·A Srir
OTHER WORKS EDITED.
sa Raghavan, M. A.,
Pudukotah, (Trichinopoly).
Rs A. P.
1. Sri Sukta Bhashya of Nangyar with other
Lakshmi Stotras and their translations
into English
180
2. Sillarai Rahasyangalof Sn Vedanta Desika
(Sara-sara and others) 2 volumes.
2 12 0
...
0 8 0
3 Abhaya-pradana sara
4. Siddhanta-traya-sangraha by Kapistalam
Desikacarya.
5. Vyasa-siddhanta-martanda by Kapistalam
Desikacarya.
0 8 0
4 0 0
Works under preparation
1. Isavasyopanishad with Srut-sıddhanta-candoka,
a coramentary by Kapistalam Desikacarya.
2 Nyaya-kalapa-sangraha of Senesvaracarya.
3. Naradıya-kalpa or Ashtakshara-Brahma-vidya.

·SRI SARIRAKA
ADHIKARANA RATNAMALA
WITH
PRAKASA
BY
Mahamahopadhyaya Kalaprapurna
KAPISTALAM DESIKACARYA
(Retd Principal, Sanskrit College, Tirupati)
WITH A FOREWORD
BY
Prof. P N SRINIVASACHARI, M A.
EDITED
BY
A. SRINIVASA RAGHAVAN, MA.
Pudukotak.
1938.
Price Rupees Three.
Rights reserved

·श्रीनिवासी विजयते।
श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजैः
महामहोपाध्यायैः कलामपूर्णः
श्रीकपिस्थलं देशिकाचार्यः
अनुगृहीता
सप्रकाशा अधिकरणरत्नमाला
तच्चरणारविन्दचञ्चरीकेण
अनन्तदासेन लिखिता
पुदुक्कोट्टै श्रीनिवासराघवेण परिशोधिता
ग्रन्थकर्तृभिः प्रत्यवेक्षिता च
तदाज्ञया तेन अनन्तेन खार्जितैरेवार्थ
पुदुक्कोट्टै स्टेट् यन्त्रालये
मुद्रापयित्वा
प्रकाशिता च
विजयते ।

·तब्रह्म
श्रीनिवासनाम
भजे

·TO
LORD SRINIVASA
OF
HOLY TIRUPATI.

·EDITOR'S PREFACE It is a great satisfaction to me that I am privileged to edit and publish another work of Mahamahopadhyaya Kala. prapurna Kapistalam Desikacarya who was one of the few great scholars in recent times. The Sariraka Adhikarana Ratnamala is the result of the constant study of the pramana, the Sri Bhashya, and of the constant meditation on the prameya Lord Srinivasa, by the author for over sixty years and the discerning reader will find the value of the book. This is based on Sri Ramanuja's Sri Bhashya which interprets the Sastra Sutra by Sutra. He introduces every Sutra with a preliminary objection, comments on it and explains how the Sutra meets the objection. From this it is not possible for a layman--a scholar in Sanskrit, but not the master of any Sastra-to find out the central theme of that Adhikarana. Sri Vedanta Desika's Adhikarana Saravali does it no doubt, but its majestically marching verses in the long drawn Sragdhara metre and words pregnant with ideas help more the scholar than the layman, and the latter, therefore, still wanted either a commentary or an easier rendering of the same suited to his standard. The * Adhikarana Ratna Mala" fulfils that need. Our author has picked out the central idea in each Adhikarana and presents it in simple, melodious and easy-flowing verses in the short and crisp Arya metre. He shows how a particular Adhikarana speaks about and adds one auspicious quality to the Para Brahman, i. e, Srinivasa, to whom, he says, he resorts for protection. CE Thai Brahman whose name is Srinivasa, I resort to for protection'- is the refrain of every one of these verses.

·XIV The following is his manner of dealing with the topic in every Adhikarana. First he introduces the adhikarana with a word as to how it takes its position after the preceding one and how it is a development from the former, ie, which doubts arising from the previous sections are to be cleared by it. Then he states the adhikarana sutra and gives its meaning. Next comes the sloka which gives the siddhanta of the adhikarana which adduces one argument to the greatness of Srinivasa and which thus adds one more gem to the necklace which the devoted Author is making for his Lord Srinivasa. This is followed by the author's explanation of the verse. The section then ends with purvapaksha and siddhanta, each in a short paragraph. It is here that this work has struck a new path, which is different from the one followed by Ramanuja and is very useful to the present generation The author keeps before his mind's eye all the sutras in the adhikajana, finds out the place of each in that setting and the objection or objections it refutes. Then in his inimitably lucid language, he presents in a cogent manner all these objections in a paragraph styled purvapaksha ; these are answered in the succeeding paragraph-the siddhanta, so that one has only to see the purvapaksha to know all the arguments set forth by purvapakshin in a particular adhikarana and see the siddhania to koow the reply of the siddhantın. He has so strung together these arguments - both in the purvapaksha and siddhanta--that with some thought one can easily pick out the meaning of the sutras, pnmary and secondary, in the Adhikarana. To help the reader and give a completeness to the work, I have printed the secondary aphonsms or guna sutras also within brackets.

·There are 156 such adhikaranas in the Sanraka Sastra" and the author has generally wntten one sloka to each adhikarana and occasionally two. On the whole there are 188 slokas in which 156 qualities are predicaled of the Lord Snnivasa The printing of this book was undertaken by me in October, 1936, but due to reasons beyond my control the work progressed rather slowly In spite of my earnest desire and endeavour to bnng out the book while the author was still in our midst, it could not be done It was, probably, the Will of Snnivasa that the book must be a posthumous publication I have thed to make the book complete in every way. Besides the index of the Slokas and of the quotations with their sources, 1 have added an index of the Thirty-two Brahma Vidyas and another of the Vishoya vakyas (Upanishadic Texts discussed in the various adhikaranas) I have also given a Bibliography of Sri Bhashya and other books based on it should be thankful to kind friends who will acquaint me with other editions, if any, that may have been'left out I am much indebted to my master Sr Saumyanarayana Acarya of Goshthipuram who, from the very beginning helped me in bringing out this book, and has finally crowned it with a Bhumika in Sanskni and has thus blessed my task (am grateful to Prof P N Srinivasachan, MA, who readily agreed to write a Foreword to this book My thanks are due to the Superintendent, State Press, Pudukkottar, and to Sn S Kalyanasundaram of Sr Janardana Printing works, Ltd, Kumbakonam I must not fail to thank Suman Anantacarya of ·CONTENTS 1. Dedication समर्पगम् Tage iX xi 2. Editor's Piclace 1 L. xix ... 3. Bhumika by Goshihipuram Sri. Saumyanarayanacarya 4. Foreword by Prol. P. N. Srinivasachari, M. A. Is ... XXV Xxvii 9. ... 42 69 105 .. 5. शास्त्रमादः अधिकरणाची 6. Adhikarana-Ratna-mala (Text)- Chapter 1: Pada i Pada i Pada isi Pada iv Chapter II: Pada i Pada i Pada Pada is Chapter lil: Pada i Pada ji Pada in Pada is Chapter IV: Pada i Pada ji Pada ir Pada iy 143 170 203 234 248 267 293 376 . . 21 37 54 I. 1 ·श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः॥ भमिका । जयन्ति सन्तो जगतामयन्त्रितमनीपया । नयन्ति हृदि येऽजसं नयं तिमिरभास्करम् ।। इह तावदखिलजगदवमासकस्य आदित्यस्य दीपार्चनाय प्रक्रम्यते । अथ फोऽयमादित्यः! का वा सा दीपार्चना ! नन्वेतद्वन्थकृत् , एप अन्थ एव वा । इयमेव च तत्पशंसाभूमिका दीपार्चना । तथा हि- इमे तावदन्थाचार्याः बाल्य एव सदाचार्यसकाशादधिगतशारीरक- समीचीनतात्पर्याः, शास्त्रान्तरेप्वपि सुशिक्षितबुद्धयः, वादाहवनासीरवीराः, बहूनामन्तेवासिनां हृदयेषु समीचीनार्थसंक्रान्तिसंपादने परमया नैपुण्या प्रख्याताः, परमशिष्टास्तत्त्वहितनिष्क, शिष्टकुलस्य स्थेयभूताः, श्रीनिवास- पादारविन्दे निरतिशयभक्तियुक्ता', श्रीवेङ्कटाद्रिसविध एव चिरं विशिष्टा- द्वैतसिद्धान्तस्य वृपशिखरिशिखरप्रतिष्ठितविजयध्वजा इवावसन्निति विदित- मेवैतद्विश्वस्य । एतदनुगृहीतग्रन्थाश्च नानाविधशास्त्रानुवन्धिनोऽन्यादृश्या मितमतीनामपि विशदतमयोपपादनप्रक्रियया सिद्धान्तितमर्थ साक्षादिव कारयन्तः सहृदयहृदयानि सन्तोपतः ताण्डवयन्तीति च न चात्र केवलार्थ- वादशङ्कोत्पत्तुमलं अनस्यानां शास्त्रसंस्कृतबुद्धीनामेतद्रन्थावलोकिनाम् । यद्य- प्येतैराचार्यः बहवः सिद्धान्तमन्या अन्वगृह्यन्त, तथाऽपि तेप्वियमधिकरण- रत्नमाला सव्याख्या सैद्धान्तिकानामत्यन्तोपकारिणी। यद्यपि वक्तव्यास्सर्व एव सूत्रानुवन्धिनो विषयाः प्रापश्चिपत श्रीभाप्यश्रुतप्रकाशिकयोरेव, तथैव च "

·VIL
1
VI
7. Indexes
1. Index of the slokas of the Text
11 Index of the Slokas of Prakasa
11 Index of the Sutras
wy Index of Quotations with their sources
V. Index of the names mentioned in the Sutras
Vs. Index of the Vishayavakyas
vi. Index of the Thirty-two Brahma-Vidyas
viu Index of the Kamya vidyas
ix Bibliography of Sn Bhashya
25
60
62
67
74
75

·आचार्यैरपि सत्सन्तापमशगनसुधाकररन्तेवासिनामुपस्थितिसौकर्याय श्री- भाप्यादिपु विशदाविशदसर्वार्थरलान्युद्गमयितुं तत्तदविकरणतरङ्गैः स्रग्धरा- दुग्धराशिरपि सम्यगभिवर्धित , तथाऽपि खप्रकारे वस्तुनि मायाऽविद्यादि- संबन्धमिव स्पष्टप्रकाशमानेप्यपि तेषु तेषु मुमुक्ष्ववश्यनेयेप्वपु सशयविपर्यय- तिमिरमैन्द्रजालिका इव नतत्कालेप्याविष्कुर्वन्तः कुवादिनः कालोचितया प्रक्रियया प्रकाशमुत्पाद्य तेषु तेषु कालेषु निराकरणीया एव लोकरक्षणबद्धश्रद्धे. तथा भगवन्नियुक्तश्च तत्तत्समयावतीणरपरैरप्याचार्यः; दुग्धराशिमथनाक्षमाश्च दुग्धराश्युत्पन्नसन्तानमालया सुधास्यन्दिन्या सुगेखरय्य सन्तोषयितन्याः; स्तव्यस्तवप्रियवशीकरणार्थस्तुत्यन्तरसपादनप्रयासश्च वारयितव्य । प्राचीनत्व- मालेण च पूर्वग्रन्थान् उपेक्षमाणाः स्वस्य तत्रानधिकारं व्यपदिशन्तो नव- ग्रन्थकुतूहलिनश्च केचन नवग्रन्थव्यपदेशेन प्राचीन ग्रन्थमिद्धेषु अनवधि- कानन्दजननेप्वर्थेप्ववतारयितन्या. । सुदर्शनतिरस्कृतप्रकाशा अप्यात्मवित्सूर्य अस्तमितं मन्यमाना जयद्रथमात्मानं वृथा प्रकाशयन्तो विकत्थमानाश्च हस्त- गृहीतसुदर्शनानस्तमयसूर्याविष्कृततचद्रन्थाभिधानेन आतपेनावरोपितशिरो- भारा आरचयितव्या । वाग्यज्ञेन च वाग्भिरर्चयितव्यो वारागिकन्यावल्लम इति सफल एवार्य प्रयास एतद्न्थाचार्याणा, एतत्प्रकाशकाना, एतत्पठितृणां च । तदिम ग्रन्थं पण्डितप्रकाण्डा अनसूयव आपादचूडमनुभूय, अवनतेन शिरसेमा माला परिगृह्म अलङ्कृतोत्तमाजा., ऊर्ध्वमुतिष्ठन्तो विपश्चिद्गोष्ठया- मपश्चिमतयाऽवस्थाय सन्तुप्यन्तु सन्तोषयन्तु च सैद्धान्तिकान् इति सप्रणाम प्रार्थयति श्रीगोष्ठीपुराभिजन. सौम्यनारायणाचार्यः श्रीवैष्णवदास्पामृतरसिकः सद्धर्मानुमोदनेन आत्मानं चरितार्थयति च ॥ बहुपान्य मिथुन, शुक्ल ५ ·Sri. FORETVORD. Alabamahopadhyayn Kapistalam Desikacharya Srami, ono of the most distinguished exponents of Visishtadraita School of Philosophy in recont times, belonged to a class of Pandits which is unfortunately becoming rare. He was born in Tirupati on the 15th Octobor, 1855 and was in his boyhood noted for his precocious intellcct, nt once subtle and comprehensivc. Before he was 18 years of ago ho had obtained completo mastery in Grammar and Logic (Vyalarana and Tarka) under the able guidanco of Sri Purisai Srirangacharya Svami and then received instruction in Sampradaya works from Sriman Ladapuram Gopalacharya Srami. Then ho came under the inspiring influence of Sri Rangaramanuja Svami of Kotandapatti and was initiated into the inner truths of Visishtadvaita contained in its four classical texts, Sri Bhashya, Gita Bhashya, Rahasyatrayasara and Bhagavat Vishaya. At the age of 27, he was invited to participate in the Vedantic discussions held in traditional style by the Maharaja of Travancore in his palaco; and thero he easily established the truths of Visishtadvaita by refuting the arguments of rival schools of thought. It was due to his persistent efforts that the Sanskrit College at Tirupati was organised in 1885 by the then Mahant, and thc Svami who was its first Principal rendered distinguished service to the institution in that capacity for forty years. In 1892 Sir S. Subramania Aiyar sought the Svami as his Advaitic teacher and expressed his admiration of his unique powers of intuiting the foundational tenets of eaoh system of Philosophy and expounding them with unsurpassed lucidity. During the years 1911-1918, the Svami visited Benares thrice at the invitation of distinguished men and by his supreme dialeotic skill in Vedantic disputations sustained the ·xxii claim of Visishtadvaita to be the only system that satisfied the tests of Scripture and Reason. In 1917, the title of Mahamahopadhyaya was conferred on him by the Government. In 1927, he delivered before a distinguished and appreciative audience Lectures on Vedanta about fifty in number in Sri Srinivasa Perumal temple at Mylapore and it was at that time that I had the privilege of sitting at his feet and studying Sri Bhashya and the important Upanishads. In 1931 he delivered the Rukmini Lectures, His masterly survey of Indian systems of thought in a logical and lucid style and the synthetic genius exhibited in their comparison were felt to be a marvel of metaphysical exposition. Owing to his overpowering devotion to the Lord of the Tirupati Hills, the Svami declined many offers of appointment from different parts of India. He presided over many conferences in the Province and wrote works of lasting merit of which the following have already been published: Pyasa Siddhanta Martanda_(1925) and Siddhanta I'raya Sangraha (1934) His intellectual vigour and the zest with which he threw himself into the discussions of different schools of Vedantic thought were never impaired by age, physical infirmities or failing eyesight; and in his 81st year he began to dictate the present work SARIRAKA ADHIKARANA RATNAMALA as the expression of his life long devotion to the deity of his intimate worship The remaining years witnessed his defiance of approaching death; he dictated his meditations on the Narayana Anuraka in the form of a Bhashya or commentary on it and was absorbed in ceaseless Gati-Crntana or meditation on the Path to Perfection as outlined in the Fourth Chapter of the Sutras With the concluding Mangala Sloka on the Narayana Anuvaka Bhashya on his lips, he shed his mortal frame on 7-1-38.

·wiji SARIRAKA ADHIKARANA RATNAMALA is the logical conclusion of the philosophy of roligion doveloped in VYASA SIDDHANTA MARTANDA and reveals a rare insight into tho heart of Vedantic reality enshrined in the Brahma Sutras. Tho Svami's vice or vision that what is motaplıysically determined as the ultimate ground of all existenco is also the supreme cnd of man's spiritual quest is as profound as it is inspiring. The unique valuo of the Svami's mothod of exposition consists in the co-ordination of truths of Sruti and The Vedanta Sutras by, an appeal to experienco in all its levels and the exhibition of the synthetic unity of the motaphysical (Tatra), moral (Hita) and spiritual (Puruisartha) aspects of Vedanta. The author of the Sutras with his synoptic genius devotes the first two chapters of the Sutras to determine the nature of Brahman as the metaphysical explanation of the finite centres (Cit) and objects of cxperience (Acit) and the remaining two chapters to the formulation of the means and the end of spiritual endeavour. The Svami's intellectual acuteness in marshalling the pros and cons of an argument and his peculiarly lucid style of exposition make his work at once impart to the abstract discussions of metaphysical thought the beauty and charm of a work of art. In his Vyasa Siddhanta Martanda tho philosophic import of caoh section (Adhikarana) as an attribute of Narayana and its value as a spiritual experience or Anubhava is succinctly developed with masterly Clearness. The Svamìs interpretation of each topio as defining a specific attributo of Brahman or Narayana and indicating it as a specific way of devotional experience is an original contribution to the study of the Sutras in the light of Sri Bhashya. For example, the topic known as Ikshati Adhikarana establishes the nature of Brahman or Narayana as the Cosmic Ground. The Sat evolves into the manifold of Cit and Acit ·thereby becomes its source. From the point of view of spiritual experience or Anubhava the creativo act is shown to be an expression of the divino redemptive impulse. The present work ADHIKARANA RATNA- MALA of SARIRAKA SASTRA establishes the dero. tional identity of Narayana mith Lord Srinivasa. The Sutras consisting of 156 sections or adhikaranas are 156 gems of the Lord's Kalyana Gunas or auspic cious attributes strung together by devotional art and dedicated to Him. The Absolute of the Upanishad, the Sat without a second, the cosmic " that" which is the All-Self is equated with the God of religion, the Supreme Narayana who sustains all Beings as their Sariri (Soul) and finally with Lord Srinivasa the Cosmic Ruler swayed by the redemptive love of Sri. The logical intellect that seeks the first cause is not changed into the reason of the heart that yearns for the inner Self. The seeker after salvation (the mumukishu of the Upanishads) who renounces the world of Samsara and seeks freedom from its fetters is one with the Prapanna in whose life devotional endeavour is perfectly identified with the divine end of universal salvation. This work is a beantifol poem radiating the light of Vedantic thought and is the life sketch of a soul incarnated 'here,'in the Lower Tirupati of Lila-ascending the seven stages (hills) of Sadhana and attaining the Bliss of "Yonder" -- from which there is no return. It is earnestly hoped that this book, which is the expression of the ripe wisdom of the great scholar, will find its way into the hands of every student who is interested in the things of the mind and spirit. Sri Krishna Library, Mylapore, P. N. SRINIVASACHARI. 31-7-1938.

·'शास्त्रसंग्रहः ॥
शारीरकशास्त्रम् (चतुरध्यायि)
सिद्धद्विकं (विपयद्विकं)
साध्यद्विकं (विपयिद्विक)
प्रथमाध्यायः 'द्वितीयाध्यायः तृतीयाध्यायः चतुर्थाध्यायः
(समन्वयाध्यायः) (अविरोधाध्यायः) (साधनाध्याय.) (फलाध्यायः)
"प्रमाणता तत्मतियोगिभगः" संराधन" तस्य फलोपभोगः ।
एतानि सम्यक् परिचिन्तितानि शास्त्रे विहाध्यायचतुष्टयेन ॥
अस्पष्टतरं अस्पष्टं स्पष्टं छायानुसारि' च ।
जीवप्रधानयोः आदी वाक्यजातं विचारितम् ॥
स्मृतिन्यायविरोधश्च परपक्षपराहतिः ।
कार्यता वियदादीनां अक्षादेश्च द्वितीयतः ॥
सदोपत्वं' अदोपत्वं10 जीवस्य च परस्य1० च ।
तृतीयेन परोपास्तिः1 इतिकर्तव्यताऽपि च ||
उपास्त्यनुष्ठानविधा1 गत्युपक्रम एव च ।
गतिमार्गप्रकारश्च15 फलं16 चापि चतुर्थतः ।।
।
।
सेनेश्वराचार्यविरचिते न्यायकलापसंग्रहे उपोद्घातप्रकरणम् ।
Cf, the above slokas of Nyayakalapasangraha by
Senesvaracarya which give the substance of the
bixteen padas of the four Adhyayus. The index
numbers give the numbers of the pada.
(Vide p. 81 of the Indexes).

·xxvi 11 32 अथमाध्याय:--१. प्रथमः पादः-~अयोगव्यवच्छेदपादः (अस्पष्टतरजीवादिलिजकः) २-४. अन्ययोगव्यवच्छेदपादाः २. अस्पष्टजीवादिलिाकः ३. स्पष्टजीवादिलिगकः 10 ४. स्पष्टतरजीवादिलिगकः 6 33 44 .. 8 29 35 138 10 36 8 42 द्वितीयाध्यायः-१. प्रथमः (स्मृतिपादः) स्वपक्षस्थापन २. द्वितीयः (तर्कपादः) परपक्षप्रतिक्षेपः ३. तृतीयः (वियत्पादः) वियदादीनां कार्यता ४. चतुर्थः (प्राणपादः) अक्षादेः कार्यता. 52 8 19 33 149 6 27 40 तृतीयाध्यायः- १. प्रथमः (वैराग्यपादः) जीवगतदोषा: २. द्वितीयः (उभयलिङ्गपादः) परमात्मगुणाः 8 ३. तृतीयः (गुणोपसंहारपादः) ४. चतुर्थः (अङ्गपादः) 26 64 .." २. 15 51 55 182 11 19 l 20 चतुर्थाध्यायः- १. प्रथमः (आवृत्तिपादः) २. द्वितीयः (उत्क्रान्तिपादः) ३. तृतीयः (गतिपादः) ४. चतुर्थः (मुक्तिपादः) 5 15 22 33 76 अधिकरणसंख्या 156 समुदितसूत्रसंख्या 545

·अधिकरणसूची॥
१. प्रथमाध्यायः समन्वयाख्यः
७
[ब्रह्मणि जगत्कारणत्वलक्षणस्य असंभवः परिहियते प्रथमे पादे,
अनन्तरपादत्रयेण लक्षणस्य चेतनेऽचेतने च अतिव्याप्तिः परिहियते ।।
१. प्रथमः पादः-(अस्पष्टतरजीवादिलिाकः)
चतुरधिकरणी----शास्त्रारंभसमर्थनपरा ।
(१) १. जिज्ञासाधिकरणम्
३
वेदान्तवाक्यानां सिद्धरूपे ब्रह्मणि तात्पर्यसंभवात्
तद्विचारशास्त्रमारंभणीयं ।
सौत्रब्रह्मपदस्य श्रीनिवासपरत्वं
(२) २. जन्माधिकरणम् (तै. भृगुवल्ली)
जगज्जन्मादिकारणत्वरूपलक्षणेन ब्रह्म प्रतिपत्तुं शक्यम्
(३) ३. शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्
ब्रह्म गास्कप्रमाणकं ।
४. समन्वयाधिकरणं
ब्रमणः शास्त्रेण निरतिशयपुरुषार्थतया प्रतिपाद्यमानलं ।
ईक्षत्यधिकरणं (छा. ६-२-१)
१६
सच्छब्दनिर्दिष्टं जगत्कारणं न प्रधानं, अपि
श्रीनिवासापरनामधेयं नारायणाख्यं परं ब्रह्मैव
(६) ६. आनन्दमयाधिकरणं (ते. आन. २-५)
आनन्दमयः परमात्मा
(५)

·Xxviii (७ ) (८) ३४ ७. अन्तरधिकरणं (छा.१-६-६) आदित्यमण्डलान्तरंती पुरुषः श्रीनिवास एव । ८. आकागाधिकरणं (छा. १-९-१) आकाशगव्दवाच्यं वन्तु परं ब्रह्मैव । (९) ९. प्राणाधिकरणं (छा. १-११-५) प्राणस्य ब्रह्मत्वम् । (१०) १०. ज्योतिरधिकरणं (छा. ३-१३-७) ज्योतिश्शब्दनिर्दिष्टं श्रीनिवासाभिधानं ब्रह्म । (११) ११: इन्द्रप्राणाधिकरणं (कौपी. ३-२) प्राणेन्द्रपदनिर्दिष्ट. न जीवमात्र, अपि तु इन्द्रप्राणशरीरकं परं ब्रह्मैव । (१०) ३९ ४२ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः-अस्पष्टजीवादिलिगकः । (१२) १. सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणं "सर्व खल्विदं ब्रह्म" (छा. ३-१४-१) इत्युच्यमानं ब्रह्म परमात्मैव । २. अलधिकरणं अत्ता (कठ. १-२-२५) परमात्मैव । (१४) ३. अन्तराधिकरणं अक्षिपुरुष (छा. ७-१-५) परमात्मैव । ४. अन्तर्याम्यधिकरणं अन्तर्यामी (इ. ५-७-२२) परमात्मैव । ५. अश्यत्वादिगुणकाधिकरणं (मु. १-१-५,६) अक्षरात् अव्यक्तात् परः यः प्रत्यगाला, तस्मादपि परः अक्षरः परमात्मा । २३

·७५
७७
(१७) ६. वैश्वानराधिकरणं (छा. ५-१२-१८; मु.२-१-४) ६५
वैश्वानरशब्दवाच्यः परमात्मा।
प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः (स्पष्टजीवादिलिम्का)
(१८) १. द्युभवाद्यधिकरणं (मु. २-२-५,६)
द्युभ्वाद्यायतनं परमात्मा ।
(१९) २. भूमाधिकरणं (छा. ७.१४,१५)
सत्यशब्दनिर्दिष्टं परं ब्रह्मैव भूमा।
(२०) ३. अक्षराधिकरणं (वृ. ५-८-८)
प्रधानस्याप्याधारतया निर्दिष्टः अक्षरः परमात्मा ।
(२१) ४. ईक्षतिकर्माधिकरणं (प्रश्न. ५-५, ५-७)
सूरिभिदृश्यमानतयोक्तः पुरुपः परमात्मा ।
(२२) ५. दहराधिकरणं (छा. ८-१)
८१
दहराफाशस्य परमात्मत्वं ।
(२३) ६. प्रमिताधिकरणं (कठ. २-४-१२२-६-२,१६)
सकलजगदीश्वरः अंगुष्ठप्रमितः परमात्मा ।
(२४) देवताधिकरणं
अर्थित्वसामर्थ्ययोः संभवात् देवानामपि उपासने
अधिकारोऽस्ति ।
८. मध्वधिकरणं (छा. ३-६-३)
९५
आदित्यवसादीनां मध्वादिनझविद्यासु अधिकारः।
(२६) ९. अपशूद्राधिकरणं (छा. ४-२-५)
शूद्रादीनां ब्रह्मविद्यायामनधिकारः ।
(२७) १०. अर्थान्तरत्वाधिकरणं (छा. ८-१४-१)
नामरूपकर्तृत्वश्रवणात् आकाशः परमात्मा ।
.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः (स्पष्टतरजीवादिलिगकः) (२८) १. आनुमानिकाधिकरणं (कठ. १-३-२०) अव्यक्तशब्देन शरीरस्य ग्रहणात् न प्रधान अब्रह्मात्मकमभिधीयते । (२९) २. चमसाधिकरणं (वे. ४-२, ४-५) अजाशब्देन ब्रह्मात्मकप्रकृतिरेवोच्यते । (३०) ३. संख्योपसंग्रहाधिकरणं (पृ. ६-४-१७; मु.२-२-५) ११४ इन्द्रियाणामाकासादीनां च ब्रह्माश्रितत्वं । (३१) ४. कारणत्वाधिकरणं (ते. आन. १; छा.६-२-१ ११८ ब्रह्मैककारणत्वं निश्चेतुं शक्यम् । [वृ. ३-४-७) (३२) ५. जगद्वाचित्वाधिकरणं (कौपी. ४-१८) १२१ परमात्मैव वेदितव्यतयोपदिष्टः । (३३) ६. वाक्यान्वयाधिकरणं (बृ. ६-५-४,६) १२७ द्रष्टव्यतयोक्तः परमात्मा । (३४) ७. प्रकृत्यधिकरणं (छा. ६-१-३;ते.सं.२-८-७) १३२ ब्रह्म न निमित्तकारणमात्रं, अपि तु उपादान- कारणमपि । (३५) ८. सर्वव्याख्यानाधिकरणं जगत्कारणत्वमुमुक्षुषास्यत्वादिभिः परब्रह्मशब्द. वाच्यदेवताविशेषनिर्धारणेन सर्वे जगत्कारण- वाचिनः वाक्यविशेषाः श्रीनिवासाख्यदेवता- विशेषपरतया निर्धारिता भवन्ति ।।

·xxxi द्वितीयोध्यायः-(अविरोधाध्यायः) प्रथमः पादः-(स्मृतिपादः) [अधि. १-६ ब्रह्मणः जगदुपादानत्वे तर्कविरोधः, ७-१०निमित्तकारणत्वे तर्कविरोधः च परिहियते।। (३६) १. स्मृत्यधिकरणं १४३ कपिलोक्तायाः सांख्यस्मृतेः भ्रान्तिमूलकत्वम् । (३७) २. योगप्रत्युक्त्यधिकरणं १४५ हिरण्यगर्मप्रणीतयोगस्मृतिनिराकरणम् । (३८) ३. विलक्षणत्वाधिकरणं १४६ (३९) शिष्टापरिग्रहाधिकरणं (१०) ५. भोक्तापत्यधिकरणं १५१ (११) ६. आरंभणाधिकरणं (छा. ६.१-४) १५३ (४२) ७. इतरव्यपदेशाधिकरणं १६० (४३) ८. उपसहाराधिकरणं १६२ (४४) ९. कृलप्रसक्त्यधिकरणं १६४ (४५) १०. प्रयोजनवत्त्वाधिकरणं १६७ द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः (तर्कपाद) परपक्षप्रतिक्षेपः] (४६) १. रचनानुपपत्त्यधिकरणं-सांख्यपक्षप्रतिक्षेप १७४ (४७) २. महद्दीर्घाधिकरणं-वैशेषिकप्रतिक्षेपः (४८) ३. समुदायाधिकरणं—वैभाषिकसौत्रान्तिकप्रतिक्षेपः (४९) ४. उपलब्ध्यधिकरणं योगाचारमतप्रतिक्षेपः १८५ ५. सर्वथाऽनुपपत्त्यधिकरणं-माध्यमिकपक्षप्रतिक्षेपः १८७ (५१) ६. असभवाधिकरणं---आहेतमतप्रतिक्षेपः ·xxxii : १९२ (१२) ७. पाशुपताधिकरणं-~~पाशुपतमतप्रतिक्षेपः (५३) ८. उत्पत्त्यसंभवाधिकरणं पाश्चरालागमस्य अप्रामाण्यशकापरिहारः ५. द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः (वियत्पादः) द्वितीयचतुर्थपादयोः वियदायचेतनाना चेतनानां च तत्तदनुगुणकार्यत्वनिर्वाहमकारप्रदर्शनं क्रियते । (५४) १. वियदधिकरणं (तै. आन. १.) २०३ (५५) २. तेजोऽधिकरणं २०३ (५६) ३. आत्माधिकरणं (कठ.२-१८; श्वे. ६-१३) २१२ (५७) ४. ज्ञाधिकरणं--आत्मा ज्ञाता (प्रश्न.४-९,३.६-३-३०) २१५ (५८) कत्रधिकरणं i-आत्मनः कर्तृत्वं पारमार्थिकम् । २२१ (५९) ६. परायचाधिकरणं-जीवात्मनः परामात्मायत्तकर्तृत्वं । २२६ (६०) ७. अशाधिकरणं (थे. १-९; पु. सू.) २२८ ब्रह्मणोऽपृथक्सिद्धविशेषणत्वेन जीवोंऽशभूत । द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः (पाणपादः) [इन्द्रियादीना जीवोपकरणानां कार्यत्वप्रकारनिरूपणं । } (६१) १. प्राणोत्पत्त्यधिकरणं (शतपथब्रा. ६-१-१) २३४ इन्द्रियाणि उत्पद्यन्ते। (६२) २. सप्तगत्यधिकरण (मु. ३-१-८; वृ. ६-४-२) २३५ इन्द्रियाणि एकादश। (६३) ३. प्राणाणुत्वाधिकरणं (पृ. ३-५-१३:६-४-२) २३६ इन्द्रियाणि अणुपरिमाणवन्ति। (६४) वायुक्रियाधिकरणं (मु. २-१-३) २३७ ·xxxiii २३८ २३९ २४० (६५) ५. श्रेष्ठाणुत्याधिकरणं (मु.२-१-३ ; ३.६-४-२) मुख्यप्राणोऽपि अणुरेव । (६६) ६. ज्योतिराधिष्ठानाधिकरणं जीवस्य अग्न्यादिदेवतानां च प्राणविषय- मधिष्ठानं परमात्माधीनं । (वृ. ५.७-२२) (६७) ७. इन्द्रियाधिकरणं मुख्यप्राणव्यतिरिक्तान्येव इन्द्रियाणि । (६८) ८. सामूर्तिफ्लप्तयधिकरणं (ठा. ६-३-२) विकरणसमानकर्तृकं नामरूपत्र्याकरणं न चतुर्मुखकर्तृकं, अपि तु परमात्मकर्तृकमेव । तृतीयोध्यायः-(उपासनाध्यायः) प्रथमः पादः (वैराग्यपादः) [जाप्रदायवस्थस्य जीवस्य दोपा.] (६९) १. तदन्तरपतिपत्त्यधिकरणं (छा. ५-३, ६-९) देहान्तरं गच्छन् जीवः भूतसूभैः संसृष्ट एव २४१ २४८ गच्छति । २. कृतात्ययाधिकरण (छा. ५-१०) २५५ स्वर्गात् भोक्तव्यफलकर्मसहित एवावरोहति । ३. अनिष्टादिकार्यधिकरणं २५८ (कौपी. १; छा. ५-१०-३) पापिना न चन्द्रप्राप्तिः । ४. तत्वाभाव्यापत्त्यधिकरणं (छा. ५-१०-६) २६१ जीवस्य आकाशादिसादृश्यापत्तिः । (७३) ५. नातिचिराधिकरणं (छा. ५-१०-६) आकाशादित. ईपहिलंबेन निष्कामति । (७४) ६. अन्याधिष्ठिताधिकरणं (छा. ५-१०-६,७) २६३ अन्याधिष्ठितेपु त्रीह्यादिशरीरेषु सश्लेपमानम्। २६२ स ·Ixxiv + तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः (उभयलिङ्गपादः) [परमात्मनो निरस्तनिखिलदोपत्वं अनन्तकल्याण- गुणाकरत्वं च प्राप्यतृष्णाजननार्थ निरूप्यते] (७५) १. सन्ध्याधिकरणं (पृ. ६-३-१० कठ.२-५-८) २६७ खामसृष्टिः परमात्मकर्तृकैव । (७६) २. तदभावाधिकरणं (छा. ८-६-३, ६-८-१, वृ. ४-१-१९) समुच्चयेनैव हितापुरीतत्परमात्मनां जीवसुपुप्ति- स्थानत्वं । (७७) ३. कर्मानुस्मृत्यधिकरणं (छा. ८-१०-२) २७३ सुपुप्त एव स्वापादुत्तिष्ठति, नान्यः । (७८) ४. मुग्धाधिकरणं २७५. मूर्छावस्था जाग्रत्स्वमसुपुप्तिमरणेभ्योऽन्या । (७९) ५. उभयलिङ्गाधिकरणं (छा. ८-१-५) २७६ तत्तदेहेषु अवस्थानादपि परमात्मनो न दोषस्पर्शः । (८०) ६. अहिकुण्डलाधिकरणं २८४ प्रपञ्च. ब्रह्मणो विशेषणतया अशभूतः । (८१) ७. पराधिकरणं (छा. ८-४-१: श्वे. ६-१९, ३-९) २८६ ब्रह्मण. उत्कृष्टं प्राप्यं चान्यन्न । (८२) ८. फलाधिकरणं २८९ परमात्मैव सकलकर्मफलप्रद । तृतीयाध्याये तृतीयः पादः (गुणोपसहारपाद) [ब्रह्मोपासनाना गुणोपसहारविकल्पनिर्णयाय विद्याभेदाभेदचिन्ता क्रियते] (८३) १. सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणं ·XTY चोदनाया अविशिष्टत्वात् ध्येयैस्यात् , आल्यारूपा- विशेषात् अविशेषपुन श्रवणादेः प्रतिपत्तृभेद- निबन्धनत्वाच न विद्याभेदः । (८४) २. अन्यथात्वाधिकरणं (पृ. ३-३-१, छा.१-२-१) २९६ रूपमेदात् विद्याभेद. (८५) ३. सर्वाभदाधिकरणं (छा.५-१-१; कौषी.) ४. आनन्दायधिकरणं (ते. आन.) ३०३ आनन्दादय पञ्च स्वरूपनिरूपकधर्माः सर्वास्तपि ब्रशविद्यासु अनुसन्धया । (८७) ५. कार्याख्यानाधिकरणं (वृ.५-१-१४) (८८) ६. समानाधिकरण (पृ.७-६-१; अमिरह.) (८९) ७. सबन्धाधिकरणं (पृ. ७-५-१७-४-२) ३१३ (९०) ८. सभृत्यधिकरणं (राणायनीय; कठ. १-२-२५) ३१४ (९१) ९. पुरुषविद्याधिकरणं (छा. ३-१६-७,ते.नार.५२) ३१७ (९२) १०. वेधाधिकरण (९३) ११. हान्यधिकरणं (छा.८ १३-१, शाट्यायन, ३२० कौपी. १-४) पुण्यपापयो हानिचिन्तन अन्यत्र सक्रमचिन्तनं च कर्तव्यम् । (९४) १२. सापरायाधिकरण (छा. ८-१३-१) ३२४ कृल्लकर्मणा देहरियोगकाल एव नाश । (९५) १३. अनियमाधिकरण (वृ. ८-२-१५, छा.५-१०-१) ३२७ अचिरादिगति सर्वब्रह्मविद्यासाधारणा। (९६) १४. अक्षरध्यधिकरणं (वृ.५-८-८, मु.१-१.५) हेयपत्यनीकत्वस सर्वब्रह्मविद्यानुयायित्वं ।

·YAAI ३४९ (९७) १५. अन्तरवाधिकरण (वृ.५-४,५-५) ३३३ (९८) १६. कामाद्यधिकरणं (छा. ८-१, ३.६-४-२१) ३३८ (९९) १७. तन्निर्धारणानियमाधिकरण (छा. १-१) ३४६ उद्गीथाद्युपासनस्य उपादाननियमो नास्ति । (१००) १८. प्रदानाधिकरण (छा. ८-१-६) गुणचिन्तने दहरचिन्तनमावर्तनीयम् । (१०१) १९. लिगम्यस्त्वाधिकरण (तै. नार. ११) ३५१ नारायणानुवाकस्य सर्गपरविद्योपास्यविशेष- निर्धारणार्थत्वम् । (१०२) २०. पूर्वविकल्पाधिकरण ३५५ (१०३) २१. शरीरेभावाधिकरण ३५९ सर्वासु परविद्यासु प्रत्यगात्माऽपि शुद्धावस्थ उपास्य । (१०४) २२ अनावबद्धाधिकरण (छा. १-१) ३६२ सर्वास्खपि शाखासु उद्गीथोपासनानि भवन्त्येव । (१०५) २३. भूमज्यायम्त्वाधिकरण (छा. ५-१२-२) ३६४ सामस्त्येनैव वैश्वानरभजन (१०६) २४. शब्दादिभेदाधिकरण ३६६ सद्विद्यादहरविद्यादिब्रह्मविद्या परस्परभिन्ना । (१०७) २५. विकल्पाधिकरण ३६८ मोक्षार्थाना ब्रह्मविद्याना विकल्प एव । (१०८) २६. यथाश्रयभावाधिकरण (छा. १-१, ४ १७-१०) ३७०

·xxvi
तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः (पादः) ।
[विद्याशानुष्ठानाय वक्तव्यनिरूपणपरः, कर्मणां
खरूपेण उपादेयताजापनपरश्चायं पादः।]
(१०९) १. पुरुषार्थाधिकरणं (छा. २-१३-१)
३७६
कर्मा:कात् उपासनात् पुरुषार्थावाप्तिः ।
(११०) २. स्तुतिमानाधिकरणं (छा. १-१-३)
३८५
(१११) ३. पारिप्लवाधिकरणं (छा. ६-१-१)
३८६
उपाल्यानानि विद्याशेपभूतानि ।
(११२) ४. अग्नीधनायधिकरणं (छा. २-२३, ५-१० ३८८
वृ. ६-१-२२, कठ.१-२-१५)
संन्यासाद्याश्रमिपु ब्रह्मविद्या अन्यायानादिकर्मनिरपेक्षा।
५. सांपेक्षाधिकरणं (पृ. ६-४-२२)
गृहस्थाश्रमिपु तु यज्ञादितदाश्रमविहितसर्वकर्मसापेक्षैव ।
(११४) ६. शमदमाघधिकरणं (वृ. ६-४-२३)
गृहस्थैः शमदमादीनि अनुष्ठेयान्येव ।
(११५) ७. सर्वान्नानुमत्यधिकरणं (छा. ५-२-१७-२६-२) ३९२
विदुषामपि सर्वान्नानुमतिः प्राणात्यय एव ।
(११६) ८. विहितत्वाधिकरणं (पृ. ६-४-२२; तै.नार. ५०) ३९३
केवलाश्रमिणां मुमुक्षूणां चानुष्ठेया यज्ञादयः ।
(११७) ९. विधुराधिकरणं (पृ.६-४-२२; प्रश्न.१-१०) ३९५
विधुरादीनां अनाथमिणामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्त्येवा
(११८) १०. तद्भूताधिकरणं (छा. २-२३-१)
नैष्ठिकाद्याश्रमभ्रष्टानां तु नाधिकारः ।
(११९) ११. खाम्यधिकरणं
३९८
उद्गीथोपासनं ऋत्विजैव कर्तव्यम् ।

·Xxxviii
४०४
(१२०) २२. सहकार्यधिकरणं (पृ. ५-५-१)
बाल्यपाण्डित्यमौनत्रयं विद्यासहकारि ।
(१२१) १३. अनाविष्काराधिकरणं (पृ. ५-५.१)
४०३
वाल्यं स्वमहिमानाविष्करणमेव ।
(१२२) १४. ऐहिकाधिकरणं (छा. १-१-१०)
ऐहिकफलविद्यानां प्रतिबन्धाभावे उत्पत्तिः, तद्भावे
तद्विगमः ।
(१२३) १५. मुक्तिफलाधिकरणं
मुक्तिफलस्य उपासनस्यापि ब्रह्मविदपचारैः
प्रतिवन्धसभवात् पूर्ववत् उत्पत्त्यनियमः ।
४०५
१
चतुर्थोऽध्यायः-(फलाध्यायः)
[विद्याखरूपविशोधनपूर्वकं विद्याफलं चिन्त्यते ।]
प्रथमः पादः (आवृत्तिपादः)
[भक्तियोगनिष्ठस्स तमिन्नेव देहे पुण्यपापयोर श्लेपविनाशी।
(१२४) १. आवृत्त्यधिकरणं (तै. आन. १; कठ. ३-१५)
उपासनं असकृदावृत्तं कर्तव्यम् ।
(१२५) २. आत्मोपासनाधिकरणं (पृ. ३-४-१०)
उपासित्रा खात्मत्वेनैव ब्रह्म उपास्यम् ।
(१२६)
३. प्रतीकाधिकरणं (छा. ३-१८ १; ७-१-५)
निकृऐपु मन प्रभृतिषु उत्कृष्टदेवतात्ववुद्धिः कार्या ।
(१२७) ४. आदित्यादिमत्यधिकरणं (छा. १-३-१)
उढ़ीथादौ आदित्यादिदृष्टि कार्या ।
(१२८) आसीनाधिकरणं
आसीनेन एव उपासनमनुष्ठेयम् ।

·xxxix १२९) ६. आप्रयाणाधिकरणं (छा. ८-१५-१) आमरणादनुवर्तनीयम्। (१३०) ७. तदधिगमाधिकरणं (छा. ४-१४; ५-२४) पूर्वोत्तरयोः पापयोः विनाशाश्लेषौ उच्यते । (१३१) ८. इतराधिकरणं (छा. ८-१४; कौपी. १-४) पूर्वोत्तरयोः सुकृतयोरपि विनाशालेपौ । (१३२) ९. अनारब्धकार्याधिकरणं (छा. ५-२४-३) फलदानाप्रवृत्ते एव सुकृतदुप्पाते नश्यतः । (१३३) १०. अग्निहोत्रायधिकरणं (बृ. ६-४-२२) तत्फलमनिच्छताऽपि अग्निहोत्रादिकं नित्य- नैमित्तिकं कर्मानुष्ठेयमेव । (१३४) ११. इतरक्षपणाधिकरणं प्रारब्धकर्मणः एकशरीरावसाननियमो न । २२ चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः (उत्क्रान्तिपादः) [विदुषो गतिप्रकारः] (१-७ विद्वदविदुषोः समान उत्क्रान्तिप्रकारः, ततः परं विदुपः 1) (१३५) १. वागधिकरणं (छा. ८-६-३) वागिन्द्रियं मनसा संयुज्यते । (१३६) २. मनोऽधिकरप्पं (छा. ६-८-६, ६-६-५) मनसः प्राणेन संयोगमातम् । (१३७) ३. अध्यक्षाधिकरणं (बृ. ६-३-३८, ६-४-२) प्राणः जीवन संपद्यते। (१३८) ४. भूताधिकरणं (छा. ६-८-६) सजीवः प्राणः भूतान्तरससृष्टतेजसा संपद्यते । २३ २५

·२५
५. आमृत्युपक्रमाधिकरणं (कठ. २-६-१२,१६)
इयमुत्क्रान्तिः विद्वदपिदुपो नाडीप्रवेशात्
पार समाना।
(१४०) ६. परसपत्त्यधिकरण (छा. ६-८-६)
२९
जीवसंयुक्तानि तेज.प्रभृतिभूतानि परमात्मनि संपद्यन्ते ।
(१४१) ७. अविभागाधिकरण
३०
एतेषां परमात्मनि सयोगमात्रं, न लय ।
(१४२) ८. तटोकोऽधिकरणं (कठ. २-६-१६, पृ. ६-४)
प्रकाशितद्वारया मूर्धन्यनाड्यैव निष्कामति ।
(१४३) ९. रश्म्यधिकरणं (छा. ८-६-५)
(१४४) १०. निशाधिकरणं
३४
निशि मृतस्यापि ब्रह्ममाप्तिरस्ति ।
(१४५) ११. दक्षिणायनाधिकरण (तै.नार.५-२ ; छा.५-१०-५) ३५
दक्षिणायनमृतस्यापि ब्रह्मप्राप्तिरस्ति ।
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः-(गतिपाद)
[मूर्धन्यनाड्या प्रस्थितस्य आतिवाहिकै मगवतो निजराजधानी
प्रति अतिवनरूपं विद्याफलं निरूप्यते ।
(१४६) १. अर्चिरायधिकरणं
अचिरादिना एकेनैव मार्गेण सर्वे गच्छन्ति ।
(१४७) २. वाय्वधिकरणं (बृ. ८-१-१५, कौपी. १-३)
संवत्सरप्राप्तयनन्तर आदित्यात्पूर्व वायुं गच्छति ।
(१४८) ३. वरुणाधिकरण (कौपी. १-३, वृ. ८-२-१५)
तटितोऽनन्तरं वरुणादीना निवेशः।

·sli
(१४९) ४. आतिवाहिकाधिकरणं (छा. ४-१५-५; कौपी.१-३) ४२
अचिरादिकाः आतिवाहिकाः ।
(१५०) ५. कार्याधिकरणं (छा. ४-१५-५)
४३
प्रतीकोपासकन्यतिरिक्तानेव आतिवाहिकगणो नयति ।
५७
चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः-(मुक्तिपादः)
[परब्रमप्राप्तधनन्तरभाविमुक्तैश्चर्य निरूप्यते]
(१५१) १. संपद्याविर्भावाधिकरणं (छा.८-१५-२)
५४
मुक्त स्वाभाविकरूपेणाऽऽविर्भवति ।
(१५२) २. अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणं (तै.आन. १;
छा.८-१२-२)
मुक्तः खात्मानं परब्रह्मापृथक्सिद्धत्वेन भनुभवति ।
(१५३) ३. ब्राह्माधिकरणं (वृ.६-५-१३, छा. ८-१-५)
५९
ज्ञानस्वरूपेण अपहतपाप्मत्वादिधर्मवत्त्वेन चाविर्भवति
(१५४) ४. सङ्कल्पाधिकरणं (छा.८-१२-२,८-२-१)
प्रयत्नान्तरमनपेक्ष्य सकल्पादेव मुक्तस्येप्टार्थप्राप्तिः ।
(१५५) ५. अभावाधिकरणम् (छा.८-१२-२,७-२६-२)
मुक्तः कदाचित् सतनु कदाचिदतनुश्च भवति ।
(१५६) ६. जगद्यापारवर्जाधिकरणं
मुक्तस्य जगत्स्रष्टुत्वं नास्ति, ब्रह्मणा समं
भोगमाते साम्य अस्ति ।
1

·शुद्धाशुद्धम्॥ पुट. पंक्ति. 8 22 15 8 अशुद्ध. ब्रह्मण प्रातिप्रवृत्ति आनन्दममयात्मनो शास्रष्टया शुद्ध. ब्रह्मणः प्राप्तिः प्रवृत्ति आनन्दमयात्मनो शास्त्रदृष्टया 25 16 39 7 69 ध्यावा ध्यात्वा 99 11 104 I] एतं ब्रह्म 154 4 एत अझ वाचारभणं व्वाप्स्यसिद्धेः वाचारंभणं व्याप्तयसिद्धेः 166 16 196 20 23 परम परमस 5 225 10 228 9 233 17 268 22 ध्यानात्तु तिरोहितं 271 21 घटादित् घटादिवत् अन्तकरणाना अन्त:करणाना प्रकाशादिवत प्रकाशादिवत्तु महत्त्वरूपत्त्वाभाविक महत्त्वरूपस्वाभाविक ध्यानातिरोहितं पुप्तो सृप्तो अपृथद्धि अपृथक्सिद्ध शब्देनाभिप्रत. शब्देनाभिप्रेतः मानन्दत्वपरं चानन्दत्वपरं विद्यायायामादित्य विद्यायामादित्य प्रअविद्यापुण्य 285 3 299 3 304 6 314 11 320 13 ब्रह्मविदा पुण्य ·aliji 321 16 331 6 गुपायचिन्तनं ब्रह्मस्वरूपकन्वेन पञ्चाप्यते मुपायन चिन्तनं ब्रमस्वरूपनिरूपकत्वेन पञ्चाप्येते 332 6 333 उच्चैः सान उच्चैः सासा 335 16 336 7 13 338 4 340 10 343 6,7 341 9 अनन्दो इत्यदिना व्यतिहारे शोक मोह दिभिर्धमः क्रिश्चन-न फिश्चि .प्रोत ऋतुप्रकरणवत् यदे नुवाक्यस्य ततुभयमुपा अग्नेहोत्रं वेरध्वरं वाचिनोद्गीशव्देन व्यवस्तोपासने आनन्दो इत्यादिना व्यतिहारो शोक मोहं दिभिधमः किञ्चन-किश्चि प्रोतं क्रतुपकरणात् यदेव नुवाकस्म तदुभयमुपा अमिर्वे होत्रं वेत्वध्वरं वाचिनोगीथशब्देन व्यस्तोपासने 346 21 348 3 351 7 352 9 363 9 16 365 12 चतुर्थाध्याये 3 1] 12 9 2 कचिस-दुपानस्य तद्ब्रह्मति निर्णीतवादु अलेपविनाशे छान्दोग्यदहर प्रवृत्त एवं...प्रलदान फचिदुपासनस्य तद्ब्रह्मेति निर्णीतत्वादु अश्लेपविनाशौ छान्दोग्ये दहर प्रवृत्ते एव ..फलदान 12 4 15 19 16 10 ·sliv 17 4,5 28 3 30 7 II 13 31 1 32 20 22 विमाक्ष्ये यावेदहान विमोक्ष्ये यावद्देहान्न उत्क्रान्ति उत्क्रान्ति. तत्तदेशाव तगाव विश्रल्यै विश्रान्त्यै सद्विद्यासाविषय सद्विद्यास्थविषय मूमसूक्ष्म भूतसूक्ष्म निरतिशपप्रीति निरतिशयप्रीति हैतस्य हृदयस्य हृदयस्याग्रं हैतस्य हृदयस्याग्रं पुरुपात् पुरुपान् शरिरादुत्थान शरीरादुत्थानं आर्विभवत् आनिर्मवत् चामिदघता चाभिदधता यमात्मान य आत्मान भागमात्रे भोगमाले तत्न कल्प्यते कल्पते 51 3 13 55 I 56 13 58 21 67 5 18 तत्र 68 8 ·॥श्रीः॥ श्री श्रीनिवासपरब्रमणे नमः ॥ ॥श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला॥ मप्रकाशा। । प्रथमाध्यायम्य प्रथमः पादः । प्रकाशः। श्रीम्तनन्यस्तकम्तीनिस्तुलामोदमेदुरम् । विस्तारयतु मे बाम्त वस्तु कौस्तुभलक्षणम् ॥१॥ नाथयामुनयतीशतादृशाम्नायमौळिगुरुरत्रगुम्फिता। भातु मे गुरुपरम्परामयी हारयष्टिरनघा हृदन्तरे ॥२॥ कौशिकदेशिकसूरिश्शासनतः श्रीनिवासम्य । अधिकरणरत्नमालां निर्माय व्याकरोत्येनाम् ॥२॥ स भगवान्बादरायण. परमकारुणिको मुमुक्षुजनानुजिघृक्षया परवि घासु मुमुक्षभिर्भननीयतया श्रुतं देवताविशेष तत्तद्विद्याविचारेण निर्दि- धारयिपुस्तद्विनाररूपं शारीरकशास्त्रं प्राणैषीत् । तस्यैतस्य शास्त्रस्यावीचीनाख्यातृभि कलुषिततया शास्त्रावतारस्य प्रयोजनालाममालोचयता भगवता मायकृता यथावस्थितशास्त्रकृदभिप्राय- विवरणेन तस्य सप्रयोजनतां संपिपादयिपता विरचितस्य विततगम्भीरशा- रीरकमीमांसाभाप्यस्यार्थसंग्रहरूपं अन्वहमात्मनःपरदेवताभजनाऽऽवृत्तिकृते ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमालग सप्रकाशा शारीरकाधिकरणरत्नमालारय ग्रन्थमारभमाणो ग्रन्यकृत् आदा चिपिनस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तये शारीरक्शास्त्रनिर्धारितपरदेवताभननरूप मङ्गलमाचरति । ग्रन्थस्य अधिकरणरतमाला। श्लोक -श्रीशेपालभूर्ग तुड्गे निगमोत्तमार्गे च । उत्मड्गे च फणीन्द्रस्योज्ज्वलमेकं भजे तेजः॥१॥ प्र. अत्र श्रीपशलशृङ्गे उचलमित्यनेनावतारविशेपम्य प्रतिपाद नात् तस्य च म्वसमाश्रयणीयत्वार्थत्वाद्विशेपतश्च तस्य हस्तविन्यासविशेषेण स्वचरणस्य समाश्रयणीयताव्यञ्जरत्वाचौपायत्वेनावस्थान सूचितम्। फणी न्द्रस्योत्सड्गे उज्ज्वलमित्यनेन " वैकुण्ठे तु परे लोके श्रीमहायो जनार्दन । महायोगी जगद्धाता दिव्यसिंहासनोपरि । दिव्यमम्तरणोपेते शेपाहिफण- मण्डिते " इत्याद्युक्तप्रक्रियया नित्यविभूतावनन्तम्योपयासिकाविशेष। वि वक्षित । तेन च तत्र मुक्तभोग्यतयाऽवम्यान ज्ञापितम् । इत्य चानेन विशेषणद्वयेन लीलाविभृतावुपारतया नित्यविभृतावुपेयनया चावस्थानस्य प्रदर्शनेन शारीरकशास्त्रे साधनफलाध्याययोनिर्धारित श्रीनिवासम्य भगवत उपायत्वमपेयत्वञ्चार मूचितम्। निगमोत्तमाङ्ग उज्जलमित्यनेन तत्रोभयन प्रमाण प्रदर्शितम् । मुनालोपनिपटाद्युपनिपत्म हि - माता पिता भ्राता निवासश्शरण मुहृद्गतिनारायण" इत्यादिना श्रीनिवासस्योपायत्र मुपेयत्वमुभयमानानम् , तर 'शरण'मित्यनेनोपायत्वस्य 'गति रित्यनेनो पेयत्वम्य चाभिधानात् ।। 1 म ·जिज्ञासाविकरणम्-१ सूत्रम्-अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१-१-१॥ अथ-धर्मविनारानन्तर, अतः-कर्मणो विचारितत्वात् , ब्रह्मजिजामा इच्छाविषयीभूतो ब्रह्मविचार कर्तव्य इति शेष ॥ एतदर्थविवरणाय प्रवृत्तमिद पद्यम्--- अ. विरचितकर्मविचारमुमुक्षुमिस्तत्फलेषु पैराग्यान् । यजिज्ञास्यं पुरुपेस्तब्रह्म श्रीनिवासनाग भजे ॥२॥ अर्थ.। कर्मविचार कृतवद्धि कर्मफलेवाशानिवृत्तेर्मोक्षपुरुषार्थ अपेक्षमाणे पुरुपेर्यत् जिनाम्य तच्छीनिवासारय ब्रह्म भन इति ।। भानः। अधीतवेदम्य पुसो जेमिनिकृतकर्ममीमासोक्तन्यायोति टोमादिकर्मणा स्वरूपमाडश, तदित्य वर्तव्य, स्वर्गादिरूप तत्फलमित्यभूत मिति निश्चये सति, स्वर्गादिफलाना नश्वरत्वज्ञानात्तत्माप्तीच्छा निवर्तते । ब्रह्मप्राप्तिरूपमोक्षपुरुपाये अपातप्रतीतिसत्वात्तत्प्राप्तीच्छा जायते । एव ब्रह्मप्राप्तीच्छोत्पत्तौ ब्रह्मस्तरूपमीदृश तत्प्रात्प्युपायचाय तत्प्राप्तिरूपफल चेत्थभूतमित्येवमादिनिर्णयहेतुभूतनामीमासोक्तन्यायेर्यनिणेतव्य तच्चीनि वामाख्य ब्रह्म नामसकीर्तनपादपरिचरणप्रदक्षिणप्रणामादिभिराराधयामीति ॥ अधिकरणपूर्वपक्ष। कर्ममीमासायामर्थवादाधिकरणे । 'आम्नायस्य क्रियार्थवादानर्थस्य मतदाना तस्मादनित्यमुच्यते," विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधींना स्यु" इत्यनयोम्मूत्रयो ,वेदसामान्यम्य यत्किञ्चित्कर्तव्यार्थबोधकत्वनियमात् कर्तव्या बोधकानामर्थवादरूपवेदवाक्याना प्रामाण्यासभत्राद्वेदप्सामान्यस्य न प्रामाण्यनियम इति प्रथमसूत्रेण पूर्वपक्ष कृत्वा अर्थवादवाक्याना पू मी १२१७ 1 ·४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. १ यत्किचित्कर्तव्यार्यबोधकत्वाभावेऽपि सन्निहितविधिवाक्यविहितक्रियान्वयि- प्राशस्त्यबोधकतया विधिवास्येन सममेकवाक्यतया प्रामाण्यमुपपद्यत एवे- त्यनन्तरसूत्रेण नमिनिना सिद्धान्तितम् ॥ युज्यते चैतत् । बालानां प्रथमं वृद्धव्यवहारेण शक्तिग्रहो भवति । तद्यथा-व्युत्पन्नेन केन नियुत्पन्नमन्यं प्रति 'गामानये' त्युक्ते,नियुक्त पुरुषो गामानयति । पुनरपि 'गां नये' त्यक्तेऽन्यत्र नयति । पार्श्वस्या बालस्तद्वाक्य- प्रयोगानन्तरं गवानयन गोर्नयनं च दृष्ट्वा नियुक्तपुरुषस्य गवानयनकर्तव्य- ताज्ञानं 'गामानये ति वाक्यजन्यं, गोनयनकर्तव्यताज्ञानं च 'गां नये'त्यनन्त- रवाक्यजन्यमिति निश्चिन्वन् , गोपदं आनयननयनरूपक्रियाद्वयान्वय्यर्थ बोधकत्वाद्गोर्वाचक, आनयपदं आनयनरूपक्रियावाचकं, नयपद नयनरूपक्रियावाचीति तत्तत्पदानां शक्तिं गृह्णाति । एवं वृद्धव्यवहृत- वाक्यान्तरेप्वपि तेषां तेपा पदाना तेषु तेप्वर्येषु शक्तिं जानाति । एवं व्यवहारादेव शक्तिग्रहे जायमाने सर्वस्यैव व्यवहारस्य कार्यार्थपरत्व दर्शनात्सर्वाणि पदानि यत्किञ्चित्कर्तव्यार्थपराणीति निश्चिनोति । अतो व्युत्पत्त्यनुसारेण सर्वाग्यपि पदानि कार्यार्थपराण्येव । एवं लौकिकपदानां कार्यपरते सिद्धे ‘य एव लौकिकास्त एव वैदिका' इति न्यायेन वैदिकान्यपि पदानि कार्यपराण्यवति क्रियानात्मके ब्रह्मणि वेदान्तवाक्यानां तात्पर्याभा- वाद्वेदान्तविचाररूपब्रह्मविचारशास्त्रं नारम्भणीयमिति ।। सिद्धान्तः । बालाना प्रथमव्युत्पत्तिवृद्धव्यवहारादेव भवतीतीदं तावत्सर्यानुभव- विरुद्धम् । प्रथमव्युत्पत्तरन्यथैवानुभवसिद्धत्वात् । तद्यथा मातापित्रादयः स्वशिशुन् व्युत्पादयितुकामाश्चन्द्रगवादिकं पितृमातुलादिकञ्च वस्तु प्रदी मुहुर्मुहुरड्गुल्या निर्देशपूर्वकं 'अयं चन्द्रः', 'इयं गौ..' 'अयं पिता,' 'अयं ·१-पा.] जिज्ञासाधिकरणम्-१ मातुन्' इत्यादिशब्दान् प्रगुजते । शिशुश्च पुरोवर्तियस्तप्रदर्शनालिनिर्देश तत्तच्छब्दप्रयोगागां नियमेन साहनर्यदर्शनरूपेणोद्बोधकेन पूर्वजन्मानुभू- ता एवविधनेष्टायां तत्तत्पदानां तत्तदर्धानां न सम्बन्धनापनार्य मार्थता स्मरति। तनश्च चन्द्रादिपदानां पुरोवृत्तिनन्द्राद्यर्थानां न कश्चित्सम्बन्धोऽस्तीति सामान्यतो जानन् बहुभिः पुरुपैस्तत्तदथेषु तत्तत्प्रयोगं शृण्वन् तयोः पढ़- पदार्थयोम्सम्यन्यान्तरामम्भवं च जानन् 'इदं पदमेतदर्थबोधक' मिति तयो- योध्यवोधाभावरूपसम्बन्धविशेष निश्चिनोति । एवं कार्यानन्धित एवार्थ प्रगमतः पदानां शक्तिग्रहणदर्शनात् प्रथमतो वृद्धव्यवहारात्कार्यान्वित एवार्य शक्तिग्रह इत्यनुपपन्नम् ॥ कार्यपराद्वाक्गादेव शक्तिग्रह इत्यप्यनुपपन्नम् ; 'चैत्र पुनम्ते जात' इत्यादिपु सिद्धार्थपराद्वाक्यादपि शक्तिग्रहदर्शनात्। तत्र हि चैत्रस्य पुत्रे उत्पन्ने, देशान्तरस्थम्य क्षेत्रम्य पुत्रोत्पत्तिज्ञापनाय नियुक्तेन केननिचैनं प्रति 'नेत्र पुत्रस्त जात' इति वाक्ये प्रयुक्ते, अव्युत्पन्न कश्चिदन्यश्चैत्रगृहे चैत्रस्य पुत्रोत्पत्ति तन्निवेदनाय पुरुषम्य नियुक्ततां तहास्यश्नवणेन चैत्रस्य मुखविकासं च पश्यन् , चनं प्रति तदुश्चरितवाक्यम्य चैत्र प्रति पुनोत्पत्तिरूपार्थबोधकता निश्चिनोति। अत कार्यपरादेव वाक्याच्यक्तिग्रह इति न नियमः । तदेव कनिसिद्धपरवाक्यात् कार्यानन्विते, क्वचित्कार्य परवाक्यात्कायें न यथायथं शक्तिग्रहणात् प्राभाकराणा सर्वपदानां कार्यार्थपरत्ववर्णनं नियुक्तिकमिति । अतो वेदान्तवाक्यानां सिद्धरूपे ब्रह्माणि तात्पर्यसंभवात् तद्विनारशास्त्रमारम्भणीयमिति ॥ . एवंविधपूर्वपक्षतत्परिहारपरत्वमस्य सूत्रम्य कार्यानन्वयिनो ब्रह्म- रूपसिद्धवस्तुनो विचारविषयत्वप्रदर्शनादेव निश्चीयते । वेदान्तवाक्यानां सर्वेषां कार्यपरत्वे हि सिद्धरूपस्य ब्रह्मणो वेदान्तवाक्यविचार्यत्ववर्णनं ·aor श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा अनुपपन्नं स्यात् । तर्हि पूर्वोदाहननमिन्यक्तिविरोधः म्यादिति चेदुच्यने- पूर्वपश्युक्तं सर्वेषा वेदवाक्याना कार्यपरत्वमभ्युपगम्य परिहतं जमि- निना, न तु तस्य तथवाभिप्राय इति द्वयोन विरोध । आम्मिन् श्लोके 'विरचितकर्मविचार रिति पुरुपविशेपणेन कर्मविचारानन्तरमेव ब्रह्मविचारम्य कर्तव्यतालाभात् ब्रह्मविचारं प्रति कर्मविचारस्य नियमेन पूर्ववृत्तत्वं लभ्यते । तत् कुन इति चेदच्यते अधीतवेदम्य पुरुपस्य वेदवाक्येपु कर्मफलस्य ब्रह्मज्ञानफलम्य च कचित्स्थिरत्वे क्वचिदस्थिरत्वे आपाततः प्रतिपन्न सति अनयो कि तात्विकमिति निर्णयेच्छा जायते। तया च तन्निर्णायकशास्त्रेषु प्रवर्तमानम्य पुरुषस्य कर्मफलेषु तन्निर्णयोपथिक शास्त्रविचार एव प्रथमं प्रवृत्तिर्जायते; कर्मणामनादिवासनया मुकरत्व निश्चयादनभ्यम्तम्य ब्रह्मज्ञानस्य दुप्फरत्वनिश्चयाच लपायेनाभिमतार्थ- सिद्धिसंभवे गुरूपाये प्रवृत्त्ययोगेन कर्मफलेषु तन्निर्णयेच्छया ब्रह्मज्ञानफले तन्निर्णयौपयिकविचारे प्रवृत्ते प्रतिबन्धात् । कर्मविचारे कृते कर्मफला नामस्थिरत्यनिश्चयो भवति । " दाक्षायणयज्ञेन यजेत " इति कर्मकाण्डे दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । तत्र दाक्षायणनामा कश्चिद्यज्ञ कि विधीयते अथवा दर्शपूर्णमासयोरेव कश्चिद्गुणो विधीयत इति संशये जमिनिना महर्पिणा "विकारो वा प्रकरणात्" इति मृत्रेण दर्शपर्णमास योस्स्वर्गाटिफलभूयम्त्वायाऽऽवृत्ति कर्तव्येति श्रुयर्थ इति निणीतम् । अनेन दर्शपूर्णमाप्तादिकर्मणा फलभूत स्वर्गादि नश्वरमिति निश्चयां जायते । दर्शपूर्णमासादिमाध्यम्वर्गादिफलस्य नित्यत्वे हि तस्य चिरकालानुवृत्त्यर्थ दर्शपूर्णमासावृत्तिविधानं व्यर्थं स्यात् । एवं कर्मफलानामनित्यत्वनिश्चये कर्मविचारेच्छारूपप्रतिबन्धफनिवृत्ती ब्रह्मविचारेच्छाधीना तद्विचारे प्रवृत्ति रुत्पद्यत इति ब्रह्मविचारस्य नियमेन कर्मविचारसापेक्षत्वम्॥ तद्यथा 1पू भी २-३-४.

·अन्त्येतत् ; मुत्राभिप्रायविवरणाय प्रवृत्तेऽस्मिन्पो सौनपदाम्पृष्टस्य ब्रह्मणश्श्रीनिवामनामकत्वम्योतिः कथमुपपद्यत इनि नेदच्यते । अम्मिन्वय मीमांसाशाग्ने ब्रामणो निनाम्यत्वं प्रतिज्ञाय जगजन्मादिकारणत्वं तस्य लक्षणमभिधाय लक्ष्ये लक्षणसमन्वयाय तदितरेषु तस्य व्यावर्तनाय न प्रवृत्तेप्वाक्षत्यधिकरणप्रभृतिप्वधिकरणेषु पुरुषसूक्तनारायणानुवाकमुबालोप- निपदादिपु प्रमिद्धं श्रीनिवास महापुरुपं तदमाधारणधर्मविशेषः प्रत्यभिज्ञाप्य तत्र लक्षणसमन्वयम्य तदितरेषु व्यावृत्ततायाश्च प्रदर्शितत्वेन म एव ब्रम- पदार्थत्वेन मृत्रकाराभिमत इतीहापि प्रथमसूत्रे ब्रह्मपदेन स एव विवाक्ष त इति न तस्य सत्रिपदाम्पत्वमिति । तदेतदुत्तरत्र स्पष्टीकरिप्यन इति सर्व निरवद्यम् ॥ इति जिज्ञासाधिकरणम् ॥ १ ॥ ॥ अथ जन्मायधिकरणम् २॥ ब्रह्मण प्रत्यक्षागोचरत्वात्तल्लक्षणम्य कस्यचिदसंभवात्तम्य प्रति- पत्तमशक्यतया कथं तस्य विचार्यत्वमित्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधि- करणम् ॥ मू. जन्माद्यस्य यतः ॥ १-१-२॥ अस्य-परिदृश्यमानम्य चिन्मिश्रस्य जगत । जन्मादि-उत्पत्ति- स्थितिमलयाः, यतः-यस्मात्प्रवर्तते तद्ब्रह्मेति सूत्रार्थः ॥ उत्पतिस्थितिविलय वनस्यनस्य यत्कायैः । यत्प्रतिपत्तुं शक्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥३॥ अर्थः । यस्य ब्रह्मण कार्यभूत. एतस्य भुवनस्य चिन्मिश्राचे- तनरूपस्य जगतः, उत्पत्तिः-जन्म, स्थितिः --जातस्योत्तरकालानुवृत्तिः, ·८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला संप्रकाशा [अ.. -A--- - विलयः--नाशः, तैर्यद्ब्रह्म प्रतिपत्तुं-इतरव्यावृत्ततया ज्ञात, शक्यं तत् श्रीनिवासाख्यं ब्रह्म भज इति । भावः । “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ति तद्विमिनासम्म तद्ब्रह्मेनि" इति भृगुवल्लीश्रुत्या जगज्जन्मादिकारणत्वरूपस्य ब्रह्मलक्षणस्याभिधानात्, यथा सास्नादिमत्व रूपलक्षणेन गौस्तदितरमहिपादिव्यावृत्ततया निश्चीयते एवं प्रत्यक्षागोच. रस्यापि ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वरूपलक्षणेन चेतनाचेतनन्यावृत्ततया निश्चेतुं शक्यत्वातस्य विचार्यत्वमुपपन्नमिति । पूर्वपक्षः । " यतो वा इमानि भूतानि जायन्त" इत्याधुटाहतश्रुती, यत इमानि भूतानि जायन्ते तद्ब्रह्म ; येन प्रातानि जीवन्ति, तद्ब्रह्म ; यत्प्र यन्त्यभिसंविशन्ति, तद्ब्रह्म, इत्यन्वयमाश्रित्य जन्मकारणत्वं स्थितिकारणत्वं लयकारणत्वं च ब्रह्मलक्षणमिति व्यावर्तकलक्षणत्रयाङ्गीकारे ब्रह्मणो बहु- वप्रसंग' ; 'श्यामो युवा लोहिताक्षस्समपरिमाणो देवदत्त' इत्यादिषु देवदत्तादिलक्षणेषु प्रत्यक्षेण श्यामत्वयुक्त्वादीनामेकस्मिन् देवदत्ते समावेश- दर्शनेन देवदत्तबहुत्वाप्रसक्तावपि, ब्रह्मणोऽप्रत्यक्षतया जन्मकारणत्वलय- कारणत्वयोरेकस्मिन्समावेशग्राहकप्रमाणविरहेणोत्सर्गत प्राप्तस्य जन्मकार- णत्वादीनां लक्षणाना व्यावर्तनस्वभावस्य निरपवादत्वेन. जन्मकारणत्वरूप- लक्षणेन स्वेन लक्षणीयस्य ब्रह्मणस्थितिकारणाद्ब्रह्मणो नाशकारणाह्मणश्च भिन्नत्वेन ज्ञापनात् , एवं स्थितिकारणत्वरूपलक्षणेनापि स्वलक्ष्यस्य ब्रह्मणो जन्मकारणाद्ब्रह्मणो लयकारणाद्ब्रह्मणश्च मिन्नत्वेन ज्ञापनात् , एवं लयकारणत्वरूपलक्षणेनापि म्वलक्ष्यस्य ब्रह्मणो जन्मकारणाह्मण 1 ते भृगु. १.

·१-पा.] जन्माधिकरणम्-२ , स्थितिकारणाद्रमणश्चान्यत्वेन ज्ञापनान् । जन्मकारणत्वे सति स्थिति- कारणत्वे मति लयकारणल्यं ब्रामलक्षणमित्यहीकारे केकस्य लक्ष- णत्वसंभवाद्विशेषणान्तरवैयर्यप्रसङ्गः । जन्मकारणत्वलयकारणत्वयोः विरोधादेकत्र समावेशासंभवश्च । 'यत्रायं सारतम्स देवदत्तकेदार इत्यादिषु यथा देवदत्तकेदारलक्षणेन मारमाठ्यपक्षिविशेषसंवन्धरूपेण तत्पक्षिसंबन्धिनि केदारविशेपे देवदत्तीयत्वं ज्ञाप्यते, एवमिहापि नन्म- कारणत्वस्थितिकारणत्वलयकारणत्वरूपैग्निभिषिकलक्षणैरकमेव वस्तु निरतिशयबृहदूपत्रह्मपदार्थत्वेन ज्ञाप्यत इत्यङ्गीकारे तु दृष्टान्ते केदा. रत्वेन पूर्वज्ञातस्य वस्तुनम्सारसपक्षिसंबन्धेन देवदत्तीयत्वज्ञापनदर्शना- दिहापि ज्ञापनीयस्य ब्रह्मणः पूर्वज्ञाताकारस्य कस्यचिद्वक्तव्यतया तस्य दुर्वचत्वेन सारससंबन्धादिवत् ज्ञापकत्वमपि न संभवति । "सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म" ति वाक्योक्तसत्यत्वादिकमेव पूर्वज्ञाताकार इत्युक्ती तु तत्राप्ययं दोपः तुल्यः। सत्यत्वादेसारससंबन्धादिवद् ज्ञापकत्वे पूर्य- प्रतिपन्नाकारस्य कस्यचिद्वक्तव्यतया जन्मकारणत्वादेः पूर्वप्रतिपन्ना- कारत्वाङ्गीकारे तज्ज्ञानेन विना व्रत्मपदार्थज्ञापनासंभवादन्योन्याश्रयः । सत्यलादेव्यावर्त कल्वे तु पूर्वव ड्रडाबहुत्वप्रप्तः। अतो जन्मकारणत्वादेः लक्षणत्वं न संभवतीति ॥ सिद्धान्तः । व्यावर्तकलक्षणानां व्यावर्तनस्वभावत्वेऽपि न स्वभिन्नधर्माश्रयाद्या- वर्तनं स्वभावः। अपि तु स्वविरुद्धधर्माश्रयाद्वयावर्तनमेव स्वभावः। 'नील उत्पल'मित्यादौ नीलवरूपव्यावर्तकधर्मेण नीलत्वविरुद्धरक्तत्वाश्रयोत्प-. लाव्यावर्तनस्यैव दर्शनात् । न हि तत्र नैल्यं विशेषणं स्वाश्रयमुत्पलं स्वाविरुद्धद्रव्यत्वाद्याश्रयायावर्तयति । ततश्च प्रकृते जन्मकारणत्वादीनां 1ते. आन. १. ।

·श्रीगारीरकाधिकरणरलमाला मप्रकामा (अ.१ कालभेदेनकत्र ममायेगसंभवेनाविरुद्धतया जन्मकारणत्वादिलक्षणैः न ब्रम- बहुत्वप्रसंगः । ब्रह्म हि क्षेवनकर्मानुगुणं सृष्टिकाले मृजति, प्रलयकाले संहरति; यथा कृषीवल उप्तिकाले सम्यमुत्पादयति, कालान्तरे लुनाति, तद्वदिति न विरोधः। एवमुत्तरनारायणानुवाकादिपु लक्ष्मीपतित्वादिना प्रतिपन्नं वस्तु जन्मकारणत्वादिभिलक्षणैनिरतिशयबृहृत्त्वम्पब्रह्मपदार्थवेन ना- प्यत इति द्वितीयपक्षेऽपि न दोषः । अतो जगजन्मादिकारणत्वम्य विशेषण- तयोपलक्षणतया च ब्रह्मलक्षणत्वं संभवति । ज्ञाप्यान्तर्गतत्वे सति ज्ञाप्यप्रती- त्युपायो विशेषणं, जाप्यवहिर्भूतत्वे सति ज्ञाप्यप्रतीत्युपाय उपलक्षणमिति तयो- लक्षणमाचक्षते । अत्र जाप्यान्तर्गतत्वं ज्ञाप्यविषयकपतीतो नियमेन ज्ञाप्यांगे प्रकारतया भासमानत्वं--यथा चन्द्रपदार्थ जिज्ञासुंप्रति उक्त 'प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र' इति तल्लक्षणवाक्ये उक्त प्रकाशप्रकर्षवत्त्वरूपं लक्षणम् । तद्धि प्रकाशप्रकर्षवत्त्वं ज्योतिर्मण्डलस्थचन्द्रपदार्थ ज्ञापयत् सत् चन्द्रप्रत्यक्षदशायां नियमेन तदंशे प्रकारतया भासते। द्वितीयं तु चन्द्रस्य शाखाग्रम् । तद्धि स्वसमदेशस्थं चन्द्रं ज्ञापयत् सत् चन्द्रप्रत्यक्षदशायां नियमेन न प्रकारतया भासते। चन्द्रस्य शाखासमदेशात् अपगमे चन्द्रप्रत्यक्षदशायामभानात् । एवं इहापि परविद्या- वेद्यवस्तुज्ञापकं जगज्जन्मादिकारणत्वं तद्विशिष्टब्रह्मविपयिकासु सद्विद्यादि- विद्यासूपास्यतया ज्ञाप्यं बस्तु ज्ञापयत्सत् तासु ज्ञाप्यब्रह्माशे नियमेन प्रकारतया भासते । जन्मादिकारणत्वाविषयिकामु तदितरविद्यासूपास्यं वस्तु ज्ञापयत् सत् तामु न प्रकारतया भामते ।। इदं पुनरत्रावधेयम्-यथा मास्नादिमत्त्वलक्षणेन 'दयं महिपादि- भ्यो भिन्ना, मानादिमत्त्वात् , यन्महिपादिभ्यो न भिद्यते न तत् साम्नादिमत्' इत्यनुमानेन गवि इतरभेदसिद्धिः, तद्वत् 'निरतिशयबृहत्त्ववद्वस्तु अचेतनात् जीवाच भिन्नं, जगजन्मादिकारणत्वात् ; यन्नैवं तन्नवं, यथा अचेतनं जीवश्च' इत्येवं केवलव्यतिरेक्यनुमानेन परविद्योपाम्ये ब्रह्मणीतरभेदसिद्धिः।

·शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्-३ ११ केवलव्यतिरेक्यनुमानानभ्युपगमे तु निरतिशयबृहत्त्ववद्वस्तु अचेतनात् जीवारा मिन्नं, तद्वयावृत्तधर्मवत्त्वात्, यत् यद्व्यावृत्तधर्मवत् तत् तस्मादिन्नम् , यथा अश्वादिव्यावृत्तधर्मवद्गवादि अश्वादितो भिन्नं' इति सामान्यव्याप्तिमूलकानुमानेन ब्रह्मणि अचेतनाजीवाच भेदसिद्धिः । अत्र हेतुकोटी व्यावृत्तधर्मत्वेन जगजन्मादिकारणत्वस्य निविष्टतया जगजन्मादिकारणत्वेन ब्रह्मणीतरल्या- वृत्तिसिद्धिरिति॥ इति जन्माधिकरणम्-२॥ अथ शास्त्रयोनित्याधिकरणम्-३॥ जगजन्मादिकारणत्वरूपलक्षणलक्षितस्य ब्रह्मणोऽनुमानरूपप्रमाणान्तर- मिद्धत्वेन वेदान्तवाक्यैस्तद्विचारो न कर्तव्य । न हि प्रत्यक्षप्रमाणमिद्ध- मग्न्याटेर्हिमभेपजत्वादिकं “अग्निर्हिमम्य भेषज" मित्यादिश्रुतिवाक्यैर्विचार- णीयमित्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। ॥ शास्त्रयोनित्वात् ।। १-१-३॥ शाम्तमेव योनि प्रमाणं यम्य तच्छाम्बयोनि । 'अभक्षो वायुभक्ष' इतिवठवधारणगर्भोऽयं समास । तम्य भाव शास्त्रयोनित्वं। तम्मात् शाकममाणकत्वात् , ब्रह्म शाम्लेण विचाराहमिति सूनार्थ ॥ जगदेककारणं यत् सर्ववत्वादिगुणगणाभरणम् । शास्त्रकममधिगम्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥४॥ अर्थः। जगतामेककारणं-निमित्तकारणमुपादानकारणं च । सर्वज- त्लादीति-जगन्निमित्तकारणत्वतदुपादानकारणलोपयोगिसर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्व - सत्यसङ्कल्पत्वसर्वशरीरकत्यादिगुणभूपितं यद्ब्रह्म वेदान्तशास्त्रेणकेनवावगन्तुं शक्यम्, श्रीनिवासाख्यं तद्ब्रह्म भजे इति ।।

·૨૨ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा अ.१ भावः। जगत्कारणम्य ब्रह्मणोऽनुमानरूपप्रमाणान्तरेण सिद्धधसभवाद्वे- दान्तगात्रेणैव तम्य निर्णेयतया तेन शास्त्रेण विचार्यत्वमुपपन्नमेवेति ।। पूर्वपक्षः। 'क्षित्यकुरादिकं मकर्तृकं, कार्यत्वात, घटवत्' इत्यनुमानेन जग- कर्तृसिद्धेश्यास्त्रम्य च प्रमाणान्तराप्राप्त एवार्थे प्रामाण्यनियमावदान्तशास्त्रम्य जगत्कर्तरि ब्रह्मणि प्रामाण्यासभवात तच्छास्त्रविचारम्पब्रह्मविचारो न कर्तव्य इति ॥ सिद्धान्तः। "क्षित्यकुरादिकं सकर्तृक'मित्यनुमानेन मिपाधयिपितं सकर्तृकत्वं कर्तृ- जन्यत्वरूपं ह्यानुमानिकेश्वरवादिनामभिमतम् । तत्र घटादिकर्तुः कुलालादेर्घटा- दिकार्य प्रति तीयकृतिद्वारैव कारणत्वम्य वाच्यतया तदीयकृत्या कर्तुरन्यथा- सिद्धत्ववत्, जगत्कर्तृत्वेनाभिमतम्यापि तदीयकृत्या अन्यथासिद्धत्वेन कार्यमा- मान्य प्रति न तम्य जनकन्वमिति तजन्यत्वसाधने बाधः । अथ कृतिजन्यत्वमेव साध्यते; तथाविधकृन्याश्रयतया च जगत्कर्तृसिद्धिरिति चेत् तदपि न सभवति। कार्यसामान्य प्रत्यदृष्टम्य कारणतायाम्तैरप्यभ्युपगतत्वेन तव दृष्टहेतुभूतयज्ञा- दिविषयकर्जीवात्मकृतिजन्यत्वमादायानुमानम्य चरितार्थनाभिमतासिद्धया उक्तानुमानम्यार्थान्तरढोपनम्नत्वात् । अथादृष्टाद्वारककृतिजन्यन्यमेव साध्यते । तचादृष्टघटितसवन्धानवच्छिन्नकृतिनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यतायत्त्वम् । ततश्च यज्ञादिगोचरजीवकृतीना सजन्यादृष्टवदात्मसयुक्तत्वरूपपरंपरासबन्धेनैव कार- णत्वाददृष्टघटितपरंपरासम्बन्धावच्छिन्नजीवकृतिजनकतामादाय नार्थान्तरप्रसा इति चेत्, तदपि न सभवति । घटपटादिकायें मुलालाविन्दादिकृतिजन्यता- दर्शनेन कार्यन्यरूपतो कृतिनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यताव्याप्यत्वनिश्चयसम- वेऽन्यदृष्टटितसरन्धानपच्छिन्नकृतिनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यताव्याप्यन्वनि - वयासमयेन कार्यन्चहेतुनोक्तविधसाध्यमिद्धधसभवात्। न हि उक्तमाध्यपटक- ·१-पा.] शास्त्रयोनित्याधिकरणम्-३ उनकतायामदृष्टपटितसबन्धानवच्छिन्नलमासकसामग्री काचिदन्ति । वस्तु- तोऽदृष्टघटितसम्बन्धानवच्छिन्ना या जनकता, तस्या एव साध्यशरीरे भानमट्टी- क्रियते , न त्वदृष्टघटितसमन्धानवच्छिन्नत्वेनापि तस्या भानमिति चेत् ,जनक- ताव्यक्तीना तत्तद्वयक्तित्वेनासर्वजनाने भानासभवेन कृतिनिष्ठजनकतात्वेनैव सामान्यरूपेण तासा भानस्य वाच्यतया यज्ञादिगोचरकृतीनामपि तथाविध- सामान्यरूपेण भानस्य दुरत्वात् । 'पर्वतो वहिमा'नित्याद्यनुमितिषु वह्नित्वेन पर्वतीयवसिमात्रभासकस्य पक्षधर्मताजानादेरिव, प्रकृते जनकताविशेपमात्रभा- सकम्य कम्यचिदुर्वचत्वात् । एव कुविन्दादिकृतीना हम्तादिरूपशरीरावयव- चेष्टाद्वारेव पटादिजनकत्वदर्शनेन हस्तादिरूपगरीरावयवचेष्टाया पटादिकार्यो- पयोगितादर्शनाटीश्वरहातेरपि दृष्टानुरोधेन हस्तादिरूपगरीरावयाचेष्टाद्वारेव कार्यजनकत्व सिद्धयेत् । ततश्चेश्वरस्य सगरीरत्वप्रसग । न चेप्टापत्ति । तच्छरीरम्य सावयवम्य नित्यत्वे, सावयनत्वस्य कार्यत्वव्यभिचरितता स्यात् । अनित्यत्वे तच्छरीरम्यापि शरीरान्तरावयवचेष्टाद्वारा कृतिजन्यत्व स्यात् । एवमुत्तरोत्तर शरीरपरम्पराप्रसगेनानवम्थादोपो दुरि । अत ईश्वरम्य सशरीर- त्वापत्ता नेप्टापतिस्सुवचा । ण्व कार्यवलिङ्गेन कार्यसामान्यजनककृतिसिद्धा तदाश्रयतया कस्यचित्सिद्धावपि तम्य जीवभिन्नत्वमिद्धयसभव । अस्मदादीना जीवानामल्पज्ञानमत्तिकतया कार्यमामान्यकर्तृत्वासभवात्कार्यसामान्यजनक- तेरमदादिजीवाश्रितत्वाभावरूपाधजानसहकतेन परामर्गेन जीगतिरिक्त- फिचिदाश्रितत्त्वसिद्धया ईश्वरमिद्धिरिति तु न वत्तु गस्यम् । यथा विश्वामि- खम्तपोनिगेपेण शत्ति विशेष प्राप्यास्मदाघशक्य न्वर्गादिक किचिल्मृष्टवान् , पवमुपचिततपौविशेपेण शक्तिविशेप प्राप्तैर्जीवात्मभिरेव तेन्तैर्महीधरादीना तदा तदा महत्वसंभवेन सर्वेषा जानरेव सप्टत्वोपपत्तावतिरिक्तकर्तृकल्पने गोरवादुक्त माधज्ञानन्यवानवतारात उक्ततेर्जीवातिरिककिचिढाश्रितत्वमि- दूधसंभवात् । पतेन कार्यत्वरिंगन कार्यमामान्ये कृतिजन्यत्वे अनुमीयमाने ·१४ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकामा [अ.? सिद्धयन्त्याः कृतेर्नित्यत्वे एकत्वे च लघवमिति लाघवज्ञानसहकृतेन परामर्गेन नित्यैककृतिजन्यत्वसिद्ध्या तटाश्रयतयेश्वरमिद्धिरित्यपि निरस्तम् । क्लप्ता- भि वकृतिभिरेव सृष्टयुपपत्तेरक्लप्तायाः कम्याश्चित्कृतेम्नस्यानित्यताया एक- तायाम्तदाश्रयस्य क्लप्तविजातीयम्य कस्यचिदात्मनश्च कल्पने महागौरवप्रसगे- नोक्तलाघवज्ञानम्यवानवतारादिति सक्षेप इति ।। इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्-३॥ अथ समन्वयाधिकरणम्-४॥ ब्रह्मणो मानान्तराप्राप्तत्वेऽपि तस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यविषयत्वेन तत्प्रतिपादने प्रयोजनवत्त्वासमवेन तस्मिन्यास्त्रम्य प्रामाण्यासभवात्तम्य शास्त्रप्रतिपाद्यत्वं न सभवतीत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् । ॥ तत्तु समन्वयात् ॥ १-१-४॥ आम्मिन्सूबे 'ब्रह्मण' इति 'शास्त्रेणे'ति चाध्याहार्यम् । 'तदि'त्यम्य शास्त्रप्रमाणकत्वमित्यर्थ । 'ममन्वयादि'त्यम्य सम्यक् पुरुषार्थतयान्वयात्- प्रतिपाद्यतया सबन्धादित्यर्थ । तथा च ब्रह्मणश्शास्त्रण पुरुषार्थतया प्रतिपाद्य- मानत्वेन शास्त्रप्रमाणकत्वं सभवतीति सूत्रार्थ । निखिलनिगमान्तवाक्यः पुरुपार्थतयाऽभिधीयमानत्वात् । यद्भवति शास्त्रवेद्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥५॥ म्पटोर्थ भारः प्र. ब्रह्मप्रकरणे 1 " तदेतत्प्रेय पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयो अन्यम्मा- मम्मात्" "आनन्दो ब्रह्म" " रमो वै मः रस घेवाय लन्या आनन्दी भक्ती" त्यादिश्रुतिभिम्मालेतरपुरपार्थेभ्योऽतिशयिनपुरपार्थत्वेन बृ. ३.४८ ते आन १ ·१-पा] समन्वयाधिकरणम्-४ १५ - निरतिशयानन्दरूपत्वेन निरतिशयानन्दजनकत्वेन च प्रतिपाद्यमानतया तस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयत्वाभावेऽपि तत्प्रतिपादकगात्रस्य खगृहे निरिसद्भावप्रति पादकवाक्यस्येव प्रयोजनवत्तरतया प्रामाण्यमुपपद्यत एवेति ॥ पूर्वपक्षः। ब्रह्मणशास्त्रेण प्रतिपादने प्रमाणान्तराप्राप्तत्वमिव बुभुत्सितत्व- मप्यपेक्षितम् । शास्त्रेण तदवगमम्य प्रयत्नसाध्यतया, बुभुत्सा विना तत्र प्रय लासभनात्। बुभुत्सा च प्रयोजनपत्येवार्थे भवति। प्रयोजन चेष्टप्राप्तिरनिष्टप- रिहारो या। तलेष्टप्राप्तिप्रवृत्तिसाध्या । यथा यागे प्रवृत्त्या स्वर्गरूपेष्टप्राप्ति । अनिष्टपरिहारस्तु निवृत्तिसाध्य । यथा कल्भक्षणान्निवृत्त्याऽनिष्टपरिहार । प्रकृते नह्मण प्रवृत्तिनिवृत्त्योरविषयत्वेन न प्रयोजनवत्त्वम् । अतस्तत्र बुभुत्साया अनुत्पत्त्या युभुत्सितत्यासमवेन न तस्य शास्त्रेण प्रतिपादनस्भव । ननु ब्रह्मण प्रयोजनान्तरवत्वासभवेऽपि पूोटाहृतश्रुतिभि म्वम्यैव निरतिशय पुरुषार्थतयाऽवगमात् 'पुत्रम्ते जात', 'तव गृहे निधिरस्ती' त्यादिवाक्याना हपहेतुभूतपुनजन्मादिपतिपादनवत् वेदान्तवाक्याना निरतिशयहर्पहेतुभूतब्रह्म प्रतिपादनमुपपद्यत एवेति चेत् वेदान्तवाझ्याना हर्पहेतुभूताथप्रतिपादकत्वेन प्रामाण्याभ्युपगमे 'तव गृहे हिरण्यनिधिरस्ति' इत्यादि विप्रलम्भकवाझ्या नामिव विषयसत्यत्वन्धिाभावेन ब्रह्मण मत्यत्वमेव न मिद्धयेदिति ॥ सिद्धान्तः। अपारुषेयतया नित्यनिढोषाणा वेदवाश्याना विप्रलम्भादिदोपमूर कत्वसम्भावनाया अप्यसम्भवेन निरतिशयपुरुषार्थतया निखिलनिगमान्त- वाक्यै प्रतिपाद्यमाने ब्रह्मण्यसत्यत्वशकाया पचानातारात् तादृगब्रह्मानुभव- जनकतया प्रयोजनवत्तरत्वसम्भवेन प्रामाण्यमुपपद्यत एवेति ॥ इति समन्वयाधिकरणम्-४ ॥

·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रराशा - सिद्धयन्त्या कृतेर्नित्यत्वे एकत्वे च राघवमिति लाघवज्ञानसहकृतेन परामर्शन नित्यैरकृतिजन्यत्वसिद्धया तदाश्रयतयश्वरमिद्धिरित्यपि निरस्तम् । क्लप्ता- भिजीनकृतिभिरेव सृष्टयुपपत्तेरक्लप्ताया क्म्याश्चित्कृनेम्नस्यानित्यताया एक- तायास्तदाश्रयस्य क्लप्तविनातीयम्य कस्यचिदात्मनश्च कल्पने महागारवप्रसगे नोक्ताघरजानन्यवानवतारादिति सोप इति ॥ इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्-३ ॥ - अथ समन्वयाधिकरणम्-४॥ ब्रह्मणो मानान्तरापातत्वेऽपि तम्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यरिपयत्वेन तत्प्रतिपादने प्रयोजनवत्त्वासभवेन तस्मिन्शास्त्रम्य प्रामाण्यासभवातस्य शास्त्रप्रतिपाद्यत्व न सभवतीत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् । ॥ तत्तु समन्वयात् ॥ १-१-४॥ अम्मिन्सूत्रे 'ब्रह्मण' इति 'गाणे'ति चाभ्याहार्यम् । 'तदि'त्यम्य शाम्बप्रमाणक्त्वमित्यर्थ । 'ममन्वयादि'त्यम्य मभ्यक् पुरपार्थतयान्वयात् प्रतिपाद्यनया ससन्धादित्यथ । तथा च ब्रह्मणश्मास्त्रण पुस्पायतया प्रतिपाद्य मानत्वेन शास्त्रप्रमाणकल समनतीति सूनार्थ । निखिलनिगमान्तवाक्यः पुरुषार्थतयामिघीयमानत्यान् । यति शास्त्रोद्यं तद्ब्रह्म श्रीनिरामनाम भजे ॥५॥ म्पष्टोध भारः प्र ग्रामप्रकरण 10 तदेत प्रेय पुनात्प्रेयो नित्तात्प्रेयो अन्यम्मा त्मरम्मात" "मानन्दो प्रम" "रमो वे म रसे गाय रचा आनन्दी भवती" त्यादिश्रुतिभिम्मकलेनरपुरपार्थेभ्योऽतिशयितपुम्पार्थत्वेन 12 ३४८ ·१-पा.] समन्वयाधिकरणम्-2 १५ निरतिशयानन्दरूपत्वेन निरतिगयानन्दजनकत्वेन च प्रतिपाद्यमानतया तस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयत्वाभावेऽपि तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य स्वगृहे निधिसद्धावपति- पादकवाक्यस्येव प्रयोजनवत्तरतया प्रामाण्यमुपपद्यत एवेति ।। पूर्वपक्षः । ब्रह्मणशास्त्रेण प्रतिपादने प्रमाणान्तराप्राप्तत्वमिव चुभुत्सितत्व- मप्यपेक्षितम् । शास्त्रेण तदवगमस्य प्रयनसाध्यतया, युभुत्सां विना तत्र प्रय- लासंभवात्। वुभुत्सा च प्रयोजनवत्येवार्थे भवति। प्रयोजनं चेष्टप्राप्तिरनिष्टप- रिहारो वा । ततेष्टप्राप्तिप्रवृतिसाध्या । यथा यागे प्रवृत्त्या स्वर्गरूपेप्टप्राप्तिः । अनिष्टपरिहारस्तु निवृत्तिसाध्य. । यथा कलञ्जभक्षणानिवृत्त्याऽनिष्टपरिहारः । प्रकृते ब्रह्मणः प्रवृत्तिनिवृत्त्योरविषयत्वेन न प्रयोजनबत्त्वम् । अतस्तत्र युभुत्ताया अनुत्पत्त्या वुभुत्सितत्वासंभवेन न तम्य शास्त्रेण प्रतिपादनसंभवः। ननु ब्रह्मणः प्रयोजनान्तरवत्वासंभवेऽपि पूर्वोदाहृतश्रुतिभिः म्वस्यैव निरतिशय- पुरुषार्थतयाऽवगमात् 'पुत्रम्ते जात', 'तव गृहे निधिरस्ती' त्यादिवाक्यानां हर्पहेतुभूतपुत्रजन्मादिप्रतिपादनवत् वेदान्तवाक्यानां निरतिशयहर्पहेतुभूतब्रह्म- प्रतिपादनमुपपद्यत एवेति चेत् वेदान्तवाक्यानां हर्पहेतुभूतार्थप्रतिपादकत्वेन प्रामाण्याभ्युपगमे 'तव गृहे हिरण्यनिधिरम्ति' इत्यादि विप्रलम्भकवाक्या- नामिव विषयसत्यत्वनिर्बन्धाभावेन ब्रह्मणः सत्यत्वमेव न सिद्धयेदिति ।। सिद्धान्तः। अपौरुषेयतया नित्यनिदोपाणां वेदवाक्यानां विप्रलम्भादिदोपमूल. कलसम्भावनाया अप्यसम्भवेन निरतिशयपुरुषार्थतया निखिलनिगमान्त- वास्ये प्रतिपाद्यमाने ब्रह्मण्यसत्यन्वाकाया एवानवतारात् ताहगनमानुभव- जनकनया प्रयोजनयत्तरत्वमम्भवन प्रामाण्यमुपपद्यत एवेति ।। इति समन्वयाधिकरणम्-१ ॥

·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा अधक्षत्यधिकरणम्-५॥ प्रथमं मुमुक्षुभिर्जिज्ञास्य ब्रह्म प्रस्तुत्य तम्य चिढचिद्यावृत्ततामिद्धये जगजन्मादिकारणत्वरूपरक्षणमभिधाय तदनन्तरं कारणत्वम्परक्षणप्राप्तप्रमा णान्तरनातत्वनिनन्धनशासपतिपाद्यत्वासम्भवशङ्का, तम्यापुरुषार्थत्वनिनन्धन- शास्त्रप्रतिपाद्यत्वासम्भरगङ्का च परिहृत्य, शास्त्रप्रतिपाद्यत्व समर्थितम् । इदानी विचार आरभ्यते । तनापुरपार्थतया हेयत्वेन साड्डयोक्तम्य प्रधानस्य सद्विद्याया जगत्कारणत्वनाभिधानात् कथ जगत्कारणस्य पुरुषार्थत्वमित्याक्षेप- परिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। ईक्षते शव्दम् ॥ १-१-५॥ गिोणचेन्नात्मशब्दात् ॥ १-१-६ ।। तन्निष्टस्य मोक्षोपदेशात् ॥ १-१-७॥ हेयत्वापचनाच ॥१-१-८॥ प्रतिज्ञाविरोधात् ॥१-२-९॥ स्वाप्ययात् ॥१-१-१०॥ गतिसामान्यान् ॥ १-१-११॥ श्रुतत्याच ॥१-२-२२॥ अशलं अनुमानगम्य प्रधान, सद्विद्याम्यजगत्कारणयादिमच्छन्द- वाच्य, न प्रधानम् ! तम्य मच्छन्दवाच्यम्येक्षितृत्वधरणादिति सूनार्थ । ईक्षाविशेषपचनान् मच्छन्दितकारणस्य मद्विद्या । यदिति व्यनक्ति तत् मननह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥६॥ अधः । छान्दोग्ये 1 "मदेव मोम्येदमग्र आमीत" इत्यादिनोत्ता मद्विद्या । तत्र मच्छलनिर्दिष्टम्य जगत्कारणम्य 1 " तदैक्षत बहु म्या" 1 ·१-पा. ईक्षत्यधिकरणम्-५ जगत -- मित्यादिना सङ्कल्पनिरोपवचनात्मछलनिर्दिष्ट तद्वस्तु यच्छीनिवासारख्य पर ब्रोति प्रकाशयति, तच्छ्रीनिवामान्य नाम मजे इति ॥ भारः। सद्विद्याप्रकरणे 1 "गदेव सोम्येदमन आमीत्" इत्यस्मिन् कारणावस्थामाप्तिप्रतिपादनपरवाक्ये सच्छन्ननिर्दियस्य वस्तुन 1" तटैक्षत यहु म्या प्रजायेयेति" इति तदनन्तरवाश्ये बहुभवनमकल्परूप- सझल्पविदोषोऽभिहित । स च श्रीनिवामायदेवताविशेषप्रत्यभिज्ञापक । अत उत्तप्रत्यभिज्ञापन लिन सच्चननिर्दिष्ट जगत्कारण यस्तु श्रीनिवास पवेति निश्चीयते ॥ तथा हि-तैतिरीये आनन्द्रवाट्या 2 " सोऽकामयत । बहु म्या पजायेयेति" इति धूयमाणनटुभवनमवल्पविशेष ण्याय “तदेक्षत बहु म्या प्रजायेयेति" इति श्रूयमाण सङ्करप इति प्रत्यभिज्ञायते। तत्र तादृशसङ्कल्प- वतस्तच्छनपरामृष्टम्यानन्दमयम्य उत्तरत स यश्चाय पुरपे, यश्चासा- स एक " इत्यादित्यमण्टलान्तनर्तिपुर पेणैक्यप्रतिपादनात् तस्य चान्तरादित्यविद्याया ॥ तम्य यथा कप्यास पुण्डरीफमेवमक्षिणी" इति पुण्डरीकाक्षत्वश्रवणात् बहुभवनसङ्कल्प" आनन्दमय पुरुष पुण्डरीकाक्षा- ज्यदेवताविशेष एवेति निर्धारणात् , स पुण्डरीकाक्ष एवाय "तदैक्षत बहु म्या"मिति बहुभवनसङ्कल्पकर्ता सच्छन्दवाच्य इति प्रत्यभिजायते । एव एव- विधसङ्कल्पतन्मूलकजगत्सप्ट्याक्षिप्तसर्वज्ञत्यसर्वशक्तित्वसत्यसङ्कल्पत्वादिगुण - चत तथाविधसङ्कल्पवत खस्वरूपेण तेज प्रभृतिजडरूपेण यहुभवनासम्भवात् तेज प्रभृतिशरीरद्वारा बहुभवनमेव तत्र विवक्षितमिति वक्तव्यत्तया तथाविध- सङ्कल्पैन तन्निहाय तम प्रभृतिपृथिव्यन्तगरीरकत्वमाक्षिप्यते । तदाक्षिप्तस्य तम प्रभृतिशरीरकत्वस्य सुवालोपनिषदि श्रीनिवासापरनामधेयनारायणा ख्यदेवताविशेपे श्रवणात् तम प्रभृतिसर्वशरीरक स श्रीनिवास एनाय तैम १०४ 366 यादित्ये, या ६२१ ते आन २६ छा १६६ ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा तदक्षत बहु स्यामिति" बहुभवनसंकल्पतति प्रत्यभिज्ञायते । एवं सूत्रस्थेन 'ईक्षति' शब्देनासंकोचात् : "सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तियो देवताः अनेन जीवेनात्मनाऽनप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति नाम- रूपव्याकरणसंकल्पस्यापि सद्विद्याप्रकरणस्थम्य ग्रहणेन, तेनापि 3 "वेदा- हमेतं पुरुपं महान्तं आदित्यवणं तमसम्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीर. । नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते " इति पुरुषमूक्तोक्तो नामरूपत्र्या- कती लक्ष्मीपति. श्रीनिवासाम्यो महापुरुष एवेयं नामरूपव्याकरणसंकल्प पूर्वकं नामरूपन्याकी सच्छन्दनिर्दिष्टा परा देवतेति प्रत्यभिज्ञायते ॥ एवं सद्विद्याप्रकरणे "तम्य तावदेव चिरं यावन्न विमोध्ये अथ सम्पत्स्ये" इति श्रूयमाणेन मोक्षोपायोपासनविषयत्वेन "तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्य. पन्था अयनाय विद्यते " इत्यादिना पुरुषसूक्तोत्तर नारायणानुवाकयोरुक्तं लक्ष्मीपतेः श्रीनिवासम्यासाधारणं मोक्षोपायोपास- नविषयत्वं म्मार्यते । तेनापि सेवेयं मोक्षोपायोपासनविषयः सच्छब्द- निर्दिष्टा परा देवतेति प्रत्यभिज्ञायते । अत एभि प्रत्यभिज्ञापकैलिनेम्स- द्विद्यायां सच्छन्ननिर्दिष्टा परा देवता श्रीनिवास एवेति निर्धार्यत इति । एष चतुर्थ प्रत्यभिज्ञापकं "तनिष्ठम्य मोक्षोपदेशात्" इत्युत्तरमूत्रे उपात्तमिनि द्रव्यम् । अत्र उत्तरीत्या श्रीनिवासाम्यदेवताविशेषप्रत्यभि- ज्ञापनार्थमेवेक्षणम्य हेतुत्वोक्तिः । तेन ईक्षणहेतुना प्रधानभेदं प्रमाध्य उत्तरसूत्रे ईक्षणम्य गौणत्वमाशङ्कय ‘आत्मशब्दादिति हेतुना गौणत्व- शंकानिराकरणापेक्षया 'आत्मशब्टाटिति हेतुना प्रधानभेदसाधनम्यो- नितनया उत्तरीत्या गौणत्वशङ्कानिरामकहेतुसापेक्षेणेक्षणेन प्रधानभे दमाधनमनुचितमिति शङ्काया नावकाशः इति ।। ने आर १.१३, पुरस छा:-१.... इन, आ 1.1.,पुरम्म. छा....

·१-पा.] ईधत्यधिकरणम्-५ पूर्वपक्षः । 1" सदेव सोभ्येदमन आसीत्" इति जगतः कारणावस्थाप्रति- पादनपराक्ये सच्छब्दनिर्दिष्टं वस्तु प्रधानाख्यं त्रिगुणव्यमेव भवितुमर्हति । सत्वरजस्तमोरूपगुणत्रयात्मकस्य जगत उपादानकारणं यत्तस्यैवोक्तश्रुता: वभिवानेन तस्य सत्वादिगुणत्रयमयत्वस्याऽऽवश्यकत्वात् अस्मिन् प्रकरणे उत्तरन 2" तत्तेज ऐक्षत" इत्यादिषु तेज.प्रभृतीनां ईक्षणश्र- वणेन तेषां चेतनालाधारणमुख्येक्षणासम्भवात् कार्योन्मुख्यरूपं गौणेक्षण- गेव तत्रोच्यत इत्यंगीकार्यम् । तत्साहचर्यात् " तदैक्षत बहु स्यां" इत्यत्र सच्छन्दनिर्दिष्टम्यापि गौणमवेक्षणमुच्यत इति निश्चीयते । अतः प्रधानम्यापि तदपपद्यत इति ।। सिद्धान्तः। उत्तरत्र "सन्मूलाम्सोम्येमाः" इत्युपक्रम्य “स आत्मा" इत्यनेन प्रकृतस्य सतश्चेतनत्वाभिधानेन 8 " तदैक्षत बहु म्या"मित्यत्र चेतनासा- धारणमुख्येक्षणम्यैव विवक्षितत्वावगमात् , तत्र सच्छन्दवाच्यं जगत्कारणं न प्रधानम् । 5 " तत्तेज ऐक्षत" इत्यादिपु मुख्येक्षणमेव विवक्षितमिति द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे उपपादायिप्यते ।। कि चास्मिन्प्रकरणे उत्तरत्र " तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये" इति श्रूयते । याबदेहाद्विमुक्तो भवति तावानेव सदु- पासकस्य, सत प्राप्ती विलम्ब. | देहपातानन्तरं सच्छन्दितं कारणवस्तु प्रामोतीति तदर्थः । अनेन च सहपासकस्य देहपाताल मोक्षप्राप्तिवचनेन मोक्षोपायोपासनविषयत्वं सच्छन्दनिर्दिष्टस्य प्रतीयते । न घटते । एवं प्रधानन्यात्र सच्छन्देन विवक्षितत्वे तस्थापुरुषार्थत्वेन हेयत्वमुच्येत । तत्तु नोक्तम् । प्रत्युत मोक्षोपायल्वेनोपादेयत्वमुक्तम् ॥ तच प्रधानस्य छा.६-२-1. छा.६-२-१. डा.६-२.३. १६-२-३. आ.१-१४-२. डा. ६.८.६.

·२० श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा एवं सद्विद्योपक्रमे 1“येनाश्रत श्रुतं" इत्यादिना एकज्ञानेन तत्कार्यस्य सर्वस्य जगतो ज्ञातत्वं प्रतिक्षाय, तयोः कार्यकारणभा- वोपपादनाय "सदेव सोम्येटमग्र आसीत्" इत्युपक्रान्तम् । अतो यज्- ज्ञानेन सर्वस्य ज्ञातत्वं प्रतिज्ञातं तदेवात्र सच्छन्डेन निर्दिश्यते । तस्याचेतनप्रधानरूपत्वे तज्ज्ञानेन चेतनम्य ज्ञातत्वं न संभवति । परमात्मम्मत्वे तु तस्यैकस्यैव म्थूलमूक्ष्मचिदचिच्छरीरकत्वेन कार्यत्व- कारणत्वयोरुत्तरत्र प्रकृत्यधिकरणे वक्ष्यमाणत्वात् कारणम्य तम्य ज्ञानेन कार्यम्य तम्य नाततासम्भवादुक्तप्रतिज्ञोपपद्यते ॥ एवमुत्तरत्र मुपुप्तयभिधानप्रकरणे . *सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति" इति सुषुप्तम्य सच्छन्दनिर्दिष्टकारणवस्तुनि लयमभिधाय, ३" म्वमपीतो भवति" इत्यनेन तम्य लयम्य जीवात्मनम्म्वम्मिन् लयरूपत्वममिहितम् । तञ्च सच्छन्दनिर्दिष्टम्य जीववाचकखानवाच्यत्वे घटते । प्रधानन्य जीव- वाचकशळवाच्यत्वासंभवाद्वाक्यम्य प्रधानपरत्वे न घटते । परमात्मपरत्वे तु तम्य सर्ववस्नुवाचकशब्दवाच्यताया उपपादयिप्यमाणत्वाद्धटते ।। एवं महोपनिषदादिषु श्रीनिवामापरनामेधयनारायणम्यैव कारणतान तिपादनात्, प्रकृते कारणवाचिनम्मामान्यम्य सच्छन्नम्य सामान्यविशंपन्या येन विशेपे नारायणे पर्यवसानमावश्यकम् ।एवं छान्दोग्य एव । "एप आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विनिरत्सोऽपिपासम्सत्यकामम्सत्य सङ्कल्प इत्यत्रापहतपाप्मत्वादिप्रत्यभिज्ञापितभ्य नारायणभ्यैव मुमुक्ष- पाम्यत्वोतया तम्य कारणत्वसिद्धेश्य, न प्रधानं कारणवाविप्रकृत सच्छन्दवाच्यम् । अपि तु श्रीनिवासनामधेयदेवताविशेष एवेति निर्धार्यते । अतो नात्र सानयोक्तम्य प्रधानम्य प्रमक्तिगन्ध । मत्वादिगुणत्रयमयम्य .... छा-८-१ 4 छा ८.१..

·१-पा. आनन्दमयाधिकरणम्-६ जगतस्तथाविधं प्रधानमेव कारणं भवितुमर्हतीत्युक्तिस्तु विलक्षणत्वाधिकरणे परिहारप्यते ॥ इतीक्षत्यधिकरणम् ॥ ५ ॥ अथानन्दमयाधिकरणं ॥ ६ ॥ पूर्वाधिकरणे जगत्कारणस्य संकल्पविशेषश्रवणात् तस्य मुख्यत्वात् तदाश्रयभूतं जगत्कारण नाचेतनमित्युक्तम् । तर्हि जीव एव जगत्कारणमस्तु तस्य सङ्कल्परूपमुख्येक्षणसम्भवादित्याशकापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधि- करणम् ॥ ॥ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १-१-१३॥ [विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १-१-१४ ॥ तद्धेतुव्यपदेशाच ॥ १-१-१५ ॥ मान्नवार्णकमेव च गीयते ॥ १-१-१६ ॥ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १-१-१७॥ भेदव्यपदेशाच ॥ १-१-१८ ॥ कामाच नानुमानापेक्षा ॥ १-१-१९ ॥ अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति ।। १-१-२०॥] 11 भेदव्यपदेशाचान्य" इत्युत्तरसूत्रात् 'अन्य' इति पदमाकृप्यते । ततश्चानन्दवल्लया तम्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माss- नन्दमय" इति आनन्दमयशब्दवाच्य जीवादन्य , अभ्यासात्-उत्तरोत्तर शतगुणितकमेणाऽऽवय॑मानस्यानन्दम्याम्मिन् प्रकरणे आनन्दमयसम्बन्धि- तया श्रवणादिति सूत्रार्थ ।। 1 शा सू. १.१.२२ ॥ 26 ते आन २..

·श्रीशारीरकाधिकरणग्नमाला सप्रकामा इत्या अत्राभ्यासशब्दम्याऽऽमृत्त्याऽन्योऽप्यथा विपक्षिन । अभ्यामात्- मुहुरुक्ते रित्यर्थ । “स यश्चाय परपे यश्चामावादित्य स एक नन्दमयादित्यमण्डलान्तम्म्धयोरक्यम्यानन्दवल्ल्या भृगुवल्ल्या च मुहरुले रित्यर्थ । अनेन च पहिवतात्पर्यलिशान्तर्गत तयारक्यताप्तलिङ्गमम्या सास्य दर्शितम् । उनरीत्याऽवृत्त्याऽन्तरलाभार्थमव 'अभ्यासात्' इत्यत्तम् ॥ निस्पधिरानन्दायरानन्दमयं व्यनक्ति तद्विद्या । इतरव्याहत्तर्यत्तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥ ७ ॥ तद्विद्या- आनन्दमगविद्या, आनन्दमयं- म्वम्मिन्नुपाम्यमानन्द मयशळनिर्दिष्टमात्मान, इतरच्यावृत्तः-श्रीनिवासार याद्ब्रह्मण इतरेभ्यो व्यावृत्तै , जीवात्मम्वमम्भव द्भरित्यर्थ । निस्पधिकानन्दाय:-निरुपधिक म्वाभाविक , इतरसङ्कल्प नवीन इति यावत् य आनन्द, तत्प्रभृनिमि अघ्राद्यशळे मोक्षान प्रदत्वाटिक गृह्यते । यत् श्रीनिवामाख्य ब्रह्मेति व्यनक्ति प्रकाशयति, तत् श्रीनिनामाग्यं ब्रह्म भजे इति ॥ भारः। आनन्दवल्ल्या पानन्दमयविद्याप्रकरणे तम्माद्वा एतम्माद्विनानमयान अन्याऽन्तर इत्यानन्दमय मारमान प्रस्तत्य, अनन्तर मपानन्दम्य मीमामा भवति" इत्यारम्य "ते ये शत प्रजापतेगनन्दा म एको ब्रह्मण आनन्द , धोनियम्य नारामहनम्य" इत्यन्नेनानन्दमयात्मसमन्धिन आनन्दम्ययत्ताभिधानम्र करणे 'वर्मुखम्य य आनट शतगुणितम्स नमण एक आन द ' इत्यु- कत्वा, 3 "श्रोनियम्य चाकामहनम्य" इत्यनन तत्तरवाक्येन मुक्तम्यापि तादृशानन्दवत्तमुतम् । असामहतम्य' विषयविरतम्य 'श्रोत्रियम्य' अनवदालभ्य वेदान्तश्ररणन प्रयोपासनद्वारा मुनि प्राप्तम्येति यावत् । 1. 1.४॥ आत्माऽऽनन्दमय . 3 ·आनन्दमयाधिकरणम्-३ Ary शतगुणितश्चतुर्मुखानन्दो मुक्तस्यक आनन्द इत्यर्थः । अत्र मुक्तानन्दम्य ब्रह्मोपासनाधीनत्वमुक्तम् । ततश्च मुक्तानन्दस्योपासनप्रीतभगवत्सङ्कल्प. कृतत्वं लभ्यते । 1“स एको ब्रह्मण आनन्द" इत्पत्र तु कारण- विशेषानुक्तया ब्रह्मानन्दस्येतरसंकल्पानघीनत्वरूपं स्वाभाविकत्वं लभ्यते। तेन निरुपाधिकानन्दवत्वं श्रीनिवासापरनामधेयम्य ब्रह्मण एव नान्यम्यति लाभात्तथाविधानन्दवत्त्वेन आनन्दमयशब्दनिर्दिष्टं वस्तु श्रीनिवासाभिधानं परब्रह्मेति म्पुटीभवति ॥ एवमानन्दमयविद्यायां "को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । एप टेवानन्दयाति " इति श्रूयते । अस्यायमर्थ:- पूर्वोक्त आकाश आनन्दः-निरुपाधिकापरिच्छिन्नानन्दवान्न म्याद्यदि, को वा-ब्रह्मादिम्तम्बपर्यन्तेषु को वा, अन्यात्-त्रैवर्गिकानन्दं लभेत । को वा प्राण्यात् -मोक्षानन्दं लभेन । एष एव हि-आनन्दमय आत्मैव, आ- नन्दयाति-आनन्दयति । त्रैवर्गिकमापवर्गिकञ्चानन्द प्रापयतीत्यर्थः । उत्त- रनारायणे च " तमेवं विद्वानमन इह भवति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय," इत्यनेनाप्ययमेवार्थः प्रतिपाद्यते । त महापुरुषं विद्वान्-उपा- सीनः , अमृतो भवति-मुक्तो भवति । अयनाय-मोक्षप्राप्तये, अन्यः पन्थाः महापुरुपातिरिक्त उपायो न विद्यत इति तदर्थः। "एप ह्येवा- नन्दयाति" इत्यन्वयमुखेनोक्तोऽर्थो "नान्यः पन्था विद्यते अयनाय" इति व्यति कमुखेनोक्तः । अन उभयोरैकार्थ्यात् तस्य च लक्ष्मीपतिविषयत्वात् स लक्ष्मीपतिरेवायमानन्दमय इति प्रत्यभिज्ञायते ॥ एवं आनन्दमयविद्यायां स यश्चायं पुरुपे, यश्चासावादित्ये स एकः" इत्यनेनानन्दमयस्यादित्यमण्डलान्ततिपुण्डरीकाक्षम्य वैक्योपदेशात् स 2 ते भान २.७.॥ ति आन *ते.आन, २-७० ने आर. २-८. ३-१३-४० तं. आर :-१३-४०. 'ते. म..१०४ , ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा (अ.१ पुण्डरीकाक्ष एवायमानन्दमय इति लम्यते। अत एभि. प्रत्यभिज्ञापकलिंग- रानन्दमयविद्यावेद्यः पुण्डरीकाक्ष. श्रीनिवाप्त एवेति स्पुटीभवति । अनन्नरोक्तप्रत्यभिज्ञापकद्वयं श्लोके आधशब्देन गृह्यते । तत्र त्रैव- वर्गिकापवर्गिकानन्दहेतुत्वरूपं प्रत्यभिज्ञापकं 1 " तद्धेतन्यपदेशाच" इति सूत्रेण कण्ठोक्तम् । पुण्डरीकाक्षरूपत्व तु आवृत्तन सौत्रेणाभ्यासपदेन संगृहीतम् । निरुपाधिकानन्दवत्त्वस्य सूत्रोपात्तस्योक्तदेवताविशेषप्रत्यभि. ज्ञापकत्वं यद्यपि न संभवति उक्तश्रीनिवासाख्यदेवताविशेषस्य निरु- पाधिकानन्दवत्ताया विशिष्य काप्यनुक्ते , तथापि 2 "तमेवं विद्वानमृत इह भवति" इत्यादेः 3" को ह्येवान्यात्क. प्राण्यात्" इत्यादेश्चैकार्थ्यस्य प्रागुपपादिततया तत्र महापुरुषशब्दितस्य लक्ष्मीपतेः श्रीनिवासाख्य देवताविशेषस्य स्वम्मादन्येपी सर्वेषामानन्दयिनिरुपाधिकानन्दवत्त्वमर्थ सिद्धम् । न हि म्वयमन्याधीनानन्दवान् काल्यवर्तिनामन्येपामानन्द- यिता भवतीत्यर्थसिद्ध निरुपाधिकानन्दवत्त्व महापुरुषप्रत्यभिज्ञापकं भवतीति मूत्रकाराभिप्राय इति ॥ " " C G" पूर्वपक्षः । आनन्दवल्ल्या ब्रह्मविदाप्नोति पर इति ब्रह्म प्रकम्य "सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म" इति तापक्षणममिवाय, तस्माद्वा एतस्मा- दात्मन आकाशम्संभृत." इत्यादिना प्रकान्तम्य ब्रह्मण आत्मत्व तम्मा- दाकाशाद्युत्पत्तिश्चाभिधाय, "तम्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय इनि प्रशान्ता आत्मोपदेशपरपरा आनन्दमये समापिता । अत प्रकान्तं ब्रल आनन्दमयात्मवेति निश्चीयते । तस्य न त भान २-७ त. भार. ३.१३. शा.१-१-१७ त पान...1 त. आन. २.. तमान..... •ते. आन. २-1.

·१-पा.) आनन्दमयाधिकरणम्-६ २५ आनन्दमयात्मनः "तस्यैष एव शारीर आत्मा" इत्युत्तरवाक्ये शरीरसंब धित्वरूपं शारीरत्वमुक्तम् । कर्मपरवशजीवस्यैव कर्मफलभोगार्थश्शरीर- संबन्ध. संभवति, न त्वकर्मवश्यस्य परमात्मन इति शरीरसंबन्धितया श्रु- तोऽपमानन्दमय आत्मा जीवात्मैवेति निश्चीयत इति ॥ सिद्धान्तः । निरुपाधिकानन्दवत्त्वादीनां जीवात्मन्यसंभवान्निखिलजगच्छरीरकस्य परमात्मनोऽसंकोचन्यायलभ्यसकलशरीरकवरूपशारित्वस्य संभवालथा- विधानन्दवत्तया श्रुतोऽयमानन्दमयः परमात्मैव । न चाविकारस्य परमात्मनो विकारवाचिमय इन्तानन्दमयशब्दवाच्यानन्दविकारत्वासंभवान्नायमानन्दमय- शब्दवाच्यः परमात्मेति वाच्यम् । 'अन्नमयो यज्ञ' इत्यादाविव 'आनन्द- मय' इत्यत्र मयट प्राचुर्यार्थकत्वेन प्रचुरानन्दयत्त्वस्यैवानन्दमयशब्देन बोधनात् । तस्य चोत्तरन " यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । भानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चनेति" इति वाङ्मनसापरिच्छेद्यानन्द- वत्तया श्रुते परमात्मन्येवोपपत्तेः । न चानन्दमयशब्दस्य प्रचुरानन्दवत्पर- त्वाभ्युपगमेऽप्यानन्दगतप्राचुर्यस्य प्रतियोगिसापेक्षतया दु खापेक्षया प्राचुर्य- स्यैव लाभेनानन्दममयात्मनोऽल्पदु खसंवन्धलाभात् हेयप्रत्यनीकतयाs- भ्युपगते परमात्मनि लेशतोऽपि हेयसंबन्धासंभवेन प्रचुरानन्दवत्त्वमपि तस्य नोपपद्यत इति वाच्यम् । आनन्दमयशब्दवाच्यानन्दप्रानुर्यविवरणाय प्रवृत्ताया "सैपानन्दम्य मीमासा भवति" इत्यादिना धृतायामानन्द- मीमांसायां "ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः" इत्यन्तेन प्रस्तुतचतुर्मुखान्त- सकलनीवानन्दापेक्षया शतगुणिताधिक्यरूपप्राचुर्यस्यैवानन्दमयशब्देन विव- क्षितत्त्वविवरणेन प्रकृतानन्दमयात्मनि दुःखसबन्धाप्रसक्तेः ।। 1 ते. आन २-५. ते.मान २.१ 3 ते, आन २८. ते. आन, २.८.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा किच । 1" सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति " इति पूर्ववाक्ये जीवात्मनो ब्रह्मोपासनेन ब्रह्मप्राप्तयभिधानेन प्राप्नुर्जीवस्य प्राप्य स्य ब्रह्मणश्च प्राप्तृप्राप्यमावेन भेदो निर्दिष्ट., जीवः प्राप्ता ब्रह्म प्रा प्यमिति । न च बद्धावस्थो जीवः प्राप्ता, मुक्तावस्थः स एव प्राप्य इत्येकम्य जीवस्यैवावस्थाभेदेन प्राप्तृप्राप्यभावोपपत्त्या, न तावन्मात्रोक्तया जीवब्रह्मणार्भेदसिद्धिरिति वाच्यम् । प्राप्यस्य ब्रह्मणो निरुपाधिकविपश्चित्त्वो- क्तया जीवस्यावस्थाभेदेन प्राप्यत्वोक्तरयोगात् । न हि नीवस्य मुक्ताव- स्थायामपि निरुपाधिकविपश्चित्त्वं संभवति । अत्राभिधीयमानं विपश्चित्त्वं हि तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशसंभूतः" इत्यादिना वक्ष्यमाण- जगत्सृष्टयुपयोगिसर्वज्ञत्वरूपम् । यथा मुण्डकोपनिषदि । " क्षम्मर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतत् ब्रह्म नामरूपमन्न च जायत" इति ब्रह्मणो नगत्सृष्टयुपयुक्तसर्वज्ञत्वमाभिधाय जगत्त्रामृत्वमभिधीयते ; तद्वदिहापि वक्ष्यमाणजगत्सृष्टयुपयोगिसर्वज्ञत्वमभिधाय, तस्य जगत्त्रष्टुत्व. मभिधीयत इति प्रतीते। ततश्चात्र विपश्चिच्छब्दोक्तस्य सर्वज्ञत्वस्यो- पाध्यनुक्तया निरुपाधिकत्वलाभेन निरुपाधिकसावश्यवत्वं मुक्तावस्थस्यापि जीवस्य नोपपद्यत इति प्राप्यतयोक्तं ब्रह्म बद्धमुक्तोभयावधजीवादन्य- देवेति निश्चीयते । ततश्च निरुपाधिकसर्वज्ञत्ववतोऽस्यैव ब्रह्मणः "तम्माद्वा एतस्मादि"त्युत्तरवाक्यं आत्मत्वमुपदिश्य म्यूलारुन्धतीन्यायेन उपदिदि. क्षित आत्मा " अन्योन्तर आत्माऽऽनन्दमयः" इत्युपसंहियत इति प्रती- यते । ततश्चाम्यानन्दमयात्मन पूर्वोत्तमन्त्रवणे जीवाद्भिन्नत्वोक्त यमानन्द. मय आत्मा जीवात्मति निश्चीयते ॥ यस्सर्व- । 1.भान. २१ . .. आन २५. मु.१.१. +ते. शान...

·आनन्दमयाधिकरणम्-६ 1॥ " किंच तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माऽs नन्दमयः" इति प्रकृतवाक्य एव विज्ञानमयशब्दोक्ताज्जीवादानन्दमया- त्मनोऽन्यत्वं साक्षादेवोक्तम् । न चात्र विज्ञानमयशब्देन स्वार्थकमय- डन्तन बुद्धिरुच्यते, न जीव इति वाच्यं ; विज्ञानमयविषये अनन्तर लोके 2 " विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च इत्यत्र विज्ञानशब्द- निर्दिष्टस्य विज्ञानमयम्य वैदिकलौकिक क्रियाकर्तृत्वोक्तयसंगतिप्रसंगात् । न हि बुद्धेः कर्मसु कर्तृत्वमुपपद्यते । विज्ञानमयम्य जीवात्मनो ४ "यो विज्ञाने तिष्ठन्" इत्यन्तर्यामिब्राह्मण इवानापि विज्ञानशब्देन निर्देशस्य वैदिकलौकिकक्रियाकर्तृत्वोक्तेश्योपपत्तेः। . यो विज्ञाने तिष्ठन् " इत्यत्र विज्ञानशब्दस्थान माध्यन्दिनशाखायां । “य आत्मनि तिष्ठन्" इत्यात्म. शब्दपाठात् विज्ञान शब्दार्थ आत्मेति निश्चीयते । अतः पूर्ववाक्य. स्थविज्ञानमयशब्दोक्तो जीव एव। ततश्चात्रानन्दमयस्यात्मनो जीवाद्भेद- व्यपदेशः सिद्धः ।। . तम्यैप एव शारीर आत्मा य. पूर्वस्य इत्यानन्दम- यात्मविषयवाक्ये जीवात्मन आनन्दमयात्मनश्च शरीरात्मभावन्यपदेशादाप तयोर्भेदः सिद्धः । य आनन्दमय पूर्वम्यान्नमयादेश्शरीरप्रतिसंबन्धी आत्मा एप--आनन्दमय एव, तस्य विज्ञानमयशदोक्तजीवात्मनः, शारीर आत्मा-- शरीरप्रतिसंन्धी आत्मा इति हि तदर्थः । अनेन विज्ञानमयस्य जीवात्मनः शरीरत्वमानन्दमयस्यात्मनस्तं प्रत्यात्मत्वं च यस्य विज्ञानं शरीरम् " इत्यन्तर्यामित्राह्मणोक्तं प्रत्यभिज्ञायते । अयमेव यः पृथिव्यां तिष्ठन् ," “य. प्राणे तिष्ठन् , " "यो मनसि तिष्ठन् ," “ यो विज्ञाने तिष्ठन् , 610 1 ते. आन...५ ते. आन २-५. तं. आन. २.. वृ. ५-७-२१. कायपाठः . * वृ. ५-७-२२ माध्यन्दिनपाठः वृ.५७-३.

·६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.१ किं च 1" सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहाया परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति " इति पूर्ववाक्ये जीवात्मनो ब्रह्मोपासनेन ब्रह्मप्राप्तयभिधानेन प्रानुनीवस्य प्राप्य- म्य ब्रह्मणश्च प्राप्तृप्राप्यमावेन भेदो निर्दिष्टः, जीवः प्राप्ता ब्रह्म प्रा प्यमिति । न च बद्धावस्थो जीवः प्राप्ता, मुक्तावस्थ स एव प्राप्य इत्येकस्य जीवम्यैवावस्थाभेटेन प्राप्तृप्राप्यभावोपपत्त्या. न तावन्मात्रोक्तया जीवब्रह्मणार्मेदसिद्धिरिति वाच्यम् । प्राप्यम्य ब्रह्मणो निरुपाधिकविपश्चित्त्वो- क्तया जीवम्यावस्थाभेदेन प्राप्यत्वोक्तरयोगात् । न हि जीवस्य मुक्ताव म्यायामपि निरुपाधिकविपश्चित्त्वं संभवति । अत्राभिधीयमानं विपश्चित्त्वं हि तम्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशम्संभूतः" इत्यादिना वक्ष्यमाण- जगत्सृष्टयुपयोगिसर्वज्ञत्वरूपम् । यथा मुण्डकोपनिषदि ज्ञम्सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तप । तस्मादेतत् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायत" इति ब्रह्मणो जगत्सृष्टयुपयुक्तसर्वज्ञत्यमभिधाय जगत्वमृत्वमभिधीयते । नदिहापि वक्ष्यमाणनगत्सृष्टयुपयोगिसर्वज्ञत्वमभिधाय, तम्य जगत्त्रष्टुत्व- मभिधीयत इति प्रतीते । ततश्चात्र विपश्चिच्छन्दोक्तस्य सर्वज्ञत्वस्यो- पाध्यनुक्तया निरुपाधिकत्वलाभेन निरुपाधिकसावश्यवत्वं मुक्तावम्यस्यापि जीवम्य नोपपद्यत इति प्राप्यतयोक्तं ब्रह्म बद्धमुक्तोभयावन्यजीवादन्य देवेति निश्चीयते । ततश्च निरुपाधिकसर्वज्ञत्ववतोऽम्यव ब्रह्मण. "तम्मावा एतम्मादि"त्युत्तरवाक्य आत्मत्वमुपदिश्य म्थूलारुन्धतीन्यायेन उपदिदि- क्षित आत्मा " अन्योन्तर आत्माऽऽनन्दमय" इत्युपसहियत इति प्रती- यते । ततश्चाम्यानन्दमयात्मन पूर्वोक्तमन्त्रवणे जीवाद्भिन्नत्वोक्ते यमानन्द मय आत्मा जीवात्मेति निश्चीयते ॥ यम्सर्व- 1 आन...1 १ न आन, २.५.

·१-पा). आनन्दमयाधिकरणम्-६ २७ किंच तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माss नन्दमयः" इति प्रकृतवाक्य एव विज्ञानमयशब्दोक्तानीवादानन्दमया- त्मनोऽन्यत्वं साक्षादेवोक्तम् । न चात्र विज्ञानमयशब्देन स्वार्थकमय- डन्तन बुद्धिरुच्यते, न जीव इति वाच्यं ; विज्ञानमयविपये अनन्तरलोके 2 " विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि " इत्यत्र विज्ञानशब्द- निर्दियस्य विज्ञानमयम्य वैदिकलौकिकक्रियाकर्तृत्वातंयसंगतिप्रसंगात् । न हि बुद्धेः कर्मसु कर्तृत्वमुपपद्यते । विज्ञानमयम्य जीवात्मनो "यो विज्ञाने तिष्ठन्" इत्यन्तर्यामिब्राह्मण इवात्रापि विज्ञानशमन निर्देशस्य वैदिकलौकिकरियाकर्तृत्वोक्तेश्योपपत्तेः । २. यो विज्ञाने तिष्ठन् " इत्यत्र विज्ञानशब्दस्याने माध्यन्दिनशाखायां । “य आत्मनि तिष्ठन्" इत्यात्म- शब्दपाठात् विज्ञान शब्दार्थ आत्मेति निश्चीयते । अतः पूर्ववाक्य- स्थविज्ञानमयशब्दोक्तो जीव एव । ततश्चात्रानन्दमयस्यात्मनो नीचा द- व्यपदेशः सिद्धः ॥ एवं 6 " तम्येप एय शारीर आत्मा यः पूर्वस्य " इत्यानन्दम- यात्मविपयवाक्ये जीवात्मन आनन्दमयात्मनश्च शरीरात्मभावव्यपदेशादपि तयोर्भेद सिद्धः । य आनन्दमयः पूर्वम्यान्नमयादेश्शरीरप्रतिसंवन्धी आत्मा एप -आनन्दमय एव, तम्य विज्ञानमयशब्दोत्तजीवात्मनः, शारीर आत्मा- शरीरप्रतिसंन्धी आत्मा इति हि तदर्थ । अनेन विज्ञानमयस्य नीवात्मनः शरीरत्वमानन्दमयन्यात्मनस्तं प्रत्यात्मत्वं च 'यो विनाने तिष्ठन् , यस्य विज्ञानं शरीरम् " इत्यन्तर्यामिब्राह्मणाक्तं प्रत्यभिज्ञायते । अयमेव यः पृथिव्या तिष्ठन् ," "य प्राणे तिष्ठन् ," “यो मनसि तिष्ठन्," 3 66 1.आन. २.५ वृ. 'ते. आन, २-५. त आन - ५-७-२२. काण्यपाठः मादन , ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. 1 कि च 1" सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहार परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति " ड़ा पूर्ववाक्ये जीवात्मनो ब्रह्मोपासनेन ब्रह्मप्राप्तचमिधानेन प्रानुजीवस्य प्राप म्य ब्रह्मणश्च प्राप्तृप्राप्यभावेन भेटो निर्दिष्ट , जीवः प्राप्ता ब्रह्म प्र प्यमिति । न च बद्धावम्धो जीव. प्राप्ता, मुक्तावस्थ स एव प्रा इत्येकम्य जीवम्यैवावस्थाभेदेन प्राप्तृप्राप्यभावोपपत्त्या. न तावन्मात्रोक्तः जीवब्रह्मणोदसिद्धिरिति वाच्यम् । प्राप्यम्य ब्रह्मणो निरुपाधिकविपश्चित्त्वं क्तया जीवम्यावस्थाभेदेन प्राप्यत्वोक्तरयोगात् । न हि जीवम्य मुक्ताद म्थायामपि निरुपाधिकविपश्चित्त्व संभवति । अत्राभिधीयमानं विपश्चित हि तम्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशसंभूत." इत्यादिना वक्ष्यमाण जगत्सृष्टयुपयोगिसर्वज्ञत्वरूपम् । यथा मुण्डकोपनिषदि ज्ञसर्ववित् यस्य ज्ञानमय तप । तस्मादेतत् ब्रह्म नामरूपमन्न च जायत इति ब्रह्मणो जगत्सृष्टयुपयुक्तसर्वज्ञत्वमाभिधाय जगत्त्रातृत्वमभिधीयते । नदिहापि वक्ष्यमाणनगत्सृष्टयुपयोगिसर्वज्ञत्वमभिधाय, तम्य जगत्स्स्रष्मृत्य मभिधीयत इति प्रतीते । ततश्चात्र विपश्चिच्छन्दोक्तम्य सर्वज्ञत्वम्यो । पाध्यनुक्तया निरुपाधिकत्वलाभेन निरपाधिकसावश्यवत्व मुक्तावस्थस्यापि जीवम्य नोपपद्यत इति प्राप्यतयोक्तं ब्रह्म बद्धमुत्तोभयावम्धजीवादन्य- देवेति निश्चीयते । ततश्च निरुपाधिक्सर्वज्ञत्ववतोऽम्यैव ब्रह्मण "तम्मावा एतम्मादि'त्युत्तरवाश्य आत्मत्वमुपदिश्य स्थलारुन्धतीन्यायेन उपदिदि क्षित आत्मा अन्योन्तर आत्माऽऽनन्दमयः" इत्युपसहियत इति प्रती- यते । ततश्चाम्यानन्दमयात्मन पूर्वोक्तमन्त्रवणे जीवाद्भिन्नत्वोक्ते यमानन्द मय आत्मा जीवात्मेति निश्चीयते ॥ यसर्व 11 आन अन..५ + आन.-५ ·आनन्दमयाधिकरणम्-६ तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात अन्योऽन्तर आत्माss नन्दमयः" इति प्रकृतवाक्य एव विज्ञानमयशब्दोक्ताज्जीवादानन्दमया- त्मनोऽन्यत्वं साक्षादेवोक्तम् । न चात्र विज्ञानमयशब्देन स्वार्थकमय- डन्तन बुद्धिरुच्यते, न जीव इति वाच्यं ; विज्ञानमयविषये अनन्तर श्लोके 2 " विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि न इत्यत्र विज्ञानशब्द- निर्दिष्टस्य विज्ञानमयम्य वैदिकल किकक्रियाकर्तृत्वोक्तयसंगतिप्रसंगात् । न हि वृद्धेः कर्मसु कर्तृत्वमुपपद्यते । विज्ञानमयम्य जीवात्मनो "यो विज्ञाने तिष्ठन्" इत्यन्तयमिब्राह्मण इवात्रापि विज्ञानशब्देन निर्देशम्य वैदिकलौकिकनियाकर्तृत्वोत्तेश्वोपपत्तेः । 3." यो विक्षाने तिष्ठन् " इत्यत्र विज्ञानशब्दस्थाने माध्यन्दिनशाखायां । “य आत्मनि तिष्ठन्" इत्यात्म. शब्दपाठात् विज्ञान शब्दार्थ आत्मेति निश्चीयते । अतः पूर्ववाक्य स्थविज्ञानमयशदोक्तो जीव एव । ततश्चात्रानन्दमयस्यात्मनो जीवाद्भेद- व्यपदेश. सिद्ध.॥ "तम्यप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य " इत्यानन्दम. यात्मविषयवाक्ये जीवात्मन आनन्दमयात्मनश्च शरीरात्मभावव्यपदेशादपि तयाभेद सिद्धः । य आनन्दमयः पूर्वम्यान्नमयादेवशरीरप्रतिसंवन्धी आत्मा एप -आनन्दमय एव, तम्य विज्ञानमयशब्दोक्तानीवात्मनः, शारीर आत्मा- शरीरप्रतिसन्धी आत्मा इति हि तदर्थ । अनेन विज्ञानमयस्य जीवात्मनः शरीरत्वमानन्दमयम्यात्मनस्तं प्रत्यात्मत्वं च यस्य विज्ञानं शरीरम् " इत्यन्तयामिब्राह्मणोक्तं प्रत्यभिज्ञायते । अयमेव य. पृथिव्या तिष्ठन् ," "य. प्राणे तिष्ठन् ," "यो मनसि तिष्ठन् , 3"यो विज्ञाने तिछन् , तं. आन. .-4 ते आन, २.५ • यु.५७-१२ कायपाठ. ते. आन, २.५. . .५७-२२ माध्यन्दिनराठा वृ.५७.३.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा M इदमुभयमपि 1 इत्यन्तर्यामिब्राह्मणोक्तः पृथिवीप्राणमनसामात्मनश्च शरीरात्मभावः, तत्प्रत्य- भिज्ञापनायान्नमयादिषु "तस्यैप एव शारीर आत्मा" इति व्यपदिश्यते । अन्तर्यामिब्राह्मणोक्तशरीरात्मभावप्रत्यभिज्ञापनं च प्रकृतस्यानन्दमयस्यात्मनः श्रीनिवासापरनामधेयनारायणत्वज्ञापनार्थम् । इत्थं चानन्दमयस्यात्मनो जी- वाद्भेदस्साक्षान्दनिर्देशन तयोः शरीरात्मभावोत्या च द्वेधोपदिष्टो भवति । 'भेदव्यपदेशाच्च ” इति प्रकृताधिकरणसूत्रे विवक्षितम् । 'भेदस्य विविधोपदेशः भेदव्यपदेशः' इति वैविध्योपदेशार्थकेन व्यपदेश- शब्देनोभयोस्संग्रहात् ॥ अपि च, अस्यानन्दमयस्यात्मनः "सोऽकामयत बहु स्यां प्रना- येयेति" इत्याद्युत्तरवाक्ये सकल्पमात्रेण जगत्सृष्टिरुच्यते । तच्चानन्द- मयस्य जीवात्मत्वे न घटते । जीवात्मनस्तत्तद्वस्तुसृष्टौ शरीरसंबन्धापेक्षा- दर्शनात् । अत्र च शरीरनैरपेक्ष्येण जगत्सृष्टयुक्तेः । यद्यपि मुक्तात्मनः 'सङ्कल्पादेवास्य पितरम्समुत्तिष्ठन्ते " इत्यादिश्रुतिष सङ्कल्पमात्रेण पित्रादिसृष्टिः श्रूयते, तथापि "अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यत" इति परमात्मोपसंपत्त्याऽऽविर्भूतसत्यसङ्कल्प- त्वादिस्वरूपस्य मुक्तस्य सङ्कल्पमात्रात्सृष्टिस्तत्रोच्यते । इह तु सत्यसङ्क- ल्पत्वतिरोभावाविर्भावयोरश्रवणादतिरोहितसत्यसङ्कल्पत्वादिमत एव सङ्कल्प- मात्रेण सृष्टिप्रतीत्या नायमानन्दमय आत्मा मुक्तात्मेति निश्चीयते ॥ अपि च प्रकृतानन्दमयविषये 5 "रसो वै सः। रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति" इत्युत्तरवाक्ये जीवात्मन आनन्दमयात्मलाभात् आनन्दलाभः श्रूयते । ततश्च यल्लाभाधीनानन्दलाभवान् यः, तयोर्भेदस्याव- ननीयतया आनन्दमयस्यान्मनो जीवाद्भेदः स्वरससिद्धो दुरपहवः ॥ 36 १. आन. ..६. शा.स.१-१-१५ 'ते.मान., छा. ८-१.१. छा.८-१२-२.

·१-पा.] अन्तरधिकरणम्-७ २ ९ . तदेवं " अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय इत्यत्र मयडुक्तानन्द- प्राचुर्गण, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिपूर्वपठितमन्त्रवणें प्राप्यप्राप्त- भावोक्तया, 'अन्य' इति 'शारीर आत्मेति च भेदभेदकधर्मयोरक्तचा, सङ्कल्पमात्रादेव जगत्सृष्टयुक्तया, जीवात्मनामानन्दयितृत्वोक्तया, जीवा- स्मन आनन्दमयात्मलाभेन आनन्दलाभोक्तचा च, प्रकृतानन्दमय आत्मा जीवात्मनो अन्य एवेति सिद्धम् || इत्यानन्दमयाधिकरणम्-६ ॥ . ॥ अथान्तरधिकरणम् ॥ ७ ॥ आनन्दमयस्य प्रकारान्तरेण जीवत्वशंकायां, तत्परिहाराय प्रवृत्तमि- दमधिकरणम् । ॥अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ १-१-२१॥ भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ १-१-२२ ॥ अत्र 3 "मेदव्यपेदशाच्चान्य" इत्युत्तरसूत्रात् 'अन्य' इति पदमा कृप्यते । ततश्च अन्त:-आदित्यमण्डलान्तर्वर्ती पुरुषः, अन्यः-जीवादन्यः, तर्मोपदेशात्-तस्य परमात्मनो ये धर्मास्तेपामस्मिन्नु पदिश्यमानत्वादिति स्त्रार्थः ॥ आदित्यमण्डलान्तवर्तिनमुपदिश्य पुण्डरीकाक्षम् । विद्या व्यनक्ति तं यत्तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥८॥ अर्थः । विद्या-अन्तरादित्यविद्या आदित्यमण्डलान्तस्थं पुरुषं पुण्ड- रीकाक्षमुपदिश्य, तस्य पुण्डरीकाक्षत्वमुपदिश्येत्यर्थः । तं-आदित्यमण्ड. लान्तर्वतिपुरुष, यत् , व्यनक्ति श्रीनिवासाख्यं परं ब्रीति ज्ञापयति, तत् श्रीनिवासाख्यं ब्रह्म भज इति ॥ से.आन, मा.म.१.१.२३.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.१ AuuN MINhanee , " भावः । अन्तरादित्यद्यिाप्रकरणे "अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते, हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात् सर्व एव सुवर्ण, तम्य यथा कप्यास पुण्डरीकमेवमक्षिणा, तम्योदिति नाम, स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित । उदेति ह वै सर्वेभ्य पाप्मभ्यो य एवं वेट" इति श्रूयते । अत्र आदित्यमण्डलान्तर्वर्तिपुरुषस्य 1 " यथा कप्यासं पुण्ड रीकमेवमक्षिणी" इत्यनेन पुण्डरीकसदृशाक्षिमत्त्वम्यापहतपाप्मत्वपर्यव- सितसर्वपाप्मोदितत्वम्य, सर्वपापविनिर्मुक्तत्यरूपमोक्षपुरुषार्थप्राप्त्युपायापो. सनविषयतायाश्च प्रतिपादनात्, तत्रापहतपाप्मत्वलिङ्गेन, 2 "एष सर्वमृता- न्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण' इत्यपहतपाप्मन्वेन श्रुतम्य नारायणम्य प्रत्यभिज्ञापनात्, मोक्षोपायोपासनविपयत्वेन "तमेवं विद्वान- मृत इह भवति" इति पुरुषसूक्तोक्तमहापुरषप्रत्यभिज्ञापनात्, पुण्डरीकाक्षत्व- स्य नारायण एवं सुप्रमिद्धत्वाच्च, उक्तधर्मवत्तया प्रतिपादित आदित्यमण्डला- न्तर्वर्ती पुरुष श्रीनिवाम एवेति निर्धार्यते ॥ पूर्वपक्षः। आनन्दमयाधिकरणे 4 " तस्यैप एव शारीर आत्मा" इत्यान- न्दमयात्मन शरीरसबन्धश्रवणात् आनन्दमयो जीव एव भवितुमर्हति इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, निरुपाधिकानन्दवत्त्वादिभिहेंतुमि आनन्दमयम्य जी- वातिरिक्त्व साधतम् । तच्चानुपपन्नम् । तत्र तस्याऽऽनन्दमयस्य 5 "स यश्चाय पुरुषे यश्चासावादित्ये, स एक इत्यादित्याख्यदेवता- विशेपैक्यश्रवणात् , आदित्याग्यदेवताविशेषस्यान्तरादित्यविद्याया कशश्म- शुनग्वाक्षिविशेषविशिधातिरमणीपशवत्वाभियानात ,तस्य शरीरस्य केच लोपचितपुण्यविशेषमात्रारब्धताया तत्रैव सर्वपापराहित्यश्रवणसिद्धत्वात्, 1 छा १-६-६,७ ने आर ३ १२ + ने, जान ५ ते १०.४. " . मुनाल ७ ·१-पा.] आकाशाधिकरणम्- १ तथाविधशरीरसंबन्धस्यैवानन्द्रवलयां शारीरशळेन ग्रहणौचित्यात् , तथा. विधशरीरवत्तायाश्चाकर्मवश्यत्वेनाभिमते ब्रह्मणि असंभवात , आदित्याख्यः कश्चिजीव एवोपचितपुण्यविशेषवशादैश्वर्यविशेष प्राप्तो जगत्कारणत्वेना- नन्दवल्ल्यां प्रतिपाद्यत इति ।। सिद्धान्तः । नात्र आदित्यमण्डन्टान्तर्वर्तिपुरुषम्योपचितपुण्यविशेपनिवन्धनः शरी- रविशेफ्संबन्ध प्रतिपाद्यते। तत्रैव "स एप सर्वेभ्य पाप्मभ्य उदितः" इत्यनेन दहरविद्याप्रकरणे 2 " न मुकृतं न दुप्कृतं सर्व पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते । अपहतपाप्मा होष ब्रह्मलोक " इत्यत्रोक्तार्थम्य प्रत्यभिज्ञा- पनेन तभ्य सुकृनदुप्कृतरूपोभयविधकर्मात्यन्ताभावसिद्धेः । अतोऽत्र प्रति- पिपादापितं शरीरं नोपचितमुकृतनिमित्तम् । अपि तु आदित्य- वर्ण नमसः परम्तात्" इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं म्वेच्छामात्रपरिगृहीतमप्राकृतं शरीरम् ॥ किनास्याऽऽदित्यमण्डलान्तर्वर्तिपुरुषम्य अन्तर्यामिब्राह्मणे “य आदित्ये तिष्ठन् यस्यादित्य. शरीरं य आदित्यमन्तरो यमति" इति यम्सवेंपु देवेष तिष्ठन् " इति चादित्याख्यदेवताविशेषम्य चतुर्मुग्वप्र- भृतीना सेर्वेषा देवाना च नियन्तृतया तेभ्यो भेटप्रतिपादनाच नायमा- दित्यमण्डलान्तर्वर्ती पुरुष. प्रसिद्धादित्य , चतुर्मुखो वा, रुद्रो वा, वा कश्चिदुपचितपुण्यविशेषेणैश्वर्यविशेष प्राप्तो जीव इति । इत्यन्तरधिकरणम् ॥७॥ अथ आकाशाधिकरणम् ॥८॥ पूर्वाधिकरणेषु तत्तलिङ्गविशेषेण जगत्कारणं वस्तु चेतनाचेतनविलक्षणं निर्णीतम् । तदसगत्तमित्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् । तं, आर, ३.१०. १ छा, १.६७ छा,८-१-२ 4 ..-४-९.

·३२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ१ आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ १-१-२३ ॥ अत्र पूर्वसूलात् 'अन्य' इत्यनुवर्तते । ततश्च 1 " सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते " इत्यत्र आमाशपढवाच्यो भूताका शानन्य । तल्लिनात् --तम्य भूताकागानन्यम्य परमात्मनोऽसाधारणलिग अवणादिति सूत्रार्थ ॥ आकाशस्य पदन्ती यटेक्योग्यान् परायणत्यादीन् । त गमयति श्रुतिर्यत्तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥९॥ अर्थः । " सर्वाणि ह या " इत्यादिश्रुति. आकाशस्य तत्रत्याका शपत्वाच्यम्य वस्तुन , यदेकयोग्यान् -यम्य श्रीनिवासनाम्नो ब्रह्मण एक स्य योग्यान् --सभवत , परायणत्वादीन-परायणत्वप्रभृतीन् धर्मान् , वदन्ती सती, त--आकाशपदवाच्यम् ,यत्-श्रीनिवासापरनामधेय ब्रह्मति गमयति-ज्ञापयति, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ।। भार । डान्दोग्ये 1 "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्प धन्ते आकाश प्रत्यम्त यन्ति आकाशो ोवैभ्यो ज्यायान् आकाश परायण" इत्यनया श्रुत्या तवत्याकाशपढवाच्यस्य सर्वभूतोत्पतिल्यकारणत्व सर्नस्मा ज्ज्यायम्त्व, परायणत्वमित्यादयो धर्मा अभिधीयते । तत्र सर्वमान्ज्यायम्त्व गुणे स्वरूपण चोत्कृपत्वम् । परायणत्व चेतनाना परमप्राप्यत्वम् । एते धर्मा परमात्मन एव सभवन्ति । न मूताकाशम्य । तस्य सर्वभूतशब्दवाच्या चित्ससचेतनकारणत्वासभवात् , गुणे स्वरूपेण च सर्वभूतज्यायम्त्वासभ वात् , अचेतनस्य हेयम्य तस्य चेतनाना परमप्राप्यत्वस्य सुतसम् असभवाच्च ।। परमात्मनस्तु सर्व प्रवते धर्मास्सभवन्ति । नारायणोपनिषदि नारायणात् द्रमा नायते' रत्यादिना नारायणम्य सर्वभूतोत्पत्तिल्यकारणत्वप्रतिपादनात् * नाग उ १ ·आकागाधिकरणम्-८ M 1 "विश्वत परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम्" इत्यादिपु 'विश्वतः परमं' इत्यनेन सर्वस्मात् सर्वप्रकारेण ज्यायस्त्वप्रतिपादनात् 1 "नारायणं महाजेयं विश्वामानं परायणं" इत्यादिपु 'परायणं' इत्यनेन तस्यैव चेतनानां परममा- प्यत्वाभिधानाच्च । अलाऽऽकाशगन्दवाच्यम्योक्तधर्मान् प्रतिपादयन्त्या श्रुत्या आकाशगन्नवाच्यं वस्तु श्रीनिवासापरनामधेयं नारायणान्यं परं बम्मेत्यवग- म्यंत इति ॥ पूर्वपक्षः। ईक्षणादिलिः जगत्कारणस्य ब्रह्मणोऽचेतनातिरिक्तत्यसाधनं अयुक्तम् । 2 "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिना बन्मलक्षणेऽभिहिते, कुत इमानि भूतानि जायन्त इति जिनासाया, कुतश्चिल्लिाद्विशेपनिर्णयात्रागे- वाविलंबितप्रतीतिजनकत्वेन प्रवलया आकागश्रुत्या भूताकाशरूपविशेपो- पस्थापनेन, लिहान्निणेतन्याभावात् । एवं भृताकाशस्य कारणत्वे श्रुत्या निश्चिते, ईक्षणादीन्यगुख्यतया नेयानीति ॥ सिद्धान्तः। 'गहाया घोप' इत्यादौ गहापदमुख्यार्थे समभिव्याहतपदान्तरोपस्था- प्यघोपाधिकरणत्वस्य प्रत्यक्षप्रमाणयाधितत्वेनान्धयायोग्यतया लक्षणाया आश्र- यणीयतयाऽयोग्यार्थश्रुत्यपेक्षया अबाधितप्रमाणावगतलिङ्गस्य प्रबलताया वक्त- व्यत्वेन, प्रकृते आकाशपढमुख्यार्थे परायणत्वादीनामन्वयवाधादाकाराश्रुति- पावल्यमकिचित्करम् । अत उपदर्शितयोग्यार्थश्रुतिमूलकलिझानामन्वयोपप- तये, आकाशपदं 'आ–समन्तात् , काशते-प्रकाशत' इति व्युत्पत्त्या नारायणाख्यब्रह्मपरं वाच्यम् ॥ 1ते.ना ११ 2 ते म १ ·३४ श्रीशारीरकाधिका-रलमार। सप्रका । 1 किञ्च 1 "आकाशो ह वै' इत्यत्र 'ह बैं' शब्देनानुवादतासूचनात्, अस्यापि पुरोवादसापेक्षतया नास्य वाक्यस्य "यतो वा इमानि भूतानि जायन्त" इत्यादिवाक्यननितविगेपजिज्ञासानिवर्तकत्वम् । अपि तु "नारा यणाद्ब्रह्मा जायत" इत्यादिश्रुतेरेव जिज्ञासाविषयविशेषसमर्षकत्वेन जिना सानिवर्तकत्वम् । इत्थञ्च श्रीनिवासापरनाम रेयनारायणास्त्यदेवताविशेषस्य कारणत्वे निश्चिते, तद्विरोधेनाऽऽकाशश्रुतिर्न मुख्यार्थ कारणत्वेन गोधयितु क्षमत इति ॥ इत्याकागाधिकरणम् ॥ ८॥ अथ प्राणाधिकरणम् ।। ९ ॥ पूर्वाधिकरणे आकाशस्य कारणत्व निराकृतम् । इदानी वायो का रणत्वमाशङ्कय परिहियते । अत एव प्राणः ॥ १-१-२४॥ अत्रापि 'अन्य' पढमनुवर्तनीयम् । अत एर-प्रसिद्धवन्निदशादेव, प्राण -श्रुतिम्यप्राणशब्दवाच्य , प्राणवायोरन्य इति सूत्रार्थ ॥ प्राणस्य कारणवं श्रुति-नाणा प्रसिद्धिनिटेशात् । यदिति व्यनकि तमिम तद्ब्रह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥१०॥ अर्थः। प्राणपदवाच्यम्य जगत्कारणत्व बदन्ती "सर्वाणि ह या इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसनियन्ति, प्राणमभ्युज्जिहते" टत्येवरूपा श्रुतिः, अस्या र्थस्य श्रुत्यन्तरप्रसिद्धतया निर्देशात् तमिम कारणीभूत प्राणम् यद श्रीनिवासास्य पर नीति व्यनक्ति-प्रकाशयति, तह्मेति पूर्ववत् ।। , 1 डा ८१४१ ते म १ नारा ·१-पा. प्राणाधिकरणम्-९ ३५ भावः । छान्दोग्ये 1 "सर्वाणि ह वा इमानि मृतानि प्राणमेवामिसंवि- शन्ति पाणमभ्युज्जिहते सैपा देवता प्रस्तावमन्वायता" इति श्रूयते । इमानि सर्वाणि भूतानि-पाणिनः, प्राणमेवाभिसंविशन्ति-अभिमुखीकृत्य लयं प्राप्नु- चन्तीत्यर्थः । प्राणमभ्युजिहते---प्राणान्निर्गच्छन्तीत्यर्थः । अत्रोक्तार्थस्य 'ह वै' इत्यनेन प्रसिद्धत्वं द्योत्यते । प्रसिद्धिश्च 2 "नारायणाद्ब्रह्मा जायत" इत्यादिपूर्वोदाहतश्रुतौ । तल सर्वभूतानां नारायणादुत्पत्तेः नारायणे लयस्य च प्रतिपादनात् । अत उक्तपापकवाक्यानुरोधेन नारायणस्य प्राणपदार्थत्वे निश्चिते, न प्राणपदस्य प्राणवायुबोधकत्वशङ्कावकाशः । प्राणपदस्य नारायण- वोधकत्वञ्च, 'प्राणयति-जीवयति' इति व्युत्पत्त्या प्राणयितृत्वरूपगुणयोगेनेति द्रष्टव्यम् ॥ पूर्वपक्षः। आकाशश्रुतेरयोग्यार्थत्वेऽपि, सर्वेषां भूतानां प्राणाधीनोत्पत्तिस्थित्या- दिमत्त्यदर्शनेन प्राणकारणताबोधकश्रुतेरयोग्यार्थत्वविरहेण, प्राण पत्र जग- कारणमिति ॥ सिद्धान्तः । 1 "सर्वाणि ह या इमानि भूतानि प्राणमेवामिसंविशन्ति" इत्यादि- श्रुतेः मुख्यप्राणविषयत्वे, चेतनखरूपस्य मुख्यप्राणाधीनस्थितिकत्वाभावेना- योग्यार्थताया दुरित्वात् परमात्मपरवैषा श्रुतिरिति ।। इति प्राणाधिकरणम् ॥ ९॥ अथ ज्योतिरधिकरणम् ॥ १० ॥ आकाशाधिकरणे भूताकाशस्य कारणत्वं निराकृतम्। अनन्तरं "आकाशाद्वायुः" इत्यनन्तरोपस्थितवायोः कारणत्वं निराकृतम् । ३ "वा- योरग्मिः" इति तदनन्तरोपस्थितस्य तेजसः कारणत्वमाशय निराकरोति । . 1 छा.१.११.५. नारा.उ. १. ते.आन..

·३६ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ.१ -- - तस्य ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ १-१-२५॥ छन्दोभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगमात् तथा हि दर्शनम् ॥ २६॥ भृतादिपाढव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २७ ॥ उपदेशभेदान्नेति चेन्न उभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ २८ ॥] छान्दोग्ये गायत्री विद्याप्रकरणे 1 "अथ यढत. परो दिवो ज्योति- र्दीप्यत" इत्यत्र ज्योतिश्शननिर्दिष्टं वस्तु भौतिकज्योतिपोऽन्यत्, सर्वभूतादिपादवतायाम्तलाभिधानादिति सूतार्थ. ॥ निरतिशयदीप्तियुक्तं ज्योतिः पादोऽस्य भृतानि । इत्युक्तया यद्गमयति तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥११॥ सर्वोत्कृष्टदीप्तिमज्ज्योतिश्शब्दनिर्दिष्टं वस्तु (इदं कर्म) "पाटोऽस्य सर्ग भृतानि" इत्युक्तया यदिति-श्रीनिवासाभिधानं ब्रह्मेति प्रकाशयति, श्रुतिरिति शेप , तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ।। भावः । छान्दोग्ये 1 "अथ यढत परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वत पृष्ठेपु सर्वत पृष्ठेप्वनुत्तमेपूत्तमेषु लोकेपु इन वाव तद्यदिढ अम्मिन्नन्त पुरुष ज्योति" इत्यत्र निरतिशयदीप्तियुक्ततया प्रतिपादितस्य ज्योतिष "पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृत दिवि" इति पूर्ववाक्ये सर्पभूतपाढवत्त्व द्युसब- न्धम्तत्र पादत्रयवत्त्वमित्ययमर्थ प्रतिपादित । तेन 3 "पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृत दिपि" इति पुरुषसूक्तमन्त्रार्थ प्रत्यभिजायते । अत. पुरुपसूक्ते तत्र प्रस्तुत उत्तरत्र वेटाहमेत पुरुष महान्तम् आदित्यवर्ण तमसम्तु पारे" इति आदित्यवत् निरतिशयदीप्तियुक्ततया प्रतिपादितो लक्ष्मीपति श्रीनिवासापरनामधेय परमात्मैव निरतिशयदीप्तियुक्तमिदं छा ३-१३-७ छा ३१२६ ते आर. 3-१२ ·१-पा. ज्योतिरधिकरणम्-१० ३७ 1 ज्योतिरिति निर्धार्यते । तस्य निरतिशयज्योतिर्मयविग्रहविशिष्टतया ज्योति- श्शब्दवाच्यत्वमुपपद्यत इति ॥ पूर्वपक्षः । छान्दोग्ये 1 "अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत" इत्यादिपूर्यो- दाहृतवाक्ये निरतिशयदीप्तियुक्ततया प्रतिपादितं ज्योतिः आदित्यादिज्योति- रेव, 'यदतः परो दिवो ज्योति' रिति प्रसिद्धवन्निर्देशात् ; आदित्यादिज्योतिप एव तथा प्रसिद्धेः । कौशेयज्योतिपैक्योपदेशश्च तेजस्त्वेनैकजातीयत्वातम्मि- नेवोपपद्यते । तस्य च निरतिशयदीप्तिमत्त्वोक्तया जगत्कारणत्वं सिद्धम् । मुण्डकोपनिपदि “यद् भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः" इति भूतयोन्यक्षरं प्रस्तुत्य, तस्य "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति निरतिशयदीप्तिमत्त्वकथनेन निरतिशयदीप्तिमत्त्वस्य जगत्कारणत्वनियतत्वाय- गमात् । अत आदित्यादिज्योतिरेव जगत्कारणमिति ॥ सिद्धान्तः। 1 “अथ यदतः परो दियो ज्योतिः' इत्यत्र निरतिशयदीप्तिमत्तयो- तस्य ज्योतिपः "पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्थामृतं दिवि'' इति पूर्व- वाक्ये सर्वभूतपादयत्त्वद्युसंबन्धादिकथनेन : “पादोऽस्य विश्वा भूतानि नि- पादस्यामृतं दिवि" इति पुरुषसुक्तार्थप्रत्यभिज्ञापनेन पुरुषसूक्तोक्तं नाराय- णाख्यं ब्रौवेदं ज्योतिः, न प्रसिद्धादित्यादिः ।। ननु छान्दोग्ये "गायत्री वा इदं सर्व" इति गायत्री प्रस्तुत्य, "तदेतहचाऽभ्यनूक्तं" इति तद्विपयकतयोक्तस्य "पादोऽस्य सर्वा भूतानि" इत्यादिमन्त्रस्य कथं ब्रह्मविपयकत्वमिति चेत् ; उच्यते- " 3 मु. १-१-६. छा. ३-१३.७. डा. ३-१२-१. 5.आर. ३-१२. मु. २-२-११. छा.३-१२-६ छा. ३-१२-५ ·1. चकर.रल | सना अ 1"गायत्री वा इद सन" मित्यत्र गायत्रीशब्देन न गायत्र्याख्य छन्दोऽभिधीयते, तस्य 'इद सर्व' इत्युक्तसर्वात्मत्वानुपभत्ते , तत्प्रकरणोक्तभूत पृथिवीशरीरह्दयरूपपादचतुष्टयरत्त्वानुपपत्तेश्च । अपि तु गायत्रीसदृश ब्रह्मै वाभिधीयते, भूतादिपाढचतुष्टयवतो ब्रह्मण पादचतुष्टयपत्या गायन्या सह शत्वात् । तस्य गायत्रीसादृश्येनानुसन्धानाय गायत्रीशब्देनाभिधानम् । यथा सवर्गविद्याया 'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये" इत्युपरम्य, 2"सैपा विराट" इत्यमिसूर्यजरचन्द्रवायुवाक्चक्षुश्श्रोत्रमन प्राणरूपेषु दशसु दशत्वसख्या साम्यात् दशाक्षरच्छन्दोवाचि विराट्' शब्दप्रयोग , तहदिहापि पादचतुष्टयन- त्त्वसाम्यात् ब्रह्मणि गायत्रीशनप्रयोग । ततश्च "पादोऽम्य सर्वा भूतानि" इत्यय मन्त्रो 1 "गायत्री वा इद सर्व" मिति पूरीपस्तब्रह्मपर एवेति ।। नन्वस्तु 3 "पादोऽस्य सर्वा भूतानि" इत्यय मन्त्र परमात्मपर , तथापि 4 "अथ यदत परो दिवो ज्योति" रित्युक्त ज्योतिर्न परमात्मैवेति निणेतु शस्यम् , पूर्वमन्त्रे परमात्मनो द्युसबन्धित्वेनाभिधानात् , इह च 4 "दिव परो ज्योति" रित्यत्र ज्योतिपो दिव परत्वेनाभिधानेन, परमात्मन इह प्रत्यभिज्ञापिरहादिति चेन्मेवम् । 'वृक्षाग्रे श्येनो, वृक्षाग्रात्परत श्येन' इत्येकम्मिन्नेवार्थे उभयथा प्रयोगवत्, इहापि 'दिपि' 'दिव पर' इत्येकस्मि न्नेवार्थे उभयथा प्रयोगे विरोधाभावेन "त्रिपादम्यामृत दिपि'इति पूर्वप्रकृत 4 “अथ यदत परो दिवो ज्योति' रिति घुसनन्धित्वेन प्रत्यभिज्ञाया अक्षतत्वात् । ज्योतिश्शब्दनिर्दिष्टस्य परमात्मन कौक्षयज्यो तिपैक्योपदेशस्तु फर विशेपाय तदात्मकत्वानुसन्धानाथमिति || इति ज्योतिरधिकरणम् ॥ १० ॥ । स्य परमात्मन । छा ३१२१ 2 छा ४३८ छा ·१-पा.] इन्द्रप्राणाधिकरणम्-११ अथेन्द्रमाणाधिकरणम् ॥११॥ पूर्वाधिकरणे ज्योतिश्शन्दनिर्देशाहग्याऽऽदित्यादेः कारणत्वं निराक- तम् । इदानीमन्यादित्यायधिपतित्वेन प्रसिद्धस्य देवेन्द्रम्य कारणत्वमाशय परिहरति । प्राणस्तथानुगमात् ॥ १-१-२९ ॥ [न वक्तरात्मोपदेशादिति चेद्ध्यात्मसंवन्धभूमा यस्मिन् ॥ ३०॥ शानदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॥ ३१ ॥ जीवमुख्यप्राणलिझान्नेति चेन्न उपासात्रैविध्यादाश्रितत्यादिह तद्योगात् ॥३२॥] अत्र 'प्राण' ग्रहणमिन्द्रस्याप्युपलक्षणम् । 'अन्य' इति चानुवर्तते । तथा च प्राणेन्द्रपटनिर्दियः प्रसिद्धेन्द्रादेरन्य. । तथा इन्द्रादेरन्यो य. तत्प्र- कारभूतधर्मस्यैवोत्तरवाक्येषु अनुगमात्-अनुवृत्तेरित्यर्थ. ॥ इन्द्रमाणपदोक्तं यदिति व्यक्तीकरोति यद्ध में । विद्या प्रतर्दनाड़ा तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १२ ॥ इति कौशिककुलतिलकस्स महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयघजस श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिपु शारीरकाधिकरणारत्नमालायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। प्रतर्दनाङ्का---प्रतर्दनचिहा, विद्या–प्रतर्दनविद्या, तत्प्रकरणे इन्द्र- प्राणपदाभ्यामुक्तं गुमुक्षुभिध्येयं वस्तु ! "आनन्दोऽजरोऽमृत" इत्यायैर्यद- साधारणैः धर्मः लि . यच्छीनिवासाख्यं अमेति व्यक्तीकरोति तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ . 1 की. द. ३-९.

·४० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकागा [अ १ . भार । कोपीतक्युपनिषदि प्रतर्दनविद्याप्रकरणे 'मनुष्यम्य मोक्षोपायत्वेन यद्धिततम तद् ब्रूहि' इति प्रतर्दनेन पृऐनेन्द्रेण 1 "प्राणोऽम्मि प्रजात्मा त मामायुरमृतमित्युपास्व" इतीन्द्रम्योपास्यत्वमुत्तम् । अनन्तर तम्मिन्नेव प्रकरणे तमेवाधिकृत्य, 2 "स एप प्रज्ञात्मा आनन्दोऽनरोऽमृत , स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कर्मणा कनीयान्" इत्यभिहितम् । अनोत्तरवाक्योक्ताना निस्पाधिकपाजत्लनिस्पाधिकानन्दवत्त्वानरत्वामृतत्वा दीना, कर्मफरास्पर्शम्य, सर्वभूताधारत्वस्य, एवमादेरुत्तर वक्ष्यमाणधर्म स्य च परमात्मन्येवोपपत्ते , प्रसिद्धेन्द्रारयजीवरिशेपे च निस्पाधिकप्राज्ञत्वा द्यनुपपत्ते , उपक्रमोक्तमोक्षोपायोपासनपिपयत्वम्य “तमेव विद्वानमृत इह भरति नान्य पन्था अयनाय विद्यते" इति श्रीनिवासापरनामधेयमहापुरुषा साधारणत्वश्रवणात्, उत्तरस्मिन्प्रकरणे श्रुतेन "एप ह्येव साधु कर्म कारयति तम्" इत्यनेन “य आत्मानमन्तरो यमयति" इत्यन्तर्यामिब्राह्मणस्थश्रुत्यथ प्रत्यभिज्ञानात् , तम्याश्च श्रुतेम्मुनालोपनिपदैकार्थेन नारायणविषयत्वाच्च, मुमुक्षुभिस्पास्यतयेन्द्रेणोक्त प्राणेन्द्रपदनिदिष्टो न जीवमात्रम् , अपि तु इन्द्र प्राणशरीरक श्रीनिवासाभिधान पर नौवेति निधार्यते ॥ पूर्वपक्ष । कापीतस्युपनिपदि ' प्रतर्दनो ह वै दैवादासिरिन्द्रस्य प्रिय धामोप नगाम इत्युपक्रम्य इन्द्रप्रत नसवातमुपक्षिप्य, 'मनुप्यस्य मे यद्धिततम त्वमेव विचिन्त्य तदुपदिश' इति प्रतर्दनेन प्राथित इन्द्र , 6 'मामेव निजा- नीहि एतदेवाह मनुप्याय हिततम मन्ये यन्मा विनानीयात् " इति स्वो पासन मनुप्यम्य हिततममुपदिश्य, खमाहात्म्य बहत्यकरणेऽप्यन्यफरा सश्लपरूपमभिधाय, "स यो मा दिनानायात्" इत्यादिना स्वोपासकस्य ते जार 1 5 ५७०२ ० का ३१ ·इन्द्रप्राणाधिकरणम्-११ ११ । अकृत्यफलासंश्लेषं च उक्त्वा, "प्राणोऽस्मि प्रजात्मा तं मामायुरमृतमित्यु- पास्त्र' इति स्योपासनप्रकारमुपदिदेशेति श्रूयते । अत्र त्याष्ट्रहननादिलिनेन वक्तुरिन्द्रत्वं तदुपासनस्य हिततमत्वञ्च प्रतीयते । हिततमञ्च मोक्षोपायभूतं उपासनमेव । अतो मुमुक्षूपास्यत्वमिन्द्रस्य प्रतीयते । तच जगत्कारणस्यैव संभवति 2"कारणं तु ध्येय" इति श्रुतेः। अत इन्द्र एव जगत्कारणम् इति ॥ सिद्धान्तः । ३ "तमेवं विद्वानमृत इह भवति" इत्यादिपु परमात्मासाधारणतया श्रुतम्य मोक्षोपायोपासनविपयत्वस्य जीवात्मन्यसंभावितस्य 'माम्' इति वक्तरि श्रवणात्, उत्तरत्र "तद्यथा रथस्यारेपु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमालाः प्रज्ञामालार्पिताः, प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिता.; स एप प्राण एवं प्रजात्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः" इत्यल 'प्राण'प्रजात्म 'अमृत' शब्दैः । “प्राणो- ऽस्मि अज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व" इति वक्तारं प्रत्यभिज्ञाप्य, तस्य 'भूतमात्रा शब्दितशब्दादिविषयवागादीन्द्रियरूपाचेतनवर्गाधारभूतप्रज्ञामाला- शन्दितचेतनवर्गाधारत्वस्य परमात्मासाधारणधर्मस्य रथनेम्यरनामिदृष्टान्तेन प्रतिपादनात् , ' "स एप प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृत" इत्यनेन सुबालोपनिपत्पञ्चमखण्डोक्तस्य " तमात्मानमुपासीत, अजरममृतमभयं" इत्यादे मत्यभिज्ञापनात्, उत्तरत्न "एप एव साधु कर्म कारयति" इत्यादिना अन्तर्यामिब्राह्मणे । “य आत्मानमन्तरो यमयति" इत्यत्र नारायणासाधारण- तया अवगतम्य साध्वसाधुकर्मकारयितृत्वस्य एतच्छब्दपरामृष्टे प्रकृतवतरि श्रवणाच “मामुपाम्व" इति प्रसिद्धतया उक्त. न प्रसिद्धेन्द्रः; अपि तु परमात्मैवेत्यवगम्यते। अत स्वस्य प्राणस्य च परमात्मशरीरतां शरीरवाचक- शब्दानां शरीरिपर्यन्तवाचकता च शास्त्रेण निश्चित्य, यथा वामदेवः "अहं 1 को. अशि. + कौ. उ. यौ. त. आर ३-१२. 5. ५-७-२२ मुवाल ५. ७.३-४-१०.

·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा अ. १ मनुरभवं सूर्यश्च" इत्यादिना वयाचकगब्देन परमात्मानं व्यवहनवान्, तथा इन्द्रोऽपि स्ववाचकशब्देन प्राणवाचकशब्देन च परमात्मानं निर्दिष्टवान इति निश्चीयते। अत्र त्याष्ट्रवधाटीना प्रसिद्धन्द्रास्यजीवलिंगानां शरीरेन्द्रिय- धारणादिरूपमुन्यप्राणलिङ्गानां च श्रवणात् तेपां साक्षात्परमात्मन्यन्वया- सम्भवात् इन्द्रेण स्वान्तर्यामिण परमात्मनः स्वगरीरकतया प्राणशरीरकतया. आनन्दत्वादिगुणविशिष्टस्वरूपेण च त्रेधोपासनमुपदिदिक्षितमिति, स्वमाहात्म्य- कथनञ्च खानुष्ठीयमानब्रह्मविद्याफलकीर्तनमिति च निश्चीयत इति ॥ इति इन्द्रप्राणाधिकरणम् ॥ ११ ॥ इति कौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायम्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिपु गारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकागे प्रथमाध्यायस्य प्रथम पाढ ॥ -- अथ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ १२ ॥ सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् ॥१॥ प्रथमे पादे 'सद्विद्यादिपु अचिद्वस्तु चेतनो वा जगत्कारणत्वेन प्रति- पाद्यते, अतस्तदेव जगत्कारणं, न तदतिरिक्तं किञ्चित् जगत्कारणं' इत्याक्षे- पपरिहारेण जगत्कारणं चेतनाचेतनविलक्षणं श्रीनिवासाभिधान परं ब्रह्मैवेति समर्थितम् । तेन चिदचिद्विरक्षणत्वेन स्वाभिमते ब्रह्मणि जगत्कारणत्वलक्ष- णम्यासभवः परिहत. 1 ददानी अनन्तरपादत्रयेण लक्षणस्य चेतनेऽचेतने चातिव्याप्तिः परिहियते ॥

·२-41. सबल प्रया..म्-१ ४३ तल द्वितीयपादे अम्पष्टचेतनाचेतनलिम्प्रतिपादकवाक्यविचारेण तयोरतिव्याप्तिः परिहियते । तत्र पूर्वम्मिन्निन्द्रप्राणाधिकरणे प्राणशरीरकस्य जगत्कारणत्वमुपास्यत्वं चोक्तम् । तदुभयं शाण्डिल्यविद्यायां जीवात्मन आनातमिति स एव जगत्कारणमित्याशझा परिहतु प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १-२-१॥ [विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥२॥ अनुपपतेस्तु न शारीरः ।। ३ ।। कर्मकर्तृव्यपदेशाच ॥ ४ ॥ शब्दविशेषात् ॥ ५ ॥ स्मृतेश्च ॥६॥ अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच ॥ ७ ॥ संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेप्यात् ॥ ८॥] अस्मिन् पादे 1 "ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्स" इति लिपादीमध्यमपाद- मध्यमाधिकरणसूलात् 'स' इति पदं साध्यवाचकमाकृप्यते । ततश्च सर्वस्मिन् यन्तुनि तदात्मतयोपदिश्यमानं ब्रह्म, सः-परमपुरुष एव; प्रसिद्धस्य-अन्यत्र प्रसिद्धस्य, उपदेशात्-अनुवादात् इत्यर्थः ।। सर्व ब्रह्म यदुक्तं तत्तजत्वाद्यनृक्तिसामर्थ्यात् । यदिति व्यक्ति विद्या तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१३॥ अर्थः । 2 "सर्वं खल्विदं ब्रह्म" इत्यत्र सर्वात्मकं ब्रह्म यदुक्तं, तत् (इदं कर्म), तज्जन्यत्वस्य, तम्मिन् लयस्य, तटीनस्थितिकत्वस्स चानुवाद- सामर्थ्यात् , यत् श्रीनिवासाभिधानं ब्रह्मेति शाण्डिल्यविद्या प्रकाशयति, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ।। शा.सू.१-१-१२ .छा.३१४१.

·१४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.१ इह च मृदो भावः । छान्दोग्ये 1 "सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलान्' इत्यादिना शाण्डिल्यविद्या आम्नायते । तत्र 'तज्जलान् ददं सर्व ब्रह्म खलु' इत्यन्वयः । तत्र 'तज्जलान्' इति 'इदं' इत्यस्य हेतुगर्भ विशेषणम् । तत्र तच्छब्देन ब्रह्म परामृश्यते । तजं-तस्माजातं, तल्लं-तस्मिन् लीयमानं, तदन्-तदधी- नम्थितिकमिति तदर्थः । 'इदं सर्व ब्रह्म' इति सामानाधिकरण्यनिर्देशन जगद्ब्रह्मणोः तादात्म्यं प्रतिपाद्यते । ततश्च 'ब्रह्मणो जातत्वात् , ब्रह्मणि "लीयमानत्वात् , ब्रह्माधीनस्थितिकत्याच सर्वमिदं चेतनाचेतनात्मकं ब्रह्म खलु' इत्यर्थ. पर्यवसित. । अत्र सामानाधिकरण्यनिर्देशमिद्धं तादात्म्यमुपा- दानोपादेयभावरूपकार्यकारणभावेन शरीरात्मभावेन च द्वेधा विवक्षितम् । तत्र तज्जत्वतहत्वहेतुकं तादात्म्य कार्यकारणभावनिबन्धनम् । तदधीन- स्थितिकत्वहेतुकं तादात्म्य शरीरात्मभावनिबन्धनम् । घटात्मना परिणामवत् ब्रह्मणो निर्विकारस्य न स्वरूपेण जगदात्मना परिणाम । अपि तु 'बालो युवा जात' इत्यादी जीवात्मन शरीरद्वारा परिणामवत् चिदचिद्रूपशरीरद्वारा परिणाम । ततश्च ब्रह्मण एव सूक्ष्मचेतना- चेतनशरीरकत्वेन म्थूलचेतनाचेतनशरीरकत्वेन च कार्यकारणभावापन्नत्वात्, जगद्ब्रह्मणो शरीरशरीरिभावापन्नत्वाच द्विविधं तादात्म्यं पृथक् पृथक् कचिदुपदिश्यते । यथा नारायणोपनिपदि ऋग्वेदशिरसि, " "नारायणात् ब्रह्मा जायते, नारायणात् रुद्रो जायते, नारायणात् इन्द्रो जायते' इत्युक्तं ब्रह्मरुदेन्द्रादीना नारायणोपादानकत्वमुपजीव्य, यजुर्वेदशिरसि, "ब्रह्मा च नारायण, शिवश्च नारायण शक्रश्च नारायण." इति तादात्म्यमुक्तम् । इदं चोभयत्र ब्रह्मादीना क्रमप्रत्यभिज्ञानात् जायते ॥ 2 "नारायणात् ब्रह्मा जायते" इत्यादौ नारायणस्य चतुर्मुसादिशरी- रद्वारा परिणामो विवक्षित. । । "स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्र. सोऽक्षरः परम नारा उ (9) नास उ (यजम्) , छा ३.१४-१ + ते ना.२.

·२-पा.] सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम्-१ ४५ 1 स्वराष्ट्" इत्यल ब्रह्मादीनां परमात्मनश्च भरीरात्मभावनिवन्धनं तादाम्यम् ; पूर्वत्र 1 "अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः" इति परमात्मनः सर्वत्रात्मतया व्याप्तिमभिधाय तथाभिधानात । एवं पृथक्पृथक् तत्र तत्रोपदिष्टं द्विविधं तादात्म्यं ? "सर्व खलु" इत्यनेन संभूयोपदिश्यते । अत उभय- विधतादात्म्यम्यापि साक्षात् परंपरया च शरीरात्मभावमूलकत्वात् 'सर्वमिदं अन्म' इत्यस्य परिदृश्यमानकार्यभूतदेवमनुप्यादिचेतनाचेतनात्मकजगच्छरीरकं ब्रह्मत्यर्थः ।। - अत्र तज्जत्वादीन् श्रुत्यन्तरसिद्धानन्द्य तद्धेतुकस्य जगह्मणोम्तादा- स्यस्योपदेशात् , अनुवादस्य प्रापकवाक्यसापेक्षत्वात् तानि प्रापकवाक्यानि कानीति जिज्ञासायां, नारायणात् ब्रह्मा जायते" इत्यादीनि कार्यकारण- भावप्रतिपादकवाक्यानि, “यः पृथिवीमन्तरे संचरन् यस्य पृथिवी शरीरं" इत्यारभ्य, पृथिवीप्रभृतितमःपर्यन्तानां नारायणशरीरत्वप्रतिपादकसुबालोपनि- पद्वाक्यानि च प्रापकवाक्यानीति निश्चीयमानतया, नारायणस्य जगदु- पादानत्वजगच्छरीरकत्वहेतुकमेवेदमुभयविधतादाम्यमिति निश्चीयते । अत उभयविधतादात्म्यवत्तया “सर्व खल्विदं ब्रह्म" इत्युच्यमानं ब्रह्म श्रीनिवासा- परनामधेयं नारायणाख्यं ब्रह्मेति ।। पूर्वपक्षः। 2 "सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति प्रस्तुतस्य ब्रह्मण उत्तरत्र : "एप म आत्माऽन्तर्हदये' इति शरीरान्तवर्तिहृदयस्थितत्वप्रतिपादनात् शरीरस्य तदो- गायतनलं, तस्य च शरीरसंबन्धनिबन्धनमुखदु.खभोक्तृत्वमल्पस्थानकत्वं च प्रतीयते अणीयान् श्रीहेर्वा यवाद्वा" इत्यादिना अणुपरिमाणत्वं च प्रतिपाद्यते । तदिदमल्पस्थानकत्वमल्पपरिमाणवत्त्वं सुखदुःखभोक्तृत्वं च 3 नारा. उ. (रु.) । 1 ते.ना. २. मुथाल.. छा. ३-१४-१. । छा. ३-१४-४. छा, ३-१४-३.

·४६ श्रीशारीरकाधिकरणरनमारा सप्रकागा [अ.१ - परमात्मनो न सभपति, अपि तु जीवात्मन एव । अतो जीवात्मैव 1" सर्व खल्विद नम" इत्युपरमसनमगव्देन उच्यते । तम्य कर्मवैचित्र्येण देव- मनुप्यादिभावेन जननात् 'सर्वमिद नह्म ' इति तादारस्यमुपपद्यत इति ।। सिद्धान्तः । तज्जत्वतलत्वादिकमनूद्य तद्धेतुक्तादात्म्यम्याल प्रतिपाद्यमानत्वात् जीवात्मन कर्मकृतदेवमनुप्यादिभारम्य तज्जत्यादिहेतुकत्वाप्रमिद्धे , चेतनम्य चेतनान्तर प्रति आत्मत्वासभात् 'सर्वमिद ' इत्युक्तसनचेतनतादात्म्यस्य कस्मिंश्चिदपि जीवात्मन्यसभवाच नाल ब्रह्मशब्देन निर्दिष्टो जीव ।। उपास्यतया उपरिश्रुताना मनोमयत्वादिगुणाना जीवात्मन्यसभवादपि नाय जीव । तथा हि-मनोमयत्व-2 " न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा मनसा तु विशुद्धेन" इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध योगपरिशुद्धमनोग्राह्यत्वम् , 'मनोमय' इत्यत्र मयटो ग्राह्यग्राहकरूपसनन्धपरत्वात् । अनेन हेयसबन्धा- नहत्य लभ्यते, हेयसरन्धार्हम्य परिशुद्धमनोग्राह्यत्वासभवात् । प्राणशरीरत्व- मपि ॥ यस्य प्राण शरीर" इत्यन्तर्यामिनाह्मणसिद्ध प्राणस्य नियन्तृत्वरूपम् । भारूपत्व- "आदित्यवर्ण तमस परस्तात्" इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध निरतिश- यदीप्तियुक्तविग्रहवत्त्वम् । सत्यसङ्कल्पत्व –फलाव्यभिचरितसङ्कल्पवत्त्वम् । 'यम्य आकाश शरीर" इत्यन्तर्यामिब्राह्मणप्रसिद्धमाका- शस्य नियन्तृत्वरूप आकाश प्रत्यात्मत्वम् । एवमादय एतत्प्रकरणोक्ता गुणा जीवात्मनो नोपपद्यन्ते । 5"एतमित प्रेत्याभिसभविताऽस्मि" इत्यनन्तरश्रुत्युक्त ब्रह्मण प्राप्यत्व जीवस्य प्रातृत्व च प्रक्रान्तस्य ब्रह्मणो जीवत्वे न घटते, प्रामृप्राप्ययोर्मेदावश्यभावात् । एवं "एप म आलान्तर्हृदये" इत्युपासकस्य जीवस्य 'मे' इति पष्ठयन्तेन, 'एप' इत्युपास्यस्य ब्रह्मण प्रथमान्तेन निर्देशश्च आकाशात्मत्व छा३ १४१ मु ३१८ ३ ५७२०० १६ छा ३१४३ Bछा ३१४४ 4 तै आर ३१२ ·२-पा.] सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम्-१ ४७ 1 प्रक्रान्तब्रह्मगन्दोक्तात्मनो जीवात्मत्वे न घटते । एवं 1"ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । ग्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया" इति श्रीगीतावचनेन जीवात्महृदयावस्थितस्य ईश्वरत्वोत्तिरपि विरद्धयते ॥ , अतः "सर्वं खल्विदं ब्रह्म" इति प्रक्रान्तं ब्रह्म न जीवः, अपितु परमात्मा; अन्तर्यामिवाह्मणोक्तस्य प्राणशरीरकत्वस्य आकागगरीरकत्वस्य चाल प्रत्यभि- ज्ञानात्, 'भारूप' इत्यनेन उत्तरनारायणोक्तस्य आदित्यवर्णवत्त्वस्य प्रत्यभि- ज्ञानात्, 'सत्यसङ्कल्प' इत्यनेन सत्यसक्कल्पत्वनिमित्तभूतस्य "एप सर्वभूता- न्तरात्मा अपहतपाप्मा" इति सुबालोपनिपदुक्तस्याकर्मवश्यत्वरूपापहतपा प्मत्वस्य प्रत्यभिज्ञानाच, अन्तर्यामिब्राह्मणायुक्तः श्रीनिवासापरनामधेयः पर- मात्मा नारायण एवायमिति निर्धार्यते ॥ नन्वेयं परमात्मनोऽपरिच्छिन्नत्वेनावगतम्य अस्मिन् प्रकरणे 4"एप म आत्माऽन्तर्हदये अणीयान् बीहेर्वा " इत्याद्युक्तं हृदयरूपाल्पदेशाचस्थान अल्पपरिमाणवत्त्वं च नोपपद्यते । एवं शरीरसंवन्धमयुक्तसुखदुःखभोगश्व प्रसज्यत इति चेत् । उच्यते--स्वतोऽपरिच्छिन्नस्यापि परमात्मन उपासका- नुग्रहाय उपासकहृदये सन्निहितम्य हृदयरूपपरिच्छिन्नोपाधिप्रयुक्ताल्पपरि- माणत्वस्यौपाधिकम्य अनुसन्धानार्थमत्रोपदेशात् । कर्मफलभोगार्थस्य शरीर- संबन्धस्यैव सुखदु खभोगप्रयोजकतया, परमात्मनः स्वेच्छाकृतस्योपासक- शरीरसबन्धस्य सुखदुःखभोगप्रयोजकत्वविरहेण, तस्य मुखदुःखभोगप्रसद्ग- विरहाच्च, न कश्चिद्दोष इति ॥ इति सर्वत्रप्रसिद्धयधिकरणम् ।।१।। गीता. १८-६१. छा. ३-१४.१. मुवाल, . 4 छा. ३-१४-३ ·श्रीगारीरसाधिकरणरनमारा मप्रकागा [अ.१ १३ ॥ अथ अत्त्रधिकरणम् ॥ २॥ पूर्वस्मिन्नविकरणे परम्य ब्रह्मण पामकगरीरान्ततित्वेऽपि न तम्य कर्मफरमोनत्यमित्युक्तम् । तर्हि कर्मफलभोक्तनयोक्ता परं ब्रह्म न ग्यात् ; अपि तु जीन एव स्यात् टत्यागहां परिहतुं प्रत्तमिदमधिकरणम् ॥ अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ १-२-९॥ [प्रकरणाच ॥ १० ॥ गुहा प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ॥ ११ ॥ चिोपणाच ॥ १२॥] अत्ता-सहर्ता, म श्रीनिवासापरनामधेय परमपुरप एव, चराचर- ग्रहणात्-कृल्नम्य चिदचिदात्मकम्य प्रपञ्चम्य अद्यम्पनत्नेन श्रुतौ ग्रहणात् इति सूत्रार्थ । अत्तारमोदनोक्तया सिद्वं मृत्युपसेचनत्योक्तया । संहत यदिति गमयति तहह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥१४॥ अर्थः । पूर्वश्लोकात् “विद्या' इति पदमनुषञ्जनीयम् । यस्य ब्रह्म च क्षत्र च उभे मवत ओदन । मृत्युर्यम्योपसेचन क इत्था वेद यत्र स ।" इति मन्त्रे 'यम्य पुरपम्य ओदनो भरत ' इति यच्छ- ब्दनिर्दिष्टपुरुषम्यौदनम्य च ' यम्य ' इति पष्ठ्या अत्नदनीयभावसबन्धपती- त्या सिद्धो यो यच्छब्दार्थ अत्ता, तं मृत्युपसेचनत्वोक्तया मृत्यु उपसे- चन यस्य, तत्त्व मृत्यूपसेचनत्व, तम्य उक्त्या, संहर्त-निखिलजगत्सहारकर्तृ -श्रीनिवासाख्य पर ब्रोति, विद्या-नाचिकेतसविद्या, गमयति-ज्ञाप- यति, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ ततश्च यत्- 1 कळ १२-२५ ·२-पा.] अत्राधिकरणम्-२ ४९ .. , भावः। कठवल्लीपु द्वितीयवल्ल्यां 11 यस्य ब्रह्म च" इत्यादि- मन्त्रः पठ्यते । तत्र यच्छन्दनिर्दिष्टस्य कस्यचित् पुरुषस्य ब्राह्मणक्षतियवर्णयोः ओढनत्वमुक्त्वा, मृत्योरोदनोपसेचनत्वमुक्तम् । तत यथा अद्यमान- स्यान्नस्य दध्यादिकमुपसेचनं भवति, तथा अनेन पुरुपेण अद्यमानयोः ब्रह्मक्षलयोः मृत्युरुपसेचनं भवति इत्युक्तं भवति । 'यत् स्वयगद्यमानं सत् अन्यस्य वस्तुनोऽदनसाधनं भवति तदुपसेचनं' इति लोकप्रसिद्धम्, यथा दध्यादिकम् । तद्धि स्वयमद्यमानं सत् अन्यस्यान्नादेरदनसाधनं भवति । तथा प्रकृते ब्राह्मणक्षत्रिययोरदने मृत्युरुपसेचनमित्युक्तौ, मृत्योरयमानत्वं अन्यवस्त्वदनसाधनत्वं च प्रतीयते । मृत्योर्मुख्यस्याद्यमानत्वस्यासभवात्, संहियमाणत्वमेव तत् वक्तव्यम् । ततश्च मृत्योरटनसाधनत्वमपि संहार- साधनत्वं वक्तव्यम् । इत्थं च मृत्योर्न ब्रह्मक्षत्रियवर्णसंहारमाने साधनत्वम् । अपि तु कृत्लस्यैव चराचरप्राणिसमुदायस्य । अतो येन पुरुषेण, संहारसाधनेन मृत्युना सर्व चराचरं संहियते, मृत्युध संहियते, स पुरुषो यस्मिन् प्रकारे वर्तते, तं प्रकारं को वेत्ति-तस्य महिमानं को वेत्ति, न कोऽपीत्यर्थ. पर्यवसित ॥ अल यच्छन्दनिर्दिष्टं पुरुषं 2 "ऋतं पिबन्तौ” इत्यनन्तरमन्त्रे प्रक्रम्य, तस्य सुसेनोपास्यत्वसिद्धयर्थ उपासकेन जीवेन सह एफस्यां हृदय- गुहायां सन्निहितत्वमभिधाय, उपासनफलभूतपाप्यवस्तुप्राप्तयुपकरणतया उपासकतच्छरीरादे रथिरथादिभावं परिकल्प्य, तादृशोपकरणेन प्राप्तव्य- वस्तृपदेशप्रकरणे "सोऽध्वन पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदं" इति 'पूर्वोक्तरथाद्युपकरणवान् विष्णो. परमं पदं प्रामोति' इति विष्णोः प्राप्यतया निर्देशात्, यस्य ब्रह्म च" इति मन्त्रे यच्छन्दनिर्दिष्टसंहर्तृ श्रीनिवासापरनामधेयं विष्ण्वाख्यं परं ब्रह्मैवेति निर्धार्यत इति ।। . । कठ १.२२५. 2 कल 3 १११ कम 4 ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ.१ 1" पूर्वपक्षः । यम्य ब्रह्म च क्षलं च" इति मन्त्र ब्राह्मणक्षत्रियादिजातीय- स्त्रीपुंसयो. परस्परभोग्यत्वं प्रतीयते । तेन च यच्छन्ननिर्दिष्टो भोक्ता जीवात्मेति गम्यते, तम्यैव कर्मफलमूतम्यादिभोगसंभवात् । यम्योपसेचनं" इति च मृत्योर्जीवात्मस्वरूपं प्रत्यवाधकत्याभिप्रायकम् । अतो जीच पर तस्मिन् मन्त्रे प्रतिपाद्यत इति ॥ सिद्धान्तः । 1 " मृत्युर्यम्योपसेचनं" इत्यवोक्तम्योपसेचनत्वम्यावाधकत्वरूपत्वे अत्यन्तास्वारस्यप्रमझेन लोकप्रसिद्धम्य स्वयमद्यमानत्वे सत्यदनमाधनत्वरूप- स्वरसार्थम्यैव ग्राह्यतया, प्रागुक्तरीत्या मृत्योः संहियमाणत्वसंहारसाधनत्वयो. प्रतीयमानत्वेन, तदनुरोधेन 1" उभे भवत ओदन" इत्यतौदनत्वमपि संहार्यत्वरूपमेव, न तु भोग्यत्वरूपमिति निश्चीयते । अतो नात्र कर्मफल- भोस्तु वम्य प्रसक्तिगन्ध ॥ अपि चास्मिन् प्रकरणे पूर्वत्र कठवल्लीपु द्वितीयवल्ल्या, "तं दुर्द गूढमनुप्रविष्टं गुहाहित गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा घीरो हर्पशाको जहाति" इत्यत्र परमात्मानं प्रक्रम्य, ५ " अशरीरं शरीरेप्वनवम्थेप्ववस्थितं” इति १" महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति इति च तमेव पूर्वप्रस्तुत परमात्मानं 'महान्तं विमुं' इत्यनेन प्रतियो- ध्य, अनन्तरं 1 "यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदन" इत्यादिरयं मन्तः पट्यते । अत्र च क इत्था वेद यत्र स." इत्यनेन प्रकृतस्यात्तु. दुर्योधत्वकथनेन "तं दुर्दशं" इति पूर्वप्रस्तुत परमात्मा प्रत्यभिज्ञायते । अतोऽत्र मन्त्रे प्रतिपाद्यमानोऽत्ता न जीव , अपि तु परमात्मैव ।। 166 1 कठ १२-२५ 2 कळ १०-१२ क. १-२-२२ ·२-पा]. अत्त्रधिकरणम्-२ ननु 1"ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पराये । छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः" इति अव्य- वहितोत्तरमन्त्रे कर्मफलभोक्तु वस्य प्रतिपादनात् परमात्मप्रकरणविच्छे. दोऽवगम्यते । ततश्च 2“यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः" इत्यस्मिन् मन्त्रे प्रतीयमानोऽत्ता जीवः, तस्यैव कर्मफलभोक्तृत्वमनन्तर- मन्त्रे प्रतिपाद्यते । ततश्च 1 "ऋतं पिबन्तौ" इति मन्त्रे 'ऋतं पिबन्ती' इत्यवश्यमाविकर्मफलभोक्तारौ बुद्धिजीवावुच्यते । तत्र बुद्धः कर्मफल- मोत्तृत्वामावेऽपि , मोगकरणभूताया बुद्धेः कर्तृत्योपचारात् 'पिचन्ती' इति निर्देशोपपत्तेः । न त्वत्र परमात्मनः प्रतिपाद्यत्संभवः; तस्य कथमपि कर्मफलभोगे अन्वयासंभवात् । ततश्च एतदेकप्रकरणत्वेन पूर्वमन्त्रे प्रति- पाद्यमानोऽत्ता जीव एवेति चेत् । उच्यते-"ऋतं पिबन्तौ” इति मन्त्रे, 1"गुहां प्रविष्टी" इत्यनेन जीवात्मपरमात्मानावेव प्रतिपाद्यते; तयोरुभयोरेवास्मिन् प्रकरणे गुहाप्रवेशस्याभिधानात् । यथा " ते दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह- रेष्ठं पुराणं" इत्यस्मिन् मन्त्रे परमात्मनो गुहाप्रवेश उक्तः; प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभियं- इत्यस्मिन् मन्त्रे जीवात्मनो गुहाप्रवेशोऽभिहित' । 'अत्ति इत्यदिति , कर्मफलभोक्ता जीव.; या अदिति. -जीवात्मा, प्राणेन सह वर्तते , देवतामयी-इन्द्रियाधीनभोगा, गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती- हृदयपुण्डरीककुहरवर्तिनी, भूतेभि-भूत सह, व्यनायत-देवमनुष्या- दिरूपेण जायते' इत्युक्तश्रुत्यर्थ ॥ एवमस्मिन् प्रकरणे जीवात्मपरमात्मनोः द्वयोरेव गुहाप्रवेशश्रवणात्, अस्मिन् मन्त्रे 1"गुहां प्रविष्टौ" इत्युच्यमानी तावेद जीवपरमात्मानौ या जायत - . कठ ३ कट. १-२-२५ १२-१२. 4 कळ. २-४-७ ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. १ - इति निश्चीयते । परमात्मन. कर्मफलभोगे प्रयोनककर्तृत्वात्, जीवम्य प्रयोज्यकर्तृत्वाच, तयोः 1"ऋतं पिबन्ती" इत्युक्तयुपपत्तैः ॥ यद्यपि बुद्धरपि कर्मफलभोगे कयश्चित् अन्वय. संभवति, तथापि गुहाप्रवेशोक्तिः तत्र न घटते । गहाप्रवेशो हि "आत्मा गुहाया निहितोऽम्य जन्तो.," "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, यो वेद निहितं गुहायां" इत्यादिपू परमात्मन एव प्रसिद्धः, न तु बुद्धः । एतदभिप्रायेणैव सूत्रे 'ऋतं पिबन्तौ' इति वक्तव्ये, "गुहां प्रविष्टौ" इत्युक्तिरिति द्रष्टव्यम् । किञ्च 1" प्रविष्टौ" इत्यस्मिन् मन्त्रे 'गुहां प्रविष्टी' इत्यनेन प्रस्तुतयोयोमध्ये, एकः कर्मफलभोक्ता जीवात्मा 5“आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च" इत्युपक्रम्य, "सोऽध्वन पारमाप्नोति तद्विप्णो. परमं पदं" इत्यत्र प्राप्तृत्वेन विशेष्यते। तद्विप्णो परम पदं" इत्यत्र परमात्मा प्राप्यत्वेन विशेप्यते । ततश्च यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च" इति पूर्वमन्त्र "क इत्या वेद यत्र स." इति परमात्मनो दुर्घहत्वे प्रतिपादिते, 'दुर्घहस्य तस्य कयमपासनसंभव', कथं वा तत्प्राप्ति' इति तदुपासनानिवृत्तौ प्रसक्ताया, परमात्मन. स्वोपासनसौकर्याय जीवात्मना सममेकस्मिन् शरीरे हृदयगृहायां सन्नि- धायावस्थितत्वेन तम्योपासनं मुकर, उपासनेन तत्प्राप्तिश्च सुघटेत्यपदेशाय प्रवृत्तोऽय पिबन्तौ " इति मन्त्रः । अत एवोत्तरत्र "विज्ञान- सारथिर्यस्तु मन प्रग्रहवान् नर । सोऽध्वन पारमाप्नोति तद्विष्णो. परमं मदं ॥" इत्यत्र सारार्थप्रग्रहादिप्राप्तयुपकरण प्रदय, उपासकेन जीवात्मना उपास्यस्य परमात्मनः प्राप्ति प्रतिपाद्यते ॥ C" 16 ऋत 1 क १३१ । कर १३-३ ते. आन १. 6 कर.१३.९ 7 कठ १२२५ शा.सू १-२-११ ·२-पा.] अन्तराधिकरणम्-३ 2 "सोऽध्वनः अतः 1 "ऋतं पिबन्तौ” इति मन्त्रे "गुहां प्रविष्टो" इत्युक्ती जीवपरमात्मानावेव, न बुद्धिजीवाविति निश्चीयते । ततश्च पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदं" इत्यत्र प्राप्यतया उक्त, श्रीनिवासा- परनामधेयः परमात्मैव ३" यस्य ब्रह्म च क्षनं च " इत्यत्र निखिल- जगसंहर्तृत्वेनोच्यत इति ।। इति अत्राधिकरणम् ॥ २ ॥ १४ ॥ अन्तराधिकरणम् ॥३॥ पूर्वाधिकरणे s" क इत्या वेद यत्र स." इत्यनेन परमात्मनो दुयत्वमुक्तम् । तार्ह दृश्यत्वेनोच्यमानः परमात्मा न स्यादिति शंका- परिहारार्थ प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ १-२-१३॥ [स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ मुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५ ॥ अत एव च स ब्रह्म ॥१६॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १७ ॥ अनवस्थितेरसंभवाच नेतर ॥ १८ ॥] अन्तर:-अक्ष्यन्तस्म्थ , सः-परमपुरुष , उपपत्तेः-अभयत्वामृतत्वा- दीनां तत्रैवोपपत्ते इति प्रयमसूत्राः । चतुर्षि स्थितिनियमनादीना व्यपदिश्यमानलादपि अक्षिस्थः परमपुरुष एवेति द्वितीयसूत्रार्थः ॥ अक्षिपुरुष प्रसिद्धचक्षुःस्थित्यादिमिर्धमः । यदिति व्यनक्ति विद्या तद् ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥१५॥ 1 फळ. १.११. क-2.. कळ १.२-२५.

·५४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. १ " प्रसिद्धः-1 "यश्चक्षुपि तिष्ठन् " इत्यादिश्रुतिपु प्रसिद्ध.। विद्या- उपकोसलविद्या । शिष्ट स्पष्टम् ॥ भावः । छान्दोग्ये उपकोसलविद्याप्रकरणे, "य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते, एप आत्मेति होवाच, एतदमृतमेतदभयमेतद्रा" इति श्रूयते तत्र 'अक्षिणि पुरुपो दृश्यते' इत्यनेन अक्षिस्थः पुरुप. कश्चित् प्रतीयते । तेन चान्तमित्रालणे 3 यश्चक्षुपि तिष्ठन् चक्षुपोऽन्तर " इत्यादिना चक्षुस्स्थतया तन्नियन्तृतया च श्रुतः श्रीनिवासापरनामधेयो नारायणः प्रत्यभिज्ञायते । एवं तत्रैव पूर्वत्र "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इत्यत्र, 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इत्यस्य विवरणभूतेन “यद्वाय कं तदेव ख, यदेव खं तदेव क" इति वाक्येन 5" को ह्येवाऽन्यात् कः प्राण्यात यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् " इति आनन्दवल्लीस्थमानन्दमयात्मविषयं वाक्यं स्मार्यते । स चानन्दमयात्मा श्रीनिवासापरनामधेयः पुण्डरीकाक्ष इत्यानन्दमयाधिकरणे निर्णीतम् । अत एभि प्रत्यभिज्ञापकैः अयमक्षि- पुरुषः श्रीनिवासापरनामधेयं परं ब्रह्मेति निर्धार्यत इति ॥ पूर्वपक्षः। य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते, एप आत्मेति होवाच एतत् अमृतमेतदभयमेतद्ब्रह्मेति" इति छान्दोग्य उपकोसलविद्याप्रकरणे श्रूयते । अन्न अक्षिणि दृश्यमानत्वेन प्रसिद्धवनिर्दिश्यमान' पुरुष प्रतिबिम्बो वा, आदित्याख्यदेवताविशेषो वा, जीवात्मा वा भवितुमर्हति, तेष्वेव प्रसिद्धवन्निर्देशोपपत्ते । प्रतिबिम्बस्य तावत् चक्षुपि दृश्यमानत्वं लोक प्रसिद्धम् । आदित्यस्य चक्षुष्यवस्थानं " रश्मिभिरेपोऽस्मिन् प्रतिष्ठित 66 2 छा 1वृ ५७-२२. त. आन. ३. ५-७-२२. 6 छा ४१५-१ 4 छा.४१०५. 7 .७-५-१ ·२-पा. अन्तराधिकरणम्-३ इति श्रुतिप्रसिद्धम् । चक्षुरुन्मीलनादिना जीवात्मनो देहेऽवस्थितेनिश्चीय- मानत्वात् , तस्यापि चक्षुपि दृश्यमानत्वं संभवति । एवं लोकप्रसिद्धिश्रुति- प्रसिद्धियौक्तिकप्रसिद्धीनां प्रतिबिम्बादिषु त्रिप्वेव संभवात् , तेवन्यतम एवायमक्षिणि दृश्यमानः पुरुषः । न परमात्मा, तस्य चक्षुपि दृश्यमानत्व. प्रसिद्धयभावात् । एवमुपक्रमस्थेन प्रसिद्धिलिङ्गेन प्रतिबिम्बादिप्वन्यतमस्य अक्षिपुरुपत्वे निश्चिते, उत्तरत्र श्रुतानि अमृतत्वामयत्वादीनि स्तुतिपरतया नेतव्यानि । 'एप आत्मेति' इति 'एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्रोति' इति च 'इति'पदश्रवणेनामृतत्वादिषु तात्पर्याभावश्चावगम्यते । यथा “नाम ब्रह्मेत्यु- पासीत" इत्यादी ब्रह्मशब्दोत्तरं 'इति 'करणेन नानो ब्रह्मत्वे तात्पर्या- भाव., तद्वदिति ॥ सिद्धान्तः । 'य एपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यते” इत्यत्र अक्षिणि दृश्यमानतया अभिधीयमानः पुरुष परमात्मैव । तस्मिन्नेव तदुत्तरवाक्यश्रुताना आत्मत्व- निरुपाधिकामृतत्वाभयत्वादीनामुपपद्यमानत्वात् । अत्राभिधीयमानमात्मत्वं असङ्कोचात् सर्वान् प्रत्यात्मत्वमिति प्रतीयते । तच्च अन्त प्रविश्य नियन्तृत्वरूपमिति ॥ 'अन्त प्रविष्ट शास्ता जनाना सर्वात्मा" इति श्रुत्यन्तरेणावगम्यते । तच्च प्रतिविम्वादीनां नोपपद्यते । एवं उपाध्यनुक्तिसिद्ध निरुपाधिकममृतत्वमभयत्वं ब्रह्मत्वं च तेपामनुपपन्नम्। 'आत्मेति' 'बल्लेति' च 'इति'करणेन तेषु तात्पर्याभायो गम्यत इति तु न युक्तम् । 'इति ह स्माऽऽहोपाध्याय' इत्यादिषु 'इति'करणेऽ- प्युच्यमानार्थे तात्पर्यदर्शनात् ॥ किश अस्मिन् प्रकरणे उपक्रमे "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इति श्रुतस्य ब्रह्मशब्दस्य "एतद्ब्रह्म" इति अवापि श्रवणात, तदेवेदं 2 ठा ४-१५-१ या ४.१०.५. ३ ने. आर ११-२० छा ११५.१.

·५४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा " प्रसिद्धः- " यश्चक्षुपि तिष्ठन्" इत्यादिश्रुतिपु प्रसिद्ध । विद्या- उपकोसलविद्या । शिष्ट स्पष्टम् ॥ भावः । छान्दोग्ये उपफोसलविद्याप्रकरणे, "य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते, एप आत्मेति होवाच, एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्रह्म" इति श्रूयते । तत्र 'अक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यनेन अक्षिस्थः पुरुषः कश्चित् प्रतीयते । तेन चान्तर्यामिब्राह्मणे 3 यश्चक्षुपि तिष्ठन् चक्षुपोऽन्तर " इत्यादिना चक्षुस्स्थतया तन्नियन्तृतया च श्रुतः श्रीनिवासापरनामधेयो नारायण. प्रत्यभिज्ञायते । एवं तत्रैव पूर्वत्र 1"प्राणो ब्रह्म क ब्रह्म ख ब्रह्म इत्यत्र, 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इत्यस्य विवरणभूतेन “यद्वाव कं तदेव ख, यदेव खं तदेव क" इति वाक्येन " को ह्येवाऽन्यात् क. प्राण्यात यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् " इति आनन्दवल्लीस्थमानन्दमयात्मविपयं वाक्य स्मार्यते । स चानन्दमयात्मा श्रीनिवासापरनामधेय. पुण्डरीकाक्ष इत्यानन्दमयाधिकरणे निर्णीतम् । अत एभि प्रत्यभिज्ञापके अयमक्षि- पुरुष श्रीनिवासापरनामधेयं परं ब्रह्मेति निर्धार्यत इति ॥ पूर्वपक्षः। य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते, एप आत्मेति होवाच एतत् अमृतमेतदभयमेतद्ब्रह्मेति" इति छान्दोग्ये उपकोसलविद्याप्रकरणे श्रूयते । अत्र अक्षिणि दृश्यमानत्वेन प्रसिद्धवनिर्दिश्यमान पुरुष प्रतिबिम्बो वा, आदित्याख्यदेवताविशेष! वा, जीवात्मा वा भवितुमर्हति, तेप्वेव प्रसिद्धवनिर्देशोपपत्ते । प्रतिबिम्बस्य तावत् चक्षुपि दृश्यमानत्वं लोक प्रसिद्धम् । आदित्यस्य चक्षुप्यवस्थान " रश्मिभिरेपोऽस्मिन् प्रतिष्ठित G" 15 ५-७२२ इत. आन छा ४१५१ 3 वृ ५७ २२. 4 छा.४१०५ 7 ७-५-१ ·२-पा. अन्तराधिकरणम्-३ , इति श्रुतिप्रसिद्धम् । चक्षुरुन्मीलनादिना जीवात्मनो देहेऽवस्थितनिश्चीय- मानत्वात् , तस्यापि चक्षुपि दृश्यमानत्वं संभवति । एवं लोकप्रसिद्धिश्रुति- प्रसिद्धियौक्तिकप्रसिद्धीनां प्रतिबिम्बादिषु त्रिवेव संभवात् , तेवन्यतम एवायमक्षिणि दृश्यमानः पुरुषः ; न परमात्मा, तस्य चक्षुपि दृश्यमानत्व- प्रसिद्धचभावात् । एवमुपक्रमस्थेन प्रसिद्धिलिङ्गेन प्रतिबिन्धादिप्वन्यतमस्य अक्षिपुरुपत्ने निश्चिते, उत्तरत्र श्रुतानि अमृतत्वाभयत्वादीनि स्तुतिपरतया नेतव्यानि । 'एष आत्मेति' इति 'एतदमृतमेतदभयमेतद्रोति' इति च 'इति पदश्रवणेनामृतत्वादिपु तात्पर्याभावश्चावगम्यते । यथा "नाम ब्रह्मेत्यु- पासीत " इत्यादौ ब्रह्मशब्दोत्तरं 'इति 'करणेन नाम्नो ब्रह्मत्वे तात्पर्या- भायः, तद्वदिति ॥ सिद्धान्तः । य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्यत्र अक्षिणि दृश्यमानतया अभिधीयमानः पुरुषः परमात्मैव । तस्मिन्नेव तदुत्तरवाक्यश्रुतानां आत्मत्व- निरुपाधिकामृतत्वाभयत्वादीनामुपपद्यमानत्वात् । अत्राभिधीयमानमात्मत्वं असङ्कोचात् सर्वान् प्रत्यात्मत्यामिति प्रतीयते । तच्च अन्तः प्रविश्य नियन्तृत्वरूपमिति अन्त. प्रविष्ट शास्ता जनानां सर्वात्मा" इति श्रुत्यन्तरेणावगम्यते । तच्च प्रतिबिम्बादीनां नोपपद्यते । एवं उपाध्यनुक्तिसिद्धं निरुपाधिकममृतत्वमभयत्वं ब्रह्मत्वं च तेषामनुपपन्नम्। 'आत्मेति' 'ब्रह्मति' च 'इति'करणेन तेषु तात्पर्याभावो गम्यत इति तु न युक्तम् । 'इति ह स्माऽऽहोपाध्याय' इत्यादिषु 'इति'करणेऽ- प्युच्यमानार्थे तात्पर्यदर्शनात् ॥ किञ्च अस्मिन् प्रकरणे उपक्रमे "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति श्रुतस्य ब्रह्मशब्दस्य 5 "एतद्ब्रह्म' इति अत्रापि श्रवणात, तदेवेदं 26" 3" " 2 3 छा.४-१५-१ * डा.४-१०-५. ते, आर ११-२०. छा.४१५.३.

·श्रीशारिकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. १ 3" अथ हैनं ब्रह्मेति प्रत्यभिज्ञायते । तच अपरिच्छिन्नसुखरूपमिति 1"कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इत्यनेन ज्ञायते । तत्र आकाशवाचिना 'ख'शब्देन आका- शवदपरिच्छिन्नत्वस्य, सुखवाचिना 'क'शब्देन सुखरूपत्वस्य च ब्रह्मणि प्रतिपादनात् । इत्थं चापरिच्छिन्नमुखरूपत्वेन प्रतीयमानोऽयमक्षिपुरुष' परमात्मैव ; न प्रतिबिम्बादि , तेषां अपरिच्छिन्नसुखरूपत्वासंभवात् । ननु पूर्व "कं ब्रह्म सं ब्रह्म" इति ब्रह्मप्रकरणस्य गार्हपत्योऽनुशशास" इत्यग्निविद्योपदेशप्रकरणेन विच्छेदात्, कथं पूर्व- वाक्यप्रकृतस्यापरिच्छिन्नसुखरूपस्य ब्रह्मण इह प्रत्यभिज्ञानमिति चेत् । उच्यते--- उपकोसलकृतस्वपरिचरणप्रीतै गार्हपत्याद्यग्निभिः उप- कोसलाय "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म ख ब्रह्म' इत्यादिना ब्रह्मस्वरूप- मग्निविद्या चोपदिश्य, आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता इत्यवशिष्ट- माचार्यों वक्ष्यतीत्युक्तमिति, आचार्योऽपि ब्रह्मण संयद्वामत्वादीन् उपा- स्यगुणान् , अक्षिरूपमुपासनस्थान, अचिरादिकां गति चोपदिष्टवान् इति चोक्तया, यावदर्चिरादिगत्युपदेशं प्रक्रान्तब्रह्मविद्याया असमाप्तत्वावगमात् ब्रह्मविद्याप्रकरणविच्छेदाभाव, अग्निविद्याया प्रक्रान्तब्रह्मविद्याङ्गत्वं च निश्चीयते । 'एपा सोम्य तेऽस्मद्विद्या आत्मविद्या च" इत्यग्निभि समुच्चित्योपदेशादप्यग्निविद्याया ब्रह्मविद्याङ्गत्वमवसीयते ॥ एवं "कं ब्रह्म ख ब्रह्म इत्यस्यार्थमजानते उपकोसलाय, यद्वाव कं तदेव खं यदेव ग्वं तदेव कं" इत्यनेन सुग्वरूपस्याप- रिच्छिन्नत्वं, अपरिच्छिन्नस्य मुखरूपत्वमग्निभि उपदिष्टमित्यवगम्यते ॥ अतोऽपरिच्छिन्नमुखरूपतया प्रक्रान्तं ब्रह्म " य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एप आत्मति होवाच एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्रह्मेति 56 4.१.१.१ ३ छा.४-११-१ 2 छा 6.४.१५.१. डा.४.१४-१.

·२-पा. अन्तर्याम्यधिकरणम्-४ ६७ , परमात्मन. इत्यनेनोपास्यगुणविधानार्थ उपासनस्थान विधानार्थ च आचार्येण अनूद्यत इत्यभयत्र ब्रह्मशब्देन प्रत्यभिज्ञानादवगम्यते । अतोऽपरिच्छिन्नसुखरू- पत्वस्य जीवात्मान, प्रतिबिम्ने, आदित्ये वा असंभवात् तेपामक्षिण्यव- स्थानाभावाश , न प्रतिबिम्बादिपु अन्यतमोऽक्षिपुरुषः । 'यश्चक्षुपि तिष्ठन्" इत्यन्तर्यामिवामणादौ अक्षिण्यवस्थानस्य प्रसि- द्धत्वात् , निरुपाधिकामृतत्वादीमा परमात्मन्येव उपपद्यमानत्वात् , अक्षि. पुरुपस्याब्रह्मत्वे अक्षिपुरुपं श्रुतवते उपकोसलाय ब्रह्मविद्भिश्चिन्तनीयाया अचिरादिगतेरनुसन्धानार्थमुपदेशायोगाच, चाप्यवस्थितत्वेन अन्तर्यामि- ब्रामणादौ प्रसिद्धः श्रीनिवासापरनामधेय परमात्मैवायमक्षिपुरुष इति . . निर्धार्यत इति ॥ इत्यन्तराधिकरणम् ॥ ३॥ १५ ॥ अन्तर्याम्यधिकरणम् ॥४॥ पूर्वस्मिन्नधिकरणे परमात्मनो नारायणस्य चक्षुपि स्थितिमवलम्ब्य सिद्धान्त उक्त । अन्तर्यामिब्राह्मणे जीवस्यैव चक्षुपि स्थिति प्रतिपाद्यते, न तु परमात्मन इत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ अन्तर्याम्यधिदेवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १-२-१९॥ न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापाच्छारीरश्च ॥ २० ॥ उभयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते ॥ २१ ॥ 1 ५.००२ ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा काण्वमाध्यन्दिनशाखागते अन्तयोमिब्राह्मणे श्रूयमाणः अन्तर्यामी, सः -परमपुरुप एव । तद्धर्मस्य-युगपदन्तः प्रविश्य सर्वनियमनरूपस्य परमात्मधर्मस्य व्यपदिश्यमानत्वात् इति सूत्रार्थः ॥ अन्तर्यामितयोक्तं युगपत्सर्वस्य नियमनप्रमुखैः । यदिति व्यक्ति विद्या तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१६॥ अर्थः। पृथिव्यादिषु प्रतिपर्यायं अन्तर्यामितया उक्तं पुरुष, एकदा सर्वस्य अन्तः प्रविश्य नियमनादिमिः अन्तर्यामिब्राह्मणोक्तैः परब्रह्मासाधारणधर्मः, यत् श्रीनिवामाभिधानं ब्रह्मेति अन्तर्यामिविद्या प्रकाशयति तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ भावः। अन्तर्यामिब्राह्मणे पृथिव्यादिषु सर्वेषु वस्तुपु युगपदन्तः प्रविश्य तन्नियमनं अन्तर्यामिण प्रतिपाद्यते । तच्च सर्वव्याप्तिसावश्य- सर्वशक्तित्वादिगुणवत्त्वमन्तरा न घटते । तादृशगुणवत्त्वं च परमात्मन एवाते स एवान्तर्यामितयोच्यत इति ; सुबालोपनिपदि 1 "य. पृथिवी- मन्तरे सञ्चरन् यम्य पृथिवी शरीरं " इत्यादिना "एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण." इन्यन्तेन नारायणाख्यदेवता- विशेषस्यैव युगपत् सर्वस्मिन्नन्त-प्रविश्य तत्तन्नियन्तृत्वप्रतिपादनेन श्रीनि वासापरनामधेय स नारायण एवायमन्तयामिब्राह्मणोक्तोऽन्तर्यामी इति च निर्धार्यत इति ॥ पूर्वपक्षः। अन्तर्यामिब्राह्मणे अन्तर्यामिणं प्रक्रम्य, तस्य "अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोता" इत्यादिना द्रष्टुत्वश्रोतृत्वादिकं प्रतिपाद्यते । द्रष्टुत्वश्रोतृ- वादिकं चक्षुःश्रोत्रादीन्द्रियनन्यज्ञानवत्वरूपम् । तच्च करणायत्तज्ञानवतो 1 मुबाल 2 मुगाल. ३.५.२७.

·२-पा.] अन्तर्यायधिकरणम्-४ जीवस्यैव संभवति, न नु करणानधीनज्ञानवतः परमात्मनः; अतो जीवात्मै- वास्मिन् प्रकरणे अन्तर्यामितयोच्यते । "यः पृथिव्यां तिष्ठन्" इति च प्रतिपर्यायं यच्छन्दावृत्त्या तत्तद्वस्तनियन्त्रनेकनीयप्रतिपादनपरत्वं वाक्यस्य निश्चीयते । य आत्मनि तिष्ठन् " इति चानन्याधारत्व- प्रतिपादनपरं निवर्वोढुं शक्यम् ।। स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इति च तज्जातीयत्वपरम् ; 'पृथिव्या अन्तर्यामी यः अपामन्तर्यामी तज्जातीय इत्यादि । अतोऽन्तर्यामितयोक्तो जीव एवेति ॥ 26 36 सिद्धान्तः । वृहदारण्यके “य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयति" इत्यादिना ‘एको यः सर्वेषां नियन्ता, तमन्त- यामिणं ब्रूहि' इति प्रश्नस्य प्रतिवननरूपे 1 "यः पृथिव्यां तिष्ठन्" इत्यादिवाक्ये आवृत्तस्य यच्छब्दस्य प्रतिपर्यायमेकैकजीवपरत्वे, प्रश्नपति- वचनयोरसङ्गति. स्यात् । एकात्मपरत्वे हि सर्वेषां नियन्तुः एकस्य लाभात , प्रत्युत्तरं सङ्गतं स्यात् । अत' प्रश्नप्रतिवचनयोरुपपत्तये प्रतिपर्यायमावृत्तानां यच्छन्दानामेकात्मपरत्वमेवावश्यं वाच्यम् । ततश्च एकस्यैव आत्मनो युगपत् सर्वस्यान्तः प्रविश्य नियमनलाभात् तथाविध- नियमनस्य परमपुरुषादन्यस्य कस्याप्यसंभवात् , स परमपुरुप एवायम- न्तर्यामीति निश्चीयते ॥ किञ्च “य आत्मनि तिष्ठन्" इत्यत्र 'आत्मनि तिष्ठन् । इत्यस्यानन्याधारत्वपरत्वे अस्वारस्यं दुर्वारम् । एवं “यो विज्ञाने तिष्ठन्।" इति माध्यन्दिनशाखायां काण्वशाखास्थ आत्म'शब्दस्याने 'विज्ञान'- शब्दप्रयोगदर्शनेन आत्मशब्दो न स्ववाची, अपि तु जीवात्मवाची 3 15.५७-३. * वृ ५-७-२२. ५-७२३. यू. ५-७-१.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा . एव इति निश्चीयते । अतो जीवात्मनि अन्त म्थत्वस्य तन्नियन्तृत्वस्य च लाभेन तम्य जीवात्मन्यसभवात् , जीवात्मना नियन्तृत्वनोच्यमानोऽयम न्तर्यामी जीवात्मभ्योऽन्य एवेति निश्चीयते । "अदृष्टो द्रष्टा" इत्यादिवाक्यशेपे अन्तर्यामिण स्वनियाम्येरदृष्टम्येव सत तद्रूष्मृत्वम भिधीयते । तच्च जीवात्मनो न घरते । अतोऽप्ययमन्तर्यामी जीवादन्य इति निश्चीयते ॥ उत्तरन 1 "अदृष्टो द्रष्टा" इत्यादिपु उच्यमान द्रष्टुत्वमपि न चक्षुरादीन्द्रियजन्यज्ञानविशेषरूपम् , अपि तु रूपादिसाक्षात्काररूपम् । तञ्च परमात्मन उपपद्यत एव । अत एव पश्यत्यचर्स शृणोत्यकर्ण " इत्यादिपु परमात्मन चभुरादीन्द्रियाभावेऽपि दर्शनश्च वणादिमत्त्वोक्तिरुपपद्यते इति दिक् ॥ इदमनावधेयम्-3 “य पृथिव्या तिछन्" । “योऽमु तिष्ठन्" इत्यादि सामान्यनिर्देशरूपतया विशेपनिटेंशसापेक्ष, स च विशेपनिर्देश 5“य पृथिवीमन्तरे सञ्चरन् यस्य पृथिवी शरीर" इत्यादि 5 "एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण" इत्यन्त एव वक्तव्य , अन्यस्य कस्यचिददर्शनात् । इत्य च तन नारायणारख्य देवताविशेपम्यैव सर्वनियन्तृत्वसर्वान्तरात्मत्वप्रतिपादनात् , स एवाय अन्तर्यामी श्रीनिवामापरनामधयो नारायण इति निश्चीयते । अतो नाप ब्रलरद्वेन्द्रादिषु क्म्याप्यवकाश इति । इत्यन्तर्याम्यधिकरणम् ॥ ४॥ य . गुवार ·अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम्-५ १६ ॥ अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम् ॥५॥ पूर्वाधिकरणे 1 "अदृष्टो द्रष्टा' इत्यत्र अदृश्यतयाऽभिहितस्य अचियावर्तकर्दष्ट्रत्यनियन्तृत्वादिधर्मैः परमात्मत्यमुत्तम् । 'यत्र द्रष्टत्वा- दिधमों न श्रूयते, तत्र अदृश्यत्वादिमत्तया श्रुतमचेतनं प्रधानमेवास्तु' इत्याशङ्का परिहतुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः ॥ १-२-२२ ॥ [विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २३ ॥ रूपोपन्यासाच ॥ २४ ॥] अदृश्यत्वादिगुणकः, सः-परमात्मय, धोक्तेः-निरुपाधिकप्सर्वज्ञ त्वादिपरमात्मासाधारणधर्मस्यात्रोच्यमानत्वात् इति सूत्रार्थः ।। यद्भूतयोनिरक्षरमुक्तं यज्जापर्धः । विद्या स्फुटयति तद्यत् तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥१७॥ अर्थः । मुण्डकोपनिषदि अक्षरविद्याप्रकरणे "अथ पर यया तदक्षरम- धिगम्यते यत्तद्देश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुश्श्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं मुसूक्ष्मं तद्व्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा." इत्यत्र भृतयोनिभृतमक्षरं यदुक्तं , तत् उत्तरत्र तथाविधाक्षरसंवन्धितया अभिहित सर्वज्ञत्वदिव्यपुरुषत्वादिभि. यत्प्रत्यभिज्ञापकैम: यत् श्रीनिवासापरनामधेयं ब्रह्मेति अक्षरविद्या स्फुटयति-विशदयति, तब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ 1 वृ. ५-७-२३. मु.१-१-५, ६.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा 1 भावः । मुण्डकोपनिषदि अक्षरविद्याप्रकरणे तद्विद्याप्रतिपाद्यमक्षर- शब्दवाच्यमुपक्रम्य, 1 "यत्तद्रेश्य" इत्यारभ्य, "धीराः" इत्यन्तेन यच्छन्देन तदेवाक्षरं परामृश्य, तस्य सर्वभूतोपादानकारणत्वमुत्तवा, 2 "यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्" इति ऊर्णनाम्यादिदृष्टान्तैः भूतयोनित्वमुपपाद्य, अनन्तरं 3 “यः सर्वज्ञ. सर्ववित् यस्य - ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतत् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते" इति तदनन्तरमन्त्रे प्रकृतस्याक्षरस्य सर्वज्ञत्वमभिधाय, "दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यनः अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परत. पर." इति मन्त्रे तस्याक्षरपुरुषस्य दिव्यपुरुषत्वं, "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" इति मन्त्रे प्राणमनःप्रभृतिजनकत्वं, "अग्नि- मूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो दिश. श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदा. । हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा" इत्यत्र सर्व- भूतान्तरात्मत्वं इत्यादयो धर्मा उक्ता. तत्र "दिव्य पुरुप." इत्यनेन "पादोऽम्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" इति मन्त्रोक्तो दिव्य- पुरुप प्रत्यभिज्ञायते । स च दिव्यपुरुषो लक्ष्मीपतिरिति उत्तरनारायणै- कार्थ्यात् अवगम्यते । एवं 5 " एतस्माज्जायते प्राण" इत्यनेन नारायणात् प्राणो जायते मन. सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" इति नारायणोपनिपदि प्राणमनःप्रभृतिजन- कत्वेन अभिहितस्य नारायणस्य प्रत्यभिज्ञानेन ?" एतम्मात्" इत्यत्र एतच्छब्दार्थस्य नारायणत्वमवगम्यते । “अग्निमूर्धा' इति मन्त्रे 5 ॥ वायुः प्राणो 7 86 6 1 मु. १-१.६. मु १-१-१० मु.२.१-२. ० मु२-१-४ ते आर. A नारा, अथर्य, ·२-पा. अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम्-५ سه 1 "एप सर्वभूतान्तरात्मा" इत्यनेन एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः" इति सबालोपनिषद्वाक्यप्रत्यभिज्ञापनेन 'एप' इत्येतच्छब्दार्थत्य नारायणत्वमवगम्यते । अत एतः प्रत्यभिज्ञापकैः धर्मः अक्षरविद्यावयं भूतयोनिरक्षरं श्रीनिवासापरनामधेयं नारायणाख्य परं ब्रौवेनि निर्धार्यत इति ॥ पूर्वपक्षः। १" यत्तदद्रेश्यमग्राय" इत्यत्र अदृश्यार्थकेन 'अद्रेश्य पदेन दृश्यस्यावस्थान्तरापन्नता आर्टिति प्रतीयते। ततश्च रूपवत्त्वेन यत् पृथि- व्यादिरूपं दृश्यं अभुत् तदेव रूपापगमेन अदृश्यस्वरूपावस्थाप्राप्तया अदृश्यमभूत् इति प्रतीत्या, अव्यक्तं प्रधानमेव इह 'अदृश्य'शब्देन उच्यते । चेतनधर्मश्चात्र न कश्चिदपि श्रूयते । अतोऽदृश्यत्वादिगुण- कतयोक्तमक्षरं प्रधानमेव । उत्तरत्र अक्षरात् परत. पर. इत्यत्र 'परतोऽक्षरात् पर' इत्यन्वयात, स्वकार्यवर्गापेक्षया परादक्षरात् - अव्यक्तात् परो जीव उच्यते । एवं सति “यया तदक्षरमधिगम्यते" अक्षरात् परत. पर" इति चोभयत्राक्षरशब्दार्थयोरवैरूप्यमपि सङ्गच्छते । अत प्रधानपुरुपावेवाब प्रतिपाद्यते, न ब्रह्म इति ॥ सिद्धान्तः । अदृश्यत्वादिमत्तया प्रतिपादितस्याक्षरम्य "यः सर्वज्ञ सर्ववित्" इति मन्त्रे सर्वज्ञत्वरूपचेतनधर्मस्य प्रतिपादनात्, नेदमक्षरमव्यक्तम् । एवमुत्तरन्न अक्षरात् परतः पर. इत्यत्र 'परतोऽक्षरात्' इत्यन्व- याङ्गीकारे स्वारस्यमङ्गप्रसङ्गात्, 'परत' इत्यस्य प्रयोजनालामाच्च अक्षरात् परत इत्यत्र परत्वस्यावधिसाकाडतया 'अक्षरात् ' इत्यस्य " इति, 40 , . 4" 1 3 मु. २-१४. सुवाल स.२-१-२. मु १-१-१०० ·६४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा m 1" आकाद्वितावध्युपस्थापकत्वस्य औचित्याच "अक्षर'शब्दनिर्दिष्टात् प्रधा- नात् परो यो जीव तम्मादपि परो योऽक्षरपुरुष' इत्यर्थस्यैव ग्राह्यत्वात् 'अक्षरात् परत पर" इत्यनेन न जीवात्मा प्रतिपाद्यते, अपि तु परमात्मैव । किञ्च अस्याक्षरपुरुषम्य 2 " 'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो दिश श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदा । वायु प्राणो हृदय विश्वमस्य पद्भया पृथिवी ह्येप सर्वभूतान्तरात्मा" इत्यस्मिन् मन्ने धुलोकप्रभृतिपृथिव्यन्त त्रैलोक्यशरीरकत्वमुपदिश्यते । तच्च जीवात्मनो न घटते । अतोऽप्य यमक्षरपुरुप परमात्मैव इति ।। इति अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम् ॥ ५ ॥ वैश्वानराधिकरणम् ॥ ६ ॥ पूर्वाधिकरणे 3 " रूपोपन्यासाच" इति सूत्रे त्रैलोक्यशरीरकत्वेन परमात्मत्व समर्थितम् । तत् त्रैलोक्यशरीरकत्व परमात्मनोऽन्यस्यापि दृश्यत इत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम ॥ ॥ वैश्वानरः साधारण- शब्दविशेषात् ॥ १-२-२५ ॥ [स्मर्यमाणमनुमान स्यादिति ॥ २६ ॥ शळादिभ्योऽन्त प्रतिष्ठानाञ्च नेति चेन्न तथा इष्टयुपदेशादसभवात् पुरुपमपि चेनमधीयते ॥ २७ ॥ अत एव न देवता भूत च ॥ २८ ॥ म २१२ शारीर स १२०४ ·अदृश्यत्यादिगुणकाधिकरणम्-५ ६५ ------- साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २९ ॥ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ ३० ॥ अनुस्मृतेर्चादारः ॥ ३१ ॥ संपत्तरिति नैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ३२ ॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३३ ॥ वैश्वानरः-वैश्वानरशब्दयाच्य., सः-परमात्मा नारायणः,साधारण- स्य-अग्न्यादिपु प्रयुज्यमानस्य वैश्वानरशब्दस्य, तदुपस्पाप्यस्येति यावत्, विशेपात्-परमात्मासाधारणैर्धमविशेष्यमाणत्वात् इति सूत्रार्थः ॥ वैश्वानरात्मविद्या शुप्रभृतीनां तदाताकथनात् । यदिति व्यनक्ति तमिमं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१८॥ इति कौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिपु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ तमिमं-वैश्वानरात्मानमित्यर्थः । भावः । वैश्वानरविद्यायां वैश्वानरात्मनः 1 "मूर्धा स्वेप मात्मन" इति पुलोकः शिरस्त्वेन, १ "चक्षुस्त्वेतदात्मन" इति आदित्यो नेत्रत्वेन, 3 "प्राणस्त्वेप आत्मन" इति वायुः प्राणत्वेन, "सन्देहस्त्वेष आत्मन" इति आकाशो मध्यकायत्वेन, 6 "वस्तिम्त्वप आत्मन"इत्यापो वस्तित्वेन "पादौ त्वेतावात्मन" इति पृथिवी पादत्वेन चामिधीयन्ते । मुण्डको- पनिषदि "अभिमूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यों दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । ८ छा ५.१४-२. छा, ५-१३-२ 1 छा. ५.१२-२ छा, ५-१७२. 5 छा, ५-१६-२. + डा. ५-१५-२. 5 ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा , वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य'' पद्भ्यां पृथिवी खेप सर्वभूतान्तरात्मा" इति मन्त्रे घुमूर्धत्वादिकं यद्रूपमानातं तदेवेदं वैश्वानरात्मन इहाभि- धीयमानं रूपमिति प्रत्यभिज्ञायते । तत्र । "पृथिवी ह्येपः सर्वभूतान्त- रात्मा" इत्यनेन ।।“एप। सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः” इति सुबालोपनिषद्वाक्यप्रत्यभिज्ञानेन 2. अग्निमूर्धा" इत्यादिमन्त्रश्रुतामूर्धत्वादिरूपवतो नारायणत्वावगमात, साश्रीनिवासापर- नामधेयोनिारायणः एवाय, द्युमुर्धत्वादिमान् वैश्वानरात्मति निर्घार्यत इति ।। - पy. Hri 'COTFTEET अत्र cri "सन्देहस्ते प आत्मन इत्यत्र 'सन्देह'शब्देन पूर्वोत्तरकाययोः क प्रविष्ट, इति सन्दिह्यमानत्वात् मध्यकाय उच्यते । तेन च नाभिदेशी विवक्षितः । 'अग्निमूर्धी" इति मन्ने 'अग्नि'- शब्देन द्युलोक उच्यते ॥ छान्दोग्ये वैश्वानरविद्याप्रकरणे, " को न आत्मीर कि ब्रह्माइत्युपक्रम्य, "आत्मानमेवैनं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहि " इतिाप यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वा- नरमुपास्ते" इति प्रश्नप्रतिवचने श्रूयते ॥ अत्रैवं पूर्वपक्षः—अत्र 'वैश्वानरशब्दार्थः परमात्मा' इति न निर्णेतुं शक्यम् । वैश्वानरशब्दस्य अग्नौ, महाभूततृतीये, देवताविशेपे, परमात्मनि च चतुर्वर्थेषु प्रयुज्यमानत्वेन, तस्य साधारणत्वात् । •न:: च उपक्रमे " को न आत्मा किं ब्रह्म" इति 'ब्रह्म 'शब्द- श्रुत्या उत्तरवाक्यस्थवैश्वानरशब्दार्थः परमात्मा इति निर्गतुं शक्यमिति वाच्यम् ।। वाजसनेयके "वैश्वानरं ह वै भगवान् संप्रति वेद, तं नो: नाहि !! इत्युपक्रमे साधारणस्य वैश्वानरशब्दस्य:श्रवणात् , उत्तरत्र 'मुबाल.. ५-१८-१. 2 ३ छा. ५.१५.३. मु.२.१.४. वाजमे.

·२-पा.] वैश्वानराधिकरणम्-६ - 'भूतेपुर "स एपोऽग्निर्वैश्वानर" इति वैश्वानरशब्दस्य अग्निशब्दसामानाधिकरण्याच 'जाठराग्नेरपि प्रतीत्या, ब्रह्मशब्दोपक्रममात्रेण परमात्मत्वनिर्णयायोगात् इति।। सिद्धान्तः। उपक्रमे १“को न आत्मा इति सर्वपां जीवात्मनां ये आत्मा तस्य जिज्ञासितत्वं प्रतीयते । “एवं ' " यस्त्वेतमेवं प्रादेशमा त्रमभिविमानमात्मनि वैश्वानरमुपास्ते, स सर्वेषु लोकेपुं सर्वेषु भूतेषु सर्वप्वात्म अन्नमत्ति" इति वैश्वानरोपसिकस्यानवधिकातिशयानन्दरूप- तया"निरतिशयमायभूतब्रह्मानुभवः फलं धूयते ।' 'सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु "सर्वेषु आत्मस वर्तमान, यदन्न-निरातिशयमोन्यभूतं "परं ब्रह्म, तिदत्ति-तदनुभवति' इति तदर्थ " अन 'अन्नं' इत्यनेन 'अद्यते- अनुभूयते' इति 'व्युत्पत्त्या : " रसो वै सः" इत्पादिश्रुतिपु निरति- शयभोग्यवेन श्रुतं परं ब्रह्माभिधीयते; न तु प्राकृतान्नं, तस्य मुमुक्षून् प्रतिा हेयत्वात्।।। "तद्यथेषीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत, एवं हाम्य सर्व पाप्मानः प्रदूयन्ते" इति सर्वपाप्मप्रदाहो वैश्वानरात्मोपासनफलं श्रूयते । थुप्रभृति- पृथिव्यन्तत्रैलोक्यशरीरकत्वं च वैश्वानरात्मनः श्रूयते । आत्मत्वं, ब्रह्मप्राप्तिसाधनोपासनविषयत्वं , सर्वपाप्मप्रदाहफलकोपासन- विषयत्वं, बैलोक्यशरीरकत्वं इत्येतैः धर्मः वैश्वानरात्मा परमात्मेति निर्णीयते ।। ननु वाजसनेयके, 60 स एपोऽग्निर्वैश्वानर." इति पैश्वानर- शब्दस्याग्निशब्दसामानाधिकरण्येन "हृदयं गार्हपत्य " इत्याद्यमित्रय- परिकल्पनासिद्धहोमाधारत्वेन : "तबद्भक्तं प्रथममागच्छेत् ॥ इत्यादिना अतः सर्वेषां , चाजस छा.५.११-१ छा. ५-१८-१. 4 तै. आन छा. ५-१८.२. 5 छा. ५-२४-३. वाजसे. (प्रश्न. १- अर्थनिर्देशोऽयम् ) छा. ५.१५-१.

·श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ१ . - आम्नातमाणाहुत्याधारत्वेन 1"स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानर पुरुषविध पुरुपेऽन्त प्रतिष्ठित वेद" इत्यत्र उत्तेन शरीरान्त प्रतिष्ठितत्वेन च वैश्वानरस्य जाठराग्नित्वमपि प्रतीयते । अतोऽय वैश्वानर परमात्मैवेति न निर्णेतु शक्यमिति चेत् । मैव-त्रैलोक्यशरीरकत्वस्य 2स एपोऽग्निर्वैश्वानरो यसुरुष इति श्रुतनिरुपाधिकपुरुषशब्दवाच्यत्वस्य च लाठराग्नावसभवात् , जाठराग्निविपयतया प्रतीयमानोऽयमग्निशब्द न केवल जाठराग्निमात्रपर , अपि तु - जाठराग्निशरीरकपरमात्मपर । पुरुषशब्दो हि निस्पाधिक परमात्मानमेवाचष्टे, भगवानिति शब्दोऽय तथा पुरुष, इत्यपि । निरुपाधी च वर्तेते वासुदेवे सनातने ।।" इति स्मरणात् । ततश्च जाठराग्निशरीरकत्वेन परमात्मन उपासनमत्र विधित्सितमिति न काप्यनुपपत्ति ।। एतेन देवताया महाभूततृतीयस्य च प्रकृतवैश्वानरत्वशङ्का निरस्ता । तयोस्त्रैलोक्यशरीरकत्वनिरपाधिकपुरुषशब्दवाच्यत्वाद्यसभवात् । अग्निशब्दस्य अग्र नयति ' इति व्युत्पत्त्या अप्रप्रापकत्वरूपगुणयोगेन साक्षात् परमात्म- वाचकत्वमपि सभवति । अतो नामिशब्दसामानाधिकरण्य वैश्वानरस्य परमात्मत्वनिर्णयविरोधीति जैमिनिराचार्यो मन्यते ॥ स्वतोऽपरिच्छिन्नस्य परमात्मन 'यस्त्वेतमेव प्रादेशमात्रमभि- विमान वैश्वानरमुपाम्ते" इति थुप्रभृतिथित्यन्तै प्रदेशै परिच्छिन्नत्वोक्ति उपासकस्य बुद्ध्यारोहा । थुप्रभृतीना मूर्धाद्यवयवत्वकल्पन तु तथोपासना उर एव वेदिरोमानि चर्हिर्हृदयम् गार्हपत्य" इत्यादिना उपास कम्य उर प्रभृतीना वेद्यादित्वकल्पन तु वैश्वानरात्मोपासवेनाहरह क्रियमा णाया प्राणाहुते परमात्माराधनमूतामिहोतत्वसपादनार्थम् ॥ -- र्धम्। 546 बाजम 2 +डा ५१८१ विपु हा ५१८२ ·द्युभवायधिकरणम्-१ ततश्च वैश्वानरात्मोपासकः खशिरःप्रभृतिपादान्तावयवेषु परमात्मशिर.- प्रभृतिपादान्तावयवभूतघुलोकत्यादीन् अनुसन्धाय, घुमूर्धत्वादिविशिष्ट वैश्वानरं परमात्मानं स्वस्मिन् सन्निहितं ध्यात्वा, स्वीयान् उरःप्रभृतीनवयवान् अगि- होत्राभूतवेद्यादीन् ध्यावा, अहरहः क्रियमाणां प्राणाहुति 'परमात्माराधन- भूतामिहोत्रं ध्यात्वा, एवंभूतामिहोतेण परमात्मानं अहरहराराधयेत् इति श्रुत्यर्थः । तदिदमेवंविधामिहोत्रस्य सर्वपाप्मप्रदाहादिरूपफलश्रवणात् अवसीयत इति ॥ इति वैश्वानराधिकरणम् ॥ ६ ॥ इति कौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिपु. शारीरकाधिकरणरतमालाप्रकाशे 'प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। T - अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १८ ॥ द्युम्यायधिकरणम् ॥१॥ अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणे प्रस्तुतस्याक्षरपुरुषस्य उपरितनैः कैश्चित् लिः जीवत्वशक्षापरिहारार्थ प्रवृत्तमिदमधिकरणम् । यद्यपि उक्तशङ्का तस्मिन्नेव अधिकरणे परिहर्तुमुचिता, तथापि शङ्कायाः स्पष्टजीवलिङ्गमूलकत्वात् अस्मिन् पादे तद्विचारः।

·७० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ१ - F 1 - युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १-३-१॥ [मुक्तोपसृप्यन्यपदेशाच्च ॥२॥ नानुमानमतच्छन्दात्प्राणभृच्च ।। ३ ।। मेदव्यपदेशात् ॥ ४ ॥ मकरणात् ॥ ५॥ स्थित्यदनाभ्या च ॥ ६ ॥ घुम्वाद्यायतनं-धुपृथिव्यादीनामाधारत्वेन (उच्यमान , स-परमात्मा, खशब्दाद-परमात्मासाधारणधर्मवाचिशब्दस्य श्रूयमाणत्वात् इति सूत्रार्थ ॥ ाथिव्याद्याधार कथयन्त्यमृतस्य सेतुमात्मानम् । यदिति व्यक्ति विद्या तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१९॥ अर्थः । युएथिव्यादीना ऊर्ध्वाधोरोकाना आधारतया उच्यमान आत्मानं, अमृतसेतु-मोक्षप्रापक कथयन्ती मुण्डकोक्ताक्षरविद्या यदिति श्रीनिवासापरनामधेय ब्रह्मेति, व्यनक्ति-प्रकाशयति, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ।। भारः। मुण्डकोपनिपदि अक्षरविद्याप्रकरणे “ यस्मिन् द्यो पृथिवी चान्तरिक्षमोत मन सह प्राणैश्च सर्वे । तमेवैक जानथात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ अमृतस्यैप सेतु " इति श्रूयते । अत्र द्युएथिव्याद्याधारत्वेनो च्यमानस्य आत्मनोऽमृतसेतुत्वमुक्तम् । तच्चामृतसेतुत्व अमृतत्यप्रापकत्वरूप " तमेव विद्वानमृत इह भवति" इति परमपुरुषासाधारणत्वेन पुरुषसूक्ते प्रतिपादितम् । अत तादृशधर्मवत्त्वात् अय धुप्रथित्याद्याधार पुरुष श्रीनि वासापरनामधेय परं ब्रीति निर्धार्यत इति ॥ मु १२५ ते आ ·३-पा.] -- धुभ्वाद्यधिकरणम्-१. " पूर्वपक्षः। 5."ETTER 1" यस्मिन् यौः" इत्यस्मिन् वाक्ये घुटथिव्याद्याधारस्य मन:प्राणे, न्द्रियसंवन्धः, "अरा इव स्थनाभौ संहता यत्र नाड्यः स एपोऽन्तश्चरते बहुधा जायमान." इत्यनन्तरवाक्ये नाडीसबन्धः, शरीरान्तस्सञ्चारः देव-- मनुप्यादिभेदेन बहुधा जायमानत्वं च प्रतिपाद्यते । तदेतत् सर्व जीवस्यैद धर्मः । अतो धुपृथिव्याद्याधारत्वेन उच्यमान आत्मा जीव -एव,। तस्य धुपृथिव्याद्याधारवं जीवकर्ममूलकत्वात् युभ्वादिसृष्टेः । तदीयादृष्टाश्रितत्वा: भिप्रायतया कथञ्चिदुपपादनीयम् । न चास्य-प्रकरणस्य परमात्मविषयताया, अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणे निर्णीततया, कथं अस्य वाक्यस्य - जीवात्म- विपयत्वं इति वाच्यम् । प्रकरणात् बलीयसा स्पष्टजीवलिङ्गेन अस्य वाक्यस्य जीवविषयकत्वावगमात् प्रकरणं भङ्गया, जीवविषयकत्वमवश्यमाश्रयणीय; मिति।। - - सिद्धान्तः। 1" यस्मिन् द्यौ इत्यत्र द्युपृथिव्यायाधारत्वेन श्रुतस्यात्मनो 1" अमृतस्यैप सेतुः” इत्यनेन मोक्षप्रापकत्वरूपममृतसेतुत्वं प्रतिपाद्यते । तेन च मोक्षप्रदत्वं लभ्यते । तच परमात्मासाधारण "तमेवं विद्वानमृत. इह भवति नान्य पन्था अयनाय विद्यते" इति श्रुते । एवं तमेवैक जानथात्मान'' इत्यत्र श्रुतमात्मत्वं घुष्टथिव्याद्युपरक्षितसर्वजगदात्मत्वरूपमिति खरसतः प्रतीयते । तच्च नियन्तृतया सर्वस्यान्तर्याप्तत्वरूपं, आत्मशब्दस्य 'आप्नोति इति आत्मा' इति व्युत्पादितत्वात् । तदपि परमात्मासाधारणम्, "अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायण. स्थित" " अन्तः प्रविष्टः शास्ता ते. नारा. 4 ते. आर. ३-१२. ते. भार. ११.२० २-१३.

·७२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा जनानां सर्वात्मा" इत्यादिश्रुतेः । एवं 1" यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽ- म्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यं" इत्युत्तरमन्त्रे अस्य धुपृथिव्याद्याधारस्य आत्मनः संसार- बन्धविनिर्मुक्तैः प्राप्यत्वं श्रूयते । एवं " समाने वृक्षे पुरुषो निममोऽनी- शया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः" इति मन्त्रे, " तमेवैकं जानथात्मानं अमृतस्यैप सेतुः" इत्यत्र अमृतत्वप्राप्तये ज्ञेयत्वेनोक्तस्य थुपृथिव्याद्याधारस्यात्मनः ससारबन्धेन शोचतो जीवात् भेदो व्यपदिश्यते । एवं 4" द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं खाद्वत्त्यनभन्नन्योऽभिचाक- शीति" इत्यस्मिन् मन्त्रे द्वयोरात्मनो एकस्य कर्मफलमूतसुखदुःखभोक्तृत्वं, अन्यस्य कर्मफलमोगस्पर्श विनैव सर्वदा सर्वज्ञत्वादिगुणवत्त्या द्योतमानत्वं च प्रतिपाद्यते । तेन तयोरेकस्य हेयसंबन्धाहवं, अन्यस्य तदनहत्वं च प्रतीयते । तत्र कर्मफलभोगं विना दीप्यमानत्वेन हेयसंवन्धानहतया प्रतीयमानः परमात्मैव मुक्तये ज्ञेयत्वेनोच्यमानोऽयं द्युपृथिव्याद्यायतनमात्मा मवितुमर्हति । प्रकरणं चेदं "यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः" इति भूतयोन्यक्षरपुरुपविषयं इत्यदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणे नितिम् । तदेवं सर्वात्मत्वस्य, मोक्षप्रदत्वस्य, मुक्तपाप्यत्वस्य, जीवादन्यत्वस्य, हेयसंबन्धानह- त्वस्य च श्रवणात् , भूतयोन्यक्षरपुरुषस्य परमात्मन प्रकृतत्वाच्च, अयं घुपृथिव्याद्याधारभूत आत्मा परमात्मैव, न जीव. । "मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव" इति श्रीगीतासु सर्वाधारत्वेन स्मृतस्य परमात्मनो मन- प्राणेन्द्रियाधारत्वोपपत्तेः, 'सन्ततं सिराभिस्तु लम्बत्याकोशसन्निभं" इत्यादिना तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः" इत्यन्तेन तस्य , 76 " ? थे. ४-५ म..३.१-२. म २.२.५ मु.१-३-८. मु. 1-1-1. वे. ४.६. से. नारा. २-१३. मु. १-१.६. गीता ·३-पा.] धुभवाद्यधिकरणम्-१ ७३ नाट्याधारहृदयदेशस्थितत्वोक्त्या, "अरा इव स्थनाभौ संहता यत्र नाड्यः" इत्युक्तनाड्याधारदेशस्थत्वोपपत्तेः, " अजायमानो वहुधा विजायते' इत्यत्र स्वेच्छया देवमनुप्यादिसजातीयतया जायमानत्वेन श्रुतस्य तस्य वहुधा जाय- मानत्वोपपत्तेश्च, घुप्रथिव्याद्याधारत्वेन श्रूयमाणोऽयमाला परमात्मैवेति निर्धा- र्यते॥ -- अल . "मुक्तोपसृप्यन्यपदेशाच," "मेदव्यपदेशात्" "स्थित्य- दनाभ्यां च" इति सूत्रत्रये, प्रथमेन मुक्तिदशायां जीवात्मपरमात्मनोः प्राप्तृ- प्राप्यभावस्य भेदनियतस्य श्रुतौ व्यपदिश्यमानतया भेदः सूत्रितः ; द्वितीयेन श्रुतौ तयोः साक्षात् स्वरूपमेदव्यपदेश. सूत्रितः; तृतीयेन तयोः स्वरूपै- क्यविरुद्धं हेयसंबन्धार्हत्वतदनहत्वरूपस्वभाववैलक्षण्यं सुत्रितम् । अनेन 6 "स यो हैतत् परं ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति" इति मुण्डकोपनिषदुपसंहार- वाक्यस्य जीवस्य ब्रह्मभावापत्तिर्मुक्ति. इत्येतदर्थपरताश्रमो निरस्तः । मुण्डकोपनिपदि १"द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिप- स्वजाते" इति मन्ते, जीवात्मपरमात्मनोहेयसवन्धार्हत्वतदनहलरूपस्वभाव- चैलक्षण्यं, "समाने वृक्षे पुरुषो निमग्न" इति तदनन्तरमन्त्र तथाविधस्व- भाववैलक्षण्यकृतं तयोः स्वरूपमेदं, तृतीयमुण्डकद्वितीयखण्डान्ते 9 “यथा नद्यः स्यन्दमाना समुद्रे" इति मन्त्रे मुक्तिदशायां जीवात्मपरमात्मनोः प्राप्त- प्राप्यभावाभिधानसिद्धं मेदं चोपदिश्य, अनन्तरं 10"ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यनेन मुक्तिदशायां जीवब्रह्मणोरैक्यापत्तिप्रतिपादने, पूर्वोत्तरमन्त्राणां परस्प- रविरोधप्रसनेन, 10"ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति वाक्यमन्यपरं इति सूत्र- कारैः स्वाभिप्रायस्य स्पष्टीकरणात् ।। 1 3 तै. आर. ३.१३. शा..१.३.२. मु. २-२-६. मु.३-२-९ शा.सू. १-३-६. मु. ३-२-८. धे... मु. ३-१-२० +ा.सू.१-३-४. म. ३-१-१. 10 मु. ३-२-५ ·७४ श्रीशारीरकाविकरणरत्नमाला सप्रकाशा " न च सर्वव्याप्तम्य ब्रह्मण प्राप्यत्वासभवात् , मुक्तिदशाया तस्य प्राप्यत्वाभिधायकश्रुतेरन्यपरत्वेन नेयतया न विरोध इति वाच्यम् । "परात् पर पुरपमुपैति दिव्य" इति श्रुनो 'दिव्य' इति धुसजकलोकविशेपस्यत्वोप- स्थापन प्राप्यपुरुषविशेषणेन लोकविशेषस्थम्य तस्य प्राप्यत्वोपपादनेन मुख्यप्राप्तिरेव श्रुत्या विवक्षितेति मुत्यप्राप्यत्व श्रुत्ययं २ "मुत्तोपसृप्यन्य पदेशाच" इति सूत्रयत सूत्रकारस्य तात्पर्यावगमात् । न च धुस- ज्ञकलोकविशेषस्य तत्र परमात्मनो विग्रहविशेषेण अवस्थानम्य चापा माणिकत्वेन श्रुतेरुताभिप्रायवर्णन न युक्तमिति वाच्यम् । मुण्डके १ "तप श्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वासो भैश्चयां चरन्त । सूर्यद्वारेण ते विरजा प्रयान्ति यत्रामृत स पुरुषो ह्यययात्मा" इति मन्ने लोकविशेपे विग्रहविशेषेणावस्थितम्य परमात्मन सूर्यमण्डलोपल क्षिनाचिरादिमाग विधूतपुण्यपापमुक्त प्राप्तयभिधानेन परमात्मनो लोक विशेपे विग्रहविशेपेणावस्थानम्य उक्तोपनिषद्येवोत्तत्वात् । लोक सत्यलोक , तनस्थश्च हिरण्यगर्भ , तस्यापरविद्यानिष्ठे प्राप्तिरनाभिधी यते, न तु साक्षात मुक्ति' इति वाच्यम् । तत्र अमृतत्वाव्ययात्मत्ववि शेषणयो द्विपराधकालमानावम्यायिनि कर्मकृतोत्पत्त्यादिविकारवत्तया श्रुते हिरण्यगभेऽनुपपनत्वेन मन्त्रस्य तत्परत्वायोगात् । 4 "उर्वमेक स्थित तेपा यो भित्त्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परा गति" इत्यचिरादिना मार्गेण प्रस्थितस्य सत्यकाव्यचतुर्मुग्वलोकमतिक म्य, तदू परगति 'शन्दितम्यानविशेपप्राप्तिप्रतिपादकयाज्ञवल्क्यस्मृतिविरोधाचेति दिक् इति ॥ इति युवायधिररणम् ॥ १ ॥ न च 'अय . ३.१३२ मु १२११ यण प्रा १६५ ·३-पा.] ।। भूमाधिकरणम्-२ । १९ ॥ भूमाधिकरणम् ॥२॥ पूर्वाधिकरणे परमात्मप्रकरणविच्छेदाभावात् , गुपृथिव्याद्याधारस्य परमात्मत्व साधितम् । तद्वत् प्रकरणाविच्छेदात् , 'भूमा जीवः स्यात्' इति शङ्का परिहतुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ १-३-७॥ [धमोपपत्तेश्च ॥८॥ भूमा-अनल्पसुखत्ववान् , स - परमपुरुष', संप्रसादात्-जीवात्मनः, अधि-अधिकतया अर्थान्तरत्वेन उपदिश्यमानत्वात् इति सूत्रार्थ । प्राणपदोक्ताञ्जीवादर्थान्तरमवगमय्य भृमानम् । यदिति व्यक्ति विद्या तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥२०॥ अर्थः । भूमविद्या भूमानं प्राणपदेन निर्दिष्टात् जीवात् अन्य इति बोधयित्या, यत् श्रीनिवासापरनामधेयं ब्रह्मेति बोधयति, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ।। भावः । छान्दोग्ये भूमविद्याप्रकरणे आत्मस्वरूपजिज्ञासयोपसन्नाय नारदाय सनत्कुमारेण उत्तरोत्तरप्रश्नप्रतिवचनक्रमेण पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् उत्तरोत्तरमधिकस्योपदेशप्रकरणे, 1 "अस्ति भगव आशाया भूय" इति प्रश्नस्य ? "प्राणो वा आशाया भूयान्" इति प्रतिवचन दृश्यते । तत्र'प्राण' शब्दनिर्दिष्टस्य हिसाकरणे निन्दाश्रवणात् , हिंसायोग्य प्रत्यगात्मैव प्राण- शब्दनिर्दिष्ट इति निश्चीयते । एव प्राणमुपदिश्य, तहत्तरं ३ "स वा एप एवं पश्यन्" इत्यादिना प्राणोपासकस्य स्वोपास्यवस्तूत्कर्षनिमित्तकमतिवादित 1 छा ७-१४-२ .छा ७-१५१ ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा उक्त्वा, 1“एप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति" इत्यादिना अति- वाद्यन्तरं तस्यातिवदननिमित्तं 'सत्य'शब्दवाच्यं ब्रह्म चोपक्षिप्य, 2 "सुख वेव विजिज्ञासितव्यं" इति तस्य ब्रह्मणः सुखरूपताया ज्ञातव्यत्वमुक्ता, 3 "भूमा त्वेव विनिज्ञासितव्य." इत्यनेन तस्य विपुलमुखरूपता ज्ञातव्या इत्युपदिश्यते । अत्र अपरिच्छिन्नानन्दरूपतावाचिना 'भूम'शब्देन आनन्द- मयविद्याप्रकरणम्थे "यटेप आकाश आनन्दो न स्यात् " इत्यस्मिन् वाक्ये 'आकाश आनन्द' इत्यनेन अपरिच्छिन्नानन्दरूपतयोक्तस्यानन्दम- यस्य पुण्डरीकाक्षस्य प्रत्यभिज्ञानात् , अयं भूमात्मा पुण्डरीकाक्षः श्रीनिवाप्ता- परनामधेयः परमात्मेति निर्धार्यत इति ॥ पूर्वपक्षः।। नारदाय सनत्कुमारेण आत्मोपदेशप्रकरणे 'प्राण'शब्दवाच्यं प्रत्यगात्मानं आशातोऽधिकमुपदिश्य, तदनन्तरं ततोऽधिकस्य कस्यचिदनुपदेशात् , तत्रैव आत्मोपदेशसमाप्तिरिति निश्चीयते । अतो जीवप्रकरणाविच्छेदात् , रमुपदिष्टो भूमात्मा प्रत्यगात्मैवेति निश्चीयत इति ॥ अनन्त- सिद्धान्तः। 5"प्राणो वा आशाया भूयान्" इति प्रत्यगात्मन आशातोऽधिकत्व उक्त्वा, तदुपासकस्य म्योपास्यवस्तुन उत्कृष्टताप्रयुक्तमतिवादित्वमभिधाय, c"एप तु वा अतिवदति" इति 'तु'शब्देन अतिवाद्यन्तरमुपक्षिप्य, 3 "यः सत्येन अतिवदति" इति 'सत्य'शब्दवाच्यब्रह्मोपासकस्य ततोऽप्यति- शयितातियागितामभिधाय, तस्यातिवादितानिमित्तभूतं 'सत्य 'शब्दवाच्यं प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरं ब्रह्म "सत्यं त्वेव विनिज्ञासितव्यं" इत्युपदिष्टम् ॥ १ --11-1. स ३२३. ...... C..-१५.. +त. अन..

·३-पा.] अक्षराधिकरणम्-३ 1 - T अब 'सत्य'शब्दनिर्दिष्ट पर ब्रह्म, 1 "सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म" इत्यादिषु 'सत्य शब्दस्य ब्रह्मणि प्रसिद्धे, स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वरूपानन्याधारत्वोप- पत्तेश्च । अतो जीवप्रकरणात्य विच्छिन्नत्वात् , उत्तरत्र ब्रह्मप्रकरणस्थ'भूम' शब्दवाच्यो न प्रत्यगात्मा, अपि तु परमात्मवेति ॥ इति भूमाधिकरणम् ॥२॥ २०॥ अक्षराधिकरणम् ॥३॥ पूर्वाधिकरणे भूम्न म्वमहिमप्रतिष्ठितत्येन परब्रह्मत्व प्रसाधितम् । ब्रह्म- व्यतिरिक्तस्यापि स्वप्रतिष्ठितत्व श्रूयत इति शङ्कापरिहाराय प्रवृत्तमिदम- धिकरणम् ॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १-३-९॥ [सा च प्रशासनात् ॥ १० ॥ अन्यभावल्यावृत्तेश्च ॥ ११ ॥] अक्षरशब्दवाच्य, स परमपुरुप , अम्बरस्य भूताकाशस्य, अन्तः- कारणभूत यत् प्रधान, तद्धारकत्वस्योच्यमानत्वात् इति सूत्रार्थ ॥ अक्षरमस्थूलमनश्वित्यायुक्तं प्रशासितृत्वायः। यदिति व्यनक्ति विद्या तद्ब्रह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥ २१॥ अर्थः । बृहदारण्यके गार्गिनाह्मणे “अस्थूलमनणु" इत्यादी अक्षर शब्दनिर्दिष्ट वस्तु (कर्म), प्रकृष्टशासनवत्त्वप्रमुखैधर्म अक्षरविद्या यत् श्रीनिवासापरनामधेयं ब्रह्मेति प्रकाशयति तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ भावस्तु सिद्धान्ते स्पष्टीकरिप्यते ॥ वृहदारण्यके गार्गिप्रश्नस्य प्रतिवचने, “स होवाचैतदक्षर गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमोहितमस्नेहमच्छाय" इत्यादि श्रूयते । वृ ५८८ ते आन ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ १ है अत्रैव पूर्वपक्ष । अस्थूलत्वादिविशेपितमिदमक्षर प्रधान, मुण्डकोपनिषदि 1"अक्षरात् परत पर" इत्यादौ 'अक्षर'शब्दस्य प्रधाने प्रयोगदर्शनात् । यद्यपि तत्रैव "यया तदक्षरमधिगम्यत" इत्यत्र 'अक्षर'शब्दस्य परमात्मन्यपि प्रयोगो दृष्ट , तथापि श्रुत्येकसमधिगम्यात् परमात्मनो अनुमानरूपलौकिक- प्रमाणगम्यस्य प्रधानस्य शीघ्रबुद्धयारोहेण प्रबलत्वात्, "अस्थूल" इत्या दिना स्थूलत्वादीना निषेधस्य तत्रोपपत्तेश्च प्रकृताक्षरशब्देन तदेव ग्रहीतुम् उचितम् , न तु परमात्मा, विलम्बितप्रतीतिकादविलम्बितप्रतीतिकस्य प्रबल ताया श्रुतिलिङ्गादिपु दृष्टत्वात् । परमात्मपरत्वे "अस्थूल" इत्यादेरप्र सक्तप्रतिपेधापत्तेश्च । वाय्वादिसर्वविकारकारणस्य आकाशस्याप्याधारभूत कारण किमिति पृष्टे, तस्याधारतयोच्यमानमिदमक्षरमाकाशस्यापि कारणभूत प्रधानमेव भवितुमर्हति इति ॥ सिद्धान्तः। 'भूतभविष्यद्वर्तमानरूपकृत्स्नकार्यप्रपञ्चस्थाधारभूतो य आकाश , तस्य आधारभूत वस्तु किं' इति गागिप्रश्नम्य 3 "एतद्वै तदक्षर गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्थूलमनण्वहस्व" इत्यादौ "एतस्मिनक्षरे आकाश ओनश्च प्रोतश्च" इत्यन्ते याज्ञवल्क्यप्रतिवनने कृत्स्नकार्याधारतयोच्यमान आकाशो न भूताकाशो भवितुमर्हति, कार्यान्तर्गतस्य भूताकाशस्य कृत्स्नकार्याधारत्वा सभवात् । अपि तु प्रधानमेव । अत तस्याप्याघारतयोच्यमान अस्थू लत्वादिगुणविशिष्टमक्षर न प्रधानम् , स्वम्य स्वाधारत्वासभवात् । नापि जीव , तस्याक्षरम्य उत्तर प्रशासनेन सर्वधारकत्वस्य, अदृष्टम्यैव सतो द्रष्टुत्वस्य, स्वाक्षया श्रौतस्मातसकलकर्मप्रवर्तक त्वम्य चामिधानात् । अपि तु प्रधानस्यापि धारक सर्वप्रशासित इदमक्षर अन्तर्यामित्राह्मणसुपालाप निपत्प्रभृतिषु गृथिव्यातीना तम शव्वाच्यप्रधानपर्यन्ताना अवेद्यनया म११२ ·३-पा] ईशतिकमाधिकरणम्-१ A- अन्तः प्रविश्य नियमनेन धारस्तया उच्यमान श्रीनिवासापरनामधेय नारायणारय पर मवेनि निर्धार्यत इति ।। इत्यक्षराधिररणम् ॥ ३॥ - २१ ॥ ईक्षतिराधिकरणम् ॥ ४॥ पूर्वाधिकरणे : "अदृष्ट द्रष्ट" इत्यनेन ब्रह्मणो दर्शनार्हत्वाभाव उक्त । तर्हि दृश्यमानत्वेनोच्यमान पुरुष पर नाम न स्यात इति शधापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्सः॥१-३-१२॥ ईक्षतिकर्म-ईक्ष्यमाणत्वेनोच्यमान वस्त, सः प्रथमाध्यायप्रथमपादे ईतत्यधिकरणादिपु जगतारणत्वेन निणीन परमपुरुष , परमपुरुप साधारण धर्मवत्त्वव्यपदेशात् इति सूनार्थ ॥ मुक्तेश्यमाणपुस्पं श्लोकोक्तया भूरिदृश्यमानतया । यदिति व्यक्ति विद्या तद् ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥२२॥ अर्थः । मुक्तः सर्वकर्मविनिर्मुक्तै, ईक्ष्यमाणं पुस्पं सूरिभिः दृश्य- मानत्वेन श्लोक उक्ततया, विद्या-विमात्रप्रणवविद्या यत् श्रीनिवासापर नामधेय ब्रह्मेति, व्यनक्ति-प्रकाशयति, तद्रोति पूर्ववत् ॥ मानः । प्रश्नोपनिषदि, “य पुनरेत निमात्रेणोमित्यनेनेवाक्षरेण पर पुरुषमभिध्यायीत, स तेजसि सूर्ये सपन्न यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यते एव ह वै पाप्मना विनिर्मुक्त ससामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोक स एतस्माजीव- धनात् परात् पर पुरिशय पुरुषमीक्षते' इत्यारम्य, ३ "ऋग्भिरेत यजुर्भि अन्तरिक्ष ससाममियतत्कवयो वेदयन्ते । तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् . 1 ५८ ११ प्रन ५५ ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा " यत्तच्छान्तमजरममृतममय पर च' इत्यत्र त्रिमात्रप्रणवेन परमपुरुष ध्यायिन सर्वकर्मविनिर्मोकपूर्वक ब्रह्मलोकप्राप्तिमभिधाय, तल्लोकस्थपुरुपवि पयकेक्षणमभिहितम् । अत्र ब्रह्मलोकतत्स्थपुरुषविषये श्लोक "यत्तत्कवयो वेदयन्ते" इत्यनेन ब्रह्मलोकस्य कविशब्दनिर्दिष्टमूरिभिदृश्यमानत्वाभिधानेन "तद्विप्णो परम पद सदा पश्यन्ति सूरय" इति नित्यमूरिभि सदा दृश्यमानश्रीवैकुण्ठाख्यभगवल्लोकत्वावगमात् , तत्स्थ मुत्तेक्ष्यमाणतयाऽमि हित पुरुष श्रीनिवासापरनामधेयो वेकुण्ठलोकस्यो नारायण एवेति निर्धा र्यत इति ॥ पूर्वपक्षः। प्रश्नोपनिषदि एकमात्रप्रणवोपासकस्य ऐहिकभोगप्राप्तिं फलमभिधाय, द्विमात्रप्रणवोपासकस्य अन्तरिक्षलोकप्राप्ति फलमभिधाय, त्रिमात्रप्रणवोपा सकम्य प्राप्यतयाऽभिधीयमानो ब्रह्मलोक चतुर्मुखलोक एव भवितुमर्हति , तस्यैव लोकस्य अन्तरिक्षादुपरि वर्तमानत्वात् । त लोक प्राप्तेन पुरुषेण ईक्ष्यमाण पुरुषश्च तल्लोकाधिपतिश्चतुर्मुख एव भवितुमर्हति । अत : "परात् पर पुरिशय पुरुषमीक्षते" इत्यत्र ईक्षणर्मतयाऽभिधीयमान पुरुषश्चतुर्मुख एवेति ॥ सिद्धान्तः । सर्वपापविनिर्मुक्तेन ईक्ष्यमाणत्वमस्य पुरुषस्य श्रूयते । चतुर्मुख प्राप्नुवत सर्वकर्मविनिर्मोकासम्भवात् , तटीक्ष्यमाण चतुर्मुखो न भवितुमर्हति । तद्वि पयोत्तर शोके 1"ससामभिर्यत्तत्क्क्यो वेदयन्ते" इत्यत्र निमात्रप्रणवोपा सकस्य प्राप्यतयाऽभिधीयमानस्य सेक्स्य 'कवि'शब्दनिर्दिष्टै सूरिमि दृश्यमानत्वाभिधानेन, तल्लोकम्य "तद्विप्णो परम पट सदा पश्यन्ति सूरय" इति ध्रुत्यन्तरेण मूरिमिदृश्यमानतयाऽभिहितमगवल्लोक्त्व गम्यते । - प्रश्न ५७ ६ ·दहराधिकरणम्-५ तल्लोकाधिपतित्वं च चतुर्मुगम्य न सम्भाति । एतं तलो कम्यम्य "यत्तच्छा- न्तमजरममृतमभयं परं न" इत्युक्त ये निरुपाधिकशान्तत्वादयो धर्माः तेऽपि चतुर्मुगम्य न सम्भान्नि ॥ विश्व अत्र परात् परं. . पुरुषमीक्षते" इत्यनेन नामरूपाद्विमुक्तः परात् पर पुरुषमुपैति दिव्यं" इति मुण्डकोपनिपन्मन्त्रोक्तः परात् पर. पुरुप प्रत्यभिज्ञायते । स च नारायण एन इत्यदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणे "एतम्माजागते प्राण " इति मन्त्रार्थनिरूपणप्रकरणे निम्पितम् । अतः "परात् परं.... .. पुरुषमीक्षते" इनि मुत्तेक्षणकर्मतयाऽभिहितो न चतु मुंग्या भवितुमर्हति इति ॥ इति ईक्षतिकर्माधिकरणम् ॥ ४ ॥ २२ ॥ दहराधिकरणम् ॥ ५॥ पूर्वाधिकरणे पुरिशयम्य परमात्मत्व साधितम् । पुरिशयम्य भृताकाशे प्रसिद्धाकाशशब्दवाच्यतया अपरमात्मत्वशङ्कानिराकरणार्थ प्रवृत्तमिदमधि- करणम् ॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥ १-३-१३॥ गितिशब्दाभ्या तथा हि दृष्टं लिङ्ग च ॥ १४ ॥ धृतेश्च महिनोऽस्यास्मिन्नुपलब्धे ॥ १५ ॥ प्रसिद्धश्च ।। १६ ॥ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नाप्तम्भवात् ॥ १७ ॥ उत्तराचेदाविभूतस्वरूपस्तु ॥ १८ ॥ प्रश्न ५.७ प्रश्न ५.५ मु. ३-२-८ G ·८२ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाना [अ.१ अन्यार्थश्च परामर्श ॥ १९ ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तद्रुक्तम् ॥ २० ॥ अनुकृतेस्तस्य च ॥ २१॥ अपि स्मयते ॥ २२ ॥] दहर:-दहराकाश., सः परमपुरुष ; उत्तरेभ्यः-उत्तरवाक्योक्तधर्मे. तथाऽवगमात् इति सूत्रार्थः ॥ अपहतपाप्मत्वाद्यैर्यमर्यदिति दहरमाकाशं । विवृणोति दहरविद्या तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥२६॥ पाप्मत्वाद्ये गुण , अर्थः । छान्दोग्ये 1 "अथ यदिदमम्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽम्मिन्नन्तर आकाश तस्मिन् यदन्त. तदन्वेष्टव्यम्" इत्यादिना आम्नाता दहरविद्या, यद्धमः यम्य श्रीनिवासस्य असाधारण धर्मः अपहत- दहरमाकशं-दहराकाशं, यत् -श्रीनिवासापरनामधेयं ब्रह्मेति, विवृणोति, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ भावः । उदाहृतदहरविद्याप्रकरणे उत्तरत्र "एप आत्मा अपहतपा- प्मा विनरो विमृत्युर्विशोको विनियमोऽपिपास सत्यकाम सत्यसङ्कल्प." इति श्रूयते । अत्र, 2 "एप आत्मा अपहतपाप्मा" इत्यनेन "एप सर्व- भूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण" इति मुबालोपनि- पद्वाक्यं मार्यते । तत्रापह्नपाप्मत्वसहनरितानां विनरत्वादिसत्यसङ्कल्प- त्वपर्यन्ताना गुणाना सिद्धत्वात् तेनाम्यात्मन सर्वभूतान्तरात्मभूतश्रीनिवा- सापरनामधेयनारायणास्त्र्यदेवताविशेषत्व निश्चीयते इति ॥ 2 1 छा.-1-1. छा.८.१५ मुबान ·३-पा.] दहराधिकरणम्-५ . पूर्वपक्षः। "टहरोऽम्मिन्नन्तर आकाश इत्यत्र श्रूयमाणो दहराकाशो न परमात्मा, तम्यवान्वेष्टन्यतया, तम्य अन्वेष्टन्यान्तराधारत्वासम्भवात्; अपि तु 'आकाश'शब्दम्य भूताकाशे प्रसिद्धिप्राचुर्यात् , भूताकाश एवायं दह- राबाश इति निश्चीयते इति ॥ सिद्धान्तः । उदाहताया दहरविद्याया 1" दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः" इति दह- राकाशं ! "तम्मिन् यदन्नम्तदन्वेष्टव्यं" इति तदन्तर्वति च प्रस्तुत्य 1 "तद- वेष्टव्य" इति तच्छन्न प्रस्तुतं टहराकाशं तदन्तर्वति चोभयं परामृश्य उभयोरुपास्यतामुक्त्वा, 'किं तत्र विद्यत' इति प्रश्नपूर्वकं 2 "अस्मिन् कामाः समाहिता. । एष आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युविशोको विनिघत्सो अपिपाप्त सत्यकाम. सत्यसङ्कल्प" इत्यभिहितम् । अनेन पूर्वप्रस्तुतो टहराकाश आत्मेति, तदन्तर्वति च अपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकमिति, स एव दहराकाशो गुणाप्टकविशिष्टतया “एष आत्मा अपहतपाप्मा' इत्य- नेन निर्दिश्यत इति चावगम्यते ॥ ननु । “नस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्य" इत्यत्र प्रकृतपरामर्शिना तत्' इति एकवचनान्तेन तच्छब्देन उभयोः परामर्शासभवात् , गुणाष्टकस्यैवोपा- स्यत्वमुक्त म्यान् , न परमात्मन इति चेत् , उच्यते- "तस्मिन् यदन्तस्त- दन्वेष्टव्य" इत्यत्र तच्छब्देन दहराकाशस्य तदन्तर्वतिगुणजातम्य चामि- धानात् , द्वयोरन्वेष्टव्यतासिद्धि । तच्छब्डेनोक्तार्थलाभश्च स च तच्च तत्' इत्येकशेषसमासेन उपपादनीय । एकशेपसमासेन्गेक्तार्थस्य विवक्षितत्वं तु तद्य इह आत्मानमनुविध प्रजन्ति एताश्च सत्यान् कामान् " . उत्तरत्र 3" 1 छा११ 2 ३ छा ४-१६ ·श्रीशारीरकाधिकरणरलमारा सप्रकागा इति 'दहराकाश'शब्दनिर्दिष्टस्य परमात्मन 'सत्यकाम'शब्दनिर्दिष्टान गुणाना च उपासनस्यानूदितत्वात् ज्ञायते । अतोऽय टहराकाश परमात्मा न भूताकाश । 'आकाश'शब्दश्च 1"आकाशो ह वे नाम रूपयोर्निर्वहिता" इत्यादौ परमात्मन्यपि प्रसिद्ध । एवमुत्तरत्र " "तद्यथा हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्दन्ति एवमेवमा सर्वा प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एत ब्रह्मलोक न विन्दन्ति" इत्यम्मिन् वाक्ये 'एत' इति प्रकृत दहराकाश परामृश्य, तम्य हिरण्यनिधिदृष्टान्तेन अवेद्यतया अन्त म्थत्व, तदुपरि सर्वासा प्रजाना सर्वदा गमन चोपदिश्यते । सर्वै अवेद्यतया अन्त स्थत्व 9 “य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद" इत्यन्तर्यामिब्राह्मणे परमात्मनो दृष्टम् । अत सर्वेरवेद्यत्वेन अन्त स्थिततयाऽभिधीयमानोऽय दहराकाश स परमात्मा इति निर्णीयते । अयत्र सर्वेरवेद्यतया अन्त म्यत्वस्य परमात्मनोऽभिधानादर्शनेऽपि, हिरण्यनिधि दृष्टान्तेन निरतिशयपुरुषार्थत्वेनावगम्यमानम्याम्य टहराकाशस्य अभिधी यमान सर्वेरवद्यतया हिरण्यनिधिवत् अन्त स्थत्व अभ्य टहराकाशस्य परमात्मत्वनिश्चये पर्याप्त लिङ्गम् । उत्तरवाक्यम्य ब्रह्मलोक 'शब्दश्च निपाटम्थपतिन्यायासिद्धेन कर्मधारयसमासेन 'ब्रह्मव लोको ब्रह्मलोक' इत्येवरूपेण भम्य दहराकाशम्य परमात्मत्व निश्चाययति !! एव बृहदारण्यके हार्दविद्याप्रकरणे, "एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एषा लोकानामसमेाय" इत्यत्र परमात्मन सेतुवत् सर्वेपा धर्माणामसङ्करेण स्थापक्त्वरूप विधरण श्रूयमाण, अत्रापि 5"अय य आत्मा सेतुर्विधृतिरेपा रोकानामसभेटाय" इति प्रकृतदहराका शस्य श्रूयते । अतोऽनेनापि स परमात्मनाय दहरामाश इति निश्चीयत || . 11८१४१ 1 ३ ५७२२ छा ८४१ यू ·३-पा. दहराधिकरणम्-५ ८५ ननु उत्तरीत्या वाक्यशेषवशात् दहराकाशस्य परमात्मत्वनिर्णयो न युक्त: 1 "अथ य एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसं. पद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते । एप आत्मेति होवाच" इति वाक्यशेपे शरीरादुत्याय परज्योतिरुपसंपत्त्या स्वरूपाविर्भाव प्राप्नुवतः 'संप्रमाद'- शब्दोक्तस्य जीवस्य परामर्शदर्शनात् , तस्य च 'आकाशत इति आकाश' इति व्युत्पत्त्या 'आकाश'शब्दवाच्यत्वोपपत्ते, प्रत्यगात्मैवार्य दहराकाश इति निश्चीयमानत्वात् इति चेत्, मैवम्-प्रत्यगात्मन. 9 "एप आत्मा अपहतपाप्मा" इत्यादिना अभिहितनिरुपाधिकापहतपाप्मत्वाद्यसंभवात् । प्रजापतिवाक्ये स्वोपासनप्रीतपरमात्मानुग्रहेण स्वरूपाविर्भाव प्राप्तस्य तस्य तनुपाधिकमपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकमभिधीयते, न तु निरुपाधिकम् ; अतः प्राक्तिरोहितस्वरूपः परमात्मोपासनेन पश्चाटाविर्भूतस्वरूप प्रत्यगात्मा प्रजापतिवाक्ये प्रतिपाद्या | दहरवाक्ये तु कदाचिदप्यतिरोहितापहतपाप्म- त्वादिस्वरूप. परमात्मा । परमात्मप्रकरणे 1 “अथ य एप संप्रसाद" इत्या- दिना जीवात्मन उपादानं तु तिरोहितम्वरूपम्य जीवात्मनो देशविशेपाव- स्थितम्वप्राप्तया स्वरूपाविर्भावहेतुत्वरूपपरमात्मगुणविशेषप्रतिपादनार्थम । तस्य परमात्मनोऽल्पपरिमाणोतिस्तु तथोपासनार्था । ननु स्यादेतदेव, यदि 'दहरवियोक्त आत्मा सर्वदा अतिरोहितस्वरूपः; प्रजापतिवाक्योक्तस्त प्रातिरोहितस्वरूप , पश्चात् परब्रह्मप्राप्त्या आवि- भूतम्वरूपो मुक्तात्मा' इत्यत्र किञ्चित् प्रमाणमुपलभ्येत । तदेव तु नोप- लभ्यते इति चेत्, उच्यते- "यदा पश्य पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि । तदा विद्वान् पुण्यपापे विध्य निरजन परमं साम्य- मुपैति" इति, 4 "इद ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता. । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च ॥” इति श्रुतिस्मृत्यो परब्रह्मोपासनेन 1 छा.८-३-४ छा 3 मु + गीता. १४-२.

·८६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला संप्रकाशा जीवस्य परब्रह्मप्ताम्यापत्या , अपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टक्वत्त्वाविर्भावम्य प्रतीयमानत्वात् टहराकाशम्य परमात्मन सर्वदा अतिरोहितस्वरूपत्वम् , जीवात्मनस्तु मुक्तिदशाया तत्साम्यापत्त्या म्वरूपाविर्भाव इति निश्चीयते इति ॥ इति दहराधिकरणम् ॥ ५॥ २३ ॥ प्रमिताधिकरणम् ॥६॥ पूर्वस्मिन्नधिकरणे 1 "अल्पश्चतेरिति चेत्तदुक्त" इति सूत्रे परमात्मनो दहरविद्याया हृदयपुण्डरीकरूपाल्पस्थानवर्तितया अल्पपरिमाणाति तथा उपासनार्था इत्युक्तम् । अल्पपरिमाणविशेषो जीवस्य श्रूयते । अतो जीव एवास्तु इति शङ्कापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् । अथवा पूर्वाधिकरणे अल्पपरिमाणवत्त्व परमात्मन उपपादितम् , तम्यैवाङ्गुष्ठपरिमाणवत्त्वमुप पादयितु प्रवृत्तमिद अधिकरणम् ।। शव्दादेव प्रमितः॥ १-३-२३॥ [हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २४ ॥] अगुष्ठपरिमितत्वेन श्रुत, स परमात्मा , 2 "भूतभव्यम्येशान " इति शब्दादेव परमात्मत्वावगमात् इति सूत्रार्थ ॥ अड्गुष्ठमावपुरुष मनुष्यहृदयम्थमीशिवत्वाद्यः । यदिति व्यक्ति विद्या तहाम श्रीनिवासनाम भजे ॥२४॥ अर्थः। कठवल्ल्या "अङ्गुष्ठमात्र पुरपो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभयस्य न ततो विनुगुप्सते" इति श्रुनि ॥ अगुष्ठमान" शाम ३२.

·प्रमिताधिकरणम्-६ ८७ । इत्यङ्गुष्ठममितत्वेन श्रुतं पुरुष इशितृत्वाचः निरुपाधिकसर्वशासितृत्यप्रमुखैः यवसाधारणैधर्मः, यत्-श्रीनिवासाख्यं परं ब्रहोति प्रकाशयति, तोति पूर्ववत् ॥ भावः । उदाहृतश्रुतौ हृदयस्थस्य पुरुषस्याङ्गुष्ठपरिमाणस्य भूतभविष्य- द्वर्तमानरूपसकलजगदीशितृत्वं श्रूयते । तच्च सकलजगन्नियन्तृत्वरूपमीशि- तृत्वं अन्तर्यामिब्राह्मणसुत्रालोपनिपदादौ 1 " यः पृथिवीमन्तरो यमयति" इत्यादौ परमात्मनो नारायणस्यैव धर्म इत्यवगम्यते । एवं अस्मिन् प्रकरणे "भयादस्वामिस्तपति भयातपति सूर्य । भयादिन्दश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः" इत्यग्निसूर्यादीनां सर्वेपामेतस्मादगुष्ठपुरुषात् भीत्या खस्वकार्येषु प्रवृत्तिः श्रूयते । अनेन 3 "भीषाऽस्माद्वातः पवते भीपोदेति सूर्यः । भीषा- ऽस्मादग्निश्वेन्द्रश्च मृत्यु(यति पञ्चमः इति" इति वायुसूर्यादीना भीपयित- त्वेन आनन्दवल्ल्यां श्रुत आनन्दमय प्रत्यभिज्ञायते । स च आनन्दमय. पुण्डरीकाक्ष इति पूर्वमेव निर्णीतम् । अतोऽङ्गुष्ठमात्रप्रमितः पुरुषः श्रीनि- पासापरनामधेयं नारायणाख्यं परं ब्रह्मेति निर्धार्यत इति ॥ पूर्वपक्षः । "अगुष्ठमात्र पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति।" इत्याद्युदाहृतश्रुतौ शरीरान्त स्थितपुरुषस्याङ्गुष्टपरिमाणत्वं भूतभव्येशितृत्वं च श्रूयते । तत्र अङ्गुष्ठपरिमाणत्वं "माणाधिपः सञ्चरति स्वकर्मभिः । अड्गुष्ठमालो रवि- तुल्यरूप " इति श्वेताश्वतरोपनिषदि कर्मपरवशस्य 'प्राणाधिप'शब्दनिर्दि- प्रस्य जीवस्य श्रूयते । परमात्मनस्तु कचिदपि न श्रुतम् । अतोऽत्र श्रुतो- ऽङ्गुष्ठपरिमाणः पुरुषो जीवात्मैवेति निश्चीयते । तस्य भूतभव्येशितृत्वं यथा कथश्चिन्नेयमिति ॥ 4 .५-७-२०. कठ. त उ.१-१४. वे. ५-७८. + कळ. २-४-१२ ·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा जीनस्य 14 सिद्धान्तः । वाराग्रगतमागम्य शतधा कल्पितम्य च । भागो जान स विज्ञेय " इति वेताश्वतरोपनिषदि अत्यन्ताणुपरिमाणमत्त्वम्योक्तत्वात् तम्याङ्गुष्ठपरिमाणवत्त्व हृदयान्त म्यत्वेन तदुपाधिक वक्तव्यम् । परमात्म नोऽपि उपासक्यान्त म्यत्वेनोपासकहढयम्याङ्गुष्ठपरिमाणतया तदुपाधि- कमगुष्ठपरिमाणबत्त्यमुपपद्यते । एवमङ्गुष्ठपरिमाणवत्त्वम्य जीवात्मपरमा- मनोरभयोरपि साधारणतया तम्यानिर्णायकतया भूतभयेशितृत्वम्यासद्कु चितस्य पूर्वाढाहतान्तर्या मित्रान्मणादिश्रुतिषु परमात्मासाधारणतया श्रुनत्वेन असड्युचितभूतभयेगितृत्वेन अड्गुष्ठपमित पुस्प परमात्मेति निर्णीयने । अङ्गुष्ठप्रमितत्व तु उपासक्हृदयस्थन्य तम्योपामझदयोपाधिक्मुपपद्यते । म्वरतुरगादीना अनड्गुष्ठाना हृदयम्य अष्टप्रमितत्वाभानेऽपि मनुष्याणा मेवोपासनाधिकारित्वात् , तेपा हत्यम्य तदङ्गुष्टअमितत्वेन, तत्रोपासकानु ग्रहाय सन्निहितम्य परमात्मन तदुपाधिक तदङ्गुष्ठपमितत्व उपपद्यत एव ।। अड्गुष्ठमान पुरप" टत्यस्मान्मन्त्रादुपरितने ' 'यदिद निश्च जगत्सर्व प्राण जति निम्तृतम् । महद्भय यन्त्रमुद्यतमिव य एतद्विदुरमृताम्ते मवन्ति ॥" इत्यम्मिन् मन्त्र पूर्वप्रकृताद्गुष्ठप्रमितात् पुरुषात् भयेन मरम्य जगत कम्पन श्रूयते । तद्विवरणाय प्रवृत्ते " भयादम्यामिम्नपति भयातपति मूर्य । भयादग्निश्च वायुध मृन्युर्धावति पञ्चम " इति तदुत्तरमन्चे प्रयतम्याङ्गुष्ठपरिमाणम्य पुरपम्य गामनातिवृचा कि भरिप्यति इति भीत्या, अमिसूर्यादीना नदानानुपालन प्रतीयते । तदिन्ममिमूर्यादीना भापयितृत्व " नीपाऽम्माहात पक्ते भीपोदति र्य । भीप'मा मिश्धे न्द्रश्च मृयुवति पञ्चम इति" इति तनिर्गयापनिषदि परमामामाधारण तयाऽप्रगतम् । अतोऽय अष्टमपिन पुरप पामेति निधीयते ॥ का ३० ० एव ·३-पा.] प्रमिताधिकरणम्-६ , उदाहतप्रथममन्त्रार्थस्तु---यदिदं जगत् , तत् सर्प, पाणे---सर्व- पाणनहेती परमात्मनि प्रतिष्ठितं; प्राणात-परमात्मनः, निस्सृतम् । उद्यतात् वजात-वायुधादिव, प्राणात-परमात्मनः, महतो भयात् एजते. कम्पते इति । कृत्स्नं जगत् परमात्मनः शासनातिवृत्ती किं या भवेत् इति भीत्या कम्पत इति भावः ।। एवं कटवलयां "न तव सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं, नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममिः। तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥" इति प्रकृताङ्गुष्ठमालप्रगितपुरुपविपये मन्ले अस्पाङ्गुष्ठमगित- पुरुषस्य सूर्यचन्द्रादिसकलतेजसामाच्छादकं निमित्तभूतमनुग्राहकं च तेजः श्रूयते । तच "तं देवा ज्योतिपां ज्योतिः यस्यादित्यो भामुपयुज्य माति येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः" इत्यादिपु परमात्मासाधारणमवगतम् । मुण्डकोपनिपदि च "न तत्र सूर्यो भाति" इत्यादिरयं मन्त्रः परमात्मप्रकरणे पाठात् परमात्मविपयो निश्चित । अतन्तथाविधपरमात्मासाधारणतेजोविशेष- वत्त्वादप्ययमगुष्ठप्रमित पुरुषः परमात्मेति निर्धार्यत इति ॥ नन्वस्मिन् सूत्रे 'शब्द'शब्दस्य । “ईशानो भूतभन्यस्य" इति विष- यवाक्यस्थ'ईशान'शब्दरूपश्रुतिपरत्वं स्वरसतः प्रतीयते । तस्य पशुपत्या- न्यदेवताविशेष रूढत्वात् , उक्तेशानपदश्रुत्या अड्गुष्ठप्रमितस्य पशुपत्याख्य- देवताविशेषरूपत्वं सूत्रकारैः सिपाधयिषितं इत्यवगम्यते । इत्थं च अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपो ज्योतिरिवाधूमक. । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः ॥"6" अड्गुष्ठमात्र. पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । तं खाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुजादिवेपीकां धैर्येण ॥" इति 5 1 कळ.२-५.१५ 3 . 4 कळ. २-४-१२. 6 ठ, २०४-१३ कळ.

·- न याणा मन्त्राणामड्गुष्ठपमितपुरुपविषयकाणा पशुपत्याख्यदेवतानिशेपपर तया तत्प्रकरणस्थाना पृवोत्तरमन्त्राणा सपा पशुपत्याख्यदेवताविरोपपरत्वे सूवकारतात्पर्य गम्यते । 1" मोऽध्वन पारमामोति तद्विष्णो परम पद इति मन्त्रे 'विष्णो' इत्यवधिपञ्चमी, ततश्च 'विष्ण्वपक्षया, परम-उत्कृष, पद-पशुपत्याख्य प्राप्य वस्तु' इत्यर्थकतया, सोऽपि मन्त्र पशुपत्याख्यदेवता विशेपपर एव । अत कृत्स्नाऽपि कठोपनिषत् पशुपतिपरेवेति सूत्रकाराशया वगमेन अम्या उपनिषद श्रीनिवासापरनामधेयनारायणपरत्ववर्णनमयुक्तमिति चेदत्रोच्यते ।- 3 “अम्मान् पश्याब्धिकन्ये सरसिरहरुचामन्तरबैरपा" इत्यादी 'सरसिरह'पदेन पद्मबोधाऽनुभवसिद्ध । “पद्मानि यम्याग्रसरोरहाणि प्रो धयत्यूमुखैमयूखै " टत्यादो तु 'सरोरह पदेन न तद्बोध । एव "देवी सरोनासनधर्मपत्नी" इत्यादो 'सरोनासन'शब्देन चतुर्मुसनोधो भवति । 5 "एनामर्णवमध्यमुप्तमुरभिन्नाभीसरोजासन ब्रह्माण गमय' इत्यादा तु सरो जासनशब्देन न तद्बोध । अतो योगरूढिमता शब्दाना योगार्थान्वितस्वार्थ बोधकपदान्तरसमभिव्याहार विद्यमानाया अपि रूढिशक्ते न रूढयथो पस्थापनक्षमता । यत्र तु तादृशपदान्तरसमभिव्याहारो नास्ति, तत्र तस्या रूढ्यथोपस्थापनक्षमता । अत एवोपदर्शितोदाहरणेपु 'पद्मानि' इति 'ब्रह्माण' इति च रूट्यथोपस्थापकपदान्तरोपादान केपुचित् दृश्यते, कपुचि न्नेति निश्चायते ॥ इत्थ च "ईशानो मृतभव्यस्य" इति प्रकृतमन्ने ईशान' पत्योगा थेशितृत्वकर्मनोधकम्य 'भूतमन्यस्य' इति पम्योपादानात् , 'ईशान'पदस्य न रूट्योपस्थापनक्षमता । इत्य च प्रकृतमन्वर्थशानशब्दम्य श्रुतित्वासभवात् , क१३९ युमारस हय स्तो 5 युचल क. ४१२ ·देवताधिकरणम्-७ .१ सूनम्बशनपद न ईशानशब्दरूपश्रुतिपरम् , अपि तु 'भूतभयम्येशान' इति वाक्यपरमेव । अत एव प्रकृतसूने "गन्दादेव" इत्येनकारो पादानम् । तस्य चायमभिप्राय यद्यपि लिहावास्य दुर्धर, तथापि प्रश्ते अगुष्ठममितलम्य जगत्मपरमात्मोभयसाधारणलेन अर्थानिर्णायकत्वेन, "ईशानो भूतभव्यम्य" " इति वाक्यादेव तयोरन्यतरनिर्णेयम् । तदर्थस्यास चिनभूतभव्येशितृत्वम्य परमात्मासाधारणत्वात अड्गुष्ठामितोऽय पुरुप परमात्मैवेति निर्धार्यते इति ॥ यदुक्त "तद्विप्णो परम पद" इत्यत्न 'विष्णो 'इत्याधिपञ्चमी, ततश्च विष्णोरपत्य 'पद'शब्दार्थे प्राप्ये पशुपत्यारन्यदेवतारिशेष बोध्यत इति, तसत् , तन "तद्विष्णो परम पद सदा पश्यन्ति सूरय" इति श्रुतिप्रत्यभिज्ञानात् , तम्या गुते । “एकान्तिन सदा नमध्यायिनो योगिनो हि ये । तेपा तत्परम स्थान यद् पश्यन्ति सूरय ॥" इति श्रीविष्णुपुराण नित्यरभिदृश्यमानबैप्णवस्थानविशेषपरतयोपटितत्वेन, प्रकृते " "तद्विष्णो परम पद" इत्यम्य विष्णुसन्धिम्थानविशेषपरत्वावगमादिति ॥ इति प्रमिताधिकरणम् ॥ ६॥ २४ ॥ दरताधिकरणम् ॥ ७॥ पूर्वाधिकरणे मनुप्याणामुपासने अधिकारात् , तद्धृदयस्याङ्गुष्टप्रमि- तत्वात् , उपासकानुग्रहाय तर स्थितम्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठपमितत्वोक्ति इति । 'हृद्यपक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् " इति सूत्रे उक्तम् । तेन देवानामु पासनेऽधिकारो नास्तीति गवाजननात्, तत्परिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। 1 कर क. १३६ २४१२ इशारा ११३२४ ·श्रीगारीरकाधिकरणरक्षमारा सप्रकागा तदुपर्यपि वादरायणः संभवात् ॥ १-३-२५॥ विरोध कर्मणीति चेतानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ।। २६ ॥ शन इति चेनात प्रभवात् प्रत्य गनुमानाभ्याम् ||२७|| अत एव च नित्यत्वम् ॥२८॥ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यनिरोधो दर्शनात् म्मृतेश्च ॥२९॥] तत् परमात्मोपासन, उपर्यपि-मनुप्येभ्य परितनेषु देवेष्वपि स भवति । तेषा अथित्वसामर्थ्यम्पोपासनाधिकारम्य संभवात् इति भगवान् बादरायणो मन्यते इति सूत्रार्थ ॥ दुःखायाभिभूतरात्यन्तिफतनिवृत्तिकामनया । देरैरपि यदुपास्यं तद्ब्रह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥२५॥ अर्थः। आध्यात्मिकाधिदैविकाधिमातिकन्व्पदुःसवयेण आक्रान्तै देवरपि इन्द्रादिभिरपि, आत्यन्तिकी पुनरावृत्तिरहिता या तन्नित्तिः-दुस- नयनाश , तत्कामनया, यत् श्रीनिवासापरनामधेय ब्रह्म, उपास्यं, तद्रीति पूर्ववत् ॥ भानः । इन्द्रार्दानामपि मासारिकाध्यामिकादिदु सवत्ताया श्रुतीतिहा- सपुराणादिपूक्ततया तेपामपि समारनन्धनिवृत्तिरूपमोक्षेच्छारूपार्थित्वस्य, पटुतरदेहेन्द्रियादिमचाया श्रुतीतिहासपुराणादिपु सिद्धतया, उपासनानुष्ठान सामर्थ्यस्य च सभवात् , तेपामपि परमात्मोपासने अधिकारसमवेन, देवैरपि श्रीनिवासाभिधान पर ब्रह्मोपास्य इति ।। पूर्वपक्ष. । पूर्वमीमासाया अथवाढाधिकरणे कर्मकाण्टादिपु श्रूयमाणान' अर्थवाड- वाक्याना सन्निहितविधिवाक्यनिहितकर्मसु प्ररोचनानननाय तत्प्रागम्त्यमान- परताया स्वार्थे तात्पर्याभावम्य च सिद्धान्तितया, देवादीना विग्रवत्त्वे ·३-पा. देवताधिकरणम्-७ तत्परप्रमाणाभावेन तेपां देहवत्त्वामिद्धया, देहवत्वं विना उपासननिर्वहण- सामर्थ्य न संभवति । देहयत्त्वाभावादेव तत्प्रयुक्तदुःखासंभवेन तजिहासया मोक्षार्थित्वमपि न संभवति । अत उपासनानुष्ठानसामर्थ्यस्य उपासनफलभूत- मोक्षार्थित्वस्य चासंभवात , तेयां ब्रह्मविद्यासु नाधिकार इति ।। सिद्धान्तः । मन्त्राणामर्थवादानां च स्वार्थ तात्पर्यमवश्यमाश्रयणीयम् । तथा हि- 1 "वायन्यं श्वेतमालमेत मृतिकाम" इति इष्टिविशेषविध्यनन्तरं, 1 "वायु पिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति" इति तदर्थवाद. श्रूयते । अत्र विधिवास्येन भूतिम्पफलार्थिना वायुदेवता- केष्टिविशेप कर्तव्यतया विधीयते । तत्र तथाविधेष्टे. क्षणध्वंसितया, कथं कालान्तरभाविभूतिरूपफलसाधनत्वमित्याकाक्षा नियमेन जायते । तदुत्तरा- र्थवादवाक्येन 'तादृशेष्टिविशेषेणाराधितो वायु प्रसन्न. सन् , भूतिरूपं फलं यच्छति' इत्यभिधानात्, इप्टेः क्षणध्वसित्वेऽपि तदाराधितवायुदेवताप्रसादद्वारा फलसाधनत्वं उक्तप्टे सभवति इत्याकाक्षानिवृत्ति क्रियते । अतो विधिया- श्यापेक्षितफलसाधनभूतदेवताप्रसादरूपद्वारेऽप्यर्थवादवाक्यस्य तात्पर्यमवश्य- मभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा पूर्वोक्ताकाक्षाया निवृत्त्यसभवेन, निराकांक्षपति- पत्त्यसभवात् । तथाविधेष्टया तत्कर्तरि अपूर्व किञ्चिज्जायते; तच्च फल- पर्यन्तावम्थायि; अत. तेन फलमुत्पाद्यत' इति कल्पने तु,श्रुतस्य देवतापसा- दरूपद्वारस्य त्याग , अश्रुतस्य अपूर्वरूपद्वारस्य कल्पनं चेति दोपः प्रसज्यते । अतो निरुक्तार्थवादवाक्यस्य वायुदेवताया तस्या. फलप्रदत्वे च तात्पर्यमवश्य- माश्रयणीयम् । एवमन्येपामर्थवादवाक्याना स्वार्थे तात्पर्यमवश्यमङ्गीकरणीयम् । तेपा स्तुतिपरत्वेऽपि, अविद्यमानार्थाभिधानेन स्तुत्यनुपपत्ते । अतो देवानामपि - 1 ते. स २-१-१.

·९४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ. १ विग्रहवत्त्वं प्रमाणसिद्धमेव । एवं इन्द्रादीनां खम्थानच्युत्यादिबहुवि- धापत्प्रतिपादनात , तेषामपि मामारिकफलेपु निर्वेदसंभवेन मुमुक्षाऽपि संभवति । अतोऽर्थित्वसामर्थ्यरूपाधिकारसंभवात् , देवानामपि ब्रह्मविद्याया- मधिकारोऽन्ति ॥ , ननु यागेपु ४ इन्द्र आगच्छ” इत्यादिना दन्द्रादिदेवताद्वानं, तेपां यागे सन्निधानं च श्रूयते । ततश्च इन्द्रादीनां विग्रहवत्त्वाभ्युपगमे, एकस्य इन्द्रस्य युगपदनेकेषु यागेपु सन्निधानासंभवात् , तत्सन्निधानबोधक- श्रुतिविरोधः । एवमिन्द्रादीनां शरीरयत्त्वाभ्युपगमे तच्छरीराणां सावयवानां विनाशस्य अवश्यंभावेन, तादृशेन्द्रादीनां देवानामुत्पत्तेः पूर्व, नागादनन्तरं च, वेदे श्रूयमाणानामिन्द्रादिशब्दानां अर्थशून्यत्वं म्यादिति चेत् । मैवम्- सौभरिप्रभृतीनां तपःप्रभावजनितशक्तिविशेषेण युगपदनेकशरीरपरिग्रहवत् , ततोऽप्यधिकगक्तिमतां देवानामनेकगरीरपरिग्रहेण युगपदनेकेषु यज्ञेषु सन्नि. धानोपपत्ते । वैदिकानामिन्द्रादिशब्दानां, गवादिगदानामिव, आकृति- विशेषविशिष्टवाचितया, एकैकस्येन्द्रादे नाशेऽपि, चतुर्मुखेन आकृति- विशेषवाचिवैदिकेन्द्रादिशब्द, तत्तदाकृति विशेपम्मरणपूर्वक पूर्वपूर्वेन्द्रादि- समानाकृतिविशिष्टस्य उत्तरोत्तरस्य इन्द्रादे सृष्टयुपपत्तेश्च, न वैदिकानां इन्द्रादिशब्दानां अर्थशून्यताप्रसङ्ग । " मन्त्रकृतो वृणीते" इत्यादिपु वसिष्ठादीनां वैदिकमन्त्रकृत्त्वश्रवणेन, वसिष्ठादिकृताना मन्त्राणां अनित्य- त्वस्य दुरितया, वेदम्य अनित्यत्वं स्यात् इत्याशङ्काऽप्यनेनैव दत्तोत्तरा । वसिष्ठादिशब्दानामाकृतिविशेपविशिष्टवाचितया, पूर्वपूर्ववसिष्ठादिनाशेऽपि, वसिष्ठादिशब्दवाच्याकृतिविशेपस्मरणपूर्वकं तत्तदाकृतिविशिष्टोत्तरोत्तरवसिष्ठा- दीनां चतुर्मुग्वसृष्टानां तन्नियुक्तानां तपःप्रभावेन पूर्वपूर्ववसिष्ठादिदृष्टवैदिक- मन्त्रसाक्षात्कारपूर्वकं ततन्मन्त्रप्रवर्तनस्य " मन्त्रकृनो वृणीते" इत्यादिना ते. आर. ५-१२० 3 ·३-पा] मध्यधिकरणम्-८ २५ अभिधानात् , न वेदम्यानित्यत्वप्रसङ्ग । महाप्रलये चतुर्मुखस्यापि नाशे, तदुत्तरसृष्टौ भगवता पुरुषोत्तमेन समष्टिमहाभूतसृष्टिपूर्वक तत्सृष्टे ब्रह्माण्डे "यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तम्मै" इति श्रुत्युक्त- रीत्या चतुर्मुख सणा, पूर्वसष्टिपवर्तितवेदानुपूर्वीसमानानुपूर्वीकान् वेदान् तस्मै चतुर्मुखाय उपदिश्य तन्मुखेन वेदाना देवादिसृष्टीना च प्रवर्तनात् , समानानुपूर्वीकाणा वेदाना सर्वदा सभवात् , न वेदनित्यत्वविरोध । वेद- नित्यत्व हि न वैदिकशब्दाना वरूपेण नित्यत्व, शब्दाना अहङ्काराख्य- तत्त्वजन्यत्वेन महाप्रलये तन्नाशस्यावश्यभावात् , अपि तु पूर्वपूर्वानुपूर्वीसमा- नानुपूर्वीकतयोचारणीयत्वमेव तन्नित्यत्वमिति ।। इति देवताधिकरणम् ॥ ७॥ २५ ॥ मधधिकरणम् ॥ ८॥ पूर्वाधिकरणे देवतानामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्तीति निरूपितम् । ब्रह्मविद्याविशेपे तासामधिकारासभवाशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः ।। [ज्योतिपि भावाच ॥ ३१॥ [॥ १-३-३०॥ भाव तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३२ ॥] मधुविद्यादिपु देवानामर्थित्वसामर्थ्ययो असंभवात् , तेपा ब्रह्म- विद्याया अधिकारश्रवणेन तस्य विद्यान्तरेष्वधिकारनिषेधार्थत्याच, तेषा तासु विद्यासु नाधिकार इति जेमिनिः आचार्यों मन्यत इति प्रथमद्वितीय सूत्रार्थ । ताखपि अर्थित्वसामर्थ्ययो सभवात् , देवानामधिकारसदानं बादरायण आचार्यों मन्यत इति तृतीयसूत्रार्थ ॥

·श्रीगारीरकाधिकरणरनमाला सप्रकागा एषु तृतीयमूत्रार्थविवरणपरमिदं पद्यम्-- वसुरुद्रादिपदस्थ यस्तत्प्राप्तिकामनावद्भिः। स्वावस्थं यदुपासं तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥२५॥ अर्थः । भृयः-भाविकल्पे, तत्प्राप्तिकामनावद्धिा-वस्वादिपदप्राप्ति- कामः, वसुरुद्रादिपदस्थः इदानीं वस्यादिपदं प्राप्तः, स्वायस्थं स्वशरीरकं, यत्-श्रीनिवासनामकं ब्रह्म उपास्यं, तोति पूर्ववत् ।। भावः । मधुविद्याया कार्यकारणोमयावस्थवस्वादिशरीरकपरमात्मन एवोपास्यत्वात् , इदानी वम्वादिपदं प्राप्तानामपि कल्पान्तरे वस्वाटिपद- प्राप्तिपूर्वकब्रह्मप्राप्तीच्छाया संभवाच्च मधुविद्यायां अर्थित्वसामर्थ्ययोः सं- भवात् , वस्वादीनामपि ताम्वधिकारोऽस्ति । अत. ते. स्वशरीरकं श्रीनि- वासाभिधानं पर ब्रह्मैवोपास्यमिति ॥ पूर्वपक्षः। मधुविद्यायां वमुरुद्रादित्यमरुत्साध्याख्यदेवतापञ्चकभोग्यपञ्चामृता- श्रयादित्योपासनं विधाय, " वसूनामेवैको भूत्वा" इत्यादिना मधुविद्या- निष्ठस्य वमुत्वाद्यधिकारप्राप्तिः फलवेनाभिधीयते । तत्र तऋतुन्यायेन वस्वाद्युपासनं विना वसुत्वादिप्राप्तयसंभवात् , वस्वादीनामप्युपास्यत्वं सिद्धम्। ततश्च आदित्यवस्वाद्यधिकारस्थानामादित्यवम्वाद्युपासनं न सभवति। स्वस्मादुत्कृष्टस्यैव स्वोपास्यत्वसभवेन म्वम्य म्वम्मादुत्कृष्टत्वासभवात् । एवमादित्यवस्वाद्यधिकारस्य प्राप्ततया तेपा तत्प्राप्तीच्छाऽपि न संभवति । अत अदित्यवस्वाद्युपासनरूपमधुविद्याया तदुपासनानुष्ठानप्सामर्थ्यस्य तत्- फलकामनारूपार्थित्वम्य चासंभवात् , तद्विद्यायां आदित्यवस्वाद्यधिकार- स्थानां नास्त्यधिकार इति ॥ 1 छा. ३-६-३. .

·३-पा. मध्वधिकरणम्-८ ९७ , सिद्धान्तः । मधुविद्याया ब्रह्मविद्यात्वस्य ब्रह्मप्राप्तिरूपफलस्य च छान्दोग्ये "न ह वा अस्मा उदेति न निम्रोचति सकृद्दिवा हैवास्मै भवति, य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद" इत्यत्र श्रवणात् , तत्र ब्रह्मण उपास्यत्वं विना ब्रह्म- विद्यात्वासंमवात्, आदित्यवस्वादिशरीरकब्रह्मण एव तत्रोपास्यत्वमङ्गीक- रणीयम् । ततश्च आदित्यवस्वाद्यधिकारस्थस्यापि स्वशरीरकब्रह्मोपासनं संभवति । एवमेतत्कल्ले आदित्यवस्वायधिकार प्राप्तस्यापि भाविकल्पे आदित्यवस्वाद्यधिकारप्राप्तिपूर्वकब्रह्मप्राप्तिकामनाऽपि संभवति । अतोऽथि- त्वसामर्थ्ययो सभवात् , आदित्यवस्वादीनामपि मध्यादिब्रह्मविद्यास्वधिकारः अस्त्येवेति ।। अत्रेद बोद्धयम्-वसुरुद्रादित्यमरुत्साध्यावस्थब्रह्मोपजीव्यरोहिता- दिपञ्चरूपात्मकपञ्चामृताश्रयादित्यावस्थब्रह्मोपासनं मधुविद्या । अत्र ब्रह्मण उपनीवकत्व विशेषणीभूतवस्वादिद्वारकम् । तच्चोपाप्तनं द्विविधम्-कार्या- वस्थब्रह्मोपासनं कारणावस्थब्रह्मोपासनं चति । तत्र वस्वादिनामरूपोदया- स्तमयादिविशिष्टनीवशरीरकब्रह्मोपासन कार्यावस्थब्रह्मोपासनम् ; तत्पूर्वाव- स्थापनजीवशरीरकब्रह्मोपासन कारणावस्थब्रह्मोपासन, इत्येक पक्ष । वस्वादिनामरूपोदयास्तमयादिविशिष्टनीवशरीरकब्रह्मोपासनं कार्यावस्यत्र- झोपासन, वस्वादिनामरूपादिप्रहाणात्मकमुक्तयवस्थापन्ननीवशरीरकब्रह्मो- पामन कारणावस्थब्रह्मोपासनमिति पक्षान्तरम् । अत्र 'कारणावस्थब्रह्म' इति भाप्यग्रन्थेन कार्यावस्याशून्यत्वं विवक्षितमिति द्वितीयपक्षाभिप्राय इति ॥ इति मध्वधिकरणम् || <॥ 7 ·२८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [भ १ २६ ॥ अपशूद्राधिकरणम् ॥९॥ पूर्वाधिकरणे देवाना अर्थित्वसामर्थ्ययो सभवात् , ब्रह्मविद्यायाम धिकारोऽन्तीति वर्णितम् । एव तर्हि शूद्रस्याप्यर्थित्वसामर्ययो सभवात , ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्तु इति शहापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ १-३-३३॥ क्षत्रियत्वगतेश्च ॥ ३४॥ उत्तरत्र चेत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥ सम्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच ।। ३६ ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्ते ॥ ३७ ॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिपेधात् ।। ३८ ॥ स्मृतेश्च ॥ ३९ ॥ अम्य जानश्रुतिनाम्न क्षत्रियस्य, तदनादरश्रयणात्-हसोक्तनिन्दा वाक्य श्रवणात् , तदैव रैक प्रति आद्ररणात्-द्रुतगमनात्, शुक् शोक , उत्पन्नेति 'शूद्र' हात सबोधनेन सूच्यते हि इति सूत्रार्थ ॥ शुश्रू प्रति गुरुणा शूद्रेत्यामन्त्रणस्य दृष्टस्य । शोचननिमित्तकतया शुद्रेप्पधिकारगमक्ताविरहात् ॥ २७॥ शूद्रस्यापि मुमुक्षोदाध्ययनादिरहितस्य । नाधिकृतिर्यटुपास्तौ तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥२८॥ अर्थः । पद्यद्वयमेकान्वयम् । सवर्गविद्याप्रकरणे, दृष्टस्य श्रूयमाण स्येत्यर्थः । गुरणा आचार्येण रैकेण, शुथूपु-ब्रह्मविद्या श्रोतुकाम जान श्रुतिनामान क्षत्रिय प्रति, शुद्रेत्यामन्त्रणस्य 'शूद्र' इति सबोधनम्य, ·अपशूद्राधिकरणम्-२ १९ शोचननिमित्तकतया-हंसोक्तानादरवाक्यश्रवणजनितशोचितृत्वबोधकतया, शुद्जातीयेपु अधिकारसद्भावज्ञापकत्वासिद्धेः, वेदाधिकाररहितस्य मुमु- क्षोरपि शद्रस्य-चतुर्थवर्णस्य, यदुपास्ता-यस्य श्रीनिवासनान्न परब्रह्मणः, उपास्ता-उपासने, अधिकृतिः-अधिकारः, न अस्ति, तब्रह्मति पूर्ववत् ।। भावः । छान्दोग्ये संवर्गविद्याप्रकरणे जानश्रुतिनाम्नः क्षत्रियस्य ब्रह्म- विद्यायामप्रवृत्तिमुपलभ्य तस्य ब्रह्मविद्याश्रवणेच्छोपिपादयिपया हसरूपेण तत्समीपमागतयो. कयोश्चिन्महात्मनोर्मध्ये, एकस्य जानश्रुतिस्तुतिवाक्यं, अन्यस्य रैवाख्यब्रह्मवित्स्तुतिरूपं जानश्रुतिनिन्दारूपं च वाक्यं श्रुत्वा, स्वस्य ब्रह्मविद्यावैधुर्यप्रयुक्तनिदानवणेनोत्पन्नशोक, तदानीमेव रकसमीप प्रति ब्रह्मविद्याश्रवणाय गतवन्त, स्वकन्यादिबहुवस्तूपहृतवन्तं जानश्रुति प्रति, "आनहारेमाः शुद्र अनेनैव मुखेनालापायप्यथाः" इति 'शूद्र' इत्यामन्त्रणपूर्वकं ब्रह्मवियोपदेश. श्रूयते । अतस्तत्र 'शूद्र'इति संबोधनस्य हंसकृतनिन्दाश्रवणननितजानश्रुतिशोकसूचनार्थत्वेन चतुर्थवर्णाभिधायक- ताविरहात्, शूद्रस्य वेदाध्ययनाधिकारनिषेधाच मुमुक्षुत्वरूपार्थित्वसंभवे- ऽपि, अधीतवेदान्तवाक्यजन्यब्रह्मज्ञानस्यासंभवन, तत्पूर्वक ब्रह्मोपासने नास्त्याधिकार इति ॥ पूर्वपक्षः । गृगजानीयस्य वेदाधिकारविरहेऽपि, इतिहासपुराणादिश्रवणेन ब्रह्म. स्वरूपतदुपासनप्रकारज्ञानसंभवात् मुमुक्षुत्वसभवाम , अथित्वसामयोः संभवेन, ब्रह्मविद्यायामस्त्यधिकार. । अत एव रैकेण शुश्रूषू जानश्रुति प्रति 'शूद्र' इत्यामन्न्य, तस्य ब्रह्मविद्योपदेशः संवर्गविद्याप्रकरणे श्रूयते इति ॥

·१०० श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा - सिद्धान्तः। अध्ययनगृहीतवेदान्तवाक्यजन्यब्रह्मस्वरूपतदुपासनप्रकारज्ञानमेव वेदान्तविहितब्रह्मोपासनानुष्ठानाङ्गम् ; यथा कर्मकाण्डवाक्यनन्यर्मस्वरूप- तदनुष्ठानप्रकारज्ञान कर्मकाण्डविहितकर्मानुष्ठानाङ्ग, तद्वत् । ततश्च वेदा. ध्ययनानधिकृतस्य शूद्रम्य वेदान्तवाक्यनन्यब्रह्मम्वरूपज्ञानाद्यसभवात, इति- हासपुराणयोरपि वेदान्तोपबृहणार्थत्वेन शूद्रस्य तत्राप्यनधिकारात , इति- हासपुराणश्रवणाभ्यनुज्ञानस्य पापक्षयमात्रार्थत्वेन, इतिहासपुराणाध्ययनाधि- कारगमकताविरहाच, शूद्रस्यायित्वसभवेऽपि सामर्थ्यासंभवात् , न ब्रह्म- विद्यायामधिकार ॥ संवर्गविद्याया 'शूद्र'इत्यामन्त्रण तु न शूद्रनात्यभिप्रायकम्, आम- व्यमाणस्य जानश्रुतेन्नपदाधिपतित्वादिना क्षत्रियत्वावगमात् । एव सव- गविद्यायामुत्तरत्र श्रूयमाणाख्यायिकाया, शौनकाभिप्रतारिनानो सवर्गवि- द्यान्वयिनोरेकस्य ब्राह्मणत्व अन्यस्य क्षत्रियत्व चावगम्यते । अतो ब्राह्म- णेतरेषु क्षत्रियस्यैव प्रकृतविद्यान्वयावगमेन तत्प्रायपाठात् , अत्रापि रैक जानश्रुत्यो एकम्य रैवस्य ब्राह्मणत्वात् , अन्यस्य जानश्रुते क्षत्रियत्वं गम्यते । तस्य 'शूद्र' इत्यामन्त्रणाभिप्रायस्तु प्रागेव विवृत । ब्रह्मविद्याप्र- करणेषु उपनयनसस्कारपूर्वकमेव ब्रह्मविद्योपदेशदर्शनात , शूद्रम्योपनयन- सम्कारनिषेधात , शूद्रत्वाभावनिश्चयानन्तरमेव ब्रह्मविद्योपदेशस्य श्रुतिषु श्रूयमाणत्वात् , शूद्रस्य वेदश्रवणतदध्ययनतदर्थानुष्ठानाना श्रुतिस्मृतिषु निषेधाञ्च, न तस्य ब्रह्मविद्यायामधिकार इति ॥ इति अपशूद्राधिकरणम् ॥९॥ [कम्पनात् ॥ ४० ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४१ ॥ (इदं सूत्रद्वय प्रमिताधिकरणशेषत्वात् तत्रैव व्याख्यातम् ।)

·३-पा.] अर्थान्तरत्वाधिकरणम्-१० २७॥ अर्थान्तरत्वाधिकरणम् ॥१०॥ पूर्व दहराधिकरणे, "दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः" इत्यत्र श्रुत- स्य दहराकाशस्य परमात्मत्वं निर्णीतम् । तत्र अल्पश्रुतिप्रसङ्गेन अड्गु- ठप्रमितस्य परमात्मत्वं साधितम् । अनन्तराधिकरणत्रयं प्रासनिकम् । इदानी दहरविद्याशेषवाक्यस्थाकाशशब्दवाच्यस्य अपरमात्मत्वमाशङ्कय, परमात्मत्वं स्थाप्यते ॥ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ।। ॥ १-३-४२॥ [सुपुप्तयुत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ४३ ॥ 34646 पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४४ 1] आकाश:-"आकाशो ह वै नामरूपयोनिहिता" इति श्रुतिस्थ- 'आकाश'शब्दवाच्यः, स.-परमात्मा; अर्थान्तरत्यादिव्यपदेशात्-जीवात्म- ग्यावर्तकधर्मविशेषव्यपदेशात् इति सूत्रार्थः ।। आकाशस्य वदन्ती श्रुतिरन्या नामरूपकर्तत्वम् । यदिति व्यनक्ति तमिमं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ २९ ॥ इति श्रीकांशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयघजस श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिपु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 1 छा.८.१-१.

·१०२ श्रीशारीरकाधिकरणरलमारा सप्रकाशा [अ १ 21 अश्व अर्थः । अन्या अति:- "आकाशो ह वै नामरूपयो निर्वहिता" इति श्रुति , नामरूपयोः क्तत्व-सट्टत्व, आकाशस्य-आकाशशब्द वाच्यस्य, वदन्ती सती, तमिम आकाश, यत्-श्रीनिवासारय पर ब्रह्मेति प्रकाशयति, तद्ब्रह्मेति, पूर्ववत् ॥ भार. । छान्दोग्ये दहरविद्यान्ते अष्टमप्रपाठक द्वादशखण्डे, इव रोमाणि विधृय पाप चन्द्र इव राहोर्मुख'त् प्रमुच्य । धूत्वा शरीर- मकन कृतात्मा ब्रह्मलाकमभिमभवानि " इत्युपरम्य, "आकाशो ह व नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्यतरा तद्ब्रह्म तदमृत स आत्मा" इति श्रूयते। अत्र 'अ'काश'शब्दवाच्यम्य ।" नामरूपयोनिहिता" इत्यनेन नामरूप वर्तृत्वमभिपीयत । पुरुषसूक्त तटेतन्नामरूपकर्तृत्व "वेटाहमेत पुरुष महान्त आदित्यवर्ण तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीर नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ।" इति 'महापुरुष'शब्दनिदिष्टस्य श्रीनिवासापर नामधेयम्य लक्ष्मीपते श्रुतम् । अत स एवेद ब्रह्मेति निश्चीयते ।। पूर्वपक्ष । "अश्व इव रोमाणि" इत्यम्मिन् मन्त्रे पुण्यपापरूपकर्मविनिर्मोक- पूर्वक शरीर परित्यज्य, ब्रह्मलोक प्राप्नुवन् मुक्तात्मा प्रस्तुत । तम्यवं मुक्तात्मनो बद्धावन्यारूपपूर्वावस्था तदनन्तरकालिकमुक्तावस्था च "आका शो ह वै नामरूपयो निर्वहिता" इति तदनन्तरवाक्ये प्रतिपाद्यते । अत्र 'आकाश शब्देन 'आ काशते इति आकाश' इति व्युत्पत्त्या प्रकाश खरूपो जीव उच्यते । नामरूपयो -देवमनप्यादिरूपस्य नाम्नश्च, निर्व हिता-नितरा वोढा, नामरूपभागित्यर्थ । ते अन्तरा-नामरूपे विना, यत् वर्तते , तत्-मुक्तावस्थ, ब्रह्म---- ---वृहत्त्वगुणयोगि, तत्, अमृत-मरणरहित, स-आत्मा इति श्रुत्यर्थ । अत्र प्रत्यगात्मनो "नामरूपयोर्निहिता" इति 1 छा ८१४१ छा ८१३१ छा ८१४१ ते आर ३१२ ·अर्थान्तरत्वाधिकरणम्-१० -- 16 यदन्तरा अनेन देवमनुप्यादिनामभाक्वरूपवद्धावस्थोच्यते; "ते यदन्तरा" इत्या- दिना च नामरूपविनिर्मुतवरूपमुक्त्यवस्था प्रतिपाद्यत इति,अत 'आकाश'- शब्दवाच्यो जीव एवेति ॥ सिद्धान्तः । 1" नामरूपयोनिहिता" इत्यत्र वहनरूपयोगार्थापेक्षया निर्या- दृत्वरूपाळ्यर्थस्थैव शीघ्रोपस्थितिकतया प्रबलत्वेन स एव ग्राह्य । ते इत्यत्र, 'ते अन्तर। तयोर्नामरूपयोर्मध्ये वर्तत' इत्यनेन नामरूपाभ्यामस्पृष्टत्वमुच्यते । अतो नामरूपकर्तृत्वरूप तन्निवादृत्त्वं ताभ्यामसस्पृष्टत्व च परमात्मन एव धर्म इति, पूर्वमन्त्रे “ब्रह्मलोक'. इत्यत्र 'ब्रह्म'शब्देन प्राप्यतयाऽभिहित परमात्मैवास्मिन् मन्त्रे 'आकाश'- शब्देन प्रतिपाद्यते, न तु प्राप्ता मुक्तात्मा। एव च सति, निरुपाधिकवृह'- त्वममृतत्वमात्मत्व च स्वरसत सद्गच्छते । अतोऽत्र 'आकाश'शब्दवाच्यः परमात्मेव ॥ ननु नामरुपकर्तृत्वादिना परमात्मनो जीवादर्थान्तरत्वस्य आपातत प्रतीतावपि, परमात्मा जीवादर्थान्तरमेवेति निर्धारणमयुक्तम् । बृहठारण्यके 1 "क्तम आत्मा" इति वैदेहप्रश्नम्य याज्ञवल्क्यप्रतिवचने, “योऽय विज्ञ नमय प्राणेषु" इत्यादिना विज्ञानमयशलनिर्दिष्ट जीवात्मान प्रस्तुत्य, प्रतिवचनान्ते । “एप ब्रह्मलोक सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्य" इत्यत्र, 'ब्रह्मलोक'शब्देन "वत्वा शरीरमकृत कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसभवानि" इत्यादिषु 'ब्रह्मलोक'शब्डेन निर्दिष्ट प्राप्य वस्तु प्रत्यभिज्ञाप्य, तस्य "ए" इति एतच्छन्दपरामृष्टपूर्वप्रकृतनीवात्मना प्राप्त्रा सममैक्योपदे- शात् , तस्मिन्नेवाध्याये चतुर्थब्राह्मणे, "मनसैवानुद्रष्टव्य नेह नानास्ति . - छा 1 छा ८१४१ छा ८१३१ ६३७ वृ ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा - किश्चन....एकधैवानुद्रष्टव्यं" इत्यत्र द्वैतनिषेधाच इति चेत् । मैव-तत्रैव तृतीयवाह्मणे सुपुप्तिनिरूपणप्रकरणे, I"एवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरिप्वक्तो न वाह्यं किञ्चन वेद, नान्तरं" इत्यनेन सुषुप्तस्य जीवस्य प्राज्ञशब्दोक्तस्य परमात्मनश्च परिप्वज्यपरिप्वाकभावस्य अभिहितत्वेन, तदवस्थायां परिष्वज्यपरिप्वञ्जकयोरक्षप्राज्ञयोर्भेदस्यावश्यभावात्, तत्रव जीवस्य देहात् उत्क्रान्त्यभिधानप्रकरणे, 2 "प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जन याति" इत्यत्र शकटसारथ्योरिव जीवपरमात्मनोरन्वारोहरूपसंबन्धविशेषस्य प्रतिपादनेन तेनापि तयोर्भेदावश्यंभावाच्च । ' "एप ब्रह्मलोकः सम्राट" इति इदं वाक्यं तु न उक्तरीत्या प्राप्यप्राप्नोः परमात्मप्रत्यगात्मनोः स्वरूपैक्यपरं, अपि तु "एप" इति सुषुप्तयाधारतया पूर्वप्रकृतस्य परमा- त्मनः "अहरहर्गच्छन्त्य एत ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति" इति सुषुप्तिप्रकरण- वाक्यस्थब्रह्मलोकशब्दवाच्यत्वप्रतिपादनपरम् । ततश्च एपः-प्रत्यगात्मन मषुप्तयाधारः परमात्मा छान्दोग्ये अष्टमाध्याये "एवमेवमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छत्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति" इत्यत्र 'ब्रह्मलोक'शब्दवाच्य इत्ययः ।। . एवं “नेह नानास्ति किञ्चन" "एकधैवानुद्रष्टव्यम्", इत्यनयो- रनन्तरं । सर्वस्याधिपति स न साधुना कर्मणा भूयान् नो एवासाधुना कर्मणा कनीयान् एप सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेप भूतपाल एष सेतुर्वि- धरण एषां लोकानामसभेदाय" इत्यादिना परमात्मनो मुक्तात्मन्यसमावि- तस्याकर्मीयत्तैश्वर्यादेः प्रतिपादनेन तयोर्मेदावश्यंभावेन, "नेह नानाति छा. ३.६४-१३. ८-३-२ 2 बृ. ६.३-३५. वृ. ६-३-२१. वृ ६.४-२२. 51. ६.४-१९. वृ. ६-४-२..

·आनुमानिकाधिकरणम्-१ १०५ किञ्चन" इत्यस्य आत्मद्वैतनिषेधपरत्वायोगात् , बद्धान्मुक्ताच जीवात् परमात्मनोऽर्थान्तरत्व दुरपहवामिति ॥ इति अर्थान्तरत्वाधिकरणम् ॥ १० ॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य श्रीदेशिकाचार्यम्य कृतिपु शारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकाशे प्रथमाध्यायस्य तृतीय पाद ॥ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। २८ ॥ आनुमानिकाधिकरणम् ।।१।। प्रथमपाढे मुमाभिर्जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्व लक्षणमभिधाय, कारणवाक्येषु प्रधानादीना प्रतिपाद्यत्वशङ्कानिराकरणेन चिदचिद्विलक्षणे ब्रह्मणि लक्षणसमन्वय कृत । अनन्तरत्रिपाद्या उक्तलक्षणस्यातिव्याप्तिनि- रासमुपक्रम्य , द्वितीयपादे अस्पष्टचिदचिल्लिङ्गप्रतिपादककारणवाक्याना, तृतीयपाढे स्पष्टचिदनिलिङ्गप्रतिपादककारणवाक्याला च विचारेण तयो अतिव्याप्तिशा परिहता । इदानी चतुर्थपादे अत्यन्तस्पटचेतनानेतनाल गप्रतिपादककारणवाक्यविचारेण तयोरतिव्याप्तिशङ्का परिहियते इत्यत्तरोत्त- रपूर्वपक्षयुक्तिप्रावल्यात् पादविभागक्रम । अनन्तरपूर्वाधिकरणे बद्धमुक्तो भयावस्पात जीवात् विलक्षण परमात्मेति व्यवस्थापितम् । जीवात्परस्य ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा परमात्मनाम्न कस्यचिदभावात् तदनुपपन्नमित्याक्षेपश्च परिहत । प्रकारा- न्तरण तथाविधाक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् । अत्र हि "इन्द्रियेम्य परा द्यर्था" इत्यादिमन्त्रे, "पुस्पान्न पर किश्चित् " इति बद्धमुक्तो- भयावस्थात् साख्याभिमतपुरुषात् परम्य प्रतिषेधमाशङ्कय परिहियते ॥ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररू- पकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ १-४-१॥ [सूक्ष्म तु तदर्हत्वात ॥ २ ॥ तदधीनत्यादर्थवत् ।। ३ ॥ क्षेयत्वावचनाच्च ।। ४ ।। वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ २ ॥ त्रयाणामेव चेवमुपन्यास प्रश्नश्च ॥ ६ ॥ महद्वच्च ॥ ७ ॥ एकपां-कठाना शाखाया, कठवल्लीप्विति यावत् , आनुमानिक- स्वतन्त्र प्रधान अपि प्रतिपाद्य दृश्यते इति चेद , इत्यन्त शङ्काप्रकार । 'न' इत्यादि तत्परिहारप्रकार । शरीररुपकविन्यस्तगृहीतेः-शरीररूपस्य रूपकविन्यस्तम्य, रथत्वेन रूपितस्य, गृहीते:-1 "इन्द्रियेभ्य परा ह्या" इति विचारविषयक स्थाव्यक्तशब्देन ग्रहणात् । इन्द्रियादीना नियन्त- व्यता दर्शयति च श्रुति इति सूत्रार्थ ॥ योगिवशीकरणीयेप्पिन्द्रियपूर्वेषु यस्य मुख्यत्वम् । अभिधत्ते कठाल्ली तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥३०॥ अर्थ: । 1 "इन्द्रियेभ्य परा ह्यथा अर्थेभ्यश्च पर मन । मनसस्तु 1 कठ कठ १३१० १३११ ·१-पा.] आनुमानिकाधिकरणम्-१ १०७ परा वृद्धिः बुद्धरात्मा महान् परः। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुपान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥” इति कठवल्लीश्रुतिः वागादीन्द्रियप्रभृतिषु, उपासननिप्पत्त्यर्थमुपासकवशीकरणीयेषु अर्थपु , यस्य-श्रीनिवासापरनामधेयस्य ब्रह्मणो, मुख्यत्वं प्रधानत्वं, अभिधत्ते, तहमति पूर्ववत् ।। भावः । कटवल्टयां, 1“आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इन्द्रियाणि हयानाहविषयांस्तेषु गोचरान् । इत्युपक्रम्य, 2 "विज्ञानसारथिर्यस्तु मन प्रग्रहवान् नरः। सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥" इत्यन्तेन संसाराध्वपारभूतं वैष्णवं परमपदं जिगमिपोरुपातकस्य स्वात्मस्वशरीरबुद्धिमनश्चक्षुरादीन्द्रि- यतद्विपयेषु गमनपरिकरभूतरपिरथसारथिप्रग्रहाश्वगमनमार्गत्वानि परिकल्प्य, वशीकृतोपदर्शितरथिप्रभृतिगमनमार्गपर्यन्तपरिकरेणैव उपासकेन जिगमि- पितं वैष्णवं पदं प्राप्तुं शक्यं इत्यभिधाय, उपासकेन वशीकरणीयेपूत्तरो- तरं प्रधानभूतानि यानि यानि, तानि "इन्द्रियेभ्यः परा हार्थाः" इत्या- दिना उच्यन्ते । तत्र वशीकरणीयेषु, इन्द्रियापेक्षया विषयाः शब्दादयः प्रधानभूताः, तेभ्यो मन', तदपेक्षया अध्यवसाय:, तदपेक्षया स्वात्मा, तदपेक्षया उपासकशरीर, तदपेक्षया अधिगन्तव्यो विष्ण्वाख्यः परमपुरुपः प्रधानभूतः, तदपेक्षया वशीकरणीयं न किञ्चिदस्ति इत्युच्यते ॥ . अत्र वशीकार्या इन्द्रियादयः स्वस्वशब्देनैव निर्दिश्यन्ते; रथत्वेन परिकल्पितं शरीरं तु न स्वशब्देन उच्यते । अतः परिशेपात् , उदाहृत- श्रुतिवाक्यस्थाव्यक्तशब्देन तदुच्यत इति निश्चीयते । एतदेवेन्द्रियादीनां 1ळ. १-३.३. .क. १.३.१. ३ कळ. १-३-१०० ·श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ.१ -- नियन्तन्यत्वं अनन्तरमन्त्रो दर्शयति 1“यच्छेद्वाद्मनसी प्राज्ञः तपच्छेत् ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत् तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि" इति । प्राज्ञः-उपासकः, वाक्-वाचं; द्वितीयालोप. । वाक्छन्दश्च वागादि- कर्मज्ञानेन्द्रियेषु लाक्षणिकः । 'मनसी' इत्यत्र दीर्घश्छान्दसः, मनसि इत्यर्थः । ततश्च वाक्पूर्वकाणि इन्द्रियाणि मनसि नियच्छेत्-नियमयेत् । इन्द्रियाणां मनसि नियमनं नाम मनःप्रवृत्तिविपरीतप्रवृत्तिवैमुख्यापाटनम् । तत् मन , 'आत्मनि' इति विषयसप्तमी; आत्मविषयके ज्ञाने गच्छेत् । ज्ञानशब्देनात्र "मनसस्तु परा बुद्धिः" इत्यत्रोक्ता बुद्धिर्विवक्षिता । सा चाध्यवसायविशेषरूपा । ततश्च, तन्मन आत्मविषयके अध्यवसाये निय- मयेत् इत्यर्थः । मनस आत्मविषयकाध्यवसाये नियमनं नाम आत्मा अहेय, तदितरत्सर्व हेयं इत्येवंविधहेयाहेयविषयकाध्यवसायविषयकत्वा. पादनम् । तत् ज्ञान-तं अध्यवसायं, महति आत्मनि—कर्तृत्वेनोत्कृष्ट प्रत्यगात्मनि, नियच्छेत् नियमयेत् । अध्यवसायस्य प्रत्यगात्मनि नियमन नाम, स एवोपादेय इत्येवमुपादेयविषयकत्वापादनम् । तत् तं; लिङ्गव्य- त्यय छान्दस । तं कर्तार, शान्ते-ऊर्मिपटकराहते, आत्मनि-परमात्मनि, नियच्छेत् । कर्तुरात्मन परमात्मनि नियमनं नाम तदेकोपायत्वानसन्धान शरणागत्यपरनामधेयम् । अत्र इन्द्रियादीनां जीवात्मपर्यन्ताना नियन्तव्य- ताया उक्तत्वात् , " "इन्द्रियेभ्य परा ह्यर्था " इति मन्त्रेऽपि वशीकार्येषु उत्तरोत्तरप्राधान्यमुच्यत इति निश्चीयते । ३“अव्यक्तात् पुरुप पर इत्यत्र 'पुरुष'शब्देन ' "सोऽध्वन पारमानोति तद्विष्णोः परम पदं"इत्यत्र प्राप्यतया प्रागुक्त श्रीनिवासापरनामधेयो विष्ण्वाख्य परमपुरुष एव वशीकार्यत्वे प्रधानतया उच्यते । “पुरुपान्न पर किञ्चित्" इत्यनेन च, तदपेक्षया अन्यत् वशीकरणीय नास्ति, वशीकरणीयेषु सैव काष्ठा इति उच्यते।। " 2 क. १-३-१.. 3 कठ. १-३-१३ 4 कठ १-१-११. कळ. १-3-९.

·४-पा. आनुमानिकाधिकरणम्-१ ite पूर्वपक्षः। "इन्द्रियेभ्यः परा" इति मन्त्र कापिलतन्त्रसिद्धतत्त्वप्रक्रिया प्रत्य- भिज्ञायते । 'इन्द्रियाणि दश, भूतानि दश, अन्तःकरणं, अहङ्कारः, महान् , अव्यक्तं, पुरुष. इति पञ्चविंशतिः तत्त्वानि, तदतिरिक्तं तत्त्वं नास्ति' इति हि तत्तन्त्रप्रक्रिया । सा च "इन्द्रियेभ्यः परा ह्याः" इत्यस्मिन् मन्ने अर्थ- शलेन भूताना ग्रहणात् , इन्द्रियादीनि पुरुषान्तानि पञ्चविंशतितत्त्वान्य-- मिधाय , " 'पुरुपान्न परं किञ्चित्" इति पञ्चविंशातिरिक्ततत्त्वनिषेधन प्रत्यभिज्ञायते । पञ्चविंशतितत्त्वातिरिक्तस्य ब्रह्मणो निषेधात्, अब्रह्मात्म- कत्वमुक्ततत्त्वानां प्रतीयते । अतो अब्रह्मात्मकप्रधानस्यैवेहाभिधानात् , अब्रह्मात्मकप्रधानकारणतावादोऽपि श्रुतिसंमत इति ॥ सिद्धान्तः । अस्मिन् मन्त्रे इन्द्रियादिषु पुरुषान्तेषु उत्तरोत्तरस्य पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् परत्वं उच्यते । तच्च परत्वं उत्कृष्टत्वरूपं वाच्यम् । उत्कर्षश्च न कारणव- निवन्धनः सुवच.; अर्थानामिन्द्रियकारणवत्य तन्मतेऽप्यनभ्युपगमात् । अपि तु इन्द्रियादीना पुरुषान्ताना पुरुषार्थप्राप्तये वशीकार्यत्वे प्राधान्य- निबन्धनः । इन्द्रियाद्यवशीकारे अनर्थस्य, तशीकारे पुरुषार्थप्राप्तेश्च "यम्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथे. ॥ यस्तु विज्ञानवान् भवति युत्तेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारयः । यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्क. सदाऽशु- चि । न म तत्पदमाप्नोति संसार चाधिगच्छति ॥ यस्तु विज्ञानवान् कल. १.१.१.. फळ.1-1-११. ३ कळ. 1-1-4100.

·श्रीशारीरकाधिकरणरलमारा सप्रकाशा [अ१ भवति समनस्क सदा शुचि । स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जाय ते ॥" इति प्राकराणिकमन्नेवभिधानेन इन्द्रियादिवशीकार्यत्वे प्रकरणम्य तात्पर्यावगमात्, वशीकार्येषु इन्द्रियादिषु उत्तरोत्तरम्य प्राधान्यमेवास्मिन् मन्त्र विवक्षितमित्यागम्पते । ततश्च पूर्वोक्त पारिशेप्यन्यायेन "इन्द्रियेभ्य परा ह्या" इत्यस्मिन् मन्त्र 'अव्यक्त'शब्देन पूर्व रथत्वेन रूपितस्य शरीरम्येव ग्रहणात् , न कापिलत प्रसिद्धतत्त्वप्रत्यभिज्ञा , न वा "परुपान पर किञ्चित्" इति पञ्चविंशातिरिक्ततत्त्वप्रतिपेध । सूक्ष्मानम्वप्रधानवाचिना अव्यक्तशब्डेन शरीरम्याभिधान तु कारणभूतप्रधानवाचिन तस्य तलाये शरीरे लाक्षणिकत्वात् उपपद्यते । मुक्ष्मावस्थस्य प्रधानस्य मोक्षोपायानुष्ठा नप्रवृत्त्यनहत्वात् , शरीरात्मना परिणतस्यैव तम्य तत्प्रवृत्त्यहत्वाञ्च, अय क्तशब्देन रक्षणया तत्कार्यस्य शरीरस्यैव ग्रहीतुमचितत्त्वात् । प्रधानम्य ब्रह्मपरतन्नत्वेनैव कार्यकरत्वस्य श्रुतिसिद्धतया सास्थ्यमने तथा अनभ्युप गमादेव तन्मतप्रतिक्षेप ॥ विश्च प्रधानस्य साख्ये ज्ञेयत्वाङ्गीकारात् प्रकृते च प्रधानस्य ज्ञेय. त्वानुक्ते न प्रकृतमन्त्रस्थाव्यक्तशब्द स्वतन्त्रप्रधानपर इति निश्चीयते । "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्यय तथाऽरस नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्त महत पर ध्रुव निचाय्य त मृत्युमुखात् प्रमुच्यत" इति मन्त्रस्त नाव्य तस्य ज्ञेयत्वप्रतिपादनपर । तस्य "सोऽध्वन पारमाप्नोति तद्विष्णा परम पट ।" इति पूर्वमन्त्रप्रकृतावप्ण्वास्यप्राप्यभूतपरब्रह्मण साक्षात्कार्यत्वप्न तिपादनपरत्वात् , प्रकरणेन तथाऽवगमात् । “महत पर" इत्यस्य इन्द्रि यादिम्य उत्कृष्टान्जीवात्मन उत्कृष्टत्वप्रतिपादनपरतयोपपत्ते ॥ 14 १३१० 4 कळ १३५ कठ १३११ ३ कळ १३१५ ·चमसाधिकरणम्-२ १११ किश्च अस्मिन् प्रकरणे "अन्यन धर्मादन्यत्राधात् अन्यत्रास्मान् कृनाकृतात् । अन्यत्र भृतात् भव्याञ्च यत्तत्पश्यसि तद्वद," इति प्राप्यस्य ब्रह्मण तत्प्राप्तयुपायस्य तत्प्राप्तुश्च त्रयाणामेव म्वरूपजिज्ञासया प्रश्न , त्रयाणामेव ज्ञेयत्वेन प्रतिवचन च दृश्यते, न प्रधानस्य । अत प्रधानस्य अप्रकृतत्वादेव "इन्द्रियेभ्य परा या" इत्युदाहृतमन्नम्थाव्यत्त शब्दो न ज्ञेयत्वेन साग्व्याभिमतप्रधानपर , अपि न पुरुषार्थप्ताधनप्रवृत्त्युपयोगि- तया प्रकृततत्परिणामभूतशरीरपर इति निश्चीयते । एव यथा उक्तमन्ने बुद्धरात्मा महान् पर " इत्यत्र महच्छळ आत्मेति विशेषणात्, न सॉख्यमतसिद्धमहत्तत्त्वपर , तथा "महत परम यक्त" इत्यत्र अव्यक्त शब्दोऽपि तदर्थस्य महत पर इति महच्छन्दोक्तादात्मन परलेनोच्यमानतया न साख्यमतसिद्धप्रधानारयतत्त्वपर , तस्य आत्मापेक्षया परत्वासमतादिति निश्चीयते इति ।। इति आनुमानिकाधिकरणम् ॥ १ ॥ २९ ।। चमसाधिकरणम् ॥२॥ पूर्वाधिकरणे पारिशेप्यन्यायेन अयक्तशब्दस्य शरीरपरतासिद्धया, स्वतन्त्रप्रधानपरत्व निराकृतम् । 'अजा'मन्ने तथाविधप्रमाणाभावात्, स्वतन्त्रप्रधानपरत्वमस्तु इत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। चमसवदविशेषात् ॥ १-४-८॥ ज्योतिरुपत्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥९॥ [कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोध ॥ १० ॥] पठ १२१४ कट ·११२ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा [अ.१ " यथा “अर्वाग्विलश्चमस ऊर्ध्वत्रुघ्न इत्यत्र भक्षणसाधनमात्रवाचिना चमस 'शब्देन भक्षणसाधनविशेषाप्रतिपत्तावपि, प्राकरणिकेन "यथेदं तच्छिर. एप सर्वाग्विलश्चमस ऊर्ध्वत्रुध्न" इति वाक्येन शिरोरूपः चमसवि- शेषः प्रतीयते, तद्वत् इह 'अना'मन्त्रे 'न जायत इत्यना' इत्यनात्वमात्रप्रती- तावपि, प्रकृते म्वतन्त्रत्वाम्वतन्त्रत्वरूपविशेषप्रतिपाटकप्रकरणाद्यभावात् , अनामन्त्रेण न स्वतन्त्रं प्रधानमुच्यत इति प्रथमसूनार्थः ॥ द्वितीयमूने 'तु'शब्दोऽवधारणार्थ । 'अना'मन्त्रे अभिधीयमाना प्रकृतिः ज्योतिरुपक्रमा तु-ज्योति परं ब्रह्म, तद्पक्रमा तत्कारणिका; तत्कार्यभू- तैवेत्यर्थ । एके-तैत्तिरीयशाखिन , ब्रह्मकार्यत्वेनैव एना अधीयते हि इति द्वितीयमूत्रार्थ । यत्कार्यत्वं प्रकृतेः प्रजाः सृजन्त्या अजाश्रुतिते । शाखान्तरककण्ट्यात् तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥३१॥ '"अनामेका" इति श्वेताश्वतरश्रुतिः शाखान्तरैककण्ठ्याव-ततिरीय- शाखाम्थाजामन्त्रेणैकार्थ्यात्, प्रजाः सृजन्त्याः प्रकृतेः यत्कार्यत्वं- श्रीनिवासापरनामधेयब्रह्मकार्यत्व व्रते, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ - भारः। श्वेताश्वतरोपनिषदि " "अजामेका लोहितशुक्लकृष्णा वही प्रजा सृजमाना सरूपा | अनो ह्येको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येना भुक्त- भोगामनोऽन्य" इति श्रूयते । अत्र 'अना'शब्देन 'न जायत इत्यना' इति व्युत्पत्त्या अनुत्पन्नत्वमात्र प्रधानस्य प्रतीयते, न तु स्वतन्त्रत्व, अस्वतन्त्र- त्व वा, तग्राहकप्रमाणाभावात् । प्रत्युत अनामन्त्रेण शाखान्तरैकार्येन 1.४-२-३.

·}-पा.] चमसाधिकरणम्-२ -- ब्रह्मपारतव्यमेव प्रतीयते । तैत्तिरीयशाखायां अंभस्यनुवाके हि "अणो- रणीयान् महतो महीयान् आत्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमक्रतुं पश्यति बीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम्" इति प्रकृत्य. 1 "सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिपः समिधः सप्त जिह्वाः" इत्यादिना पर- मात्मनः सकाशात् विश्ोत्पत्त्यभिधानप्रकरणे, "अनामेका" इति मन्त्रः पठ्यते । अतो ब्रह्मकार्येषु मध्यपाठात् , प्रकृतेरपि ब्रह्मकार्यत्वं प्रतीयते । अयं च विश्वोत्पादक आत्मा मुण्डकोपनिपदि द्वितीयखण्डे, "सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्" इत्यादिना विश्वोत्पादकत्वेन अभिहित आत्मेति प्रत्यभि- ज्ञायते । तत्र च विश्वोत्पादकत्वेनाभिहित आत्मा ३ "नारायणात् प्राणो जायते" इति मन्त्रविवृतार्थकेन । "एतस्माजायते प्राण" इति तत्प्रकरण- स्थमन्त्रेण नारायण एवेति निश्चीयत इति पूर्वमेवोक्तम् । अतः 'अना'- शब्दवाच्यप्रधानस्य, परमात्मनः श्रीनिवासापरनामधेयान्नारायणात् उत्प- त्तिप्रतीत्या, तत्कार्यत्वं प्रतीयत इति ॥ पूर्वपक्षः । " श्वेताश्वतरोपनिपदि । "अना" इत्यादिमन्त्रः पठ्यते । अस्यार्थः- लोहितशुल्लकृष्णा-रजस्सत्वतमोरूपगुणत्रयमयी, सरूपाः-सत्वरजस्त- मोमयीः, प्रना. देवमनुप्यादिरूपाः, सृजमानां-उत्पादयन्ती, एका अजां- प्रकृति, एक. अन -संप्तार्यात्मा, जुपमाण–प्रीयमाणः सन्, अनुशेते- अनुसृत्य वर्तते । अन्योऽनः मुक्तात्मा, भुक्तमोगा-अनुभूतशब्दादिषि- पयां, एना-प्रकृति, जहाति-त्यजति इति ॥ अन "सृनमानां" इत्यत्र कर्बर्थविहित 'शानच् प्रत्ययेन, प्रकृतेः सृष्टौ कर्तृत्व बोध्यते । तच्च कर्तृत्वं "स्वतन्त्रः कर्ता" इत्यनुशासनेन तै. उ. मुण्ड.२ खे. भा. 9 ·श्रीशारीरकाधिकरणरनमारा सप्रमागा [अ१ स्वतन्नत्वरूप प्रतिपन्नम् । अत प्रकृते सप्टौ स्वातन्त्र्यप्रतीते 'अजा' इत्यकार्यत्वश्रवणाच , कापिरतन्त्रसिद्धा अनात्मिका प्रकृति कारण प्रतीयत इति ॥ सिद्धान्तः । ! "सृजमाना" इति 'शानच् प्रत्ययेन स्वातन्यप्रतीतावपि, 'रयो गच्छति' इत्यादा सारथिप्रेरितस्यापि रथस्य गमने व्यापाराश्रयत्वरूपखत- न्रत्वप्रतीतिवत् इहापि प्रागुक्तरीत्या ब्रह्मप्रेरिताया अपि प्रकृते सृष्टो व्या पाराश्रयत्वरूपवतन्त्रत्वोपपत्ते , न कापिलतन्त्रसिद्धानह्मात्मकप्रकृतेर्ग्रहणे नियामकमस्ति । प्रत्युत प्रागुक्तरीत्या ब्रह्मकार्यतया नमात्मिकाया एव प्रकृते तैत्तिरीयशाखायामवगमात् , ब्रह्मात्मकप्रकृतिरेव गृह्यते । यद्यपि प्रधानस्य अजाशब्दाभिहितमनुत्पन्नत्व सृष्टिप्रकरणावगतमुत्पनत्व च विरुध्यते, तथाऽपि तम स्वरूपकारणावस्थापनाया तस्या अनुत्पन्नत्व, महदादिकार्यावस्था पन्नाया तस्या उत्पन्नत्व चेति अवस्थाभेदात् न विरोध । यथा मधुविद्याया आदित्यस्य एकस्यव कार्यावस्थाया उदयास्तमया मधुत्व च, कारणाव स्थाया तेपामभावश्च उक्तौ अवस्थाभन न विरुध्येते, तद्वत् ॥ इति चमसाधिकरणम् ॥२॥ ३०॥ सख्योपमडग्रहाधिकरणम् ॥३॥ पूर्वाधिकरणे 'अजा'मने अजाशब्देन अब्रह्मात्मकप्रकृतिर्गृह्यत इति विशेषनिर्णायकाभावेन, ब्रह्मात्मकप्रकृातरेव गृह्यत इति व्यवस्थापितम् । "यस्मिन् पञ्च पञ्चजना ' इति मने विशपग्रहणहतराम्न इत्याक्षेपपरि हागप प्रवृत्ताम-मधिकरणम् ॥ ह ·सङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्-३ ११५ न संख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादति- रेकाच्च ॥ १-2-११॥ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥ ज्योतिपैकेपामसत्यने ।। १३ ॥] सङ्ख्यायाः-पञ्चविंशतिसहयाया , उपसग्रहेपि-प्रतिपादना- झींकारेऽपि, नानाभागात्-मन्त्रोक्तानामर्थाना कापिलतन्त्रोक्तेभ्यो भिन्न- खात्, अतिरेकाच-आकाशस्य आत्मनश्च अतिरिक्तत्वाच, न कापिल- तन्त्रसिद्धतत्त्वग्रहणमिति सूत्रार्थ ॥ पञ्चजनशब्दितानामामाशस्यन्द्रियाणां च । यदधीना स्थितिरुक्ता तहह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥ ३२ ॥ अर्थः । बृहदारण्यके । “यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठित तमेवमन्य आत्मान विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृत" इनि मन्त्रे 'पञ्चजन'शब्द- निर्दिष्टानां चक्षुरादीन्द्रियाणां आकाशस्य च, यदधीना-~-श्रीनिवासा- परनामधेयब्रह्माधीना स्थितिरुक्ता, तहह्मेति पूर्वनत् ॥ भागः । “यस्मिन् पञ्च पञ्चजना" इति मन्ने पञ्चशब्दविशेपितेन पञ्चजनशब्देन पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्यभिधाय, तेपा आकाशस्य च 'यस्मिन्' इति सप्तम्यन्तयच्छन्दनिर्दिष्टे वस्तुनि प्रतिछिनत्वमभिधाय, उत्तरार्धे यच्छन्द निर्दिष्टस्य ब्रह्मत्वेन विवरणात्, इन्द्रियाणा आकाशस्य च ब्रह्मणि प्रति- ठितत्वोक्तया ब्रह्मशरीरत्वपर्यवप्सितब्रह्माधीनस्थितिकत्वमुक्त भवति । इद च आकाशम्येन्द्रियाणा चा पारत या उच्चमान ब्रह्म मुण्डकोपनिपटि “यम्मिन् , ६.१७ ·११६ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ १ द्यौ पृथिवी चान्तरिक्षमोत मन सह प्राणश्च सर्वे । तमेवैक जानथाss स्मान" इत्यत्र आकाशादे इन्द्रियाणा च आधारतया उच्यमान आत्मवेति प्रत्यभिज्ञायते । स च आत्मा अमृतत्वप्रापकत्वरूपामृतसेतुत्वादिना श्रीनिवासापरनामधेयो नारायण एवेति धुम्वाद्यधिकरणे निरूपिततया "यस्मिन् पञ्च पञ्चजना" इति मन्त्रोक्त ब्रह्मापि श्रीनिवासापरनामधेयो नारायण एवेति निर्धार्यत इति ॥ पूर्वपक्षः। I"यस्मिन् पञ्च पञ्चजना" इति मन्ने 'पञ्चाना जनाना समूहा पञ्चजना' इति 'पञ्चपूल्य' इतिवत् समास । पुल्लिङ्गत्व छान्दसम् । तेन पश्चाना समूहा लभ्यन्ते, तेपा पञ्चत्वसख्याविशेषणेन समूहपञ्चक लभ्यते । तेन कापिल तन्त्रसिद्धपञ्चविंशतितत्त्वसंख्या प्रत्यभिज्ञायते । अत पञ्च महाभूतानि, पञ्च तन्मात्राणि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, प्रकृतिमहदहकारमनासि पुरुषश्च इति पञ्च, आहत्य पञ्चविंशतितत्त्वसख्यालाभात् , तावन्त्येव तत्त्वानि इत्यर्थलाभेन, अब्रह्मात्मकान्येव एतानि तत्त्वानि इति निर्धायत इति ॥ . , . सिद्धान्तः। उक्तरीत्या पञ्चविंशतिसळ्यालाभाभ्युपगमेऽपि, तेपा " यस्मिन् " इति यच्छब्दनिर्दिष्टपरमात्मप्रतिष्ठितत्वोक्तया, ब्रह्मात्मकत्वलाभात् , नात्र तन्त्रसिद्धाब्रह्मात्मकतत्त्वोक्ति । यच्छन्दनिर्दिष्टस्य आत्मन आकाशस्य च अधिकस्योक्तेरपि, न तन्त्रसिद्धपञ्चविंशतिसख्याप्रत्यभिज्ञा । आकाशस्य पृथ निर्देशेन, आकाशघटितमहाभूतसमूहस्य 'पञ्चजन' शब्देन ग्रहणासभवात् , सूत्रे 'अपि'शब्देन पञ्चविंशतिसख्यालभ एव न सभवति इति द्योत्यते ॥ , ·सङ्स्योपसमहाधिकरणम्-३ उत्तामन्त्र 'पञ्चजन 'शब्दार्थस्तु, "प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोतमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युर्बह्म पुराणमग्रचं" इति वाक्यशेषात् , इन्द्रियाणि इत्यवगम्यते । अत्र मन्त्रे "चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोलस्य श्रोत्रं" इत्यादिना, अस्य मन्त्रस्य तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरायु- होपासतेऽमृत' इति पूर्वमन्त्र प्रस्तुतं यत् ब्रह्मणो ज्योतिषां ज्योतिष्ट्वं इन्द्रिया- णां खस्वकार्यनिर्वह्णशक्तयाधायकत्वरूपं तद्विवरणाय प्रवृत्तलमवगम्यते । ततश्च 'प्राण'शब्दमुख्यार्थस्य प्राणस्य 'ज्योतिः'शब्दनिर्देशानहत्वात् , वाय्वाप्यायितं त्वगिन्द्रियं प्राणशब्देन लक्ष्यते । ततश्च प्राणस्य- त्वगिन्द्रियस्य, पाणं- स्पर्शग्रहणशक्तयाधायकमित्यर्थः । "चक्षुपश्चक्षुः" इत्यादेरपि चक्षुरादीनां रूपादिग्रहणशक्तयाधायकमित्यर्थः । अन्नस्यान्नं" इत्यल 'अन्न शब्देन पृथिव्याप्यायितं धाणेन्द्रिय, अन्नभक्षणसाधनं रसनेन्द्रियं च तन्त्रेण गृहाते । अन्नस्यान्नं–तयोरिन्द्रिययोः खविपयग्रहणशक्तयाधायकमित्यर्थः । एवंविधं ब्रह्म ये विदु. ते ब्रह्म निश्चितवन्त इति श्रुत्यर्थः । अस्मिन् मन्ने त्वक्चक्षु श्रोत्रघाणरसनानां पञ्चानां ज्ञानेन्द्रियाणां विशिप्योक्तेः " यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इति पूर्वमन्त्रे 'पञ्चजन' शब्दनिर्दिष्टानां पञ्चत्वसख्योक्तेश्च , पञ्चत्वसंख्याविशेषिताः पञ्चजना, त्वगिन्द्रियादीनि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि इति निश्चीयते । ।। " . यद्यपि काण्वशाखायां 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विटुम्ने निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्रचं' इत्येवंरूपे वायो अन्नस्य अग्रहणात् , तेन पञ्चजनशब्दार्थ. पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि इति न लभ्यते, तथाऽपि तल "तं देवा ज्योतिपां ज्योतिः" इति पूर्वमन्त्रे षष्ठय- तज्योति शब्देन विषयप्रकाशकानां केपाञ्चित् उपात्तत्वात् , "यसिन् पञ्च कृ. ६-४-१८. वृ. ६.४.१६. 3 -- ·११८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा अ. १ पञ्चजना" इति मन्ने पन्चजनशब्दोक्तेपु पन्चत्वसख्यानिवेशाच पञ्चत्व- सख्याविशेपिता पञ्चजना पूर्वमन्ने ज्योति शब्दोक्तानि विषयप्रकाशकानि त्वगादीनि पन्चज्ञानेन्द्रियाणि इति निश्चीयते । अतस्तेपामपि प्राणस्य प्राण" इत्यादिमन्त्र त्वगादिपञ्चज्ञानेन्द्रियपर एवेति निश्चीयमानतया, सर्व- शाखाप्रत्ययन्यायेन तत्र 'अन्नस्यान्न' इति पदमुपसहर्तव्यमिति ॥ इति सस्योपसङ्ग्रहाधिकरणम् ॥ ३॥ ३१ ॥ कारणत्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥ पूर्वाधिकरणे इन्द्रियाणामाकाशादीना च ब्रह्माश्रितत्वोक्त्या ब्रह्मात्म कललामेन, अब्रह्मात्मकस्य प्रधानस्य कारणत्व न श्रुतिसमतमित्युक्तम् । इदानी वेदान्तेषु कारणवाक्याना ब्रह्मपरत्वे ऐककण्ट्यासमवेन, प्रधानपरत्वे ऐककण्ट्यसभवेन च अब्रह्मात्मकप्रधानकारणत्व एव श्रुतीना तात्पर्यमवश्य माश्रयणीय इत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ कारणत्वेन चाकागादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तेः [समाकर्पात् ॥ १५॥] ॥१-४-१४॥ आकाशादिपु-आकाशतेन प्रभृतिषु कार्येषु , कारणत्वेन यथा व्यपदिष्टस्य उक्तः सर्वजत्वसनशक्तित्वसत्यसङ्कल्पत्वादिपूर्वोक्तप्रकारगि शिष्टम्यैर आकाशादिकारणत्वोक्तरिति यावत् , कारणवाक्य मेव कारण- मिति निश्चेतु गायमिति सूनाथ ॥ सवित्वादियुत यच वियदादिकारणत्वेन । श्रुतयो वदन्ति मा. तद्ब्रह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥३३॥ म्पोऽर्ष । ६.१८ ·४-पा.) कार लाकर -४ भावः। "सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति" इत्यादिकारणवाक्येपु सर्वेयु सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य आनन्दमयस्य पुण्डरीकाक्षस्य श्रीनिवासाल्यस्य ब्रह्मण एकस्यैव कारणत्वप्रतिपादनेन सर्वेषां कारणवाक्यानामैककण्ठ्यसंभ- वात् , ब्रह्मकारणतावादे न कश्चित् दोप इति ॥ " । पूर्वपक्षः । कारणवादिवाक्येषु कचित् ॥ असद्वा इदमग्र आसीत् , ततो वै सदजायत" इत्यादिषु असतः कारणत्वमभिधीयते। “सदेव सोम्येदमन आसीत् " इत्यादौ सत. कारणत्वमुच्यते । ब्रह्मकारणत्ववादे ब्रह्मणः सत्त्वासत्त्वयोर्द्वयोरसंभवात् वाक्यद्वयैककण्ट्यं न संभवति। एवं "तद्धेदं तहव्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत" इति 'अव्याकृत' शब्द- निर्दिष्टस्य कारणत्वमुच्यते । तदपि ब्रह्मकारणत्वपक्षे न घटते । अव्याक- तत्वं हि नामरूपविशिष्टतया व्यक्तत्वाभाव । तच प्रल्यावस्थापन्नेऽव्यक्त- शब्दवाच्ये प्रधान एवोपपद्यते । तस्यानादित्वात् 1“सदेव सोम्येदमन आसीत्" इत्यादिपु सच्छन्देन निर्देशोपपत्ति. ; परिणामित्वाच्च "असद्वा इदमम आसीत्" इत्यादिषु असच्छन्दव्यपदेशोऽपि कार्यावस्थावैशिष्टयेन असत्त्वपरतया उपपद्यत इति । एवमव्याकृतसदसच्छब्दैः प्रधानमेव कारण- मिति निश्चिते सति , ईक्षणादय सृष्टयोन्मुख्याभिप्रायकतया वर्णनीयाः । अवश्यं च ब्रह्मकारणत्ववादिनापि ईक्षणादीनाममुख्यत्वं आश्रयणीयम् । तत्पक्षे चिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मण कारणत्वाभ्युपगमात्, तल विशिष्टान्तर्गते विशेषणे अचिदंशे मुख्येक्षणासभवात् । ततश्च ईक्षणस्य कचिदंशे अमुख्यत्वं कचिन्मुख्यत्त्वं इत्याश्रयणस्यान्याथ्यत्वात् अचितोऽव्यक्तस्य कारणत्वं स्वरसप्र- तिपन्नमभ्युपगम्य, ईक्षणादीनां गौणत्वाश्रयणमेव युक्तमिति ॥ 1ते.आन. ते. आन, ३.६-२-१. .

·१२० श्रीशारीरकाधिकरणरनमारा सप्रकागा यथा . 3॥ तदप्येप 3" मिद्वान्तः । कारणवाक्येषु सर्वेषु सर्वजत्वादिपिनियन कारणत्वमभिधीयते । "सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म" इत्युपत्रम्य , “सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति" इति ब्रह्मणो 'विपश्चिता' इति सजत्वरूप विपश्चित्त्वमभिधाय , I"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाग समूत " इति तदेव तच्छन्देन परामृश्य, तस्मात् सर्वज्ञात् ब्रह्मण आकागादीनामुत्पत्तिमभि- धाय, विपश्चित्त्वरिवरणाय प्रवृत्ते ""सोऽकामयत । वहु स्या प्रनायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इद सर्वममृनत" इत्यादो तच्छब्देन आकाशादिकारणभूत विपश्चितमात्मान परामृश्य, तन्य बहुभवनसङ्कल्प तप शब्दनिर्दिष्ट स्रष्ट यप्रकारारोचन तत्पूर्वक सृष्टिं चाभिधाय, श्लोको भपति" इति तद्विषयमेव शोकमुपक्रम्य , असद्वा इदमन आसीत्" इत्यादिना स एव श्लोक पठ्यते । अतोत्र वहुभवनसङ्कल्पन व्यप्रकारालोचनपूर्वक्सष्टिकर्ता रिपश्चिदात्मा असद्वा" इति असच्छ- ब्देन आकृप्यत इति निश्चीयते । तस्य असच्छक च्छन्दव्यपदेशस्तु 3" ततो वे सदजायत । तदात्मान स्वयमस्त" इत्यादिना तम्येव म्यात्मन कार्यभूत देवमनुष्यादिनगदाकारेण करणाभिधानेन सुष्टे पूर्व तस्य देवमनु-यादि जगद्रूपकार्याकारेण असत्त्वाभिप्रायेणेति निश्चीयते ।। 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " इत्यत्रापि, "तदेक्षत बहु स्या प्रजायेयेति " इति बहुभवनसङ्कल्पपूर्वक तेत प्रभृतिसृष्टे , नामरूप व्याकरणसङ्कल्पपूर्वक नामरूपसृऐश्चाभिधानात्, सच्छन्दनिर्दिष्ट सर्वज्ञ सत्यसङ्कल्प चेतनविशेष इति निश्चीयते । ईक्षणस्य गौणत्वे, सङ्कल्पाना तत्तत्प्रकारविशेपोक्तिखारस्यमद्रप्रसङ्गात् । तस्य सच्छब्दनिर्देशस्तु ' "एक मेवाद्वितीय" इत्यनेन कारणावस्थतया सत्त्वाभिप्रायेणेति नियते ॥ " 44 एवं त आन.-१ • ते आन ३ ते आन ७ 4 छा 5 छा ·४-पा.] कारणत्वाधिकरणम्-४ १२१ 1 बृहदारण्यके "तद्धेदं तहव्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यां व्या- क्रियत" इत्यत्रापि उत्तरत्र 1 "स एप इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः पश्यन् चक्षु शृण्वन् श्रोत्रं" इत्यादिना नामरूपव्याकर्तारं पूर्वप्रस्तुतं " स एप इत्यादिना परामृश्य, तस्य कार्य जगति प्रवेशस्य दर्शनश्रवणादिजानविशे- पाणा चाभिधानात् , चेतनविशेप एवायं नामरूपन्याकर्ता इति निश्चीयते । 1 "तन्नामरूपाभ्या व्याक्रियत" इत्यत्र कर्मकर्तरिलकारेण स्वयमेव स्वा- मानं नामरूपविशिष्टमकरोत् इति प्रतीत्या. तदात्मानं सयम- कुरुत" इति श्रुत्यैकार्थ्यप्रतीते सर्वज्ञ सत्यसङ्कल्पं ब्रह्मैव नामरूपव्याकर्तृ नामरूपभाक् च इति निश्चीयते । अतोऽत्रापि अन्याकृतशब्देन नामरूपभाक्त्वरूपकार्यावस्थाशून्यं ब्रह्मवोच्यत इति निश्चीयते । तस्य ब्रह्मण कार्ये जगति अनुप्रवेशकथनात्, यथा जीवात्मन शरीरे अनुप्रवेशकृतं देव- मनुप्यादिरूपभाक्त्व, तथा ब्रह्मणोऽपि कार्ये जगति आत्मतया अनुप्रवेशकृतं नामरूपभाक्त्वं जगद्वारकमिति निश्चीयते । एवमारमतया चिदचिदन्तःप्र- विष्टस्य ब्रह्मणो जगत्लष्टत्वनिश्चयात् , सप्टव्यप्रकारालोचनपूर्वकसप्टे. सर्वज्ञ- त्वसत्यसङ्कल्पत्यादिकं विना अनुपपत्ते चेतनाचेतनयो सार्वच्यासभवात् , ईदृशसङ्कल्पादिकर्तृत्व ब्रह्मण एव , न विशेषणयोश्चेतनाचेतनयोरिति सकल्पस्य न गौणत्वाश्रयणप्रसङ्ग इति ।। इति कारणत्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥ ३२ ॥ जगद्वाचिलाधिकरणम् ।। ५॥ पूर्वाधिकरणे सर्वेपु वेदान्तेषु चेतनस्यैव कारणत्वमुच्यत इत्युक्तम् । अस्तु चेतन कारणं, तथाऽपि स कर्मवश्याजीवानातिरिच्यत इति तदधि- ठित प्रधानमेव जगत्कारणमित्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ म 15 ३-४-७ ते. आन ·१२२ २ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा [अ.१ जगहाचित्वात् ॥ १-४-१६॥ [जीवमुख्यपाणलिझान्नेति चेत् तद्व्यास्यातम् ॥ १७ ॥ अन्याय तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥१८॥] 1"न संख्योपसङ्ग्रहात्" इति सूत्रात् 'न' इत्यनुपज्यते । ततश्च “यस्य वैतत्कर्म" इति वाक्यस्थकर्मशब्दस्य ब्रह्मकार्यभूतजगद्वाचि- त्वात् , नेह सांख्यमतसिद्धपुरुषस्य ग्रहणमिति सूत्रार्थः ।। यस्यतत्कर्मेति श्रुतिरक्षादिप्रमाणसिद्धस्य । वते यत्कार्यत्वं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥३४॥ अर्थः । । “यस्य वा एतत्कर्म" इति कॉपीतकी श्रुतिः अक्षादि- प्रमाणसिद्धस्य--प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धस्य सर्वस्य जगतः, यत्कार्यत्वं- श्रीनिवासापरनामधेयब्रह्मकार्यत्वं, ते-तहनेति पूर्ववत् ।। भावः । कौपीतक्युपनिषदि बालाक्यजातशत्रुसंवादे, “यो वै यालाके एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्यः" इति श्रूयते । इदं च बालाकिना ब्रह्मत्वेन उक्तानामादित्यनन्द्रादीनां ब्रह्मत्वं निराकुर्वतो- ऽजातशत्रोः तं प्रति वननम् । त्वदक्तानामादित्य चन्द्रादीनां यः कर्ता, अथवा, कि विशिष्य अभिधानेन । एतत् प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्ध कृत्स्नं जगत् यस्य कर्म, क्रियत इति कर्म-काय, सः-जगत्कारणभूतः पुरुषः वेदितव्यः । वै इत्यवधारणार्थकम् । स एव वेदितव्य इत्यर्थः । इत्यं चानेन वाक्येन जगनो यसकार्यत्वमेवोच्यते । "यो मालाके । शा.म. १.४.१५ पी. ४.१८.

·४-पा. जगद्वाचित्वाधिकरणग्-५ १२३ एतेषां पुरुषाणां कर्ता, यस्य यतकर्म" इत्यत्र गच्छन्दस्य अनुवादरूप- तया, पुरुषमुक्ते । “चन्द्रमा मनसो जातः नक्षो. सूर्यो अनायत" इत्या- दिना सकलनगल्नमृत्वेनोक्त श्रीनिवासापरनामवेयो मरापुरुष एव अन्न यच्छब्देन आदित्यादिकर्तृत्वेन अनृयत इति निर्मित इति ॥ पूर्वपक्षः। "यो व यालाके एतेषां पुरुषाणा कर्ता' इत्यत्र आढोकप्रदाना- दिना स्वभोगीपकरणभूतानामादित्यादीनामदृष्टद्वारकं भोक्त कर्तृत्वमुच्यते । अदृष्टद्वारा कर्तृत्वनिर्वाहकं भोत्कृसंबन्धि मुकृतरूपं कर्म, “यस्य वा एतत्कर्म" इत्यत्र कर्मशब्देनोच्यते । इत्थं चात्र मुकृतरूपकर्मसंबन्धी भोक्ता जीव एव यच्छब्देनोच्यते, न परं ब्रह्म; तस्य कर्मसंवन्धानभ्युप- गमात् ।। न च-क्रियत इति कर्म' इति व्युत्पत्त्या कर्मशब्दः कार्यवाची; ततश्च एतत्-परिदृश्यमानं जगत् , यस्य कार्य स वेदितव्य इति वाक्यार्थः । इत्यं च पूर्ववाक्येऽपि कृत्स्ननगरकर्तु ब्रह्मण एवं आदित्यादिकर्तृत्वमभिः धीयते । न त्वदृष्टद्वारकं भोक्नुजीवस्य आदित्यादिकर्तृत्वम् । इत्थं च यच्छन्देन परं ब्रह्माभिधीयते, न जीव इति-पाच्यम् । कर्मशब्दस्य मुक- तदुष्कृतरूपे कर्मणि रूततया, योगात् रूढेलीयस्त्वेन मुकृतरूपरूढयर्थ- स्यैव ग्राह्यत्वात् । इत्थ च यच्छन्दस्य नीवपरत्वमेवोचितम् ।। किश्च उत्तरत्र "ता ह सुप्तं पुरुषमीयतु" इत्यादिना वेदितव्यत- योक्तस्य प्रकृतस्य पुरुषस्य यष्टिघातेनोत्थापनमभिधीयते । एवं "कैप एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट" इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनावसरे "यदा मुप्त. स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति" इत्यत्र 'अस्मिन्' इति 2 ते आर ३.१० 2 कापी. ४.१. कौषी ४-१९. -- ·१२४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.१ । इदशळपरामृष्टम्य तस्यैव पुरुषम्य 'अम्मिन्' इत्येतत्समानाधिकरणेन 'प्राण'शळेन प्राणसवन्ध उक्त । अत्र प्राणशब्दम्य प्राणभृति रक्षणाया अवश्यवक्तव्यत्वात् । अतो यष्टिपातोत्थापनम्वप्नमपुप्तवाद्यवस्थान्वयप्राण भृत्त्वरूपाणा जीवलिङ्गाना उपलभ्यमानत्वादपि अय वेदितन्यतयोक्त पुरुषो नीव एवेति निश्चीयते । तम्य कर्मवियुक्त शुद्धस्वरूप प्रकृतिवि युक्ततया वेदितव्यमिति । “स वे वेदितव्य" इत्यनेनोपदिश्यते । अतोऽत्र सारयतन्त्रसिद्धप्रधानाधिष्ठातृपुरुषस्यैवाभिधानात्, सर्वेषु वेदान्तेपु पुरुषा धिष्ठित प्रधानमेव जगत्कारणमुच्यत इति ॥ सिद्धान्तः । बालाकिना ब्रह्मत्वेन उक्तानामादित्यादिपुरुषाणा ब्रह्मत्व निराकृत्य तदज्ञातब्रह्मज्ञापनाय प्रवृत्तेऽस्मिन् अजातशत्रुवचने कर्मशब्स्य पुण्यापुण्य रूपकर्मपरत्वे, कर्मवश्यस्य आदित्यादिसनातीयपुरुषस्य आदित्यादिवत् तेनैव ज्ञातत्वेन अज्ञातज्ञापनासिद्धे नाय कर्मशब्द पुण्यापुण्यरूपकर्मवाची, अपि तु 'वियत इति कर्म' इति व्युत्पत्त्या कार्यवाची । पूर्ववाक्यप्रस्तुनादित्यायुपस्थापितनगद्वाची । ततश्च एतत्-कृत्स्न जगत् , यस्य कर्म-यत्कार्य, स वेदित य इत्यर्थ ॥ इत्य च पुरुपमूक्तादिपु आदित्यादिकृत्स्नजगत्कर्तृत्वेन प्रसिद्धस्य महापुरुषम्य वेदितव्यत्वलाभात् , अज्ञातज्ञापनसिद्धि । अतो नेट वाक्य साख्याभिमतप्रकृत्यधिष्ठातृक्षेत्रतपुरुपपर, अपि तु कृत्स्ननगत्कारणभूतनह्म यो वै बालाके एतेषा पुरुपाणा कर्ता स व वेदितव्य इति पुल्लिङ्गेन यच्छन्दोक्तिम्त, "चन्द्रमा मनमो मात । चलो मूर्यो अनायत" इत्यादिना आदित्यचन्द्रादीनामुत्पादकतया, "तमेव विद्वानमृत इह भवति" एतच्छन्दश्च 16 " परम् । नापी ४. ते आन । १२ ·४-पा.] जगद्वाचित्वाधिकरणम्-५ १२५ . इत्यमृतत्वसाधनभूतस्ववेदनतया च पुरुपसूक्तेऽभिहितस्य च श्रीनिवासापर- नामधेयस्य लक्ष्मीपतेर्महापुरुषस्य प्रत्यभिज्ञापनार्था । एवमुपसंहारे "सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य मर्वेषां भूतानां श्रेष्ठचं स्वाराज्यं आधिपत्यं पर्येति य एवं वेद" इत्यनेन उक्तपुरुषवेदनस्य सर्वपापापहतिपूर्वकं स्वाराज्यशब्दितकर्म- वश्यत्वाभावरूपमोक्षफलप्रतिपादनादपि "स वै वेदितव्य" इति वाक्योक्तः पुरुषः परं ब्रह्मवेति निश्चीयते । एवं 2 "ब्रह्म ते नुवाणि" इति 'ब्रह्म'- शब्देनोपनमः । मध्ये : "यस्य वैतत्कर्म" इति जगत्कारणत्वरूपब्रह्मलक्ष- णोक्तिः । उपसंहारे मोक्षरूपफलोक्तिः इत्येतैः लिङ्गैः महावाक्यस्य ब्रह्म- परत्वे निश्चिते, "अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति" इत्यत्र, 'अस्मिन् इति पदं नहापरमेव । प्राणशब्दश्च प्राणशरीरकपरः इति इन्द्रप्राणाधिक- रणोतन्यायेन 'अस्मिन् प्राणे' इति सामानाधिकरण्यं निर्वायम् । यष्टि- घातोत्थापनादिभिः जीवप्रतिपादनं तु जीवसुपुप्तयाधारतया ब्रह्मणः तदतिरि- क्तत्वप्रतिबोधनार्थमिति प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामवगम्यते ॥ तथा हि-2"कैप एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट कैतदभृत् कुत एतदागात्" इति जीवस्य खमसुषुप्तिस्थानयोः, प्रबोधे निर्गमापादानस्य च प्रश्नः “हिता नाम नाड्य.” इत्यादिना जीवस्य स्वप्नस्थानप्रतिवचनम् । "यदा सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति" इत्यादिना सुपुप्तिस्थानप्रश्नस्य प्रतिवचनम् । 'यदाऽयं जीवः सुषुप्तो भवति, तदा प्राणशरीरके अस्मिन् परमात्मनि, एकधा भवति लीनो भवति' इति ततश्च अन परमात्मनो जीवसुषुप्तचाधारत्वोक्तया, जीवात् व्य- तिरेकः प्रतियोधितो भवति । तदेवं परमात्मनो जीवमुमुप्तचाधारतया जीवा- तिरिक्तत्वप्रतिवोधनाय अस्मिन् प्रकरणे जीवोक्तिः । तदर्थः । 1 कोपी. वीपी ४-१८. कौपी. ४१९.

·१२६ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा 1 ननु । "कैतदभूत्" इति द्वितीयप्रश्ने, एतच्छन्दो न जीवपरः, अपि तु वागादिकरणजातपरः । ततश्च वागादीन्द्रियवर्गस्य कुत्र लय इति प्रश्नः "अथास्मिन् प्राण एवैकया भवति" इति वागादिकरणजातं प्राणभृति जीवे लीनं भवतीति प्रतिवचनम् । इत्येवं प्रश्नप्रतिवचनयोरन्यथैवोपपत्ते. अस्मिन् प्रकरणे जीवप्रतिपादनं जीवातिरिक्तब्रह्मप्रतिबोधनार्थमेव इति कथं निश्चीयत इति चेत् । उच्यते-बृहदारण्यके बालाक्यजातशत्रुसंवादे । “यत्रैप एतत्सुप्तोऽभूद्य एप विज्ञानमयः पुरुष. कैप तदाऽभूत्" इति विज्ञानमय- शब्दनिर्दिष्टस्य जीवस्य सुषुप्तयाधारविषयकप्रश्नस्य : “य एप विज्ञानमयः पुरुषस्तदैपां प्राणाना विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्त- स्मिन् शेते" इति परमात्मनो जीवसुषुप्तयाधारताप्रतिपादकप्रतिवचनस्य च दर्शनात् , तदैकार्थ्यात् प्रकृते । "कैतदभूत्" इति प्रश्ने एतच्छन्दनिर्दिष्टो जीव इति, २ “अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति" इति प्रतिवचने 'अस्मिन्' इति इदं शब्देन परमात्मैव विवक्षित इति च निश्चीयते । “य एषोऽन्त- हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते" इत्यत्र 'आकाश'शब्दः परमात्मपरः, रोऽस्मिन्नन्तर आकाश" इत्यादौ 'आकाश'शब्दस्य परमात्मनि प्रसिद्धेः । नदेवमस्मिन् प्रकरणे जीवप्रतिपादनस्य परमात्मनो जीवादतिरिक्तत्वप्रतिबोध- नार्थत्वात् , “यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य" इत्यत्र न प्रकृत्यधिष्ठात. तया साख्यमतसिद्धभोक्तृपुरुष. प्रतिपाद्यते अपि तु परं ब्रह्मैवेति ।। इति जगद्वाचित्वाधिकरणम् ॥ ६ ॥ ३३ ॥ वाक्यान्ययाधिकरणम् ॥६॥ पूर्वाधिकरणे । "यस्य वैतत्कर्म" इत्यत्र 'कर्म'शब्दस्य 'क्रियत इति कर्म' इति योगमाश्रित्य जगत्परत्वाश्रयणेन तद्वाक्यस्य भोक्तपरत्वं "दह- - 1 बीपी. ५-१८ वृ.४-१-१६ - बोगी. ४.१९ 5 छा ८-१.१.

·३-पा.] वाक्यान्वयाधिकरणम्-६ १२७ निराकृतम् । मैत्रेयीबाह्मणे कर्मफलभोक्तुरेव साक्षात्पतिपादनेन तद्वाक्यस्य भोक्तपरत्वमेव युक्तं इत्याक्षपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। वाक्यान्वयात् ॥ १-४-१९॥ [प्रतिज्ञासिद्धेर्लिगमाश्मरथ्यः ॥ २० ॥ उत्क्रमिप्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ॥२१॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ।। २२ ।।] मैत्रेयीब्राह्मणस्थमहावाक्यान्वयसामञ्जस्यबलात् तद्वाक्यप्रतिपाध आत्मा न कर्मफलभोक्ता जीव', अपि तु परमपुरुष इति सूत्रार्थः ॥ द्रष्टव्य इति य उक्तस्तस्यामृतहेतुतायुक्तथा। स यदिति गमयति विद्या तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥३५॥ I "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यत्र द्रष्टव्यतयोक्तस्य आत्मनः अमृतहेतुतायाः-मोक्षोपायोपासनविपयतारूपायाः तस्यैकस्य ज्ञानेन सर्वस्य ज्ञाततायाश्च, उक्तया-अभिधानेन, विद्या-मैत्रेयीविद्या, स:- आत्मा,यदिति-श्रीनिवासाभिधान ब्रह्मेति, गमयति, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ भावः । मैत्रेयीबामणे "येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् । यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रवीतु" इति मैत्रेय्या अमृतत्वोपायोपासन- विषयं पृष्टेन याज्ञवलयेन । "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यमृतत्त्वार्थिना उपास्यतया उक्त आत्मा "तमेवं विद्वानमृत इह भवति" इत्यमृतत्वो- पायोपासनविषयतया पुरुषसूक्तादिप्रतिपादिन श्रीनिवासापरनामधेयो महा- पुरुष एवति निधार्यते ॥ अर्थः । 1 वृ६...६. ।त, आर ·१२८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.१ 1" एवं आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितं" इति प्रकृतस्य आत्मन एकस्य विज्ञानेन सर्वस्य ज्ञातत्वं प्रतिज्ञायते । अस्याः प्रतिज्ञायाः सद्विद्याप्रकरणस्थायाः "येनाश्रुतं श्रुतं" इत्यादेः एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाश्च ऐक्यात्, तस्याश्च : "सदेव सोम्य- दमन आसीत् ," "सेयं देवतैक्षत" इत्याद्युत्तरवाक्ये सदादिपदनिर्दिष्ट- नामरूपव्याकर्तृमहापुरुषलक्ष्मीपतिविषयकत्वादपि सः लक्ष्मीपतिः श्रीनिवास एवायं मैत्रेयीब्राह्मणे द्रष्टव्यतया उक्त आत्मोते निर्धार्यते । इदं च प्रत्यभिज्ञापकं श्लोके 'आदि' पढेन ग्राह्यमिति पूर्वपक्षः। वृहदारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणे : न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति आत्मनस्तु कामाय पति. प्रियो भवति। न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवति" इत्युपक्रम्य, आत्मा वा अरे द्रष्टव्य" इत्यमृतत्वोपायं पृष्टवती मैत्रेयी प्रति याज्ञवल्क्यस्य प्रतिवचनं श्रूयते । अत्र 'जायां प्रति पत्यु प्रियत्वं न पत्युरिष्टसंपत्तये, अपि तु जायाया इष्टसंपत्तये' इत्याद्यभिधाय आत्मा वा अरे द्रष्टव्य" इत्यभिधानेन, 'यस्य खेष्टसंपत्तये पत्यादिकं प्रिय भवति स आत्मा द्रष्टव्य' इत्यभि- धानात्, पतिनायापुत्रवित्तादिसबन्धिन आत्मनो द्रष्टव्यत्वलाभात्, पति- जायादीना भोक्ता आत्मा द्रष्टव्य इत्युक्त भवति । अतो भोक्तृत्वोप- लक्षितस्य शुद्धस्वरूपम्य द्रष्टव्यतालाभात्, तम्यैव भोक्तुरुत्तरत्र जगत्- कारणत्वाभिधानात्, भोक्तव प्रकृत्यधिष्ठाता, तदधिष्ठिनं प्रधानमेव कारण- तया प्रतिपाद्यत इति ॥ ३.६.५.६. छा..१.. 3 छा.६-२-1- ·वाक्यान्वयाधिकरणम्-६ १२९ सिद्धान्तः । , C मात्मन कामाय-- "न वारे पत्यु. कामाय पतिः प्रियो भवति, आत्मनस्तु कामाय पति. प्रियो भवति" इत्युपक्रम्य आत्मा वा अरे द्रष्टव्य" इत्यभिधानात्, न वारे पत्युः कामाय पति प्रियो भवति" इत्याद्य- भिधानं पत्यादीनां परित्याज्यतालाभायेति प्रतीयते । ततश्च पत्यादयो यत स्वात्मेष्टसंपत्तये प्रिया भवन्ति , अतः पत्यादीन् प्रियान् परित्यज्य पत्यादिप्रियवियुक्तं स्वात्मस्वरूपमन्वेष्टव्यं इत्युक्ते, अर्थासङ्गतिः स्यात् । स्वात्मन प्रिय एव धन्वेष्टन्यो भवति न तु तद्वियुक्तं स्वात्मनः खरूपम् । अतोऽत्र आत्मशब्दो न जीवात्मपर., अपि तु परमात्मपरः । ततश्च पर- -परमात्मप्तङ्कल्पं निवर्तयितुं पत्यादयस्तत्प्रतिसंवन्धिनां प्रिया भवन्ति, न तु पत्यादिसङ्कल्पनिवृत्तये इत्यर्थः ॥ इत्थं च 'अहमस्या प्रियः स्यां' इति पनिसङ्कल्पात् पतिर्जायाया न प्रियो भवति ; अपि तु 'अयं पति. अस्या नायाया प्रियो भवतु' इति परमात्मसङ्कल्पात् पति यायाः प्रियो भवति इत्युक्तं भवति । इत्यं च पत्यादीनां प्रियत्वं कर्मफलप्रदम्य परमात्मन. सङ्कल्पायत्तं इति पत्यादीनां नियत्वम्योपाधिकत्वलाभात् औपाधिकप्रियान् पत्यादीन् परित्यज्य, निरुपा- धिकप्रिय परमात्मा अन्वेष्टव्य इत्यर्थलाभात्, न असङ्गतिः। ततश्च “आत्मनस्तु कामाय" इति, "आत्मा वारे द्रष्टव्य" इत्युभयन 'आत्म'शब्दः ब्रह्मपर एव, न तु पतिजायादिप्रतिसम्बन्धिजीवात्मपरः । अतोऽम्मिन् प्रकरणे न तन्त्रसिद्धपुरुषाभिधानम् ॥ ननु अस्य प्रकरणस्य परमात्मपरत्वे, “एवं वारे इदं महद्भूतमन- न्तमपार विज्ञानघन एवेतेभ्यो भुतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति" इति 1 . बृ ४.४.५. १. ४-४-१२ ·१३० श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा उत्तरत्र देहात्मना परिणतभूतोत्पत्तिविनाशान विधाय्युत्पत्तिविनाशवत्वरूप जीवधर्मोत्ति कथमुपपद्यत इति चेत् 1"मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेद सर्व विदित" इत्येकस्य प्रकृतात्मनो विज्ञानेन सर्वस्य विदितत्वप्रतिज्ञासिद्धेन "यथा मुदीप्तात् पावकात् विस्फुलिङ्गा सहस्रश प्रभवन्ते सरूपा , तथाऽक्षगत विविधा सोम्य भावा प्रजायते तत्र चैवापियन्ति" इति श्रुत्युक्तेन जीवब्रह्मणो कार्यकारणभावेन सिद्धम्य तयोरभेदस्य ज्ञापनाय "महद्भूतमनन्तमपार" इत्युक्तस्य परमात्मन 'विज्ञा नवन'शब्दनिर्दिष्टस्य जीवात्मनश्च सामानाधिकरण्येन ऐक्योक्ति इत्याश्म रथ्याचार्यमतम् ॥ अस्मिन् मते जीवात्मन परमात्मसकाशात् उत्पत्तेरभ्युपगमात्, 4 "न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादिजीवोत्पत्तिनिषधपरसहश्रुति विरोध , जीवम्योत्पत्त्यभ्युपगमे कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्ग इत्यादिवहु तरदोपप्रसङ्ग । अतो मतमिदमयुक्त इत्यभिप्रयत आडले मेराचार्यम्य न जीवात्मनो मत्तिदशाया परमात्मना सममभेदम्य "एप सप्रसादोऽम्मा च्छरीरात् समुत्थाय पर ज्योतिरुपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" इत्यादि श्रुतिसिद्धनया मुत्तिदशाभाविन जीवात्मपरमात्मनोरभेदमाश्रित्य, 'मह द्भूतमनन्तमपार विज्ञानयन एव' इति सामानाधिकरण्यनिर्देश इति मतम् ।। अम्मिन्नपि मते 'आमोक्षात् जीवम्य परमात्मतो भेद, मुक्तिदशाया अभेद ' इत्यभ्युपगमात्, “परमात्मात्मनोगि परमार्थ इतीप्यते । मिश्य. तदन्यत् द्रव्य हि नैति तद्र्व्यता यत" इति भिन्नयो द्रव्ययो ऐक्यो- त्पत्तिनिपेपरप्रमाणविरोध । . ४४५ कळ म २११ ८३४ १२१८ विपु २१४२५ ·वाक्यान्वयाधिकरणम्-६ -rAve 1 "एप संप्रसाद" इत्यादिश्रुतिस्तु जीवात्मनो मुक्तिदशायां अपह- तपाप्मत्वादिस्वरूपाविर्भावपरा, न तु परमात्मना सममक्यापत्तिपरा इति 2 "संपद्याऽऽविर्भावः स्वेन शब्दात" इति सूत्रे वक्ष्यते । अतः परमात्मनो जीवात्मन्यन्तरात्मतया अवस्थानस्य जीवात्मनः परमात्मशरीरत्वस्य च }"य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद, यस्यात्मा शरीरं" इत्यादिश्रुतिसिद्धतया, शरीरवाचकाना शब्दानां शरीरिपर्यन्तवाचकताया आकृत्यधिकरणन्यायसिद्धवेन, प्रकृते जीवात्मवाचिनो 'विज्ञानधन'शब्दस्य जीवान्तर्यामिपरमात्मपर्यन्तवाचकतया, तस्य ' "महद्भूतमनन्तमपारं" इति परमात्मवाचकशब्देन सामानाधिकरण्योपपतिः ।। ततश्च । “एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति" इति वाक्यखण्डोक्तम्य उत्पत्तिविनाशवत्त्वस्य विशेषणीभूतजीवद्वारा परमात्मन्य- न्वयात् , नानुपपत्ति । अत्र जीवस्य उत्पत्ति देहसबन्धप्रयुक्तज्ञानविकास- रूपा विवसिना; विनाशश्च तत्सम्बन्धविनाशप्रयुक्तज्ञानमङ्कोचरूपो विव- शित.। "न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इति जीवात्मन उत्पत्तिवि- नाशयोः प्रतिपधात् इति काशकृत्स्नस्याचार्यस्य मतम् । इदमेव मतं सूत्र- कारस्याभिमतम् , तदुत्तरं मतान्तरानुपन्यासात् इति । . 4 "मह- ननु 'परमात्मन एव जीवभावेन अवस्थानेन तयोरैक्चात् , भूतमनन्तमपारं विज्ञानधन एव" इति सामानाधिकरण्योपपति, इत्येव "अवस्थितेरिति काशकृत्स्न" इति सूत्राभिप्रायः कि न स्यात्' इति चेत् । उच्यते-'अन्त्रधिकरणे "गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्" इति सूत्रे १.८-३४. 3 शा.सू.४.४-१. वृ. ५.७-२२. 7 शाम. १-२-२ कळ. १-२-१८. शा. १. १.४.२२. वृ. ४-४-१२. शा.सू.१.२.११. 8 ·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा द्विवचनान्तेन अनुपहितात्मस्वरूपवाविना 'आत्मानौ' इति शब्देन परस्पर भिन्नस्वरूपयोः जीवात्मपरमात्मनोः हृदयगुहाप्रवेशः । "ऋतं पिबन्तौ सुकृ- तस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परम परायें" इति श्रुत्या प्रतिपाद्यत इत्यभि- धानात् , जीवब्रह्मणोः निरुपाधिकभेद एव श्रुत्यभिमत इति सूत्रकाराभि- प्रायावगमात् , ' "अवस्थितेरिति काशकृत्स्न" इति सूत्रानन्तरं मतान्तरा- नुपन्यासाच्च, जीवब्रह्मणाः श्रुत्यभिमतस्वरूपभेदाविरोधेनैव तयोः सामाना- धिकरण्यनिर्वाहः सूत्राभिमत इत्यवश्यवक्तव्यतया, सूत्रस्य जीवब्रह्मणोः स्वरूपैक्चमाश्रित्य , तयोः सामानाधिकरण्यनिर्वाहपरत्ववर्णनमनुपपन्न- मिति मंक्षेपः ।। इति वाक्यान्वयाधिकरणम् ॥ ६ ॥ ३४॥ प्रकृत्यधिकरणम् ॥ ७॥ पूर्वाधिकरणे मैत्रेयी प्रति याज्ञवल्क्यप्रतिवचने द्रष्टव्यतया उक्त- स्याऽऽत्मन एकस्य विज्ञानेन सर्व विज्ञानं भवति इत्यभिधानेन तस्य आत्मनः सर्वोपादनतालाभात् , जीवात्मन. चिदचित्समुदायरूपसर्वोपादानत्वा- संभवात् , न द्रष्टव्यतया उक्त आत्मा जीवात्मा, अपि तु परमात्मेति सिद्धान्तितम् । तत्र परमात्मनो जगदुपादानत्व यदभ्युपगतं, तन्नोप- पद्यन इत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् अभिध्योपदेशाच ॥ २४ ॥ ॥१-४-२३॥ साक्षाचोभयानानात् ।। २५ ॥ आत्मकृते. ॥ २६ ॥ 1 क. १-३-१. .शा.म.१-४.२२.

·४-पा.] प्रकृत्यधिकरणम्-७ १३३ परिणामात् ॥ २७ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ २८ ॥ अत्र प्रकृतिः इत्युपादानकारणपरम् ; च शब्देन निमित्तकारणत्वं समुच्चीयते । 'ब्रह्म' इति प्रकरणसिद्धम् । ततश्च ब्रह्म न निमित्तकारण- मात्र, अपि तु उपादनकारणमपि । प्रतिज्ञाया:-एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञाया मृत्पिण्डवटादिदृष्टान्तस्य च तथा सत्येवोपपत्तिसिद्धः इति सूत्रार्थः ।। यस्यास्स ज्ञानात् ज्ञातमिदं भवति सर्वमित्युक्तथा । गमयति यदुपादानं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ३६ ॥ अर्थः । "उत तमादेशमप्रायः येनाश्रुतं श्रुतं भवति" इति श्रुतिः, यस्य-श्रीनिवासापरनामयस्य ब्रह्मणः ज्ञानात्, इदं सर्व-चेतनाचेतनात्मकं जगत् , जातं भवति इत्युक्तचा, यत्-श्रीनिवासापरनामधेयं ब्रह्म, उपा- दानं-जगदुपादानकारणं इति, गमयति, यस्य उपादानकारणतां ज्ञापयति इत्यर्थः, तब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ भावः । एकस्या मृदि प्रथम पिण्डत्यावस्था जायते; अनन्तरं वटवा- वस्था । तत्र पूर्वावस्थावत्यमुपादान ; उत्तरावस्थापन्नं तदेव द्रव्यमुपादे- यमित्युच्यते । तत्र पूर्वोत्तरावस्थाद्वयापनद्रव्यस्यैकत्वात्, उपादानवस्तु- ज्ञानस्य उपादेयवस्तुज्ञानरूपत्वेन, उपादाने ज्ञाते सति, उपादेयं ज्ञात भवति । तद्वत् , प्रकृते 'ब्रह्मणि ज्ञाते, इदं सर्व ज्ञातं भवति' इति 'येनाश्रुतं श्रुतं भवति" इति श्रुत्याऽभिधानात् , ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं ज्ञायते । यद्यपि दृष्टान्ते मृगव्यस्यैकस्यैव पिण्डत्ववटत्याद्यवस्थाद्वययोगेन, पिण्डस्य ज्ञानेन घटस्य ज्ञातता युक्ता । प्रकृते जगद्ब्रह्मणोः भिन्नत्वात् , . 13. ६-१-३.

·१३२ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकागा [अ.१ ब्रह्मज्ञानम्य जगज्ज्ञानरूपत्वासंभवात्, न ब्रह्मज्ञानेन जगतो ज्ञाततासंभवः नाप्युपादानोपादेयभावसंभवः, ब्रह्मणो निर्विकारतया अवस्थारूपविकार- वत्त्वासंभवात् । तथाऽपि ब्रह्मज्ञानेन जगतो ज्ञाततामंभवोक्तया, तयोरुपा- दानोपादेयभावमन्तरा तदसंभवात् , निर्विकारस्य ब्रह्मण. साक्षाद्विकार- रूपावस्थाया असंभवात् , चेतनाचेतनात्मकनगद्रूपशरीरद्वारा विकारवत्त्वं संभवति इति श्रुतराशयोऽवगम्यते । ततश्च यथा जीवात्मना निर्विकारस्य साक्षात् वालवयुवत्वाद्यवस्थाविरहेऽपि, तच्छरीरगतबालत्वाद्यवस्थाद्वय- मादाय, 'बालो युवा जात' इत्यादिव्यवहारसिद्धोपादानोपादेयभाव. , तद्वत् . इहापि॥ . . नन्वेवं ब्रह्मशरीरभूतस्य जगत एव परिणामित्वे ब्रह्मणश्चापरिणा- मित्वे, ब्रह्मण किमर्थमुपादानलं अङ्गीकरणीयम् । उपदर्शिताया एक- विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया. प्राधान्याभिप्रायेणोपपत्ते, यथा 'रानि दृष्टे अमात्यादयो दृष्टा भवन्ति' इत्युक्तिः प्राधान्याभिप्रायेण ; तत्र हि 'यत्किञ्चित्प्रयोजनलाभाय द्रष्टव्येषु राजादिषु, अमात्यादिदर्शनेन यत्प्रयो- जनं लब्धन्यं, तत् राजदर्शनेन लभ्यत' इति राज्ञ प्राधान्याभिप्रायेण तथोक्ति , तद्वत् इहापि श्रोतव्येषु ब्रह्मश्रवणेन तदितरश्रवणलभ्यप्रयोजन- लाभाभिप्रायेण, ब्रह्मणि श्रुते तदितरत्सर्व श्रुत भवति इति प्राधान्याभि- प्रायेण उक्तप्रतिज्ञानिर्वाहसभवात् इति चेत् । मैवं--एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञाया प्राधान्याभिप्रायेण गौणत्वाङ्गीकारे , तदुपपादनायोपात्त- दृष्टान्नानामुपरोधः स्यात् । तत्र हि ' "येनाध्रुत श्रुत" इत्यादिना ब्रह्मण श्रवणेन सर्वस्य जगत श्रुतत्वं प्रतिज्ञाय, कथमन्यम्य श्रवणेन अन्यम्य श्रुतत्वसंभर इति " कथं नु भगवः स आदेश" इत्याक्षेपे, "यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात्, यथा 1 छा.६.१.३. १ छा.६.१.४. छा.

·प्रकृत्याकरणम्-७ १३५ 1॥ यथा सोम्यैकेन सोम्यैकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्यात् " नग्वनिकृन्तनेन सर्व कार्णायसं विज्ञातं स्यात् । इति दृष्टान्तत्रयेण ब्रह्मण. श्रवणेन सर्वस्य जगतः श्नुतत्वं संभवति इत्यपपादितम् । लोहमणिः- मुवर्णपिण्डः : लोहमय-सुवर्णमयं कटकमकुटादि । नखनिकृन्तनं कार्णा- यसपिण्डः । अत्र उदाहृतेषु दृष्टान्तेषु न प्रधानज्ञानेन अप्रधानस्य ज्ञातत्वं दृष्टान्तीक्रियतेः मृत्पिण्डघटादीनां प्रकृतिविकृतिभावं प्रदर्श्य, मृत्पिण्डादि- ज्ञानेन घटादीना ज्ञातताया निदर्शितत्वात् । वहूदाहरणप्रदर्शनं दाष्टान्तिके जगह्मणोरुपादानोपादेयभावप्रतीतिदादार्थमिति निश्चीयते । अत उक्त- दृष्टान्तत्रयोपादानानुरोधेन जगह्मणोः उपादानोपादेयभाव एव एकविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया प्रतिपिपादयिपित इति निर्णीयते ।। न चोक्तदृष्टान्तत्रयानुरोधेन ब्रह्मणो जगद्रूपेण परिणामोऽभ्युपगन्तुं शक्य.; ' "निष्कलं निष्क्रियं शान्तं" इत्यादिभिर्ब्रह्मणो निर्विकारत्वप्रति- पादनेन, तद्विरोधप्रसङ्गात् । अतो ब्रह्मणो निर्विकारत्वश्रुतेः जगदुपादानव- श्रुतेश्च उपपादनाय, जगद्रुपशरीरद्वारा परिणाम एवाङ्गीकर्तव्यः । जग- ब्रह्मणो. शरीरशरीरिभावश्च अन्तर्यामिब्राह्मणादिषु बहुधा प्रपञ्चितः । दृष्ट- श्च शरीरद्वारकपरिणाममाश्रित्य, निर्विकारस्यात्मन उपादानोपादेयभाव- व्यवहार 'योऽनभिज्ञो वाल आसीत् स इदानीं युवाऽभिज्ञो नात' इत्यादिः, इत्यलं बहुना ॥ 'यनाश्रुत श्रुतं भवति" इत्यादिना ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं प्रदश्य, तद्विवरणाय प्रवृत्ते “संदेव सोन्येदमग्र आसीत्" इत्यायुत्तरसन्दर्भ सच्छब्देन पूर्व यच्छब्दनिर्दिष्टं ब्रह्म निर्दिश्य, तस्य "तदेक्षत" इत्यादिना बहुभवनसङ्कल्पादिप्रतिपादनात्, तस्य च श्रीनिवासापरनामधेयलक्ष्मीपति- अत्रच छा.१-१.६. श्वे. ६.१. छा. ६-२-३.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकाशा अ. १ महापुरुषप्रत्यभिज्ञापकताया पूर्वोपपादितत्वात् , श्रीनिवासापरनामधेय ब्रह्मैव जगदपादानमिति निर्धार्यत इति ।। , पूर्वपक्षः । ब्रह्मणो जगदपादानत्व न सभवति, तम्य जगन्निमित्तकारणताश्रव- णात् । श्रूयते हि "सोऽकामयत' इत्यारम्य, “स नपम्नप्त्वा, इढ सर्वमसनत" इति ब्रह्मणो जगत्स्रष्मृत्वम् | निमित्तोपाढानयोर्भेदश्च लोके नियमेन दृश्यते-यथा पटादिकार्ये तन्निमित्तोपादानयो कुरालमत्पिण्डयो श्रुतिषु च "अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् , तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्ध माया तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वर" इत्यादिषु परमात्मनो जगत्त्र मृत्व प्रकृतेरुपादानत्व च वदन्तीपु जगन्निमित्तोपाटानयो दो व्यपदिश्यते । न केवल लोके तयोर्मेंददर्शनमात्रेण ब्रह्मणोऽनुपादानत्व. उपादानलक्षणा सभवादप्यनुपाटानत्वमेष्ट यम् । कार्यात्मना परिणममानत्व ह्युपादानत्व, यथा पात्मना परिणममानाया मृदो घट प्रत्यपादानत्वम् । निर्विकारत्वेन श्रुतिसिद्धस्य ब्रह्मण परिणामाश्रयत्व न सभवति । न च माक्षात्परिणामा- श्रयत्वासभवेऽपि, अचेतनद्वारा परिणामाश्रयत्वमादाय उपादानवसभव अनिप्रसङ्गात् । न हि घटात्मना परिणममानमृदाश्रयस्य भूतलादेर्घट प्रति उपादानत्वम् । अत साक्षात्परिणामाश्रयत्वाभावात् नोपादानत्वमभव इति। सिद्धान्तः । ब्रह्मज्ञानेन जगतो ज्ञातता प्रतिज्ञाय, मद्धटादिदृष्टान्त तदुपपाटनेन एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे तात्पर्यावगमात् "बहु म्या प्रनायेय" इति ब्रह्मण एवं वहमदनसङ्कल्पश्रवणेन तम्यैव 1 आन ४९ ·प्रकृत्यांधकरणम्-७ " जगदूपेण बहुभवनावगमात्, "ब्रह्म यनं ब्रह्म स वृक्ष आसीत् यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षः । मनीषिणो मनसा विब्रवीमि वः । ब्रह्माभ्यतिष्ठत् भुवनानि धारयन्" इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मण एव जगदुपादानत्वनगत्सृष्टयुप- करणाधिष्ठातृत्वयोरुभयो साक्षाच्छवणात , 1" तदात्मानं स्वयमकुरुत इत्यादिषु ब्रह्मण स्वात्मन एव स्वयमेव जगद्रूपेण बहुधाकरणश्रवणात् '"तटनुप्रविश्य , सच्च त्यच्चाभवत्" इत्यादिना ब्रह्मण 'मत'त्यन्'- शब्दितचेतनाचेतनरूपेण भवनम्य अनप्रवेशपूर्वकत्वाभिधानेन चिदचिदा- मके प्रपञ्चे अनुप्रवेशकृतमेव ब्रह्मणश्चिदचिदात्मना परिणामाश्रयत्वमिति चिढचितो. ब्रह्मणश्च शरीरात्मभावप्रतिपाठकश्रुतिभिश्चिदचिपास्यविमद्ध- विशेषणद्वारक तदाश्रयत्वमिति चावगमेन अतिप्रसङ्गम्य श्रुत्येव परिहतत्वात, लोके कुलालादीना बटाद्यपादानताग्राहकप्रमाणम्य तदुपाटानतानिर्वाहक- तच्छरीरकत्वादेश्वाभावेन तदपादानत्वचिरहेऽपि ब्रह्मणि जगदुपादानत्व- तन्निर्वाहप्रकारयो द्वयो बहुश श्रुतिभि प्रदर्शितत्वात् , “यद्भुतयोनि परिपश्यन्ति धीरा" इत्यादिषु ब्रह्मणा जगद्योनित्वश्रवणात् , + “यथोर्ण- नामि सृजते गृह्णते च, यया पृथिव्यामोषधय सभवन्ति'' इति तदुत्तर- मन्त्रे भृतयोनित्वस्य जगदुपादानत्वरूपतया विवरणाच्च ब्रह्मणो जगन्निमि- तत्वं तदुपादानत्व च दुरपहवमिति ।। इति प्रकृत्यधिकरणम् ॥ ७ ॥ *तै स २-८-८ यत न्यस्मादुपादानान् , यावापृथिवी द्यावापृयिव्यादिगुल्ल जात , निष्टता -निर्मितवान , बहुत्वमविवक्षितम् । ईश्वर इति शेष । म उपादान तो ब्रह्म, बर्न-तस्प वृक्षस्य आधारभूतमपि ब्रह्म, भुवनानि धारयन् ईश्वर, नन्द- खात्मानमेव, अध्यतिष्ठन्-अधिष्ठितवान् , अघिय उपकरणमपि नौवेत्यर्थ ॥ 2ते. आन ७-१. ते. आन. ३.२ मु १-१-६.

·१३८ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा ३५ ॥ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् ॥ ८॥ प्रथमे जिज्ञासाधिकरणे ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वं प्रतिज्ञाय, द्वितीये तस्य जगत्कारणत्वलक्षणेन इतरव्यावृत्ततया प्रतिपत्तुं शक्यतां, तद्वत्तराधिकरण- द्वयेन अज्ञानत्वबुभुत्सितत्वाभ्या शास्त्रेण प्रतिपाद्यत्वसंभवं च प्रसाध्य, विचारमारभ्य, त्रिशता अधिकरणः सद्विद्यान दमयविद्यान्तरादित्यविद्यादि- परविद्यासु जगत्कारणतया मुमुक्ष्पास्यतया च प्रतिपादितं परं ब्रह्म श्रीनि- वासापरनामधेयो नारायणाग्थ्यो देवताविशेष एवेति तत्तद्विद्यामु तत्तत्प्रत्य- भिज्ञापकलिङ्गविशेपैनिवारितम् तदिदं निर्धारणमयुक्तं रुद्रारब्यदेवता- विशेषम्य कामुचिटु पनिपत्सु जगत्कारणत्वमुमुक्षुपास्यत्वयोः प्रतिपादनादिति शङ्काया उक्तत्रिंशदधिकरणाक्तन्यायैः प्रत्युक्ततां दर्शयित प्रवृत्तमिदमधि- करणम् ॥ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥१-४-२९॥ एतेन - बहुभवनसङ्कल्पनामरूपव्याकर्तृत्वापहतपाप्मत्वपरायणत्व- दिव्यत्वरूपद्युसंवन्धित्वामृतत्वोपासनविषयत्वादिभि देवताविशेषप्रत्यभि- ज्ञापकलिङ्गै नगन्कारणस्य वस्तुन श्रीनिवासापरनामधेयनारायणाख्यदेवता- विशेषत्वनिर्धारणेन मर्वे जगत्कारणवाचिन विचारितवाक्यतरवेदान्तवाक्य- विशेषा श्रीनिवासाख्यदेवताविशेषपरतया निर्धारिता इति सूत्रार्थ ॥ तस्तः शिवादिगदरमिहितमपि वस्तु यद्धमः। गमयन्ति यदिति विद्याः तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥३७॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥

·सर्वव्याख्यानाधिकरणम्-८ अर्थः । श्वेताश्वतराद्युपनिषत्सु शिवरुद्रेशानादिशब्दैः मुमुक्षूपास्यत्वेन अभिहितमपि वस्तु, यस्य श्रीनिवासापरनामधेयस्य नारायणस्य असाधा- रणैः धमैं प्रत्यभिज्ञापकैः तास्ता उपनिषदः, यदिति श्रीनिवासाख्यं ब्रह्मेति गमयन्ति, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ॥ - भावः । 'सद्' 'आनन्दमय' 'पुरुष' 'आकाश' 'प्राण' 'इन्द्र' आदि- शब्दैः साधारणैः अचेतनविशेपे चेतनविशपे च रूदैः निर्दिष्टस्य कारण- वस्तुनः पूर्वोक्तप्रत्यभिज्ञापकलिङ्गैः योगेन वा अचेतनविशेषस्य चेतनविशेषस्य वा असाधारणधर्मश्रवणे, तत्तत्पदरूढ्यर्थशरीरकतया वा देवताविशेषपरताया निर्धारिततया, येषु कारणवाक्येपु अर्थान्तररूदशब्दैः सामान्यशब्देवा कारणवस्तु निर्दिश्यते, तेप पूर्वोत्तप्रत्यभिज्ञापकलिङ्गेषु अन्यतमस्य जग- त्कारणत्वम्य वा दर्शने, अर्थान्तररूढशब्दानां रूढयर्थासाधारणधर्माश्रवणे योगेन तच्छ्वणे तत्तद्रूयर्थशरीरकतया श्रीनिवासात्र्यदेवतापरत्वं निर्धार- णीयमिति ॥ पूर्वपक्षः। श्रीनिवासापरनामधयो नारायणाख्यदेवताविशेष एव जगत्कारणं मुमुक्षपाम्यश्चेति निर्धारणमनुपपन्नम् ; श्वेताश्वतरोपनिपदि रुद्रस्य जगत्का- रणत्वमुमुक्षुपास्यत्वया प्रतिपादनात् । तथा हि-श्वेताश्वतरोपनिषदि चतु- ध्याये, “यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्न चासत् शिव एव केवलः" इति श्रूयते । 'यम्मिन् काले अहोगविभागः नामीत् , तम शब्दनिर्दिएं सूक्ष्मदशापनं प्रधानं परमासीत , तदा केवलः एकः, शिवः-रुद्रः, आसीत्' इति श्रुत्यर्थ । अत्र 'यदा' 'तम' इत्यादिना जगत. प्रलयमभिधाय, तत्काले एकस्य शिवस्यावस्थानममिहितम् । 'शिव'शब्दश्च रुद्राल्यदेवताविशेष , 1. ४.१८.

·२४० श्रीगारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकागा [अ. १ रूदः । अतोऽस्मिन् मन्त्रे प्रलयकाले रुद्रादन्येषामवस्थानं प्रतिषिभ्य, एकम्य रुद्रस्यैव अवस्थानप्रतिपादनात् , तस्यैव कारणत्वं गम्यते ।। एवं तस्यामेवोपनिषदि "अस्मान्मायी सजते विश्वमेतत् तस्मि- श्चान्यो मायया मनिरुद्धः । मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महश्वरम्" इत्यत्र मायिना विश्वस्य सृष्टत्वमभिधाय, महेश्वरस्य मायित्वमभिहितन् । 'महेश्वर'शब्दश्च रुद्रे रूढः । अतो रुद्रस्यैव जगत्कारणत्वं प्रतीयते । एवं तत्रैव “यो योनियोंनिमधितिष्ठत्येको यम्मिन्निदं सं च वि चति सर्व । तमीशानं वरदं देवमीड्यं निचाव्यमा शान्तिमत्यन्तमति" इत्यत्र ईशानोपा- सनस्य मोक्षोपायत्वमभिहितम् । 'ईशान'शब्दश्च रुद्रे रुदः। अनो रुद्रस्य मोक्षोपायोपासनविषयत्वं सिद्धम् ।। एवम शिखायां । "कश्च ध्येयः" इति प्रश्नम्य "कारणं न ध्येय" इति प्रतिवचनमभिधाय, “सर्वेश्वर्यसंपन्न. शंभुराकाशमध्ये ध्येय." इत्यभि धानात् , रुद्रस्य कारणत्वं मुमुक्षुध्येयत्वं च सिद्धम् ; 'शभु'शब्दस्य रुद्रे रुद्धत्वात् । अतो नारायण एव जगत्कारणं मुमुक्षूपास्यश्चेति निधारणमन- पपन्नमिति ॥ सिद्धान्तः। जगत्कारणम्य वस्तुनो बहुभवनसङ्कल्पनामरूपत्र्याक्तृत्वादिलिङ्गः नारायणाख्यदेवताविशेषत्वस्य निर्धारितत्वेन, उपदर्शिन शिव ईशान' 'महेश्वर"शंभु आदिशब्दाः रूढिभड्रेन 'आकाश'इन्द्र आदिशब्दवत् नारायणपरा नेनव्या । न च रुद्रादिपदरूट्यनुसारेण बहुभवनमङ्कल्प- नामरूपव्याकरणादीनां रुद्रासाधारणता रुद्रप्रत्यभिज्ञापकता च आश्रित्य, नारायणादिशब्दानामेव रुद्रपरता किं न स्यात् इति शङ्कायम् । नारायण. शब्दम्य योगेन रूढया वा रुद्रपरताया असंभवात् । रुद्रपरत्वे 'नारायण' इनि 'ण'त्वासंभवात् ; संज्ञायामेव णत्वविधानात् । एवं तस्य लक्ष्मीपतित्वा- २ अशि.

·2-पा. सर्वव्याल्यानाधिकरणम्-८ न तत् सभवाच्च न नामरूपव्याकर्तृत्वमोक्षोपायोपासनविषयत्वादिसंभव. विम्तरस्तु अम्मत्कृतव्यामसिद्धान्तमाताण्ड द्रष्टव्य । नन अन्तरधिकरणे आदित्यादिदेवताविशेषाणा, इन्द्रप्राणाधिकरण देवाधिपतेरिन्द्रभ्य, ईक्षतिकर्माधिकरणे अण्डाधिपतेश्चनुर्मुखस्य च कारणत्व- माशय निराकृतम् । न तु कस्मिंश्चिदप्यधिकरणे रुद्रस्य कारणत्वं निराकृतम् । यदि सूत्रकाराणां रुद्रस्य कारणवं निराचिकीर्पितं स्यात् , तर्हि प्रधानमल्लनिवान्यायेन रुद्रकारणतावादिवाक्यविचारेण तत् निरा- कृतं स्यात् । तथा क्वचिदप्यधिकरणे तन्निराकरणादर्शनात् , मूत्रकाराणां निराचिकीर्पितमित्यवगम्यते तत् कथं "एतेन सर्वे व्याख्याता" इत्यम्पष्टाभिप्रायस्याधिकरणम्य तन्निराकरणपरतोतिरिति चेत् । उच्यते-- यटि कश्चित् रुद्रादिपटाना रूढिमाश्रित्य 'रुद्र एव जगत्कारणं' इति प्रत्य- वनिष्ठेत, तदा स इन्द्रादिपदरूढया प्रतिवक्तव्यः, यदि रुद्रादिपदरुढ्या रुदम्य कारणत्वमझीक्रियते, तर्हि इन्द्रादिपदरूढया इन्द्रादेरेव कारणत्वम- ङ्गीक्रियतामिति । यदि इन्द्राढे कर्मवश्यत्वावगमात्, न तस्य कारणत्वं इति बृयात् , प्रतिब्याटेनं रुद्रस्यापि कर्मवश्यत्वावगमात् , न कारणत्वमिति इन्द्रादिप्रनित्रन्या रुदकारणतावादिनिराकरणामिन्द्राीना कारणत्वं निरा- कृतमिति ॥ इदमत्रावधेय-जगत्कारणत्वं मुमतूपास्यत्वं च अकर्मवश्यत्व- निवन्धन , कर्मवश्यम्य तदुभयायोगात् । जगत्कारणत्वं हि सर्वज्ञत्वसर्व- शक्तित्वसत्यसङ्कल्पत्वादिसापेक्षम् ! न च कर्मवश्यस्य सर्वज्ञत्वादिसंभवः ; तम्य कर्मणा ज्ञानशक्तयादितङ्कोचस्य अवश्यभावात् । एवं मुमुक्षूपास्य- त्वमपि कर्मवश्यस्य न सभवति; कर्मवश्यस्य कर्मनिमोक्षरूपमोक्षोपायत्वा- अत तदुभयमप्यकर्मवश्यत्वरूपापहतपाप्मत्वानिवन्धनम् । सभवात । 1शा.स १-४-२९.

·१४२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकाशा [अ१ अपहतपाप्मत्वमूलकाश्च विजरत्वविमृत्युत्वाविजिनसत्वापिपासत्वसत्यकाम त्वसत्यमङ्कल्पत्वगुणा । ततश्च अपहतपाप्मत्व यस्य स्वाभाविक सर्व देवातिरोहित च, तस्येव अनरत्वादय सत्यमङ्कल्पत्वान्ता निरुपाधिका अतिरोहिताश्च | स्वाभाविकमपहतपाप्मत्व व नारायणस्येकस्येव, । "एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण" इति श्रुते । अन हि एकस्य नारायणस्यैव निरुपाधिकमपहतपाप्मत्व श्रूयते । तम्यापावि कत्वे, जीवानामपि मुक्तिदशायामपहतपाप्मत्वादीनामाविर्भावस्य प्रजापति विद्याया श्रुतत्वात्, एकस्य नारायणस्य अपहतपाप्मत्वोक्तरयुक्ततापत्ते । अत तत्प्रयुक्तमनरत्वादिकमपि निरुपाधिक नारायणस्यव । रुद्रम्य तु अनपहतपाप्मत्वरूप कर्मवश्यत्व "अनपहतपाप्मा वाऽहमम्मि नाम धेहि" इत्यादिशतपथब्राह्मणस्थरुद्रवचनसिद्धम् ॥ अत मृतकार ईक्षल्यायधिकरणेषु मत्यसङ्कल्पत्वान्तर्भूतनहुभवन सङ्करपादिभि जगत्कारणस्य मुमुभूपास्यस्य च देवताविशेपत्वनिर्धारण मुपपन्नम् । एतदभिप्रेत्येव सूत्रकार महाभारते आनुशासनिरे पर्वणि पुण्डरीक्नारदसवादे, आरोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुन पुन । इदमेक मुनिप्पन्न ध्येयो नारायण सदा ॥” इत्युक्तमिति ।। ३५ ।। इति सर्वव्याख्यानाधिकरणम् ॥९॥ इति श्रीकौशिकरतिरकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तनियध्वजम्य श्रीदेशिकाचार्यम्य कृतिपु शारीरकाधिकरणरत्नमाराप्रकाशे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ प्रथमाध्यायः संपूर्णः ॥ ॥ मुरार शतपयत्र दाग ·श्रीश्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः । श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमालायां सप्रकाशायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १॥ स्मृत्यधिकरणम् ॥१॥ प्रथमेऽध्याये जगत्कारणत्वेन वेदान्तप्रतिपाद्यं चिदचिद्विलक्षणं श्रीनिवासाख्यं परं ब्रमेति व्यवस्थापितम् । चिढचिद्विलक्षणस्य ब्रह्मणो जग- कारणतां स्थूणानिखननन्यायेन दृढीकर्तुं तत्पक्ष सभावितसर्वप्रकारदोपपरि- हाराय द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते ।। तत प्रथमे पादे साह्यादिभिरुद्धाविता दोषा. परिहियन्ते । प्रथमे- ऽध्याये चतुर्थपादे निरीश्वरसाग्य सेवरसाज्यश्च श्रुतिवास्यतात्पर्य विवरणेन निरम्तौ । तत्र निरीश्वरसारख्यम्य कपिलस्मृतिविरोधोद्घाटनेन प्रत्यवम्थान- निराकरणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्य- स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥ २-१-१॥ [इतरेपा चानुपलव्धे ॥२॥ 'चिदचिद्विलक्षणस्य ब्रह्मण कारणत्वाहीकारे, कपिलस्मृतेः निरन- काशत्वं स्यात् इति चेत् । इत्यन्तेन आगय, परिहियते 'न' इत्यादिना। 'खतन्त्रप्रधानकारणत्वाङ्गीकारे अन्यासा मन्वादिस्मृतीना निरवकागलरूप- दोपप्रसाः । अत: उत्तराका न युक्ता' इति सूत्रार्थः ।।

·१४४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ , , मन्वाद्याप्तनहुम्मृत्युपबृंहितवेदमौलिसिद्धतया । यद्धेतुत्वमचाल्यं तहह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥३८॥ अर्थः । मन्यादीनामानानां; आप्तत्व च यथावस्थितवस्तुसाक्षात्कर्तृत्व सति यथादृष्टार्थवादिल, तद्वता इत्यर्थ । बहूनां स्मृतिभिः वेदान्तार्थ- विशदीकरणदम्पर्यण प्रवृत्तग्रन्थ , उपहिताः विशदीकृता या, वेदमा- लयः-उपनिषद , तत्सिद्धतया, यद्धेतुत्वं यस्य श्रीनिवासापरनामधेयम्य ब्रह्मण , हेतुत्वं-जगत्कारणत्व, अचाल्यं-अन्यथयितुमशक्य, तहह्म इति. पूर्ववत् ।। भावः । वयोगमहिममाक्षात्कृतपरावरतत्त्वयाथात्म्यै मनुपगशरप्रभृतिमि. महपिभि वेदान्तार्थविशीकरणायैर प्रणीतस्मृतिसहकारेण वेदान्तवाक्यनि- श्चिततया श्रीनिवासापरनामधेयस्य परस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्व कपिरम्मृति- विरोधेन अप्रामाणिकत्वगकाम्पट न भवति इति ॥ पूर्वपक्षः। "मदेव सोम्य" इत्यादिवेदान्तवाक्याना कि स्वतन्त्रप्रधानकारणत्वे, फि वा चिटचिद्विरक्षणनाकारणत्वे तात्पर्यमिति सगये, वेदान्तवाक्य तात्पर्यनिर्णयेटपर्येण प्रवृत्तकपिलम्मृत्यनुसारेण तात्पर्यनिर्णय एव युक्त , अन्यथा तम्या म्मृते सर्वथा अप्रामाण्य स्यात् । न चेष्टापति , वेदान्तेषु आप्तल्वेनाभिहितम्य कपिरमहर्षे प्रान्त्ययोगेन तत्प्रातस्मृतेरप्रामाण्यायोगात्। न चैर ब्रह्मकारणत्वादिनीना मन्यादिस्मृतीना अप्रामाण्यप्रसास्य तुल्यतया कपिरम्मृत्यनुमारेण श्रुतितात्पर्यनिर्णयो न युक्त इति वाच्यम् । मन्वादि- म्मृतींना कर्मकाण्डोक्तकमविगीकरणपरत्वेन प्रामाण्योपपचे । कपिरस्मृतेस्तु जानकाण्डोक्ततत्त्वविगदीकरणैटम्पर्येण प्रचतया, ब्रमकारणत्वाहीकारे ·१-पा. स्मृत्यधिकरणम्-१ प्रधानकारणतावादिन्याः तम्या विषयान्तरालाभेन सर्वथा अप्रामाण्यप्रसङ्गः । अतः तस्या निरवकाशत्वमसहपरिहाराय तदुक्तप्रधानकारणत्व एव श्रुतेः तात्पर्यमास्थेयमिति। सिद्धान्तः । वेदान्तवास्यानां तात्पर्यनिर्णये, नत्तात्पर्यनिर्णयाय प्रवृत्तस्मृत्यपेक्षाया आवश्यकत्वेऽपि, खयोगमहिमसाक्षात्कृतपरावरतत्त्वयाथात्म्यमनुपराशराद्यने- काप्ततममहर्षिप्रणीतस्मृत्यनुसारेण वेदान्तवाक्यतात्पर्यनिर्णय एव न्याय्यः ; न त्वेकरय मन्वाद्यनुपलब्धस्वतन्त्रप्रधानकारणतावादिनकपिलस्य महर्षेः स्मृत्यनुसारेण । कपिलस्मृतेः मन्वादिस्मृतीना च परस्परविरोधे, 'भूयसां म्याइलीयस्त्वं' इति न्यायेन मन्वादिम्मृतीना वलीयस्तया नद्विरोधेन कपिल- म्मृते. भ्रान्तिमूलत्वनिर्णयात । मन्वादिस्मृतिपु श्रीनिवासापरनामधेयब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रतिपाद्यते । यथा विष्णुपुराणे, "विप्णो सकागादुद्भतं जगत् तत्रैव च स्थितं । स्थितिसयमकर्ताऽसी जगतोऽस्य जगच्च स ॥" इति । एवं मन्यादिम्मृतिष्वपि द्रष्टव्यम् । ३६॥ इति मृत्यधिकरणम् ॥१॥ २॥ योगप्रत्युक्तयधिकरणम् ॥२॥ कपिलस्मृते भ्रान्तिमूलकत्वसमवेऽपि वेदान्तप्रवचनाधिकृतहिरण्य- गर्भप्रणीतयोगस्मृते भ्रान्तिमूलकत्वासभवात् , तया वेदान्तोपबृंहणमेव न्याय्य इत्यागतापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। एतेन योगः प्रत्युक्तः ।। २-१-३॥ एतेन-सांस्यस्मृतिनिराकरणेन योगस्मृतिरपि निराकृता इति सूलार्थः । तुल्यन्यायेन हिरण्यगर्भप्रणीताया. स्मृतेरपि दत्तोपरत्वात् मूले पृथक्तदनुक्तिः।।

·श्रीशारीरकाधिकरणरनमारा सप्रकाशा [अ भारः। हिरण्यगर्भम्य वेदान्तप्रवचनाधिकृतवेऽपि, तेन ईश्वराभ्युपगमे अब्रह्मात्मप्रधानकारणचाभ्युपगमेन ईश्वरस्य निमित्तकारणतामात्राभ्युपगमे च प्रस्फुटवेदान्तार्थविरुद्धवादितया, तत्प्रणीतम्मृतेरपि भ्रान्तिमूरकत्वनिर्णये तत्तणीतस्मृत्या श्रीनिवासापरनामधेयम्य ब्रमण कारणत्व न रिचालय शक्यमिति ॥ ३७॥ इति योगप्रत्युक्तयधिकरणम् ॥२॥ ३॥ विलक्षणत्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥ मन्यादिस्मृतीना तर्कविरुद्धतया तत्कर्तृणा शतान्धन्यायेन भूयम्त्यम किञ्चित्करम् । कपिलम्मृतेस्तु तानुगृहीततया चेदान्तवाक्यतात्पर्यनिर्णये सेवाऽऽश्रयणीयेति निरीश्वरसारयम्य आक्षपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥२-१-४॥ [अभिमानिन्यपदेगस्तु विशेपानुगतिभ्याम् ॥ ५ ॥] इद पूनपक्षसूत्रम् अस्य-सत्त्वादिगुणत्रयमयस्य चिन्मिश्रस्य अचित्प्रपञ्चस्य, विलक्षणत्वात्-विजातीयद्रव्यत्वात् , न-ब्रह्मोपादानकत्व न सभवतीत्यथ । तथात्व-विनातीयद्रव्यत्व, गन्दान-श्रुते च अगम्यते 'च' शब्देन प्रत्यक्षादिक समुच्चीयते इति सूनार्थ ॥ भारः । 'यत् यत्कार्य, तत् तत्सनातीय इति व्याप्ति मृत्कार्य घटादौ मुवर्णकार्ये कटकादो च दृष्टा । प्रकृते चिरचिद्रूपप्रपञ्चम्य ब्रह्मसनातीयत्व न सभपति, चेतनस्य असजत्वात् दुखित्वात् , अचेतनस्य जडत्वात् पिका रित्वाच , ब्रह्मण सर्वजत्वात् दु सित्वाद्यभावात् ज्ञानस्वरूपत्वात् निर्विकार- त्वाच । तदिद जगमगोरक्षण्य "सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म, . ""विज्ञान 1 ·१-पा.] विलक्षणत्वाधिकरणम्-३ " चाविज्ञानं च," 1 "जानौ द्वावजावीशनीशो, * “समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नः अनीशया शोचति मुह्यमानः, " !"य. सर्वज्ञः सर्ववित्" इत्यादि- श्रुतिसिद्धम् । । "तं पृथिव्यववीत् , ""आपो वा अकामयन्त" इत्या- दिपु पृथिव्यादिशब्दैः तत्तदभिमानिदेवतानामेव विवक्षितत्वात् , न तादृश. श्रुतिबलात् जडानां चैतन्यगुणमिद्धिः । अतो ब्रह्मविजातीयस्यास्य जगतो ब्रह्मोपादानकत्वं न सभवति । प्रधानं तु गुणत्रयमयत्वाचेतनत्वविकारित्वा- दिभिः तथाविधजगत्सजातीयम् । अतस्तदेव जगदुपादानं भवितुमर्हतीति तर्कानुगृहीतत्वात् , प्रधानकारणताचादिकपिलस्मृतिः प्रबला । मन्वादि- स्मृतयस्तु तर्कविरुद्धब्रह्मकारणतावादित्वात् दुर्बलाः । अत. कपिलस्मृत्यनु- सारेणैव उपनिपतात्पर्यस्य निर्णेतन्यतया ब्राह्मणो जगदुपानत्वममामाणिकमेव इति ॥ अत्र मिदान्तसूत्रम् । दृश्यते तु ॥ २-१-६॥ [असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥ ७ ॥ अपीती तद्वत्प्रसादसमञ्जसम् ॥ ८॥ न तु दृष्टान्तभावात् ।। ९॥ वपक्षदोषाच्च ॥ १० ॥ तर्काप्रतिष्ठानादपि ॥ ११॥ अन्यथाऽनु पमिति चेदेवाप्यनिक्षिप्रसङ्ग ॥ १२॥] तु शब्द. पूर्वपक्षव्यावर्तक । विलक्षणयोरप्युपादानोपादेयभावो दृश्यते। अत सजातीययोरेव कार्यकारणभाव इति न नियम. इति सूत्रार्थः। उक्तसूत्रप्रभृतिसिद्धान्तसूतार्थसङ्ग्राहकाामानि पद्यानि । २. ५.१. तै. म..-५-२० मु. १.१.९. ते. भार. ३-१..

·१४८ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा । द्रव्यक्थमन नियतं प्रकृतिविकृत्यान माजात्यं । चिदचिच्छरीरकस्य ब्रह्मण एलान हेतुकार्यत्वात् ॥ ३९ ॥ अन्तर्यामित्राह्मणसिद्वत्तादेहिभातस्य । अपृथक्मिद्धे जगति ब्रह्म प्रति देहलक्ष्मयचाच ॥४॥ देहगतारस्थानां देहिन्यात्मन्यनन्वयाचापि । यद्धेतुत्वमचाल्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ४१ ॥ अर्थः । प्रकृतिविकृत्योः उपादानोपादेययो माजात्यं न नियतं, व्यभिचारात् , अपि तु एकद्रव्यत्वमेव नियतम् । ततश्च अत्र ब्रह्मकार णतावादिमते चिटचिच्छरीररस्य एकम्य ब्रह्मण एर हेतुकार्यत्वात् हेतुश्च कार्य च हेतुकायें, नयोर्भारतत्त्व तस्मात् , कार्यकारणभावापन्नत्वात् इत्यर्थ । चिढचितोनह्मणश्च गरीरमरीरिभावम्य अन्तर्यामिजाह्मणे प्रतिपा- दितत्वेन प्रामाणिकत्वात्, ब्रह्मापृथसिद्धपिशेपणभूते चिदचिदात्मके जगति ब्रह्मगरीररक्षणसत्त्वात्, शरीरगतदोषाणा आत्मनि असम्पर्शस्य रोके हएत्वाच यस्य श्रीनिवासनाम्नो ब्रह्मणो हेतुत्व जगदुपादानकारणत्व तश्चा रयितु न शक्य, तहह्मेति पूर्ववत् ।। भारः। कार्यकारणयोरेनानायत्वनियमो न सभपति, गोमयकार्य- वृश्चिकादौ यभिचारात्। तदेवेदमिति कारणवस्तुप्रत्यभिज्ञापकाकारेण हि साजात्य भवता वक्त यम् । येन केनचिदागरेण सानात्यस्यातिप्रसक्त तया अप्रयोजकत्वात् । ततश्च गोमयकायें वृश्चिके गोमयमिटमिनि प्रत्यभिज्ञापफाकारविरहेण उक्तनियमम्य व्यभिचारो दर्वार । कार्यकारण योरेक्द्रव्यत्व परमावश्यक अन्यथा असत्यार्यवादप्रसङ्गात्। तत्तु प्रकृतेऽप्यन्त्येव । ब्रह्मण एकम्या सूक्ष्मावस्थापननिदाचच्छररिकत्येन कारणत्य, म्यूगम्थापनचिटचिच्छरीरकन्वेन कार्यन्वमिति शरीरगता- वम्याभेटेन कार्यकारणभावोपपत्ते ।

·१-पा. विलक्षणत्वाधिकरणम्-३ , यद्यपि कार्यकारणयोरेकजातीयत्वनियमेऽपि प्रकृते न काऽपि क्षति, ब्रहाण एवं कार्यत्वात् कारणत्वाच, तथाऽपि वस्तुस्थितिमनुरुध्य तयोः साजात्यनियमनिराकरणम् । जगद्ब्रह्मणोः शरीरशरीरिभावश्च अन्तर्यामित्राह्मणे सुबालोपनिषदि च स्पष्टमुक्तः । तचेतनं प्रति अपृथक्तिद्धविशेषणद्रव्यत्वं, तदवस्थापनस्य तं चेतनं प्रति शरीरत्वम् । अस्ति चेदं लक्षणं संप्रतिपन्ने चैत्रादिशरीरे शरीरत्वावस्थापन्नम्य तव्यस्य चत्रात्मानं प्रति अपृथक्सिद्धविशेपणत्यात् । तच अपृयक्सिद्धविशेषणत्वं तदात्मसबन्धसत्तादशायां तच्छरीरसत्तायाः, तदपगमे शरीरत्वावस्थापगमस्य च दर्शनादवसीयत । प्रकृते चिदचिदात्म- कस्य प्रपञ्चाय ब्रह्मापृथक्सिद्धविशेषणत्वं ।" न तदस्ति विना यत् स्यात् मया भूतं चराचरं" इत्याद्यन्यात्मशास्त्रसिद्धम् । अत उक्तलक्षणसत्त्वात् जगतो ब्रह्मशरीरत्वमपपन्नम् । शरीरगतकृशत्वस्थूलत्वाद्यवस्थाना आत्मनीव ब्रह्मशरीरभूतजगद्गतविकारित्वदःखित्वादीनां ब्रह्मण्यनन्वयात् तस्य निर्वि- कारत्वमपि उपपन्नम् ।। अतो जगद्ब्रह्मणाः सालक्षण्याभाव-द्रव्यैक्चविरह-जगच्छरीरकत्वाप्तभव- सविकारत्वप्रसङ्गरूपतर्के ब्रह्मकारणतावादम्य चालयितुमशक्यत्वात् , स्वतन्त्रप्रधानकारणतावादस्य उत्तरत्र दूपयिष्यमाणत्वात् , केवलतकोणा परस्परमुत्तरोत्तरतश्च प्रतिघातेन अप्रतिष्ठितनया केवलतर्कमूलप्रधान- कारणतावादस्य अयुक्तत्वाच श्रीनिवाप्तापरनामधेयस्य ब्रह्मण. श्रुतिसिद्ध कारणत्वं सुस्थिरमिति ॥ ३८ ॥ इति विलक्षणत्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥ 1गी. १०.३९ ·१५० श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा अ.२ ४॥ शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् ॥ ४॥ प्रधानकारणतावादिन एकम्य साख्यस्य अप्रतिष्ठितेन तण ब्रह्मकारणतावादस्य अविचाल्यत्वेऽपि, परमाणुकारणतावदिनां कणाद- गौतममुगतार्हतादीनां बहूनां परमाणुकारणतानिर्णायकतर्के: ब्रह्मकारणता- वादः चालयितुं शक्य एव इत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदं अधिकरणम् ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥२-१-१३॥ - एतेन--सांस्यपक्षनिराकरणेन, शिष्टा:- अवशिष्टाः, अपरिग्रहा:- वेदेन अपरिगृहीता कणादादिपक्षाः, व्याख्याता:-निरस्ताः इत्यर्थः ।। कणभक्षादिमतानामन्यान्यं व्याहतत्वेन । यद्धेतुत्वमचाल्यं तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ४२ ॥ म्पष्टोऽर्थ । भावः । कणादप्रभृतीना परमाणुकारणताया विवादाभावेऽपि परमाणु- म्वरूपे नित्यत्वानित्यत्वादिबहुतराववाददर्शनेन एकविधपरमाणुकारणता- वादम्याप्रतिष्ठितवन, तेन "सदेव साम्य इदमग्र आसीत्" इत्यादिश्रुतिसिद्ध श्रीनिवासापरनामधेयम्य ब्रह्मणो नगदुपादानत्वं नालयितुं न शायमिति ।। ३९ ॥ इति शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् ॥ ४ ॥ 1. (-२.१.

·भोक्त्रापत्त्यधिकरणम्-५ १५१ ।। ५ भोक्त्रापत्त्यधिकरणम् ॥५॥ अनन्तरपूर्वाधिकरणे चिटचिच्छारकस्य ब्रह्मण जगत्कारणत्वेऽपि शरीरभूतचिदचिह्नत खित्वविकारित्वादिदोपा शरीरगतकृशत्वस्थूलत्वादयो जीवात्मनीव परमात्मनि न सनध्यन्त इत्यक्तम् । तेन शरीर प्रति जीवस्येव, जगपशरीर प्रति परमात्मन स्वामित्वलामाच्छरीरम्वाम्यमवल- व्य साख्यस्य प्रत्यवस्थानप्रतिक्षेपार्थं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॥२-१-१४॥ भोक्तापत्त:-मुखद् खभोक्तृत्वापत्ते , अविभागः-जवेश्वरयो- विभागाभाव प्राज्यते इति चेत् इत्यन्तमाक्षेपप्रकार । त परिहरति स्यात् इति । भोक्नभोक्तृव्यवस्थोपपत्त्या जीवेश्वरविभाग स्यादेव । लोकवत्- लोके शास्यशासकयो भोक्नभोवतृव्यवस्थावत् ॥ कर्मकृतभोक्तताया अकर्मनश्ये प्रसक्त्यभावेन । यद्धतुत्वमचाल्यं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ४३ ।। म्पष्टोऽर्थ ! पूर्वपक्षः। जीवस्येवेश्वरस्य शरीरवत्ताभ्युपगमे, शरीरसबन्धस्य सुखद् खभोग- प्रयोजकतया नीयस्यवेश्वरम्य मुखद् खभोक्तृत्व स्यात् । ततश्च जीव. सुखद खभोक्ता नेश्वर इति जीवेश्वरविभागो न सिद्धयेत् । ततश्च ब्रह्म- कारणतावादे ब्रह्मण शरीरवत्त्वानभ्युपगमे, निर्विकारम्य तस्य नगत्कारण- त्वानुषपत्ति । शरीरवत्ताभ्युपगमे च जीवेश्वरविभागासिद्धि । अतो ब्रह्मकारणतावादस्यायुक्ततया प्रधानकारणतानाद एव न्याय्य इति ।। - ·१५२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ सिद्धान्तः। 1" ॥ यथा शासकम्य रात. शास्यस्य अपराधिनश्च शरीरवत्त्वसाम्यऽपि शास्यस्यापराधिन एव शासनातिलचनप्रयुक्त दुःखभोक्तृत्वं, न तु शासक- स्य राज्ञः इति व्यवस्था लोके दृश्यते, तद्वदिहापि ईश्वराज्ञातिलचनरूप- कर्मप्रयुक्तं जीवस्य मुखद् खभात्तृत्वं, न तु शासकम्य ईश्वरस्य इति मुखदु ग्यभोक्तृत्वतदभावव्यवस्था उपपद्यत एव। मुखद् खभोक्तृत्वस्य शरीर- स्वाम्यप्रयुक्तत्वे हि ईश्वरस्य जीवस्येव मुग्वदु.ग्वभोक्तृत्वापत्ति । जीवस्य मुखदुःखभाक्तृत्वं न शरीरस्वाम्यप्रयुक्तं, अपि तु कर्मप्रयुक्तम् । नह वै सशरीरम्य सत प्रियाप्रिययोरपहतिरम्ति" इति श्रुतिस्तु कर्मकृतदेहसंब- धाभिप्राया। अत एव हि द्वा मुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिपस्वमाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वति अनभन्नन्योऽभिचाकशीति " इति श्रुती जीवेश्वरयो द्वयो. एकशरीरसंबन्धे समानेऽपि जीवम्यैव सुख- दु.खभोक्तृत्वं, नेश्वरस्य इत्यक्तिरुपपद्यते । शरीरसंबन्धस्य दुःखभोक्तृत्व- प्रयोजकत्ताभावे कर्मण. शरीररूपद्वारम्यानपेक्षणीयतापत्त्या शरीरसंबन्धम्य मुखद्वभोक्तृत्वप्रयोजकत्वमयश्यमाश्रयणीय इत्यक्षिपस्तु "न स्थानतोऽपि" इत्यधिकरणे परिहरिप्यते । ईश्वरम्योपासकानुग्रहाय तच्छरीरावस्थाने वा शरीरम्वाम्यं वा हेयभृतजीवशरीरसंबन्धे वा नापुरुषार्थसबन्ध । तम्य नित्यातिरोहितया म्वम्मिनपुरुषार्थासं स्पशीवहशक्तया नापुस्पार्थसबन्धगन्ध- द्वा मुपर्णा" इत्यायुदाहृतया मुण्डकोपनिषदि तृतीयमुण्डके प्रथमखण्डस्थया श्रुत्या प्रतिपादनात् । तस्याश्च द्वितीयमुण्डके प्रथमग्मण्ड- द्वितीयसण्डयोः "दिव्यो ह्यमृतः पुरुष" "अमृतम्यए सेतु" इत्यादिना 26 1छा.८.१२.१. शा.स ३-२-(अधिर.), मु. २...

·१-पा. आरम्भणाधिकरणम्-६ प्रकृतपरमपुरुषविषयत्वात, तस्य च परमपुरुपस्य श्रीनिवासापरनामधेय- नारायणरूपताया 'अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणादिषु निर्णीतत्वात्, तथाविध- बझकारणतावादे भोक्तृत्वापत्त्यादितर्काणामनवतारेण श्रीनिवासाख्यव्रम- कारणतावादः चालयितुं न शक्य इति ।। ४० ॥ इति भोक्रापत्त्याधिकरणम् ॥ ५ ॥ ६॥ आरम्भणाधिकरणम् ॥६॥ विलक्षणत्वाधिकरणे कार्यकारणयो. जगद्ब्रह्मणोः अनन्यत्वमा- श्रित्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं स्थापितम् । तदेव कार्यकारणयोरनन्यत्वं वैशेषिकाक्षेपपरिहारेण साधयितुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥२-१-१५॥ [भावे चोपलव्धे ॥ १६ ॥ सत्वाचापरस्य ।।१७|| असद्वयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषाद्युक्तेः शब्दान्तराच्च ॥१८॥ पटवच्च ॥ १९॥ या व प्रामादिः ॥२०॥ जगत इत्यध्याहार्यम् । कार्यस्य जगतः तस्मात् परमकारणात ब्रह्मणो अनन्यत्वं-अभिन्नत्वं, आरम्भणशब्दादिभ्यः अनन्यत्वोपपादकेभ्यः अवगम्यत इति मूनार्थ ॥ शा.स १.२ (अ) ५. 2 दा. मृ. २.१ (अ.)३.

·१५४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ श्रुतिभिरुपपादितत्वात् प्रकृतिविकृत्योरभेदस्य । यद्धेतुत्वमचाल्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥४४॥ अर्थः । प्रकृतिविकृत्याः उपाठानोपादेययो. जगद्ब्रह्मणो , अभेदस्य- ऐक्यस्य, श्रुतिमि:-" वाचारभण विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं" इति दृष्टान्तविषयश्रुत्या, 2" सदेव सोम्यदमन आसीत् तदक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति" इत्यादिदान्तिकविषयश्रुतिभिश्च, उपपादितत्वेन, यस्य-श्रीनिवासापरनामधेयस्य ब्रह्मण. जगदुपादानकारणत्वं, अचाल्यं- चालयितुमशक्यं, तहीति पूर्ववत् ।। भावः । अत्र "तदैक्षत वह स्या प्रनायेय' इति बहुभवनसङ्कल्पकत्री देवता श्रीनिवासापरनामधेयनारायणाख्यदेवताविशेप एवेति पूर्व ईक्ष- त्यधिकरणे निर्णीतमिति ।। पूर्वपक्षः । संज्ञाभेदात, आकारभेदात्, कार्यभेदात, कालभेदात्, वैयापत्तेश्च उपादानोपादेययो. ऐक्यं न सभवति । न हि 'घटो मृत्पिण्ड' इति, न वा 'मृत्पिण्डो घट' इति व्यवाहयते । अत संज्ञाभेदस्तावसिद्ध । 'घट पृथुवुघ्नोदराकार , पिण्डस्तु अन्याकार' इत्याकारभेद ! घटेनोदकमा- हियते, न पिण्डेन इति कार्यभेद । पूर्व मृत्पिण्ड , पश्वाच्च घट इति काल- भेदः । एवं कार्यकारणयोरेक्ये, कार्यस्य घटम्य पूर्वमेव स्थितत्वात् घटो- त्पादनार्थकलालादिव्यापारवैयर्थ्यप्रसङ्गश्च। अत कार्यकारणयोरक्यासंभ. वात् ब्रह्मकार्य जगत् ब्रह्मण अन्यदेव इति । सिद्धान्तः । छान्दोग्ये सद्विद्याप्रकरणे, " 'उत तमादेशमप्राक्ष्या येनाश्रुतं श्रुतं भवति" इत्यादिना मृत्पिण्डवटाढिदृष्टान्तन जगद्ब्रह्मणो कार्यकारणयोरेक्य कारकव्यापार- . 2 छा. शाम १-१.4 छा.-1-1.

·१-पा. आरम्भणाधिकरणम्-६ १५५ .. प्रतिज्ञाय, दृष्टान्ते मृत्पिण्डघटादौ उपादानोपादेययोः मृत्पिण्डघट्योः "वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं" इत्यनेनैक्यमुपपादितम् ॥ विकारः-घटत्वशराबत्वादिरूपावस्था, नामधेयं-'घद शराव' इत्यादि नाम च, वाचा-अत्र वाक्छन्दम्य अजहल्लक्षणया व्याहारव्यवहारोभ्यमर्थः । व्याहारः-'अयं घट, 'अयं शराव' इति शब्दोच्चारणं; व्यवहार:- उदकाहरणादिव्यापारः। 'वाचा' इत्यत्र तृतीयाया हेतुत्वमर्थः। तच्च हेतुत्व प्रयोजनविधया । ततश्च 'वाचा' इत्यस्य व्याहारव्यवहारोभयार्थ- मित्यर्थः फलित.। आरंमण-आरभ्यते-- आलभ्यते, स्पृश्यते इत्यारंभणं; कर्मणि ल्युडन्तमिदं; स्पृश्यते इत्यर्थ । “ आरंभः स्पर्शहिसयोः" इत्यनुशासनात् उक्तार्थलाभः । अत्र 'मृत्पिण्डेन' इति पूर्ववाक्याटनुपज्यते । ततश्च 'अय घटः, अयं शराव.' इत्यादिव्यवहासिद्ध्यर्थ, उदकाहरणादिभियासाधनत्वसिद्धयर्थ घटत्वशराक्त्वाद्यवस्था घट. शराव इत्यादिनाम च मृत्पिण्ड एव भजते इत्यर्थः पर्यवसित.। 1" मृत्तिके त्येव सत्यं " इति पूर्ववाक्यात मृण्मयं इत्यनुपज्यते । तथा च मृण्मयं घटशरावादि, मृत्तिकेत्येव-मृद्रव्य- मित्येव, सत्य-प्रामाणिक, प्रत्यभिज्ञाप्रमाणसिद्धं' इत्यर्थः । तथा च 'मृदय घटः, मृदयं शराव.' इत्यादिप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेण मृद्घटयो मृच्छराव- योश्च एकद्रव्यत्वसिद्धया मृत्कार्य घटशरावादि कारणभूतद्रव्यादनतिरिक्तं, कारणभृतं मृद्रव्यमेव घटशरावायाफारान्तरं प्रामोति । तत्प्राप्तिश्च 'घटे- नोदकमाहर' इत्यादिलोकव्यवहारसिद्धयर्थ नलाहरणादिक्रियासाधनत्व- सिद्धयर्थ च इत्युक्तं भवति । अनेन कार्यकारणयोरेकद्रव्यत्वे प्रत्यभिज्ञा- प्रत्यक्षं प्रमाणमुक्तम् । अनेन मृपिण्डरूपमेकद्रव्यमेव रूपान्तरं तत्प्रयुक्त- नामान्तरं च प्राप्नोति । अतो मृपिण्डपट्यो. न भेद इत्युपपादितं भवति । . 1 1 छा.६.१.

·१५६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२. 2 एवं दार्शन्तिकयोर्जगद्गह्मणोरपि द्रव्यक्यं “मदेव सोम्येदमन आसीत् एकमेवाद्वितीयं" इत्यादिना उत्तरग्रन्येन उपपादितम् । अत्र हि 1" सदेव सोम्येदमग्र आप्तीत्" इत्यनेन जगतः प्रलयरूपकारणावस्था प्रतिपाद्यते । तत्र सच्छब्दार्थः सर्वज्ञ सर्वशक्ति सत्यसङ्कल्पं परं ब्रह्मेति पूर्व ईक्षत्यधिकरणे निरूपितम् । 'इदं' इत्यस्य परिदृश्यमानं देवमनुप्यादि- नामरूपविभागवत् जगत् इत्यर्थः । 'इदं सदासीत् ' इति सामानाधिकरण्येन तयोरक्यं प्रतिपाद्य, अनन्तरं " तदेक्षत, बहु म्यां प्रजायेयेति" इत्यादिना ब्रह्मण एवं बहुभवनसङ्कल्पेन देवमनुष्यादिभेदभिन्नमगदूपता- प्राप्तिः इति एकस्यैव ब्रह्मणः कार्यकारणरूपावस्थाद्वयप्राप्तिप्रतिपादनेन जगप्पणोरैक्यमुपपादितम् । अत्र च 'निर्विकारम्य ब्रह्मणः न म्वरूपेण देवमनुप्यादिभेद- भिन्नजगद्रूपताप्राप्तिः, अपि तु चेतनाचेतनरूपशरीरद्वारा बहुभवनमेव सङ्कल्पविषयः' इति " सेयं देवतैक्षत हन्ताऽहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनाऽऽत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि इति , जीवनाऽऽत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्" इत्युत्तरवाक्यद्वयेन अवसीयते । अत्र हि ब्रह्मणः तेजोजलपृथिवीषु जीवद्वारा अनुप्रवेशपूर्वकं नामरूपव्याकरण- सङ्कल्पः, तथा नामरूपव्याकरणं चाभिधीयते । तत्र ताटस्थ्येन नामरूप- व्याकरणे शक्येऽपे, अनुप्रवेशपूर्वकनामरूपव्याकरणम्य प्रयोजनान्तरा- दर्शनात् सृग्यमाननामरूपयोरनेतनद्वारा चेतने, तद्वारा म्वम्मिश्च संबन्ध- सिद्धयर्थमेव तथा नामरूपयोः मृष्टिरिति प्रतीयते । ततश्च सज्यमान- देवत्यमनुष्यत्वादिकार्यावस्थानां देवमनुप्यादिनानां च ग्रामण स्यानुप्रविष्ट- चेनमानुप्रविष्टानतनद्वारा म्यमंबन्धमिया नामव परंपरा कार्याथम्यावन गा. म. १.१० (:..) २छा.

·आरम्भणाधिकरणम्-६ १५७ नामरूपवच्च अभूदिति प्रतीत्या, देवमनुष्यादयः सर्वे कार्यवाचिनः शब्दाः देव- लमनुष्यत्वायवस्थाविशिष्टानेतनवस्तुप्रविष्टचेतनवम्तुप्रविष्टब्रह्मवाचका इति ब्रह्मण उक्तपरंपरया बहुत्वरूपकार्यावस्थाप्राप्तिरिति च उपपादितं भवति । "सदेव सोम्येदमन आसीत् एकमेवाद्वितीयं" इत्यत्रापि एकत्वरूप- कारणावस्याप्राप्तिरप्युक्तपरंपरयैव इति निश्चीयते ॥ इत्थं च "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" इत्यत्र, कार्यावस्थजग- द्वाचीदंशब्द उक्तपरंपरया कार्यावन्थावट्टमवाची। एवं सच्छन्दश्च उक्त- परंपरया कारणावस्थावरह्मवाची इति सामानाधिकरण्येन तयोरैक्यं बोध्यत इति निश्चीयमानतया, 2 'वाचारभणं" इति दृष्टान्तविषयश्रुत्या "सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " इत्यादिदार्टान्तिकविषयश्रुत्या च, कार्यकारणयो जगद्ब्रह्मणो अनन्यत्वोपपादनात तयोरक्यमवगम्यते ।। एवं 'मृदयं घटः,' 'कुण्डलमिदं हिरण्यं' इत्यादिप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेण, इदं घटशरावादि पूर्वाहे मृत्तिकैव आसीत्' इति व्यवहारेण च, मृद्धटयोः मुवर्णकण्डलयोश्च उपादानोपादेययो. ऐक्यमिद्धे , एकस्यैव द्रव्यस्य अव- स्थाभेदेन संज्ञान्तराठीनामुपपत्ते कारकव्यापारस्य अवस्थान्तरापादनार्थत्वेन सार्थक्योपपत्तेश्च कारणादनतिरिक्तमेव कार्यम् ।। ननु 'इद घटशरावादिकं पूर्वाहे नासीत्' इति घटादिकार्यम्य पूर्व- मसत्त्वव्यपदेशात् , कार्यकारणयारेक्यमनुपपन्नं ; पूर्वाहे सत. कारणस्य तदानी असन कार्यस्य चैत्यायोगात् । एवं वेदऽपि ३ ॥ इदं वा अग्रे नैव किञ्चनाऽऽसीत्, 1 "अमदेवेदमन आसीत्,' आसीत्" इत्यादिपु कार्यस्य जगत. असत्त्वव्यपदेशादपि कार्यस्य कारणात् अनन्यत्वमनुपपन्नमिति चेत् । उच्यते-'इदं घटशरावादिकं सर्व पूर्वाहे " 4 "असता इदमन ६-१-४ है.य.'२-२-९. सतपथमा.

·२५८ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ.२ मृत्कूटमेवासीत्' इत्यपि प्रतीतिव्यवहारयोः लोके दर्शनेन घटशरावादीनां मृत्तिकात्वेन पूर्वमवस्थानसिद्ध्या 'इद घटशरावादिकं पूर्वाह नामीत्' इति व्यवहारो मृद्रव्यस्य घटत्याद्यवस्थाऽमावविषयक , न तु घटादेस्तुच्छत्व- विषयक इत्यवश्यमभ्युपेयम् । अन्यथा पूर्वोक्तप्रतीतिव्यवहारविरोधप्रस- गान् । अत एकस्यैव मृद्रव्यस्य मृत्कूटत्वाद्याकारणावम्यानं 'इदं घटशरा- वादिकं पूर्वाह्ने मृत्कूटमेवासीत्' इति व्यवहारस्य विषय ; इदं घटशरावादि पूर्वाहे नासीत् इति व्यवहारम्य तु घटत्वाद्यवस्थाऽभावो विषय इति द्वयो. अविरोधः । घटत्वाद्यवस्थाऽभावश्च मृत्कूटत्वाद्यवस्थैव, अतिरिक्तस्य अनु- पलम्भात् । क्लप्तेन भावरूपावस्थान्तरेणैव प्रतीतिव्यवहारयोरुपपत्ती अति- रिक्ताभावकल्पने गौरवात् ।। अत्रेदमवधेयम्-नित्यस्यैव द्रव्यम्य आग•तुकै तत्तदाकृतिविशेष- योगरूपैः अवस्थाविशेपै. असत्त्वव्यवहारा उत्पत्तिविनाशव्यवहाराश्च प्रवर्तन्ते । तद्यथा मृद्रव्यं पिण्डवघटत्वकपालत्याद्यवस्था क्रमेण प्रामोति । तत्र पूर्वपूर्वावस्थायामुत्तरोत्तरावस्थापन्नम्य असत्त 'इदं पूर्व नासीत्' इति व्यवहियते । तत्र व्यवहियमाण घटादेरुत्तरस्य असत्व तम्यैव मृद्रव्यस्य पिण्डत्वावस्थापन्नतारूपम् । उत्तरोत्तरावस्थादशाया पूर्वपूर्वाम्थापन्नस्य नाश उत्पत्तिश्च व्यवह्रियते यथा मृट्टयम्य घटत्वावस्थादशायां 'पिण्डो नष्ट., वट उत्पन्न' इति । तत्र व्यवह्रियमाण पिण्डम्य नष्टत्वं तम्य घटत्वावस्यापत्तिरूप; उत्पत्तिरपि आग्रक्षणाच्छिन्ना घटत्वावस्थव । एवं तत्तटवम्याभिरेव नित्यस्यैव द्रव्यम्य अमत्वनाशोत्पत्तित्र्यवहाराणां उपपत्ती, उक्तव्यवहारबलात् तत्र तत्र नानाद्व्यकल्पनं, पूर्वमसतां तेषां उत्पत्तिकल्पनं, तपां प्रागभावप्रध्यसाभावरूपपदार्थान्तरल्पनं इत्यादिकं मृद्रव्यम्ग उत्तरोत्तगनुवृत्तिग्राहामन्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधात्, अनुपन्टम्भात्, प्रागभावप्रध्वंसाभावद्रव्यान्तरादिवतरकल्पनागौरवाच अनादरणीयमिति ।। - ·१-पा. आरम्भणाधिकरणम्-६ १५९ । . " " "इदं वा अग्रे नैव किश्चनाऽऽपत्"ि इत्यत्र तु "तदसदेव सन्म- नोऽकुरुन" इति वाक्यशेपे पूर्वमसच्छन्दनिर्दिष्टस्य मनस्कारशब्दवाच्य- सङ्कल्पश्रवणात , पूर्वमपि तस्य सद्भावलाभात् कार्यावस्थावैशिष्टयेन अभाव. तादृशव्यवहारविषयः । अन्यथा सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" इत्यादिव्यवहारविरोधप्रसङ्गात् । अनेन हि व्यवहारेण कार्यस्य जगतः पूर्वमपि सद्भाव. प्रतीयते । ततश्च एकम्यैव ब्रह्मणो नामरूपशून्यत्वरुप- कारणाकारेण मत्त्वं, “सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" इत्यादिव्यवहार- विपय. । नामरूपभावत्वरूपकार्याकारणासत्त्व "असदेवदमन आसीत्" इत्यादिव्यवहारविषयः । इदं च "तद्धेदं तीव्याकृतमासीत् । नन्नाम- रूपाभ्या व्याक्रियत" इति श्रुत्यन्तरे स्पष्टम् । अत्र हि सृटे. प्राक व्यपदिश्यमानमसत्वं नामरूपशून्यत्वमात्रमिति स्फुटम् । अत. कारणभूत ब्रह्मैव प्रागुक्तरीत्या अवस्थान्तरापन्नं कार्यमित्युच्यते । यथा कारणभूत- तन्तुसमुदाय एव परस्परसयुक्तत्वावस्था प्राप्त पट इत्युच्यते; यथा च वायुरेक एव शरीरे अवम्यान्तरं प्राप्त प्राणापानादिशब्दन व्यवाहियते, तद्वत् । न हि पटो नाम तन्तुममुदायादतिरिक्त द्रव्यम् । परम्परसंयुक्तै. तन्नुभि पटाख्यद्रव्यान्तरोत्पादनाभ्युपगमे आरभकतन्तसमुदायगुरुत्वस्य आरब्धद्रव्यगतगुरुत्वम्य च, द्वयोरभ्युपगमन्य आवश्यकतया, तोलने गुरुत्वाधिक्योपलब्धिप्रसङ्ग इति ।। ४१ ॥ इति आरम्भणाधिकरणम् ।। ६ ॥ 1 ते. ना २-२-१. छा.६.२.१. ३ ·१६० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ ७ ॥ इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥७॥ एतावता ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे साव्यवेशेपिकायुक्ततर्कविरोध परि हृत । इदानी ब्रह्मणो निमित्तकारणत्वं तर्कविरोध परिहियते ॥ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः॥ २-१-२९॥ इद पूर्वपक्षसूत्रम् । ब्रह्मण इतरव्यपदेशात् इतरत्वव्यपदेशात् , जीवत्वन्यपदेशात् इत्यर्थ । हिताकरणं अहितकरण चेति दोपद्धय प्रमज्यते इति सूत्रार्थ ।। भानः । सद्विद्याप्रकरणे "तत्त्वमसि " इत्यादिश्रुतिमि जीवब्रह्मणो- रैक्य प्रतिपाद्यते। ब्रह्मण सर्वजत्य, सर्वशक्तित्व, सत्यसङ्कल्पत्व, चेत्यादयो गुणा भवद्भि अभ्युपगम्यन्ते । तथाविधस्य ब्रह्मणो जगत्लष्टत्वामीकारे स्वेष्टाकरण स्वानिष्टकरण चेति दोपद्वय प्रसज्यते । जगत् खलु आध्या मिकादिदु सहेतुल्यात् जीवम्य प्रतिकुल दृश्यते । ततश्च जीवानांतरिक्तम्य सर्वजस्य सत्यसङ्कल्पस्य ब्रह्मण ईदृशनगत्सृष्टि म्यानिष्टसपादनमेव । ततश्च सर्वनस्य सनशक्तेस्तस्य म्वानुकूल्जगदकरण म्वप्रतिकूलनगकरण चेति दोष द्वय दुर्वारमिति आक्षेपप्रकार । उक्ताक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिद सूत्रम्---- अधिरं तु भेदनिर्देशात् ।। २१-२२॥ [अदमादिवत्र तदनुपपति ॥ २३ ॥]

·इतरव्यपदेशाधिकरणम्-७ अत्र 'जीवात्' इति, 'ब्रह्म' इति चाध्याहार्यम् । 'तु' शब्दः पूर्व- पक्षव्यावृत्त्यर्थः । तथा च ब्रह्म, जीवात् अधिक-अर्थान्तरं, भेदनिर्देशात् । --अत्र मेदपदं भेदकधर्माणां, भेदस्य च प्रदर्शक; तदुभयनिर्देशात् अर्थान्तरस्वमवगम्यते इति सूत्रार्थः ।। तत्वमसीत्यादीनामन्यपरत्वाजगत्स्रष्टुः । सृज्यस्य च जीवस्य स्वरूपभेदस्य दुप्पकम्पतया ॥४५॥ जीवाहितकरणेऽपि स्वाहितकरणप्रसङ्गविरहेण । यद्धेतृत्वमचाल्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ४६ ॥ अर्थः "तत्त्वमसि, "2"अयमात्मा ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिवाश्यानां जीवब्रह्मणोः शरीरात्मभावरूपतादात्म्यपरतया जगत्स्रष्टुः ब्रह्मणः तत्स- ज्यस्य च जीवस्य स्वरूपभेदस्य दुरपह्नवत्वात् , सृज्यस्य जीवस्य प्रतिकूल- भूतजगत्करणेऽपि, ततोऽन्यस्य स्रष्टुः ब्रह्मणः स्वप्रतिकूलकरणस्वानुकूला- करणरूपोपद्वयप्रप्तशाभावात् , यस्य श्रीनिवासस्य हेतुत्वं-निमित्तकार- णत्वं चालायतुमशक्यं, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ।। भावः । "ज्ञातौ द्वावजावीशनीशौ” इत्यादिषु जगत्स्रष्टुः ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वं, जीवस्याल्पज्ञत्वं !"द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया" इत्यादिषु जीवस्य सुखद् खादिकर्मफलभोक्तृत्वं, ब्रह्मणस्तु तदभोत्तृत्वं इत्यादिवैधा- तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः," "पृथगात्मानं प्रेरितार च मत्वा" इत्यादिषु साक्षात् भेदस्य च बहुशः प्रतिपादनात् , जीवब्रह्मणोर्मेदो दुरपहव. । 1" तत्त्वमप्ति" इत्यादि सामानाधिकरण्यनिर्देशस्तु 1" ऐतदात्म्यमिदं सर्व " इत्यादिसामानाधि- करण्यनिर्देशवत् अन्यपरः । तत्र हि 'इदं सर्व' इति सर्वपदोक्तानां छा. . णा ६-८-५. मृ. ६-४-५ श्वे. १-१. श्वे. १.६. ४.६. ते. आन. २-५. 11 ·१६२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ 16स आत्मा " . काष्ठलोप्टपाषाणादीनां 'ऐतदात्म्य' इति श्रुतं ब्रह्मतादात्म्यं स्वरूपैक्यरूपं नोपपद्यते, जडानडयोः स्वरूपैक्यायोगात् । अत. इत्यनन्तरवाक्यश्रुतशरीरात्मभावरूपं वाच्यम् । "स आत्मा" इत्यत्र हि पूर्वप्रस्तुतस्य तच्छन्दपरामृष्टस्य ब्रह्मणः पूर्ववाक्ये 1" इदं सर्व" इति निर्दिष्टं चिदचिदात्मकं सर्व प्रति शरीरप्रतिसंवन्धित्वरूपमात्मत्यमुपदिश्य, "ऐतदात्म्यमिदं सर्व" इति पूर्ववाक्योक्तं सर्वस्य ब्रह्मतादात्म्यं शरीरात्म- भावरूपमिति विवृतम् । तद्वदेव " तत्त्वमसि" इति तदनन्तरवाक्ये श्रुतं जीवब्रह्मणोम्तादात्म्यमपि शरीरात्मभावरूपमेव, यसबन्धार्हतदनहयो' जीवब्रह्मणोः स्वरूपैक्यायोगात् । अतश्च जीवब्रह्मणोः स्वरूपैक्यस्या- प्रामाणिकत्वेन ब्रह्मण स्वस्मादन्यस्य जीवस्य तत्तत्कर्मानुसारेण स्वसङ्कल्पेन तत्प्रतिकूलजगत्सृष्टायपि न स्तपतिकूलकरणादिदोषप्रसङ्ग इति दिए । अत्र सद्विद्याया " तत्तेजोऽसृजन" इत्यत्र तच्छळेन "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" इति पूर्ववाक्ये सच्छब्देन निर्दिष्टं ब्रह्म परामृश्य, तस्य जगत्स्स्रष्टत्वरूपनिमित्तकारणत्वोक्तया तम्य सच्छब्दवाच्यम्य ब्रह्मणः श्रीनिवासाख्यदेवताविशेषरूपताया 'ईक्षत्यधिकरणे निर्णीतत्वात् , यद्धेतलं" इति श्रीनिवासस्य निमित्तकारणत्वमुक्तम् ।। ४२॥ इति इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ ७ ॥ अत्र “ ८॥ उपसंहाराधिकरणम् ॥ ८॥ पूर्वाधिकरणे सत्यसङ्कल्पत्वादिभिः ब्रह्मणो जीवात् वैलक्षण्यमुपपादि- तम् । ब्रह्मणो जगत्सृष्टी स्वसङ्कल्पमात्रपरिकरत्वमनुषपन्नं इत्याक्षेपपरि- हाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ 1 छा. ६-८-७. छा.६-२-1. 3 ६-२-१.

·उपसंहाराधिकरणम्-८ १६३ उपसंहारदर्शनान्नति चेन्न क्षीरवाहि ॥२-१-२४ उपसंहारदर्शनात सहकारिकारणसंपादनदर्शनात् , न-असहकृतस्य ब्रह्मणः कारणत्यं नोपपद्यते इति चेत् , तत न ; क्षीरवत् क्षीरम्येव ; असहकृतस्य ब्रह्मण कारणत्वसंभवात् । हि इति प्रसिद्धिद्योतक; लोक- प्रसिद्धं इति सूत्रार्थः ॥ असहकृतक्षीरादेर्दध्याद्यारंभदर्शनाल्लोके । सहकारिनियमविरहात् शक्तिमतां तेषु तेषु कार्येषु ॥४७॥ सहकारमन्तरवं जगदारंभस्य संभवात् प्रकृते । यद्धेतुत्वमचाल्यं तद्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥४८॥ स्पष्टोऽर्थ.1 भावः। यथा क्षीरं सहकार्यन्तरनरपेक्ष्येण दम्यात्मना परिणमते एवं सर्वशक्तं ब्रह्मापि सङ्कल्पमात्रेण जगदात्मना परिणमत इति ब्रह्मकारणता- वादे न कश्चित् दोष । क्षीरम्याऽऽतञ्चन तु रमविशेषोत्पादनाय, न तु दध्यात्मना परिणामाय इति न दृष्टान्तासिद्धिः ॥ पूर्वपक्षः। लोके तत्तत्कार्यकरणशक्तानामपि कुलालादीनां दण्डचक्रादिसह- कारिकारणसमवधान एव कार्योत्पादनदर्शनात् जगदारंभशक्तस्य सत्य- सङ्कल्पस्यापि ब्रह्मण सृष्ट्यादौ एकत्वावधारणेन सहकार्यभावस्य लाभात असहकृतस्य जगदारभकत्वं नोपपद्यत इति ॥ सिद्धान्तः । 'कार्यकरणशक्तस्य सहकारिसमवधान एव कार्यारंभकत्वं, नान्यथा' इति नियमस्य क्षीरादौ व्यभिचारात्, नाय नियमः। अपि च यथा ·१६४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [भ.२ देवानां ऋप्यादीना च शक्तिविशेषवतां सङ्कल्पमात्रेण स्वाभिमतार्थसिद्धिः, तद्वत् असहकृतस्यापि ब्रह्मणः सङ्कल्पमात्रेण जगदारंभकत्वमुपपन्नं इति । श्रीनिवासस्योभयविधजगत्कारणतायाः प्रकृत्यधिकरणे निर्णीतत्वाभिप्रायेण " यद्धेतुत्वं" इत्युक्तम् ॥ ४३ ॥ इत्युपसंहारदर्शनाधिकरणम् ॥ ८ ॥ अन्न ९॥ कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् ॥९॥ पूर्वाधिकरणे क्षीरदृष्टान्तेन ब्रह्मण सहकारिनैरपेक्ष्येण जगदारभ- कत्वमुपपादितम् । तत्र दृष्टान्तवैषम्यशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥ ।२-१-२६। इदं पूर्वपक्षमूत्रम् । ब्रह्मण इति प्रकरणसिद्धम् । निरवयवस्य ब्रह्मणो जगदात्मना परिणामे कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्यभूतजगदात्मना परि- णामप्रसङ्गः, एकदेशेन परिणामाभ्युपगमे तस्य निरवयवत्वश्रुतिविरोधः। अतो ब्रह्मण कारणत्वमनुपपन्नमिति सून्नार्थः ।। भावः। क्षीरदृष्टान्तेन ब्रह्मणो जगदारंभकत्वोपपाटनमयुक्तं ; ब्रह्मणः क्षीरवत् सावयवत्वे निरवयवत्वश्रुतिविरोध ; निरवयक्त्वे कात्स्न्येन परि- णामः स्यात् । ततश्च ब्रह्मणः कास्न्यनककार्यात्मना परिणामे कार्यान्त- रात्मना परिणामासंभव.। यद्यपि ब्रह्मण. चिदचिद्रूपशरीरद्वारा परिणामस्य न तु दृष्टान्तभावात्" इत्यत्रोक्त्वात् नोक्तशङ्कावकाश , तथाऽपि " शास. २-१.९.

·कृस्नपसत्यधिकरणम्-१ १६५ चिंदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मणः कारणत्वाङ्गीकारात् विशेष्यांशस्यापि विशेप्यां- शात्मना परिणामस्याऽऽवश्यकतया निरवयवस्य तस्यैकस्मिन् कार्य आत्मत्वेन पूर्णत्वे कार्यान्तरस्य निरात्मकत्वप्रसङ्गो दुर्वारः। अतो ब्रह्मकारणतावादो न युक्त इति ।। उक्तशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तमिदं सिद्धान्तमूत्रम्- श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २-१-२७ ॥ [आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २८ ॥ स्वपक्षदोपाञ्च ॥ २९ ॥ सर्वोपता च तद्दर्शनात् ॥ ३०॥ विकरणलान्नेति चेत् तदुक्तम् ॥ ३१ ॥] तु शब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकः । ब्रह्मणो निरवयवत्वस्य. कार्यात्मना बहुभवनस्य च श्रुतत्वात् , ब्रह्मणः शब्दैकसमधिगम्यत्वाच, नोक्तदोप इति सूत्रार्थः ॥ धर्मिग्राहकमानात् यद्वस्तु यथैव सिद्धयति तथैव । तत्स्वीकार्य सः ब्रह्मकं निष्कलं च बहु भवति ॥ ४९ ॥ इत्यागमसिद्धेऽथे लौकिकचोद्यस्य निरवकाशत्वात् । यद्धेतुत्वमचाल्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥५०॥ अर्थः। येन प्रमाणेन यत् वस्तु यथा सिद्धयति तत्प्रमाणसिद्धं तद्वस्तु तथैवाङ्गीकार्यम् । प्रकृते ब्रह्म श्रुतिप्रमाणेनैकेन सिद्धम् । तच्च प्रमाणं 'ब्रह्म निरवयवं बहु भवति' इति चोपदिशति । अतः कथं निरवयवस्य ब्रह्मणो बहुधा भवनं इत्याक्षेपस्य नावकाशः । अतो "निष्कलं । 12.६-१९ ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा निष्क्रिय शान्तं" इत्यादिना निरवयवत्वेन प्रतिपादितस्य ब्रह्मणः श्री- निवासस्य सद्विद्यायां बहुधाभवनस्य प्रतिपादितत्वात् तस्य कारणत्वं त:श्वालयितुं न शक्यमिति ॥ भावः। लोके ययोधर्मयो. साहचर्य नियमेन दृश्यते, तयोर्धर्मयोः श्रुत्येकसमधिगम्ये ब्रह्मणि एकस्य असद्भावे अनन्यथा- सिद्धतित सिद्धे तत्र ब्रह्मान्यत्वमन्तर्भाव्यैव व्याप्तिः कल्पनीया । प्रकृते ब्रह्मणो बहुभवितृत्वस्य निरक्यवत्वस्य च श्रुतिसिद्धत्वात् ब्रह्मान्य- स्यैव बहुभवितुः सावयवत्वं इत्येव व्याप्तिः कल्पनीया । अत. 'सावयव- त्वाभावात् ब्रह्मणो बहुभवितृत्वं न स्यात्' इत्यापादनस्य नावकाशः । अत एव रूपसाक्षात्कारे चक्षुप, शब्दसाक्षात्कारे श्रोत्रस्य च लोके नियमेनापेक्षादर्शनमात्रेण रूपसाक्षात्कर्तृत्वं यस्य तस्य चक्षुप्मत्त्वं, शब्द- साक्षात्कर्तृत्वं यस्य तस्य श्रोत्रवत्त्वं इत्यादिव्याप्तिमाश्रित्य ब्रह्मणः चक्षः- श्रोत्रयोरभाव, रूपशब्दसाक्षात्कारयोरसंभवेन चक्षुःश्रोत्रादिमत्त्वं स्यादित्या- पादनस्य नावकाश., पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण." इत्यादिश्रुतौ रूपशब्दसाक्षात्कर्तु ब्रह्मण. चक्षुःश्रोत्राद्यभावश्रवणेन तादृशसामान्य- व्वाप्स्यसिद्धे ।। न चैतावता लोके अन्धवधिरादे. रूपशब्दसाक्षात्कारादर्शनेन रूप- शब्दयोः साक्षात्कारे चक्षुःश्रोत्रयोरपेक्षानियमस्याभाव, ब्रह्मान्यकर्तृक- रूपादिसाक्षात्कारे चक्षुरायपेक्षानियमन्य कल्पनीयत्वात्, अनन्यथासिद्धत्व- स्य श्रुती विशेषणात् यहोधकश्रुतेरन्यथासिद्धिः तत्र तादृशश्रुतिबलात् ब्रह्मणा न तादृशधर्मवत्त्वप्तिद्धिः । अन्यथा भेदाभेढयोरपि विरुद्धत्वेन लोके दृष्टयोः, ब्रह्मणि तहोषकश्रुतिवलेन अङ्गीकारप्रसङ्गात्; तादृशश्रुतेः अन्यथासिद्धत्वेन तबलात् न तत्र भेदाभेदयोः समावेशप्रसङ्गः । 166 1.३.१.

·१-पा.] प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम्-१० किश्च लोके दर्शनमात्रेण ब्रह्माणि कस्यचित् धर्मस्य प्रसञ्जने घटादौ दृष्टस्य जडत्वादेः क्षेत्रक्षेऽपि प्रसञ्जनं सुकरम् । तदप्रसङ्गश्च क्षेत्रतस्वभाव- वैचित्र्यात् इति परिहरणीयम् । तद्वदेव ब्रह्मण्यपि लोकविसजातीये विचित्र- शक्तिमति लोके दृष्टधर्माणां न प्रसङ्गः । अतो निरवयवस्यापि ब्रह्मणः प्रतिवन्तु आत्मत्वेन पूर्णतया अवस्थानं श्रुतिसिद्धं नानुपपन्नम् ; प्रत्युत निरवयवमेकं प्रधानं महदहङ्कारादिरूपेण अनेकधा परिणमत इति कल्प- यतः मांख्यस्य पक्ष एव निरवयवस्यानेकधा परिणामासंभवदोपः प्रसज्यते । अस्मन्मते तु निरवयवस्यैकस्य ब्रह्मणो बहुभयनस्य धर्मिग्राहकप्रमाणसिद्ध- त्वेन विचित्रशक्तिमत्त्वस्य कल्पनीयतया नानुपपत्तिः ।। न केवलं "यह स्यां" इति सङ्कल्पका परस्या देवताया विचित्रशक्तिमत्त्वस्य कल्पनीयता; 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' इत्यादिश्रुतिसिद्धा च विचित्रशक्तिमत्ता। करणकलेबररहितस्यापि लोकविस- जातीयस्य ब्रह्मणो विचित्रशक्तिमत्त्वेनैव सङ्कल्पमात्रेण कार्यारंभोपपत्तेः न काऽप्यनुपपत्तिः । सद्विद्याप्रकरणे " तदेक्षत बहु स्या प्रजायेय" इत्यत्र श्रुतस्य बहुभवनसङ्कल्पस्य, तथा बहुभवनम्य च श्रीनिवासाख्यदेवताविशेष- प्रत्यभिज्ञापकताया ईक्षत्यधिकरणे निर्णीततया तदभिप्रायेण अत्र पद्ये यद्धेतुत्वं इत्युक्तमिति ।। ४४ ॥ इति कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् ॥ ९ ॥ 26 " 1 १०॥ प्रयोजनवचाधिकरणम् ॥ १० ॥ ब्रह्मणः सर्वशक्तित्वात् सत्यसङ्कल्पत्वाच्च सङ्कल्पमात्रेण जगत्त्रष्टुत्वं इदानीं सृष्टे. प्रयोजनासंभवात् स्रष्मृत्वं न संभवती- त्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ संभवतीत्युक्तम् । छा. ६-२-१.

·१६८ श्रीशारीरकाधिकरणरलमारा सप्रकाशा [अ. २ न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ २-१-३२॥ इद पूर्वपक्षमूत्रम् । 'सृष्टे' इत्यध्याहार्यम् । सृष्टे प्रयोजनवत्ता नियमात्, न-जगत्स्रष्टुत्व ब्रह्मणो नोपपद्यत इति मूत्रार्थ ॥ भावः । ब्रह्मणो जगत्सृष्टौ केनचित्प्रयोजनेन भाव्यम् । तच्च प्रयोजनं म्वम्य वा परस्य वा द्वेधा समावितम् । प्रकृते च अवाप्तसमस्तकामस्य सृष्टिलभ्य न किञ्चिदपि प्रयोजन सभवाते । सभवे च अवाप्तसमम्तकाम- त्वं न सभवति । जगत्सृष्टे जीवात्मन आध्यात्मिकादिदःखैकहेतुत्वेन जीवात्मप्रयोजनार्थत्व च न सभवति । प्रत्युत तम्य द खसपादकत्वेन सृष्टे विषमत्वेन च, ब्रह्मण पक्षपातित्वनिर्दयत्वरूपदोपद्वयप्रसङ्ग । अत स्रष्टुत्व न सभवति इति ।। उक्ताक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिद सिद्धान्तमूत्रम्- लोकरच लीलावल्यम् ॥ २१-३३ ॥ [वैषम्यनेर्पण्य न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ३४ ॥ न कर्माविभागादिति नेन्न अनादित्वाइपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥३५॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३६ ॥] यथा लोके सार्वभामम्य प्रयोजनान्तराभावेऽपि लीलारूपप्रयोजनायब कन्टुकादिविहार , तद्वत् ब्रह्मणोऽपि लीलार्थमेव जगत्सृष्टि इति सूत्रार्थ ।। लीलाप्रवृत्तसृष्टानसंभवानिष्प्रयोजनत्वस्य । यद्धेतुत्वमचाल्यं तद्रह्म श्रीनिवामनाम मजे ॥ ५१ ॥ इति श्रीमाशिम्बुलतिलपस्स महामहोपाध्यायस श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य श्रीदेशिराचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणग्नमालायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पाठः ।।

·१-पा.] प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम्-१० १६९ - अर्थः । लीलार्थ प्रवृत्तायां सृष्टी लीलारूपप्रयोजनासद्भावेन निष्प्र- योजनत्वासंभवात् , यस्य-श्रीनिवासस्य, जगत्कारणत्वं अचाल्यं तद्ब्रह्म इति पूर्ववत् ॥ भावः । सृष्टेः लीलारूपत्वेन प्रयोजनान्तरानपेक्षणात् , विपमसृष्टेश्व तत्तज्जीवकर्मानुगुणफलप्रदानरूपतायाः "पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन कर्मणा" इति, "निमित्तमात्रमेवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधान- कारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धत्वाच , ब्रह्मणो न वैषम्यनैर्घण्यदोपप्रसङ्गः। सृज्यानां-देवमनुष्यादीनां सृष्टी, असी- परमपुरुषः, निमित्तमात्रं-सामान्यकारणमानम् । सृज्याना-देवमनुप्यादीनां, शक्तयः-तत्तद्देवादिजन्मानुगुणकर्माणि, प्रधान कारणीभूताः-विशेषकारणानि; यथा सस्यस्य जलं सामान्यकारणं, तत्तद्वीजं तु विशेषकारणं, तद्वत् इति लोकार्थः ।। - ननु "सदेव सोम्येदमन आसीत्" इत्यादिश्रुतौ प्रलयदशायां क्षेत्रज्ञानां ब्रह्मणा ऐक्यनवणेन तदानी क्षेत्रज्ञानामेवाभावसिद्धेः सुतरां तत्कर्मणामभावात् , कथं विषममृष्टेः जीवकर्मानुगुणत्व इति चेत् । मैव- क्षेत्रज्ञानां अनादिताया. " न जायते म्रियते वा विपश्चित् ," 5" प्रकृति पुरुपं चैव विद्धयनादी उभावपि" इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धतया तत्कर्मप्रवा- हाणामनादित्वसिद्धे; कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गपरिहाराय क्षेत्रज्ञकर्मप्रवा- हाणामनादिताया अभ्युपगन्तव्यत्वाच । अविभागश्श्रुतिस्तु क्षेत्रज्ञानां नामरूपप्रहाणेन ब्रह्मण सकाशात् विभागान तिमूक्ष्मदशापत्तिपरेति न विरोधः । अतो ब्रह्मणः लीलार्थजगत्सृष्टी न कश्चिद्दोषः ॥ 3 1 छा. ६.२.१. क. २-१५. वि. पु. १-४-५१. गीता १३-१९ ·१७० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ कि बहुना? प्रधानपरमाणवादी अनुपपद्यमानानां सर्वेषां कारणवोपपादक- धर्माणां ब्रह्मण्युपपत्त्या ब्रह्मकारणत्वमेव युक्तमिति ॥ . ४५ ॥ इति प्रयोजनवत्वाधिकरणम् ॥ १० ॥ इति श्रीकांशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिपु शारीरकाधिकरणरनमालाप्रकारे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ११ ॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥ १ ॥ पूर्वम्मिन् पादे चिदचिद्विलक्षणं ब्रह्म जगत्कारणं इति स्वपक्षे परैः उद्भावितान् दोषान् परिहृत्य, स्वपक्षस्य निर्दोषतया प्रामाणिकत्वेन विश्व- सनीयत्वं समर्थितम् । इदानी परपक्षेषु दोपोद्घाटनेन ब्रह्मकारणतापक्ष एव प्रामाणिक इति बुद्धिमुत्पाद्य, तस्मिन् श्रद्धातिशयोत्पादनाय द्वितीयः पाद आरम्यते ॥ तत्र सत्कार्यवादाभ्युपगमादिना प्रामाणिकत्वसंभावनातिशयाम्पदतां सांस्यपक्षस्य हदि निधाय तत्पक्षे दोषान् प्रदर्शयितुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। सांख्याः तावदेवमाहुः 'तनुभुवनादिकाय स्वसरूपकारणमन्यं, कार्य- त्वात् , घटवत् । मृण्मयं घटादि हि तत्सरूपमृदादिरूपकारणनन्यं दृष्टन् । प्रकृते च तनुभवनादेः पक्षम्य मुसह.खमोहात्मकत्वदर्शनात् उक्वानुमानेन ·२-पा.] रचनानुपपत्त्यधिकरणम्-१ १७१ मुगहःखमोहात्मकत्वेन तत्सरूपकारणजन्यत्वं सिद्धम् । तानि च सुख- दुःखमोहात्मकानि कारणानि सत्वरजस्तमांसि द्रव्याणि । ततश्च अन्यू- नानतिरिक्तत्वरूपसाम्यावस्थापनसत्त्वरजस्तमस्संघात एव जगत्कारणम् । स एव प्रधानमिति मूलप्रकृतिः इति च उच्यते। सा च न कस्यचित् विकृतिः । नित्या-परिणामशक्तियुक्ता । चेतनस्य भोगापवर्गप्रयो. जना । सा च गुणवैषम्येण क्रमेण महदादिविकारान् आरभते । ते च विकारा'-महान् , अहङ्कार , अन्तःकरणं, पञ्च तन्मात्राणि पश्च महा- भूतानि , पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि , पञ्च कर्मेन्द्रियाणि इति त्रयोविंशतिः; आहत्य चतुर्विशति तत्त्वाने प्राकृतानि । पञ्चविंश. पुरुषः; सच चैतन्यमात्रस्वरूप नित्यो निष्क्रियो निर्विकारः सर्वगतः प्रतिशरीरं भिन्नश्च । प्रकृतिपुरुपयो. सानिधानेन तयोमैदाग्रहात्, प्रकृतिधर्मस्य पुरुष, पुरुषधर्मस्य चैतन्यस्य प्रकृतौ च आरोपेण 'चेतनोऽहं करोमि, भुजे' इत्यादिभ्रमो भवति । स एव पुरुषस्य संसार.। तयोमेंदग्रहेण तन्निवृत्तिरूपापवर्गो भवति इति । अत्र उक्तानुमानदूपणाय प्रवृत्तमिदं सूत्रम् ॥ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानं प्रवृत्तेश्च ॥२-२-१॥ [पयोम्बुवचेत् तत्रापि ॥२॥ व्यतिरेकानयास्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥ ३ ॥ अन्यवाभावाच न तृणादिवत् ।। ४ ।। पुरुषाश्मवदिति चेत् तथापि ॥ ५ ॥ आङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥ ६ ॥ अन्यथाऽनुमितौ च शशक्तिवियोगात् ॥ ७ ॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ८ ॥ विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ ९॥]

·१७२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ . , अनुमीयत इति अनुमान-प्रधानम् । 'चेतनानाधिष्ठित,' 'जगत्- कारणं' इति च अध्याहार्यम् । ततश्च 'प्रधानं चेतनानधिष्ठितं सत् न जगत्कारणं' इत्यर्थः। तत्र हेतुमाह रचनानुपपत्तेश्च प्रवृत्तेश्च इति । अचेतनस्य चेतनानधिष्ठितस्य कार्यारंभानुपपत्तेः। चेतनाधिष्ठितस्यैव कार्यारंभप्रवृत्ते. दर्शनाच्च इति सूत्रार्थः । प्राजानधिष्ठितानां दादीनां अचेतनानां न। दृष्टः कार्यारंभः तसादचितः प्रधानस्य ॥ ५२ ॥ कार्यारंभकतायाः सांख्योक्ताया असंभवाच्छौतम् । यद्धेतुलं सुदृढं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥५३॥ अर्थः । दादीनां अचेतनानां, चेतनानधिष्ठितानां-चेतन- सकल्पप्रयोज्यव्यापारशून्याना रथादिरूपकार्यारंभो न दृष्टः । अतो हतोः अचेतनस्य प्रधानस्य सांख्यरुक्ता या चेतनाधिष्ठानमन्तरेण जगदारंभ- कता, तस्या असंभवात् , श्रोतं-"बहु स्या प्रनायेय" इत्यादिश्रुति- सिद्ध, यस्य-श्रीनिवासापरनामधेयस्य ब्रह्मण हेतुत्वं जगत्कारणत्वं, मुदृढ़- इदमेव प्रामाणिकमिति विसंभाहं, तब्रह्मति पूर्ववत् । 'बहु म्या प्रजायेयेति" इति श्रुते श्रीनिवासापरनामधेय- नारायणास्यपरदेवताविषयक्त्वम्य 'ईक्षत्यधिकरणादिप समर्थितत्वाभि- प्रायेण 'श्रीत यद्धेतुत्व' इत्युक्तम् ॥ मारः। लोके रथप्रासादाद्यारंभकाणा दार्विष्टकादीना चेतनाधिष्ठान- मन्तरा सम्बकार्यारभकत्वत्यादर्शनात् , चेतनाधिष्ठान एवं कार्यारमरत्वदर्श- नाच 'यदचेतनं यत्कार्यारभकं, तत् चेतनाविष्टितमेव तन्कार्यमारमते' इति मा. मृ१.१-५(4) अत्र 1 डा.६.२.१ ·२-पा. रचनानुपपत्त्यधिकरणम्-१ १७३ . व्याप्तिः सिद्धा । ततश्च 'प्रधानं चेतनानधिष्ठितं सत् न कार्यजनकं, अचेत- नत्वात् स्थाद्यारंभकदादिवत्' इत्यनुमानेन प्रधाने चेतनानधिष्ठितत्वविशिष्ट- कार्यजनकत्वाभावस्य सिद्धौ प्रधानस्य चेतनाधिष्ठितत्वेन कार्यजनकतायाः सांख्यैरनभ्युपगमात्, उक्तसाध्यशरीरे चेतनानधिष्ठितत्त्वरूपविशेषणाभाव- मादाय उक्तविशिष्टसाध्यपर्यवसानासभवात् , कार्यजनकत्वरूपविशेप्याभाव- मादायैव साध्यपर्यवसानस्य वाच्यतया सांख्याभिमतप्रधानस्य जगदारंभकल्ला- समव सिद्धः ॥ न च क्षीरस्य दध्यात्मना परिणामस्य, मेघमुक्तसलिलस्य एकरसस्य घृतकपित्थनारिकेलादिपु अनेकरसात्मना परिणामस्य च चेतनाधिष्ठानमन्त- रेणैव दर्शनात् व्यभिचारात् , न उक्तव्याप्ति. इति वाच्यम्-क्षीरादेरपि पक्ष- तुल्यत्वेन तत्र व्यभिचारनिर्णयासमवेन उक्तव्याप्तिसिद्धौ बाधकाभावात् । पझे तत्तुल्ये या व्यभिचारसशयस्य व्याप्तिनिर्णयप्रतिबन्धद्वारा अनुमितिप्रति- बन्धकत्वे अनुमितिमालोच्छेदप्रसगात् ॥ ननु धेनुभुक्ततृणोदकादेरचेतनस्य चेतनसङ्कल्प विनैव तत्सन्निधि- मात्रेण यथा क्षीरारभकता, तथा अचेतनस्य प्रधानस्य चेतनसन्निधानमात्रेण चेतनविशेषसङ्कल्पं विनैव जगदारंभकत्वं उपपद्यत एव इति चेत् । न- अनडुदाद्युपभुक्ततृणोदकादे क्षीरारंभकत्वादर्शनेन धेनुपभुक्ततृणादेः चेतन- विशेषसङ्कल्पेनैव क्षीरारभकताया अवश्यकल्पनीयत्वात् ॥ ननु तथाऽपि दृक्छक्तिविकलस्य गमनशक्तिमत अन्धस्य खस्कन्धा- रोपितहक्छक्तिमत्सगुसन्निधानेन गमनादिकार्य प्रचिवत् , दृक्छक्तिमत्पुरुप- सन्निधाने न प्रवृत्तिशक्तिमत प्रधानस्य जगदारभे प्रवृत्तिः उपपद्यते; एवं कान्तसन्निधानेन अयसः प्रवृत्तिवत् , पुरुपसन्निधानेन प्रधानस्य प्रवृत्तिः उप- पद्यते इति चेत् मैवम् ; प्रथमदृष्टान्ते पदोः मार्गदर्शनतदुपदेशादिव्यापाराणा, ·१७६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [म.२ - पूर्वसूत्रात् 'असमञ्जस' इत्यनुवर्तते । हवपरिमण्डलाभ्यां-द्वय णुकपरमाणुभ्या, महद्दीर्घवत्-यणुकवत् । अत्र सूत्रे त्र्यणुकग्रहणं व्य- गुरुस्याप्युपलक्षणम् । त्रिमि व्यणुकै त्र्यणुकस्य, परमाणुभ्या द्वयणुकस्य आरंभवादवत् । वाशब्द चार्थे, अन्यच्च इत्यर्थः । असमञ्जस-दुष्टं इति सूत्रार्थ ॥ ते परमाणयो निरंशा यदि योगासंभराव तेपां। द्वयकारंभो न स्यात् यदि सांशास्तेऽपि तद्वत् स्युः ॥५४॥ इत्यनवस्थेत्यायः वैशेषिकदर्शनस्य दुष्टत्वात् । यद्धेतुलं सुदृढं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ।। ५५ ॥ अर्थः । द्वयणुकारभकतया अभिमता परमाणवः निरवयवाश्चेत् तेषां परस्परसंयोगा न संभवति, सयोगस्य आशिकत्वनियमात् । ततश्च द्वयणुकोत्पत्त्यसिद्धि । यदि परमाणव सावयवा , तेपा अवयवानामपि परस्परसयोगसिद्धयर्थ सावयवत्वमझीकार्य, तेषामपि तथा इति अनवस्था इत्यादिदोपै परमाणुकारणतावादिवैशेषिकदर्शनस्य दुष्टत्वात् , यस्य श्री- निनामस्य जगत्कारणत्वं मुदृढं, तब्रह्म इति पूर्ववत् ॥ भानः । पटाद्यारभका तन्तुप्रभृतय प्रत्येक स्वस्वपार्यत्रयेण संयुक्ता , अपरै सप्तमि पश्चिरसयुक्ताश्च सन्त सापेक्षया अधिकपरिमाण पटादिक- मारभमाणा दृष्टा । एव परमाणुकारणतावादे परमाणुमि प्रत्येक वस्त्र- पार्श्वत्रयेण संयुक्त सप्तभि पार्थ असयुक्तश्च द्वयणुकारभो वक्तव्य । ततश्च परमाणूना निरशत्वे, द्वयणुफारभो न सभवति । तेषा साशत्वाङ्गी- कारे तु तेपामप्यशाना परमाण्वन्तरसयोगसिद्धयर्थ साशत्व अहीकार्यम् । एवमुत्तरोत्तर अशपरपराया स्वीकर्तव्यतया अनवस्थाप्रसा. ॥

·२-पा.] नित्यत्वाभ्युपगमात् , तस्याः सर्वदा सत्त्वेन सर्वदा परमाणुपु क्रियोत्पत्ति- महद्दीर्घाधिकरणम्-२ १७७ ननु परमाणूनां दशदिक्परिमितत्वेन द्वाभ्यां विदिग्भ्यां एकया मध्यमया दिशा च परमाण्वन्तरसंयोगः संभवत्येव ; दिश एकत्वेऽपि दिगु- पाधिभिरेव दिग्विदिग्भेदोपपत्तेः । अतः परमाणोः निरंशत्वपक्षे न कश्चिद्दोप इति चेत् ; उच्यते-दिगुपाधीनामपि परमाण्वसंयुक्तानां परमाण्वन्तर- संयोगे अवच्छेदकत्वासंभवात् , परमाणोरंगाभावे दिगुपाधिभिरपि संयोगा- संभवात् ,ततद्दिगुपाध्यवच्छेदेनापि परमाण्वन्तरसंयोगो न संभवत्येव ॥ एवं परमाणोः निरवयवत्वे व्यणुकारंभकसंयोगानुपपत्त्या द्वयणुकार- भासंभवः ; सावयवत्वे तु अनवस्था । अतः उभयथापि दोपात् असमञ्जसं किञ्च परमाणुपु परमाण्यन्तरसंयोगहेतुभूतक्रियाजनकतया अभिमतस्य अदृष्टस्य परमाणुगतत्वं न संभवति । क्षेत्रज्ञानुष्ठितपुण्यपापजन्यस्य अदृष्टस्य परमाणुगतत्वायोगात् । क्षेत्रजगतेन च अहटेन परमाणुपु क्रियोत्पादनं न संभवति, कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यनियमात् । अदृष्टस्य स्वाश्रयसंयुक्तत्व- संबन्धेन परमाणुगतक्रियां प्रति कारणत्वाभ्युपगमे च तेन संबन्धेन अष्टमवाहस्य परमाणुपु सर्वदा सत्त्वेन सर्वदा क्रियोत्पत्तिप्रसङ्ग ॥ न च ईश्वरेच्छाया अपि कार्यसामान्य प्रति कारणत्वेन तद्विरहात् न सर्वदा परमाणुपु क्रियोत्पत्तिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। तन्मते ईश्वरेच्छाया वैशेषिकमतम् ॥ प्रसास्य दुर्वारत्वात् ।। किञ्च तन्तुपु पटः, 'घटे रूपं ' इत्यादिप्रतीतिसिद्धस्य अवयवा- व्यक्निोः, गुणगुणिनोः, क्रियाक्रियावतोः, जातिव्यक्तयोश्च आधाराधेय- मावस्य निर्वाहाय वैशेषिकैः समवायाख्यसंबन्धविशेषोऽभ्युपगम्यते । ततश्च 'पटे रूपसमवायः' इत्यादिप्रतीतिसिद्धाधाराधेयभावनिर्वाहाय समवायस्य ·१७८ श्रीशारीरफाधिकरणरलमाला सप्रकाशा [अ.२ WAR HARMA A -~ सरन्धान्तर कल्पनीयम् । तस्यापि संबन्धान्तरं इत्यनवसा । दण्डपुरुष- संयोगम्येव गुणगुणिनोराधाराधेयभावातिरिक्तत सनातन्धन्य अनुपलंभे- ऽपि, अयुतसिद्धयोराधाराधेयभावनिहाय समवायतेपन्न परिकल्प्य, तस्य संपन्धान्तरनरपेक्ष्यकल्पनापेक्षया अयुतसिद्धेरेव तनो संपन्धत्वकल्पनस्य उचितत्वात् ॥ किश्च वैशेषिकै समवायसवन्धस्य नित्यत्याभ्युपगमात् समन्धिसना विना संपन्धसताया असभवेन, समवायसंपन्धस्य नित्यत्वे तत्प्रतियोगिन पदादेरपि नित्यत्वप्रसह , तता प्रत्यक्षारोप.; जगत्कारणत्वेन परमाणु- कल्पनीयध्य च स्यात् ॥ अपि च पार्थिव-आप्य सेगस वाशीमभेदेन चतुर्विधाना परमाणूना गरसारिगरपण ते अभ्युपगमार, रूपादिमता घटादीना विनाशदर्शनेन परमाणनामा स्पादिमत्त्वेन विनाशसको दुरि । उक्तदोपपरिहाराय साधारपत्याभ्युपगमे, घटादे नीरूपत्वासन अवयविगतरूपस्य माया से अभ्युपगमात् । "कथमसत सत् जायेत" इति वनागितग परारकार्यपादस्य आश्रयणारा असमासो वैठोपिक. पक्ष । लादेन परमाणुकारणतावादिना पैशेषिकाणा पक्षे परमाणूना निरंगत्वे पसमाग परमाण्वन्तरसंयोगम्य असंभवेन सघणुकादिक्रमेण जग- TimurET , तेपा सासत्ये अनयम्याप्रसम्मत् , जीवात्मनादृष्टेन पागाणा गणुशारंभकर्मयोगहेनुमतक्यिोन्पत्त्यभ्युपगमे जीव लगतादृष्ट- प्रयाहम्य गर्गमा मत्त्वेन सर्वदा मष्टिप्रमोन कदाचिदपि प्रत्यासमय- प्रमात्, नन्नुपटायो अवयवावयरिनो समवायसंबन्धन्य तमित्यनायाम अभ्युपगमेन संबन्धिमा पिना संपन्धमाया गत् नन्नुपटादीना ·समुदायाधिकरणम्-३ १७९ नित्यतापसहात् , परमाणूनां रूपबत्त्वाभ्युपगमे रूपवतां घटादीनामिव तेषामपि विनाशित्वप्रसहात् , तेषां रूपवत्त्वानभ्युपगमे घटादीनां अवय- विनां रूपवत्त्वाभावप्रसहात् , 'मृदयं घट.' इत्यादिप्रत्यभिज्ञापत्यक्षविरोधेन वेदपितस्य असत्कार्यवादम्य अभ्युपगमात् , शरीरादीनां अवयवोपचयाप- चयादिमि. सौगतवत् प्रतिक्षणं विनाशोत्पत्त्योरभ्युपगमाञ्च, वैशेषिकपक्षस्य अत्यन्तासमञ्जसत्वेन, श्रुत्युक्तश्रीनिवासापरनामधेयब्रह्मकारणतापक्षस्य 'अयमेव पक्ष प्रामाणिक' इति श्रद्धेयत्वं सिद्धम् ॥ ४७ ॥ इति महद्दीर्घाधिकरणम् ॥ २ ॥ . १३ ॥ समुदायाधिकरणम् ॥ ३ ॥ परमाणुकारणतावादिवैशेषिकमते निरस्ते, परमाणुकारणत्तावाद- साम्यात् उपस्थितस्य वैभाषिकसौत्रान्तिकयो पक्षस्य प्रतिक्षेपाय प्रवृत्तमिदमधि- करणम् ॥ वैभापिकाः पुनरित्थमाहु –'रूपरसगन्धम्पर्शखभायाः, रूपरसस्पर्श- खभावाः, रूपस्पर्शस्वभावा , स्पर्शस्वभावाश्व इति चतुर्विधा परमाणव । तत्र चतुःसभावै परमाणुभि पृथिन्यात्मक. सद्भात ; त्रिस्वभावैः जलात्मकः सङ्घात ; द्विस्वभावः तेजोरूप. सहात : एकखभावै वायुरूपसद्वातश्च उत्पाद्यते । तेन च पृथिव्यादिसङ्घातात्मकेन मूतचतुष्टयेन शरीरेन्द्रिय. घटादिविपयरूपा भौतिका सङ्घाता उत्पाद्यन्ते । एते याह्या पदार्थाः । शरीरान्तर्वी अहमिति प्रतीयमानो ज्ञानसन्तानरूप आत्मा आन्तरः । स च आत्मा चक्षुरादीन्द्रिय घटादीन् वायान् पदार्थान् साक्षात्करोति । तेषु च अतिरेषु स्थिरत्वबुद्धिरूपा, अमुखे मुखत्यबुद्धिरूपा न अविद्या उत्पद्यते । तया च सुखत्वेन प्रतीतेषु रागः, दुःखत्वेन प्रतीतेपु द्वेषः उत्पद्यते । तेन - ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा अ.२ च तत्र रागेण तत्तद्वस्तूपादाने, द्वेषेण च ततद्वस्तुहाने प्रवर्तते । उक्त- क्रमेण भूतभौतिकादिव्यवहाराः हानोपादानादिव्यापाराश्च प्रवर्तन्ते । उक्ताः परमाणुप्रभृतय आत्मपर्यन्ताः सर्वे पदार्थाः प्रतिक्षणविनाशिनः' इति । मात्रान्तिकास्तु इमामेव प्रक्रियामाद्रियमाणाः बाघानां पदार्थानां अनुमेयना आश्रित्य अनुमित्यैव सर्वव्यवहारनिर्वाहं वर्णयन्ति । तल क्षणिक- परमाणुभिः भूतभौतिकसतानोत्पादवाददूषणाय प्रवृत्तमिदं सूत्रम्- समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः।२-२-१७॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादुपपन्नमिति चेन्न सङ्घातभावानिमित्तत्वात् ॥१८|| उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ १९ ॥ असति प्रतिनोपरोघो योगपद्यमन्यथा ॥ २० ॥ प्रतिससयाप्रतिससगनिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥ २१ ॥ उभयघा च दोषात् ॥२२॥ आकागे चाविओपात् ॥ २३ ॥ अनुम्मृतेश्च ॥ २४ ॥ नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २५ ॥ उदासीनानामपि चे मिद्धिः ॥ २६ ॥] उभयहेतुके-परमाणुहेतुके भूतहेतुके च, ममुदाये-सद्धाते, तद- प्रामिः तम्य सहानभावम्य अप्राप्ति:-असभव इति सूत्रार्थ ॥ क्षणिकपरमाणुवाद परमाणुनां प्रतिक्षणं घमात् । त: ममुदायासिद्धेः तदसिद्धी देहसिद्धिविरहाच ॥ ५६ ॥ जगदारंभासिद्ध्या दुःस्थत्वात् बौद्धदर्शनस्सापि । यद्धतुत्वं सुदृढ़ तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ५७ ॥ म्पष्टोऽर्थः ।

·२-पा. समुदायाधिकरणम्-३ १८१ - भावः । 'प्रथमं परमाणुषु क्रिया; ततः परमाण्वन्तरसंयोगः; ततः सवातभावः' इति वक्तव्यम् । तत्र क्रियोत्पत्तिकाले प्रतिक्षणविनाशिनां परमाणूनां नष्टत्वात् , तेषां परमाण्वन्तरसंयोगक्रमेण सहातभावो नोपपद्यते । एवं भूतैरपि प्रतिक्षणविनाशिभिः भौतिकसातारंभो नोपपद्यते। घटादेः विषयस्य प्रतिक्षणविनाशित्वे, इन्द्रियसन्निकर्षकाले तस्य नष्टत्वेन, ज्ञानोत्पत्ति- काले तस्य अनवस्थानात् , साक्षात्कारविषयता च न स्यात् । एवं आत्मनः प्रतिक्षणविनागिले तदीयेन्द्रियस्य घटादिविषयसनिकर्पकाले तस्य आत्मनो नष्टत्वात् तत्प्रत्यक्षानुपपत्तिः । अन्यदीयविपयेन्द्रियसंयोगेन अन्यस्य विषय- प्रत्यक्षाभ्युपगमे, चैत्रस्य विषयचक्षुस्सयोगेन मैत्रस्य तद्विषयप्रत्यक्षापत्तिः । अन्येन अनुभूतस्य अन्येन स्मरणाभ्युपगमे पूर्वोक्तदोपप्रसङ्गः, विषयाणां घटादीनां क्षणिकत्वे, दृष्टस्य घटादेः तदैव नष्टत्वात् , दृष्टस्य हानं उपादानं वा इत्यादिव्यवहारासिद्धिश्च । अतः अयुक्तमिदं वैमापिकमतम् ॥ ननु आत्मनिष्ठया अस्थिरेषु स्थिरत्वबुद्धिरूपया अविद्यया परगाणूनां सहातभाव उपपद्यत इति चेत् ; मैवं-अस्थिरेषु स्थिरत्वबुद्धेः आस्थिराणां परमाणूनां सङ्घातभावं प्रति हेतुत्वायोगात् । अन्यथा शुक्तिकायां रजत- बुद्धया शुक्तो रजतात्मना सङ्घातभावप्रसनात् ।। किञ्च घटादीनां क्षणिकत्वे उत्तरोत्तरघटोत्पत्तिक्षणे पूर्वपूर्वघटस्य नात्वात् , हेत्वभावेन उत्तरोत्तरघटोत्पत्त्यनुपपत्ति । अभावात् उत्पत्त्यनीकारे, सर्वत्र सर्वदा सर्वस्य उत्पत्तिप्रसग । एवं हेत्वभावेऽपि कार्योत्पत्त्यभ्युपगमे अधिपतिसहकार्यालम्बनसमनन्तरप्रत्ययाः चत्वारो विज्ञानोत्पती हेतव इति सपतिज्ञाविरोधः । अत्र हि ज्ञानोत्पत्ति प्रति अधिपत्यादीनां हेतुत्वं प्रति- जायते । अधिपति -इन्द्रिय सहकारी आलोकादिः, आलम्यन-विषयो घटादिः; समनन्तरप्रत्यय --अनन्तरपूर्वक्षणोत्पन्नं ज्ञान; एतानि चत्वारि ज्ञानोत्पती हेतव इति प्रतिज्ञार्थ. ॥

·२८२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला संप्रकाशा अ.२ . यदि प्रतिज्ञाऽविरोधनिर्वाहाय पूर्वघटक्षणे सत्येव उत्तरपटक्षणोत्पतिः अङ्गीक्रियते , तर्हि कार्यकारणयो. पूर्वोत्तरघटयोः युगपदुपलब्धिप्रसङ्ग ; घटादीनां क्षणिकत्वभनप्रसाश्च । अपि च द्रव्यस्य निरन्वयनागाभ्युपगमोऽ- प्यनुपपन्नः । क्षणिकत्ववादिभि. द्रव्यस्य सूक्ष्मः स्थूलश्च इति द्विविधो नाशो- ऽभ्युपगम्यते । तत्र सूक्ष्मनाशः प्रत्यक्षागोचर., सदृशसन्तानारंभकः; स्थूल- स्तु मुद्गरामिघातादिजन्यः, उपलब्धियोग्य , सशसन्तानावसानभूतो, निरन्व यश्च । तो यथाक्रमं अपतिसंख्यानिरोधप्रतिसंस्यानिरोधशब्दाभ्यां परि- भाष्येते । तत्र द्रव्यस्य उत्पत्तिनाशो अवस्थान्तरापत्तिरूपी ' इति 'आरंभणाधि- करणे निरूपितत्वात् , द्रव्यम्य निरन्वयनाशोऽनुपपन्नः । तथा हि-मृदयं घटः, मृदयं कपालः, मृच्चूर्णमिदं' इत्यादिप्रत्यभिजया एकस्यैव मृद्रव्यस्य घटत्वकपालत्वचूर्णत्वादयोऽवस्थाविशेषा इति घटत्वावस्थामाप्तिरेव घटस्यो- त्पतिः, कपालत्वावस्थाप्राप्तिश्च घटस्य विनाश, चूर्णत्वावस्थाप्राप्तिश्च कपालम्य विनाश., इति च निर्धार्यते । अत उत्तरोत्तरमवस्थाविशेषप्राप्तेः, न कदाऽपि द्रव्यस्य निरन्वयविनाश अवस्थाविशेपैरेव उत्पत्तिविनाशन्यवहारनिर्वाह अतिरिक्तविनाशकल्पने मानाभावात् गौरवाच्च इति ॥ फिञ्च क्षणिकत्ववादिमते पूर्वघटक्षणनाशात् उत्तरघटक्षणोत्पत्ति., उत्पन्नस्य क्षणस्य नाशश्च अभ्युपगम्यते । सोऽप्यनुपपन्न. । मृत्सुवर्णादेरु- त्पन्नस्य घटकुण्डलादेः मृल्सुवर्णत्वादिवत्, तुच्छात् उत्पन्नस्य घटस्य तुच्छ- सापत्तः । द्रव्यस्य निरन्वयनाशे सति पश्चादुत्पन्नम्य जगतः तुच्छात् उत्पत्ति- प्रसमा ततश्च तुच्छात् उत्पन्नम्य जगतः तुच्छत्वप्रसार न च इष्टा- पत्तिः, भवद्भिपि जगत. तुच्छत्वानभ्युपगमात् ।। किश्च पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि; आकाशस्तु तुच्छालकः इत्यक्तिरप्ययुक्ता । यथा पृथिव्यादीनि प्रत्यक्षसिद्धानि, तथा आकाशम्यापि " .

·२-पा. समुदायाधिकर म्-३ १८३ , 'इह पक्षी चरति,' 'इह आलोक ' इत्याद्यबाधितप्रत्यक्षमिद्धत्वेन तस्य तुच्छात्मकत्वासभवात् । न च आवरणाभाव एव आकाश; न तु भावा- त्मकं पदार्थान्तरं इति वाच्यम् । कालविशेषावच्छिन्नदेशविशेषातिरिक्तम्म कस्यचित् अत्यन्ताभावस्य अप्रामाणिकत्वेन आवरणस्य पृथिव्यादे. अत्यन्ता- भावस्य देशविशेषरूपताया दुरपहवत्वेन, आकाशस्य आवरणाभावरूपत्वेऽपि भावरूपताया अवर्जनीयत्वात् , 'इह घटो नान्ति' इति प्रतीयमानो घटात्य- न्ताभावो हि तत्प्रीतिकालावच्छिन्नतदेशविशेषरूप एव; न त्वतिरिक्तः अनुपलम्भात् , अतिरिक्तकल्पने गौरवाच ॥ अपि च घटादीना क्षणिकत्ववर्णनमप्ययुक्तम् । 'सोऽय घट ' इति अबाधितप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेण घटस्य पूर्वोत्तरकालद्वयसबन्धसिद्धे ।न च 'सेयं दीप- ज्वाला' इति प्रत्यभिन्नाप्रत्यक्षवत् , 'सोऽय घट' इति प्रत्यभिज्ञाऽपि सादृश्य- मूला प्रान्ति इति वाच्यम्-'सेयं दीपज्याला' इत्यादौ पूर्वोत्तरज्वालयोः तैलवादिमिन्नसामग्रीजन्यत्वेन, भेदस्य अनुमानप्रमाणसिद्धत्वेन , तयो. ऐक्यावगाहिप्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वेऽपि, इह कालद्वयसबन्धिनो घटस्य भिन्नत्वे प्रमाणाभावेन, कालद्वयसनन्धावगाहिप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वायोगात् ॥ न च 'अयं घट' इति घटस्य वर्तमानताग्राहिप्रत्यक्षेण वर्तमानस्य घटस्य अवर्तमानात् भविष्यतश्च घटात् मेदसिद्धिः । एव 'घटः क्षणिकः अर्थक्रियाकारित्वात् , यन्नैवं तन्नैवं, यथा शशविपाणादि' इत्यनुमानेनापि घटादे क्षणिकत्यसिद्धि । अत. उक्तप्रत्यक्षानुमानाभ्या पूर्वोत्तरघटयो मेद- सिद्धया, उक्तमत्यभिज्ञाप्रत्यक्षस्य आन्तित्वमवश्य अभ्युपगमनीयं इति वाच्यं- इत्यादिप्रत्यक्षेण घटस्य वर्तमानकाल्सबन्धमात्रपतीतावपि , कालान्तरसमन्धाभावाप्रतीते , अवर्तमानात् न्यावृत्त्यसिद्धे । अर्थक्रिया- कारित्वम्य द्वितक्षणादिसबन्ध विना अनुपपत्त्या तेन स्थिरत्वम्यैव सिद्धया उक्तहेतीविरुद्धत्वन, तेन क्षणिकत्वसिद्धयसभवात् इति दिक् ॥ 'अयं घट

·श्रीगीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा
[अ.२
where ---
.
किञ्च 'घटादीना क्षणिकत्वे, घटचक्षु.सयोगदशायां घटस्य नष्टत्वेन
तस्य ज्ञानविषयत्वं न स्यात् । ज्ञानोत्पत्तिकाले अनवस्थानात्' इति प्रामुक्त-
दोषपरिजिहीर्पया यदुक्तं सौत्रान्तिकैः ‘विषयस्य नीलादेः ज्ञाने नीलादिखा-
कारसक्रमणहेतुत्वमेव ज्ञानविषयत्वम् । तच्च नीलादेरर्थम्य ज्ञानोत्पत्तिकाले
असत्त्वेऽपि निर्वहति । नीलादावर्थे उत्पन्ने अर्थगतनीलाद्याकारस्य जाने
सक्रमणात् , 'ददं नीलं' इति ज्ञानं भवति । तत्र ज्ञानगतनीलाद्याकारण
नीलादि. अर्थोऽनुमीयते ; न तु नीलादेरर्थस्य प्रत्यक्षविषयता। अतो ज्ञान-
वैचित्र्यस्य अर्थवैचित्र्यकृतत्वात् , ज्ञानोत्पत्तिकाले असतोऽपि नीलाद्यर्थस्य
'इदं नीलं' इति ज्ञानोत्पत्तिहेतुतयैव ज्ञानविषयत्वोपपत्तिः' इति; तदयुक्तम्
धर्मिणि विनष्टे तद्धर्मस्य अन्यत्र सक्रमणासभवात् ; नीलादावर्थे नष्टे, तहत-
नीलाद्याकारम्य ज्ञाने सक्रान्त्ययोगात् । न हि जपाकुसुमे नष्टे, तद्गतलौहि-
त्यस्य म्फटिके सक्रमण दृष्टम् । न वा बिम्बै नष्टे, तद्गततिलकादे. आदर्गे
सक्रान्ति दृष्टा ॥
किश्च सर्वेपा वस्तूना क्षणिकत्वाभ्युपगमे, तत्तत्पुरुषार्थोपाये प्रथम
प्रवृत्ति , ततश्च उपायानुष्ठान, ततश्च पुरपार्थसिद्धि इत्येवं क्रमेण पुस्पार्थ-
प्राप्ते प्रयनसाध्यत्वं नोपपद्यते, प्रयतमानम्य प्रयत्नकाले एव नष्टत्वात ।
ततश्च प्रयत्न पिनैव पुस्पार्थप्राप्तेरवश्यवक्तव्यतया भोगमोक्षोपायप्रवृत्तिरहि-
तानामपि भोगमोक्षप्राप्ति दुर्वारा म्यात् । तदेव वैभाषिकसौलान्तिकयोः
दर्शनस्य असमीर्चानयुक्तिमूरकन्येन अममञ्जसतया श्रीनिवासापरनामधेयम्य
ब्रह्मण. श्रुतिसिद्धम्य जगत्कारणन्यपक्षम्य 'अयमेव पक्ष प्रामाणिक' इति
विसंभाहत्वं मिद्धम् ॥
४८ ॥ इति समुदायाधिकरणम् ॥ ३ ॥

·२-पा. उपलब्ध्यधिकरणम्-४ - . १४ ॥ उपलब्ध्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ घटादीनां क्षणिकत्वे तेषां प्रत्यक्षानुपपत्तिः इति वैभापिकपक्षे यत् दूपणमुक्तं, नत्र घटादीनां ज्ञानातिरिक्तानां अभावेन, ज्ञानादनतिरिक्तानां तेषां क्षणिकत्वेऽपि, स्वप्रकाशज्ञानेन प्रत्यक्षं नानुपपन्नं इति प्रत्यवतिष्ठ- मानस्य योगाचारस्य पक्षप्रतिक्षेपाय प्रवृत्तमिदमविकरणम् ।। चौद्धकदेगिनो योगाचाराः पुनरित्थमाहुः--ज्ञानप्रकाशेन विना नीलपीतादेः अर्थस्य प्रकाशो न संभवतीति तावत् सर्वसम्मतम् । ज्ञानस्य निराकारस्य प्रकाशायोगात् कनचिदाकारेणेव प्रकाशो याच्यः इत्थं च 'नीलमहं जानामि' 'पीतमहं जानामि' इत्यादिरूपेण प्रकाशमानस्य ज्ञानस्य नीलपीतादिरेव आकार इत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् ; आकारान्तरानुप- लंमात् । नीलपीतादिज्ञानानां नीलपीताद्यर्थसमानरूपत्वं विना तत्तदर्था- साधारण्यानुपपत्त्या तन्निर्वाहायापि तेषां नीलपीतादिमत्त्वं अवश्यं आश्रयः णीयम् । ज्ञानस्य नीलादेः अर्थस्य च सहैव उपलंभनियमादपि नीलतज्ज्ञानयोः अभेदः सिद्धः। इत्थं च नीलपीतादेः आन्तरज्ञानाकारत्वे सिद्धे, तस्य नीलपीतादः बहिर्वदवभासस्य भ्रमत्वेनाप्युपपत्तेः आकारद्वयानपलब्धेश्व नीलपीतादिः बाह्योऽर्थो नास्त्येव ' इति । उक्तपक्षप्रतिक्षेपाय प्रवृत्तमिदं सूत्रम्-- नाभाव उपलब्धेः ॥२-२-२७॥ वैधाच न स्वप्नादिवत् ॥ २८ ॥ न भावोऽनुपलब्धे ॥ २९ ॥ घटादिवाह्यार्थानां अभावो न वक्तुं शक्यते । उपलब्धः- घटमहं जानामि ' इत्युपलभ्यमानत्वात् इति सूत्रार्थः । - ·१८६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ.२ . ज्ञानविषयाश्रयाणां उपलंभे सदृशि वाधविरहे च । विपयाश्रयो निरस्य ज्ञानस्यैकस्य पारमाोक्तचा ॥ ५८॥ योगाचारमतस्याप्यतिटी:स्थ्येनाप्रमाणत्वात् । यद्धेतुत्वं सुदृढं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ५९ ॥ अर्थः । जानस्य, विपयाणां, ज्ञानाश्रयस्य च प्रत्यक्षे तुल्ये, बाध- ज्ञानाभावे च तुल्ये घटादिरूपं विपयं ज्ञातारं चापलप्य, ज्ञानमावस्य परमार्थत्वोक्तया, योगाचारमतस्य नियुक्तिकत्वन क्षोदाक्षमतया अप्रमाण- त्वात् , यद्धेतुत्वं-यस्य श्रीनिवासापरनामधेयब्रह्मणः कारणत्वं, सुदृढं, तब्रह्म इति पूर्ववत् ॥ भावः । 'घटमहं जानामि' इति प्रत्यक्ष घटादौ विषय, अहम) ज्ञातरि ज्ञाने च उपलभ्यमाने, घटत जात्रोरपि बाधज्ञाने असति, ज्ञानम्य एकम्य परमार्थतां, इतरयोः अपरमार्थतां च वदतो योगाचारस्य मतं नियुक्तिकम् । येन प्रत्यक्षेण ज्ञानस्य पारमार्थ्य अभ्युपगम्यते तम्य प्रत्यक्षस्य विषये ज्ञातरि च तुल्यतया प्रत्यक्षवलेन ज्ञानस्य पारमार्थ्याडीकारे इतरयो- रपि तद्वलेन पारमार्यम्य अङ्गीकर्तव्यत्वात् । किञ्च घटचक्षुःसंयोगानन्तरं 'घटमहं जानामि' इति प्रत्यक्ष जायते, न तु घटचक्षुस्मयोगाभावे । अत. प्रथमं घटचक्षुस्संयोगः, अनन्तर घटप्रत्यक्षमिति स्थिते प्रत्यक्षोत्पत्तेः पूर्वमेव स्थितस्य घटस्य कथं पश्चात्- उत्पन्नज्ञानाकारत्वम् । कथं वा घटचाक्षुपे घटचसुस्सयोगापेक्षानियमः? अतो घटो न ज्ञानम्य आकार , अपि तु ज्ञानात् अर्थान्तरमेव ।। न च निराकारस्य ज्ञानन्य प्रकाशायोगात् आकारान्तरम्य अनुपलं- भात् , घटादि ज्ञानस्यैव आकार इति अवश्यं आश्रयणीयं इति वाच्यम्- घगदेः अर्थम्य व्यवहारानगण्यापादकत्वमेव ज्ञानभ्य आकार इति तेनैव ।

·२-पा.] सर्वथाऽनुपपत्त्यधिकरणम्-५ आकारेण ज्ञानस्य प्रकाशोपपत्त्या, घटादेः ज्ञानाकारत्वस्य अनभ्युपगमेऽपि क्षतिविरहात् । घटायसाधारण्यं तु, 'येन विपयेण यस्य ज्ञानस्य संबन्धः तज्ज्ञानं तद्विपयासाधारणं' इति व्यवस्थया उपपद्यते । ज्ञानस्य घटादेश्च संबन्धः संयोगः, ज्ञानस्यापि द्रव्यत्वात् । ज्ञानार्थयोः सहोपलंभनियमस्तु तयोर्भेदस्यैव साधकः, भिन्नयोरेव माहित्यसंभवात् ॥ न च 'जागरितप्रत्ययः अर्थशून्यः, प्रत्ययत्वात् ; म्वामप्रत्ययवत् इत्यनुमानेन घटपटादिबाह्यार्थज्ञानानां अर्थशून्यत्वसिद्धया बाह्यार्था न सन्त्येव' इति वाच्यम् । सुप्तोत्थितम्य पुरुपम्य स्वप्नदृष्टार्थवाधज्ञानोदयेन दोपमूलकत्वनिश्चयेन स्वाप्नप्रत्ययस्य अर्थशून्यत्वाभ्युपगमेऽपि, जाग्रत्प्रत्ययो- तरं अर्थवाधज्ञानानुदयेन जाग्रत्प्रत्ययस्य अर्थशून्यत्वकल्पनायोगात् , अर्थ- शून्यस्य ज्ञानस्य क्वचिदप्यनुपलंभाच्च । स्वाप्नप्रत्ययम्यापि स्वप्नद्रष्टुपुरुपै- कानुभाव्यस्वप्नकालमात्रावस्थायीश्वरविचित्रसृष्टिविषयवस्तुविषयकत्वस्य 'स- न्ध्याधिकरणे वक्ष्यमाणत्वाच्च । अतो नियुक्तिकं इदं योगाचारदर्शनमिति ।। १९ ॥ इति उपलब्ध्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ १५ ॥ सर्वथाऽनुपपत्त्यधिकरणम् ॥५॥ प्रथम सौगतेषु बाह्यान् अभ्युपगम्य तक्षणिकत्ववादिनां पक्षो निरस्तः; अनन्तरं बाह्यार्थशून्यत्ववादिना; इदानीं सर्वशून्यत्ववादिना बौद्ध- कदेशिनां पक्षो निरस्यते ॥ बौद्धकदेशिनो माध्यमिकाः पुनः इत्थमाहु.-उत्पत्तेः निरूपयितुं शक्यत्वे हि, उत्पादकं प्रधान, परमाणवो वा, ब्रह्म वा इति विचारस्य उत्पत्तिरेव दुर्निरूपा । तथा हि-किं भावात् उत्पत्तिः अङ्गी- क्रियते, कि अभावात्? न तावत् भावात् ; घटादिकं हि मृत्पिण्डात् उत्पद्यमान अवकाश सा.स. ३-२-१.

·૧૮૮ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा मृत्पिण्डाद्युपमर्देनैव उत्पद्यते । एव सर्वमपि कार्य कारणोपमर्दमन्तरा नोत्पद्यते। उपमर्दश्च कारणाकारविनाश एव । स च अभाव । अतो न भावात् उत्पत्ति । नाप्यभावात्, अभावात् भानोत्पत्तरसभवात् । अत उत्पत्ते दुर्निरूपतया उत्पत्त्यनन्तरभाविन सऽपि विकारा न सन्त्येव इति सर्वोऽप्यय लोक्यवहारो भ्रान्तिमूलक एव । अत शून्यमेव तत्त्व इति ॥ तत्पक्षनिरासाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम्--- सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॥२-२-३०॥ प्रमेयाना प्रमाणाना सवेपा सत्त्वे असत्त्वे वा तदभिमततुच्छत्वा नुपपत्तेः असमन्जम माध्यमिकदर्शन इति मृतार्थ ॥ खस्मिन् प्रमाणमत्त्वेऽमत्वे या शून्यवादस्य ॥ उन्मजनविरहेण स्वासिद्धयापादकत्वेन ॥६०॥ अत्यन्तं दुःम्यतया माध्यमिकीयस्य पक्षस्य । यद्धेतुत्वं सुदृढं तब्रह्म मीनिनामनाम भजे ॥६॥ अर्थ: । शून्यपादस्य 'सर्व तुच्छ नि म्वभाव' इत्येवविधपक्षस्य, स्वस्मिन प्रमाणमखे-म्वमाधवप्रमाणसद्भावे, असद्भाव वा, उन्मजनविरहेण- म्वरूपसत्ताया अलाभेन, स्वासिद्धयापादकत्वेन-स्वम्यव स्व या तक्त्वात् माध्यमिकीयस्य पक्षस्य-सर्वशून्यवादिपक्षम्य अत्यन्तं अनुपपन्नतया, यस्य श्रीनिवामापरनामधेयम्य नह्मण हेतुलं सुदृढ़ इति पूर्ववत् ॥ भारः । 'सर्व शून्य' इति वदता पो म्वाभिमतार्थसाधकप्रमाणसद्धा वाभ्युपगमे प्रमाणमद्भावादेव मर्वशून्यत्वासिद्धि , प्रमाणानभ्युपगमे प्रमाणा भागदेव म्वाभिमतार्थम्य अमिद्धि इति म्वयाचातक्त्वात, तत्पक्षो ·२-पा.] असंभवाधिकरणम्-६ - - अत्यन्तमसमञ्जसः । किञ्च सर्व शून्यं इत्यनेन यदि नास्तित्वं विवक्षितं, तर्हि रूपान्तरापत्तरेव नास्तिपदार्थत्वात् रूपान्तरेण अस्तित्वं उक्तं भवति । मृत्पिण्डनाशदशायां मृत्पिण्डो नास्तीति व्यवहारे घटत्वावस्थाया एव विषयताया आरम्भणाधिकरणे निरूपितत्वात् ॥ इदमत्रावधयम्-'इदानीं मृत्पिण्डोऽस्ति,' 'इदानीं मृत्पिण्डो नास्ति, 'इह मृत्पिण्डोऽस्ति,' 'इह मृत्पिण्डो नास्ति,' इत्येव प्रतीतिः व्यवहारश्च । देशकालावनन्तर्भाव्य, 'मृत्पिण्डो नास्ति' इति तु न कदाचिदपि प्रतीतिः व्यवहारश्च । ततश्च 'इदानी मृत्पिण्डोऽस्ति' 'इह मृत्पिण्डोऽस्ति' इत्यादौ मृगव्यस्य पिण्डत्वावस्थाविपयः । इदानीं मृत्पिण्डो नास्ति' इत्यत्र तु पिण्डत्वावस्थानाशात्मकघटत्वावस्थाविषयः ॥ 'इह मृत्पिण्डो नास्ति' इत्यत्न तु कालविशेषावच्छिन्नदेशविशेष- रूपः मृत्पिण्डत्वावस्थापन्नद्रव्यात्यन्तामावो विषयः। इत्थं च 'इदानी मृत्पिण्डोऽस्ति' इति व्यवहार इव 'इदानीं मृत्पिण्डो नास्ति' इति व्यवहारेऽपि मृव्यस्य केनचित् रूपेण सत्त्वमेव व्यवह्रियते, न तुच्छत्वम् । अतो न केनापि प्रमाणेन जगतः तुच्छत्वाप्तिद्धिः। मृत्पिण्डोपमर्दश्च घटत्वा- वस्थोत्पत्तिरूपः पिण्डत्वावस्थानाशः। ततश्च मृद्रव्यं पिण्डत्वावस्थावत् उत्पादक, पटत्वावस्थावत् तदेव उत्पाद्यं इति, न कदाऽपि अमावात् भावो. सत्तिरिति ।। ५० ॥ इति सर्वथाऽनुपपत्त्यधिकरणम् ॥ ५ ॥ ॥१६॥ असंभवाधिकरणम् ॥६॥ एवं चतुर्विधतोगतमतं निरस्य, परमाणुकारणतावादसाम्यात् उपस्थि- तस्य आहेतमतस्य प्रतिक्षेपाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ 1शा, स. २.१-६ (ग). , ·१९० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ.२ आर्हताः पुनः इत्यं वर्णयन्ति-जीव-धर्म अधर्म-पहल काट-आकाश- भेदेन पदव्यात्मकं इदं जगत् । ईश्वरो नाम न कश्चित् अस्ति । तत्र जीवः ज्ञानमुखवीर्यादिगुणको देहसमपरिमाणः। धर्मः प्रवृत्तिमतां प्रवृत्ति- हेतुः प्रवृत्त्यनुमेयो जगद्व्यापी द्रव्यविशेषः । अधर्मः स्थावराणां अप्रवृत्ति- हेतुभूतो नगद्व्यापी द्रव्यविशेपः। पुद्गलः रूपरसगन्धस्पर्शवत् द्रव्यम् । तच द्विविध-परमाणुरूपं, तत्संबातरूपं चेति । तत्र मंघातः पृथिव्यप्नेनारूपः, तत्सहातभूतशरीरादिरूपश्च । काल:-अतीतादिव्यवहारहेतुभूतो अणरूपो द्रव्यविशेषः । आकाशः एकः अनन्तप्रदेशश्च । सर्वमिदं वस्तु, सदेव असदेव इत्यादिनियमरहितं, 'सदसदात्मकं, नित्यानित्यात्मकं, मिन्नाभिन्ना- त्मकं च' इत्येवमादिरूपेण अनेकान्तिकामति । तत्र सदसदात्मकत्वाद्यनैकान्तवाददूपणाय प्रवृत्तमिदं सूत्रम् ॥ नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ २-२-३१ ॥ एवं चात्माकाय॑म् ॥ ३२ ॥ न च पर्यायाटप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३३ ॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेष ॥ ३४ ॥] आहतोक्तं न उपपद्यते । एकस्मिन् वस्तुनि विरुद्धम्य सदमदात्मक- वादेः युगपत् , असम्भवात्-असमावेशात् इति सूत्रार्थ ॥ तेजान्धकारयोरिव परस्परविरुद्धयोरुभयोः । सर्वसिन्नपि वस्तुनि सत्चासत्त्वादिधर्मयोः कथनात् ॥२॥ अत्यन्तं दुःस्थतया जैनाभिमतस्य पक्षस्य । यद्धेतुत्वं सुदृहं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥६३ ॥ स्पष्टोऽर्थः । .

·२-पा. असभवाधिकरणम्-६ भारः। नमते सर्वम्यैव वस्तुन सत्त्वमसत्त्व च इत्यादिविरुद्धधर्म- द्वय युगपदशानियते । तच्चानुपपन्नम्-सत्त्वासत्त्वयोरवस्थाविशेषरूपयो युगपत् एकस्मिन् वस्तुनि समावेशायोगात् । घटस्य सत्त। नाम घटत्वाव- स्थायोग , तस्य असत्त्व नाम कपालवाद्यवस्था, तदतिरिक्तयो सत्त्वासत्त्व यो अनुपलम्भेन अप्रामाणिकत्वात् । तयोश्च युगपत एकत्र समावेश नोपपद्यते । नित्यत्व-जन्मवृद्धयाटिरहितत्वपर्यवसित सततकरूपत्वम् । अनित्यत्व तु परिणामिस्वभ वत्वम् । इट धर्मद्वय एकत्र न सभाति । एव तद्वयावृत्तधर्मवत्त्व ततो भिन्नत्वम् , तच्छन्यत्व च तस्मादभिन्नत्वम् इति तयो समावेशश्च अनुपपन्न ॥ एव आत्मनो देहसमपरिमाणत्वाङ्गीकारे, पिपीलिकाशरीरस्थस्य आत्मन मातङ्गशरीरप्रवेशे कृम्नतच्छरीरव्याप्ति नोपपद्यते । एव मातङ्ग शरीरस्थस्य आत्मन पिपीलिकाशरीरप्रवेशे आत्मन कृत्स्नस्य तच्छरीर- प्रवेशानुपपत्तिश्च । न च पिपीलिकाशरीरप्रवेशदशाया आत्मा सड्कुचितो भवति, मातङ्गशरीरप्रवेशदशाया विकसितो भाति । अत सङ्कोचविकास- वत्त्वात् आत्मन नोक्तानुपपत्ति इति वाच्यम् । तथा सति सङ्कोचविकास वत्तया आत्मनो दीपप्रमादिवत् उत्पत्तिविनाशप्रसगात्, जडत्वादिप्रसङ्गाच । एवमात्मनो मोक्षदशाया यत्परिमाण तदेव स्वाभाविक परिमाण इत्यङ्गी कर्तव्यम् । ततश्च आत्मखरूपयत् मोक्षकालिकपरिमाणस्यापि नित्यत्वेन पूर्व मपि तदेव परिमाण इति वक्तव्यतया, आत्मन ससारदशाया देहसम परिमाणवाटस्य अनुपपन्नत्वादपि जनमतमनुपपन्नमिति ॥ ५१ ॥ इति असभवाधिकरणम् ।। ६ ।।

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [२ १७ ॥ पाशुपताधिकरणम् ॥ ७॥ कपिल कणाद-मुगत आहेतमताना वेदनाह्यत्वात् अनादरणीयत्व मस्तु, पाशुपतमतम्य सर्वज्ञपशुपतिप्रवर्तितत्वात् , वेदानरोधदर्शनाच आदरणीयत्वमम्त इत्याशङ्का परिहतुं प्रवृत्तमिदगधिकरणम् ।। पाशुपताः तावत् ईश्वरस्य ओपनिषदत्वमनभ्युपयन्त अनुमानेन सिद्धिमाश्रित्य, 'घगदिकार्याणा सकर्तृकत्वदर्शनात् , मृत्युलालादिरूपयो उपादाननिमित्तकारणयो भेटदर्शनाच, ईश्वर जगन्निमित्तकारणमानम् स च ईश्वर पशुपति । उपादानकारण तु प्रधानम् । यथा कुलालादि मृटाद्युपादानकारण अधिष्ठाय घादिकार्य निर्माति, एव पशुपति जगदु पाढानभूत प्रधानमधिष्ठाय जगत् सृजति' इति वदन्ति । तन्मतनिरासाय प्रवृत्तमिद सूत्रम्- पत्युरसामञ्जस्यात् ॥२-२-३५॥ [अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ।। ३६ ॥ करणवच्चेन्न भोगादिभ्य ॥ ३७ ॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ ३८॥] - I "नैकस्मिन्नप्तभवात् " इत्यन 'न' इत्यनुवर्तते । 'मत, 'आद- रणीय' इति च अध्याहार्यम् । ततश्च पत्युः मत-पशुपते मत, पाशुपत मत इत्यर्थ , न आदरणीय निमित्तोपादानभेदकल्पन, निमित्तकारणविप योसकल्पन, वेदविरुद्धमोक्षोपायकल्पन, इत्यादिवेदविरुद्धार्थकल्पनेन अम मञ्जसत्वात् इति सूनार्थ ॥

·२-पा. पाशुपताधिकरणम्-७ १९३ पशुपतिरशेपजगतः कोपादानकारणं त्रिगुणं । अनुमानगम्य ईश्वर इति वेदविरुद्धकल्पनात् बहुधा ॥६४ ॥ करणं यथाधितिष्ठति जीवः प्रकृति तथैवेशः । अधितिष्ठतीत्युपगमे सुखदुःखादेः प्रसङ्गाच ॥६५॥ पाशुपतस्प मतस्याप्यतिदुःस्थत्वात् श्रुतिममितं । यद्धेतुत्नं सुदृढ़ तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥६६॥ अर्थः। अशेषजगतः , कर्ता निमित्तकारणं, पशुपतिः ; जगदु- पादानकारणं तु प्रधानाख्यं त्रिगुणं द्रव्यम् । अनेन निमित्तोपादानयोः भेद उक्तो भवति । ईश्वर:-जगत्कर्ता च, अनुमानगम्यः इत्यादिबहुविध- वेदविरुद्धार्थकल्पनात् , जीवः यथा अशरार एव सन् , करणं-देहादिकं, अधितिष्ठति, तथैव ईशः अशरीर एव प्रकृति अधितिष्ठति इत्यभ्युपगमे, जीवात्मवत् ईश्वरस्यापि सुखदुःखादेः प्रसङ्गात् । अत्र आदिपदेन सृष्टि- संहारविपयत्व असर्वज्ञत्वं च गृह्यते । शिष्टं स्पष्टम् ॥ यदुक्तं पाशुपतः ‘पशुपति. जगन्निमित्तकारणं, उपादानकारणं तु त्रिगुणद्रव्यं' इत्यादि, तद्युक्त श्रुतिविरोधात् । श्रुतिपु हि "एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः," यदा पश्य. पश्यते रुकमवणं कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मयोनि" इत्यादिषु श्रीनिवासापरनामधेयनारायणात्य- महापुरुपस्यैव नगनिमित्तत्वं तदुपादानत्वं च प्रतिपाद्यते । अन 'कर्ता' इत्यनेन निमित्तकारणत्वस्य, 'योनि' इत्यनेन उपादानकारणत्वस्य च प्रतिपादनात् । "तं त्वौपनिषद पुरुषं पृच्छामि" इति ईश्वरस्य उपनिपदेक- प्रमाणकवं प्रतिपादितम् । पाशुपतमते तु पशुपतेः निमित्तकारणत्वं, प्रकृतेः सा.स. २-२-३१. महोप १.१. H 1 19 ·१९४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ Amino rrenmhar जगदुपादानकारणत्वं चाधीयते । अतो निमित्तोपाटानयोः भेदकल्पन, निमित्तकारणव्यत्यासकल्पनं, ईश्वरस्य आनुमानिकत्वकल्पनं, इत्यादिवेट- विरुद्धार्थकल्पनं स्पष्टम् ।। एवं आनुमानिकेश्वरवादे दृष्टान्ते कुलालादेः यथा हस्तादिदेहावयव- चेष्टया मृदादिभिटादिनिर्माण, एवं जगत्कारणस्य पशुपतेरपि हम्तादि- देहावयवचेष्टया प्रधानाख्यद्रव्येण जगन्निर्माण वक्तव्यम् , देहेन्द्रियादि- रहितस्य कस्यापि कार्यनिर्माणादर्शनात् । इत्थं च तद्देहस्य सावयवस्य नित्यत्वे, सावयवत्वहेतोः कार्यत्वव्यभिचारित्वप्रसङ्ग. अनित्यत्वे, तस्यापि शरीरान्तरेण निर्माणं, तस्यापि शरीरान्तरेण इत्यनवस्था । उक्तानवस्था- परिहाराय यथा जीवस्य अशरीरस्यैव शरीरादिप्रवर्तन, एवं ईश्वरस्यापि अशरीरस्गव जगदुपादानभूतप्रकृतिप्रवर्तन इत्यङ्गीकारे, जीवस्येव ईश्वरस्यापि सुखदु खप्रसङ्ग । जीवस्य शरीराधिष्ठानं पुण्यापुण्यरूपकर्मफलभोगहेतुभूता- दृष्टकारित, तद्वदेव ईश्वरस्यापि प्रकृत्यधिष्ठानस्य पुण्यापुण्यरूपकर्मफलहेत- भूतादृष्टकारितत्व प्रसज्यते। ततश्च सुखदु खादिप्रसङ्ग । एवं कर्मवश्यस्ये- श्वरस्य सृष्टिसहारविषयत्व असर्वज्ञत्व च प्रसज्यते । अत एवमादिदोपै. पाशुपतमतस्य अतिद स्थत्वेन, श्रुतिसिद्धस्य 'श्रीनिवासापरनामधेय ब्रह्मैव जगत्कारणं' इति पक्षम्य 'अयमेव पक्ष प्रामाणिक ' इति विखंभार्हत्व सिद्धम् ।। अत्रेद बोद्धयम्---उपनिषदस्तावत् "तं त्वौपनिषद पुरुष पृच्छामि" इत्याद्या ईश्वरस्य श्रुत्येकसमधिगम्यता, ब्रह्मज्ञानेन सर्वस्य ज्ञातताप्रतिज्ञा- मृत्पिण्डघटादिदृष्टान्त-ब्रह्मकर्तृकबहुभवनसङ्कल्पपूर्वकसृष्ट्यादिभि ब्रह्मण एव निमित्ततां उपादानता च ब्रुवन्त्य , " एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा 2 महो १-१.

·२–पा. उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम्-८ १९५ नेशानो नेमे यावापृथिवी" इत्यादिपु चतुर्मुखपशुपत्यादिसर्वभीवात्मनिषेध- पूर्वकं प्रलयकाले नारायणस्य एकस्यैव अवस्थानप्रतिपादनेन तस्यैव जगन्- निमित्तोपादानतां उद्घोषयन्ति । पाशुपताः पुनः ईश्वरसद्भावे श्रुतेः प्रामाण्याभ्युपगमे उक्तरीत्या नारायणस्यैव जगन्निमित्तोपादानताया अङ्गीकर्तव्यतापत्त्या महदनिष्टमा- लोच्य, ईश्वरम्य उपनिपदेकसमधिगम्यतां परित्यज्य, तस्मिन् अनुमानमेव प्रमाणमानित्य, पशुपतिमीश्वरं आनक्षते । अनेन तेषां वेदवाह्यत्वं स्फुटम् । न केवलं एतावदेव; वृश्चिकभिया पलायितस्य ज्वलनमुखप्रवेशन्यायेन, नारायणकारणत्वाझीकारभिया ईश्वरभ्य आनुमानिकत्वाभ्युपगमे, तस्य जीवस्येव गर्भजन्मजरामरणाद्यनन्तदुःखानुभवस्य अवर्ननीयतया महतो अनिष्टस्य आपत्तिः इति अलं बहुना ॥ ५२ ॥ इति पाशुपताधिकरणम् ॥ ७ ॥ १८ ॥ उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम् ॥८॥ पाशुपतागमस्येव श्रीपाचरात्रागमभ्यापि वेदविरोधेन अप्रामाण्य- शहापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ उत्पत्त्यसंभवात् ॥२-२-३९॥ न च कर्त. करणम् ॥ ४० ॥ इदं मूत्रद्वयं पूर्वपक्षपरन् । अत्र 'पञ्चरात्रागमो न प्रमाण' इति नाध्याार्यम् । असंभवन्त्या जीनोत्पत्तेः अभिधानात्, पाचराप्रागमो न प्रमाणं इति प्रपमसूत्रार्थ. । अयं भावः--पाचरात्रागम " वासुदेवात् सर्पगो नाम भीयो नायने" इति नीयम्य उत्पत्तिः प्रतिपाद्यते । 1 परमर्ग, ·श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकागा [म.२ जायते नियते या विपश्चित्' इत्यादिश्रुतिभिः उत्पत्तिविनाशादिभाव- विकारशून्यतया प्रतिपादितस्य जीवात्मनः असंभवत उत्पत्त्यास्यविकारस्य आगमन प्रतिपादनात् पाश्चरात्रागमो न प्रमाणमिति । कर्तुः-जीवात्मनः, करणं-मन, न उत्पद्यते इति द्वितीयसूत्रार्थः ॥ भारः । "एतस्माज्ञायते प्राणी मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति श्रुती मनसः परमात्मनः सकाशात् उत्पत्ति. प्रतिपादिता । आगमे तु सङ्क- र्पणात् प्रद्युम्नसंज्ञं मन.' इत्यत्र सङ्घर्पणमंज्ञात् जीवात् मनसः उत्पत्तिः प्रतिपादिता। अतः श्रुतिविरुद्धार्थप्रतिपादनात् उक्तागमो न प्रमाणमिति ॥ अत्र सिद्धान्तमाह सूत्रद्वयन-- विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिपेधः ॥४१॥ विप्रतिषेधाच्च ॥ ४२ ॥ प्रथमसूत्रे वाशब्दः पसन्यावृत्त्यर्थ. । पाश्चरात्रागम अप्रमाणं न प्रमाणमेव इति तदर्थ । तत्र हेतुमाह-विज्ञानादिभावे तदप्रतिषेधः । विज्ञानं च तत् आदि च विज्ञानादि इति कर्मधारयः। ज्ञानस्वरूपं परमकारणं च यद्ब्रह्म, तद्भावे तद्रूपत्वे, तदप्रतिषेधः-~-तस्य प्रामाण्यस्य प्रतिषेधो न संभवति । अथवा तस्य पाञ्चरात्रागमस्य प्रतिषेधो न संभवति इत्यर्थ । प्रथमकल्पे वाशब्देन अप्रामाण्यरूपपूर्वपक्षव्यावृत्तिद्योतनेन , व्यावृत्तेश्च प्रामाण्यरूपतया, तदुपस्थापितस्य प्रामाण्यम्य 'तदप्रतिषेध' इत्यत्र तच्छब्देन परामर्श | द्वितीयकल्पे पाञ्चरात्रागम प्रमाणं न वा इति विचारस्य प्रस्तुतया, तदुपस्थापितस्य पाश्चरात्रागमस्य तच्छन्देन परामर्श । भानः। वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते, सङ्कर्षणात् प्रद्युम्नसंझं मनः" इत्यादी सङ्कर्पणप्रद्युम्नादिशब्दप्रतिपाद्यं परमकारणभूतं मु २-१-३. 26 परमअ.

·२.पा.] उत्पत्त्यसमवाधिकरणम्-८ - एवं ॥ " वासुदेवाख्यं परं ब्रह्मैव । तस्य च "अनायमानो वहुधा विजायते' इत्यादि- श्रुतिसिद्धावतारविशेषाः स्वेच्छाकृतशरीरविशेपपरिग्रहरूपाः, “वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते" इत्यादिषु प्रतिपाद्यन्ते । न तु श्रुतिविरुद्धः जीवात्मन उत्पत्याख्यो भावविकारः; न वा मनइन्द्रियस्य जीवात्मनः सकाशात् उत्पत्तिः। अत्र 'सङ्कपण'शब्दन सङ्घर्पणाख्यशरीरविशेषविशिष्टः परमात्मा अभिधीयते । तस्य जीवशब्दसामानाधिकरण्येन जीवशरीरकल- पर्यवसित जीवतत्वाभिमानित्वमुच्यते । प्रद्युम्नसंज्ञ मनः इत्यत्र प्रद्युम्नशब्दोक्तस्य शरीरविशेषविशिष्टस्य तस्यैव मन.शरीरकत्वपर्यव- सितं मनस्तत्त्वाभिमानित्वमुच्यते ॥ सूत्रे 'ब्रह्मभावे वा' इति वक्तव्ये, 'विज्ञानादिभावे वा' इत्युक्तिस्तु तदागमोक्तार्थस्मारणार्था । तदागमे हि 2' सर्वे ते चैतन्यस्वरूपिणः" इति सर्वेषां वासुदेवादीनां ज्ञानस्वरूपत्वमुक्तम् । “वासुदेवः परा प्रकृति." इति च वासुदेवाख्यशरीरविशेषविशिष्टस्य परमात्मनः परमकारणवमुक्तम् । एवं तदागमोत्तयोः ज्ञानस्वरूपत्वपरमकारणत्वयो ब्रह्मणि प्रत्यभिज्ञापनार्थ 'विज्ञानादिभावे इत्युक्तम् ॥ वा अत्रेदं बोद्धयम् ----1" अजायमानो बहुधा विजायते" इत्यादि- श्रुतिपु परमात्मनो विलक्षणा' प्रादुर्भावाः प्रतिपाद्यन्ते । तादृशश्रुत्यर्थोपह- पाय प्रवृत्तोऽयं "वासुदेव. परा प्रकृतिः" वासुदेवात् संझर्पणो नाम जीवो जायते" इत्यादिः पाञ्चरात्रागमः । परमात्मा स्वोपासकेषु अनुग्रहेण स्वेच्छया वासुदेवाख्य मूर्तिविशेष परिगृह्य, तेन मूर्तिविशेषेण मुक्ति प्राप्ताना स्वभोगं प्रयच्छति । तस्मान् वासुदेवाख्यशरीरात सङ्कर्प- णाख्यं शरीरविशेपं उत्पाद्य, तद्विशिष्टः सन् रुद्रान्तर्यामी भूत्वा जगत् तै. आर. ३-१३-१०. शा.सू. २-२-४१,४२, परमस. 3 4 ·श्रीशारीरकाधिकरणरतमारा सप्रकाशा [अ२ - सहरति । तस्मात् सङ्कर्षणशरीरात् प्रद्युमसन शरीरविशेषमुत्पाद्य, तद्- विशिष्ट सन् चतुर्मुखान्तर्यामी भूत्या जगत् सृजति । तस्मात् प्रद्युम्नसज्ञात् अनिरुद्धसज्ञ शरीरविशेषमुत्पाद्य, तद्विशिष्ट सन् स्वयमेव रक्षति । एव खशरीर चतुर्धा विभज्य तद्विशिष्ट सन् पूर्वोक्तानि तत्तत्कार्याणि कुर्वन् , तत्तन्मूतिविशिष्टस्वीपासकाना अभिमतफलानि च प्रयच्छति इति "अना यमानो बहुधा विजायते ' इति श्रुत्यभिप्रायोऽनेन विवृतो भवति इति । उक्तागमस्य अयमेवाभिप्राय , न तु जीवात्पत्तौ इति क्थमवगम्यते इति चेत्, तत्र आह " विप्रतिपेधाच्च" इति । विशिष्य तटागमे जीवोत्पत्ते प्रतिपेधाच "सङ्कर्पणो नाम जीवो जायते" इत्यागमवास्यस्य जीवोत्पत्ति परत्वाभावो गम्यते इति तदर्थ ॥ अय भाव -पाश्चरानागमे जीवात्मान प्रस्तुत्य, 'स ह्यनादि रनन्तश्च परमार्थेन निश्चित " इत्यत्र जीवस्य उत्पत्तिविनाशया निपे 'सङ्कर्पणो नाम जीवो जायते ॥ इत्यागमवाक्य न जीवोत्पत्ति प्रतिपादनपरमिति निश्चीयते इति ॥ ननु कपिल कणाद सुगत आहेत पाशुपतागमाना अप्रामाण्यप्रात पादनेन स्वाभिमतब्रह्मकारणतावादस्य श्रद्धेयत्वसाधनाय प्रवृत्तेऽस्मिन् तर्क- पादे तत्तदागमाना प्रामाण्यप्रतिपेधवत् पाञ्चरानागमस्यापि प्रामाण्यप्रतिषेध परत्वमेव अस्य अधिकरणस्य युक्तम् , न तु तत्प्रामाण्यसमर्थनपरत्व, पादासङ्गतिप्रसङ्गात् । सूरवारस्यमपि तत्रैव विज्ञानादिभावे वा इति सूत्रे 'वा'शब्दस्य पक्षव्यावृत्त्यर्थकत्वमखरसम् , 6" विप्रतिषेधाञ्च" इति सूत्रे विप्रतिपेधपद च " विप्रतिषेधाचासमजत" इति रचनानुप पत्त्यधिकरणस्थविप्रतिषेधपदमिव व्याहतो खरस, न तु प्रतिषेधमात्रे । अत + पाचराने घात, 34 " परमस 1 ते आर ३१३१० शा सू २२४१ शा स् २ २४१ ४२ शा सू.२४२ 7शा सू २२९ ·२-पा.] उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम्-८ चत्वार्यपि सूत्राणि पाञ्चरात्रप्रामाण्यप्रतिपेधपराण्येव व्याख्येयानि । ततश्च 1" विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः” इति सूत्रस्य अयमर्थः-वामुदेव- सङ्कर्षणादीनां चतुर्णा ज्ञानवल्दैश्वर्यादिपाइगुण्यसद्धावान्युपगमे वा तद- प्रतिपेधः-उत्पत्त्यसंभवस्य प्रतिषेधो न संभवति इति ॥ अयं भाव-वासुदेवादय. चत्वारोऽपि ज्ञानादिपाड्गुण्ययुक्ताः परमात्मान एव, न तु नीवादयः सङ्कर्पणशब्देन उच्यन्ते इत्यभ्युपगमेऽपि, उत्पत्त्यसंभवदोषः तदवस्थ एव । ईश्वरस्य चतुर्धाभावाभ्युपगमे अनेकेश्वर- प्रसङ्गात् । एकैनैव कार्यनिर्वाह अनेकत्वस्य व्यर्थत्वात् । तच्छरीराणां पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् उत्तरोत्तरोत्पत्तिपरत्वमपि न युक्तम् । उत्पद्यमानेन हि उत्पादकात् अतिशयवता भाव्यम् । न चात्र उत्पद्यमानेषु कश्चिदतिशयो वक्तुं शक्यः । अत. उत्पत्त्यसंभवदोप. तदवस्थ एवेति ॥ दूपणान्तरमाह "विप्रतिषेधाच्च" इति । परस्परव्याहतत्वात् वेद- विरुद्धत्वाच्च पाञ्चरात्रागमो न प्रमाणमिति सूत्रार्थः । अयं भावः पाञ्चरात्रागमे ज्ञानबलादीना कचित् वासुदेवगुणत्वं, कचित् वासुदेवस्वरूपत्वं चाभि- धीयते । इदं च व्याहतम्-गुणगुणिभावस्य अभेदस्य च विरुद्धत्वात् । एवं शाण्डिल्यम्य वेदैः नि.श्रेयसालामम्य, पाञ्चरात्रागमेन तल्लाभस्य च प्रतिपादनेन वेदनिन्दया च पाश्चरानागमो न प्रमाणामिति ॥ एवं चतुर्णामपि मूत्राणा पञ्चरात्रागमस्य अप्रामाण्यसमर्थनपरत्वमेव गुक्तं इति चेत् , अत्र बम पाचरात्रशास्त्रवक्तु आप्तत्वातिशयं, शास्त्रतात्पर्य, सूत्रकारसरणिं न यथावदानालोच्य, पाश्चरात्राधिकरणस्य तर्कपादसगत्युपपत्तिमात्रकृते तदागमाप्रामाण्यम्य सिद्धान्तीकरणं महत्साहसकृत्यम् । तथा हि-पञ्चरात्र- शास्त्रस्य वक्ता सलु अनाघातभ्रमप्रमादादिदोपगन्धः स भगवान् नारायणः; शास २-२-४१. शाम २-२-४२.

·२०० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [म.२ , न यथाऽऽह सूत्रकारो भगवान् बादरायणो महाभारत मोक्षधर्मपर्वणि नारा- यणीयोपाख्याने, पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयं" इति । अत्र हि प्रकरणे सांख्याद्यागमानां कपिलादितत्तत्पुरुपोक्तत्वमभिधाय, 'पञ्चरात्रशास्त्रस्य कृत्स्नस्य नारायणः स्वयं वक्ता' इत्यभिधानेन, पाश्च- रात्रवक्तः आप्ततमत्वं, तदागमस्य कास्न्येन प्रामाण्यं च 'स्वयं'पद कृत्स्न' पदाम्यां प्रदर्शितम् । एवं पाश्चरात्रागमे 16 स ह्यनादिरनन्तश्च परमार्थन निश्चितः" इति जीवात्मन उत्पत्ती तच्छास्त्रतात्पर्याभावः प्रदर्शितः । उक्तरीत्या पाश्चराबागम एवं जीवोत्पत्तौ प्रतिपिद्धायामपि, कथं भगवान् सूत्रकारः जीवोत्पत्तिप्रतिपे, अनादृत्य, जीवोत्पत्त्यभिधायित्वेन तदागमस्य अप्रामाण्यं सत्रयेत् ? यः खलु आत्माधिकरणे 'जीवात्मा उत्पद्यते, न वा' इति संशये ३ “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिषु 'जीवानां उत्पत्तिप्रलयश्रवणेन तेषां उत्पत्तिरस्ति' इति पूर्वपक्षं प्रापय्य, जायते म्रियते वा विपश्चित्" इति श्रुत्यन्तरेण जीवात्मनां उत्पत्तिविना- शयोः प्रतिषेधेन 'जीवात्मनामुत्पत्तिः नास्ति' इति सिद्धान्तितवान् , सूत्रकारः कथं इह परं उत्पत्तिप्रतिषेधकपाञ्चरात्रागमवाक्यान्तरं अनालोच्य वा, अनाहत्य वा. जीवोत्पत्त्यभिधायित्वेन तच्छास्त्रस्य अप्रामाण्यं सिद्धा- न्तयेत् ! को वा ब्रूयात् पूर्वोत्तरपरामर्शेन तत्तच्छास्त्रतात्पर्यनिर्धारणप्रवीणः सूत्रकारः भगवत्प्रणीतस्य पाञ्चरात्रशास्त्रस्य जीवोत्पत्त्यभिधानेन अप्रामाण्यं सिद्धान्तितवान् इति साहसिकादन्य.? कथं तर्हि पञ्चरात्रागमप्रामाण्यसमर्थनपरत्वे, अस्य अधिकरणस्य तत्तदागमप्रामाण्यप्रतिक्षेपपरपादसङ्गतिः इति चेत्, इत्थं--परपक्षप्रतिक्षेप एव प्रकृतपादानुगताः । पञ्चरात्रागमस्य अपमल्यसाम्येन अप्रामाण्यवादिनां पक्षस्यापि तदप्रामाण्यानभ्युपगन्तुः सूत्रकारस्य परपक्षतया, तत्पक्षनिराकरणं मुसक्तमेव ।। 1 पञ्चरात. * शा. स. २०३-३ (अ). ३ ते. भृगु. १. कळ, १-१८.

·२-पा.) उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम्-८ २०१ . इत्थं पादसङ्गतौ उपपद्यमानायामपि, तच्छास्त्रानभिमतमप्यर्थ तस्मिन् आरोग्य, तस्य अप्रामाण्यसाधनेन तत्पादसङ्गत्युपपादनं असङ्गत- मेव । न ह्यप्रामाण्यसावनेनैव तत्पादसङ्गति उपपादनीया इति काचित् राजाज्ञा ॥ I"विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिपेध" इति सूत्रे 'वा'शब्दस्य पक्ष- व्यावृत्तिपरत्वमस्वरसं इति यदुक्तं, तन्न; 'वा'शब्दो हि पक्षान्तर एव स्वरस. । ततश्च पूर्व "उत्पत्त्यसंभवात्" इति सूत्रद्वयोक्तपक्षात् पक्षान्तर- परत्वे पूर्वसूत्रद्वयोक्तपक्षस्य पूर्वपक्षत्वं, उत्तरसूत्रद्वयोक्तपक्षस्य सिद्धान्त- पक्षत्व च स्वरसलभ्यमेव । यथा पूर्वमीमासाया, "एकं वा संयोगरूप- चोदनाख्याऽविशेपात्" "नाना वा देवता पृथक्त्वात्" इत्यादिषु 'वा'शब्द- स्य पूर्वपक्षव्यावृत्तिपरत्वं तद्वत् इहापि 'वा'शब्दस्य पूर्वपक्षव्यावृत्ति- परत्व स्वारसिकमेव इति ॥ यदप्युक्तं " विप्रतिपेधाच" इति 'विप्रतिषेध'पदं अन्वरसं इति, तदपि न ; अर्थानौचित्ये निश्चिते पदस्वारस्यस्य अकिञ्चित्करत्वात् । अर्थानौचित्य च अनुपदमेव प्रदर्शयिप्यते ॥ यदपि 'वासुदेवादीना चतुर्णामीश्वरत्वे, अनेकेश्वरकल्पनाप्रसङ्गः' इति, तदपि ईश्वरानेकत्वानभ्युपगमादेव परितम् । वासुदेवानीश्वर- शरीरानेकत्व ह्यङ्गीकृतम् ॥ यदप्युत्पद्यमानस्य उत्पादकादतिशयेन भाव्यमिति, तदपि तत्तदव- ताराणा कार्यविशेषरूपातिशयप्रदर्शनेनैव परिहृतम् ।। यदपि ज्ञानादीना क्वचित् ईश्वरगुणत्वकीर्तन, कचित् ईश्वरत्व- कीर्तन इति न्याहतार्थकथनमिति, तदपि न , ज्ञानस्वरूपम्य ततो भगवतः परमात्मन ज्ञानादिगुणाश्रयत्वपरत्वात्, वाक्यस्य व्याहतार्थताविरहात् ।। 1शा सू२.२४१. 'शा २.२-३९. + शा.सू. २-२-४१. 3 ·२०२ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ.२ यदपि वेदनिन्दाकरणेन वेदविरोव इति, तदप्यनुपपन्नम् ; वेद- तात्पर्यस्य दुर्गहताया पञ्चरात्रागमेन तत्तात्पर्यविशदीकरणेन वेदतात्पर्य- स्य निर्णीतताया च तात्पर्यात् तद्वाक्यस्य इति–तम्मात् नेदमधिकरणं पञ्चरात्राप्रामाण्यसाधनपर इति सिद्धम् ॥ व्यहविशेषपरत्वात् जीयोत्पत्त्यादिवादिवचनस्य । वेदविरोधाभागात् कुत्रापि च पाश्चरानतन्त्रस्य ॥६७ ॥ अप्रामाण्यामानात् प्रमाणमूर्धन्यतन्त्रसिद्धतया । यद्वतुत्वं सुदृढ़ तह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥६८ ॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ 'वासुदेवात् सङ्कर्पणो जायते " इत्यादिपाश्चरात्रागम- वाक्याना जीवाद्यभिमानिभगवदवतारविशेषप्रतिपादनपरत्वेन जावोत्पत्ति- प्रतिपादनपरत्वाभावात् , वेदविरोधाभावाच्च, पञ्चरात्रागमम्य वेदतुल्यप्रमाण- तया श्रीनिवासापरनामवयम्य ब्रह्मणो जगत्कारणताया. तदागमसिद्धत्वात् , तस्य कारणत्व सुप्रतिष्ठित इति दिक् ।। ५३ ॥ इति उत्पत्त्यसभवाधिकरणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीकौशिककुरतिरकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यम्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकाश द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पाद || अर्थः । 16" 1 परम ·३-पा.] वियदधिकरणम्- द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । " १९ ॥ वियदधिकरणम् ॥१॥ प्रथमाध्याय कारणवाक्यानां श्रीनिवासापरनामधेये ब्रह्मणि समन्वय- प्रदर्शनेन चिदचिद्विलक्षणस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं निर्धारितम् || द्वितीयेऽध्याये प्रथमपादेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्वपक्षस्य निर्दोष- तायाः, द्वितीयपादेन ब्रह्मतरप्रधानादिकारणतावादिपक्षाणां तर्कामासमूल- कत्वेनं दुष्टतायाश्च प्रदर्शनेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं स्थिरीकृतम् ।। इदानी उत्तरेण पादद्वयेन ब्रह्मणों जगत्कारणतायाः जगदन्तर्गतानां वियदादीनां ब्रह्मकार्यतानिर्वाह्यतया श्रुतिपु कामुचित् वियदादीनां उत्पत्तेः, काचित् तदभावस्य च प्रतिपादनेन परस्परल्याहतिदर्शनन वियदादीनां ब्रह्मकार्यताया निर्धारयितुं अशक्यतया, ब्रह्मणो जगत्कारणत्व दुरुपपादं इत्याक्षेपपरिहारपूर्वकं वियदाद्यचेतनानां चेतनाना च तत्तदनुगुणब्रह्मकार्यत्व- निर्वाहप्रकारप्रदर्शनेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्व उपपाद्यते । तत्र वियत उत्पत्त्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। न वियदश्रुतेः॥ २-३-१॥ इदं पूर्वपक्षासूत्रम् । 'उत्पद्यते' इत्यध्याहार्यम् । ततश्च, वियत्- आकाशः, न उत्पद्यते । तदुत्पत्तिप्रतिपादनसमर्थश्रुत्यभावात् इति मूत्रार्थः ।। अय भावः यद्यपि ' "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः। आकाशात् वायुः वायोरग्निः" इति तैत्तिरीयश्रुती, संभूतः" इत्यत्र आकाशस्य ब्रह्मणः सकाशादुत्पत्तिः प्रतीयते, तथाऽपि 16 आत्मन आकाशः ते. आन, १.

·२०४ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकामा [अ.२ तन "संभूतः" इति श्रुतिः आकाशस्य उत्पत्तिप्रतिपादने न समर्था, आकाशस्य निरवयवद्रव्यत्वेन उत्पत्त्यसंभवात् । असभातोऽर्थस्य श्रुत्याऽपि प्रतिपादनायोगात् । निरवयवद्रव्यत्वादेव यात्मन उत्पत्त्यभावः इति ।। अत्र सिद्धान्तमाह- अस्ति तु ॥ २-३-२॥ [गौण्यसंभवाच्छब्दाच्च ॥ ३ ॥ स्याचकम्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ ४ ॥ प्रतिज्ञाऽहानिख्यतिरेकात् ॥ ५ ॥ शब्देभ्यः ॥ ६ ॥ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥ ७ ॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यात ॥८॥ असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ ९॥] तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थ । आकाशस्य उत्पत्तिः अस्ति एव इति सूत्रार्थः ।। अयं भावः-निरवयवद्रव्यत्वस्य उत्पत्त्यभावं प्रति अप्रयोजकत्वेन आकाशस्य उत्पत्तिसंभवेन अयोग्यताविरहात् "आत्मन आकाश. संभूतः" इति संभूतश्रुतिः आकाशस्योत्पत्तिं प्रतिपादयितु समर्थेव । आत्मन उत्पत्त्यभावस्तु न निरवयवद्रव्यत्वप्रयुक्त ; अपि तु " न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादितदुत्पत्तिप्रतिषेधकश्रुतिसिद्धः । इह तु उक्त- श्रुत्या आकाशस्य उत्पत्तिप्रतिपादनेन तस्योत्पत्तिः अस्त्येव, अतीन्द्रियेऽर्थे श्रुतेरेव प्रमाणत्वेन तस्य यथाश्रुति प्रतिपत्तव्यत्वात् इति ॥ ननु आत्मन आकाश. संभूतः" इत्यत्र संभूतश्रुते. गौणत्व- मवश्यमाश्रयणीयम् । अन्यथा छान्दोग्ये "तत्तेजोऽसृजत" इति सिसाणा 1 ते. आन, 1. 1" ३.६.२.१.

·वियदधिकरणम्-१ २०५ OUR 2" वायो- 246 -तत्र बहाणा तेजसः प्रथमसृष्टिप्रतिपादनेन तद्विरोधप्रसङ्गात् । अत्र हि तेजसः पूर्वमेव ब्रह्मणः सकाशात् आकाशोत्पत्तिः प्रतीयते । "वायुश्चान्त- रिक्षं च, एतदमृतं" इति श्रुत्यन्तरे आकाशस्य नित्यत्वपर्यवसितामृतत्व- प्रतिपादनेन तद्विरोधप्रसङ्गादपि संभूतश्रुतेः गौणत्वमाश्रयणीयम् । न च आत्मन आकाशः संभूतः इत्यत्र संभूतश्रुतेः गौणत्वे, रग्निः" इत्यत्र अनुपक्तायाः संभूतश्रुतेरपि गौणत्वं स्यादिति शंक्यम् । आत्मन आकाशः संभूतः' इत्यत्र श्रुतस्य संभूतशब्दस्य गौणत्वेऽपि " वायोमि." इत्यत्र अनुपक्तस्य तस्य मुख्यत्व वाधकामावात । यथा मुण्डकोपनिपदि एकस्मिन्नेव प्रकरणे 3 ॥ तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभि- जायते" इत्यत्र ब्रह्मणि मुख्यस्यापि ब्रह्मशब्दस्य "तम्मादेतत् ब्रह्म नाम- रूपमन्नं च जायते" इत्यत्र प्रधाने गौणत्वं तद्वत् । इयांस्तु विशेषः- ब्रह्मशब्दस्य द्विः श्रुतिः; इह त्वनुपङ्ग इति । अतः सकृदुचरितस्य शब्दस्य युगपत् वृत्तिद्वयासंभवेऽपि श्रुतस्य अनुपक्तस्य च पदस्य वृत्तिद्वयविरोधा- भावात् आत्मन आकाशः संभूतः" इति श्रुतेः गौणत्वात् , आकाश- स्योत्पत्तिः अप्रामाणिकी इति चेत् । उच्यते- छान्दोग्य एवं यथा मृत्पिण्डज्ञानेन तत्कार्यभूतघादीनां ज्ञातना, एवमेकस्य ब्रमणो ज्ञानेन सर्वं जगत् ज्ञातं भवति इति प्रतिज्ञया जगद्ब्रह्मणोः कार्यकारणभावसिद्ध्या, नगदन्तर्गतस्य आकाशस्यापि ब्रह्मणः सकाशात् उत्पत्ति. सिद्धव । एवं तत्रैव 5 "सदेव सोम्येदमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीयं ' इत्यत्र सृष्टेः प्राक् ब्रह्मण एकत्वावधारणेन तदानीं आकाशायभावलाभेन, आकाशस्याप्युत्पत्तिः तत्र अङ्गीकृतैव। तत्र"तत् तेजोऽसृजत" इत्यत्र बाणा तेजःसृष्टिमानं प्रतिपादितं, न तु प्रथमसृष्टत्वम् । वृ. ४.३-३. 'ते. आन. १. मु. १-१-८. 62 . मु. १-१-६. छा, ६-२-१.

·२०६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ - अतः तद्विरोधाभावात् , "वायुश्चान्तरिक्ष चैतदमृतं" इत्यत्र 'अमृत'शब्द- स्य चिरकालावस्थायित्वाभिप्रायेणाप्युपपत्त्या तद्विरोधाभावाच्च, 2 "आत्मन आकाशः संभूतः' इत्यत्र संभूतशब्दस्य न गौणत्वं न्याय्यम् । 1 "वायु. श्चान्तरिक्षं च इत्यत्र 'अमृत'शब्दस्य नित्यत्वपरत्वे, वायोरप्यनुत्पत्ति- प्रसङ्गात् , तस्य चिरकालावस्थायित्वपरताया अवश्यवक्तव्यत्वात् ।। एवं छान्दोग्ये " ऐतदात्म्यमिदं सर्व" इत्यनेन सर्वस्य जगतो ब्रह्मकार्यतया ब्रह्मात्मकत्वप्रतिपादनादपि आकाशस्योत्पत्तिः सिद्धा । यथा लोके, 'एते सर्वे देवदत्तपुत्राः' इत्युक्त्वा तेपु केपाञ्चित् विशिष्य देवदत्तपुत्रत्वाभिधानेऽपि, अन्येषां देवदत्तपुत्रत्त्वमुक्तप्राय; एवमिहापि "ऐतदात्म्यमिदं सर्व" इत्यादिना आकाशादेः सर्वस्य ब्रह्मकार्यतया ब्रह्मत उत्पत्तिमभिधाय, तेजोमलपृथिवीनां ब्रह्मत उत्पत्त्यभिधानेऽपि, अन्येपामपि ततः उत्पत्तिः उक्तप्रायैव । वायोरप्यत एव उत्पत्तिः सिद्धा ।। कि बहुना-परमकारणस्य ब्रह्मण एकस्यैव उत्पत्त्यभावः; तद्वयति- रिक्तस्य सर्वस्य अव्यक्तमहदहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियाकाशवाय्यादेः एकविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञादिविरोधप्रसङ्गेन उत्पत्त्यभावो दुर्वच इति ॥ जाते ब्रह्मणि सरं नातं भवतीति या प्रतिज्ञोक्ता। उत्पत्यनभ्युपगमे तदनिर्वाहान्निधविरहाच ॥ ६९ ॥ स्वीकर्तव्योत्पत्तिः ब्रह्मत एवेति निश्चयात् वियतः । यत्कार्यत्वमभग्नं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ७० ॥ मात्रः। "उन तमादेशमप्राझ्या येनाश्रुतं श्रुतं भवति" इति ब्रह्म- ज्ञानेन सर्व ज्ञानं भवतीति सद्विद्याप्रकरणे प्रतिज्ञाय, मृत्तिण्डघटादिदृष्टान्तेन छा.६.८.७. 1.४.३.३. 2 त. आन. १.

·३-पा.] तेजोधिकरणम्-२ २०७ तदुपपादितम् । अतो घटमृत्पिण्डयोरिव जगद्गह्मणोः कार्यकारण- भावलाभात् ब्रह्मकार्यत्वं कृत्स्नस्य जगतोऽभ्युपगन्तव्यम् । अतो जगद- न्तर्गतस्य आकाशस्यापि ब्रह्मकार्यत्वमवश्यमाश्रयणीयम् । अन्यथा ब्रह्मज्ञानेन सर्वस्य ज्ञातताया अनिर्वाहात् । छान्दोग्यश्रुतौ तेजसः प्रथम- सृष्टिवचनं, तैत्तिरीयके, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इति श्रुतिसिद्धां तेजसः प्रागाकाशस्य उत्पत्ति न निरोद्धमलम् 'प्रथम तेजोऽसृजत' इत्यनुक्तेः । अतः उक्तप्रतिज्ञासिद्धस्य जगद्ब्रह्मणो कार्य- कारणभावस्य उपपत्तये आकाशस्य वायोश्च ब्रह्मणः सकाशादुत्पत्तिः अङ्गीकर्तव्या। सा चोत्पत्तिः "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इत्यत्र श्रुतात् आदित्यमण्डलम्थपुण्डरीकाक्षश्रीनिवासापरनामधेयानन्दमया- ल्मन एवेति निर्धार्यत इति ॥ ५४ ॥ इति वियदधिकरणम् ॥ १॥ २० ॥ तेजोधिकरणम् ॥२॥ पूर्वस्मिन्नधिकरणे ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य ब्रह्मकार्यत्वसमर्थनेन ब्रह्मणः सर्वकारणत्वमुपपादितम् । तच्च कारणत्वं, न साक्षात् ; अपि तु परंपरया इत्याक्षेपपरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥२-३-१०॥ आपः ॥११॥ पृथिवी ॥ १२ ॥ अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्य ॥ १३ ॥ 1 ते, आन, १.

·२०८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. इमानि पूर्वपक्षसूत्राणि । एतेपामयमभिप्राय:-"वायोरमिः, अग्नेराप अद्यः पृथिवी" इति तैत्तिरीयश्रुतौ तेजःप्रभृतीनां वाय्वादिभ्यः पूर्वपूर्येभ उत्पत्तिः श्रूयते । तथा छान्दोग्ये, "तत्तेज ऐक्षत; तइपोऽजत ।' ता आप ऐक्षन्त; ता अन्नमसृजन्त" इति तेजसः अप्सष्मृत्वं, अप पृथिवीसष्टत्वं चाभिहितम् । “ता अन्नमसृजन्त" इत्यत्र महामूतवृष्टयुक्ति- प्रकरणस्थेन अन्नशब्देन मुख्यार्थस्य ओदनादेः उक्त्ययोगात्, उत्तरन्न महाभूतानां त्रिवृत्कृतत्वप्रदर्शनप्रकरणे पृथिवीरूपस्योक्त्यक्सरे "यत्कृष्ण तदन्नस्य" इति अन्नशब्देन पृथिव्यभिधानदर्शनात् , तैत्तिरीयश्रुतौ । “अद्यः पृथिवी" इति अन्नशब्दस्थाने पृथिवीशब्दप्रयोगाच प्रकृतान्नशब्देन पृथिवी- कार्यवाचिना कारणभूतपृथिवी उपचर्यते इति निश्चीयते ॥ ततश्च उदाहृततैत्तिरीयछान्दोग्यश्रुत्योः तेजःप्रभुतेरेव अबाद्युत्पति- प्रतिपादनेन, पृथिव्याः जलं साक्षात्कारणं ; जलस्य तेजः; तेजसो वायुः इति लाभात्, परमात्मा पृथिव्यादिकं प्रति परंपरयैव कारणमिति ।। अत्र सिद्धान्तमाह-- तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः ॥१४॥ इत्यादिना । [विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥१५॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिमादिति चेन्नाविशेषात् ॥१६॥ चराचरज्यपाश्रयस्तु स्यातद्वयपदेशोभाकस्तद्भावभावित्वात् ॥११॥] तदभिध्यानाद, तस-यमपनस, अभिध्यानाव: "यहु " इति साल्पादित्यर्थः । तद्पात् तटिङ्गान्-परमात्मलिमात्, स:-परमा- स्मैव सपां अत्यहितकारणं इति सूत्रार्थः ।। -- १ 2 क ·३--पा. तेजोधिकरणम्-२ २०९ - - स्वस्य बहुलोत्पनी संकल्प्य समस्तमसृजदिति सिया । ब्रह्मैव वायुरूपातसादजनिष्ट बहिरूपमिति ॥ ७१ ॥ अर्थावगतेः सिद्धा श्रुत्यन्तरतश्च सर्वस्य । यत उत्पत्तिः साक्षात् तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ७२ ॥ अर्थ: । स्वस्य-ब्रह्मणः , बहुत्वं, तदर्थ उत्पत्तिं च संकल्प्य, समस्तं अव्यक्तादिपृथिव्यन्तं, असृजत् इति अर्थस्य सिद्धया, ब्रह्मैव, वायुरूपात् तसात-ब्रह्मणः , पहिरूपं अजनिष्ट-उत्पन्नं इति “वायोरग्नि.' 'संभूतः इति श्रुतेः अर्थस्य अवगमात् , "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुः ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" इति श्रुत्यन्तराच, सर्वस्य जगतः यतः श्रीनिवासापरनामधेयात् ब्रह्मणः साक्षात् उत्पत्तिः सिद्धा, तहह्मेति पूर्ववत् ॥ भावः। छान्दोग्ये सद्विद्याप्रकरणे, सदेव सोम्येदमन आसीत्।" " तदैक्षत वहु स्यां पजायेयेति तत्तेजोऽसृजत तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत ता आप ऐक्षन्त वयः स्याम प्रजाये- महीति ता अन्नमसृजन्त' इति खात्मनो बहुत्वस्य तदर्थमुत्पतेश्च संकल्प- पूर्वकं तेज प्रभृतिसृष्टयक्त्या सकल्पयोग्यं ब्रह्मैव उक्तसकल्पपूर्वकं तेजः- प्रभृतेः सृष्टिकर्तृ इति, सृष्टिरपि ब्रह्मण एव तेजःप्रभृतिरूपेण उत्पत्तिरिति, सर्वशखामत्ययन्यायेन अव्यक्तमहदहकारादीना पृथिव्यन्ताना सर्वेषां उक्त- संकल्पपूर्वकमेव सृष्टिरिति चावगम्यते । अत तैत्तिरीयके 1" तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश. समूत." इत्यादिजगदुत्पत्तिप्रतिपादकवाक्ये "वायोरग्निः संभूतः" इत्यनेन वाक्येन वायुरूपात् ब्रह्मणः अग्निरूप ब्रह्म उत्पन्नं ; अग्निरूपात् ब्रह्मण. अपं ब्रह्म ; अपात् ब्रह्मणः पृथिवीरूपं ब्रह्म इत्यर्थोऽवगम्यते। आकाशाद्वायुः इत्यतापि उक्तन्यायेन 1 ते. आन. १. ग. २-१-३. इति प्रस्तुत्य, . 16 छा.६-२-1.

·२१० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ.२ आकागरूपात् ब्रह्मणो वायुरूपं ब्रह्म उत्पन्नं इत्यवगम्यते । एवं तमोरूपात ब्रह्मणः अन्तरूपं ब्रह्म उत्पन्नमित्यादि च उक्तन्यायादेवावगम्यते ॥ 266 एवं छान्दोग्ये "तत्तेजोऽसजत" इत्यादेरपि, वायुरूपं ब्रह्म तेजोरूपमुत्पन्न इत्यादिरधः इत्यवगम्यते । अत्र सर्वत्र तमआदेः अचेतनस्य ब्रह्मणश्च सरूपैक्यासंभवात् , अन्तर्यामिब्राह्मणे मुबालोपनियदि च "यस्य पृथिवी शरीरं" इत्यारभ्य, वन्य तमःगरीरं" इत्यन्तेन आम्नातं पृथिव्यादितत्तच्छरीरकत्वमेव ब्रह्मणः ततद्रूपत्वं इति, अनत्वेन श्रुतस्य ब्रह्मणः उत्पत्तिरपि गरीरभूतप्रथिन्यादिततद्वारा इति च निश्चीयते । अतः पूर्वपूर्वतत्त्वशरीरकात् ब्रह्मण एव उत्तरोतरतत्त्वशरीरकस्य ब्रह्मण उत्पत्तिः इति तैत्तिरीयच्छान्दोग्ययोः प्रतीयते । अत एव मुण्टकोपनिपदि पूर्वोठाहते "एतस्मान्जायते प्राणः " इति मन्त्रे प्राणमनप्रभृतीनां पृथिव्यन्तानां ब्रह्मणः साक्षादुत्पत्तिवचनमुपपद्यते ॥ ननु अस्मिन् मन्त्रे, "खं वायुयॊतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" 'आकाशाद्वायु, वायोरग्निः" इति तैतिरीयश्रुत्युक्तः आकाशादी- नामुत्पतिक्रमः प्रतीयते । तत्साहचर्यात् मनस. इन्द्रियाणां च उत्पत्तिक्रमो अत्र अभिधीयते इति निश्चीयते । अत. नेय श्रुतिः सर्वेषां आकागादीनां साक्षाद ब्रह्मणः सकाशात् उत्पत्तिप्रतिपादनपरा इति चेत् । मैवं- " एतस्मान्जायते" एतस्मान्जायत इत्यस्य प्राण इव मन प्रभृतिषु पृथिव्यन्तेषु सर्वेषु अन्वयेन प्राणम्येव मनप्रभृतीना पृथिव्यन्तानां परमात्मनः माक्षात् उत्पत्तेरविशेषण प्रतीयमानत्वात् , प्राणम्य वायुकार्यस्य आकाशादिमुनोत्पत्ते. पूर्व उत्पत्त्यसंमवेन अस्य मन्त्रम्य उत्पत्तिक्रमपरताया असंमवाच ।। इत्यत्र, - " इत्यस्मिन् मन्त्रे .. 1 छा.६.२-३. मुवान. ७. म.२.१-३. ते. आन. १.

·तेजोधिकरणम्-२ २११ 16 ननु आकाशाद्वायुः वायोरग्निः" इत्यादौ " तत्तेज ऐक्षत" इत्यादौ च आकागतेज प्रभृतिशब्दानां परमात्मवाचकत्वे, तेषां तल तल परमात्मनः उत्पत्तिप्रतिपादकता स्यात् । आकाशतेज:प्रभृतिशब्दानां परमात्म- वाचकत्वं न संमवति, व्युत्पत्तिविरोधात् इति चेत् , 2" सेयं देवता इमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनाऽऽत्मना अनुपविश्य नामरूपे व्याकरोत् ।। इति श्रुत्या आकाशवायुतेजःप्रभृतीनां नाम्नां सृज्यमानवस्तुपु खानुप्रवेश- पूर्वकं परमात्मना सृष्टत्यप्रतिपादनेन, सर्वेषामेव नान्नां परमात्मपर्यन्त- . वाचकतायाः उक्तनामरूपव्याकरणश्रुतिसिद्धत्वात् । सृज्यमानवन्तुषु अनु- प्रवेशमन्तराऽपि नामरूपव्याकरणसंभवेन, अनुप्रवेशपूर्वकं तत्सृष्टेः प्रयोजना- न्तरासंभवात् , सृज्यमाननाम्नां स्वपर्यन्ततासिद्धेरेय तत्प्रयोजनत्वस्य अवश्य- वक्तव्यत्वात् । लोके गवादीनां नानां ततद्वस्तुमानपरतया व्यवहारस्तु वेदान्तश्रवणात् प्राक् परमात्मपर्यन्ततया व्युत्पत्तेरपूर्णत्वात् । अतो न कश्चित् दोपः इति ॥ “ सदेव सोम्य इदमग्र आसीत् " इत्यत्र सच्छन्देन 1": तस्माद्वा एतस्मादात्मनः" इत्यादौ तच्छब्देन, "एतस्माज्जायते प्राण." इत्यादी एतच्छब्देन च निर्दिष्टस्य परमकारणस्य श्रीनिवासापरनामधेयनारायणरूप- तायाः ईक्षत्यधिकरण-आनन्दमयाधिकरण-अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणादिपु निर्णीतत्वात् , तदभिप्रायेण अत्र 'तहह्म श्रीनिवासनाम भजे" इत्यु " ५५ ॥ इति तेजोऽधिकरणम् ॥ २ ॥ 1. आन, १. छा, ६-२-१. 31.६-२-१. + ·२१२ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ २ २१ ॥ आत्माधिकरणम् ॥३॥ एव ! "गुहा प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्" इति सूत्रे प्रस्तुतयो जीवपरमात्मनो अन्यतरस्य परमात्मन एकस्य विज्ञानेन सर्वस्य ज्ञातता- प्रतिज्ञाऽन्यथाऽनुपपत्त्या सिद्धाया नियदादे अचित्प्रपञ्चस्य ब्रह्मकार्यताया स्वरूपान्यथाभावरूपविकारवत्त्वेन निर्वाह पूर्वाधिकरणयो प्रदर्शित । इदानीं तयोरन्यतरस्य जीवात्मन उक्तप्रतिज्ञान्यथाऽनुपपत्तिसिद्धब्रह्मकार्यता- निर्वाहकतया रियदादेरिव प्रसक्ता उत्पत्तिं श्रुतिविरोधेन प्रतिषिद्धय प्रका- रान्तरेण ब्रह्मकार्यतामुपपादयितु प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ नात्मा श्रुतेः नित्यत्वाच्च ताभ्यः।। २-३-१८॥ आत्मा न उत्पद्यते, ""न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादि- श्रुतिषु तस्य उत्पत्त्यभावश्रवणात् 3 "नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनाना एको बहना यो पिदधाति कामान्" इत्यादिभि अतिभिः तस्य नित्यत्वावग माच इति सूत्रार्थ । अत्र सूत्रे 'आत्मा' इति जातावेकवचनम् । सूत्रो- दाहताया "नित्यो नित्याना" इत्यादिश्रुतो "एको वहना" इति जीवात्म बहुत्वोक्ते ॥ उत्पत्तिप्रतिपेधात् नित्यत्वोक्तेश्च जीनस्य । नास्त्युत्पत्तिरथापि प्रतिज्ञया प्रागुदाहृतया ॥७३॥ संचादिविसरिज्ञानारयगुणप्रणाडिकया। यकार्यत्वमभग्नं तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥७४॥ अर्थ: । "न जायते म्रियते वा रिपश्चित्" इत्यादिपु जीवस्य उत्पत्ति नास्ति इत्युक्तम् । "नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनाना को पहना यो विदधाति कामान्" इत्यादिषु जीवात्मना नित्यत्व चोक्तम् । तथ मा म : फठ २१८ ·आत्माधिकरणम्-३ २१३ जन्ममरणशून्यत्वम् । अतो जीवस्य आकाशादिवत् उत्पतिः यद्यपि नास्ति, तथाऽपि जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वानभ्युपगमे पूर्वोक्ताया ब्रह्मज्ञानेन सर्वज्ञातता- प्रतिज्ञाया अनिर्वाहप्रसमात् , तस्यापि ब्रह्मकार्यत्वमहीकार्यम् । ततश्च जीवा- माऽपृथक्सिद्धविशेपणमूतज्ञानाख्यद्रव्यस्य संकोचविकासरूपावस्थाविशेषा- स्मकोत्पत्तिमत्त्वेन तस्य ब्रह्माकार्यतया तादृशावस्थायज्ञानद्वारा जीवात्मनोऽपि परब्रह्मभूतश्रीनिवासकार्यत्वमक्षतमिति ।। अत्रैवं पूर्वपक्ष:--प्रागुदाहृताया एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानपति- ज्ञायाः जीवस्योत्पत्तिं विना अनिर्वाहात् । “यतो वा इमानि भूतानि जाय- न्ते' इत्यल भूतशब्दनिर्दिष्टस्य अचित्संसृष्टचेतनस्य उत्पत्तिश्रवणात् , २"तोयेन जीवान् विससर्ज भूम्या" इति जीवस्य तोयोपलक्षितष्टथिव्या- दिभिः समं सृष्टत्वश्रवणाच्च तस्य उत्पत्तिरस्त्येवेति ।। 84 सिद्धान्तः । 'न जायते म्रियते वा विपश्चित् ," ७. अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे" इत्यादिश्रुतिषु जीवात्मन. उत्पत्ति- प्रतिपेधात् , उत्पत्तिनाशरहितत्वरूपनित्यत्वश्रवणाच नास्त्युत्पत्ति । वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिपु जीवात्मनो जातत्वोक्तिस्तु देव- मनुष्यादिदेहविशेषसयोगाभिप्राया इति ।। 4" यतो यद्यपि सूत्रे जीवात्मनः श्रुतिपु उत्पत्तिनिषेधात् तन्नित्यत्वाभिधा- नाच, उत्पत्तिर्नास्तीति सिद्धान्तितं, न तु जीवात्मनो ब्रह्मकार्यत्वप्रकारो निरूपित ; न चैतावता जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वामावे सूत्रकाराणां तात्पर्य वक्तुं 1ते. भृगु. १. ते. अभ. १-१. *ते. भृगु. 1. कळ.१.१८.

·२१४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ. २. शक्यम् ; ब्रह्मज्ञानेन सर्वस्य ज्ञातताप्रतिज्ञया ब्रह्मन्यतिरिक्तस्य सर्वस्य ब्रह्म- कार्यत्वगवश्यमभ्युपगन्तव्यमिति पूर्वाधिकरणे "प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकात्" इति सूत्रे सिद्धान्तितत्वात् । अत. सूत्रस्य जीवोत्पत्तिनिषेध एव तात्पर्य, न तु कार्यत्वामावे। अत: तस्य ब्रह्मकार्यत्वनिर्वाहेऽपि तात्पर्थमस्त्येव । अनन्तराधिकरणे "ज्ञोऽत एव इत्यत्र जीवात्मन. ज्ञानाश्रयत्वस्य व्यव- स्थापनात्, 3" पुंस्त्वादिवत्त्वम्य सतोऽभिव्यक्तियोगात्" इति सूत्रे जीवात्म- धर्मभूतज्ञानस्य सुपुप्तौ संकोचावस्थाया जाग्रदशायां विकासावस्थायाश्च व्यवस्थापितत्वात् , " यावदात्मभावित्वाच न दोपन्तद्दर्शनात् " इति सूत्रे तन्नित्यताया व्यवस्थापितत्वाच सकोचविकासरूपरिकारवद्धर्मभूतज्ञानद्वारा जीवात्मनो विकारयत्त्वेन ब्रह्मकार्यत्वमुपपादनीयमित्यत्र सूत्रकाराणां तात्पर्य गम्यते। ततश्च यथा ब्रह्मण. स्वरूपतो निर्विकारत्वेऽपि शरीरभूताचेतन- द्वारा विकाराश्रयत्वमादाय कारणत्वं, 5. 'न तु दृष्टान्तभावात्" इति सूत्रे समर्थितम् ; तथा जीवात्मन सरूपतो निर्विकारत्वेऽपि तद्धर्मभूतज्ञानद्वारा विकारवत्त्वमादाय कार्यत्वं निर्वहणीयमिति सूत्रकाराणामभिप्राय । अन एव अनन्तराधिकरणे जीवात्मनो ज्ञानधर्मकत्वव्यवस्थापनं सगच्छते इति दिक् ॥ नामरूपत्र्याकरणश्रुते , प्रलयदशाया अत्यन्तसकुचितस्य जीवात्मधर्म- भूतज्ञानम्य देवमनुष्यादिगरीरसमन्धेन पिकासावस्थापादनार्थताया- अनन्त- राधिकरणे वक्ष्यमाणतया नामम्पमष्टु श्रीनिवासापरनामधेयमहापुस्पताया ईक्षत्यधिकरणादिपु निर्णीतत्वात् , तदभिप्रायेण अत्र यत्कार्यसमभग्नं इत्युक्तम् ॥ ५६ ॥ इति आत्माधिकरणम् ॥ ३ ॥ चा.स.२.३.". . 3 था.स.२-३.११. शा.ग. २-१-११. शा.स. २-३-३०. शा..२.१-९.

·जाधिकरणम्-१ २१५ , २२॥ शाधिकरणम् ॥ ४॥ पूर्वमिताधिकरणे जीवात्सन उत्पत्त्यभावेऽपि, धर्मभूतनानद्वारा तस्स समकार्यत्व निरणीयमित्यभिप्रेत्य, जीगत्मसम्पनिम्पणपश्रुतिपर्यालोचनया जीवात्मन उत्पतिम्परिकार प्रतिपिद्ध । तत जीवात्मन जानधर्मफल्ये धर्मभूतज्ञानद्वारा नमकार्यत्व समवत्तिकम् । तम्य जानधर्मकत्वमेव न सभवति इत्यापपरिहाराय प्रसूतमिदमधिकरणम् ॥ ज्ञोतएव ॥२-३-१९॥ [उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ २० ॥ सात्मना चोत्तरयो ॥२१॥ नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेनेतराधिकारात् ।। २२ ।। स्वशब्दोन्मानाभ्या च ॥ २३ ॥ अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २४॥ अवस्थितियेगेप्यादिति चेन्नाभ्युपगमादि हि ॥ २५ ॥ गुणाद्वाऽऽलोकवत् ॥२६॥ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ।। २७ ॥ पृथगुपदेशात् ॥ २८ ॥ सद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेश प्राज्ञवत् ॥२९॥ यावदात्मभावित्वाच न दोपस्तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥ पुस्त्वादिवत्त्यस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३२ ॥ नित्योपलब्ध्यनुपरब्धिप्रसहोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ॥ ३२ ॥] 'आत्मा' इति पूर्वसूत्रात् अनुपज्यते । अत्त एप-~श्रुतेरेव, मात्मा, ज्ञा ज्ञाता, न ज्ञानमात्रखरूप इति सूत्रार्थ ।।

·श्रीशारारकाधकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ २ . 2 न ज्ञानमारमात्मा नापि च विज्ञातृतकरूपो वा । ज्ञानस्वरुपतायाः श्रुतिमिर्मिज्ञातृतायाश्च ॥ ७५ ॥ तस्स बहुशोऽभिधानादुक्तज्ञानप्रणाडिकया । यत्कार्यत्वमभग्नं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥७६ ॥ अर्थः। तस्य-जीवात्मन । उक्तज्ञानप्रणाडिकया-पूर्वोक्तधर्मभूत जानद्वारेण । शिष्ट स्पष्टम् ॥ भानः। प्रश्नोपनिपदि, "एप हि द्रष्टा स्पष्टा श्रोता प्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष " इति श्रुतौ जीवात्मन चक्षुरादि- तत्तदिन्द्रियजन्यज्ञानमत्ताया 'द्रष्टा' इत्यादिना अभिधानात् , 'विज्ञानात्मा' इति ज्ञानस्वरूपतायाश्च पृथगभिधानात् , आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वमिव ज्ञातृ त्वमपि स्वाभाविक इत्यरगम्यते । तथा "न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वादात्मन " इत्यादिश्रुतिपु आत्मनो ज्ञानस्य च धर्मधर्मि- भाव पठ्या अभिधाय, आत्मनो नित्यत्वेन तद्धर्मम्य ज्ञानस्याविनाशिव- प्रतिपादनात् , आत्मधर्मभूतज्ञानम्य नित्यत्व च अगम्यते । अत आत्मा ज्ञानस्वरूप , नित्यज्ञानवाश्च इति निश्चीयते । एव नित्यस्यापि तदीयज्ञानस्य सुषुप्तिदशायामनुपलम्भात् , जाग्रद्दशायामुपरम्भाच, नित्यस्ये सत तम्य जानस्य सुपुप्तिदशाया सकोचम्य जाग्रद्दशाया विकासस्य च अहीकार्य स्यात् सङ्कोचविकासरूपविकाराश्रयधर्मभूतज्ञानद्वारा जीवात्मन कार्यत्वमुप- पादनीयमिति ।। पूर्वपक्षः । जीवात्मा ज्ञानस्वरूप एर, न ज्ञानगुणकोऽपि, अन्तर्यामिताहाणे "य आत्मनि तिष्ठन्" इति माध्यन्दिनगाखाया श्रुतस्य आत्मगन्दस्य स्थाने काण्वशासाया 3 "यो विज्ञाने तिष्ठन्" इति विनानशब्दप्रयोगेण , 1५७२२ ·३-पा.] जाधिकरणम्-४ आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वावगमात् 1" विज्ञानं यजं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च" इति यज्ञादिकर्मकर्तु आत्मन. विज्ञानशब्देन व्यपदेशादपि ज्ञानस्वरूप- त्वावगमाच तस्य ज्ञानसम्पस्य ज्ञानाश्रयत्वायोगात् इत्येक पूर्वपक्ष ।। अपरम्तु, आत्मा न जानवरूप; नापि खाभाविकज्ञानाश्रयः; अपि तु घटादित् जडस्यरूप. रिपयेन्द्रियसनिकर्षादिजन्यज्ञानवान् ; सर्व- गतस्य तम्य जागरूपताया नित्यज्ञानवत्तायाश्च अभ्युपगमे ज्ञानस्य विषयाव- गाहित्यनियमात् सर्वत्र सर्वदा रिपयोपलब्धिप्रसगात् । भोक्तुर्जीवस्य अदृष्टेन दृरदेशे तद्भोग्यवस्तुरूपकार्योत्पत्या तस्याणुत्थे कार्योत्पत्तिदेशे कारणस्य तददृष्टस्य असन्निहितत्वप्रसङ्गेन तस्य सरंगतताया अवश्याश्रयणीय- लात् । नित्यज्ञानवत्त्वे सुपुप्तयाढावपि विपयोपलभप्रसगात्, चक्षुरादिकरण- वैयर्थ्यप्रसहाच इति ॥ सिद्धान्तः। 'एप हि द्रष्टा स्मष्टा" इत्यादिपूर्वोदाहृतश्रुतिपु ज्ञानखरूपत्वस्य नित्यज्ञानाश्रयत्वस्य चाभिधानात् , जीवात्मा ज्ञानस्वरूप स्वाभाविकज्ञान- वाश्च । न वं सगतस्य तस्य सर्वदा विषयोपलब्धिप्रसन. इति वाच्यम् । तम्य अणुत्वेन सांगतताया अप्रामाणिकत्वात् , अदृष्टस्य ईश्वरीयफलदित्सा- रूपत्वेन दूरदेशेऽपि तया कार्यालत्तिनिर्वाहात् ।। जीवस्याणुत्वं तु "तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति, ये वै के चास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तस्माल्लोकात् पुनरेति अम्मै लोकाय कर्मणे" इत्यादिषु श्रुतिपु उत्क्रान्तिगमनागमनाना श्रवणात् अवसीयते । यद्यपि जीवस्य विभुत्वेऽपि देहवियोगामिप्रायकतया उत्क्रान्ति- श्रुतिः कथञ्चिदुपपादयितु शक्या, तथाऽपि विभो. गमनागमनासमवेन तस्साणुत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् ।। ते आन ५.१ 1 प्रश्न ४९ ३ ६-४.२.

·२१८ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ.२ । ननु बृहदारण्यके पष्ठाध्याये चतुर्थब्राह्मणे जीवात्मप्रकरणे, "स व एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इत्यत्र विज्ञानमयशब्द- निर्दिष्टस्य जीवात्मन. 'महान् ' इति विभुत्वश्रवणेन तस्याणुत्वं उक्तश्रुति- विरुद्धं इति चेन्न 2" यस्यानुवित्तः प्रतिवुद्ध आत्मा" इत्यादिना जीव प्रकरणस्य विच्छिन्नत्वेन उक्तश्रुते. परमात्मविषयत्वेन तदविरोधात् । मुण्डके " एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा सविवेश" इति श्रुता पञ्चवृत्तिपाणाश्रयस्य जीवात्मनोऽणुशब्देन अणुपरिमाणोक्तेः, श्वेताश्व- तरीये "वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विजय" इति तस्य अत्यन्ताणुपरिमाणोक्तेश्च तम्य अणुत्वसिद्धिः । हृदयादौ देहेकदेशे स्थितेन चन्दनविन्दुना सकलदेहव्यापिसुखानु- भवजननवत् अणोरपि जीवस्य हृदयदेशे स्थितस्य सकलशरीरव्यापिसुख- दुखानुभवे न विरोध. । वस्तुतस्तु यथा एकदेशे स्थितोऽपि दीपः स्व- प्रभया देशान्तरं व्याप्नोति, तद्वत् अणुरपि जीव स्वगुणभूतेन ज्ञानेन खदेहावयवान् सर्वान् व्याप्नोति । अत सर्वावयवेषु सुखदुःर दु.सोपलब्धौ नानुपपत्ति.। एतेन सौमर्यादेरेकस्मिन् देहे स्थितम्यापि बहुपु देहान्तरेषु सुखदु खोपलब्धौ अनुपपतिरपि निरम्ता; तदीयधर्मभूतज्ञानस्य तदीयसन- देहेषु व्याप्तया कार्यकरत्वोपपत्ते ॥ यथा पृथिन्या गुणत्वेन उपलभ्यमानस्य गन्धम्य पृथिवीतो भेदः, तथा 'अहं जानामि' इति आत्मनो गुणत्वेन अनुभवसिद्धस्य ज्ञानस्य ततो भेदावश्यम्भावात् , 5 "जानात्येवायं पुरुष" इति श्रुत्या आत्मनो ज्ञानस्य च धर्मधर्मिभावोक्ते, "न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते" इति श्रुती विज्ञातिगन्दोक्तस्य ज्ञानस्य विनातृशब्दनिर्दिष्टादात्मन पष्ठया व्यतिरेक- निर्दगाच्च प्रभाया दीपधर्मलवत् , ज्ञानस्य ज्ञानस्वरूपात्मगुणत्वमुपपन्नम् ।। म ३-१-७. थे.५-९ . .६-४-२५ व.६-४-१७ ०.६.३-३० ·ज्ञाधिकरणम्-४ २१९ . ज्ञातुरपि जीवात्मनः "विज्ञानं यज्ञं तनुते," "यो विनाने तिष्ठन्" इत्यादिश्रुतिपु ज्ञानशब्देन व्यपदेशस्तु, यथा परमात्मनो गुणेषु आनन्दस्य प्रधानत्वेन : "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इत्यादिपु तद्वाचिना आनन्दशब्देन व्यपदेशः, तद्वत् जीवात्मनो गुणेषु ज्ञानगुणस्य प्रधानत्वेन प्रधानभूतज्ञानरूपगुणवाचिना विज्ञानशब्देन व्यपदेशसंभवात् उपपद्यते । प्राधान्यं चोभयन्न स्वरूपनिरूपकत्वं; इतरत्र्यावर्तकत्वमिति यावत् । परमात्मा हि निरुपाधिकेन आनन्देन जीवात्मनो व्यावयते । जीवात्मा तु ज्ञान- वत्त्वेन अचेतनेभ्यः व्यावय॑ते । यथा गवादीनां स्वरूपनिरूपकगोत्यादिवाचकैः गवादिशब्दै विनाऽपि लक्षणां गौरित्यादिव्यपदेशः, तद्वत् आत्मनः स्वरूप- निरूपकज्ञानरूपधर्मवाचिना विज्ञानशब्देन लक्षणां विनैव व्यपदेशोपपत्तिः । आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वेनापि ज्ञानशब्देन व्यपदेशोपपतिः ॥ सुपुप्तयादौ विद्यमानस्यापि ज्ञानगुणस्य सङ्कोचावस्थाप्राप्तया विषया- नुपलंगस्य, जाग्रद्दशायां विकासावस्थाप्रासया विपयोपलंभस्य च नानुपपत्तिः। यथा पुरुषस्य पुंस्त्वधातोः बाल्यावस्थायामनगिव्यक्तस्य युवत्वावस्थायामभि- व्यक्तिः, तद्वत् सुपुप्तयवस्थायामनभिव्यक्तस्य ज्ञानस्य जागदशायां अभि- व्यक्तिरुपपन्नैव । अतो जीवात्मनोऽणुखरूपत्वेन ज्ञानस्वरूपतायाः नित्य- ज्ञानवत्तायाश्च अभ्युपगमे, न कश्चित् दोष । प्रत्युत तस्य ज्ञानस्वरूपतायाः सर्वगततायाश्च अभ्युपगन्तृसांख्यमत एव दोपः प्रसज्यते । ज्ञानस्वरूपस्य जीवात्मनः सर्वगतत्वे देह इव सर्वत्र अहमित्युपलब्धिप्रसन्नः । यदि अय- मात्मा अनुपलब्धिस्वभावोऽङ्गीक्रियते , तर्हि देहेऽमि अहमित्युपलभो न स्यात् । उपलब्ध्यनुपलब्ध्युभयम्वभावाहीकारे युगपदुपलब्ध्यनुपलब्धिपसन इति । जीवात्मनः स्वाभाविकज्ञानवत्त्वेऽपि जामदशायां विकासावस्थापन्नस्य तै, भान. १. वृ. ५.७-२१. 'ते. मृगु. ६-१, ·२२० श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा (अ.. जानस्य इन्द्रियद्वारा प्रस्तस्य विषयैः समं सनन्यादेव तत्तद्विपयोपलब्धेः न चक्षुरादीन्द्रियवैयर्यमपि । इदमलावधेयम् ---- छान्दोग्ये, "येनाश्रुतं श्रुतं" इत्यादिना जगद्ब्रह्मणो मृद्घटयोरिव कार्यकारणभावं प्रतिज्ञाय, तदुपपादनाय प्रवृत्ते 1" सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" इत्यादिजगत्सृष्टयभिधानप्रकरणे "सेयं देवतैक्षत हन्ताऽमिमाम्तिम्रो देवता अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति, "अनेन जीवेन आत्मना अनुपविश्य नामरूप व्याकरोत्" इति च नामरूपन्याकरणसङ्कल्पप्रकार, तद्याकरण- प्रकारश्च श्रूयते । अत्र 'अनेन जीवेन' इति जीवात्मनः प्रलयदशायां दयनीयावस्थाविशेप , तम्य परदेवतया साक्षात्करण, 'हन्त' इत्यनेन तस्य तद्विपये दया च सूच्यते । " हन्त हऽनुकम्पाया" इत्यनुशासने दयायामनुगिप्टेन 'हन्त 'इत्यनेन दयाद्योतनात् । स चावस्थाविशेषः " आसीदिदं तमोभूतमप्रजातमलक्षणम् । अप्रतय॑मविज्ञेय प्रसुप्तमिव सर्वत " इति प्रल्यावस्थानिरूपणप्रकरणे ‘प्रसुप्तमिव सर्गतः' इति अत्र हि 'अस्ञियं' इत्यनेन अचेतनम्यावस्था- विशेपमभिवाय, 'प्रसुप्तमिव सर्वत ' इत्यनेन चेतनस्य सुषुप्तिदशायामिव अत्यन्तनानमोचन गचिरिशिष्टतारूपावम्याविशेष प्रदर्शितः । अनेन प्रलयदशाया परदेवता जीवात्मनो ज्ञानम्य अत्यन्तसङ्कुचितता तेन प्रवृत्तयक्षमता चावलोक्य, दयया नामरूपत्र्याकरणं सङ्कल्प्य, 'नामरूपे व्याकरोत् ' इति, तदीयज्ञानरिसासार्थमेव देवमनुप्यादिशरीरात्मकरूप- व्याकरणमिति च प्रतीयते । अत्र पूर्वप्रतिज्ञाताया चिदचिदात्मकप्रपञ्चम्य ब्रममार्यताया उपपादनाय प्रवृत्त सृष्टिप्रकरणे अचिद्वस्तुन. तेजप्रभृतिरूपेण देवमनुप्यादिगरीररूपेण च परदेवतया परिणामकरणाभिधानात् अचिद्वस्तुन. ' गनुना दर्शित । , 1. ६-०.१ ठा. ६-२.३. मनु.

·३-पा.] कञधिकरणम्-५ २२१ स्वरूपान्यथाभावेन ब्रह्मकार्यत्वमिति, जीवात्मनः सङ्कुचितज्ञानस्य ज्ञान- विकासापादनाय देवमनुप्यादिशरीरसृष्टिः इति प्रतिपादनेन ज्ञानरूपस्वभावा- न्यथाभावेन तस्य ब्रह्मकार्यत्वं इति च स्फुटं प्रतीयते इति ॥ अत्र नामरूपन्याका देवतायाः "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः। नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते" इति पुरुषसूक्तोक्तमहापुरुषत्वप्रत्यभिज्ञा- नात् , तस्य च श्रीनिवासापरनामधेयलक्ष्मीपतिरूपत्वेन अन्न 'यत्कार्यत्वं' इत्युक्तम् ॥ ५७ ॥ इति ज्ञाधिकरणम् ॥ ४ ॥ २३॥ कर्बधिकरणम् ॥ ५॥ पूर्वाधिकरणे जीवात्मनो ज्ञातृत्वं व्यवस्थापित; तस्य कर्तृत्वदृष्टान्तेन अध्यस्तत्वादनिरासाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥२-३-३३॥ (उपादानात् विहारोपदेशाच्च ।। ३४ ॥ व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३५ ॥ उपलब्धिवदनियमः ॥ ३६ ॥ शक्तिविपर्ययात् ।। ३७ ॥ समाध्यभावाच ॥ ३८॥ यथा च तक्षोभयया ॥ ३९॥] आत्मा' इत्यनुपज्यते । आत्मैव कर्ता इत्यर्थः । तत्र हेतुः शास्त्रार्थवचात् इति । शास्त्रार्थः-शामफलं, शास्त्रविहितक्रियाजन्यफलमिति . . ते.आर. ३-१३, पुरफ्त.

·२२२ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकागा [अ २ - . यावत् , तद्वत्त्वात्-तहास्त्वात् इत्यर्थ । आवृत्त्या अन्योऽप्यर्थ शास्त्रस्य 'यजेत,' 'उपासीत' इत्यादिपिधिरूपशाम्बस्य, अर्थवत्त्वात्-तथा सत्येव साफल्योपपत्ते इति ॥ यच्चोदितेपु कर्मम्वात्मा कर्ता तदाऽस्य च विधेश्च । फलमत्ताया. सिद्धेः तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥७७॥ अर्थः । यच्चोदितेपु–यदाज्ञया प्रवृत्तेपु, कर्मसु-यागदानादिषु, आत्मा चेतन ,र्ता, तनहेतु , तदा आत्मन कर्तृत्वपक्ष एच, अस्य आत्मन विधेश्च 'यनेत' इत्यादिशाम्रस्य च, फरवत्ताया वर्गादिमियाफरभोक्तृ ताया प्रपतनरूपफरवत्तायाश्च सिद्धे इति ॥ बृहदारण्यके, 1 "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्या प्रशसन्ति, यजमान देवा दीं पितरोऽन्व यचा" इति स्वशासनेन यागदान होमादिश्रातस्मातक्रियाणा प्रवर्तकतया श्रुतस्याक्षरम्य श्रीनिवासापरनामधेय परब्रह्मरूपताया अक्षराधिरणे निरूपितत्वाभिप्रायेण अत्र यन्चोदितेपु कर्मसु इत्युक्तम् ॥ भावः । स्वर्गादिपरकामनावत पुरुषस्य तत्फलप्राप्तये कतन्यतया यनेत स्वर्गकाम' इत्यादिशाम्त्रेण यागादिक कर्म विधीयते । पुस्पस्य तत्फर. प्राप्तिश्च तत्कर्मकर्तृत्व एव म्यात् 'शास्त्रफल प्रयोक्तरि' इति न्यायात् । प्रकृते तत्परिणामस्य अन्त करणस्य वा कर्मकर्तृत्ने, पुरुषम्य तत्करभोक्तृत्व नोपपद्यते। न ह्यन्य कर्ता, अन्य फरभोक्ता इत्युपपद्यते । अत स्वर्गादि फरभोक्ता आत्मैव कर्ता इति युक्तम् । एव यागादानादिकर्मविधायक शास्त्र पुरुपस्य तत्कर्मणि प्रवृतनाय प्रकृतते । तत्प्रयतन च न वायूट कादि वत् नोदनेन , अपि तु कर्मण परसाधनत्वोधनेन । अतो बोधनार्टस्य चेतनस्य कर्तृत्व एव तद्वोधनेन प्रवृत्तिननक्तया शास्त्र सफर म्यात्, ·कत्रधिकरणम्-५ २२३ , त्वचेतनस्य अन्त करणादेः कर्तृत्वे, तस्य बोधनानईत्वात् । अतः फल- भोक्तु चेतनस्य कर्तृत्व एव तस्य फलभोक्तृतायाः, शास्त्रस्य प्रवृतिजननेन सफलतायाश्च उपपत्तेः बोद्धा आत्मैव कर्ता इति । पूर्वपक्षः। प्रकृतिः तत्परिणामभूतमन्त करणं या क्रिया कर्तृ, न त्वात्मा ; निर्विकारस्यात्मनः कृतिरूपविकारवत्त्वायोगात् , अध्यात्मशास्त्रे तम्य कर्तृत्व- निषेधाच्च । यथा कटवल्लयां, "हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतं । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते" इति। अस्यार्थः ---- हन्ता- हननकर्तृत्वाभिमानवान् , आत्मान हन्तुं मन्यते, हन्तारं मन्यने चेत् , हत.- हननकर्मत्वाभिमानवान्, आत्मानं, हतं हननकर्ममूतं मन्यते चेत्, तावुभौ न विजानीत.। अयमात्मा न हन्ति-हननक्रियाया न कर्ना; न हन्यते हननक्रियाया न कर्म इति। अल हननग्रहणं क्रियान्तरस्याप्युपलक्षणं । श्रीगीनासु,"प्रकृते. क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वश । अहङ्काररिमूढात्मा कर्नाऽहमिति मन्यते" इति स्मरणात; सर्वाणि कर्माणि प्रकृतेर्गुणै सत्त्वादिभि क्रियमाणानि भवन्ति। पुरुषस्तु अहङ्कारविमूढात्मा अह कर्ता इति मन्यते इति अत्र हि प्रकृति- रेख की, पुरुषम्य अह कर्ता इति प्रतीतिस्तु प्रान्तिरिति स्पष्टमुक्तम् । अतो लौकिको वैदिकश्च सोप्यालन कर्तृत्वव्यवहारः जन्त करणगतम्य कर्तृत्वम्य पुरुषेण स्वस्मिन्नध्यस्तताविगय इति ।। सिद्धान्तः । प्रकृते अन्त करणम्य वा कर्तृत्वे प्रागुक्तरीत्या पुरुषम्य फलभोक्त- ताया शास्त्रस्य प्रवर्तकतायाश्च असिद्धिप्रस्मात् , 'आत्मैव कर्ता' इत्या- स्थेयम् । यदुक्तं निर्विकारस्य आत्मन कृतिरूपविकारवत्त्वं नोपपद्यते लोकिको वैदिकश्च कर्तृत्वन्यवहार पुरुषम्य कर्तृत्वाध्यासविषय इति, तन्न । 1 ऋठ, २-१९. . गीता ३.२७.

·२२४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. २. अध्यासस्यापि विकाररूपत्वेन तस्यापि निर्विकारे आत्मनि असभवेन, लौकिकस्य वैदिकस्य च सर्वम्याप्यात्मनः कर्तृत्वन्यवहारम्य निर्विषयत्वप्रसहात्। अत प्रामुक्तफलभोस्तृत्वसिद्धयादिप्रसहरूपतर्कानुगृहीताग्रिमसूत्रोदाहरिप्य- माणश्रुतिवलात् आत्मन कर्तृत्व पारमार्थिकमेवाभ्युपगन्तव्यम् । कृतिजनक जानमपि पारमार्थिकमिति, तच ज्ञानं आत्मस्वरूपरिकारानात्मकं त्यान्तर प्रभाप्रभावन्नयायेन आत्मनो धर्मभूतमिति च श्रुतिवर दगीकार्यम् ।। 16 'हन्ता चेन्मन्यते हन्तु" इति श्रुतिस्तु आत्मनो नित्यत्वेन तं प्रति हननक्रियाकर्तृवं आत्मनो नास्ति इत्येतदर्थपरा, न तु क्रियाकर्तृत्व- निषेधपरा ; श्रुतिप्वेव आत्मन ततत्रियाकर्तृत्वव्यपदेशस्य वक्ष्यमाणत्वात । "प्रकृते क्रियमाणानि" इत्युदाहृतगीतावचनं तु ससारदशायां आत्मना यद्यत् कर्म क्रियते, तत्सर्व सत्त्वरजस्तमोरूपप्राकृतगुणसंसर्गकृतं इति सासारिकक्रियाकर्तृत्वस्य औपाधिकत्वपदर्शनपर, न तु कर्तृत्वसामान्य- निषेधपरम् । " शरीरवाध्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्य वा विपरीत वा पञ्चैते तम्य हेतव ॥ अधिष्ठान तथा कर्ता करण च पृथग्विधं । विविधा च पृथक्चेष्टा दैव चैवान पञ्चमम् || तत्रैव सति कर्तारमात्मानं केवलं तु य । पश्यत्य कृतनुद्धित्वात् न स पश्यति दुर्मति " इति पञ्चाना देहारमाना कर्तृत्व साधारण इत्युपदिश्य, स्वात्ममात्रम्य कर्तृत्वज्ञान आन्ति इति तत्रैवोपदेशात् ।। वृहदारण्यके, "एवमेवैप एतान् प्राणान् गृहीत्वा म्वे गरीरे यथाकामं परिवर्तते" इति श्रुती आत्मन प्राणशब्दोताना इन्द्रियाणा शरीरम्य च प्रेरणे कर्तृत्वत्र्यपदेशात् ।। गीना ३.०५ गीता, १८-१४.१६ -१.१८.

·कधिकरणम्-५ २२५ 16 विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च " इति श्रुतौ आत्मनः वैदिकलौकिकक्रियाकर्तृत्वस्य उपदेशाच आत्मैव कता । न चाल विज्ञान- शब्देन अन्तःकरणमुच्यते, न त्यारमा इति वाच्यं–अन्तःकरणस्य क्रियासु फरणत्वेन, तत्परत्वे 'विनानेन ' इति तृतीयया निर्देशप्रसन्नात् । फिच्च प्रकृतेः कर्तृत्वाभ्युपगमे केनचित् कर्मणा कस्यचिदेव पुरुष- स्य सुखदु सोपभोगो नान्यस्य इति नियमासिद्धिपसा । तम्याः सर्वपुरुष- साधारणतया, तया क्रियमाणकर्मणां सर्वपुरुषसाधारणत्वात् । तत्कर्मणां पुरुषभोगजनकत्वानभ्युपगमे, कस्यापि पुरुषम्य भोगागावप्रसाः । तत्तत्पुरुष- नियतेन प्रकृतिपरिणाम विशेषेण अन्त करणेन क्रियमाणकर्मभिः तत्तत्पुरुष- भोग इति व्यवस्था न वस्तुं शक्या । अन्त करणानामपि सर्यपुरुषसाधा- रणप्रकृतिपरिणामत्वेन प्रतिपुरुयन्यवस्थितत्वामिद्धेः ।। किश्च प्रकृतिपरिणामस्यान्तःकरणस्य कर्तृत्वाभ्युपगमे, अकर्तुः पुरु- पस्य कर्मफलभोगानुपपत्त्या, तम्य भोक्तृत्वमपि न स्यात् । ततश्च पुरुष- सद्भावे प्रमाणाभाषप्रसम, कर्मफलभोक्तृत्वस्यैव पुरुषसद्भाचे प्रमाणतया सांत्यैरभ्युपगमात् ॥ किञ्च प्रकृते सर्वक्रियाकर्तृत्वाभ्युपगमे 'प्रकृतेरन्योऽस्मि' इति समाधिकर्तृत्वं तस्या न सगवति, स्वस्य सान्यत्वानुसन्धानायोगात् । ततश्च समाधे तत्साध्याया मुक्तेश्च अभावप्रसह ॥ ननु आमन. कर्तृत्वाभ्युपगमपक्षेऽपि कदाचित् कर्मकरणं, कदा- चिन्न इत्यत्र नियामकाभावेन सर्वदा कर्मकरणं स्यात् , वागायुपकरणानां सर्वदा सत्त्वात् इति चेन्न-कर्मकरणे इच्छाया नियामकत्वेन, सत्यामि- च्छाया कर्म करोति, असत्या न इति नियमोपपत्ते । यथा तक्षादेः वास्या युपकरणसत्त्वेऽपि सत्यामिच्छायां सक्षणादिकर्मकरणं, नान्यदा इति नियमः, . . 1. आन१. 15 ·२२६ श्रीशारीरकाधिकरणरलमारा सप्रकाशा [अ २. - तद्वदिति । प्रत्युत प्रकृते कर्तृत्वाभ्युपगन्तृसाख्यपक्ष एव कदाचित् कर्म- करण, कदाचिन्नेत्यत्र इच्छादिनियागकाभावात् सर्वदा कर्मकरणप्रसहो दुर्वार इति । अस्मिन् पद्ये 'यचोदितेषु कर्म' इति कर्मविशेषण न लौकिक क्रियाव्यवच्छेदाय , अपि तु यागादिविधीना भगवदाजारूपत्वलाभाय इति मन्तव्यम् ।। ५८ ॥ इति कधिकरणम् ॥ ५ ॥ २४ ॥ परायत्ताधिकरणम् ॥६॥ पूर्वाधिकरणे गुहासूने प्रस्तुतयोर्जीवपरमात्मनो एकस्य जीवात्मन कर्तृत्व पारमार्थिक इति व्यवस्थापितम् । तस्य कर्तृत्वस्य परमात्मायत्तत्व व्यवस्थापनेन नियाम्यनियामकभावेन तयोर्भेदम्य निस्पाधिकताया दृढीकर- णाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। परातु तच्छ्रुतेः ॥२-३-४०॥ [कृतप्रयत्नापेक्षस्तु निहितप्रतिषिद्धावेयर्थ्यादिभ्य ॥४१॥] तुशब्द पूर्णपक्षव्यावृत्त्यय । तत्---गुहासूने प्रस्तुतयोरात्मनो एकम्य जीवस्य कर्तृत्व, परात्-तदन्यपरमात्मायत्त, तच्छूनः परमात्मायत्त्व श्रवणात् इति सूत्राथ ॥ लौकिचटिक्कर्मसु कर्तृवं प्रत्यगात्मनो यत्तत् । यदधीनमाह निगमः तहह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥ ७८ ॥ अर्थः । पूर्वाधिकरणे व्यवसापित जीपात्मनः यत् कर्तत्वं , तद यदधीनं-श्रीनिवासापरनामधेयनामाधीन आह निगमः । गिरा स्पष्टम् ।।

·३-पा.] परायचाधिकरणम्-६ २२७ 1 , . भावः । “य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्या- स्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति, स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः,"अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा" इत्यादिश्रुतिपु परमात्मनः तत्तत्कर्मसु जीवात्मप्रेरकत्वश्रवणात् , जीवात्मनः कर्तृत्वं परमात्मप्रेरणाधीनम् । अयं च पर- मात्मा सुवालोपनिपदैकार्थ्यात् , श्रीनिवासापरनामधेय एवेति निर्धार्यते इति ।। पूर्वपक्षः। परमात्मनो जीवकर्तृककर्मसु सत्प्रेरकत्वाभ्युपगमे विधिनिषेधशाखयोः वैयर्थ्यापत्तिः । विधिनिपेधशास्त्राणि हि इष्टानिष्टफलसाधनताबोधमुत्पाद्य, प्रवृत्ति निवृत्तिं वा कुर्वन्ति । प्रवृत्तिनिवृत्त्योरन्याधीनत्वे तद्बोधस्य अकि- ञ्चित्करत्वेन, वैयर्थ्यापत्तिः दुर्वा रेव । अतो जीवस्य कर्तृत्वं नान्यायत्तमिति ।। सिद्धान्तः । 1 “य आत्मनि तिष्ठन्" इत्यादिप्रागुदाहृतश्रुतिषु परमात्मनः तत्तत्- कर्मसु जीवात्मप्रेरकत्वश्रवणात् , जीवात्मनः कर्तृत्वं परमात्मायतमेव ।। यदुक्तं जीवात्मनः कर्तृत्वस्य परमात्मायत्तत्वे, विधिनिषेधशास्त्रवैयर्थ्य- प्रसङ्गः इति, तन्न । जीवः स्वबुद्धया यत्कर्मणि प्रवर्तते, परमात्मा स्वानुमति- दानेन तस्कर्म कारयतीति प्रथमप्रवृत्तौ जीवस्य स्वातन्त्र्यस्य, द्वितीयादिप्रवृत्ति- प्वेव परमात्मपारतन्त्र्यस्य चाभ्युपगमात् , न विधिनिषेधशास्त्रवैयर्थ्यप्रसः ।। अनेदं बोद्धयम्-ईश्वरस्य उदासीनचं, अनुमन्तृत्वं प्रेरकत्वं इत्या- कारत्रयमस्ति । तत्र जीवस्य प्रथमप्रवृत्ती ईश्वरस्य औदासीन्यमेव । द्विती- यादिप्रवृत्तौ तु अनुमन्तृत्वं ; तदभावे जीवस्य प्रवृत्त्यनिर्वाहात् । यस्तु परमात्मन आनुकूल्ये प्रातिकूल्ये वा अत्यन्तव्यवसायवान , तद्विपये प्रेरक- ५९ ॥ इति परायचाधिकरणम् ॥६॥ ते. आर. ३-११-१०. त्वमिति॥ 1 बृ.५-७-२२.

·२२८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. २. २५ ॥ अंशाधिकरणम् ॥७॥ एवं जीवात्मनः परमात्मायतकर्तत्वं निरूपितम् । तेन राजमृत्ययो- रिव जीवब्रह्मणोः अत्यन्तभेदस्य प्रतीत्या, श्रुतिपु तदभेदव्यवहारस्यामुल्यत्व. प्रसनमाशंक्य, तत्परिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाश- कितवादित्वमधीयत एके ॥२-३-४२॥ [मन्त्रवर्णात् ।। ४३॥ अपि स्मयते ।। ४४ ॥ प्रकागादिवत्त नैवं पर. ॥१५॥ स्मरन्ति च ॥ ४६॥ अनुनापरिहारौ देहसंबन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॥ ४७ ॥ असन्नतेश्याव्यतिकर ॥४८॥ आभास एव च ॥४९॥ अदृष्टानियमात् ॥ ५० ॥ अभिसन्ध्यादिप्वपि चैवम् ।। ५१॥ प्रदेशभेदादिति चेन्नान्तर्भावात् ।। ५२ ॥] अत्रापि 'आत्मा' इति, 'परात्' इति सूवात् विमक्तिविपरिणामेन परम्य' इति चानुपज्यते । इत्थं च, प्रत्यगात्मा परम्य अंश:-अपृथक्सिद्ध- विशेषणं इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह नानाव्यपदेशान-मेदव्यपदेशात् इत्यर्थः । अन्यथा च-अमेदव्यपदेशात् इत्यर्थ । एके शासिनः, परम्य दाकित- वादित्वमपि, दागा कैवतां , फितवाः धूर्ना , तत्प्रभृतिम्पत्यमपि, अनीयते- आमनन्ति इति सुत्रार्थः ।

·३-पा. अंशाधिकरणम्-७ - भावः । श्रुतिपु | "ज्ञाजी द्वायजावीशनीशी" इत्यादिषु जीवात्मपर- मात्मनोः ईगत्वानीशत्वादिना भेदो व्यपदिश्यते ; "तत्त्वमसि' इत्यादिपु अभेदोऽपि । अतः तयोरत्यन्तभेदाहीकारे अभेदश्रुतीनां, स्वरूपैक्यागीकारे भेदश्रुतीनानमुल्यत्वप्रसारः। अभेदश्रुतीनां अभेदोपचारेण स्तुतिपरतया निर्वाहोऽप्यनुपपन्नः; निकृष्टैः दाशादिभिः समं अभेदोक्तेः स्तुतिरूपत्वासंभवात्। अतः उभयविधव्यवहारमुख्यत्वोपपत्तये जीवो ब्रमांग इत्यहीकार्यम् । अंश- त्वं च अपृथसिद्धविशेषणत्वपर्यवसितम् विशिष्टयस्त्वेकदेशत्वम् । यथा गोल- विशिष्टस्य गोः अपृथक्सिद्धविशेषणत्वेन गोत्वं अश, तद्वत् चिदचिद्विगि- टस्य ब्रह्मणः अपृथक्सिद्धविशेषणत्लेन जीवोऽगभूतः । ततश्च अपृथसिद्ध- विशेषणभूतगोत्यादिवाचिनां शब्दानां गवादिव्यक्तिपर्यन्तवाचित्ववत् , पर- मात्मापृथक्सिद्धविगेपणभूतजीवात्मवाचिनां त्वमादिशब्दानां विशेप्यमूतपर- मात्मपर्यन्तवाचकताया आकृत्यधिकरणन्यायसिद्धतया " तत्त्वमसि' इत्या- धभेदश्रुतीनां मुख्यत्वनिर्वाह , विशेषणविशेष्यभूतयोः जीवपरमात्मनो स्वरूप- भेदात् भेदश्रुतीनां मुख्यत्वनिर्वाहश्च उपपद्यत इति ॥ गोत्वादिरिव गवादेरादित्यादेः प्रभादिरिव । यस्यांशोऽसी जीवस्तहरम श्रीनिवासनाम भजे ॥ ७९ ॥ इति श्रीकाशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।. वे. १-१. छा.६.१०.३.

·२३० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ. २. अर्थः यथा गोत्यादिविशिष्एस वस्तुनोऽपृथक्सिद्धविशेपणतया गोत्वादिरंशः, यथा वा प्रभाविशिष्टस्य सूर्यादेः प्रभा अपृथसिद्धविशेषण- त्वेन तदंशः, तथा "पादोऽस्य विधा भूतानि" इत्यादिभिः चेतनाचेतन- विशिष्टस्य यस्य श्रीनिवासापरनामधेयस्य ब्रह्मणोऽपृथक्सिद्धविशेषण- त्वेन जीवोंऽशभृत इत्युच्यते, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् || अत्र द्वितीयदृष्टान्तोपादानं द्रव्यस्य द्रव्यान्तरं प्रति अपृथक्सिद्ध- विशेपणत्वे दृष्टान्तप्रदर्शनाय । अत्र " पादोऽम्य विश्वा भूतानि" इति पुरुपसूक्तमन्ते श्रुतस्य पुरुषस्य श्रीनिवासापरनामधेयलक्ष्मीपतिमहापुरुष- रूपत्वात् तदभिप्रायेणान यरयांशोऽसी जीव इत्युक्तम् ॥ पूर्वपक्षः। जीवः परमात्मतोऽत्यन्तभिन्नः, "नाज्ञौ द्वावजावीशनीशौ" इत्यादि- श्रुतिपु ईशत्वानीशत्वाभ्यां राजभृत्ययोरिव तयोः स्वरूपभेदोक्तेः। 'तत्त्वमसि' इत्याद्यभेदश्रुतयस्तु औपचारिक्यः । अथवा अज्ञत्वावस्यापन्नं ब्रह्मैव जीवः, " तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतिषु अभेदोक्ते. । भेदश्रुतयन्तु लोकसिद्धभेदानु- वादरूपाः । उपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मैव या जीवः, उदाहृतश्रुतेरेख । मेदश्रुतय औपाधिकभेदपराः । न तु ब्रह्मणोऽशो जीवः, अंगत्वम्य दुरुपपादत्वात् । एकवस्त्वेकदेगो हि अग | स च वस्तुनः छेदनभेदनादिना संभवति । ब्रह्मणः छेदनभेदनानहत्वात् नदंशत्वं दुस्पपादमिति ॥ सिद्धान्तः। तत्त्वमस्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वानिर्वाहात् , संभवति मुख्यत्वे, तन्परि- त्यागम्यान्याय्यत्वात् , प्रथमपक्षम्नापन्न युक्तः । नापि द्वितीय. नित्य- निर्दोपत्वेन सर्वदा सर्वनत्वेन च श्रुतम्य ब्रह्मणः अनत्यायन्याया एवासंभवात्। " यस्सर्वज्ञः सर्ववित्" इत्यादिश्रुतिषु कालविशेषानुस्त्या, सर्वजत्यन्य हि 1ते. भार. ३.11.1.पुरा थे....

·३-पा. अंशाधिकरणम्-७ २३१ सार्वकालिकत्वं सिद्धम् | नापि तृतीयः-ब्रह्मण एव सांसारिकसुखदुःखा- धनन्तापुरुषार्थाश्रयत्वप्रसनात् । अतो ब्रमणोंऽशो जीव इत्येव युक्तम् । अंशत्वं च विशिष्टवस्त्वेकदेशत्वम् । विशिष्टे वस्तुनि, 'विदोषणां- शोऽयं, ' 'विशेप्यांशोऽयं' इति प्रामाणिकव्यवहारात् । प्रकृते चिदचि- विशिष्ट ब्राणि जीवालनो विशेषणांशत्वात् तदंशत्वमुपपन्नम् । अंशत्व च प्रकृते अपृथक्सिद्धविशेषणत्वम्। तच “य आत्मनि तिष्ठन् यस्यात्मा शरीरं" इत्यादिश्रुतिसिद्धम्। शरीरत्वं हि चेतनं प्रति अपृथक्सिद्ध- विशेषणभूतद्रव्यत्वम् । अतो जीवात्मनः परमात्नशरीरत्वोक्त्या तदपृथक्सिद्ध- विशेषणत्वं सिद्धम् । इत्थ च अपृथस्सिद्धविशेणवाचिनां शब्दानां विशेष्य- पर्यन्तवाचिताया आकृत्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात् गवाद्यपृथक्सिद्धविशेषण- गोत्वादिवाचकगवादिशब्दानां गवादिव्यक्तिपर्यन्तवाचकताया अनुभवसिद्ध- त्याच प्रमापृथक्सिद्ध विशेपणभूतजीवात्मवाचिनां त्वमादिशब्दानां विशेष्य- भूतपरमात्मवाचकताया लक्षणां विनव निर्वाहात् , भेदश्रुतीनां वरूपभेद- विषयकत्वेनोपपत्तेश्च सिद्धान्ते सर्वश्रुतीनां मुख्यत्वोपपत्ति विश्वा भूतानि" इति पुरुपसूक्तमन्त्रे भूतशब्दोक्तस्य चेतनस्य परमात्मानं प्रति पादत्वोक्त्या पादशब्दस्यांशयाचित्वात् , “ ममैवांशो जीवलोके जीव- मूतः सनातन " इति श्रीगीतावचनाच अंशत्वं सिद्धम् । “एकवस्त्वेक- देशस्यैव अशपठार्थत्वात् जीवस्य ब्रह्मांशत्वपक्षेऽपि जीवगता दोषा ब्रह्म- येण्य स्यु' इति तु न शकनीयम् । यथा प्रभादिविशिष्टस्य आदित्यादेः प्रभादिः अपृथक्सिद्धक्षिणतया अशः, यथा या देहविशिष्टस्य जीवात्मनो देहोंऽशभूत', एवं चिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मणो विशेषणतया अंशत्वस्यैव जीवात्मनि विवक्षितत्वात् , विशेषणभूतदेहगतानां दोपाणां जीवात्मनीव, विशेषणभूतजीवगतानां दोषाणां विशेप्ये ब्रह्मणि अप्रसक्तेः ॥ ते, आर. ३-११-१०. पादोऽस्य , 1 ५.५-७-२२. गीता १५-७.

·२३२ श्रीशारीरसाधिकरणरलमारा सप्रफागा शरीरात्मभावेन जगद्ब्रह्मणो अशाशित्व, “यत्किञ्चित् सज्यने येन सत्त्वमातेन वे द्विन । यस्य सृज्यस्य मभूतो तत्सर्वं वे हरेस्तनु इति श्रीविष्णुपुराणवचनादपि सिद्धम् ।। एव सर्वेषा जीवात्मना ब्रह्माशनाया तुल्यत्वेऽपि ब्राह्मणक्षत्रिय- वैश्यादिषु केपाचित् शास्त्रेषु वेदाध्ययनाम्यनुज्ञा, केपाचिन्निषेधश्च तत्त- जातीयशुच्यशुचिदेहसबन्धनिवन्धनतया उपपद्यते । यथा अग्न्यादे श्रोत्रियागारादिसक्न्धे उपादेयता, श्मशानादिसमन्धे परिहार्यता तद्वत् ।। किञ्च 'अज्ञत्वावस्थापन्न ब्रह्म जीव , उपाध्यपहित ब्रह्म जीव ' इति पक्षद्वयेऽपि सुखद् खप्रतिसन्धानतदप्रतिसन्धानव्यवस्थाया असिद्धिप्रसङ्गात् ब्रह्मापृथक्सिद्धविशेषणतया तदशत्वपक्ष एव युक्त । एकस्मिन् शरीरे वाल्ये अनुभूतस्य मुग्वादे यौवने प्रतिसन्धान तावत् अनुभवसिद्धम् । तत्र च आत्मेक्यमव नियामकमाथेयम् । ततश्च पक्षद्वयेऽपि आत्मन एकत्वात् नानाशरीरावच्छेदेन उत्पन्नाना मुग्वटु खादीना सर्वस्मिन् शरीरे प्रनि सन्धान स्यात् । तत्प्रतिसन्धानाभावान् प्रतिशरीर जीवात्मना म्वरूपभेद तेपामणत्व च अपश्याश्रयणीयम् । तथा सति, कम्यचित् जीवात्मन पूर्व तदनुभूतसुखदु खप्रतिसन्यान, कम्यचिन्नेति व्यवस्थोपपत्ते ॥ ननु अज्ञत्वावस्थापन ब्रह्म जीव इति पक्षे अविद्यातिरोहितभ्य ब्रह्मण अविद्यापरिकल्पिते अपरमार्थे परस्परभिन्नरन्त करणरूपोपाधिमि सन्धाभ्युपगमात् उपाधिभेदात् प्रतिसन्धानव्यवस्था उपपद्यत इति चेत्, मैवम्-प्रकाशस्वरूपम्य ब्रह्मण स्वरूपतिरोधानतत्पूर्वकोपाधिमरन्धमाधक हेतूना आमासत्वेन अभिमतामाधक्त्वात् , अननुभवितृणा उपाधीना भेटेऽपि अनुभवितुरात्मन ऐक्यात् प्रतिमन्धानापते दुर्वारत्वाच । पारमार्थि 1 पिपु १२२ ३० .

·अंशाधिकरणम्-७ २३३ - कोपाध्युपहितं ब्रह्म जीव इति पक्षेऽप्ययं दोषः समानः। तत्पक्षे पारमा- थिकोपाधिभेदहतुभूतादृष्टनियमात् प्रतिसन्धानव्यवस्था उपपद्यते इति तु न युक्तम् ; तत्तनुपाधिहेतुभूतादृष्टानामाश्रयस्य आत्मनः एकत्वेन, अदृष्टानामपि नियमासिद्धेः । एतेन 'तत्तदुपाधिहेतुभूतादृष्टजनकसङ्कल्पनियमात् व्यव- स्था' इत्यपि निरम्तम् ; सङ्कल्पाद्याश्रयस्य आत्मन एकत्वेन अदृष्टानामपि नियमासिद्धेः ॥ ननु आत्मन एकत्वेऽपि तत्तदुपाध्यवच्छिन्नानां आत्मप्रदेशानां भेदात् सङ्कल्पाहादिव्यवस्थया प्रतिसन्धानव्यवस्था उपपद्यत इति चेन्न-- अन्तःकरणरूपाणामुपाधीनां सचरणस्वभावत्वेन तत्र तत्र गमनदशायां सर्वे ब्रह्मप्रदेशैस्संबन्धेन अन्त करणरूपावच्छेदकभेदेन जीवभेदस्यैवासिद्धेः, उपाधिभेदेऽप्युपहितस्य आत्मन एकत्वेन जीवगतानामपुरुषार्थानां ब्रह्मणि प्रसङ्गस्य दुर्वारत्वाच्च । अतः चिदचिद्विशिष्टे ब्रह्मणि विशेषणतया अंशो जीव इत्येव युक्तं इति सिद्धम् ।। तदेवं तृतीयपादे वियदादेरचेतनस्य ब्रह्मणः सकाशात् साक्षादुत्पत्ति- मत्तया ब्रह्मकार्यत्रं, चेतनस्य तु तदीयधर्मभूतज्ञानस्य सङ्कोचविकासरूप- पिकारवत्तया तवारा ब्रह्मकार्यत्वं चोपपादितम् । चेतनस्य ज्ञातृत्वं, कर्तृत्वं, भोक्तृत्व च पारमार्थिकमिति व्यवस्थापितम् । अणुत्वमहत्वरूपत्त्वाभा- विकपरिमाणभेदेन, नियन्तृनियाम्यभावेन, अपृथक्सिद्धविशेषणविशेष्यभावेन च गुहासूत्रोक्तं जीवात्मपरमात्मनोभ॑दस्य निरुपाधिकत्वं दृढीकृतं इति ।। ६० ॥ इति अंशाधिकरणम् ॥ ७ ॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकाशे द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ.२ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ २६ ।। प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् ॥ १ ॥ तृतीयपाढ़े आकाशाद्यचेतनवर्गस्य चेतनवर्गस्य च ब्रह्मकार्यत्वप्रकारो निरूपिनः । इदानी इन्द्रियादीनां जीवोपकरणानां कार्यत्वप्रकारो निरूप्यते ॥ तथा प्राणाः॥२-४-१॥ इदं पूर्वपक्षसूत्रम् । यथा जीवो नोत्पद्यते, तथा इन्द्रियाण्यपि नोत्पद्यन्ते इति सूत्रार्थः । असद्वा इदमग्र आसीत् । तदाहुः किं तदासीत् इति । ऋषयो वाव ते अग्रे आसन् । तदाहुः-के ते ऋषयः इति । प्राणा वाव पयः" इति शतपथब्राह्मणे प्रलयकाले प्राणशब्द- वाच्यानां इन्द्रियाणां सद्भावश्रवणेन तेषामुत्पत्त्यमावावगमात् इन्द्रियाणि नोत्पद्यन्ते इति मावः ॥ आवृत्त्या इदमेव सिद्धान्तसूत्रम्- तथा प्राणाः ॥२-४-१॥ [गौण्यसंभवात् तत्प्राक्श्रुतेश्च ॥ २ ॥ तत्पूर्वकत्वाद्वाच ॥३॥] तथा प्राणा:-इन्द्रियाणि वियदादिवत् उत्पद्यन्ते इति सूत्रार्थ ॥ भारः | "एतम्माज्जायते प्राणो मन सन्द्रियाणि च । ख गायुज्योति- रापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" इत्यादिश्रुनिषु वियदादीनामिव इन्द्रिया- णामप्युत्पत्तिश्रवणेन तेपामुत्पत्ति. अन्त्येव । उदाहतशतपयनामणे, 'म..१.२. शास्थना.६.१.१.

·४-पा. सप्तगत्यधिकरणम्-२ 16 प्राणा वाव ऋषयः" इत्यत्र प्राणशब्दवाच्यः परमात्मा, न इन्द्रि- याणि ; ऋषिशब्दसामानाधिकरण्येन प्राणशब्दवाच्यस्य सर्वज्ञत्वावगमात् । ऋपिशब्दो हि सर्वज्ञत्ववाची । किञ्च इन्द्रियाणि खकार्यकल्प्यानि । सृष्टेः प्राक् वियदादीनां अमावेन व्यवहर्तव्याभावात् , वागादिकार्य व्यवहारादि, श्रोत्रादिकार्य शन्दग्रहणादि च तदानीं न संभवति । अतः सृष्टेः प्राक् इन्द्रिय कार्याभावात् , इन्द्रिय सद्भावकल्पने प्रमाणाभावेन इन्द्रियाणामभावः सिद्धः ॥ इत्यं च परमात्मनो बहुत्वास भवात् , तस्यैकस्यैव प्रलयदशाया- मवस्थानश्रवणात् , प्रलयदशायामिन्द्रियसद्भावकल्पने प्रमाणाभावाच्च, बहु- वचनश्रुतिः २" अदितिः पाशान् " इति बहुवचनश्रुतिवत् नेया इति ॥ ६१ ॥ इति प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् ॥ १ ॥ २७ ॥ सप्तगत्यधिकरणम् ॥ २॥ सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च ॥२-४-४॥ इद पूर्वपक्षसूत्रम् । सप्तानामेव इन्द्रियाणां जीवेन सह गमन- श्रवणात् , योगदशायां सप्तानामेव विशिष्य उक्तत्वाच, इन्द्रियाणि सप्त एव इति सूत्रार्थ ॥ भावः । श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च, मन , बुद्धिश्च इति इन्द्रियाणि सप्तव । तैत्तिरीयोपनिपाद अभम्यनुवार्क, 1 "सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिता सप्त सप्त" इति श्रुतौ जीवस्य इहामुन्न च गमनदशायां सप्तानामवेन्द्रियाणां तेन सह गमनश्रवणात् ; कठवल्ल्यां योगस्वरूपनिरूपणपरे १ "यदा पञ्चावतिष्ठन्ते नानानि मनसा सह । + कल.२-६-१.. शतपथमा, ६-१-१, . 3 मु.२-१-८, ·२३६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२ 1 बद्धिश्च न विचेष्टेत तामाहुः परमां गतिम्" इति मन्त्रे मन सहपाठेन इन्द्रियत्वेनावगतानां पञ्चानां ज्ञानसाधनवाचिना ज्ञानानि इति विशेषणेन ज्ञानेन्द्रियत्वावगमाच। "सप्त इमे लोकाः" इति मन्ने 'सप्त सप्त' इति वीप्सा एकैकस्य पुरुपस्य इन्द्रियाणि सप्त इत्येतत्परा ॥ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥२-४-५॥ इदं सिद्धान्तसूत्रम् । तु शब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । जीवस्य शरीरे स्थितिदशायां, हस्तादयः-पाण्यादीन्द्रियाणि, तस्योपकरणानि भवन्ति । अतः सप्तवेन्द्रियाणीति न मन्तव्यं इति सूत्रार्थः ।। भावः। यथा चक्षुरादीन्द्रियाणि दर्शनादिक्रियाकरणत्वेन जीवस्य उपकारकाणि, तथा हस्तादीनि कर्मेन्द्रियाण्यप्यादानादिक्रियाकरणत्वेन जीवस्य शरीरे स्थितिदशाया उपकारकाणि । अत: न प्रागुक्तेन्द्रिय- अतः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, मन एक इत्येकादशेन्द्रियाणि इति । ६२ ॥ इति सप्तगत्यधिकरणम् ॥ २ ॥ संख्यानियमो युक्त। , २८ ॥ प्राणाणुत्वाधिकरणम् ॥३॥ अणवश्च ॥२-४-६॥ पूर्वोक्तान्येकादशेन्द्रियाणि अणुपरिमाणवन्ति । अत्र इन्द्रियाणा उच्यमानमणुत्वं न जीवस्येव अत्यन्ताणुत्वरूपम् , अपि तु परिच्छिन्नत्व- मात्रम् । "प्राणमनकामन्तं सर्वे प्राणा अनूकामन्ति" इति इन्द्रियाणां उत्कान्तिश्रवणात् , विभुत्वे उत्क्रान्त्ययोगात् । इन्द्रियाणा "त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ता." इत्यानन्त्यधुनिम्तु कार्यबहत्वाभिप्रायेति भावः ।। .६.४.२. ३-५-१३.

·वायुक्रियाधिकरणम्-१ २३७ श्रेष्ठश्च ।। २-४-७॥ मुख्यप्राणसंवादे थैष्ठचगुणकतयोक्तः मुख्यप्राणोऽप्युत्पद्यते, 1 "एत- स्माज्जायते प्राण." इति तस्योत्पत्तिश्रवणात् । “आनीदवातं स्वधया तदेक" इति श्रुतिस्तु न जीवसंबन्धिनो मुख्यप्राणस्य प्रलयदशाया प्राणन- रूपकार्यसद्भावप्रतिपादनपरा; 'अवातं' इत्यनेन तत्रैव वाय्वभावप्रतिपाद- नात् । अपि तु परमात्मन एकस्यैव तदानीं सद्भावप्रतिपादनपरा इति भावः ॥ १३ ॥ इति प्राणाणुत्वाधिकरणम् ॥ ३॥ -- २९ ।। वायुक्रियाधिकरणम् ॥४॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ।। २-४-८॥ [चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिम्यः ॥९॥ अकरणत्वाच न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥ १० ॥ पञ्चवृत्तिमनोवत् व्यपदिश्यते ।। ११ ॥] मुख्यप्राण, पायोः उच्छ्वासनिश्श्वासादिरूपक्रियायाश्च मिन्न', 1 "एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सवेंन्द्रियाणि च । खं वायु" इति वायो- रुत्पत्तिवत् मुख्यप्राणस्यापि पृथगुत्पत्तिश्रवणात् । नाप्युच्छ्वासनिश्वास- किया प्राण , कियाया- पृथएनर्देशाभावात्; अपि त्ववस्थान्तरापन्नो वायु- रेव प्राण इत्युच्यते । प्राणस्य वायुविकारत्वे अग्निवत् भूतान्तरत्वं स्यात् इति तु न शक्यम् । प्राणसंवादप्रकरणे प्राणस्य इन्द्रिय सह पाठात् , चक्षुरादीन्द्रियवत् जीवोपकरणविशेषत्वावगमात् । प्राणत्य शरीरधारणा- दिना नीवोपकारकत्वात् तदुपकरणत्याक्षने । यथा इच्छादिनानावस्था- विशेपात्मककार्यभेदेन तद्धेतोर्मनस' 3 "कामम्सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धा" मु. १-१-३ 3 ·[अ. २ २३८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा इत्यादिसनाभेटेऽपि मनस्तत्त्वमेकमेव, एवं कार्यभेदेन प्राणापानादिसज्ञा- भेदेऽपि अपानाढयो न प्राणात् तत्वान्तराणि, अपितु प्राण एक एव पञ्चधा अवस्थित ॥ ६४ ॥ इति वायुनियाधिकरणम् ॥ ४॥ ३०॥ श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम् ॥५॥ अणुश्च ॥२-४-१२॥ मुख्यप्राणोऽपि अणुरेव; "तमुत्क्रामन्त प्राणोऽनृत्कामति" इत्यु- कान्तिश्रवणात् इति सूत्रार्थ 1"सर्व हीद प्राणेनाऽऽनृत" इत्यादिश्रुतिस्तु सर्वस्य प्राणाधीनस्थितिकत्व प्रदर्शनपरा, न तु मुख्यप्राणस्य महापरिमाण- प्रतिपादनपरा इति भाव ॥ पञ्चानामधिकरणानामर्थविवरणाय प्रवृत्तमिद पद्यद्वयम्-~- जीनोपकारकतया तत्करणानामणूनां च । एकादशेन्द्रियाणां प्राणस्य च वायुतोऽज्यस्य ॥८॥ करणस्याणार्यमादुत्पत्तेः श्रूयमाणतया । यत्कार्यत्वमभग्नं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ८१॥ अर्थः । दर्शनादानादिनियाकरणभूताना अणुपरिमाणानामेकादश- न्द्रियाणां चायुता भिन्नम्य शरीरेन्द्रियादिधारकत्वेनोपकारकस्यापरिमा णस्य मुख्यप्राणस्य च "एतम्माजायते प्राणो मनम्सन्द्रियाणि च" इति श्रीनिवासादुत्पत्तेः श्रयमाणतया श्रीनिवासापरनामधेयब्रह्मकार्यत्वमभन- मिति । अत्र यस्मादुत्पलेः श्रयमाणतया इत्यनेन ' "तथा प्राणा," "श्रेष्ठश्च" इति सूत्रयो , अणूनां इत्यनेन "अणवश्च" इति मूत्रम्य, शाम ४१ ·४-पा.] ज्योतिरायधिष्ठानाधिकरणम्-६ २३९ अक. एकादश इत्यनेन 1 "हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवं" इति सूत्रस्य, वायुतोऽ- न्यस्य इत्यनेन : "न वायुक्रिये" इति सूत्रस्य, करणस्य इत्यनेन 8: रणत्वाच न दोप" इति सूत्रस्य, अणोः इत्यनेन 4 "अणुश्च" इति सूत्रः स्य च अर्थ सगृहीत इति बोद्धयम् । “एतस्माजायते प्राण" इत्यादि- श्रुती प्राणाद्युत्पत्तिहेतुत्वेन श्रुतम्य 'एतस्मात्' इति एतच्छन्दपरामृष्टस्य अक्षरपुरुषस्य श्रीनिवासापरनामधेयनारायणरूपताया अदृश्यत्वादिगुणकाधि- करणादिपु निरूपितत्वात् , अत्र यत्कार्यत्वमभग्नं इत्युक्तम् ॥ ६५ ॥ इति श्रेष्ठाणुल्वाधिकरणम् ॥५॥ ३१ ॥ ज्योतिरायधिष्ठानाधिकरणम् ॥६॥ एवमिन्द्रियाणां प्राणानां च उत्पत्त्यादिकं निरूपितम् । इदानी- मग्न्यादिदेवतानामिन्द्रियाधिष्ठाने परमात्मनिरपेक्षत्वशङ्कापरिहारार्थ प्रवृत्त- मिदमधिकरणम् ॥ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् प्राणवता शब्दात् ॥ २४-१३ ॥ [तस्य च नित्यत्वात् ॥ १४ ॥] प्राणवता जीवेन सह, ज्योतिरादीना-अग्नचादिदेवतानां, अधिष्ठानं- इन्द्रियादिप्रवर्तन, नदामननात्-परमात्मप्तङ्कल्पात् भवति । "योऽसौ तिष्ठन् योऽग्निमन्तरो यमयति, य आत्मानं तिष्ठन् य आत्मानमन्तरो यमयति" इत्यादिश्रुतेः इति सूत्रार्थ. ॥ अग्मयादिदेवतानां जीवानां चेन्द्रियाद्यधिष्ठानं । यत्सङ्कल्पायत्तं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ८२॥ स्पष्टोऽर्थ । शा.स. २-४-५, २०४-१०,42.४.१२. 1 २२.४.८७ ३ ·२४० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.२. भावः। "य आत्मानमन्तरो यमयति" इत्यादिए जीवात्मनः सत्ता- स्थितिप्रवृत्तीनां परमात्मायत्तत्ववत् "योऽग्निमन्तरो यमयति" इत्यादिषु अग्नयादेः सत्तास्थितिप्रवृत्तीनामपि परमात्मायत्तत्वश्रवणात् , यदा तेषां सत्ता परमात्मसङ्कल्पायत्ता, तक्षा तत्प्रवृत्तीनां परमात्मसङ्कल्पायत्ततायाः कैमुत्यन्यायसिद्धत्वात् , अग्नयादिदेवनाकर्तृकमिन्द्रियादिप्रवर्तनं परमात्म- सङ्कल्पायत्तमिति । जीवग्रहणं दृष्टान्तार्थमिति बोद्धयम् । "योऽसौ तिष्ठन् " इत्यादिश्रुती अग्नचादीनां नियन्तृत्वेन ध्रुतस्य सुचालोपनिपदै- कायेंन श्रीनिवासापरनामधेयनारायणत्वावगमात् अत्र यत्सङ्कल्पायचं इत्युक्तम् ॥ ६६ ॥ इति ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ ३२ ॥ इन्द्रियाधिकरणम् ॥ ७॥ चक्षुरादीनां मुख्यप्राणस्य च नीवोपकरणत्वेन तेपा सर्वेषां इन्द्रि- पत्वशङ्कापरिहारार्थ प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। त इन्द्रियाणि तद्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ ॥२-४-१५॥ [भेदश्रुतेर्वेन्द्रक्षण्याच ॥ १६ ॥]] श्रेष्ठादन्यव-मुख्यप्राण यतिरिक्ताः, ते-प्राणाः, इन्द्रियाणि; तेषामेव इन्द्रियत्वव्यपदेशात् इति सूत्रार्थः ॥ मनमा महेन्द्रियत्वं वागादीनां च चक्षुरादीनां । गीतामु चेन गीतं तहह्म श्रीनिनामनाम मजे ।। ८३॥

·संजामूर्तिक्लप्तयधिकरणम्-८ २४१ VM- भावः । श्रीगीतासु, "इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः" इत्यादिपु ज्ञानेन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणां मनसधैकादशानामेव इन्द्रियत्वव्यव- हारात् मुख्यप्राणव्यतिरिक्तानामेवेन्द्रियत्वम् । 2" एतस्माज्जायते प्राणो मन सवेन्द्रियाणि च" इति श्रुतौ प्राणस्य इन्द्रियाणां च पृयनिर्देशादपि प्रागुक्तानामेकादशानामेव इन्द्रियत्वमवगम्यते । उक्तनुतौ मनसः पृथम्य- हणेऽपि 3' मनप्पठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्पति" इति श्रीगीता- वचने मनस इन्द्रियान्तर्भावस्योक्तत्वात् इन्द्रियत्वमाश्रीयते । एवं मुख्य- प्राणस्य शरीरेन्द्रियधारणादि, चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियाणां दर्शनादि, वागादि- कर्मेन्द्रियाणां व्यवहारादि, कार्यमिति इन्द्रियाणां प्राणस्य च कार्यवैलक्ष- प्यादपि प्राणव्यतिरिक्तानामेवेन्द्रियत्वमिति निश्चीयते । "इन्द्रियाणि " 3' मनप्पष्ठानीन्द्रियाणि" इति वक्तुः श्रीनिवासापरनामधेय- भगवद्रूपत्वात् , अब येन गीतं इत्युक्तम् ।। ६७ ॥ इति इन्द्रियाधिकरणम् ॥ ७ ॥ दशैंक च, ३३ ॥ संज्ञामूर्तिक्लुप्त्यधिकरणम् ॥ ८॥ तृतीयपादमारभ्य एतावता श्रीनिवासापरनामधेयब्रमकर्तृकसमष्टि- सृष्टिनिरूपणेन वियदादीना ब्रह्मकार्यत्व निर्धारितम् । इदानी देवमनु- प्यादिव्याष्टिसृष्टेश्चतुर्मुखकर्तृकत्वशङ्कापरिहारेण देवमनुष्यादीनां ब्रह्मकार्यत्व- निर्धारणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् । अण्डष्टिपूर्वभाविनी वृष्टिः समष्टि- सृष्टिः, तदनन्तरभाविनी व्यटिसृष्टिरिति बोद्धचम् ॥ संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु ब्रिटत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २-४.१७॥ 1गी.१३-५ म. २-१.१. गी.१५.७.

·२४२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. २. [मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ १८ ॥ वैशैप्यात्तु तद्वादम्तद्वादः ॥ १९ ॥] तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । संत्रामूर्तिक्लप्तिः-देवमनुप्यादिनामरूप- व्याकरणं, त्रिवृत्कुर्वतः त्रिवृत्करणकर्तुरेव । यत्रिवृत्करणकर्ता स एव नामरूपल्याकरणकर्तेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह उपदेशात्-त्रिवृत्करणकर्तृनाम- रूपव्याकरणकत्रों रैक्योपदेशात् इति सूत्रार्थः ॥ तेजोजलपृथिवीनामण्डादिव्यष्टिसृष्टयर्थ । अन्योन्यं यन्मिश्रीकरणं तंत्कर्तृकर्तकत्वेन ॥ ८४ ॥ देवादिनामरूपव्याकरणं व्याहरनिगमः । यत्कार्य तत् कथयति तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ८५ ॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। अर्थः । अण्डसृष्टयर्थ-ब्रह्माण्डोत्पादनार्थ, तेजोजलपृथिवीनां-तेन:- प्रभृतिमहाभूतानां, परस्परं यन्मिश्रीकरणं-श्रुती त्रिवृत्करणशब्देन विवक्षितं, तत्कर्तृकर्तृकत्वेन-त्रिवृत्करणसमानकर्तृकत्वेन इत्यर्थः, देवमनुष्यादिनाम- रूपव्याकरणं वदन् निगम:-"अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत; तासा त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोत्" इति श्रुतिरित्यर्थः, तत्-देगदिनामरूपन्याकरणं, यस्य श्रीनिवासस्य कार्य कथयति, तद्ब्रह्म इति पूर्ववत् ॥ भावः । छान्दोग्ये सद्विद्याप्रकरणे तेनोजलपृथिवीनां प्रयाणां महाभूतानां सृष्टयभिधानानन्तरं, "सेयं देवतक्षत हन्ताहमिमातियो छा. ६.३.२.

·४-पा.] संजामूर्तिक्लप्तयधिकरणम्-८ २४३ " 2नानावीर्याः पृथग्भूता- देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि, तासां त्रिवृतं त्रिवृतमकैकां करवाणि " इति, 1 सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेन जावेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत् ; तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैका- मकरोत्" इति च श्रूयते । अत्र तेजोजलपृथिवीरूपाणां त्रयाणां महाभूतानां त्रिवृत्करणनामरूपव्याकरणयोरेककर्तृकत्वमभिधीयते । तेषां अन्योन्यमिश्री- करणरूपं त्रिवृत्करणं ब्रह्माण्डोत्पादनार्थमिति, स्ततस्ते संहति विना । नाशक्नुवन् प्रना स्रष्टुं असमागम्य कृत्स्नशः ।। समेत्यान्योन्यसयोगं परस्परसमाश्रया । महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्ड- मुत्सादयन्ति ते" इति श्रीविष्णुपुराणवचनेनावगम्यते । "तस्मिन्नण्डेs. भवब्रह्मा सर्वलोकपितामहः” इति तत्रत्यवचनेन अण्डान्तीतत्वेनाभिहि- तस्य चतुर्मुखस्य अण्डसृष्टयर्थत्रिवृत्करणकर्तृत्वासंभवात् प्रागुक्तत्रिवृत्करणं परमात्मकर्तृकमेवेति निश्चीयते । अतस्तत्समानकर्तृकं देवमनुष्यादिनाम-- रूपन्याकरणमपि श्रीनिवासापरनामधेयब्रह्मण एव कृत्यं इति निर्धार्यते इति । 4 “ सेयं देवता' इति नामरूपव्याकर्तृत्वेनाभिहिताया देवतायाः “मर्वा- णि रूपाणि विचित्य धीर.। नामानि कृत्वाऽमिवदन् यदास्ते" इति पुरुषसूक्तोक्तलक्ष्मीपतिमहापुरुषरूपतया अत्र यत्कार्य तत् कथयति इत्युक्तम् ॥ पूर्वपक्षः। छान्दोग्ये सद्विद्याप्रकरणे, " सेय देवतैक्षन हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि," इति "सेयं देवते- मास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्" इति च श्रूयते । अत्र 'अनेन नीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य' इत्यत्र, 'जीवन, 'आत्मना' इति तृतीयया प्रवेशक्रियाया जीवात्मनः कर्तृत्वबोधनात् प्रवेशक्रियायां 15. ६.३.२.: वि.पु. १.२.५१, ५३. प.स. 1 ·२४४ श्रीशारारकाधकरणरत्नमारा सप्रकाशा [अ.२. ' जीवात्मा कतेत्यवगम्यते । अत. अनुप्रविश्य' इति क्त्वाप्रत्ययेन प्रवेशक्रियाप्तमानकर्तृकत्वेन श्रुते नामरूपव्याकरणेऽपि जीवात्मैव क्तः । जीवात्मन परदेवताशतया तत्वर्तृक नामरूपयाकरण परदेवताकर्तृकमेवेति 1" नामरूपे व्याकरवाणि" इति परदेवताया नामरूप याकरणकर्तृत्व- श्रुत्यपपत्ति. । अत परब्रह्माशभूतचतुर्मुखाख्यनीवकर्तृकमेव नामरूपव्या- करणम् । अत एव स्मृतिषु "नाम रूप च भूताना कृत्याना च प्रपञ्चन । वेदशब्देस्य एवादी देवाटीना चकार स" इत्यादिषु चतुर्मुखम्येव नाम- रूपव्याकर्तृत्व म्मयते इति ॥ सिद्धान्तः। "सेय देवतक्षत, तासा निवृत त्रिवृतमेकैका करवाणि" इति, तामा त्रिवृत त्रिवृतमेकैकामकरोत्" इति च श्रुतस्य निमृत्करणस्य अण्डसृष्ट्यर्थत्वेन अण्डसृष्टित पूर्वभावित्वमवश्याश्रयणीयम् । I" तम्मिन्नण्डेऽभवद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामह " इत्यादिपु अण्डमृष्टयुत्तर अण्डान्तरुत्पन्नत्वेन प्रतिपादितस्य चतुर्मुखम्य अण्डसृष्टिपूर्वभावित्रिवृत्तरण कर्तृत्वानुपपत्त्या परदेवताया एव निवृत्करणकर्तृत्व वाच्यम् । ततश्च 1" नामरूपे व्याकरवाणि," निवृत त्रिवृतमेकैका करवाणि" इति त्रिवृत्करणसमानकर्तृक्तया श्रुत नामरूपव्याकरणमपि परदेवताकर्तृक मेवेति अवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । ततश्च "अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्यारवाणि" इत्यन, 'आत्मना' इत्यस्य स्खेन इनि, 'जीवेन' इत्यस्य जीवशरीरकेण इति च अर्थ । इत्य च परवता जीवशरीरयेण म्वेनानुप्रविश्य नामरूपव्याकरणसक्ल्पमारोत् इत्येव श्रुत्यर्थ । इत्य च प्रवेशे नामम्मव्याकरणे च परदेवताया एव कर्तृत्व श्रुतिसिद्धम् ।। ततश्च " घा ६३२ वि पु १५६१ ·४-पा.] संज्ञामूर्तिक्लप्तयधिकरणम्-८ २४५ 11 2" अनभिहिते नामरूपे व्याकरवाणि" इत्यत्र लकारेण व्याकरणक्रिया- कर्तुरभिधानेन तदुपसर्जनभूतप्रवेशकियाकर्तुरप्याभिहिततया 'अनेन जीवेन आत्मना' इति कर्थतृतीयाया अनुपपत्तिः कर्तरि तृतीया" इत्यनुशासनेन कर्तुरनभिवान एव तृतीयाविधानादिति वाच्यम् । 'आत्मना' इत्यत्र तृतीयायाः करणार्थत्वाश्रयणेन, करणत्वस्या- नभिधानात् करणे तृतीयाया उपपत्तेः । 'विवक्षातः कारकाणि भवन्ति' इति न्यायेन काः परदेवतायाः साधकतमत्वरूपकरणत्वविवक्षया तृतीयोप- पत्तेः ।। B0 यथा तु ननु त्रिवृत्करणस्य अण्डदृष्ट्यर्थत्वमसंभवगुक्तिकम् । अण्डसृष्ट्यनन्तरं चतुर्मुग्वसृष्टेषु पुरुपेषु त्रिवृत्करणस्य श्रुत्यैव प्रतिपादनात् । खलु सोम्येमास्तिस्रो देवता. पुरुषं प्राप्य विवृत् त्रिवृदेकैका भवति, तन्मे विजानीहीति" इत्युपक्रम्य 4" अन्नमशितं त्रेधा विधीयते" इत्यादिन! पृथिव्यादिभूनत्रयस्य त्रिवृत्करणप्रकारप्रदर्शनं हि श्रूयते । ततश्च अण्ड- सृष्टयनन्तरभाविनिवृत्करणकर्तृत्वं चतुर्मुत्रस्य संभवत्येव । " यदग्ने रोहितं रूपं" इत्यादिना अण्डान्तर्गतेषु अन्यादिषु त्रिवृत्करणप्रकारप्रदर्शनादपि त्रिवृत्करणमण्डसृष्ट्यनन्तरभावीति निश्चीयते । एवं 5 नामरूपे व्याकरोत् प्रिवृत्तं त्रिवृतमेकैकामकरोत् " इति पाठक्रमादपि पूर्व नामरूपव्याकरणं, पश्चात् निवृत्करणमिति क्रमो निर्धार्यते । अतस्त्रिवृत्करणे चतुर्मुखस्य कर्तृत्वोपपत्त्या तत्समानकर्तृकनामरूपव्याकरणमपि चतुर्मुखकर्तृकमेवेति चेत्। मैवम्-- १" अन्नमशितं त्रेधा विधीयते " इत्यादिर्न पृथिव्यादिभूतत्रयस्य त्रिवृत्करणप्रदर्शनपरः । तथा सति “अन्नमशितं त्रेधा विधीयते । तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीपं, यो मध्यमस्त-मांसं, योऽणि स्तन्मनः" इत्यस्य 1 छा.६.३.२. 3 छा-४-७ ·यासागरनार लालसा [अ. २. पृथिव्यानिवृत्करणप्रकारप्रदर्शनपरता स्यात् । ततश्च त्रिवृत्कृतपृथिवी- स्थूलांशस्य पुरीषस्य पृथिवीरूपतायाः, तन्मध्यमांशस्य मांसस्य जलीय- तायाः, तदणिष्ठांशस्य मनसस्तैजसतायाश्च प्रसङ्गः; अत्रिवृत्कृताना पृथिव्यप्तेजसा क्रमेण स्थूलवाणुत्वाणीयस्त्वस्वभावतया, त्रिवृत्कृतपृथिव्यां स्थूलांशस्य पृथिवीरूपतायाः मध्यमाशस्य अणो. अब्रूपताया अणिष्ठांशस्य तेनोरूपतायाश्च आवश्यकत्वात् । मासमनसो. आप्यत्वतैनसत्वापत्ती नेष्टा- पत्तिः सुवचा। 1" अन्नमशितं त्रेधा विधीयते " इत्यपक्रमेण मांसमनसोः पार्थिवत्वावगमात् । अतो नेयं श्रुतित्रिवृत्करणप्रदर्शनपरा । अपि तु पुरुषे- णोपभुक्तस्य अन्नपानीयादिरूपस्य त्रिवृत्कृतभूतत्रयस्य त्रेधा परिणाम- प्रदर्शनपरा | "अन्नमशितं त्रेधा विधीयते " इत्यादिश्रुतिपु 'अन्नं,' 'आपः,' 'तेजः' इति पदत्रयस्य त्रिवृत्कृतप्रथिव्यादिपरत्वेऽप्येकैकस्मिन् पृथिव्यादेबाहुल्यात् अन्नमित्यादिनिर्देश. । अतो न तद्विरोधः । अण्डान्त- गतानयादी त्रिवृत्करणप्रकारप्रदर्शनं तु श्वेतकेतुं प्रति अण्डबहिर्भूते पृथिव्यादौ त्रिवृत्करणप्रकारप्रदर्शनासंभवात् अण्डान्तर्गतानचादी कृत- मिति न तावता त्रिवृत्करणस्य अण्डसृष्ट्यानन्तरभावितासिद्धिः । वीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते सहति विना । नाशक्नुवन् प्रना स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नश. ॥ समेत्यान्योन्यासयोग परस्परसमाश्रया । महदाद्या विशेषान्ता हाण्डमुत्पादयन्ति ते " इति श्रीविष्णुपुराणवचनेन त्रिवृस्करणस्य अण्ड- सृष्टार्थतावगमेन पूर्व त्रिकरणं पश्चात् त्रिवृत्कृतभूतैर्देवमनुप्यादिनामरूप- व्याकरणं इत्यर्थक्रमावगमात् , बलीयसा अर्थक्रमेण नामरूपे व्याकरीत् त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोत् " इति पाठक्रमो बाध्यते । यथा 'अग्निहोत्रं जुहोति ' ' यवागू पचति ' इत्यत्र यवागूपाकस्य अग्निहोत्रहोमार्यत्वेन पूर्व- भावित्वात् अर्थक्रमेण पाठक्रमो बाध्यते, तद्वत् । 21 नाना- सा. ६.५-१. वि.पु १.२.५०,५३. या.६.३.४.

·४-पा. सज्ञामूर्तिकलप्तयधिकरणम्-८ २४७ - इत्यं च निवृत्करणसमानकर्तृकं नामरूपव्याकरणं न चतुर्मुख- कर्तृकं, अपि तु श्रीनिवासापरनामधेयपरदेवताकर्तृकमेव । "नामरूपं च भूताना" इत्युदाहतस्मृतिवचनं तु चतुर्मुखशरीरकपरमात्मनो नामरूप- न्याकरणप्रदर्शनपरमिति ॥ ६७ ॥ इति संज्ञामूर्तिकलप्तयधिकरणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीकौशिककुरुतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यम्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकाशे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ पादः ॥ द्वितीयाध्यायः संपूर्णः ॥ 1 वि पु. १.५.६३ ·श्रीश्रीनिवासपरब्रह्मणे नम । श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमालायां सप्रकाशायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १॥ तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ॥१॥ अतीते अध्यायद्वये प्रथमेन तत्तत्परविद्यानिरूपणेन श्रीनिवास एव जगज्जन्मादिकारण सनशेपि पर ब्रह्म, चतुर्मुखरुद्रेन्द्रादित्यादयम्तेनैव श्रीनि- यासेन खलीलायै सृज्यन्ते, सहियन्ते च । स श्रीनिवासस्तमश्शलित- प्रकृतिमण्डलादूनवर्तिनि नित्यसूरिभिस्सदा दृश्यमाने स्थानविशेषे निरति- शयज्योतिर्मयातिरमणीयस्वेच्छापरिगृहीतदिव्यमहलनिग्रहविशिष्ट वाड्मनसा परिच्छेद्यानन्दवान् खाश्रिताना निरतिशयानन्द जनयन् ससारसन्धान्मुक्तै- रनुभूयमानस्सन्नास्त इति ससरता जन्तूना तदनुभूपाजननाय परमपुरपार्थ- भूत तत्वरूपस्वभावादिक निर्धारितम् । द्वितीयेन एव निर्धारितस्यार्थम्य म्मृतितर्कविरोधपरिहारेण अविचाल्यत्व, परपक्षप्रतिक्षेपणानाधितत्व, श्री. पाश्चरात्राख्यभगवत्प्रणीतागमम्पप्रमाणमूर्धन्यसिद्धत्वेन श्रद्धेयतमत्व, रियदा- दीनामचेतनाना चेतनाना च ब्रह्मकार्यत्वप्रकारगोधनेन कार्यसामान्यम्य श्रीनिवासास्यनमकार्यत्व च प्रतिष्ठापितम् ।। एव पुस्पार्थखरूपे निश्चितेऽप्यनादिवासनावगेन लिवर्गमेव परम- पुरपार्थ मन्यमानाना, तत्र अल्पास्थिरत्वादिदोपनिरूपण पिना तत्र दृढतर- वैराग्यानुत्पाद, तदनुत्पादे च पूर्वोटाहतपरमपुरणार्थप्राप्ती त्वरातिशयामिद्धि च पर्यारोचयन् , पुनरावृतिप्रतिपादनेन कर्मफनगनामनित्यत्व, अपुनराशचि- प्रतिपादनेन ब्रमोपासनफरम्यापागम्य नित्यत्व च प्रतिपाद्य, तन्मुसेन परम- पुरपार्थप्राप्ती त्वरातिशयमुत्पादयितुमुपक्रमतेऽनन्तरणाध्यायद्वयेन ॥

·तदन्तरपतिपत्त्यधिकरणम्-१ २४९ -- यद्यपि कर्मविचारेण तत्कलेपु चराग्ययन एव ब्रह्मगीमांसायामधिकार इति जिज्ञासासूने व्यवस्थापितत्वेन पुनरपि वैराग्योत्सादनाय प्रयत्नोऽयं व्यर्थ इति शक्तुिं शस्य, तथाऽपि पञ्चागिविद्यानिरूपणेन या चैराग्यं विपयेपूत्पधेत, न तादृशं वैराग्यं कर्मविनारणोत्सयेन इति तदर्थ प्रयन- सफल एवेति मन्यमानम्तृतीयाध्यायप्रथमपादे पञ्चागिविधानिरूपणेन कर्म- फलाना सर्वेषामपि नश्वरना निरयतुल्यतां च ग्यापयितुमारभते तदन्तर- प्रतिपचा इत्यादिना ॥ तदन्तरप्रतिपत्तो रंहति संपरिप्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ ३-१-१॥ [ध्यात्मकत्वात्तु भूयम्त्वात् ॥ २ ॥ प्राणगतेश्च ॥ ३ ॥ अग्नयादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव त्युपपत्ते ॥ ५॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणा प्रतीते. ॥ ६ ॥ माक्त वाऽनात्मवित्त्वात्तथा हि दर्शयति ।। ७ ॥] अत्र " अश्रुतत्वादिति चेतेष्टादिकारिणा प्रतीते " इत्युत्तरसूत्रात् 'इष्टादिकारी' इति पद प्रथमैकवचनान्तमुपतिष्ठते । 1" वेत्थ यथा पञ्च- म्यामाहुतावाप पुरुपवचसो भवन्ति" इति प्रश्नवाक्यस्थ निवृत्करणभूत- सूक्ष्मपर 'आप' इति पद तृतीयान्ततया विपरिणतं बुद्धिस्थतयाऽन्वेति । 'सजामूर्तिक्रप्तिस्तु" इति पूर्वाधिकरणसूत्रे मूर्तिशब्देन प्रस्तुतो देहः ·२५० श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ.३ तदन्तरेत्यल तच्छन्देन परामृश्यते । ततश्च इष्टादिकारी जीव, तदन्तर- प्रतिपत्तौ देहान्तरप्राप्ती, भूतसूक्ष्मै संपरिपक्तः सरद्ध एव, रहति गच्छति, प्रश्ननिरूपणाभ्यां प्रश्नोत्तराभ्या तथाऽगतेरिति सूत्रार्थ ॥ पश्चाग्निविपयविद्या संसृतिनन्धोत्थखेदविवृतिपरा । इष्टापूर्तादिकृतो देहादेहान्तरमाप्तौ ॥ ८६ ॥ गतिमाह भृतसूक्ष्मैसंपरिरब्धस्य सेन्द्रियमाणः । यत्सङ्कल्पायत्तां तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ८७ ॥ अर्थः । संसृतिबन्धेनोत्थितो य खेदः-पितृयाणमार्गपरिभ्रमणादि- क्लेश , तद्विवरणपरा पञ्चाग्निविद्या पूर्वदेह विहाय देहान्तरप्राप्तिदशाया इन्द्रियैः प्राणश्च सहितैर्भूतमूक्ष्मदृढ सशिष्टस्य इष्टापूर्तादिकृतो यत्मक- ल्यायत्तां, यस्य ससारबन्धकृत श्रीनिवासस्य सङ्कल्पकृता गतिमाह, तद्ब्रह्म इति पूर्ववत् ।। भावः । यागदानादिसुकृतकर्मकृत् जीव देहान्तरप्राप्तिदशाया पुन. गरीरान्तरारभकतयाऽतिभीषणैर्भूतसूक्ष्मैराशीपिपरिवानुद्रुतस्सन् गच्छति । अहो दुस्सहोऽय ससारबन्धक्केश इति पञ्चाग्निविद्यया प्रतिपाद्यते । सोऽयं सर्वोऽपि वेगश्श्रीनिवासापरनामधेयस्य परस्य ब्रह्मणस्तत्तत्कर्मफरदित्सारूप- सङ्कल्पाद्भवतीति श्वेताश्वतरोपनिषदाऽवगम्यते ।। प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशम्ससारमोक्षस्थितिबन्धहेतु " इति मन्त्रेण जगदीश्वरस्य क्षेत्रजससारमन्धहेतुत्व तज्जनकसकल्पवत्त्वरूप प्रतिपा- दितम् । ततश्च ससारबन्धस्य ईश्वरसंकल्पकृतत्वात् बन्धान्तर्गतस्य मूत- सूक्ष्मैस्सह जीवस्य रोकान्तरगमनादेरीधरसकल्पकृतत्व सिद्धम् । अत एव हि सूत्रकार तृतीयाध्यायद्वितीयपादे सन्ध्याधिकरणे "पराभिध्यानातु 'शा सू३२४ तल हि ·१-पा. तदन्तरपतिपत्त्यधिकरणम्-१ २५१ , तिरोहितं ततो यस्य बन्धविपर्ययो" इति सूत्रे जीवात्मनस्संसारवन्धस्य परमात्मसंकल्पकृतत्वेन तदन्तर्गतं तत्खरूपतिरोधानमपि तत्संकल्पकृतमिति सूलितम् ॥ अयं च जगदीश्वरः श्रीनिवासापरनामधेयो नारायण एवेति 1"वेदा- हमेतं पुरुषं महान्तं आदित्यवर्ण तमसः परम्नात्" इति तरयागेयोपनिपदि तृतीयाध्याये पट्यमानमन्त्रादवगम्यते । अयं हि मन्त्रः ३ "अयसभूतः पृथिव्यै रसाग" इत्यनुवाके श्रूयते । ततश्च तदनुवाफे श्रुतेन नारायणाद- न्यत्र असंभवता लक्ष्मीपतित्वलिन उक्तमन्तश्रुतो महापुरुपः नारायण एवेति, तदुपनिपदि श्रुताः ईशान-शिव शंभु-रुद्रादयः शब्दा. योगादिना नारायणेऽपि संभवन्तस्तत्परा एवेति, कृस्नापीयमुपनिपनारायणपरवेति च निर्धार्यते । अतः "प्रधानक्षलक्षपतिर्गुणेश." इति पूर्वोदाढतमन्वश्रुत ईश्वरोऽपि स एवेति निर्धार्यते इति । सर्वगिदमभिसन्धाय अस्मिन् पद्ये यत्सङ्कल्पायत्तां इत्युक्तम् ॥ पूर्वपक्षः। देहान्तरमाप्तगे गच्छन् इष्टादिकारी जीव देहान्तरारंभभूतसूक्ष्भैरस- सृष्ट एव गच्छति, देहान्तरारंभकाणां भूतसूक्ष्माणां तत्र तत्र सुलभत्वेन मूतसूक्ष्मैस्सह गमनकल्पनस्य निप्प्रयोजनत्वादिति ।। सिद्धान्तः। देहादेहान्तरं गच्छन् इष्टापूर्तादिकृत् भूतसूक्ष्मसंसृष्ट एव गच्छति ; पञ्चाग्निविद्याप्रकरणे श्रूयमाणेन "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुप- वचसो भवन्ति" इति प्रश्नेन, "इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति । इति प्रतिवचनेन च भूतसूक्ष्मैस्ससृष्ट एव गच्छत्तीत्यवगमात् -- 2 पुरुषसुक्त. पुरुपसूक्त २. . ६-१६. ठा. ५-९-१.

·२५२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकाशा [अ.३ . श्रुत्येकसमधिगम्यस्यार्थम्य यथाश्रुति प्रतिपत्तव्यत्वात् । तत्र हि, 'भूतसूक्ष्म- पिशिष्टस्य जीनम्य पञ्चस्वाग्निपु होमप्रकार पञ्चमाहुत्यनन्तर देहरिशिष्टरूपेण भवनप्रकार च जानासि कि' इति प्रश्नप्रकार , भूतसूक्ष्म विशिष्टो जीव द्युलोक पर्जन्य पृथिवी पुरुष-योपिद्रूपेषु पञ्चस्वग्निपु क्रमेण सबन्ध प्राप्य, योपिद्रूपाग्निसबन्धप्राप्तयनन्तर देहविशिष्टो भवतीति प्रतिवचनप्रकारश्च श्रूयते। अतो भूतसूक्ष्माणा जीवेन सह गमनाभावे पञ्चाग्निसबन्धपूर्वक तदीयदेहा- स्मना परिणामस्यासभवात् , जीवेन सह गच्छन्तीति प्रतीयते ॥ ननु उक्तप्रश्नप्रतिवचनयोरपामेव देहात्मना परिणामप्रकारप्रश्न, तत्प्रतिवचन च श्रूयते, न तु पञ्चाना भूतसूक्ष्माणाम् । अत कथ भूत सूक्ष्मपञ्चकस्य जीवेन सह गमनलाभ इात चेत् । उच्यते---देहान्तरा- रभिकाणामपा तदारभप्रकारप्रश्नप्रतिवचनयो अवशात् भूतान्तराससृष्टाना- मपा देहारभकत्वासभवेन, अर्थसामादेव भूतान्तरससृणनामपा गमन राम । श्रुतावग्रहण तु देहारभकेषु भूतेषु रोहितादिरूपाणामपा बाहुल्या भिप्रायम् । एव तमुत्क्रामन्त प्राणोऽभूत्वामति , प्राणमनूत्क्रामन्त सर्वे प्राणा अनूकामन्ति" इति जीनेन सम मुख्यप्राणस्य इन्द्रियाणा च गमन- श्रवणात् , निराश्रयाणा तेपा गमनासभवेन भूतसूक्ष्माश्रितानामेव तेपा गमनस्य वक्तव्यत्वादपि जीनेन सह भूतसूक्ष्माणा गमनसिद्धि ॥ ननु जीवस्य मरणदशाया तदीयागादीन्द्रियाणामग्न्यादौ त्यश्रव णात् कथ तेपा जीवेन सह गमनोक्तिसमव ? श्रूयते हि 24 यतास्य पुस्पस्य मृतस्याग्नि वागप्येति यात प्राणश्चक्षुरादित्य" इत्यादौ वागादी- न्द्रियाणामग्न्यादो त्य इति चेन्मेव- "ओषधी मानि वनम्पतीन् केगा" इति मृतशरीरेण सम दह्यमानाना लोग्ना केशाना च ओषध्यादिपु स्यश्रवणम्य ओपध्यायभिमानिनीना देवनाना रोमाद्यभिमाननिवृतिपरताया 16 . वृ. २०१३ ·१-पा. तदन्तरपतिपत्त्यधिकरणम्-१ २५३ अवश्यवक्तन्यतया, तत्सहपठितस्य यागादीन्द्रियलयस्यापि अग्न्यायभिमानि- देवतानां वागादीन्द्रियाभिमाननिवृतिपरतया उपपत्तेः ।। ननु 16" असौ वाव लोको गौतमाग्निम्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुहति" इति प्रतिवचने प्रथमाहुतौ श्रद्धाया हुयमानत्वं श्रूयते, न त्वपाम् ; अतः कथं प्रतिवचनेन भूतसंसृष्टस्य जीवस्य गमनलाभ इति चेत्, उच्यते-" वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' इति अपां पञ्चमाहुतौ शरीरात्मना परिणामप्रकारप्रश्नस्य प्रथमाहुतिविपये "तस्मिन्ने- तमिन्नग्नौ” इत्यादिपतिवचने अपां हुयमानत्वानुक्तो प्रतिवचनासमतिः स्यात् । अपां हि पञ्चखग्निपु हयमानत्वप्रकारविषयः प्रश्नः । अतस्तत्व श्रद्धाशब्देन आप एवोच्यन्त इत्यवश्यमाश्रयणीयम् । अस्ति च श्रद्धाशब्द- स अप्सु वैदिकः प्रयोगः 3. श्रद्धा वा आपः" इति ॥ नन्वेवमपि श्रद्धाशब्दोक्तस्य भूतसूक्ष्मपञ्चकस्य हुयमानत्यलाभेन तस्यैव गमनलागस्संभवति, न तु तत्संसृष्टस्येष्टादिकारिणः गमनस्य पञ्चाग्नि- विद्यया लाभ इति चेत्, शृणु---उत्तरत्र पितृयाणमार्गोंक्तिप्रकरणे छान्दोग्ये "अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते" इतीष्टादिकारिणां पितृयाण- मार्गेण गतिमुपक्रम्य, "पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति" इत्यत्र पितृयाणमार्गेण प्रस्थितस्येष्टादि- कारिणश्चन्द्रप्राप्तधनन्तरं सोमराजात्मना भवनस्याभिधानात् , इह पञ्चाग्नि- विद्याप्रकरणेऽपि, "तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा. श्रद्धां जुहति तस्या आहुतेस्सोमो राजा सभवति " इति प्रथमाहुतौ हुतम्य श्रद्धाशब्दोक्तस्य सोमराजात्मना संभवस्याभिधानात् , स एवायमिष्टादिकारिणस्सोमराजभाष इति प्रत्यभिजायमानतया अट श्रद्धाशब्देन भूतसूक्ष्मपञ्चकविशिष्ट इप्टादि- कारी निर्दिश्यत इति निर्धार्यते ॥ छा, ५-३-३. . सं. ३.२-४-३३. छा, ५-१०-३,४, 1 ·२५४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा एप सोमो राजा" इत्येतदनन्तरं " तदेवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति" इत्यत्र तच्छब्देन पूर्ववाक्यप्रस्तुतं परामृश्य तस्यानत्वभक्ष्य- माणत्वयोर्वचनात् इष्टादिकारिणो जीवस्य भक्ष्यमाणत्वासंभवात् " सोमो राजा" इतीदं वाक्यं न प्राप्त्रिष्टादिकारिपरं, अपि तु प्राप्यचन्द्रपरं; तथा सति चन्द्रस्य देवान्नत्वदेवभक्ष्यमाणत्वयोः पुराणादिपु प्रसिद्धत्वेन वाक्यार्थोपपत्तेरिति वाच्यम् एप सोमो राजा" इत्यस्य प्राप्यचन्द्र- परत्वे चन्द्रस्य सोमत्वराजत्वयोः प्रसिद्धयोरनुवादे प्रयोजनाभावेन वाक्य- वैयर्थ्यप्रसङ्गेन प्राप्तिष्टादिकारिपरताया अवश्यवक्तव्यत्वात् । तथा सति चन्दं प्राप्तस्येष्टादिकारिणः अमृतमयदेहप्राप्तिविधिपरत्वेन सार्थक्यसंभवात् ।। 166 1"तं देवा भक्षयन्ति " इति वाक्यं इप्टादिकारिण आजानदेवैः पशुवत् स्वभोगोपकरणीक्रियमाणत्यपरम्: इष्टादिकारिणः ब्रह्मवित्त्वाभावेन देवैः पशुवत् खभोगोपकरणीक्रियमाणत्वस्य " यथा पशुरेवं स देवाना" इत्यत्र श्रूयमाणत्वात् । यथा पशु. मनुष्यस्य भोगोपकरणीभवति, एवं सः अब्रह्मवित् इष्टादिकारी देवानां किंकरीभूय भोगोपकरणीभवतीति तदर्थः। - ततश्च " तस्मिन्नेतम्मिन्नग्नौ देवा" इत्यादिवाक्यम्य, तस्मिन्नेतस्मि- नमौ-धुलोकरूपेऽग्नौ, देवा --इष्टादिकारिणो जीवम्य इन्द्रियाणि, श्रद्धां-भूत- सूक्ष्मपञ्चकविशिष्टमिष्टादिकारिणं, धुलोकं प्रापयन्तीति फलितम् । तस्या आहुतेस्सोमो राजा सभवति धुलोकं प्राप्त इष्टादिकारी अमृतमयदिव्यशरीर- विशिष्टो भवतीत्यर्थः। " आकाशाचन्द्रमसमेप सोमो राजा" इत्यत्रापि, एप.-चन्द्रं प्राप्त दृष्टादिकारी, सोमो राजा-अमृतमयदिव्यगरीरविशिष्टो भवतीत्यर्थः ।। 1 4 छा, ५-१०-३,४. छा. ५.१०.४. ३ ३-४-१० छा.५-४-२.

·१-पा. कृतात्ययाधिकरणम्-२ २५५ इत्थं च "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भवान्ति" इति प्रभस्य प्रथमाहुतिविषयेण "असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्मिन्ननौ देवाः श्रद्धां जुहति" इत्यनेन प्रतिवचनेन भूतसूक्ष्मपञ्चकविशिष्टस्य इष्टादि- कारिणो गमनलाभात् भूतसूक्ष्मपञ्चकविशिष्ट एव इष्टादिकारी गच्छतीति सिद्धम् ।। ६८ ॥ इति तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ॥ १॥ -- २॥ कृतात्ययाधिकरणम् ॥२॥ पूर्वाधिकरणे सुकृतफलभोगाय प्रस्थितस्येष्टादिकारिणो भूतसूक्ष्म- रूपेण परिणतप्रकृतिसंबन्धस्यावर्ननीयत्वमुक्तम् । अनेन ब्रह्मविद्यायाः कर्मणां च महदन्तरं दर्शितं भवति । ब्रह्मविद्या हि सफलभोगाय प्रस्थि- तस्य ब्रह्मविदः प्रकृतिसंवन्धं नाशयति; कर्म तु प्रकृतिसंवन्धं स्थापयतीति । इदानीं पुण्यकर्मकारिणः प्रकृतिसंवन्धहेतुभूतकर्मबन्धरयावर्जनीयतां ख्याप- यितुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥३-१-८॥ [चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थति कार्णाजिनिः ॥ ९॥ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १०॥ सुस्तदुम्कृते एकेति तु आदारः ॥ ११॥ पूर्वसूतात् 'इष्टादिकारी' इति पदं विपरिणतमनुवर्तते । 'अवरो- हति' इत्यध्याहार्यम् । ततश्च इष्टादिकारी, कृतात्यये, कृतस्य-फलदानाय प्रवृत्तपुण्यकर्मणः, अत्यये-क्षये, अनुशयवान-अदत्तफलावशिष्टकर्मवान् ; छा, ५-३-३.

·२५६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा यथेतं-आरोहप्रकारेण; अने-प्रकारान्तरेण च अवरोहति; दृष्टस्मृतिभ्यां- श्रुतिस्मृतिभ्यां तथाऽवगतेरिति सूत्रार्थः ॥ । सुकृतफले भुक्ते सत्यभुक्तफलकर्मभिस्सहितः । यस्येच्छयाञ्चरोहति तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥८८॥ अत्र 'इष्टादिकारी' इति पदं प्रकरणसिद्धम् । स्पष्टोऽर्थ.।। भावः । स्वर्ग प्राप्तः पुण्यकर्मकृजीव. फलदानप्रवृत्तपुण्यकर्मफलेऽनुभूते सति भोक्तव्यफलकर्मभारवाही यस्य भगवतश्श्रीनिवासस्य सकल्पादवरोहति तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् । आरोहकमेण क्रमान्तरेण चावरोहति । धूमराव्यपरपक्ष- दक्षिणायनपण्मासपितृलोकाकाशचन्द्रक्रमेणाऽऽरोह. । अवरोहस्तु चन्द्राकाश- वायुधूमाप्रमेघवृष्टिक्रमेण । आरोहावरोहयोराकाशमाप्तया यथागतं अवरोहे पितृलोकमप्राप्य वाय्वादिप्राप्तया क्रमान्तरमिति विवेकः । इष्टादिकारिणां खर्गादवरोहस्यापि भगवत्सकल्पायत्तत्वम्य पूर्वोदाहृतश्वेताश्वतरोपनिपत्सिद्धत्व. मभिप्रेत्यात्र यस्येच्छयावरोहति इत्युक्तम् ॥ पूर्वपक्षः। " तम्मिन् यावत्सपातमुपित्वाऽथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते' इत्यत्र संपातशब्दस्य कर्मवाचिनस्सकोचकाभावेन कर्ममामान्यपरतया निश्शेपकर्म- फलभोगानन्तरं स्वर्गात् प्रतिनिवृत्तिश्रवणेन खर्गादवरोहन्निष्टादिकारी मुक्त- शिष्टकर्मशून्य एवं प्रतिनिवर्तते । अत एवं प्राप्यान्त कर्मणस्तम्य यत्किञ्चेह करोत्ययं । तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोमाय कर्मणे ॥” इति श्रुत्य- न्तरं संगच्छते । तत्र हि इह लोके यत्कर्म करोति तस्यान्तं प्राप्य वर्ग- लोकात् प्रतिनिवृत्तिः श्रूयत इति ॥ 2.. छा, ५-१०-३ ·१-पा.) कृतात्ययाधिकरणम्-२ २५७ 11 सिद्धान्तः। इष्टादिकारी अभुक्तफलकर्मविशिष्ट एव स्वर्गादवरोहति ; 'तद्य इह रमणीयचरणा अभ्यागो ह यत्, ते रमणीयां योनिमापोरन् ब्राह्मणयोनि क्षत्रिययोनि वैश्ययोनि वा । अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापोरन् श्वयोनि सूकरयोनि चण्डालयोनि वा " इति श्रुतेः, "वर्णा आश्रमाच स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततश्शेपेण विशिष्टदेशजाति- कुलरूपायुश्श्रुतवित्तवृत्तसुखमेघसो जन्म प्रतिपद्यन्ते ; विष्वञ्चो विपरीता नश्यन्ति" इति स्मृतेश्च तथाऽवगमात् । इह-अस्मिन् लोके, अभ्याशः- खर्गादागन्तारः ये, ते रमणीयचरणाः-पुण्यकर्माणः, यत्-यदि, ते-आग- न्तारः, रमणीया-उत्कृष्टां ब्राह्मणादियोनि प्राप्नुवन्ति । इह अभ्यागन्तारः ये, ते कपूयचरणाः-पापकर्माणः, यत्-यदि, श्वयोनिप्रभृतिकुत्सितां जाति माप्नुवन्ति इति उक्तश्रुत्यर्थः । उक्तश्रुतिस्मृल्योः स्वर्गात् प्रतिनिवर्तमानस पुण्यपापरूपकर्मभेदेन जन्मभेदप्रतिपादनात् अनादिकालप्रवृत्तपुण्यपापरूप- कर्मसु अभुक्तफलानां कर्मणां ब्रह्मविद्यारूपमायश्चित्तेन विना नाशासभवाच " यावत्संपातमुपित्या" इत्यत्र सपातशब्द. फलदानप्रवृत्तपुण्यकर्ममात्र- परतया संकोचनीय । "प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य" इति श्रुत्यन्तरमपि फलदानप्रवृत्तकर्मविषयमेव वाच्यम् ।। ननु उदाहृतश्रुतौ 'रमणीयचरणा' 'कपूयचरणाः' इत्युभयन चरण- शब्द आचारवाची ; लोके आचार एव तस्य प्रयोगदर्शनात् । वेदे च " यान्यन्वद्यानि कर्माणि" इति, "यान्यस्माकं सुचरितानि " इति कर्मण आचारस्य च पृथनिर्देशात् अत्र आचारफलमेव तत्तद्योनि- प्राप्तिः, न तु कर्मफलं इति प्रतीयते । अतः कथमुक्तश्रुतिबलात् कर्मशेष- विशिष्टस्य प्रत्यवरोह उच्यत इति चेत्, उच्यते-चरणशब्दस्य आचारे डा.५-१०-७, गौतम. २-११-१२,१३, ३ छा. ५-१०-३. थ.६.४-६. तै, शिक्षा. ११-२, 17 ·२५८ श्रीशारीरकाधिकरणरतमारा सप्रकाशा [अ.३ प्रयोगेऽपि, प्रकृते चरणगळस्य नाचारपरत्व समवति, सदसद्योनिजन्मन पुण्यपापरूपकर्मफल्मूतसुसदु ग्वभोगार्थत्वेन तत्र कर्मण एव हेतुतया आचार- स्य तद्धेतुत्वायोगात् । अत उक्तश्रुतौ चरणशनम्मुनस्पकर्मणि राक्षणिक । 'चर्यत इति चरण ' इति व्युत्पत्त्या सुकृतदुप्पनरूपकर्मवाची वा वक्तव्य । न चैवमाचारम्य वैययं शक्यम् । तस्य कर्मानुष्ठानयोग्नतापादकत्वेन सार्थक्यात् । अत. वर्गात्मत्यररोहन् इष्टादिकर्मकृत् अभुक्तफरर्म- विशिष्ट एव प्रत्यारोहतीति सिद्धम् ॥ ६९ ॥ इति कृतात्ययाधिकरणम् ॥ २ ॥ 15 ३॥ अनिष्टादिकार्यधिररणम् ॥३॥ 'तस्मिन् यावत्सपातमुपित्ला" इत्यत्र सपातशब्दस्यैव "चन्द्र- मसमेव ते सर्वे गच्छन्ति " इत्यव सर्वशब्दम्य सकोचे प्रमाणाभावेन, तत्र सर्पगन्द मुक्तदुप्कृतकृत्सर्वसाधारणस्म्यादित्याशङ्का परिहतुं प्रवृत्तमिदमधि- करणम् ॥ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥३-१-१२॥ सयमने त्वनुम्येतरेपामारोहावरोहो तहतिदर्शनात् ॥ १३ ॥ स्मरन्ति च ॥ १४ ॥ अपि सप्त ॥ १५॥ तत्रापि तयापारादविरोध ॥ १६ ॥ एतानि पूर्वपक्षसूत्राणि । 'चन्द्रगमन' इत्यध्याहार्यम् । चन्द्रगमन अनिष्टाटिकारिणामपि श्रूयने इति सूवार्थ । अा अनिष्टादिकारिशब्देन शासनिपिद्धकर्मकार विहितर्मणामकारश्च विवक्षिता ॥ पापी १२ , छा ५.१..३ ·१-पा.] अनिष्टादिकार्यधिकरणम्-३ २५९ पूर्वपक्षसूत्राणामय भाव -1 "ये वै केचास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्र- मसमेव ते सर्वे गच्छन्ति" इति अम्मालोकात्मेत्य गच्छता सर्वेषा चन्द्र- प्राप्तिश्रवणात् पूर्वोक्तद्विविधपापकर्मकारिणामपि चन्द्रप्राप्तिरस्त्येव । परन्तु "अय लोको नास्ति पर इति मानी पुन पुनशमापद्यते मे" इति, 3 "सर्वे चैते वश यान्ति यमस्य भगवन् किल" इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु पापिना यमसदनप्राप्तयभिधानात् , यमसदन प्राप्य यमाजया पापिना प्रथमं पापफल- भूतरौरवादिनरकानुभव , पश्चाश्चन्द्रप्राप्तिरिति पुण्यद्भयो विशेषसिद्धये कल्पनीयमिति ॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥३१-१७ ॥ न तृतीये तथोपरब्धे ॥ १८ ॥ स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९॥ दर्शनाच ॥ २० ॥ तृतीयशब्दावरोधस्सशोकजस्य ॥ २१॥ एतानि सिद्धान्तसूत्राणि ।। तुशब्द पक्षव्यावृत्त्यर्थ । पापिना चन्द्रमाप्ति स्ति, देवयानपितृ- याणमार्गगमनस्य प्रकरणेन विद्याकर्मफलभोगार्थत्वावगमात् इत्युक्तसूतार्थ । अय भाव – “अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते घूममभिसभ- यन्ति" इत्युपक्रम्य, “आकाशाचन्द्रमस" इति पितृयाणमार्गेण प्रस्थितस्य चन्द्रप्राप्तिराम्नाता । ततश्च 5 'तद्य इत्य विदुर्ये चैमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्यु- पासने तेऽचिपमभिसभवन्ति" इत्यादिविद्याफरतया अभिमतमचिरादिमार्ग- गमन ब्रह्मविद्यारहिताना पापिना यथा न सभवति, एव "अथ य इमे ग्राम इप्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसभवन्ति" इत्यादिना पुण्यकर्म- फलतयाऽभिहितपितृयाणमार्गगमनमपि पुण्यकर्मरहिताना पापिना न सभवति । 1 कोषी. १२ रा, ५१०३ छा ५.१०.१, 5 ·२६० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.३ 1 . अतस्तेषां चन्द्रप्राप्तिरपि नास्ति । 1 "ये वै के चास्माल्लोकात्" इत्यादि- पूर्वोदाहृतश्रुतौ 'ते सर्वे' इति सर्वशब्दः पुण्यकर्मकर्तृसर्व विषयतया संकोचनीयः ।। ननु पापिनां चन्द्रप्राप्तयभावें चन्द्रप्राप्तयनन्तरमावितया पूर्वोदाहृत- श्रुतिसिद्धा योपिद्रुपपन्चमानौ भूतसूक्ष्माणामाहुतिरपि न संभवति । तद- संभवे च तैश्शरीरारंभोऽपि नोपपद्यते इति चेत्, मैयम्-पापिनां द्युलोक- प्राप्तयभावश्रवणेन तेपां योपिद्रूपपञ्चमामिसंबन्धमन्तरेणैव शरीरारंभलामेन तदर्थं चन्द्रप्राप्तेरकल्पनीयत्वात् । श्रूयते हि पञ्चामिविद्याप्रकरणे २ “अथै- तयोः पथोर्न कतरेण च तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व नियस्वेत्येतत् तृतीय स्थानं, तेनासौ लोको न सपूर्यते" इत्यत्र तृतीयस्थानशब्दनिर्दिष्टानां पापिनां द्युलोकमाप्तयमावः । देवयानपितृयाणमार्ग- प्राप्तिहेतुभूतविद्याकर्मसबन्धहीनाः पुन पुनर्जननमरणवन्तो ये पापिनस्तरस्वर्ग- लोको न सपूर्यते इत्युक्तश्रुत्यर्थः। एवं द्रौपदीधृष्टद्युम्नप्रभृतीनामयोनिजाना योपिद्दर्भसबन्धमन्तरेणैव शरीरोत्पत्तिस्मरणादपि शरीरारंभे न योपिद्दर्भसब- न्धापेक्षानियमः । एवं "तेषां खल्वेपा भूतानां त्रीण्येव वीजानि भवन्त्यण्डजं जीवजमुद्विज्ज" इति श्रुतौ तरुगुल्मादिस्थावरशरीराणां, कृमिदंशादिस्वेदज- शरीराणां च योपिद्दर्भसबन्धमन्तरेण शरीरारंभश्रवणादपि शरीरारंभे न योपिद्दर्भिसंबन्धरूपपञ्चमात्यपेक्षानियम । उदाहृतश्रुतौ उद्विज्जशब्देन स्वेदजशरीरमपि गृह्यत इति द्रष्टव्यम् । अतः पापिनां शरीरारंमे न पञ्चमाहुत्यपेक्षा नापि चन्द्रप्राप्तयपेक्षेति सिद्धम् ।। विद्यार्मविहीनाः पापकृता यस्य संकल्पात् । नरकानेव भजन्ते तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥८९ ॥ स्सप्टोऽर्थः। डा. ५-१०.८. ३ छा.६-२.. 1 पापी, १.२.

·१-पा. तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम्-४ २६१ पापिनां नरकप्राप्तैरपि भगवत्सकल्पकृतत्वस्य पूर्वोदाहतश्वेताश्वतरो- पनिपत्सिद्धत्वादन यत्सङ्कल्पात् नरकानेव भजन्ते इत्युक्तम् ॥ ७० ॥ इति अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ॥३॥ ४ ॥ तत्स्वाभाव्यापत्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ स्वर्गात् प्रत्यवरोहन जीवश्चन्द्रलोके देवशरीरारंभकैस्सुकृतफलभोगा- वसाने विलीय सूक्ष्मतां प्राप्तैस्सप्राणैस्सेन्द्रियै. पञ्चभिर्भूतैस्सहितः अभुक्त- फलकर्मविशिष्टश्च प्रत्यवरोहतीत्युक्तं प्राक् । इदानी प्रत्यपरोहणकाले मार्गमध्ये तस्यावस्थाविशेपो विचार्यते ॥ तत्स्वाभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥३-१-२२॥ तत्स्वाभाव्यापत्ति:-आकाशादिसादृश्यापत्ति., श्रुतिस्थेन आकाशादि- भावप्राप्तिशब्देनाभिधीयते, तत्सादृश्यप्राप्तैरेवोपपद्यमानत्वादिति सूत्रार्थः ।। अयं भावः-स्वर्गात्मतिनिवर्तमानमधिकृत्य, "यथेतमाकाशमाकाशा- द्वायु वायुर्भूत्या धूमो भवति, धूमो भूत्वाऽभं भवति" इत्यादि श्रूयते । अत्र 'आकाशे' इत्यादौ 'अभिसभवति' इति पूरणीयम् । ततश्च 'आकाशमभि- सभवति' इत्यनेन आकाशप्राप्तिः प्रतीयते । तथाऽपि 'वायुभूत्वा' इत्यादा- वुत्तरत्र वाय्यादिभावप्राप्तयभिधानेन पूर्वमप्याकाशादिभावपातिरेव विवक्षि- तेति गम्यते । तलावरोहतो जीवस्य आकाशभाव आकाशशरीरकत्वरूप इति न वक्तुं शक्यम् , पूर्वमेव जीवान्तरशरीरभूतस्याऽऽकाशस्येदानी स्वर्गात्मत्य- वरोहजीवशरीरत्वासभवात् । अपि त्वाकाशसादृश्यापत्तिरेव । तत्सादृश्य ·२६२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा अ. -~~~ च आकाशाद्भेदकाकारप्रहाणेन ततः पृथक्पतीत्यनहत्वमेव । ततश्च चन्द्र- लोकात्मत्यवरोहन् जीव आकागात्पृथक्प्रतीत्यनहभूतसूक्ष्मविशिष्टो भवतीति पर्यवसितम् ॥ ७१ ।। इति तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ ५ ॥ नातिचिराधिकरणम् ॥५॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥३-१-२३॥ आकाशवायुघूमाभ्रमेघवृष्टिसादृश्यं प्राप्तस्वर्गात्प्रत्यवरोहन् जीवः, ईपद्विलम्बेनाऽऽकाशादितो निप्कामति । त्रीहिप्राप्तयनन्तरं, 1 "ततः खलु वै दुनिष्प्रपतरं" इति विलम्वेन ब्रीद्यादितो निष्क्रमणश्रवणात्, तत. पूर्व- माकाशादितो निष्क्रमणे ईपद्विलम्बावगतेरिति सूत्रार्थः ॥ 'दुर्निप्प्रपततरं' इति वक्तव्ये 'दुनिप्पपतरं' इति तकारलोपरछा- न्दसः । ब्रीह्यादितो निष्क्रमणमतिकृच्छ्रेण भवतीत्यर्थः । उक्ताधिकरण- द्वयार्थसंग्राहकमिदं पद्यम् ॥ अवरोहनगगनाधस्संश्लेपं कमपि यत्कृतं प्राप्य । निष्कामत्यनतिचिरान तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥९॥ अर्थः । चन्द्रात् अवरोहन जीवः येन श्रीनिवासेन कृतं-तत्संकल्प- कृतमित्यर्थः; आकागाद्यैम्समं कमपि आकाशादित. पृथक्प्रतीन्यनहं , संश्लेष संबन्धं, प्राप्य अनतिचिरात्-ईपद्विलम्चेन, निष्क्रामति, तद्रह्मेति पूर्ववत् ।। भावः । इटादिकारिणां चन्द्रलोके देवशरीरारंभकाणि भूतसूक्ष्माणि तस्य स्वर्गसुखानुभवस्थावमाने द्रवीभावं प्राप्य वायुना इतस्ततः शिष्यमाणा- न्याकाशेन समं पृथपतीत्यनह श्रीनिवाससंकल्पकारितं सबन्धविगे छा. ५.१०.६.

·अन्याधिष्ठिताधिकरणम्-६ २६३ प्राप्नुवन्ति । तदा तत्संबटः मत्यवरोहन् जीवोऽपि तथाविधमाकागसंमन्य प्राप्य आकाशादीपद्विलम्पेन निष्क्रम्य वायुना, ततो धूमैन, ततोऽश्रेण, ततो मेघेन, तनो पृष्टा समं तथाविधसंवन्धं प्रामोतीति । 'अभं' इत्यनेन जलग्रहणावसा; 'मेघ' इत्यनेन जलसेचनावस्या चोच्यते । ७२ ॥ इति नातिचिराधिकरणम् ॥५॥ 1 .. ६॥ अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ॥६॥ स्वर्गादवरोहतां जीवानामाकाशादिप्राप्तचनन्तरं 1 "त इह बीहियवा ओपधिवनस्पतयस्तिलमापा जायन्ते" इति श्रीयादिरूपेण जन्म श्रूयते । तत्र 'जायन्त' इति श्रवणात् श्रीमादिसावरशरीरप्राप्तिः प्रतिपाद्यत इति शक्षापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥३-१-२४॥ [अशुद्धगिति चेन शब्दात् ॥ २५ ॥ रेतस्सिम्योगोऽथ ॥ २५॥ योनेश्शरीरम् ॥ २७ ॥] अन्येन-भोक्ला जीवेन, अधिष्ठिते बीह्यादिशरीरे सलेपमात्रमेय 'श्रीहियवा जायन्त' इत्यनेन प्रतिपाद्यते, पूर्ववदमिलापात्-आकाशादिभाव- प्राप्तिवचनात् इति सूत्रार्थ ॥ भावः । उत्तरत स्वर्गादवरोहतां शरीरविशेषप्राप्तिप्रतिपादनप्रकरणे, ५"तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां योनिमापद्येरन् " इत्यादौ तवच्छरीरप्राप्तिनिमित्तभूतं सुकृतदुप्कृतरूपं कर्माभिहितम् । इह तु छा, ५.१०.६. छा, ५-१०-१७ ·२६४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला संप्रकाशा 1 "आकाशमाकाशाद्वायु" इत्यादाविव तथाविधकर्मानभिधानात् नात्र वींद्या- दिशरीरप्राप्तिर्विवक्षिता, अपि तु भोक्त्रन्तरशरीरभूततीह्यादिसश्लेपमात्रमेव विवक्षितमिति गम्यते । अतो 'जायन्त' इति वचनमौपचारिकम् ॥ ननु स्वर्गप्राप्तिहेतुभूतस्याग्नीपोमीयादेः कर्मण, पशुहिसागर्मत्वेन, हिंसायाश्च पापरूपत्वात् , अग्नीपोमीयादिकर्मण, पापमिश्रत्वेन स्वर्गलोके तत्सुकृतांशफलेऽनुभूते, तत्पापाशफलभूतस्थावरजन्मप्रतिपादनपरमिदं श्रुति- वचनं "श्रीहियवा जायन्ते" इति । "शरीरजै कर्मदोपर्याति स्थावरतां नरः" इति श्रीह्यादिस्थावरजन्मन पापफलत्वस्मरणात् । ततश्च 'जायन्त' इति वचनस्यौपचारिकत्वाश्रयणमन्याय्यमिति चेत् मैवं-- अग्नीपोमीयपश्वालम्भस्य हिंसात्वाभावावगमेन पापत्यस्यैवासभवात् । तथा हि-'मरणोद्देश्यकमरणानुकूलच्यापारो हिंसा' इति हिंसालक्षणाश्रयणे कशाताडनादेः हिंसात्वाभावनसगेन, तीनवेदनाजनकन्यापारत्वं हिंसात्वमित्येव हिंसालक्षणं वक्तव्यम् । ततश्च व्रणचिकित्सादेस्तात्कालिकवेदनाजनकत्वेन हिंसात्वप्रसङ्गः । न चेष्टापत्ति. ; व्रणचिकित्सकस्य हिंसकत्वव्यवहाराभावात् , प्रत्युत रक्षकत्वव्यवहारस्यैव दर्शनात् । अतो 'वलवाद्धिताजनकत्वे सति तीनवेदनाजनकव्यापारो हिंसा' इत्येव हिंसालक्षणमास्थेयम् । व्रणचिरि- सादेन्तादात्विकतीत्रवेदनाजनकत्वेऽपि, आरोग्यरूपप्रबलहितसाधनत्वेन न हिंसात्वमिति च वारणीयम् । ततश्च प्रकृतेऽग्नीपोमीयपशुसजपनादे, वा उ एतन्नियसे न रिप्यसि देवानिदेपि पथिभिस्तुगेभिः । यत्र यान्ति सुकृतो नापि दुप्कृतस्तत्र त्या देवस्सविता दधातु" इति मन्त्रवणेन पशोर- चरकाले स्वर्गप्राप्तिरूपपलहितसाधनत्वावगमेन न हिंसात्वप्रसाः । 'हे पगो, अभिमन्त्रणपूर्वकं क्रत्वयं हन्यमानस्य तब नैतन्मरणं, नापि हिंसा । TE.५-१०-५.छा.५.१०.१,५ मनु. १.२.९. २. स.२.६-९,४९ 3 ·१-पा. अन्याधिष्ठिताधिकरणम्-१ २६५ शोभनगदेवान्याप्स्यसि । पापिनामप्राप्यस्सुकृतिनां प्राप्यश्च यो लोकस्तत्र सविता देवस्त्वां प्रापयतु' इत्युक्तश्रुत्यर्थः ॥ अत्र हि स्वर्गप्राप्तिरूपप्रमलाभ्युदयसाधनत्येन अभिमन्त्रणपूर्वकं पशु- वधस्य हिंसात्वाभावः कण्ठोक्तः । अतः अग्नीपोमीयपधालम्भादेः पापरूप- त्याभावेन केवलमुकृतरूपतया तत्कलस्य पूर्वमुपमुक्ततया अभुक्तफरकर्मणां फलभोगस्य 1 "तद्य इह रमणीयचरणा अभ्यागो ह" इत्यादिना वक्ष्यमाण- त्वेन मध्ये फलभोगहेतुभूतकर्मणः कस्यचिदनुपन्यासादभावाच २"श्रीहि- यया जायन्ते" इत्यादे. ब्राह्मादिशरीरमाप्तिरूपमुस्यजन्मप्रतिपादनपरत्वासं- भवात् भोक्त्रन्तरशरीरमृत ह्यादिसश्लेपमात्रमेव 'जायन्त' इत्यनेन विवक्षि- तमिति अवश्याश्रयणीयम् ॥ एवमुत्तरत्र “यो यो रेतस्सिन्चति नद्य एव भवति" इत्यत्र रेतस्सिक्पुरुषसलेपपर्यवसितरेतम्मिग्भावप्रतिपादनदर्शनेन ७ "अभं भवति" इत्यादे: , "तभूय एव भवति" इत्यन्तस्य प्रकरणम्य तत्तत्सश्लेपपर्यवसित- तत्तद्धावप्रतिपादनपरत्वावगमेनापि तन्मध्यपतितस्य 3 "प्रीहियया जायन्ते" इत्यादे प्राधादिसश्लेपपरत्वमेवेति निीयते । अतस्स्वर्गात्प्रत्यवरोहतः योपि- गर्भप्राप्तयनन्तरमेव शरीरप्राप्तिः । तत्पूर्व तु ततत्सश्लेषमात्रमिति सिद्धम् ।। स च सश्लेप ब्राह्मणादिशरीरमाप्तिहेतुभूतफलदानप्रवृत्तकर्मकृतः । प्रत्यवरोहन जीव. नीयादिसक्षेपं प्राप्य, तल्लवनेनापक्रान्तेपु तदधिष्ठातृ- जीवेषु तचोषणपेपणपचनाभ्यवहारादिषु भूतसूक्ष्गेम्सह तत्सश्लिष्ट एव पुरुषशरीर, ततो रेतस्सपेण स्त्रीशरीर च प्राप्य, ब्राह्मणादिशरीररूपेण परिणतेषु भूतसूक्ष्मैपु शरीरवान् भवतीति तय इह रमणीयचरणा अभ्याशोह" इत्यादिश्रुतिपलानिर्यिते ॥ अत. छा. ५-१०-६ 2 छा. ५-१०-६, 3 छा.५-१०-५.

·२६६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. ३ मेघान्निप्झान्तस्सन् , बीहिभिरन्यस्य देहतां प्राप्तः । लिप्यति यत्संकल्पात तब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥ ९१ ॥ इति श्रीकोशिकवुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिपु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । स्पष्टोऽर्थ ॥ अस्मिन् पादे 1 "भाक्त वाऽनात्मनित्त्वात् तथा हि दर्शयति" इति सूत्रे : "त देवा भक्षयन्ति" इति श्रुतिवचनस्य वर्गलोकम्थैराजानजदेवे स्वर्गलोक प्राप्तस्येष्टादिकारिणस्म्यसेवक्रीक्रियमाणत्यपरतावर्णनेन वर्गसुखानु- भवस्य सेवामिश्रता व्यवस्थापिता भवति । ततश्च ओपाधिकसेवाया बहुतरदु ग्यहेतुत्वस्य राजसेवादी दृष्टत्वेन, प्रकृते ओपाधिकदेवसेवामिश्रस्य वर्गसुखानुभवम्य सेवाहेतुकदु खभूयिष्ठत्व निर्धारित भवति ॥ कृतात्ययाधिकरणे इष्टादिकारिणम्वर्गसुखानुभवात् प्रतिनिवृत्तिप्रकार- । निरूपणेन स्वर्गसुखस्य क्षयिष्णुत्व दर्शितम् । तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणे । स्वर्गसुखानुभवात् प्रतिनिवृत्तम्येष्टादिकारिण आकाशादिभावप्राप्तिवचनस्य आकाशादिसादृश्यप्राप्तिपरताव्यवस्थापनेन, अन्याधिष्ठिताधिकरणे इप्टादि- कारिण नीद्यादिजन्मप्राप्तिवचनम्य नीयादिशरीरकताप्राप्तिपरत्व निराकृत्य भोक्तन्तरशरीरतापनीह्यादिसश्लेषमानपरताव्यवस्थापनेन, विशेपात्" इति सूने ब्रीद्यादिसश्लेषप्राप्तधनन्तर" "तत खलु वै दुनि- प्पपतर" इति श्रुत्युक्तम्य रेतस्सियपुस्पनठरप्राप्ते१रभत्वस्य प्रदर्शनेन च, शामृ ३.१.७ -छा ५१०३ शामृ ३१२३ * ५.१.०६ "नातिचिरेण ·२-पा.) सन्ध्याधिकरणम्-१ २६७ बहुकालं शरीरागावला भेनातिचिरकालं सुसानुभवयोन्यताया अपि अभाव- प्रसक्तिरित्येते दोषा प्राधान्येन गिलपिताः । एतेन ईशबहुदोपदुष्ट वर्ग- सुखानुभव को नाग कामयेतेति कर्मफलेषु पुरुषम्य कामना निवर्तिता भवति ॥ ७३ ॥ इति अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ॥ ६॥ इति श्रीकौगिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजमिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरतमालाप्रकाशे तृतीयाध्यायम्य प्रथम. पादः ॥ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ७॥ मन्ध्याधिकरणम् ॥१॥ पूर्वस्मिन् पादे ससरतो जीवस्य ससारदोषदर्शनेन तल जिहासो- त्पादनाय जागढवस्थायां लोकान्तरे इह च विविधदु सानुभवो निरूपितः । इदानी परमात्मप्राप्तीच्छोत्पादनाय परमात्मन प्राप्यत्वोपास्यत्वयोस्सिद्धये तस्य निरन्तनिखिलदोपत्वं, अनन्तकल्याणगुणाकरत्वं च निरूपयितुं द्वितीयः पाद आरभ्यते ।। तत्र ससरतो जीवस्य सामकालिककर्मफलानुगवनिरूपणेन तदवस्थायां डोपानिलयितुं, परस्य प्रमणरे विचित्रशक्तियोग दर्शयितुं च प्रवृत्तमिद- मधिकरणम् । यद्यपि जाग्रदयम्थावत् खमाद्यवस्था अपि पूर्वपाद एव निरुपणीया , तथापि तन्निरूपणस्य परमात्मविचित्रशक्तियोगनिरूपणरूपत्वेन, परमात्मन. कल्याणगुणनिरूपणपरेऽस्मिन् पाद एव तनिरूपणमुचितमित्य- भिप्रेत्य, अस्मिन् पादे तनिरूपणं कृतम् ।। ।

·सर. , . ! .. il 16 पथ सुनते " 6 सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ ३-२-१॥ निर्मातार चैके पुत्रादयश्च ॥ २ ॥ इद सूनद्वय पूर्वपक्षविषयम् । तसूनद्वयाभिप्रेतोऽय पूर्वपक्ष-- न तन रथा न रथयोगा न पन्थानो भान्ति , अध स्थान् रथयोगान इत्युपक्रम्य, “स हि कर्ता" इति श्रूयते । तत्र “रथान् रथयोगान् पथ सनते" इति स्थादिस्रष्टत्वेनोच्यमान पुरप क इति निनासाया स हि कर्ता" इत्युत्तरवाक्ये तच्छन्देन सन्ध्य तृतीय म्बमस्थान , तस्मिन् सन्ध्ये म्थाने तिष्ठन् एते उभे स्थाने पश्यतीद च पर रोकस्थान च" इत्यादिपूर्नवाक्ये प्रस्तुत स्वमद्रष्टार परामृश्य तस्य स्वामार्थकर्तृत्वोक्त्या स्वमद्रष्टा जीव एव सामरथादीना स्रष्टेति निर्णायते । एव कठवल्लया य एषु प्तेपु जागर्ति काम काम पुरुषो निर्मिमाण " इत्यस्मिन् मन्त्रे जीवम्येव खामपदाथनिर्मातृत्वमभिधीयते । अत्र हि 'काम काम' इत्यनेन "सर्मान् कामान् छन्दत प्राथयस्व । शतायुप पुत्रपोगान् वृर्णाव" इति पूप्रस्तुताना काम्यमानाना पुत्रपोजादीना प्रत्यभिज्ञानात् तेपा निर्मातृत्वेनोच्यमान पुस्पो जीवात्मैव भरितुमर्हति , तस्यैर पुत्र पात्रादिपतिसमन्धित्वसभात् । जतम्बामपदार्थसृष्टिीनफर्तृकेवेति निणीयते।। न चोपकरणरहितस्य समद्रष्टु कथ रथादिसृष्टिरिति वाच्यम्- अनापतिनिद्याया जीवात्मन सत्यसरल्पत्वभरणेन जामद्दमाया तिरोहितस्यापि सत्यसकल्यत्तस्य स्वमदशायामानिरिसमनेन सङ्कल्पमाण वामपदाधसण्यु- पपत्ते इति ॥ मायामानं तु कायेनानमिव्यत्तस्यस्पत्वात् ॥ ३२३॥ [पराभिध्यानातिरोहित ततो ह्यम्य वन्यविपर्ययौ ॥४॥ यू ६३१. ३ फळ २५८ ·२-पा. सन्ध्याधिकरणम्-१ २.६९ " 16 16 1" देहयोगाद्वा सोऽपि ॥ ५॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ६॥] अयमल सिद्धान्त:---- खामपदार्थसष्टिींवकर्तृकैवेत्येततोपपद्यते; जीवात्मनस्सत्यसङ्कल्पत्वस्य खाभाविकत्वेऽपि, तस्य संसारदशायां तिरोहि- तत्वेन तस्य सङ्कल्पमात्रेण सृष्टानुपपत्तेः । अपि तु नित्याविर्भूतसत्यसङ्कल्प- त्वादिकस्य परमात्मन एव खमद्रष्ट्रपुरुषकृतशुभाशुभकर्मफलदित्सया आश्चर्यभूता स्मे काचिद्रथादिसृष्टिः । स हि कर्ता" इत्येतदपि न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति" इत्यनेन सकलपुरुपानु- भाव्यचिरकालस्थायिरथादीन् प्रतिषिध्य, अथ रथान् रथयोगान् पथस्सृजते" इत्यनेन स्वप्नद्रष्ट्रपुरुषमालानुभाव्यतत्कालमानावस्थायिरथादि- सृष्टिं प्रतिपाद्य, कथमीदृशविचित्रसृष्टिकर्तृत्वमुपपद्यते इत्याकांक्षायां , विचित्रसृष्टिकर्तृत्वमुपपादयति इति प्रतीयते । ततश्च 'स' इत्यस्य स्खम- द्रष्टजीवपरत्वे, तस्य विचित्रसृष्टिकर्तृतायाः तदनुगुणशक्त्यादिमत्तायाश्चा- प्रसिद्धतया विचित्रसृष्टिकर्तृत्वोपपादनं न घटते। 'स' इत्यस्य विचित्र- सकलप्रपञ्चनिर्माणधुरन्धरतया अचिन्त्यशक्तिमत्तया च प्रसिद्धपरमात्म- परत्वे तु, तस्य अचिन्त्यशक्तिमत्तायाः प्रसिद्धतया अचिन्त्यशक्तिम हिम्ना विचित्रसामपदार्थसष्ट्रत्यमुपपद्यत इति पूर्ववाक्यमन्तुतं विचित्रसृष्टिकर्तृत्व- मुपपादितं भवति ॥ य एषु सुप्तेषु जागर्ति" इति पूर्वोदाहृतश्रुतिरपि परमात्मविष- यैव " तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिन् लोकाः श्रितास्सर्वे तदु नात्येति कश्चन" इति तदुत्तरवाक्ये पूर्व यच्छन्देन निर्दिष्टं स्वाम- पदार्थनिर्मातारं तच्छब्देन परामृश्य, तस्य निरुपाधिकामृतत्वसर्वलोकाधार- त्यादिपरमात्मासाधारणधर्मामानात् । अतः तत्र 'कामं कामं' इत्यस्य 216 1 कळ २-५-८, ३ कळ. ३-५-४, ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.३ 16 सङ्कल्प्य सङ्कल्प्य इत्यर्थ । णमुलन्तं चेदं पदम् । अतस्तदैकार्थ्यादपि अथ रथान् रथयोगान् पथस्सजते " इति श्रुति. परमात्मविषयैव ; न जीवात्मविषया, तदीयसत्यसङ्कल्पत्वस्य संसारदशायां तिरोहितत्वेन सङ्कल्प- मालेण सृष्ट्यनुपपत्तेः ॥ ननु जीवात्मनस्वाभाविकमत्यसङ्कल्पत्वादेस्संसारदगायां कुतन्तिरो- धानमिति चेत्, परमात्मसङ्कन्यवशात् तिरोधानमिति बूमः । श्रूयते हि श्वेताधतरोपनिषदि "प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशस्ससारमोक्षस्थितिबन्धहेतु इति परमात्मनः क्षेत्रजसंवन्धहेतुत्वं तत्प्रयोजकसंकल्पवत्त्वरूपम् । ततश्च जीवात्मनस्संसारबन्धस्य परमात्मसकल्पमयोज्यत्वे तदन्तर्गतस्य सत्यसकल्प- त्लादिजीवस्वरूपतिरोधानस्यापि तत्सकल्पप्रयोज्यत्वं सिद्धम् । तच्च तिरोधानं सृष्टिदशायां शरीरात्मना परिणताचित्सवन्धेन, प्रलयदशायां सूक्ष्मावस्थापन्ना- चित्संबन्धेन भवति ॥ ननु सत्यसकल्पत्वादिजीवम्वरूपस्य तिरोहितत्वेऽपि तस्य स्वप्नदशा- यामाविर्भावः तेन म्वामपदार्यसष्टिश्चास्त्विति चेत्, मैवम्-स्वप्ने शुभसूचक- स्येवाशुभसूचकस्यापि निमित्तस्य दर्शनश्रवणेन, स्वामपदार्थस्टेः जीवकर्तृकले, जीवात्मनस्वाशुभसूचकनिमितसृष्टेम्तद्दर्शनस्य च श्रुति सिद्धस्यानुपपत्तिप्रसहात्। श्रूयते हि ३ "यदा कर्मसु काम्येपु म्वियं स्वमेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् म्वप्ननिदर्शने" इति, "अथ स्वप्ने कृष्ण कृष्णदन्तं पश्यति, स एनं हन्ति" इति च शुभमूचकदर्शनमिवाशुभसूचकदर्शनमपि ।। अलिन्नधिकरणे जीवात्मनम्म्यप्नेऽनिष्टनिमित्तवस्तुदर्शनजनितमयकम्प- गोकादयो दोपाः, परमात्मन विविवस्वाप्नपदार्थनश्या अचिन्त्य गतिरूप- महिमबिशेषश्च प्रतिपादिता इति ।। १. ६.३-१०. थे. ३८.५.२०१, - 1 ·२-पा. तदभायाधिकरणम्-२ २७१ 1 स्थवेशन्तप्रभृतीन्यत्याश्चर्याणि देहिनां स्वप्ने । सृजति यदचिन्त्यशक्त्या तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥९२ ॥ वेशन्त:-पल्वलम् । अत्याश्चर्यत्वं स्वप्नद्रष्टुमात्रानुभाव्यत्वस्वप्न- कालमानावस्थायित्वबाह्यवस्तुप्रतिघातानहवानिभिनाद्धयम् ।। "न तन रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति" इति स्वप्नविपया श्रुतिः १“य एप मुप्तेषु जागति काम कामं पुरुपो निर्मिमाणः" इति श्रुत्यैका- र्थ्यात् तादृशश्रुत्युक्तं निर्मातारं स्वामपदार्थस्रष्टारमाह । स च निर्माता 3 "सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदं" इति समक्षप्राप्यतया पूर्वप्रस्तुतं श्रीनिवासापरनामधेयं विष्ण्वाख्यं परं ब्रह्मेत्यभिप्रायेणात्र यत् सृजति इत्युक्तम् ॥ ७४ ॥ इति सन्ध्याधिकरणम् ॥ १ ॥ ८॥ तदभावाधिकरणम् ॥२॥ स्वप्नावस्थानिरूपणानन्तरं सुपुप्त्यवस्थानिरूपणाय प्रवृत्तमिदमधि- करणम् ॥ तदभावो नाडीषु तच्छृतेरात्मनि च॥३-२-७॥ [अतः प्रचोधोऽस्मात् ॥ ८॥] तदभावः-स्वप्नाभाव , सुपुप्तिारित्यर्थः; नाडीपु-हितास्याम नाडीपु, पुरीतदाख्यायां नाड्या, परमात्मनि च भवति। तच्छ्रुतेः-हितापुरीतत्परमा- त्मनां सुषुप्तिस्थानत्वश्चवणादिति सूत्रार्थः ।। 'छान्दोग्ये सद्विद्याप्रकरणे सुपप्तिनिरूपणावसरे तद्यत्रैतत्सुपुप्त- स्समम्तस्संप्रसन्न. स्वप्नं न विजानाति आसु तदा नाडीपु सुप्तो भवति" बृ ६.३-१०. कळ, २-५-८. ३ क२. 4" 1 2 टा. ८-६-३.

·२७२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा इति, बृहदारण्यके 1“अथ यदा सुषुप्तो भवति यदा न कम्यनन वेद हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते । ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते" इति, छान्दोग्ये 2 “यत्रतत्पुरुष स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो माति" इति च श्रूयते । अत्र प्रथमोदाहृतश्रुती हिताख्यनाडीनां जीवात्मनस्मपुप्तिम्थानत्वं प्रतिपाद्यते; द्वितीयश्चतौ पुरीतन्नाड्यास्तत्स्थानत्वं; तृतीयश्रुतौ ब्रह्मणम्तस्थानत्व प्रतिपाद्यते । अत्र त्रयाणां सुषुप्तिस्थानत्वश्रवणात्, अणोर्जीवस्य युगपत् त्रिपु स्थानेषु शय- नासंभवात् , हिताम नाडीपु वा, पुरीतति वा, ब्रह्मणि वा शयितो भवतीति त्रयाणां विकल्प इति पूर्वपक्षः ॥ विकल्पाङ्गीकारे एकैकस्मिन् म्थाने शयनदशायामितरयोश्शयन- स्थानत्वाभावप्रसङ्गः। म च न युक्तः । प्रासादखट्वापर्यकन्यायेन त्रयाणां युगपत्स्यानत्वसभवात् । तत्र प्रासादस्थानीया हिता नाम नाड्य ; खट्वा- स्थानीया पुरीतन्नाडी; पयङ्कस्थानीयं ब्रह्म । अत एव सुषुप्तस्य "सत आगम्य न विदुस्सत आगच्छामह" इति ब्रह्मणस्सकाशादत्थानश्रुतिरुप- पद्यते । अतस्त्रयाणा समुच्चय एवेति सिद्धान्त || आयस्तोऽयं जीवः करणेस्सह तूलतल्प इव । शेते यत्र सुपुतौ तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥९३ ॥ आयस्त:-जाग्रहशायामिन्द्रियप्रेरणेन श्रान्त इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ अत्र श्रान्तस्य जीवस्य सुषुप्तिदशाया परमात्मनः तच्छमापनोदन- रूपगुणविशेषः, जीवात्मनो ज्ञानसामान्याभावेन अचित्कल्पतारूपदोपश्च प्रतिपादितौ भवतः। अन मुपप्तिस्थानतया निर्दिष्टस्य सच्छन्दवाच्यस्य दृ. ४-१-१९ छा.६.८-१, ?

·२-पा. फर्मानुस्मृत्यधिकरणम्-३ २७३ ब्रह्मण ईक्षत्यधिकरणे नामरूपव्याकरणकर्तृत्वादिना प्रत्यभिज्ञापकेन श्रीनि- वाताख्यदेवताविशेषरूपताया व्यवस्थापितत्वात् , तदभिप्रायेणात्र यल शेते इत्युक्तम् ॥ ७५ ॥ इति तदभावाधिकरणम् ॥ २ ॥ 1" ९॥ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ सुषप्तयनन्तरमुत्थितस्य सुषप्तादन्यत्वमाशंक्य तत्परिहाराय प्रवृत्त- मिदमधिकरणम् ॥ छान्दोग्ये सुपुप्तस्य सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इति सच्छन्दितब्रह्मसंपत्तिः श्रूयते । सा च संपत्तिर्लयरूपेति "स्वमपीतो भवति" इति तत्रत्यश्रुत्याऽवगम्यते । एवं तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति" इति सुषप्तस्य सर्वपाप्मास्पर्शश्च श्रूयते । अतस्सर्वकर्मविनिमोकपूर्वकं ब्रमणि लयप्रतिपादनात् सुपुप्तस्य मुक्तताप्रतीतेस्तस्मादन्य एवोत्तिष्ठतीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह- स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ इति । ॥३-२-९॥ तुशब्द: पक्षव्यावर्तकः । यस्सुपुप्तः स एव उत्तिष्ठति । तत्र हेतुमाह कर्मत्यादिना । कर्म-पुण्यपापरूपं सुपुप्तिकृतं कर्म, अनुस्मृतिः- 'योऽहं सुपुप्तस्स एवाहमुत्थित' इति प्रत्यभिज्ञा, शब्द:-"त इह व्यानो वा सिंहो वा' इत्यादिश्रुतिः, विधिः-मोक्षार्थबह्मोपासनविधिः, एतेभ्यः सुपुप्तस्यैव खापादुत्थानमिति निश्चीयत इति सूत्रार्थः ।। 1 छा. ६-८-१.

·२७४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा 16 266 , अयं भाव ---सुपुप्तेन सुषुप्ते प्राक् कृतानामभुक्तफलाना पुण्यपाप- रूपकर्मणा फलानुभव ब्रह्मोपासनं वा विना नाशो न सभवति । स्वापादु- त्थितस्य योऽह सुप्तस्स एवाह प्रबुद्धोऽस्मीति प्रत्यभिज्ञा च भवति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा" इत्यादिश्रुतिरपि यादृशरूपम्मपुप्तो भवति, सुपुप्तेरनन्तर तादृशरूप एव भवतीत्याह | सुषप्तस्य सुषुप्तिमात्रेण मुक्तत्वे मुक्तिप्राप्तये ब्रह्मोपासनविधिवैययं च भवति । अतस्मुषप्तस्य मुक्तत्वाभावात् स एव प्रबुद्धयत इति निश्चीयते ।। सुपुप्तस्य नाह खल्वयमेव सप्रत्यात्मान जानाति" इति ज्ञान- सामान्याभाव, नाहमत्र भेग्य पश्यामि" इति सुषप्तभोग्यत्वाभावश्च श्रूयते । मुक्तस्य तु 3" सर्व ह पश्य पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश मनसेतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके" इत्यादिश्रुतिभिसर्वज्ञत्वा ब्रह्मगुणानुभव इत्यादिक प्रतिपाद्यते । अतो मुक्तस्मुषप्तयपेक्षया अत्यन्त- वेलक्षण्यप्रतीत्या मुपुप्तिर्न मुक्तिरिति निश्चीयते । मपुप्तस्य पाप्मास्पर्श- श्रुतिस्तु तदानी कर्मणा फलप्रदानाभावमात्रपरतयोपपद्यते । मुपुप्तौ ब्रह्म- सपत्तिश्रुतिरपि जाग्रद्दशायामिन्द्रियादिप्रेरणेन श्रान्तम्य श्रमनिवृत्तये विश्रम- स्थानप्राप्तिमात्ररूपब्रह्मप्राप्तिप्रतिपादनपरा । अतस्मुपुप्तम्य मुक्तत्वाभावात् स एव स्वापादुत्तिष्ठतीति । यत्र गयनेन जीररस्वास्थ्यं समवाप्य भृयोपि । उत्तिष्ठति नल्पादिव तहत श्रीनिवामनाम भजे ॥ ९४ ॥ स्वास्थ्य-श्रमनिवृत्ति । शिष्ट स्पष्टम् ॥ पूर्वाधिकरण श्रीनिवासस्यैव सुपुप्तिम्यानलेन निर्धारितत्वात् तस्मादेव उत्थानमित्यभिप्रायेण यस्मादुत्तिष्ठति इत्युक्ति ॥ ७६ ॥ इति कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ॥ ३॥ छा ६-१०-२ छ ८.११२

·२-पा.]
मुग्धाधिकरणम्-४
२७५
१० ॥ मुग्धाधिकरणम् ॥ ४॥
प्रसङ्गान्मूठीवस्या निरूपयितुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।।
मुग्धेऽर्धसंपत्तिः परिशेषात् ॥ ३-२-१०॥
मुग्धे-मूर्छिते, या अवस्था, सा अर्धसंपत्तिः-अर्धमरणरूपा; परि-
शेपात-जामत्स्वममपुप्तयवस्थास्वनन्तर्भावादिति सूत्रार्थः ॥
भावः । जाग्रत्स्वग्मयोः ज्ञानसद्भावात् , मूर्छायां ज्ञानाभावात् , मूर्छ
न जाग्रत्स्वप्नयोरन्तर्भवति । मूर्छाया अभिघातानिष्टश्रवणादिमूलत्वात् सुपुप्ते-
रतथात्वात् , न सुपुप्तावन्तर्भावः । मूर्खयां अल्पप्राणसद्भावात् मरणे प्राण-
स्यात्यन्तमभावात् , मूर्छा न मरणेऽन्तर्भवति । अतो जाग्रदाद्यवस्थाभ्योऽन्या
मूळवस्था ॥
यत्कारितासु जाग्रत्स्वमसुपुप्तयाघवस्थासु।
मूर्छाऽन्याभ्यो भिन्ना तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥ ९५ ॥
अर्थः । यत्संकल्पकारितासु जाग्रदाद्यवस्थासु मूर्छावस्था नागदादि-
भ्योऽन्या तब्रह्म इति पूर्ववत् । अस्याभिप्रायस्सूत्रव्याख्यानेन विवृतः ।।
अत्र श्वेताश्वतरश्रुतिमनुसृत्य जाप्रदायवस्थानां श्रीनिवासाख्यबह्म-
कारितत्वोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । अत्र मूर्छाया अर्धमरणत्वोक्तया जीवस्य
मूर्छायां महान् शो निरूपितो भवति ॥
७७ ॥ इति मुग्धाधिकरणम् ॥ १ ॥

·२७६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा - ११॥ उभयलिङ्गाधिकरणम् ॥ ५॥ एवं जीवात्मनो जायस्वमसुपृप्तिमू द्यवस्थाहेतुभूततत्तच्छरीरयोगेन तास्ववस्थामु मुखद् खरूपफलानुभवो निरूपितः। इदानीं परमात्मनो जाग्रदा- द्यवस्थाहेतुभूतनीवाधिष्ठितशरीरयोगे सत्यपि तत्तच्छरीरसंवन्धकृतमुख- दु.ग्वाद्यपुरुषार्थसंबन्धलेशाभावं कल्याणगुणयोगं च निरूपयितुं प्रवृत्तमिद- मधिकरणम् ॥ यद्यपि "संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेप्यात्," "मोक्नापत्तेरविमा- गश्चेत्स्याल्लोकवत्" इति सूत्रयोः परमात्मनो जीवाधिष्ठितदेहसंबन्धे सत्य- प्यकर्मवश्यतया न सुखदुःखादिरूपकर्मफलस्पर्श इति निरूपितमेव, तथापि मांतशोणितादिमयदेहसंबन्धाजीवात्मनीव तदन्तर्यामितया तस्मिन् देहेऽ- वस्थिते परमात्मन्यपि तदेहसंबन्धप्रयुक्तापुरुषार्थयोगोऽवर्जनीय । न च जीवात्मनि पुण्यपापरूपकर्मसंनन्धप्रयुक्तोऽपुरुषार्थयोग न देहसंबन्धप्रयुक्तः। अतोऽकर्मवश्ये परमात्मनि सत्यपि देहसंनन्धे नापुरुषार्थयोगप्रसङ्ग इति वाच्यम् । कर्मणा देहसंबन्धोत्पादनद्वारा अपुरुषार्थहेतृत्वस्य 3 योगाद्वा सोऽपि" इति सन्ध्याधिकरणसूत्रे व्यवस्थापितत्वेन देहस्य स्वता हेयत्वाभावे कर्मभिरपुरुषार्थननने देहसबन्धापेक्षावैयर्यप्रसङ्गेन देहस्य स्वतो हेयताया अवश्याश्रयणीयत्वात् । न च कर्मकृतत्यैव देहसंबन्धस्यापुरुषार्थ- हेतुत्वं, न स्वेच्छाकृतस्य । ततश्च प्रकृते ईश्वरस्य जीवाधिष्ठितदेहसम्ब- न्धस्य स्वेच्छाकृतत्वेन नापुरुषार्थापादकतेति वाच्यम्-स्वेच्छाकृतस्यापि देहसंबन्धस्य वस्तुस्वभावप्रयुक्तापुरुषार्थहेतुतताया दुरित्वात् । न हि पूयशोणितादिगर्तमञ्जन स्वेच्छाकृतमपि नापुरुषार्थहेतुर्मवतीति पूर्वपक्षाव- तारात् , तमिमं पूर्वपक्षं परिहर्तुमधिकरणारम्भ ॥ देह- सामू १.२.२२. 2 शा.स. २.१.१४. शासू ३.२-५.

·२-पा.) उभयलिमाधिकरणम्-५ २७७ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ [भेदादिति चेत प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ १२॥ [३-२-११॥ अपि चैवमेके ॥१३॥ अरूपवदेव हि नत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ प्रकाशवयायात् ॥ १५ ॥ आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ दर्शयति चायो अपि स्मयते ॥ १७ ॥ अत एयोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८ ॥ अम्बुपदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९॥ वृद्धिहासभाक्त्वगन्तर्भावाभियसामअस्यादेवं दर्शनाय ॥ २० ॥ प्रकृनैतावत्त्व हि प्रतिपेति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २१ ॥ तदव्यक्तमाह हि ॥ २२ ॥ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २३ ॥ प्रकाशादिवचावैशेप्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ २४ ॥ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ २५ ॥ परस्य-गुहासूत्रोक्तयोरात्मनोरन्यतरस्य परमात्मनः, स्थानतोऽपि- तदितरजीवाधिष्ठिततदपुरुपायहेतुभूततत्तदेहेप्ववस्थानादपि, न अपुरुषार्य- योग इति प्रकरणसिद्धम् । पूर्वाधिकरणेषु जीवात्मन. देहसंबन्धकृतापुरुषार्थ- योगनिरूपणस्यैव प्रकृतत्वात् । ततश्च परमात्मनस्तत्तद्देहे ववम्थानादपि अपुरुपायोगो न भवतीत्यर्थ. पर्यवसित । तत्र हेतुमाह उभयलिंगं सर्वत्र हि। हि-यतः, 'परं' इति विभक्तिविपरिणामेनानुपज्यते । परं ब्रह्म, सर्वत-सर्वामु श्रुतिस्मृतिषु, उभयलिङ्ग-हयात्यनीकत्वकल्याणैक- तानवरूपासाधारणधर्मविशिष्टं प्रतिपायत इति सूत्रार्थः ।। .

·२८ URL..राला सारा [. भावः। 1" अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजियत्सोऽपि- पासस्सत्यकामस्सत्यङ्कल्पः" इत्यादिश्रुति', " पर. पराणां सकला न यत्र लेशादयस्सन्ति परावरशे" इत्यादिस्मृतिषु च परमात्मनस्वाभाविक- हेयप्रत्यनीकलकल्याणगुणाकरत्वल्पासाधारणधर्मप्रतिपादनेन हेयप्रत्यनीके तस्मिन् देहमवन्धो नापुरुषार्थापादनाय भवति । अपहतपाप्मत्वं हि पुण्य- पापरूपकर्मफलास्पृष्टत्वम् । पुण्यपापसजातीयकर्मणां स्वस्मिन्नपुरुषार्थापादन- शक्तिविघटकशक्तिमत्त्वपर्यवसितम् । इदमेव च हेयप्रत्यनीकत्वम् । ईदृश- शक्तिमति परमात्मनि हेयभूतदेहसंबन्धस्य नापुरुषार्थापादकतासम्भवः ।। यत्त स्वेच्छाकृतस्यापि हेयसम्बन्धस्य वस्तुस्वभावप्रयुक्तमपुरुषार्था- पादकत्वमवर्जनीयमिति, तन्न; हेयतायाः कर्मकृतत्वेन वस्तुस्वभावप्रयुक्तत्वा- भावात् । सर्वस्यैव वस्तुनस्सम्सारदशायामनुकूलत्वं प्रतिकूलत्वं वा न वस्तुम्वभावप्रयुक्तम् । तथात्वे सर्वन्य सर्वदा सर्वमनुकूलमेव वा प्रतिकूलमेव वा स्यात्; न चैवं दृश्यते । अतस्मर्वत्रम्तूनां संसारदशायामनुकूलत्व- प्रतिकूलत्वयोः कर्मकृतत्वेनाकर्मवश्यस्य परमात्मनम्सर्वमपि म्वविभूतित्वे- नानुकूलमेवेति न तम्य परमात्मन्यपुरुषार्धापादकतेति ॥ ननूक्तलक्षणम्य अपहतपाप्मत्वस्य जीवात्मनोऽप्यविशिष्टतायाः प्रजा- पतिवाक्यसिद्धत्वेऽपि देहसम्योगदशायां तस्य तिरोधानेन जीवात्मनो यथाऽपुरुषार्थसम्बन्धस्तथा परमात्मनोऽपि देहसम्बन्धदशायां तस्य तिरोधा- नेनापुरुषार्थसम्बन्धस्स्यादिति चेत्, मैवम्-कर्मकृतम्यैव देहसम्बन्धस्य स्वरूपतिरोधायकतया ऐच्छिकस्य तम्य तिरोधायकत्वाभावेन परमात्मनः पृयिन्यादिदेहसम्बन्धम्य ऐच्छिकत्वेन उक्तटोपाभावात् ॥ अन्तर्यामिब्राह्मणे हि ' "यः पृपिन्यां तिष्ठन् " इत्यादिना परमात्मनः पृथिव्यादितत्तद्देहेषु ततनियमनायान्तर्यामिनयाऽवस्थानमुक्त्वा, प्रतिस्थान 3 3 ·२-पा.] उभयलिहाधिकरणम्-५ २७० ----- 1 " वसन्त . 1 "स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इत्यपुरुषार्थलेशासम्पर्शरूपामृतत्वोक्त्या परमात्मनस्तत्तदेहसम्बन्धस्यापुरुषार्थापादकताऽभावोऽवगम्यते ।। अपि च "द्वा मुपी सयुना सवाया समानं वृक्षं परिपस्वगाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्ति अनश्ननन्योऽभिचाकशीति" इत्यस्मिन् मन्ने जीवात्मपरमात्मनौरेकस्मिन्देहेऽवस्थानेऽपि, जीवात्मनस्तदेहसम्बन्धकृतकर्म- फलभूतमुखद् खानुभवः ; परमात्मनस्तु तद्देहसम्बन्धप्रयुक्तसुखदुःखभोगा. भावः , अतिरोहितमवज्ञत्यादिगुणवत्तया द्योतमानत्वं च स्पष्टमेवाभिधीयते ॥ ननु परमात्मनोऽपि कमवश्यत्वं श्रुतिपु प्रतीयते । ब्राह्मणाऽग्नानादधीत, ग्रीप्मे राजन्यश्शरदि वैश्यः" इत्यादिषु ब्राह्मणादि- शरीरवतामाधानविधेः, "बामणो न सुरां पित्" इत्यादिषु तेपां सुरा- पानादिनिपेधस्य च प्रतिपादनात् , "सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेन जीवनानुनविश्य नामरूपे व्याकरोत्" इति श्रुतौ अनुप्रवेशपूर्वकनामरूपन्या- करणाभिधानेन जीवात्मन इव परमात्मनोपि तत्तच्छरीरानुप्रवेशकृततत्तच्छ- रोरवत्तासिद्धया उक्तविधिनिषेधविषयताप्रतीते ; विधिनिषेधविषयत्यमेव हि कर्मवश्यत्वमिति चेत्, मैवं--"आकाशो ह वे नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म" इति श्रुतौ परमात्मनो नामरूपनिर्वाहकत्वेन प्रधानतया नामरूपकार्यास्पृष्टत्वरूपरूपरहिततुल्यत्वप्रतिपादनेन जीवात्मवन्नामरूपवत्त्व ऽपि रूपवत्ताप्रयुक्तविधिनिषेधविषयत्वकृतमुखदुः खायपुरुषार्थसम्बन्धाभाव- प्रतीतेः। उक्तश्रुतो हि यत्-ब्रह्म, ते अन्तरा-नामरूपाभ्यामम्पर इति. परमात्मनो नामरूपाभ्यामस्पृष्टत्वं प्रतिपाद्यते । तच्च रूपवत्ताप्रयुक्तविधि- निषेधविषयत्वकृतसुखदुःखाद्यपुरुषार्थवत्त्वाभावः । अतः परमात्मन उक्त- श्रुत्या विधिनिषेधविषयत्वाभावस्सिद्धः । इत्थं च "ब्राह्मणो यत" S" 1 ५.५-७-२२. 2 छा, ६-२-३. 4 ·२८० श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.३ इत्यादिश्रुतौ ब्राह्मणादिशब्दा न परमात्मपर्यन्तवाचिनः , परमात्मनि विधि- निषेधयोरन्वयवाधात्; अपितु तत्तच्छरीरविशेषविशिष्टजीवात्ममात्रवाचिनः; 1 "यस्य पृथिवी शरीरं" इत्यादौ पृथिव्यादिशब्दवत् । तत्र हि धि- न्यादिशब्दानां परमात्मपर्यन्तवाचित्वे यस्य परमात्मनश्शरीरमित्यस्यान्वया- नुपपत्त्या पृथिवीमात्रपरत्वमवश्यमाश्रयणीयम् । अत: परमात्मनस्तत्र तत्रान्तर्यामिरूपेणावस्थितत्वेऽपि तत्तत्सम्बन्धकृतदोषासम्पृष्टत्वं सिद्धम् ॥ ननु १"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादौ परमात्मनो ज्ञानस्वरूपत्व- प्रतिपादनात् ज्ञानस्य ज्ञानान्तराश्रयत्वासम्भवात् परमात्मनस्सर्वज्ञत्वाद्यन- न्तकल्याणगुणवत्त्वमप्रामाणिकमिति चेत्, न-2 "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिभिः परमात्मनः ज्ञानस्वरूपत्वप्रतिपादनवत् “यस्सर्वक्षसर्ववित्" इत्यादिभिस्सर्वज्ञत्वादिगुणानामपि प्रतिपादनात ज्ञानस्वरूपस्यापि ब्रह्मणो ज्ञानाश्रयत्वेऽनुपपत्तिविरहात्, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादी ज्ञान- स्वरूपताप्रतिपादनेऽपि गुणान्तराणामनिपेधात्, "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च," " उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मे- त्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः" इत्यादिस्मृतिपु च कृत्स्नासु अनन्तगुणवत्त्वप्रतिपादनाच्च परमात्मनो निरस्तनिखिलदीपत्वस्या- नन्तकल्याणगुणवत्त्वस्य च प्रामाणिकताया दुरपह्नवत्वात् ।। 5 "आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् । तथाऽऽत्मकोऽप्य- नेकस्यो जलाधारेप्विवांशुमान्॥" "एक एव हि भूतात्मा भूत भूते व्यव- स्थितः । एकघा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्" इत्यादिशास्त्रेषु आकाश- यत् जलप्रतिविम्बितमूर्यादिवच तत्र तत्र स्थानेषु स्थितोऽपि परमात्मा तत्तद्गतदोपर्न स्पृश्यते इत्यभिधानादपि परमात्मनो निदोपत्वं निर्णीयते ।। वृ.५-७-२२. ते. म. १. गी. १५-१७. याज्ञव, १४. 6 अमृतनिन्दूप. १२. 2 .

·२-पा.) उभयलिहाधिकरणम्-५ २८१ ननु नलप्रतिविम्बितसूर्यस्य वस्तुतो जलेऽनवस्थानात् तद्गतदोपास्ट्र- टत्वमस्तुः परमात्मनस्तु ततत्स्थानेषु वस्तुत. स्थितत्वात् कथं नलप्रति- विम्बितसूर्यदृष्टान्तेन तत्तत्स्थानगतदोपास्पृएत्ववर्णनोपपत्तिरिति चेत्, उच्यते. घस्तुतस्तत्तत्स्थानगतदोषासम्स्पर्श देशविप्रकर्षवत् स्वभावविप्रकोऽपि कारणम् । तत्र देशविप्रकर्षात् जलप्रतिविम्बितसूर्ये नलगतदोपासंस्पर्श. । आकाशे तु निर्लेपे स्वभावविप्रकर्षात् घटकरकादिस्थानसम्बन्धेऽपि, तद्गत. वर्तुलत्यादिदोपासंस्पर्शः । तद्वत्, प्रकृते हेयप्रत्यनाकस्य परमात्मनस्त- तत्स्थानसंबन्धेऽपि स्वभावविप्रकपात् तत्तस्थानगतवृद्धिहासादिदोपासंस्पर्शः इति दर्शयितुमत्र दृष्टान्तद्वयोपादानम् । अतो नानुपपत्तिः ॥ ननु बृहदारण्यके 1“ढे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चैवामूर्त च " इत्यादिना ब्रह्मणो मूर्तीमूर्तात्मकरूपद्वयवत्त्वं, " तस्य ह वा एतस्य रूपं" इत्यादिना आकारविशेषवत्त्वं च प्रतिपाद्य, " अथात आदेशो नेति नेति' इत्यनन्तरवाक्ये 'इति न इति न' इत्यत्र इतिशब्दाभ्यां पूर्वोक्तं प्रकारद्वयं परामृश्य, "नेति नेति" इति तत्प्रतिपेधात् ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे श्रुतेस्तात्पर्य प्रतीयते । तत्कथ सर्वज्ञत्वाद्यनन्तगुणवत्त्वं ब्रह्मण उच्यत इति चेत्, मैवम्-3 "न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैन" इत्यादिश्रुतिमिब्रह्मण प्रत्यक्षागोचरत्वाभिधानेन वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनू स्वा" इति, 5 "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवविधोऽर्जुन । ज्ञातु द्रष्टु च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप" इति श्रुतिस्मृतिषु भक्त्येकगोचरताप्रतिपादनेन च ब्रह्मणो मूर्ती- मूर्तात्मकरूपद्वयवत्त्वस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरप्राप्तयसंभवेन अनुवादायोगात् विधेरेव वक्तव्यतया " नेति नेति" इत्यस्य तत्प्रतिपेधपरत्वे, स्वेन 4" यमवैप 1 ४.३-१. ते मारा. १-१०. 'य ४-३-६. गी ११-४४ मु. ३-२-३.

·२८२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.३ विहितस्य स्वेनैव प्रतिपेधेन ध्रुतेरुन्मत्तत्वापत्त्या 1“नेति नेति" इत्येतन्न प्रकृतरूपद्वयनिपेधपरं; अपि तु रूपद्वयवत्त्वाभिघानेन रूपद्वयमात्रवत् ब्रह्म इति ब्रह्मप्रकारस्य इयत्ताप्रतीत्या तत्प्रतिपेयाय प्रवृतमिदं 1 4 अथात आदेशो नेति नेति" इति वाक्यम् । ततश्चात्र 'इति न' इत्यनेन प्रकृता प्रकारेयत्ता प्रतिपिध्यते । ततश्च ब्रह्म एतावन्मात्रवन्न इति तदर्थोऽवश्या- श्रयणीयः 1 1 "न खेतस्मादिति, नेत्यन्यत्परमस्ति" इत्यादिवास्यशेषादपि I"नेति नेति" इति निषेधस्योक्तार्यपरत्वमवगम्यते । 'इति न' इत्यनेन एतावन्मात्रवन्न इत्युक्तं यद्ब्रह्म, एतस्माद्ब्रह्मणः परं-स्वरूपतो गुणतो विभूति- तश्च उत्कृष्टमन्यन्नास्ति इति हि तदर्थः । ततश्चात्र प्रकृताद्ब्रह्मण उत्कृष्ट- स्यान्यस्य प्रतिषेधात् ब्रह्मणस्सर्वप्रकारेण सर्वोत्कृष्टत्वं प्रतिपादितं भवति । अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेपामेप सत्यं" इति ब्रह्मणो नामधेयविशेषमुक्त्वा, तन्निर्वचनेनापि ब्रह्मणस्सर्वोत्कृष्टत्वप्रतिपादने वाक्यतात्पर्य गम्यते । 'प्राणाः' इति प्राणसाहचर्यालक्षणया जीवा उच्यन्ते। ते, सत्यं--निर्विकारस्वरूपाः, तेषामचेतनवत्स्वरूपविकाराभावात् । तेपा. मेप सत्यं-~-एप:- परमात्मा, तेम्यः--जीवात्मम्योऽपि, सत्यं-स्वरूपस्वभा- वयोनिर्विकारः। जीवात्मनां स्वरूपविकाराभावेऽपि, तदीयधर्मभृतज्ञानस्य संकोचविकासरूपविकारवत्तया स्वभावविकारवत्त्वमस्ति । परमात्मनस्तु उभयविधविकाराभावात् तेभ्योऽपि परमात्मा उत्कृष्ट इत्यर्थः ॥ तद्धैतत्पश्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रतिपदे अहं मनुरभवं सूर्यश्व" इत्यादिश्रुतिषु साक्षात्कृतपरब्रह्मस्वरूपाणां वामदेवादीनां ब्रह्म- साक्षात्कारे ज्ञानत्वानन्दत्वादीनामिव मनुसूर्यादिप्रपञ्चवैशिष्ट्यस्यापि विषय- त्योक्तेः तेषामिव प्रपञ्चवैशिष्टयस्यापि तत्त्वसाक्षात्कारेण साक्षात्कृतत्वात् भ्रान्तिसिद्धत्वोक्त्ययोगेन पारमायस्यावश्यवक्तव्यत्वादपि "अयात आदेशो 1.४-३.६. १. ३-४-१०. अपि च ·उभयलिहाधिकरणम्-५ नेति नेति" इत्यस्य ब्रह्मणि प्रपञ्चवैशिष्टानिषेधपरत्ववर्णनमयुक्तम् । अतो ब्रह्मणो निरस्तनिखिलदोपत्मनन्तकल्याणगुणाकरत्वं च प्रामाणिकमेवेति सिद्धम् ॥ यत्संबन्धाजीवे जायन्ते जाग्रदादयो दोपाः । तेन शरीरेण समं सत्यपि योगे न ते दोपाः ॥९६॥ यसिन्संबध्यन्ते हेयानां प्रतिभटस्वभावतया । कल्याणगुणतयापि च तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥९७॥ अर्थः । यत्संवन्धात् -यस्य शरीरस्य संबन्धादित्यर्थः । हेयानां प्रतिभटवभावतया इति स्वस्मिन् दोषाणामसंबन्धापादकस्वाभाविक- शक्तिमत्तयेत्यर्थः । कल्याणगुणतया इति कल्याणाः-स्वस्मिन् स्वाभितेषु च दोपनिनर्तनसमर्था गुणाः यस्य, तथाभूततयेत्यर्थः ।। यद्यपि ब्रह्मणस्वम्मिन् दोषासंबन्धे हेयप्रत्यनीकत्वस्योपयुक्तत्वेऽपि कल्याणगुणवत्वस्य तत्रानुपयोगात् तद्पादानमनर्थकमिव भाति, तथापि परमात्मसंबन्धिना ज्ञानशक्त्यादिगुणानां स्वस्मिन् स्वाश्रितेषु च दोपनिवर्त- नोपयोगित्वात् तस्याप्युपादानमिति द्रष्टन्यम् । अत्र हेगप्रतिभटत्वस्य "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युविशोको विजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकाम- सत्यसंकल्प " इति श्रुतिसिद्धतया तस्या श्रुतौ अपहतपाप्मत्वादिगुणा- एकविशिष्टतयाऽभिधीयमान आत्मा 9 "एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण " इति श्रुतो नारायण एवेति प्रत्यभिज्ञाय. मानतया, श्रीनिवासापरनामधेयनारायण एवायं “अपहनपाप्मा" इत्यादि- "सत्यसङ्कल्प" इत्यन्तेनोक्त परमात्मेति निर्धार्यते इति । ७९ ॥ इति उभयलिङ्गाधिकरणम् ॥ ५ ॥ 1 1 छा.८-१-५. - सुगाल.

·२८६ श्रीशारीरकाधिकरणरनमारा सप्रकाशा भावप्रतिपादनात् , तस्य च श्रीनिवासापरनामधेयनारायणविषयकत्वस्य पूर्वमुपपादितत्वात् यस्यांशभृतं इत्युक्तम् ॥ ७९ ॥ इति अहिरण्डलाधिकरणम् ॥ ६ ॥ १३॥ पराधिकरणम् ॥७॥ एवमुभयलिनाधिकरणे जगत्कारणस्य श्रीनिवासापरनामधेयस्य ब्रह्मण प्राप्यत्वोपास्यत्वयोस्सिद्धये निरस्तनिखिलदोपत्व, समस्तकल्याणगुणाकरत्व चोभय निरूपितम् । पूर्वाधिकरणे निरस्तनिखिलढोपत्व च स्थिरीकृतम् । इदानीं प्राप्यत्वोपयोगिगुणपोकल्यस्य सिरीकरणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। परमतस्सेतून्मानसंवन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ॥३-२-३०॥ इद पूर्वपक्षसूत्रम् । सैतुव्यपदेशात् , उन्मानव्यपदेशात् , संबन्ध व्यपदेशात् , भेदव्यपदेशाच्च । अत:-पूर्वप्रकृतात् श्रीनिवासापरनामधेयात् परमाद्ब्रह्मण , परं-उत्कृष्ट, किञ्चिदस्तीति गम्यते इति सूत्रार्थ ॥ अय भाव ---1य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेपा लोकानामसभेदाय" इति श्रुतो जगत्कारणस्य परमात्मनस्सेतुत्व व्यपदिश्यते । तेन लेके यथा सेतुस्तीरान्तरप्रापक', तद्वत् अय परमात्मा वस्त्वन्तरप्रापक इति भात् तेन प्रापणीय किञ्चित् ततोऽप्युत्कृष्टमस्तीति लभ्यते । एत सेतु तीत्याऽन्धस्सन्ननन्धो भवति" इति श्रुत्यन्तरे अस्य परमात्मनो जगत्कारण- स्यातिक्रमणीयत्व च श्रूयते । तेन चैनमतिक्रम्याधिगन्तव्य किञ्चिदस्तीति लभ्यते ॥ 1" ८४१ २ ·२-पा.] पराधिकरणम्-७ एवं ॥ एवं 1 "चतुप्पाम" 2 "पोडशकलं" इति श्रुत्यन्तरे अस्य परमा- मन, प्रत्येकं कलाचतुष्टयविशिष्टपादचतुष्टयवत्त्वेन परिमितत्वं प्रतिपाद्यते । तेनास्य परमात्मनः परिमितत्वव्यपदेशेनापरिमितमन्यदस्तीति लभ्यते ॥ अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलं" इति श्रुत्यन्तरे अमृतशब्दितस्य कस्यचित् , परमात्मनश्च, प्राप्यप्रापकभावरूपस्संबन्धसेतु- शब्देन व्यपदिश्यते । तेन प्राप्यान्तरमस्तीति लभ्यते ॥ एवं 4" तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व" इति परमात्मानमुपक्रम्य,"ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति" इति श्रूयते । अत्र "ततो यदुत्तरतरं" इत्यल परमात्मानं तच्छब्देन परामृश्य तस्मादप्युत्कृष्टस्य कस्यचित्प्रतिपादनाच्च प्राप्यवस्तुनः परमात्मतो भेदः प्रतीयते ।। तस्मादुर्हेितुभि. परमकारणात्परस्मात्मणः श्रीनिवासापरनामधेया- दुत्कृष्टं किञ्चित्तत्त्वमस्तीति ।। सामान्यात्तु ॥ ३-२-३१॥ बुद्धयर्थः पादवत् ।। ३२ ॥ स्थानविशेपात्प्रकाशादिवत् ॥ ३३ ॥ उपपत्तेश्च ॥ ३४ ॥ तथाऽन्यप्रतिषेधात् ॥ ३५॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३६॥ एतानि सिद्धान्तसूत्राणि । तेषामयं भावः- “य आत्मा स सेतुः" इत्यत्र, लोके यथा सेतुरुभयपार्थवर्तिनामसङ्करकरः, तथाऽयं परमात्मा सर्वस्य जगतोऽसङ्कीर्णत्वेन सापक इत्यभिप्रायेण सेतुन्यपदेशः । इत्थं च 1छा, ३-१८-२. । श्वे. ३.१०. - श्वे. ६-१९. .डा.८.४.१. 4. ३.९.

·२८८ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ. ३ 3 सेतुसादृश्यं 1" विधृतिरेपां लोकानामसभेदाय" इत्यनन्तरसायनैव स्फुटी- कृतम् । एतं तु ती| " इत्यत्र 'तीर्खा' इत्येतत् 'वेदान्तं तरति' इतिवत् प्राप्तयर्थकम् । अतस्सेतुव्यपदेशस्योक्तरीत्याऽन्यथासिद्धत्वेन, न तावता प्रकृतात्परस्माइमणः प्राप्यवस्त्वन्तरसिद्धिः ।। यथाऽपरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो 2 "वाक्पादः प्राण पादः" इत्यादिना वागादीनां पादत्वव्यपदेशस्तथोपासनार्थः, तथाऽपरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणश्चतुप्पा- त्त्वोक्तिरुपासनार्थ । यथा सर्वतो विस्तृतस्सूर्यालोकादिलिकाद्युपाधिसंबन्धेन परिच्छिन्नो गृह्यते, तद्वत् अपरिच्छिन्नस्यापि ब्रह्मण उपाधिना परिच्छिन्नत्वेना- नुसन्धानसंभवात् । अतश्चतुप्पात्त्वोक्तेरुक्तरीत्याऽन्यथासिद्धत्वेन नानुन्मित- वस्त्वन्तरगमकता ॥ अमृतस्यैप सेतुः" इत्यादेरपि ब्रह्मणस्स्वप्राप्तौ स्वस्यैवोपायता- परतयाऽप्युपपत्तेः, तेनापि न प्राप्यान्तरसिद्धि. ॥ यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व " इति पूर्वमन्त्रे परस्माद्ब्रह्मण उत्कृष्टस्यान्यस्य वस्तुनः प्रतिषेधात् " ततो यदुत्तर- तरं" इत्यस्य परस्माद्ब्रह्मण उत्कृष्टतरं यत् इति नार्थः । तथा सति पूर्व- मन्त्रविरोधप्रसज्ञात् ; अपि तु जगत्कारणात्परस्माद्ब्रह्मण उत्कृष्टतरं यतो नास्ति, ततः-तस्माद्धेतो. , उत्तरतरं-सर्वोत्कृष्टं जगत्कारणं यद्ब्रह्म, तत् अरूपमनामयं-कर्मकृतरूपतत्कृतदु खसंबन्धविरोधि । एतद्ब्रह्म ये विदुः ते अमृता भवन्तीति श्रुत्यर्थः । एवं सेवादिव्यपदेशस्यान्यथासिद्धत्वेन न तेन परस्माज्जगत्कारणाब्रह्मण उत्कृष्टवस्त्वन्तरसिद्धिः । किञ्च 66 यच किश्चि- जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ! अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः छा.८-४-१. मु.२-२-५. * श्वे. ३-९. छा. ३-१८-२ श्वे ३१० ·पराधिकरणम्-७ २८९ सितः" इत्यादिपु परेण ब्रह्मणा स्वेतरसगस्तवस्तूनां नियन्तृतया व्याप्तत्वो- क्त्या तदव्याप्तं किञ्चिन्नास्तीत्यर्थलाभेन तत उत्कृष्टस्य तदव्यातस्य प्रति- पेधादपि जगत्कारण परं ब्रह्मैव सर्वोत्कृष्टमिति सिद्धम् ॥ सर्वसात्परमं यत यसात्परमं न किञ्चिदप्यस्ति । गुणतस्वस्पता वा तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१०॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ भावः। 1"वेदाहमेतं पुरुपं महान्तं" इति उत्तरनारायणे लक्ष्मीपति- वेन प्रतिपादितं श्रीनिवासाख्यं महापुरुपं प्रस्तुत्य, मस्ति किञ्चित्" इत्युत्तरमन्त्रे स्वरूपतो गुणतो वा पूर्वप्रकृतान्महापुरुषादुत्कृष्ट मन्यन्नास्तीति प्रतिपाय, " ततो यदुत्तरतरं" इति तदनन्तरमन्त्रे यसाद्धे- तोर्लक्ष्मीपतेश्श्रीनिवासान्महापुरुषादुत्कृष्टं नास्ति तस्माद्धेतोश्श्रीनिवासाख्यं परं ब्रह्मैव सर्वोत्कृष्टमिति, तदुपासनमेव मोक्षोपाय इति चोपसंहृतत्वात्, श्रीनिवासाख्यं परं ब्रह्मैव सर्वोत्कृष्टमिति निर्धार्यते इति ।। ८० ॥ इति पराधिकरणम् ॥ ७ ॥ १" यस्मात्परं नापर- १४ ॥ फलाधिकरणम् ॥८॥ एवं परमात्मोपासने प्रवर्तनौपयिकं तस्य निरस्तनिखिलदोपत्वं, समस्त- कल्याणगुणाकरत्वं, परमप्राप्यत्वं च निरूपितम् । इदानी तदोपयिकं तस्यैव फलप्रदत्वं व्यवस्थापयितुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। फलमत उपपत्तेः॥३-२-३७॥ [श्रुतत्वाच ॥ ३८॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥ ३९॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुल्यपदेशात् ॥ ४०॥] थे. ३.१. 9 वे. ३-८, थे. ३.१०.

·२९० श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा . अत:--सर्वज्ञात्सर्वशक्तात्सत्यसंकल्पात्परस्माद्ब्रह्मण एव । फलं- त्रिवर्गापवर्गरूपफलं भवतीत्यर्थः । अत्र हेतुमाह उपपत्तेः इति । सर्वज्ञत्वादि- गुणयतस्तस्यैव फलमदत्वोपपत्तेरिति सूत्रार्थः ।। पूर्वपक्षः। यथा कृप्यादिकं कर्म कस्यचित्पुरुषस्य प्रसादमनपेक्ष्य फलं प्रयच्छति, तथा यागदानादिवैदिककर्मणां स्वत एव फलप्रदत्वसंभवात् "ज्योतिष्टोमेन खर्गकामो यजेत" इत्यादिश्रुतिपु यागादेस्वर्गसाधनत्वयोधनाच यागादि- वैदिकं कर्मैव स्वर्गादिफलसाधनम् । न च यागादेराशुतरविनाशितया काली- न्तरानुभाव्यस्वर्गादिफलं प्रति तस्य साधनत्वं न संभवतीति वाच्यम् , यागा- देविधिबोधितवर्गादिफलसाधनत्वान्यथाऽनुपपत्त्या, यागादिना कर्तर्यात्मनि फलोत्पत्तिपर्यन्तस्थायी अपूर्वाख्य' कश्चिद्धर्मविशेष उत्पाद्यते, तद्वारा यागा- दिः स्वर्गादिसाधनमिति कल्पनेन यागादेस्वर्गसाधनत्वोपपत्तेरिति ।। सिद्धान्तः । " वर्गकामो यजेत' इत्यादिविधिवाक्येषु श्रुतस्य यजधातोः 'यज देवपूजायां" इति देवताराधनेऽनुशिष्टतया देवताराधनरूपत्वेनैव कर्मणां विधानलाभात्, “वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम." इत्यादिप्वैश्वर्यादिसाधन- तया वाय्यादिदेवताराधनभूतमिष्टिविशेष विधाय, "वायुमेव स्वेन भागधेये- नोपधावति स एवैनं मूतिं गमयति" इत्यादिपु तदनन्तरार्थवादवाक्येषु पूर्ववाक्य वि हि तेष्टिविशेपाराधितवाय्यादिदेवतानामैश्वर्यादिफलप्रदत्वोपदेशेन ततत्कर्मणां तत्तत्कर्माराधनजनितदेवताप्रीतिद्वारा फलसाधनत्वप्रकारोपपाद- नात् , अर्थवादोक्तस्य फलसाधनत्वप्रकारस्य विध्यवेक्षितत्वेन विधेस्तत्र तात्पर्यसंभवाच्च तत एव सर्वोपपत्तौ कर्ममि. फलजनने अपूर्वरूपद्वारकल्पने श्रुतहानाश्रुतकल्पनयोः प्रसझेन तत्तत्कर्माराधनप्रीतानां देवतानामेव फलपद- त्वाभ्युपगमो न्याय्य इति ॥

·२-पा.] फलाधिकरणम्-८ इदमत्रावधेयम्---यद्यपि " स एवैनं भूतिं गमयति," तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयति" इत्यादिषु वाग्विन्द्रादीनामेव फलमदत्वं प्रतीयते, तथापि " तदेवर्त तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनां । इप्टा- पूर्त बहुधा जातं जायमानं विश्वं बिभर्ति भुवनस्य नाभिः,' " "यो यो यां यां तनुं भक्तश्श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहते । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान् ," " " अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रमुरेव च" इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु भगवत एव सर्वकर्मसमाराध्यत्वसर्वकर्म- फलपदत्वयोरभिधानेन पूर्वोदाहृतार्थवादवाक्यस्थवाविन्द्रादिशब्दानां “वायव्यं श्वेतमालभेत" इत्यादिविधिवाक्यस्थवाय्वादिशब्दानां च वाय्वाद्यन्तर्यामि- परमात्मपर्यन्तत्वे परमात्मन एव फलप्रदत्वे च तात्पर्यमिति ॥ एतेन वाय्यादिदेवताराधनरूपकर्मणां विपाकापागेव वाय्याद्यर्वाचीन- देवतानां नाशसंभवेन तासां कर्मफलप्रदत्यासंभवशंकाया नायकाशः; तासां नाशेऽप्यकालकाल्यस्य तदन्तरात्मनः परमात्मनस्सर्वदाऽवस्थानेन, तस्य फलप्रदत्वेऽनुपपत्तिविरहात् । इत्थं च परमात्मैव सर्वकर्मसमाराध्यस्सर्वकर्म- फलपदश्चति सिद्धम् ॥ कर्मभिरुपासनवाशेपैराराधितं प्रसन्नं यत् । सकलफलप्रदमेकं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१०२ ॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेगिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । स्पष्टोऽर्थः ॥ 1. सं. २-1-1.2 'ते.ना. १-६. 4 गी, ७-२१, २२, गी, ९.२४ ·२९२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. ३ भावः । तैत्तिरीयके अंभस्यनुवाके "" इष्टापूर्त बहुधा जातं जायमानं विश्वं बिभर्ति भुवनस्य नाभिः" इति श्रूयते । अस्वार्थ:-प्रकृतं ब्रह्म, बहुधा जातं-अमीन्द्रादिशब्दघटितश्रुतिविहितत्वेन देवताभेदात् बहुविधं, जायमानं, इष्टापूर्त-यागादिश्रौतं कर्म, खातादिस्मार्त कर्म, विश्व-सर्व, बिभर्ति-खाराधनत्वेन स्वीकरोति ; भुवनस्य-सर्वस्य लोकस्य, तत्चत्कर्मफल- प्रदानेन, नाभिः-धारकं च भवतीति । अयं भावः-अमीन्द्रादिनामघटित- श्रुतिवाक्यविहितानि यानि यानि तत्तद्देवतोद्देश्यकानि कर्माणि, तानि सर्वाणि तत्तद्देवतान्तरात्मतयाऽवस्थाय खाराधनतया स्वीकृत्य ततत्कर्मफल- प्रदानेन सर्वान् ब्रह्मैव रक्षतीति ॥ तत्र सर्वकर्मसमाराध्यतया सर्वकर्मफलमदतया च श्रुतं ब्रह्म, " अद्भयस्संभूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ” इति तत्प्रकरणस्थोत्तरवाक्येन, 1" इष्टापूर्त बहुधा" इति मन्त्रस्य ॥ अद्भयस्संभूतः पृथिव्यै रसाच्च इत्याद्यनुवाकसमानप्रकरणतायगमात् , तस्य च लक्ष्मीपतिविषयकत्वात् , स लक्ष्मीपतिः श्रीनिवास एवेति निर्धार्यते । " को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् , एप ह्येवानन्दयाति" इति मोक्षानन्द- हेतुत्वेन श्रुत आनन्दमयात्मा श्रीनिवासापरनामधेयपुण्डरीकाक्ष एवेति पूर्व- मेव निर्धारितम् ॥ ८१ ॥ इति फलाधिकरणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरलमालाभकाशे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ 1ते. नारा, १-६. तै. आर. ३-१३-१. ते, आन, ५.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १५॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ॥१॥ पूर्वपादे मुमुक्षुभिरुपास्यत्वप्राप्यत्वयोस्सिद्धये श्रीनिवासापरनामधेयस्य परस्य ब्रह्मणः निरस्तनिखिलदोपत्वं, कल्याणगुणाकरत्वं, अनन्तविभूतिमत्त्वं, सर्वस्मात् परत्वं, महोदारत्वं च निरूपितम् । इदानी ब्रह्मण ईदृशवैभव- श्रवणेन तत्प्राप्तीच्छया सञ्जाततदुपासनाभिलापस्य वेदान्तेषु विहितानां ब्रह्मो- पासनाना कि समुच्चयस्सभवति, उत विकल्प एव; विकल्पपक्षेऽपि वैश्वानरदहरोपासनादिपु नानाशाखाविहितेषु यत्र यत्र शाखाया ये ये ब्रह्मणो गुणा उक्तास्तेषामेव तत्रानुसन्धान कार्य, कि वा शाखान्तरे तदुपासन- प्रकरणे श्रुतानि गुणान्तराण्यप्युपासनाय स्वीकार्याणि इति जिज्ञासा शम- यितुं तृतीय पाद आरभ्यते ॥ प्रथमं वैश्वानरदहरादिविद्यानां नानाशाखोक्तानामैक्यसाधनेन तत्र तत्रानुक्ताना गुणानामुपसहार्यताज्ञापनाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥३-३-१ [भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॥२॥ खाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकाराच्च सक्वच्च तन्नियमः ॥ ३ ॥ दर्शयति च ॥४॥ उपसहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॥ ५॥] अत्र 'वैधानराद्युपासनं,' 'एक' इति पदद्वयमध्याहार्यम् । यजुः- सामादिशाखामेदमिनेषु सर्वेषु वेदान्तेपु प्रतीयमानं वैश्वानराद्युपासनं, ·२९४ श्रासारीरकाधकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. ३ - एक-अभिन्नम् , चोदनाद्यविशेपात् ; चोदना-विधायस्वाक्य, आदिशब्देन फल-उपास्याकार-नामधेयानि गृयन्ते ; तेपा अविशेषात्-ऐक्यादिति सूतार्थः॥ अय भाव -वैश्वानररिया छान्दोग्ये, वाजसनेयकान्तर्गतामिरहस्ये च श्रूयते । तत्रोभयन "वेश्वानरमुपास्त" इति चोदनाया , ब्रह्मप्राप्तिरूप- फलस्य, वैश्वानरात्मरूपोपास्यस्य, वैधानरविद्येति सजायाश्चैश्यात् , शाखाद्वय- श्रुतयोधियोरैक्यमिति ॥ अलायं पूर्वपक्षः -छान्दोग्यश्रुताया अमिरहस्सश्रुतायाश्च वैश्वानर- विद्याया ऐक्य न सभवति । भिन्नशाखाम्नातयोस्तयो प्रकरणभेदेन, अविशेषपुन श्रवणरूपाभ्यासेन च भेदावश्यभावात् । तयो कर्मभेदकत्वस्य पूर्वमीमासाया निर्णीतत्वात् तुल्यन्यायेन विद्याभेदकन्वस्याऽऽवश्यकत्वात् । तथा हि— अग्निहोत्रप्रकरणे विहितस्य नित्यानिहोत्रस्य, कुण्डपायिनाम- यनप्रकरणे निहितस्याग्निहोत्स्प च, चोदनाद्यविशेषेऽपि प्रकरणभेदावेद- सिद्धान्तित । “समिधो यनति" "इडो यजति" इत्यादो विहितस्य कर्मण अविशेषपुनश्श्रवणरूपाभ्यासेन भेदस्सिद्धान्तित । पयसा जुहोति" इत्यादौ विधिशक्तेदेधिपयोरूपविशेषणे सक्रान्त्या निघिसार्थक्यसभयेन जुहोतिपदयो पुनश्श्रवणस्य कर्मभेदकत्वा- भावेऽपि, “ समिधो यजति," " इडो यजति" इत्यादौ निधिशक्तेविशे- पणसमान्त्यसभवेन विहितस्य पुनविधानवेयर्थ्यप्रसङ्गादविशेषपुनश्श्रवणस्य कर्मभेदकत्वं निर्णीतम् । तद्वदिहापि शाखाद्वयरिहितयोर्वेश्वानरविद्ययो प्रकरणभेदस्याविशेषपुनश्श्रवणरूपाभ्यासस्य चावर्जनीयतया भेदो दुर्वार । न चाल तत्तच्छाखाध्येतृपुरुषप्रतिपत्त्यर्थत्वेन प्रकरणभेदस्य पुनश्श्रवणस्य च सार्थक्योपपत्ते चोदनाद्यविशेषण तयोरैक्यमावश्यकमिति वाच्यम् । चोदनाविशेपस्याक्षरविद्यायामैक्यासाधकत्वेन व्यभिचरितत्वात् । तत्र हि "दमा जुहोति, ·सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्-१ २९५ अथर्वशाखाविहितायामक्षरविद्यायां "तेपामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोवतं विधिवद्यैस्तु चीर्ण" इत्यथर्वशासिमालनियतशिरोवतांगकत्वस्य विधानात्, शाखान्तरवि हिताक्षरविद्यायां च शिरोवतांगकत्वविरहेण शाखाद्वयविहितयोः तयोभेदोऽवर्जनीय. । शिरोत्रतं नाम शिरस्सहारपानधारणरूपो व्रतविशेषः । इत्यं च ययोधियोचोदनाद्यविशेपस्तयोरैक्यमिति नियमसाक्षरविद्यायां भग्नतया न तस्यैक्यसाधकतासभव इति । सिद्धान्तस्तु-"तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोवतं विधिवद्यैस्तु चीण" इत्युक्तशिरोवतस्य तदुपनिषदध्ययनाअत्त्वमेव विधीयते, न त्वक्षरविद्याङ्गत्वम् । "नैतदचीर्णवतोऽधीते" इत्युत्तरवाक्ये शिरोव्रतस्य तदुपनिषदध्ययनांगत्व- श्रवणात् । पूर्वमन्त्रस्थब्रह्मविद्यापदस्य तदुपनिपत्परत्वावगमात् । ततश्च यैश्शिरोवतं चरितं, तानेवेमामुपनिपदमध्यापयेदिति मन्त्रार्थः । इदं च शिरोव्रतस्य तदुपनिषदध्ययनानत्वं " इदमपि वेदव्रतेन व्याख्यातं" इति समाचाराख्यग्रन्थोक्त्या चावगम्यते । तत्र हि शिरोवते वक्तव्यं सर्वमुक्त्वा, व्रतान्तरे तदतिदेशाय प्रवृत्ते तद्वाक्ये शिरोवतं वेदव्रतत्वेनाभिहितम् । अतश्शिरोव्रतस्य तद्वेदाध्ययनांगत्वमेव, न त्वक्षरविद्यागत्वम् । इत्यं च चोदनाद्यविशेषस्य विद्यैक्यसाधकत्वेऽनुपपत्तिविरहात्, शाखान्तरे प्रकरण- भेदस्य पुनश्श्रवणस्य च तच्छाखाध्येतृपुरुषप्रतिपत्त्यर्थत्वेन विधिवैयर्थ्य- विरहात् , शाखाद्वयविहितयोर्दहरविद्ययोरैक्यस्य श्रुत्यैव दर्शितत्वाच्च शाखा- द्वयोक्तयोर्वेश्वानरविद्ययोरैक्यं दुरपहवम् । छान्दोग्ये हि दहरविद्यायामपहतपाप्मत्यादिगुणाष्टकविशिष्टस्य परमा- मन उपासनविधानमुपजीव्य, तैत्तिरीयमे दहरविद्याया " तत्रापि दहं गगनं विशोकस्तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितव्यं" इत्यत्र सामान्यत उपासनविधानेन मु३-२-११, 3 ·२९६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ३ छान्दोग्यस्थदहरविद्योक्तविशेपोपजीवन, शाखाद्वयोक्तयोर्दहरविद्ययोरैक्यं च दर्शित भवति । इत्थ च एकस्या शाखाया तद्विद्याप्रकरणोक्ताना गुणाना तद्विद्यायामुपासनार्थत्वात् शाखान्तरेऽनुक्तानामपि तेषा तद्विद्यायामुपासनार्थ सग्रह कर्तव्य इति सिद्धम् ॥ वैश्वानरदहराद्या यद्विद्याश्चोदनाद्यभेदेन । शाखाद्वयेऽप्यभिन्नास्तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे॥१०३ ॥ स्पष्टोऽर्य । वेश्वानरादिविद्याना श्रीनिवासविषयकत्वस्य तत्तदधिकरणेपु निरूपित- त्वात्, अत्र यद्विद्या इत्युक्तम् ॥ ८२ ॥ इति सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ॥ १ ॥ १६ ॥ अन्यथात्वाधिकरणम् ॥ २॥ पूर्वाधिकरणे चोदनाद्यभेदेन सैवेय विद्येति प्रत्यभिज्ञायमानतया शाखाद्वयाग्नातयोर्वैश्वानरविद्ययोरैक्यमुक्तम् । तद्वत् उद्गीथविद्ययोजिसने- यकछान्दोग्योक्तयोश्चोदनाद्यभेदेन ऐक्यशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधि- करणम् ॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ३-३-६॥ इद पूर्वपक्षसूत्रम् । वाजसनेयके छान्दोग्ये चाम्नातयोरुद्गीथविद्ययो, अन्यथात्वं रूपभेद , तत्रत्यशब्दात् अवगम्यते इति चेत्, न न रूपभेद इत्यर्थ । तत्र हेतुमाह अविशेषात् इति । उभयत्र रूपस्याविशिष्टत्वात् इति सूत्रार्थ । अत्र पूर्वपक्षी सिद्धान्त्यभिमत तयोविद्ययो रूपभेदमनूद्य परिहरन रूपैक्याचयोरैक्यमाह ॥

·अन्यथात्वाधिकरणम्-२ २९७ 26 . अयं भावः वाजसनेयके देवासुरसग्रामे " हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथे- नात्ययाम" इति देवानामुद्दीथोपासनेनासुरपराभवसकल्पमुपक्रम्य, उद्गीथे यागादिदृष्टौ तेषामसुरैः पराभवमुक्त्वा, अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः वन उद्गायेति, तथेति तेभ्य एप प्राण उदगायत्" इत्युक्तम् । अय- मर्थः-आसन्यं प्राणं-मुल्यमाणं, त्वं, न---अस्मभ्यं, उद्गाय-तदुद्गानको भव इत्यूचुः। तथेति देवैरुक्तमंगीकृत्य एप मुख्यप्राण , तेभ्यो देवेभ्य उदगायत्- उद्गानं कृतवान् । देवा उद्गातरि मुख्यप्राणदृष्टिमकुर्वन्निति यावत् । एवमत उद्गातरि प्राणहष्टिमभिधाय, "ते विदुः" इत्यादिना असुराणामुद्गातरि पापचिन्तामभिधाय, ॥ स यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेत एवं हैव ते विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुः" इत्यनेन यथा अश्मानं प्राप्य लोष्टं विनश्येत् , एवमध्यस्तप्राणभावे उद्गातरि पापचिन्तया असुराणां पराभव- भवत्यात्मना परास्य द्विषन् भातृव्यो भवति य एवं वेद" इत्यनेन उद्गातारं प्राणदृष्टया य उपास्ते तस्य शत्रव पराभूता भवन्ति इति उद्गातरि प्राणदृष्टया उपासनस्य फलमभिहितम् । अनेन वाजसनेयकोक्तोदीथ- विद्यायामध्यस्तप्राणभावस्योद्गातुरुपास्यत्वं प्रतीयते ।। छान्दोग्ये तु " देवासुरा ह वै यत्र सयेतिरे" इत्युपक्रम्य, “तद्ध देवा उद्गीथमाजहूरनेनैनानभिहनिप्याम इति" इति उद्गीथोपासनेन देवानामसुरपराभवसकल्पमुक्त्वा, उद्गीथे वागादिदृष्टौ असुरैः पराभवमभि- धाय, 'अथ य एवायं मुख्यप्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे" इत्यादिना उदगीथे मुख्यप्राणदृष्ट्योपासनस्य शत्रुपराभवरूपफलमभिहितम् । अतोऽताध्यस्त- माणभावस्य उद्गीथस्योपास्यत्वं प्रतीयते । अत एकत्र अध्यस्तप्राणभाव उद्गाता उपास्य. अन्यत्र अध्यस्तप्राणभाव उद्गीथ उपास्य इति रूपमेदान्न मुक्त्या, 24" 56 गू. ३.३.१. 'बृ. ३.३.७. ३छा १-२-७. . सा. १-३-७८ छा.१-२-१.

·२९८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला संप्रकाशा विद्येक्यमिति नागकनीयम् । वाजसनेयके " 'हन्तासुरान् यज उद्गीधेना- त्ययाम " इत्युट्टीथशब्दस्य उपक्रमानुरोधेन "तेभ्य एप प्राण उदगायत्" इत्युपसहारवाक्यस्य नेयतया उद्यानकर्मण्युद्गीथ एव सोकर्यविनक्षया कर्तृत्वो- पचार इत्याश्रयणीयम् । इत्थ चोभयत्र उदीय एव मुख्यप्राणदृष्टया उपास्य दति रूपमभिन्नम् । शनुपराभवरूपमर्थवादवाक्योक्त फलमप्यभिन्नम् । वेदेति चोदनाऽप्यनिशिष्टा । एव फरसयोगादीनामविशिष्टतया सेवेय पिद्यति प्रतीयमानतया शाखाद्वयाशातयोरुहीयविद्ययोरक्यमिति ॥ न वा प्रकरणभेदात्परोपरीयस्त्वादिवत् ॥ ३-३-७ ।। [सज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ।। ८ ॥ व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ९॥ इद सिद्धान्तसूत्रम् । छान्दोग्यवाजसनेयकोक्तयोरुहीयविद्ययोरैक्य न सभवतीत्यर्थ । तत्र हेतुमाह प्रकरणभेदात् इति । प्रकरण विधेयार्थ- प्रतिपादकपदेश , तद्भेदादित्यर्थ । तत्र दृष्टान्तमाह परोपरीयस्त्यादिवत् इति । अन आदिशब्देन हिरण्मयत्व गृह्यते । ततश्च परोवरीयस्त्वगुणविशिष्ट- विषयकहिरण्मयत्वगुणविशिष्टविषयकोपासनयोर्भेदवत् इति सूत्रार्थ ॥ अय भाव —छान्दोग्ये 3 ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इति उद्गीथानप्रणवोपासन प्रकृत्य तत्प्रकरणे "देवासुरा ह वै यत्र सयेतिरे" इत्यारभ्य, अथ य एवाय मुख्य प्राणस्तमुद्गीथमुपासाश्चक्रिरे” इति आम्नाता उद्गीथविद्या उद्गीथानप्रणवविपया , प्रणवम्यैव पूर्व प्रकृतत्वात् । वाजसनेयके तद्ध देवा उद्गीथमाजहु " इत्यादिना आनाता उद्गीथ विद्या तु कृलोद्गीथविषया, तत्र प्रणवस्याप्रकृतत्वात् । अत एकत्र उद्गीथाङ्ग प्रणवोपासन, अन्यत्र कृत्लोदीथोपासनमित्युपास्यरूपभेदाद्विद्याभेद । एव 566 2 छा १२-१ मृ३३७ छा १११ 'छा १२.७,८ 5 ·अन्यथात्वाधिकरणम्-२ वाजसनेयके प्रागुक्तरीत्या उद्गातरि प्राणदृष्ट्योपासनं; छान्दोग्ये तु उद्गीथा- प्रणवे प्राणदृष्योपासनमिति । अतोऽपि रूपभेद । अयं च रूपभेदरसूत्रे वाशब्देनाभिप्रत ॥ न चैवं वाजसनेयके 1" तद्ध देवा उद्गीथमाजहुः" इति उद्गीथ- शब्देनोपक्रमादुपक्रमविरोधश्शनीय. । "तेभ्य एप प्राण उढगायत्" इत्युपसहारे उद्गीथकर्मकोपासनकर्तयेव प्राणदृष्ट्या उपासनविधानेन उपक्रम- प्रक्रान्तोढ़ीथापरित्यागेनोपक्रमविरोधाभावात् । उपक्रमाधिकरणे हि उपक्रमा- वगतस्योपसहारेऽपरित्यज्यत्वमात्रमुक्त, न तूपक्रमानवगतिविशेपस्योपसहारे अस्वीकार्यत्वमपि । अतोऽत्रोपसहारे उपक्रमावगतस्य ततोऽधिकस्य च स्वीकारानोपक्रमाधिकरणविरोध । तदेवमुभयत्र रूपभेदाद्विद्याभेदः। यथा छान्दोग्येऽस्मिन् प्रकरणे आम्नातस्य परोवरीयस्त्वगुणविशिष्टाकाशशब्दवाच्य- परमात्मदृष्टया उद्गीयोपासनस्य, हिरण्मयत्वविशिष्टपरमात्मदृष्टया उद्गीथोपास- नस्य च दृष्टिविशेषणब्रह्मगुणभेदाढ़ेद , तद्वत् । उदाहृतदृष्टान्तयोरुपास्यस्यो- दीथस्य दृष्टिविशेपणब्रह्मणश्चैत्येऽपि दृष्टिविशेषणब्रह्मविशेषणभूतयो परो- वरीयस्त्वहिरण्मयत्वरूपयोर्गुणयोर्भेदात् तद्विद्ययोगेंदे कि वक्तव्यं दृष्टि- विशेपणभेदाद्विद्याभेद इति । उद्गीथविद्येति सजैक्यं तु तत्प्रकरणाग्नात- परस्परभिन्न विद्यासाधारणत्वान्नैक्यसाधकम् । परोपरीयस्त्व परेभ्य'-उत्कू- टेभ्य , परत्व-उत्कृष्टत्वम् ॥ ननु छान्दोग्ये प्रकरणोपक्रमे प्रणवस्य प्रकृतत्वेऽपि तत्प्रकरणस्य " देवासुरा यत्न सयेतिरे" इत्यत पूर्वमेव परिसमाप्तत्वमस्तु । " उद्गीथमानहु " इत्यत्र उद्गीथशन कृत्लोद्गीथविषय एवास्तु । ततश्चो- भयताध्यस्तपाणभावस्योद्गीथस्यैवोपास्यत्वात् न रूपभेट इति चेत्, . तद्ध देवा मैव- छा ३-३-७. छा.१-२-१.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा
[अ.३
एतदुचरविद्याखपि उद्गीथानप्रणवम्यैवोपाम्यत्वेनानुवृत्तेर्दर्शनात् तन्मध्यपति-
तायामस्यामपि विद्यायामुद्गीथाहप्रणवस्यैवोपास्यत्वौचित्यात् घटैकदेशस्य
दग्धत्वेऽपि घटो दग्ध इति व्यहारदर्शनेन एकदेशविवक्षयाऽपि समुदाय-
शब्दप्रयोगसभवात् ॥
यदुपासनोपकृतये त्यानात प्राणदृष्टिरूपे ये ।
उद्गीथोपास्ती द्वे उद्गातरि प्राणदृष्टिरेकस्याम् ॥१०४ ॥
उद्गीथाङ्गे प्रणवे वितरस्यामिति च रूपभेदेन ।
विद्ये ते मिद्यते तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १०५ ॥
अर्थः । यस्य श्रीनिवासापरनामधेयस्य ब्रह्मण, उपासनानां वैश्वानर-
दहरादीनां, उपकृतये-उपासनागभूतक्रतूनां वीर्यवत्तरत्वापादनद्वारा उपासनस्य
शीघनिष्पत्तिरूपोपकारसिद्धयर्थ, आम्नाते - छान्दोग्यवाजसनेयकयोर्विहिते,
प्राणदृष्टिरूपे ये उद्गीथविद्ये, तत्र वाजसनेयकोक्तविद्यायां, उद्गातरि
प्राणदृष्टि:-अध्यस्तप्राणभावस्योहातुरुपासनं, छान्दोग्योक्ताया तु अध्यस्त-
प्राणभावस्य उद्गीथाङ्गग्रणवस्योपामनमिति उपास्यरूपभेदात् , ते विद्ये
परस्परभिन्ने, तब्रह्मेति पूर्ववत् ।।
अत्र प्रथमपद्ये तुशब्दोपादानं ब्रह्मविद्यानिरूपणाय प्रवृत्तेऽस्मिन्पादे
उद्गीथविद्याविचार. किमर्थ क्रियते इति शङ्कानिवारणार्थ । ततश्च ब्रह्म-
विद्यागमूतक्रतूना साद्गुण्यापादनद्वारा ब्रह्मोपासनोपकारकत्वज्ञापनार्धमुद्गीथ-
विद्यानिरूपणमिति ॥
सर्वासामपि ब्रह्मविद्याना श्रीनिवासापरनामधेयवाझविषयत्वं प्रथमा-
ध्याये निरूपितमभिप्रेत्य अत्र पद्ये यदुपासनोपकृतय इत्युक्तम् ॥
८३ ।। इति अन्यथात्वाधिकरणम् ॥२॥

·सर्वाभेदाधिकरणम्-३ १७ ॥ सर्वाभेदाधिकरणम् ॥३॥ पूर्वाधिकरणे उद्गीथे वागादिदृष्टौ शत्रुभि परिभव फलमभिधाय मुख्यप्राणदृष्टौ शत्रुविध्वंसनरूपफलमभिहितम् । तत्कुत इति जिज्ञासाया मुख्यप्राणस्य वागादिभ्य श्रेष्ठ्यादिति प्रदर्शनाय दृष्टिविशेषणतया प्रस्तुतस्य प्राणस्य खातन्त्र्येणोपासनयोश्शाखाद्वयाम्नातयोर्मेदमाशक्य तत्परिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ ३-३-१०॥ सर्वस्य-प्राणज्यैष्ठयत्रैष्ठ्योपपादनप्रकारस्य सर्वस्य इत्यर्थ । अभेदात्-भेदविरहात् , अन्यत्र कौषीतक्युपनिषदुक्काया प्राणविद्यायामपि, इमे-यसिष्ठत्वादयो गुणा सन्त्येवेति सूत्रार्थ ।। अव पूर्वपक्षः --छान्दोग्यवाजसनेयकयो कौपीतक्युपनिषदि च प्राणविद्या आम्नायते। तत्र छान्दोग्यवाजसनेयकयो "यो ह वै ज्येष्ठ च श्रेष्ठ च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भवति प्राणो ह वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च" इत्यादिना ज्यैष्ठ्यश्रेष्ठयगुणविशिष्टप्राणोपासन विधाय वाक्चक्षुश्श्रोत्रमनसा क्रमेण वसिष्ठत्वप्रतिष्ठात्यसपत्त्यायतनत्वरूपान् गुणान् प्रतिपाद्य, वाक्चक्षु श्रोत्र- मनस्सु एकैकस्य शरीरादुत्क्रान्तावपि अन्येषामिन्द्रियाणा प्राणस्य शरीरस्य च यथापूर्वस्थिति, मुख्यप्राणोत्क्रमणे वागादीन्द्रियाणा शरीरस्य च विशरण- मकार्यकरत्व चाभिधाय, तेन वसिष्ठत्वादिगुणविशिष्टाना वागादीना मुख्य- प्राणाधीनस्थितिकत्व तदर्घानस्वकार्यकरत्व च प्रदर्य वागादिभिर्मुल्य- प्राणस्य स्वीयखीयवसिष्ठत्वादिगुणवत्ताभिधानप्रदर्शनेन तच्छैष्ठ्यमुपपादितम् ।। या ५-११ ·३०२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. ३ एवमेव वृहदारण्यके अष्टमाध्यायप्रथमत्रामणेऽपि प्रतिपादितम् । तेन श्रेष्ठयोपपाटकवसिष्ठत्वादिगुणविशिष्टतया मुग्न्यप्राणस्योपासनं विधिसितं प्रतीयते । कौपीतक्रिपाणविद्याया तु इत्यमेव मुख्यप्राणस्य श्रेष्ठयमुपपादितम्। वागादिभिर्मुख्यप्राणस्य स्वीयस्वीयवसिष्ठत्यादिगुणविशिष्टत्वं तु नाभिहितं दृश्यते । अतश्छान्दोम्यवाजसनेयोत्तयो. प्राणनिद्ययोर्वसिष्ठत्यादिगुणविशिष्ट- मुख्यप्राणस्योपास्यतया रूपामेदाद्विद्यैश्यन् । कौपीतयुक्तपाणरिद्यायां तु वसिष्ठत्वादिगुणरहितश्रेष्ठयज्येष्ठवगुणविशिष्टप्राणोपासनमिति रूपभेदाचतो भेदः॥ सिद्धान्तस्तु- कौपीतक्युक्तप्राणविद्यायामपि वागादीना मुख्यमाणा- धीनस्थितिकत्वतदधीनकार्यकरत्वयो प्रदर्शितत्वेन मुख्यप्राणस्य वागादि- स्थितिकार्यकरताहेतुत्वरूपाया वागादिगतवसिष्ठत्यादिमनायास्सिद्धत्वेन तस्या मपि विद्याया मुख्यप्राणे वसिष्ठत्वादिगुणवत्ताया उपास्यत्वसिद्धया रूपभेद- विरहात् न विद्याभेद इति । वाचो वसिष्ठत्वं नाम वाग्यवहारेण धनप्राप्ति- हेतुत्वम् । चक्षुप. प्रतिष्ठात्व नाम निम्नोन्नतस्थलदर्शनेन स्खलनं विना स्थितिहेतुत्वम् । श्रोन्नस्य सपत्तिहेतुत्वं नाम वेदान्तार्धश्रवणेन तदनुष्ठान- द्वारा मुक्तिपर्यन्तसपद्धेतुत्वम् । मनस आयतनत्वं नाम समचन्दनादिविषय- ज्ञानरूपभोगाश्रयत्वम् ॥ कौपीतपयुक्तायां यदीनप्राणविपयविद्यायां । छान्दोग्योक्तायां च श्रेष्ठयवतः प्राणरूपवेद्यस्य ॥ १६ ॥ श्रेष्ठयोपपादनस्य च सर्वस्याप्येकरूपतया । विद्ये उभे अभिन्ने तब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥ १.७॥ अर्थः। कौपीतक्युपनिपदुक्तायां छान्दोग्योपनिपदुक्तायां च यदधीन:- यन्निधिसत्तास्थितिप्रवृत्तिक य प्राणः, तद्विपयविद्यायां ·३-पा.] आनन्दायधिकरणम्-४ Kn- श्रेष्ठचगुणवतो मुख्यप्राणरूपोपास्यस्य माणश्रेष्ठचोपपादनप्रकारस्य च सर्वस्यैकरूपतया प्राणस्य श्रेष्ठयोपपादकगुणवत्तासिद्धे वेद्यभेदविरहेण उभे विद्ये अमिन्ने, तद्ब्रह्मेति पूर्ववत् ।। भावश्च सूत्रव्याख्यानेनैव स्पष्टः ॥ अत्र पद्ये वागादीनां शरीरस्य च स्थिति. प्रवृतिश्च यदधीना, स मुख्यप्राणोऽपि यदधीनसतास्थितिप्रवृत्तिकतया अन्तर्यामिब्राह्मणे 20 प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणश्शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयति' इत्यत्र श्रूयते। तस्य महिमा अपार इति श्रीनिवासमाहास्यमस्मि- नधिकरणे प्राणविचारेण सूत्रकारेरनुस हितमिति ज्ञापनाय अन्तर्यामिब्राह्मण- स्य सुवालोपनिषदैकार्थेन श्रीनिवासविषयताया प्रागुपपादितत्वात् यद- धीनप्राण इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ ८४ ॥ सर्वाभेदाधिकरणम् ॥ ३ ॥ १८ ॥ आनन्दायधिकरणम् ॥ ४ ॥ पूर्वाधिकरणे प्राणम्य श्रेष्ठ्यानुसन्धानं वसिष्ठत्वादिगुणवत्त्वानुसन्धान विना नोपपद्यत इति कौपीतक्युपनिषदुक्तप्राणविद्यायामपि वसिष्ठत्वादि- प्राप्तिरुक्ता । तद्वत् यैर्गुणैर्चिना चिदचिद्विजातीयब्रह्मस्वरूपानुसन्धानं नोप- पद्यते, तेषा गुणाना सर्वासु ब्रह्मविद्यासूपसहार कर्तव्य इति प्रतिपादनाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ३-३-११॥ [प्रियगिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ वृ ५-७-२०.

·३०४ श्रीशारीरकाधिकरणरतमारा सप्रकाशा [अ. ३ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ आत्मशब्दाच ॥ १५ ॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ १७ ॥] 'सर्वाभेदात्' इति पूर्वसूत्रे समासघटक 'अभेदात्' इति पद- मनुवर्तते । आनन्दपद नानन्दत्वपरम् । ततश्च प्रधानस्य गुणिनो ब्रह्मण उपास्यस्य, अभेदात् ऐक्यात्, सर्वास्वपि ब्रह्मविद्यासु आनन्दत्वादयो गुणा अनुसन्धेया इति सूत्रार्थ ॥ अत्रैव पूर्वपक्ष:---सर्वासु ब्रह्मविद्यासु ब्रह्मगुणत्वेनाऽऽनन्दत्वादीना मुपासनाय उपसहाराभ्युपगमे ब्रह्मगुणाना सर्वेपा सर्वासु ब्रह्मविद्यासूपसहार प्रस: । न चेप्टापति , ब्रह्मगुणानामनन्तत्वेन सर्वेषामुपसहर्तुमशक्यत्वात्, प्रकरणान्तरश्रुताना प्रकरणान्तरे उपसहारे प्रमाणाभावाच । ततद्ब्रह्मविद्या- प्रकरणोक्ता ब्रह्मगुणास्तत्र तत्रोपसंहर्तव्या , न सर्वे इति ॥ सिद्धान्तः। गुणाना प्रधानानुवर्तित्वात् , गुणित्वेन प्रधानस्य ब्रह्मण सर्वासु ब्रह्मविद्यासूपास्यम्यैकत्वात्तद्गुणा आनन्दत्वादयोऽपि तासु सर्वाखप्यनुसन्धेया । तस्य प्रियमेव शिर " इत्यादिना आनन्दमयविद्याप्रकरणे श्रुताना प्रियशिरस्त्यादीना ब्रह्मगुणत्वाविशेषात् सर्वाखपि ब्रह्मविद्यासु तेषामुपसहार प्रसन्न इति वाच्यम् । प्रियशिरस्त्वादीना ब्रह्मगुणत्वाभावात् ब्रह्मणश्शिर-- पक्षपुच्छाद्यवयवभेदाङ्गीकारे क्वचिदवयवे स्थूलत्व क्वचिदवयवे कृशत्व- मिति विरुद्धपरिमाणद्वय स्यात् । ततश्च "अस्थूलमनणु" इत्यादिश्रुति- विरोधप्रसह , तत्र ब्रह्मणि स्थूलत्वकृशत्वादिपरिमाणनिषेधात् ।। नृ ५८८ नच , ते उ ५२ ·आनन्दायधिकरणम्-४ ३०५ न चैवमपि " अन्नादो वसुदान" इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नानां महो- दारत्वादिब्रह्मगुणानामानन्दत्वादिवत् ब्रह्मविद्यासु सर्वासु उपसहारप्रसझो दुर्वार इति वाच्यम् । ब्रह्मस्वरूपनिरूपकधर्माणां सर्वासु ब्रह्मविद्याखनुसन्धे- यतास्वीकारेणातिप्रसहविरहात् ।। ब्रह्मवरूपनिरूपका अतथाविधाश्चेति ब्रह्मधर्मा द्विविधाः। तत्र चेतनाचेतनविजातीयत्वेन ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिजनका ये, ते तत्वरूपनिरूपक- धर्मा इत्युच्यन्ते । ते च धर्माः सत्यत्वज्ञानत्वानन्तत्यानन्दत्यामलत्वानि ॥ तत्र सत्यत्वं--स्वरूपे स्वभावे च कदाचिदपि अन्यथाभावरहितत्वम् । तेन ब्रह्मणि अचिज्जातीयता तत्ससृष्टचेतनजातीयता च व्यावय॑ते, अचि- तम्सततपरिणामितया स्वरूपान्यथाभावस्य, तत्ससृष्टचेतने तत्ससर्गप्रयुक्तस्य सङ्कोचविकासरूपतदीयधर्मभूतज्ञानात्मकखभावान्यथाभावस्य च नियमेन सत्त्वेन तयोस्तदसाधारणधर्मत्वात् , ब्रह्मणि तदभावरूपसत्यत्वेन तज्जातीयता व्यावर्त्यते । या अप्सु पृथिव्यसाधारणगन्धविरहेण पृथिवीजातीयता व्या- वय॑ते, तद्वत् । ज्ञानत्वं-साक्षात् धर्मद्वारा च स्वप्रकाशलवत्त्वम् । साक्षात् खप्रकाश- त्यवत्त्वेन ज्ञानस्वरूपत्वस्य, स्वप्रकाशधर्मवत्तया ज्ञानगुणकत्वस्य च लामः । ज्ञानस्स इदानी तदानीं इत्यादिकालविशेषानुक्त्या विषयविशेषानुक्त्या च सकोचाभावलाभात् ज्ञानपदेन नित्यासकुचितज्ञानवत्त्वं लभ्यते । तेन ब्रह्मणि मुक्तचेतनजातीयता न्यावय॑ते; तस्य ससारदशायां ज्ञानसकोचवत्त्वनियमेन कदाचित् ज्ञानसोचस्य तदसाधारणधर्मत्वात् । अनन्तत्व-अन्तः-परिच्छेद.; स च देशकृत. कालकृनो वस्तु- कृतश्चेति त्रिविधः । तदभावोऽनन्तत्वम् । तत्र 'अस्मिन् देशे नास्ति' 1. ६-४-२४. 20 ·३०६ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा . 16 इति वुद्धिविषयत्वं देशपरिच्छेदः, तदमायो देशापरिच्छिन्नत्यम् । ब्रह्मणः सर्वव्याप्तत्वातदुपपत्तिः। 'अस्मिन् काले नास्ति' इति धीविषयत्वं काल- परिच्छेदः । तदभावः कालापरिच्छिन्नत्वम् । ब्रह्मणस्सर्वदा वर्तमानत्वात तदुपपत्तिः । स्वेतरवस्तुवाचकपदसमानाधिकरणपदेन व्यवहारानहत्वं वस्तु- परिच्छेदः, यथा 'गौः अश्व' इति व्यवहारानहत्वेन गवादेरधादि- परिच्छिन्नत्वं तदभावो वस्त्वपरिच्छिन्नत्यम् । ब्रह्मणस्वेतरसमस्तवस्तु- वाचकपदवाच्यतायाः चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्यपदेशोऽभाक्तस्तद्भाव- भावित्वात्" इति सूत्र व्यवसापितत्वेन "ब्रमेवेदं सर्व" "सर्वं खल्विदं ब्रह्म" इत्यादिव्यवहाराहत्यात् वस्त्वपरिच्छिन्नत्वोपपत्तिः। तेन नित्यचेतन- जातीयता व्यावय॑ते, तेपामणुत्वेन परिच्छिन्नत्वात् । स्वेतरवाचकपदवाच्यत्व- विरहेण वस्तुपरिच्छिन्नत्वाच्च । सिद्धान्ते आनन्दस्य ज्ञानविशेपरूपत्वाभ्युपगमेन आनन्दरूप- ज्ञानवरूपत्वस्य आनन्दरूपज्ञानगुणकत्वस्य च लाभाय आनन्दत्वोक्तिः । ब्रह्मण परमप्राप्यत्वापयिकनिरतिशयपुरुषार्थत्वलाभाय निरतिशयानन्दस्वरूपत्व- निरतिशयानन्दवत्त्वयोः सर्वपरविद्यास्वनुसन्धेयता । एतदभिप्रायेण “आन- न्दादयः प्रधानस्य" इति सूत्रे आनन्दस्य प्रथमोपादानम् ॥ अमलत्वखरूपं तु 'अक्षरध्यधिकरणे वक्ष्यते । तदेवं सत्यत्वादीनां पञ्चानां ब्रह्मस्वरूपनिरूपकत्वेन तानि सर्वपरविद्याखनुसन्धेयानि । महोदार- त्वादीनामतथाविधत्वेन, न तेषा सर्वविद्याखनुसन्धेयताप्रसंगः । प्रियशिर- स्त्वादीनां तु ब्रह्मगुणत्वस्यैवाभावेन, न ते ब्रह्मविद्याखनुसन्धेया. ॥ नन्वेचं "तस्य प्रियमेव शिरः" इत्यादिना ब्रह्मणः प्रियशिरस्त्वाद्यमि- धानं किमर्थमिति चेत् , उच्यते-ब्रह्मण उपासनाय शिर पक्षपुच्छादिकल्पनेन वृ. ४-५-१. डा. ३-१४-१. 5 तै, आन, ५.२. 1 शा.सू. २-३-१७.

·आनन्दायधिकरणम्-१ ३०७ 16 46 बुद्धायारोहाथ शिर पक्षपुच्छाघभिधानम्, न वस्तुतश्शिर पक्षपुच्छादिमत्त्वात् । 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योन्तर आत्माऽऽनन्दमयः" इति आनन्दमयस्य ब्रह्मण आत्मलोत्तेश्च शिर.पक्षपुच्छाधभावस्सिद्ध., आत्मनो निरवयवत्वात् ।। ननु " अन्योन्तर आत्मा प्राणमय ॥ इत्यादिप्वनात्मसु प्राणादिषु पूर्वमात्मशब्दप्रयोगदर्शनात्, 1" अन्योन्तर आत्माऽऽनन्दमय " इत्यतापि अनात्मन्यात्मशब्दप्रयोगसभवादानन्दमयस्य कथमात्मत्वलाम इति चेत् , उत्तरत्र 3. सोऽकामयत बहु स्या प्रजायेयेति" इत्यत्र तच्छन्देन पूर्वप्रकृत- मानन्दमय परामृश्य, तस्य बहुभवनसकल्पोक्त्या प्रकृतानन्दमय परमात्मै- वेति निर्धायते । यथा आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति' इत्यत्र सकल्पविशेपश्रवणेन प्रकृत आत्मा परमात्मा इति निर्णीयते, तद्वत् इति ब्रूमः ।। ननु उपक्रमे प्राणगयादीनामनात्मना आत्मशब्देन व्यवहारदर्शनेन उपक्रमाधिकरणन्यायेन उपक्रमस्य प्रबलत्वात् कथं "सोऽकामयत" इत्याद्युतरवाक्यात् परमात्मविपय एवायमानन्दमयपर्याये आत्मशब्द इति निर्णीयत इति चेत्, उच्यते-"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सभूत." इति तस्याप्युपक्रमे सर्वजगत्कारण परमात्मान प्रस्तुत्य तस्य सर्वान्तरत्वेन परमात्मत्वव्यञ्जनाय प्रवृत्तेऽस्मिन् सन्दर्भ प्रथममन्नमयाच्छरीरादन्तरत्वेन प्राणमये परमात्मत्वबुद्धिमवताय, तदनन्तर तस्याप्यन्तरे मनोमये, ततस्तस्या- प्यन्तरे विज्ञानमये, ततस्तस्याप्यन्तरे आनन्दमये परमात्मवुद्धिरवतारिता । ततस्तस्याप्यन्तरस्य कस्यचिदनुक्त्या आनन्दमय एवं प्रकृतपरमात्मत्वबुद्धिः प्रतिष्ठापितेति निर्णीयते ॥ , ते. आन. २.३. ते. धान, २.२. ३.आन ६-२. + ऐतरेय १-१-१.

·३०८ 'श्रीगारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा [अ.३ अत आत्मबुद्धिविषयेषु प्राणमयादिपु आत्गशब्दः परमात्मविषय एवेति उपक्रमेऽपि परमात्मन एव प्रक्रान्तत्वेन उत्तरवाक्येन आनन्दमय- पर्याये आत्मदाब्दस्य परमात्मविषयत्वनिर्णये उपक्रमविरोधाभावात् वहुभवन- संकल्पभवगाच आनन्दमयविपयोऽयमात्मशब्दः परमात्मविपय एवेति निर्धार्यत इति ॥ इत्यं च आनन्दमयस्याऽऽत्मत्वेन तस्य शिर.पक्षपुच्छाद्यसंभवात् , प्रक्रान्तस्याऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मनो बुद्धावारोहार्थ शिरःपक्षादिकल्पनमात्र, न तु वस्तुत इति प्रियशिरस्त्यादीनां ब्रह्मगुणत्वाभावान्न तेषां ब्रह्मविद्याखनु- सन्धेयताप्रसङ्ग इति सिद्धम् ॥ परविद्यास्वसिलास्वपि चिदचिद्वयावर्तविशिष्टं यत् । सत्यत्वाध्ययं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भने ॥ १०८ ॥ "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति लक्षणवाक्यगतब्रह्मशब्दवाच्यं ब्रह्म तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्संभूत." इत्यत्र 'तमाद्वा एतस्मादात्मन' इत्यनेन परामृश्य, तस्याऽऽनन्दमयत्वमभिधाय, तम्य " स यश्चायं पुरुष यश्वासावादित्ये" इति आदित्यमण्डलान्तस्थश्रीनिवासापरनामधेयपुण्टरी- काक्षपुरुपाभेदोक्तेः, लक्षणवाक्योक्तं ब्रह्म श्रीनिवास एवेति निर्धार्यत इति भावः। ८५ ॥ इति आनन्दायधिकरणम् ॥ २ ॥ १९॥ कार्याख्यानाधिकरणम् ॥ ५॥ पूर्व "सर्याभेदादन्यत्रमे" इति सूत्रे प्रस्तुतायां प्राणविद्यायां तस्मिताधिकरणे अविचारितांशरिचाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। शा.स् ३-३-१०, ·३-पा.] का? नापिकर -५ ३०) कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ ३-३-१८ ॥ कार्यस्य-मानान्तराप्राप्तम्य, आख्यानात्-विधानादेव; विधि- सार्थक्यसंभवादित्यर्थः । अपूर्व-अप्राप्तं अपां यासस्त्वानुसन्धानमेव प्राण- विद्यायां विधीयत इति सूलार्थः ।। वाजसनेयके माध्यन्दिनयाखायां प्राणविद्याप्रकरणे " किं मे वासो भविष्यति" इति मुग्न्यप्राणेन पृष्टांगादिभिः " आप इति होचुः" इत्यनेन अपां प्राणयासम्त्यमुक्तमित्युनत्या, "तम्मादेवंविदशिप्यन्नानामेद- मित्या चाऽऽचामेत् " इत्यभिधाय, "एतमेव तदनमनग्नं कुरुते" इत्यभि- हितम् ॥ अत्रैवं पूर्वपक्ष:-"तस्मादेवंविदशिप्यन्नाचामेदगित्वा चाऽऽचामेत्" इत्याचमनस्य विधिः श्रूयते । यद्यपि " कि मे यासः आपो वासः" इति, " एतमेव तदनमनग्नं कुरुते " इति उपक्रमोपसंहारयोः पालोचनया अपां प्राणवासस्त्वदृष्टिविधाने तात्पर्य प्रतीयते, अपा प्राणवासस्त्वोक्ते- रनग्नकरणोक्तेश्च प्रयोजनान्तरानुपरंभात् , तथापि 'आचामेत् ' इति विधि- श्रुतेर्वलीयस्त्वात् , अपां प्राणवासस्त्वानुसन्धाने विध्यदर्शनाच आचमनमेव प्राणविद्याझं विधीयते । न च भोजनामाचमनस्य म्मृत्याचारमाप्तत्वान्न विधिसभव इति तु शंक्यं, प्राणविद्यागम्याऽऽचमनान्तरस्य विधिसभवादिति।। सिद्धान्तः । उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया अपां माणयासस्त्वानुसन्धाने वाक्य- तात्पर्यावगमात् तस्याप्राप्तत्वात् , छान्दोग्ये समानप्रकरणे आचमनविध्य- दर्शनात् , भोजनानाचमनस्य स्मृत्याचारप्राप्तत्वात् अप्राप्त एवं विधिसार्थक्य- संभवाच, दना जुहोति" इत्यादावप्राप्ते दध्यादौ विध्यन्वयवत् "एवं 1. ५-१-१४. 20 १ ·३१० श्रीशारीरकाधकरपरतमाला सप्रकाशा [अ.३ विढाचामेत् " इत्यत्र प्राप्तमाचमनमुलंध्य अप्राप्तेऽपा प्राणवासस्त्वानुसन्धान एव विध्यन्वय इति स्मृत्याचारप्राप्ताचमनकर्मभूताखप्सु प्राणवासम्त्वानुसन्धा- नमिह विधीयत इति ॥ वाजसनेये मानि च यदधीनप्राणविपयविद्यायां। प्राणापामननिष्टैः पूर्व परतश्च भुक्तीनाम् ॥ १०९ ॥ आचमने विनियुक्तास्वप्स्वेच प्राणवासस्त्वं । अनुसन्धेयं विहितं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ११० ॥ सूत्रन्याख्यानादेव श्लोको व्याख्यात । अल प्राणविद्याचिन्तनस्य प्रयोजनं श्रीनिवासमहिमप्रतिपादनमिति पूर्वमेव निरूपितम् ।। ८६ ॥ इति कार्याख्यानाधिकरणम् ॥ ५ ॥ २०॥ समानाधिकरणम् ॥६॥ आनन्दाद्यधिकरणे ब्रह्मम्वरूपनिरूपकत्वेन ब्रह्मस्वरूपप्रतीत्यनुवन्धि- तया यथा सत्यत्वादिगुणाना सर्वविद्यासुपसहार उक्त , तथा शाण्डिल्य- विद्यायामपि सत्यसाल्पत्वान्तर्गततया वशित्वादीनामप्युपसहार कर्तव्य इति प्रदर्शनाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ समान एवं चाभेदात् ॥ ३-३-१९ ॥ अग्निरहम्योक्ताया शाण्डिल्यविद्याया यथा मनोमयत्वादिरुपास्यतया श्रुत , तथा वृहदारण्यकश्रुनाया तम्या मनोमयत्वादिरुपास्यतया श्रुत । एवं च उभयर रूपे ममाने सति, बृहदारण्यकोक्तवमित्यादिगुणानामग्नि- रहम्योक्तद्विद्याभुतमत्यसकलमत्वाभेदान न विद्यामंद इति सूत्रार्थ ॥ - ·३ al.] समा...' मयोऽयं पुरुष 116 वाजसनेयके असिरहस्ये " सत्यं ब्रह्मन्युपासीत, अथ खलु ऋतु- इत्यारभ्य, स आत्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं सत्यसङ्कल्पमाकागात्मानं कामरूपिणं सत्यसकल्पं सत्यधृति सर्व- गन्धं सर्वरसं सर्या दिशोऽनुप्रभूतं सर्वमिदमभ्यात्तमयाक्यनादरं यथा बीहिर्वा ययो वा" इत्यादिना शाण्डिल्यविद्या आशाता। तथा वृहदारण्यके माध्यन्दिनशाखायां पुनरपि शाण्डिल्यविद्या आमायते । " मनोमयोयं पुरुपो भास्सत्यस्तस्मिन्नन्तर्हदये यथा श्रीहिर्वा यवो वा स एप सर्वस्य वशी सर्वस्येशानस्सर्वस्याधिपतिस्सर्वमिदं प्रशान्ति यदिदं किं च" इति । अत्र अग्निरहस्याम्नातशाण्डिल्यविद्यायामश्रुतानां वशित्वाधिपतित्वादीनां बृहदा- रण्यकोक्तशाण्डिल्यविद्यायां श्रवणेन तलानुक्तानां सत्यसकल्पत्वकामरूपत्वा. दीनामग्निरहस्ये श्रवणाच उपास्यरूपभेदात् विद्ययो द इति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तः । वृहदारण्यकोक्तशाण्डिल्यविद्याश्रुतानां वशित्वादीनामनिरहस्योक्त- तद्विद्याश्रुतसत्यसङ्कल्पत्वकार्यतया तद्विततिरूपत्वेन तदभेदान्नात्र रूपभेदः । एवमग्निरहस्ये श्रुतानां कामरूपत्वादीना वृहदारण्यकश्रुतवशित्वकार्यतया तदन्तर्भावान्न रूपभेदः। अत उभयत्र सत्यसङ्कल्पत्ववशित्वादीनां सत्यान्न रूपभेदः । एवं च मनोमयरूपधर्मप्रत्यभिज्ञानेन संवेयं विद्यति प्रत्यभि- ज्ञायमानत्वात् रूपभेदविरहाच न विधाभेदः ।। उपनिपदि वाजिनां द्विः श्रुताऽपि शाण्डिल्यविद्युका । एकत्र यस्य कथयन्त्यमोघसङ्कल्पताख्यगुणम् ॥ १११ ॥ तस्यैव विततिभेदान् सर्ववशित्वप्रशासितत्वाधान् । अन्यत्र प्राह गुणांस्तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ११२ ।। 1 वाजसनेयके अग्निरहत्ये. 2 वृ. ७-६-१.

·३१२ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा अर्थः। वाजसनेयकश खायामग्निरहस्ये बृहदारण्यके च द्विवार अताऽपि शाण्डिल्यविद्या, एका-अभिना । तहि पुन श्रवणवेयर्यमिति शङ्का परिहरति एकर इत्यादिना । एकत्र अग्निरहस्य, यस्य श्रीनिवास- स्य अमोघसङ्कल्पतारयगुणं सत्यसवल्पत्वरूपगुण, कथयन्ती विदधाना सती, अन्पन वृहदारण्यके, तरयन सत्यतङ्कल्पत्वस्यैत्र, विततिभेदान- तत्कार्यतया तद्विस्ताररूपान् , समशित्वप्रशासितत्वादीन गुणान् प्राह, तब्रह्म इति पूर्ववत् ॥ इदमुपलक्षणम् । एकन आजसनेयके वशित्वादिगुणात् कथयन्ती अन्यत्र अग्निरहस्ये तद्विततिरूपकामरूपत्वादिगुणान् प्राह इत्यपि द्रष्टव्यम्।। एका कारणगुणोक्तिर-यन तत्कार्यगुणोक्तिरिति द्विरामानस्य न वैयर्यशङ्कावकाश । कार्याक्तिस्थले कारणस्य, कारणोत्तिस्थले कार्यस्य चोपसहारान विद्याभेट । अग्निरहस्ये, " मनोमय प्राणशरीरमात्मानमुपासीत" इत्यनेन इत्यन्तर्यामिब्राह्मणोक्तान्तर्यामिण प्रत्याभ ज्ञानात् तस्य सुवाल पनिषदैकाथ्येन नारायणवावगमात् प्राणशरं रमात्मानमुपासीत" इत्युत्तमनोमय आत्मा श्रीनिवास एवेति निर्धार्यत इति ॥ ८७ ॥ इति समानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ 16 यस्य प्राणश्शरीर" "मनोमय २१ ॥ समन्धाधिकरणम् ॥ ७॥ पूर्वाधिकरणे शाण्डिल्यविद्यायामग्निरहम्ये वृहदारण्यके न उपाम्य स्य मनोमयस्यैव ब्रह्मण उपास्यत्वन समन्धाद्गुणानामुपतहार इत्युक्तम् । मृ ५७ २२ ·३-पा. समन्धाधिकरणम्-७ - wwwwwwur navara तद्वत् एकत्स्य व्याहृतिशरीरकस्य सत्यम्य ब्रह्मण उभयत्र संबन्धाद्वौक्यात् नानोरुभयत्रोपसहारः कार्य इत्याशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ संबन्धादेवमन्यत्रापि ॥३-३-२० ॥ इद पूर्वपक्षसूत्रम् । यथा शाण्डिल्यविद्ययोरुभयोर्मनोमयस्यैकस्यो- पाम्यत्वेन संबन्धात् विद्यै क्यमिति गुणोपप्तहार , एवं अन्यत्रापि व्याहृति- विद्यायामपि व्याहृतिशरीरकस्य ब्रह्मण आदित्ये अक्षिणि चोपास्यतया सबन्धात् , अह अहमिति नान्नोरुपसंहार इति सूत्रार्थ. ॥ भारः। बृहदारण्यके "सत्यं ब्रह्म" इत्यारम्य, " तत्सत्यमसौ आदित्यो य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चाय दक्षिणेऽक्षिन्" इत्युपक्रम्य आदित्यमण्डले अक्षिणि च भूर्भुवस्सुवरिति व्याहृतिशरीरकस्य सत्य- शब्दितस्य ब्रह्मण आदित्यमण्डले दक्षिणेऽक्षिणि चोपासनं विधाय, तस्य ब्रह्मण अहरिति अहमिति व स्थानभेदेन द्वे नामनी उपदिष्टे । तत्र व्याहृतिशरीरकस्य सत्यस्प ब्रह्मण एकस्यैव आदित्यमण्डलेऽक्षिणि च उपास्यतया उप स्यैक्यात् विद्यैश्य , विद्यैश्याच नान्नोर्विकल्पत उपसंहार न वा विशेषात् ॥ ३-३-२१ ॥ इद सिद्धान्तसूत्रम् ॥ [दर्शयति च ॥ २२ ॥ न या-आदित्यमण्डलस्थव्याहृतिशरीरकसत्यसंज्ञकब्रह्मोपासनस्य दक्षिणाक्षिस्थव्याहृतिशरीरकसत्याख्यब्रह्मोपासनस्य च नैक्यमित्यर्थ. । अत्र हेतुमाह विशेषात्-रूपभेदात् इत्यर्थ ॥ । ७-४-२ ·३१४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला संप्रकाशा [म. 16 भावः । व्याहृतिशरीरकत्वस्येव आदित्यमण्डलदाक्षिणाक्षिरूपखानयो- रप्युपाम्यकोट्यन्तभूतत्वेन उपास्यन्धानभेदात् रूपभेदेन विद्याभेदः। एवं "तस्यतस्य तदेव रूपं यदमुप्य रूपं" इति छान्दोग्ये चाक्षुपपुरुष आदित्य- मण्डलपुरुपरूपाद्यतिदेशादपि स्थानभेदे विद्याभेदः सिद्धः । स्थानभेदेऽपि विद्यैक्ये अतिदेशं विनैव चाक्षुपपुरुषे आदित्यमण्डलपुरुपरूपादिप्राप्तया तदतिदेशस्य वैयर्यप्रसङ्गात् । अतस्तत्तत्स्थाने आम्नातस्य नाम्नस्तत्तत्स्थान कतया ब्रह्मोपासने व्यवस्थेति ।। आदित्यमण्डलस्थं त्वहरिति नाम्ना यदक्षिनिष्ठं तु । अहमिति नानोपास्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥११३ ॥ अर्थस्तु मूत्रव्याख्यानेन स्पष्ट. ॥ अत्र अन्तरादित्यविद्यायायामादित्यमण्डलस्थम्य पुण्डरीकाक्षत्वोक्त्या पुण्डरीकाक्षापरनामधेयश्रीनिवासत्वावगमात् स एव श्रीनिवासो व्याहृति- विद्यायामादित्यमण्डलस्थतया अहरिति नाम्ना व्याहृतिशरीरकतया च उपास्यत इति निर्धार्यते ॥ ८८ ॥ इति मंबन्धाधिकरणम् ॥ ७ ॥ २२ ॥ संभृत्यधिकरणम् ॥८॥ पूर्वाधिकरणे स्थानभेदानुपास्यनाम्नोर्व्यवस्था उक्ता । तद्वदुपास्य- गुणविशेषाणां स्थानभेदाद्यवस्थेति प्रदर्शयितुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। संभृतियुव्याप्तयपि चातः॥ ३-३-२३ ॥ संभृतिश्च धुव्याप्तिश्च, तयोस्समाहार संभृतिद्युन्याप्ति । समाहार- द्वन्द्वैकवचनान्तमिदम् । संभृतिः-ज्येष्ठवीर्यपूर्णत्वम् ; धुव्यामिः-युलोक- व्याप्तत्वम् । इदमुभयमपि, अत:-स्थानभेदात् व्यवस्थितमिति सूत्रार्थः ॥ छा.१.७५.

·३-पा. संभृत्यधिकरणम्-८ 16 , ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या सभूतानि ब्रह्मा ज्येष्ठ दिवमाततान । ब्रह्म भूताना प्रथमोऽन जने तेनाहति ब्रह्मणा पर्धित क" इति राणायनीयाना खिलेषुपासनविशेपमनारम्य श्रूयते । अम्यार्थ -ब्रह्म ब्रह्मणा, ज्येष्ठा- प्रशस्तानि, वीर्या पराक्रमा , सभृतानि सम्यगव्याहततया धृतानि । ज्येष्ठ ब्रह्म, अग्रे पूर्वमेव, दिव-आकाश, आततान व्याप्नोत् । ब्रह्म भूताना, प्रथमोत जज्ञे प्रथमेव थिनमित्यर्थ । तेन ब्रह्मणा क कलह कर्तुमर्हति, न कोऽपीत्यर्थ ॥ अत्र ब्रह्मणोऽव्याहतपीर्यत्व द्युलोकव्याप्तत्व च गुणद्वय श्रुतम् । इद न ब्रह्मस्वरूपोपटेशपर, अपरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणा धुपरिच्छिन्नत्वस्य सरूपत्वासंभवत् । अत उप सनार्थमेवोक्तगुणोपदेश इत्याश्रयणीय, अन्यया उपदेशवैयर्यप्रसङ्गात् । अत उपासनविशेष उक्तगुणयोर्विनि- योनकप्रमाणाभावात् सर्वेषु ब्रह्मोपासनेपूपसहार कर्तव्य इति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तः। हृदयाघल्पप्रदेशावछिन्नतया उपासनरूपेषु टहराद्युपासनेषु ग्रंपरि- च्छिन्नतया ब्रमण उपासन न भवति, हृदयपरिच्छिन्नत्वद्युपरिच्छिन्नत्व- योर्विरोधात् । शाण्डिल्यादिविद्यासु अल्पस्थानविपयामु ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात्" इत्याधुक्तिस्तृपदर्शितविरोधादेव न तथोपास- नार्थी, अपि तु ब्रह्ममाहात्म्योक्तिपरा । इत्थ न येपूपासनेपाधिविशेष- परिच्छिन्नत्वमुपास्यतया न श्रुत, तेपूपासने युव्याप्तेरुपास्यतयोपतहार । तत्सहचरितस्य ज्येष्ठवीर्यसभृतत्वस्यापि तत्समानदेशत्वेन तत्वोपसंहार । खतोऽपरिच्छिन्न ब्रह्म उपासनसार्याय अम्मास्वनुग्रहेण हृदयादितत्त- दल्पदेशावच्छिन्नमित्यनुसन्धातु शक्यतया सर्वामु ब्रह्मविद्यास्वनन्तस्वरूप- ब्रह्मस्वरूपनिरूपकधर्मस्योपसहारे न विरोध ॥ 1ते राणायनीय 26 छा३1४-३.

·श्रीशारीरकाधकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. ३ 16 " यद्यव्याप्तयादिगुणा अल्पायतनान्यपियविद्यासु । व्यवतिष्ठन्ते ध्येयास्तह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ११४ ॥ अर्थः । यस्य श्रीनिवासस्य धुव्याप्तिप्रभृतयो गुणा अल्पप्रदेश- परिच्छिन्नब्रह्मविपयविद्याऽतिरिक्तब्रह्मविद्या ध्येयतया व्यवस्थिता, तद्ब्रह्म इति पूर्ववत् ।। 'यस्य ब्रह्म च क्षत्र च उभे भवत ओदन । मृत्युर्यस्योपसेचन' इति मन्त्रे उक्तम्य कृत्स्नचराचरसहर्तृत्वस्य " 'ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या " इत्यादि। प्रकृनमन्त्रोक्तज्येष्ठवीर्यसभृतिकार्यतया प्रकृतमन्त्रोक्त ब्रह्मेव च क्षत्र च" इति मन्त्र कार्यमुखेनोक्तमिति निर्धारणात् , ब्रह्मणा स्पर्धितु क" इत्यनेन " क इत्या वेद यत्र स" इति तन्मन्त्र- खण्डप्रत्यभिज्ञानात् , तन्मन्त्रस्य च श्रीनिवासापरनामधेयविष्णुविषयताया अत्रधिकरणे निर्णीतत्वात् , श्रीनिवास एवेद 24t; 'ब्रह्म ज्येष्ठा" इति मन्त्रोक्त ब्रह्मेति निर्धार्यत इत्यभिप्रायेण, अत्र याव्याप्ति इत्याद्युक्तम् ।। ८९ ॥ इति सभृत्यधिकरणम् ॥ ८॥ 166 यस्य ब्रह्म "तेनार्हति २३ ॥ पुरुषविद्याधिकरणम् ॥९॥ पूर्वाधिकरणे द्युन्याप्तिसन्निधिश्रुतस्य समृतिगुणस्य तत्समानदेशत्य- मुक्तम् । तद्वत् ब्रह्मविद्यासन्निधिसमानाता पुरुषविद्या सन्निधिपठिनतेन तच्छेपमूतेति प्रदर्शयितुं प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ॥ ॥३-३-२४॥ स्वार्थसिद्धान्ते व्यक्तीभविष्यति ।। ते पगायनीय ३१-२-२.

·पुरुषविद्याधिकरणम्-१ तैत्तिरीयके "तस्यैवं विदुषो यज्ञस्याऽऽत्मा यजमानश्श्रद्धा पत्नी" इत्युपक्रम्य, "यन्मरणं तदवभृथ" इत्यादिना पुरुषविद्या आमायते । एवं छान्दोग्गेऽपि 2" पुरुषो वाव यज्ञ" इत्यादिना पुरुषविद्या आम्नाता । अत्रानयोर्विद्ययोः पुरुषावयवेषु यज्ञावयवत्वकल्पनसाम्यात् मरणे अवभृथत्व- कल्पनसाम्याच कचिदमकल्पनाभेददर्शनेऽप्यनुष्ठानविकल्पसंभवाच्च रूपा- भेद । पुरुषवियेति सजक्यम् । तैत्तिरीयकश्रुतपुरुपविद्यायां ब्रह्ममाप्तिफल- श्रवणेऽपि ब्रह्मविद्यानात्मिकायां पुरुषविद्यायां ब्रह्मप्राप्तिफलकत्वायोगेन तत उत्कृप्य ब्रह्मप्राप्तिफलस्य पूर्वानुवाकश्रुतब्रह्मविद्यायां निवेशनीयतया तत्र श्रुतपुरुषविद्याया फलाकांक्षायां छान्दोग्यश्रुतपुरुषविद्याफलस्य पोडशाधिक- शतवर्षजीवनस्यैव फलत्वेनानीकर्तव्यतया फलरूपचोदनाख्यानामविशेषात् विद्यैश्यमिति पूर्वपक्षः॥ सिद्धान्तः । तैत्तिरीयके पुरुषविद्यायां " यत्सायं प्रातमध्यन्दिनं च तानि सवनानि" इत्यादिना आनातानां यज्ञाययवानां छान्दोग्योक्तपुरुषविद्याया- मनुक्तत्वात् तत्र सवनल्वेनाभिहितस्य त्रेधाविभक्तपुरुषायुपस्स तैत्तिरीयकोक्त- पुरुषविद्यायामनुक्तेश्ध न रूपैश्यम् । अतो न विद्यैक्यम् ॥ एवं तैत्तिरीयकानातपुरुषविद्याया ब्रह्मविद्यात्वाभावेन तस्याः वत्सन्निधावफलं तदङ्ग' इति न्यायेन पूर्वानुवाकश्रुतब्रह्मविद्यानत्त्वसिद्ध्या अगिभूतब्रह्मविद्याफलभूतबहाप्राप्तिरेव फलम् ; छान्दोग्योक्तपुरुषविद्यायास्तु दीर्घायुमाप्ति फलमिति फलसयोगोऽपि भिद्यते। अतः फलसंयोगस्य रूपस्य च भेदात् , उक्तपुरुषविद्ययोर्मेद इति । ब्रह्मप्रासिफलका नान्याऽतः पुरुषविद्ययोर्भेदः । यत्प्रासयमाप्तिम्यां तब्रह्म श्रीनिवासनाम भने ॥ ११५ ॥ 1ते. नारा ५२. छा.३-१६-७.

·३९८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकाशा 16 " अवगमय्य अर्थः। छान्दोग्यतैत्तिरीयफपुस्परिचयोस्तैतिरीयोक्ताया ब्रह्मविद्यानवेन ब्रह्मप्राप्ति फरम्, अन्यस्याछान्दोग्नोक्ताया ब्रह्मविद्याऽनङ्गत्वात् आयु - प्राप्ति फलमिति फलभेदाद्विद्याभेद । एका-तैत्तिरीयशासोक्ता पुस्परिद्या, अनिद्वारा ब्रह्मप्राप्तिफला; अन्या-छान्दोग्योक्ता, न ब्रह्मप्राप्तिफरा । अतो यस्य श्रीनिवासम्य प्राप्त प्राप्तिभ्यां पुरुषविद्ययोभेदो भवति तहीति पूर्ववत् ॥ तैत्तिरीयके अभस्पनुवाके पठितेन 1" अद्भयस्समूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ" इत्यनेन तदनुवाकम्य अयस्सभूत इत्यनुवाकसमान- प्रकरणता, तया अट्यम्समूत इत्यनुवाकश्रुनरश्मीपतिविषयकता च तदेवतं तद् सत्यमाहुम्तदेव ब्रह्म परम कवीना" इत्यनेन तनत्यमन्त्रेण श्रीनिवासापरनामधेयम्य रक्ष्मीपते ब्रह्मशब्दार्थत्वनिर्धारणात् उपसहारे " तस्माद्ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति" इति फरवाक्ये श्रुतेन ब्रह्म शब्देन श्रीनिवासापरनामधेयरक्ष्मीपतिरेव विवक्षित इति निधीयत इति अभिप्रायेण, अत्र यत्प्राप्तयप्राप्तिभ्यां इत्युक्तम् ॥ ९० ॥ इति पुस्पविद्याधिकरणम् ॥ ९॥ २४ ॥ वेधाधिकरणम् ॥ १० ॥ पूर्वाधिकरणे ब्रह्मविद्यासन्निधिश्रुताया पुरपविद्याया ब्रह्मविद्याइत्व- मुक्तम् । तद्वत् ब्रह्मविद्यासन्निधिपठिताना "श नो मिल" इत्यादि- मन्त्राणा शनुहृदयभेदाध्ययनाद्यर्थप्रकाशपत्यरूपनि तेषा मन्त्राणा प्रम- विद्याइल्यमिति शकापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ वेधाद्यर्थभेदात् ॥ ॥ ३-३-२५॥ वेधः-शत्रुहृदयभेदन, आटिपदेन अध्ययनादिक गृह्यते । ततध 1 नग १११ ते नरा ५२ 16 आर ३.१३१ ·वेधाधिकरणम्-१० ३१९ If शुक्र प्रविध्य हृदयं प्रविध्य" "तेजस्वि नावधीतमस्तु" इत्यादि- मन्त्राणामभिचाराध्ययनादिरूपकर्मसु विनियोगान ब्रह्मविद्याङ्गत्वमिति सूत्रा- शं नो मित्र, 'सह नाववतु" इत्यादिमन्त्राणां ब्रह्म- विद्याप्रकरणे पाठस्य प्रयोजनान्तरादर्शनात् , तेषां ब्रह्मविद्यानत्वमङ्गीकार्य इति पूर्वपक्षः । " सिद्धान्तः । उदाहृतमन्त्रेषु अध्ययनरूपार्थप्रकाशनसामर्थ्यरूपलिजेन प्रकरणात् बलीयसाऽध्ययनाइत्वावगमान्न ब्रह्मविद्याहत्वम् । यथा "शुक्रं प्रविध्य" इत्यादिमन्त्राणामुपनिपदारंभेऽधीतानामपि हृदयभेदनप्रकाशकत्वलि नाभि- चारादिकङ्गित्वम् । एवमिहापि "शं नो मित्रः, सह नाववतु इत्यादिमन्त्राणामध्ययनप्रकाशकत्वरूपलिङ्गेनाध्ययनानत्वमेव, न ब्रह्मविद्याग- त्वम् ।। यदुपासनाविधायकवेदाध्ययने भवन्ति विनियुक्ताः । मन्त्राशं नो मुख्यास्तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ११६ ॥ शं नो मितश्शं वरुण" इत्याद्या मन्त्राः श्रीनिवासापरनामधेय- नारायणविषयकानन्दमयदहरायुपासनविधायकतैत्तिरीयोपनिपदध्ययनात या विनियुक्ता भवन्ति, तद्रह्मेति पूर्ववत् ।। " शं नो मित्र " इत्यादिमन्त्रपठनरूपनियमपूर्वकाध्ययनग्राह्योप- निपत्प्रतिपाद्यः श्रीनिवास इति प्रमाणप्रशंसया श्रीनिवासाख्यप्रमेयप्रशंसा कृता भवति ॥ ९१ ॥ इति वेधाधिकरणम् ॥ १० ॥ 84 , --- तं. मगु. १-१. ते. शी. १. 4 ते. आन. १. १.

·३२० श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा छान्दोग्ये 10 २५॥ हान्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ पूर्वाधिकरणे ब्रह्मविद्यासन्निधिपठिताना मन्त्राणा तदनहत्य व्यवस्था- पितम् । इदानी ब्रह्मविद्यासन्निधिसमाम्नाताना हानादीना विचाराय प्रवृत्त- मिदमधिकरणम् ॥ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाच्छन्दर- स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ ३३-२६ ॥ अश्व इव रोमाणि विध्य पाए चन्द्र इव राहोर्मुखात् प्रमुच्य । धूत्वा शरीरमकृत कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसभवानि" इत्यत्र मुक्ति प्राप्स्यतो ब्रह्मविद पुण्यपापयोर्विधूनन त्यागरूप श्रूयते । शात्यायनके तु "तस्य पुता दायमुपयन्ति सुहृदस्साधुकृत्या द्विषन्त पापकृत्या" इति ब्रह्म विल्सवन्धिनो पुण्यपापयोर्यथाक्रम तन्मितामित्रयोस्संक्रमश्भूयते । कौपीत- क्युपनिषदि तु " तत्सुकृतदुप्कृते धूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयम्सुकृतमुपयन्ति अप्रिया दुष्कृत " इत्युभयमपि श्रूयते । तदेव कचित् ब्रह्मविद्यापुण्यपापयो- स्त्याग , कचित् पुण्यपापयोरन्या सक्रम , कचित् त्यागस्सक्रमश्चोभय श्रूयते । अनयोस्त्यागसक्रमयो ब्रह्मप्राप्तिवत् ब्रह्मविद्याफलत्वात् तत्कतुन्यायेन ब्रह्म विदा चिन्तनीयत्व सिद्धम् | 11: अश्व इव रोमाणि पिघूय पाप " इति मन्त्रेण च तचिन्तन सिद्धम् । एव हानिचिन्ननस्य सक्रमचिन्तनस्य उभय चिन्तनस्य च तत्तच्छुतिभि कर्तव्यत्वे सिद्धे, एतेपा त्रयाणा रिकप एव । न हान्युपायनचिन्तनयोस्समुच्चय , कौषीतक्निामुपनिषदि उभयचिन्तनस्य सर्वब्रह्मविद्यानिष्ठे कर्तव्यतासिद्धचा शाखान्तरे पृथक्पृथक्तचिन्तनविधान- वैयर्यप्रसात् । न हि तत्तच्छाखाध्येतृपुरुषभेदेन तद्विधिरिति यस्तु शक्यम्, ८१३१ 21 .हीदी १४ ·३-पा.] 1 ! हान्यधिकरणम्-११1. ' 1 ३२.१. Aam - - तत्र भविशेषपुनश्चवणविरहात् । अविशेषपुनश्श्रवणे. हि तथा सार्थक्यं सुवचम् । इह तु कचित् हानेरेय, पचित् सक्रमस्यैव, फचिदुभयोः 'चिन्तनस्यः विधिरित्यतो नाविशेषपुनश्श्रवणम् । न च उभयचिन्तनस्य विद्याविशेपमात्रनिष्ठविपयत्वं वस्तुं शक्यम् ; ब्रह्मविद्यानिष्ठानां सर्वेषामपि पुण्यपापयोस्त्यागस्य त्यक्तयोस्तयोः कचित्सक्रमस्य चावश्यकतया तचिन्तनस्य कर्तव्यत्वात् । अतो हान्यादिचिन्तनानां विकल्प एवेति पूर्वपले प्राप्ते अनेन सूत्रेण सिद्धान्त उच्यते-- तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । हानौ-सुकृतदुप्कृतयोस्त्यागमाने श्रूय- माणायामपि, उपायनं अन्यत्न संक्रमोऽपि उपसंहर्तव्य इत्यर्थः । हेतुमाह उपायनशब्दशेपत्त्यात् इति । उपायनशब्दस्य -अन्यलोपसंक्रम- प्रतिपादकवाक्यस्य हानिप्रतिपादळवाक्यं प्रति शेपत्वात् । तदपेक्षितार्थ- सिद्धयर्थत्वादित्यर्थः॥ अयं भावः विदुपा त्यक्तयोः पुण्यपापयो फलभोगमन्तरेण नाशासंभवात् अन्यव संक्रमोऽवश्यापेक्षित , त्यक्तस्यैव सक्रमसभवात् ; संक- मोऽपि त्यागमपेक्षते । अतस्त्यागसकमयोरेककस्य श्रवणेऽप्युभयमुभयत्रोप- संहर्तव्यम् । ततश्च पुण्यपापयोहानिचिन्तनमुपायचिन्तनं चोभयमपि ब्रह्म- विद्यानिष्ठस्सर्वं कर्तव्यमेव ॥ नन्वत्र विदुया त्यक्तयो• पुण्यपापयोर्मिवामित्रयोः कथं संक्रम , च कीदृश इति चेत्, उच्यते-पुण्यपापे परमात्मनस्तत्तत्कर्मफलदित्सारूपे । तन ब्रह्मविदाऽनुष्ठितेन ब्रह्मोपासनरूपप्रायश्चित्तेन प्रीतः परमात्मा 'अस्मिन् ब्रमविदि तत्कर्मफलं न दास्यामि' इति सङ्कल्पयति । स एव पुण्यपापयोः त्याग इत्युच्यते । ब्रह्मविदि द्विपत्सु तद्वेपफलतया ब्रह्मवित्कृतपापफलमस्मै दास्यामि इति सल्पयति । अयमेव अमिने पापसझम इत्युच्यते । ब्रह्मविदि प्रीयमाणेपु तकलतया तत्पुण्यफलमम्मै दास्यामि इति सङ्कल्पयति ; अयमेव . 21 ·३२२ श्रीशारीरकाधिकरणरक्षमाला सप्रकाशा । " पुण्यसंक्रम इत्युच्यते। इदमुभयमपि शास्त्रसिद्धत्वेन तात्त्विकमेव, न ब्रह्मविद्या- स्तुतिमात्रमिति मन्तव्यम् । शाखान्तरानातस्योपायनवाक्यस्य अन्यशाखाश्रुत- हानिवाक्यं प्रति शेषत्वं दृष्टान्तैस्समर्थयति कुशाच्छन्दस्स्तुत्युपगानवत् इति। यथा कालापिनां "कुशा वानस्पत्या" इति वाक्यस्थस्य वानस्पत्यशनस्य वनस्पतिसंबन्ध मात्रवाचितया वनस्पतिविशेषसापेक्षस्य, औदुंवर्यः कुशा' इति शाठ्यायनवचनं उदुंबररूपवनस्पतिविशेषबोधनेन तच्छेपभूतं ; कुशा- शब्दस्त्रीलिङ्गः, समिध इत्यर्थः । यथा वा " देवासुराणां छन्दोभिः" इति वाक्ये छन्दसा पौर्वापर्याकांक्षायां " देवच्छन्दासि पूर्व" इति वाक्यं क्रम- विशेषविधानेन तद्वाक्यशेपं भवति । यथा वा 5" हिरण्येन पोडशिनरस्तोत्र- मुपाकरोति" इत्यत्र स्तोत्रस्य कालविशेयाकांक्षायां, " समयाविपिते सूर्ये हिरण्येन स्तोत्रमुपाकरोति" इति वाक्यं सूर्यास्तमयपूर्वकालरूपकाल- विधानेन तच्छेषभूनं भवति ; पोडशिनः-- पोडशिनानः क्रतोरित्यर्थः यथा वा "ऋत्विज उपगायन्ति" इत्यस्य ऋत्विक्सामान्यविषयकस्य 'नाध्वर्युरुपगायेत्" इति निषेधः अध्वर्युव्यतिरिक्तऋत्विकर्तृकत्व- व्यवस्थापनेन शेषभूतः, तद्वत् शाखान्तरश्रुतस्याप्युपायनवाक्यस्य शाखान्तर- श्रुतहानिवाक्यशेषत्वमभ्युपगन्तव्यमिति भावः । एवं समुच्चयमनभ्युपगम्य हान्यादिचिन्तनानां विकल्पाभ्युपगमे दोषमाह तदुक्तं इति ।। पूर्वमीमासायां पर्युदासाधिकरणे अपि तु वाक्यशेष स्यादन्याय्य- त्याद्विकल्पस्य विपीनामेकदेशत्वात्" इत्यत्रोक्तमित्यर्थ । 10 यज्ञेषु येयजामहं करोति, नानुयाजेपु" इति कर्मकाण्डे श्रूयते । तत्र सामान्यतो यज्ञेषु येयजामहस्य विधिः, अनुयाजरूपविशेपे निषेध इति पूर्वपने प्राप्ते, अनेन सूत्रेण सिद्धान्त उच्यते । अयं माव -10" यज्ञेषु येयजामहं करोति" इति ० ते. स. ६.६.11. पू. मी ..... B16 1 7 8 10

·हान्यधिकरणम्-११
३२३
.
शास्त्रस्य अनुयाजमन्तर्भाव्य येयजामहविधेः, अनुयाजेषु तनिषेधस्य चाश्रयणे,
विहितस्य निषेधायोगेन अनुयाजेषु येयजामहस्य विकल्पः स्यात् । यथा
" अतिराने पोडशिनं गृह्णाति नातिराने पोडशिनं गृह्णाति" इति अतिराने
पोडशिग्रहणाग्रहणयोर्विकल्पस्तद्वत् । पोडशी-ग्रहापरनामधेयपानविशेष ।
स च विकल्प अष्टदोपदुष्टत्वादन्याय्य. ।।
तथा हि अनुयाजेषु येयजामहायोगे तद्विधिशास्त्रस्य प्रामाण्यस्वीकार,
अप्रामाण्यत्याग., निषेधशास्त्रम्याप्रामाण्यस्वीकार , प्रामाण्यत्याग एव चत्वारो
दोपा , प्रयोगान्तरे येयजामहाकरणे तद्विधिशास्त्रस्य स्वीकृतमामाण्यत्याग.,
त्यताप्रामाण्यस्वीकार.; निषेधशास्त्रे स्वीकृताप्रामाण्यत्यागः, त्यक्तप्रामाण्य-
स्वीकारश्च इत्यष्टौ दोषा । इत्यष्टदोपदुष्टत्वाद्विकल्पस्य गत्यन्तरसत्त्वे तदा-
श्रयणमयुक्तम् । इह तु “ नानुयाजेषु" इत्यत्र ना पर्युदासार्थकत्वं ;
तल्लव्धस्यानुयाजातिरिक्तत्वस्य यज्ञविशेषणत्व चाश्रित्य यजेप्यनुयाजन्यति-
रिक्तेपु येयजामकरणस्य निभ्याश्रयणे न विकल्पप्रमग , एकस्य विधि-
निषेधयोरभावात् । पोडशिग्रहणशास्त्रे तु गत्यन्तरविरहात् विकल्पाश्रयण-
मिति ॥
इथं च प्रकृते हानिचिन्तनोपायन चिन्तनोभयचिन्तनाना विकल्पा-
श्रयणे उक्तदिशा अष्टदोपप्रसङ्गात् हानिचिन्तनोपायनचिन्तनयोम्समुच्चय
एवोचित । एव च सर्वासु ब्रह्मविद्यासु समुच्चयसिद्धौ कौषीतक्निामुपनि-
पद्युमयचिन्तनविधानगविशेषपुनश्श्रवणरूपतयाऽध्येतृभेदेन परिहर्तव्यम् ।।
यद्विद्याफलभता यो यनिष्ठस्य सुकृतदुष्कृतयोः
निश्शेपतया हानिस्तन्मिलामित्रयोः प्रवेशश्च ॥ ११७॥
द्वावेताद्वयोरपि चिन्तनमखिलासु विद्यासु ।
यच्चिन्तनसत्कार्य तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १८ ॥

·३२४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा अर्थः। यभिष्ठस्य-श्रीनिवासापरनामधेयप्रझोपासफस्प, सुकृत- दुष्कृतयोनिश्शेषतया, हानिः त्याग, तस्य-ब्रह्मोपासकस्य, मित्रामित्र- योः सनमश्चेति यद्विद्याफलभतो, श्रीनिवासापरनामधेयनलोपासनफलभूती यो द्वौ, एतयोयोचिन्तनं अखिलास्वपि, यस्य विद्यासु श्रीनिवासा परनामधेयब्रह्मण उपासनासु, यञ्चिन्तनमत्-श्रीनिवासापरनामधेयब्रह्म- चिन्तनवत् , कार्य तहह्म इति पूर्ववत् ।। अत्र हानिप्रवेशयो ब्रह्मविद्यापरत्वकथन तयोश्चिन्तनीयत्वसिद्धय- धम् । अत्र सर्वास्त्रानन्दमयादिविद्यासु चिन्तनीयस्य ब्रह्मण श्रीनिवास- रूपत्व पूर्वमेव निर्धारितम् ॥ ९२ ॥ इति हान्यधिकरणम् ।। ११ ॥ २६ ॥ सांपरायाधिकरणम् ।। १२ ॥ पूर्वाधिकरणे पिदुपा त्यज्यमानयो पुण्यपापयोनिचिन्तन अन्यत्र सक्रमचिन्तन चोभय कर्तव्यमित्युक्तम् । तयो पुण्यपापयोर्हानिकार विशेष निर्धारणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। सांपराये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये । ३-३-२७॥ [छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८॥- गतेस्र्थवत्त्वमुमयधाऽन्यथा हि विरोध ॥ २९ ॥ उपपनम्ताक्षणाथोपरब्बेरोक्वत् ॥ ३० ॥ -- यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३१ ॥] - ·३-पा.] सांपरायाधिकरणम्-१२ ३२५ 36 विदुपः सांपराये-देहादुकान्तिसमये, मुस्तदुप्यते निश्शेपं हीयेते इत्यहीकार्यमित्यर्थः। तत्र हेतुमाह तर्तव्यामागत् इति । सुकृतदुप्मृताभ्यां तदूर्य प्राप्तन्यफलाभावादिति सूत्राथ. ।। अवं पूर्वपक्षः-छान्दोग्ये "अश्व इस रोमाणि विधूय पाएं चन्द्र डच राहोर्मुखात्प्रमुच्य । धूत्वा शरीरमकृतं कृतारमा ब्रम्मलोकमभि- सभवानि " इत्यव विदुप पुण्यपापयोटेहान्निष्क्रान्तिकाल एव हानिः श्रूयते । शाळ्यायनकेऽपि ॥ तस्य पुला दायमुपयन्ति सुहृदस्साधुकृत्यां द्विपन्त पापकृत्या" इति विदुप पुत्रेषु दायसक्रमकाले पुण्यपापयोरन्यत सक्रमश्रवणादेहानिष्क्रमणकाल एव पुण्यपापयोएनिस्सिद्धपति । कौपीत- क्युपनिपदि तु स एत देवयान पन्थानमापद्य इत्युपक्रम्य, “स आगच्छति विरजा, ता मनसाऽत्येति । तत्सुकृतदुप्कृते धूनुते" इत्यत्र विदुषो देहादुत्क्रम्य देवयानमार्गेण प्रस्थितस्याचिरादिमार्गमध्ये तयोहानिः श्रूयते । एवं सुकृतदुप्कृतहानिकारस्योभयथा श्रवणात् , उभ्योपपत्त्यर्थ देहादुत्क्रमणकाले केपाचित् कर्मणा नाश , अवशिष्टाना मार्गमध्ये नारा इति स्वीकार्यमिति ॥ सिद्धान्तः । छान्दोग्ये सद्विद्याप्रकरणे ॥ 'तस्य तावदेव चिर यावन्न विमोक्ष्ये अथ सपत्स्ये" इति पिदुषो देहादुत्क्रान्तिसमनन्तरमेव ब्रह्मप्राप्तिश्रवणाद, तवैव दहरविद्यामकरणे if एप सप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं प्योतिरुपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते " इत्यत देहादुत्थितस्य चिदुपः तदानीमेव ब्रह्ममाप्तिश्रवणाच मध्ये सुकृतदुप्कृतफरभूतसुखद् खभोगामाव- सिद्भया देहादुत्क्रान्तस्य विदुप कंचित् काल सुकृतदुप्कृतयोरनुवृत्तौ प्रयोजनविरहेण देहादुत्कान्तिसमय एव तयोनिश्शेषहानिरिति निर्धायते ॥ 1 छा ८-१३-१. शाय्यायनके कॉपी १.४. * छा.६.१४-२. छा ८-३-४.

·३२६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. . नन्वेवं तर्हि कौपीतक्युपनिषदि मार्गमध्ये तयोर्हानिश्रवणविरोध इति चेत्, देहादुत्कान्त्यनन्तरं सुकृतदुष्कृतयो कतिपयकालानुवृतौ प्रयोजना- भावरूपार्थस्वभायस्य कौपीतकितेश्याविरोधनिर्वाहाय कापीतक्युपनिषदि पर्यकविद्याप्रकरणे "म आगच्छति विरजा, तां मनमाऽत्येति । तत्सुकृत- दुष्कृते धूनुते" इत्यत श्रुतं 'तत्सुकृतदुप्कृते घूनुते' इति वाक्यं तत्स्था- नादुत्कृप्य स एतं देवयानं पन्थानं" इत्यतः प्राड्निवेशनीयम् । ततश्च विदुपो देवयानमार्गप्रस्थानात्मागेय सुकृतदुप्कृतयोनिश्शेषहानिलामात्, न पूर्वोक्तविरोधप्रसङ्ग ॥ नदु विदुषो देहादुत्क्रमणसमय एव निश्शेषकर्मक्षयागीकारे कारब्धदेहम्य नाशप्रसगात् जीवात्मनस्ससारदशायां शरीरसयोगमन्तरा प्रयत्नाद्यनुपपत्त्या देवयानमार्गेण प्रस्थानानुपपत्ति.। ततश्च तत्प्रतिपादक- युतेर्वाधितार्थकत्वप्रस: । अतो विदुप कर्मणामेकदेशस्य देहादुत्क्रमण- समये हानि शेपस्य मार्गमध्ये हानिरित्येवाश्रयणीयम् । इत्थं च सूक्ष्म- देहारभककर्मणो नागाभावेन तदारव्धशरीरस्य सत्त्वात् आर्चिरादिमार्गेण प्रस्थानोपपत्त्या तादृशगतिपतिपादकथुतेरबाधितार्थकत्वोपपतिरिति चेत्, उच्यते-यथा लोके केनचित्पुरुपेण सस्यादिप्रयोजनोद्देशेनारब्धस्य तटाकस्य तत्प्रयोजनसमाप्तावपि पुरुषान्तरेण पानीयपानादिप्रयोजनान्तरोद्देशेन तम्य स्थापनं, एवमिहापि सुखदु खानुभवार्थ कर्मभिरारब्धस्य शरीरस्य तत्प्रयोजन- समाप्तावपि ब्रह्मविद्यया ब्रह्मविदोऽचिरादिगमनरूपस्यफल्पदानोदेशेन कर्मा- रब्धसूक्ष्मशरीरस्य सापनमुपपद्यते । क्षीणकर्मणोऽपि मुक्तस्य स एकधा मवति विधा भवति" इत्यादिश्रुतिषु शरीरवत्त्वप्रतिपादनदर्शनेन कर्मक्षये देवत्वं न सभवतीति नियमाभावात् येषां ब्रह्मविदां देहादुत्क्रमणानन्तर- मचिरादिगतिरासन्ना, तेषामेव देरादुत्त्रान्तिसमये निश्शेषकर्मक्षय । अतो 86 1 वोपी १-३७. दोषी १४. छा. ७२६-२.

·३-पा.) सापरायाधिकरणम्-१२ वसिष्ठादीनामाधिकारिकाणा अधिकारसमाप्तवनन्तरमेव अचिरादिगतिप्राप्तया तत्पूर्व तेषा यत्किञ्चिदेहादुलान्तिसमये निश्शेपकर्मक्षयाभावात् देहान्तर- समन्धस्य सुखदु खानुभवस्य च पुराणादिप्रसिद्धस्य न विरोध ।। यद्विद्याफलभृतो विदुषोऽखिलपुण्यपापविश्लेपः । देहानिर्गमकाले तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ ११९ ॥ स्पष्टोऽर्थ ॥ पर्यझविद्यानिष्ठप्राप्यतयोकस्य पर्यविशेषस्थस्य ब्रह्मण तस्य श्रीरुपाहण" इत्यनेन 'लक्ष्मी पादोपधान' इत्यर्थकेन तत्रत्यवाक्येन, श्रिय पतित्वावगमात् , "अपराजितमायतन " इति तत्रत्यवाक्येन, "अप रानिता पू" इति छान्दोम्यदहरविद्याप्रकरणस्थवाक्यम्य दहरविद्यावेद्य ब्रह्मस्थानप्रतिपाठकम्य प्रत्यभिज्ञानेन, पर्यश्वविद्यावेद्यम्य ब्रह्मण दहरनिया- वेद्यस्य ब्रह्मणश्च ऐक्यावगमात् , तस्य श्रीनिवासापरनामधेयनारायणत्वस्य दहाधिकरणे निर्णीतत्वाच्च, अत्र यद्विद्याफलभूत इत्युक्तम् ।। ९३ ॥ इति सापरायाधिकरणम् ।। १२ ॥ . ॥ २७ ॥ अनियमाधिकरणम् ॥ १३ ॥ पूर्वस्मितधिकरणे अचिरादिगते प्रस्तुतत्वात् , तस्यास्सर्वब्रह्मविद्या- साधारणता व्यवस्थापयितु प्रवृत्तमिदगधिकरणम् ॥ अनियमस्सर्वेषामविरोधश्शब्दानुमानाभ्याम्॥ ॥३-३-३२॥ सपा ब्रह्मोपासकानामचिरादिमागेणेव ब्रह्मप्राप्ते श्रुतिस्मृतिसिद्ध- तया उपकोसरादिविद्यानिष्ठानामेवार्चिरादिगतिरिति, नियमो न सभवति । 1 पौधो १५० " यापी १२६ T ·३२८ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा अ. तथा नियमामावाभ्युपगम एवं श्रुतिस्मृतिभ्यामनिरोध उपपद्यते इति सूसार्थः॥ पूर्वपक्षः। यासु ब्रमविद्यासचिरादिगति श्रुता, तद्विद्यानिष्ठानामेवाचिरादिमागेंण गमनं, न तदितरविद्यानिष्ठानाम् ; तत्प्रकरणे अचिरादिगतेर तत्वात् । न चैवं नियमाभ्युपगमे सर्वब्रह्मविद्यानिष्ठानामदिरादिगतिप्रतिपादकश्रुतिविरोध- प्रस: । वाजसनेयके पञ्चामिविद्याप्रकरणे 1" य एवमेतद्विदुर्य चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते, तेऽर्चिपमभिसभवन्ति " इत्यव सत्यशब्देन, छान्दोग्ये तद्विद्याप्रकरणे 20 "तद्य इत्यं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्यु- पासते तेऽचिपमभिर्समवन्ति " इत्यत्र तपश्शब्देन च ब्रह्म निर्दिश्य तदुपा- सननिष्ठानां सर्वेषामर्चिरादिगतिविधानादिति याच्यम् । उदाहृतश्रुतिवाक्य- स्थयोस्सत्यतपश्शब्दयोम्सत्यवचनकायक्लेशरूपप्रसिद्धार्थपरित्यागे वीजामावेन सत्यतपश्शब्दाभ्यां ब्रह्मणो निर्दिष्टत्वस्यैवासिद्धे । उक्तरीत्या सर्वब्रह्मविद्या- निष्ठानामवाचिरादिगतिविधानाभ्युपगमे छान्दोग्ये उपकोसलविद्याप्रकरणे तद्विद्यानिष्ठस्यार्चिरादिगतिविधानवेयर्यप्रसहाच इति ॥ सिद्धान्तः। अर्चिरादिमागेंग ब्रह्मप्राप्तिफलकोपासनविषयवाचिनोरदाहृतश्रुतिवाक्य- स्थयोस्सत्यतपश्शब्दयो सत्यववनकायक्लेशरूपार्थपरत्वं न सभवदुक्तिकम् , सत्यवचनकायक्लेशनिष्ठतारूपतदुपासनस्य ब्रह्मविद्यात्वाभावेन ब्रह्मप्राप्ति- फलकत्यायोगात् । अतस्सत्यशब्दस्य "सत्यं त्वेय विजिज्ञासितव्यं" " परमं यो महत्तप" इत्यादौ ब्रह्मण्यपि प्रयोग- दर्शनेन ब्रह्मप्राप्तिफलकोपासनविषयवाचिनोख्दाहतश्रुतिवाक्यस्थयो सत्य- तपश्शब्दयो• ब्रह्मपरत्वमेवाऽऽश्रित्य सर्वब्रह्मोपासननिष्ठानामत्राचिरादिगति- विधानमवश्याश्रयणीयम् ॥ अछा.११-१. इत्यादौ, तपश्शब्दस्य 1 डा.५१-१. भारत. आनु.

·३-पा. अनियमाधिकरणम्-१३ ३२९ उपकोसलविद्यायामचिरादिगतिश्रवणं त्यनुवाद इति च वक्तव्यम् । इत्थं चात्र सर्वत्रमविद्यानिष्ठानां अचिरादिगतिविधानात् , अर्चिरादिगतिः कतिपयनहाविद्यानिष्ठानामेवेति नियमाभ्युपगमे उक्तश्रुतिविरोधो दुरुद्धरः ॥ एवं 1" अग्निज्योतिरहः शुक्लः पण्मासा उत्तरायणं । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रम ब्रह्मविदो जनाः" इति श्रीगीतायु सर्वेषां ब्रह्मविदामचिरादि- गतिप्रतिपादनेन तद्विरोधमसमादप्युक्तनियमो न संभवतीति ।। अस्मिन्नधिकरणे सर्वेपा ब्रह्मविदामचिरादिगमनन्यवस्थापनं तेषां सर्वेपामचिरादिगतिचिन्तनार्थम् । अल सूत्रे सगुणब्रह्मविदामेवार्चिरादिगति- रिति व्यवस्थाप्यत इति सूत्राभिप्रायवर्णनं तु सूत्रस्थसर्वशब्दसकोचप्रसगात्, आनन्दाद्यधिकरणे सर्वासु ब्रह्मविद्यासु आनन्दत्वादिब्रह्मगुणानामुपसंहर्तव्यत्वं स्थापयद्भिम्सूत्रकारैर्निर्गुणब्रह्मविद्याया निरस्तत्वाचानादरणीयम् ।। -- ये चैमेरण्य इति श्रुतिरियमाहाचिंरादिगति । 'असिलयदुपासकानां तहान श्रीनिवासनाम भजे ॥ १२ ॥ अर्थः । "ये चेमेऽरण्य श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिपमभिसंभवन्ति" इत्यादिश्रुतिः, अखिलानां यस्य श्रीनिवासस्य उपासकानामचिरादि- गतिमाह तद्ब्रह्म इति पूर्ववत् ।। अन्तराधिकरणे अचिरादिना ब्रह्मप्राप्तिफलकोपासनविषयस्य ब्रह्मणः श्रीनिवासाख्यदेवताविशेषरूपताया निर्णीतत्वात् , तदभिप्रायेणाल यदुपास- कानां इत्युक्तम् !! ९४ ॥ अनियमाधिकरणम् ॥ १३ ॥ मी...२४. डा.५-१०-१. ३१-२-३ .

·३३० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकाशा । २८ ॥ अक्षरध्यधिकरणम् ॥ १४ ॥ पूर्वाधिकरणे सर्वेपा ब्रह्मविदामचिरादिगतिरुक्ता । तद्वत् सर्वायु ब्रह्मविद्यामु अस्थूलत्वादिगुणानामनुसन्धेयतानिरूपणाय प्रवृत्तमिदमधि “करणम् ॥ अक्षरधियां त्ववरोधस्सामान्यतन्नावाभ्यामौप- सदवत्तदुक्तम् ॥ ३-३-३३॥ [डयदामननात् ॥ ३४ ॥ अर्थः । अक्षरधियां अक्षरब्रह्मसनन्ध्यस्थूलत्यादिगुणानुसन्धानाना, अपरोधः-सर्वविद्यासु सग्रह कार्य । तत्र हेतुमाह सामान्यतद्भावाभ्या इति । सर्वासु ब्रह्मविद्यासु उपाम्यस्य ब्रह्मणोऽनुवर्तमानतया अम्थूलत्यादि- तदीयगुणानामप्यनुवृत्ते इत्यथ । गुणाना प्रधानानुवर्तित्वेन प्रधाने ब्रह्मणि अनुवर्तमाने तद्गुणानामप्यनुसन्धेयतयाऽनुवृत्ते इति भाव । गुणा- ना प्रधानानुवर्तित्वे दृष्टान्तमाह औपसदपत् इति । उपसन्नामकहोमाग- मन्त्रबत् इत्यर्थ । दृष्टान्तस्य पूर्वमीमासासिद्धतामाह तदुक्तं इति । पूर्व मीमासाया "गुणमुख्यन्यतिर मे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसयोग" इति सूत्रे उक्तमिति सूत्रार्थ ॥ वृहदारण्यके गार्गिब्राह्मणे, 2" एतद्वे गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति, अस्थूलमनण्वहस्समदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसझमरसम गन्धमचक्षुप्कमश्रोतमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखममात्रमनन्तरमबाह्य तदनाति किञ्चन, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसो विधृतो तिष्ठत " इत्यादि, तथा अधणे, अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते 1पू मी १३२९ न 36 2 वृ ५८८ ३ ·३-पा.] अक्षरध्यधिकरणम्-१४ ३३१ -- . यतददेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षु श्रोत्र तदपाणिपादं नित्यं विमु सर्वगतं मुसूमं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा " इत्यादि श्रूयते । अत्र श्रुतानामस्थूलत्यादीना ब्रह्मगुणाना न सर्वामु ब्रह्मविद्यासूपसहार, उपसहारे हेत्वभावात् । ब्रह्मगुणत्वेनोपसहाराहीकारे सर्वकामत्वसनगन्धत्व- सर्वरसत्वादीनामपि ब्रह्मगुणाना सर्वत्रोपसहार्यलपसहेन, अनुसन्धानम्य दुश्शकतापसहात् । न चानन्दत्वादीनामिव अस्थूलत्वादीनामपि ब्रह्मस्वरूप- कत्वेनोपसहार्यत्व, सत्यकामत्वादीनामतथाविधत्वेन नोपसहारप्रसह इति वाच्य, अस्थूरत्यादीना निरूपितस्वरूपविशेषणलोचित्येन स्वरूपनिरूपकत्वा- “समवात् । "लब्धरूपे कचित् किश्चित् तागेव निषिध्यते " इति न्यायेन निषेधरूपाणामेतेपामितरल्यावृत्तब्रह्मस्वरूपसिद्धिसापेक्षत्यादिति पूर्व- पक्षः॥ स्थूरत्वादिरिकार- सिद्धान्तः। अचेतनात् निविधचेतनाच विजातीयं ब्रह्म सर्वासु ब्रह्मविद्यासूपा- स्यम् । तल तत्तद्विजातीयतयाऽनुसन्धान एवं विजातीयं ब्रह्मानुसहित भवति । तत्र अचेतनाद्वैजात्य वरूपतो विकारराहित्य , रहितस्वरूपत्वमिति फलितम् । इदमेवामलत्वमित्युच्यते । स्वभावान्यथाभाव- रहितत्व ससारिचेतनाद्विजातीयत्व , तच्च सङ्कोचविकासरूपावस्थाद्वयवज्ञान- रहितत्वपर्ययसितम् । कदाचिदपि सकोचरहितजानवत्त्व मुक्तचेतनाद्वैजात्य , तच्च सङ्कोचविकासरूपावस्थाद्वयवद्भिन्नजानयत्त्वरूपम् । अनन्तत्व देशकार- वस्तुपरिच्छेदरहितत्वरूप नित्यचेतनाद्विजातीयत्वम् । अपरिच्छिन्नानन्द- स्वरूपत्व तु उक्तसनस्माद्वेजात्यम् । एतादृशवेजात्यानुसन्धानेन विना नवद्विजातीयत्वेन ब्रह्मस्वरूपानुसन्धानासिया एपा पञ्चाना सामु ·श्रीगारीरकाधिकरणरबमारा समकामा . ब्रम्पविद्यासु अनुसन्धेयता, तेपामेव चेतनाचेतनविजातीयनमखरूपनिरूपक- लात्; नान्येपां ब्रह्मगुणानां, तेपामतथालात् । यद्यपि देशपरिच्छेदरहित- त्वम्य यत्तुपरिच्छेदरहितत्वस्य वा सर्वस्माद्यावर्तकतया तदनुसन्धानमात्रेण सकलेतरविजातीयवाखरूपानुमन्धानसिद्धिः । तथाऽपि अचेतनस लिविध- चेतनानां च स्वरूपे स्वभावे च ये ये दोपाः, तेषां ब्रह्मस्वरूपे स्वभावे च सद्भावशताव्यावर्तनाय पञ्चाप्यते धर्मा अनुसन्याः । तत्र ब्रह्मणि स्वरूप- विकारसद्भावशाव्यावर्तनाय अमलत्वम्य, स्वभावविकारशक्षाल्यावर्तनाय सत्यत्वस्य, कादाचित्कम्वभावविकारशकान्यावर्तनाय सर्वदा सङ्कोचरहित- ज्ञानवत्त्वस्य, देशकालवस्तुपरिच्छिन्नत्वशक्षाव्यावर्तनाय अनन्तत्वस्य, म्वरूप- स्यानानन्दत्वपरिच्छिन्नानन्दत्वशङ्काव्यावर्तनाय अपरिच्छिन्नानन्दत्वम्य अनु- सन्धानमावश्यकमिति ॥ 1जन्माधिकरणधीमाप्ये " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म श्रुतिब्याख्यानावसरे सत्यत्वविगेपणेन अचेतनस्य बद्धचेतनस्य च व्यावृत्त्यभि- धानं तु अमलत्वस्यापि सत्यत्वशरीरे अन्तर्भावामिप्रयेण । आनन्दावधि- करणे "इतरे त्वर्थसामान्यात् " इति सूत्रश्रीभाप्ये, अस्मिन्नधिकरणे इयदामननात" इतिसूत्रनीभाप्ये च सत्यत्वादिगुणाना पश्चानामपि पृथक्पृथगनुसन्धेयत्वभाषणात्, सासु ब्रह्मविद्यासु तथैव अनुसन्धानं कर्त- व्यमिति द्रष्टव्यम् । एतेपा पञ्चाना गुणाना प्रागुक्तरीत्या ब्रह्मस्वरूपनिरूपक- त्वेन प्रधानस्य ब्रह्मण सर्गसु ब्रह्मविद्यासु अनुवृत्त्या, गुणाना प्रधानानु- वर्तित्वन्यायेनानुवृत्ति. सूनिता । तादृगन्यायस्य पूर्वमीमासाया निरूपितत्व- ज्ञापनाय सूत्रे औपसदवत्तदुक्तं इत्युक्तम् ॥ तस्यायं मायः--जामदग्न्यचतूरावस्यागमतेपु उपसत्सु द्वादशहोमान् विधाय तेषु द्वादशमन्त्रा विहिताः । ते च मन्तास्सामवेदोत्सन्नाः । अतः ३-३-१३.. 1 १.१.२. तं. आन 1.

·-7 अक्षरध्यधिकरणम्-१४ ३३३ . तेषां : उच्चैः सास' इति विधानेन उचैमघरः प्राप्तः । अस्तिया प्रधान- भूतानामुपसदां याजुदिकत्वेन तवान्तया प्राप्तानां मन्त्राणां " उपांशु यजुषा" इति विधानेन, उपांशुखरा प्राप्तः । एवमुभयोविरुद्धयोस्स्वरयोः प्राधौ, अनेन सूत्रेण व्यवस्था क्रियते प्रधानभूतयाजुबैदिकोपसद्गुरोधेन सामवेदोपनानामप्युपसदाभूतानां मन्त्राणां याजुर्वेदिक एवं वर इति । सूत्रार्थस्तु, गुणमुख्ययोः महप्रधानयोर्मन्लोपसढो, ध्यतिक्रम-विरोधे पासे, मुग्न्येन-प्रधानमूतोपसदनुरोधेन, वेदसंयोगः-स्वरविधायकवेदसंबन्धः। यजुर्वेदविहितोपांशुस्वरसंबन्ध इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह तदर्थत्वादिति । गुणानां प्रधानानुवर्तित्वादित्यर्थः ॥ हेयप्रतिभटतात्मकममलत्वं यस्य सर्वविद्यासु । उपसंहार्य रूपं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १२१ ॥ अर्थः। हेयप्रतिभटना-हेयमत्यनीकत्वं, हेयसंबन्धानहत्यमिति यावत् । शिष्टं स्पएम् ॥ मुण्डकोपनिपदि श्रुताया अक्षरविद्यायाः 'धुभ्यायधिकरणे, वृहदा- रण्यकश्रुताक्षरविद्याया अक्षराधिकरणे च श्रीनिवासापरनामधेयनारायणविषय- ताया निर्णीततया तटभिमायेणात्र अमलत्वस्य श्रीनिवासस्वरूपनिम्पकधर्म- त्वोक्ति ॥ ९५ ॥ इति अक्षरध्यधिकरणम् ।। १४ ।। २९ ।। अन्तरत्वाधिकरणम् ॥ १५ ॥ पूर्वस्मिन्नधिकरणे हेयप्रत्यनीकत्वस्य ब्रमस्वरूपनिरूपकतया ब्रह्मा- साधारणत्वमुक्तम् । तत्मयुक्तशङ्काविशेषवारणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। 1 १-३-१.

·३३३ श्रीशारीरकाधिकरणरनेमाला सप्रकागा [अ.३ अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनोऽन्यथाभेदादनुप- पत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ॥ ३-३-३५ ॥ 1"सत. वृहदारण्यके " यत्साक्षादपरोक्षाद्रम य आत्मा सर्वान्तरस्तन्मे व्या- चश्व " इत्युपस्तिप्रश्नस्य " य. प्राणेन प्राणिति" इत्यारभ्य आत्मा सर्वान्तर" इति याज्ञवल्क्यप्रतिवचनम् ; पुनश्च तत्रैव कहोलब्राह्मणे "यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तन्मे व्याचक्ष्व" इति कहोलपन्नस्य " योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति" इति याज्ञवल्लयस्य प्रतिवचनं च श्रूयते । अत्र प्रतिवचनद्वयोक्तयोर्विद्ययोर्भेदो- ऽवर्जनीयः वेद्यभेदात् । तथा हि-उपस्तिप्रश्नस्य प्रतिवचने । प्राणिति" इत्यादिना प्राणाधीनप्राणवतस्सन्तिरत्वोक्त्या तत्रोक्तः सर्वान्तरः प्रत्यगात्मा। कहोलप्रश्नस्य प्रतिवचने “योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति" इत्यशनायाद्यतीतस्य सर्वान्तरत्वोक्त्या स परमात्मा, जीवात्मनः अशनायाद्यतीतत्वासंभवात् । एवं प्रतिवचनयोभिन्नविषयत्वेन वेद्यभेदेऽवगते उपस्तिप्रश्नप्रतिवचनोक्तप्रत्यगात्मनस्सर्वान्तरात्मत्वं, अचेतन- वर्गरूपमूतग्रामाधन्तर्यामितयोपपादनीयमिति पूर्वपक्षमनुवदन् परिहरति अन्तरा भूतग्रामवत् इति । यः प्राणेन अन्तरा-सर्वान्तरत्वेन निर्देशः, भृतग्रामवत्स्वात्मनः-भूतग्रामवान् अचेतनवर्गान्तर्यामी य. खात्मा-प्रत्यगात्मा, तस्मेति प्रतिपत्तव्यम् । अन्यथा- एवमनभ्युपगम्य सर्वान्तरस्स्य परमात्मन एवान्तरात्मत्वोक्तिः इत्यभ्युपगमे, एकरूपयोर्द्वयोः प्रश्नयोः प्रतिवचनभेदादनुपपत्तिः इत्यर्थः ।। 1 ३६.५.५-१.

·अन्तरत्वाधिकरणम्-१५" ३३५: भावः ।। कहोलपनप्रतिवचनं अशनायावतीतविषयकत्वेन परमात्म विषयकमिति स्फुटम् । उपस्तिप्रश्नप्रतिवचनस्यापि परमात्मविषयकत्वे एकरूपप्रश्नस्य प्रतिवचनभेदो न घटते । अतः प्रतिवचनभेददर्शनात् उपस्तिप्रश्नप्रतिवचनं प्रत्यगात्मविषयमित्यवगन्तव्यम् । तस्य सर्वान्तरत्वोक्ति- स्वचेतनवर्गापेक्षयाऽन्तरत्वाभिप्रायेणेति उपस्तिप्रश्नवाक्यस्थब्रह्मशब्दोऽपि प्रत्यगात्मविषय एव । प्रत्यगात्मन्यपि कचित् फचित् ब्रह्मशब्दप्रयोगदर्श- नात् । अतो वेद्यभेदाद्विद्ययोर्भेद इति सूत्रे तमिमं पूर्वपक्षं चेत् इत्यन्तेना- नूध परिहरति न इति । न विद्याभेद इति तदर्थः ॥ अयं भावः—प्रश्नस्तावदुभयन परमात्मविषय एव । उपस्तिप्रश्ने साक्षाद्ब्रह्म इति ब्रह्मशब्दमुख्यार्थस्यैव पृष्टत्वावगमात् । तस्यापरोक्षत्वोक्ति- स्तु सर्वदेशकालसन्निहितत्वादुपपद्यते । कहोलमने 'यदेव' इत्येवकारेण उपस्तिना यत्पृष्टं तदेव कहोलेनापि पृच्छयत इति प्रतीयमानतयाऽपि उपस्तिप्रश्नः परमात्मविषय एव । उभयत्र प्रतिवचनमपि परमात्मविषयमेव । "यः प्राणेन प्राणिति" इत्यसकोचेन सर्वाखवस्थासु सर्वप्राणिपाणयितृत्व- प्रत्यगात्मनस्सुपुप्तिमूर्छाद्यवस्थासु उपरतसवेंन्द्रियन्यापारतया प्राणयितृत्वासंभवात , " को ोवान्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश अनन्दो न स्यात् ' इति परमात्मन्येव निरुपाधिकसर्वप्राणिमाणयितृत्वश्रवणाच न दृष्टेष्टारं पश्यः" इति वाक्यशेष चक्षुरादीन्द्रियाधीनदर्शनादिकर्तार प्रत्यगामानं न मदुक्तसर्वान्तरात्मानं मन्वीथाः इति प्रत्यगात्मनः खोक्तान्तर्यामित्वनिषेधाच । अत उभयन प्रतिवचनं परमात्मविषयमेव । प्रतीतेः । 36 इदं पुनरवशिष्यते-पृष्टस्यैव पुनः प्रश्नः प्रतिवचनभेदश्च कथं घटत इति। अभिप्रायमेदादुभयं घटते । पुनः प्रश्नस्यायमभिप्रायः-11t 'यः प्राणेन तै.आन, ७-१. 1 2 बृ.५.४.१. 3 बृ. ५-४-२.

·३३६ श्रीशारीरफाधिकरणरलमाला सप्रकाशा -- प्राणिति" इति उपम्तिमानप्रतिवचनोक्तं प्राणितृत्वं न सर्वात्मना मत्यगाम- व्यावर्तनझमम् , तस्यापि यथा कथञ्चित्पाणितृत्वादिसभवात् । अतस्सा- मना प्रत्यगात्मन्यसभावितेनाऽऽकारेण सर्वान्तरात्माऽवगन्तव्यः इत्यभिप्रायेण कहोलस्य पुनः प्रश्नः प्रत्यगात्मन्यसभारितेन अशनायाद्यतीतत्वेनाकारण प्रतिवचनं चेति । एकस्मिन्नेव विपये पुनःप्रश्नं प्रतिवचनभेदं च दृष्टान्तेनोप- पादयति उपदेशवत् इति । यथा सद्विद्याया, ""सदेव : सोम्येदमन आसीत्" इत्यदिना प्रस्तुतस्य ब्रह्मणस्तदुत्तरेपु नवसु खण्डेपु माहात्म्यविशेष- मुत्सया "भूय एव मा भगवान् ब्रवीतु" इति पुनः पुनः प्रश्न तन्मा- हात्म्यनिशेपपरप्रतिवचनं च तद्वदिति भावः ॥ नन्वेवमप्येकस्यां विद्यायां परमात्मनस्सर्वप्राणिप्राणयितृत्व वेद्याकारः, अन्यस्यां तु अशनायाद्यतीतत्वमिति रूपभेदाद्विद्याभेदो दुर्वार इति शङ्का परिहतु प्रवृत्तमिदं सूत्रम् । व्यतिहारे विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ३-३३६ ॥ [सैव हि सत्यादय ॥ ३७॥] व्यतिहार:-उपस्तिकहोलयोः परम्परवुद्धिन्यतिहार परम्परखुद्धयो- विनिमयः कर्तव्य ; हि-यत , याज्ञवल्क्यप्रतिवचनानि सर्वान्तरात्मान सर्व- प्राणिप्राणनहेतुत्वाशनायाद्यतीतन्वरूपधर्मद्वयविशिष्ट बोधयन्तीत्यर्थ । इतर- वत्-यथा सद्विद्यायामेकमेव ब्रह्म तैस्तैधर्मे पुन' पुन विशिष्टतया प्रतिपाद्य- ते, तद्वत् इति सूतार्थ.॥ I । अयं भाव-प्रश्नयोः प्रतिवचनयोश्च सन्तिरत्वविशिष्टब्रह्मविपयक- त्वेन वेद्यमेदविरहार कहोलपनप्रतिवचने ,"बाल्येन तिष्ठासेत्" इत्यत्र छा.६.२.१ छा. ६-१-७. 3 वृ५.५१.

·३-पा.] अन्तरत्वाधिकरणम्-१५ 'तिष्ठासेत् ' इत्यनेन, 'ब्रह्मणि तिष्ठासेत्-ब्रह्मोपासीत' इत्यर्थकेन उपा- सनविधानेन चोदनाभेदविरहाच विद्यैक्यम् । प्रतिवचनयोः परमात्मनः सर्वप्राणिप्राणनहेतुत्वाशनायाद्यतीतत्वरूपधर्मद्वयोक्तिस्तु परमात्मनो जीवात्म- व्यावर्तकधर्मभूयस्त्वेन जीवात्मतो व्यावृत्तिबुद्धचतिशयोत्पादनार्था ; न तु तयोरुपास्यत्वप्रतिपादनार्थी । अत उपस्तिकहोलाभ्यां उभाभ्यामपि जीवात्म- तो न्यावर्तकधर्मभूयस्त्वेन ब्यावृत्तिबुद्ध्यतिशयसिद्धयर्थं परमात्मनि धर्म- द्वयमप्यनुसन्धेयम् । उपास्याकारस्तु सर्वान्तरात्मत्वमेकमेव । अत उपास्यै- क्यान्न विद्याभेदः॥ यथा सद्विद्यायां सच्छब्देन पक्रान्तपरमकारणीभूतपरदेवताया एकस्या एव नवसु खण्डेषु पुनः पुनः प्रश्नप्रतिवचनैरनेकधर्मकथनेऽपि " तत्सत्यं " इत्यादिना परमकारणत्वस्य प्रतिपर्यायमुपपादनेन परमकारण- त्वस्यैकस्यैवोपास्याकारत्वावगमात् परमकारणत्वरूपोपास्याकारविशिष्टपरदेवता- रूपोपास्यैक्यान विद्याभेदः, तद्वत् ।। उपस्तिकहोलप्रश्नप्रत्युक्त्योर्मेंददर्शनेपि तयोः । सर्वान्तरत्वमेकं प्रष्टप्रतिवक्त्रभिप्रेतम् ॥ १२२ ॥ इतरद्वयावृत्त्यर्थमिति प्रतीतेर्विवक्षिता तत्र । यद्विपया विद्यैका तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१२३ ॥ " यत्साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म" इत्यादिरूपे उपस्तिकहोल- प्रश्न- यः प्राणेन प्राणिति योऽशनायापिपासे" इत्यादिरूपयोः प्रति- वचनयोः भेददर्शनेपि, तयोः प्रतिवचनयोः सन्तिरात्मत्वमेकमेवो- पास्यगुणः ; इतरन-अशनायाद्यतीतत्वं तु, व्यावृत्यर्थ-परमात्मनः प्रत्य- गात्मतो व्यावृत्त्यतिशयसिद्धयर्थमिति प्रतीयमानत्वात् तत्र विवक्षिता अर्थः। छा.६.८-७. 29 ·३३८ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा 1" 86 यद्विद्या-यस्य विद्या, श्रीनिवासविषयिणी विद्येत्यर्थः, एका-अभिन्ना, तहह्म इति पूर्ववत् ।। अव सर्वान्तरात्मत्वगुणेन एप सर्वमतान्तरात्मा" इत्यस्य 26 अगनायापिपासे गोक मोह" इत्यादिना अपहतपाप्मत्वसहचरितेन अपहतपाप्मा इत्यस्य च प्रत्यभिजानेन "एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा" इति मुनालोपनिपदुक्तनारायणम्य प्रत्यभिज्ञानात् "य प्राणेन प्राणिति" इत्यादिना, " को ह्येवान्यात् क. प्राण्यात्' इत्यत्रोक्ता- नन्दमयपुण्डरीकाक्षप्रत्यभिज्ञानाच श्रीनिवास एवायं सर्वान्तरात्मेति निर्धार्यत इति भाव ॥ ८३ ॥ इति अन्तरत्वाधिकरणम् ॥ १५॥ -- ३० ॥ कामाद्यधिकरणम् ॥ १६ ॥ पूर्वाधिकरणे सर्वप्राणयितृत्वाशनायाद्यतीतत्वयोधर्मिण एकत्वान्न विद्याभेद इत्युक्तम् । दहरविद्ययोस्तु धर्मिभेदाद्विद्ययो द स्यात् इति शङ्कापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। कामादीतरत्र तत्र चाऽऽयतनादिभ्यः ॥ ॥३-३-३८॥ हृदयायतनत्वसेतुत्वविधरणत्वादिभिर्विद्याद्वयानाते प्रत्यभिज्ञापधर्मे छान्दोग्यदहरविद्याया वाजसनेयोक्तहररिद्याया सैवेयमिति प्रत्यभिज्ञायमान- तया, इतरत्र तत्र च छान्दोग्यवाजसनेयोक्तयोर्दहरिद्ययोः, कामादि-सत्य- कामत्वादिविशिष्टमेवोपास्यमिति सूत्रार्थ ॥ मुवाल.७ बृ५-४-१. - वृ.५-५१. द्या.८७-१. • त आन -१. - ·३-पा ) ३-पा.] कामाद्यधिकरणम्-१६ छान्दोग्ये I 26 3" 266 पूर्वपक्षः। अथ यदिदमसिन् ब्रह्मपुरे दहर पुण्डरीकं वेदम दहरोस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं" इत्युपक्रम्य, एप आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः " इत्यादिना दहरविद्या आम्नायते। वृहदारण्यके 3" तमेव धीरो विजाय प्रज्ञां कुर्वीत" इत्युपक्रम्य, स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानस्सर्वस्याधिपति' स न साधुना कर्मणा भूयान् नो एवासु- धुना कर्मणा कनीयान् एप सर्वेश्वर एष भूतपाल एप सेतुर्विधरण एपां लोकानामसभेदाय" इत्यादिना दहरविद्या आम्नायते ॥ अत्र छान्दोग्यश्रुतदहरविद्यायां एप आत्मा अपहतपाप्मा" इत्यादिना आकाशस्योपास्यत्वं प्रतीयते 1 वाजसनेयके तु य एपोऽन्त- हूंढय आकाशस्तस्मिन् शेते" इत्याकाशे शयानस्य उपास्यत्वं प्रतीयते । एवं छान्दोग्ये : एप आत्मा अपहतपाप्मा" इत्यादिना अपहतपाप्म- स्वादिगुणाष्टकविशिष्टम्य उपास्यत्वमुक्तम् । याजसनेयके तु " सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः इत्यादिना सर्ववगित्वसर्वेशानत्वादिगुणविशिष्टस्योपास्यत्व- मुक्तम् । एवमुपास्यमिणोरुपास्यधर्माणां च भेदादनयोर्विद्ययोर्भेद इति ॥ सिद्धान्तः । छान्दोग्ये दहरविद्यायां "दहोस्मिन्नन्तर आकाश श्रुतस्याऽऽकागस्य अन्वेष्टव्यगुणाधारत्वोक्त्या परमात्मत्वं दहराधिकरण एव निरूपितम् । वाजसनेयके तु श्रुतस्याऽऽकाशशब्दस्य प्रसिद्धार्थत्यागे माना- भावेन हृदयपुण्डरीकाकाशपरतया, तस्मिन्नाकाशे शयानः परमात्मा । अत उभयत्र परमात्मैवोपास्य इति न धर्मिभेदः । वाजसनेयोक्तसर्ववशित्वादेः " " इत्यत्र प्रा.८.१-१. बृ. ६-४-२१, २२.

·३४० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.. . "प्रजां छान्दोग्योक्तसत्यसंकल्पत्वकार्यत्वेन तद्विततिरूपतया तेन तत्सहचरिताना- मपहतपाप्मत्वादीनामपि सिद्धया अपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकमेव वाजस- नेयकेऽप्युपास्यरूपमित्युभयत्र न धर्मभेदः । एवं रूपैक्यं सिद्धम् । एवं छान्दोग्ये 1 "असाच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसपद्य स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यते" इत्यत्र श्रुतस्य 'परंज्योतिरुपसपत्ति शब्दितब्रह्मप्राप्ति- रूपफलस्यैव " अभयं वै ब्रह्म भवति" इति वाजसनेयकेऽपि प्रकृत- विद्याफलत्वकीर्तनात् फलैक्यमपि सिद्धम् । " तदन्वेष्टव्यं" कुति" इति चोदनाऽप्यविशिष्टा ; 'दहरविद्या' इति आग्व्याऽप्य- विशिष्टा । एवं सयोगरूपचोदनाख्यनामविशिष्टत्वात् उभयत्र श्रुतैः हृदयाय- तनत्वसेतुत्वविधरणत्वादिभिर्धमः सैवेयं विद्येति प्रत्यभिजायमानतया विद्यै. क्यमिति ॥ ननु वाजसनेयके उक्तप्रकरणे "सर्वस्य वी सर्वस्येशान" इत्या- दिना गुणान् प्रतिपाद्य, अनन्तरं 5" स एप नेति नेत्यात्मा" इत्यनेन पूर्वोक्ता वशित्वादयो गुणा. प्रकृतस्य आत्मनो निपिद्धयन्ते ! एष आत्मा, इति न-पूर्वोक्तवशित्वादिगुणवान् न इति हि तदर्थः । एवं पूर्वमपि तद्विद्यो. पक्रमे " नेह नानास्ति किञ्चन मृत्यो स मृत्युमाग्नोति य इह नानेव पश्यति एकधैवानुद्रष्टव्यं" इति ब्रह्मणि धर्मान् प्रतिषिध्य एकत्वेन द्रष्टव्यत्व- विधानादपि ब्रह्मणो निर्गुणत्वं सिद्धम् । अतो वाजसनेयके उक्ता विद्या निर्गुणब्रह्मविद्या । तम्याः फलमपि 2" अभयं वै ब्रह्म भवति" इति ब्रह्म- भाव इति श्रुतम् । अतो ब्रह्मणो निर्गुणत्वाभिधानात् वाजसनेयोक्ता वशि- त्वादय , छान्दोग्योक्ता अपहतपाप्मखादय , एवं विद्यान्तरोक्ताः सर्वेऽप्य- परमार्थ । अतो मोक्षार्थीपासनेषु एतेषां लोपः-अनुपास्सलापरपर्यायो लोप एवेत्याशकां परिहतुं प्रवृत्तमिदं सूत्रम् । 'छा. ८-३-४. वृ. ६-४-२५ + ६-४-२१. 5 ३ छा.८-१-१. 6 वृ. ६-४.१९. वृ. ६.४-२२.

·३-पा. कामाद्यधिकरणम्-१६ ३४१ आदरादलोपः ॥ ३-३-३९ ॥ , उदाहृतेषु सर्ववशित्वादिषु गुणेषु श्रुतेरादरातिशयदर्शनात् न मोक्षा- थोपासनेपु एतेपा लोप -अनुपास्यत्वं ; एते गुणा उपास्या एवेति सूतार्थ ॥ अयं भावः। 1" सर्वस्य वी सर्वस्येशान सर्वस्याधिपति इत्यादिना ब्रह्मणो भूयोभूयो गुणविशेपकीर्तनेन तेषु श्रुतेरादरातिशय प्रतीयते । अतस्तेपा गुणाना ब्रमणि वस्तुतस्सद्भावे मोक्षार्थोपासनेषु उपास्यत्वे च श्रुतेस्तात्पर्य निश्चीयते । 1" एप नेति नेत्यात्मा" इत्युत्तर- वास्येऽपि नोक्तगुणाना निषेध कियते , तथा सति पूर्व गुणविधिविरोध- प्रसङ्गात् । न हीयं " सर्वस्य वशी" इत्याधुक्तिः गुणान् निषेद्भुमनुवाद इति वक्तु शक्यम् । वशित्वादिगुणाना प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरागोचरतया प्रातिविरहेणानुवादत्वासमवात् । श्रुतिविहितगुणानामेव निषेध इल्यभ्युपगमे स्वय विधाय स्वयमेव निषेधकरणेन श्रुतेरुन्मत्तत्वप्रसङ्गात् । निषेधार्थविध्याश्रयणे 110 स एष नेति नेत्यात्मा" इति निषेधवाक्ये 'इति'पदेन निषेध्योपस्थापकेन पूर्वविहिताना सर्ववशित्वादीनामेवोपस्थापन- सभवेन तावन्माननिषेधसिद्धावपि गुणसामान्यनिषेधासिद्ध्या विवक्षितनैर्गुण्य- सिद्धयसमवात् । नैगुण्यस्य विधित्सितत्वे 'इति न' इति एकेनैव निषे- घेन सामञ्जस्ये, 'इति न, इति न' इति द्विरुक्तिवैयर्थ्यप्रसद्वात् । 'स एप ' इति पदद्वयेन पूर्वप्रकृतवशित्वाद्याकारविशिष्टस्यैव परामर्शेन इतिशब्देन तादृशाकार परामृश्य वशित्वादिविशिष्टे तद्वैशिष्टयनिषेधायोगेन वाक्यार्था- सगतिप्रसङ्गाच्च । अन नैगुण्यस्य विधित्सितत्वे उत्तरत्र “स वा एप महानज - यू.६-४-२२.

·३४२ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा आत्मा अन्नादो यसुदान " टत्यव पुन अन्नदत्वपमुपदत्यरूपांढार्यगुण- विधिविरोधप्रसाच अतो "नेति नेत्यात्मा" इति वाक्यम्य गुण निषेधपरत्वाश्रयणे एवमादिबहुतरदोपप्रसङ्गात् गुणनिषेधपरत्वमस्य वाक्यम्य न युक्तम् । चस्तुतस्तु 1" तमेव धीरो विजाय प्रना कुर्वीत ब्रह्मण " इत्यत्रो- पासन विधान उपास्यगुणाकाक्षाया "सर्वस्य यसरी सर्वम्येशान " इत्या दिना अपेक्षितगुणान् विधाय अन्वयमुखेनोक्ताना गुणाना व्यतिरेकमुसेन दृढीकार 'स एप नेति नेत्याला" इत्यनेन क्रियते । 'एप आत्मा, इति नेति न-- -पूर्वोक्त गुणवान् नेति न, अपि तु गुणवानेवेति । 'द्वो ननो प्रकृतमर्थ गमयत' इति न्यायेन पूर्वोक्तगुणवत्त्व दृढीकृत भवति । इत्य सति " सनस्य वगी" इत्यादिना अपेक्षितगुणविधान नद्वयोपादान स एप इत्यनेन गुणविशिष्टपरामर्श उत्तरत्र ओदार्यगुणनिधान " सर्वस्य वगी" इत्यादिना भूयो भूयो गुणकथनसिद्धतदादरातिशयसिद्ध तेषु श्रुतेस्तात्पर्य च सर्वमुपपन्नम् । अथवा उपास्यतया प्रस्तुतस्य परमात्मन प्रत्यगात्मस्वसभानितान् गुणान् प्रतिपाद्य तत्रत्यदोपनिषेधेन तेभ्यो वैलक्षण्य ज्ञापयितु प्रापचिकधर्मोऽत्र निषिध्यते । अत्र 'इति'शब्देन प्रपञ्चदृष्टो विकार परामृश्यते । तथा च यादृशाकार प्रपञ्च , परमात्मा तादृशाकारवान्न इत्युक्त भवति । तदेव वैरक्षण्य " अग्राह्यो न हि गृह्यत इत्याद्युत्तरवाक्ये स्पष्टीक्रियते । तत्र हि 'अग्राह्य' इत्यनेन प्रमाणान्तरग्राह्यविजातीयत्व, इत्यनेन विशरणस्वभावविजातीयत्व, ‘असश' इत्यनेन तत्तद्वस्तुससर्ग- जनितदोपवाद्विनातीयत्व इत्यादिक वैनात्य स्पष्टीनियत इति । एव पूर्वमपि 'मनसैवानुद्रष्टव्य नेह नानास्ति किञ्चन" 'अशी' इत्या धर्माणा वृ ६४२१ वृ६.४-२२ ·३-पा. कामाद्यधिकरणम्-१६ ३४३ न निषेधः, अपि तु प्रपञ्चस्य स्वातन्त्र्यनिषेधः नियते। तथा हि-पूर्व 1" यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः। तमेवमन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतं" इत्यत्र इन्द्रियाणामाकाशादिभूतानां तत्कार्याणां च ब्रह्मणि प्रतिष्ठितत्वोक्त्या ब्रह्मकाश्रितत्वेन तत्परतव्यमुक्तम् । तदेव ब्रह्मपारतन्व्यं "नेह नानास्ति किञ्चन " इति प्रपञ्चस्य स्वातन्त्र्यनिषेध- मुखेन दृदीक्रियते । अत्र नानाशब्द: भावप्रधानः । इह-प्रपञ्चे, किचन- न किञ्चिदपि, नानात्वं-भेदः, नास्ति; भेदलशोऽपि नास्तीत्यर्थः । अन्न पूर्ववाक्ये "यस्मिन् पञ्च पञ्चनन!'' इत्यत्र सर्वस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्माश्रितत्व- मुस्त्वा नास्ति किंचन" इत्यत्र प्रपञ्चे नानात्वं निषिध्य, " एकधैवानुद्रष्टव्यं" इत्यभिधानेन द्रष्टव्यतयोक्तः प्रकार ब्रह्मा- श्रितत्वमिति लाभात् , तत्प्रतिकोटिभूतं नानात्वं ब्रह्मानाश्रितत्वपर्यवासितं 'तत्तद्वस्तु तत्तन्निष्ठं' इत्येवंविधभ्रान्तिसिद्धं तत्तद्वस्तुनिष्ठत्वरूपं नाना" इत्यनेन निषिध्यते इति निर्णीयते ततश्च कृत्स्न जगत् ब्रह्मा- श्चितत्वस्वरूपेणैकप्रकारेण द्रष्टव्यं, न तु तत्तद्वस्तु तत्तनिष्ठं इत्येवं भिन्न- भिन्न प्रकारेण इत्यर्थः फलित ॥ नेह उत्तरत्र . "नेह अथवा 26 "नेह नानास्ति किचन इत्यत्र, इह-~-प्रपश्चाधारे, नानात्वं--भेदलेशोऽपि, नास्ति ; एकधैव-एकत्वेनैव द्रष्टव्यम् , कृत्स्न- जगदाधारभृतं ब्रह्म एकमेवेति द्रष्टव्यमित्यर्थ ॥ ननु एकस्य ब्रह्मण कथं कृत्स्नजगदाधारत्वमुपपद्यत इत्यत्राह " एतटप्रमेयं ध्रुवं " इति । एतत्-बह्म, अप्रमेयं-अपरिच्छेद्यप्रभावं इति अर्थ । ततश्च ब्रह्मणः प्रभावस्यापरिच्छेद्यत्वात, एकस्य ब्रह्मणः कृत्स्न- जगदाधारत्वेन नानुपपत्तिरित्यर्थ ॥ यू. ६-४-१५. . वृ. ६-४-१९. 3 1.६-४-२०.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.३ गम्य 146 " इदं च सर्वस्य ब्रमकाश्रितत्वं योगपरिशुद्धेन मनसा एकेन द्रष्टुं शक्यमित्ययों "मनसैवानुद्रष्टव्यं" इत्यनेनाभिधीयते । एवमर्थमनभ्युप- "नेह नानास्ति किंचन" इत्यस्य प्रपञ्चनिषेधपरत्वाहीकारे " यस्मिन् पञ्च पञ्चजनाः" इति मन्त्रे आकाशादीनां सर्वेषां वस्तूनां ब्रह्मणि प्रतिष्ठितत्वोक्तिविरोधः । उत्तरत्र एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिः एप भूतपालः" इत्यादिना प्रपञ्चस्य परमात्मनियाम्यत्वतत्साल्यत्वाद्युक्ति- विरोधश्च दरुद्धरः स्यात् । तत्रोभयत्र जगतः पारमार्थ्याभ्युपगमसिद्ध । " यस्मिन् पञ्च पञ्चजनाः" इति मन्त्रे प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्यध्यस्तत्व- मेवाभिप्रेतमिति न तद्विरोध इति वाच्यम् । " मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव" इति श्रीगीतावचनकार्येन सूत्रेण मणिगणस्येव परमात्मना प्रपश्चस्य अन्तःप्रविश्य धार्यमाणत्वस्यैव विवक्षितत्वावगमात् । सर्वमिद- मभिसन्धायैव सूत्रकारैः छान्दोग्यश्रुतदहरविद्यानातानां सत्यकामत्वादीनां वाजसनेयोक्तदहरविद्यायामुपसंहारः सूत्रितः। अनन्तरं च वाजसनेया- नातदहरविद्याश्रुतानां वशित्वादीनां तदुत्तर " नेति नेति" इति निपिद्ध- त्वेन तेषामेवोपास्यत्वलोपे का कथा छान्दोग्यदहरविद्याम्नातसत्यकामत्वादी- नामुपसंहारस्य इति शङ्कां परिहर्तुमेव 5" आदरादलोप" इति सूत्र प्रणीतमिति युक्तं अनयोः सूत्रयोरैकाधिकरण्यम् ।। ननु छान्दोग्योक्तदहरविद्याया वाजसनेयोक्तदहरविद्यायाश्च फल- भेदात् न विद्यैक्यं ; न वा सत्यकामत्वादिगुणानामुपसंहारः; छान्दोग्य- श्रुतदहरविद्याफलं हि " सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" इत्यादिना श्रुतमैश्चर्यविशेषप्राप्तिरूपं ; वाजसनेयोक्तदहरविद्याफलं तु "अमयं वै ब्रह्म भवति" इत्युक्तब्रह्मभावप्राप्तिरूपम् । अतः फलभेदान्न विद्यैक्यमिति शङ्कां परिहतुं प्रवृत्तमिदं मूत्रम्- -- .६.४.१९. 3 गी. 5 बृ. ६.४.१५. 6 छा, ७.१-६. ६.६.४.२२. वृ. ६-४.२५ ·३-पा.) कामाद्यधिकरणम्-१६ ३४५ उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥ ३-३-४० ॥ उपस्थिते-उपसंपन्ने ; प्रत्यगात्मनि परं ब्रह्म उपसंपन्ने सति, अत:- ब्रह्मोपसंपत्तेः, तबचनात्-सर्वलोककामचारादिफलोक्तेः, सर्वलोककाम- चारादिकं न सांसारिकफलमिति सूत्रार्थः ॥ " "अभयं अयं भावः-छान्दोग्ये I" अस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योति- रुपसंपद्य म्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स तत्र पर्येति नक्षत्कीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा याना" इति दहरोपासकस्य परब्रह्मप्राप्तिमभिधाय परब्रह्म- प्राप्तचा अपहनपाप्मत्वादिसत्यसङ्कल्पत्वान्तस्वरूपाविर्भावमुक्त्या सर्वलोक- कामचारादिफलस्य म्वरूपाविर्भावानन्तरभावित्वाभिधानेन छान्दोग्यदहर- विधाया अपि ब्रह्मप्राप्तिरेष फलम् । सर्वलोककामचारादिकं तु ब्रह्मानु- भवान्तर्गतमिति चतुर्याध्यायचतुर्थपाद वक्ष्यमाणत्वान्न फलमेदः । वाजसनेय- दहरविद्याया निगुणोपासनमिति तु पूर्व मेव निरस्तम् । तत्र वै ब्रह्म भवति य एवं वेद" इत्यत्र 'अभयं वै ब्रह्म भवति' इत्यस्य ब्रह्मणा अत्यन्तसदृशो भवति इत्यर्थः । " यथोटकं शुद्ध शुद्धमासिक्तं ताडगेव भवति, एवं मुविजानत आत्मा भवति गौतम" इत्यादिश्रुत्यन्त- रैकार्थ्यात् । ततश्च ब्रह्मप्राप्तया आविर्भूतसत्यसङ्कल्पत्वादिब्रह्मगुणाष्टको भवतीत्यर्थलाभात् , अत्रापि " परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- निप्पद्यते" इति श्रुत्युक्तस्वरूपाविर्भाव एव फलमुक्त भवति इति न फलभेदः । अतो विद्ययोरभेदात् उक्तगुणोपसंहार कार्य एवेति । एवं आदराद- लोपः," उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् " इति सूत्रयोदर्शितरीत्या कामादीत- इत्यादिसूत्रानन्तर्यतादर्थ्ययोः सत्वात् त्रयाणामैकाधिकरण्यमेव 3 ·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा Rw पाजसने मानि च यद्विपये दहरविद्ये ये। सेतुत्वविधरणार्थ: मैयमिति प्रतीयमानतया ॥ १२४ ॥ "सर्वस्य वगी"त्याद्यर्गुणाष्टकस्यान वेद्यतापगमात् । मिद्यते न मिथस्ते तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १२५ ॥ इद पद्यद्वय मूनव्याख्यानेनेव व्यारयातम् ।। आन्दोग्ये दहरविद्याया अपहतपाप्मत्वादिप्रत्यभिज्ञापकलिङ्ग सुत्रा- सोपनिषदाम्नातश्रीनिवासापरनामधेयनारायणाविषयत्वम्य पूर्व टहराधिकरणे निरूपितत्व त् यद्विप टहरविये ये इत्युक्तम् । ८४ ॥ इति कामाद्यधिकरणम् ॥ १६ ॥ ३१॥ तनिर्धारणानियमाधिकरणम् ॥ १७ ॥ पूर्वाधिकरणे सत्यकामत्वादीनामुपसहार उक्त । तत्प्रमात् अतुपु उहीथायुपासन नियमेनोपसहार्यमिति शङ्खान्यावर्तनाय प्रवृत्तमिदमपि करणम् ॥ तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिवन्धः फलम् ॥ ३-३-४१॥ 'तुषु' इत्यस्याहार्यम् । क्रतुप तनिर्धारणस्य उद्गीथोपासनस्य, अनियमः उपादेयतानियमो नास्तीत्यर्थ । तर हेतुमाह, यत क्तुफलात् पृथग्भूतमप्रतिवन्धरूप फ्ल यते , अतो नाङ्गत्वमिति सूत्रार्थ ॥ पूर्वपक्ष। आन्दोग्ये "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमपासीत" इत्यद्गीथागप्रणवो- पासन विहितम् । तदिदमुपासन ऋतुप्रकरणवत् प्रकरणान्तरविहितमपि ·३-पा.] तान्नर्धारणानियमाधिकरणम्-१७ ३४७ 16" यस्य पर्णमयी नच दृष्टान्ते । कत्वगोद्गीथविषयत्वादुद्गीथद्वारा कात्वङ्गं भवति । यथा जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति" इति प्रकरणान्तरविहिताऽपि जुह्वाः पर्णता क्रत्वङ्गजुहूद्वारा क्रत्वङ्गं भवति, तद्वत् ॥ " यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इत्युद्गीथोपासनस्य ऋतुफलात स्वर्गात् भिन्नस्य वीर्यवत्तरत्वरूप- फलस्य श्रवणेन पुरुषार्थत्वावगमात् न कतुषूपादाननियमः । यथा ३" गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्” इति विहितस्य गोदोहनशब्द- निर्दिष्टस्य कांस्यपात्रेणापां प्रणयनस्य ऋतुफलात् स्वर्गत् भिन्नपशुरूप- फलसाधनताश्रवणेन पुरुषार्थत्वावगमात् , पशुकामनायां मत्यां गोदोहनेन प्रणयनं, कामनाविरहे तु न तेन प्रणयनमित्यनियम, तद्वदिति वाच्यम् । गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्” इति विधिप्रत्ययश्रवणेन गोदोहनेन प्रणयनस्य पशुरूपफलान्तरसाधनतायाः पुरुषार्थतायाश्वावश्या- ङ्गीकर्तव्यत्वेऽपि प्रकृते " यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इत्यत्र विधिप्रत्ययाश्रवणेनार्थवादोक्तवीर्यवत्तरत्वस्य उदीयोपासनफलतायां मानाभावात् न ऋतुफलात् पृथक्फलसाधनवासिद्धिः। यथा यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति " इत्यर्थवादोक्तपापश्लोकाश्रवणस्य पर्णताफलत्वे मानाभावेन पर्णतायाः मत्वर्थत्वात् जुहद्वारा ऋतुपूपादाननियम , तद्वत् प्रकृतेऽपि ऋत्वर्थस्यो- द्गीथोपासनस्य उद्गीथद्वारा क्रतुपूपादाननियम इति । सिद्धान्तः । छान्दोग्ये " तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद" इति उद्गीथोपासनवतः तदहितस्य च प्रणवेन ऋनुकरणवचनात् उद्गीथोपासनस्य मतप उपदाननियमो नास्तीत्यवगम्यते । उद्गीथोपासनस्य क्रत्वङ्गत्वे ततश्च 1" डा.१-१-१०. 3 ·३४८ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ.३ " तद्रहितस्य ऋत्यनुष्ठानोक्त्ययोगात् । एवमुद्गीथोपाप्तनस्य ऋत्वङ्गत्वाभावे निश्चिते तस्य ऋतुफलेन फलवत्त्वासंभवात् "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथ- मुपासीत" इति विहितस्योपासनस्य फलाकांक्षायां " या विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इत्यर्थवादोक्तवीर्यवत्तरत्व- रूपफले विधेस्तात्पर्यमङ्गीकरणायम् । यथा रात्रीरुपेयात्" इति विहितस्य रात्रिसत्रस्य फलाकांक्षायां, “प्रतितिष्ठन्ति ह वा एते य एता रात्रीरुपयन्ति " इत्यर्थवादोक्त प्रतिष्ठारूपे फले विधेस्तात्पर्य, तद्वत् । एवं च उद्गीथोपासनस्य ऋतुफलात् वर्गात् कतोवीर्यवत्तरत्वरूपपृथक्फल- साधनत्वेन पुरुषार्थत्वात् गोटोहनेन अपां प्रणयनवत् ऋतुपु नोपादान- नियम । क्रतोर्यवतरत्वं नाम प्रबलकर्मफलेन वफलस्य प्रतिबन्धाभावः। प्रबलकर्मणो यावता कालेन फलानुभवसमाप्ति , तावन्तं काल उद्गीथोपासन- पूर्वकमनुष्ठितक्रतोः फलानुभवरूपप्रतिबन्धो न भवतीति ।। उद्गीथवेदनस्याभावेऽपि क्रत्वनुष्ठितेः श्रवणात् । तवेदनस्य नियमाभावस्य ऋतुपु लाभेन ॥ १२६ ॥ तद्वेदनसहिता वा रहिता वा तेऽखिलाः क्रतवः । यदुपासनागभृतास्तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १२७ ॥ श्रवणात् इति। "तेनोभौ कुरुतो यश्चैवं वेद यश्च न वेद" इति श्रुतौ श्रवणादित्यर्थः ।। " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसा- ऽनाशकेन" इति श्रुत्या यज्ञाना दहरविद्यावेद्यपरमात्मोपासनाङ्गत्व- बोधनात् , तस्य दहरविद्यावेद्यस्य श्रीनिवासाख्यदेवताविशेषरूपताया टहराधिकरणादिपु निर्धारितत्वात् , अन यदुपासनादभूता इत्युक्तम् ।। ८५ ॥ इति तन्निर्धारणानियमाधिकरणम् ॥ १७ ॥ 1 छा.१-१-१. छा.१-१-१०. यू.६.४.२२.

·३ प्रदा ।। ६. ३२ ॥ प्रदानाधिकरणम् ॥ १८॥ कामाद्यधिकरणे दहरविद्या चिन्तिता; तन्निर्धारणानियमाधिकरणं प्रप्तङ्गात् प्राप्तम् । इदानी दहरविद्यायामेव अर्थान्तरं विचारयितुं प्रवृत्त- मिदमविकरणम् ।। प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ३-३-४२॥ यथा प्रदानस्य आवृत्तिः क्रियते, तद्वत् चिन्तनस्याऽऽवृत्तिः कर्तव्येत्यर्थः । प्रदानस्याऽऽवृत्तौ प्रमाणमाह तदुक्तं इति । सूत्रभावस्तु मिद्धान्ते स्पष्टीभविष्यति ॥ पूर्वपक्षः। छान्दोग्ये दहरविद्याप्रकरणे "तब इह आत्मानमविद्य वजन्त्ये- ताश्च सत्यान् कामान्" इति दहराकाशशब्देन निर्दिष्टस्य परमात्मनोऽप- हतपाप्मत्वादितदीयगुणानां च पृथगुपासनस्य विहितत्वेऽपि, परमात्मनः सर्वपिद्यानुयायिसत्यत्वज्ञानत्वादिस्वरूपनिरूपकधर्मवैशिष्ट्येनोपासनादेव पर- मात्मरूपधर्मिचिन्तनस्य सिद्धत्वादपहतपाप्मत्वादिगुणविशिष्टतयाऽपि तच्चि- न्तनं न कार्यम् । अपि तु गुणिनं परमात्मानमनन्तर्भाव्य गुणमात्र- चिन्तनमेव कार्यम् । एताश्च सत्यान् कामान् " इति गुणचिन्तनस्यैव विधानादिति ।। सिद्धान्तः । सत्यत्वादिस्वरूपनिरूपकधर्म वैशिष्ट्येन स्वरूपचिन्तनं, अपहतपाप्म- त्वादिविशिष्टतया तच्चिन्तनं च पृथक् कार्यम् । अपहतपाप्मत्वाद्यविशेपित- परमात्मस्वरूपचिन्तनात् तद्विशेषितपरमात्मस्वरूपचिन्तनस्योपास्याकारभेदेन भेदात् ।। 16 डा.८-१-६.

·३५० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा 1" , 'अपह्तपाप्मा विनरो विमृत्यु." इत्यस्मिन् वास्ये धर्मिविशे- पणनया प्रस्तुतानामेव "एतांश्च सत्यान् कामान्" इत्यत्र चिन्तनीयत्वो- क्त्या धर्मिणः परमात्मनोऽपि तचिन्तनेऽन्तर्भावस्याऽऽवश्यकत्वात् । ततश्च यथा "इन्द्राय राक्षे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपत् , इन्द्रायाधिरानाय, इन्द्राय म्वराजे" इति विहितेषु हविरद्देश्यस्येन्द्रस्यैकत्वेऽपि, रानत्वाधि- राजत्वस्वराट्वरूपोद्देश्यनिशंपणाकारभेदेनोद्देश्यभेदात् हविष्प्रदानावृत्तिः क्रियते, तद्वत् प्रकृतेऽप्युपाम्याकारभेदेनोपास्यभेदात् तचिन्तनम्याऽऽवृत्ति कर्त-या। प्रदानावृत्तिश्च पूर्वमीमांसायां सकर्षमाण्डे " नाना वा देवता पृथक्त्वात् " इति सूत्रे उक्ता । द्रव्याणां भेदात् , विशिष्टरूपाणा देवताना च भेदात् , त्रिभिट्टैन्यदेवतासंबन्ध करप्यानां त्रयाणा यागाना भेदात् तत्तद्देवतोद्देशेन क्रमिकाणि प्रदानानि भवन्तीति सूत्रार्थः ॥ दहरोपासननिर्गुणवैशिष्टयस्वरूपाभ्यां । यत्पृथगनुसन्धेयं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १२८ ॥ अर्थः । गुणवैशिष्टयस्वरूपाम्यां इति । अपहतपाप्मत्वादिगुणवैशिष्टन, सत्यत्वादिस्वरूपनिरूपकधर्मविशिष्टस्वरूपेण च यत् श्रीनिवासाख्यं पर ब्रह्म पृथगनुसन्धयं तद्ब्रह्म इति पूर्ववत् ॥ अत्र दहरविद्या मुपास्यतयोक्तैरपहतपाप्मत्वादिभिर्गुणे " एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा' इति सुवालोपनिपच्छ्रुतश्रीनिवासापरनामधेय- नारायणम्य प्रत्यभिज्ञायमानतामाभिप्रेत्य यत्पृथगनुसन्धेयं इत्युक्तम् ।। ८६ ॥ इति प्रदानाधिकरणम् ॥ १८ ॥ r । t छा,८-१.५ 2 छा ८-१.६ 9 त स २-३-६ + सायं ·३-पा.] लिगभूयस्त्वाधिकरणम्-१९ ३५१ . ३३॥ लिङ्गभ्यस्त्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥ पूर्वाधिकरणे टहरविद्या चिन्तिता , तत्प्रकरणपठितस्य नारायणानु- वाकम्य तच्छेपत्वनिराकरणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि ॥ ॥३-३-४३॥ लिङ्गानां चिहाना, चिहभूतवाक्यानामित्यर्थ , भृयस्त्वात् बहुल- त्वात् सर्वविद्यावेद्यवस्तुनिर्धारणपरत्वमव नारायणानुवाक्यस्य युक्त इत्य- ध्याहारेण योजनीयम् । वाक्यान्निर्धारणीयत्वे हेतुमाह तद्धि वलीयः इति । तत् वाक्य, हि-यत , प्रकरणात् वलीय इत्यर्थ । प्रकरणात् वाक्यस्य बलीयस्त्वे हेतोरुक्ततामाह तदपि इति । " श्रुतिलिङ्गवाक्य- प्रकरणस्थानसमाख्याना समवाये परदावल्यमविप्रकर्षात्" इति पूर्व- मीमासासूत्रे प्रकरणाद्वाक्यस्य वरीयत्त्व सहेतुकमुक्तमित्यर्थ । पूर्वपक्षः। तैत्तिरीयके " दह विपाप्म परवेश्मभूत यत्पुण्डरीक पुरमध्यसस्थ । तनापि दह्र गगन विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्य" इति दहर- सहस्रशी" इत्युपगम्य, परम स्वराट्" इत्यन्त श्रूयते । तत्र पूर्वप्रकृतदहरविद्यायामुपास्यनिर्धारणाय प्रवृत्तोऽयमनुवाक इत्येव युक्तम् , प्रकरणेन तदेकवाक्यत्वावगमात् । न च सहस्रशीर्य देव" इत्यादिद्वितीया-तपटोपस्थाप्यस्योपासितव्य इति पूर्ववाक्यस्थधातृप- स्थाप्योपासनेन सममन्वयसभवे तदेकवाक्यता स्यात् । स एव न सभवति । 'उपासितव्य' इत्यत्र कृत्प्रत्ययेनोपासनकर्मणोऽभिहतत्वेन सहवशीप ते ना. विद्या प्रजन्य, . 36 - ते ना ११ ·૨૨ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा 26 ततश्च देवं" इत्याद्युपास्यवाचिपदोत्तरं द्वितीयानुपपत्तेः क्रियाकर्मणोऽनभिधान एवानभिहिताधिकारम्येन " कर्मणि द्वितीया" इति सूत्रेण द्वितीयाविधा- नात्, इति वाच्यम् । 'येनावृतं वं च दिवं महीं च" इत्यादावित प्रथमा द्वितीयानिर्देशसंभवात् , त्रियावानिपदान्तराभवणेन द्वितीयान्तार्था- नां कनिदप्यनन्वयप्रसझेन विभक्तिव्यत्ययाश्रयणस्याऽऽवश्यकत्वाच्च । " तस्मिन् यदन्तस्तदुपामिनव्यं " इत्यत्र प्रथमान्ततच्छब्देन एक- शेषप्तमातरूपेण उपम्यापिनयोगुणाष्टकतदाश्रयात्मनोमध्ये आत्मनि 'सहस- शीर्ष' इत्यादिप्रथमान्तपदोपस्याप्यस्य नारायणस्यान्वयेन यत् गुणाष्टकं यश्च तदाश्रयो नारायणाभिन्न आत्मा ततुभयमुपामितव्यं इत्यर्थलाभादेक- वाक्यतासंभवः । "पद्मकोशप्रतीकाशं हृदयं चाप्यधो मु" इत्यादिना हृदयपुण्डरीकोपस्थानेन पूर्वप्रस्तुतदहरविद्यावेद्यनिर्धारणपरत्वावगमाचाम्य नारायणानुवाकस्य दहरविद्यावेद्यनिर्धारणपरत्वमेव युक्तमिति ।। सिद्धान्तः । नारायणानुवाके नारायण परं ब्रह्म तत्वं नारायण परः। नारायणपरो ज्योतिरात्मा नारायण पर " इत्यादिवाक्यरूपप्रमाणैः अस्य नारायणानुवाकम्य सर्वपरविद्यावेद्यनिर्धारणपरत्वमवगम्यते । तेषु वास्येषु तत्तत्परविद्याम परतत्व "परज्योति. " परमात्मा 'दिशब्दैः निर्दिष्टमुपास्यवस्त्वन्द्य तम्य नारायणत्वविधानात् । यथा " ब्रह्मविदा- मोति परं" इत्यादी ब्रह्मशब्दवाच्यो नारायण, दिवो ज्योतिदीप्यते" इत्यादौ ज्योतिश्शब्दनिर्दिष्टो नारायणः वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यादी आत्मशब्दनिर्दिष्टो नारायणः, क्षरमधिगम्यते " इत्यादी अक्षरशब्दवाच्यो नारायणः, मध्ये ध्येयः" इत्यादौ शंभुशिवादिशब्दवाच्योऽपि नारायणः इत्येवमादि। तै. ना. ११. ते. आन. १. . परब्रह्म 6 अथ यदतः परो आत्मा B 966 यया तद- 1010 शम्भुराकाश- 1 ३ ते. ना १२. 4 ते. ना. १३. छा.३-१३-७ ६.४-४-५ G 9.. 14 ·३.पा. लिअभ्यस्त्वाधिकरणम्-१९ 1IL गमात्, H 166 अम्यानुसारम्य " नारायण पर ब्रह्म" इत्यादिषु बहुषु वाक्येषु नारायणपदावृत्या तत्तत्परविद्यावेद्यवस्तुद्देशेन नारायणत्वविधानपरत्वाव- शाश्वत शिवमच्युत । विश्व नारायण देवमक्षर परम प्रभु इत्याढायपि शिवाक्षरादिशब्दवाच्योद्देशेन नारायणत्वविधाने तात्पर्यनिर्णये. नोक्तार्थलाभो बोद्धय । यत्त नारायण पर ब्रह्म" इत्यत्र 'नारायणात् पर नारायणपर' इति पञ्चमीतत्पुरुषमाश्रित्य ब्रह्म नारायणादुत्कृष्टमित्यर्थ- वर्णन तहत्तरवाक्यविरोधाउनुपादेयम् । यच्च किश्चिज्जगत्यीस्मन् दृश्यते श्रयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण स्थित " इत्युत्तर वाक्ये हि नारायणव्यतिरिक्ताना सर्वेषा नारायणेन अन्त प्रविश्य नियन्त तया व्याप्तत्वमाभिहितम् । अन्तयामित्राह्मणे " य पृथिवीमन्तरो यमयति, य आत्मानमन्तरो यमयति" इत्यादी अन्तप्तिस्तत्तनियमनार्थत्वश्रवणात्, अन्तर्यामित्राह्मणस्य सुबालोपनिषदैकार्येन नारायणविपयत्वावगमात् ।। इत्य च नारायणव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य नारायणनियाम्यतासिद्धया तस्मादुत्कृष्टत्वासमवात् ब्रह्म नारायणादुत्कृष्टमित्यर्थवर्णनस्य उक्त्वाक्य- विरुद्धत्व स्फुटम् । अत नारायण पर ब्रह्म इत्यत्र नारायणपदोत्तर सपा मुलुत् ' इत्यादिसूण मुविभक्तेले.प प्रतिपत्तन्य । एव प्रकरणा- द्बलीयसा वाक्यप्रमाणेन तस्यानुवाकस्य सर्वपरविद्यावेद्यवस्तुविशेषनिधारण- परत्वे निणाते दुर्बल प्रकरण दहरविद्यावेद्यमानपरत्वनिर्धारणाय नालम् ।। 3 पद्मकोशप्रतीकाश" इत्यादिना दहरविद्यावेद्यनिर्धारण तु सामान्येन सर्वविद्यावंद्यनिर्धारणस्य विशषे उपमहार ! यथा सद्विद्याधा " ऐतदात्म्यमिट सर्व "इति सामान्येनोपदिष्टस्य ब्रह्मात्मकत्वस्य "तत्त्व मसि" इति विशेपे उपसहार , तद्वत् । अत सर्वपरविद्यावेद्यनिर्धारण- परत्वमस्यानुवाकस्य युक्तमिति ॥ 166 " - - .. 1ते ना ११ 2 ते ना १३ छा८७ ·३५४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकाशा [अ ३ नारायणानुनाफे तत्तद्विद्यासु शिरपदायुक्तम् । यदिति निरणायि वाक्यस्तहा श्रीनिवासनाम भजे ॥१२९॥ वाक्या वाक्यप्रमाणरित्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् ॥ नन्यायाधिकरणस्य नारायणानुवाकस्य सर्वपरविद्यावेद्यवस्तु- निर्धारणार्थताव्यवस्थापनपरत्वे अधिकरणारभवेयर्यप्रसङ्ग दहरविद्या- वेद्यवस्तुविशेषनिर्धारणेन दहरवाक्यशेपत्वेऽपि दहविद्याया नारायणस्यो- पाम्यत्वसिद्धो सर्वास्वपि परविद्याम नारायणम्यैव वेद्यतासिद्धे । सर्वासा मपि परविद्याना मोक्षसाधनताया "विश्ल्पोऽविशिष्टफलत्वात्" इति सूने वक्ष्यमाणतया मोक्षसाधनविद्यामु जगत्कारणस्यैव ध्येयताया "कारण तु ध्येय " इति श्रुतिसिद्धत्वेन नारायणस्य परविद्यान्तर्गतदहरविद्यावेद्यत्व- सिद्धौ तस्यैव जगत्कारणत्वसिद्धया सर्वास्वपि परविद्यासु तम्येव नारायण- म्य ध्येयतासिद्धे । एव गुणोपसहारनिरूपणपरेऽस्मिन् पाटे अस्याधि- करणस्य सङ्गत्यभावश्च प्रसज्यते । न ह्यस्मिन्नधिकरणे केपाञ्चिद्गणानामुप सहार्यता वा, तत्प्रयोजक विद्यारक्य वा व्यवस्थाप्यते । अतोऽधिकरणा- रभवेयर्थ्य पादासङ्गतिश्चेति दोपद्वय दुर्वारमिति चेत्--उच्यते । न्याय- निरूपणमन्तरेण श्रुत्यैव सर्वपरविद्यावेद्यनिर्धारणसभव तत्परित्यागानौ- चित्यात् , श्रुत्यैव तन्निरिणसिद्धिव्यवस्थापनार्थत्वेन नाधिकरणारभ- वैयर्यम् ॥ एवं 36 आनन्दादग प्रधानस्य " इत्यधिकरणे सर्वासु परविद्यासु , उपास्यस्य ब्रह्मणोऽभेदात आनन्दत्वादितत्स्वरूपनिरूपकधर्माणा सर्वामूप- सहार्यत्वमुक्तम् । तच सर्वासु परविद्यासूपास्याभेदमन्तरा न घटते । पर- विद्यामु च कामुचित् अक्षरस्य, कामुचित् परज्योतिप , कामुचित् शिवस्य, 1३३.५७ अथर्व ३३११ ·३-पा. लिशभूयस्त्वाधिकरणम्-१९ ३५५ 4 कामुचित् चतुर्मुखस्य कासुचिदिन्द्रस्य चोपास्यत्त्वश्रवणात् उपास्याभेदो न संभवति । अतो न्यायनरपेक्ष्येण श्रुत्यैव सर्वासु परविद्यासु उपास्याभेद- सिद्धिव्यवस्थापनाय नारायणानुवाकस्य प्रकरणप्राप्तं दहरवाक्यशेपत्वं निराकृत्य सर्वपरविद्यावेद्यनिर्धारणार्थत्वस्य अस्मिन् पादे कचित् व्यवस्थाप- नीयतया स्वरूपनिरूपकधर्मान्तर्गतम्य अमलत्वस्य मङ्गतिविशेषप्राप्ततत्तदर्थ- चिन्तानन्तर अक्षरध्यधिकरणे चिन्तनवत् सङ्गतिविशेषप्रप्ततत्तदर्थचिन्ता- नन्तरं कामाद्यधिकरणे प्रदानाधिकरणे च दहरविद्याचिन्तनस्य प्रस्तुततया नारायणानुवाकस्य प्रकरणप्राप्तं दहरवाक्यशेषत्वं निराकृत्य सर्वपरविद्या- वेद्यनिर्धारणार्थत्वं व्यवस्थापितमित्यतोऽस्य अधिकरणस्य न पादप्सङ्गति- विरहः, न वा अधिकरणसङ्गतिविरहः इति ॥ ८६ ॥ इति लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥ ३४ ॥ पूर्व विकल्पाधिकरणम् ॥ २० ॥ पूर्वाधिकरणे नारायणानुवाकस्य प्रकरणाबलीयसा वास्यप्रमाणेन दहरवाक्यशेपत्वं निराकृतम् । मनश्चिदाद्यग्नीनां प्रकरणेन क्रियामयक्रतु- शेषत्वाहीकारे बाधकविरहेण कियामयक्रतुशेषत्वमेवास्त्विति शङ्कावारणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रियामानसवत्॥ ॥३-३-४४॥ अितिदेशाच ॥ ४५ ॥] इदं सूत्रद्वयं पूर्वपक्षविषयम् । 'मनश्चिदादय' इत्यध्याहार्यम् । मनश्चिदादयोऽग्नयः फियामयकतुप्रकरणात् क्रियामयकत्वङ्गभूताः पूर्वेण इष्टकचिताग्निना विकल्पः स्यात् । मानसग्रहासादनादीनामिव क्रियामय- क्रत्वनुप्रवेश उपपद्यत इति सूत्रार्थः ।।

·श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा [अ ३ , अय भाव ----वाजसनेयक अगिरहस्ये इष्टकचितानिप्रकरणे मन- श्चिदादयोऽग्नय श्रूयन्ते । मनोव्यापार वध्यम्ता अग्नयो मनश्चित इत्युच्यन्ते। एव वाक्चिदादयोऽप्यग्नयो द्रव्या । कर्मचित --वागतिरितक्मेंद्रिय च्यापारेप्नाग्नित्वदृष्टा निप्पना अग्नय 1 सेप्टामिएकचिताग्निप्रकरणे विधा नात् इष्टकचिताग्नयश्च त्रियामयतुसमन्धित्वेन, त्रियामयस्तोराप तन सनिहितत्वात् इष्टकचिताग्नीना क्रियामयमतृपफारकत्वेन यथा तवगत्वेन तत्प्रवेश, एव मनश्चिदादीनामप्यग्नीना क्रत्वन्वयसाकाक्षाणा इष्टकचिता- न्युपस्थापितक्रियामयकतावेव प्रवेश । क्रियामयस्तोरिष्टकचिताग्निमिनरा काक्ष्येऽपि मनश्चिदादीनामग्नीना तैरिएकचिताग्निभि सम विकल्पोऽस्तु । अतो मनश्चिदायग्नय नियामयक्रत्वगभूता , न तु विद्यामयकत्वभूता विद्यामयकतोर्विध्यदर्शनेन तस्यैवाभावात् । द्वादशाहनिप्पायकतौ दशमदिने मनसा कल्पितत्वेन मनोमयाना ग्रहतदासादनस्तोत्रशस्त्रादीना द्वादशाह ऋताव तयाऽनुप्रवेशवत् मानसानामपि मनश्चिदाद्यग्नीना क्रियामयक्रतावनु प्रवेशोपपत्ते 1"तेपामेकैक एव तावान् याबानसो पूर्व श्चिदाद्यग्निपु एकैकस्मिन् इष्टकचिताग्निकार्यातिदेशेन तत्समानदेशत्वाव- गमाच क्रियामयक्रत्वगमूता एव मनश्चिदाद्यग्नय इति । विद्या तु निर्धारणाद्दर्शनाच्च ॥ ३३-४६ ॥ [श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाध ॥ ४७ ॥ अनुबन्धादिभ्य प्रज्ञान्तरपृथक्त्वयदृष्टश्च तदुक्तम् ॥ ४८ ॥ न सामान्यादप्युपलव्यर्मृत्युवन हि लोकापत्ति ॥ १९॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्य भूयम्त्वात्त्वनुवन्ध ॥ ५० ॥ " इति मन- एतानि सिद्धान्तमूनाणि || ·३-पा. पूर्वविकल्पाधिकरणम्-२० ३५७ M "ते हैते विद्याचित एव, तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । मनश्चिदादयोऽग्नय, विधव-विद्यामय- कत्वगमूता एवेत्यर्थः । तत्र हेतुः निर्धारणादर्शनाच इति । " " विद्यया हैवत एवंचिदश्चिता भवन्ति" इत्युभय- वावधारणश्रवणात्, "यत् किश्च यज्ञे कर्म क्रियते, यत् किश्च यजीयं कर्म मनमैव तेषु मनोमयेपु मनश्चित्सु मनोमयमक्रियत" इत्यत्र विद्यामयक्रतो- दर्शनाच्च इति सूत्रार्थः ।। 16 भार। विद्यानित एव" इत्यत्र तद्विवरणरूपे विद्यया हवेत एवंविदश्चिता भवन्ति " इत्यत्र चोभयत्रावधारणं श्रूयते। अनेनाव- धारणेन मनश्चिदादीना विद्यामयक्रत्वगत्वं निश्चीयते । दृष्टिरूपाणां मन- श्चिदादीना विद्यारूपत्वे सिद्धे पुनरवधारणस्य प्रयोजनान्तरानुपलंभात् । एवं विद्यामयाना ग्रहस्तोत्र शस्त्रादीनां यजामानामन अवणात् विद्यामयक्रतुश्चात प्रायते । अतोऽवधारणेनागिनो विद्यामयक्रतोरत्र प्रतीयमानतया च मन- श्चिदाद्यग्नयो विद्यामयकत्वभूता एवेति निर्णीयते ।। तेषां प्रकर- ननु विद्यामयक्रतोरत्र विध्यदर्शनात् , विधिकल्पकस्य फलसबन्धस्या- श्रवणाच मनश्चिदाद्यग्नीना क्रियामयक्रत्वहताग्राहकेण प्रकरणेन तेपां विद्या- मयकत्वगत्तावाधात्, तदङ्गत्तानिर्णयो न युक्त इति चेत्, मैवं--विद्या- मयकत्वमत्ताग्राहकाणा श्रुतिलिङ्गयाक्यानामत्रोपलभ्यमानत्वात्, णात् बलीयस्त्वाच्च, दुवैलेन प्रकरणेन तदहत्वनाधायोगात् । अत्र हि " विद्यया हैवैत एवं विदश्चिता भवन्ति" इत्यत इति तृतीयाश्रुत्या मनश्चिदादीनां विद्यामयकवलं वोध्यते । प्रयोजनरूप- हेयर्थिकया तृतीयया मनश्चिदादीना विद्यामयक्रत्वर्थताबोधनात् । 'तान् हैतानेवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि स्वपते" इत्यत्र सर्वं. भूतैः विद्यया' I 3 4 ·३५८ श्रीगारीरकाधिकरणरत्रमाला सप्रकामा सर्वदा क्रियमाणमनोव्यापारसाधारणमनोव्यापारत्वरूपमामान्यधर्मावच्छिन्ने अध्यातस्याग्नेः सर्वभूतकर्तृकसार्वकालिकचयनकर्मत्वमत्राभिधीयते । ततश्च सर्वभूतकर्तृकसाकालिकचयनकर्मत्वात्मकवस्तुसामध्यरूपलिन मनश्चिदग्न- विद्यालयमत्वाताऽऽवसीयते । तथाविधस्याग्ने परिमितकालकर्तृकचयनक्त् क्रियामयातायनुप्रवेशासभवात् ॥ "एवंविदे चिन्वन्ति” इति समभिन्याहाररूपवास्यादपि मन- चिदाधग्नीना विद्यामयकत्वर्थत्वं गम्यते । अनेन वाक्येन मनश्चिदादीना पुरुपद्वारा विद्यासबन्धप्रतीतेः । यथोक्तविद्यावत्पुरुषम्य कृते ह्येतानग्नीश्चि- न्वन्ति इति हि तदर्थ ।। एवं गनश्चिदादीना विद्यामयकन्वालाग्राहकैरक्तश्रुत्यादिभिरनुवादरूप- वाक्यावगतः ग्रहम्तोलशस्त्रादिभिर्यज्ञाश्च क्रियामयक्रतो दहरविद्यादिवत पृथग्भूतस्य विद्यामयक्रतोरुनीयमानत्वात् अदृष्टोऽपि विधिः कल्प्यते । यथा "सर्गत परिहारमाश्चिनं भक्षयति " इत्याद्यनुवादरूपेषु वचनेषु सोम- भक्षणस्याप्राप्तत्वेन भक्षणविधि कल्प्यते तद्वत्। सोमेऽवचनाद्भक्षो न विद्यत इति पूर्वतन्त्राधिकरणे " वचनानि त्वपूर्वत्वात्" इति सिद्धान्तसूत्रेण तद्विधिकल्पनस्योक्तत्वात् । " तेषामेकैक एव तावान् यावानसौ पूर्व ' इति इष्टकचितामितुल्यत्वातिदेशस्य वीर्यवत्त्वरूपफलांशे साम्येनाप्युपपत्त्या इष्टकचिताग्निवत् क्रियामयक्रत्वनुप्रवेशस्यातिदेशेन प्राप्तयसभवात् । यथा स एप एव मृत्यु " इत्यादित्ये मृत्युत्वातिदेशेऽपि आदित्यस्य सहर्तृत्व- मात्रेण मृत्युसादृश्योपपत्त्या न मृत्युलोकप्राप्तिसिद्धि , तद्वत् ।। एवमुत्तरब्राह्मणे लोकं पृणामिविषयविद्याविशेषविधानदर्शनात् तत्साह- चर्येण अस्मिन्नपि ब्राह्मणे मनश्चिदाद्यग्निविषयविद्येव विधीयते इति निश्चीयते । पू मी. ३-५-२१. " . 3 ·२ 11-] शरारम || PA- विद्याया बृहदारण्यके वक्तव्यत्वेऽपि, मनश्चिदाद्यग्निषु संपादनीयानां अग्न्यगानां बहूनामत्र अग्निरहस्ये उपदेशात् तत्सन्निधौ तदुक्तिरिति । बाक्चिन्मनश्चिदायाधीयन्ते यत्कृते तोस्तस्य । भवति हि यदेव फलदं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १३० ॥ याक्चिन्मनश्चिदाद्याः अग्नय. यस्य विद्यामयस्य ऋतोः सिद्धयर्थ चीयन्ते तस्य विद्यामयम्य क्रताः, यत्-श्रीनिवासाख्यं ब्रह्मैव फलदं तद्ब्रह्म इति पूर्ववत् ॥ 1" अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च" इति भगवतः श्रीनिवासस्यैव सर्वयजसमाराध्यत्वतत्फलप्रदत्वयोः स्मरणात्, अत्र यदेव फलदं इत्युक्तम् ।। ८७ ॥ इति पूर्वविकल्पाधिकरणम् ॥ २० ॥ ६५ ॥ शरीरेभायाधिकरणम् ॥ २१ ॥ पूर्व लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे सर्वासु परविद्यासु परमात्मनो नारायणम्यव उपास्यत्वमुक्तम् । अनन्तरराधिकरणं प्रासनिकम् । सर्वासु परविद्यासु यथा परमात्मा उपास्य, तथा तासु सर्वासु परविद्यासु प्रत्यगात्माऽपि शुद्धावस्थ उपास्य इति निरूपणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ३-३-५१॥ इदं पूर्वपक्षसूत्रम् | आत्मनः-उपासकस्य मत्यगात्मनः, शरीरे भावाद-सशरीरत्वादित्यर्थः; सशरीरस्य यादृशं रूपं तादृशं रूपमेवानुसन्धेय- मिति एके मन्यन्ते इति सूत्रार्थः ।। गी..

·३६० श्रीशारीरफाधिकरणरलमाला समकाशा अ. ३J " । अयं भाव.-~सर्वामु परविद्यामु प्राप्यः परमात्मा यथा उपाम्म तथा प्राप्ता प्रत्यगारमाऽप्युपास्य इति "लयाणामेव चैवमुपन्यास. प्रश्नश्च इति सूत्रं उक्तम् । आत्मेति तूपगच्छन्ति प्रायन्ति च" इति सूत्रे च वक्ष्यते । तत्र प्रत्यगात्मन ससारदशाया यादृशो ज्ञातृत्वकर्तृत्वभोक्त- त्यादिराकारः तादृशाकारविशिष्टतया तस्यानुसन्धानादेव स्वर्गादिफलमिद्धि- वत् मोक्षफलस्यापि सिद्धिसंभवात् जातृत्वाद्याकारविशिष्ट एवानुसन्धेय । न हि यागादिफलप्राप्तिदशायां प्रत्यगात्मनो यादृगं रूपं तादृशं रूपं तत्फल- साधनयागादिकर्गानुष्ठानदशायामनुसन्धेयम् । न च यथा ऋतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति" इति यथोपासनमेव फलप्राप्ति- श्रवणात् प्रत्यगामा अपहतपाप्मत्यादिस्खप्राप्याकारविशिष्ट एवोपासनदशाया- नुमसन्धेय इति वाच्यम् । यथाक्रतुश्रुतेः तत्समानार्थकेन "तं यथा यथो- पासते तथैव भवति" इति श्रुत्यन्तरेण परमात्मविषयत्वायगमात् ।। व्यतिरेकस्तद्भारभावित्वान्न नूपलब्धिमत् ॥ ३-३-५२ ॥ इदं सिद्धान्तसूत्रम् । अस्योपासकस्य प्रत्यगात्मन ससारदशाया यो ज्ञातृत्वाद्याकार स नोपासितव्यः ; किन्तु ससारदगापेक्षया यो मोक्ष- दशाया व्यतिरेक:-अपहतपाप्मत्वादिविशिष्टतारूप स उपासनदशायामनु- सन्धेयः ; तथाविधाकारविशिष्टप्राप्तेस्तथाविधाकारविशिष्टतयाऽनुसन्धानादेव सभवात् । यथा यथावस्थितपरमात्मखरूपानुसन्धानादेव तत्प्राप्तिसभवेन यथा- वस्थितस्वरूप एव परमात्मोपास्यते, तद्वदिति सूतार्थ ।। अयं भाव -"तं यथा यथोपासते तथैव भवति" इति श्रुतिर्न परमात्ममालविषया, अपि तु प्रत्यगात्मविशिष्टपरमात्मविपया , प्रत्यगात्मनोऽपि परमात्मगुणानामिव तद्विशेषणतया प्राप्यान्तर्गतत्वात् । अत प्राप्याकार- विशिष्टतया परमात्मन इव प्रत्यगात्मनोऽप्युपासन एवं प्राप्याकारविशिष्ट- • छा. ३-१४-१.

·शरीरेभावाधिकरणम्-२१
प्राप्तिसंभवस्य तत्क्रतुश्रुतिसिद्धत्वात् अपहतपाप्मत्वादिरूपप्राप्याकारविशिष्ट
एव खात्मा उपासकेनानुसन्धेयः । यागादिकर्मकर्तुः जीवस्य देहातिरिक्तत्व-
ज्ञानं विना देहान्तरानुभाव्यफलमोक्तत्वनिर्णयासंभवेन यागादौ प्रवृत्त्यसंभवात्
तादात्विकज्ञातृत्वकर्तृत्वाद्याकारनिर्णयमात्रमपेक्षितं, न त्वपहतपाप्मत्वादिरूप-
तत्स्वरूपनिर्णयोऽयाति ॥
इदमलावधेयं–तत्क्रतुश्रुतेः प्रकृतसूत्रस्थश्रीभाप्यस्य च अनुपासिताकारस्य
प्राप्तयसंभवात् प्रत्यगात्मनोऽपहतपाप्मत्वादिरूपप्राप्याकारोऽनुसन्धेय इत्यत्र
न तात्पर्यम् । I" विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् " इति सूत्रे सर्वाभिः पर-
विद्याभिः तत्तत्प्रकरणश्रुतब्रह्मगुणमात्रविपयिणीभिः सकलकल्याणगुणविभूति.
विशिष्टब्रह्मानुभवरूपमोक्षफलप्राप्तयभिधानेन तद्विरोधप्रसगात् । अपि तूपा-
मिताकारस्य फलदशायां प्राप्तिरवश्यंभाविनीत्यल तात्पर्यम् । अतश्चोपासकेन
प्रत्यगात्मना स्वस्य संसारदशायां यो ज्ञातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिरौपाधिकाकारः
सद्विशिष्टतयाऽनुसन्धाने मोक्षदशायां तत्प्राप्तेरवर्जनीयतया तद्विपरीतस्वाभा-
विकाकारप्राप्तत्यसंभवात् प्राप्याकार एवानुसन्धेय इत्यत्रैव तात्पर्यम् ।।
परविद्यासुपास्यो जीवात्मा यद्विशेषणत्वेन ।
शुद्धाकार उपास्यः तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १३१ ॥
परविद्यासु यद्विशेपणत्वेनोपास्यो जीवात्मा शुद्धाकार उपास्यः,
तहह्म इत्यन्वयः ॥
नारायणानुवाक सर्वासु परविद्यासु भगवतः श्रीनिवासस्थैव उपास्य-
ताया निर्धारितत्वेन, अन्न यद्विशेपणत्वेन इत्युक्तम् ।।
८८ ॥ इति गरीरेभावाधिकरणम् ॥ २१॥

·३६२ श्रीशारीरकाधिकरणरतमारा समकामा [अ३ , ३६ ॥ अनासनद्धाधिकरणम् ॥ २२ ॥ पूर्वम्मिन्नधिकरणे यत्र यन परमात्मोपासन तल तन परिशुद्धप्रत्यगात्म- स्वरूपोपासन कर्तव्यमिति नितम् । तद्वत यत्र यर शापायामुगीय सनन्ध , तत्र तगोद्गीथोपासनमस्तीति निर्णयाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम || अङ्गावद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ३-३-५३ ॥ [मन्त्रादिवद्वाऽविरोध ॥ ५४ ॥] तुशब्द पक्षन्यावृत्त्यर्थ । अामद्धा काहोद्गीथपिपया उपा सना , शाखासु-तत्तच्छाखासु, न व्यरतिष्ठन्ते, अपि तु शाखान्तरेप्वपि सनद्धयन्ते, हि यत , सर्वासु शाखासु उद्गीथा सन्निहिता इति सूत्रार्थ । अरव पूर्वपक्षः ---" ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासात" इति निहि तानि कर्माङ्गोगीथविषयाण्युपासनानि तस्या शाखाया निहितानि, तानि तस्या शाखायामेव व्यवस्थितानि । “उद्गीथमुपासीत " इति श्रुतम्योगीयशब्दस्य उदगीथसामान्यवाचित्वेऽपि व्यक्तिवाचिना शब्दाना सन्निहितन्यक्तिविशेप- वाचिताया 'गामानय' इत्यादो दृष्टत्वात् , प्रकृते उद्गीथशदस्य तत च्छाखासन्निहितोट्टीथमात्रविषयताया आवश्यकत्वात् तत्तच्छाखागतोगीथाना च स्वरभेदेन भिन्नत्वादिति ।। सिद्धान्तः। गामानय ' इत्यादौ सामान्यवाचिना गोशब्देन उपस्थिताना सर्वासा गोव्यक्तीनामानयनासमवेन सन्निहितव्यक्तिविशेषपरतया सङ्कोचस्याऽऽवश्यक- त्वेऽपि प्रकृते उद्गीथशब्दस्य यत्किञ्चिदुद्गीथमालविषयतया सोचे प्रमाणा- भावेन उद्गीथशब्द उद्गीथसामान्यविषय एव ।। ' 1छा १११ ·३-पा.] अनावबद्धाधिकरणम्-२२ न च सन्निहितत्वमेव व्यक्तिविशेषपरतया सङ्कोचकमस्तीति वाच्यं 3 सन्निहितत्वं हि बुद्धिस्थत्वम् । तच सर्वोद्गीथल्यक्तिसाधारणम् । उद्गीथ- शब्देन सर्वासामेवोद्गीथव्यस्तीनामुपस्थापनात् । किश्च नतच्छाखासु विहि- तानां ऋतूनां सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन एकत्वात् तदनोद्दीविषये उपासने विधीयमाने उपासनस्य तत्तच्छाखाविहितक्रत्वबोद्गीथविषयतामिद्ध्या सर्वास्वपि शाखास उपासनस्यानुप्रवेशनमिद्धे । कस्याचिदेव शाखायां तदुपासनमिति न व्यवस्था । तथाविधव्यवस्थाश्रयणे कचिच्छाखायामानातमन्त्रादेः शाखा- न्तरेऽनुपवेगो न स्यात्। दृश्यते च कचिच्छाखायामाम्नातस्य मन्त्रादे. शाखा- न्तरेऽनुप्रवेश । यथा वेदान्तरे आम्नाताना "अग्नहोत्रं वेरध्वर" इत्यादि- मन्त्राणा वेदान्तरविहिते कर्मण्यनुप्रवेशः । अतः सर्वास्वपि शाखामु उद्गीथोपासनानि भवन्त्येवेति ।। सर्वासां व्यक्तीनां उद्गीथपदेन धीस्थत्वात् । तत्तयक्तिविशेषैः सर्वैः संबद्धयमानानि ॥ १३२ ॥ नदुपासनानि तद्वत् संवद्ध्यन्तेऽखिलासु शाखामु । यद्यजनरूपकर्मसु तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१३३ ॥ ५ उद्गीथमुपासीत" इत्यल उरथसामान्यवाचिनोनीशब्देन सर्वासां एव उद्गीथव्यक्तीनां उपस्थापनेन सर्वासा एव तासा धीस्थत्वेन, ताभिः संबद्धयमानानि उपासनानि तन्दुद्गीथव्यक्तिवत् सर्वेषु तत्तच्छासाविहितेषु कर्मसु सबद्धचन्ते, तानि कर्माणि यद्यजनरूपाणि-श्रीनिवासाराधनरूपाणि इति भाव. ॥ यद्यजनरूपत्वे प्रमाणं पूर्वमेव निरूपितम् ॥ ८९ ॥ इति अहावनद्धाधिकरणम् ॥ २२ ॥ . .छा.१.1.1.

·श्रीगारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा ३६ ॥ ममज्यायस्त्वाधिकरणम् ॥ २३ ॥ पूर्वाधिकरणे उद्गीथम्योपासनं प्रस्तुतम् । तस्योद्गीथम्य व्यस्तस्य ममस्तस्य च उपासनं श्रुतिमिद्धम् । तद्वत् वैश्वानररिद्यायामपि व्यस्तस्य समस्तस्य चोपासनप्रतीते व्यम्तन्य, अथवा समम्नस्य, उभयस्यैर वा, वैश्वा- नरम्योपामनं कर्तव्यमिति गहापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ।। ॥३-३-५५॥ भन्नः-विपुलम्येत्यर्ध , समन्तावयवविशिष्टवैश्वानरोपासनम्येति यावत् ; ज्यायस्त्वं प्रामाणिकत्वमित्यर्थ । ऋतुबद-"वैश्वानरं द्वादशकपाल निर्व- पेत् पुने जाते" इति विहितस्य द्वादशकपालम्य तो " यदष्टाकपालो भवति" इत्यादौ यथा एकदेंगानुवाद', तद्वत् इत्यर्थः । तथा हि दर्शयति- समस्तोपासनस्य प्रामाणिकत्वमेव श्रुतिर्दयति इति सूत्रार्थ ॥ पूर्वपक्षः । छान्दोग्य वैश्वानरविद्याप्रकरणे औपमन्ययादिषु पट्स वैश्वानराम- जिज्ञासया वैश्वानरात्मविद केकयस्य समीपमागतेषु केकयेन तेपा प्रत्येक- मुपासनप्रकार पृष्ट्वा, तस्तै सम्वोपासनप्रकारे प्रत्येकमभिहिते, औपमन्यवा- दीन् प्रति त्वदुपास्यमान सलोंको वैश्वानरात्मनो मूर्धा अस्य सेतुजा इति नाम तदुपासनस्येद फरम् , त्वदुपास्यमान आदित्यो वैवानरात्मनश्चलु', तम्येदं नाम, तदुपासनस्येद फलम् , त्वदुपास्यमानो वायुर्वैश्वानरस्य प्राणः, तस्येदं नाम, तदुपासनस्मेद फरम् , स्योपास्यमान आमाशो वैश्वानरात्मनो मध्यकाय , तस्येद नाम, तदुपासनस्येद फलम् ; त्वयोपास्यमाना आप वैश्वानरात्मनो नाभेरध प्रदेश , तस्येद् नाम, तदुपासनस्येदं फरम् । 1 ते स. २.२.५ ·३-पा.] भूमज्यायस्वाधिकरणम्-२३ त्वयोपास्यमाना पृथिवी वैश्वानरात्मनः पादौ, तस्या इदं नाम, तदुपासन- स्येदं फलं' इत्यभिधाय सर्लोकादिष्टथिव्यन्तावयवकस्य वैश्वानरात्मन उपासन तत्फलं चोपदिष्टमित्युक्तम् । अत्र वैश्वानरात्मन एकेकावयवोपासनस्य तत्फलस्य चोपदिष्टत्वात् , उत्तरत्रावयवानां समस्ततयोपासनस्य तत्कलकथ- नस्य चानुवादत्वोपपत्तेः व्यस्तस्यैव उपासनं कर्तव्यम् । अथवा समम्तोपास- 'नस्य तालस्य च श्रवणात व्यस्तस्य समस्तस्य चोपासनं कर्तव्यमिति ॥ सिद्धान्तः । एप तु वैश्वानरात्मनो व्यस्तस्य उपासने अङ्गीक्रियमाणे वाक्यभेदप्रसनः । स च उपक्रमोपसंहाराभ्यामेकवाक्यतायाः प्रतीयमानतयाऽनुपपन्नः । ननु भूमविद्याप्रकरणे नामाधुपासनं तत्फलम् चोपदिश्य भूमोपासने तत्फले चोपदिश्यमाने वाक्यभेदमनादृत्य यथा नामाधुपासने तत्फले च तात्पर्य- मनीक्रियते । तथा प्रकृतेऽपि व्यवस्तोपासने समस्तोपासने च तात्पर्यमग्री- क्रियतामिति चेदुच्यते-तत्र नामाधुपासनापेक्षया भूमोपासनस्यातिशयित- फलवत्त्वं वक्तुं तदुपयोगितया नामायुपासनं तत्फलं चाभिहितम् । या अतिवदति यस्सत्येनातिवदति" इति विहितभूमोपासनस्य नामाद्युपास- नादतिशयितफलत्वं हि नामाद्युपासनफलादतिशयितफलत्वरूपमिति अति- शयोपपादनाय नामाधुपासनेषु तत्फलेषु च तात्पर्यमङ्गीक्रियते । प्रकृते तु व्यस्तोपासनानां तत्फलानां च समस्तोपासनातिगयोपपादकत्वाभावात् वाक्य- भेदेन तत्र तात्पर्यकल्पनमन्याय्यम् । अतः समस्तोपासनफलम्य एकदेशे व्यस्तोपासने अनुवादः ! यथा “वैश्वानरं द्वादशकपालं निवपत् " इति विहितकतोः फलस्स यदटाकपालो भवति" इत्यादिनाऽष्टाकपालादि- प्वनुवादः, तद्वदित्येव युक्तम् । किश्च व्यस्तोपासनस्य मूर्धा ते तै. स. २.२... 26 18.७-१६.१. छा.५.१२.२.

·३६६ श्रीशारीरकाधिकरणरसमाला सप्रकागा [अ. ३ -- व्यपतिप्यत यन्मां नागमिप्य" इत्यादिना निन्दादर्शनादपि न तन तात्पर्य- मिति गम्यते । भूमविद्याप्रकरणे नामाधुपासनानां निन्दाया अदर्शनात् तव तात्पर्याहीकारः । अतः ममम्तोपासनमेव प्रामाणिकमिति ।। वधानरविद्यायां त्रलोक्यगरीरमेव यदुपास्यम् । न त्वेककारय तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१३४ ॥ स्पष्टोऽर्थः॥ वैश्वानरविद्योपाम्यस्य श्रीनिवासापरनामधेयनारायणरूपताया वैश्वा- नराधिकरणे निर्णीतत्वात् , अब वैश्वानरविद्यायां यदुपास्यं इत्युक्तम् ।। ९० ॥ इति भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ॥ २३ ॥ ३७ ॥ शब्दादिभेदाधिकरणम् ॥ २४ ॥ पूर्वाधिकरणे वैश्वानरविद्यायां व्यस्तोपासनानामप्रामाणिकत्वेन वैश्वा- नरविद्याया नानात्वं निराकृतम् । ब्रह्मविद्यानानात्वव्यवस्थापनाय प्रवृत्तमिद- मधिकरणम् ।। नाना शब्दादिभेदात् ॥ ३-३-५६ ॥ सद्विद्याऽऽनन्दमयविद्यादिब्रह्मविद्या, नाना-परस्परभिन्ना. ; शब्दादि- भेदात् चोदनाभेदात् , रूपभेदाचेति सूत्रार्थः ॥ पूर्वपक्षः। सद्विद्या-आनन्दमयविद्या-उपकोसलविद्यादिपरविद्यासु वेद्यस्य ब्रह्मण एकत्वेन रूपैक्यात् , “विद्यात् ,' "उपासीत' इति चोदनाया सप्यैक्यात् सर्वासा ब्रह्मविद्यानामैक्यमिति ।

·३-पा.] शब्दादिभेदाधिकरणम्-२४ ३६७. सिद्धान्तः। तत्तद्विद्याप्रकरणे उपास्यतया श्रुतानामानन्दमयत्वादीनां गुणानां भेदात्, तद्भेदेन तद्विशिष्टविषयस्मृतिसन्ततिवाचिनां "ध्यायीत" "उपासीत" इत्यादिविद्याविधायकशब्दानां च भेदात् 'यजति " ददाति “जुहोति' इत्यादिचोदनाविहितयागदानहोमादीनां कर्मणामिव ब्रह्मविद्यानां परस्परं भेट । यद्यपि दृष्टान्ते यजिधातुर्दैवतोद्देशेन द्रव्यत्यागवार्ची, दाधातुश्च खद्रव्यस्य परसत्वापादनरूपदानवाची, हुधातुश्च अग्नौ हवि प्रक्षेपवाची, ततश्च तत्तदर्थविधानरूपचोदनानां मेदात् तत्कर्मणा भेदो युक्तः; प्रकृते तु "विद्यात्" "उपासीत " ध्यायीत" इत्यादीनां शब्दानां सामान्य- विगेपन्यायेन निरन्तरस्मृतिसन्ततिरूपध्यानवाचितया अर्थभेदविरहात् चोद- नामदो न सभवति, तथाऽप्यर्थविशेषानवगाहिन्याः स्मृतेरसभवात् 'उपासीत' इत्यादिविद्याविशेषप्रकरणश्रुतोपासिधातोस्तत्प्रकरणश्रुत तत्तद्गुण विशिष्ट ब्रह्म- विषयकस्मृतिवाचकत्वस्यावश्याहीकार्यत्वात् धात्वर्थमेदोऽस्त्येव इत्यभिप्रायेण चोदनामेटोत्तिः॥ यद्यप्युक्तचोदनाभेदम्य रूपभेदप्रयुक्तत्वात् रूपभेद एव पर्यवसान- मिति सूत्रे शब्दभेदग्रहणं व्यर्थ, तथापि ब्रह्मविद्यान्तर्गताया न्यासविद्याया अपि ब्रह्मविद्यान्तरात् मेदस्य वक्तव्यतया तद्विधायकशब्दस्य न्यासरूपार्थ- विशेपचाचित्वेन "ध्यायीत" " उपासीत" इति शब्दात् शब्दान्तरत्वं मुख्यमेव भवतीत्यभिप्रायेण सूत्रे शब्दभेदोपादानमिति द्रष्टव्यम् । अस्मिन् स्ले मोक्षफलाना ब्रह्मविद्यानां सर्वासा विधेयत्वसामेनाविधेयज्ञानस्य मोक्ष- हेतुतावादिमतं निरस्तमिति योद्धरम् । गुणचोदनादिमेदादानन्दमयादयो विद्याः । यद्विपया मिद्यन्ते तहमा श्रीनिवासनाम भजे ॥ १३५॥ स्पष्टोऽर्यः ।। .

·३६८ श्रीशारीरकाधिकरणरसमाला ममकामा [अ.३ दहाधिकरणादिपु दहरविद्यादीनां पूर्वमेव श्रीनिवामविषयकत्यम्य निरूपितत्वात् , अब यद्विपया इत्युक्तम् ॥ ११ ॥ इति शब्दादिभेदाधिकरणम् ॥ २८ ॥ ३२ ॥ विकल्पाधिकरणम् ॥ २५ ॥ पूर्वाधिकरणे ब्रम्पविद्यानां परम्परमेदो व्यवस्थापितः, तासां परस्परभेद- प्रयुक्तासमुच्चयशशनिवारणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥३-३.५७ ॥ [काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेल्वभावात् ॥ ५८ ॥] 'ब्रह्मविद्यानां' इत्यध्याहार्यम् । ब्रह्मविद्यानां, विकल्प:- परस्पर- मसमायेगः; एकस्या ब्रह्मविद्याया ब्रह्मविद्यान्तरेण सममेकम्मिन् पुरुपे समावेगो न संभवति इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह अविशिष्टफलत्वात् इति । अविशिष्टं-विशेपाभाववत् फलं यास तासां भावः तत्त्वादिति सूत्रार्थः ।। पूर्वपक्षः। सर्गसाधनभूतदर्शपूर्णमासादीनां फलभूयस्त्वाय एकस्मिन् पुरुषे समुच्चयवत् , ब्रह्मविद्यानामपि फलमूयस्त्वाय एकसिन् पुरुष समुच्चयः संभवतीति ॥ सिद्धान्तः । ब्रह्मविद्यानां सर्वासां ब्रह्मानुभवप्रतिवन्धककर्मणां निश्पक्षयविशिष्ट- ब्रह्मानुभवः फलम् | मुण्डकोपनिपदि "यटा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण ‘कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि । तदा विद्वान् पुण्यपापे विध्य निरञ्जनः परमं मु. ३.1-३.

·विकल्पाधिकरणम्-२५ ३६९ साम्यमुपैति" इति श्रुतेः । अत्र हि ब्रह्मविद्यानिष्ठस्य ब्रह्मानुभवप्रतिबन्धक- पुण्यपापरूपकर्मणां निश्शेषक्षयं "पुण्यपापे विधूय" इत्यनेन प्रतिपाय, "निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" इत्यनेन ब्रह्मणा समं साम्यप्राप्तिः श्रूयते । तच्च साम्यं कस्मिन्नंश इति जिज्ञासायां तैचिरीयके आनन्दमयविद्याप्रकरणे "सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इति ब्रह्मविद्याफल- विशेषश्रवणात सामान्यविशेषन्यायेन सामान्यतः श्रुतस्य साम्यस्य उक्तविशेप- रूपेण साम्ये पर्यवसानात् सकलकल्याणगुणविशिष्टब्रह्मानुभवविषये साम्य- मिति विज्ञायते । सः-पूर्वप्रकृतो ब्रह्मोपासकः, ब्रह्मणा सह सर्वन् कामान्- तदीयान् सर्वान् कल्याणगुणान् , अश्नुते-अनुभवति इत्युक्तश्रुत्यर्थः । अत्र 'क्षीरेण सह ओदनं भु' इत्यादाविव "ब्रह्मगा सह" इति सहशब्दः भोग्यब्रह्मसाहित्यपरः । कामशब्दश्च 'काम्यन्त इति कामाः' इति व्युत्पत्त्या भोग्यभूतकल्याणगुणपरः । ततश्च अनया श्रुत्या ब्रह्मविद्यानिष्ठस्य सकल- कल्याणगुणानां ब्रह्मणश्चानुभवप्राप्तिः ब्रह्मविद्याफलमिति लभ्यते । अयं च ब्रह्मानुभवः ब्रह्मणो ब्रह्मविदश्च समान इति " स एको ब्रह्मण आनन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य" इति श्रुतिसिद्धम् । अत्र आनन्दशब्दस्यानु- कूलतया अनुमवरूपानन्दपरत्वात् । इदमेव साम्यं परमं साम्यमुपैति इति श्रुतौ साम्यशब्देन विवक्षितमिति निश्चीयते ॥ इत्थं च ब्रह्मानुभवप्रतिवन्धकनिश्शेषकर्मक्षयविशिष्टसकलकल्याण- गुणविशिष्टब्रमानुभवो ब्रह्मविद्याफलमिति "तदा विद्वान् पुण्यपापे विध्य इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति सिद्धम् ॥ इत्थं च यस्या. ब्रह्मविद्यायाः प्रकरणे ब्रह्ममाप्तिमालं श्रूयते, तत्र ब्रह्मानुभवप्रतिबन्धककर्मणा निश्शेषक्षय , यत्र च कर्मणां निश्शेषक्षयरूप- प्रतिवन्धकनिवृतिमात्रं श्रूयते, तत्रोक्तविधब्रह्मानुभवश्वार्थसिद्ध. । अयमेव ते. आन. १. 21 ·श्रीशारीरकाधिकरणरनमारा सप्रकाशा [अ३ m पतिवन्धककर्मनिवृत्तिविशिष्टब्रह्मानुभव , अध्यात्मशास्त्रेषु मोक्षपुरुषार्थ इति उच्यते । इत्य चंककया ब्रमविद्ययैव उक्तविधमोक्षपुरुषार्थसमवे प्रति- यन्धकनिवृत्त्यर्थ वा ब्रह्मानुभवसिद्धयर्थ वा ब्रह्मविद्यान्तरस्पानपक्षितत्वात् ब्रह्म विद्यान्तरेण सम समुच्चयासभवात् ब्रह्मविद्याना परस्परासमावेशरूपो विकल्प एव । दर्शपूर्णमासादिकर्गणा तु तत्कले खगे देशकारपरिमाणेषु तारतम्यस्य श्रुतिसिद्धतया तेपा फलभूयम्त्वापक्षया समुच्चयोऽपि समवति । ब्रह्मप्राप्ति- व्यतिरिक्तफलाना विद्याना तु परिमितफलसाधनतया फ्लभूयस्त्वापेक्षाया समुच्चयोऽपि सभाति ॥ एकफलसाधनत्वात् यद्विद्यानां समस्तानाम् । निर्णीयते विकल्पस्तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १३६ ॥ सूत्रव्याख्यानेन न्याख्यातमिदम् ॥ सर्वासा ब्रह्मविद्याना श्रीनिवासविषयकताया पूर्वमेव निर्णीतत्वात् यद्विद्याना इत्युक्तम् ॥ १०७ ॥ इति पिकल्पाधिकरणम् ॥ २५ ॥ ४० ॥ यथाश्रयमानाधिकरणम् ॥ २६ ॥ पूर्वाधिकरणे काम्यफराना विद्याना यथाकाम विकल्प समुच्चयो वा इत्यनियम उक्त । तद्वत् गीथोपासनस्यापि कामनायामुपादान, तद्विरहे त्वनुपादान , अथवा उपादाननियम एवेति शशवारणाय प्रवृत्तमिदमधि करणम् ॥ यद्यपि तनिधारणानियमाधिकरणे उदीयोपासनस्सानियम सिद्धा न्तित , तथाऽप्यस्मिन्नधिकरणे व्यवस्थापयिष्यमाणमुद्गीथोपासनस्य पुरपार्थत्व मुपजीव्य, तानियम सिद्धान्तित । तस्य पुरुषार्थत्वव्यवस्थापनाय एत दधिकरणारभ इति न तेनाधिकरणेन गतार्थता ।।

·३-पा.] यथाश्रयभावाधिकरणम्-२६ ३७१ अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ३-३-५९ ॥ [शिष्टेश्च ॥ ६० ॥ समाहारात् ।। ६१॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ १२ ॥ एतानि पूर्वपक्षसूत्राणि । अङ्गेपु-कत्वङ्गेपु उद्गीथादिषु आश्रितानि यान्युपासनानि, तद्विपयाण्युपासनानि इत्यर्थः । तेषां तद्विषयोगीथवत्क्रतु- प्वन्तर्भावः; कात्वर्थतया कलात्वमिति यावत् इत्युक्तसूत्रार्थः ।। 1tt पूर्वपक्षसूलाणामयं भावः---ऋत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वसंशयविषयस्य यस्य खविधिवाक्ये फलसंवन्धो न श्रूयते, अपि तु वाक्यान्तरे, तन्त्र फलश्रुतेः अर्थवादतया तस्य ऋतुफलात् पृथक्फलसाधनत्वाभावेन क्रत्वर्थत्वमिति व्याप्तिः पर्णतादौ दृष्टा। यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति" इत्यत्र जुहद्देशेन पर्णताविधायके 116 यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति इति वाक्ये फलसबन्धाश्रवणेन 1"न स पापं श्लोकं शृणोति" इति वाक्यान्तर एव अपापश्लोकश्रवणपफलसबन्धश्रवणेन फलश्रुतेरर्थवादत्वस्य, पर्णताया' ऋतुफलात् खात् पृथकालसाघनत्वेन अव्यभिचरितमतु- सबन्धवत् जुहूद्वारा क्रत्यर्थत्वस्य च दर्शनात् । यस्य तु स्ववाश्ये फलसंबन्धः श्रुत , तस्य ऋतुफलात् पृथक्कलसाधनत्वाभावेन पुरुषार्थत्वमिति व्याप्तिः गोदोहनादौ दृष्टा । गोटोहनं नाम कांस्यपात्रम् । “गोदोहनेन पशु- कामस्य प्रणयेत्' इत्यस्मिन् वाक्ये अपा प्रणयनोद्देशेन करणतया गोदोहन- विधायके 'पशुकामस्य' इत्यनेन पाम्पफलसन्धश्रवणेन गोदोहनस्य कतुफलात् पृथक्कलसाधनतया पुरुषार्थताया दर्शनात् । ततश्च प्रकृते ब ·३७२ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा " एवं "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इत्युद्गीथोपासनविधिवाक्ये फलसंबन्ध, श्रवणात् "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवतरं भवति' इति वाक्यान्तरे वीर्यवत्तरत्वरूपफलसंबन्धथुतेरर्थवादत्वात् उद्गीथोपासनस्- ऋतुफलात् पृथक्फलसाधनत्वाभावात् उद्गीथद्वारा क्रत्वर्थत्वमेवेति ऋतुए उद्गीथोपासनस्य नियमः॥ 1 ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इत्यत्र द्वितीयाश्रुत्या उपासना उद्गीथशेषत्वबोधनात् उद्गीथद्वारा क्रत्वगत्त्वलाभादपि ऋत्वर्थत्वं निश्चीयते । यथा मीहीन् प्रोक्षतीत्यत्र प्रोक्षणस्य व्रीहिशेपतया ब्रीहिद्वारा क्रत्वर्थत्वं तद्वत् । अतोऽपि ऋतुपद्गीथोपासनं नियतम् ।। य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यत्र उद्गाला प्रयुज्यमानस्य उद्गीथावयवस्य प्रणवस्य होत्रा शंसनीयानामृचा- मन्ते प्रयुज्यमानस्य ओंकारस्य च ऐक्यवेदनमुद्गाता होना च कर्तव्यं इति विधाय उद्गाता उक्तवेदनाकरणे "होतृपदना वापि दुरुद्गीथमनुसमाहरति" इत्यनेन दोपपरिहारप्रकारोऽभिधीयते । अपि दुरुद्गीथं–वेदनहीनमप्युद्गीथं ; होतृषदनात्-होतृकर्तृकोद्गीथपणवैक्यज्ञानात् , अनुसमाहरति-समादधाति, अदुष्टं करोति इत्युक्तश्रुत्यर्थः । अत्र उद्गातुरुक्तैक्यज्ञानामावेन प्राप्तवैगुण्यस्य होतृकर्तृकतदैक्यज्ञानेन परिहाराभिधानात् । उद्गातुरुक्तवेदनस्य आवश्यकता- लाभादपि ऋतुपु उद्गीथोपासनस्य नियमसिद्धिः ।। एवं " तेनेयं लयर्याविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयति ओमिति शंसति ओमित्युद्गायति" इत्युत्तरवाक्ये 'तेन' इति प्रकृतपरामशिना तच्छब्देन उपासनविपयत्वविशिष्टप्रणवस्य परामादपि उपासनस्यावश्यकतालाभात ऋतुपु उद्गीथोपासनस्य नियमसिद्धिरिति ।।

·141- म्-२६ , न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ३-३-६३ ॥ [दर्शनाच ॥ ६४ ॥ इदं सिद्धान्तसूत्रम् । तत्सहभावाश्रुतेः-उपासनस्य नियतसहभावा- श्रवणात् , अगत्वाश्रवणादिति यावत् । न वा-उद्गीथोपासनस्य ऋतुपु उपा- दाननियमो नास्तीति सूत्रार्थः ॥ अयं भावः --फलसंबन्धस्य विधिवाक्ये श्रवणं वास्यान्तरे श्रवणं या न पुरुषार्थत्वकत्वर्थत्वयोः प्रयोनकम् । अपि तु फलतत्साधनत्वयोः द्वयोरपि विलम्चितप्रतीतिकत्वं कवर्थत्वे प्रयोजकम् । तयोः, अन्यतरस्य वा अविलम्बितप्रतीतिकत्वं पुरुषार्थत्वे प्रयोजकम् । पर्णताविधिवाक्ये फलस्य वाक्यान्तरस्थत्वेन प्रतीतिः विलम्बिता । तृतीयाविभक्त्यश्रवणेन साधनत्वप्रतीतिरपि विलम्बिता । अतः पर्णतायाः मत्वर्थत्वम् ।। गोदोहनवाक्ये तु फलस्य स्ववाक्ये श्रवणेन तत्प्रतीतिरविलम्बिता। गोदोहनस्य क्रियारूपत्वाभावेन फलनिप्पादकत्वाभावात् अपां प्रणयनस्य द्वारतायाः कल्पनीयतया फलसाधनत्वप्रतीतिविलम्बिता । अतः अन्यतर- प्रतीतेरविलम्बितत्वेन तन्त्र फलश्रुतेरर्थवादत्वाभावात् ऋतुफलात् पृथक्फल- साधनत्वेन गोदोहनस्य पुरुषार्थत्वम् ॥ ""यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं इत्यत्र 'विद्यया' इति तृतीयया विद्यायाः फलसाधनत्वप्रतीति- रविलम्बिता, तस्या क्रियात्वेन साक्षात् फलसाधनत्वसंभवात् । फलस्त्य वीर्यवत्तरत्वस्य वाक्यान्तरे श्रवणेन तत्प्रतीतिविलम्बिता । अतोऽन्यतर- प्रतीतेरविलवितत्वप्ताम्यात् फलश्रुतेर्थवादत्वाभावात् ऋतुफलात् पृथक्फल- साधनत्वेन गोदोहनादिवत् उद्गीथोपासनस्य पुरुषार्थत्वमेव ॥ प्रकृते तु भवति॥ छा, १-१-१०.

·३७४ नाराकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ. ३ ततश्च 1" यदेव विद्यया करोति" इति श्रुताया विद्याया विषय- जिज्ञासायां " ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इति वाक्यमुद्गीथरूप- विषयसमर्पकमेव, न तूपासनस्य उद्गीथाइताप्रतिपादकम् ; अङ्गताविरोधि- पृथक्फलसाधनत्वश्रवणात् । अत उद्गीथोपासनस्य न क्रतुषु उपादान- नियमः ।। एवं " एवं विद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यममानं सर्वाश्चत्विजोऽभिरक्षति" इत्यत्र ब्रह्माख्यऋत्विकर्तृकप्रायश्चित्तविशेपवेदनेन उद्गातृप्रभृतीनामृत्विजां रक्षणोक्त्याऽपि उद्गीथोपासनस्यानियमः सिद्धः । एवंवित् -~" यवृत्तो रिप्येत् भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयात्" इत्यायुक्तदोपपरिहारप्रकारवित् ब्रह्मा, यज्ञादीन् रक्षति इत्युक्तश्रुत्यर्थः । अत्र उच्यमानं यज्ञादीनां रक्षणं ऋतुफलाप्रतिवन्धरूपम् । एवंभूतरक्षणस्य उद्गीथवेदनमन्तरेण ब्रह्माख्यऋत्विकर्तृकवेदनेनैव सिद्धयुक्त्या उद्गीथोपासनस्यानियतत्व- मनया श्रुत्या दर्शितं भवति ।। होतृपदनार्द्धवापि " इत्यादिश्रुत्युक्तदोपपरिहारस्तु उद्गीथो- पासनसहितस्य क्रतोरनुष्ठानं सङ्कल्प्य आरब्धकविषय. इति, " तेनेयं प्रीविद्या वर्तते" इत्यादो तच्छन्दः पूर्वप्रकृतोद्गीथमानपरामर्शीति च 8" एवं विद्ध वै ब्रह्म" इत्यादिश्रुत्युक्तरक्षणेनैव ज्ञापितं भवति । अतो न तद्विरोधः । तदेवमुद्गीथोपासनस्य ऋतुप्यनियम सिद्ध इति ।। पुरुषार्थत्वावगतेनोंद्गीथोपासनस्य नियमोऽस्ति । यद्यजनरुपकर्मसु तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१३७ ॥ इति श्रीकौशिकालतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । 1 छा.१-१.१. डा.१-१.१.. 1 छा...... छा.१.५.५.०.१.१.९.

·यथाश्रयभावाधिकरणम्-२६ ३७५ अर्थः । 26 "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं मवति" इति श्रुतौ ऋतुफलात् स्वर्गादृद्गीथोपासनस्य मातुवीर्यवत्तरत्वरूप- पृथक्फलप्साधनत्यप्रतीतेस्तस्य पुरुषार्थत्वावगमेन न ऋतुषु उपादाननियम इति तदुपासहनसहिता रहिता वा ऋतवः सर्वेऽपि यस्य श्रीनिवासस्य आराधनभूताः तद्ब्रह्म इति । 'इष्टापूर्त बहुधा जातं जायमान विश्व बिभर्ति भुवनस्य नामिः" इत्यादिषु सर्वेषां ऋतूनां श्रीनिवासाराधनरूपत्वं सिद्धमिति भावः ।। एवमस्मिन् पादे ब्रह्मविद्यामु एकैकस्या अनुष्ठानेऽपि मोक्षपुरुषार्थ- सिद्धया एका विद्यामनुतिष्ठता न विद्यान्तरमनुष्ठेयम् | सर्वासु ब्रह्मविद्याम पगवान् श्रीनिवास उपास्यः । मत्यत्वं, ज्ञानत्वं, अनन्तत्वं, आनन्दत्वं, अमलत्वं इत्येते सर्वासु उपास्यगुणाः । इतरे सत्यकामत्वादयो यासु यासु विद्यासु श्रुता', तासु तास्वेव उपास्याः। नानाशाखाविहिता अक्षरविद्या. दहरविद्या-वैश्वानरविद्याद्या अमिन्नाः । अतः तास क्वचिदश्रुताः, अन्यत्र श्रुता गुणाः अनुमन्धानाय स्वीकार्याः । सर्वेषां ब्रह्मविदा शरीरावसाने पुण्यपापरूपकर्मणां निश्शेषक्षयो भवति । सर्वेषां तेषामचिरादिगतिरवि- शिष्टा इत्यादिकमवश्यज्ञातव्यं निरूपितम् । उद्गीयाद्युपासनानि च महा- विद्यागमूतानामनभिसंहितफलानां ऋतूनां वीर्यवत्तरत्वापादनद्वारा ब्रह्मविद्यो- पकारकाणि इति च निरूपितम् । तेन उद्गीथोपासनानां तत्तत्क्रतुस्वरूपा- वगमसापेक्षतया ब्रह्मविचाररूपस्यास्य शास्त्रस्य कर्मविचारसापेक्षत्वं दर्शितम्॥ १०८ ॥ इति यथाश्रयभावाधिकरणम् ॥ २६ ॥ इति श्रीशिरफुलतिलयस्य महामहोपाध्यायम्य श्रीरामानुजतिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकाशे तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। । 1 डा.१.१.१०. ते. उ. २.

·३७६ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ.३ तृतीयाध्यायस चतुर्थः पादः। ४१ ॥ पुरुषार्थाधिकरणम् ॥१॥ तत्राऽऽदौ भगवतः श्रीनिवासस्य प्रथमाध्याये उत्तरोत्तरबलीयसी- भियुक्तिभिः प्रत्यवम्यानेन पूर्वपक्षिभिर्निराचिकीर्पितस्य त्रिविघचेतनाचेतन- वैलक्षण्यस्य तदुक्तयुक्तिभालतूलनिराकरणेन व्यवस्थापितत्वेऽपि ब्रह्मविद्या- ड्रेषु निरूपयिष्यमाणेप्ववसरलाभेन पूर्वोक्तसर्वपूर्वपक्षयुक्त्यपेक्षया बलीयस्या युक्त्या प्रत्यवम्यानेन परनिराचिकीपितं भगवतश्चेतनाचेतनवैलक्षण्यं स्थूणा- निखननन्यायेन दृढीकर्तुं पूर्वपक्षोत्यापनाय सिद्धान्तमुपक्षिपति ! पुरुषार्थोऽतश्शब्दादिति वादरायणः॥ ३-४-१॥ अत्र 'अतः'शब्देन पूर्वपादप्रस्तुता ब्रह्मविद्या परामृश्यते । ततश्च ब्रह्मविद्यात., पुरुषार्थः अपवर्गपुरुषार्थ सिद्धयति, " ब्रह्मविदाप्नोति पर" इत्यादिधृते. इति भगवान् बादरायणो मन्यत इति सूत्रार्थः ।। पूर्वस्मिन् पादे अड्चनुष्ठानाय वक्तव्यं सर्व निरूपितं ; अङ्गा- नुष्ठानाय वक्तव्यनिरूपणार्थ, कर्मणां फलद्वारा त्याज्यताया वैराग्यपाटे निरूपितत्वेन तेषा स्वरूपेण उपादेयताज्ञापनार्थ च चतुर्थः पाद आरम्यते। एवं प्रथमचतुर्थपादाभ्या कर्मणां फलकामनयाऽनुष्ठाने बबनर्यावहत्व, ब्रह्मविद्यागतयाऽनुष्ठानेऽभ्युदयावहत्वं च दर्शितं भवति । एव च सति कर्मणां फरद्वारा हानाथ, स्वरूपेणोपाटानार्थ च तेषां स्वरूपावगमाय कर्म- विचारस्यापक्षितत्वसिद्धया तस्य पूर्ववृत्तवं शास्त्रारमे " अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा " इति अपशब्दविवक्षितमुपपादितं मवति । सूत्रस्यायं भाव. - ·-पा.. . पुरुषार्थाधिकरणम्-१ ३७७ "ब्रह्मविदाप्नोति परं," " तमेवं विद्वानमृत इह भवति" इत्यादिषु भगवतः श्रीनिवासापरनामधेयस्य ब्रह्मणः उपासनेन मोक्षपुरुपार्थप्राप्ति- प्रतिपादनात् ब्रह्मविद्यात एव मोक्षपुरुषार्थप्राप्तिः, न कर्मभिरिति भगवद्- बादरायणमतमिति ॥ पूर्वपक्षमुत्थापयति- शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः ॥३-४-२॥ [आचारदर्शनात् ॥ ३ ॥ तच्छ्रुतेः ॥ ४ ॥ समन्वारंभणात् ॥ ५ ॥ तद्वतो विधानात् ॥ ६ ॥ नियमात् ।। ७ ॥] एतानि पूर्वपक्षसूत्राणि ॥ 1" बहाविदाप्नोति परं" इत्यादिपु श्रुतस्य ब्रह्मशब्दवाच्यस्य कर्म- शेपत्वात् , तेपु वाक्येषु फलश्रुतिः अर्थवादः-प्रशंसामानम् । अन्येपु- द्रव्यगुणादिषु यथा फलश्रुतिरर्थवादः, तद्वदिति जैमिनिः आचार्यों मन्यत इत्युक्तसूत्रार्थः । पूर्वपक्षसूत्राणामयं भावः-3"आत्मा वारे द्रष्टव्य" इत्यादिपु ज्ञातव्य- तया श्रुत आत्मा यज्ञादिक्रियाकर्तु वादनतिरिक्तः, स एव ब्रह्मशब्देनो- च्यते, "तत्वमसि," "अयमात्मा ब्रह्म" इत्यादिषु जीवब्रह्मणोरेक्यप्रति- पादनात् । यद्यपि " तत्त्वमति" इत्यादिसामानाधिकरण्यं न जीवब्रह्मणोः म्वरूपैक्यपरं, अपि तु शरीरात्मभावपरं इति "अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः" इत्यादिपूपपादितं, तयाऽपि वक्ष्यमाणैहेतुभिर्विद्याया. कर्मशेपत्वावगमात् 'पु. मुक्त. . 'ते. आ. १. 4 स,६.३.१. यू. ६.४.५. 6 १.४.२२.

·३७८ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. ३ 16 द्रष्टव्यः," तदन्यथानुपपत्त्या वेदितव्यस्याऽऽत्मनः कर्मकर्तुमीवादननिरिक्तत्वमवर्जनी- यम् । तथा हि--वेदान्तेषु कैश्चित् श्रुतिलिङ्गादिमि विद्यायाः कर्म- प्राधान्यसूचनात् तस्याः कर्माङ्गत्वं निश्चीयते । अतः 'आत्मा वारे " तमेवैकं नानथाऽऽत्मानं " इत्याद्याः श्रुतयः ऋतुषु कर्तु- जीवात्मनो ययावस्थितस्वरूपस्य वेदितव्यत्वोपदेशपराः। तद्याथात्म्यवेदनं च ऋतुकर्तुस्तस्य नीवात्मनः संस्काररूप सत् तद्द्वारा क्रत्वद्गम् । यथा "वीहीन प्रोक्षति" इति विहितं प्रोक्षणमव्यभिचरितक्रतुसंवन्धित्रीहि- संस्काररूपं सत् व्रीहिद्वारा क्रत्वॉ, तद्वदिति निश्चीयते । कर्मम् कर्तु- जीवात्मनो नित्यत्वादिरूपयाथात्म्यवेदनेन संस्कार्यत्वं चावश्यापेक्षितम् । कर्तुरात्मनो नित्यत्वादिज्ञानन विना देहान्तरानुभाव्यस्वर्गादिफलसाधनेषु क्रतुषु प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । आत्मा वारे द्रष्टव्य इत्याद्याः श्रुतयः कर्तुर्जीवात्मनो नित्यत्वादिरूपयाथात्म्यस्य वेदितव्यत्वोपदेशपरा एव। कर्मसु कर्ता नीव एव "ब्रह्मविदाप्नोति" इत्यादौ ब्रह्मशब्देनोच्यत इति “तत्वमसि " इत्यादिश्रुतिभिरवगम्यते । एतेन 5" नेतरोऽनुपपत्तेः," "अधिकं तु भेदनिर्देशात्" इत्यादिषु ब्रह्मणो जीवादन्तिरत्वव्यवस्या- पनं, " अवस्थितेरिति काशकृत्स्न" इत्यादिषु " तत्त्वमसि " इत्यादि- मामानाधिकरण्यस्य अन्यथोपपादनं च सर्व निरस्तम् । " ब्रह्मविदामोति परं" इत्यादिषुपदिष्टस्य ब्रह्मवेदनस्योक्तरीत्या कद्वारा अनुशेषताया अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वात् । एवं च ब्रह्मवेदनस्य कर्माङ्गले क्रत्वहस्य पर्णतादेरिव ब्रह्मवदनस्य फलश्रुतिरर्थवादमात्रं, न तत्फले श्रुतेस्तात्पर्यमिति अत्र 'अन्येषु ' इत्यनेन द्रव्यगुणकर्माणि दृष्टान्ततया विवक्षितानि ।। अत. 1 ५.४-४.५, डा,६-३-1. :१-४-२२. १-१.१७. .से.आ... ८२.१.२२.

·पुरुषार्थाधिकरणम्-१ ३७९ 166 16 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति" इति पर्णतादिद्रव्येषु " यदाते चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृत" इत्यञ्जनादिसंस्कारेषु 'यत्प्रयाजान्याना इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते" इत्यादिषु कर्मसु फलश्रुतिरर्थवाद इति पूर्वमीमांसायां निर्णीतम् ।। के ते हेतवः यैर्विद्यायाः कर्मशेपत्वमवगम्यत इति चेत्, उच्यते- ब्रह्मवित्तमानां केकयजनककेशिध्वनादीनां बहुशो यज्ञाचरणमेव श्रूयते । तत्र विद्याकर्मणोरुभयोः प्रसक्ती कर्मणः प्राधान्येनानुष्ठानं तस्याङ्गित्वं सूचयति ॥ "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति तृतीयाश्रुत्या विद्यायाः कर्मसु विनियोगो दृश्यते । श्रुतेः प्रकरणात चलीयस्त्वात् 'विद्यया' इति तृतीयाथुतिर्विद्यासामान्यस्य कर्माङ्गलं दर्श- यति । अतो विद्यायाः कर्मसु विनियोगदर्शनात् कर्मणोऽङ्गित्वं लभ्यते । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति परलोकं प्रयान्तं प्रति विद्याकर्मणो- रनुवर्तमानत्वश्रवणात् तयोः संबन्धः प्रतीयते । स च संबन्धोऽङ्गाशि- भावो वक्तव्यः । तत्र ब्रह्मविदां प्राधान्येन कर्मानुष्ठानदर्शनेन कर्मणोऽगित्व- मवगम्यते । आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेपेणाभि- ममावृत्य कुटुम्चे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानः" इत्यादि श्रूयते । आचार्यादिदमधीत्य-गुरोनियमनमनतिक्रम्य, गुरो' कर्म-गुरवे कर्तव्यं गुरु- दक्षिणादिकं अतिशेषेण-निश्शेष अभिसमावृत्य-निर्वर्त्य, कुटुम्बे-गार्हस्थ्या- श्रमकर्मणि स्थित इत्युक्तश्रुत्यर्थः । अत्र 'अधीत्य ' इति ल्यपा अध्यय- नस्य गृहस्पधर्मे विनियोगः प्रतीयते । अध्ययनं नार्थज्ञानपर्यन्तमिति पूर्वमीमांसायां स्थापितम् । अतोऽर्थज्ञानस्य कर्मसु विनियोगदर्शनात् विद्यायाः कर्मागत्वं लम्यते । । 36 छा,१-१-१.. चू, ६-४.२. 'छा.-१५-१.

·३८० श्रीशारीरकाधिकरणरनमारा सप्रकाशा [म.३ 16 "कुर्वन्नेवेह कर्माणि निजीविषेच्छतं समा" इति ईशावास्योप- निषदि भ्रूयते । शतं समाः शतवर्षाणि, निजीविपेत्-जीवितुमिच्छेत् चेत् . कमाणि कुर्वन्नेव मिनीविषेत् इति उक्तश्रुत्यर्थः । अत्र विद्रुपो यावदायुप कर्मकरणविधानात् कर्मणः प्राधान्यं, मध्ये प्राप्तम्य मर्वस्य तदङ्गत्वलक्षण- मप्राधान्यं च लभ्यते । अतोऽपि विद्या कर्माङ्गम् । एतहेतुभि. कर्माहत्व- मवगम्यत इति ॥ अघिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ३-४-८ ॥ [तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९॥ असार्वत्रिकी ॥ १० ॥ विभाग शतवत् ॥ ११ ॥ अध्ययनमात्रवत. ॥ १२ ॥ नाविशेषात् ॥ १३ ॥ म्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ कामकारेण चेके ॥ १५॥ उपमर्द च ॥ १६ ॥ ऊर्ध्वरेतस्मु च शळे हि ॥ १७ ॥ परामर्श जैमिनिरचोदनाचापवदति हि ॥ १८ ॥ अनुष्ठेयं वादरायणस्साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ विधिर्वा धारणवत् ।। २० ॥] तुशल पक्षव्यावर्तक, अधिकोपदेशान-जीवाटर्यान्तरस्य ब्रह्मणो ब्रह्मविद्याम वेद्यत्वोपदेशात, विद्यात एव पुरुषार्थ इति भगवद्वादरायण- मतम् । उपासनविधिवाक्येषु जीवादर्थान्तरम्य उपास्यत्वविधानदर्शनाद इत्युक्तमूनाथ । चा. २ ·४-पा. पुरुषार्थाधिकरणम्-१ ३८१ सिद्धान्तसूत्राणामयं भावः- श्रीहीन् प्रोक्षति' इत्यादी विहितस्य प्रोक्षणस्य ब्रीहिद्वारा कत्वगत्ववत् "ब्रह्मविदाप्नोति परं" इत्यादौ विहि- तस्य वेदनस्य प्रत्यगात्मद्वारा क्रत्वगत्वं नोपपद्यते । प्रत्यगात्मतो विलक्षण, स्यैव तत्र वेद्यत्वावगमन प्रत्यगात्मनस्तत्रोपस्थितरेवासंभवात् ; उपस्थितत्व- संभवे हि तस्य वेदनं प्रति द्वारत्वसंभवः । तत्र हि वेद्यतया प्रक्रान्तं ब्रह्म वाड्यनसापरिच्छेद्यानन्दवत् , संकल्पमात्रेण जगत्स्रष्ट, वायुसूर्याग्नीन्द्रा- दीनां भीषयित, सर्वेषां स्वम्वेष्टप्रदानेनाऽऽनन्दयित, इत्येवमादिगुणविशिष्टं प्रतिपायते । न हीदं गुणनातं कर्ममु कतुनीवात्मनो याथात्म्यमिति संभावनागन्धोऽपि संभवति । अपि च कर्मसु कर्ता जीवः स्वेनाप्राप्तस्य तत्तत्क्रतुफलस्य स्वर्गादेरर्थी ; इदं तु ब्रह्म स्वतास्सिद्धनिरतिशयानन्दवत् , इति स्वर्गसुखार्थिनो नात्र प्रत्यभिज्ञालेशस्याप्यवकाशः । अतोऽत्र विहित- वेदनस्य ऋतुशेषतां प्रत्यनुपस्थितस्य तस्य कथं द्वारतासंभवः? किञ्च कर्मसु कर्तुनीवस्य देहान्तरानुभाव्यस्वर्गसुखानुभवहेतुभूतऋतुपु प्रवृत्ति प्रति देहातिरिक्तत्वज्ञानमात्रस्यापेक्षिततयाऽत्र विधीयमानस्य प्रागुक्तगुणविशिष्ट- विषयकवेदनस्य ऋतुपु प्रवृत्ति प्रत्यनपेक्षितस्य ऋतुं प्रति शेपत्वं शङ्कितु- मपि न शक्यम् । अतोऽन्न विहितवेदनस्य फलश्रवणं नार्थवादः, अतो विद्यात एव पुरुषार्थः ॥ .. , यत्तु अझविदा कर्मानुष्ठानदर्शनं कर्मणां प्राधान्ये लिङ्गमिति, तद- सुपपन्नम् । ब्रह्मविदा कर्मत्यागस्यापि " किमी क्यमध्येप्यामहे, किमर्था वयं यक्ष्यामहे" इत्यादिश्रुतिपु दर्शनेन कर्मणोऽगित्वे, कथञ्चिदपि तत्त्या- गानुपपत्तेः । अस्मत्पक्षे ब्रमविदामामिप्तहितफलानां कर्मणां त्यागः, अनभि- संहितफलानां तेपामनुष्ठानमिति त्यागोऽनुष्ठानमुभयमप्युपपद्यते । भवत्पते 1 ते. आ..

·३८२ श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा -- तु ब्रह्मविद्याफलम्यापवर्गस्यानम्युपगमेन त्रिवर्गकफलानामगिनां कर्मणा- मनुष्ठानमननुष्ठानं च व्याहतं स्यात् ।। यदप्युक्तं "यदेव विद्यया करोति" इति प्रकरणालीयस्या विद्याश्रुत्या विद्यायाः मत्वर्थत्वं सिद्धयतीति, तदपि न ; “यदेव" इति यच्छब्दस्यानुवादरूपतया प्रापकप्रमाणाकांक्षायां " उद्गीथमुपासीत" इति प्रकृतोद्गीथोपासनेन क्रियमाणस्य कर्मणः परामर्शलाभात् विद्याशब्दस्य प्रकृतोद्गीथविद्यामानविषयतया सकोचावश्यंभावात् ।। यदपि "तं विद्या कर्मणी समन्वारभते ' इति परलोकं यान्तं विद्वांसमनुवर्तमानयो. विद्याकर्मणो साहित्यप्रतीत्या विद्याया कर्माङ्गल प्रतीयत इति, तदपि न ; विद्याकर्मणो. स्वस्वफलप्रदानायानुवृत्तिपरतयाऽ- प्यपपत्त्या अङ्गाङ्गिभावासिद्धेः ।। आचार्यकुलादिमधीत्य" इत्याधुढाहतध्रुती अध्ययनमात्रवत 'कमविधानेन अध्ययनस्य काङ्गत्वप्रतीतादपि विद्याया कौशवाप्रतीतः। अध्ययनविधेर्यज्ञानपर्यन्तत्वाभावात् अर्थज्ञानपर्यन्तत्वाभ्युपगमेऽपि वेदान्त- वाक्यजन्यशाळज्ञानादन्यस्य तन्मूलकम्मृतिसन्ततिरूपस्योपासनस्यैव वेदा- न्तेषु मोक्षसाधनताविधानेन तस्य कर्माङ्गत्लासिद्धे ॥ 5" कुन्निवेह कर्माणि" इति श्रुने विद्याभूतकर्मणो यावजीय मपरित्यान्यतापरतयाऽप्युपपत्त्या स्वतन्त्रकर्मपरताया मानाभावात् , विदुपा यथेष्ट कर्मकरणेऽपि मफल तस्मिन् न सबध्यत इति पूर्वमन्त्रप्रकृन- ब्रह्मविद्यामाहात्म्यप्रतिपादनपरत्वेन तम्याः श्रुते. विद्यानो निवयं यावज्जीव विदुप कर्मानुष्ठाने प्रवर्तनपरत्वाभावाच नोक्तश्रुत्या विद्याया कर्मामत्त्व- लाम । विषयविरक्तस्य विद्यानिष्ठन्य गृहस्थाश्रमधर्मत्यागनचनाच्च न 1 .. ईशा.

·पुरुषायाधिकरणम्-१ अपि च 3" विद्या काहम् । उच्यते हि "एतद्ध स्म वै विद्वास. प्रजा न कामयन्त, सिं प्रजया करिप्यामह इति" इति विषयविरकस्य प्रजाशब्दनिर्दिष्ट- गृहस्थाश्रमत्याग , तेन तत्कर्मत्यागसिद्धया विद्यायाः कौमत्वे अहिभूतो कर्मत्यागो नोपपद्यते । अपि च "क्षीयन्ते चान्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" इति ब्रह्मविद्यया दर्शनसमानाकारया कर्मणा नाश श्रूयते । तश्च विद्याया कर्मागत्वे अङ्गेनाङ्गिन स्वरूपनाशायोगात् नोपपद्यते । अतो विद्या न कर्माङ्गम् ॥ त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययन दानमिति प्रथम , तप एव द्वितीय , ब्रह्मचार्याचार्यकुलबासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुले - वसादयेत् . सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति, ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमेति" इति श्रूयते । अयमर्थ -धर्मस्कन्धा -धर्माश्रया. आश्रमा इत्यर्थ । ते त्रय , न्यज्ञाध्ययनदानादिधर्माश्रयो गृहस्थाश्रम प्रथम । तप एव द्वितीय' इति । अत्र तपश्शब्देन कायक्केशप्रधान वानप्रस्थसन्यासाश्रमद्वय गृह्यते , स द्वितीयाश्रम इत्यर्थ । 'ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीय ' इति । ब्रह्म- चर्याश्रमस्तृतीय इत्यर्थ । ब्रह्मचर्य--वेदाभ्ययनाय गुरुकुलवास । 'सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ' इति । एव गार्हस्थ्यवानप्रस्थस-यासनह्मचर्य- भेदभिन्नेषु चतुवाश्रमेषु केवलाश्रमधर्मनिष्ठास्तत्तत्पुण्यलोकान् प्राप्य, तत्तत्सुकृतफल्मनुभवन्ति । 'ब्रह्मप्सम्योऽमृतत्वमेनि'–तेषु चतुनिमिपु ये ब्रह्मविद्यानिष्ठास्ते मुक्ति प्राप्नुवन्ति इति श्रुत्यर्थ । अत्र सन्यासाश्रम- निष्ठानामपि ब्रह्मविद्यानष्ठानविधानात् , तेपा यज्ञदानादिवाभावेन अहिन विहाय अगमानुष्ठानायोगेन, न ब्रह्मविद्याया कमांडत्वम् ॥ "यो धर्मस्वन्धा" इत्याद्युदाहृतश्रुतो विधिप्रत्ययाश्रवणेन नाश्रमाणा विधि , अपि तु पूर्वप्रकृतस्य प्रणतरणकानझोपासनस्य - 1६४.२२ म २-२-८ अछा २२३१ ·३८४ करनाला.रा) अन्यथा " स्तुत्यर्थमाश्रमाणामनुवादमात्रमत्र क्रियत इत्यम्युपगन्तव्यम् । गृहस्थाश्रमातिरिक्ताश्रमाङ्गीकार "वीरहा वा एप योऽग्निमुद्रासयते' इति गृहस्थाश्रमधर्मत्यागे प्रत्यवायश्रवणविरोधप्रसगात् । अत आश्रमा- न्तरं नास्त्येवेति चेत्, उच्यते--उक्तश्रुतो गृहस्थाश्रमस्याप्यनुवाद इत्यङ्गीकारे तद्विधायकप्रमाणप्राप्तस्यैवानुवादम्य वक्तव्यतया आश्रम- विधायकप्रमाणप्राप्ततायाः चतुर्वाश्रमेषु तुल्यतया गृहस्थाश्रमवत् प्रामाणिक- त्वेन आश्रमान्तराण्यप्यनुष्ठेयान्येव ।। वस्तुतस्तु " यो धर्मस्कन्धा" इत्युदाहृतश्रुतौ चतुर्णामाश्रमाणा- मप्राप्तत्वाविशेषात् विधिः कल्पनीयः । यथा 'अधस्तात् समिधं धारय- न्ननुद्रवेत् उपरि हि देवेभ्यो धारयति" इत्यत्र उपरिधारणे विध्यश्रवणे- ऽपि तस्याप्राप्तत्वेन विधिः कल्प्यते, तद्वत् । उक्तं हि पूर्वमीमांसायां "विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वात् " इति । उपरिधारणस्याप्राप्तत्वात् तत्र विधिः कल्पनीय इति मूत्रार्थः । अतश्च संन्यासाश्रमस्यापि प्रामाणिकतया मात्र च यज्ञादिकर्मणामभावात् विद्याया. कर्माङ्गत्व कर्मपरित्यागेन ब्रह्म- विद्यानुष्ठानासंमवात् , न ब्रह्मविद्या कर्माङ्गमिति सिद्धम् । यद्यपि " यद- हरेव विरजेत् तदहरेव प्रत्रनेत्" इति संन्यासाश्रमविधि वालश्रुती श्रूयते, तथापि तादृशविधिमसन्तं कृत्वा अत्र विधिकल्पनोक्तिरिति द्रष्ट- 6 व्यम् ॥ तत्तत्कर्मोपकृतात् यदुपामनतः फलावाप्तिः । श्रुतिवाक्येम्पस्सिद्धः तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १३८ ॥ यज्ञादिकाङ्गकात् यस्य श्रीनिवासस्य उपासनात् मोक्षफलावाप्तिः, श्रुतिवाक्येभ्यः-"ब्रह्मविदाप्नोप्ति परं," "तमेवं विद्वान मृत इह भवति" 1.सं. १-५-२. टा. २-२३.१. पू.मी. ३-४-१५. 3 जावाल.. 6 ते. आ. १. 1 पु.स.

·४-पा.] स्तुतिमात्राधिकरणम्-२ इत्यादिश्रतिवाक्येभ्यः सिद्धा इत्यर्थः। ब्रह्मोपासनस्य मोक्षसाधनत्वं " तमेवं विद्वानमृत इह भवति" इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । तस्य कर्माजकत्वं तु " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाश- केन" इति श्रुतिसिद्धम् ॥ तमेवं विद्वान्" इत्यादिश्रुतेः लक्ष्मीपतिविषयकत्वात् यदुपासनत इत्युक्तम् ॥ १०९ ॥ इति पुरुषार्थाधिकरणम् ।। १ ।। ४२ ॥ स्तुतिमात्राधिकरणम् ॥ २॥ पूर्वाधिकरणे " ब्रह्मसंन्थोऽमृतत्वमेति" इति ब्रह्मस्थस्तुत्यर्थमा- श्रमानुवाद इति स्तुतिः प्रतक्ता । तद्वदुद्गीथेऽपि रसतमत्वाद्युक्तिः स्तुतिः स्यात् इति शङ्कावारणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ ३-४-२१॥ [भावशब्दाच ॥ २२ ॥ 486 उपादानान्-“स एप रसानां रसतमः परम. पराथ्योऽष्टमो य उद्गीथ " इत्यत्र ऋत्वगभूतोद्गीथमुपादाय स एप रसाना रसतम " इति वननात् , उदगीथे रसतमत्ववनन स्तुतिमावं इति चेत् इत्यन्तमाशङ्का; तां परिहराति न इति ; न स्तुतिमात्रम् । तत्र हेतुः अपूर्वत्वात् इति; अप्राप्तत्वात् इत्यर्थः इति सूत्रार्थः ।। .. २.६.४.१२. घा. २.२३.१. +छा.१-१-३.

·३८६ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. ३ 16 पूर्वपक्षः। स एप रसानां रसतमः परमः परार्योऽष्टमो य उद्गीथ " इत्यत्र क्रत्वद्भूतमुद्गीथमुपादाय तस्य रसतमत्वोक्तिः स्तुतिरूपा । यथा "इयमेव जुहूः" इत्यत्र फ्रत्वभूतां जुहूमुपादाय, तस्याः पृथिवीत्वोक्तिः स्तुतिरूपा, तद्वत् ॥ सिद्धान्तः । उद्गीथे रसतमत्वस्य प्रमाणान्तराप्राप्तत्वेन तदुक्तेः स्तुतिरूपत्वं न संभवति । स्तुतिर्हि प्रमाणान्तरप्राप्तगुणानुवादेन भवति । अतोऽत्राप्राप्तत्वात् रसतमत्वोक्तिः न स्तुत्या ; अपि तु उद्गीथे रसतमत्वदृष्टिविधानार्थेव 2" इयमेव जुहूः” इति वचनस्य ऋतुविधिप्रकरणस्थत्वेन यथाकयश्चित् ऋतुविधिवाक्यैकवाक्यतासंभवे, तत्परित्यज्य वाक्यभेदकल्पनस्यान्याय्यत्वात् 'इयमेव जुहूः' इत्यादी अर्थवादत्वमाश्रितम् । इह तु उद्गीयविधेरसन्नि- अर्थवादरूपत्वमुक्तवाक्यस्यान्याय्यम् । 'उद्गीथमुमासीत" इत्युपासनविधिसन्निधानात् उद्गीथे रसतमत्वदृष्टिविधिरेवायमिति ॥ यद्यजनरूपकर्मण्युद्गीथो रसतमत्वेन । श्रुत्यांपास्यो विहितस्तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १३९ ॥ सूत्रव्याख्यानेनैव व्याख्यातमिदं पद्यम् । सर्वेषां यज्ञानां श्रीनिवासा- राधनपरत्वे प्रमाणं पूर्वमेव दर्शितम् ।। ११० ॥ इति स्तुतिमाताधिकरणम् ॥ २॥ हितत्वात् , 861 ४३ ॥ पारिप्लवाधिकरणम् ॥३॥ पूर्वाधिकरणे " 'स एप रसानां रसतमः" इत्यादेः स्तुतित्वं निराकृत्य उपासनार्थत्वं स्थापितम् । तद्वत् " श्वेतकेतुहींऽऽरुणेय आस" छा. 1.1.1. 'ते. छा.६.१... २.१.१.. .

·४-पा.] पारिप्लवाधिकरणम्-३ इत्याद्याख्यानाना कि विद्यास्तुत्यर्थत्वमुचितं, उत पारिप्लवार्थत्वमिति गङ्गा- परिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ ॥३-४-२३॥ तथा चकवाक्योपबन्धात् ॥ २४ ॥ 1" श्वेतकेतुर्हाऽऽरुणेय आस" इत्याद्युपाख्यानविशेषा. पारि- प्लवार्था:- आख्यानानि शंसन्ति" इति विहिताख्यानशंसनार्था इति चेत् इत्यन्तं शङ्का । तां परिहरति न इति । न-आख्यानशंसनार्था नेत्यर्थः । तत्र हेतु विशेपितत्वात् इति । शंसनीयानामाग्न्यानाना विशिष्योक्तत्वादिति सूत्रार्थः ॥ पूर्वपक्षः। " आख्यानानि शंसन्ति" इति सर्वेपामाख्यानाना पारिप्लवनान्नि शंसने विनियुक्तत्वात् , "श्वेतकेतुर्हाऽऽरुणेय आस" इत्यादीन्याख्याना- न्यपि शसनार्थीनीति ॥ सिद्धान्तः । " आख्यानानि शंसन्ति" इत्युक्त्या शसनीयानामान्यानाना मर्नुर्वैवस्वतो राजा" इत्यादिना विशिप्योक्तत्वात् " श्वेतकेतुर्हाऽऽरुणेय आस" इत्याधुपाल्यागानि सद्वियापिपियायकवाक्यतया निबद्धत्वात् विधित्सितविद्याविशेषस्तुत्यर्थानि, न शसनार्थानीति ॥ सद्विद्याद्यारंभेषाख्यानैः श्वेतकेतुमुख्यानां । यद्विद्याः स्तूयन्ते तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १४०।। छा.६.१-१. 2 ·३८८ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [.३ -- vvvv ब्रह्मविद्यानामुपक्रमे "श्वेतकेतुर्हाऽऽरुणेयः किलाऽऽम" इत्यादि- श्वेतकेतुत्वाद्याख्यानैर्यस्य भगवतः श्रीनिवासस्य विद्याः स्तूयन्ते तहह्म इति पूर्ववत् ।। सद्विद्यादीनां श्रीनिवासविषयकत्वं पूर्वमेव निरूपितम् ।। १११ ॥ इति पारिप्लवाधिकरणम् ॥ ३ ॥ ४४ ॥ अग्नीन्धनायधिकरणम् ॥ ४ ॥ पुरुषार्थाधिकरणे संन्यासाश्रमनिष्ठानां ब्रह्मविद्याधिकारश्रवणेन तेपा यज्ञादिकर्माभावात् ब्रह्मविद्याया न कर्माहत्त्वमिति निरूपितम् । अनन्तरं स्तुतिप्रसगात् अधिकरणद्वयं प्रवृत्तम् । इदानी सन्यासाद्याश्रमनिष्ठानां अग्न्याधानादिकर्मसापेक्षाया ब्रह्मविद्यायाः कथं सभव इत्यागकापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ ३-४-२५॥ चाळ उक्तशङ्कानिवृत्तिद्योतकः । यतः श्रुतिपु सन्यासाद्याश्रमनिष्ठानां ब्रह्मविद्यासबन्ध. श्रूयते, अत एव तेषु ब्रह्मविद्या अग्न्याधानादिकर्मनिरपेक्षा इति सूत्रार्थ ॥ अयं भाव.-सन्यासाद्याश्रमिणां सस्वाश्रमविहितधर्मे रेव विद्यानुग्रह- सभवात् , तेषां अग्न्याधानादिगृहस्थाश्रमधर्मविरहेऽपि न क्षति ।। यज्ञाद्यनधिकृता ये त्वाश्रमिणस्तेषु यद्विद्या । नाकांक्षति यज्ञादीस्तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १४१ ।। नाकांक्षति यज्ञादीन् इति । तत्तदाश्रमनिहितधमै रेव ब्रह्मविद्योप- कारसभवादिति भाव | मिष्टं म्पष्टम् ॥ २१२ ॥ इति अग्नीन्धनायधिकरणम् ॥ ४ ॥ छा.६-१-१.

·सर्वापेक्षाधिकरणम्-५ ३८९ ४५ ॥ सर्वापक्षाधिकरणम् ॥ ५॥ पूर्वाधिकरणे संन्यासाद्याश्रमनिष्ठेषु ब्रह्मविद्याया अग्न्याधानादिपूर्वक- यज्ञादिनरपेक्ष्यमुक्तम् । तहि गृहस्थाश्रमिप्यपि यज्ञादिनरपेक्ष्यमस्त्वित्याशङ्का- परिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥३-४-२६॥ अन चशब्दोऽवधारणार्थः । यज्ञादिकर्माधिकारवल्लु गृहस्थाश्रमिपु अनविद्या यज्ञादिसर्वकर्मसापेक्षेव ; यज्ञादिश्रुतेः-यज्ञादिसाध्यत्वथुतेः । अश्ववत्-यथा गमनसाधनभूतोऽश्चः गमनसाधनत्योपयुक्तसर्वपरिकरसापंक्षः, तद्वदिति सूत्रार्थ. ॥ अयं भावः-" तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यजैन दानेन तपसाऽनागकेन" इति श्रूयते । तमेतं भगवन्तं श्रीनिवास, ब्राह्मणाः-ब्रह्मविद्यानिष्ठाः, वेदानुवचनेन-वेदाध्ययनेन, यज्ञेन, दानेन, तपसा- कृच्छ्चान्द्रायणादिवतेन, अनाशकेन-अनशनेन, उपवासव्रतेन इति यावत् ; विविदिपन्ति-वेदितुमिच्छन्ति इति श्रुत्यर्थः । 'असिना जिघांसति' इत्यादौ यथा 'असिना' इति तृतीयया खगम्य हननक्रियासाधनत्वं योद्धयते, तद्वत् अलापि 'यजेन' इत्यादितृतीयया यज्ञादेः 'विविदिपन्ति' इति विदिधात्वर्थवेदनक्रियासायनत्वं बोध्यते । न च 'विविदिपन्ति' इति सन्प्रत्ययान्तोपस्थाप्यवेदनविषयकेच्छायागेव 'यजेन' इत्यादितृतीयया यज्ञादेः साधनत्वं बोद्ध्यतामिति वाच्यम् ; वेदनेच्छायां यज्ञादेः साधनत्वे- नान्वययोग्यताविरहेण तथाऽन्वयबोधानीकारासंभवात् । तथा हि-खांदि- रूपफलेच्छां विना तदुपायभूतयागेच्छा नोत्पद्यते; यष्टुमिच्छां विना . वृ. ६.४.२२.

·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा तदुपायद्रव्यानेच्छा नोत्पद्यत इत्यनुभवसिद्धम् । ततश्च प्रकृते यज्ञादेर्वेदने- च्छासाधनत्वाहीकारे यनादेवेंदनेच्छा फलं; तस्याश्च वेदनं फलमिति लाभेन वेदनेच्छारूपफलेच्छां विना वेदनोपायभूतवेदनेच्छारूपोपायेच्छाया असंभवात् , तदसंभवे यज्ञादिरूपतदुपायेच्छाया असंभवात् , प्रथमं वेढ. नेच्छा; अनन्तरं वेदनेच्छारूपोपायेच्छा ; ततस्तदुपायभूतयजेच्छा उत्प- द्यत इति वक्तव्यम् । ततश्च वेदनेच्छायामुत्पादनीयाया वेदनेच्छाया अपेक्षितत्वापत्त्या आत्माश्रयदोपप्रसन्नः। अतो यनादेर्वेदनेच्छासाधनत्वा- सभवात् 'यजेन' इत्यादौ तृतीयया यनादेवेंदनेच्छासाधनत्वबोधानीकारा- सभवात् वेदन एव तदन्वयवो वक्तव्यः । अतो यज्ञादेर्वेदनं प्रति साधन- ताया उक्तश्रुतिसिद्धतया गृहस्थाश्रमिपु ब्रह्मविद्या यज्ञादितदाश्रमविहितनित्य- नैमित्तिकसर्वकर्मसापेक्षेवेति ॥ यज्ञाधिकारवत्सु त्वग्न्याधानादिकान् सर्वान् । आकांक्षति यद्विद्या तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १४२ ॥ अत्र तुशब्दो यज्ञादिनैरपेक्ष्यशङ्कानिवर्तकः । सर्वान्-नित्यनैमित्तिक- सर्वधर्मानित्यर्थः ।। 1" तमेतं वेदानुवचनेन" इत्यादिश्रुतेः वाजसनेयकश्रुतदहरविद्या- वेद्यविषयकत्वात् तस्याश्च विद्याया. श्रीनिवासविषयकताया दहराधिकरणा- दिपु निर्णीतत्वात् , अत्र यद्विद्या इत्युक्तम् ॥ ११३ ॥ इति सवपिक्षाधिकरणम् ॥ ५ ॥ ४६ ॥ शमदमाद्यधिकरणम् ॥ ६॥ पूर्वाधिकरणे ब्रह्मविद्यानिष्टैः गृस्थाश्रमिभिः यन्नादीनि नित्यनैमित्तिक- कर्माण्यनुष्ठेयानीत्युक्तम् । इन्द्रियव्यापाररूपाणां तेपामनुष्ठेयत्वे इन्द्रियन्यापार- 1.६.४.२२.

·१-पा.] शमदमाद्यधिकरणम्-६ ३९१ निवृत्तिरूपाणि शमदमादीनि तेरनुष्ठेयानि न वेत्यागकापरिहाराय प्रवृत्त- मिदमधिकरणम् ॥ शमदमाद्युपेतः स्यात् तथापि तु तद्विधेस्त- दङ्गतया तेषामप्यवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ ३-४-२७ ॥ यद्यपि शमदमादीनीन्द्रियन्यापारोपरमरूपाणि, तथापि अङ्गत्वेन तेषामपि विहिततयाजश्यानुष्टेयत्वेन गृहस्सो विद्यानिष्ठ शमदमाद्युपेतः स्यात् इति सूत्रार्थ ।। "शान्तो दान्त उपरतस्तिातच समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मान पश्येत्” इति श्रुतो शमढमादीना ब्रह्मविद्याइत्तया विधानात् गृहस्थै ब्रह्मविद्यानिस्तान्यवश्यानुष्ठेयान्येव , शमदमादिविधीना निषिद्धकर्मविषय- त्वात् फराभिसन्धिसहितकर्मविपयत्वाच्च, यज्ञादिविधीना फलाभिसन्धिरहित- नित्यनैमितिस्कर्मविषयत्वाच निरोधाभावात् । नित्यनेमित्तिककर्मणामनुष्ठा- नस्य चित्तविक्षपवासनाहेतुत्वेऽपि ते कर्मभिराराधितपरमपुस्पानुग्रहेण चित- विक्षेपादिनिरासात् चित्तसमाधानोपपत्तेरिति भाव । एववित्-ब्रह्मविद्या- निष्ठ , शान्त --निगृहीतान्तरिन्द्रिय , दान्त निगृहीतवाहोन्द्रिय , उपरत- निषिद्धकाम्यकर्मभ्यो निवृत्त , तितिक्षु -शीतोष्णमुखदुःखादिद्वन्द्वसहिष्णु, समाहित चित्तकाप्रथयान, भूता, आत्मन्येव-मनम्येव, आत्मान परमात्मान, पश्येत्-दर्शनसमानाकार यथा स्यात् तथा ध्यायेत् , साक्षात्कुर्यादित्यर्थ । अल 'भूत्या' इत्यनेन शमदमादीनामहत्त्वमुक्त भवति ॥ यत्राधिकारपत्म्यपि यद्विद्या शमदमादिमापेक्षा । अङ्गतया विहितत्वात् तद्ब्रह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥ १४३ ॥ -- स्पष्टोऽर्थ ॥ ६.४०३.

·३९२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा - ब्रह्मविद्याना सर्वांसा श्रीनिवासविषयकत्वस्य पूर्वमेव निरूपितत्वात् अत्र यद्विद्या इत्युक्तम् ॥ ११४ ॥ इति शमदमाद्यधिकरणम् ॥ ६ ॥ ४७ ॥ सान्नानुमत्यधिकरणम् ॥ ७ ॥ पूर्वाधिकरणे ब्रह्मविद्यानिष्ठस्य शम आवश्यक इत्युक्तम् । तत्र भोजननियमरूपशमपिगेयो ब्रह्मविदोऽम्ति न ति विचाराय प्रवृत्तमिद मधिकरणम् ॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ ३-४-२८॥ [अमाधाच्च ॥ २९ ॥ अपि स्मर्यते ॥ ३०॥ शनश्चातोऽकामकारे ॥ ३१ ॥] चशब्दोऽवधारगे। प्राणविद्यानिष्ठस्य सानानुमतिः प्राणापद्दशा- विषयैव , ब्रह्मपिद्विपये प्राणापद्विपयत्वदर्शनात् इति सूत्रार्थ ॥ पूर्वपक्षः । छान्दोग्ये पञ्चमप्रपाठके प्राणविद्याप्रकरणे 1"न ह वा एवरिदि रिश्चनानन्न भवति" इति श्रुतौ 'प्राणविद्यानिष्ठस्य किमप्यतमनदनीय न भवति' इत्युक्त्वा प्राणविद्यानिष्ठस्य सर्वदा निषिद्धान्नस्यापि भोजनानुमति- विद्यामाहात्म्यादिति प्रतीयते । एवमल्पशक्ते प्राणविछो निषिद्धानानुमती ब्रह्मविद्यानिष्ठस्य सर्वदा निपिद्धान्नानुमति केमुतिकन्यायसिद्धेति ॥ छा.१.१ ·विहितत्वाधिकरणम्-८ ३९३ LAMA - 966 तस्मान्न सिद्धान्तः । ब्रह्मविद्यानिष्ठस्य उपम्तस्य प्राणापद्दशाया हस्तिपकोच्छिएकुल्माप- भक्षणस्य तेन लब्धप्राणधारणस्य तस्य हस्तिपकदत्तपानान्निवृत्तेश्च छान्दोग्ये प्रथमप्रपाठके नवमखण्डे उपस्तवृत्तान्तप्रकरणे श्रवणेन, महामहिमशालिनो ब्रह्मविदोऽपि निपिद्धानभक्षणस्याऽऽपद्विपयत्वावगमेन " आहारशुद्धौं सत्त्व- शुद्धि. सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः' इत्याहारशुद्धेरावश्यकताश्रवणेन, "प्राण- सशयमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्तत । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्नमिवा- भसा " इति ब्राह्मणसामान्यस्याऽऽपदि सर्वानानुमत्तिस्मरणेन ब्राह्मणः सुरा पिवेत् " इति ब्राह्मणसामान्यस्य निपिद्धभक्षणानिवृत्तेः श्रवणेन च ब्रह्मविदोऽपि सर्वान्नानुमतेरापद्विषयत्वसिद्धौ, अल्पशक्ते प्राणो- पासकस्य सर्वान्नानुमतिरापद्विपयैवेति किमु वक्तव्यम् ॥ प्राणविदोऽप्यतिशक्तेयनिष्ठस्याऽपि भोजनानियमः । अत्यन्तापद्विपयस्तह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १४४ ॥ प्राणविद्यानिष्ठादपि ब्रह्मविद्यामाहात्म्भेन शक्त्यतिशयवतो यन्निष्टस्य- श्रीनिवासोपासनारूपबहाविद्यानिष्ठस्य, अन्नभोजननियमाभानः-निषिद्धान्न- भोजन, अत्यन्तापद्विपयः, तब्रह्म इति पूर्ववत् ।। ११५ ॥ इति सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् ।। ७ ।। ४८॥ विहितत्वाधिकरणम् ॥ ८॥ "सर्वापेक्षा च" इत्यधिकरणे यज्ञादीना ब्रह्मरियारत्वमुक्तम् । तेपा विद्यारत्वेऽमुमुक्षुभिगृहस्थाश्रमनिष्ठैर्यज्ञादिकांग्यनुष्ठेयानि न वेत्या. शापरिहाराय प्रदमिदमधिकरणम् ॥ या ७-२६-२.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा विहितत्वाचाऽऽश्रमकर्माऽपि ॥ ३-४-३२॥ सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥ [सर्वथाऽपि त एवोभयलिगात् ।। ३५ ।। अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥] चश्शकानिवृत्तौ । विद्यागानि यज्ञादीनि आश्रमानान्यपि भवन्ती- त्यर्थः । तल हेतुः विहितत्वाच इति । " यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति इत्यादौ आश्रमनिष्ठानामप्यनुष्ठेयतया विहितत्वादित्यर्थ इति प्रथमसूत्रार्थः । विद्याखरूपोत्पादकतया विद्याहत्त्वेन विहितत्वाचेति द्वितीयसूत्रार्थः ॥ पूर्वपक्षः। यज्ञादीनां विद्यागले आश्रमाङ्गत्वं न सभवति ; विद्यामत्वे मुमुक्षू- णामेव विद्यायामधिकारात् । मुमुक्षायां सत्यां यज्ञादीनामनुष्ठेयतया अनि- त्यता स्यात् । गृहस्थाश्रमात्त्वे " यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" इति गृहस्थैर्याक्जीयमनुष्ठेयताविधानात् नित्यता स्यात् । ततश्च नित्यत्वा- नित्यत्वयोविरुद्धधर्मयोः समावेशप्रसन्नः । न चैकस्य कर्मणो नित्यत्वकाम्य- त्वोभयसंभवात् अगताग्राहकप्रमाणभेदरूपविनियोगपृथक्त्वन्यायेन उक्त- विरोधः परिहतुं शक्य इति वाच्यम् । विद्याङ्गकर्मणामाश्रमानकर्मणां च भिन्नभिन्नप्रकरणविहिताना स्वरूपैक्ये प्रमाणाभावेन तेषां स्वरूपैक्यत्या- सभवात् । विद्यागकर्मण गत्वासंभवेन केवलाथमिभिः यज्ञादीन्यन- नुष्ठेयानीति ॥ सिद्धान्तः । " अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः" इत्यादिशास्त्रैः स्वर्गकाम- नायां सत्यामनुष्ठेयतया विहितस्याग्निहोत्रादिकर्मणो " यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति" इत्यादिभिः नित्यतया विधानेन प्रसक्तः नित्यत्तानित्यत्वविरोध: यथा आपस्तम्बीत ३.१४.८. 2 3 ·2-पा.] विधुराधिकरणम्-९ विनियोजकप्रमाणभेदरूपविनियोगपृथक्त्वन्यायेन परिहियते, तद्वत् इहापि "तमेतं बेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन" इत्यादि- शास्विद्याझ्तया विहितानां यज्ञादीनां " यावजीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" इत्यादिभिः गृहस्थाश्रमानत्तयाऽपि विधानात् य एव यज्ञादय आश्रमानतया विहितास्तानेव यज्ञादीन् 1" यज्ञेन दानेन तपसाऽनाश- केन" इति श्रुतौ यज्ञादिशब्दैः प्रत्यभिज्ञाप्य तेषां 'विविदिपन्ति' इति विद्योपत्त्यर्थतया विधानात् , "धर्मेण पापमपनुदति" इत्यादिश्रुतिः धर्मशब्दनिर्दिष्टेम्तरेव यज्ञादिभिब्रह्मविद्योत्पतिप्रतिबन्धकपापनिरसनद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थताया दर्शितत्वाच्च, आश्रमाहविद्याइकर्मणोः स्वरूपैक्यात् विनि- योगपृथक्त्वन्यायेन नित्यानित्यसयोगविरोधस्य सुपरिहरत्वात् विद्याहानां यज्ञादीनामाश्नमाइत्वे बाधकाभावेन मुमुक्षारहितैर्गृहस्थाश्रमनिष्ठैरपि यज्ञादी- न्यनुष्ठेयान्येवेति ।। यदुपासनाभतं यज्ञादिकमङ्गमाश्रमस्यापि । भवति विनियोगभेदात् तहह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १४५ ॥ विनियोगभेदात्-अङ्गत्वग्राहकप्रमाणभेदादित्यर्थः ॥ ११६ ॥ इति विहितत्वाधिकरणम् ॥ ८ ॥ ४९ ॥ विधुराधिकरणम् ॥ ९॥ ब्रह्मचर्याद्याश्रमनिष्ठानां ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्तीति निरूपितम् । आश्रमरहितानामाश्रमाङ्गकर्मासभवात् तदनकब्रह्मविद्यायामधिकारो नास्तीति पूर्वपक्षे प्राप्त तत्सरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ चू. ६.४.२२. ते. ना. ५०, ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ.३ Au अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः ॥ ३-४-३६ ॥ [अपि म्मयते ॥ ३७॥ विशेषानुग्रहश्च ।। ३८ ॥ अतस्त्वितरज्जयायो लिगाच ॥ ३९ ॥] अन्तरा-आश्रमान् विना वर्तमानाना मृतदारादीना ब्रह्मविद्याया- मधिकारोऽस्ति ; तद्दष्टेः-रैबभीष्मादीना आश्रमरहिताना ब्रह्मविद्यानुष्ठान- दर्शनात् इति सूत्रार्थ.॥ 1" तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा पिविदिपन्ति यजेन दानेन तपसा अनाशकेन" इति श्रुतौ दानोपवासयो "जपेनापि च ससिद्धयेत् ब्राह्मणो नात सशय । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यात् मैलो ब्राह्मण उच्यते " इति स्मृतौ तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विप्येत्" इति श्रुतौ तपःप्रभृतीना च ब्रह्मविद्योत्पादकत्वाभिधानेन अनाथमिणा तेप्वधिकार- समवात् , रैवादीनामनाथमिणा ब्रह्मविद्यानुष्ठानदर्शनाच अनाश्रमिणामप्य- धिकारोऽस्त्येव । परन्तु आश्रमेषु भूयसा धर्माणा सत्त्वात् अनाथमिणो धर्मस्य अल्पत्वात् अल्पर्ध मैरनुग्रहापेक्षया भूयोभिर्धर्मरनुग्रहाधिस्यसभवात् , " अनाश्रमी न तिष्ठेत्तु दिनमेकमपि द्विज " इत्यनापदि अनाश्रमिल- निषेधाच आश्रमित्वमेव युक्तम् ।। स्वाहानजपाद्यैरपि सिद्धेस्संभवाद्विधुरः । यदुपास्तारधिकुरुते तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥ १४६ ।। विधुरः-अनाश्रमी । सिद्धः संभवान-ब्रह्मविद्योत्पादनसभवात । शिष्ट स्पष्टम् ॥ ११७ ॥ इति विधुराधिकरणम् ॥ ९ ॥ 6 जपस्य, I वृ.६-४-२२ मनु २-८७ ३प्रत १.१..

·४-पा.] तद्भूताधिकरणम्-१० ३९७ ५०॥ तद्भताधिकरणम् ॥ १० ॥ पूर्वाधिकरणे विधुरादीनामुपवासादिभिरनुग्रहसंभवात् ब्रह्मविद्याया- मधिकारोऽस्तीति निरूपितम् । तद्वत् आश्रमभ्रष्टानामपि ब्रह्मविद्यायामधि- कारोऽस्त्विति गङ्गापरिहाराय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमात् तद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३-४-४० ॥ [न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॥ ४१ ॥ उपपूर्वमात्येके भावमशनयत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ बहिस्तूभयघाऽपि स्मृतेराचाराच ॥ ४३ ॥] तुशनः पक्षव्यावृत्यर्थः। ततस-नैष्ठिकादिभावं प्राप्तस्य, अतद्भावः- नैष्ठिकत्वाद्यमाव', नैष्ठिकाश्रमादिभ्यश्चयुतिरिति यावत् ; न भवतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह नियमात् इत्यादिना। तेपां नैष्ठिकादीनां, यानि रूपाणि- धर्माः, तेषां अभावेभ्यः परित्यागेभ्यः, नियमात्-व्यावर्तनादिति सूलार्थः ।। अयं भाव.-" ब्रह्मचार्याचार्यकुलयासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्य- कुलेऽवसाढयन्" इति नैष्ठिकब्रह्मचारिणो यावदायुपं ब्रह्मचर्येणैवावस्थान- विधानात् , 2" अरण्यमियात् ततो न पुनरेयात्' इति वानप्रस्थस्य तदा- श्रमान्निवृत्तिप्रतिपेधात् , " सन्यस्याग्निं न पुनरावर्तयेत् " इति सन्यासा- श्रमं प्राप्तस्य ततो निवृत्तिनिषेधाच्च नैष्ठिकाद्याश्रमात् अष्टानामशुद्धत्वेन तेषां ब्रह्मविद्याया नाधिकारः । न च अधिकारलक्षणाख्यप्रायश्चित्तग्रन्योक्तप्राय- श्चित्तेन तेपा शुद्धिसंभवात् ब्रह्मविद्यायामधिकारः सभवतीति वाच्यं ; डा.२-२३.१. 2 ·श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकागा [अ.३ 1" आरूढो नैष्ठिक धर्म यस्तु प्रच्यवते नर. । प्रायश्चित्त न पश्यामि येन शुद्धयेत् स आत्महा इति नैष्ठिकाभ्रष्टत्य प्रायश्चित्ताभावस्मरणात , प्रायश्चित्तशास्त्रस्योपकुर्वाणब्रह्मचारिविषयत्वात् । आश्रमात् प्रशस्य उपपातक- त्वमझीकृत्य निषिद्धमध्वशनादौ प्रायश्चित्तवत् आश्रमभ्रष्टानामपि प्रायश्चित्तस्य कैश्चित् अभ्युपगमेऽप्याश्रमात् भ्रशस्य महापातकत्वे उपपातकत्वे वा "प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धयेत् स आत्महा" इति म्मृत्या तेपा- मशुद्धिस्मरणात् , शिष्टैस्तेभ्यो ब्रह्मविद्याया अनुपदेशाच्च तेपा ब्रह्मविद्याया नास्त्यधिकार इति ।। आरूढाः पतिता ये संन्यामाद्याश्रमात् तेषां । नाधिकृतिर्यदुपास्तौ तब्रह्म श्रीनिनासनाम भजे ॥१४७ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ ११८ ॥ इति तद्भूताधिकरणम् ॥ १० ॥ ५१ ॥ स्वाम्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ पूर्व ब्रह्मोपासनानुष्ठावननुष्ठातृविभाग उक्त । तत्प्रसङ्गात् उद्गीथो- पासनानुष्ठात्रननुष्ठातृविभागनिरूपणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ।। स्वामिनः फलश्रुतरित्यात्रयेः ॥ ३४-४४ ॥ इद पूर्वपक्षसूत्रम् । उद्गीथोपासन, स्वामिनः -यजमानस्य, कर्म- यनमानेनानुष्ठेयमित्यर्थ । तस्यैव फलप्राप्तिश्रुतेः इति आयो मन्यत इति सूतार्थ ॥ 1 आग्नेयपु १६५२३ ·४-पा. खाम्यधिकरणम्-११ अयं भाव-यथा दहरायुपासनानि तत्फलाश्रयकर्तृकाणि तथा उद्गीथोपासनान्यपि ऋतुफलाप्रतिबन्धरूपफलाश्रयेण यजमानेन कर्तव्यानि, तेपा पुरुषार्थत्वात् । न च गोदोहनस्य पुरुषार्थत्वेऽपि तत्करणक प्रणयनं यथर्त्यिजा क्रियते, तद्वत् उद्गीथोपासनस्य पुरुपार्थत्वेऽपि तस्य ऋत्विकर्तृक- त्वमेव न्याय्यमिति वाच्यम् । ऋत्विक्रियमाणाप्पणयनाश्रयम्य गोदोहनस्य यजमानेन उपादातुमशक्यतया तेनापा प्रणयन ऋत्विकर्तृकमाश्रितम् । इह तु उद्गात्रा क्रियमाण उद्गीथे यजमानेन रसतमत्वेनोपासनस्य कर्तु शक्यतया फलगाजा तेनैव उपासन कर्तव्यमिति ॥ आलिंज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॥ ३-४ ४५ ॥ इदं सिद्धान्तसूत्रम् । उद्गीथोपासन, आविज्यं-मत्विकर्म. ऋत्विजा कर्तव्यमित्यर्थ । अत्र हेतुमाह--हि-यत , तस्म-साक्रत्यनुष्ठा- नाय, रत्विक् परिक्रियते-दक्षिणया स्वीक्रियत इति सूत्रार्थ ॥ -10 मात्विजो वृणीते" "ऋत्विम्भ्यो दक्षिणा ददाति" इति शास्त्रेण साहक्रत्वनुष्ठानाय ऋत्विम्वरणस्य, तेभ्यो दक्षिणाप्रदानस्य च विहितत्वेन कत्वन्तर्गतस्य कायिकस्य मानसस्य च सर्वस्य तेनैव कर्तव्यत्यात् उद्गीथोपासनमपि तेनैव कर्तव्य, न तु तत यजमानेन कर्तुं शक्यत्वमशक्यत्व वा प्रयोजकमिति ॥ यद्विद्यासहकारिकत्वगोद्गीथवेटनाः सर्गः । ऋत्विग्भिः कर्तव्यास्तद्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १४८ ॥ उद्गीथवेदना:--उद्गीथोपासनानीत्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् ।। ११९ ॥ इति खाम्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ . अय भाव 2 ·श्रीशारीरकाधिकरणरतमाला सप्रकाशा [अ. ५२ ।। महकार्यधिकरणम् ॥ १२ ॥ यज्ञादिक शमदमादिक च विद्याभूत निरूपितम्, तत्सत्त मध्ये प्राप्त निरूपितम् । इदानी विद्याया अह्नान्तरनिरूपणाय प्रवृत्तमिद- मधिकरणम् ॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ३-४ ४६ ॥ [कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसहार ॥ १७ ॥ मौनवदितरेपामप्युपदेगात् ।। ४८ ॥] बृहदारण्यके " तम्मात् ब्राह्मण पाण्डित्य निर्विद्य बाल्येन तिष्ठा- सेत् बाल्य च पाण्डित्य च निर्विद्याथ मुनि , मौन चामोन च निविद्याथ " इति श्रूयते । तस्मात्- -वैराग्यस्याऽऽवश्यकत्वात् , अधीतकृत्स्नवेद , पाण्डित्य-उपदेशैकसमधिगम्यार्थज्ञान निर्विद्य-प्राप्य, वाल्येन तिष्ठासेत , वाल्य च पाण्डित्य च निविद्य, अथ मुनि स्यात् पुन पुनरुपासनालम्बनशुभाश्रयचिन्तनपर स्यात् । अमौन च--- -मौनव्यतिरिक्त- बाल्यपाण्डित्योभय, मौन च शुभाश्रयसशीलन च प्राप्य, रब्धनिदिध्यासनो भवतीति श्रुत्यर्थ । अत्र ' अथ मुनि ' इत्यत्र विधि- प्रत्ययाश्रवणात् पूर्वोक्तस्य पाण्डित्यस्येव अनुवाद , न तु विद्यासहकारिण कस्यचिदन्यस्य विधानमिति पूर्वपक्षे प्राते, अनेन सिद्धान्त उच्यते- तद्वतः ब्रह्मविद्यावत विध्यादिवत् विद्यासहकारितया विधीयमानानि यानि यज्ञादीनि, यानि शमदमादीनि, ये चानूद्यमाने श्रवणमनने तद्वत् , इत्यत्र मुनिशब्दोक्त सहकार्यन्तरविधिः-सहकार्यन्तरतया निधीयमानमित्यर्थ । विधीयमान सहकार्यन्तरमिति फलितोऽर्थ । तच ब्राह्मण ब्राह्मण - अथ ब्राह्मण- - . अथ मुनि, 1 वृ ५५.१ ·१-पा.] सहकार्यविकरणम्-१२ ४०१ मुनिशब्दोक्तं सहकार्यन्तरं तृतीयं-बाल्यपाण्डित्ययोस्तृतीय, पुनः पुनरालम्बन- संशीलनरूपं मौनमित्यर्थः । मुनिशब्देनोक्तार्थलाभोपपादनपरं 'पक्षण' इति पदम् । पक्षण-परिग्रहेण, अत्यादरेणेति यावत् । प्रकृष्टमननशीलेषु पराशरादिपु मुनिशब्दप्रयोगदर्शनादुक्तार्थलाम इति सूत्रार्थः ॥ मन्तव्य " अयं भावः-- यथा यज्ञादयः शमादयश्च 1" यज्ञेन दानेन" इत्यादिश्रुतिषु विद्यासहकारितया विधीयन्ते, यथा च श्रवणमनने "श्रोतव्यो इति विद्यासहकारितयाऽनूयेते, तथा 'अथ मुनिः' इत्यत्र पाल्यपाण्डित्ययोस्तृतीयं पराशरादिषु प्रसिद्धं शुभाश्रयसंशीलनरूपं मौन विद्यासहकारितया प्राप्तत्वात् विधीयते । बाल्यं पाण्डित्यं मौनं च त्रितयं विधीयते इति यावत् । ततश्च 'मुनिः स्यात्' इति विधिः कल्पनीय इति ।। नन्वेवं ब्रह्मविद्यायाः सर्वाश्रमिसाधारणत्वे तत्तदाश्रमविहितधर्मसहित- बाल्यपाण्डित्यमोनत्रितयानकत्वे चाभ्युपगम्यमाने, छान्दोग्ये "आचार्य कुलाद्वेदमधीत्य" इत्याद्युपकम्य, "कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानः" इत्यादिना गृहस्थाश्रमनिष्ठविषयतया उपसहारः कथमुपपद्यते इति चेत्, उच्यते-ब्रह्मविद्यायाः सर्वाश्रमसाधारण्यात् , तत्र गृहस्थाश्रमरूपविशेपे उप- संहार इति न तद्विरोधः । एवं वाजसनेयके । तलात् ब्राझणः पाण्डित्यं निर्विद्य" इत्यारभ्य एतं वैतमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणः पुत्रेपणायाश्च दारेपणायाश्च लोकेपणायाश्च व्युत्थाय, अथ भिक्षाचयं चरति" इत्यादिना भिक्षाचर्यादिरूपसन्यासाश्रमनिष्टधर्मोपादानपूर्वकं वाल्यपाण्डित्य- मौनानां सयाणा विद्यासहकारितयोपदेशप्रकरणे सन्यासाश्रमधर्मोपादानं 1 १. ६.४.१२. , छा.८.१५.१.

·१०२ श्रीशारीरकाधिकरणरतमारा सप्रकागा आनमान्तरधर्माणामपि प्रदर्शनार्थम् ; सर्वाश्रमिणामपि ब्रह्मविद्यायामधि- कारस्य "ब्रझसस्सोऽमृतत्वमेति" इत्यत्र श्रवणादिति ।। यस्य शुभाश्रयमननं शमादिवत् यस चिन्तायाः । सहकारितया विहितं तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१४९ ॥ यस्य श्रीनिवासस शुभाश्रयचिन्ता-व्युत्थानकाले दिव्यमालविग्रह- सशीलन, शमादिवत् । शिष्ट स्पष्टम् ।। 56 उपस्तब्राह्मणे " योऽशनायापिपासे शोक मोहं जरा मृत्युमत्येति इति प्रक्रान्तात्मविषयत्वात् , " पाण्डित्य च बाल्य च निर्विद्य अथ मुनि स्यात्" इति श्रुते , तस्साऽऽत्मनोऽशनायाद्यतीतत्वेन ॥ अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपास सत्यकाम. सत्यसकल्प." इति श्रुत्युक्तात्मैक्यस्य प्रत्यभिज्ञायमानतया, तस्य च आत्मन 'एप सर्व- भूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण " इति श्रुत्युक- नारायणत्वप्रत्यभिज्ञानात्, अथ मुनि स्यात्" इति विहित मनन श्रीनिवासशुभाश्रयमननमिति सिद्धमित्यभिप्रायेण यस्य शुभाश्रयमननं इत्युक्तम् ॥ 6 १२० ॥ इति सहकार्यधिकरणम् ॥ १२ ॥ छा.२२३.1. 2 4 छा ८-७-१ 5 मुबाल ·४-पा.] अनाविष्काराधिकरणम्-१३ ५३ ॥ अनाविष्काराधिकरणम् ॥ १३ ॥ पूर्वाधिकरणे याल्यपाण्डित्यमौनत्रयं विद्यासहकारितया विहितमि- युक्तम् । तत्र बाल्यशब्दार्थविवरणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ 146 अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ३-४-४९ ॥ विद्वान् खमाहात्म्यं अनाविष्कुर्वन् वर्ततेत्यर्थ । अनाविष्काररूप- वाल्यस्यैव ॥ वाल्येन तिष्ठासेत् " इति श्रुतौ अन्वययोग्यत्वादिति सूतार्थः॥ 'तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डियं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्" इति ब्रह्मविद्याइत्तया श्रुतौ विधीयमानं बाल्यं न कामचारकामवादकामभक्षणरूपं बालकर्म, 2" नाविरतो दुश्चरितात्" इत्यादिश्रुतिभिः कामचारादेः ब्रम- विद्याविरोधित्वेनोक्तेः अपि तु स्वस्वभावानाविष्काररूपं बालकमॆव, खमाहात्म्यानाविष्काररूपस्य तस्यैव विधानयोग्यत्वात् ॥ यद्विद्यानिष्ठस्य प्रकृष्टमाहात्म्यशालिनो विहितम् । महिमानाविष्करणं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १५० ॥ "बाल्येन तिष्ठासेत्" इति श्रुतिविवक्षितब्रह्मविद्यायाः श्रीनिवास- विषयकत्वं पूर्वाधिकरणे निरूपितम् ।। १२१ ॥ अनाविष्काराधिकरणम् ॥ १३ ॥ 1 वृ ५-५-१. क १-२-२४.

·४०४ श्रीशोरीरकॉर्षिकरणरत्नमाला संप्रकाशा [म. ५४ ॥ ऐहिकाधिकरणम् ॥ १४ ॥ एतावता मशविद्या मिरुपितम् । अहिमूतवनविद्योत्पत्तिसमयनिरूप- णाय प्रवृत्तमिदमधिकरणद्वयम् । ॐत्र मोक्षतरफैलसाधनद्रविद्योत्पत्तिसमय- निरूपणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तदर्शनात् ॥ .३-४-५०॥ ऐहिक-मोक्षेतरफलसाधनं ब्रह्मोपासनं, प्रबलकर्मभिः प्रतिबन्धाभावे सति उत्पर्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह तद्दर्शनात इति । ॥ यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति ब्रह्मोपासनेस्य प्रतिबन्धंसंभवैश्रवणादिति सूत्रार्थः ।। . 2" चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन" इति ब्रह्मोपॉर्सन- स्यानेकजन्मार्जितसुकृतकर्मसाध्यत्वाभिधानात् , तेपा च सुकृतकर्मणा प्रवलैः कर्मान्तरै फलप्रतिवन्धाभावे सति ब्रह्मोपासनं तदानीमेवोत्पद्यते । " यदेव विद्यया करोति" इत्युदाहृतश्रुतौ उद्गीथोपासनविशिष्टतया क्रियमाणस्य ऋतु- रूपस्य पुण्यकर्मण फलप्रतिबन्धामावरूपवीर्यवत्तरत्वश्रवणेन उद्गीथोपासन- रहितक्रत्वादिरूपपुण्यकर्मण प्रबलकर्मभि फलप्रतिवन्धसिद्धेरिति भावः ।। न नियतिरैश्वर्यफला यद्विद्योत्पद्यते तदैवेति । धर्मेप्वनुष्ठितेष्वपि तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १५१ ॥ 1 छॉ. १-१.१०. गीता.-१६.

·मुक्तिफाधिकरणम्-१५ ४०५ - ऐश्वर्यफला, यद्विधा यस्यै श्रीनिवासस्य विधा, 14 चतुर्विधा मन्ते मी" इति गीतादिपु विहितेति भावः । धर्मपु-विद्योत्पसिसपिनसकृत- कर्मसु अनुष्ठितेष्वपि, तदानीमेवोत्पद्यते इति में नियमः, ब्रिह्म इति पूर्ववत् । अनियमहेतु सूत्रन्याख्याने निरूपित.। दुर्लभा श्रीनिवासे भक्त्युत्पत्चिरित्यनेनाधिकरणेन भक्तेर्माहात्म्यमुक्त भवति ॥ १३२ ॥ इति ऐहिफाधिकरणम् ॥ १४ ॥ ५५ ।। मुक्तिफैलाधिकरणम् ॥ १५ ॥ मुक्तिफलकस्यापि ब्रह्मोपासनस्य उत्पत्तिकालानियमनिरूपणाय प्रवृत्त- मिदमधिकरणम् ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदेवस्थावधृतेः तदवस्थावधृतेः ॥ ३-४-५१ ॥ मुक्तिफलस्य ब्रह्मोपासनस्यापि एवं-तत्साधन तसुकृतकर्मानुष्ठानानन्तर एवोत्पत्तिरिति नियमो नास्ति, तदवस्थाबंधृतेः, वस्य मोक्षफलसाधनब्रह्मो- पासनस्यापि, अवस्थायाः-उत्पत्तिकालमर्यादाया , अवधूते:-अवधारणात् , निर्णयादिति सूत्रार्थ ॥ मोक्षसाधनभूतब्रह्मोपासनोत्पत्तिसाधनानामैश्वर्यफलसाधनब्रह्मोपासनो- त्पादकसुकृतकर्मापेक्षयाऽतिशयितानामपि ततोऽपि प्रवलब्रह्मविदपचारादिभि गीता ७-१६ ·श्रीशारीरकाधकरणरत्नमाला सप्रकाशा म.३ प्रतिबन्धसंभवात् प्रतिबन्धकनिवृत्त्यनन्तरमेवोत्पत्तिरिति खसाधनधर्मानुष्ठाना- नन्तरमेवेति न नियम इति भावः । अयं विचार उद्गीथोपासनरहित- ऋत्वाकनझोपासनविषयः ॥ 'तदवस्यावधृतेः' इति पदाभ्यासोऽध्यायसमाप्तिद्योतनार्थः ।। यद्विद्या प्रबलतमाऽप्यसति प्रतिबन्धके प्रवले उत्पद्यते तदानीं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१५२ ॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ १२३ ।। इति मुक्तिफलाधिकरणम् ।। १५ ।। इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकाशे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ॥ तृतीयाध्यायः समाप्तः ॥

·श्री श्रीश्रीनिवासपरब्रह्मणे नम श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमालायां सप्रकागायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। ॥ १ ॥ आवृत्त्यधिकरणम् ॥ १ ॥ एवं तृतीयाध्यायप्रथमपादे अनादिवासनावगेन त्रिवर्गप्रणम्य चेतनम्य विषयदोपदर्शनेन ततो निवृतिपूर्वकं भगनच्छीनिवासप्राप्तिरूपमोक्षपुरषार्थसाधन- भूततदुपासनप्रवृत्तिसिद्धयोपयिक्तथाविधपुस्पार्थेच्छोत्पादनाय 1 " त्रैविद्या मा सोमपा पूतपापा यजैरिष्न वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते त भुक्त्वा स्वर्गलोकं वि- शालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।" इत्यादिपु प्रसिद्धा कर्मफलाना क्षयिष्णु- वं, तत पुनरावृति , स्वसमानयोगक्षेमदेवतानिङ्करतानुवृत्ति इत्यादय कम- दोपा निरूपिता ॥ . "अतो द्वितीयपाटें भगपच्छीनिवासप्राप्तिरूपमोक्षपुस्पार्थस्यापुनरावृत्तिरूपता सिद्धये भगवत श्रीनिवासस्य लोपासनद्वारा स्वात्मानं प्राप्तानामपुनरावर्तनसङ्कल्प निर्वहणानुगुणसत्यसङ्कल्पत्वाद्युपास्यत्वोपयुक्तानन्तकल्याणगुणसपन्नता ऽनन्तेन तथा हि लिहू" इति सूत्रेण निरूपिता ॥ तृतीयपादे उपास्यवस्तुनो निरतिशयप्रियत्वेन तदुपासनम्य निरतिशय प्रीतिरूपतासिद्धये आनन्दत्वादितस्वरूपनिरूपकधर्माणा सर्वपरविद्यासूपास्यताया- स्तचविद्याप्रकरणश्रुतततद्गुणाना तद्विद्यास्वनुसन्धेयतायाश्च निरूपणेन भक्ति- योगानुष्ठानप्रकारोनिरूपित ॥ 1 गीता९-२० शा सू३-२-२५ ·२ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकागा [अ. ४ vw wwin चतुर्थपादे भत्तियोगविवृद्धिविरोधिरजस्तमोमूहक्पापनिरसनाय म्बम्बा- श्रमानुगुणैर्नित्यनेमितिककर्मभिरनभिसहितपरैर्भगनतश्श्रीनिवासम्य समाराधन रुप कर्मयोग , काराधिनभगरत्नमादेन भक्तिविरोविकर्मणा क्षय , भक्तियोगा नुष्ठानमहिना मपभभरतादिभिरिव प्राप्तम्य म्यमाहात्म्यम्यानानिफरणं, अनापटि निषिद्धान्नभोनननिवृति , ध्येयम्य दिव्यमगार विग्ररूपशुभाश्रयम्य भक्तियोगा नुष्ठानेतरकालेषु सर्वदा चिन्तनीयत, ब्रह्मविटपचारम्य मर्वदा परित्याग्यवं, पण विधभक्तियोगनिष्ठम्यार्थसिद्धा देवतान्तरविद्वरतानिधि, रणवयनितिरि- त्यादयो निरूपिता ॥ इदानी मोक्षपुरपार्थसाधनतया श्रुतिविहितम्य श्रीश्रीनिवासोपामनम्य निरतिशयप्रीतिरूपतापन्नमाक्षात्कारममानावस्थाप्राप्तरूपस्यापवर्गफलाकुरम्य सिद्धये तैलधारापदविच्छिन्नम्मृतिसन्ततिरूपत्वं, एवंविधमाक्षात्कारावस्थापन्नभक्तियोग निष्ठम्य तस्मिन्नेव देहे पुण्यपापयोर-श्लेषविनाशी, इतराधिकारिदुर्लभं नाडीविशे पादुत्क्रमणं, निश्शेपकर्मसपन्धनिवृतिस्थानप्राप्ति , तसाप्तयनन्तरभाविपुनरावृत्ति रहितभोगविशेपप्राप्ति इत्यादेविद्याफ्लम्य निरूपणाय चतुर्थोऽध्याय आरभ्यते । तत्र अपवर्गमाधनतया वेदान्तविहितम्य भगमद्वेदनम्य वेदान्तवाक्य श्रवणतन्यशाळानुभननितम्मृतिरूपम्यानवरतभावनाप्रमण साक्षात्कारत्वावस्था प्राप्तये मगरचिन्तनरूपम्य स्मरणस्यामकृदावर्तनीयतानिरूपणाय प्रतमिदमधि- करणम् ॥ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ ४-१-१ ।। [लिङ्गाच ॥ २ ॥ अत्र “एर मुक्तिफ्लानियमस्तदवस्थावधृते " इति तृतीया यायान्तिम सूत्र प्रस्तुत मुक्तिफलकं वेदन पक्षतया विवक्षितम् । ततश्चापनगोपायभूत भगवद्वेदन अमकृदावृत्तिरूपं-तैलधारानिच्छिन्नम्मृतिसन्ततिरूपमित्यर्थ ।

·जावृत्यधिकरणम्-१ ३ अल हेतुमाह उपदेशात् इति । 'ब्रह्मविदामोति परं" इत्यादी विहितम्य चेदनस्याविच्छिन्नस्मृतिसन्ततिरूपध्यानत्वावस्थोपदेशादिति सूत्रार्थः ।। अपवर्गसाधनं यद्वदनमावर्तनीयममकृदिति । श्रुत्यैककण्ठयसिद्धं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १५३ ।। यद्वेदनं इति । यस्य श्रीनिवासस्य वेदनमित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ।। अतैवं पूर्वपक्षः--यथा “ज्योतिटोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यादी स्वर्गसाधनतया विहितस्य यागादेस्सकृत्करणेनैव स्वर्गादिफलसिद्धिः, तथेहापि 1 "ब्रह्मविदामोति परं" इत्यादी अपवर्गसाधनतया विहितम्य भगवचिन्तन- रूपवेदनस्य सदनुष्ठान वापवर्गफलसिद्धिसभवात् , भगवञ्चिन्तनं सकृदेव कार्यमिति ॥ सिद्धान्तस्तु वेदान्तशास्त्रेषु क्वचिद्धगवतो वेदनस्य, क्वचिस-दुपा नस्य, क्वचिद्ध्यानस्य, क्वचित ध्रुवाम्मृतेः, क्वचित् साक्षात्कारस्य, क्यनित् भक्तेश्धापवर्गसाधनसं श्रूयते । 1 "ब्रह्मविदाप्नोति परं," : "आत्मानमेव लोक- मुपासीत," 1 "आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः," "पाहारगुद्धौ सत्वशुद्धि', सत्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृति., स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः, " : "निचाय्य ते मृत्युमुखात् प्रमुच्यते," "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते सनू म्वां" इत्यादिपुप्रथमोदाहृतश्रुतो म्मृतिरूपस्य वेदनस्य, द्वितीय- श्रुतौ स्मृतिसन्ततिरूपम्योपासनम्य, तृतीयचतुर्थश्रुत्यो तैलधारावदविच्छिन्न- स्मृतिसन्ततिरूपम्य ध्यानम्य, पञ्चम्या श्रुतौ साक्षात्कारस्य, पष्ठयां भक्तेश्च 5 "निचाय तं" इत्यत्र "चाय दर्शन" इति धाता- निप्पनलात् 'निचाय्य' इत्यम्य साक्षात्कारवाचि बोद्धयम् । "नायमात्मा" 1 ते.आन.१.१. पृ.१.४.१५. छा.७२६.२. मोक्षसाधन श्रुतम् । 6 1ते.आन-१.१. 3 वृ.४.४.५. 4 5 6 ·४ श्रीगारीरकाधिकरणरनमाला सप्रकामा म. ४ इत्यादि । अय-परमात्मा, प्राचनेन-मननेन, मेधया-निदिध्यामनेन, श्रुतेन- श्रपणेन, न रभ्य । एप आत्मा यं वृणुते, तेनैन लभ्य । एप आत्मा, म्या तनूं-म्यम्वरूप, तस्य, विवणुते-प्रकाशयति इति श्रुत्यर्थ । अत्र श्रश्णमनन- निदिध्यासनाना परमात्मप्राप्तिहेतुत्वं निषिद्धय, परमात्मना वरणीयो यम्तेनैर सभ्यत इत्युक्तम् । तेन परमात्मना वरणीयताहेतुगुणविशेषक्ता प्राप्य इत्युक्तं भवति । म च गुण परमात्मनि निरतिगयनीतिरूप । म्वस्मिन्निरतिशय- प्रीतिमत्येव परमात्मनो निरतिशयप्रीत्युदयेन तस्य वरीयतासमवात् । ततश्चानेन मन्त्रण केवराना श्रवणमनननिदिध्यासनाना परमात्मप्राप्तिहेतुता निषिद्धय, निरतिशयप्रीतिरूपतापन्नाना तेषा परमात्मप्राप्तिहेतुत्वमुक्तं भवति । इत्थ च सति, "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अमेविधोऽर्जुन । ज्ञातु द्रष्टु च तत्त्नेन प्रोष्टु च परन्तप" इति श्रीगीतावचने कार्यमपि सभवति । एवं परमात्म प्राप्तिहेतुतया श्रुतानामेपा वेदनादीना विक्ल्पो न सभवति, गुरुलघुविकल्पा- नुपपते । अतम्मामान्यविशेषन्यायेन, सामान्यप्राचिना शब्दाना समानप्रकरण श्रुतविशेषपर्यवसानमाश्रित्य विशदतमत्वरूपसाक्षात्कारत्वावस्थापनायाम्तैलधारा- वदविच्छिन्नाया निरतिशयप्रीतिरूपतापन्नम्मतिसन्ततेरेव मोक्षसाधनत्वे श्रुतेस्ता- त्पर्य वाच्यम् । अतस्तथाविधमेव परमात्मवेदन मोक्षसाधनमिति ॥ यद्यपि सूत्रेणापवर्गमाधनस्य वेदनस्यासदावृतिरूपत्वमेव लभ्यते, तथा- ऽपि सामान्यविशेषन्यायेन सामान्यस्य वेदनस्यासकृदावृतिरूपता वदतम्सूत्रकार- स्योतरोतर ये ये विशेषा श्रुतास्तेषु विशेषेषु पर्यवसाने तात्पर्यापगमात , पूर्वोक्त- रूपस्य वेदनस्यापपर्गसाधनत्वमेव सूत्रकृदभिप्रेतमिति बोद्धयम् ॥ एवमपवर्गसाधनतया वेदान्तपिहितस्य वेदनस्य निरन्तरम्मृतिरूपता श्रीविष्णुपुराणे 8 "तद्रूपप्रत्यये चैका सन्तततिश्चान्यनिम्पृहा । तद्धयान प्रथ- भैप्पड्भिर निप्पाद्यते नृपः' इति वचनेनाप्यनगम्यते । तम्य–परमात्मन , यत् वि.पु६७९१ 7 गीता ११५४ ·आत्मोपासनाधिकरणम्-२ रूप-शुभाश्रयः, तस्य वेदने, अन्यनिस्पृहा-विजातीयप्रत्ययव्यवधानरहिता, एका या सन्ततिः-अविच्छिन्नप्रवाहः, तद्ध्यानं तच्च यमनियमादिभिप्पद्मि- र निप्पाद्यत इति श्लोकार्थः॥ "ब्रह्मविदामोति परं" इति श्रुतौ वेद्यतया श्रुतं ब्रह्म श्रीनिवासाख्य- देवताविशेष एवेत्यानन्दमयाधिकरणे निर्णीतत्त्वात्, अस्मिन् पद्ये अपवर्गसाधनं यद्वदनं इत्युक्तम् ॥ १२४ ॥ इति आवृत्त्यधिकरणम् ॥१॥ ।। २ ।। आत्मोपासनाधिकरणम् ॥ २ ॥ पूर्वाधिकरणे परमात्मोपासनमसकृदावृत्तं कर्तव्यमित्युक्तम् । तत्रोपासन- प्रकारनिर्णयार्थ प्रवृत्तमिदमधिकरणम् || आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ४--१-३॥ तु शब्दोऽवधारणे । उपाम्यं परमात्मानं स्वस्य आत्मेत्येव, गच्छन्ति-उपासते, उपासितार इति रोप । उपास्यस्योपासकं प्रत्यात्म शास्त्राणि, ग्राहयन्ति च-उपपादयन्ति च इति सूलार्थः ।। परजीक्योरुपास्योपासकयोस्स्वरूपभेदेऽपि । तादात्म्यस्य विधानाच्छुतिभिर्देहात्मभावस्य ॥१५४।। आत्मेत्युपास्यताया विहितत्वादप्युपासित्रा। आत्मति तु यदुपास्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१५॥ यथा देहात्मनो देऽपि जीवात्मनो देहं प्रत्यामत्वात् 'मनुप्योऽहं। इत्याद्यनुसन्धान, तथा जीवात्मानं प्रति परमात्मन आत्मत्वादात्मत्वेनोपा- ते भान.१.१.

·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रमागा [म ४ AM wwwwwww LAAN -- सनस्य निहितत्वाच यच्छीनिवामाग्व्य ब्रह्म उपासकेन 'सह' इत्युपा- सं, तद्ब्रह्मति पूर्वस्त् ॥ पूर्वपक्षः। ज्याम्यम्य परमा मन उपासकाजीपाद्वस्तुतो भिनत्वात् 1 "पृथगात्मानं प्ररितार च मत्वा" इति श्रुतो म्वात्मपरमात्मनोभें देनानुसन्धानम्य विहितत्वाच परमात्मा 'अह' इति नोपाम्य दति ।। सिद्धान्तस्तु उपासन परमात्मा 'अह इत्येगोणम्य , ' "अथ योऽ न्या देवतामुपान्ते सन्योऽसारन्योऽहमिति न स वेद, जम्नो ह्येष" इति उपास्यस्य परमात्मन म्यम्मादन्यत्वेनोपासनम्य निन्दाश्रवणात, म्यस्मादन्यम्यापि परमात्मनम्म्बात्मानं प्रत्यात्मत्वोपदेशेन तस्य 'अहं' इत्युपासनसमवस्य शास्त्रैस्प पादितत्वाच्च । “य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यम्याऽऽ स्मा शरीर य आत्मानमन्तरो यमयति, स त आत्माऽन्तर्याम्यमृत । इति श्रुनौ जीनात्मपरमात्मनोश्शरीरात्मभावप्रतिपादनात् म्यम्मादन्यत्वेऽपि म्बदेहस्य त प्रति स्सम्यात्मत्वेन 'मनुष्योऽह' ब्रामणोऽह' इत्याद्यनुसन्धानात् स्वम्माढन्यम्यापि ब्रह्मण स्वं प्रत्यात्मत्वेन 'मह ब्रह्मास्मि इत्यनुसन्धानं ह्युपपादित भवति । एवमुपासने क्रियमाणे म्पन्य परमात्मनश्च मैदेनानुसन्धानसिद्धे "पृथगात्मानं प्रेरितार च मत्वा' इति श्रुत्यविरोध स्व प्रत्यात्मत्वेनोपासनात , “अथ योऽ न्या देवतामुपास्ते इत्यादिश्रुत्यविरोधश्चोपपद्यत । अत्र अन्तर्यामिब्राह्मणादौ जीवात्मान प्रति आत्मत्वेनोपदिष्टम्यान्तर्यामिणस्सुनारोपनिषदैकायेन श्रीनिवामा परनामधेयनारायणत्यसिद्धया जस्मिन् पद्ये आत्मति तु यदुपास्यं इत्युक्तम् . इति ॥ १२५ ॥ इत्यात्मोपासनाधिकरणम् |1011 १६ बृ३४१० ३६५७०२ ·प्रतीकाधिकरणम्-३ vAvM 4 । ३ ॥ प्रतीकाधिकरणम् ॥ ३॥ पूर्वाधिकरणे परविद्यामपाम्यस्य ब्रह्मण उपासकं प्रत्यात्मन्बादुपासिला मसात्मत्वेनैव ब्रह्मोपास्यमित्युक्तम् । एवं मनःप्रभृतिप्रतीकोपासनेषु आत्मत्वेनो- पामनं कार्य न वेति गहापरिहाराय प्रवृतमिदमधिकरणम् ॥ न प्रतीके न हि सः ||४-९--४ ॥ [ब्रह्मदृष्टिरुत्कवीत् ॥ ५॥ प्रतीक-अब्रह्मणि मननादौ, धात्मत्वेनोपासनं न-कार्य, हि-यतः, स:- मनआदिः प्रतीकः, न-उपासितुरात्मा नेति सूत्रार्थः । ब्रह्मत्वेन भ्यानविपयाः प्रतीका इत्युच्यन्ते ।। यदृष्टयोपास्यानां नामादीनामनात्मत्वात् आत्मत्वं नोपास्यं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १५६ ॥ सष्टोऽर्थः ॥ पूर्यपक्षः । 1 "मनो ब्रह्मत्युपासीत," 2 "नाम ब्रह्मेत्युपासीत'' इत्यादिश्रुतिविहि- तेपु उपासनेप्यपि ब्रह्मोपासनत्वाविशेषादुपाम्यम्य वस्तुन जात्मत्वेनानुसन्धान कार्यम्, ब्रह्मण उपासकं प्रत्यात्मत्वादिति ।। सिद्धान्तस्तु-मन प्रभृतिप्रतीकोपासनेपु मनःप्रभृतीनि ब्रह्मत्वेनो- पाम्यानि, न तु ब्रह्म मनम्त्वेनोपास्यम् । उत्कृष्ट राज्ञि भृत्यबुद्धेरिव उत्कृष्टे ब्रह्मणि निकृष्टमनम्नादिबुद्धरभ्युदयहेतुत्वायोगात । इत्य च मनःप्रभृतीन्येव ब्रह्मत्वेनोपास्यानि, तेषां चोपामकं प्रत्यात्मवाभावान तेयात्मत्वानुसन्धान कार्य- मिति । भगवतः श्रीनिवासम्यैव जगत्कारणब्रह्मरूपताया ईक्षत्यधिकरणादिपु व्यवस्थापितत्वात् , अस्मिन् पद्ये यदृष्टयोपास्यानां इत्युक्तम् ॥ १२६ ।। इति प्रतीकाधिकरणम ॥ ३॥ छा.३.१८.१. .छा.७.१.५ ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा ४॥ आदित्यादिमत्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ पूर्वाधिकरणे देवताया उत्कृष्टत्वान्निकृष्टेषु मन प्रभृतिषु उत्कृष्टदेवनात्य- बुद्धिरेव क्तव्येत्युक्तम् । तन्नोपपद्यत इत्याक्षेपपरिहाराय प्रतमिदमधिकरणम् ।। आदित्यादिमतयश्चांग उपपत्तेः ।। ४-९-६ ।। क्रत्यङ्गे उद्गीथादौ आदित्यादिबुद्धय एव क्तव्या । तेपामादित्यादीना- मेवोत्कोपपतेरिति सूत्रार्थः॥ यदुपासनसहकारिकत्वगोद्गीथ एव तु निकृष्ट । आदित्यदृष्टिरुचिता तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १५७ ॥ म्पष्टोऽर्थः ॥ पूर्वपक्षः। छान्दोग्ये "य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीत" इत्युद्गीथोपासनं विहि- तम् । अत्र क्रतोफरमाधनत्वेन तदगम्योद्गीथम्य फलं प्रत्यमाधनभूनादा- दित्यादेस्कृष्टतया निकृष्ट उत्कृष्टदृष्टाग्यत्वेन च आदित्ये उद्गीथदृष्टिरेव तव्या । निश्च 1 "य एवासौ तपति" इति यच्छदनिर्देशात् प्रथमनिर्देशान आदित्यम्योद्देश्यत्यप्रतीत्या आदित्योद्देगेन उदीयदृष्टेविधित्मितत्वावगमापि आदित्यास्यदेवतायामुद्रीयदृष्टिरेस क्तव्येति !! मिद्धान्तः। तोः देवनाराधनत्वेन देवताया एवं प्रधानन्यादाराधिनदेवनाप्रमाद- भ्यर फलजनकत्वाच देवताया एवोकृष्टत्वेन उदीर्थ उकृष्टदेवतादृष्टिव क्तं- 14 पासी तपति इति यच्छन्दनिर्देशन्यारम्यमन्तु उक्तानुपपत्त्या सद इति ॥ 1 छा१.३.१.

·भासीनाधिकरणम्-५ सर्वासा परविद्याना श्रीनिवासविषयताया लिगभूयस्त्वाधिकरणे निर्णी- तन्त्रात् कनूना परविद्यामहकारिताया. 3 "सहकारित्वेन च" इति सूत्रे निणीन- वागीयोपासनस्य अनुफलाप्रतिवन्धरूपफलमाधनतायास्तनिर्धारणानियमाधिकरणे व्यवस्थापनेन ऋतूना विद्यासहकारिताप्रारम्य निवृतत्वाय अस्मिन् पये यद्विद्या- सहकारिकत्वबोद्गीथ इत्युक्तम् ॥ १२७ ॥ इति आदित्यादिमत्यधिरणम् ॥४॥ ५॥ आसीनाधिकरणम् ॥ ५ ॥ आवृत्त्यधिकरणे ध्यानम्पम्य भगवदुपासनस्य मोक्षसाधन निर्णीतम् । तदनुष्ठाने आसननियमानपेक्षाशक्षागरणाय प्रवृतमिदमधिकरणम् ॥ आसीनस्संभवात् ॥४-१-७॥ [ध्यानाथ ॥ ८॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥९॥ स्मरन्ति च ॥१०॥ यौकामता तत्राविशेषात् ॥ ११॥] आसीना-मृदुन्यासन उपविष्टम्सन् , ध्यानं कुर्यात , उपविष्टस्यैव- काग्रयांचततासंभधात् इति सूत्रार्थ ॥ यदुपासनमपि नियमादासीननैव कर्तव्यम् । ऐकाग्रथमिद्धिहेतोः तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ।। १५८ ।। ऐकाग्रथसिद्धिहेतोः एकाग्रचित्ततासिद्धयर्थम् । शिष्टं सप्टम् ॥ च • शा सू३४ ३३ 2 ·१० श्रीशारीरकाविवरणरनमारा सप्रकागा अ na पूर्वपक्षः। ध्यानानुष्ठाने उपवेशनादिनियमाश्रवणादुपविष्टम्निष्ठन् गच्छन् शयानं वा ध्यानं कुर्यात इति ।। मिद्वान्तस्तु-ध्यानम्य चितविक्षेपाभावसापेक्षत्वात् , स्थितिगमन योसशरीरधारणाय प्रयत्नस्यापेक्षितत्वेन चितविक्षेपसभवात, शयने निद्रासम वात, ध्येयवस्त्वितरविषयकचिन्ताव्यरधानरहितम्मृतिसन्ततेरेव ध्यानरूपत्वान्नि श्चलेप्वेव वस्तुपु ध्यायतिशब्दप्रयोगेन ध्यानस्य निश्चलत्वमापेक्षत्वावगमात, 1 "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन । नासुच्छ्रितं नातिनीचं चेराजिन कुशोतरम् ॥ तत्रैकाम मन कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रिय । उपविश्याऽऽमने युझ्याद्योगमात्मविशुद्धये' इत्यादिम्मृतिषु उपविष्टम्यैव ध्यानानुष्ठानस्मरणात, चितस्य विषयान्तरसनारराहित्यरूपैकाग्रतातिरिक्तहेतोाने अनपेक्षितत्वाच्च यस्मिन् देशे यस्मिन् काले चितविक्षेपो न सभवति, तम्मिन् देशे तस्मिन् काले सापाश्रये आमने उपविष्टेन ध्यान कार्यमिति ।। सर्वामा परविद्याना श्रीनिवासविषयकताया पूर्वमेवोत्तत्वात् यदुपामने इत्युक्तम् ॥ १२८ ॥ इति आसीनाधिकरणम् ॥५॥ ६ ॥ आप्रयाणाधिकरणम् ॥ ६ ॥ अपवर्गमाधनमिद ब्रह्मोपासनं आमरणान्नानुक्तनीयमिति शशवारणाय प्रवृतमिदमधिकरणम् ॥ आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥४-१-१२।। तदिदमपवर्गसाधनं नोपामनं, आप्रयाणाम-मरणपर्यन्तं अनुष्ठेयं, हि-यत , दतापि आमरणानुवर्तनीयत्वेऽपि शास्त्रं दृश्यते इति मूत्रार्थ ॥ . 1गी६११ ·१-पा.] तदधिगमाधिकरणम्-७ ध्यानस्य यावज्जीचं कार्य यदुपासनमन्वहं ध्यात्रा। श्रुतिपु तथैव विधानात् तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१५९॥ स्पष्टोऽर्थः॥ पूर्नपक्षः। साक्षात्कारावस्थापन्नतैलधारावदविच्छिन्नम्मृतिसन्ततिरूपस्य यावता कालेन निप्पत्तिः तायन्तं कालमेवोपासनं कर्तव्यमिति ।। सिद्धान्तस्तु "स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसपद्यते न च पुनरावर्तते" इति श्रुतौ ब्रह्मप्राप्तिमाधनस्य तदुपासनस्य आयु:समाप्तिपर्य- न्तमनुष्यताश्रवणात् ब्रह्मोपासनस्य कतिपयकालेन निष्पादनसंभवेऽपि आमरण- मनुवर्तनं कार्य, अन्यथा शास्त्रोलाइनप्रसङ्गादिति । "म खल्वेवं वर्तयन्" इत्युदाहृतचन्दोग्यश्रुतौ तच्छब्देन पूर्वविहितदहरविद्यादिब्रह्मविद्यानिष्ठपरा- मान तत्तद्ब्रह्मविद्यानां श्रीनिवासाख्यभगवद्विपयताया निरूपितत्वात् ज्याला यदुपासनमन्वहं कार्य इत्युक्तम् ॥ १२९ ॥ इति आप्रयाणाधिकरणम् ॥६॥ 1 1 ७ ॥ तदधिगमाधिकरणम् ॥ ७॥ इयता अन्येन विद्यास्वरूपं निरूपितम् । इतः परं विद्याफलं निरू- प्यते ।। वैद्यस्य भगवतः श्रीनिवासस्य निरतिशयानन्दरूपतया निरतिशयकल्याण- गुणवत्तया न सचिन्तनस्य निरतिशयानन्दरूपतया अपचौपायभूतस्यापि तस्य फलस्यापि समवात, अस्मिन् फलाभ्याये तचिन्तनमिति प्रागेव निरूपितम् ॥ डा.८.१५.१.

·१२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सपकाशा (अ. ४ wwwwwwwww. तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनांशी तद्व्यपदेशात् ||४-१-१३|| ब्रह्मविद्यानिष्ठस्य तदधिगम-साक्षात्कारावस्थापन्नब्रह्मविद्याप्राप्तौ सत्यां ब्रह्मविद्यात उत्तरपूर्वाषयोः अश्लपविनाशै-ब्रह्मविद्यात. पूर्व कृताना पप- मणा विनाश , तदुत्पत्त्यनन्तरं कृतानां पापकर्मणा अश्लेषश्च भरत इत्यर्थ । तत्र प्रमाणमाह तद्वयपदेशात् इति । श्रुतिपु तथाव्यपदेशात् इति मूत्रार्थ. ॥ अभ्यासाद्यदुपास्तदर्शनसमरूपतासिद्धौं । तत्पूर्वविरचितानां निश्शेपं भवति पाप्मनां नाशः ॥१६॥ उत्तरकालकृतानां प्रामादिकपाप्मनामसंश्लपः । यद्विद्यामाहात्म्यात् तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १६१ ।। यदुपासनस्य श्रीनिवासोपासनस्य, अभ्यासात् - असकृदावृत्ते विशदतमत्वरूपसाक्षात्कारत्वावस्थासिद्धौ विद्यामाहात्म्याव - विद्यारभापूर्व कृताना दुष्कृतकर्मणा, नाशः - विद्यारंभोवरकालतानामबुद्धिपूरकपापानामस- श्लेषश्च भवत , तद्ब्रह्म इति पूर्ववत् ।। .... छान्दोग्ये उपकोसलविद्याप्रकरणे "यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिप्यन्ते एवमे विदि पापं कर्म न लिप्यते" इति, तत्रैव वैश्वानरविद्या- प्रकरणे "यथेषीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदृयेत एवं हास्य स पाप्मान प्रदृयन्ते" इति च तत्रैव ब्रह्मविद्याफलं श्रूयते । तत्र विद्योत्पत्त्युतराघाणा अश्लेप , तत्पूर्व- कृतपापानां विनाशश्च अर्थवभावान्निश्चीयते ।। तव पूर्वपक्ष:- "नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि" इति ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिखण्डे षडिशेऽध्याये कर्मणां फलानुभवं विना नाशासमवोक्तेस्तषां . , - छी४ ३४३. '। ५२४३ , ब्रह्मवैवर्ने प्रकृतिख २६४..

·तदधिगमाधिकरणम्-७ १३ anwrimonrnv NA प्रायश्चितेन नाशसंभवेऽपि विद्यायाः पापानां प्रायश्चितत्वे मानाभावाच ब्रह्मविद्याया ईदृशफलोक्तिः स्तुतिरूपा इति ।। मिद्धान्तस्तु ब्रमविद्यया पूर्वकृतानां पापानां नाशम्य उत्तरकृतानां पापा- नामश्लेषस्य च शाम्णोच्यमानत्वातत्रानुपपतिविरहाच ब्रह्मविद्यया अश्लेषविनागौ सभवत एव । नामुक्तं क्षीयते कर्म" इति वचनेन कर्मणां फलजननाक्तिः फलानुभवपर्यन्तावस्थायिनी प्रतिपाद्यते; कर्मणामाशुतरविनागित्वेन तन्नागा- भावस्य वत्तुमशस्यत्वात् । "तद्यथेपीक" इत्यादिश्रुत्या तु उत्पन्नाया.' कर्मणां फलजननशक्त ब्रह्मविद्यया नाशः प्रतिपाद्यते । अत इदमुभयं न विरुद्यते । यथा 'अमिर्दहति' 'जलं तं गमयति' इति वचनद्वयं न विरुद्धयते, तद्वत् । एवमुत्तराघानामश्लेषश्रुत्या तेषां कर्मणां फलजननशक्त्युत्पत्तिप्रतिवन्ध क्रियते इति प्रतिपाद्यते । अत इदमपि न विरुद्धम् । अतो ब्रह्मविद्याया. पूर्वोत्तरपाप- विनाशाश्लेषयोरुक्तरूपयो करणसमगात श्रुतिषु प्रतिपादनं न विद्यास्तुतिमालन्। एवं "प्रायश्चित्तैरपैत्येनः" इत्यादिपु प्रायश्चितैरपि पापनाशस्मरणात् "नामुक्तं क्षीयते कर्म" इति वचनं अकृतप्रायश्चित्तपापविषयं वाच्यम् । इत्यं च "प्रायश्चित्तान्यशेपाणि तप कर्मात्मकानि वै। यानि तेपामशेषाणा कृष्णार्नु- स्मरण पर" इति कृष्णानुस्मरणरूपनमविद्याया सपु प्रायश्चित्तेपु उत्तमत्व- स्मरणात् तया सर्वपापनाशो युक्त एव । अन्यथा अनादिकालोपचितानामनन्तानां पापाना उतरोत्तरशरीरारंभक्तया कदाचिदपि निश्शेपनाशासभवेन मोक्षशास्त्र- म्यानर्थक्यमेव स्यात् । अत्र कर्मणा फलजननशक्तिनाम परमात्मनस्ततत्कर्मफल- प्रदानसङ्कल्परूपा, नातिरिक्ता । "तानहं द्विपत क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानासुरीप्वेव योनिपु" इति दुष्कर्मकरणे भागवतो निग्रहसङ्क- ल्पस्य, "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकं । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते" इत्यादिषु सत्कर्मकरणे भगवदनुग्रहसङ्कल्पस्य च प्रतिपादनात । । ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिख २६ ७.. गौ.१६१९.. 6 गी१.१०.

·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला समकाशा [स. ४ . ततश्च विद्योत्पतिपूर्वकृतानां पापकर्मणां भगवदीयफल्पदानसङ्कल्पनिवृत्तिः, विद्योत्तरकालहतानां दुष्कृतकर्मणां फलपदानसङ्कल्पानुत्पतिश्च ब्रह्मविद्यया भगवतः प्रीत्यतिशयोत्पादनेन क्रियत इति न काऽप्यनुपपत्तिः ॥ 9"नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नागान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमामुयात्" इत्यादिपु ब्रह्मविद्यानिष्ठस्यापि दुष्कर्मक रणनिषेधात पूर्वोदाहृतश्रुतौ उतराघाश्लेषोक्तिः, अबुद्धिपूर्वकृतोत्तराघविषया अवगन्तव्या । यद्यपि 10"सांपराये तर्तव्याभावात्" इति सूत्रे सुकृतदुप्फ़्तयोदेहावसाने निश्शेषनाशः प्रतिपादित ; अस्मिन्नधिकरणे तु देहे स्थितस्यैव विदुषः दर्शनसमानाकारावस्थापन्नब्रह्मविद्याप्राप्तयनन्तरमेव दुप्कृतनाशप्रतिपादनेन पूर्वो- तरविरोधः प्रतीयते, तथाऽपि ब्रह्मविद्यारंभे 'यद्ययमुपक्रान्तं ब्रह्मोपासनं समापयेत् तस्य दुष्कृतरूपं कर्म क्षमिप्यामि' इति सङ्कल्पोऽस्मिन् सूत्रे विवक्षितः । देहावसाने क्षान्तमिति सङ्कल्पः सांपराये इति सूत्रे विवक्षितः । यतो न विरोधः । यद्यपि ब्रह्मविद्यायाः प्रायश्चितरूपतया पूर्वाधानी तया विनाशोऽस्मिन् सूत्रे विवक्षितः, ततश्च तया उत्तराघानामश्लेपवचनमनुपपन्न नैमितिकम्य निमितोत्पत्त्यनन्तरभावित्वनियमेन तदानीमनुत्पन्नमुत्तराचं प्रति तस्याः प्रायश्चित्तत्वासभवात, तथाऽपि पूर्वाधं प्रत्येव ब्रह्मविद्यायाः प्रायश्चित्तलं अस्मिन् सूत्रे विवक्षितम् । उत्तराघस्या श्लेषवचनं तूपासनारंभजनितप्रीत्यतिशयेन भगवतस्तत्र निग्रहसकल्पानुत्पतिपरमेवेति नानुपपतिरिति द्रष्टव्यम् । अत्र एवंविदि पाप कर्म न लिप्यते" इत्यस्याः श्रुतेः उपकोसलविद्यानिष्ठ- विषयकत्वात् तद्यथेपीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदृयेत एवं हास्य स पाप्मानः प्रयन्ते" इति श्रुतेः वैश्वानरविद्यानिष्ठविषयत्वात् तयोश्च विद्ययोरन्तराधिकरण पैश्वानराधिकरणयोः श्रीनिवासापरनामधेयब्रह्मविषयकत्वस्य पूर्वमेव निरूपि- तत्वान, अस्मिन् पये अभ्यासाद्यदुपास्तेः इत्युक्तम् ॥ १३० ॥ इति तदधिगमाधिकरणम् ॥ ७॥ कट.२.२४. 10 ३.३.२७ 11 छ..४.१४.३. 101.५.२४.३.

·इतराधिकरणम्-८ . ८ ॥ इतराधिकरणम् ॥ ८॥ पूर्वाधिकरणे पूर्वोचरयोः पापयोर्विनाशाश्लेषायुक्तौ । इदानी पूर्वोतरयोः सुकृतयोर्तिनागाइलगे उच्यते ॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥४-१-१४॥ इतरस्स-मुकृतस्य अपि विद्यारंभात्पूर्वोचरकालमृतस्य, एवं-पूर्वोक्तन्यायेन विनाशः , असंश्लेपश्च भवति । असंश्लेपम्तु गरीरपातात् ऊर्व भवतीति स्वार्थः ॥ यद्विद्ययैव भवतः पूर्वोत्तरसुकृतसंक्षयासपी । अश्लंपा देहान्ते तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १६२ ।। म्पष्टोऽर्थः॥ पूर्वपक्षः। विदुषो विद्यारंभात्पूर्वोत्तरकालतयोस्सुम्तयोरनिष्टफलकत्वाभावात, "एवं विदि पापं कर्म न लिप्यते सर्व पाप्मानः प्रयन्ते" इति पूर्योदाहृतश्रुतौ पापानामेवाश्लेपविनाशप्रतिपादनाच, तयोः विनाशाश्लेपौ न भवत इति ।। सिद्धान्तस्तु दुष्कृतकर्मणो मोक्षरूपविद्याफलविरोधित्वाद्धि ब्रह्म- विद्यया तस्य नाशोऽलपश्चोदाहृतश्रुत्यो प्रतिपाद्यते, तद्वत् मुकृतफलस्य स्वर्गादेरपि मोक्षरूपविद्याफलविरोपित्वाविशेपेण सुकृतस्यापि ब्रह्मविद्यानिष्ठं प्रति अनिष्ट- फलमाधनत्वात्, "न मुकृतं न दुष्कृतं, सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते' इति घान्दोम्यदहरविद्याप्रकरणस्थश्रुत्यन्तरे दुष्कृत इव सुकृतेऽप्यनिष्टफलमाधनत्वेन पाप्मशब्दप्रयोगदर्शनात् । कौपीतक्युपनिषदि "तसुकृतदुष्कृते धूनुते” इति सुकृतस्यापि हानश्रवणाच पूर्वोक्तयोस्सुकृतयोरपि विधामाहास्यात् विनाशोऽ ठा.४.१४.३. छ.८.१४.१. ' दौथी.१.४, ·१६ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सपकाया [म ४ wwmarwmar श्लेषश्च यथाक्रम भवति । पर तु विद्यानुष्ठानोपयिनशरीरधारणानुकूलवृष्टयन्ना- रोम्यादिफ्लमाधनाना मुतकर्मणा देहपातानन्तरमसलेपो भरतीति || पद्य यद्विद्यया इत्युक्तेन्तात्पर्य पूर्वश्लोके उक्तम् ।। १३१ ॥ इति चराधिकरणम् ॥ ६॥ ९॥ अनारब्धकार्याधिकरणम् ॥९॥ पूर्वाधिकरणे ब्रह्मविद्योत्पते पूर्वकृतयो मुक्तदुष्कृतयोर्नाश उक्त । तत्र विपाश्रवणात सर्वेषा नाग इति गशवारणाय प्रवृचमिदमधिकरणम् ।। अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥४-१-१५॥ पूर्वे - विद्यारभात पूर्वे सुनटुप्कृते, अनारब्धकार्ये एव - फलढाना प्रवृत्त एव नश्यत , प्रलदानप्रवृलकर्मणा नागस्य अवधिषणात् इति सूवार्थ ।। पूर्वकृतयोयोरपि फलदानायाप्रवृत्तयारख । यद्विद्यया विनाशस्तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥१६३ ।। द्वयोः इति । मुक्तदुप्कृतयोरित्यर्थ || पूर्वपक्षः। 1"व हाम्य मर्ने पाप्मान प्रयन्ते" इति श्रुतौ सर्वेषामेव सुम्नाना दप्कृताना च नागश्ररणात, विद्यारभममये तत्पूर्वरताना सपामेर कर्मणा नाग । न चैवं मर्वमग्निागे निदुणे देहारभकर्मणा विनष्टन्वात देहन्थित्यनुपरनिरिति शङ्कयम् । कुलालकचभ्रमणानुकूल व्यापारोपरमेऽपि सम्कारवयात् कतिपयकालं चक्रममणानुवृतिपत् प्रकृतेऽपि देहानुवृत्त्युपपरितिा।

·अमिहोत्राधिकरणम्-२० १७ सिद्धान्तः । "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोश्ये अथ संपत्ये" इति छान्दोग्य- सद्विद्याप्रकरणश्रुतौ विदुपः कर्मविनाशस्य देहपातावधिविलम्बश्रवणेन फलदानाय पवृत्तकर्मणामादेहपातमनुवृत्तिलाभात्, कर्मणां नागे तन्मस्कारस्यामामाणिकत्वाच, फलदानप्रवृतेतरकर्मणामेव ब्रह्मविद्यारंभसमये नाश इति । यावत् न विमाश्ये- यावेदहान्न मुक्तो भवति, तस्य-विदुषः, तावदेव चिरं-ब्रह्मप्राप्तौ तावानेय विलम्बः। अथ-देहमोक्षानन्तरं, संपत्स्ये-ब्रह्म प्राप्नोति इति श्रुत्यर्थः । 'विमोक्ष्ये' "संपत्म्य' इत्युभयव पुरुषव्यत्ययश्चन्दसः । अत्रापि यद्विद्यया इत्युक्तेस्तात्पर्य पूर्ववत् ॥ १३२ ॥ इति अनारब्धकार्याधिकरणम् ॥१॥ १० ॥ अग्रिहोत्राधिकरणम् ॥ १० ॥ पूर्वाधिकरणे ब्रमविद्योतरतमुतकर्मणामश्लेषम्योक्ततया सुकृतफला- निच्छायां तस्याननुष्ठेयत्वशक्षावारणाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ अमिहोत्रादि तु तत्कायेव तदर्शनात् ॥४-१-१६॥ [अतोऽन्यापि होकेमामुभयोः॥१७॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ १८॥] यत्र तुगन्दः नित्यनैमित्तिकेतरसुतकर्मवैलक्षण्यद्योतकः । ततश्च नित्यं नैमित्तिकं च आग्निहोत्रादि आश्रमकम, तत्कार्यायव-विद्योत्पतिरूप- कार्यार्थमेवानुष्ठेयम्; यज्ञादीनां नित्यनैमित्तिककर्मणां विद्यार्थनायाः श्रुतौ दर्शनात इति सूतार्थः ।। छ..६.१४.२. 3 ·श्रीगारीरकााधकरणरत्नमाला सप्रकाशा [अ. ४ AyPAN PM सर्वेऽप्यामधी अनिच्छता चापि तत्फलं विदुषा । यद्विद्यार्थ कायर्यास्तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १६४ ॥ म्पष्टोऽर्थ ॥ पूर्वपक्षः। पुण्यफलम्य विद्ययाऽश्लेये अग्निहोत्रादिसुकृतकर्मणम्तत्फलमनिच्छतो- नुष्ठानवैयत्तिन्नानुष्ठेयमिति ॥ सिद्धान्तः। 1"तमेतं वेदानुपचनेन ब्राह्मणा विविदिपनि यजेन दानेन तपसाऽना- शकेन" इति श्रुतौ यजाद्याश्रमधर्माणां विद्योत्पत्त्यर्थतया तदङ्गत्वश्रवणेन तत्परित्यागे विद्योत्पतिरेव न सिद्वयेत् । विद्या हि यावज्जीवमहरहरावर्तनीयेति "स खल्वेव वर्तयन्यावदायुषं" इति श्रुतिसिद्धम् । विद्याया अहरहरावृत्तिश्च विद्योत्पतिप्रतिबन्धनिरासेन विना न सभाति । प्रतिवन्धकनिरासश्च नित्य- नैमितिककर्मभिराराधितभगवदनुग्रहैकमान्य । अतो नित्यनैमितिककर्मणा परि- त्यागे प्रतिबन्धकनिरासासिद्धया विद्याया अहरहरावृतिसिद्धयसभवात् जमि- होत्रादिकं नित्यनैमितिकं कर्म तत्कलमनिच्छताऽपि अहरहरनुष्ठेयमेव । नन्वेवं विदुषो नित्यनैमितिकमुश्तकर्मणाममिहोत्रादीना विद्योत्पादनेन दत्त- फलत्वात् विद्योत्पते पूर्वकृताना मुकृतकर्मणां म्वर्गादिफलभोगेन नष्टत्वात् भुक्ताव- शिष्टानां सुकृताना फलदानाय प्रवृतत्वादवशिप्यमाणमुक्तासभवात् "तम्य पुत्रा दायमुपयन्ति मुहृदम्माधुकृत्या" इति श्रुतेत्रिपयो दुर्लभ । ततश्च विद्योत्पते पूर्व कृताना पश्चात् बुद्धिपूर्वकृतानां च अदतफराना पापकर्मणा सत्त्वेन "द्विपन्त' पापकृत्या" इत्यस्य विषयसभवेऽपि "मुहृदम्माधुकृत्या" इति श्रुतेर्निविषयत्वमेर म्यात् इति चेत; उच्यते-विद्योलते पूर्व पश्चाच कृतेपु वृष्टयन्नादिहेतुभूतेषु शाटयायनमा . ६.४.२२. छा८१५१० ·इतरक्षपणाधिकरणम्-११ पुण्यकर्मस्वनारब्धफलानां प्रबलफर्मपतिवद्धफलानां च केयांचित् सभवेन Bहदस्माधुकृत्यां" इत्यादिश्रुतेस्तद्विषयकत्वोपपतिः । सूच्यते हि "यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यरतरं भवति" इति उद्गीथविद्यया क्रियमाणस्य कर्मणः प्रबलकर्मभिः प्रतिबन्धाभाववचनेन उद्गीथोपासनरहितकर्मणः प्रालकर्मभिः फलपतियन्धसभवः । यद्यपि "सहकारित्वेन च" इति सूत्र नित्यनैमित्तिक- कर्मणां विद्यार्थत्वेनानुष्ठेयत्वं व्यवस्थापितमेव, तथाऽपि यज्ञादीनां नित्यनैमितिक- कर्मणां विद्याङ्गत्वे आश्रमाङ्गत्वे चाङ्गीक्रियमाणे नित्यानित्यसयोगशक्षापरि- हाराय 'सहकारित्वेन' इति सूत्रं प्रवृत्तम् । इह तु मुकृतकर्मणां फलाश्लेपाभ्युपगमे फलानिच्छायां नित्यनैमितिकसुकृतकर्मणां अनुष्ठेयतानियमो न स्यादिति शङ्कावारणाय "अग्निहोत्रादि तु! इति सूत्रं प्रवृतमित्यपौनरुक्त्यं द्रष्टव्यम् । यद्विद्यार्थ कार्या इत्यम्य तात्पर्य पूर्ववत् इति ॥ १३३ ॥ इति अग्निहोत्राधिकरणम् ॥१०॥ ११ ।। इतरक्षपणाधिकरणम् ।। ११ ।। अनारब्धकार्ययो पुण्यपापयो विद्यया विनाश पूर्वमुक्त | आरब्ध- कार्ययोधिनायो विशेषप्रतिपादनाय प्रवृत्तमिदमधिकरणम् ॥ भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ संपद्यते ॥४-१-१९॥ तुशल पक्षव्यानर्तक । इतरे-फलदानाय मते पुण्यपापे, भोगेन- फलानुभवेन, क्षपयित्वा-विनाश्य, अथ-अनन्तरं, ब्रह्म संपद्यत - ब्रह्म प्रामो- तीति सूत्रार्थ ॥

·श्रागरीिरकाविकरणरनमाला सप्रकागा यदुपामकस पुंसः फलदानाय प्रवृत्तकर्माणि । नाश्यानि तदुपभोगात् तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भज॥१६५॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ स्पष्टोऽर्थः ।। पूर्वपक्षः। "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सपत्स्ये" इति श्रुतो विदुषो ब्रह्मप्राप्तौ देहपातावधि विलन्धश्रवणात् आरब्धफलयोरपि पुण्यपापयो- विद्यायोनिगरीरावसान एव नाश इति ।। सिद्धान्तः। फलदानप्रवृतयोः पुण्यपाफ्यो फलानुभनमन्तरा नाशासभवेन मणां चैकगरीरेणैव फलभोग इति नियमाभावेन येन गरीरेण फलभोगममाप्तिः तच्छरीरावसाने सुकृतदुष्कृत्योर्मशः। तस्य तावदेव चिरं" इति श्रुतिरपि कर्मविमोक्षाभिप्रायति ॥ अस्मिन्पादे ब्रह्मविद्यानिष्ठस्य देहेऽवस्थानदशायां विद्यामाहात्म्यकृतं फलं निरूपितम्। तच्च विद्यारंभात्पूर्वमनादिकालादारभ्य कृतत्वेनानन्तयोः फलदानायाप्रवृत्तयोम्मुकृतदुष्कृतयोः अग्निकणेन तूलरागेखि निश्शेषविनागः । विद्यारंभात्परं कृतस्य प्रामादिकम्य दुप्पनकर्मणः फलाश्लेपः । नष्टस्य तदीय- पुण्यरागेः तत्सुहृत्सु सक्रमः, पापरागे तसिन् द्विग्त्सु संक्रम इत्येवं रूपं ईदृशी विद्येति विद्यामाहात्म्यं चिन्तितम् । अत्र वियः मुलदुष्कृत्योनशे नाम 'अनयोः फलमस्मै न दास्यामि' इति भगतम्मङ्कल्पः । मुहल्लु दुकृसु च 18.६.१४.३ ·२-पा.] अध्यक्षाधिकरणम्-३ २३ १३ ॥ मनोऽधिकरणम् ॥२॥ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥४-२-३|| तत्-वागादीन्द्रियसहितं मनः, प्राणे संपद्यते-प्राणेन संयुज्यते; "मनः प्राणे" इत्यनन्तरयुतिवाफ्यादित्यर्थः ।। सर्वेन्द्रियसंयुक्तं मनस्तु सङ्कल्पती यस्य । प्राणेन भवति युक्तं तद्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १६७॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ अत्रेयमधिकाऽऽशक्षा-अन्नमयं हि सोम्य मन" इति मनइन्द्रियस्य पृथिवीविकृतिभूतानविकृतित्वाभिधानात, "आपोमयः प्राण" इति प्राणस्य अविकृतित्वाभिधानाच्च मनमः परंपरया स्योपादानभूतपृथिवीद्वारा प्राणोपादान- भूतास्वप्सु लयसंभवात् 'मनः प्राणे संपद्यत' इत्यत्र मनइन्द्रियस्य प्राणे लय एवं प्रतिपाद्यते इति ।। परिहारस्तु-"अन्नमपं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राण" इत्यत्र मनसः अन्नेन, प्राणस्य अद्भिश्च कार्यक्षमतापादनरूपमाप्यायनमावमुच्यते । न तु प्रतिविकृतिभावः, मनसोऽहकारप्रकृतिकरमात् प्राणस्याकाशप्रकृतिकवाच्चेति ।। १३६ ॥ इति मनोऽधिकरणम् ॥२॥ १४ ।। अध्यक्षाधिकरणम् ॥३॥ सोऽध्यक्षे नदुपगमादिभ्यः ॥४-२-४॥ मा-सर्वेन्द्रियसहित ग्राण', अध्यक्षे-सर्वेन्द्रियाधिपे जीवे, सपद्यते- जीवेन संयुज्यते। तत्र प्रमाणं तदुपगमादिभ्य इति । तदुपगमः-जीवात्म- प्राप्ति ; आदिशब्देन उल्लान्तिः प्रतिष्ठा च गृह्यते ॥ . 2 छा.६.८.६. छ। ६.६.५.

·२२ श्रीगारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा [अ.४ YW सर्वेन्द्रियाणि जन्तोमरणदशायां यदीयमङ्कल्पात् । मंयुज्यन्ते मनसा तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १६६ ।। स्पष्टोऽर्थ ॥ पूर्पक्षः । छान्दोग्ये "अस्य सोम्य पुस्पम्य प्रयतो वामनसि सपद्यते, मन प्राणे, प्राणम्तेजसि, तेज परम्या देवताया” इति श्रूयते । अत्र 'वाङ्मनसि सपद्यते' इत्यत्र वागिन्द्रियस्य मनसि लयो न प्रतिपाद्यते, वागिन्द्रियम्य मन - कार्यत्वाभावात, विन्तु वाम्न्यापारस्य स्वकारणे मनसि ल्य प्रतिपाद्यते इति ॥ सिद्धान्तः । चाव्यापार प्रत्यपि मनस उपादानकारणत्वामानात् तर लयासमवेन 'सपद्यत इत्यस्य 'सयुज्यते' इत्यत्र लक्षणामाश्रित्य वाम्म्यापारो मनमा सयुज्यत इत्यर्थ पूर्वपक्षिणा वक्तव्य । ततश्च वाक्पदस्य सपद्यत इत्यस्य चोभयोर्लक्षणाक्ल्पना- प्रमग । अतो वाक्पद वागिन्द्रियपरमे। ततश्च वागिन्द्रियमुपरतव्यापार सन्मनमा सयुज्यत इत्येन श्रुत्यर्थ । अत एव प्रश्नोपनिषदि "तस्मादुपशान्त- तेजा पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सपद्यमानैर्यच्चित्तम्तेनैप प्राणमायाति" इति श्रुतौ मर्वेषामिन्द्रियाणा मनसि सपत्त्युक्तिरपपद्यते, सपतैलयरूपत्वे सउँपामिन्द्रियाणा मनसि ल्यानुपपत्तेरिति ॥ अत्र "प्रधानक्षेत्रज्ञपतिणेश ससारमोक्षस्थितिबन्धहेतु' इति श्वेताश्वतरोपनिपदि भगवत श्रीनिवासस्य ससारवन्धनमोक्षहेतुत्वप्रतिपादनात पन्धमोक्षान्तर्गतस्य तस्य तत्मङ्कल्पसिद्धत्वमभिप्रेत्य अस्मिन् पद्ये यदीयमकल्पात् मनमा संयुज्यन्ते इत्युक्तम् । मुजरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। १३५ ॥ इति वागधिकरणम् ॥ १॥ " छा६८६ 1 प्रश्न ·अध्यक्षाधिकरणम्-३ J.ANA १३ ॥ मनोऽधिकरणम् ।। २ ॥ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥४-२-३|| तत्-यागार्दान्द्रियसहितं मनः, प्राणे संपद्यते-प्राणेन सयुज्यते; मनः प्राणे" इत्यनन्तरध्रुतिवास्यादित्यर्थः ।। मर्वेन्द्रियसंयुक्तं मनस्तु सङ्कल्पतो यस्य । प्राणेन भवति युक्तं तद्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १६७ ॥ म्पष्टोऽर्थः ॥ अत्रेयमधिकाऽऽशङ्का-2"अन्नमयं हि सोम्य मन" इति मनइन्द्रियस्य पृथिनीविकृतिभूतान्नविकृतित्वाभिधानान, "आपोमय. प्राण" इति प्राणस्य अविकृतित्वाभिधानाच्च मनमः परंपरया म्योपादानभूतपृथिवीद्वारा प्राणोपादान- भूतास्वप्पु लयसभपात् 'मनः प्राणे सपद्यत' इत्यत मनहन्द्रियस्य प्राणे लय एव प्रतिपाद्यते इति ॥ परिहारस्तु-अन्नमयं हि सोम्य मन' आपोमय प्राण " इत्यत्र मनमः अन्नेन, प्राणस्य अद्भिश्च कार्यक्षमतापादनरूपमाप्यायनमावमुच्यते । न तु प्रातिविकृतिभावः, मनसोऽहकारमहर्तिकलात् प्राणम्याकागप्रकृतिकत्वाचेति ॥ १३६ ।। इति मनोऽधिकरणम् ॥ २॥ १४ ॥ अध्यक्षाधिकरणम् ॥ ३ ॥ सोऽव्यक्षे नदुपगमादिभ्यः ॥४-२-४॥ म: सर्वेन्द्रियसहित प्राण , अध्यक्ष सर्वेन्द्रियाधिरे जीवे, सपद्यते- जीवन सयुज्यते। तत्र प्रमाणं तदुपगमादिभ्य इति । तदुपगमः-जीवात्म- प्राप्ति ; आदिशब्देन उत्क्रान्ति प्रतिष्ठा च गृह्यते ॥ 'छ। ६६५ 1छा ६८.६. 3 ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा mar "AAAAJ NAAMVW अयं भार –ण्वमेवेममात्मानमन्तमाले सर्वे माणा अभिममायति' इति जन्तोमरणकाले सपा प्राणाना जीवात्मना सयोगश्रवणात, "तमुत्लामन्तं प्राणोऽनूलामति, प्राणमनूनामन्तं स प्राणा अनृत्नामन्ति" इति जीवेन सह प्राणस्य देहादुलान्तिश्रवणात, "कस्मिन्नुस्नान्ते उत्रान्तो भविप्यामि, कस्मिन् प्रतिष्ठित प्रतिष्ठाम्यामि" इति जीवेन सह देहादुनान्ते देहे प्रतिष्ठितत्यन्य च श्रवणाच सद्रियमहित प्राणोऽन्तकाले जीवात्मना सह सयुज्यत इति निश्ची यते इति ॥ करणमहितेन मनसा युक्तः प्राणस्तु पुरुषेण । यत्सङ्कल्पात् श्लिष्यति तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१६८|| श्लिष्यति सयुज्यते । शिष्टं म्पष्टम् ॥ पूर्वपक्षः। पूर्ववाझ्ययोर्वाचो मनमश्च यथा मनसा प्राणेन च सम सयोग प्रति पाद्यते, एव प्राणस्तेनसि" इत्यत्रापि प्राणस्य तेजमा समं सयोग प्रतिपाद्यते इति ॥ मिद्धान्तः। यथा यमुनाया गङ्गया सम सयुज्य समुद्रगमनऽपि 'यमुना समुद्र गच्छति' इति व्यवहारे नाम्वारस्यं, एन प्राणस्य जीवन सयुज्य तेन समं तेजस्सयोगेऽपि 'प्राणम्तेनसा सयुज्यत' इति व्यवहारे स्वारस्यहानिविरहात, उत्क्रान्तिकाले प्राणस्य जीवन सम संयोगस्य श्रुत्यन्तरे श्रवणाच प्राणो जीवन सयुज्य तेन सम तेनमा सयुज्यते इति ॥ १३७ ॥ इत्यध्यवाधिकरणम् ॥ ३ ॥ 'वृ६३३८ ६६४२ प्रश्न ६३ * छ। ६८६ ·२-पा. भूताधिकरणम्-४ २५ २५ ।। भृताधिकरणम् ॥ ४ ॥ भृतेषु तच्छ्रुतेः ॥४-२-५॥ निकास्मिन् दर्शयतो हि ॥ ६॥ जीवसंयुक्तः प्राणः पृथिव्यादिभूतमूक्ष्मपु संयुज्यते, जीवस्य सर्वभूत- मयत्वश्रुतेः इति सूत्रार्थः ॥ प्राणः पुरुपेण युतो भूतस्मह यस्य सकल्पान | संसृष्टो भवति तदा तद्ब्रह्म श्रानिवासनाम भजे ॥ १६९ ॥ स्पष्टोऽर्थः ।। पूर्वपक्षः। "प्राणस्तेजसि" इति प्राणस्य तेजसि संपनिभाणात, प्राणस्य तेजो- मात्रेण संसर्ग इति ॥ सिद्धान्तः। बृहदारण्यके "पृथिवीमय आपोमयस्तेजोमयः" इति इहामुत्र सञ्चरतो जीवस्य युगपत्सर्वभूतसंसर्गश्रवणात् भूतान्तरासंसृष्टस्यैकैकभूतस्य कार्याक्षमता- यानिवृत्करणश्रुतिस्मृतिसिद्धतया कार्यारंभसिद्धये भूतानां परम्परससर्गस्यावश्य- कत्याच प्राणम्तेजसि" इत्यत्र तेजश्शब्दः पञ्चीकृततेजःपर एव वाच्यः । अतः सीवः प्राणः भूतमूक्ष्मस्सह संयुज्यते इति ।। १३८ ।। इति भूताधिकरणम् ॥ ४ ॥ १६ । आसृत्युपक्रमाधिकरणम् ॥ ५ ॥ समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥४-२-७।। . उ.६.८.६. ३.६.४.५.

·२६ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकाशा ~ NAMM vvv VIN ~ usm . तदाऽपीतेम्ससारव्यपदेशात् ॥ ८ ॥ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलव्ये || ॥ . नोपमनात ॥१०॥ अस्यैव चोपपतेम्प्मा ॥ ११ ॥ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात्म्पप्टो ोकेषाम् ॥ १२ ॥ स्मर्यते च ॥ १३ ॥ आमृत्युपकमात्-मृतिः अर्चिरादिमार्ग , तस्या उपक्रमः मूर्धन्य नाडीप्रवेश , आ तस्मात नाडीप्रवेशात् प्राक्, पूर्वप्रस्तुता उत्क्रान्ति देहा दुत्क्रमण, समाना-ब्रह्मविदोऽब्रह्मविदश्च तुल्या श्रुतावुच्यमानं अमृतत्वं, अनुपोष्य देहेद्रियादिसबन्धमदग्ध्वैव, देहेद्रियादिसबन्धसद्भावकार्यमेवेति यावत् । 'उपोप्य' इति उपपूर्वात् 'उप दाहे' इसि धातोळपि रूपम् ।। अय भाव - दयमुनान्ति ब्रह्मविदोऽब्रह्मविदश्च नाडीप्रवेशात प्रागविशिष्टा । "यदा से प्रमुच्यते कामा येऽस्य हृदि स्थिता । अथ मत्या ऽमृतो भवति अत्र ब्रह्म समश्नुते' इति श्रुतौ ब्रह्मविदोऽत्रैव प्राप्यतयोच्य मानममृतत्व तु देहेन्द्रियादिसबन्धविनाशात्प्राक् प्राप्यमाणं ब्रह्मविद्योत्पते पूर्णे तरयो पापमोर्चिनागाश्लेषरूपमिति॥ यदुपामननिष्ठानामितरेषा चयमुत्क्रान्तिः । यस्यच्च्या समाना तब्रह्म श्रीनिनामनाम भन ॥१७०|| म्पष्टोऽथ ॥ पूर्वपक्ष। कठपल्लीपु' यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा यऽस्य हदि स्थिता । अथ मत्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते" इति श्रुतौ ब्रह्मविदोऽपामतत्वम्य ब्रह्मप्राप्ते श्चाभिधानान्न तस्योत्रान्तिरिति ।। कठ२६१४ कट२०१४ ·२-पा. आमृत्युपकमाधिकरणम्-५ २७ , १८ सिद्धान्तः । "शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः तासां मूर्धानमभिनिस्स्तका । तयो- र्धमायन्नमृतत्वमेति विप्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति" इति कठवल्लयामेव तदुत्तर- मन्त्र ब्रह्मविदो मूर्धन्यनाडया निष्कान्तस्यामृतत्वप्रतिपादनात, अन्त्येवोत्क्रान्तिः । 9 "यथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते" इति श्रुतौ प्रतिपादितममृतत्वं तु न निश्शेपबन्धनिर्मोक्षरूपं, अपि तु ब्रह्मविद्यायाः पूर्वोतरयोरघयोर्विनागाश्लेषरूपम् । तत्रोच्यमानब्राह्ममाप्तिरपि उपासनदशायां ब्रह्मानुभवरूपा याच्या । "तम्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये । इत्यादिपु ब्रह्मविदो यावद्रह्मप्राप्ति देहवन्धानु- वृत्तिश्रयणात् ब्रह्मप्राप्तश्चार्चिरादिमागेण देशविशेषप्राप्तयनन्तरभावितायाः “धूला शरीरमतं कृतात्मा ब्रह्मलोकममिसभवानि प्रजापतेम्सभां वेश्म प्रपद्ये" इत्यादि- बहुश्रुतिसिद्धत्वात् ब्रह्मविदो देवयानेन पथा प्रस्थितम्य मार्गमध्ये चन्द्रममा संवादादिभवणेन सूक्ष्मशरीरसद्भावावगमात् विदुपो मरणात् प्राक् देहे सर्वत्रोपलभ्यमानस्योप्मणो मरणदशायां देहे फचिदेवोपलभ्यमानतया तेनापि तदानीं सूक्ष्मशरीरसद्धावसिद्धेश्च । 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते' इति मन्त्र उच्यमानं ब्रह्मविद दहामृतवं न निश्शेषबन्धविनाशरूपं, अपि तु उत्तरपूर्वाधयोर क्षेपविनाशरूपमेवेत्याश्यमभ्युपैयमिति ।। ननु वृहदारण्यके 4 "प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययं । तस्माल्लोकात्सुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे इति तु कामयमानः" इत्यन्तेनाब्रह्मविदो देहादुत्क्रान्ति लोकान्तरप्राति तस्माल्लोकात्पुनरावृतिं च प्रतिपाद्य, 5 "अथाका- मयमान" इति ब्रह्मविदं प्रस्तुत्य 4 "न तस्य प्राणा उत्नामन्ति ब्रह्मेर सन् ब्रह्माप्यति" इति प्राणानामुलान्तिः प्रतिषिध्यते । तथा तत्रैर पञ्चमाध्याये द्वितीयब्राह्मणे आर्तभागप्रश्नप्रकरणे 5 "याज्ञवल्क्य इति होवाच यत्रायं पुरुषो प्रियते उढस्मात् प्राणा' नामन्ति आहो न" इति आर्तभागप्रश्नस्य : "नेति होवाच याज्ञवल्वयः अत्रैव समवनीयन्ते स उच्छ्यत्याध्मायति, आध्मातो छ।.८,१३.१. वृ.६.४.५ मृ.५.२.१०.११. - 1 क...२६.१६. छा.६.१४.२. 3 ·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला समकामा w मृतशेते" इति याचनल्लयप्रतिवचनेन ब्रह्मनिट उत्क्रान्ति प्रतिषिद्धा । अतो ब्रह्मविदो देहादुलान्ते प्रतिपेधात विद्वदविदुपो देहादुत्त्रान्ति समानेत्यु तिरयुक्तेति चेत्, उच्यते "न तम्य प्राणा उत्नामन्ति" इत्युदाहृतहदारण्यस्पष्टाध्याय श्रुतो प्रतिषियमानाया प्राणानामुत्क्रान्ते अपादानाकाक्षाया, अश्रुतम्य गरीरम्यापादानत्वकल्पने गोरवात् 'तम्य' इति प्राणसबन्धितया श्रुतम्य ब्रह्मविद ग्य अपादानत्वकल्पने लघरात, ब्रह्मविदो जांबादेव प्राणानामुत्त्रान्तिस्तत्र प्रतिषिध्यते, न गरीरादित्येवार्थवर्णन न्यायम् । विश्च संपन्धसामान्यनाचिन्या 'तस्य' इति पष्ठया अपादानवरूपसनन्धपरतामाश्रित्य आत्मनम्मकाशात्प्राणाना मुत्रान्तिप्रतिषेधपरत्वपर्णनमेवोचित, न त्वश्रुताच्छरीरादुनान्तिप्रतिषेधपरत्व वर्णनम् । ब्रह्मविदा शरीरादुत्थानस्य देवयानमार्गेण लोकातरप्राप्तेश्व "अस्मा च्छरीरात समुत्थाय पर ज्योतिरूपसपद्य म्वेन रूपणामिनिप्पद्यते" इत्यादिनहु श्रुतिसिद्वतया तद्विरोधप्रसङ्गात् ॥ विच्च माध्यन्दिनगाम्बाया समानप्रकरणे "अथ कामयमान ' इति नमनिट प्रस्तुत्य "न तस्मात् प्राणा उत्तामन्ति इति 'तम्य' इति काप्पशाखा श्रुतषष्ठीस्थाने 'तम्मात्' इति पञ्चमीश्रवणेन आत्मनम्मकामादेव प्राणाना मुकान्तिप्रतिषेधन्य म्पष्टतया विवादस्यैवानरकाम । दर्मितातभागप्रश्नपतिश्चन तु अनिद्वद्विषय, तत्र नझविद्याया अप्रस्तुतत्वात् । 'अप पुनर्मृत्युं जयति । इति अपामम्यन्नत्वदनफलपतिपादनपरे वाक्ये जमिनयम्येर मृत्यु नयति' इत्यनेन निवधितत्वात "ता होत्नम्य मन्त्रयाचनाते, तो ह यदृचतु, कर्म है। तदृचतु ' इत्यादिना, ३ पुन्यो वे पुण्येन भरति पार पापन भवति । इत्यन्तेनोपरग्रन्धेन आतंभागपदनप्रतिवचनम्य शम्नम्य विद्वद्विपयन्वारगमाच । अतन्तत्राविदुप शरीरात् प्रणानामुत्रान्ते अमन्दिग्धतया न तद्विपय प्रदन , . - . 3 ·२-पा] परसपत्त्यधिकरणम्-६ 3 - अपि तु आमन सागात माणानामुलान्तिविषय एव। प्रतिषेधाचनमपि तहिषयमेव । " उच्छ्यति" इत्यादिकं तु अभेदोपचारादिति नेतन्यम् ।। ननु "न तम्य प्राणा उन्नामन्ति ' इत्युदाहतश्रुते जीवात्मनम्मरा- मात् प्राणानामुत्रान्तिपतिपेथपरत्याश्रयगे यममक्तमतिपयममा । विद्वदविदु- पोट्टयोरपि देहादुत्वान्त्यहीकारे "अथाकामयमान ' इति नमविद पृथगारम- य-प्रमाश्य इति चेत्, उच्यते ब्रह्मविद "तम्य तारदेव चिर यापन निमोध्ये अथ सपम्ये" इति श्रुत्या देहवियोगममनन्तरमेव ब्रह्मामाप्तिश्राणेन देहारभरकर्मविनाश सिद्ध , तद्विनाशे च सूक्ष्मगरीरम्यापि बिनागापत्त्या तत्रैमानुपदं + "अणु पन्था वितत पुराण " इत्यादिना वक्ष्यमाणम्य देवयानेन पथा प्रम्यानम्य चन्द्रमम्सपाटादेश्च श्रुत्यन्तरसिद्धम्यानुपपतिपयः । अतो विद्रुपो देहादुन्नान्तिद्वगाया देहारभककर्मविनाशेन प्रसक्ताया आत्मनम्सकाशात प्राणानामुत्लान्ते प्रतिपेये, नाप्रमतपतिषेधमन । विद्वदविदुपोर्द्वयोरपि देहादुलान्तेम्ममानत्वेऽपि ब्रह्मविट उलान्तम्य ब्रह्मप्राप्तिम्पविगेपप्रतिपादनाय ५ "अथासमयमान" इति पृथगारभान्न वैयमिति दिक् ।। १३९ ।। इति आमृत्युपरमाधिकरणम् ॥ ५॥ १७ ॥ परसपत्त्यधिकरणम् ॥ ६ ॥ तानि परे तथा ह्याह ॥४-२-१४॥ तानि-सप्राणमेद्रियजीवसदृष्टानि भूतमूक्ष्माणि, पर-गुहामनोनयोरात्म- नोरन्यतरस्मिन् परमात्मनि सपद्यते ससज्यन्ते, तथा "तेत परस्या देवताया" इति श्रुति 'भूतमुक्ष्माणि परमात्मनि सपद्यन्ते' इति आह हि इति सूत्रार्थ ।। छ।६१४२ ·श्रीगारारकााधफरणरत्नमाला सप्रकाशा करणमनःप्राणस्सह जीवन च भतसूक्ष्माणि । मंपद्यन्ते यस्मिन् तद्ब्रह्म श्रीनिनामनाम भजे ॥ १७१ ।। म्पष्टोऽर्थ ॥ पूर्वपक्षः। जीवपरिप्यत्ताना भूतमूक्ष्माणा परमात्मनि सपतौ प्रयोननपिरण परदेवतागब्दस्य यथाकर्म यथाविधं च गन्तव्यदेशावच्छिन्नपरमात्मपरतया तत्तदेशापच्छिनपरमात्मान गच्छन्ति इति लभात् ततद्देशं गच्छन्ति इत्यर्थे पर्यवसानात् यथाकर्म यथाविधं गच्छति इति ।। निद्धान्तः ॥ यथा सुपुप्तो करणायासविश्रान्त्यै परमात्मनि सपति , एन मरणदशाया त्रिम्थूणक्षोभननितायासविश्राल्त्यै भूतसूक्ष्मै सपरिप्वक्तस्य जीवस्य हार्दे परमार- मनि श्रीनिवासे सपतिरिति ।। अत्र "तेन परस्या देवताया। इति सद्विद्याम्थाविषयवाक्ये परदेवता- पदस्य "सेय देवतैक्षत । इति पूर्वप्रकृत श्रीनिवासाख्यदेवतापरत्वात् संपद्यन्ते यस्मिन् इत्युक्तम् ।। १४० || इति परसपत्यधिकरणम् ॥ ६॥ १८ ॥ अविभागाधिकरणम् ॥ ७ ॥ अविभागो वचनात् ।।४-२-१५|| उत्त्रान्तिदशाया भूतसूक्ष्ममहितम्य जीपम्य परमात्मनि सपति , अविभागः विभागानहस लेप विशेषरूपा, वचनार-सपद्यते इत्युक्तेन्तथा ऽगन्यते इति सूत्रार्थ ॥

·तटोकोऽधिकरणम् ८ ३१ ---- uw V NrvNN wnAM VivM यस्मिन् मरणदशाया संपत्ति मसूक्ष्मजीवानां । मगतिविशेषरूपा तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १७२ ।। मङ्गति:-सनन्ध । शिष्टं म्पष्टम् ॥ पूर्वपक्षः । अव परमात्मन उपादानकारणत्वात् भूतमूक्ष्मविशिष्टस्य जीवम्य मरण- दशाया तल सपत्ति कारणे लयरूपेति ॥ सिद्धान्तः। "बामनसि सपद्यते” इति पूर्वाफ्यादनुपृतस्य 'सपद्यत' इत्यस्य तल पूर्णमाक्ये कारणल्यवाचित्लासभवेन विभागानईसयोगविगेपमानवाचिताया आवश्यकचात् "तेज परम्या देवताया'' इत्यत्रानुषक्तस्य तस्यैव 'सपद्यतः इत्यस्यार्थान्तरवाचित्वे प्रमाणाभावात् पुनरव्यक्तादिसृष्टिश्रयणे लयाचिताया कल्पनसमवेऽपि, प्रते अन्यक्तादिसृष्टय श्रवणाच्च मरणदशाया भूतमूक्ष्मसहि- तस्य जीवस्य परमात्मनि विश्रमार्थसयोगविशेषरूपेर सपतिरिति । १४१ ॥ इति विभागाधिकरणम् ॥ ७ ॥ १९ ।। तदोकोऽधिकरणम् ।। ८ ॥ एर विद्वटविदुषोस्समान उत्क्रान्तिप्रफारो निरूपित । इदानी विदुषो विद्यापरभूत उत्तान्तो विशेयो निरूप्यते ।। तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्धारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतश्शताधिकया ॥४.२-१६॥ छा६८६ ·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ.४ ब्रह्मवित, विद्यासामर्थ्यात् - विद्यायाः भगवति निरतिगयनीति- रूपतापन्नत्वरूपात् सामर्थ्यात्, विद्यायाः शेपभूता या गत्यनुस्मृतिः अचिंरादिमार्गचिन्तनं, तद्रूपात् योगाच्च प्रमन्नन हार्दैन - हृदयपुण्डरीकोदर- वर्तिना भगवता श्रीनिवासेन, अनुगृहीतो भवति; तदनुग्रहेण तस्य ब्रह्मविदः ओकः स्थानभूतं यत् हृदयं, तत्, अग्रे - ऊर्वभागे, ज्वलनं - विद्युत्फुरणसदृशस्फुरणं यम्य तत् तादृशं भवति । तेन स्फुरणेन प्रकाशित द्वारं ना प्रवेशमार्गः यम्य तादृशम्सन् , शताधिकया गतात् अधिकया मूर्धन्यनाड्या, निष्क्रामति इति शेषः । इति सूत्रार्थः ॥ यदनुग्रहतो विद्वान् नाड्या मूर्घन्यया शताधिकया । निर्गच्छति स्वदेहात् वद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १७३ ।। ब्रह्मवित्, यस्य श्रीनिवासस्य अनुग्रहात आकस्मिकहृदयाग्रस्फुरणा- पादनदुषिवेचमूर्धन्यनाडीद्वारप्रकाशनम्पादनुग्रहात् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ पूर्वपक्षः। नाडीनामतिसूक्ष्मतया दुर्विधेचत्वात् 1 "शतं चैका च हदयस्य नाड्यः तासां मूर्धानमभिनिम्सृतेका। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" इति श्रुतेः यादृच्छिक- तन्नाडीनिर्गमनानुवादरूपतयाऽप्युपपत्तेश्च विद्वान् मूर्धन्यनाध्यैव निर्गच्छति इति न नियम इति ॥ सिद्धान्तः। सूक्ष्मासु भूयसीषु नाडीपु मूर्धन्यनाड्याः पुरुषस्य स्वतो दुर्विवचत्वेऽपि ब्रह्मविदनुठिनया निरतिशपमीतिरूपनापन्नया भक्त्या प्रत्यहं तकृतेन गतिचिन्न- नेन च प्रसन्नम्य हृदयपुण्डरीकवर्तिनी भगरतः श्रीनिवासम्यानुग्रहेण वृहदारण्यक "तम्य हैतस्य हृदयम्य हृदयम्यानं प्रद्योतते, तेन प्रद्योतेनैष यात्मा निष्कामति" 1 कट.२.६.१६. 2 वृ.६.४.

·w २-पा.] रश्म्यधिकरणम् ANA...ANNAR इति श्रुत्युक्तरीत्या ब्रह्मविद. स्थानभूतस्य हृदयस्याग्रे आकस्मिकस्फुरणस्य तेन तलत्यमूर्धन्यनाडीद्वारप्रकाशनस्य च जननेन ब्रह्मवित् प्रकाशितद्वारया मूर्धन्य- नायव निकामतीति ।। कौपीतक्युपनिपदि प्रतर्दनविद्याप्रकरणे "एप एव साधु कर्म कारयति तं, यमेभ्यो लोकभ्य उन्निनीपति" इत्यत्र एतच्छब्दार्थत्वेन इन्द्रप्राणाधिकरणे निर्णीतस्य भगनत श्रीनिवासस्यापनर्गप्रापणेच्छारूपाया' सर्वलोकेभ्य उन्निनीपायाः तथा साधुकर्मकारयितृत्वस्य च प्रतिपादनेन अपनर्गप्राप्तिपर्यन्तम्य सर्वस्यापि चेतनविषये कर्तव्यस्य तदिच्छामूलकत्वसिद्धया, एतदभिप्रायेण देहादुत्क्रान्ति- समय मूर्धन्यनाडीप्रवेशस्य हार्दानुग्रहकारितताया जस्मिन् सूत्रे सरितत्वाच्च अस्मिन् पद्ये यदनुग्रह इत्युक्तम् ॥ १४२ ॥ इति नदोकोधिकरणन् ।॥ ८ ॥ २० ।। रश्म्यधिकरणम् ॥ ९ ॥ रश्म्यनुसारी ।।४-२-१७॥ मूर्धन्यनाट्या निकान्तो ब्रह्मवित् आदित्यरश्मीन अनुसृत्यैव गच्छतीति सूत्रार्थ ॥ आदित्यस्य स रश्मीन् अनुसृत्यैव प्रतिष्ठते देहात् । यदनुग्रहेण विद्वान नहह्म श्रीनिवामनाम भजे ।। १७४ ।। :-मृर्धन्यनाट्या निफ्रान्त । गिष्टं स्पष्टम् ।। पूर्वपक्षः। निशि मृतम् ब्रह्मविट मादित्यग्न्यनुसारेण गत्यानपान् ब्रमदित् कोपी. स:- ।

·श्रीगारीरकाधिकरणरलमाला समकागा [अ. ४ NA LIN- आदित्यरक्ष्मीननुमृत्यैव गच्छतीति नायं नियमः । छान्दोग्ये तेरेव रश्मिभिर्वमाक्रमते" इति श्रुतिस्तु यादृच्छिकादित्यरदम्यनुमरणानुवादः इति॥ सिद्धान्तः। एतैरेव रश्मिभिः" इति श्रुतौ अवधारणसामर्थ्यात, आदित्यरश्मीन् अनुसृत्यैव विद्वान् गच्छति । रातानपि निदाघादो सूर्यकिरणोप्योपलंभेन सूक्ष्माणामादित्यकिरणानां सद्भावावगमात, हेमन्तादौ हिमाभिभवेन सूक्ष्मकिरणो- एण्यानुपलंभोपपत्तेश्च निशि मृतस्यापि सूर्यरश्म्यनुमारेण गतौ विरोधाभावान, यदनुग्रहेण विद्वान् इत्यस्य पूर्वोक्त एवाभिप्रायः !! १४३ ॥ इति रम्यधिकरणम् ॥९॥ २१ ।। निशाधिकरणम् ।। १० ।। निशि नेति चेन्न संवन्धस्य यावदेहभावित्वात् दर्शयति च ॥४-२-१८॥ निशि मृतस्य ब्रह्मविदो ब्रह्मप्राप्तिः न सभपति इति चेत्, तत् न, मंगन्धस्य - कर्मसबन्धस्य चरमदेहावसानपर्यन्तावम्यायित्वात् । तस्य तानदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये' इति श्रुतिः चरमदेहान्ते ब्रमप्राप्तिं दर्शयति च दति सूत्रार्थः ॥ यदुपामको निशायां नियमाणोऽप्यखिलकर्मणां नागात् । यत्मामोत्यविलंबात तहह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥ १७५ ॥ स्पष्टाऽर्थः ॥ 1छा..... छा...१४... 3 ·२-पा दक्षिणायनाधिकरणम्-११ wwmnian Araam wwwwwwwwww ~ rani MAAAAA पूर्वपक्षः। निगि मृतम्य ब्रह्मविद आदित्यरइम्यनुमारेण गमनसमवेऽपि "दिवा च शुरूपक्षश्च उत्तरायणमेव च । मुमूर्पता प्रशस्तानि विपरीत तु गर्हित" इति निगि मरणम्य गर्हितत्वस्मरणेन, गर्हितलम्याधमगतिहेतुतयैव वाच्यत्वात, निशि मृतस्य परमपुरुषार्थरूपरमप्राप्तिन सभपतीति ।। मिद्धान्तः । ब्रह्मविदो ब्रह्मविद्यारभात पूर्वकर्मणा, अनार विद्यामाहाल्या देव नष्टत्वात, उत्तरेपा चाश्लेपात्, आरब्धफराना र्मणा भोगेन नष्टत्वात ब्रह्मप्राप्तो निलम्बहेत्वभानात् "तम्य तानदेव चिर यापन्न विमोक्ष्ये अथ सपत्म्ये ' इति श्रुतौ नमविदश्वरमदेहावसाने ब्रह्मप्राप्तिपातपादनाच निशि मृतम्यापि ब्रह्मविदो ब्रह्मप्राप्तिरस्त्येव । निशि मरणस्य गर्हितत्वम्मृतिस्तु अविद्वद्विपयति ।। १४४ ॥ इति निगाधिकरणम् ॥ १० ॥ २२ । दक्षिणायनाधिकरणम् ॥ ११ ।। अनश्चायनेपि दक्षिणे ||४-२-१९।। योगिन प्रति मर्येते म्मार्ते चैते ॥ २०॥] अतः महाविदश्चरमदेहासमाने निसिल्कभगा नष्टत्वेन ब्रमप्राप्तो निरम्बत्वभागादेव दक्षिणायने मृतम्यापि ब्रह्मनितो मयाप्तिरम्त्येति सूनार्थ ॥

·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला यप्रकाशा Mromww यद्विद्यामनुतिष्ठन् म्रियमाणो दक्षिणेऽप्ययने । ब्रह्म प्रामोति पर तब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥ १७६ ॥ इति श्रीकौशिरकुलतिलक्स महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयघजस्य क्लाप्रपूर्णस श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालाया चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ म्पष्टोऽर्थ ॥ पूर्पक्षः। तेनिरीयोपनिषदि अथ यो दक्षिणे प्रमीयते, पितृणामेर महिमान गवा चन्द्रममम्सायुज्यं गच्छति ' इति दक्षिणायनम्रतम्य ब्रह्मरिटोऽपि चन्द्रप्राप्ति श्रवणान् चन्द्रं प्राप्तस्य "अधेतमेवा वान पुनर्निवर्तन्ते इति पञ्चामिविद्याश्रुतो पुनरावृतिश्रवणात, भीष्माना ब्रह्मविद्यानिष्टाना देहत्यागाय सरायणपतीया लरणात 'यत्र काले त्वनावृतिमा वृत्ति चेर योगिन । प्रयाना यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्पम" दयुपरम्य, “अनियोतिरह शुक्र पप्मामा उत्तरायणं । तत्र प्रयाता गच्छन्ति बम ब्रह्मविदो जना ॥ धूमो रानिम्नथा प्ण पानामा दक्षिणायनं । तत्र चान्दममं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ॥ शुभमप्णे गती ह्येते जगन नाचते मते । एक्या यान्यनावृतिमन्ययाऽऽप्रतंते पुन । इति श्रीभगवट्टीतासु योगिनो मुमू प्रति पुनरावृत्त्यपुनरावृतिहेतुभूतकारनिधिप्रकरणे दक्षिणायनमरणम्य पुनरावृत्तिहेतुत्यसरणाच दक्षिणायनमृतम्य प्राप्तिन समस्तीति । सिद्धान्तः। दक्षिणायनमृतम्य ब्रह्मविट प्रागुत्तरीत्या प्राप्तो विलम्बहत्वभावत ब्रह्मप्रारिम्त्येव । ततिरीयोपनिपदि दक्षिणायनमृतन्य प्रापिट चन्द्रप्राप्तिरिधान तु "तम्मानणो महिमानमामोति । इति तमोत्तरत्र प्रमप्राप्ताभिधानेन ना गीता८३-०७ 1सनारा ५२ छा५१.५ ·३-पा. आचराद्यविकर -१ ३७ प्रामवतो विदुषो विश्रमस्थानप्रतिपादनपरम् । भीष्मादीनामुत्तरायणप्रतीक्षणं तु म्वच्छन्दमरणानां तेपां धर्मप्रवर्तनाधिकृतानां उतरस्यणमरणप्राशस्त्यज्ञापनार्थम् । भगनदीतामु "यत्र काले बनावृति" इत्यादिवचनं तु न मुमून् प्रति पुनरावृत्त्यपुनरावृत्तिहेतुभूतकालविशेषप्रतिपादनपरं; अपि तु भक्तियोगनिष्ठेः प्रत्यहं चिन्तनीयदेवयानपितृयानरूपमार्गद्वयज्ञापनपरम् । तत्र मुमुक्षुभिर्देवयान- गतिः, ऐश्वर्यादिफलान्तरार्थिभिः भक्तिनिष्टै. पितृयानगतिश्चिन्तनीयत्वेन विधीयते । “नेते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन" इत्युपसहारेण "अग्निज्योतिरहः शुक," "धूमो रानिस्तथा कृष्ण" इत्यनयोस्ततदधिकारि- गन्तव्यमार्गविशेषपरत्वावगमेन कालविशेषविधिपरत्वाभावात् "या काले स्वनावृति' इत्यत्र कालपदमपि तत्तन्मार्गस्थकालाभिमान्यातिवाहिकदेवताविशेपपर, न तु कालपरं इति न तद्विरोध । -- १४५।। इति दक्षिणायनाधिकरणम् ॥ ११ ॥ इति श्रीकौशिक्कुलतिलकम्य महामहोपाध्यायम्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजम्य कलाप्रपूर्णम्य श्रीदेशिकाचार्यम्य कृतिषु भारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकारे चतुश्री यायस्य द्वितीय. पाद ।। चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । २३ ॥ अर्चिरायधिकरणम् ॥ १॥ पूर्वस्मिन् पादे ब्रह्मविदो देहानिष्क्रमणदशायां अन्धरूपे निपतिप्यत. पुवम्य आदानोल्सुकपितृन्यायेन, अनर्थनतोदना यन्तरप्रवेशात् व्याय परमपुरुषार्थभूतमोक्षप्रापकमूर्धन्यनाडीद्वारप्रकाशनतत्प्रोगनरूपं भगरता श्रीनि- ·३८ श्रीशारीरकाधिकरणरलमाला सप्रकाशा [अ ४ चासेन निर्त्यमानं विद्यापलं निरूपितम् । इदानी मूर्धन्यनाड्या प्रस्थितस्याति वाहिकभगवतो निगरानधानी प्रति अतिमहनरूपं विद्याफलं निरूपयितुं तृतीय पाद आरभ्यते ॥ अचिरादिना तत्प्रथितेः ॥४-३-१।। ब्रह्मवित्, अर्थिरादिना एक मार्गेण गति, अर्चिरादिमार्गस्य सर्वत्र प्रत्यभिनानादिति मूलाय || तटपामीनस्मोऽध्ये कैनवार्चिराढिमार्गेण | प्रामोति यस्य लाकान् तब्रह्म श्रीनिवामनाम भजे ॥१७॥ स्पष्टोऽथ ॥ पूर्वपक्षः। श्रुतिपु तत्तद्ब्रह्मविद्यामकरणे ब्रह्मविदो ब्रह्मप्राप्तो मार्गाणा स्मभेदकमि भेटगोनेन माभागमान, नत्र तत्र जानातमार्गेणेव ब्रह्मप्राप्तिसभवन मार्गातरानपक्षणाच ब्रह्मवित् सर्वोऽप्येकनर मार्गेण ब्रह्म गच्छतीति न नियम इति । सिद्धान्तः। ततद्ब्रह्मविद्याप्रकरणाग्नातेपु मार्गेषु श्रुतैरादित्यादिभि स एवाय मार्ग इति प्रत्यभिजायमानत्वात् कपुचित न्यूनातिरेक्दर्शनऽपि, ब्रह्मविद्यासु ब्रह्मण एकम्य प्रत्यभिनायमानत्वेऽपि तद्गुणानामनन्नत्वेन तेपा नपामुपसहारेणानु सन्धानुमशक्यत्वान् टर मार्गे ममामिणो परिमितत्नेन जन्यत्रोक्तम्यान्यनोप सगारेणानुसन्धातुमशक्यताविरहेण प्रत्यभिनाम्वारस्यभगानोचित्याच, चिरा दिरेक ण्व ब्रमप्राप्ती मार्ग सर्वश्रुतिभित्रिशित इति अचिरादिना एक मार्गेण सोऽपि ब्रह्मवित ब्रह्म प्रामोतीति सर्वामा ब्रह्मविद्याना श्रीनिरामविषयात्म्य ·चावधिकरणम्-२ पूर्वमेव निर्णीतत्वातं, यदुपासीनः सर्व इति "तत्पुरुषो मानस एत्य ग्राम- होकान् गमयति" इति श्रुतिमभिप्रेत्य यस्य लोकान् इति चोक्तम् ।। १४६ ॥ इति अर्चिरायधिकरणम् ॥१॥ २४ ॥ वायधिकरणम् ॥२॥ वायुमदादविशेषविशेषाभ्याम् ॥४-३-२|| अर्चिरादिमार्गेण गच्छन् ब्रह्मवित, अब्दाद-संवत्सरात् ऊर्च वायु गच्छति इति निश्चीयते; अविशपविशेषाभ्यां-'देवलोकं' इति सामान्यशब्देन, 'घायुलोकं' इति विशेपशब्देन च वायोरेवाभिधीयमानत्वादिति सूत्रार्थः ।। यदुपासकोऽचिरादौ मार्गे संवत्सरं प्राप्य । पश्चाद्गच्छति वायुं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १७८ ॥ पूर्वपक्षः। घान्दोग्ये उपकोसलविद्याप्रकरणे श्रुते अर्चिरादिमार्गे मासेभ्यः सवत्सरं संवत्सरादादित्यं" इति मासेभ्यः परं आदित्यात पूर्व सवत्सरप्राप्तिः श्रूयते । बृहदारण्यके पञ्चाग्मिविद्याप्रकरणे अर्चिरादिमार्गमुपगम्य "मासेभ्यो देवलोकं, देवलोकादादित्यं'' इति गासेभ्यः परं आदित्यात पूर्व देवलोकप्राप्तिः श्रूयते । कौपीतक्युपनिपदि तु अर्चिरादिनार्गप्रकरणे, ""स एतं देवयानं पन्थान- मापद्य अग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं” इति अर्चिषः परं वायुलोकमाप्तिः श्रूयते । ततश्च अर्चिपः परं आदित्यात पूर्व कचित् अह- शुरूपक्ष - उत्तरायण-सवत्सराणां, कचित् अहः-शुक्लपक्ष-उत्तरायण देवलोकानां, कचित् वायुलोकस्य च प्राप्तिः प्रतीयते ॥ . वृ.८.२.१५. छा४.१५.५. दृ.८.२.१५. कॉपी.१.३.

·४० श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रमागा [भ.2 " तत्र अर्चिपोर, अह्र आपूर्यमाणपक्ष, भापूर्यमाणपक्षान्मासान् , मासेभ्य सवत्सर' इति पञ्चमीश्रुत्या मामयाप्तयनन्तर सरत्मरपासे "मामेभ्यो देवलोकं' इति पञ्चमीश्रुत्या मासप्राप्तयनन्तर देवलोक्प्राप्तश्च प्रतीयमानतया मासादित्ययोर्मध्ये सनत्मरदेवलोक्योयोनिवेगे प्राप्ते, दिन-पक्ष-मासम्मेण न्यूनकालेभ्योऽधिककालम्य निवेशनलिङ्गात् मासेभ्य पर सवत्सरस्य निवेश सिद्ध । सवत्सरादनन्तर आदित्यात् पूर्व देवलोकगायुलोको प्राप्तौ। टेक्लोक वायुलोक्योर्मिन्नार्थत्वेन पौनीपर्यनियाममाभावेन च यथेष्टं तयोर्निवेश इति ।। मिद्वान्तः। 'देवलोक' दति सामान्यशब्देन, 'वायुगेकं' इति निरोपशब्देन च वायुरेक एवाभिधीयते । देवलोपशब्द 'देवाना रोक' इति व्युत्पत्त्या "योऽयं परते एप देवाना गृहा " इति श्रुत्यन्तरे देवगृह्त्वेन प्रसिद्ध वायुमाचष्टे, वायुगेकशब्दश्च 'वायुरेव लोको वायुरोक' इति निपादस्थपतिन्याय- सिद्धेन कर्मधारयेण वायुमभिधत्ते । अतो द्वयोरैकार्थ्यात् सरत्मरप्राप्तयनन्तर पादित्यात पूर्व वायुं गच्छतीति ॥ १४७ ॥ इति वाम्बधिररणम् ॥ २॥ १ २५ ॥ वरुणाधिकरणम् ।। ३ ।। तटितोऽधिवरुणः संवन्धात् ॥४-३-३|| वरणः, तटितोऽधि वैदनपुरपादुपरि निगयितय इत्यर्थ । तंत्र हनुमान मंबन्धात्-विद्युतो रणम्य च मेघोदरवनिवेन परम्परतनन्धान् इति सूवार्य ॥ 1तेम ·वरणाधिकरणम्-३ ४१ यदुपासकोऽचिरादौ तटितं प्राप्याथ वरुणमानोति । इन्द्रमथ ब्रह्माणं तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १७९ ॥ स्पष्टोऽर्थः । पूर्वपक्षः। कौपीतक्युपनिपदि "स एतं देवयानं पन्थानमासाद्य अग्निलोकमा- गच्छति, स वायुलोकं, स वरुणलोकं, स आदित्यलोकं, स इन्द्रलोकं, स प्रजापतिलोकं" इति अर्चिरादिमागौक्तिप्रकरणे अग्निलोकशब्दोक्तादर्चिष उपरि पठितस्य वायुलोकगब्दोक्तस्य वायोम्सवत्सराचं निवेश पूर्वाधिकरणे सिद्धा- न्तितः । यायोरनन्तरं उक्तपाठक्रमेण वरणस्य प्राप्तावपि "देवलोकादादित्यं" इति वाजसनेयके पञ्चमीश्रुत्या बलीयस्या वायोरनन्तरं आदित्यस्य निवेशः सिद्धः। ततश्च कौपीतक्युपनिपदि श्रुतस्य वरुणस्य कचिदप्यवकाशालामेन तदानानवैयर्यप्रसङ्गः । अतस्तदानानावैयर्थ्याय वाजसनेयस्थपञ्चमीश्रुति बाधित्वा फैौपीतविश्रुतपाठक्रमानुरोधेन वायोस्परि वरुणो निवेशनीयः । इन्द्रप्रजापती अपि वरुणादनन्तरं निवेशनीयौ। अन्यत्र तयोर्निवेशे श्रुतिद्वयबाधप्रसङ्गात् । तयोः क्वचिदप्यनिवेशे पाठवैयर्थ्यपसनाच्च । अतो वायोरनन्तरं वरुणः, वरुणादनन्तरं इन्द्रः, तदनन्तरं प्रजापतिः, तदनन्तरं आदित्यो निवेशनीय इति ।। सिद्धान्तः । विद्युतो जलस्य च मेघोदरवर्तित्वेन परम्परसबन्धसद्भावात्, तद्द्वारा तदभिमानिनो वैद्युतपुस्पररणयो सबन्धसत्त्वेन पाठममात बलीयसा तादृशपर- स्परसबन्धरूपार्थक्रमेण पाठकम बाधित्वा वरणस्तावत् विद्युत उपरि निवेशनीयः। ततश्च वैद्युतपुरुषस्य ब्रह्मगमयितृत्वं नान्यवधानेन; अपि तु वरणन्यवधानेन इति चाश्रयणीयम् । इत्थं च इन्द्रप्रजापत्यो कचिन्निवेशनीयत्वे आवश्यक 1 कौषी .८.२.१५ 5 ·४२ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकाशा - 'आगन्तूनामन्ते निवेश' इति न्यायेन इन्द्रपनापती अपि वैद्युतपुरुषादुपरि निवेशनीयाविति ॥ १४८ ॥ इति वरणाधिकरणम् ॥ ३॥ २६ ॥ आतिवाहिकाधिकरणम् ॥ ४ ॥ आतिवाहिकस्तल्लिङ्गात् ॥ ४-३-४ ॥ [वैद्युतेनैव ततस्तच्छुते ॥ ५ ॥ अर्चिरादय आतिपाहिकाः मार्गातियोढार , तल्लिङ्गात् 1 "स पनान् ब्रह्म गमयति । इति उपसहारस्थात् मार्गगमयितृत्वलिङ्गात् अर्चिरा दीनामतिवोदृत्व गम्यत इति सूत्राथ ।। यदुपामननिष्टाना अतिवहनप्पचिरादय. पुरुषाः येन नियुक्ता मार्गे तद्ब्रह्म श्रीनिवामनाम भज ॥ २८० ॥ पूर्वपक्षः। " तेऽर्चिषमभिसभवन्ति, अर्चिपोऽह " इत्यादे रोके गन्तव्यदेशमार्ग विगेपोपदेशपरवाक्यतुल्यत्वप्रतीते मार्गचिहभूता अर्चिरादय , अथवा कोपीतक्युपनिपदि "अमिलोक वायुलोक वरणलोक" इति लेदशनश्रयणात् भोगस्थानविशेषा इति ॥ , मिद्धान्तः । अर्चिरादयो न मार्गचिहभूता , अहरादीना कारविशेषाणा मार्गचिहत्वा सभवात् । नापि भोगभूमय , अपि तु "तेऽश्मिभिसभवन्ति ' इत्युपत्रम्य, "चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरषोऽमानव स एनान् ब्रह्म गमयति इति अचिरादिषु छा४१५५ कौषी छ। ४१५५ ·३–पा.] कार्याधिकरणम्-५ MANIw अन्त्यस्य वैद्युतपुरुषम्यामानवसज्ञस्य मार्गगमयितृत्वश्रवणात्, अन्ये अर्चिरादयोऽपि मार्गगमयितार एवेति ज्ञायते। अतश्च अग्न्यादयः गन्ना अन्याघभिमानि- देवताविगेपपराः । अमानवसज्ञो वैद्युत एव ब्रह्मप्रापयिता। मातिवाहिकत्वेन श्रुता वरुणेन्द्रप्रजापतयस्तु अमानवस्य सहकारिण एवेति ।। १४९ ॥ इत्यातिवाहिकाधिकरणम् ॥ ४ ॥ " २७ । कार्याधिकरणम् । ५ ॥ पूर्वाधिकरणे गमयितारो निरूपिताः, इदानीं गन्तारो निरूप्यन्ते ॥ कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥४-३-६|| [विशेपितत्याच ॥ ७॥ सामीप्यात्तु तद्वयपदेशः ॥ ८॥ कार्यात्यये सदध्यक्षण सहातः परमभिधानात् ॥ ९॥ स्मृतेश्च ॥ १० ॥ एतानि पूर्वपक्षासूत्राणि । अत्र सूत्रे 'उपासीनान्' इत्यध्याहार्यम् । "अप्रतीकालम्बनान्नयति' इति सिद्धान्तमूत्रात् 'नयति' इति पदमाकृष्यते । ततश्च कार्य-हिरण्यगर्भ उपासी- नान् अर्चिरादिरातिवाहिकगणो नयतीति चादारः आचार्यों मन्यते इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह अस्य गत्युपपत्तेः इति । अस्य-हिरण्यगर्माल्यकार्यप्रझोपासकस्य स्वपाप्यप्राप्तये गमनोपपते. इति सूनार्थ । अयं भान - अरािदितिश्रुतौ "तपुरुषोऽमानवम्स एनान् ब्रह्म गम यति' इत्यत्र 'एनान्' इत्युपासकविशेषान् गन्तॄन् निर्दिश्य तेषां गमयितृत्वं श्रूयते । ततश्च ब्रह्मशब्दवाच्यस्य गन्तव्यत्वं सिद्धम् । तत्र नपुंसकब्रह्मशब्दस्य मुख्यार्थभूतपरब्रह्मपरत्वे परस्य ब्रह्मण. सर्वगतत्वम्य श्रुतिसिद्धत्वात् गन्तव्यत्वानुप- छा४१५५.

·INN . -~~ - पति । प्राप्तस्य हि प्राप्तययं गमनमुपपद्यते, न तु प्राप्तम्य । परविद्यानिष्ठम्य परोपासननिधानं तु न नमप्राप्तयथम्। अपि तु म्वात्मत्वेन नित्यप्राप्तम्यापि ब्रह्मणोऽप्राप्तत्वम्रान्तिरूपाविद्यानिवृत्त्यर्थम् । अत परस्य ब्रह्मण प्राप्तव्यत्वायोगात "स ग्नान् ब्रह्म गमयति । इत्या ब्रह्मगन्दो न परनामपर , अपि तु हिरण्य गर्भाग्यकार्यब्रह्मपर । तस्य हिरण्यगर्भस्य मन्यरोकवनितया गन्तव्यत्वोपपते । न केवल गन्तव्यत्वोपपतिमात्रेण प्रकृतनागदम्य हिरण्यगर्भपरवनिश्चय । बृहदारण्यके पश्चामिविद्याप्रकरणे "तपुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति, तेषु ब्रह्मरोफेषु परा परावन्तो वमन्ति। इति बटुवचनान्तनमलोक- गन्देन गन्तव्यनिर्देशादपि ब्रह्मशब्दस्य हिरण्यगर्भपरत्वं निश्चीयते। न खन 'ब्रह्मेर लोको नमोक । इति मंधारयेण ब्रह्मोस्यन्दम्य परब्रमपरत्वं सुवचम्। परब्रह्मण एकत्वेन बहुवचनानुपपते , "तेपु परा परान्तो वसन्ति । इति यासम्थानत्वोक्त्यनुपपतिममझाच। एवं आन्दोग्ये अर्चिरादिना गन्तु म्वपाप्यानुमधानप्रकरणे "प्रनापते सभा वैश्म प्रपद्य ' इति प्रनापतिशननिर्दिष्टम्य वेश्म तत्रत्यसभाप्राप्तयनुसंधान वचनादपि "ब्रह्म गमयति ' इत्यत्र नमान्दस्य हिरण्यगर्भपरत्व निश्चीयते, प्रनापतिशब्दस्य हिरण्यगर्भ रूढत्वात् । नपुंमकब्रह्मशब्देन हिरण्यगर्भनिर्देगस्तु हिरण्यगर्भस्य ब्रह्ममकाशात् प्रथमनत्वम्य ' 'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व' इत्यादि श्रुतिसिद्धतया कारणवाचिशब्देन कार्यस्योपचारालाक्षणिक्तयोपपद्यते ॥ नवेवमपि चेका च हृदयस्य नाड्य तासा मूर्धानमभिनिम्सृतैका तयोर्घमायन्नमृतत्वमेति इति मूर्धन्यनाच्या निष्पम्य अचिरादिना गतम्य अमृतत्वप्राप्तिश्रुति 'तत्पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मोकान् गमयति, तेषु परा परान्तो वसति तेपा न पुनरावृत्ति इत्यपुनरावृत्तिश्रुतिश्च नोपपद्यते। 6 शत 3 वृ८२१५ छा८१४१ 1वृ८२१५ 4 छा४१५६ ६१८ क २६१६ ·कार्याधिकणरम्-५ ४५ हिरण्यगर्भलोकस्य द्विपरार्धावसाने विनाशस्य गास्त्रेषु धूयमाणतया हिरण्यगर्भ प्राप्तानां पुनरावृत्तेः ससारप्राप्तिरूपाया अवर्जनीयत्वादिति चेत्, उच्यते--- हिरण्यगर्भलोकरय नाशे सति तल्लोकाधिपतिना ब्रह्मनिष्ठेन हिरण्यगर्भन सह हिरण्यगर्भ प्राप्ता अपि तत्राधिगतविद्याः सन्तः कार्यब्रह्मलोकात् परं ब्रह्म प्रविशन्ति । अत उक्तश्रुतेः क्रममुक्तिपरत्वान्न विरोधः । "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वेग इति, "ब्रह्मणा सह ते सबै सप्राप्त प्रतिसञ्चरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदं" इति श्रुतिस्मृतिभ्यों तथाऽभिधानात्। ते सबै-हिरण्यगर्भलोकं प्राप्ता यतयः, ब्रह्मलोके-हिरण्यगर्भलोके, परान्तकाले-चतुर्मुखायुषोऽवसानकाले, परामृतात्-परं ब्रह्म प्राप्यः ल्यलोपे पञ्चमी; परिमुच्यन्ति-मुक्ता भवन्ति इत्युक्तश्रुत्यर्थः । स्मृत्यर्थम्तु, ते सबै- हिरण्यगर्भ प्राप्ता. सर्वे, कृतात्मान' सन्तः-अधिगतपरविद्याः सन्तः, परस्यान्ते- चतुर्मुखायुषोऽवसाने प्रतिसञ्चरे-प्राकृतप्रलये सप्राप्ते सति, चतुर्मुखेन सह, परं पदं- परब्रह्मम्वरूपं प्रविशन्ति इत्यर्थः । अतः परब्रह्मोपासकानां परब्रह्मप्राप्तचर्थ कचिगन्तव्यत्यामावेन गत्यनुपपतेः हिरण्यगर्मोपासकानां हिरण्यगर्भप्राप्तयर्थ गत्युपपतेश्च; "तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" इत्यादीनां क्रममुक्तिपरतयोपपतेश्च, दोपान्तराणां परिहतत्वाच हिरण्यगर्भापासकानेव आतिवाहिको गणो नयती- त्यास्येयम् ॥ अत्र जैमिनेर्मतमाह "परं जैमिनिमुन्यत्वात्" इत्यादिमूत्रत्रयेण ।। परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ।। ४-३-११ ॥ [दर्शनाच्च ।। १२ ॥ न च कार्ये प्रत्यभिसन्धि ॥ १३ ॥] परं ब्रमोपासीनानेव आतिपाहिको गणो नयतीति जैमिनिः आचार्यो मन्यते । अल हेतुमाह मुख्यत्वात् इति । ब्रह्मगदम्य परमिन् ब्रह्मण्येव मुख्यत्वादिति सूत्रार्थः॥ : कर्मपु. पूर्वष.१२.२६९. ते नारा...१४ कट.२.६.१६.

·४६ श्रीगारीरस्ताधिकरणरत्नमाला सप्रकागा अयं भार . . "म एनान् म गमयति । इत्यत्र श्रुतस्य नपुंसकम्य समशनम्य परस्मिने नमणि मुस्यत्वात, मुत्यार्थपरिग्रहे अनुपपत्त्यभानाच्च परनयोपासमानेर आतिराहिको गणो नयतीत्येव युक्तम् । न तावत् सनगतम्य परम्य ब्रह्मणो गन्तव्यत्वानुपपति , देशनिगेपावच्छिनम्य तस्य गन्तव्यत्वोपपते । देशविरोपावच्छिन्नम्य तम्य गन्तव्यलापेक्षा च निरोपाविद्यानिवृत्ते देशविगे पारच्छिन्नब्रह्मप्राप्तयनन्तरभाविताया शास्त्रसिद्धवादवगम्यते। अविद्यानिवृतिर्हि प्रत्यगात्मम्वरूपतिरोधायककर्मणा निश्शेषनिवृति । म्वरूपाविर्भापरूपा सा च "अस्माच्छरीरात समुथाय पर ज्योतिस्पसपद्य म्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" इति छान्दोम्यश्रुत्या देहान्निष्कान्तस्य परज्योतिश्शब्दवाच्यपरब्रमप्राप्तयनन्तर म्वरूपाविर्भारप्रतिपादनात् परनझप्राप्तयनन्तरभाविनी । अत्र शरीरादुत्थान मूर्धन्यनाड्या शरीरानिष्क्मणरूपम् । शरीरान्निप्कान्तस्य परज्योतिदशब्दोक्त- ब्रह्मप्राप्तो अर्चिरादि मार्ग परज्योतिश्शब्दवाच्यमुपसतव्य च हिरण्यगर्भाद्विलक्षणं पर ब्रह्म, प्राप्तिसाधन च ब्रह्मचर्य, उपसपतिम्थानं च लोकविशेषस्थितपुर- विशेप ,तच्च पुरमकृतकत्वान्नित्यं,परज्योतिस्पसपत्त्यनन्तर आविर्भवत् प्रत्यगात्मन स्वरूप अपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकरूप, इति इदं सर्व तदुतरखण्डैरवगम्यते। तथा हि तृतीयखण्डे " असाच्रीरात् समुत्थाय पर ज्योतिस्पसपद्य म्बन रूपणाभिनिष्पद्यते" इत्युक्त्वा, तदुतरवाक्ये "एतदमृतमेतदमयमेतद्ब्रह्म तम्य वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्य, इत्यादिना उपसपत्तव्यपरज्योतिष अमृतत्वमभयत्व ब्रह्मत्वं सत्यनामनिर्वचनसिद्ध चिदचिन्नियन्तृत्वं चोक्त्वा, चतुथरसण्टे आत्मा स सेतुर्विधृतिरेया लोकानामसभदाय' इत्युपरम्य "नैन मेनुमहोरात्रे तरत ' इत्यादिना पूर्वप्रक्रान्तस्य परज्योतिर शब्दोक्तस्य परब्रह्मण अहोरात्रपरिच्छेदाभावं, मुस्तदुप्कृतपयुक्तनरामरणादिकर्म फासस्पृष्टत्वादिकं च हिरण्यगर्भादिचेतनेप्वसभावितधर्मजातमभिधाय इयता य छा४१५६ छा८३४ छा८३४ +छा ८४१ ·कार्याधिकरणम्-५ ४७ सन्दर्भण उपसंपत्तव्यस्य परज्योतिश्शब्दनिर्दिष्टस्य ब्रह्मणः हिरण्यगर्भाख्यकार्य- ब्रह्मणो विलक्षणत्वं ज्ञापितम् । अनन्तरं चतुर्थखण्डान्ते उपसंपतव्यस्य परज्योतिषः परब्रह्मणः प्राप्तिसाधनत्वेन ब्रह्मचर्यमुपक्षिप्य पञ्चमखण्डे ब्रह्मचर्यस्वरूपं निरूप्य, तत्मसझेन "अरश्च ह वै ण्यश्वार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि । तदैरंमदीयं सरः, तदश्वत्थस्सोमसवनः, तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमितं हिरण्मयं" इत्यनेन उपसंपतव्यस्य परस्य ब्रह्मणोऽसाधारणो द्युसंज्ञकः तृतीयो लोकः, तत्र अपराजितात्यपुरविशेषः, तत्र परब्रह्माधिष्ठितो हिरण्मयो मण्टपविशेयश्च प्रतिपादितः ।। अनन्तरं पष्ठखण्डे, “अथ यत्रैतदस्माचरीरादुक्कामत्यथैनरेव रदिम- भिरू+माक्रमत" इत्युपक्रम्य, "स यावत् क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छति" इत्यादिना अर्चिरादिमाग विदुपो गमनमुक्तम् | तस्यैव खण्डम्यान्ते 'शतं चैका च हृदयम्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिस्सृतका । तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति" दति विदुषो देहात मूर्धन्यनाड्या निर्गत्य ऊर्ध्वगमनं प्रतिपादितम् ॥ य आत्मा अपहतपाप्मा" इत्यादिना प्रत्यगात्मनः अपहतपाप्मत्वादिस्वाभाविकरूपमुक्त्वाः अनन्तरं जाग्रदायवम्यामु तस्य स्वाभाविक- रूपस्य तिरोधानं संमूच्य, द्वादशखण्डे एए. संप्रसादोऽस्माच्छरीरात समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य म्वेन "रूपेणाभिनिप्पद्यते, स उत्तमः पुरुष इत्यन्तेन जामदायवम्पात्रयान्वयिनः प्रन्यगात्मनः परज्योतिरपसंपत्त्या स्वरूपा- विभवः प्रतिपादितः । अनेन आविर्भवम्वरूपं अपहतपाप्मत्वादिगुणाप्टकरूप- मिति जापितं भवति । अत्र “स उत्तमः पुरुषः" इत्यनेनोपसंपत्तव्यं परं ज्योतिः भगवान् श्रीनिवास एवेति स्फुटीरतम् । स एव हि " उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः" इति, "अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरषोतमः" इति च उत्तमपुरुषत्वेन पुस्योत्तमत्वेन च गीयते ॥ सप्तमसण्डे . 'छा८.७.१० ७.८.५.३. छा.८.१२. ३.८.६.६. 7 गीता १५.१७. छा.८.१२.३ ·८८ श्रीगारीरकाधिकरणरतमारा सपकाशा धानप्रकरणे lu अनन्तर प्रयोदशचतुर्दगरपण्टयो दहरोपासाम्य म्बप्राप्यप्राप्तयभिमन्यभि- अब इन रोमाणि विधूय पापं चन्द्र व राहोर्मुरगत् प्रमुच्य । धृत्वा शरीरमतं कृतात्मा ब्रह्मगेक्मभिसमामि " इति, "प्रतापते सभा वेश्म प्रपद्ये' इति च पूर्व पञ्चमसण्डे उपसपतव्यपरज्योतिरादितपरनझाधिष्ठि- तत्वेन प्रतिपादितनहरोफवेमममादिप्राप्तयभिमन्धि प्रतिपादित । मध इस रोमाणि ' इति मन्त्रे 'मतं' इति ब्रह्मलोकविशेषणेन तल्लोक्म्य नित्यत्वं च प्रतिपादितम् । अत म्वरूपाविर्मानरूपाया उपासम्म्य अविद्यानिवृत्तेस्ताहन- श्रुतिसिद्धदेशविरोपावच्छिन्नपरब्रमप्राप्तयनन्तरभाविताया उदाहृतश्रुतिसिद्वतया तटवच्छिन्ननह्मण उपासकेन गन्तव्यत्वे नानुपपतिगन्धोऽपि । अयं च परम्य ब्रह्मणोऽसाधारणो रोकविशेष श्रुत्यन्तरेषु इतिहासपुराणादिषु च समन्तत प्रतिपाद्यते । प्रश्नोपनिपदि पञ्चमप्रश्ने “य पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्यनेनेराक्षरेण पर पुरुषमभिध्यार्यात" इत्युपरम्य, "स सामभिरन्नीयते ब्रह्मलोकं, स एतस्मा- जीवघनात् परात्पर पुरिशयं पुस्पमीक्षते" इत्यत्र ब्रह्मलोकशब्देनायमेव भगत- ल्लोकोऽभिधीयते । तत्र हि रोकास्त्रेधा विभज्य "ऋम्भिरेकं यजुर्भिरन्तरिक्ष ससामभिर्यत्कवयो वेदयन्ते" इति तृतीयोकत्वेनोच्यमानो ब्रह्मरोक उदाहृतछान्दोग्यदहरविद्याप्रकरणोक्तब्रह्मलोक एव, "अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयम्यामितो दिवि" इति तृतीयोकत्वेनोक्तब्रह्मलोकपत्यभिज्ञानात्।। छान्दोग्ये "अथ यदत परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वत पृषु सर्वत पृष्ठेषु अनुत्तमेपूतमेपु रोकेपु" इत्यत्रापि अयमेव लोक प्रतिपादित , घुसवन्धित्वेनास्य लेकस्य प्रत्यभिज्ञानात् ॥ कोपीतक्युपनिषदि पर्यङ्कविद्याप्रकरणे परब्रह्मासाधारणरोस्पुरद्वारमण्टप- पर्यशाढयो विस्तरेण प्रतिपादितास्तत्रैव द्रष्टन्या ॥ प्रश्न ५४ छा८१३१ छा८५३ छा८१४१ छा३१३७ t ·. कार्याधिकरणम्-५ V www . तदेवं परब्रह्मणोऽसाधारणानां यहूनां लोकानां वेश्मसभादीनां च प्रमाणसिद्धत्वेन "प्रजापतेः समां वैश्म प्रपद्ये' इत्यत्र प्रजापतिशब्दस्य उतर- नारायणानुनाकादिपु प्रजापतिश्वरति गर्ने अन्तः" इत्यानौ भगवति प्रयोग- दर्शनात्, पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं" इत्याद्युक्तरीत्या निरुपाधिकसर्वप्रजापति- त्वस्य तत्रैवोपपतेः प्रकरणवशाच्च भगवत्परत्वावगमात, "ब्रह्मलोकान् गमयति'' इत्यचिरादिगतिश्रुतिस्थब्रह्मगन्दन्य परब्रह्मपरत्वे ने काऽप्यनुपपतिः। अतः परब्रह्मोपासकानेवातिगहिको गणो नयति, न तु हिरण्यगर्भमुपासीनान् । तदुपासकानाममृतत्वमाप्सयपुनरावृत्योरसभवन 5"तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" यन्तो वमन्ति" "तेषां न पुनरावृतिः" इति श्रुतिविरोधप्रसङ्गात् क्रममुक्तिपरतया तदुभयवर्णनं तु न युक्तम् । यस्माच्छरीरात समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" इति शरीरादुत्थितस्याव्यवधानेन परब्रह्मोपसपतिश्रवणेन मध्ये कचिल्लोके चिरकालविलम्बेन परब्रह्मप्राप्तबङ्गीकारा- योगात् । "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सः" इति श्रुतिस्तु न क्रममुक्तिपरा; तत्र ब्रह्मलोकशब्दस्य चतुर्मुखलोकपरत्वाभावात । तदभावश्च कर्वमेक स्थितस्तेपा यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं। ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परां गति" इति याज्ञवल्क्यस्मृतिवचनेन मूर्धन्यनाड्या निष्कान्तम्य चतुर्मुखलोकातिक्रमप्रतिपादनादवसीयते । तेषां हृदयरश्मीनां मध्ये य एको रश्मि सुपुम्नान्यम्नेन सूर्यमण्डलं भित्त्वा, ब्रह्मलोकं चतुर्मुखलोकमतिक्रम्य, परां गति-परमप्राप्यं परं ब्रह्म प्रामोतीति तदर्थान् । भत. "ते ब्रह्मलोके तु" इत्यत्र ब्रह्मलोकशळ' 'ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक' इति कर्मधारयेण निपाद- स्थपतिन्यायसिद्धन परब्रह्मपर | परब्रह्मणि वर्तमाना--परब्रह्म याननिष्ठा इति यावत् । परान्तकाले-परस्मिन्नन्तकाले, चरमदेहावसाने, परामृतात-परमादमृतात् परब्रह्मणो हेतो, परिमुच्यन्ति-मुक्ति प्रामुवन्ति । तत्यमादात् परा शान्ति ते आर ३.१३ १. 'ते.उ.२. . 1 छा८.१४१. डा.८३४ वृ.८२.१५. छा ८.६.६. ० यान स्मृ. 0 10गी. T ·श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा सप्रमागा - यतय भ्यान . म्यान प्राप्स्यसि गावत" इत्याधुक्तरीत्या परमात्मप्रमाढात् मुक्तिं प्राप्नुवन्ती- सुक्तं भरति। जया "नेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्थी " इत्यादिश्रुतेस्यनर्थ -वेदान्त विज्ञानेन वेदान्तश्राणजन्यज्ञानेन मुनिश्चितपरमार्था , सन्यासयोगात कर्मणा फ्लसगकर्तृत्वत्यागम्पाद्योगात्, शुद्धमत्त्वा निर्मरान्न करणा , योगनिष्ठा ये, ते, परान्तकाले भोगेन वितरे क्षपयित्वा" इति सृत्रिते चरमदेहावसाने ब्रह्मरोंके 'अरश्च ह वै ण्यश्वाणयो' इत्यादिपु उक्ते परस्य ब्रह्मणो लोके, परामृतात, ल्यब्लोप पञ्चमी, पर अमृत पर ब्रह्म उपसंपद्य, परिमुच्यन्ति “पर ज्योतिस्पसपद्य म्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" इत्युक्तरीत्या पर ब्रामोपसपद्य आविर्भूतम्वरूपा भान्ति इत्युक्तं भरति । "ब्रह्मणा सह ते सर्वे" इत्यादिपूर्वोदाहृतवचनं तु चतुर्मुखलरोफपयोगिविपयं, न चिरादिगतविषयम् । अत क्रममुक्ते पूगेदाहृतश्रुतिविरुद्धत्वात् हिरण्यगर्भोपासकानाममृतत्वप्राप्तय पुनरावृत्त्योरसभवेन अर्चिरादिरातिवाहिकगणो न हिरण्यगर्भोपासकान् नयति, अपि तु परब्रह्मोपामकानवेति ।। भगवान् बादरायण म्वसिद्धान्तमाह-- अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोपात्तत्क्रतुश्च ॥ ४३ १४ ॥ विशेषञ्च दर्शयति ॥१५॥ ब्रह्मकार्यान्तर्गतं चेतनाचेतनात्मक वस्तु प्रतीक इत्युच्यते, तनालम्बना तदुपासका तद्व्यतिरिक्ता अप्रतीकालम्मनाः, तान् अचिरादिरातिपाहिकगणो नयतीति भगवान् गदरायणो मन्यते । तत्र हेतुरच्यते उभयथा च दोपात्। कार्यमुपासीनान् नयतीति पथे, पर ब्रह्मोपासीनान् नयतीति पक्षे च 1 ते उर ३४११९ छा८३. कूर्मपु पूर्व । २९ 4 5 छा५३ ·कार्याविकरणम्-५. दोपसभवात् । तत्क्रतुन्यायश्चात्र हेतुरिति शेष | तत्क्रतुन्यायादयमर्थ सिद्धो भवतीति सूत्रार्थः ।। पञ्चाग्निविदः पुरुषात् ब्रह्मविदश्वातिवाहिकगणः सः । अतिवहति यनियुक्तः तद्ब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १८१॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्स श्रीरामानुजमिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। म्पष्टोऽर्थ ॥ अयं भाव –कार्य हिरण्यगर्भमुपासीनान् नयतीति पक्ष, "अस्माच्छ- रीरात समुत्थाय पर ज्योतिरपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" इति श्रुति- विरोधप्रसङ्ग । अत्र हि शरीरात् मूर्धन्यनाच्या निष्कम्य अर्चिरादिमार्गेण प्रस्थितस्य परज्योतिश्शब्दितपरब्रह्मप्राप्ति प्रतिपादिता। अत्र हि 'शरिरादुत्थान कीदृशं, उत्थितम्य परज्योति प्राप्तिश्च कथं, परज्योतिश्शब्दवाच्यं च किं । इति जिजासाया जिजासितार्थविररणाय प्रतेनोत्तरसन्दर्मेण शरीरात मूर्धन्य- नाड्या निष्क्रमणं गरीरादुत्थान, तया निधान्तम्य अर्निरादिमार्गेण परज्योति - प्राप्ति परज्योतिश्ान्दवाच्यं च चिदचिनियन्तृभूत मुस्तदुष्कृतादिभि सर्वथा असम्पृष्टं अकर्मपश्यं परं ब्रह्मेति विवरणात् । अनया श्रुत्या अर्चिरादिना गतस्य ब्रह्मप्राप्तिप्रतिपादनं सिद्धम् । इदं च निम्तरेणाधम्तात् "परं जैमिनि इति सूक्न्याग्थानापमरे निरूपितम् । अनोऽचिरादिनार्गम्य परब्रह्मप्रापकताया उक्तश्रुतिसिद्धतया हिरण्यगर्भोपासकम्य अर्चिरादिगत्यभ्युपगमे तनतुन्यायविरोगेन तम्य परनमप्राप्तयसभपादुक्तभृतिविरोधो दुरद्धर । " 1८३४ ·श्रीशारीरकाधिकरणरतमारा समागा [अ. ४ 'पर तस्योपासीनान्' इति जैमिनिपटे "तद्य इत्यं विदुयें चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽपिमभिसभवन्ति" रति प्रतिवियुक्तमत्यगात्मोपासन- रूपपञ्चामिविद्यानिष्ठानामप्यर्चिरादिगतिश्रुतिविरोध । अन उभयपक्षेऽपि दोप सभात् प्रतीमोपामाव्यतिरित्ता ये तानचिरादिरातिमाहिरगणो नयतीत्यभ्युप- गन्तव्यम् । कार्यम्य हिरण्यगर्भन्य यदुपामन भूमनिद्याप्रकरणविहितानि यानि नामादीना ब्रह्मदृष्टया उपासनानि श्रुत्यन्तरसिद्धानि अचेतनम्य अचिन्मिश्र- चेतनस्य शुद्धचेतनम्य वा उपासनानि तन्निष्ठा सर्वेऽपि प्रतीमालम्बना इति न तान् नयति । तेपा "यापन्नाम्नो गर्न, स्वास्य ममचारो भवति" इत्यादिना अर्चिरादिगतिनिरपेक्षपरिमितफ्लश्रमणात् ।। नन्वेष प्रतिवियुक्तमत्यगात्मोपासकम्यापि प्रतीकालम्बनत्यापत्त्या तेपा- मर्चिरादिना नयनाभावप्रमह इति चेत्, उच्यते-पञ्चामिविद्यानिष्ठम्याप्यनि- रादिगतिश्रवणात, अर्चिरादिना गतम्य ब्रह्मप्राप्तिश्रयणाच्च नझोपामनरहितस्य तत्कतुन्यायेन ब्रह्मप्राप्तयसभनाच्च ब्रह्मप्राप्तयन्य पानुपपत्त्या पञ्चामिविद्यायामपि ब्रह्मोपासनरूपत्य कल्प्यम् ॥ नन्वेव पञ्चामिविद्याया अपि नझोपासनरूपत्वाङ्गीकारे "तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते" इति पञ्चाग्निविदा ब्रह्मविदा च विभागानुपपत्तिरिति चेत्, नैवं, तलतुन्यायेन पञ्चाग्निविद्याया अपि ब्रह्मोपासन रूपत्वे सिद्धे, अनयैर विभागान्यथानुपपत्त्या उपासने विशेष क्ल्पनीय । पश्चाग्निविदा ब्रह्मात्मकस्योपासनं तदितरब्रह्मविदा तु स्यात्मशरीरकब्रह्मोपासन मिति ब्रह्मण कचित् विशेष्यत्वं वचित् विशेषणवत्र चेति । इदं च ब्रह्मणो विशेषणत्वं नाप्राधान्यरूप, सर्वत्र ब्रह्मण एव आत्मत्वेन प्राधान्यात्, अपि तु प्रकारतारूपविषयताविशेषरूपम् । "ततश्च आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च" इत्यधिकरणसिद्धान्तरीत्या ब्रह्मण म्वस्य च शरीरात्मभानस्यानुसन्धयत्वे सिद्धे क्वचित् ब्रह्मशरीरतया म्वस्यानुमन्धान, चितु म्बगरीरकत्वेन म्ब प्रत्यात्मत्व- 1 . १ + ४१३ ·३-पा.. कार्याधिकणरम्-५ mmonw MA . पर्यवसितेन ब्रह्मण उपासनमिति उपासनविषयतामात्रे भेदः। प्राधान्यं तु सर्वत्र ब्रह्मण एव, यथा 'राजपुरुष' इत्यादौ। ततश्च पञ्चाग्निविद्यानिष्ठस्याप्यप्रती- कालम्पनत्वेनाप्रतीकालम्बनानेवार्चिरादिरातिवाहिकगणो नयतीत्येवाङ्गीकार्यमिति।। अत्र बादरिजैमिनिबादरायणानां त्रयाणामृपीणा ग्रहणात् "ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य." "चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौटुलोमि." "एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायणः," 4" अभाव वादरिराह यवं," "भाव जैमिनिर्विकल्पामननात्", " द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणाs त." इत्यधिकरणयोरिव एकस्मिन् विषये त्रयाणामृषीणा मतभेदप्रतीत्या कार्य यादरिः" इत्यादीनां 'अप्रतीकालम्बनान्नयति" इत्यन्तानां सूत्राणामेका- धिकरणत्वमेव युक्तम् । ततश्च हिरण्यगर्भमुपासीनान् नयतीति वादरिपक्षम्य तत्क्रतुन्यायेन दृपितत्वस्य, " परं जैमिनिः" इति जैमिनिमतस्य परमुपासी- नान् नयतीत्यशे अङ्गीकृतत्वस्य च सिद्धयो, परब्रह्मोपासकानां म्वोप्यप्राप्तयेऽ चिरादिमार्गेण देशान्तरगमनस्य सूत्रकाराभिमतत्वं दुरपह्नवम् । अतः उत्क्रानि- पादे 10 प्रतिधादिति चेन्न शारीरात स्पष्टो छेकेपां" टत्यस्य परविद्यानिष्ठस्य देहादुकान्तिनिषेधपरतया व्याख्यानं सूत्रकाराभिप्रायविरुद्धमिति बोद्धयम् ॥ पद्ये अतिवहति यन्नियुक्त दत्यम्याभिप्रायः "तदोकोऽप्रज्वलन। इति सूत्रे निरूपित द्रष्टव्य. ।। १५० ।। इति कार्याधिकरणम् ॥ ५॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकम्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजम्य कलाप्रपूर्णम्य श्रीदेशिकाचार्यम्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रमाणे चतुर्था यायम्य तृतीयः पादः।। 1४.४.५ ४.४.१०. 10 6 ४.३.१४.. ४.६.११. १.२१२. 11 ·५४ श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ ४ ~ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः। २८ ॥ सपद्यानि वाधिकरणम् ॥ १ ॥ पूर्वस्मिन् पादे अर्चिरादिना प्रस्थितम्य ब्रह्मविद आतिगहिनामाननेन I"आदित्यवर्णं तमम परस्तात्' "जय यदत परो दिवो ज्योतिर्दाप्यते' इत्यादिषु उत्तलोकविगेपे अपराजितायतने हिरण्मयदिव्यपर्यके निरतिगय ज्योतिर्मयवाजुदेवास्यदिव्यमहर विग्रविशिष्टतयाऽवस्थितम्य तदा विद्वान नामरूपात् विमुक्त परात् पर पुरुषमुपेति दिन्य ' इत्यादिपु मुक्तपाप्यतयोपदि- एम्य श्रीनिवामनानो ब्रह्मण प्रापणमुक्तम् । इदानी चतुर्थपादेन उत्तपरब्रम प्राप्तयनन्तरभानिमुक्तैश्चर्य निरूप्यते ॥ संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥४-४-१॥ [मुक्त प्रतिज्ञानात् ॥२॥ आत्मा प्रकरणात ॥ ३॥] संपद्य–पर ज्योति " अभिनिप्पद्यत" इच्युच्यमाना अभिनिष्पत्ति म्वरूपम्य आनिर्माररूपा, "खेन" इति रूपम्य विशेषणान तथाऽवगमादिति सूत्रार्थ । कर्मतिरोहितरूपो भवत्यय यदुपमंपच्या । आनिर्मवत्स्वरूपः तद्ब्रह्म श्रीनिगरामनाम भजे ॥ १८२ ।। कमभिः-पुण्यपापरूपे, तिरोहितं-अप्रकाशिनं, आच्छादितमिति यान, अकार्यशरितया कृतमित्यर्थ । स्वरूप-अपहतपाप्मन्यादिगुणाष्टकरूप म्वधो यस्य तथाविध अयं-जीव समारी चेतन , यस्स-श्रीनिवानन्य परमपदे श्रीवण्टनगरे परवामुढेवरूपेणापस्थितम्य उपसपत्या-प्रामया, प्राप्य, .

·सपद्याविर्भावाधिकरणम्-१ winnnn आभिनत्-निवृततिरोधानं, खरूपं-पूर्वोक्तगुणाष्टकं यस्य तथाभूतो भवति तब्रह्म इति पूर्ववत् ॥ जय भार -ससारदशायामस्य चेतनस्य स्वाभाविकं यदपहतपाप्म- त्वादिगुणाष्टकं कर्मभिस्तिरोहितमभूत, तत् प्रकृतिमण्टलोतीणे श्रीवैकुण्ठाल्ये रोकविशेषे निरतिशयज्योतिर्मयपरवासुदेवात्यदिव्यमगलनिग्रहविशिष्टतया अर स्थितस्य श्रीनिवासस्य प्राप्तया निवृत्तकर्मतिरोधानं भवतीति पर ज्योति- स्पसपद्य स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यते' इति श्रुतौ 'म्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते' इत्यनेनोच्यत इति ॥ पूर्वपक्षः। "अस्माचरीरात समुत्थाय पर ज्योतिस्पसपद्य म्वेन रूपेणाभि- निप्पद्यत" इति छान्दोग्ये प्रजापतिविद्याप्रकरणे परब्रह्मप्राप्तयनन्तरभाषितयोच्य- माना प्रत्यगात्मन म्वरूपेणाभिनिष्पति न तदीयस्वरूपाविर्भावरूपा, प्रत्यगात्मन म्वरूपस्य सुषुप्तिदशाया सुखदु खसरन्धविरहेण भोग्यत्वाभारस्य नामंत्र भोम्यं पश्यामि" इति इन्द्रवचनेन सिद्धतया मुक्तिदशाया तथाविधम्वरूपा- निर्भावस्य प्रतिपादने मोक्षशाखस्य पुस्पा पोधित्वाभावपमहात्, अपि तु अपूर्वेण केनचित् आकारेण सबन्ध प्व "अभिनिप्पद्यते" इत्यनेनोच्यते । न चैवं तदानीमुत्पद्यमानस्य रूपस्य 'म्वेन' इति विशेषणवैययं, अपूर्वतया उत्पद्यमानम्य रूपस्य म्वीयताया अपक्तव्यत्वात् इति वाच्यम्, तदानीमुत्पद्य मानस्य रूपस्य वस्तुत म्बीयत्वात त- भिधानपरतया तदुपपत्तेरिति ।। सिद्धान्तः । परब्रह्मप्राप्तया प्रत्यगात्मन अपूर्वन्य कम्यचिदाकारम्य उत्पत्त्यभ्युपगमे रूपन्य म्बीयत्वविशेषणवैयर्यप्रसा , वस्तुस्थितिकथनतत्परत्वे तु निटोपणम्यानुप- 11८१२२ ·श्रीशारीरीकाधिकरणरनमाला सप्रकाशा [स. ४ MAN युक्ततेच स्यात् । अतः संसारदशायां तिरोहितस्य प्रजापतिविद्योपक्रमे "अपहत- पाप्मा विजरो विमृत्यु " इत्यादिनाऽभिहितस्य प्रत्यगात्मनः म्वाभाविक्म्य अपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकस्य परब्रह्मप्राप्तया तिरोधाननिवृतिरूपाविर्भाव एय तन्त्र "स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" इत्यनेन विवक्षितः। तदेतत् प्रजापतिविद्योपरभे I"अपहतपाप्मा विजरो विमृत्यु " इत्यादिना अपहतपाप्मत्वादिविशिष्टप्रत्यगात्म- स्वरूपमुपक्षिप्य तत्स्वरूपजिज्ञासयोपसेदुपे इन्द्राय तदुपदेशप्रवृतेन प्रजापतिना "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि" इति पुनः पुनः एतच्छब्देन तमेव गुणाष्टकविशिष्टं प्रत्यगात्मान परामृश्य, अन्ते "एप सप्रसादोऽस्माच्छरीरात समुत्थाय' इत्यादिना एतच्छब्दपरामृष्टस्य तस्यैव गुणाष्टकविशिष्टस्य परब्रह्म- प्राप्तया म्वेन रूपेणाभिनिष्पत्त्यभिधानात्, अभिनिप्पद्यमानम्य रूपम्य पूर्वमेव सिद्धतासिद्ध्याऽवगम्यते। प्रत्यगात्मनः कर्मकृततिरोधानेन तदीयज्ञानसकोचं, तिरोधायककर्मनिवृत्त्या ज्ञानविकासे परब्रह्मगुणानुभवजनितानन्दानुभवप्राप्ति चामिदधता तदुत्तरवाक्यसन्दर्भग प्रत्यगात्मम्वरूपाविर्भावस्य पुरपार्थत्यं श्रुयैन स्पष्टीकृतम् । तत्र हि "स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्तः एवमेवायमस्मिन् शरीरे प्राणो युक्त" इत्यादिना प्रत्यगात्मसवन्धिज्ञानम्य फर्मतशरीरस- बन्धदशायां इन्द्रियाधीनप्रसरणरूपसङ्कोचमुक्खा, "सया, एफ. तेन दिन्येन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते, य एते ब्रह्मलोके" इत्यनेन कर्मकृतमरीरसबन्धनिवृत्तिदशाया कर्मकृतज्ञानसकोचनिवृत्त्या विरसितज्ञानेन परब्रह्मणः सनकल्याणगुणानुभवजनितानन्दप्राप्तिरभिधीयते । सः-कर्मकृतशरीर- सबन्धेन सङ्कुचितजानः, एप.-ब्रह्मप्राप्तया आविर्भूतम्वरूपः आत्मा, दिव्येन चक्षुपा, मनमा - निरतिशयविकामदगापन्नजानेन, कामान् पश्यन् , ब्रमणि ये कामाः-कल्याणगुणा, तान् पश्यन् रमते इति हि तदर्थ । समारदशाया कर्मणा मङ्कुचितम्य म्वाभाविक्स्य जगन्मज्ञानम्य कर्मविगमे निरतिशय- विकामापतिरेय, नोसतिः इत्ययमर्थ "यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मल्मक्षालनान्मणे । छा..... निध.1.7.५५५..

·अविभागेन दृष्टवाधिकरणम-२ यथोदपानमरणात् क्रियते न जलाम्बर । सदेव नापते व्यक्तिमसत समन उत । तथा हेयगुण यादवनोधादयो गुणा । प्रजायन्ते न जन्यन्ते नित्या ग्यात्मनो हि ते इति शोनक्यचनेन स्पष्टीकृत । गरायणानुवाक "नारायण परो ज्योतिरात्मा नारायण पर ' इत्यनेन श्रुतिपु परन्योति शब्दनिर्दिष्टन्य नारायणत्नाभिधानात, प्रजापतिविद्याया "पर ज्योतिस्पपपय म्वेन रूपणाभि निप्पयते, स उत्तम पुरुष ' इत्यत्र परज्योति गदनिर्दिष्टम्य उत्तमपुरुषत्वाभि धानात, दहविद्याप्रकरणे एतमेव परयोति गन्दनिर्दिष्ट "अपहतपाप्मा ह्या विरजो ब्रह्मलोक” इत्यत्र एतच्छन्देन परामृश्य तम्यापह्त्तपाप्मत्वमभिधान अपहतपाप्मताया 'हि गन्देन प्रसिद्धताद्योतनात प्रसिद्धश्च, सुनारोपनियदि 'अपहतपाप्मा दियो र एको नारायण ' इति नारायण एव सत्त्वाच्च अस्मिन् पद्ये यदुपपत्त्या आविर्भवत्स्वरूपः इत्युक्तम् ॥ १५१ ॥ इति सपद्याविर्भावाधिकरणम् २९ ॥ अनिभागेन दृष्टत्वाधिकरणम् ॥ २ ॥ परनामोपसपत्त्या आविर्भूतम्वरूपम्य परब्रमानुभवप्रकारमाह- अविभागेन दृष्टत्वात् ॥४-१-४|| मुक्त म्यात्मानं अविभागेन विभागः पृयिन्यति , तदभागोऽनिभाग , अपृथनिमद्धिरिति यारन् तेन परब्रह्मापृथक्सिद्धत्वन अनुभरतीत्यर्थ । तब हेनुमाह दृष्टत्वात् इति । यथास्थितम्वान्मम्वरूपन्य साक्षानत्वादिति सत्रार्थ ॥ उन्धरस्मविमुक्तः पुरपोऽयं यहिशेपणतन । अनुभति पात्मान तब्रह्म श्रीनिवामनाम भज ॥१८३।। सन्धः-जानमट्टीचरे कमभिः विमत्त नितिहासिस परमानवान् इत्यथ अयं पुस्पा मुत्तामा, म्वात्मान म्बसम्प, यतिगेपण- 1 ·श्रीगारीरकाधिररणरत्ननारा मप्रकागा -- तेन यम्य श्रीनिवासम्य अपृथक्मिद्धप्रकारतेन, तीनमत्तास्थितिप्रतिक्त्वे- नति यास्त, अनुभवति, तब्रह्म दति पूर्वरन् ।। पूपितः। 1"मोऽस्नुते सर्मान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति श्रुतो 'पुत्रग स” औदनं भुङ्क्ते' इतित् मुक्तारननो भोगे ब्रह्ममाहित्य प्रतिपाद्यते । तथा "निरञ्जन परम साम्यमुपैति" इति नुत्तौ ब्रह्मणा परममाम्यापत्तिश्च प्रतीयते। श्रीगीतामु टदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम माधर्म्यमागता । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रत्ये न न्यथन्ति च ' दति माधर्म्यप्राप्तिश्च मयते। अतोऽत्र प्रतिपादेतो माहित्यमाम्ययो प्रत्यगात्मम्वरूपस्य परमात्मम्वरूपात निमक्तत्व ज्वोपपते , प्रत्यगात्मा मुत्तौ म्बात्मान परमात्मनो विभक्तमेवानुभवति । प्रत्यगात्मपरमात्मनो गरीरात्मभावेन प्रकारप्रकारिभावश्रुतिस्तु समारदशाविषया, मुक्तिद्वगाया तयो मान्यम्य तव पारम्यस्य च प्रतिपादनेन प्रकारप्रकारिभानश्रुते समारदगा विपयक्तया व्यवस्थापितत्वादिति ॥ सिद्धान्तः । I"सोऽश्नुते मर्मान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इति श्रुति 'क्षीरेण सह ओढनं भुङ्क' टर्तियत् भोम्यसाहित्यपरा, "ब्रमविदामोति पर" इत्यत्र प्रकृतब्रह्मप्राप्तिप्रकारनिररणाय प्रस्तत्वात न तु भोक्तृसाहित्यपरा । नतश्च ब्रह्म तद्गुणाश्चानुभवतीति श्रुत्यथ । ततश्च ब्रह्मापक्षया गुणाना भोम्यनातिगय श्रुत्या विवक्षित । उदाहनपग्ममाम्यश्रुतिम्तु मुक्तिदशाया परब्रह्मानुभने पर ब्रह्मणा मह परममाम्यप्राप्तिपरा। नतश्च उक्तश्रुतिद्वयसिद्धसाम्यमाहित्ययो । 'य आत्मनि तिष्ठन आत्मनोऽन्तरो, यमात्मा न वेद, यम्यामा गरीर, मन्नरो यमति, स त आत्माऽन्नान्यमृत' इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्टन्य जीवात्म- परमात्मनो गरीरात्मभावरूपप्रकारप्रकारिभाषन्य च विरोधाभानन तबोधयात्र- यो; यगधक्मागाभान मुत्तितमायामप्युदाहृनश्रुतिसिद्धम्य तयो प्रकारप्रकारि- यमात्मान- . 1 ·४-पा.] ब्राह्माधिकरणम्-३ भावम्य दरपह्नवतया मुक्तः स्यात्मानं 'अहं ब्रह्मास्मि' इति ब्रह्मगरीरतया तत्यकारत्वेनैवानुभवतीति ।। अस्मिन् सूत्रे 'भविभागेन' इत्यविभागपदं न जीवपरयोः म्परूपंक्य- परम्, तथा सति पूर्वापरमूत्रविरोधप्रसङ्गात् । पूर्वमत्रे हि परब्रह्मप्राप्तया जीवम्य म्यापाविर्भावः सृत्रितः । ततश्च ब्रह्मणः प्राप्यताया. प्रत्यगात्मनः प्राप्तृतायाश्च सत्रितत्वेन "कर्मकर्तृव्यादेशाच्च' इति सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणसूत्रोक्तन्यायेन तयोर्भेद सूत्रकारैः विवक्षित इति सिद्धम् ॥ एवं 2"सङ्कल्पादेव तच्छ्रुते । इत्युतरसूत्रे मुक्तस्य स्वसङ्कल्पात् पित्रादिसृष्टिप्रतिपादनात तदसङ्गतिप्रमङ्गः । निर्विशेषचिन्मातब्रह्मणक्यापन्नस्य सङ्कल्पसृष्ट्यादिव्यापारासभवात् । जगद्व्यापार- चर्बाधिक्म्णे मुक्तम्य जगद्व्यापाराभावप्रतिपादनात; ईश्वरस्य सृष्टयादिजगद्व्यापार- प्रतिपादनाच तयोर्भेदस्य सूत्रकारैः विवक्षितत्वसिद्धश्च । एवं परज्योतिरुपसपत्त्या स्वरूपाविर्भावस्य निर्विशेषचिन्माननमक्यापत्तिरूपत्वे प्रजापतिविद्यायां परंज्योति- स्पसन्नस्स "स तत्र पति जक्षत क्रीडन् रममाणः" इत्यादिना जक्षणक्रीडादे- ापारस्य "स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितर समुतिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन सपन्नो महीयते । इति सङ्कल्पमात्रेण सृष्टयादिव्यापारम्याभि- धानासङ्गतिप्रसङ्ग । जक्षणविहरणाद्यभिधानम्य विद्याम्नुतिरूपत्याङ्गीकारे सूत्र- काराणां “सङ्कल्पादेव तच्छुते " इति तद्विचारासहतिप्रयङ्ग । स्तुतिमानरूपत्वे तत्र श्रुतितात्पर्यावरण तम्याविचारणीयत्वात् इत्यादिकं बहु वक्तव्यमम्नि । विस्तरभयादुपरम्यते । तत्सर्वमस्मत्कृतव्यामसिद्धान्तमार्ताण्डे द्रष्टव्यम् ।। १५२ ॥ इति अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम् ॥ २॥ ३० ॥ ब्राह्माधिकरणम् ॥ ३ ॥ "सपद्याऽऽविर्भाव म्वन गलात" इति मूने परंज्योतिरुपमपन्नम्म सम्पाविर्भाव उक्त । तम्वरूपमिदानी विचार्यते ॥ T १.०४. ४.४.८. छा८.१.. ४८.२1.

·६० श्रीगागरकाधिकरणरत्नमारा सप्रकागा . ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥४-१-५|| पर ज्योतिरपसपन्न , ब्राह्मण-परब्रह्मसन्धिना अपहतपाप्मत्वादि सत्यमङ्कल्पलान्तगुणाष्टकेन जानिर्भवति, गुणाप्टरविशिष्ट मन् आनिर्भरती त्यर्थ । उक्तगुणाप्टक्मानिर्भवतीति यान् । तत्र प्रमाणमाह उपन्यामादिभ्यः इति, प्रनापतिविद्याप्रकरणे “य जात्मा अपहतपाप्मा' टति उपन्यामात् । आदिपटेन "म तत्र पर्येति नषत् कीडन् रममाण " टत्याद्युपन्यासो गृह्यते । अय भार -अनापतिविद्याया 1'य आत्मा अपहतपाप्मा' टत्यादि, "सत्यमङ्कल्प' इत्यन्तेन प्रत्यगात्मनो दहविद्याप्रकरणे परनामपन्धितया श्रुतापहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्टताभिधानात अपहतपाप्मनादिगुणाष्टक्मेर अभ्य म्वाभारिधर्म इत्यवगम्यते, न तु ज्ञानम्वरूपत्वम् । एन अम्मिन्नेव प्रारणे *"म्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ' इत्युक्त्वा स तत्र पर्येति जावत् क्रीडन् रममाण " टत्यादिना सत्यसङ्कल्पत्वकार्यमृतनक्षणसीडादरभिधानादपि सत्य सवत्पत्वमम्य म्वाभाविधर्म इत्यवीयते । तत उत्तहेतुभि प्रत्यगात्मन ससारदगाया तिरोहितमपह्तपाप्मत्वादिगुणाष्टकं मुक्तिदशायामाविर्भरतीति जमिनमतमिति ॥ अत्रेम मतान्तरमाह- चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादियोडलोमिः ॥४४६॥ परज्योतिस्पसपन्न चितितन्माण चैतन्यमानम्वरूपण आनिर्भवनि, चैतन्यमा म्वरूपमाविर्भरतीत्यर्थ । तत्र हेतुमाह तदात्मकत्वात् इति । "म यथा सेन्धघन ' इत्यादिश्रुया चेतन्यमानम्वरूपत्वावगमात् इत्योद्ध रोमिराचार्यों मयत इति सूत्रार्थ ।। हदारण्यक म यथा सेन्यस्यनोऽनन्नरोऽनाह्य वृत्स्नो रमघन एव, एवं वाऽर जयमा माऽनन्तरोऽवाह्य प्रनानघन ग्व, 3. अय भार- 1 छ। ८७१ ४८०२ . 13 *छा८१० ·प्रामाधिकरणम्-३ ६२ LAM nowom wwwwwww JM 1. विज्ञानघन एव' इत्यत्र प्रत्यगात्मन म्वरूपाभिधानप्रकरणे हिरन्तश्च कास्न्यन विज्ञानघनत्वावधारणात् अवधारणम्य च धर्मान्तरन्यवच्छेदाथत्वाच्चैतन्यमात्र स्वरूपत्वमात्मनोऽरगम्यते । अतो निर्धर्मकं चैतन्यमात्रमेव आत्मन म्वरूपम् । 'अपहत्तपाप्मा" इत्यादिश्रुतिस्तु आत्मनो न भावरूपधर्मान्तरप्रतिपादनपरा, "अपह्तपाप्मा' इत्यादिना, “अपिपाम" इत्यन्तेन विकारजरामरणगोक- क्षुत्पिपासानामभारस्य, 'सत्यकाम पदेन अनित्यमुखाभारम्य, "सत्यसङ्कल्प" इत्यनेन उपक्षाराहित्यम्य च प्रतिपादनेन अभावम्याधिकरणम्वरूपत्वेन तद निरोधोपपत्ते । नानम्य ज्ञानाश्रयत्वायोगेनापि ज्ञानम्वरूपम्यात्मनो न ज्ञानादि धर्मान्तराययत्वसमर । जत प्राफ समारदगाया तिरोहित चेतन्यमात्रं म्वरूपं मुत्तिदशामामानिर्भनति इत्यौडलोमेमतम् | इदानी भगनान् नादरायण म्वसिद्धान्तमात्- एवमप्युपन्यामात् पूर्वभागादविरोधं नादरायणः ॥४-४-७।। एमपि-चैतन्यम्वरूपत्वऽपि, उपन्यासात् “य आत्मा अपह्तपाप्मा' इत्यादिना गुणाष्टकवत्त्वोपदेंगात्, पूनस्य-गुणाष्टक्स्य, भावात् सद्भावानश्यं भानात्, अपिरोध चेतन्यम्वरूपत्वगुणाष्टक्यत्त्वयोपिरोधाभार भगनान् नादरा- यणो मन्यत इति मृत्रार्थ ॥ अपहतपाप्मत्वायैः आनिर्भवति सयप्रकागाऽयं । यत्मपत्त्या जीवः तद्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥ १८४ ॥ म्पष्टोऽथ ॥ अय भावः-"स यथा सेन्धघन' इत्यादिश्रुत्या यथा आत्मनो ज्ञानम्वरूपत्वमभिधीयते, तथा ३ भाप यात्मा अपहतपाप्मा' इत्यादिश्रुत्या सत्यमकल्पत्वादिधर्मवत्त्वम्याप्यभिधानन द्वयोरपि ध्रुत्यो प्रमाणत्वानिगेपात् जोभयश्रुतिसिद्धमात्मनो ज्ञानम्वरूपत्व मत्यमङ्कल्पत्वादिधर्मपत्त्य चोभयमप्यगी ५३ ८.१ या८१५.

·६२ श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रामा m M ~- कार्यम् । जानसरूपत्वश्रुत्या "सत्यकाम सत्यमङ्कल्प ' इति श्रुतिमागाही कारे, तुल्यन्यायेन तया श्रुत्या ज्ञानम्बरपाभिधायिश्रुतेबधिपमझात। "निजान धन एव इत्येवसारस्तु न ज्ञातृत्वादिधर्म याऐटपर , अपि तु आत्म स्वरुपस्यागे जटत्वन्यपच्छेदपर । तदिढ तत्रत्यदृष्टान्तवाक्येवानगम्यते । सन्धर घनदृष्टान्ते हि ""कृस्नो रसधन एव टत्येवकारेण त्यणपण्टे चक्षुरादा न्द्रियान्तरागत रूपमाठन्यादिधर्मान्तर न व्यररि द्यते । अपि तु आम्रपला दिपु प्रदेशविशेषेषु रसभेदवत् रपणखण्डे प्रदेशविशेष रमणरसरत्त्वाभाव एन व्यपच्च्यिते। एवमताप्यात्मस्वरूपे अंगे ज्ञानस्वरूपवाभार एव ण्वकारल्यपच्छेद्य , न तु श्रुत्यन्तरानगत ज्ञातृत्वादिधर्मान्तरम् । 'यत् ज्ञानं तत् ज्ञानानाश्रय' इति न्याप्तिम्लसिद्धा, आत्मनो ज्ञानम्यरूपत्वज्ञानाश्रयत्नयोयोरपि श्रुत्यैर प्रतिपादनादिति ॥ १५३ ॥ इति नामाधिकरणम् ॥ ३॥ ३१ ।। मङ्कल्पाधिकरणम् ॥ ४ ॥ पूर्वाधिररणे मुक्तम्यापरतपाप्मत्यादिमत्यमङ्कल्पवान्तगुणाकाविर्भाव सिद्धान्तित । आविर्भूतम्यरूपम्य साधाकृतपरमात्मभेषभारम्य मयमङ्कल्पन्न प्रयुक्त परमात्मानुभवपरीवाहकवर्यप्रकार इदानी निरुप्यते ॥ सकरपादेव नच्छुतेः ॥४-४-८॥ [अत एव चानन्याधिपति ॥०॥] मवल्पादेव मुक्तम्य मल्लमानाटय दायप्राप्ति तच्छुत. मान्य मानादेष्टाधप्रातिश्रुतेरिति मूनाथ ।। ४४१ 'पृ.

·४--पा.] सङ्कलाधिकरणम्-४ - यत्परिचरणासक्तो मुक्तः सङ्कल्पमात्रेण | मामांति कामितार्थान् तब्रह्म श्रीनिवासनाम भजे ॥१८५।। मुक्तः-कर्मबन्धान्मुक्तः यत्परिचरणेषु यस्य-परमपदें वासुदेव- रूपणावस्थितस्य, श्रीनिवासस्य, अनुभवपरीवाहमृतकैङ्कर्येषु आसक्तः सन्- उतरोतराभिवृद्धमनोरथः सन् स्वकामितार्थान्-सीयमनोरथविषयभृतानि कैदयीपकरणानि, सङ्कल्पमात्रेण-प्रयत्नान्तरनिरपेक्षेण सङ्कल्पेन, प्रामोति, तहह्म इति पूर्ववत् ॥ अयं भावः--- छान्दोग्ये "परं ज्योतिरूपसंपद्य म्बेन रूपेणाभिनिप्पद्यते, स नत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा याना" इति प्रजापतिविद्या- प्रकरणे श्रूयते । तथा तत्रैव दहरविद्याप्रकरणे "स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुतिष्ठन्ति" इत्यादिना पितृमातादेः सङ्कल्पादेव प्राप्तिः श्रूयते । तम्याः सङ्कल्पमात्रादेव पित्रादिप्राप्तेः स्त्रीभिर्यानैर्विहरणम्य न मुक्तम्य साक्षात्कृतस्त्रीयपरमात्मशेषभावयं स्वभोगार्थत्वं न संभवदुक्तिकम् । म्यम्य भगवच्छेपतकम्वरूपत्वं साक्षात्कृतवतो भगवदनुभवव्यतिरिक्तेषु कपुचित व्यापारेषु प्रवृत्त्यसंभवात् । अत एव भूमविद्याप्रकरणे "श्रात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आस्मानन्द" इति मुक्तं प्रकृत्य श्रूयते। अतपित्रादिप्राप्तेः भगवत्प्रीत्येकोद्देशेन क्रियमाणन्यापारत्वमेव वक्तव्यमिति । यथा च मुक्तव्यापा- राणां भगवत्सरिचर्याम्पत्वं नथोपपादितं व्याससिद्धान्तमार्ताण्डे द्वितीयपरि- देऽम्माभिः । पूर्वपक्षः। लोके अमोघमवल्पत्वेन प्रसिद्धानां राजादीनामप्यर्भाप्टार्थप्राप्तो प्रयत्ना- पेशादर्शनात मुक्तम्याप्यभीष्टार्थप्राप्ति प्रयन्नमापेक्षय । न चेश्वरस्य मट्कम्पादेवे- टार्थप्राप्तिवत् मुक्तस्यापि नङ्कल्पमात्रादेव तत्प्राप्तिः । 'माङ्कल्पाटेव' इत्येवकारण प्रयत्ननरपेभ्यप्रतीतेरिति वाच्यम् ! "जमलीइन् रममाणः" इत्यादिना मुक्तम्य 11.८.१०.२. ०.८.२.. या ७.२५.२. छा.८.१०.३.

·६४ श्रीगागरकाधिकरणरत्नमारा सप्रागा [४ VAN जमणक्रीडादिनापाराणा श्रवणात तेपा च कर्मणा वधावन ते मङ्कल्पप्रति घातसमवान् सङ्कल्पादेरेत्याधारणम्यायोगपच्छेदपरतया मोचयिनन्यवान् । देवरम्य तु कर्मनश्यत्वाभावेन सङ्कल्पमात्राठेवष्टाथप्राप्त्युपपत्तरिति ॥ मिद्धान्तः। "मङ्कल्पादेवाम्य पितर ममुतिष्ठन्ति इत्येवकारस्यान्ययोगव्याडे स्वारसिक्त्वान तेन ईश्वरम्येच मुक्तम्यापि प्रयत्नान्तरमनपभ्य सङ्कल्पमात्रादेव टार्थप्राप्तिरिति सिद्धया, तत्कृननक्षणनीटनादिन्यापाराणा पुण्यपापसनातीगाना मपि नच्चाविघातमत्वरूप नन्धक्त्वमित्यगम्यते । न च तेपा नन्धरकर्मन्ये प्रमाणान्तरमुपलभ्यते । अत एव छान्दोग्ये भृमनिद्याप्रकरणे "म म्बराट भवति इति मुक्तम्याकर्मवश्यत्वरूप स्वराट्त्वं श्रूयते । तत्र हि 'म्बगट इत्यम्य 'म्ययमेन राजा नियन्ता इति मुख्याधम्य बाधेन अन्यत्स्यत्वाभाने नाथों वक्तव्य । ततश्च य जात्मानमन्तरी यमयति" इति परमात्मनियाम्य तया श्रुतम्य प्रत्यगात्मनोऽन्यनियाम्यत्वाभागासभपात् । मुक्तप्रारणाच्च कम वश्यत्वाभानरूपमेन म्बराट्वं वक्तव्यम् । अपह्तपाप्मत्वमपि तदनुष्ठितपुण्यपाप सनातीयकर्मफ्लाश्लेषरूपमेव । स्वर्गप्राप्तिफ्लक्कर्मफ्लभूतभोगानामिन मुक्त कृतजक्षणादिव्यापाराणामपि पुण्यपापरूपत्वासभवात् 'सङ्कल्पादेव इत्यसकाग्म्य स्परमप्राप्तान्ययोगत्यवच्छेद ग्वाथ म्वीकरणीय । मुत्तम्य ईश्वरम्येन प्रयत्नान्तर निरपजमङ्कल्पमात्रेणेव भगवदनुभयोपकरणभूतम्वाभीष्टाथप्राप्तिरिति । ज्योतिरपसपद्य म्बेन रुपणाभिनिप्पद्यते स उत्तम पुरप स तत्र पनि जमलीटर रममाण । त्यत्र परज्योनिश्शद्धोत्तम्य उत्तमपुरुषले ‘स नत्र पति इति मुक्तम्य तदनुभ। चाभिधाय, नीदर रममाण इत्यादिना अनुभवप्रकारविररणात, 'उतन पुम्प टत्यनन भगत श्रीनिवामम्य प्रत्याभ ज्ञानाच, अम्मिन् पद्ये यत्पार्रचर्यामक्त इत्युक्तम् ..। दनि सङ्कल्पाधिस्रणम् ॥ ८ ॥ 6 "पर 1 ५.

·४-पा] अभानाधिकरणम्-५ ३२ ।। अभागाधिकरणम् ॥ ५ ॥ पूर्वाधिकरण मुक्तम्य सङ्कल्पमात्रात् भगवत्परिचरणोपयुक्तपित्रादिनाष्टि- रक्ता, दानी मुक्तम्य सङ्कल्पविशेषो निरूप्यते ॥ तब बादरिमतमाह---- अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥४-४-१०|| सिद्धान्तमूत्र " तन्वगारे सन्ध्ययदुपपते ," "भाने जानद्वत् ' इति वक्ष्यमाणस्वात्, अस्मिन् सूत्रे जनन्तरसूत्रे च अभावभावशब्दो शरीराभावतत्मदास परौ इति निश्चीयते । अत एर सत्रार्थ - मुक्तम्य शरीराभार बादरिः आचार्यों मन्यते । तत्र हेतु आह खैरं । एवंन्मुक्तमशरीर श्रुति आह हि इति ॥ अय भार---छान्दोग्ये प्रनापतिविद्याप्रकरणे न ह वै सगरीरम्य सत प्रियाप्रिययोरपतिरस्ति। अगरीरं वाव सन्त न प्रियाप्रिये म्पृशत इति शरीरसबन्धे मुरादु खयोरवर्जीयता गरीरसनन्धाभावे मुसदु खयोरभा च प्रतिपाद्य, "अस्माच्छगरात् समुत्थाय पर ज्योतिस्पसपद्य ' इत्यादिना मुक्तिदशाया शरीरादुत्थानाभिधानात् मुक्तस्य गरीर नास्तीति ज्ञायत इति । अत्र जेमिनेमतमाह भा जमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ४ ४-११ ॥ मुत्तस्य शरीरमद्भा जैमिनिः आचार्यों मन्यतो तत्र हेतु क्ल्पिा- मननात इति । विविध क्ल्यो विकल्पः, निनिधत्वमित्यर्थ , आमननात् श्रवणादिति सूत्रार्थ ॥ अप भार छान्दोग्ये भृमविद्याप्रकरणे Sita स्था भति निया भवति । इत्यादिना मुक्तन्य नियाभरनादिकं श्रूयते। तच जात्मम्वरूपन्य द- ४४१३,१४ . तम्य - छा८1. घ २६२ 9 ·६६ श्रीशारीराधिकरणरत्नमाला समकामा vie नाद्यसभवात् शरीरद्वारक्मेर विधाभवनं वक्तव्यमिति तया श्रुत्या मुक्तस्य शारीरसद्भावसिद्ध. मगरीर एव मुक्तः। अगरीरत्वश्रुतिस्तु सुम्वदु खहेतुभूत- शरीगभावपरेति । तदेवं मुक्तोऽगरीर पवेत्येकं मतं, मगरीर एवेत्यपरं मतमिति मतद्वयं दर्शितम् । .. अत्र भगरान् बादरायण म्पमतमाह- द्वादशाहबदुभयविघं बादरायणोऽतः ।। ४-४-१२ ।। तिन्वभावे मन्यपदपपते ॥ १३ ॥ मावे जापद्वत् ॥ १४ ॥ प्रदीपवढावेगम्नथा हि दर्शयति ।।१५।। म्बाप्ययसपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥] अतः-सङ्कल्पात, मुकं, उमयविधं-मशरीरमशगर च भगवान् बादरायणो मन्यते, तत्र दृष्टान्त द्वादशाहवत् इति । यथा द्वादशाहाम्य अनु मङ्कल्पभेदेन उभयविधो भवति, तहत इति मूनार्थ ॥ मतनुः कदाचिदतनुः भूत्वा मुक्तो यथाकामम् । अनुभति यस्य लीलां तब्रह्म श्रीनिवामनाम मजे ॥१८६॥ म्पष्टोऽर्थ ॥ यथा द्वादशाह ऋतु एक्यजमानमङ्कल्प नहीननामा भवति, बहुयनमानमङ्कल्प सत्रनामा भपति, तथा "स यदि पितृलोककामो भवति । इति मुक्तकर्तृकमुष्टरैच्छिकन्वश्रयणात् यदा मुक्त 'सगरीर म्या' इति मल्पयति नढा मगरीरो भृत्वा भगान्तमनुभवति, यढा तु 'अगरीर न्या' इति मझल्पयति नदा अगरीर प मृत्वा भगवन्तमनुमतीति गरीर- वत्तम्य न नियम । यया गरीसत्त्वे मनियम , तथा गरीरसृष्टारप्यनियम । यय मार . 1छा८.०१.

·४--पा.] अभावाधिकरणम्-५ RAAN -M " यदा ईश्वरो मुक्तस्य शरीरं सङ्कल्पात, तदा ईश्वरसृष्टगरीरेणैव मुक्तो भग- वल्लीलामनुभवति । यथा स्वप्नावस्थो जीवः, “य एप गुप्तेषु जागर्ति कामं काम पुरुषो निर्मिमाणः, तदेव शुक्र तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते" इत्यादिश्रुतिसिद्धेश्वर- सृष्टगरीरेणैव सुखदुःखभोगमनुभवति तद्वत् । अय च स्वप्नदृष्टान्त ईश्वरसृष्ट- शरीरेण भागमात्रे, न तु सुखदुःखभोगेऽपि, मुक्तस्य दुःखानुभवाभावनवणान् । यदा तु 'मुक्तः सङ्कल्पेन सृजतु' इति ईश्वर इच्छति, तदा मुक्तः सङ्कल्पद्वारा ईश्वरसृष्टशरीरेण भगवलीलामनुभवति । यथा जाग्रदयस्थो जीवः जीवन्यापारद्वारा ईश्वरसृष्टेन शरीरेण भोगमनुभवति, तद्वत् । ईश्वरो हि लीलाप्रवृतः सन् वसुदेवान् पितॄन् सङ्कल्प्य स्वयं मनुष्यधर्मा सन् यथा लीलारसमनुभवति, तथा म्वीलायै मुक्तानामपि पित्रादीन् सृजति; मुक्ताश्च ईश्वरसृष्टैः ते पित्रादिभिः पित्रादिमन्तो भूला मनुष्यधर्माणो भगवदनुभवलीलान्तर्गनं रसमनुभवन्ति । कदाचिन्मुक्ताः ईश्वराभिप्रायमनुसृत्य स्वयमेव स्वसङ्कल्पेन स्वस्य पित्रादीन् सृष्ट्वा मनुष्यधर्माणो भूत्वा भगवदनुभवान्तर्गत स्वलीलारस भुजते। भगवदभि- प्रायानुरोधेन कृतायाः पित्रादिसृष्टेः भगवति निरतिशयपीतिकारितत्वान्न भगवत' प्रियतमत्ववैकल्यम्; न वा मुक्तानां भोगान्तरपरता। एवं नित्यविभूतावपि "स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन् रममाणः स्त्रीमिर्वा यानैर्वा" इत्यत्र मुक्तव्यापारतया श्रुतानां स्त्रीभिः विहरणादीनां बन्धकत्वाभावस्य "अत एव चानन्याधिपतिः" इति सूत्रोक्तत्वात् भगवदभिमायानुरोधेन ते कृतत्वसंभवाच कामपुरुषार्थस्य तल सत्त्वेऽपि न विरोधः इति केचित । वस्तुतस्तु "आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द्र" इत्यादिना मुक्तम्य परमात्मानुभवानन्तर्गतविपयानुभवाभावप्रतिपादनात् स्यादिभिर्विरणा- दीना ताभि. समं भगवत्प्रीत्युद्देशेन भगवनः पुरतो नर्तनमानादिरूपकैयम्पत्य- सभयात भगवच्छेपतकरसत्वरूपम्वयाथास्यविद म्यादिविपयासमनाया एवासभवात; उत्तरत्र अनावृत्तिभूपश्रीभाप्ये "जनवधिकातिमयानन्दं ब्रहानुभवनो कठ.२५८ • छा८ १२.३. १४९ छा.७.०५...

·श्रीगारीरकाधिकरणरत्नमाला सप्रकागा [अ. ४ न्यापेक्षातदर्थारंभाद्यसभवात् " इति भापितलाञ्च न तत्र म्वर्गटाविय काम- पुरुषार्थानुभवः ॥ नन्वेवं मुक्तस्यानकगरीरपरिग्रहाभ्युपगमे अणोस्तम्य युगपदनेकगरीर- सबन्धासभवेन युगपढनेकपर्ण शरीराणां प्रार्तनानुपपतिरिति चेदुच्यते एकस्मिन प्रदेगे स्थितस्य प्रदीपम्य यथा प्रभया अनेकटेशव्याप्तिः, एवमणोरपि मुक्तस्य प्रभास्थानीयेन निवृत्ततिरोधानतया निरतिशयविकासाता मधर्मभृतज्ञानेन युगपढनेकशरीरेषु प्राप्तया तत्प्रवर्तनसभवात् । अस्यार्थस्य "वालाप्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवम्स विज्ञेय म चानन्त्याय क्ल्प्यते" इति श्रुतिसिद्धत्वाच नानुपपतिः। अत्र ह्यणोर्जीवस्य मुक्तिदशायामुच्यमानमानन्त्यं न म्वरूपेण, निर्विकारत्वेन श्रुतस्यास्य म्वरूपपरिणामासभवात्, अपि तु ज्ञानद्वारैवेति वक्तव्यमिति ।। नन्वेवमपि "प्राजेनाऽऽत्मना सपरिप्वक्तो न बाह्य निश्चन वेद नान्तर" इति बृहदारण्यके श्रुत्या पर ब्रह्म प्राप्तस्य बाह्याभ्यन्तरविषयज्ञानाभावोक्त्या कथं मुक्तम्य ज्ञानेन युगपदनेकगरीरव्याप्तिरिति तु न शकीय-उदाहृतश्रुते. मुपुप्तिमरणान्यतरविषयक्त्वेन मुक्तविषयक्त्वाभावात्। सुपुप्तस्य मृतम्य च ब्रह्मप्राप्ति तद्दगाया ज्ञानाभावश्च श्रुत । छान्दोग्ये प्रजापतिविद्याप्रकरणे मुपुप्तयवस्थामुपक्रम्य "नाह खल्ययमे सप्रत्यात्मानं जानाति अयमहमीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति" इति तद्दगाया जानाभार उक्त । तम्यामेव दशाया छान्दोग्ये सद्विद्याप्रकरणे "सता मोम्य तदा सपन्नो भाति" इति सुपुप्तस्य ब्रह्मपामिश्चोक्ता । “वामनसि सपद्यतः' इत्यारभ्य, "तेज परस्या देवतायां" इति मरणदशाया ब्रह्मप्राप्तिरक्ता। विमानधन एवंतेभ्यो भृतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति" इति मरणदशाया ज्ञानाभावश्चोक्त , विनश्यति' . ३८.११.. 4 छा.८.१. 1.५.७ छा८६ ६३.०१ ०४.४.१२.

·जगद्वयापारवाधिकरणम्-६ AAM इत्यन्य ज्ञानाभावपरवान् । अत. "प्राज्ञेनाऽऽत्मना सपरिप्वक्त" इति श्रुतिः मुपुप्तिमरणयोरन्यतरविषया; "सर्च ह पश्य पश्यति सर्वमानोति सर्वगः इत्यादिश्रुतिपु मुक्तस्य सावश्यश्रवणात् । पश्य. ब्रह्मसाक्षात्कर्ता, मर्व वस्तु, पश्यति साक्षात्करोतीति तदर्थः । तदेवं मुक्तम्य युगपढनेकशरीरपरिग्रहेऽपि ज्ञानहारा तानि सर्वाणि शरीराणि व्याप्य तत्प्रवर्तनसभवात् नानुपपत्तिरिति ।। १५५ ॥ इति अभावाधिकरणम् ॥ ५॥ ३२ ।। जगद्वयापारवाधिकरणम् ॥ ६ ॥ पूर्वाधिकरणे मुक्तस्य मङ्कल्पमात्रेण परमपुरुषानुभवान्तर्गतगरीरादि- सृष्टिरुता; टढानी तस्य सत्यमङ्कल्पत्वेऽपि जगल्लष्टत्वं नास्तीति निरूप्यते ॥ जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥४-४-१७॥ [प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलम्थोक्ते ॥ १८ ॥ विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह |॥ १०॥ दर्शयतश्चै प्रत्यक्षानुमाने ।। २० ॥ "भोगमालसाम्यलिङ्गाश्च ॥ २१ ॥ अनावृति गन्दादनावृति' गन्दात् ॥ २२॥] मुक्तस्यै वय, जगद्वथापारवर्ज-जगद्वयापार:-जगन्नियमनं, तदर्ज- दहितमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह प्रकरणादमान्निहितत्वाञ्च इति । परं ब्रह्म प्रकृन्य तत्कर्तृत्त्वेन जगत्पृष्टशाद्यभिधानात, जगत्सृपयाद्यभिधानप्रकरणे जीवस्याप्रस्तुतत्वाचति सूलार्थ ॥ मुक्तः म भोगमात्र परमं माम्यं प्रयाति येन ममं । विच्छेदकथारहितं तद्रम श्रीनिवासनाम भजे ॥१८७।। ७.०६.२.

·७० श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमारा मप्रागा [अ.१ MA AMAN अत्र भोगमात्र इति 'माव'गब्देन मुक्तम्य जगद्व्यापारे व्रणा साम्यं व्याध्द्यिते । गिष्टं म्पष्टम् ।। । आधिकरणरत्नमाला ग्रथिता श्रीदेशिकार्येण | उल्लाममायहन्ती जयतु श्रीश्रीनिवामहृदयेऽसा ॥ १८८ ॥ इति श्रीकांशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजमिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णस्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिपु शारीरकाधिकरणरत्नमालायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ ।। श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला समाप्ता ।। श्री. पूर्वपक्षः । 1"यदा पश्य पश्यते रुक्मपर्ण कर्तारमीगं पुरुषं ब्रह्मयोनि । तदा विद्वान् पुण्यपाप विधूय निरजन परमं साम्यमुपैति" इति मुक्तस्य परब्रह्मणा साम्यं श्रूयते ; तथा "स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितर समुतिष्ठन्ति" इत्यादिना तम्य सत्यमकल्पत्व च श्रूयते । तदिदमुभयं मुक्तम्य जगन्नियन्तृत्वरूपं जगदीश्वरत्वं विना नोपपद्यते ; मुक्तस्येश्वरत्वाभावे ब्रह्मणा समं साम्ये पारम्यभङ्गप्रमगात, सङ्कल्पप्रतियाते सत्यमङ्कल्पत्वभङ्गाप्रपगाच्च । अतो मुक्तम्यापि परब्रह्मण इन जगन्नियन्तृत्वरूपमीश्वरत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । अत एव मुक्तं प्रकृत्य "स म्बराट् भाति, तम्य सर्वेषु रोके कामचारो भवति इमान् रोकान् कामानी कामरूप्यनुमच्चरन्" इत्यादिपु तस्य सर्वलोक्मचार- कामान्नित्वमामरूपत्वादिकं श्रुतमुपपद्यते । सर्वलोक्सदारस्य तन्नियमनमन्तरा छा७२५. 1 मु३.१३ 2छा.८०१ ·जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम् ६ m, A1A अयोजनान्तरानुपलब्ध्या तन्नियमनार्थत्वावगमात, कामान्नित्वादिना लोकानां सहधीनत्वावगतेश्च ॥ न च मुक्तस्य सर्वलोकसञ्चारस्य तत्र तत्र भोगार्थतयोपपत्तेर्न तन्नियम- नार्थत्वं कल्पनीयमिति वाच्यम्, विकारास्पदतया हेयभूतानां लोकानां तदन्त- गतपदार्थानां च भोग्यत्वासंभवात् । न च लोकानां तदन्तवर्तिनां च हेयत्वेन भोग्यत्वासंभवेऽपि म्वम्वामिभूतपरब्रह्मविभूतित्वेन भोन्यताबुद्धिसंभवात् परब्रह्म- विभूतिभृतलोकानां तद्विभूतित्वेनानुभवाय तसल्लोकसञ्चारोपपतिरिति वा "स स्वराद् भवति" इति मुक्तस्याधिपत्यन्तरशून्यत्वप्रतिपादनेन तं प्रति ब्रह्मणो मुक्तिदशायां शेषित्वाभावप्रतीतेरिति ।। सिद्धान्तः । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभि- संविगन्तीति, तद्विजिनासम्ब, तत् ब्रह्मति" इति जगतः सृष्टयादिरूपानेयन्तृ- त्वस्य ब्रह्मलक्षणवाभिधानात तस्य परब्रह्मासाधारणत्यं प्रतीयते, अमाधारण- धर्मस्यैव लक्षणत्वात् । अतः परब्रह्मासाधारणतया श्रुत जगन्नियन्तृत्वरूपं जगदी. श्ररत्वं मुक्तस्य न सभवति ; संभवे परब्रह्मासाधारण्यभङ्गाहात । एवं भीषा- ऽस्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्य. । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युधीवति पञ्चमः", "एतस्य वा अक्षरम्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतो तिष्ठतः । एप सर्वेश्चर एप भूताधिपतिरेय भूतपाल एप मेनुर्विधरण पां लोकानामसमेदाय" "यः पृथिव्यां तिष्ठन्" इत्यारभ्य, “यः पृथिवीमन्तरो यमप्रति" इत्यादिपु सम्य जगतः ततत्कार्येषु प्रवर्तनरूप ततनियन्तृत्वं परब्रह्मण एव श्रूयते । एवं एक: गाम्ना न द्वितीयोऽम्ति शास्ता' इति परमात्मन्यतिरिक्तम्य जगन्नियन्तृत्वं निषिद्धयते । एवं मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरं। हेतुनाऽनेन .अन.८... 1 डा.७.२५.२. ते.भूगु १. s 7 गी.९.१.११.

·७२ श्रीशारीरकाधिकरणरनमारा मप्रामा [अ४ H कौन्तेय जगद्वि परिवर्तते ॥ विष्टम्यारमिदं कृम्नमेमागेन धितो जगत । इत्यादिम्मृतिप्वपि परमात्मन पर जगनियन्तृत्वमसाधारणमभिधीयते । अनो जगन्नियमनस्य भगवढमाधारणत्वावगमान, मुक्तन्य न जगन्नियन्तृत्वरूपनगढी श्वरत्वं सभपति ॥ मुक्तम्य परवाणा परममाम्यश्रुतिस्तु अन्यथासिद्धतया न नम्बर साधनम्पमा । तथा हि "तदा विद्वान पुण्यपापे विधृय निरञ्जन परमं मान्य मुपति ' इत्यत्र केन कस्मिनंगे माम्यमिति जिनामाया, "विद्वान् पुण्यपाप विध्य निरजन परमं साम्यमुपैति" इत्युक्तिभनया विद्यानित्यं यत्पुण्यपाप विधृननं तन्नित्यस्ले साम्यमिति प्रतीयते । विद्या च नमानुभवपतिनन्धर्क यत्पुण्यपापम्प कर्म तप्रायश्चित्तररूपा । तथा च निर्वय॑मानपुण्यपापम्पर्म विधूनननित्यं परं ब्रह्मानुभव एव । पुण्यपापम्पर्मणा तत्प्रतिनन्धरलंच 'तद्यथा हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रमा उपर्युपरि मञ्चरन्तो न विन्दति पर मेवेमा सर्ग प्रना अहरहर्गन्छन्त्य एतं ब्रह्मरोकं न विन्दति अनृतेन हि प्रत्यूढा " इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । अहरहर्गच्छन्त्योऽपि इमा प्रना एतं ब्रह्मलोक परब्रह्म, न विन्दन्ति न प्रामुमन्ति, न बानन्तीति यारत | हि यत , अनतेन पुण्यपापरूपकर्मणा प्रत्यूढा प्रतीपं नीता , प्रतिरुद्धज्ञाना इति तदर्थ । ततश्च ब्रह्मानुभवप्रतियन्धकपुण्यपापरूपकर्मणा पायश्चित्तरूपया ब्रह्मविद्यया विनाशे, कर्मभि प्रतिनद्धं यत् ब्रह्मानुभवरूपं पल तत्प्राप्तेरेव प्रतिवन्धकनिवृतिफलत्या चित्यात् ब्रह्मानुभवरूपतथाविधफ्लाश एव साम्यमत्र विवक्षितमिति। परस्य ब्रह्मण पूर्वार्धे प्रस्तुततया तेनैव साम्यमिति च निश्चीयते । ब्रह्मानुभवम्पमाम्य पारम्य च अनुभूयमाने ब्रह्मणि तद्गुणेषु तद्विभृतिषु च एकदेगन्याप्यपरित्यागेन सर्वविषयकत्वरूपमिति सर्वकल्याणगुणविभूतिविशिष्टब्रह्मानुभ माम्यमिति लभ्यते । इढमेव च साम्य "सोऽश्नुते सर्मान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति स वा एप ग्तेन दिव्येन चथुपा मनमैता कामान् पश्यन रमते याप्त ब्रह्मलोक। उते सीन 10 1 छा८०२ ·जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम्-६ इत्यादिप्पभिधीयते । एवं मुक्तस्य परिपूर्णब्रह्मानुभवसिद्धौ तद्रूपानन्दसाम्यमप्यन- यैव श्रुत्या सिद्धम् । एतेन मुक्तौ जीवब्राह्मणोः परमसाम्यश्रुत्या भेदनिरासं बदन्तो निरस्ताः । ब्रह्मवित् ब्रह्मैव भवति" इत्यादिश्रुतिरपि उक्तश्रुति- सिद्धात्यन्तसाम्यविषयैव ।। तदेवं मुक्तौ परमसाम्यश्रुतेरक्तरीत्या अन्यथासिद्धतया न तया मुक्तस्ये- श्वरत्वसिद्धिः। नापि इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन्” इत्यादि- सर्वलोकसञ्चारशुतिभिस्तस्य जगन्नियन्तृत्वसिद्धिः । तत्र हि एतमानन्द- मयमात्मानमुपसकम्य" इत्युपक्रमात् 'आनन्दमयं परमात्मानमनुसृत्य सञ्चरन्' इत्यर्थलाभात् “थेन येन धाता गच्छति तेन तेन सहैव गच्छति" इति श्रुत्यन्तरसिद्धा स्वविभूतिभूतलोकेषु सञ्चरतो भगवतोऽनुयात्रा मुक्तस्य प्रति- पाद्यते । 'कामान्नी' इति तदीयकल्याणगुणानुभवः; 'कामरूपी' इति भगवदनु- यात्रानुगुणस्वेच्छाधीनदिव्यरूपवत्वं च प्रतिपाद्यते, न तु जगन्नियमनार्थसञ्चारः । अयं चार्थः । कामरूप्यनुसञ्चरन्" "एतत्साम गायन्नास्ते हा वु हा बु हावु" इत्युत्तरवाक्यैनिधीयते । तत्र हि भगवदनुयात्रायां भगवद्गुणलीलादिगानतदनु- सन्धानजनितहर्पप्रकर्पकृतनर्तनादिकं प्रतिपाद्यते । एतद्वाक्यस्यार्थश्च अस्मत्कृत- व्याससिद्धान्तमार्ताण्डे नित्यविभूतिवैभव च स्पष्टीकृतः तत्रैव द्रष्टव्यः । विकाराम्पदतया हेयभूतानामपि लोकानां स्वस्वामिभूतभगवद्विभूतित्वेनानुभवे न काऽप्यनुपपतिः । प्रत्युत स्वामिविभूतित्वेनानुभवः प्रीत्यतिशयमेव जनयति । मुक्तो हि निधूतनिसिलविकारमनन्तकल्याणगुणाम्पदं सविभूतिकं ब्रह्मानुभवन् तद्विभूतितथा सर्वानपि लोकाननुभवति । अतो न तदनुभवस्य सांसारिकानुभा- सुल्यताप्रसनःन था तदनुभवरूपमुक्तिफलस्यानित्यतापसङ्गः । मुक्तविपया 'स्वराट्" इति श्रुतिर्मुक्तिदशाया न भगवच्छेपत्तनिवृतिपरा । स शिरः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट्" इति सामानाधिकरण्येन मुक्तस्यापि भगवन्तं प्रति शरीरत्वाभिधानात् ॥ मु.३.२.९. .भूग.१.५. 5.नार. 11 51 सत्रमा 1 त.भूगु १०.५ 10 ·श्रीगारीरकाधिकरणरनमारा सप्रकाशा VVN AAmmmmmon~re -~ von पूर्वत्र " परम . यच विश्चिजगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायण स्थित " इति भगान समाऽऽस्मतया न्याप्तिमभिधाय तन्निनन्धनसामानाधिकरण्याभिधानप्रारणे "स जमा म गिन" दति ब्रह्मगिपादीनामिन "सोऽक्षर परम म्वराट् " इति 'म्बरा शब्देन "म स्वराद् भवति" इति म्वराशब्दनिर्दिष्टं मुक्तं प्रत्यभिजाप्य तस्यापि भगवन्नि- याम्यतापर्यरसिततच्छरीरत्वाभिधानात् "सम्बराट्" इति म्बराछब्द र्म- वश्यत्वाभावपर इति प्रागेवोक्तम् । तदेवमुदाहृतेन " सोऽक्षर म्बराट्" इति सामानाधिकरण्येन “य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्याऽऽत्मा शरीर य आत्मानमन्तरो यमयति", "एष होवानन्दयाति" इत्यादिश्रुतिभिर्मुक्तस्य सतास्थितिमवृत्तीना भगनदायतत्वसिद्धे , म्वाभाविकस्यापि सत्यसङ्कल्पत्वस्य कर्मभिस्तिरोहितस्य परमात्मानुग्रहेणाऽऽविर्भारश्रवणाच मुक्त- श्वयं सर्वमपि भगवदिचायत्तमिति तस्य परमपुरपामाधारणजगन्नियमनरूपमै श्वर्यमिति ॥ नन्वेन मुक्तस्येवरपरतन्त्रत्वे कदाचिदीश्वरस्य परमपदान्निवर्तनसहरपा न्मुक्तस्य पुनरावृत्ति स्यात् ततश्च मोक्षपुस्पार्थस्यानित्यता न स्यादिति चेत्, मैं-~-अनन्यथासिद्धश्रुत्येकसमधिगम्यम्यार्थम्य यथाश्रुति प्रतिपत्तन्यतया "स ग्वल्वेवं वर्तयन् यापदायुपं ब्रह्मलोकमभिसपद्यते", बृहदारण्यके "तपुरपो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति, तेयु ब्रह्मलोकेपु परा परावन्तो वमन्ति, तेपा न पुनरावृत्ति" इत्यादिपु श्रुतिषु भगवत्परतन्त्राणामेव सता मुक्तिस्थानभूतं भगनल्लोकविशेष प्राप्ताना पुनरावृतिनिषेधेन उक्तशङ्काया एवायुक्तत्वात् । अत्र हि द्वितीयश्रुतौ "परावन्तो वसन्ति" इत्यत्र 'परावन्त' इत्यस्य 'परवन्त' इत्यर्थ , परतन्त्रा इति यावत् । दीर्घश्छान्दस । अत्र 'न पुनरावृत्ति' इति पुनरावृत्ति प्रतिषिध्यते । प्रतिषेधश्च प्रमक्तिपूर्वक , प्रसक्तिश्च तल्लोकम्वामिनो तल्लोकं प्राप्ताना म्बपरतन्त्राणा निवर्तनेच्छ्या वा पारतन्त्र्यस्य भगवत तैनार ते आन ७२९ * छा८१५१०८२१५.

·जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम्-६ AvM anrwwwmar । दुखात्मकत्वात् परतन्त्राणां ततः पुनः प्रतिनिवृत्तीच्छया या स्यात् । ततश्चानेन प्रतिषेधेन भगवतस्तनिवर्तनेच्छायाः, मुक्तानां ततः प्रतिनिवृतीच्छायाश्चानुदयः सिद्धः । तेन तल्लोकाधिपतेर्भगवतः तन्निवर्तनेच्छाहेतुभूतरागद्वेषमदमात्सर्यनिर्दय- त्वादिनिखिलदोषास्पृष्टत्वं, आश्रितवात्सल्यादिकल्याणगुणपुष्कलत्वं च स्वाभाविक सिद्धम् । अत एव हि "समस्तहेयरहितं विम्यास्यं परमं पदं । लमतन्द्री- भयक्रोधकामादिभिरसयुतः ॥ परः पराणां सकला न यत्र लेशादयः सन्ति परावरेशे । समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ" इत्यादिपु भगवतो निरस्तनिखिलदोपत्य कल्याणगुणाकरत्वं चाभिधीयते । अत्र प्रथमश्लोके 'विण्याख्यं परमं पदं इत्यत्र 'पद्यत इति पदं' इति पदशब्दः परमात्मस्वरूपपरः। तल्लोकं प्राप्तानां भगवत्परतन्त्राणां ततः पुनः प्रतिनिवृतीच्छाप्रसत्तप्रतिनिवृत्ति- प्रतिषेधेन भगवत्पारतन्त्र्यस्य निरतिशयपुरुषार्थत्वेन दुःखानात्मकत्वं तल्लोकाधि- पतेर्भगवतो निरस्तनिखिलदोपतया कल्याणगुणेकतानतया च तदनुभवस्य निस्सीमनिरतिशयानन्दहेतुत्वं तस्य क्षणमात्रविच्छेदे तदसहिष्णुतापादकत्वं, भगवदनुभकव्यतिरिक्तविषये अमृतमास्वादयत. आरनाले दृष्टिप्रसरामाववत् सर्वविधेच्छानुत्पादश्च इत्यादयोऽर्थात् सिद्धाः । तथा पारतन्त्र्यस्य ससारदशायां दुःखहेतुताया दर्शनेन मुक्तिदशाया तदनुदयेन च तद्दशायां पारतन्त्र्यजिहासा- हेतुभूतरजस्तमोगुणास्पृष्टत्वं, तलोकवर्तिनां तल्लोकम्य च "तमसः परस्तात्", क्षयन्तमस्य रजसः पराके" इत्यादिश्रुत्यन्तरसिद्धम् सत्सरजस्तमोरूपगुणत्रया- मकत्रिगुणद्रव्यविलक्षणद्रव्यरूपत्वं "तेषु लोकेषु पराः परावन्तो वसन्ति" इति वर्तमाननिर्देगेन न पुनरावृतिः" इति पुनरावृत्तिनिषेधेन च तल्लोकस्य नित्यत्व च सिद्धम् || तदेवमुदाहृतश्रुत्या भगवतो लोकविशेष., तस्य बहुत्व तेषां भगवदमा- धारण्य, अप्राकृतत्वं, नित्यत्वं, अर्चिरादिमार्गेण तलाकं प्राप्तानां भगवदनुभव- जनितनिस्सीमनिरतिशयानन्दयोगः, क्षणमात्रतद्विश्लेपासहस्र, तिरोधाननिवृत्त्या 1 पि पु.१ २२.५३. पु.सतं. : सामवे.उत्तर.१७.२.७.२. वृ...१५. " ·श्रीगारीरकाधिकरणरनमाला समागा [स.४ NV " साक्षात्कृतम्बपरयाथास्यस्य मुक्तस्य भगवति पारतन्त्र्यस्य निरतिशयपुरुषार्थता- ध्यवसायः, भगरतो मुक्तानां या इच्छया ततः प्रतिनिवृत्त्यमावः, इत्यादयो बहवोऽर्थाः सिद्धाः । तदिदं सर्वमभिसन्धायैव भगवता सूत्रता "अनावृतिः शब्दात' इति सूनितमिति सर्व समञ्जसम् ।। १५६ ।। इति जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम् ॥ ६ ॥ निस्सीमन्नानसंपद्वितरणचणया वात्स्यगोपालमूरेः दृष्ट्या श्रीरहरामानुजमुनिचरणांभोजयोः सेवया च । भावं निर्धार्य निर्धारितनिगमशिरस्स्तोमतापर्यभूमेः मीमांमायाम्तमल व्यवृणुत भगवत्पीतये देशिकार्यः ।। अन्योऽयं दमिडेपु लब्धजनुपा श्रीवेङ्कटादेस्तटो- पान्ते सद्गणवारिधेस्तनुभुवा गोपालबिद्वन्मणैः । श्रीमद्देशिकमूरिणा विरचितः सद्देशिकानुग्रहात् शालीवाहशके ग्रहाशुगवमुग्लोभिर्मिते (१८५९) "वत्सरे॥ इति श्रीकौशिककुलतिलकस्य महामहोपाध्यायस्य श्रीरामानुजसिद्धान्तविजयध्वजस्य कलाप्रपूर्णम्य श्रीदेशिकाचार्यस्य कृतिषु शारीरकाधिकरणरत्नमालाप्रकाशे चतुर्थाध्यायम्य चतुर्थः पादः॥ चतुर्थाध्यायः समाप्तः 1४.४२२. 21937A D.

·॥समाप्तोऽयं ग्रन्थः॥
॥ श्रीपद्मावतीसमेतश्रीश्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः ॥

·11
Panted at the Sri Janardana Printing Works, Limited,"
Town High School Road, Kumbakonsm

·सूची ·अधिकरणरत्नमालाश्लोकसूची ॥ + [( ) एतदन्तर्गताः पुटसंख्याः चतुर्याध्यायद्योतका ] ग्लोक पुट. पुट. अ आकाशस्य वदन्ती श्रुति १०१ अक्षरमस्थूलमनणु आचमने विनियुक्तास ३१० अक्षिपुरुष प्रसिद्धः ५३ आत्मेत्युपास्यताया अग्न्यादिदेवतानां २३९ आदित्यमण्डलस्थं ३१४ अड्गुष्ठमात्रपुरुष ८६ आदित्यमण्डलान्तः १२९ अत्तारमोदनोक्त्या ४८ आदित्यस्य स रश्मीन् (३३) अत्यन्तं दुस्थतया जैन. १९० आयस्तोऽयं जीवः २७२ अत्यन्तं दुस्थतया माध्य. आरूढा. पतिता ये ३९८ अधिकरणरत्नमाला अन्तर्यामितयोक्तं ५८ इतरधावृत्त्यर्थ ३३७ अन्तर्यामित्राह्मण ४८ इत्यनवस्थेत्यायै १७६ (३) इत्यागमसिद्धेऽर्थे अपहतपाप्मत्वाद्यैरावि (६१) इन्द्रप्राणपदोक्तं भपहतपाप्मत्वाधैर्यत् ८२ अपामाण्याभावात् २०२ ईक्षाविशेषवचनात् अभ्यासाद्यदुपास्तेः (१२) उ अवगतेस्सिद्धा २०९ उत्तरकालताना (१२) अवरोहन् गगनाथैः २६२ उत्पत्तिप्रतिषेधात् २१२ असहकृतक्षीरादे. १६३ उत्पतिस्थितिविलयैः उद्गीथवेदनस्याभावे माकाशस्य वदन्ती यद्. ३२ उद्गीथाझे प्रणवे ३०० अपवर्गसाधनं यत् ई .

·ii २०६ १८६ ३८४ उपनिषदि वाजिनां उपस्तिकहोलपन एकफलसाधनत्वात् क कणभक्षादिमतानां करणं यथाऽधितिष्ठति करणमन प्राणैस्सह करणसहितेन मनसा करणस्याणोर्यस्मात् कर्मकृतभोक्तृताया कर्मतिरोहितरूपो कर्मभिरुपासनैध कार्यारंभकताया कौपीतक्युक्तायां क्ष क्षणिकपरमाणुवादे ३३७ जाते ब्रह्मणि सर्व ३७० ज्ञानविषयाश्रयाणां त १५० ततत्कोपकृतात् १९३ तत्त्वमसीत्यादीनां (३०) तदुपासनानि तद्वत् (२४) तदुपासीनः सर्वो २३८ तवेदनसहिता वा १५१ तस्य यहुदोऽभिधानात् (५४) तस्यैव विततिभेदान् २९१ तेजोजलपृथिवीनां १७२ तेजोऽन्धकारयोरिव ३०२ तैस्तै शिवादिशब्दैः ३६३ (३८) २४२ १९० ३५० ग गतिमाह भूतसूक्ष्मैः गुणचोदनादिभेदात् गोत्वादिरिष गवादेः २४२ १४८ १८० दहरोपासननिष्ठैः दुःखत्रयाभिभूतैः २५० देवादिनामरूप ३६७ देहगतावस्थानां २२९ धुपृथिव्याद्याधार द्रव्यैक्यमेव नियतं १८० द्रष्टव्य इति य उक्तः ११ द्वावेतयोर्द्वयोरपि ध २३८ धर्मिग्राहकमानात् १४८ ३२३ जगदारंभासिद्धया नगदेककारणं यत् जीवाहितकरणेऽपि जीवोपकारकतया १६५ ·in མ ४०४ ब्रह्मप्राप्तिफलैका म न ज्ञानमात्रमात्मा न नियतिरैश्वर्यफला नारायणानुवार्क निखिलनिगमान्तवाक्य निरतिशयदीप्तियुक्तं निरुपधिकानन्दाये. मुक्तः स भोगमात्रे पञ्चजनशब्दितानां पञ्चाग्निविदः : पुरुषात् पञ्चाग्निविषयविद्या परजीक्योरुपास्यो. परमाणवो निरशाः परविद्यासुपास्यो परविद्यास्वखिलास्वपि पशुपतिरशेषजगतः पाशुपतस्य मतस्य पुरुषार्थवावगतेः पूर्वकृतयोर्द्वयोरपि प्राज्ञानपिठिताना प्राण पुरुषेण युतो प्राणपदोक्ताजीवात् प्राणविदोऽप्यतिशक्तेः प्राणस कारण य २१६ वन्धककर्मविमुक्त. (५७) ३१७ ३५४ मनसा सहेन्द्रियत्वं २४० ३६ मन्वाद्याप्तबहुस्मृत्युप. १४४ २२ (६९) मुक्तेक्ष्यमाणपुरुष ७९ ११५ मेघान्निष्क्रान्तस्सन् २६६ य २५० यचोदितेषु कर्मसु २२२ (५) यज्ञाद्यनधिकृता ये ३८८ १७६ यज्ञाधिकारवत्सु ३९० ३६१ यज्ञाधिकारवत्स्वपि ३०८ यत्कारितासु जाग्रत्. २७५ १९३ यत्कार्यत्वं प्रकृते. १९३ यत्सरिचरणासक्तो (६३) ३७४ यत्र शयनेन जीव. २७४ (१६) यत्संबन्धाजीवे २८३ १७६ यदनुमहतो विद्वान् (३२) १६ यदुपासकस्य पुंस. (२०) ७५ यदुपासको निशायां (३४) ३९३ यदुपासकोऽचिरादौ तटि. (११) ३४ यदुपासकोऽचिरादौ मार्ग (३९) यदुपासननिष्ठानामति. (१२) ·(२६) योगाचारमतस (९) योगिवशीकरणीयेषु १०६ यदुपासननिष्ठानामितरे यदुपासनमपि नियमा यदुपासनसहकारि यदुपासना मूत यदुपासननिधायक यदुपासनोपकृतये यदृष्टयोपाम्याना यद्ययाप्तयादिगुणा यद्तयोनिरक्षर यद्यजनरूपकर्मणि यद्विद्ययेव भवत यद्विद्यानिष्ठस्य यद्विद्या प्रगलतमाऽपि यद्विद्याफलमूतो यद्विद्याफलभूतौ यौ यद्विद्यामनुतिष्ठन् यद्विद्यासहकारि यस्मिन् मरणदशाया यस्मिन् संबद्ध्यन्ते यस्य शुभाश्रयमनन यस्याशमूतमेतत् ३९५ रथवेशन्तप्रभृतीन् २७१ ३१९ ल ३०० लीलाप्रवृत्तसृष्टो १६८ (७) लौकिकवैदिककर्मस २२६ ३१६ ६१ वसुरुद्रादिपदस्थै ९६ ३८६ वाक्चिन्मनश्चिदाद्या ३५९ (१५) वाजसनेये साम्नि च यद ३१० १०३ वाजसनेये साम्नि च यद्वि ३४६ ४०३ विद्याकर्मरिहीना २६० ३२७ सिरचितकर्मविचारे ૨ ३२३ वैश्वानरदहराद्या २९६ (३६) वैश्वानरविद्याया ३९९ वैश्वानरात्मविद्या (३१) न्यूहविशेषपरत्वात् २०२ २८३ ४०२ शुश्रूषु प्रति गुरुणा ९८ २८५ शूद्रस्यापि मुमुक्षो ९८ १३३ श्रीशेपशैलशृङ्गे २ १२२ श्रुतिभिरुपपादितत्वात् १५४ (११) श्रेष्ठ्योपपादनस्य च ३०२ ३२९ यस्यैकस्य जानात् यस्यैतत्कर्मेति यावज्जीव कार्य ये चेमेऽरण्य इति

·ग
सङ्कोचादिविकारि
सतनु कदाचिदतनु
सद्विद्याधारमेषु
(२२)
(१८)
१६३
૨૬
१८८
२०९
३९६
सर्व ब्रह्म यदुक्त
सर्वेन्द्रियाणि जन्तो
२१२ सर्वेऽप्याश्रमधर्मा
(६६) सहकारमन्तव
३८७ सुकृतफले भुक्ते सति
४३ खस्मिन् प्रमाणसत्त्वे
खस बहुत्वोत्पत्ती
२८९ खानजपायै
३४६ स्वीकर्तव्योत्पत्ति
ह
(२३) हेयप्रतिभटतात्मक
सर्वज्ञत्वादियुत
सर्वस्मात्परम यत्
सर्वस्य वशीत्याये
सर्वासा व्यक्तीना
सर्षेन्द्रियसयुक्त
३३३

·vi
अधिकरणरत्नमालाप्रकाशश्लोकसूची ।।
१
....
(७६)
कौगिकदेशिकरिः शासनत श्रीनिवासस्य
अन्थोऽयं द्रमिडेपु लव्धजनुपा श्रीवेकटाद्रेः
नाथयामुनयतीशतादृशाम्नायमौलिगुरु.
निस्सीमज्ञानसपद्वितरणचण्या
श्रीस्तनन्यस्तकस्तूरीनिस्तुलामोदमेदुरं
१
(७६)
....
....
....
.....
१

·सूत्रसूची। अ. पुटसंख्या. ३४ २३७ 2 [( ) एतद्न्तर्गताः पुटसंख्या: चतुर्थाध्यायद्योतकाः ] [अ =अध्यायः, पा.-पादः; स.-सूनसल्या.] अ सूतं पा. सू. अंशो नानाव्यपदेशात् 2 3 42 अरणत्वाच न दोपः 10 अक्षरधियां त्ववरोधः 3 3 33 अक्षरमम्बरान्तकृतेः 1 9 अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायै अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न 3 अंबद्धास्तु न शालासु हि अनित्वानुपपत्तेश्च 2 अपु यथाश्रयभावः 3 59 अचेलत्वं चापेक्ष्य 3 1 1 16 (९७) 4 3 3 53 ० १७१ ३७१ 3 4 अणवैश्व 2 4 6 २३६ 2 4 12 २३८ I 328 2 fo अणुश्च अत एव च नित्यत्वं अत एव च स ब्रह्म अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा अत एव चानन्याधिपतिः अंत एव चोपमा सूर्यकादिवत् अत एव न देवता भूतं च 3 4 25 ३८८ . 4 4 3 2 18 1 2 28 २७७ ६४ ३४ (२१) : - 1 24 अत एव प्राण अत एव सर्वाण्यनु 4 2 2 ·3 2 8 2 19 3 4 30 3 3 45 २७१ (३५) ३९६ ३५५ २७७ (१७) १८ २ 2 25 H- 1 17 1 2 9 1 1 ३ 1 2 22 2 3 2 I 22 2 3 13 अतः प्रमोणेऽस्मात् अतश्चायनेऽपि दक्षिणे अतस्त्वितरजचायो लिकाच अतिदेशाच अतोऽनन्तेन तथा हि लिई अतोऽन्यापि खेकेपामुभयोः अता चराचरग्रहणात् अथातो ब्रह्मजिज्ञासा अदृश्यत्वादिगुणको धोक्तेः अदृष्टानियमात् अधिकं तु भेदनिर्देशात् अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्य अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं अधिष्ठानानुपपत्तेश्च अध्ययनमातवत अनभिभवं च दर्शयति अनवस्थितेरसभवाच नेतर. अनारब्धकार्ये एव तु पूर्व अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् अनावृत्ति शब्दात् अनियम सर्वेषामविरोध, अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुत अनुकृतेस्तस्य च अनुज्ञापरिहारौ देहसबन्धात् अनुपपत्तेस्तु न शारीर 3 8 २२८ १६० २०७ ३८० १९२ ३८० ३९४ ५३ 2 2 36 3 12 3 4 35 1 2 18 4 1 15 3 4 49 4 4 22 3 3 32 ४०३ (६९) ३२७ २५८ ८२ २२८ 3 1 12 1 3 21 2 3 47 1 2 3 ·3 3 3 48 3 4 19 ३५६ ३८० ६५ 1 2 31 2 2 24 ܘܬ 3 2 36 २८७ 1 2 13 3 4 36 ५३ ३९६ ३३४ २०८ 3 3 35 2 3 16 1 2 19 2 2 38 १९२ २९ 1 21 अनुवन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तर- अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः अनुस्मृते दरिः अनुस्मृतेश्च अनेन सर्वगतत्वमायाम- अन्तर उपपत्तेः अन्तरा चापि तु तद्दष्टेः अन्तरा भूतग्रामवत् अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् अन्त्यावस्थितेश्योभयनित्यत्वात् अन्यताभावाच न तृणादिवत् अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्न अन्यथाऽनुमित्तौ च ज्ञशक्ति- अन्यथाऽनुमेयमिति चेत् अन्यमावल्यावृत्तेश्च अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्न अन्यार्थश्च परमर्शः अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा अपि चैवमेके अपि सराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्यां 1 2 2 34 2 2 4 १७१ 3 3 2 2 7 १७१ १४७ 2 1 12 I 3 11 ত 3 1 24 २६३ १२२ 1 4 18 PM 3 3 3 17 2 2 16 ३०४ १७५ २७७ २७७ 3 2 13 2 23 ·4 3 is . 1 3 22 ८२ २२८ 2 3 3 4 30 3 37 2 1 8 14 4 3 १४७ (५०) ३९२ 3 4 29 HA 4 10 1 4 24 2 1 5 1 2 30 अपि सप्त अपि मर्यते अपि सर्यते अपि सार्यते अपि मर्यते अपीतौ तद्वत्मसहादसमासे अप्रतीकारयनान्नयतीति वादरायण अनाधाच अभाव यादरिराह देखें अभिध्योपदेशाच अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषा- अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्य अभिसन्ध्यादिप्वपि चैव अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् अर्बुवदग्रहणात्तु न तथा अरूपवदेव हि तप्रधानत्वात् अर्चिादिना तत्प्रथिते अर्भकोकस्त्वाचद्यपदेशाच अल्पवतेरिति चेत् टुक्त अवस्थितिवैशेष्यादिति अवस्थितेरिति काशकृत्ल अविभागेन दृष्टत्वात् अविभागो वचनात् अविरोधश्चन्दनवत् अशुद्धमिति चेत शलात् 2 3 51 2 8 ६५ २२८ १७१ २७७ २७७ (३८) 3 2 19 3 14 4 3 1 2 7 1 3 20 2 3 20 1 4 22 4 4 २१५ १२७ (५७) (३०) २१५ २६३ 4 2 in 2 3 24 3 I 23 ·5 2 1 23, 3 1 2 229. 17 2 अश्मादिवच्च तदनुपपुत्तिः अश्रुतत्वादिति चेन्नष्टादि- असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपा असदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वात् असयपदेशान्नेति नेन असन्ततेश्चाव्यतिकर असभवस्तु सतोऽनुपपत्ते असार्वत्रिकी * L 2 1 18 . 48 2 3 2 3 २२८ २०४ ३८० २०४ 3 4 10 अस्ति तु 2 3 2 P अस्त्येव चोपपत्तेरूपमा अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति 2 1 1 20 २१ आ 2 2 23 १ 3 १८० १०१ ३२ ३७७ 1 1 23 3 3 4 3 4 1 4 26 आकाशे चाविशेषात् आकाशोऽर्थान्तरत्यादिव्यपदेशात् आकाशस्तलिंङ्गात् आचारदर्शनात् आतिवाहिकस्तलिमात् आमकृते आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् आत्मनि चैव विचित्राश्च हि आरमशब्दाच आत्मा प्रकरणात् आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च आदरादलोप आदित्यादिमतयश्चार उपपते 3 3 16 ३०४ 2 1 28 3 3 15 ३०४ (५४) 4 3 4 1 3 3 39 4 1 6 ·6 3 14 ३०४ 1 1 13 3 11 ३०३ २५५ 3 1 10 1 1 १०६ 3 11 २०७ आध्यानाय प्रयोजनामावात् आनन्दमयोऽभ्यासात् आनन्दादय प्रधानस्य आनर्धक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात आनुमानिकमप्येकेषां इति चेन्न आप आप्रयाणाचतापि हि दृष्ट आभास एव च आमनन्ति चैनमस्मिन् आत्विज्यमित्यौडुलोमि आवृत्तिरसदुपदेशात आसीनस्सभवात् ] 12 2 3 49 २२८ 2 33 3 4 45 -- 4 1 (२) 1 7 आह च तन्मातम् 3 2 16 २७७ 1 3 17 2 1 21 १६० - 1 इतरपरामर्शात् स इति इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोप इतरस्याप्येवमस श्लेप पाते तु इतरेतरप्रत्ययत्वादुपपन्नमिति चेन इतरे त्वर्थसामान्यात् इतरेपा चानुपरव्ये इयदामननात् 2 2 18 3 3 13 १८० ३०३ १४३ 2 1 2 3 3 34 che 1 3 12 ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् स ईक्षते शब्दम् 1 I 5 ·7 उ 1 4 21 १२७ २१५ 2 20 M 1 3 35 1 3 18 2 2 19 उत्तमिप्यत एवं भावादित्यौडुलोमि. उकान्तिगत्यागतीनां उत्तरत चैत्ररथेन लिमात् उत्तराचेदावितस्वरूपस्तु उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् उत्पत्त्यसभवात् उदासीनानामपि चैवं सिद्धि. उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन् उपपत्तेश्व उपपन्नस्तलक्षणार्थोपलव्धे उपपूर्वमपीत्येके 2 2 39 १८० १९५ १८० 2 2 26 1 28 3 2 34 3 3 30 3 4 42 उपमदं च 3 4 16 2 3 २८७ ३२४ ३९७ ३८० २२१ १६३ २९३ ३४५ २२१ 36 2 1 21 3 3 5 3 3 40 2 3 34 उपलब्धियदनियमः उपसहारदर्शनान्नेति चेन्न उपसहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत् उपस्सितेऽतस्तद्वचनात् उपादानाद्विहारोपदेशाच उभयथा च दोषात् उभयथा च दोपात् उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभाव उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते 2 2 15 2 2 2 2 11 १८० १७५ २८४ 3 2 26 1 2 21 ऊ 3 4 ऊ रेतस्सु च शब्दे हि 17 ३८० ·3 3 51 8 2 3 2 1 3 ए एक आत्मनः शरीरे भावात् एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः एतेन योगः प्रत्युक्तः एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः । एतेन सर्वे व्याख्याता एवं चात्माकान्य एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्या एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावात् २०४ १४५ १५० १३८ 1 13 29 1 4 2 2 32 3 51 4 4 ४०५ (६१) 4 7 ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात 3 4. 50 क -- 3 40 2 2 37 १०० १९२ २३९ ४३ 2 3 33 । ܝܐܐܢ 10 1 3 4 15 - कम्पनात् कुरणवचेन्न भोगादिस्यः कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात कर्मकर्तृव्यपदेशाच कल्पनोपदेशाच मध्वादिवृदविरोधः कामकारेण चैके कामाच्च नानुमानापेक्षा कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्य. काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयेरन् कारणत्वेन चाकाशादिपु यथाव्यपदि कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्ते. कार्याख्यानादपूर्व कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परं 1 19 3 3 ३८० २१ ३३८ ३६८ ११८ (४३) 3 1 3 58 4 14 6 4 ३ 3 3 18 3 9 ·2 3 3 8 कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितपतिपिद्ध. कृनात्ययेऽनुशयवान्दृष्टस्मृतिभ्यां कृत्स्नासक्तिर्निरवयवृत्त्वशब्दकोपो वा कृल्लभायात्तु गृहिणोपसहारः क्षत्रियत्वगतेश्य २२६ २५१ १६४ 2 । 26 -- 3 17 1 334 ग 3 14 ८१ 1 1 11 3 3 20 १६ ३२४ ३७१ २१५ ca 3 गतिगन्दाभ्या तथा हि दृष्टं गतिसामान्यात् गतेरर्थवत्त्यमुभयथाऽन्यथा हि गुणसाधारण्ययुतेश्च गुणाद्वाऽऽलोकवत् गुहा प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् गौणश्चेन्नात्मशब्दात गौण्यसभवात् तत्याक थुतेश्व 62 2 3 26 11 1 2 ४८ 1 1 6 १६ २३४ 2 4 2 च 2 4 9 २३७ 4 8 - चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्य. चमसवदविशेषात् चरणादिति चेन तदुपरक्षणाथेंति चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्वयपदेशो 2 चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादिति 3 3 17 २५५ २०८ (६०) 4 6 3 3 28 ३२१ छन्दत उभयाऽविरोधात् . छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा 1 1 26 ·10 ज 1 4 16 १२२ 4 17 ] 1 2 1 4 17 १२२ ३९ -- 1 32 2 13 जगद्वाचित्वात्। जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणात् जन्माघस्स यत जीवमुख्यप्राणलिझान्नेति चेत्तत् जीवमुख्यप्राणलिझान्नेति चेन्नोप. ज्योतिराद्यधिष्ठान तु ज्योतिर्दर्शनात् ज्योतिरुपक्रमा तु ज्योतिश्चरणाभिधानात् ज्योतिपि भावाच्च ज्योतिषैकेपामसत्पन्ने ज्ञेयत्वावचनाच 1 3 41 १०० १११ 1 4 9 -- 1 25 I 3 31 1 +- 13 ९५ ११५ १०६ 1 4 4 ज्ञोऽत एव 2 3 19 २१५ त HA 15 3 4 4 २४० ३७७ (४०) 4 3 3 1 1 4 2 4 3 त इन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र तच्छुते तटितोऽधिवरुण सबन्धात् तत्तु समन्वयात् तत्पूर्वकत्वाद्वाच तलापि तव्यापारादविरोध तत्स्वाभाव्यापतिरुपपत्ते तथा चेकवाक्योपान्धात् तथाऽन्यप्रतिषेधात् तथा प्राणा 3 I 16 - 3 22 २३४ २५८ २६१ ३८७ २८७ 24 3 35 2 4 २३४ ·11 "I 13 1 4 3 (१२) १०६ १५३ 2 15 1 1 1 1 37 3 7 २७९ २०८ 2 3 14 3 2 0) AS 2 8 1 3 25 4 2 16 (३१) २१५ 2 3 29 सदधिगम उत्तरपूर्वाययोरलेपविनाशौ । तदीनत्वादर्थवत् तदनन्यत्वमारंभणशब्दादिभ्यः तदन्तरपतिपत्तौ रंहति संपरिप्वकः 3 तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः तदभावो नाडीषु तच्छूतेरात्मनि च तदभिध्यानादेव तु तल्लिनात्सः तदव्यक्तमाह हि तदापातेसंसारज्यपदेशात् तदुपर्यपि वादरायणस्संभवात् तदोकोऽप्रज्वलन तत्प्रकाशितद्वारो तगुणसारत्वात्तु तद्यपदेशः तद्वेतुव्यपदेशाच तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् तद्भतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि तद्वतो विधानात् तन्निर्धारणानियमस्तद्दष्टेः तन्मनः प्राण उत्तरात् तन्वगावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ताप्रतिष्ठानादपि तस्य च नित्यत्वात् तानि परे तथा ह्याह तुल्यं तु दर्शन तृतीयशब्दावरोधस्संशोकजस्य तेजोऽतस्तथा बाह 1 15 1 1 1 3 40 ३९७ 3 4 G 3 3 41 ३४६ 4 2 3 1 13 3 1 11 (६६) १४७ २३९ (२९) 4 14 2 14 3 4 9 3 1 21 २५९ 2 3 10 २०७ ·--- सयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च त्र्यामकत्वात्तु भूयस्त्वात् 3 1 2 द 3. I 20 २५१ 3 3 64 12 3 4 20 3 3 3 3 3 22 दर्शनाच्च दर्शनाच दर्शनाच दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने दर्शयति च दर्शयति च दर्शयति चाथोऽपि मर्यते दहर उतरेभ्य. दृश्यते तु देवादियदपि लोके देहयोगाद्वा सोऽपि द्युभ्याद्यायतनं खशब्दात् द्वादशाहबदुभयविधं बादरायणोऽतः (४५) (६९) २९३ ३१३ २७७ ८१ १४७ 3 2 1z 3 13 -- 2 6 -- 2 1 25 3 5 २६९ 1 3 1 . 4 4 12 (६६) घ 1 3 8 धर्मोपपत्तेश्च धर्म जैमिनिरत एव धृतेश्च महिन्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धे 3 2 39 ३८९ 1 3 15 ध्यानाच्च 4 -- 8 1 35 न न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ' न च कर्तु करणं न च कार्ये प्रत्यभिसन्धि 2 2.40 4 3 13 ·33 2 20 3 ३९७ 2 १ * 18 3 1 2 1 32 ૬૮ १८५ १ cu 29 -- 1 1 30 ce 3 63 3 37 2 4 8 न च पर्यायादवविरोधो विकारादिभ्य ? न च सातमतद्धर्मामिलापाच्छारीरश्च । न नाधिकारिकमपि पतनानुमानात. न तु दृष्टान्तभावात् न तृतीये तथोपरब्ध न प्रतीके न हि स 4 न प्रयोजनवत्त्वात् न भावोऽनुपलब्धे. न वस्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्म. न वा तत्सहभावाश्रुते न वा प्रकरणभेदात्सरोवरीयस्त्वादिवत् 3 न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् न या विशेषात् न प्रियदश्रुते ने रिक्षणत्वादम्य तथात्वं च शब्दात् 2 न सग्व्योपसग्रहादपि नानाभावात् न सामान्यादप्युपलब्धेम॒त्युवत् न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग नाणुरतच्छुतेरिति चेत्नेतराधिकारात् नांतिचिरेण विशेषात् नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच ताभ्य नाना शब्दादिभेदात् नानुमानमतच्छब्दालाणभृच्च नाभाव उपरब्धे नाविशेषात् २९८ २३७ ३१३ २०३ 3 3 21 2 3 - 4 - P 1 11 GO 3 49 co 2 2 3 22 ११६ ३५६ २७७ २१५ २६२ २१२ ३६६ - 3 23 - 3 18 3 3 56 त 3 3 ७० 2 2 27 १८५ 1 3 4 13 ·25 13 CICICI0 3 3. - 7 ८3 . नामतोऽदृष्टत्वात् नित्यमेव च भावात् नित्योपसम्यनुपरभिमसनोऽन्यतर. ! नियमात निर्मातार के पुवादयध निगि नेति न संपन्नल पारद. 4 नेतरोऽनुपपणे. मेकान्निन् दर्शयतो दि मेसन्निसमेगवान् नेपनदेना 18 (३१) - 17 2 2 2 31 10 पानिमगेवयाशियो - দামি - 3 A D . . ។ Catants UE १६ -- كلي شعينة يبهرنا يا د دلت الهططنٹنر L । 1 , 7 Famirmire FEATRE म 3 ·3 24 -- 1 ३७६ 2 . त 3 2 40 3 25 १ 3 २८० २८४ ३५५ २१६ २०७ GI 3 28 3 12 2 10 1 3 3 2 15 3 24 पुरुषविधायागपि चेतरेपामनानात् 3 पुरुषार्थानः शमादिति पादरायगः 3 पुरुपादमयदिति चेत् तथापि पूर्व तु पादरायणो हेतुज्यपदेशात् पूर्वपद्वा पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् पृथगुपदेशात् प्रचिती 2 प्रकरणाप प्रकरणात् प्रकाशवयविपर्य्यात् प्रकाराध प्रकागादिवाशेप्यं प्रकाशादिवत्तु नैवं परः प्रकाशाययवद्वा तेजस्त्यात् प्रकृतिश्च प्रतिसादृष्टान्तानुपरोधात् प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेधति ततो प्रतिज्ञाविरोधात् प्रतिज्ञासिलिंडमाश्मरथ्यः प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकात् प्रतिपधाच प्रतिपादिति चेन्न शारीरास्पष्टो प्रतिसंल्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिः प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिक. प्रथमे श्रवणादिति चेन्न ता एव हि प्रदानवदेव तदुक्तं 2 3 २७७ २७७ २२८ २८४ १३२ २७७ 3 2 27 1 4 23 3 2 21 1 1 I +- 20 2 3 5 3 2 20 १२७ २०४ २८४ (२६) १८० . 2 12 2 2 21 4 18 3 1 5 २४९ 3 3 42 ·10 4 . 2 ॐ 52 २२८ 1 प्रदीपपदावेशस्तथा हि दर्शयति प्रदेशमेदादिति चेन्नान्तर्भावात् प्रििदव्य प्राणगतेय प्राणैस्तथाऽनुगमात् प्राणादयो वाक्यशेषात् प्रियगिरस्त्याचमाप्तिरुपचयापचयो 3 ३ 1 18 . 3 3 1 I 20 412 २१९ ३९ ११५ । 3 3 12 फ फरमत उपपत्ते 3 2 37 ૨૮૨ व 3 3 2 32 यहिस्तूभयधाऽपि स्मृतेराचाराच्च बुद्ध्यर्थ पादवत् ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्यात् ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य २८७ 5 -- 4 4 (६०) मा 3 1 7 २४९ 1 भाक्त वाऽनात्मवित्त्वात्तथा हि भाव जैमिनिर्विकल्पामननात् भाव तु बादरायणोऽस्ति हि भावशब्दाच भावे चोपलव्ये १ 32 ९५ + १० 2 I 16 भावे आमद्वत् 14 1 27 । 1 2 5 भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैव मूतेषु तपुते भूगा सप्रसादाढध्युपदेशात् मूम्न ऋतुवजयायम्ल तथा हि (२५) 3 7 3 3 50 ·-- 18 - २१ २९ 1 22 - 3 4 ७० 2 4 16 मैदव्यपदेशाच भेदव्यपदेशाचान्य भेदन्यपदेशात् मेदश्रुते रक्षण्याच भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् भेदान्नेति चेदेकम्यामनि भोस्वापत्तेरविभागश्चेत् स्यात् भोगमात्रसाम्यलिनाच मोगेन वितरे क्षपयित्वाथ सपद्यते 2 12 3 3 २४० २७७ २९३ १५१ 3 2 2 1 4 + 21 4 19 (१०) म - 3 30 2 3 43 3 3 54 2 2 10 1 4 7 २२८ ३६२ १७५ १०६ २४२ २१ २६८ (५०) 2 4 मध्नादिप्वसभपादनधिकार जैमिनि मन्त्रपर्णात् मन्त्रादिवद्वाऽनिरोध महदीर्घवद्वा हसपरिमण्डलाभ्या मर्च मासादि भौम यथागनमितरयोश्च मान्त्रपर्णिकमेव च गीयते मायामात्र तु कास्न्येनानमिव्यक्त मुक्त प्रतिज्ञानात मुक्तोपतृप्य यपदेशाच्च मुम्पेऽर्धसपति परिशेपात् मौनपदितरेपामप्युपदेशात् 18 1 16 3 2 3 4 4 2 1 3 2 ७० 3 2 10 २७५ 3 4 48 य यत्रकामता तत्राविशेषात् 4 1 11 यथा च तक्षोमयथा 2 3 39 २२१ B ·18 १० 20 18 3 31 2 3 30 यथा च प्राणादिः यदेव विद्ययेति हि यापदधिकारमवस्सितिराधिकारिकाणां 3 यावदात्मभावित्वाच न दोषः यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् योगिनः प्रति मयते सातें चैते योनिश्च ही गीयते योनेः शरीरं 3 ३२४ २१५ २०४ (३५) 2 3 7 2 20 4 28 - 27 २६३ 2 - स 2 17 रचनानुपपत्तेश्च नानुमानं प्रवृत्तेश्च रदम्यनुसारी रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात् रूपोपन्यासाच रेतस्सिग्योगोऽथ १७१ (३३) १७५ 2 2 14 1 2 24 3 1 26 २६३ ल 3 3 43 ३५१ लिगभूयस्त्वातद्धि बलीयस्तदपि लिहाच लोकवत्तु लीलाकैवल्यं 4 1 2 2 -- 33 व 1 4 19 4 2 1 वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् वाक्यान्वयात् वारनसि दर्शनाच्छब्दाच्च वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्यां विकरणत्वान्नेति चेतदुक्तं विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् १२७ (२१) (३९) 4 3 2 2 1 31 . 3 3 57 ३६८ ·19 1 1 14 २१ (६९) 4 4 10 विकारशब्दानेति चेन्न माचुर्यात् विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् विद्यैव तु निर्धारणादर्शनाच 2 2 41 - 3 17 २५९ ३५६ 3 3 16 विधिर्वा धारणवत् 3 4 20 ३८० 2 3 15 २०८ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च विप्रतिषेधाच विप्रतिषेधाचासमञ्जसं 2 2 2 2 9 विभागः गतवत् 3 4 11 ३८० 1 3 26 1 2 2 4 3 15 (५०) -- 2 23 1 2 12 3 4 38 4 3 7 (१३) विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रति. विवक्षितगुणोपपत्तेश्च विशेपं च दर्शयति विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरी विशेपणाचं विशेषानुग्रहब्ध विशेपितत्वान विहितत्वाचाश्रमकर्मापि वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभय. वेघाद्यर्थभेदात् वैद्युतेनेव ततस्तच्छृतेः वैधाच न खप्तादिवत् वैशेप्यात्तु तद्वादस्तद्वादः वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् वैषम्यनघण्ये न सापेक्षत्वात्तथा 3 4 32 3 2 20 3 3 25 4 3 5 २७७ ३१८ (४२) १८५ २१२ ६१ 2 28 2 19 - 2 25 2 31 ·20 3 3 52 2 2 3 27 व्यतिरेकखदावमावित्वान्न तु व्यतिरेकानवसितेश्वानपेक्षत्वात् व्यतिरेको गन्धपचथा च दर्शयति व्यतिहारो निशिंपन्ति हीतरवत् व्यपदेशाध नियाया न चेनिर्देश च्याश्च समास 3 3 37 2 3 35 3 9 २०८ श 2 3 37 3 27 ९२ १३ 1 3 4 31 2 27 - - 3 28 2 3 २०४ 3 4 27 - - 31 शक्तिविपर्ययात् शब्द इति चेतात शब्दविशेषात् शब्दश्वातोऽकामकारे शब्दादिभ्योऽन्त प्रतिष्ठानाच नेति शब्दादेव प्रमित गन्देभ्य शमदमाद्युपत स्यात्तथापि तु तद्विधे शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् शास्त्रयोनित्वात् शिष्टेश्व शुगस्य तदनादरश्रवणाचदाद्रवणात् शेपत्वात्पुस्पाथवादो यथाऽन्येप्चिति श्रवणाध्ययनाथप्रतिषेधात् श्रुतत्वाच श्रुतत्वाच्च श्रुतेस्तु शळमूरत्वात् श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच - 1 3 २१ 3 3 60 -- 3 ९८ 3 + 2 1 3 38 1 12 1 2 3 38 २८९ 2 27 1 2 17 ५३ ·3 3 47 ३५६ २३७ 4 7 श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाधः श्रेष्ठश्च स स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविघिभ्यः 3 2 9 संकल्पादेय तच्छतेः 4 8 (६२) 3 3 8 २९८ 2 17 + -- 3 13 ૨પ૮ ९८. 1 3 36 2 17 . 1 2 - 3 2 4 3 4 5 2 2 12 1 1 15 संजातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि सजामूर्तिकलाप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत संयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहावरोही संम्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच सत्वाचापरस्य सन्ध्ये सृष्टिराह हि सप्त गतेर्विशेपितत्वाच समन्वारंभणात् समवायाभ्युपगमाच्च साम्यात् समाकर्षात् समाध्यमावाच्च समान एवं चाभेदात् समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो समाना चामृत्युपक्रमादगृतलं समाहारात् समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः सपत्तरिति जैमिनिम्तथा हि दर्शयति संपद्याऽऽविर्भावः स्वेनशब्दात् संबन्धादेवमन्यलापि संमृतिधुन्याप्तयपि चात २६८ २३५ ३७७ १७५ १२८ २२१ ३१० ९२ (२५) ३७१ 2 3 38 3 10 3 29 - 2 7 3 3 61 2 2 17 1 2 32 4 4 1 ६५ (५४) ३१३ 3 3 20 3 3 23 ·22 - 2 8 2 CU 30 3 34 2 36 १८८ ३९४ १६८ २९३ ३९२ 3 3 . 4 28 3 + 26 3 3 10 2 1 30 १६५ ३९१ 3 4 33 सभोगमाप्तिरिति चेन्न बैशेप्यात् सर्वन प्रमिद्धोपदेशात सनथाऽनुपपत्तेश्च सनथाऽपि त एवोभयलिनात् सधोपपचेश्व समेवेदान्तप्रत्यय चोदनाद्यविशेषात् सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् 3 सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरधवत् सर्वाभेदादन्यत्रेमे सोपेता च तद्दर्शनात् सहकारित्वेन च सहकार्यन्तरविधि पक्षेण तृतीयं साक्षाचोभयानानात् साक्षादप्यविरोध जैमिनि सा च प्रशासनात् 1 सामान्यात्तु सामीप्यात्तु तव्यपदेश, सापराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये सुकृतदुष्कृते एवेति तु वादरि सुखविशिष्टाभिधानादेव च सुपुप्तयुत्क्रान्त्यो देन सूक्ष्म तु तदर्हत्वात् सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलव्धे सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च 3 4 46 1 4 25 1 2 20 3 10 3 2 31 २८७ 4 3 8 3 3 27 ३२४ २५५ 3 1 11 1 2 15 1 3 43 १०१ 1 2 2 १०६ (२६) २६९ ३३६ 3 . सेव हि सत्यादय 3 3 37 ·20 (२३) 4 3 -- 14 3 21 ३८५ 2 33 सोध्यौ तदुपगमादिभ्यः स्तुनयेऽनुमतिर्वा स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेल खानविशेषात्मकायादिवत् स्थानादिन्यपदेशाच स्थित्यदनाभ्यां च लरन्ति च स्मरन्ति च म्मरन्ति च 3 1 2 14 ७० 3 3 46 २२८ २५८ 3 14 4 1 10 लयते च 4 2 13 3 19 ] 2 26 1 2 6 ४३ 1 3 39 ९८ . 4 3 10 2 1 3 4 लयतेऽपि च लोके सर्यमाणमनुमानं स्यादिति स्मृतेश्च स्मृतेश्च स्मृतेश्व स्मृत्यनवकाशदोपप्रसह इति स्याचकस्य ब्रह्मशब्दवत् स्वपक्षदोपाच खादोन्मानाभ्यां खात्मना चोत्तरयो स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारे स्वाप्ययसपत्त्योरन्यतरापेक्षमावि कृतं साप्ययात् वामिनः फलश्रुतेरित्यायः 2 29 2 3 23 ११३ २०४ १४७ २१५ २१५ २९३ (६६) 2 3 21 3 3 3 16 1 1 10 . 3 4 41 ३९८ ·श्रीः। श्रीशारीरकाधिकरणरत्नमाला- प्रकाशोदाहृतप्रमाणसूची॥ 1 .... [( ) एतद्रेसान्तर्गताः पुटसंख्याः चतुर्थाध्यायद्योतराः ] प्रमाणानि. आपरनाम पुटसख्या अ अक्षरात् परतः परः मु. 2 2 ७८ ६३, ६४, अग्निज्योतिरहः शुक्ल गी. 8 24 ३२९, (३६), (३७) अग्निमूर्धा ६२-६६ अग्नि होलं सामवेद. ३६३ अग्निलोकं कौपी. 1 21 "(४२) अग्निहोत्रं जुहुयात् अग्राह्यो न हि गृह्यते वृ. 2 4 22 अड्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिव कठ. 2 4 13 अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा कठ. 6 17 अङ्गुष्ठमात्र पुरुषो मध्ये कठ. 2 4 12 ८६-८९ अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बही तै. ना. 10 5 ११३ अजामेकं लोहित... ..बहीः श्वे. 4 5 ११२ .... ....... अजायमानो बहुधा तै.पु.स. २१३ अजो नित्यः शाश्वतोऽयं कठ.1 2 18 अणीयान् वीर्वा छा. 3 14 3 अणोरणीयान्महतो कठ. 1 2 20 + अगृह्यो न हि गृह्यते-पा.

·.... ३२२, ३२३ पृ. 436 मु. 115 कठ.26 14 कृ .55 ४०१ अतिगः पोटगिनं अथ नामधेयं अथ परा यया तदक्ष अथ मत्योऽमृतो भाति अथ मुनिः अथ य आत्मा समेतुः अथ य दमे ग्राने इप्टापूर्त अथ य एप सप्रमादो अथ य गपोऽन्तरक्षिणि अथ यत्रढम्माच्छरीरात् अथ यदत. परो दिवो छा. 84 छा. 5 10 3 छा. 831 छा. ३० - छा. 86 5 अथ यदा सुपुप्तः अथ यदिदमम्मिन् ब्रह्मपुरे अथ यो दक्षिणे अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अथ रथान् रथयोगान् अथ स्वप्ने पुरुष अथ ह य एवायं मुख्यः अथ हेममासन्यं अथ हैन गार्हपत्योऽनुगमास अधाकामयमान. अथात आदेशो नेति नेति अधास्मिन् प्राण अथैतमेवाध्वानं छा. 3 13 7 ३६-३८,३५२ (४८),(५४) वृ. 41 19 ૨૨ छा. 8 1 1 ८२, ३३९ ते. ना. 25 80 (३६) वृ. 3 4 10 वृ. 6 3 10 २६८-२७० २७० छा. 1 २९७,२९८ वृ. 3 37 २९७ छा. 4 11 वृ. 64 (२७), (२८) कृ. 43 २८१,२८२ कौपी. 439 १२५,१२६ छा. 5 105 ... -- ·ZI २६० छाः 5 108 .. अर्थतयोः पथो. अर्थतरेव रश्मिभिः छा, 865 अदितिः पाशान् अदृष्टो द्रष्टा २३५ ५८-६० .... वृ. 5 7 27 वृ.58 10 ते. आन. 2 अदृष्ट द्रव 1 ते. नार. I २०८ २५१, २९२ ३८४ गी. 18 14 शतपथना. १४२ २१५ अद्भयः पृथिवी अद्यः सभूतः अधस्तात्समिधं धारयन् अधिष्ठान तथा का अनपहतपाप्मा वाऽहमस्मि अनभिहिते कर्तरि अनाश्रमी न तिष्ठेत्तु अनुमविश्य नामरूपे अनेन जीवेनाऽऽत्मना अन्तः प्रविष्टः शाम्ना जनानां अन्तर्व हिश्च तत्सर्व व्याप्य अन्नमयं हि सोम्य मनः अलमगितं वेधा विधीयते २१२, २४३ २१४ दक्षम्मृति 1 10 छा. 6 32 छा. 632 तै. आर.3 11 ते. ना. 11 छा. 651 १५,७१ छा. 65 1 २४५,२५६ अलादो यमुदानः पृ. 6 . - अन्यव धर्मादन्यत्नाधर्मात् सन्योऽन्तर आलाऽऽनन्द. अन्योन्तर आत्मा प्राण. अपपुनर्मां जयति य अपराजिनमायतनं মানিনা : त. आन. ते. आन. यू.52 10 फापी. 126 छा. 865 ३०७ (२८) ·28 अपहतपाप्मा विरजो विमृत्यु अपहतपाप्मा खेप अपि तु वाक्यशेपत्वात् अभयं हि वै ब्रह्म भवति -अभिनिप्पद्यते अनं भवति अमृतस्य परं सेतुं अमृतस्यैप सेतु. अयं लोको नास्ति पर अयमात्मा ब्रह्म अरण्यमियात् ततो न पुनः अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ अरा इव रथनाभौ सहता अर्चिपोऽह. अम्बिलश्चमस अव्यक्तात्पुरुप पर अशनायापिपासे शोकं मोहं भशब्दमस्पर्शमरूपं अशरीरं शरीरेषु अश्व इव रोमाणि विध्य छा. 8 7 1 २७३, २८३, ३५०, ४०३, (५६), (५७) सुवाल. (५७) पूर्वमी. 10 8 4 ३२२ वृ. 6 4 25 ३४०, ३४४ छा. 8 122 (५४),(५५) छा. 5 103 २६५ श्वे. 6 19 २८७ मु. 2 2 5७१,१५२,२८८ कठ. 1 26 २५९ वृ. 646 १६१, ३७७ ३९७ छा. 853 (४७)-(५०) ७१, ७३ छा. 4 155 वृ. 423 ११२ कठ. 1 3 11 १०८ वृ. 5 5 1 ३३८ कठ. 1 3 15 कठ. 1 222 छा. 8 13 1 १०३. ३२०, ३२५, (४८) छा. 3 19 1 १५७, १५९ तै. आ. 71 ११०, १२०, १२५, १२७, २३४ असदेवेदमग्र आसीत् असद्वा इदमग्र आसीत् ·29 असौ वाव लोको गौतमाग्नि अस्ति भगवो नाम्नो भूय अस्थूलमनण्यहम्वं अस्माच्छरीरात्समुत्थाय छा. 5 4 1 २५३, २१५ छा. 7 वृ. 587 ७७,७८,३०४ छा. 8 3 4 २८,३४०,३४५ (२८),(४६)-(५१),(६५) श्वे. 49 वृ. 3 4 10 गी 924 २९१, ३५९ छा.8 3 2 १०४ असान्मायी सृजते विश्व अह मनुरभव सूर्यश्च अह हि सनयजाना भोक्ता अहरहर्गच्छन्त्य आ याज.प्राय 141 आकाशमेक हिं आकाशाच्चन्द्रमस आकाशाद्वायु आकाशो ह वै नामरूपयो छा. 5 10 4 ते. आन. 1 2 छा. 8 14 1 २८० २५९ ३५,२१० ८४, १०१ १०२, २७९ छा 8 15 1 ३७९, ४०१ 4 14 1 छा. 425 तै. आन 12 आल्यानानि शसन्ति आचार्यरावेदनधीत्य आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता आजहारेमा शूद्र आत्मन आकारासभूत आत्मनस्तु कामाय आत्मनि खल्वरे दृष्टे आत्मरतिरात्मक्रीड आत्मा गुहाया निहितो आत्मान रथिन विद्धि वृ. 65 6 २०४-२०६ १२९ १२८ (६३),(६७) वृ 65 6 छा 7252 तै. ना. 10 I कठ. 133 ·30 वृ. 3 4 15 (३) आत्मानमेव लोकमुपासीत आत्मानमेवेमं वैश्वानरं आत्मा वा अरे द्रष्टव्य छा.5 11 6 आत्मा वा इदमेक एवान आदित्यवर्ण तमस परस्तात् आनन्दोऽजरोऽमृतः आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् आनीदवात आपोमय प्राण आपो वाऽकामयन्त आरूढो नैष्ठिकी धर्म आरभ स्पर्शहिंसयो आलोड्य सर्वशास्त्राणि आसीदिदं तमोभूत आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धि वृ. 4 4 5 १२७--१२९, ३५२, (३), (७७),(७८) ऐतरेय. 1 1 1 पु. सू. ३१,४६, (६४) कौपी. 3 9 ३९, ४० ते. वृ. 61 १४,२१९ ऋग्वेद. 8 7 10 २३७ छा.665 (२३) तै. स. 3 1 १४७ आग्नेयपु. 165 23 १५५ १४२ मनु. 15 २२० छा. 7 26 2 ३९३,(३) 5 ३ इति तु पञ्चम्यामाहुती छा. 59 I २५१ इति ह साऽऽह इद ज्ञानमुपाश्रित्य इद वाऽग्रे नैव इदमपि ते वेदव्रतेन इन्द्राऽऽगच्छ हरिव गी 14 2 ते स. 229 समाचार. ८५, (५८) १५७, १५९ २९५ तै. आर. 12 ·31 इन्द्रायाधिराजाय इन्द्राय राजे 236 ३५० इन्द्राय खराशे इन्द्रियाणि दशेक च इन्द्रियेभ्य परा ह्या इमालोकान् कामानी गी 135 कठ 1 3 10 ते भृ 105 २११ १०६-१११ (७०),(७३) इयमेव जुह इष्टापूर्त बहुधा जात ते ना २९२, ३७५ -- ईशानो भूतभव्यस्य ईश्वरस्सर्वभूताना ८९-९१ ई कठ 24 13 गी 18 Gl bo उच्चे साना उत तमादेशमपाक्ष्य छा 6 1 3 ३३३ १३३, १५४ २०६ २८०, (४७) ३८६ गी 15 17 छा 1 1 1 उत्तम पुरुषस्त्वन्य उहीथमुपासीत उपाशु यजुपा उपासात उर एव वेदि 1 1 1 ३६६,३६७ छा.5 182 ऊधमेक स्थितस्तेपा यान प्राय 167 ७४, (१९) मा प्रश्न 57 मगिरत यजुमिरन्त ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा ३९९ ·32 .... ऋत्विज उपगायन्ति ऋविजो वृणीते ऋनं पिबन्ती सुकृतस्य २८० . 1 एक एव हि भूतात्मा एकं वा सयोगरूप एक शास्ता न द्वितीयोऽस्ति एकथैवानुद्रष्टव्यं एकमेवाद्वितीयं एकान्तिनस्सदा ब्रह्म- एतं व ते भूय एतं चै तदात्मानं एत सेतुं ती एतत्साम गायनान्ते एतदप्रमेयं ध्रुव एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म एतद्ध स वै (तत्पूर्वे) विद्वाम एतद्व तदक्षर गार्गि एतमानन्दमयमात्मानमुपसक्रम्य एतमित प्रेत्याभिसभविता एतमेव तदनमनम्न कुरुते एतम्माज्जायते प्राणो मन' ३२२ तै. स. 8 37 कठ. 1 3 1 ४९-५३, १३२ ए अमृतबिन्दु. 12 पू. मी. 2 49 २०१ (७१) वृ. 6 1420 १०४, ३४३ छा. 6 2 1 १२० वि. पु. 1 6 39 छा. 893 (५६) वृ. 5 ४०१ छा. 842 २८६,२८८ तै. भृ. 105 (७३) वृ. 6 420 ३४३ छा. 834 वृ. 6422 ३८३ वृ. 587 ते भृ. 105 (७३) छा. 3 144 १६ वृ. 8 1 14 मु. 2 1 3 ६२,८१,११३, १९६,२०९,२३४-२३८,२४१ बृ. 4 4 12 १३१ ख. 4 4 19 १२९ ७८, ३३० एतेभ्यो भूतेभ्य. एव वारे इदं महद्भुतं ·33 . एयमेयर एनान् प्राणान् एवंचिदि पापं फोन छा.4 143 (११), (१५) एवंविद नियन्ति एवंविद यसमा यज्ञ 8.17 10 महान्य मयं पाप्मानः छा.5213 पवमेवायं पुरपः प्रानन पृ. 63 21 एपमेयेमाः मर्याः मनाः घा. 32 एवमेवेममात्मानं पृ. 6 3 38 (२४) य... 1 18 २२४ एप भात्माऽपदतपाप्पा छा. 8 15 २०, ८२-८५, ३३८, ३३०, (६१) पप (दि) एवं (एन) साधु फर्म कीपी. 3 64 ४०, ४१,(३३) पप तु या अतिवदति छा. 7 16 1 एप नामकः समाडिति पृ. 6 3 33 १०३, १०४ एप म आसान्तदय छा. 3 144 ४५-४७ गप संमसादोऽम्माच्छरीरात् छा. 834 १३०, १३१, ३२५, (४७), (५६) पप संर्वधर पप भूताधिपतिः पृ. 6 4 22 ८४,३१४ एप सर्वभूतान्तरात्मा सुवार, 7 ३०,४७,५८, ६०-६६, ८२, १४२,२८३, ३३८, ३५०, १०३ एप सोमो राजा तद्देवानां छा. 5 104 २५४ एप हि द्रष्टा स्पष्टा श्रोता प्रश्न. २१६, २७७ एप दोवानन्दयाति ते. आन. 71 २३, (७४) एपा सोम्य तेऽस्मद्विद्या छा. एषोऽणुरामा चेतसा मु.3 19 C ·31 एं छा. 0 87 पनदात्म्यमिदं सर्व १६१, १६२, २०६, ३५३ ओ ओमित्येतदक्षरमही छा. 1 1 1 २९८,३४६, ३६२, ३७३, ३७४ यू. 52 13 २५२ ओपालामानि यनम्पतीन औ आतुर्य. फुगाः ३२२ क कठ. 1 2 25 २०,५३,३१६ छा.4 105 ३८१ छा. 4 105 यू. 639 छा. 6 1 3 क इत्या वेद यत्र स कंच तु खंच कं ब्रह्म संझ कतम आत्मा योऽयं विज्ञान कथं नु भगवस्स आदेशः कथमसतस्सत् जायेत कर्मणि द्वितीया कश्च ध्येयः कस्मिन् (अहं) उत्क्रान्ते कामरुप्यनुसश्चरन् कामस्सङ्कल्पो विचिकित्सा १३४ १७८ ३५२ अथर्मशिखोप. प्रश्न. 63 तै. भृ. 10 । वृ. 355 (२४) (७३) ·35 कारणं तु ध्येयः १४०, कि मेवासः ईशा. 2 किमर्था वयमध्येप्यामहे कुर्वन्नेवेह कर्माणि कुशा वानस्पत्याः को न आत्मा कि ब्रह्मेति को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् अथर्वशिखोप. 17 ३५४ वृ.8 1 14 ३८१ ३८०, ३८२ कालापिनः ३२२ छा. 5 11 1 ६६, ६७ ते. आन. 7 २३, २४,५४, २९२, ३३५, ३३८ १२६ १२३-१२५ साम. उत्तर. 17 272 (७५) मु. 229 ૨૮૩ ইবনে कौपी. 4 18 कौपी. 4 18 कैप एतद्वालाके क्षयन्तमस्य रजसः पराके क्षीयन्ते चास्य कर्माणि खं वायुज्योतिरापः मु. 2 1 3 २९० गायत्री वा इदं सर्व गुणमुख्यव्यतिक्रमे गोदोहनेन पशुकामस्य छा. 3 12 1 पू. मी. 3 3 9 ३७,३८ ३३० च गी. 7 16 चतुर्विथा भजन्ते मां चतुप्पात् ब्रह्म वाक्पादः चन्द्रमसमेव ते सर्वे छा. 3 182 ४०३, ४०४ २८७ २५८ कौपी. 1 9 ·36 चन्द्रममो विद्युत छा. 4 155 चन्द्रमा मनसो जातः (१२) १२३, १२४ छा. 8 123 अक्षत्क्रीडन् रममाणः अपेनापि च संसिद्धयेत् जानात्येवायं पुरुषः ज्यायान् पृथिव्याः ज्यायान् ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो शाज्ञी द्वावजावीशनीशौ मनु. 287 .... छा. 3 14 3 २१८ ३१५ २९०, (३) १४७, १६१, २२९, २३० धे. 19 त छा. 5 10 G छा. 693 २६३ २७३,२७४ २३६ १९३, १९१ वृ.35 13 कठ. 1 2 12 त इह श्रीहियवा ओषधि त इह व्याघ्रो वा सिंहो या व एते सर्व एव समात्सर्वे तं त्वौपनिषदं तं दुर्दश गूढमनुप्रविष्टं तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः तं देवा भक्षयन्ति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तं पृथिव्यववीत् तं यथा यथोपासते वृ. 6 4 16 छा. 5 10+ छा. तै. सं. 56 २५४,२६६ २७३ १४७ ३६० मुद्गलोप.

·37 वृ. 6 4 2 छा. 5 106 ३७९, ३८२ २६२,२६६ त विद्याकर्मणी ततः खलु ये दुर्निप्प्रपतरं (अतो वै खल) ततो यदुतरतरं तत्तेज ऐक्षत ततजोऽसुजत श्वे. 3 10 २८७-२८९ छा. 623 २०८,१११ छा. 623 १६२, २०४, २०५, २१० छा. 687 १६०~१६२, २२९, २८५, ३५३, ३७७ छा. 4 155 (४३) वृ. 8 2 15 (३९)-(४४), . तत्त्वमसि तत्पुरुषोऽमानव तत्पुरुपो मानसः (७४) तत्पसादात् परां तत्रापि दहं गगनं (४९) २९५ गी. 18 62 तै. ना. 10 गी. 6 12 गी. 18 16 ततेकाग्रं मनः छा. 687 तत्रैवं सति कर्तारं तत्सत्यं स आत्मा तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते तदा निद्वान् पुण्यपापे २२४ ३३७ ३२०, (१५) ३६९, (५४), कौपी. 14 मु. 3 1 3 तदनुपविश्य तदन्वेष्टन्यं तदप्येष श्लोको भवति तदात्मानं स्वयमकुरुत. तदेतदृचाऽभ्यनूक्तं ते. आन. 6 छा. 8 1 1 तै. आन. 6 ते. आन. 7 ३४० १२० १२१, १३७ छा. 3 125 ·38 तदेवतं तद् सत्यमाहुः तदेव शुक्रं तदा तदक्षत बहु स्या तद्देवानामन्नं तं देवा तद्ध देवा उद्गीथमाजहुः तखेदं तर्धव्याकृतं तद्वैतत्पश्यन् ऋपिर्वाम- तद्य इत्थं विदुयें चेमे ते. ना. 16 २९१,३१८ कठ. 258 २६९ छा. 623 १६-१९, १२०, १३५, १५४, १६७, २०९ छा. 5 104 २५४ छा. 1 2 1 २९८-२९९ वृ. 3 4 7 ११९,१२१,१५९ वृ. 3 4 10 २८२ छा. 5 10 1 २५९, ३२९, (५२) छा. 5 107 २५७,२६३, छा. 8 1 6 ८३, ३४९ छा. 8 11 1 २७१ वृ. 75 1 ३१३ कौपी. 3 9 तद्य इह रमणीयचरणाः सद्य इहात्मानमनुविद्य तद्यत्रतत्सुप्तः समस्तः तद्यत्सत्यमसौ सः तद्यथा रथस्यारेपु नेमिः तद्यथा हिरण्यनिधि निहितं तद्यधेपीकतूलमनौ मोतं तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत् तपप्रत्यये चैका तद्विष्णोः परमं पदं तद्विष्णोः परमं पदं सदा तन्नामरूपाभ्या (एव) व्याक्रियत तप:श्रद्धे ये युपवसन्ति तपसा चीयते ब्रह्म ततो तपसा ब्रह्मचर्येण 1 छा. 8 3 2 ८४, (७२) छा. 5 24 3 ६७,(१२)-(१४) छा. 5 19 वि. पु. 6 791 (४) कठ. 1 39 सुवाल. 6 वृ. 347 १२१ मु. 12 11 ७४ मु. 1 1 9 २०५ प्रश्न. 1 10 ·39 तमसः परस्तात् तमुकामन्तं प्राणोऽनूकामति तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा तमेतं वेदानुवचनेन तमेवं विद्वानमृत इह तमेवैकं जानथाऽऽत्मानं तयोईवमायन्नमृतत्वमेति तस्मात् तत्संयोगात् तस्मादुपशान्ततेजाः तस्मादेतद्ब्रम नामरूपं तस्मादेवं विदशिप्यन् तस्माद्ब्रह्मणो महिमानं तस्माद्राझणः पाण्डित्यं तस्माद्वा एतस्मादात्मनः . सू. (७५) बृ. 6 4 2 २३८,२५२,(२४) वृ. 6 4 21 ३३९, ३४२ वृ. 6 4 22 ३४८,३८५-- ३९६, (१८) २३, २४,४०, ७०, १२५, ३७७, ३८५ मु. 2 2 5 ७१, ७२,३७८ कठ. 2 6 16 (१५), (४९) सांख्यका. 20, 21 ४०३ प्रश्न. 3 9 (२२) मु. 1 1 10 २०५ वृ. 8 1 14 ३०९ ते. ना. 52 ३१८, (३६) वृ. 5 5 1 तै. आन. 1 २४, २६, १२०, २०३, ३०७, ३०८ तै. आन. 5 २१-२७,१६१, ३०७ ३९३, ४०२ वाराह पु. २४३, २४४ 5 42 २५३, २५४ छा. 8 1 1 ते. ना. 10 23 ३५२ छा. 5 105 २५६, २५८ ४००, ४०३ तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् तस्मान्न ब्राह्मणः सुरां पिवेत् तस्मिन्नण्डेऽभवद्रमा तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तस्मिन्यदन्तम्तदुपासितन्यं सम्मिन्यावत्संपातमुपित्या ·40 तम्य तावदेव चिरं यावन्न छा. 6 142 ३२५, (१७), (२०), (२७), (३४) शाय्यायन. ३२०, ३२५, (१८) ते. आन. 5 ३०४, ३०६ 150 ३२७ कोपी. छा. 7 25 2 तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति तस्य प्रियमेव शिर. तम्य श्रीरुपवर्हण तस्य सर्वेषु लोकेषु तस्य ह वा एतस्य रूपं तस्य हतस्य हृदयम्य तस्याः शिखाया मध्ये तस्यैवं विदुपो यजस्य तस्यैप एव शारीर आत्मा ता अन्नमसृजन्त वृ. 4 36 वृ. 6 4 2 ते. नार. 11 26 तै. ना. 52 तै. आन. 5 २८१ (३२) ७२ ३१७ २५-३० छा. 624 ता आप ऐक्षन्त छा. 6 2 4 तानहं द्विषतः रान् गी. 16 19 २०८ (१३) ३६७ तान् हैतानेवंविदे सर्वदा तृप्त एवैनमिन्द्रः तेजः परस्यां देवतायां तेजस्वि नावधीतमस्तु छा. 68 6(२९),(३०),(६८) तै. भृ. 1 वृ. 6 4 2 11 9 तेन प्रद्योतेनैप आत्मा तेनेयं लयाविद्या वर्तते तेनोभी कुस्तो यश्चैवं ते ब्रझलोके तु परान्तकाले तेभ्यः प्राण उदगायत् ते यदन्तरा तब्रह्म छा. 1 1 10 तै. नार. 12 ३७२, ३७४ ३४७, ३४८ (४९) २९८, २९९ वृ. 3 3 3 छा. 8 141 ते. आन. १ . ते ये शन २२,२५ ·छा. 4 155 (१२) छा. 4 38 छा. 6 3 1 गी. 10 10 मु. 3 2 10 तेऽचिपमेवाभिसंविशन्ति ते वा एते पञ्चान्ये तेषां खल्वेषां भूतानां तेषां सततयुक्तानां तेषामेकैक एव तावान् तेपामेवैतां ब्रह्मविद्या तेषु (ब्रह्म) लोकेषु पराः ते हैते विद्याचित एव तौ ह सुप्तं पुरु त्रयो धर्मस्कन्धाः यज्ञे लिपादस्यामृतं दिवि विद्या मां सोमपाः वृ. 8 2 15 २६० १३ ३५८ २९५ (७५) ३५७ १२३ ३८३, ३८४ ३८ (१) कौपी. 4 18 छा, 2 23 1 गी. 920 दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः छा. 8 1 1 ८२, १०१, १२६, ३३९ तै. ना. 10 23 दहं विपाप्म दिवा च शुक्लपक्षश्च दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः देवच्छन्दांसि पूर्व देवलोकादादित्य देवासुराणां छन्दोभिः देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे देवी सरोजासनधर्मपत्नी मु. 2 1 2 पैनिश्रुति बृ. 8 2 15 (३५) ६२, १५२ ३२२ (११) ३२२ .... 1 छा. 2 1 हयग्रीवातो. 7 ·42 द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे द्वा सुपर्णा सयुजा वृ 4 3 1 (मु. 3 1 1 श्वे. 4 6 २८१, २८४ ७२, १५२, १६१, २७९ ध धर्मेण पापमपनुदति ते ना. 50 78 धूत्वा शरीरमकृत छा.8 13 1 ३९५ १०३, (२७) (३६), (३७) ३७७ गी. 8 25 घूमो रात्रिस्तथा कृष्ण ध्यायीत न be न चक्षुपा गृह्यते न जायते म्रियतेचा न तत्र रथा न रथयोगा न तल सूर्यो भाति न तदस्ति विना यत्स्यात् न तस्मात्माण न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति न दृष्टेष्टार पश्ये न वा अरे पत्यु कामाय न वा उ वेतन्नियसे न (हि) विज्ञातुविनातेर्विपरि. 3 1 8 ४६ कठ. 1 2 18 १३०, १६९, १९६, २००, २१२ वृ 6 3 10 २६८-२७० कठ 25 15 गी 1039 १४९ माध्यन्दिन (२८) वृ 646 २७-२९ बृ 54 वृ 6 56 १२८, १२९ तै स 46.946 २६१ वृ 6 330 २१६,२१८ ·43 तै. ना. 1 10 २८१ छा.8 4 2 ३१, (१५) छा. 3 11 3 न सन्दृशे तिष्ठति रूपं न सुकृतं न दुप्कृतं न ह वा अस्मा उदेति न ह वा एवंविदि किं च न ह वै सशरीरस्य न होतस्मादिति नाध्वर्युरुपगायेत् नाना वा देवता पृथक्त्वात् नानावीयाः पृथग्भूताः सामुक्त क्षीयते कर्म वि. पु. 1 छा. 5 2 1 छा. 8 12 1 १५२, (६५) वृ. 4 3 6 २८२ तै. सं. 6 3 1 ३२२ संकर्षणका. 14 1 14 २०१,३५० वि. पु. 1 2 52 २४३, २४६ ब्रह्मवैवर्त. प्रकृति- (१२),(१३) खण्ड.2670 छा. 7 15 6 63 २४४,२४७ छा. 8 14 1 १०२, १०३ मु. 328 ८१ छा. 63 2 २१४-२४६ छा. 6 3 3 २४५,२४६ कठ. 2 23 (३) तै. नार. 11 25 ३३ तै. नार. 11 25 ३५२, ३५३ तै. नार. 11 25 (५७) अथर्वशिरस्. ६२, ११३ नारा. उ. (ऋ.) ३२-३५,१४,४५ कठ. 1 224 छा. 8 11 2 २७४, (६८) नाम ब्रह्मेत्युपास्ते नामरूपं च भूताना नामरूपयोनिहिता नामरूपाद्विमुक्त नामरूपे व्याकरवाणि नामरूपे व्याकरोत् नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो नारायणं महाज्ञेय नारायण परं ब्रह्म नारायण परो ज्योतिः नारायणात्प्राणो नारायणाब्रह्मा जायते नाविरतो दुश्चरितात् नाह खल्वयं (भगव) एवं 1 ·निचाय्य त मृत्युमुग्यात् नित्यो नित्याना चेतन निमित्तमात्रमेवासो निरजन परम साम्य निष्फल निष्क्रिय नेति नेति नेति होवाच नेह नानाऽस्ति फिञ्चन नेतदवीर्णनतोऽधीते नेते सृती पार्थ जानन् नैत सेतुमहोरात्रे तरत कठ. 1 3 15 कठ. 2 5 13 श्वे. 6 13 २९ पि.पु 1 4 50, 51 मु. 3 13 ३६९, (५८ श्वे. 619 १३५,१६५ वृ 436 २८१. २८२ वृ 5 2 11 (२७ वृ. 6 4 19 १४०,३४०-३४४ मु 32 11 २९५ गी. 8 27 (३७) छा 84 ] प तै. नार. 11 25 ते. नार. 11 26 (४९) ३५२, ३५३ पति विश्वम्य पद्मकोशप्रतीकाश पानि यस्याग्रसरोरुहाणि पर ज्योतिरुपसपद्य कुमारस. 1 16 छा. 8 12 2 ३४५, (५०), (५५), (६३) २७८ पर पराणा परम पर पराणा सका परम यो महत्तप परम साम्यमुपैति परमात्मात्मनोयोग वि.पु 1 210 पि. पु 585 भार. आनु. मु 3 1.3 पि. पु. 214 27 ३२८ ३६९ ·45 ८०. ७४ धे. 68 श्वे. 3 19 पराः परावन्तो वसन्ति परात्परं पुरिगयं पुरुपं परात्परं पुरुषमुपैति परास्य शक्तिर्विविधैव पश्यत्यचक्षुः स शृणोति पाण्डित्य निर्विध पादोऽस्य विश्वा मूतानि पादोऽस्य सर्वा भूतानि पितृलोकादाकाशं पुण्य. पुण्येन कर्मणा पुण्यो वै पुण्येन भवति पुरुषान्न परं किञ्चित् पुरुषो वाव यनः पृथगात्मानं प्रेरितारं पृथिवीमयः पृथिवी ह्येप सर्वभूता. प्रकृति पुरुपं चैव प्रकृतेः क्रियमाणानि प्रजापतिश्चरति गर्भऽन्तः प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये प्रज्ञा कुर्वीत प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिः प्रद्युमसनं मन. प्रधानक्षेत्रजपतिर्गुणेशः माननात्मना सपरिप्वक्त. यू. 8 2 15 (१९),(७१) प्रश्न. 55 ८१ मु. 3 28 १६७, २८० ६०,१६६ वृ. 55 1 ४०३ पु. सू. ३६-३८, ६२, २३० छा. 3 126 ३६-३८ छा. 5104 २५३ वृ. 6 4 १६९ वृ. 5 2 13 (२८) कठ. 1 3 11 १०६-११० छा. 3 10 1 ३१७ श्वे. 16 १६१, (६) वृ. 645 (२५) मु. 2 1 4 गी. 13 19 १६९ गी. 3 27 २२३, २२४ पु. सू. (४९) छा. 8 14 1 (४४), (४८) वृ. 6 4 21 कौपी. 3 1 पाचरात्र. ३५०,२७०,(२२) घृ. 6 3 21 १०४,(६८);(६९) वे. 6 16 ·46 बृ. 6 4 2 .... छा. 68 6 २३६ ३९३ (२४),(२५) श्वे. 58 शतपथ. 6 1 6 २३५ प्राणमनूनामन्तं प्राणसंशयमापन्नः प्राणस्तेजसि प्राणाधिपः प्राणा वाव पयः प्राणो वा आशाया भूयान् प्राणोऽस्मि प्रजात्मा प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य प्रायश्रितं न पश्यामि प्रायश्चितान्यशेपाणि प्रायश्चित्तरपैत्येनः ७५, ७६ ४०,४१ छा. 7 15 1 कौपी. 3 1 छा. 4 10 5 ५४-५६ दृ. 6 4 6 २५६,२५७,(२७) आग्ने. 165 23 ३९८ .... य बहु स्यां मनायेगेति . बाल्येन तिष्ठासेत् बुद्धरात्मा महान्परः ब्रह्म गमयति ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी ब्रह्म ज्येष्ठा वीयर्या ब्रह्मणा सह ते सर्वे ब्रह्म ते ब्रुवाणि बन्न लोकान् गमयति छा. 6 2 3 १३६, १६७, तै. आन. 6 १७२,२०८ वृ. 55 1 ३३६, ४०३ कठ. 1 3 10 १११ छा. 5 10 2 (४४) छा. 223 1 ३९६ तै. आर. 247 कूर्मपू. 12 209 (४५), (५०) १२५ वृ. 8 2 15 (४९) कौपी. * 1 ·ब्रह्म वनं ब्रह्म स वृक्ष ब्रह्मविदामोति परं तै. स. 287 १३७ तै. आन. 1 २४,३५२,३७७, (१५), (५८) मु. 3 2 9 ३८५ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ब्रमसस्थोऽमृतत्वमेति ब्रह्मा च नारायण ब्रह्मैवेदं सर्व ब्राह्मणो न सुरा पिवेत् छा. 223 1 (नारा. उ यजु) बृ. 45 1 २८४, ३०६ २७९ .... भ ८७,८८ भक्त्या खनन्यया शक्य. भगवानिति शब्दोऽय भयादस्यामिस्तपति भवत्यात्मना पराऽस्य भीपाऽस्माद्वात पवते भूय एव मा भगवान् गी. 11 54 २८१, (४) वि पु. कठ. 263 वृ. 3 37 २९७ तै. आन. 8 ८७, ८८, (७९) छा. 6 17 ३३६ म .छा. 686 गी. 157 कठ. 1 3 10 (२३) २४१ मन प्राणे माणस्तेजसि मनप्पष्ठानीन्द्रियाणि मनस (श्वोस्तु परा बुद्धि मनसवानुद्रष्टव्य मनुर्वैवस्वतो राजा मनो ब्रह्मेत्युपासीत मनोमय प्राणशरीर वृ. 6419 १०३,३४२ ... छा. 3 18 1 .... ३१२ ...

·48 ... गी. 157 गी. 9 10 गी. 77 ... कौपी. 3 1 कोपी. 3 1 श्वे. 10 मनोमयोऽयं पुरुषो भा. वृ. 761 ३११ मन्त्रकृतो वृीते ९४ ममैयांगो जीवलोके २३१ मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः मयि सर्वमिदं प्रोतं ७२, ३४४ महतः परमव्यक्तं कठ. 1 3 11 महद्भूतमनन्तमपारं वृ4 4 12 १३०, १३१ महान्तं विभुमात्मानं कठ. 1222 मामुपास्व ४१ मामेव विजानीहि ४० मायां तु प्रकृति विद्यात् १३६, १४० मासेभ्यः सवत्सरं छा. 4 155 मासेभ्यो देवलोकं कृ .8 215 (३९), (४०) मूर्धा ते व्यपतिप्यत् छा. 5 122 मूर्धा त्वेप आत्मनः छा. 5122 ६५ मृत्तिकेत्येव सत्यं छा. 6 1 4 मृत्युर्यस्योपसेचनं कठ. 1 225 ५० मैत्रेय्यात्मनो वा अरे य य आत्मनि तिष्ठन् वृ. 5722 २७,५९, ८४, १३१, २१६, २२७, २३६, (६), (५८),(७४) य आत्मा अपहतपाप्मा छा. 8 7 1 (४७),(६०) य आत्मानमन्तरो यमयति वृ. 5 7 22 ४०, ४१, (६४) य आत्मा स सेतुः छा. 8 4 1 २८६, २८७, १३० ·49 य आदित्ये तिष्ठन् य इमं च लोकं य उद्गीथः स प्रणवः य एवमेतद्विदः य एवासौ तपति य एप विज्ञानमयः य एपु सुप्तेपु जागति 1 य एपोऽक्षिणि पुरुषो य एपोऽन्तर्हृदय आकाश. यः पुनरेतं त्रिमात्रेण यः पृथिवीमन्तरे सञ्चरन् वृ. 5 7 13 वृ. 573 छा. 1 5 1 ३७२ वृ. 8 2 15 ३२८ छ.1 3 (८) वृ. 4 1 16 १२६ कठ. 258 २६८-२७१, (६७) छा. 4 15 1 ५४-२६ वृ. 4 1 17 १२६, ३३९ प्रश्न. 5 5 ७९, (४८) सुबाल. 7 २७, ४५, ५८, ६०, ८७, ३५३, वृ. 57 7 ५९, ६०,२७८ (७१) वृ. 5 15 वृ. 5 720 ३०३ वृ. 5 4 1 ३३४-३३८ ते. ना. 1 25 २८८, ३५३, (७४) कठ. 1 3 13 १०८ वृ. 6422 ३२२ ८, ३३, २००, २१३,(७१) यः पृथिव्यां तिष्ठन् यः प्राणस्स वायुः यः प्राणे तिष्ठन् यः प्राणेन प्राणिति यञ्च किञ्चिजगत्यस्मिन् यच्छेत् वाड्यनसी यजेन दानेन तपसा यज्ञेषु येयजामहं करोति यतो या इमानि भूतानि तै. भृ. 1 D ·ते. आन. 9 अग्निरहस्य. 1 ll वि. पु. 1 22 38 छाः 64 1 प्रश्न. यतो वाचो निवर्तन्ते यत्किच यजे कर्म यत्किचित् सृज्यते यत्कृणं तदन्नस्य यत्तच्छान्तमजरं यत्तत्कवयो वेदयन्ते यदेश्यमग्रायं यत्प्रयाजानूयाजा इज्यन्ते यत्र काले त्वनावृत्ति यत्तास्य पुस्पस्य मृतम्य यत्रतत्पुरुप. स्वपिति प्रश्न. 57 -- मु. 1 6 ३५७ २३२ २०८ ८१ ८० ६२, ६३ ३७९ (३६),(३७) २५२ २७२ १२६ .... गी. 8 23 वृ. 5 2 13 छा. 68 1 यत्रैप एतत्लुप्त. वृ. 4 1 17 छा. 167 छा. 3 14 1 यथा कप्यास पुण्डरीकं यथा ऋतुरस्मिन् लोके यथा तु खलु सोम्य यथा न क्रियते ज्योत्स्ना यथा नद्य स्यन्दमाना यथा पशुरेवं स देवाना यथा पुष्करपलाग आपो यथा सुदीक्षात् पावकात् यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन यथा सोम्यैकेन लोहमणिना यथेतमाकाश यथेदं तच्छिर छा. 647 वि. धर्म. 104 55 मु. 328 वृ. 3 4 10 छा. 4 14 3 मु. 2 1 1 ३६० २४५ (५६) ७२, ७३ २५४ (१२) १३० १३४ छा. 6 1 4 छा. 61 6 छा. 6 15 १३५ २६१ ११२ वृ. 4 25 ·il C.5213 (१२.) (१३) - २१५ ला. ॥ त. स. । जागा, पपी मनमानी बोदकटत याने गरिन् मापारपागे भाति यदय पिरत यहांत नारेग आययन पटा फर्म काम्येषु गि यहा ताल दिया न यहा पधारतिष्टन्ते यहा पक्ष्यः पश्यते समय .... घा .20 प्रो. 18 फट. 2010 कट. 2014 ३६८, (७०) ૨૩૭ १२३, १२५ कोपी... 10 यहा मरें प्रगुच्यन्ते यहा गुप्तः स्वप्न यदिदं किस जगल यदेव विधया फरोति 1 यल्लयोनि परिपश्यन्ति यहार के तदेव खं यवृत्तो छा. 1 10 ३४७, ३७२-३७९, ४०४ 1 6 ३७,७२,१३७ छा. 1 105 ३७४ मु. 323 २८१ मु. 1 5 ६३,७८, ३५२ .... यमेवप वृणुते - . यया तदक्षरमधिगम्यते यस्त्वविनानवान् यस्त्वेनमे प्रादेशमानं यस्मात्परं नापरमम्ति यम्मिन् द्यौः पृथिवी चं छा.5 18 1 ६६-६८ श्व. 3 10 (मु. 1 1 7) २८८ मु. 225 ७०, ११६ ·52 यस्मिन् पञ्च पचजना यस्य तम. शरीर यग्य पर्णमयी जुब. यस्य पृथिवी शरीर यस्य वाम च क्षत्रच यम्य प्राण शरीरं यस्य च तत्कर्म सः यम्याकाग शरीर यस्याप. शरीरं यस्यानु पित्त प्रतिवुद्ध यम्सत्येनातिवदति यम्सन सवित् यस्य वृ. 6 4 17 ३४३,३४४ .57 17 २१० ३४७,३७१, ३७९ वृ. 577 २१०,२८०,२८५ कठ. 1 2 25 ४८-५३,३१६ वृ. 5 720 ४३, ३१२ 4 18 १२२-१२६ वृ .57 16 ४६ वृ. 578 २८५ वृ 64 13 २१८ कोपी. छा. 7 16 1 २३१, २८० २६ मु. 1 1 10 .57 वृ .52 10 (२७) तै. शी. 11 २५० यस्सर्वज्ञ सरित् यस्य यस्सर्वेषु देवेपु तिष्ठन् याज्ञवल्क्येति होवाच यान्यनवद्यानि कर्माणि । यान्यस्माक सुचरितानि या प्राणेन सभवति याचन्नान्नो गतं यावज्जीवमग्निहोन ये चेमेऽरण्ये येनावृत ख च दिव येनायुतं श्रुत भवति कठ. 24 7 छा. 7 1 5 (१२) आप. श्रौत. 3 14 ३९४,३९५ छा. 5 10 1 ३२९. ३५२ डा. 6 13 २०, १२८, १३३, २२० ·53 वृ. 654 कौपी. 1 वृ. 575 पृ. 578 येनाहं नामृता यां में वे के चास्मालोकात् योऽसौ तिष्ठन् योऽप्सु तिष्ठन् यो ब्रमाणं विदधाति योऽयं पवते एप योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु यो योनियोनि यो रेतस्सिञ्चति यो विज्ञाने तिष्ठन् १२७ २१७, २५९ २३९,२४० ६० (४४) श्वे. 6 18 वृ. 6 37 श्वे. 4 10 २०३ १४० २६५ २७, ५९, छा. 5 106 .57 26 को पी. + 18 यो वै वालाक एतेपां योऽशनायापिपासे यो ह वै ज्येष्ठं च वृ 55 I १२२-१२४ ३३४,४०२ ३०१ छा. 5 1 1 र रश्मि मिरेपोऽस्मिन् प्रतिष्ठितः वृ. 75 1 रसो वै सः तै. आन. ५४ २४,२८,६७ 7 1 रात्रीरुपेयात् लब्धरूप धचित् ३३१ व पू. मी. 3 5 21 गौतम. 2 11 10 वचनानि त्यपूर्वत्वात् वर्णा आश्रमाश्च वसन्ते ब्राह्मणोऽजीन् . वसूनामेवैको भूला ३५८ २५७ २७९ .... छा. 363 ·51 ते. आन. 1 श्वे. 59 ते. आन. 63 चारपाटः प्राण. पादः वामनमि सपद्यते वाचारंभणं विकारो नामधेयं वाययं श्वेतमालभेत वायुधान्तरिक्षं चैतत् वायोरमिरग्नेरापः वाराशतमागस्य चामुदेव. परा प्रकृति वासुदेवात् सकर्पणो नाम निजानं चापिनानं च विज्ञानं यज्ञं तनुते विज्ञानधन एव विज्ञानसारथिर्यन्तु विद्यया हैवैते विधाचित एव रिधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वात् विश्वत परम नित्य विष्णोम्सकाशादुद्भुतं वीर ह वा योऽग्नि वेस्थ यथा पञ्चम्या वेदाहमेतं पुरुष महान्त वेदाहमेत पुस्पं महान्त वैश्वानर द्वादशकपाल वैश्वानरमुपास्ते नीहियवा. जायन्ते छा. 3 182 २८८ छा. 686 (२१) (६८) छा. 61 तै. स 2 1 1 ९३,२९०,२९१ .4 3 3 २०५,२०६ ३५,२०५, २०८ ८८,२१८,(६८) १९७ परमस. १९५-१९७, २०२ १४६ ते. आन. २७,२१७, २२५ वृ44 12 (६२), (६८) कठ. 1 39 ५२, १०७ अमिरहम्य, 1 17 ३५७ अग्निरहस्य. ३५७ पृ. मी. 3 4 5 ३८४ तै. ना. 1] 25 ३३ वि.पु 1 1 31 १४५ ते स. 1 5 2 ३८४ छा. 5 3 3 २४९-२६५ २८९ पु. सू. १८, १०२, १२५ तै. स. 22 3 ३६४, ३६५ छा. 12.2 ६६ छा. 5 106 २६४, २६५ वे. 38 ....

·55 ते शी. 9 शं नो मित्र. शं वरुणः शतं चका च हृदयस्य शरीरजैः कर्मदोपैः गरीरवाड्मनोभिर्यत् शंभुराकाशमध्ये ध्येयः शान्तो दान्तः उपरतः शाश्वतं शिवमच्युतं शुक्र प्रविध्य शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य श्रद्धा वा आपः श्रुतिलिहवाक्य ३१८, ३१९ कठ. 2 6 16 (३७), (३२), (४४), (४७) मनु. 129 गी. 18 14 २२४ अथर्वशिखा. 17 ३५२ वृ. 6 4 23 है. ना. 11 25 आथर्वणिकाः ३१९ गी. 6 11 (१०) तै. स 32 4 33 २५३ पू. मी. 3 3 14 ३५१ वृ. 656 ४०१ छा. 6 1 1 ३८३-३८८ श्रोतव्यो मन्तव्यः घेतकेतुर्हाऽऽरुणेयः प पोटशकलं प्रश्न. 6 1 २८७ .स कौपी. 11 ३२५,३२६ वाजस. अमिरह. स आगच्छति विरजां स आत्मानमुपासीत स उच्छवयति स उत्तमः पुरुषः वृ. 5 2 11 छा. 8 123 (२९) (४७) ३२६, (६५) २३, ३६९ छा. 726 2 स एकधा भवति लिधा स एको ब्रह्मण आनन्दः ते. आन. 8 .

·66 ४० कौपी. 39 कॉपी. 3 9 ते. काठक. स एतं देवयानं पन्यानं कौपी. 13 ३२५,(३९),(११) स एनान् ब्रह्म गमयति छा. 4 15 6 (४२)-(१६) स एवैनं मृतिं गमयति तै. स. 2 1 1 २९१ स एप इह प्रविष्टः कृ. 347 १२१ स एप एव मृत्युः स एप नेति नेति वृ. 6 5 15 ३४०-३४२ स एप प्रनात्मा स एप प्राण एव प्रजात्मा स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य छा. 1 6 7 ३०, ३१ स एपोऽनिर्वैश्वानरः वाजसनेयक ६७, ६८ स एप रसाना रसतम छा. 1 1 3 ३८५,३८६ सन्यस्याग्निं न पुन सर्पणात्प्रद्युम्नसनं मन पाचराल. १९६,१९८ स खस्नेव वर्तयन् छा. 8 15 1 (२१),(१८),(७०) सकल्पादेवाम्य पितर छा82 1 २८, (६५) सत आगम्य न पिदुः छा. 6 102 २७२ स त आत्माऽन्तर्याम्यमृत, वृ. 5727 स त आत्मा सर्रान्तर वृ. 5 42 स तत्र पर्यति नक्षत् छा. 8 12 3 (५९),(६४),(६७) सता सोम्य तदा सपन्नो छा. 6 8 1 २०, २७३,(६८) सत्यं ज्ञानमनन्त म ९,२४-२९, २२, ७७, १२०, १४७, १५४, १६९,२८०,३०२,३३२ सत्यं ब्रह्मेति जयति वृ. 7 4 1 ३१३ सत्य ब्रह्मेसुपासीत अमिरहस्य. सत्यकामम्सत्यसकल्प छा. 8 15 ૬૨ तै. आन. 1 ·57 ६५, सन्देहस्त्वेप आत्मनः समयारिपिते सूर्य ७२, सदेव सोम्येदमग्र आसीत् छा. 6 2 1 १६-२०,११९ १२८, १३५, १४४, १५६-१५९,२०९-२२०, ३३६ सन्ध्यं तृतीयं खमस्थानं वृ: 639 २६८ छा. 5 15 2 ६६ सन्मूलाः सोम्येमाः छा. 684 सप्त प्राणा प्रभवन्ति तै. नार. 12 सप्त इमे लोका. येपु मु. 2 18 २३५,२३६ स ब्रह्मा स शिव सेन्द्रः तै. ना. 11 26 ४४, (७३),(७४) तै. आर. 6611 ३२२ ममस्तहेयरहितं वि. पु. 1 22 53 समाने वृक्षे पुरुपो निमग्न श्वे. 47 १४७ स यथा प्रयोग्य आचरणे छा. 8 12 3 स यथाऽश्मानमाखणं छा. 127 २९७ स यथा सैन्धवयनो वृ. 6 5 13 ६०, ६१ स यदि पितृलोककागो छा.8 2 1 (५९)-(७०) स यश्चाय पुरुषे ते. आन. 85 ३०८ स यावत् क्षिप्येन्मन छा. 865 स यो मा विजानीयात् स यो हैतत्पर ब्रह्म वेद मु.329 ७३ स यो हेतमेवमग्नि वाजस छा. 3 14 1 ४३-४५, ६७, ३०६ छा. 7262 ह पश्य पश्यति २७४, (६९) सर्व हीद प्राणे २३८ सस्य वी सनस्येशान वृ. 6422 ३३९-३४२ कौपी. 3 ४० 1 स सल्विदं ब्रह्म सर्व ...

·58 कोपी. 420 सर्वस्याधिपतिस्सस्स वृ.6422 १०४ सर्वाणि रूपाणि विचित्य २२१, २४३ सर्वाणि ह वा इमानि...आकाशा- छा. 19 1 ३२, ३४ सर्वाणि ह वा इमानि .प्राणं छा. 1 115 सर्वान् कामान् उन्दत कठ. 1 125 २६८ सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य १२५ सर्वे चैते वशं यान्ति वि. पु. 37 २५९ सवें ते चैतन्यस्वरूपिणः परमस. १९७ सर्वेषु लोकेषु कामचारो 7252 ३४४ सर्वधर्य सपन्न शम्भु अर्थाशि. 17 १५० स वा एप एतेन दिव्येन चक्षुया छा.8 125 (५६) स या एप महानज आत्मा वृ6422 २२८, २८५, ३३०, ३४१ स वै वेदितव्य १२४, २२५ स सामभिरुन्नीयते प्रश्न.55 (४८) स स्वराट् भवति छा. 7 25 2 (६४),(७०-७४) सह नाववतु सह नौ तै. आन. 1 सहस्रशीप देव तै. नार. 11 ३५१ स हि कर्ता वृ 63 10 २६८,२६९ स होवाचैतदेवैतदक्षर वृ 587 स बनादिरनन्तश्च पाश्चरान. १९८, २०० सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्य छा. 722 1 सुहृदस्साधुकृत्या शाट्यायनना. (१८), (१९) सेय देवतेमास्तिस्रो छा. 6 33 २४३,२७९ कोपी. 18 ७७ .

·मेयं देवनान नाई . आन. 8 मंपानन्दम्म सपा निगडसादी मोडकामयन 1 मोडतर परम. मग सोऽध्यनः पारगामोति छा. 632 १८,१२८, १५६, २१, २२० २२, २५ 38 त. आन. 6 २७, २८, ११९, १३६, ३०७ ते नार, 120 (७४) 13 0 ४९,५२,९०, १०८, २७१ त. आन.1 १२०, (५८), (७२) छा.GS 1 २०, २७३ त. सं. 25 छा. S 122 (५६),(६०) मोऽश्नुते सर्वान् कामान् समपातो भवति खगशामो यात म्वन रपेणाभिनिप्पयते है हन्त हमें कट. 2 19 वृ 3 3 1 हन्ता चेन्मन्यते हन्तु हन्ताऽसुरान् यन हन्ताऽहमिमाम्नियो हिता नाम (हृदयस्य) नाट्य. हिरण्येन पोडगिन हृदय गार्हपत्यो मनो होतृपदनाद्वैवापि छा. 6 3 2 •कौपी. , 19 छन्दोगा २२० २२३, २२४ २९७,२९८ २८४ १२५ ३२२ ६७ ३७२, ३७४ छा. 5 18 2 छा. 155 ·सूत्रपठितऋपिनामसूची॥ ऋपिनाम. सुनसख्या पुटसख्या आलेयः 3 444 आश्मरथ्य. 1 2 30 ६५ १२७ 1 420 औदुलोमि I 4 21 १२७ 34 45 146 (६०) कामानिनि 3 1 9 २५५ काशकृत्ल 1422 १२७ जैमिनि 1 2 29, 1 2 32 1 4 18 १२२ २८९ 3 2 30 34 2 34 18 34 40 43 11 ३८० ३९७ (४५) (६०) (६५) 4 4 5 44 11 .

·बादरायणः
1 3 25
1 3 32
९२
९५
२८९
३७६
3 240
34 1
3 4 85 3 4 19
4 3 14
(५०)
(६१)
44 7
4 4 12
बादरिः
1 2 31
६५
3 1 11
4 36
(६५)
44 10
[वामदेवः
-
1 31

·विपयवाक्यसूचिका ॥ विषयवास्यानि. अधिारण पटसख्या अग्निरहस्य (वाजसनेयके) 1 3 320 ३५६ 4 33 6 कठोपनिषत् 12233 1 3 1-2 1 22 ४९ १०७ 1 33-15 14 1 24 12, 13, 2 5 15 1 36 35 258 32 1 २६८ (३२) 26 4 25-8 कौषीतस्युपनिषत् - 1 3 4 3 1-4 33 12 (३८) ३२५ ३८७ 3 34 3 32 1 . 11 ४० 4 18 1 १२३ 33 3 ·जान्नीगोपनि ३१७ । । 1 17 -- 3 - ग ३१ D ३२ S - ..23 1 3 I 1,10 १८१,२०७. 1-38 38 3 1:37 1 1 10 1 ३१७ 3 16 330 3 18 13 3 10 1 3 . 3 4 113 ३८ 1 2 3 4 15 + 155 3 3 3 1 3 3 3 1 ३०९ २५० ३२८ 10 33 13 5 10 211 -- 5 105 3 23 ३६५ 5 11 1 1 2 6 G .

·5243 6 1 4 65 68 6 68 6 10 1 4 19 216 १५४ 1 15 1 44,7 248 २४४ 42 1-6 (२२) 232 २०६ 3 2 3 1 3 2 ७६ 4 45 (७०) 1 3 5 3 3 16 ८३,३३९ 325 327 २८७ 3 2 2 २७२ 7 14 1 7 252 8 1 S 1 5 842 863 8 12 1-3 4 4 1-5 8 13 1 3 3 11 1 3 10, 4 16 ३२० १०२,(११) 8 14 1 तैत्तिरीयोपनिपत् आनन्दवल्ली 18 I 16 " २२ २०४ 23 1 442 नारायणानुवाक. 10 11 33 19 ३५१ 5 2 3 3 9 16 1 1 2 भृगुवल्ली (रागायनीय) 338 ·65 प्रश्नोपनिषत् २१६ ८० 1 3 4 वृहदारण्यकोपनिपत् 3 3 1 332 २९७ 1 4 1 17 4 3 325 146 १२६ २८१ १२९ (२७) ३३४ 52 10 54355 3 3 15 573 1 588 1 3 33 3 3 14 4 3 64 17 1 ७८,३३० ११६ २६८ 63. 10 32 1 64 22, 23 3 4 5,6 1 १२८ ३१३ 7437 5 3 37 3 3 6 7 10 4 3 1-1 (३८ ३०१ ३२८ -- 3 3 3,5 3 3 13 8 8 2 15 मुण्डकोपनिषत् 1 1, 5,6 125 ६२ 13 1 225 33 25 ३६८ 3 1 3 F

·66
श्वेताश्वतरोपनिषत्
45
1 4 2,8
११३, १३९
२१२
2 3 3
6 13

·THE THIRTY-TUTO BRAHMA-VIDYAS. The Upanishads, which teach nbout the Highest Brahman, the individual Soul, the Prakriti and their inter-relntion, Iny down also the means of attaining to that Brahmon which is to be practised by thoso desirous of Release. These are called tho Brahima- Fidyas or Ogasanas-the different forms of meditations on Brahman. They are thirty-two in number and are independent of each other. The meditation on Brahman as the Consort of Sri and ns endowed with the five attributes-salya, gana, onanda, unanla, and amula—is common to all theso Vidyns and besides these ench Vidlyn has got onc or more qualities of Brahınan which are peculiar to it and which distin. guish one Vidya from the other. All these Vidyas are discussed in detail in chapters I and III of the Brahmr Sutras Vidyas The earlier Aceryas like Ramanuja and Vedanta Desika do not appear to hnve given a complete list of these Vidyas and this has led to somo differences as to the names of the Vidyas and as to the Upanishadic texts which deal with them, though all agree that the are thirty-two Three lists which are mentioned below have been prepared in recent times and there are some differences between them. (1) An index of these Vidyas and also Kamya-Vidyas-along with their respective Upanishadic Texts and with the Brahma-Sutras wherein they are discussed is given at the end of a Telugu edition of Sri Bhashya.

·68 (2) A. Gorindacarya of Alysore has given a list of the Brahma-Vidyas with references to Upanishads in pages 129 and 130 of his English Translation of the Gila-Bhashya of Sri Ramanuja. (3) In an appendix to liis commentary on Hastigirimahalınya, Setlur Sri Narasimhacarya has discussed this question in detail and also given a Tamil translation of the respectire Upanishadic Texts. He says that R. Narayana Aiyar has dealt with the same in English in some detail. The Sri Bhashya in Telugu Script, referred to above, has threo Vidyas-dja-zidya, Rudra-ridya and Calurmukha-zidya--which are not found in others, but does not give the Gayatri-vidya and the Paryankavidya of the others. The Paryanka-vidya is often referred to by Desika in his rorhs. Govindacarya omits the Vidya of Satya Brahman in the Sun, but includes an Akshi-vidya, a Nyasavidya and a Bhargavi-raruni-vidya. IPhat is given below is mainly based on the text of the adhikarana-ratna-mala now published and the other lists have also been made use of The present work gives different names for some Vidyas and they are given in the following list.

·ब्रह्मविद्याः॥ " "सत्यं ब्रह्म . 1 विद्यानाम विषयवाक्य तद्विषयकलझसूत्राणि पुटसख्या. १. अक्षरविद्या १-२-२२ अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" (मु. १) २. अक्षिस्थसत्यब्रह्मविद्या ३-३-२० ३१३ यश्चायं दक्षिणे अक्षिन्' (बृ. ५-७) ३. अङ्गुष्ठप्रमितविद्या १-३-२३ 'अङ्गुष्ठमात. पुरुषो मध्य आत्मनि" (कठ. २-४-१२)3; 2. "अगुष्ठमात्र. पुरुषोऽन्तरात्मा" (कठ. २-६-१७); 3. " अशष्ठमात्रो रवितुल्यरूप " (श्वे. ५-८) ४. अन्तरादित्यविद्या १-१-२१ 'य एपोन्तरादित्ये हिरण्मय पुरुपो" (छा. १-६-६) ५. आकाशविद्या १-१-२३, १-३-४२ ३२, १०२ अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश" (छा. १-९). "आकाशो ह वै नामरूपयोर्निहिता" (छा. ८-१४). ६. आनन्दमयविद्या १-१-१३ २२ 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय " (ते. आन. ५). ७. ईशावास्यविद्या समन्वयाधिकरणे इति विषय- ईशावास्योपनिषत् [वाक्यदीपिकायाम् । I According to the Index of Sri Bhashya (Telugu edition] अनाविद्या-वे ५५, ते नर. १२-५-ब्रह्ममूत्र १.४.१. द्रविद्या । चतुर्मुखविद्या । 1 2. +-- ·70 ৩৬ ८. उद्दालकान्तयामिविद्या १.२.१९ 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्........एप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" (पृ. ५. ७.) ९. उपकोसलविद्या १-२-१३ ५४ “य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते " (छा. ४-१०). १०. उपस्तिकहोलविद्या ३-३-३५ ३३५ 1. "न दृष्टेर्दष्टारं पश्येः...एप त आत्मा सर्वान्तरः" (पृ.५-४.) 2. “ योऽशनायापिपासे.... ..अतोऽन्यदातम्" (पृ.५.५.) ११. गायत्रीविद्या १-१-२६ "गायत्री या दृढं सर्व यदिदं किञ्च" (छा. ३-१२) १२. गार्यक्षरविद्या "एतद्वै तदक्षरं गागि ब्राह्मणा अभिवदन्ति" (पृ. ५-८-८) १३. ज्योतिपां ज्योतिर्विद्या १-३-३१ १२५ तं देवा ज्योतिपां ज्योतिरायुर्होपासतेमृतं" (बृ. ६-४-१६). २४. त्रिमात्रप्रणव विद्या (परमपुरुषविद्या) १-३-१२ "य. पुनरेतं लिमात्रेणैवोमित्यनेनाक्षरेण " (प्रश्न. ५-५) १५. दहरविद्या १-३-१३ ; ३-३-३८ ८२, ३३९ अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं" (छा. ८ १-१) य एपोऽन्तहृदय आकाशम्तस्मिन् शेते" (पृ.६-४-२१). 3. "दहं विपाप्म परवेश्मभूतं" (ते. नार. १०) तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा" (ते. नार. ११) * According to Govindacary 4, tho Upanishadic Text that deals with Paramapurusha rndya 19 कतं पिबन्ती. पुरुपान्न पर" (क्छ. ३) . " 2. “ 4.

·४८ १६. नाचिकेतविद्या १-२-९ "यस्सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परं" (कठ. १-२). १७. न्यासविद्या 1. “वसुरण्यो विभूरसि....ओमित्यात्मानं युञ्जीत" (ते.नार.५१). 2. “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व....शरणमहं प्रपद्ये" (वे. ६). २८, पञ्चाग्निविद्या ३-१-१, ३-३-३२ २५१, ३२८ 1. 'तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये" (छा. ५-१०) य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये" (पृ. ८-२-१५). १९. परंज्योतिर्विद्या १-१-२५ अथ यदतः परो दियो ज्योतिर्दीप्यते" (छा. ३-१३-७,८) २०. पर्यऋविद्या अमितौजा पर्यः....ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति" (कौपी.१) २१. प्रतर्दनविद्या १-१-२९ स होवाच प्राणोऽस्मि... अमृतमित्युपास्सव " (कौपी. ३.) २२. प्राणविद्या ३-३-१० ३०१ "यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै" (छा.५-१-१). २३. वालाकिविद्या १-४-१६ १२२ 1. यो वै बालक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वै तत्कर्म स वै वेदितव्यः" (कौपी, ४-१८.) 2. "य एष विज्ञानमय. पुरुषः कैप तदामूत्" (पृ.४-१-१६,१७) 'Govindacarya gires the following Text as the rolerenco : "प्राण इति होवाच सर्वाणि हवा इमानि...प्राणमभ्युजिहते" (टा.१.१५-५.) So doos tho indca in the Telugu Sri Bhashya, but the Satra " " Firenis 1-1-24 ·२६. मैत्रेयीविद्या २४. भूमविद्या “यो वै भूमा तत्सुखं....मूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यः" (छा.७). २५. मधुविद्या १-३-३० ९६ "असो वा आदित्यो देव मधु....स य एतदेवामृतं वेद " (छा. ३-१.) १-४-१९ १२७ 'आत्मा वा सरे द्रष्टव्यः (पृ. ६-५-६, ४-४-५.) २७. वैश्वानरविद्या १-२-२५, ३-३-५५ ६५,३६४ "इममात्मानं वैश्वानरं...उपास्ते स सर्वेषु लोकेषु (छा. ५-११-२४) २८, व्याहृतिरिया (आदित्यमण्डलस्यसत्यब्रह्मविद्या) ३-३-२० ३१३ "तद्यत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन् मण्डले" (बृ. ७-५-१.) २९. शाण्डिल्यविद्या १.१.१३-३-१९ 1. "सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत". (छा.३-१४-१.) स आत्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं" (वाजस. अग्निरह.) "मनोमयोऽयं पुरुषो भा. सत्यस्तस्मिन्नन्तर्हदये "(वृ.७-६-१). १-३-३३ "वायुवि संवर्गों यदा वा अग्नि (छा. ४-३-१-४) ३१. सत्यकामविद्या (पोडशकस्ब्रह्मविद्या) "सत्यकामो हि जाबालो... अत्र ह न किंचन वीयायेति वीयायेति " (छा. ४-४-९) “ 2 3 ३०. संवर्गविद्या

·73
2
1३२. सद्विद्या
१-१-५
सदेव सोम्बेदमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीय"
(छा. ६-२-१)
वारणी विद्या" (ते. भृगु. १.६)
According to Gorindacarya
भार्गवीवारुणीविद्या-"गृगु वारणि
अक्षिविद्या-" य एषोऽक्षिति पुरषो दृश्यते एतदमृतमभयमेतद्रगति
"
(छा. ४-१५-१).

·74 काम्यनिद्याः॥ " " पुटस. विद्याविषयमसूतं विद्यानाम विषयवाक्य ३०० ३-३-६ उनीथायययप्रणवविद्या छा. १-१-२ कृत्स्नोद्गीथविद्या वृ. ३-३-१-७ प्रणवे परोवरीयस्त्वादिदृष्टिविद्या छा.१-९ प्रणवे हिरण्मयत्वविशिष्टभगवदृष्टिविद्या (अन्तरादित्यविद्यान्तर्भूता) छा.१-६ ३०१ ३-३-१० ज्येष्ठ्यत्रैष्ठ्यविशिष्टप्राणविद्या छा. ५-१;वृ. ८-१ ३०९ ३-३-१८ प्राणवासस्त्वदृष्टिविद्या छा. ५.२, वृ.८११४ ३१७ ३-३-२४ छान्दोम्यगत पुरुषविद्या छा. ३-१५-३-१७ तैत्तिरीयगत पुस्पविद्या तै. नार. ८० ३२० ३-३-२६ हानोपायनचिन्तनविद्या छा. ८-१३-१, मु. ३-२-८; कौपी. १-४; शाट्यायन. ३३६ ३-३-४४ मनश्चितवास्चितादिविद्या वाजस. अमिरहस्य. ३८५ ३-४-२९ प्रणवे रसतमत्वादिदृष्टिविद्या .छा. १-१ (७) (८) ४-१-३ ४-१-४ ४-१-६ जीवे ब्रह्मदृष्टिविद्या वृ. ३-४-७ मन प्रभृतिषु ब्रह्मदृष्टिविद्या छा.३-१८, ७-१-५ उद्गीथादौ आदित्यदृष्टिविद्या छा.१-३ ·BIBLIOGRAPHY Srı Bhashya of Ramnuja--commentary on the Psalmi Sutrashas been published sereral times in different places in different scripts--Nafari, Grantbr and Telugu The Sutra prabasıha of Sri Sudarsana Bhatte -the learned and elaborate commentary on Sri Bhashy —also bag been publishe.) more than once along with tho tort But both of them have become rare and there are practi cally no books in the field Trailable to the ordinary public Herowith is a list of 1 the olitious of Sti Bhashya, (a) with and (5) without Srutaprakasika II the translations of Sri Bliashya ana III other works on the Bralna Sutras bascd on Sri Bhashy ? 7 SRI BHASHYA: a) Text only 1 an Nagar Script-- I SRI BIASHYA -- Nos VII and LXXI (Bombay Soskut and Prakrit Serics, Department of Public Instruction, Lomi) Edited with notes in Sanskuit by Vasudev Sustri Abhyankar, landit Fergusson Colloge, Poona Sold at Government Centrul I'ross, Bom123) Part I Text only 788 pages with tho Indos of Sutrns and Index of Srutis nuotod ip 35 pages ,00 copies, published in 1914 and pricod Ns 10 Part II Jatroduction and Notes fazla ilivriļi) pages fut 00 copies, published in 1916 by Government Central l'rcsa Bomboy and pricoul Rs 6 2 SRI DHASHYA-(Bibliothica Indica Edition) 3 SRJ BHASHIYA (Text aly). Lihted with notes and reidings Is Rus J J Johnson 11 A, 3 the assistance of Vaba muhopadhyaya l'andit Bhagasafnery and Pandit Batuk Xith Sastra p.69 published 22 1916 printal in 13lingasati rasul, B., for the proprietors of Lj fazirus & Co. Velic 1 Ifall Press, Benance. 4 SRI BHASSIYA 'Tert only) - Prical Rei Padat Dunirut Sistri, Valsata Icarja, Goana muddı (nukam), Sui Brindasan, Huttm DE → ·76 5 SRI BHASHYA (Tert only-In two volumes with index of Sutras Edited with sources of quotations in footnotes by Sn Lakshminarasimha Kumara Tatana and A V Nara simhacary & and printed at the Ananda Press Madras by the Yephatesliyar & Co, Vadras published in 1909 (halı 6011 Saunya Citra Sukla dasamt Vol. I (First edition-Chap I pp 7i++11+39 (includes first chapters of Vedantasara and Vedantadipa of Sri Ramaduj and the Adhikaranasarayalı of Sn Vedanta Desika as a Supplement) —Priced Rs 9 Vol 1--Second edition 1937 pp 10+8+ +19 Rs % Vol II Chaps II to IV –First edition published in 1910 (Kali 5012 Sadharana Ashadha Sukla pancamı) pages x+496+ to 110, includes chapters 2 to 4 of Vedanta sara and Vedantadipa of Ramanuja and Adkikaranasaraval of Sri Vedanta Desila as supplement --Priced Rs 8 (now out of stock) Tol II (Second edition in the press) (6) Text with Srutaprakasıka of Sri Sadarsana Bhatta (1) Nagars Script 1 SRI BHASHYA with Srutaprakaszka (Tol I Chap I pada 1 only) with notes by Ramamisra Sastrı pages 932, published 1p (1915 Vikrama) 1889 A D and priced Rs 3-12-0 Printed published and sold bi EJ Lazarus & Co, at the Medical Hall Press Benares, sold also by Jy eshtbaram Mokundji, Bombay and Ganesh Das & Co Benares Vol 9 pages 933 to 1-48 (Erom Chap I rada u to Chap II) Published in 1943 V'skrama (1891 D) Otto Earrasowitz XM Spiragatis Leipzig LUZAC & Co London, Prico Rs 8-4--0 Vol 3 pages 1749 to 308J (Chapters III & 11 Price Rs. 4-8--0 2 SRI BHASHYA with Srutaprakasika and Adbıkarada sararalı Catus sutn ools (Chap 1 pada i Sutras I to 4) pp 18+ 972 Printed at the Mirday 4s1gar Press Bomba Editod and published by T Srinivasa Sarıl Priced Rs. 4 3 SRI BHASHYA with Srataprakısıka with Taltra Tika of Sri Tedanta Desika anl with the Bbag prakastka of Sri Rangarapanuja- complete in 6 olun es published by Pandit Dhiratudharji Sistri Brinduan (Sluttra) ·14 4 SRI BHASHYA with (1) Srutaprakasika and of 42) Srutapradipika 13) Bbayaprakasika of Rangarapuja, (4) Nayaprakasika of Meghanada Suri, (5) Tattva tika of Vedanta Desiha, (c) Mala Bhaya prakasıka of Rangirimanuja, (7) Nyaya sudarsana of Varadararajana Bhuttaraka, (8) Adhikaranasaravali of Vedantı Desika, (9) Adlukarana cintamani of Varadanatha, and (10) Vishaya vakya dipika of Rangaramanuja Vol l-publiskod in 1937, pp 450, price Rs 6 Edited by Sri V Anantucarya and V R Knislinamrcarya, published by Sri A R Krishnamacary 9, Madras Sanskrit Book Depot, Krishnapuram Kodamhikbam, Madras 7 SRI BHASHYA with Tattva tika No 2 of the Varshnalasiddhanta grantha ralna mala Jwth Introduction and Indexes -- edited by His Holiness Srirangasathalopa Wahadestha (Forty second Pontifioal Head of the Ahobila Matb) not at Srirangam, printed at the Kabeer Printing Works, Madras, and published by the Vaishnava Siddhanta Preara Sabha, Nadras in 1938 (The tert of Tattva till 18 avafable only upto Sruti gluatia in rahasiddhanta of Jignasa adhi arana İl I Pages iv+24+490+'446+-50) Priced Rs 5 11 Grantha Script SRI BHASHYA with Srutaprakasika-Edited by Bhrradraja Ramanujactrva, printed at the Prahasini Prese, Conjesvaram by 'Iruvenkata udaliar, and published by T'R Ramanarayana Pil131, Trichinopoli in 1920 Vol 1 Chip I padas 1 & 2, 16 pages 1@hikarann Artha snngrnha + 560 pages Vol ? Chap. I pacias 36 and Claps II, III and IV, (Both volumes sold for Rs 4) PO 624 Vol 3 Bbavaprakasika only gloss on Srutapmhasikaof Sn Pangaramanuji editol by V. N Krishnamacına of Uppilippinkoil and printed 19 Vadike vardhan: Press, Kumbakonam Pa blistical in Sma of Parabhara (August, 1906) Pricel Rs 7 (pages 406 +130 ·18 Jil Telugu Script 1 SRI BHASHYA with Srutaprakasika (pp 792) edited by Purana ghattam Alri Rajagopal.carya and Tirupati Go mathain Srinivasicaria, printed by Chengilrarara Mate Lula in Vedanti Viva Filas Press, la Iras, ani published on Thursday 27th of Jarch 1868 ISulla dritiya Callra of Tibhain Sal. 1791 2 SRI BHASHYA with Srataprakaszka and with the text of Bhingarrd Gita - Edited by Chakravartı Asyangar Dhirmadhu kan of Vysore and printed in Tidvatarangini Press Pnce Rs 4 Vol 1 (1894).-Chap I onlı--pages 700 Vol ? (1896)—Chap II IV-mges 717 to 1136 3 SRI BHASHYA with Srutaprakasika and with Vedantasar& and Vedantadipa of Rumiaji Printed at GRC Press Vadras edited by Gargra Sri Paras istu Ramapojucarya with {di karannrti asangrala and indeyes of Quotations of Brahmavidyas and of Kamardus Pages 15+1999+28+) Kale 008 (1908 4 SRI BHASHYA with Srata pradipika' of S11 Salırsınacary? and Vishaya rakya dipika of Sri Ringaramanuja-PP 100, printed in Vi soie Padas 1 an la of Clup I only 5 SRI BHASHYA with Tattva Teka of Sri Vedanta Desihaedited by Ghantartaracaria of Perungattur and printeiin Sudursana Iress Conjeeraram as No I of the Sri Suktı mala Series published in vista asu (1900) and priced Rs -PP ial+1 TRANSLATION OF SRI BHASHYA (a) into English -by 1 George Thubaut Editel by Far Jaller as Vol \LVIII of the Sacred Books of t1 East , printed at the Clarendon Press Oxford (1901) with Indexes of Quotations of Sapskrit words and of Names and Subjects by Dr Winternitz pricel 25 Shpp X1+800 2 1. Rangucarya U A and B Varadaraji dizangar va L. Vol. 1 (Cap I pula i only) Pages Izci (in elaborato Alcalytical Outline of Contents)+441 Irinted at the Bralimatulin Press Jadras and published in November, 1819 in ile Bralinat alır Series 1 भूनप्रीपिका ·79 3 Diman Bahadur V K Ramanujacharı printed by A E Sita riina Sastri, at tho Vasanth press, Adyar, lladras end published by the author at Kumbalonam 1 Vol 1-Chip I (1930), pp xlis+440+1 1 Vol 2-Chap II to IV (1930), pp is to lex+441 to 990+-2 m Vol 3-Vedic Texts (considered in Sri Bhaslıya) with an lodes pp 621+11 I The Three Tatras-Tianshition of Sri Bhashy a contained in Clup I, 11 & 4 and in Ohap II 16 which 19 omittad in Vols 1 and 2 mentioned above pp XtX92 +84C (1) into Tatal-This coutains the Text of Sri Bhashya in Grantla Script, the salne transliterated into Tamil and the transl itions of Su Bhashya nnd of Srutaprabasıka Vol 1-Cluny I 11 Jignasadlukarana only Translated by Mahamihopadhyaya T V Srinivasacurya of St Joseph College, Tuichinopoly, priced Rs 7–8–0 Vol 2 -Chap I 2 to 4 (1937) Translated by Mimamsa intan Su. A V Gopalacai ya M., B.L, Advocate, Tuchinopoly, with his own footnotes and Adhiharana sangrahr, priced Rs 3-S_ PP 5 + 388 Printed at Sri Vilasam Press, Srirangam both published by Tiruppuirmbiam T DRamaswami Naidu, I'resident oi Sri Bhashya Tamil Translation Committee, Srirangam IN OTHER BOOKS ON BRAHMA SUTRAS by Sri Ramanuja 1 Vedanta sara' a 7 dagare Script-c1 I 1 (5) abovo (Vols 1 & 2) in Grantla Script Cdited by Srinivasucarya of Tukkocci, Kumbakonam and prnted at Sri Vidya Press, Lumba Lonam publshod in 1894 pp 110. in Telugu Suript (1) cf I 111 (3) aboro. (9) Anatbar un d Translation (1) into English which appeared in the Bralualadın of Xadrus. (2) into Tamul-Appeinog in monthly instalments as a Supplement to edantadipika, Nadras (Up to August 1938-Chay. I m 19-PP 80 ) वेदान्तगार. C ·su 11 Vedanta dipal a in Nagars Scrujt. c I · (3) aloro (Vols. 1 & 2). DO pp 25Luitel by Acarya Binttanath Siami in the Benares Sanskrit Sones, printed at Vidya Vilas Press, Benares and published by the Chov kambha Boook Depot, Benzres, 1901 C. in Telugu Script: (1) cf I 11 (3) nove (2) Another edition. PP 383 IY BOOKS ON BRAHMA SUTRAS by others based on the Sri Bhashya of Ramabaja (a) .. NAYAMAYUKHA MALIKA: of Sri Appay, Dihshta No 1 of Visislitadvaita Vaijij antı Sories (Nagan Script) Edited by V N Krishnamacarya of Uppiliappankoil and printed in Gopala Vilasa Press, Lumbakonam (1915) 11. SARIRAKA-SASTRARTHA DIPIKA of Sri Rangaramanuja No 9 of the Visishtadvarta Vaijayantı Series (Nagarı Script) wu BHASHYARTHA MANIPRAVALA DIPIKA: of Karaikkuricci Venkatakrisbnamacerya alias Ay yamacarya (who later became the fortieth head of the Ahobila Nath as His "ited by Mudumbı printed'in 1920 (Script Grintha Pp 327 -41 This is an abridged lanzpravala (Grantha and Tamil mixed) translation of Sri Bhashy, bused upon earlier comment aries and upon an earlier Vanipravals translation as the author acknowledges in p 434 of this work. This contains an exposition of thoso slokas of Adhikaranasararalı wluch give the substance of each Pada Pp. 8+436 Priced Re 1-8-0. () 1 TATTVA SAR 45 of Norale ---- Edited by mentary Sundarıcı vardhını rress, humbakonam in Sarvarı (1900) and priced Re ), (pp. 136) 1 वेदान्तदीप नयमयूखमालिका शारीरकशास्त्रार्थदीपिका, 4 भाघ्यायमणिप्रवारदीपिस • तत्त्दमार 2 ·81 Ta'lta sara comprises 101 slokas and tahes only a fox Adhikaranas-16 out of 156--for discussion 2. verses (19 to 70) Aro dovotel to roluto the vow of the Maya vailing and er (71 to 9G) to roply to tlic school that holds Sans the Highest Gol slokas (12 to 4') aro dovoted to an incident il discussion of Akril, and Aruna adla kararios Blokss +98 to 101) doal sith the Sadlana-or tlig tlurd Idhva) to 102 with tho third Pada of tho fourth Adlnaja 103 with tho last adlnkarana of tho sanio 104 is conclusion 11 NYAYA KALAPA SANGRAHA of Senestaracary. In its 220 slokns it gives the main points of discussion and Sildhanta vion in cich ! lhikarani Pail and Adhyaya This is not with us in 16 form sad so proj oso to print it soon for huch thirco Vas-from Goshtipurm Sri Saumyanarayana Acarya froin Vysorc and from idyar Library Modras havo nlready been compared and edital " ADHIKARANA SARAVALI' of Vodentadesika (in 562 verses) (1) in Macar: (first edition 1909) c I i 5 aboro Vols. 12 ( Do. (Seconl ention—1990) now availablo soprratoly for 8 as from Ananda Press \[almas. Pr 108 (3) in Grantia Text only printod at Bhagavatavardhini Press Sundappaljaju (Coimi atoro) along with Tattva mutta halapa of Vedanta le ihn {ricel Re 0--8- (1) in Graulho Test with the commentary Prakasuks of Naha malo ihresa Andilar Sun laracarva of Srirangam Priced RS? Pp 138+00+198+17 (*) in Teluja Script Text with Adhikarana Cintamam of Tara lanati a alias Lumira Velantacaryn Edited by Sr puram Aadallur Rangacara with the assistance of T 1 Srını ra sacarya and printed at Sn Niketam Press Madras in ) car Tortti pricel Rs 8–8–0, pp. 485 +5 +8 (Las an alpliabetical index of the Adhikaranas) (C) ADHIKARANA KALPATARUa commentary by His Holi ness Sri Sathakopa Nabadesika (38th bead) of the Alobila Hath which is in Ns ready for printing and may be printed soon. (7) An exhaustive commentsry by Dewan Bahadur V K. Rama nujacharya the first instalment of wluch has been pub lished (priced Ro !) and the rest aratog publication Printed at Sn Komalamba Press Kumba kobain न्यायकलापसग्रह अधिकरणसारावलि अधिकरणचिन्तामणि + अधिकरणकपतरु T ·(8) ADHIKARANA RATNA MALA: mith Prakasa of Jahamahopadhyaja Kapistalam Desikacarya—the work on hund 1V SRI BHASHYA VARTILA? No 192 und 193 of Benares Sapskrit series Edited by Ratnagopal Bhatta Secretarı Chothambha Book Depot printed in 1907 at Tidsa Vilis Press Benares PP 120 7. VISISHTADVAITA ADHIKARANA MALA* a work in slolas with commentary Compiled by Pandit Sudarsanacarya Panjabi , printed and published in 1924 by Vanlal Iteharam Desa: at tha Gujerathi Neys Printing, Press No 20 24 Bakehouse Lane, Fort Bombay Pp 116 Priced Re I V1 VEDANTA TATTVA SARA* ascribed to Ramanaja-Second edition 1898 pp 62 Edited with English translation and notes by the Rev J J Johnson CUS Benares printed at the Medical Hall Press Benares and published by EJ Lazarus & Co Benares In 1929 TH VYASA SIDDHANTA MARTANDAS of Mahamahopadhyara Kapstalam Desikacarya Printed at the Las Printing House Mount Road Vadras priced Rs 4 and published PP +2+2+12+8+2+216 + 60 Section 1 - On a fair consideration of the Braking.Sutras of the Samantaya or first chapter, the doctrina regarding Taltta or final truth is that Para Brahman 18 no other than Sriman Narayana Section 11 - 4fter an enquiry into the Sutras of the Inst three padas of the Phala or the fourth Adhyayı it is established that the final goal consists in higher world, in a state ol perfect wisdom goodness and bliss and in perfect harmony with the Disine till Section 111 —The above conclusons are reinforced by refer encos to that Sri Veduryasa himself has said on these matters in his other book tho Vahabbirata Section iv --This is devoted to refute the rien held by somo that the unb Assed hepila in laying down the Prins ficio 305, he statech. 'n.121. Sant.li.ee, lady. Rrale. Doctrine is tho Sid lhenta of yasa. 1 अधिपरपरममाग मप्रकाशा श्रीभाप्यवाति अनिशिश ताधिररभाग चिदन्तनरवगार, व्यशिलान्तमाता- ·siii. VISHAYA.VAKYA-DIPIKA of Sri Rangirarrangja-A commentary on tho Urimshadic Tests discussod by tho Brahma Sutris, 1. Printel and published in Nagars Script by tho Lakshmi Venkatestar Stoun Press, Kalyan, Bombas. Priced Rs. 3. 9. CI. I. c. ill. (1) aborc विषयवास्यदीपिका Printed at tho SA Babadamba Stata Press, Pudukkottai, 5006-12-33.