·Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the "Nirnaya sagar
Pres9, 23, Kolbuat Lano, Bombay.
Published by Pranayashankar Krishnashankar Dase,
Radhakrishnamandır Charl, Kandewadı, Bombay

·प्रस्तावना। श्रीविनौषधातिने नमः आवर्तवत्तिरोलम्बलीलया ललितं जगत् । यद्विवर्ते वरीवर्ति तस्मै तारात्मने नमः ॥ १॥ प्रत्ययप्रयत्यतीततीव्रतमगतिमत्तया विवर्तमाने प्रत्यक्षादियावन्मानमाना- प्रमर्दितयेयत्तासीमातिगामिमेयवति जगति मन्ये महामतयोऽपि महामत्स्या इव महोदन्वति कालत इव देशतोपि भावान् व्यभिचरन्त एव प्रकाशन्ते तन्वेव तनुना तेजसा संविदा च । तत्र तत्र श्रुतितटमायाता निरस्तसमस्ततमोराशि- जया तेश, सप्रदेश समयवृत्तितया च तदीयसवितः स्तुलितु वस्तुतस्वदीया- लोकसामान्यतत्कालिककतिचनकृत्यचमत्कृततदनुरकजनतावर्जितवान्तप्रयोज्य- तया कृतज्ञता समर्थनस्थानीयैव । तस्याः (स्तुतेः) भ्रमप्रमादादिदोषदुष्ट- पुरुपखभावातिगसर्वज्ञवादिविशेषणविभूषणेन परिष्कृत्य पुरुषपरम्परया स्मरण- मपि पितृपितामहप्रपितामहादिमहामहिमाप्तपूर्वजाहतोदात्तचरितपूज्यपादगु- रपादादरणे भारतवर्षमेव प्रथमश्रेणिमधितिष्ठतीति तात्पर्यपरायणमेव । यद्यपि केचन शास्त्रनिरस्ततर्कस्वप्रतिष्टिततया शास्त्रैकशरणप्रमाणायां कर्तव्याकर्तव्यव्यवस्थिती खतन्त्रतया नाद्वियत इति समयस्त्र सम्यगपरिचित- तयाऽसंमततया वा संवित्तारतम्यादिना पुरुषविशेषतया सर्वसाधनाय बहुधा क्लिश्यन्ते तदपि तेषां प्रायोऽवैदिकतया परिगृहीतापरपथदिग्दर्शकाद्य- पुरुषोपदेशखीकर्तव्यत्वमहत्त्वादिप्रथनहेतुकं किमपि कौतुकमेव । द्यविच्छिन्नशिष्टपरम्परापरिरक्षितवेदादिशास्त्राणामप्रामाण्यकल्पने अपरिचित- पुरुषप्रणीतापण्डितप्रायजनतानुगृहीतसम्मानितसमष्टिविशेषरक्षितपुस्तकविशेषस्य प्रामाण्यकरपने तस्कृते च तत्पुस्तककर्तुस्संवित्तारतम्येन सर्वज्ञलसाधना- अहे कल्पनागौरवात्प्रमाणाभावाच । किञ्चैतादृशसिद्धान्तस्तम्भभूतसवैज्ञसाधकबोधतारतम्यस्य हेनोरेव तावत्प्रयोज- पत्वे सन्देहः । हेतोरेतस्य सर्वकालवृत्तितया संप्रत्यपि यनकुनापि सत्त्वेऽपि सर्वसंमतस्य कस्यापि सर्वज्ञस्यानुपलब्धः। प्रोकतारतम्यविश्रान्तिसहचरितस्य अना- ·२ विचारत्रयी। सर्वज्ञलस्य कादाचित्वत्वे देशान्तरसत्तिन्यक्तिगृत्तिवे वा विनिगमनाविरह । क्थ. मपि सर्वज्ञस्य कादाचित्क्तानीकारेऽपि हेतोर्वोधतारतम्यस्य सनातनत्वेन व्यभिचार । योधतारतम्यस्सेयत्तानवच्छिनत्वेन क्वचिदेवसिग्नेव वदवधिस्वीका- रस्योचितरवेन युगपत्स्वीकृतशतसह्यादिसर्वज्ञस्य पादिनो विप्रलम्भकन्यापत्ति । बोधतारतम्यनिधान्तेरनिश्चितत्वेन बहुव्यक्तिगृत्तित्वेन वा हेलमिदिः । तार- तम्यं हि युगपदमेकाधिकरणमाश्रयास्वरूपं इपयति । सर्ववाद्यसम्मतद्विती- यादितिसर्वलस्य साध्यत्वे साध्यासिद्धिश्व । दृढ़तरत विरहवतो बोधतार- तम्यस्य हेतो खाधिकरणस्य कस्याप्यकस्य तदितरयावनिरूपितोत्तमज्ञानव- स्वसाधनेन शिथिलसामर्थ्यस्य सर्वज्ञलसाधने तादृशाभयान्वेपणे च हीनोत्साह- स्याश्रयो नास्तीति पक्षाति द्विश्व । तत्त्वस्यैव सर्वतरवे सिद्धमाधनञ्च । महत्परिमाणतारतम्यस्यामाशादौ विश्रान्तिरिष बोधतारतम्यस्यापि धचि- द्विश्रामो वाच्यो यन च स स सर्वज्ञ इति तोऽपि मनोमोदक एव । अणुपरि- माणतारतम्यस्य परमाणा विधान्तिरिवाल्पवोधतारतम्यस्यापि छचिद्विधामी वाच्यो यत्र च स सोऽल्पा इति सर्वज्ञपरिभापाया इवात्पपरिभाषाया अपि परस्या आपत्ते ! अल्पयोधविश्रान्तिपरामर्शमन्तरापि तत्कालीनायिक्वोधव- त्पुरुषापेक्षया न्यूनवोधवति पुरुषेऽल्पशव्यवहार इवाधिकाधिकवोभवति पुरुषे सर्वशव्यवहार इति कल्पना सर्वसामधले तारतम्यस्य हेतोस्सिद्धसाथ- मत्वस्योक्तत्वाच । कश्चिदल्पमासादते कश्चित्ततोऽतितरामाखादत इति खादना- दावपि तारतम्यं दृश्यते तेनैव हेतुना सर्वस्वादकातिलानुमाने सर्वभुरभुजोऽपि. सिद्धी प्रतिपल प्रलयस्य गले पातात् सर्वासिदेव । खादशयनादिक्रियाया अवधैर्नियतत्वेनाद्वारादितारतम्यप्रदादृष्टस्यापि नि- यतापधिमतएव स्वीकारेण च सर्वभुम्भुसिद्धेः प्रलयस्य च नापत्ति सर्व- शताबनन्तज्ञानदर्शनवत थारमन. सहजसिद्धो धर्म भावरकामप्रलये प्रती- यते आवरककर्मप्रलयोऽपि कस्याप्येव तपखिसत्तमस्येति कस्क एव कदाचिदेव सर्वशस्तदानीन्तनजनताप्रतिभागमाण इदानीन्तनमनताफ्याविषय., तारतम्येन सर्वज्ञवानुमानन्तु तत्समवप्रदर्शनपरमेवेति सर्वथा सर्व समप्रसमित्यप्यापात. रमणीयम् । तादृशस्वादशयनादितारतम्यस्य सावधिकस्येव तत्तनातीयतत्त- छरीरावच्छिन्नतत्तदात्मरत्तिस विद्विशेषस्यापि शरीरनिशेषसमनियतस्यैर सा. वधिकस्याल्पाल्पेतरपरिमाणमानामात्रपर्यवसानसनीचीनस्य स्वीकारात् । चेतना.

·प्रस्तावना। ३ लक्षणतया जीवात्मनामकिञ्चिज्जलस्येवाल्पज्ञलक्षणतया परस्परप्रतिपक्षितया च सर्वज्ञलस्याखीकार्यलात् । परिच्छिन्ननानात्मवादे स्वपरिच्छिन्नानन्तवस्तुविषय.. कज्ञान (दर्शन) वदात्मवा या अपि तत्तन्मतपरिभाषामात्रपर्यवसायिलात् । शरीरावच्छेदेनापि यावज्ज्ञान (दर्शन) प्रतिबन्धकात्ययस्वीकारस्येव यावदाहारा- न्तरायात्ययस्य यावद्वीयान्तरायात्ययस्यचासर्वसम्मतस्यापि स्वीकारेऽन्यतमामत- सिद्धान्तातिरिक्तबाधकाभावात्पूर्वदोषास्तिखतादेवस्थ्यात् । तदानीन्तनजनताप्र- तिभाप्रमाण इति रणनस्यापीदानीन्तनजनताकथामानप्रमाणकत्वात् । समसमयस- दृशदेशसमानवेपसे विनां सर्वज्ञानां तदानीन्तनानामेव तदनुसारिणां च सर्वज्ञ- तास्पदप्रयुक्तविवाददर्शनात्तदानीन्तनजनताप्रतिभाप्रमाण इति हेतु विशेषणस्यापि विरुद्धलात् । ज्ञानतारतम्येन सर्वज्ञलानुमानं जीवात्मन्यपि तत्संभवप्रदर्शना- धमित्युक्तेरपि पशुत्वेन शशके शृङ्गिलानुमानं तत्रापि तत्संभवप्रदर्शनार्थमि- त्युफेस्समानलात् । अथ बहुपु संप्रदायेषु विसंवादासंभवादिदोषासंस्पर्शिशासनप्रणेतृतया स्वीकृ- ताना केषाञ्चित्तपखिनामङ्गीकृता सर्वज्ञता वितरनरातिशाय्य साधारणाधिकरण- वृत्तितया न प्रमाणान्तरमुखमाकाहते क्षतेरभावादित्यपि न परीक्षाक्षमम् । प्रोक्ताधिकरणता सर्वज्ञतासमनियतेत्यत्रैव तावत्प्रमाणाभावात् । तत्तत्संप्रदा- यशासनानामनादितायास्तैरेवामिलप्यमानतया तत्प्रणेतृताया अपि सर्वज्ञस्यायुक्त खात् । शासनसासंभवादिदोषासंस्पर्शित्वेऽपि मानाभावाच । दृश्यमानस्य सर्वस्या- संभवेतिवृत्तस्य तादृशशासनसंभवलात् । सर्वग्रासिविसंवादस्य परस्परनिन्दा- नित्यकर्मसु सर्वपौरुषेयसंप्रदायेषु विशेषतः स्पष्टखात् । शासनं सर्वज्ञप्रणीतलाहो- पास्पर्शि शासनस्य दोषास्पर्शिवात्तत्प्रणेता सर्वज्ञ इति परस्पराश्रयस्यापि सर्वज्ञताप्रतिकूल खात् । 'सर्वज्ञस्सुगतो बुद्ध'इत्यमरकोपात्सर्वमान्यात्सुगतस्य सर्वज्ञता तु प्रतीतप्राया न्यायवेदान्तादिदर्शनेऽपि च युक्तयुञ्जानरूपयोगिद्वयस्य सर्वज्ञापरपर्यायस्य हस्तगतामलकफलगोचरज्ञानसमानाव्यभिचारिभूतभविष्यद्भवद्यावद्वस्तुविषयकज्ञा- नवतो जीवन्मुक्तस्य च प्रसिद्धिरिति सर्वतन्त्रसर्वविज्ञपण्डितगणानुगृहीते सर्वझे संशयोत्थानमसमीचीन मिसपि न समीचीनम् । अमङ्गलस्यापि महलस्य (माहेयग्रहस्य ) मगलनामवदसर्वज्ञस्यापि मुगतस्य सर्वक्षेति नामेति तन्मात्रेणे. वान्वर्थकल्पनाया अप्रामाणिकत्वात् । शब्दानां व्युत्पत्तिप्रवृत्तिनिमित्तयोरन्य.

·विचारत्रयी। O खस्यापि सर्वसम्मतलात् । युक्तयुञ्जानयोयोगिनोरसत्सपि सयोगादिलाकिर- सनिकऽलौकिरुयोगजप्रत्यासत्या व्यवहिताव्यवहितातीतानागतकतिपयाखभ्य- खवस्तुविषयकप्रत्ययस्य सत्त्वेऽपि तयो सर्वशत्वे मानाभावात् । सर्वशत्वेन तयोर्यरतनो खस्य स्तुतिरूपखात् । प्रागभावध्वसाभावप्रतियोगिनोरसतोरती- तानागतयोवैतुनौविशकलिततया वर्तमानसमयत्तित्वेन भानस्य मध्यावमिया कल्पितयोोगिज्ञानं निर्विपयं, योगियोगमहिना सर्वस्य वस्तुनस्सर्वदा सत्त्व- मिति पक्षयोयोरपि योगिज्ञानस्य व्यावहारिकवस्त्र विषयकलाद्योगिनोरसर्वज्ञलम्य स्पष्टखात् । सतो वस्तुनो व्यावहारिकस्यैव ज्ञानमसतस्तु तस्य योगमहिना सनि- हितस्येत्यर्द्धजरतीयस्स साज्य चात् । अतुपतण्डुलादीनामहरजनस्तावच्छक्ति- रादित्येन स्थितेरिव जन्मान्तरजनकादृष्टराहित्येन स्थितेरेव जीवन्मुक्तावस्थेति सजेति ताहशावस्त्रायास्सर्वज्ञत्वप्रयोजक्त्यै तर्काभावानीवन्मुक्तस्यापि सर्वज्ञत्वे रावसमतप्रमाणाभावात् । ज्योतिषशास्त्रज्यातिपशरीरमणिमबीपधादिसहायवतामिव तपोजपोपवासादि जनितातिशयवतामपि यावद्वस्तु विषयकबोधवत्त्वे न कोऽपि घाध इत्यपि न निर्याधम् । ज्यातिषशास्त्रस्य व्याप्तिप्राइकत्वेन तनन्यज्ञानस्यानुमितिरूप सात , नपुष्टिप्रश्नादी व्याप्तिनिश्चयपूर्वकोत्तरस्य प्रसिद्धलात् । ज्यौतिपशरीरवतो ज्ञानस्य दूरतरादिवस्तुगोचरस्य गृध्रदर्शनस्येव न्याघ्रवीर्यस्येव वा सृष्टिकर्तु सकेत. रूपल्लात् । मणिमन्त्रापधादेरपि ज्ञानोवर्षमानहेतुलात् । तन्त्रमन्नाधिष्टायकदेव- स्थाप्यसर्वक्षस्व स्वीकारात् । तपोजपोपवासादीनामपि प्रत्यवायपरिहारकत्वेन निरूपितानामुत्कर्षमानाधायकत्वात् । अस्तु ज्योतिशास्त्रस्य व्याप्तिप्राहकरवेन ज्ञानजनकत्वं तकर्तुन्तु प्रथमस्य ज्योतिर्विदो वोधस्स सधैवस्तुविषयक्त्वे न सन्देहस्तरकृतदर्शनस्याहुतलादित्यपि नासद्भुतम् । आदिमज्योतिविदोऽपि ज्योतिर्वित्त्वादेवाधुनिकज्योतिर्विसमानला. ज्योतिपश्च वेदमूलकत्वेनानादिलात्तस्यादिमत्वाभावाच । ज्योतिष सादिला. प्रहस्य हीनज्ञानकार्यवात् । तत्वे वा प्रथमज्योतिर्विदस्खार्यानुमानरूप ज्योतिश्शास्त्रस्यान्तर्भावसभवात् । मन्त्रवन्नयन्त्रन्यौतिपादिदृष्टान्तेन न वयं सर्वशता साधयामोऽपितु नियमा. पातिशयापलापमेवापलपामो मन्त्रादीना जडत्वेन सर्वज्ञताहेतुताखस्माकमपि न समता तपआदिना तु मनोमालिन्यं न्यून्यते जीवस्तु सर्वज्ञ एवेसाशय 7 ·प्रस्तावना। इत्यपि दुराशय एव । तारतम्यादिना सर्वसाधकप्रकरणे कृतोत्तरखात्, मन्त्रादीनामिव तपआदीनामपि जडलात्, मनोमालिन्यदूरीकरणे तपआदीना- मिव मणिमन्त्रादीनामपि समानलात् । मणिमन्त्रादिसभवातिशयो नियतावधिक तप प्रभृतिसभवस्तु स निरवधिकोऽन्तिमावधिको वेति द्वयोर्भेद इत्यपि भ्रम एव । प्रमाणाभावात् । तपआदीना नानात्वेन (नानाविधत्वेन) नियतानेकफ्लक्त्वेन च सावधिकलात् । सर्वज्ञत्वेनाभिमतानामसर्वज्ञत्वेऽपि न प्रमाणमित्यापि कस्य चित्तापोपदेश प्रता रणमेव । प्राकृतिकपुरुषावच्छेदेनासर्वज्ञताया प्रामाणिकत्वे तेषामप्यसर्वज्ञलात्, दुराग्रहे तु कस्यापि पामरस्याप्यसर्वज्ञत्वे मानाभावात्सर्वस्यैव द्विनादिव्यक्ति भक्तिमतत्सर्वज्ञताया आपत्तिसभवात् । खतन्त्रमतयो विद्वास प्रत्यक्षानुमानप्रधानमाना मान्या एव तत्प्रणीत आग मस्तस्कृतानुकूल उपदेशोऽप्याश्रणीय एवेत्यपि कस्यचिद्वयामोह एव । स्वतन्त्र मतयो विद्वास इति वाक्यस्यैव व्याहतत्वात् । प्रमाणपरतन्त्रमतयो विद्वास इति मतस्यैव सर्वविद्वत्समतलात् । स्वतन्त्रमतयस्तु मनखिन उन्मनसो विक्षिप्ता वेति प्रसिद्ध सवनाद्रियमाणलात् । अनुकूलोपदेशस्यैवाश्रयणीयत्वे सर्वज्ञा- दीनामनावश्यकलात् । अनाद्यविच्छिनपरम्परापरिपालितवेदादिसदागमपरित्या- गपूर्वकपुरुषविशेषप्रणीतागमाना प्रामाण्यकल्पने कल्पनागौरवस्योक्तत्वात् । सर्वज्ञवीकारे सर्वदार्शनिकविद्वदैकमसमित्यपि प्राचीनपरम्परापरित्यागमूलक दौर्भाग्यमेव । “तन नैव विशिष्टोऽपि पूर्वस्मादेप भिद्यते। तन हेतोरसामर्थ्याद न्यनाप्य विशेषत ॥ यत्सत्य नाम लोकेषु प्रत्यक्ष तद्धि कस्यचित् । प्रमेयज्ञेयव स्तु वैर्दधिरूपरसादिवदित्यादि वदद्भिर्दाशनिकविद्वन्मूर्धन्यैमीमासासूरवात्तिका दिकारैर्भपादादिभि , परमात्मन्येव सर्वज्ञविशेषण मन्यमान यायिकै , जगति अचिन्त्यरचनारूपस्येति विशेषण ददद्भिर्वेदान्तसूनभाष्यादिकारै श्रीशकराचा र्यादिभिश्च जीवात्मना सर्वज्ञत्वे खसम्मते प्रतिकूलताया आविष्कृतखात् "तस्माद नुष्ठेयगत ज्ञानमस्य विचार्यताम् । कीटसंख्यापरिज्ञान तस्य न कोपयुज्यते । हेयो पादेयतत्त्वस्य साभ्युपायस्य वेदक ॥ य प्रमाणमसाविष्टो नतु सर्वस्य वेदक ॥ दूर पश्यतु वा मा वातत्त्व मिष्ट तु पश्यतु ॥ प्रमाण दूरदर्शी चेदेते गृध्रानुपास्वह" इति कथयता बौद्धपण्डितमतल्लिकाना धर्मकीर्तिप्रभृतिमहत्तराणामपि सर्वज्ञ उदासीन लात् । सर्वज्ञसिद्धये बहुधा भावद्भिरपि दिगम्बरवार्तिककारै सर्वज्ञ सिध्यति ·६ विचारत्रयी। न या सर्वज्ञाभावोऽपि न सिध्यतीति "सर्वतो नायमित्येतरपुनातु न शक्यते । नाखिने परचेतासि साक्षाकर्तुमशक्तकै ॥ सर्वन सर्वदा वधिःसर्वज्ञो नेलपि स्फुटम् । सर्वात्मज्ञानविज्ञानरहिवै कथ्यते क्यम्" इत्यादिवातिक प्रतिपाद यदि यदि सर्वहे विरोध सर्वज्ञाभाव साधनचैतद्वय मिनमित्यनवधारयद्भि रन्ते सर्यक्षसाधने आत्मनोप्यसामयस्यैव व्यकीकृतत्वात् । नामूला प्रसिद्धिरिति न्यायपराधीनेन कोऽपि प्रामाणिकस्सर्वशस्ववल्रो का पत्पयितव्य एवेत्यन्ये पि सर्वज्ञास्स त्वैव का फ्स्य हानिरित्यपि वरुणोपदेश सीव्यवस्थास्थानमेव । यदीयसक्रेतकिकर क्लमादिनानाविधधायराशि सजा तीयानेक्सन्तानानुवर्तनान विरमति । यदीयचिलोकनलालिता ललनेव भगवती चमुमती गणनातिगामिगुणमेद विभज्य भावयति भूवरखचरजलचरान नाना जातीयान् मनुष्यपशुपक्षिवृक्षप्रमृतीन भावान् । यदीयचक्षस्सन्दतात्पर्य परि चिता सूर्याचन्द्रमसी पाचयत पाचकाविपती इवोचावचान सख्यातिशायिनी रसागदिभी रसान् । यदी यहुकारभौतो भृत्य इव जठरवाह प्रमदोदरदरीचारी घणकादिद्रव्यासकचर्वणापिपासितोपि न पियति पार्वतरवर्तिनमपि वीर्यविन्दुम् । पदीयशिलचातुर्यमाचामति अनल्पशिरिपपाडित्यम् । यदीयपोरुपभूत कालोs निरूपणीयन केनैव व्यापारेण वायुनेवोद्भावयति परिभावयति च भावान् । यश्च पितेव पाति परीक्ष्य क्मक्षेत्रदीक्षितान् । हिंसक इव हिनस्ति तस्करप्रकृतीन । यश्च सर्वाश्चर्याचार्यो, यश्च यावत्तारतम्यविश्रामभूभिर्यमाराप्य विरोधा धन- रायते स भगवानणोरणीयान्महतो महीयान् सर्वव्यापकोऽद्वितीयस्सव सकपाश्च मन्वादय कल्पिता एवेति नामूलन्यायपराधीनताया एवाभावात् । सवाचिमत्तया कौतुक्तिया च प्रतिपादितप्रवर्तितमायिक नियमाप्रवाहाति रेकिकर्मप्रवृत्तपुष्पापसव्यतिरेक्हेतुक्तत्तत्कालरावरयजनताप्रतिमाहितनियत पार्यकारणभावादिभावजातानुमाइकतिपयमत्स्यकच्चपादिशरीराणी पारणेऽपि विस्टेरभावाच्छरीराणा नेपय्यस्थानीयतया नानावतारवादेऽपि सर्वज्ञस्य सर्वे श्वरस्य नाद्वितीयरवे विवाद इति सिद्धमेतय महामतयोऽपि व्याप्येव प्रकारान्त इति । एवञ्च तत्तत्पुरुपस्मरणस्पा तत्तत्पुरुषनाम्ना प्रसिद्धा नियतजनताहतास्स. यऽपि लौकिकसपदाया अवैदिका देशवैदिका वा प्रायोऽवैदिककर्ममियलात्सा धात्परमरया षा वर्णधर्महासहेनुसात्सरस्सरनिन्दादिना धमनस्ससंपादकलाद नुपादेया एव । संप्रदायविशेषणीभूततत्तपुरष सर्वशवुद्धिरीश्वरखुद्धिवी धमा याय समोयनीपेव । वैदिकवर्मादरणे वर्णव्यवस्थाया शिथिलीकृतायाखवत ·प्रस्तावना । ७ काशने यत्न आधेय एव । भारतस्य गौरवं प्रेयाश्रेयश्च वर्णधर्मवैदिककर्माधीन. मेव । अन्यत्सवं स्वाहाकारस्वधाकारविकलं गानवादनाद्याडम्बरप्रधानमनुष्यानं जलताडनमेव । गौतमोद्योतकरादिन्यायपण्डितजैमिनिशवरकुमारिलादिभिर्मीमां- सानिष्णातैासशंकरादिमिर्वेदान्तविद्वद्भिर्निजनिजकाले महतोऽपाया पालितस्यापि वैदिकतत्त्वस्य हासो हखैरेव पुरुर्विधीयते इति पण्डितैरपि शोच्यमेव । विदुपां कुम्भकर्णनिद्रा सर्वस्यैव भारतस्य प्रेयःश्रेयश्च प्रतिबध्नाति । दोवारिको जागतीति गृहपतिः शेते दौवारिकस्तु द्वारि खपिति कि नायं विश्वासपातः। विचारत्रयीक- टुमिस्खामिश्री १०८ कृष्णानन्दसरखतीचरणैस्तु यथाखकीयाधिकारो रक्षित- स्तथान्यैरपि समथै विद्वद्भिरधिकृतिः खकीया रक्षणीयैव । यद्यप्येतेषां स्वामिपादानामितिवृतज्ञानं विदितैतयोग्यताज्ञानानां नातीवोपयु. ज्यते तथापि कालोऽयमि तिवृत्तकौतुकीति तत् स्वामिपादावसानसमये सुरतवा- स्तव्येन महाराजगोंडलाधीश्वरभूतपूर्वप्रधानपुरुषेण श्रीलालशंकरशर्मतनुजन्मना श्रीहरिशंकरशर्मणा द्विवेदोपनाम्ना नागरविदुपा "गुजराती"नामक- साप्ताहिकपने प्रकाशितं समस्य प्रकाश्यते । श्रीकाशीस्थकैवल्यधामस्वामिनः खामिन इव सरखत्याः श्री १०८ कृष्णा- नन्दसरस्वतीस्वामिनः १९६५ पञ्चपट्युत्तरैकोनविशतिशततमे वैकमेऽब्दे मार्गशीर्घशुक्ल द्वितीयायां विथो भौमे दिवसे दिवसेऽशीतिवर्षदेशीय आयुपि ब्रह्म- भूयमिताः। प्रसृतेचैतदृते नगरे काशीवास्तव्यस्सर्वैरेव संस्कृतविद्वद्भिर्दुःखितैरेक- मुखैः सखेदमेतदुक्तं तदा यदद्यास्तंगतो भारतभारतीप्रकाशनपण्डितो हा पण्डि- तमार्तण्डः । संन्यासकजीवात्मनानेन महात्मना जन्मना कर्णाटकविषये प. म्पानामा ग्रामोऽनुगृहीतः। पिताचास्स रामनामा जयापरनामा जानकी चा. सीजननी । सस्यैव महात्मनः पितामही कुमशीकरराजपूजितस्य ब्राह्मणवरेण्यस्य काश्यां कृतमहायागस्य रायभट्टशर्मणः पितामहस्यावसानसमये विरहमसहमाना शरीरमनुगमनेन त्यक्तवती । गुरुचरित्रनायकस्य दत्तात्रेयावतारस्य भगवतो नृसिंहसरस्वतीस्वामिनश्चतुर्पु शिष्यमहत्तरेषु मान्योऽन्यतमः खामी सायंदेवनामा खामिपादस्यास्य पूर्वजोऽभवत् । ईदृशैस्सिद्धशतसहस्रैरङ्गीकृतस्य जन्मना तत्कुलस्य ख्यातियाँगावरूढयोगिजन्माकरतयाऽद्यापि गीयते तत्र देशे। अद्भुतस्मृतिः कुशाग्रमतिरयं खामी संस्कारस्य शुद्धतयाऽसमाप्ते एव चतुर्दशे वर्षे ऋग्वेदं सिद्धान्तकौमुदी चाधीत्याधिकाध्ययनामिलाषावशीभूतो वात्सल्यं पिनोलिस्य मे दूरदेशनिवार कदाचित्प्रतियनीयादिति तयोराज्ञामनादायैव ·विचारत्रयो। मनोरथरथारूटो सधेन सायन समं वाराणसीमासाद्य निजपामजन्मनो द्विजन्मनः वाशीदासव्यस्य कस्याप्याहितानेगूहे कृतवसतिः सर्वतन्त्रत- तत्राणां स्थविराणां थीकाशीनाथशास्त्रिणाननुमत्या पूर्वतो निधिदे. भ्यस्स हल्पाप्यापकेभ्यः श्रीराजारामशास्त्रिभ्यो रानीयमहाविद्यालयमा धानाध्यापकेभ्यस्सह सतीभ्यालशास्त्रि( रानडे )राजारामशास्त्रि. (थोडस )प्रभृतिभिरध्ययन गारभत । युद्धेः कुशाग्रतयायल्पेनैव कालेन संपादितं पाण्डित्यं विचारनयी गुनिपुणं प्रकटयतीति मुधोदधिमाधुर्याय मारामुष्टिनिक्षेपो विक्षिप्ततव । विदितेष्वपि वेदवेदामादिषु तत्राभ्यासम- न्तरा परतत्रैव सर्वतत्रखतयतेति तनपरतत्रचित्तस्त त्राचार्यादपरशिवादिव शिवानन्दगुरोः शापानुपहावधिसिद्धेरगाभं योधं वाऽपि सन्धवान् । अप पर्याप्तऽध्ययने यादादी दीक्षिदो महाविद्यालयेऽभ्यापरत्वेन नियोगाय मत- मानाय गुरुवर्याय गुरोरपरस्य दास्य उदासीनोस्मीत्युक्त्वा पाण्डित्यफलं चातुर्य- मूल देशाटनगिति मला काश्मीरादी पर्यट्य विजयी भूला पुनरपि काशी प्रतिनियल श्रुतवान् यत्नापि लोकचतुरेण रामानुजाचार्येण योग्यावसरमासाय सरलखमावा पालशानिराशा अपि विद्वांसोऽनुनीता ननिप्रियतयय च तनही या निबन्धोपि हस्ताक्षरैरनुगृहीतश्चेति । थवेतमेव मतं श्रुनिसम्मतमनुभवानुग्रहीतं । परिडता येतेऽद्वततत्पवेदिनः सिमिति रामानुजस्य मायाजालायाता इति जातकौतुकस्तनिवन्धखण्डनरूपमपरमेकं निवन्धं विधाय गुरुभ्योऽदर्श- यतेऽपि च तदानीन्तनमोह एवाम्मामिलवदन् । निबन्ध सर्वसम्मल्या प्रकाशनामानीतो मृतथ रामानुजाचार्यस्य चातुर्यनपश । इतच गच्छति काले चिरयति तनये जनभुल्या श्रुतमतानुत्तरपाडली पितरो किमित्सयापि नायाति तात्योपि हृदयवीरतुभमपिरम्मा पूडामणिधाम पिस्गुरसरसत्या इति चिन्तो- त्याहिती गहामानविक्षनाथदर्शनकामी वाशीमायानी गती च परी तटीमान- न्दस्य पश्यन्ती मुसमाननन्दनस्य । अप स्थिता तर पतिचिहिनानि वृत्ता देवदानावकोशीयात्रापिण्डदाना. दिल्लनि दमती पररसरमामध्य तनुजमावायांवोचताम् । पत्स चूडा. मणे जातमागेर उलगडामगिना लया न केलं वयमेव देशोऽपि विपा- प्रतो नीत । अत. परमेक एवावमिप्यते मनोरथोऽशिथिोडमा पहिडामो #. पत्रीद्वितीयं साम् । पग्तिमनिष हामीस्तु पाकिसम्य परिपानया ·प्रस्तावना। सस्कारस्योद्बुद्धतया वर्तव्यस्य भूरितया ससारस्य समाप्तप्रायतया वैराग्यस्य सर्वाङ्गसुन्दरतया मानससन्यासस्य प्रथमत एव धृततया हस्तौ सयोज्य पाद योर्निपत्यानुजानीतां पूज्यौ प्रव्रज्याया इत्यजरीगृह्यत पितरौ । अहो हतदैवाह कथ मङ्गलालोकनलालसा वत्सस्य सन्यास द्रक्ष्यामि मोक्ष एव सन्यासदीक्षाया फल स च काशीक्षेने मरणमानसुलभ कृत वृद्धाया ममाधिककालक्षेपेण सनिहिती भवत पति पुनश्चेत्यादिचिन्तयन्ती जानकी माता तु पञ्चत्वेन प्रपञ्चमत्य- जत् । पिता रामोऽपि वत्स ! अनिवार्यस्ते त्यागगोचरो विचार इति न प्रतिबनामि त परन्तु त्यागिन्यपि वयि पुनाभिमान इत्याज्ञापयामि यद्यवसर लभख तकस्य योग्यस्य ग्रन्थस्य देवमन्दिरस्य च निर्माणकृते यतेथा इति पुन पुनराज्ञाप्य वदेश प्रति निवृत्त । काशीश्वरचूडामणिचूडामगिरपि द्रोणगिरिगुहागृहात्खामिश्री १०८ सञ्चि दानन्दसरस्वतीचरणासन्यस्य महामाराद्युपद्रवनिवृत्तिप्रभृतिलोकोत्तरचमत्का- रेण सभावितशिष्यसपदासादनेन सर्वातिशायिसरखतीप्रसादेन शिश्नोदरपराय णचार्वाकोचचञ्चलनीचनवीननास्तिकगणपरातयकरणेन च भगवद्भाष्यकारशंक- राचार्यश्रियं बिभ्रत्स्वामिश्री १०८ कृष्णानन्दोऽभवत् । सर्वथा शान्तोs प्येकान्तनिवासप्रियोऽपि श्रीकृष्णानन्दसरस्वतीखामिपाद सन्यासिनो भिक्षर भूपण भ्रमणमेव तप आस्तिक्यस्य नानाविषयवासिनास्तिक्लोककलहिता स्तिक्यतया प्रसरत पाषण्डस्य मायाया पतिला हिश्यता तनभवता गौतमय सिष्ठायाज्ञवल्क्यादितनुजन्मना ब्राह्मणकुमाराणा, मनुनलयुधिष्ठिरादि- सन्ततीना रामकृष्णादिजन्मना विष्णुनाप्यनुगृहीताना भवता क्षनियवीराणा समाधिसाधुप्रभृतितनुभुवा जगजीवनवताना श्रीमता वैश्यमहाशयाना द्विजा तीना, विश्वकर्ममातलिचन्द्रगुप्तादिजाताना भारतभवनस्तम्भभूताना तन दीघायु मता शद्रमहोदयाना सकरीभवनोन्मुसाना स्वधर्मोपदेश एव देशसेवेति मत्वा- ऽनियतनिवासेनैव दिवसान्यत्यवाहयत् । अतएवच नाशक्नोत्परमातिमहतो निव- न्धस्य निर्माणे प्रयतितुम् । शरीरावसान सनिहित इति जानन स्मरश्च पितुरादे मागृहीतश्च काशीनिवासाय काशीवासव्यै पण्डितप्रकाण्डे, परमप्रियाभ्या परि णतोपदेशाभ्या रानपुरुषमतालिका-या नागरब्राह्मणा-या गुरराजनगरसूर्यपु रासुरत)लङ्कारभूताभ्या द्विवेदोपनाममहामहिमलालशराज मभ्या श्रीर प्णशंकर हरिशंकराभ्यां कारिते काशीकैवल्यधामनामनि मदिरे विच्छि नमिव पञ्चमोचीनायपीठ प्रतिष्ठान्य तमेव बहुधाध्यतिछन् । शिष्येणापि सता ·१० विचारत्रयी। संसारविरसता सम्यगवगता न मया पुनर्गुरुगापि जीर्णेनेति भावग्रनिर राजारामशाक्षिणोऽपि सम्यस्ता वृद्धलारपूर्वमेव प्रतीभूता- पूज्यपादाः श्रीस- प्णानन्दसरस्वतीस्वामिनस्तु पश्चात् । एतेपा महामहोपाध्यायरामानुजा- चार्यपण्डितखामिधीराममिश्रशानिमिस्सम शास्त्रार्थस्तान मित्राणामपकर्ष, उचि- तस्यापि पक्षस यस्मिन्विपक्षे टोपरेराजारामशानिमियतमानैरपि जात उत्तराभाव आदीन्यसोरसामान्याश शुभहसान्यद्यापि श्रीकाशीक्षेत्र वर्तमा- नान्येच मन्ति । स्वामिपादश्ता अपरेऽपि सन्ति निवन्धा. परन्तु वे तागाना हस्ते निपतिता ये तरेव पुलकरंशत परिवतितनिवन्धारो भवितार इति त नोप- लधा इति न मुद्रिता । मुदिताश्चते प्रन्या श्रीहरिकृष्णाद्ववेदसप्रहालयादु- पलब्धा । विचारनयीमुद्रणे पन्धने च जातः सर्वो मय श्रीलालशंकरद्विवेदपुण श्रीप्रणवशंकरण सोढ. । सग्रहस्य विचारप्रयीत्युचितं नाम श्रीहरिशंकर- द्विवेदसचिकृतम् । आत्मविचारपसणा केपाधिस्लोवाणा ब्रह्मविचारे निधात- व्याना व्यवहारविचारे समावेशो विषयस्य मिश्रवानिवन्धाना च पिलम्रेन तधात्वेन विज्ञातलात् । नियन्धाना सहमनेन पदविभागकरणेन शुद्धिसपाद. नेन च पणशीकरोपनामभिर्निर्णयसागरसखैः श्रीवासुदेवशानिमि विचारमयीप्रकाशकोऽनुगृहीत इत्यत्र तु नान्ति सन्देहलेश । विचारवयीप्रका- शकेन श्रीकृष्णशंकर द्विवेदतनुजन्मना धीप्रणवशंकरशर्मणा च पण्डितसमार. ऋणीभावित इत्यपि वक्तव्यं प्रशसासम्पशन्यमेव । निबन्धानां सग्रहेग श्रीहरिकृष्णद्विवेदेनापि सीमातिशायि श्रेय. सपादित यतशतशो नास्ति. क्याद्रक्षिता अपेक्षावन्तः । निवन्धाना गहनलान्मम मतेधातिन्यूनवात्सशो- धन आहितेऽपि यने मूले टिप्पने चाशुद्यस्सन्तीति जानामि तत्कृते सहद- यपण्डितेभ्यः क्षमाभ्यधनवार्थसाधिकेति तदर्थ विदुषो नमस्कुर्म. 1 टिप्पने वृता बाललीला पण्डिताना प्रमोदायेति तन प्रामाण्यप्रत्ययो नानेतव्यो गुरुष- रव मित्रप्रवरैरपि । पण्डिता व्यवहारविदो न भवन्ति दयानन्दादिकुतस्य पुरतः स्थातुं च न शक्नुवन्ति शुष्कशास्त्रार्थेन कालं क्षिपन्तीत्सादनक्कल मार्जन. कामेरवश्यमेव विचारणीया विचारनयोत्सन्तिम निवेदनं सुरसरख युपासवेषु । स्नेहं महेशो विदधातु वृद्धौ धर्माध्वनो धौर इलातरेऽत्र । चाण्डालचावाकधमूविभीतं पायात्स कृष्ण पुनरात्मतत्त्वम् ।। २३३४१२१ चंबई. रमापतिमिश्रः। .

·प्रस्तावना। विचारप्रयीमुद्रणमुदितमहामहोपाध्यायन्यायवेदान्तचार्यपरी- क्षोत्तीर्णसर्वतनस्वतनद्राविडपण्डितश्रीलक्ष्मणशास्त्रि- साक्षादनुभूतमहितस्वामिपादेतिवृत्तम् । पुरा किलाऽस्मिन् भारते व समभूवन्ननेक आचार्या यैः स्वीयतपःप्रभाववशेन दिव्यज्ञानसम्पदा चाऽसत्पथमुपेयुषां भारतीयानामज्ञानान्धकार दूरीकृत्य सन्मा. प्रदर्शको ज्ञानालोको प्रन्यरूपेण विरचितः। सम्प्रति तादृशानामाचार्याणासभा- वेन नास्तिकानां मादुर्भावेण च सनातनधर्मसम्प्रदायोऽयं सर्वथा विलोपमेव समुपयातः। यद्यपि नूतनरीया मुद्रणादिसौकर्येण वयो अन्था अधुनातनैः शि- क्षितैः पण्डितैश्व प्रणीताः समुन्यन्ते प्रकाश्यन्ते च, तथाऽपि प्रणेतॄणां सनातन- सम्प्रदायलब्धज्ञानवैकल्यानिर्मितन्यैर्न कथञ्चिदपि लोकानां संशयालना संशया- पनोदनं दृश्यते । यद्यपि च व्यासाचैपिमिः प्रनैः शङ्करादिभिराचार्यश्च निर्मिताः पड्दर्शनपुराणभाष्यप्रभृतयः सम्प्रत्यपि विराजन्ते, तेषां परिशीलनेन सर्वथा हृदन्तरवर्तिमोहनिरासपूर्वकं विशदाभं ज्ञानं समुदेतीत्पन्न नाऽस्ति रान्देहले- शोऽपि, तथाऽपि कलिकालप्रभाववशाईवदुर्विपाकाद्वा पाश्चात्यविद्यापरिशीलन एव बद्धपरिकराणां पाश्चात्यतत्त्वज्ञानमेव ज्ञानमिति च मन्यमानानामधुनात- नशिक्षितानां निसर्गत एवं पूर्वोक्तेपु ग्रन्थेषु अनादरेण प्रवृत्तिन भवति । कि बहुना, संस्कृतभाषाज्ञानमपि विरलतमं संवृत्तम् , दूरेतरां प्राचीनग्रन्थतत्त्व- ज्ञानलाभः । तदेवमनवरतमनार्यभाषापरिशीलनेन पाखण्डिजनसंसर्गेण च सनातनधर्मप्रत्यनीकानामुपदेशानां व्याख्यानानां च श्रवणेन बुद्धिनितरां खीयधर्मेष्वास्थामलभमानाऽनार्यधर्मप्वेव पुरुषान् प्रवर्तयतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेव । एवं सत्यपि केचित् केचिदीश्वरानुग्रहेण जन्मान्तरसञ्चितसुकृतवशेन सत्सनमासाद्य के वयं, कोऽस्माकं धर्मः, कथमस्त्र सनातनवं, किंचाऽत्र प्रमाणं, कथं वा तस्य प्रामाण्यं, कसौ प्रयोजनाय च स धर्म आश्रयणीय इत्यादिरूपेण सन्दिहते । नानाविधदुस्तकोंभावितकुयुक्तिपरिपूरितमनसा सद्देपेण सारत्येन च सफलदुर्युक्तिनिरासपूर्वकं धर्मतत्वस्योपदेशकं मनोग्राहि ग्रन्थरनं प्रायो विरलप्रचारमेव, तथाऽपि सम्प्रतीदमेवाऽऽमोदस्थानं, (यत्) श्रीकाशीकैवल्यधा- मनिवासिनां ब्रह्मभूयंगतानां श्रीमत्परमहंसपरिप्राजकाचार्यश्रीकृष्णानन्दसरस्वती- स्वामिपादानां कृतयो विचारवयीनाम्ना सम्प्रति प्रकाश्यन्ते । एताः कृतीनिपुणतरं विभावयतामत्रत्सविपश्चितां प्रायः सबैपामेव भवन्ति माद्यन्ति चित्तानि । पाश्चात्यशिक्षासमादरबद्धचेतसोऽपि विलोक्य परिशील्य चैतान् प्रन्यान् विध- ·विचारत्रयी। मपु शिपिडितास्था पयः गन्मार्ग प्रदिरे । किमधिरेन! पति सरितासो दीनां यसिष्टपत्यापनायेदमेष यत् फाशीस्थपिदमिकरसमारसत्वं नाम । मासी दि भारपायनिसिलप्रदेन्योऽपि विद्यागारवेशानिरिभ्यते । तमन्यः पण्डितमा समादृतवान्धः, भारतीयः सकलरपि पिद्वह्निः प्रमारत प्राय एप । तमाऽपि यम्मिन् फाले सामिपारेते प्रन्या निर्मितावदानी फारया ये पिल पनिता विरेजिरे, हेपा हानमाहात्म्यमनुपममेवाऽऽसीत् । न सन्ति ता- रसा पण्डिताः मनसनिपतन सानन्दं प्रगिता एवे प्रत्यास्तदा प्रन्यानामेषां पशिखमसीसम नाऽस्ति सन्देहटेशः । मामिपादानां रेसनप्रणाली सहित स्पष्टय हुर्घा हदयमाहिणी चाऽऽदित्यन नाऽसि विशेषतो याव्यम् । तेषां पाययातुर्ययनितराधारली धोराजनमनोहारिणी मासीत् । एकदा हि काश्या ब्रह्मप? रामदुर्गकरनिर्मिते शिवमन्दिरे निवसद्धिः स्वामिल पादचातुर्मास्यसमये प्रोतृजनानुरोधेन योगवासिष्ठरामायणं प्रत्यहं व्याख्यानु- मारम्धम् । तदानीमिदानीन्तनव्यामरणशानपरिपरणप्रणारया आविष्कारः पानिनिस्तसविसरमावरमवन्तः कालेफरोपादीराजारामशाखिणः स्वामिपा- दानां गुरवोऽपि रथ्यायो स्थिता गम्भीरे टेप व्यारयानमण्वन् । वन्तश्च व्यास्यानं महान्तं प्रमोदमनुभयन्तो गुरोरपि मे नाऽस्ति ताशी वाग्मिता दर्शनशास्त्रपरिमातृत्वं यति सर्वेपा पुरतो भूयसी प्रचंसामइन् । वदात्य च सामिपादाना बिसलरी कीर्तिमावर्य नानादिदेशेभ्यो यो जिज्ञासवः काशी समागल्याइन्वेवासिलमासाद्योपदेशमवणादिना खजीवनमातार्ययन् । एवे च प्रत्यहं सायं माहिर्निर्गस विश्वेश्वरादिदेवतादर्शनं निधाय साया. हिकमनुष्टातुं गवावीर गच्छन्ति स्म । तमाऽपि भनेकै क्र. सह विचित्राः कथाः माचीनाचार्यचरितानि च धारयन्तः श्रोतृजनमनास्यानन्दसागरे निम- नयन्त इव सकललोकस्पृहणीयता समासादयन् । एकस्मिन् दिने नानाविधाः क्या. पुर्वन्तो विष्णुसहप्रनामस्तोग्रान्तर्गतं 'ममानी मानदी मान्य -'इति टोकं तथा व्यावत्युः, येन शृण्वता जनानामस्माकं चाऽनिर्वचनीय मानन्दा समुदभून् । भासीघ विस्मयः, अहो एवेषां कीशी तत्वप्राहिता ? तदा ते हि इत्थमवदन्-'भगवतः श्रीविष्णोरेतानि नामानि तत्तदाचरणप्रतिनिमि. सकानि रोकानामुपदेशरूपाणि । तथाहि मगवान् विष्णुः सयममानी, यो हि महर्षभगोः पदापातं वक्षस्य विगणयन् मह. पादयो. पदाचित्स्टोरवक्षःस्थल.

·प्रस्तावना। १३ संघटनेन व्यथा तु न समुत्पन्ना किलेति मला हस्ताभ्यां संवाहनमकरोत् , अनेन तस्याऽमानित्वं प्रकटीकृतम् , महर्षेः प्रसादनेन मानदलमपि स्फुटीकृ. तम् , अत एव श्रीमान् नारायणो लोकानां मान्योऽभवत्, सा च मान्यता लोकखामिखपूर्वकं क्रमेण वर्धमाना त्रिलोकधूक्त्वे पर्यवसन्ना। अनेन चाss- चरितेन तनिमित्तकेन नामनिचयेन चोत्तरोत्तरं हेतुहेतुमद्भावमापनेन लोका इस्थमुपदिश्यन्ते, यो हि खयममानी सन्नन्येषां मानदः सात् सोऽवश्यं मान्यो भवति । स च क्रमेण मान्यताया. परां काय त्रिलोकखामिलपर्यवसा- यिनीमनुभवति अतो व्यवहारावस्थायामेतादृशैश्वर्यकामेन खयममानिना परेषां मानदेन च भवितव्यमित्युपदिश्यते । एवमेव प्रत्यहमपूर्वं तत्त्वं श्रोतृश्रुतिमनो- हादनमुद्भावयन्तो गहातीरे समवेतानां जिज्ञासूनां ज्ञाततत्त्वानां च परिबाजक- न्येपां च गृहस्थानां मनांसि समाकर्षयन् । एवंविधानां पुण्यचरिताना महात्मनामैहिकलोपरित्यागः कस्य वा सचेतसतापाय न भवेत् ? महदेव शोकस्थानम् । एवमपि चिरसश्चितं ज्ञानं ग्रन्थरूपेण तैरेव महात्मभिः समुपनिवद्धं चेत् कथंचिदासादयेयुर्लोकाः, तावताऽपि स्थानाम कथञ्चिदपि कियत्यपि तद्विरहप्रयुक्तात्रुटिपूर्तिरित्यालोच्य गुर्जरदेशान्तर्गतसुरतनगरवासिमितच्छिध्यैर्ध- मश्रद्धालभिः प्रणवशङ्करकृष्णशङ्करप्रभृतिभिःखीयद्व्यव्ययेन विशकलितान् सर्वान् ग्रन्थानेकीकृत्य मुम्बापुर्या निर्णयसागरयन्त्रालये मनोरमैः सीसकाक्षरेरणेपु भाखरेषु च पनेषु संमुद्य यो महानुपकारः साधितो जिज्ञासूनां, तदर्थं तेभ्योऽ- नेकान् धन्यवादान् वित्तरामः । प्रार्थयामश्च श्रीजगदीश्वरं, सर्वदेत्थमेव धर्मका- ययनुतिष्ठन्तो लोकानामादर्शभूताश्चिरंजीव्यामुरिमे । एते च मन्भाविधा विभक्ताः-केचन सकलदर्शनललामभूतं वेदान्तदर्शनमाश्रित्य तदीयगूढार्थानामा- अस्येन बोधप्रदाः, केचन सुनीत्युपदेशपूर्वकं व्यवहारतत्त्वस्य सम्यकपरिष्कर्तारः, अपरे च धर्मविषयमधिकृत्योपदेशपराः, इति मुमुक्षणां व्यावहारिकाणां धार्मिकाणां चाऽत्यन्तमुपादेयाः । एतान् ग्रन्थान् विमत्सरा विद्वांसः सहृदयाश्च सम्यक् परिशील्य ग्रन्थकर्तृणां खामिपादानां चिरसम्भृतं ज्ञानामृतमाखादयन्तो मुद्रणादिना प्रचारकाणां परिश्रमं सफलयन्विति भूयोभूयः साञलिवन्धम- भ्यर्थयामः। विदुषामनुवरः श्रीकाशी। } (महामहोपाध्यायः) श्रीलक्ष्मणशास्त्री द्राविडः ।

·विषयानुक्रमणिका। ... २७७ ... ... २८८ ... ... विषयः पृष्ठ विषयः पृष्ठं इति नीतिविचारप्रकरणम् । वेदाधिकारनिर्णयः। अथ धर्मविचारः३ वेदाधिकारिविचारः १ वैदिकपद्धतिः उपनयनाधिकारिविचारः शास्त्रतर्कयोरेलापलादिविचारः २४७ / उपनयनारम्भकालविचारः चेदस्य शास्त्रत्व विचारः .. २४८ आद्योपनेतृ विचारः आयुर्विचारः ... २५१ वेदोपनयनानादित्वविचारः वेदस्येश्वरोक्तत्व विचारः ... २५२ सर्वसाधारणवेदाधिकारविचारः २८१ ईशस्य जगत्कर्तृत्वविचारः ... २५३ वेदव्याख्यातृविचारः २८३ उत्तरोत्तरज्ञानवृद्धिविचारः ... २५३ वैदिकहिंसाविचारः नवीनप्राचीनकर्मविचारः २५५ | पिष्टपशुविचारः प्रतिमापूजन विचारः २५७ यज्ञे मांसभक्षणविचारः ... २९२ प्रतिमाया ईशत्वे मतानि २५९ ) याझिकानां शानपारतच्यविचारः २९३ पुराणप्रामाण्य विचारः ... २६१ स्वर्गास्तित्वविचारः अवतारविचारः २६२ वेदशल्योद्धारः। भूभ्रमणविचारः २६२ वेदस पुरातनलविचारः ... २९५ सूर्याल्पत्वविचारः २६३ वेदस्यापौरुपेयस्वविचारः भूमेराकर्षणशक्तिविचारः ... २६४ सर्वभाषापुरातनत्वविचारः २९७ सूर्यभ्रमणविचारः प्रणविचारः ईश्वरस्य वेदवत्कृत्वविचारः २९८ सूर्यादीनामाश्रयविचारः वेदस्यानादित्वविचारः ऋषिरवविचारः सूर्यपरिमाण विचार ... २६८ काचप्रामाण्य विचारः वेदाध्ययनाधिकारपिचारः २७० ३०० चातुर्वर्ण्य विचारः जाति विचारः ३०० चतुर्युगविचारः वेदार्थविमर्शनी। २७३ जातिविचारः (१पादः) ३०१ जलोत्पत्तिविचारः (२ पादः) ३०२ प्रत्यक्षभेदाः २७४ | अधिकारसिद्धिः (३यादः) ३०२ वानप्रामाण्यसिद्धिः २७५) फलनिरूपणम् (४ पादः) ३०३ शास्त्रतात्पर्यम् २७६ अनधिकारिनिरूपणम् (५पादः) ३०४ 2 ... ... ... २९८ ... ... ... ... ... ... २७४ श्रुतिसमन्वयः ... २७४ प्रमाणनिर्णयः ... ... ...

·१६ विचारत्रयी। ब. . ... ६ ... ... ... ... ... ... ... .." ... ... ... ... ३४१ ... विषयः पृष्ठं] विषयः समाधिः (६ पादः) ३०४ अवांतरजानिए मियःकन्यासंबंध. पंचाक्षर्या अर्थविचारः ३०४ विचारः द्विजत्वलिङ्गनिर्णयः। लोकतंत्रवाक्योपसंहार ३३७ संस्कारविचारः . ३०५ शानतंत्रवाक्यारंभः ३३० भस्मधारणविचारः ३.६ मानवशास्त्र संमतिः पंचामदेिवतानांसर्वोत्तमत्व विचार ३०९ विधवावपन विचारः दीक्षाभेदालिंगभेदविचार: ३१० | पाराशर्यशास्त्र संमतिः धीशंकराचार्याणां जगद्गुरव- सहजधर्मविचारः ३४० विचारः ३१३ | विधवादुःसविचारः गायभीतात्पर्य विचारः ३१५ स्त्रीदाय विचारः त्र्यंबकमन्नव्याख्याविचारः ३१६ / निविधीविचारः ३४२ द्वीपांतरगमन विचारः श्रीशिवहृदयंगमविरुदा- संध्याव्याख्या वलीस्तोत्रम्। गायत्रीस्तोत्रम्। कलिशमनोपायः द्विजरहस्यम् ३२३ श्रुतिस्मृलोः स्वरूपम् तमचकांकमीमांसा। परिकरः। वैदिक्यादिचतुर्विधदीक्षाविचार- ३२५ प्रदीपः ३४८ मुद्रांकन विचारः ३२६ दृष्टिभेदविचार चाकस्य श्रीतत्व विचार ३२७ जीवानादित्वविचारः चक्रोकाधिकारविचार कथा फलोपसहारः सिद्धांतघोपः स्त्रीरत्नप्रस्तावः। डिण्डिमः ३५० खीयोग्यताविचारः ध्वजपटी ३५१ दान विचारः ३५१ विवाहकालविचार ३१३ | मंगलमीतिः गभाधानकालविचारः पुनर्विवाहासंभवविचार. ३१४ प्रशस्तिः ३५२ विवाहतावविचार इति वैदिकपद्धतिः संपूर्णा। .. ... ... ... ... ... ... ... ३२८ आहुतिः ... ... ... ... ... ... ... ३३१ श्रादेशः . ... ... ... ... ... ...

·विषयानुक्रमणिका । १७. ... ... ... ... ... ... ... ४०० ४०८ ... ... विपयः पृष्ठं विषयः पृछं २ वैदिकपद्धत्युपोद्धातः ३५४ / २४ प्रश्नोत्तररत्नमालिका ३ वैदिकमतभेदपविः ३५७ | २५ प्रश्नचतुष्टयोत्तराणि ५०४ ४ योगानुशासनम्. ... ३५९ / २६ ज्वरनिवृत्त्युपायः ५०७ ५ श्रीमच्छंकराचार्यचरितं... ३६० २७ जनमारशान्तिः ५०१ ६ वैदिकपद्धतिपरिशिष्टं २८ महामहोपाध्याय अबलाबलम् शब्दविचारः माह्मणसर्वस्वम् ३७४ २९ चमत्कारपरामर्शः ८ जातिनिर्णयप्रकार- ३० जगद्गुरुसत्यस्वरूप परामर्शः- ३९८ स्तोत्रम् ... ५२२ ९ मुण्डनानुशासनम् ३१ वेदान्तस्तोत्राणि ५२३ १० आचार्यकालपरामर्शः शयनस्तोत्रम् ५२३ शङ्कराचार्यलग्नकुण्डली ४१५ भ्रष्टाष्टकम् ११द्वारकापीठस्थ स्वामिविचारः शिष्टाष्टकम्- संशयतिमिरभास्करः ४१७ प्रश्नोत्तरमालिका १२ आतुरसंन्यासपरामर्शः ४३९ ५२७ १३ सन्यासात्परावृत्तस्य गुरुतत्वविवेचनस्तोत्रम्... ५२८ मीमांसा... ४२९ निगमसारस्तोत्रम् १४ संन्यासिपादुकामीमां. तत्त्वमसिस्तोत्रम् ५३० १५ भैरवाष्टमीनिर्णयः गुरुस्तोत्रम् ५३१ १६ एकादशीविवेकः श्रीकृष्णयशोमाला १७ एकादशीपरामर्शः ४५५ ३२ आनन्दचषक: १८ एकादशीपरिशिष्टं ४६४ | ३३ तारावधाटी १९ कण्टकत्रयोद्धारप्रदीपः ४७१ ३४ चाटुदण्डका २० टोपराटोपपरामर्शः ३५ ताराष्टपदी २१ द्वितीयाटोपः ४८९ ३६ सूर्यसाधुचरितम् २२ तृतीयादोपः २३ षड्विंशतिप्रश्नपरामर्शः पुनर्विवाह विचारः ... ५२४ ... ५२५ शिवमानसपूजा ... ... ... ... ... ... ... ५४८ ... ३७ कलिपरामर्शः ... ४९४

·१८
विचारनी।
वैदिकपद्धतिप्रशंसा।
परिशीलितयाययारोहन्ति विष्णुपदं
सुरिवेधं प्रामाणिक विचक्षणाः ॥
नयं पुरातनं वापि लेख पश्यंति सूरयः ।
सारमासाद्य तुष्यति निम्सारं रसयंति च ॥१॥
धर्मशा अथ नीतिमा उभयशा अथेतरे ।
पक्ष्यंत पालयंत्वेनां श्रीमद्वैदिकपद्धतिम् ॥२॥
चरसे वैदिकपद्धते वस चिरं चैदैकमानाधित-
मानानां निजनेत्रसंस्कृतियते यताधितानां सताम् ।
गेहावाढतमी निरस्य सरणि तो दर्शयित्या श्रुते.
धक्तव्यं च वियोध्य वेद चिदुपां श्रेयस्करी व्यं भव ॥३॥
स्वमारथितये नणां सामानंदेन भिक्षुणा ।
प्रादर्शि प्रार्थितेनैव फैचिवैदिकपद्धतिः ॥ ४ ॥

·HA
श्रीक्यल्यधामनिवासी
स्वामि श्रीरप्णानंदसरस्वती, क्षेत्र काशी

·जय सच्चिदानन्द। श्रीमत्परमहंसकृष्णानन्दसरखतीविरचिता विचारत्रयी। ब्रह्मविचारः ॥१॥ गीतासारोदारः ॥१॥ श्रीकृष्णं करुणापूर्णहृदयं बुद्धिसाक्षिणम् । पार्थसंशयनीहारमि- हिरं संश्रयेऽनिशम् ।। १ ।। स्फुरद्दन्तप्रभापूरमिलन्मधुरवाग्झरीम् । गीतां संस्रवते कृष्णमुखपद्माय ते नमः ॥ २ ॥ गीतासारोद्धारं कर्तु प्रयते तथापि जिव्हेमि । क समुद्रः कच चटकः कच सा चञ्चः क रत्ननिचयः सः ॥ ३ ॥ नीरनिधिर्यदि करुणापूर्णश्चटक: समानयेद्रत्नम् । ज्ञाननिधिर्यदि गीताकरुणां धत्ते ममापि किं चित्रम् ।। ४ ॥ तत्र प्रथमाध्याये चापन्यासान्तवर्णनस्यार्थः । यत्किचित्कर्तव्यं सुविचार्यैव प्रवर्तनीयमिति ॥५॥१॥ सुविचारो नरकोटिष्वीशानुग्रहवतोऽपि कस्यापि । भवति च तस्य च पुंसः परमेशः सार्थकृदपीति ॥ ६॥ यो यहत्तविचारे तदातुस्तस्य सर्व- निर्वाहः । पतति गले इति भावः पार्थस्यातः कृतश्च हरिणापि ॥७॥ एतेषां हननं मम मरणं वा युज्यते रणत्यागः । इति संशयवति पार्थे कृष्णः सप्तकधोत्तराणि ददौ ॥ ८॥ यद्धननात्त्वं भीतो न ते १ अथाखिलशास्त्रापाराकुपारपारदृश्वा परमहंसः श्रीकृष्णानन्दयतिमूर्धन्योऽसि- लमानुपप्राण्यज्ञानवान्तापाकरणपूर्वक विचारनयीमिपेण शास्त्रसारंखुवोधयिपुरि- मान्पृथकप्रकरणन्प्रन्यान्निवयन्ध । तत्रादौ ब्रह्मविचारः प्रस्तूयते।

·२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचार. १) नियन्ते कदाचिदपि वत्स । तस्मात्त्व न नियसे स्वाभाव कुन केन वा दृष्ट ।।९।। मायामयविश्व पतं दृष्ट्वा ज्ञानी न मोहन भ्येति । नच भीतिस्तस्यास्ते लक्षणमशुभाधनासक्ति ॥ १०॥ क फाय कीदृग्वा क्स्य च कुनास्ति केन कथमिति च । न विजानाति विपश्चित्पश्यत्याश्चर्यवद्वदत्यपि च ॥ ११ ॥ आश्चर्य मायेति च पर्यायो नास्ति भातीति । पर्यायोऽज्ञान तत्तस्य विनाशो न भाति नास्तीति ।। १२ ।। आश्चर्येऽस्मिंस्त्व बुरु युद्धाश्चर्यप्रवाहपतित ते । प्रावाहिककर्मकरो नैवाञ्चति लेपमशुभशुभकृदपि ॥ १३ ॥ सच्छि प्यप्रति हरिणा योग सदसद्विभागनामायम् । उक्तस्तदुत्तरार्थ भ्रान्तिहरोऽय द्वितीयकोऽध्याय ॥ १४ ॥२॥ एव यो वेत्ति नरो न तस्य लेपोऽस्ति फर्मणा कश्चित् । कर्तव्यमपि न किंचित्तदपि प्रावाहिक तु कर्तव्यम् ।। १५ ॥ यदि न प्रवाहपतित कुरुषे किंवा करोपि वद मह्यम् । अप्राप्तकार्यकर्ता प्राप्तत्यागी च निन्द्यते सकलै ॥१६॥ इति हरिणा पाय प्रोक्त कर्तव्यकर्मणा तत्त्वम् । येन न लेप कर्तुर्यशश्च यस्मात्तृतीयकेऽध्याये ।। १७ ।। ३. ॥ अज्ञा- खा यदि वर्म त्यजति तदा किं भवेदकर्तासौ । ज्ञात्वा कुर्वन्धर्मा ण्यशेपत किं भवेदसौ कर्ता ॥ १८ ॥ यदरिपतवस्तु ससे तत्रा- सत्सल्पित जगत्सर्वम् । तदपि न सद्भिन्नमिति शास्वा कुर्वन्विमुक्त एवास्ते ॥ १९ ॥ एतज्ज्ञान देशिक्करुणारभ्य परपराप्राप्तम् । राजर्षिसमत त्व सशयमाच्छिद्य कुरु न ते लेप ॥ २० ॥ एवं तुर्येऽध्याये पार्थाय श्रीनिवासेन । ब्रह्ममयै कर्ममिरिह विदुपो लेपो नचति सकथितम् ।। २१ ॥ ४ ॥ किमह कर्माऽन्यो वा विचारय व तदैव कर्माणि । तच्छीपणि सस्थाप्य स्वस्थो मुत्तो भवस्यवश्य लम् ॥ २२ ॥ पञ्चम एव हरिणाध्याये कर्तृत्ववन्धनच्छेद । सो पाय सकथितो येनाग्रहमोचनाद्विमुच्येत ॥ २३ ॥ ५॥ आलान त्व यदि ज्ञानास्पद्धा विसशयस्तर्हि । कर्तृत्व तव नश्यदित्युत्त ·(ब्रह्मविचारः-१) गीतासारोद्धारः १ पष्ठ ईशेन ।। २४ ॥६॥ विश्वं मायामयमिदमपि मयि पश्य प्रश- स्तदृष्ट्या त्वम् । संशयविच्छित्तिः स्यादित्युक्तं सप्तमे हरिणा ॥२५॥ ७॥ माविश्वजीवनं चेजानीपे भवसि पार्थ सकलामा । यो यद्वेत्ति तदेव प्रभवति देहं विदन्यथा देहः ॥ २६ ॥ इत्यष्टमेऽपि हरिणा ज्ञानाभ्यासस्य सत्फलं प्रोक्तम् । तस्मात्प्रवाहपतितैर्विदुषो लेपो न कर्मभिः कापि ॥ २७ ॥ ८॥ पश्य प्रथितमते वं चमत्कृतिं मयि समस्तमेतत्तु । अहमपि तत्र नचाहं तत्र न तन्मयि मुनीन्द्रदुर्बो- धाम् ।। २८ ॥ इति नवमे श्रीपतिमुखपङ्कजविगलन्मरन्दरससारः। श्रीराजयोग उक्तः प्रश्रितजनमोक्षदोऽप्रयासकरः ॥ २९ ॥ ९॥ यद्यद्विभूतियुकं तत्तन्मां वेत्सि चेदनल्पमते । तल्पिकालतो मां सर्वालानं विमृश्य कृतकृत्यः ।। ३० ॥ यद्वद्विभूतिवतुर्मतिरभ्येति क्रमेण सर्व माम् । तद्वन्मतिरपि च तव क्रमात्समभ्येति मामेव ३१ इत्थं दशमेऽध्याये नवमाध्यायोक्तचिञ्चमत्कारम् । वेदयितुं पुनरुक्तो विभूतियोगो दयानिधिना ॥३२॥ १० ॥ विधिना कदापि जातोs- पीशानुग्रहभरेण सर्वामा । दृष्टिपथे तदपि नरैः सोढुं शक्यो न सामान्यैः ।। ३३ ॥ निर्वैररूपभक्त्या भगवति सर्वात्मके पकः । शक्तः सोढुं ज्ञातुं वोढुं चैकत्वमीशेन ॥ ३४ ॥ एवं रुद्रेऽध्याये नवमाध्यायोक्तनिजचमत्कारम् । बोधयितुं पार्थाय प्रदर्शितं किमपि तद्रूपम् ॥ ३५ ॥ ११ ॥ सर्वासभक्तियुक्त भूयादद्वेष्टुतादिगुणसंघः । • ईशानुग्रहरूपो येन विजानाति निर्गुणं तत्त्वम् ।। ३६ ॥ तस्माच्छ- मादिसंपत्स्वज्ञानावाप्तये परमधनम् । तत्सगुणभक्तवर्ये प्रियतम इति मे रसद्वयाध्याये ॥ ३७॥ १२ ॥ किं तन्निर्गुणतत्त्वं यल्लाभाय प्रया- सनिर्देशः । इति मा शकिष्टास्त्वं पाथैकत्वं मया सह तदेव ॥३८॥ जानन्देहे यस्त्वं स एव देवोहमस्मि चिस्पः । ग्रन्सासरस्यसेत- निर्गुणतत्त्वं स एव परमार्थः ।। ३९ । यस्तै परिचय आस्ते स एव मे मम स'चापि तव पार्थ । कस्मात्कर्मविलेपाद्रीतिः सर्वासतां ·४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) स्मर स्वीयाम् ॥ ४० ॥ अविभक्तः सर्वेभ्यो यस्मादहमस्मि तद्भ- वानपि च । यस्त्वं सोऽहं योऽहं स त्वं सत्तावयोन पृथगति ४१ सचिन्मात्रकपने को लेपः कर्म किं च को वन्धः । निर्गलिताऽसि. लभेदे सदसच्छब्दामिलापभीरुतरे ।। ४२ ॥ सममिति वक्तुमशक्यं सममानं विद्धि निर्गुणं तत्त्वम् । तस्मादतात्विकाचे भीतिर्मा भयतु मुक्त एवासि ॥ ४३ ।। यः स्खं वेत्ति स मां चेत्यस्मात्सोऽहं ततो न विदुपस्तु । वन्धः कर्मकृत्तः स्यादित्युक्तं हि त्रयोदशेऽध्याये ॥४४॥ १॥ यस्त्वं प्रकृतिगुणानां विश्वस्थित्युद्भवादिहेतूनाम् । साक्षी सचि- द्रूपः सोऽहं पार्थेति मनुमितेऽध्याये ॥४५॥१४॥ यः खलु निगमा- न्तानां वका सोऽहं यसामि सर्वन । सोऽहं पार्थ शरीरे स्मना ज्ञाता तमोभिभूतश्च ॥४६॥ तस्मात्पृथगभिमानं त्यक्त्वा मां विद्धि सर्वतः सर्वम् । कच कार्य क निदानं पुरपः स च शिष्यतेऽहमर्थो यः ४७ इत्थं गुहातमेयं विद्या पोका दयानिधिना । अध्युत्थानसमाधिः पञ्चदशाध्यायतः फलं भवति ॥४८॥१५।। विस्रस्तदुर्गुणस्ख प्रा- प्तासिलसद्गुणस्य पुरुषस्य । आसज्ञानं संशयहीनं भवति च स एव मां वेत्ति ।। ४९ ॥ तस्मात्त्वं दुर्गुणलवसङ्गविहीनोऽसि मा वेसि । शोक मा कास्त्वं पार्थेति माह पोडशेऽध्याये ॥ ५० ॥१६॥ श्रद्धा निविधा लोके शास्त्रीया मोदजा च काम्या च । शास्त्रश्नद्धामद्धा खीकुरु वेत्सीति सप्तदशकेऽपि ॥५१॥१७॥ देहेन्द्रियादिधर्माल्य- क्त्वामानं विमृश्य जहि शोकम् । मन्मयतामुपयासि क्षेमं मोक्षा- ख्यमेव मम तत्त्वम् ।। ५२ ॥ अयमेव हि बन्धस्तव यद्देहेन्द्रियम- तिस्थगुणदोषान् । आसन्यारोपयसि त्यक्त्वा तान्मुक्त इति च चरमेऽपि ।। ५३ ॥१८॥ इत्युपदेशनिरूढः स्वामारामोऽर्जुनः प्रवाह- गतम् । अङ्गीचकार युद्धं गुर्वनुमतमेव शर्मणे विद्वान् ।। ५४ ॥ एवं सप्तदशोक्ता युक्तय इह कर्मलेपनाशाय । तस्माद्विचार्य कम्पात नोपैति मानवश्रेष्ठः ॥ ५५ ॥ अविचारोत्थो बन्धः कर्मकृतो नेति ·(ब्रह्मविचारः १) चतुःश्लोकीगीतारहस्यम् २ । सर्वगीतायाः। तात्पर्य हृदि धार्य कौस्तुभ इव पार्थसारथिना ५६ गीतासारोद्धारः कृष्णानन्देन कृष्णकृपयैव । सरसजनाहादाय श्रीकृष्णप्रीतये कृतो जीयात् ॥ ५७ ॥ गीतासारोऽतिमधुरः कृष्णा- नन्देन दर्शितः । अनसूयेपु भक्तेषु कृष्णानन्दं प्रकाशयेत् ।। ५८ ॥ नमः कृष्णाय पार्थाय मिथोमिलितचेतसे । अन्योन्यप्रीतिविख्या- तिकामुकाय महामने ॥५९।। ललितामलचारित्रमिलितामलचेतसे । कलिताऽखिलविज्ञानपार्थकृष्णाय ते नमः ॥ ६० ॥ मनो मे कृष्णपादाब्जमकरन्दासवं पियत् । मत्तं सत्तच्छुभाङ्गेपु मुहुर्तृत्यति नुष्यति ॥ ६१ ॥ कृष्ण क्रीड मया साधे किं मोक्षेण प्रयोजनम् । स्वदङ्गिप्रीतिरशनाबन्धो मेऽस्तु सुखावहः ॥ ६॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमत्कैवल्यसिंहासनाधीश्वरश्रीसचिदा- नन्दसरखतीकरकमलसजातकैवल्यपदाभिषिक्तश्रीकृष्णानन्दसरखती. विरचितो गीतासारोझारः श्रीगुरुचरणकमलयोः समर्पितः।। चतुःश्लोकीगीतारहस्यम् ॥ २॥ जय सच्चिदानन्द । याभ्यां ज्ञातौ यथार्थी द्वाबुद्धारः शरणागतिः । ताभ्यां श्रीकृष्णपार्थाभ्यां नमः कृष्णयतेरिदम् ॥१॥ प्रसङ्गादभिव्यक्तसाधनसंपत्तिरर्जुनः पृच्छतिस्म मित्रीभूत- मीशम् । यथा-कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढ- चेताः । यच्छ्रेयः स्यानिश्चितं यूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नमिति । तेन केवलं श्रेयोर्थिता व्यक्तीकृतेति मत्वोत्तरमाह भगवान् करुणाकरः कृष्णो ज्ञानदयानिधिः । यथा-सर्वधर्मा- परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षय- ·६ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) प्यामि मा शुच इति । अत्र वीजम्-नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिमि- रिति सिद्धान्तः परंपरायातः । इति गुरुकरुणापीयूपपारावारनातः शुद्धबुद्धिरसतस्त्यागे सद्विज्ञाने का प्रयास इति तमेतं सिद्धान्तं सोपदेशं बुध्वा जगदेकवीरः पार्थों भरतकुलभूपणः संमतिमाह- नष्टो मोहः स्मृतिलब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गत- संदेहः करिष्ये वचनं तवेति नित्यलब्धनमीभावे स्थैर्यमापनो. न्तिमजन्मानीकरोमीशाभिप्रेतं प्रावाहिकं कर्मेति तत्याज हृदय- दौर्बल्यं नर इति गीताशास्त्रमेतत् ॥ एतत्सुनिश्चितं ज्ञानं कृष्णस्य परमात्मनः । एपा मुमुक्षुता सत्या पार्थस्यान्तिमजन्मनः॥१॥ शाके श्रीशालिवाहस्य बाणचन्द्रगजेन्दुनि । अवादि कृष्णयतिना गोदाभूपणनासिके ।॥ २ ॥ इति श्रीक्वल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीदृष्टं श्रीगीतारहस्यं निवेदित श्रीकृष्णचरणे चिन्वन्तु परिचिन्वन्तु च मुमुक्षुगोऽविकारिणः ॥ भगवद्गीतैकदेशपरामर्शः ॥ ३॥ जय सच्चिदानन्द । लोकेऽद्वैनब्रह्मवादो भेदब्रह्मवादो देहब्रह्मवादः इति त्रयो वादा दृश्यन्ते, तानुपक्रम्य भगवता व्यवस्थोक्ता यथा गीतायाम्-ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधव गुणभेदतः। पोच्यन्ते गुणसंख्याने यथा- वच्छृणु तान्यपीति प्रतिज्ञाय, गुणसंख्यानमाह-सर्वभूतेषु येनै भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभत्तेपु तज्ज्ञानं विद्धि सात्वि- कम् । येन गुरूपदिष्टज्ञानेन सर्वभूतेषु एकमद्वितीयं निकालाधि.

·(ब्रह्मविचारः१) भगवद्गीतैकदेशपरामर्शः ३ । ७ ॥ । धानं परमात्मानमीक्षते विजानाति पश्यत्यनुभवति च । कथं त- दाह-अविभक्तं विभक्तेषु नानारूपाभ्यामलंकारवैचित्र्येषु सुवर्णमिव तज्ज्ञानं सात्विकं विद्धि । एषोऽद्वैतब्रह्मवादः॥ ॥अथ भेदब्रह्मवाद- माह-पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् । यज्ज्ञानं भेदप्रकारकं सप्तपदार्था अन्योन्यं भिन्ना इति तेन ज्ञानेन खाङ्गीकृतेपु द्रव्यगुणादिषु सर्वेषु भूतेषु पदार्थेषु समवस्थितान् जात्यादीनपि पृथग्विधान् मिथो भिन्नान वेत्ति मनुते स्वरूपसंवन्धं चान्तेऽङ्गीकरोति किमवशिष्टं भेदवादस्य बलं, तस्मात् तज्ज्ञानं संशकारि राजसं विद्धि । अथ देहब्रह्मवादमाह-यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहै तुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् । यत्तु ज्ञानमेकस्मिन्देह- नाम्नि कार्य सक्तं तादात्म्यान्तं तदुहैतुकं प्रमाणवाघम् । देहो- ऽहमिति वदन् विजानन्नतीन्द्रिय आत्मा। तत्र प्रमाणशब्दसत्रास्ति देहात्मवादे। अतीन्द्रिये हि शब्दः प्रमाणम् । देहो नातीन्द्रियः प्रत्यक्षगोचरः । आत्मा हि तमनुव्यवस्यत्ययं देह इति । तस्य देहा- स्मता दुःसाध्या । अन्यथा घटमनुव्यवस्यपि घटः स्यात् तस्मादत- स्वार्थवत् बाधितार्थवत् । अतोऽल्पम् । देह एवात्मा भोग एवं स्वर्गनरको मरणं मोक्ष इति सिद्धान्ताश्रयणापातात् अल्पफलं ज्ञानमल्पमुच्यते । नहि मरणं मोक्षः । मृत्युरत्यन्तविस्मृतिरिति सर्वानुभवादन्धतमोधिकारी तामसज्ञानः । स्वर्गनरकाधिकारी राजसज्ञानः । मोक्षाधिकारी सात्विकज्ञानः । सात्विकज्ञानं श्रुतौ पठितम्-ब्रह्मैवेदं सर्वमात्मैवेदं सर्वमहमेवेदं सर्वमिति । न पठित राजसज्ञानं मिथो विमिन्नं सर्वमिति । तथा तामसज्ञानं देह आत्मेति कुत्रचित् । तस्मात्तामसराजसज्ञानद्वयं पूर्वपक्षकोटौ ! सा- विकज्ञानं सिद्धान्तकोटाविति सिद्धम् ।। जयति श्रीकृष्णाभिप्रायवेत्ता ५ जीवेश्वरयोरखखामिभावो नित्य इति वादिनोऽपि भेदब्रह्मवादिनः ।

·८ विचारत्रयी। (प्रक्षाविचारः१) श्रीशंकरः । तस्येयं वाक्-न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायुन सं नेन्द्रियं वा न तेषां समूहः । अनैकान्तिकत्वात्सुपुध्यकसिद्धस्त. देकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् । भूतानां भौतिकानां चानैका- न्तिक्त्यान्यमिचारितत्वात्काल्पनिकत्वान्नाहं तदात्मा किंतु तेपा- महमात्मत्याह सुपुत्यैकसिद्ध इति । अविद्यावृतस्यैवाध्यासाधि- सानत्यमित्यर्थः । ततस्मात् काल्पनिकानां स्वाधिष्टानेतरत्नाभावा- क्षेपां भानेऽप्यमानेऽप्येक एवावशिष्टः शिवो नित्यानन्दस्वरूपोऽहं प्रत्यगात्मा केवलः शुद्धः । मय्येव विभातीदं सर्व तस्मादेव प. श्यामि । यदि मयि न भायादेष संसारस्तदा न पश्येयमहं स्वप्न- वत् । स्वप्ने भातेऽप्यभातेऽप्यद्वितीयो द्रष्टा चिद्रूपः । अतएव वाक्या. न्तरं-विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया । यः साक्षाकुरुते प्रयोधस- मये स्वात्मानमेवाद्वयं तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये इति निगदव्याख्यातम् । ईदृशज्ञानदाता श्रीगुरुदक्षिणामूर्तिः पर- शिवो न मानुप इत्यर्थः । दक्षिणा कुशला घासौ मूर्तिरिति विग्रहः । न संज्ञायामिति निषेधान्न पुंकद्भावः । इदं महत्कौशलं यदात्मनि विश्वदर्शनम् । अतएव श्रुतिः--आश्चर्यों वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः । न नरेणावरेण प्रोक्त एप सुविज्ञा. नाय प्रेष्ठति । अतएष-उपदेक्ष्यन्ति ते झानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः। यज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव इति प्रतिज्ञातं भगवता। तत्त्वदर्शिनामेवाधिकार उपदेशकर्मणि । उपदेष्टव्यज्ञानस्वरूपमाह- येन भूतान्योपेण द्रक्षस्यात्मन्यथो मयि । येन ज्ञानेन विश्वमिदं सचराचरमात्मनि द्रक्ष्यसि । यस्त्वं देहस्थ इव भासमे स देहस्त्वनिष्ठ इय भासेत । अथो तथानुभवानन्तरमिदं विश्वं मयि द्रक्ष्यसि । किं बहुना सर्व सर्वात्मानं द्रक्ष्यसि । अत्रैतत्समर्पितमेजत्प्राणन्निमिपञ्च यदिति श्रुतेः । अत्र दहावच्छिन्ने प्रत्यगात्मनि । ननु कथमेतत् ।

·(ब्रह्मविचारः १) भगवद्गीतकदेशपरामर्शः ३ ९ दृश्यवगैकदेशे द्रष्टरि यावदृश्यवर्गसंभवः । सत्यम् । बुद्धिमानसि । किंचिजानीपे । वत्स, वद य एप दृश्यवर्गस्तव संमतः स केन वलेन तिष्ठति । स्वबलेनेतिचेत्स्वतन्त्रत्वादुदयास्ताभावप्रसङ्गः । दृश्येते उद्यास्तौ दृश्यवर्गस्य । न दृश्यते द्रष्टुः । तस्माइष्टुर्वलेनेति वक्त- व्यम् । यथोदयास्तशीला अलंकारा अनुदयास्तशीलस्वर्णवलेन । ननु द्रष्टाप्युदयास्तशीलो जन्ममरणदर्शनादिति मा शतिष्ठाः । खोदयास्तौ कि स्वयं पश्येत् । असंभव एप वादः। देहेन्द्रियादी. नामुदयास्तौ प्रत्यहं पश्यति एतावन्तौ जन्ममृत्यू । तावनुभव- नित्यो द्रष्टा चिदूपस्तद्वलेनावमासनशीलमुदेति तिष्ठति लीयते च । तलमवशिष्यते ततो न पुनर्मोहावकाशः। अत एतत्फलं-अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि । यथा मरुम॑गजलादुत्तीर्ण एव स्वरूपबलेन । अत्र वृजिनमित्युपलक्षणमित्याह-यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरु- तेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा । आत्म- सात्करणं-सर्वकर्माणि सुकृतं दुष्कृतं संचितं क्रियमाणमागामि च । एतदेवाह भगवान्व्यासः-तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेष- विनाशाविति । संचितक्रियमाणयोरगोचरयोर्ब्रह्मीभूतयोरगोचरत्वं युक्तम् । गोचरस्यापि भस्मीभूतस्य प्रारब्धनानो न कर्मशब्दवा- च्यता । सर्व ह्येतद्ब्रह्मेति ब्रह्मशब्दप्रवृत्तेः । यथैधःशेपे भस्मनि न पुनरेधःशब्दः । अतएव भस्म संधार्यमिति शास्त्रम् । अस्ति ज्ञानं भस्मनि ज्ञानदग्धः संसारः संधार्य इति । अतएवाह-नाहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेना- त्मनि विन्दति । योगः प्रथममनुष्यत्वाङ्गीकारस्ततो वर्णाङ्गीकार- स्तत आश्रमाङ्गीकारतत्र च प्रावाहिककर्मकरणमप्रावाहिकत्यागस्तेन यः सिद्धः स योग्यतां प्राप्तः सन् कालेन क्रमेणात्मनि विन्दति अहमेवेदं सर्वमिति । यथाह यजुः-एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचार १) न कर्मणा वर्धते नो क्नीयानिति । तस्मादुपपन सर्वभूतेषु यनैक भावमव्ययमीक्षते । अविभक्त विभक्तपु तज्ज्ञान विद्धि सात्विक- मिति । तस्माद्भगवत्समतज्ञानमुपाश्रिय भेद' त्यजन्त्वधीतशास्त्रा स्वाधीतफलसिद्धये । भगवतव सण्डितो भेदयाद ।। इति श्रीवैवल्यधामनिवासिकृष्णान दसरस्वतीकतो भगवद्वीतेकः देशपरामश ॥ श्रीकृष्णापणमस्तु ।। नय सचिदानद ।। । न गीतार्थपरामर्शः ॥४॥ अय सच्चिदानन्द। अथ गीतार्थ परामृश्यते । यदर्थ प्रवृत्त शास्त्र स तस्यार्थ । सत्सेवम् । सिंहासनाधीश्वरस्य धर्मस्य राज्यम् धर्मकामस्य नरस्य जय । श्रीकृष्णस्य सहाये धर्मकामस तत्त्वज्ञतामूला लोकज्ञता । लोक्ज्ञतामूला नीति । प्रस्ताथमाधनयुक्ति ति । स एव योग । योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारतेति लिङ्गात् । पासबलादियोगमाथाय युद्धायोपतिप्ठेत् । तस्मानीतियोगोत्र गीतायाम् । नीतिमूलो जय । दुष्टनिग्रह फलम् । अपरेऽर्थी पूर्वाचार्थव्यारयातास्तत्र तत्र स्थले यथार्थी अपि न विशिष्टा थंपरा । भगवद्वाक्यस्याकाल्पनिकत्वादुपनिपत्त्व वेदरहस्य- त्वमित्यर्थ । अनधिगतब्रह्मविद्यस्य धर्मस्थापनानधिकार इति ब्रह्मविद्येति विशेपण फलम् । अनीतिज्ञस्य जयानधिकाराद्योगा नीतयो युक्त्य । तस्माद् गीतानाम ब्रह्मविद्यामूल नीतिशास्त्रम् । -~यथा ब्रह्म तथा नीतिर्गम्भीरेति हरेर्वच । समाश्रयन्ति भू- तानि जयत्यधिकृतो नर । यत्सर श द स शब्दार्थ इति न्यायात् । तस्मात् - सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक शरण ब्रज। अह त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा गुच इति लोके ।

·(ब्रह्मविचारः १) गीतापरामर्शः हैं। सर्वधर्मान् प्राप्तप्रसङ्गानुकूलनीतिविरुद्धान् परित्यज्य मामेकं समू- लनीतिवक्तारं शरणं रक्षितारं विद्धि । बजेति गत्यर्थोऽपि ज्ञाना- र्थः । तदाऽहं त्वां सपियो मोक्षयिष्यामि । मा शोकं कार्पोः। तादान्मदवतारस्येत्यर्थः पर्यवसितः। --कालोऽस्मि लोकक्षयक- त्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । तेऽपि त्वां नभविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्सनीकेषु योधाः । तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुंश्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् । इति वाक्यैकवा. क्यतया-कुच्यं मास्स गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदु- यदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतपेति वाक्यमनुसृत्य गीता व्याख्येया ।। इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीकृतगीतार्थपरामर्श प्रथम उल्लासः ॥१॥ अध्यात्मज्ञानान्तं शास्त्रं संपाद्य नीत्या वर्तितव्यमित्येव मदु- क्तितात्पर्यगिति स्वय भगवानाह । यथा-मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याव्यात्मचेतसा । निराशीनिर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगत- ज्वरः । ये मे मतमिद नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽ- नसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्ममिः । मानवा इति मनुवंशलक्षणमु- क्तम् । शास्त्रे श्रद्धावन्तो नीतयेऽनसूयन्तो मानवाः प्राप्तकर्मभिः साधनभूतैः सर्वापझ्यो मुच्यन्त इत्यर्थे संपन्न आह--ये स्वे- तभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढास्तान्विद्धि नष्टानचेतसः । शास्त्रं न नीतिबाह्यं न नीतिः शास्त्रबाह्येति सिद्धान्ते सत्यपि ये मिथो विरोध मन्यन्ते ते नाशाय कल्पन्ते तत्तेषां शाख व्यर्थ सा चातुरी च तथा । तस्माद् गीता तथा व्याख्येया यथा ज्ञाननीतिभ्यां पुष्टा भवेत् । कस्मादेतत् । अस्तु ज्ञानपुष्टा मास्तु नीतिपुष्टेति चेदाह-सदृशं चेष्टते स्वस्थाः प्रकवे- निवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ।

·१२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) ज्ञानवतोऽपि प्रारब्धशेपागीकारे नीतियलमपेक्षितं ज्ञानस्य । तेन बलवज्ञानं जीवन्मुक्तिसुखं पूर्ण ददाति । प्रकृतिः प्रारब्धकर्म । तदनुसरन्ति सर्वे जीवास्तत्र निग्रहो न बलवान् । तस्मात्प्राप्तका. रित्वं ज्ञानसंपन्नत्वं सचेतस्त्वं बुद्धिमत्त्वमित्यर्थः । अप्राप्तकारित्वं प्राप्तल्यागित्वं मनस्वित्वमिति च । विदुपः प्रवाहप्राप्तकर्मप्रवृत्ती युक्तिमाह--इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेपो व्यवस्थितौ । तयोन वशमागच्छेत्ती ह्यस्य परिपन्धिनाविति । उपसंहरति स्वाभिप्रा- यम्-श्रेयान् खधों विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः । शाषनीतिविधुरः परधर्मः । तद्युक्तः स्वधर्मः । अवार्थे संमतिमाह--इमं विवखते योगं प्रोक्यानहम- व्ययम् । विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽत्रवीत् । एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्पयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप । स एवायं मया तेऽद्य योग: प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि में सपा चेति रहस्यं होतदुत्तममिति । राजर्पयो विदुरिति राजान एवाधिकारिणोऽत्र गीतायां नीतिशास्त्रत्वात् । नीतिसंपन्नत्वा- द्राजत्वम् । विद्यासंपन्नत्वादृपित्वम् । भक्तत्वात्तुभ्यं ज्ञानमुक्तं स- सित्वानौतिरिति रहस्यमिति विदांकुर्वन्तु व्याख्यातारः ।। इति गीतार्थपरामर्श द्वितीय उल्लासः ॥२॥ अतएव धनंजयस्योपसंहारो युज्यते । --नष्टो मोहः स्मृतिर्लन्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत । स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वधनं तवेति । अध्यात्मविद्यया मोहो नष्टो नीतेः स्मृतिश्च लब्धा । स्वप्र- सादफलमेतहयं तस्मादेव गतसंदेहो विदुपोऽपि नीत्सवलम्बोs- वश्यः प्रारब्धशेषक्षपणायेति सिद्धान्तात् । अध्यात्मविद्यया मान- वत्वसाफल्यं नीसा क्षात्रसाफल्यं च कुर्विति वचनमनुसरामीति प्रणिपातो भगवत्पाद्योः । अतएव संजयः-संवादमिममोप- १ स्वच्छन्दाचारिलं न बुद्धिमत्त्वमित्यर्थः ।

·(ब्रह्मविचारः १) गीतापरामर्शः । २३ मद्भुतं रोमहर्पणम् । व्यासप्रसादाछुतवानेतद्गुह्यमहं परम् योग योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात्कथयतः स्वयम् । नीतिब्रह्मवि- द्ययोरेकवाक्यत्वमपूर्वमिति रोमहर्षणं गुह्यं च । एप एव योगो भगवत्संमतो यन्मिथो विरुद्धयोरिव भासतोरेकवाक्यत्वज्ञानम् । ईदृशश्रवणं गुरुप्रसादलभ्यमित्यर्थः । नानीश्वरकथितं फलाय कल्पत इत्याह-तञ्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च मुहुर्मुहुः । बहुलब्धं बहु- लब्धमिति हर्पः । कुत्र मानुपसमता कुत्र सा विभूतिर्भगवत इति विस्मयः। -आश्चयों वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुश- लानुशिष्टः । न नरेणावरेण प्रोक्त एप सुविज्ञानाय प्रेछेति श्रुतिः समन्विता दृष्टा केशवार्जुनयोः प्रसङ्ग । ननु गीता नाम नीति- शास्त्रं ब्रह्मविद्यामूलमिति तदसत् समुच्चयवादप्रसङ्गादिति चेन्न । ब्रह्मविद्यायाः प्रारब्धकर्मसमुच्चयोऽङ्गीकृतो व्यासेन तदधिगम उत्त- रपूर्वाघयोरश्लेषविनाशाविति सूत्रणात्। -कर्तु नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तदिति भगवदभिप्रायाच विद्वत्प्रारब्धशेपस्य कृतकार्यस्य न बन्धहेतुत्वं नापि ज्ञानविरोधित्वं ज्ञानामावेव हूयमानत्वादिति दिक् । आह नीतिशास्त्रत्वं गीतायाः संजयः-यम योगेश्वरः कृष्णो यन्त्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीविजयो भूतिर्धवा नीतिमतिर्ममेति विशिष्टार्थोपसंहारात् । भूतिर्ज्ञानम् । ध्रुवेति चतुर्णा विशेषणम् । वक्ता कृष्णः शंकरो वा जगत्सु श्रोता पार्थो मण्डनो वाऽथ मिश्नः । वक्तारोऽन्ये सन्ति सन्तो महान्तः श्रोतारोऽन्ये सन्ति तेभ्यो नमोऽस्तु । पण्डितो यत्र वक्तास्ति श्रोता यत्नास्ति धीरधीः । स संवादो लिख्यते च पठ्यते च पुनः पुनः । इति गीतापाठप्रवृत्तिहेतुः ॥ इति गीताऽर्थपरामर्श तृतीय उल्लासः ॥२॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीकृतौ गीतार्थपरामर्शः समाप्तः॥

·१४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) । स्वानुभूतिविलासः ॥५॥ जय सच्चिदानन्द । श्रीगुरु ज्ञानदातारं सचिदानन्दरूपिणम् । स्मारंमार मुहुनौमि येनाहमनृणी कृतः ॥१॥ भाष्यकारान्भवाम्भोधियोपणे कुम्भसं- भवान् । अविद्याध्वान्तविध्वंसे भास्कराशंकरान्भजे ॥२॥ अथासहायं सद्ब्रह्म विश्वरूपं कथं भवेत् । जीवो विरुद्धधर्मायं ब्रह्म स्थाच कथं शृणु ॥ ३॥ फलोन्मुसैः कर्मभिरात्तमायावेशेन जीवन परात्मतत्त्वे । आरोपितं रजभुजगवत्तद्देदो न तदास्यतया यथाहौ ॥ ॥ शास्त्रस्य साफल्यनिरूपणाय सिद्धा त्वविद्या चितिगाहिनी ताम् । ब्रह्मप्रमा नाशयतीन्द्रियाणामगोचरे सिद्ध्यति विश्वकृप्तिः ॥ ५॥ किंचित्त्वसौख्येन विभात्यविद्या कुक्षौ ततो जागरिते न किंचित् । अवेदिपं तत्र महत्सुखं चेत्यतः स्मृति- स्तन जगत्प्रकृप्तिः ।।६।। भातेऽप्यभातत्वविधायिनी सा तथा न भातेऽपि विभाततादा । नाभावरूपावरणस्य हेतुर्न भावरूपा द्वितयप्रसङ्गात् ॥ ७॥ न प्रागभावो रजतस्य शुको तयाभिसृष्टं सह वाध्यते तत् । तस्मादनिर्वाच्यतनूरविद्या विद्याविरोधोऽत्र नयर्थकः स्मृतः ॥ ८॥ निरुत्यभावेन च किंचिदुक्के स्थिवाः सदादा जगति प्रक्लप्माः । यथा यथारोपमिमे विभान्ति मूलं सदा सत्सुखमेव भाति ॥ ९॥ प्रत्यक्परत्वाध्यसनं पुरस्तादादाय तन्नू- नमिदं त्वमानम् । अयं घटोस्त्यस्म्ययमित्यपन्हुतेतरद्धि भानं जगति प्रसिद्धम् ॥ १०॥ प्रत्यक्परस्वावधिरस्ति चात्मा लथ्या तमे- हितयं विनश्येत् 1 अध्यस्तयाधोत्तरमद्वितीयनव जीवो भवतीति सिद्धम् ॥ ११ ॥ ततोऽध्यासं परित्यज्य युक्तिर्जगति कापि न। अवस्तूपाधितो जीवे ब्रह्मभेदोऽप्यवास्तवः ।। १२ ।। तार्कि- कास्तर्कतो हेतूनचगति चक्षते । साख्याः प्रधानं त्रुवते तन्न ·(ब्रह्मविचारः १) खानुभूतिविलासः ५। १५ युक्तं यथा शृणु ॥ १३ ॥ स्वतो वा परतो वापि निरंशे न क्रिया भवेत् । तदभावान्न संयोगस्तदभावात्पराणुषु ॥ १४ ॥ नोपपन्नो व्यणुस्तदत्रसरेण्वादिकं जगत् । विचिन्नेश्वरशया चेकिं तेन परमा- गुना ॥ १५ ॥ श्रुतिसिद्धेनेश्वरेण कोऽपराधः कृतस्तव । सञ्च त्यञ्चाभवब्रह्मेत्येवं हि वदति श्रुतिः ।। १६ ।। उपादानस्य कृतिमद्भिन्न- त्वव्यभिचारतः । ऊर्णनाभौ विचित्रेशशक्त्यगीकरणादपि ॥ १७ ॥ विरुध्यते नाभिन्नत्वं कर्तृपादानयोरिति । प्रधानस्य प्रवृत्ती तु पुरुपः कारणं न वा ॥ १८ ॥ आये किं कृतिमत्त्वेनाथवा चुम्बकवद्वद । आये कथमुदासीनो द्वितीये सर्वदा भवेत् ॥ १९ ॥ प्रवृत्तिस्तेन ते मोक्षो न कथंचन युज्यते । प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा जड- निष्टा चिदाश्रिताम् ।। २० ॥ कृतिमाश्रित्य दृष्टान्तो द्वितीयो नोपपत्तिमान । मायामाश्रित्य सर्व न उपपन्नं यथा शृणु ॥ २१ ॥ द्रौपद्यर्थ श्रीनिकेतो वसनानि बभूवह । तथैव जगदाकारस्वीकारे का क्षतिः प्रभोः ॥ २२ ।। पार्थसंशयविच्छेदे विश्वरूपो जनार्दनः । तथैव जगदाकारस्वीकारे का क्षतिः प्रभोः ॥ २३ ॥ वत्साहरणवे- लायां गोगोपादिरभूद्धरिः । तथैव जगदाकारस्वीकारे का क्षतिः प्रभोः ॥ २४ ॥ प्रल्हादपीडासंक्षुब्धो नृहरिजर्जात ईश्वरः । तथैव जगदाकारखीकारे का क्षतिः प्रभोः ।। २५ मत्स्यकूर्माद्यनेकानि रूपाणि भगवान्दधौ । तथैव जगदाकारस्वीकारे का क्षतिः प्रभोः ॥ २६ ॥ न वाह्यसाधनाकाहा न भेदस्तस्य तत्र तु । न तत्सत्यं नापि शून्यं किंतु मायेति निश्चयः ॥२७॥ एकमेव तु चैतन्यं जीवे- शब्रह्मशब्दभाक् । जीवत्वं देहयुगलावच्छेदेन भवेत्तथा ॥ २८ ॥ संस्कारसहिताविद्यावच्छेदेनेशता भवेत् । आरोपीयविशेष्यत्वा- द्रहाता ब्रह्माणि स्थिता ॥ २९॥ आरोपकता वा खाजीवत्वं ब्रह्मणि स्थितम् । जीवरूपानुप्रवेशोत्तरं व्याकरणश्रुतेः ॥ ३० ॥ संस्कारसहिताविद्याभिमानासा च कर्तृता । अव्याकृवामिमु- ·'विचारत्रयी। (शविचारः१) सता भवेदीयत्वमात्मनि ॥ ३१ ॥ अन्वितत्वं सर्वबाधशेपत्वं ब्रह्मता भवेत् । एतत्रितयमेकत्र फल्पितं माययास्ति हि ॥ ३२ ।। यथा मृदि घटत्वं च घटहेतुत्वमप्यथ । तदन्वितत्वं तद्वाघशेपत्वं लोककल्पितम् ॥ ३३ ॥ जलाहरणहेतुत्वं घटत्वेन भवेन्मृदः । संस्कारसहितत्वेन घटहेतुत्वमिप्यते ॥ ३४ ॥ अन्वयो वाघशेपश्च भवेत्केवलमृत्तया । घटो हित्वा निजाकार मृदेकीभवति श्रणात ॥ ३५ ॥ तथा हित्या निजाकारं जीवो ब्रह्म भवेत्पुनः । सं- स्कारेषु प्रयुद्धेषु पुनर्जीवः पुनर्घटः ॥ ३६ ॥ विचारवाधिते. जाने पुनर्याति न जीववाम् । जीवधर्मे च दृष्टेऽपि ब्रह्मक्यं न विरुध्यते ॥ ३७॥ अज्ञस्वेऽपि च रामस्य ब्रह्मत्वं सर्वसंमतम् । तथैव मर्वजीवानां ब्रह्मत्वं श्रुतिसंमतम् ॥ ३८ ॥ अजस्याप्य- र्जुनस्यास्ति ब्रह्मत्वं सर्वसंमतम् । तथैव सजीवानां ब्रह्मत्व श्रुति- संमतम् ॥ ३९ ॥ बुद्धस्य शून्यनिष्ठम्य ब्रह्मत्वं सर्वमंमतम् । तथैव सर्वजीवानां ब्रह्मत्वं श्रुतिसंमतम् ॥ ४० ॥ विष्णुप्रवेशदुर्गाणां ब्रह्मत्वं सर्वसंमतम् । तथैव सर्वजीनां ब्रह्मत्वं श्रुतिसंमतम् ।। ४१ ॥ औपाधिवेषु धर्मेषु त्यत्तेषु चिति का भिदा । तथापि चेहि तेपु का युक्तिब्रह्मतामती ॥ ४२ ॥ इष्टं चेद्धशिष्टयं तदा स्याद्ब्रह्म दूपितम् । अनिष्टं चेत्तदा सर्वजीवाना ब्रह्मता भवेत् ॥४३॥ न द्वेनं मायया किंचिद्रजसर्पस्थले यथा। केन दृष्टं रजमर्पद्वयं तस्मादहिर्मपा ॥४४॥ एकेन रजरन्येन सर्पश्चेदपि न द्वयम् । परस्परं चाप्रसिद्धेरिष्टासिद्धसदापितु ॥ ४५ ॥ पितुः पत्नी मुतस्याम्या मिना स्यादन्यथा तव, । तस्मान दृष्टिभेदेन भेदः स्याद्ब्रह्मसर्गयोः ॥ ४६॥ स्वाभाववस्थितत्वं यत्तन्मिथ्यावं प्रकीर्तितम् । अविद्यया स्वयं ग्राह्य साभावस्तु विचारतः ॥४७॥ १ प्रत्ययधर्मेण ब्रह्मीभूतजीवविषय एप रिझान्तः । ज्ञानेन तथाभूततदि- पयस्तूलरत्र ·१७ (ब्रह्मविचारः १) खानुभूतिविलासः ५॥ अभावोऽन्न न च ध्वंसः संस्कारात्मतया स्थितेः । ततः सत्कार्य- वादोऽपि सिद्धोऽविद्यादशासु च ॥ ४८ आविर्भावतिरोभावौ सन्तौ चेत्स्तः सदातनौ । असन्तौ चेदसद्वादः सत्कार्य नोपपत्ति- मत् ।। ४९ ॥ अपूर्व किंचिदेष्टव्यं कृतिसाफल्यसिद्धये । स्वभा- ववादसंपातोऽनिष्टेऽपूर्वे श्रुतियथा ॥ ५० ॥ सवन्धानुपपत्तेश्च सतः कार्यस्य नोद्भवः । असन्निष्ठा यदोत्पत्तिः शशशृङ्गजनि- स्तदा ॥५१॥ नोत्पत्तिनियमोऽस्माकं किंत्वसन्नियमो मतः । इति चेन्न कुलालस्य संशयस्तत्र दृश्यते ॥ ५२ ॥ यथा दृष्टं तथा कल्प्य- मिति चेत्कल्पना वृथा । दृष्टं पश्यन्सुखं तिष्ठ किं ते कल्पनया भवेत् ॥ ५३ ॥ प्रागभावावधिः कः सात्सन्वाऽसन्वा घटो वद । उभयत्राऽवधित्वं तु न युक्तं सिद्ध्यसिद्धितः ॥ ५४ ।। भविष्यत्त्व- प्रतीतिस्तु योग्यतामवलम्यते । योग्यता कार्यसत्ता च पर्यायाव- वधारय ॥ ५५ ॥ अतएव न वृद्धायां पुत्रोत्पत्त्यै प्रवर्तते । सिकतासु न तैलाय प्रवृत्तो दृश्यते नरः ॥ ५६ ॥ यस्मात्सतोऽसतो वापि कार्यत्वं नोपपद्यते । तस्मादजातसिद्धान्तः स्थितिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ ५७ ॥ यथा रज्जावहिनष्टो नोत्पन्नो न स्थितोऽपि न । अजातो दृश्यते भ्रान्या विचारेण निवर्तते ॥ ५८ ॥ अधिष्ठाने समारोप्याऽभावः सत्यो न वा वद । सत्यश्च तसंप्राप्तिर्न चेत्का- यस्य सत्यता ॥ ५९॥ इति चेन्न द्वयापत्तिरनन्यत्वान्न सत्यता । विचारक्षणबाधाच्च तस्मादद्वयता स्थिता ॥६० ॥ अथवा न दशाभेदाद्भावाभावौ स्थिति गतौ । यथा वा शशशृङ्गस्य नामावो नामि सत्यता ॥ ६१॥ भ्रमेऽनन्यत्वतो वाधे प्रतियोग्यप्रसिद्धितः । तदित्थं शशशृङ्गामं जगज्ज्ञानेन वाध्यते ॥ ६२ ।। अधिष्ठा- नानन्यमतिर्ज्ञानं वेदान्तसंमतम् । येन द्रष्ट्रादिभेदोऽयं न जाने क पलायते ॥ ६३ ॥ अजाववादबुद्धस्य वीचीवत्सइयतो जगत् । अतिपकं यदा चित्तं तदा दृश्यं विलीयते ॥६४ ।। आत्मगुर्वीश- २ ·विचारवयी। (ब्रह्मविचारः १) शाखामा प्रसादा युगपद्यदि ! दोपदेशसमये लीयते रक्षुसर्पवत् ॥६५॥ ननु स्थायद्यनन्यलं जगता ब्रह्म दूषितम् । घटकार्य घ मृत्कर्याद्धटसृष्टियथा तथा ।। ६६ ।। इति चेत्कारणाभेदं कार्ये घूमो न कारणे । तदनन्यत्वमित्यं च कारणे नास्ति दूपणम् ॥६७ ॥ सृष्टिनान्तिथैवातः शास्त्रं सफलमुच्यते । सर्वस्य व्यवहारस्य प्रमो निर्वाहको भवेत् ।। ६८ ॥ अमेऽपि पुरुषार्थश्वे- स्वमेऽपि फलवान्भव । शास्त्रस्यापि भ्रमलेन सत्यवोधः कथं भवेत् ॥ ६९ ।। इति चेत्स्वानसिंहेन कयं ते सत्यजागराः । किंच विद्वानविद्वान्वा पृच्छयते मूहि नस्त्वया ॥ ७० ॥ अविद्वान्वेद नो वोधं विद्वानो षेद कारणम् । विद्वदृष्ट्या त्वविद्यपान कालत्र- यभागिनी ॥७१॥ न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येपा परमार्थता ॥ ७२ ॥ यत्र नान्य- द्विजानाति नेह नानास्ति किंचन । इत्यादिश्रुतयोऽज्ञानं तनिवृत्तेश्च कारणम् ॥ ७३ ।। नैवेत्याहुरतो विद्वान्नाक्षानं वेद न घुतिम् । तथा. प्यतय॑वोधे तु श्रुतिरेय प्रमाणकम् ॥ ७४ ॥ तांगम्यापूर्वबोधे पूर्वकाण्डवदिष्यताम् । विशेपस्तु ब्रह्मवोधोत्तरं मिथ्या स्वयं भवेत् ॥ ४५ ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणानि सक्ला मानुपकल्पितान् । तर्कानाश्रित्य मूढाश्चैका नो हानिः श्रुतैरपि ।। ७६ ।। धर्मवद्वे- दकथितं मन्तव्य चेत्कुत्तोऽनुभूः । इति चेदपरोक्षत्वादनुभूतिर्न वाध्यते ॥ ७७॥ मृतादाम्यं घटे चेत्स्याद्धटोऽपि घटकारणम् । इति चेतिक घटत्वेनाथवा मृत्वेन हेतुता ।। ७८ । कार्यकारण- तावच्छेदकैक्यात्प्रथमेन हि । मृत्वेन घटहेतुत्वं मृत्लाया मिष्टमेव नः ॥ ७९ ॥ अतएव घटसत्र दृश्यते नास्त्यपह्नवः । कुलाल कृत्य- योग्यत्वान्न घटेऽस्ति घटान्तरम् ॥ ८० ॥ पुनर्व्यापारयोग्यत्वे भविष्यति पुनर्घटः । सोपाधिके नमे हस्मिंश्चोदना ते न युकिमा ॥८१ ॥ तादाम्यं हेतुसंवन्धं बदतस्तेऽपि दूपणम् । मृचादात्म्यं ·('ब्रह्मावचारः १) खानुभूतिविलासः ५। घटे नास्ति भेदवक्तुममेति चेत् ॥ ८२॥ कथं संबन्धता तस्य द्विनि- ठत्वमृते वद । कार्यकारणयो)दे कान्तर्भवति वीचिका ॥ ८३ ॥ जलभेदात्पृथिव्यादिभेदान्न द्रव्यता भवेत् । अतिरिक्तत्वपक्षे तु संख्याबाधः प्रसज्यते ॥ ८४ ॥ सांशद्रव्यत्वतश्च स्यात्संयोगो हेतुकार्ययोः। स्तम्भकुम्भादिवत्तस्माद्भेदवादो न युक्तिमान् ॥ ८५॥ बुद्धिग्राह्य परब्रह्म जगच ग्राह्यमिन्द्रियैः । शब्दस्पर्शादिवझेदो मिथः स्यादिति चेन्नहि ।। ८६ ॥ उभयप्राहिणी बुद्धिर्विश्वे विन्द्रिय- सारथिः। शुद्धातिरेकामावेन विशिष्टे न मिदा तयोः ॥ ८७ ॥ विशिष्टस्य मिथो भेदाद्भिन्नाः शब्दादयः खलु । आरोपितस्याधि. टानाद्देदवार्ता न युज्यते ॥ ८८॥ यथा द्वैते तथाऽद्वैते तर्काः सन्ति सहस्रशः । मिथः सत्प्रतिपक्षलाद्वाहा वेदानुमोदिताः ॥ ८९ ॥ आस्तिकेन त्वया नोचेन्नास्तिकस्त्वं बहिन । किं ते तो हैतसिद्धिविपयेऽविपयेऽथवा ॥ ९०॥ आये चेत्कार्ययोद्वैत कार्यकारणयोरुत । आये चेदिष्टमस्माकं द्वितीये नियतान्वयात ॥ ९१ ॥ न द्वैतं तद्ग्राह्या गुणा अपि तदात्मकाः । त्वत्तविप- यत्वेनाविपयत्वं हतं तव ।। ९२ ।। अतक्ये चेत्कथं तर्कस्ततस्तू- प्णी स्थितो भव । अज्ञातपक्षे साध्यस्य साधकश्वेदलंमति. ॥ ९३ ।। ब्रह्मणो विषयत्वे तु मिथ्या स्याद्रजुसर्पवत् । तस्यापि सत्यता चेत्स्यादर्थः को भ्रमशब्दके ॥ ९४ ॥ भ्रमशब्दस्य विश्वं नः सत्य- शब्दस्य तत्परम् । सत्यशब्देन वाच्यत्वे मिथ्यात्वं ब्रह्मणो भवेत् ॥ ९५ ॥ इति चेन्न गृहीत्वा तु सत्यत्वं व्यावहारिकम् । शक्तिघंटे लक्षणया ब्रह्मार्थः स्यादवाधितम् ॥ ९६ ॥ व्यवहारे न गौणत्वं मुख्यादर्शनतो घटे । परमार्थदशायां तु सर्वे शब्दा निरर्थकाः ।। ९७ ।। सर्वेपामपि शब्दानां ब्रह्मैवार्थस्तदा भवेत् । वाच्यवाचक- भावेन कल्पितत्वाद्धमार्थता ॥ ९८॥ शक्यं सक्त्वा यथा शब्दः कल्यं त्यक्त्वा मतितथा । युगपढ्यामुतो ब्रह्म निर्विशेष गतद्वयम् ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) ॥ ९९ ॥ निव्यापारदशां प्राप्तौ तदा स्तो मतिशब्दको। व्याप्तः पूर्व शक्यकल्प्यत्यागमादाय सा श्रुतिः ॥१०० ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्येति प्रभापते । मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन ॥ १०१ ॥ इति श्रुतिद्वैतवाधशेषस्य मतिराह्यताम् । ब्रवीति तत्कथं शब्दो यदि न ब्रह्म गाहते ॥ १०२ ॥ मतिाहेत गाहेत तान्न प्रमा भवेत् । अतीन्द्रियत्वात्तळणामप्रतिष्ठानयोगतः ॥१०३ ॥ तस्मादुपनिषद्वाक्यैर्मतौ ब्रह्मग्रमा भवेत् । प्रमाविरो- चिनी नश्येदविद्या नान्यथा ससे ॥ १०४॥ यथोपदेशं सा च स्यादहं ब्रह्मेति वा प्रमा। सर्व ब्रह्मेति वा नूनं सर्वथा न परोक्षता . ॥ १०५ ॥ उभयत्र जगद्वाधास्वप्रकाशात्मगाहनात् । तदर्थस्य जगद्धेतोः सर्वज्ञस्य सदात्मनः ॥ १०६ ॥ त्वमर्थस्य सदेहस्याल्प- ज्ञस्य मृतिमीयुपः । परस्परविरोधेन कथमैक्यमितिश्रुतिः ॥ १० ॥ विकारो नामधेयं च वाचारम्भणमात्रकम् । उक्त्वा सदासनोर्मु- रयभैक्यं ब्रूते दयावती ॥ १०८ ॥ रजत्वरजतत्वाभ्यां भाता शुक्तिर्विचारणात् । शुक्त्यैक्यं भजते तद्वत्सत्सदैक्यं विचारणात् ।। १०९।। सर्व ब्रह्मेति वाक्यं तु वाधाभेदेऽमिसंहितम् । कल्पितं सर्वशब्दार्थो जीवोऽकल्पितचित्प्रभः ॥ ११०॥ अर्थः स्याद्ब्रह्मश- ब्दस्य ब्रह्मलक्षणयोगतः । प्रतिविम्बत्वपक्षस्तु नोपपन्नः कथंचन ॥ १११ ॥ प्रतिविम्बव्यापक्स्य रूपस्य विरहाचितः । प्रतिविम्ब न मायायां मरुतो न यथाम्भसि ॥ ११२ ।। शुक्ताबारोपिते रौप्ये न शुक्तिः प्रतिविम्बिता । तथैवानन्यमायायां न ब्रह्म प्रतिवि- म्वभाक् ॥ ११३ ॥ बाध्यस्य मुक्तययोगाच्च तस्माचिनीवशब्दभाकू । चित्रभोगव्यवस्था तु सिद्ध्यत्यज्ञानलीलया ।। ११४ ॥ तस्मान्न सर्वशब्दार्थों वाध्यकोटिप्रसङ्गतः । सर्वथा नापरोक्षस्य परोक्षलं हि युज्यते ॥११५॥ यदि चूयात्सरोक्षत्वं न प्रमा नस्य मन्यते । अपरोक्षे परोक्षत्वस्यारोपान्न प्रमा भवेत् ॥ ११६ ॥ तथापि चेद्रनु सर्पज्ञानं ·.२२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १५ इति श्रुतिरतः सर्वे वेदान्ता द्वैतवाधनात् । कृतार्थाः शेपविश्रान्ताः प्रतीचि चकितास्तथा ॥ १३३ ॥ जगद्गुरोरीश्वरस्य सर्वप्रत्यक्स्वरू- पिणः । प्रसादलभ्या विद्येपा न पाण्डित्यैर्न अल्पनैः ॥ १३४ ।। 'बहुजन्माराधितेन परेशेनैव सन्मतिः । खेनैकीक्रियते जीवो न कुतर्कसरिदृतः ॥ १३५ ॥ युगपत्सर्वपुण्यानां फलं दित्सति चेच्छिवः । तदाऽऽत्मज्ञानसंपत्तिं दात्यानन्दवारिधिः ॥ १३६ ।। वदत्याश्चर्यवद्वत्ता पश्यत्याश्चर्यवत्परः । एभयोः प्रत्य गर्थत्वान्न जानीतः परं पदम् ॥ १३७ ।। उक्त्वा गुरुः कृतार्थोऽभूत्प्रतिपाय श्रुतिस्तथा । श्रुत्वा चाहं कृतार्थोऽस्मि त्रयाणामय्यगोचरम् ॥१३८॥ ईदृशज्ञानसंपन्नो मुक्त इत्युच्यते युधैः । ननु मुक्ती प्रमाणादिव्य- वहारोऽस्ति वा न वा ॥ १३९ ।। अस्ति चेद्वद्धतापत्तिोंचत्तजीवनं कथम् । इति चेन्न न मुक्काचा व्यवहारो मनागपि ॥ १० ॥ दृश्यते चेत्तव भ्रान्तिन मुक्तानां महात्मनाम् । जीवनं मरणं वापि न जानन्ति महाधियः ।। १४१ ॥ दृष्टं चेजीवनं तेषां महापुण्यो- यस्तव । व्यवहारविदूरस्य कृष्णस्य परमात्मनः ॥ १४२ ॥ व्यवहारं हि पश्यन्तो महाभाग्योदया यथा । अस्तु वा व्यवहा- रोऽसौ न तेषां बद्धता भवेत् ॥ १४३ ॥ यतो ब्रह्ममयं सर्व जगत्तदृष्टिगोचरम् । शोकमोहाद्यभावेन न त्वतुल्या महाजनाः ॥१४४ ॥ शर्करामीनमांसादः कः पापी शोकवांश्च कः । निर्ममा निरहंकारा वाचैवाज्ञानभेदकाः ।। १४५ ॥ यथाप्राप्तं सुसन्तुष्टाः कथं पद्धा महाशयाः । संकल्प्य बद्धतां तेषु कुतः पापाय यत्नवान् ॥ १४६ ।। मैवं कुरु महाप्राज्ञ सत्पादाब्जनतो भव । विचारमात्र- हीनोऽसि त्वं कुतो बन्धवानसि ॥ १४७ ॥ यतो विचारमात्रेण मुक्तास्ते नान्यहेतुना । अविद्याकर्मणी घ द्वे परस्परसहायके ॥ १४८ ॥ जगत्कारणतां याते ईश्वरानुग्रहान्विते । तत्र कर्म स्वन- धानं दृश्याकारस्य कारणम् ॥ १४९ ।। अविद्या तत्र सत्सत्वहेतुः ·२३ (ब्रह्मविचारः १) खानुभूतिविलासः १॥ स्यात्स्वप्रधानिका । अविद्यायां हि नष्टायां नष्टा तत्सत्यतापि तु ॥ १५० ॥ विद्यया दृश्यसंघाते ब्रह्मता भाति केवला । चैतन्यवि. पयत्वस्य मिथ्यात्वव्यापकस्य तु ॥ १५१ ॥ अमावेन न चैतन्यं मिथ्येति ब्रह्मवादिनः । कर्मनाशे नामरूपनाशोऽथ स्याद्विदेहता ॥ १५२ ।। अविद्यारहितं कर्म नाग्रे दृश्यस्य कारणम् । यथैवैक. दुले नष्टे नापरं चाणकं दलम् ॥ १५३ ॥ अङ्कुरोत्पादने शक्तं तथा कर्मेति चक्ष्महे । नटेऽज्ञाने कर्म सृष्टं भाति ब्रह्मतया तु यत् ॥ १५४ ॥ जीवन्मुक्तिः सैव सिद्धज्ञानिभिः कथ्यतेतराम् । वासुदेवः सर्वमिति वासुदेवोऽब्रवीत्स्वयम् ॥ १५५ ।। नान्यद्यति वेदान्ता अप्याहुर्योधलक्षणम् । अयमेव समाधिस्तु यौक्यावलो कनम् ।। १५६ ॥ भाने विशेपो माया स्याद्भानं ब्रह्मैव केवलम् । इति यः सुदृढो बोधः स समाधिरिति स्मृतः ।। १५७ ॥ कृति- साध्यो निरोधाला मूर्खकल्पित इष्यताम् । प्रमाणजन्यवृत्तिः किं न ब्रह्मविपया मता ॥ १५८ ॥ मित्तौ लिखितरङ्गालसर्पनाशेन नो सुखम् । किंतु तत्सत्यतावाधात्ततो नश्यतु तिष्ठतु ॥ १५९ ॥ निश्चिते रजुभुजगे नाभयं नेत्रमीलनात् । निरोधाचेतसो घापि तस्माद्वाधः सुखावहः ॥१६० ॥ निश्चित्य यक्षं तमसि किं सुसं नेत्रमा जनात् । तथा निश्चित्य विश्वं ते कि सुसं चित्तभचनात् ॥ १६१ ॥ यो विश्वसत्यतावोधस्तचित्तं तच दुःसदम् । पाधिते विश्वसत्यत्वे ब्रह्मसद्रह्म गाहते ॥ १६२ ॥ को वा विधिः श्रुतो वेदे प्रझोद्दिश्य ससे वद् । जीवो प्रीति शतधा श्रुत्वा कर्ता भवेत्क- थम् ॥ १६३ ।। यथा तथा स्थितो विज्ञः समाधिस्थो न चान्यथा । यथा तथा स्थितं ब्रह्म केवलं सर्वसंमतम् ॥ १६ ॥ निमिपार्थ न तिष्ठन्ति वृत्तिं ब्रह्ममयीं विना । अन्यस्यानुपलब्धत्वाजीवन्मुका महाशयाः ॥ १६५ ॥ तणीकस जगत्सर्व ब्रह्मीकृत्य च तत्पुनः ।, निश्चिन्ता निरहंकाराः शुद्धसत्वाः समस्थिताः ॥ १६६ ।। विहरन्ति ।

·२४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) यधाकाम सार्वभौमार्भको यथा । वेदोऽनुशासितुं नेष्टे ब्रह्मज्ञानी- श्वरं यथा ॥ १६७ ॥ श्रीगुरोः करुणा चेत्स्यालभ्या मुक्तदशा वदा । अतः श्रीगुरुपादान्जकैकय न सजेद्बुधः ॥ १६८ ॥ येना- किङ्करतां याति देवादीनां महामतिः । अनृणी जायते सद्यः कृतक- त्यश्चरेन्महीम् ।। १६९ ॥ येनकेनचिदाच्छन्नो येनकेनचिदाशितः। यत्रकचनशायी सन्मोदते ब्रह्मनिष्टया ॥ १७० ॥ लोका नन्दन्तु निन्दन्तु किं मूर्सकथया मम । शतधा स्तौति मां वेद इति विश्रा- न्तिमागतः ॥ १७१ ॥ अहं वेद्मि श्रुतेर्हृद्यं मम हृद्यं श्रुतिस्तथा । को या जानाति मां मूढ इति विश्रान्तिमागतः ॥ १७२ ॥ यच्च प्रारब्धशेपेण भविष्यति तथास्तु तत् । उचितात्र च संशान्ति- रिति विश्रान्तिमागतः ।। १७३ ॥ सत्कर्माणि कुकर्माणि यदि स्युः कर्मयत्रणात् । न नूनं वन्धहेतूनि तेपामालतया मम || १७४ ।। लूतातन्तुः पुनलना न वनात्यामतावशात् । अन्येषां मूढचित्चानां क्रिमीणां दृढवागुरा ॥ १७५ ॥ सेवका निन्दकाश्चेमे दायादा मम कर्मणः । तेनैव मे यथेष्टत्वमिति विश्नान्तिमागतः ॥ १७६ ॥ यः कुर्वन्नप्यकुर्वाणो यो भुञ्जन्नप्यभोगवान् । श्रीमद्गुरुकृपापात्रं धन्यो ब्रह्मपदं गतः ॥ १५७ ॥ श्रीमद्देशिकवाक्येन नहीभूतस्य किं मम । उत्पादयन्ति फर्माणि वाढं विश्रान्तिमागतः ॥ १७ ॥ आश्चर्य ब्रह्म न ब्रह्मेत्येवं रोदिति रोदिति । स्वीकृत्य गुरुसांमुख्य हसनृत्यति नृत्यति ॥ १७९ ॥ आश्चर्य ब्रह्म नानाभूदहित्वाद्वय- रूपकम् । अत्यक्त्वा तञ्च नानात्यमद्वयं भाति सुन्दरम् ॥ १८० ॥ मदुन्मेपनिमेषाभ्यां संसारस्योदयक्षयौ । विभातो मे न कर्तृत्वं किमाश्चर्यमिदं ससे ॥ १८१ ॥ अरोदिपं देहबुद्ध्या ब्रह्मभावं गतोऽधुना । तथाविधाजनान्दृष्ट्वा हमाम्युपदिशामि च ॥ १८२ ।। अदृष्टं ब्रह्म वमति ब्रह्माण्डानि सहस्रशः । दृष्टमत्ति क्षणेनैव तस्माद्वान्ताशिसंमतम् ॥ १८३ ।। अयोनि च जगत्सूते विनावं ·(ब्रह्मविचारः १) खानुभूतिविलासः ५। २५ गिलति क्षणात् । किमाश्चर्यमिदं ब्रह्म किंचित्कपटमस्ति किम् ॥ १८४ ॥ तर्कतर्कित आत्मा तु नानाविधतया स्थितः । श्रुतिश्रुत- स्त्वेकविधस्तमाश्रित्य सुखी चिरम् ॥ १८५ ॥ मृत्कल्पितघटे यद्वन्न भूतान्तरमस्ति हि । तद्वचित्कल्पिते विश्वे न भूतानि चितिं विना ॥१८६॥ शुक्तावारोपितं रौप्यं यथाशुक्तियनं मतम् । तद्वञ्चित्कल्पितं विश्वं चिद्धनं भाति मे सदा ॥ १८७ ॥ आलसात्रिपुटी यत्र धन्यं मे दर्शनं सखे । धन्या मे शास्त्रकलना यत्र शान्तिः सुशीतला ॥ १८८॥ धन्या मे गुरवो येषां पादाः कल्पमहीरहाः । यदा- श्रितस्य मे नूनं सर्वलाभः क्षणादभूत् ॥ १८९ ।। अविद्यै क्यानि नष्टानि संचितानि तया सह । शिष्टं प्रारब्धमपि मे मुमूर्पति लवे- लवे ॥ १९० ॥ अदायादमनायासमानन्दं प्राप्तवानहम् । ततो गर्ववशो नूनं मत्समोऽस्ति न वा भुवि ॥ १९१ ॥ क्षेत्राणामप्यहं क्षेत्रं तीर्थानां तीर्थमस्म्यहम् । अतः कापि मरिष्यामि सामि विहरामि च ।। १९२ ॥ इत्थं नानाविधैर्भावैः क्रीडति स्वामली- लया । सर्वानन्दतृणीकारो यदानन्देन जायते ।। १९३ ।। धन्या माता ब्रह्म यस्यास्तु गर्भे धन्यस्तातो लालितं ब्रह्म येन । धन्यः श्रीमत्सद्गुरुर्बोधदाता धन्याः सर्वे विज्ञसंवन्धिनस्ते ॥ १९४ ॥ धन्यो विज्ञो यस्य दृष्टौ जगत्स्याद्ब्रह्माद्वैतं केवलं शान्तशान्तम् । शुद्धाद्वैतज्ञानयोगेन यस्य श्रोतं स्मात कर्म सर्व समाप्तम् ॥ १९५॥ धन्या वाचो यस्य चिद्गाहशीला धन्या धन्या यक्रिया ब्रह्म- लीलाः । श्रुत्वा दृष्ट्वा सजना मोददोलाः संतप्तानां यस्तु विश्रान्ति- शाला ॥ १९६ ॥ धन्या पृथ्वी यस्य संचारपूता धन्यं विश्वं ब्रह्म- तामेति सद्यः । धन्यं देवं येन मुक्तोऽमिसृष्टो धन्यं मौनं यद्वचो नो रुद्धि ॥ १९७ ॥ धन्योत्पत्तिर्यस्य पश्चान जन्म धन्यो मृत्यु- यस्य पश्चान्न मृत्युः । धन्यो भोगो यस्य पश्चान्न भोगो धन्यो लामो यस्य पश्चान्न दुःसम् ॥ १९८ ॥ धन्यस्त्यागः सर्वसत्त्वेऽपि यस्य ·२६ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) धन्यो रागो यस्य नो वन्धहेतुः। धन्यं सौख्यं सर्वशून्येऽपि यस्य धन्यो मोदो विश्वमापूर्य गच्छन् ॥ १९९ ॥ द्वितीयमात्रादृष्टान्ता- । मिथ्या प्रथममाविका । नष्टा तृतीया धीजाख्या तदा तुर्यमरा- ण्डितम् ॥ २०० ॥ ब्रह्मनिष्टवरिष्ठाय वसिष्ठाय नमोनमः । नमो रामाय कृष्णाय देशिकाय नमोनमः ॥ २०१॥ यदूनं सजनाः सर्व पूरयन्ति स्वभावतः । यथा सगरसातानि पूरयामास जाह्नवी । २०२ ॥ स्वानुभूतिविलासोऽयं कृष्णानन्देन मिक्षुणा । मलेसि दृष्ट्वा तं लोको नन्देश्वेदनुभूतिमान् ॥ २०३ ।। इति श्रीमत्कृष्णा- नन्दसरस्थतीविरचितः स्वानुभूतिविलासः समाप्तः॥ सौजन्यनिधयः श्रीमद्राजारामाख्यशाषिणः। गता में पूर्वगुरव इति चिन्तक मा शुचः ॥ १ ॥ अद्वैतसाम्राज्यम् ॥६॥ जय सचिदानन्द। ॐ सर्वयादबिंदूराय स्वप्रकाशैकदीप्तये । नित्यमुक्ताय शान्ताय मतीचे ब्रह्मणे नमः॥१॥ यत्कृतेक्षाक्षणेनैव ब्रह्मवाहमिति प्रथा । तस्मै श्रीसञ्चिदानन्दमूर्तये गुरवे नमः ॥२॥ श्रीमद्राजारामयती- न्द्रान्कविचन्द्रान्विद्वद्वादिद्विरदक्षोमेषु मृगेन्द्रान् । पन्नार्तित्राणे फरुणारससान्द्रान्वन्दे विद्वगौरवीक्षागततन्द्रान् ।। ३॥ तच्छि- प्याः प्रथिताश्च सन्ति बहुशोऽप्यासेतुसीताचलं तेषां मौलिमणी- यमानचरणा घालामिधाः शास्त्रिणः । विद्याभिस्त्वनवद्यहाकवि- मिर्गण्याश्च वाग्देवतास्तेषां स्मृतिरेव मद्गलमिम मन्थं नयेत्पूर्ण- ताम् ॥ ४ ॥ आधात्यान्छात्रवेत्तृत्वाद्वालशात्यमिधाजुपाम् । भवेन्मम सहायश्चेद्वन्थोऽयं विपुलीभवेत् ॥ ५ ॥ ऋते गुरूपसत्ति न ज्ञानं कस्यापि जायते । अतो पसिष्ठशिष्याय रामायास्लु नमो ·૨૭ . (ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् । नमः ॥ ६ ॥ द्वैताद्वैतविचारकौतुकवशाद्विध्वस्तभेदः सुधीरद्वैते परिनिष्ठितः परशिवः काप्यस्ति तस्मै नमः । द्वैतध्वान्तसमुन्मिप- टुगपरो मध्वादिनक्तंचरो भूयिष्ठः श्रुतियुक्तिभूतिरजसा प्रोत्सार्यते 'फूत्कृतैः ॥ ७॥ न कोपः कर्तव्यो भवति महतां बालचरिते मुहुर्दष्ट्वा वृद्धाचरणमिह वालोऽपि यतते । न तत्कर्तुं शक्तस्तदपि महतां प्रीत्युदयतस्तदके संवेशं फलमभिमतं चापि लभते ॥ ८ ॥ इह खलु यथार्थप्रतिपत्तिहेतुश्रुतितात्पर्य द्वैतनिन्दनाद्वैतदर्श- नस्य मोक्षफलश्रवणादद्वितीये ब्रह्मण्येवेति राद्धान्तो घाण्टापथिकः। तत्र द्वैतवादिनः पन्ते । ॐ श्रीः ॥ द्वैतस्य साधकं द्वैतमुताद्वैतं सखे वद । आमाश्रय- त्वमाये स्यादेककोटिप्रसङ्गतः ॥ १॥ द्वितीये स्वविरुद्धस्य साधक खं भवेत्कथम् । न चण्डभानुस्तमसि मानं भवितुमर्हति ॥ २ ॥ यत्सत्त्वे यदभावस्य नियतवं विरोधि तत् । भानुसत्त्वे तमः- सत्त्वं केन दृष्टं क्षितौ वद ॥ ३ ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणानि द्वैते सन्तीति चेद्वद । मानानि केन सिद्धानि किं तस्याप्यस्ति साधकम् ॥४॥ अनवस्थादिदोप: स्यान्मानान्तरपरिग्रहे । मानाऽसिद्धानि घेत्तानि भ्रमोऽयमिति भण्यते ।। ५॥ भ्रमसिद्धेन यत्साध्यं सोऽपि भ्रम इतीप्यताम् ॥ ६॥ प्रमाणागोचराणां चेत्सत्त्वं वन्ध्यामु- तोऽपि सन् । प्रमाणगोचरत्वं चेदुक्तदोपे निमजसि ॥ ७ ॥ स्वतःप्रमाणभूतेन सर्वस्यानुभवेन हि । प्रमाणानि हि सिध्यन्ति तैः सिद्धं द्वैतमक्षतम् ॥ ८ ॥ इति चेदनुभूतिस्तु न प्रामाण्यप्र- योजिका । मेयस्यापि च मानत्वं भवेत्तव मते तदा ॥९॥ येन रूपेण यज्ञातं तत्तथेति विनिश्चयः । कर्तुं न शक्यते फापि रजः सर्पायते नहि ।। १० । मेयसिद्धरव मानत्वं मानसिस्यैव मेयता । अन्योन्याश्रयदोपेण न सिद्धयेदुभयं तव ॥ ११ ॥ भ्रमप्रमासमान- स्यानुभवस न कस्यचित् ॥१२॥ साधकत्वं भवेन्नूनमतो मानान्तरं ·१२८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) वद । मानाभावात्प्रमाणानामसिद्धिरिति हेतुना । द्वैतासिद्धिर्यदि भवेत्तावकीनमतेऽपि हि । किं मानमद्वयेऽस्मिंश्चेद्वन्ध्यायास्त- नयोऽपि कः ॥ १३ ॥ यदि स्यात्तनयस्तस्याः कथं वन्ध्येति गीयते । तनयेऽपि च वन्ध्या चेप्रश्नोऽयमुपपद्यते ॥ १४ ॥ मानमेयादिविरहे मीमांसा मानगोचरा । उपहासाय ते भूयाद्व- न्ध्यासुत इवाधुना ॥ १५ ॥ मानाभावादद्वयस्य न सिद्धिरिति चेत्तदा । पुत्राभावान सिद्धिः स्याद्वन्ध्याया अपि ते मते ॥ १६ ॥ पुनाभावः स्वरूपं चेन्मानाभावोऽपि तस्य तत् । शून्य- वादप्रसङ्गश्वेच्छ्न्यं द्वैतस्य मे मतम् ॥ १७ ॥ प्रमाणाभावतो द्वैत शून्यमेव समाविशेत् । नाद्वैतशून्यता सा तु भवेन्मानादिसंभवे ॥ १८ ॥ यदन्यस्य प्रमाणानि न सहेत कथं नु तत् । स्वस्मिन्स- हेत मानानि विवस्खानिय तत्तमः ॥ १९ ॥ तस्मात्तूष्णीं तिष्ठ वत्स तदेवाद्वैनमिष्यते । नाज्ञाननाशो मानस्यानगीकारे भवेत्तन ॥ २० ॥ यत्र स्यान्मानसंपर्कस्तत्राज्ञानं विनश्यति । इतिचेन्मान- संपर्क: फुन्न दृष्टस्त्वया वद् ॥ २१ ॥ असिद्धानां हि मानानामसि- द्धविपयेषु चेन् । संपर्कः नाति बन्ध्यायाः मुतो मृगजलोमिपु ॥ २२ ॥ सात्वा त्वमपि तत्रैव ब्रह्ममानी करोपि हि । मृगवारि- जलश्चेत्स्युः शीता भानुमरीचयः ॥ २३ ॥ तदा त्वन्मतमानेन ब्रह्मापि विपयीकृतम् । मानमेयाद्यभावे तु सुपुप्तिस्ते मते स्थिता ॥ २४ ॥ सत्यं तदा सुषुप्तिः स्यादपि मानादिगोचरे । निश्चये सति विश्रान्तिन तथेयं स्थितिमता ॥ २५ ॥ अवस्थात्रयसद्भावो मानाभावान सिद्ध्यति । इति बोधः सुपुप्तिश्चजन्म ते सफलीक- तम् ॥ २६ ॥ विचारागस्त्यसंपीतद्वैतनाग्नि महोदधौ । चिन्तामणि- मोक्षनामा कर एव स्थितस्तव ॥२७॥ मानानगीकारपक्षे व्यवहार उपगुतः । स्याचेत्त्वदङ्गीकरणान्मदनगीकृतेरथ ॥२८ ।। प्रवृत्तो वा निरुद्धो वा किंवसावज्ञगोचरः। मया सह विचारेण त्वदीयो ।

·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। २९ यदि रुध्यते ॥ २९॥ तर्हि त्वमद्य मुक्तोऽसि श्रुत्याप्यगीकृतो भवान् । पश्येत्केन च कं जिद्विजानीयाच केन कम् ॥ ३० ॥ यत्र नान्यत्पश्यतीति श्रुत्या प्रोक्तं निरोधनम् । व्यवहारेऽस्ति चेद्भरिकरुणा भवतस्तदा ॥ ३१ ॥ अङ्गीकुरुष्व मानानि ततो जीवन्तु जन्तवः । अद्वैतनाग्नि दीप्तेऽग्नौ द्वैतिमिः शलभैरिव । पक्ष- द्वयविलोपेन भस्मसाद्भूयतेऽधुना ॥ ३२ ॥ सञ्चेन्न शाम्यति कदाचन दृश्यदुःखं दृश्ये त्वशाम्यति न बोद्धरि केवलत्वम् । दृश्ये त्वसंभवति बोद्धरि बोद्धृभावः शाम्येत्स्थितोऽपि हि तदस्य विमोक्षमाहुः ॥ ३३॥ अस्तु मानं भ्रमोऽस्माकं यथा तव मते श्रुतिः । मानमद्वैतके तहते मानानि तानि हि ॥ ३४ ॥ इति चेच्छृणु वेदस्य द्वैताभावे हि मानता । न तद्वति यतो वक्ति यतो वाचो निवर्तनम् ॥ ३५ ॥ द्वैतव्यावृत्तिपर्यन्तं वेदस्य व्यापृतिर्भवेत् । तन्निवृत्तौ निर्विशेष शिप्यते केवलं परम् ॥ ३६ ।। शशिसंवन्धशून्यापि शाखा शशि- विवोधने । द्वारं न मानं तद्वत्स्याद्वैताभावः परासनि ३७ ॥ असगस्य च सम्बन्धो द्वैतेनाथेतरेण वा । कथं भवेदतो वक्ति श्रुति- रव्यवहार्यताम् ॥ ३८ ॥ अतस्त्वमेव चोद्योऽसि व्यवहारः कथं तव । उपपन्नो न चेदस्मदिष्टं सिद्धं सुसी भव ॥ ३९ ॥ द्वैताभावे श्रुति मानमुररीकुर्वतस्तव । मानमेयव्यवहृतौ न प्रश्नोऽस्त्युपपत्ति- मान् ॥ ४० ॥ इति चेद्वयवहारोऽसौ त्वयैवाङ्गीकृतस्ततः । त्वन्म- तेनोत्तरं दत्तं त्वदोधाय न मे क्षतिः ॥४१॥ ननु मत्संमते वेदे द्वैतमप्युक्तमस्ति हि । तदेव मे मतं यस्मात्प्रत्यक्षमनुभूयते ॥ ४२ ॥ इति चेहि जगतो ब्रह्मणो भेद उच्यते । उत जीवाधान्योन्यं फ कस्माद्भेदसंभ्रमः ॥ ४३ ॥ ऐतदात्म्यमिदं सर्व सर्व प्रीति वाक्यतः । प्रपञ्चब्रह्माणोआंदो निरसोऽस्ति न वा वद ॥ ४४ ॥ न भेदः सृष्टिवाक्यार्थी मिन्नसृष्टेरसंभवात् । यस्माद्भिनं यश ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) लोके तस्य कार्य न तद्भवेत् ॥ ४५ ॥ स्तम्भकुम्भादिवत्तस्मात्र- कृती पञ्चमी स्मर । अतएव ध्रुवा चोरित्यादिश्रुतिसमन्वयः ॥ ४६ ॥ धवादीनां च कार्यत्वात्कार्याणां नाशदर्शनात् । स्वतो ध्रुवत्वायोगेन ब्रह्मणाऽभेद इप्यताम् ॥ ४७ ॥ ब्रसव ध्रुवशब्दार्थः परं ध्रुवमिति श्रुतेः । यस्मादभिनं यच्च स्यात्तस्य कार्य न तद्भवेत् ॥४८॥ यथा मुन्न मृदः कार्यमिति चेद्बुद्धिमान्मवान् । अभि- नत्वं च कार्यस्य श्रुसवाङ्गीकृतं यतः ॥४९॥ भवतापि तदे. एव्यं श्रुत्येकशरणेन हि । अमिन्नत्वविरोधेन कार्यत्वं नेष्यते यदि ॥५०॥ तदा भ्रमानुवादेन कृतार्थाः श्रुतयोऽनघाः । किंच प्रत्यक्षमानेन भेदब्रुवचरेण हि ॥५१॥ प्रमाणान्तरसिद्धत्वादनु- वादित्वमिप्यताम् । भेदेऽभेदेऽपि कार्यत्वं नोपपन्नं कथंचन ॥५२॥ व्याप्तिद्वयविरोधेन भ्रम इत्येव वास्तवम् । आरोपितस्याधिष्ठाना- भेदो रज्जुमुजङ्गवत् ॥ ५३॥ हित्वाधिष्ठानमारोप्यमप्रसिद्ध यत- स्ततः । अधिष्ठाने समारोप्य भेदो नास्ति कर्थचन ॥ ५४ ॥ हित्त्वेदमर्थ रजतं न प्रतीयेत केनचित् । अतएव विजातीयभेदोऽमि च निराकृतः ॥ ५५ ॥ हाटकस्थस्य रौप्यस्य भेदेऽप्यारोपितस्य तु। न भेदोऽस्तीदमर्थे हि चैका सत्ता तयोर्यतः ॥ ५६ ॥ आरो- पितं हादकस्थमिति चेतृणु बुद्धिमन् । अनत्यत्वं कथं सन्न निर्वाचं भवता वद ॥ ५७ ॥ अनसत्वं शुक्तिगत रजते भाति चेद्वद । आपणस्थादिदं भिन्नमभिन्नं वास्ति रूपकम् ।। ५८ ।। अमिन्नं चेदा- पणस्येनत्यत्वमुररीकृतम् । न चायं रजतारोपः किंवत्रसत्वफस्य सः ॥ ५९॥ न तेन संप्रयोगोऽस्ति नारोपस्तत्र युज्यते । मिन्नं चेन्नूनमेवेदमिदमर्थमृते नहि ॥ ६॥ तस्मान्न वस्य भेदोऽस्ती- दमर्थे शक्तिरसण्डके । धर्मारोपेऽपि धर्मोऽयं वासवाद्भिद्यने न वा ।। ६१ ॥ द्वितीय वास्तवं तत्स्यात्मथमेऽभिनवं भवेत् । समा- गवानिर्वचनीयख्यातिर्मम संमवा ॥ १२॥ आरोपितत्वामानेन ·(ब्रह्मविचारः१) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। भ्रान्तस्याभेदविभ्रमः । यस्याभिलापशब्दस्य न धर्मे लक्षणा भवेत् ॥ ६३॥ न भ्रान्तेगौरवं दोषः स्वयं दोपो यतो भ्रमः । धर्मारोपेऽपि नो भेदस्तगृहग्राह्यता यतः ॥ ६४ ॥ संसर्गारोपप- क्षोऽपि दत्तोत्तर इति स्मर । तस्मान्न ब्रह्मजगतो दो वक्तुं हि युज्यते ॥ ६५॥ ब्रह्माभेदान्न जीवस्य भेदोऽस्ति जगता सह । सुपर्णऋतपाना- ख्यश्चतिभ्यां भेद उच्यते ॥ ६६ ॥ इति चेद्रूहि कस्त्वं भो जीवो ब्रह्माऽथवेश्वरः । जीवश्वेदीश्वराद्भिन्नो ब्रह्मणो वाथ मे वद ।। ६७ ॥ भिन्नश्चेदीश्वराद्रूहि को भेदे हेतुरखसा । सर्वज्ञत्वादयो धर्मा ऐश्वरा मयि नेति चेत् ।। ६८ ॥ सर्वज्ञ ईश्वर इति ब्रुवता ज्ञात एव हि । सर्वशब्दार्थको नोचेद्व्यर्थता बुध्नशब्दवत् ।। ६९ ॥ प्रातिस्विकं न जानामीतिचेच्छब्दार्थविद्भवान् । न वा वदाये यत्किंचिद्वक्ति जानाति तद्भवान् ॥ ७० ॥ नचेत्त्वमीश्वरे कं वा धर्म साधयितुं प्रभुः । यदि सर्वज्ञता जीवे वद् किं मे मनःस्थितम् ॥७१ ॥ इति चेत्प्रभविपयस्तत्किं चेत्स किमर्थकः । कः किंशब्दार्थ इति न प्रश्नः किंतूत्तरं हि तत् ॥७२ ॥ अस्तु सर्वज्ञताऽस्माकं सर्वकर्तृत्वक कथम् । इति चेच्छक्यसर्वस्य कर्तृत्वं त्वयि चेश्वरे ॥७३॥ अशक्यसर्वकर्तृत्वं नेश्वरे नापि च त्वयि । नित्यसिद्धासर्जने न युक्तं शक्यविशेषणम् ॥७४ ॥ सत्यसंकल्पता चेशे मयि नास्तीति चेद्वद । संकल्पे वाथ विपये क वा सत्यविशेपणम् ॥ ४५ ॥ त्वत्संकल्पेऽपि सत्यत्वं न चेत्तत्रापि नास्ति तत् । येनैव हेतुना मिथ्या त्वत्संकल्पो विचारितः ॥ ७६ ॥ तेनैव हेतुना मिथ्या स भवेदीश्वरस्य हि । कल्पितत्वं यदा हेतुरुभयन समोऽस्ति सः ॥७७ ॥ ईशसंकल्पसंशान्त्या लयनुतिसमन्वयः । पुनः संकल्पज- ननात्सृष्टिश्रुतिसमन्वयः ॥ ७८ ॥ उभयत्रैकसंकल्पो नित्यश्चेदीश्वरे भवेत् । नित्यत्वं च न मिथ्यात्वविरुद्धं दृष्टमीश्वरे ॥ ७९ ॥ .

·३२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) त्वत्संकल्प: कल्पितश्चेत्कल्पना कल्पिता न वा । आयेऽनवस्था- दोप: स्याहितीये नियतेशवन् ।। ८०॥ याहगीश्वरसंकल्पसारगेव तवापि हि । यादृक्तवास्ति संकल्प ईश्वरस्यापि तादृशः ।। ८१ ॥ नासदासीदिति श्रुत्या प्रलये सर्वनास्तिता । श्रूयतेऽतः परेशस्य न संकल्पस्तदाऽस्ति हि ॥ ८२ । लये लयस्य संकल्प इतिचेन्न लयस्तदा । कुतः सर्जनसंकल्पस्तदानीं संभवेद्वद ८३ ।। अतः कल्पितसंकल्पो मिथ्यैव भक्तीश्वरे । उक्तयुक्त्या कल्पितोऽपि न भवेन्मास्तु का क्षतिः ।। ८४ ॥ नेश्वरं साधयामोऽद्य भेदभात्रनि- वारकाः । विपये स्वमतुल्ये च सत्यवार्ता न युज्यते ॥ ८५ ॥ सर्व- ज्ञसर्वकर्तृत्वे जीवसाधारण मते । अतो नेश्वरभेदते ब्रह्मभेदोऽपि नास्ति ते॥८६॥ सर्वज्ञत्यव्यापकत्वमल्पज्ञत्यस्य विद्यते । नातो विरोधशवापि कुतो जीवेशयोभिदा ।। ८७ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तेति ब्रह्मलक्षणयोगतः । ब्रह्मत्वमास्तां सर्वान्तर्यामिता मयि नास्त्यत: ८८ ईशत्वं दुर्घटं मन्ये इति चेच्छृणु बुद्धिमन् । सर्वान्तर्यामिता का ते ययेशत्वं हि दुर्घटम् ॥ ८९॥ व्यवहारनियन्तृत्वमुत सत्तामदा- तृता । अधिष्ठानस्य धर्मोऽयं या च सत्ताप्रदातृता ॥ ९॥ यत्स- त्तयेश्वरोऽयं ते सत्तावान स्वतस्तथा । स्वीयदेहेन्द्रियादीनां निय- न्तृत्वं तवापि हि ॥ ९१ ॥ प्रतिस्थलं विभिन्नत्वात्सर्वार्थोऽनेकधा भवेत् । यत्किंचित्प्रकृतं तत्तु सर्वशब्दार्थ इष्यते ॥ ९२ ।। स्वसर्व- देहेन्द्रियादेर्नियन्तृत्वं यतस्त्वयि । अतः मुघटमीशत्वं चिन्तां मा वह मा वह ॥ १३ ॥ किंचेश्वरः सर्वकर्ता भेदवादे कथं भवेत् । यत्र जीवकृतं तत्तु नेश्वरेण कृतं तव ॥ १४ ॥ तदभावान्न सर्वस्य कर्ता स्यात्तदभा- वतः । न स्यात्सर्वलता तस्य सर्वान्तयामितापि च ।। १५ ।। अतो नेश्वरसिद्धिस्ते कथं भेदः प्रसाध्यते । यदि जीवकृतं तेन कृतं स्यात्तत्कृतं कुतः ।। ९६ ॥ नच जीवकृतं तस्मात्सर्वेपामपि चेशता ।

·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। क्षियकुरादिकर्तृत्वं धर्मिग्राहकमानतः ॥ ९७ ॥ तावत्येव हि विज्ञत्वे कल्प्ये सर्वज्ञता कुतः । एतावतास्पकर्तृत्वान्जीवकोटौ निवेशितः ९८ अधिकज्ञत्वकर्तृत्व नेश्वरत्वप्रयोजके । आंशिकाज्ञत्वमेतस्य को वा वारयितुं क्षमः ॥ ९९ ॥ यदि स्यात्सर्वकर्ता स जीवानां स्वादक- । तृता । जीवाः स्युयदि कर्तारोऽन्यथासिद्धस्त्वदीश्वरः ॥ १० ॥ घटादयः कुलालादिकर्तृका नेश्वरं प्रति । साकाङ्क्षा अङ्कुराधास्तु भवन्त्वीश्वरकर्तृकाः॥ १ ॥ सर्वात्मत्वात्सर्यकर्ता सर्वज्ञः सुशको मम । त्वयैवाविद्यया स्वस्मिनगदारोपितं खलु ॥ २ ॥ अज्ञान- वाधात्तद्वाधस्त्वमीशो भगवांस्ततः । माण्डूक्ये प्राज्ञमात्मानं प्रकृ. येशत्वमुच्यते ॥ ३ ।। अपि दुर्घटमीशत्वं घटनीयं विचारतः । ईशानन्त्यं भवेदस्मिन्मते चेत्कथमस्ति तत् ॥४॥ संख्यातः परि- माणाद्वा द्वितीये विष्टमेव नः । 'संख्योपाधिग्रगाह्या नेशान- न्याय कल्पते ॥ ५ ॥ दशावतारभेदेन न विष्णोर्दशता यथा । दशानामपि विष्णुत्वं विष्णोरेकत्वमप्यथ ॥ ६ ॥ एवं जीवान- न्त्यमपि गतं हस्ताच्च तार्किक । तत्र तत्र व्यक्तचिता तत्तद्भोगो हि युज्यते ॥ ७ ॥ न तेन भोगसांकर्य न वा ज्ञानस्य संकरः । तेन भुक्तं मया नेति न वक्तुं शक्यते त्वया ॥८॥ यतस्त्वमेव भोक्तासि सर्वोपाधिषु चैकलः । अविद्ययाध्यास्य दातेन्द्रियै क्त्वासि भोगवान् ॥ ९॥ सर्वोपाधिनियन्तृत्वात्सर्वज्ञत्वाच सर्जनात् । ईशत्वं तव भोक्तृत्वादज्ञत्वाज्जीवतापि च ॥ ११० ॥ य इमं मध्वदेत्यत्र जीवं प्रक्रम्य चाग्रतः । ईशानं भूतभव्यस्थे- त्यभेदोक्तिः समजसा ॥ ११ ॥ असगोदासीनचित ईशितृत्वं न युज्यते । अत ईशानशब्दस्य चेश्वरोऽर्थो न शुद्धचित् ॥ १२ ॥ १ न्यायनयेऽपि रूपरसादौ द्वित्वपटूलादीनामाश्रयद्वारैव समाहितलानात्रा- अहलेशः शास्त्ररहस्यविदाम, ३ ·३४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) एतन्छब्देनोभयस्याध्यासाधिष्ठानमुच्यते । तदेव पृष्टं ब्रीति वच्छन्देनोपसंहृतम् ।। १३ ।। जीवेशयोरभेदश्वेक्षणा तत्त्वमा- दिषु । कथमाश्रीयने युप्मत्पूर्वाचायविचारय ॥ १४ ॥ तत्र हेतु- द्वयं विद्धि त्वद्ध्यस्ता हि भिन्नता । शुद्धे ब्रह्मणि शब्दानां शक्त्य- योगो द्वितीयकः ॥ १५ ॥ त्वद्ध्यस्ता मिन्नता तु सद्बोधप्रतिव. न्धिका । अतस्त्वबोधनायव लक्षणा प्रोच्यते बुधैः ॥ १६ ॥ सर्वनाम्नां लक्षणा न तेर्थिकेटेति घेणु । ब्रह्म शक्यं न कस्यापि शब्दस्य भवितुं क्षमम् ॥ १७ ॥ निर्धर्मफत्वाच्छवलमी- क्षादि जगतः प्रभुः । तदर्थस्त्वंपदार्थोऽपि देहेन्द्रियगणा- न्वितः ॥ १८ ॥ अयोधितत्वाच्छोधे तु तयोरक्यं सुपुप्तके । अविद्योपाधिको जीवो मायोपाधिर्महेश्वरः ॥ १९ ॥ उपाधिभेदा. दनयोकत्वमिति घेच्छृणु । अविद्येय हि माया स्याद्वचनानई- रूपतः ॥ १२० ।। अविद्यावरकत्वेनाव्याकृतं वीजरूपतः । तदे- वाज्ञानमित्युक्तं प्रमावाध्यत्वयोगतः ॥ २१ ॥ देहेन्द्रियगणाध्यक्षः सौपुप्तान विभिद्यते । योऽहं मुप्तोऽभवं पूर्व सोई व्यवहृती स्थितः ॥ २२ ॥ इति सार्वजनीनेयं प्रत्यभिजा प्रदृश्यते । वीजा- वस्था य आपन्नोऽध्यस्येदं जगदात्मकः ॥ २३ ॥ पुनर्मसित्वा वीजाख्य इत्यमेवाप्रमं स्थितः । कूर्माङ्गानि प्रविष्टानि कूर्म प्रोक्तानि कूर्मकः ॥ २४ ॥ प्रसारे मुसपादादिव्यवहारो न कूर्ममित् । जग- त्तथाविष्टवीज बीजमुक्तं च निर्गमे ॥ २५ ॥ घटः पटो जीच ईश इत्यादिव्यवहारभूः । आदृत्य कूर्मदृष्टान्तं सत्कार्यमुपपादितम् २६ सर्वाधारः काल इति वदतापीदमुच्यताम् । सत्कार्यवादो नो कस्मानाङ्गीकृत इति स्वयम् ॥ २७ ॥ विशेपोऽन्यन यदृष्टं तद्- न्यत्र स्थितं तव । निसजासाद्याश्रयले तत्तद्व्यवहृतिर्भवेत् ।। २८ ॥ आस्तामेतच सर्वात्मा त्वमेव जगदीश्वरः । पृथग्देहाभिमानेना- 'च्छादितेश्वरता नव ॥ २९ ॥ विचारे त्वीश्वरत्वं ते को वा वार.

·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६॥ यितुं क्षमः । 'नित्यं परोक्ष ईशस्तु जीवो नित्यापरोक्षकः ॥ १३०॥ तयोरक्यं कथं चेत्ते तथाध्यासोऽविचारतः । त्वदध्यासाच्छन्त्य- योगाद्ब्रह्मप्रकरणादपि ॥ ३१ ॥ लक्षणा तत्त्वमोर्युक्ता तथैवासि- पदस्य च । लकारार्थानन्वयेन वाक्यं लक्षणयाऽर्थवत् ॥ ३२ ॥ तदर्थोऽन्वेसभेदेन त्वमर्थेन त्वमर्थकः । असर्थेनाप्यभेदेन नान्य- संसर्गसंभवः ॥ ३३ ।। अभेदस्तु न संसर्गस्तत्त्वे षष्ठी भवेद्यतः । विशेषणे विशेष्ये च धर्मत्यागादखण्डता ॥ ३४ ॥ धर्मिमात्रस्यै- कसत्तारूपोऽभेदो न खण्डकृत् । ये त्वभेदेऽपि खण्डत्वभीत्याऽभेदं यजन्ति हि ॥ ३५ ॥ धर्मिमात्रोपस्थितिरित्याहुर्मान्या यतो बुधाः । उपस्थितेः प्रमात्वं च पदानां वाक्यतापि च ॥ ३६॥ कथं निर्वा- ह्यते ब्रह्मपदादपि भवेत्पमा । मानाभावश्च तत्त्यागे न च मान- मखण्डता ॥ ३७ ॥ यतो बोधस्वरूपं तत्फलं वोधस्य वा भवेत् । घटो घट इतीवान नाभेदश्चेदलं शृणु ॥ ३८ ॥ तत्त्वंपदाभ्यां शवलावीशजीवावुपस्थितौ । अनेकरूपतस्तस्मान्नोक्तदृष्टान्तसं- गतिः ॥ ३९ ॥ नोपस्थित्यन्तरं तत्र धर्मत्यागेऽपि च द्वयोः । लक्षणाव्यवहारस्तु धर्मत्यागे'न युज्यते ॥ १४० ॥ नच वृत्त्यन्तरं, येन रूपान्तरमभीप्सितम् । संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्याओं नात्र संमतः ॥४१॥ अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुषां मतः । प्रत्यग्बोधो य आभाति सोऽद्वयानन्दलक्षणः ॥ ४२ ॥ अद्वयानन्द- रूपश्च प्रत्यग्बोधैकलक्षणः । इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ॥ ४३ ॥ अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावतेत तदैव हि । इति श्लोकत्रयेणार्या वाक्यवृत्तावखण्डताम् ॥ ४४ ॥ अभेदं चाभेदबो. १ निलं परोक्ष इत्येकमीशविशेषणम् । २ ओऽर्थेनेत्युक्तावाप्रतीतिरिति ३ भवतीत्यादावपि शक्तपदोपस्थितपदार्थयोः संसर्गविधयैवा- न्वयो नच तत्र वाक्यार्थलव्यवहार इति पदार्थसाधारण एप इति पक्षा- सखाभावः।

·३६ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) धफलं चाहुर्मनीषिणः । त्वमर्थस्य च धात्वर्थेनाभेदेऽपि न कर्मता ॥ ४५ ॥ फलाविशेपिता सत्वा धात्वर्थों व्याटतिर्न हि । आरोपितव्यापृतित्वाद्धातुसंज्ञा न बाध्यते ॥ ४६॥ उपाध्यमिव्य- क्तियोगदारोपोऽपि हि युज्यते । उपाध्यभिव्यक्तिकर्तृब्रह्मामे- दाद्धटादि च ॥४७॥ कर्तृ स्याद्ब्रह्म विख्यातं सत्तामात्रमिति श्रुतौ । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ ४८ ॥ इति श्रुतिरतः सत्ता न व्यापारोऽविकारतः । तत्त्वभावविरोधाच तस्मानवास्ति कर्मता ॥४९॥ साधुत्वायैव पुरुषो युष्मच्छब्दसमन्वयात् । पुरुषार्थोऽस्तु चैकत्वं सत्तायामन्वितं भवेत् ॥ १५० ॥ इति केचित्तन्न युक्तं न संख्या निर्विशेपके । एकमेषाद्वयमिति कथमादौ विशेषणम् ॥५१॥ इति चेदद्वितीयत्वं संख्यापक्षे विरुध्यते । संख्यापि सद्वितीयत्वा- दद्वये न विरुध्यते ॥ ५२ ॥ विरोधादुभयोरेवकारोऽपि च विरु- ध्यते । तस्माद्भदत्रयाभावो वाक्यार्थोऽन्वेति वै सता ।। ५३ ॥ अभावात्सद्वितीयत्वं नाभावो नाश्रयात्पृथर । निर्विशेषप्रकरणा- ल्लक्षणा तत्त्वमोरपि ॥ ५४ ॥ जडकारणतावोधवाधायेक्षादिसं- कथा । कार्यकारणभेदापहत्यै सर्वासताकथा ॥ ५५ ॥ आरोपि- तत्वमीक्षादेः सति सत्यविशेषणात् । एकज्ञः सर्ववित्तिसिद्धये तत्त्वमोः कथा ।। ५६ ॥ महावाक्यार्थवोधस्य प्रमाल्वान्मोक्षयु- क्तता । ननु चाव्याहते भेदत्रयाभावो हि युज्यते ।। ५७ ॥ तस्माघ शवलं ब्रह्म प्रकृतं नतु शुद्धसत् । इति चेत्सत्यमिति च तद्व्या. त्यर्थमिप्यते ॥ ५८॥ कालान्तरे वाध्यते तद्विचारेणापि वाध्यते कथं स्यात्सत्यता तस्य ब्रह्मैव प्रकृतं ततः ॥ ५९ ॥ पदनयं लक्षयित्वाऽस्यनक्यं वदन्ति ये । नेपामभिप्राय एपोऽस्योंऽभे. दान मिद्यते ॥ १६० ॥ एकसत्तात्वभेदः स्यात्तद्यक्तित्वं तदेव हि । 'यं वैशेषिकी सत्ता जात्यादिष्वपि भासनात् ।। ६१ ॥ संसर्गे -- ·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। चैकताभानं न ब्रह्म द्वैतकारणम् । संसगैकत्वमुभयोः सामरस्य- प्रयोजकम् ।। ६२ ।। तथाऽऽप्रहश्चेद्भवतु चैकत्वमुपलक्षणम् । अस्य- र्थस्य च संसर्गरूपभानेऽपि न क्षतिः ॥ ६३ ॥ अभेदो नित्य इत्यादौ तथोदाहृतिदर्शनात् । लक्ष्यत्रयैक्यबोधोऽयं न वाचा विषयो भवेत् ॥ ६४ ॥ निर्धर्मि वस्तु केनापि सुशकं नाभिभापि- तुम् । अतिव्युत्पन्नमतिना वाक्यार्थों बुध्यते तथा ।। ६५ ।। वक्तुं न शक्यते तस्मान्न सत्तन्नासदुच्यते । इत्याह भगवान्साक्षात्स- वैज्ञोऽप्यर्जुन प्रति ॥ ६६ ॥ इत्थं लक्षणया स्तम्भकुम्भयोरेकता भवेत् । इति चेद्धर्मिभेदेन नैकतास्ति समञ्जसा ॥ ६७ ॥ भिन्न- रूपोपस्थितस्य धर्मिणस्त्वैक्यमिप्यते । यत्र धर्मिद्वयं तत्र कथमैक्यं भवेद्वद् ॥ ६८ ॥ धर्मिभेदेऽप्यभेदश्चेल्लक्षणोक्तिर्न युक्तिभाक् । अत्र प्रकरणादेकं ब्रह्म सद्धर्म तत्र हि ॥ ६९ ॥ ईक्षादिकर्ता भगवानज्ञो भोक्ता च जीवकः । आरोपितो तयोरैक्यं तत्त्वमि- त्याह च श्रुतिः ॥ १७० ॥ आरोपितत्वमैक्यस्य वोधासिद्धपति तत्त्वमोः । अविरोधः कुतो न स्यादिति चेच्छश्यते त्वया ॥७१ ॥ विरोधं न वयं ब्रूमस्त्वयाध्यस्तोऽस्ति सुस्थिरः । प्रकृतार्थपरा- मर्शि तत्पदं लक्षितं भवेत् ॥ ७२ ॥ लक्षणा स्वंपदस्यान न प्रयो- जनमर्हति । घटत्वादिविशिष्टस्य मृदभेदो यथा तथा ॥ ७३ ।। सविशेषे निर्विशेपाभेदो भवति सांप्रतः । इति चेत्परिणामोऽयं जीवो न ब्रह्मणो भवेत् ॥ ७४ ॥ तथा चेत्कालवशतो नाशो नास्तिक जीववत् । नापि धर्मान्तरं जीवस्तत्त्वमेक्यविरोधतः ७५ नैक्यज्ञानमुपासार्थ सर्वज्ञानविरोधतः । अतो विवर्ती जीवो न बाधाभेदे मृपा भवेन् ॥ ७६ ॥ न स्यान्मोक्षसुखं तस्य मृपात्वा- च्छोकमावहत् । धर्मत्यागाद्धर्मिणैक्यसिद्धयर्थ लक्षणा त्वमः ॥७॥ तदैव मुख्यमैक्यं स्यादहं ब्रह्मेत्यवाधितम् । देहादिवन्न जीवोऽयं धर्म्यध्यस्तोऽस्ति चित्प्रभे ॥ ७८ ॥ किंतु प्राणादियोगेन जीव- ·३८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) स्वाध्यास इष्यते । औपाधिकत्वान्मिध्या तद्ब्रह्मत्वं वास्तवं मतम् ॥ ७९ ॥ उपाधीनां तु मिथ्यात्वं वाचारम्भणवाक्यतः । तस्मादीश्वरभेदो न ब्रह्मभेदोऽपि नास्ति ते ॥ १८० ।। द्वासुपर्णेत्या- दिमन्त्रास्त्वद्धमेणैव सार्थकाः । प्रत्यक्षं वद कीहके कं भेदमवगा हते ॥ ८१ ॥ जीवेशयोश्चेजीवेशौ नेन्द्रियार्थी स्वयंप्रभौ । कथं भेदस्तयोः स्वीयप्रत्यक्षपथमर्हति ॥ ८२ ॥ येनेन्द्रियेण यद्बाह्य तत्र भेदोऽपि तेन वै । विरद्धधर्माक्रान्तिश्च न हेतुरुपयुज्यते ॥८॥ नच प्रात्यक्षिकं ज्ञानं हेतूपन्यासमर्हति । हेतूपन्यासतो भेदः साध्यश्चेदगुमा भवेत् ॥ ८४ ॥ दृष्टान्तस्तत्र वक्तव्यो घटादिः सर्व एव हि । घटादिसर्वभिन्नत्वादभेदोऽपि भवेत्तदा । व्यतिरेके घटादिस्तु दृष्टान्तः खयमूह्यताम् ॥ ८५ ॥ किंचेश्वरो जीव- भिन्नः सर्वज्ञत्वादिति त्वया । वक्तुं न शक्यते तत्र दृष्टान्ताभावयो- गतः 11 ८६ ।। एवं जीवेऽपीशभेदोऽज्ञत्वाद्धेतोरपि त्वया । दुःसा- धो हेतुना सेनाभेदोऽपि स्याद्यथाक्रमम् ॥ ८७ ॥ विरुद्धधर्मसि- द्विश्च भेदसिद्ध्या भवेत्तव । भेदसिद्धिसदैव स्याद्विरुद्धाक्रान्ति- संभवः ।।८८॥ किंच जीवाभिन्न ईशो जत्वाद्रामादिवद्भवेत् । इत्थमेवेश्वरा- भिन्नो जीवोऽपि भवितुं क्षमः ॥ ८९॥ ईश्वरेऽप्यज्ञतापत्तिरिति वक्तुं न शक्यते । सर्वासत्वादज्ञतापि युक्कैव परमासनः ॥ १९०॥ सर्वशताल्पज्ञतयोर्विरोधो न कथंचन । सर्वज्ञत्वव्यापयत्वमल्प- ज्ञत्वस्य दृश्यते ॥ ९१ ॥ स्वाभ्यस्तसर्ववेत्तृत्वं सर्वस्यापि हि विद्यते । स्वानध्यतानभिज्ञत्वमपि सर्वस्य विद्यते ॥ ९२ ।। यदी- श्वरो जीवभिन्नस्त्वमेवाङ्गीकरोपि तत् ॥ ९३ ॥ यद्यभिन्नस्तदा स्वीयमताद्विप्रच्युतो भवान् । यत्रेश्वरे जीवभेदः साध्यस्तं वैरिस वा न वा ॥ ९४ । आये कि विपयत्वेनाथवा स्वत्वेन वा वद । १चेदिति शेपः.

·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। विषयत्वे तु मिथ्यात्वं स्वत्वे भेदः कथं भवेत् ॥ ९५ ॥ न वेत्सि चेद्भेदसिद्धिः कथं वा क्रियते त्वया । अनेनैव, प्रकारेण जीवभे- दोऽपि धिकृतः ॥ ९६ ॥ उपाधिभेदग्राह्यत्वाजीवभेदो न वास्तवः । मणिभेदान्न सूत्रस्य भेदो मालासु दृश्यते ॥ ९७ ॥ मणिवैचित्र्य- योगेन चेत्सूत्रे भेदविभ्रमः । मिध्यैव भवितुं युक्तः केवले तद्- र्शनात् ॥ ९८ ॥ स्वप्ने जाप्रति दृष्टोऽपि भेदो नास्ति सुपुप्तके । जीवस्तस्मादेक एव सर्वोपाधिविलासवान् ॥ ९९ ॥ नोपाधिसंपरि- त्यागः सुपुप्तेऽप्यस्ति येन हि। जीवस्य केवलीभावो येन स्याद्भेद- विभ्रमः ।। २०० ॥ इति चेदस्तितोपाधेः केन दृष्टा सुपुप्तके । त्वयेतरेण वा चाये सुपुप्तिस्ते कथं भवेत् ॥ १ ॥ दृष्टोपाधेल्वया दृष्टो न वा भूहि सुगुप्तके । कथं सुषुप्तिईष्टश्चेन्न चेत्सत्तोपधेः कथम् ॥ २ ॥ मदीयसुप्तिसमये यो जामत्तत्कथावशात् । उपाधि- सत्ता चेत्तर्हि तज्जामत्केन सिध्यति ॥ ३॥ तजागृतिस्त्वया दृष्टा चेत्त्वं जाग्रन्न सुप्तिमान् । तस्मात्तादृक्त्वध्यासस्तस्मात्सत्यं जगन्न हि ॥ ४ ॥ अध्यस्तं जगदादाय न किंचित्तव सिध्यति । महाहदे यथा वह्नि—माभासान्न सिध्यति ॥ ५ ॥ मानमेयव्यवहृतेः संभ- वाभावतः खलु । अध्यस्तत्वं त्वयेष्टव्यं नचारम्भादिसंभवः ॥६॥ कार्यकारणयोर्भेद आरम्भे संमतो न वा । न चेदप्रत्यक्षता स्याद- प्रत्यक्षावभेदतः ।। ७ ।। तुल्यः सांख्येऽप्ययं दोपः किंचापराममं शृणु । स्वकार्यत्वं स्वहेतुत्वं नैकर्मिणि संभवेत् ॥ ८॥ आये न कारणं कार्यमिति वक्तुं न युज्यते । मृत्कार्यस्य कपालस्य घटका- रणता यतः ॥ ९ ॥ घटहेतोः कपालस्य मृत्कार्यत्वस्य दर्शनात् । न कार्य कारणमिति न वक्तुं सुशकं तव ॥ २१०॥ यत्तच्छब्दाने- वेशे तु दोपोऽननुगमो भवेत् । कार्यकारणतावच्छेदकरूपेण चेद्भिदा ॥ ११ ॥ अवच्छेदकधर्मस्य भेदः स्यान्नतु धर्मिणः । १ कार्यकारणयोः.

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) अवच्छेदकधर्मस्य भेदोऽपि च न सिध्यति ॥ १२ ॥ उभयावच्छे- दकत्वं कपालत्वस्य दृश्यते । यत्तच्छब्दनिवेशे तु दोपोऽननुगमो भवेत् ॥ १३ ॥ अस्तु वा धर्मभेदोऽयं न धर्मि द्वैतसाधकम् । कपालकं न कलश इति ख्याया विमिन्नता ।। १४॥ कल्पनीयेति चेत्केनावच्छिन्ना प्रतियोगिता । कपालकलशवाभ्यां चेत्त्वदुत्तो म सिध्यति ।। १५ ॥ द्वयोपलक्षितत्वं तु प्रत्येकस्यापि विद्यते । कार्य खकारणान्दिन्नमिति वक्तुं न शक्यते ॥ १६ ॥ कार्यमेव स्वशब्दार्थ उक्तदोप: स्थितस्ततः । तस्मादिन्नममिन्नं वा कार्य वा हि दुःशकम् ॥ १७ ॥ तस्मान्मिथ्यैव विश्वं स्यात्कस्य वा साधक भवेत् । अकार्य चेत्सर्वयन्नवैयापत्तिरापतेत् ॥ १८ ॥ विश्वनिष्ठ च मिध्यात्वं सत्यं मिथ्याथवा वद । आये तं द्वितीये तु जग- सत्यत्वमापतत् ॥ १९ ॥ इति चैच्छृण्वनिर्वाच्यस्थितो धर्मोऽपि नादृशः । वन्ध्यापुत्रस्थिता धर्मास्ताशा एव नान्यथा । याव- मिथ्यावस्तुभावि मिथ्यावं दृश्यवस्तुनः ।। २२० ॥ मिध्यात्व- स्थापि मिथ्यात्वे सत्यवं नहि सिध्यति । सथा सत्यविरोधित्व तथा तुच्छविरोधिता ॥ २१ ॥ सदसद्भिन्नभिन्नत्वे सदसद्रूपता स्थिरा । इदमेव त्वनिर्वाच्यमुच्यते ब्रह्मवादिमिः ॥ २२ ॥ मिथ्यावस्तुनिवृत्त्यैव निवृत्तं यद्भवेत्ततः । न द्वैतमप्रसिद्धत्वाद- न्योन्यं शुक्तिरौप्यवत् ॥ २३ ॥ किमत्र बहुनोक्तेन प्राह्यसंभावना नहि । यत्किचिद्गृह्यते तत्तु ज्ञानयोगेन गृह्यते ॥ २४ ॥ ज्ञाने ज्ञेयस्य संवन्धो विपयित्वं न चापरः । तच स्वरूपं ज्ञानस्य सर्वतैर्थिकसंमतम् ॥ २५ ॥ मिन्नले कल्पनीयं स्यात्सव. न्धान्तरमप्यथ । अनवस्थादिदोपः स्याज्ञानाभिन्नं जगत्ततः ॥२६॥ ज्ञानं शेयमिति द्वेधा पदार्थोऽस्ति न घेवरः । इतरत्वे तुच्छता स्याज्ञानत्ये तु मदिष्टता ॥ २७ ॥ ज्ञेयत्वे ज्ञानसंयन्धो न स्यात्त- ते गतिः । इदमेव हि तादात्म्यं ज्ञानस्य ज्ञेयवर्गके ॥२८ ।।

·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। यत्स्वातिरिक्तसंबन्धासंभवोऽस्ति विचारिते । ज्ञानस्याखण्डरूपस्य निर्विकल्पस्य नो भवेत् ।। २९ ।। जगद्विकल्पनारूपं तस्मान्मिथ्या जगत्स्मर । तच्च ज्ञानं स्वप्रकाशं सर्वग्राहकता यतः ॥ २३० ॥ प्राह्मवाधे सर्वशास्त्रतात्पर्य ज्ञेयमादरात् । नच शास्त्रसहस्रेण पदार्थः क्रियतेऽन्यथा ॥ ३१ ॥ तस्मादेकार्थता युक्ता शास्त्राणां बुधसंमता । यथार्थवक्ता वेदोऽसौ नानात्वं धिकरोति हि ॥ ३२ ।। प्रशंसति नच द्वैतमद्वैतं च प्रशंसति । तस्माद्यथाधिकारं हि शास्त्र- वृत्तिः समजसा ॥ ३३ ॥ स्वयंप्रकाशे प्रज्ञाने सर्वप्रत्यक्स्वरू- पके । सर्वावभासके भेदो न कथंचन युज्यते ॥ ३४ ॥ भेदग्रह- श्वानुयोगिप्रतियोगिग्रहोद्भवः । स्वप्रकाशस्य ग्राह्यत्वाभावाद्भेद- ग्रहो नहि ॥ ३५ ॥ ज्ञानं च यदि भिद्येत भेदस्य ग्राहकोऽस्ति कः । गृहीता यदि भिद्येत जडो गृह्णाति किं कथम् ॥ ३६ ।। ज्ञानस्य जड़तापत्तिह्यत्वाच्च घटादिवत् । गृहीता ज्ञानभिन्नत्वाजड़ एव ‘भवेत्खलु ॥ ३७ ॥ जडोऽपि च गृहीता चेद्धटादीनां च तद्भवेत् । उभयोडता चेत्स्याजगदान्ध्यं भवेत्तदा ॥ ३८ ॥ स्वयंप्रका- शता कापि मन्तव्या भवता ततः । यश्च स्वयंप्रकाशः स्यात्त- ज्ज्ञानं स्वयमुच्यते ॥ ३९ ॥ परप्रकाश आत्मा चेज्ञानवानहमि- त्यपि । न वक्तुं शक्यते तेन घटतुल्यजडेन हि ॥ २४० । जडोऽपि चेत्तथा विन्द्याद्धटोऽपि गुणवानहम् । इति विद्याञ्च ननु स ज्ञाना- भावान वेत्ति चेत् ॥४१॥ त्वयि ज्ञान केन सिद्धं ज्ञानेनाथेतरेण वा । आये खसाधके ज्ञाने दोप आसाश्रयो भवेत् ॥ ४२ ॥ अन- वस्थादिदोषः स्याज्ज्ञानान्तरपरिग्रहे । द्वितीये तहितीयं तु खेना- न्येनोत सिद्धिभाक् ।। ४३ ॥ पक्षद्वयेऽप्युक्तदोषास्तस्मादामा स्वयं- प्रभः । ज्ञानरूपो नित्यसिद्धोऽभ्युपगन्तव्य एव ते ॥ ४४ ॥ उत्प- द्यते चालमनःसंयोगाज्ज्ञानमालनि । इत्याह तस्स चान्ध्यं १ अनुभवाननुगृहीततर्वप्रधानशास्त्रसहस्रेणेति भावः.

·१२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) स्यान्मध्ये ज्ञानविनाशतः ॥ ४५ ॥ ज्ञानान्तरोत्पत्तिनाश्यं ज्ञानं चेन्नोपपत्तिमत् । प्राक् संयोगात्तदुत्पचिः संयोगान्तरतोऽथ वा ।।४६ ।। आये तु सर्वज्ञानानां योगपद्यं भवेत्तव । द्वितीयेऽप्य- गुमाने तु न संयोगान्तरोद्भवः ।। ४७ ।। स्वावच्छेदेन संयोगान्त- रोधित्वयोगतः । निप्पदेशे चात्मनि च न संचारस्य संभव: ४८ संयोगश्च विभागश्च येन स्तः सोपपत्तिको । सप्रदेशत्वपक्षे तु नित्यत्वं नालनो भवेत् ॥ ४९ ॥ निष्प्रदेशेऽपि चाकाशे यथास्ते पक्षिणां गतिः । मनोगतिस्तथा चेरिकमाकाशं दृश्यते त्वया ।।२५०।। येन दृष्टान्तसिद्धिः स्याम्किच संचारसंभवः । मनसो न भवे- स्कापि पादपक्षाद्यमावतः ॥ ५१ ॥ मुषुप्तौ घरमज्ञाननाशो न स्यात्कथंचन । पुरीतदान्तरज्ञानान्नाशो नैवोपपत्तिमान् ॥ ५२॥ सामानाधिकरण्यस्याभावात्किंचादराणु । भावावगाहि तज्ज्ञान- मुताभावावगाहि वा ॥ ५३ ।। आये न स्यात्सुपुप्तिः सा द्वितीय प्रतियोगिनम् । विनिर्मुच्याभाववित्तिर्न दृष्टा कापि केनचित् ५४ प्रतियोगिज्ञानपक्षे न सुषुप्तिर्भवेत्तु सा । येनेन्द्रियेण यद्राह्य तद्- भावोऽपि तेन हि ॥ ५५ ॥ इत्थं नियमसद्भावादभावग्रहणं कथम् । इन्द्रियाणां हि संयोगे जागृतिः स्यान्न सुप्तता ।। ५६ ।। तस्माच चरमज्ञाननाशो नैवोपपद्यते । पुरीतदन्तःसंयोगानाश- श्वेज्ज्ञाननाश्यता ॥ ५७ ॥ गता तथा चरमता कथं सिध्यति तद्वद । नाशाच्चरमतासिद्धिश्वरमत्वाच्च नाश्यता ॥ ५८ ॥ इत्थम- न्योन्याश्रयतादोषान्नाशो न सिध्यति । संयोगान्वरसिध्यर्थ व्यापा- रश्चेष्यते नवा ॥ ५९ ।। आये व्यापारसमये पूर्वसंयोगनाशतः। ज्ञाननाशो भवेन्मध्य आभ्यं दुर्वारमेव हि ।। २६० ॥ द्वितीयेऽपि च संयोगान्तरासंभवतः खलु । ज्ञानोत्पत्तिर्न, सिध्येच्च तेन चेद्युग- पद्भवेत् ॥ ६१ ॥ परस्परविरोधेन युगपन्नाशिता भवेत् । अविरोधे तु तिष्ठेच गता नाशीयहेतुत्ता ।। ६२ ।। चिद्रप आसनि तथा ·१३ (ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् । सांशेऽन्तःकरणेऽपि च । कः केशो ज्ञाननिष्पत्तिः कथं चेच्छृणु तत्कमम् ।। ६३ ॥ देहोत्पत्तिविनाशाभ्यामालोत्पत्तिविनाशको। यथा तथा बुद्धिवृत्तिनाशोत्पत्तिभिरिष्यते ॥ १४ ॥ तदभिव्यक्ति- योगेन व्यवहारोऽस्ति लौकिकः । अन्यथा त्वाम नित्यत्वं व्यवहार च लौकिकम् ।। ६५ ।। कथं च निर्वाहयसि तस्मादात्मैव चित्प्रमः । सच्चिदानन्दगुणकं ब्रह्म मध्वावगच्छसि ॥ ६६ ॥ गुणाद्भिन्नमभिन्नं वा तद्ब्रह्म प्रतिपादय । भिन्नं चेन्जडतापत्तिरभिन्नं चेचिदेव हि ॥६॥ चिद्भिन्नत्वे च जडता सद्भिन्नत्वे च तुच्छता । सुखभेदे दुःखतेति दोपत्रयमुदाहृतम् ॥ ६८ ॥ चिद्भिन्नत्वेऽपि चिद्वत्त्वान्न जडत्वं वदेद्यदि । सद्भिन्नत्वेन तुच्छत्वाञ्चिद्वत्ता न हि संभवेत् ॥ ६९ ॥ सुखवत्तापि तद्वत्स्यातुच्छे सर्वमसंभवि । जीवसाधारणा एते भवतः संमता न वा ॥ २७० ॥ जीवसाधारणत्वे तु ब्रह्मलक्षणता कथम् । असाधारणपक्षे तु जीवस्य जडता तथा ।। ७१ ॥ तुच्छता दुःखता चेति मोक्षोऽपि च न संभवेत् । तल्लक्षणं पूर्णता चेदा- काशस्यापि दृश्यते ॥ ७२ ॥ प्रत्यक्त्वं चेदस्ति जीवे न श्रुतं लक्षणान्तरम् । ज्ञानानां तारतम्यं च वदन्संपृच्छयते मया ॥७३॥ न्यूनाधिकग्राहकत्वमुत सवैकदेशिता । आये गृध्रो दूरदृष्टिस्त्र- त्तोऽधिकतरो भवेत् ॥ ७४ ॥ मन्देन्द्रियः पण्डितश्च यालान्यून- तरो भवेत् । द्वितीये देशवत्वेन नाशः स्यादालनामपि ॥ ५ ॥ उज्वलानुज्वलत्वे तु न शक्ये कल्पितुं त्वया । ते किं स्वाभाविक नो वा स्वभावश्चेदलं शृणु । बालो न पण्डितः स्यात्तेन चेत्वि- न्तरं भवेत् ।। ७६ ॥ उपाधौ तारतम्यं स्यान्न ज्ञाने स्यात्कथंचन । विष्णुः सर्वोत्तम इति वदन्नप्यत्र पृच्छयते ॥७॥को वा स्या- द्विष्णुशब्दार्थो जडश्विद्वाथ मे वद । जडश्चतुर्भुजो देहो व्यापको नैव संभवेत् ॥ ७८ ॥ चैतन्ये व्यापके देहो न कथंचन युज्यते । देहाभावादुत्तमता दुर्निरूपा भवेत्तव ॥७९॥ चिजडैक्यं वास्तविक ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) न कथचन सिध्यति । जडस्य चित्त्वापत्तिः स्याचितश्च जडतापि च ।। २८० ॥ विरोधादुभयं न स्यादनिवाच्यत्वमापतेन् । न तज्जई किंतु मायाकल्पितं चिन्मयं भवेत् ॥ ८१ ॥ इति चेत्परिणामे तु विकारित्वं समापवेत् । विवते तु मतात्स्वीयात्प्रच्युतिस्तव संभवेत् ।। ८२ ।। सदातनत्वाञ्चकाजपाणिमूर्तिर्न मायिकी । इति चेद्रामकृ- प्णाद्या नूवा वाऽथ सदातनाः ॥८॥ सदातनत्वेऽवतारशब्दो न स्याम तेषु तु । नूनत्वे परिणामो वा विवर्तो वाथ मे वद् ॥ ८४ ॥ आये चितो वा मूर्तेर्वा परिणामो भवेद्वद । चित्तस्तु परिणामेऽपि नाशापत्तनं सांप्रतम् ॥ ८५ ॥ द्वितीये मूलमूर्तेश्च स्वरूपेण कथं स्थितिः । अचिन्त्या शत्तिरीशम्य तया रामादिसंभयः ।। ८६ ॥ इति चेन्मन्मता माया कुतो न स्वीपत्ता त्वया । सतीत्वे शक्तिता न स्यात्स्तम्भे कुम्भे व शक्तित्ता ।। ८७॥ असती शशशृङ्गाभा कथं वा स्वीकृता त्वया। उत्तोभयविरुद्धा चेत्सव माया प्रकीर्तिता ८८ तया रामादिसृष्टिश्वेलगत्सृष्टिः कुतो नहि । रामादीनाममिन्मत्वे जगतोऽपि कुतो महि ।। ८९ ॥ अमिन्नत्ले तु सर्वासा होक एव हरिः स्थितः । कथं सर्वोत्तमत्वं स्यादेकवस्तुनि निद्धये ॥ २९० ।। सर्व पुरुप एवेति प्रोक्तं पुरुपसूक्तके । बलाबलविचारे तु शिवाद्या अपि चोत्तमाः ॥ ९१ ।। अंशांगितायामपि च भेदो जीवेशयो- यदि । अंशाशिता नोपपन्ना भिन्नत्वात्स्तम्भकुम्भवत् ।। ९२ ।। किंच भेदं समाश्रित्य तत्त्वमित्यत्र वाक्यके । तस्य त्वमिति माध्योऽसौ समासं प्राह सादरम् ।। ९३ ॥ समासो नैव युक्तोऽयं युष्मदर्थविशेष्यकः । समासेऽपि च विचार विधेयं यूहि साद्- रम् ॥ १४ ॥ पप्ठयर्थश्चत्पमासेषु तादृग्योधो न युक्तिमान् । अमर्थश्चेदपूर्वत्वं न तस्यास्तीति संस्मर ॥ ९५ ॥ तदित्यव्ययनि- देशः पयर्थे चेन्न युक्तिमान् । निपादस्थपविन्यायविरोधात्मयमा ततः ॥ १६ ॥ स आसा तत्त्वमित्यन नमश्छेदो न सांप्रतः । ।

·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६ । ४५ अक्रान्त आला कथितस्तद्भिन्नत्वे त्वनालता ॥ ९॥ सादृश्यं न समस्तस्य नमोऽर्थः स्यात्तथैव चेत् । अचन्द्रं मुखमित्यत्र न सादृश्यं प्रतीयते ।। .९८ ॥ अगौरिति पदाद्यद्वगोभिन्नो गोसह- ग्भवेत् । अतदित्यत्र तद्वत्स्यादिति चेद्वचनैरलम् ॥ ९९ ॥ भेद एव हि वाक्यार्थो न सादृश्यं तथापि हि । अनासत्वे तु जीवस्य वाक्यमेतद्वथा भवेत् ॥ ३०० ॥ अनाला वोधयोग्यश्च कुत्र दृष्ट- स्त्वया वद । अस्त्यध्याहारपक्षेऽपि वाक्यभेदोऽपि गौरवम् ॥ १॥ तस्मादासानमेवावेदहं ब्रह्मेति वाक्यतः । विरोधात्सर्वविज्ञानवि- रोधादैक्यमेव हि ॥२॥ वाक्यार्थो' वर्णनीयस्ते न भेदस्तु कथंचन । एकविज्ञानतः सर्वविज्ञानं प्रकृतं ततः ॥ ३ ॥ तत्र प्रकरणे भेदकथा नैवोपयु- ज्यते । जडानामीश्वराभेदमुररीकुरुपे न वा ॥४॥ द्वितीयं भेद- निन्दायाः श्रुतत्वान्न हि युज्यते । आद्ये मुख्यममुख्यं वाऽभेदम- गीकरोपि हि ॥ ५ ॥ मुख्यं चेचित्रमेतत्तु यजडाभेदकश्चिति । बाधायां चेद्भेदहेतुर्न वास्तविकतामियात् ॥ ६॥ कथं जीवेशयो- |दो वास्तवः स्याद्विचारय । वास्तवत्वे निष्फलं स्यात्सतः सत्य- विशेषणम् ॥ ७ ॥ अतो विश्वमृषात्वाय युक्तं सत्यविशेषणम् । दृष्टान्ते मृत्तिकेत्येव सत्यमित्युक्तमित्यतः ।। ८॥ दार्टान्तिकेऽप्य- धिष्ठाने युक्तं सत्यविशेषणम् । भेदहेतोमपात्वेन भेदोऽपि च मृपा भवेत् । दुःखी जीवः कथं ब्रह्मेति चेद्विष्णुर्यथा तव ॥९॥ वृन्दासीतावियोगाभ्यां दुःखि श्रूयते बहु । तन्मिथ्या चेदिदं मिथ्या कुतो न भविता वद । अनयैव दिशा विज्ञः कर्तृत्वादि विचारयेत् ।। १०॥ अन्तर्नियन्ता सर्वेशः कथं जीवो भवेदिति । नाशझ्यं निष्प्रदेशान्तः स्थितेनियमनस्य च ॥ ११ ॥ असंभवा- दतो जीवोपाधेरन्तर्नियामकः । आकाशान्तनियन्तृत्त्वं कार्यत्वा- संभवेद्यथा ॥ १२ ॥ घटे मृत्तद्ववापि न जीवे कार्यता नहि ।

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचार १) कार्यत्वे नास्तिकमतप्रविष्टस्त्व विभासि मे ॥ १३॥ प्रच्छन्नबौद्धा इति च वृथा लोकान्विनिन्दसि । अतो जीवेशयोभैदे न कश्चिद्धे- तुरस्ति हि ॥ १४ ॥ जडानामीशभेदश्वेत्सर्वज्ञान न सिध्यति । सत्य मिदेति वाक्य तु निर्मूल धूर्तकल्पितम् ॥ १५ ॥ लब्ध चेदपि कुनापि नास्मा कापि पक्षाते । ब्रह्मैव सत्यशब्दार्थ सत्य ज्ञानमिति श्रुते ॥ १६ ॥ तदभेदो मिदायाश्च सर्व ग्रहोति. बद्भवेत् । ईश्वरोऽहमद भोगी सिद्धोऽह बलवान्सुसी ॥ १७ ॥ इत्यादिवचने स्मार्तानासुरान्मन्यतेऽधग । ईश्वरोऽहमिति प्रज्ञाव- तामासुरता यदि ॥ २८ ॥ जीव वास्तवमोक्तार मन्वानस्यापि तद्भवेत् । ईश्वरोऽहमिति प्रज्ञावतीशेऽपि तदापतेत् ॥ १९ ॥ ईरस्य युक्त जीवानामयुक्त तत्कथ नु तस् । जीवेश्वरैक्यमेतावदुक्त किन श्रुत त्वया ॥ २० ॥ रौकिकेश्वरताहन्तानिपटु वचन हि सत् २१ त्वामालान पर मत्वा परमालानमेव च । आमा पुनर्वहिर्मुग्य अहोऽज्ञननताशता । इत्थ ब्रह्मापीशभेद मन्वान धिवरोति हि ।। २२ ॥ य सर्वाणि च नामानि बोधयन्तीति मध्वक । स्वीकृत्य नानाशत्तित्व स्वीकरोति हि शव्दके ॥ २४ ॥ ईशसवी- सताया तु कस्माद्देपो न विद्महे । आनन्दमानावयवोऽनवद्यगुण सागर ॥ २४ ॥ स्वगतेन च भेदेन वर्जित परमेश्वर । ब्रह्मा वायुश्च तस्यैव प्रतिविम्नौ पुमाकृती ॥ २५॥ रमापि योपिदाकार प्रतिविम्बो हरेरिति । तारतम्यप्ररियाया बुवन्मध्योऽत्र पृच्च्यते ॥ २६ ॥ आनन्दावयवत्वे तु क्थ नो नाशिता भनेन् । यद्यत्सा वयव वस्तु तचनाशीति निर्णयात् ।। २७ ॥ नो पेनिसत्वमस्मान को निवारयितु क्षम । अम्मनित्यत्यमिष्ट चेकिमीशेन कृत सब ॥२८॥ विच खगवभेदेन वनितत्व तु दु शकम् । अभेदोऽवयवाना पाथवाऽप्रयवशून्यता ॥ २९ ॥ कोऽर्थ म्बातभेदन वर्जितत्वस्य ते मते । आधे हस्तक्रिया पाहे नेरे पादकिया तथा ॥३० ।।

·. (ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। एवं सर्वक्रियाकर्ता प्रत्येकावयवो भवेत् । तदनेकत्वक्लप्तिस्तु व्यर्थी स्यान्मध्व बुद्धिमन् ॥३१॥ यथाऽस्याऽपानयोरैक्यं दिवसान्धपत- त्रिषु । हस्तत्वादिस्वरूपेण भेदश्चेत्केन मिन्नता ॥ ३२ ॥ आनन्द- त्वेन चेल्लोके पार्थिवत्वेन भिन्नता । न दृष्टातः को विशेषो विष्णोः स्वाभेदसंश्रये ॥ ३३ ॥ अथावयवशून्यत्वे प्रतिज्ञाहानिमाश्रय । ब्रह्मा वायू रमा चेति प्रतिविम्वा इति ब्रुवन् ॥ ३४ ॥ वदतु क त्वया दृष्टः प्रतिबिम्बोऽयमीदृशः । बिम्बानुरूपता दृष्टा तडेंव प्रतिबिम्बता ॥ ३५ ॥ वचनानां वलाचेकि यूप आदित्यतामि- यात् । यावत्स्याद्विम्बसान्निध्यं तावत्तु प्रतिविम्बकः ॥ ३६ ॥ प्रतिक्षणव्यापूतानां ब्रह्मादीनां प्रतिक्षणम् । विष्णुविश्लेपतो नाशः प्रतिक्षणमहो भवेत् ॥ ३७ ॥ व्यापकत्वान्न विश्लेष इति चेदिह दर्पणे । प्रतिविम्बस्त्वया केन हेतुना विनिवार्यते ॥ ३८॥ मुक्ता- वप्येवमेवैते ब्रह्माद्यास्तारतम्यतः । तिष्ठन्ति तव सिद्धान्ते मुक्त्या किं तैः समर्जितम् ॥ ३९ ॥ दुःखहेतौ तारतम्ये कथं ते सुखभागि- नः । निष्कामत्वान्मुक्त्यवस्था न तेषां दुःखकारणम् ॥ ४० ॥ इति चेत्प्रामुक्तितस्ते स्युस्तुल्या अस्मदादिभिः । मुक्तावदुःखहेतु- त्वात्तारतम्यं वृथेष्यते ॥४१॥ सूक्ष्मचिचिद्विशिष्टं ब्रह्म । स्थूलचिदचिद्विशिष्टं जगत् । सूक्ष्मचिदचितोर्ब्रह्मशरीरत्वाद्ब्रह्माभेदो वास्तवः ॥ इत्थं स्थूलयोरपि ब्रह्माभेदः । अणुश्विद्रूपो जीवः । ब्रह्मशरीर• त्वाद्ब्रह्माभिन्नः स्वरूपस्वभाववैलक्षण्याद्भिन्नाश्चैते इति रामानुजः प्राह । तत्रैतञ्च विचार्यते । सर्वज्ञचिता सूक्ष्मे चिदचितौ अमिन्ने इति वदताऽचिच्छब्दश्चिच्छब्दो वा कथं प्रयुज्यते ? चिदभेदेऽचि- त्त्वाभावादचिदभेदे चित्त्वाभावाच । प्रकाशतमसोरिवाभेदासं- भवाच । अभेदेऽपि कारणत्वासंभवात् । तथाहि सूक्ष्मचिदचिद्वि- शिष्टं ब्रह्म जगत्कारणमिति वदता सूक्ष्मचिचितोर्जगत्कारणता. ब्रह्म ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) वच्छेदकलमगीकृतं तत्र प्राथमिकमहत्त्वपरिणामे सूक्ष्मत्वाप- गमात् कारणतावच्छेदफरूपाभावात्कारणाभावादुत्तरपरिणामो न स्यात् । चिचिदनुवृत्तिवत्सूक्ष्मत्वस्याप्यनुत्ताबुत्तरोत्तरफायें स्थूलत्वासंभवात्स्थूलचिदचिदाल जगदित्युक्तिर्न संगच्छेत । तत्र स्थूलत्वासंभवात् । न चापेक्षिकं सूक्ष्मत्वं स्थूलत्वं च समादायो- त्तरोत्तरकारणता निर्वोढुं शक्या चरमकार्ये ब्रह्मस्वासंभवात्सर्व ब्रोति वाक्यविरोधः । निरपेक्षसूक्ष्मत्वेन सापेक्ष सूक्ष्मत्वस्य विरो- धात्तत्सामानाधिकरण्येन तदुत्पत्तेरसंभवात् । किंच सापेक्षसू. क्ष्मत्वस्यापि कार्यत्वानिरपेक्षसूक्ष्मत्वानुप्रवेशम्य वत्रीसंभवात्सा- पेक्षसूक्ष्मत्वोत्पत्तिरेव न स्यात् । तदभावे च तत्सामानाधिकरण्येन स्थूलत्वानुत्पत्तेर्जगदनुपपन्नं स्यात् । किंचावयवोपचयं विना प्राग्विद्यमानैरेवावयवैः स्थूलत्वासंभवात्स्वकारणावयवातिरिक्ताव- यवासंभवाजगदनुपपन्नमेव । फिंच चिजडग्रहावादिमतेऽचिदंश- स्यैव परिणामाजगत्कारणत्वं छनिन्यायेन समुदाये औपचारिक- मापतेत् । आपन्ने च मुख्यकारणत्वं प्रकृतिशब्दवाच्येऽचिदंशे एव पर्यवसन्नम् । पर्यवसन्ने च सांस्यमतादविशेपः । अविशेपे प ईक्षणाद्यसंभवान्जगत्कारणत्वानुपपत्तिः । अनुपपन्ने घ छविन्या- येनाप्युपचाराभावाब्रह्मत्वासंभवः । यदि शक्तित्वार्थ भिन्नां सत्तां नागीकरोपि तर्हि प्रकृतिम्रह्ममक्तिरिति पदता ब्रह्मत्वं चिदंशे एवाङ्गीकृवं तत्र चिदमिन्नायाः शत्तेरचित्वासंभवादचितः सम्भ- कुम्भादिवच्छक्तित्वासंभवात्केवलचिद्रूपत्वे स्वस्य स्वशचित्वायो. गाचानिर्वचनीया मायेयमेवेति स्वस्यापि मायावादित्वादन्यान्य. थार्थवन्विनिन्दन कुतो न लजति भवान् । किंच जीयोपाधेः स्थूलस सब यझेति वाक्यसमन्वयाय मुख्याभेदमङ्गीकुर्वता स्थूलचिदचितोरस्यभेदाहीकाराजीवब्रसक्यं कुतो न स्वीक्रियते घनित्यमुफत्वादीधरस्व उदभेदान्जीवस्यापि नित्यमुक्तत्वादन्यमि- ·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। ४९ ध्यात्वं प्रसज्येत । प्रसक्ते विश्वमिथ्यात्वं विना तद्नुपपत्तिः । अनु- पपन्नत्वाद्विश्वमिथ्यात्वाङ्गीकारे खमतादत्यन्तं प्रच्युतो भवान् । किंच स्थूलचिदचितोर्ब्रह्माभेद इत्यत्र स्थूलविशेषणं चिदंशे वाऽचि- दंशे वोभयत्र वा समन्वियात् । चिदंशे वोभयत्र वा न संभवति । पक्षद्वयेऽपि चिंदंशे विकारापत्त्या जडत्वाजगदान्ध्यप्रसङ्गः । अचि- दशे चेदयविकृतसूक्ष्मचितो जीवस्येश्वरस्य वा विकृतस्थूलाभेद- स्याध्यासं विनाऽनुपपन्नत्वामुख्याभेदो दूरनिरस्तः । सूक्ष्माचिद- शस्थापि विकारिणो विकृतचिदभेदो मुख्योऽनुपपन्नः । अनुपपन्ने भेदेऽभेदे चानिर्वचनीयख्याति: सुस्थिरा। किंच सर्वाणि नामानि चेतनस्यैवाचेतनेषु देहादिपु गौणानीति बदतो दाशरथिरित्यादौ चेतनेऽपत्यत्वस्य जन्यत्वव्याप्यस्यानुपपत्तिः । नदुपपत्यथै जन्य- त्वाङ्गीकारे नास्तिकमतप्रवेशः । देहगतं जन्यत्त्वं आमन्यध्यस्थ यदि शब्दप्रवृत्तिस्तदा गौणत्वं गले पतितम् । चैत्रादिशब्दानां चैत्राद्यामन्येव मुख्यवृत्ति स्वीकुर्वतो द्वितीयचैत्रशब्दार्थ आलो. तान्यः । अन्यश्चेञ्चेतननामता न स्यात् । आमा चेद्देवदत्तादिप- Wयतापत्तिः । चैत्रदेहायुपलक्षितवेदत्रापि चैत्रदेहशब्बयोरास- नैवार्थवत्त्वान्न देहोपस्थितिः । देहशब्दस्य देहे एव वृत्त्यङ्गीकारेऽपि देहत्वेन यावदेहानामुपलक्षणत्वेन पुनः पर्यायतापत्तिः चैत्रशब्द- वैयापत्तिश्च । चैत्रोऽहं जानामीति प्रतीत्या देहासनोरभेदाङ्गी- कारप्रयासो निष्फलः । चैत्राहंशब्दयोरालनैकार्थ्यात् । देहवाचिये त्वभेदद्वारा शब्दप्रवृत्तेोणता । परिणाम्यपरिणामिनोर्वास्तवाभे- दासंभवादाभ्यासिकः सः । वास्तवाभेदाङ्गीकारे देहनाशेऽनासत्व- प्रसङ्गात् । चिदंशपरिशेपेऽपि तस्य नासता स्यात् । तव चिदचि- दालवादित्वात् । कस्यचिजडांशस्य परिशेपेऽपि आंशिकनाशस्य दुर्वारत्वात् ! यस्मिन्देशे देहः पतेत्तत्रैव तिष्ठेद्यत्र घटस्तत्र मृद्वत् । शुद्धचिदंशस्यैवासताङ्गीकारे चैत्रोऽहं जानामीत्यादिग्नतीतिसहस्र- ·५० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) णाप्यभेदो दुःसाधः । चैत्रोऽहं मरिष्यामीति प्रतीत्याऽऽसनाशोऽ- प्यगीकृतः स्यात् । गतं तब वैकुण्ठगमनमुपासनाफलम् । ननु शरीरशरीरिणोः स्वरूपखभावलक्षण्या दोऽपि न भवे- लोकान्तरगमनमिति चेन्न । भेदाभेदयोरन्यतरस्यावास्तवत्वापत्तेः । वास्तवत्वेऽन्यतरवुद्धिरन्यतरबुद्धि प्रतिवनीयात् । अप्रतिवन्य- फत्व सर्वत्र सर्वबुद्धिप्रसङ्गः । यथा शरीरशरीरिणोर्मेंदे सत्यप्यभे- दमगीकरोपि तथा घटपटयोरप्यभेदे कि प्रतिवन्धकं तय भवेत् । यथाप्रतीति तदङ्गीकार इति चेकिमयुक्ता स्यान्मयः सर्पप इति प्रतीतिः । किंच भेदाभेदयोः प्रतियोग्यभावरूपयोः सामानाधि- करण्ये घटघटाभावयोरपि सामानाधिकरण्यं स्यात् । किंच सर्वे शब्दाः प्रकृतिप्रत्यययोगेनाभिधायकतया प्रसिद्धा लोके तत्तद्वा- च्यतया प्रतीयमानतत्तसंस्थानवद्वस्तुमुसेन तमिमानिजीवतद्- न्तर्यामिपर्यन्तसंघातस्य वाचका इत्यपि वदता शब्दशक्तिपर्याप्तिः किं देहजीवपरमालममुदाये, उत प्रत्यफस्मिन् , अथवान्यतमे, अथवाऽन्यतमेष्वेकस्मिन् , एकस्मिन्नपि किं देहे, इत जीवे, अ. थान्तर्यामिणि । आधे तत्तद्वाच्यतयेत्यसंगतम् । आधपक्षनये तत्त. संस्थानववस्तुमुखेनेत्यसंगतम् । चतुर्थे शक्यतावच्छेदकाभाववद्वा- चकत्यापत्तिः । चित्रमेतदन्यशत्यान्यप्रतीतिरिति । परमासवा- चित्वे देहजीवयोः शब्दादप्रतीत्यापत्तिः । देहजीवान्यतरवाचक- त्वपक्षेऽपि स्खेतरान्यतरप्रतीत्यनापत्तिः । देहादीनां प्रकारत्वे कृष्ण- चैत्र इत्यादौ एकदेशान्वयापत्तिः । जीवः संसारीत्यत्र जीवशब्दस्य जीवान्तर्यामिवाचकत्वेन परमालनि संसारित्वप्रतीत्यापत्तिः । अन्यथा एकदेशान्वयापत्तिरक्तव । जीवशब्देन्तर्यामिविनिर्माण शहीकारे सर्व मान्दाः परमासवाचका इति प्रतिझाहानिः।ल- क्षणापक्षे त्वनन्तस्थललक्षणापेक्षया परमात्मनि शक्तित्यागएव युक्तः। अतश्चैत्रादिशब्दानां देह एव, जीवराटदस्य मोक्तचतन्य एव, घटा- ·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६ । दिशब्दानां तत्तसंस्थाने एव, परमालादिशब्दानां परमात्मन्येव शक्तिर्युक्ता । किंच जीवस्य ब्रह्मशरीरतया ब्रह्मासत्वं वदता 'तत्त्व- मसी'त्यत्र तत्पदं निरस्तसमस्तदोपमनवधिकातिशयासंख्येयकल्या- णगुणास्पदं जगदुदयविभवलयलीलं ब्रह्म प्रतिपादयति, समा- नाधिकरणं त्वंपदं चाचिद्विशिष्टं जीवशरीरं ब्रह्माचष्टे, इति पदव- यार्थ निर्णीय प्रकारद्वयविशिष्टैकपरत्वात्सामानाधिकरण्यस्येति जीवान्तर्यामिब्रह्मणो जगत्कारणब्रह्माभेदः कथितस्तन्मन्दप्रज्ञरम- णीयम् । त्वंपदस्य जीवान्तर्यामिवाचकत्वाभावात् । अन्यथा त्वं मूर्ख इत्यादौ ब्रह्मणो मूर्खत्वापत्तेः । अन्तर्यामिणः संबोध्यत्वाभा- वादसिपदासंगत्यापत्तेः श्वेतकेतुजीवस्यैव संबोध्यत्वात् । किंच शरीरशरीरिणोरभेदवादिनः किं प्रतिबन्धकं तत्त्वमसीत्यत्रैव जीव- ब्रह्मैक्यबोधे । किंच निरवयवचिद्रूपस्य जीवस्यान्तःप्रवेशासंभवा- तदन्तर्यामित्वं ब्रह्मणो न संगच्छते । प्रदेशवत्येव पदार्थान्तरप्रवे- शसंभवात् । अन्तर्यामित्वेऽपि न जीवशरीरत्वं ब्रह्मणः । यथा न मणिशरीरत्वं मालासूत्रस्य। किंच तत्त्वमसीत्युपदेशवाक्यं । उपदेशो ह्यज्ञाननिवृत्तये भवति । नाज्ञानं ब्रह्मणि त्वयाभ्युपगम्यते येनाय- मुपदेशः सफलीक्रियेत । नापि जीवे भावरूपमज्ञानमङ्गीक्रियते नाभावरूपमज्ञानं । संभवति ज्ञानवति ज्ञानाभावायोगात् । नचो- पन्नज्ञानवत्त्वेनाभाव उपपादयितुं शक्यः । नहि ज्ञानरूप आला ज्ञानान्तरमपेक्षेत विपयं प्रकाशयितुं यथा न दीपो दीपान्तरम् । यदि स्वरूपज्ञानस्य दीपस्य वा विषयप्रकाशनसामर्थ्याभावः तर्हि तन्न ज्ञानं नापि दीपः । किंचालसमवेतं ज्ञानं ज्ञानान्तरसापेक्ष विषयप्रकाशनाक्षम वा ज्ञानत्वादासज्ञानवदित्यनुमानेनानवस्था- जगदाध्ययोः प्रसङ्गात् । विषयप्रकाशक्षमत्वेन ज्ञानान्तरापेक्षा ज्ञानान्तरापेक्षत्वे विषयप्रकाशाक्षमत्वमित्यन्योन्यविरोधाज्ञानरू- पत्वं ज्ञानवत्त्वं च न सिध्येत् । तस्माद्भावरूपमज्ञानं ज्ञानसामान ।

·५२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) न्याविरोधिप्रमावाध्य स्वकार्यपरीक्षावाध्यं वा जीवेऽस्तीति भवते- टव्यम् । तस्यैव तत्त्वमसीत्युपदेशः । तदैव तत्त्वावेदकवेदान्तशा- खसाफल्यम् । नाशाननिवृत्तिमन्तरेण भूतार्थवेदनस्य किंचित्प्र- योजनं संभवति । चि चिद्रूपाणां जीवालनामसंकुचित्तापरि- च्छिन्ननिर्मल ज्ञानरूपाणामनादिकर्मरूपाविद्यावेष्टितानां तत्ता- नुरूपज्ञानसंकोचविकासावित्युक्तं तत्र स्वरूपभूतजानेऽसंपुचिचा- परिच्छिन्नति विशेषणाभ्यां विभुत्वं निसत्वं चाङ्गीकृतं तच्च 'आरा. अमानः पुरुषः, एपोऽणुराला घेतसा वेदितव्यः, बालाप्रशतभा- गस्ये'त्यादिश्रुतिमिरणुजीवाङ्गीकारेण विध्यते । नहणुर्जीवोऽसंकुचि. तापरिच्छिन्नज्ञानरूपो भवितुं युक्तः । किंच यदविद्यायाः कर्मरूप- त्वमुच्यते तदपि न युज्यते । नहि शुक्तिसाक्षात्कारस्य शुक्त्यावर- ककर्मनाशकत्वं युज्यते । अप्रायश्चित्तत्त्वात् । तदगीकारेऽपि न यावरहानं संभवति येन यावदविद्यानाश: स्यात् । पदार्थानामा- नन्यादनिर्मोक्षप्रसङ्गः । नापि ज्ञानसंकोचविकासावुपपद्यते । परिणामित्वेन जडत्वप्रसङ्गात् । किंच 'मायां तु प्रति विद्यात्, अजामेकामित्यादिना मायाप्रकृत्यजाशच्दवान्यस्य 'पराऽस्य शक्ति- विविधैव श्रूयत' इति श्रुत्या शक्तित्वमङ्गीकृत्यापि ब्रह्मशरीरत्वमु- च्यते । तदसत् । नहि वहिगत्तेर्वहिशरीरत्वं दृष्टम् । अस्तु वा शरीरं तथापि ब्रह्मापि स्वशरीरभूतं प्रधान तथा तथा परिणमण्य स्वस्वभावमजहदेव तनतत्र वर्तमानं सत्तान्तां संज्ञां लभत इत्युक्तं न संगच्छत्ते । ब्रह्मशरीरसूक्ष्माचिद्वाचकप्रधानशब्दस्य ब्रह्मण्येव मुख्यतया प्रवृत्तत्वात्परिणामस्सापि तनैव मुख्यतया प्रतीसापत्या स्वस्वभावमजदित्ययुक्तं स्यात् । नहि परिणममानं घटस्थमजई वा दृष्टचरम् । स्वस्वभावमित्यत्रैकः खशब्दोऽधिकः । अन्यत्र परि- णामाङ्गीकारेऽपि कार्याणां स्वोपादाने एषाभेदान्न चिद्वस्तुनि 'ब्रह्मणि ब्रह्मशरीरत्वादलाभेद इति घेच्छरीरं शारीरी चेति वस्तु ·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६ । द्वयं एकं वा । आद्ये वस्तुद्वयममंदश्चेति विरुद्धम् । द्वितीये चिद- चिदीश्वररूपतत्त्ववयगणनाप्रतिपक्षीभवेत् । चिचितोरीश्वरशरीर- त्वात्तदभेदेनेश्वरैकतत्त्वापत्तेः । किंच 'अनभन्नन्यो अभिचाकशी- तीति मन्त्रवादभोक्तु गोपाधिभूतशरीरकल्पनाया अयुक्त- त्वात् । 'यस्यात्मा शरीरमि'त्यादि तूपासनार्थमिति मन्तव्यम् । यत्तु रगाचार्येण 'सर्वस्य जगतो ब्रह्मशरीरत्वाच्छरीरवाचकानां शरीरिण्येव मुख्यतया प्रवृत्तिदर्शनात्सर्वं खल्विति सामानाधिक- रण्यनिर्देशो युक्त' इत्युक्त्वाऽने 'सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मरूपकार- णवाचिब्रह्मपदेन स्थूलचिदचिद्विशिष्टब्रह्मरूपकार्यवाचिसर्वपदस्य सामानाधिकरण्यं कार्यकारणयोरभेदबोधकं मुख्यमेवोपपन्नतर'- मित्युक्तं तत्तु रङ्गहेपणं नतु मानुपभापणम् । कार्यकारणयोरभेदे शरीरवाचकानां शरीरिणि मुख्यप्रवृत्तिदर्शनहेतुकथनासामन- स्यात् । तादृशशब्दप्रवृत्त्यापि स्थूलचिदचिद्विशिष्टब्रह्मणः सूक्ष्म- चिदचिद्विशिष्टब्रह्माभेदो बुद्धः स्यान्नतु कार्यप्रपञ्चस्य ब्रह्माभेदः सिध्येत् । तच्छरीरत्वात्तदभेद इति चेत्कार्यकारणयोरभेद्बोधक- मिति कथनं न युक्ततामहति । किच स्थूलचिदचिद्विशिष्टब्रह्मण एव प्रपञ्चत्वादियुक्त, तत्र किनाम ब्रह्मत्वं सर्वज्ञचित्त्वं, उत सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टतादृशचित्त्वं, अथवा स्थूलतद्विशिष्टतादृशचि- त्वम् । आये न तस्य कार्यत्वं सिद्धत्वात् , अविकारित्वात् । द्वितीये स्थूलतद्विशिष्टेऽव्याप्तेः, तृतीये सूक्ष्मतद्विशिष्टे अव्याप्तेः । किंच 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणवाक्येन सूक्ष्मचिदचितोर्विशेषण- ता गम्यते येन तद्विशिष्टे ब्रह्मता त्वन्मता स्यात् । नहि शब्दादप्र- तीयमानवैशिष्ट्यं वक्तुं शक्यम् । विशिष्टे ब्रह्मत्वेऽपि कार्यावस्थायां ब्रह्माविशेषणे चिचिदशे सूक्ष्मत्वाभावेन ब्रह्मपदेनान्वयितावच्छे- दकरूपेणानुपस्थितेः सर्व ब्रह्मेति वाक्यमनन्वितं तव भवेत् । सुवर्ण कुण्डलमित्यादौ कुण्डलावस्थायामपि सुवर्णत्वस्यान्वयिता- ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) वच्छेदकस्य सत्त्वादन्वयोपपत्तिः । दुग्धं दधीत्यत्र दुग्धत्वोपल- क्षितं द्रव्य दुग्धशब्दार्थः । इत्थं सूक्ष्मचिदचितोरुपलक्षणत्वे सर्व- ज्ञचैतन्यस्यैव कारणत्वाद्विकारापत्तिः । यत्तु रगाचार्यः जगद्ब्रह्मणोः शरीरशरीरिमावे दे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्त चेति श्रुतिमाह तदयुक्तम् । ब्रह्मत्वसामानाधिकरण्येन मूर्तत्वामूर्तत्ययोर्विधानाद्ग- न्धस्य द्वे रूपे पूतिः सुरभिश्चेति वाफ्याद्गन्धद्वैविध्यवहाद्वविध्या- पत्तेः । नत्लन्यतरस्य मिथ्यात्वं त्वदिष्टं येनकमेवाद्वितीयमित्यवि- रुद्धं स्यात् । यत्तु जडभागस्य मिध्याभूतस्य सर्वशब्दार्थत्वे ब्रह्म- स्वरूपतादात्म्यासमव इत्युक्तं । वन्न। चोरस्थाणुन्यायेन सत्संभ- वात् । यत्तु यावत्कृत्स्नं ब्रह्मालकमिति वेदान्तार्थज्ञानं सम्यग जायते तावद्विशेषणेष्वेव मुख्यवृत्तिरिति तत्तुच्छम् । सभ्यग्ज्ञानो. तरं शक्तिमहतदुचरं सर्व ब्रह्मेति वाक्यार्थयोधात्सम्यग्नानमि. त्यन्योन्याश्नयात् । यत्तु 'जगद्व्यापारवर्जमिति बादरायणसूत्रमब- लम्ब्य मोक्षदशायामपि व्यापाराव्यापाराभ्यां जीवब्रह्मणो दं भूते। तन्न । जगद्व्यापारकर्तृतावच्छेदकं ब्रह्मत्वं न जीवन्मुक्तत्वमिति तदर्थसंभवात् । यत्तु सत्यसंकल्पादिगुणकतया न निर्गुणं ब्रह्मेति । तन्न । जगत्सत्यत्वे एव तदुपपत्त्या तदभावात्तदभावः । यत्तु केव- लवाक्यार्थज्ञानं न मोक्षोपायः सहसैव मोक्षप्रसङ्गारिकतूपासना- कर्मसहित्तमिति। तन्न। वाक्यार्थज्ञानेनाज्ञाने निवृत्ते मोक्षे किं पति- वन्धकं भवेत । नहि वाक्याद्रज्वधिगमे सर्पभयनिवृत्ती किंचि- प्रतिवन्धकं दृष्टचरम् । देहालनोरभेदवादित्वान्नास्तिकाप्रेसरचक्र- वर्तिनश्चक्रीवतो मतमनादेयतरम् । तस्मादेतन्मतं विहाय फेवल- कापिलप्रवेशेऽपि न निस्तारः । तत्र जगत्कारणं प्रकृतिरिति स्थितम् । तत्र प्रकृतिशब्दस्य कारणवाचित्वात्स्वातिरिक्तकार्यसंभ- वात्स्वस स्वकारणत्यायोगात्वस्यान्यस्य वा कारणमिति विकल्पा. सहिष्णुत्वात्प्रकृतिशब्दोऽनुपपन्नः । अप्रकृतौ जगत्कारणत्वमनुपर- ·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् । नमेव । प्रधानशब्दवाच्यत्वमप्यप्रकृतेरेव स्यात् । किंच गुणत्रय- साम्यावस्थायाः प्रकृतित्वाङ्गीकाराद्विकृत्यवस्थायां प्रकृतित्वाभा- वात्प्रकृतिविकृत्योरभेद इत्ययुक्तं स्यात् । कपालावस्थायां पिण्डा- वस्थाया इवोत्तरोत्तरपरिणामे पूर्वावस्थाया नाशे पञ्चविंशतित्व तत्त्वानामसमससं स्यात् । माध्यमिकपरिणामैः संख्यापूर्तिश्चेद्ध- घेसंख्यापूर्तिर्न तूपलभ्येरन् । प्रकृतेः सावयवत्वेन यत्किंचि- दवच्छेदेन यत्किंचित्परिणामे मदादीनां प्रकृतिविकृतित्व दुनि- रूपम् । पूर्वावस्थामविनाश्यैवोत्तरकार्याङ्गीकारेऽयमेव विवर्त इत्यलं पल्लवीभावेन वाचाम् । विवर्तपक्षे तु सर्वस्याध्यासिकत्वे- नाध्यस्तस्याधिष्ठानकरस्नैकरसे प्रमाणप्रमेयकार्यकारणादिव्यव- हारस्य सुत्तरामनुपपन्नत्वादनुपपन्नस्य जगत आसनः स्वप्रकाशस्य वा चिन्ताया अयुक्तत्वान्नैश्चिन्त्यमेव विवेकसिद्धं परमब्रह्मनिष्ठां मन्यन्ते ब्रह्मवादिनः । अध्यस्तस्य जगतोऽधिष्टानातिरेकेण सत्वा- संभवादध्यासस्यासनोऽन्यत्रासंभवादेतदुभयविज्ञानेनात्मकत्वविज्ञा- ने नियमुक्तत्वमित्यत्र श्रुतिस्मृतीरुदाहरामः । -'सर्वभूतस्थमा- लानं सर्वभूतानि चालनि । संपश्यन् ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना । यस्तु सर्वाणि भूतान्यामन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चालानं ततो न विजुगुप्सते । यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यालैवाभूद्वि- जानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । सर्वभूत- स्थमासानं सर्वभूतानि चालनि । ईक्षते योगयुक्ताला सर्वत्र सम- दर्शनः । यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति । सर्वभूतस्थमासानं सर्व- भूतानि चालनि । संपश्यन्नालयाजी वै स्वाराज्यमधिगच्छतीति । अध्यस्तस्य जगतोऽधिष्ठानसन्मात्रत्वेन जलं तरङ्गेण, रजर्भुजङ्गेन, सूर्यकिरणाः कुरगजलेनेव न स्पृश्यते अधिष्ठानसन्मान आला जगता । अतएव 'असङ्गो हायं पुरुष' इति श्रुतिः। नित्यासङ्गत्वेन ·विचारनयी। (ब्रह्मविचारः १) नित्यमुक्त परमासनि जीवन्मुक्तिविदेहमुक्ती भ्रमः । स च ज्ञान- परिपाकतारतम्येन विभाति । तच ज्ञानं प्रमाणप्रमेयादिव्यवहारा- संभवादध्यस्तवनाध्यस्तस्याविद्यामयत्वेनाविद्यायाः स्वप्नकाशचि- देकरसेऽहमिति प्रथमानेनावृतेऽसंभवात्स्वातिरिक्तस्य कस्यचिदप्य- संभयादहमेवामिति सहजविश्रान्तिः । तत्साधनं च निसिलवेद- पीजस्य यावद्वाक्प्रपञ्चसारस्य तारस्यार्थविचारः । यद्विचारण यावन्तो वेदा विद्यारिता भवन्ति, यध्ययनेनाधीता भवन्ति, यज- पेन जप्ता भवन्ति, येन प्राणवन्तो भवन्ति, यद्नुसंधानेन यत- योऽन्ते मुक्ता भवन्ति, यजपमात्रेण ब्रह्मलोकमारोहन्ति, यदुपास- नया सर्वेऽप्युपासिता भवन्ति, यन्माहात्म्यवर्णने शेपप्रभृतयो विकुण्ठिता भवन्ति, यदर्थविचारेण बुद्धिमन्तो मुक्तासिष्ठन्ति तदर्थस्तु अखण्डैकरसं ब्रह्मैव । तन प्रणवस्य चत्वारि पदानि ता एव मात्रा उच्यन्ते । तत्र प्रथममात्राया विश्वविराशब्दवाच्यो निसिलः स्थूलप्रपञ्चस्तद्रष्टा चार्थः । द्वितीयमानायास्तैजसहिरण्य- गर्भशब्दवाच्यः स्वाप्नः सूक्ष्मः प्रपञ्चो द्रष्टा चार्थः । तृतीयमा- भाया अव्याक्तशब्दवाच्यमूलाविद्या तदनुभविता चार्थः । अर्ध- मात्रारूपस्योङ्कारस्य 'नान्तःप्रज्ञ'मित्यादिनिपिद्धसकलविशेपमहमिति सामान्यतः प्रथमानमनुभवमानं तुरीयमर्थः । अनुभूयमान- स्यान्तःप्रज्ञत्वादेनिपधेऽप्यालानुभवस्य निषेधायोगात् । तत्र स्थूल- प्रपञ्चस्य प्रथममात्रार्थस्य द्वितीयमात्रार्थे सूक्ष्मे प्रातिभासिऽभे- देनान्वयः । तस्य द्रष्टापि विश्व: सूक्ष्मद्ररि तैजसेऽभेदेनान्वेति सूक्ष्मस्य प्रातिभासिकस्य सौपुते मूलाज्ञानेऽभेदान्वयः लैजस- स्यापि मूलाविद्यानुभवितरि प्राज्ञेऽभेदेन । सौयुतमूलविद्यायाश्च नान्तःप्रज्ञमित्यादिलक्षिते तुरीये बाधसामानाधिकरण्येन, वत्रैव प्राज्ञस्य मुख्यसामानाधिकरण्येन, स्थूलस्य स्वानाभदेन प्राति- मासिकत्वापादनेन, प्रातिभासिकस्याविद्यामयत्वनाविद्यायाः एक- ·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। रसे ब्रह्मणि कथमप्यसंभवादसंभवाचिदास्वप्रकाशतुरीयाभेदेनाव- स्थात्रयानुभवितुरसङ्गनित्यमुक्तत्वमिति विशिष्टवाक्यार्थः । 'त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्नाः, अयमामा ब्रह्म सर्वानुभूः, असङ्गो ह्ययं पुरुप' इत्यादिश्रुतिभ्यः। अवच्छेदकोपाधावच्छिन्ने चैतन्ये च खण्डशः शक्त्यङ्गीकारात्पृथगन्वयेऽपि न क्षतिः । भागत्यागलक्ष- गयाऽवच्छिन्नत्वांशपरित्यागेन शुद्धचिदंशस्थापि तुर्यान्वयो न विरुध्यते । खकार्यपरीक्षयाऽविद्याया नष्टत्वादविद्याकार्याणां पूर्व- मेव वाधितत्वात्स्वयंप्रकाशसच्चिदानन्दसामान्ये तुरीयेऽदृष्टमव्य- वहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकालप्रत्ययसारमिति ल. क्षिते बुद्धेरप्रवेशात्सर्वचिन्तां परिहाय तूष्णीमवस्थानं वाक्यार्थ- वोधस्वरूपं फलं च। ननु अदृष्टमित्यादिविशेषणैरुक्तेऽपि वृत्तिव्यात्यभावे एकामप्र- त्ययसारमिति विशेपणेनावश्यको वृत्तिव्याप्त्यद्गीकारः । अतएवा- विद्यावाधोऽपि युक्त इति चेन्न । सूर्यकिरणेषु मृगजलवद्ध्यस्तया बुद्ध्याधिष्ठान आला न विषयीकर्तुं शक्यते । यथा सूर्यकिरणाः स्वाध्यस्तजलैन शीतलीक्रियन्ते भिन्नसनाकत्वात् । अतएव प्रति- विम्वाभासवादौ निराकृतौ । नहि मृगजले सूर्यप्रतिविम्ब आभासो वा संभवति । ननु अध्यस्तस्याप्याकाशनीलिम्नः प्रतिवि- न्यदर्शनाद्भिन्नसत्तायामपि बुद्धौ वास्तवसतोऽप्यासनः प्रतिवि- म्बाभासौ संभवेतामिति चेन्न । आकाशनीलिम्नः सोपाधिकभ्रम- त्वेनाप्रलयमनिवृत्तेयावहारिकतुल्यत्वेन व्यावहारिकत्वेनैव वा समसत्ताकत्वेन प्रतिविम्बः । अतएव न मृगजले तत्प्रतिविम्यो दृष्टः । ननु वृत्तिव्यात्यनगीकारेऽविद्यावाधोऽनुपपन्न इति चेन्न । यन विपयविपयिभावो वास्तवः स्यात्तत्र विपययायार्थ्यज्ञानेना- विद्याया यापनं युक्तं । यत्र तु विषयविपयिभावोऽविद्यया कल्पित- स्तन विषयत्वासंभवादविद्यायाः स्वकार्यासंभवदर्शनेनैव नाश ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) इत्यभ्युपगन्तव्यम् । अतएव 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदिताद- धोति श्रुत्या विद्याविद्याविपयत्वं निरस्तं संगच्छते । यदि हि कार्य नाम किंचिदुपपन्नं भवेत्तदा तत्कारणाभ्युपगमोऽपि सुतररा- मुपपन्नो भवेत् । यदा तु कार्यमधिष्ठानमन्तरेण न प्रतिभाति स्वतश्च स्वरूपं न किंचिद्विन्दति तस्य कार्यत्वासंभवेन फारणाभ्यु- पगमस्यानवकाशात्कार्यकारणबुद्धधनुदय एवाविद्यानाशः कार्यस- हित इत्युच्यते । यथा 'यदने रोहितं रूपं तेजससदूपं यच्छुठं तदपां यत्कृष्णं तदनन्य तदपागादरमित्वं' इत्यत्रापिपरीक्षायाम- मेरसंभवादण्यापादकाविद्यानाशस्तथा कार्यमाने सत्ताप्रकाशयो. प्रेममात्रत्वेऽसदप्रकाशस्य शशशृङ्गतुत्यस्य कार्यस्य आपादकाऽवि. द्यानाशः । अविद्याऽसंभव एवाविद्यानास उच्यते । अवएव अपि. चालीसविद्यायामेवास्तित्वप्रकल्पनमिति सुरेश्वराः । अविद्याकायें सत्येवाविद्याकल्पनमिति तदर्थः । एतावताऽविद्यानाशार्य वृत्तिव्या- स्यगीकारो निष्फलः । अङ्गीकृतायामप्यसंभवस्तस्या इति फलि- तम् । 'अप्रमेयं परं ध्रुवमिति युतेः । 'मानं प्रयोधयन्तं योधं मानेन ये बुमुत्सन्ते । एधोभिरेव दहन दग्धुं वान्छन्ति ते महालान' इत्याचार्याः। यतो वाचो निवर्तन्त' इति श्रुतिव्याख्यावसरे स्वस्मि. न्स्यप्रवेशायोगादित्यानन्दगिरयः । किंच ब्रह्मणस्तुरीयस्य निरा- कारत्वादुद्धिप्रत्यक्त्याच बुद्धम्रझाकारत्वं नामापारपरित्याग एवं पर्यवस्पति । साच न पृतिः कुततरां पृत्तिव्याप्तिः । ननु तथात्वे ग्रझयोघो न स्यादिति चेन्न । स्वयं योधरूपस्य न योधान्दराकाला किंतु योघयोगेन भासमानेषु मोधभेदनिरासे पोधः स्वमात्रोऽवतिष्ठते । अतएव वेदान्तवचनानि विषयविमुसी- करणार्यानीति माप्यम् । सति भेदमहे विषयसांमुत्यस्स दुर्वार- त्वान्निरसे च भेदे समानत्वेन विपयसांमुस्यासंभवात्प्रत्यग्विश्रा- विराफिीति तात्पर्यम् । अवतु विश्वतैउसयोः प्राशे स्यूलसूदमयो;

·५ ९ (ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् ६। कारणे चाभेदमवगाह्य विशिष्टप्रणवायें तुरीयेऽवस्थात्रयभावाभा- वसाक्षिणि स्वयमहमात्मा निजमित्यादिशब्दितेऽभेदाकाहावत्ता- मालोक्य तत्संगमसमये तेन तुरीयेण व्याप्ता तुरीयमेव भवति बुद्धिः शब्दश्च । यथा वह्नियन्त्रमपीप्रज्वलितवह्रिसंगमसमये एव वहिर्भवति न स्वरूपेण तिष्ठति नापि वह्रि व्याप्नोति नाप्युत्था- स्यति । तथाच भाष्यम्-क्षीणे तु मकारे वीजभावक्षयादमात्रे ॐकारे गतिर्न विद्यते क्वचिदित्यर्थः । अमात्रो मात्रा यस्य नास्ति सोऽमात्र कारश्चतुर्थस्तुरीय आसैव केवलोऽभिधानाभिधेयरू- पयोडिमनसयोः क्षीणत्वादन्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः संवृत्तः। एवं यथोक्तविज्ञानवता प्रयुक्त ॐकारखिमात्रत्रिपाद आलैव संविशत्यालना खेनैव स्वं पारमार्थिकमालानं य एवं वेद । परमार्थदर्शिनां ब्रह्मविदां तृतीयं बीजभावं दग्ध्वालानं प्रविष्ट इति न पुनर्जायते तुरीयस्यावीजत्वात् । नहि रजुसर्पविवेके रज्वां प्रविष्टः सर्पो बुद्धिसंस्कारात्पुनः पूर्ववत्तद्विवेकिनामुत्था- स्यति । मन्दम-यमधियां तु प्रतिपन्नसाधकभावानां सन्मार्गगामिनां संन्यासिनां मात्राणां पादानां च कृप्तसामान्यविदां यथावदुपा- स्यमान ॐकारो ब्रह्मप्रतिपत्तये आलम्बनीभवतीति । मात्रात्रयस्य सविकल्पविश्वादिबोधनेनोपक्षीणत्वानिर्विकल्पसमस्तोङ्कारस्यामात्र- स्याव्यवहार्यप्रपञ्चोपशमाद्वयार्थे तुरीये जाग्रतः स्वमाभेदेन मिथ्यात्वे तस्य सौपुप्ते बीजेऽज्ञानेऽभेदेनाविद्यामात्रत्वे ज्ञाते तेनै- वाविद्यादाहे समावेशः। अविद्यादाहे सत्येवाधिष्ठानसाक्षात्कारात् । ये तु अधिष्ठानसाक्षात्कारोत्तरमविद्यानाशमिच्छन्ति तेषां सत्या- वरणे साक्षात्कारासंभवः । आवरणसाक्षात्कारयोः समकालिक- खासंभवात् । यत्साक्षादपरोक्षादिति श्रुतेर्नियापरोक्ष आला न खसाक्षात्कारे वृत्तिमभिलपति किंतु स्वाध्यस्तनिरासमात्रं मोक्षाय । रज्जुरिव सादिभिर्विकल्प्यमाना स्थाननय आसैक एवान्तःप्रज्ञा- ·६० विचारमयी। (ब्रह्मविचार १) दिवन विपत्प्यते यदा तदान्त प्रज्ञादिलप्रतिषेधविज्ञानप्रमाण व्यापारसमकालमेवामन्यनर्थप्रपञ्चनिवृत्तिलक्षण परिसमाप्तमिति तुरीयाधिगमे प्रमाणान्तर सापनान्तर या न मृायम् । रजुसर्प विक्समधार इव रज्वा सर्पनिवृत्तिफले सति रज्यधिगमस्येत्या दिना । तस्मात्प्रतिपेधविज्ञानप्रमाण यापारसमकारीवात्मन्यध्यारो पितान्त प्रज्ञवाचनर्थनिवृत्तिरिति सिद्धमित्यन्तेन भाष्येण नान्त. प्रज्ञमितिश्रुतिव्यारयानपरेण स्पष्टीरत्तम् । रजुसर्पस्थले यो ह्यवि द्यानिवृत्त्युपाय स एव साक्षासारोपाय । तुरीये तु अविद्यानि- वृत्युपायस्य न साक्षात्कारोपायत्व तस्यैर नित्यसिद्धसाक्षात्कार- खरूपत्यात् । परतु अविद्यानिवृत्युपायेतरोपायानपेक्षत्व तुल्य मिति दृष्टान्तसगति । ननु नित्सापरोसत्वे आवरणासभवादविद्यासभव इति चेन । आवरणासभवेऽप्यहमात्मान न जानामीति मतीत्य वरणामिमानो सादका विद्यासभवात् । सव च यावद्विले पहेतु शास्त्रेण निर- तनीया । अस्तु नाम शुक्रिजलस्थले शुक्तित्वाशमाच्छादयन्ती रजतपरीक्षया वाध्या च । अत्र तु विषयत्वासभवानिविभागे तया विषयत्वमध्यस्थात्मान रथ रभेयमिति यतमान प्रति विप यत्व नासीयेव वोचनीय नत्वङ्गीकरणीय नापि पश्चिदश आच्छा दनीय सभवति निर्विशपत्वात् । नच ब्रह्मत्वमाच्छादितमिति वाच्यम् । सारोपाधिष्ठानत्वमपेदय ब्रह्मशब्दप्रवृत्तेस्तस्य चाचि द्यक्त्वात् । सिद्धमेतावताऽवस्थापयवाधेन तुरीय विश्रान्ति प्रण वार्थविचारेणेति । एकात्मप्रत्ययसार मित्यस्य तु एक यावद्वेद- शून्य आत्मप्रत्यय आत्माभिनचित्प्रकाश सारो यस्मिन्नित्यर्थ । । ननु एकजीववादे एकमुत्या सर्वमुक्तिप्रसङ्गाद्वन्धमोक्षव्यवस्था न सिध्येदिति चेन्न । इष्टापत्ते । केन मुत्तन जीवान्तर दृष्टमिति तब्यवस्था गले पतिता स्यात्। 'या निशा सर्वभूताना तस्या जागति ·(ब्रह्मविचारः १) अद्वैतसाम्राज्यम् । संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने'रिति भग. वता मुक्तेषु प्रपञ्चदर्शनाभावाभिधानान्न मुक्तेषु सा प्रसरति । ननु जगव्यवस्थाऽभावे जीवन्मुक्तानां यथेष्टाचारप्रसङ्गः व्यव- स्थायां च जगदुपपत्तिर्वक्तव्या उपपन्ने च जगति मोक्षानवकाश. प्रसङ्ग इति चेन्न । जगद्व्यवस्थया संत्रस्तो जगदतीतपदवीमारुरु- क्षुर्मुमुक्षुरध्यात्मशास्त्रे प्रवृत्तस्तत्राकत्मिानं निश्चित्य कथं जगद्व्य- वस्थायां प्रवर्तेत यया यथेष्टाचारश्च परिहर्तव्यो भवेत् । 'ज्ञाननिष्ठो विरको वा मद्भक्तो वानपेक्षकः । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेद- विधिगोचर' इत्युद्धवं प्रति भगवदुक्तेर्मुमुक्षुदशायामेव यदा विध्य- गोचरत्वं किमु वक्तव्यं जीवन्मुक्तानाम् । किंचाप्तकामानां नेच्छा- संभवोऽस्ति येन यथेष्टाचार आपादनीयः । नापि शास्त्रस्येच्छास्ति तदुद्देशेन विधेरदर्शनात् । तवेच्छायास्त्वकिंचित्करत्वात् । नापि ज्ञानाज्ञानदशयोः प्रकृतिविकृतिभावोऽस्ति येनाज्ञानदशायां विहि- तानि कर्माणि ज्ञानदशायामति दिश्येरन् । अकर्मत्वाग्ज्ञानदशायाः। नाप्यज्ञानेनामिमतानि वर्णाश्रमादीनि ज्ञानेऽप्यभिमत्य तथैवाचरि- तव्यमिति नियमोऽस्ति । नापि लोकनिन्दानिवृत्त्यर्थमिति वक्तुं शक्यं । अनात्मज्ञलोकानां मूर्खपु गणनात् । 'अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः । जवन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धा' इतिश्रुतेस्तन्निन्दाया अप्रयोजक- वात् । आसज्ञेषु तु निन्दास्तुस्योरसंभवात् । किंच संसारदुःखसं- प्रस्तस्याखण्डनिरतिशयसुखलाभे तत्राखण्डविश्रान्तिरेवार्थिकी न सदाचारो नाचारो वा तमाक्रमितुं शक्तः । कदाचिद्विश्रान्तिप्रति- धन्धे पुनः पुनः प्रणवार्थविचारेण विश्वमिथ्यात्वं निश्चित्यालवि- श्रान्तिः संपादनीया इत्यपि यक्तुमशक्यम् । यथा वसिष्ठः-- 'चिब्योमैकान्तनिष्ठत्वात्प्रयत्नेन विना सुखम् ।न वेत्ति शुद्धबोधात्मा यः स विश्रान्त उच्यते । सर्व एव परिक्षीणाः संदेहा यस्य ·तस्याः विचारवयी। (ब्रह्मविचारः १) क्षितधिपणा शिक्षितधिपणया याध्यते शिक्षाफलस्य वक्तव्यत्वात् । नहि पूर्वबुद्धिपरावृत्तिमपहायान्यत्फलं शिक्षितबुद्धेः सदूहम् । नहि पूर्वबुद्धिवलदानदक्षा शिक्षा प्रमाणपथमधिरोहति, अज्ञात- ज्ञापकत्वस्य तल्लक्षणत्वात् । नहि गुरुर्घटसत्तां शिक्ष्यति, शिष्यसंमतत्वान् । अत्रेदं शिक्षणीयं यदिदमयं घट इति दर्शनं तत्त्वनिष्ठम् । नहि घटनिष्ठमहं घट इति दर्शनमयं में प्रमातेति वा दर्शनम् । तस्माद्बटासंस्पृष्टमयं घट इति दर्शनम् । तर्हि कथं दर्शनविषयो घटः । युक्तमेतत्पृष्टं, प्रतीतिदेशेऽप्रसिद्धत्वात् मरू- दकर सर्पादिवत् । यो हि स्वदेशेप्वप्रसिद्धस्तदर्शनमाविद्यकमिति निर्विवादम्। सा चाविद्या शिक्षाकालान्ता । ततोऽनादित्वमविद्यायाः। सिद्ध चानादित्वे शिक्षाकालान्तत्वे च प्राप्तोऽवकाशः शाखशिक्षाफ- उस्य । तच्च फलं शिक्षाभावसमनियताया घटोऽयमिति दृष्टेः परा- वर्तनं शिक्षाकालसमनियतम् । ननु घटोऽपि शिक्ष्यते इत्थं कर्तव्य इत्थंलक्षण इत्थं व्यवहर्तव्य इति, तत्कथं घटदर्शनम् । शिक्षाबाध्यमिति चकिमनया शिक्षया कृतिलक्षणव्यवहाराः शिक्षिता उत घटः । घटः कृतिजन्यो लक्षणसंपन्नो व्यवहारगोच- रोऽतिरिच्यते प्रकृतशिक्षायाः । स च बाध्यते कार्यकारणपरीक्षया। बाध्यन्ते च तेन सह कृतिजन्यत्वलक्षणसंपन्नत्वव्यवहारगोचर- त्वानि । ननु यदि घटेन सह कृतिलक्षणव्यवहारा वाध्यन्ते तर्हि चैयर्य शिक्षायास्तद्गोचराया इति चेदस्ति तावत्फलं यावद्धटा- विद्या । अविद्या नाम कार्यकारणगर्भा शिक्षामाधजीवान्यथादर्श- नप्रसवा प्रमाणपरिपन्थिनी । सा स्वप्रसूतैरेव प्रमाणहन्यते यथाऽश्वतरीकर्कटी स्वप्नो वा स्वप्नं पश्यन् हस्तिजीवो वा गर्भण सिंहेन च । एतावतैतत्सिद्धम् । अनाविद्यया पूर्वपूर्ववासमाग- र्भया सान्तया गुणमय्या प्रसूतं प्रमाणप्तमेयनमात्रासकं जगन् ।

·ब्रह्मविचारः १) शास्त्राकूतप्रकाशः ७॥ तत्र प्रमाता नाम सत्वोपाधिचैतन्यम् । स च स्वोपाध्यनुगुणं सत्वसारं प्रमाणमवलम्बते । तदवलम्बन तमोमयं नामरूपासक प्रपञ्चमनुभवति, तत्सत्यमित्यपि व्यामोहमापद्यते प्रकाशाप्रकाशा- सना रजसा ' व्यवहरति च । यथा स्वप्नद्रष्टा स्वयं सत्यः सन् खप्नोऽपि सत्य इति । तस्मादृश्यवाधाऽविरोधीनि तमोमिश्राणि प्रमाणत्वेनामिमतानि प्रमाणामासानि । तात्कालिकव्यवहारसाध- कत्वेऽपि निमित्तान्तरवाध्यत्वात् स्वामप्रमाणवत् । तस्मात्पारमा- र्थिकं प्रमाणं तदेव यदापातप्रतीतिवाधकम् । अतएव शास्त्रे द्वैत- मिवेति इवशब्देन प्रपञ्चो व्याख्यातः । इवशब्दार्थस्तु दृष्टिगोच- रत्वेऽपि सत्ताशून्यत्वम् । अतएव निषेधवाक्यानि चरितार्थानि । तथा कर्मकाण्डोऽपि व्यावहारिकप्रमाणमनुरुन्धानोऽधिकारिविशेपे चरितार्थः । पारमार्थिकेन प्रमाणेन व्यावहारिकप्रमाणपरिघवक्तं तमोऽपनीयते । तेन तानि प्रमाणानि न व्यवहारसत्यत्वसाक्षीणि युक्त्यसहत्त्वात् । यतस्तत्प्रदर्शितो घटो मृद्यप्रसिद्धः स्वस्मिन्नपि च तस्मादाशास्त्रमविद्येति प्रवादो निर्विवादः। तामेतामविद्या कर्मरूपामभावरूपां वा केचिन्मन्यन्ते । आये सत्कर्मणाऽसत्कर्मरूपा नाश्यते । द्वितीये ज्ञानाभावरूपा ज्ञानो. त्पत्त्येति । एतदुभयमसदिति मन्यन्त औपनिपदः । नहि शुक्ति- साक्षात्कारः कर्माला येन रजतापादककर्मरूपाविद्यानाश उपपद्येत । ननु रजतस्य कर्मेतराविद्यामयत्वेऽपि कथमपि भोगहेतुत्वेन कर्मपरिणामाङ्गीकारप्रसक्तौ क्रिमनयाऽधिकयाऽविद्ययेति चेत् तव मते होत्पादकरजतस्य पुण्यकर्मफलत्वेन शोकोत्पादकशुक्तिसा- क्षात्कारस्य पापकर्मफलत्वेन च दृष्टबाध्यवाधकमाक्वैपरीत्यापत्ते- यथार्थज्ञानद्वेषापत्तेरङ्गीकुर्वाणस्यापि प्रत्यक्षं रजतयाधं पुनः शोका. पत्तेः । तस्मात्कर्मदृष्टश्रुतार्थवासनानामाश्रयः सर्वनामविकारास्प- दीभूता यथार्थज्ञानवाध्याऽविद्या सिध्यति ।

·विचारत्रयी। (ब्रमविचारः १) नन्वस्तु भावविरोध्यज्ञानं नामाभावरूपम्, तच ज्ञानोत्पत्त्या विनाशशीलं यथा घटोत्पत्त्या घटाभाव इति चेदस्त्वमावरू- पता, परंतु प्रपञ्चहेतुता दुर्घटा स्यात् । नघभावसेजसो यक्षा. दिभयोत्पादनहेतुः, किंतु यक्षादिवासनाश्रयाऽविद्या । तथा यावन्न शानसंपर्कस्तावद्विचित्रप्रपञ्चतुवासनाश्रयोऽभ्युपगन्तव्यः सा चाविद्या । ननु द्रव्यकालकर्टमेदादुपपद्यते जगद्वैचित्र्यमिति चेत्तदेव तु नाद्रव्यकालकर्तृभेदानां स्वस्वदेशेप्वप्रसिद्धः। ननु प्रसिद्धिः कर्तृणां वयं कर्तार इति स्वस्वदेश इति 'चदिदं विचार्यम् । किं प्रसिद्ध- सामच्या कर्तृतोताऽप्रसिद्धया। द्रव्यकालयोः स्वदेशामसिद्धत्वेन तन्निमित्ता कर्तृता नोपपन्ना कर्तवामिमानिनि । अतएव सृष्टिवाक्ये इव भवतीति इवशब्देन जानतुल्यत्वमुकम् । अतएव पश्यतीव जिघ्रतीवेत्यादि सिद्धम् । अतएव सृष्टिवाक्येषु खं जातमिव वायु- जर्जात इत्यादि योज्यम् । नहि रजत मिवावभासमानं संगृहीतुर्ध- निफत्वप्रयोजकं तथा जगदिवावभासमानं ज्ञातृत्वकर्तृत्वभोक्तत्व- प्रयोजकम् । अतएव तण सिद्धा इव जगत्कारणत्वेनाभिमता अपि परमाणवः । एतेनारम्भवादः प्रमाणयाह्य इति सिद्धम् । तथा परिणामवादोऽपि सृष्टिवाक्यगतेवशब्देन निरस्त: । आरम्भवा. दिनः परिणामवादिनो वा वैदिकत्वे सृष्टिवाकागतेघशब्दानुरोधेन व्यणुकादिकं महदादिकं वा जातमिवेत्येव मतमिति मन्तव्यम्, अन्यथा शिक्षितज्ञानाभावेन वालवापत्तः । तस्मादाविद्यकस्य १ समटेजीतसात्वेन बटेरपि तयाविधाया एवोचितलाव व्यटिकूटस्यैव समटिपदार्थता । ननु जातस्य प्रतियोगिनः कस्याप्यसत्त्वात्कृतस्तरसादृश्यम- न्यनेतित् । न । भनुयोगिनः प्रदीयमानस्येव मिभ्यालनिश्चयाय निथितमि- भ्यावप्रतियोगिसादृश्यस्य शशभगवरमुसमित्यादा स्टलात स्वामिमिरप्यमुपदं समाधानस्य यस्यमाणसाच, ·(ब्रह्मविचारः १) शास्त्राकूतप्रकाशः ७॥ ६७ द्रष्टुष्टिमात्रसिद्धस्य निषेधो बलवानिति शिक्षापथमारूढो महाज- नेष्वौपनिषदेपु । प्रपञ्चस्तु भोगपथमारूढो विचारविधुरेषु । अत- एवैकस्मिन्नेव वस्तुनि नानाकलहा वादिनाम् । कश्विदीदृशमनी: दृशं वक्ति, कश्चिदनीदृशमीदृशं वक्ति, कश्चिदन्नत्यं तत्र वक्ति, कश्चित्तनत्यमत्र वक्ति, कश्चिदियत्तावदिति, कश्चित्तावदियदिति, कश्चिदूरं समीपं, कश्चित्समीपं दूर, कश्चिदल्पं महत्, कश्चिन्मह- दरूपं, कश्चिदेकमनेकं, कश्चिदनेकमेकं, कश्चिदसत्कार्यतां यातीति, कश्चित्सत्कार्यतां यातीति, कश्चिदसत्कारणतां, कश्चित्सत्कारणता- मिति एवमादिवहवो वादाः शास्त्रेण युक्त्या बलवता युक्तिरूपेण वा द्वैतमिवेति निर्वोढा अन्योन्यमप्रसिद्धाः । नन्वाविद्यकमेव सर्वं तदपि को हेतुरविद्याया इति चेद्दत्तमुत्तर सर्वहेतोरविद्याया हेतुप्रश्नो न व्युत्थास्यतीति शिक्षामात्रवाध्याया अनादित्वमिति । नन्वस्त्वनादित्वमविद्यायाः, अस्तु च सर्वमाविद्यक, ततो न वास्तवमिति च, तथाप्यविद्यासत्त्वसारमयेन प्रमाणेन कृतो वाधोऽप्याविद्यकत्वान्न वास्तव इति प्राप्तमिति चेद्विज्ञातं शास्त्र- तत्त्वमायुष्मता जगद्भावाभावास्पृष्टमद्वितीयमात्मतत्त्वमिति । यदा- गतमिव तद्गतमिवेति शास्त्राभिप्रायो विद्वदनुभवश्च तस्माजगद्भावा- भाववार्ताऽपि पूर्वोपन्यस्तवादकोटिप्रविष्टेत्युपरम्यते ॥ इति प्रथममाह्निकम् ॥ ननु नैकमात्मतत्त्वं निश्चिनुमो महर्पिमिगौतमकपिलप्रभृतिमि- चंहूनां गणनादिति चेत् किं महर्पिकृततत्त्वानेकत्वगणना तत्त्वै. कत्वबुद्धिं प्रतिबध्नाति, कुतो न तत्त्वैकत्वबुद्धिं शिक्षयति श्रुतिः, यत्र द्वैतमिव भवतीतीवशब्देन द्वैतमपोछ । अत्रेवशब्दो नोपमा- परः किंतूत्प्रेक्षापरोऽतो न सादृश्यप्रतियोग्याकाहा नोत्प्रेक्षा व. स्तुसत्तामपेक्षते । नापि विभेति विरोधादयमेवोत्प्रेक्षोपमयोभैदः।

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) अतएवैकतत्त्ववचनानि चरितार्थानि । यदुक्कं तत्त्वानेकनगणना प्रतिवन्नाति तत्वैकत्वयुद्धिमिति नान तत्संभवः, यतो न शास्त्र- मवेगरीयसी महर्पिमतिः, हीनवलां मतिं प्रवला मतिः प्रतिवनी- यात् । न महर्पिमति श्रुतलवती वक्तुं शक्नुमो जीवमतेः पराधी- ननामाण्यात्प्रमादसंभवाच अतएव केनचिन्नियोऽङ्गीकृत आकाशः श्रुत्या जन्मन्युत्तेऽपि । केनचित्कार्यकारणभेदमही - णेन पुप्रकृतितत्वद्वय वक्तव्य चतुर्विंशतिमत्ता तत्त्वानाम् । तस्मा- दशिक्षितकल्पनातत्त्वानेकत्वगणनेति युक्ततरम् । किंच यन्नित्यम- मगीकृतमाकाशस्य तत्कथं परीक्षितमसर्ववलेन श्रुतावुत्पत्ति- लयौ । तस्मादनेक्तत्त्वगणना न तत्त्वैकत्वप्रतिपत्ति शास्त्रमापितां प्रतिवन्धुमीष्टे । एप वैज्ञानिक: प्रलय इत्युच्यते या हीवशष्टा- थताप्रतिपत्तिः प्रपञ्चस्य । यो हीवशब्दो मायाविद्यापरपर्यायं जगत्कारणं सदसदादिरूपैरनिरूपणीयं प्रदर्शयसपोहति च स का. र्थम् । तावत्तस्य जगतो जीवन सकारणस्य यावदिवकारेणास्पृ. प्टता । यदा हि प्रामाणिकेनेवशब्देन परामृष्टं तदा कार्य कार्यमिय कारणं कारणमिव मिन्नं मिन्नमिवानेकमनेकमिवैकमेकमिव शून्य शून्यमिव बन्धो पन्ध इव मोक्षो मोक्ष इवेति प्रतिपत्ता नित्य- मुक्तः सिद्धयति प्रमाणसाफल्यभूमिः शुद्धोऽधिकारी । ननु सृष्टिवाक्यस्येवशब्देन तन्मूलकनिषेधवाक्येन च प्रपच्च- बाधे परामप्टेऽपि नासैकस्वविज्ञानास्था समास्थेया प्रमाणस्यावा- धादिति चेद्वाध्यतावच्छेदकचिद्गोचरत्वस्य प्रमाणप्रमेयप्रमावृत्रि- पुटीव्यापकस्य प्रमाणेऽपि सत्त्वात्स्वेन प्रमाना च सह प्रमेयं वाधते युगपत् प्रमाणम् । यथा प्रमेयं प्रमाग सहेवशदगोचरस्त- थेवशन्दोऽपि । एवं नेह नानास्ति नेतिनैतिवाक्यस्थनो विपयः प्रमाता प्रमेयं च तथा नशब्दोऽपि । अतएव वैयाकरणाः शब्दस्य शब्दोऽप्यर्थ इति वदन्ति । द्वैतमिव भवतीतिवाक्ये यथा द्वैतश- + ·(ब्रह्मविचारः १) शास्त्राकूतप्रकाशः ७॥ ब्दस्य त्रिपुटी तथाऽद्वैतशब्दोऽध्यर्थः । एवमिवशब्दनानाशब्दन- शब्दाः स्वस्वगोचराः। ननु द्वैतनानाशब्दयोनार्थः कुत आला तत्त्वे निषेधापत्तेरिति चेद्यत्रेहशब्दाभ्यां पृथकरणादासनो यथा दर्पणस्य यत्र द्वैतमिव भवति नह नानास्ति किंचनेति वाक्याभ्यां परामृष्टस्याधिकरणत्वेन न निषेधः, प्रतिपिध्यन्ते प्रतिविम्बाः तथा द्वैतं ब्रह्मणि निषिध्यते न ब्रह्म तत आलैकतत्त्वसिद्धिः । ननु निषिद्धत्वे कथं गोचरता गोचरत्वे कथं निषेध इति चेदि- यमेवेवशब्दचातुरी यो गोचरस्य निषेधं वक्ति निषिद्धस्य गोचर- त्वम् । इदमेव श्रुतेर्वाचि सत्यत्वम् यदेतादृशस्य निषेधः । यथा दर्पणस्थप्रतिविम्बानामिवशब्दार्थत्वेन निषेधवचनं सत्यार्थ ततो न कश्चन विरोधगन्धोऽपीति निषेधवचनैस्तिमिरमुद्धाच्यते वलव- त्तमैः शिक्षायत्तदृष्टीनाम् । अयमभिप्रायः प्रायः प्रदर्शितो वैदि- कपद्धत्यां स्थले स्थले येन निर्दोपमासैकतत्त्वं विज्ञातं स्यादधि- कारिभिः। ननु जीव एकोऽनेके वा । एकत्वे गुरुशिष्यासंभवोऽनेकत्वे सिद्धान्तहानिप्रसङ्ग इति चेत्संख्याया आविद्यकत्वेन नैको नानेके । नहि घटाकाश एकानेकमीमांसां सहते घटसामान्यस्याप्रसिद्धेः। आविचारं घटनिष्ठत्वेन प्रतीताऽपि संख्या विचारवाधिता घटेन घटाकाशेन च सहैव वाध्यते तदा कुतः संख्याविचारः । तथा जीवो नाम कश्चन सिद्धश्चेदुपपद्येतापि तनिष्ठसंख्याविचारः । तस्मानिरवकाशावेकजीवानेकजीववादो। ततः सजातीयविजातीय- वगतभेदशून्यमालतत्त्वमिति विदुपां सहजविश्रामः । एतेन 'नास- तो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वन- योस्तत्त्वदर्शिमि रिति श्लोको व्याख्यातः ॥ इति द्वितीयमाह्निकम् ।। १ बिम्बनिषेधेऽपि न क्षतिः अधिकरणस्यैतदुभयधर्मरहिततात, ·७० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) नन्वविद्याया अनादित्वेन शिक्षायाः सादित्वे च कस्मात्काला- च्छिक्षारम्भः कस्मात्कालाज्ञानप्रवृत्तिरिति चेदतिगम्भीरमिमें प्रथमुपाकर्ण्य चकिता भवेयुर्विद्वांसस्तथाप्यत्रोत्तरमिदमेवाविद्याया इव परामृष्टत्वे तद्गतगुणविलासस्यापि तत्परामृष्टत्वमिति प्रपञ्चो भात इव याधित इवेति पूर्वोत्तरत्वप्रयोजककालस्याप्रसिद्धः पूर्व- पक्षानवकाश इति । शास्त्रव्यामोहयोरनादित्वेऽप्याविद्यककाल- परतत्रः सत्वसारप्रमाणपरामर्शः प्रमातुः, ततः शिक्षायाः सादि- त्वव्यवहारः । शिक्षणीयशास्त्रमनायेव तथा प्रमातृपरम्परा प यथा तमसि तेजोवीजम् । एतेन कथमविद्या कथं तन्नाश इति पूर्व- पक्षः समाहितः । वाभ्यस्याधिष्ठानापेक्षत्वेऽप्यधिकरणानपेक्षणान्न संसगोंऽविद्यया ब्रह्मणो नापि कारणत्वं कार्यस्याप्रसिद्धेदर्पणप्रति- विम्वन्यायानानीश्वरवादप्रसग आजगत्प्रतीतिसेश्वरवादचारिता- नि नैरात्म्यप्रसङ्गो जगदाधावाधान्यथानुपपत्तेः । 'या विश्व- रूपा व्यवहाररूपा, कर्तृस्वरूपा च कृतिस्वरूपा । ज्ञानस्वरूपा करणखरूपा, विश्वेशमाया इवशब्दवाच्या ॥ १ ॥ मृदि घट इव, तन्तौ पट इव, रजावहिरिव सर्व स्वस्वकारणे जातमिव भुज्यमानमिव भोकधीनमिव कर्तृपरतश्रमिव कर्माधीन- मिव शोचतीव हसतीव घ तृप्यतीव चैपा भगवन्माया । याव- पराअखस्तावन्नृत्यति चक्षुष्मतः पुरस्तात् स चैनां मीमांसमानः कदाचिदैवयोगेन इधशब्दवाच्यामिमां सिद्धान्तयति, ततः सा खरूपं दर्शयितुं लजमाना कुत्रचिद्विलीयते वदा स धन्यमन्य- मानो नृत्यति हृष्यति तृप्यति धन्यं मनुते स्ववंशं स्वगुरु स्वदेहं स्वायुष्यं स्वजन्म स्वोत्पत्तिघटिकां तारक्फलदातारमीश्वरं चेत्य- लमतिविस्तरेणेति शिवम् ॥ जयति जयति देवः सच्चिदानन्दरूपो, जयति जयति विद्या तत्स्वरूपैकरूपा । जयति जयति बोधो विश्ववाधाविहीनो, जयति जयति मोक्षो नित्यसिद्धोऽप्यगम्यः ॥१॥ - ·( ब्रह्मविचारः १) तिमिरोद्धाटनम् ८॥ नमस्तस्यै सरस्वत्यै मोक्षं व्यवहृतिं च या । निर्वाहयत्ययत्नेन देशि- केन्द्रस्वरूपिणी ॥ २॥ इवशब्देन संदग्धः प्रपञ्चो भस्मतां गतः । भूतिभूपितसर्वाङ्गं ब्रह्मवैकं विराजते ॥ ३ ॥ शाखं तु भाग्यलभ्यं, लभ्यं जन्माऽपि भाग्यतोऽधिकृतम् । उभयं वैदिकगेहे, भारतखण्डे च भाग्यकृते ॥ ४॥ इति तृतीयमाह्निकम् ।। इति श्रीमद्वाराणसीविराजमानब्रह्मघप्रतिष्ठापितश्रीकैवल्यधामनिवासि- कृष्णानन्दसरस्वती विरचितः शास्त्राकूतप्रकाशः समाप्तः । तिमिरोद्घाटनम् ॥ ८॥ जय सच्चिदानन्द । ॐ प्रहादवरदं वन्दे वन्दारुजनवत्सलम् । मन्दारमिव सच्छायं मोहध्वान्तदिवाकरम् ॥ १॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञाना- जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥२॥ काशी वेत्ति शिवं साक्षात्काशिका वेत्ति तं शिवम् । इत्थमन्यो- न्यसंमादविमुक्तमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥ तमोनामेन्द्रियधर्मः । यतस्तानि तानि तत्तद्विषये प्रवृत्तानि सन्ति सति तमसि निरुध्यन्ते तदपसार्यन्ते ज्योतिषेति सकलसं. मतम् , परंतु व्यमिचरितं दिवान्धेयु सत्सेव तमसि पश्यन्ति बहवः । सत्येव सवितरि पश्यन्ति बहवः । किमत्र तमः । किमत्र ज्योतिः । ज्योतिनिरोधाल छायानाम तम इति यदि तदोलका- स्तव प्रतिपक्षतां भजेरन् । यदि सवितैव तमखदा मनुष्या नाम प्रतिपक्षाः । तदुभयसमाधाने चिन्तनीये स्वीकर्तव्यं भवति भव. तायुष्मता । तमो नामेन्द्रियधर्मः सविता नामेन्द्रियदेवतेन्द्रियम- नुगृहाति तदा पश्यन्ति सर्वे जीवा इति सकलमनीपिमतम् । यदाऽसमेति मानुपाणां तदोदेत्युलूकानामिति प्राप्तम् । यदाऽस्त- ·७२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) मैत्युलूकानां नदा मानुपाणामुदेतीति च । रूपदर्शनस्य तेजोधी- मत्वात् । तेज आवृणोति तमस्तम आवृणोति तेज इत्यन्योन्यमा- वृण्वतोस्तयोः समत्वं सचिवत्वं भजते रूपदर्शनाय चक्षुपोः। तेजस आधिक्येऽतं यान्ति तमसतस्मिन् निरुध्यन्ते चक्षुपि । अतएव दर्शनभेद उपपद्यते प्रतिजी तेजस्तमस्तारतम्यात् । अतएव सुमेघसोक्तम्-'दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रानावन्धास्तथाऽपरे । कचिदिया तथा रात्री प्राणिनस्नुल्यदृष्टय' इति । यथा देवतानु- ग्रहस्तथा तमस्तिरोधानं तथा दर्शनमिति लोकार्थः पर्यवस्यति । यं कालं दिवेति केचित्तमेव नतमिति केचित् । केचिद्दिवेसंव पश्यन्त्येव । केचिद्रात्रिरित्येव न पश्यन्त्येव । तथापि सर्वे प्राणि- नस्तुल्यदृष्टयः । न चित्रमेतत् । यथा मैत्रेयीप्रति याज्ञवल्क्य आह-'नहि दृष्टुद्दष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽयमालानुच्छित्तिधर्मेति । दिवापि पश्यन्तु राजावपि पश्यन्तु, दिवा रात्रावपि पश्यन्तु, मा या पश्यन्तु, दृष्टिस्तुल्यवानुच्छिन्ना प्रपञ्चदर्शनादर्शनयोर्दैवतानु- प्रहाधीनत्वात् । अतएव सुप्तौ न केऽपि पश्यन्वि देवतानां विल- यात् । यथोक्तम्-'सूर्यो मे चक्षुपि श्रितः । चक्षुर्हदये । हृदयं मयि | अहममृते | अमृतं ब्रह्मणि' । यदा सूर्यश्चक्षुपि तदा जागृति यदा चक्षुहृदये तदा स्वप्नं यदा हृदयं मनो मयि प्राणोपाधौ तदा मुपुत्ति पश्यामि तदाहमर्थो जीवः सुसरूपेऽवस्थित इति सकल- जीवसाधारणोऽनुभवः । एपैयाज्ञातब्रह्मसंपत्तिः । अमृतं ब्रह्मणीति तु झातनप्रसंपत्तिः । समाधिर्गुरूपदेशगम्यः । तदाऽमृतं ब्रह्मणोति गम्यते । एपा मुक्तिः । अमृतत्वान्न म्रियते तत एव न जनियति। यावत् प्राणवुद्धीन्द्रियावच्छिन्नोऽभिमानेन सावजन्ममृत्यू । तदन्त शालं प्रवर्तते पाशच्छेदाय स च संस्कारैः । अतएवोपनीते वटी द्विज इति व्यवहरन्ति । पूर्ववासनातिरोधानमभिमानान्तरोत्पादनं संस्कारस्तदेव जन्म । अतएव दीक्षादिनानि जन्मदिनानीति व्यव. ।

·(ब्रह्मविचारः १) तिमिरोद्धाटनम् ८॥ हरन्ति वृद्धाः । पुनः पूर्वस्थितेरनुपादानात् । एतत्तिमिरोद्घाटनम् । लौकिकाभिमानस्तिमिरम् । शास्त्रीयाभिमानोत्पादनमुद्घाटनम् । इत्थमुद्धाट्य देवशाखं कैवल्यान्तं प्रापयति यत्र नाभिमानसंभवः स मोक्षः स निर्वाजः समाधिः । 'न स पुनरावर्तते न स पुनरा- वर्तत' इति श्रुतिरत्रोपतिष्ठते । आवृत्तिवीजस्याहमोऽनुपलम्भात् । नन्विदं विरुद्धं भुक्तानामपि शिवविष्ण्वादीनां जन्गदर्शनात्, तस्मान्न स पुनरावर्तत इति श्रुतिर्विपयविहीनेति चेदपर आहाऽस्मि- कल्पे नावर्तत इति विज्ञेयम् । 'इमं मानवं नावर्तन्त' इतीदंशब्द- सहकारादिति । आह पूर्वपक्षी । एकस्मिन्नेव कल्पे वहयोऽवताराः श्रूयन्ते मुक्तानां ते विरुध्येरन्, अभ्यासवैययंदोषस्तु सम उभयोरितिवेदन पृच्छामः । किं नामावताराः, किं नाम जन्मा. नीति । पर्यायावेताविति चेत्तव जन्मन्यवतारशब्दः प्रवर्तेत तब्ध न दृश्यते । त्वं मर्त्य इति गीयसे ते देवा इति । किमत्र वीज स्यादिति । अत्रैतदेव वक्तव्यं मुक्तानामप्यधिकारिणा प्रसङ्गे खातन्यप्रदर्शनं यन्मय॑त्वानुकरणम् । अतएव नृसिंहः स्तम्भात् , देवकीनन्दनः पीताम्बरादिभूपित आविर्वभूव । एतय स्वातपयं देवत्वं च । अतएव भगवानाह--'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानि- भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदासानं सृजाम्यह'मिति स्वातन्त्र्यं सृजामीति व्याचष्टे । तस्मात्तानि जन्मानीत्युच्यन्ते यानि कर्मपरवशानि । कर्मफलानि यच्छन्त्यवताराः, मा मुजत इति विभागः । विदेहकैवल्यान्तमेतत् । विष्ण्वादीनामधि- कारिणां विदेहकैवल्ये पुनः कल्पादावन्ये जीवा उपासितेशाः पदमारोहन्त्यधिकारिणां ते प्रसङ्गादवतरन्ति । ईशोपासनया मर्त्य- त्वमपगच्छति देवत्वमुपयाति देवलोकश्च । कर्मणाप्युभयमेति मर्यत्वं नापगच्छति । अतएव -'आब्रह्मभुवनालोकाः पुनराव- र्तिनोऽर्जुन | मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' इति । मासु- ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचार:१) पेत्य माममिमुसीभूय यथाशास्त्रमाश्रित्य । यद्यपि ब्रह्मादिलोकाः कर्मिमिरुपासकैर्वा लभ्यन्ते पुण्यातिशयात्तथापि कर्मजं पुण्यं क्षीयते नोपासनोत्थं । तन्नाप्युपासनासंभवात् । तस्मात्तलोकामि- मानिना सह मुच्यन्ते संप्रासे प्रतिसंचरे । कर्मिणस्तु क्षीणे पुण्ये मत्यलोकं विशन्तीत्यर्थः । ते चोपासकफलदर्शनवासनयोपासका भवन्ति ते च क्रमेण मुच्यन्ते । यदा कर्म पकं भवति तदोपास- नाफलदातुरुत्थास्यति, यदोपासना पका तदा जिज्ञासोत्थास्यति, तस्यां पकायां श्रीगुरुरुपतिष्ठते, स पापसारयति सर्व तमस्तदा तमसः परस्तात्पुरुषः श्रीकैवल्यनाथः परिदृश्यते कैवल्यमेव शिष्यते सविपयो न स पुनरावर्तत इति श्रुतेः । तदैव भगवद्वा- क्यम्-'सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभू- चैव निर्गुणं गुणभोक्तचेति विज्ञायते । तस्मात्सवोंऽयं संसारस्त. मस्येव । अतएव तम आसीत्तमसा गूदमप्र इत्याह । किंचामान. मुपक्रम्याह 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तादिति, आला वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्ययाह । तस्मा- दस्ति तमःशब्दस्यापसरणीयं भानोरिव । यदपसारयन्ति सूर्या- चन्द्रमसामयो वा शब्दो वा तत्तमसः परस्तात्पुरुपवलेन । अत- एवोकं—'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यचामौ तत्तेजो विद्धि मामक'मिति । 'न तदासयते सूर्यो न शशाको न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममेति च । अथ यदि न निवर्तते तर्हि वं कथमत्र परिदृश्यसे । दत्तमु- तरं सृजामीति स्वातच्यम् । किंबहुना । 'सर्वस्य चाहं हृदि सन्नि- विष्टो मत्तः स्मृतिानमपोहनं च । वेदैश्व सर्वैरहमेव वेद्यो वेदा- न्सकद्वदविदेव चाहमिति सदाभातोऽहम् । तर्हि न विज्ञायसे कस्मात् । तमोवलात् । किं तत्तमः। मोह इति । यत्र न दृश्यतेऽ. न्यथा च दृश्यते तत्तमः संमतं स एव मोहः । तं नाशयन्ति ·(ब्रह्मविचारः १) तिमिरोद्घाटनम् ८ ७५ सूर्यचन्द्रामिगुरवो यथावलं यथाप्रसङ्गम् । तत्र सूर्यचन्द्राग्यो नाशयन्ति तम इति यचिरोदधति तमः । पुनरुज्जीवनदर्शनात् । नित्यमुक्तत्वानुभवप्रतिष्ठानात् । गुरुरुन्मूलयति पुनसददर्शनात् । नन्वस्ति पुनदर्शनम् । एतस्मादालन आकाशः संभूत' इत्यास- मूलत्वात्संसारस्य सत्यापनि पुनरुदयप्रसङ्गात् ! सत्यं पुनरुद्य- प्रसङ्गो यदि सामग्री । संसारोदयसामग्री तु मोहः स्वप्न इव । यया स्वप्नः सत्यप्यालनि प्रयुद्धसंस्कारे मोहे सत्येवोदेति न सुपुप्ता सत्यपि मोहे संस्कारप्रवोधाभावात् । किमु वक्तव्यं मोहाभावे तदनुदय इति । तस्मादेतस्मादालन आकाशः संभूव इत्यत्र मुग्धा- दिति विज्ञेयम् । ननु यदि मुग्धात्संसारोदयस्तदा धाता यथापूर्व- मफल्पयदिति सर्वज्ञत्वं निर्दिशति, सोऽकामयतेति भुत्यन्तरानु- सरणात् , तस्मात्सर्वक्षादिति विशेपणं संगच्यते न मुग्धादिति । युक्तं सुबहुपृष्टम् । यो हि मुग्धस्य मोहः सैव सर्वक्षता सधुः । यथा मुग्धस्य मोहे एव रजतसर्जनशक्तिः शुक्तो । यथावा मोहे एव समदर्शनशक्तिः सर्जनशक्तिश्च मुग्ध एव । यथावा नटो मोहयित्वाभीष्टं सृजति नाऽमुग्धेपु तस्य धातुरी । तस्मान्मोहाना- तिरिच्यते सर्वशताल्पज्ञता वा । तस्मात्सर्वज्ञान्मुग्धादासन आका- शादिः पर्यवस्पति । चिप्रमेतत् सर्वशो मुग्पश्चैक इति । न चित्रं मोहे । तस्मिन् गते न सर्वशो नापसः श्रीसचिदानन्दः पर्यवस्पति श्रीकैवल्यनाथः । अतएव इतिराह-'यदा तमसम्म दिवा न रागिर्न सम पासब्दिव एव केवल' इति-निष्कलं निमियर शान्तं निरयचं निरसनम् । अमृतम्य परमेतुं दग्धे. न्धनमिवानसमिति च। यो वै भूमा तत्सुर, यो ये भूमा गदा मृतमिति निरूप्य स्वरूपमाह-यन नान्यत्पश्यति नान्यत्रणोति नान्यद्विजानाति म भूमेति । वयोपपत्तिमाह-या समिप भी तदितर इतरं पश्यती सादि । इयमदन मोहो निरूपितः । अतएय ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) गौडपादानामनुभवः-न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुन चै मुक्त इत्येपा परमार्थतेति । न यत्र मोहलेशः। अतएव भगवानाह-'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी। यस्यां जामति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेरि'ति । मुग्धानां सर्वभूतानां सकलविधदृष्टिमतां या निशा तमसः परतापुरुपे मोहनिशा तस्यां वर्तमानायामपि संयमी गुरुमुखागमलन्धवोध- तिरस्कृतमोहो जागर्ति न पुनमोहं याति तस्माद्यस्यां संसारदृष्टी जाप्रति भूतानि मोहरात्रिचराणि गुरुपादाभयरहितानि सा निशा पुनदर्शनसाधनरहिता पश्यतोऽपाकृतमोहस्य मुनेरित्यर्थः । पुनर्मोहानुदयात् सति तमसि संसारं पश्यति तदपगमे कैवल्यम् । अतएव' 'काकोलूकनिशेवायं संसारोऽज्ञालवे दिनो रिति वसिष्ठः । अन्योन्यमप्रसिद्धत्वात् । मुक्तस्य मुक्तिमविद्वान्न विजानाति पद्धस्य यन्धं न मुक्तो विजानातीत्यर्थः । तर्हि बन्धमोचनानुप- पत्तिः । नानुपपत्तिः । पद्धो बन्धं वदति मुक्तो मुक्तिम् । शृण्व- नेन मुक्तवाता मुक्तो भवति यथा यद्धवाता शृण्वन्नेय पद्धः । अतएवानया वाचातन्त्या दामभिर्नाममिः सित इति श्रुतिः विमुक्तश्च चिमुच्यत इति च । यथा स्वप्ने वन्धं मन्यानो विमुक्त एव विमुच्यते स्वप्नमपश्यता जागृति नीयते यथा रजतमपश्यता शुक्त्यन्धो जागृति नीयते नेदं रजतमिति । संसारमपश्यन्त्यैव श्रुत्योक्तम् नेह नानास्ति किंचनेति । तर्हि कर्मकाण्डासंगतिः । नासंगतिः । मुग्धो हि वस्याधिकारी तं प्रति यजेत्युपदिशति यागेन स्वर्ग भावयेति । लिडर्थो भावना । भावितं वस्तु नास्तीति वक्तुं शक्यते । तस्मान्नेह नानास्तीति सफला यजेवि चान मिन्नवाक्यत्वं शास्त्रे पश्यामः । यद्धि मिन्नवाक्यत्वं भजते स प्रक्षेपः । शासनाभावप्रसङ्गात् । विकल्पशास्त्राणां न भिन्नवाक्य- वमनुज्ञापर्यवसानात् । मुग्धानां भावनैव संसार इति पूर्वका- - ·(ब्रह्मविचारः १) तिमिरोद्धाटनम् ८॥ ण्डार्थः । भावितस्य सत्ता नास्तीत्युत्तरकाण्डार्थः । अतएव- 'ध्यायतीव लेलायतीवे'ति श्रुतिः। इवशब्दार्थस्तु निरूपितो मोह इति । तस्मिन्मोहे ,एव सर्वा नियतिरनेन कर्मणेदं भवितव्यमि- त्यादिः । तस्मिन्मोहे मोह इति विज्ञाते मोह एवापगच्छति । तदा श्रुतिः श्रावयति सिद्धान्तं 'यदा तमस्तन दिवा न रात्रिन सन्न चासन्छिव एव केवल' इति तत्कैवल्यम् । ननु 'सत्वे निविशंतेऽपैति पृथग्जातिपु दृश्यते । आधेयश्चा. क्रियाजश्व सोऽसत्वप्रकृतिर्गुण' इति गुणलक्षणसंक्रान्तिश्चेदस्तु धर्मत्वं न विरुध्यते तमसः । कथमिन्द्रियधर्मत्वं प्रागेव स्वतःसि- द्धस्य तमस इति चेत् । प्राक्सिद्धत्वं न धर्मत्वप्रतिवन्धकं प्राक्- सिद्धस्यापि शब्दादेवाय्वादिधर्मत्वदर्शनात् । किंचेन्द्रियाण्यासन्नेव तमो जठरे तमोप्यासीदिन्द्रियजठरेऽतएव उत्तम उच्यते सुपुप्तिवन् । सति पुनर्गुणक्षोभे भवति रूपादिदर्शनम् । सत्वादूपादिदर्शनं रजसो जिघृक्षा तित्यक्षा च तमसो लयः । एता एवावस्था उच्यन्ते सृष्ट्यादयश्च । कथमेतत् । इत्थमेतत् या हि जागृतिः सत्यो- दयः सः । यश्च स्वप्नो नाम स रजस उदयः। या च सुषुप्तिर्नाम स तमसः । या च जागृतिः सा सृष्टिः स्रष्टुः । यश्च स्वतः सा स्थितिः पालनं स्रष्टुः । या च सुपुतिः स प्रलयः स्रष्टुः । इति भयो भोगास्त्रीणि कर्माणि । यदाऽसौ मुग्धः स्थूलमात्मानं मनुत्ते तदा फलं दित्सन् स्थूलो भूत्वोपतिष्ठते । यदा सूक्ष्ममुपादत्ते तदा सूक्ष्मप्रपश्चात्मनावतिष्ठते । यदि सुप्तस्तदोपसंहृत्य रूपाणि दर्श- नीयानि तमसि तेन सहेकीभवति सर्वथा न विसृजति परमात्मा जीवम् । यदा भोक्ता विश्वस्तदा विराडीशो, यदा भोक्ता तेजस- खदा स हिरण्यगर्भो, यदासौ प्राज्ञो भवति तदा स ईशतामेति । एतेन द्वासुपर्णेति श्रुतियाख्याता । मोहाहो तस्मिन्नपगते पैकस्तु- रीयः। घनमोहे प्रशानपने चैकः । मोहाश्रयत्वेऽपि मोहविषयत्ता- ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) भावात् । यदा क्षुभ्यति मोहस्तदा विषयतामादधाति तदावस्था- द्वयं जाग्रत् स्वप्न इति । आश्रयत्वं विषयत्वं चैकस्यैव । अवएव नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञातेयादि संगच्छते । तत्त्वम. सीवि च । अथ केचिदाचार्या आहुः-महावाक्यैर्वृत्तिव्याप्तिरूपे ज्ञाते समुदितेऽपि मूलाविद्यामाननाशस्तूलाविद्यानुवर्तत एव तत एष जीवन्मुक्तिः । तत एव-'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमो. क्ष्येऽथ संपत्स्य' इति श्रुतिधारितार्थ्यम् । तत एवाचापि ब्रह्मवि- योपदेशकमोऽनुवृचः परिदृश्यत इति । अत्रेदं वीजम्-मूलावि. थानामवभासनशीले वस्तुनि अनवभासतापादकं तमः । तच जीवमात्रसाधारणमत एवान्विप्यन्तीतस्ततो यच किंचित् । तूलाविद्यानामान्वेपणसामग्री स्थूलसूक्ष्मरूपा तयान्विष्टे वस्तुनि व्युत्पत्तिमासादित; क्रमेण स्थूलां सूक्ष्मां व सजति विस्मरति च । एप विदेहमोक्षः । अतएव 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्यत्रैव समय- नीयन्ते प्रसव सन्नझाप्येतीवि श्रुतिसमन्वयः। परोक्षत्वापरोक्ष- खयोमोहमूलत्वाद्वासवभेदस्यासंभवाद् अझैव सन् अहं मोत्य- प्योति प्रयोधमापयते । यदहमिति प्राक् प्रतीतं तदिदानी प्रमा परोक्षत्वापरोक्षत्वरहितं निर्मोहमभूदिति । अत्र बहु वक्रव्यं तन्मो. हेनाद्वैनबोधेन प निवांद्यत इति विनामः ।। इति श्रीतिमिरोद्धाटनमनुतरानायः श्रीकैवल्यधामनिवापिकृष्णानन्द- सरखतीसमधिगत.॥ अनुत्तरसिद्दान्तपरामर्शः ॥९॥ जय सचिदानन्द । ॐ यस्य वेदमयी वाणी यस्य देवमयी तनुः ! यस्य प्राममयी दृष्टिः स गुरुः पातु मां सदा ॥१॥ नमः श्रीशराचार्यपारंपर्य- ·७ ९ (ब्रह्मविचारः १) अनुत्तरसिद्धान्तपरामर्शः ९। क्रमाय ते । अद्ययावच्छासमार्गः पालितो येन भूतले ॥२॥ पुरुषैः पालितो वंशः स्त्रीमिः संपालितं कुलम् । गुरुमिः पालितं शाखं शिष्यैः संपालिता मतिः ॥ ३ ॥ सर्वविद्यामयं तत्रं सर्व. विद्यामयी श्रुतिः । अन्योन्यहृदये मन्ये यथा हरिहरौ तथा ॥४॥ 'परामृशामः सिद्धान्तं शुद्धान्तं वेदतत्रयोः । यस्मिन् श्रुते संशयानां गणः कापि पलायते ॥५॥ अथ ज्ञात्वा यागो न बन्धहेतुरिति सबसिद्धान्तः । यस्मारकु- लार्णव-यावदासवगन्धः स्यात्पशुः पशुपतिः स्वयम् । आसवेन विहीनस्तु पशुः पशुपतिः स्वयम् । मृत्युर्वैद्यायते देवि स्वर्ग: साक्षागृहायते । पुण्यायतेऽङ्गनासङ्गः कौलिकानां कुलेश्वरि । पि- वन्मयं फलं खादन्वेच्छाचारपरायणः । अहन्तेदन्तयोरक्यं भाव- यन्निवसेत्सुखम् । इत्याह । कौलेिका दीक्षिताः । अतएव तत्तत्कल्पे पञ्चविषयाः प्रदर्शिताश्चरितार्थाः । अथ ज्ञात्वापि भोगो बन्धहेतु- रिति श्रुतिसिद्धान्तः । अतएव न सुरां पिवेन्न मांसमभीयान्न परां खियमुपेयादित्यादि । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृ- तत्वमानशुरित्याह । ज्ञानमत्र शास्त्रीयम् । कथं मुजीत कथं कुर्वीतेत्यादि । किमत्र न्याय्यम् । द्विविधोदाहरणदर्शनात् शिवा- दयस्तानिकाः नारायणायो वैदिकाः । वर्हि द्विविधं न्याय्यम् । सर्वज्ञोदाहरणात् । न न्याय्यम् । सर्वज्ञोदाहरणात् । मिन्नवाक्यत्वं सर्वज्ञानां विरुद्ध सर्वज्ञत्वव्याघातात् । तर्हि कथमेकवाक्यत्वम् । घेद्भगवानाह सर्वज्ञः-यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्म- मिरिति । सर्व फर्मासिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते इति च । अखिलं. साङ्गमित्यर्थः । ज्ञाने शास्त्रीये परिसमाप्यते तस्मिन्सर्वेपां कर्मणां मदर्पणपर्यवसानाल र भोक्तत्वपर्यवसानादित्यर्थः । अतएव यथे. थांसि समिद्धोऽनिर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसाकुरुते वयेत्युपपन्नम् । यथा वेदे तथा तने यज्ञा विहिताः। ।

·८० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) यथा तने तथा विषया वेदेऽपि विहिताः सनादौ यज्ञपडौ । यज्ञो हि परमेश्वरार्पणरूपक्रिया । तच्छिष्टं तदङ्ग वा द्रव्यं प्रतिप- त्तव्यं विधिपरतत्रैः । सा च प्रतिपत्तिर्भोगरूपापि न भोगरू- पाऽतः कर्मभ्यो मुच्यन्ते । नहि राजाज्ञया किंचित्कुर्वाणाः पापं पुण्यं वा वते । अतएवाइ शिवः यत्रास्ति भोगो नहि तत्र मोक्षो यत्रालि मोक्षो नहि तन्त्र भोगः । सत्यं परन्तु-श्रीसुन्दरीतर्पणतत्प- राणां भोगश्च मोक्षश्च करस्य एवेति । श्रीः सर्वत्र परिदृश्यमान आनन्दः मुन्दरी त्रिकालमवाध्या । सचिद्रूपः शिवः साक्षात्त- स्यानन्दमयी शिवेति । तत्तर्पणपराणां यज्ञशिष्टाशनं भोगोऽपि मोक्ष एवेति तात्पर्यम् । यस्माद्भोगो हि सुखावसानः सुसं तु ब्रह्म स मोक्षः । अथ सत्यं सुखं ब्रा स मोक्ष इति च परन्तु परमो विरोधः । भोग- स्याज्ञानपर्यवसानात्-न तत्सुखं ब्रह्म न वा स मोक्षः पशुसाधा. रण्यात् । इति चेत्मत्यम् । त्वमधीतशास्त्रः परमनधिगतविद्यः । विद्या हि सुखमेव ब्रह्मेति बोधयति तं च मोक्षं स्वीकारयति । मोक्षो नामात्मसाक्षात्कारः । आत्मा हि सुसं प्रियतमत्वान् । तद- घसानो भोगो मोक्षानातिरिच्यते । ननु पशुसाधारणमेतत् । सत्यम् पशुसाधारणं परंतु विद्धकर्णत्वाविद्धकर्णत्वे अतिरिच्यते । शास्त्रं हि विद्धकर्णमेघ योधयति मानुपं नाविद्धकर्ण पशुम् । यथा आनन्दो प्रति व्यजानात् इति श्रुतिः । श्रुसन्तरं च को ह्येवा- न्यात्कः प्राण्यात् यदेप आकाश आनन्दो न स्यादिति । तत्रं च- आनन्दो ब्रह्मणो रूपं तच्च देहे व्यवस्थितम् । तस्यामिन्यचर्क द्रव्यं योगिभिस्तेन पीयत इति विधौ लेट् । अतएवात्मन आगो- पालं प्रसिद्धत्वेऽपि शाखसंस्कृत एव सफलः । यो हि गुरुशिप्य. संवादेन विमुच्यतेऽतएव फर्णवेधो दृश्यते मानुपेषु । अतएव मातृमापिरमानाचार्यवान्पुरुपो वेदेति श्रुतिः सफला । पूर्व मात्रा ·(ब्रह्मविचारः १) अनुचरसिद्धान्तपरामर्शः ९ । ततः पित्रा ततो गुरुणा विद्वेष्वेव दृश्यते ब्रह्मविद्याया कर्णएव शिक्ष्यते प्रणवान्ता महावाक्यान्ता वेदे, चरणान्ता वासनान्ता च तवे । एतासां विद्यानामेक एवार्थो जीवत्वमीयत्वं चासमानाधि- करणमपि समानाधिकरणं मिथ्येति च । तत्त्वमसीति श्रुतिः । -जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः । तुपेण बद्धो ब्रीहिः स्यात्तुपामावेतु तण्डुलः। यथा हि सूत्रा प्रथिता जालमूलस्स गोलके । एवं कुलार्णवज्ञानं पादुकायां प्रतिष्ठिनम् । इति तन्त्रम् । उभयोः स्वतःप्रामाण्यमकृतकत्वात् । कौतुके प्रामाण्यमसंमतम् । अकृतकमकौतुकम् । याश्च तन्त्रेषु महाविद्याः प्रसिद्धास्तासामपि जीवब्रह्मक्यमेवार्थो गूढतरो गायत्र्या इव चतुर्दशसूत्र्या इव च । अतएव गायत्र्यपि महाविद्या वेदे सा यथा दीक्ष्यते ऋणधनादि- शोध(न)मपहायाधिकारमात्रमपेक्ष्य तथा ता अपि। अधिकारमासा. दितो गुरुणा प्रणवमहावाक्याभ्यां दीक्ष्यते तथा चरणादिविद्य- येति । एताः सिद्धविद्या उच्यन्ते । तथा गायत्र्यपि । सिद्ध आला तस्य वेदनं विद्या । अतएवानुत्तरविद्यायामेकवाक्यत्वं वेदत- अयोः । यत्र गायत्र्या सह श्रीविद्यामेकीकृत्य तुरीयपादे प्रदर्शित उपसंहारः । हुंफडादीनामनर्थफत्वकथनमगुरुकथा, तथा गाय- ज्यादौ मुद्राणामप्रदर्शनकथा च । -एता मुद्रा न जानाति गायत्री निष्फला भवेदिति प्रत्यवायश्रवणात् । अन्यथा गायत्री- कल्पस्य वैयापत्तिः । गुणोपसंहारन्याये जागरूके शासान्त- रवत् स्मृतिवदेकवाक्यत्वपाशः करमाच्छिद्येत । अतएव पुराणैः सहाप्येकवाक्यत्वम् । विद्यामयं विद्यामयेनैकवाक्यतामापद्यते । एतदेवाभिप्रेय भगवानुद्धवं प्रति-वैदिकलानिको मिश्र इति मे त्रिविधो मसः । प्रयाणामीस्मितेनैव विधिना मां समयेदित्युप- न्यस्योपसंहृतम्-उभाभ्यां वेदतमाभ्यां मसं तूभयसिद्धय इति । रोचत इति शेप: । त्रैविध्यमधिकारिभेदादीप्सितत्वं कालभेदान् । ६ ·। ८२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) उभयसिद्धिमुख्याधिकारिणि । सर्वविद्यामयो वेदस्तथा तवं च । यथावाङ्गानि । त्याग उभयत्र समानः प्राप्तभोगोऽपि तथा । साग- स्वरूपमाह-मा गृधः कस्यस्विद्धनमिति श्रुतिर्ग/निषेधम् । प्राप्त- कारित्वं तु समानमपरिहार्यम् । संन्यासमुपदिश्य युद्धे योज- यामास पार्थसारथिर्भगवान् शिष्यम् । तथैव शाखतात्पर्यात् । निर्ममत्वं प्राप्तकारित्वं च मुख्यं विधेयं शास्त्रस्य । येन ज्ञानं पाल्यते लभ्यते च । अतएव संन्यासिभिरपि श्रीशङ्कराचायैर्दि- ग्विजयः कृतः श्रीविद्यारण्यस्वामिभिश्च । पतञ्जलिरपि सूत्रया- सास-कर्माशुलकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषामिति । निर्ममत्वम- सगत्यात् । प्राप्तकारित्वं देहाभिमानात् । ज्ञानं महावाक्यार्थः । एष परमो योगः। मंन्तु वैदिकास्तात्रिका वा छिन्नपाशा एव चेद्दीक्षिताः । पादच्छेदो दीक्षा । संस्काराभावः पाशः । यथा सङ्गः सन्नेव हन्यते ब्रीहौ तण्डुलः स तस्य पाशच्छेदः प्राक् ततोऽडुरायोर्थ तु तृप्तिमानाय तुपहलेन किंचिद्य(द)धिकारिणः पशवः स पाश उन्यते । दीयते सशाबदशा, क्षीयते पाशवी दशा यस्यां कियायां सा दीक्षा । अथ ज्ञाला भोगो न बन्धहेतु- रिति त प्रसिद्धान्तो जयति स शास्त्रभागेऽस्यापरिहारात् । यथेष्टा. चारानुमतेश्च इति चेत्सत्यम् । यदि ज्ञानोत्तरं रागासंभवः यथा तत्राचार्य:-जिह्वा दग्धा परान्नेन हस्तौ दग्धौ प्रतिमहात् । मनो दग्धं परस्त्रीभिः कथं सिद्धिर्यरानने इति । सहि तसिद्धान्तव्या- कोपो दूतीयागादीनामचारितार्थ्यात् । न न्याकोपः । वामदे- वीयवत् । यस्मात्-आरुरुक्षोर्मुनयोंग कर्म कारणमुच्यते । योगा. रूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यत इति व्यवस्था गीतायाम् । अतएव वामदेव्यसामोपासकेन कां च न परिहरेदिति श्रुतिः । कर्मकालो भोगकालः । तस्मात्तत्यानुसंधातैव हि वैदिकस्तानिको वा कर्मठः । तनिष्टौ वावुभावप्यमृतमाजी । एतेन पूर्वोत्तरकाण्डौ ·। (ब्रह्मविचार १) अनुत्तरसिद्धान्तपरामर्श.९। व्याख्याती सर्वापेक्षाधिकरणन्यायेनैकवाक्यत न्यतया सफलौ। अत एव-यजमानोऽष्टमी मूर्ति शिवस्येति वैदिका । शिवो भूत्वा शिव यजेदिति तात्रिका । यो यच्छूद्ध स एव स इति गीता । अतएव नमस्क्रियन्ते यजमाना यतयो वा यथाधिकारम् । यस्मा- द्यजमानोऽष्टमी मूर्ति शिवस्य । यतिर्नारायणस्य शमारूढ । नम. स्कारवीज दीक्षा । सा च शिवत्वाय । अनुसधानकालो हि यज्ञिय कालस्तत्समाप्तिकाल समाधिकाल । अनुसधान कर्म । तत्समाप्ति समाधि । अतएव-यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तप- पूजाक्रियादिषु । न्यून सपूर्णता याति सद्यो वन्दे तमन्युतमित्या- हुद्धा । स्मृति प्रत्यभिज्ञा । नाम शब्द । उक्तिर्गुरो । अच्युत स्वय पूर्णस्वभावत्वात्समाधिनियलब्ध तस्य स्मृत्या न्यून परि- च्छिन्न विकल वा सपूर्णता परिच्छेदत्याग सद्यो याति यथा समु- द्रमाविश्य नद्य । बुद्धेरेप स्वभावो यत्स्मृति तदाकारत्व स्मृतिश्च नामोक्त्या तदा बुद्धिस्थाना कर्मणा तदाकारत्वमार्थिकमित्यर्थ । -शा दे ब्रह्मणि निष्णात पर ब्रह्माधिगच्छतीति वचनान्तरात् । समाधिरच्युतपूर्णस्वभावो व्युत्थान च्युतिशीलमिति तात्पर्यम् । अथ कथ समाधिरच्युत पूर्णो वा ब्रह्मनिष्ठमुपक्रम्य श्रुतिर्जक्षन् क्रीडन रममाण इत्यादि । तर च कौलिकमुपरम्य-कचिन्छिष्टा कचिद्धष्टा कचिद्भूतपिशाचवत् । नानारूपधरा कौला विच- रन्ति महीतल इत्यादि । इति चेत् सिद्धान्तारोहरूप समाधिर- व्युत्थानो-यस्मिन् स्थितो न दु सेन गुरुणापि विचाल्यत इति वचनान्तरात् । किमधिक बदामस्तस्यैवैतत्सर्व भोग्य तस्यैवैपा सर्वा रिया सर्वात्मन ।-तनु यजतु वा काश्या वपचस्य गृहेऽ- श्रया । जानसमातिसमये मुक्तोऽमा विगताशय इति ज्ञानमा हात्म्य वचनान्तरे । तस्मादीताया शमशब्दार्थ सिद्धान्तारोहो नि शङ्कन ततो व्युत्थानशङ्का । यथा काश्मीराचार्या ईश्वरप्रय.

·विचारत्रयी। (ब्रह्मनिचारः १) भिज्ञायामाहु -एकवार प्रमाणेन शाखाद्या गुरुवाक्यत । ज्ञाते शिवत्वे सबस्थे मतिपत्त्या दृढामना । करणेन नास्ति कृत्य वापि भावनयापि वा । सकृज्ज्ञाते सुवर्णे कि भावनाकरणादिना । सर्वथा पितृमात्रादितुल्यदायन सत्यतेति । यथा-त्यागेनैके अमृतत्वमान- शुरिति श्रुतिस्तथा तब च । यस्य वा पश्चिम जन्म यदि वा शङ्कर स्वयम् । तेनैव लभ्यते विद्या श्रीमत्पञ्चदशाक्षरीति पुराणे स्तुता वेदे च कामो योनिरित्यादिनोद्धृता श्रीविद्या प्रवर्तयामास साटोपम् । त्यागस्य चरमजन्मलभ्यत्वे वदविरुद्धा श्रीविद्या ब्रह्मविद्या विदु । अवाचीनाश्चतुर आम्नायान्कर्मविद्या विदु । अनुत्तर पष्ठम् । एतेन यतिरेवाधिकारी श्रीविद्यायामिति गम्यते । अथ कथ यते श्रीविद्याधिकार । अयज्ञो वा एप योऽपानीक इति श्रुतरिति चेत्सत्यम्। यदि श्रद्धापनी न स्यात् । अतएव तस्यैव- विदुषो यज्ञस्याला यजमान श्रद्धा पत्नीत्याद्योऽनुवाक सार्थ सपन्न । यथा त्यागेन जन्मनश्चरमत्वमनुमीयते तथा श्रीविद्ययेति पेचित् । इत्थमेक्वाक्यत्व सिद्धान्तयो ।अत सिद्धान्तत्वमाचार्याणा सर्वज्ञत्त्व चाविरुद्धम् । अनुसधाननिष्टयोमिथो वरत्वमतण्वाह भगवान्-कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिता जनकादय इति । अनुस- धानरूपेणैव कर्मणा सिद्धान्तपदारोह प्राप्ता इत्यर्थ । तस्मिनेय जन्मनि जन्मान्तरे वा । त विद्याक्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुते । अथ-न फर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेन अमृतत्व- मानशुरिति श्रुतिर चरितार्था । नाऽचरितार्थी । कर्मप्रजाधनमा त्रणामतत्वस्याशा नास्ति किंतु कर्मणामीशतुष्टौ प्रजाया शास्त्रे धनस्याश्रमधर्मपाल्ने विनियोगासन सागेनामृतत्वमिति गोत्र- प्रवृत्तिवीज विजानता भगवतोच-न फर्मणामनारम्भानै कर्य पुरपोऽअते । न च सन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छतीति । अत एवोपनीतस्वाधीतविद्यस्यैव सन्यासो विवाहो वा सति राये ।

·(ब्रह्मविचारः १) अनुत्तरसिद्धान्तपरामर्शः ९। नन्वस्त्वेकवाक्यत्वं कोऽत्राधिकारीति चेदेकवाक्यतां शृणोष्य- धिकारिणं च पृच्छसि । चित्रमेतत् । एकविधे सिद्धान्त एकविध एवाधिकारी न नानाविधो भवितुमर्हति । यदि वैदिकसिद्धान्ते वैदिकोऽधिकारी तर्हि स एवाधिकारी तन्त्रसिद्धान्तेऽपि द्वयोरेकरू- पत्वात् । अतएव वैदिकसंस्कारोत्तरमेव तत्रसंस्कारमाचरन्ति । अवैदिकानां तु तत्रसंस्कारमानं कर्णवेधादिवत् । न सिद्धान्तारोह उपनयनादिवत् । अथ यदि वैदिकस्तत्रसिद्धान्ताधिकारी तर्हि प्रतिनिधिप्रत्याख्यानं समापन्नम् । न समापन्नं सौत्रामणीवदुप- पत्तेः । सौत्रामणीदीक्षितस्य कलावनधिकारात्पयोप्रवदुपपत्तेः । तस्यैव वाजपेयदीक्षितस्य सुराग्रहोऽपि । वाजमन्नं तत्पेयं भवति यत्र सुरारूपेणेति वाजपेयः । अत्र पयोमहे खरूपहानिप्रसङ्गः न सौत्रामण्याम् । निषेधोत्सर्गस्य दीक्षया बाध इति शास्त्रे संप्रदायः । तस्मात्कालभेदादीक्षाभेदादधिकारभेदादुपपद्यते मुख्यस्य प्रतिनि- धेर्वा समानायः । अतएवाभिपेके राजानं पाययति पुरोहितः सुराम् । सा हि दीक्षा । दीक्षित एव दीक्षयेदिति नियमः सकल- संमतः । यथैतरेया आमनन्ति-अथास्मै सुराकंसं हस्त आद- धाति स्वादिष्ठयेत्यादिनिमिर्मत्रैः पिवेदिति यो ह वै सोमपीथः मुरायां प्रविष्टः स हैवैतेनैन्द्रेण महाभिपेकेणाभिपिक्तस्य क्षत्रियस्य भक्षितो भवति न सुरेति च । एवमभिपेके ब्राह्मणायापरिमितं दद्यात्तेनामिपिक्तः क्षत्रियोऽपरिमितो भवति । व्यगा दीक्षा वलं व्यगयति । तत्रोदाहरणान्यानातानि बहूनि । तर्हि प्राप्तो प्राह्म- णानां मुरापानप्रसङ्गः । तर्हि कदा नासीत् । अहि कथमाचार्यत्वं ग्राह्मणानां सर्वविद्याम् । इत्थं ध्रुवतैवाचार्यत्वमपहारितम् । एतद्र. हस्यं तैतिरीयके निरूपितम्-ब्रह्मणो या एतत्तेजः । यत्सोमः । इति सोमं निरूप्य मुरां निरूपयति । अन्नस्य वा एतच्छमलें । यत्सुरा । अन्नस्यैव शमलेन शमलं यजमानादपहन्ति । सोमप्र.

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) हाच सुरामहाश्चश्व गृह्णाति । पुमान्यै सोम. | श्री मुरा। तन्मिथुन ! मिथुनमेवास्य तद्यज्ञे करोति प्रजननाय । आसान- मेव सोमनहै स्पृणोति । जाया सुराग्रहै इति । यदस्य यजमा- नस्य मिथुनालक कर्म तद्यज्ञे एवं करोति । यस्मात् । प्रजननाय प्रजाशिक्षार्थ यथेष्टचारिणी मा भूदिति । इदमेवाचार्यत्व यत्प्रजा- शिक्षणम् । अनानस्यैव शमले त्येवकारेणोपायान्तर दुर्वलमिति व्यज्यते । अतएव दृश्यन्ते यज्ञा वैदिकातात्रिका वा । तनव- पूर्व सोममा गृह्यन्ते । अपरे सुराग्रहा । परोक्ष५ सोममहान्मा- दयति । पश्चादक्ष सुराग्रहान् । इति प्रकाशगोपनव्यवस्था । अधों वा एप आसनो यत्पनीति श्रुते सोमप्रहे मुरामहे वा मिथोऽङ्गाझीभाव स्त्रीपुसयोरतोऽपि मिथुनत्व फर्मण । तस्मा- रकचि पुस आचार्यत्व कचित्रिय । अतएव गार्गीवाचकवीव- उवाप्रातीथेयीसुलभामैनेयीति गृह्य आचार्येषु पठिता । तदेव वशत्व यद्वैदिक्सस्कारवत्त्व, तदेव कुरत्व यत्तत्रसस्कारवत्त्व । तन्त्रेपु कुलद्वय श्रीयुल कालीकुल चेति । तबदीक्षा स्त्रीप्रधाना । वेददीक्षा पुप्रधाना । एतेन वामाचारो बामा स्त्री तत्प्रधानो दक्षि- णाचारो दक्षिण पुमास्तत्प्रधान इति सिद्धम् । अतएव कुलवधू दुलीन इति व्यवहार उपपद्यते । कुल नाम सस्कृवा खी तस्या भव कुलीन इति सपन्नम् । अतएव सर्वेऽपि कुलधर्मा मेवादित सिद्धाश्चरितार्था दृश्यन्ते कुले कुले । न कोऽपि परिदृश्यते भरत सण्डे नास्त्यस्मद्रोहे कुलधर्म इति ब्रुधन् । कुलधर्ममगीकुर्वता तम्रमङ्गीकृत पार । धर्मस्य चोदनारूपत्वाचोदनालक्षणोर्थो धर्म इति शास्त्रात् । ततश्रुतिस्मृतिपुराणाना चोदनापर्यवसानात् । तस्या अनुपलम्भे शिष्टाचारादनुमानम् । अन्यथा धर्मस्वाभाव- प्रसङ्ग । प्रष्टव्यो वश कि कोऽपि संवैदिकसस्कार संस्कृतोऽभू- दिति । यद्यभूचर्हि स एव वश कुलमुच्यते । तत्रसस्कारविरोधा ·(ब्रह्मविचारः १) अनुत्तरसिद्धान्तपरामर्शः ९। भावात् । यथा महर्षीणाम् । चित्रमेतत् । यत्र सुराग्रहस्तस्य वंशत्वं कुलत्वं च । नैतावदेव किंच गोत्रं च संपद्यते संस्कारा- भ्यामाभ्यामेव । एतत्रयमव्युच्छिन्नं भवति संस्कर्तुरभावेऽपि । अतएव पुत्रपरम्परा शिष्यपरम्परा च । पुत्रपरम्परागोत्राणि प्रसिद्धानि । शिष्यपरम्परागोत्राणि ब्रह्मादीनि । अतएव न पुन- विवाहप्रसङ्गो गुर्वन्तरप्रसङ्गश्च । यतः कन्यया बटुना वा संपा- द्यते गोत्रं विवाहेनोपनयनेन च । यन्मृतमपि न मुञ्चति जीवन्तं वा । अतएव पितैवोपनयेत्पुत्रमिति नियम उपपन्नः । रिक्थे वैप- म्यापत्तेः । तच्च गोत्रनिमित्तम् । तस्माच्छायसंस्कार एव वीज वंशकुलगोत्राणामिति निष्कर्षः । अस्तु तर्हि न सुरां पिवेन्न मांसमीयादित्यादीनां प्रस्थान कुन्नेति चेत्त्वयीति वदामः । अपूर्णवैदिकत्वादित्यवैदिकत्वादिति वा । यस्यास्ति यज्ञाधिकारस्तत्र न प्रवेशः यज्ञो हि स्थानं क्रियाया भोगस्य वा शास्त्रवासनावतां । सर्वो हि यज्ञः क्रियाकलापः । अत- एव पञ्चमहायज्ञा गेहे गेहे यत्रैवान्तर्भवन्ति क्रिया भोगावा । अत्रैव चरितार्था वेदास्तत्राणि च । तथात्वे यद्यत्र विहितं यस्मै तेन तत्तत्र ग्राह्यम् । न वावता विधिनिषेधपरित्यागः । वंशकुलगो- त्राणि संपन्नानि । वंशः पितृमूलः कुलं स्त्रीमूलं गोत्रं संस्कारमू- लम् । अतएव हठात्समाचरन्ति पुरुषा उपनयनं योपितः कुल- धर्ममद्यापि । कुलधर्मस्यापरिहार्यत्वं गीतायाम्-उत्सन्नकुलध- र्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रु- मेति । अतएव संवर्वेदिकसंस्कारैः संस्कृतं कुलीनं वदति जनः । किंच यथा संन्यासः सर्वान् संस्कारान्पूरयति ज्ञानं च तथोया- नायश्च पूर्णाहुतिन्यायान् । अतएव ब्रह्माण्डपुराणे-चरमे जन्मनि यथा श्रीविद्योपासको भवेत् । यदि वा पश्चिम जन्म यदि वा शङ्करः स्वयम् । तेनैव लभ्यते विद्या श्रीमत्पश्चगाक्षरीति ।

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) आनायो वेदस्त च । वेदे चत्वारस्तत्रे पद् । अनन्ता अप्य- त्रैवान्तर्भूताः । अथोपनिषदा ज्ञानार्थानां क्रियार्थत्वापातः । युक्त तत् । ज्ञानं नाम क्रिया । अतएव धातुसंज्ञा ततो ज्ञानशब्दसिद्धिः। अथ यदि ज्ञानं क्रिया तदा मझलक्षणं न स्यादिति चेदलक्षणे लक्षणं लक्षणयेत्याचार्याः । अतएव सत्सं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति वाक्यमसदज्ञानपरिच्छिन्नेभ्यो भिन्नमिति लक्षितम् । अतएव गीतायां-ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हदि सर्वस्य धिष्ठितमिति । यशा- नमित्युच्यते तज्ज्ञेयं कस्मात् यस्माज्ञानगम्यमिति तदर्थः । एतेन शाब्दवृत्तिपरिणामज्ञानैः स्फुटो भूत्वा यः स्फोटयति शब्दानांश्च स सर्वसाक्षी परमासा ब्रह्मेति स्फोट इति घोच्यते । तमेव भान्तमनु भाति सर्वमिति ध्रुतेः । स्फोट उक्तः कठे-अनियर्थको भुवनं प्रविष्टो रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव । आमा तथैको भुवन प्रविष्टो रूपंरूपं प्रतिरूपो बहिश्चेति । यथा मुवर्णमलद्वाराणां स्फोट आसत्वात् नालंकाराः स्फोटा आसानो वा। सर्वोऽयं वाग्गणो मलिनीमनराजाला वृत्तिपरिणामज्ञानहेतुः । स्फोटेन पर- मामना स्वप्रकाशेन वलेन स्वप्रकाशं परप्रकाशं च योधयति । दोपनिपदपि यत्तिक्रियाहेतुत्वारिक्रयार्थत्वात्सार्थका । पृत्तिव्याति- रेव ज्ञानमिति वेदान्ताः । अतएव ज्ञानमपि योग इत्युच्यते । थैः प्रमाता घोधं न विन्देत तेषां वाक्यानामनर्धकत्वमिति पर्यवसि- तम् । अतदर्थानामुपनिषदा तथात्वमित्यापात: क्रियान्वित एप शक्तिरित्यपि तथा अव्यभिचारान् भवन्मतेऽपि नातदर्धतासा द्रष्टव्य इति विध्यगत्याचासां आग्नायरवं सममुभयो; कणोंपक- तया समधिगतत्वात् । गोपनं तु समान अदीक्षितागोचरत्वं दत् । द्वयोरप्यफेयोपनिपन् । तदन्तगू नावान्तममुसंधानं । महापाक्यादनुत्तरविद्यायाश्च समाधिः । प्रायो वेदे वाक्यभाषा । प्रायस वर्णभापति विशेषः । अतएव वर्णभाषां पतुर्दशासूची ·(ब्रह्मविचारः १) अनुचरसिद्धान्तपरामर्शः ९। ९१ शिवाचार्यामुपक्रम्य महाभाष्ये वेदानां वेदो ब्रह्मराशिरिति प्रायो वर्णस्फोटस्तत्रे वाक्यस्फोटो वेदे पदस्फोटः समानः । तेन तत्रे मूलत्वं वेदानामिति गम्यते । किमु वक्तव्यं चतुर्दशसूत्र्यास्तत्रत्वे व्याकरणस्य तन्मयत्वे वाग्जालस्य तदवधृतत्वे सर्व तन्त्रमयमिति । ऐतेनेशानः सर्वविद्यानामिति श्रुतियाख्याता । तस्मान्मन्त्रव्यव- हारो वीजव्यवहारश्चोपपन्नः । असंस्कृतानामपि जातिनिमित्तोऽ- धिकारो न प्रशस्ततमः । तस्मादुपपन्नं-श्रीसुन्दरीतर्पणतत्पराणां भोगश्च मोक्षश्च करस्थ एवेति । तर्पणमन्तर्बहियागौ । योगः कर्मसु कौशलमित्याह भगवान् । समाधिर्ज्ञानकौशलमिति गुरुः । सच्च कौशलद्वयं गीतायाम्-कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येपु स युक्तः कृत्स्नकर्मदिति । कर्मणि विधिलब्धेऽकर्म विधिपरतन्त्रस्य कर्मलेपाभावं योऽधिकारी पश्येत्स बुद्धिमा नित्येकं कौशलम् । योऽधिकार्यकर्मणि नित्यसिद्धे ब्रह्मणि कर्म नरशुद्भवन्मृगजलवद्वा पश्येत्स युक्तो न युखानोऽव्यु- त्थानसमाधिरूढः । कृत्स्नकर्मकृदपि सर्वथैव लेपासंभवादित्यप- रम् । अतएव शास्त्रयोनिस्वादिस्यत्र द्वितीयं वर्णकं शास्त्रं योनि- रस्ते त्याचार्याणाम् ब्रह्मीभावः शास्त्रमूल इत्यर्थः । अतएव भग- वान्-नहार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्मामौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिनेति फर्मणः शास्त्रमयत्वाच्छात्रस्य ब्रह्ममयत्वादित्यर्थः । ब्रह्मविद् ब्रह्म पश्यति कर्मचित्कर्मेति तात्प- नैप समुशयवादः । अधिकारिणश्चत्वारः । मलिनो मिश्रः शुद्धः केवल इति । आद्यौ कर्मदर्शिनौ परौ ब्रह्मदर्शिनाविति गूढम् । एपूत्तरोत्तर उत्तमः । कर्मठब्रह्मनिष्टयोः पाण्डित्यमाह- यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधा इति पूर्वकोटौ मिनस्य पाण्डित्यं-विद्या- विनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः र्यम् । - ·विचारनयी। (ब्रह्मविचारः१) समदर्शिन इति द्वितीयकोटौ मुद्धस्य पाण्डित्यं । सर्वेषां विधिवच- नानां पर्यवसानफलं मोक्षो नाम ब्रह्मीभाव इति विजानतो मिश्रस्य कर्मदाहः स्वत: सेत्स्यति । अतएव-कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत समाः । एवं त्वयि नान्यथतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नर इति श्रुतिश्चरितार्था।-यज्ञार्थाकमणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धनः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्र प्रविलीयत इति गीता च विधिप्राप्तं कृर्वित्युपदेशाहों मलिनः समाधौ द्वैतादर्शनाट्युत्यानेऽपि ब्रह्ममयं मायामयं च पश्यन् शुद्धो ब्रह्मनिष्ठः समदर्शी । इदमेव समदर्शित्वं यत्समत्वं व्युत्थाने समाधौ च । एप पञ्चमी पष्ठीं वा भूमिकामारूढः चतुर्थी वा । केवलस्तु सप्तमी भूमिमधिगतो विगलितद्वैतवासनो वैज्ञानिकप्रलयरसिको भूमासा श्रीकैवल्यनाथ एव भगवान् सर्वोत्तीर्णो न तत्र कापि वार्ता विश्वस्य । स ब्रह्म स शिवः स हरिः स इन्द्रः सोऽक्षरः परमः खराद्। यन्त्र शास्त्रपर्य- वसानं तस्यैपा स्थितिरुक्का तत्रे-अक्रियैव परा पूजा मौनमेव परो जपः । अचिन्तैव परं ध्यानमनिन्छैव परं फलमिति महासा- म्राज्यम् । तस्मादेतत्सिद्धम् । सुखलाभोपायः पूर्वकाण्डः सुसरू- पतोपाय उत्तरकाण्ड इत्यविरोधज्ञानं मोक्षमार्ग इति । यदाह भगवान्-अनिष्टमिष्टं मिश्रं च विविध कर्मणः फलम् । भवत्सत्या- गिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनो कचिदिति । कर्मेश्वरार्पणं कुर्वन्लो ब्रह्ममयं वा पश्यन्तो न कर्मफलमाजः किंतु ज्ञानैकफलभाजो जन्मफलभाजश्च । किंबहुना-यदा ते मोहकलिलं बुद्धिातितरि- प्यति । तदा गन्तासि निवेद श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च । श्रुतिविप्रति- पन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योग- मवाप्स्यसीति शासमुपसंहृतं भगवता । मोहकलिलं शाखाणाम- नेकवाक्यत्वग्रहम् । वदेव व्याख्यातं श्रुतिविप्रतिपन्नेति । योगमा. सारामताम् । कर्माकर्मविकर्मेति चेद्वादो न लौकिकः । वेदस्यै ·। (ब्रह्मविचारः १) अनुत्तरसिद्धान्तपरामर्शः ९ । ९३ श्वररूपत्वात्तत्र मुह्यन्ति सूरय इत्याविहोत्रः । तस्मादेष क्रमः- पितरावुद्यतौ यस्य श्रीनाथोऽपि सदोद्यतः । तत्र श्रुतिश्च तत्रं च कृतार्थमपरं किमु । पूर्णः पूर्णे धीयते वेदतन्त्रमोहध्वान्तध्वंसनैः सिद्धशब्दैः । श्रीमन्नाथश्रीकटाक्षकमित्रैधन्यः पुण्यैः कोऽपि जीवः शिवत्वे । सिद्धान्तैक्यज्ञानसंपत्समृद्धः संस्काराभ्यां संस्कृतो देशिकेन्द्रः । मुक्त: स्वास्थ्यं भूमरूपे भजेत मोक्षश्रीस्तं किं न सेवेत शिप्यम् । प्रोक्तः शिष्टैरेप पूर्णाभिषिक्तः । इति पाठः।- मलिना वह्यो लोके मिश्रा न्यूनास्ततोऽपि च ! ततो न्यूनतराः शुद्धास्ततो न्यूनास्तु केवलाः । यथा- -~गोष्पदीकृतसंसारो मोह- ध्वान्तदिवाकरः । आचार्यः शङ्करः शाखवार्धिमन्थो 'जगद्गुरुः आसपाशः कर्मपाशोऽविद्यापाशस्तृतीयकः । मायापाशश्चतुर्थस्तु छिद्यते गुरुणामुना । नाथैकसिद्धिचन्द्राब्दे शालिवाहमहीपतेः । श्रीकाशिकायामुदभूतत्परामर्शः शिवंकरः । यथेष्टाचारविच्छित्त्यै विधृत्यै शासवर्मनः । विशुद्ध्यै च मनीपायाः परामर्शः कृतो लघुः । यत्प्रेरितं भगवता हृद्यस्थितेन यद्बोधितं च गुरुणा करु- णार्णवेन । तत्कृष्णभिक्षुरलिखदुधचित्तपद्मसोत्थमोदमकरन्द- रसाभिलाषी। गुरोरधीतं गुरवे निवेदितं गुरूभवत्येव गुरोः सदाशिपा । हरी गुरापर्पयतिम सोऽर्जुनस्तदाशिषासौ विजयीति गीयते । शैवाः शाक्ता गाणपत्या वैष्णवाः सूर्यपूजकाः । भवन्ति यमविज्ञाय सोऽहमस्मि परः शिवः। इति श्रीमस्कैवल्यसिंहासनाधीश्वरश्रीमद्भगवत्सच्चिदानन्दसरस्वतीपूज्यपाद- करकमलसंजातकृष्णानन्दसरस्वतीसमधिगतोऽनुत्तर- विद्धान्तपरामर्शः॥

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) मोक्षमीमांसा ॥१०॥ जय सश्चिदानन्द । क्रीडास्पद वालकाना यूना भोगास्पद जगत् । चिन्तास्पद च पृद्धाना ज्ञानी तनातिरिच्यते ॥ अथ ज्ञानहेतून परामृशाम । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्य पन्या विद्यतेऽयनायेति ज्ञानेतरहेनुनिषेधपूर्वक ज्ञानस्यै वाऽवस्थाम्याऽतिरेकित्व कथयति येन जगत्सवन्धो विनिवर्तते स मोक्ष । तस्य मोक्षस्य ज्ञानैकहेतुत्वे जगतोऽज्ञानसभवत्वमर्थसि- द्धम् । अतएव द्वैतमिव भवतीतीवकारेण निरूपितमेतजगत् ज्ञान चालदर्शनम् । अतएव श्रुत्यन्तरेऽपि-आत्मा वाअरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति हेतव उक्ता तत्सिद्ध्यर्थ --तद्विज्ञानार्थ स गुरमेवाभिगच्छेत् समित्पाणि श्रोत्रिय ब्रह्मनि- धमिति प्रत्यक्षसिद्ध उपाय । यथा-'गगा पाप शशी ताप देन्य कल्पतरुस्तथा । पाप ताप च दैन्य च सद्य साधुसमागम इति । तर श्रवणादिसभवेनाज्ञाननिवृत्त्या पापतापदैन्यनिवृत्ति स्वस्य तथाधिकार तथा गुरलाभे सद्यो मोश् । सद्य इतीवि जन्म- नीत्यर्थ । इहैव तैर्जित स! येषा साम्ये स्थित मन । निर्दोप हि सम ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिता ।' यापतापदैन्यरहिता इत्यर्थ । तदसमवे काशीमरणान्मोक्ष काशीवासो हि गुरूपस दनम् । यत्र सर्वे जन्तब मोक्षाधिकारिण मरणमानस्य हेतुत्वान् । यन महागुरुर्विश्वेश्वर । अतएवेद महाश्मशानम् यत्र दग्धाना न पुनर्दाहप्रसङ्ग । अनएवेदमानन्दकाननम् सर्यानर्थनिवृत्या परमा नन्दावाने पापतापदैन्यरहितत्यादिसर्थ । अतएवेदमविमुचम् यन्मुक्तरपि न विमुच्यते ब्रह्मरूपत्वात् । अथ तृतीयो हेतु 'सिताऽसिते सरिते या सगथे ताप्लुतासो दिवमुत्पतन्ति ।

·. (ब्रह्मविचारः १) मोक्षमीमांसा १०॥ ये वै तन्वं विसृजन्ति धीरास्ते जनासो अमृतत्वं भजन्त इति । यत्र क्षेत्रे सितासिते गङ्गायमुने नद्यौ यत्र संगथे मिलिते तत्र संगमे संगमावच्छिन्ने क्षेत्रे आप्लुतासः स्नाताः सन्तः दिवं स्वर्ग उत्पतन्ति वेगेन गच्छन्ति न यमादिलोकान्तरं पश्यन्ती- त्यर्थः । ये तु तन्वं तनुं शरीरं तत्र संगमे विसृजन्ति त्यजन्ति ते धीरासः धीराः अमृतत्त्वं पापतापदैन्यरहिताख्यं मोक्षं भजन्ते अश्नुवन्ति । अत्राचार्यस्तीर्थदेवता कल्प्या श्रुता वा स्याच्छाखे। वयं तु वदामः श्रीप्रयागक्षेत्रस्य विराट्पुरुपस्य ललाटस्थानत्वात् , व्यष्टिसमष्ट्योरैक्याच-ध्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यमिति भ्रूमध्यावसाने ज्ञानध्यानपूर्णरूपं शिक्ष- यति तत्क्षणे तत्रत्या देवता आचार्यरूपेण मोक्षस्य ज्ञानैकहेतुत्वात् ज्ञानस्योपसदनैकहेतुत्वात् । प्रयागक्षेत्रे तनुत्याग उपसदनम्-इडा भागीरथी गगा पिङ्गला यमुना नदी । तयोर्मध्यगता नाडी सुपु- नाख्या सरस्वती'ति व्यष्टिसमष्टौक्यं शास्त्रसिद्धम् । सर्वश्रुति- समन्वयात् तदधिगम उतरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशाविति व्यास- स्मृतेः संचितागामिकर्मक्षये तनुत्यागेन प्रारब्धक्षयात् कुतो न स्यान्मोक्षः। यत्तु-नामुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपीति वचनं तदज्ञानिविषयम् । तन्नाशकसामग्र्या ज्ञानस्य प्रायश्चित्तानां च प्रसिद्धत्वात् । तस्मादन्न लोके अकृतनिष्कृतिकमिति शेपो वेदि- तव्यः। प्रयागक्षेत्रं तु प्रायश्चित्तस्थानम् । तस्मात्तत्र मुण्डनपूर्वकना- नमात्रेण दग्धपापा दिवमुत्पतन्ति । ये तनुं विमृजन्ति तेषां पुण्य- मपि क्षीयते सत्यरागे सति रागे वा तेन पुण्येनेह परत्र वा फलं वेदितव्यम् । विसृजन्तीति कर्तृतत्रत्वस्य विवक्षितत्वाद्धीरा इति कर्तृविशेषणान्नात्रात्महत्यादोपोऽस्तीति विसर्गामिप्रायः । सद्योज्ञा- नमोक्षे ब्राह्मणोऽधिकारी तादशज्ञानस्य श्रवणाद्यधीनत्वात् श्रव- णस्य संन्यस्य श्रवणं कुर्यादिति विधानात् संन्यासे ब्राह्मणाना- ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) सेवाधिकार इति सुबहुनिरूपित ब्राह्मणसर्वखे राममिश्रकृततुरी- यमीमासाखण्डनावसरेऽस्माभिः । 'काशीमरणमोक्ष तु नरादिकी- टान्ता अधिकारिण, | उखरं पुण्यपापानां धन्या वाराणसी पुरी'ति क्षेत्रखभावोक्तः प्रयागमरणे विधिज्ञोऽधिकारीति तुप्यन्तु श्रीमद्वि- श्वेश्वरदीक्षिताः श्रीमद्दतियाराजधानी भूपयन्व इति शम् । इति श्रीवैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वती विरचिता क्षमीमासा । कैवल्यगाथा ॥११॥ जय सचिदानन्द। ॐ श्रीमद्देशिकभूपाल तथा तत्त्वं तु मे वद । श्रमो न यत्र नो पापं न मोहो नापि चिन्तनम् ॥ १ ॥ एतत्तत्त्वं महाबुद्धे बुध्यते घरमे भवे । एतद्विज्ञापयामि त्वां तवाय घरमो भवः॥२॥ शृणुष्व- कमना भूत्वा शृण्वन् कैवल्यमभुपे । इहव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थित मनः॥ ३॥ कि वा पश्यसि विश्वमेतदखिलं स्वप्ने- न्द्रजालोपमं मायामात्रमचेतन चितिभिदाशून्यं शिवेनोशिवम् । कालेनानिशमेव याति चलता कालश्च चिन्तोत्थितश्चिन्तायावरणं विहाय झदिति स्वस्थः प्रयुद्धो भव ॥ ४ ॥ ॐकारो निगमान्त- शेखरगुरुः किं त्वा न सयोधयत्याहोखिच्छुतिरम्विका करुणया १ प्रन्यप्रणेता श्रीकृष्णानन्दयतिवरेणास्था येवल्यगाधाया गीतावदष्टादश प्रकरणानि सन्ति वृतानि, १ सवैशावार्थसप्रह, २ सर्वशाम्राधानुभवारोह , ३ स्वरूपस्थितिदृढीकरणं, ४ गुरुरपवाग्देवतोति , ५ रहस्योपदेश , ६ विशो- स्क्यनम्, ५ सर्वमताविरोभिगुरुमार्गफलस्थनम् , ८ सहजनि जसमाधि , 5 तत्त्वनिरूपणम् , १० तत्त्वनिष्टादृढीकरणम्, ११ विस्मृत्यपोह , दिष्टदीकरणम्, १३ ज्योतिस्तत्त्वनिरूपणम्, १४ तमोपसरणम् , १५ ज्ञान- व कनिष्ठाफ्लनिरूपणम् , १६ सर्वाधीश्यनिरूपणम्, १७ पुराणपुरुपनिरूपणम् , १८ निर्वाणपदवीवर्णनम् इति. १२ उप- ·कैवल्यगाथा ११ । (ब्रह्मविचारः १) चिन्तातुरं कातरम् । यद्यच्चिन्तयसि प्रवृद्धविषयव्यासङ्गतस्तत्पुर- श्चिन्ताप्रावरणं० ॥५॥ कि नास्तीति विमर्शनीयमथ किंचाऽस्तीति किंचोभयं किंवेशादणुतः प्रधानगुणतः किं शून्यतः किं स्वतः । नैवेदं सुविचारणाहमथ किं चिन्तैव ते तादृशी चिन्ताप्रावरणं०॥६॥ सामान्यालकता विशेषवपुपां यद्गौतमीये मते मृत्सा भिन्नतया विभान्ति कलशास्तद्रूपतो नो भिदा । सत्सामान्यमिदं तथैव जग- दप्येकासकं निर्द्वयं चिन्ताप्रावरणं० ॥ ७ ॥ आनन्दा अपि ते विशेषवपुषः पात्राणि रागद्विषामानन्दान्न विभेदभाज इति ते प्राड्न्यायतः शुद्धतः । रागद्वेषकलास्त्वयैव कलिताश्चिन्तातुरेणैव तञ्चिन्ताप्रावरणं०॥ ८ ॥ नीरूपानपि कालमारुतवियजात्यादि- कांस्त्वं यथा जानीघे परिचायकैनिजगुणैर्भिन्ना न ते लब्धये । ज्ञानेनाचलभास्वता परिचिनु ब्रह्मापि सूर्य यथा चिन्तापाव- रणं० ॥ ९॥ गन्धाद्या अपि लव्धये नतु महीवार्यादयस्तत्र ते चिन्ताकृप्तिरियं गुणी गुण इति प्रागल्भ्यमेवात्र ते । नो लभ्या गुणिनो गुणात्परतया ज्ञानात्परं नोऽपरं चिन्ताप्रावरणं० ॥१०॥ गन्धाद्याः खलु लक्षणान्यपि महीवार्यादिरूपाणि च ज्ञानं लक्षण- मप्रमेयवपुपो रूपं च तसंश्रय । तत्रैतनगदप्रमेयरचनं गन्धे घटाद्या यथा चिन्तावावरणं० ॥ ११ ॥ आदर्श प्रतिविम्बिता नतु पुनस्त-हेदभाजो मृषा तद्रूपेण वसन्ति तस्य जठरेऽखण्डा- कृतौ तेन हि । चैतन्ये स्फुरदेकरूपजठरे विश्वं तथा भासते चिन्ताप्रावरणं० ।। १२ ।। नाशं नैति शेतैरपि प्रतिफलैरादर्शकैच- ल्यकं तद्वत्तेऽपि जगद्गणैश्वितिमहादस्य कैवल्यकम् । किंवा शब्दशतैः प्रयाति विलयं चाकाशकैवल्यकं चिन्ताप्रावरणं० ।।१३।। भो सिन्ध्वादिजलस्थिता उत वने नानाफलेषु श्रिताः किं नानैव रसाः परंतु कचते सर्वत्र चैको रसः । तद्वच्चैकरसे परात्परतरे १ एकशेषः- ७ ·९८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) सर्वे रमाः कल्पिताश्चिन्दानावरणं०॥ १४ ॥ अर्थाः शब्दगणाश्य तेऽपि विविधा वा न ते नादतो मित्राः स प्रणवात्मकः सच परब्रह्मात्मकः शाश्वतः । तद्ब्रह्म त्वमसि प्रकाशपरमरत्वदान- भास्यो रविचिन्ताप्रावरणं० ॥ १५ ॥ त्वत्तः शब्दसमुद्भवस्त्वदु- दिता चिन्ता च ताभ्यामिदं विश्वं भाति चराचरं चव ममावं. प्रकारोल्पणम् । सन्जस्यास्य कथं भवेद्विपयता नेतीति वेदस्य नो चिन्तामावरणं० ॥ १६ ॥ तृप्रेन दसमुद्भवः स च महानन्दैकवो- धद्युतिस्तारासा तत एव वेदनिवहस्तस्यावसानेपि सः । आनन्दे लयमति चित्तसहितो गानं यथा शिक्षितं चिन्तामावरण० ॥१७॥ आनन्दान विभेदमञ्चति महानन्दैककन्दाकुरलारस्तारयति स्वकै रवयवैश्विस्य सत्ताविपम् । पायंपायमहो महामुसपने त्वय्यकता संभचिन्ताप्रावरणं० ॥ १८ ॥ सूर्याचन्द्रमसोस्तथा हुतवहे तेजोऽस्ति तन्मामक विधीत्याह जनार्दनो न च तमो नीलं न पीतं सितम् । किंतु स्वच्छसमं विभामयति यद्रूपाणि तद्ब्रह्मचिचिन्ता- प्रावरणं०॥ १९ ॥ निदाएं सममेव तत्त्वमिति स प्राह प्रसन्ना- ननः श्रीकृष्णः करुणारसाहृदयस्तद्वेदिनः पण्डिताः । वैपम्यं बत चिन्तया गुरुकृपालेशेन शून्यस्य ते चिन्ताप्रावरणं ॥२०॥ अस्तीत्याह जगन्ननुःसहनकृद्धीजं तु सर्वो जनस्तरसामान्यमवेहि तन निखिलाः लता विशेपास्त्वया । अव्यक्तात्प्रभवन्ति चाहति घने चित्ते निशायां न ते चिन्ताप्रावरण० ॥ २१ ॥ पृथ्वी गन्ध- धना रसेन स घनो गाढो रसो रूपतो रूपं पशुधनं घनः स वचनै वादगाढा मता । नादो नन्दधनसदेव परमं ब्रह्मेति चैक धनं चिन्ताप्रावरण० ॥ २२ ॥ वाचैवास्त्वथ माययाऽणुभिरथ प्राधानिकं ब्रह्म वा किंवा सेन भवेच्छृणुष्व वचनं चिन्तां यजालं द्रुहम् । तत्कैवल्यपद रमख सहसा तत्रैव विश्वं क वा चिन्ताभाव- १ आदध्याहार्यः.

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । '९९ रणं०॥ २३ ॥ मूर्खः प्रावृतिमार्जनेन विगलन्मालिन्यचिन्तां भजेद्विज्ञः प्रावृतिमार्जनेन च पुनस्तत्त्यागतो वा सुखी । चिन्ता- जर्जरकन्थिका तव बहुव्यासक्तमालिन्यधृक् चिन्ताप्रावरणं० ॥२४॥ आकाशोऽनुसृतः परैरपि महाभूतैर्विभुत्वाद्यदा गाढत्वं कथम- क्षसैव घटते विश्वस्य तथ्यं वद । सत्यं वच्म्यविचारतस्तव घना चिन्तैव तन्नो घनं चिन्ताप्रावरणं० ।। २५ ।। देवं तं भज चिन्तया विरहितस्याविस्तरां यो भवेचिन्तां संहरते कथं वद सखे चिन्ता- मपेक्षेत यः । तस्मात्त्वं विदितादथो अविदितादन्योऽसि देवो महाश्चिन्ताप्रावरणं० ॥ २६ ॥ चिन्ताया दृढतैव जागृतिरथो शैथिल्यमेव स्वपिः सौपुप्तं घनतैव विश्वमखिलं चैतत्रयान्नो परम् । तत्त्यागः परमः पुमर्थ इह ते कैवल्यसंदायकश्चिन्ताप्रावरणं० ॥२०॥ कैवल्यं सहज तवास्ति महिषश्चिन्तोधितस्तत्तनोर्मजां भुङ्क्ष महाचितिं सुमधुरा दत्तादिभिः सेविताम् । मद्वाणी महिषासुर- प्रमथनी संस्थाप्य हृन्मन्दिरे चिन्ताप्रावरणं० ॥ २८ ॥ हत्वैतौ मधुकैटभौ विधिनिषेधाख्यौ मलौ कर्णयोरेकाब्धौ निगमान्तनेति- वचनागम्ये महाही वस । कर्तृत्वं तव नेति मे शुभवचःपति भजन्कालिकां चिन्ताप्रावरणं०॥ २९ ॥ वाणी त्वं तदसि प्रका- शपरमं दृश्ये प्रमाणं यथाऽदर्शः स्वप्रतिबिम्बितेष्विति महापूर्वा सरस्वत्युमा । विक्षेपावरणौ निहन्ति कलिता शुम्भ निशुम्भ क्षणा- चिन्ताप्रावरणं० ॥ ३० ॥ विश्वं वारजनितं च कामविधृतं ब्रह्मा- मकं निर्भयं नोत्पन्नं न च नाशमेति सहसा चिन्तेति बोधप्रदाम् । वाला ते प्रदिशामि पालय सदा त्वं सावधानो यते चिन्ताप्राव- रणं० ॥ ३१ ॥ गन्धादीनि घटादिकं प्रतिवसन्त्यासाश्रयं स्फोर- यन्त्यद्धा तं न विकुर्वते त्वयि तथा मायेति विद्मो वयम् । चिन्ता. जीवनिका न ते जवनिका त्रस्तोऽसि चेच्छूयतां चिन्तामाव- रणं०॥ ३२ ॥ तत्त्वं त्वद्वयमेव विस्मर सखे द्वैतं यथा हेमकं ·विचारनयी । (ब्रह्मविचार १) युध्या विस्मरसि प्रिय दृढतर प्राग्युद्धधातुं यथा । चिन्ता मा कुरु शास्त्रजन्यमुमतिध्वसैकदीमायरा चिन्तामावरण विदार्य झटिति सस्य मुसी व भव ॥ ३३ ॥ अस्ये गानुभवोऽनुभूति विपयोऽप्यस्सीवि घेदुच्यता रक्षण्यमपीन्द्रजाटजगतोविस्मृत्य जारेक्षणम् । शाख विस्मृतमेव बोधयति चेद्विस्मृत्य विश्वेक्षण सिद्ध ख मर विस्मृतिस्मृतिपद रि वा क्या चिन्तया ॥ ३४ ॥ एक सम्मरतोऽपरन न मनो गच्छेन्मपाले कुत सत्यत्व बद विस्मृते निजुपो विश्वस्य कस्माद्भवेत् । एनरोधपनत्तमुक्तपदवी तत्राभिषेक स्वय स्वीकृत्येतरचिन्तन जहि शिशो स्वाराज्यमगी. कुरु ॥ ३५ ॥ यजाव तदभून भावि तु पुनर्विज्ञायते वैरपि प्रारब्ध विह भुज्यते न करग तधेश्वरायत्तकम् । योगक्षेमवहो हरिविजयत कर्मापि तथापि नो चिन्ताप्रावरण प्रदा सहसा भरमागरागो भर ।। ३६ । पारोदय कल्पयित्वा प्रथमपुरुषक कल्पयित्वा परोक्षाध्यक्षत्वे मध्यमस्त्व मवसि तदुभय दूरयित्वोच मोऽभू । त्वामेव तांति कृष्ण सक्लनरसय सर्ववेदार्यवेत्ताऽच- स्वासाक्षी परामेत्यत इदमुदित सत्यमेवेति विद्धि ।। ३७ ।। दृश्य नास्ति त्वमेवासि तस्मात्त्व ब्रह्म निभयम् । इति योधयते तार' सर्ववेदार्थसाह ॥ ३८॥ इति श्रीवैवल्यधामनिवासिष्णान दसरखतीकृतवैवल्यगाथायां सशास्त्रार्थसाहो नाम प्रथमोऽध्याय ॥ १ ॥ उत्तरात्पूर्वपूर्व तु प्रमान्यूनगुण मतम् । क्षियादिवियदन्त तत्कारण निर्गुण क्रमात् ॥ १॥ गन्धाकाशो रसाकाशे रूपाकाशे च स स्मृत । स्पर्शाकाशे रूपवियच्छन्दाकाशे च स स्मृत ॥२॥ शब्दाकाशचिदाकाशे चिदाकाशामक जगत् । असण्डकपन वस्स चिदाकाश त्वमेव हि ॥३॥ गन्धे पृथ्वी रसे नीरं रूपे तेजो ·कैवल्यगाथा ११ । (ब्रह्मविचारः १) मरुत्स्पृशि । शब्दे नमः स्वयं ज्ञाने कल्पितोऽनेन किंचन ॥४॥ द्रव्यसत्ता यथा जातिसत्तां निर्वाहयेत्तव । तथा विश्वगतां सत्तां ब्रह्म निर्वाहयेन्न किम् ॥ ५ ॥ वत्स किं बहुनोक्तेन चिन्तापाशो हि दुर्जरः । कैवल्यबोधखङ्गेन तं निकृय सुखी भव ॥ ६॥ चिन्ता विगलिता नूनं विश्वं कापि पलायितम् । ॐनमःसिद्धमि- त्येव मत्रः सिद्धो मयेक्षितः ॥ ७ ॥ शेपसुन्दरशय्यायां जनार्दन इवापरः । मोक्षलक्ष्मी समालिङ्गयाऽखण्डं भुख सुखं शिशो ।। ८ ।। गुरोः पादौ कल्पवृक्षौ तद्वागस्तीह कामधुम् । तत्करश्चातपत्रं मे दुःखवार्ता कुतो मम ॥ ९ ॥ पितृवंशसमुद्भूतः संसार प्रति- पद्यते । गुरुवंशसमुद्भूतो मोक्षमेवानुवान्यहम् ॥ १० ॥ प्रति- विम्बाः प्रमाणानि मुकुरे तद्वदेव हि ! शास्त्रं गुरुर्जगन्मायापी- श्वरस्त्वयि निर्मले ॥ ११ ॥ त्वमर्थाद्विदितादन्यस्तदर्थादप्यगोच- रात् । अन्योऽस्म्यहं स्वयंज्योतिरखण्डो ब्रह्म निर्भयम् ॥ १२ ॥ वैराग्यं श्रूयतां चित्ते विपयाणामनागतिः । स एव परमो मोक्षः सर्वतैर्थिकसंमतः ॥ १३ ॥ तन्नास्तित्वं श्रुतिर्वक्ति मोक्षदुर्लभता कृतः॥१४॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीकृतकैवल्यगाथायां सर्वशास्त्रार्थानुभवारोहो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ विचारस्त्वन्यविषयव्यावृत्तौ दीक्षितः स्मृतः । अतो लेभेऽक्षपा- दत्वं गौतमेन महर्पिणा ॥ १ ॥ देहं विस्मर कल्याणस्वरूपं स्मर चिद्धनम् । एतद्रुतं समालम्च्य मोक्षमेव समभुहि ॥ २ ॥ देहं खलाः स्मारयन्ति स्वरूपं साघवो जनाः । खलसङ्ग परित्यज्य साधुसङ्गं समाश्रय ॥ ३ ॥ नमस्कुरु खलेभ्यस्त्वं साधुभ्योऽपि नमस्कुरु । पापक्षयः स्वासबोधो याभ्यां निर्वाह्यते तव ॥ ४॥ गुरुप्रसादो बलवान्न तस्मादलवत्तरः । यदस्मालभ्यते मोक्ष इतर.

·१०२
विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १)
स्मात्तु संमृतिः ॥ ५॥ यथा कामः मुन्दरीपु रमख त्वं तथालनि ।
यथा क्रोधः शन्नुनाशे रमस्व त्वं तथालनि ॥ ६ ॥ यथा लोभो
धने पिध्ये रमख त्वं तथात्मनि । यथा मोहो वेद्यवर्गे रमस्व लं
तथालनि ॥७॥ यथा मदः सुन्दरत्वे रमख त्वं तथासनि | मत्स-
रोऽन्योन्नति से रमस्य स्वं तथालनि ॥ ८॥ अहङ्कारः स्वीयगुणे
रमस्य त्वं तथालनि । भूते भव्ये यथा चित्तं रमख त्वं तथालनि
॥९॥ यथा चुद्धिर्वस्तुतत्वे रमख त्वं तथालनि । यथा मनो
गुणे दोपे रमस्व त्वं तथात्मनि ॥ १० ॥ यथा पृथ्वी क्षमावत्त्वे
रमस्य त्वं तथालनि । यथा जलं शीतलत्वे रमख त्व०॥ ११ ॥
यथा तेजस्तमोनाशे रमस्य वं० । यथा वायुः स्पन्द विधौ रमस्व
वं० ॥ १२॥ यथा शब्दोऽर्थविज्ञाने रमस्व त्वं । यथा ब्रह्म
निजानन्दे रमख त्वं० ॥ १३॥ यथैवेन्द्रो निजैश्वर्ये २० । यथा
कालो भारवाहे रमस्व स्व०॥ १४ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्व-
रश्च सदाशिवः । एते यथा स्वकृत्येषु रमख त्वं तथात्मनि ।। १५ ।।
पितृरूपेण सृजसि भातृरूपेण रक्षसि । गुरुरूपणोद्धरसि तस्मै
श्रीगुरवे नमः ।। १६ ।। ॐनमः सिद्धरूपाय सिद्धज्योतिःप्रका-
शिने । सिद्धज्योतिःस्वरूपाय तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ १७ ॥ पितृरू-
पेण जागपि पितृशब्दप्रयोधितः । जागृहि ब्रह्मरूपेण ब्रह्मशब्द-
प्रबोधितः ।। १८ ॥ पितृरूपेण यद्वत्त्वं पुत्रेण सह चतसे । ब्रह्म-
रूपेण तद्वत्त्व वर्तस्व जगता सह ॥ १९ ॥ देवरूपेण पापाण-
स्तथा जागर्युपासितः । तथा त्वं ब्रह्मरूपेण जागृहि ब्रह्मश-
ब्दितः ॥ २० ॥ देवरूपोऽस्ति पापाणस्तथा जागयुपासितः ।
ब्रह्मरूपोऽसि भो जीव तथा जागयुपासितः ॥ २१ ॥ महावा-
क्यप्रतोदेन जागृति नीयसे मया । त्वं ब्रह्मासि प्रकाशोऽसि क्रस
जागृहि जागृहि ॥ २२ ॥ वेदाः सोतुं समायाता द्वारि तिष्ठन्ति
बन्दिनः । शी जागृहि विश्वालन् यो जागार ऋचं शृणु ॥२३॥

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ अधीत्य गौतमी विद्या परमाणावतीन्द्रिये । अधीय कापिली विद्यां तत्प्रधानेऽप्यतीन्द्रिये ॥ २४ ।। अधीत्य नास्तिकग्रन्थान्शून्ये जागर्ति चेजनः । नित्योपलब्धे चिद्रूपे जागृतिर्दुर्घटा कथम् ।।२५।। उपलब्धेऽपि या निद्रा विस्मृतिः सा प्रकीर्तिता । माया साऽनुप- लब्धेऽपि जागृतिः सर्वसंमता ।। २६ ।। उपलब्धे जागृतिश्चेदलब्धं विस्मरत्यसौ । तत्कारणकमप्यस्मिजागृतिद्वैतनाशिनी ॥ २७ ॥ तूष्णीमावानिजानन्दानादसंभव इष्यते । विश्रान्तिमेति तत्रैव सदसनाप्यवोधयन् ॥ २८ ॥ तदभिन्नः शब्दगणः सचाऽसच्चापि बोधयेत् । न तत्र तस्य तात्पर्य वर्णनीयं विचारिभिः ॥२९॥ उपक्रमानुसारित्वं युक्तं पाप्युपसंहृतेः । यत्र मृत्लोपसंहारस्त- द्विकारस्य तत्र हि ॥ ३० ॥ अतो नेतीति वचनं नेह नानास्ति किंचन । इति नादावसानं हि निषेधत्यखिलं जगत् ।। ३१ ॥ इत्यभिप्रेत्य नादान्ते ब्रह्मेति श्रुतिराह सा । प्रणवे प्रकृतौ लीने शिष्टः शिव इति श्रुतिः॥ ३२ ॥ प्रणवो नादरूपत्वादामन्येवा- वसीयते । ज्ञात्वा वदसि यस्मात्त्वं तस्मात्त्वं शब्दकारणम् ॥३३॥ अनन्तरं च तद्वेसि त्वमेव परमोऽवधिः संकेतशत्या वर्णास्तु विश्राम्यन्ति स्वगोचरे ।। ३४ ॥ संकेतत्यागतो वर्णा नाशत्तया सशक्तिकाः । घटशक्तौ विलीनायां मृत्स्नाशक्तिन हीयते ॥ ३५ ॥ अतएव महावाक्यं सङ्केतत्यागमात्रतः । नाशक्या ब्रह्म शुद्धं बोधयेद्वागगोचरम् ॥ ३६ ॥ नादः सहजशक्त्यैव बोधयेद्वागगो- चरम् । गन्धः सहजशक्त्यैव पृथिवीं बोधयेद्यथा ॥ ३७॥ आदर्श प्रतिबिम्बस्तु सहज बोधयेद्यथा ! मात्रात्रयपरित्यागे यच्छिष्टं तत्परीक्षय ॥ ३८॥ सार्धमात्रा स प्रणवः स नादः परिकीर्तितः । स बोधयेत्परं ब्रह्म मनोवाचामगोचरम् । अवस्थात्रयसंयागे यः शिष्येत्तं परीक्षय ॥३९॥ परीक्षिते स एव त्वं भूत्वा जानासि तत्प- रम् । प्राझण्यज्ञानलिप्सा चेद्राह्मणेनैव भूयते ॥ ४० ॥ ब्रह्मत्वज्ञा- ·१०४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) नलिप्सा चेद्ब्रह्मणैव हि भूयताम् । चिदाकाशे वाड्मयीयं विद्यु- कचकचायते ॥ ४१ ॥ आकाशमविकुर्वाणा दर्शयन्ती नमःशि- यम् । सत्यचित्त्वसुखत्वानि पर्वतान्भेत्तुकामुकी ॥ ४२ ॥ मित्त्या कुत्रापि लीयेत तद्वक्तुं फैन शक्यते । तत्कैवल्यपदं विद्धि लभ्यते चरमे भवे । स एव सर्वशब्दानामर्थोऽतोऽहमिति स्मरेत् ॥ ४३॥ परा वागियमेवाति प्रकाशासनकाशिनी । प्रकाशैक्यं समापन्ना परा प्रासाद उच्यते ॥ ४४ ॥ शिवशक्त्येकतापीयं मोक्षोऽयं सुस- शेवधिः । दृश्यं नास्तित्वमायातं निशीथो धनतां गतः ॥ ४५ ।। आलापि चण्डमार्तण्डो मध्यदेशस्थितिं गतः । किं निशीथमहं बच्मि किमया वयीम्यहम् ॥ ४६ ।। श्रीगुरोर्याक्चमत्कारमहिमा केन वण्यते । मा निशीय ब्रूहि वत्स मार्वा हि सन्मते ॥४॥ कृतकृत्यत्वमापन्नस्तूप्णी तिष्ठ हसाथवा । सर्व जगत्कवलितं माता त्वमसि हे गुरो ॥ ४८ ॥ विज्ञापितं वागतीतं पिता त्वमसि हे गुरो । अभीष्टं फलमापन्नं कल्पस्त्वमसि हे गुरो ॥ ४९ ॥ चिन्तितं स्वस्थले प्राप्तं गुरो चिन्तामणिर्मम । तवान्तं नैव जानामि वार्धिस्त्वमसि हे गुरो ॥ ५० ॥ उपास्यदेवतैव लमतसे करुणे- दशी । कां कुयो तव हे नाथ सेवां तृप्तस्य सर्वदा ॥५१॥ पादुकां देहि मे शीघ्रं धारये शिरसा सदा । यथादिष्टं शिरःस्थेन गुरुणा ज्ञानमूर्तिना ॥ ५२ ।। तथा हृदिस्थदेवेन लिखित स्वाम- तृपये । यो यथा वेत्ति यत्तत्त्वं सर्वो लिखति तत्तथा ।। ५३ ।। रसोपलब्धिश्चेत्तत्र न त्रस्यति बुधो जनः । दिक्षा चेदस्ति तव प्रतिश्लोकं परीक्षय ॥ ५४ ॥ सहसैव गुणो दोपो न प्रकाशेत कहि चित् । पदार्थो द्विविधो लोके शब्दोऽर्थश्चेति संमतः ।। ५५ ।। अर्थमानं शब्दभास शब्दभासे क सत्यता । प्रमाणं च प्रमेयं च प्रमाशब्देन भासते । क प्रमाणं क प्रमेयं क प्रमा क प्रमा- तृता ।। ५६ ॥ शब्दमात्रैकमासानां क सत्ता क च भास्यवा ।

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११। १०५ तस्माद्वाड्यात्रमित्येव मन्तव्यं सर्वतैथिकैः ॥ ५७॥ वाचारम्भ- णमित्येवमतो वक्ति श्रुतिर्जनान । संकेतशक्तिसंसक्तुं शक्यते लक्षणा- विव ॥५८॥ सर्वसंकेतसंत्यागे तूष्णीं शन्दगणः स्थितः । तदा नादस्वरूपेण सर्वः शब्दगणः स्थितः ॥ ५९॥ नादः स्वघ- नतां यातस्तद्विष्णोः परमं पदम् । संकेतस्मरणं साधो व्युत्थान- स्यैव कारणम् ।। ६० ।। तद्विस्मरणमेवात्र ते समाधानकारणम् । न त्वं नाहं नैव लोकास्त्वमेकोऽसि निरखनः ॥ ६१ ॥ यो नाद- स्तन्मनो विद्धि ऋगाद्यगमिति श्रुतेः । स्थूलं वर्णात्मकं नादरूपं सूक्ष्मं भवेन्मनः । नादस्य लय एवातो मनोलय इति स्मर ॥ ६२ ॥ सुनाता नादगङ्गेयं वणः पर्वणिपर्वणि । स्वगेहं प्रापय- येव तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६३ ॥ श्रावश्रावं मधुरमधुरं श्रीगुरो त्वद्वचांसि पायंपायं परमममृतं पूर्णपूर्ण मनो नः । गाढंगाढं तव पदयुगं श्लेपयन्तो वसामः स्मारस्मारं तव हि चरितं शेप- मायुः क्षिपामः ॥ ६४ || कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वाऽनुसृतः स्वभावात् । करोमि यद्यत्सकलं परस्मै श्रीदेशिकेन्द्राय समर्पये तत् ॥ ६५ ॥ गुरो कैवल्यगाथेयं न श्रुता कापि जन्मनि । अतो जन्म समापन्नास्तदद्य सफलीकृतम् ॥ ६६ ।। इति श्रीक्वल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीकृतथल्यगाथाया स्वरूपस्थितिदृढीकरणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ नादाद्वर्णास्ततो धातुस्ततः प्रत्ययसंभवः । ततस्तु पुरुषा जाताः प्रथमोत्तममध्यमाः ॥ १ ॥ ततोऽसौ व्यवहारोऽभूकर्तृ- भोक्तृविदन्वितः । वर्णेभ्यो नातिरिच्यन्ते धातवः प्रत्यया अपि ॥२॥ पुरुपा अपि ते वर्णा नादो नादश्चिदात्मकः । चिदात्मा त्वं नित्यशुद्धयुद्धः फेवलसंस्थितिः ॥ ३ ॥ कार्याणां नाशभीरूणामाधारो भैरवोऽस्म्यहम् । अद्वितीयचिदानन्दस्व.

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) रूपोऽतः शिवोस्म्यहम् ॥ ४ ॥ कुपूरुप: किंपुरुपो महापुरुप इत्यपि । अस्त्पन्यो वेदपुरुषो विराटपुरुप इत्यपि ॥ ५ ॥ अतोऽन्यः कालपुरुषः प्रथमाद्याश्च पूरुपाः । सर्वे ते पुरुषा वत्स पुरुपोत्तमरूपिणः ॥ ६ ॥ अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषो- त्तमः । इत्याह भगवान्साक्षादर्जुनाय कृपाकरः ॥ ७ ॥ शृण्वव. स्थानयं वर्णत्रयेण कवलीकृतम् । उत्तमः पुरुषस्त्वं तु क्षराक्षर- विभागकृत् ॥ ८॥ परमात्मासि सर्वात्मा यतोऽहमिति मापसे । अबाधितत्वात्परमः सर्वात्मा सर्वशब्दभुइ ।। ९ ॥ आदिहान्तो वर्णसद्धो यतोऽहमिति भण्यते । ततः सर्वाणि नामानि तत्ते स्वरसतोऽभिधा ॥ १० ॥ पित्रोपस्थितसर्येषु नामस्वेकं हि गृह्यते । यथा भक्तो हरेर्नाम गृहात्येकमभीप्सितम् ॥ ११ ॥ तन्नाभिमा- नी तनव बुध्यसे श्रीहरिर्यया । अतः सर्वात्मपरमात्मत्वैश्वर्य मुखं भज ॥ १२ ॥ कृतकृत्योसि मुक्तोसि युद्धोसि स्वस्थतां भज | यथा हृदिस्थया देव्या वाहमच्या प्रेरितोम्यहम् । तथैव प्रोक्तां. मेन संपाम्या परितुप्यतु ॥ १३ ॥ शिक्षयित्वा यथा पालं भाए. यित्वा परां मुदम् । उपैति जननी तद्वदधाम्यापि हि तुष्यति ॥ १४ ॥ यत्पश्यसि यदादत्म यच्छृणोपि यदस्यपि । सर्व तद्वा- हमयं ज्योतिरहमेवेति भावय ॥ १५ ॥ अहं गर्भ विभयतन्मा- जात्रयकलेबरा । सूजामि विविधान्यान्राक्यानि विविधानि च ॥ १६॥ तैसमुंहासयामि रोदयामि पदेपदे । मोदयामि चमत्कारैः फ्रीडयामि निजं पतिम् ॥ १७ ॥ मीटरायां तनुजो जज्ञ पण्मुसस्तु पहिन्द्रियः । तदुपासनया जन्तुर्ममचर्य मम- भुते ॥१८॥ द्वितीयो गणपः पुत्रो वर्णत्रयकलेवरः । अष्टमूर्तियों- गधीशस्तरप्रसादायमोऽअते ॥ १९॥ लक्ष्मी पुजं कर च सर्वन रमिको भवेत् । ताभ्यागिमाभ्यां पुत्राभ्यां क्रीडयामि निज पविम् ॥ २०॥ यत्रा सोपि तत्रैव यत्र सोस्त्यरिम बत्र घ । स दर्शयति ....

·कैवल्यगाथा ११ ( ब्रह्मविचारः १) १०७ मां तं च दर्शयाम्यहमादरात् ॥२१॥ बीजं तस्यास्ति मे गर्भ ततो जायेति तात्रिकाः । ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्रादीन्सृजेऽहं पालयेपि च ।। २२ ॥ संहरामि च कालेन न त्रस्यामि कदाचन । यदा अस्यति मे भर्ता तदा त्यजति किंचन ॥ २३ ॥ किंचिद्गृहाति विकलः क्रीडावासनयान्वितः । कचिच शरणं याति कंचिन्मन्नं जपत्यसौ ॥ २४ ॥ यदाहं गुरुरूपेण तारं यच्छामि मद्वपुः । तदु- पास्ते यावदेव तावद्ब्रह्मपदं ब्रजेत् ॥ २५ ॥ तद्विचारयितुं याव- प्रवृत्तस्तावदेव हि । तिसृात्रास्त्यजाम्येव त्याजयामि वपुत्र- यम् ।। २६ ।। तदावयोः संगमेन सामरस्यं प्रवर्तते । तमानन्द- महं वक्तुमशक्ता सोपि न प्रभुः ॥ २७ ॥ तस्यानन्दस्य नान्तोस्ति देशतः कालतोऽपि वा । मम नाम तदा मोक्षलक्ष्मीस्तस्य शिवः परम् ॥ २८ ॥ ताराहं तारये यस्मात्तारदानेन मामकान् । काल्यहं द्वैतसंहाराल्ललिता सामरस्थतः ॥ २९ ॥ पराहं शब्दविस्तारपरा. काष्ठास्मि वै यतः । विचारस्य पराकाष्ठा मय्येवातः पराम्बिका ॥३०॥ वाचारम्भणवाक्यं चेद्विचारयसि वेत्स्यसि । इमां गाथां प्रतिपदं यो विचारयते नरः ॥ ३१ ॥ लभते मोक्षपदवीमत्र मान- महश्रुतिः । एतदाम्भृणि सूक्तेन ऋग्वेदे गदितं मया ॥३२॥ आश्व- र्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवञ्चै- नमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद मम प्रसादात् ॥ ३३ ॥ मत्य- सादोऽयमेवान जगन्मिथ्यात्वयोधनम् । मत्प्रसादात्परा शान्ति- मचिरेणाधिगच्छति ॥ ३४ ॥ पश्य कृष्णो भवद्वाल्ये गोपस्तस्मा- प्रभावतः । रेमे रासे गोपिकामि नावामिरच्युतः ॥ ३५ ॥ अङ्गनामङ्गनामन्तरे सोऽभवत्ताश्च वाचो ममानेकवर्णागमाः नादलुब्धा घने सन्निशीथे हरिद्वैतयाधादतश्चिद्विधौ काशिते ॥३६॥ नानावर्णाकर्षणेन नादे द्वैतनिषेधनात् । वागमिन्ना तत: प्रोतः कृष्णानन्दसरस्वती ॥ ३७ ॥ इन्द्रियाणां हि विपया यथैवामि- ·विचारनयी। (ब्रह्मविचारः १) पतां गताः । तथासामिपतां यातु वचसो मनसस्तव ॥ ३८ ॥ यदा शब्दस्तदा विश्वमासन्येवावभासते । यदा न शब्दो न तदा भासते त्वं हि शिष्यसे ।। ३९ ।। तस्माद्दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं जगद्भासते स्वादशे सकलातिगे सकलगे सर्वप्रिये शाश्वते । सचि- च्छब्दविमर्शनेन मलिने नेतीति संमार्जिते चिन्तावावरणं विहाय सहसाऽऽनन्दाम्बुधौ मन मोः ॥ ४० ॥ उपास्महे वयं तच ज्योतिर्वाग्ज्योतिरिन्धनम् । निरिन्धनं धनं तेषां येषां वाग्दे- वताशिपः ।। ४१ ॥ तरतुवीमो वयं ज्योतिर्वामयं केन वा कथम् । मया प्रकाश्यते तत्तु येनाहं च प्रकाशितः ॥ ४२ ॥ तां वाचममृतासारवर्पिणीं मृतिहारिणीम् । तारिणी सचिदानन्दरू- पिणी सततं श्रये ॥ ४३ ॥ गुरुगेव नान्योऽसि देवः स्वालैव नापरः । अतः श्रीसचिदानन्दसरस्वत्याः परोन मे ॥४४॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवानिकृष्णानन्दसरखतीतवत्यगाथायां श्रीगुरुरूपवाग्देवतोक्तिनाम चतुर्योऽध्यायः ॥ ४ ॥ अन्यच्च शृणु हे वत्स रहस्यं संशयापहम् । शब्दारसष्टिः कथ. 'मभूदिति मा संशयं वह ॥ १॥ मनाच्छन्दमयादिन्द्रजालं सृजति मानवः । स्तम्भनादीनि कर्माणि जायन्ते शब्दतः सलु ॥२॥ रागद्वेषादयो दोपाः शब्दादेव हि लांकिकाः । स्वर्गादयो मन. साध्या राजादेः सुप्रसन्नता ।। ३ ॥ धनलाभादयस्तेषां रक्षणादीनि शब्दतः । तस्मात्सृष्टिः शब्दमयी चिन्मयी तत्र भासनात् ॥ ४ ॥ यथा परिणमेच्छन्दतथा विश्वस्य भासनम् । शब्दो ज्योतिर्मय- स्तस्मात्तमोऽपि च विभासते ॥ ५ ॥ अन्धकारेऽपि शब्देन भासते सकलं जगत् । देहप्राणमनोबुद्धिसुखाख्यं कोशपञ्च- कम् ॥ ६ ॥ अवश्यास्तन भोगाच शब्दमात्रान घेतरत् । शन्द. मेव तमो विद्धि सूर्यादिज्योतिषां गणम् ॥ ७ ॥ उचारितोऽपि ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ शब्दस्तु परिणामं न याति चेत् । न नदारत्यर्थविज्ञानं परिणामे तु तद्भवेत् ॥ ८ ॥ अतः सर्वपदार्थेषु लभ्यते शब्द एव हि । अतोऽग्निवीजं जपतासूष्मा देहेषु दृश्यते ॥ ९॥ चन्द्रवीजं प्रज- पतां शीतलत्वं प्रदृश्यते । शान्तिबीजं प्रजपतां शान्तिस्तेषां गृहे स्थिता ॥ १०॥ तस्माच्छन्दमयीं सृष्टिं विश्वस्य त्वं सुखी भव । शब्द एव धनीभूय विषयेन्द्रियसंज्ञकः ॥ ११ ॥ इन्द्रियाणामि- न्द्रियं त्वमिन्द्रियं विपयं तथा । जानीपे चित्प्रदीपत्वाच्छब्दास्ते रश्मयः स्मृताः ॥ १२ ॥ वर्णान्पश्यसि तत्रैव संकीणीस्तन ते भ्रमः । वर्णसंकरयोगेन विश्वजालं ततं दृढम् ॥ १३ ॥ तान्वर्णा- नादसंरूढान्विद्धि नादाम कान्स्वतः । यथासंकेतमेवैते वेदयन्त्यर्थ- जालकम् ॥ १४ ॥ असंभवे सन्निहितं गङ्गाशब्दो यथा तटम् । गगात्वरहितं तद्वदृश्यं दृश्यवाघने ।। १५ ॥ जावौ संवाधितायां तु जात्यतीतं प्रचक्षते । गुणे संबाधिते तत्त्वमगुणं बोधयन्ति ते ॥ १६ ॥ क्रियाया बाधितायां तु वेद्यन्ति क्रियातिगम् । विचाराच्छन्दमानवे सर्वेऽर्था वाधिताः सतः॥ १७ ॥ तदतीतं च किंचित्तु वेदनीयं यथा तटम् । नादशक्त्योपस्थितं तद्वागतीतं परं पदम् ॥ १८ ॥ बोधयित्वा शमं यान्ति सर्वे वर्णा न चान्यथा । अज्ञाततत्त्वाद्वाग्भूतिस्तत्त्वबोधाय चेप्यते ॥१९॥ यथा किमिदमित्येवमुत्थिता वाङ शाम्यति । इदमित्येव निर्णीय योधे शाम्यति केवलम् ॥ २० ॥ वाग्जोतिर्बोधसंभूतमज्ञानतिमि- रापहम् । पदशक्त्या लक्षणया नादशक्याथवार्थकम् ।। २१ ॥ यथायोगं बोधयित्वा व्युत्पन्न प्रतिशाम्यति । यथा सूर्यादिज्यो- तीपि काहन्ते चक्षुपो बलम् ॥ २२ ॥ व्युत्पत्तिमपि वाग्जोति- स्तथैवाकाइते बलम् । अव्युत्पन्नेषु चाज्ञानं बोधयित्वैव शाम्य- ति ॥ २३ ॥ न जाने किं वदत्येप इति लोकस्य चानुभूः । अथवा योधयत्यैप वा निर्विचारणम् । अविवेको विवेको वा निमित्तं ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचार: १) न तु जन्मभूः ॥ २४ ॥ जन्मभूगितीतं तत्परमं ज्योतिरेव हि । घटस्य हि घटातीता मृदिवेहेष्यते बुधैः ॥ २५ ॥ तस्य तस लयस्तत्र यस्माद्यस्य समुद्भवः । अतो लयस्तु तारस्य ब्रह्मण्येवो- पपद्यते ।। २६ ।। नाकाशे नापि शयले मात्राभिश्च निधनात् । तदतीते परे शुद्ध बुधोधयिपया गतः ।। २७ ।। तदतीतस्तु तनव जाननेय हि तत्रयम् । स्थितस्तं बोधयित्वा तु तत्रैव लयमेति सः ॥ २८ ॥ तदेव हि परं ज्योतिः स एव परमः शिवः । सेव शक्तिः परा तारा स महाकाल उच्यते ॥ २९ ॥ नारायणः स एवेति सैव श्रीजगदम्बिका । स एव विन्दुः सर्वात्मा ततो नादो व्यजायत ॥ ३० ॥ तारामा तत एवेमे वर्णा अकथसंज्ञकाः । प्रत्याहारेणाथ इति प्रोच्यते लोकवेदयोः ।। ३१ ॥ एतदादि त्रिकोणं स्याद्धळक्षमणिमण्डितम् । हकारो युज्यतेऽभिस्तु यो विसर्गखरूपकः ॥ ३२ ॥ळकारो युज्यते हल्भिर्दुःस्पृष्टत्वं प्रबोध- यन् । क्षकारो भेदगेवाह शिवशक्त्योरचा हलाम् ॥ ३३ ॥ अत- स्तदुल्लङ्घनं तु नेष्टं वर्णविचारिणाम् । मध्ये सोऽहं म फेचिच्छि- वशक्त्यासकं विदुः ॥ ३४ ॥ केचिन्नादावसानस्याभेदबोधकमू- चिरे । द्रष्टासौ वर्णमद्देन वेष्टित: परमेश्वरः ।। ३५ ।। स यथा वर्णविन्यासं कुर्यात्पदगतिस्तथा । आदिळान्तो वर्णसो वेदराशिः स्मृतो युधैः ॥ ३६ ॥ तद्रसः सोऽहमित्येव सर्ववेदार्थनिर्णयः । तस्य ज्ञानाधिकारार्थ धर्ममार्गः प्रवर्तितः ॥ ३७ ॥ कर्म चोपा- सना चेति द्विविधो धर्म इप्यते । स धर्मो योग इत्याहुरन्यन्या- वृत्तिलक्षणान् ॥ ३८ ॥ एपैव चापरा विद्या परा वस्तुपरीक्षणम् । मन्वाया अपराचार्याः पराचार्याः शिवायः ॥ ३९ ॥ अपरायां शिक्षितस्य परायामधिकारिता । तत्र त्रयं परीक्ष्यं स्यात्स क: कोऽहमिदं च किम् । अथवा द्वयमेव स्यादस्ति किं नास्ति किं भवेत् ॥ ४० ॥ उभयत्रापि दृश्यस्य शब्दमानस्वरूपिणः ।

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । मिथ्यात्वं नहि तद्रष्टुर्भाने शब्दानपेक्षणात् । यथा सर्पः शब्द- कामस्तथा रज्जुरपीति चेत् ॥ ४१ ॥ मिथ्यात्वं तुल्यमेवेह नाला शब्दानपेक्षणात् । अहमस्म्येव सद्रूपो दृश्यादृश्यातिगः परः। दृश्यादृश्ये शब्दकामे न सती इति सा परा ॥ ४२ ।। शिवाद्याः सनकाद्याश्च दत्ताद्याश्च महर्पयः । अन्ये च सिद्धगुरखो विक्री- णन्ति निजापणे॥ ४॥ परीक्षयन्यागतं च पृच्छन्ति क कुतोऽसि कः । प्रतिवक्त्यनुभूतं च देशं हेतुं निजान्वयम् ॥ ४४ ॥ खं च नाना सहैवैतद्धसन्ति कथयन्ति च । किं त्वं बाल्येऽप्येवमेवा. वादीः किं त्वं न शिक्षितः ॥ ४५ ॥ पितृभ्यां गुरुणा वापि न किंचित्प्रतियोधितः । बोधितोऽहं ब्राह्मणोऽसि कर्तास्यस्य सुतोऽपि च ॥ ४६ ॥ तद्विश्वस्स ब्रवीम्येवं ब्रूत यूयं स्ववृत्तकम् । अस्मद्देशे कोऽपि नास्ति नास्माकं जातिरिष्यते ॥४७॥ न माता न पिता वन्धुर्न कालो नापि सक्रिया । सर्वभक्षा धर्महीना मौनिनोऽपि च वाग्मिनः ॥४८॥ किं भ्रष्टाः सत्यमुक्तं ते भ्रंशयामोऽपि कर्मणः । अत्रापणे तु बहवो भ्रष्टा दत्तशुकादयः ।। ४९ ।। भ्रंशयन्त्येव ते लोकान्पण्डितान्वाक्यकोविदान् । यशः श्रुत्वैवागतेन ज्ञातं वो रूपमक्षतम् ॥ ५० ॥ खं रूपं त्वं न जानीपेऽस्माकं वेत्तु कथं क्षमः । स्वरूपं न कुतो जाने युष्मदने स्थितो न किम् ।। ५१ ।। अस्माकमने स्तम्भोऽपि स किं भवितुमर्हसि । स मे दृष्टिपथारूढो नाहं चेत्ते वपुस्तथा ॥५२॥ आस्तामत्रापणे करमादागतस्त्वं वदाशु नः । कोऽहमस्मीतीक्षयितुं नास्ति किंचास्ति किं स कः ॥ ५३ ।। इति चेद्वद हे वत्स सावधानेन चेतसा । कस्मादयं संशय देहादी ममता मम ।। ५४ ॥ अहन्तापि च तत्रैकां निर्धार्य वद देशिक । अहं चेन्मृत एवास्मि मम चेप्रायशो मृतः ॥ ५५ ॥ वदन्यः संगयस्यास्य छेत्ता नझुपपद्यते ! दृश्यं नानुसरत्सेवानुसराम्येव वत्सदा ॥५६॥ आवामत्र गतिः का स्यानियन्ताऽस्य फ कीदृशः।

·११२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) धन्योऽसि वत्म सुमते कि लयाचरितं पुरा ।। ५७ ॥ येन त्वया कृतः प्रश्नो न भूतो न भविष्यति । न जाने किं कृतं पुण्यं येन स्वादशसंगतिः ।। ५८ ॥ अम्बायाः करुणामूर्तेः कृपेत्येव मति- मम । मम देह इति धूपे त्वं बा ब्रूते वपुस्तय ॥ ५९ ॥ अहं वच्मि न मे देहो वक्ति वेनि न वेत्ति सः । तर्हि यो वेत्ति स ते यो न वेत्ति न वक्ति सः ।। ६० ।। तर्हि न त्वं देह इति सिद्धं त्वद- चनादिह । घटाद्देहे को विशेपो न विशेषमतिर्मम ।। ६१ ॥ भोग- मात्रे विशेपश्चेद्युक्तं तत्सर्ववस्तुपु | केन दृष्टा सर्वतस्तु सुरपदुःख- समानता ।। ६२ ।। तस्मादहन्ता विश्रान्ता सय्येव नहि देहके । सामानाधिकरण्यस्य देहोऽहमिति का गतिः ।। ६३ ।। शीतलो चतिरित्यस्य या गतिः सा गतिर्भवेत् । अपरीक्षिततत्त्वेपु परितार्थ यथा तथा ।। ६४ ।। किं तत्र ममता युक्ता युक्ता सर्वेपु वस्तुपु । सर्वे कथं मे देहोऽपि कथं ते वद चालक ।। ६५ ॥ को देहनामा नामैव तीसौ दृश्यते कथम् । न द्रव्योऽहमित्येवं शब्दस्य शपथः किमु ।। ६६ ।। श्रोत्रस्य विषयः शब्दश्वापो विपयः कथम् । ओनस्य विषयः शब्दो वचसो विषयः कथम् ॥ ६७ ॥ श्रूयते देहावस्तु न देह इति चेद्वद । यो न भुतः कापि लोके स कथं दृश्यते त्वया ॥ ६८ ।। दृष्टं स्थानरराझं वे न श्रुतं कापि केन- चिन् । किं देहशब्दभवणादेहोऽपि श्रुत इप्यते ।। ६९ ॥ वत्स दर्शय में शीघ्र को देहः शब्दमन्दरा । यः स्पृश्यते पीयते वाप्रि- यते ध्रियतेऽथवा ॥ ७० ॥ श्रूयतेऽपि स वोऽपि शब्द एव न चेतरः । अलङ्कारो यथा पञ्चविपयः स्वर्णमेव हि ॥७१ ॥ ननु हेमापि पश्चानां विपयस्ताहगेव सः । इति चेद्धम फेनव दृष्टं मिल- क्षणं वद ॥ ७२ ॥ यद्यद्वदसि तत्सर्वमलंकारेति गच्छति । सर्वे न्द्रियागोचरस्तद्धेम सापु गोचरः।। ७३ ॥ एवं प्रयुवता शब्दः कुतो नाङ्गीकृतस्तथा । यः प्रसिद्धः फचित्स्थाने न प्रसिद्धं सुवा ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११॥ र्णकम् ।। ७४ । कारणं कार्यरूपेण मूछितं मूर्तिरुच्यते । तदा गोचरतां याति वियद्वायुक्रमाद्यथा ॥ ७५ ॥ सुवर्ण तर्कविषयः स्पृश्यते दृश्यते तथा । विलीयते घट्यते च क्रमान्मूर्छाञ्चितं भवेत् ॥ ७६ ॥ मूर्छाञ्चितं कारणं तु कार्यमित्यभिधीयते । न कारणातिरेकित्वं तद्विनानुपलब्धितः ॥ ७७ ॥ यद्वन्मूर्छाश्चितं वारि पाषाणश्चाभिधीयते । तद्वन्मूञ्चितः शब्दो जगदित्यभि- धीयते ।। ७८ । कचित्कदाचित्कैश्चिञ्च निमित्तैमूर्च्छिता च वाक् । कचित्कदाचिकैश्चिञ्च निमित्तैईश्यते जगत् ॥ ७९ ॥ विश्वं पश्य- न विश्वं स्याटं पश्यन्घटो यथा। देहं पश्यन्नदेहः स्यात्तस्मा- त्वममः पदम् ॥ ८० ॥ कस्त्वं योऽहमहं कस्त्वमिति चेदेक- ताऽवयोः । सिद्धेति चेदिष्टमेव कथं नानास्थलस्थितिः । यथा वियद्वायुकालदिशां नानास्थलस्थितिः ॥ ८१ ॥ सुखदुःसोपल- म्भास्तु नानोपाधिभेदतः । युगपत्सुखदुःसादिसंबद्धः काल इष्यते ।। ८२ ॥ एको वसन्तः सर्वत्र नैकं फलमुपाभुते । कचि- दुष्णः कचिच्छीतः कचिच्च समतां भजेत् ॥ ८३ ॥ कचित्सुखी कचिदुःसी त्वमस्येकः समः कचित् । सुखदुःखे न ते सत्ये समस्तदुभयातिगः ॥ ८४ ॥ एवं प्राणादयः कोशा विवेच्यास्तु मनीपिभिः । चलत्वादपि दृश्यत्वान्न पदान्यहमः खल ॥ ८५ ॥ तत्कोऽहं यः पृच्छसि स्वं कः खो यं यकुमक्षमः । गृहीतुमपि सोऽसि त्वं विदिताविदितात्परः ।। ८६ ॥ न त्यजामि न गृहामि खप्रकाशे स्थितोऽपि च । दृश्यद्वैतं तु पश्यामि ममता युज्यतेऽपि च॥ ८७॥ दृश्यतां तेन का हानिर्ममता ते कथं वद् । भोगद- त्वायुज्यते चेदिन्द्रजालेऽपि युज्यते ॥ ८८ ॥ मिध्येन्द्रजालमिति घेत्सत्यतास्य कुतो यद । दृश्यत्वं तुल्यमेवेह स्थिरतापि न काचन ॥ ८९॥ न कालनियमस्तत्र कर्तु युन्येत फैश्चन । प्रमा- णगोचरत्वं च तुल्यं व्यवहृतिः समा ।। ९० ॥ अन्यायत्तेनान्य.

·। विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) पुंसा व्यवहतु न शक्यते । शक्यते कापि दृष्टयादी क्रियायां नैव शक्यते ॥ ११ ॥ अन्यायत्तघटेनेव विन्द्रजालघटेन च । एते असूममत्रेण सृष्टिं त्वदृष्टिगोचराम् । श्रुतिराहेन्द्रजालस्य मन्त्रा अपि च भूरिशः ॥ ९२ ॥ विश्वामित्रजसृष्टिं तु गायत्री- प्रभवां जगुः । यथाशक्ति तुजस्येव शब्दात्सृष्टि प्रतिक्षणे ॥९३ ।। अहं सृजामि चेत्सृष्टिं प्रतिकूलमिदं कुतः । उपायमातिफूल्येन प्रातिकूल्यमुपेयके ।। ९४ ॥ तस्मादुपायविज्ञानं गुरुभ्यो लभ्य- मेव ते । यतन्त आनुकूल्येषु नोपायेपु जना इमे ।। ९५ ।। उपा. यानामानुकूल्यं गुरुकारुण्यमूलकम् । तत्संपाद्यं यत्नशतैर्दुःसि- नस्तत्प्रमादिनः ॥ ९६ ॥ क उपायोऽस्ति विश्वस्यानुकूल्ये यद देशिक । तदुपायं वच्मि वत्स शृणुष्वावहितो भव ॥ ९७ ।। शब्दब्रह्ममयं विश्वं परब्रह्ममयं तथा । प्रतिविम्घमिवाद” पश्य- स्तिष्ठ सुसी भव ॥ ९८ ।। असगः परमोपायः सत्सङ्गसहका- रितः । असण्डमुखलाभाय येन स्यात्कृतकृत्यता । दुःसङ्गः परमो- पायो दुर्योधसहकारितः । असण्डदुःखलाभाय कर्तृत्वाय पदे- पदे ॥ ९९ ॥ नमः सहाय महता मानभङ्गाय योगिनाम् । भूमि- कारोहवितककर्मठाय दुरात्मने ।। १०० ।। सत्यमुक्कं स्वया नाथ सम्यगेव प्रबोधितः । तथापि विश्वसंहारं कामये नाथ पूरय ॥१॥ शृणु परस रहस्यं मे मनोद्भूतमिदं जगत् । ततो मत्रविभेदं त्वं दुरु यनेन शुद्धधीः ॥२॥ के ते मला विभेदः कः कथ भवति तद्वदु । वाक्यमन्त्रमयीं मायां जगजालप्रदर्शिनीम् ।। ३ ।। वर्ण. शर्मंदायित्वा नादकोशे निधापय । मिननिता कथं वर्ग- न्वा नादकोशके ।। ४ । स्थापयामि कथं चैतद्वद मे करुणा- निथे । वाक्यानि वर्णरूपाणि वर्णा नादस्वरूपकाः ॥ ५ ॥ स च नादस्ताररूपोऽवयवानमिसंधिकृत् । स्वजागृत्ति बोधयति विषयप्र. हणक्षमाम् ॥ ६॥ न तदासीकिचनापि ततः कैवल्य योधकः ।

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । ११५ ततो वर्णसमुद्भूतिस्तदा अ उ म इत्यपि ॥ ७ ॥ संकेतितस्ततो धातुसंभवे चावतीत्यपि । ब्रह्म चोपासकं विश्वं रक्षत्येप विचा- रितः ॥ ८ ॥ ब्रह्मस्वाभेदतो रक्षेदवस्थात्रययाधनात् । अद्विती- यत्ववोधेन ब्रह्मत्वं स्थापयन्नसौ ॥ ९ ॥ जीवं रक्षति विश्वं च खोदरे स्थापनेन च । भूयः कथय तारस्य रहस्यं परमामृतम् १२० दुर्योधं मन्दमनसां सुगूढं करुणाकर । नादसामान्यरूपोऽयं तारो वाग्जोतिरिष्यते ।। ११ ॥ चित्सामान्येन्धनं तत्तु वोधयेदिन्धना- कृतिम् । यथैव विशिखो वह्निर्भासयेदिन्धनाकृतिम् ॥ १२ ॥ विव- क्षिताक्षरासायं प्रतिवर्णाकृतिं श्रुवन् । अवस्थां जाग्रदादिं च शब्द- मात्रत्ववोधनात् ॥ १३ ॥ मिथ्यात्वमाहावस्थानां शब्दमाने क्क सत्यता । मिथ्यात्वं न च वाक्यार्थः किंत्वार्थिकमिति स्मर १४ अवस्थात्रयमिथ्यात्वे केवलीभाव आर्थिकः । ब्रह्मत्वमपि तद्वत्स्या- दुद्वयत्वं तथार्थिकम् ॥ १५ ॥ अवस्थात्रययाधेऽपि ब्रह्मत्वं कथ- मस्य तु । किं तद्ब्रह्म त्वमेवात्थ यभेदाद्विभेपि भोः ॥ १६ ॥ सत्यज्ञानानन्तरूपं ब्रह्मेति श्रुतिराह चेत् । अस्वेतल्लक्षणं वत्स त्वामाक्रमति वा नवा ॥ १७॥ त्रिकालाबाधितत्वेन प्रमातृत्वा- दिवाधनात् । सत्यज्ञानस्वरूपोऽहमानन्यं नानुभूयते ॥ १८ ॥ यद्वस्तु यत्र भासेत तत्तथास्तीति निश्चयः । देहान्त मि नो वाले तदानन्त्यं न युज्यते ॥ १९ ॥ सम्यगुक्कं त्वया वत्स देहोऽयं भाति कुत्र वा । पृथिव्यां भासते सा क ब्रह्माण्डे तत्क मयि ।। १२० ॥ यस्मिन्ब्रह्माण्डभानं स्यात्तदनन्तं कुतो नहि । यदि ते लक्षणाक्रान्तिर्ग्रह्मता नेप्यते कुतः ।। २१ ॥ सर्वज्ञत्वं नेति चेत्ते केवलेऽपि विकल्पितम् । शत्वमानं वास्तविकं तत्त्वं चेचे कुतो भयम् ॥ २२ ॥ तस्मादहं ब्रह्म शुद्धमिति गर्जय गर्जय । अवा- त्विकस्य विश्वस्य नियन्ता कुन मृग्यते ॥ २३ ॥ को नियन्ता वद सखे दृष्टस्य मृगवारिणः । मृगाणां भ्रम एवास्य नियन्वति मति- ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) मम ॥ २४ ॥ तर्हि त्वदृश्यविश्वस्य नियन्ता त्वद्धमो भवेत्। अधुना दृश्यते विश्वं न वा मापस्व तत्त्वतः ॥ २५ ॥न चेन्नि- यन्तृजिज्ञासा शान्तब तब युद्धिमन् । दृश्यते घेब्रूहि शीनं भवा- जागति वा न वा ॥ २६ ॥ जागर्मि किंतु स्वपिमि सुध्वपिम्यपि कालतः । जागांद्यास्ते स्वभावा न वा बेहि विचारयन् ॥ २७ ॥ एते कथं स्वभावाः स्युरागमापायशालिनः । करते स्वभावः परम एतभितयसाक्षिता ॥ २८ ॥ कदा पश्यस्यवस्था त्वं किं कृत्वा कुन पश्यसि । यदा वहिर्मुखो भूत्वेन्द्रियामिमुखतां भजे ॥ २९ ॥ जागृति नत्र पश्यामि किंचिदन्तर्मुखो यदा। तदा स्वप्नं हि पश्यामि यदा जस्तो बहिर्मुखे १३० ।। तदा विहाय तांष्टिं स्वस्थतां यामि कालतः । तदा सुपुप्त आनन्दपारावारे अडाम्य- हम् ॥ ३१ ॥ तदा न किंचित्पश्यामि कंचिन्नामिमिनोमि च । अनुभूतप्रायमेव जाड्यं तत्र स्मराम्यहम् ॥ ३२ ॥ किमन्तर्मुखता सया कि बहिर्मुखता तव । एते न मे स्वभावो तो यत्स्वभा- वोऽसि सुव्रत ॥ ३३ ॥ तत्स्वभावः स्थिरसिष्ठ पश्यन्विश्व हि कुल वा । इमां विद्या गुप्ततरां मा प्रकाशय कुत्रचित् ॥ ३४ ॥ तारं चिन्तामणि दास्तं परीक्षय सर्वदा ] सर्वे रिष्टाः शमं यान्ति चिर व मुखमेधसे ॥ ३५ ॥ श्रीगुरो करुणासिन्धो न दाता वत्समो भुवि । येन चिन्तामणिश्वायं सर्वारिष्टनिवारणः ।। ३६ ॥ सर्वसंपत्प्रदाता च दत्तो मे सहसैव यः । एतन्मूल्यं किंनु दास्ये दास्येऽस्तु मम देहकः ॥ ३७ ॥ नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरसादय पृष्ठतले नमोस्तु ते सर्वत पर सर्व ॥ ३८ ॥ अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं यतो विमिनो मम मोहपर्वतः । ससेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं वत्मामये त्वामहमममेयम् ॥ ३९ ॥ किंवा दास्यामि तृप्ताय लोकप्तिक- राय प । दास्ये दास्यामि देहं मे पादयोरर्पयामि ते ॥ १४०॥ - ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते सकृद्गर्जय सिंहवत् । अहं ब्रह्मास्म्यद्वितीयं शिवोऽहममृतोऽभयः ॥ ४१ ॥ इति संगर्जयनत्र सुखं तिष्ठापणे निजे । देहं दास्यामि दास्यायेत्युक्तं तद्बटते कथम् ॥ ४२ ॥ अस्म- हास्यं कष्टतरं स्वतन्त्राः कस्य वा वशे । उद्बुध्यस्ख पशो त्वं हि न पशुस्त्वं शिवो ह्यसि ॥ ४३ ॥ शिवोत्कृत्तमिदं पिण्डमतस्त्वं शिवतां ब्रज । इति कृन्तन्ति गुरवो दत्त्वा ब्रह्मत्वमाशु ते ॥ ४४ ॥ विचार्य वद दास्यं नः कष्टं लोकाः सुखेप्सवः । तस्मात्त्वं यत्र कुत्रापि तिष्टात्रैवापणे निजे ॥४५॥ परीक्षयंस्ताररत्नं मूर्खापरि- चिते स्थले । सत्यमेतद्देशिकेन्द्र परमेकं वदाम्यहम् ।। ४६ ॥ यदा- हुर्वेदविद्वांसस्तत्रज्ञा अपि भूरिश: । ध्यानमूलं गुरोर्मूर्तिः पूजा. मूलं गुरोः पदम् ॥ ४७ ॥ मन्त्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरोः कृपा । सत्यमेतद्वत्स शुद्धबुद्धे वदसि यद्वचः ॥ ४८ ॥ परं कृपा कथं वा स्यात्तन्न विद्मो वयं शिशो । स्वभावतो वयं भूमस्तद्व- ज्ज्ञानं समागते ॥ ४९ ॥ परंतु लौकिकः पन्था यस्य संजनयेन्मु- दम् । स कृपामातनोत्येव सर्वशाखार्थसंग्रहः ॥ १५० ॥ सत्यं गृहीत्वा मिथ्या मेऽर्पयस्त्वं कुशलो महान् । यन्न त्वं नापि ते सत्यं तदर्पयसि मे कथम् ॥ ५१ ॥ ततत्कस्य मायाया अस्माकं वास्ति तद्धनम् । यथेष्टविनियोगार्ह तवापि च सुखप्रदम् ॥ ५२ ॥ अस्त्वेतदधुना बेहि किंकिमस्ति तवापणे । महान्तोऽपि च विद्वांसो यत्र मिथ्याभिभाषिणः ॥ ५३ ।। असत्यं सत्यमित्येव स्थापयन्ति जनेजने । रसपटू निममाते कामक्रोधादिनामनि ॥ ५४ ॥ एकै- कस्मिन्हदे ममा बहवोऽन्योन्यवैरिणः । नका इव महाभीमा योद्धुकामा महाशनाः ॥ ५५ ॥ हित संवोधयंसत्र प्राप्यतेश्वसलं जनैः । को महांस्वत्र धनवान्प्रमाणं किं स्त्रियो वचः ।। ५६ ।। फस्तत्रास्ति चमत्कारः स्वहिताचपलायनम् । स्वमार्गेष्वेव मदेशे निक्षिपन्ति जना बलात् ॥ ५७ ॥ कण्टकान्वार्यमाणाने निक्षिप.

·११८ विचारप्रयी। (ब्रह्मविचारः १) न्यन्यवर्सनु । चकोरांश्चन्द्रपियूपपायिनः काकशावकाः ।। ५८ ॥ उल्कवृद्धाः संभूयानुसमुस्तत्पिपासया । शिक्षितास्तैश्चञ्चपुट सरलीकृत्य जिह्वया ॥ ५९॥ रसं रसत चान्द्रं तं येन तृप्ता वयं सदा । श्रुत्वा ते सरलीकर्तु स्वस्वचञ्चुं यदोद्यताः ॥ १६०॥ तदा ते व्यग्रचित्तत्वात्पेतुरुा मुखेऽणवः । तदा धूलिमुखाः संचे परस्परजयैपिणः ॥ ६१॥ मया लट्धो मया लब्धो रसश्चा. न्द्र इति प्रथाम् । व्यक्तीक स्थगयितुं मिथ आरंभिरे मुहुः ॥६२|| पुनः केनापि कालेन संभूयालोचितं च तैः । शिक्षयामो वयं यैस्तु वश्चिता रसछद्मना ॥६३॥ तत्पीडितचकोराणां गतो हसा- छ चन्द्रमाः । इति ते भेनिरे भूयश्चकोराणां च चन्द्रमाः ॥ ६ ॥ मुसधूलिरसास्वादवासनाभिश्च ते खगाः । चन्द्रं च निन्दयामासुः कलकति क्षयीति च ॥ ६५ ।। अयमेकश्चमत्कारो दृश्यते विपये मम । अन्योऽप्येकञ्चमत्कार उपकारपरायणाः ॥ ६६ ।। गुप्ताप- कार्हन्यन्ते शिष्टेरपि दुरासदेः । तन्न किं गन्तुकामोऽसि स दग्ध- स्त्वद्वचोमिना ।। ६७ ॥ अनैव कुत्रचिद्गहे सर्वेपामप्यगोचरे। स्वदर्शितेऽहं तिष्ठामि ताररत्नं परीक्षयन् ॥ ६८ ॥ कश्चित्तत्रागतः पूर्व महारत्नपरीक्षकः । शाकापणे स्थितिस्तेन कृता तत्र च शाकिनी ।। ६९ ॥ स्वशाकं स्थापयामास विक्रीणीहीति सा तदा । धिकृतापणिकाः सर्वे शाकविक्रयजीयिनः ॥ १७० ॥ मिलित्वा पीडयामासुर्गतः स क्वापि चोरवत् । अनर्थास्तत्र बहवो न गन्तुं तत्र चोत्सहे ।।७१ ॥ अत्रैव तिष्ठ सुमते त्वमेवासि निरचनः । अतस्ते सर्वजिज्ञासा शान्तिमेति शनैःशनैः ॥ ४२ ॥ पित्रेव शिक्षितो नूनं मात्रेव परिरक्षितः । परमेकं प्रार्थयेऽहं संचरामि निजापणे ।। ७३ ।। उपकारं सरनेव गृणन्नामानि ते मुहुः । भोज्य- काले यथा माता बालकं संस्मरत्यसौ ॥ ४ ॥ तथैव करुणा- मूर्ते स्मर मां दीनकिकरम् । इत्थं व्यवहरन्सेते दत्ताद्या सनका.

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । द्यः ॥ ७५ ॥ वसन्यते नादमठे सर्ववर्णबहिष्कृते । कैवल्यसिं- हासनगाः परविद्याप्रसादतः ॥७६॥ तां भजस्य महाबुद्धे परविद्यां सुखप्रदाम् । यया परीक्ष्यते तत्त्वं येन भूयो न शोचसि ॥ ७ ॥ तदभ्यासवलेनैव स्थितप्रज्ञो भविष्यसि । सर्वे वर्णा वाक्यरूपा मनयन्त्यर्थसंभ्रमे ॥ ७८ ॥ उन्मजयति तारोऽयं तेन तारः स उच्यते । उत्तराण्यत्र चक्राणि प्रपञ्चान्तर्गतानि च ॥ ७९ ।। नोच्यन्ते शब्दरूपाणि भेदनं तूक्तमेव ते । तद्भेदनेन वाँधेष्टितो वेद्यते शिवः ॥ १८०॥ यः पदानि विनिर्माय वाक्यानि विवि- धानि च । सर्वा विद्याः सर्वलोके दर्शयामास शङ्करः ॥ ८१ ॥ भूरादिसप्तभिः शब्दैर्लोकान्सर्वानजीजनत् । एते असृयमन्त्रेण प्रजाः स ससृजे प्रभुः ॥ ८२ ॥ अन्यैरपि महामन्त्रैः सर्व ब्रह्माण्डगोल- कम् । विचित्रमप्यनिर्वाच्यं शेपगौतमसूरिणाम् ॥ ८३ ॥ तत्र वाक्यार्थसत्यत्वं जानजीवोऽभवच्छिवः । वाक्याथै शब्दमानं तु ज्ञात्वा स शिवतां व्रजेत् ॥ ८४ ॥ नादमानं तु तज्ज्ञात्वा पुनः कैवल्यमभुते । कैवल्यानादसंभूतिस्ततो वर्णक्रमस्त्वया ॥ ८५ ॥ श्रावितो निर्विकारात्तदुपपद्येत वा कथम् । स नादः सहजानन्दः शक्तिरूपः सनातनः ॥ ८६ ॥ तत्सामरस्यपरमो न तं वर्णयितुं क्षमाः । यावन्नादो न लब्धः स्वाचावदानन्दिता कुतः ॥ ८७ ॥ एतद्रहस्यं स शिवो वेत्ति तत्सदृशाः परे । तदनुग्रहपात्राणि जानते देशिकेश्वराः।। ८८॥ स नादो वर्णरूपेण परिणामं समृच्छति । ततः सृष्टिक्रमः सर्वो दर्पणे प्रतिविम्बवत् ।। ८९॥ सृष्टौ सत्या- मसत्यां या कैवल्यं तु यथास्थित्तम् । प्रतिविम्वे सत्यसति दर्पणो- ऽस्ति यथास्थितः ॥ १९०॥ यथा स सत्यसति रञ्जुरस्ति यथा- स्थिता । मृगवारि न भेदाय किरणानां यथा रखेः ॥ ९१ ॥ यत्र पापं श्रमो मोहश्चिन्तनं नैव विद्यते । तदेतत्परमं गुह्यमुकं फैव- ल्यसत्पदम् ॥ ९२ ॥ तन स्थिती नियुज्यन्ते साधनानि च सर्वशः।

·१२०
विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १)
कालासिद्धत्वमाप्नोति स्थितप्रज्ञेपु गण्यते ॥ ९३॥ का स्थितप्रज्ञता
नाम यत्माप्ती काळयापनम् 1 श्रूयते वोधसमये मुक्तो भवति
मानवः ॥ ९४ ॥ सत्यं तु बोधसमये मुक्तो भवति मानवः । गुरु-
भक्तिविहीनानां स बोथः शिथिलो भवेत् ।। ९५ ॥ तेन मुक्तिपदं
ब्रह्मन्दुर्लभं दुर्लभं नृणाम् । शृण्वन्नेव गुरोर्वाक्यं लभते परमं
पदम् ।। ९६ ॥ यदि तीक्ष्णीकृतमतिः साधनानि स्थितौ श्रुतौ ।
हेतवस्तारतम्येन प्रदिशन्ति स्थितिं श्रुतिम् ।। ९७ ॥ श्रद्धा प्रामा-
ग्यहेतुः स्याद्भक्तिसद्दाढ्यकारणम् । मुमुक्षुत्वं शुभेच्छायां विरागो
विषयान्तरात् ।। ९८ ।। व्यावृत्तिहेतुश्च शमो शेयग्रहणकारणम् ।
दमः कर्मान्तरासगाड्यावृत्ती कारणं मतम् ॥ ९९ ॥ तितिक्षोपरती
हेतू स्थिती संपादिते पदे । समाधानं तु तोपेण परमानन्दकार-
णम् ॥ २०० ॥ गुरोस्तु करुणा हेतुर्याथातथ्यप्रयोधने । एतैश्च
साधनैर्युक्तः शृण्वन्नेव पदं व्रजेत् ॥ १ ॥ सैपा चतुर्थी भूमिः
स्यात्ततो वैराग्यवर्धनम् । तनानन्दस्य लाभस्तु पञ्चमी भूमिका
मता ॥२॥ तदानन्दस्य दान भावनात्यागवान्भवेत् । दिने-
दिने वर्धमानः स्थितप्रज्ञः स उच्यते ।। ३ ।। दुर्लभो भावनात्यागो
भवेशरमजन्मनि । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवांस्तत्प्रपद्यते ॥४॥
उपदेशाधिकारस्तु तस्य नान्यस्य कस्यचित् । समाध्यन्तानुभाषि-
स्वादृश्यापोहेपु कौशलात् ।। ५ ।। इतरेषां गुरुत्वं तु गुरुत्वायैव
केवलम् । पष्ठपा एव हि पाकस्तु तुर्येति ब्रह्मवादिनः ॥ ६॥ यत्र
प्रपञ्चवार्तव नास्तीति ब्रह्मवादिनः । वाक्यमित्याप वागव वर्णा
इसपि वाकथा ॥ ७॥ नाद इत्यपि वामात्र विस्मृतं स्वस्थिते-
लात् । तदा किं केन वक्तव्यं श्रोतव्यं केन कुत्र वा ॥ ८॥ द्रष्टव्यं
केन वा कुत्र ज्ञातव्यं केन किं तदा । विदेहत्वं सदेहत्वं यत्र
नास्ति वचःस्थितिः ।।९।। वाग्गवा कापि कुत्रापि निपुटी कापि
कुत्रचित् । ब्रह्मत्वं कापि कुत्रापि त्वन्ताहन्ता क तत्र हि॥२१०॥

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११॥ १२१ प्रबुद्धोस्मि प्रबुद्धोस्मि ज्ञातं तत्त्वमलौकिकम् । यत्र लोककथा नैव कैवल्यमवशिष्यते ॥ ११ ॥ श्रीगुरो करुणासिन्धो पात्रं पूर्ण- तरं कृतम् । त्वद्वाणीकामधेनोस्तु रसः पीतः सुधाधिकः ।।१२।। यथायथा पियाम्येव रसाधिक्यं तथातथा । यथायथा रसं जाने बलाधिक्यं तथातथा ॥ १३ ॥ कि वर्णयामि तव वाचमचिन्त्यः सारां किं वर्णयामि तव रूपमचिन्त्यमेव । किं वर्णयामि करुणां तव तारगी मोक्षप्रसूं नतशिरःकरपल्लवां ताम् ॥ १४ ॥ पुरः स्थापय पादान्जमर्पयामि शिरोऽधुना । पुनः श्लिप्यामि हृष्यामि जिघ्रामि च लुठामि च ॥ १५ ॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्व मम देवदेव ॥ १६ ॥ यन्न मृग्यं नापहृतं न दूरे न समी- पतः । न निदानं नापि कार्य तद्दत्तं तत्त्वमक्षतम् ॥ १७ ॥ अनेन सह मे देहि याचकाय कृपाकर । यदुक्तं तस्थिरं तेऽस्तु सफलं चेति मे वरम् ॥ १८॥ यादृशी विपये प्रीतिस्तादृशी तव पादयोः । अस्तु मे तत्सुधास्वादं जाने किंच न किंच न ॥ १९ ॥ कांधि- च्छिक्षां च मे देहि देहयात्रा यथा सुखम् । भवेन्मत्तोऽपि लोकानां दुःखिनां च सुखं भवेत् ॥ २२० ।। प्रसारय ब्रह्मविद्या शिष्यं मा कुरु कंचन । ततो घातो भवत्येव घोरः कलिरुपस्थितः ॥ २१॥ शृणु त्वं शिष्य दुष्टाश्वान् रथे मा योजयख ते । नियन्ते मार- यन्येते सातपातादिमिर्यहु ॥ २२ ॥ न सजन्ति निजं दोषं नाचरन्ति हितं स्वकम् । शिष्यत्वं दर्शयन्त्येव न शिष्याय भवन्ति ते ॥ २३ ॥ अमायया तु कथनं सा गुरोर्गुरुता भवेत् । अमा- ययाऽनुसरणं सैव शिप्यस्य शिष्यता ।। २४ ॥ कथमेतहया- भावे गुरुता शिष्यता तथा । यत्र चैतहयं तब शोभते गुगशि- प्यता ॥ २५ ॥ एतहयं सत्यसाध्यं कलिना तद्भुतं यलात् । उप- हासास्पदं लोके गुरुवा शिष्यता तया ॥ २६ ॥ मायाभेदप्रयची

·१२२
विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १)
तौ तामेव परिरक्षतः। ससमेतत्कलियुगे किमाश्चर्यमतः परम् ॥२७॥
एको मोचयते पाशादेकः पाशान्समिच्छति । मोचयन्तं विक्क-
रोति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ २८ ॥ एकश्योपनिपढ़ायां वक्तुमार-
भते परः । मप्रेण स्तम्भयेजिहां किमाश्चर्यमतः परम् ॥ २९॥
एकस्तु लोकसङ्गेन मैत्रीमाचरते परः । विद्वेषयति यत्नेन किमा.
श्चर्यमतः परम् ।। २३० । एकः कीर्ति च लक्ष्मी च लभते देव-
योगतः । तां घातयत्यन्यजन: किमाश्चर्यमतः परम् ॥ ३१ ॥ एता.
दृशे कलियुगे शिष्याशां संपरित्यज । यदि तच्छिप्यता सह्या कुरु
मिष्यांस्तदा बहून् ॥ ३२ ॥ कचित्कचित्तु गुरवः शिप्याः सन्ति
कचित्कचित् । उच्छेदो ब्रह्मविद्याया न भवत्येव कुत्रचित् ।। ३३ ॥
किं साधवो न सन्त्येव कलायपि खलारपदे । यत्तदाऽधिकतां यातं
तदद्य विरलीकृतम् ।। ३४॥ छद्मसद्म विहायता विचरन्सन्य-
सद्मनि । गुरोंबाचो हरेभक्तिीतिनिपुणता तथा ॥ ३५ ॥ तस्मा-
द्विचार्य सच्छिष्यं कुलीनं पितृशिक्षितम् । ब्रूहि कैवल्यगाथा
त्वं यतः पश्चान्न तप्यसे ॥ ३६॥ वित्तं दास्यामि ते वत्स मिक्षा-
पानं प्रसारय । येन वित्तेन लोकेषु चिरं सुखमवाप्ससि ।। ६७ ।।
नेताहशं ब्राह्मणस्याति वित्तं यथैकता समता सत्यता च । शीलं
स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्वोपरम: क्रियाभ्यः ।। ३८ ।।
निःसंशयं स्मर ब्रह्मदेहं विस्मर मायिकम् । इति त्वं बोधवित्तान्यो
यत्र कुत्रापि वा यस ।। २३९ ।।
इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीकृतचल्यगाथायां
रहस्योपदेशोनाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
सर्वे शब्दा रसक्लिन्नास्तारतम्येन सर्वतः । यच्छदारूढतां
याति तद्रसे स निमजति ।। १ ।। तिरोहितः प्रमातॄणामव्युत्पत्या
कचित्कचित् । वक्रीकृतो निरुद्धश्च वक्तव्युत्पत्तिको रसः ॥ २॥

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ ।
१२३
व्युत्पन्नत्वे द्वयोः सम्यग्रस आविस्तरांभवेत् । अव्युत्पत्ती निरुद्धः
स्याहृयोरन्यतरस्य च ॥३॥ अव्युत्पत्तौ द्वयोरेवं रौद्र आविस्त-
रांभवेत् । अत्रोदाहृतयो लोके सिद्धा एवेह सर्वतः ॥ ४ ॥ अत-
एव सतां नाम कीयते संमतं सताम् । न कीयतेऽसतां नाम
घिकुर्वन्ति च कीर्तितम् ॥ ५ ॥ येन यस्योत्तमत्वं तु गृहीतं तस्य
नामनि । तद्रसप्लुतगात्रः सन्विश्राम्यति जनः खलु ॥६॥ कस्य
चिच्चोत्तमा नारी कस्यचिच्चोत्तमं धनम् । कस्यचिच्चोत्तमं तीर्थ क्षेत्रं
कस्यचिदुत्तमम् ॥ ७ ॥ कस्यस्विदुत्तमा विद्या कस्यचिच्चोत्तमो
जयः । कस्यस्विदुत्तमं ध्यानं कस्यचिच्चोत्तमो जपः ॥ ८॥ कस्य-
विदुत्तमा निद्रा कम्यचिच्चोत्तमा क्रिया । कस्यचिच्चोत्तमो विष्णुः
कस्यचिच्चोतमः शिवः ॥ ९ ॥ कस्यचिच्चोत्तमा शक्तिः कस्यचिच्च
गणेश्वरः । विष्णोः शिवस्य शक्तेश्च गणेशस्य रखेरपि ।।१०।।
स्थादेव चोत्तमः कोऽपि प्रमातृत्वस्वभावतः । ते द्वित्रा अपि कंचित्तु
मन्येरनुक्तवर्सना ॥११॥ यथायथा विशोकत्वमुत्तमत्वं तथातथा ।
नाम्नां स्वस्वरसे नूनमग्रीकर्तुं बलीयसी ॥ १२॥ शक्तिरव्याहता
तेन सर्वेष्वपि युगेषु च । हरेन मैव नामैव नामैव मम जीव-
नम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा ॥ १३ ॥ इति
व्यासादिकाः प्राहुः शब्दशक्तिमखण्डिताम् । पवित्रोत्तमनामानि
गृणन्येव महर्पयः ॥ १४ ॥ नाममात्रं हि सर्वत्र जात्यैश्वर्यगुणा-
दिकम् । संबोध्य फलदत्वेऽपि न शोकच्छेदनक्षमम् ॥ १५ ॥
शोकच्छेद्नकृत्तारः शुद्धब्रह्मरसास्पदम् । विशोकं तत्त्वमेवाह
तद्रसे मज्यतां त्वया ॥ १६ ॥ यथायथोपासनया तीक्ष्णीकृतम-
तिर्भवेत् । तथातथा विशोकत्वं व्यक्तीभवति मानवे ॥ १७ ॥
अहन्ताममतामूलाः शोकाः सर्वेऽपि लौकिकाः । तत्पाशद्वयमेवासौ
छिनत्ति सुविचारितः ॥ १८ ॥ कुतः शोकः कुतो मोहः कुतलो
वा गमागमौ । विशोकत्वं च मोक्षश्च पर्यायाववधारय ॥ १९ ॥

·१२४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) परिच्छिन्नपदारूढो विशोकत्वं कथं प्रजेत् । शिवविष्ण्वादिनामानि योगरूढानि लौकिक ॥ २० ॥ स्वरसं न जहत्येव नीतान्यतान्य- लौकिके । तारस्य स्वरसः शुद्धो गुणातीतोऽक्रियः समः ॥२१॥ त्वन्ताऽहन्तातिगः सर्वकल्पनापरमावधिः । स्वप्रकाशो निराभा. सोऽमृग्योऽचिन्त्योऽप्यनावृतः ॥२२ ।। पुरः पश्चादधश्चोर्ध्वमिति वाचोऽतिदूरगः। ने सुप्तो न सुपुप्तो वा न जापन्न तुरीयकः ॥२३॥ न कर्ता नापि भोक्ता वा न वक्ता नापि चेक्षिता । सर्वरूपो न सा य उररीकुरुते स्वयम् ॥ २४ ॥ आसत्वं न सजन गृहन्स लब्धव्यो मनीपिणा । अस्मिन्नर्थे गुरुमुखासन्धे किं फलमक्षुते २५ ग्राह्य त्याज्यं यत्र नित्यं निषिध्येते फलं तदा । कथं कल्यं येन भोगवासस्य स्यात्परम्परा ॥ २६ ॥ किंतु भोगसमाप्त्यर्थी निक्षि- तस्तत्र वै पुनः । अतो भोगत्रासमात्रक्षणे मुक्तिपदे स्थितः ॥२७॥ स धन्यः स महावन्द्यः स पित्रोस्तनयोऽप्रजः । कुललक्ष्मीलला- मोऽयं शाखसाफल्यभूरयम् ॥२८॥ कैवल्यलक्ष्म्याः पीठोऽयं गुरु- कारुण्यभाजनम् । येन कैवल्यमालम्ब्य सकलनासहेतवे ॥२९॥ आब्रह्मकीटपाशाय दत्तस्तिलजलाजलिः । अतः कैवल्यमोक्षेऽस्मिन्न फलं कल्पितुं क्षमम् ।। ३० ॥ साध्यसाधनसंबन्धरहिते प्रत्यगा- स्मनि । उपासकेनैव साध विशोके लीयते मनुः ॥३१॥ विशोकपद- संप्राप्तौ तार एको महामनुः । साध्यसाधनसंबद्धा मनवोऽन्येन तादृशाः ॥ ३२ ॥ लभ्यते चरमे देहे ब्रह्मीभावप्रदो मनुः । शिव- विष्ण्वादिकाः शब्दा उपास्यैश्वर्यदर्शकाः । क्रमेण मुक्तिफलदास्तारः । १ नन्वेतद्विलक्षणलक्षणतक्षिततत्त्वस्याप्रसिद्धेस्तवाभिमतत्वाप्रसिद्धिरिति चेन्न। सर्वतद्धर्मधर्मियुगपदधिष्ठानत्वेन सर्वविलक्षणस्य सदितिप्रतीतिविपयस्य तत्त्वस्मोहित शक्यसात् भौमादिभेदमिनस्यापि तदपिष्टानस्यैव सामान्यस वेजसः ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११। सद्योमुचिप्रदः ॥ ३३ ॥ विष्णुशब्दो यथा व्याप्तिबोधकोऽपि चतुर्भुजे । रुढो न्यकृतयोगार्थो नाशरीरार्थबोधकः ॥ ३४ ॥ बोधकत्वेऽपि योगार्थवलान्यकृतवासनः । रममाणश्चक्रधरे तत्सा- मीप्यमुपाभुते ।। ३५ ।। तत्र तत्सहवासेन पुनर्ज्ञान विचारणा । ज्ञाहता यावदेवास्य विचारस्तावदायतः॥ ३६ ॥ प्रमातृत्वं यदा क्षीणं तदा शाम्येद्विचारणा । प्रमेयवोधकाः सर्वे प्रमातृत्वबल- प्रदाः ।। ३७ ॥ अप्रमेयपरब्रह्मबोधकः प्रणवः खलु । त्रिपुटीं मर्द- यित्वैव बोधयेदर्धमात्रिकाम् ॥ ३८॥ अन्तःप्रज्ञत्वादिदोषान्सा- धनानि च सर्वशः। तिरस्कृत्य तमो हार्द भेदयन्वस्तु किंचन ॥३९] बोधयेात्र नो शोकः शोकबीजमथापि वा। न हपों हर्षवीज वा न साध्यं साधनं तथा ॥ ४० ॥ न भोग्यं नापि भोक्ता वा न निद्रा नैव जागृतिः । न स्वप्नो नापि विज्ञानमज्ञान वास्ति तन हि ॥४॥ तस्मिन्पदे निषण्णानां प्रणवालम्बिनो नृणाम् । विलीयन्ते ज्ञान- बलादृदिस्थाः शोकशर्कराः ॥ ४२ ॥ तद्विशोकपदं प्राहुमोक्षं कैव- ल्यमित्यपि । नैतत्पदं मन्दभाग्यलभ्यं लभ्यैकभूषणम् ॥ ४३॥ दूपणं द्वैतदृष्टीनां शोषणं सर्वकर्मणाम् । रोहणं गुरुपादाब्जभक्ति- बीजकणस्य च ॥ ४४ ॥ मुद्रणं दृश्यसंघातवासनानां च सर्वशः। उद्घाटनमनायाससुखानां सर्वसंपदाम् ॥ ४५ ॥ सर्यापच्छमनी विद्या लब्ध्वा कुत्रापि केनचित् । सेव्यमानोऽसेव्यमानो यापये- च्छेपवासराम् ॥ ४६॥ अन्ये दृश्यावेशकारिशब्दारत्याज्या मनी- पिणा । यैश्च संमृतिचक्नेषु भ्राम्यते पारतभ्यत्तः ॥ ४७ ]] यत्र- यत्रोत्तमत्वं तु गृहीतं तत्तदेव ते । शोकवंशं सौति तस्मादृश्येपू- त्तमता कुतः ॥ १८ ॥ उत्तमं तु तदेवाहं मन्ये यच्छोकनाशनम् । अनासवस्तुनः शोकनाशिता कथमिष्यते ॥ ४९ ॥ यहिष्यते कालयोगान्मुष्यतेऽपि च कालतः । लिप्यते दुःखसङ्घन तदुत्त- १ मुश्किप्रदः । इप्रसयोऽत्र घालार्थपरः. - ·१२६ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) मकथा कथम् ।। ५० ॥ न द्विष्यते मुष्यते नो लिप्यते नो सुखे- तरैः । तद्विशोकपदं प्राहुः कैवल्यं तद्गुरोः पदम् ॥ ५१ ॥ तदद्वि- तीयं तद्ब्रह्म स आला तरसुखं दृढम् । तत्प्रापकेण तारेण सह खपिहि तत्र वै ॥ ५२ ।। तत्र मुप्ताः सर्वजना यत्र जागर्षि रे शिशो । तत्र स्वयिहि यत्रैते जागृता जागता जनाः ।। ५३ ॥ विवे. किनां विवेकोऽयं विविक्ते जागृतिहि या । अविविक्त जागृतिस्तु घालानां भूपणं वलम् ॥ ५४ ॥ अतएव हि शास्त्राणि विवेचन- पराणि च । विवेचयित्वा यत्किंचित्तत्र जागृतिहेतवः ।। ५५ ।। एतदेव हि साफल्यं शास्राणां च नृणामपि । मुविचारिततत्त्वेषु जागृतिर्या च भूपणम् ॥ ५६ ॥ तस्माद्विवेकसंसिद्ध विशोके परमे पदे । जागृतिस्तथ युक्कैव दृश्ये स्वापोऽपि सांप्रतः ।। ५७ ।। यत्र खापस्ततो दुःखं केन दृष्टं महीवले । तस्मादपि च दुःखं चेत्त- स्थाप्यविपयो भव ।। ५८॥ अद्वितीयं पदं तस्य विषयो न कदा. चन । तत्र तिष्ठ मुसं भुख तवैकस्य कुतः किमु ।। ५९ ।। दृश्येन पीडितस्त्वं तु भ्रमन्सत्यधिया मुहुः । अद्य दृश्यान्तसंप्राप्तिः मुखं स्वपिहि मीलयम् ॥६०॥ योधय त्वं चेन्द्रियाणि न सन्ति विपया इति । इन्द्रियाणि न सन्तीति मनो वोधय वोधय ।। ६१ ।। मनो नास्तीति चुध्यस्व सुसं खपिहि वालक । यचिन्तयसि तन्नासि स्वमस्येको न चिन्त्यसे ॥ ३२ ॥ इदं तु हृदये कृत्वा सुसं खपिहि यालक । जगदस्तीति विश्वासपुरन्ध्री चपलानिका । चिन्तानानी तेन साकं दुग्धा जग्ध्वा जगत्रयम् ।। ६३ ॥ खपिमि श्रीगुरो नूनं स्वत्पादकशिपी शिरः । करवा त्वदुक्तं संध्यायन् रक्षाय त्वं च जागृहि ॥ ६४ ॥ जयजयामलगान शुचिस्मित जयजयामलवा. यातुराप्रणीः । जयजयामरवृक्ष मुमुक्षवे जय गुरो करुणारसवा- रिधे ॥६५॥ जय भवाधिविपन्नजनोडुप जय भवाग्निशमाम्यु. वच क्रम । जय भवप्रहमानिकशेसर जय मुमुक्षुविमोचन ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । १२७ तत्पर ।। ६६ ॥ श्रावयन्ती बहु कथाः स्वापयामास मां मुहुः । मातापि मत्कुणद्वैतवातशान्तिः कृता लया ।। ६७ ॥ अद्वैतबोध- दुर्गेऽस्मिन्द्वैतस्य परमाणवः । अपि प्रवेष्टुं नो शक्ताः किमु व्यव- हृतिक्षमाः ॥ ६८ ॥ गुरुप्रसादो बलवान्न तस्मादलवत्तरः । इदं दृष्टमिदं दृष्टमिदं दृष्टं मयाधुना ॥ ६९ ॥ अन्यस्य तु प्रसादेन नरो दृश्येषु मुह्यति । देशिकेन्द्रप्रसादेन नरो बोधे निमजति।।७।। न गुरोः कर्मसद्वोधाहते किंचन विद्यते । गृह्णाति कोऽपि लक्षेषु ततो बोधः सुदुर्लभः ॥७१॥ वोधस्थैर्य तत्कटाक्षमन्तराभ्यन्तरं भजेत् । तत्कटाक्षमहास्रोतःपुरः कोऽपि च मानवः ॥ ७२ ॥ स्यादेव सोऽपि मुक्तोऽपि स एव स्थाजगत्रये । गुरोः प्रसादमा- हात्म्यं जानीयादपि चित्ततः ।। ७३ ।। ज़्यादपि गुरो ब्रूहि महणे त्वं कदा कुतः । पतितोऽसि च येनाहमुद्धृतः सर्वसंकटात् ॥७४॥ धन्योऽसि करुणासिन्धो धन्यो विश्वोपकारक । धन्योऽसि नित्य- संतृप्तस्यानन्दभरनिर्भर ॥ ७५ ।। गुरो गुरो गुरो शब्द व्याहर- न्वर्तमानके । काले स्थितोऽस्मि मुक्तोऽस्मि निःशल्योऽस्मि निजा- स्पदे ।। ७६ ॥ विश्रान्तोऽस्मि विशोकोऽस्मि विस्मयातीतमानसः । शाम्यामि परिनिर्वामि तूष्णीमस्मि न किंचन ॥ ७७ ॥ अस्तिना- स्तीत्यादिदूरे पदे ताररसे प्रिये । तारबाणाधिरूढोऽहं क्षिप्तः श्रीगु- रुणा मुदा ॥ ७८ ॥ फलितं पुण्यसंघेन गलितं पापसंचयैः । मिलितं ब्रह्मरत्नेन वलितं सुखसंपदा ।। ७९ ॥ अजिह्मलभ्यां पदवीं जिह्यो यद्यारुरुक्षति । पक्षिगम्यान्यपि पदान्यपक्षोऽप्यारुरु- क्षतु ।। ८०॥ नमः श्रीगुरुनाथाय मुमुक्षुजनबन्धवे । लोकोत्तर- फलं ब्रह्म यस्य वाचि प्रनृत्यति ।। ८१ ।। नमो ऋगक्षरव्योम्ने निषे- दुर्यत्र देवताः । यज्ज्ञानात्सफला मत्रा यद्विज्ञानात्समासते ।।८२॥ जगतः शब्दरूपस्य गुरुस्तारः प्रबोधकः । तदुपासामार्गरूदो मूढोऽपि च जगद्गुरुः ॥ ८३ ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे ·૨૨૮ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) तथा गुरौ । तस्यैते कथिता हाः प्रकाशन्ते महामनः ॥ ८४ ॥ कैवल्यगाथावाग्धेनुरर्पिता गुरुपादयोः । गुरुभक्तैर्दोहनीया पिपा- सासरसस चेत् ॥ ८५ ॥ ये हि विश्वासपात्राणि गुरूणां गुण- दर्शिनाम् । इमां गाथां त एवेह शृण्वन्तु च लिखन्तु च ॥८६॥ कैवल्यगाथे वाग्धेनो तत्र दोन्धि निजं रसम् 1 गुरोविश्वासपात्रं योन धर्मिणि न पण्डिते ॥८॥ कृष्णकैवल्ययोगीन्द्रः सञ्चिदान- न्दपाणिभूः । कैवल्यगाथामकरोत्कैवल्यं यद्विचारतः ॥८८|| वत्से कैवल्यगाथै त्वं संचर स्वेच्छयाऽमितः । कोपि कश्चिद्गुणै- राख्यो रसं ते पातुमर्हति ॥ ८९॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीकृतकैवल्यगाथायां विशोको नाम पष्टोऽध्यायः॥६॥ * मोक्षश्वास्तिक्यसीमा सकलमुनिमतश्चास्ति रूपाविरोधाता- वन्मात्रः परेशो हरिहररविरित्यादिरूपाणि तत्र । आस्तिक्योरोध- नाय प्रथमतनुभृता कल्पितान्यप्रिमाणां मार्गाः कर्माणि नाना. विधफलसहितान्यत्र तत्रापि तुष्टौ ॥ १ ॥ तत्राचार्याश्च नानावि- धमतकथनाः कल्पिता उत्तराणामास्तिक्यादिष्टये तत्सकलमतगतं तस्वमद्धाऽविरोधि । तज्ज्ञानार्थ मतानि क्रमत इति महादेशिके. न्द्रेण दत्तो न साज्यो नो विनिन्द्यः सकलमुनिमतो धर्ममार्गः पुराणः ॥२॥ तन्तुर्धर्मस्य चायं मनुमुनिमहिपैर्लक्षितो रक्षितश्च प्रज्ञावद्धिनिपेव्यो दृढतरमनसा नास्तिकत्वातिभीतः। छिन्नश्चेत्त. न्तुरेष प्रदिशति च फलं नासिकलारतस्य प्रागल्भ्यादाढमन्ध- तम इति विबुधा आस्तिकाश्चक्षते स्म ॥३॥ युक्तं तद्यत्र धीरप्र- तिहतगतिमाक्तत्र विश्रान्तिमृच्छेदृष्टा कोटेपु योगिप्वविहतमतिपु ध्येयमानामतैद ! आलिक्याद्देवतानामपि सहसवान- ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । १२९ भाजां तु युक्तं लोकाः कर्माशयानामपि सुदृढतमप्रत्ययाच्छास्त्रज. न्यात् ॥ ४ ॥ नान्तं मार्गस्य चास्य क्वचिदपि लभते कामपाशेन बद्धः कुर्वन्कर्माणि योनिप्वथ भुवनपदेष्वञ्चति स्थानजन्म। कामा- प्रस्तोऽपि कश्चित्प्रकुरुत इह यः शास्त्रपाशेन बद्धो नित्यं नैमित्तिकं वा स खलु मम मतश्चास्तिकेष्वप्रगण्यः ॥ ५॥ यद्विश्वासाद्वयं तु प्रतिपदगहनं कर्म भूर्याचरन्तस्तिष्ठामस्तत्किमस्तीत्यहह भवति च प्रोक्तजन्तोर्विचारः । नायं स्याद्भोगकाले कृतिहतमनसः सर्वथा यक्तभोगस्यैवं जिज्ञासनं स्यात्तदनु गुरुवरान्वेपणायां प्रवृत्तिः ॥६॥ ईशानुग्रहकाल एव हि यदा विश्वेश मामुद्धर प्रस्तोऽहं जरठे जगत्यतितरां जन्माख्यखाते पतन् । यातान्यन्दशतानि देशिकपदं तत्त्वाववोधक्षम सम्यग्दर्शय मोचयासिलकृतेरेवं मुहुः प्रार्थयेत् ॥७॥ तस्मै स प्रदिशत्यमोघवचनं श्रीसद्गुरुं मोचक तत्त्वाराममलौकिकं तदपि च श्रद्धा दृढा चेद्भवेत् । तस्मै पृच्छति कर्मपाशमखिलं छित्त्वा कथं स्थास्यते स्वास्तिक्यं बुध वर्धयाखिल- सुखावात्यै च कर्मच्छिदे ॥ ८॥ आस्तिक्यादहमादरेण पतितः कर्मण्यतन्द्रो मुहुस्तस्मात्कर्मविमूलनं कथमिति श्रीदेशिकेन्द्रोच्य- ताम् । आस्तिक्यं तव किंविधं वद सखे विश्वस्य बीजं तथा विश्वस्याखिलकार्यनिर्वहणकृजानाति विश्वं विति ॥९॥ अस्ती. येव हि वेदनीयमितरद्रूपं गुरोः कल्पनोपासार्थ जडमानसस्य सहसा चित्तेन तनिष्कलम् । आरूढं भवतीत्युपासनविधेराचार्य पाल्यः क्रमस्तस्मात्सर्वमतानि मूलपदवीसोपानभूतानि च ॥ १० ॥ युक्तोऽप्याग्रह एव तत्र नहि चेद्विखंसमानात्क्रमादारोढुं नहि मूल- भूतपदवी शक्येत कैश्चित्कचित् । यो यो यस्य गुरुः स तं क्रमगतं सिद्धान्तकं भावयेत्तनिश्चित्य तथैव कमसहितसत्रैव विश्राम्यति १ शास्त्रपरवशस्यैवास्तिकलं तदुक्तकर्माचरत एव कर्मिसमिति लोकद्वया- न पितामहपाठप्रमाणा निरस्ताः. ९ ·१३० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) ॥११॥ एवं कल्पितविमहानुसरणाचल्लोकरूपादिकं प्राप्नोत्यच्युतनि- श्वयादध पुनर्मन्दस्तु विलस्थति । शासाश्चमतो न कुत्रचिपि स्वैर्य गुरौ वर्तते तस्मानास्तिफवन्धुरेप गदितो निश्चित्यभावात्कचित् ॥ १२॥ सर्वस्यापि गुरुर्विवेकजनकस्तद्दत्चमत्यादरात्तत्त्वे तत्कथिते सहव गुरुणा विश्रान्तिमृच्छेजनः । भूयस्तत्र च योऽधिकस्तदुदिते तत्त्वे विवेकं भजेत्तल्लोकाधिपसंमते सह पुनतेनैव विनाम्यति ॥ १३॥ यावत्तत्वमाधित न लभते वावद्विवेकक्रमादूर्ध्व गच्छति हीयते नहि पुनः शास्त्रीयमार्गाश्रयात् । ये केचित्कचिदप्यनास्थि- तपदात जन्ममृत्यूल्वणात्संसारासुविमोफमार्गविधुरा विष्वश्च एवासते ॥ १४॥ ये नास्तीति विमर्शनाधिमतयो नास्तीत्युपासा. रतास्ते नास्तित्वपरामिधेऽन्धतमसि प्रेसन्त्यनावृत्तिकाः । एवं कापिलगौतमप्रभूतयसत्ने स्वयं निश्चिते विश्राम्यन्ति न यावदेव गुरुणा संदर्शितोऽध्वा भवेत् ॥ १५ ॥ सोऽपि स्वीयगुरूपदिष्ट- सरणिं यच्छेत्क्रमातां चिरादित्यं मूलगुरुपदिष्टसरणी सर्वे स्थिताः शाश्वतम् । प्रहलैवाहमिति स्थितः परगुरुः स स्वीयशिष्येषु प स्वीयं ज्ञानमुदाहरेनतु परं दातुं स शक्तो यतः ।। १६ ।। कर्तृत्वा- दिकमादिशन् गुरुपदं नो विन्दते कश्चन ज्ञातं तत्त्वमुपादिशेत्कथ- मसावज्ञातजिज्ञासुपु । वैसं वे परतवतामथ पुनभोंगे क्रियाल. भ्यनां कर्तृत्वं च स वेत्ति पामरजनसनोपदेश्यं भवेत् ॥ १७ }] शास्त्रीयाः सगुणा: क्रिया यदि दिशेत्तत्त्वं तु तन्नो भवेदास्ते कि किमु नास्ति कोऽहमिति तनिशासने शिष्यके । यत्माइ नास्ति न चास्ति पान्तत इतो मध्येऽपि तनास्ति तद्भानं नास्ति तदेव भाति परतः पूर्व च यत्संस्थितम् ॥ १८ ॥ शुकिं पश्यति वक्ति रूपक- मिति स्वाज्ञानतो मानवः मुक्तिदैकघनैव भाति वितथा रौप्यं तु रौप्यप्रभम् । यत्र द्वैतमिवाद्वये भवति तज्ज्ञानादिकं ज्ञानवद्भोगो भोग इव प्रमाणसरणि प्रोडक्य भानं यतः ॥ १९॥ यत्काल- ·कैवल्यगाथा ११॥ (ब्रह्मविचारः १) नयमस्ति तस्य सहसैवाच्छादकं किं भवेद्यन्नास्त्येव तदीयभानज- नक किंवा भवेत्तद्वद । स्वाविद्यैव हि तहयस्य जननी सत्ता न चेप्याऽसतो नाभावः सत इष्यते मुनिवरै रूपापहानिर्यतः ॥२०॥ अस्तित्वं परमार्थरूपमसता प्राप्येत कस्माच सत् नास्तीति प्रथते ऋतेऽज्ञजनतां सद्देशिकानाश्रिताम् । नाभावः सत इष्यते नच पुनर्भावो सतोऽपीप्यते तस्मादद्वयसत्स्वरूपममलं त्वं स्वस्थतामा- मुहि ॥ २१॥ भोगः कुत्र व कुत्र कर्म गहनं द्वैतं क वा संस्थित यावनैव विचारणेन्द्रियगतं सत्यं तु तावद्भवेत् । यस्मादिन्द्रियवर्ग एप सुमते नाकाइते भासने दृश्यानां परमार्थतां मतिमतां जिज्ञा- सनं काश्ते ॥ २२ ॥ अस्तित्वं त्वपहाय किं वद् सखे दृष्टं त्वया कुन वा स्वर्णत्वं तु विहाय कुत्रचिदहोऽलकारमीक्षेत कः। तस्मा- दस्ति विभाति यचदहमित्यन्तईढं निश्चयं संस्थाप्य स्वसुखेन कर्म- गहनात्तीर्णोऽसि पूर्णोऽसि च ॥ २३ ॥ एवं दत्तविवेकपूर्णहृदयोऽ. स्तित्वाख्यतत्वे परे विश्राम्येद्गुरुणा सहैव विबुधोऽनावृत्तिमत्यद्वये । यस्मान्मूलगुरुक्रमाद्यमिह प्राप्तोऽस्ति मार्गो महान्यद्रूपे खगुरुः प्रयाति सहसा शिष्योऽपि तत्र क्रमात् ॥ २४ ॥ आस्तिक्यस्य फलं गुरुक्रमगतं चास्तित्वमात्रस्थितियस्मिन् भाति चराचरं च विविधं यद्भाति सर्वत्र हि । मृत्सत्तामतिलल्य कास्ति कलशे सत्ता सतः कल्पिते सर्वात्मत्वमतः सतस्तदुररीकुर्वश्च सार्वात्म्यमान ॥ २५ ॥ तन्तुर्ज्ञानाख्य एवं निगदित इह ते यं समालम्ब्य यज्ञा- गच्छेत्तत्परमं पदं सकलदृङ् नारायणो यत्र हि । अर्वाचीनम- तावलम्बिमनुजोऽप्यपदे संविशेदास्तिक्यं दृढमस्ति चेत्परपद गच्छेञ्च सोऽपि क्रमात् ॥ २६॥ एवं निरूपितौ तन्तू ज्ञानधर्मा- मिधौ मया । आस्तिक्यमूलावालम्ब्य फलमस्तित्वमभुते ॥२७॥ अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो १ विषमः.

·१३२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ २८॥ नाहं प्रकारः सर्वस्य योगमायास- मावृतः । एवं प्राहार्जुनायेदं तत्त्वं कृष्णः कृपाकरः ॥ २९ ॥ तस्मात्कल्पितरूपाणि भजन्कल्पितरूपधृक् । उत्तरोत्तरमुकष्टं पदं गच्छेच कल्पितम् ॥ ३० ॥ धर्म एव स चोद्दिष्टः कर्मसाध्य- स्वचोदनात् । न ज्ञानं तत्वविश्रान्तेरभावारकर्मयोगिनि ॥ ३१ ॥ तत्त्वज्ञानेऽपि चेत्कर्म पागच्छेदः कदा भवेत् । कर्तृत्वमेव पाशः स्थागोगगर्तनिपातनः ॥ ३२ ।। तच्छेदार्थ ज्ञानमिष्टमतः प्राहार्जुन हरिः । सर्वपाशच्छेदकारिकर्मत्यागं कृपाकरः ॥ ३३ ॥ सर्वधर्मा- परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयि. प्यामि मा गुचः ॥ ३४ ॥ आस्तिक्यमूला ये धर्मा नासिकानां च ये मताः । सर्वाखान्मपरित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवानय ॥ ३५ ॥ तनिष्टायां च यत्किंचित्पापं कर्तृत्वनामकम् । तच्छिद्यतेऽकर्तृता ते तादात्म्यादस्तिरूपतः ॥ ३६॥ श्रुतिरप्याह तत्त्यानं त्यागेनै- कैऽमृतं ययुः । ज्ञानात्प्राक् साधनं त्यागो ज्ञानावं तु लक्षणम् ॥३७॥ ज्ञानमप्याह भगवान सत्तन्नाऽसदुच्यते । एकत्वानोच्यते सत्तदद्वितीयं कथं वदेत् ॥ ३८॥ असंभवात्प्रपञ्चस्स नासदित्यपि चोच्यते । सदसद्वागतीतं तत्सत्तामात्रं परं पदम् ॥ ३९ ॥ न शून्यसमता तस्य तद्भावी जडतामियात् । इदमन्धंतमः प्रोक्तं यज- उत्वं प्रमातरि ॥ ४० ॥ सद्भावी सुसचिद्रूपसत्तामात्रस्वरूपधृक् । मुक्त इत्युच्यते योगी वेदान्तेर्बुधसंमतैः ॥ ४१ ॥ यो यद्भावयते नियं स तदेव भविष्यति । योगमार्गे प्रसिद्धं तद्योगः स्याद्भावनैव हि ॥ ४२ ॥ एतनिदिध्यासनं स्यात्कीटदृष्टान्तसंभवः । कस्यचि. दलबच्छूद्धायुक्तस्यैव भविष्यति ॥ ४३ ॥ कस्यचिद्बुद्धियुक्तस्य गुरुवाक्यसमं भवेत् । उपदेश्यैकरूपत्वं परमं जन्म यस्य हि ॥४४ ॥ इदं ते नाऽतपस्काय नाऽभक्ताय कदाचन । नचाशुश्रूः पवे वाच्यं नच मां योऽभ्यसूयति ॥ ४५ ॥ इति गोप्यतमं तत्त्व ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११॥ १३३ ज्ञानमास्तिक्यहेतुकम् । अर्जुने हरिणा प्रोक्तमुक्कं तत्कृष्णभिक्षुणा ॥ ४६ ॥ धर्मपको ज्ञानमार्गे पदमाधातुमर्हति 1 महापुरुषतो लध्वा ज्ञानं मुच्येत पाशतः ॥ ४७ ॥ ज्ञेयासतां निश्चयानुरूपां को वारयेदिह । तथा गुर्वनुरूपत्वं शिष्यस्य दृढचेतसः ॥ १८ ॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीकृतकैवल्यगाथायां सर्वमताविरोधिगुरुमार्गफलकथनं नाम सप्तमोऽध्यायः॥ ७ ॥ ॐ अस्तीति निश्चित्य करोपि कर्म नास्तीति निश्चित्य जहासि तत्तु । कर्माग्रहश्चेत्तव नास्तिताया निश्चित्य भावोऽनुमितो मतो नः ॥ १ ॥ नास्तीति बुद्धस्य च दृश्यवर्गे तृप्तिर्विरागोपशमादि चिह्नम् । अस्तीति बुद्धस्य पदेपदे स्यात्कामादिदोपप्रभवा क्रियापि ॥२॥ मृत्सत्यताबोधदस्य दृष्टौ निमजति स्खे कलशो निदाने। कथं हि तत्सुन्दरनानिमित्तो रागोऽथवा द्वेष उदारबुद्धेः ॥ ३ ॥ मृत्सत्यतातुल्यतयैव दृष्टा घटेऽपि सत्ता यदि तर्हि रागः । कामोज्य लोभः प्रशमं न याति सत्यामिपे कि शममेति चेतः ॥४॥ विश्वस्य विश्वस्य च सत्त्वमद्धा निदानसत्त्वं स्थगयत्यतज्ज्ञः। निदानसत्तामतिलक्ष्य का वा कार्येपु निर्लक्षणकेषु सत्ता ॥ ५ ॥ बुनोदरादीन्यपहाय को चा घटोऽसि तल्लक्षणसगरगः। बुनोद- रादीनि मृदाश्रितानि मृद्येव तल्लक्षणसंप्रवृत्तिः ॥६॥ बुनोदरा- दीनि च लक्षणानि मृदो घटस्यापि न योगभाति । अव्याप्तितोऽ- संभवतः क्रमेण तस्माद्धटो दुर्घट एव लोके ॥ ७॥ घटत्वजातिर्ननु यत्र रष्टा स एव वाच्यस्तु तदानुपूर्व्याः । चेदित्थमात्थाऽथ स एव पृष्टः किंलक्षणः कुन च वा विभाति ॥ ८॥ बुनोदरं लक्षण- 1 नाशास्त्रपको धर्मपको ज्ञानपको नाज्ञानपत्रा गुरुमि सिद्धान्तस्तपर शास्त्रसमत एव श्रीखाम्यनुभवसिद्धोऽपीति कल्पितानुभवपण्यैः पाराण्डिमि- भेंवन्यम्.

·१३४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) मस्स रूपं चत्कम्बुकण्ठोऽपि तथा न किं स्यात् । घटस्वजाति: कच संभृता स्याव्यासज्यवृत्तिन हि जातिरिटा ॥९॥ जात्येकता वा कलशैकता वा स्वरूपपक्षे तव बाधनीया । द्वित्वादिवत्रियवया वि. मुक्ता जातिः प्रतीयेत मते तवैव ।। १०॥ तस्माद्धटो नाम न विश्रु. तोऽपि पृथदो दर्शनमझतेय ! अलंकृतिहममिदां भजेश्चन्मूल्यद्वयं वं लभसे कुतोऽपि ॥११॥ अतो मिदादर्शनमेव तृष्णा विवृद्धिवं प्रवदन्ति सन्तः । भेदापनोदान ते विचारफलं प्रकल्प्यं प्रशमा- मिपातात् ॥ १२ ॥ अलङ्कृती भेदमपोय हेनसन्मूल्यतृष्णामति- वर्तते ज्ञः । अविद्यमानं वत विद्यमाने प्रकल्प्यते यत्रशतेन धीरेः ।। १३ ।। अविद्यमानं सजति स्वकीयमविद्यमानत्वमनन्तरं च । सुविद्यमानत्वमपीह तचित्रं किमस्मादपर मते ते ॥१४॥ अपाशलाका यजतु खकीयमयस्त्वमारोहतु हेमतात्र । धर्मी यतो विद्यत एव तत्र कार्यद्वयं यत्र विमृश्यते झैः ।। १५ । अविद्यमानं यदि कार्यकारि वेदान्तिमिः कस्तु वोऽपराधः । मन्नो जलादा- नकृतौ समर्था घटो न सन्मायिकमेव सर्वम् ॥ १६ ॥ अङ्गीकृते- नापि मुतेन बन्ध्या चेदाप्तकामा फलशेन तद्वत् । भवान्कृतार्थो भवतु प्रभूतं नागीकृतिर्वस्तुविचारसह्या ॥ १७ ॥ वस्तुस्थितिः कामयते कदाचिदगीकृति पान्यकराश्यां घेत् । अङ्गीकृतेः पूरु- पतवतैव ततोऽन्यथा किं न भवत्पदार्थः ॥ १८॥ विचिन्नतां वारयितुं क ईष्टे धियां ततोऽनन्तमतानि लोके । तत्वं ततः किं विविधस्वरूपं ततो मतानां भ्रमदेव युक्ता ॥१९॥ परस्परन्याइति- चिन्तनेन प्रमाणता कस्य मतस्य मान्या।खाङ्गीकृतं स्वेतरवेधताया दूरे ततः स्वामहजीवितं तत् ॥ २० ॥ यदामहायत्तविभासनं तत्सत्यं कथं फुत्र च केन दृष्टम् । तदेकवेद्यो पत रजसर्पः सत्सत्वमृच्छेच्छ. तथापि दृष्टः ।। २१ ॥ यथान्धकारस्य मुतो भुजङ्गो रजौ निवास तनुते यथेच्छम् । तथा घटः संतनुते मृदादी भेदेन वाऽभेदन एव ·.. (ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ सोऽस्तु ॥ २२॥ गते तमस्याग्रहबीजभूतें भुजङ्गवत्क्षीयत एव ते घटः । निजैकवेद्या प्रकृतिः शिवोऽणवस्तमःसुतास्तेन सहाप- यन्ति ॥ २३ ॥ दृष्टौ निरूढं तु तमो रविहरेद्बुद्धौ च रूढं तु तमो विचारः । येनामहस्त्याज्यत एव सर्वैः संत्यज्य तं मार्गयतां क विश्वम् ॥ २४ ॥ अस्तिनास्तीत्याग्रहं चेत्त्यजेत्पुरुपपुङ्गवः । मोक्षलक्ष्मीसुखं तेन लब्धं चरमजन्मना ॥ २५ ॥ अयं समाधिः कैवल्यं शुद्धा माझी स्थितिः स्मृता । वागतीता पराकाष्ठा ज्ञानस्य परमोऽवधिः ॥ २६ ॥ विधिर्वापि निषेधोऽस्य किंकरः शंकरस्य हि। आलानालविभागस्य वार्ता यस्माद्विभेति हि ॥ २७ ॥ समाधिरेए निर्वीजः प्रोक्तः कृष्णेन भिक्षुणा । सर्वाविरोधिसंस्थेयं व्युत्थानं नास्य विद्यते ॥ २८॥ भेदाभेदावजानन्तो याला लीलां वितन्वते। अजानन्सदसद्भावौ तथा क्रीडति पण्डितः ॥ २९ ॥ सदसद्वाद- माश्रित्य परिश्रान्ताः सुपण्डिताः । स्वस्वामहं परित्यज्य कुतो न स्थीयते सुखम् ॥ ३० ॥ कारणे सदसद्भावमाश्रियैके विवादिनः । कार्य केचन तस्मात्तु स्वामहः कलहप्रियः ।। ३१ ।। अन्याप्रहगृहीतं तु न खगोचरतां भजेत् । परिशिष्टः स्वामहस्तु त्याज्यः सर्वैर्मनी- पिमिः ॥ ३२ ॥ यस्यामतं मतं तस्य मतं यस्य न वेद सः । इति श्रुतिः सर्वमतत्यागात्तत्वाप्तिवादिनी ॥ ३३ ॥ वृद्धा अपि वदन्त्येवं युद्धः फलमनामहः । यदाप्रहगृहीतं स्यात्तत्कथं तत्त्वमिप्यते ॥ ३४॥ इहैव तैर्जितः सगों येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोष हि समं ब्रह्म तस्माद्राणि ते स्थिताः ॥ ३५ ॥ यदामहमृते सिद्धं तत्समं सर्ववादिनाम् । आमहोत्था विशेपास्तु निर्विशेष मतं सताम् ॥ ३६ ॥ तस्मादामहसंयागात्सत्तामात्रावलम्बनम् । समाधिरुक्तः सर्वेपां मतो निर्वोजनामकः ॥ ३७॥ सङ्कल्पमानमेवैतग्जगन्मि- ध्यात्वमुत्थितम् । तदसङ्कल्पमात्रेण लीयते कापि वस्तुनि ॥ ३८ ॥ अविचारेण तत्त्यागो योग इत्यभिधीयते । सद्विचारेण तत्यागो

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १)
मोक्ष इत्यभिधीयते ॥ ३९ ।। स्वस्थानहगृहीतेपु निरोधो हठनामकः।
विचारसिद्ध विश्रान्ती राजयोग उदाहृतः॥४०॥ यत्र तत्वमृते
किंचिन्न भाति नच पश्यति । एप सर्वश्रुतिमतो राजयोग उदाहृतः
॥ ४१ । सगस्तु विपयाणां में माभूदिति वने कचित् । स्वला-
भतुष्टया संसुप्ती राजयोग उदाहृतः ॥ ४२ ॥ स्वातिरिक्तं न
किंचित्तु निःसङ्गत्वं सदा मम । एवं सभासु विश्रान्ती राजयोग
उदाहतः ।। ४३ ।। मायामयं मयि नहि नाहं मायामयेऽपि च ।
इति कूटस्थविश्रान्ती राजयोग उदाहृतः ॥४४॥ अस्तीति प्रति-
पन्नस्य विशेपे बाद इप्यते । तथा भाति प्रियमिति प्रतिपन्नस्य
चेप्यते ॥ ४५ ॥ सर्वचादान्परित्यग्य तत्तदाग्रहसंभवान् । सचि-
रसुखे समे संस्था राजयोग उदाहृतः ॥ ४६॥ अन्वयानाति
सर्वत्र व्यतिरेके च शिष्यते । तत्तत्त्वे ज्ञानिनः संस्था राजयोग
उदाहृतः ।। ४७ ॥ यथा पुने कलत्रे वा निश्चयाद्रमते जनः ।
तथा विचारिते संस्था राजयोग उदाहृतः ॥४८॥ या व्युत्था-
नशधैव नोदेति सुविचारिते । नत्र संस्थैव सहजा राजयोग
उदाहृतः ॥ ४९ ॥ अवस्थात्रयमानं हि विश्वं त्वयि विभासते।
पश्य त्वं मृगवारीव राजयोग उदाहृतः ॥ ५० ॥ मायामात्र
ब्रह्ममात्रं विश्वं पश्य सकौतुकम् । मा वा पश्य सुखं तिष्ठ राज.
योग उदाहृतः ।। ५१ ॥ शङ्काया मूलविच्छेदः समाधिरभिधीयते ।
एप एवाशतानाशे मोक्षोऽयं सुसशेवधिः ॥ ५२ ॥ येन यस्य
प्रसद्गः स्यात्स सत्तत्यधिनिर्णयात् । सुसमाप्नोति विश्वस्य तत्त्वं
ज्ञात्वा सुखी भव ॥ ५३॥ विश्वस्य तत्त्वमस्तित्त्वं तवेशस्थापि
तन्मतम् । कथं विभेदमालिङ्गय दुःखी भवसि सन्मते ॥५४॥
अस्तित्वे निर्विशेपेऽपि भेदश्चेगौतमः कथम् । विशेपान्भेदविज्ञा-
नहेतूनगीकरोति हि ॥ ५५ ॥ अस्तित्वेऽपि विशेषश्चत्तत्सामान्य घ
कि भवेत् । यदभेदच्याप्यताऽस्य विशेपस्य मतं तव ॥५६॥

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । १३७ सामान्यानतिरेकित्वं विशेपस्य मतं यदि। सामान्यं सर्वरूपेण भातीति तव संमतम् ॥ ५७ ॥ सर्वरूपेण यद्भाति तदेकं तत्त्वमुच्यते । अतात्त्विकत्वं रूपाणामगीकृतमहो त्वया ॥५८॥ यदि तान्यपि तत्त्वानि सामान्याभेदसंभवः । विशेप इति कस्मात्ते मते समुपपद्यते ।। ५९ ॥ तस्मादस्तित्वमेवैकं जीवविश्वेशनामकम् । विशेपास्तेऽत्र सर्वाल्पज्ञते विश्वं च तद्वपुः ॥ ६०॥ कास्ति विश्वं क सर्वज्ञः क जीवः कच बन्धनम् । निरिन्धने सच्चिदग्नौ विचारेण हुतं तव ॥ ६१ ॥ एपा निर्वाजता प्रोक्ता समाधेर्वेदवित्तमैः । अन्तःप्रज्ञत्वादिदोपमुक्ततत्त्वसमाश्रितैः ।। ६२॥ अस्तीत्येवोपल- ब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभाव: प्रसीदति ॥ ६३ ॥ इति काठकमत्रोऽपि सन्मात्रमचिशेपकम् । तत्त्वं प्राह ततः सौम्य तत्र विश्रान्तिमाप्नुहि ॥६४ ॥ अप्रमेयं परं ब्रह्म यतो वाङ्मनसातिगम् । जगदप्यप्रमेयं तु तदन्तर्वानो यतः ।। ६५ ।। अचिन्त्यरचनारूपं जगत्को वर्णयेज्जनः । अचिन्त्य- मद्वयं तत्त्वमपि वर्णयते कथम् ॥ ६६ ॥ तस्मान्मौनं समालम्ब्य चिन्तां संत्यज्य दूरतः । यत्र कुन वस त्वं तु तत्र काशी स्वयं भवेत् ॥ ६७ ॥ भ्रमं प्रमां च संत्यज्य सामग्रीविरहात्स्वयम् । प्रमातृतां च संत्यज्य तिष्ठ त्वं मुग्धघालवत् ।। ६८ ॥ पश्य पश्य 'शिशुं दुग्धस्निग्धमुग्धास्यमन्तिकात् । अपश्यन्सदसद्वापि पश्य- न्स्वपिति मातरम् ॥ ६९ ॥ त्वदादिष्टपदे नूनं विश्रान्तिमगमं गुरो । अगृह्णन्नत्यजन्वापि विश्रान्ति सहजां गतः ॥ ७० ॥ असं- भवातशान्तिरवाधादद्वयस्थितिः । अवयुद्धानुभूता च किमतः परिशिष्यते ॥ ७१ ॥ अद्वितीयाववोधेन द्वैतं तु सह कर्ममिः दुग्धं दावाग्निना यद्वद्विपिनं सह जन्तुमिः ॥ ७२ ॥ अस्तीति निश्चितं तत्त्वमस्मीति यदि वुध्यते । सर्वालता तस्य सिद्धा मुक्त- स्थान्तिमजन्मनः ॥ ७३ ॥ यस्मिन्सुसो शिवः साक्षाद्यत्र श्रीरमणो ·१३८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) हरिः। यत्र शक्तिः सर्वविद्या विमहा पद्मजस्तथा ॥ ७४ ॥ सन- काचा वसिष्ठाद्या दत्तशेषशुकादयः । तत्र तिष्ठ निरायाधे पदे नैश्चिन्त्यनामनि ॥ ५५ ॥ श्रीदेशिकेन्द्रपादाब्जमकरन्दमधुप्रतः । कृष्णानन्दोऽपि तत्रैव क्रीडति श्रीगुरोर्मुदे ॥ ७६ ॥ इति कृष्णानन्दसरस्वतीविचारतायो धोकंवत्यगाथायां सहजनिवाज- समाधिनामाटमोऽध्यायः ॥ ८॥ ॐ अङ्गानामिन्द्रियाणां वा मनसोऽथ तवापि च । अन्तरस्पन्द. मालब्धं तत्तत्वं परमं पदम् ॥ १ ॥न जामता न खपता न मुपुप्तेन वा पुमः । न लब्धं नापि संत्यकं तत्तत्त्वं परमं पदम् ।।२।। न घ्यायता न चुवता नापि कर्मपरेण च । अपह्रोतुं शक्यते यत्त. तत्वं परमं पदम् ॥ ३॥ जापत्स्वप्नः सुषुप्तिर्वा येनास्तीति निग- द्यते । नोच्यते यन्न केनापि तत्तत्त्वं परमं पदम् ॥ ४ ॥ अस्त्यस्य- स्मीति सहसा व्यवहार तनोति यत् । विचारे मूकतां याति तत्तत्व०॥ ५ ॥ भाति भासि च मामीति व्यवहारं तनोति यत् । विचारे भानमात्रं यत्तत्तत्त्व०॥ ६ ॥ यः स्वतन्त्रः प्रियो भूत्वा परतयं प्रियं भजन् । लब्धं सुखमिति स्वस्थतत्तत्त्वं ॥७॥ यस्मिन्स्वप्नो विलीयेत सुपुप्तिर्जागृतिस्तथा । यस्मिन्नेव विभासेत तत्तत्व। ॥ येनैव दृश्यते विश्वं विश्वं यञ्च न पश्यति । सदा स्वस्थं समाभासं तत्तत्त्वं० ॥ ९॥ यद्गोचराः ममाणानि प्रमाणाऽगोचरं च यत् । सर्वसिद्ध स्वयंज्योतिलत्तस्वं० ॥१०॥ यदानन्देनेन्द्रियाणि कायो वाड्मनसे अपि । स्पन्दन्ले खखवि. पये तत्तत्व०॥ ११॥ यल्लब्ध्वा शान्तिमामोति हर्ष शोक जहाति च । सदेहं विस्मरेद्विश्वं तत्तत्त्वं ॥ १२ ॥ यस्मिन्नालतया लब्धे तृणवन्मन्यते जगत् । स्वानन्द तृप्तिमामोति तद्विविष्णोः परमं पदम् ॥ १३ ॥ वन भूतं भविष्यद्वा वर्तमान सदैव यत् । न

·कैवल्यगाथा ११ ।
(ब्रह्मविचारः १)
गोचरो न स्थगितं तद्विष्णोः० ॥ १४ ॥ न परोक्षं नापरोक्षं निय.
भातमशब्दकम् । ऋते गुरुं न यद्भाति तच्छेवं परमं महः ॥१५॥
यदन्तर्यद्वहिश्चापि यनान्तर्न वहिः स्मृतम् । अगम्यं च निरा.
लम्बं तच्छेवं परमं महः ॥ १६ ॥ यद्भाति सर्वरूपेण न सर्व
यत्परावरम् । न परं नावरं चापि तच्छाक्तं परमं महः ॥ १७ ॥
यदेव शब्दमहसा भाति विश्वासकं पुनः । शब्देनैवाद्वयं सिद्धं
तच्छाक्तं परमं महः ॥ १८॥ यदिन्द्रियगणाध्यक्षमिन्द्रियागोचरं
पुनः । इन्द्रियाणामिन्द्रियं च तदेतद्गाणपं महः ॥ १९॥ न यद्धा-
सयते विश्वं विश्वं येन च भास्यते । प्रकाशनिरपेक्षं च तत्सौर
परमं महः ॥ २० ॥ निष्कलं निरपेक्षं च कर्णवेधैकसाधनम् ।
अलक्ष्यं योगगम्यं च तदेतद्भरवं महः ॥ २१ ॥ संसारभीरुलोका-
नामभयं यहयातिगम् । नादैकवोध्यममलं तदेतद्वैरवं महः ॥२२॥
पडध्वसु विभात्येव पडध्वास्पृष्टरूपकम् । पडध्वशोधसंवेद्यं तदेत-
च्छाम्भवं महः ॥ २३ ॥ जगता शोभते यत्तु जगद्येन च शोभते ।
अज्ञानमात्रस्थगितं श्रीकृष्णाख्यं परं महः ॥ २४ ॥ यच्छन्दमूलं
शब्दानां विचारेण विभासते । शब्दान्वेत्ति प्रसत्यद्धा तदेतद्व्या-
कृतेमहः ॥२५॥ तारमात्रैकसंवेद्यं तारकं यत्नमन्तरा । सर्वशा-
साप्रतीतं च तदेतद्वैदिकं महः ॥ २६ ॥ अहमित्येव यद्भाति त्वमि-
त्यप्युच्यते जनैः । त्वन्ताहन्तैक्यरूपं यत्तत्तत्वं परमं पदम् ॥२७॥
अहन्तेदन्तयोर्भाति तहयत्यागमात्रतः।सामरस्यं मजसद्धा तत्तत्त्वं
परमं पदम् ॥२८॥ चिन्तया जायते दूरे नैश्चिन्त्यात्मथते स्वयम् ।
निष्कलं निर्विकल्पं च तत्तत्त्व०॥ २९ ॥ सुप्तेष्वपि च भूतेपु
तूणी जागर्ति यत्सदा । खपन्ति जागृता यत्र तत्तत्व०॥३०॥
तत्त्वत्रिशच्छोकमाला कण्ठे येन वा सता। कैवल्यसिंहासनग.
स्तृतो भवति मानवः ॥३१॥ एतत्तत्त्वपदंप्राप्ताः केचिन्मूकाः पिशा.
चकाः । भवन्ति विस्मृतमाणा मत्ता बाला जडा अपि ॥ ३२॥

·१४० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) श्रीगुरो करुणासिन्धो सम्यक्तत्त्वं निरूपितम् । परंतु मम तु ब्रह्म त्वरकृपवेति मे मतिः ॥ ३३ ॥ कल्पवृक्षो यदा दातुं फलानीष्टानि याचके । प्रवृत्तः स्यात्तदा हस्तैः किदिः कुरुतेऽन्तिके ॥ ३४॥ न दाता तृप्तिमायाति पाने दानेन कुत्रचित् । कुपात्रमपि नो तृप्तिमायाति सकलैः फलैः ॥ ३५ ॥ सद्गुरुर्दुर्लभो लोके सन्छि- प्योऽपि ततोऽधिकः। उभयोः संगमो मोक्षवार्तालक्ष्मीललामकः ३६ इति श्रीकृष्णानन्दसरसतीकृतपल्यगायाया तत्त्वनिरूपण नाम नवमोऽध्यायः॥९॥ ॐ त्वदूक्ततत्त्वनिष्ठा मे यथा दृढतरा भवेत् । तथोपदिश है नाथ भगवन्भक्तवत्सल ॥१॥ यथा मे सफलं जन्म यथैव शरणा- गतिः । यथा स्वदुपदेशश्च सफलः स्यात्तथा बद ॥ २ ॥ जाले निपात्य नामानि रूपाणि विविधानि च । उपहासे प्रवृत्तानिन किंवं परिपश्यसि ॥ ३ ॥ कियाजालं भोगजालं गले ते पतितं ससे । पश्चातापैकफलदं तस्मान्मुक्तस्तु पूरुपः ॥ ४ ॥ भोगजा- लच्छेदनेन क्रियाजालं विनश्यति । भोगजालं दृढतरं तच्छेत्ता नरपुद्यः ॥ ५॥ भोगजाले दृढे छिन्ने दृढवैराग्यधारया । निर्मूलं फर्मजालं तु स्वयं कालेन शुष्यति ॥ ६ ॥ भोगजालस्य कामाद्या मन्थयः पडदाहनाः । नित्यपुष्टा रसष्ठिनाता विवेफेन शोष- येत् ॥ ७॥ शुप्कायु तामु भविता वैराग्यं विपयाननु । धर्मनि- एस्स वैराग्यं मुमुक्षुत्वाय कल्पते ॥ ८॥ तेन सन्मार्गनिष्टा स्वाचित्तकाम्यमुपासने । उपासनापकमती तनोति करुणां हरिः ॥ ९ ॥ तेन प्रेमोगमश्चित्ते समुद्भवति मुन्दरः । कथं फदा लभेयं तदीश्वरस्य पदाम्युजम् ॥ १० ॥ येन संतारिताः पूर्व ब्रह्माद्याः सनकादयः । प्रहादाचा गजेन्द्राद्या द्रौपद्याद्याच काधन ॥ ११ ॥ भगवन्करणासिन्धो मामुद्धर भवाम्युधेः ·। (ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । १४१ त्रस्तोऽहं जन्ममृत्युभ्यो भोगेभ्यः कर्मतोऽपि च ॥ १२ ॥ इत्थं रोदिति कुत्रापि दृष्ट्वा हसति पामरान् । स्मृत्वापि स्वचरित्राणि वचिद्धसति रोदिति ॥ १३॥ स्मृत्वा तदैश्वरं रूपं कचिन्नृत्यति गायति । विभेति सङ्गान्मृर्खाणां सत्सङ्गं स समिच्छति ॥ १४ ॥ देहे गेहे कलत्रे वा पुत्रे सुनामपत्तने । रमते कापि नो रागात्स्वो- पास्यविरहातुरः ॥ १५ ॥ कदा मिलसि हे कृष्ण कदा मिलसि शङ्कर । कदा मिलसि हे तार कदा मिलसि हे गुरो ॥ १६ ॥ एवं ब्रुवाणोऽरण्येपु खेटके पत्तनेऽथवा । संचरन्खेदमाप्नोति स्वप्रयोजनतत्परः ।। १७॥ विधिं वापि निपेधं वा शत्रुवन्मन्यते तदा । यथा कामी काम्यमानसुन्दरीरतिलालसः ॥ १८ ।। नर- कोऽप्यस्तु मे शश्वदभीष्टं फलमभुयाम् । किं मे लाभेन हान्या वा यत्र नो कामितं फलम् ॥ १९ ॥ कदाचिद्वार्तया तस्य स्वाभी- टस्य फलस्य च । हृष्यत्यथो खिद्यति च रोदित्यपि हसत्यपि ॥२०॥ कः स्यादभीष्टसंसिद्धिमार्गदो मम मोचकः । इति संप्रार्थयनन्त- मान्येव वदत्यसौ ॥ २१ ॥ कृष्णस्य विरहे राधा राधाया विरहे हरिः । कृष्णकृष्णेति राधेति गृणीते रमते नहि ॥ २२ ॥ यो यत्कामः सतल्लाभमन्तरा रमते कथम् । रमेत घेत्तदा कामी मोक्षे वा विपये नहि ।। २३ ।। इत्थं श्रान्तस्य दैवेन कचित्सत्स- गमो भवेत् । तत्र शृण्वन्ब्रह्मवार्तामजानन्नपि हृष्यति ॥ २४ ॥ जानन्तमनुकुर्वाणं धिफरोति परीक्षितम् । जानायेवेति विश्वासः कुत्रापि च भविष्यति ॥ २५ ॥ तदा पृच्छति हे नाथ यः सतां हृदयंगमः । सर्वोत्तमः सर्वनाथः सर्वाधारः फ तं वद ॥ २६ ॥ सर्वोचमस्तु सर्वत्र नोचेत्सर्वोत्तमः कथम् । सर्वोत्तमः परिच्छिन्न इति वागेव दुष्यति ॥ २७ ॥ परिच्छिन्नत्वरूपेण सर्वसाम्यं महे. शितुः। न निवारयितुं शक्यं देशान्तरनिवासिनः ॥२८॥ सर्वत्र घेकामयेत स्वाभयं सर्वशन्दितम् । सर्व यदामितं मावि तत्कयं ·१४२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) बामपेद्धरिः ॥ २९ ॥ पूर्णत्वमीश्वरस्येष्टं सर्वैरपि च तैधिकः । तनाऽन्यस्य प्रवेशस्तु न कथंचिद्धविष्यति ॥ ३० ॥ पूर्णत्वं तु तदेव स्वाधनाऽन्यस्य प्रवेशनम् । दुर्घटे तन्त्र विश्वस्य कथा नैवो- पपद्यते ॥३१॥ यथा स्वर्गेऽलतिमिः स्वपूर्णे स्वयं पने प्रवेष्टुं नैव शक्येत तथैव जगनेश्वरे ॥ ३२ ॥ यद्यलक्षारसंस्था ते स्वपने- ऽपि च हेमनि । इष्टा स्यात्तभेदेन प्रतिविम्यवदिप्यताम् ॥ ३३ ॥ ननु घायुर्यथा व्योग्नि पूर्णेऽप्यसि परत्यपि । तथा विश्वस्य सत्ता घेका हानि ददर्शिनः ॥ ३४ ॥ यथा वियत्परे तत्त्वे तथा वायु- वियत्यपि । पूर्णत्वस्याविरोधेन स्थितिः कल्प्या मनीपिणा ॥ ३५ ॥ नाभेदमन्तरा पूर्णे स्वपने वस्तुनि कचित् । वरत्वन्तरं दृष्टचरं हेम्पलवारवत्सताम् ।। ३६ ।। विरलावयवे द्रव्ये द्रव्यान्तरसमा. गमः । प्रकाशानां जलानां वा यथैवास्ति समागमः ॥ ३७॥ घनेऽनवयवे परतुन्यहो वस्त्वन्तरं कथम् । वर्तेतावयवान्भिन्या- जहाहा संस्थितिः कयम् ।। ३८ । आधेनवयवं घरतु महात्सा. वयवं भवेत् । द्वितीयेऽवयवाभावः प्राप्नोत्सवयविन्यपि ॥ ३९ ॥ गुणजात्यादिवत्सत्ता घेत्तदाध्ययमेव हि । न्यायः संचारणीयः स्यादुभयोधनता यतः ॥ ४० ॥ एतेन विमुवस्तूनां भेदः सर्वो निराकृतः । पनत्वन्याइ तिमिया सदेकं तु यहूतम् ॥ ४१ ॥ यथा शुक्तिगत रौप्यं शुक्त्यैव धनतां गतम् । मिप्येति गीयते तद्विश्वं ममपनं मर ॥ ४२ ॥ एप सर्वोत्तमो देवो यद्धनं भाति वै जगन् । स एव त्वं स्वमेवैप जगच्छन्देन भण्यसे ।। ४३ ॥ त्वमेव क्षायसे वेदरम्यारोपापवादिमिः । त्वमेव ध्यायसे योगवि. पयो नहि फस्यचित् ॥ ४४ ॥ स्वमपि स्वं न जानीपे पुतोऽन्यः परिस्पतालयि । विश्वं जानामीति पदस्थालान नेति पक्षिध ॥४५॥ जानासि घेयानरूपः स्वप्रकाशो नियतिः । त्वयि भाति जग. सर्व भासि त्वं कुत्र कस्स या ॥ ४६ ॥ गुरो विश्वं न पश्यामि ·कैवल्यगाथा ११। (ब्रह्मविचारः १) १४३ न वेनि स्वमपि स्वयम् । न जागर्मि न सुप्तोऽस्मि न जडोऽस्मि किमद्भुतम् ।। ४७ ।। वत्स ब्राह्मी स्थितिरियं त्वादशेनैव लभ्यते । ईशानुपहपात्रेण मुमुक्षुशिखरेण हि ॥ ४८ ॥ अहन्तां ममतां हित्वा ज्ञप्तिरूपेण संस्थितिम् । पार्थाय प्राह भगवान्स्वपार्थक्यनि- वृत्तये ॥ ४९ ॥ विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५० ॥ एषा ब्राह्मी- स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ ५१ ॥ त्वन्ताऽहन्ता यावदस्ति तावदीश्वरसं- गमः । कथं सेतो दृढे वारि सामरस्याय कल्पते ॥ ५२ ।। सेतो भमे स्वयं वारि सामरस्यपरायणम् । तथा त्वमहमि च्छिन्ने आला समरसो भवेत् ॥ ५३ ॥ परोक्षीकृत्य यत्त्वं तु दुःखवाधौँ निमा- तितः । मोहेन स तु नष्टस्ते विरहः शान्तिमागतः ॥ ५४ ॥ मत एवाह भगवानर्जुनाय सतां पतिः । शिष्याय स्वरहस्यं तु ज्ञानी त्वासैव मे मतम् ॥ ५५ ॥ आलीभूते भगवति किमन्यत्परिशि- प्यते । रहस्यसुसमाखाद्य तूष्णीं विष्ठ सुखाम्बुधौ ।। ५६ ॥ गुरो दयालो त्वद्वाणी शृण्वन्नेव हरेः पदम् । लब्धास्ते किंनु दास्ये याचे याचकपुद्गवः ॥ ५७ ॥ त्वत्पादपद्ममकरन्दमधुव्रतोऽहं त्वत्पादसेवनविधौ तु धृतव्रतोऽहम् । भूयासमेव बहुजन्मसु मोक्षकाहाक्षाद्विहङ्गम इव वहदो जगाम ॥ ५८॥ कश्चित्ते चित्त- माधत्ते स्वास्थ्यं यद्विरहातुरम् । कचिल्ब्धं पदं तत्तु कश्चित्वं कृतकृत्यकः ॥ ५९ ॥ कृतं कर्तव्यमखिलं प्राप्तं प्राप्तव्यमेव में। भवत्समागमादीशः सर्वतो दृश्यते मया ॥ ६० ॥ अहं कृष्णस्त्वं च कृष्णः सर्व कृष्णमयं जगत् ! यदुःसदं ममाभूत्तत्मुसदं सुख- रूपधृक् ॥ ६१ ॥ सर्व प्रझमयं विश्वं मन्मयं त्वन्मयं तथा । पश्यामि कृपया तेऽद्य गतो मे विरहन्वरः ।। ६२ ।। सर्व प्रियतम मेऽध भाति त्वत्कृपया गुरो । इतस्ततो में श्रीकृष्णः सचिदान.

·१४४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) न्दविग्रहः ॥ ६३ ॥ यस्तारयोध्यः सर्वासाप्येकाला द्वैतवर्जिनः । मिलितो मे नियतमः कुतः शोकः कुतो भयम् ॥ ६४ | दर्शदर्श स्वदुदितमहो सर्वतो रूपमेकं गाढंगाढं मम हि मनसा लिप्यते रज्यते च । आनन्दाभूण्यहह नयने मुञ्चतः सिञ्चतो मां स्मार। स्मारं तव हि वचनं नृत्यमाविस्करोमि ।। ६५ ।। गाढस्नेहस्तव पदयुगे नित्यमास्तां दयाब्धे याणी नामान्यहह मधुराण्याचिनोतु प्रकामम् । कामः कापि त्वदुदितमहाचित्प्रकाशामिदग्धश्चिन्ता- रत्नं सकलमभवच्छ्रीगुरोः संगमेन ॥ ६६ ॥ किं वा पश्यसि हे वत्स विश्वं या ब्रह्म वा निजम् । पूर्वानुभूतविश्वेऽस्मिन्को विशेष: प्रदृश्यते ॥६॥ विश्व नाहं वेद्मि गुरो स्वप्नात्मयनेऽधुना। अस्तिनालीत्यादिदूरं वस्तु किंचन विद्यते ।। ६८ ॥ यदा पश्या. म्यहं विश्वं तदा पश्येयमीदशम् । वन्मात्रं ब्रह्ममानं या मन्मावं येति मे मतिः ।। ६९ ।। हेमज्योतिष्यलकारज्योतिरस्तं गतं यथा । ब्रह्मज्योतिषि विश्वाख्यज्योतिरस्तं गतं द्रुतम् ॥ ७० ॥ सर्वज्योतिः परंब्रह्म तज्योतिः श्रीगुरुर्मतः । त्वज्योतिपि परब्रह्मज्योतिरसं. गतं गुरो ॥ ५१ ॥ मज्योतिरपि तत्रैव समीभूतमहोऽधुना । किं वच्मि पुन्छयते किंवा तुभ्यमस्तु नमोनमः ॥ ७२ ॥ किं कालं वर्णयाम्यद्य किं तमीशं कृपाफरम् । किं त्वां दीनोद्धारदर्भ कि मां का भाग्यशालिनम् ॥ ७३ ॥ अभूयस्तु मदुद्धारहेतुः कालोऽ- खिलाटक' । फलदानकदक्षाय नमः कालाय यन्धवे ।। ७४ ॥ येन संदर्शितः साक्षाच्ट्रीगुरुः करुणाकरः । मदुद्धारसमाय नमः स्वादरये मुहुः ॥ ४५ ॥ येन ब्रह्मीकृतं सर्व मया सह तया सह । वाचापि तस्मै गुरवे नमस्तुभ्यं महामने ॥७६ ॥ येना. नन्दोधिलब्धः शोकसागरयादसा। तस्मै मां भाग्यवते नमश्च- रमजन्मने ॥ ७७ ॥ सफलीकृतमद्वाचे विफलीकृत्तकर्मणे । निसि- लीकृत विश्वाय शिष्यायाशीः सदा मम ॥ ७८ ॥ संदिग्धं नैव ·. तस्य (ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । १४५ मन्तव्यमसंदिग्धं न संत्यजेत् । शिरसा धारयाज्ञां मे येन भूयो न शोचसि ॥७९ ।। संदिग्धं दृश्यमानं स्याबहवो यत्र वादिनः। असंदिग्धं स्वप्रकाशं तच्च त्यक्तुं न शक्यते ।। ८० ॥ दृश्यमानं न जानेऽहं यत्र ते वहुवादिनः । असंदिग्धं स्वप्रकाशमेकमेवावशि- प्यते ।। ८१ ॥ अद्वितीयब्रह्मवोधो दृढस्ते जात एव हि । अतः परं त्वं मुक्तोऽसि यथेच्छसि तथा वस ॥ ८२ ॥ तव पाशद्वयं नष्टमद्वितीयासबोधतः । विद्वच्छ्राध्योऽसि मान्योऽसि यथेच्छसि तथा वस ।। ८३ ॥ विश्वं न पश्यतोन्धस्य यथा पादक्रमो भवेत् । वर्तितव्यं च गन्तव्यं वक्तव्यं तेन तत्तथा ॥ ८४ ॥ नान्धस्य कूपपातेन दोपः कश्चन सजते । आरोहेण गिरेः श्लाघा नो भयं वै गुणः ॥ ८४ ।। अतएव हि दुचाद्याः शाखातीताश्च पूरुपाः । वसिष्ठाद्याः शास्त्रवद्धा उभये ज्ञानिनः समाः॥ ८५ ॥ अतः केचिजडा मूका वाला मत्ताः पिशाचकाः । शिष्टा भ्रष्टाश्च केचित्तु वर्तनं न समं सताम् ।। ८६ ॥ न जानन्ति यतो देहं सप्र- पञ्चं सहेतुकम् । जानन्तीव विभान्येव यतः सुप्ता जग- स्थितौ ।। ८७ ।। सुप्ता एव हि ते शिष्यं शिक्षयन्ति जगन्नहि । एकं ब्रह्माद्वयमिति तन्न चित्रमिदं शृणु ।। ८८ ॥ यतो गुरुक्रमः सर्वोऽप्येवमेव महीतले । विस्मारयन्ति स्वादृष्टं स्वदृष्टं शिक्षयन्ति च ॥ ८९ ॥ याभावपि विश्वज्ञौ तुल्यौ तौ गुरुशिष्यको । विशेपे गुरुता तस्य तज्ज्ञातस्यैव वृद्धये ॥ ९० ॥ अविचारदशायां यदृष्टं तत्तु यथा स्थितम् । तस्याऽविरोधि किंचित्तु शिक्षयन्न गुरुर्भ- वेत् ॥ ९१ ॥ अविचारदशा दृष्टयाधायैव महाजनाः । वेदाः शास्त्राणि सर्वाणि वाचोयुक्तिश्च लौकिकी ।। ९२ ॥ आघाल्याच. १ ननु खप्रवाशतदीयकलादिष्वपि सन्ति पादिन इति कुतो न तदपि सन्दिग्धमिति चेप सन्देहकर्मतया तस्यापि तथात्वेऽपि तत्कतत्वे तस खत- अरपेन वप्रकाशवात् । ।

·११६ विचारत्रयी। (अविचारः १) जगदृष्टं विचारनिरपेक्षकम् । विचारशा न पश्यन्ति बोधयन्त्यपि नेति च ॥ ९३ ॥ वयं पश्यति यद्वस्तु तन्नास्तीति कथं वदेत् । यन्न दृष्टं स्वयं वस्तु तत्कथं प्रतिपादयेत् ॥ ९४ ॥ तस्माद्विश्वान्ध एवान विश्वं नास्तीति वोधयेत् । अद्वितीये जागृतस्तु वोधयेदद्वयं शिवम् ॥ ९५ ॥ शिष्यप्रारब्धवेगेन शिष्यमात्रे तु जागृतिः । इयमीशकृपा शिष्ये विश्वान्धः शिष्यदर्शनः ॥ ९६ ॥ न तारस- हशो मत्रो विश्वासकतत्परः । न वेदान्तसमं शास्त्रमुपपत्तिनि- रूपकम् ।। ९७ ॥ न मुमुक्षुसमः शिष्यो यत्र वाक् सफला गुरोः । न विश्वसुप्तसद्दशो गुरुगन्यैकवेदनः ।। ९८ । लब्धं किं परमं धाम पूर्ण सर्वोत्तमं च यत् । बाधिता किं जगद्वाधा यया दीनोs- भवजनः ।। ९९ ॥ त्वदाकूश्रवणमात्रेण लब्धं धामानिवर्तनम् । जगद्वार्तापि नो यत्र वाधा तत्र च कीटशी ॥ १०॥ यथा ब्रह्मा. म्बुधौ मनः शुण्यन्याचः सुनिर्मलाः । तदोपकारक्षीराब्धौ तद्ध- देव हि हे गुरो॥१॥ अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञाना जनशला- कया। चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः॥ २ ॥ आया- ल्यलब्धं विश्वं यद्वयसैव हृतं पुनः । अष्टं यत्कृपादत्तं तस्मै० ३ आलसत्तां पश्यतैव विश्वसत्ता न दृश्यते । इति बोधो येन दत्त- स्तरमै० ॥ ४॥ ईशमीनं जगत्सर्व नियति नैव मुञ्चति । यद्भीतं लीयते कापि तस्मै० ॥ ५ ॥ विश्वस्तिसमूहस्य भेत्ता श्रवणगो- चरः । हृद्हावासिसिंहाय प्रणवाय नमोनमः ॥६॥ यस्मिन्करें विशत्यद्धा पीयूपमयतां जगत् । आपेदे चित्रचारित्रप्रणवाय नमो. नमः ॥ ७ }] ब्रह्मणो यः समुद्भूतो ब्रह्मीभूतं करोति यः । उपा- सकं च विश्वं च प्रणवाय नमोनमः ।। १०८ ॥ इदि श्रीमत्परमहंसकृष्णानन्दविरचितवैवल्यगायायां श्रीततनिष्टाद. ढीकरण नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥ ।

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११॥ १४७ यावन्न जागृतो वोधः स्वमिस्तावजगत्स्थितिः । शुक्तावजागृतः पुंसो रजतस्य स्थितियथा ॥१॥ शुक्तौ सुपुप्तपुरुपस्य यथैव रौप्यं सुप्तस्य तद्वदपि चालनि विश्वसंस्था । शुक्तौ तु जागृतिरपोहति रौप्यमद्धा बोधेऽपि जागृतिरपोहति विश्वसंस्था ॥ २ ॥ रौप्यं तु शुक्तिघनमेव विभाति यद्वद्विश्वं च बोधधनमेव विभाति तद्वत् । विस्मृत्य शुक्तियनतां घनमाह रौप्यं तद्वच्च वोधधनतामपहाय विश्वम् ।। ३ ॥ उत्पत्स्यमानमिह सर्वमहो निदानगाढं निगूढमिव भाति निदानमेव । एतद्विचित्ररचना निजविस्मृतिस्था तस्या अपोहकुशला ननु देशिकोक्तिः ॥ ४॥ विस्मृत्य जागृति गतं ननु देहगेहं स्वप्ने प्रपश्यति वपुर्गृहमन्यदेव । तचापि विस्मृतिपथं नयता सुषुप्तिदृष्टा स्वविस्मृतिघना खघनाप्यवस्था ॥ ५ ॥ पूर्वा- नुभूतसदृशाः पुनरेव पश्यत्यद्धति ताश्च मनुते तनुते प्रकामम् । कर्माणि गच्छति पुनःपुनरेव लोकानूर्ध्वाधरानतियुभुक्षुतयाऽन्य- तन्नः ॥ ६॥ वाचोऽशृणोद्यदभिधानपराश्च तत्र जागर्ति विस्मृ. तिपदं नयते च पूर्वम् । इत्थं च शब्दरशनासित एव जन्तुर्वाक्त- न्तिवद्धनरसंगमतोऽतिदुःखी ॥ ७ ॥ स्वस्खाधिकारमनुरुध्य वद- सतज्ज्ञः कर्माणि लोकनिवहानपि काम्यमानान् । श्रोतापि संम- नुत एव हि कामतत्रो जागर्ति कर्मणि फलेऽपि च सत्यबुद्धिः ॥८॥ यावत्फलेषु वत कर्मभवेषु जन्तुर्जागर्सनात्मसु तमस्यपि रक्षसीव । तावद्भयं स मनुते परिहारमिच्छन्मार्गानितं मृदुमतिं शरणं करोति ॥ ९ ॥ वक्त्येव तत्त्वमतिहीनतयान्यदेवानाराध्य यासि न भयं कचिदेव काले । भूयो घना भवति बोधसुपुप्तिरता देवा- नवैति परतत्त्वमिति प्रकामम् ॥ १० ॥ नो वेत्ति विस्मृतिदशामु समुत्थितांस्तान्स्यं वा समां स मनुते वत वस्तुसत्ताम् । दंष्ट्रादिकां त्रिपुटिकामपि वेत्ति सत्यां तावन्निशीय इव संतमसे प्रवृद्धम् ॥११॥ योधाम्यरेऽस्मृतिघने दडितो हि वाचो धर्मार्थकामनिवहं पुरुषा.

·१४८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) यरूपम् । संदर्शयन्ति निजभासनमति यावत्तावद्विभासमहह क्षणिकार्थजातम् ।। १२ ॥ यो यद्विलोकयति पत्र च स प्रवृत्चो विद्युत्प्रकाशमवलम्व्य कदाचिदेव । प्राप्नोति फश्चिदपि मध्यत एव विद्युत्पातेन नारामुपयाति तमोन्धता वा ॥ १३ ॥ लब्ध्वापि कश्चिदिह खिद्यति यमपातादन्धोऽथवा भवति तत्र तडिल्लयेन । एवं च विस्मृतिधनोत्थतडित्प्रकाशमालम्च्य सिधति न जागृति- मेति कोऽपि ॥ १४ ॥ देवाच्छरद्धनघटागुरुराजनानी संयाति सान्द्रकरुणारसपूर्णगर्भा । यत्रैव निक्षिपति विन्दुकणान्वकीया. न्मुक्तास्त एव तत एव लवेति चित्रम् ।। १५ । आविष्करोति निजगर्जनशब्दपूगं सोऽसीति योधतनुरोमिति सा प्रगल्भम् । नेहास्ति किंचन निजस्मृतिहीनचित्खे त्वं जागृहि श्रममृते सुख- मंपि विद्वान् ॥ १६ ॥ एवं निशम्य गुरुमेघसमुद्भवं तं जागति कश्चिदिह सर्व निवृत्तकामः । यावद्धनस्वनमहो स्मरति स्वचित्ते सावन किचिदपि दृष्टिपथऽस्ति विश्वम् ।। १७ ।। अहो कुत्र गतो मेयो यत्स्वनं शृण्वतो मम । क्षणादनर्थनिवहः कुनापि विलयं गतः ॥ १८ ॥ तदुत्थाः शब्दनिवहा एव मे हृदयं गताः । त एय मे गुरुः साक्षादन्वहं बोधकारिणः ॥ १९ ॥ तैः सहैव विनोदेन यदा क्रीडामि चेतसा । तदैवाद्वयरूपं मे स्मृतिमेति पदे पदे।।२०।। यदा स्मरामि मद्रूपं विस्मरामि जगत्तदा । तस्माद्विस्मृतिरेवात्र कारणं विश्वदर्शने ॥ २१ ॥ विस्मरामि यदालान न सरामि जगत्तदा । सुपुतिनाम सावस्था यदा नाहं न जगत् ॥ २२॥ आसानमपि विधं च संस्मरामि समं यदा । तदा तरङ्गवद्भावि मपि विश्वं कदाचन ॥ २३ ॥ संस्मरामि निजं किंचिद्विश्वं स्मराम्यहम् । तदेवं मृगवारीव भाति विश्वं कदाचन ॥ २४ ॥ आसान संस्मराम्येव विस्मरामि जगत्तदा । शुक्तिसंस्मृतिवलायां रोष्यवक गतं जगत् ॥ २५ ॥ यदा दृढतरा रुदा संस्मृतिः वै --

·(ब्रह्मविचारः १)
कैवल्यगाथा ११ ।
स्वासवस्तुनि । तदैतच्छशशृङ्गाभं मुक्तिसीमेयमिष्यते ॥ २६ ॥
एतावद्वोधसंदात्रे नमो गुरुधनाय ते । यस्य विद्युत्स्वप्रकाशः
सद्भाताऽतिनिर्मला ॥ २७ ॥ भवितव्यमनेनेत्थमित्याग्रहमहा-
गिरिः । यद्वाग्वत्रेण निर्भिन्नो नमो गुरुधनाय ते ॥ २८ ॥
नमोस्तु ते महावाक्यगर्जनाय घनस्थितिम् । विलाप्य बोधलीनाय
सद्यो जागृतिहेतवे ॥ २९ ॥ नमस्ताराय शब्दाय गुरुमेघोद्गताय
ते । स्वपदे एव येनाहं जागृतः स्थिरतां गतः ॥ ३० ॥ मां
विस्मृत्य मयैवैतन्निद्रायां कल्पितं जगत् । मयैव बुद्धं भूयोऽपि
मयि लीनं सवेदकम् ॥ ३१ ॥ सर्वस्य चाहं हृदिसन्निविष्टो मत्तः
स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकद्वेदविदेवं
चाहम् ॥ ३२ ॥ एवं यां प्राह भगवानर्जुनाय निजां स्थितिम् ।
तामद्य दृष्टवानद्धा मदन्यः कोऽस्ति सर्वकृत् ॥ ३३ ॥ मत्सुप्ती
सर्वमेवैतन्मया दृष्टमहोऽधुना । मयैव जागृति नीतो जागरनह-
मद्भुतम् ॥ ३४ ॥ मयैव रचिता वेदा मयैव गुरुमूर्तिना । वोधितः
शिष्यरूपोऽहममुञ्चनिजजागृतिम् ॥ ३५ ॥ जागरनिदमर्थेऽहं
जागृति नीतवान्पुनः । अहमर्थे स्वप्रकाशे मामहं महदद्भुतम् ३६
जागरनिद्रितः प्रोक्तो निद्रितोऽपि च जागरन् । नोभयं मयि
संभाव्यं दृष्टा काचिचमत्कृतिः ॥ ३७ ॥ या निशा सर्वभूतानां
तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जामति भूतानि सा निशा पश्यतो
मुनेः ॥ ३८ ॥ यदुक्तं यदुनाथेन खानुभूतिरहस्यकम् । ज्ञात
तधुना नूनं पूर्वदृष्टं गतं कवा ॥ ३९ ॥ अवबुद्धोऽसि मुक्तोऽसि
वत्स जागर्पि जागृतौ । पुनः स्वपिहि विस्मृत्य त्वां मामीशं श्रुति
जगत् ॥४०॥ यथा यथा विस्मरसि सुखाधिक्यं तथा तथा । त्वदी-
यमुखलेशेन सर्वे जीवन्ति जन्तवः॥४१॥ शृणुयाद्य इमां गाथामा-
सजागृतिकारिणीम्। मुविचार्य स जागर्ति शिवो भवति पाद्वयः४२
इति श्रीवल्पगापायां विस्मृत्यपोहो नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

·१५० विचारत्रयी। (ब्रझविचारः १) ॐ यथा पश्येत्तथा विश्वं भाति बुद्धगुणस्नु सः । धुद्धिश्च गुरुणा दत्ता संप्रदाय इतीर्यते ॥ १ ॥ कश्चित्पश्यत्यणूनेव तदा- रब्धं च कधन । कश्चिद्गुणमयं वेत्ति कश्चित्कर्ममयं तथा ॥२॥ कश्चिन्मनोमयं वेत्ति कश्चित्स्मृतिमयं तथा। कश्चिद्भूतमयं वेत्ति कश्चिनित्यं पप्रश्यति ॥ ३ ॥ अनित्यं वेत्ति कश्चित्तु सत्यमित्यपि कञ्चन । कश्चिन्मायामयं वेत्ति कश्चिच्छन्दमयं तथा ॥ ४ ॥ कश्चिदीशमयं वेत्ति कश्चित्कालमयं तथा । कश्चित्सुखमयं वेत्ति कश्चिदुःखमयं यहु ॥ ५ ॥ कश्चिद्रह्ममयं वेत्ति कश्चिदासमयं तया। नव पश्यति कश्चित्तु यथा दृष्टिस्तथा जगत् ॥ ६॥ यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भाव स तु पश्यति । तं चावति स भू. स्वासौ तद्हः समुपैति तम् ॥ ७ ॥ इति प्राहुगौडपादाः शुक- शिक्षितवुद्धयः । गुरुहस्तगतं सर्व वन्धो मोक्षो जगत्तमः ॥ ८ ॥ अनात्मदृष्टिविज्ञेयमालदृष्टौ विलीयते । ग्दशोनं विरुद्धस्वात्परस्परम् ॥ ९॥ युतिः प्रसग्दृशं प्राह नेह नानास्ति किंचन । सर्वमालवेदमिति प्रतीचिद्वैतयाधनम् ॥ १० ॥ यथैव शिक्षितो जन्तुःसथा स परिपश्यति । अद्वैतनिक्षितर्विश्वं न दृष्टमिति कि चुवे ।। ११ ।। नानाविधाद्वैतशिक्षा अतो नाना. विधा दशः । मिथ आश्चर्यकारिण्यसतः माह हरिः स्वयम् ॥१२॥ आश्चर्यवत्पश्यति फश्चिदेनमाञ्चर्यवद्वदति तथैव धान्यः । आच- र्यवचैनमन्यः शृणोति भुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ १३ ॥ मिथः संमत्यभावेन कोऽपि नो वेद मानवः । अन्योन्यमप्रसिद्ध- त्वादाश्चर्य च परस्परम् ॥ १४ ॥ कि सर्वा दृष्टयो युक्ताः किम- युक्ताश्च दृष्टयः । इति चेयत्र यच्छिक्षा तां युक्तां मन्यते जनः १५ प्रकशिक्षितस्त्वं तु न विश्व परिपश्यसि । यदि पश्यसि तद्विवं मक्षमात्रं हि पश्यसि ॥ १६ ॥ यथा मृगजलं रष्टमपि नो टूमि- कारणम् । ममतापैकफलदं वन्निवृत्तिः मुसाबहा ॥ १७ ॥ मतः पराक्पत्य- - ·कैवल्यगाथा ११। (ब्रह्मविचारः १) सर्वाणि शास्त्राणि तन्निवृत्तिपराणि च । यतो नानाविधं दृष्टमपि नो तृप्तिकारणम् ॥ १८ ॥ यदि तृप्तिर्भवेत्तस्मान्न निवर्तेत को जनः । दुःखबुद्ध्या निवर्तेत मृगा इव मरूदकात् ॥ १९ ॥ मिथ्या यत्तदुःखरूपं यत्सत्यं तत्सुखं स्मृतम् । सत्यमिच्छति नासत्यं न सत्याद्विनिवर्तते ॥ २० ॥ सत्यमस्ति मृषाऽयाति मृगवारीव चातपे । सत्यं पश्यति यन्मिथ्या पण्डितोऽपीन्द्रजालवत् ॥ २१॥ तस्मात्सञ्चित्सुखे तत्त्वे मृपा दुःखात्मकं जगत् । यथा पश्येत्तथा भाति शिक्षाधीनो हि मानवः ॥ २२ ॥ मया त्वं शिक्षितो वत्स वोधादर्शेऽमले जले । प्रतिविम्वमिवेक्षख तद्रूपेणैव संस्थितम् ॥२३॥ अथवा नेति पश्य त्वं दृष्टेरं पलायते । बोधोऽस्ति बोध्यं नास्त्येव स्वप्नवचेन्द्रजालवत् ॥ २४ ॥ श्रद्धामये जगत्यस्मिन्न चित्रा भिन्न- दृष्टयः । श्रद्धामुत्पादयन्त्येते गुरवः स्वस्वदर्शने ॥ २५ ॥ श्रद्धाम- योऽयं पुरुपो यो यच्छूद्धः सएव सः । इत्युक्तरीत्या विन्दन्ते स्वगु- रुक्तेन वर्मना ॥ २६ ॥ अणून्वा प्रकृतिं चापि ब्रह्म वा देवता अथो । यतः फलं गुर्वधीनं तस्माज्ञात्वा गुरुं श्रयेत् ।। २७ ।। अनामज्ञो गुरुर्यस्मादनालगतिमादिशेत् । आलघातोऽयमेवोक्तो यदनासाभिमानिता ।। २८ ।। अभिमानो द्विधा प्रोक्तो ममाहमिति रूपतः । तद्वयं यस्य संनष्टं तथालज्ञं प्रचक्षते ॥ २९ ॥ एतद्वयं तदा नश्येद्यदैवाद्वयवोधतः । द्वैतनास्तित्वबोधः स्यादन्यथा दृढ- तामियात् ॥ ३० ॥ दुर्घटं कृतकृत्यत्वं द्वैतशिक्षितचेतसः । अद्वै- तशिक्षितस्यैतत्सुघटं तृप्तिहेतुकम् ॥ ३१ ॥ द्वैतसत्यत्वबुद्धिस्तु भवार्णव इतीर्यते । तस्य संतरणोपायो ब्रह्मैकत्वविनिश्चयः ॥३२॥ ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ।। ३३ ॥ मत्त एवेत्यन्यहेतूनिषिध्य माह केशवः । मिथ्यात्वमपि विश्वस्य मिथः संवन्धवर्जनात्॥३४॥ यदि सत्यं भवेद्विश्वं कुतो न भविताऽनयोः । संबन्धोऽतो मृषा ·विचारप्रयी। (ब्रह्मविचार १) विश्वमिति घेश्वरदर्शनम् ॥ ३५ ॥ इद परम्परालब्ध कल्पितानी- तराणि तु । दर्शनानि विचित्राणि कपिलादिमुनीश्वरै ॥ ३६॥ क्रमेण तान्यपि परश्रेयोहतव एव हि । यावत्तदर्शनभद्धा ताव- दालापि वञ्चित ।। ३७ ॥ अतएव हार माह यो यच्छूद्ध स एव स । यत्फल गुरणा लभ्य सदामोति परम्परा ॥ ३८॥ अतश्चाद्वयनिष्ठाया तिष्ठ मच्छिक्षणास्थिरम् । अनुभूतिविवादस्त न कार्यों दृष्टितत्रित ॥ ३९ ॥ तस्माद्विलोकय सदा प्रहमान जगच्छिशो । ब्रह्मीभवसि विश्व च प्रवीभवति समति ॥ ४० ॥ सत्यमुक्त त्वया नाथ यथाऽपश्य तथा जगत् । अभादिदानी प्रहर जगदित्यमिधीयते ॥ ४१ ॥ व्युत्थान वा समाधि वान जाने क गतौ हि तो । अद्वितीय ब्रह्मतत्व कचत्यालनि केवलम् ४२ इति श्रीववस्वगायायां उपदिष्टापस्थिरीकरण नाम द्वादशोऽध्याय ॥ १२ ॥ ॐ पुनर्विश्वचमत्कार णु श्रवणभूषणम् । यच्छुत्वानन्दमिन्धी व निमजसि पदेपदे ॥ १ ॥ पृथ्वीज्योति स्यूत्तर पारिज्योति- खत परम् । तेनोज्योतिसत सूक्ष्म वायुज्योतिसतोऽप्यणु ॥२॥ व्योमन्योतिसत सूक्ष्म शब्दज्योतिसत परम् । तत सूक्ष्मतम अझज्योतिरने न विचा! ३ ॥ यन्न किंपान तद्रा ज्योतिरक्त मनीपिमि । तदेव शब्दज्योतिश मायाज्योतिरितीरितम् ॥ ४ ॥ व्योमज्योतिस्तदेवोक वायुज्योतिसदेव हि । नदेव तेजोज्योतिश्च जलज्योतिस्तदेव दि ॥५॥ पृथ्वीज्योतिसदेवोक्त पूर्वमुत्तरशन्द- मात् । अचिनज्योतिषीद ज्योति सिंचन पल्पितम् ॥ ६ ॥ अकिंचनवमत्यक्त्वाभाति पश्य समानुपम् । प चिनयोतिराशे परज्योति क वा मृदि ।॥ ७ ॥ मृज्योतिरेप भामेत ययासक. समीक्षते । तत्सकल्पपरित्यागे मृज्योति शिष्यते परम् ॥ ८॥ तपा सरल्पित ज्योतिर्मि सरस्से पिलीयते । नि सफल्पदशायां ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । यच्छिष्टं तयुज्यते कथम् ॥ ९ ॥ वक्तुं श्रोतुं च मन्तुं च ध्यातुं वा बुद्धिपारगैः। सदा पश्यन्ति कवयस्तद्विष्णोः परमं पदम् १० अकिंचनपरं ज्योतिर्भाति विश्वालना स्वयम् । स्वातिरिक्तमदृष्ट्वैव स्वयमालनि शाम्यति ॥ ११ ॥ रसज्योतिर्गुहायां तु पृथ्वीज्योतिः प्रदीपितम् । तेजोज्योतिर्मुहायां तु जलज्योतिः प्रदीपितम् ॥ १२ ॥ वायुज्योतिर्मुहायां तु तेजोज्योतिः प्रदीपितम् । व्योमज्योतिर्मू- हायां तु वायुज्योतिः प्रदीपितम् ॥ १३ ॥ शब्दज्योतिगुहायां तु न्योमज्योतिः प्रदीपितम् । ब्रह्मज्योतिर्मुहायां तु शब्दज्योतिः प्रदी- पितम् ॥ १४ ॥ अकिंचनगुहायां तु ब्रह्मज्योतिः प्रदीपितम् । अकिंचनगुहा शून्या स्वप्रकाशैकपूरिता । यद्गुहासंप्रविष्टेन न किंचिदृश्यते जगत् ॥ १५॥ सर्वास्वपि गुहास्वेपा स्थिताऽकिंच- न साहा । केनापि दैवयोगेन दृश्यते यत्र सा गुहा ॥१६॥ यस्यां सुप्ता महासिद्धा दत्ताद्याः सनकादयः । तत्र स्वपिहि गाढं त्वां सेवन्ते सर्वसिद्धयः ।। १७ ॥ अगस्तिर्माधवश्चैव मुचुकुन्दो महामुनिः । आस्तिकः कपिलश्चैते यत्र सुप्ताः सुखेन हि ॥ १८ ॥ न यत्रास्ति दिवारात्रिर्यत्र सूर्योऽस्तमेति च । विभान्ति शतशः सूर्या नैको यत्र विभासते ॥ १९ ॥ अप्येपा शीतलतमा सर्वजाड्यं विनाशयेत् । अपि सूर्यशतकान्ता सर्वतापं निवारयेत् ॥ २० ॥ नैकोऽपि यत्र तत्रैव भासते सकलं जगत् । यत्र नावां तत्र चावां बदायोपि परस्परम् ॥ २१ ॥ दिवान्धा योगिनो यन्न निमील्या- क्षीणि शेरते । उन्मील्याक्षीणि पश्यन्तो दृश्यादेव हि बिभ्यति २२ चक्षुष्मन्तो न पश्यन्ति पश्यत्यन्धा जगत्प्रथाम् । गुहायां संप्र- विष्टा ये नावर्तन्ते पुनर्जनाः ॥ २३ ॥ अतिदूरे गुहा सा तु याघनो मार्गदर्शकः । मार्गदर्शकलाभे तु सूपविष्टेन लभ्यते ॥२४॥ ज्योतिर्मयी गुहा सा तु न दृष्टा कैरपि कचित् । गुरुदत्ताजना- लिप्तचक्षुपा दृश्यते सकृत् ॥ २५ ॥ दृष्टं ज्योतिर्मयं विश्वं दृष्टं ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) ज्योतिन किंचन । दृष्टा ज्योतिर्मयी कापि गुहा त्वद्वचसा गुरो ।। २६ ॥ नमस्ते चित्रवचसे नमः कारुण्यमूर्तये । यद्वान- दीवद्विश्व सुखरूपेण तिष्ठति ॥ २७ ॥ यद्वापधुनीजलं पीत्वा पामरोऽप्यमरो भवेत् । अकिञ्चनगुहाशोभियोधपुभ्र नमोऽस्तु ते ॥ २७ ॥ सर्वज्योतिपि यत्रैकीभवन्ति गुरुनामनि । न किंचि- ज्योतिषे तस्मै वागतीताय ते नमः ।। २८ ॥ वाचस्त्वदुक्ताः संथुत्य चमत्कारार्थगर्भिताः । अपारानन्दसिन्धौ तु मनोऽनुद्धि- समानसः॥ २९॥ इति धीकैवल्यगाथायां ज्योतिखखनिरूपणं नाम प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॐ शृणु वत्स तमोगाथां हृत्तमोनाशिनी पराम् । यां श्रुत्वा लभते तेजस्तेजः शब्दासहं परम् ॥ १॥ पृथ्वीतमो जलतमस्य- स्तमेति निरीक्षय । जलतेजोऽप्यस्तमेति तेजस्तमसि नित्यशः ॥२॥ तेजस्तमोऽप्यसमेति वायुनामतमस्यपि । वायुनामतमोऽप्येति वियत्तमसि चालताम् ।। ३ ॥ वियत्तमोऽप्यस्तमेति शब्दसंतम- सेऽपि च । शब्दसंतमसं याति स्वप्रकाशतमस्यपि ॥ ४॥ यद्य- स्याच्छादनं तत्तु तम इत्यभिधीयते । कार्याच्छादनकारीणि कार- पानि तमो न किम् ॥ ५ ॥ कारणाच्छादनं कार्यमपि तत्तम इष्यते । सर्वाण्यपि च वस्तूनि तम एव न संशयः ॥ ६ ॥ पश्य सूर्यादिज्योतीपि तम आच्छादकानि हि। अतस्तदुप्सन्तराये तम एव हि दृश्यते ॥ ७॥ न सूर्यज्योतिपा नष्टं पुनदर्शनमस्ति यत् । ५. बहिर्देशान्नोपयाति मध्ये नाशप्रसङ्गतः ।। ८ । न तत्रोत्पादिका काचित्सामग्री दृश्यते कचित् । नाभावो भावरूपस नीलस्य तमसो भवेत् ॥ ९॥ तस्मात्सूर्यादितेजांसि तम:कार्याणि मन्महे । अतः स्वकारणतमोवृतान्येव भ्रमन्ति हि ॥ १० ॥ यथा पृथ्व्या- दिभूतानि स्वकारणवृतानि च । लीयन्तेऽपि १ वनैव स्वोपादाने ।

·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । दिने दिने ॥ ११ ॥ यथा निर्वाणमायातो दीपस्तमसि लीयते । तथा निर्वाणमायाताः सूर्याचा अपि कालतः ।। १२ । यद्यत्र लीयते वस्तु तत्तत्कार्य विनिश्चितम् । कार्यदृष्टौ निरुद्धायां कार- णस्यैव दर्शनम् ॥ १३ ॥ वायोस्तेजःसमुद्भूतिः श्रुत्या यद्यपि दर्शितम् । तथापि तस्य तात्पर्यमानन्तयें सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥ तमःसर्वाणि कार्याणि स्वेतरावृतिदर्शनात् । अतएव विचार्याह तम आसीदिति श्रुतिः ॥ १५ ॥ युक्तं तज्योतिपां नाशे तमोऽन्य- त्प्रलये किमु । अतस्तत्कार्यवर्गोऽयमाच्छादयति किंचन ॥ १६ ॥ दिवान्धानां तमोज्योती रायन्धानां तमस्तमः । दृष्टिरूढमिदं मन्ये लौकिकम् ॥ १७ ॥ अन्यस्य स्थगितं दृष्टौ पश्य- त्यन्योऽपि तत्क्षणे । तस्मातमो नैकमस्ति दृष्टिभेदे व्यवस्थिते १८ यदृष्टावचनं श्रीमद्देशिकेन समर्पितम् । तत्तमो लीयते कापि पश्येत्वं तमसः परम् ॥ १९ ॥ अतोन्धकारे सुघने सर्वाच्छाद- नतत्परे । अपि वेत्ति निजं वस्तु नावृतस्तमसा कचित् ।। २०॥ तदेवैकं पर ज्योतिरनुच्छिन्नमनन्तकम् । तद्भासैव तमोमूलं भासते सकलं जगत् ॥ २१ ॥ तदाश्रयं तमो नूनं तदनाच्छादनं तथा । अपि देशिकशब्देन ज्योतिपैवापसार्यते ॥ २२ ॥ किमस्ति तमसा अस्तं किं त्वयाऽत्रानुभूयते । तद्विचार्य वदाशु त्वं प्रमादो न यथा भवेत् ॥ २३ ॥ अस्त्यन्धकारस्तस्यैव जठरे सर्वमस्ति हि । अप्र- वृत्तेन्द्रियबातोऽनुभवाम्येकमेव हि ॥ २४ ॥ अस्त्यन्धकारो ज्ञानं वा तमसो ज्ञानमस्ति हि । तस्तित्वं ज्ञानगतं न तमःस्थं प्रभा- पसे ॥ २५ ॥ ज्ञानमस्ति तमो नास्ति सिद्धं त्वद्वचसैव हि । तर्हि यत्तमसा प्रस्तं तन्नास्तित्वं च सांप्रतम् ॥ २६ ॥ जलपूर्णघटाभावे जलाभावोऽपि सुस्थिरः । तद्वत्संतमसाभावे विश्वं नास्तीति सांप्र. तम् ॥ २७ ॥ अस्ति विश्वं तमोप्रस्तमिति चेदुच्यते त्वया । अनु. भूयाथ संस्मृत्य वदस्येतद्वदाशु नः ॥ २८ ॥ सामध्यभावाद-

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १)
नुभूनैव युज्यत सा तदा । तदाप्यनुभवश्चेत्स्यात्को विशेपोऽस्ति
तेजसि ।। २९ ॥ स्मृत्वा चेत्स्मृतिरास्ते वा स्मृतेरनुभयोऽस्ति हि ।
अनुभूय स्मृति वच्मि तास्तेऽनुभवः स्मृतः ।। ३० ॥ स्मृतिनी-
स्तीति सिद्धं ते तीस्ते किंच तच्छृणु । येन त्वं जगतः सत्ता
हित्वा स्वस्थो भविष्यसि ।। ३१ ॥ यत्र यश्च गुणो नास्ति स
तमिच्छेत्परस्य हि । यथा जलमुशीरस्य गन्धं कामयतेऽमि-
शम् ॥ ३२ ॥ तथा दृश्य बोधसत्ता काडमाणं कथं नु सत् ।
यथा बोधप्रकाशं च प्रकाशः स्यात्कथं जगत् ।। ३३ ॥ असतश्चा-
प्रकाशस्य निरस्ता मुखरूपता । तस्माद्विश्वप्रासकारि स्वात्मरूपं
महातमः ॥ ३४ ॥ तमोऽपि लीयते यत्र विश्वेन सह सर्वतः ।
तमोऽपि भासते येन विश्वेन सह सर्वतः ३५ ॥ नदेकं परमं
तत्वं श्रुतिगम्यमलौकिकम् । आदित्यवर्ण तमसः परस्तादिति च
श्रुतिः ॥ ३६ ॥ यस्मिन्दृष्टे जगद्वार्ता शशशृङ्गायते अहो । अदृष्टे
तु बलाढ्या सा तस्मै चित्तमसे नमः ॥ ३७ ॥ अस्मिंस्तमसि
खेलन्ति लीलयैव महाजनाः । जगद्वार्ता यन कापि न दृष्टा न
थुर्ति गता ।। ३८ ॥ तस्मिस्तमसि खेलन्ति बोध्यवातैव यत्र हि ।
पामरा योधवार्तायां दूरदूरचरा नराः ।। ३९ ॥ काकोलूकनिशा
यन्मिथो न श्रुतिगोचरा । अनात्मशालज्ञनिशा मिथो न श्रुति-
गोचरा ॥ ४० ॥ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाप्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ४१ ।। सत्य
मोमयं सर्वमनुभूतमिदं जगत् । तस्य प्रासकरं बोधतमोप्यद्व-
यनामकम् ॥ ४२ ॥ यथा वदसि हे नाथ तथा भाति जगन्मम !
तस्मै विचित्रवचसे नमस्कुर्मो यथावलम् ।। ४३ ।।
इति श्रीकैवल्यगाथायां तमोपसरणं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

·कैवल्यगाथा ११ । (ब्रह्मविचारः १) १५७ ॐ नीतिज्ञोऽपि च धर्मज्ञस्तत्त्वज्ञ इति पूरुपाः । त्रय एव हि विख्याता जगज्जीवनहेतवः ॥ १ ॥ नीतिज्ञः संश्च धर्मज्ञस्तत्त्वज्ञ इति पूरुपौ । द्वावेवेति परे प्राहुर्याभ्यां विश्वं च जीवति ॥ २॥ तत्त्वज्ञोऽपि च धर्मज्ञो नीतिज्ञ इति पूरुपौ । द्वावेव० ॥ ३ ॥ तत्त्वज्ञोऽपि च नीतिज्ञो धर्मज्ञ इति पूरुषौ । द्वावेव० ॥४॥ तत्त्वज्ञोऽपि च धर्मज्ञो नीतिज्ञ इति पूरुषः । एक एवेति च परे थेन विश्वं च जीवति ॥ ५॥ ईदृशः पुरुपो लोके को भवेदीशम- न्तरा । यदि दृष्टः कोऽपि लोके तमीशं मन्यते जनः ॥ ६॥ किमु वक्तव्यमहह यत्रैकोऽपि गुणोऽवरः । ईशवाय भवेल्लोके यत्रास्ते तत्रयं कचित् ।। ७ ॥ यथा श्रीशंकराचार्या गुणत्रयविभूपिताः। आचार्यपदवी रूढा जगतो गुरुतां ययुः ॥ ८ ॥ तथैव रामकृ- ष्णाद्या वसिष्ठाद्याश्च पूरुपाः । ईशकोदिषु गण्यन्ते ज्ञानेनैव वलेन ते ॥ ९॥ पृथक्पृथक्प्रदृश्यन्ते गुणा एते कचित्कचित् । तेऽपि पूज्यतमा लोके युधिष्ठिरनलादयः ॥ १० ॥ जनकाद्याश्च दत्ताद्याः पृथ्वाद्या अपि केचन । द्वाभ्यामेकेन वा लोके लोकोत्तरतया मताः ॥ ११॥ गुणप्रधानभावेन वर्तन्ते सर्व एव हि । उदाहृतेषु चान्येषु न चेत्पूजा कथं भवेत् ।। १२ लोकार्थी नीतिमादत्ते सुखार्थी धर्ममञ्जसा । मोक्षार्थी ज्ञानमेवैकं छिद्यते येन वासना ॥ १३ ॥ नीतिधर्म च जानाति तज्ज्ञं संमनुतेऽपि च । परंतु वन्धरूपत्वान्नाचरत्येव वक्त्यपि ॥ १४ ॥ अतएव हि वृद्धानां वचनं श्रूयते बहु । उत्तमानां वचः सत्यं चरित्रं तु कचित्क- चित् ॥ १५ ॥ नीत्या धर्मेण वर्धन्ते ता नूनं लोकवासनाः। तत्त्वज्ञानेन छिद्यन्ते इत्येकेऽपि जना मताः ॥ १६॥ आचार्यको- टावेते तु गण्यन्ते बहुदर्शिभिः । पालिता लोकमर्यादा जनैरेता- दृशैरिह ॥ १७ ॥ कैश्चिकिमस्ति लोकेन तया मर्यादया किमु । इति संरक्षिता ब्रह्मनिष्ठव यथारुचि ॥ १८ ॥ अवधूतेषु गण्यन्ते ·१५८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचार १) ईदृशास्तत्त्वदर्शिमि । एतेभ्य शिक्षित ज्ञान बलवद्भवनाशने १९ शिवो दत्तश्च मपभो भरतोऽथ शुको मुनि । इत्याद्या सिद्धगुरव सद्योमोक्ष कहतव ॥ २० ॥ अवधूतो गुरु कापि पेनचिल्लभ्यते मुधि । लन्धेऽपि तन श्रद्धा तु सहसा नैव जायते ॥ २१॥ यतो भूर्वजनो ज्ञानिन्यपि धर्म समीक्षते । सर्वोत्तीर्णे स्वेप्टधर्मरामो दु शक एव हि ॥ २२ ॥ अतस्तस्मानिवर्तन्ते सिंहावस्ता गजा यथा । त आचार्येषु सतुष्टा धर्ममिश्रोपदेशिषु ॥ २३ ॥ जगद्य- द्यपि मिध्यैव तथापि तक मुनत । धर्मोहयो नव शाध्यो येन निन्दा भवेत्तव ॥ २४ ॥ ज्ञानी भूत्वापि निन्दाया पान स्मा- द्रविष्यसि । अतएव हरि प्राह पृच्छते पाण्डुसूनवे ॥ २५ ॥ कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिता जनकादय । लोकसमहमेवापि सपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २६ ॥ एव मिश्रोपदेशेन मुन्यन्ते दीर्घका- । सगुणे निर्गुणे चापि येपा निष्ठा समा मता ॥ २७ ॥ शुद्धनैर्गुण्यनिष्टैप कैयत्यपदभाजनम् । इत्याहुरवधूतासे धर्मनी- त्युभयातिगा ॥ २८ ॥ मुद्दम्भ परशो यद्गादम्भी जगत्तथा । दम्भेऽपि चेत्तव श्रद्धा क्दा मुक्तो भवष्यसि ।। २९ । नेति शातेऽपि चेचद्धा नद्धा दम्भोऽयमिप्यते । तत्त्वज्ञान्यपि दम्भीति निन्देय तावकी न विम् ॥ ३० ॥ अदम्भालानमाश्रित्य रभस्वा दुम्भमेव हि । आनन्द तेन ते हानि पदापि न भविप्यति ॥३१॥ रोक्शाग्नकतवस्य ज्ञान तु शिथिल भवेन् । ज्ञानकनिष्ठा तस्य लोक शास्त्र च तत्तया ।। ३२ ।। यथायथा ज्ञाननिष्ठा विवृद्धा से भविष्यति । तथातधा रोकशास्त्रवासना शिथिरा भवेत् ॥ ३३ ॥ भसौ विशुद्ध इत्युफ पक्को विज्ञानयेवल । यन नेव जगद्वार्ता ममवाामि काचन ॥ ३४ ॥ उभाभ्यामपि वाताच्या मुक्तस्य दृढचेतस । निर्वाजैकसमाधेस्तु स्थितिवतु न शक्यते ।। ३५ ॥ विरगृताखिल विश्वस्य सस्मृतामलसविद । विज्ञानपे वलस्यास्त ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ ॥ १५९ दासा हरिहरादयः ॥ ३६॥ निरपेक्षं मुनि शान्तं निरै समद- शिनम् । अनुव्रजाम्यहं नियं पूयेयेत्यभिरेणुमिः ।। ३७ ॥ इत्याह भगवान्साक्षादुद्धवं प्रति केशवः । तस्माद्विज्ञाननिष्ठस्य योगक्षेम- वहो हरिः॥ ३८ ॥ विज्ञाननिवारूपं तु हंसरूपेण पूर्वजान् । सनकादीन्मुनीन्प्राह सभायां पद्मजन्मनः ॥ ३९ ॥ यो जागरे पहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान्मुझे समस्तकरणैर्हदि तत्सदृक्षान् । स्वप्ने सुपुप्त उपसंहरते स एकः स्मृत्यन्वयात्रिगुणवृत्तिगिन्द्रियेशः ४० एता विमृश्य गुणतो मनसख्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः । संछिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्णज्ञानासिना भज तमाखिलसंशयाधिम् ॥ ४१ ॥ एवं तारविचारेण तीर्णस्याखिल- संमृतेः । आलारामस्य तृप्तस्य स्थितिमाह जनार्दनः ॥ ४२ ॥ देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगम- स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ ४३ ॥ देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत्सा- रम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः स्थाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ ४४ ॥ एवं विस्मृतविश्वस्य विदुपः किमपेक्षितम् । निरपेक्षस्य शान्तस्य दासीभूतं जगत्र- यम् ।।४५।। अवधूतक्रमो झेप तत्त्वज्ञानैकसंश्रयः । निरूपितो वत्स तुभ्यं तन्निष्टस्त्वं मुखी भव ॥ ४६ ।। ज्ञातो मया जगदम्भो मयि विस्मरणोत्थितः । सत्यसंस्मरणाचित्रं मुषुप्ताविव लीयते ॥ ४७ ॥ घटदम्भो यथा मृत्लाविज्ञानेन विलीयते । तथासज्ञानयोगेन जगदम्भो लयं गतः ।। ४८ ॥ स्वं विस्मरन्ती मृत्व पट इत्य- मिधीयते । तथा सं विस्मरन्नाला जगदित्यभिधीयते ॥ ४९ ॥ खं विस्मरबलं लोके हिम इत्यमिधीयते । तथा स्वं विस्मरनाला जगदित्यभिधीयते ॥ ५० ॥ सं संस्मरजलं लोके जलमिलमिधी. यसे । तथा स्वं संस्मरन्नाला प्रीवेत्युच्यते बुधैः ॥ ५१ ॥ एता.

·१६० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) चदन्तरं मन्ये जगतो ब्रह्मणोऽपि च । यावद्दम्भस्य धर्मस्य मन्यन्ते लौकिका जनाः ॥ ५२ ॥ न दम्भो निष्फलो लोके जगदम्भो न निष्फलः । अतएव जनाः केचिद्धसन्त्यपि रुदन्यपि ॥५३॥ फलेषु दम्भजन्येषु मूर्स एवाधिकारिणः । अदम्भेषु फलेप्वद्धा विवेचन- परा नराः ॥ ५४॥ तस्माद्विवेकिजनता न दम्भ नाति तत्फलम् । गजभुक्तापित्याभं न जानाति न मन्यते ॥ ५५ ॥ जागर्नु यदि जानीपे सत्ये जागृहि नानृते । स्वप्नं चेष्टुकामोऽसि पश्यावस्था- वयं सदा ।। ५६ ॥ यदि त्वं खापकामोऽसि विस्मरत्नेव तनयम् । स्थितो भवसि चेन्नूनं कैवल्यमवशिष्यते ॥ ५० ॥ तज्ञापन्न प स्वप्नः संकल्पानामभावनात् । सुषुप्तभावो नाप्येतदभावाजडता स्थितेः ॥ ५८ ॥ नान्तर्वहि धरमूलकं वा नान्तं न मध्यं न पुनस्तथादिः । नैतादृशैतादृशशब्दवाच्यं किंचिन्महः केयलमद्वि. तीयम् ।। ५९ ॥ पीतं न रक्तं नच नीलशुभ्रं यदा तदा नात्र च तत्र वापि । भोग्यं न भोक्ता नच वेद्यमेतत्किचिन्महः केवलम- द्वितीयम् ।। ६० ॥ न द्वैतमद्वैतमथापि नैव न त्वं नचाहं नच तत्तथैव । यन्नो विमास्यं नच भासकं वा किंचि०॥ ६१ ॥ न ब्रह्ममाया नच कारणं वा न जागृतिः स्वप्नमुपुप्तिभावौ । न जीवितं नो मरणं न चित्तं किंचि० ॥ १२ ॥ सदादिशब्दासहमेक- शब्दासह नदोङ्कारतडित्प्रकाशम् । समं कथं वच्मि गिरा विदूर किंचि० ।। ६३ । इयं कैवल्यपदवी विश्वं विस्मरता सदा । जाप्रवा स्वरता वापि लभ्या दारावलं विना ।। ६४ ॥ कैवल्यपदवी नाथ त्वद्वाग्दीपप्रकाशिता । तदेकनिष्ठापन्नस्य क नीतिः कव धर्मकः ६५ विश्वदम्भे सोऽपि दम्भो विशेपः कोऽस्ति तत्र हि । दम्भमाने परिज्ञाते कैवल्यमवशिष्यते ॥ ६६ ॥ यदोंनमःसिद्धमिति मनुवोय महाफलम् । कथं विहाय जनता ग्रन्थचंक्रमणे रता ॥ ६७ ॥ १ तादृशवासनाविरद्दविरहाः। २ इभाव ऐच्छिकः।

·(ब्रह्मविचारः१) कैवल्यगाथा ११। १६१ मिन्ना मे हृदयग्रन्थिश्छिन्ना मे सर्वसंशयाः । क्षपितान्यपि कर्माणि गुरो कैवल्यगाथया ।। ६८॥ इति श्रीकैवल्यगाथायां ज्ञानकनिष्ठाफलनिरूपणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ ॐ जातकर्म कृतं तेऽद्य यजातस्य नरस्य च । अवश्यमासश्र• वणं येन ब्राह्मण्यमाप्यते ॥ १ ॥ जातकर्मविहीनस्य कुलं शीलं वपुस्तथा । व्यर्थमेवेति विद्वांस आहुस्ते तत्त्वदर्शिनः ॥ २ ॥ अबाधितत्वात्सन्नाम वाधितं त्वयि वर्तते । प्रकाशकत्वाचिन्नाम बाधितं त्वयि भासते ॥ ३ ॥ सर्वस्मात्त्वं प्रियो यस्मादानन्दो नाम ते मतम् । तस्मात्त्वं सच्चिदानन्दनाना श्रुतिपु गीयसे ।। ४ ।। त्वत्सत्तया समुद्भूतं त्वयि विश्वं विलीयते । एतदन्नप्राशनं ते सदा तृप्तिकरं मतम् ।। ५ ॥ दृश्यं सर्वरसोपेतमहं ब्रह्मेति मत्रतः । भुङ तेन बलाढ्यस्त्वं तेजस्वी च भविष्यसि ॥ ६॥ तीक्ष्णामया तारसूच्या कणी विध्यामि ते शिशो। तेनास्तिक्यफलं पूर्ण लभसे पूज्यसेऽपि च ॥७॥ ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं ते वपुर्जगुः । तस्य मूलं शिरः प्रोक्तं केशास्तस्य जटाः स्मृताः ॥ ८॥ प्रपञ्चवासना- स्तास्तु मूर्ध्नि नृत्यन्ति ते शिशो । छिनद्मि नेति वाक्येन येनोपन- यनाईता ॥ ९॥ स्थापयामि शुभाः काश्चित्ताः शिखा ब्रह्मकर्मणि । महतामावहन्त्येव ब्रह्मयज्ञो यतो भवेत् ॥ १० ॥ द्वाभ्यां तु न- यनाभ्यां त्वं यत्पश्यसि जगन्मुहुः । विचारनयनेने त्वं पश्य ब्रह्ममयं जगत् ॥ ११ ॥ कामजन्यं जगत्सर्व काम इत्यमिधीयते । शीघं जुहुधि महत्ते तृतीयनयने शिव ॥ १२ ॥ शिवत्वं ज्ञायसे नूनं यत्स्तौति सकला श्रुतिः । येन त्वाममिकाहेत नित्यं रन्तुमुमा सती ॥ १३॥ अनादियोधगिरिजा प्राविति यां विदुः । तया १ तृतीयेनेति शेषः, ११ ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) मह विवाह ते करोम्यवहितो भव ॥ १४ ॥ भव त्वं सावधानेन मनसा नान्यगामिना । अन्तःपटापसारस्य समयोऽयं समागतः ॥ १५ ॥ परोक्षं यद्विजानीये जगन्मूलं सदद्वयम् । तत्त्वमेव व्यवस्थानामाधारः परमं पदम् ॥ १६ ॥ व्यवस्थामात्रक विश्वं तव विस्मृतिमंभवम् । स्मरासानं शिवोऽस्मीति सद्यो विस्मरसि भ्रयम् ॥ १७ ॥ वाड्मानं सत्यरूपस्त्वं त्वदासकमिदं जगत् । नेक्षणं मापि भूतानि न जन्म न मृतिस्तथा ॥ १८ ॥ कान्तः पटोऽसण्डरसे तव विस्मृतिमन्तरा । अपसारित एवासौ संस्मृत्या ब्रह्मविद्यया ॥ १९॥ तया सह मुग्वं भुङ्क्ष जीवन्मुक्तिं मुझोम. नाम् । शिवभोग्यां शिवस्त्वं तु गार्हस्थ्य तव शोभते ॥ २० ॥ वस ब्रह्मवने नित्यं भीति मुक्त्वा द्वयोत्थिताम् । अद्वैतवोधखड्- गेन कामादिश्वापदाचहि ॥ २१ ॥ अमुञ्चतो ब्रह्मविद्या भार्या सुरतरङ्गिणीम् । वनवासोऽपि सुखदो भुक्तयेऽपि च मुक्तये ॥२२॥ तत्र ब्रह्मवने केचिदागच्छन्ति मुमुक्षयः । श्रद्धया देहि तेभ्योऽपि शान ज्ञेयकभोजनम् ॥ २३ ।। अतिथीनां च सत्कारे यशो धर्मश्च ते भवेत् । गायन्ति सत्कृता नूनं नव स्वाश्रममंस्थितिम् ॥ २४ ॥ अस्मिन्ब्रह्मवने नित्यं नरसिंहाश्वरन्ति हि । येभ्यो विभेति सकलं विश्वं दृष्टिपथं गतम् ॥ २५ ॥ यत्सत्तामपहृत्यते स्वसत्तारयापने रताः । सहस्रं मिलिता एते एकमेव भवन्ति हि ॥ २६॥ यन्मा. प्रा मायया यन्तु कृनमेकं सहस्रधा । तेन क्रुद्धा इमे मायाँ' निर्मू- लीफरणोधताः ॥ २७ ॥ तेभ्यो भीतमिदं विश्वं मात्रा सह पला. यते । तेषां पादयुगानि त्वं कायाधव इवाश्रय ॥ २८ ॥ यहवो दारिता यैस्तु कामाद्या दानवाः राठाः । तत्सगमेन ते गेहे न तिष्ठन्त्येव दानवाः अस्मिन्त्रावने सर्वे तरवो ब्रझनामकाः ॥ २९ ॥ स्वप्रकाशा एकरसा अपि नानेय भान्ति हि। , मायानिमूलीलादिपाटो युक्तः ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । प्रतिवृक्षं सृष्टिचित्रं विचित्रं दृश्यते स्वयम् । अन्धा एव हि पश्यन्ति नोन्मीलितविलोचनाः।। ३०॥ बहवोऽत्र ब्रह्मवने नीरोगा अपि रोगिणः । भिपजोऽपि च केचित्तु भापयित्वा गदानुदः ॥ ३१ ॥ स्वफलं स्वयमेवात्र भुजते तरवो मुदा । स्वफलं स्वयमे. वेति न जानात्येव कश्चन ॥ ३२ ॥ विज्ञायेत यदैकत्वं भोक्तु - ग्यफलस्य च । तदा भोगाः क्षयं याता भोगे पापा अपि क्षताः ॥ ३३ ॥ अत्र ब्रह्मवने कृष्णनामा वृक्षः कदाचन । संप्र- रोहति तं दृष्ट्वा नृत्यन्त्येते मयूरवत् ॥ ३४ ॥ दुर्वासा नारदो व्यासशुकगर्गपराशराः । इत्याद्या बहिणोऽप्यन केका कुर्वन्ति सादरम् ॥ ३५ ॥ गायन्तः कृष्णसत्कीर्ति शृण्वन्तो वा सुधाधि- काम् । केका गेहकलनादितुच्छवुद्ध्या त्यजन्ति न ॥ ३६ ॥ काश्चिल्लताः कृष्णवृक्षं लिप्यन्ति स्वरसादिह । काश्चित्तन्मयतां याताः काश्चिद्यास्यन्ति चापराः ॥ ३७ ॥ स्वगोरसं चार्पयन्त्यो गायन्त्यो नाम सुन्दरम् । समाधिस्था इवाभान्ति कृष्णे त्रैलोक्य- सुन्दरे ॥ ३८॥ गुरुप्रसादसंलब्धमोक्षद्राक्षां स्वचञ्चुतः । मुमु- क्षन्ति शुकाः केचिद्धंसा अपि च मुक्तिकाम् ॥ ३९ ॥ स्वतो ब्रह्मवनं रम्यं कृष्णवृक्षोस्य भूपणम् । वसात्रैव निजं धर्म पाल. यन्निरपेक्षकः ॥ ४०॥ निरपेक्ष मुनि शान्तं निवरं समदर्शिनम् । अनुग्रजत्ययं नित्यं पूयेयेत्यधिरेणुभिः ॥ ४१ ॥ यद्याश्रमेऽस्मिन्सं. जस्तो न्यस्यावस्थात्रयं स्वयम् । नित्यजापनिजानन्दे निःसंदेहं च जागृहि ॥ ४२ ॥ वोधामिना वनं सर्व मायामयमसुन्दरम् । भस्मीकृत्यागरागं त्वं कृत्वा स्वपिहि फुत्रचित् ।। ४३ ॥ न संन्या- ससमो धर्मो न तारसशो मनुः । न नैश्चिन्त्यममं सौख्यं न सागसदृशं यशः ॥४४॥ ग्रामसंस्कारयुक्तस्य मुखं सर्वाश्रमे प्वपि । अतः फुत्राप्याश्रमे त्वं मुखमाप्स्यसि पुत्रक ॥ ४५ ।। कृताले प्रलसंस्कारा दुर्लभा ये नृणामिह । अत्यजन्नमविद्यां ·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) शां यत्र कुत्रापि संचर ॥ ४६॥ किं मातेति प्रवाणि त्वां कि पिवेति प्रवाणि हि । किमीशं देशिकेन्द्र त्वां दर्शिता करुणा स्वया ॥४७॥ किं स्तवीमि गुरो त्वा तु सर्वज्ञ करुणाकरम् । सत्यं सत्यं वदाम्येतत्साधवो दीनवत्सलाः ॥ ४८ ॥ भक्तवत्सल ईशस्तु पितरौ पुत्रवत्सलौ । स्वानुभूत्या बदाम्येतत्साधवो दीन- वत्सलाः ॥ ४९ ।। सर्वेऽपि वन्धवो येषां सर्वेऽपि पितरी तथा। सर्वेऽपि पुनवद्येषां साधवो दीनवत्सलाः ।। ५०॥ सर्वेऽपि स्वा. स्मवद्येषां सर्वेऽपि तृणवजनाः । सत्पात्राणि च सर्वेऽपि साधवी दीनवत्सलाः ॥ ५१ ॥ जननी शिक्षयेच्छीलं पिता विद्याप शिक्षयेत् । प्रशिक्षणकारः साधवी दीनवत्सलाः ॥५२॥ काहं मन्दः क संस्काराः सद्यो ब्रह्मैकसूचकाः । शठो ब्रह्मकुत- सस्मात्साधवो दीनवत्सलाः ॥ ५३॥ श्रीमन्तस्तु त एवेह यद्ने. हगमनक्षणे । भवन्ति तृप्ताः सर्वेऽपि साधको दीनवत्सलाः ॥५४॥ यत्कटाक्षे मोक्षलक्ष्मीः सदा नृत्यति हृष्यति । य एतस्य कटा- क्षस्य चिपयः स ममेति च ॥ ५५ ॥ स्वभावोदारता येषां तृप्ति- पां स्वभावतः । स्वभावतो विवेकाव्यास्तेभ्यः सयो नमो. नमः ॥५६॥ अमृतवादधिकारकारिण्यः शीवलाः शुभाः । वाचः साधुपु संदृष्टा यासु नक्षारसः शुभः ।। ५७ ॥ धन्योऽसि भगवन्नाथ त्वत्कृतप्रासंस्क्रिया । एकैकापि ब्रह्मभावसमर्था सकलाः किम् ।। ५८ ।। नृप्तोऽस्मि सब ता वाचः संस्मरन्ब्रह्मस- द्वने । संचरामि ब्रह्मविद्यानुभूलास्तु सदा मम ।। ५९ ॥ तारं संस्म- रतो निसं ब्रह्मविद्या सदानुगा । अतस्तारं समानिस तर संसार- वारिधिम् ॥ ६० ॥ संदेवाहं प्राचारी सदेवाहं गृहाश्रमी । वनवासी सदेवारिम संन्यासी च त्वदाश्रयात् ।। ६१ ॥ सदाम्यहं प्रम शुद्धं निर्विकल्पं निरचनम् । यत्कल्पयसि तयाहं भामि वं रूपमत्यजन् ॥ ६२ ॥ प्रणवाराधनासको मह्मचार्यस्मि सुनवः ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । १६५ ब्रह्मविद्यालिङ्गितत्वाद्गृहारामोऽस्मि निर्भयः ॥ ६३ ।। सर्व ब्रह्म- मयं पश्यन्ब्रह्मारण्यसुखाश्रमः । किंचिन्मदन्यन्नास्तीति संन्यस्ता- खिलकर्मकः ॥ ६४ ॥ संन्यस्ताखिलसंभोगः संन्यस्ताखिलसंगमः। संन्यस्ताखिलदृश्यश्रीः सछिन्नाखिलवन्धनः ॥६५॥ संप्राप्ताखि- लसौभाग्यो ज्येष्ठालक्ष्मीसमुज्झितः । कनिष्ठया ब्रह्मविद्याभार्यया संवृतो यदा । तदा दारिद्यमखिलं क्षीणं तत्पादसद्गुणात् ॥६६॥ सर्व मम तु सौभाग्यं श्रीगुरो त्वत्पदाम्बुजम् । येन दारिद्यम- खिलं दौर्गन्ध्यमिव दारितम् ॥ ६७ ॥ आसमौख्यं जगन्मन्ये कैवल्यं मम जागृतिः । सा येन दत्ता गुरुणा करुणाधिः स मे गुरुः ॥ ६८ ॥ आसकोडां जगन्मन्ये तत्त्यागो मम जागृतिः । तत्कैवल्यमहारत्नं करुणान्धौ तु मे गुरौ ॥ ६९ ॥ मज्जम्श्रीगुरु- पादाब्जमकरन्दमहोदधौ । तत्कैवल्यकलाचन्द्रचूडामण्डितम- स्तकः ॥ ७० ॥ जिघ्रश्रीगुरुपादाब्जसमर्पितसुमोद्भवम् । साक्षा- त्करोमि कैवल्यं कल्पनातीतसत्पदम् ।। ७१ ।। वाघि नेने पदे हस्ते चित्ते चित्रविचेष्टिते । कैवल्यं करुणा चेति रनयुग्मं अनु- त्यति ॥ ७२ ॥ कैवल्यमेव यद्ध्यानं स्वैक्यमेव हि पूजनम् । फलं मनोन्मनावस्था तं त्वां देशिक सश्रये ॥ ७३ ॥ अहो किमि- दमाश्चर्य शब्दमात्रमिदं जगत् । हर्पशोको जनयति महतामपि सद्गुरो ॥ ७४ ॥ हर्पशोको शब्दमानं न कि वद विचारय । कुतो मोहः समायातो हर्षः शोको निरीक्ष्यते ॥ ७५ ॥ सत्वधर्मो हर्प- नामा शोकोऽपि च रजःसखा । तमोधर्म इमौ सत्याविति बुद्धिः स्वचिस्मृतिः॥७६॥ तारं स्मर ससे शीघ्र पलायन्ते गुणास्त्रयः । उन्मील्य नयने पश्य क जगत्क च मुत्क सः ॥ ७ ॥ माना- त्रयेण गिलितास्त्रयोऽपि च गुणाणवः । अमान शिष्यते किंचि- क०॥७८॥ त्रीणि रूपाणि ते वत्स जाप्रस्वमसुपुप्तिपु । मात्रा- मुखैरत्ति तारः फ जगत्क०॥ ७९ ॥ यावत्ते प्रीणि रूपाणि न ·विचारत्रयी। (ब्रमविचारः१) तारो ग्रसति स्वयम् । तावन्मोक्षकथां वत्स माकायंत्र कुत्र- चित् ।। ८०॥ यदा त्यमशरीरलं स्वस्मिन्ननुभविष्यसि । नदा दारप्रसादले जात; फैवल्यरूपधृक् ।। ८१ ॥ इदं तारोपासनाया- स्तद्विचारस्य वा फलम् । शमादिसंपद्विभ्राजन्तरेण हि लभ्यते ॥ ८२ ॥ शमादिसाधनहींनो यदि कैवल्यभाजनम् । कैवल्यस्य च शोकस्य ब्रूहि रे कियदन्तरम् ।। ८३ ।। ये शमादिगजारूढा वैराग्यव्याघ्रपालकाः । ते कैवल्यमहालक्ष्मीकोडे कीडन्ति पण्डि- ताः ॥ ८४ ॥ शमादिसाधनहीने देशिकेन्द्रः परायसः । तस्मि- पराङ्मुखे मोक्षलक्ष्मीरपि पराङ्मुसी ।। ८५ ॥ शास्त्राणि स्वहि- तायैव साधनानि प्रशासति । तेषु सत्सु फलं कस्य न स्यादमि- तसन्मतेः ॥ ८६ ॥ अहो न साधनैींना लभन्ते काचपण्डकम् । अतः साधनयुक्तेन भवितव्यं मुमुक्षुणा ।। ८७॥ न साधनवि- होनेषु भोगो मोक्षोऽपि दृश्यते । ते दरिद्रेषु गण्यन्ने नोभौ पत्र स्थितिं गतौ ॥ ८८ ॥ भाव्यमेकेनापि तत्र येन मानुपविग्रहः । सफलः स्यान्न चेतात नृशुनोः कियदन्तरम् ॥ ८९॥ यथा श्वा कूपगर्भस्थजलमालोक्य तुष्यति । भोगमोक्षौ तथा मत्यों दूरा. निश्चित्य तुध्यति ॥ ९० ॥ तस्मात्साधनसंपन्ने पुंसि तारपरायणे । मोक्षलक्ष्मीः संतनुते निवासं श्रीहराविव ॥ ९१ ॥ सत्यं साधन- संपन्नः पानं स्याद्भोगमोक्षयोः । मादशां मन्दमनसां साधनं करु. गैव ते ॥ ९२ ॥ यः सूचयत्यपूर्वाणि दृश्यानि वचनानि च । तस्य प्रसादो मोक्षाय भोगायापि प्रभुमतः ॥ १३ ॥ त्वां भाग्य. शालिनं मन्ये यतो गुरुसदुक्तिपु । विश्वासस्तव निष्कम्पो दुर्लभो यो जात्रये ॥ ९४ ॥ जीवितं कुरुते भद्रं मृतं कैवल्यमभुते । साधुचित्तस्थितिरियं वया सेव्या मनीपिणा ।। ९५ ॥ तत्पाण्डियं सैव विद्या नैपुण्यं तच्च विद्महे । यस्कैवल्यपदारोह विनमूलनिक न्तनम् ॥ ९६॥ अज्ञातवेदको वेदो गुरुरज्ञातवेदकः । अज्ञातवेत्ता

·(ब्रह्मविचारः १)
कैवल्यगाथा ११ ।
१६७
शिष्यश्च नितये मिलिते किमु ॥ ९७ ॥ लोकदृष्ट्या सिद्धवस्तु
यद्येषां विषयो भवेत् । लोकदृष्टेः श्रुतेर्वापि प्रामाण्यं नैव सिध्यति
॥ ९८ ॥ तस्मादलौकिकं तत्त्वं त्वया ज्ञातं मनीपिणा । तत्र
विश्रम्य तिष्ठ त्वं तारगर्भ सुखी भव ॥ ९९ ॥ नमस्ताराय संसा-
रसाराय सरसाय च । सर्वानर्थनिबर्हाय महार्हाय .महीयसे
॥ १०० ॥ प्राचीनवर्हिराजं च प्रोक्तवान्नारदो यथा । तद्वचः शृणु
पथ्यं च स्निग्धं प्रियतमं च यत् ।। १ ।। तत्कर्म हरितोपं यत्सा
विद्या तन्मतिर्यया । हरिदेहभृतामाला स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ॥२॥
वत्पादमूलं शरणं यतः क्षेमो नृणामिह । स वै प्रियतमश्चात्मा
यतो न भयमण्वपि ॥ ३॥ इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स
गुरुहरिः । एतद्वचोनिरूढस्य कैवल्यं चत्वरद्रुमः ।। १०४ ।।
इति कृष्णानन्दसरखतीविरचरिताया श्रीकैवल्यगाथाया सर्वाश्रमक्यनिरूपणं
नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
।
ॐ अस्ति पण्ढः पुमान् कश्चिद्धस्तपादादिवर्जितः । स्थातुं न
गेहं यस्यास्ति न माता न पिताऽस्य हि ॥१॥न धर्म वेत्ति
नाधर्म सर्वधर्मवहिष्कृतः । कर्मठा यं न पश्यन्ति स च पश्यति
कर्मठान् ॥ २॥ मूढवस्थितिमापन्नः सन्नसौ सर्वतोमुसः। एके-
नाक्ष्णा सर्वजगत्पश्यत्यवचनः सदा ॥ ३॥ तस्य पनी नैकरूपा
तं वञ्चयति नित्यशः । तस्याः स्वभावः केनापि शक्यो वर्णयि-
तुं किल ॥ ४ ॥ प्रति स्वरूपं सा विभत्येव नवं नवम् । प्रति-
रूपं सर्वरसास्पदं नीरसमप्यहो ॥ ५ ॥ मूढा यस्यां रमन्ते
स्म स्यजन्ति विबुधा जनाः । भर्तृसान्निध्यमात्रेण सुपुवे पञ्च
वै मुतान् ॥ ६॥ ज्येप्टस्तस्या वावदूको द्वितीयश्चपलः मुतः।
तृतीयः क्रोधवशगः सर्वदाहकतत्परः ॥ ७॥ चतुर्थस्त्वतिगम्भीरो
रसवान्सर्वजीवनः । पञ्चमः सर्वसहनश्छेदं भेदं न वेति सः ॥८॥

·विचारनपी। (ब्रमविचारः १) तेरेव रममाणा सा बहून्पुत्रानजीजनत् । तन तस्यास्त्रयः पुत्राः स्थूलः सूक्ष्मोऽप्यनाकृतिः ॥ ९॥ प्रथमः फलदाता च द्वितीयः कर्मकारकः । तृतीयः सर्वसंहर्ता पुनरुद्भववीजभृत् ॥ १० ॥ विरा- हिरण्यजठर ईश इत्यभिधा क्रमात् । तत्र प्रथमपुत्रस्य जठरे बह- वोऽद्धताः ।। ११ । स्ववन्धनं स्वयं कृत्वा चीचीकुवैति जन्तवः । बन्धनारम्मकालेपु हाहा कृत्वापि सर्वतः ।। १२ ।। खकल्पितप्र. माणेभ्यो धर्ममीशं च केचन | जिज्ञासन्त्यस्तिनास्तीति निश्चिन्धन्ति स्वसंमतम् ॥ १३ ॥ प्राचीनबुद्धयो मानं पराचीनासु घोपु हि। अविच्छिना प्रवृत्तपा यतः शिक्षापरम्परा ॥ १४ ॥ अशिक्षित. मतिमांनं यदि स्वाच्छिक्षया किमु ।नवीनापि मतिर्मानं यदि शिक्षा- नुसारिणी ॥ १५॥ एतावता मूल सिद्धगुरुशिक्षैव तत्त्वतः । प्रमाणं तत्त्वनिश्चित्य नार्वाचीनमतिः स्वतः ॥१६॥ भत्र प्रमादिनः केचि. च्छास्त्राणि च पृथक्पृथक् । अकुर्वस्तन विश्वस्ता अपि सन्ति जना इमे ॥ १७॥ विचारयन्ति नो किंचिदाचार्य: केन शिक्षितः। चासो शिक्षितः पूर्व शिक्षवानूदिताऽमुना ॥ १८ ॥ अशिक्षितश्चे- प्तच्छास्त्रं कथं वा मानतामियात् । अशिक्षितवचो भानं चेत्तदा शिक्षणं वृथा ॥ १९॥ सैव शिक्षेति मन्येऽह विरोधो यत्र कोऽपि म । विरोधपरिहाराय शिक्षा लोकेषु संतता ॥ २० ॥ तस्माद्विर- दशास्त्राणि शिक्षाशून्यानि मन्महे । तत्रापि दृश्यते श्रद्धा इदमेकं महाद्भुतम् ॥ २१ ॥ यथा मृद्धटरूपेण शरावेण विरुष्यते । अविरुद्धा खरूपेण सा स्थितिः शिक्षिता मता ।। २२ ।। एतादृश- स्थितौ केचिच्छिक्षिता अविरोधिनः । निर्मानमोहाः संन्यस्तासि- लकर्माण आसते ॥ २३॥ सर्ववादास्पदं विश्वं मिथो विप्रतिपत्ति- धृक् । तथापि सत्यं मन्यन्ते इदमेकं महाझुतम् ॥ २४ ॥ अन्योन्य- 'मप्रसिद्धानि रूपाणि दधदद्भुतम् । सुन्दोपमुन्दन्यायेन नियन्ते यत्र यादिनः ॥ २५ ॥ तन विश्वस्तमतयो नृमृगा वादिमिताः ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । हन्यन्तेपि मिथो यत्र महाद्भुतमिदं परम् ॥ २६ ॥ स्वमतं स्वय. मेवेह सत्यं संमनुते जनः । असाक्षिकं सत्यमिति शुक्ती रूप्यायते न किम् ॥ २७ ॥ समानमतयः केचिन्मिथः साक्षिपदे स्थिताः । दुष्यन्ते मिन्नमतिभिरिदमन महाद्भुतम् ॥ २८॥ आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवञ्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२९॥ इत्यर्जुनाय भगवान्वादिनां दुर्दशामिमाम् । श्रावयामास तत्त्वज्ञो निर्विवाददशा विशन् ॥ ३०॥ द्वितीयस्तनुजस्तस्मा एकः सप्तदशात्मकः । नानाविधानि कर्माणि कुर्वन्प्रतिगृहं स्थितः ॥ ३१ ॥ स्थूलस्य सर्वमैश्वर्य दित्सुः कृपणतां गतः । यद्यत्संपादयत्तत्तत्तृतीयो प्रसति स्वयम् ।। ३२ ।। तद्भोगात्पुष्टिमापन्नो यातायातकतत्परः । न यावन्नियते भोक्ता ज्येष्ठो मूढतमः प्रभुः ॥ ३३॥ कथं स नियते भोक्ता योवस्था. प्रयसौख्यभुक् । तस्मिन्मृते शून्यमेव शिष्यते नास्तिकाश्रितम् ॥ ३४ ॥ वं शृणुष्व महाबुद्धे स भोक्ता म्रियते कथम् । यथा न शून्यं शिष्येत नास्तिका येन वञ्चिताः॥ ३५ ॥ कदाचिदैवयो- गेन तारोपास्तिपरायणः । निममः सच्चिदानन्दसिन्धौ सिद्धदशां गतः ॥ ३६॥ सच्चिदानन्दयतिराडात्मारामः कृपाकरः । दृश्यते- ऽनन्तपुण्यौधफलभोगदशा दिशन् ॥ ३७ ॥ तदा तत्पादपाथोजम. करन्दमधुप्रतः। भूत्वा गुजति तत्कर्णोपान्ते स्वान्तस्थदुर्दशाम् ॥ ३८॥ यद्यद्भुनज्मि तत्रैव सुखं दुःखायते क्षणात् । यन्न दुःखेन संमिन्नं तत्सुखं कास्ति तद्वद् ॥ ३९ ॥ सत्यं मुमुक्षुव- र्यरत्वं प्रश्नोऽयं कठिनः कृतः । कामारिः शंकरो लोके सुखसंपत्प- रावधिः ॥ ४० ॥ कामे मते दुःसजालं किमाश्रित्य जिजीविपेत् । कामजन्यः प्रपञ्चोऽयं कामेनैव हि भुज्यते ॥ ४१ ॥ शोच्यतेऽपि च तेनैव मृवे तस्मिन्छ वा जगत् । फ दुःखं फच या शोकः फ मोगः फ दरिद्रता ॥ ४२ ॥ शिष्यसे पण्ड एकरत्वं सर्वानन्दपरि- ·१७० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) कृत्तः । शब्दरूपा महामाया तया सृष्टमिदं जगत् ॥ ४३ ॥ शब्द विहाय पश्य त्वं कवा प्राण्डमण्डलम्। पत्र सन्ति महा- विद्या अनन्ता अमितार्थदाः ॥४४॥ कयाचिद्विद्यया सृष्टं फयाचि. स्पालितं हि तत् । कयाचित्संहृतं भूयसिसः कापिच पाधते ॥ ४५ ॥ सर्वा अपि च ता विद्या गुरुमार्गमुपाश्रिताः । तृषा- दिविद्यासिसस्तु गुह्याद्गुह्मसराः स्मृताः ॥ ४६ ॥ प्रतिकल्पं प सा विधा लभ्यते फनचित्सता । अवान्तरारतु यदुमिर्लभ्यन्ते संप्रदायतः ॥ ४७ ॥ तया तया विद्यया प नन्दन्ति बहवो जनाः । प्रपथपाधनी विद्या लभ्या परमजन्मना ।। ४८ ॥ शमादिसंप- गुफेन प्रस्तेन जगतोऽपि च। सत्तेन विशुद्धेन जन्मना फर्मणापि प॥४९॥ सवान्यमदोत्कण्ठेने यो भाग्यपरमावधिः । यदमे इतरा विद्या अविद्या एव फेवलम् ॥ ५० यत्र फर्मममाप्तिनों फधं विद्या भवेश्च सा । विश्वे समाप्ते फर्मापि फामोऽपि च सगा- प्यते ॥ ५१ ।। सम्मिम्ममाप्त आनन्दमनिरव भविष्यति । फा सा विद्या परागन्दपनिरेष भवाम्यहम् ॥५२॥ यामाथिला जग. सर्व तृणं पश्येयमनमा । तृणवत्पश्यसि त्वं किं जगदेव न पश्यसि ।। ५३ ॥ एतादशी परा विद्या महाभाग्येन लभ्यते । सहि तां दिन में नाथ यया मुषो भवाम्यहम् ।। ५४ ॥ महोप- पारं मन्ये दामोऽपि च भवाम्यहम् । भविष्यसि कथं दासो जगदेव न पश्यसि ॥ ५५ ॥ किमन्धोऽई भविष्यामि गान्धो भवसि मन्मते । विश्व नैव तु पश्यामि सिमन्धादवशिष्यते ॥५६॥ यथा वक्ष्यसि विश्वं नेत्येवं विश्वं प्रपश्यसि । मदापमा सारकरी विद्या ना देदि मे गुरो ।। ५५ ॥ किमाश्चय प्रदाम्यामि मा मिनदयो भव । दानुः प्रतिगृहानुन सौहार्द फलगाधनम् 11५८॥ उभावपि प मोदने विद्यापि च फलिप्यति । समुत्पन्न: बुध का पुमाई जन्मवान्पुनः ।। ५९ ॥ सौदादगावयोः मम्मा.

·(ब्रह्मविचारः १)
कैवल्यगाथा ११
द्भविष्यति सखे वद । तर्हि त्वद्वंश एवाहं ग्रहीप्यामि पुनर्जनुः
॥६०॥ तदाऽवयोस्तु सौहार्दै निष्प्रकम्पं भविष्यति । तर्हि विस्मर
कल्याण प्राक्तनं सर्वमेव हि ॥ ६१ ॥ देशं जाति कुलं देहं पितरौ
भ्रातृवान्धवान्। स्वप्नोत्थान गिरिनद्यादि प्रपञ्चानिव सर्वतः॥१२॥
शिष्यसे त्वं तदा वत्स शीघ्र जागृहि जागृहि । गुरो जागर्मि
विश्वं तु स्वप्नवदृश्यते मया ॥ ६३ ॥ एकोऽहमेव तिष्ठामि विश्वं
पश्यन्निरापदः । आस्पदं त्वं विश्वशां चिन्मात्रोऽसि निरजनः
॥६४ ॥ भासते त्वयि विश्वं तु मृगवारीव चातपे । सत्यमुक्त
त्वया नाथ मयि विश्वं विभासते ।। ६५ ॥ अहमेव विभामीव
भासते सकलात्मना । बुद्धिमानसि हे वत्स जागर्पि च मदु-
क्तितः ॥ ६६ ॥ धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि चरमं जन्म शोभते ।
वत्स जातोसि मद्वंशे विस्मृताः पूर्ववासनाः ॥ ६७ ॥ मद्वंशवा-
सनास्तुभ्यं प्रदिशामि सुखी भव । जगन्नास्त्यहमेवास्मि प्रकाशभ-
रपूरितः ॥ ६८ ॥ जगन्ति भान्ति मय्येव मदीयकिरणा इव ।
विलीनमिव भातीद मय्येव सकलं जगत् ॥ ६९ ॥ अहं भामि ज-
गन्नैव इति मद्वंशवासनाः । सत्यार्था वासना एता भवबन्धनिक-
न्तनाः ॥ ७० ॥ निधाय हृदि हे वत्स भव मद्वंशभूपणः। भगव-
न्मधुरा एता वासना दर्शितास्त्वया ॥ ७१ ॥ अधुनैव चिमुक्तो-
ऽस्मि निर्वृतोऽस्मि चिराय च । त्वया संभापणेनैव विमुत्तोऽस्मि
क्षणादहम् ॥ ७२ ॥ अतः परं शिष्यते का तां विद्यां संप्रदर्शय ।
न काचिच्छिष्यते विद्या वासनान्ता हि सा मता॥७३॥ संप्रदा-
यैकलभ्यैषा गुरुकारुण्यहेतुका । यन्न जाने स एवाहं यो ज्ञावा
ज्ञानविग्रहः ।। ७४ ॥ प्रत्यपो योऽहमस्मि स एव परमः शिवः ।
इत्यभेदनिरूढश्चेद्गते प्रत्यक्परत्वके ।। ७५ ॥ प्रज्ञानरूपं संसिद्धं त्वां
ते नक्श्रुतिः परा ॥ ७६ ॥ अन्नप्राणमनोबुद्धिमुसारयं कोश.
पञ्चकम् । भासते त्वयि तत्र त्वं भाससे रौप्यशुक्तिवत् ॥ ७७ ॥

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) यथा रौप्यं शुक्तिधनं तथैव त्वद्धनं जगत् । सत्यज्ञानानन्तरूपं त्वां भूते याजुपी श्रुतिः ॥ ७८ ॥ अतोऽहं प्रसाचिद्रूपोऽवस्थात्रय- विवर्जितः । इत्येपा वासना नूनं भवबन्धनशावनी ।। ७९ ।। यत्र वेसि जगन्मूलं तत्वमित्याह सामगः । वामात्रं जगदि- साह यतो नोत्पन्नमेव हि ॥ ८०॥ अयमात्मा परब्रह्मावस्था- प्रयविवर्जितः । अवस्थात्रयसंसिद्ध इति ब्रूते परा श्रुतिः ॥ ८१ ॥ एतत्सर्व सत्यमिति तारेणाङ्गीकृतं यतः । अवो वदन्ति सर्वेपि वेदा मिति धान्ततः ।। ८२ ॥ एकीभवन्ति सर्वेऽपि वेदा अत्रैव' मन्त्रके । अतोऽसौ सर्ववेदाला अन्न वेदाः शमं गताः ।। ८३ ॥ भत्र विद्याः शमं यावा अत्र वाचो लयं गताः । अत्र कर्माणि नष्टानि अत्र सर्व प्रतिषितम् ॥ ८४ ॥ या दुःखमूलं पण्डस्य पुंसः संमोहकारिणी । महामायेति यां प्राहुरनेनैव पलायिता ।। ८५ ॥ अनेनैव महामाया स्थापिता सुखरूपतः । थामेव वक्ति प्रीति वेत्ति कोऽपि महाजनः ।। ८६ ।। यस्मिल्लब्धे मोक्षलक्ष्मीस्तं पुमांसं समीहते । अभोक्ता एक एवान शिष्यते सुसविमहः ॥ ८७ ॥ रे काम सुखं नियस्व रुडरे तेनैव साकं प्रजरे लोभ किमस्ति ते विवसता तनास्ति यश्चिन्त्यते । मोहस्यापि करद्वयाद्विगलितं जालं जगन्नतकं धाग्देव्या मदमत्सरौ विनिहती श्रीदेशिकेन्द्राथ- यात् ॥ ८८ ॥ कुत्राले जगदण्डमण्डलमहो निःसण्ड एवास्म्यह तपिण्ड गुरुपादयोर्विनिहिवं वाण्या हृतं तस्य च । धन्यः श्रीगुरुराज एव जयति मामण्डलानां गणं फूत्कारेण करोति दूरत इमं नेने तुदन्तं बहु ।। ८९ ।। यचिन्त्यते तदेवेह दीयते यहुमि- जनैः । अचिन्त्यं दीयत किचिटुमणैव दयालुना ॥ ९०५ चिन्ता हरति निमूलं कर्माणि दहति क्षणात् । सुसं ददाति सद्विधां घरमै श्रीगुरवे नमः ॥ ९१ ॥ मुवन्नेव द्वयं सर्वमपमारयति प्रभुः । स्थाप- यत्यद्वयानन्दे तस्मै० ॥९२॥ वत्स जातोसि मद्वंशे विस्मृता J ·प्राण एवैप सर्वज्ञः सुखचि. (ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । १७३ द्वैतवासना । अद्वैतवासना रूढा तस्मादोमिति संस्मर ॥ ९३ ।। न त्वं नाहं नैव जगन्न भोग्यं नापि भोक्तृता । पण्डः पुमांस्त्वमेवासि कैवल्यं नाम ते शिवम् ॥ ९४ ॥ चिन्तां त्यज महाबुद्धे सैव मायेति कीर्तिता । तस्यां चण्डालकन्यायां त्यक्तायां सर्वतः सुखम् ॥९५ ।। प्राप्तं प्राप्तव्यमखिलं दृष्टं द्रष्टव्यमद्भुतम् । यत्र श्रीपादपा. थोजमन्तरा नैव किंचन ॥ ९६ ॥ पुनरेकं महाबुद्धे शृणुष्व वचनं मम । येनात्मारामता नित्यमभिवर्धेत चन्द्रवत् ॥ ९७ ॥ प्राणमूर्ध्व नयत्येपोऽपानं यच्छत्यधोऽपि यः। मध्ये वामन आसीनस्तमुपास्त्र महामते ॥ ९८ ॥ प्राणस्य वाचो वाइमनसो मनः । चक्षुपश्चक्षुरेवैप एप आत्मा स्वयंप्रभः ॥ ९९ ॥ विदिताविदितादन्यः द्धनः । अतिप्रियतमो हप एतदर्थमिदं जगत् ॥ १०० ॥ स एव स्वामभोगाय संकल्पयति हृद्गतम् । हृद्येव पश्यन्संतुष्टो हृद्येव नयते लयम् ॥१॥ हृद्येव तनुते कर्म हृद्येव फलमृच्छति । हृद्येव शोचत्यानन्दं हृद्येव परिपश्यति ॥ २॥ हृद्येव स्वर्गनरकगमना- गमने रतः । हृद्येव देवं भजते तत्प्रसादं हृदि प्रजेत् ॥ ३॥ हृद्येव मुक्तिमायाति हृदि वन्धं छिनत्यपि । एतत्सर्व महादर्शप्रतिबिम्वर- देव हि ॥४॥ यतोऽन्यस्य प्रवेशाय न मनागपि छिद्रता । न सामग्री काचिदन्या स्वमृते तत्र विद्यते ॥ ५॥ का सामग्री महादर्श प्रतिविम्वे शिलां विना । शिलापि नो परिणता न प्रविष्टं च वाह्यकम् ॥ ६ ॥ निमित्तमस्तु चादर्श बाह्यं त्वयि न युज्यते । यतो भोफैव सर्व तु सृष्टं भोग्यं यदुच्यते ॥ ७ ॥ सामन्यपि ध सृष्टैव भोफा भोगार्थमेव हि । स्वान्या सामग्रिका कुत्र स्रष्टव्या केन हेतुना । अतः स्वयं स्वसंकल्पाजगदात्मासि हे शिशो ॥ ८॥ तस्मात्सोहं मप्रराज जप वा स्मर वाऽव वा । प्रणवं वा स्मर १ ऋवेयोगेपिद्वितीया तत्र तत्र दृश्यते.

·१७४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) स्वान्तःसंकल्पं यज सत्वरम् ॥ ९॥ कैवल्यं धाम संपन्नमस्सि- नेष क्षणे शिशो । इमामवस्थां जानन्ति सनकाद्या महर्षयः ॥ ११० ।। दत्ताद्या अपि जानन्ति पराम्यायाः प्रसादतः । भग- वन्नद्भुतं जातं क माया क च पूरुषः १शाक भोक्तारः क दातारः क संसारः क्षणादभूत् । कैवल्यमद्वितीयं तु ब्रह्मशब्दातिदूरगम् ॥ १२॥ अहं शब्दसमीपस्थमानन्दधनमाप्तवान् । गुरुत्वं सत्यमे- वासि स्वरूपं मे समर्पिनम् ॥ १३ ॥ अयनमुखमेवारिम संप्राप्यं किमतः परम् । अज्ञेयं संपरिज्ञातं ज्ञातमित्यपि भाषितुम् ।। १४ ॥ राजा वहति मे चेतः कीदृशी वाकला तव । बुवतव हृतं विश्वं किं दास्ये तव पूजने ॥ १५ ॥ आत्मानमर्पयाम्यद्य हंसः सोहमिति स्मरन् । तदैक्यमोमिति ज्ञात्वा निःसधिः संस्थितोऽस्म्यहम् ।।१६।। संतृप्तः स्वपिमि स्वस्थस्त्वत्कृपामञ्चके गुरो । इदमालिङ्गनं लोके लब्धं केन जनुष्मता ॥ १७ ॥ तृणाय मन्ये भगवन्त्रहाद्यानन्द- शीकरान् । कैवल्यधानः शीपेरिमन्नावा(१)मेवेतरन्न हि ॥ १८ ॥ नरीनति मुसं भूरि कांचिच्यावय सत्कथाम् । शृणु वत्स महा- बुद्धे महाभाग्यशिखामणे ॥ १९ ॥ येन ते सुसिनः सर्वे यान्ति दृष्टिपथे शिशो । अधीतवेदवेदाङ्गो युवा साधुढागमः ॥१२॥ यशस्वी बलवान्भोक्ता सार्वभौमो धनेश्वरः । एप एक: सुखी लोके मानुपानन्दभाजनम् ॥ २१ ॥ यं दृष्ट्वा श्लाघते सर्वलोकोऽयं नति- पूर्वकम् । सोऽपि तं लापते निसं विपयो गानलोलुपः॥२२॥ यद्गा- नलुब्धा हरिणा गन्धर्वो मामुपेषु यः। स चापि देवगन्धर्व साधते 'रागलोलुपः ॥ २३ ॥ यद्ानलुब्धा देवाद्याः किं मानुपतनूभृतः । पचापि चिरलोकस्थं पितरं श्लाघते चिरम् ।। २४ ॥ चिरस्थान- करसिको भोगी विषयलम्पटः । स चापि श्लाघते देवमाजानज- मिति श्रुतम् ।। २५ ॥ यं सर्वेऽपि च मन्यन्ते जना अमिततेजसम् । स चापि फर्मदेवं तं सापते संपदावृतम् ॥ २६ ॥ यत्संपत्कर्म- ·(ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११ । १७५ । बलतो बलाढ्येति श्रुतं यतः । सोऽपि तं सहज देवमक्षीणामितसं- पदम् ।। २७ ॥ श्लाघते भोगरागण कर्मक्लेशाद्यभावतः। सोपि तं श्लाघते देवमिन्द्रं सिंहासनेश्वरम् ॥२८॥ यत्संपल्लेशलेशेन तुलिताः सर्वसंपदः । इन्द्रोपि श्लाघते बुद्धिलुब्धस्तं च बृहस्पतिम् ॥ २९ ॥ यद्गुद्ध्या तुलिता इन्द्रसंपदो लेशलेशतः । अव्याहताशं वागीशः प्रजापतिमकल्मपम् ॥ १३० ॥ श्लाघते यत्प्रजाव्याप्तं सर्व ब्रह्मा- ण्डमण्डलम् । ब्रह्माण्डमण्डलाधीशं ब्रह्माणममितौजसम् ॥ ३१ ॥ संपदामन सीमेति श्रुतयः प्राहुरादरात् । किमेते सुखिनः सर्वे विद्वत्त्यक्तपरायणाः ॥ ३२ ॥ तुच्छबुद्ध्या त्यज्यतेन्यैरन्यैः संगृह्यते जगत् । कथं ते सुखिनो ब्रूहि मृगवारिणि वारणाः ॥ ३३ ॥ यत्र नो रसलेशोऽपि रमते रसिकः कथम् । रस आत्मा सर्वरसः खेनैव परितृप्यति ॥ ३४ ॥ यदि त्वादृशपादान्जमकरन्दरसं पिवेत् । दुर्लभं मानुषं जन्म दुर्लभा च मुमुक्षुता ॥ ३५ ॥ दुर्लभा साधुभिर्वार्ता यत्र तृप्तिनिरन्तरा । ब्रह्मादिमानुपान्तानि तृणानीव पदानि हि ॥ ३६॥ विभान्ति साधुवार्तायामात्मा भाति सुखै. कभूः । कि तरङ्गे रसः कश्चिर्तिक प्रकाशोऽस्त्यलङ्कृतौ ॥ ३७॥ किं सत्ता शुक्तिरजते किं सुखं धावतां वहिः । तरङ्गस्यालद्धृतेश्च शुक्ति रूप्यमृगाम्भसोः ॥ ३८ ॥ सुखं ख्यातिश्च संस्था च पारिहेमा- दिकं मतम् । किंचित्कालस्य विश्वस्य मुखमात्मा सनातनः ।। ३९॥ तस्मादात्माराम एव सुखिराजो विराजते । ममत्वपाशवद्धानां किं सुखं केन कुत्र हि ॥ १४०॥ त्यक्तैपणानां स्वाच्छन्द्यसीमगानां सुखं पदे । निरीहाणां वेदमूर्धवासिनां सहज सुखम् ॥ ४१ ॥ ब्रह्मादिमानुपान्ताः किं श्रमिणो वर्णितुं क्षमाः । यतो वाचो निव- र्तन्ते मनो यस्मानिवर्तते ॥ ४२ ॥ तद्वक्तुं केन वा शक्यं तद्विद्वान्न विभेम्यहम् । श्रीगुरो तव पादाब्जसंगमस्य फलं मया ॥ ४३ ।। लब्धं येन फलाकाहा सर्वा विगलिता हृदः । गुरुवंशसमुद्भूतस्तृप्ति-

·१७६
विचारनपी। (ब्रह्मविचारः १)
मानोति शावतीम् ॥४४॥ शाषसीमा कर्मसीमा फलसीमा
घ यन्न हि । नमः कैवल्यनाथाय शरणागतवन्धवे ॥ ४५ ।। झुव
नेव हि कैवल्यं ददास्येव मुमुक्षवे ।। १४६ ।।
इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीकृतकैवल्यगापायां
पुराणपुरुपनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः॥७॥
ॐ तृप्तेनासाद्यते मुक्ति तृप्तेन कदाचन । तस्मात्तृप्तेन चित्तेन
फालं नय महामते ॥ १ ॥ देवामुरपरीक्षेयं कृत्यतृप्ती इति द्विधा ।
यथा तृप्तस्तथा देवो यथाऽतृप्तस्तथा सुरः ॥२॥ तृप्तः संपूज्यवे
स्थाने इतरो भ्रमणातुरः । तृप्ततर्पयते लोकान्भ्रमयत्यपरः परम्
॥३॥ तृप्तः किं न त्यजेल्लोके न गृहीयात्परः किमु । तप्तस्त्यजति
देहाशामतृप्तस्तां च वर्धयेत् ॥ ४॥ कर्मकाण्डमहप्ताय प्राहं वर्णा-
श्रमस्थितिम् । मृप्ताय सर्वसत्यागं प्राहार्थिकमिदं श्रुतिः॥५॥
तृप्तः खपिति लोकेषु विमुखो दृश्यवस्तुपु । मार्जारवदप्तोऽपि
जागर्ति जगतीतले ॥ ६ ॥ शाखं भिन्नमतृप्तस्य प्रवृत्तिर्यत्र
सर्वदा । तृप्तस्यापि च तद्भिन्नं यत्र स्वापो निरन्तरम् ॥ ७॥
तृप्तस्य दर्शनं भिन्नं सुखवातव यत्र हि । अतृप्तस्यापि तद्भिन्न
दुःसवातेव केवलम् ॥ ८॥ अतृप्तोऽन्यसुसं द्रष्टुमशक्तः सुखव-
र्जितः । तृप्तोऽन्यदुःखवायां कम्पवे कोमठान्तरः ॥९॥ सर्वे-
पापि मन्त्राणामर्थ एकः सनातनः । इति येन च विज्ञातं स बात
इति कथ्यते ॥ १०॥ मनभेदादर्थमेद इति ज्ञातमशिक्षितैः ।
अतृप्तिहेतुविज्ञानातृप्तास्ते नरा मताः ॥ ११ ॥ शास्त्रं न चेत्तृ-
सिहेतुः कथं तच्छास्त्रमुच्यते । तृलिकामायोपदेशः पारतयं न
युज्यते ॥ १२॥ सुखहेतुः स्वतन्त्रत्वमिति सर्वेऽपि जानते । परंतु
लभ्यते कैश्चिदुपदिष्टैर्महामभिः ॥ १३ ॥ कस्यापि वशता द्वैतस-
त्यबुद्धेनरस्य च । यद्वशे विद्यते यत्तु वच्च तलाद्विभति हि ॥ १४॥

·- (ब्रह्मविचारः १) कैवल्यगाथा ११। १७७ भयतृत्योरेकवस्तुनिष्टा नैवोपपद्यते । तस्मात्तृप्तिखत्र मित्र यत्र स्वात- त्र्यमेव हि ॥ १५ ॥ तत्सत्यत्वं तदेव स्याद्यदा द्वैतं मृपा भवेत् । मत्रभेदस्ततो यस्मादधिकारविभिन्नता ॥१६॥ नृप्तिकामस्य मबस्तु ॐनमःसिद्धमित्यहो । यल्लाभात्सर्वसिद्धिः स्यादाकण्ठं वृप्तिकारिणी ॥ १७ ॥ सच्चिदानन्दरूपाय गुरवे तृप्तिहेतवे। द्रोणाचलनिवा- साय तृप्तायातु सदोनमः ॥ १८ ॥ सिद्धपञ्चाक्षरीमत्रस्यार्थ शृणु महत्तरम् । श्रुत्वा यं तृप्तिमाप्नोपि कल्पान्तेऽप्यविनाशिनी ॥१९॥ यत्समो नास्ति भो वत्स निगमेप्वागमेष्वपि । यो मूर्ध्नि सर्ववेदानां भेदानां मूलकन्तनः ॥ २० ॥ यसिद्धं साधनाकाहारहितं साध्य. भासकम् । तारैकवेद्ये संसारतारकं तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २१ ।। यत्सिद्धं सर्वरूपाणि प्रदर्शयति पश्यति । न तद्रष्टु नवा दृश्यं तारमात्रं नतोऽस्म्यहम् ।। २२ ।। यत्सिद्धं सर्ववाग्बीजं वाग्वृक्षफ- लरूपकम् । ज्ञेयाज्ञेयनिरासेन तारवेधं नतोस्म्यहम् ।। २३ । सर्व- स्थापि च वागाशेः सिद्धान्तोऽयमुदाहृतः । ॐनमःसिद्धमित्येव न जीवो न जगन्न सम् ॥ २४ ॥ ॐमित्येकाक्षरं ब्रह्म नमःशब्दोऽपि जीवकः । तयोरभेदे वामाशिरिति सिद्धं समासतः ।। २५ ॥ ॐमि- त्युक्ते साधकेन सिद्धं कैवल्यमक्षतम् ।। नमःशव्दस्तदालम्बसूचनाय मनौ स्थितः ॥ २६ ॥ भेदवादे मिथो नष्टे कैवल्यं तारसंश्रितम् । सिद्धमित्याह वाग्देवी नमोगीफरणार्थकम् ।। २७ ॥ असण्डसिद्ध सद्वस्तु निर्विकल्पं निरञ्जनम् । तारवेद्यं परं ब्रह्म तन्नतोरिम भवामि तत् ।। २८ ॥असण्डसिद्धं विद्वस्तु मनोवाचामगोचरम् । तारवेद्यं स्वयंज्योतिसन्नतोऽस्मि भवामि वत् ॥ २९ ॥ असण्डसि- द्धमानन्दं सर्ववादास्पदं परम् । ताररूपं जगजीवं तन्नतोऽस्मि भवामि तत् ॥ ३० ॥ यः सिद्धः सर्वरूपेण परमासा सनातनः। सर्वशब्दासहः स्वच्छो वेदवेद्यस्तमोनमः ॥ ३१ ॥ परोक्षमपरोक्षं प यत्रैवद्भासते जगत् । वत्सिद्ध वस्तु तारेण प्रतिपाद्य नमस्यते १२ ·१७८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) ॥ ३२ ॥ प्रतिरूपं च यत्सिद्धं प्रतिनाम विभासते। नामरूपे परि- त्यज्य तारः सिद्धं नमस्यति ॥ ३३ ॥ यस्मिलबधे पूर्णकामः साध- कोऽसौ भविष्यति । तत्सिद्धं दर्शयेत्तारोप्यगीकुरु नमस्तुर ।। ३४ ॥ सर्वेपामपि वेदानां रहस्यमिदमेव हि । नमःसिद्धमि- स्याह कैवल्यं पारमाधिकम् ॥ ३५ ॥ वाणामपि सर्वेपो रहस्य- मिदमेव हि । ॐनमःसिद्धमित्याह कैवल्यं पारमार्थिकम् ॥ ३६ ॥ बुद्धिमद्वार्तया सिद्धं किमस्ति जगतीतले । ॐनमःसिद्धमित्याह मनुरेप सनातनः ॥३७॥ ॐमित्युक्ते य एवेह प्रतीयेत परः शिवः । तस्मै सिद्धाय तत्त्वाय गुरवेऽस्तु सदा नमः ॥ ३८ ॥ यत्र यत्र मनो याति तत्र सिद्धाय शोचिपे । तारोद्घाटितरूपाय गुरवेऽस्तु सदा नमः ॥ ३९ ॥ दृश्यं च दर्शनं द्रष्टा य एवैको निगद्यते । तस्मै सिद्धाय तत्त्वाय गुरवेऽस्तु नमोनमः ॥ ४०॥ द्रोणाचलनि- वासाय सच्चिदानन्दमूर्तये । यतिवेपधरायास्तु नमः कृष्णाय वेधसे ॥ ११ ॥ पश्चाक्षरस्य मन्त्रस्य रहस्यं वेत्ति शंकरः । अम्धिका वा हरिब्रह्मा वसिष्ठाद्या महर्पयः ॥ ४२ ॥ समाश्रितस्य पुंजन्म सफलं दुर्लभं किमु । चिन्तामणिः कल्पवृक्षः कामधेनुरयं मनुः ॥ ४३ ॥ सत्यं शौचं दया भक्तिर्वैराग्यमिति लक्षणम् । यत्रास्ति दुर्लभं तस्य क्रिमस्ति मनुसेविनः ॥ ४४ ॥ सिद्धस्तोत्रमिदं यस्तु गुरोर्लन्ध्या पठेन्नरः । सिद्धो भवति चापेन कालेनारिम- कलावपि ॥ ४५ ॥ गुरुप्रसादो बलवान्न कालो बलवत्तरः । अत्र मानं शिवः साक्षाच्छूति: स्वानुभवस्तथा ॥४६॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कधिता यर्थाः प्रकाशन्ते महासनः ॥ ४७ ॥ देवाः परोक्षताप्रीनाः स्वभावो महनामयम् । सहसा तत्वकथनं न खभावोऽपि तादृशाम् ।। ४८ ॥ गुरुभक्तिविहीनेषु स्वभक्तिरहितेषु च | नरेपु पशुतुल्येषु ·कैवल्यगाथा ११ । (ब्रह्मविचारः १) कथं देवः प्रसीदति ॥४९॥ प्रसन्ने देवदेवेशे श्रीगुरौ तत्त्ववे- दिनि । आतृप्ति तत्त्वकथनं सफलं भक्तिभाजिनि ॥ ५० ॥ ज्ञाते तत्त्वे तत्प्रसादाकि फलं तृप्तिमन्तरा। इयमेव परा सिद्धिश्वरमा- न्तिमजन्मनाम् ॥ ५१ ॥ पश्य तृप्ता हरिब्रह्मा शंकरः श्रीपरा- म्बिका । सिद्धान्तशिखरारूढा दत्ताद्याश्च महर्षयः ॥ ५२ ।। सिद्धान्तो यैर्न विज्ञातस्तृप्तिं यास्यन्ति ते कथम् । हृद्दारिद्यं कथं तेपां निवर्तेत चिरन्तनम् ॥ ५३ ।। तस्मात्तृप्ता मोक्षभाजः सिद्धा- न्तज्ञा विचक्षणाः । दैवीं संपदमारूढा गुर्वाज्ञामार्गचारिणः ॥५४॥ तस्माद्गुरौ हरौ भक्तिमङ्गीकृत्य भवं तर । न ताभ्यामन्तरा कोऽपि सिद्धपञ्चाक्षरी वैदेत् ॥ ५५ ॥ श्रीगुरुं बुद्धिदातारं मन्यन्ते सकला जनाः । तमेवेशं प्राह देवी गायत्री सर्वसंमता ॥ ५६ ॥ तस्मा- तत्पादपाथोजमकरन्दरसं पिबन् । सिद्धपञ्चाक्षरीमत्ररहस्यं लभते नरः ।। ५७ ॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म तदेव नम उच्यते । यस्मात्तस्मै सर्वकामा नमन्तीति यजुःश्रुतिः ॥ ५८ ॥ असाध्यं सर्वथा नित्य- सिद्धत्वात्सिद्धमुच्यते । तस्मात्तदानमःसिद्धमुपास्यं ज्ञेयमेव च ॥ ५९ ।। ॐकारेणाविचालित्वं नमःशब्देन साक्षिता । सिद्धशब्देन लब्धत्वं मनुराह सनातनः ॥ ६० ॥ नैतन्मन्त्रसमः कोपि मन्त्रो- ऽस्ति जगतीतले । कामधेनुः कल्पवृक्ष इव तृप्तिकरः परः ॥ ६१ ॥ न श्रोतव्यं न मन्तव्यं न ज्ञातव्यं च किंचन । शिप्येतास्मिन्मनौ लन्धे न भोक्तव्यं च किंचन ॥ १२ ॥ एतद्विज्ञानसिद्धयर्थ प्रवृत्ता ह्यक्षरावली । सा वेदादिस्वरूपेण चैतदन्तावसीयते ॥६३॥ नमस्ते गुरुनाथाय पाठिता सकला श्रुतिः । पञ्चाक्षरमिपेणैव निमेपोद्धा- टनं कृतम् ।। ६४ ॥ पदत्रयेण यस्मात्त्वं व्याप्य तिष्ठसि हे गुरो। १ तत्त्ववियेद्गुरुभक्तोऽनेहसा उत्त्वविद्भवेत् । पशुप्राये गुरी शिष्यः पशुरेव न संशयः। ईदृशस्यापि प्रकरणस्य प्रकृते आसीदावश्यकता. २ कयभाव ऐच्छिमा ३ सिंहावलोकनमेतत्.

·१८० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) त्रिविक्रमोसि भगवन्पादयोरस्म्यहं वलिः ॥ ६५ ॥ गुरोः सदन- मासाद्य येन केन वपुष्मता । संपादितः प्रसादश्वेत्तं मन्ये भाग्य- शालिनम् ॥ ६६ ॥ गुरोरपि गृहं गत्वा धिकृत्यैव निराकृतः । पझो: पशुतरं मन्ये तं नरं त्वपरं सरम् ।। ६७॥ कृपादृष्टियो- ईष्टा गुरौ मातरि चानघा । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वैवाक्षयं सुसमे- यते ।। ६८ ॥ सुसं स्वापयते माता सुसं स्वापयते गुरुः । नान्यः कश्चित्सुसखापक्रमं वेत्ति द्वयं विना ।। ६९ ॥ द्वावेव पोपको लोके इतरे शोपका मताः । भोगेन माता ज्ञानेन गुरुः पोपयते शिशुम् ॥ ७० ॥ पुनः शृणु महाप्राज्ञ ऋतं पथ्यं च मे वचः । यज्ज्ञानेन भवेत्पुष्टिः कैवल्यारोहणक्रमे ।। ७१ ।। पड्डिधानि दरिद्राणि यस्य नष्टानि वोधतः । स कैवल्यपदारोहाधिकारी श्रीगुरोः सुतः॥७२|| केन मानेन संसिद्धौ हर्पशोको वदाथ में। कलयोर्विपयः सिद्धः कथं वा संस्थितौ हि तौ ।। ७३ ।। न किंचितत्र मानं तु पशुष्टि- मृते ऋतम् । कथं मृगजलामेऽस्मिन्सत्यधुद्धिमृते हि तौ ॥ ७४॥ इयमेव पशोर्टष्टिर्या दृष्टं मनुते हठात् । न विचारविशालत्यं सत्रै- वैतो स्थितिं गतौ ॥ ७५ ॥ पडिमे रिपको येन जिताः कामादयः शठाः । गुरुदत्तपदारूढो मुक्तो देवेन जायते ॥ ७६ ॥ पडिमे रिपको येन जिवास्तेन जगजितम् । गुरुदत्तपदारूढो मुक्तो देवेन जायते ॥ ७७ ।। गुरुदत्तपदं तत्तु या किंचिन्न विद्यते । फेवल्या घाम तद्विद्धि न चिन्त्यं नापि चिन्तनम् ॥ ७८ ॥ यः सेवामन- पक्ष्य वीक्ष्य शरणं यात मुदैकाक्षरं वेदानामखिलासनां हृदि रहें गाढं निगूढ़ रसम् । दत्ते दास्यति दत्तवान्निजपदाम्भोजाश्रिते सजने तस्मै श्रीगुरवे द्यावपुपे भूयात्सदा मङ्गलम् ॥७९॥ वत्स तुष्टोस्मि ते चुझ्या वाचस्तुप्यन्ति मामकाः । हृदये तब तिष्ठन्तु चिरं जीव मुखं वस ।।८०|| का क्षुच्छच्दासके विश्वे का क्षुदासनि चि- द्रसे । नित्यलब्धे परानन्दे तृप्तिरेवावशिष्यते ॥८१॥ किंवा समस्य ·(ब्रह्मविचारः १) भगवद्गीताशास्त्रोपसंहारः १२ । कर्तव्यं जगद्विस्मरणं विना । तच्च स्वयं भवत्येव जाग्रतः स्वप्नव- च्छिशो ॥ ८२ ॥ दुर्लभौ श्रीगुरोः पादौ न मोक्षो यत दुर्लभः । यतस्तत्पादपाथोजमाश्रित्यैव प्रतिष्ठितः ॥८३ ॥ पाक्शक्तिर्बोध- गगने शिवे क्रीडति सा शिवा । तामालिङ्गय दृढं शेते स्वानन्दे सुखमद्वयः ।। ८४ ॥ पश्य क्रीडा शमं याति सामरस्यं च जृम्भते । को वोधोऽस्ति विना शब्दं कः शब्दो बोधमन्तरा ।। ८५ ।। बोधः शब्द इति व्यक्त वक्तुं शक्नोति को नरः । गतौ तौ शब्दद्वोधाख्यौ जगद्रूपधरौ नटौ ॥ ८६ ।। कैवल्यधाम्नि संलीनौ तया सह मया सह । आवयोः संगमस्यैतत्फलं यत्सहजं सुखम् ।। ८७ ॥ विश्र- म्यतामत्र वत्स नात्र किंचन विद्यते । भाषणं बहु संजातं मयापि च विरम्यते ।। ८८ ॥ प्रणवाक्षररूपायै शिवायै सततं नमः । तदेकज्ञान वित्ताय शिवाय सततं नमः ॥८९॥ तत्सामरस्यवित्ताय गुरवे स्वस्ति मे सदा । तत्पादपद्मरजसा स्मातेभ्योऽप्यस्तु मङ्गलम् ॥ ९० ॥ कैवल्यगाथे दुग्धि त्वं शान्ते दान्ते निजं रसम् । येन तुष्येच्छ्रीगुरुर्मे निरामिपदयाकरः ॥ ९१ ॥ ॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दविरचितायां कैवल्यगाथायां निर्वाणपदवीकथनं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८॥ भगवद्गीताशास्त्रोपसंहारः ॥ १२॥ जय सच्चिदानन्द । धीश्रीसंगतिवित्प्रौढौ नरनारायणाधी । को न वन्देत मतिमान्न नन्देत्तद्वचःसु कः ॥ १॥ अथ श्रीमद्भवद्गीतायां नीतिधर्मासज्ञानतदधिकारिव्यवस्थापिका- यामुपसंहारवाक्यं 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज । अहं ९ मोक्षोपयोगिशास्त्रपरिशीलनव्यसनितया परिचितमोक्षरहस्यमित्यर्थः, ·१८२ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) त्या सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच' इति । उपसंहारे परामृष्टे सर्व शावं परामृष्टं भवतीति न्यायेन तत्परामृशामः । कः प्रसङ्गो भगवतः सर्वधर्मपरित्यागकथनेऽनुपदमेवोक्त स्वयमेव 'एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चित मतमुत्तममिति । नापि पृष्टमर्जुनेन सर्वधर्मपरित्यागः कर्तव्यो न धेति । यदि सर्वधर्मपरित्याग एवोपदिष्टः तहिं कथं भवद्धर्म- स्थापनम् । यदि धर्मस्थापनं तदा कथं सर्वधर्मपरित्यागोपदेशः । अन वीजमन्वेष्टव्यमन्विष्टं वा स्यात् । नापृष्टोपदेशः संभवति । यथा पृष्टं नयोत्तराणि दत्तानि भगवता । क्षत्रियाणां न संन्या- साधिकार इति च योधितं । 'न निरग्निर्नचाऽक्रिय' इति । तमिस- मारोपशास्त्रस्य नावकाशस्तथा शिसासूत्रत्यागशास्त्रस्यापि । सत्यं क्षत्रियेध्वनवकाश:-'कर्मण्येवाधिकारस्ते' इति, धाद्धि युद्धा- च्छेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यत' इति च वाक्यान्तरात् । तस्मात् काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफल- त्यागं प्राहुरत्यागं विचक्षणा' इति पृथकृतिः । कर्मणां काममूल- त्वम् । कामश्चैपणा च पर्यायः । एपणात्यागो हि संन्यासः । 'नैष्कर्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिच्छतीति वाक्यशेपात् । 'संन्यासस्य महावाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हपी- केश पृथक्के शिनिपूदनेति संन्यासत्यागपार्थक्यजिज्ञासायां काम- मूलसर्वकर्मणां त्यागः संन्यास इतरे त्योगविशेषा इति । अन्न कवयो विचक्षणा मनीपिणत्रयोऽधिकारिणो निर्दिष्टाः क्रमेण ब्राह्म- णक्षत्रविशस्तन ब्राह्मणः संन्यासेऽपरौ द्वौ त्यागेऽधिकत्ताविति व्य- 'पस्थायां प्राप्तायां कविमतमनुरुन्धान शिसासूत्रत्यागशाखमग्निस- शास्त्रं च ब्राह्मणेषु चरितार्थ प्रतिवन्धाभावाद्धानभिधा- नात् 'ब्राह्मणाः प्रव्रजन्तीति श्रुतेश्च । तस्मादुपन्यस्तवाक्ये कत्रयो ब्राह्मणाः । ज्ञानकर्मणोरसमुच्चयात् । तस्मात् लोकद्वयविदो विच- ·(ब्रह्मविचारः १) भगवद्गीताशास्त्रोपसंहारः १२ । १८३ क्षणाः क्षत्रियाः समुच्चयावलम्विनः तथाधिकारात् जनकादि- वत्फलत्यागपराः । तत्र संमतिर्भगवत इदानीमावयोः क्षत्रियत्वा- निश्चितं मतमुत्तममिति । उत्तमत्वं तु युद्धप्रसङ्गे लैव्याङ्गीकारप्रस- नाभावात् । अतएवाह-'नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपप- द्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तित' इति । तमोधर्मः कैव्यं । नियतं च युद्धं । तथाच नीतिः पुराणी । 'असन्तुष्टा द्विजा नष्टाः सन्तुष्टाश्च महीभुजः । सलजा गणिका नष्टा निर्लजा च कुलाङ्गनेति । संन्यासो नाम संतोपधर्मः । सच ब्राह्मणानामेव युक्तोऽन्यस्य 'परधर्मो भयावह' इति मनसि निदधतापि सर्वधर्म- परित्यागः कथमुपदेष्टव्य इति विचक्षणानामैहिकामुष्मिकज्ञानवता कोटिप्रविष्टस्य भगवतः संमतेरों वेदिव्यः । एकवाक्यत्वाय मनीषिणो व्यवहारचतुरा विशः सभ्या एतल्लोकचतुरास्तेषां मतं परिशिष्टं दुष्टकर्मपरित्यागः त्याग इति निममा माभूदने नौरिति व्यवहारविदां तदुपन्यासः । सत्येवं कोऽवकाशो भगवतो- 'मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे इति विधिवचनानि सफलानि ब्रुवत इति चेदस्तु 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म' इति लक्षणसमन्वयो न तद्वि- रोधलेशोऽपि । यस्मात्प्रथमाध्याये दत्तोऽवकाशः पार्थेन 'समाना- नामुत्तमश्लोको भवतीति श्रुतिमनुस्मृत्य 'स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधवे'ति शङ्कामुत्थाप्य युद्धे स्वपरविचारस्यासां- प्रतत्वेऽपि दृढं पूर्वपक्षमुपन्यस्तवान्-'यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोऽपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोपं मित्रद्रोहे च पातकम् । कथं न ज्ञेयस्माभिः पापादस्मानिवर्तितुम्' । अस्माभिः समावर्तन- समये गुरुभिरध्यापितां-'प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीरिति श्रुति जानानैः । अस्तु मित्रद्रोहः पुनः मैत्रीप्रसङ्गात् । अतएव संनिहित- मासीत् । कुलक्षये दोपं विशद्यति-कुलक्ष्यकृतं दोपं प्रपश्य- - ·१८४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) द्विर्जनार्दन । कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे मष्टे कुलं कृत्स्नगधर्मोऽभिभवत्युन । अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदु- प्यन्ति कुलखियः । स्त्रीषु दुष्टासु वाष्र्णेय जायते वर्णसंकरः । संकरो नरकायैव कुलनानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ोपां लुप्त- पिण्डोदकक्रियाः । दोपैरेतैः कुलमानां वर्णसंकरकारकैः । उत्सा- यन्ले जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः । उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशनुमति । जातिधर्मपु कुलधर्मपु नष्टेषु मनुष्यमाने पर्यवसित एप उपप्ठवः ।- 'अहो बत महत्पापं कर्तु व्ययसिता वयम् । यद्राज्यसुसलोभेन हन्तुं खजनमुद्यताः । पूर्वपक्षमेवं समाप्य वर्णसंकरहेतुता प्रतिपक्षिप्वे- वास्त्वित्याह । --'यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्त- राष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्' । इतीमां शब्दां यावन्न समा. धास्यसि तावन्न चापं विभर्मि इति पार्थाभिप्रायं संजय उवाच । 'एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसज्य सारं चापं शोकसंविममानस' इति । अतएव उत्तिष्ठोत्तिष्ठेति भूयः प्रति- वोधितोऽपि 'क्लैव्यं मास्मगमः पार्थे ति कोपितोऽपि नोत्तस्थौ तस्मात्क- लिप्रसारशट्वां यावन्न समाधास्यामि तावदयं नरोऽपि नोपतिष्ठेदिति विज्ञाय लिङ्गराह । 'सर्वधर्मान्परित्यज्येति । ये केचिजातिधर्माः फुलधर्माश्च ते कले; पञ्चसहस्रान्ते मुमूर्पयो भविष्यन्ति नाधुना, न तत्र त्वं निमित्तम् । कस्मादेतत् तदाह-'मामेकं शरणं बजेति। सर्वविश्वस्य रक्षितारं मामेकमेव विद्धि पञ्चसहस्रान्वं जातिधर्मा- न्कुलधर्माश्च पालयिष्यामि । कस्माचदन्तता तदाह-अहं ला सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि । त्वयि धर्मोपलवनिमित्तता माभूदिति । त पटव एव माभूदिति चेत्त्वं तु माशुचः कालचरित्राणि न रोड़े शक्यन्ते ये शक्नुवन्ति ते धुरीणाः यथा श्रीशङ्करः यथा वा भवान् । धर्मोपप्लवनिमित्तता तु धार्तराष्ट्रप्ववतरति । न त्वयि न मयि ।

·विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् ॥ १३॥ जय सच्चिदानन्द । ॐ अधिगच्छति शास्त्रार्थः स्मरति श्रद्दधाति च । यत्कृपावश- तस्तस्मै नमोस्तु गुरवे सदा ॥१॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टेऽपरावरे ।।२।। नूनं हि भक्तिर्गुरुपादुकायां नूनं हि शक्तिर्गुरुपादुकायाम् । नूनं हि भुक्तिमुरुपादुकायां नूनं हि मुक्तिर्गुरुपादुकायाम् ॥ ३ ॥ नमोस्तु गुरवे तस्मै यत्र तत्र निवासने । सचिदानन्दपादाय घरमाय मुहुर्मम ॥ ४॥ अथ भगवतो व्यासस्य ब्रह्मसूत्राणि विमृशामः कानिचिद्य- थामति । अभूत्पूर्वमीमांसामहर्पिपु यथा "को अद्धा वेद् क इह प्रवोचत्कुत आजाता युत इयं विमृष्टिः । अर्वाग्देवा अस्य विसर्ज- नेनाथा को वेद यत आवभूव । इयं विसृष्टिर्यत आ बभूव यदि वा दधे यदि वान । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्सो अग वेद यदि या न वेदे"ति दुर्निरूपत्वं प्रपञ्चस्य प्रदर्श्य "किस्त्रिद्वनं क उ स वृक्ष आसीद्यतो द्यावापृथिवी निष्टताः । मनीषिणो मनसा पृच्छतेदु तद्यदध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन्" इति ताभ्य- नुज्ञा दत्वा तर्काणामप्रतिष्ठानाद् श्रुत्यैव सिद्धान्तः श्रावितो "ब्रह्म वनं ब्रह्म स वृक्ष आसीद्यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षु"रिति । अस्या एव मीमांसाया वाक्यशेषः 'सर्वो वेदान्त' इति सूचयन्भगवा. न्यादरायणकृष्णः सूत्रयामासोपनिपदः करमादुस्थितेयं मीमांसेति महामुनीनां जिज्ञासाप्रसङ्गे । नाप्रसक्तं पण्डितः किंचिल्लिसति ते वा तस्मादस्या मीमांसाया इयमुत्थानिका । सकलेवपि लोकेषु ज्ञानमज्ञानमिति पदार्थद्वयं सकलसंमत- मत एव पश्यन्ति मुह्यन्ति च । सकलसंमतमोहविनाशाय ज्यो- ·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् १३ ॥ १८७ तीपि सूर्यादिशब्दान्तानि दृश्यन्ते तैयोतिभिर्व्यवहाराः सर्वे साध्यन्ते निर्विवादम् । तत्र च मोहपात्रे संसारे केचित्सूर्येण ज्योतिपा केचिचन्द्रेण केचिदग्निना केचिट्ठाभ्यां केचित्रिभिरेकेन केचित्पश्यन्ति नानाविधांश्चमत्कारांस्तमोगर्भ भूयः पश्यन्तोऽपि मुह्यन्ति ततोऽवशिष्टमेव तमो नान्तं पश्यति कश्चन कस्यचित् । अतएव कश्चित्पृच्छति कश्चिद्वक्ति तस्योत्तरं तस्मात्सिद्धं ज्योतिष्वं शब्दस्य । तेन सूक्ष्मो व्यवहारः सिध्यति मानुपादीनाम् । यथा- यथा व्युत्पत्तिस्तथातथा शब्दप्रामाण्यं प्रसिद्ध मानुषेषु । प्रत्यक्ष- मात्रेण व्यवहरन्ति केचित्, केचित्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां, केचिदु- पमानेन त्रिभिः, केचिच्छन्देन चतुर्भिः, केचिदर्थापत्त्या पञ्चभिः, केचिदनुपलब्ध्या पडूमिळहरन्ति मिथः कलहायन्ते च । न केन- चित्प्रमाणेन निर्णीतं विश्वं, यदि नितिं तर्हि कस्मात्कलहा एते पडपि प्रमाणावलम्वास्त्वं यथा पश्यसि तथा नास्ति, यथाहं पश्यामि तथैवैतदिति सिद्धान्तयामासुः । किमेप सिद्धान्तः, कि- मेपा प्रमाणसरणिः, किमेतपाण्डियं, फिमेषा संसारनिवृत्तिरिति भगवती श्रुतिराह-नास्ति नानात्वं नास्त्यब्रह्मेति । यत्स्वैकसा- क्षिकं तत्कथमस्ति स्वप्नादिवत् । अतएवागमापायिनामभावं नित्य- मगीकुर्वन्ति केचित् येन स्वाभावसामानाधिकरण्यं निससिद्धम् । यन स्वयमस्ति तत्रैव स्वाभावो घटादिप्रपञ्चस्य तथापि प्रतीति- मात्रप्रतियन्धस्तेनैव हेतुनाऽस्तीति व्यवव्हियते । अभागो नामा- ऽनुपलब्धिः स च नित्यः । सं नामानुपलब्धिसामानाधिकरण्ये- नोपलन्धिविपयस्तदगीकारः किं प्रामाणिकतस्मादद्गीहरु । नेह नानास्लीति यद्यसि तहिं कथं नियोत्सन्ताभावः । तस्माउण्ठी- भूतप्रमाणानामनपोढतमसा सिद्धान्तः संसारोस्तीति । तर च चमत्कार: कश्चित्तत्त्वानि पत्रिशदित्साह कश्चित्पंचविंशति पतु. विशति पोडश सप्त चत्वारि त्रयो द्वावक इति । कथमपि वदतु ·१८८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) कोऽपि, तथापि यथादृष्टि निरूपणं तत् ततस्तस्यास्तित्वसाधनं दुर्घटमित्यत्यन्ताभावो नित्यः सिद्धस्तत्ममानाधिकरणोपलन्धिरनु- पलब्धिरिति येदयति तस्माद्वेद इति परंपरासिद्धत्वाच्छतिरिति । सा प्राह सर्व ब्रह्मेति भ्रमप्रतीतानामधिष्ठानेनररूपासंभवात्तत्र कल्पयन्ति परमाण्वादीन्युपादानानि न वन किंचिन्मानं तमोगर्भ तकीसंभवात् । अतएव मतभेदा बल्गन्ते । तत्र च हेतुः कल्प- कभेदात्कल्पनाभेदस्ततो मतभेदः ताः सर्वाः कल्पनाः सर्वज्ञस्य परमेश्वरस्य विपया(ये) भ्रमासका भ्रमपोपकाश्च । तत उवाच भगवाननादिः परमपुरुपः शास्त्रमनादिसिद्धम् । यन भ्रमालकस्यामि विश्वस्य व्यवस्था बाधश्च निरुपितः कर्मकाण्डो शानकाण्ड इति काण्डद्वयेन | तत्र पूर्वकाण्डेन सव्यवस्थे विश्वे ज्ञाते शास्त्रप्रा- माण्यग्रहस्ततो व्युत्पत्तिवृद्धिः पूर्णायां व्युत्पत्ती तत्त्वमसीत्साह । यत इदं वाचारम्भणं जगत् ततो यदवाचारम्भणं वाचा. रम्भणसमर्थ तत्त्वमसीत्याह । वाचारम्भपश्रुतेरेवार्थों 'नेह नानास्ति किंचन', 'यत्र द्वैनमिव भवतीत्यादिः। तस्वमसीयस्यैवार्थों 'ऽहं ब्रह्मास्मीति जीवनीक्यम् । अत्र बहवोऽर्था वर्णिताः पण्डिते. रपि यथामति परंतु मिध्याभूतस्य न भेदहेतुत्वमिति निर्विवादम् । नहि मरीचिजलं मरुभेदाय दृष्टं जलं तु दृष्टं । सति तथात्वे कः प्रतिबन्धस्तत्वमसीत्यैक्यविज्ञाने ? तस्मादिदमनुमीयते यावद्वा- चारम्भणश्रुतेनार्थविज्ञानं तावद्वैतमिव भवतीति श्रुतेनार्थविज्ञानं तस्मिन्प्रतिवद्धे नेह नानेति वाक्यं प्रतिवद्धं तदा तत्त्वमसीति वार्य च प्रतिवद्धमेवेति । कि मृगवारि मरुभेदायालं पश्य पश्य मृग पारि मरुभेदहेतुं मा बद् तदा ज्ञातः स्याद् श्रुतीनामर्थः । यदि कोऽपि नाप्रात्यजगत्तदा नापदित्यच्छतिर्नेह नानास्तीति । स्वाभा- वसामानाधिकरण्यं च माह श्रुति 'नासदासीदित्यादिना 'सदेव सो. म्येदमनासीदि'त्यादिना च । तस्मान्मृगवारिवत्स्वाभावसमानाधि- ·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहल: १३ । करणं विश्वं मिथ्येति भेदहेतोरभावाजीवो ब्रह्मेति । किं मृगवार्य- नूपत्वाननूपत्वाभ्यां मरुभूमौ भेदं विद्ध्यात् । किं स एवायं मरु- रित्युपदेशं प्रतिवन्धीयात् । स्वयं मिथ्याभूतस्य न भेदहेतुत्वमिति व्युत्पन्नानां जीवब्रह्मैक्यबोधः प्रतिवन्धरहितः । तदितरेपां केपां. चिद्वद्युत्पन्नानां सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादिधर्मप्रयोजकत्वान्न मिथ्या विश्व- मिति ध्रुवतां ब्रह्मत्वं प्रतिवद्धम् । अत्र व्युत्पत्तिरेव ब्रह्मत्वाब्रह्म- त्ववोधे कारणमेकमेव तु शास्त्रम् । यथा जगत्यव्युत्पन्नानां नास्ति नीतियुत्पन्नानामस्ति, यथा शास्त्रेप्वव्युत्पन्नानां नास्तीश्वरो व्युत्प- नानामस्ति, तत्राव्युत्पनानां परोक्षो व्युत्पन्नानामपरोक्षः स तस्मि- नव्युत्पन्नानां कर्तृत्वभोक्तृत्वादयो व्युत्पन्नानां तदुभयरहितः तत्रापि व्युत्पन्नानामखण्डैकरसः । सा च व्युत्पत्तिः शिक्षकव्यु- त्पत्त्यनुरूपा । अतः सर्वशिक्षकस्य भगवत इयं शिक्षा 'त्रैगुण्य- विपया वेदा निस्वैगुण्यो भवाऽर्जुनेति । तत्रोपपत्तिमाह । 'निर्द्वन्द्वो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आसवानिति । निर्द्वन्द्व इति स्यक्तद्वैतबुद्धिः । नित्यसत्वस्थ इति परिशिष्टसन्मात्रानुसंधातेति । निर्योगक्षेम इति स्वाभावसमानाधिकरणानां वस्तूनामयाचनमसं- ग्रह इति । आलवानिति परिशिष्टः सन्मात्रोऽहमिति विश्रान्त इत्यर्थः । इत्थं विजानतां सर्वशाखिनामेक एव सिद्धान्त इत्याह 'यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्म- णस्य विजानत' इति । यथा सर्वतः संप्लुतोदक उदपाने सरसि कस्मिन्नपि घटे यावांस्तावानेवार्थस्तथा ब्राह्मणस्य मातापितशिक्षा- पूर्वकगुरुसंप्रदायादधिगतविद्यस्य विजानतस्तत्त्वमेकमेव सर्वेष्वपि वेदेषु । तस्मान्मतभेदः शिक्षोपप्लवमूल इति पर्यवसानम् । अत- १ अमेर्दिसंप इयात्पुरहूतदिग्भरितिवसाधान्येनोपलक्षमा मासपपदो- पादानम् । अतएव च मूर्खव्यावृत्तये विजानता इति विशेपण, सिद्धन्ते जन्मना तस्यापि ब्राह्मणत्वात्.

·१९० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचार १) एवाह 'व्यवसायासिका बुद्धिरेकेद्द पुरनन्दनेति शिक्षितयुद्धे- रेकवि पयत्वादेकत्वमित्यर्थ । इति शिक्षितबुद्धे समाध्यधिकार- मुक्त्वा तदितरस्यानधिकारमाह 'बहुशासाह्यनन्ताश्च बुद्धयो- ऽव्यवसायिना' मिति । अव्यवसायिनामशिक्षिताना बुद्धयो बहु- शासा खेच्छया फ्ल्पनारूढा पहुविषयत्वादन-ता इत्यर्थ । लोकाया रोका लभ्यन्ते यथाय लोक तथा परमात्माशया परमात्मा सनिहितोऽपि लभ्येत समिच्छन्ति सर्वे अना ब्रह्मा- दिलोकान, न समिच्छन्ति परमामान यो हि यत्र कुनापि लभ्यते गुरुप्रसादप्रासाट । अतएवाह 'इहैव तैर्जित सर्गों पा साम्ये स्थित मन' इति । तस्मात्साम्यशिक्षण गुरुलक्षणम् । तत्साम्य चाह 'निदोंप हि सम ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिता' इति भगवान्सान्दीपिनिसमदायस्थ । निर्दोपमिति सुसदुस- दूरत्वादिदोपरहित, सममिति सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्यादिवेपम्यरहितम् । तस्यैव जिज्ञासितव्यत्वमाह ब्रह्मेति । तस्मानिर्दिष्पाज्ञानात्ते जिज्ञासयो ब्रह्मणि स्थिता इत्यर्थ । किं कुक्षौ करह पालयन्तो ब्रह्मनिष्ठा उताद्वितीय ब्रह्म बदन्तो ब्रह्मनिष्टा इति विचार्य । अतएवाह जगद्गुर कृष्ण 'विद्याविनयसपने ब्राह्मणे गति हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता समदर्शिन' इति । अस्यायमभिप्रायो यदि वपम्यदृष्टिस्तहि जगदृष्टि , यदि समह- ष्टिस्तहि ब्रह्मदृष्टिरिति । इदमेव पाण्डित्य शिक्षाफलम् । कि मृगवारिणि वैपम्य वैपम्य, कि रजुसर्प सर्प, कि शुत्तिरौप्य रौप्य, कि ब्रह्मणि जगजगदिति शिक्षाफल प्रदर्शित पाण्डित्य समदर्शिन इति । अतएवाह श्रुतिरपि विदिताविदितान्यत सयो- रपि वैपम्ये गणनात् 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीति । इदमेव स्वप्रकाशत्व यद्विदिताविदितान्यत्व विदितत्वे परप्रकाश- त्वमविदितत्वेऽप्रकाशत्व तुच्छत्व पा । तदुभयातीत आत्मा ।

·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहल: १३॥ एवं ज्ञानतत्त्वं निरूपितम् । यन्न विदितं नानभ्युपगतं तच्च नाम- नोऽतिरिच्यते । अतएवाज्ञानोपस्थापितं सर्व प्रकाशयति यथा सुवर्ण स्वर्णकारोपस्थापितानलङ्कारान्, यदि नाला स्यादलङ्का- राणां सुवर्ण तदा न प्रकाशयेदुपस्थापनमात्रेण तथा यदि नामा स्याज्ञानं तदा न प्रकाशयेद्विश्वमज्ञानोपस्थापितम् । न कर्मणा नाभावेन योपस्थापितं तयोरप्यज्ञानोपस्थापितत्वाद्विश्ववैचित्र्याय । ताज्ञान विश्वहेतुत्वात् सत्, बाधयोग्यत्वादसत् । अन्यथा प्रमाणवैयापत्तेः। अतएव व्यवहरन्ति जना अस्मिन्नर्थ इदं प्रमाणमिति । संप्रतिपन्ने च तस्मिन् भ्रमो निवृत्त इति मन्यन्ते । भ्रमो नाम विपरीतज्ञानमिति सकलसंमतं तच्च नश्यति प्रमाण- सहकृतधिया, सा च धीः प्रमाणप्रापिताकारा तिष्ठति निश्चलं तत एव पूर्वदृष्टदर्शननिषेधः । तस्मादेव वक्तृश्रोत्रोः संप्रतिपत्तिः । एतदेव प्रमाणानां बलं यदज्ञातज्ञापनं येनाज्ञातता प्रस्ताऽविद्य- मानवस्तुप्रदर्शनपरायणा यदि विद्यमानमेव प्रदर्शयेत्तदा प्रमा- णकोटौ निवेशस्तद्दर्शनहतोस्तदा येन यथा प्रतीतं तथैव तदिति प्राप्तं तदापि प्रमाणमन्विष्यन्ति किमस्मदर्शनानुकूलमिति केचि- दुदाहरन्ति केचित्कल्पयन्ति स्वस्पदर्शनप्रामाण्याग्रहात् । कथमपि कल्पयन्तूदाहरन्तु वा प्रमाणं तथापि स्वदर्शननिष्ठानामज्ञत्वम- व्याहतमेव । एतदेवाज्ञानं यत्स्व स्वदर्शननिष्ठत्वं तत एव कलहा नोपशाम्यन्ति । तस्माद्ब्रह्मवादिनो मन्यन्ते सर्वेऽप्येते कलहाः प्रमाणपरिशुद्ध्यर्थमिति । सति तस्मिन्नुपलब्धे परिशुद्धे स्वयमु- पशाम्यन्ति तच्छुद्धिविधिमभ्युपगच्छन्ति । लोके श्रूयते कश्चने- वशब्दः शब्दमात्रेण कृताभिसंधिः । अतएव घटइव पटइवेत्यादि- व्यवहाराः स्पष्टमुपलब्धास्तथैव वेदेपि 'यत्र द्वैतमिव भवतीति श्रूयते तद्वाक्यं कमर्थ समर्पयति, लोकसिद्धं घटइवेति कमर्थ समर्पयति तन्मीमांसितव्यम् । ननु घटइवेति वाक्यं घटसमर्थ ·( ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् १३॥ १९३ इति प्रमाणपर्यालोचनया विपरीतज्ञानहेतुरज्ञानं नश्यतीति हेतो. ब्रह्मजिज्ञासा प्रवृत्ता । ब्रह्मात्मेति पर्यायः । 'आलानमेवावेद ब्रह्मास्मीति स आमा तत्त्वमसी'ति च श्रुतेः । प्रवृत्तेः सफलत्वात् 'आला वा अरे द्रष्टव्य' इति विधिरुपपद्यते 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्युपायाश्वोपपद्यन्ते । यावतां प्रमाणानामेक आत्मैव विषयो नेतरो यथा वढचाः 'त्रय आवसथात्रयः स्वप्ना' इति, तैत्तिरीया अपि 'अन्धो मणिमविन्दत तमनङ्गुलिरावप'दिति 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत' इति च, सामगाश्च 'यत्र द्वैत- मिव भवतीति 'वाचारम्भण मिति चाथर्वणिकाश्च 'ओमित्येतदक्षर- मिदं तस्योपव्याख्यानमि'याद्यामनन्ति । द्वैतमानस्य प्रमाणा- गोचरत्वमेकस्यात्मन एव तद्रोचरत्वमिति । 'द्वासुपर्णेति तु द्वाविव सुपर्णाविवैकं वृक्षं परिपस्वजाते इवेत्युपपद्यते । अतएवोत्तरत्र 'समाने वृक्षे पुरुषो जिमग्नोऽनीशया शोचति मुहमान' इति द्वासुपर्णेत्यादिप्रतिपत्तिरुत्तरिता द्वित्वप्रतीतिमूलकशोकस्य मोह- मूलत्वादिति श्रवणम् । अतएव तत्त्वमसीत्युपदेशोऽप्युपपद्यते । 'नान्योऽतोस्ति द्रष्टा श्रोते'त्यादिभेदनिषेधश्चोपपद्यत इति मननम् । अविचालिता श्रवणमननाभ्यां परिष्कृतेर्थे निदिध्यासः । त्रिवेनेपु पक्केषु सहजा स्थितिरात्मदर्शनम् । तस्माद्ब्रह्मजिज्ञासा प्रवृत्ता सफलेति प्रमाणशुद्धिः । यस्मादिवशब्दसंबन्धो द्वैतमात्रस्य मनो- वाचामगोचरस्यात्मनो नेवशब्दसंवन्धयोग्यता तस्माजिज्ञासासा- फल्यसिद्धिरधिकारिणः। स च निर्दिष्टः 'शान्तो दान्त उपरतस्ति- तिक्षुः श्रद्धावित्तः समाहितो भूत्वाऽत्मन्येवासानं पश्ये 'दिति । समाहित इति श्रीगुरुमुखागमलब्धज्ञानविनिहतसंशयः । आस- न्येवेति स्वबुद्धिगृहीतेऽहङ्काराद्यवच्छिन्न एवात्मानं प्रमाणप्रापित १सलिन् जीवात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे शिवेचेति तत्त्वम् । शिववासुदेवयोरन्य- तरो ब्रह्मापरो जीव इति विचारस्तु पापण्डिनामुदरदरीपूरक इति स इहोपेक्षि- तः। गुणभेदेनेश्वरत्वं सर्वत्रैव तदनपेक्षे ब्रह्मणि तु मेदएव न कुतश्चान्यतरत्वम्. १३ ·१९४ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) पश्येद् । दूरत्न त्यजेदित्यर्थः । एते शान्त्यादिगुणा धर्मजिज्ञा- सोत्थाः । यत एते पडपि गुणा धर्मजिज्ञासायाः फल तस्य चात्म- दर्शनमेव तस्मादधिकारसिद्धिरिति निष्कपः । अतएव श्रुत्यन्तरं 'मातृमान्पितृमानाचार्यवान्पुरुपो वेदेति प्राशस्त्ये मतुप् । ज्ञातु मिच्छा जिज्ञासा ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा । ससा तस्या मामासामाह- जन्माद्यस्य यतः॥२॥ इति । इदन्तामापन्नस्याम्य जगतो जन्मस्थितिलया यस्मात्तद्र- ह्मेति । जन्मतुत्वानिमित्तस्व तरजस्य वायुवत् , 'ईश्वरः सर्वभू- ताना हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्नारूढानि माय- येसि भगवत्स्मृते । स्थितिलयहेतुत्वादुपादानत्वं तरङ्गस्य जलवत् 'अविभक्त विमक्तेन्विति स्मृतेः । तस्मादस्य जगतो यदमिन्ननि- मित्तोपादान तद्ब्रह्मेत्यर्थ । सर्वथैव स्वतत्रत्व ब्रह्मत्वमित्यर्थः पर्य- वसन्न । तच स्वातत्य न म्वेतरसामग्रीसापेक्षस्य नापि परिणम- मानस्यापेक्षया व्याहतत्वात् । अपेक्षाहि स्वातञ्चयं छिनत्ति । नहि परिणमयितुरंपेक्षा नास्तीति वक्तव्य, नापि परिणमयितैव परि- णमत इत्यपि विशेषणविशेष्ययोरभेदासभवाण्णिवो वैयचि । नहि स्थाणुपुरुपोत्प्रेक्षाया स्थाणुर्वा पुरुष उत्मक्षरिता वा पुस्पो नाय पुरप इति बाधयोग्यतापरीक्षणात् । तस्मादसिद्धस्याल जगतो यः कल्पयिता द्रष्टा श्रोता मन्ता च तद्ब्रह्मेति विशिष्टोऽर्थः। उत्प्रेक्षितृसत्तातिरिक्तसत्ताया अदर्शनात् । न उत्प्रेक्षायामुत्प्रेक्षित- मसीति वक्त शक्यते परंतूत्प्रेक्ष्य मोदते हसति खिद्यति स एव जाग्रत् नियते तत्त्वमसीति । या हि जगजन्मादिवार्ता 'यतो वा 'इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभि. १ येन यस्माद्यस्मिंश्चति प. २ वनुतोऽसिद्धस्यापरमार्थस्य.

·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् १३ । संविशन्तीति सा तवैवेति । तस्मात् 'अयमात्मा ब्रह्मेति जिज्ञासित स्यात्मत्वेन समन्वयः । यथा पुरुप उत्प्रेक्षितस्तथा स्थाणुरपीति नाभिन्ननिमित्तोपादानत्वविरोधः ।।२।। यदभिन्ननिमित्तोपादानं 'त- द्विजिज्ञासस्वेत्युपदिष्टमध्यापितं यत् 'अधीहि भगवो ब्रह्मेत्युपक्रान्तं ब्रह्म, कथं तस्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वं तत्राह- शास्त्रयोनित्वात् ॥३॥ शास्त्रं हि वाक् तत्कारणत्वान् । नयनात्मनो वागुत्थिता भवति नापि वाचोऽन्यस्माजगदुत्थितं भवति तस्य वाड्मानत्वात् तस्मादु- पपन्नमभिन्ननिमित्तोपादानत्वमित्यर्थः ॥३॥ ननु कथमुच्यते वाड्या शास्त्रमिति चेद्वाड्यात्रस्य जगद्धेतुत्वाव्यभिचारादज्ञातज्ञापकत्वा- व्यभिचाराच्च । इदमस्तीदं नास्तीदं कुर्विदं मा कुर्विदं जानीहीदं मा जानीहीत्येतावन्मात्रा हि वाक् । सा चानुशासनान्न व्यभिचरति तम्माच्छास्त्रं वाक् । शास्त्रस्य योनिः शास्त्रयोनिः । शास्त्रं योनिर- स्येति पूर्वाचायाख्यातमेव कथं वाचः शास्त्रत्वं तत्राह- तत्तु समन्वयात् ॥४॥ तत्तु शास्त्रत्वं तु समन्वयादवाधात् । परिहृतविरोधत्वादित्यर्थः । सर्वतो विरोधे परिहते शास्त्रत्वे किमवशिष्यते । तथाच समन्वयो नाम यत्र विप्रतिपत्तेरनवकाशः। स च विश्वमस्तीति निश्चित्य न सिध्यति । तस्माद्विप्रतिपत्तिविनाशायैकवाक्यत्वं सर्वेपामपि शाखा- णामभ्युपेतव्यम् । अभ्युपेते चैकवाक्यत्वे विप्रतिपन्नं विश्वदर्शनं विनश्यति तदर्शनसाक्षी स्वयंप्रकाशः सचिदानन्दघन आला ब्रह्मेति सिध्यति निर्विवादं । तस्मादेतत्पर्यवसानानि सर्वाणि शा- स्त्राणि । यत्र तानि शास्त्राणि समन्वितानि तद्वाक्यं महावाक्य- मिति व्यवहियते प्रमाणकुशलैः। तस्माद्वामात्रस्य शाबत्वे तद्यो- ·1 निचारनयी। (ब्रह्मविधारः १) नित्वात्तदासत्वेन सर्वासवाजगजन्मादिकारणत्वादामा मलेति सिद्धम् ॥ ४ ॥ तत्रिज्ञासितव्य प्रमाण शब्देरिसाद- ईक्षते शब्दम् ॥५॥ निरिविशनप्रमाणेविप्रतिपत्तिशान्तिदर्शनात्तपे ब्रह्मणि शब्द प्रमाण नास्तीति न विवदितव्यमित्यर्थ | शदमात्रस्य विप्रतिपत्ति शान्तिपरत्वात् । चो हि न तथा स न श द इत्यात भगवत अतएवाप्तवाक्य शब्द इति तहक्षणमतो विप्रतिपत्तिपराणा वाक्या नामनातवाक्यत्वेनाशब्दत्वानसिद्धसिद्धान्तो न सिद्धान्त इति पर्य बसन्नम् ।।५।। ननु मतभेदात्स गौणोऽस्तु सिद्धान्त इति चेदाह- गौणश्वेन्नात्मशब्दात् ॥६॥ गौण इत्यपि स सिद्धान्तो न मन्तव्य आमान पक्षीकृत्य प्रह त्तवादित्यर्थ । आत्मन्येवात्मना द्वैत दृष्ट सचित्रमिति भाव । तस्मादुपाधिभेदातदर्शन कि चित्रम् ॥६॥ उपाधिभेदात्मभेदव्यव हारोपपत्तर शदमानत्यादुपाधीनामसत्योपपत्तौ सनातीयविजाती यस्वगतभेदनयशून्यवह्ममानत्य सिद्धान्तोपपत्तौ च फलमाह- तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥ अद्वैतसिद्धान्तनिष्टस्य ससारानुपपत्तरित्यर्थ । यथा मृदर्शनर हिना घटदर्शनेन्धन दह्यते तथा ससारदर्शनेन्धन ज्ञानामिना दह्यते । 'यथैधासि समिद्धोऽग्निभस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानानि सकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति भार ||७|| श्रुतिश्च 'यत्र त्वस्य सर्वमालवाभूत्तत्केन के पश्येदि'त्यादिस्तस्मादद्वैतसिद्धान्तनिष्ठाया हेतुमाह- १ मृदतिरिक्तत्वेन घटस्थानिरूप्यमाणत्वेन मृट्ठद्धनाशाखाद्धयुद्धश्च नाश्य लादृष्टा तोपपत्ति -- ·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् १३ । हेयत्वावचनाच्च ॥ ८॥ यथा 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीति द्वैतद- शनस्य हेयत्वमुक्तं नोक्तं तथाऽद्वैतदर्शनस्य प्रामाण्यव्याघातापाता- दित्यर्थः ॥८॥ अद्वितीयब्रह्मात्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेशः कस्मादिति चे. दाह संसारानुपपत्तिम्- स्वाप्ययात् ॥९॥ स्वस्मिन्नद्वितीये ब्रह्मात्मनि संसारस्याप्ययाद्विलयाद्वाधादित्यर्थः । नह्यद्वितीये ब्रह्मणि द्वैतस्य संभवः प्रमाणप्रापिताहेतबाधप्रसङ्गात् । न किंचिढ़ते प्रमाणमस्ति निषेधश्योपलभ्यते 'नेह नानेति, नेति नेतीति च । श्रुत्यन्तरं च 'ईशावास्यमिद५ सर्वमिति ईशा सर्वतः स्वतन्त्रेण परमात्मनेदं सर्व प्रतीतिगोचरं वास्यमाच्छादनीयं यथा रज्वा सर्प आच्छादनीयोऽन्यसत्तया परिदृश्यमानस्तस्मादुपपद्यते प्रमाणोपलव्धात्मनो मोक्ष इति भावः । संसाराच्छादनप्रकारश्चो- पपादितः श्रुतिभिरैतदात्म्यमिद सर्वमेतत्सर्व यदयमात्मा सर्व ह्येतद्ब्रह्म ब्रह्मवेदं सर्वमात्मैवेदं सर्वमित्यादिभिः । यथा काष्टमेवायं हस्तीत्याच्छाद्यते काष्ठेन हस्ती तथा ब्रह्मणा संसार इति ।। ९ ।। कस्मादेप सिद्धान्तः सत्य इति चेत्तनाह- गतिसामान्यात् ॥ १०॥ सर्वेपामपि प्रमाणानामेकार्थतात्पर्यादित्यर्थः। यदि नेह नाना- स्तीत्युपपाद्यते वेदेन तहि सृष्टिरपि तथैव वक्तव्या येन निषेधच- रितार्थताऽतो द्वैतमिवेत्युक्तं तेन गतिसामान्यमिति भावः ।। १०॥ अद्वैतसिद्धान्तनिष्ठायां हेत्वन्तरमाह--- श्रुतत्वाच्च ॥११॥ एवंहि श्रूयते यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्केन कं ·१९८ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) जिनेदि'त्यादिना विद्वदनुभवस्तस्मादुपपन्ना अद्वितीयब्रह्मात्मनिष्ठो- पपत्रेत्यर्थः । क्रियाकारकभेदोपमर्दादिति भावः ॥ ११ ॥ अव- स्तूनां प्रमाणवाघदर्शनादित्युक्तं प्राक् वनिष्ठाभ्यासस्य फलमाइ-- आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥१२॥ अभ्यासानिदिध्यासरूपादानन्दमय आनन्दप्रचुरो भवति जिला- मुरित्यर्थः । एकस्मिन्यस्तुनि दृष्टिद्वयप्रसङ्गे प्रमाणप्रापितष्टेबल. वत्त्वादप्रामाणिकी जगदृष्टिराच्छाद्यते प्रमाणदृष्टेरानन्दप्रधानधा- प्रचुरमानन्दं भुते ब्राह्म, विस्मरति च संसारं स दुःखं कमेणे. त्यर्थः । यथायथा व्युत्पत्तिवृद्धिस्तथातथा प्रस्तु(ब्राह्मी)दृष्टिरद्धा- ट्यते तथातथानन्दं च भुते इति भावः । यथायथानर्थस्तिरोधत्ते तथातथानन्दो वर्धते स ब्रह्मानन्दान भिद्यते स्थायित्वात् ॥ १२ ॥ ननु न स्यात्स्थायी स वृद्धिक्थनादिति चेदाह--- विकारशब्दान्नेति चेन्नप्राचुर्यात्॥१३॥ वर्धनं हि विकारादित तस्मान्न स्यारस्थायितायोग्यमिति चेन्न तथा । कस्मात् । प्राचुर्यान् प्रमाणपापितानन्दप्राचुर्यात् । प्रमाण हि 'आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इति 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानातू'इति तदा तटस्थस्वरूपलक्षणप्रापितानन्दब्रह्मदृष्टेः प्राचुर्य न कस्मात्तस्मादयं व्युत्पत्तिकालिक आनन्दः स्थायीत्यर्थ. । प्रमाणपरतत्रत्वाद्बुद्धेरिति भावः ॥ १३ ॥ तत्रोपपत्तिमाह- तहेतुव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ 'आत्मा वा अरे राष्ट्रव्य'इति विधित्सितात्मदर्शनोपायेषु श्रव- णमनननिदिध्यासनेषु शास्त्रतात्पर्य निर्णयोपपचिचिन्तनव्युत्पचि द्धिरूपेपु निदिध्यासनस्यान्तरङ्गस्य व्युत्पत्तिम्पस्य वास्तवानन्दप- रस्य क्रमवृद्धहे तोरवश्य व्यपदेशादगीकार्यानिमित्तात्प्रमाणनापि- ·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् १३ ॥ तानन्दो वास्तवः स्थायी व्युत्पत्त्यधीनाभिव्यक्तिरित्यानन्दप्रचुरो विश्व तिरोद्धानो व्युत्पत्तिपरायणोऽत 'आनन्दमयोऽभ्यासादि- त्यर्थ ॥ १४ ॥ कस्मादसावानन्दप्रचुरस्त नाह- मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १५॥ 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेति । ब्रह्मण आत्मन आनन्द विद्वानिष्कामलभ्य विजानन्निष्काम आत्माराम । कस्मा- दपि न विभेति तस्मादुच्यते गीयते 'आनन्दमयोऽभ्यासादिति । वास्तवानन्दप्रचुरत्व प्रमाणपरतत्रस्येत्यर्थ । मया व्यासेनेति शेप ॥ १५ ॥ ननु प्रमाणपरतन्त्रबुद्धे सत्वप्रधानत्वादुणपरिणामरूपो ऽयमानन्दो नित्यानन्दाद्ब्रह्मणो भिद्यत इति चेदाह-- नेतरोऽनुपपत्तेः ।। १६ ॥ अय प्रमाणपरतत्र आनन्दो नेतरोऽयुत्पत्तिकालसाधारणोऽ- नुपपत्ते अप्रामाण्यप्रसङ्गात्प्रमाणानामित्यर्थ ॥ १६ ॥ अव्युत्प त्तिकालिकादानन्दाद्व्युत्पत्तिकालिक आनन्दो भिद्यते तृप्तिहेतुत्वा- दित्याह- भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७॥ अव्युत्पत्तिकालिक आनन्दः काम वर्धयति व्युत्पत्तिकालिक काम शमयतीति भेदस्यागोपाल प्रसिद्धस्य व्यपदेशात् निमित्ता द्भिद्यते प्रामाणिको ब्रह्मानन्द इत्यर्थ ॥ १७ ॥ असौ भेद. प्रत्यक्ष इत्याह- कामाच नानुमानापेक्षा ॥ १८ ॥ अस्मिन्भेदे कामात्प्रत्यक्षानिमित्तात्प्रमाणान्तरावलम्बिनोऽनुमा नस्यापेक्षा नास्ति सिद्धमाधनापत्तेरित्यर्थ ॥१८॥ अत एवाह- ·। - २०० विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः १) अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १९॥ अस्मिन्प्रमाणप्रापिते ब्रह्मानन्दे अस्याकामहतस्य विदुपो व्युत्प. नस्य तद्योगं तेषां मानुपानन्दादिहिरण्यगर्भान्तानन्दानां योगम- न्तभावं शानि श्रुतिस्तद्विषये कामामुत्थानादित्यर्थः । अकामस्यै. याप्तकामत्वादित्यर्थः ।। १९ । यस्मिन्नानन्दे सर्वेपामानन्दानामन्त- भीबो यस्मादाप्तकामता च स सर्वेषां प्रमाणानां विषय इसाह- अन्तस्तधर्मोपदेशात् ॥ २०॥ अन्तः अन्तरङ्गः प्रमाणानां करमातू यस्मात्तद्धर्माणां वास्तवा- नन्दधर्माणामकामत्वानां प्रतिपर्याये श्रोत्रियस्य चाकामहतस्पेत्यु- पदेशादानानादित्यर्थः। हिरण्यगर्भान्तानामानन्दाभासानामना- भासे नित्यापरोक्षे ब्रह्मात्मानन्दान्तर्भावो युक्ततरः, आभासा न भि- द्यन्ते मुख्याद्विम्यादतएव सूर्य आप्तकामः प्रकाशाभासादिति भावः ॥२०॥ ननु नेदं युक्तं द्वासुपर्णेति मत्रे जीवेश्वरी प्रक्रम्य 'त- योरन्यः पिप्पलं खाद्वतीति जीवस्यानाप्तकामस्वमभिधाय 'अनभ- नन्यो अभिचाकशीतीति ब्रह्मधर्मत्वाभिधानादाप्तकामत्वस्य तस्मा- देवोपपद्यतेऽस्मिन्मन्त्रेभ्यशब्द इति चेदाह- भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥२१॥ भेदस्य जीवब्रह्मणोळपदेशाम्मोहमूलादारोपादन्य इति न्यप- दिश्यते जीयो ब्रह्म वेत्यर्थः । वस्तुतस्तु 'नान्योऽतोस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाते'त्यादिना जीवब्रह्मणो दनिषेधात् 'अनीशया शोचति मुहमान इत्युत्तरमन्त्रवर्णादनीशया प्रमाणवाध्यया मायापरपर्या- ययाऽविद्यया मुह्यमानः शोचन्नभोक्तारमन्यं मनुते भोक्तारं चान्य १ अत एवं वामाना भूतत्वम्.

·यत्र । (ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् १३॥ २०१ तस्मादन्य इत्युच्यते, मनस्तु न भेदविधानार्थः किंत्वन्वेष्टव्यवि- ज्ञानार्थों यस्मात् 'सयुजौ सखायौ समानं वृक्षं परिषस्वजाते इति ब्रवीति । सयुजौ युगपदेवानाद्यविद्यागर्भोत्पन्नत्वात्सखायावेकाल- त्वादतः समानमेकं वृक्षं वृश्यते छिद्यते प्रमाणैर्बाध्यत इति वृक्षं पिण्डमविद्यापरिणतं परिपस्वजाते आलिङ्गयावलम्व्य तिष्ठतः, श्वेतः सुपर्णस्तत्रैव कृष्णो नानयोर्देशान्तरं । तयोः सितकृष्णयोः सुपर्णयोरन्योऽन्यतरः पिप्पलस्याश्वत्थस्य श्वः स्थास्यतीत्यनिश्चित- स्वभावस्य स्वादु फलं भुङ्क्ते स्वादु मत्वा फलरूपेणोपस्थितं तमेवा- श्वत्थं मुझे एप कृष्णः सुपर्णो यदनात्मपरायणः । प्रमाणपरिचय- हीनस्ततोन्योऽन्यतरः प्रमाणपरिचयप्रवीणोऽनभन्नभुञ्जन्न विषयमपश्यन्नभि सर्वतश्चाकशीति प्रकाशते स्वयमेव मुक्तत्याद्भो. ग्यजातस्य । 'यस्य ब्रह्म क्षत्रं चोभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यन्न स'इति श्रुत्सन्तरात् सर्व भुजान एवानमन्नि- त्युच्यते ज्ञातात्मतत्त्वस्तस्मादेप श्वेतः सुपर्णो नानयोर्भेदो मन्त्रार्थः किंतु विश्वमिथ्यात्वं तस्मादनेन मन्त्रेण विज्ञापितं विज्ञापितव्यम- द्वितीयं ब्रह्मेत्यर्थः । यो ह्यभोक्ता स एव भोक्ता यो भोक्ता स एवा- भोक्ता प्रमाणपरिचयापरिचयाभ्यामन्योन्यमप्रसिद्धावप्येकात्मा- नावत एव 'यत्र द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति । यत्र स्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येदिति यत्रशब्दप्रयोग इति भावः ॥ २१ ॥ एतावत्कृतमीमांसासिद्धं स्वरूपमाहात्मनः- आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥२२॥ आकाश इति सिध्यति आसमन्तात्काशत इत्याकाशः न परि- च्छिन्न इत्यर्थः । तल्लिङ्गात् तस्माद याधालिङ्गाद् हेतोरित्यर्थः । परिच्छिन्नोपाधीनामजातानामपि जातप्रायाणां वाधे स्वयमेवापरि- च्छिन्न आमाकाशः सिध्यतीति भावः । कथं नामरूपाणां वाध- ·२०२ विचारत्रयीं। (ब्रह्मविचारः १) विपयतोच्यते तबाह-आकाशस्तल्लिङ्गात् । आ समन्तारकाशते दीप्यते स्वेनैव रूपेण । कस्मात् । तल्लिङ्गाद 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति श्रुतौ लक्षणपरायां यतो येन यस्मिन्निति विभिर्यच्छन्दैरेकमभिप्रेतं वस्तु तश्चेत्परिणामि तदा यत इति पञ्चम्यन्तेनाविकृतमभिप्रेतं वि- कारहेतुत्वकथनप्रसङ्गात् पुनर्जातजीवनकथनप्रसने येति तदेव परामृष्टं पुनर्चिलयकथनप्रसङ्गे यस्मिन्निति तदेव परामृष्टमन्यार्थक- थने मानाभावात् । यदि निभिरपि यच्छब्दरेकमेवाविकृतमभि- प्रेतं तदा द्वैतमिव भवतीत्यापतितं तदा ईदृशजगदर्शनाहिङ्गादेप आकाशोऽनामाशरीर आलेयर्थः । उत्तरोत्तरसूत्रजन्माद्यस्य यत' इति प्रतिज्ञासूत्रं व्यारयायते इति भावः । अथवा कथमुच्यते जन्माद्यस्य यत इसकस्यैव अगञ्जन्मादिकारणत्वं तत्र पुनराह- आकाशसहिङ्गात् ॥ २२ ।। खरूपलक्षणमुकं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति । सत्यमित्यपरिवर्तनस्वरूपं ज्ञानमिति स्वप्रकाशमनन्त- मित्यपरिच्छिन्नं तस्माद्विशेपणाहिनादाकाश उच्यते । नहातेपु विदो. पणेपु काचनाकारयोग्यता दृष्टा तस्मादित्यर्थः । सत्यत्वाचन्म- कारणत्वं ज्ञानवारिस्थतिकारणत्वमनन्तत्वाल्लयकारणत्वं यत्सत्यं तज्ज्ञानं याज्ञानं तदनन्तं यदनन्तं तत्सत्यमिति विशेषणत्रया. मिहितमेकं वस्तु प्रयतयामिदितं तस्यैवासवं पुरस्कृत्य जगल्का- रणत्वमुक्तं 'एनस्मादालन आकाशः संभूत'इत्यादिना । सेन्न सिद्ध स्वरूपलक्षणतटस्थलक्षणवायययोरेकवाक्यत्वं तदा सत्यवादि तटस्थस्यरूपलक्षणाविरोधेन जगत्कारणत्ये वक्तव्ये कार्यमभ्युपग- न्तव्यं सधा यथाकारणं यथास्थित्तमेवावविष्टेव तदा कार्य कार्यमिर कारण कारणमिव तदा सिद्धययेक एप ज्ञानाकामोऽनन्तः सत्यस्त. स्मिानदं दृष्टमपि तदेवेति जगतो विपरिवर्तनमानत्वात्मत्वाभावे जम्मादिकारण व्यपदेशमानमिति भावः। यदि सिंचिदुपयन ·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् १३ । २०३ तदा निमित्तमन्यदुपादानमन्यदभ्युपगन्तव्यमिति इतितात्पर्यम् । अथवा कथमभिन्ननिमित्तोपादानत्वं जिज्ञास्यब्रह्मण इति चेदा. ह-आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२ ॥ आ समन्तात्काशते आकाश: पूर्ण इत्यर्थः । कस्मात्तल्लिङ्गात् । आकाशस्य विभोः कारणत्वाल्लिङ्गान् । यो हि पदार्थो यत्कारणं सद्व्याप्य तिष्ठति तस्मादित्यर्थः । नहि पूर्णेऽन्यप्रवेशसंभवः पूर्णत्वविरोधात् । नहि पूर्ण भोक्तृभोग्यादि- भेदभाक् । नापूर्ण पूर्णे प्रवेष्टुमर्हति द्वाराभावात् । तस्मात्पूर्णत्वा. विरोधेन जगत्कारणत्वे वक्तव्ये पूर्णमेव वस्तु जगदिव भवतीत्यर्थ. । तस्मात् 'जन्माद्यस्य यत' इति सूत्रस्य यस्माजगज्जातमिव येन जीवितमिव यस्मिन्नभिसंविशतीव तद्ब्रह्मेति विजिज्ञासितव्यमित्यर्थ इति भावः ।। २२ ॥ एतावता सिद्धमर्थमाह- अतएव प्राणः ॥२३॥ अतएव सत्यज्ञानानन्तरूप एव जगदिव भातीति हेतोः म एवं परमात्मा प्राण आयुरित्यर्थः । येन वलेन वयं जीवाम इत्यनुभ- वन्ति स परमात्मा विश्वायुः यथा नट एवायुर्वेपाणां, मृदेवायुध- दानां, रज्जुरायुः सर्पस्य तथायं विश्वस्यायुर्नित्यानन्दः परमासति भावः। 'प्राणस्य प्राणं'इति 'येन प्राणःमणीयते' इति च श्रुतेः ॥२३॥ तस्य स्वयंप्रकाशत्वमाह-- ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ एप प्रकृतः परमात्मा ज्योतिः प्रकाशमात्रस्वभावः । कस्मात् चरणादभिधानाच्च । येन ज्योतिपा चरति अभिधत्ते च तज्योतिः परमात्मत्यर्थः । चरतिरत्र गतिकर्मा । उपादेयं घरति गच्छति हेयाच निवर्ततेऽभिधत्ते चेदं हेयमिदमुपादेयमिति चैतत्रयं यत्प्रका.. शान्तद्ब्रह्मेति भावः । 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा ·२०६ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचार'१) तोऽरवारादीना स्वर्णादिमानत्ववत् । अतएव नान्त प्रज्ञामिति निपंधवाक्य सगच्छते । यदि श्रुतिवाक्यसमें सर्वस्य दृश्यस्य गाड्यानतं ब्रह्माभिनत्य निषेधश्चोपलभ्यते तहि कुत्र तात्पर्यमिति गवेषणीयम् । यदि रिचिद्रनत शुक्सित्तया कृतार्थ तर्हि तद्वा- मानं तहदिमयंशुक्तिमान प्रतीयमानमपि निषेधे पात्र च तथा प्रह्मसत्तया कृतार्थस्य दृश्यस्य श दमात्रत्वे ब्रह्ममात्रत्वे निपेधपा- नत्वे क प्रतिवन्ध का च हानि । ननु निषेधपात्रत्वे चतुप्पारव नोपपन, सति तथात्वे शब्दमानत्वमनुपपन्न तदनुपपत्तौ च शास्त्र. विधेयोपि ब्रह्माभेदो गौण इति प्राप्तमिति चेदाह चतुष्पाचोपप त्तये विधेयाभेद्गौणत्व न गमक कितु प्रतीतिर्गमिका । तस्मात्न तीतिपराधीनस्य शब्दमानत्वे ब्रह्ममारत्वे च न कश्चन प्रतिवन्ध । अतएव चतुप्पात्वेन सर्वप्रज्ञामयत्वमङ्गीकुर्वाणापि नान्त प्रज्ञामि- यादिनिपधवर्ग सूते यतो येन केनचित्प्रकारेण ज्ञाता अलकारा सुचणमेव तथापि तन सुवर्णज्ञान प्रकारतया भासमाना अपि क्टकत्वादयो न लक्षणकोटिप्रविष्टासवस्तन्निपेधमुखेनैव विज्ञेय सुवर्ण तथा चाह हरि 'अविभक्क विभत्तेषु विभत्तमिव च स्थित मिति । सर्वात्मनो ब्रह्मण स्थितिमतएकवाक्यत्व 'सोय- मात्मा चतुष्पात् 'नान्त प्रज्ञामि' त्यादिवाक्ययो सर्वस्यापारमा र्थिकत्वादतएव निगमन सगच्छतेऽदृष्टमित्यादि वरमादेकाक्षर ब्रीफ प्रतिपादयतीति ज्योतिर्मान विज्ञेय निषेधार्थ चरणामिधा- नादिति समन्वय । ननु न निषेधार्थ पादाभिधान क्तुि नान्त प्रज्ञमियादिभेदविधा- नार्थमिति चेत्प्रसिद्ध समाधान यदि सावधानमुपक्रमे 'सर्व खेत- द्रो त्यभेदविधान कृत, तमभेद पालयन्येव प्रवर्तितव्यमुत्तरभु सेति निषेधार्थमेव चरणामिधानमन्यथा विरोधापत्तेमिथो ध्यान ·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् १३ । २०७ ध्यातृध्येयादित्रिपुटीनामवमासकं त्रिपुटिरहितं चिज्योतिरात्मेति सूत्रश्रुत्योर्निष्कर्षः। अथवा ननु बाधोत्थानमूलं 'यत्र द्वैतमिव भवतीति श्रुतिरा- दित्यो यूप' इति पदार्थान्तरपरा पण्डितवरैः सतो वाऽसतो वा कार्यत्वाङ्गीकारात्कार्यस्य सत्वाङ्गीकाराच्च 'नेह नाने ति श्रुतिरप्या- न्तरपरेति प्राप्ते आह । ज्योतिश्चरणाभिधानात् । ज्योतिश्च ज्योति- त्रिमेव । कस्मात् चरणाभिधानात् सदुत्पद्यते नासत् असदुत्पद्यते सदिति वादिभिः कलहाभिधानात् कलहस्य मिथो दूपितत्वादिद- मुत्तरं नोत्पद्यत एव कार्यमानं सत्वादेवासत्वादेवेति तस्माज्ज्यो- तिर्मानं तत्र द्वैतमिव भवति तस्मादेव नेह नानास्तीत्यर्थः । अथ वक्तव्यं यदुच्यते द्वैतमिव भवतीति श्रुतेरर्थान्तरपरत्व मिति कथ- मिव भवतीतिश्रुतेरर्थान्तरपरत्वमिति कथमस्य संभवः स्यादादित्यो यूप इत्यस्य प्रत्यक्षबाधादित्यसदृशे लक्षणा, द्वैतमिवेत्यत्र तु साह- श्यमेवेवकारार्थ उत्प्रेक्षात्वनभीष्टैव तन द्वैतसदृशमित्यर्थे पर्यवसन्ने प्रतियोगिन्युपस्थितेऽप्यनुयोगिनोऽन्यधर्मावच्छिन्नस्थानुपस्थितेर्वा- क्यवैयापत्तेः सार्थक्याय पूर्व द्वैतसदृशमुत्रद्वैतमित्यर्थेङ्गीकृतेऽपि पूर्वोत्तरशब्दाध्याहारे मानाभावः । ननु 'धाता यथापूर्वमकल्पयदिति श्रुतिरेव मानं पूर्वोत्तरशब्दा- ध्याहार इति चेत् युक्तमुक्तं विदुषा, परमिदमालोचनीयं धाता यथेति वाक्यं द्वैतमिवेति वाक्येनैकवाक्यतापन्नं यथापूर्व द्वैतमक- ल्पयदिव भवतीत्यर्थे प्राप्ते कथं यथापूर्वशब्दवलेन पूर्वोत्तरशब्दा- ध्याहारः कृतेऽप्यध्याहारे कि द्वैतशब्देन पूर्वशब्दोऽन्वेत्युतोत्तर- शब्द उभयथापि तव मनोरथो न सिद्धः । एकस्मिन्द्वैतशब्दे न भिन्नार्थयोः पूर्वोत्तरशब्दयोरन्वयसंभवो द्वितीयद्वैतशब्दाध्याहारे मानाभावः । ननु पूर्वोत्तरशब्दाध्याहारवलेन द्वितीयो द्वैतशब्दो- ऽध्याहर्तव्य इति चेदिदमकाण्डताण्डवम् । अकल्पयदिवेसर्थसमर्प- ·२०६ विचारत्रयी। (ब्रह्मविचारः१) सोऽलङ्कारादीनां वर्णादिमात्रत्ववत् । अतएव नान्तःप्रज्ञमिति निपंधवाक्यं संगच्छते। यदि श्रुतिवाक्यसंदर्भ सर्वस्य दृश्यस्य बायानत्वं ब्रह्माभिन्नत्वं निषेधश्वोपलभ्यते तहि कुन सात्पर्यमिति गवेपणीयम् । यदि किंचिद्जतं शुक्तिमत्तया कृतार्थ तर्हि तद्वा- ड्मानं सहदिमर्थशुक्तिमानं प्रतीयमानमपि निषेधे पात्रं च तथा ब्रह्मसत्तया कृतार्थस्य दृश्यस्य शब्दमात्रत्वे ब्रह्ममात्रत्वे निपेधपा- वत्वे कः प्रतिवन्धः का च हानिः । ननु निषेधपानत्वे चतुष्पात्त्वं नोपपन्नं, सति सथात्वे शब्दमात्रत्वमनुपपन्नं तदनुपपत्तौ च शास्त्र- विधेयोपि ब्रह्माभेदो गौण इति प्राप्तमिति चेदाह चतुष्पात्वोपप- नये विधेयाभेदगौणत्वं न गमकं किंतु प्रतीविर्गमिका । तस्मात्प्र- तीतिपराधीनस्य शब्दमात्रत्वे ब्रह्ममात्रत्वे च न कश्चन प्रतिवन्धः । अतएव चतुष्पात्त्वेन सर्वप्रज्ञामयत्वमङ्गीकुर्वाणापि नान्तःप्रज्ञमि- त्यादिनिपेधवगै सूते यतो येन केनचित्प्रकारेण ज्ञाता अलंकाराः सुवर्णमेव तथापि तन्न सुवर्णज्ञाने प्रकारतया भासमाना अपि कटकत्वादयो न लक्षणकोटिप्रविष्टाततस्तन्निपंधमुखेनैव विज्ञेयं सुवर्ण तथा चाह हरिः 'अविभक्तं विभक्तेषु विभक्तमिव च स्थित मिति । सर्वात्मनो ब्रह्मणः स्थितिमतएवैकशक्यत्वं 'सोय- मात्मा चतुष्पात्' 'नान्तःप्रज्ञमि त्यादिवाक्ययोः सर्वस्यापारमा. र्थिकत्यादतएव निगमनं संगच्छतेऽदृष्टमित्यादि तस्मादेकाक्षरं ब्रोकं प्रतिपादयतीति ज्योतिर्मानं विज्ञेयं निषेधार्थ चरणामिधा- नादिति समन्धयः । ननु न निषेधार्थ पादाभिधानं किंतु नान्तःप्रज्ञमित्यादिभेदविधा- नार्थमिति चेत्प्रसिद्धं समाधानं यदि सावधानमुपक्रमे 'सर्व होत- द्रो' त्यभेदविधानं कृतं, तमभेदं पालयन्येव प्रवर्तितव्यमुत्तरभु- रोति निषेधार्थमेव चरणाभिधानमन्यथा विरोधापचेमिथो ध्यान.

·विचारमयी। (ब्रमविचार १) जेन द्वयोरपि वाक्ययो वृतार्थत्यान् । तम्मादब्युत्पन्नस्यैषा पूर्वद्वैतसरशमुत्तरद्वैतमिति द्वन सत्यमिति च । ननु यथाभीष्टमर्थ कल्पयितु शक्नुमो यत श्रुति कामदुधेति पेद्ययाभीष्टार्थ एव स न यया प्रमाण प्रामाणिर्थस्तु हमो म पल्पनापरतत्र पण्डि- तश्चेन, पाल्पनिकार्थमारोहेच्छानपरतन्नत्यादिति 'तम यो मोह * शोक एकत्वमनुपश्यत इति श्रुतिमनुसरन्ती 'यत्र त्वस्य सर्व मासेवाभूततेन पश्येदि'त्यादिना प्रामाणिक्योधोत्तर ससा- रादर्शनमाहापरा श्रुति । अतएव भगवानुवाच 'या निशा सर्व- भूताना तस्या जागर्ति सयमी । यस्था जाप्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने रिति । सर्वभूताना साधारणदृष्टीना प्रमाणपरिष्का शून्यबुद्धीनामिति यावत् । सयमी प्रमाणपरतत्रधी । सर्वभू ताना या यद्विपयिणी निशा स्वाप स्वापकालो वा तेषा तस्या तद्विपापण्या निशाया थापे स्वापकाले या सत्यपि सयमी जागति त विषय साक्षात्लरोति । यथान्धाना रूपे स्वापे सत्यपि चक्षु मान जागर्ति । यम्या यद्विपयिण्या निशाया सत्यामपि भूतानि ताप्रति यथोपसहत्येन्द्रियाणि निशा परवती सपाद्य स्वामप्रपञ्चे जाप्रति पूर्ववासनाविशिष्टाविद्याया सत्यामेव पूर्ववासनावलेन स्वप्न पश्यन्ति जाग्रतोऽपि समीपस्थस्य पुस स्वाप एव स तथा पश्यतोऽपि मुने श्रीगुरवचनागमलब्धदृष्टेर्मननशीलस्य व्युत्पन्न मते सा निशा स्वापस्तत्वालो वा । यथा दारुविकार हस्तिनि वालेपु जामस्वपि प्रौढो दारुणि जागर्ति स्वपिति च हस्तिनि । मुने पश्यत इति विशेषणादिवरेपा भूतानामन्धन तद्विषय ससार इति भगवतोऽभिप्राय 1 अतएव श्रुतिराहा धो मणिमपि न्दते'ति । वस्तुदर्शनसामग्रीविधुर ससार पश्यतीति तदर्थ । किमु चत्तव्य मोहनिशाया ससारदर्शन स चापसार्यवे महागुरुणा मुने शिष्यस्य तस्माज्योतिर्मात्र ब्रह्मतत्त्वमिति दिछ । यथा दारुमय - ·(ब्रह्मविचारः १) ब्रह्ममूत्रकुतूहलम् १३॥ २०९ हस्तिनं पश्यतोऽन्युत्पन्नस्य विलुप्तकाष्ठजातिहस्ती विभाति तथैवाव्यु- त्पन्नस्य विश्वं पश्यतो विलुप्तब्रह्मस्वभावं विश्वं विभाति । यथा तस्य हस्तिनं पश्यतोऽपि सतो व्युत्पन्नस्य विलुप्तहस्त्याकारं दार विभाति तथा प्रमाणव्युत्पन्नस्य विलुप्तविश्वाकारं ब्रह्म विभाति तस्मादाह 'ब्रह्म वनं ब्रह्म स वृक्ष'इत्यादिकौतूहलमलमिति विनामः। प्रार्थितः केनचित्पूर्व रामदुर्गे द्विजन्मना । तस्मादेतत्कृतं किंचिद्ब्रह्मसूत्रकुतूहलम् ॥ १ ॥ कौतूहले न गण्येत दोषः केनापि धीमता। श्रीमता शङ्करेणापि हरिणा गुरुणापि च ॥२॥ इति श्रीक्वल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसामिप्रणीतं ब्रह्मसून- कुतूहलं समाप्तम् ॥ ॥ इति ब्रह्मविचारप्रकरणम् ।। १ सहनिवि शेपः. २ मयेति ष.

·विचारवयी। (नीतिविचारः २) धों लक्ष्मी स्थिरा यन ॥ १६ ॥ अन्यथा देशधर्माणा बुलध. मस्य सक्षये । तेजोहीन मानुपत्व पशुतासमतामियात् ।। १७ ।। क्षत्रियाणा महाभाग्य प्रजाभाग्यनिरीक्षणम् । प्रजाना तन्महा- भाग्यं राजभाग्यनिरीक्षणम् ॥ १८ ॥ आचार्याणा महाभाग्यमुभ- यो ग्यदर्शनम् । उभयोलन्महाभाग्यमाचायश्वर्यदर्शनम् ॥ १९ ॥ सत्यमुक्त नीतिशास्त्र धर्मालम्पनकारणम् । भाग्योदयस्यापि हेतु श्रुत्वा भाग्याधिको भवेत् ॥२०॥ इति श्रीकृष्णभिक्षुविरचिते नीतिशास्त्रे धर्मज्ञानाने भाग्यमूलक्थन नाम द्वितीयोऽध्याय ॥२॥ धर्मप्रवृत्तिकथनाध्यायः ॥३॥ धमो भिनत्ति काल च राजप्राप्तवलो यदा । कालो भिनत्ति धर्म च राजदत्तवलो यदा ॥ १ ॥ राजप्राप्तवलो धर्मो राज्य रञ्जयतेऽसिलम् । राजदत्तवल कालो राजमान तु रञ्जयेत् ॥ २ ॥ राजमान स्वय राज्य रचिव नहि पश्यति । न लक्ष्मी- श्वनुपोस्तस्य पाहावेव हि तिष्ठति ॥ ३॥ गेहमाने कृता शोभा न राजत्वाय कल्पत । राज्यमारे कृता शोभा न गेहेरावभाजनम् ॥ ४ ॥ गेहेशाना गेमाने राज्येशाना च सर्वत । सुप्रजस्त्व सरक्ष्मीत्व शोभाभाग्य च भूरि तत् ॥ ५॥ स्वस्वमार्गेण गन्तारो बाला वृद्धा र मध्यमा । देशे देशे च शोभन्ते समत सर्वदेहि- नाम् ।। ६ ॥ निरीक्ष्य निमिरवतत्स्वाधिकारोऽस्ति यावति । पितृभ्या गुरणा राज्ञा गेह देशो जगत्तथा ॥ ७ ॥ प्रजाना पारका एते गुरू राजा पिता तथा । हाधिप पिता प्रोतो गुरू राजा च देशप ॥ ८ ॥ आचार्याणा पीठेसस्था राज्ञा १ आचार्यश्वयं तस्य सोत्तरमाहात्म्यानुगत तथाविधोपदेशकाशलम् २ राजासिहासनस्य परंपराप्राप्तखामित्वेऽपि तदनुशासनस्स तन्मानपरत- नयाभावेन न तनानयसभव पीटस्य त्वाचार्यकविचारपरतन्त्रतया सभवति ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः ।। २१५ सिहासनं तथा । गेहाधिपत्वं पित्रोच पारम्पर्यक्रमागतम् ॥ ९ ॥ गुरुत्वं मूलपुरुपे राजत्वं पितृतापि च । सृष्टिक्रममनुप्राप्तो व्यभजत्रितयं हि तत् ।।१०।। मुखे गुरुत्वं राजत्वं वाही कल्पित- वान्प्रभुः । पितृत्वं सर्वसामान्यमीशत्वं त्रितयेऽपि च ॥ ११ ॥ अस्त्यत्र मूलपुरुपो निर्विभागस्वरूपवान् । स्त्रीपुंमिदानाश्रयोऽसौ तत्र गर्भो व्यजायत ।। १२ ॥ ततो हिरण्यगर्भोऽभूचतुष्कं तत्र चाहितम् । सर्वात्मापि स चैकात्मा तत्र गर्भो व्यजायत ॥ १३ ॥ सोऽभूचतुर्मुसो बालश्चतुष्केण समन्वितः । ततः सृष्टिक्रमो जात- स्ततस्तच्च विभाजितम् ॥ १४ ॥ तेन दत्तं वसिष्ठाय धर्मज्ञानासनं शिवम् । ददौ तु मनवे नीतिगर्भ भद्रासनं पुनः ॥ १५॥ ईश- त्वं पितृसामान्ये विना तिर्यञ्चमक्षयम् । पितृत्वं सर्वसामान्य युग्मशः स्फुटमस्फुटम् ॥ १६ ॥ स्फुटं तज्जङ्गमेष्वेव स्थावरेष्वस्फुट मतम् । तिर्यगादिस्थावरान्तमनीशत्वमशिक्षणात्॥१७॥ शिक्षकात्रय एवेह पिता राजा गुरुः कृती। ईशत्वं त्रिपु मन्तव्यं दण्डस्त्रिग्वेव दृश्यते ॥१८॥ यदा दण्डधरो राजा तदा दण्डधरो गुरुः। यदोत्पथ. परो वालस्तदा दण्डधरः पिता ॥ १९॥ यदोत्पथपरा नारी तदा दण्डधरः पतिः । तदा दण्डधरो राजा यदोत्पथरता प्रजा ॥२०॥ यदोत्पथरताः सर्वे तदा दण्डधरः प्रभुः । चक्रवर्ती स भूत्वा तु सर्वज्ञं गुरुमीहते ॥ २१ ॥ वसिष्ठादिक्रमेणैव सर्वज्ञपद्मागतम् । मन्वादिक्रमतो लोके राजसिंहासनं तथा ॥ २२ ॥ ईशो नारा- यणो ब्रह्मा वसिष्ठ इति पूरुपाः । दिव्यौघे परिगण्यन्ते संप्रदा- याप्तसंपदः ।। २३ ॥ शक्ति: पराशरो व्यासः शुको गौडपद- तादृशाचार्याप्राप्तावनसभव इति योग्याचार्यानुपलब्धौ पीठे कस्यापि प्रतिष्ठा न श्रेष्टा रिक्वेऽपि पीठे दोपाभावात् लाघवात् योग्यव्यक्तितिरस्काराभावाच । पीठस्वामितामेव योग्यता मन्यमानो यदा सत्खपि तत्रोपस्थिवेषु विद्वत्यु तत्स- मानाश्रमवर्णवयस्सु पीठमवितिष्ठति सामान्यो भवति तिरस्कारोऽन्येपाम्, ·२१६ विचारगयी। (नीतिरिचार २) तथा । सिद्धौघे परिगण्यन्ते सप्रदायाप्तसपद ||२४|| गोवि न्दभगवत्पादस्तथा शङ्करभारती । पद्मपादादिचत्वारो मानवौधे प्रतिष्ठिता ॥ २५॥ तत प्रभृति रोकेऽरिमनाचार्यश्चतुरासन । चावर्तिनरेशानामसभावनतोऽभवत् ॥ २६ ॥ एतदन्त चक्रवर्ति राज्य मत्वा जगदुर । सुधन्वराज्यसमये चकाराचार्यसस्थि तिम् ॥ २७ ॥ द्वारकादिक्रमेणैव पद्मपादादय फ्रमात् । स्थापिता श्रीमदाचार्ये शुद्धेयर्या चरवर्तिता ॥ २८ ॥ अद्यापि दृश्यते पीठ यजगद्गुरतास्पदम् । तथैव दृश्यते लेसो न वादस्तन कश्चन ।। २९ । चावर्तिसमो लेस आचार्यस्यैव युज्यते । आचार्यसम- लेसस्तु युज्यते चक्रवर्तिन ॥ ३० ॥ उभयोरेफमूलत्वादेकरमा- धिकारत । बाहोवल मुसाधीन ततश्च गुरशिष्यता ।। ३१॥ मुस- शोभा बाहधीना ततो मानोद्गमो मिथ । मिथ शोभास्पदत्वेन द्वायती चक्रवर्तिनी ॥ ३२ ॥ चत्र नाम प्रजाधर्मो विज्ञान श्रीचतु र्थिकी । एतत्सङ्घ पथा यस्तु प्रवर्दयति पूरुप । चक्रवर्ती स विजेय स च सिंहासनाधिप ॥ ३३ ॥ आचार्योऽस्त्वथ राना वा लेकोतरपदानित । स एव शरण नणा ततश्चक्र प्रवर्तयेत् ॥ ३४ ॥ आचार्यवश सप्रोक्तो राजवशमयो मुवे । यैरेव पालितो धर्म प्रजा श्रीभूश्चतुष्टयम् ।। ३५ ॥ ईशादिमनुपर्यन्त दिव्या । अमे राजर्षय प्रोक्ता रध्वन्त चक्रवर्तिन ॥ ३६ ।। अग्रे तु मानवा प्रायो धार्मिकाश्चक्रवर्तिन । काले काले राजेश्वरा मता १ अन्यान्यसप्रदायाचायपरम्परोपेक्षया पक्षपातो न शक्ष्य नेपामाचीयानुक रणरुपयात् लोक्सग्रहहेवयकल्पिततत्तद्देवतत्तदेवस्थावैशिष्ट्यतत्तदाचारादिना तेषु वास्तव चायकायकल्पनाया मूलतत्सदिग्धलात् क्थमन्यथाऽनाविच्छिन परम्पराप्राप्तवर्णाश्रममयादापरिपामायातितवाविषकार्यदलक्षत्रियशरीरे श्री मद्भिभगवद्भी रामकृष्णादिमिरपि मान्दतपादारविन्दाना प्रारदानामपि बदनीये तदीयपीठ निरवमितशरीरयापि पाटवेन प्रवेग स्यात, ·(नीति विचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १ । २१७ सृष्टिचक्रं शास्त्रमार्गे न्यवेशयन् ।। ३७ ॥ मालिन्यमपि चौद्धत्यं मार्गान्मार्गाद्विचार्य च । यापनीयं यापनीयं राज्ञाऽऽचार्येण वा भुवि ॥ ३८ ॥ याज्ञवल्क्यादिमुनयः पारावारविदां वराः । स्मारो धर्मदृष्टीनां नाचार्यत्वं प्रपेदिरे ॥ ३९ ॥ आचार्यवंशस- द्भावे नान्य आचार्यतास्पदम् । अविरोधे सहायत्वं विरोधे तु प्रमादिता ।। ४० ॥ एप न्यायश्चक्रवर्तिष्वपि योज्यो मनीषिणा । दायभावं गतं लोक एतत्सिहासनद्वयम् ॥ ४१ ॥ न जयेनासन- द्वन्द्वं गृह्णीयान्नापि छद्मना । अदायेषु द्वयोर्योगो दायेषु न्याय एवं हि ॥ ४२ ॥ राजासनं खगवलाद्गृहीतुं शक्यते नरैः । धर्मज्ञा- नासनं धर्मज्ञानाभ्यां न विहन्यते ॥४३॥ खगिनोः समतायां तु जयाजयपरीक्षणम् । धर्मिणोर्ज्ञानिनोऽपि समतायां च संमतिः ॥४४॥ वैषम्ये धर्मविज्ञानदायादस्य जयः स्मृतः । पारम्पर्या- गतद्वन्द्वं हन्यात्काल्पनिक द्वयम् ॥ ४५ ॥ तेनाद्यापि च लोके- ऽस्मिन्पीठं सर्वज्ञतास्पदम् । दृश्यते लिख्यते चापि जगद्गुरुपदेन हि ॥४६॥ तथैव श्रीहरिः साक्षाज्जगदीशपदेन हि । पीठे पीठेऽपि पूज्यः स राजते परमेश्वरः ॥ ४७ ॥ स एव श्रीहरः साक्षात्पीठे सर्वज्ञतास्पदे । संदृश्यते पूज्यते च यावत्सा भारती भुवि ।। ४८॥ वर्णाश्रमविभागश्च तत्त्वज्ञानं जगत्स्थितिः । व्यवस्थितं यत्र शास्त्रे सा हि शङ्करभारती ।। ४९ ॥ अनुव्रता शङ्करं या शङ्करो याम- नुव्रतः । एकरूपधरौ लोके जयिनौ चिरजीविनौ ॥५०॥ सर्व- ज्ञस्येश्वरत्वेन राजा शङ्करभारती। अतएव हि तत्पत्रे राजधा- नीति लिख्यते ॥ ५१ ॥ स एव तिलकं कुर्याचक्रवर्तिन्युपस्थिते । यः सर्वज्ञपदारूढो यथा ब्रह्मा मनौ स्थिते ॥ ५२ ।। धर्ममार्गे समुच्छिन्ने गुरोरुद्धृतिमर्हति । गुरुमार्गश्च शिथिल ईशादुद्धतिम- हति ।। ५३ ।। संप्रदायमनुप्राप्तो धर्मो ज्ञानं च भूतले । पराक्रम- स्तु पुण्येन संप्रदायागतं कुलम् ॥५४ ।। पराम्मी क्षत्रजन्मा यदो.

·२२८ विचारत्रयी। (नीतिविचारः २) परस्यति भूतले । तदाचार्यवलं लब्ध्वा नष्टोद्वारं समाचरेत् 11५५ ॥ आचार्यस्तिलकं कृत्वा नष्टे पीठे निवेशयेन् । कुलीनम- प्रमत्तं च सर्वज्ञपदभूपणम् ॥ ५६ ।। वसिष्ठसिलकं कृत्वा नष्टे दशरथे नृपे । निवेशयामास राम सर्वज्ञपदभूपणम् ॥ ५७ ॥ राजपीठे येथा न्यायः स च सर्वज्ञतास्पदे । न्यायः संचारणीयः स्थादेको हेतुयोर्यतः ॥ ५८ ॥ अन्यथैव प्रविष्टस्तु निर्याप्यो भोगलम्पटः । न सर्वज्ञपद कश्चिद्वलादारोढुमर्हति ॥ ५९ ॥ नीतिपीठं बलात्कश्चिदारोढुं शक्क्यानरः । योग्यश्चेचिलकं कुर्या- दन्यथा न प्रयोजनम् ॥ ६ ॥ एवं कालानुसारेण नष्टोद्धार. परायणी । मुसबाहू विराजेने नाभ्या पृथ्वी च राजते ।। ६१ ।। स्पष्टीकृतजगजालो दक्षो वस्तुविनिर्णये । पादाक्रान्तजगजालो नीतिज्ञस्तस्य पालने ।। ६२ ।। ताचुभी पालकान शास्त्रेऽधिकारेण नियोजनम् । कुति तरुणत्वाय ततो वृद्धत्वमाप्नुयुः ॥ ६३ ।। ततः पुनर्वृद्धसेवा ततस्तत्त्वप्रबोधनम् । नीतिश्योधनं चापि ततः स्यात्कालभेदनम् ॥ ६४ ॥ इत्थं धर्मेण कालस्य भेद. मोचो मनीपिमिः । राजाऽऽचार्यानुफूल्येन कालः सपरिवर्तते ॥६५ ।। इति श्रीकृष्णभिक्षुविरचिते नीतिशास्त्रे धर्मज्ञानाङ्गे धर्मप्रवृत्तिकथन नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ नष्टोद्दारकथनाध्यायः॥४॥ वक्ता सर्वज्ञपदभाक् श्रोता चक्रप्रवर्तकः । उभयोः सङ्गमः सर्व- भाग्याद्भवति नान्यथा ॥१॥ वा न लभ्यते श्रोता श्रोता वकान लभ्यते । उमयोः सङ्गमे नानं सुखं मोक्षो वलं यशः ॥२॥ सर्वभाग्य १ अयं भाव यथार्थ आचार्य. युलीन राजपीठे निवेशयति तर राजामि योग्यमावाय पोटे निवेशयेत् । सप्रति यथाऽऽय यो राजपीठे नाधिकरोति तथैव राजाऽपि नाधिकरोति गुरुपीठे प्रमत्तल सुतरा नाधिश्रोतीति न्यायप्राप्तम्, ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १। २१९ तु तन्नूनं या यथा शास्त्रसंस्थितिः। अशास्त्रत्वमभाग्यं स्याज्जीवानां सर्वसंमतम् ॥३।। सशास्त्रत्वं द्विधा मिन्नं भोक्तृभोग्यविभेदतः। भोक्ता भोग्यं द्विधा भिन्नं सशास्त्राशास्त्रलक्षणात्॥४॥ सशास्त्रभोक्ता यदि च सशास्त्रं भोग्यमन्वियात् । भाग्यं तन्मन्यते वृद्धः पशुव्यावृत्ति- दर्शनात् ॥ ५॥ अशास्त्रभोक्ता यदि चाशास्त्रं भोग्यं समन्वियात् । न्यायेन योग्यं मन्यानो व्युदस्यति न पश्यति ॥ ६ ॥ सशास्त्र- जीवा लोके ते ये सशास्त्रकुलोस्थिताः । अशास्त्रजीवा अपि ते ये चाशास्त्रकुलोस्थिताः ।। ७॥ वत्सशास्त्रं कुलं लोके ये सशास्त्रं वसंततिम् । उत्पाद्य वर्तयिष्यन्ति तदन्यच्चान्यथाकुलम् ॥ ८॥ अशास्त्रं वा सशास्खं वा मिथः संबन्धमागतम् । साजात्यैः शोभते लोकेष्वन्यथा तन्न शोभनम् ॥९॥ सशास्त्रस्य सशास्त्रं तु सजातीयं प्रचक्षते । तथैवाशास्त्रपक्षेऽपि सजातीयविदो विदुः ॥१०॥ देशभे- दाजातिभेदात्कुलभेदात्रिधा मतम् । सशास्त्रमप्यशास्त्रं वा सजाती- यमहोचितम् ।। ११ । यद्यशास्त्रं सशास्त्रेण गृहीतं जातितच्युतः । सशास्त्रं यद्यशास्त्रेण गृहीतं दण्डमर्हति ।। १२ ।। सशास्त्रं तु सशास्त्रेण संस्कारेण पुनर्नवम् । अशास्त्रं शास्त्रसंपर्कान्नवत्व याति कुत्रचित् ॥ १३ ॥ तत्रैव नवता तस्य यत्रास्ति विधिदर्शनम् । नष्टोद्धारः सुराप्राह इत्युदाहरणद्वयम् ॥ १४ ॥ विधिगोचरतामेव सशास्रत्वं विदुर्बुधाः । तदगोचरतामेव शास्त्रबाह्यं प्रचक्षते ॥ १५ ॥ यदोत्पन्नस्तदा माता पिता वित्तं वसुन्धरा । शास्त्रं च विजितं तेन तैर्जितः सोऽपि पूरुपः ॥ १६ ॥ अन्योन्यं स्वत्ववद्ध- त्वाजयोऽयं सहजः स्मृतः । आपादनीयस्वत्वेऽर्थे शास्त्रं शस्त्रं बलद्वयम् ॥१७॥ शास्त्रं शास्त्रबलेनैव शस्त्रं वाहुबलेन हि । विजेतव्यं हि विदुपा राज्ञा च वलशालिना ॥ १८॥ वलं शास्त्रेण संपन्नं क्षेमाय जगतोऽभितः। शास्त्रं पलेन संपन्नं तदेव कुरुते फलम् १ यत्कुलोत्पनाः. २ एतेन गुणकर्मतो जातिवादिनो विमानिताः ·२२० विचारत्रयी। (नीतिविचारः२) ॥ १९॥ एकमेकं कथंचित्तु दुःसाय च सुसाय च । यथैव काणता लोके तथा शाखं तथा चलम् ॥ २० ॥ शस्त्रे शाखवि. हीनं घेच्छनीयं पदं भवेत् । शास्त्रं शस्त्रविहीनं चेन्नूनं पण्ड- तिलायते ॥ २१ कालेन ग्लानिमायाति क्रमेण पशुतामपि । खंबुद्धिं मानमासाद्य यथेच्छं मार्गरोहणम् ॥ २२ ॥ इच्च्या मार्गरोहे तु कचिदान्ध्यं सुनिश्चितम् । ज्ञानेन मार्गारोहे तु पारं गच्छन्ति मानवाः ॥ २३ ॥ ज्ञानं शास्त्रेण संबद्धं शानं मानव- सङ्गतम् । मानवाः शास्त्रसंबद्धाः सुसं यास्यन्ति कालतः ।। २४ ।। शाखाश्रिताः शत्रवलैहीना दुःसास्पदं नराः। शम्याश्रिताव शास्त्रेण हीना उद्भुततां गताः ॥ २५ ॥ शखशायान्वितो राजा नरसिंह इति श्रुतः। तपःशस्त्रान्वितो राजा राजपिरिति गण्यते ॥ २६ ॥ केवलं शास्वसंपन्नो राजा धार्मिक उन्यते ॥ केवलं शखसंपन्नो राजा चोर उदाहृतः ॥ २७ ॥ तपसापि च शारण ग्राह्मणानां गृहं शुभम् । शस्त्रेणापि च शत्रेण राजसद्म विराजते ।। २८॥ शास्त्रेणापि धनेनापि मङ्गलं वैश्यसद्म तत् ॥ २९ ॥ सशा- सजनयोगेन धनेन विनयेन च । शुद्रमेहं सर्वगेहप्रतिष्टारक्षणं महत् ॥ ३० ॥ गेहान्येतानि चत्वारि मगलानि महीतले । पाल- येद्राजराजस्तु राज्यकर्मधुरन्धरः ॥ ३१ ।। धुरन्धरं तं मन्यन्ते पालयनेव मङ्गलम् । मङ्गलान्यधिकान्येव वर्धयेद्यो नरोत्तमः ॥ ३२ ॥ हापयन्पूर्वसंसिद्धं दिमुरन्यथ मङ्गलम् । स्थापयेत्सन्धि- काले स यदि स्यात्सर्वभूपतिः ।। ३३ ।। न नासाभरणं फण्टो , नासा हारमुत्तमम् । न नूपुरं करः कापि न पादोऽईति करणम् ॥ ३४ ॥ यथाव्यवस्वं तन्वानो राज्यं भूमिपतिहरिः । सर्वज्ञपी. उमाश्रित्य पालयिष्यति मेदिनीम् ॥ ३५ ।। वक्ता श्रोता यदा लोके समयी भुवि मङ्गलम् । संक्षेपतच संप्रोक्तं नीतिशास्त्रमिदं शुभम् १ उच्हरमननीयमिदं वास्यम्- - ·( नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १ । ॥ ३६ ॥ इति श्रीकृष्णभिक्षुविरचिते नीतिशास्त्रे धर्मज्ञानाङ्गे नष्टोद्धारकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ नष्टोद्धारसरणिनिरूपणाध्यायः॥५॥ शस्त्रं संपरिवर्तत न शास्त्रं परिवर्तते । शास्त्रं न पुरुपायत्तं पुरु- पाश्रयमेव तत्॥११॥ शस्त्र बुद्धिपराधीनं शास्त्रं सहजसंस्थितम् । तत्प- रावृत्तियत्नस्तु धर्मोपप्लव उच्यते ॥२॥ यथा कालो यथा शत्रुर्यथैव स्वबलं भवेत् । तथा निर्मीयते शस्त्रं न शाख केनचित्कचित् ।। ३।। नीतिनापि कल्प्येत रक्षणे शस्त्रशास्त्रयोः । न चैवैकविधः कालो रक्ष्यं तु द्वितयं नरैः ।। ४ ॥ शस्त्रं संरक्ष्यते दुगैर्बलवद्भिर्भटैरपि । मत्रज्ञैरपि चामायैस्तथा प्रभुबलेन च ॥ ॥ शास्त्रं संरक्ष्यते वर्णैर्बलवत्पण्डितैरपि । मत्रज्ञैरपि भूपालैस्तथाऽऽचार्यवलेन च ॥६॥ यः सर्वज्ञपदारूढः सार्वभौमः स उच्यते । इतरे मण्ड- लाचार्याः सशास्त्रा यदि पूरुपाः ॥ ७ ॥ अशास्त्रपुरुषाः केचिदा- चार्यत्वमुपागताः । आचार्यत्वमशास्त्रत्वं विरुद्धमिदमासनम् ॥ ८॥ शास्त्रैकदेशमासाद्य केचिदाचार्यता निजाम् । प्रथयन्ति च लोकेषु ते वै माण्डलिका मताः ॥ ९ ॥ पीठेकदेशमासाद्य केचिदाचार्यतां गताः । तेऽपि माण्डलिकाः प्रोक्ता मूलपीठसहा- यकाः ॥ १० ॥ शास्त्रैकदेशिभिलोंके शासितोपासना जने । पीठेकदेशिभिर्वेदमार्ग एवानुशासितः ॥ ११॥ प्रतिष्ठा च तथा- द्यापि दृश्यतेऽस्मिन्महीतले । लिख्यते दृश्यते तद्वदाचार्यश्च जगद्गुरुः ।। १२ ।। पद्मपादादिचत्वारो जगद्गुरुपदास्पदम् । अन्यो- न्यसंमतत्वेन मिथः पालनतोऽपि च ॥ १३॥ एकाचार्यत्वयोगेन चत्वारोऽप्येक एव हि । आचार्यपीठयोगेन चत्वारश्चक्रवर्तिनः ॥ १४ ॥ शृङ्गेयो चक्रवर्तित्वं सार्वभौमत्वमप्युत । चिह्नान्यपि तथाद्यापि दृश्यन्ते मठभेदतः ॥ १५ ॥ मताचार्यप्रभेदेन चिह्ना- ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १ २२३ न प्रामाण्यं राजहस्ते नाचारोऽपि कथंचन ॥३३॥ नीतिमात्रासनो वीरः षष्ठं भागमुपाहरेत् ।। पारम्परीकं संपाद्य स्वैश्वर्य वर्धयेदपि ॥ ३४ ॥ राजेश्वर्य न धर्मेण विरोधं कर्तुमर्हति ॥ धर्मोऽपि राजै- श्वर्येण न विरोधाय कल्पते ॥ ३५ ॥ उभयोभिन्नमूलत्वाद्भिन्नाधि- करणादपि । प्रामाण्यमूलो धर्मस्तु नीतिमूला च राजता ।। ३६ ।। न सपत्नी नीतिधर्मों मिथः पालकतां गतौ । पुनर्भूपणमन्योन्यं राजेते दम्पती इव ॥ ३७॥ नीतेधर्मेण सौभाग्यं नीत्या धर्मस्य तत्तथा। अन्योन्यविमुखत्वे तु विधवाविधुरौ च तौ ३८॥ अतएव तथा लोके दृश्यते प्रायशो जनैः । विधवाविधुराभ्यां हि समन्तात्पूरितं जगत् ॥ ३९ ॥ मगलं राजपुण्येन ज्ञानमाचार्य- पुण्यतः । तीव्र पुण्यद्वये शुद्धे पृथ्वीभाग्योदयो भवेत् ।। ४०॥ शस्त्रं नीत्या च संत्यक्तं प्रामाण्येन च पुस्तकम् । तत्क्षुरं तद्रुक्कमिति तत्तत्तत्त्वविदो विदुः ॥ ४१ ॥ न सा नीतिः प्रजा सर्वा मजिता दुःखसागरे । न तच्छत्रं निजैश्वर्यरक्षणायोद्यतं न यत् ॥४२॥ न तच्छास्त्रं स्वसिद्धौ यत्पौरुपं बलमिच्छति । न स धर्मो निजं तेजो येन ग्लानिमवाप्नुयात् ॥ ४३ ॥ राजा तु त्रिविधः प्रोक्तः क्षुधि- तस्तृप्तमुमकौ । नीते,त्ता पालयिता विस्मर्तेति त्रयो गुणाः ॥४४॥ क्षुधितः श्रियमादत्ते सकलां जगतोऽभितः । हतश्रीकं निजं राज्य निरीक्ष्य सुखमेति सः ॥ ४५ ॥ तृप्तः श्रियमुपाधत्ते जगतः सकलाङ्गिकीम् । ऋद्धश्रीकं निजं राज्यं निरीक्ष्य सुखमेधते ॥४६॥ सुप्तस्तु सर्वतो लक्ष्मी विस्मृत्य मदमोहितः । व्यसन वाथ निद्राया. मायुर्नयति मानवः ।। ४७ ।। तृप्से प्रौढिमुपायातः सुप्ते म्लानिमु- पागतः । जर्जरः क्षुधिते राज्ञि न नवयति कदापि सः ॥ ४८ ।। प्रामाण्यं व्याहतं चेत्स्याच्छ्रुतीनां तर्हि संभवः । तदेव दुर्घटं मन्ये ततो धर्मः सनातनः ॥ ४९ ॥ इच्छया कल्पितो धर्म इच्छयैव १ एतल्लक्षणं भारतीये घु घटते.

·२२४
विचारत्रयी। (नीतिविचारः २)
निवर्तते । ज्ञानेन सिद्धो धर्मस्तु ज्ञानमाश्रित्य तिष्ठति ॥ ५० ॥
दण्डे सस्युज्वलो धर्मः सुप्ने दण्डे स्वपित्यसौ । अदृष्टप्रायनां याति
दण्डाभावे कचित्कचित् ।। ५१ ।। एप एव कलिः प्रोक्तः काल-
धर्मवित्तमैः । धन्यमेतत्कले राज्यं स्वधर्मे स्वस्य दण्ड्यता
॥५२॥ स हन्यते कचिद्राज्ञा प्रजयापि च हन्यते । आचार्य
णापि हन्येत जाग्रता हन्यते कलिः ॥५३ ।। मुप्तस्य गेहमन्यत्तु
जाग्रतो गेहमन्यथा । क्षुधितस्य गृहं चान्यत्तृप्तस्य गृहमन्यथा
॥ ५४ ॥ ब्राह्मणस्य गृहं चान्यत्क्षत्रस्य गृहमन्यथा । वैश्यस्य
गेहमन्यत्तु शुद्रस्य गृहमन्यथा ॥ ५५ ॥ अन्येपामपि गेहानि
मिन्नान्येव महीतले । तेन भेदानुमानेन निर्णयः काल आद्-
रात् ॥ ५६ ॥ निर्णीते कालरूपे तु शुभाशुभचिनिर्णयः ।
सबैरव प्रकर्तव्यस्तदा क्षीणवल: कलिः ॥ ५७ ॥ स्वापकाले प्रय-
त्तस्य बलं क्षीयत जामति । जामत्काले प्रवृत्तस्य पलं स्वापे
विनश्यति ॥ ५८ ॥ जामत्काले प्रवृत्तं तु शास्त्रं पूर्णविचारदम् ।
खापकाले प्रवृत्तं तु तम एव न चापरम् ॥ ५९ ॥ तमोऽचिरो-
धि यत्किंचित्तम एव न संशयः । तेजोऽविरोधि यत्किचित्तेज एव
न चापरम् ॥६० ।। शास्त्राभावस्तमःकालः स्वाप एव न संशयः ।
तेजःकालः शास्त्रकालो न सूर्यस्तेज उच्यते ॥ ६१ ।। स एव
जागृतिः प्रोक्तो यत्र सूक्ष्म प्रदश्यते । शाखाभावः स्वापकालो
चत्र स्थूलं न दृश्यते ।। ६२ ॥ दृष्टं दन्यथैवैतद्यथा स्वप्न इति
स्थितिः । उभयात्म जगज्ज्ञेयं तमस्तेजःसमन्वयात् ।। ६३ ।। सौरे
ज्योतिपि वर्तन्ते मार्जारा भूपकादयः । शाखे ज्योतिषि वर्तन्ते
ये नरा न च वानराः ।। ६४ ॥ मानुषत्व स्थापनेन कार्याध्य याति
भूपतिः । आचार्योऽपि च तेनैव तत्र यत्रो विधीयताम् ।। ६५ ।।
इति श्रीकृष्णभिक्षुविरचिते नीतिशास्खे धर्मज्ञानाङ्गे नष्टोद्धारसर-
णिनिरूपणं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १। २२५ नष्टोद्धारावश्यकत्वनिरूपणाध्यायः ॥६॥ शास्त्रं नाम गुरोर्वाक्यं गुरोरपि गुरुर्मतः । तस्यापि चेत्थं संवृत्तः सर्वज्ञो गुरुरादिमः ॥ १॥ गुरुवाक्यं श्रुतिः प्रोक्तं श्रीगु- रोर्मुखतयुतम् । श्रुतिर्वेद इति प्रोक्ता वेदनं वेद उच्यते ॥ २ ॥ वेदनं निश्चितं ज्ञानं तच्च नित्यं न कल्पितम् । अतो वेदो नित्य इति सिद्धान्तोद्धोपणं मुवि ॥ ३॥ सर्वज्ञेन तु विज्ञातं कथितं तद्यथा- तथा । श्रोने श्रुतं च वित्तं च श्रुतिर्वेद इति प्रथा ॥ ४ ॥ सर्वज्ञः सर्वकर्तापि न ज्ञानं कर्तुमर्हति । ज्ञानकर्ता ज्ञानहीन इति दोप- प्रसङ्गतः ॥५॥ किं कल्पितं ज्ञानमुक्तमुताज्ञानस्य चातुरी । याथार्थ्य ज्ञानमित्युक्तं न च तत्कल्पितं भवेत् ॥ ६ ॥ ज्ञानत्वं कल्पितत्वं च विरुद्धं जगतीतले । ज्ञानं वेद इति प्रोक्तं कल्पिते जगदुच्यते ॥ ७ ॥ अकल्पितं कल्पितं वा बोधयेदविकल्पितः । द्रष्टवर्ग दृश्यवर्ग यथा सूर्यस्तमोपहा ॥ ८ ॥ अकल्पितं मूलतत्त्वं निष्कलं निर्विकल्पकम् । कल्पितं भुवनं सर्वमक्षरादिक्षरान्तकम् ॥ ९॥ उभयं वेदयत्येप वेदनामा हि पूरुपः । ब्रह्मनाम वहत्येप उभयोरपि बृंहणात् ॥१०॥ त्रयस्तु पूरुपा ज्ञेया ब्रह्म वेदो विराडिति । मध्यमः पुरुपश्चायमुभावपि हि वेदयेत् ॥ ११॥ शिक्षयैव स्वयं वेद्यः शिक्षितेनोभयं तथा । शिक्षाधिकारी संप्रोक्तस्तेनैव पुरुषेण हि ॥ १२ ॥ शिक्षा व्याकरणं छन्दो निरुक्तं ज्यौतिषं तथा । कल्पश्चेति पडङ्गानि वेदस्याहुर्मनीषिणः ॥ १३ ॥ छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिपामयनं चक्षुर्निरकं श्रोत्रमुच्यते ॥ १४ ॥ शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ १५ ॥ साङ्गं सर्व पूर्णफलं प्रसूते विकलं नहि । विकलं विकलं सूते नान वादो- ऽस्ति कश्चन ॥१६॥ अधिकार्यपि साङ्गश्चेल्लभते सकलं फलम् ।

·२२६ विचारत्रयी। (नीति विचारः२) सशास्त्रं जन्म संस्कारोऽधीतिमेधा वदङ्गकम् ॥१७॥ सर्व- झकल्पः सर्वज्ञाल्लेभे वेदं सनातनम् । स च प्रवर्तयामास खसृष्टे- प्यधिकारिपु ॥ १८॥ कालेकाले विशीर्णानि वेदाङ्गानि पुनः पुनः । योजितानि पुनसानि तेषां नामानि तत्र हि ॥ १९ ॥ स्वरेण सहितो वेदस्तैनाथों व्यज्यतेऽपिलः । पारम्परीकैः स ज्ञातस्ततो निर्वन्धमुन्दरः ॥२०॥ कस्मिन्नर्थे वाक्प्रवृत्तिः कि फलं चावगाह्यते । फुत्र वा पर्यवसितं किं कुर्वियपि भापते ॥ २१ ॥ स्वररेव व्यज्यते तत्तथा व्याख्या क्रमागता । फलं पर्यवसानं च विधिवाक्यं च सिद्ध्यति ॥ २२ ॥ तेन सिद्ध ब्राह्मणं च सूत्रमलानि सर्वशः । इदं विद्धि फलं चैतदन पर्यवसानकम् ॥ २३ ॥ इदं पुर्वित्ययं त्वं च गृहीत्थमिति सिद्ध्यति । सर्व स्वरेण संप्रोतं ज्ञातं विज्ञापितं च तत् ॥ २४ ॥ वेदेषु स्वर- विन्यासो गाम्भीर्यस्य प्रयोजकम् । खरभेदादर्थभेद इति सर्वसतां मतम् ॥ २५ ।। अक्षरैरर्थविज्ञानं यत्रैव स्याद्विवक्षितम् । न तत्र स्वरविन्यासो वेदेष्वपि बहुत्र हि ॥ २६ ॥ स्वरहीन वेदवाक्यं तत्तु सखरमूलकम् । सखरं वेदवाक्यं यत्त- स्वमूलं सलक्षणम् ॥ २७ ॥ स्वरमूलकवाक्यं तु सस्वरेणैव योजयेत् । सस्वरं वेद्वाक्यं तु स्वरमूलेन योजयेत् ।। २८ ।। पटनः सिद्धयति सहा वेदनामा हि पूरुषः । विष्ठत्येप बदन्नेव यांवन्निद्राति नो जनः ॥ २९ ।। स्मृतिः पुराणं तभ्रं च प्रतिवि- म्बतया स्थितम् । तेनैव प्रतिविम्वेन बिम्ब जानाति बुद्धिमान ॥ ३० ॥ विम्यामिप्रायमाश्रिय प्रामाण्यपदवीं गतम् । अधिका- रिप्रभेदेन व्यवस्थामपि चागतम् ॥ ३१ ॥ स्वर वरूपं वाग्दे- व्यास्तस्या मूलं स एव हि । अकारः सर्ववर्णानां संभवः श्रूयते यतः ॥ ३२ ॥ उदाचवानुदानव स्वरितः प्रचयस्तथा । एवं चतुर्विधो मूलवर्णः परिणतिं गतः ॥ ३३ ॥ वाक्प्रपञ्चस्ततो जाता ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १ । २२७ सस्वरोऽप्यथ निःस्वरः । यथा यावत्फलं वाच्यं तथा तत्र खरः स्मृतः ॥ ३४ ॥ मब्रे वा ब्राह्मणे वाऽपि खरो व्यभिचरत्यपि । तेनेदमुच्यते यावत्फलं तत्र तथा स्वरः ॥ ३५ ॥ सामान्यत: साङ्गवेदे स्वर एकविधः स्थितः । सामान्यतो जीववाण्यां स्वर एकविधः स्थितः ॥ ३६ ॥ ऋपिवाण्यां देववाण्यां देशवाण्यां तथातथा । स्वरस्तेनैव मर्मज्ञैः प्रामाण्यं स्वीकृतं तथा ॥ ३७ ॥ मन्नब्राह्मणसूत्राणामेकत्वं चैककार्यतः । तत्पालकानि चाङ्गानि तथोपाङ्गानि सर्वशः ॥ ३८॥ साङ्गोपाङ्गस्त्वधीतोऽसौ सर्वज्ञ- त्वाय कल्पते । गोपितो बलमाधत्ते ज्ञातः कैवल्यसंपदम् ॥ ३९ ।। वेदे मानं वेद एव भानौ मानं तु भानुमान् । आमन्यात्मैव मानं तु सर्वत्रैपां हि मानता ॥ ४०॥ स्वस्वमानं वस्तुजातं ज्ञायते पारगैरिह । परमानं वस्तुजातं कीटान्तैरपि सर्वतः ॥ ४१ ॥ कीटान्तज्ञानतो जन्तून्स्वमाने संनिवेशयेत् । एतदाचार्यकमैतद्राज्ञो वा चक्रवर्तिनः ॥ ४२ ॥ आचार्यस्य बलं ज्ञानमाज्ञा सिंहासने- शितुः । ज्ञानमाज्ञा युगीभूय कालं संपरिवर्तयेत् ।। ४३॥ मनु- प्यत्वं प्रमाणं चेच्छास्त्रं समनुधावति । आचार्यश्च तदा राजा मिथो मैत्री समाप्नुतः ॥४४॥ तया संसिद्ध्यति ज्ञानं धर्मो नीतिः सुखं यशः । तेन नन्दति राजा च प्रजाऽऽचार्यश्च मेदिनी ॥ ४५ ॥ इत्थं परम्पराप्राप्तं शास्त्रं संपरिपालयन् । जगज्जयति सर्वज्ञः श्रीमच्छङ्करभारती ॥ ४६॥ इति श्रीकृष्णभिक्षुविरचिते नीतिशास्त्रे धर्मज्ञानाङ्गे नष्टोद्धारावश्यकत्वनिरूपणं नाम पष्टोऽध्यायः ॥६॥ शास्त्रफलनिरूपणाध्यायः ॥७॥ एवं समुद्धृते शास्त्रे धर्माधर्ममयं जगत् । दृश्येतापि प्रवर्तेत नीतिलोकैकरञ्जनी ॥ १ ॥ येयैव रजिते लोके धर्मः पुष्टिमका- प्स्यति । धर्मे पुष्टिं समापन्ने शास्त्राणां चरितार्थता ॥ २ ॥ तदा ·૨૨૮ विचारत्रयी। (नीतिविचारः २) भवति जिज्ञासा तत्त्वातत्त्वविमर्शिनी । तदोपनिषदां नूनमवकाशो विचारणे ॥ ३ ॥ यदभूद्भूतमात्रं तु तद्भूद्धर्ममात्रकम् । यदिदं धर्ममात्रं तु किं तत्सत्यमुतानृतम् ।। ४ ।। यदि ससं तदा कर्म गले पाशायते बतः । यद्यससं तदा का वा जगदाशा भविष्यति ॥५॥ सत्यमित्येव संप्राप्तं सर्वलोकैकसाक्षिकम् । शास्त्रं च सन साक्ष्येव लोकालोकान्तरं वदत् ॥ ६ ॥ परंतु-न शानपरतम्रः सन्विश्वं पश्यति घालकः । येन तत्सत्यतां वरमै भूयात्साक्षिपदे स्थितम् ॥ ७॥ प्रत्यक्षपरतन्नः सन् दृष्ट्वा तत्र च सत्यताम् । निश्नित्य वत्र शास्त्राणि साक्षीणीति ब्रवीति हि ॥८॥ शास्त्रं तु वक्ति नास्तीति प्रत्यक्षं दर्शयत्यदः । किमत्र मानं शास्त्रं वा प्रत्यक्षं वा विचार्यताम् ॥ ९ ॥ किं तयोरेकवाक्यत्वमुताहो मिन्नवाक्यता । यदि स्वादेकवाक्यत्वं दृश्यते नास्ति सिद्ध्यति ॥ १० ॥ अथवा नास्ति यद्वस्तु तदृश्यमिति सिद्धयति । मिन्नार्थ स्वे नास्ति शास्त्रं प्रत्यक्षं वेति सिति ॥ ११ ॥ शास्त्रवाधे बलं याति प्रत्यक्षं पशुतास्पदम् । प्रत्यक्षवाधे शाग्नं तु संपूर्ण वलमावहेत् ॥ १२ ॥ तदा तुच्छत्वमेव स्यादिति सिद्धान्त- संग्रहः । अविचाराद्भाति ससं विचारादनृतं तथा ॥ १३ ॥ आरूढे तुच्छतां याति विश्ववार्ता समूलिका । कृतार्थाः श्रुतय- तत्र श्रोता च सुकृती कृती ॥ १४॥ सृष्टिशास्त्रं धर्मशास्त्रमश्रुतो. पनिपत्कथे । चरितार्थ यथा वाले स्वाच्छन्द्यचरितार्थता ॥ १५ ॥ चालत्वं यापयेत्तस्माच्छास्त्रशिक्षासमन्वयात् । शिक्षितेषु तु शास्त्रेषु यथा शास्त्रं जगद्भवेत् ॥ १६॥ विश्वे भावे यथा शाम्बे धर्माधर्मा- त्मके तदा । चरितार्थः सेशवादस्तदा च तदुपासना ॥ १७ ॥ उपासनायां शुद्धायां नत्त्वज्ञानाधिकारिता । शास्वं तत्त्वमसीसाह जगन्नास्तीति भूरिशः ॥ १८ ॥ ६ष्टं दृष्टमिवेसाह वाक्यत्रयसम- न्वये । अद्वितीयं ब्रह्मतत्वं सिद्धान्तपथमागतम् ॥१९॥ दत्वा मति ३

·( नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १।
२२९
शास्त्रहस्ते शास्त्रयोनौ विशेन्नरः । शास्त्रं गृहीत्वा हस्ते तु यात्यधोधो
विमूढधीः ॥ २० ॥ अस्पृष्टशास्त्रा जीवास्तु संत्येवान्धे तमस्यमी।
अन्धं तमो भिनत्त्येतच्छास्त्रं नाम सुदर्शनम् ॥ २१ ॥ अदृष्टं
दर्शयत्येतदृष्टं दृष्टमपोहति। सुखं संतनुते नित्यं शास्त्रं नाम सुदर्शनम्
॥ २२॥ परिचीय मनोवंशमाप वा वंशमप्यथ । पृष्ठे तिष्ठत्ययत्नेन
शास्त्रं नाम सुदर्शनम् ॥ २३ ॥ दत्तं पुरा शङ्करेण विष्णवेऽद्भुत-
कर्मणे । तेन प्रवर्तितं चक्रं शास्त्रं नाना सुदर्शनम् ॥ २४ ॥ तदेव
च मनोवैशं महीणां च सर्वशः । पात्युद्धत्ते यशः सूते शास्त्रं
नाम सुदर्शनम् ॥ २५ ॥ गृह्णातु कलिदोपनः श्रीकृष्णो दक्षिणे
करे । शान्तये सर्वजगतां शास्त्रं नाम्ना सुदर्शनम् ॥ २६ ॥ मगलं
भगवन्विष्णो मङ्गलं गरुडध्वज । मङ्गलं पुण्डरीकाक्ष त्रैलोक्यं
मगलं कुरु ॥ २७ ॥ धन्यः स बालो द्विजभूमिपालः शास्त्राल-
वालः शठखण्डकालः । वादे करालो हृदये विशालो भाग्यैः
सदोलो मम चन्द्रभालः ॥ २८ ॥ किं शङ्करः किंकरस्य धुनोति
वचनावलीम् । कथं पार्थाय शबरो ददौ पाशुपतं स्वकम् ।। २९ ।।
वक्रोऽपि सुन्दरो लोके कौस्तुभो विष्णुना धृतः। वक्रोऽपि सुन्द-
रश्चन्द्रः शम्भुना शिरसा धृतः ॥ ३० ॥ शास्त्रं सुदर्शनं नाम
हस्ते कृत्वा द्विजातयः । सुखं वैदिकपद्धत्यां संचरन्तु मुदा सदर
॥ ३१ ॥ कृष्णानन्दसरस्वत्याः सदा नूना सरस्वती । पुरातन.
तमा सैव पुरारिहृदयङ्गमा ॥ ३२ ॥
इति श्रीकृष्णभिक्षुविरचिते नीतिशाने धर्मज्ञानाने शास्त्रफलनिरूपणं
नाम सप्तमोऽध्यायः॥७॥
पुराणानामवाधितप्रामाण्याध्यायः॥८॥.
व्यासोक्तीनां तु तात्पर्य गम्भीरं श्रुतिसंमतम् । किंचिदुद्धाट्यते
तेन सर्व श्रोतव्यतां गतम् ॥ १॥ लोके सप्तशती नाम महामत्र-
मयी स्तुतिः । यस्याः संसेवनात्सिद्धा बहवः पारदर्शिनः ॥२॥

·२३० विचारत्रयी। (नीतिविचारः २) आलस्यं यदि संत्यज्य जागृतो जायते नरः। कं न हन्याकंन बीयात्प्रथमे चरिते कथा 1॥ ३ ॥ यया संमोहितो विष्णुः सा काली यदि सेविता । संमोह्य नाशयच्छजाप्रभूतो जनार्दनः ॥ ४॥ श्रीमहाकाल्यै नमः॥४॥ महिपो यदि राज्येशे हन्यते योपितव सः । महायलो महेश्वयों द्वितीयचरिते कथा ॥ ५॥ बुद्धीनामेक- सद्भावो महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता । सा यैः संसेविता तेषां गेहे - क्ष्मीदिनदिने ।। ६ ॥ श्रीमहालक्ष्म्यै नमः ॥ २ ॥ महाकामी यदा राजा सोऽपि हन्येत योपिता। बहुतन्याऽप्येकतन्वा तृतीयचरिते ऋथा ॥ ७॥ अव्याहतवला पाणी बहुरूपापि चैफला । महासर- खती सेव्या महोत्पथविनाशिनी ॥ ८॥ श्रीमहासरस्वटी नमः ॥३॥ ॥ इति सप्तशती व्यारयासंक्षेपः कृष्णभिक्षुणा । प्रादर्शि पश्येद्यस्तं तु स नरः क्षेममाप्नुयात् ॥ ९॥ राज्याभिषेके संप्राप्ते गजे च पुरतः स्थिते । अभिपेकमुपेक्ष्यास्ते केसरी गजगण्डयो: ॥ १०॥ धीरेण मुविनीतेन यूना गम्भीरचेतसा । भान्यमित्याह वाल्मीक्रियथा रामः श्रियां पदम् ॥ ११ ॥ प्राप्तं तु समयं त्यक्त्वा पुनरिच्छति सत्पदम् । स हन्यते मर्कटैरिसाह वल्मीकसंभवः ।। १२ ।। धीरस्य सुविनीतस्य पुंसस्तु कृतकर्मणः । पादौ मुसेवते लक्ष्मीरित्यादिकविभाषणम् ॥ १३ ।। ऋव्यादतामुपगतेषु महीसुरेषु खाद्वन्नतामुपजगाम मुनीन्द्रवर्गः। चित्रं न तत्र यदि नतंति घोर. लीलो राजा कलिः सबलवाहनमृत्यवर्गः ॥ १४ ॥ आरामः कल्प- वृक्षाणां विरामः सकलापदाम् । अभिरामखिलोकानां रामः श्रीमां- सदा प्रभुः ।। १५ ।। कलौ प्रविष्टे गेहेपु पिता वैरिपदं गतः । भा- ग्योदयमनुप्राप्त पुंसि दासायते कपिः ।। १६ ॥ इति रामायणं शार्य नीतिगर्भ मनोहरम् । श्रुत्वा परीक्ष्य जायेत नरोऽपि नरपुं. गवः ॥ १७॥ वक्ष्ये भारततात्पर्य यथानीति यथामति । येन कृष्णो व्यासदेवो धर्मस्तुष्टिमवाप्नुयात् ॥ १८ ॥ अयमेव हि .

·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १। प्णस्य भूभारहरणोद्यमः । शिष्टच्छले प्रवृत्तिर्या दुष्टानामनपायिनी ॥ १९ ॥ आरब्धेऽपि छले दुष्टैः शिष्टः सत्त्ववतां वरः । कालेन जयमाप्नोति यदि गेहच्छलो नहि ॥ २०॥ सत्त्वं सत्त्ववतां ग्राह्य- मिति बुद्धिरता नराः । वरं स्वनाशं मन्यन्ते मत्सरः कलिरेषु तु ॥ २१ ॥ योपितां धर्मसंकष्टे लज्जा रक्ष्या मनीपिणा । एपा नीति- रयं धर्मो न चेन्नाश उपस्थितः ॥ २२॥ द्वन्द्वे धर्मस्य कलिना कलिनाशः सुनिश्चितः । धर्मो नष्ट इवाभाति न नड्डयति हरेः प्रियः ॥ २३ ॥ नीति खगमुपादाय धर्मेण कवचीभवन् । हरेः सखा नरः कोऽपि जगज्जयति चैकलः ॥ २४ ॥ व्यर्थ सत्त्ववत्ता वैरं वृथा नश्येद्बलं द्वयोः । जयः सत्त्ववतो नित्यो भूभारोऽपि शमं गतः ॥ २५ ॥ महावीरस्य भीष्मस्य शिखण्डी शत्रुतां गतः। स्वयं- कृतापराधोऽयं का तत्र परिदेवना ॥ २६ ॥ द्रोणस्यापि च वीरस्य धृष्टद्युम्नोऽभवद्रिपुः । स्वयंकृतापराधोऽयं० ॥ २७ ॥ महावीरस्य कर्णस्य सारथिः शत्रुतां गतः । स्वयंकृता० ॥२८॥ अन्धहस्तगते राज्ये शिष्टाः क्लिश्यन्ति भूरिशः । उद्धताः स्वजना नूनं जगन्ना- शाय केवलम् ॥ २९ ॥ म्रियमाणोऽपि धर्मात्मा धर्म ज्ञानं च सं- ब्रुवन् । म्रियेत नाविचारेणेत्येवं भारतदर्शनम् ॥ ३० ॥ इति भार- तमाख्यानं पठनीयं नरोत्तमैः। कलिपीडा शमं याति भाति ल- क्ष्मीश्च संमुखे ॥ ३१ ॥ ॥ अथ भागवतं नाम ग्रन्थचिन्तामणि ब्रुवे। श्रीव्यासदेवसर्वस्वं शुकचञ्चविराजितम् ॥ ३२ ॥ ईश्वरः प. रिचेतव्यः सृष्टिस्थितिलयक्रमैः । तदेकरतवात्तु देहान्तन्याससं- स्थितैः ।। ३३ ।। ईश्वरस्त्रिविधः प्रोक्तोऽधिदेवादिप्रभेदतः । जग. द्वीजं चावतारो जीव एवं क्रमः स्मृतः ॥३४॥ एतेपामैक्यवि- ज्ञानं श्रेयोरूपमिति स्थितिः। वर्णिता यत्र शास्त्रे तु तद्भागवतमु- च्यते ॥ ३५ ॥ जगदीजं तु जगता जीवैश्च श्रुतिभिः सह । रमतेऽत्र न संदेहो महारासोऽयमद्भुतः ।। ३६ ॥ संचित्तेपु तु तोबेपु तपः- ·२३२ विचारत्रयी। (नीतिविचारः २) स्वागःसु भूतले । तदेतत्फलदानार्थमीशोऽप्यवतरिष्यति ॥ ३७॥ सृष्टिं दर्शयते काले पालनं चापि कालतः । संहारमपि कालेन येनेशत्वं नरैर्मतम् ॥ ३८ ॥ क्रीडामिच्छद्भिरेवायं कीडति क्रीतमा. नसः । तेनापि क्रीवमनसः फेऽपि का अपि कुत्रचित् ।। ३९ ॥ रन्तुं मनांसि चेत्तेपां रमतेऽसौ यथारुचि । न मर्यादा कापि तत्र मूलतत्त्वानुसंहितेः ॥ ४० ॥ मूलतत्त्वं तु रमते सवैरपि सदैव हि। तदज्ञातं ज्ञापयितुं भाग्यरेव हि कश्चन ।। ४१ ॥ प्रतिगोपि स्वयं- सिद्धः प्रतितालं च नर्तनम् । प्रतिगीतं गीयते च सर्गमा सन् स- नातनः ॥ ४२ ॥ शिष्टारिष्टप्रदान्कांश्चिद्धन्ति शिष्टांश्च पात्यपि । प्रसन्नेऽभिनवां सूष्टिं संदर्शयति कौतुकात् ॥ ४३ ।। संदर्शयन्स्य- मीशत्वमवतार उदाहृतः । न प्रमादस्तत्र कल्प्यः सनिमित्तैकक- मणि ॥ ४४ ॥ गोपालनं गोपसनो गोपीभिः सेलनादिकम् । सनि- मित्तमवश्यं तन्न प्रमादः परालनि ॥ ४५ ॥ अध्यासमपि देवोसौ रासक्रीडां सदैव हि । तनोति मनुते ससं मुझे भोजयतेऽपि घ ॥ ४६ ।। प्रतिवृत्ति स्वयंसिद्धो मध्ये मध्ये विभाति हि । कूटस्थः साक्षिरूपोसौ न मत्तोन्यो भुगस्ति हि ॥ ४७ ॥ इति वादयते वेणुं रखयत्यपि सर्वतः । तथातथा भरीनति या या गोपी यथा यथा ॥४८॥ वेद्योसौ शास्त्रसाहस्ररुपास्यो मध्यमः स्मृतः । प्रथमे तु परोक्षत्वमपोह्यं श्रुतिपारगैः ॥ ४९॥ यः कृष्णा इमे प्रोका अ. ज्ञानावरणान्विताः । तदपोहे त्रयोप्येत एक एव भवन्ति ते ॥५०॥ इति भागवतं नाम पुराणं वेदसंमिवम् । यथामति समाभापि मु. निना कृष्णभिक्षुणा ॥५१॥ इति श्रीकृष्णभिक्षुविरचिते नीतिशास्त्रे पुराणानामवावितप्रामाण्यनिरूपण- प्रसझेडटमोऽध्यायः ॥ ८॥ १ यदुकुलतिलक एकः, पार्थो द्वितीयः, व्यासस्तृतीयः.

·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १ । २३३ पुराणानामबाधितप्रामाण्यनि- रूपणाध्यायः ॥९॥ देवीभागवतं सर्ववाग्रहस्यं पुरातनम् । यद्विज्ञाय नरो नूनं श- ब्दसागरपारगः ॥१॥ देवस्य देवनं देवी देवनं देव उच्यते । देवो देवीति शब्दोक्त्या यदुक्तं तन्महः परा ॥ २॥ भगं भगवतो वीज भगं शक्तिः स्वतन्त्रता । ययेशत्वं तया सर्व सृष्टं पातं हृतं जगत् ॥ ३ ॥ तदनुग्रहतः सर्वे दीव्यन्ते दृष्टमेव नः । शक्तिहीने देव- शब्दः कुत्रापि न विराजते ॥ ४ ॥ यथा यथा स्फुटा शक्तिर्देवत्वं च तथा तथा । सर्व देवमयं तस्माच्छक्तिरङ्गेण रञ्जितम् ॥ ५ ॥ शक्त्यैवैकं द्विधाभूतं शक्त्यैवैकं पुनर्द्विधा । शक्तिक्रीडा जगत्सर्व शक्तिरेका सनातनी ॥ ६ ॥ तस्याः स्वातत्र्यमेवेदं जगललितकन्दु- कम् । तत्राधिकारिणः पञ्च पञ्चकृत्येषु योजिताः ॥७॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । एते पञ्च महाप्रेता देवीपाद- तले स्थिताः ॥ ८॥ सृष्टिः स्थितिलयश्चापि तिरोधानमनुग्रहः । एतानि पञ्चकृत्यानि तत्र पूरुपपञ्चकम् ॥ ९॥ जाग्रत् स्वप्नः सुपु- मिश्च तुरीया चोन्मनी तथा । रूपाणि पञ्च तेषां तु चतुर्वक्राा- पासने ॥ १० ॥ सद्योजातो वामदेवोऽधोरस्तत्पुरुपस्तथा । ईशना इति पञ्चापि जामदादिस्वरूपकाः ॥ ११ ॥ प्रेतत्वमेपां मिथ्यावा- कार्यत्वाधरस्थितिः । कारणत्वान्मस्त केस्मिन्नक्शिाखोर्ध्वमूलके ॥ १२ ॥ अनुन्मेपात्समुन्मेष ईशानो ज्ञानवारिधिः । ततः स्यादा- त्मविश्रम्भसत्पुरुष इति स्मृतः ॥ १३ ॥ येनासमयमेतत्तु दृश्यते निखिलं जगत् । याति तद्वीजतां भूयोऽघोरता सा स्थितिर्मता ॥१४ ॥ स चोच्छून इवाभूद्यद्वामदेवोऽभवत्तदा । स एव दृढतां यातः सद्योजात इति स्मृतः ॥ १५ ॥ सद्योजातादिचत्वारः पादाः श्रीमञ्चकस्य हि । ईशानः फलकस्तस्य तत्र श्रीजगदम्बिका ·२३४ विचारत्रयी। (नीतिविचारः २) ॥ १६ ॥ कर्मकाण्डः पूर्वपाद उपासा दक्षिणस्तथा । योगकाण्डः पश्चिमस्तु ज्ञानकाण्डः स उत्तरः ।। १७ ।। समाधिकाण्डः फलक- स्तबस्था शांभवी परा । सच्चिदानन्दरूपा सा श्रीमत्रिपुरसुन्दरी ॥ १८ ॥ पुराणि त्रीणि तनवसिखस्तत्र च साक्षिणी । उक्ता वेदेश्व सत्रैश्च श्रीमत्रिपुरसुन्दरी ॥ १९ ॥ सैव छज्जावीजमुक्ता सैव वा- ग्बीजमुच्यते । कामबीज सैय राज्ञी शक्तिबीजं च सैव हि ॥२०॥ अन्यान्यपि च वीजानि शक्तिरूपाणि सर्वतः । ततो मन्त्राः समुद्र तास्ततः सर्व व्यवस्थितम् ।। २१ । विद्यामयं जगत्सर्व पश्यन्नेक विमुच्यते । देवीभागवतस्याथों गायत्रीसंमतो मतः ॥ २२ ॥ उपास- कास्तु निर्दिष्टा विद्यादर्शनहेतुना । कृतार्था इति संप्रोक्तं देवीभा. गवतं लघु ॥ २३ ॥ सर्वोपनिपदां तत्त्वं तत्राणां च रहस्यकम् । एकीकृत्योक्तमीशेन व्यासेन ज्ञानिमौलिना ॥ २४ ॥ एकार्थले पु. राणानां विरोधोद्भावनं हि यत् । अविचारफलं मन्ये यत्र सर्वज्ञ- निन्दनम् ॥ २५ ॥ अन्यान्यपि पुराणानि सुविचार्य मनीपिभिः । विरोधः परिहर्तव्योऽनुसतव्यो महापथः ॥ २६ ॥ पुराणमेव सं. प्रोक्तं यत्सिद्धं शाखविग्रहे । अज्ञातज्ञापकत्वेन व्यासः कर्तेति सं- स्मृतः ॥ २७ ॥ अविरोधे पुराणानां वेद एवोपहितः । स्मृतीना- मविरोधेन वेद एवोपहितः ॥ २८ ॥ स परंपरया प्रामो मानुष- वैकहेतुना । वर्णाश्रमविभागेन पालितः पालयन्तु च ॥२९॥ शब्दार्थविमहा देवी जाप्रदादिस्वरूपिणी । उन्मनान्तारूढलभ्या सा मां पातु महेश्वरी ।। ३० ।। अनेन कर्मणा देवो भगवान्देवकी. सुतः । ब्रह्मण्यदेवः प्रीणातु मुदर्शनकरो हरिः ॥ ३१ ।। इति श्रीकृष्णमिविरचिते नीतिशाख्ने धर्मज्ञानाने पुराणानामबाधितप्रामाण्य निरूपणप्रसङ्गे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ निर्विघ्नफलनिरूपणाध्यायः॥ १० ॥ अयो गणपतेर्गुहां यत्पुराणे प्रकाशितम् । वेदे सिद्धान्तितं चापि ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १। २३५ ब्रुवे संशयनाशनम् ॥ १॥ भूतानां भौतिकानां वा गणानामधिपः प्रभुः । स वै गणपतिः प्रोक्तो नात्र वादोस्ति कश्चन ॥२॥ वर्णे- ध्वपि गणा अष्टौ मादिनान्ता लघुर्गुरुः । तेषामप्यधिपः प्रोक्तो गणपो नात्र संशयः॥३॥ उभाभ्यामपि रूपाभ्यां व्याप्य विश्व. मिदं स्थितः । लघुद्धिगुरुर्बुद्धिरिति सिद्धिद्वयान्वितः ॥४॥ गणा अष्टौ ततोऽप्यष्टावभवत्परमेश्वरः । गणे वर्णत्रये वीज गणे- शस्य प्रतिष्ठितम् ।। ५ ।। अथर्वशीर्पतो ज्ञेयं नात्र तस्यास्ति वि. स्तरः । वर्णत्रयं मेलयित्वा वाचं धत्तेति सुन्दरीम् ॥ ६॥ लघु- ऽिस्तु गुरुर्वाऽस्तु सा सिद्धिस्तस्य चाग्रतः । कचिदेका क्वचिद्युग्मं तिरोभूता च कुत्रचित् ॥ ७ ॥ सिद्धिर्वागीश्वरं देवं न मुञ्चति क. दाचन । न मुञ्चति च तां सिद्धिं वागीश: परमेश्वरः ॥ ८॥ऋ- द्धिबुद्धी ईशसिद्धी अविनाभावमाश्रितौ । गणे गणाबहिश्चापि स्थिते एते सनातने ॥ ९॥ अर्थासापि च शब्दाला परमाला स. नातनः । उपासितश्च विज्ञातो ध्यातो विघ्नहरः प्रभुः ॥ १० ॥ परमं मङ्गलं मत्वा वकं गजनिभं भजेत् । गजान्वं मङ्गलं लोके तत्यानं मङ्गलप्रदम् ॥ ११ ॥ ॐकाररूपं तद्वऋमिति वा मङ्गलं परम् । जगदशीकारशौण्डस्ततः सिन्दूरसंनिभः ॥ १२ ॥ आनन्द- तुन्दिलत्वेन तुन्दिलं तस्य तद्वपुः । चतुर्भुजैस्तु संधत्ते पुरुपार्थचतु. प्टयम् ॥ १३ ॥ ऋद्धिसिद्धी पार्श्वगते एवं ध्येयो गजाननः । ऋद्धिं सिद्धिं च लभते वेदपारंगतो भवेत् ॥ १४ ॥ शब्दार्थरूपं रूपं तु विज्ञेयमधिदैवतम् । अवतारोऽधिभूतं च प्रत्यगध्यालमुच्यते ॥ १५ ॥ अधिदैवं जगद्बीजं द्वितीयो नगजासुतः । देहद्वयनियन्ता तु तृतीयः परिकीर्तितः ॥ १६ ॥ द्वितीयोपासनासिद्धस्तृतीयः प्रथमो भवेत् । पुराणं गाणपं प्रोक्तं श्रुतिसंघोपबृंहितम् ॥ १७ ॥ इत्थं सर्वपुराणानि जगद्वीजनिरूपणात् । प्रक्रियाभेदभिन्नानि तैयाँ वाक्यैकवाक्यता ॥ १८ ॥ शिवं विष्णुं रवि दुर्गा गणपं वा यथे- ·. २३६ विचारनयी। (नीतिविचारः २) सितम् । सालान पर युवा कृतार्था नान सशय ॥१९॥ इतिहासास्तु विज्ञेया विद्याया रामहेतव । इमा विद्यामधीयानः श्रेय प्रेयश्च विन्दति ॥ २०॥ एव श्रीव्यासदेवेन प्ररियाणा प्रभे ढत । अधिकारिप्रभेदाच वस्तु चैक निरूपितम् ॥ २१ ॥ उपासन च विज्ञान फल कर्माधिकारिण । निरूपिता श्रीव्यासेन न विरो. धोस्ति कश्चन ।। २२ ॥ प्रतिशोक धर्मशास्त्र नीति प्रत्यक्षर तथा । तित्यक्षन्ति पुराण तत्को विवेको विचार्यताम् ॥ २३ ।। प्रतिमन्त्र पर ब्रह्म ब्राह्मणाना गृहे गृहे । वित्यक्षन्यपि त वेद को विवेको विचार्यताम् ।। २४ ॥ प्रतिमन्त्र महासिद्धि प्रतिकर्म च सा तथा । तित्यक्षन्त्यपि तत्तत्र को विवेको विचार्यताम् ॥ २५ ॥ समन्वया- लक्षणस्य ब्रह्मत्व पति हि श्रुति । तित्यक्षन्त्यपि तत्तत्त्व को चि. वेको विचार्यताम् ॥ २६ ॥ तत्व नोत्पद्यते किचिदतत्व नैर जा- यते । अङ्गीकुर्वन्ति यत्नेन को विवेको विचार्यताम् ॥ २७ ॥ कि तेन वहुनोक्तेन श्रुतेन श्रावितेन वा । एतायाने सिद्धान्तो व्यासस्यापि सुतेरपि ॥ २८ ॥ परोक्षोपि च विश्वस्यो यदि स्याच्छाखसमत । अपरोक्षो न विश्वस्यो यदि तद्वाधहेतव ॥ २९ ॥ शास्त्राधिका- तिगम्भीर काल्पा दृष्टि क तचरम् । क सिद्धान्तमणेाभ क साफल्य वपुष्मत ॥ ३० ॥ केचिोगेन मन्यन्ते जीवितेनापि वेचन ! पराक्रमेण केचित्तु विनयेनापि फेचन ॥ ३१ ॥ प्रतिष्ठयैव फेचित्तु मदेनैवेति चिन । मन्यन्ते सफल जन्म तनेति ब्रह्मवा- दिन ॥ ३२ ॥ तजन्म यन शास्त्रार्थो यथार्थमवगाहित । सा मृतिर्यत्र कर्तव्य न किंचिदवशिष्यते ॥ ३३ ॥ तच शास्त्रेणेति यु- द्धिराचार्यस्य जगद्गुरो । मन्वानस्तन्मत राजा शाष पाल्यते बहु ॥ ३४ ॥ तेन वर्णाश्नमाचारा पारिता एव मार्गत । सशास्त्र तेन विज्ञान तेन प्राप्य परं पदम् ॥ ३५ ॥ सशान दर्शन तत्तु यशास्त्रदशामयम् । विश्व रोयेत कुवापि तेनैव सफल जनु ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १ । २३७ ॥ ३६ ॥ आरोहमवरोहं वा समिच्छन्ति जना इमे । तावुभौ सं. परित्यज्य मुक्तः कोऽपि विराजते ॥ ३७ ॥ अशास्त्रो मलिनो देशः सशास्त्रो बत निर्मलः । अनित्यौ तावुभौ त्यक्त्वा मुक्त एको विरा- जते ॥ ३८ ॥ इन्द्रजालं समालोक्य घाला मुह्यन्ति नो बुधाः । सज्जन्तेऽपि च केचित्तु त्यक्त्वा मुक्तो विराजते ॥ ३९ ॥ मृगा मृगजलं पीत्वा यदि संप्राप्ततृप्तयः । किं गाङ्गमम्बु पास्यन्ति यामुनं वा सुशीतलम् ॥ ४० ॥ परीक्षाक्रममादाय परीक्ष्येत यदा जगत् । तदा जगत्प्रसीदेत प्रसीदेत परीक्षकः ॥ ४१ ॥ परीक्षक सुप्रसन्नं कृत्वा विश्वं निवर्तते । परीक्षकस्य सा तृप्तिरनिवां महात्मनः ॥४२॥ इत्थं गुह्यतमं शाखं राज्ञाचार्येण पालितम् । मिथः शो- भास्पदं भूत्वा राजेत त्रयमद्भुतम् ॥ ४३॥ इति श्रीकृष्णमिक्षुविरचिते नीतिशास्त्रे धर्मज्ञानाङ्गे निर्विघ्नफलं नाम दशमोऽध्यायः॥ १०॥ मूर्तिपूजाबीजकथनं नामाध्यायः ॥ ११ ॥ अथ प्रासादरचनाहेतून्वच्मि समासतः । याछुत्वा मोदते प्राज्ञः स्वाभिप्रायं च दर्शयेत् ॥१॥ स्वससिद्धान्तविज्ञानं यथा स्थादधिकारिपु । इति यत्नेन रचिताः प्रासादाः पारदर्शिभिः ॥२॥ प्रतिभूतं शिवो ज्ञेयस्तत्रास्ति श्रुतिशासनम् । इति सिद्धान्तमारूढः शिवालयमकल्पयत् ॥ ३॥ प्रतिभूतं विष्णुरिति तत्रास्ति श्रुतिशा- सनम् । इति सिद्धान्तमारूढो विष्ण्वालयमकल्पयत् ॥ ४॥ प्रति- भूतं सूर्य इति तत्रास्ति श्रुतिशासनम् । इति सिद्धान्तमारूढःसूर्या- लयमकल्पयत् ।। ५ ।। प्रतिभूतं शक्तिरिति तत्रास्ति श्रुतिशास- नम् । इति सिद्धान्तमारूढः शक्त्यालयमकल्पयत् ॥ ६॥ प्रतिभूतं गणाधीशस्तत्रास्ति श्रुतिशासनम् । इति सिद्धान्तमारूढतदालयम- कल्पयत् ॥ ७॥ एकात्मानः पञ्च देवास्तदा श्रुतिसमन्वयः । इति सिद्धान्तमारूढः पञ्चालयमकल्पयत् ॥ ८॥ उपासते मिथश्चैते

·२३८
विचारगयी। (नीतिविचारः २)
तस्मादन्योन्यरूपता । उपासा नाम वै मुरया भाव इत्युच्यते बुधैः
॥९॥ अनासनि स्याद्वैमुरय तच नासनि युज्यते । सामुख्यमेव
पञ्चाना तस्मादेकालवा मता ॥ १०॥ यथेन्द्रियाणि विपयाने.
पासवादुपासते । भिन्नासत्वे तु वेमुख्यमिन्द्रियेप्येव दृश्यते ॥११॥
पञ्चान्यतम एकोऽपि पञ्चपूजाफलप्रद । तस्मादकैरपक्षोऽपि
प्रासादाना प्रशस्यते ॥ १२ ॥ यैयर्गुणैरपास्यत्व तथा विग्रहक-
रूपना । पुरुयगासादिभेदश्च वर्णवाहनरल्पना ॥ १३ ॥ यथा सृ-
प्टिकमो यस्य तथा यत्रादिकल्पना । तथा तथा फल तत्र फल्पित
शाखपारगे ॥१४॥ स्वतन्त्र सर्वशक्तिश्च यथैवोपास्यते जनै ।
तथैव भाति दत्ते च फल नास्त्यन सशय ॥ १५ ॥ अतो विग्रह-
मानात्व यल्पनानात्वमप्युत । कामभेदादिद सर्व परमात्मनि यु-
ज्यते ॥ १६ ॥ इत्थ चोपासनामार्ग प्रवृत्त संप्रदायत । गाय-
म्यादिरय मार्ग प्रणवान्त उदाहृत ॥१७॥ वाग्भवादिश्च मा-
गोग्न्य प्रासादान्त उदाहत । अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति मार्गा अन्ये
सहस्रश ॥ १८ ॥ एव चोपासनासिद्धो ज्ञानमार्माधिकारवान् ।
ज्ञान घ नतु विज्ञेय यन नैवास्ति किचन !॥ १९ ॥ सर्वेऽपि फल-
हास्तर यत्र स्याझेदकल्पना 1 अतश्वोपासका सर्वे मिथ फरहमा
पिण ॥२०॥ अविज्ञाते मूल तत्वे कि पल कलह विना । विज्ञाते
मूलतत्त्वे तु शान्तिरेवावशिष्यते ॥ २१ ॥ तस्मादुपासका सर्वे
खोपासामूर चिन्तनम् । पुर्वन्त एव मुन्यन्ते भाम्यन्ति कलहा
अपि ॥ २२ ॥ इत्य चोपासनामार्गो ज्ञात्वा येन प्रवर्तित । समू-
र पुरुपो वन्द्य परमासा सनातन ॥ २३ ॥ ज्ञात्वा प्रासादरचना
चुति मतिमानर । तत्रैव देवसानिध्य ज्ञान देव इति श्रुते.
॥ २४॥ इद शाखमधीयान फरिदोषाद्विमुच्यते । जानाति जग-
ततत्त्व शास्त्रतत्त्व व बुद्धिमान् ॥ २५ ॥
इति श्रीकृष्णमिविरचिते नीतिशाग्ने धमज्ञानाने मूर्तिपूजाबीजस्थान
नाम कादशोऽध्याय ॥ ११ ॥

·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १। २३९ धर्मप्रवृत्तिस्थानकथनं नामाध्यायः ॥१२॥ गेहे गेहे पुरोधास्तु चातुर्वर्ण्यस्य दृश्यते । स च प्रतिनिधिस्तस्य यो वैदिकपथेश्वरः॥१॥ स च प्रष्टव्य आचार्यः सर्वज्ञपदमा- स्थितैः । गेहे गेहे महायज्ञाः संस्कारा अपि वैदिकाः॥२॥ अवि- लुप्ता विलुप्ता वा विलोपे शिक्ष्यता तव । विलोपहेतुर्वक्तव्योऽ- न्यथा दण्डाहता द्वयोः ॥३॥ आलस्यं यजमानस्य किमालस्यं पुरोधसः । कुर्वीतैवाप्रमादेन मिथ आलस्ययापनम् ॥ ४ ॥ न शु- णोति यदा चैको द्वौ वा दण्डाहता द्वयोः। तत्रत्यशिष्टैविज्ञेया न चेत्पीठे निवेदयेत् ॥५॥ धर्माधर्मविचाराय पीठेऽस्त्येवाधिका- रिता । विज्ञापनाधिकारो हि चातुर्वण्र्येऽपि तिष्ठति ॥६॥ धर्मस्य वा ब्रह्मणो वा जिज्ञासा तत्र तत्र हि । पुरोहितैर्वा शिष्टै पूरणी- याऽधिकारिणाम् ॥ ७ ॥ तदभावे तु पीठस्थैराचार्यैः क्रियते खलु। एतदेव हि पीठस्य कर्मेति विनिगद्यते ॥ ८॥ अयाजनेन याज्या- नामयाज्यानां च याजनैः । पुरोधा दण्ड्यतामेति त्याज्यतामपि तत्र हि ॥ ९ । पौरोहित्यं चेशकर्म गीतासूक्तं परामना । पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ॥१०॥ पुरोहितत्वं च मुख्य पीठे सर्वज्ञतास्पदे । निहितं तद्ब्राह्मणेषु तथैवाचार्यतापि च ॥११॥ यजमानत्वं च मुख्यमीशे सर्वप्रवर्तके । जीवेषु निहितं तत्तु शिव- स्थाष्टममूर्तिषु ॥१२॥ पौरोहित्यं याजमान्यं ब्राह्मणेषु स्थितं द्वयम् । अन्यत्र यजमानत्वं केवलं त्रिपु संमतम् ॥ १३ ॥ पोपकता यातं लोके वर्णचतुष्टयम् । मिथः पोपकता सा तु धर्मेण घ धनेन ॥ १४ ॥ आद्येन कथ्यते धर्मों दीयतेपि विभिर्वसु । पू- ज्यपूजकतां याता दीप्यते मानुपी तनुः ॥ १५ ॥ मिथः पूजारक्ष- १ धर्माधर्मविचाराय शिष्टः पीठोऽस्ति कल्पितः । आलस्सं पीटनाये चेह- ण्ड्यः सोपि यथोचितमित्यप्यचितमत्र पकव्यम्.

·विचारनयी। (नीतिविचारः२) करतु जगत्पूज्य इति स्मृतः । स जगद्गुरुतां यातः श्रीमच्छङ्करमा- रती ॥ १६ ॥ तत्पीठस्थैः प्रतिदिनं विचार्य निजकर्म हि । तेनेधेत प्रतिष्ठा श्रीयशो वित्तं वलं मही॥ १७ ॥ सुदर्शन नीतिशास्त्रं रक्षा वैदिकपद्धनः । शिक्षा सर्वमनुष्याणां कुक्षिभरनरान्विना ।। २८॥ दुर्दर्शनं छिनत्त्येतच्छावं नाना सुदर्शनम् । दर्शनं जगतश्चेत्ते स- शानं कुरु दर्शनम् ॥ १९ ॥ यन्यूनमधिकं वापि भयोक्तं तत्परा. मना । क्षम्येतापि च तुप्येत कृष्णेन गुरुणापि च ॥ २०॥ एत- च्छास्त्रमधीयानो लोकवैदिकत्तत्त्वविन् । मान्यतामुपयात्येव विदुर्गा श्रीपुषामपि ॥२१॥ श्रीगुरो तब सेवैषा मया संक्लेशितो बहु । न काचिद्दक्षिणा दत्ताऽनया प्रीणीहि हे प्रभो ॥२२ ।। यत्प्रेरितं भगवता हृदयस्थितेन यदोधितं च गुरुणा करुणार्णवेन । तत्कृष्णभिक्षुरलिसदुधचित्तपद्मसनोत्यमोदमकरन्दरसामिलापी ॥ ॥ २३ ॥ मातदेवि सरस्वति प्रतिपदं संक्लेशिताऽस्यन्वहं मूढानां पुरतः प्राढतमसा छौकभक्त्यात्मनाम् । मानछेशजुपां निमी- लितदृशां यन्नर्तिता बुद्धये तत्क्षन्तव्यमयि प्रसन्नहृदये भूयोऽस्तु सन्मङ्गलम् ।। २४ ॥ इति श्रीमत्कैवल्यधामनिवासिश्रीसचिदानन्दसरस्वतीपूज्यपादशिष्यकृष्णा- नन्दसरस्वतीविरचिते नीतिशास्त्रे धर्मशागाझे धर्मप्रवृत्तिस्थानकथन नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ सुदर्शनसन्नाहकथनाध्यायः ॥ १३ ॥ दक्षकन्यां नुमो नित्यमनुयाँ जतिरे मुताः । भद्राश्च भद्रकर्माणो देवा अमृतवन्धवः ॥ १॥ महासरस्वती नौमि तुरीयपुरवासि- नीम् । क्रीडति ज्ञानदीपैर्या संसारनिमिरापहा ।। २ ।। वुलं संपा- ल्यते धर्मः संप्रदायैश्च तेऽपि च । विद्यया संप्रदायाश्च सा च ब्राह्म. गपुङ्गवैः ॥ ३॥ तया संपाद्यते सर्व माह्मणैर्जगतो हितम् । ब्राह्म- ·(नीतिविचारः २) मुदीनसन्नाहः १॥ २४१ पानां नुक्तोपं नुसते नरूलैरपि ।। ४ । वन्नाद्यया । कश्यपाय प्रजातन्तुवितानाय महर्पये । नमोऽतु चपत्यैस्तु मुन्नते सकलं जगन् || ५ || अत्रयेऽपि त्रिमूर्तीनां पित्रे गाने सतायुजे । न- मोऽन्तु यदपत्वेन श्रीडचेनोद्धृतं जगत् ॥ ६॥ मरद्वाजाय मुनये वेदाधीतिरताय ते । नमोऽस्तु यदपसेन वक्तव्ये निक्षिदं जगन् ॥७॥ विश्वामित्राय नुनये गायत्रीसिद्विमागिने । नमोऽस्तु चल चनेन तपसा शिक्षित जगन् ॥ ८ ॥ गौतमाय मुनीन्द्राय तपःसि- द्वाय चोगिने । नमोऽस्तु मानिने मानवण्डनः गिक्षित जगन् ॥९॥रेणुकाजानवे जानु यान्ताय जमदग्नये । नमोऽस्तु यदप- सेन कुठारैः गिक्षिवं जगन् ।। १०॥ वसिष्टाय महाज्ञानमागराय च वहिदे । नमोऽन्तु यस्य वंशेन विद्यया शिक्षित जगन् ॥ ११ ॥ अरुन्धतीपति तत्मादरुन्धति मति प्रिये । वलिष्टस्य महफैस्तु न- मोऽस्तु तव पादयोः ॥ १२ ॥ अन्येभ्योऽपि महर्षिभ्यो नमोऽस्तु सततं नम । पढेंगेपु समृद्धेपु वेदोऽद्यापि च दृश्यते ।। १३ ॥ वत्र कश्चिद्भरद्वाजकुले वैदिक मते । विप्रोऽभूत्तत्त्वजिज्ञामुर्घर्माला तपसां निधिः ।। १४ ॥ श्रीनृसिंहमरस्वत्याः गिप्योऽमो द्विजम- चमः । सायंदेवन्जन्य वंगे दवशिष्यत्वनीयुपि ॥ १५ ॥रायमहोड़- भवद्विनः काश्यां येन मसः कृतः। विद्याधनाभ्यां संपन्नः संत- सापि च पूरितः ॥ १६ ॥ तख पनी धर्मशीला सह तेन दिवं ययौ । कनीयांतन्य पुत्रोऽमृद्गुम्नाय इति श्रुतः ॥ १७ ॥ गवर्या यत्र रामाय वदराणि मनीपया । दत्तानि तेन मुक्तानि तत्रासीद- तिथिप्रियः ।।१८।। पम्पानदीनाम पुरे कुमग्रीकरपालिते । पुत्र- पौत्रादिभिः सार्थमवितो नन्दनेप्विव ॥ १९ ॥ येष्टनस मुदो रामोऽधुनाति वपसांनिषिः । तन्य भार्या जानकीति जाह्रवीति जवेति च ॥ २० ॥ नारायणः पिता यस्याः पटवर्धनपालितम् । सम्वूवण्डं समाप्रिय तन्यो वेदविदांवरः ॥ २१ ॥ श्रीरामजान- १६ ·२४० विचारत्रयो। (नीतिविचार) कस्तु जगत्यून्य इति स्मृतः । स जगहुमतां यातः श्रीमच्छङ्करमा- रती ॥ १६ ॥ तत्पीठम्य: प्रतिदिनं विचार्य निजकम हि । वेनैघेत प्रविष्टा श्रीयंगो वित्तं वलं मही ।। १७ ॥ मुदर्शन नीविनायं रक्षा वैदिरपद्धने । शिक्षा ममनु वागां कुझिमरनरान्विना ।। २८ ।। दुर्दर्शनं छिनत्त्येतन्यान्न नान्ना मुदर्शनम् । दर्शनं जगतश्चेने स- शाम्म कुरु दर्शनम् ।। १९ ।। यन्यूनमधिकं वापि भयोक्तं तत्सरा- सना । क्षम्येतापि च तुरंत कृपगेन गुरुणापि च ॥ २०॥ एन- च्छारमधीयानो लोक्वैदिकतत्त्वविन् ! मान्यवानुपयात्येव विदुषा श्रीपुपामपि ॥ २१ ॥ श्रीगुरो तब मेवपा मवा मशिवो बहु । नाचिद्दक्षिणा दत्ताऽनया प्रीणीहि हे प्रभो ॥ २२॥ यत्प्रेरितं भगवता हृदयस्थितेन यदोषितं च गुरुणा करणाणवेन । तरकृष्णनिपुरलिसद्बुधचित्तपद्ममग्रोत्यमोटमारन्दरमामिलापी । ॥ २३ ॥ मावधि सरम्पति प्रतिपदं महगिताऽन्यन्वहं मूटानां पुरत' मन्डतममा छौकभक्त्यात्मनाम् । मानहेगनुपां निमी- लितहशा यन्नर्तिता बुद्धये तत्क्षन्तन्यमयि प्रमन्नहृदये भूगोऽन्तु सन्मङ्गलम् ।।२।। इति श्रीन कंवत्वयामनिवालीसचिदानन्दसरवर वादाशिम्बर--- नदसरस्वटीविरचित नानिशान घमझानारे धर्मप्रनिस्थानकयन नाम द्वादशोऽध्याय ॥ १० ॥ सुदर्शनसन्नाहकथनाध्यायः ॥ १३ ॥ दक्षकन्यां नुमो नितमनुयां जतिरे मुता । मद्राव भद्रकर्माणो देवा अमृतबन्धवः ॥ १॥ महासरम्बी नौनि तुरीरपुरवामि- नीम् । नीटति ज्ञानदीपैर्या संसारतिनिरापहा ।। २ ।। कुल संपा ल्यते घमैंः संप्रदायैश्च वेऽपि च । विद्यया संप्रदायाच सा च ब्राह्म- णपुद्गवः ॥ ३॥ तया संपाद्यते सर्व ब्राह्मणैर्जगतो हितम् । त्राझ- ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १। २११ णानां भुक्तशेपं भुज्यते सकलैरपि ॥ ४ ॥ तस्माद्यथा । कश्यपाय प्रजातन्तुवितानाय महर्पये । नमोऽस्तु यदपत्यैस्तु भुज्यते सकलं जगत् ॥ ५॥ अत्रयेऽपि त्रिमूर्तीनां पित्रे शास्त्रे सतोयुजे । न- मोऽस्तु यदपत्येन श्रीदत्तेनोद्धृतं जगत् ॥ ६॥ भरद्वाजाय मुनये वेदाधीतिरताय ते । नमोऽस्तु यदपत्येन वक्तव्ये शिक्षितं जगत् ॥७॥ विश्वामित्राय मुनये गायत्रीसिद्धिभागिने । नमोऽस्तु यस्य यनेन तपसा शिक्षितं जगत् ॥ ८॥ गौतमाय मुनीन्द्राय तपःसि- द्धाय योगिने । नमोऽस्तु मानिने मानखण्डनैः शिक्षितं जगत् ॥९॥ रेणुकाजानये जातु शान्ताय जमदग्नये । नमोऽस्तु यदप- त्येन कुठारैः शिक्षितं जगत् ।। १०॥ वसिष्ठाय महाज्ञानसागराय च तद्विदे । नमोऽस्तु यस्य वंशेन विद्यया शिक्षितं जगत् ॥ ११ ॥ अरुन्धतीपति तस्मादरुन्धति सति प्रिये । वसिष्ठस्य महस्तु न. मोऽस्तु तव पादयोः ।। १२ ।। अन्येभ्योऽपि महर्पिभ्यो नमोऽस्तु सततं मम । यद्वंशेषु समृद्धेषु वेदोऽद्यापि च दृश्यते ॥ १३ ॥ तत्र कश्चिद्भरद्वाजकुले वैदिकसंमते । विप्रोऽभूत्तत्त्वजिज्ञासुर्धर्माला तपसां निधिः ॥ १४ ॥ श्रीनृसिंहसरस्वत्याः शिष्योऽसौ द्विजस- त्तमः । सायंदेवस्तस्य वंशे दत्तशिष्यत्वमीयुपि ॥ १५ ॥रायभट्टोऽ- भवद्विप्रः काश्यां येन मखः कृतः । विद्याधनाभ्यां संपन्नः संत- त्यापि च पूरितः ॥ १६ ॥ तस्य पन्नी धर्मशीला सह तेन दिवं ययौ । कनीयांस्तस्य पुत्रोऽभूद्गुरुनाथ इति श्रुतः ॥ १७ ॥ शबर्या यत्र रामाय बदराणि मनीपया । दत्तानि तेन भुक्तानि वत्रासीद- तिथिप्रियः॥ १८ ॥ पम्पानदीनाम पुरे कुमशीकरपालिते । पुत्र- पौत्रादिभिः सार्धमविन्नो नन्दनेष्विव ॥ १९ ॥ ज्येष्ठस्तस्य सुतो रामोऽधुनास्ति तपसांनिधिः । तस्य भार्या जानकीति जाह्नवीति जयेति च ॥ २० ॥ नारायणः पिता यस्याः पटवर्धनपालितम् । जम्बूखण्डं समाश्रित्य तस्थौ वेदविदांवरः ॥ २१ ॥ श्रीरामजान- ·२४२ : विचारत्रयी। (नीतिविचारः२) कीपुत्रचूडामणिरिति श्रुतः । श्रीनाथपादप्रचणः कृष्णानन्दसरस्वती ॥ २२ ॥ रामानन्दसदानन्दो सूर्याचन्द्रमसाविव । घभूवनुः पिता- पुत्रौ तत्कन्यावंशसंभवः ॥ २३ ॥ कृतकृत्योऽपि कर्तव्यं मत्वा कालनिरीक्षणात् । ग्रन्थद्वयमिदं कृत्वार्ययति खस्तिहेतवे ॥२४॥ सुदर्शन नीतिशाखं तथा वैदिकपद्धतिः । यत्र सर्व शास्त्रगुह्यं प्राय एकीकृतं द्वयोः ॥ २५ ॥ यथा -नीतिवफ्रा धर्मगा ज्ञानपुच्छा नवास्पदा । शास्त्रराङ्गा वेदपादा खेप्टदोहा नराश्रया ॥२६॥ विद्वद्वत्सा भूपगोपा कुतर्कतृणभक्षिणी । पुराणलोमसंगुप्तस्वान- तनखुरान्विता ॥ २७ ॥ कैवल्यधामनिलया धर्मत्राणपरायणा । काचिद्धनुरियं लोके नाम्ना वैदिकपद्धतिः ॥ २८ ॥ दोग्धारं काह- माणेव संचरत्यभितो भुवि । कश्चित्पुरुषधौरेयो नूनं धोदयति तद्र- सम् ।। २९ ।। सद्रक्षणाय लोकेषु सुदर्शनमिदं महत् । द्वादशार जरापोहं शास्त्राणां च नृणामपि ।। ३० ।। भूयः समुच्यते किचि- हुएं मानुपतास्पदम् । यद्विज्ञाय नरो नूनं नर एव भविष्यति ॥ ३१ ॥ नरो नयान्वितो मयों नृनये इति धातुतः । नये प्रतिष्ठित शास्त्रं नयः शाने प्रतिष्ठितः ।। ३२ ॥ वैसर्यामुभयं प्राप्त बैसरी मानुपास्पदा । कर्तृकर्मक्रियादिभ्यो वैसरी सलु सिद्ध्यति ।। ३३ ॥ कादयः : शब्दवाच्याः शब्दमूलानि धातयः । कालेन क्षोभमा- यान्ति कालः प्रत्ययभूमिजः ॥ ३४ ॥ प्रत्ययोत्थेन सगस धातवो वोधयन्ति हि । तदैव वाक्यमित्युक्तमन्यथाऽवद्धमुच्यते ॥ ३५ ॥ तेन सिद्धं सर्ववस्तु कालमानित्य भासते । स च कालस्त्रिधा भाति वर्तमानादिभेदतः ।। ३६ ।। भूतो भावी वर्तमानानियेते वदा. श्रितो । पक्षी पक्षिणमाश्रित्य दक्षिणोत्तरशब्दितौ ॥ ३७ ।। स एप वर्तमानाला भूतभाविगरधरः । सर्वशब्दप्रवृत्तीनामाधारो गरुडो मतः ।। ३८ ॥ यद्येप वर्तमानासा नाभविष्यच्छकुन्तकः । तदा बेदाः शाखसवा लोकोक्तीनां गणास्तथा ॥ ३९ ॥ नाभविष्यन्का- ·२४३ ( नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १। लमूलधातूनामप्रयोगतः । तस्माच्छन्दोमये पक्षिण्यास्ते विष्णुरत- न्द्रितः ॥ ४०॥ सदा सन्निहितो ह्येप पक्षिराजो जनुप्मताम् । त- स्मात्संनिहितो विष्णुः सर्वेपामपि सर्वदा ॥४१॥ सदैव वर्तमा- नस्य भूतं भावि च पश्यतः । विष्णोर्वाहनभूतानि छन्दांसीमानि सर्वशः ॥ ४२ ॥ यावच्छन्दो न व्यचारि तावद्विष्णोः पदं कुतः । सति च्छन्दसि सुस्वस्थे कुतो दूरे परं पदम् ॥ ४३ ॥ स उपास्यः सर्वजनैः : सदा सर्वत्र सर्वगः । अश्रद्धयाच्छादितोऽसौ श्रद्धयोद्धा- ट्यते पुनः ।। ४४ ॥ श्रद्धा विचारसंभूता विचारः शाम्बभूमिजः । शास्त्रमीशालवालोत्थमीठाः शास्त्रफले स्थितः ॥४५॥ तस्माच्छा- खेषु संमृग्यः श्रद्धयोपास्य एव हि । उपासया सिद्धिमाप्तः शाले संलभ्यते हरिः ॥ ४६॥ शास्रं तदेव यत्रासि विधिर्वाय निषेध- नम् । कर्ता कर्म च करणं संप्रदान तथा विधिः ॥ १७ ॥ संबन्ध- श्वाधिकरणं ज्ञानं ज्ञेयं च साधनम् । निरूपितं समीचीन न कपो. लप्रकल्पनम् ॥ ४८ ॥ तत्र सर्वे धातवोऽमी कालेन सह सर्वतः । बोधयन्ति जगज्जालं कालेन कलितं सदा ।। ४९ ॥ स कालाला महादेवो धर्मतुष्टश्च कष्टजित् । प्रोच्यते विबुधैः सिद्धैः फलितः पुष्पितः सदा ॥५०॥ यदि कालस्तर्हि वाणी यदि सा तर्हि शा. सनम् । यदि तत्तर्हि शास्ताऽपि सर्वज्ञोभ्युपगम्यताम् ॥ ५१ ॥ तस्येदं शासनं वेदः सर्वलक्षणलक्षितः । आफ्तं तस्य चैतत्तु श्रूयतां मतिमत्तमैः ।। ५२ ।। इदमस्ति परं नासीत्यन्धंतमपथः स्मृतः । इदमस्ति परं चास्ति ज्ञानवृद्धिपथः स्मृतः ॥ ५३॥ इदं नास्ति परं नालि मोक्षप्राप्तिपथः स्मृतः । पूर्वः पाशवसामान्योऽपरौ शास्त्र- कहेतुको ।। ५४ ॥ न तावानेव संसारो यावत्स्वस्यास्ति दर्शनम् । न सत्य एव संसारो यतो दृष्टिपथं गतः ॥ ५५ ॥ व्युत्पत्तिसिद्धये शास्त्रं यया सर्व प्रदृश्यते । यया सर्व याध्यते च बुध्यते मुसमुत्त. मम् ।।१६।। अनुन्मेपमनसं च मुसमुचममुन्यते । शामव्युत्पचि.

·२४२ विचारत्रयी। (नीतिविचारः२) कीपुत्रचूडामणिरिति श्रुतः । श्रीनाथपादप्रवणः कृष्णानन्दसरस्वती ॥ २२ ॥ रामानन्दसदानन्दो सूर्याचन्द्रमसाविव । बभूवतुः पिता- पुत्रौ तत्कन्यावंशसंभवः ॥ २३ ॥ कृतकृत्योऽपि कर्तव्यं मत्वा कालनिरीक्षणात् । प्रन्यद्वयमिदं कृत्वार्पयति स्वस्तिहेतये ॥ २४ ॥ मुदर्शन नीतिशास्त्रं तथा वैदिकपद्धतिः। यत्र सर्व शास्त्रगुह्यं प्राय एकीकृत द्वयोः ॥ २५ ॥ यथा--नीतिवत्रा धर्मगर्भा ज्ञानपुच्छा नवास्पदा । शास्त्रशुद्भा वेदपादा स्वेष्टदोहा नराश्रया ॥२६॥ विद्वद्वत्सा भूपगोपा कुतर्कतृणभक्षिणी । पुराणलोमसंगुप्तस्वाग- तनखुरान्विता ॥ २७ ॥ कैवल्यधामनिलया धर्मत्राणपरायणा। काचिद्धेनुरियं लोके नाम्ना वैदिकपद्धतिः ।। २८ ॥ दोग्धारं काल- माणेव संघरत्यभितो भुवि । कश्चित्पुरुपधारेयो नूनं धोक्ष्यति तद्र- सम् ।। २९ ॥ तद्रक्षणाय लोकेपु सुदर्शनमिदं महत् । द्वादशारं जरापोहं शास्त्राणां च नृणामपि ॥ ३० ॥ भूयः समुच्यते किंधि- हुझं मानुपतास्पदम् । यद्विज्ञाय नरो नूनं नर एव भविष्यति ॥ ३१॥ नरो नयान्वितो मर्यो नृनये इति धातुतः । नये प्रतिष्ठितं शाचं नयः शाबे प्रतिष्टितः ॥ ३२ ॥ वैसर्यामुभयं प्राप्तं वैसरी मानुपास्पदा । कर्तृकर्मक्रियादिभ्यो वैसरी खलु सिध्यति ॥ ३३॥ कर्नादयः शब्दवाच्याः शब्दमूलानि धावकः । कालेन शोभमा- यान्वि कालः प्रत्ययभूमिजः ॥ ३४ ॥ प्रत्ययोत्थेन सद्गस धातवो बोधयन्ति हि । तदेव वाक्यमित्युक्तमन्यथाऽवद्धमुन्यते ॥ ३५॥ तेन सिद्ध सर्ववस्तु कालमाश्रित्य भासते । स च कालत्रिधा भाति वर्तमानादिभेदतः ।। ३६ ।। भूतो भावी वर्तमानानि येते तदा- निती । पक्षौ पक्षिणमाश्रित्य दक्षिणोत्तरशब्दितौ ॥३७॥ स एप वर्तमानाला भूतभाविगरधरः । सर्वशब्दप्रवृत्तीनामापारो गरुडो मतः ॥ ३८॥ यद्यप वर्तमानाला नाभविष्यच्छन्तकः । तदा नेदाः शानसहा लोकोत्तीनां गणास्तथा ।। ३९ ॥ नाभविष्यन्का- ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १। २४३ लमूलधातूनामप्रयोगतः । तस्माच्छन्दोमये पक्षिण्यास्ते विष्णुरत- न्द्रितः॥४०॥ सदा सन्निहितो ह्येप पक्षिराजो जनुष्मताम् । त- स्मात्संनिहितो विष्णुः सर्वेषामपि सर्वदा ॥४१॥ सदैव वर्तमा- नस्य भूतं भावि च पश्यतः । विष्णोर्वाहनभूतानि छन्दांसीमानि सर्वशः॥४२॥ यावच्छन्दो न व्यचारि तावद्विष्णोः पदं कुतः। सति च्छन्दसि सुस्वस्थे कुतो दूरे परं पदम् ॥ ४३ ।। स उपास्यः सर्वजनैः : सदा सर्वत्र सर्वगः। अश्रद्धयाच्छादितोऽसौ श्रद्धयोद्धा- ट्यते पुनः ॥४४॥ श्रद्धा विचारसंभूता विचारः शास्त्रभूमिजः। शास्त्रमीशालवालोत्थमीशः शास्त्रफले स्थितः ॥ ४५ ॥ तस्माच्छा- स्त्रेषु संमृग्यः श्रद्धयोपास्य एव हि । उपासया सिद्धिमाप्तः शास्त्रे संलभ्यते हरिः ॥४६॥ शास्त्रं तदेव यत्रास्ति विधिर्वाथ निषेध. नम् । कर्ता कर्म च करणं संप्रदान तथा विधिः ॥ ४७ ॥ संवन्ध- श्वाधिकरणं ज्ञानं ज्ञेयं च साधनम् । निरूपितं समीचीनं न कपो- लप्रकल्पनम् ॥४८॥ तत्र सर्वे धातवोऽमी कालेन सह सर्वतः। बोधयन्ति जगज्जालं कालेन कलितं सदा ॥ ४९ ॥ स कालाला महादेवो धर्मतुष्टश्च कष्टजित् । प्रोच्यते विबुधैः सिद्धैः फलितः पुष्पितः सदा ॥ ५० ॥ यदि कालस्तर्हि वाणी यदि सा तर्हि शा- सनम् । यदि तत्तर्हि शास्ताऽपि सर्वज्ञोभ्युपगम्यताम् ॥५१॥ तस्येदं शासनं वेदः सर्वलक्षणलक्षितः । आफूतं तस्य चैतत्तु श्रूयतां मतिमत्तमैः ॥ ५२ ।। इदमस्ति परं नास्तीत्यन्धंतमपथः स्मृतः । इदमसि परं चास्ति ज्ञानवृद्धिपथः स्मृतः ॥ ५३॥ इदं नास्ति परं नास्ति मोक्षप्राप्तिपथः स्मृतः । पूर्वः पाशवसामान्योऽपरौ शाले. कहेतुकौ ॥ ५४॥ न तावानेव संसारो यावत्स्वस्यास्ति दर्शनम् । न सत्य एव संसारो यतो दृष्टिपथं गतः ॥ ५५ ॥ व्युत्पत्तिसिद्धये शास्त्रं यया सर्व प्रदृश्यते । यया सर्व वाध्यते च बुध्यते सुसमुत्त. मम् ।।१६।। अनुन्मेपमनसं च मुसमुचममुच्यते । शास्त्रव्युत्पचि- ·२४४ विचारत्रयो। (नीतिविचारः २) संसिद्धमिति वेदविदो विदुः ।। ५७ ॥ तस्माच्छावं दिव्यदृष्टिप्रा- पकं मानुपा भुवि । पालयन्तु सुधाभाण्डमिति शङ्करशासनम् ॥ ५८ ॥ जगदेतत्सुधामाण्इं शास्त्रसंपूरितं यदि । यदि रिक्तं तेन तदा कि तनगरमुच्यते ॥ ५९॥ तदेतञ्च सुधाभाण्डं कृष्णेन पर- मासना । श्रीशङ्करेणापि गुप्तं तस्मान्नगरमुच्यते ॥६०॥ जगच्च- क्षुत्रयीमूर्तिः पापहा तिमिरापहा । जगद्रकचरितः सूर्यो यच्छतु मगलम् ।। ६१ ॥ जगदाप्यायनीशक्तिरोपधीशः मुधाकरः । जग- द्रक्षकचरितो विधुर्यच्छतु मङ्गलम् ।। ६२ ॥ भूमेबलं धनं वृष्टिं यच्छन्सामगपोषकः । जगद्रकचरितो भौमो यच्छतु मङ्गलम् ॥ ६३ ।। ज्ञानं च नीतिनपुण्यं दददाथर्वणेश्वरः । जगद्रकचरितो बुधो यच्छतु मङ्गलम् ॥ ६४ ॥ सद्विद्यां जीवितं दीर्घ ददानो व- हृयां प्रभुः । जगद्रकचरितो गुरुर्यच्छतु मङ्गलम् ।। ६५ ॥ वीर्य तेजो धृति दाक्ष्यं दधानो यजुपा प्रभुः । जगद्रकचरितः शुको यच्छतु मङ्गलम् ।। ६६ ॥ स्थैर्यमुत्कटतां सत्यं गाम्भीर्यमपि संदि- शन् । जगद्रफचरितः सौरियच्छतु मङ्गलम् ॥ ६७ ॥ यशोमानं वाक्पटुत्वं खुल केतुत्वमादिशन् । जगद्रकचरितः केतुर्यच्छतु म- गलम् ।। ६८ ॥ अमृतं भगवचिन्तां यशो भूति च भूपयन् । जग- द्रकचारतो राहुर्यच्छतु मङ्गलम् ॥ ६९ ॥ ये हि यत्राधिकारेषु नियुक्ताः परमात्मना । ते चेत्तत्रैव संनद्धा नृणां सपदि मङ्गलम् ॥ ७० ॥ मगलं यादवेन्द्राय मगल ब्रह्मवादिने । मङ्गलं स्वस्तिह- साय गृहाणैतत्सुदर्शनम् ।। ७१ ॥ नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोनाहाण- हिवाय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ७२ ॥ राजा मेधा स्मृतिः प्रज्ञा वाणी नियतिरित्सपि । गीता वेदेषु तत्रेषु जगद्धात्र्यै नमो नमः ।। ७३ ।। शिवः शमलातनः शमनशामनः शाश्वतः शशाङ्ककृतशेसरः भरधिभूतरनाकरः । शरीहतहरिगिरी- मृतधनुः स्थिरीभूतपाद्धरीकृतरथोद्धतः सपदि पातु विश्वंभरः ·(नीतिविचारः २) सुदर्शनसन्नाहः १ । २४५ ॥७४ ॥ कृष्णः कलिमलं हन्तुं नरसारथ्यमन्वगात् । भीष्मे भी- प्मत्वमापन्ने चक्रहस्तो जनार्दनः ॥ ७५ ॥ श्रीशङ्करः सकलवेद- विदां महर्पिपेनोद्भुतं श्रुतिरहस्यमखण्डमेकम् । वर्णाश्रमादिविवि- धागममार्गरक्षाऽकारि स्मरामि तमहं जगदेकनाथम् ॥ ७६ ।। अशुक्लकृष्णकर्मभ्यो महद्भ्योऽस्तु नमो मम । अकर्तृभ्योऽपि कर्तृभ्यः प्रसङ्गे समुपस्थिते ॥ ७७ ॥ विश्वेशं माधवं दुण्ढि दण्डपाणि च भैरवम् । वन्दे काशी गुहं गगां भवानी मणिकर्णिकाम् ॥ ७८ ।। काशिके कासि भासित्वं कैलासः कामधुड्मणिः । कल्पद्रुमो भ- वानी वा सर्वांगशिवमण्डिता ॥ ७९ ॥ कैवल्यनाथ भगवन् क्षमस्व मम साहसम् । त्वत्पादमवलम्व्यापि चिन्तितं जगद्भुतम् ।। ८०॥ सर्व एप प्रयासो मे वृद्धानां तृप्तिहेतवे । तेषु तुष्टेषु बालानां सुस. मद्य परेऽह्नि च ॥ ८१॥ मिताक्षरमिदं शास्त्रमधीयानोऽमितार्थ- वित् । मितोपि शब्दः संधत्तेऽमितार्थ बुद्धिमजने ॥ ८२ ॥ इद शास्त्रमधीयानो नाकपृष्ठे महीयते । नाकं करोति धर्मामा प्राप्नोति सुससंपदम् ॥ ८३ ॥ रामान्कृष्णं शङ्करं च विश्वामित्रं भगीर- थम् । त्रिविक्रम नृसिंहं च स्मृत्वाद्यन्ते पठेदिदम् ॥ ८४ ॥ महा- काली महालक्ष्मी महापूर्वी सरस्वतीम् । ईशशक्तीनमस्यामि याभि- रीशो विराजते ॥ ८५ ॥ राजा नन्दतु सुप्रजस्तमनु सा राजन्वती नन्दतु नन्दन्त्वार्पकथाः प्रमाणसरणिश्रेणीयमानाः सताम् । वेदो नन्दतु वैदिकाश्विरतरं नन्दतु नन्दतु च श्रीमद्वैदिकपद्धतौ द्विज. वरा वर्षांयसा श्रेयसा ।। ८६ ।। नमोऽस्तु जगते तुभ्यं ज्ञातं तत्त्वं तवाधुना । यदि स्वमीदृशं न स्यास्तदा मोक्षस्य का कथा ॥ ८७ ।। सुदर्शनसहस्रार द्वादशार नमोऽस्तु ते । जरातीत जगद्रक्ष करे तिष्ठ हरेरपि ॥ ८८ ॥ मोहो मृत्युस्तदपोहोऽमरत्वं नाभावात्मा मृत्युरति प्रसिद्धः । भवालाऽसौ सचिदानन्दनामा सवैः शास्त्रैः स्तूयते गादगाढम् ।। ८९ ॥ अच्युतः क्षमते नूनं मम च्युतिपरम्प- ·२४६ विचारत्रयी। (नीतिविचारः२) राम् । अच्युते तु च्युतिनेष्टा क्षमा हि महतां गुणः ॥ ९० ।। पृ- थ्वीभाग्यं भारतखण्डं जगदण्डे सण्डे सण्डे सन्ति जना यद्यपि विज्ञाः । शाखप्रान्तं यत्र हि मत्येप्यपि दृष्टं भाग्यं तस्याप्येकः शङ्करगुरुनाथः ॥ ९१ ।। जातो यो वसुदेवमेघपता श्रीदेवकी- युक्षिसच्छुक्ती मुक्तमणिः प्रशस्तसरणिः सर्वप्रियः वयामलः । गोपीभिहदि राजमिः शिरसि यः सत्पण्टितैः पुस्तके मानाङ्के रसिकः श्रुती च विधृतः सोस्तु स्थिरश्रेयसे ॥ ९२ ॥ पाणचन्द्र- वसुक्ष्माब्दे शालिवाहमहीपतेः । उदभून्मोमय्यां तु मोह- च्छेदि सुदर्शनम् ॥ ९३ ॥ इति श्रीकृष्णानन्दसरस्वतीविरचिते नीतिशास्त्रे धर्मज्ञानाने सुदर्शनसन्नाहो नाम प्रयोदशोऽध्यायः संपूर्णः ॥ १३ ॥ मोहमय्यां गिरिमामे मुसवाट्या मुशीतले । मुरारिवर्मणः सौधे नीतिशास्त्रमिदं कृतम् ॥ १॥ इति श्रीमर्सवल्यनिवासिनीसचिदानन्दसरस्वतीपूज्यपादशिष्यत्रीमत्- कृष्णानन्दसरखतीकृती नीतिशास्त्रं शाना सपूर्णम् ॥

·२४७ (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। श्रीमत्परमहंसकृष्णानन्दसरस्वतीविरचिता विचारत्रयी। धर्मविचारः ॥३॥ वैदिकपद्धतिः (नवपदी) जय सच्चिदानन्द । नेत्रोन्मीलनम् प्रथमं पदम् । सहस्रमूर्धा सर्वामा सहस्राक्षः सहस्रपात् । दृष्टिं ददातु भगवाञ्छास्त्रतर्कविनिर्णये ॥१॥ तणाप्युपगच्छन्ति पशवः । शास्त्रेणाप्युपगच्छन्ति मनुष्याः । तत्र तर्को व्यामोह इत्येके शास्त्रनिष्ठाः । शास्त्रं व्यामोह इत्यपरे तर्कनिष्ठाः । शाखं स्वतःप्रमाणं । सत्यनुकूलत बलवदिति शाख- निष्ठानां मतं । तर्कः स्वतःप्रमाणम् । सत्यनुकूले शास्त्रे वलवा- निति तर्कनिष्ठानां मतम् । सानुकूलतर्क शास्त्रं बलवत् सानुकूल- शास्त्रस्तकों बलवानिति मतद्वयेऽपि घलवत्त्वहेतुरन्यतरयोः शेष- शेपिभाव उभयोः संमतः । तत्र कः पक्षः श्रेयानिति संशये १ अन प्रतिपाद्यनयपदक्रमः-नैनोन्मीलनम् १, वेदाधिकारनिर्णयः वेदाल्योदारः ३, वेदार्यविमर्शनी ४, द्विजललिझनिर्णयः ५, गायत्रीयो- नम् ६, तप्तवमीमांसा , वीरनप्रस्तावः ८, शिवहदयंगमविरदावलिसो. नम् , भन्तेपरिकरः परिशिरमिति. २ उपकार्योपकारकमावः.

·२४८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) तकस्य प्रमाणान्तरसापेक्षत्वनिश्चयादन्याधीनं प्रामाण्यं । शास्त्रस्य बलार्थ तर्कसापेक्षत्वेपि, न प्रामाण्यार्य (तत्) । अशाम्यत्वापत्तेः । यतः प्रतिपुरुष तर्का भिद्यन्ते, न शाम्पम् । अन्यथा शासतर्कयोरेक- त्वापत्तेः सर्व वादग्रस्तं सर्व निर्विवादमिति शिक्षामार्गाच्छेदप्रसङ्गः, सर्वेपामविशपात्, कः पुरुपार्थस्तर्कपरायणस्य । शास्त्रपरायणस्य फलं तु यथाधिकारं मार्गारोहो यथाशास्त्रं फलावाप्तिश्च । तर्हि कि शास्त्रं, तर्हि कस्तर्कः । शान्नं नाम शास्तुर्वचनं सानुग्रहं । कः शास्ता । यः सृजति यत्, स तच्छास्त्यनुगृहाति च । कः सृजति । यो वचयह सृजामीति । को वक्ति । ईश्वरः । कुन वक्ति । शास्त्रे । तर्हि कुत्रेश्वरः । कुत्र नास्ति । न कुत्रचिन् । इदं करमान् । अनु- पलब्धेः । नेदं युक्तं तवासर्वज्ञत्वात् । सर्वज्ञस्येदं वचनं न कुत्र- चिदिति । यदि त्यदृष्टे प्रदेशे न स्यात्तह्मन्यत्र स्यात् । तर्हि शश- शृङ्गमपि स्यात्वचित् । न स्यात् तद्राहकप्रमाणानुपलब्धेः । यतः प्रमाणानि पड़ेच । नन्वेकमेव प्रत्यक्षं प्रमाणं । न तथा । एकमेव प्रमाणमिति वचनस्यापि तव प्रामाण्यागीशरात् । तर्क- प्रामाण्याङ्गीकाराच । तर्हि किमीशे प्रमाणं । शासमिति ब्रूमः । तदेव तु मृग्यते । चेत्तदुपलभ्यते भरतखण्डे । किं तत् । वेदः सः । स न मन्यते इति चेतिक बालोसि । यन्मृग्यते तदुपल. भ्यते परंतु न मन्यते इति वालवचनम् । ननु यथात्र वेदस्तथान्यत्रापि यण्डे शास्त्रमुपलभ्यते । यद्यप- लभ्यते तत्वया मन्यते न वा । मन्यते चेत्तदोबल्यं । न चेद्वा- लत्वं । तदेव मन्यते चेत्तत्रैव प्रतिपादित ईश्वरस्तव संमतश्च तस्यैवेदं वचनं वेदो नामेति । तर्हि म्लेच्छशास्त्राणामपि प्रामाण्या- पत्तिः इति चेच्छापत्वे प्रामाण्यं केन वार्येत । तर्हि म्लेच्छतत्रस्य १ शास्तेति अतृन्नितिसूत्रे प्रशारणामिनि पाणिनिः । २ आभृणिसूक्त ।

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। २४९ शास्त्रत्वापत्तिः । कथं तत् । ईश्वरोक्तत्वाविशेषात् । अस्तु शास्त्रत्वं, का हानिः । वैदिकम्लेच्छयोः समत्वापत्तिः । न । विषमत्वं च । शास्त्राधिकारिपु वैपम्यनियमात् । यतोऽधिकारिभेदाद्भिन्नं शास्त्रं । यतो नैकस्मिन्कर्मणि ज्ञाने वा सर्वेप्यधिकारिणो दृश्यन्ते मानुपेषु पशुपु वान्यत्र वा । तस्माद्यत्र शास्त्रच्युतानामधिकारस्तन शास्त्रं । किमु वक्तव्यं बलात्कारेण छद्मना वान्यशास्त्रनिष्ठां प्रच्याव्यान्य- शास्त्रे प्रवेशनं यत्र प्रतिपादितं तन्न शास्त्रमिति । वेदस्तु न तथा । यतोनधिकारिकर्णगोचरोपि न कदाचिद्भवितुमर्हति । कुतस्तत्र बलात्कारश्छद्म वा । तस्माद्वेद एव शास्त्रं तदविरोधीनि महर्पि- प्रणीतान्यपि शास्त्राणि । यो हि वेदः श्रोतृवक्रोधर्म प्रशास्ति तद्- तिक्रमे वक्तुर्जिह्वाच्छेदः श्रोतुः पुजतुरसाभ्यां कर्णपूरणं । तस्मा- दन पैशुन्यापराधो निर्णीयते । तस्मात्सकलजनासाधारणत्वात वस्तुनिर्णायकत्वाद्यथाधिकारं मार्गप्रवर्तकत्वादीशमूलत्वादतिगम्भी- रत्वासंप्रदायानारूढदुर्जेयत्वात्सकलतैर्थिकानां स्वस्वतन्त्रप्रामाण्ये दृष्टान्तीकरणाद्वेद एव शास्त्रमिति सिद्धं । वदतु भवांस्तक । तर्को नाम संभावना, सकलसिद्धः। किमसौ प्रमाणं ।। प्रमाणं; यदि प्रमा- णान्तरसंवादः । तहि यत्संवादममिलपसि तदेव प्रमाणं, न तर्कः । आवाधमिति चेद्वाधः सुस्थः । यतो बाधोपि तस्येत भयापगमस्य प्रमाणान्तरसाध्यत्वात् । तस्मात्तर्कः शेपः, शेपि शास्त्रमिति सिद्धं । शास्त्रं स्वतःप्रमाणं, तन्मूलस्तर्कोपि शास्त्रं, शास्त्रानुग्रहात् । तर्कः स्वतो न प्रमाण, तन्मूलं शास्रमपि तर्कः, प्रमाणान्तरसापे- क्षत्वात् इति शास्त्रतर्कयोर्निष्कर्पः। ननु अस्त्वयं निष्कर्षस्तव गेहे परंतु शास्त्रप्रणेतारमीशं न पश्याम इति चेत्, युक्तं तत । यथा लोकसंस्काराभावे लौकिक न पश्यति तथा शास्त्रसंस्काराभाव शास्त्रीयं । शास्त्रसंस्कारवन्तः पश्यन्ति शास्त्रीयं निर्विवादं । यथालनमस्कृतचापो भूगत- , ·२५० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) निधि । इशो जीवो जगन् धर्मस्तत्त्वमिति पञ्च विपया यत्र नियन्ते तच्छास्त्रं । अत्रैवान्येपामन्तर्भावः । ननु शास्त्रं भरत- खण्डे एव दृश्यते नान्यन्नेति चेदिदमेव निदर्शनं भरतपण्डो चियकभूयिष्ठ इति । यतो विवकिपु शास्त्रं, तैरेव पाल्यते यतः । अविवकिमिस्तर्कः पाल्यते स्वमनोरथानुरूपत्वसंभवात् । उप- न्यस्ताः पञ्च शास्त्रकविपया यथेच्छमूह्यन्ते त्यज्यन्ते च तार्किकै. स्तो मतभेदः । तन्निरासोपायस्तु मिथोव्याहृतिरित्यनवयं । ननु । नाद्रियते शास्त्रमिति चेतिक सर्यज्ञो भूत्वा बदस्यसर्वज्ञो वा । तब सर्वज्ञता तु तब यनैरेव निर्णीता अनवस्थितप्रज्ञत्वात् । असर्वज्ञ- स्वच्छात्रं नाद्रियत इति विपम, तस्य बालादिपु प्रसिद्धत्वात् । यतः शार्ख नाम शास्तुर्वचनं, तन्न मन्ये इति बदन कुन दृष्टः । यत्र देशे यस्मिन्वचने शास्त्रत्वप्रहस्तद्देशीयानां तद्वचने श्रद्धा दृष्ट- चरा बालान्विहाय । तस्मात्तवैकस्य वचनमसमजसं । ननु मादशाः शाखानादरमशरणा वह्वः संमतिं यच्छन्ति तस्मादिदमपि पक्षान्तरं शास्त्रानादरणं नाम । किं यहुसंमत्या पक्षान्तरं । यतोन्धानां शनमप्येक एवांधः प्रमाणविरहसाम्यात् । तस्माद्यः प्रमाणमवलम्य गच्छति सोनन्ध इति सांप्रतं । स्वयमसर्वज्ञानां शाखल्यागिनां न पक्षान्तरं भवितुमर्हति, असर्वज्ञत्वप्रतिबन्धा- दिति मन्तव्य बुद्धिमता । इदमेव तु जीवस्य जीवत्वं यदसर्व- ज्ञात्वं । अतः सर्वज्ञमपेक्षन्ते सर्वे जीवा यथार्थप्रतिपत्तये ज्ञान- वृद्धये च सर्वज्ञत्वान्त । सर्वज्ञः परमेश्वरः शास्ति, तस्येदं शासनं वेदो नामाकृत्रिमं वचममनुसंधानपूर्वत्वाभावाद्वक्तुः सर्वज्ञत्वात् । अतएव पाणिनिः कृत्रिमं वचनमनुशास्ति साध्विदमसाबिद- मिति । वेदस्त्वकृत्रिम वचनं ततः सर्व साध्विति छन्दसि दृष्टा. नुविधिः, इति सूत्रितवान् । तस्माएकत्रिमस्य सर्वज्ञस्या- १ अन्योन्यदूषितता. m ·। (धर्मावेचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २५१ कृत्रिमं वचनमल्पज्ञैः कृत्रिमासाभिमानिभिरवश्यं मन्तव्यं मानु- पत्वात् । यतो वचनरहस्यवेत्तारो मानुपा एव दृश्यन्ते नेतरे । तहि किमस्माभिः सर्वैर्यथाशास्त्रमेव वर्तितव्यं । वर्तितव्यं निःसं- शयं । ज्ञातव्यं च । तर्हि यथाशास्त्रवर्तने दुःखापत्तिरिति चेत्, न किंचिद्दुःखम् । इदं तु तारतम्यं लोकसिद्धम् , अशास्त्रजनबाहुल्ये सशास्त्राणां दुःखम्, सशास्त्रजनबाहुल्येऽशास्त्राणां दुःखमिति । परन्तु प्राप्तं मानुपत्वादिहेतुना सशास्त्रत्वमेव सुखहेतुरिति, प्रमा- णत्वाच्छास्त्रस्य । यथा प्रमाणीभूतचक्षुहीना न सुखपात्रं । तथा शास्त्रहीना अपि इति युक्ततरम् । ननु विपरीतं दृश्यते, सशास्त्रा दुःखिनः, अशास्त्राः सुखिन इति । सत्यं विपरीतं, विचाराभा- वात् । प्रवृत्तिरेव कथयति सुखं दुःखं च । किं दुःखी प्रवर्ततेऽन्यो वा । सुखं नाम तृप्तिः, सा च भोगात्पशौ, ज्ञानान्मानवे । ज्ञानं च शास्त्रे । तस्मान्न पूर्वपक्षः समंजसः । किं ज्ञानं सुखं प्रतिब- प्राति । कः सुखपात्रं प्रमाणहीनः । यत आरण्यकाः पशवोऽपि प्रमाणाधीनसुखाः । अत एव पशुष्वपि प्रमाणवैगुण्ये दु:खिनः, साम्ये समं सुखम् । मानुषे तु यानि पशुसाधारणानि तानि शास्त्रं चेत्यधिकं सुखम् । यतः शास्ति शास्त्रज्ञः शिक्ष्यते च पशुः । ननु युक्तमेतद्यच्छास्त्रज्ञैरशास्त्रज्ञः शिक्ष्यत इति, परन्तु शास्त्र- मेव तु दुर्लभम् । वेदे शतायुर्लिख्यते, सहस्रं लक्षं चिरमित्यायुः पुराणेषु । तत्र शतमेव दुर्लभं कुतः सहस्रादीति चेत्, साधारणं शतं न्यूनमधिकं वा सनिमित्तमिति श्रूमः । यथा फलानां प्रायो- नियतायुपां लवणादियोगे चिरमभिघातेऽल्पं दृष्टमायुः । तथा प्राणापानादियोगे चिरं तदभिघातेऽल्पमिति वेदे शतशब्दोऽनन्त- परो व्याख्यातो वैदिकर्वेदपरिनिष्ठितः । यथा सूर्याचन्द्रमसाभ्यां रात्र्यहनी कालनिर्णयः, तदधीनमायुर्ब्रह्माण्डामिमानिनः, तथा प्राणापानाभ्यां राज्यहनी कालनिर्णयश्च प्राणिनां तदधीनमायुस्त- .

·२५२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) दुभयापगमे आयुरपगमः, आयुपस्तद्रूपत्वात् । तजमिति पक्षे निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति प्रसिद्धः । अस्तु प्रासङ्गि- कम् , उपपत्तिचिन्तायां शान्त्रप्रामाण्यमव्याहतं न तमामाण्य. मिति सिद्धम् । आस्तामेषा कथा, यत इदं भरतसण्डं शास्त्रे प्रमाणं प्रमाण- मित्याग्रडदेवेशदशामापन्नं, अनेनैव शास्त्रेण भरतसण्डं दुःखो- दधौ पातितं, पुनस्तदेव प्रमाणीकर्तुमुद्यतोसि । यं चेदं भवान् ईशवाणी वर्णयते तत्कस्यचित्कवेः काव्यं मन्ये निश्चिततरमिति चेत् । नायं निश्चयः श्रेयान, यतसत्र न किञ्चित् कविलिग लभ्यते । लभ्यते तु परमाललिङ्ग स्थले स्थले, तं कथं सजसि, कथमन्यं क्ल्पयसि कविम् । नायं विचारः किन्तु विरोधः । यया फयापि रीत्या घेदेऽश्रद्धामुत्पादयामीति तव मनोरथः, यतः साह- समेतत् । किमीश्वर एव वक्ता । सत्यं शतवारम् । तर्हि तमुपल- न्धुमिच्छामि । कुत्राति सः । शाख इत्युक्तं प्राक् । तर्हि सा चातैव । युक्तमुच्यतेऽज्ञातत्वात् । यतो वेद ईशं प्रदर्शयति न वार्तामात्रं करोति इति वेदस्य मुरयो व्यापारः । तत्प्रतिपादना- यैव शास्राणि पद् प्रवृत्तानि । तयशुद्धबहुलोपि वेदः शास्त्रमिति मन्तव्यः । मन्तव्यो नि:संशयम् । अशुद्धवहुले मा वद । शुद्धा- शुद्धपिचारः कुन योग्य इति विचारय । किं लतावक्रिमा सहज- सिद्धापि निन्दास्पदं । तस्मात् कृत्रिमे शुद्धाशुद्धविचारः । अE- त्रिमे सर्वमनिन्द्यमिति न्यायः । तर्हि किं वक्ति वेदमीश्वरः । कुतो न वक्ति । अमुसत्वादिति चेत् किं त्यादृशं मन्यसे परमेश्वरम् । यतो मिथोविलक्षणानामनन्तानां निर्माता सर्वेभ्यो विलक्षण: पर्यवस्यति विचारे । किं न कुर्यात् परमेश्वरः । तहि कुतो न दृश्यते । सर्वविलक्षणत्वादिति भूमः । कोऽपि पश्यति । पश्यन्ति बहवः । सत्यां सामयां फलावश्यम्भावनिग्रमात् । सति प्रमा. ।

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १॥ २५३ णेऽधिकारिणि प्रमातरि च कुतः प्रमेयं न प्रकाशेत । तस्मात् तवापराधोऽयं यच्छात्रं त्यजसि, ईश्वरः कुत्रेति भ्रमसि पृच्छसि च। ननु स्वयमुत्पद्यते जगत् तस्मात् वृथेश्वराभिमान इति चेत्, बहु सम्पन्नम् । खोत्पत्तौ स्वयं स्वतन्त्रमुच्यते तदा स्वोत्पत्तिसमये स्वयमस्ति न वेति स्वयमेव विचारय । अविद्यमानस्य स्वातत्र्य युक्तमुत विद्यमानस्य । सृष्टेः प्राग्विद्यमानं न किंचिदासीदतस्त- दुत्पादक कंचनाङ्गीकुरु । तमुगीकरोमि परमाणून नित्यान्निरव- यवान् , ततः सृष्टिरुत्पद्यते, ते च कालाधीनतया कदाचिन्मियो मिलन्ति कदाचिद्विगलन्ति, ततः सृष्ट्याापपत्तिः इति चेत्, काले स्वातव्यमङ्गीकुर्वता ईशोगीकृत एव । यतः स्वातव्यमेव प्रथम- मीशलक्षणं, न तत्सर्वज्ञ समर्थ विनाऽन्यत्र संभवति । यो हि जानाति स ज्ञापयतीति नियमाद्वक्त्यपि, ततस्तस्यैव वचनं वेदो नामेति प्रमाणमूर्धन्यम् । ननु मम तु मतं-भूगोलानि खगोलानि च निर्माय कन्दुका- नीव प्रक्षिप्तानि येन मानेन यथा वेगेन यादृसङ्कल्पेन तानि तथैव भ्रमंति परमेश्वरेच्छाया अव्याहतत्वात् स्वतन्त्रस्य यथेच्छ- त्वात् । तत्र भूगोलादीनि भ्रमन्ति, सूर्यगोलः स्थिरः स्थविष्टत्वात् । अन्यञ्च । प्रथमं भूगोले तृणादिसंभवः, ततः कृमिदंशाद्याः, ततः पक्षिसपादयोऽण्डजाः, ततो मृगादिश्वापदान्ताः, ततः पशवः, ततो मर्कटाः, ते च बहुविधा बहुदेशवासिनः, ततो मानुपाः, तत्र क्रमेण ज्ञानवृद्धिः, पूर्वपूर्वतरे मूर्खाः, उत्तरोत्तरं प्रज्ञावृद्धिस्तथैव प्राप्तक्रमादिति । किंच नाद्यापि शास्त्रं सिद्धं यतः प्रज्ञा विवृधि- पुरद्यापि । यदा चरमपरिणामारूढा भवेत् तदा शास्त्रं सेत्स्यति, तदा प्रमाणमपि शास्त्र सेत्स्यति, तदा तदुक्तं सर्वमङ्गीकरिष्यामः, तावत्पर्यन्तं शतवारं जप्तमपि न श्रूयते शास्त्रम् । यतः पूर्व पूर्व- ·२५४ विचारत्रयी। (धर्मविचार. ३) स्वय मक्षानमुत्तरोचर मानमिति नियम । यथा याला जाता अज्ञान- धना उत्तरोत्तर प्रद्धशानास्तथैवेद ब्रह्माण्ड प्रागज्ञानपानमुत्तरोत्तर प्रवृद्धज्ञान । पिण्डेन प्रशाण्डपरीक्षणान् स्थालीपुलाकबत् । अत. एव यथोत्तर मुनीना प्रामाण्य मिति पाणिनि । अत उत्तरेपाम- स्मा प्रामाण्य पूर्वपूपा पुराणादिवेदपर्यन्तकर्तृणामप्रामाण्य क्रममाप्तत्वादिति । इद विशद तव मत श्रुत्वा तृप्लोस्मि धन्योसि रन्योसि । प्रथम तावदि- विचार्य, मिमिय तब मति पूर्वजस- म्मतोतोत्तरजसम्मता । न तावत् पूर्वजसम्मता, तेपा मूर्सत्वेने दृशसिद्धान्ताज्ञानत्वान् । न तावदुत्तरजसम्मता, तव तस्मात् पूर्व- त्वेन स्वयमेव मूर्यत्वाङ्गीमारात् । अहमेतद्विचारयामि य मूर्सनमगीयत्य सर्वान्मान् वदति तेन सह क्याप्रसङ्गे कि वक्तव्यमिति । अय त्यवमाशो य स्वसम्मतोऽन्यसम्मतश्च मूर्स इति स मूर्स एवेति वक्तु, सशयाभावात् अभयान । पूर्वेपामुत्त- रेपा या शिक्षणीयत्वासम्भवेन तव मत त्वदर्थमेव । पूर्वे तु गता. स्तव हस्तादपिमास्तु शिष्या वर्तमानागुरोरधिकप्रज्ञा इति गुरो. रेव सम्मत, तस्मादिद् तव मत कस्मै बुद्धिमते रोचत । यतस्त्व- मेव शिक्षयसि हे वत्सा शिक्षकाद्यूय वुद्धिविभवाधिका इति । ननु शिक्षित ज्ञानमनुवर्ततेऽधिर कालेन दीयते तदुभय मिलिखा भूयिष्ठमुत्तरोत्तर ज्ञानमिति चेन्, यद्यविक कालदत्त शान तकि शिक्षितज्ञानानुरूपमुताननुरूपम् । आये शिक्षितज्ञा नानुसारिणा नाधिकप्रज्ञता । द्वितीये शिक्षितज्ञानविरोधिज्ञान- सम्पन्नेषु शिक्षावैयर्थ्यम् । शिक्षयितु स्वरूपहानि फलम् । किंच शिक्षितज्ञानानुसारित्वे परम्पराप्राप्तशिक्षैव शास्त्रमुच्यते, यतोऽ नादिपुरपात्प्रभृति शिक्षा वक्तव्यैव, वत प्रथमशिक्षाप्रवर्तक परमेश्वर एवान्यस्यासम्भवादिति तव सर्व सिद्धान्तो हस्ताद्ग- १ नचाप्युत्तरनेत्यादि पाठ ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः । २५५ लितः । तस्मादगीकुरु वेदं परमेश्वरस्य सर्वज्ञस्य स्वतन्त्रस्य सर्व- शिक्षाप्रवर्तकस्य वाचमनादिम् । किं बहुना उत्तरात्पूर्वपूर्वस्तु समीचीन इति प्रथा । गुणाधिकपरीक्षायैव बलं यच्छति सादरं ॥१॥ ननु पाणिन्यादिमहर्पिसम्मतमुत्तरोत्तरज्ञानभूयस्त्वं ततः पुराणी वाणीं न मन्यन्ते नवीनाः प्रज्ञाधिकाः । वह्निशकटी वर्तमाननि- वेदकतनी पुस्तकमुद्रणयन्त्रमन्तरिक्षगमनं महतोप्युत्तोलनमित्या- दीनि बहून्यदृष्टपूर्वाणि कर्माणि नवीनैरेव दर्शितानि । यदि पुरा. तना ज्ञानाधिकाः कुतो न प्रदर्शितानि । तस्मादुत्तरोत्तरं ज्ञान- वृद्धिः । सत्यमेतत् । परन्तु प्रमादः, यतो वह्निशकट्यां प्रतिवर्प सहस्रान्ता म्रियन्ते जना इत्येका बुद्धिः । किं प्रमादः। तव्यां जगत्पैशुन्यं द्वितीया बुद्धिः । मुद्रणयब्रेपि स एव दोपस्तृतीया बुद्धिः, यत्र महतामपि गुह्यमापणे । अन्तरिक्षगमने पारतव्यं गन्तुः प्राणभयं चतुर्थी बुद्धिः । एवमादिप्रमादा यदि बुद्धौ गण्यन्ते किं गणको बुद्धिमान् किं गणनीयो बुद्धिमानिति स्वयं विचारणीयम् । किं प्राचीनैर्महत्कर्म न कृतं, किमनया बुद्ध्या प्राचीनान स्थापयस्यज्ञा इति । शृणु तेषां कर्माणि-विमानं, स्वतत्रयानं, चिरजीवितोपायः, अत्रयुद्धम्, घटिकायामश्वेन शतयोजनयानम् , असाध्यप्रासादरचना, समुद्रसेतुः, अमायि- कमानुपैः सह मायिकैः राक्षसादिमियुद्धं तत्र जयो मनुष्याणाम्, दीनि महान्ति दुःसाध्यान्यप्रिमाणां अप्रमादीनि । ननु श्रोतव्यानि तानि, न मन्तव्यानि, कथमपि दृष्ट्यगोचराणि कथं मान्यानि विचारय । शृणु । श्रोतव्यमवश्यं नवीनेन प्राची- नचरितम् । अयमेवाष्टादशपुराणानां सिद्धान्तः । पुराणं श्रुत्वाऽग्रे गन्तव्यमिति । यदि न श्रूयते तवैव पितामहादयस्त्वया न मन्यन्त इति सिद्धम् । किमिदानी दृश्यन्ते । कथं तव सम्भवः । न .

·૨૫૬ विचारत्रयी। (धर्म विचारः ३) यायमाकस्मिकः किन्तु वीजपूर्वः । यद्यगीकरोपि पूर्वजान्नि- न्दितुं स्तोतुं या तर्हि तत्कर्माण्यप्यङ्गीकुरु । यदि नाङ्गीकरोपि तर्हि निन्दानवकाशः । निन्दास्तुत्योरगीकारमूटत्वात् । अङ्गी- कारो द्विविधः सप्रमाणः स्वतनश्चेति । आद्यः प्रोटेषु । द्वितीयो वालेषु वालिशेपु वा तस्य सर्वतोमुसत्वात् । अमुरसत्वप्रसङ्गः । सप्रमाणाङ्गीकारस्य सन्मुसत्वादङ्गीकारो युक्तः । तत्र पूर्वजा- झीकारेऽर्थापत्तीतिहासौ प्रमाणद्वयम् । येनानीकरोपि तेनैव सिद्धवन्ति तत्कर्माणि । पूर्वपूर्वेपां वलाधिक्यं प्रत्यक्षं निर्विवादम् । घलं च बहुविधं सम्मवमेव सर्वेषां । प्रतिगतकं कियदधिकं किय- न्यून परीक्षख । तेन ते समाधानं भविष्यति । इतिहासस्तु स्पष्ट- मुपपादयति प्राचां कर्माणि, तर्केणापि च सिद्ध्यन्ति, वलाधिक्य- मूलत्वान् कर्मणां। ननु बलाधिक्येन पशुमूलत्वं कल्प्यत इति चेत्, फल्पनामूलं बद । उक्त बलाधिक्यमिति । नोपपन्नम् । यत्र बलाधिक्य तन्न पशुत्वमिति नियमाभागान् । उत्तरेभ्यः पूर्वस्य बलाधिकस्य पशु- त्वापत्तेः । ननु पूर्वस्य पशुत्र मतमेव ममेति चेत्, अमीरतं पशुत्वं स्वस्य त्वया । अत एवं प्रमाणमुत्सूज्य तर्कयसि । तस्मा- नोचितं पशुमूलसृष्टिकथनम् । यतः खमूलं मलिनं मन्यानो मलिनः पर्यवस्यति, ततो न विचाराधिकारः, ततः पशुत्वे पर्यव- स्यति । इदं तु न मानुपाणामभीष्टम् , अभीष्टं तु वतमानादधिकं । तघ्न दृश्यते फेनचित्, यतो भूतभविष्ययोराच्छादनं वर्तमानेऽत- स्तदर्शनसाधन शास्त्रमेव । अन्यथान्ध्यनिवृत्तिः कथमपि न सात् । ननु स्यात् स्वयत्नेन इति चेत्, हि किमन्धशतेनापि प्रयनसहजैरेकोपि सचक्षुः कर्तुं शक्येत । तस्माच्छास्त्रमुत्सृज्य तक: साहस इत्यनवद्यम् । यथा लोकानुनहाय पञ्च विपयाः प्रदर्शितास्तथा शाघमपि प्रदर्शितमीशत्वज्ञापनाय कथं सुसिनो ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। २५७ भवेयुः कथं मां विन्देयुरित्यभिप्रायवता जगन्नाथेन । तस्मात्तत्प्र- दर्शितं दृष्टं दृश्यमानं शास्त्रमङ्गीकर्तव्यं सत्यां बुद्धौ । ब्रूहि किं शास्त्रं त्यजसि कि पशुत्वम् । त्वं यथेच्छसि तथा कुरु परन्तु व्यासेन यल्लिखितं तत्तु स्पष्टं दृश्यते कलेः पञ्चसहस्रान्ते त्वादृशा भविष्यन्ति इति पुराणेपु स्पष्टम् । ननु कि पापाणं पूजयन्तः परमेश्वरस्य जन्मकर्माद्यङ्गीकुर्वन्तः पशवः, किं ततो व्यावृत्ताः पशवः, तत्राहं मन्ये पापाणपूजकाः पशव इति चेत्, न दृश्यन्ते पापाणपूजकाः कितु त्वत्सम्मत- पूज्यपूजकाः । पूज्यन्ते प्रतिमन्दिरं प्रतिमाः । पूज्यस्तु मत्सम्म- तोऽतिमान्यः परमेश्वर इति चेत्, ताः प्रतिमाः । कस्य । पापाण- स्येति चेत् कि पापाणोऽपि प्रतिमीयते प्रतिमाभिः । किंतु प्रति- मीयते त्वत्सम्मतः परमेश्वरो विम्बसदृशः । किं तेन मुखेन किं तैर्वाहुभिः कि तैरायुधैः किं ताभिर्मुद्राभिः पापाणो मीयेत कश्चि- दथोऽन्यो लोकविलक्षणः । ननु मीयेत लोकविलक्षणः, स मन्येत कथ लोकैः यतो लोकविलक्षणः । सत्यम् । यतो लोकविलक्षणोऽत- एव पूज्यते यस्य प्रतिमापि । कि प्रतिमापूजया स तुष्यति । कुतो न तुष्यति मर्यादां पूजां च लभमानः । ननु कि भवेत् तस्य परो- क्षस्य तोपेण । भवेत् सर्व तस्य तोषेण यतोऽपरोक्षं सर्व परोक्षप- र्यवसानम् । तस्मात्परोक्षतोपाय मूर्तिपूजा सफला । ननु परो- क्षोस्तीत्यन्न न मानमिति चेत्, जगदेव मानम् । अतएव तव वचनं सर्वाणीमानि गोलानि ईशो निर्ममे इति, यतः सर्वमपरोक्ष परोक्षमूलं । उत्पत्तेः प्राक् परोक्षं जगत्परोक्षेणेशेन सृज्यतेऽपरो- क्षत्वाय । अतः परोक्षेश्वरतोपेणापरोक्षं फलं लभ्यतेऽधिकारिभिः । कः कुर्याद्वृथा पूजनं तच्छासन वा । नन्वपरोक्षमृदादिभिरपरोक्षा घटायो दृश्यन्ते तस्मात्परोक्ष- कारणकल्पना न युकेति चेत् । सत्यं, मृदादीनामपरोक्षाणां ·तदृष्टि , २५८ विचारत्रयी। (धर्मविचार. ३) अटादिकारणता दृश्यत इक, तथापि त्यक्तपूर्वारस्थानामेवोत्तरका- रणत्यनियमात् पूर्वावस्थापरित्यागे सत्युत्तरावस्थाप्रवेशक्षणे सत्प्रा. रक्षणे वा परोक्षाण्येव मृदादीनि घटादिकारणानीसमोघा पण्डि- ततो दृष्टव्यापाराणा परोक्षकारणोद्बोधकत्वमित्येव न्याय्यम् । ततो इष्टप्रतिमापूजादिनाऽदृष्टेश्वरतुष्टि शिष्टसम्मतेति प्रतिमापूजा प्रवृत्ता विवेक्पुि । ननु कि ते सन्ति ये प्रतिमामि मीयन्ते, सन्ति चेत् कुतो न दृश्यन्ते, कुन वा सन्ति, इति चेत्, अदर्शन द्रष्टृणा भाग्यमन्दता, सन्ति तु शास्त्रे, विचारयेथाश्येत्य- श्येथास्तहिं । यद्यधिकारी तर्हि कुतो न पश्येत् , यद्यनधिकारी चुत पश्येच्छतमुत्तोपि । तर्हि दिक्षामि । चेत्, पश्य । तर्हि कुन पूजा विहिता । विहिता न्याये । क स न्याय । यो महान स पूज्य इति । अस्तु न्यायसथापि पूजाया न सम्भव पापाणस्या- चेतनत्वात् प्रतिमेयस्य परोक्षत्वादिति चेत्, सम्भवति माया विधानात् । ननु पस्मिन्मन्त्रे तत्पूजाविधानमिति चे, युक्त पृष्ट, विधि- वचन कुन मृग्यमिति ज्ञानाभावात् । को विधिमन्ने दृष्ट येन ते जिज्ञासा मन्त्रे उपपद्यत । यन विधिरपलभ्यते स कि मन उत ब्राह्मणमन्यद्वा । मन साधन, ब्राह्मणेषु विधि । तस्मादय प्रश्न प्रष्टारमवैदिक स्पष्टयति । पूजा न्यायसिद्धामवलम्च्याथर्वणे उपा. सकाना कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकल्पना रूपस्थाना देववाना पुख्य- गाखादिषल्पनेति मूर्तिर्विहिता मत्रप्रविष्टबाह्मणेन । पुराणादिपु सूनान्तेषु पूनापि । क्थमेतद्विधानम् । प्रतिमेयप्रतिमयोरभेदा- दिति बेम ! अतएव सर्वे तुष्यन्ति खप्रतिमा सुन्दरीं पश्यन्तो दर्पणादौ दौ । अस्तु पूजा कथमपि परन्तु ता प्रतिमा कस्येति चेत्, १ विचारयेथा पश्येया इत्या मनेपद क्रियाविनिमय द्रष्टुरनिकारद्योतनाय “तरिकर्मव्यतिहारे इति पाणिनि । काम व्यतियोग पूजा प्रति ·. (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १॥ २५९ यस्येति कल्पितास्तस्य । ननु स कुत्रेति चेत्, कुत्राप्यस्तु, कि तया चिन्तया, यतः पण्डिता विधिपरायणा न चिन्तापरायणा । ननु जिज्ञासानिवृत्त्यै चिन्तेति चेत्, कि त्वं विवदिपुरथो विवि- दिपुरसि । आये न्यायप्राप्तं द्वितीये शास्त्रप्राप्तमुभयप्राप्त वा न कश्चित्त्यक्तुमीष्टे मनुष्यत्वात् । कि तावत् प्राप्तम् । इदं तु प्राप्त मान्यस्य प्रतिमा तत्तुल्यतया मान्येति पूज्येति च । दृश्यते च प्रति देश मान्यमानस्तत्प्रतिमान्त । ननु मान्यमानः प्रतिमान्तः प्रसिद्धतम' तथापि नेश्वरप्रतिमासम्भवस्तस्य निराकारत्वादिति चेत्, अतएवानेकाकारः परमेश्वर , यो ह्यनाकारः स एव नाना- कार इति नियमात् । यथा वारि चतुष्कोणे चतुष्कोण वृत्ते वृत्तं तथा । यथा प्रतिमा कल्प्यते तथा स परमेश्वर इति । ननु कि स परिणामी । न परिणामी । तर्हि कुतो नानाकाराः । किं न त्वया विचारित चतुष्कोणादय आकारा उपाधेर्वारिणो वा । किं तूपा- धे. । वारि तथा तथा दृश्यते उपाधिधर्माविद्धं । तथा परमेश्वरोप्यु- पाधिधर्माविद्धस्तथा तथा दृश्यते विचारधुरीणैर्न पशुभिः । अतएव मनुप्यै पूज्यन्ते पशुभिस्तिरस्क्रियन्ते प्रतिमा' । ननु तर्हि राम- कृष्णादिप्रतिमानामीशत्वापत्ति । इष्टापत्ति. । ननु 'अग्नौ तिष्ठति विप्राणा हृदि दैवं मनीषिणाम् । प्रतिमास्वल्पबुद्धीना सर्वत्र विदि- तात्मनाम्' इति मन्दबुद्धिविपयप्रतिमामपीश मन्यसे । मन्ये । कि भयम् । अहो ता कारवो निर्मिमते स कथमीश्वर. । त्वदुक्तश्लो- कात् । कथ तत् । विगैरनौ मनीषिभिर्हदि मन्दबुद्धिभि प्रति- माया प्रमाणकुशलैः सर्वत्र यदि दृश्यते परमेश्वर., कथमपह्नवो न्यायविरोधाभावात् तथा शाखविरोधाभावाच । ननु तर्हि न दृश्यत इति चेत्, त्वयाऽन्येन वा । द्रष्टार. शोकोप-यस्ता; प्रसिद्धा , परिशिष्टस्त्वमेको न पश्यस्यतोऽन्धत्व तव सुस्थम् । १ कारव शिल्पिन ।

·२६० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) ननु किं प्रतिमायामीशः प्रतिमैव वेति चेत्, उभयमपि । कथं । द्विधाभिमामादहं ममेति । अहमभिमानात् प्रतिमाः ममेत्यभिमा- नात् प्रतिमायामीशः । किमभेदो युक्त आहोसिद्भेदः । उभयं युक्तम् । किं भेदाभेदौ रामानुजसम्मतौ । स्तश्चैत् सर्वसम्मती, न पेन कस्यापि । कथं वन् । यतोऽभिमानानुसारिणायेतौ । अहमि- स्थभिमानकल्पनायामभेदः, ममेत्यभिमान कल्पनायां भेदः, ततो नैककालिकाविति न रामानुजसम्मतावेतो कितु प्रातीतिकावेतौ, अतः प्रतिमायामीशः प्रतिमेवेश इति पक्षद्वयम् । आस्तां प्रस- सानुप्रसक्तेन, पूजा तु प्रतिमानां पूज्याभिमानवतीनां न्यायप्रामा पूज्यप्रतिमानो पूजादर्शनादपमानादर्शनाच्च । मनु यत्र विरो- धिनो बहवस्तां प्रतिमापूजां कथमङ्गीकुर्म इति चेत्, के ते विरो. धिनः । म्लेच्छाश्चेत्, स विरोधः किं सप्रमाणः । ननु फेचित् सप्रमाणा विरोधिनश्चेत्, किं तेषां प्रमाणं मूर्ति पूजाभावे । प्रमाणोपन्यासमन्तरा विरोधश्चेन्म्लेच्छ तुल्यता । प्रमाणं चेत् , उपन्यसनीयं, तदफत्वा विरोधाचरण पाशर्व फर्म । न कुधचिदुपलभ्यते मूर्तिपूजानिपेधः । सिक्षति न्यायामूर्ति पूजा । चिहिता च स्मृत्यादिपुराणान्तेषु प्रन्धेपु श्रुतिमूलेपु वैदि- कसम्मतेषु । ननु न मन्ये मानुपरचितप्रयन्धानिति चेत्, मनु- प्यवचनं मनुष्येषु प्रमाणं साजात्यादिति प्राप्तं, न चेत्तव काग- प्रमाणं स्यात् । नन्वाप्तवाक्यं प्रमाणमिति चेत्, व्यासमनुयाज्ञ- घल्फ्यप्रभृतीनामाप्तत्वं प्रसिद्धवर्म, त्वयि तु सन्दिग्धं वैदिकवि- रोधदर्शनात् । अवैदिकत्वममाप्तत्वं च निश्चित या भवितुमर्हति वैदिकसम्प्रदायानभिक्षत्वनिश्चयमूलम् । को वैदिको वेदो या सम्मतिं यच्छति प्रतिमापूजानिपेधे । यच्छन्ति तु सम्मति व्यासादयो वैदिकातत्पूजायां । वेदेष्वपि दृश्यते प्रतिमाशब्दः, स घ सारश्येन निर्मितायां भूतों रुदः । सैव प्रतिकृतिरित्यपि ·(धर्मविचार• ३) वैदिकपद्धतिः १। २६१ गीयते । अतएव पाणिनि “इवे प्रतिकृतौ कन्" इति मूर्ती वाच्याया इवार्थे प्रातिपदिकात्कनित्याह । उदाहृत च पतज- लिना देवक इति । एतेन तत् सादृश्यात् तच्छब्दत्वमिति वैया. करणाना मतमिति सिद्धम् । तथा च देवकशब्दार्थ सादृश्यमूल- कदेवशब्दवती प्रतिकृतिरिति । लौकिकास्तु सादृश्यमूलकशब्द प्रवृत्तिमभिप्रेत्य कन तदर्थ च विहाय प्रतिकृति देव इत्येव वदन्ति। इममेव व्यवहार मनसिकृय वैयाकरणा सादृश्यमूलकस्तत्त्वा. रोप इत्यभ्युपगच्छन्ति । वैदिकाश्च प्राणप्रतिष्ठया सादृश्यमूलमभि. मान बिम्बस्य प्रतिविम्वे इति ख्यापयन्ति । वेदान्तिनस्तु, अधि- छानचेतन्ये यद्यदारोपित तत्तदभिमनोत्यधिष्ठानचैतन्य, ततो देवे समारोपितप्रतिमाना देवत्व सहजसिद्ध यतस्तन्मते जगदेव देव. मयम् ।। प्राणप्रतिष्ठापनव्यापारस्त्वीश्वरविभूतीना साकाराणा रा- मकृष्णादीनाम् । अतएव नार्मदादिपु न प्राणप्रतिष्ठा निराकारोपा सनाधिष्ठानत्वात् ।। पूजाविधिवाक्यानि प्रतिष्ठामयूखादिभ्योऽत्रग. न्तव्यानि, तत्र सङ्ग्रहात् । अतो नास्माक पृथक् प्रयत्न ।। ननु प्रतिमा हसन्ति रुदन्तीत्यादि वेदे दृष्ट कथ तदुपपद्यते इति चेत् , त्वमेव ब्रूहि रुदतो हसतो वा प्रतिमा किं करोतीति । अन्यथाऽस्येय प्रतिमेति कथ परीक्षा ॥ ननु मिथोविरुद्धानि पुरा- णानि सगिर-व्यासोपि यद्याप्तस्तद्युन्मत्तोपि भवन्मते श्लोकरचना- चतुर प्रामाणिक इति प्राप्तम् ।। न प्राप्तम् । व्यासे प्रमादादर्श- नात् ।। ननूपन्यस्त पुराणाना मिथोविरोध ॥ कथ स ॥ 'कचि- द्विष्णु क्वचिच्छम्भु कचिच्छक्तिं वचिद्रविम् । कचिद्गणपति चा- न्यमीश व्यासो ब्रवीति हि ॥ १॥' उपन्यस्त किचित् ॥ पुरा- णानि दृष्टानि तत्र विरोधश्च दृष्ट , परिहार न वेग्रीति ।। शृणु त- परिहारम् । तत्तदुपासकानामुपास्यदेवताद्वारा परमालाधिगमोऽ- ष्टादशपुराणानामधिकाना वा वैयासिकानामर्थ, यथा वेदाना ·- २६२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) सवेंपामुपास्यप्राणादिद्वारा परमात्माधिगमोऽर्थः । यतः सर्वेष्वपि पुराणेषु जगत्कारणमेव प्रतिपाद्यते यथा वेदे, ततः समानार्थकखेन समानप्रयोजनकत्वेन च प्रमाणानीति प्रथिवानि पुराणानि वाक्य. कोविदेषु । अकोविदास्तु मर्कटचेष्टामेव प्रदर्शयन्ति पुस्तकेपु । अ- नधिकारिष्वनुपयोगसन हेतुः । अन्यथा मर्कटपण्डितयोः को विशेषः । भरतखण्डस्थपण्डितानां तु श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणाना. मेक एवार्थ इत्यभिप्रायः ॥ नन्वेकार्थत्वे प्रवन्धान्तरवैयर्य ग- तार्थत्वादन्येनेति चेत्, युक्तं गतार्थत्वमेकाधिकारिणि । दृश्यन्ते वहयोऽधिकारिणस्तत: प्रवन्धभेदः, उत्तरोत्तरं मन्दप्रज्ञत्वात् ॥ न- नूत्तरोत्तरं प्रज्ञाधिक्यमिति चेन्, तवैव वचनमप्रमाणं स्वादित उत्तरमपि सृष्टः प्रवृत्तेः । किच त्वन्मतानुयायिन एक प्राचीन प्राचीनतरं प्राचीनतम प्रमाणयिप्यन्त्युत्तरोत्तरम् । यदुपन्यस्त त्वया यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यमिति तत्ते प्रतिकूलम् । यतो मुनीनां प्रामाण्यं न बालानाम् । मुनित्वं च प्रमाणोपपत्चिचिन्तनं । तन्न स्वादृशेषु दृश्यते, ततो मुनित्वं प्रामाण्यहेतुर्नोत्तरस्वमिति सिद्धम् । निरस्तोत्तरोत्तराधिकप्रज्ञता । ततः पश्वादिमूलक सृष्टिवादोऽपि नि- रस्तः । सिद्धं च शास्त्रप्रामाण्यम् ।। अतः परं गोलभ्रमणं विचारयामः, विचारस्य प्रमाणमूलत्वात्।। ननु तदा शास्त्रं प्रमाणं यदा सम्भावितोऽर्थोऽयतिवेत । तदेव तु न ।। कथं तत् ।। यत्तो नित्यतृप्तस्य निराकारस्य निलमुक्तस्यावतारान्व- दन्ति वैदिका भूत्वापि कथं सम्भवेदीदशस्यावतारः ॥ सत्यम् , एतावद्भिविशेपणैः । परमन्यान्यपि विशेषणानि यहूनि तानि यद्य- नुकूलानि तर्हि सम्भवेदप्यवतारः ॥ तर्हि कानि तानि विशेष- पानीति चेत्, एतानि-भक्तवत्सलो दयालुः स्वतन्नो नियति- पालक इत्यादीनि सुबहून्यनन्तानि प्रकृत कार्यनिर्वाहप्रतिपाद- कानि ।। ननु सन्त्वेतानि विशेषणानि, घृणास्पदं गर्भवासादिक L ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २६३ कथमङ्गीकुर्यात् ।। सत्यं, पवित्रतमो नाङ्गीकुर्यात् यदि सर्वामान स्यात् । सर्वासनि न सम्भवति घृणा । परिच्छिन्नालधर्मः सः, यतः कुत्रचिहेषः । स एव त्वीशे नास्तीशलादेव ॥ ननु यदि न द्वपस्तर्हि रावणादयस्तेनैव हताः । न । कितु ते स्वकर्मणेति यु- कम् ।। कथं तत् ॥ यत उत्पाती मरणमुत्पादयति, शान्ता रक्ष- णमुत्पादयन्ति, तदुभयमवतीर्येशः करोति तदुभयकर्मनिमित्तात् । यद्वद्दीपो गृहपतिना प्रकाशाय निर्मितोऽपि मरणाय शलभानां, प्रज्वलनं पतनं चान्यकर्म, दीपस्य स्थितिमात्रं कर्म । स्वस्खमनोरथं स्वयमेव साधयन्ति जनाः । एतेन कृष्णावतारकथा व्याख्याता। अवताराणामनेकविधतीव्रकर्मफलत्वात् । अतएव नावतारचरितेपु प्रमादकल्पना न्याय्या, ईशत्वात् । नहि दीपः प्रमादी कथमपि, यतः फलं ददात्युदासीनः सन्नपि कर्मानुसारम् । न तदन्यत्र स. म्भवति द्वेषादिमूलत्वाजीवत्वस्य ॥ नन्वीशोऽवतरतीति चेत्, ख- ण्डान्तरे कुतो नावतरति ।। प्रयोजनाभावात् ॥ कि तत् प्रयोज- नम् ॥ धर्मस्थापनमिति ब्रूमः ॥ कि नास्ति खण्डान्तरे धर्मः ॥ नास्ति । इदं त्वत्प्रभादवगम्यते । यदि धर्मस्तदोच्छेदप्रसङ्गस्तदाव- वारकथा ॥ ननु दृश्यन्ते खण्डान्तरे धर्माः ॥ कि ते मानुषा अये- तरे ।। ननु मानुपाः ॥ के ते ।। किंचित् किचिदाचरन्येव सण्डे खण्डे ॥ किं तच्छास्त्रीयमाचरणमुताशास्त्रीयम् । शास्त्रीय चेद्भग- प्रसङ्गोऽवतारप्रसङ्गश्च । यदि नावतारप्रसङ्गस्तर्हि नोच्छेदप्रसङ्गः, यदि नोच्छेदप्रसगस्तीशास्त्रीयत्वप्रसङ्गः, अशास्त्रीयत्वे कथं मान- बीयत्वं धर्माणाम् । मानवा धर्माः शाखपरतत्राः, तत्र विघ्नप्रसङ्गो बुद्धिवैचित्र्यात् ।। ननु कि खण्डान्तरस्थानमानवान्वदसि ॥ नाहं वदामि, किंतु लं वदसि शास्त्रमनङ्गीकुर्वन् । यद्यद्गीकरोपि तत्म- वृत्त्यर्थ रक्षणार्थ चावतारा अङ्गीकर्तव्याः । ब्रह्मवतारानगीक- रोपि न बा । आद्येऽस्मन्मतप्रवेशः। द्वितीये वशास्त्रत्वादमानुप- ·२६४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) त्वम् । अस्तु किमपि, यत्र धर्माच्छेदप्रसङ्गसत्रावतार इत्यन- बद्यम् ॥ ननु अस्तु शास्त्राचारमूलिकाऽयतारकथा, परन्तु वराहावतारः सुतरां नोपपत्तिमान् । क्रिमन्नानुपपन्नम् । इदमनुपपन्नं पृथिव्या- श्रितजले यत्पृथ्वीनिमजनम् । नहि घटाशिवजले घटमजनम् । युक्तं घटमजनं यहिरपि यदाऽम्भः । किं पृथ्वी जले। सत्यं जले पृथ्वी । कुन जलम् । स्वकारणे । यतः स्वस्वकारणे कार्याणि ना- न्यत्र । कि तज्जलकारणम् । किं तया चिन्तया । किं नापितस्य वयसो निर्णयेन । प्रकृतं विचारय बराहम् । तर्हि कुन विष्टन्नुद्द- धार | स्ववले । किं तद्वलम् । स्वतत्रत्वम् । ननु अस्तु स्वातश्य- मस्तु वराहावतारः, यां वराहोद्धृतां मन्यसे तामहं भ्रममाणां मन्ये ! कुतः । प्रत्यक्षान् । कथं नत् । अष्टसु प्रहरेष्चेका प्रदक्षिणा स्वाङ्गपर्यवसन्ना । द्वादशमासैद्वितीयाऽभिसूर्यम् । तेन राज्यहनी पहृतवश्वोपपन्नाः । तृतीया परिवर्तनाख्या, तयायनद्वयं दक्षिणत- श्योत्तरत इति चेत्, फिमिल्थं त्वया प्रत्यक्षीक्रियते । क्रियते । तर्हि भ्रमः शास्त्रविरोधात् । शान्त्रप्रत्यक्षयोर्विरोधे शास्त्रं बलवत् सर्वज्ञोक्तः, यथा भानुमण्डल दृश्यते न दृश्यते लोकलनत्यः शा- स्रवेद्यः, नष्टव्य स्रष्ट्रवचनानुसारित्वात् । लोकोक्तिप्रत्यक्षयोर्वि- रोधे प्रत्यक्षं बलवत्, वारस्पनत्वात् । सूर्यमहीभ्रमणविवादे शास्त्रं प्रमाणं । महीत्यादिनामधेयखारस्यान् सूर्यस्तदेकदेशे भ्रम- तीति निर्विवाद । अन्यथा द्वयोरप्रामाण्यापत्तेः । किंच निगी- थेऽन्तरितस्यापि वेश्चतुर्दिा कमलदलवत्किरणा दृश्येत्प्रतिव- न्धकाभावात् पृथिव्या बहिश्चक्षुःप्रमारात् । सूर्यः पृथिव्या अल्प. तरः, तदेकदेशे प्रतीयमानत्वान् दीपयत् गेहात् । ननु दूरत्वं सू. स्पित्वप्रतीति हेतुरिति चेत्, प्रकाशाप्रकाशयोभिमत्वान दूरत्वं प्रकाशात्पत्वप्रतीतिहेतुः, तदुभयप्रत्यक्षे तारतम्यावश्यकत्वान् । " ·(धर्मविचारः २) सुदशनसन्नाहः १। २६५ प्रत्युत सूर्यादिस्थूलत्वप्रतीतिहेतुः स्यादिति सम्भाव्यते दूरस्थदीपा- दीनां स्थूलत्वदर्शनात् प्रभापटलस्य स्वाश्रयतेजःपिण्डेनैकीभावात् । किं दूरत्वमूलं महत्त्वमुत महत्त्वमूलं दूरत्वम् । यदि दूरत्वमूलं महत्त्वं तर्हि विपरीतमपि स्यात् । 'इदं तेजस्विनां तेजो या दूरे महती प्रभा । इदमन्यप्रकाशत्वं दूरे दूरेऽल्पता च या ॥१॥' इति । ननु पृथिव्याः सदा सूर्यकिरणसम्बन्धदर्शनात् सूर्याश्या पृ- थिवी स्वकरैर्धाम्यते सूर्येणामित इति चेत्, न । यत्र दृश्यते भ्र. मणं तत्र स्वनिमित्तमन्यनिमित्तं वा कल्प्यम् । दृश्यते रवौ भ्रमणं, तत्र कल्पयितुं शक्यते पृथ्वीमवलम्व्य स्वयं वा भ्रमति रवि- रिति । अतएव एकाकी सूर्यश्वरतीति शास्त्रं सङ्गच्छते । ननु नौकास्पदानां तीरस्थवृक्षभ्रमणभ्रमवत्पृथ्वीस्थितानां सूर्यभ्रमणं भ्रम इति चेत्, किमनेन दृष्टान्तेन पृथिवी भ्रमतीत्युच्यते उत सूर्यः । दान्तिकेऽननुभवादसाधको दृष्टान्तः । यतो भ्रमं निरू- पयतापि सूर्ये भ्रमणं निरूपितं, तर्कप्रत्यक्षविरोधे प्रत्यक्षप्रामा- ण्यात् । किंच पार्थिवेषु पापाणलोष्टादिपु बहुपु स्थलेपु गत्यभावः निश्चयात्पृथिव्यामपि गत्यभावो निश्चीयते । दीपादिषु तेजोविशे- पेपु वांदिपृथ्वीभागावलम्बिपु परतः संचारदर्शनाजगत्प्रकाशाय निर्मितः सूर्योपि प्रकाशानुगुण्येन परतः संचारीत्यनुमीयते चन्द्र- वत् । पार्थिवसम्बन्धशून्येपु स्वतो गमनं दीपादिपु दृश्यत ऊर्ध्वम् । तस्मात्केनचिन्निर्बन्धेन सूर्ये गतिकल्पना ज्यायसी प्रमाणान्तरसं- वादात् । नन्वल्पे कल्पना ज्यायसीति चेत्, युक्तं प्रकाश्यादल्पत्वं तेजसो रवेर्दीपादिवत् । ननु प्रकाश्यबाहुल्यायुक्तं तेजसो महत्त्व- मिति चेत्, युक्तं महत्त्वं, तथापि न गेहाद्दीपो महान् कल्पितः केनचित् । ननु दूरस्थप्रकाशाय महत्त्वमिति चेत्, अनुकूलसान्नि. ध्यकल्पनया गतार्थत्वात् । किंग किं स्थिरत्वान्महत्त्वं उत महत्त्वा- स्थिरत्वम् । नायः, अद्यापि हेत्वसिद्धः। न द्वितीयः, महत्त्वस्य ·२६६ विचारगयी। (धर्मविचारः ३) महा प्रसिद्धन स्थिरत्यापत्तेः । पूर्व महत्त्रं सम्पाद्य स्थिरले वक्तव्ये दृष्टान्ताभावः प्रतिवन्धक । अल्पवे तु गेहदीपादयो द- प्टान्ता. प्रसिद्धतमा' । ननु दूरत्वे सति दृश्यत्वान्महत्वं महत्तान् स्थिरत्वमिति चेत्, पृषि यामतिव्याप्तिः सूर्यमण्डलान् दूरत्वे सति दृश्यत्वात् । सूर्यमण्टरस्थैर्न दृश्यते भूमिरिति प्रतिज्ञातुमशक्य. लात् तदृश्यत्व स्थिरत्व दुर्वारम् । ननु भूमेरूध प्रक्षिप्तः कन्दु- चोऽन्यो वा न निर्गमदेशे पतति तस्मान न स्थिरा पृथ्वीति चेत्, प्रक्षेपापराधो वाय्मापातो वा फ्ल्प्यः । अन्ययोध्यांध समीकरण- मानटोपप्रसङ्गात् । पहिशफ्टभूम्योरनफूलगताविन्धनाधानपैय- थ्र्यप्रसङ्गात् सहसैव गमनप्रसङ्गात् ॥ ननु भूम्यावर्षणनिवृत्यर्थमिन्धनाधानमिति चेन्, आपण पैन सिद्धम् । पतन्त सर्व भूमि यान्ति इति चेदस्थिर स्थिरमपेक्षत इति न्यायात्पतन्त सर्वे भूमि स्थिरा रयापयन्ति इत्यपि यतुः शक्यते । यत पतता सर्वेपा स्थिराश्रयाकाहा । एनेनोय क्रमान्न गच्छतीति समाहित, सगोरम्य चलत्वान् । चि कि भूम्यामा- कर्पणशक्तिमङ्गीकृत्य चरत्वमुच्यतेऽथवा घललमगीरत्यार्पणी शक्ति । आये तच्छक्तर्न चलनहेतुता, चुम्नकादौ व्यभिचारान् । द्वितीये प्रत्यक्षविरोध , फुत आकर्पणम् । अत्रेदमनुमानम्-सूर्य- श्वल. खगोलाश्रितत्वाचन्द्रवत्, प्रकाशक्त्वाद्दीपरत्, लघुत्वातूल- १ महाभारते वनपर्वणि द्विचत्वारिशत्तमेऽध्याये श्लोको- 'स्वयैव प्रभया तन द्योतते पुण्यरधया | तारारूपाणि यानीह दृश्यन्ते शु- निमन्ति वै ॥ ३२ ॥ दीपवद्विप्रकटत्वातनूनि मुमहान्त्यपि ॥ तानि तन प्रभा• खन्ति रूपन्ति च पाण्डव ॥ ३३ ॥' इति । अस्थार्थ-पाण्डवोऽर्जुनो वैमा. निक्यानासमये इत्यमपत्य दित्याह ॥ यानि तारास्पाणि द्युतिमन्तीह दृश्यन्ते तानि पुण्यरधया स्वयैव प्रभया द्योत ते नान्याधीनया ॥ सत्येव तानि तारा- रूपाणि प्रभास्वति रूपवन्ति तनूनि विप्रकृष्टवादतो मुमहानत्यपि अपश्य- , .

·(धर्मविचार ३) वैदिकपद्धति १। २६७ वत् पतङ्गवत्, अतएव स पतङ्ग । वन्मते ध्रुवस्यापि चलत्वान्न व्यभिचार । पृथिव्यास्तु नानुमानापेक्षा प्रत्यक्षत्वात् स्थैर्यस्य । नहि महानसे बहिरनुमीयते । अथवाऽस्त्वेतदनुमानम्-पृथ्वी स्थिरा अदृष्टगतित्वात्पापाणवत् । सत्यपि दूरत्वे उदयास्तयो यस्य स्थूलत्वदर्शनान्नानुगानान्तर । प्रतिक्षण य स्थूलोऽल्पोऽरुणो बभ्रुश्च पाटल । दृष्टिभेदात्ततस्तों नार्के किचिट्ठल वहेत् ।। १॥' अस्त्वेतत्सर्व कथ स सचरतीति चेत्, यथा खगोल वातायन । कश्चिदूर्वाधरीभावेन, कश्चित्तिर्यग्भावेन गति वदति । प्रथमपक्षे भूच्छायया चन्द्रग्रहणस्योपपत्ति , सूर्यग्रहणस्य चन्द्रेणेति । वस्तु- तस्तु भूच्छायया चन्द्रग्रहण चिन्त्य । ग्रहणकाले मलिनकाचान्त स्थदीपवत्पूर्णचन्द्रमण्डलदर्शनात्काचवदावरक कल्प्यम् । द्वितीये राहुणोभयोपपत्ति । स्वर्भानुरासुरस्तमो राहु स्वेन वपुषा तमसा सूर्यमाच्छादयतीति शास्त्र प्रसिद्धम् ।। ननु शास्त्र न मन्यते मयेति चेत्, कि त्व नाधिकारी । अन. धिकारिणो वाला वदन्ति न मन्यामहे शास्त्रमिति, अतएव ता- ड्यन्ते गेहे गेहे पितृभि । नीत्यर्थमिति चेत्, सापि शास्त्र सिद्धाऽ- न्यथा मतिभेदान्मतभेदापत्त्या मिथोविरोवापत्ते । दृश्यते मतभेद इति चेत्, स कि सिद्धान्त उत पूर्वपक्ष । आद्येऽस्मन्मत प्रमाण- सिद्ध तत सिद्धान्त त्व-मतवत् । द्वितीये सर्वमताना पूर्वपक्ष- स्वेन स्वत सिद्धशास्त्रापेक्षा सुदुस्त्यजा । ननु शास्त्राण्यनन्तानि क तभेदान्मिथोविरुद्धानि च ततो न प्रमाणमिति चेत्, अतएव त्वदुक्तमप्रमाणम् । ननु त्वदुक्तमपि तथेति चत्, नेतन्मदुक्त किंतु स्वत प्रमाणमीशादाविर्भूतम् । नन्वाशादाविर्भूतमित्यत्र न प्रमाण- द्दीपवत् ॥ यथा दीपो विप्रकृष्ट सुमहान् दृश्यते तनुरपीत्यर्थ ॥ सुमहासपि तनून्यपश्यदिति तु नार्थो दीपदृष्टा ताविरोधात् ॥ प्रकाशाप्रकाशवस्तूना स्वभावा- भेदो दर्शित । तस्माद्दूरत्व तेजस स्थूलत्वप्रतीतिहेतुरिति सिद्धम् ।। ।

·२६८ विचारत्रयी। (धर्मविचार ३) मिति चेत्, जगदेव सदाविर्भूत प्रमाणम् । यथेशाजगत्तथा शास्त्रमिति ।। नन्वन्यनिर्मितत्वसझयान प्रमाणीभवति शास- मिति चेत्, किमय तवापराध उत शास्त्रापराध । सशयिना सुप- कमन यज्यते तथेद माघ त्वयेति । शास्त्रसशययोस्त्यागप्रसङ्गे सशयस्त्याज्य शास्रस्याप्तवाक्यत्वात् । नेशादन्य कश्चनाप्त स. म्भवति, निश्चिताज्ञत्वान् । यथा तव वचन भूच्छायया चन्द्रमह- णमिति । नेद प्रमाण, पूर्णग्रहणसमयेऽपि पूर्णचन्द्रमण्डलस्य दर्श नादस्ति तेन तिरोहितेपि चन्द्रे इति वक्त शस्यत्वात्, छायाया तेज साम्मुरयाभावनिश्चयान भृच्छायाच्छादन चन्द्रस्येति वक्त सुशकम् । ननु गणितादायाति तथेति चेत्, राहुवादिन कि सुप्मा , तदीयगणितेन राहुरपि सिद्भवति, उपपद्यत च कजललिप्तदर्पण चत् । यतो रक्तिमविशिष्ट मण्डल चन्द्रस्य सूर्यस्य वा दृश्यते, प्रकाशस्तु निरुध्यते, यथा द्वितीयाप्रभृतिपञ्चम्यन्त शुक्लपक्षे स- म्पूर्ण दृश्यते चन्द्रमण्डर निरुद्धतेजरक, कश्चिद्भाग स्फुटतेजा इति विशेष । प्रतिमास यनाच्छाद्यते स एव राहुरिति चेत्, न । तस्याष्टादशमासै राश्यन्तरगामिनो विधुसाहचर्यामम्भवात् । तर्हि प्रतिमास केनाच्यायते चन्द्र इति चेत्, न केनचित् । क्लास्तूप- चीयन्ते क्षीयन्ते च, ताश्च परत स्वतश्चेति मतभेद । तत्र स्वत इति पक्ष श्रेयान् पृथिव्याद्यन्तरितत्वकल्पनाछेशाभावात् । ननु सूर्यश्चन्द्र प्रकाशमाधत्ते इति कथाया का गतिरिति चेत्, दीपा दिवत्तदुपपत्ते , यथास्त यन्नादित्यो दीपे तेज आदधाति तथा चन्द्र इति वक्त सुशक्त्वात् । दीपचन्द्रयोरादित्यसान्निध्ये तिरोधाना सिद्धे स्वास्तकाले चन्द्रदीपयो स्वाधिकार वस्तुप्रकाशनरूप द दातीत्युतियायसी, रविसानिध्येपि दीपचन्द्रयोर्यथाकथचित्तेजो- दर्शननिश्चयात् । अतएव मुधाकर कलानिधिरित्यादिनामानि स १ कला ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १॥ २६९ गच्छन्ते । ननु सूर्यचन्द्रपृथिव्यादीनां क आश्रयः । स्रष्टुः सङ्कल्प इत्यवाधितम् । शनोतीश्वरः स्वसङ्कल्पे स्थापयितुं, देशकालयोस्त- स्यैव स्रष्टव्यत्वात् । स्वयमुत्पत्तिवादिनां दुःशकमुत्तरं, उत्पत्याश्र- यमन्तरोत्पद्यमानस्याश्रयान्तरकल्पना दुर्घटा । यतो लोकप्रसिद्धमृ- द्भुटादिदृष्टान्तत्यागो दुःशकः । सहस्रयत्नान्तरकल्पनापेक्षयेशस- कल्पाङ्गीकारे लाघवात् ।। ननु गोलानि निर्मायान्योन्यप्रथितानि संचारीणि च प्रदर्शयामि तथैवेदं जगन्मिथोप्रथितं भ्रमति संचरतीति मन्तव्यं त्वयेति चेत्, कुलालोऽपि वदति मत्सृष्ट- घटवदिति, तन्तुवायोऽपि वदति मत्सृष्टपटवदिति; किं तदपि प्रमाणम् । तस्मात्-'बुद्धिमानपि सिद्धान्तं मार्गमाणो न प- ण्डितः । यतस्तन्मार्गणं तस्य मौर्य कथयति स्फुटम् ॥ १ ॥ परम्परालब्धशिक्षो दक्षो वस्तुविनिर्णये । भिक्षुः कृष्णो वदत्येवं वेदमागे पुरातनम् ॥ २॥ ननु वर्षसहस्रत्रयात् प्राङ्गासीद्वेदस्ततः केनचिनिर्मित इति चेत्, कथमेतत् । भापातारतम्यतर्कादिति चेत्, भापाभिज्ञः पाणिनि- रत्र प्रमाणं । तस्योक्तिरनादिरिति । तथा मनुरपि-'अनादिनिधना दिव्या बागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा' इति ब्रवीति त्वत्तः पुरातनतमः । वेदे- प्युपलभ्यतेऽनादिरनादेराविर्भूत इति । तस्मात्प्रमाणसरणिविरुद्धा- स्तर्का हेया इत्येव युक्तम् । वैदिकशिखामणेासस्यायं सिद्धान्तः- 'सर्वेपामेव वाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः' इति । तस्मादनुचितो व्या- मोहव्यापारो, यतः स्वयमेव सिद्धान्तं मृगयसे तथापि सिद्धान्ता- रूढं मोहयसि, तेनेदमेव सिद्ध्यति स्वयं नष्टः परान्नाशयतीति । किंच त्वन्मते घटिकायां बहुशतयोजनानि गच्छन्त्यां पृथिव्यामा- रुदैः कियान्वाताघातोऽनुभाव्यः । घटिकायां दशयोजनगतिमत्यां वशिकट्यामारूढैर्वा कियानिति निर्णयमवश्यम् । यतः शकट्यां चलन्त्यां तदाघातः स्थिरायां तदभावः । सदा चलन्यामपि मह्यां ·२७० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) कदाचित्तदभाव । अस्मन्मते उध्यमूर्ध्व वाताधिक्यायुक्तं सूर्यादि- भ्रमण, नियतवातमाश्रित्य यन गतिस्तत्र धाताघात इति निय- मात् । किच चलतो मुखतो वाताघातः प्रसिद्धतमः । भुवि तु स- वनः कदाचित् कुत्तश्चिदिति कथमिदमकाण्डताण्डवम् । तथा घुद्धि प्रदर्शय येन प्रामाणिको गण्यसे । 'प्रत्यक्षमनुमान च शब्दो यन प्रमापाकं । तन कस्ते विवाद' स्याञ्चल' सूर्य' स्थिरा मही ॥१॥' अस्तु स्थिरा पृथ्वी, सूर्यस्तु कियान् । दृश्यते यावान् । न तावान यावास्तय॑ते । महातेजसि दूरत्वस्याप्रयोजकत्वात् सामीप्यस्य वि- रोधित्वान्न स्फुट प्रत्यक्षम् । प्रत्युत दूरत्वमनुकूलं तेजनारतम्यानु- रूप, कास्य दानसाधनत्वेऽपि प्रमाणान्तरसंवादे एव प्रामा- ण्यम् । अन्यथा सर्वकाचाना निर्दीपत्यापत्ते', प्रमाणकोटापनिवे. शालस्य, काक्लालीयवत् । अतेजसि वा प्रामाण्यं । वस्तुतस्तु प्र. ऋतिस्थस्य चक्षुप एव प्रामाण्यं । तस्य प्रकृतिस्थापनं काचस्य गु- णोऽन्यो दोपस्तद्गुणनिर्णये प्रमाणाभावात् , स्रष्टर्यपराधकल्पनाप्र- सगाव । अतो यावान् शाने नावान् । तर्हि यावान् दृश्यते ता. शानिति गतं, शारे तस्य लोक्त्वाभिशनादिति चेन्, किन सम्भ- पति यावान दृश्यते तावति । अनदेशे स्थितमिद विश्व, कि सावति प्रदेशे लोकोपि न तिष्ठेत् । कि द्वादशाङ्गुलो लोकः । कि न लोकः । कि तर्हि तन् । द्वादशाङ्गुरत्वं पथ निश्चितं । कथं न द्वादशाहुलो रोकः । क शपथ. द्वादशाङ्गुलस्य लोकत्वं नास्तीति । कथ तन जनवसतिः । यथा मूलतत्त्वे निरवयवे विश्ववसति' । पेन नि- ति द्वादगागुलवं यत्र गन्तुं विभेति चक्षुः । तर्हि किया । दृश्यते यावान् । ननु नेमी यावत्तावच्छन्दो निर्णयको निर्णा- , - १ वाचनामापाभावी1-'नच सत प्रमाणत्व पाचनिर्मातरि प्रचिर। न तत काचरर्गेषु प्रामाण्यानातिभवेत् ॥ १॥ प्रमाणान्तरखवादसापेक्षे तावदेव हि । यावत्सवादिसचारसतोऽन्यत्र न मानता ॥३॥ इति.

·। , . (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २७१ यको । यावानिति शास्त्रदृष्टस्तावानिति निःशेष इत्यर्थः । यावा. प्रतिपाद्यते तावान्निःशेपो दृश्यते । स लोको भवितुर्महति, अप्र- तिबन्धात् । नास्य पृष्ठभागो दृश्यते त्वया मया धा । तस्माल्लोकत्वे को विवादः ।। ननु शास्त्रे यावती श्रूयते तावती न दृश्यते भूमिः, ततो न प्रमाणपथमारोहति शास्त्रमिति चेत्, किं त्वत्प्रत्यक्षाधीनं शास्त्र. प्रामाण्यमुत स्रष्टुः प्रत्यक्षाधीनम् । आये तव सर्वज्ञतापत्तिः, तत्र न किंचित् प्रमाणं । द्वितीये स्विष्टमेव सर्वेपां । ननु यदि तावती तर्हि तावत्त्वप्रत्यक्षे कः प्रतिवन्धः । न कश्चित्प्रतिवन्धः । तर्हि कुतो न दृश्यते । सामयभावादिति झूमः । का सामग्री । इन्द्रि- यशक्तिः । ननु सन्ति ममेन्द्रियाणि शक्तानि । सन्तु शक्तानि, संथापि तरतमभावो दुष्परिहरः । किं चटका गृध्रसाम्यमासाद- यन्ति यत्नशतेनापि । तर्हि शास्त्रदृष्टप्रमाणादल्पा कुतः प्रतीयते, न केनापीदानीतनेन तावती दृश्यते, ततः खपुष्पमपि वावा. वाक्यप्रमाणसरण्या प्रामाणिकम् । वत्स, चिरं जीव, दृष्टं ते बुद्धिवैभवम् । ननु चक्षुप्मतां दृष्ट्यनुसारित्वे कोऽपराधः, तदर्थत्वाच्चक्षुषः । सत्यं तादर्थ्य चक्षुपः । परंतु यावत् दृष्टं तावदेवेति तु न वक्तव्यं, किंतु तावदृष्टमिति वक्तव्यम् । अन्यथा चटकगरुडयोमतभेद- प्रसङ्गः । तमुनयोः कः प्रामाणिकः । अस्तु प्रामाणिककथा, प्राप्तं तु गरुडशिष्यत्वं चटकस्य । प्रामाणिकस्तु स एव यस्य शास्त्रमनुकूलं । यतो नाधिकज्ञता प्रामाण्यहेतुः, किंतु शास्त्रज्ञता । यतः परमेश्वरो यस्मै यावन्तं भोगं दित्सति तावन्तं प्रपञ्चं तस्मै प्रदर्शयति फलदातृत्वादित्यमोघं वचः । ब्रह्माण्डमुदुम्बर- फलायते तदपि ब्रह्माण्डायते भगवन्मायायां । तर्हि तदपि १ यतोऽस्मदृष्टयेकदेशस्थः.

·२७२ विचारनयी। (धर्मविचार• ३) दिक्षामि । तर्हि यतस्त्र । कथ यते । तथा यतस्व यथा प्रदर्श पिता तुष्टिमापद्येत । कथमापद्येत । वत्स, प्रसिद्धमेतदनतिवर्तिनि फलदस्तुप्यतीति । तहि क्थ वते । तथा वर्तस्व यथा फलदातु- राज्ञा न विफरा खात्, तेन च सफ्रो भविष्यसि । कात. स्याज्ञा । ययाधिकार वर्तस्वेति । को मेऽधिकार । यथाशास्त्रत्वम् । फि तच्छास्त्रम् । वर्णाश्रमधर्माननतिरहय वर्तितव्यमिति । फिमिद शास्त्र । इदमेव तु शाग्यम् । कि सन्ति वर्णा । कि त्वमन्धोऽसि, स्थिरचरव्याप्ता अपि न दृश्यन्ते । तर्हि ईश्यन्ते । येषु न काम- चारिता । तर्हि यहब कामचारिण । तर्हि न पश्यन्ति यथा प- शव । पशयो हि गेहे गेहे मुखते न मनुष्या । मनुष्यास्त यथा हीरकादौ परीक्षयन्ति तथा सर्ववस्तुपु । परीक्षाकम लब्धपता कि न परीक्ष्येत । क म । सत्वरजस्तमसा विवेकोऽनवद्य क्रम । इत्थ स । सात्विकराजस , राजससालिक , सात्विकतामस तामससात्विक , इति प्रधानगुणभावेन वर्तमाना गुणा वर्णा उच्यन्ते । ते च क्रमेण ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा । ज्ञानप्रधानो भोगगुणो ब्राह्मण । भोगप्रधानो ज्ञानगुण क्षत्रिय । लोभन- धानो ज्ञानगुणो वैश्य । मोहप्रधान शास्त्रगुण शूद्र । आय योस्तम सन्धिप्रवेशि, रन इतरयो । ननु क गुणा एव जातयो ब्राह्मणत्वादय , तत्त्वेऽन्यत्र गुणेषु सरस्वपि न वर्णा ब्राह्मणादय इति चेत् , सन्ति गुणा अन्यत्रापि सण्ड दशे वा परन्तु न तेषा विवेक । ननु त्वदुक्तविवेक सति स्युर्ब्राह्मणादय इति चेत्, स एव तु दुर्लभ । ननु सत्यपि विवेक ज्ञानपराक्रमादयो न दृश्यन्ते। दृश्यन्ते यथाकाल । यथा नद्यो बहुगम्भीरा अपि इदानी पानोप- कृप्तिमानजलालथा ज्ञानपराक्रमादय कालपरतत्रा । कथमेतत् । इत्थ तत् । कामादिपरवशता कलि । कमप्रवृत्तिापर । स्वा- स्थ्येन भोगनेता । वृद्धवचनाजागृति कृत । एते प्रतिपुरुप तार- " ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २७३ तम्येन वसन्ति ।प्रमादः, अर्धप्रमादः, पादप्रमादः, अप्रमादः, इति तेषां रूपाणि । तैः सञ्चरन्ति प्राणिफलाय कर्मानुरूपम् । चतुर्वन्यतमः प्रयलो भवति तदा स्वरूपलक्षणधर्मान् प्रकाशयति बहुलम् । त्रितयधर्माः न्यूनतरतमाः । इत्थं मिथोयोगाद्युगनाम- धेयाः कृतस्त्रेता द्वापरः कलिरिति । तेपां गुणगणनां कः कर्तु स- मर्थः । ते च चालकमन्तरा चलितुमशक्ताः केनचित् पुरुपेण गले निवध्य सूत्रेण चाल्यन्ते । स च परमपुरुप आदिदेवो यथामनो- रथं यथाकर्म फलं दिसुस्तान् प्रेपयति तत्र तत्र । कथं तत् । इत्थं तत् । प्रसिद्धं हि लोके नराणां नरेशानुवर्तनं । ततस्तादृशं राजानं प्रेपयति यथा स्वाभीष्टः प्रकृतजनफलोचितः कालः प्रवर्तेत । प्रजानां राजसंसर्गस्य बलवत्त्वात् । अतएव नीतिनिपुणेन भीष्मे- णोक्तं धर्मनिपुणं युधिष्ठिरं प्रति महाभारते शान्तिपर्वणि । यथा- राज्ञो वा कारणं कालो राजा वा कालकारणम् । इति वः संशयो माभूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ १ ॥' इति । प्रश्नानुरूपमुत्तरमुप- न्यस्य स्वयं विवृत्तम् । 'राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे समाः । राजानमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजा' इति । तस्माद्यत्र राजा शास्त्रहीनस्तत्र प्रजाः शास्त्रहीनाः । भरतखण्डमेव निदर्शनम् । कथमासीद्युधिष्ठिरादिविक्रमान्तराज्ये, ततः शालिवाहनादिभोजान्तं, ततः पृथुराजान्तं, ततः पुण्य- पत्तनराज्यान्तं, तत इदानी, कर्णवन्तश्चक्षुष्मन्तो विचारयन्तु निष्पक्षपातम् । 'कथं धर्मः कथं शास्त्रं कथं सम्पत् कथं बलम् । कथं नीतिः कथं सत्यं कथमुर्वी निरीक्ष्यताम् ॥ १॥ पूर्व पूर्वम् । ननु कथं पूर्वेपां निरालम्बो विचारः । न निरालम्ब:- कितु भूचानालम्ब इतिहासो नाम । स च लोकप्रवाहे प्रमाण, मुर्धन्यः, यतः, इति ह आसेति तद्व्युत्पत्तिः । ततः, इतिह ना- अत्र , ·२७४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) मेति वक्तु दु शकमर्वाचीनाना वर्तमानप्रत्यक्षस्य परोक्षातीत- स्थावाधक्त्वायोगान् । समानाधिकरणयोर्हि बाध्यबाधरता । आस्ता प्रसक्तानुप्रसक्तं । प्रकृत तु सति गुणविवेकेऽन्यत्रापि प्रा. घणादयो वर्णा उत्तिप्टेरनिति पूर्वपक्षस्योत्तरम् । तदिदम् । यत्र भूयान्वर्णविवेकस्तत्रैव कालमहिन्ना विलोपप्रसद्गः । पथमन्यत्र तत्सम्भव इति चिन्त्यम्, आकस्मिकस्य स्थायित्वायोगात् । यथा- फ्यचित् सम्भवेपि न ब्राह्मणत्वादिजातय. सिद्धयन्ति । गुणाना जात्युपाधीना न जातित्वम् । गुणाना परिणामित्वाजातीना नित्य- स्वात् । ननु द्वे एव जाती स्त्रीत्व पुस्त्व चेति । क्थ । आकारभे. दात् । तर्हि वहयो जातय उररीकृताः । डित्यत्वाद्याकारभेदजा गृते । यापाधिभेदो जातिभेदहेतुस्तर्हि म्वभावभेदोऽपि जातिभे- दहेतुरिति यवनमप्रतिबद्धम् । नन्वङ्गीनियन्ते जातय. फलानि तु न दश्यन्ते । मा इश्यन्ता फ्रानि, जातयस्त्यङ्गीकार्या एवान- त्यादिवत् । यतस्तेषामाम्रादीना पूर्ण रूपं फलयाले, सदभावेपीत- रत पाले आम्रत्यादि । तथा ज्ञानपराक्रमनीतिनैपुण्यसेवाकौशल- रूपपलादर्शनेऽपि ब्राह्मणत्यादयोऽवगन्तव्या कालान्तरे फलस म्भवात् । जातिव्य जोपाध्युपसम्भो यावद्यधाराचदपि । व्य- लकोपाधीना कालतनत्वेन बरावल कादाचिरम् । तु न मिचिदभिव्यक्ष तदा नाङ्गीरायां जातयः । तथा च न पामचारिता ब्राह्मणादिपु, ते पश्यन्ति यथाशास्त्र प्रपथम् । ननु न मर्हति यथागानं प्रपञ्चम् । यत शाग्नेऽमे- जरमुच्यते, भवति च वायो । धम् । आक्सिजनहै दोजनना- मन्या वायुभ्या सङ्गताभ्या जनयिष्यते जल, विभताभ्या ता- भ्यामपहृयते , तम्माद्वायुजन्यलप्रत्यक्षेणाग्निजन्यावस्था पा. ध्यते । युक्तमुपन्यतं पराम मिणा महोद्यमेन । परमेतदप्रामाणि- पम् । यथा मया हरितारनीलसयोगेन हरितत्रों निर्मायने तधे- यदा ·(धर्मविचारः ३) सुर्दशनसन्नाहः १। २७५ वासौ वर्णः सर्ववृक्षेप्विति किं वक्तुं युक्तम् । तस्मात्स्रष्ट्रा यथा सृष्टं तथोक्तं शास्त्रेऽग्नेजलमिति । तहीदं कथं, वायुद्वयं विभज्यते न दृश्यते जलं, सङ्गमय्यते दृश्यते पुनस्तत्, इति चेत्, इदमेव जी- वस्वातन्त्यम् । एतदेवाभिमानहेतुः । तस्य सशास्त्रत्वे सशास्त्रं फ- लम् । अन्यथात्वे अन्यथा तत् । अतएव 'इदं कुरु इदं मा कुर' इति मनुष्यान्प्रति धर्मः, शास्त्रं च 'इदं जानीहीदं मा जानीहि' इति । प्रत्यक्षं त्रिविधं, ऐशमार्प मानुपमिति । ऐशं वैदिकं । आप स्मृत्यादि पुराणांतं । मानुपं द्विविधं सशास्त्रमशास्त्रं चेति । प्रथम पारंपरीकं, द्वितीयं स्वाभाविकं । तदपोहः श्रेयसे प्रेयसे चेति ता- त्पर्याच्छास्त्रप्रामाण्योपपत्तिः । तदा प्राप्तः साधारणासाधारणप्र- माणशरणप्रसङ्गेऽसाधारणप्रमाणं शरणमिति न्यायः । तास्तु पशुसाधारणाः । शास्त्रं मनुष्याणामसाधारणं । तदाश्रयणमधिका- रिणां श्रेयस्करं । तस्मान्न शास्त्रं व्यामोह इति सिद्धम् । येनाखण्ड सौभाग्यं राज्ञः प्रजानां च ॥ अत्रेदमाकूतम् । यथा वदति तथा भवति, परंतु वक्ता दुर्लभः । ततो वेदः प्रमाणं । यथा भवति तथा लिखति, परंतु लेखिता दु- लभः । ततः स्मृतिः प्रमाणं । यथैव दृश्यते तथैव नास्ति । यथैव पश्यति तथैव नास्ति । ततः शब्दः प्रमाणं । तदनुकूलत्वे तर्कः । यतो यथा दृश्यते तथैव दृश्यं दुर्लभं, ततो न स्वदृष्टिः प्रमाणं । ततो मनुष्याणां शास्त्राधिकारो यथास्वं । दृष्टीनां साम्ये व्यवहारा अप्रतिवद्धाः । तत्साम्यं च न प्रमाणं सगाड्याहतिदर्शनात् । त- स्मात्सर्वज्ञष्टिः प्रमाणं । ततोऽजादिदश्च प्रमाणमधिकारिश- रण्यः । 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि मा निशा पश्यतो मुनेः' इति सकलवेदानां प्रमा- परन् चार्थमाह मनमान्पार्थसारथिः प्रतिमंनं प्रत्यक्षरं च प्रामा. ध्यमप्याह पूर्ण वेदस्य 'यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।

·२७६
विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३)
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः' इति पार्थमये कृत्वा
करुणाकरः । 'ऊर्ध्वमूलमधःशासमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि
यस्य पर्णानि यसं वेद स वेददित् ।' इति वेदसंमतं प्रपञ्चस्वरूपमा
घ्याह । तत्र मूलजिज्ञासव ऊर्ध्वगतयः, शासाजिज्ञासवोऽधोगतयः,
इति नितिं । शाखास्थस्य मूलजिज्ञासा शाखादामूलपरंपरामाता-
दिति शाखदृष्टिः प्रामाणिकी, ततः संयमिशब्दार्थः प्रामाणिकः,
सर्वभूतानां शास्त्रदृष्टिरहितानां निशाऽज्ञानाच्छादनं यत्र वस्तुनि
सत्र तेषां निशायां सत्यामपि जागर्ति प्रमाणप्रापितं जानाति, न
जानाति घ प्रमाणास्पृष्टं वेद्यवर्गमिति । तस्मात्प्रमाणाननुसारिद-
शनं स्वप्नोऽनन्त इति तात्पर्य भगवतः । किंच खाभिप्रेत सकलशा.
स्वार्थमेकीकृयाह 'नासतो विद्यते भावो नाभायो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्मिभिः ।' इति दृष्टिगोचरस्यापि
प्रमाणाप्रापितस्य भावः सत्ता नास्ति, प्रमाणप्रापितस्य दृष्ट्यगोचर-
स्थापि विद्यमानतैवेति । तस्माच्छास्वदृष्टिरेव प्रामाणिकी।
सफलः स्यात्प्रयासो मे सन्तीदानी जना इमे ।
कर्णवन्तो बुद्धिमन्तो नीतिमन्तश्च सादराः ॥ १॥
चक्षुदंदातु लोकेभ्यो विषमाक्षः शिवः प्रभुः ।
येन स्वमोक्तशास्त्राणि स्वयं दृष्टिपथे यथा ॥ २॥
नेवोन्मीलनमेतत्तु त्रिनेत्रकृपया कृतम् ।
तत्प्रसादसुपात्रेषु फलिष्यति न संशयः ॥ ३॥
कि शाखं सफलं लोके प्रसादपरिपन्थिनि ।
प्रसादे सर्वदुःसानां हानिरस्योपजायते ॥४॥
स्वस्मिन्नपि च सन्दिग्धो भवेत्तकपरायणः ।
परोक्षेप्वप्यसन्दिग्धो भवेन्छाखरतो मुनिः ।।५।।
ताः पशुपु दृश्यन्ते शास्त्रं मानुपविग्रहे ।
तदेव यज्यते वैश्विदन्यथा क्रियते परैः ॥ ६ ॥

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २७७ स्वव्यामोहविनाशाय स्वतर्को नहि साधनम् । यतः स्वस्याज्ञता दृष्टा खेनैवातः प्रतय॑ते ।। ७ ।। तस्मात् । अतक्ये तर्कमुत्थाप्य शास्त्रं विजहतः करात् । स्वस्यान्यस्य मतिभ्रंशः फलं नान्यत्कथंचन ॥ ८॥ यो न पारंगतस्तेन दूध्यते किं श्रुतिः स्मृतिः । यश्च पारंगतस्तेन भूप्यते न तु दूप्यते ॥ ९ इति श्रीमद्वाराणसीविराजमानब्रह्मघट्टप्प्रतिष्ठापितश्रीकैवल्यधामनिवासि- कृष्णानन्दसरखतीविरचितं नेत्रोन्मीलनं नाम शास्त्रप्रामाण्यनिरूपणं समाप्तम् ॥ वेदाधिकारनिर्णयः (द्वितीयं पद)। वर्णाश्रमविधानाय वेदप्रकृतये चिरात् । विष्णवे यज्ञरूपाय सर्वमित्राय ते नमः ॥१॥ जयति श्रुतिः स्वतन्त्रा यामाश्रित्यैव वैधकर्माणि । निःसंदेहं कुरुते विप्रस्तस्मात्प्रमाणमूर्धन्या ॥२॥ अथ वेदेऽधिकारः केपां। द्विजानामवाधितः । कस्मादेवं । यो हि यत्र दीक्षितः स तत्राधिकारीत्यनवयं लोके वेदे च । तत्र तिम्रो जातयो वेदसंस्कृता वेददीक्षिताः, तस्मात्तासां वेदे स्वत्व- लाभः । या जातयो न संस्कृतास्तासां न वेददीक्षा, नातो वेदा- धिकारः। तस्मात्परम्पराप्राप्तोपनयनानां पैतृकधने वेदेऽधिकारो निर्वाधः । अन्यदीक्षासु न पितृवंश्यत्वनियमः, यथेच्छं प्रवेष्टुं शक्यत्वात् । नात्र यथेच्छं प्रवेशः कस्यापि, उपनयननिर्बन्धस्य पितृपरम्परानियतत्वात् । भवितुमर्हत्यन्यदीक्षया दीक्षितः कोऽपि पितृपरम्पराबाह्यया । तस्मात्परम्पराप्राप्तोपनयनवतामेवाधिकारो वेदाध्ययने । तस्मादनुपनयनपरम्पराणां च्युतदीक्षापरम्पराणां ·२७८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) वान प्रसन्नते खत्व वेदे । यत उपनयन पितृपरम्परानिबन्धनि- बद्ध तस्मादनुमीयतेऽनादिपरम्पराप्राप्तमुपनयन बेदाधिकारश्च । अनुपनीवपरम्पराणा कथ वेदाधिकार , यत उपनयन न प्राप्नोति ततो न वेदाधिकार । इय पूर्वजाना न्युति. संसारानङ्गीकार- स्त्यागो वा । त्यक न रभ्यते केनचित् । कथ याच्यते कथ दीयते । शक्ये वस्तुन्युभयसभव । कि पितृपरम्परानितयमुपनयन दातुमर्हति गृहीतुं वा । कीदृशो निन्ध उपनयने । पितैवोपन येत्पुनमितिरक्षण । कि स छेत्तु शक्यते पेनचित् । यदि शक्येत, क्या युक्त्या । किमुपनेतव्यपितरि समारोप्यते उपनीतत्व उपनी- सपुत्रत्व वा । न तथा वाई य. पश्चिद कपनोपनयेन् । पथ मेतत् । किं सोऽईत्युपनेतु । बि स वटुरईत्युपनयन । किमन्य. धनस्यान्य एव दाता, अन्य एव पारम् । इति न संभवति यथे- टमुपनयनम् । ततो न यथेष्ट वेदाधिकार, पाचित्स्वत्यैन नि. चद्धत्वाद्वेदस्य । यत्र स्वत्वमापादयितु शक्यते तनय दानप्रतिग्रह- भयवित्रयादिव्यवहार । तस्मात्रीपनयनासभवसन वेदाधि चाराभाव इति सिद्धयति । ननु परमातारादुपनयनारम्भ, करमालालादारम्भ इति चेत्, विमनया वार्तया काकदन्तपरीक्षासमया। पदा वा भवतु बेदारम्भ , कदा वा भवतूपनयनारम्भ किं तेन । निर्मन्धस्तु श्रूयते शावे, दृश्यते लोके । ननु नायं समसस । समसस । अय समससो नियन्यो यदीशप्रणीतो याद काय यानादिदि प्रापो वेद', सर्वेप्पपि प पु व्यक्ताक्षरस्य वाक्यमर्यादाभिसवेशस्य मनु- प्यमानाधिमारित्वमिति । युक्तमुक्तमेतत् । तवैव पाम्यान्न सर्वा- धिकारः । वाक्यमर्यादाभिश विना पो जानीत याम्यानलिं । प. रंतु साभिशता दुर्घटा । इद वाक्य पितधोपनये पुनमिति, तस्स मर्यादाऽनुपनीतपुत्रो गोपनेनव्य. । उपनीतपुत्रस्तूपनेतव्य इति, न.

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः । २७१ स्यैव गर्भाधानादिसंस्कारसंभवात् । ननु कस्येदं वाक्यं । अस्तु कस्यापि महर्षेः । ईशप्रसंगे नियामकं । आसीदेवं प्रसंगः शौन- कसमये । येन व्यज्यते वेदस्य वैदिकसंस्कारस्य चानादित्वं मह- पिवाक्येन । वेत्सि च त्वं यदि वाक्यमर्यादाभिज्ञः । तयोरनादि- लाभावे कथं ब्रूयापितैवोपनयेत्पुत्रमिति ।। ननु संसारे वेदप्रवृत्तिकाले केन क उपनीतो, येनोपनीतः स चानुपनीतस्तस्मादनुपनीतोऽनुपनीतमुपनिनायेति निर्विवाद । त- स्मादनुपनीतः कोऽपि कंचनोपनयेदिति चेत्, नैवं । यो ह्युपनेता स कि वेदविदाहोस्विदवेदवित् । यदि वेदवित्तहुंपनीतोऽपीति । यदि न वेदवित्तर्हि नोपनेता, कितूपनेतव्यः । यो हि गर्भाधाना- दिसंस्कारकृत्स एवोपनेता, यस्य ते संस्कारा. स एवोपनेतव्य इति शास्त्रतात्पर्य । संस्कुर्यात्कथं संस्कारापेक्षः । तर्हि कथमुपनयन- परम्पराप्रवृत्तिरिति चेत्, अनादिरियं परम्परेति समञ्जसम्॥ नन्वस्य श्वेतवाराहकल्पस्यैकं परार्धे गतमिति श्रूयते ज्योतिर्विदा संप्रदायेषु केपुचित् । यदि कल्पारम्भस्तर्हि कस्माचित्कालादुपन- यनारम्भः ततः प्राप्तमनुपनीतकृतमुपनयनमनुपनीतस्य । तस्मा- त्पितैवोपनयेत्पुत्रमिति नियमो व्यभिचरित इति चेत्, वक्तव्यं सावधानं । कि वेदविदोपनीतो बालः प्राथमिक उतान्येन । अन्येन तु न संभवति, वेदविदेति वक्तव्यं । प्राप्ते च तथा प्रथमवालस्य पिताऽनादिः प्रथमवालपितृत्वादेव । उपनयनं चाष्टमे वर्षे विहितं । तस्य वयोमानासंभवादुपनेतुरभावादध्येतव्यज्ञानस्य स्वतःसिद्धत्वान्नोपनयनापेक्षा । तमुपनयेद्योऽध्ययनेऽधिकारी । न प्र- थमपुरुषः सर्वज्ञः सर्वज्ञानप्रवर्तकोऽध्ययनाधिकारी, कित्वध्या- पनाधिकारी । स प्रथमं वालमुपनीतवान् । तत.प्रभृति प्रवृत्तमु. पनयनं, तेन सह पितैवोपनयेदिति नियमोऽपि । तस्मादस्य निर्वन्धस्य भेदनमसमञ्जसमिति न सर्वाधिकारिको वेदः॥

·२८० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) ननु वेदोत्पत्तिकालो वर्षसहस्रप्रयासको व्यतीयायेति श्रूयते कुत्रचिदिति चेत्, श्रूयतामत्यल्पसतोऽपि कालः, तथापि द्विज- स्वत्वानिवन्धबद्धो नान्येनासादितुं शक्यः, नापि कश्चिदादायादाय दातुं शक्त, उक्तप्रतिवन्धवद्धत्वाबयाणां । अस्त्वेतत् । इदमत्र पृच्च्यते, यत्तु वर्पसहस्रत्रयं व्यतीयाय वेदस्येति । कथमेतम्। लेय उपलभ्यतेऽनादिरिति, वं वदसि सादिरिति, किमत्र प्रमाणं । उचितं तु लेख: प्रमाणमतीतकालिके वस्तुनि । यतो वर्तमानम- त्यक्षं नातीतकालिके प्रमाणमतो लेखः प्रवृत्तः, तस्माद्वर्तमानज- नानामतीते वस्तुनि लेखानुसारित्नमेव शरणं । यतो वर्तमानानां भूतभविष्यान्धता नियता । अवश्यं तूभयज्ञानं । भूतं भविष्यं चाजानन् स्वलति वार्तमानिकः । प्राप्ते वार्तमानिकानां लेरामा माण्ये लेस उपलभ्यतेऽनाद्यनन्तो वेद इति । ननु तथा कोऽपि लिखेदिति चेत्, तदेवोकं कस्यचिल्लेसो दृश्यत इति । तर्हि स कथं मन्तव्यः प्रामाण्यसंशयादिति चेत्, असौ संशयः किं ले. ससामान्ये उत लेसविशेपे । उभयथापि तवालेसत्वप्रसङ्गः यदि तव लेखः प्रमाणं तर्हि वेदोऽनादिरिति लेसोऽपि । ननु का- व्यादिवदाधुनिको वाक्यत्वादिति चेत् , ईदृशानुमानेन पुरातनत्वे हस्तादपगते सर्व त्वत्समवयस्कं जन्यत्वादित्यनुमानं प्रमाणीकरो- पीति प्राप्त 1 किमिदमनुमानं त्वदुपन्यस्तं मदुपन्यतं वा तव सं- मतं, कि तथानुभूयेत । तस्मास्किचित्पुरातनं ततोपि किंचित्त- तोपि किंचित् । तस्मादयाचितो लेसो वेदः पुरातनतम इति । सत- सध्ययनं चोपनयनं च पुरातनतर्म, ततः परम्पराप्राप्तोपनयन- बतां दायः, नेतराधिकारिको वेद इति सिद्धं । प्रलयाजीकारपक्षे हिरण्यगर्भादुपनयनारम्भः प्रतिकल्पं । तदनङ्गीकारे न प्रभोत्तरे। ) “धाता यथापूर्वमकल्पयत्" इति शास्त्रमीशस स्थितप्रज्ञता कथ- यदेव वेदमार्गो न व्युच्छिन्न इति च कथयति ॥

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः । २८१ ननु नायं वेदोऽनादिस्तन नवीनत्वोपलम्भादिति चेन्, उपपा. द्यतां नवीनत्वं कथं तदिति । ननु तत्र केचन मन्त्राः प्रकरणं या नवीनेष्वेव पदार्थेपु सम्यक् संगच्छन्ते न पुरातनेपु, यथा जन- कादिकथाः, कचित्कालकथाश्च नव्यास्तत्रेति चेत्, अस्त्वर्थन- व्यत्वं, किं तेन वेदो नव्यः । तद्वत्तः परमेश्वरस्य सर्वज्ञत्वाद्वक- व्यस्य सर्वविषयत्वादीशज्ञानरूपत्वाच नानादित्वप्रतिवन्धक न- व्यार्थसंगमनं वेदानां । ननु सर्वज्ञवचनस्य नव्यार्थसंगतिरस्तु तथापि ऋग्यजुःसामाथर्वाणि मन्त्राह्मणसूत्राणि च क्रमनिवद्धानि कथमनादित्वं निर्वोढुं शक्तानि इति चेत्, अयं निर्वन्धः किं श्रो- तुरर्थेऽथवा वक्तुरथें । या चतुर्मुखेन युगपदेव वेदचतुष्टयं प्रोक्तं, ततो न वेदेषु पूर्वापरीभावः । ननु मनबाह्मणकल्पेषु पूर्वापरीभावो दृश्यते, प्रथमं मत्राः, ततो ब्राह्मणं विनियोगबोधकं, ततः सून. मितिकर्तव्यतायोधकं । तस्मात्क्रमेण कृता एते ग्रंथा इति चेत्, युक्तमुच्यते स्वमत्यनुसारं । यदुच्यते कृता ग्रंथा इति तद्वक्तव्य- मुक्ता प्रन्या इति । तेन ज्ञातः स्याद्वैदिकानामभिप्रायः । ब्रह्मवा- दिनो वैदिका इत्थं वदन्ति-व्याकृतमेतज्जगदासीदव्याकृतासक यत्र सर्वाणि नामानि रूपाणि शास्त्राणि शास्यानि शास्तारो ज्ञा- नानि च. समरसतामापन्नानीव वीजेऽङ्कुर इवाविभागलभ्यस्वस्व. रूपाणि बभूवुः। तदाप्यासीदेव कश्चिञ्चेतनस्तद्विवेचयिता सक- लकर्मफलदाता भावाभावोभयकालतुष्टः स्रष्टा । तस्येक्षणे प्रथ- मसंकल्पानुरोधेन शब्दादयः पञ्च विपया भोफाः, ततस्तद्- णसाधनानीन्द्रियाणि, तत्र भोगभिमानः । ततो भावनादाय । ततः स्थूलारम्भः, तत्र व्यवहारप्रवृत्तिः तत्र प्रथमश्चतुर्मुसो बालः । स चोपनीतः सूक्ष्माभिमानिना, ज्ञानक्रामस्योत्तरनिम्नत्वात् । सोपि मूलपुरुषेण । स चानुपनीतः स्वतःसिद्धनानश्वर्यः प्रतिपत्तन्यो मूलपुरुषत्वात् । तस्येयं प्रतिपत्तिः पचवावं त्रिनेत्रन थे- ·। २८२ विचारवयी। (धर्मविचार ३) यादि । वप्रतिपत्त्या सर्वात्तृत्वातिपत्ति , नेत्रप्रतिपत्त्या सर्व ज्ञत्वप्रतिपत्ति । यश्च द्वितीय पुरुष सहनशीपादि सर्वज्ञ । सर्वभोक्तृत्वादिगुणो मूहपुरपाधिनेवालम्वज्ञानो, यश्य, तृतीयश्चतु मुसो बालरोऽम्मिन्ब्रह्माण्डे स चोपनीत सहस्रशीर्णा वधदीक्षया। स प्रोवाच चतुभिर्मुसैश्चतुरो वेदा युगपदेवति न पर्चापर्य वेदेषु । वर्तते च पर्यापर्य प्रतिमुस मागुचारसमे युगपदेकमुसैनानेक वणेचारणमशक्य । तस्मान्न वेदेषु पौर्वापर्यक्रम । तचन्मुसो चार्यतिरूपितपौर्वापर्य तत्तन्मुखोचारितेवेव न मुसान्तरोचारित- निमित्त । सत्यपि कालकमे मप्रपु न वेदेपिति समानवयरका सर्वे वेदा अनादय इति । मयतामणसूताणा पौर्वापर्य नानादि त्वप्रतिवन्धक । तत्र वशस्मरण पारम्पर्यमवश्यामिति वेदाभिप्राय । अतएव सगृहीतेवपि वेदेषु वेवाहीन वेदै सगृहीतास्ते । प्र त्यक्षे को विवाद । वेदानामादिगोतनाय चतुर्वभप्रतिपत्ति प्रथमनाले । तत प्रभृति पितैनोपनये पुनमिति नियमोपि । कथ- मपि द्विजधन वेदो नेतराधिकारमहति । प्रशस्ततम एप न्याय ॥ या च श्रुति केनचिदुपन्यस्यते ब्राह्मणादिचण्डारान्त वेदा- धिकार इति स्वमतसमर्थनाय सा समेव श्रुतिहस्तमनुपनीत दर्श- यति । यद्यपनयनरब्धवेदमार्ग स्यात्तदा क्य बदेदाचण्डाल वेदाधिकार इति सत्यद्विज । न कोपि वक्ति लोकेऽस्मद्धने स पामधिकार इति । नाह जाने कोऽय परधने लक्ष्मीनारा- । तस्मादवक्ष्य विज्ञेय वणिरपनीतानामस्मानमेवेद म. हाधन पितृपरम्परायत वेदो नाम । मनुष्यमान यद्यपि माना. धिकारि तथापि शास्त्रायत्तता दुर्घटेति । पाचिदेवाधिकार क्रमप्राप्त । शाखायत्तता हि वेदानानासन तस्मिन्निपीदन्ति ना न्यथा । शास्त्र हि ब्राह्मणमष्टमै क्षनियमादशे वैश्य द्वादशे समुपनयेदिति पितर वेदसमव वैदिक्ससारेणोत्पादक एता यण ·~~ N (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १ २८३. वति वयसि पुत्रमुपनीय वेदमध्यापयेदिति शान्ति द्विज, न कंचने- तरं । यत उपनयनोद्देश्यता ब्राह्मणादिशब्दैः शाले । ननु न मन्ये सूत्रे ब्राह्मणादिशब्दं, सूत्र च न मन्ये पक्षपातपरमिति चेत् , उक्तं पुरस्ताद्गर्भाधानमारभ्य संस्कारवत एवोपनयनमिति शाखतात्पर्य मिति । यदि तथा न संस्कृतः, तस्माद्वेदः स्रवेन प्रविशेच्च तस्मिन् । किं पाषाणस्य लवणशाको य उपदंशनामा दृष्टचरः । तस्मात्सा जातिरन्यैव या परम्परया वैदिको । यत्र वेदः सफलः स द्विज एवार्हति वेदं । ननु क्षत्रियोपि विश्वामित्रो ब्राह्मणो बभूवेति श्रूयते तद्वदन्येपामपि प्राप्तं सति यत्ने ब्राह्मण- स्वमिति चेत्, सैव कथा मर्तव्या, यतोऽसौ वैदिको भूत्वैव वैदि- कविशेपजाति कामयमानस्तपस्तेपे पष्टिसहस्रवर्षपर्यन्तं, ततो गा. यभ्यनुग्रहः, ततो ब्राह्मणानुग्रहः, ततो ब्राह्मण्यावाप्तिरिति सर्व दुर्घटे पूर्वपक्षिणां । कथमासाद्यते स्वच्छन्दचारिभिर्वैदिकत्वं त्र- ह्मत्वं वेति स्वयमेव शाम्यन्तु वादिनः ।। ननु कर्मठरुपनीतैरेवायं वेदो विद्यारण्यादिमुनिभिरन्यथा व्या- ख्यातः, इदानीन्तनैबहुदर्शिमिर्वहुभाषाभिज्ञविचारपरैः समीचीन- तया व्याख्यातस्तस्मादिदानीन्तनानां सर्वेपामधिकारः समससो, न द्विजाभिमानिनामिति चेत्, युक्तमुपन्यसं बहुदर्शिनां बहुभा. पाभिज्ञानां विचारपराणामधिकार इति । परन्तु सम्प्रदायामि- ज्ञता तु द्विजाधीनवेति बहुदर्शित्वादिगुणा द्विजनिष्ठा एव वेद. व्याख्यानोपयुक्ताः, नेतरनिष्टाः, यथा स्वातस्यशौर्यगाम्भीर्यबहु- ज्ञत्वादिगुणा राजनिष्ठा एव राज्यव्यवहारहतयो मर्यादापाल. काश्च । अतएवान्यत्रान्यफलाय। ततो गुणसम्पन्नैद्विजैरेव व्याख्या- तभ्यः सफलत्वात् , यतोऽनाधिकारी पण्डितोऽप्यधिकं घूयान मार्मिकं । ततो नवीनैरप्रमाणकोटी काल्यादिवनिवेशिनो वेदः स एव प्रमाणमूर्धन्यः । प्राचीनपरम्परानुसारिणां प्रामाण्यं च ·२८१ विचारत्रयी। (धर्मविचार ३) मर्माभिज्ञतामूलम् , यतस्तैारयातो वेद उच्चता याति न नी- चता, इतरैस्तु नीचता । इय हि व्यारयातृसरणियेन व्याख्येयता सिद्धयत् । सा च प्रयोजनाधीना । तत्सिद्धि प्रामाण्यग्रहाधीना । तामेव न साधयति वेदसस्कारहीन । निर्वन्धहीन यारयान पु- यात्तन्नेष्ट शिष्टाना, यत प्रामाण्याद्धश्यते । ततो निर्बन्धनि- क्षिप्तो बेद उपनयनपरम्परावताध्येतव्यो विज्ञावव्यश्चेति । तदा यथासम्प्रदायमुपनयनम ययन ज्ञान ज्ञानफल च व्यरस्थित अ- विकारिणो व्यवस्थिता इति शिष्टसम्मतो मार्ग । तत्तत्सम्प्रदाय- मज्ञात्वा तर तन प्रवेश किं शिष्टसम्मत । विचारयन्तु भ. वन्त । वुतोय वेदोऽवमन्यते विरपि । अथोपचारारूढ कश्चि. द्विद्वान्यतिरब्रवीत् सकलजनसाधारणो वेद इति तन श्रुति घ प्राह “यथेमा वाच कल्याणीमावदानि जनभ्य । प्रह्मराज न्याभ्यार शूद्राय चार्याय स्वाय चारणाय च । प्रियो देवाना दक्षिणाय दातुरिह भूयासमय मे काम समृद्ध्यतामुपमादो न मतु अस्यायमभिप्राय -परमेश्वर सर्वमनुष्यर्वेदा पठनीया पाया इत्याशा ददातीति । अत्रेदमुच्यते । अयमभिप्रायो न वयितु शक्यते फेनचित् । शक्यत इत्थ तु, यतमानो यक्षान्ते सन्निहिताप्रति प्राक्षणक्षनियवैश्यान् सभासद शूद्र शामिनक- मणि विनियुक्त सेवक पदाचिदुपकरणयोजनप्राप्त चोद्दिश्य व. दति कल्याणी श्रद्धासम्पन्ना वाच सन्निहितेभ्यो जनेभ्य सा मान्यतो विशेषतश्च प्राक्षणक्षनियवैश्यशुद्भसेवफेभ्यश्च प्राप्तेभ्यो बदानीति प्रतिज्ञाय यधति तामेव प्रतिज्ञाता वाणी श्रावयति दक्षिणादानाबाना प्रियो भूयासमिति । एतेनेद व्यज्यते स । भ्यपूनया ऋत्विादक्षिणया च परमेश्वरो देवाश्च तुष्टा भवन्तीति । तनदातुष्ट्या देवतुष्ट्या च हेतुना मे काम समृद्धयतामिति सभा प्रायते । अद परोक्ष मुख मे समीपे नमतु प्रहीभववितीशो ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २८५ देवाश्च प्रार्थ्यन्ते । तेन दक्षिणान्तयज्ञेन सभ्याः परमेश्वरश्च तु प्यति, तेनाभीष्टसुसं च लभत इति । अत्र मवे परोक्षाणां दे. वानां तथा सुखस्य चाङ्गीकारो व्यज्यते । अयमर्थः सकलवे- दिकसंमतः, त्वदुक्तार्थे को वैदिकः संमतिं यच्छेत् । यतो वैदि- कानामयं सिद्धान्तः, प्रामाणिकपरोक्षवेत्तारो विद्वांस इति । इत- रेषां प्रात्यक्षिकमात्रवेत्तारस्तथेति । वेदो न प्रत्यक्षमात्रपरः तस्मा- संप्रदायाद्वहिरर्थ वर्णयतोऽस्य मते न वर्णाश्रमविभागः, न वेद- महत्त्वं, ततो यथेच्छव्याख्यारम्भः, ततोऽप्रामाण्यमित्यादिदोपा आपोरन् । सांप्रदायिकार्थे तु न दोपाःस तु ब्राह्मणसूत्रयोः सांप्रदा- थिकयोश्चारितार्थ्यमनुरुध्य भवेत् । किं त्वं वैदिकस्तर्हि वैदिकेन पथा गच्छ, न चेत्कस्तेऽधिकारो वेदमार्गे शुभाशुभविचारे । किमन्य- गेहमन्येन परीक्ष्यते, किं स्वगेहमन्यस्मै प्रदर्शयति यत्र प्रमाद- प्रसङ्गः, तस्माद्विजा एवाधिकारिण इति युक्तं । यदि वर्णाश्रम- विभागोऽवगतस्तर्हि पितैवोपनयेत्पुत्रमिति वैदिकनिर्बन्धमनुसृत्य वि- हितोपनयनस्य वेदाध्ययनं नान्यस्य, तदा सर्ववर्णाध्ययन- विधिः कथं, चेदाध्ययनार्थदीक्षितपुरत्याभावात् । यो हि तथा सोऽध्ययनाधिकारीति नियमो वैदिकानां । क्षत्रियवैश्यपुत्रांस्तू. पनीतपित्रनुज्ञातः पुरोहित उपनयति, तथाप्यधिकारितावच्छेदकं परम्पराप्राप्तोपनयनत्वमव्याहतं । पितैवोपनयेत्पुतमित्यस्य तू- पनयननिरपेक्षसंस्कारसमर्थजन्यत्वमुपनयनोद्देश्यतावच्छेदकमिति पर्यवसितोऽर्थः । तेन न हिरण्यगर्भेऽव्याप्तिः, नाप्यनुपनीतपा. रम्परीकेऽतिव्याप्तिः, ईश्वरे नित्यसिद्धज्ञानत्वादन्यत्रोपनयनसा- पेक्षत्वात् । संस्कारेण जातिपरावृत्तिकथनं तु न युक्तं । जातिनि- येति वैदिकदृष्टिः। सा कथं परिवर्तेत । प्रत्यक्षं दृश्यन्ते शाखा- यत्ततावच्छेदक द्विजत्वव्याप्यासिनो जातयः, नातो द्विजेतरेपाम. धिकारः, स्यादृत्तिविपर्यस्तु । अत्र देवानांप्रियः पृच्यते त्वदु- " ·२८६ विचारमयी। (धर्मविचारः ३) पन्यस्तमत्रात्सवादा पठनीया पाट्याश्चेति क्थ रभ्यते, न काचिदक्षरसगति । अक्षराणि तु आवदानीति । अस्तु अग्रेड- धिकारिनिरूपणप्रसझे चारणोऽनिशूद्रोऽन्सन इति व्यारयात' । मधमन्यजो वेदाधिकारी । कि तस्यान्त्यजत्व । वयं तु वदामो वे. दारतरत्व, अतएगातिशूदत्त । पथ तस्याधिकारी विधीयते- उगने मत्रेणोदेश्यतावन्टेदक पण्डाल त्वविरुद्ध । यद्यविकार, वर्णनयेण गतार्यता। ननु वर्णनयावहिरपि विधीयत इति चेत्, कि तद्विधिलिङ्ग । लिङ्ग तु प्रतिज्ञाया जावदानीति । प्रतिज्ञात च प्रदर्शित नि यो देवानामित्यादि । नास्य वाक्यस्य वत्ता परमेश्वर , भूयास. मिति प्रार्थनादर्शनाकामसमृद्धिप्रार्थनादर्शनाच । पश्चियजमा- नोऽस्य वक्तेति युक्त । तस्माज्ञारणश दो नान्य पर , तस्य वे- दाध्ययनफ्ल्पनाया गौरवात्प्रमाणाभावाच । द्विजेतरेपु वेदश्रव. पानिपेधावेदक मौविरोधी परिचारकादि फ्ल्प्य , ततो मनार्थ समनस । अथवा प्रतिशूद्रस्य विशेषण चारणायेति । चरणे यक्षपुरुषस्य भवश्चारण इति समवस । चतुर्णा मेव वर्णाना यज्ञ- पुरपाङ्गत्वेन यज्ञियत्वमिति द्योतनाय स्वायेति विशेषण । तस्मा- द्यक्षागचातुर्वण्योदेशन यतमानोक्ति समक्षसा । अग्रिममत्रे "बृहस्पते अतियदय" इति वृहस्पतिशब्देन काचिदेवता प्राय॑ते सयोध्य यजमानेन । तस्मानान मन्त्रे सावर्णिकाध्ययनविधिग- न्धोऽपीति द्विपमानाधिकारिको वेद । विच पिं पारयेद्दत्तमपि द्वितत्य चण्डार । पख कन्यामुदहेन् । यत्पतिनातिपन्या तदा द्विनवहानि द्वितस्येति चे, किं द्विजत्वेन सद वन्या च यन् उसि । धन्या तव्य वैदिक्ता वर्णसारनानी । ननु न सन्ति वर्णा इति चेत्, पूर्वमेनोक्त तब मते वर्णाश्रम विभागो नामीति । वेदे त्वमि विभाग , ततो न सावनिक । यदुक्त ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २८७ सर्वाधिकारत्वे परमेशसृष्टत्वं हेतुरिति, तदयुषं, ईशसृष्टेऽस्मिन् जगति दायविचाराभावप्रसद्गात् । सर्वे सर्वाधिकारिण इति तव मतं । तत्रान्योन्यस्वत्वप्रतिवन्धान कस्यापीति प्राप्तं । यदि न प्रतिवन्धस्तर्हि न स्वत्वं किंचित्करं । तस्मादीशविनिर्मितेऽपि स्वत्व- नियमो मन्तव्यः स च प्रमाणाधीनः । तत्र वेदस्तत्त्वे प्रमाणमु- पनयनं पारम्परीकं, ततो न सर्वाधिकारसिद्धिः । वस्तुतस्तु तवेयं न्युतिः, फरिद्वेदमनादि फचिदीशकृतं वर्णयसे, पक्षद्वयपि दायनिर्णयशास्त्रस्य जागरूकत्वान् । द्विजैरुपनीतरध्येतव्य इति हि शास्त्रं । तन मन्ये इति पूर्णपाण्डित्ये प्रकाशिते, कोपि भूयातिक त्वं न दायादो वेदे किं नासी दायनिर्णयः । वेदस्तु वेद- ओतुः शूद्रस्य पुजतुभ्यां कर्णपूरणं पशुश्मशानत्वेन वहर्जिता- च्छेदं च । एतेनायं दायो द्विजानामेवेति । अन्यथा वेदेऽयं दण्डो दृष्टो न स्यात् । नहि किंचिजगति सर्वाधिकारिक दृष्टचरं तार- तम्यव्याप्तत्वात् । अतएव तत्र तत्राधिकारिनिर्देशः। का विद्या निर्णीताधिकारिका न भवति किं तद्वस्तु तथा । "प्रायः सामानि यजू पि । सा हि श्रीरमृता मताम्" इति ध्रुनो द्विजदाय उक्तः । अमृतेत्यव्युन्छिन्ना, सतानिति परम्परामातोपनयनयतामित्येवाधः, श्रियोऽमृतत्वविदोपणार आगन्तुफे तदयोगात् । तस्मावदसंमतं दायमानित्योपनयनविधिनाऽध्येतव्य इति बैदिकः पन्थाः । अये- दिफानां निर्णयो यथेन्टमय दिकत्वादेर । किं फाको हंममर्यादानि- पचाय प्रमुः । इंगनिर्मितप्वपि गुलाफलेषु किं दायाद ईमृ. छोपि फाफ: । फोऽयं पलात्कारोऽनदधेवायनधिकारिणां । पि.म- पाने दानमुपकार मापकारः। तत्पु गोभने फलति या। नम्मादपरीमफफया मधमनुष्यनाधारणो वेद इति । दिशा अपि परिका येषां परिः पन्थाः परम्परामामो न रोचते | अभिनया पने दिसाः । पानी पदिसता का न् मापते निन्यो ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १ । २८९ चेत् , किं यथेच्छं भुनक्ति सशास्त्रमथवा । आये न यजमानः, कितु हिंसकः । द्वितीये शास्त्रपरतत्रत्वाच्छास्त्रार्थता, न भोजन- विषयता पशोः। यथाऽऽलम्भनं शास्त्रार्थस्तथा हविःप्रतिपत्तिरमि शास्त्रार्थः॥ ननु भागवते यज्ञियाः पशवो लोहशृगा यजमानं हिंसन्तीति श्रूयते, तस्माद्यज्ञवधो दोपाय, ततः पिष्टपशुरिति चेत्, किमनया कथया यज्ञो निषिध्यते उत पिष्टपशुर्विधीयते । आये न तथा सा- मर्थ्य भागवते येन वैदिको यज्ञो निपिध्येत । न द्वितीयः पिष्ट- पशुविधानादर्शनात्तत्र । यदीयं हिंसा भवेत्तदा भवेदपि पिष्टपशुः । यदि विधावपि दोपस्तदा ज्ञातं बलं विधेः । ननु पिष्टपशुवचना- न्युपलभ्यन्ते, का गतिस्तेपामिति चेत्, इयं तेषां गतिः । श्रूयते काचिदाख्यायिका वेदे, कदाचिद्देवासुरसरीसृपमानुपा ब्रह्माणं शरणं जग्मुस्तदा तेन चतुर्वक्रेणोपदिष्टं युगपत् 'दददद' इति; तदा देवैर्दमः, असुरैर्दया, सरीसृपैर्दशः, मानुपैनमिति पृथ- क्पृथगवबुद्धो धर्मः, तदाऽसुरैर्दयापरैः कल्पितानि स्वबोधानुकू- लानि वचनानि वेदतात्पर्यानभिज्ञतामूलानि "अहिंसा परमो धर्मः" इति सिद्धान्तप्रतिपालनाय । अत्र वादे याज्ञिकैरयाज्ञि- कैर्वा "मा हिंस्या"दिति विधिः पालित एव; परंतु याज्ञिकैः पशुः स्वर्ग गमिवः, हिंसा च न लब्धा, वैदिकत्वं व्यक्तीकृतं, स्वर्गोऽपि जिघृक्ष्यते, अवैदिकः पशुः पालितः, वेदश्रद्धा शिथिलिता, अवै. दिकत्वमपि व्यकीकृतं, स्वर्गेतरजिघृक्ष्यते स्वर्गो वा । वेदप्रा. माण्यारूढास्तु याशिका एव । ननु किमवैदिकाः पिष्टपशुवा- दिनः । सत्यं तथा । कुतः । ब्राह्मणसूत्रप्रसिद्धपश्वनाविभागोपट- वात् । ननु कल्प्यन्तेऽगानि पशोरिति चेत्, अतएवोच्यत उप• सव इति । यद्यगानि कि कल्पनया । यदि कल्पना कुतो विभागो विभाज्याभावात् । यदि कल्पनया विभागसंभवसर्हि स्वर्गे तस्य १९ ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) लोहशृङ्गसंभवः । ननु पिष्टपशुः सर्ग नाधिरोहतीति चेत्, यज- मानस्यापि सैव गतिरर्थसिद्धा। किं पिष्टपशोलाहशृङ्गमङ्गीक्रियते अथवा स्वर्गरत्यज्यते । ननु हिंसाभावाल्लोहङ्गाभाव इति चेत्, असावेव प्रत्यक्षपशी न्यायः । विधेरनादित्वाद्वक्तः सर्वज्ञवा. द्यक्षमोक्तुः स्वतत्रत्वाद्यजमानस्य विधिपरतन्नत्वात्पशोव्यत्वाच न काचिद्धिंसा । भागवताभिप्रायस्तु स्वर्गपणा साज्या मुमुक्षु- णेति । तस्मास्पिष्टपशुस्वैदिकः कैश्चित्कल्पितः । यतो द्रव्यम- प्यस्ति हिंसापि नास्तीति पिष्टपशुकल्पना न न्याय्या। मा हिं- स्यादिति विधिर्हिसामुद्दिश्य, पश्वालम्भनविधिवैदिकानिति । यथा समे यजेतेति विधिविषमदेशे यष्टारं प्रत्येव, अन्यत्रानुवादस्था मा हिंस्यादिति हिंसाभावे समीकृते तत्रैव प्रविष्टस्तदविरोधी पश्चा- लम्भनविधिर्न हिंसेति प्राचीनन्याख्यानमेव समसं प्रामाण्य- परिपन्थित्वाद्वेदानां । प्रामाण्यपरिपन्थिता नव्यविव वैधेऽपि हिं. साकल्पनात् । तस्माद्वेदप्रामाण्यं जानन्तो वैदिकाः प्राचीनेन पथा माह्मणसूनसिद्धेन गच्छन्तु, न काल्पनिकेन केनचित् । यतः सर्व- पुराणप्रणेतृव्यासशिष्योपि जैमिनिः पिष्टपशुनामापि न जमाहेति प्रसिद्धम् । तस्मादर्वाचीनैर्वेदप्रविष्टः प्रच्छन्नबौद्धः कल्पितानि पिष्ट- पशुवचनानि मुग्धैरमाप्तेऽपि प्रसङ्के इति सर्वमनवा । “यस्य फस्य तरोर्मूलं यस्मै कस्मै च रोगिणे । येन केनापि दातव्यं यद्वा लद्वा भविष्यति" इति श्लोकमायति पिष्टपशुः । नायं यज्ञः किंतु यज्ञाडम्यरः, तेन वर्गाडम्बरोऽपि । ननु कग्वेदनाह्मणे "पुरुषं वै देवाः पशुमालभन्त" इत्यादिना पुरुषादिभ्यो मेधोत्क- मणमुक्त्वा "उत्तरत उत्तान्तमेधा अमेभ्याः पशवस्तस्मादेवयां मा- भीयातमस्यामन्वगच्छत्सोनुगीतो नीहिरभवत्तद्यत्पशी पुरोडाश- मनुनिर्वपन्ति समेधेन नः पशुनेष्टमसत्केवलेन नः पशुनेटमसदिति समेघेन हास्य पशुनष्टं भवति य एवं वेद" इत्यादिवेदवाक्याहीही ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २९१ मेध्यतमत्वामिधानात्प्रत्यक्षपशोरमेध्यत्वाभिधानासिद्ध्यति पिष्ट- पशुः इति चेत्, न सिद्ध्यति पिष्टपशुः । तर्हि कि सिद्ध्यत्यस्माद्भा- ह्मणात् । इदं तु सिद्ध्यति पुरोडाशप्रशंसनं । कुतो विभेपि विधि- परोऽपि विधेः, विधिरपि कुतोपि न विभेति स्वतत्रः । यजमानोऽपि कुतो बिभेति शास्त्रपरतत्रः । तस्माद्यत्र पशुरुक्तस्तत्र पशुरेव यत्र पुरोडाशस्तत्र पुरोडाश एव, अतएवोपसंहारे य एवं वेदेति वेद- नस्यापि पशुयागफलमुक्तं । तत्र सिद्धऽन्यथार्थे यत्नो न साध्य इति न्यायेन पिष्टपशुमपि जहासि किं, यथा पुरोडाशेन पशुं प्रत्यक्षं । तस्मादिदं पुरोडाशप्रशंसापरं, पश्वादिशब्दाः प्रसिद्धपशुपराः, य. जमानो विधिपरो न स्वरुचिपरः, वेदार्थः प्राचीनव्याख्यातो वि. रोधरहितः समासः। यतो वेदो न व्याख्यातशरणः, व्याख्या- तारो वेदशरणाः, तस्माद्वेव्याख्यानं वैदिकैरेव परम्परासमधि- गतवेदैः व्याख्येयो नेतरैरिति वहु पल्लवितेनालम् ॥ पुनरत्र पृच्च्यते येन पिष्टपश्वादराय ब्राह्मणमुपन्यस्तं तेनैवान्ते उपसंहृतं काम्ये कर्मणि प्रत्यक्षं मांसमुक्त्वा निष्कामकर्मणि “य इच्छेत्पुरुपोऽत्यन्तमालानं निरुपद्रवं । स वर्जयेत मांसानि भूता- नामिह सर्वशः।" इति सकामनिष्कामभेदेन मांसस्य महणाग्रहण. मुक्तं, तत्कथं युज्यते। यत्र मांसप्राप्तिस्तत्र पिष्टपशुर्मासविरोधी, ततः कथं सकामस्य मांसप्राप्तिनिष्कामस्य कथं सागः । विधिप्राप्त मांसं व्यवस्थापयसि । यदि पिष्टपशुस्तहि कथमेपा व्यवस्था । यदि निष्कामोऽसि मा कुरु यज्ञं अकामस्य कर्मणामप्राप्तः । यदि क- रोपि तर्हि किंचित्कामयसे किंचित्करोष्यपि, वत्र प्राप्तोऽपि यज्ञः, तत्र सकामस्य किं प्राप्तं त्वन्मते, तद्भोक्तव्यमेव विधिना । प्रवा• हप्राप्ते को विवादः इति तवामिप्रायः । त्यक्तः पिष्टपशुस्त्वया मांस. प्राप्तये दैव मांसं व्यवस्थाप्येत । रागतस्तु मांसमप्राप्तमेव, मा हिंस्यादिति निषेधात् । किंच धर्मो द्विविध उपन्यस्तः सकामो . , ·२९२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) निष्काम इति । एतेन द्वयोर्धमत्वेन कथं निष्कामेन त्यागः कार्यः। कामाभावादित्ति चेत्, अप्राप्तिरियं यज्ञस्य । सकामत्वे अकामले वा विधिना प्रतिपादितं कथं त्यग्येत । अत एवाघाणपक्षः श्रोतः । श्रुतेन मांसभोजने तात्पर्य, किंतु यज्ञपुरुषप्रतिपादितविधिपरत्वे यजमानस्य । यदि धान्यमेव पशुमन्दार्थसदा सर्वेषां निर्स मांस- भोजनासक्तिः, न घेद्यक्षे मांसभोजनं दुर्वारं । अतएव प्रत्यक्ष- मांसमगीकृतं त्वयेति समाहितः पिष्टपशुवादी । अतः प्राचीन- व्याख्यातो स्था तथैव सुस्थ इति नन्दन्तु वैदिकाः ।। वस्तुतस्तु परम्पराप्राप्तोपनयनवतां वेदे प्रामाण्यमहदाढ्यांद्वदि- कपरम्पराप्राप्तव्याख्यानमेव समवसं, मेतरजनसमसं सम- असं । यतो वैदिकपरम्परायां तेषां समक्षसता व्यर्थी । को- ऽयमन्यमार्गे स्वसाम अस्यप्रदर्शयिता । एतेन स्वसामञ्जस्यमूल- मश्वमेधादीनामन्यथाव्याख्यानं निरस्तं, स्वसामञ्जस्यस्याप्रयोज- फत्वाद्विधेरत्याज्यत्वादिति । विधिर्वेदः, तद्वतका तत्प्रतिपाद्यश्च यज्ञ- पुरुषो वेदाभिन्नः, तेन कृतो यज्ञः, यजमानादयो भृत्या न ख. तत्रा इत्यभिप्रेत्याह श्रुतिः "यन्जेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि ध. र्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ।" इति । यज्ञेन इज्यतेऽनेनेति करणसाघ- नेन वेदेन विधिना, यज्ञं इज्यत इति यज्ञस्तं परमेश्वरं यज्ञभो- कारं, देवा दीप्तिमन्तोऽधिकारिणः, अयजन्त इष्टवन्तो यथाप्राप्तं, न यथेच्छ । तानि ते, धर्माणि लिङ्लोडादिप्राप्तानि कर्माणि धर्माः, प्रथमानि अप्रदृष्टस्त्रपूर्वकालानि अनादीनि अनादय इति यावत् ; सन्निर्दिशति आसन्निति, न तानि कल्पिवानि वचनानि कर्माणि वेत्यर्थः। ते यष्टारो विधिपराः, महिमानः पूज्यतमाः, नाकं दुःसरहितं स्थानं, सचन्त प्राप्तवन्तः, यत्र, पूर्व प्राचीना यष्टारः, साध्यास्तन्नामानो देवाः, सन्तीति । तस्माद्विधिपराणां वै- : - ·वैदिकपद्धतिः १। । (धर्मविचारः ३) २९३ दिकानामनल्पफलं, विधिस्तु स्वतः सफलश्च । यतो यज्ञाः स्वत. ब्रेण वेदपुरुषेणेशेन कृताः, न वैदिकैः परतत्रैः, स्वर्गस्तु लब्धः पारतत्र्यफलं । ननु कस्मादयं पक्षपातो वेदे । नायं पक्षपातः, किंतु न्यायः । यथा गौः ईश्वरेण सृष्टा, तथापि तत्पालनाधिकारो न म्लेच्छानां हिंसासंभवात् । नहि गवि सर्वेपामेकतात्पर्य । द्विजाः पूजयन्ति, म्लेच्छा मारयन्ति । तस्माद्येभ्यो निर्विघ्नं सुखं तेपामेव तद्रक्षणाधिकारो यथा, तथा परम्पराप्राप्तोपनयनानां वेद- रक्षणाधिकारोऽन्यत्रासंभवात् ॥ अस्त्वयमधिकारो द्विजानां परंतु यत्कर्मफलं स्वर्गः स किमस्ति ? कुतो नास्ति । अदृश्यत्वादिति चेत्, तव मम वा । यः पश्यति स तु वदति स्वर्गार्थी यजेदिति । किं पश्येद्यजमानः । स्वर्ग । कुतो न पश्येत् । पश्यति हि सर्वो जनः सामग्र्यन्तरेण वस्त्वन्तरं । य- द्यनया सामघ्या न दृश्यते तर्हि दृश्येत सामन्यन्तरेण । नैक- सामघ्या शक्यं सर्व द्रष्टुं । सामग्रीभेदाद्दर्शनभेदः । उत्पाद्यते काचित्सामग्री यज्ञेन, कर्मसामान्यस्य यत्किंचिदुत्पादकत्वात् । यदि तथा दिदृक्षामो वयं । यद्यधिकारिणस्तर्हि दिक्षा सफलैव । तहधिकारी प्रदर्शयेत् । प्रदर्शयेद्यदि ते निकटे दर्शनसामग्री। यः पश्येद्यं दर्शयेत्तौ समानसामग्रीको, अविद्यामात्रनिवृत्तिदर्शयितु- यापारः । यदि त्वं यज्ञसंस्कृतस्तथाविधः प्रदर्शयेत् । स कथं पश्यति । विधियलेन । यस्य तदलं स पश्यति । विधिः कस्य । स्वर्ग पश्यतः । कः पश्यति । यो वक्ति यजेति । स स्वर्ग पश्यन्नेव वदति सर्वज्ञः परमेश्वरो यागेन स्वर्ग पश्यतेति । किमिद- मीशवाक्यं । तथैव । करमादिदं । अहो वाक्येन परिचिन्वन्ति वक्तारं सर्वे जनाः, तथा वेदस्य वक्तारं परिचिन्वन्ति वैदिकाः मुपफयुद्धयः यत्र सर्वसंभवः । किंबहुना, प्राक् परम्परामा वेदं, ततो वक्तारमीशं, ततो विधिपराः स्वर्ग पश्यन्ति पारम्परीकाः।

·२९४ विचारत्रयी। (धर्मविचार ३) ननु मृताना जीवता वा लोकान्तरगमनासभवात्स्वर्गवावति चेत्, क्य वातामात्र । येऽचुना जीवन्ति ते पूर्व मृता पुनरि- प्यन्ति पुनर्जीविष्यन्ति । यतो जीग किचित्प्राचीन यजन्ति विचित् नव गृहन्ति स्वभावात् । तस्माद्यजमानजीव प्राचीन कर्मसाधन कालेन यजति नव गृहाति कर्मफल स्वर्य । शास्त्रयु- क्तिसिद्धेऽर्थे त्वत्प्रत्यक्षमकिचित्कर । तस्मादपक्षपातो न्यायो यजमानाना वैदिकाना स्वर्ग फल मिति । अतएव प्रशान्ते भरत- राण्डे द्विजा, तर ब्राह्मणा शास्त्राधिकारजन्मत्वात् । दुर्लभ शाखाधिकारि जन्म येन मानुष्य सफल । असति साखे तर्कपरा- यणा यथेष्टाचारिणो मिथोविरोधिनो नश्येयुरिति वेदमुवाचेश्वरो वर्णाश्रमविभागविभकाधिवारिक | त परम्परायात कदाचिदुपट- लप्रायमुद्दधार भगवान् श्रीशकर । अतस्तद्विरुदावल्या वैदिकमा- गप्रवर्तक इत्यद्यावधि तद्यमो लिरयते श्रीमहाराजाधिराजमभूति- सर्वजने । जयति स भूमण्डलाचार्य शकर । यथाह पण्डितो भास्कर । “वर्षेप्वतीतेपु शतेपु षट्मु विप्येऽवतीणों भुवि शक रार्य । शिप्यैश्चतुर्भि सहित शिवादिपारम्परीकावधिमानमाम ॥' इति दीक्षामीमासाया मगलाचरणे ॥ नन्दन्तु वैदिका सर्वे पारिता यै श्रुतिश्विरान् । दोह दास्यति पालेग पुनरप्रेऽपि पाल्यता ।। १ ।। पथमप्यस्तु माणिक्य सिं सम गैरिकैभवेत् । परीक्षकसुपुती तु सममेव कदाचन ॥२॥ इति श्रीमत्परमहरापरिमानक विधामनिवासिकृष्णान दसरस तीहत वेदाधिकारनिर्णय भीपरमश्वरप्रीतये भूसाद ।।

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १ २९५ वेदशल्योद्धारः (तृतीयं पदम्.) . यः शंकरः सकलवेदरहस्यवक्ता • बुद्धादिबुद्धितमसामपि चण्डभानुः । अभ्युद्दधार विगलच्छृतिमार्गमद्धा भूमण्डले विजयते यतिसार्वभौमः ॥१॥ नमो मत्स्यावताराय वेदोद्धरणकर्मणे । स्वोक्तं कः पालयेद्वेदं परमेशमृते जनः ॥२॥ मत्स्यावतारो भगवान्वेदशल्योद्धृतौ मम । सहायतां भजत्येव स्वोक्तपक्षकतत्परः ॥३॥ नमः श्रीगुरुनाथाय वेदतत्त्वप्रबोधिने । नमः कैवल्यनाथाय नमः कारुण्यमूर्तये ॥ ४ ॥ नमः श्रीसच्चिदानन्दपादपङ्कजरेणवे । संसारे पारगन्तॄणां सेतवे हेतवे मतेः ॥५॥ अस्ति कश्चिद्ब्रह्माण्डमण्डले पडङ्गमण्डितो वेदो नाम मप्रविनि- योगेतिकर्तव्यात्मा संहिताब्राह्मणकल्पनामधेयः पुरातनो ग्रन्थः, यदुत्पत्तिकालो नाद्यापि कैश्चन निश्चीयतेऽनुमीयते वा दृष्टान्ताभा- वादुपष्टम्भकाभावाच्च । इदमेवास्य पुरातनत्वं यदुननुमितानिश्चितो- त्पत्तिकालवे सति वर्तमानलं, यथेश्वरस्य यत्किंचित् दृश्यते श्रूयते वा, तस्मात्सर्वस्मात्पुरा विद्यमानत्वं पुरातनत्वमनादित्वे पर्यवस्यति । तस्मा देवताऽनादिमीशमन्तरा कः संभवेत् । न हि कश्विजीवोऽनादिरस्य वक्तेति वक्तुमुचितं । शिक्षाधीनज्ञानस्य नैतादृशं ज्ञानं वचनं वा संभवति येन ज्ञानेनात्यन्तपरोक्षं वस्तु निरूपयेत् । यच वचनं देवा इति वक्तव्ये देवास इत्युक्त्वा पाणिन्यादिशब्दाचार्यसंमतो वक्ता वचनं वा । वक्ति च शब्दाचार्यः "छन्दसि दृष्टानुविधिः" इति तनयप्रयोगमानसाधुतां । न च ·- . विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) वागियं संस्कृता, शाब्दिकसंस्कारमनादृत्य प्रवृत्तवात्, अतएव प्रातिशाख्यं तत्तच्छासायां । नापि प्राकृती, कस्मिन्नपि देशे तथावाचोऽनुपलम्भात् । तस्मादलौकिकानादेर्वेदस्यालौकिकोऽनादि- रीश्वर एव वक्ता ॥ अन्न केचिदहन्मतानुयायिनः प्राचीनाः पौरुपेय इति प्रत्यव- तस्थिरे तत्यजुश्योपवीतं तदाश्रितक्रियां च । तदाप्यासन्नेवातिपुरा- तनत्ववादिनः । किंपौरपेयवादिनः पुरातना उत पुरातनवादिनः पुरातना इति विमर्श, पुरातनवादिनः पुरातनाः, अन्यथा पौरुपे- यवादानुत्थानात् । नहि पौरुपेयवादनिरासार्थी पुरातनवादः, यतो धत्ते वेदोऽनुश्रव इति नाम पुरातनसंमतं । अतएव श्रुतिरित्यपि नामान्तरं यतः श्रूयत एव । नतूत्पत्तिकालो निश्चितोऽनुमितो वा दाभ्यामपि । नच प्रलये वक्तरभावाद्वेदाभावे पौरुषेयत्वं गले पाशायत इति वाच्यं, तदानीमपि वक्तुरीश्वरस्य सत्त्वात् । नहि वक्तुरीश्वरस्याभावेऽप्रिमपुरुपाणां व्यक्तं वक्तुं शक्तिः, जातिवधिरा- णामपि वाग्व्यवहारप्रसङ्गात् । नहि तथा कश्चिदृष्टः श्रुतो वा। यतः शिक्षकं वक्तारमन्तरा वैसरी नोपपन्ना ततो वैसर्यात्मकस्य पुरातनस्य वेदस्येश्वरः पुरावनः कारणपुरुषो वक्तेति वक्तुं युक्तं । एवमेय प्राकृत्योऽपि सी भापाः पुरावन्यः, तासामपि निर्मातुरनुप- लम्भादीश्वरे सामजस्याच, तत्तद्भापायां मन्त्रोपलम्भादीश्वरेतरस्य वत्र शक्तिमाधातुमशक्यत्वात् , “निपष्टिश्चतुःषष्टिर्या वर्णाः शंभुमते मताः । प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा !" इति शिक्षावचनात् । वेदः संस्कृतं प्राकृतं चेति तिस्रोपि भापाः पुरात- न्यः संस्कृवसाधुत्वबोधकाः, पाणिन्याय आचार्याः, भापासपि केचिद्गस्त्यादय आचार्याः श्रूयन्ते, वेदाचार्यों महेश्वर एव । तत्सं. प्रदायविदो महर्षय इति आचार्या इति च व्यपदिश्यन्ते ॥ मनु भापामग्राणामपीश्वरमूलत्वाद्वेदत्यापत्तिरिति चेत्, न ! कस्यामपि ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २९७ शाखायामपाठात्, वेदत्वाभावेऽपीश्वरोक्तत्वात् वेदतुल्यत्वात् , कों- पकर्णतया लब्धत्वात्, अचिन्यशक्तित्वात्, तन्त्रत्वेनागीकारो युक्तः । तनु विस्तार इत्यस्य तन्त्रमिति रूपं, स च विस्तारो देशकालानवच्छिन्नः, नहि तावन्तं देशं तया तया भापया नियन्तुं शक्रोति कश्चित् । यया भापया यावन्तोऽवबुध्यन्ते तावतः पदार्थानपरोक्षीकृत्यास्यैतन्न मे इति न संकेतितुं शक्यते, प्रत्येकभा. पाया आनन्यात्पदार्थानन्त्यात्संकेतयितु वस्याल्पज्ञत्वादिति दिक् । कर्तुरनुपलम्भात्कालानिश्चयात्प्रलयानङ्गीकारपक्षे पाश्चसहस्रिकपक्षे च पुरातनवादस्य सुस्थत्वात् । “अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितं" इतीश्वरोपलम्भादुपलब्धं वक्तारमनाहत्य वक्रन्तरकल्पनाया अवि- चारमूलत्वात् पौरुषेयवादः सुत्यजः ॥ ननु युक्तमुक्तमप्रसिद्धेश्वर- श्रद्धालूनां समाधानं, तदनगीकर्तृणां समाधानं तु दुर्घटं इति चेत्, न । वेद एव तत्प्रसिद्धः । किमीश्वरानगीकारो वेदानगीकारमूलः, उतेश्वरानगीकारमूलो वेदानगीकारः । नाद्यः, उपलब्धवेदानगी- कारे मानाभावात् । तदङ्गीकारे तद्वत्तुरीश्वरस्याप्यगीकारात् । न द्वितीयः, मानाभावात् । नचानुपलब्धिर्मानमिति वाच्यं, सर्वेपा. मपि खस्वमूलपुरुपत्यागप्रसङ्गात्, अनुपलब्धेस्तुल्यत्वात् । नचार्था- पत्त्या तत्सिद्धिरिति वाच्यं । तर्हि किमपराद्धमीश्वरेण जगन्मूलपु. रुपेण । यथा मूलपुरुपानङ्गीकारे वंशानुपपत्तिस्तथा जगदनुपपत्ति- रीश्वरानगीकारे । तेषां मूलपुरुषाणामपि मूलापेक्षत्वात् । नहि निर्मूला सृष्टिरुपपन्ना । यो हि सर्वस्य जगतो मूलं सर्वशिक्षाप्र• वर्तकः पुरातनतमः परमश्वरः स एवानादिवेदानां वक्तेति सम. लसं । न चोभयं मन्यामहे इति चेत्, उपन्यसनीयमेतत्स्वातथ्य कुतो लब्धमिति ॥ नन्वनादिवं वेदानां दुर्वचं तत्राचीनराज- कथोपलंभाद्भूतनिर्देशाधोपन्यतकथोचरकालिकले उपन्यसनीयवि. पयसिद्धेभूतकालनिर्देशोपपत्चेश्चेति चेत्, न । सर्वशस्य सवप्रस्ये- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) श्वरस्य न विषयसियधीना वाग्व्यवहृतिः, किंतु शद्वाग्व्यवहारा- धीना विषयसिद्धिः ईशपरतत्रत्याद्विषयाणां । भूतकालनिर्देशस्तु सर्वज्ञदृष्टौ भविष्याणामपि जातप्रायत्वादुपपद्यते, त्रैकालिकतदी- यज्ञानस्य सदातनत्वात् । इतिहासोपन्यासिनां तथा संप्रदायाच न विरुध्यते भूतनिर्देशो यथा रामायणे रामावतारामागेव वाल्मी. किवचनं "रामो राज्यमचीफरत्" इति । यच झापिमिः कृता मत्रा इति कथनं वादिनां तपिशब्दार्थमविज्ञायेति मन्तव्यं, ऋपयो मनद्रष्टार इति तद्व्याख्यानस्योपलम्भात् । तस्मातानि तानि मण्डलानि तेस्तैः पिमिदृष्टानि नतु कृतानि । अर्थेप्सव वरपय इति परिभापणाद्यो यदर्थप्रियः स तदर्थप्रतिपादुकं मन्त्रं दृष्टवानिति सांप्रत ॥ ननु श्रोत्रैकविषयस्य दर्शनमनुपपन्नं शब्द. स्येति घेत, म । चक्षुःश्रवःसु सर्पजातिपु तत्प्रसिद्धे, तपोवलेन महर्पिध्वपि तत्संभवात् । इयमेव सिद्धानां सिद्धिर्यदितरासाधार- णत्वं ।। ननु तथा न दृश्यन्ते तत एतद्वचनं मन्तुमशक्यमिति चेत्, किमयं तवापराध उत सिद्धानां । किंतु सर्वस्यापि वस्तुजा- तस्य दर्शनं देशकालाधीनं । नहि सर्वत्र सर्वदा सर्व पश्यति कश्चित्, समादृष्टान्तयुक्तियुक्त मन्तव्यमेव भवति सति बुद्धिवै- शारये । तत्र तत्र कृधातुप्रयोगास्तु सत्र तत्रोपलब्धकर्मणा नेतव्याः । द्यूतव्यभिचारादिविषयोपन्यासस्तु निषेधोपन्यासार्थ । एतेनाधुनिकहूणमतानुयायिन उदुम्बरकृमिसमानदृष्टयोऽपि समा. हिता इत्यवधेयम् ।। म चायमनादिर्वेदोऽनादेरीश्वरादाविर्भूतोऽनादिसिद्धनैवर्णिकः परम्पराप्राप्तोपनयनसंस्कारैरनुश्रवत्वं पालयद्भिः कर्णोपकर्णतया समधिगतः पालितश्च । तत्र फेचिन्नास्तिकवञ्चिता उदरम्भरयः क्रियास्वलसाः प्रपञ्चपरमार्थोभयविवेकशूनमाः पण्डितंमन्या उप- नयनं वेदाध्ययनं च तसजुः, यत्त्यागे वर्षसहस्रं तन्यूनो वा ·- (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। २९९ कालो व्यतीयायेत्यनुमीयते । केचित्तु बुद्धावतारमारभ्येति, केचित्तु म्लेच्छप्रवेशानन्तरमित्याहुः ॥ ननु वेदोऽयमार्यावर्त एव दृश्यते नान्यत्र, ततो नेश्वरप्रवर्तितो वेद इति चेत्, ईशसृष्टं सर्वत्रेति नियमः केनाङ्गीकर्तु शक्यः, त्वय्येव व्यभिचारात् । कथमपि त्यक्तस्वत्वानां पुनस्तत्र स्वत्वलामो दुरूह इति न्याय- विदः । किमु वक्तव्यं कदाप्यलब्धस्वानुभावानां वेदे स्वत्वाभावान्ना- ध्ययनाधिकारी वर्णत्रयेतरेपामिति ॥ ननु त्रैवर्णिकवालकानामपि नाधिकारः प्राप्नोति कदाप्यलब्धस्वत्वादिति चेत्, उच्यतां कथ- मुत्तरेपां पैतृकधने स्वत्वलाभ इति । वयं तु ब्रूमस्तद्वंशोत्पन्न- त्वात्तत्समधिगतवेदाधिकारो धनाधिकारवदिति । अतएव कल्प- सूत्रमष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयीतेत्यादि संगच्छते । एतेन यमुपन- येत्तस्य वेदाधिकारो यमष्टमे स ब्राह्मणो यमेकादशे स क्षत्रियो यं द्वादशे स वैश्य इति वदन्तो नवीनाः सर्वेपामपि वेदाधिकार. वादिनः परास्ताः । उपनयनोद्देश्यतया द्वितीयान्तब्राह्मणादिशब्द- पाठात्, अन्यथा प्रथमान्तपाठापत्तेः। विधेयविशेपणत्वे द्विती- यान्तपाठस्वारस्यभङ्गापत्तेरनिर्दिष्टकर्मतापत्तेरुपनयनस्य । तस्मा- दनुपनीतेऽपि वाले ब्राह्मणत्वादिजातिरस्तीत्यादि मन्तव्यं । नहि काचिजातिरुत्पाद्यते केनचित्संस्कारेण । अतएव प्रयाणामपि वर्णानां संस्कारोत्तरं द्विज इति नामधेयं न ब्राह्मण इत्यादि, तस्य खतःसिद्धत्वात् ।। ननु ब्राह्मणत्वादिजातयो न दृश्यन्ते, या आ- श्रित्य प्रवृत्तमुपनयनसूत्रं यथार्थ मन्यामह इति चेत्, वदतु का जातीदृष्टवान् ॥ ननु मनुप्यत्वमिति चेत्, कथं तत् । हस. पादाद्यवयवैरिति चेत्, सावयवां किं मन्यसे जाति । पण्डितास्तु निरवयवां नित्यां मन्यन्ते । तदमिव्यखकानि चावयवक्रियागु- मादीनि । काचिजाति: फेनचिदमिन्यज्यते, यया आग्नतण्डुला. दिपु आप्रत्वे तण्डुलत्वे व्यापंकजाती सत्यामपि व्याप्या जात- ·. ३०० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) योऽवबुध्यन्ते केनचित्परिचायकेन, तथा सत्यपि मनुष्यत्वे ब्राह्म- त्यादयोऽप्यवबुध्यन्ते बुद्धिमद्भिः, नतु बालैः, यतो यत्किचित्का- र्यतावच्छेदकतया कारणतावच्छेदकतया वा जातयः सिद्धयन्ति । यथा ब्राह्मणो ज्ञानं ज्ञानसामग्री, क्षत्रियो राज्यं राज्यसामग्री, वैश्यो धनं धनसामग्री, शूद्रः सेवां सेवासामग्री च संपादयितुं शनोति तथा नेतरः, संपादितेप्यन्येन न यथावत्संभवतीति तत्त्वं । अतएव तास्ताः क्रियास्तासु तासु जातिध्वेव प्रशस्यन्ते- न्यत्र निन्द्यन्ते च प्रसङ्गात् । तस्मात् ज्ञानप्रधानजातिमष्टमे आज्ञाप्रधानजातिमैकादशे लोभप्रधानजाति द्वादशे उपनयेगुद्धि- तारतम्यात्, न शूद्रं कदापि ॥ ननु दृश्यते बुद्धिरन्यत्रापति घेत्, संस्कारोपयोगिनीबुद्धिः काचिदन्यैव ॥ ननु सत्खपि जाति- मत्सु कचित्कदाचित्फलं न दृश्यते इति चेत्, फलस्य कालाधी. नत्वादाम्रादिफलवदिति । तस्मात्सिद्धासु जातिपूपनयनसूत्रं सम- असम् । अतो यत्परम्परायां वेदप्रवृचिस्तैरेवाध्येतव्यो वेदो नेतरैः, अधीते च राजदण्डमर्हन्ति । एतेनेशसृष्टत्वाद्वेदः सबै- रध्येतव्य इति परास्त, सर्वेष्वपि पदार्थेष्वव्यवस्थापत्तेः ईशसृ. टत्वस्य तुल्यत्वात् । अतएव व्यवस्थापकं राजानमपेक्षन्ते सर्वाः प्रजाः । एतदेव राज्ञः कर्म यत्परम्परामाप्तमार्गव्यवस्थापनं । स्वीय राजत्वं जानन्न वञ्चको राजा । परम्पराप्राप्तधर्मान्पालये- देव नीति निपुणः । ततोऽनादिवर्णत्रयपरिपालितः कर्णोपकर्णतया लब्धोऽनादिर्वेदोऽनादिनारायणादुद्भूनो न पौरुपेय इति सिद्धं । अलौकिकी, अनन्तार्थगर्भितां, गौतमकणादकपिलमनुप्रभृतिपण्डि- तैर्दुविक्षयां, व्यासजैमिनिवैशम्पायनाश्वलायनवौधायनयाज्ञवल्क्य- प्रभृतिभिः पण्डितैः प्रवर्तितां, शाकटायनादिमिः कथंचित्सप्रमाणं व्याख्याता, को यादलौकिकपुराणपुरुपमन्तरा, यां वाणी शिरसा संमनुते पाणिनिः, येन वशीकृतं वाङ्मयं सर्व, यदाहा.

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। ३०१ मन्तरा न कोऽपि वक्तुमीष्टे पण्डितः सभायां । किं बहु वक्तव्यं, अद्यापि राजसभामान्यो मनुरप्याह "अनादिनिधना दिव्या वागु- सृष्टा स्वयंभुवा" इति शं । क्षम्यतामत्र यः प्रमादः । अनेन तुप्यतु भगवान् राजारामः॥ नन्दन्तु वैदिकाः सर्वे ऋग्यजुःसामभूपणाः । जयन्तु तेऽपि राजानो ये राजत्वविचक्षणाः ॥१॥ रेवातीरे भृगुक्षेत्रे रुद्रनागमहीमिते । शाके श्रीशालिवाहस्य निर्मितः कृष्णभिक्षुणा ॥२॥ वेदशल्योद्धार एप यथाशक्ति यथामति । तेन तुष्यतु लक्ष्मीशः शंकरः श्रीगुरुर्मम ॥ ३ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमत्कैवल्यसिहासनाधीश्वरश्रीसचि- दानन्दसरखतीकरकमलसंजातश्रीकृष्णानन्दसरखतीविरचिते श्रीवेदशल्योद्धारः श्रीपुराणपुरुषप्रीतये भूयात् ।। . वेदार्थविमर्शनी(चतुर्थं पदम्)। हरिः ॐ ॥ अथ वेदं विमृशामः । सर्वज्ञचेतनाश्रितं नित्यसिद्ध ज्ञानं वेदः । सर्वज्ञचेतनमीश्वरः। को जानाति कदोत्पन्नो वेदः। फो जानाति कदोत्पन्न ईश्वरः । श्रूयत एवेति श्रुतिः। श्रुत एवेति परोक्ष ईश्वरः । तस्माच्छात्रं योनिः । तस्माच्छास्त्रयोनिः । विद्यमानोप- पादकं शाखें । विद्यमानं वस्त्वीश्वरः सर्वनिर्वाहात् । ईश्वरो नित्यः । तदुपपाद को वेदो नित्यः । तस्मादुभावपि नित्यौ । वतः स्मृत्युपप- त्तिस्तस्य प्रतिकल्पं । स्मृत्या वेदप्रामाण्योपपत्तिः । अनुभूतविषयत्वा- मृतेः । प्रागनुभवितेश्वरः । पश्चात्स्मा ऋषिः । अनुमवितृस्मत्रों- नहि भेदः । तस्मादीशो वेदार्षिः। ईशज्ञानान्तो वेदयनः । तम्झाने वेदसमाप्तिः । तदेकप्रविपत्तिस्तारः। ततो वेदवीजं सः। तदेव- ·३०२ विचारत्रयी। (घमंविचारः ३) प्रतिपादका इतरे मश्राः । तत्र च शासाभेदो वेदभेदश्च । सर्वे. पामपि तारतात्पर्यम् । ततो विश्वमिध्यावसिद्धिः । इतरोपपादि- सानामविद्यमानलात् । ततस्तारे प्रविशन्ति वेदाः । तत एकमेवा- द्वितीयं सिद्धं । तस्मादों नमः सिद्धम् । इति प्रथमः पादः । अस्मिन्पादे सूत्राणि ३३ ॥ ऐश्वर्यवत ऐश्वर्याय गायत्री । ऐश्वर्याशलब्धय इतरे मत्राः । यस्तुयाथार्थ्यप्रतिपत्तये तारः । तदर्थप्रतिपादनमुपनिषत् । याया- यज्ञानं न कर्मायत्तं किंतु प्रमाणायत्तं । ततो न जिज्ञासोः कर्मा- पेक्षा । प्रमाणं श्रुतिः स्मृतिश्च । परम्पराधिगतत्वादवद्यत्वानि- रूपणाच्छुतिः प्रमाणं [ अनुभवपूर्वत्वात्स्मृतिः । प्रमाणपूर्ववाद- नुभवस्य । वतः शिवमन्वादयः स्मारो घलौफिकदृशः । ततस्त- दुक्तिधर्मः । लौकिकरकल्पितो न धर्मः फलानिश्चयात् । न जिनादितत्राणि प्रमाणमनीशमूलत्वात् अवतारानगीकारादीशत्व- व्यापातान्न म्लेच्छतत्रम् । तदगीकारेऽन्यवद्यत्व निरूपणान्न पाञ्च- रात्रं । अधिकारभेदव्यवस्थित शास्त्रं । अधिकारभेदा बहुनि- मित्ताः । शिक्षयाऽधिकारवृद्धिः जीवज्ञानस्य तत्तत्रत्वात् । ततः परम्परालब्धो धर्मः । अपराचार्याणामप्रामाण्यं तद्विच्छित्तेः । अज्ञानागीकाराच मिथः । ततो वेदः प्रमाणं । विरोधितश्रा. णामचीनमूलत्वमन्यया विरोधानुपपत्तेः । मूलप्रमाणाविरोधा. सिक्षायाः । न प्रमाण मिथोविरोधिप्रामाण्यव्याघातात् । अत ऐश्वर्याय गायत्री । अंशायेतरे । यथार्थप्रतिपत्तये वारः। तदाहों नमः सिद्धमिति । इति द्वितीयः पादः ।। अस्मिन्पादे सूत्राणि ३१ ॥ अधिकारसिद्धयर्थमधिकायुक्ताचरणमप्रतिहतं राजाज्ञावत् । प्रतीपातेऽधिकारहासः । कायिक वाचिक मानसं घ तत्कचित्स- मुचित कचिदसमुचितं च संभवासंभवाभ्यां । नियम्यानां निया.

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। मकत्वान्तोऽधिकारलाभः स च गुणमूर्त्यन्तस्तरतमभावापन्नः । विहिताचरणान्मलक्षयः । सति तस्मिन्प्रमाणसाफल्यमन्यथा प्रति- बन्धात् । प्रमाणं च विद्यमानोपपादनमसदपोहश्च । असत्प्रतीति- रशिक्षानिमित्ता । सहजाया अपि शिक्षयाऽपोहदर्शनात् । यदिष्यते तदसत्सत इष्यमाणत्वायोगाद्धटवन्मृद्वच्च । एष्टाप्यसन घटवत् । कामायेष्यमाणं निरूपयति तन्न प्रमाणं सनिमित्तत्वात् । प्रमाणज्ञो गुरुः । तदनुवृत्तिर्ब्रह्मचर्य । सिद्धे तस्मिन्प्रमाणप्रसूतिः । सिद्धं वस्तु प्रमेयं । तन्निरूपयत्यों नमः सिद्धमिति । इति तृतीयः पादः ॥ अस्मिन्पादे सूत्राणि १८ ॥ शास्त्राणामिन्द्रियारोहः कर्म । बुद्धावारोह उपासना । स्वयंप्र- काशारोहो ज्ञानं । जन्मप्रभृतीनामेपामुत्तरोत्तरं फलता । अतः सर्वेपां वेदानामेकतात्पर्य । जीवानां शास्त्राधिकारः सुकृतहेतुः। सुकृते शिक्षाहेतुः । सुकृतं च शिक्षयितुराज्ञानुवर्तनं । शिक्षाश्रयः संप्रदायः। स च पूर्वस्मात्परस्मिन्निनगः । ततः शास्त्रमनादि संप्रदा- यश्च । बुद्धेः प्रेरकः परमालेति परमं शास्त्रं । तदनुश्रवं । सा गाय- त्री। बुद्धौ तदारोहाय कर्म श्रद्धामूलं । सफलत्वनिश्चयात्पूर्वपथानुय- तनं श्रद्धा । तदभ्यासादुद्धौ शास्त्रारोहः । तदननुवर्तनं तदनारोहश्च तिर्यगादिशूद्रान्तं तमःप्रसारात् । ज्ञानफलं प्रवृत्तिरिति द्वैतवादाः कर्मठाः । ज्ञानफलं तृप्तिरित्यद्वैतवादा विश्नान्तचित्ताः । ज्ञान- मुपासनागमित्युपासकाः । कर्माङ्गमिति कर्मठाः । उभयं ज्ञान- मित्यद्वैतनिष्ठाः । अज्ञानदशायामुभयोः संभवात् । कृत्यसमाप्ति- रद्वैतज्ञाने । अतः स सिद्धान्तोऽमिलपितलब्धेः । प्रवृत्तिहेतुद्वैत- ज्ञानं । अतएव द्वैतनिन्दोपपत्तिः । अद्वैतज्ञानस्तुत्युपपत्तिश्च । तस्मादों नमः सिद्धमिति । इति चतुर्थः पादः । अस्मिन्पादे सूत्राणि ३०॥ शिक्षोपप्लवान्मतभेदः तत्त्वं न मवायत्तं । मतभेदागतिभेदः।

·। विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) गतिभेदात्फलभेदः । फलभेदाजगद्वैचित्र्यं । अत उपटुतशिक्षाणा- मर्थे जगत् । अनेकत्वमर्वाचीनमेकत्वं मूलं वीजवृक्षवत् । अने. कत्वं समूलमेकत्वं स्वमूलमन्यथानुपपत्तेः । अतो नैकेष्वनुगतमे- कत्वं । अत एकस्मिन्ननेकत्वं भ्रम उपजीव्यविरोधात् । अतोऽने- कत्वोपपादनमप्रमाणमत्तो न द्वैतसिद्धिः । तदाहों नमः सिद्ध. मिति। इति पञ्चमः पादः ॥ अस्मिन्पादे सूत्राणि १२ ।। कृत इत्यधिकारः । तत्त्वज्ञैस्तत्त्वनिर्णयः । दोपर्दोपनिर्णयः । गुणगुणनिर्णयः । रसझै रसनिर्णयः । भाषामिहर्भापानिर्णयः । धर्मज्ञैर्धर्मनिर्णयः । जातिर्जातिनिर्णयः । कुलः कुलनिर्णयः । अतोऽपलवो ननु गुणोऽज्ञत्वप्रसङ्गात् । (इति व्यवहारः॥) (अथ परमार्थः) व्यवहारः सत्यपरायणः स्वभावात् । सत्यमीश्वरत्रिकालमवा- धात् । अतोऽसत्यं दृश्यं । गात्मेति नित्यमुक्तिः । सर्व ब्रह्मेत्य- भेदनिरूपणान्नान्तःप्रज्ञमिति सर्वप्रज्ञानिषेधाद्विश्वमिथ्यात्वे वच- नागम्यमात्ममात्रमिति समाधिः श्रोतः सिद्धः तदाहों नमः सिद्धमिति । (ॐ इति अझ, नम इति जगत्, तयोरभेदं सिद्धमित्याह वर्णा- रम्भे वाग्देवता, इत्यध्येतसंप्रदायः पारम्परीकोऽनादिः । तत्रैव वर्णानां वात्पर्य, ततो वेदानां, वास्यभेदे गौरवात् । तात्पर्यभेदे च तथा । अथवा ॐ इति वाचक, नम इति वाच्य, वयोरुभयो। रपि सिद्धमेकं रूपं, ततो वाच्यवाचकभावो न वास्तवः । असि. द्धस्य सिद्धं रूपमिति नियमः । न नमस्क्रियाकर्म ब्रह्म अव्यवहा. यत्वादकारकत्वात् । कचिदृष्टमपि तथा न वालवं निषेधस्य बलवत्वात् । वस्मात्समानविभक्तिकं पदत्रयमो नमः सिद्धमिति ।।) इति पदः पादः । अस्मिन्पादे सूत्राणि १६ ।। -- ·m (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। पञ्चाक्षया सर्ववेदाः संभूय युवते ऋतम् । स्वरहस्यं वादशान्तिमहौपधमिदं वचः ॥१॥ अयं परम्पराप्राप्तो मत्रो वेदैकरूपभृत् । तद्विमर्शनमेवेदं सर्ववेदविमर्शनम् ॥२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीसचिदानन्दसरस्वतीपूज्यपादपद्मम- करन्दतुन्दिलमनोमिलिन्देन कृष्णानन्देन श्रीगुरुदत्तामन्दानन्देन विरचिता वेदार्थविमर्शनी पट्पदी गुप्तन्तु पुझे पुञ्ज द्विजानां विदुषां विनोदाय, तेन तुप्यतु गुरुः ॥ द्वित्वलिङ्गनिर्णयः (पञ्चमं पदम्)। आकाशापतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ॥१॥ अथ वैदिकं द्विजत्वलिङ्गं निरूपयामः । श्रीमान्परमेश्वरो भूतानि वर्णशो विभक्तानि सृष्ट्वा तेपामभ्युदयनिःश्रेयसरूपचतुर्वि- धपुरुपार्थसिद्धये पोडशाऽष्टाचत्वारिंशद्वा संस्कारान प्रदर्शयितुं शास्त्रमुवाचेदं वेदं नाम साङ्गोपाङ्गं । तेषु संस्कारेपु मन्त्रा विनि- युज्यन्ते अनेन मप्रेणायं संस्कारः कर्तव्य इति ब्राह्मणेन, सूत्रेणे- तिकर्तव्यतोच्यते । सूत्राभावे ब्राह्मणवैया, ब्राह्मणाभावे मप्रवैयात, मनब्राह्मणसूत्राणां संभूय कार्यकारित्वाद्वेदत्वं । तेन वैदिकसंस्कारेण ब्राह्मणादयो द्विजा भवन्ति । वैदिकसंस्का. रहीनः प्रकृतौ तिष्ठति यालः शूद्रो वा । संस्कारहीनत्वसाम्येन वालेष्वपि शूद्रत्वं फेचिद्वदन्ति । परन्तु सा न जातिः, उपनयम- कृतित्वाभावप्रसगात् । उपनयनप्रकृतयो ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य इति । उपनीतो ब्रह्मचारी गार्हस्थ्याद्याश्रमप्रकृतिः । इत्थं प्रकृति- विकृतिभावापन्नैराश्नमैखयो वर्णाश्चतुर्विधफलभाजः । शूद्रस्य त्येक एवाश्रमो गार्हस्थ्यं । प्रयाणामपि वर्णानां गायत्र्युपास्या । तया २० ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) सकलफलावाप्तिः । येषां न गायत्री तेषामवैदिका मत्रा अवैदि- क्युपासना च । वर्णनयस्य गायत्र्यधिकृतस्य वैदिकसंस्कारवतो गायत्र्यामपरितुष्टस्य विषण्वादिदेवताभक्तस्य विष्ण्वादिगपु वैदि- केवाधिकारः सहजसिद्धो वेदार्थमुपनयनात् । अस्तु कस्यापि वैदिकमनस्योपासकस्तस्य साग्निकत्वमव्याहतं ! तथाच भस्मधारणमव्याहतं विधिदर्शनाद्योग्यत्वाच्च । अनग्नि- कानां द्विजानामन्यतः समानीतश्रौत्तभस्मधारणम् । अवैदिकदी- क्षावतां गोपीचन्दनं चन्दनं वा । ये तु वैदिकदीक्षातो व्युत्थाय दीक्षान्तरं प्रविष्टास्तेपां दीक्षानुसारि तिलकं गोपीचन्दनं चन्दनमन्यद्वा । तत्र शैवदीक्षायां भस्म विहितं, वैष्णव्यां गोपी- चन्दनं । सभस्मदीक्षायां न कश्चिद्विवादः प्रकृतिविकृत्योरैक्यात् । सगोपीचन्दनदीक्षायां पुनर्भस्म न धार्य, परावर्तनापराधादति- क्रमापराधाच पातित्यं । अतएव गोपीचन्दनायधिकृतानां भस्म- धारणं निपिद्ध्यते यत्र कुत्रापि । नहि दुग्धं दधिदशामापन्नं पुनर्दुग्धं भवति किंतूमयभ्रष्टं भवति । तस्माद्भस्मबहिर्भूतदीक्षावतां भस्मधारणं निषिद्धयते निन्द्यते च । युकं तत् । भस्मवहिर्भूतदी- क्षाप्रवृत्तिवेदानादरणमूला वेदानधिकारमूला वा । यतो चेदेषु बहुश उपलभ्यते भस्मप्रशंसा, यथा “अग्नेर्भस्मास्वप्नेः पुरीपमसि संज्ञान- मसि कामधरणं मयि ते कामधरणं भूयात्" । "मानस्तोके" इत्यादि- मश्राणां विनियोगदर्शनं "अमिरिति भस्म" इत्यादिमत्रैमात्वनि- रूपणं । कर्मशेपो भस्म, निषेधशेपो तयोरभेदः कर्मशेपस्यैव १ एतदुक्तिः कारुणिकानां सर्वथैव तम्या । लोकप्रतारणाय वयं वैदिका वयमेव वा वैदिका इति वदन्तोऽपि केवन मायिनो महात्मानो यथा पाचराना- दिषु तन्त्रेषु यथा वा तत् तन्मतप्रवर्तकप्रथमादिपुरुपनिर्मिततत्तद्रहस्यपुस्तकेषु प्रद्दधते न तथा वेदादिशानेषु । ययाच तत्तन्मतपोपकेष्वाइम्बरेषु मामति न तथा वैदिकेप्वपि नित्यनैमितिकादिषु कर्मस्थिति स्फुटमद्यापि । प्रक्ष, ·यथा (धर्मबिचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। ३०७ निषेधशेपत्वात् । तद्धारयितुस्तत्त्वं । भासनाद्भस्मेति व्युत्पत्तिः । कालाग्निरुद्राद्युपनिपत्सु धारणविधानप्रकारचोपलभ्यते । पुराणं च "रुद्राक्षा यस्य गात्रेपु ललाटे यत्रिपुण्ड्रधृक् । स चाण्डालोऽपि संपूज्यः सर्ववर्णोत्तमो भवेत् ॥” इति मनुष्यमात्रसाधारणं भस्म- धारणं प्रतिपादयति । न तद्दीक्षानिमित्तं । ननु रुद्रदेवत्यं भस्म शैवे. प्वेवोपयुज्यते प्रकृतप्राकरणिकेपु मानस्तोक इत्यादिमत्रेषु रुद्रशब्द- दर्शनात्, न साग्निकत्वनिमित्तं, नापि मनुप्यसाधारणमिति चेत्, वेदे रुद्रशब्दोऽग्नौ दृष्टः, तं मानस्तोक इति संप्रार्थ्य गृह्यते, तद्देवतां शिवं रुद्रनामधेयं संप्रार्य ध्रियते । वरुणदेवतां संप्रार्थ्य जलमवगाह्यते नैतावता स्नानं वारुणाना- मेवेति वक्तुं युक्तम् । किंच "यज्ञो वै विष्णुः" इति श्रुतेर्यज्ञामि- नस्य विष्णोरिदं वैष्णवं भस्म वैष्णवानां प्राप्त । "शिवो वेदः" इति स्मृतेः शिवाभिन्नवेदसंस्कृतं भस्म शेवानामपि प्राप्तं । यतो वैदिका एव शैवा वैष्णवाश्चोच्यन्ते तेपामाश्रमवर्तिनामप्युपास- कानां भस्म प्रत्यासन्नं वैदिकत्वात् । अत्याश्रमिणां न्यासिनां वैदिक- प्रकृतित्वाद्भस्म प्राप्तं । नावैदिका न्यासिनो भवन्ति । परिशिष्टाः शूद्रा अन्ये वा तान्प्रत्यपि विधीयते पुराणेन भस्मधारणं ॥ ननु गोपीचन्दनशाखं निरवकाशं सर्वसामान्यविपयं भस्मधारणं बाधेतेति चेत्, न । तस्यावैदिकवैष्णवदीक्षाविषयत्वेन चारितार्थ्य- संभवात् । शैवा वैष्णवाश्च द्विविधा वैदिको अवैदिकाश्च । तत्र १"सोऽरोदीघदरोदीतहदस्य रुदत्वं" इति यज्ञे रजतदक्षिणानिपेघप्रकरणे. २ समुच ययादिनो द्वतविरोघतत्परा मायोपादानत्ये जगतोऽनुकूलाः कोंक- णादिदेशेषु पहुधा वसन्तःशव वैष्णवं च तमाचरन्तो भागवता वय मिति पदन्तो वैष्णया वैदिकयेष्णयाः । समुपयवादसाधारणातायन्यतमसिदान्ता जगतो मायोपादानत्ये प्रतिकूला पहुरूपा यहुरूपमालातिलकप्रदालवः शरिरुप्रसपान्वेन तत्तत्पुरपनाना विशेषिताः शिवं दसवं च प्रतादिकं निन्दन्तसतस्त्रान्ते प्रसिप्यन्तो कुण्टगोलोरादिप्राप्तिरेय परमपुरपार्य इति यदन्तस्तत्प्राप्ति मदीयरामरायर ·३०८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) वैदिकानां भस्म प्राप्तमावश्यक च । वैदिकवैष्णवानां गोपी- चन्दनविधानं भस्मनिषेधश्च । अवैदिकशैवानां भस्मानूयते न विधी. यते मनुष्यसामान्यप्राप्तम् । अनेन गोपीचन्दनविधानेन सर्वथा भस्मनिपधेन चावैदिकवैष्णवानां न कथमपि वेदसंबन्धगन्ध इति ध्वन्यते । अन्यथा होमान्ते प्राप्तभस्मधारण कथं निपिद्धयेत ॥ ननु भस्म निपिझ्यते न होम इति चेत्, होमस्थागवैफल्यापत्ति । साङ्गत्वे भस्मनिपेधायोगः । धृतमस्मनो वैष्णवस्य चण्डालत्वाभि- धानाद्वैष्णवतवे । शैवतत्रे तु प्रशस्यते महाफल च निरूप्यते यथा वेदे । तस्माद्विरजादीक्षावता शैयामा वैदिकत्वमेव । अत- एष श्रीरामचन्द्रोऽपि अगस्त्यात्प्राप्तदीक्षो भरम जटा च धारेति पाझे शिवगीतायाम् "एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठे गते तस्मिन्निजाश्रमे । अथ रामगिरौ रामस्तस्मिन्गोदावरीतटे | शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य कृत्वा दीक्षा यथाविधि । भूतिभूपितसर्वगो रुद्राक्षाभरणैर्युत ।। अभिपिच्य जले. पुण्यातमीसिन्धुसभवः । अर्चयित्वा गन्धपुष्पै. लद्वादन्यफलैरपि । भस्मच्छन्नो भस्मशायी व्याघ्रचर्मासने स्थित. । नाना सहस्र प्रजपन्नत्तदिवमनन्यधीः ।।" इति चतुर्भि शोक चतुर्थाध्याये । यध शैवाना तामसत्वमुच्यते तत्पाशुपत- पर वेदयात्रिशूलधारणात् तस्य वेदादनुपलम्भात् । तथा ताम- सत्वं वेदयाचिधारिणामन्येपामपि । द्विविधपासण्डिनामेंकैव गति , यतो वेदानादर. । अतएव स्मृत्या चक शूलं च निषि- सते, तुल्यन्यायात् । तथा भस्मानादरमाचरन्तो चेदानादरम. पीति वेदबाह्यत्व । भक्षितेऽपि रशुने न शान्तो व्याधिरितिन्यायेन हिपताचारानुष्टानेनेत्युपदिशन्तो वैष्णवा अवैदिक्दैष्णवा इति निचेक ।यन प्रवि. थना वैदिक्कमर्मानुष्टाने कुतोऽपि कारणादेषोऽयवादासीन्य समुत्पद्यते स सप्र. दाय (रामदाय ) वैदिक । याब प्रविधाना तम श्रद्धा वर्धतेऽथवा नय दीयवे स स वैदिक. .

·(धर्मविचारः ३) वैदिकप द्वतिः १ । ३०९ भस्मनिषेधाङ्गीकारेऽपि होमागभस्मधारणनिषेधायोगात् प्राप्ते भस्म- धारणे भस्मधारिणां चण्डालत्वं वदन्तो बुद्धिमन्त एवेति वक्तु- मवकाशः । स्वनिप्टेनैव दोपेणान्यनिन्दाप्रवृत्तेः । तस्माद्भस्म निषे- धवचनानि पूर्वापरविवेकहीनकल्पितानि न वा । किं भस्माङ्गी- क्रियतेऽथवानग्निकत्वं वैष्णवेन विचारणीयं । धन्या तव वैदिकता, वेदमवलम्ब्याग्निरङ्गीकृतः, भस्म निन्द्यते वेदेनापि स्तुतं, मृदम- गीकरोपि शूद्रसाधारणी । वैदिकवैष्णवत्वे का हानिस्तव । किं न संति विष्णुमत्रा वेदे । किं न त्वामुद्धर्ति गायत्री । किं न वेदः समर्थः फलदाने । किं न तुष्यति वेदाच्छियो विष्णुर्वा । किं श्रुतो वैदिकानां कचिद्धःपातः । किमिदं ब्राह्मणैरेव ब्राह्मणा निन्द्यन्ते । किमिदं ब्राह्मण्यमुत कलिकौतुकम् । वेदे तु विष्णुः सर्वोत्तमत्वेन निरूपितः स एव गायव्यर्थः । तथा शिवोऽपि सोऽपि गायत्र्यर्थः । तामुपारस्थ शिव इति विष्णु- रिति वा । सा यच्छत्यभीष्टम् । इत्थं गौरीगणेशरवयोपि सर्वोत्त- मत्वेन निरूपिता गायव्यर्थाः ॥ ननु बहवः सर्वोत्तमा बहवो गायत्र्याः इदमसंभावितं, यत एकस्य सर्वोत्तमत्वेऽन्यस्य न्यून- ताऽर्थसिद्धा । युक्तमुच्यते । परंतु वेदे तथा निरूपिता अपहोतुं न शक्यन्ते त्वयाऽन्येन वा । अत इदं प्राप्तं एकः सर्वोत्तम इति मत्वाऽन्यनिन्दनमथवा तेपां भेदत्याग इति । आद्यं तु न समक्षसं वेदो वन्दते स्वयं निन्दतीति मूर्सलक्षणापत्तेः । द्विती- यस्तु भवेद्वेदसंमतो वेदप्रतिपादितसर्वोत्तमत्वसामञ्जस्यात् ॥ ननु भिन्नरूपाणां पञ्चानामपि कथं मिथोऽभेद इति चेत्, दशावतारव- दिति विद्धि । फिमेतेऽवताराः पञ्च । सत्यमवताराः पञ्च । इम- मेव वेदाभिप्रायं ज्ञापयितुं पञ्चापि पूज्यन्ते वैदिकैः। अवैदिक- स्त्वेकः पूज्यले लिन्छन्ऽन्ये, वेदानिशयानभिज्ञत्रात् ! अपने- कोपि पूज्यते । प्राप्तः कोऽपि सर्वोत्तमः स ज्ञातव्यो मन्तव्यो ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) शापयितव्यो मानयितव्यः पूज्यः पूजयितव्यो यथाधिकारं । वेदा- मिनायस्तु पञ्चान्यतमरूपेणोपास एकस्तथेतरे चत्वारः पूज्या नावमान्या इति । दद्वमाने घेदावमानात्। तर्हि पञ्चविधो गायव्यर्थः माप्तः । न प्राप्तः । तदर्यस्त्वन्तर्यामी सर्वात्मा नित्यानन्दरूपो बुद्धिसाक्षी । तस्येमानि पञ्च रूपाणि प्रयोजनभेदभिन्नानि सर्वोत्तमपरमेश्वराभिन्नानि । तत्तदुपासनया सर्वोत्तमपदं लभते इति वेदार्थो विरोधरहितः । अतएव पञ्चायतनवि- न्यासः । पञ्चविघोऽप्येकवाक्यतापनो वेदार्थ सष्टं कथयति विन्यस्तानां पञ्चानामन्यतमप्राधान्ये सर्वप्राधान्यमव्याहतमिति ।। प्राधान्यावच्छेदकमन्यतमत्वं यतः । इसमेवार्य निरूपयितुं श्रीशं- करोऽवततार बुद्धरुपासका वेदे' जर्जरीकृते । तदभिप्रायाभि- झरङ्गीकृता तदीयव्यवस्थाऽभिरष्यद्गीवारिता । सा प यावन्न राजोपप्लवस्तावनिर्विघ्नं प्रववृते । राजोपलवारम्भे धर्मोपलवारम्भो म्लेच्छराज्यमारभ्य । पुनरुपप्तवे पुनरयवारप्रसंगोऽवश्यं । प्राप्ते प्रसने किं न स्यात् । सिद्धमेवावता पचानामीशस्वं, ईशो गायध्यर्थः, गायत्रीमुलोमिः, अनिमूलं भस्मधारणं, सेन वैदि- यत्वयोवन, तो वैदिकपमाधिरारः, ततः सर्वपुरुषार्थ इति । येन पचान्यतमो निन्दिवसेन वेदो निन्दितस्तत शोऽपीति युपा तस्याधमा गतिः । इयांस्तु विशेपः प्राग्युर्वेदाढहिः स्थित्वा जसरीयतो वेद इदानी वेदे प्रविश्य क्रियते इति । एपा कलिवाधा बेदस्य । आस्तामेतत्प्रसकानुप्रसपम् । प्रवृतं गोपीचन्दनमप्रसासन्नभरमनां वेदविरुद्धदीक्षापतां । वैदिकदीक्षावतां प्रत्यासनं भरम संयम्य मृदादिधारणकल्पना मन्याप्या । यतो वैदिकानां कदापि प्राप्तं मरम न प्राप्तमवैदिवा- नामनग्मीना, मृच माता वैष्णवस्यात् । ततस्तान पारिवाप्येन द्विजाव. १ वेदतात्प.

·- (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १॥ श्यकभस्मना वाध्यते । न मृदा भस्म वाध्यते होमादिव्यगता- पत्तेः । ननु मृदं विभ्राणेनैव होतव्यं होमान्ते भस्म धार्यमिति चेत्, गता भस्मधारिणां निन्दा । परंतूभयधारणं प्राप्तं वैदिकत्वा- द्भस्म सामान्यतो मृदिति चेत्, विशेपेण भस्मना वाध्येत सामान्या मृत् ॥ ननु न सामान्या मृत् किंतु वैष्णवत्वविशेषण चेत्, किं वैष्णवत्वं द्विजत्वव्याप्यमुत तद्व्यापकं । आये द्विजत्व सामान्यनिमित्तं किं भस्म याध्यते उत द्विजवं । उभयथापि न भस्मप्राप्तिः । उचितं तु द्विजत्ववाधकत्वं तद्याप्यत्वे वैष्ण- वत्वस्य । वाघिते द्विजत्वे कथमुभयं । अव्याप्यत्वे भस्मयाध्यता दुर्वारा। कालभेदादुभयमिति चेत्, वाधककोटौ कालविशेपणे गौरवात् द्विजत्वसामान्येन मृदाधः । ततो नोभयमेका वा गृहिजे सिद्ध्यति तक्रकौण्डिन्यन्यायात् । यदि वैष्णवत्वं न द्विजत्ववि. रोधि तर्हि कुतो भरमविरोधि छुतस्तन्निन्देति चिन्यं । अत इदं सिद्धं वैष्णवानामवैदिकानां चक्रादिमुद्रा मृत्तिका तुलसी च मुख्यं लिङ्ग। शैवानामवैदिकानां त्रिशूलमुद्रा भस्म रुद्राक्षं च मुख्यं लिङ्गं । द्विजानां शिसा यज्ञोपवीतं भस्म च मुख्यं लिङ्गं । शूद्राणामेकहस्तेन वन्दनं वृत्ततिलकं शिसा च मुख्यं लिङ्गं । इत. रेपामेकहस्तवन्दनं मुख्य लिगम् । वर्णानां क्रमेण पुस्तकसद्गतु- लाप्रतोदा लिगानीति । इत्थं प्रतिदेवमपि लिगं भिन्न भिन्नं तत्त- दुपासकानां प्राप्तं, तच वेवाह्यत्वेन निर्वाह्यते । वैदिकानां गाय- त्र्युपासनानिमित्तं यज्ञोपवीतं, अम्युपासनानिमित्तं भस्म, वर्णनि- मित्ता शिसा पेसलं लिङ्गं । ननु चक्रं मृत्तिका च द्विजत्व. लिगमिति चेत्, वैष्णवाचार्याणां रामानुजप्रभृतीनामुत्पत्तिले सदभावेन द्विजत्वाभावप्रसद्गात् ॥ ननु शिखायज्ञोपवीते एव १ ननु सर्वसाधारणस्य भस्मनः युतो द्विजावे लालमितिचेप्न, यारोपवीतरा- हरितस्यैव तस्य तत्वे तापनित्याशयाव. १ योतकानि. ३ अन्यनम- गय मुस्थानो शटकोपादोनो निरयसितजातीनां समत्तिम्योरप्राप्ति रामाय, ·, ३१२ विचारत्रयी। (धर्मविचार. ३) लिङ्गमस्तु, माऽस्तु भस्मेति चेत्, सर्वोपासकाना तत्तलिङ्गे प्रामे गाय युपासरस्थापि निपादगाय यभिनत्रिपादाग्निचिह्न भस्म प्रात- म्। अतएवाग्युपासनान्ते तद्धारण विधीयते नान्यत्किचित्। अमि शिवस्य तृतीया मूर्ति, स एव यज्ञत्याद्विष्णु , "यज्ञो वै विष्णु' इज्यन्ते सर्वे देवा अति यज्ञ । यज्ञिय भस्म गाय या मापित । अत इदमुच्यते सत्युपनयने सद्गहोमे च सति भस्मधारण प्राप्त सत्कदा त्यज्यते, कदा ध्रियते गोपीचन्दन । एकत्यागमन्तरेक्स्य मवेशायोगात्, अवकाश विना त्यागायोगात् । क्य कदा भस्म त्यक्त, कथ कदा गोपीचन्दन धृत कस्मिन्कर्मण्यतया प्रविष्ट, येन भस्मना प्रस्थान कर्तव्य । कि तत्कर्म गोपीच- न्दनयता वर्तव्यमिति वेदे विहित । भस्म तु रब्ध यदा गायनी लब्धा, तदाग्निश्च, ततो गायत्रीसहचरित भस्मा- मिश्च तावदनुवर्तेत यावद्गायत्री यज्ञोपवीत च । कदाचि- प्राप्त वैष्णवत्यनिमित्त गोपीचन्दन । तथापि द्विजस्व लिग यज्ञो- पवीतसहत, आगन्तुक गोपीचन्दन, वैष्णवत्यादपि द्विनत्वस्य चलवत्त्वात्, यतो द्विजत्वमीशदत्त, वैष्णवस्व सपादित । तत ईशदत्तद्विजत्वाविरोधेन वैष्णवत्वेन स्थातव्य । द्विजत्व लिङ्गेन व्यज्यते यज्ञोपवीतभरमशिसामि । वैष्णवत्व गोपीचन्दनेन । सदा न्यक्रोति द्विजत्व गोपीचन्दनेन वैष्णवत्व । तद्युत्त द्विजेन द्विनचिह्नन्यकार मृत इति । अतो द्विजत्वाविरोधेन वैष्णवत्वेन स्थेय वैदिकगेहे, अन्यन तु प्रथितलिङ्गेन स्थेय कुशल मनाधात् । एतेन शैयो व्यारयात । न शैवत्व वैष्णवत्व वा पितृपरम्परानियत । गायत्री तु नियता, गायन्युपासकपुर एवं गाय या दीक्षितव्य इति नियमात् । अतएव य फचन दीक्षयन्ति प्रत्यह तत एव तेपु गुरुपरम्परैव न पितृपरम्परा, ततो न द्विजलिङ्ग तत्पूर्वजेपु चम सिहायतादिविष्णुनिन्दक ·, (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १॥ ३१३ शूलं वा निश्चेतुं शक्यते ततो द्विजत्वाभावप्रसक्तेः । शिसायज्ञोप- वीतभस्मलिङ्गेनैव द्विजत्वं निश्चेतुं शक्नुमस्तत्पूर्वजानां यथाधुनिकवै- प्रणवशैवपूर्वजानां । ततो न द्विजलिङ्गेपु चक्रशूलमृत्तुलसीरुद्राक्षाणि परिगणितुं योग्यानि । तस्मादवाधितं परमेश्वरप्रसादलब्धं वेद- माश्रित्य, परम्परालब्धां गायत्रीमुपास्य, अग्निसाध्यानि कर्माणि कृत्वा, शिवं विष्णुमन्यं वा प्रधानीकृत्य पञ्चायतनानि संपूज्य, अभीष्टदेवं ध्यात्वा, गायव्यर्थं च ज्ञात्वा, देवयानपितृयाने च ज्ञात्वा, संसारासारतामनुभूय, तत्र विरज्य, त्रिविधकर्माणि न्यस्य, प्रणवं सकलवेदार्थस्य वक्तारं दर्शयितारं चोपास्य, ज्ञात्वा च तदर्थ, भवसागरं गोष्पदीकृत्य, विराजन्तु वैदिका इति श्रीशंकरा- चार्याणां मतं शासनं च । इममभिप्रायमसहमाना अजानन्तो वा श्रीजगद्गुरुं निन्दकसेवक- साधारण्येन स्वाभिप्रायमाविष्कुर्वन्तं निन्दन्ति भाग्यहताः, कल्प. यन्ति वचनानि प्रवेशयन्ति पुराणेपु लिखन्त्युत्साहेन स्वस्वनिव- न्धेपु च । परंतु न विचारयन्ति वेदमार्ग कः पुपोपेति । कथम- द्यापि द्विजत्वं दृश्येत यदि श्रीशंकरो न स्यात् । विचारयन्तु द्विजाः खस्वमण्डले । किमनेनामिनानेन । वयं तु मन्यामहे सर्व- मेतत्कालिनर्तनं । यतो बौद्धविरोधिनो वैदिकसिद्धान्तप्रतिपादकस्य निन्दकाः कि वैदिकपक्षेऽथवा घौद्धपक्षे । शत्रोः शत्रुः स्वस्य मित्र- मिति न्यायोमि जागर्ति । द्विजश्चेद्वौद्धपक्षं नाधिरोहेत् । यद्यधि- रोहेत्तं द्विजत्रुवं वदन्ति शिष्टाः । यतः आचार्या द्विविधाः सामा- न्योपदेशिनः कर्णोपदेशिन इति । सामान्यास्तु वेदाभिप्रायमुपवर्ण्य वर्णाश्रमान स्थापयन्ति यथा श्रीशंकरः । कर्णिनस्तु शिष्यकर्णे इमं देवं भजानेन मत्रेणानेन प्रकारेणेति। एवं स्वाचार्यत्वे सिद्धेऽपि सामान्याचार्यशिष्यत्वमपोदुमशक्यं । तदपोहाय तभिन्दा भिन्न- सिद्धान्तं च रचयामासुः । परंतु न विजानन्ति स्वद्विजत्वं ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) ३१४ शिथिलायत इति । अतएव विवदन्ते, द्विजेभ्यो वैष्णवाः श्रेष्ठाः, तन्न द्विजेभ्यः शैवाः श्रेष्टा इति । अस्मिन्कलहे द्विजत्वं द्वाभ्यामपि तिरस्कृतं स्पष्टतरं । चतुर्थवर्णसमतामापन्नौ द्वावपि । युक्तं शूद्रे- भ्यः श्रेष्ठा इति । कुतो न विचारयन्ति गायत्र्युपासनया शैवत्ववै- वष्णत्वद्विजत्वानि खतःसिद्धानि शाक्तत्वं च । गायन्याः सर्वा- त्मत्वमुक्तं पुरस्तात् । मा रुप्यन्तु केऽपि कथमपि न प्राप्तोऽवकाशो निन्दाया: श्रीजगद्गुरोः श्रीशंकरस्य ।। ननु वयं जगद्गुरवो न शंकर इति चेत्, केन कर्मणा भवतां गुरुत्वं । शवपक्रादिसहितमार्ग- स्थापनेनेति चेत्, अस्त्वस्मिन्नो, परंतु द्विजत्वं तु तद्धीनमेव, वेदो. द्धारोऽपि तथा । उद्धृते च वेदे स्थापिते च द्विजत्ने कश्चिभुकूज विष्णुः सर्वोत्तम इति कश्चिच्छिवस्तथेति । गायत्री सर्वोत्तमेति न कश्चि- चुकूज । चुकूज तु परमहंसः शंकरः परमेश्वरः गायत्री सर्वोत्तमा सर्वात्मा वेदरहस्य मिति । अहो प्रतिदिनमुपासते त्रिकालं निरूपां महारुद्रविवालिकां तदपि मुह्यन्ति विवन्दते च विष्णुशिवयो- मिथो न्यूनत्वेऽधिक्त्वे वा । न नयोरधिकत्वं न्यूनत्वं वा किरवे. कामानौ । प्रसिद्धस्तयोरात्मा गायत्री । अत्र प्रमाणं तव संध्यैव यद्याचरसि । सा ध्यायते प्रतिदिनं भेदापोहाय त्रिभी रूपैलथापि भेदो नापोढस्रयाणां देवानां । ततः परिशिष्टं देवतोपदेशेनैव गुरुत्वं । सा च फैश्विनिलप्यते, न कश्चित् । गायत्री वेदो द्विजवं चामिलप्यते प्रमाणकुशलैमनुष्यैः । तां व्यवस्थामातन्यानो जगद्गुरुः शंकरो यया नारायणः । अन्यैस्तु देवताफलहः कृतः, सदाचार्यत्वं न जगहरुनिन्दाप्रयोजकं ! घौद्धानां तु प्राप्ता निन्दा पसिद्धान्तवि- रोधात् । यदि द्विजवं ववाभिमतं तदेव प्रतिपादितं शंकरण । यदि वदसि तदभिमतमद्वैतं ममासंमत्तं ततो निंदामीति चेन्, अस्तु सवासंमतं, त्वदुपास्यस्य तु सुसंमतं । तव मिन्नात्मत्वाभिमानेऽपि १ एतदपि वैदिकम्, ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। ३१५ तस्य सर्वात्मत्वामिमानात् । सर्वात्मत्वं च सर्वरूपत्वं, तदेव न विजानासि ।जानासि मालासूत्रवत् । किं भवेन्मणीनामात्मा सूत्रं । यदि सविचार संध्यामाचरेथास्तदा सर्वात्मत्वमपि विजानीथाः। यदि जीवब्रह्माभेदनिरूपणमूलोऽयं द्वैप इति चेत्, अयं द्वेषः श्रुतौ पर्यवस्थति, यतः श्रुति: "अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योसाव- न्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुः" इति भेदर्शिनं निन्दति, वक्ति च "तत्त्वमसि" इति जीवब्रह्मणोरैक्यं । यदि "द्वा सुपर्णा" इति श्रुतिस्तव संमता ततो भेदस्तव संमतश्चेत्, तर्हि तव पशुत्वं वक्ति श्रुतिः। यदि "तत्त्वमसि" इति श्रुतिः संमता तर्हि ब्रह्मत्वं ।। ननु तत्त्वमसीति संमतं तथापि दासत्वं संमतमिति चेत्, किं पशुत्वं दासत्वविरोधि । तर्हि "द्वासुपर्णा" इति श्रुतेः का गतिरिति चेत्, त्वदज्ञानानुवादेन कृतार्थता, तवापि न पशुत्वं । तस्माच्छुत्यर्थानभि- ज्ञानमूला शंकराचार्यनिन्दा द्विजत्वमपोहति पशुत्वं च यच्छति ॥ ननु पुराणोपलब्धानां निन्दावचनानां का गतिरिति चेत्, श्रुति- मार्गानभिज्ञतामूलद्वेष एव शरणं । यतो न युज्यते श्रुतिमूलपुराणैः श्रुतिमार्गव्यवस्थापकनिन्दा, ततस्तादृशवैष्णवैः श्रुतियाह्यलिद्धा- रिभिः कल्पितानीत्यनवा । तस्मात्पशुत्ववाद्धपक्षपातित्वादिदो- पापातानिन्दा त्याज्या । द्विजत्वमूलं वैदिकत्वमङ्गीकार्य श्रीशंकर- प्रतिपादितम् । वैदिकत्वे तु वैष्णवत्वं च शैवत्वमन्यद्वा यझिलपसि तत्सहज- सिद्धं, गायन्या सर्वान्तर्भावात् । यथा गायत्र्याः सर्वासत्वं तथो. पासकस्यापि सर्वासतासिद्धिः श्रुत्या प्रतिपाद्यते भेद्मपोह ॥ ननु नानुभूयते सर्वात्मतेति चेत्,गायत्र्युपासनाभावात् इति वक्तुं शक्यते। यतसद्ध्यानेन देवताभदापोहस्तदर्थविचारेण जीवनक्षभेदापोहः । त्वदनुभवस्तु न शास्त्रवाधकः शाशं तु वदनुभवयायकं वहं सर्व. शत्वादिति दिक् ॥ - ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) ननु भेदवाक्याना का गतिरिति चेत्, अवैदिकेषु मूढेपु चारि- ताय । यतो भेदो मूढसाधारण , अभेदवोधस्तु विद्वदसाधारण , सुप्रसिद्धवाक्यमर्यादाज्ञानस्य विद्वदसाधारणत्वात् । वस्तुतस्तु खानुभवानुसारेण भेदवाक्यानि कल्पितानि पुराणादिषु, यथा त्वाशेन वैदिकसप्रदायबाह्य पदच्छेदोऽऽतत् त्वमिति कृत , यथाकाशोऽपि नित्योऽङ्गीकृत पेनचिन्नापि केनचित्तथा कल्पन- सभवात् । तस्मादकल्पित वैदिक्सप्रदाय श्रद्धत्स्य, तेन तुष्यति भगवान् परमेश्वरो वेदवक्ता, किमितराधिकारिकपाश्चरामाया- श्रयेण गोपीचन्दनलेपेन श्रीशराचार्यविपये यथेच्छालापेन वैदि- कत्वलोपेन । तस्मात्तमीश चोपय, वेद पोषय, पूर्व क पुपोपेति विचारय। यत्तु पश्चिन् यम्यकमनव्यारयानप्रसङ्गे, यम्पक निलोचन, यजामहे पूजयामहे उपास्मह इति यावत्, सुगन्धि पुण्यरर्माण लोकोद्वारसमर्थ, पुष्टिवर्धन पुष्टिमार्गस्साष्टाक्षरोपासनामार्गस्य वर्धन प्रवर्तक, पुण्यकर्मत्यारपुष्टिवर्धन पुष्टिवर्धनत्वात्पुण्यकर्मेति मियो हेतुहेतुमद्भाव व्याचरयौ, स पृच्यते पथमष्टाक्षरोपा- मनामार्ग पुष्टिशब्दार्थ । वेदऽयमष्टाक्षर पुत्र पठित । गाय यु- पामनामार्ग युतो न पुष्टि । कि सत्ता गायत्री । कि नाधि- गला । कि नाधिकारी व । तथा तु लेसनीय यथा घेदावमानो न स्वाहिजेनारब्ध । कि चामत्रवि छन्दव्याख्यायाममत्रविन्छ व्दाथाऽष्टाक्षरानभिज्ञ इति व्यारयात , तत्र गाय यनभिज्ञ इति व्यारयाने कुतो लेसनी निरुद्धा । कि गाय-या द्विजत्व न रभ्यते । किलभ्यतेऽष्टाक्षरेण, येन श्रादाधिकारिता स्यान् । कुतस्तवाय गाय. १ व्यवहारे चरिताथाना ततएव चोसगाणा भेदवारयाना तन निरवकाशे नाभेदवारयेनापवादेन बाध । इदमेवच व्यवहारस्यानिस वे परमाधसतायाध , . सरचे प्रमाणम् ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धातः१. त्र्यामनादरः । कुतोऽयमष्टाक्षरादरः। अस्मदुपास्यप्रतिपादकत्वा- दिति चेत्, किं न प्रतिपादयति गायत्री त्वदुपास्यं देवं ।। नन्व- टाक्षरोऽस्मसिद्धान्तं प्रतिपादयतीति चेत्, किं गायत्र्यां नास्ति तव सिद्धान्तः । कोऽयं गायत्र्यसंमतस्तव सिद्धान्तः। कोऽसि त्वं द्विजोऽन्यो वा । द्विजो भूत्वापि वेदं नाद्रियसे । तथा मा कुरु । द्विजत्ने स्थिरीभूतेन वैदिकोवा रखनीयः । भवत्सदृशैः पण्डितैः शोभामाप्नुयाद्वेदमार्गः कल्पतरुणेव देववाटी, पाटीरवत्परिम- लोपि व्याप्नुयान्महीं, कलहोऽपि शाम्येत । किं बहुना, त्वमेव पुष्टिवर्धनो भविष्यसि सुगन्धिस्यम्बकश्च । केयं वेदस्य दुर्दशा, स्वकीयैः परकीयैश्च पीडयितव्यः । किं वेदाहिरेव गम्यतेऽष्टा- क्षरगेहे । किं परावृत्यते चतुर्विंशत्यक्षरागेहं प्रति । यदि पराय- त्तिस्तहष्टाक्षरेण किं । यदि बहिर्गम्यते किं गायत्र्या दोहनासम- थेगवेव । इत्थं व्याख्याने कोऽपराधः, पुष्टिवेंदः स्वतःप्रमाण- त्वाद्धितोपदेशाच, तस्य वर्धनं प्रवर्तकं, सुगन्धि यशस्विनं, त्र्यम्बकं श्रीशंकरमवतीर्ण वेदमार्गस्थापनाय, यजामहे पूजयामहे वेदमार्ग- स्थापनकर्मणा तुष्टा इति । सांप्रदायिकोऽर्थस्तु निरुके निरूपितस्ततो द्रष्टव्यः ॥ ननु कः संप्रदायो वराकः, पण्डितैर्यहुदर्शिभिर्यथेच्छं व्याख्यातुं शक्यते व्याकरणादीनां तत्रैव साफल्यादस्मत्पाण्डि- यस्यापि च, तस्माद्वेदव्याख्याने सर्वे पण्डिताः संस्कृतभापाभिनाः काव्यादिष्विव स्वतन्त्रा इति चेत्, युक्तमेतत् प्रागल्भ्यं, पण्डि- तान्विहाय फुत्र तिष्ठेन् । परमेतद्विचार्यते संस्कृतभापा किं स्वयंलब्धोत संप्रदायात् । स्वयंलाभे न मार्गः संप्रदायादिति वक्तव्यं तथा व्याकरणमपि । संप्रदायादिति वचने को हेतुः। तत्तत्परिभाषायाः संप्रदायाधीनत्वादिति चेत्, वेदपरिमापा कि मार्गे पतिता। ततः संप्रदायाधीन एवार्थों वेदस्य । काव्य- श्लोकोऽपि न व्याख्यातुं शक्यते ययेच्छं, यायच्टूयते कवेरभि- ·३२० " विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) गत्वा घ किं फरिप्यसि । श्रूयते प्रारु श्रीरामचन्द्रो जगामेति । परम प्रयोजनाय फेन साधनेन । तत्रस्थेन केनचिद्रक्षसाऽपहृतां भार्यामन्विच्छन् स्वप्रथितसेनुनेति चेत्, दत्तमुत्तरं श्रीरामच- न्द्रेण । करमादयं प्रश्नः गत्वा च किं करिष्यसीयस्योत्तरमवशिष्टं । अस्मादयं प्रश्नोऽस्ति मम दिदृक्षानिषेधश्च श्रूयते "द्विजस्याब्धी तु नौयातुः शोधितस्याप्यसंग्रहः" इति । नानेन वचनेन गमनं निपिध्यते किंतु संग्रहो निपिङ्ख्यते गनस्यागतस्य वा । तत्र नौयानं निमित्तं, अतो नावा न गन्तव्यं । तर्हि सेतुना गन्तव्यं । न गतव्यं तेनापीति श्रीरामाभिप्रायः, अतएव छिन्नः सेतुसेनैवेति श्रूयते । एतेनासंग्रहपक्षो बलवानिति गम्यते । द्विजस्येति गन्तुर्विशेषणान् । द्विजत्ववाधकमपि गम्यते गमनं । "अगवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रम- मगधेपु च । तीर्थयात्रां विना गत्या पुनःसंस्कारमर्हति ॥" इति यथा देशविशेपाणां द्विजत्ववाधकता दृष्टा तथा द्वीपान्तरग. मनस्यापीति । इयांस्तु विशेपः कचित्संस्कारेण ग्रहण कचिन्नेति । द्वीपान्तरस्थैरुभयैरपि गतागतः पुरुपो न संग्राह्य इति स्पद्वीपा. न्यद्वीपस्थेपु न प्रवेष्टमर्हति, निपेधस्य सामान्यविपयत्वात् । दृश्यते च तथा, नस्मात् दिदृक्षाशान्तिरेव समवसा । नन्वर्जुनोऽपि सेतु विना जगामेति श्रूयतेऽश्वमेधे । तर्हि तदा विमानान्यपि श्रूयन्त आसन्निति । गच्छतु नावाऽन्येन या यानेन तथापि प्राप्तं गमनं वैधं दिग्विजयं विनाऽश्वमेधासंभवात् । श्रीरामचन्द्रो दुष्टनिमहाय सेतुनाऽर्जुनो विजयाय जगामेति राजधर्म उपन्यस्तः, नेदमुदा. हरणं सर्वजनगमनप्रयोजकं । उर्वरितं च गत्वा किं करिष्य- सौति प्रश्नस्य प्रतिवचनं । उपन्यस्तवचनस्यार्थस्तु गन्तव्यगमना- वधि द्वीपस्थैनीयातुर्द्विजस्यासंग्रह इति । सेतुना विधिना वा गतयोर्धनुर्धरचूडामण्योः श्रीरामार्जुनयोोंपन्यस्लनिषेधविषयता ॥ ननु द्विजकृतसमुद्राधिकरणकनौकायानस्य निषेधविपयता विधि- ।

·.(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १॥ ३२१ बाह्यस्य, तथापि यदि विद्याधनादिसंपादनं तदधीनं तदायं निषेधो दुर्वलः फलस्य दृष्टविपयत्वानिपेधस्य चादृष्टविपयत्वा- दिति चेत्, निषेधानामयं मुख्योऽवकाशो यत्रावश्यं प्रवृत्ति- संभवः । किंच विद्याधनादिकमस्मादेव द्वीपात्तत्र गच्छति तस्मादत्रैव संपाद्यं बुद्धिविभवे । तदभावे तु नात्र तत्र वा । अतएव द्वीपान्तरस्थैरत्र संपाद्यते धनं विद्या वा । न तन काचिद्विद्या द्विजसंपाद्या दृष्टचरा, शिल्पिसंपाद्या तु दृष्टचरा द्वीपान्तरे, अतएव तैरपि शिल्पं प्रदर्श्यते यत्र तन्तुवायाम्यष्ठ- लोहकारतक्षादीनामधिकारः। नापि तेषां गमनं निपिद्धयते ॥ ननु धनार्थ शिल्पशिक्षणार्थ वा द्विजानामस्त्वधिकार इति चेत्, द्विजत्वाविरोधे सति निर्वाधोऽधिकारः । नहि श्रीरामार्जुनाभ्यां द्विजत्वमपहारितं, संपादितं च संपादनीयं, तस्मादुपन्यस्तवचनस्य श्रीरामार्जुनयोश्च द्विजत्वं नापनेतव्यमित्येवाभिप्रायः । नहि शिष्टा- चारः शास्त्रं वा लाभं निरुणद्धि किंतु हानि ॥ ननु नौयानं यदि प्रत्यवायस्तर्हि प्रायश्चित्तमपि, तदा संग्रहाभावः कस्मादिति चेत्, जाति निष्टानामियमेव परिपाटी यदन्यसंसर्गसंसक्तपरित्यागो यथा पक्ष्यादिपु द्विजेपु मर्कटायद्विजेपु च प्रसिद्धः॥ ननु पक्ष्यादिदृष्टान्तो मानुपाणामयुक्तो विवेकाधिकानामिति चेत्, युक्तमुपन्यतं । कि स्वस्वजातिविवेको न विवेकः । यथा विपामृतविवेकोऽन्यत्र- मानुपेभ्यः प्रसिद्धोपि मानुपनिष्ठो विराजते, तथैवायं जातिवि. वेकः । ननु नाति जातिः । किं त्वयि, किं ब्रह्माण्डे । मन्यते ॥ सा संवैः स्वस्सनिष्ठा काचित् । यथा त्वया मनुष्यत्वं, तथा ब्राह्मणत्वादयोप्यन्यैः । यो हि यां जातिमालनि मनुते स तत्रा. तिहीनं न प्रवेशयति स्वजाती । यथा मानुपाः पशूनन्यान्या । तस्माजातियाधकसंग्रहे द्वीपान्तरगमन गणनीयं, ततोऽस्य प्रश्न स्वोत्तरं शास्त्रनीत्यसंमत द्वीपान्तरगमनमिति । जातियापकमिति ·३२२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) शास्त्रं । जायसंमतं न कर्तव्यमिति नीतिः । ज्ञानक्रियाविशेषाईका- रविशेपाभिव्यद्गपा जातिः । निमित्तवैपरीसे निमित्तिवैपरीत्यमिति नियमः । सति वलवति निमित्त स्वावाधकनिश्चये क्षत्रियैः शास्त्रम- वलम्ब्य गन्तव्यं द्वीपान्तरमिति श्रीरामार्जुनयोरमिप्रायः । एवमेव वसिष्ठादिमहर्षीणाममिप्राय ऊहनीयः । गत्वा त्वं किं करिष्य- सीयस्योत्तरं तु प्रार्थनीयमेव वंशोत्तंसानां । यतोयं न्यायः परगृह सहसा न प्रवेष्टव्यमिति मर्यादामङ्गलम् ।। वस्तुतस्तु-परदेशी न विश्वस्यः स्वहृद्यं न प्रकाशयेत् । जातिवाधा न कर्तव्या न कुर्यात्कुलदूपणम् ॥१॥ इति नीतिचतुष्टये सकलसंमते किमनेन द्वीपान्तरगमनपभोत्तर- प्रपञ्चन। द्विजो अद्विजसंसर्गाइदते गृहुतेऽथवा । द्विजत्वम द्विजत्वं वा तस्मात्सगो न पावनः ॥ १ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यवैवल्यधामनिवासिधीकृष्णानन्द. सरसतीविरचितः द्विजवलिङ्ग निर्णयः समाप्तः । सन्ध्याव्याख्या। जय सचिदानंद। मद्गलं निपु कालेपु त्रिपु लोकेषु कर्मसु । त्रिषु वणेषु यस्यास्तां सन्भ्यां वन्दामहे वयम् ॥ १॥ अथ सन्ध्यां व्याप्यास्यामः। आचमनाच्छ्रद्धाप्रवेशः प्राणाया- माद्वीयस्मृतिलामो मार्जनाच्छौचसिद्धिः पीडानिवृत्तिवाघमर्पणा- सापनिवृत्तिस्तेन कर्तव्यकर्मप्रतिवन्धनिवृत्तिरयंप्रदानादीश्वरानु. १ अद्विजो द्विजसंधांदवे गृझते नवा । द्विजसमद्विजत्वं च हीनलारिति निर्णयः । १। दुग्ध मदिरया मिश्रमशुई मदिरा ननु। दुग्मगाद्ववेदा रीतिरेषा सर्पिणी।

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। ३२३ संधानसमहणे जपात्तनैक्यानुसंधानमुपस्थानात्कृतस्य कर्मणः स्वस्य च रक्षणमभिवन्दनात्संप्रदायशुद्धिरीश्वरार्पणात्कर्मसमृद्धिः । इति प्रथमः खण्डः । परमेश्वरः प्रपञ्चायाभिन्ननिमित्तोपादानमिति गायत्रीसगुणध्यानं स्त्रीरूपेण व्यक्तं स्त्रीपूत्तरोत्तरमभिन्ननिमित्तो- पादानत्वं पारमार्थिक रूपं तत्त्वार्थवर्णात्मत्वं सा संधिकालोपा- स्यत्वात्सन्ध्या देवतारूपा क्रियारूपा कालरूपा च गायत्रीछन्द- स्कमत्रप्रतिपाद्यत्वाद्गायत्री तथा देवताप्रतिपादको मनोपि गायत्री शब्दा एवार्था अर्था एव शब्दाः सृष्टये स्त्रीरूपा मोक्षायालरूपा तामुपास्य लोकवन्द्या भवन्ति भवन्तीत्याह कृष्णानन्दसरस्वती। इति द्वितीयः खण्डः । वैदिकपद्धतिपरिशिष्टम् ।" गायत्रीस्तोत्रं (षष्ठं पदम्)। यस्मिन्दृष्टे नैव दृश्येत विश्वं यस्मिल्लब्धे नैव लब्धव्यशेषः। यस्मिज्ञाते नैव वेद्यान्तराशा गायव्यर्थ पञ्चवकं प्रपद्ये ॥ १॥ या गायत्री नामधेयं महाथै सार्थ कर्तु संप्रविष्टोपनाये । मार्गे मत्रान्सर्वतो दर्शयित्वा तारे लीना सर्ववेदार्थदीपे ॥२॥ श्रोतव्यं मे वाक्यमेतत्समस्तैर्वणैर्भाव्यं स्वाश्रमप्राप्तचिह्नः । तेभ्यस्तुष्येच्छंकरः श्रीहरिर्वा प्रष्टव्यो वः श्रीगुरुः स्वैर्विनीतैः ॥३॥ गायत्री चेत्सम्यगाप्ता क्रमेण सा संजप्ता कर्मशुद्ध्या द्विजेन । सा विज्ञाता गोपिता संप्रदायात्कि नो दद्याद्वेदमाता मता चेत् ॥४॥ बुद्धावीशारोहणं कर्म तस्याः सा चेत्त्यता त्यक्त ईशो द्विजेन । यस्यां सर्वा देवताः संप्रविष्टाः सर्वात्मानं मत्रराज प्रपद्ये ॥५॥ विष्णुः शंभुर्भास्करो विनराजो या वा का वा देवतास्या विभूतिः। सैकोपास्या वेदमार्गकनिष्ठः क्षीराब्धौ कि दुग्धभिक्षाप्रयासः ॥६॥ नेयं लभ्या मानुपाणां झपाणां गहाशब्दो मानुपत्वैकहेतुः । यस्मा लब्ध्यै वैदिकाग्रेसराणां वंशे वेदैः संस्कृते जन्महेतुः ।। ७ ॥

·३२४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) मनः किं तयः प्रतीक्ष्यत देवी गायत्र्यंचा संप्रवेष्टुं द्विजेपु । देवः किं तैरग्निना पुष्टिमद्भिस्तस्माद्भस्मोद्धूपितैः सा निपेन्या ॥८॥ दत्तं भरम श्रीनिपादाम्बयतध्यरमेः शेपरूपं स्वरूपम् । तस्माद्भरम प्रोच्यते भासनाच भूविर्गायत्र्यम्वयैक्यात्रिपुण्ड्रम् ॥९॥ शवोऽन्यो वा यां विना किं द्विजः स्यात् शवोऽन्यो वा दीक्षया वेदमातुः । वस्माच्चैको वैष्णयोऽन्येषु गण्यो गायत्र्याप्ता ब्रह्मता वेदमान्या ।।१०।। भेदापोहव्यापृति सा विभर्ति ध्यानभिन्नाननिष्टैकवेद्याम् । तस्मान्नामान्यत्र संयान्ति सर्वाण्यस्यां निष्ठा शांभवी वैष्णवी ११ लोकस्थास्ते विष्णुरुद्रादिदेवाः कैश्चित्कामैः कश्चिदेवाधिकारैः । गायत्र्यास्ता भूतयः सेवनीया गायत्र्यां ते सेविताः संभ्रमेण || १२॥ ब्रह्मवं चेदानुकामोऽस्युपास्व गायत्री चेल्लोककामोऽन्यदेवं । कामो ज्ञातः स्वीयपादप्रवृत्त्या वादः को वा तृप्तिहीने प्रवृतिः १३ वुद्धः साक्षी बुद्धिगम्यो जपादौ गायत्र्यर्थः सोऽनयो चेदसारः । तद्ब्रह्मैव ब्रह्मतोपासकस्याप्येवं मन्त्रः कोऽस्ति तब्रे पुराणे ।। १४ ।। जात्यश्वः किं जातिमाप्तुं सकामो गत्यभ्यासात्स्पष्टतामेति जातिः। प्रललाप्ता का प्रयासो द्विजानां यद्गायत्र्या व्यज्यते चाष्टमेऽब्दे ॥ ब्रह्मत्वस्य ख्यापनार्थ प्रविष्टा गायत्रीयं तावतास्य द्विजत्वं । कर्णद्वारा ब्रह्मजन्मप्रदानादुक्तो वैदे ब्राह्मणो ब्रह्मनिष्ठः ॥ १६ ॥ एपा निष्ठा दुर्लभा मर्यबुद्धौ तस्माहोके वैष्णवाः शांभवाश्च । भिन्न भिन्न मार्गमास्थाय वेदं क्षामं कुर्वन्यास्तिकच्छ नेमे ॥१७॥ १ ईश्वरभावाप्तये गायनीतोन्यमनोपासन छोति भावः.

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। ३२५ पक्षिद्वन्द्वं विद्यते स्वस्वदेहे भोक्तारं सा ध्यानमाचष्ट एतत् । यावत्क्षीणा भोक्तृता स्यात्ततस्तु ज्ञात्वा ब्रूयाद्ब्रह्मतां स्वस्य विद्वान् ।। गायत्र्यथै नो विजानाति कश्चित्तस्मादन्यं देवमाह द्विजोऽपि । विज्ञातश्चेत्सर्ववादस्य शान्तिर्मुक्तिहस्ते गायमानस्य मत्रम् ॥ १९॥ भस्मान्तं चेद्विश्वमेतत्समस्तं भस्मोद्भूतं भस्म संभासते च । तस्माद्ब्रह्म प्राहुराद्यैर्वचोमिदास्तस्माद्भस्म लिङ्गं द्विजानां ॥ २०॥ इति श्रीशंकराचार्याभिप्रायः कृष्णभिक्षुणा । वर्णितस्तेन गायत्री विभूत्या सह नन्दतु ॥ २१ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजककैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीविरचितं गायत्रीस्तोत्रं सपूर्ण ॥ तप्तचक्राङ्कमीमांसा (सप्तमं पदम्)। यन्नामस्मरणं नृणां सकलाघौघनाशनम् । यस्य ध्यानं धर्ममेघस्तस्मै श्रीविष्णवे नमः॥१॥ इह खलु सकलकौतुकसंभृते जगति नृत्यति श्रीः सर्वेषां पुरतः, तां भजन्ते भुजते च सर्वे जन्तव अन्धा इव तारतम्येन, यमा- नन्दमाचक्षते विचक्षणाः सोऽधिगन्तव्य इति सर्वेपामभिमतं । न तावत्पशुपक्ष्यादिषु तदधिगमसंभवः शास्त्रसमधिगम्यत्वात्तस्य परमात्मरूपस्य । ततस्तत्राधिकारिणस्तिर्यग्वहिःप्रकृतयो मनुष्या इत्यनवा । तत्र च चत्वारो वर्णा व्यवहारधर्मज्ञानरक्षार्थ विभ- क्तास्तेषु त्रयो वेदाधिकारिणः, एकः सेवापरायणः पुराणाधिका. रीति । तत्र त्रयो वर्णा वैयक्षत्रियव्राह्मणा वैदिकधर्मानुसारेण तारतम्येनोत्तरोत्तरोत्कृष्टभूमयः श्रुतिसमताग्निहोत्राद्यनुष्ठाननिष्टा. पफचुद्धय उपनिपद्भिस्तमानंद मीमांसन्ते । शूद्रस्य तु त्रैवर्णिकसे- १ अभ्यहितत्वमविवक्षितमत्र.

·विचारनयी। (धर्मविचारः ३) ३२६ वापरायणस्य परमालमीमांसानधिकृतस्य भक्तिरेव गरीयसीति भकिमार्ग सप्रशंसं प्रवर्तयामासुः पुराणानि तत्राणि च । तान्यपि प्रमाणानि वेदानुमतत्वादविगीतशिष्टाचाराच्च । चत्वारोऽपि वर्णा- तारतम्येन प्रतिष्ठिता ऊर्यलोकमान: प्रमाणानुसरणतारतम्येन फलभेदभाजश्च । वन त्रयो वेदे दीक्षिताः, एकोन्यत्र, ते यथा यथा- ध्यानमारुरुहस्तथा तथा फलं भेजिरे । तत्र वैदिकोऽध्या सर्वाल. ताप्रतिपत्तिरूपमोक्षांतः, पौराणिकोऽध्या सगुणसाक्षात्कारान्त उपासनाप्राधान्याधमाधिकारिविपयत्वाच । यस्तूभयपरिच्युतः स साध्वाधिकृनश्चतुर्थो वा भक्तिप्राधान्यात् । द्विजानां तु वैदिक- दीक्षया संपाद्यसंपादनान तत्रापेक्षा । तत्राप्यपरितुष्टानां वाघि. कदीक्षायामनिपिद्धायामधिकारः । तथा च वैदिकाः पौराणि- कास्ताविका मिश्राश्चेति चतस्रो भिन्नाः पंक्तय इति । शास्त्रपद्ध- तिद्धसंमता । अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुभूतायामपि वाविकदीक्षा- यामदीक्षितस्य प्रत्यवायदर्शनानावश्यकी, वेदतत्रयोरेकतात्सर्यात्, द्वयोरप्येकोपनिषत्त्वानीको ब्रह्मेति । चत्वारो घेदाः स्वतःसिद्धाः, चतुःपष्टिस्तत्राणि शिवप्रोक्तानि स्वतःप्रमाणानि, वैदेन सह सिद्ध- त्वात्तत्रत्वं, सहसिद्धे तथाप्रयोगात् । पाश्चरात्राणि तु हयग्री: वनारदादिप्रणीतानि तवनामधेयानि परतःप्रमाणानि । याम- लानि तु तत्राङ्गानि । वेदस्तवमिति यमलं युगं, तत्संबन्धाद्याम- लानि तदधीनप्रामाण्यात् । तस्माद्वैदिक्यस्तानिक्यः पौराणिक्यो वा दीक्षा अनेकविधा अप्यधिकारभेदव्यवस्थिता इति दीक्षाविदां परिनिष्ठितानाममिप्रायः । यामु पक्काः परमाप्तमीमांसामातन्वन्ति लमन्ते च निरतिशयानन्दरूपां मोक्षनियम् । तत्र कश्चिद्वैष्णवैकदेशी मुद्रानं श्रौत मन्वानश्चातुर्वर्ण्य तत्रा- धिकृतमिति प्राह । तन्नायं विचारः । श्रीतत्वं न चातुर्वर्ण्यव्याप- कमश्वमेघादावतिप्रसङ्गात । नापि चातुर्वण्य औसत्वव्यापकं शूटे ·(धर्मविचारः३) वैदिकपद्धतिः १। ३२७ प्वतिप्रसङ्गात् । नहि शूद्रा वैदिकें कर्मण्यधिकृताः। दृश्यन्ते च कैश्चिञ्चक्रेणाङ्किताः शूद्राः। यद्ययं चातुर्वर्ण्यमुद्दिश्योत्सर्गस्तदा शूदेषु चारितार्थ्यात् द्विजान्साग्निकान्भस्मधारणाधिकृतान्न व्याप्तुमर्हति विशेषेण भस्मधारणशास्त्रेण बाधात् तक्रकौण्डिन्यवत् । अतएव "एकजातेरयं धर्मों यद्विष्णोलिगधारणम्" इति स्मृत्या व्यव. स्थापितं ! एकजातिः शूद्रः उपनयनाभावात् । “यथा श्मशान काष्ठं सर्वकर्मसु गर्हितं । तथा चक्राङ्कितो विप्रः सर्वकर्मवहि- प्कृतः ।" इति साग्निकेपु निन्दितं च । विप्र इति द्विजातेरुपलक्षणं साग्निकत्वसाम्यात् । अस्त्वेतत्सर्व नौतत्वमेवासिद्धं चक्रधारणस्य । यदुदाहरन्ति "अतप्ततनून तदामो अभुत" इति तत्र प्रमाणं तदसिद्धम् । अत्र म वैष्णवैश्चक्रेणेत्यध्याहृतं, पाशुपवैत्रिशूलेनेति । एतदुभयं तन्त्र- मूलं न श्रुतिमूलं, अतो न श्रुतिव्याख्यायामुपकरोति, ततस्तपसेति औतैरध्याहृतं योग्यत्वात् । तस्मान्नायं मन्त्रश्चनप्रतिपादकः । (यच्च) "स होवाच याज्ञवल्क्यस्तस्मात्पुमानात्महिताय हरि भजेत् सुश्लोकमौलेर्माण्यमिना संदधते" इति शतपथक्षुति "प्रतद्विष्णो अब्जचक्रे सुतप्ते जन्माम्भोधीततवे चर्पणीन्द्राः । मूले चाहोर्दधन्ये पुराणा तु लिङ्गान्यज्ञे तप्तायुधान्यर्पयन्त" इति सामवति च वैष्णवोपन्यस्ता प्रत्याचख्यौ पृथ्वीचन्द्र इति कमलाकरो निर्णय- सिन्धौ, अतश्वकाङ्कनं व्यामोहमात्रमिति शूद्रोऽपि न तत्राधि- कारी । किंच पकाङ्कनं श्रौतमस्तु तथापि किमिदं श्रौतेनोत स्मार्तनाथ लौकिफेन वहिना साध्यं । पक्षत्रयेऽपि यतिब्रह्मचारि- प्रभृतीनामनमिकानां नाधिकारः फर्मणोऽग्निसाध्यत्वात् । सत्यप्य. धिकारे गृहस्थानांपैतानिके गृहो वा सूत्रेऽसंमहाचकाङ्कनस्य न श्री- तत्वं नापि मालवधा सत्यपि ओक्लादिसायले दवमिसर- ध्यं तस्मितस्मिन्नेव विनियुक्तं स्थाचतो न साधारणाधिकारिषु ·३२८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) प्रवृत्तं । लौकिकेन चेत् , कथं श्रौतत्वमस्य । श्रुतिप्रतिपाद्यत्वा. च्छौतत्त्वमिति चेत् , प्रतिपादकश्रुतीनां तप्तमुद्राग्रहणे विनियो- गादर्शनादितिकर्तव्यतायाश्चादर्शनाद्राह्मणे सूत्रे वा । तस्माद- वैदिकं तप्तमुद्राग्रहणम् । अस्तु वा तथा । तथापि परपदप्रा. निप्रतिवन्धकामत्वनिवृत्त्यन्तं दाहे तत्क्षणे गरणप्रसङ्गादाचार्या- भावप्रसाध संप्रदायविच्छेदापत्तिप्रसङ्गः । एकदेशदाहे आ. मत्वानिवृत्त्या परपदलाभानधिकाराबाहदुःखमात्रानुभवेन कार्ता- र्यप्रसङ्गः । संपूर्णभर्जनारोपेयारोपितसामयाऽनारोपितपदारो- हर्ण दुर्घटं । ततो व्यर्थ एप प्रयासो यद्वैदिकत्वप्रति- पादनं तप्तचकाङ्कनस्य । उक्तहेतुमिरवैदिकत्वादेव तत्र पाश्चरात्रं हायग्रीवं नारदीय वा प्रमाणमिति तेन वैष्णवेनोररीकृतं, अन्यथो. क्तानुवादेनाप्रामाण्यापत्तेः । प्रामाण्याङ्गीकारे वेदयाहाविषयत्वं । अतएव कृतमुद्रामहणस्य दासान्तं नाम निर्दिशति त्रैवर्णिकयाहां । प्रामाण्यानङ्गीकारे सर्वथा हन्ताद्गलितम् । ननु स्मृतीनामिवैकवाक्यत्वं वेदेन ताणामपीति चेत्, रमृत्या चकाङ्कितानां कर्मानधिकारनिर्देशावैदिकविषयत्वं स्पष्टमुक्तमतो नैकवाक्यता वेदेन पाश्चरात्रादितत्रोक्तचकाङ्कनशास्त्रस्य । किंच कि फर्मशारणोत ज्ञानशास्त्रेण चकाङ्कनशाखस्यैकवाक्यता । नायः, तदवितस्य सर्वकर्मवहिष्कृत इति नित्यनैमितिककाम्या प्रायश्चित्तवहिष्कृतस्यात् । न द्वितीयः, अङ्कनस्य कर्मरूपत्वेन प्रमाणकोटावनिवेशात् ।। ननु "अमिहोनं यथा निसं वेदस्याध्ययनं यथा । ब्राह्मणस्य तथैवेदं सप्तमुद्रादिधारणम्॥” इति पद्मपुरा जात् , तथा "ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो का यदि वेतरः नवर क्राङ्कितवनुस्तुलसीमंजरीधर: गोपीचंदनलिप्सागो दृष्टश्चेत्तदुर्घ कुतः।" इति काशीखण्डाञ्च चक्रावन स्मात नित्यं मनुष्य साधारण सक- लपातकशमनं सिद्धयति इति चेत्, कर्ण दत्वा शृणु तदपोहं ।

·, (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। ३२९ "यस्तु संतप्तशद्वादिलिंगचिह्नतनुर्नरः । स सर्वयातनाभोगी चण्डालो जन्मकोटिषु । द्विजं तु तप्तशतादिलिङ्गाङ्किततनुं नरः । संभाष्य रौरवं याति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥” इति बृहन्नारदीयात् मनुष्यसामान्ये ब्राह्मणादिविशेपे च चक्राङ्कननिषेधः, तस्य तत्सं- सर्गिणश्वानर्थः स्फुटः । “शङ्खचकाद्यङ्कनं च गीतनृत्यादिकं तथा । एकजातेरयं धर्मो न जातु स्याहिजन्मनः॥ शङ्खचके मृदा यस्तु कुर्यात्तप्तायसेन वा । स शूद्रवद्वहिप्कार्यः सर्वस्माहिजकर्मणः ॥" इति विष्णुस्मृतेरङ्कनस्य शूद्रधर्माभिधानाहिजाधर्मत्वमुक्तं, तं स्वधर्म मन्यमानस्य द्विजस्यापि वैदिकदीक्षाविधुरसाम्यप्रदर्शन- पुरःसरं वैदिकधर्मात्प्रच्यावनं च स्पष्टं । किंच “यथा श्मशानजं काष्ठमनह सर्वकर्मसु । तथा चक्राङ्कितो विप्रः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥" तथा "शिवकेशवयोरड्काञ्च्छूलचक्रादिकान् द्विजः । न धारयेत मतिमान्वैदिके वर्त्मनि स्थित.।" इत्याश्वलायनवच- नाभ्यां कर्मानहकाष्ठदृष्टान्तोपष्टम्भेन चक्राङ्कितविप्रस्य सर्वकर्मा- नहत्वमुक्त्वाधारणस्य वैदिकदीक्षाविरोधिता स्पष्टमुक्ता । तस्मात् त्वदुक्तवचने ब्राह्मणशब्दो वेददीक्षाच्युतब्राह्मणपरः । अतएव यथा तथेति दृष्टान्तोपि स्वरसतः संगच्छते । यथा वेददीक्षारू- ढस्यामिहोत्रवेदाध्ययनादिनियं, तथा तदनारूढस्याङ्कनं नित्यं तदितरोपायासंभवात् । अतएव त्वदुक्तद्वितीयवचने इतरशब्दः स्वस्वदीक्षाच्युतपरः । अतएव "तदषं कुतः" इति दीक्षाच्युतिरू- समयं कुत इति फलनिर्देशः संगच्छते । परंतु पतिर्भिनव, वच- नान्तरे "स शूद्रयदहिष्कार्यः" इति पङ्किनिषेधात् । अतएव पक्षद्वयवचनानामेकवाक्यत्वं । भिन्नवाक्यले मिथः प्रामाण्य- व्याघातात्युनापि न सिद्ध्यति चकाङ्कन । एक्वाक्यत्वे दीक्षाच्यु- तपरत्वं चमाइनस्य, नष्टोद्धाररूपत्वात्पुनरुपनयनवत् । नच विधिवचनानुरोधेन निपेधवाक्ये लक्षणा वक्तुं शक्या, निप- धोद्देश्यतावच्छेदकोटी "वैदिक धर्सनि स्थितः" इति द्विजवि.

·३३० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) शेषणात् । वस्मानिषेधवाक्यमनुसन्धान विधिशतमपि सामान्यतः प्रवृत्तं संकोचमापद्यते, न निषेधो विध्युद्देशैकदेशविपयत्वात् । तस्माच्छूद्रव्रात्यादिविपयं तप्तमुद्राधारणमिति सिद्धं, त्वदुपन्यस्त- श्रुतीनामनुपलम्भात् उपलम्भेप्युपन्यस्तस्मृत्यनुरोधेन प्रात्यादिवि- पयत्वौचित्यात् । अथवा ब्राह्मणविषयत्वाग्रहे निषेधस्मृत्यनुरोधेना. निनाग्नियीजेन योजितानि सुश्लोकमालेबर्माणि जगन्मङ्गलादिकव- चानि संदधते इति शतपथार्थः । इत्थं सामवेदेऽपि आयुधन्यासो वयंसे मुतप्तेऽग्निवीजसंयुक्त अजयक्रेशरचक्रे दधन् न्यस्यन्नित्यर्थः। किं बहुना, चनशतकल्पिताऽपि श्रुतिरन्तरपरायणीकृता निषेधस्मृत्या । तस्माद्यथाखं दीक्षिताः पकमानसा मीमांसमाना लभन्ते नित्यापरोक्षा निरतिशयानन्दरूपां मोक्षत्रियमिति शिवम् ।। ध्याननिधूतपापास्तु वैष्णवा मोक्षभागिनः । अन्तर्वहिसापान्या जयन्ति जगतीतले ॥१॥ दीक्षा एवं पशुत्वस्य सहजस्य निवर्तिकाः । तस्मात्पनपतेः शिप्याः सर्वे श्रीशंकरस्य हि ॥२॥ रामचन्द्रादिभूवर्षे शालिवाहस्य गोंडले । तप्तचकाङ्कमीमांसा कृष्णानन्देन निर्मिता ।। ३ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यथीसचिदान्दसरखवीपूज्यपादशिष्येग थीकैवल्यधामनिवासिना श्रीकृष्णानन्दनिपुण विरचिता तप्तयकाहमीमासा समाप्ता ॥ १ नैतत्कमै पदिकं यहूना वैदिकाना विरोधदर्शनाद, पैदिकत्वे हीतरोपनयना- दोनामिव विरोधस्य विरदलात् । केपाधिदेव चिन्तनीयचरिताचाराणा सामिनि- वेशं प्रवृत्तिदर्शनाय व विधं वेधमन्यविधिकमास्ति योत्यं परिपन्थिनी स्व: पक्षी, किचतत्कर्मता अपि पिमता उपलभ्यन्ते । तथाहिकेचनानुदिनं नाति- तप्तेन चक्रादिना दहन्ठे, केचन च प्रति मासं वर्ष गुरुदर्शन वापबन्ते, फेचमतु सादेवातितप्तेन चकादिना योत्सर्गरपदाई दयन्ते, फेचन हि शावन चन्दना. धनुदिप्तेन तनुना चकादिना यामचारतोऽरिता भवन्ति । विस्तरस्त्वन्यान ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। स्त्रीरत्नप्रस्तावः (अष्टमं पदम् )। धर्मनीतिज्ञहस्ताजविकासायोदयाचलम् । रत्नप्रस्ताव आरूढस्ततो वर्णक्रमः स्फुटः ॥१॥ नमो धर्माय गम्भीररूपाय सकलाप्तये । यद्विज्ञानाय लोकेषु विद्याः सर्वाः प्रतिष्ठिताः ॥ २॥ यद्विज्ञानात्सुखं सर्वमक्षया कीर्तिरुत्तमा । यदज्ञानान्नरो नूनमधोऽधः पातमृच्छति ॥ ३ ॥ शास्त्रतत्रो लोकतन्त्र इति द्वौ संगतौ पथि। लोकतनं शास्त्रतत्रो वक्ष्यति लक्ष्णया गिरा ॥४॥ तत्र प्रथमं लोकतन्त्र उवाच-~दृष्टं ब्रह्माण्डमण्डले स्त्रीनाम रत्नं, लजायोतिपा महर्ष, आसेचनकं, महतामपि मोहक, समुत्पादक- धारकयोर्भूपकं, मर्यादामतिलचच भोक्तुर्दूपकं, स्वसमानजातीनाम- नेकसद्गुणानामनपरत्नानामुत्पादकं, शीलसंस्तुतं, धिकृतैरप्यभिल- प्यमाणंनासाभरणमिषेण मुक्तावप्रवैदूर्यस्वर्णादिगन्धाधिकृतं, वशी. कृतकामदासं, कामपरवशहृदावासं, सकलब्रह्माण्डमूलं, मारितमह- पिवृन्दमन्दहासं, मुखोपमादासीकृतचन्द्राब्जद्वयमद्वयं, किं बहुना पामरजनैरविदितानन्तसद्गुणं,यद्दानं दातुरनन्तश्रेयसे, प्रतिग्रहीतुरन- न्तसुखाय पूजायै श्रेयसे च । तन च पात्रं विदितवर्णाश्रमविभागो विचारितभोगपरिणामो निश्चितभोगरसैकपरमार्थोऽमिलपितसंपा- दनदक्षो व्यवहारनिपुणो भोगचतुरः । तयोः संमेलने सांसारिक किं किं न सिद्धयेत् । अतो मिथो वंशकुलगोत्राचरणवृत्तिविद्या- प्रभृति परीक्ष्य सम्बन्धं दानप्रतिग्रहरूपं कुर्वन्ति स्म पूर्वजाः । अहो यदुनधीतविद्यमप्यधीतविद्यैनम्यते पूज्यते च, एतादृशं महारनं यद्भोक्तकर्तज्ञासद्भोग्यमतिमधुरं, येन दासीकृत हरिहरा- दिजगत्, तदिदानीन्तना बहुभोग्यं मन्यन्ते यदेकमपि भोकार ·३३२ विचारत्रयी। (धर्मविचार. ३) नामिलपति यतो दासीकृत जगत्, परंतु माममिलपेति भोचार सूचयति पश्यति चेतस्तत को मामभिरपतीति येन चाभिलपित पुमन्तर विस्मृत तेन स्त्रीत्व, येन च तादश महारत्न धर्मतो वहु सपादित स्मृत तेन च पुस्ल । अतो बहुपत्नीत्येऽसि पुसो योपिद्रन्न त्वेकपतिकमेव । स्वयोग्यता स्वमतरा क पालयेत् अतो दानप्रतिमहनिर्वन्ध शोभनतम ॥ प्रथम पूर्णवखवता पिना दत्वेऽपि ममत्वानुवृत्तिदर्शनात्परख- त्वापादनेऽपि स्वस्वत्वानिवृत्त्या पितृपत्युभयखत्ववत पुनर्दानायो- ग्यत्यान्न पुनर्विवाहान्तर । यदि स्वयमभिलष्योपेयात्कचन तदा को विशेपो व्यभिचारात् । अत खयमनभिलपणान्मिथोदानप्र- तिवन्धकस्खत्वद्वयसबान्तेर्दानायोग्यत्वद्योतनाय सौभाग्यपरित्याग रियते कार्यते च जनैायपरम्पराप्रतिष्ठित पत्युरनन्तर । यय वचन पुनर्विवाहप्रतिपादक तत् न्यायवहिभूतमिति न मत कैश्चि- दद्यावधि, अवएव निर्मूलमिति वदन्ति तादृश वचन ।। ननु धर्मे को न्यायप्रसर इति चेत्, सत्यमुक्त परतु योग्यतापरीक्षा तु भिक्षतेन्याय यमन्तरा न काऽपि परीक्षा सिद्ध्यति लोके । तर्हि कोऽय न्यायोऽ- ज्ञानावस्थायामन्याधीनीकरण निर्दयहृदयरचित । एप एष न्यायो महान् सदयहृदयप्रियो यच्छिक्षणयोग्यावस्थाया शिक्षकायत्तीकरण । अतएवाष्टमे हायने उपनीय शिक्षकायत्तीकुर्वन्ति वालान् । येन शिक्षकाभिमते आयत्तीर्तसमते वयोग्ये गुणे निपुणा भवन्ति बाला । शिक्षणीयबालगुणाना भोक्तार पितरौ गुरुवान्धवा पत्नी सततिरप्यग्रिमा स्वय च । योग्यकालिकशिक्षाभावे दु सिन प्रागु- पन्यस्ता सर्वेऽपि । प्रसिद्धमेतत् । यथा बाल्ये पितृभ्या गुरुणा च शिक्षित उभयानन्दवधनस्तथा कन्याऽपि दाप्रतिगृहीतृकुल वृद्धशिक्षिता पितृश्वशुरकुलानन्ददायिनी स्वय शिक्षणाधिकारिणी च भवति । पत्या परीक्ष्य सपादिते श्वशुरादिशिक्षापरिष्कृते पितृ- ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १॥ संमतशीले के नाम दुःखं मन्वीरनुक्तरत्ने । अत इयमुभयकुला- नन्ददायिनीति गीयते विद्वत्परिपदि । परीक्ष्य कर्मणि कृते को नाम संनिविष्टो न स्यान्महत्सभायां । अत इयं दानसमये ब्रह्म- लोकावाप्तिहेतुरिति वदन्ति याज्ञिकाः, मोदन्ते च तद्वंशजाः पण्डिताश्च ॥ एतेन पुत्राणां बाल्ये विवाहो न शस्यत इति सिद्धं, अनधीत- विद्यस्य समावर्तनानधिकारात्, कन्यापरीक्षानधिकारात्, गाई- स्थ्यगुणदोषानभिज्ञत्वाञ्च । कन्यानां तूभयकुलशिक्षापेक्षत्वाद्युक्तं दानमष्टमे वर्षे, उपनयनवत् । अतएव स्त्रीणां विवाह एवोपन- यनमिति वदन्ति वृद्धाः । परम्परालब्धधर्मशिक्षादीक्षैवोपनयन- मिति निष्कर्षः । यच्च ऋतुमत्या वर्षत्रयं पितृगृहनिवासवचनं तत्पत्युरशक्तिविषय, यतस्तत्र वासो विधीयते, न तु दानं दानकाल एवाभिरूप्य सहितौत्कृष्ट्यस्य सत्त्वाद्यौवनमात्रस्य प्रतीक्ष्यमाण- त्वात् "ऋतौ भार्यामुपेयात्" इतिविधिरपूर्वत्वेनियमत्वे परिसंख्यात्वे वा नित्यत्वं न व्यभिचरति यतः,ततःप्रथमे रजसि गर्भाधानयोग्याय देयेति दानरहस्येऽपि सुरूपताविशिष्टमौत्कृष्यं पात्रस्य प्रथमं लक्ष- णमिति तत्त्वं ॥ ननु अपकवीर्यासु गर्भाधाने विपत्तिप्रसङ्ग इति चेत्, अदृष्टरजःस्वपि व्यासकर्णशालिवाहनहूणगुरुप्रभृतीनां वलव- तामुत्पत्तिदर्शनात्, प्रौढास्वपि विपचिदर्शनाद्गर्भाधाने वयोवृद्धि- रप्रयोजिका । यतः स्त्रीवीर्य पोपकं, पितृवीर्य वीजमिति स्थितिः। तस्मात् दृष्टरजस्तु बीजपोषकत्वनिश्चयाहतो भार्यामुपेयादिति विधिः प्राथमिकरजःप्रभृति प्रवर्तते, सति पुष्पे फलप्रतिबन्धस्या- योग्यत्वात् यद्यव्यक्तमपि पुष्पं फलोपधायकमिति दिक् । तस्मा- दविचारमूलो वयोवृद्ध्याग्रहः । अत एवादशं विवाहो मुख्यः । यत्त्वाधुनिकाः कन्यानामपि बाल्ये विवाहो न शस्यत इति वच- नानि प्रदर्शयन्ति तानि पात्रदानपराणि, न वयोवृद्धिपराणि ।

·३३१ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) अन्यथा वाक्यभेदापत्तेर्वचनान्तरविरोधापत्तेश्च ॥ ननु क्षात्रक- न्यानां स्वयंवरविधिः श्रूयते, स च न प्रौढावस्थामन्तरा संगच्छत इति चेत् भोगप्रधानजातेप्नुज्ञेयं, न विधिः यथै- कादशे हायने क्षत्रवाला उपनीयन्ते तथा कन्या अपि दीयन्ते जलपूर्व, द्वादशे तु रजस्वलायां गणनात् । अनतीतकालमादाय वा व्यवस्था उपनयनवत् कन्यादानं त्वष्टम एव विशि- प्यते शिक्षाकालानतिक्रमसामवस्यात् अदृष्टरजसो दानसाम- अस्थाच ।। कथमपि पुनर्विवाहोन प्रसजते उक्तप्रतिबन्धात् । को नाममुखी. तान्यस्मै परिविष्टं तेन च स्वीकृतं श्वमाजारमन्तरा । दात्रा जलपूर्व दत्तं प्रतिगृहीत्रा सप्तपद्या गृहीतं परिपेचितानमिव नान्यभोग्यमिति- न्यायः। कि भोझा सक्तमन्नमन्येऽपीच्छन्ति मनुष्याःसन्तः। अतल- होगस्य सर्वासमतत्वात्पत्युरनन्तरं सौभाग्यपरित्यागो गृहमात्रसंस्थि तिश्च संमता संभाविवानांसभ्यानां अतएव पत्या सहगमनं प्रशसन्ति स्म वृद्धाः। पुनःपतिविधानवचनं सप्तपद्याः प्रागस्तु यथाकथंचिच- रितार्थ, स्वस्वत्वापादकप्रतिग्रहसंस्कारस्य सप्तपद्यन्तत्वात् । वर्णस्व- रयोरिव संपादिता सप्तपद्या मैत्री केन भेत्तुं शक्या केन वा बोढुं । तस्माद्विवाहवरसमजाननिः पशुप्रायः कामतत्रैरङ्गीकृतः पुनर्वि- वाहो विवेकशैथिल्यमूलः । किं संपादितं मानुषजनुष्मता, किंहान्य समर्पितं पशुभिः, प्रवृत्चितारतम्येऽपि विवेकसाम्यात् । एवं स्थिते न्यायपये कः फाचपा पुनरुद्वाहस्येति वदतु भवान् । अथवा "पतिरन्यो विधीयते" इत्यत्रान्यशब्दो देयरपरः, "द्वितीयो वरी देवरः" इति निरुत्वात् । स च पत्युरनुजे रूढः । स च कलि- वर्यः । एतेनैतद्वयनं युगान्तरविषयं । कथमपि नैतद्वचनं पुन- विवाहप्रतिपादकं । दत्तदानायोगाविभागेनाहीतत्यागायोगाह- जाभारस्थगितत्त्वादद्यपर्यन्तं निरुद्धः पुनरुद्वाहः ।

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः । ३३५ "न ग्राह्यत्वं न देयत्वं खियः पत्युरनन्तरम् । न दाता न गृहीता वा न पाणिग्रहणं पुनः॥" विधवामुद्दिश्य स्नातकोपस्थानप्रसङ्गे दत्तादानप्रसङ्गे स्वीकृतत्या- गप्रसङ्गे लज्जावार्तादूरसङ्गे च भविष्यति पुनरुद्वाहः शिक्षकाभा- वात् । यतः "सकृजल्पन्ति राजानः सकृजल्पन्ति पण्डिताः । सकृत्कन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ।। किं मृतेनापि संयक्तः पाणिविधिनिपीडितः । किं छझिनौ दुर्बलौ वा वक्तारौ राजपण्डितौ ॥" शिक्षाकालमपेक्ष्याप्टमादिद्वादशान्तं च प्रवृत्तो दानकालः अति- गम्भीरः प्राक्तनव्यवहारो धर्मरूप इदानींतनैर्हसितविवेकैर्विज्ञेयो- प्यनुसर्तव्य एव । "क धर्मों बहुगम्भीरः कोत्तरनाविवेकिता । अतः परम्पराप्राप्तमागों धर्मः सनातनः ॥ १॥ क भूरिमतयः पूर्व मन्वाद्याः पारदर्शिनः । तद्बुद्ध्यालम्वसंचाराः केदानींतनपण्डिताः ॥२॥" तस्माच्छिक्षायोग्यकालमभिप्रेत्याष्टमे वर्षे उपनयनविधिवदुलं- कृत्य कन्यामुदकपूर्वी दद्यादिति विधिः संगच्छते । अनुसृतोऽनुस- तव्य एव सः । कन्यात्वं चाष्टमे मुख्यं जातिपरत्वेनापत्कालेन चातिदिष्टमाद्वादशं, अतएव दृष्टे रजसि त्यागो विहितो नतु दानं । पुंसस्तु रागप्राप्तत्वाप्रतिमहाधिकाराच यथाशक्ति यथावि- भवं बहुपत्नीत्वं युज्यते । न कुत्रचिदपि पुंसो विवाहविधिः श्रुत- स्तन कालनियमो वा, यथोपनयने संन्यासे वा । अध्ययनार्थ विधिरुपनयनस्य तत्त्वारामार्थ विधिः संन्यासस्येति तयोर्विनियोगे पुंसो विवाहो रागप्राप्त इति सिद्धं । तथा च रागप्राप्ते विवाहे सति रागमूलानि कर्माणि श्रौतस्मार्तानि नित्यनैमित्तिकानि च ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) विधीयन्ते । तत्र च हेतुः पन्येव । अतएव सहधर्मिणीत्यपि तस्या नाम । अतएव "पत्युनों यज्ञसंयोगे" इति पाणिन्यनुशासनं । पत्या सह पारलौकिककर्माचरणात् परलोकजिगमिपुणा पत्या सह गमनं न्याय्यं युज्यते च । तदिदानीमुपप्लुत पुनरुजीवनीयं दया- लुभिः पुरुषधुरीणैः । किं पुनर्विवाहवादेन शूद्रापसदसाम्यापाद- नन मर्यादोच्छेदेन कामस्पष्टीकरणेन, यतो निर्घतो धर्म: प्रथम- विनाहेन । कन्यानां क्योवृद्धौ कानीनप्रजाप्रसङ्गः पुनर्विवाहे गोलकोत्पत्तिप्रसङ्गः । सत्यपि द्वितीयपतौ पूर्वपतिश्राद्धप्रसङ्गः स्त्रीणां मृतकधनमात्राधिकारप्रसङ्गो वर्णसंकरप्रसङ्गश्च । एतेनाधु- निकाः समाहिता इत्यवधेयं । यत्तु एकादशपतिपरायणाः श्रुति दर्शयन्ति, न पश्यन्ति "पतिमेकादशं कृधि" इति श्रुतावेकाद- शशब्दं द्वितीयैकवचनान्तमखण्डसौभाग्यसूचकं । अन्यथा को माम मुखीत दशपुत्रसुसम् ॥ यत्तु में विदेकपतिभोजनवतां मिथः कन्यासंबन्धो योग्य इति वाचाटाः, किमत्र न्याय्यं, एकपलिभोजनेन मिथः कन्यासंवन्ध उत कन्यासंबन्धाभावात्पतिविच्छेदः । पश्यतु भवानेकपडिभो. जनवत्सु पशुपक्ष्यादिपु किं मिथः शारीरसंवन्धः । अहो यत्पशु- भिरपि समानजातिः प्रार्थ्यते मनुष्यैरपि विरमयते । तस्मादिदमत्र न्याय्यं कन्यासंवन्धाभावात्पङ्किविच्छेद इति । “यथा कन्या तथा हविः” इति वचनं चानानुकूलं, मिथः पत्रिव्यवहारे जाति- विस्मरणप्रसङ्गाजातिविस्मृतौ मियः कन्यासंवन्धनसङ्गादश्वतरा. दिवद्वैरूप्यप्रसङ्गात्संततिविच्छेदापत्तिप्रसङ्गात् संकरजातेरन्यस्या एवाङ्गीकारप्रसङ्गात् । तस्मात्प्राचीन व्यवहारं समूलं संस्मृत्य स्थापयतु भवान्येन साफल्यं बुद्धेः । किं नास्ति खन्निकटे तादृश- स्तों येन प्राचीनव्यवहारः समक्षसो दृश्येत येन भवत्पूर्वजा नन्देयुः । एतत् सर्वेऽपि जानन्ति यदन्तरङ्गजनतोपणं बहिरङ्ग- - ·, (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। ३३७ जनपोपणं नवीनजनशिक्षणं प्राचीनपथवर्तनं पथ्यमिति । नवीन- मार्गः पारं गमिष्यतीति न निश्चयः, यतः परोक्ष उत्तरो देशोs- नन्तः । अतो नवीनेनापि बुद्धिमता प्राचीनः पन्था रक्ष्यो यथा- बलं, तत्रैव लाघवात् ॥ किं प्रदोषसमयः संप्राप्तः, किं स्वीदेवता सिंहासनोपविष्टा, किं विषण्वादयोऽनुकूलाः, किं त्वं दिगम्बरः, कुतो नृत्यसि तत्पुरतः । पश्य तं महेश्वरं, कीदृशौ तौ दम्पती प्राथमिकौ । अबएव तो पूजयन्ति कन्यकाविवाहसमये तद्वदैक्येप्सवः । अतो न दम्प- योविभागो वर्णनीयः, नापि पुनर्विवाहः प्रतिपादयितव्यः, येन पुरुषमरणं पुरुपरेवातियत्नेन संपादितमित्यापतितं स्यात् । अतो मिथो वर्णस्वरयोरिवाविभागमापन्नौ दंपती चिरं नन्दतां । परम्प- रासमधिगतो धर्मोपि सुप्रतिष्ठितोस्त्वित्याशास्महे ॥ इत्थं पण्डितपद्धतिक्षुण्णां श्लक्ष्णां लोकतन्त्रस्य वाणीमुपाकर्ण्य परिणतस्वान्तः शास्त्रतत्र उवाच- शास्त्राणि यत्र गच्छन्ति तत्र गच्छन्ति ये नराः। मतयो यन्त्र गच्छन्ति तत्र गच्छन्ति वानराः ॥ १॥ गतानुगतिको लोको यतो मार्गः पुरातनः । ततोन्यत्काननं प्रोक्तं तत्र भ्रमति वानरः॥२॥ भारतोत्थद्विपादानां प्रकृतिः पशुतो बहिः । ततः शास्त्राणि तीर्थानि देवा भक्ताः कृपा पा ॥३॥ अत इदं मानवं शास्त्रं—“प्रजनार्थ महाभागाः पूजाहाँ गृहदी. तयः । स्त्रियः श्रियश्च गेहेपु न विशेपोऽस्ति कश्चन ॥१॥ उत्पा- दनमपत्यस्य जातस्य परिपालनं । प्रत्यहं लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्रीनि- बन्धनम् ॥ २॥ अपत्यं धर्मकार्याणि शुश्रूषा रतिरुत्तमा । दाराधी- नस्तथा स्वर्गः पितॄणामात्मनश्च ह ॥ ३॥ उस्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च । अप्राप्तामपि तां तस्मै कन्यां दद्याद्यथा- विधि ॥४॥" अष्टमवर्षात्यागपीत्यर्थः ॥ ४ ॥ त्रीणि वर्षाण्यु- २२ ·। - विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) दीक्षेत कुमार्यतुमती सती । ऊर्य तु कालादेतलाद्विन्देत सदृशं पतिम् ॥ ५ ॥" कुमारी अक्षतयोनिः, सदृशं गर्भाधानसमर्थ, समानवयसोर्विवाह प्रथमे रजसि पुंसो गर्भाधानशकरभाषाद- पत्रयं प्रतीक्षेत पत्युः शक्ति । दाने प्रतिमहे वा कन्यापरयोरी- स्कृप्टो चामिरौप्ये प सति वयोनिरीक्षणमप्रयोजकमिति भावः ॥५॥ "काममामरणात्तिष्ठेद्गहे कन्यर्तुमत्यपि । न चैवैनां प्रयच्छेत्तु गुण- हीनाय कर्हिचित् ॥ ६॥" गुणवते देयेति विधिः, नान्यः, अपि- शब्दस्वारस्यात् ॥ ६॥ "त्रिंशद्वर्पो वहेकन्यां हृयां द्वादशवा- पिफी । ग्यप्टवर्पोऽष्टवा वा धमें सीदति सत्वरः ॥ ७ ॥" आप- दान्द्रायाः रजोहेतुना धर्म सीदति सति सत्वरः सन्द्वादशवा- पिकी वहेत् । सति रजसि साज्येति ध्वनिः । दृष्टरजसः स्वयंपति- वरणवचनं तु शूद्रविपयं, पराशरे सागविधानात् ॥ ७ ॥ "स- दंशो निपतति सत्कन्या प्रदीयते । सफदाह दानीति श्रीण्ये- नानि सतां सन् ॥ ८॥ न निष्कयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमु. च्यते । एवं धर्म विजानीमः प्रार प्रजापतिनिर्मितं ॥९॥ एतावानेफ पुरुपो यज्ञायाला प्रति है। विप्राः प्राहुस्तया घेतद्यो भर्ता सा स्मृनागना ॥ १० ॥ वर्णवररूपत्वात् ॥ १० ॥ “यस्या नियेत मरणं नसीरप्रजितपतितानामुपलक्षणम् परामरानुरोधात् ।ये वदन्ति परासरवचन पुनर्विवाहपरनिति प्रया. भवप्रये पतितपतीना पुनर्विवाहो न्याय तियः पतिनाथ भवन्त एव पराशरापुक प्रगम्यागमनं शूदः पति क्षणात् । वेदाशरविचारेण दम्प नरकं भुषम् । ' इलादि पतिरक्षणसमाविष्टलात् ही भवतां पनीनो प्राप्तो द्वितीयादिविवाह: सिमरः पतिः राह भविप्पायुतापविनः सह । परितोदनवस्थामराहः । पतितत्यागेन परितसंव प्रहणे प्रयानवयर्यप्रसायाभपतिनवभवो नहि सनापतित: पविनोरभुर्ण पोत्वेनाहीयांत् । पुदि परपसोदएकलाल निापतिलाच पोऽपि पनिन म्यादिति पूर्ववदनवस्थाविप्रमाः पतितस्त्रीपश्यत्री- भेदोभी कियातो दुरधिगमः स्यादिति एवं नरप्रयमितपत्रीविषयेऽप्यूधम्.

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १ कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥११॥" "मष्टे मृते प्रव्रजिते" इति वचनस्याय- मवकाशः ॥ ११॥ "न दत्वा कस्यचित्कन्यां पुनर्दद्याद्विचक्षणः । दत्वा पुनः प्रयच्छन् हि प्राप्नोति पुरुषानृतं ॥ १२॥" स्वयमा- पादितखत्वापलापप्रसङ्गादिति भावः ॥ १२॥ "नोद्वाहिकेपु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते कचित् । न विवाहविधायुक्तं विधवावेदनं पुनः ॥१३॥" मिथः प्रतिबद्धस्वत्वादिति ॥१३॥ "अयं द्विजैहि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः । मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेने राज्यं प्रशासति ॥ १४॥" अयं अस्वामिकभोगः ॥ १४ ॥ “स मही- मखिलां भुञ्जन् राजर्पिप्रवरः पुरा । वर्णानां संकरं चक्रे कामो- पहतचेतनः ॥ १५ ॥ ततः प्रभृति यो मोहात्प्रमीतपतिका त्रियम् । नियोजयत्यपत्यर्थं तं विगर्हन्ति साधवः ॥ १६॥” वेनराज्यं मुख्योऽवकाशः पुनर्विवाहस्य नियोगस्य वा । तद्राज्यस्वरूपं तु मूले स्पष्टम् । एतैर्वचनैः संमनुते न्यायसिद्धमपि त्वदुक्तं प्रस्तावम् । किंच कुमारीवत्सधवावद्विधवाया अपि कंचन धर्म प्राप्तमवश्यं संमनुते नीतिनिपुणः । यथा स्कान्दे "विधवाकअरीबन्धो भर्तृब- न्धाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्य विधवया सदा ॥" इति व्यासः । कवरीबन्धस्य कथमपि भर्थत्वात्पतिवदसाधार- प्णत्वात्यागयोग्यत्वात्पत्युरसाधारणत्वात्तदभाव इति को न मन्वीत दम्पतिस्वरूपविचक्षणः । अतएव सहगमनं त्रियाः पत्येकार्थत्वात् । अतएव तत्पोपणं गले पतितं पत्युः संबन्धिनो वा । वपनं लिया मृतत्वद्योतकं । एतत्सर्व विवाहमूलं । तदभावः पशौ ।। पाराशर्यच-"ऋतुस्नाता तु या नारी भर्तारं नोपगच्छति । सा मृता नरकं याति विधवा च पुनः पुनः ॥ १॥ ऋतुस्नातां तु यो भायो संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र १ मानवे शाने.

·३४० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) संशयः ॥ २॥" वीजव्यर्थीकरणमुभयोस्तुल्यम् ॥१॥२॥ नष्टे मृते प्रयजिते टीवे घ पतिते पती । एतास्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥३॥" पताविति छान्दसं ।। ३ ।। अन्यो देवरो व्युत्पत्ति- बलान्मनुभापणादविरोधाचान कुचिदप्युपलब्धं पुनर्दानम्॥३॥ "मृते भर्तरि या नारी ब्रह्मचर्यरते स्थिता । सामृता लभते स्वर्ग यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥४॥" योग्यत्वान् ॥४॥"अष्टवर्पा भवेत्कन्या नववी तु रोहिणी । दशवर्षा भवेगौरी अत अर्व रजस्वला ॥५" द्रवारम्भात् ॥ ५ ॥ "प्राप्ते तु द्वादश वर्षे य. पन्या न प्रयन्छति । मासि मासि रजतस्याः पिबन्ति पितरोऽनिशम् ॥६॥" अशिक्षणापराधात् ॥ ६॥"माता पेय पिता चैव ज्येष्ठो माता तथैव च । यस्ते नरक यान्ति दृष्ट्वा पन्यां रजस्वलाम् ॥७॥" प्रयाणामपि दानाधिकारात् ॥ ७॥ “यना समुद्हे- त्पन्या प्राक्षणो मदमोहितः । असंभाप्यो धपालेयः स विनो पलीपतिः ।।८॥' अतस्तत्त्यागः ॥८॥"यत्करोत्येकराण यूपली सेवनं द्विजः । म भैदयभुग्जपन्निसं निमियपपिशुध्यति ॥९॥" ईदृशं तत्मवनम् ॥९॥ हि या वक्तव्य, शाम्पमनन्तं । त्वदुपप्रसाधे नीतिसिद्धे यदनि तसि शाने मिध.पालरत्वात् । अत पती पुरातनौ, नययो - विधर्मयोरुत्पथनामधेयान , इतीगमूलयमृष्टिवादिनः । पशुमूलक सृष्टिवादिनस्तु नदुभय नव्यं मन्यन्त वादिना सम्पमूलप्रकृत्य- भिमानमूलोज्य याद । सति सत्त्येनुलेऽनादिधर्मयादिना जयः । तमसि च नव्यधर्मवादिना जयो मूलप्रयन्यवगाहानुयूलत्वान् । विवाहादिरनादिर्मानुषधर्मः । अविवाहादिरनादिः पशुधर्मः । तथा पुरपपारनपय नियो मानुषधर्मः,म्यावश्यं सममिति प्रत्यक्ष पशुधर्म । धर्मार्थ स्त्रीति मानुषः, रत्यर्थमिति पाशवः । प्रजा धर्म इति मानुष', द्वितीयो वरो देवर.

·(धर्मविचारः३) वैदिकपद्धतिः१। ३४१ सहजेति पाशवः। आस्मृति संवन्धो मानुपः, आकार्य संबन्धः पाशवः । अतो मानुपसंबन्धो दुस्त्यजो मानुपाणामिति न भवि- तुमर्हति मानुपेषु पुनर्विवाहो मानुपेतरसंमतः । अनवच्छिन्नपर- म्पराप्राप्तशिक्षावत्त्वं मानुपवं धर्मनीतिरक्षासमर्थमिति लोकतन्त्र- शास्त्रतत्रौ मिथः संभाप्य तुष्टौ प्राप्तकालनिरीक्षणविस्मितचित्तौ सर्वज्ञो व्यास इति स्मरन्तौ जग्मतुर्यथेष्टम् ।। न च्यावयेच्छास्त्रमार्गादनादेमान्यसंमतात् । नवं न रचयेन्मार्गमसर्वज्ञत्वनिश्चयात् ।। श्रुतोऽयं धर्मो नयश्च । तथापि विधवानां दुर्जयकामपीडितानां का गतिः यया तासां दुर्दशा निवर्तेतेति चेत्, अयं प्रश्नो दातुः प्रतिगृहीतुर्विधवाया वा । आये न दानाधिकारः, द्वितीये न प्रतिग्रहाधिकारोऽन्यखत्वेन प्रतिबद्धत्वात् उभयोस्तस्या अपि । किंच किमयं धर्मप्रश्न उत कामप्रश्नः । आये न धर्मः पुनर्दाना- नुपलब्धेः । द्वितीये न प्रश्नसंभवः । कया कामवत्या पतिसंख्येय- त्तीकृता, संपादितेपि पुनःपत्यावपर्याप्तेः सुस्थत्वात् । अतएव पतयो रुदन्ति कुलटानां । ययैका संख्या वाधिता सान्यामपि वाधेत कामतृप्तेर्दुरूहत्वात् ॥ ननु पुरुपवदातृप्ति विवाहक्रम इति चेत् । उक्तं पूर्व परस्वत्वप्रतिवन्धादिति स न पुरुपेऽन्तो बहुपत्नीकः ।। ननु "पतिरन्यो विधीयते” इति स्पष्टमुपलब्धं पुननिं, ततः पूर्वपतिस्वत्वं निवृत्तमिति चेत्, मृतपतिकानां दायाभावप्र- सङ्गः । दायार्थ स्वत्वाङ्गीकारे न पत्यन्तरलाभः । यद्युभय- मिष्टं तर्हि गोप्यं पत्यन्तरं, प्रकटः पतिः पूर्वगोनं छिनत्ति तथा संवन्ध, ततो न दायलाभः । यदि गोत्रानगीकारस्तदा तु सुतरां दूरे दायः अपिण्डदत्वात् । पासां न द्वानं तामां निर्बन्धानुरूपो दायः । कन्यानां पतिस्वत्वाया दानं तन्निवृत्त्यै ·३४२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) घटस्फोटः । तस्मानिवृत्तस्वस्वायाः पतिरपि तादृशो योग्यः । कोऽङ्गीकुर्यात्तादशी शिष्टः । तस्मात्पातित्सकपद्धतिः पुनर्विवाहः । अथ त?ःखनिधृत्युपायश्चिन्त्यते । दुःसं करमा विवाहादुत पति- मरणान् । आधे विवाहः धर्मादुत कामात् । आये धर्ममूलदुःसस्य धर्मार्थत्वान् प्रतिक्षणमभीष्टसिद्धः सर्व मुलं । द्वितीय विवाहमन्त- रापि कामसिद्धिर्यहुपु स्थलेषु यतस्तत्राप्रयोजको विवाहः । दायार्थ चेत्, कि धनार्थियोपि दायमहन्त्यतिप्रसद्गात् । मरणाचेत्, मास्त्युपायः शीलप्रतिबन्धात् ।। विच खियखिविधाः स्वकीयाः परकीयाः सामान्या इति । स्वकीयावहानिः कामहानिर्धनहानिरिति तासां दुःसत्रयं । क्रमा. स्वकीयात्वरक्षणमुपायः, यतो दायो धर्मः प्रतिष्ठेति मुपायं प्रथमाया:; द्वितीयाया गुप्तपुरपान्तरं, यसो दायः कामश्च; तृती- यायाः सातव्यं, यस्माद्विपुलं धनं कामश्चेति प्रय उपायाः । यदि कश्चित् सामान्याये दार्य पलादापयेत् तर्हि सामान्यातुप्रस्य बलात्कारोऽयं न न्यायः । यदि न्यायसहि सामान्यात्वं दाय- भाक्त्वं च नैक्न धनखत्वस्य पतिस्खत्वमूलत्यात्तदभावात्म्पत्या- भावः । तस्मान्छीलरक्षणं विधवाना सधयानां वा मुसोपायः प्रसिद्धतमो निर्णीतः । तच्छीलरक्षणं पुरुपाणामपि मुसोपायः अतएव गीतायां "स्त्रीषु दुष्टामु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः । संकरो नरकायैव कुलमानो युलस्य प । पतन्ति पितरो होपां लुम. पिण्डोदकक्रियाः। दोपरेतेः कुलमानां वर्णसंकरकारकैः । उत्सायन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च दावताः । उत्सनकुलधर्माणां मनुष्याणां . पारिश दरिदस्खेव वैधव्येन विधवायाः प्राप्त दुख देवायत्तमित्र न शासमायौरवकाराः । अजातगोदानसंस्कारपुरुषविवाहप्रया सानासमता मेघवाबाहुस्यहेतुयेति सा समात्परिहरणीया.

·। (धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुमै" इति । तस्मात्स्त्री- पुरुषाणां दुःखोपस्थापनाय पुनर्विवाहस्थापनपुरुषार्थाः किमुदात्ताः किमनुदात्ताः किं सरिताः । त्रयोपि पुनर्विवाहे संमति न दातुम. हन्ति नायकत्वात्पोषणसमर्थाः। तस्मात्प्रचयसामान्यासंमतः पुनर्वि- वाहो वर्णसंकराद्यनर्थहेतुः । तस्मात्संस्मरतु भगवान् स्वोक्तं “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा- त्मानं सृजाम्यहं । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृतां। धर्म- संस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे॥" इति वचनं । श्रीशंकरश्च "धर्म- ग्लानौ सत्यां क्रन्दन्त्यां गवि सुरेषु चलितेषु । धर्मस्थापनदीक्षाद- क्षस्त्वमतो वृषारूढः ॥” इति धर्मरूपवृषवाहनत्वहेतुं स्वाभिप्रेतं । राजानोपि संस्मरन्तु सिंहासनारोहणपद्धति, ब्राह्मणा अपि संस्म. रन्तु शास्त्रमर्यादापद्धति, इतरेऽपि स्वस्खपरम्परामागे । येन सुख- भूयांसः शान्ता नन्दन्त्विति शिवम् ॥ तौ दम्पती नमस्कुर्म ऋक्सामवदिवाद्वयम् । रूपं वहन्तौ दम्पत्योर्भाग्यसीमैकसूचकौ ॥ १॥ भिक्षुणाऽपि च कृष्णेन स्त्रीप्रस्तावमिपेण हि । कृता नरपरीक्षेयं धर्मनीतिज्ञतुष्टये ॥२॥ उपप्लवः कश्चिदेकः स्यादभूदिति मे मतिः। यतः प्राचीनसिद्धान्ता इदानी निन्दनास्पदम् ॥३॥ विवेकिनामयं सेतुर्धर्मो नीतिर्महाबलम् । यदाश्रितानां दुःखानि नश्यन्त्यागामिभिः सह ॥ ४ ॥ १ साक्षात्परम्परया वा धर्मसर्वखनाशहेतुर्वर्णसकरता तस्या अधिकारि- कुशलशरीरोत्पत्तिप्रतिबन्धकलाधर्मस्य सर्वस्य श्रौतस्मातस्याधिकारिनिवन्धन- खात् । अधिकारिनिरपेक्षस्य मोक्षदीक्षादेर्धर्मत्वे प्रमाणाभावात् सरलोपाय. साम्यत्वे पुरुषार्थचतुष्टयस्य तदर्थ कष्टानुष्ठेयमुपदिष्टवतो वेदादेख्न्मत्तगीतल- प्रसादज्ञानिजनमुकये भजनभावादिरधिकारिनिरपेक्ष इत्युचिरशानिजनस्यापि मुचिमनीकुर्वतोऽज्ञानिसहोदरस्य । मूर्तिपूजाप्यधिकारसापेक्षेत्र, ·૨૨ विचारनयी। (धर्मविचारः ३) घटस्फोटः । तस्मानिवृत्तखत्वायाः पतिरपि तादृशो योग्यः । कोऽङ्गीकुर्यात्तादृशी शिष्टः । तस्मात्पातिसैकपद्धतिः पुनर्विवाहः । अथ तद्दुःखनिवृत्त्युपायश्चिन्यते । दुःसं कस्मात् विवाहादुत पति- मरणात् । आये विवाहः धर्मादुत कामात् । आये धर्ममूलदुःसस्य धर्मार्थत्वातू प्रतिक्षणमभीष्टसिद्धः सर्व मुरां । द्वितीये विवाहमन्त- रापि कामसिद्धिर्वहुपु स्थलेषु ततस्तनाप्रयोजको विवाहः । दायार्थ चेत्, किं धनार्थियोपि दायमहन्त्यतिप्रसगात् । मरणात्, नारत्युपायः शीलप्रतिबन्धात् ।। किंच नियत्रिविधाः स्वकीयाः परकीयाः सामान्या इति । खकीयात्वदानिः कामहानिर्धनहानिरिति तासां दुःखत्रयं । क्रमा- रस्वकीयालरक्षणमुपायः, यतो दायो धर्मः प्रतिष्ठेति मुसनयं प्रथमाया:, द्वितीयाया गुप्तपुरुषान्तरं, यतो दाय: कामच; तृती- यायाः स्वातघ्य, यस्माद्विपुलं धनं कामश्चेति त्रय उपायाः । यदि कश्चित् सामान्यायै दायं बलाद्दापयेत् तर्हि सामान्यातुष्टस्य बलात्कारोऽयं न न्यायः। यदि न्यायस्तर्हि सामान्यात्वं दाय- भाक्लं च नैकत्र धनखत्वस्य पतिस्खलमूललात्तदभावात्स्वत्वा- भावः । तस्माच्छीलरक्षणं विधवानां सधवानां वा सुसोपायः प्रसिद्धतमो निर्णीतः । तच्छीलरक्षणं पुरुपाणामपि सुखोपायः । अतएव गीतायां "वीपु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः । संकरो नरकायैव कुलमानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो हपां लुप्त- पिण्डोदकत्रियाः। दोपैरेतेः कुलमानां वर्णसंकरकारकैः । उत्सायन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः । उत्सनकुलधर्माणां मनुष्याणां . दारिद्येण दरिदस्येव वैधव्यन विधवायाः प्राप्तं दुख देवायत्तमित्या न शशसमाप्योरवकाशः । अजातगोदानसंस्कारपुरुपविवाहप्रया शास्त्रासमता विधवाबाहुत्यहेतुश्चेति सा यमापरिहरणीया, ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुमै" इति । तस्मात्स्त्री- पुरुषाणां दुःखोपस्थापनाय पुनर्विवाहस्थापनपुरुषार्थाः किमुदात्ताः किमनुदात्ताः किं स्वरिताः । त्रयोपि पुनर्विवाहे संमति न दातुम. ईन्ति नायकत्वात्पोपणसमर्थाः। तस्मात्प्रचयसामान्यासंमतः पुनर्वि- वाहो वर्णसंकराद्यनर्थहेतुः । तस्मात्संस्मरतु भगवान् स्वोक्तं “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा- त्मानं सृजाम्यहं। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृतां । धर्म- संस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे।" इति वचनं। श्रीशंकरश्च "धर्म- ग्लानौ सत्यां क्रन्दन्त्यां गवि सुरेषु चलितेपु । धर्मस्थापनदीक्षाद- क्षस्त्वमतो वृषारूढः॥” इति धर्मरूपवृषवाहनत्वहेतुं स्वाभिप्रेतं । राजानोपि संस्मरन्तु सिंहासनारोहणपद्धति, ब्राह्मणा अपि संस्म- रन्तु शास्त्रमर्यादापद्धति, इतरेऽपि स्वस्वपरम्परामार्ग । येन सुख- भूयांसः शान्ता नन्दन्त्विति शिवम् ।। तौ दम्पती नमस्कुर्म ऋक्सामवदिवाद्वयम् । रूपं वहन्तौ दम्पत्योर्भाग्यसीमैकसूचकौ ॥१॥ भिक्षुणाऽपि च कृष्णेन स्त्रीप्रस्तावमिषेण हि । कृता नरपरीक्षेयं धर्मनीतिज्ञतुष्टये ॥२॥ उपप्लवः कश्चिदेकः स्यादभूदिति मे मतिः । यतः प्राचीनसिद्धान्ता इदानी निन्दनास्पदम् ॥ ३॥ विवेकिनामयं सेतुर्धर्मो नीतिर्महाबलम् । यदाश्रितानां दुःखानि नश्यन्यागामिभिः सह ॥४॥ १ साक्षात्परम्परया वा धर्मसर्वखनाशहेतुर्वर्णसकरता तस्या अधिकारि- कुशलशरीरोत्पत्तिप्रतिबन्धकबाधर्मस्य सर्वस्य श्रौतसातस्याधिकारिनिवन्धन- लाद । अधिकारिनिरपेक्षस्य मोक्षदीक्षादेर्धमत्वे प्रमाणाभावात् सरलोपाय- साध्यस्वे पुरुषार्थचतुष्टयस्य तदर्थ कष्टानुष्ठेयमुपदिष्टवतो वेदादेख्न्मत्तगीतल- प्रसन्नादज्ञानिजनमुक्तये भजनभावादिरधिकारिनिरपेक्ष इत्युक्तिरशानिजनस्यापि मुचिमनीकुर्वतोऽज्ञानिसहोदरस्य । मूर्तिपूजाप्यधिकारसापेक्षेप, ·३४२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) घटस्फोटः । तस्मानिवृत्तवत्वायाः पतिरपि तादृशो योग्यः । कोऽङ्गीकुर्यात्ताशी शिष्टः । तस्मात्पावित्यैकपद्धतिः पुनर्विवाहः । अथ तदुःखनिवृत्त्युपायश्चिन्यते । दुःसं कस्मान् विवाहादुत पति- मरणात् । आधे विवाहः धर्मादुत कामात् । आये धर्ममूलदुःखस्य धर्मार्थत्वात् प्रतिक्षणमभीष्टसिद्धः सर्व सुखं । द्वितीये विवाहमन्त- रापि कामसिद्धिर्बहुपु स्थलेपु ततस्तत्राप्योजको विवाहः । दायार्थ चेत्, किं धनार्थियोपि दायमहन्त्यतिप्रसङ्गात् । मरणाचेत्, नास्त्युपायः शीलप्रतिबन्धान् ॥ किंच खियत्रिविधाः स्वकीयाः परकीयाः सामान्या इति । खकीयावहानिः कामहानिर्धनहानिरिति तासां दुःसत्रयं । क्रमा- स्वकीयात्वरक्षणमुपायः, यतो दायो धर्मः प्रतिष्ठेति मुरवत्रय प्रथमायाः; द्वितीयाया गुप्तपुरुपान्तरं, यतो दायः कामञ्च, तृती- यायाः स्वातव्यं, यस्माद्विपुलं धनं कामश्चेति त्रय उपायाः । यदि कश्चित् सामान्यायै दायं बलादापयेत् तर्हि सामान्यातुष्टस्य बलात्कारोऽयं न न्यायः । यदि न्यायस्तर्हि सामान्यात्वं दाय- भाक्त्वं च नैकत्र धनत्रत्वस्य पतिस्तत्वमूलत्वात्तदभावात्वत्ता- भावः । तस्माच्छीलरक्षणं विधवानां सधवानां का मुसोपायः प्रसिद्धतमो निर्णीतः । तच्छीलरक्षणं पुरुपाणामपि सुखोपायः । अतएव गीनायां "नीपु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः । संकरो नरकायैव कुलमानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ोपां लुप्त- पिण्डोदकक्रियाः। दोपैरेतैः कुलमानां वर्णसंकरकारकैः । उत्सायन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः । उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां १ दारिश्रेण दरिद्रसेव वैधव्येन विधवाया. प्रासं दु सं देवायत्तमित्सन न शशासमायोरवकाशः । अजातगोदानसंस्कारपुरुषविवाहप्रथा शानासमता विधवावाहुत्यहेतुश्चेति सा यन्मात्सरिहरणीया.

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः १। जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुमै" इति । तस्मात्स्त्री- पुरुषाणां दुःखोपस्थापनाय पुनर्विवाहस्थापनपुरुषार्थाः किमुदात्ताः किमनुदात्ताः किं स्वरिताः । त्रयोपि पुनर्विवाहे संमति न दातुम- ईन्ति नायकत्वात्पोपणसमर्थाः। तस्मात्प्रचयसामान्यासंमतः पुनर्वि- वाहो वर्णसंकराद्यनर्थहेतुः । वस्मात्संस्मरतु भगवान् स्वोक्तं “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा- त्मानं सृजाम्यहं । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृतां । धर्म- संस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे॥" इति वचनं। श्रीशंकरश्च "धर्म- ग्लानौ सत्यां क्रन्दन्त्यां गवि सुरेषु चलितेपु । धर्मस्थापनदीक्षाद- क्षस्त्वमतो वृपारूढः।" इति धर्मरूपकृपवाहनत्वहेतुं स्वाभिप्रेतं राजानोपि संस्मरन्तु सिंहासनारोहणपद्धति, ब्राह्मणा अपि संस्म- रन्तु शास्त्रमर्यादापद्धति, इतरेऽपि स्वस्खपरम्परामार्ग । येन सुख- भूयांसः शान्ता नन्दन्त्विति शिवम् ॥ तौ दम्पती नमस्कुर्म ऋक्सामवदिवाद्वयम् । रूपं वहन्तौ दम्पत्योर्भाग्यसीमैकसूचकौ ॥ १ ॥ भिक्षुणाऽपि च कृष्णेन स्त्रीप्रस्तावमिपेण हि । कृता नरपरीक्षेयं धर्मनीतिज्ञतुष्टये ।।२।। उपप्लवः कश्चिदेकः स्यादभूदिति मे मतिः। यतः प्राचीनसिद्धान्ता इदानी निन्दनास्पदम् ॥३॥ विवे किनामयं सेतुर्धमों नीतिमहावलम् । यदाश्रितानां दुःसानि नश्यन्यागामिमिः सह ॥४॥ १ साक्षात्परम्परया वा धर्मसर्वखनाशहेनुर्वर्णसकरता तस्या अधिकारि- कुशलशरीरोत्पत्तिप्रतियन्धकलादर्मस्य सर्वस श्रौतस्मातस्याधिकारिनिवन्धन- साव । अधिकारिनिरपेक्षस मोदीक्षादेधमत्वे प्रमाणभावात् सरलोपाय- साप्यत्वे पुरुषार्षचतुष्टयस्य तदर्थ क्यानुष्टेयमुपदिष्टवतो वेदादेख्न्मत्तगीतल. प्रसन्नादनानिजनमुफये भजनभावादिरधिकारिनिरपेक्ष इत्युक्तिरशानिजनस्यापि मुकिमतीउर्वतोऽज्ञानिसहोदरस्य । मूर्तिपूजाप्यधिकारसापेक्षेत्र, ·३४४ विचारत्रयी। (धर्मविचार ३) क्षुण्ण पन्थानमुत्सृज्य चरनक्षुण्णपद्धतौ । पतिष्यति कचित्साते यथा-धो जातिभि सह ॥ ५ ॥ इति श्रीमद्वाराणसीविरा माननापप्रतिष्ठापितश्रीवल्यधामनिवासि श्रीकृष्णान दसरखतीकृत वीरनग्रस्ताव समाप्त । श्रीशिवहृदयङ्गमविरुदावलीस्तोत्रं (नवमं पदं)। सैव वाक् सफला नून यया यर्येत शकर । अत किचित्तौमि शभु यत सा सफलाऽमला ।। १॥ ब्यक्षादृष्टे वस्तुनि धर्मे तत्वे त्वमेव मानमिति । ज्यक्षत्व कथ- यति ते तस्मान्मान्योऽसि सपा ॥२॥ निरोचनाय नम ॥ प्रभुता प्रकटीकर्तु पीत हालाहल त्वयाऽत्युपम् । ता फीति कथ- यति ते कण्ठे काल शरण्यस्य ॥३॥ नीलकण्ठाय नम ॥ युग- पद्वक्ता भोक्तु द्रष्टु क शक्नुते प्रते त्वत्त । तस्मान्महेश शरण दृष्टादृष्टस्य वस्तुनस्त्व हि ॥४॥ पञ्चवक्राय नम ॥ अन्योन्या त्मार्पणविधिवैवाहिकमङ्गल त्वयि प्रथित । अर्धाम्विकेश द्य वेदो घेदापि तस्य त्व ॥ ५॥ अम्बिकापतये नम ॥ गार्हस्थ्य वनिताभितवनितान्यासश्च वटुता च । एकस्मिस्त्वयि दृष्टास्तुष्टा अपि सर्वत श्रुतय ॥६॥ पुरुपोत्तमाय नम | विद्याधीश धनुधर धनद् वृषारूढ गृढचारित्र । सर्वेऽपि त्वयि वां दृश्यन्ते सर्वरूपत्वात् ॥७॥ सर्वात्मने नम ॥ कुटिलोपि द्विजराज शिरसा साध्येत केन देवेन । ब्रह्मण्यदेव तुभ्य शतशो नतयो मदीयास्तु ॥ ८॥ चन्द्रचूडाय नम ॥ विद्वन्नमुण्डमाला धरसे पदुपझमेव तस्यास्तु । मागल्य पाविय तस्मै तुभ्य नमो ·विचारवयी। (धर्मविचारः ३) विप्राचं भूतिमिच्छता तु सता। इति हरिणो वर्णयो कन शृणोति कश्चिदहो ॥ २३ ॥ मृगपाणये नमः ॥ कम्ने मसकभूमी हस्तं विन्यस्तुमर्हति प्रौढः । इति से शिरसि कपदों नमयति कोर्टि किरीटानां ॥ २४ ॥ कपर्दिने चमः ॥ पमुभोग्ये विश्व तब युक्तोपेक्षव पशुपतेः सुतरां 1 नापि च तेभ्यो लज्जेत्याशावासोई- कृत्तिवा ॥ २५ ॥ दिगम्बराय नमः ॥ सण्डः परशुर्वक्ति व्यङ्गं न त्याज्यमेव वलमिति च । केनापि च कालेन हि विनच्छेदोऽपि दृश्येत ॥ २६ ॥ सण्डपरशवे नमः ॥ देवासुरकिनरनरकृतन- तिनुतिमतिनिरीक्षणायेदं । तदभीष्टवितरणार्थ धत्सेनीशमहो रूपं ॥२७॥ परमेश्वराय नमः ।। पूर्णेन्दुबिम्नसहर्श भाललस- च्छशिकर्पदवनिताढ्यं । उन्मनलमत्र्यक्षं मुसमीक्षेऽहं सतीदृष्टं ॥ २८ ॥ललितधीरोदात्ताय नमः ।। त्वद्गुणभृतार्णमालां धृत्वाऽऽयातां रसज्ञवरलिप्तुं । अन्यानूढामार्या वृत्वा मामुद्धराशु भवात् ।।२९॥ स्तुतिपात्राय नमः॥ जानासि परमार्थ त्वं सृजसि प्रातिभासिकं । समुद्धरसि संसारव्यवहारं महेश्वर ॥ ३० ॥ सर्वज्ञाय नमः ।। इमामार्या गृहाण वमनार्यस्यापि शंकर । अनयैव कृतार्थत्वं कृता- र्थस्यापि ते यथा ॥ ३१ ॥ आर्याभरणाय नमः ॥ समर्यस्त्वं याच. कानां महा_स्तव याचकाः । त्वय्येव दृष्टा लीलेयं शिवत्वाद- तिसुन्दरी ।। ३२ ।। महोदाराय नमः ॥ प्रभोः कैवल्यनाथस्य कृष्णानन्देन मिक्षुणा । कृता स्तुति रियं भूयात्समुद्धरणहेतवे ॥ ३३ ॥ एतत्स्तोत्रं पठेद्यस्तु प्रयत: शुद्धमानसः । दिव्यां दृष्टि- मवाप्नोति शङ्करस्य प्रसादतः ॥ ३४ ॥ कानन्ताः शिवसद्गुणाः क च महामोहावृता जन्तवः काकाशश्वटकाः क यान्ति कथम- प्यन्तं किमेते वलैः । जाड्यव्याति हेतवे प्रयतते सर्वोपि जन्तु थतस्तस्मानाध्यविनाशनास्तव गुणा गीता मया केचन ॥ ३५ ॥ अशेपोस्त्वथ शेपोऽस्तु किं शिवं वर्णितुं क्षमः ! हंसोऽस्तु गरुडो.

·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। ३४७ प्यस्तु किं याति नभसः परं ।। ३६ ॥ वृद्धाभ्यां तरुणाभ्यां वा नूतनाभ्यां प्रतिक्षणं । भकाभ्यामविभक्ताभ्यां शिवाभ्यां च मिथो नमः ॥ ३७॥ अन्योन्यवैरिणः शंभो क्रीडन्ति तव मन्दिरे । शिवे सति शिवं सर्व क वैरं क च वा कलिः ।। ३८ ॥ पञ्चवक्र महादेव कीदृशी स्यात्सभा तव । यत्र पञ्चापि वक्राणि वहन्ति फलपद्धतिम् ॥ ३९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीसच्चिदानन्दसरखतीपूज्यपादशिष्य- श्रीकृष्णानन्दसरखतीविरचितं श्रीशिवहृदयंगम- बिरुदावलीस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ जय सञ्चिदानन्द। श्रुतिस्मृत्योः स्वरूपम्--- बहुजन्मानुगतया स्मृत्या प्रोक्ता स्मृतिः स्मृतः । ब्रह्मवेदगति वेद तद्वचो वेद उच्यते ॥ १ ॥ तद्वेदनोत्यसंस्कारादुत्था वागु- च्यते स्मृतिः । यथा कृष्णः प्राह पार्थ तवापि च ममापि च ॥२॥ अतीतान्येव जन्मानि सुबहूनि परं यथा । तान्यह वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप॥३॥ तस्माद्गीता स्मृतिः प्रोक्ता मामा- ण्यपदमागता । एतेन स्मृतयः सर्वा व्याख्याता इति मे मतिः ॥४॥ मन्वादीनां महर्षीणां बहुजन्मानुगा स्मृतिः । अतस्तदुक्तीः श्रुतिभिर्योजयन्ति मनीषिणः ॥५॥ स्मृतिः श्रुतेर्वा दृष्टेर्वा नान्या संभवति क्वचित् । श्रुतेईष्टेरेकवाक्यमनुभूतं महर्षिभिः ॥ ६ ॥ अतस्तदुक्तं मानत्वमेतीति कवयो विदुः । नमस्तेभ्यो महर्षिभ्यो यद्वाक्यं मानतामगात् ॥७॥ नमोस्तु श्रुतये तुभ्यं प्रामाण्यं त्वामुपाश्रिते । वाक्येऽपि ज्ञानमूलत्वादिति शास्त्रार्यसंग्रहः ॥ ८॥ श्रुतेस्तु हृदयं तमर्थवादः पुराणकम् । स्मृतियकवाक्यत्वम- बाधितमिति स्थितिः ॥ ९॥ यदा मत्रास्तदा तत्रं तदैवासीत्पुरा- ·- ३४८ विचारमयी। (धर्मविचारः ३) णम् । उवाचेति वचोलेखो रभ्यते द्वितयेपि हि ॥ १०॥ को वा स्वोत्तावुवाचेति लेसिता लक्षितो बुधै । तत्रार्थवादस्मृतयोऽ- न्विता श्रुत्येक्मूलत ॥ ११ ॥ विद्या तु वेदविद्या तन्त्र हृदय पुराणमर्थवच । स्मृतय सस्रतिमूला मिलित मिथ एतदेव शास्त्रमिति ॥ १२ ॥ अवाय दुर्ग ॥ अगाय नायक ॥ गाय- यादि श्रुतिं वेद प्रणवान्ता द्विजोत्तम । स प्रवर्तयिता दुर्गे यथा श्रीशरो गुर ॥ १३ ॥ इद सिंहासनम् ॥ ससारो भावनामात्र पूर्वकाण्डार्थसग्रह । अतएव न सत्यत्व ज्ञानकाण्डार्थमग्रह ॥१४॥ अनाय प्रदीप कस्मिन्क्यिन्ति सन्तीति गुणान्वक्तु क ईश्वर । अतएव हि लोकेषु पापाणोऽपि च पूज्यते ॥ १ ॥ अतएव हि दृश्यन्ते ज्ञानानि विविधानि च । तारतम्येन लोफेपु क मानव ॥२॥ फेचिन्छास्त्रेण पश्यन्ति केचिहौक्तिचक्षुपा । फेचित्पाशवदृष्यैव पेचिट्ठाल्दशाऽपि च ।। ३ ।। तथापि पूज्यते सर्व गुणक्षन गुणान्वितम् । क्यापि दृष्ट्या सपश्येत् फा हानि यस्य वा भवेत् ॥ ४॥ प्रवर्तन्त निवर्तन्ते गुणदोपटशा इमे। शास्त्रेण वा लक्विन खभावाद्वयसाऽपि वा।।५।। परलोकान्तमीशान्त जानते शाखसयता । राजान्त मरणान्त च लोकदृष्ट्यैव केचन ॥ ६ ॥ भक्षणान्त मैथुनान्त पशुदृष्ट्याऽपि केचन । स्वाच्छन्धान्त भक्षणात फेचिद्वारशैव हि ॥ ७॥ शास्त्रानन्त्य तु मन्तव्य गुणानन्येन हेतुना । केनचिद्गुणयोगेन शास्त्र शास्ति तहणम् ॥ ८॥ गचिद्गुणयोगेन यथा लोपु जन्तव । पूजा नाईति योऽप्यन गुणयोगमृते प्रत ॥ ९॥ स्वादृष्टगुणयोगेन पूनित वीक्ष्य पामर । गुणानुमाननैपुण्यराहित्यात् द्रोग्धि रहसा ॥१०॥ तावानेव गुण कि वा यावाने दृष्टिगोचर । रष्टिरल्पा गुणानन्य तत भास्त्र प्रवर्तते ॥ ११॥ अदृष्टगुणदोपेपु प्रमाण शास्त्रमेव हि । पार याति ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१। ३४९ न प्रमाणं तावकीना दृष्टिः पशुसमा यतः॥ १२ ॥ अग्निहोत्रादि- कर्माणि प्रतिमापूजनानि च । शास्त्रदृष्ट्यैव सिद्धानि लोकश्चेतर- दृष्टिभिः ॥ १३ ॥ जीवोऽस्ति सर्वबीजेपु मृतं बीजं न रोहति । अतः प्राग्जन्मनो जीवो देहान्तरसमागमी ॥ १४ ॥ नष्टोऽपि वृक्षो वीजस्थचेतनेषु प्रतिष्ठति । जलादियोगसंपन्ना चिदेव परितु- प्यति ॥ १५ ॥ तृप्त्याङ्कुरदशामेति यथापूर्व ततस्तरुः । पुनश्च तत्र वीजानि ततो वृक्ष इति क्रमः॥ १६॥ वीजस्थमेकचैतन्य- मानन्यं समपद्यत । अनन्ता गतयस्तेपां वीजानामिह सर्वतः ॥ १७ ॥ ऊर्ध्व तिर्यगधस्ताच सद्भाद्गच्छन्ति तानि हि । स्थला- नुरूपं मोदन्ते शोचन्त्यपि हसन्त्यपि ॥ १८ ॥ वाताधूिममा- गैस्तु लोकान्तरगमागमौ । जीवानां परलोकस्तु नास्तीति न वचः शुभम् ॥ १९ ॥ यावन्न शास्त्रसंपर्कस्तावदित्थं प्रवर्तते । जाते तु शास्त्रसंपर्के चिन्मात्रत्वाद्विमुक्तता ॥२०॥ यत्र तत्र तदेवैपां विदुपां प्रतिभाति हि । यच्छास्त्रसिद्धं सद्वस्तु नाशास्त्रं किंचिदप्यहो ॥२१॥ शास्त्राज्ञापङ्कमग्नानां नश्यत्येव रजोगुणः । गुर्वाज्ञापङ्कममानां विनश्यति तमोगुणः ॥ २२ ॥ शास्त्राभिप्रायमग्नानां सत्त्वं नश्यति तत्क्षणात् । गुर्वभिप्रायमग्नस्तु कैवल्यमनुभूयते ॥ २३ ।। जगदस्तित्वविज्ञानं बहुधा वाध्यते श्रुत्तौ । जगन्नास्तित्वविज्ञा- नमवाध्यं तु विधीयते ॥ २४॥ प्रत्यक्षं शाब्दविज्ञानबाधकं न भविष्यति । प्रमाणागोचरे शब्दः प्रमाणं बोधकं यतः ॥ २५ ॥ इयमनाहूतिः- जाप्रतोत्तिष्टताद्यापि यदि वेदाधिकारिणः । वेदं रक्षत जागृत्या कलिश्चौरः समागतः ॥ १॥ गेहे गेहे महायज्ञाः पञ्च स्युश्चेहि- जन्मनाम् । तल्पेिनैव कालेन वीर्य वित्तं मतिर्यशः ।।२।। पुरुपाणां योषितां वा शिक्षा शिक्षकतुल्यता । तस्मात्परीक्ष्य १ लिङ्गशालिग्रामादिरूपा. - ·३५० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) शिक्षायां योजनीया यथागृहम् ॥ ३॥ समाधिः शारे भाष्ये मुस्पष्टं प्रतिपादितः । विशेपोऽन्येषु माप्येपु कः सिद्धान्तो विचा- यताम् ॥४॥ विचाराः शाइरा लोकसमुद्धारधुरन्धराः । न यत्र लभ्यते किचिदव्यवस्थपदे स्थितम् ॥ ५॥ प्रन्थाः श्रीशाङ्करा रोकामे ग्रामे पुरे पुरे । पठिता: पाठिता न्यायः पालिता भारती मही ॥ ६ ॥ येन वर्णा आश्रमाश्च धमों ज्ञानं च पालितम् । तस्मि- जगद्गुरौ श्रद्धा पुनरजीननक्षमा ॥७॥ अंपा कथा- सिद्धलभ्या स्थितिहापा ब्राझो नाम श्रुतेर्यगः । तस्मादगीता नानपारगैरिति शुश्रुम ॥ १॥ फुलमीश्वरमबद्धं जातयो व्यक्तिसं- निसा । धोऽधिकारसबद्धो सानं वेदनिवन्धनम् ॥२॥ वेदः श्रुतिरिति प्रोक्त श्रुतिरादिं न पश्यति । तस्या अनुश्रवत्वं हि स्वरूपमिति मार्मिकाः ॥ ३ ॥ अन्ने स्वत्व मनुष्याणा हणे स्वत्व चतुष्पदा । मासे स्वत्व श्वापदानामिति सृष्टिविनिर्णयः ॥४॥ मेध्यामेध्यविचारेण मनुष्येष्वपि केपुचित् । तन हेतुर्मनुष्यत्व- मिति शास्त्रविदा मतम् ॥ ५॥ एप सिद्धान्तघोपः- शीलपाक. शास्त्रपाकः कर्मपाकस्ततः परं । ज्ञानपाकस्ततो मुक्तिरिति वैदिकदर्शनम् ॥ १॥ महोद्यमः प्रकर्तव्यो येन केन विधेन हि । असाध्यमपि ससाध्यमिति लौकिकदर्शनम् ॥२॥ महोद्यमोपि कर्तव्यो धर्मसंपीडन विना । तस्मिन्सपीडिते विश्व पीडित नीतिराह सा ॥३॥ धर्म सपालिते विश्वं पालितं नान सशय. । धेनौ सपालितश्या तु दुग्धमर्थात्सुरक्षितम् ॥ ४ ॥ अयमा डिण्डिम.-- यथा दृष्टिस्तथा विश्व न यथाकाममस्ति हि । अत एते वादि. वर्गा विवदन्ते मिधोऽभिवः ॥१॥ यथामति यतो विश्वं न - ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धतिः१॥ प्रमाणं ततोऽर्हति । प्रमाणजन्या बुद्धिस्तु कैवल्यपदमीहते ॥२॥ द्रष्टुः संकल्प एवेदं यथामति यतो जगत् । तद्विमोकाय शास्त्राणि प्रवृत्तानीति विद्महे ॥ ३ ॥ तद्विमोके सुखं शान्तं कैवल्यमवशि- प्यते । तस्माद्वैत सिद्धान्तः श्रुतिसमत इष्यवाम् ॥ ४॥ एपा ध्वजपटी- धर्मः शास्त्रादरो नाम ज्ञानं गुर्वादरो मतः । सुखं मोक्षादरो नाम नीतिर्लोकादरो मतः ॥ १ ॥ शास्त्रमीशादरो नाम गुरु- झादरो मतः । मोक्षः शमादुरो नाम लोकः कीर्त्यादरो मतः ॥२॥ ईशः श्रद्धादरो नाम ब्रह्म वोधादरो मतः। शमो बोधादरो नाम कीर्तिनिर्मलतादरः ॥ ३॥ श्रद्धा सत्त्वादरो नाम बोध आत्मादरो मतः । बोधस्तदेकनिष्ठत्वं नैर्मल्यं नित्यतृप्तता ॥ ४ ॥ नित्यप्ति- महालक्ष्मीः सुन्दरी श्रीः पराम्बिका । नित्यतृप्तः परशिवः सचि- दानन्दसद्गुरुः ॥ ५॥ यत्नाः कालानुसारेण धर्माः शास्त्रानुसारतः । शास्त्रं परम्परायातमिति वैदिकपद्धतिः ॥६॥ अयमनादेशः- जगत्पश्यसि चेत्पश्य धर्म नीति तथेश्वरम् । न चेत्पश्याद्वयं ब्रह्म यतः श्रेयो भविष्यति ॥१॥ यदि ते ब्रह्मजिज्ञासा प्रज्ञानं ब्रह्म संस्मर । यदि ते स्वात्मजिज्ञासा ब्रह्मवाह मिति स्मर ।। २ ।। यदि ते विश्वजिज्ञासा सर्व ब्रह्मेति संस्मर । यदि ते मोक्षजिज्ञासा प्रणवं स्मर निर्भयम् ॥ ३॥ यदि ते सिद्धिजिज्ञासा सिद्धं वस्तु सदा स्मर । यदि ते त्यागजिज्ञासा विश्व नास्तीति संस्मर ॥४॥ यदि ते भोगजिज्ञासा सफलं कर्म संस्मर । यदि ते योगजिज्ञासा निरालम्बं मनः कुरु ॥ ५ ॥ यदि ते सुखजिज्ञासा चिन्ता त्यज १ अद्वैतसिद्धान्ते ज्ञानमधिकारच प्रधानमितरन पापण्डमिति नेतरेपा श्रुति. समतलम्.

·३५२ विचारत्रयी। (धर्मनिचार-३) महामते । यदि कैवल्यविज्ञासा मन एतनम कुरु ॥ ६ ॥ तदा सिद्वपद र ध यदोमिति वच श्रुते ॥७॥ अत्रेय मङ्गलगीतिः सगुणोपासका लोके सन्तीतीश्वरमत्यता । गुरुप्रसा-पानाणि सन्तीति ब्रह्मसत्यता !! १ ॥ समदर्शी कोऽपि लोरे तेन मोक्षस्य सत्यता । अद्यापि वेदो रोकेषु तेन ज्ञानस्य सत्यता ॥२॥ ईश्वर श्रूयते लोके तेन वेदम्य सस्ता । सत्य च श्रूयते लोय तेन वाचोऽपि सत्यता ॥ ३॥ नीतिश्च श्रूयते लोक तेन वर्मन्य सत्यता । वृद्धत्व श्रूयते रोके तन नीतेश्च सत्यता ।। ४ ।। अज्ञान श्रूयत रोगे वेन विश्वस्य सत्यता ! शान च श्रूयते लोके तेनास ण्डस्य सत्यता ।। ५ ।। लगता विजितो रोके लगत्सत्य प्रवति हि । जगजित येन पुसा स तुच्छ वक्ति मायिकम् ॥ ६॥ इय च पट्पदी नित्य श्रीमद्वैदिकपद्धतौ । पुले पुणे द्विजाना तु मधु गुणतु रश्वितम् ॥७॥ कैवल्यनाथसेवार्थ भव वैदिकपद्धते । तेन तुष्यतु सर्वासा श्रीगुरु करुणावर ॥८॥ मगर भगवन्धिष्णो मङ्गल गरुडध्यज । मगर पुण्डरीकाक्ष लोक्य मङ्गल कुरु ॥९॥ इद फल- एता वैदिकपद्धति श्रुतिमता सपाठयद्वा पठेत् याद्वा सदसि प्रगस्मविदुपा मान यशश्वानुयान् । गेहाद्याति दरिद्रतापि तमसा साध उति सुन्दरी दर्श दर्शमुपादीत पुरुप श्रेयस्करी सत्कुलम् ॥ १॥ इयमन प्रशस्ति धन्य श्रीमान् द्विजकुलबर शङ्कर शर्वरीश शाध्यशोक सफर जगता यन्द्यपादा-नरेणु । आचायत्व जगति विदित्त यस्य वाणी श्रुतीता घृडाभूपा कलुपहरणो दृष्टमानैर पुसाम् ।। १ ।।

·३५४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) मुनीती राजवर्गस्य प्रतिम्भिव इति स्थिति । सत्या तनैव मानेन ज्ञायते कीदृश प्रभु ॥३॥ यत्र कुनापि भोजोऽस्तु कालिदासोऽपि कुन वा । सारस्वत्तरसास्वादलम्पटस्तन नन्दतु ॥४॥ यन कुमापि देवोऽस्तु तद्गुणा सन्तु मे हृदि । हृद्यगन्धे समालब्धे कि युष्म दूरमुच्यते ॥ ५॥ आन्दोलयन्ति महता शिरासि श्रुतिगोचरा । श्रूयन्ते ते गुणा नून कयाचिद्भाग्यसपदा ॥ ६॥ जय सञ्चिदानन्द ॥ श्रीमत्परमहसकृष्णानन्दवामिविरचितः वैदिकपदत्युपोद्धातः॥२॥ जय सञ्चिदानन्द । ॐ सहस्रमूर्धा सर्याला सहस्राक्ष सहस्रपात् । दृष्टिं ददातु भगवान्छाबतकविनिर्णये ॥१॥ श्रीशङ्कराचार्यगुरो प्रसादा- छीकाभिमेन्द्रस्य गुरो प्रसादात् । श्रीसचिदान्दगुरो प्रसादात्क- रोमि सेतु कलिपारगयै ॥ २॥ अपि सेतु पुराणोऽय पुनरावि- चुभूपति । आनिस पण्डितस्तम्भान्दृढ स्थास्यति निश्चल ॥३॥ सति सेती यत्नशत क कुर्वाणो महामति । गर्हयन्नपि को विद्वास्तस्मात्सेतु समाश्रयेन् ॥ ४॥ किच । परोक्षार्णवमीनैस्तु ब्रह्मविद्भिर्मर्षिभि । समर्पितानि रत्नानि धारयन्ति महा- घिय ॥ ५ ॥ यथाह सनय –'यन योगेश्वर कृष्णो यन पार्थों धनुर्धर । तन श्रीजियो भूतिध्रुवा नीतिमतिर्ममेति । योगा अना दिसिद्धा वेवादा । धनुर्धरस्तपालयिता सिंहासनेश्वर । वाभ्या धर्मज्ञानमर्यादासेतु पाल्यत इति तत्वात्पर्यम् ॥ १ हृदय तेऽवादा योगा गीतायामतो योगशास्त्रमुपनिषत्र माऽतो नानुपनी तानामधिकार ·(धर्मविचारः ३) वैदिकपद्धत्युपोद्धातः २। ३५५ अथ नूनं करिष्यामि सूत्रपातं तु वैदिकम् । संसिद्धौ सेतुबन्धस्य वक्रताया निवृत्तये ॥१॥ अथ सन्ध्यां व्याख्यास्याम आचमनाच्छ्रद्धाप्रवेशः प्राणायामा- द्वीर्यस्मृतिलाभो मार्जनाच्छौचसिद्धिः पीडानिवृत्तिश्चाघमर्पणात्पाप- निवृत्तिस्तेन कर्तव्यकर्मप्रतिबन्धनिवृत्तिरर्घ्यप्रदानादीश्वरानुसंधान- समहणे जपात्तेनैक्यानुसंधानमुपस्थानात्कृतस्य कर्मणः स्वस्य च रक्षणमभिवन्दनासंप्रदायशुद्धिरीश्वरार्पणात्कर्मसमृद्धिः ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ परमेश्वरः प्रपश्चस्यामिन्ननिमित्तोपादानमिति गायत्रीसगुणध्यानं स्त्रीरूपेण व्यक्तं तत्त्रीपूत्तरोत्तरं पारमार्थिकं रूपं तत्त्वार्थवर्णा- त्मत्वं सा संधिकालोपास्यत्वात्संध्या देवतारूपा क्रियारूपा च गायत्रीछन्दस्कमन्त्रप्रतिपाद्यत्वाद्गायत्री तथा देवतामभिधानो मनोपि गायत्री शब्दा एवार्थी अर्था एव शब्दाः सृष्टये स्त्रीरूपा मोक्षायात्मरूपा सर्वज्ञवाय पञ्चमुखा त्रिनेत्रा च तस्याः काला- मताख्यातये ध्यानभेदस्तामुपास्य लोकवन्द्या भवन्ति भवन्ति । इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ अथ सामीप्यं व्याख्यास्यामो निशीथस्योदयः समीपे तस्य मध्याह्नः समीपे मध्याह्नस्यास्तमयः समीपेऽस्तमयस्य निशीथः समीपे तत्सर्व परमासनः समीपे परमात्मा तपसः समीपे तपः शास्त्रस्य समीपे शास्त्रं श्रद्धायाः समीपे श्रद्धा बुद्धः समीपे बुद्धिः शान्तेः समीपे शान्तिर्विवेकस्य समीपे विवेको दीक्षितयोः पित्रोः समीपे तौ च पितरौ गुरुसमीपे गुरुरीश्वरस्य समीप ईश्वरो जीवस्य समीपे जीव आनन्दस्य समीपे आनन्दः कैवल्यस्य समीपे नमः परमऋषिभ्यः ।। इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीनिगदितं मूलसूत्रं नाम सेतुसूत्रपातः॥

·विचारत्रयी। (धर्मविचार३) अथ टोकयेदविदो वदन्ति । कस्यचिदेकं नाम कस्यचित्रिीणि चत्वारि पञ्चेयादि तनाममिस्ते प्रतियुध्यन्ते तवस्तानि तेपां नामानीत्युच्यन्ते । इत्थं शिवविष्णुदुर्गादीनां सहस्रान्तानि नामानि तैनामभिस्ते प्रतियुध्यन्ते । यदि कश्चित्सर्नाममिः प्रति- वुध्येत स सर्वासा भवितुमहंतीति न्याय्यम् । तथा नास्ति कश्चिदिति न वक्तुं शक्यतासर्वहः । अतएव विश्ववचक्षुरिति श्रुतिः स्वार्थ- पर्यवसन्ना । एतेन सर्वाणि सहस्रनामानि व्याख्यातानि । अतएव सहस्रमनन्तं विश्वतश्चक्षुरित्येकवाक्यात् । युगपदेव यज्वादिपृ- भग्जनान्तसमर्पितानुपचारात् गृहाति तस्मादुच्यते सहस्रशी- सादिर्विश्वतश्चक्षुरियादिश्च । अतएव सर्वान्नः सर्वरस: सर्वगन्ध इत्यादिश्च । अतएवोपपद्यते जगजन्मादिकारणत्वम् । तथा जान- न्यप्यास्तिकास्तस्मादास्तिकैकवेद्यो वेदः । आस्तिकत्वं नाम विचा- रसिद्धे वस्तुनि दायम् । विचारश्च प्रमाणमूलः । प्रमाणं नाम संशयप्रसङ्गे बोधनिदानम् । उत्तिष्ठयेव संशयो व्यवहारगोचरे किमिदं करमादित्यादिः । यत्र पनवस्तीः । तथा प्रसझे वेद- यति तस्माद्वेदः प्रमाणमूर्धन्योऽनादिश्च । प्रमातृणामनादित्वात् । यः कोपि महर्पिः स्वमतं लिलेस सोपि संशयान्नोतलयाचके नोवाच 'एतस्मादात्मन आकाशः संभूत' इत्यादिश्रुति तस्मा- ममाणसरणिच्युतः। किंच सावयवानां निरवयवाः कारणानि ते च नित्याः प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः सावयवव्याप्यत्वात् ते च पर- माणव उच्यन्तेऽणुपरिमाणास्तथाकाशो नित्यो निरवयवो विभु- रित्याह । तत्रेयं जिज्ञासा निरवयवत्वे तुल्येऽणुत्वविभुत्वभेदः फरमादुत्थितो विपरीतं वा कस्मान्नेति । नाणुत्वं विभुत्वविरोधि । 'अणोरणीयान्महतो महीयानिति सामानाधिकरण्यदर्शनात्। आका- १ एतन 'जायोऽशोरणीयान् परमेश्वरस्तु महतो महीयान्' इति वैयविकर- प्येन श्रुवे न्यारयाता निरस्त ·(धर्मविचारः ३) वैदिकमतभेदपविः ३ । ३५७ शनित्यत्वे तु स्वमतिरेव मानम् । अतएव श्रुतिराह 'नैपा तकेंण मतिरापनेयेति । कस्मात् । 'आराममस्य पश्यति न तं पश्यति कश्चनेति नित्यपरोक्षत्वम् । तं सर्वनिर्मातारं विश्वतश्चक्षुषमन- न्तम् ॥ ननु कस्मादारामं पश्यन्ति तं च न पश्यन्ति तत्राह स्वयं वेदः 'प्रत्यड्जनांस्तिष्ठति विश्वतोमुख' इति । तर्कयितुः प्रत्यग्रूपत्वात्तस्य । अतएव शास्त्रयोनित्वादिति वैयासिकमधिकरणम् । कथं पश्येत्प्रत्यञ्चं शास्त्रविधुरः। सर्वजनप्रत्यक्त्वेन सर्वनामप्रबोधनं सर्वात्मत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वकर्तृत्वं परमेश्वरस्य व्याख्यातम् तेनोक्तं यथा तथैतद्विश्वमिति ॥ ननु कथमेतत् । यत्साक्षादपरोक्षादिति नित्यापरोक्षे परोक्षत्वसंभव इति चेदारामदर्शनमात्रप्रतिबन्धा- दतएव शास्त्रप्रवृत्तिः प्रतिबन्धनिवृत्तये । तस्माद्विश्वदर्शनं शास्त्राधीनं तददर्शनं च । एतेन गलिताः सर्वे तर्काः॥ इति सेतुवन्धे कृष्णानन्दसरस्वतीये वैदिकपद्धतेरुपोद्घातो नाम प्रथम उपन्यासः। वैदिकमतभेदपविः ॥३॥ सच्चिदानन्दमुनये गुरवे चरमाय मे । नतयः सन्तु भूयोपि येन पीतो भवार्णवः ॥ १॥ एवकारेवकारौ द्वौ निर्णयाय प्रभू मतौ । लोके वेदे च वाचालवाचां बन्धनवागुरा ॥२॥ एक- मेवाद्वितीयेति यत्र द्वैतमिवेति च । सामगैः पठ्यते तेन निर्णीतः श्रुतिसंग्रहः ॥३॥ संख्यान्वितैवकारण संख्यान्तरनिधनम् । नमोऽद्वितीययोगेन संख्येयस्य निषेधनम् ॥ ४ ॥ इवशब्दवलेनैव सृष्टिपुष्टिहरेण हि । क्रियते निर्विशकं तु तत्त्वमित्युपदेशनम् ॥ ५॥ संख्येयमथ संख्यां च यत्र द्वैतमिवेति गीः । प्रोत्सारणाई वक्तीति नेह नानति वागपि ॥६॥ समर्था तन्निपेघाय तस्मादेकत्वमेव हि । तत्त्वस्य सिध्यति तदा संख्यासंख्येयवर्जितम् ।। ७ ॥ भूमा ·૨૩૮ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) स एव संप्रोवो यं लब्ध्या कृतकृत्यता । तदाध्ययनविश्रामः साधकः सिद्धिमागतः ॥८॥ पदवाक्यप्रमाणारयपारावारात्परंगतः । नास्मात्यानशङ्कापि समाधेस्तस्य योगिनः ॥ ९ ॥ निरोध- जसमाधौ सु व्युत्थानं वर्तते कचित् । निर्विकल्पसमाधिस्तु सम एव द्वयोरपि ॥ १० ॥ अतएवार्जुनायाह श्रीकृष्णो ज्ञानयोगदृक् । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ११ ॥ निर्विकल्प- गतिरत्वेका द्वयोरपि च योगिनोः व्युत्थानगढ़ा योगेस्ति न ज्ञान इति चाह हि ॥ १२ ॥ यत्सांख्यः प्राप्यते स्थानं तद्योग- रपि गम्यते । व्युत्थानसमा तन्नासीत्यपिशब्देन सूच्यते ॥१३॥ सांख्य प्रमाणसंभूतं योगस्तु कृतिसंभवः । सान्तं कृतियलं प्रोक्तं प्रमाणवलमन्यथा ॥ १४ ॥ लब्धव्यं तु तदेवाति निर्विकल्पं द्वयोरपि । सिद्धान्त एव भेदोऽस्ति विकल्पापोहभेदतः ।। १५ ।। विकल्पोस्ति न पश्यामीत्याह योगी निरोवदृक् । नैवाति नैव पश्या- मीयाह ज्ञानी विकल्पितम् ॥ १६ ॥ न विचारयते योगी निर्वि- कल्पं गतोपि च । प्रामाणिकः समाविमें व्युत्थानमथवा किमु ॥ १७ ॥ प्रामाणिकः समाधिश्च व्युत्थान विभ्रमो भवेत् । प्रामा- णिकं चेयुत्थानं समाधिर्विभ्रमो भवेत् ॥१८॥ द्वयं प्रामाणिकं चेत्ते विरोधादन्यथा न किम् । अतएव श्रुतिः प्राह ध्यायतोवेति सामनि ॥ १९ ॥ निरोधजसमाधिस्तु मोहकोटी निवेशितः । एतेन योगः प्रत्युक्त इति व्यासोऽब्रवीत्स्वयम् ।।२०।। सारय- योगौ पृथग्वालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्य- गुभयोपिन्दते फलम् ॥ २१ ॥ इत्याह भगवान्साक्षाद्वस्तुनिर्णय- पण्डितः । तदेव वस्तु निर्दिष्टं निर्विकल्पं परात्परम् ॥ २२ ॥ साक्षिणी तन निर्दिष्टौ प्रसिद्धौ ज्ञानियोगिनी । सिद्धौ द्वावपि तत्रास्ति न विशेपोस्ति कश्चन ।। २३ । इयानेव विशेपोस्ति जगदस्ति च नास्ति च । इति वादस्तत्र वेदो ब्रूते ज्ञानी सुपण्डितः ·(धर्मविचारः ३) योगानुशासनम् । ३५९ ॥ २४ ॥ योगी मोहान्तमापन्नो निर्विकल्पपदक्रमात् । तदेव सत्यमित्याह ज्ञानी योगीश्वरं प्रति ॥ २५ ॥ योगीश्वरोपि तत्सत्यं मत्वा सफलजन्मवान् । यत्नसाफल्यमेवात्र जन्मसाफल्यमुच्यते ॥ २६ ॥ ये गृहीता मया पूर्व विषयास्ते क वाधुना । व्युत्थान दुर्घटं मन्ये सहज निर्विकल्पकम् ॥ २७ ।। इति वेदविदः प्राहुनि- पुणं तन्निबोधत । मतभेदस्तेन शान्तिमुपैति प्रत्यहं शनैः ॥२८॥ लीलामा क्रियां सर्वा कैवल्यं सत्यमित्यथ । तस्य श्रीव्यासदेवस्य द्वावेतो शिष्यतां गतौ ॥ २९ ॥ मतमर्दपविर्नाम कृष्णानन्देन भिक्षुणा । व्यरचि श्रीकाशिकायां श्रीविश्वेश्वरतुष्टये ॥३०॥ इदन्ता यदा लीयतेऽहन्तयापि तदाकुत्र विश्वं कभोगःकरागः।गते मोहजाले गुरोदृष्टिपातात्तदा ब्रूत विप्राः क कोशः कः पाशः ॥३१॥ खनेत्र- गजचन्द्राब्दे शालिवाहमहीपतेः । अभूत्पविः काशिकायां काशी- नाथहृदो मुदे ॥ ३२॥ यत्प्रेरितं भगवता हृदयस्थितेन यहोधितं च गुरुणा करुणार्णवेन । तत्कृष्णभिक्षुरलिखद्गुधचित्तपद्मसद्मो- स्थमोदमकरन्दरसाभिलापी ॥ ३३॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवासिश्रीकृष्णानन्दसरखतीविरचितो वैदिक- मतभेदपविः॥ योगानुशासनम् ॥४॥ जय सच्चिदानन्द ॥ अथ योगानुशासनम् ॥ १॥ योगः प्रमातुः प्रमाणेन सह सङ्गमः ॥२॥न यत्र वाघोल्लेखस्तत्प्रमाणम् ॥३॥ विश्वं दर्शयन्न प्रमाणं पूर्वो- त्तरक्षणवाधादविश्रान्तत्वाद्वृद्धिहासयोः प्रतिवस्तु ॥४॥ प्रत्य- भिज्ञा तु लौकिकी साजात्यावलम्बा ॥५॥ निरोधः प्रमाशु- द्धिविधिरङ्गम् ॥ ६॥ न निरोधजः साक्षात्कारः प्रमा चाक्षुष- वत् ।। ७॥ न तजा सिद्धिः फलं मृगजलबत् ॥ ८॥ संप्रतिपन्ने ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) शब्दे प्रमाणमितिचेन्न शब्दप्रामाण्यात् ।। ९॥ नेहनानेति शब्दः ॥१०॥ तत्त्वमसीति च ॥११ ।। स च प्रमाणमयाधात् ।। १२॥ द्वैतप्रतिपत्तिर्न वाधस्तस्या एव वाघदृष्टान्तात् ॥ १३ ॥ त्रय आवसथात्रयः स्वप्रा इति शब्दाच ॥ १४ ॥ अन्धो मणिमविन्द- तेति च ।। १५ ।। ईश्वरः कृष्णस्तु दुःखसंयोगवियोगो योग इति ।। १६ ॥ दुःखं जगत् ॥ १७ ॥ संयोगोऽभिमानः ॥ १८ ॥ वियोगोऽभिमानक्षयः ॥ १९ ॥ स च शान्दनिश्चयात् ।।२०।। एतदधीतिफलम् ॥ २१ ॥ तत्फलं मनननिदिध्यासी ॥ २२ ॥ तत्फलं साक्षात्कारः ॥ २३ ॥ एपोऽस्पर्शयोग इत्याचार्याः ॥ २४ ॥ निरालम्ब इत्यपरे ॥ २५ ॥ अचिन्यमिति श्रुतिः ॥२६ ।। न किंचिञ्चिन्तयेदिति पार्थसारथिः ॥ २७ ॥ एप एव ब्रह्मीभाव इति गुरवः ॥२८॥ एतद्भय मिति याज्ञवल्क्यः ॥ २९॥ यावत् ध्यानं तावन्न ज्ञानम् ॥ ३० ॥ त्रिपुटीवीजविलयो ज्ञानम् ॥ ३१ ।। स च लयो न ध्यानशतैः ॥ ३२ ॥ तस्मात्प्रमातुः प्रमाणेन सह सङ्गमो योग इति योग इति ।। ३३ ।। इति श्रीविल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीप्रणीतं योगानुशासनम् ॥ श्रीमच्छङ्कराचार्यचरितम् ॥५॥ काशि त्वां परिचिचन्ति केपि केपि महर्षयः । तत्रास्माकं मतिः केव त्वयि कैवल्यधाम मत् ॥ १॥ गुरुता तूतिमूल- वोद्धृतिरपि च योधमूलव । बोधस्तु शब्दमूलः शब्दोऽनादिस्तु गुरुमुखारुद्धः ॥ २॥ वोधस्तु शाब्दबोधसत्रापि च तत्त्वमस्यह ब्रह्म । इति वाक्यद्वयबोधो बोधान्तरमत्ति तृप्यति खैरम् ॥३॥ स च योधो गुरुकरणासुधाम्बुधौ क्रीडति खैरम् । यदि तत्मवाहपा- दसहि स लभ्येत सार्वभौम इव ॥ ४ ॥ तस्मिल्लब्धे सर्व दारियं हतमहो महाभाग्यैः । तृप्यालिङ्गितगात्रः पुनः कस्यापि जयति कृत.

·(धर्मविचारः ३) अबलाबलम् ६। कृत्यः ॥ ५ ॥ श्रीशङ्करगुरुणायं लब्धः श्रीगुरुकृपाम्बुधौ खेलन् । दत्तं तेन गुरुत्वं जगतः सर्वस्य बालकायापि ॥ ६॥ अतएव वेदमार्गः स्थापित इह जनान्समुद्धर्तुम् । वेदे व्युत्पन्नानामुद्धारः सहज इति च तत्तत्रम् ॥७॥ वेदो वेदयते वत कर्मफलं कर्मदेहविद्या च । उभयं प्रमाणमेतत्स्वार्थे चरितार्थता यस्मात् ॥८॥ विहितं वाऽ- विहितं वा कर्म तु कालात्फलं ददातीति । अभिमतमिहास्ति सवै. द्विद्भिस्तत्र तस्य निर्बन्धः ॥९॥ अङ्गीकृतो यथैतद्विश्वं मार्गेण सुखपदं गच्छेत् । अभ्युदये श्रेयस्यपि मार्गः श्रीशङ्करेण नि- र्दिष्टः ॥१०॥ इति श्रीशङ्कराचार्यचरित्रं श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीकथितं करिष्यमाणसेतुबन्धे चरम उपन्यासः ॥ वैदिकपद्धतिपरिशिष्टम् । अबलावलम् ॥६॥ पतिव्रता जगद्भूयाः पुण्यश्लोकाः स्मृता मया । यासां श्रीमहिमानं तु वेदो वेद न चेतरः ॥ १ ॥ विवाहतत्त्ववेत्तैव वेद तत्त्वं हि तत्त्वमोः । अन साक्षी शिवः साक्षाद्ब्रह्मनिष्ठः पुरातनः ।। २ ।। विधवानां सुखोपाय ईश्वरैश्चिन्तितो न वा । इति जिज्ञासमानानां समाधानमथोच्यते ॥ ३॥ विवाहाधिकृति शिष्ये परीक्षयितुमग्रतः। आचार्याय प्रियं दत्वेत्याह श्रुतिरदारधीः ॥ ४॥ 'आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीरिति प्रजातन्तवे सति विवाहे तन्मूलानीति मन्यन्ते विधवायास्त्रीणि दुःखानि । पतिपुत्रान्यतरानाश्रयत्वं निर्धनत्वं कामपीडा चेति स्पष्टं दृश्यन्ते । तत्र प्रजाद्रविणदुःसावकाशो नास्तीति श्रुतिराह ।

·३६२ विचारगयी। (धर्मविचार ३) यथा त्तिरीयारण्यपे पटाध्याय मन्त्री मद्दगमनप्रकरणे और्य देहिककर्मफदेवरपिप्यारासान्यतमपचयी 'इय नारी पति- टोय पृणाना निपद्यत प ला मर्स प्रेतम् । विश्व पुराणमनुपाल- यन्ती तस्यै प्रता दृषिण घेद धेहि ॥ १॥ नदी नार्यभिजीर लोकगितागुमेतमुपोप एहि । इसप्राभम्य दिघिपोस्त्वमेतत्पत्यु नित्वमभिसबभूव ॥ २ ॥ विवृति -दय त्वया सह निगमिपन्ती नारी नरस्य धा विवाहमाप्तधर्मेभ्योऽनपेताऽनम्ब पतिलोक घृणाना पत्या फर्मयोगिना सपादिन रोम रघुफामा हे मर्स मरणधर्मन् , प्रेत परलोर गाउन्न त्या त्या उप अनु निद्यपते नियते समीप गतेति या । तत्र हेतु । विश्व सपूर्ण पुराण पुरावन वियाहमाप्त धर्ममिङ्कायस्पोपमायोम यानान्तुसत्येति सप्तनिध साप्तपदील धर्ममनु वा परम्परा चानुमृत्य पारयन्तो अनुनतवादत रत्वामनु निपद्यत इत्यभिप्राय । तस्यै नारीत्वात्पतिलोक्सामाये प्रजा वत्सपादिता द्रविण च तथाविधमिहास्मिनेर लो धेहि देहयमेवावकाश प्रजाधिपसरायस्पोपयो प्रतिज्ञातयोर्वि- बाहे साफ्ल्यस्य । अस्मिने लोरे पतिसपादितप्रनादवि णलाभे पतिरोक सपादित एवेसभिप्राय । सदस्य धर्म्यमित्यधि कारे 'क्तोऽभिति सूने वार्तिक 'नराञ्चति वक्तव्यमिति तत्रो दाहृत नरस्य धा नारीति ॥१॥ इत्थ पन्नी प्रशसापूर्वक पत्युरनुजया प्रजाधने मुचानाया पतिरोक्वास एवेति प्रति- रोभ्य पविप्रेतसमीपमुप्ता तामाह्वयति उदीर्वेति । हे नारि नर- धन्ये, इतामु गतासुमेत पतिमुपशेपे पाणिग्रहणसप्रतिपनमस्य स्मरन्ती अत परमुदीर्घ उत्तिष्टोत्थापनाय प्रेरय वा अभिनीय मानियस्व रोक पतिसपादितमेवेममेहि त्वा पालयिष्यामि जीव नसामग्रीमतामित्यभिप्राय । परावर्तने हेतु । त्व परावृत्य सहगमनाजीरन्यपि हस्तग्राभस्य गृहीतहतस्य दिधिपो पालयितु ·(धर्मविचारः३) अबलाबलम् ६॥ मिच्छोः पत्युरेवासि न पतिमृतिः स्वत्वनिवृत्तिहेतुः पिपालयि- पाया अनिवृत्तेरिति । तत्र हेतुमाह । एतत्ते जनित्वं जन्मज निरव जनित्वं देवताजनतादिवत् । पत्युः अभि सर्वप्रकारैः संबभूव विवाहकाल एव । 'न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते' 'यो भर्ता सा स्मृताऽङ्गनेति च स्मृतेः । मरणमपि विसर्गसदृशम् । पत्या सहाभेदमापन्नायास्ते जीवनं पत्युरेव रूपान्तरमापन्नस्य । अतस्तवात्र निवासो न परलोकविच्छेदहेतुः यतः पत्युः तत्र निवसतोऽप्यत्र वासः तवात्र निवसन्या अपि तत्रैव वास उभाभ्यां रूपाभ्यां लोकद्वयसंपादितमयमपि परोपि लोकः पत्युरेव यदि ते जी- वितेच्छा तर्हि जीवेत्यभिप्रायः। अथवा जनित्वं पत्नीत्वं एतत् तद्वितीर्ण- प्रजाधनादिभोगरूपं संपन्नं बभूव । अथवा एतत् अत्र शयनान्तं कर्म यत्तत्ते पत्नीत्वमभिसंबभूवेति ते जीवनं न पत्नीत्वविरोधीत्यभि- प्रायः । न रूढ्यर्थस्य दिधिपोरनोपस्थितिस्तदानीमेतस्या दिधिपू- स्वाभावात् । भाविवृत्त्याश्रयणे मानाभावाच्च । सहगमनान्यथा- नुपपत्त्या कामपरीक्षाविनियुक्तयोर्मत्रयोर्नोत्थापनविधिपरत्वम् । अतएव न पुनर्विवाहपरता । अतएव दिधिपोरपाङ्गत्वमिति दिक् । ननूदीर्वेति लोटोत्थापनं विधीयत इति चेदनुत्थापनफललेख- वैयापत्तेः । अनुज्ञा तु व्यज्यते । नारीति संबोधनान्नरस्योपस्थि- तस्य पत्युर्धर्येति व्युत्पत्तेर्नानुपस्थितदिधिपो रूढार्थस्य स्वत्वं युक्तं रागमाप्तत्वादनधिकाराच्च । प्रथमोपस्थितनारीशब्दगर्भेण बली- यसा दिधिषुशब्दगर्भो रूढ्यों विस्रंसितः । नच दिधिपुशब्दा- नुरोधेन नारीशब्दे लक्षणा वक्तुं शक्या । शब्दशक्त्या रूढ्या वानुरुध्यमानस्य दिधिपोरप्रवेशान्नारीशब्दे धाशत्यागे मानाभा- 'वात् । पुयोगप्रत्यये तु नरीत्येव । जातिवाचकत्वे प्रजाद्रविण- प्रार्थनायां न बलम् । तस्मान्नरस्य धर्मेत्येवार्थोत्र मन्त्रयोः। 'दुधाम् धारणपोषणयोरित्यस्मादिच्छायामेव सन् । अतएव 'नोद्वाहिकेपु ·३६४ विचारप्रयी। (धर्मविचारः ३) मनेषु नियोग पीयंते पवित्। न वियाहविधाबु विधवावेदनं पुरिति मनु । तस्मादिधिपुग दयलापुर्वियाहवल्सना निर- सेति दिक् । नन्वयमोंऽस्तु मनुममत पुन पतिविधानवत पराशरस्य तु न समतसम्मान्मग्रद्वय विधिपुम्पत्यविधायामेवेति चेन्न । अस. भवार्थापत्ते । नहि सहगमनसमये तस्या दिधिपुस्खनसभव । नच दिधिपुरेयानेम विधीयत इति वाच्यम् । मृते भर्तरि दिधिषु विधानऽपि नष्टे प्रयनिते होरे पतिते च पत्यो निधिपुविधानाद- नात्स्यय विधातुमशक्यत्नादिद वचन काल्पनिकमिन्येर युतम् । 'यद्वै मनुरवदत्तट भेपनमिति श्रुति जानन् पराशर मर्वज्ञो भूया धर्म कथयन्, श्रुतेरमभवार्थ स्मृत्यन्तरविरुद्ध क्थ भूयादिति विचार्यम् ।। ननु स्वतना रपय इति पस्यत प्रामाण्यापते । तस्मा मनुय छुतिमनुसरता परागरेण वक्त ये पर प्रसिद्धदिधिपु- परता । अनयैव श्रुत्या पिपालयिपी शतो द्वितीयपती निरूढो दिधियुश इति विशेयम् । नष्टे मृने इत्यादिकारिवामिनिवेशे सत्यपि 'यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पति । तामनेन विधानेन निनो विन्देत देवर' इति मनूक्तिमनुसृत्य व्यारयेया । नष्टे मृत इत्यत्र पतिशब्दो याचागीरतपरो विज्ञेय । बरमान पुन. विवाहगन्धोपीयल विपश्चितस्तुप्यन्तु ॥ ननु प्रथम वियाहसकल्पसियर्थ पुनर्विवाहसमास्या जनिप्य- माणसवते कुलोद्वारकत्वनालोकहेतुत्योहेसात्सन्तत्युत्पादनार्थ पुनर्विवाहसन निर्दिष्टफ्लद्वयसिद्धिरिति चेत्तस्मिनेत्र कन्यादानम- कल्पेऽस्या जनिष्यमाणसन्तयेति यथोहलथास्मादित्यप्यूहो वेद्य । अतएव तुभ्यमह सप्रदद इति सकल्प्यते नहि कस्मैचिद्वरायेति । एतेनास्मात्सकल्पासन्याया पन्ध्यात्ने नि सन्ततिविधवाले चा दातुस्तुल्य फलम् । यस्मात्पत्युराज्ञाया या दत्तकपुत्रग्रहणाधिकारो ·(धर्मविचारः ३) अबलाबलम् ६। ३६५ निर्वाधः पुत्रग्रहणाधिकारः पत्युरपि विवाहमूलः ॥ ननु श्रुतौ दिधिपु- शब्दो व्यर्थ इति चेद्भवन्मते नारीशब्दोव्यर्थस्वस्मादिधिपुशब्दस्य पो- यकपतिपरत्वेन कृतार्थत्वान्नारीशब्दस्य नरधर्म्यपरत्वं युक्तम् ।।ननु न सामान्यायाः सहगमनं युक्तं सामान्यात्वात्तस्माद्धायामेव दिधिः युविधानं मत्रार्थ इति चेदुच्यतां किमनेन सामान्यात्वं विधी- यते धाया अपि । यदि विधीयत इति ने मतं तदा दिधिपूत्व- मनङ्गीकुर्वाणायाः किं प्रायश्चित्तं शास्त्रदृष्टम् । विवाहे त दाम पादनसंपादितं नारीत्वं संपादयिष्यमाणं रागप्राप्तं दुर्बलं दिधि. पूत्वं बाधेत न वा । तस्मात्तादात्म्येनोढा नारी यथाकथंचिदूढा नरीति व्यवस्थितम् । जातिवाचकस्तूढानूढसाधारणोऽत्र मन्त्रेऽप्रयोजकः । वैदिका- नामेप विवाहक्रमः सप्तपद्यधिकारदानाधिकारसिद्ध्यर्थ तादात्म्या- पादनमृक्सामवत् , इतरेषां विवाहस्तु सप्तपदीरहितस्ततोऽधिकार- रहितस्तादात्म्याभावादतस्तेषु पुनर्विवाहो युक्तः । अवैदिका अपि केचिच्छिष्टा विवाहो नाम तादात्म्यापादनं पतिरेव परायणमिति जानन्तो न संमन्वते पुनर्विवाहम् । येषां दिधिपूत्वं संमतं वेपि विवाहमण्डपे न प्रवेशयन्ति ताम् । तद्बीजं त एव वर्णयन्ति नानु- व्रतेयमिति। यैरनुव्रतोह्यते तैः प्रतिज्ञायते धर्मे चार्थे च कामे च नाति- घरामीति तां प्रतिज्ञा बलभावे स्थापयित्वाऽनुव्रता भवति पिण्डस्य छायेव तं पिण्डं कथमुत्सृजेत् । धर्मे वैधेऽर्थे दाये कामे प्रजा- याम् । यद्येतेपामतिचारः किं विवाहेनातो मृतोपि प्रार्थ्यतेऽस्या एतावानधिकार इति । अत्र प्रजां द्रविणं च धेहि परलोकं चाग- मिष्यति कालेन यतोनुव्रता । पतिकर्तव्यमेतावदेव पन्नीविपये पश्चादपि प्रजाद्रविणवती यावता स्यादिति तदेव पतित्वम् । अतएव सूत्रे 'बुद्धिमते कन्यां प्रयच्छेदिति पठ्यते । अनिष्टपरि- हारकुशलता बुद्धिः । ये तु विधवानां प्रजादविणाधिकारो नास्तीति ·३६६ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) सप्तप- वदन्ति तैरवला वञ्चिता न चेति प्रष्टव्या याज्ञिकाः । अतएव भ्राहमतीमुपयच्छेत् । भ्राता हि दायप्रतिवन्धनिवृत्तिहेतुः । विवाहसमये निवन्धः कः परिणामे सिद्धान्तः कः। उपक्रमोप- संहासन्वितं शास्रं भवति । पत्नी दायादिनी मलैव द्वितीयविया- इसमयेऽनुज्ञा प्रार्थ्यने लोके तदभाने तदभावः द्यानुव्रतवं विधीयते । यथा 'इप एकपार्जे द्विपदी रायस्पोपाय त्रिपदी मायोभव्याय चतुष्पदी प्रजाभ्यः पञ्चपतुभ्यः पट्पदी सखा सप्तपदी भव सा मामनुव्रता भव । पुत्रान्धिन्दावहै बहूस्ते सन्तु जरदष्टयः' इति । इडन्नमूलं धनं गायोभव्यमारोग्यं प्रजा यथाशास्त्रमुत्पादिताः सुता ऋतवस्तत्तत्कालमाप्तकर्माणि क्रतव इति यावत् । सखा कथनमनपेक्ष्य हितकर्ता सर्वान्तरङ्गः। एते सप्ताधिकारास्तव यदि मामनुव्रता तस्मात्तथा भवेति विधिः । तस्याऽनुन्नतत्वस्य फलं पुत्रान्विन्दावहा इत्याह । पुत्रो नाम सशास्त्रः सन्कुलोद्धर्ता । 'घुनानो नरकामाता पुत्र इत्यभिधीयत' इति स्मृतेः । इदं मुख्य प्रयोजनं विवाहस्य । तन माशतिष्ठा इत्साह ते सन्तु जरदष्टय इति । जरन्योऽष्टयः शरीरसंघाताः। 'अशू संघाते' । अनयाशिपैतड्यज्यते पुत्रसंपादनं विवाहफलं यथाशक्ति यते मत्पश्चादपि जरदष्टिरपि पुत्रं संपादय दत्तकादिना । अतएव प्रजाधिकारः सफल इत्याशीरर्थः । अत एवानुसूयाऽत्रेः परोक्षमपि पुत्रीकृत्य त्रीनपि दत्तदूर्वासश्चन्द्रानापराधं भेजे तादर्थ्य विज्ञाना. दालनः । बन्ध्यात्वं च निवृत्तं तस्याः । गोनप्रवरान्वितः पुत्रः कुलमुद्धरति तस्मादुपदिष्टं गुरुभिः प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सी. रिति । तदुपदेशसिद्ध मभिन्ना मद्गोत्रप्रवरान्वितपुत्रसंकल्प पालय तेन मम तवापि फुलमुद्धृतं भवेदिति विवाहममय एवं निबन्धा- विधिपुर्दुलो गच्छतु शूद्रादिपु श्राद्धरहितेषु । श्राद्धं हि कुलगो. वान्वितेपु तत्रैव श्रद्धानिवासाच्छानिवासस्तत्रैव कुलगोत्रश्रद्धा- ·(धर्मविचारः ३) अबलाबलम् ६॥ ३६७ न्विताः पुत्रा भवन्ति । ते च श्राद्धमाचरन्ति काले गयादिपु च तेनो- द्धरन्ति पितॄन ज्ञानबलेन वा। ननु श्राद्धं कस्मात् । दत्तमुत्तरं श्राद्धमित्येव । श्रद्धया निर्वृत्तं कर्म श्राद्धं । श्रद्धा कुलस्वभावस्तेन पालितं श्राद्धं शास्त्रं च तेनोच्यते धूमादिमार्गेण कृतकर्माणो गच्छन्ति चान्द्रमसं लोकमिति तत्प्री- तये कृतं कर्म श्राद्धं तस्मात्प्रभोऽनुपपन्नः श्रद्धानन्वितस्य ॥ ननु लोकान्तरे निवसतां पितॄणां कथं श्राद्धेन तृप्तिरिति चेत्कर्मबलेन यथा लोकान्तरं गच्छन्ति तथाऽऽगच्छन्त्यपि कर्मकाले ॥ ननु चित्रमेतद्यन्मृतानां गमनागमनं नाम । दृश्यते तेषां भस्मीभाव उच्यते च लोकान्तरगमनं श्राद्धतृप्तिश्च । अन्यश्च गयाशिलाया उद्धारकत्वं चेदिदमपि चित्रं यद्भस्मीभूतान्पितॄन्मन्यसे न पितरो भस्मीभूताः किंतु पितृत्वप्रयोजकानि वपूंषि । पितृत्वभोक्तारस्तु गच्छन्त्यागच्छन्ति च जीवाः। यैरेव निर्वाह्यते वपुष्पु सर्वा क्रिया। किं कर्तारो जीवाः । सत्यमुच्यते कर्तार इति । अतएव भोक्तारः । नहि जीवविनिर्मुक्तस्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वा दृष्टम् ॥ ननु संघाता एव कर्तारो भोक्तारश्चेति चेत्संघात स्वातत्र्यं प्रदर्श- यितुरपलापस्तव लपनं म्लाययति । दृश्यते प्रतिदेहं स्वतन्त्रः।। ननु स मदशक्तिवदुत्पद्यते स्वतस्रो नामेति चेदुपहासोयं स्वतन्त्र उत्पद्यते म्रियते चेति । यो ह्युत्पद्यते म्रियते च स नित्यः । ज्ञातं त्वया जीवरूपम् । यथा श्रुतिः 'अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिध- में'ति । अतएव तया तया क्रियया तत्तत्फलं भुते अतएव विपये- च्छाभिवर्धते । स्वास्तित्वाभिमानमूला विषयाशा । न कदाचिदृष्टः स्वाभावः। दृष्टस्तु देहाभावो वाल्यादिपरिवर्तनैः । अवस्थापरिवर्तनं नाशः । तस्मात्कर्ता भोक्ता नित्यस्तदर्थ श्राद्धम् । तृप्तिस्तु तदेकवेद्या तब वृप्तिवत् । इदं तृप्तिनिदर्शनं भाद्धभोक्तारो ब्राह्मणास्तु वदन्ति चित्तमद्याखस्थमिति । तस्मात्पितनिष्ठं स्वास्थ्यमनुमितं भवति ।

·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) कथमन्यभोजनेनान्येपां हासिरिवि मा शशिष्टाः । सन्ति तादृशा अपि भोक्तारोऽन्यभोजननुमास्तादाम्यापन्नाः । पत्यौ पुत्रे घा भुक्तिमाचरति सति पत्नी माता वा, यथा वा गर्भिण्यां गर्मः। नानाविधानि मुसानि जीवानां तैर्मोगस्तृप्तिश्च तादात्म्यमापा- दयन्ति ब्राह्मणेपु पितृणाम् । वयं पितर इयभिमानश्वोत्पद्यते । गयाशिलाया उद्धारकत्वं तूदतस्वाद्विप्णुपादेन । उद्धृता एयोद्ध- रन्तीति न्याय्यम् । कथं विष्णुपादेनोद्धृता शिलेति चेदेप महिमा विष्णुपादस्य । यथा कस्यचित्पादो यत्र पतति तत्र शं तनोति कस्यचिद्विपरीतम् । तथा सर्वांचीर्णस्य महापुरुपस्य भगवतः पादो यत्र पतति तमुद्धरति स्वगुणाधानं करोति तत्र साक्षिणो यहवः । उद्धृतगयसंवन्धारिपतृणामुद्धार एप महिमा भगव- त्पादस्य। ननु पितरि मुक्त श्राद्धमाचरितव्यं न वा कस्मात् । अभोक्तृत्व- रूपत्वान्मुक्तेः । शृणु । अभोक्तव सर्व भुनक्ति । यथा श्रुतिः 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः। मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यनस' इति सर्वमोक्तृत्वमाह । द्वासुपर्णेति श्रुत्यानसनवेपि प्रधिते। तस्मान्मुत्तोपि पिता भुनक्ति श्राद्धं सर्वात्मत्वात् । अतएव मुक्त- तमो बामदेवोप्याह स्वानुभूवं सर्वात्मत्व'महे मनुरभवं सूर्यश्चेति । अतएव ब्रह्मीभूलो मुक्तः । अन्यच । पितरि मुक्तेपि पितृत्वं न मुक्तं पुत्रत्वस्यानिर्मोक्षात् । यदा पुत्रत्वं मुकं तदा पितृत्वं मुक्तं स्यात्तस्मात्करामुक्ति श्राद्धमिति सिद्धम् । एतेन जन्मान्तरमा- पन्नोपि पिता समाहितः । धूरिलोचनादीनां तद्दिने तादात्म्या- पादनेन ते प्रापयन्ति तत्तजन्मस्थेपु । तस्येदं निदर्शनमहेतुका तृप्तिरिति । तदभावे तदभावः 'उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतमि'यपि समाहितम् । भेदवादिना यतिश्राद्धादौ ब्रह्मीभूतेति नोहः किंतु दास इति तेपां मुक्तविपये पूर्वपक्षानुत्थानमिति दिक् ।

·(धर्मविचारः ३) अबलाबलम् ६। ३६९ श्राद्धेनैव तर्पणहोमी व्याख्यातौ । तस्माच्छ्राद्धादिना कुलोद्धारक पुत्रं संपादयामीति कुलतत्त्वज्ञस्य पत्युः संकल्पपूर्तये विधवया दत्तको ग्राह्यः । पत्युराज्ञायां सत्यां पुत्रो ग्राह्य इति तु विवाहस्य सप्तपदीसहितत्वेऽनुवादकं तद्राहिये विधायकम् । विचारप्रसङ्गे विवाहो विचार्यः सप्तपदीसहितो रहितो वेति । पत्नी मिन्ना भार्या भिन्नेति लोकवेदसंप्रदायः । वैधोऽयं पुत्रः सशास्त्रकुलः । यथा दर्शपूर्णमासादियागे समारब्धे मध्ये पत्यौ विपन्ने यागं समा- प्योत्तर कार्यमाचरन्ति तथा प्रजोत्पादनकर्मणि प्रवृत्ते पत्यौ विपन्ने दत्तकपुत्रं विधायोत्तरं कार्यमाचरितव्यम् । असंभवे कालान्तरे समानगोत्रजो ग्राह्यो मातुर्गोत्रदानानधिकारात् । अथवा गोत्र- जैर्गोत्रं देयमुपदेशेन गायत्र्याः । अतएव सहगत्रीविपये 'प्रजा द्रविणं चेह धेही ति मन्त्रभागः। तादादेव पत्त्याः मृतस्यापि पत्युः स्वत्वं न निवृत्तमिति गम्यते प्रजाद विणप्रार्थनालिङ्गात् । यैनं विज्ञातं विवाहकाले स्वसंमत्या प्रजाद्रविणाधिकारो दत्त इति तेपामर्थे विधौ लोट् । अन्यत्रानुज्ञायाम् । अधिकारमनुसृत्यार्थो वाक्यानां समे यजेतेतिवत् । अतएव सहगन्त्रीविषये मन्त्रद्वयं प्रलो- भनपरमगत्रीविपयेऽनुज्ञापरम् । एतेन सहगमनमभ्युदयो न विधितन्त्रः प्रयागमरणवत् । सहगमने फलमुक्तम्-'तिस्रः कोट्यो- ऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानुपे । तावत्कालं वसेत्स्वर्ग भर्तारं यानुगच्छती'ति । कर्मयोगवलं यथा-व्यालाही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात् । एवं स्त्री पतिमुद्धृत्य तेनैव सह मोदते' इति । इत्थं फलं बलं च प्रदर्शयित्रा महर्पिणा न •विधिरक्तः । तस्माद्रागप्राप्तमिदमिति गम्यते । तस्मात्पुत्रमाश्रित्य विधवया १ सहगमनस्य विधियोधितत्वे एवास्यार्थवादस्य योग्या व्यवस्थेति सहगमनं प्रथमः कल्पः । पुनमसमर्थ रक्षन्या गृहे पतिव्रताया अवस्थानं द्वितीयः कल्पः, २४ ·३७० विचारनयी। (धर्मविचारः ३) यालयापनं कर्तव्यमिति शास्त्रसंमतो मार्गः सुसाय विधवानाम् । मान्या काचिद्यक्ति। फथं प्रवृत्ता कुलीनाना मतिः पुनर्विवाहे इति विचार्यते । संप्रति त्यैव भाति संसर्गपलमेतदिति । यः पन्नीत्व न विज्ञानं भार्यात्वं कथचिद्विज्ञातम् । किमेते ब्राह्मणाया धुभूपन्ति । किं बहु वक्ता- व्यम् । उदाहतमयोलोट्समन्वयः प्रजाद्रविणाभ्यान दिधिपुणा। यथा प्रजाधिकारस्तथा द्रविणाधिपारश्च । अतएव दायक्रमः 'पनी दुहितरश्चैवे'त्यादि पनीमारभ्य रायस्पोपस्य दत्तत्वाद्विवाहे । पोपशब्दस्वारस्यान्न यधच्छविनियोगाधिकार' । इतरेपा भवन्धा- नुरूपो दाय इति तत्तात्पर्यम् । सति पुत्रे गोनारूढे पुत्रो दायमाक् सदाश्रितत्वाद्विधवाया. । असति तदन्तम् स्त्रीणामुदरभरिता- सिद्धान्त. चिन्त्यलासामपि स्वामित्वावरमाद्गोनारूढानाम् । इदमेव गोतारूढत्वम्। अन्यथा सप्तपदीमत्रस्य प्रजा द्रविण चेहधेहीति मन्त्र- भागस्य कुन चारिताथ्र्यम् । अनयोरकवाक्यता च गम्यते स्मृत्यास. हापि । अन्यथा पत्नीग्रहण प्रथममनुपपन्न तस्मात् पत्नीद्वारक दुहिता. पुत्रयो स्वामित्वम् । पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा । तत्सुता गोत्रजा बन्धुशिष्यसब्रह्मचारिण. ॥ एपामभाये पूर्वस्य धनभागु- त्तरोत्तर । वातस्य ह्यपुनस्य सर्ववर्णेप्वय विधि.' इति । अन मो विवक्षितः । पनी गोत्रारूढा ! पूर्वस्याभावे दाये वाधिते । अपुनस्य गोनारूढपुनरहितस्य । घृण्पन्ति सप्तपद्या पनीमिति वर्णाः । धनस्य यज्ञियत्वाद्गोनविशेषणम् । दुहितरोऽनूढा. । अनू- ढाना कन्यानामनुपनीताना पुमाराणा च तुल्यं स्वामित्र मिति द्योतनाय टुहितशब्दोपातं पशब्देन व्यवयति । उपनीताय दायो दातव्य इति तात्पर्यम् । परिशिष्टा पन्नी व्यवस्था कुर्यात्. कर्म तत् । 'अ| वा एप आत्मनः । यत्पनी तिश्नुतेः एवकार उढाना कन्याना दाय व्यावर्तयति । तस्मादूढाना पति- पत्यु ·(धर्मविचारः ३) अबलावलम् ६॥ द्रविणस्वामित्वं मातृवत् । गोत्रारूढे समर्थे पुत्र पूर्ण स्वामित्वं पितृवत् । गोत्रमेव मुख्य दायप्रयोजकम् । इत्थं प्रजादविणधर्माः सुखोपाया विश्वस्तानामक्षारलपणाशित्वं च । पतिसंकल्पपालनं पातिव्रत्यम् । स च संकल्पः प्रकाश्यते विवाहे । तस्मादवीरात्वं निपिद्धं कस्मादङ्गीक्रियेत श्रौतैयच कथं छियेत न्यायविद्भिः। केचिदाधुनिका आहुः । कन्यानां पातिव्रत्यादिज्ञानसिद्धये वयोवृद्धिरपेक्षितेति । तत्रापरेप्याहुः परलोकान्तज्ञानसिद्धये कुमा- राणामन्यावश्यकीति । उभयेपि मूढाः, यतो दीक्षयितु नं दीक्ष- णीये संक्रामति तदुभयज्ञान दीक्षयितुरपेक्षितं तस्मादष्टमे वर्षे विवाहाय दानं कन्यानामध्ययनायोपनयनं बटूनाम् । ये तु वदन्ति विधक्या दत्तको न ग्राह्य इति तान् समाधास्वति श्रुतिद्वयं 'प्रजातन्तुं माव्यच्छेत्सी'रिति 'मामनुव्रता भवेति च । अतएव 'न श्री स्वात- क्ष्यमहती'ति चरितार्थ दत्तकं न गृहामीति वक्तुमनवकाशात् । दम्प- त्योर्योगक्षेमरूपत्वात् गार्हस्थ्यं नामैतत् । अतएव पत्नीमुपक्रम्यामन- न्ति तैत्तिरीया 'अर्धी वा एप आत्मनः । यत्पत्नी यथा गृहेषु निधत्ते । १ क्न्यां वरो वा सभोगक्षमावस्थो भूत्वा निजमनोऽनुचूला ललितालापरा- वण्यादिशालिनी पनीत्वेनात्मसाकुर्याद्वर कन्यैर चा तथाविधावस्था भूत्वा तथा- विध प्रतित्वेनानीकुयांचेद्वा द्वयो प्रेमोत्तरोत्तर वर्धेत सुख च दाम्पत्यसभव न वि- च्छित्तिमासादयेदित्येव बहुश्रवणरमणीय रणन्तो निर्मयांदा नवीनैकदेशिनो मूढाः इति रहस्यम् । यत कन्या हि देय वस्तु नाधिकरोति सप्रदानस्य परीक्षणे परी- क्षाया सप्रदातृमानायत्तत्वात् । तुप्यतु दुर्जन इति देयस्यव दातृत्वपरीक्षकत्वा- दिखीकारेऽपि न शक्नोति कन्या पितृवद्ययावत्तरीक्षितु वर परीक्षणीयाना कुल- वित्त-श्रुत-पुत्वादीना परिज्ञाने न्याया अयोग्यत्वात् रूपयौवनमावलम्पटयो- रम्पटयोरिव वधूवरयोरविचार्यारोपित प्रेमापि प्रेम तचाप्युतरोतर वर्धि- रिवति मन्तव्यमपि मोहविलसितम् । नवीनानुसृतरीत्या पुस्वपरीक्षणमेतद्देशी- यानामत्यन्तमननुकूलम् । पाश्चात्यपरिशील्तिरीया सबन्धखीकारे दरिद्राणा कुरूपाणा च विवाहो दुर्लभप्राय स्यात् । वर्णनियमोऽपि नश्येत् ·विचारत्रयी। (धर्मविचार) ताहगेर तत्' इति । यथा पति प्रजा द्रविण च निधत्ते तथा पत्नी । इद पस्मान् । तागेव तत् । पत्युरपरा मूर्तिरित्यर्थ । योगक्षेमारयौ हि दम्पती। पतियोंग , पन्नी क्षेम । ते उभे ईश्वरस्य मूर्ती । अतएव विवाहसमये (लक्ष्मी)नारायणरूपिणे वराय लक्ष्मी- रूपिणी कन्या सप्रद इति सकल्प्यते । विष्णुरमाप्तमाप्तिरूपी योग, व्यवस्थापनरूपा लक्ष्मी क्षेम । अतण्य स्वय भगवतोत्तम 'अनन्याश्चिन्तयन्तो मा ये जना पर्युपासते । तेपा नियाभि- युक्ताना योगक्षेम वहाम्यहमिति । अनन्या नास्ति महत्ते योगक्षे- मनिदिति जानन्तो मा योगक्षेम नियोंढार चिन्तयन्तो येऽधिका रिणो जना वर्णाश्रमविभक्ता मानुपा पर्युपासते मर्यादा नोहर यन्ति तेपा नित्याभियुक्ताना मर्यादामनुलवयता योगक्षेम गाई- स्थ्यपरमार्थमह वहामि । अतएवाद्यापि वशकुल गोत्रशासाद्यनु वृत्ति । अत्र वचने जनपदेन स्मारिता तैत्तिरीयश्रुति 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति क्रमात्मत्यात् उय पशूना हस्तादाना इति यततिरुपागुरा हस्तेन विगृह्णाति तस्मात्रय पशूना हस्तादाना पुरुपो सी मट' इति । हस्तादानत्वेऽपि पगुस्व विधत्त । हन्नादानत्व सत्यपि पगुल मर्यादानभिज्ञानक्यान् । सति शास्त्रमर्यादाताने जनत्तम । अतएव जन्मवन्त इत्यर्थ श्रुतिस्मृलो । मा विस्मृत्य ये कंचिदा- स्मकतको योगक्षेमाविति मन्यन्ते न नेपा तौ । पतिरपि पीचर भार्यापि की तनुलोपि वीर सर्वमनन्वितम् । मिसर्पण सपादित वित्त वित्तम् । ति पशूना पुना पुना भार्या वा भाया । अन्यदेव तद्बाई रथ्य वागेव नत् । अतएव युज्यते 'चातुर्वर्ण्य मया सृष्ट गुणकर्मविभागा' इति । गुण शास्त्रसप्रदायप्रवृत्ति यम पत्यैतत्वर्तव्य पतत्पितन्मात्रैतत्पुत्रेणैत पुध्यैतहरौत- रिछयेणैतदिलादिविभागशो व्यवस्थाया चातुर्वण्र्य चातुराश्रभ्यो. पलवण, मया नान्येन केनचि। अतण्य भाग्यलभ्यमिनि ताद

·1
(धर्मविचारः ३)
अबलाबलम् ६।
३७३
गेव तत् । अत्रैवान्तर्भूता गीतोक्का गुणकर्मविभागाः । किं बहुना।
'गार्हस्थ्ये रक्षिते यत्नाद्रक्षिता आश्रमाः समे । सिक्ते मूले न
शासानां सेकाय यतते जनः ॥ १॥ श्वशुरगृहनिवासः श्रेयसे
कामिनीनां गुरुकुलवसतिस्तु श्रेयसे पूरुषाणाम् । तदुभयविधृतोयं
वर्णिनां गेहसारः समजगणपुरस्ताद्वर्णनं कर्णघातः ॥२॥ अनुव्र-
तत्वशिक्षार्थ बालोढव्या मनीपिणा । यूना प्रजैककामेन कर्मतत्त्व-
विजानता ।। ३ ।। पत्युस्तु प्रतिमा पत्नी पित्रोस्तु प्रतिमा सुतः ।
गुरोस्तु प्रतिमा शिप्यो हरेस्तु प्रतिमा नृपः ।। ४ ।। पत्युः कर्म
वहेत्पत्नी पित्रोः कर्म वहेत्सुतः । गुरोः कर्म वहेच्छिप्यो हरेः कर्म
वहेन्नृपः ।।५।। उद्घाटित उपायोयं श्रौत ईश्वरचिन्तितः । विधवापि
सुखं यातु धर्मेण मतिशालिनी ॥ ६ येपां क्रियावलिः सर्वा
भवत्येव मसावलिः । नमस्तेभ्यो महर्षिभ्यो धर्मवियो यथाव-
लम् ।। ७ ॥ राजारामो वेद धर्म नान वादोस्ति कस्यचित् ।
नमस्कुरुत तं नित्यं सुखमार्गः प्रसीदति ॥ ८॥ लोलार्ककेशवौ
कोटी गङ्गा ज्या नगरं धनुः । कलिलक्ष्यं शरो विष्णुः शिवो धन्वी
पुनातु माम् ॥ ९॥ अष्टादशभुजा लक्ष्मीः स्थिताष्टादशसम्मसु ।
शकारया श्री. शालिवाहनृपस्य जयतादियम् ॥ १०॥ श्रीगङ्गाप्रे-
रितं यच्च लिसितं तच तत्तटे । प्रीणात्वनेन लेखेन लेखेश्वर.
जटास्पदा ॥ ११॥
शति श्रीक्वल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीविरचितमवलाबल वैदिक्-
पद्धतिपरिशिष्ट सपूर्णम् ।
धर्मसेतो शिला एता विन्यस्ताः कृष्णभिक्षुणा ।
गुरुनामाङ्किताः सर्वास्तारयन्त्येव मानुपान् ॥ १ ॥
धर्मसेतुं सण्डयन्तः पतन्तीति न चाद्भुतम् ।
मण्डयन्तो मण्डयन्ति दिवं भुवमथो भवम् ॥ २॥

·३७४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वस्वम् ॥ ७॥ श्रीशङ्करो राजराजो यद्राज्यमधुनापि हि । वर्णाश्रमव्यवस्थायां दृश्यते सफलैर्जनैः ॥ १॥ धृष्टहष्टौ ईसडिम्भी जपान यतिम- न्तुना । सः स्मयते धर्मगोप्ता श्रीकृष्णः खलशासनः ॥२॥ न आह्मणापमानेषु श्रेयः पश्यन्ति साधवः । तथामि चापमानाय स्पृहा घेच्छमयन्यपि ॥ ३॥ पूर्वोत्तरविरोधेन स्वयं यद्ध्याहतं बचः । न तस्य सण्डनैः कार्य व्याहति तु मदर्शयेत् ।। ४ ।। मुद्रि- तायां तुरीयमीमांसायां मुखपृष्ठे भाषाभेदेनाभिप्रायनिवेदनं तेभ्य. सेभ्यः संन्यासाधिकारो दत्त इति ध्वननाय । उचितमेतदिति । अथ श्रीमन्महामहोपाध्यायसत्संप्रदायाचार्यसर्वतमस्वतत्रप- ण्डितखामिराममिश्रशास्त्रिप्रणीततुरीयाश्रममीमांसानिवन्धो बहु- भिरनेकदेशस्यैः पण्डितैः परिशीलितः स्यादुतराण्यपि दत्तानि स्युः । अयमधुना तं निवन्धमत्यादराद्वितरितं परामृश्य स्थालीपु. लाकन्यायेन व्याहतिं प्रदर्शयामो येनाचार्यसरणिः स्थापिता स्यात् । प्रथम विरुदावल्यां सत्संप्रदायाचार्येति । स्वसंमतस- संप्रदायाचार्यत्वं रामानुजाख्ये प्रथमपुरुपे प्रसिद्धमतस्तदाचार्यत्व- मत्र व्याहतं । सर्वत स्वतप्रति । स चेदाधर्मो जीवे व्याहतः । यवन्याहतस्तदा जितमस्माभिर्मेदवादविदलनात् । एकतनखत- ओपि पाणिन्यादिर्न किंकरः । सर्वतपस्वतम्रोपि किंफरोपीत्यसा. प्रतम् । इदं च वन्मतमेव । पण्डितस्वामीति । नहि पण्डितः स्वामित्वं दत्तं यथा जगन्नाथरायाय पण्डितराजवं दचं ततस्त- स्वामित्वं व्याहतं । रामेति मान्दत्तं नाम | मिति। उपपन्नं मिश्रलं गाहस्थ्यसंन्यासोभयलक्षणाङ्गीकारात् । शास्त्रीति । 'तमेतं वेदानु। वचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति । ब्राह्मणाः प्रयजन्ति । ओमिति माझणः प्रवल्यन्नाह । ब्रह्मोपानवानीति । ब्रह्मेवोपासोति' न ·(धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वखम् । ३७५ कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । एके मुख्या वर्णेयु ब्राह्मणाः । उपन्यस्तवाक्यैकवाक्यात् । एवंविधशास्रसंघे. सत्यपि क्षत्रियवैश्ययोः संन्यासाधिकारदातुः शास्त्रित्वं व्याहत ब्राहाणत्वं च तथा। जातिसंरम्भोऽन्य एव सः। किमु वक्तव्यं सति शास्त्रबले । न ब्राह्मणसमत्वमभ्येति वर्णान्तरमिति श्रुतीना- मर्थः । इति विरुदावलीव्याघातः प्रथमः पुलाकः ।। १ ।। अन्न ग्रन्थे मङ्गलाचरणे तृतीयः श्लोकः । त्रिदण्डिनो महात्मानो यदि नन्वेकदण्डिनः । तेभ्यो यतिभ्यः सर्वेभ्यो गृहिणो मे नतिः सदेति । स्वस्य ब्राह्मणस्य सतः क्षत्रिया वैश्याश्चैकदण्डत्रिदण्डा- धिकारिणो निर्णीताः स्वकृतनमस्कारार्हा इत्यङ्गीकृतमतएव सर्वेभ्य इत्युक्तम् । ये केचन शास्त्रसंमता अधिकारिणो नमस्कारेण तुष्टाः शान्तिमाप्नुवन्तु भीष्मे परशुराम इवार्जुने द्रोण इवेति । ये केचित्वयं निर्णीता अधिकारिणस्तेऽसौ ब्राह्मणः सन्नपि नमस्कृत्य ब्राह्मणत्वं संन्यासाधिकारं च ददाति तस्मादस्मै यथेच्छं पारितो. पिकं देयमिति संकल्पयन्त्विति गृढाकूतम् । कोऽन्यथेत्थं नम- स्कुर्यात् । किमिदं ब्राह्मण्यं जातितो गुणतो वा यत्क्षत्रियवैश्य- पादयोः शिरोऽर्पयति जातिमिथ्यावादित्वं व्यखयति प्रकृतप्राकृत- जनतोपाय । किमेष सत्संप्रदायः । कुत्र क्षत्रियवैश्यौ कुन ब्राह्मण एतद्विचारणीयं । विदितो भवेत्सत्संप्रदायः ॥ ननु क्षत्रियवैश्यौ न नमस्करोमि किंतु ब्राह्मणानेव संन्यासिन इति चेजितमस्माभिः किं कृतमनेन निवन्धयत्नेन । तावप्यधिकारिणौ नमस्करोमि को दोप इति चेद्विस्मृतं शास्त्रं 'वर्णानां ब्राह्मणो गुरु'रिति । ननु नास्ति संन्यासिपु वर्ण इतिचेन्मास्तु त्वयि तु वर्तते । उपाधिधमोऽयं योनिनिमित्तो यावच्छरीरं वर्ततेमिमानस्तु नास्ति कचित् । तस्माद्वर्ण स्मृत्वा नमस्कारः कर्तव्यः । इति मगलाच.

·३७६ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) । रणे वादिविजयपटहभेदः । अलमस्मै एकएव दण्डः । इति । द्वितीयः पुलाकः ॥२॥ प्रथितक्षत्रियो जनको न प्रवद्राज कस्मात् । याज्ञवल्क्यः प्रबबाज कस्मात् । ब्राह्मणत्वादिति चेत्तद्दमुत्तरं सर्वस्य ग्रन्थस्य । अन्यन्न किंचित्तारतम्यम् । वैश्यो न कोऽप्युदाहृतः संन्यासी ! येन तदधिकार वलसिद्धिः । अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्त इति श्रुतिविषयं सिद्धतमं दुर्वाससं परमहंसं पुरस्कृत्य परमहंसेपु त्रिद- ण्डनिर्णय उन्मत्ताचारान्नातिरिच्यते ! तथा जडभरतं प्रकृत्य परमहंसेषु शिसासूत्रनिर्णयो जडत्वान्नातिरिच्यते । चित्रमेत- सर्व । कोन्मत्ताचारः सर्वतनखतन्त्राणां क दण्डनिर्णयः । तन्नि- कट एकण्व दण्ड आसीच्छापो नाम । सर्वतन्त्रस्वतत्रा अकिकरा भवन्ति । कदाचित्कथंचिदाचरन्ति नाश्नमसंप्रदायं नियमयन्ति । अतएव 'उत्तमानां वचः सत्यं चरित्रं तु कचित्कचिदिति वच- नस्योदाहरणमिदम् । त्वयि शास्तरि सत्यपि खलाः सलत्वं न मुञ्चन्तीति श्रीकृष्णं प्रति हंसडिम्भखलवनिवेदनायेदं चरित्रं दुर्वाससः । संन्यासिपु कुचोद्यमाचरन्तो हंसायन्ते डिम्भायन्ते वैति हरिवंशकथातात्पर्यम् । जनकं पुरस्कृत्यैकानम्यं स्थापित, सुलभा पुरस्कृय सलिङ्गसंन्यासः वीणां स्थापितः । तथैव द्रौपदी पुरस्कृत्य पञ्च पतयोपि स्थापिताः स्युः । यथा दृष्टान्तस्तथा शास्त्र- मिति तव मतं । सकलविधदृष्टान्तदर्शनात्सर्वतत्रस्वतन्त्रत्वमव्या. हतमेवेति तवाभिप्रायो दृष्टान्ताधीनो न धीनः । मते: शाखाधीनत्वं याण्डिसम् । शास्त्रं च "ब्राह्मणाः प्रवजन्ति । क्षत्रियस्य त्रय आश्रमा” इति । व्याहृतिभिः संन्यासः । न स्त्रीणां व्याहृतिप्राप्तिस्तस्या गायन्या सह कृत्तत्वात् । न स्त्रीणां गायत्री । तत्सत्वे पतिगोत्रप्रवेशानापत्तेः पितृगोत्रेण प्रतिवद्ध. लादुपनयननिमित्तेन । तस्मात्पतिगोत्रा गोत्रवत्याः पतिसंन्या.

·. (धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वस्वम् । सेन संन्यासः । पत्युः सलिङ्गत्वे लिङ्गवती तैरेव लिङ्गैः । अलिङ्गो याज्ञवल्क्यसंन्यासः । तस्मात्सुलभा लिङ्गरहितसंन्यासिनी सौ. भाग्यवत्यपि तथैव मैत्रयी तुल्यन्यायात् । एका वैराग्यशीलाs- परा स्त्रीस्वभावा संन्यासः सम उभयोरग्निदाहः प्रैषानविकारात् । तस्माच्छास्त्रवाह्यः स्त्रीसंन्यासः । "चत्वारो ब्राह्मणस्योक्ता आश्रमाः श्रुतिचोदिताः । क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता द्वावेको वैश्यद्रयोः।" अन वचने पुंस्त्वं विवक्षितं । 'अष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयीते तिवत् । स्त्रीणां पत्युरङ्गत्वेनाश्रमधर्मा न स्वतन्त्राः । क्षत्रियवैश्ययोस्त्रिष्टु- ब्जगत्यधिकारिणोाहत्यभावान्न संन्यासः । गायत्र्यधिकारप- क्षेपि त्रयो द्वाविति नियमेन वद्धः । एतेन भुनिदाघादयो भव- दुदाहृतास्त्यागिनो विरक्ता वानप्रस्थाः संन्यासिसदृशाः पाशु- पताः न संन्यासिन इति सिद्धम् । शास्त्रवाधापेक्षयाऽश्रमभ्रम- वाधस्यौचित्यात् । ननु अस्ति तेपां ब्राह्मणशब्दः । 'यो यज्जायते स ब्राह्मणलस्मा- द्राजन्यं वा वैश्यं वा ब्राह्मण इत्येव श्रूयाद्यो यजायते स ब्राह्मण' इति शतपथश्रुतेरिति चेदनया श्रुत्या वर्णद्वयमेव सिद्धं । वर्ण- अयं मेलयित्वा ब्राह्मण इत्येको राशिः । शुद्र इत्येको राशिः। यौ क्षत्रियवैश्यावनूद्य ब्राह्मणत्वं विधत्ते तो क यदि क्षत्रियवैश्यावुच्येते तदा ब्राह्मण इत्येव ब्रूयादिति नियमविरोधः । क्षत्रियं वैश्यं न भूयादिति नियमफलात् । यदि यूपे क्षत्रियं वैश्यं तदा स्वमतच्यु- रुद्देश्यविरुद्धविधेयासिद्धेः । उत्पत्तिमात्रेण ब्रह्मत्वं चेच्छूद्रेणापि जितं । व्यवस्थाएं ब्राह्मणयोनावितिश्रुतिशेपस्वीकारे जितम- स्माभिः । आपदा क्षत्रियादिवृत्तिमाश्रितो ग्राह्मणो प्राझण एवं तं राजन्य वैश्यं च न घूयादिति श्रुतिसमन्वयः । वर्णाश्रमव्यस्था प। अतएवोपनयनसमये लिङ्गभेदो दर्शित झाला मालमत्र मासिष्ठं क्षत्रियस्स हारिद्रं वैश्यस्येति गृहसूत्रे । अन्न पुंस्त्वं विव..

·३७८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) क्षित । यदि कापायादिलिङ्गव्यवस्थार्थ वर्णभेदाङ्गीकारसदा निरस्त ब्राह्मणशब्दवाच्यत्व क्षत्रियवैश्ययोर्भवता । स्वनिरस्त ब्राह्मणत्व स्वय विधत्ते चिन । वर्णसप्रदायमूल वचन 'कापायमानसारोपि यति पूज्यो युधिष्ठिरेति भीष्मस्य । कापायसारत्व ब्राह्मणाना- मितरेपा नाधिकार । अतएव श्वेताम्बरा पीताम्बरा दिगम्बरा इति ब्राह्मणेतरसन्यासियु प्रसिद्धानि लिगानि । तस्माद्राक्षणानामेवा. धिकारो वैदिककापायादिलिगधारणे । त्रिदण्ड एफदण्डो वास्तु ब्राह्मणाना क्षत्रियाणा च लिङ्गभेदो दर्शित । द्वाविमौ पुरुपो लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिवाड्योगयुक्तश्च रणे चामिमुखो हत 'इति । एप क्षनियसन्यासो यद्रणेऽभिमुसमरण तस्य लिग शस्त्र न बैणवो दण्ड । परिवाजो योगयुक्ततालिङ्ग । न दण्डादण्डो वा । यथाह भगवान्–'मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । नाते यस्य सन्त्यङ्गे वेणुभिर्न भवेद्यतिरिति दण्डाना न यतिलक्षणप्रवेश इत्येकादशस्कन्धे । एतेन 'सर्वे चैव त्रिदण्डिन' इति स्मृतिरान्त रदण्डविपयेति भगवदभिप्रायो वेदितव्य 1 वेणूना मौनादिसहि. वानामेव लक्षणप्रवेश इति चेन । 'न लिग धर्मकारणमिति तत्रैव वचनान्तरात् । 'योगारूढस्य न दण्ड न कमण्डलुमित्यादि निषेधवाक्यैकवाक्याच । तथाच गीताया 'नैष्कम्यसिद्धि परमा सन्यासेनाधिगच्छति' । नकर्म्यसिद्धिमिति । 'अन्यत्र धमादन्य- आधर्मादन्यप्रास्मात्रताकृतादिति ब्रह्मलक्षणाम् । परमा ब्रह्मीमा- चरूपाम् । इत्थ सन्यासफलमभिदधता सन्यासलक्षणमुक्त- 'य सन्यासमिति प्राहुर्योग त विद्धि पाण्डव । नासन्यस्तस- कल्पो योगी भवति कश्चनेति । सकल्पमूलपणात्याग समयको व्याहृतिपूर्व ससाक्षिक सन्यासो ब्रह्मीभावमद इति शोकद्वय- स्पार्थ । एवमुक्तरमणसन्यासे सति । 'आरुरक्षो नयोंग कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शम कारणमुच्यते । इति ·। (धर्मविचारः ३) ब्रामणसर्वस्वम् ७ ३७९ तस्य मुनेः संन्यासिनोऽपि लिङ्गधारणकालमर्यादोक्ता योगारोह- णान्तं । तदनन्तरं योगारोहकर्मणि प्रयुक्तानि श्रवणमननादीनि नापेक्ष्यन्ते कुतस्तरां दण्डादयः कृतकार्यत्वात् एप चतुर्थी भूमि- मधिरूढः । 'बुधो वालकवत्कोडेत्कुशलो जडवञ्चरेत् । वदेदुन्म- त्तवद्विद्वान् गोचर्या नैगमश्चरेत्' इति स्थितिविषयो भवति । अतएव 'न दण्डं न कमण्डलुमि'त्यादिनिपेधचरिताय । योगारोहो नाम ब्रह्मीभावः तच्च सिद्ध्यति संन्यासात् कस्मात् । अहो यत जीव- त्वमेपणात्रयममत्वं तत्त्यागो ब्रह्मत्वम् । एप योगो यदा सिध्येत्तदा न कर्मापेक्षाऽतो न शिखासूत्रापेक्षा ततो मुण्डनं प्राप्तं कर्मणामे- पणामूलत्वात् । एपणाव्युत्थानकर्मणि विनियुक्तः प्रैपमम्रो ब्रह्मी- भावप्रदो यदुचारेण संन्यासीत्यच्युते । एपणानयत्यागः समत्रकः संन्यासशब्दार्थः । तत एव तेषां ब्रह्मीभूतानामिति संकल्पः । यश्च संन्यासाभासनिदण्डो नामानेकाश्रमसंकीर्णलिङ्गः काम्यक. मत्यागाधिकारी स गायत्रसस्य न ब्रह्मीभूतस्येति संकल्पः । एपणात्यागे यतमानस्वेन नैष्कर्म्यसिद्धेरभावात् । अत उभयं लिहं शिसासूने दण्डश्चेति । एप प्रथमभूमिमारूढः । आश्रमत्रयसं- कीर्णत्वाप्रयो दण्डाः । श्रवणाधिकारी । ततोऽस यथाधिकार लिङ्गप्राप्तिदे पित्र्ये चाधिकारद्योतकं शिसासूत्रमेपणायागय- ब्रद्योतकं त्रिदण्डं । एपणात्यागे कर्मानाधिकारान्मुण्डनमेकदण्डश्च । 'गायत्रो वा पालाश' इति श्रुत्वा यथा पालाशदण्डो ब्रह्मचारिण पणा तथा निर्जिगमिपोखिदण्डं गायत्रं वैणवं समाय. तत्वात् । अतएय कर्माधिकारः । कर्मानधिकारान्मुण्डनं यथा तथा ग्रामण एव प्रतीभावायाचार्यत्वाय च कल्पते नान्य इति रयापनायैकदण्टः प्रणवागः । 'मुसजानामयं धर्मो यद्विष्णोलि- अधारणम् । याहुजातोरुजातानां नाय धर्मो विधीयते' इति स्मृत्या. चार्यलिश मानणानामेवेति नियमेन क्षत्रियवैश्ययोनिपिढे ।

·३८० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) यद्येतयोस्त्यागो दृश्येत तथापि संन्यासशब्द नाहतः । 'यस्तु कर्म- फलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयत' इति संन्यासशब्दो बाध्यते त्यागिशब्दविधानात् । ननु त्यागसंन्यासशब्दौ पर्यायो 'भव- सत्यागिनां प्रेस नतु संन्यासिनां कचित्' इति सागसंन्यास- शब्दयोरेकार्थाभिधानादितिचेगुक्तमुक्तं त्यागव्याप्यो हि संन्या- सरत्यागशब्देनाभिधीयेत । तथापि प्रैपमन्त्रोच्चाराधिकारानधिका- रभेदेन व्यवस्थापनीयौ । अतएव व्यवच्छिनत्ति 'नतु संन्या. सिनो कचिदिति । तस्मादितरेपा त्यागिनां प्रेत्य फलं भवतीति संभाव्यते । अतएव त्यागी भरतो जन्मान्तरं भेजे । चौ स्वपु- प्राचार्यत्वमेव ब्राह्मणाय दत्तसयोः पुरोहितगोत्रेण गोत्रवतो: कथं जगद्गुरुलिङ्गधारणाधिकारः । गुरुत्वाभावात्रिकर्माधिकारः। लिङ्गवाचालिङ्गान्तराविधानात्क्षत्रियादीनां न संन्यास इति जनको भीमश्च न प्रवनाज | एतेन निदाघादयस्स्यागिनो न संन्यासिन इति सिद्धम् । अतएव क्षत्रियेण सता सर्वज्ञेनापि कृष्णेन गुरुत्वं ब्राह्मणेभ्यो दत्तं । 'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः' इति । ते प्रसिद्धा ब्राह्मणातत्वदर्शिनो ज्ञानिनः शाद परे च निष्णातास्ते तव ब्राह्मणजन्मनि । अथवाऽर्जुनस्य विशेषणं ज्ञानिन इति । मदुप. देशात्परोक्षज्ञानिनस्तव मालणजन्मनि तत्वदर्शितोदेप्यतीत्यर्थः । औपनिपदजाने ब्राह्मणानामेवाधिकार इति गम्यते । एनेन जन- कयाज्ञवल्क्यो व्याख्यातौ । अतएव 'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचने त्यधिकारनिर्देशः । ते तब क्षत्रियत्वात् । खस्य ज्ञानितमस्यापि । तमेवाधिकारमाह । 'उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः' इति । अतएव क्षत्रियस्य त्रय आश्रमा नैष्काधिकाराभावात् । वैश्यस्य द्वौ शूद्रस्यैकः इति चत्वारोऽप्याश्रमिणो न प्रात्याः । शूद्रः प्रसिद्ध एकाश्रमी सर्वेणं धर्माणामेकाश्रमे संग्रहात् । इदमैकाम्य किं ·(धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वखम् ७॥ ३८१ तव संमतं । उताश्रमान्तरासंकीर्णलिङ्गः परमहंस एकाश्रमी पूज्य. तमः प्रसिद्धतमश्चाश्रमान्तरानधिकारीति । इदमैकाश्रभ्यमित्या- चार्या इति धर्मसूत्रस्याकूतमाश्रमान्तरस्य पारमहंस्यान्तत्वात्तद- गत्वादेक एवाश्रम इति । 'ब्रह्मचर्यात्समुत्पन्नस्याश्रमयज्ञस्य संन्या- सेऽवभृथः । अतएव ब्रह्मचर्यादेव वा प्रबजे'दिति श्रुतिः सङ्गता पूर्णाहुतिन्यायात् । ननु प्रत्यक्षविधानाद्गार्हस्थ्यस्येति तदन्ता आश्रमा इति चेन्न तदन्त- तासिद्धिः कर्मणि भावेप्रत्ययात् भावकर्मणोः प्रत्यक्षता विधीयते । तथैकाम्यमित्यत्रापि । एकाश्रमकर्मणा भावेनासंकीर्णलिङ्गस्ति- प्ठेत् गृही च संन्यासी चेति न तिष्ठेदित्यर्थात् । गृहिणां प्रैपम- त्राभ्यासो निपिध्यते । समावृतस्य गृह्याग्नि समारोप्य संन्यासवि- धानाच नाभमे संकीर्णत्वम् । वर्णाश्रमसांकर्यवचनमाचार्यलंविरुद्धं । ब्राह्मणशब्द एव व्याकरोत्यधिकारं ब्रह्मशब्दात् 'तस्येद'मित्याणि ब्राह्मणशब्दः । तस्माद्योनिविशेषो ब्रह्म तस्यायं योनिमहिना शास्त्रयोनेब्रह्मणः संवन्धः । तपःश्रुताभ्यां तदधिगमस्तदा ब्राह्मण्यं च सफलं । तप:श्रुताभावे जातिव्राह्मण एव नान्यसपःश्रुताधिकारा. नपगमात् । तस्मात्तं ब्राह्मण इत्येव श्रूयानान्यं राजन्यं वा वैश्यं वा किंबहुना। इतरयोनेब्रह्मसंवन्धकारकत्वाभावात्तदुत्पन्नो ब्राह्मीं दीक्षा संन्यासं नाहतीति । गुणतो वर्णागीकारे सापिण्ड्योच्छेदप्रसङ्गोयदे- कजातानामपि स्वभावा अनेकविधास्तद्भेदाद्वर्णभेदे सापिण्ड्यादर्शना- चत्वारोऽपि भ्रातरोऽसपिण्डास्ततोमृताशौचाद्यव्यवस्थापत्तिःयोनित एव वर्णाङ्गीकारे जातिधर्मव्यवस्थासिद्धिः। तत्सिद्धये क्षत्रियत्व ·विचारत्रयी। ३८४ (धर्मविचारः ३) नाम ब्राह्मी दीक्षा योगस्तमभिप्रेस 'कर्माऽशुक्लकृष्ण योगिनस्त्रिवि- धमितरेपामितिसूरयामाम पततलिवैदिकमार्गपण्डित । भग- वानपि गौताया 'अनिमिष्ट मिश्र च त्रिविध कर्मण फलम् । भवत्यत्यागिना प्रेय नतु सन्यासिना कचिदिति । ननु चिन मेतत् । काय वेषात्मा सन्यास पुत्र मोक्षो न यत्र फलमबन्ध । न चिन नत् । एप सस्कारमहिमा । अतएव गास सफल । किं न जानी वैयासिर सूत्र 'तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्तेपविनाशाविति । सन्यास एव तदधिगम प्रतिवन्धक्षयात् । अतएव 'उद्धरत्मात गोत्राणि कुलमेकोत्तर शतमि ति सन्यासफलम् । 'यत्करोपीति गीतालोकोचारस्तु न सन्यासस्तव कर्माधिकारप्रतिपादनात् । इति चतुर्थ पुराक ॥४॥ सर्वेषु सर्वे वर्णा सर्वेषु सर्वेप्याश्रमा गुणप्राधान्यादित्यगीर वता वर्णसकर विना कि सिद्धान्तितमस्या तुरीयमीमामाया। गृहस्थानामेषणायम नाना प्रैपमत्रोच्चारागीकार एपणानयत्याग- फर्मणि विनियुक्तो य । महत्साहसमेतन् । येन कर्मपणा सर्वेप्याश्रमा लुण्ठिता । अत्यल्पनैव कालेन विवाद्विपगुणयुनादरविन्न्नाभपा दारविन्दविमुखाच्छ्वपच वरिष्ठमिति तोक्मवलम्टय श्राद्धे श्वपच नियुलाना अपि जना दृश्येरन् । एनत्समयचरित्र । याच निन्दा सन्यासिना सा समताऽस्माक कालोपहत्तत्वाद्धर्माणा गार्हस्थ्यवान न्दास्तुयोरधिकाराधीनत्वात् । 'ज्ञाननिष्टो विरत्तो वा मझत्तोवाऽनप अक । सलिङ्गानाश्रमात्यक्त्वा चरे- चिधिगोचर' इति, 'निज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते' इति च भगवत शिक्षा नाटयन्ति बहब । यदि भक्त एव विधिनिषेधागोचरसदा किमु बक्तव्य माननिष्ठो विधिनिषेधागोचर इति । तत्तन्निष्ठत्व तत्तदीयावग- न्तव्य । यन ब्राह्मणले समुत्पनसद्वाह्मण्यमेव न विजानाति परमहसधर्म विवृणोति चित्रम् । वृश्चिकमग्रमविजानन् सर्पविले ·(धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वस्वम् । ३८५ हस्तं क्षिपति । रागद्वेपाभ्यां न धर्मनिर्णयः पारयितुं शक्यते इति सत्यं विज्ञेयं । 'हंसः श्वेतो धकः श्वेतः को भेदो वकहंसयोः । नीरक्षीरविवेके तुहंसो हंसो बको बकः। भीष्मःक्षत्रियः सन्नेव विष्णु- सहस्रनामफलकथनप्रसङ्गे ब्राह्मणेतरस्य मोक्षाधिकारमुपनिषद- विकारं च वाधते । यथा 'वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुसमवाप्नुयादि'त्यधिकारभेदेन फलभेददर्शनम् । अतएव स्वयं न संन्यस्तवान् । मोक्षाश्रमान- धिकारात् भगवतापि तारतम्यं दर्शितं । 'मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । खियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् । किं पुनर्नाह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्पयस्तथे ति किंपु- नरिति काकुः । ब्राह्मणा ब्रह्मसंवद्धाः परी ब्रह्मीभावं यान्तीति न चित्रमिति । अतएव पुण्या इति विशेषणं । योनिमहिना पुण्यत्वं । राजर्षीणां च भक्ता इति विशेपणं । तदेवेतरेपामपि प्राप्त क्रमेण तेऽधिकारिजन्मसमासाद्य मुच्यन्त इत्यपि शब्दार्थः । अनधिकारिजन्मापादिका योनिः पापयोनिः । विजिगीपाक्षत्रि- यस्य खभावः । विविदिपा ब्राह्मणस्य । जिघृक्षा वैश्यस्य । दास्य शृद्रस्येति भीष्मवाक्यस्यार्थः । अयं क्षीरनीरविवेकः गोकुले निवसन् भगवानपि गोपकन्या यथेच्छमगीचकार यज्ञपत्नीश्च नमश्चकार । अस्यां ब्राह्मणयोनी शास्त्रमूलेऽहमेव भवामि भूतश्च । 'अविद्यो चा सविद्यो वा ब्राह्मणो मामकी तनुरिति प्रतिज्ञानात् । यथाऽ- जामिलो वाल्मीकिर्वसिष्ठो वा। योनिमहिना ब्राह्मण सिद्धं तपः- घुताभ्यां विजानाति तदाहं ब्रह्मास्मीति वदेदेप योनिमहिमा । तत उक्तं व्यासेन 'शास्त्रयोनित्यादिति । तदहमस्मि शाखयोनिः तस्मा- देतच्छाखं या ब्राह्मीयोनिः या क्षात्री सा शस्त्रं । या वैशी सा तुला। या शौद्री सा दासी । तस्मात्ता गोपकन्यका अगीचकार प्राक्ष- णीनमश्चकार मोक्षभूमीः । तस्मात्मनियजाती मोक्षस्याशापि २५ ·विचारगयी। (धर्मविचारः ३) नास्ति । तस्मात्सति वैराग्य प्रारण सत्यमक्षत्रिय सम्म निभृ- यात् । अदय ज्ञाशिवयों मीप्मो यमुप्यतीयत शस्त्रपर' । बट. भरतोऽपि तृतीये जन्मी प्राधणला मुत्तो बभूव । अतएन भगवतोत । 'शुचीना श्रीमता गेहे योगभ्रष्टोऽमिनायते । अथवा योगिनामेव युले भाति धीमताम । एतद्धि दुरीमतर लोपे जन्म यदीशम । तर त बुद्धिमयोग लभते पौवने हिम्म । यतते च तवो भूय ससिद्धी पुग्नन्दने'ति । यतमानो मरनो हारण- मद्गन भ्रष्टस्तृतीये जन्मनि गुचीना 'शुचिर्विन शुचि यविरिति भुते । श्रीमता 'ऋच सामानि यजू रपि । सा हि श्रीरमृता सतामिति श्रुतर्विद्यायवा गृहे जजानायवाऽत्मारामाणामेर वैदरह- स्पविदा गृहे । तत्पल निरूपित पनद्धीत्यादिना । श्रुतिश्च नावाऽ ब्रह्मवित्युले भवतीति तस्मा 'सर्वापेक्षा च यज्ञादेरश्वरदिति वैयासिक सूर जामणेष्वेव सगन्ठते सामग्या अन्यूनत्वात् । अत्रियादिविरत उभयभ्रष्टो भवति न पत्र शामिति । तस्माहीता समन्विता भरते । एतेन क्षत्रियसागिना गतिश्चिन्या । सन्या- साभावान् । तस्मान नेपा नहीभूतानागिति सफ्ल्प । ग्रही भावस्य योन्यधीनतात्सस्काराधीमत्वाच । पूर्व ब्राह्मणतन्म सपाय ब्रह्मीभूतस्येति सफ्ल्प सपादयिष्यन्तीति निर्विवाद पक्षी भरतो दाहरणेन समन्वितो भगवदुत्त उदाहृतक्षनियादिपु योज्य । तस्माद्योनिब्राह्मणानामेवादिकार सन्यासे लिङ्गवारणे च । यजातो योगभ्रष्टा जनियन्ति तज्ञातेरद्वारे सशय । ननु क्यमेते निदायादय क्षनिया 1 तस्मादेवालिगा । पुनयु- द्धार्हा. पाशुपता भवदुपन्यस्तपृथुपौत्र सुशीलवत् । पाशुपती हि दीक्षोपासनाग सिद्धिमार्ग सन्यासदृश अपमार्जनात् । तेषा मुचौ न प्रमाणम् । अतएव 'जन्मान्तरे भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिल. यानामिति योगसूना 'च विद्यार्मिणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा ·। (धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वखम् ७॥ चेति श्रुतेः सामग्रीसंयोजकब्राह्मणकुले जन्म संपाद्य ब्रह्मीभव. न्ति । ननु कथं विश्वामिने ब्राह्मणशब्दस्तस्माद्गुणतो वर्णाङ्गीकार आवश्यक उभयोस्तदा सर्वोयं तुरीयमीमांसानिवन्धः सुसंबद्ध इति चेदुपकृतं विश्वामित्रेण त्रिशङ्काविव । महता तपसा ब्राह्मणशब्द संपादितवान्वसिष्ठात् । राजन्यं वा वैश्यं वेति श्रुत्यनुग्रहाभावात् । यथाऽधुना राजादिपदवी तथायं ब्राह्मण- शब्दः । क्रोशमात्रेप्याज्ञा यस्य नास्ति सोपि राजेत्युच्यते । नैता. वता ब्राह्मणजातिप्रवेशः सापिण्ड्यव्यवस्थानुपपत्तेः । 'प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सी'रिति सापिण्ड्योच्छेदो निपिद्धोऽङ्गीकृतः स्यात् । नान्यथा जात्यन्तरप्रवेशः । यत्र जाती प्रविष्टस्तत्राप्यभिनवस्य सापिण्ड्यं निरुद्धं केनाप्यसंवन्धात् । तस्माद्गोत्रप्रवर्तको विश्वा- मित्रो जातिव्राह्मण एव यं गायत्र्या का सस्माराभिनवो विश्वा- मित्रनामा ब्राह्मणः । तस्य ब्राह्मणशब्दलाभात्पूर्व यद्गोत्रं तदेवा- नुवृत्तं सापिण्ड्यं च । अन्यथोभयभ्रष्टत्वापत्तेरिति दिक् । अत- एव 'धाद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यत' इति भगवान् । श्रेयो मोक्षस्तत्साधनं च । अतएव 'यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैप व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यतीति वचनेन पाशुपतास्त्रलाभसमये शिवेन सह युद्ध स्मारितं । प्रकृतिः क्षात्रयोनिः तस्मात्सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजति वाक्यस्य प्रवाहप्राप्तयुद्धेतरधर्मानिति बोधप्रसङ्गेऽर्जुनेन 'करिष्ये वचनं तवे'त्युक्तं । तस्माद्विश्वामित्रेण ब्राह्मणशब्दे लब्धेऽपि न संन्यासाधिकारो लब्धः स च जातिनिवद्धः। न तादृशं भाग्यं सर्वासां मातृणां याः पुत्रब्रह्मीभावेनोद्धृताः स्युः । इदमत्र रहस्यं । श्रीकाशीव ब्राह्मणयोनिम्रह्मत्वं दत्वा पुत्राय कृतार्था भवति । यथा वाल्मीकये । अतएव द्रोणो योगान्तः सिंहीव क्षारयोनि- र्योधयित्वा पुत्रान् । अतएव भीमो रणान्तः । कूवि वैश्ययो.

·३८८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) निर्गोपन । अधिनीय शूद्रयोनिदस्यि । सत्येव क्षत्रियादीना सन्यासाधिकारदानपरिश्रम यस्मात् । यदि ग्रहीतुमुद्यता संवे परीक्षिता क्षत्रियादय ! अतएव मदालसापुना अवधूतदशा प्राप्ता अपि निजेन बन्धुनाइकेंण युयुधु । स्पष्ट चैत पुराणेषु । युद्ध नैव भुजकण्डूति शाम्यति क्षरियाणा ब्रह्मीभावनेर ब्राह्मणाना । वनेनेव वैश्याना यशसैव शूद्राणा निदण्डो मुमुक्षुलक्षणमेपदण्डो मुक्त लक्षणमुभय ब्राह्मण एव पारयितु शन्नोति । त्रिदण्ड आत्म- दमनार्थ एकदण्डो जगदमनार्थोऽतएव परमहसपरिव्राजकाचा- थपदवी स्वामिपदवी चैकदण्डिनाम् । मनु चिन सर्वत्याग कुन स्वामित्व च कुन । न चित्र यत्र सर्व- त्यागस्तव स्वामित्वमव्याहत । यथा नारायणशिवदत्तात्रेयादयस्या गिनोपि स्वामिनोऽपि। तृप्तत्वात्त्यागिन शासकत्वात्स्वामिन । शास्यो बक्ति शास्तार स्वामीति । इद महदैश्वर्य यस्य सर्वे वर्णा सर्वेऽप्याश मिण शास्यपदे स्थिता । 'स्वामिन्नश्वर्य' इति धातुर्न धन ब्रूते किंतु प्रभुत्व । तस्मात्स्वामिशब्द प्रयुजाना एकडिनि ब्राह्मगतमे प्रभु त्वमङ्गीकुर्वन्त्यनुद्धता । उद्धतास्तु यथेन्छ युवते । 'मातृमाम्पि- तृमानाचार्यवान्वेदेति वेदो ब्रूते स्वरहस्यम् । अतएवोद्धतस्वशान्ती विश्वामित्र उवाच । 'विग्वल क्षत्रियवल ब्रह्मतेजोवल वलमिति । ब्रह्मतेजसो रक्षण एकदण्डे वेदसिद्धान्तप्रतिपादिनि स्वामित्वमा चार्यत्व च निबद्ध । तस्मादन्येपु स्वामिशब्द आचार्यश दश्च प्रामादिक पुसत्यपि ब्राह्मणत्वे शाखकोटिनिविष्टा एकदण्डिना। तत्पूर्ण ब्राह्मण्य यदेपणातयत्यागे सत्याचार्यलक्षणसपन्नत्व । यस्मान्न लोमसमानाधिकरण ब्राह्मण्य कुत आचार्यत्व प्रभुत्वरूप लोभो हे श्ववृत्ति कारयति । 'असंतुष्टा द्विजा नष्टा' इति प्रवाद । श्ववृत्तिरप्याचॉपीत्युपहास 'शमो दमस्तप शौच क्षान्तिराजवमेव च । ज्ञान विज्ञानमास्तिक्य ब्रह्मकर्म स्वभा.

·(धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वस्वम् ७ । ३८९ वजम् । शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्ध चाप्यपलायनम् । दानमी. श्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् । कृपिगोरक्ष्यवाणिज्य वैश्य- कर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजमिति । वर्णलक्षणानि भगवदुक्तानि । व्यत्यस्तानीमानि न फलाय भव- न्तीत्याह । 'स्खे खे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते नरः' इति । योनिनिमित्तय व्यवस्थेत्याह स्वभावजमिति । भवत्यस्मिन्निति भावोऽधिकरणे घञ् । स्वस्थ भाव उत्पत्तिस्थानं तजं । अतएव गौडपादाचार्या व्यवस्थापयामासुः संन्यासं 'विप्राणां विनयो ोप शमः प्राकृत उच्यते । दमः प्रकृतिदान्तत्वाद्विद्वानेव शर्म बजेदिति । एषा संपत्तिाह्मणानां योनिमूला एते चत्वारोऽपि योनिधर्मा न गुणधर्माः । अतएव तद्व्यत्यासं दृष्ट्वा शूद्रं तपश्चरन्तं मारयामास रामचंद्र इति रामायणोत्तरकाण्डे प्रसिद्ध । किंच भवत्संमते ब्राह्मणत्वे सिद्धे तपः किमर्थ चचार । तप्तेतितपसि योनिव्यत्यासासंभवात् ब्राह्मणशब्द एव लब्धः प्रवृत्तिनिमित्तही- नस्तस्मान्न विश्वामित्रस्यापि संन्यासाधिकारः । अतएव स्वस्य दीक्षासमये युद्धाधिकाराभावं निमित्तीकृत्य दशरथ श्रीरामचन्द्रो याचितः क्षत्रियत्वाभावो न निमित्तीकृतः । इच्छा चेद्विभर्तु त्रिदण्डमर्जुनवत् ।। ननु ब्राह्मणशब्दः संन्यासायोपयुज्येत चर्ति दत्तं वसिष्ठेन । न तदा विश्वामित्रस्य संन्यासप्रसङ्गः जात्यन्तरागीकारो योनि- दूपणं । तस्माद्ब्रह्मीभावाधिकारिणामेकदण्डिनां माह्मणतमानाम- किकराणां श्रीजगद्गुरुभगवत्पादश्रीशंकराचार्यकिराणा स्वामित्वमा- १ क्षणशब्दोऽय फलपरोऽतएव व्यत्याससंभवोत्तएव च स्वस्वे कर्मणीतिर संगच्छते. २ 'सन्दोन' पति भाति. ३ अन रिशब्दप्रयोगशंकराचार्य सस्यादरातिशयद्योतनाय । श्रीशंकराचारिसरलस्वापि सामिलाचार्यलप्रयो. जक्त्वे तु गोरिन्दपादगाँउपादादीनां स्राचार्य गुरुपरमगुस्समदीनां सामिलमा. चार्यत्वं बासमतं स्यात.

·विचारयी। (धर्मविचारः ३) ३९० पायवमव्याहतमिति विजयमेरीपोपः । सिंहशिशुः सिंह एव भराति न्यायात् । तस्मान्न क्षत्रियाणामुपनिपदध्ययनाधिकारः। श्रवणाधिकारोऽपि नास्ति । सन्यस्य श्रवण कुर्यादित्युपनिषत्सु श्रीतनियमात् भवदीताध्ययनाधिकारोऽवश्यं तदर्थवादुपनिष- स्वेपि । श्रीशद्भवैश्यानां न गीताध्ययनाऽविकारोऽतदर्थत्वात् । अलमति परीक्षाय । इति पञ्चमः पुलार ॥५॥ यदि क्षत्रियवैश्ययोत्राह्मणत्वेन सन्यासाधिकारेण तुष्टिः स्यात्त- दाङ्गीकृत दारिद्यम् । यदेव केपाचिन्मङ्गल तदेवेतरपाममङ्गल । यधा श्मश्रुणि पुरुषाणा मङ्गलं वीणाममङ्गल एपा तुरीयमीमासा केनचित्क्षत्रियेण वैश्येन या विरुदावली दत्वा कारितेति व्यज्यते । अमिनिवेशलिङ्गात् । फलध्वनिस्तु क्षत्रियाणा वैश्यानामितरगृहस्थाना चैपणात्यागपुर सर स्थातव्यमित्यनुन्नानम् । समयबैचित्र्येणे प्यमाणस्य दोभ्यादिति । किमते दरिद्रेषु गण्येरनुत सन्यासिषु । सर्वेऽपि प्रेपमत्रमुघरन्तो 'उभय सर्वभूतेभ्य' इत्यभयं ददाना 'नाहं कस्यचिन्न मे कश्चिदिति सन्यासस्वरूप जानन्तो निप्परिग्रहा ऐकाश्रम्यमशीकुर्वन्त. पथ निर्वाहयिष्यन्ति गाईस्थ्य सन्यास वेति नैपमनोचारसमानाधिकरणं गार्हस्थ्य दारिद्यमिति फल- निर्देश. । तेन यथाकचिद्धनादिस्वामित्वमप्यपहारित कुतो निर. पपदस्वामिशब्दवाच्यत्वमित्युत्तरितः क्थ संन्यासिना स्वामि- शब्द इत्युपहास । एतेनैकाश्रम्येण सर्व सर्वात्मकं जगदिति सिद्धान्त. प्रतिपादित. । सर्वे गृहस्था. वानप्रस्था ब्रह्मचारिणः १ सन्यासप्रधानखादुपनिषदों सन्यासस्य च क्षनियशरीराधर्मत्वेन निष्पल. खानोपनिषदध्ययने क्षत्रियाधिकार इति भाव । वस्तुतस्तु सन्यस्य श्रवण कुर्यादित्लन सन्यस्येवस्य मनसासन्यस्येत्ययों जिसन्यासस्यैव क्षनियायधर्म- खात् सत्युपनयने क्षत्रियवैदययोरध्ययनाधिकारो ब्राह्मणस्येवाव्याहतोऽध्यापने- पिकारस्लसति साटे ब्राह्मणस्पैन यदा सन्यस्स देसानसो भूत्वेत्यर्थ . ।

·(धर्मविचारः३) ब्राह्मणसर्वस्वम् ७॥ ३९१ संन्यासिनश्चेति । किंच दण्डादिव्यवस्थाङ्गीकार ऐकाश्रम्यं व्याहतं तदगीकारे दण्डादिव्यवस्था व्याहताऽत ऐकाश्रयमित्याचार्या' इति सूत्रस्याऽश्रमसांकर्य न कुर्यादेकाश्रमे व्यक्तलिङ्गस्तिप्ठेदितिवा- क्यार्थः संपन्नः । तत्र दृष्टान्तः प्रत्यक्षविधानागार्हस्थ्यस्येति । गार्हस्थ्यस्य श्रौतस्मादिचिह्नः प्रत्यक्षताविधानाचथेतराश्रमेऽपीति सूत्रार्थोऽन्यथा महरज्ञत्वकल्पनापत्तिः । ननु क्षत्रियाणां त्रय आश्रमा इति पक्षे पृथुपौत्रस्य सुशीलस्य गृहस्थाश्नमनिष्ठस्य श्वेताश्वतरनामा मुनिः । 'सांन्यासिकं विधि कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः । ददौ तदैश्वरं ज्ञानं स्वशाखा- विहितं व्रतम् । अशेपवेदसारं तत्पशुपाशविमोचनम् । अत्या- श्रम इति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम् ।। इति संन्यासं दत्त- वान् । तस्माद्भवन्मते गार्हस्थ्यसमानाधिकरणः संन्यासः सिद्ध- स्तस्मादैकाथम्यं युक्तम् । न चेञ्चत्वार आश्रमाः क्षत्रियस्य सिद्धा इति चेत् । न । 'मजेत्रयी दण्डनीतौ हतायां सर्वे धर्माः प्रक्षयेयुर्विबुद्धाः । सर्वे धर्माश्वानमाणां हताः स्युः क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे' इति भवदुपन्यस्तवचनेन क्षात्रत्यागनिषेधात्त- त्यागं विना संन्यासानधिकारात् । अतएवास्य व्रतस्यात्याश्रम इति नाम । आश्रमानतिक्रम्य वर्तत इति तद्वद्ध्युत्पत्तेनेदं व्रतं संन्यासा- श्रमः किंतु संन्याससदृशम् । धैर्यवैराग्यदायदायकं रावणवधप्रम- तेऽगस्त्याद्रामचन्द्रो लेभे । उपमन्योश्च श्रीकृष्णः मजेत्रयी- तिलोको घट्टकुट्यां प्रभातमिति न्यायमावेदयति । अवएवेद तारतम्यं संगच्छते । 'प्रव्रज्यायसिता यत्र यो वर्णा द्विजा- तयः । निर्वासं कारयेद्विनं दास्यं क्षत्रियवैश्ययोरिति प्राम- णत्वक्षत्रियत्ववैश्यत्वानामनपगमादेप पन्थाः । प्रनग्याशब्दो वानप्रस्थसंन्यासान्यतरपरः । अधिकारभेदेन फलभेदनिर्देशा. दिदं सर्वानमाणामुपलक्षणं । यदि क्षत्रियवैश्ययोाह्मण ·३९२ विचारत्रयी। (धर्मविचार ३) तदा निर्वासनविषयता । यदि न ब्राह्मणत्व तदा जितमस्मामि । तस्मात् श्वेताश्वतरदत्ता दीक्षा शाभवी पड़ध्वशोधनसरकारेण पशुपाशविमोचनी। पाशविमोकेपि नाश्रमविमोकस्तस्मानिध्वप्या अमेपु सभवत्येपा दीक्षा भस्मरद्राक्षधारणशिवपूजापडक्षरत पप्रधाना । नाया दीक्षायामग्निसमारोपस्ततो नाश्रमविमोको नान मान्तरसपादनम् । तस्मान्नैकाश्रम्य क्षत्रियाणा न सन्यास सिद्ध । इति पष्ठ पुलाक ॥६॥ ननु गणनयमपाकृत्य निर्ममो निरहति । ब्राह्मण क्षत्रियो वाऽथ वैश्यो वा प्रग्रजेद्गृहात् । अग्नीनात्मनि सस्थाप्य द्विन प्रनजितो भवेत्। इति प्रज्याविधानादिति चेत् 'धाद्धि युद्धान्छे योऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते' इति भगवद्वचनमनुसृस युद्धाधि कारमनपहाय प्रप्रजेक्षत्रिय इति सिद्ध 'अग्नीनात्मनि संस्थाप्य द्विज प्रतितो भवेदित्यादिवचनस्थद्विनश दो वाह्मण एव श्रेय- । तस्मात्क्षनवैश्यौ बन गच्छेता ब्राह्मण सन्यसेदिति विशिष्टवाक्यार्थ । इच्छा चेद्राह्मणोऽपि बन गच्छेत्सन्यसेद्वा । वनगताना व्यवस्थामा 'योगाभ्यासरत शान्तो ब्रह्म विद्याप रायण । एष यनाश्रमे तिष्टतपसा दग्धकिल्विप । चतुर्थमाश्रम गच्छेत्सन्यस्य विधिना द्विन । ब्रह्मविद्या ब्राह्मणानामुपनिपा क्षत्रियाणा गीता । तदभ्यासात्सककपायो माह्मणश्चनुर्थमा प्रम गच्छेत्तस्मिनेव जन्मनि । क्षत्रियो जन्मातरे तत वैश्य । प्रामणो ब्रह्मविद्या ज्ञानशाखमुपनिषदगधीयीत क्षनियो गीता योगशास्त्र वैश्य शान्तो भवेद्ब्रह्मविद्यानधिकारात् । पुराण घा गृणुयात् । अतो वैश्यस्य द्वौ फलदौ । वैश्यो वन गतोऽपि न वानप्रस्थ । अनधिकाराराग्यमात्रपाटन नाश्रमान्तरम् । वाक्या याने योग्यताज्ञानस्य कारणत्वान् । तस्माद्राह्मणे विधि । क्ष- रियादी सभावना रिडर्थ । स्कर प्रणाय ·(धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वखम् ७॥ ३९३ ननु सवर्णसाधारणोऽयं द्विजशब्दः यथा वाक्यान्तरं । 'न जातिर्न कुलं राजन्न स्वाध्यायः श्रुतं न च । कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव हि कारणमिति वृत्तमूलं द्विजत्वमुपयुज्येत संन्यासे क्षत्रियादौ । अतएवाने चतुर्वेदोपि दुर्वृत्तः शूद्रादल्पतरः स्मृतः । तस्माद्विद्धि महाराज वृत्तं ब्राह्मणलक्षणमिति । युक्तमुपन्यतं । एतदेव वचनं पुरस्कृत्य रामावतारसमये एकः शूद्रस्तपश्चचार तेनापराधेन कस्यचिद्राह्मणस्य पुत्रो मृतः। अधुना तु तादृशा ब्राह्मणा बहवो जातास्तस्मादेवैप मृत्यूत्पात: प्लेगनामा । किच किमनेन वचनेन दुर्वृत्तत्वं निषिध्यतेऽथवा जातिखाध्यायश्रुतानि पर्युदस्य वृत्तमभिलक्ष्य ब्राह्मणत्वं विधीयते । आये जातिस्वाध्या- यश्रुतसमानाधिकरणं सद्वृत्तमपेक्ष्यते ब्राह्मणत्नायेति न तव मनो- रथसिद्धिः । द्वितीये जात्यादिव्यधिकरणं वृत्तं वर्णसंकरेपि तस्य ब्राह्मणत्वापत्तिः यद्यभीष्टं तदा परीक्षितं तवैव ब्राह्मणत्वं । श्रीरा- मचन्द्रेण भवत्संमतशूद्रब्राह्मणो हतो वृत्तसंपन्नोपि । दुर्वृत्तो जाति- ब्राह्मणोपि रावणो हतः । किमत्र न्याय्यं । 'वृत्तमन्विप्यतां तात रक्षोभिः किं न पठ्यते । वहुना किमधीतेन नटस्येव दुरा- त्मनः ।' रक्षसा दुवृत्तन पठितं वधाय न परिपन्थि । शूद्रेणाधीतं तपश्चरितं च तथा न प्रतिवन्धुमीष्टे वधं । कलात् । तेनाधीतं १ सद्वृत्तवस्यैव द्विजलप्रयोजकत्वे तद्विपरीतस्यारावृत्तवस्य शूदलप्रयोजकतया दुवृत्तस्यहः स एव शदादल्पतरः इति बोध स्यात् सच नचेटो निरोधात् शहादत्पतरत्वे हेतोरनुपन्यासाध दुत्तलस्य शूदत्तमानसपादनेनोपक्षीणलात् । तस्मादनेनान्येनैवंविधन वाक्येन वा विभीपिकाप्रदर्शनद्वारा शृतं प्रशस्यते तेन विना चतुर्वेदसादे पण्डत्वं च ध्वन्यते । एतत्राव राममियोप्यजानीत परन्नु रामानुजस्स तस्य संप्रदायेऽपि सूरिपदे सामिपदे आचार्यपदे च केचन प्रदाः सदत्ता निरवरिताधाधिष्टिता. वेषा पादोदकरोवनेन तत. श्रुत्यंधवणेन तद- बरिष्टप्रसादादरेण च प्रायश्चित्तमहन्ति तत्सप्रदायप्रेमागो ग्रानगादय इति क. टपक्क्तीकरणाय तस्यायं महायाग प्रयास..

·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) धुतं वापि यः प्रियामनुतिष्टतीति द्वयोधदेतुमपन्यतः । यम्मा- प्रिया यांप्रमनियद्धानम्मादकाप्रमिणो नटशूद्रम्याश्रमान्तराभि. नयोऽपराधः । जातिप्रामणम्यापि रावणम्य परतीकामनाथप- गधः । तस्माहायपि दुर्थत्ता । अतएव 'कपालस्थं यथा तोय वरती च यथा पयः। दूप्यं स्यात्स्थानदोपेण वृत्तहीन तथाथुनम् ।' जातिशूदत्यमतिकामित्वं परत्यं च सानदोपः । इति न्याय्यम् । इतो वहि वनं सर्वतयम्यतत्रत्वं । भानपराधीनत्वं येपा चिरद्धं । तम्माजातिमानण एव प्राणशब्दार्थः । गुणतः संन्यामममर्पणं श्वद्धता गोभीरसमर्पणमिति विदाकुर्वन्तु महामहोपाध्यायाः । तस्मान् । 'सत्यं ज्ञानं क्षमागीलमातृशम्यं सपो घृणा । दृश्यन्ते यन्त्र राजेन्द्र म ब्राह्मण इति स्मृत इति युधिष्टिरवचनं जातिवामणम्य लक्षणमावेदयति न लक्षणप्राधान्येन ब्राह्मण्यं विधत्तेऽनुपदमुप- न्यसदृष्टान्तावष्टंभात् । अग्निपुराणं भवदुपान्यतं महावष्टंभः । ननु मुरेश्वराचार्योऽमन्यत अवर्णिकानां संन्यासं । यथा । ब्राह्मणग्रहणं चात्र द्विजानामुपलक्षण । 'अविगिष्टाधिकारित्या. सर्वेपामारमयोधने । त्रयाणामविशेषेण संन्यामः श्रूयते श्रुती । यदोपलक्षणार्थ म्यात् ब्राह्मणप्रणं वदेति वर्णिकसंन्यासोपष्टम्भ इति चेन्नायमुपष्टम्भः वित्ववष्टम्भः । कुत्र श्रुतौ क्षत्रियवैश्यावुद्दिश्य संन्यासो विहितो यथा ब्राह्मणाः प्रवजन्तीति । न कुचिकृते क्षत्रियाः प्रव्रजन्तीति वेश्याः प्रजन्तीति । तस्माद्विजानामुपल- क्षणमित्यस्यानुपनीताना सत्यपि जातिब्राह्मणले न संन्यासाधिकार इत्यर्थः । उपनीतानां त्रयाणां ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थानामवि- शेपेण गृहाद्वनाद्वा प्रप्रजेत् । १ मन्ये आश्रमपर्मसिना मद्यमांसाभिना गिरिपुरीपर्वतादिशद सकरसन्या- सिना समुद्भवे निमित्तमिदमेवोपलक्षणव्याख्यानम्, २ अन्यतमो विरक इति दोषः ·(धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वखम् ७। ब्रह्मचर्यादेव वेति संन्यासाधिकारबोधनात् । न तत्र द्वितीय- मायुपो भागमुपित्वा तु गृहे द्विजः । तृतीयमायुपो भागं गृहमेधी बने वसेत् । उत्पाद्य धर्मतः पुत्रानिष्ट्वा यज्ञैश्च शक्तितः । दृष्ट्वाऽ- पत्यस्य चापयं ब्राह्मणोऽरण्यमाविशेत् ।' इति यमस्मृतिः प्रतिव- न्धिका । 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रबजेदिति श्रुतेर्बलवत्त्वात् । तस्मात्संन्यास उपनयनमपेक्षते न गाहस्थ्यं वानप्रस्ध्यं वेति वार्तिकाओं वेदितव्यः । तस्मात्क्षत्रियसंन्यासवाक्यानि निर्मूलानि । मूलश्रुतेरनुपलम्भान्निषधोपलम्भाश्च । 'धाद्धि युद्धाच्छ्रयोऽन्य- क्षत्रियस्य न विद्यते' इति वचनं विदितं मण्डनमित्रैरपि । एतेन मुखजानामयं धर्मो यद्विष्णोलिङ्गधारणम् । वाहुजातोरु- जातानां नायं धर्मो विधीयते' इति निषेधशास्त्रमगीकुर्वाणरनुग्रहः कृतो लिङ्गधारणं विना क्षत्रविशोस्त्यागाधिकारी दत्तो लिङ्गस्या- श्रमनिमित्तत्वात् । सत्यपि त्यागाधिकारे न संन्यासाश्रमाधिकार इति तात्पर्यात् । तथाच भगवानाह क्षत्रियं । 'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सगोऽस्त्वकर्मणि ।' अकर्मणि संन्यासे सङ्गो मास्तु कर्मफलेच्छा च मास्तु । यस्मात्ते क्षत्रियस्य कर्मण्येवाधिकारः तत्फले नाधिकारो विरक्तत्वात्तव । एप एय क्षत्रियाणां संन्यासः । 'यदहरवे विरजेत्तदहरेव प्रयजेदिति १ इयं स्मृतिराश्रममबोधिका मनुरपि क्रमत्यागे दोषमस्सरत् "ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाक्स मोक्षं तु सेवमानो प्रज- स्वधः" ॥ इति. २ इयं श्रुतिरसाधारणविरफम्राह्मण विपया ईशविरफर क- शिदेव जन्मान्तरपक्ककपायः । यथा धीशङ्कराचार्यः । यश्च तादृशो पिरत इत्यत्र प्रमाणन्तु सामप्रीनिरपेक्षा विरफस्य लोकोत्तरानुभूतिः. ३ नच त्याग- सन्यासयोः समनियततेति भ्रमितव्यम् । एतयोमदस्यापि "संन्यागस्य महामा तत्वमिच्छामि वेदितुम् । सागस्य च हवीदेश पृथर फेशिनिपूदन ॥ काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं फवयो विदुः । सर्पकर्मफलसागं प्राहुस्सागं विचक्षणाः" इति प्रयोत्तराभ्यां परमुपलभ्यमानसाद.

·३९६ विचारयी। (धर्मविचार:३) तु मानणनातिविपया श्रुति । प्राझणा प्रमजन्तीतिवास्योपान् तरमाहीताया पलत्यागपराणि वचनानि क्षत्रियविपयाणि । तस्मात् 'यत्यरोपि यदनासि यच्नुहोपि दरासि यत् । यत्तपम्यसि कौन्तेय तयुगप्व मदर्पणमिति क्माधिकारित्वात्तव मयि कर्म समृद्धये कमर्पिण युक्त क्षेत्र व्युप्तमनन्त भरतीति न्यायेन तद्भोगाय जन्मान्तराण्यगीकृतानि गुगशिप्याभ्यामवश्यम् । तम्मा सन्यास एव मोभहेतुर्न फ्लापंण कर्मापण था। त च जाति ब्रामण एवाऽधिक्रोति निदण्डमेपदण्ट वा । ननु काम्याना वर्मणा न्यास सन्यास कवयो विदुरि ति काम्यक्मत्यागी क्षत्रि- यादि सन्यासश दमतीति चेन्यासे सन्यासशब्द औपचारिक इति समोऽर्थ । चि काम्यकर्मणामननयोगाणा त्यागे भान सतम् । म निपिद्धम् । अस्यापि सन्यासगब्दस्य ब्राह्मण एव विषय । कर्ममानस्य काममूलत्वात् । 'नायमानो थै नाह्मणन्त्रि- मिणवाचायते' इति श्रुत्यान्यापारणसामग्रीन्यूनतेति ध्वनि- तम् । विरक्तमपि क्षत्रिय योधयदिति गीतार्थे प्रस्फुटे सत्यपि सन्यासयेदिति पा वाचोयुक्ति । सन्यास क्षनियाणा हैय प्राह्मणाना पुमर्थहेतु । रणमरण क्षनियाणा सन्यासो ब्राह्मणा- नामापद्धर्म इति शास्त्रपरिगुद्धिरित्यलम् । विद् तु तिष्ठतु यहि कोणे ब्राह्मणाना । क्षत्रियान्तरितत्वात् अस्तु गुणतो वणव्यवस्था । न जगद्गुरो शररस्य हानिस्तेपामपि वर्णाना तच्छास्यत्वाध्यमि चारान् । परतु जातिब्राह्मणाना भृतकजीविना सत्यगूद्रत्वमाप- येत तथा माभूदिवि शिवम् । 'स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयत मित्रै क्षनियाणा सन्यासो गतिश्चिन्तित क्षानत्यागनिषेधश्चागीरत इति मिथो व्याहति । क पक्षमङ्गीर्वति क्षनिया पश्यतु मिना ।इति सप्तम पुलाक ॥७॥ गीताशाखमधीयानो वर्णसकरकारणम् । इति चिन हरौ गीता ·(धर्मविचारः ३) ब्राह्मणसर्वखम् ७ । व्यवस्थार्थ नुवत्यपि ॥१॥ नैकः पुलाको यत्रास्ति रसपाकसम- न्वितः । सा स्थाली तुर्यमीमांसा कीर्तिमृद्धिं कथं दिशेत् ।। २ ।। यस्मै यस्मै ददासि त्वमधिकारमसांप्रतम् । तस्य तस्य पदे नूनं भूदे- वोऽपिनमस्यति॥३॥ चत्वारोऽपि च रत्नानि वर्णा इति जनेषु ये । न सांकय तत्र योग्यं रत्नत्वं व्याहतं भवेत् ॥ ४॥ ब्राह्मणानहये- काले क्षत्रियान्योधयेदपि । व्यापारयेच्च वणिजो दासयेच्छूद्रनाय- कान् ॥ ५ ॥ संप्रदायाचार्यचित्ताभिप्रायः पण्डितेन चेत् । विज्ञातः स्यात्तदा लेखमन्यमेव करिष्यति ॥६॥ शास्त्रं व्यवस्था- संसिध्यै नोत्पातायेति सांप्रतम् । अन्यथा शास्त्रतातस्य कथं ज्ञेयं विचार्यताम् ॥ ७ ॥ ज्ञातव्यमधुना सम्यग्वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । गुरुस्तस्य तु संन्यासी स एव तु जगद्गुरुः ॥ ८॥ ब्रीहयो गुणही- नाश्वेगोधूमा गुणशालिनः। अवघाताख्यसंस्कारे गोधूमानां ग्रहो नहि ॥९॥ कि बहुना । 'इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्व- भूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतपेति भगवद्वचः सत्यं । तस्मात् । ननु प्णो भोगी शुकरत्यागी नृपौ जनकराघवी । वसिष्ठः कर्मकर्ता च पञ्चैते ज्ञानिनः समाः' इति न संन्यासावश्यकतेति चेद्वक्तव्यं किमेषां समा प्रतिष्ठोत तारतम्येन । यदि तारतम्यं तदा जितं शुके- नान परिक्षितसभा साक्षिणी । कस्तुष्टः किं दद्यादिति यदि चेतसि तदैव तस्य वचः। मन्यते खे च परे स्वामित्वं तस्य मार्गतः प्राप्तं ॥ १० ॥ इदं ब्राह्मणसर्वस्वं कृष्णानन्देन निर्मितम् । येन वर्णाः स्वस्वमार्गे तिष्ठन्त्वास्थावशंवदाः॥ ११ ॥ यः शंकरः सकलवेदर- हस्यवक्ता युद्धादिबुद्धितमसां खलु चण्डभानुः । अभ्युद्दधार वि- गलच्छतिमार्गमद्धा भूमण्डले विजयते यतिसार्वभौमः ॥ १२ ॥ १ कृष्णरामी मायावीती शुको जन्मान्तरपक्ककपायः । वसिष्टजनकी विद्धांसी शेधे पद्यापि पर्यन्ते समाः।

·विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) क्षत्रियाणां पण्डिताना परीक्षार्थ कृता किमु । मिश्रेण तुर्यमीमांसा स्वरयस्तु विदुपसदा ॥ १३ ॥ इति श्रीवैवल्यनाथचरणपरायणश्रीक्वल्यधामनिवातिकृष्णानन्दसरस्वती- कृतं ब्राह्मणसर्वस्व नाम तुर्यमीमासास्थारीपुलाकपरामर्श ॥ जातिनिर्णयप्रकारपरामर्शः॥८॥ नत्वा बदरिकावासौ नरनारायणावृपी । जातिनिर्णयनियन्धमा- विष्कुर्वे यथावलम् ॥ १॥ पुरोधसा च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृह- स्पति । इति वक्तारमीशानं स्मरेरकम निवन्धनम् ॥ २ ॥ धर्मेण बद्धः ससारो यजमानैः युरोहितैः। तत्क्रमोच्छेद एवाभूद्धर्मोच्छे- दाभिधः कलिः ॥ ३ ॥ येषा पुरोहिता चेपां यां जाति प्रवदन्ति हि । तेषां सैव तु जातिः स्याग्निर्णयोऽन्यकृतो वृथा ॥ ४॥ पुरो- हिताः कुरायत्ताः साक्षिणस्तसुलक्मे । जाती च कर्मणि तथा निणयोऽन्यकृतो वृथा ।। ५॥ पुरोहितस्य तत्कर्म पालने जातिक- मणोः । यजमानस्य यत्तेन पुरोहित इति श्रुत ॥ ६ ॥ पुरोधा. शणवाहाना प्रसिद्धः करकीकसः । ऊर्ध्वपाहुविरौत्येप नच फश्चि. मृणोत्सहो । ७ ।। द्विजोऽपि राणवाहोऽसौ त्रिकर्माधिकृतो वत । पटकमत्युररीचनु पण्डिना अप्यसण्डिताः ॥ ८॥ किमेपोऽनुप्र- हस्तेषु शणवाहेपु वान्यथा । स्वधर्मे निधनं श्रेय इत्याह भगवान्स्व. यम् ॥ ९॥ मत्स्यमारणसूनं तु शणमूनभिति स्मृतम् । तद्वन्ति द्विजा भूत्वा शणवाहा इति स्मृता. ॥ १० ॥ तान्छील्ये णिनिस. प्राप्तौ त एव शणवाहिनः । शणवाहिपुरोधरत्वादुपाध्यायः करा- स्थिकः ।। ११ ।। इति नाम प्रपेदेऽसौ सद्स्य फलमीदृशम् । म- स्सास्थिभूयसी जातिर्यजमानस्य चेद्भवेत् ॥ १२ ॥ पुरोहितकर लामः स एवेति विनिर्णयः । एतजातिद्वयं शाखामेकामालयते परम् ॥ १३॥ न काचिजातिरतीह शासैकत्वावलम्बिनी । तस्मा.

·(धर्मविचारः ३) जातिनिर्णयप्रकारपरामर्शः ८ । ३९९ त्सांकेतिकावेतौ यजमानपुरोधसौ ॥ १४ ॥ आस्तामेपा हेतुवाता तो मिथः साक्षिणी मतौ । पारम्पर्यक्रमज्ञानं परस्परमिहेष्यते ॥ १५॥ तज्ज्ञानविधुराणां तु जातु जातिविनिर्णये । नाधिकारः पण्डिताना पाण्डित्यं नान युज्यते ॥ १६ ॥ कुलाचार्य त्यजन्त्येके कुलक्रमविनाशकाः । जगद्गुरोः प्रतिनिधिः कुलाचार्य इति स्थितिः ॥ १७ ॥ उभयोरेककर्मत्वाद्व्याप्यव्यापकभावतः। जगद्गुरौ समावेश उपाध्यायकुलस्य च ॥ १८॥ जगद्गुरोः समावेश उपाध्यायकु- लेऽपि च । अतस्तद्वचनं मान्यमितरे तदधःस्थिताः ॥ १९ ॥5. ह्मणा बद्धमर्यादा पालयन्ताविमौ भुवि । तत्त्यागे का गतिलोंके दृश्यतेति विचार्यताम् ॥ २०॥ शणवाही त्रिकर्मा तु पुरोधाः क- मपट्कयुक् । इति निर्णीतमधुना कायस्थाननुसंचरेत् ॥ २१ ।। गौडेपु सत्सु कायस्थजातिसाक्षिपु किं पुनः । पण्डितः शक्नुयात्कर्तु साक्षिहीनं विनिर्णयम् ॥ २२ ॥ गौडा वन्दत्युपाध्यायाः कायस्था न द्विजातयः । इति तत्रान्यथा वाणी कस्य शोभामवाप्नुयात् ॥ २३ ॥ यजमानः पुरोधाश्च साक्षिणौ यत्र तत्र किम् । जातिनि- णयशङ्का स्यादेपा देशव्यवस्थितिः ॥२४ ]] जगद्गुरुः कुलगुरुः कुलदेशव्यवस्थितौ । योजितावीश्वरेणैव पण्डितोऽत्र मुसारथिः ॥ २५ ॥ तथा शास्त्रार्थनेता स्याद्यथैतौ पालितो क्रमे । गुरुत्यागे च पातित्यमिति शाखार्थनिर्णयः ।। २६ ।। ननु शणवाहिपु . न्यासो दृश्यते तेनानुमीयते ब्राह्मण्यमेतेपामिति चेत्सत्यं, ब्राह्म- णानामेव संन्यासाधिकार इति भगवतः कृष्णस्य श्रीशंकरस्य चा. मिमतं तथापि विद्यारण्यस्वामिभिराचण्डालं संन्यासाधिकारो बै- १ अन संन्याराशन्दार्थस्त्यागः । संन्यासशब्दस्त्यागे भाको बहुधा प्रयुफ. थास्य पुष्टिगीतायां तत्रापि स्फुटतरमयदशाध्याये द्रष्टव्या । आगिन्धयोन्यमा- चिक्रियते सर्वत्राविशेषादिलनानुत्ता भत्तिरपि प्रेमरूपा भाव मेदयादि- नामविदुषाम्.

·४०० विचारप्रयी। (धर्मविचारः३) राग्यस्य निरोमशक्यत्यादित्युई जीन्मुक्तिप्रकरणे । लिनधारणं नु प्रामाणानामपति च । को यिभृयात्तरिझं माक्षणं पिना यस्लोक- पृश्यम् । अनारणत: मंन्यामो नाश्रममंम्याररूपोज्नो नाश्रम- लिनधारणाधिकार प्रति तत्तापर्यम् । अलिगत्वेऽपि तमाती पूज्य- एव मत्यागम्य परमधर्मसात् । ननु शणगानां शात्रेण सिध्यति ग्रामणत्वमिति पेदस्तु यागीकुर्यात्पुरोहितः शास्त्रम् । यदि नाही- यात्तदशानं काल्पनिफर्मतायत्पर्यन्नमप्रपृनत्लान् । तम्माचत्र तत्र दमो मुलपुरोहितद्वारा यजमानजातिनिर्णयो यजमानद्वारा पुरोहि- बजातिनिर्णयः । उभयोः कुलमुभयविदितं यस्मात् । मर्याणि फुलानि जगद्गुविदितानि।तरमात्ममुचितः सृष्टिकमो यजमानपुरोहितजगुरु निबन्द्धी येन वर्णाश्रमसंकरप्रतिवन्धः संपन्नः । अधुना फेचित्कर्मणा वयं नाक्षणाः । ज्ञानेन वयं ग्रामणा इति फेचिन् । जात्या वयं ब्राह्मणा इति यहवः । वदन्ति वदन्तु । श्रोतव्यमम्योचरमहो त्रि- माप्रेणात्रिमाप्रसौभाग्यं लब्धं वर्तति । शाखार्था बहवो लोके स्थिताः पुलगुरी तथा । जगद्गुरी प तेनेयं मेदिनी धर्मसाधनी ।।१।। इति श्रीक्वत्यकामनिवामिप्यानन्दसरम्य तीनो जातिनिर्णयप्रकारपरामरीः ।। मुण्डनानुशासनम् ॥९॥ जीणोद्धारपरां श्रीमन्छङ्कराचार्यसंततिम् । नत्वा करोमि विश्वम्य मण्डनं मुण्टनाभिवम् ॥ १॥ अथ मुण्डनानुशासनम् । एप पुरतः परिदृश्यमानः संसारवृक्षः सनातनोऽश्वत्थश्चतुर्विधप्राणिनिकायमण्डितस्तन मनुष्या ऊर्ध्वमू- लान्येपणाधिकारिणः स्पष्टं परिदृश्यन्ते सर्वसंमतोज़मूललिङ्गात् । मस्तक मूलं सर्वेषां तत्र केचित्तिर्यमस्तकाः केचिदूर्ध्वमस्तकास्ते च मनुप्यास्ते तु जावानां वालानां मनुप्यसगान्मनुप्यत्वे प्रतियो- ·(धर्मविचारः ३) मुण्डनानुशासनम् ९। ४०१ धमुखे केशसंस्कारानाचरन्ति शिखान्तं क्रमेण । सा च शिखा भानुपत्वहेतुकोर्ध्वमूलान्वेपणाङ्गकाङ्गतामापद्यते ततो वपननि- यमः येनान्वेपणमार्गः शुद्धयेत् । तत्र पुरुपेपूर्ध्वमूलान्वेपणमात्रफ- तार्थेपु गौणप्रवृत्तिषु शिखामात्रस्थापनम् । संसारप्रवृत्तिमात्रता- सु योपित्सु सकलकेशस्थापनम् । अतएव श्रुतौ विद्यार्थिनं स्व- गृहं जिगमिपुमुपदिशति 'प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सी'रिति न तथो- पदेशो योपितां, तासां प्रजार्थत्वादेवोत्पत्तेः । न पुरुपः प्रजामा- त्रार्थों मोक्षार्थोऽपि तत एव श्रुतिरुपदिशति 'यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत् न विलम्यं कुर्यादिति पुरुपं श्रुत्वा तमुपदेशं क- श्चिन्महाभाग्यो विरक्तः सन् वासनारूपान्केशान्वपति वापयति सर्वान् । छिन्नेषु मूलेपु संसारे वृक्षः प्ररोहति कः । तस्मात् सर्वमु- ण्डनं यतीनां सर्वकेशस्थापनं योपिताम् । तासां संसारप्रवाहमूलत्वं पतिसमवेतानाम् । सच पतिर्द्विविधो विवाहितोऽविवाहितश्च । वि. वाहितो गोत्रप्रवरान्वितं पुत्रमुत्पादयति द्वितीयस्तदनन्वितं तयोः स्त्रीपुंसोरनन्वितसंवन्धात् पशुवत् । पत्नी सगोत्री कृत्य सगोत्रपुत्रो- त्पादके पत्यौ मृते सहधर्मिण्या निःशेषवपनं कार्य व्यर्थत्वात्सं- सारमूलत्वद्योतककेशानां नातः परमेपा सगोत्रपुत्रोत्पादनाधिका- रिणीति द्वैर्वापयितव्या । सगोत्रपुत्रोत्पादनाधिकारो हि स्त्रीणां सौभाग्यम् । गोत्रप्रवरान्वितत्वं प्रजायास्तन्तुत्वं तदेव पुत्रत्वम् ।। ननु 'देवराच सुतोत्पत्ति कलौ पश्च विवर्जये दिति निषेधलि- ड्रेन देवरान्तं सौभाग्यमिति चेदासीत्तया वंशोच्छेदप्रसङ्ग बंशो- स्पत्त्यन्तं तदगीकारो यावत्सकद्गमनमात्रेण यंशोत्पादनसामर्थ्य पुरुषेपु पारलौकिकचतुरेषु । वतः कलावनिप्रहप्रधाने निषेध उप- पद्यते ततो मुण्डनं च । अन्यथा जावस्य जारजत्वापसेस्सयोरुभ- योर्व्यभिचारापत्तश्च । देवरात्सफूहमनमात्रेणोत्पादितः मुव उभयोः पुत्रस्तु तस्यैव यस्य क्षेत्रम् । जाते घ पुत्रे पुनः पुत्रोत्सादनानधि- २६ ·१०२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) कारात्पतिकर्तव्यसंपादनासौभाग्यपरित्यागोऽवश्यः । दिधिप्वाः सुतस्तु न सगोत्रो न पुत्रः। दिधिपूत्वस्यादिकत्वात् । नेफेनात्म- सात्कृता परेणात्मसात्कर्तुं शक्येत स्वभावभेदापत्तेरात्मभेदात् । तस्मादिधिषपुत्रो जातिवाह्यो गोत्रहीनश्च ।। मनु नास्ति जातिरिति चेदलम् । अश्वा अपि मन्यन्ते जाति गर्दभा अपि विवदत्यश्वतरस्तत्र विवादमूलं त्वश्वगर्दभयोः प्रमादः कृतः कारितो वा । जातिमतां मनुष्याणां प्रसिद्धपा रीतियगोत्रप्रव- रान्वितपुत्रजननम् । यद्यपि प्रवृत्तिधर्मार्था थोपितस्तथापि प्रवृत्ति- मागें निरुद्धे निवृत्तिधर्मोप्यवलम्टयोऽनुरुध्यप्रवृत्तिधर्मम् । अतएव प्राप्त प्राप्त कर्मणि विधवाया धर्मसिद्ध्यर्थ इति संकल्पः । सधवा- यास्तु धर्मार्थकामसिद्ध्यर्थ इति । गृहस्थानां चतुर्विधपुरुषार्थसि. यर्थ इति । यतीनां मोक्षार्थ इति । सर्वथैयाधिकार एव संकल्प- हेतुः । एतेन विधवावपनं कस्मादिवि बहूनां नवीनानां प्रश्न उत्तरि- तस्तस्याः केशधारणानधिकारात् । तथैव न्यासिनामपि स्वयं यक्त- प्रवृत्तिमार्गाणां वपनम् ।। यथा पतिमरणेन स्त्रीणां प्रवृत्तिमार्गों निरुभ्यते न तथा पन्नी- मरणेन पुरुपाणाम् । तस्मात्सन्तत्युत्पादनार्थ पुनः पुनर्विवाहाः । सत्यां यथेच्छं संतयां पुनर्विवाहो न प्रशस्तः फलस्य सिद्धत्वात् । रागतः प्राप्त विवाहे विधिनैवोढव्या योषित्सगोत्रपुत्रार्थिनी पुंसो रागप्राप्तेपि तस्या विधिप्राप्तत्वात् । ननु 'प्रजातन्तुं मा व्यवच्छे- सीरिति यथोपदेशः पुरुपं प्रति न तथा योपितं प्रति तदा विवा. हविधिः कस्माद्योषितामिति चेत्सत्यं तथापि 'अलंकृत्य कन्यामुक- पूर्व दद्यादिति विधिः पितरमनुशास्ति, तत्रच संकल्पोऽस्यां जनि- विधवाक्पनमनाचार इति स्पचिगुप्तदुराचारप्रचारकस्य प्रलापः. विधवामण्दनसमधनं पूर्वरूपं विधवावशव्यस्स.

·(धर्मविचारः ३) मुण्डनानुशासनम् । ४०३ प्यमाणसंत त्या द्वादशावरान् द्वादशपरानि'यादिस्तत्र पानं स्नातकः सन्समुपस्थितो वरो न तथा स्त्रीणां स्नातकत्वं समुपस्थानं वा येन प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीरित्युपदेश उपपद्येत । ननु 'पुरा कल्पे तु नारीणां मौजीवन्धनमिष्यते' इति स्मृत्युपलम्भात्सत्युप. नयने स्नातकत्वाऽव्यभिचारात् प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीरि- त्युपदेशोऽप्यव्यभिचरितस्तेनैव पुरुपन्यायेन बहुपतित्वं प्राप्तमिति- चदाह । किं स्नातिकायै वरो देय उत स्नातकाय कन्या, उभयो. रपि स्नातकत्वाविशेपात् । न तथा यिधिरुपलभ्यते यथोपलभ्यते स्नातकायोपस्थिताय वराय कन्यां प्रयच्छेदिति । ननु मौजीवन्ध. नविधिबलात्कल्प्यते नातिकाया उपस्थितायै योपिते वरो देय इति विधिरिति चेन्न । यतो नारीणां मौजीवन्धनमिष्यत इतीष्टिरुक्ता न विधिः । अङ्गीकृतेपि मौजीवन्धने न तासां समावर्तनं यतो विवाह एवं मौजीवन्धनं, श्वशुरगृहवास एव गुरुकुलवासः, त- स्मान्न परावर्तनसंभवो दानविपयत्वात्तासाम् । यावन्तस्तत्कर्मोप- योगास्तावन्त एव मन्त्रा अध्यापयितव्याः सर्वोपि वेदोऽध्यापयि- तव्य इति मतभेदस्तथा संस्कृताभिरपि न श्रोतव्यो वेदः श्रोतव्यो वेद इत्यपि मतभेदः । परंतु गोधा घोपा विश्ववारेत्यादिब्रह्मवा- दिन्यो वहधः श्रुतिसंमतास्तथा गार्गी वाचकवी वडवा प्रातीथेयी सुलभा मैत्रेयीत्याचार्या अपि श्रूयन्ते । तथा ऋक्संहितायां गर्भव. र्णनप्रसङ्गे 'अपसर्पन्तु गर्भिण्यः' समाप्ते प्रसङ्गे 'यथास्थानं ग- भिण्यः' इति पठ्यते । तस्माद्वेदाध्ययनश्रवणाधिकारो गम्यते स्त्री- णाम् । अधिकारिपुरुपतादात्म्यात्तासामधिकारसिद्धिः । एतदेव मौजीवन्धनं यत्तथा संस्कृतेन तादात्म्यम् । तत्तासामध्ययनं यत्त- स्याध्ययनम्। 'नीशूद्रद्विजवन्धूनां त्रयीन श्रुतिगोचरे'त्यत्र स्त्रीशब्दः संस्फारविधुरपरः । अतएव गृहप्वधीयन्ते वेदान् द्विजाः । प्रजना. नां तासां वेदाध्ययननिरोधो युफ्तरोऽन्यार्थानां पदार्था- ·४०१ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) नामन्यार्थविनियोगे फलद्वयाभावप्रसद्गात् । अध्ययनयोजि- तासु नामु व्यभिचारप्रसङ्गाच । ननु कथमुदाहृता गोधा. घोपादयो गाग्योदयश्च । शृणु कि जनको ब्रह्मनिष्ट इति सवें क्षत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः । किं श्रीशंकरो लोकोत्तरोऽष्ट- वर्ष इति स घाला लोकोत्तरा जगद्गुरवो वा । उदाहरणतात्पर्य तु योपा अपि ब्रह्मवादिन्य आचार्याश्चाभवन् एतद्ध्ययनफलमिति पुरुषधिकारः । तथा प्राझणधिकारश्च क्षनियेणापि जनकेन ब्रह्म- निष्ठा संपादिता कि तदर्थेन ब्राह्मणेन यदि सा निष्ठा न संपादि- तेति । तस्मात्स्त्रीणां समावर्तनाभावेन प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सी- रित्युपदेशाभावेन सन्तत्यर्थ न पुनर्यनस्तासाम् । एतेन शास्त्रमणे- तृभिर्योपा वञ्चिता इति वदन्त्योपि समाहिताः । द्वितीयमुत्तरं तु विस्मृतं स्त्रीत्वं ताभियुष्माभिरिति । जानाति कापि सरति कापि या श्रीदत्तसदृशान् सूते पुत्रान् महापुरुषान् । शाखे तु-'प्रजनार्थ महाभागा पूजार्हा गृहदीप्तयः । स्त्रियः नियश्व गेहेषु न विशेपोस्ति कश्चनेति । अन्यच्च 'विद्याः समस्तास्तव देवि भेदाः । स्त्रियः स- मस्ताः सकला जगत्सु । त्वयैकया पूरितमभ्ययैतत् का ते स्तुतिः स्तव्यपरापरोक्ति'रिति महत्वम् । सकलास्त्वत्कलया लजानाम्न्या सहिताः स्पष्टं दृष्टाः । यया कलया मुखादिपादान्तं शोभते । स्या लज्जाबीजरूपया । ऐकया ऐवैका वाग्वीजाभिधया त्रिको- णरूपया वाच्यवाचकैक्याथ कः । अतएव सर्वा भापा योनिसं- भवा विद्याभेदाश्च ताभ्यस्तस्मात्सर्वात्मत्वं तवेति श्लोकार्थः । एक- येति पक्षेपि कः समः । एकया सपरार्धरूपया । कलया बिन्दुत्र- यरूपया । रुपद्वयप्रकटितस्वरूपत्रिभङ्गी ललिचतुर्यस्वररूपा इति समस्तपदरसः । इमानि तव स्पष्टरूपाणि । पुरुषा अपि तवैवारप- टरूपाणि । अतएव श्रुतिराह-स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे घुस आहुः पश्यदक्षण्वान्न विचेतदन्धः। कविर्यः पुत्रः सईमाचिकेत यस्ता ·(धर्मविचारः ३) मुण्डनानुशासनम् ९॥ ४०५ विजानात्स पितुप्पितासदिति । अतएव पूरितं त्वयेति स्तवनास- हनम् ॥ ननु कलाशब्देन सपरार्धचारितार्थ्यादेकयेति पदं फलमपेक्षते इति चेद्युक्ततरमुक्तं तथापि कलायाः सृष्टिमूलत्वेन स्त्रीपुंससाधार- ण्यात्सपरार्धभागस्य व्यक्ताव्यक्तभेदाङ्गीकारात्स्पष्टलिङ्गार्थमेकयेति दिक्छ । जायमानस्य पिण्डावस्थोत्तरं कला ततोवयवा इति क्रमः। विशेपजिज्ञासायां श्रीमत्पण्डितभास्करभगवत्कृते सेतौ द्रष्टव्यम् । अत्र बहयोऽर्थी अतिगम्भीराः पौराणिकोऽर्थस्तु प्रसिद्धः । कथमपि महत्वमस्तु प्रतिबद्धे प्रवृत्तिमार्गे मुण्डनमवश्यं स्त्रीणाम् । मुण्डना- मिप्रायस्तु मोक्षान्तमनुधावति । वस्तुत आत्मसात्कृतानां पत्या सह गमनं महाफलम् । यतः पन्या पत्युप॒हं लोकश्च जितस्तेन कृतश्री. तस्मातकर्मणा कर्मयोगिना सह धूमादिमार्गेण गन्तव्यं कृतस्य क. र्मणः साफल्यहेतोः॥ ननु नास्ति परलोक इति चेषिक त्वमन्धोसि मूढोसि वा । प्र. त्यहं पश्यसि परलोकं स्वप्ननामानं स्पष्टमस्मादृश्यानिवृत्तेन्द्रिय व्रातः सवासनस्तथैव सर्वे जीवाः विस्मृतपूर्वाः संसारान्तरं पश्य- न्ति निर्विवादं । तस्मादेव शास्त्रसाफल्यम् । ननु संसारो नास्तीति वदन्ति केचित्तत्कथमुपपद्यत इति चेत्तव स्वप्नवदिति वदामः । पश्यन्नेव स्वप्नं नास्तीति वदसि पश्यन्नेव वर्तमानं सत्यं वदसि । ननु क्षणिकत्वान्नास्तीति वदामि चेत्क्षणिकत्वं न नास्तित्वप्रयोजक किं त्वनित्यत्वप्रयोजकं तच्च तुल्यं वर्तमानस्य । ये तु नास्तीति व. दन्ति संसारं ते वर्तमानमपि नार्धजरतीयास्ते । तर्हि वदतु भवान् वर्तमानः संसारो नास्ति कथम् । किं तया तव चिन्तया । स्वप्नं पश्यन् परलोकमङ्गीकुरु । कथं । संसारो नास्तीति प्रश्ने मुमुक्षवोऽ. १प्रथमः कपोयम् अपामबहुलवाद्विधवाजीवनस्य, तपोवताद्युपदेशस्तु मध्यमकल्पे सार्थकः।

·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) धिकारिण सर्वसामान्योपदेशस्तु लोप कमलभ्य इत्येव येन कर्म- योगयोगिता सिध्येत्तत श्रेयोधिगम । सशास्त्र प्रयोपि श्रेय एवेति महाभिप्रायतत्त्वयिदाम् । ननु कथमुच्यते कमठाना फर्मयोगित्व- मिति चेनिग्रहप्रधानत्वादिति विद्धि । निग्रहो हि योग स च चर्वते यथेष्टाचरणात् कि मटा कर्मयोगिन स्यु । अतएव निजग द्वन्द्या ब्राह्मणा । एए योगमहिमा यावन्ति मानुपशरीरे लोमानि तावरकोटिवर्पपर्यन्त स्वर्वास इति । या तु न गच्छति सह पत्या सापि न दुष्यति प्रायश्चित्तादर्शनात् विधवाधर्मशासनाच।। अस्त्वेतत्सर्व सफल सफल्मनुशासनम् । ये तु प्रसिद्धा बहुविधा माह्मणास्तेपु मिथ कन्यासबन्ध क्स्मान्नेति चेदहुविधत्वादेव । एतेन क्षादयो गृहमेधिनो व्यारयाता । अतएव पल्पसून 'कु- हमने परीक्षत ये मातृत पितृतश्चेति' । मातृत पित्तो वा यदि स्वस्वविधामुल्य सबन्ध उपलब्धस्तन सह सबन्धो न विधेय इति तत्तात्पर्यम् । सत्यपि ब्राह्मण्ये समानेऽवान्तरजातिभेदानामु- सवनमनुचित जातिसायप्रसङ्गात् । रमेण वर्णसङ्करप्रसङ्ग । अत्य- स्पेनैव कारेन मनुष्यले समाने यथेच्छ सवन्धक प्रतिबन्ध इ- त्यपिपूर्वपक्षाचार्यतामवाप्स्यसि । शृणु तस्योत्तरम् ।योनिभेदो हि जातिभेदहेतु सा च योनि पुरुषेप्यपि योपित्स्वपि प्रजनेन्द्रियम तीन्द्रिय । नाकारो योनिवन्ध्यात्याभावप्रसङ्गात् । अतएव सन तत्र जातो ताशास्तादृशा एर दृश्यन्ते निर्विवाद । योनिसाकर्यात सक्रोपतव सर्ववैपरात्यादिति । इष्टापत्तिरिति चेत्तथैव त्वमिति । १अय मध्यम वरप सति पुरवाल्यादित्वे। २ इय परीक्षा सकरपरिहाराय । ३ प्राणिप्रतिनियतयोनिभद इति सान्दय तादृश्य तात्पयम् । वस्तुतस्तु येपा दशभेदादेवाचारभदस्तद्भदादेवच बहुविधत्वभानन व्यवहाराभावस्तपा ब्राह्मणान! परस्परविवाहसब धे न शास्त्रबाध ।

·(धर्मविचारः ३) मुण्डनानुशासनम् ९। ४०७ मनुष्येषु बहुलक्षाणीति श्रूयन्ते शास्त्रे योनयस्ताक्ततरं भाति भावुकानां । तस्माद्यथासंप्रदायं सशास्त्रं विवाहो मुण्डनं श्रेयः । अनारूढमागी निरुद्धमार्गास्त्यक्तमार्गाश्युतमार्गा मुण्डिन इति प- यवसितमेकत्रीजत्वात् ॥ अत्रेदं तत्त्वम्-प्रवृत्तिधर्मार्थानां स्वाभाविक प्रवृत्तिधर्माविरुद्ध- निवृत्तिधर्मानाचरन्तीनां पुरुषत्वं भविष्यति । प्रायः पुरुषायमाणाः पुरुपा भवन्ति योपायमाणा योपास्तदेकध्यानपराः । अतएवाह भगवान् 'यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमे- वैति कौन्तेय सदा तद्भावभावित' इति योपितामेप स्वभावः पति- पुत्रध्यानरतत्वं तादात्म्यात् । अतएव पुत्रे पत्यौ वा विरक्ते माता पत्नी वा पुरुपो भवति मुक्ते मुक्तेति । मिथ उद्धरन्ति केचिल्लोके पतिः पत्नी पत्नी पतिं पुत्रो मातरं माता पुत्रं पिता पुत्रं पुत्रः पितरं तादात्म्यात् । अतएव प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीरित्युपदेशःसफलः। तादात्म्यपालनेन प्राप्ते पुरुपत्वे शास्त्राधिकारस्ततो वेद्यवेदनाधि- कारस्ततो मोक्ष इति प्रकृतोपसंहारः ।। स्त्रीपुंसौ न समौ कस्मादिति प्रश्नः समाहितः । समौ किं धेन्व- नडुहौ विपमौ वा विचार्यताम् ॥ १॥ अकुलः कुलसंप्राप्ते शास्त्रे चेद्वादमृच्छति। स्वकुलस्य परीक्षैव दत्ता तेन महात्मना गर्भा- धानादिसंस्कारैः शास्त्राणि स्वीयबालके । प्रवेशयन्ति पितरस्तस्कुलं दुष्कुलं परम् ॥३॥ मुण्डन मण्डनं क्वापि मण्डनं कापि मुण्डनम् । मुण्डने मण्डने वापि प्रमाणं कुलमेव हि ॥ ४ ॥ वैधव्यं वर्धते कस्मादिति पृच्छन्ति केचन। कुलद्वयस्य दोपेण कलिदोपेण वेत्थ वा ॥५॥ एकं बिन्दु समादाय पुनरायान्ति चेदमी। अङ्कास्तदा पु- नर्जीवा बिन्दुद्वारा कुतो नहि ॥ ६॥ सौभाग्यं धनमिह योपितां समर्थ विद्या पुंधनमिति सर्वसंमतं च । तहन्द्वं चिरतरमस्तु भार- तेऽस्मिंस्तेन स्याद्भुवनमिदं समगलाढ्यम् ।। ७ ॥ श्रीमत्काशीनाथ- ·'१०८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) शाखिप्रमोदं श्रीमद्राजारामशाध्यंनिसेवाम् । आशासानो विश्वसं. स्वौविनोदं तन्वन्नास्ते काशिकायां हि कृष्णः ॥ ८ ॥ यत्प्रेरितं भगवता हृदयस्थितेन यद्बोधितं च गुरुणा करुणार्णवेन । तत्कृष्ण- मिक्षुरलिखदुधचित्तपनसोरथमोदमकरन्दरसामिलापी ॥ ९ ॥ अष्टादशोत्तराष्टादशशाके शालिवाहभूपस्य । निरमायि कृष्णय- तिना कृतिनामामोदवृद्धये शास्त्रे ॥१०॥ इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीकृतं मुण्डनानुशासनं संपूर्णम् ॥ आचार्यकालपरामर्शः ॥१०॥ स्थित्वा बदरिकापीठे भिन्दन् कलिमलं मुहुः । तपस्यति यतिः कोऽपि तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥१॥ कृष्णामलापहानद्योः सङ्गमस्थद्विजन्मना । कृष्णरावेण विदुपा प्रेरितोऽयं तु निर्णयः ॥२॥ अथेदानीतनाः श्रीमद्भगवद्भाष्यकाराणां जन्मकालनिर्णयाय य- तन्ते तएव श्रीजगद्गुरूणां कर्मणि सहायभूतं सुधन्वानं राजानमुप- वर्णयन्ति 'नन्दान्तं क्षत्रियकुलमि'त्यप्यगीकुर्वन्ति । तदेत्थं निर्णेतुं शमः। क्षत्रियकुलस्य नन्दान्तत्वे धनुर्विद्यायास्तत उत्तरं लोप इत्यार्थिक नन्दात्मागेप सुधन्वनः संभव इत्यप्याधिकं सुधन्वत्वस- मर्थनार्थम् । नन्दादुत्तरं मुसगसंभवः । नन्दोत्पत्तिकालस्तु-- 'यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वापाढां महर्षयः । तदा क्षत्रान्तकारी तु नन्दो राजा भविष्यति' इति शुकवाक्यं परीक्षितं प्रति । तदा वार्ताकाले मघासु समर्पयस्ततः पूर्वापाढान्तं सहस्रवर्षमितो निरू- पितः कालः । प्रतिनक्षत्रं शतवर्षाणि तिष्ठन्ति सप्तर्पयः । मघादि- मूलांतं दश नक्षत्राणि । एकादशीपूर्वापादेति कालान्तरं तेनैव परी- क्षितेन श्रीकृष्णावतारोपसंहारं दृष्ट्वा शास्तारमनवेश्य प्रवृत्तः शिक्षा -- ·(धर्मविचारः ३) आचार्यकालपरामर्शः १०। ४०९ प्रापितः कलिः। सच जनमेजयान्तं न प्रववृते । ततो युगप्रवृत्त्यर्थ बुद्धावतारो गयायां यदुद्धारक्षेत्रं पितृणां तत्रैव नास्तिक्यमुपसं. कामयामास भारते व । ततो वैदिकमार्गे ग्लानिमुपगते श्रीशंक. रावतारप्रसङ्गः । 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अ- भ्युत्थानमधर्मस्य तदालानं सृजाम्यह'मिति न नाशोत्तरमवतार- प्रसङ्गो निष्फलत्वात् । स्यादुद्धशंकरयोः किंचिदन्तरं त्रिशतान्तं । परीक्षितात्रिशतादर्वाक् बुद्धावतारस्ततस्त्रिशतादाक् शङ्कराव- वारः । युधिष्ठिरराज्यारम्भ एव कलियुगारम्भः इत्यभ्युपगम्य भा. स्फरपण्डिता आहुः-'वर्षेष्वतीतेपु शतेषु पसु तिष्येऽवतीर्ण भुवि शङ्करायम् । शिष्यैश्चतुर्भिः सहितं शिवादिपारम्परीकावधिमा- नमाम'इति दीक्षापद्धतौ सौभाग्यचन्द्रोदयनानि । युज्यते चैष लेखः। यतः परीक्षितस्य शुकसांनिध्यं शुकाचार्यस्य गौडपादसांनिध्यं गौड- पादस्य गोविंदभगवत्पादसांनिध्यं गोविन्दभगवत्पादस्य भाष्यकार- सांनिध्यं पतञ्जलिसांनिध्यम् च । पतञ्जलेरेव गोविन्दभगव- त्पादानां व्याकरणाध्ययनस्य कथा प्रस्तुता दिग्विजये । • तस्मात्पाणिनिपत अलिगोविन्दभगवत्पादाः समकालाः व्यासजै- मिनिशबराचार्यभट्टपादमण्डनमिश्राश्च समकालाः । मण्डनमि- श्रगेहे श्राद्धनिमत्रितौ व्यासजैमिनी तदैव जगद्गुरुरुपतस्थे तत्र गेहे । तस्मादेतेऽपि समकालाः 1 शारीरके शबराचार्य- खण्डनमण्डनादिदर्शनात् । भर्तृप्रपञ्चकारोऽपि तदानींतनस्त- स्यापि खण्डनदर्शनात्।पाणिनिसूत्रेषु पतञ्जलिना समर्थितेषु जैमिनि- सूत्रेषु शवरादिमण्डनान्तपण्डितैः समर्थितेषु परिशिष्टेषु व्याससूत्रेषु तत्समर्थनाय श्रीशङ्करोऽवततार । तत्रच प्रत्यगात्मपरतया शारी- रकं भाष्यमारचय्य दिग्विजयः कृतः श्रीशङ्कराचार्यैः । सच स्था. पितः सुधन्वना । मानपत्रं च दत्तं यदद्यावधि लिखन्ति पीठस्थाः। इमानि युष्माकं कर्माणीति सुधन्वनोऽभिप्रायः । इमान्यस्माकं ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) कर्माणीत्यगीकारोऽभिप्रायः । पीठस्थानाम् । अतएव छत्रचामरादि- चिह्नानि यैरनुशासनममोघं राजवत् । 'वादेन विजिता बुद्धगया श्रीशङ्करेण तु । बुद्धराकमवाद तु सक्त्या कापि पलायितम् ।। ननु बुद्धस्य भगवदवतारत्वे कथं वेदमार्गविनिपातनमिति सं- देहं माकृथाः। महर्पिगौतमादिशापानां ब्राह्मणेषु पारितार्यदा- नायेति संभवात् । ततःप्रभृति युद्धावतारे इति संकल्पप्रवृत्तिः क- ल्क्यवतारान्तं । अवतारा द्विविधाः कालप्रवर्तकाः कालशोधका- वेति । कालशोधकानां श्रीशङ्करप्रभृतीनां न संकल्पेपूहः । आचा- योऽनुमत्या धर्ममार्गप्रवर्तकानां शककर्तृणामुत्पथगामिशास्तृणां सं. कल्पेपूहः । एवं मनुनां । 'यद्वै मनुरवदत्त पज'मिति श्रुतेः धर्म- प्रवर्तकत्वादूहः । याज्ञवल्क्यस्मृतेब्रह्मयज्ञपारायणप्रवेशे मूलं न पक्ष्यामः । उचितस्तु मनुस्मृतिप्रवेशो मनोस्तदर्थमेवाधिकारः । न याज्ञवल्क्योधिकारिपु गण्यते । अन्यासां स्मृतीनां मनुवाक्य स्यैकया- क्यत्वे गतार्थतां भिन्नयाक्यत्वे त्वप्रामाण्यमिति श्रुतेरर्थः । अस्तु । एतादृशसंकल्पप्रवृत्तिसीमाप्रदर्शितश्चतुर्दिक्षु मठरचनामिराचार्य- स्ततः परा भूमि वर्गः । न तन संकल्पाकाझावैदिकलादिति. दिछ । एवं शुकादिसांनिध्यसंभवनिर्णेतव्ये काले नानाविधवर्णनद- र्शनं पुनःपुनरवतारं भूयो धर्मोपप्लवं च समर्थयति न मिथोवि. रोधम् । समानचरित्रेपु सोयमिति प्रत्यभिज्ञादर्शनात् । यथा विक्र- मार्फभोजचालुक्यविक्रम अकबरसमयेपु रघुवंशशाकुन्तलमेघदूतन लोदयकान्यकर्तृपु कालिदासप्रत्यभिज्ञा युद्धविजयलिङ्गेन तत्तव- तारेषु मूलाचतारप्रत्यभिज्ञा । यथोत्तमकाव्यरचनादिलिझेन का. लिदासप्रत्यभिज्ञा तथा बुद्धादिविजयलिङ्गेन वैदिकमार्गस्थापनलि- ट्रेन च श्रीशङ्कराचार्यप्रत्यभिज्ञा । तथैव रामकृष्णादिपु दुष्टदपद- मनलिङ्गेन भगवत्त्वप्रत्यभिज्ञा । न बुद्धावतारे भगवत्वव्यभिचार- व्यसनं दुष्टोत्पादककालप्रवर्तकत्वेपि गौतमादिमहर्षिषु कृतापरा- ·। (धर्मविचारः ३) आचार्यकालपरामर्शः १०॥ धानां निग्रह एवैपः । यदुद्धतानां घोरकाले जन्मदानं । महर्षिसं. मतं च तत्कर्मेति न भगवत्त्वव्याहतिः । श्रीशङ्करभगवत्पादः शाप- विद्धाविद्धविभागः कृतः । अतस्तत्सजातीये तत्त्वव्यपदेशः । तथा बुद्धसमानकर्मणि बुद्धत्वव्यपदेशः । अतो नानाविधाः कथा उप- पन्नाः । जैनग्रन्थेष्वन्यग्रन्थेषु वा कालभेदकथनमविरुद्धं । यज्जैन- प्रन्थेषु महती प्रतिष्ठा वर्णिताऽचार्याणां तदेव यशः शत्रुमुखादुद्गीतं यत् । 'नमोस्तु शंकराय वेदसंन्तकर्मणे । नमोस्तु तस्मै बुद्धाय ऋपिसंमतकर्मणे । जिनविजयेऽप्यङ्गीकृताप्रत्यभिज्ञा शङ्करेादुद्ध च । 'भूमिर्ने। मानवस्य कस्यास्यानां च मेलनात् । वामगत्या शुभे काले प्रमाथीवत्सरे महान् । शालिवाहनराजश्च वर्तते शक उत्तमः । मल्याळे माघकृष्णे च चतुर्दश्यां शुभे दिने । पिता शिव- गुरुयस्य माता च गिरिजा सती । द्वितीयः शङ्करः साक्षाद्वदन्ति मुनयः सदा । जाते पञ्चदशे वर्षे शृङ्गिरौ गमनं कृतम् । विद्या- भ्यासं नन्दव कृत्वाथाश्रममाप्तवान् । विद्यानृसिंहयतिराट् भार- तीनां मठे शुभे । स्वकीय स्थापयामास विद्याशङ्करभारतीम् । ततः पञ्चदशे वर्षे जयार्थमटनं कृतम् । निर्जित्याशेषपृथिवी वादेन स्वी- यविद्यया । पश्चाद्गत्वा अकूपारे स्नानार्थ सूर्यपर्वणि । तस्मिन्देशे निर्मले च समाप्तिमगमद्गुरुः । भूभिनन्दो द्रुहिणस्य वदनानि च मेलनात् । 'कार्तिक्यां शुक्लपक्षे च त्रयोदश्यां शुभेदिने । विरोधि- काव्यवारे च सायाह्न कीकटे महान् । समाप्तिमगमत्साक्षाद्वि- द्याशङ्करभारती'ति । द्वितीयः शङ्कर इति प्रत्यभिज्ञालिङ्गम् । तथा लेखान्तरमपि जैनमन्थे प्रत्यभिज्ञामूलं । गतकलिः । 'कपिर्वाण- स्तथा भूमिमाक्षौ वाममेलनात् । एकत्वेन भवेदकस्ताम्राक्षस्तद्धि वत्सरः । विश्वजिच्च पिता यस्य विख्यातश्च चिदम्बरे । तस्य भा- र्याम्बिका देवी शङ्करं लोकशङ्करम् । प्रसूता सर्वलोकस्य तारणाय जगद्गुरुम् । शङ्करेण निशीथे हि स्वकीयेन च तेजसा । ननवत्का- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) शितं सर्व सूत्लागारं स्वलीलया । वामाशायनमध्नस्य माधे कृष्णे शुभे दिने । चतुर्दश्यां निशीथे तु पुष्पवन्तौ घटे तदा । ग्लोवासरे प्रादुरासीद्वादकच्छङ्करो महान् । पश्चात्पञ्चदशे वर्षे शङ्करस्य गते सति । भट्टाचार्यकुमारस्य दर्शनं कृतवान् शिवः । द्वात्रिंशद्वर्पवि. ज्ञेया स्थितिरासीद्धिमालये । शकरस शरीरस्यावसानमभवत्तदा । नन्दो वमुर्भूमिनेने मेलने शक उत्तमः ज्ञातव्यः पाण्डुपुत्रस्य जातो वामेन वै तदा । दुर्मुखे मार्गशी घ शुक्लपक्षे त्रयोदशी। सोमप्रदोपे सायाह्न कैलासे शकरो गत इति । मातापित्रोभिन्नना- मनिर्देशोऽपि प्रत्यभिज्ञालिश तां विना नान्यां गतिमिच्छति । 'ऋ. पिर्वसुर्वसुज्ञेयः पाण्डवानां महात्मनाम् । गणनाशेपकालस्य शकस्स शिवजन्मनी'ति युधिष्ठिरशकोपि न विरुद्धः सति संभवे चतुश्चत्वा. रिंशदुत्तरत्रिसहस्राणि शककालः । तत्र गतशकः सप्तपश्चाशदुत्त- रेकविंशतिशतानि । सप्ताशीत्युत्तराष्टशतानि शेपशकः । यद्यानन्द- गिरिमिरेत एव वर्णितास्तदापि न विरोधो विप्रतिपन्नसंमतत्वात् । एतेषां द्वात्रिंशद्वर्षासकमायुः । युधिष्ठिरशक एव द्वितीयावतारः । शालिवाहनशकीयावतारस्यायुःसप्ततिः ४२१ एतापति शके जन्म ४६१ एतावति शकेऽवसानमिति लेखात् । युधिष्ठिरशके पट्शते- प्वतीतेषु जातावतारस्य चिरायुः । 'मया पंचाशीतेरधिकमपनीते तु चयसी'त्यानन्दलहयों तदुक्तेः । सद्धेपशारीरककर्तृसर्वझमुनिशि- ध्यचिद्विलासकृतदिग्विजये तथा लेखात् । युक्तमुच्यतेऽर्वाचीनाs- तारे तदसंभवात् । तैरेव चत्वारो मठाः कृताः । पद्मपादादयो म. ठक्रमेण ज्येष्ठादिक्रमेण च स्थापिता विरुदावलीसमन्वितास्तथाक- माणः समाः। एवं प्रत्यवतारं जीर्णोद्धारस्थापनक्रमः । तेषां ना. मानि यथापूर्व पद्मपाद-हस्तामलक-तोटक-सुरेश्वरा-इति ज्येष्ठादि- क्रमेण । द्वारकामठे ज्येष्ठे ज्येष्ठः पद्मपादस्ततो गोवर्धनमठे हस्ता. मलकस्ततो ज्योतिर्मठस्तत्र तोटकस्ततः शृङ्गेरीमठस्तत्र सुरेवर इति ·(धर्मविचारः ३) आचार्यकालपरामर्शः १० । ४१३ व्यवस्था । दायक्रममनुरुध्य निर्णयः । तत्स्थानापन्नस्तं धर्म भजत इति न्यायात्तत्तन्नाम निर्दिष्टमाचार्यः । 'धाता यथापूर्वमकल्पयदिति 'श्रुतेर्धातृत्वद्योतनादीशत्वादवतारत्वमाचार्याणां अतो जयन्त्युत्सवे योग्या रामकृष्णादिवत् । समाचरन्ति माध्वाः शिवरात्रौ शङ्क- रावतारनिमित्तं जयन्त्युत्सवम् । स्मार्तास्तु शिवरात्री व्रतप्रतिबन्ध मत्वा वैशाखशुक्लपञ्चभ्यां दशम्यां वा समाचरन्ति । स चोत्सवः प्रथमावतारे संप्रतिपन्नः । पुण्यतिथिरितरेपां पुण्यकर्मणां न्या- सिनां । धर्मस्थापकानां जयन्ती तदनुवर्तिनां पुण्यतिथिरिति वि- भागः । प्रासूत तिष्यशरदामतियातवत्यां न्यूनाधिकैकशतकेन च- तुःसहरूयाम् । संवत्सरे विभवनाग्नि शुभ मुहूर्ते राधेऽसिते शिव- गुरोहिणी दशम्यामिति शोकस्तु शालिवाहनीयशङ्करविषयः ‘स्यात्कदाचित् । 'शिवधीलः कलिमलान्दलयश्चरितामृतैः । जगाम शङ्कराचार्यश्चन्द्रचूडपदं शिव'मिति श्लोकस्तु शालिवाहनीयविषयः। आन्ध्रमुखान्तः श्लोकः 'शङ्करं कुंकुमाभासं मुनि कूष्माण्डसंभ- वम् । भाष्यकारं स्तुमो नित्यमुद्यद्भास्करसंनिभम्' इति । आन्ध्र- द्रविडदेशयोः संधौ वायुलिङ्गक्षेने कालहस्तिनामके शिवालये केन- चिद्राह्मणेन कूष्माण्डो लब्धः स व्यापादितस्तत्र लब्धः शिशुः शङ्करालये लब्धत्वाच्छङ्करनाम्ना संस्कृतः। एपोऽवतारस्त्वयोनि- संभवः शुकवत् । मातापित्रोर्नाम तूचं कथानुसारात् वयं तु मन्या- महे शिवगुरुरम्बिकेति तेन कथासंगतिः स्यादिति। इयं तु कथा प्रथ- मावतारे संघटेतान्यावतारयोभिन्नप्रकारात् । सीताया भूकन्याया जनकादिवत्कूष्माण्डसंभवस्यापि । द्वारकामठाम्नायस्तु युधिष्ठिरशके २६३१ वैशाखशुक्लपञ्चम्यां श्रीमच्छङ्करावतारः २६६३ कार्तिकपू- र्णिमायां कैलासगमन मिति प्रतिपादयन्नवतारान्तरमङ्गीकरोति पू. ोक्तावताराजैनसंमतादस्मत्संमवाच । संभवति जीर्णोद्धारार्थमिति । 'इत्थं कल्क्यवतारान्त जीर्णोद्धाराय शङ्करः । अवतीर्य मुहुर्धर्म- ·११४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) स्थापनप्रतमाचरेत् । दशस्वप्यपतारेषु यथा विष्णुत्वमिष्यते । श- दूरत्वं तथा क्षेयं त्रिष्वन्येषु च भाविपु । इममेवाभिप्रायमनुस- रन्ति । जन्मकुण्डलीप्रदर्शिता कच्छभुजदेशस्थेन ज्योतिर्विदा टी- काकारण । कलिगतवर्षाणि ६०५ लग्ने कर्के चन्द्रः चतुर्थे तुलायां शनिवेतू सप्तमे मकरे फुजः दशमे मेपे रविबुधगुरुशुक्ररायः इमा- मेव कुण्डली मनसिकृत्या. प्राहुर्माधवाचार्या दिग्विजये । 'लमे शुभे शुभयुते मुपुवे कुमारं श्रीपार्वतीव मुखिनी शुभवीक्षिते च। जाया सती शिवगुरोर्निजतुगससे सूर्ये कुजे रविसुते च गुरौ प केन्द्र' । इति पञ्चाधिक्त्वमदूरमिति मन्वाना भास्करपण्डिता आहुः । वप्वतीतेपु शतेपु पसु तिप्येऽवतीर्ण भुवि शङ्करायम् । शिष्यैश्चतुर्भिः सहितं शिवादिपारम्परीफावधि मानमाम'इति । मेपस्थरविणा स्थचन्द्रेण च वैशाखमुष्ठपञ्चमीति निर्णीयते । तत्रैव तयोस्तथासंभवात् । लने शुभे शुभयुन इति दर्शितपुण्डल्या जन्मकालो विशेय इति माधवाचार्याणामभिप्रायः । आ ज्ञातः काल इति वर्षेप्यतीतेपु शतेषु पवित्युक्तिभास्कराचार्याणामधि- कानां पश्चानामुपलक्षणमिति । अवलम्स्य मुधन्वानमाचार्यदि- ग्जयः कृतः । तमेव तु समालम्ब्य होरा ज्ञेया मनीपिमिः । दुर्ध- न्वापि यदा नाम्नि का कथा खात्मुधन्वनः । नन्दात्मागेव पि. शेयो मुधन्वा शकरो गुरुः । अनया पुण्डल्या दीर्घायुर्योगो लमे. शस्य लने सत्वारोः केन्द्र स्थितत्वात् । 'मया पश्चाशीतरधिकम- पनीते प वयसीति खोपेश्च । चिद्विलासोऽत्र साशीति च । द्वा. त्रिंशद्वर्परेखस्तु द्वितीयावतारक्यासाफर्यात्। तय साक्षी जिन- विजयो शेयः । प्रापञ्चवपाणि पट्ातात्पूर्वयुगे परिगणितानि संधी । इति भास्करमतमिति । कि यहुना यदा यदा धर्ममार्गस्था- पने राजा प्रवर्तते नदातदेकः शक्रावतार इति नानाविधलेसादव सीयते । दशमभावस्थगुरुफलं चमत्कारचिन्तामणो नारायणभट्टाः ·(धर्मविचारः ३) आचार्यकालपरामर्शः १० । 'ध्वजा मण्डपा मन्दिरं चित्रशालं पितुः पूर्वजेभ्योऽपि तेजोधिक- त्वम् । न तुष्टो भवेच्छर्मणा पुत्रकाणां पचेत्प्रत्यहं प्रस्थसामुद्रमन्न' मिति तत् स्पष्टमद्यावधि दृश्यते इति शिवम् ।। यदुक्तं माधवाचार्यैः 'श्रीपार्वतीव सुपुवे सुखिनी कुमारमिति । तत्रेदमाकूतं । शरवणोद्भूतः स्कन्दो मातृत्वं नातिचरतिस्म पार्वत्या, यथावा देवक्याः पुत्रत्वं श्रीकृष्णश्चतुर्भुजशङ्खचक्रगदान्वितः प्रादु- भूतोपि तथाऽयं शंकरावतारोप्ययोनिसंभवः । गर्भादिवर्णनं देव- कीवन्नेयं मायामात्रमिति । ततः कूष्माण्डसंभवोऽपि चरितार्थः । सर्वशास्त्राकरे बृहन्नारायणीये श्रीशङ्करकृतवायुलिङ्गस्तुतिरप्यत्र लि. गम् । परिगृह्य तनुं भगवद्विमुखांस्तत्पदसंमुखकरणोद्युक्तः । शङ्कर- यतिराड्वाताधीनो नौरिव पायाजडजातभयात् ॥१॥ मागधी बुद्धिरन्यैव द्रावडी तु ततोऽन्यथा। प्रसङ्ग समनुप्राप्ते साक्षिणों बुद्धशङ्करौ ॥ इति श्रीवल्यधामनिवासिकृष्णानंदसरखतीकृतश्रीमद्भगवद्भाध्यकारजग. गुरुश्रीशंकराचार्यावतारकालपरामर्शः ॥ श्रीजगद्गुरुशङ्कराचार्याणां जन्मकुण्डली । गतकली ६०५ । ३ २ ४ चं. ७श. के. १.मं. १र बुरा. ११ ·४१६ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) द्वारकापीठस्थस्वामिनां विचारः संशयतिमिरभास्करः॥ ११॥ यस्मिन्नसदिद विश्व सद्भाति व्योम्नि नैत्यवत् । त वन्दे सचिदानन्दलक्षण लोकशङ्करम् ॥१॥ तत्प्रकाशितवेदार्थतत्त्वनिर्णयकारिण । विपश्चितो विराजन्ता वस्तुयाथार्थ्यदर्शिनः ॥२॥ इह खलु महेश्वरमायावैचि यवशात् कोपि राजराजेश्वरनामा दाक्षिणात्यवाहवयालोऽनधिगतस्वगुरुशासनो वाल्ये कचित्कालं हूणविद्यामभ्यस्तवान् । तत क्वचित्किचित्तर्कादिकमधीत्य द्वारका तत्र पीठस्थसन्यासिना ऐश्वर्यमवलोक्य लोभव- श्चितचित्त सन्पीठलाभमपेक्ष्य सन्यासार्थ तान्प्रार्थयामास । तेश्च तदीयचरित्र स्थिति चावलोक्य न त्व सन्यासाधिकारी नापि पीठाधिकारीति धिकृत सन् विमना भूत्वा नर्मदातीरे नीलीक्षेत्रमगात् । तत्र च गौडादधिगतसन्यासमानन्दाश्रम- नामान कचिद्यतिमुपलभ्य तत सन्यासमुपलेभे। तत कति. पयकारानन्तर द्वारकापीठस्थान सिद्धिंगतानुपाकर्ण्य द्वारकापीठ केनाप्यनधिष्ठितमिति निश्चित्य अस्मिन्नेवावकाशे पीठलाभार्थ प्रय- तितव्यमिति मन्वान पुनरका ययौ । तनत्याधिकारिणी जीजी. बाई तोपयित्वा तया साक कापर सविद कृत्वा नविश्वासार्थ जगाम गोडाधिगतसन्यासतयाऽऽनन्दायमस्यायोग्यत्व तदधिगतवन्यासस्य राज- राजेश्वरस्य ततोम्यपकृष्टत्वमिलाकूत गौडाय मेन रोचते गोडाधिगतसयासत्व- स्थापटखप्रयोजकत्वस्वीकारे तु मझेरीमठादिमाधीश्वरगौडसन्यासिश्रीपुरेभ. राचार्याधिगतसन्यासाना तदुत्तराधिगतसन्यासानां च स्वामिनामपष्टता खो. तेव स्यादिति मुधियो विभावयन्तु।राजराजेश्वरेतितेत्वाखादुदासीनोऽस्मि ।

·(धर्मविचारः ३) संशयतिमिरभास्करः ११ । ४१७ तस्यै लेख्यं वितीर्य तां छन्दयामास । सतः तत्रत्यपरिवारजनाननु- कूलीकृत्य स्वयमेव पीठमधिरुरोह । तदनन्तरं स्वल्पेनैव कालेन मठे स्वातयं देशे वाचार्यत्वं च प्रकटयामास । ततः तत्स्वातत्र्य. विक्षुब्धचित्ता जीजीवाई कलहमारेभे । तेनैव कलहनिमित्तेन तां मठाइरीचकार । ततस्तयाऽनन्यशरणया तत्रत्यदेशाधिकारी अभि- योगे शरणीचके । तेनाधिकारिणा राजराजेश्वरः जीजीबाय्यनुमती त्वया स्थातव्यमिति आज्ञापितः । पुनः स्थलान्तराधिकारिणापि तथैव नियोजितः । पुनस्तृतीयाभियोगसमये राजनियोगात्यागेव- जीजीबाई मर्त्यलोकमुत्ससर्ज । ततस्तस्मिन्निष्कण्टकपीठे समुप- विश्य तत्पूर्वपीठाधिकारिणां केशवानन्दसरस्वतीस्वामिनां कंचि- कलङ्कमारोप्य निन्दामारेभे । एतस्मिन्नन्तरे मूलबागलसंस्थानस्थ- श्रीसदानन्दतीर्थस्वामिनः संचारार्थ गुर्जरदेशं विविशुः । तेषां म. यादां स्थिति लोककृतसमर्हणं चावलोक्य मत्सरपरवशचित्तस्तेषां निन्दां तदीयसत्कारप्रतिबन्धं चारेभे । एतत्सर्व स्वीयचरित्रं स्वय- मेव मुद्रयित्वा स्वीययोग्यतां प्रकटीचकार । एतच्च सार्वजनिकम् । तानिच श्रीसदानन्दतीर्थनिन्दातुन्दिलानि प्रखरतरमात्सर्यज्वाला- जटिलाक्षरघटितानि सन्मुद्रितपत्राण्युपलभ्य सत्पुरुपाणां भूमण्ड- लाचार्येत्यादिपरम्पराप्राप्तबिरुदावलीविराजमानानां श्रीसदानन्द- तीर्थस्वामिनां निन्दा प्रतिमासं प्रतिपक्षं प्रतिदिनं प्रतिघटिकं प्रति- पलं च श्रुत्वा मुद्रितां च दृष्ट्वा संत्रस्तचित्ताः सन्तः द्वारकाप्रान्त- निकटवर्तिनः सुरतनाना प्रसिद्धसूर्यपुरादिपत्तनस्था महाजनाः काशीपुण्यपत्तनमोहमयीत्यादिमहानगरेभ्यः वेदशास्त्रविदः मान्या- न्पण्डितानाहूय सादरं सभा मेलयित्वा तस्यां सभायामाहूतान्प- ण्डितान् सभासदः कृत्वा श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवयंसर्व- वेदशास्त्रार्थहृदयज्ञश्रीकृष्णानन्दसरस्वतीस्वामिनः अध्यक्षीकृत्य प्रा- गुक्तचरित्रो राजराजेश्वरः पीठाधिकारमर्हति श्रीसदानन्दतीर्था ·तत्र प्रथम प्रश्न ४१८ विचारगयी। (धर्मविचार ३) वैति जिज्ञासमाना सन्त जोशीत्युपनामकरविशकरपुनभवानीश- परहस्तेन सभाया पाश्चित्यभान तान्पण्डितान् प्रति उपायनान्य- यापु । तेच प्रश्ना नमेणानूय समाधीयन्ते -१ द्वारकापीठस्योपरि पूर्व सप्रदायप्रवर्तका आचार्या के बभूवु मुरेश्वरा पद्मपादा येति तनोत्तरम्--यागादिपु पश्चिमदिशाया सामवेदाधिष्ठितत्वप्र- सिद्ध सामवेदाधिष्ठितपश्चिमदिगवस्थितद्वारकामठे आचार्याणा परकायप्रवेशसमये तत्वमसि तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजनिति स्वी- यमहानाक्येन प्रयोधनरिड्लेन निश्चितसामवेदा पद्मपादाचार्या एवेति । तथाच मठाम्नाय द्वारकामठमुपरम्य, 'विरयात तन्महा- वाक्य वाक्य तत्त्वमसीति चेति । 'स्वरूपब्रह्मचारीति आचार्य पद्मपादक इति च । मुरेश्वराचार्यास्तु माधवकृतशकरदिग्विजये नयोदशसर्गे षट्पष्टितमे शोके शुक्लयजुर-तर्गतकम्पशास्त्रीयत्वेन प्रतिपादिता । तथाच मुरेश्वराचार्या प्रकृत्य शोक 'तद्वत्त्वदीया खलु कण्यशासा ममापि तनास्ति तदन्तभाप्यम् । तद्वार्तिक चापि विधेय मिष्ट परोपकाराय सता प्रवृत्तिरिति यजुर्वेदाधिश्चितदक्षिण- दिगवस्थित रङ्गेरीपीठे निवेशिता । तथाच आनन्दगिरिकृतशङ्कर- दिग्विजयेऽपि शरीपीठमुपरम्य श्रद्धेयाँ परमगुरु दशाद वि- द्यापीठे स्थित्वा बहुशिष्येभ्य शुद्धाद्वैतविद्याया सम्यगुपदेश कृत्वा तदनन्तर कचिच्छिप्य सुरश्वरारय पीठाध्यक्ष कृत्वा स्वय निश्नकाम । तथाच मठानाये दक्षिणमठस्थापनप्रकरणे, आचार्यों लोकविश्रुत । वार्निकादिब्रह्मावद्यार्ता यो मुनिपूजित । मुरेश्वरा- चार्य इति साक्षाद्ब्रह्मावतारक ' इति । युक्तर चैतन् शृङ्गरीमठे सरस्वतास्थापनेन विश्वरूपाचार्यस्य ब्रह्मावतारत्वेन याजुपरवेन च दक्षिणदिशो यजुरधिष्ठितत्वेन च विश्वरूपाचार्यस्य दक्षिणपीठाचा- यत्व कथ सर्वज्ञा अप्याचार्या याजुपस्थले सामवेदिस्थापन साम- वैदिस्थले याजुपस्थापनमिति अन्यथा कुर्यु ।

·(धर्मविचारः ३) संशयतिमिरभास्करः ११ । ४१९ द्वितीयः प्रश्न:-२ साधारणसंन्यासिनः पीठाचार्यसंन्यासि- नश्च दीक्षायां भेदोऽस्ति न वा? तनोत्तरम्-साधारणसंन्यासिना पीठस्थसंन्यासिनां च भैपोचा- रण-प्रणव-महावाक्यागुपदेशरूपदीक्षाया एकरूपत्वेऽपि पीठस्थानां स्वयमात्मारामोऽपि धर्मनिष्ठो भूत्वा शिप्यान्धर्म ज्ञानं चानुशाधोत्या. ज्ञारूपो विशेषः। इतरेषां तु स्वयमात्मारामतां संपाद्य वैराग्यं संरक्ष्य विषयवासनामुच्छिद्य शरणागतान्प्रति ज्ञानमार्गमनुशाधीत्याज्ञारूपो चिशेपः । एपां योगपट्टाधिकारित्वेन योगारूढत्वं व्यक्ततरम् । अत्र प्रमाणं तु योगपट्टः आचार्यपट्ट इति शब्दस्वारस्यम् । आचार्यशब्दा- र्थस्तु, 'आचिनोति च शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि । स्वयमारभते यस्मादाचार्यस्तेन चोच्यत' इत्यादियोगवार्तिकादिधृते स्मृत्यन्तरे प्रसिद्धः । निष्कर्षस्तु इतरसंन्यासी ज्ञानप्रधानः तत्र प्रमाणं, 'यते- श्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नैव विद्यते । स्नानं शौचं तथा मिक्षा पुनरेकान्तसेवन'मिति । एकान्तसेवनमित्यस्य एकान्तं अन्यमि- चारि ब्रह्म । अथवा गनोवागाद्यतीतत्वात् विविकं ब्रह्म तस्य से- वनं श्रवणमनननिदिध्यासनानां कर्तृत्वं कारयितृत्वं चेत्यर्थ इति यो- गपट्टस्य, स्वयंधर्माननुष्ठाय अन्यैरपि अनुष्ठापनं इत्याचार्यपट्टस्य चेति. तृतीयः प्रश्नः-३ कस्यापि पीठाधिपतेः समाधिभावप्रात्यनन्तरं तत्पीठस्योपरि तदुपदिष्टशिष्य एवाधिकारी भवति किंवा साधार- णसंन्यास्यपि भवतीति, किंच यदि साधारणसंन्यास्यधिकृतो भये- त्तदा तदधिकारदानाधिकारी कः ? तत्रोचरम्-पीठाधिपती सिद्धिगते सति तत्पीठे वदुपदिष्ट सं. न्यासी अधिकारमईति गुरुरिक्थप्रहणे तदीयसच्छिष्यस्यैवाधि. कारात् । तथाच याज्ञवल्क्यः, 'घानप्रस्थयविग्रह्मचारिणां रिक्य- भागिनः । क्रमेणाचार्यसच्छिध्यधर्मभ्रानेकतीथिन'इति । वदीयस- ·४२० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) च्छिष्याभावे च, 'समानयोगपट्टकाः पीठस्था अधिकारिणः । अन- न्तरः सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धन हरे'दिति मनूक्तन्यायात् । नच गृहस्थः, असमानधर्मत्वेन अप्रयासन्नत्वात् । नापि वानप्रस्थब्रह्म- धारिणी उक्तयुक्तेः । अतएव नापि भिन्नयोगपट्टकः संन्यासी त. स्मात् समानयोगपट्टकेप्वपि यः कचित्पीठाधिकृतसमानयोगपट्टकः सोऽधिकारमर्हति । तत्र पीठाधिकारस्य समानयोगपट्टस्य च प्रत्या- सन्नत्वात् । तस्याप्यलाभे दक्षिणामूर्ति मिव पीठस्थगुरुदेहं सिद्धि- गतं साक्षीकृत्य कंचिद्योग्यं ब्राह्मणं ज्ञातदेशजातिकुलगोत्रनामान- मातुराश्रमेण दीक्षयित्वा तत्परम्परानुकूलं योगपट्टे विधाय ब्राह्म- गैरधिकारी विधातव्यः तद्धस्तेनैव तदोर्ध्वदेहिकं कारयितव्यं, न कथंचित्साधारणसंन्यास्यधिकारी अप्रत्यासन्नत्वात् तथैव प्रसिद्ध. शृङ्गेर्यादिमठेपु व्यवहारदर्शनात् वाधाभावात् उपन्यस्तमनुवच- नाच इतोऽधिकदूपणं त्वमे निरूपयिप्यामः । अनेनैव प्रभशेपोऽपि चोत्तर: चतुर्थः प्रभः-४ श्रीमच्छङ्कराचार्यनिर्मितपीठ चतुष्टयादति- रिक्ताः पीठशासा भवितुमर्हन्ति न वा ? भवेयुश्चेत्कियत्यताः कानि च तासां नामानि तत्र स्थिता आचार्याः श्रीमच्छङ्क- राचार्यपरंपराप्राप्तशिघ्या वान्ये वा? तत्रोत्तरम्-सन्ति शासामठाः शृङ्गेरीमठस्य तेषां नामानि बुडली-करवीर-पुप्पगिरी-हंपी अवनी-शिवगङ्गेति पट् । तत्पीठस्था अपि आचार्यपरम्परागता एव. १ आचार्याणां रिष्यनिरपेक्षाणा रियर्थ न तदनुरकाजनतायाः ब्रह्मीभूतेषु देषु तत्पीठे आचार्यान्तरप्रतिष्टापनाधिकारोऽपि तादृशजनताया एव । तर मतभेदे तु जनताया आचार्यस्य च प्यमास्तिश्यं च परीक्ष्ये । उदाहतस्मृति- युक्तयस्तु सामान्यसंन्यासिविषया, उपस्थित सदसरसन्यासिशिष्यविषया घा. २ भाचार्यसमकालसंन्यासिशिष्यपरम्परापि कुनापि विद्यते !

·(धर्मविचारः ३) संशयतिमिरभास्करः ११ । ४२१ पञ्चमः प्रश्नः-शृङ्गेरीमठस्य द्वारकामठस्य च योगपट्टाः के के सन्ति ? तत्रोत्तरम्-शृङ्गेरीमठीययोगपट्टाः भारती-सरस्वती-पुरी चेति । तथाच मठाम्नाये तत्प्रकरणे, 'नामानि भारती चेति सरस्वती पुरी तथेति । द्वारकामठे 'तीर्थाश्रमौ योगपट्टी' मठाम्नाये तत्प्रकरणे 'तीर्थाश्रमपदे उभे' इत्युक्तेः । तत्र पीठस्थानां तु शृङ्गेरीमठे भार- तीति द्वारकामठे तीर्थ इति अन्यत्र मूलवागलसंस्थाने तीर्थयोगप- द्वानामेवाचार्यत्वदर्शनात् आश्रमयोगपट्टवतां कापि पीठसंवन्धा- दर्शनाभिनवकल्पनाया अन्याय्यत्वान्निर्मूलत्वाच दक्षिणमठानाये भारतीशब्दवत् पश्चिमानाये तीर्थशब्दस्य प्रथमोपादानात् द्वारका- प्रथमाचार्याणां पद्मपादानां तीर्थयात्राया दिग्विजये लेसदर्शना- त्तीर्थप्रियत्वात्तीर्थ इति योगपट्टः तत्परम्परागतानामपि पीठाचा- र्याणां तीर्थयोगपट्ट एव युक्ततरः । शृङ्गेरीमठे तु भारत्याः स्थाप. नेन तदाराधकत्वेन च भारतीति योगपट्टः। भारतीसरस्वतीशब्दो पर्यायौ । तथाच दक्षिणमठाम्नायः शक्तिः श्रीशारदेति चेति । तत्र शारदास्थापनं तु दिग्विजये प्रसिद्धं तस्माच्छृङ्गेरीमठस्यैव शार- दामठ इति व्यवहारो युक्तः द्वारकामठस्य तु शारदामठ इति व्य. वहारो निर्मूलत्वात्प्रामादिकः पष्ठः प्रमः-६ एकपीठस्योपरि पीठान्तराचार्यशिप्यो यद्यधि- कृतो भवेत्तदा योगपट्टो भिन्नो भवेत्स एव वा? तत्रोत्तरम्-एकस्मिन्पीठे पीठान्तराचार्यशिष्यः नोपवेटुमईति असन्निहितत्वात् गुरुपरम्पराविच्छेदप्रसगात् अव्यवाहेपूतर्वकाली- १ नाहि परम्परापरिपाटनायव पोटाचार्ययो रचना, अपि तु नातिश्यपराभ- पायेति तन पीठे पीटान्तरसन्यासिनोपि समर्थस्स प्रतिष्ठायां नापायं पश्यामः । कृतं परम्परा सद्भिरपि दुतरावावर दे निपसन्दि सेकसमर सौराष्ट्रादिविषयेषु भूयो मेदा भूपांसो नासिया आत्मानं मतिनयन्ति । प्रामन.

·." १२२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) नगुरकरकमलसंजातेति लेसविरोधाच्च । अतो योगपट्टविचारः कुतस्तरामिति. सप्तमः प्रश्नः-७ कियति पूर्वकाले द्वारकापीठस्थानां केशवा- नन्दस्वामिनां सरस्वतीयोगपट्ट आसीत् तदा ते स्वामिनः कतमपी- ठाधिकृताचायण उपदिष्टा ज्ञातव्याः ? तत्रोत्तरम्--राजराजेश्वरप्राकालिका द्वारफामठस्थाः केशवान- न्दसरस्वतीनामकाः शृङ्गेरीमठपरम्परागताः तत्परम्परायामेव सर- म्वतीयोगपट्टप्रसिद्धः । एतेन इमेप्येतत्पीठानधिकारिण एवेति चिदा- कुर्वन्तु न्यायविदः अष्टमः प्रश्नः-८ श्रीशंकराचार्याणां क: सिद्धांत: ? तत्रोत्तरम्-जीवनीक्यरूपं शुद्धाद्वैतम् अन्न प्रमाणं चत्वारो वेदा इतिहासाः पुराणानि आचार्यपादप्रणीताः प्रस्थानत्रयमाप्या- दिप्रन्याश्च. नवमः प्रमः-९ श्रीमदाचार्याणां कस्य देवस्योपासना योग्या भवति? मत्रोत्तरम् -या परम्पराप्राप्ता मैन । 'यः म्यां देवतामतियजते प्रस्वाय देवताय यवते न परां प्राप्नोति पापीयान् भवतीति तैत्ति- रीयश्रुतेः । साच देवता चन्द्रमौलीश्वरः चतुर्मठसाधारणः प्रतिमट या पाचिन् विशेपदेयता परम्पराप्राप्ता स्यात्माप्युपास्या. दशमः प्रश्न:- -१० एकरीमठस्य कुटलीमठस्य च मुद्रायां विद्याशदूर इत्येवाक्षराणि सन्ति । रिच अन्योर्मठयोः शिवप्रा- गरमठसन्यासिनोऽपि गुरचालवीरकुलावधूतन वमनानन्तोऽपि ताधिकार- भूताः शशिष्या भवन्तः फलस्यन्ति सन्यारारादम् । वस्तुतस्तु मयान्तरशि. प्यम मटान्तराधीश शिष्यपरम्परापिच्छेदेऽपि न भवति गुरुपरम्पराविशेषः, सी सीस कर्मधारयः, ·४२४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) अपाङ्गत्वदर्शनान् काशीकर-नाल्यादिपु। ननु श्रीमच्छङ्कराचार्यपर- मगुरोगांडपादाचार्यस्य गौडत्वप्रसिद्धः सुरेश्वराचार्यस्याप्यानममह- णान् प्राइ मण्डनमिश्र इति मिश्रोपाहतया गौडत्वनिश्चयात् तयो- रुभयोर्द्रविडादिपु संन्यासपरम्पराप्रवर्तकत्वदर्शनात् युक्तं गौडा- संन्यामप्रहणमिति चेन्नै । तेपां गौडपादाचार्याणां सिद्धगुरुत्वात् । गोविन्दभगवत्पादानां संन्यासपणसमये इतरत्र संन्यासानुपल- म्भाशापद्धमत्वान्नायं दोपः । मुरेश्वराचार्याणां निश्चितेपि गौडत्वे ब्रह्मावतारत्वेन जगहुरुत्वाव्याहते युक्तं तनिकटे संन्यासप्रणं युक्त च तेपामाचार्यत्वम् । भगवदवतारो रामः फष्णो वा क्षयपुलोत्पन्न: ग्रामणः पूज्यत इति कि सर्वे क्षत्रिया प्रामणैः पूज्या भवेयुः । किमेको विश्वामित्रतपःप्रभावादिना प्राह्मणकुलं प्रविष्ट इनि किं सर्वे क्षत्रिया ब्राह्मणजातावापतेयुः । विमेका द्रौपदी स्वर्गमाम्राज्य. लक्ष्मीत्वेन पञ्चपतिकेति सर्वाः बियः पञ्चपतिका भवेयुः । कि पंचपतिका अपि पतियता भवेयुः । यहिःपतियता अपि कि शिष्ट- मान्या भवेयुः । किं मान्या अपि पदाचिद्गयस्मिया भवेयुरिति । तस्मात् 'अस्वयं लोकपिद्विष्टं धर्ममप्यारेमास्विति वचनमनुगत्य न द्रविहगीटसकाशान् संन्यासो प्रायः । गोडेपु तथा शिष्टाचा. रात् गृहन्ति पवितासंन्यासं गृहन्तु नाम न वयं निवार- यामः । उपन्यसवचनविरोधस्तु नै: सोढव्यः । एतेन विहेभ्यो भाग्यफूझः सकाशाम्मण्डनमिश्नादीनां संन्यासपदणं व्यारत्यातम्। १युक्त मेव, संन्यामपर्यन्तमशास्त्रीयस तुच्चय भेदस्यानुप्रगतिलान् । गारीमटे गादम्पामिनो माननिय सामित्वं मीयता धीवरेण साक्षाद- स्वार्धम्याडौहानत्वानोऽपि परतरस्याप्पयनाध्यापनसमक्स गुशिष्यभावम्म परसरमसंशयं नाप. २ प्राय एव क्षत्रिया इस गोग दिनीया इला सापर्क गम नाररर संवा रामाप्णाभ्यां पासपूर्वपूजिती गौडा एष पटिगी । समानां पम्यमेव च रोविनियम, ·(धर्मविचारः ३) संशयतिमिरभास्करः ११ । ४२५ गौडपादानां 'नारायणं पद्मभुवं वसिष्ठ मिति श्लोके नारायणादि- शब्दानां व्यक्तिनामत्वेन गौडपादेति शब्दस्यापि व्यक्तिनामत्वौ- चित्याद्रविडत्वकल्पनाया अपि संभवः यथाचार्यशरणागतिसमये त्रोटकच्छन्दोब्रुवाणो ब्राह्मणः बोटकाचार्य इति गीयते तथा शुक- शरणागतिसमये गुडोपायनपाणिर्ब्राह्मणो गौडपाद इत्यपि तन्नामो- पपत्तेः गौडपादशब्दे कर्मधारयः। त्रयोदशः प्रश्नः-१३ कोपि ब्राह्मणः साधारणसंन्यासिनः स- काशात्संन्यासग्रहणानन्तरं आचार्यान्तरस्य पीठे समुपविश्य रि- क्थादिवैभवस्य पात्रं भवति न वा. तत्रोत्तरम्--मुमुक्षुतया अन्यस्माद्गृहीतसंन्यासः अन्यदीयरि- क्यादिवैभवस्य न पात्रम् । पूर्व प्रेपोच्चारकाले आसादितवस्त्वतिरि- क्तस्य त्रैलोक्यस्यापि त्यागात् आसादितदण्डकमण्डल्वादिवस्तुन- स्त्यक्तप्रायस्य देहधारणार्थ गुरुब्राह्मणानुज्ञया गृहीतत्वात् तदति- रिक्तग्रहणस्य 'मा गृधः कस्य विद्धनमिति श्रुत्या निपिद्धत्वात् नान्यदीयपीठरिक्थवैभवादिग्रहणाधिकारी भवति तद्हणे च वा. न्ताशित्वदोपप्रसङ्गात्। चतुर्दशः प्रश्नः-१४ मूलबागलसंस्थानस्थाः श्रीमत्सदानन्द- तीर्थस्वामिनः कस्य पीठस्य परम्परागताः सन्ति ? तत्रोत्तरम्--मूलबागलसंस्थानस्थाः श्रीमत्सदानन्दतीर्थस्वामिनः तीर्थेति योगपट्टचिह्नात् अन्यत्र पीठाश्रितत्वाञ्च द्वारकापीठसंव- न्धिन इति प्रतिभाति. पञ्चदशः प्रभः-१५ आचार्याणां निरुदावलीमध्ये अनायवि- च्छिन्नगुरुपरम्पराप्राप्तेति विशेषणमस्ति तस्याओं हेतुश्च कः ? तत्रोत्तरम्-अनाद्यविच्छिन्नगुरुपरम्पराप्राप्तेति विशेषणस्याय- १ एतच सर्वसन्यासिसाधारणम्.

·४२६ विचारवयी। (धर्मविचार ३) मर्थ प्राप्तेत्यन गत्यात्तरि क्तप्रत्यये प्रतिपदविहितद्वितीयास मामे गुरुपरम्परामधिगत इत्यर्थ । तन परम्पराया अनाद्यपि च्छिन्नेति विशेपणद्वय, तन अनादित्व च सृष्टादिकालारख्यत्व, अविच्छिनत्व च अटितत्वेनाद्ययावदनुवृत्तत्व एतद्विशेषणद्वयव लादितरोपदिस्य सन्यासिन पीठसयन्धाभाव फरम् इतरोपदि ष्टस्य पीठस्थगुरपरम्पराविच्छेदात् विशिष्टविशेपणाघटनात् । अब प्रश्नं हेतुशब्द फरपर्याय । पोडश प्रश्न --१६ श्रीमत्परमहससदानन्दतीर्थस्वामिना श्रीम स्परमहसरानरानेश्वरस्वामिना च मध्ये शास्त्ररीत्या द्वारकापीठा धिपतय के सन्ति? सनोत्तरम्--राराजेश्वरस्य अन्योपदिष्टत्वेन पाक्नानोत्तर समय एव निराकृतत्वात नाधिकार । सदानन्दतीर्थाना तु विरु- दावल्या सदीयमामभूदानादिपत्रपूपलब्धाया दुर्वासपुरवराधीश्व- रेति विशेपणदर्शनात् स्कन्दपुराणीयद्वारकामाहात्म्ये तृतीयाध्याये द्वारका प्रत्य, दुयाससा तु कपिणा रक्षिता तिष्ठते पुर्णति तस्मि नेव माहात्म्ये अष्टात्रिंशाध्याये 'तच रिङ्गरूपेण दुर्वासा सव्य- वस्थित' इति वचनाभ्या दुर्वाससा रक्षित पुर दुर्वासपुर दुर्वासो अधिष्ठित पुर दुर्वासपुरमिति व्युत्पत्त्या दुर्वासपुर द्वारबैव नाश. विरुदावलीविरानमाना , सदानन्दतीर्था एव द्वारकापीठसमन्धिन इति भाति । तदीयविरदावत्या घनगिरिप्रतिष्ठापनाचार्येति विशे पण बतते तर घनगिरि द्वारपासनिहित कश्चित्पर्वत विशेप इति वृद्धा । दुर्वासपुराधीवरमा पनगिरि सिंहासनप्रतिष्ठापफ्त्यात् अनुच्छियमानपीटस्तित्वात् तार्ययोगपट्टयुक्त त्या द्वारकाधीश्वर श्रीरष्णोपासरत्वात् तदीयमुद्राया कृष्णनामातितत्याचन्द्रमौली १त्र यान्य तदन्यत्रोरम् २ पदाचिदेतदया येव प्राक्तनानि प्रश्नोत्तराम ·(धर्मविचारः ३) संशयतिमिरभास्करः ११ । ४२७ श्वरनामावितत्वाच अद्वतमतावलम्वित्वात् तदीयमठे देशान्तरे च द्वारकामठस्थाः इत्यैतिद्याच्च एप द्वारकापीठसंबन्धो निरावाध एव गार्हस्थ्यानन्तरं प्राप्तसंन्यासपु शाखामठेपु दृष्टेप्वपि पीठाधिका- रिपु मूलभूते शृङ्गेरीमठे ब्रह्मचर्यादेव प्राप्तसंन्यासानां पीठाधिका- रस्य दर्शनात् । युक्तं चैतत् जावालशाखायां 'गृहाद्वनाद्वा प्रव्रजेत् ब्रह्मचर्यादेव वे'यत्रैवकारेण ब्रह्मचर्यादेव प्राप्तसंन्यासस्य मुख्य- त्वात् । तथैव मूलवागलसंस्थानेऽपि ब्रह्मचर्यात् प्राप्तसंन्यासानामेव पीठस्थत्वदर्शनाञ्च सदानन्दतीर्थानां मूलबागलयासिनां शुङ्गेरीमठ- स्थानामिव मूलमठपीठाचार्यत्वं निश्चीयते स तेपां मूलमठः तीर्थ- योगपट्टलिङ्गेन द्वारकामठ एवेति निश्चेतुं शकुमः । तुगभद्रावीरे मू- लवागले निवासमात्रं मूलवागलस्य संस्थानमिति व्यवहारस्तु बहु- तिथनिवासादिति शिवम् ।।

·(धर्मविचारः ३) संन्यासात्परावृत्तस्य मीमांसा १३ । १२९ आतुरसंन्यासपरामर्शः ॥ १२॥ आतुराणां च संन्यासे न विधिनैव च किया । प्रैपमानं समु- चार्य संन्यासं तत्र पूरयेत् । आतुरसंवन्धिसंन्यासे न विधिः ध- मतः पुत्रानुत्पाद्य जीविकां कल्पयित्वा देवानिष्ट्वा कृतकृत्यः पुत्रे गार्हस्थ्यभार समारोप्यात्मन्यग्नीन्समारोप्य प्रव्रजेदिति यः शास्त्र. सिद्धो विधिः स नास्ति असंभवात्संन्यासधर्मस्य बलवत्त्वात् । नच दण्डं न कमण्डलुमित्यादिनिपेध उपपद्यते । प्रपोचार एवाश्रमः । गुरोः शिष्यस्य वा मुमूर्षुत्वे सम एव न्यायः । तादृशप्रसङ्गस्य पु- नरलाभात् । न परीक्षितः शिष्यः पुनर्लभ्येत गुरुर्वा । किं बहु वक्तव्यं प्रैपोचारमात्रः संन्यासः स एव ब्रह्मीभाव इति स्मृतेरों- ऽत एव न विधिर्नैव च क्रियेत्युपपन्नम् । किमवशिष्येत ब्रह्मीभावे संप्राप्ते इति शिवम् ॥ इति श्रीवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीकृत आतुरसन्यासपरामर्श ॥ संन्यासात्परावृत्तस्य मीमांसा ॥ १३॥ सं० १९५७ शके १८२२ ज्येष्ठ शुष्ठप्रतिपदि भौमे औदीन्यकुला. प्रणीः श्रीकानजीशर्मा पृच्छति स्म । कश्चित्कृतसंन्यासः पराववृते संन्यासात्कस्यचित्पण्डितस्य बलमाश्रिय तत्समुचितं नवेति ॥ तदायमुपन्यासः । संन्यासोपनिषदि यथा-'संन्यासं पातये. यस्तु पवितं न्यासयेत्तु यः। संन्यासविनकर्ता च त्रीनेतान्पति. तान्विदुरिति श्रवणाद्वेदितव्यमस्योत्तरम् । यत्संन्यासो नाम पूर्ण ब्राह्मण्यम् । किंबहुना । धर्मभूयिष्ठेऽस्मिन्भरतसण्डे वर्णाश्रमव्यय- स्थानिवद्ध चत्वार आश्मालेषु कलौ वानप्रस्थाममो निषिद्धः उर्व- रितेपु प्रयः संस्कारा उपनयनं १ विवाहः २ संन्यास ३ इति न.

·१३० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) योपि न परावर्तन्ते । यः परावर्तयेत्स पतित इति प्रसिद्ध लोक- शास्त्रयोः । पतितेप्वाचार्या दण्डधरा इत्यपि प्रसिद्धम् । इदमेवाचा- यत्वं । तस्मात्पतितापतितविभागोऽवश्यं विधेयो यद्याचार्यत्वं जा- गति शास्त्रीयाः संस्कारा अचेतनान्तं प्रवर्तन्ते अश्वत्थस्योपनयनं यथा । मतमिदं श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीस्वामि. नाम् । सं० १९५७ शके १८२२ ज्ये० शु०७ मुद्रयिता कानजीशर्मा उपाध्यायोपामिधः ।। संन्यासिपादुकामीमांसा ॥ १४ ॥ नमः शास्त्राय गुरवे मनुष्याणामनादये । यदालम्ब्यैव मानुष्यं फलाय परिकल्पते ।। १ ।। उपानद्धारणं भिक्षारयुक्तं युक्तमेव था। इति मीमांस्यते तद्वन्मस्कर्यपि विदांमुदे ॥२॥ अथ संन्यासिनां शुचितमानामुपानद्धारणमयुक्तं मृतपशुचर्म- मप्यास्तस्या अशुचितमत्वादिति केचित् । संधार्येयपरे । चर्म- मय्या अपि तस्याः शौचाभिधानात् । 'शुष्कर्म तु काष्टवत् । 'चर्म तैलेन शुध्यतीति च । अत्र संदिग्ध आह । यदि धारणामह- तहि मृगचर्ममयी संधार्येति । मृगचर्मणः संध्याजपादिपु विनि- योगदर्शनेन शुचित्वनिश्चयादिति । असंदिग्ध आह । आनडुच- मणोऽपि कर्मविशेपे विनियोगदर्शनाच्छुचित्वमिति । संदिग्धः । यस्मिन्कर्मणि यद्विनियुक्तं तत्रैव तद्राह्यमिति । असंदिग्धः । शुष्क- चर्म तु काप्टवत् , चर्म लेन शुध्यतीति न किंचित्कर्मागतया शोचं विधीयते किंतु स्वरूपेणात एवोपानागं समावर्तने विधीयते गृहो । यथावैणवं दण्डमुपानागं छत्रं सजमुन्मनमनुलेपनमाञ्चनमुष्णी. पमिति । संदिग्धः । आस्तां तर्हि समावृतस्य गृहिण इति । असं.

·पट् । (धर्मविचारः ३) संन्यासिपादुकामीमांसा १४ । दिग्धः । अस्तु गृहिणोऽपि भिक्षोरपीति । यथा भिक्षुमुपक्रम्य । 'नों- पानही विना गच्छेन्मार्गे पट्कण्टकावृते । उदपात्रं च भिक्षा च दुष्येदत उपानहौ । उपानही सदा धार्ये भिक्षाकाले विशेषत' इति विधानाद्विश्वेश्वरपद्धतौ । अत्र विशेषपदोपादानानियमः सू- च्यत इति । संदिग्धः । मृगचर्ममयी धार्येति । असंदिग्धः । ज- पादौ मृगचर्मणो विनियोगदर्शनाद्यत्र यद्विहितं तत्रैव तद्राह्यमिति त्यदभ्युपगमात्परिशिष्टपशुचर्ममयी ग्राह्येति । संदिग्धः । उपानही सदा धार्येति स्मृतौ चर्मशब्दानुपादानाद्वस्त्रमयी धार्येति । असं- दिग्धः । उपानच्छब्दस्य चर्ममय्यां रूढेरन्यथा समावर्त्तनेऽपि तद्- प्राप्तेः । मार्गे पट्कंटकावृत इति हेतुकथनसमाधानानुपपत्तेश्च यत्र- मयीग्रहणे । निष्ठीवनं मूत्रं पुरीएमुच्छिष्टं शर्कराः कण्टका इति नैते कण्टका वस्त्रमय्या निर्वाह्यन्त इति । संदिग्धः । उपान- च्छब्दस्य काप्टपादुकायां लक्षणा न सोपानको मूत्रपुरीपे कुर्यादि- तिवत् इति । असंदिग्धः । 'यः काप्टपादुकारूढो गेहाद्नेहान्तरं व्र. जेत् । छेत्तव्यौ चरणौ तस्य नान्यो दंडो विधीयत'इति स्वस्थान- मात्रोपयोगात्तस्या इति । तस्माचर्ममयोपानद्धारणं मस्करिणां विहितं नित्यमिति सिद्धम् । संदिग्धः । कोसावभिधीयते मस्क- रीति । असंदिग्धः । किं नाधीतं महामुनेः पदवाक्यप्रमाणपारा- वारपारीणस्य पाणिनेः शास्त्रम् । 'मकरमस्करिणौ वेणुपरिव्राज- कयो रिति सूत्रम् । मकरशब्दस्य मुडागमे मस्करो वेणुः परित्रा- जको मस्करीति । संदिग्धः । कस्मात्परिव्राजके मस्करीति निपातः स्यादेव मतुवर्धन संसिद्धिः । असंदिग्धः । स्यादेव तथा परमत्र बहूनि प्रयोजनानि विवक्षितानि प्रत्ययान्तरनिषेधो गृहस्थे प्रवृत्त्य- भावो परिव्राजके मस्करसंबन्धनियमाभावश्चेति । यतो मस्करिता. ब्दप्रवृत्तिनिमित्तं परिमाजकत्वं नमस्कारसंयन्धः । अतएवारुण्य- पनिपदि संन्यासमभिधाय गोसर्पनिवारणार्थ दण्ड आलोपकारार्थ ·४३२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) लोकोपकारार्थ चेति लौकिकत्वमभिहित । आत्मोपकारो भिक्षादि- सत्कार । रोकोपकारो वन्दनादिना पुण्यलाभ । गोसर्पनिवारण तु प्रसिद्ध प्रयोजनम् एतेनाविद्वद्विपयो दण्ड इति सिद्धम् । ब्रह्मो- पनिषदि कुटीचको बहूदको हस परमहसस्तुरीयातीतोऽमधूत इति पविध सन्यासमभिधाय व्यवस्थोक्ता । फुटीचकादकयोस्त्रि- दण्डमूर्ध्वपुण्डूमृतुक्षौर श्रवणाधिकार इति । हसस्यैकदण्ड ऊर्ध्व पुण्मृतुक्षौर मननाधिकार इति । परमहसस्यैकदण्ड उद्धरन न और कुर्यादयने निदिध्यासाधिकार इति । अतएव प्रणवमहावाक्योपदे- श उपपद्यते । पूर्वपा उयाणा न वदधिकार कित्वष्टाक्षराधिकार मूर्तिपूनाधिकारश्च । तुरीयातीतावधूतयोर्न पिचिच्छियोद्धारमान कर्म । क कुर्यादन्य । विविदिपासन्यास त्या विद्वदशामागत- स्तुरीयातीत । विद्वदशा सपाद्य कृतसन्यासोऽवधूत । नानयोर्द- ण्डक मण्डल्वादिनियम सर्वोत्तीर्णत्वात् । एनयोरेवोपदेशाधिकारी योग्यत्वात् । सदिग्ध । चिनमेपोऽधिकारो यथेष्टचारिणो । अस. दिग्ध । नैतमित्तचिन पाशच्छेदाय कृतसन्यासयो पाशच्छेदो गुण । 'अनिष्टमिष्ट मिश्र च विविध पर्मण फलम् । भवत्यत्या- गिना प्रेत्य नतु सन्यासिना पचिदिति गीतायाम् । अतएवैतन- गन्मृगनल्यतो दूरीकुर्वतो वा दृष्टे । अधिकारश्चर्या च समर्पिता- नयोभगववा। अव्यक्त रिगोव्यतार्थोमनीप्युन्मत्चालवत्' इति । 'मौने मौनी गुणिनि गुणवान्भोगिनि प्राप्त भोगो मूर्षे मूर्स मुहरि सुहद पण्डित पण्डितश्च । बाले बालो युपतिपु युवा वाग्मिी प्रौढवाग्मा धन्य कोऽपि निभुवननयी योऽवधूतऽवधूत ॥' इत्या- चार्याश्चर्यामाहुरेपीरत्स द्वावाप । पत पडपि मसारिशब्दा । ६. डित्य सफ्टसाधारण मस्चरित्व पृतसन्यासासाधारण 1 अत एवामरसिंह 'भिक्षु परिवाद पर्मन्दी पाराशर्यपि मसरीति स- न्यासपर्यायवाह । मस्करशब्दोऽपि सन्यासिवितणावान्यथा- ·(धर्मविचारः ३) संन्यासिपादुकामीमांसा ११ । ४३३ मस्करिनिपाववैयापत्तेः साहचर्याच । संदिग्धः । अस्तु मस्करो मुद्राभेदः कस्मादिति । असंदिग्धः। लौकिक्यताः संप्रदायद्योत- नार्थाः प्रवोधकरणार्थाश्च । अतएव भिद्यन्ते । संदिग्धः । दण्डे देवपिपितृमये सर्पणं कस्मादिति । असंदिग्धः । अच्छिन्नपाशानां त्वदुक्तहेतोरिति । संदिग्धः । आस्तां मस्करिणामुपानद्धारणं ब्रह्म- चारिणोऽपि प्राप्तं तुल्यन्यायान्मार्गस्य कण्टकावृतत्वान्माधुकराचर- णाच । असंदिग्धः । सत्यं तुल्यो न्यायः। परंतु समावर्तने वैण- वदण्डेन सहचारिणी न ब्रह्मचारिणा लब्धोपानत्काष्ठपादुका वा अतस्तद्धारणं तेपां प्रमादः । तथा काठपादुकाधारणं गृहस्थानां प्रमादः । चर्मशङ्कयोपानत्त्यागो यतीना प्रमादः। तथा काष्ठपादु- कामारा गेहान्तरगमनं यतीनां प्रमादः । शास्त्रमनवलोक्योपा- लम्भ इतरेपा प्रमादः। यथा यागे प्रत्यक्षपशुनिन्देत्युपरम्यते । संदिग्धः । शतमुक्तमपि न मन्यते मयेति । असंदिग्धः । भवना- तीया भवादशा एव । सा जातिरन्यैव या युक्किमच्छालं मनुते तनुते च तथेति । महापुण्येन लभते मूर्सेभ्यस्तु यशः श्रियम् । वि. द्वद्भ्यस्तु कुलीनेभ्यः सहजैव पदेपदे ॥ १॥ पामराणां मकारश्वे हुप्येत कृपया हरेः। पारं लवध्वा कृतार्थानि शास्त्राणि सकला- न्यपि ।।१॥ 'दीपं शूर्प तथा शय्यां पादत्राणं च मार्जनीम् । स्नानांते संस्पृशेद्यस्तु पुनःस्लानेन गुव्यवी'ति गृहस्थमभिधत्ते । सनेत्रगजचन्द्राब्दे शालिवाहमहीपतेः। मीमांसेयं समुदभूद्भिक्षुणां भयशातनी ॥१॥ इति श्रीक्वल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीनिगदिता नस्करिपादुका- भीमाया संक्षेपः॥ १ कस्यचिद्वादिनो मुसमुदणाय प्रतिवाद आरतः सामिपादः।

·४३६ विचारत्रयी। (धर्मविचार ३) विधेय इति प्राप्ते वासविधिमुक्त्वा तन जावापराधाना निवृत्तये प्रायश्चित्तमाह वापिक यथा वेदाना यातयामतानिवृत्तये किचि कर्म । यथाह श्रीशिव श्रीजगदम्ना प्रति शिवरहस्ये 'मरमूना- दिप काश्या त्यक्त्वापि बहुधा नरै । वहुधैव तथा कार्य प्राय श्वित्त यथाविधि ।' बहुधैवेति प्रतिवर्पमित्यर्थ । तस्य नित्यत्वमाह 'ताशैर्यनत कार्य प्रायश्चित्त मयोदितम् । अन्यथा यातना घोरा प्राप्नुवन्ति न सशय ।' ताशै शिगुपगुगृद्धातुरमुत्तरै । माय- चित्तस्वरूपमाह 'श्रीकालभैरवप्रान्ते कुण्डमस्त्येक मुत्तमम् । काला हमीदिने तत्र स्नान कार्य विधानत । तत्लुण्डनिक्टे रम्य लिग का रेश्वराभिधम् । भैरवस्थापित तिष्ठत्येफ पापापनाशनम् । तत्पूजन यथाशास्त्र पार्य यित्वदादिमि । तत पूना यथाशास्त्र पर्तव्या भैरवस्य ध । यथाशास्त्र नयधेच्छमित्यर्थ । तीर्थमान लिगपूनम घ भैरवपूजागम् । नियमानाह 'प्रदक्षिणनमस्कारा पाश्चाप्टो- तरं गतम् । जागरेणोपवासेन मीणनीयो हि भैरप ।' प्रतपू.यु- पायमाह । 'शुचिभिसैलपपान शेवा प्रामणपुङ्गवा । भोजशीया प्रयनेन भैरवप्रीतिकामुक । खगृहनिर्मितगणपवट शेया वि- यार्थिनोऽधिकारिण । श्रीभैरवो विद्यार्थिना शाला तत्मीत्याऽप राधा दान्त इति भाव ।। निर्दिष्टा कालाष्टमामाह । पालाष्टमीति विक्षया कार्तिकस्यासिता टमी । तस्यामुपोपण कार्य तथा जागरण निशि । पूजाप्युपलक्षिता । एतद्तप्रवृत्तिकालमाह 'पुरा रायन्तरे पल्पे वसिष्ठाया मुनीश्वरा । देवानन्द्रादय सर्व पाश्या सपूज्य मा विभुम् । मुनीश्वरा श्रीगुर. पुलबासतत्त्ववेदिन । मा विभु सर्ववियश्वरमीशान विश्वेश्वरम् । 'नित्ययात्रादिप कृत्वा मध्याले सस्थिते रवौ । कृत्तिवासेश्वर प्रापु पित्वपधादिसाधना । र प्राप्तित्रियाया विनियोग । 'पृत्तिवा- सेश्वरं सम्यर पूनयित्वा तत परम् । भ्यायन्त शहरं नित्यमुप.

·(धर्मविचारः ३) भैरवाष्टमीनिर्णयः १५ । १३७ - विष्टाः स्थिरासनाः ॥ नित्यमनित्येन ध्यातव्यमित्यर्थः । श्रीभै- रवावतारात्प्राक् कृत्तिवासेश्वरपूजया प्रायश्चित्त संपादितमासीदिति गम्यते । तर कलिप्रवेशमाह 'तदानीमागतो ब्रह्मा कृत्तिवासेश्वरा- लयम् । रिक्तपाणिरनभ्यर्च्य शिव मा स तु सस्थितः । तदानी- मिति नित्यकर्मसपायाचरितप्रायश्चित्तेषु महर्पिपु शिवं मा यथार्थ- गुरुं सर्वविद्याधीश्वरं । 'तदानी विस्मिताः सर्वे वसिष्ठाद्या मुनी श्वराः। तमूचु. श्रान्तमनसः स्मयाविष्टमुदड्युसम् ।।' तदानीमदृष्ट- पूर्वे गुर्वपमाने सति । स्मयेत्यादिलक्षणकथनम् । यदूचुस्तदाह 'कि ब्रह्मन्देवदेवेशं शङ्करं साम्बमव्ययम् । अभ्यर्च्य तमनभ्यर्च्य रिक्त- पाणिरुपस्थित' इत्यादिनयोदशमिः श्लोकैः । तदा खाहकारहेतुमाह ब्रह्मा । 'वेदाः सृष्टा मया पूर्व सृष्टा लोका मया पुरा । मदन्यः सर्जको लोके नास्ति पूज्योऽपि सर्वथे'त्यादि पाण्डित्यं पराममं च प्रदर्शयति सति ब्रह्मणि विष्णुरर्घ्यपाणिरुपस्थितोऽभिपेकपुर सरं यथाशास्त्रं तुष्टिपूर्व मा कृत्तिवासेश्वरनामानं वैराग्यसीमानं संपूज्य श्रीपञ्चाक्षरी ब्रह्मविद्या जपन्समाधौ निविष्टस्तदा कलिनि- विष्टमनाः । 'सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्य वा सुभाषितम् । अग्रुव- विनुवन्वापि नरो भवति किलिपी'ति शास्त्रं विस्मृत्य ब्रह्मा। 'उवाच वचनं भ्रान्तः क्रोधमुत्पादयन्हरेः । असंपूज्यैव पूजार्ह मामयं विष्णुरुद्धतः । शूलिपूजा करोयन भ्रान्तोऽयं नान सशयः' इति । मूर्सः परश्रेयोविघातकृतार्थः । विमाश्चर्य यथोक्तम् । 'ज्ञानिनामपि चेतासि देवी भगवती हि सा । वलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छतीति । संपादिता वही विद्या सपादितोऽपि पराममो व्यर्थप्रयास एव परमेश्वर्या अनुग्रह विनेति तात्पर्यम् । तदनुप. हवान्विष्णुः। 'इत्युदीरितमार्ण्य वचन तद्विभरिः। पूजा समाप्य तदनु जगाद वचनं तदा ।।' पूजा समाप्य ममाधेरत्याय । तदा अयोविघ्ने समुपस्थिते सति समाध्यन्ता पूजेति प्ररणतात्पर्यम् । ।

·४३८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) यदुक्तं तदाह शिवः शिवां 'हाहा दुर्भग दुर्बुद्धे फिमेवं वक्तुम- हसि । कथं भ्रान्तोऽध जातोऽसि शुभं नाद्य तु दृश्यते।' इत्यादि बहु । अन्ते चोपसंहृतम् 'अशैवोयं दुराचारः स्थापनीयो न सर्वथा । अशैवशिक्षा कर्तव्या देवेश त्रिपुरान्तक । अशैवः अविदितश्रेयोमार्गः दुराचारः अप्राप्तकर्मकर्ता अयं विशेपणद्वयसं- पन्नो ब्रह्मा । त्रिपुरान्तकेति प्रभोर्मेऽवश्यं कर्मोक्तम् । तस्य च फलं। नो चंदधर्मवृद्धिस्तु भविष्यति न संशयः । अधर्मवृद्ध्या देवानां दुःखवृद्धिर्भविष्यति । अधर्मवृद्धिः श्रेयोविघातवृद्धिः । प्रभूणाम वक्तुमपि वेत्ति विष्णुः । 'इत्युक्त्वा प्रणतो विष्णुः स वापिः ससुर• स्तदा । प्रसीदेश प्रसीदेशप्रसीदेति वदन्मुहुः ॥ प्राप्त प्रसङ्गं । तदो- प्ररूपादनधान्मत्तः श्रीकालभैरवः । आविरासीत्तदा लोकान्भी- पयन्निसिलानपि ।' तदा सदोदासीनस्यापि प्रभोर्मम न्यायतो दण्टदानप्रमगात्कोपे समुत्पन्ने सति । अनघात् अनुल्लचितन्या- यात् । तदावतारसमय एव । एक उग्ररूपादित्यनेन द्वितीयो भोप- यन्नित्यनेनान्वितस्तदाशब्दखत्रैकं तदाशब्दं मध्याह्न इति केचि- द्वधाकुर्वन्ति तचिन्त्यम् । मध्याहस्थानुपस्थितेः सर्वनामत्वेऽपि तच्छ- ब्दस्य । व्यर्थ एप प्रयासो महातां यो हि मध्याह्रावतारामहः । कथमप्यगीकृतेऽपि मध्याह्ने प्रदोपे स्थापनोत्तरं पूजाया वक्ष्यमाण- स्वान्न मनोरथसिद्धिः । नन्ववतारलिङ्गेन रामकृप्णादिवत्तत्काल- पूजानुमीयत इति घेच्छुतत्वात्प्रदोपपूजया वाध्यंत । यथाहुः 'श्रुतिलिङ्गमकरणस्थानसमास्यानां पारदर्विल्यमर्थविप्रकादिति । अतएव तैरेव भट्टै रात्रिनतत्वमङ्गीकृतं कर्मत्रयात्मकत्वादूतस्यैति । वस्तुतस्तु नक्तंदिवासकं ब्रतम् । दिवापि किंचिद्रात्रावपि किंचि. रकर्म । तस्य भीषणहेतव उक्ता न्यायायं सप्तपातालानियादि- भिरष्टमिः श्लोकैस्तदा भीपास्माद्वातः पवते भीपोदेति सूर्यः । भीपास्मादमिश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चम' इति श्रुतिसमन्वयो ·(धर्मविचारः ३) भैरवाष्टमीनिर्णयः १५ । ४३९ दर्शितो दृष्टश्च । ततः स भैरवो लोकान्भीपयन्निसिलानपि । प्रणम्य मामुवाचेदं वचनं विनयान्वितः । यो हि न लोकभीपणाः स न प्रभोर्दण्ड इति भावः । विनयान्वितो दत्ताधिकारस्मरणात् । लब्धेऽप्यधिकारे महान्तो नाविनीता भवन्तीति तात्पर्यम् । शंभो किं करवाण्यद्येत्यादिश्लोकचतुष्टयोपपादितं वचनमुपसंजहार । मयोगतररूपेण तूष्णी स्थातुं न शक्यते । देवोत्तम महादेव हरा- ज्ञापय मां विभो । प्रभुणोद्यतो दण्डस्तूप्णी न स्थापनीय इति भावः । एवमुक्तो भैरवेण प्रणतश्च मुहुर्मुहुः । तदा ब्रह्मशिरश्छेद कुरुष्वेत्युक्तवानहम् । तदान्याये दण्डे च समुद्यते सति । तदा तस्य शिरश्छिन्नं प्रथमं तु शिरस्तदा । जगाम नागनिलयं प्रलपन सत्वरं शिवे ॥' प्रलपन अहो विघ्नसन्तोपफलमित्यानेडन् । तत्र च नागा- धिपःशेपः परिचितं छिन्नं ब्रह्मशिरोऽवलोक्य बहूस्तस्यापराधान्त्सं- भाव्याकाले प्रलयं निश्चित्याह मनसि । 'समयः प्रलयस्यास्तु मास्तु वायं तथाप्यहम् । फाशी प्रति गमिप्यामि यत्र प्रलयभीन मे ।। यन श्रीविश्वेश्वरोऽजरामरविद्यामध्यापयति अतएव निकण्टकविरा- जितेत्युच्यते । त्रिकण्टकः प्रणवः । प्राप्य च तां परविद्याप्रया- रिणीमात्मानं कृतकृत्यं मन्वानः फणिराट् । 'ततः सरनपुप्पायुर्वि- श्वेशं मां सनातनम् । संपूज्य नित्ययात्रादि सर्व कर्म चकार सः ।। सनातनमसण्डगुरुं । सर्व शास्त्रविहितम् । रत्नानि स्वधनं दक्षि- णायै । स च चिरतरमत्सेवया श्रीफागीवासस्वरूपमर्मज्ञः । यात्राया नित्यत्वविशेषणात् यथोपलब्धोपनयनानां सध्या नित्या तथा लब्धकाः पुण्यराशेः काचिद्यात्रा नित्या । यथोपनयं संरक्ष्यते तया तथा यात्रया काशीलामः । ततसद्दिनप्राप्त फर्म चकार । 'आदिभैरवमभ्यय॑ धूपदीपादिमिततः । कृत्तिासेश्वरं द्रष्टुं पुण्यपाणिरुपाययो । रार्थलरकल्पापूर्व सेन भररेण सिवा- सेश्वरेण च पारितायं वार्षिकप्रायश्चित्तस्य सांप्रतिकायवायनन्त- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) रमेपा तृतीयपूजोपस्थापिता । 'श्रीकालभैरवं दृष्ट्वा भीमरूपं भया. नकम् । चकम्पे मूच्छितः शेपः पपात पृथिवीतले । 'महद्भय वसमुद्यत मिति श्रुतेस्तदा जागृतेः । एतस्योद्यतदण्डस्याने क उत्था. तुमर्हतीति मत्वोत्थापिता अभयहस्तेन देवाः सप्तर्पयः सफणयले च तं समुद्यत प्रभोर्दण्डमनुकूलीकर्तु बहुभिः स्तोन्नैः सामर्थ्यप्रदर्श नेन शमयामासुः । प्रशमिते च तस्मिन् सोनतात्पर्यमुपसंजहुः । 'द्रष्टुं न शक्यते घोरं तवेदं रूपमीदृशम् । सौम्यरूपं वहखेश प्रसीद करुणाकरे'ति । कृतकार्यस्य प्रभोर्दण्डस्य सदापि घोर- रूपत्वे प्रजास्थितिरेव दुर्घटेति शम एव न्यायः सदेति भावः । न्यायमनुसृत्य प्रशमिते तस्मिन् स्वमनोरथसिद्धिं प्रदर्शयति स्म विष्णुायप्राप्ताम् । 'दुष्टस्यैवं मता शिक्षा शिवद्रोहाय तस्य तु । शिक्षेयमेव सर्वेश अशैवाना दुरात्मनाम् ॥' अशैवानां गुरुसंप्रदा- यविच्छेदिनाम् । नाशिवो गुरुर्भवति इति न्यायमुक्त्वा । 'उत्सा होद्य महानासीन्मम श्रीकालभैरवः । दुरात्माऽयं शिवद्रोही निह- तोऽयं यतस्त्वया ।।' अतएवार्जुनं प्रति श्वेतवाराहकल्पे 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं १ कोऽयं न्याय इति नावगम्यते । सिद्धान्ते ब्रह्मविष्णुशिवाना भेदस्य वरस्य चाश्रुतेस्तारतम्यकृते क्रियमाणप्रयास एवान्याय । पामरप्रकृतिसि- द्धेऽपि भेदे तारतम्ये वा ज्येष्टस्य हिरण्यगर्भस्थानीयस्य पितामहस्य ब्रह्मणो- ऽवराभ्या विष्णुशिवाभ्या क्रियमाणोऽपराध एवान्याय. । रुदाणामन्यतम शिव । आदित्यानामन्यतमो विष्णुरित्यवरलमनयो स्पष्टमेव । अवैदिक्श- ववैष्णवसप्रदाययोरिख ब्राह्मेन्द्रसप्रदाययोरपि नास्ति सद्भाव इत्यनयो पदे पदेऽभ्यस्यवेऽपमानो निजपूजाप्रचाराय सिद्धान्ततस्कराभ्या सप्रदायावेशवालि- शाभ्या शैववैष्णवाभ्यामिति तु न्याय । निर्दिष्टविधिना विधिहरिहरा अपि तत्तत्मपरमेश्वरा इतरतिरस्कारमन्तरवाराच्या इति राधान्त आपरमार्थावगे धमिति समदाय, ·(धर्मविचारः ३) भैरवाष्टमीनिर्णयः १५ । ४४१ सृजाम्यहम् ।' इति प्रतिज्ञास्यामि । 'यदा मम महेशेन विष्णुत्वं दत्त- मादरात् । तदापि भैरव श्रीमन्त्संतोपो नेदृशोऽभवत् ।। सतोपमूलं शासनफलमाह 'अशैवे निहते दुष्टे धर्मोपि स्थिरतां गतः। अन्यथा धर्मलेशस्याप्यवस्थानं तु दुर्लभम् ॥' एतदेव महतामाविर्भावफलं मम संमतम् । 'परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगेयुगे । युगेयुगे धर्माधर्मयोः कल. हेकलहे । भाविफलं विचार्य शिक्षणीय इति मतमाह ॥ 'परंतु भैरव श्रीमन् शिक्षास्य हितकारिणी । जाता मरणमात्रेण मुक्ति- रन भविष्यति ॥' काशी मम संमता मरणमात्रेण मोक्षे प्रतिवन्धं बारयति साधनसंपत्ति संपादयतीति । काश्या अन्यत्र देहान्त- दण्डः सफलश्चात्र स्वनुग्रहाय कल्पते । 'ततोस्य मरणं येन न भविष्यति भैरव | यथा शिरांसि ग्रीवासु योजयामि त्वदाज्ञया ।।' इति चतुर्प योजितेपु । 'एकं गतं शिरोस्यैव पातालं प्रति सत्वरम् । दुःखमेवमशेवानां भावी त्याख्यापनाय तत् ।' युक्ततरमेतत् । 'तेनो. नशिरसा ब्रह्मा दुःखितस्तिष्ठतु प्रभो । मरणे त्वस्य दुःसानि नेह- शानीति मन्महे ॥ स्मरन्स्वकृतकर्माणि दुःखहेतूनयं विधिः । तिष्ठत्वाकल्पमत्यन्तं दुःखितः प्रलपन्त्सदा ॥' ईदृशमनोरथस्य फलम् । 'अपराधिनमालोक्य नृपाश्च क्रूरशासनाः । कुर्वन्ति हस्त- पादान्यतरं लून दुरासदाः।' कुर्वन्तीति विधौ लेद् कुर्वन्त्वित्यर्थः । 'एनमालोक्य शिरसा हीनमन्ये नराः सुराः । शिवद्रोहं दुःसहेतुं न करष्यन्ति सर्वथा ।' एनं शठम् । शिवद्रोहं परयोविघातमित्ये- वार्थः प्रकरणात् । एवं दण्डं योजयितुर्मम फलम् । 'ब्रह्मणोपीदृशं दुःखं शिवद्रोहरतात्मनः । किमुतास्माकमित्यन्ये भीताः स्थास्यन्ति भैरव ।' दण्डेन सहैव शास्त्रप्रवृत्तेः काश्यामन्यत्र या गुरुनिकट इति भावः । इत्थं दण्डविधि प्रणीय प्राप्तमाह । 'प्राणैः संयोजया- श्वेनं सत्वरं दुःखितोऽस्त्वयम् । दुःसं प्राणवियुक्तस्य कथं भवति ·४४२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) भैरव ॥' आशु सत्वरमितिशब्दाभ्यां तारकोपदेशात्प्रागिति गम्यते । प्राणैः संयोजयेत्युक्त्या मृत इत्यपि च गम्यते । ननु मुमूर्पोरेव यत्रोपदेशः श्रूयते किमु मृतस्य प्राणसंयो- जनेनाऽस्य विदिततत्वस्य जीवन्मुक्तिरेवावशिष्यत इति चेन्न । अधिकारिण एव मुमुक्षोर्मुमूर्पोम्पदेशोऽन्यस्य तु दंडपाणिकृतघ- रमभूपानंतरमिति व्यवस्थायां सत्यामेप नाद्यापि चरमभूपाप्र- विष्टो नाप्युपदिष्ट इति भावः । एवं प्रासंगिक संभाष्य । 'किंचास्य तृणरूपस्य वधार्थ रूपमीदशं ॥ किमर्थ धृतमीशान कल्पक्षयकरं परं ॥' अस्यास्माकं श्रेयोविघातरूपस्य । किमर्थ- मस्मदनुग्रहार्थमिति काकुः । महाकल्पस्येत्यादिना घोरतरत्वं प्रति- पाद्य । 'प्रसङ्गेनापि देवेश तव रूपं सनातनम् । दृष्टमद्य कृता- थोऽस्मि कैतद्रूपस्य दर्शनम् ॥' प्रसङ्गेन मूर्सस्य ब्रह्मणः । सनातनं प्रभोः सनातनत्वे दण्डोऽपि सनातनः । कृतार्थः परिहनचिन्नः । 'आद्यं तु दृष्टमेतन्नो रूपं भैरव सर्वथा । इदं किंचिदपि द्रष्टुं न शक्यं सत्यमुच्यते । आद्यं अस्मारकालात्पूर्वसिद्धं कृत्तिवासेश्वरेण सह पूजितम् । इत्युक्ता प्रणिपस सौम्यरूपे श्रीभैरवं नियोज्य सदाशिपं संपाद्य यदेशः प्रसंगस्तदाहं स्मर्तव्य इत्याज्ञा शिरसि कृत्वा तुष्टेन विष्णुना शिरांसि संयोजितानि भैरवेण प्राणस्तदा सविघ्नसंतोपी ब्रह्मा लजयान्यत्र जगामेति शोकपञ्चकं व्याख्या- तम् । प्रायो महतां निकटे प्रकटितगुणः शठो लञ्जते । 'ततो चवुः सुखा वाताः पुष्पवृष्टिबभूव च। प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा वभूयु—- सराः पुरा । ततः विनोत्सारणानन्तरं पुष्पवृष्टिरेपा दिव्या पूजा । एवमादिसर्वतः शान्ति दृष्ट्वा शेषोऽपि निर्भयः स्वस्थानं ययौ। दिव्यपूजायाः पुष्पवृष्टेदिंगादिशान्तेश्व कालमाह । 'एतस्मिन्नन्तरे देवाः सूर्योऽप्यसंगतः शिवे । ततः संध्यादिकं कृत्वा शिवपूजापरा वभुः ॥ यथा शेषः पातालं सथा सूर्यास्तमित्यपिशव्दार्थः । शिव- ·(धर्मविचारः ३) भैरवाष्टमीनिर्णयः १५ । ४४३ पूजापराः कृत्तिवासेश्वरस्य शेषपूजापरा उत्तरपूजापरा वा । सतः काशीपालनार्थ भैरवः स्थापितो मया । कृत्तिवासेश्वरस्यैव दक्षिणां दिशि सादरम् ।। ततस्तेषु पूजाव्यग्रेषु सत्सु सप्तम्यर्थे तसिः। दक्षिणां दक्षिणस्याम् । 'ततः सायं विष्णुमुख्याः कृत्वा पूजां मम प्रिये। भैर- वाभ्यर्चनार्थाय जग्मुभैरवसंनिधौ ॥ ततः स्थापनोत्तरं मम कृत्ति- वासेश्वरस्य । जग्मुः कृत्तिवामेश्वरालयात् । सायं प्रदोपसमये। 'ततस्ते भैरवं देवमुपचारैश्च पोडशैः । संपूज्यायप्रदानानि चक्रुर्भ- क्तिसमन्विताः ॥' कृत्तिवासेश्वरपूजोत्तरमयंदानात्प्राक् विघ्नमाच- रितमिति गम्यते । अतएव । उपोपणस्याङ्गभूतमर्यदानमिह स्मृतम् । तथा जागरणं रात्रौ पूजा यामचतुष्टये । भैरवपूजाया आकस्मिकत्वात्कृत्तिवासेश्वरपूजाया व्युच्छिन्नत्वाव्युच्छिन्नस्योपो- पणस्याङ्गमिति पर्यवसितं पारिशेष्यात् । अनेनैव न्यायेन । तथा जागरणं रात्रौ पूजा यामचतुष्टये । एतद्यमपि पतितमयमार्ग। अतएव । 'भैरवायोग्ररूपाय यस्त्वयं न प्रयच्छति । तस्योपवास- जनितं न फलं जागराजितम् ॥' उपोपणस्याङ्गविकलत्वात् । अतए- वास्यायस्यैतद्रूपम् । 'पाने पुष्पाणि सजलान्यादायाध्यमनुत्तमम् । जपन्तो ददुराणि भैरवायाऽमितामने ॥' अनुत्तममेताहशसम- यस्य पुनरनुपलम्भात् । जपन्तः पठन्तः । अमित्तात्मने यो ह्यमितः कृत्तिवासस्तदामने तस्यैव भैरवरूपेण परिणतत्वान्मायया । एतदन्तापि कृत्तिवासेश्वरपूजा तत्कालसमुचितोय॑मत्रः न तु कृतः श्लोकः । 'भैरवाय॑ गृहाणेश भीमरूपाव्ययानय । अनेना- य॑प्रदानेन तुष्टो भव शिवप्रिय ॥' औचित्यप्रदर्शनं मत्रार्थः । दीनैः कि देयं समर्थेभ्य इत्यभिप्रायः । 'सहस्राक्षिशिरोवाहो सहस्रचर. णाजर । गृहाणार्य भैरवेदं सपुष्पं परमेश्वर ॥ तात्कालिकखरू- पनिर्देशो मवार्थः । 'पुप्पासलिं गृहाणेश वरदो भव भैरव । पुन- रय गृहाणेदं सपुष्पं यातनापह ।।' मध्ये पुष्पाञ्जलिं दत्वा तृती.

·१४४ । विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) याध्यप्रदान कर्तव्यमस्मिन्कमणीति मन्त्रार्थः । अनेनवायंप्रदानम् । त्रयाणां मत्राणां विष्ण्वादय रुपयः । ततःप्रभृति कृत्तिवासे- श्वरलिगामना लुप्ता: 1 इति कृत्वार्घ्यदानानि शिवविष्णुपुरोगमाः। चक्रुर्जागरणं रूप शंसन्तो भैरवस्य ते ॥' संनिहितत्वात् । सदा कथ तदुच्यते । 'भैरवस्य तु कर्तव्या पूजा यामचतुष्टये । कार्य शिवकथालापैर्निशि जागरण सदा ।।' शिवकथालापेलद्वाधे माना- भावात् । अस्य प्रायश्चित्तव्रतरूपस्य फलं। 'जागर चोपवासं च कृत्वा कालाष्टमीदिने । मयत: पापनिर्मुक्तः शैवो भवति शोभने ।' चकारी पूजायदानयो. समुच्चयार्थौ । शैवो भवति विघ्ननिवृत्तेः । तथैवाकरणे । 'यो देवि भैरवाष्टम्यामुपवासं प्रयत्नतः । न करिष्यति मोहेन स यायेव हि यातनाम् ।।' प्रयत्नतः नाहं भैरवोपासना जाने इति । प्रतरूप प्रायश्चित्तमुपसंहरति । तस्मादाना भैरवस्थ कर्तव्या सततं बुधैः । यातनाभीरुभिर्मत्यैर्मुनिभिश्चापरिनि । सततं प्रतिवर्षम् । काशीवासविधेरनादित्वात्तत्र प्रमादे चिदर्गिलस्याप्य- नादिसिद्धत्वादादिभैरवकृत्तिवासेश्वरपूजया संपादनीयपि तस्मि- नगविधिरयं प्रासङ्गिको नासत्यसोमपानविविवच्यवनमहर्पिन- सङ्गे । श्रीकालभैरवप्रान्त इत्यादिश्लोका इतिकर्तव्यतावोधका- स्ततः सायं विष्णुमुख्या इति वचनेनैकवाक्यतापनास्तरमादेपो. गविधिः कृत्तिवासेश्वरपूजायाः । तद्विधिस्त्वनुमीयते नित्यकर्मो- तर तर प्रवृत्तिलिङ्गात्तत्र तत्र । एवमुपलव्धेऽपि पूजाकाले नाव. तारकाले उपलब्धो मध्याह्ने सस्थिते रवावित्यस्य गमनान्वयात्त- दानींततस्तदाशब्दानां प्राकरणिककालनिरूपकाणामुपक्षीणत्या- पुनर्मध्याह्नप्रहणे मानाभावात्प्रयोजनाभावाञ्च पूजाविधेः प्रदो. पादियामचतुष्टयेन चरितार्थत्वादानुमानिककालग्रहणमप्रयोजकम् । यत्तु निर्णयसिंधौ तदोग्ररूपादनघादिति शोकमवलम्च्य मध्याहे भैरवोत्पत्तिश्रवणादित्युक्तं । साच रातिव्यापिनी सती प्रदोपव्या.

·(धर्मविचारः३) भैरवाष्टमीनिर्णयः १५॥ ४४५ पिनी ग्राह्येति वक्तुः खण्डनाय मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्यति मनसि निधाय तदुपष्टम्भाय नित्ययात्रादिकं कृत्वा मध्याह्ने संस्थिते रवावित्युपन्यस्तं तचिन्त्यम् । तस्य कृत्तिवासेश्वरपूजाकालनिर्ण- यपरत्वात् । परन्तु मध्याहव्यापिनी लब्धा चेाक्ता कृत्ति- वासेश्वऽपूजाया अप्यष्टमीनिमित्तत्वात् । मध्याहे पूजाप्रवृत्ति- लिङ्गात्तथाविधिकल्पनाया आवश्यकत्वात् । कृत्तिवासेश्वरपू- जनं प्रायश्चित्तं रात्रौ यामचतुष्टयपूजान्तम् । रात्रौ याम. चतुष्टयपूजा भैरवे विधेया तथैव विधिवचनात् । न चेयं कृत्तिवासादन्यस्य पूजा प्रासिद्धाया एतस्या भैरवे प्रतिपत्तिस्ता. दात्म्यात् । अत्रेयं चिन्ता त्रिविधलिङ्गदर्शनात् । किमियमष्टमी मध्याह्नव्यापिन्युत संध्याव्यापिन्यथ रात्रिव्यापिनी ग्राहोति । मध्याहे कृत्तिवासेश्वरं जग्मुः सायाह्न भैरवं जग्मुः पूजाथै पूजा यामचतुष्टय इति त्रीणि लिङ्गान्यष्टमीमूलानि तत्र का निर्मूतव्येति । कासहेतोपक्रममुपसंहारं चेति । उपक्रमस्तु कार्तिकस्यासिताष्टम्यां मध्याहे कृत्तिवासेश्वरं जग्मुरिति उपसंहारश्च तस्यामेवाष्टम्यां प्रदोपे पूजाय भैरवं जग्मुरिति जागराद्यपि तत्रैव । मध्याहादि जागरान्तं कालं या सहेत साष्टमी निर्णेतव्या । ननु प्रतिवर्षमेतादृशी व्याप्तिर्दुर्लभेति चेदुप्रक्रमादुपसंहारो य. लोयानिति न्यायेन प्रदोपव्यापिनी सहेत किंचित् । पूजोपसंहा- रस्यापि बलवत्त्वाचामचतुष्टयपूजाजागरणानुकूल्यात् । मध्याहः मात्रव्याप्ता तु न सहेत कंचिद्धारं दुर्यलाश्रयत्वात् । यत्र मध्या संपूजितः कृत्तिवासातस्य नामापि न श्रूयतेऽष्टम्या सह । आसी. त्पूर्व कृत्तिवासोऽष्टमीति तत्राष्टमीपरिशिष्टा वलयता श्रीभैरवण संदृब्धा तत्तःप्रभृति भैरवाष्टमीति नामान्तरमापन्ना निर्गतम्या यथाप्रदोपसमयमारम्प भैरवपूजा नागरानुफूला। मध्याहमानव्या- पिन्यपि शास्त्रार्धस्त्वभूत्पूर्व भैरवावतारात्मा । तस्मान्मध्याह- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) वृत्तिप्रसङ्गाच । तस्मादियं मध्याहव्यापिनी ग्राह्यति लेखश्चिन्त्यः। नयोभयदिने प्रदोषव्याप्तौ तदेकदेशस्पर्श वा परवेत्सपि माना. भावात् । इतरत्सर्व व्याख्यातनायमिति दिक् । प्राप्ते चान संशये शिवरहस्ये सप्तमाशे पर्यालोचनीय एकादशोऽध्यायः । इदमत्र रहस्यम्-मुमुक्षुभिरेवान वासो विधेयः प्रायश्चित्तालि- ङ्गात् । मुक्तानामनुज्ञोदरभरीणां न निषेधो यातनान्ते मोक्षलिङ्गात् स्थमपि मुक्तिरेव फलं मुमुक्षूणां तीव्रसंवेगाना तीनं फलमितरेपां कालदेय । यथा यतीनां तीनमितरेपामधीतविद्यानामपि विलम्बः फले । फलं तु मुक्तिरेव तदेकफलत्वाद्विद्यायाः सा च लभ्यते गुरकुलवासेन स च गुरुमातृवदगीकरोति पोपयति च हद्यया विद्यया यथा स्तन्येन माता सा च पुष्टिस्तुष्टिसहिता नैश्चि- त्यरूपमोक्षसुसान्ता स एव गुरुः परमेश्वरः सैव माता पर- मेश्वरी फलयाथार्थ्यात् । अतएव श्रुतिराह 'मामानिपतृमानाचार्य- वान् पुरुपो वेदेति श्रीः। श्रीभैरवगृहाणेमा सेवा काचिकृतां मया । त्वमेव वलमस्माकं भिक्षुणा मिक्षुनायकः ॥१॥ शाके श्रीशालिवाहस्य मुनिचन्द्राष्टभूमिते । काशिकाया भैरवस्य पीतये निर्णयः कृतः ॥२॥ विश्वेश्वरो येन दृष्टः स न पश्यति संसृतिम् । श्रीकाशिका येन लब्धा लब्धव्यं नावशिष्यते ॥३॥ इति भीवरल्यथामनिवासिधीसञ्चिदानन्दसरस्वतीयू न्यपादपादपकजरेणु- ना कृष्णानदपरखतीभिभुणा विरचितो गुरुकुल वासनिर्णयमूलो भैरवा. प्टमीनिर्णय समूल सफलश्च समाप्त । १ भैरवाष्टमीति समाख्ययाऽष्टम्युपहितमध्याहस्य श्रुतलात् तादृशमयाहे कृ. तिवाससो भगवत पूजासमनन्तरमेव प्रदोषसमयेऽश्रुतावस्यकाष्टमीसभिधाने भैरवपूजाया विधानादष्टम्युपहितमध्याहवद्दिनप्रदोपस्यैव भैरवपूजाप्रयोज कावे कृत्तिवास पूजासमनन्तरवस्य लिङ्गाचं मध्याहव्यापिन्या एवाष्टम्या निर्णय युक्त- मुत्पश्याम । अष्टम्युरहितप्रदोषवहिनमध्यलय कृत्तिवास पूनाप्रयोजकत्वे खामिपादसम्मते मध्याहप्रसासनाया अष्टम्या प्रदोपोपाधित्वे चानुक्लन. काभाव सट एवं.

·(धर्मविचारः ३) एकादशीविवेकः १६ । १४९ एकादशीविवेकः ॥ १६॥ श्रीलक्ष्मीरमणं नत्वा लक्ष्मीरमणतुष्टये । करोमि स्वीयवोधाय चैकादश्या विवेचनम् ॥ १ ॥ 'उदयात्प्राक् चतस्रस्तु घटिका अरुणोदय' इति स्कन्दनारदा. भ्यामुक्ते अरुणोदये दशमीगन्धशून्यैकादशी शुद्धा उपोप्या । अरुणोदयमारभ्य दशमीयुता विद्धा त्याज्या । 'अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते । सा विद्धकादशी तत्र पापमूलमुपोषण' मिति भविष्यपुराणवचनात् । उदयोपरि विद्धा तु दशम्यैकादशी यदा । दानवेभ्यः प्रीणनार्थ दत्तवान् पाकशासन' इति काण्वव- चनात् । 'दशम्याः प्रान्तमादाय यदोदेति दिवाकरः । तेन स्पष्टं हरिदिनं दत्तं जम्भासुराय त्विति स्मृत्यन्तरवचनात् । अरुणोद- यवेलायां विद्धा काचिदुपोषिता । तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात्तां परिवर्जये दिति कौत्सवचनात् । 'दशम्यनुगता यत्र तिथिरकादशी भवेत् । तत्रापत्यविनाशश्च परेत्य नरकं व्रजेदिति नारदवचनात् । 'दशमीशेपसंयुक्तां यः करोति विमूढधीः । एकादशीफलं तस्य न स्याहादशवापिकमिति ब्रह्मवैवर्तात् । 'दशमीशेपसंयुक्तामुपोप्यै- कादशी किल । संवत्सरकृतेनेह नरो धर्मेण मुच्यते इति विष्णुर- हस्साच । अयं च विद्धानिपेधः शुद्धायाः संभवे, असंभये तु विद्धव सर्वरुपोप्या । एकादशी काचित् भवेत् दशम्या दूपिता तिथिः । पृद्धिपक्षे भवेद्दोपः क्षयपक्षे तु पुण्यदेति विष्णुरहस्यान् । 'एक- स्मिन् सावने त्वहि तिथीनां त्रितयं यदा । तदा दिनक्षयः प्रोक्त- स्तत्र साहसिकं फलमिति वसिष्ठेन क्षयदिनस्यातीव पुण्यजनक- त्वयोधनात् । 'एकादशी दिशा युक्ता वर्धमाने विवर्जयेन् । क्षयमार्गे स्थिते सोमे फुति दशमीयुतामिति भविष्यपुराणात् । 'एकादशी दिशा विद्धा परतोनेन्ववर्धते । यतिमिहिमिश्चैव सैवोपोप्या क्षये १ पाठे सन्देहो मावि, नानुवर्यते इति पाटन युफः.

·४५० विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) तिथिरि ति हेमाद्रिधृतपापुराणवचनात् । 'अविद्धानि निपिद्धैश्च न उभ्यन्ते दिनानि तु । मुहूतः पञ्चमिर्विद्धा प्रायवैकादशीतिथिः । वर्धविद्वान्यन्यानि दिनान्युपवसद्बुधः । पूर्वविद्धा न कर्तव्या पष्टयकादश्यथाष्टमी । एकादशी तु कुर्वांत क्षीयते द्वादशी यदी ति ऋष्यशृङ्गवचनात् । 'एकादशी तृतीया च पष्ठी चैव त्रयोदशी। पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परेहनीपति वसिष्ठवचनात् । एकादशी न लभ्येत सकला द्वादशी मवेत् । उपरेकादशी विद्धा मरविरुद्दालकोऽब्रवीदिति ऋष्यशृङ्गवचनात् । 'दिनक्षयमृते देवि नोपोध्या दशमीयुता । सैवोपोध्या तदा पुण्या परतश्चैत्रयोद- शीति पद्मपुराणवचनात् द्वादश्यां यदि त्रयोदशीत्यर्थः । विस्टगे- कादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः । तामेवोपवसेकाममकामो विष्णुतत्पर' इति वैष्णवस्य श्यगतेकादश्याः प्राशस्त्यबोधककू- मपुराणवचनाथ । 'प्रतिपत्प्रभृतयः सर्वा उदयादोदयाद्रयः । संपूर्णा इति विख्याता हरिवासरवर्जिता' इति स्कन्दपुराणवच- नात् । 'उदयात्माग्यदा विप्र मुहूर्तद्वयसंयुता। संपूर्णैकादशी ज्ञेया तत्रैवोपक्सेद्गृही ति गारुडपुराणवचनात् । आदित्योदयवेलायाः माड्मुहूर्तद्वयान्विता । एकादशी तु संपूर्णा विद्धान्या परिकल्पिते'. ति भविष्यपुराणवचनावावगतसंपूर्णत्वविशिष्टा एकादशी यदा वर्धते तदा 'विष्णुप्रीणनतत्परैः । उपवासद्वयं कार्यमिति बृहद- सिष्ठमतम् । 'संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। लुप्यते द्वादशी तस्मिन्नुपवासः कथं भवेत् । उपोष्ये द्वे तिथी तत्र विष्णुप्रीगनत- त्वरिति वृहद्वसिष्ठवचनात् । यदा तु अहोरात्रव्यापिनी पूर्णा अरुणोदये दशमीविद्धा शुद्धा वा एकादश्येन वर्धते तदा पूर्वा गृहस्थैः कार्या । 'निष्कामस्तु गृही कुर्यादुत्तरैकादशी सदा । प्रातर्भ- वतु वा मा वा द्वादशी च द्विजोलमेति हेमाद्रिधृतरकन्दपुराणव- धनेन सकामगृहस्थस्य पारणे द्वादश्यावश्यकत्वप्रतीतेः वक्ष्यमाणव- ·(धर्मविचारः३) एकादशीविवेकः १६॥ ४५१ चनकदम्बाञ्च । उत्तरा यत्यादिमिः कार्या । 'प्रथमेऽहनि संपूर्णा व्याप्याहोरात्रसंयुता । द्वादश्यां च तथा तात दृश्यते पुनरेव सा । पूर्वा कार्या गृहस्थैस्तु यतिभिश्चोत्तरा विभो' इति स्कन्दपुरा- णवचनात् । 'एकादशी विवृद्धा चेत् शुक्ले कृष्णे विशेषतः । उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद्गृही ति प्रचेवोवचनात् । 'पुनः प्रभात- समये घटिकैका यदा भवेत् । अत्रोपवासो विहितो वनस्थस्य यतेस्तथा। विधवायाश्च तत्रैव परतो द्वादशी न चेदिति गृहस्थस्य पूर्वासूचकात् गारुडपुराणवचनात् । 'त्रयोदश्यां न लभ्येत द्वादशी यदि किंचन । उपोष्यैकादशी तत्र दशमीमिश्रितापि चेति स्कन्द- पुराणवचनात् । 'त्रयोदश्यां यदा नष्टा द्वादशी घटिकाद्वयम् । दशम्यैकादशी विद्धा सैवोपोप्या सदा तिथि रिति हारीत- वचनात् । 'पारणाहे न लभ्येत द्वादशी कलयापि चेत् । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोप्यैकादशी तिथि'रिति ऋष्यशृङ्गवचनात् । द्वादशी स्वल्पमल्पापि यदि न स्यात्परेहनि । दशमीमिश्रिता कार्या महापात- कनाशिनीति बृहद्वसिष्ठवचनाच । पूर्वोक्तगारुडस्कन्दपुराणादिव- चनैः 'विद्धाप्यविद्धा विज्ञेया परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि च विद्धा स्यात्परतो द्वादशी यदी'त्यनेन गृहस्थस्य एकादशीमात्र- वृद्धौ विद्धाया अप्येकादश्या अविद्धात्वयोधकेन एकादशीद्वाद- श्योवृद्धौ अविद्धाया अप्येकादश्याः सर्वेषां विद्धात्ववोधकेन पाद्म- वचनेनापि गृहस्थवैष्णवस्य शैवादिगृहसवत् विद्धा पूर्वकादशी प्राप्ता 'दशमीवेधसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । नैवोपोप्यं वैष्णवेन तदिनैकादशीव्रत'मित्यनेन गारुडपुराणवचनेन निपिध्यते अतसेनो- तरैव कार्या । गारुडवचनस्योक्तरीत्या चारिताानगीकारे अरु- णोदयदशमीविद्धकादश्यामविशेपेणोपवासनिषेधकः पूर्वापानेक. वचनैः परमापदमापनो हर्षे का समुपखितः । नैकादशी यशस्नु, यस्य दीक्षासि वैष्णवी । समात्मा सर्वजीवेषु निजाचारादवि- ·१५२ विचारत्रयो। . (धर्मविचारः३) प्लुतः । विष्ण्वर्पित्ताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते' इति स्कन्दपुराणोक्तलक्षणस्य चैष्णवस्यापि उपवासनिषेधसिद्धी वैयर्थ्य वैष्णवेन नैयोपोध्यं तदितरैः सवरुपोध्यमित्यर्थस्वीकारे उभयवृद्धौ एकादशीमात्रवृद्धौ वा विद्वैकादश्याः सर्वैरुपोप्यत्वापत्त्या विरुद्धा- र्थप्रतिपादकत्व वा स्पष्टमेवेति योध्यम् । यदा तु एकादशी द्वादशी च वर्धते तदा सर्वैरुत्तरा कार्या । 'संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुन- रेव सा । सत्रोपोप्या द्वितीया तु परतो द्वादशी यदीति भृगुव- चनात् । 'संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । संवरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदी ति नारदवचनात् । 'संपूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । तत्रोपोध्या परा पुण्या परतो द्वादशी यदी ति गारुडवचनात् । एकादशी विष्णुना चेहादशी परतः स्थिता । उपोप्या द्वादशी तन्त्र यदीच्छेत्परमं पदमिति वाराहपुराणवच- नात् । 'संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। वैष्णवी च त्रयो- दश्यां घटिकैकापि दृश्यने । गृहस्थोपि परां कुर्यात्पूर्वी नोपवसे- त्तदा । पूर्णाप्येकादशी साज्या वर्धते द्वितयं यदीति स्मृत्यन्तरव- चनाच । 'एकादशी विष्णुना चेद्वादशी परतः स्थिता । उपोप्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमं पदमिति वाराहपुराणवचने । 'एका. वशी भवेत्पूर्णा परतो द्वादशी यदि । एकादशी परित्यज्य द्वादशी समुपोषयेदिति उभयवृद्धिप्रतिपादकस्मृत्यन्तरवचने । 'संपूर्णैका- दशी यन द्वादश्यां वृद्धिगामिनी । द्वादश्यां लड़ने कार्य त्रयो- दश्यां तु पारणमिति नारद्वचने । 'एकादशीकलाप्राप्ता येन द्वादश्युपोषिता । तुल्यं क्रतुशतस्योक्तं त्रयोदश्यां तु पारणमिति विष्णुरहस्यवचने च यथा एकादश्याः कलादियुक्तायां द्वादश्यां केवलद्वादशीशब्दः प्रयुक्तः सथैव 'आदित्योदयवेलाया आरभ्य पष्टिनाडिका । संकीर्णैकादशी नाम साज्या धर्मफलेप्सुमिः । पुत्रपौत्रप्रवृत्यर्थ द्वादश्यामुपवासयेत् । वत्र ऋतुशतं पुण्यं त्रयो- ·(धर्मविचारः ३) एकादशीविवेकः १६ ॥ ४५३ दश्यां तु पारणमिति गारुडपुराणवचने । “एकादशी भवेत्पूर्णा परतो द्वादशी यदि । तदा ोकादशी त्यक्त्वा द्वादशी समुपोपये. दिति स्कन्दपुराणवचने । 'एकादशी यदा पूर्णा परतो द्वादशी भवेत् । उपोष्या द्वादशी तत्र तिथिवृद्धिः प्रशस्यते' इति तिथिवृद्धि- प्राशस्त्यप्रतिपादककालिकापुराणवचने । 'पूर्णा भवेद्यदा नन्दा भद्रा चैव विवर्धते । तत्रोपोप्या तु भद्रा स्वात्तिथिवृद्धिः प्रशस्य- ते'इति गारुडपुराणवचने एतादृशान्यवचनेषु च द्वादशीशब्दः स्वल्पैकादशीयुक्तद्वादशीवाचकः नतु केवलद्वादशीवाचकः । 'आदि- योदयवेलाया आरभ्यः संपूर्णा० पूर्णा० तिथिवृद्धिः प्रशस्यत' इत्यादिवचनस्य पदैरुक्तार्थस्य संभवात् 'न चेदेकादशी विष्णो द्वादशी परतः स्थिता । उपोप्यैकादशी तत्र यदीच्छेत्परमं पदमिति नार. दवचनानुसारात् । 'शुद्धा यदा समा हीना समा क्षीणाधिकोत्तरा। एकादशीमुपवसेन्न शुद्धां वैष्णवीमपी'ति स्कन्दपुराणवचनाताएका. दशी न लभ्येत सकला द्वादशी भवेत् । उपोप्यैकादशी विद्धा ऋपिरु- हालकोऽब्रवीदिति ऋष्यशृङ्गवचनेन परत एकादश्यभावे विद्धाया अप्यगीकाराच । एकादशीक्षये विद्धैकादश्युपवासविधायकादस्मा. देव ऋष्यशृङ्गवचनात् । 'एकादशी दिशा युक्तां वर्धमाने विवर्जयेत्। क्षयमार्गस्थिते सोमे कुर्वीत दशमीयुता'मिति भविष्यपुराणव. चनात् । 'एकादशी भवेत्काचिदशम्या दूपिता तिथिः । वृद्धिपक्षे भवेद्दोपः क्षयपक्षे तु पुण्यदे'ति विष्णुरहस्यवचनादपि 'एका- दशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी भवेत् । उपोप्या द्वादशी सत्र यदीच्छेत्परमां गति मिति व्यासवचनस्यापि एकादशी यदा लुप्ता छिन्ना सण्डिता दिनद्वयेपि पूर्णा न भवति पूर्वदिने उद्ये दशम्याः सत्वात् उत्तरदिने उदये एकादश्याः स्वल्पत्वाय तदा स्वल्पै. कादशीयुक्ता द्वादशी उपोप्या नतु पूर्वा । अलुमेति छित्त्वा वा ईशार्थस्स स्वीकाराय । किंच महाशिवराभ्याः आश्विनगुष्ठ.

·४५४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) प्रतिपदश्वामाविद्धाया राष्ट्रभङ्गमहापातकादिजनकत्वेनातिनिषिद्ध- त्वेऽपि अविद्धाया असंभवे अमाविद्धव यथा स्वीक्रियते न तिभ्यन्तरं तथैव एकादश्या दशमीविद्धाया अतिनिपिद्धत्वेपि शुद्धाया असंभव अविशेषणे विद्धामहणप्रतिपादकपूर्वोक्तवचनैर्दशमीविद्धाया एवं ग्रहणौचित्यात् 'सर्वत्रैकादशी कार्या द्वादशीमिश्रिवा नरैः । प्राव- वतु मा वाभूत् यतो नित्यमुपोपणमिति ऋष्यशृङ्गवचनेनापि खण्ड- तिथौ सर्वत्र क्षयवृद्ध्यादौ द्वादशीयुता एकादशी प्राह्या नतु केवल. द्वादशीत्यर्थस्य प्रतिपादनात् । शुद्धकादशीसंभवसंदेहे विद्धकाश्युप- चासापेक्षया शुद्धद्वादश्युपवास एव वरः । 'उपोष्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारणम् । निर्गतायां त्रयोदश्यां कला वा द्विकलापि वा। द्विकलायां तु द्वादश्यां पारणं यः करोति हि । तामुपोप्य महीपाल न गर्ने विशते नरः' इति हेमादिधृतभविष्यवचनात् । विवादेषु तु सर्वेषु द्वादश्यां समुपोपणम् । पारणं हि त्रयोदश्यामाज्ञेयं मामकी मुने' इति मार्कण्डेयेषु प्रद्युम्नसंवादाच्चेयलम् । तथाच शुद्धा वा एकादश्येव गृहस्थयत्यादिभिः यथाशास्त्रमुपोप्या नतु एकादशीक्षयादौ केवलद्वादशीति सिद्धम् । पक्षपात परित्यज्य विचार्य कृतयुद्धिभिः । एकादश्या वियेफेन नीलक्ष्मीरमणो विभुः। प्रीयतां सर्वलोकस्य शं तनोतु च शाश्वतम् । यन्नाम्ना विहितं यत्ततेनानुष्ठेयमादरात् । अविशेपाचद्विहितं तसवैरिति पद्धतिः ।। इति श्रीवल्यधामनिवातिपरमहंसकृष्णानन्दसरखतीविरचित एकादशीविवेकः समाप्तः ॥

·(धर्मविचारः ३) एकादशीपरामर्शः १७॥ एकादशीपरामर्शः॥ १७॥ सर्वत्रतानां संपूर्तियस्मिंस्तस्मै परात्मने । श्रीकृष्णाय महातृप्तभक्तासक्ताय ते नमः ॥१॥ आश्रमानं व्रतं किंचिन्नित्यं सर्वार्थसाधनम् । निर्णीयते कृष्णतुष्यै कृष्णानन्देन मिक्षुणा ।। २ ।। अथैकादशीव्रतं परामृश्यते । एकादशीनाम कालविशेषो दश- मीद्वादशीमध्यगतः शुद्धः । व्रतं नाम भोजनं तदभावश्च । शास्त्र- मधिकारिणि पर्यवसन्नं फलाय कल्पते शास्त्रत्वात् । विधिवचनं शास्त्रम् । तत्सिद्धं प्रकृतमेकादशीव्रतं भोजननिवृत्तिभोजनोभयरूपं 'विष्णुदेवताकं वैष्णवे पर्यवसन्नं । तल्लक्षणममिहितं यथा । 'परमा- पदमापनो हर्षे वा समुपस्थितः । नैकादशी त्यजेद्यस्तु यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी।' इति । अत्र वाक्ये द्वाभ्यां यच्छब्दाभ्यां लक्षणद्वयममिहितं तच्छन्दद्वयापेक्षणात् । नैकादशी त्यजेदिति विधिः । यो न त्यजेत्स वैष्णव इत्येकं लक्षणम् । यस्य वैष्णवी दीक्षास्ति स वैष्णव इत्यपरम् । वैष्णवी दीक्षा संन्यासः। अतएव 'द्वे रूपे वासुदेवस्य चरं चाचरमेव च । चरं संन्यासिनो रूपम- चरं प्रतिमादिफ'मिति दीक्षामात्रेण विष्णुत्वं । अतएव पाञ्चरा- त्रादिदीक्षितोपि समिच्छति विजाननाश्नमक्रमम् । यदि मन्यते तयैव दीक्षया वैष्णवत्वं तर्हि करोतु यतिसमतामेकादशीम् । परंतु गाई- स्थ्यादनिवृत्तो गृहस्यवाक्यविपयतां नातिवर्वते । अस्य प्रतस्याश्रमा- वलम्ब्रेन प्रवृत्तेः। मनु कथं वैष्णवः संन्यासी विष्णुरूपत्वादिति चेद्रूपं विष्णोः साधकात्मा तद्वैष्णवः कोत्र विवादः । गृहस्थनमचारिणी सामा- न्यलक्ष्णसंपन्नौ गृहस्वशब्देन व्यवतियते । महापारिणखत्साधि- ·४५६ विचारत्रयी।. (धर्मविचारः३ तानस्वामित्वात् । निवृत्तिधर्मनिष्ठः संन्यासी वैष्णवशब्देन । तथा गार्हस्थ्यानिवृत्तः संन्यासमप्राप्तो दीक्षाविशेपदीक्षितो वानप्रस्थः प्रसिद्धः । तथा नैष्ठिकब्रह्मचारिपु वैसानसादयो वानप्रस्थाः प्रसिद्धाः पुराणेपु ते सर्वे निवृत्तिपरायणाः वैष्णवा व्यपदिश्यन्ते । तथा विधवापि प्राप्तनिवृत्तिधर्मा सापि वैधव्येन दीक्ष्यतेऽतएव नगेहिनी । तस्मादाश्रमभेदाननतिलय निर्णेतव्यैकादशी। तथाच चत्वारोऽधिकारिणः । गृही वनस्थो यतिर्विधवा चेति । एम्वधि- कारिपु प्राप्तेऽस्मिन्नते द्वौ वेधौ दशमीकृतौ प्रतप्रतिवन्धावरुणो- दयवेधः सूर्योदयवेधश्रेति । सूर्योदयवेधो दानवानां क्रूरकर्म- णाम् । 'उद्योपरि विद्धा तु दशम्यैकादशी यदा । दानवेभ्यः प्रीण- नार्थ दत्तवान्पाकशासनः ।' इति । अरुणोदयवेधः परिशिष्ट इतरेपाम् । स च वैष्णवानामवैष्णवानां समानः । यथा दशमी दूरे भवेद्यथा द्वादश्यां पारणं घटेत तथैतद्तमाचरितव्यमिति शास्त्र- तात्पर्यमवसीयते । याभयं न घटेत तदा विद्धायामेव प्रतं पारणं द्वादश्याम् । यदि ततः परेणुादशीलेशस्तदा विद्धां त्यक्त्वा लेश. मात्रायामेकादश्यां प्रतं लेशमात्रायां द्वादश्यां पारणम् । यथा पूर्वदिने सूर्यस्यारुणोदयदशमीसंसर्गादशमीत्वं तथा सूर्यस्पर्शादेका- दशीत्वं द्वादशीत्वं चैतद्रतोपयोगि तत्। पञ्चमहायज्ञानामत्यन्तोपसं. हारस्तु निर्मूलो यावद्दिनस्य प्रताङ्गद्वादशीत्वादेकादशीवत् । सत्या- मेवं व्यवस्थायां परापरवैष्णवभेदेनाभमभेदमूलेन व्यवस्थाप्यते व्रतम् । यच होमर्पविपादकालेपि व्रतनिष्ठत्वं वैष्णवत्वं तय समानं चातुर्वर्णिकचातुराभयं पञ्चोपासकानाम् । यच्च निवृत्ति- दीक्षावत्त्वं संन्यासो नाम द्वितीयं लक्षणं तश्च पञ्चोपासकसा- धारण ब्राह्मणासाधारणं च । को दीक्षितो भवेद्गुरुत्वलक्षणेन नाम- तरः । यच पाश्चरात्रादिदीक्षायत्त्वं वैष्णवत्वमिति लक्षणं तनि.

·(धर्मविचारः ३) एकादशीपरामर्शः १७ ॥ ४५७ न्दोपलब्धेरौतासाधारणम् । यदि नाङ्गीक्रियेत निन्दितत्वं तर्हि चातुर्वर्ण्यसाधारणम् । एवंच कामानधिकारित्वं वैष्णवत्वं परं तदधिकारित्वमपरमिति पर्यवसिते सकामनिष्कामाचरणीये व्रते एकादश्युपोष्येत्युत्सर्गः । विद्धा नोपोष्येति निषेधः । पार- गाय द्वादश्यभावे शुद्धाया असंभवे विद्धाप्युपोप्येति प्रतिप्रसवः । शुद्धायाः संभवे द्वादश्यभावे वैष्णवेन निष्कामेन विद्धा नैवोपो. प्येति नियमः । वैष्णवो यतिवनस्थो विधवा च सत्येवम् । 'दशम्यनुगता यत्र तिथिरेकादशी भवेत् । तत्रापत्यविनाशश्च परेत्य नरकं व्रजेत् ॥' इत्येवंजातीयकानि वेधनिषेधोत्सर्गवाक्यानि 'विद्धाप्यविद्धा विज्ञेया परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि च विद्धा स्यात्परतो द्वादशी यदी'सनेनैकवाक्यतापन्नानि वेधं १ तथापि नैतत् । पश्चरानादिसिद्धान्तस्याप्रमाणत्वात् तन्मूलत्वाच संप्रदाय- वैष्णवानाम् । नच संकीर्णशदान्त्यजातादिकर्तव्योपदेशपरतया सत्कृते तेयां प्रामाण्य मिति शश्यम् । संकीर्णादिकर्तव्यस्यापि श्रुतिमूलामु स्मृतिषु निरूपित- खात् । तन्मानायत्तत्वाच तदभ्युदयस्य । अनधिकारिणेऽधिकारपदानमक- मैणि कर्मयुद्धिव्यवस्थापनं सरलयोमार्गनिरूपणादिकं च नास्वियं नैदिकनिन्दा च तद्बहुलत्वात्पश्चरानादेरप्रमाणता । वैदिकनिन्दा च "जैमिनिः मुगतथैव ना. खिको नम एव च । कपिलवाक्षपादध पदेवे हेतुवादिनः । एतन्मतानुसारेण वर्तन्ते में (ते) नराधमाः (ह. प. प. प." इति प्रन्थेन सय । नहि जैमि. निसमोऽपरो वैदिकः । वेदनिन्दापि वैदिकनिन्दामुखेन कृतवेति नास्तिको पेद. निन्दक इति स्मृतेते नासिका एवेति तत्तत्राणामप्रामाण्यम् । वस्तुतस्तु शन- प्रधाना उपलभ्यमाना वैष्णवर्शवाः पराप्रतत्रादपि च्युताः । तथाहि हपशीप- पचराने द्वितीयपटले निरूपणप्रसावे 'कदाचिदपि शुदरतु नवाचार्यसमहति' इति शूरस्पाचार्यतनिषेधेऽपि शुदारसंकराधाचार्यपदेऽभिषिका भवन्ति । तत्रैव पथमे पटले "नगरप्राममध्ये तु ब्रह्मणस्थानमुत्तममिसारभ्य पडीशस महेयरस ऐशान्य स्थानमिप्यते । विष्णोः स्थानं समासाद्य कालभेदेन वियते" इति वि. यादीनां प्रतिष्ठाया रकावेऽपि संप्रति वनदाः शिक्नामप्रहपेनापि पा सरन्ति, ·४६० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) पाचरानादिदीक्षावतो वैष्णवत्वेनोचरदिन एवं प्राप्तमिति चेन्न- तद्वैष्णवत्वं व्रते विपयः कित्वाश्रमाः। ननु 'यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी ति वाक्यान्तरे लक्षणसमाना- नात्पञ्चरात्रादिदीक्षित एव वैष्णवशब्दार्थ इति चेन्नैतल्लक्षणमेका. दशीव्रते तव प्रयोजकमतएव तदग्रिमकारिकायां लक्षणमाह स्कन्दः । 'समात्मा सर्वजीवेषु निजाचारादविप्लुतः । विष्ण्व- पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते' इति तश लक्षणंसंन्यासिनि वनस्थे वा घटते नान्यत्र । विष्ण्वर्पिताखिलाचारत्वमेव संन्यासः । किंच विद्धैकादशी वैष्णवेन नोपोप्येति वचनं परापरसाधारण्येन निषेधं वक्ति तदा सकामेन सकामलं निष्कामेन निष्कामवं पालनीयमिति पाशायिते व्यवस्थोक्त सकामस वेधसकोचो निष्कामस्य द्वादशीधूलिरप्यलं निष्कामत्वात् इति व्यवस्थार्थ: प्रकरणार्यश्च । तस्मादत्र वचने वैष्णवः परः परिशिष्टः । अतएवात्र प्रकरणे गृहस्थो यतिविधवा चेति वनस्थ इति चाभ- मनामानि निर्दिष्टानि स्मादाश्रमनिमित्तो वैष्णवोन प्रकरणे । कोयमाश्रमप्रकरणे पाश्चरात्रः प्रविशति न वर्णाश्रमवचनेषु श्रुतिस्मृतिपुराणे तस्य निर्वाहः स्यादितिहासेपु । न वैष्णवत्वमा श्रममाच्छादयति पिण्डलोपप्रसङ्गात् । आश्रमनिमित्तो हि पिण्डः । विद्धां नोपवसेत्पारणयोग्यद्वादशीसंबद्धामुपवसेदिति वाक्याभ्यां क्षीणायामेकादश्यां नते प्रतिबद्धे सर्वाधिकारिपु वेधसंकोचो गय. न्तराभावात् । अतएव 'द्विस्पगेकादशी यत्र तत्र सन्निहितों हरिः । तामेवोपवसेकाममकामो विष्णुवत्परः । एकादशी न लभ्येत सकला द्वादशी भवेत् । पोप्यैकादशी विद्धा प्रापिर दालकोऽनवीदिति परितार्थम् । पूर्वदिने विद्धत्वादुत्तरदिने द्वाद- निनाचारविष्ठते विषमारमनि, ·(धर्मविचारः ३) एकादशीपरामर्शः १७ ॥ १६१ शीसंबद्धैकादश्यभावादुक्तवचनद्वयस्थावकाशः । वेधवाक्यं वल- वदिति केचित् । द्वादशीवाक्यं बलवदिति केचित् । तेन मतभे- दवलेनान्ते द्वयोरेकवाक्यत्वं शास्त्रार्थ एकविषयत्वात् । तथाच विद्धां पारणयोग्यद्वादशीसबद्धामुपवसेदित्यर्थे पर्यवसन्ने वेधसंकोचो वेदितव्यो न द्वादशीविस्तारो वेधस्य द्वादश्यधीनत्वादिति तात्पर्य वचनद्वयस्य । तथाच द्वादशीपारणान्तमेतद्तमित्यवगम्यते । अत. एव 'दिनक्षयमृते देवि नोपोप्या दशमीयुता।सैवोपोप्या तदा पुण्या परतश्चेत्रयोदशी ति हेतुवचनं चरितार्थम् । यदि कथमपि न संपद्यते द्वादशी तदा विद्वाप्युपोप्येत्यर्थः । एकादशीक्षये सर्वैर्द्वादशी- क्षये सकामैः । अतएव 'आदित्योदयवेलायाः प्राइमुहूर्तद्वयान्विता । एकादशीतु संपूर्णा विद्धान्या परिकल्पिता। परिकल्पितेति द्वादशी. मनुरुध्याधिकारं च वेधसङ्कोचविस्तराभ्याम् । अतएव 'पूर्वविद्धान कर्तव्या पष्टयेकादश्यथाष्टमी । एकादशी तु कुर्वीत क्षीयवे द्वाद- शी यदी त्याह । अधिकारिविशेपस्य द्वादश्यां पारणाभावप्रस- गादित्यर्थः । अधिकारिविशेपस्तु निर्विवादोऽधिकारभेदादेव योग्य- त्वसिद्धादश्याम् । 'परतो द्वादशी न चेदित्यस्य वाक्यशेपोयम् । 'परतो द्वादशी यदी'त्यस्य वाक्यशेषस्तु 'संपूर्णैकादशी यत्र प्रभावे पुनरेव सा । तत्रोपोप्या द्वितीया तु परतो द्वादशी यदी'त्यादि. वचनकदम्याला सर्वसाधारण्येन द्वितीयदिने प्र विधत्ते । अतएव 'संपूर्णकादशी यत्र प्रभावे पुनरेव सा । वैष्णवी च त्रयोदश्यां घटिकैकापि दृश्यते । गृहस्थोपि परां कुर्यात्पूर्वा नोपवसेत्तदा । पूर्णाप्येकादशी त्याज्या वर्धते द्वितयं यदी ति स्मृत्यन्तरम् । एत. देवानुरुध्य सर्वाण्युभयवृद्धिवचनानि चरितार्थानि । पूर्वदिनस्य विद्धत्वादित्यर्थः । अत्र प्रकरणे 'संपूर्णकादशी यत्र द्वादश्यां वृद्धिगामिनी । द्वादश्यां लानं कार्य प्रयोदश्यां तु पारण'मिति वचनेद्वादशीत्रयोदशीशब्दावुदयसान्निध्यात्प्रवृत्तौ । वस्तुवस्तु सूर्यो- ·४६२ विचारवयी। (धर्मविचारः ३) दयव्याप्त्यैकादशी द्वादशीति वक्तव्यम् । तथापि यां द्वादशी वेसि वामेकादशी विद्धि या त्रयोदशी तां द्वादशीमिति बोधनाय । एतेन तत्कालनियमः परित्यक्ततीर्थपारणचरितार्थो वा अन्यथा प्रयोदशीस्थाने द्वादशीति वक्तव्यं तथा द्वादशीस्थान एकादशीति । तत्र च परदिन इति विशेषणं देयम् । तस्मालाघवा. दुक्तौ द्वादशीत्रयोदशीशन्दौ तदा न पञ्चमहायज्ञानामुपसं. हारोत्यन्तम् । सर्वस्यास्तिथेरुदयव्याप्ततिथिरूपत्वमित्युत्सर्गात् । अतएवोदितहोमिनां नापराधः । तत्कालनियमामहस्तु तीर्थपारणे चरितार्थः । तथाचैतत्सिद्धम् । अविद्धायामेकादश्यां परतो द्वदश्यां सर्वेपामेका । विद्धायां पूर्वदिने परदिने लवमानायामेकादश्यां तत्परदिने लवमानायां द्वादश्यां परेद्युः सर्वेपाम् । एकाशीक्षये विद्धाप्येकैव सर्वेपाम् । द्वादशीक्षये सति विद्धवृद्ध कादशीयोगे सकामानां पूर्वा निष्कामानामुत्तरा । अविद्वैकादशीवृद्धौ सत्यपि द्वादशीक्षये सर्वेषामेका पूर्व । द्वादशीमात्रवृद्धिस्त्वनिर्णयाङ्गम् । अत्राधिकारिणः सर्वेप्याश्रमिणः। नन्वेकादशीक्षये 'एकादशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी भवेत् । उपोप्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमां गति मिति परदिने प्राप्ते कथं सर्वेषां पूर्वरिति चेत् 'एकादशी न लभ्येत सकला द्वादशी भवेत् । उपोप्यकादशी विद्धा ऋषिरुद्दालकोप्रवी'दितिवचनान्त- रानुरोधेनालुलेविच्छेदे सर्व समयसम् । पाश्चरात्राणां व्यवस्था पञ्चरात्रावगन्तव्या । न तेषां भारः भुतिस्मृतिपुराणेपु । नन्वा. अमित्वात्प्रवेश इति चेदाश्रमव्यवस्थयाऽयगन्तव्यं किं तया संकीर्ण- सया। नन्वन प्रकरणे वैष्णवशब्दो व्यर्थ इति पेन्न । वनस्थादि- संग्रहार्थत्वात् । अतएवाह गरुडः । 'सानसाचागमोक्तदीक्षा प्राप्तो हि वैष्णव' इति । पैसानसा पालसिल्या उदुम्यराः फेनपर यातरशनाः श्रमणा इत्यादयो धनस्थाः फुटीचको पहूदको हंसः ·(धर्मविचारः ३) एकादशीपरामर्शः १७ ॥ परमहंस इत्यादयो यतयो यथाधिकारं निवृत्तिदीक्षादीक्षिता वैष्णवा इति तदर्थः । ननु लक्षणद्वयं व्यर्थमिति चेद्य एकादशी न त्यजेस वैष्णव इति व्रतमूलं वैष्णवत्वं सर्वसाधारणं दीक्षामूलं वनस्थयतिनैष्ठिकविधवासाधारणम् । अतएव पृथकृत्य पूर्वामुप- क्सेद्गृहीति विधत्ते सामान्यलक्षणमवलम्ब्य । दीक्षितस्य वचन- विशेष वैष्णवशब्देनोपादानं वचनविशेपे पृथगुपादानं वनस्थो यतिर्विधवेति । अनेन नैष्टिकोप्युपलक्षितः । सामान्यलक्षणं लौकिकं दीक्षालक्षणं शास्त्रीयम् । लौकिकलक्षणसंपन्नो ब्रह्म- चारी गृहस्थव्यवस्थया तिप्ठेत् । अतएवात्र प्रकरणे ब्रह्मचारि- णामपि न श्रुतम् । तस्मात्परापरवैष्णवभेदेन सकामनिष्कामा- दिभेदेन वाऽश्रमावलम्बिनी व्यवस्था सिद्धा । यदि वेधे परेचरे. कादश्यां ततः परेादिश्यां च सन्देहस्तदार्थसिद्धं निर्णयमाह प्रद्युम्नो मार्कण्डेयं प्रति । यथा 'विवादेपु तु सर्वेषु द्वादश्यां समु. पोपणम् । पारणं हि त्रयोदश्यामाज्ञेयं मामकी मुने' इति । सर्वेषु नान्यतम इत्यर्थः । द्वादशी त्रयोदशी च व्याख्याता। इयं मामक्या- शेतिकालस्यातिसौम्येण ज्योतिर्विदा प्रमादसंभवात्तदङ्गीकार ईश्व- राभिप्रेत इति विज्ञातवादित्यर्थः । एवमेव स्कन्दोपि 'प्रतिपत्मभृ- तयः सर्वा उदयादोदयाद्रवः । संपूर्णा इति विख्याता हरिवास- रवर्जिता' इत्याह । लेशमात्रमपि पूर्णखाय कल्पत इत्यर्थः । एतावता प्रवन्धेनैकादशीमुपवसेन्न कदाचिदतिक्रमेदिति सिद्धम् । अतएव द्वादशीमात्रवृद्धौ केचित्परामुपयसन्ति तेपामुपन्यस्तविधि- निपेघोलवनं पाशः । परतो द्वादशी यदीति तूभयवृद्धौ परिता- र्थम् । इत्थं व्यवस्थायामाहुः 'यन्नाम्ना विहितं यत्तत्तेनानुष्ठेयमा- दरात् । अविशेषाद्यद्विहितं तसवैरिति पद्धति'रिति । विदुपः संन्यासिनो प्रतं तस्यैवं विदुषो यज्ञस्ये'त्यनुवाके प्रतिपादितम् । परिशिष्टाः केचिच्छास्त्रार्या आफरेभ्योवगन्तव्याः । अस्य परा.

·(धर्मविचारः ३) एकादशीपरिशिष्टम् १८ । ४६५ नामाश्रमाणां च अकर्तारं विद्धि तेपामनादित्वात् । 'तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्निति श्रुतेः । तल्लोपप्रसङ्गे शशाया- माह । अव्ययमिति । अव्ययत्वात्तदा तदा व्यवस्थापयामि । अत- एव 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्था- नमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहमियाह स्वयं । धर्मस्य वर्णाश्रम- व्यवस्थायाः । अधर्मस्य यथेष्टाचरणस्य । आत्मानं तत्तकालो- चितरूपं सृजामि विभर्मि । एतेन सर्वेऽवतारा व्याख्याताः । प्रयोजनं चोकं । 'परित्राणाय सधूनां विनाशाय च दुप्कृतां । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युग' इति । साधूनां वर्णाश्र. मवतां । दुष्कृतां तद्विघातिनां तत्त्यागिनां च सत्यप्यधिकारे । एवं कर्मद्वये कृते फलमाह धर्मसंस्थापनायेति । एतत्कर्मद्वयमेव मामकं कर्म धर्मसंस्थापनमुच्यते । यदा यदा युगे युग इति वीप्साभ्यां वह्वोऽवताराः प्रतियुगमितिगम्यते । अतएव वेदादौ हरि स्मरन्ति । यत्र वर्णाश्रमो मूलं सर्वोयं वेदो वर्णाश्नमव्यवस्थायां परिसमाप्तः । अतएवोपनीतानां वेदाध्ययनविधिः । आश्रमैवर्णाः सफला आश्रमा लोकद्वयाधिकारात्सफला इति निखिलवेदार्थः । अतएव 'निराश्रमो न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विज' इति निषेधः । अधिकारलोपप्रसङ्गादिति । वर्णलोपप्रसद्गाचेति । वणराममधमैः संपादितं वित्तमाश्रमधमैरेव संपाद्यमको वर्ण आश्रमे च्युतो न दाय. भार । तस्मादाश्रमेण निमित्तेन प्रवृत्तेऽस्मिन्नेकादशीव्रते विष्णुदेवता । प्रताऽधिकारिण आश्रमिणः । यत्तु केनचिद्राज्ञा पशुमिरपि फारित. मेकादशीघ्रतमिति श्रूयते लोके तत्तु कस्यचिद्भक्तस्योत्पातः न व्य- वस्था पशूनामनधिकारात् । अन्यथोपनयनस्यापि प्रसद्गः । किमदा अस्माकं वैष्णवमतमुन्मूलयितुं प्रवृत्ताः । न तथा किंतु वैष्णवी दीक्षा वर्णानामाश्रमा इति योधयितुं प्रवृत्ता इति विज्ञेयं । पाचरामविपया गृहिण आश्रमच्युता इति च । पञ्चानामप्युपासनानामाश्रमाऽविरो. धेन चारिताध्यै । यज्ञपुरुष भजन्ते यज्ञालोपयन्ति दमित्रम् । ३.

·विचारनयी। (धर्मविचारः ३) ननु 'गुणकर्म विभागश' इति पादच्याप्यानप्रसङ्गे गुणा आश्रमाः कमांणि तत्तन्नियतानीति व्यारयालं तन्निर्मूलम् । गीतायामेन 'ब्रह्म- कर्म स्वभावजमित्यादिचातुर्वर्ण्यकर्माणि भोवोत्तानीति घेतानि खभावजान्यप्याश्रमाङ्गानि तेन तेन वर्णेन तस्मिंस्तस्मिन्नानमे तानि तानि कर्माणि सेवितव्यानि इति गीताथों व्यवस्थितः । कृपिगोर. क्ष्यादीनामप्याश्रमागतया विनियोगः । चित्रमेवत् । च्यवन्ते मार्गा- दयममा मार्ग इति वदन्ति । मार्गस्तु श्रुतिस्मृति सिद्धोनादिर्च- णांनां न यत्र मतभेदः सिद्धान्तभेदाभावादिति । प्रश्तेखयो गुणा वर्णानां चत्वारः । तत्र प्रतिगुणशुद्धितारतम्येन वर्णगुणाः पालिता भवन्तीति निर्विवादम् । अतएवाश्रमहीनो वर्णः पतित उच्यते । अतएव 'स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानव' इति वपनमुपपन्नम् । वर्णानां स्वकर्मत्वाश्रमोचितकर्माचरणं तदेव तस्यार्चनमित्यर्थः । अस्मिन्नेवैकादशीनराकोलाहले एकादशीनस निष्ठ- मन्यैः वैशिदानमास्यताः पञ्चमहायशालोपाश्चि दुपोष्या द्वादशी सुद्ध'तिघलेनैकादशी सत्ता वैश्वित्पौराणिक प्रसमिति प्रतमप्येकादश्यपि । वैदिका ययं पौराणिर मन्यामह इति कि व्यासस्यावैदिकत्वमभ्युपगतं । स च भवतां गुरूणां गुरुरत एवं वेदव्यासो वेदव्यवस्थापनान् । रि पुराणानि दयावानि । कि भिन्न प्रस्थान तेपा । वयं तु मन्यामहे वेदोपदपाणीति । तर्हि प्रस्थाननयमिति भुतिस्मृतिपुराणेपु व्यवहार आचार्याणां कथमिति पदाचार्यभेदात्तदुपपत्ति । नारायैक्यादेकाम्यागतं च युक्तम् । भत्रैकादशीनते ध्रुतिस्मृतिपुराणानामेकवाक्यतारयातये निबन्धकाराणां पचनान्युपन्यसागः । यथा 'ध्रुतिस्मृतिपुराणेषु जयत्येकादशीवतं । तत्रोपदासः कर्तव्यः स प वासो गुणे. सह ॥ १॥ तत्र भुति, पठशापीया 'तस्मानित्यमेवादशीमुप- सेत्सर्वकामामिलादिः । स्मृतिस्तु पण्वस्य 'एपादनामुपरमेम्न ·. (धर्मविचारः ३) एकादशीपरिशिष्टम् १८ ४६७ कदाचिदतिक्रमेदिति । पुराणं तु सनत्कुमारसंहितायां 'एकादशी सदोपोप्या पक्षयोः शुक्लकृष्णयोरिति । योकादशीव्रतविषये श्रुति- नाभविष्यत्तदा स्मृतिः पुराणं च नाभविष्यत् । तस्मादाश्रमव्यव- स्थया प्रवर्तमानश्रुतिसिद्धेऽस्मिन्बतेऽधिकारिण आश्रमिण एव । वै. खानसाद्यागमदीक्षिता अपि वानप्रस्थाद्याश्रमविधयाधिकारिणः । तस्मात्स्मार्तवैष्णवभेदेन व्यवस्था चिन्त्या पूर्वाचायः क्षन्तव्यं च मम साहसमित्यलम् । इत्थं गीतायामष्टादशेऽध्याये वर्णाश्रमव्यवस्थोपक्रमः । यथा 'न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं य. देभिः स्यानिमिर्गुणैः।' इति निगुणात्मकत्वं प्रपञ्चस्य निरूप्य वर्णा- श्रमव्यवस्थामाह 'ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभयैर्गुणैः । स्वभावा वास्तैर्निमित्तैरुद्भूतैः संस्काररूपैः गुणैराश्रमैश्चतुर्भिः । तानि शिक्षणीयानि प्रविभक्तानि कर्माण्याह 'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजं ।' शमोन्तर्निग्रहः । दमो वहिनिप्रहः । तपः स्वाध्यायः । शौचमाचारः । एते ब्रह्मचारि. शिक्ष्याः । क्षान्तिः क्षमा । आर्जवमवक्रता । ज्ञानमधीतस्य विचारः । एते गृहिशिक्ष्याः । विज्ञानं विचारितार्थे मिठा | वानप्रस्थशिक्ष्यं 'सूवा होते अहढा यज्ञरूपा' इत्यादिश्रुतिमिनि- वृत्तिपरमार्थज्ञानं विज्ञानम् । आस्तिक्यमतिमात्रं ब्रह्म तत्संपत्तिः । 'अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्वभावेन चोभयोः । अस्तीति अवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते' इत्यादिश्रुतिभ्यः । एसावन्ति कर्माणि ग्रामणे- कसाध्यानि तस्माद्ब्रह्मफर्म स्वभावजमित्युचिर्भगवतः । 'शौर्य तेजो धृतिर्दाश्त्यं युद्धे पाप्यपलायनं । दानमीश्वरभावश्च भानं कर्म स्वभावज ॥ शौर्य प्राप्त प्रसङ्गे समुत्साहः । तेजोऽदीनवा । धृतिधैर्य । दात्यमुपायचतुष्टयप्रवीणता । अपलायनं शत्रु- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) सांमुख्यादनिवृत्तिः । एनानि ब्रह्मचारिशिक्ष्याणि । दानं यथा- पानं सागशीलता । ईश्वरभाव आज्ञाप्रवर्तनशक्तिः । द्वे गृहिवि- पये । एतानि क्षत्रियैफसाध्यानि । 'कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजं ।' ग्रीण्यपि कर्माण्याश्रमद्वयसाधारणानि वैयकसा- ध्यानि । अतिकठिनं सत्यानृपात्मकं कर्म । ससे स्थितोऽप्यनृते प्रविशति वैश्यः । यथाऽधुनैव आत्मानं वैश्यं त्रुवन्नपि निवृत्तः सत्यार्थीद्वेदाचत्संस्कारान्तं । 'परिचर्यासकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभा. वज ।' परिचर्या सेवा सा च शूरैकसाध्या । एते चत्यारो वर्णाः प्रसङ्गादन्यकर्मप्रवृत्ता अपि चरमदशायामत्रैव पर्यवस्य. न्तीत्यपिशब्दो ध्वनयति । अन्तेऽङ्गीकारप्रसङ्गे आदावेय कुतो नहि न्यायनाइ 'स्खे स्ने कर्मण्यमिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।' संसिद्धि जन्मसाफल्यं । तत्रोपपत्तिमाह 'स्वकर्मनिरतः सिद्धि चथा विन्दति तच्छृणु ।' स्वधर्मनिष्ठेत्र सिद्धिमार्ग इत्यर्थः । यस्मादेतत्तदाह 'यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततं । वक- मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः ।' यो जगत्कारणं पर- मात्मा जगदारमा त खे वर्णाः कर्म तेषामाश्रमधर्मस्तेन परमा- स्मानमभ्यर्च्य सिद्धिमेवोपैति, नाध:पतति मानव इत्यर्थः । स्वकर्मणेत्यर्चधात्वर्थेनाभेदेनान्वेति । तेन स्वकर्मव तदर्चनमि. त्यर्थः पर्यवस्यति । स्वकर्मणि कृते स्वः सिध्यत्येवेत्यर्थः । मानय इति मनुप्यसामान्यस्य चातुर्वर्णान्तर्गतत्वादाअमरीश्वरार्चनं फ- लाय कल्पत इति काल्पनिकैराश्रमोपमर्दकैर्धमन' फलमाकाद्धेत । १ एतेनात्मकल्याणाय सर्वो यतेवेति परमे आत्मकल्याणे निर्वाणे सर्वोs. घिकरोतीत्यतएव सर्वेपा निर्वाणफलके संन्यासे भजनादा पाखण्हे च रामा. नोऽधिकार इति वदन्तो धूता निरस्ता । स्वधर्मस्व कमेण यावत्वल्याणे पर्याप्तलात् कल्याणधान्याहतस्य परधर्मस्य प्रत्युत भयावहलाच धर्म- विशेपे सायमनायंजनानुवृत्तमार्येषु पासण्डलादेयमेवेति सिद्धान्त आरतय.

·(धर्मविचारः ३) एकादशीपरिशिष्टम् १८॥ ४६९ अतएव श्रुतिः 'यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदी शृणोत्यलकं शृणोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पंथा मिति । आश्रमत्याग एव वेदस्य सत्यवक्तुः सख्युस्त्यागस्त- स्कर्तुः कर्मफलमिति वाच्यपि न भागोस्ति किं पुनः फले भागो नास्तीति । यत्किंचित्फलमिति शृणोति तदली; स आश्रमत्यक्ता सुकृतस्य पन्थानं न वेदेयर्थः । तस्मादाह 'श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्टितात्' इति । कदाचिदृष्टफलवैगुण्येन विगुण इव भासमानोपि स्वधर्म एव श्रेयान् । स्वनुष्ठितोपि परधर्मोऽनुकरणरूप- स्वान श्रेयान् । यत्नशतं कृत्वापि नटो न योपा भवति तस्माद्दर्शनीय इति शास्त्रं । अत आह् । 'स्वभावनियतं कर्म कुर्वनाप्नोति किल्बि' इति । संप्रति फलाभावेपि फलाधिकारान्न च्यवत इत्यर्थः । तस्मादु- पसंहरति वर्णाश्रमव्यवस्थां 'सहजं कर्म कौन्तेय सदोपमपि न यजेत्' इति । दोपो दारिद्यादिः। यमारम्भं गुणं मनुपे तत्रापि स एप दोप इत्याह 'सर्वारम्भा हि दोपेण धूमेनाग्निरिवावृता.' इति । यथा यत्र धूमस्तत्र वह्निरिति तथाऽरम्भमानं दोपवदिति नियमः । दृश्यन्ते सर्वेप्पारम्भेषु दरिद्राः । कस्य नौर्न निममा संसारार्णवे। तस्मानाहंकारावकाश इत्याह 'असक्तबुद्धिः सर्वन जितात्मा विगतस्पृहः' इति । स्वधर्ममाचरेदिति शेपः । तत्फलमाह 'नेप्क- मेसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति' इति । सर्वेपामाश्रमाणां फलं संन्यासः तत्फलं नैष्कर्म्यसिद्धिः । ब्रह्मीभाव इत्यर्थः । 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताय भन्याञ्च यत्तत्पश्यसि तद्वद्' इति ब्रह्मजिज्ञासोपक्रमात् । शमा- दीनां ब्राह्मणगुणत्वोक्ताह्मणस्यैवाधिकारः संन्यासे । अतएव भगवानाह 'यानानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके। तावान्सपु बेदेषु बामणस्य विजानतः' इति । चतुभिर्महावाक्यैः प्रपावर च सर्वशासाप्रत्ययं ब्रहानिजानता ब्राह्मणम्य सर्ववेदवेत्तृत्वं तत एर ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) गुरुत्वम् । उदपाने जलरक्षणसमन्वय विजानतो जलसामान्य विदित भवति । एतदन्तमधिकारो ब्राह्मणस्यैवेति भगवतो ऽभिप्राय । अतएव विदितवेद्यत्वे तुल्ये जनको गृही याज्ञ वल्क्य सन्यासीति व्यवस्थोपपत्ति । अतएव शमादीना ब्रह्म- ममखभावजत्वमित्याह । सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्मेत्यादिनिष्ठासा- धनोति । एपस्थिते शूद्रादि स्वधर्ममाचरन्वैश्यता क्षनियना ब्राह्मणता नैष्कायसिद्धि प्रमेणाप्नोतीति नेयान्स्वधर्मोऽधिकार द्विहेतु । परधर्ममाचरन्ब्राह्मणादि क्षत्रियता वैश्यता शूद्रता क्रमेणा- मोति ततो भयावह परधर्म । ऊर्ध्व गच्छन्ब्रह्मान्त गच्छति पतनन्धतमो-त । तस्मादाश्रमधर्मा बलवन्त । दीक्षाधर्मा दुर्यला इति सिद्धम् । अस्तु वा पाश्चरानदीक्षा सन्यासिपु तत्रापि निष्का. माधिकारित्वम् । अतएव निष्कामा घय द्वितीयकादश्यधिकारिण इति तच्च माध्वरामानुजयोरेव शोभते सन्यासित्वाव्यभिचारात् । या च दीक्षामाण कामाधिकारिषु गृहस्थेपु निष्कामशब्दप्रवृत्ति सा चिन्न्या मतिमद्भि । न तेनामिहोनादिलोपप्रसङ्ग एकादशी लोपप्रसङ्गो वा । न जुहुयान दद्यादित्यादिनिधक्दम्य सन्यासिपु चरितार्थ । यो न दद्यान्न जुहुयात्सोऽत्र दीक्षायामधिकारी द्विती- येकाश्यधिकारीति तदर्थ । निष्कामाऽधिकारात्पाश्चरानदी क्षाया । एव व्यवस्थाया स्मृते पाश्चरातस्यैक्वाक्यता सुसपना । नापि क्स्थापि धर्मस्योच्छेद । वातकृपन्याय यजन्तोऽनुसरिष्य न्येन पन्थानम् । मत्कृता य इह केऽपि निवन्धा काशिकामुकुटरजसवै । पञ्चमिर्द्विजवरै सलु दृष्टा अन्धकारिनगरेऽपि निमन्धा ॥१॥ १ इयमेरवाश्यता तुप्यतु दुतन इति न्यायेन । ।

·(धर्मविचारः ३) कण्टकत्रयोद्धारप्रदीपः १९ । ४७१ तेषां नामानि । श्रीमत्कैलासचन्द्रशर्मा भट्टाचार्य: श्रीमत्पण्डितस्वामी राममिश्रशास्त्री श्रीमत्सुरेन्द्रलालगोस्वामी श्रीमद्भागवताचार्यः श्रीमट्टोपरोपाहराजारामशास्त्री एकद्विसिद्धिचन्द्राव्दे शालिवाहमहीपतेः । एकादशीपरामर्शपरिशिष्टं निरूपितम् ॥ १॥ इति श्रीवल्यधामनिवासिश्रीसचिदानन्दसरखतीपादपद्माराधककृष्णा- नंदसरखतीप्रणयने एकादशीपरामर्शपरिशिष्टं समाप्तम् । श्रीराजामशास्त्रीटोपरेप्रेणीतः कण्टकत्रयोदारप्रदीपः ॥ १९॥ नत्वा श्रीहरिं देवं भक्तवत्सलमादरात् । एकादशीपरार्थी हर्षे- णानुव्यवस्यते ॥१॥ अथ श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीकृ- प्णानन्दसरस्वतीपूज्यपादैः सत्स्वपि बहुषु धर्मशास्त्रमन्थेषु वर्त- मानकालिकालोकानुग्रहेच्छया परमेकादशीव्रतं महता समारम्भेण "अथैकादशीव्रतं परामृश्यत" इत्यारभ्य "केचिच्छास्त्रार्था आकरे- भ्योऽवगन्तव्या" इत्यन्तेन वाक्यस्तोमेन निरणायि- स्तोमस्य "एकादशीपरामर्श" इति नामकरणमकारि तमिमं वाक्य- स्तोमं विलोक्य जातसन्देहस्तान्प्रति शरणं गत्वा दुर्बोधमिमं ग्रंथं योधयन्तु दयालब इति प्रार्थनामकरवम् । अथ ते: फारुणिकै- ाकरणादिनिखिलशास्त्रेषु पारंगतैः करुणया वोधितः पूर्वावस्था- तोऽधिकं सिन्नमना अभवम् । तन्निदानं तेपामाशथैव प्रकाश्यते । १ रेपर्यन्तं शास्तनिरपेक्षनामानुकरणम्. --तस्य वाक्य ·४७२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) तत्रैकादशीपरामर्श इति मन्थनामघटकैकादशीपदं प्रतिज्ञानुरो- धादकादशीव्रते लाक्षणिकमिति भाति । क्रिमियं लक्षणा प्रयो- जनेन सहिता रहिता वेत्येतत्तत्त्वं त एव जानन्ति । ननु नायमु- पालम्भः शोभते । प्रयोजनाभावेपि लाघवात्तथा नामकरणमिति चेत् ततोप्येकापरामर्श इत्यस्य लाघवस्य संभवात् । नच तथा कृतम् । तेनेदं मन्यामहे फेनचित्ययोजनेन भवितव्यमिति ।

·४७३ (धर्मविचारः ३) कण्टकत्रयोद्धारपदीपः १९ । नचेयं प्रयोजनेन रहिता लक्षणा संभवति । एकादशीपरामर्श इत्यस्य रूढित्वाभावात् । स्पष्टं चेदं काव्यप्रकाशादौ ॥१॥ अथैकादशीव्रतं परामृश्यत इति प्रथमं सूत्रम् । तद्भाष्यं तु एकादशीनाम कालविशेपो दशमीद्वादशीमध्यगतः शुद्धः । प्रतं नाम भोजनं तदभावश्च । प्रकृतसंगतिचिन्तनं परामर्श इति । अत्र व्रतशब्दस्य भोजनतदभावोभयात्मकत्वं कस्मादिति पृष्टाः श्रीखा. मिनो व्रताद्धोजनतन्निवृत्त्योरिति वार्तिकादिति समाहितवन्तः । तत्तु तेपामेव शोभते । नह्यस्माद्वातिकात्पुप्पबन्तशब्दबद्तशब्दस्यापि भोजनतदभावोभयवाचित्वं सिध्यति । तथासति पुष्पवन्तपदादेकं धर्म परित्यज्यापरधर्मप्रकारकबोधो यथा न भवति तथा व्रत- शब्दादपि नैकं धर्म परित्यज्यापरधर्मप्रकारकयोधो भवेत् । नैव भवतीति चेत्पयो व्रतयति शूद्रानं व्रतयतीत्यस्माच्छान्दवोधाना- नन्वन्यन्न व्रतशब्दस्य नानाधर्मावच्छिन्नवाचकत्वेपि प्रकृते एकादशीव्रतमित्यत्र व्रतशब्दस्योभयवाचित्वमेवेतिचेतिक तत्र प्रमाणमिति पुनरपि प्रमाणाकाडोन्मजेत् । अनिवृत्तायां च तस्यां तद्धाप्यस्याश्रद्धेयत्वापातः केन वारणीयः । नन्वेवं भवन्त एव वदन्तु व्रतशब्दार्थमिति चेत् नामन पामरः प्रभवामीति प्राचीननिवन्ध- कारा एव शरणीकरणीया इति ॥२॥ प्रकृतसंगतिविवेचनं परामर्श इत्यस्याप्यर्थे पृष्टे श्रीस्वामिचरणा इत्यर्थमाहुः । प्रकृतयोरेकादशीव्रतयोः संगतेर्विवेचनमिति । यद्य- यमेवार्थस्तहिं तदीयविषयतायाः संगती सत्वेन व्रतेऽभायात परामृश्यते इति कथं सुवचं भवेदिति त एव जानन्तु । अथाप्यस्य प्रकृतयैकादश्या या संगतिस्तत्प्रकारकज्ञानविशेषः परामर्श इसर्थ- फरणेनैकादशीनिरूपितसंगतिप्रकारकज्ञानीयविशेष्यताया प्रतेs- घाघागतं परामृश्यत इत्यस साधुत्वं प्रतीम इति ॥३॥ यत्तु प्रतं नाम भोजनं तदभावश्चेति सिद्धान्तयित्वोपसंहारे पत्तेः ।

·४७४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) भोजननिवृत्तिभोजनोभयरूपमिति व्यत्यासेनाभ्यधायि तस्यापि रहस्य तैरेव प्रकाशनीयम् । किंच भोजननिवृत्ति जनाभावाद्भि- नाऽभिन्ना वा । यदि पूर्व. पक्षः कथं तर्हि व्रतत्वम् । उभयस्वरूपस्य व्रतस्य भोजनाभावान्तर्भावेण व्रतसाभावेऽपि भोजनान्तर्भावण प्रतत्य निर्वाधमिति चेत् व्रतत्वस्य कपिसयोगवव्याप्यत्तित्वा- पत्ते । तशरीरे भोजनाभावप्रवेशस्यात्यन्त वैयापत्तेश्च । अद्युत्तर' पक्षः कथं तर्हि भोजनं तद्मावश्वेयर्थकरण विदुपा मन प्रसादाय प्रभवेत् । यदि तदभावपद तन्निवृत्तिपरमिति चेत् रक्षणापत्ते. । नार्थकरणे 'लक्षणा' शोभते । अर्थकरणप्रयोजन- वाधापत्तेरिति ॥४॥ वैष्णवे पर्यवसन्नमिति एव सिद्धान्तिते एकादशीनतस्य शैवा- दावप्रसरप्रसङ्ग । नहि यद्यन पर्यवस्यति तत्ततोन्यन गच्छति । यदि वैष्णवो वाथ शैवो पा सौरोप्येतत्समाचरे'दित्यादिवचनवला. च्छैयादायपि निप्पम्प प्रसरेदिति चेत् नमोऽस्तु वैष्णवे पर्यवस' ननित्युत्तया इति ॥५॥ तहक्षणमभिहितम् । यथा ‘परमापदमापन्नो ह वा समुप- स्थिते । नैकादशी त्यजेद्यस्तु यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी' इति । अघ्र वाक्ये द्वाभ्या यच्छब्दाभ्या लक्षणद्वयमभिहितम् । तच्छन्दद्वया- पेक्षणात् । नैकादशी त्यजेदिति विधि. । यो न सजेस वैष्णव इत्येक लक्षणम् । यस्स वैष्णवी दीक्षास्ति स वैष्णव इत्यपरम् । वैष्णवी दीक्षा सन्यास इति । अनास्य वचनस्य श्रीखामिन एव मूर मिति भाति । अन्यत्र फारमाधवादी विष्णुरहस्यादुदतस्य परमा- पदगापजो ह वा समुपरिखते । सूतये मृत चरम त्यजेहादशी- नतम्' इत्यन्यस्यैव दर्शनात् । आसा या तावत्तदृप्यन्यत्र प्रमाणी- भूतम् । तोय वा कुत्रचिन्। नहि मादशेनातिपामरेणादृष्टं कल्पितमे- वेति निश्चेतु शस्यम् । तथापीई न वैष्णवलक्षणप्रतिपादकं भवि- ·(धर्मविचारः ३) कण्टकत्रयोद्धारप्रदीपः १९ । तुमर्हति । अन्यथैव योजयितुं शक्यत्वात् । तथाहि यस्येति जात्येकवचनम् । पष्ठी च निर्धारणे । अप्यर्थकं वित्यव्ययम् । तथा च येषां वैष्णवी दीक्षास्ति तेपांमध्ये य: कोपि नैकादशी त्यजेदित्यर्थः संपद्यते । प्रदर्शितविष्णुरहस्यस्थवचनकवाक्यत्वानुरो- धात् । युक्तं चैतत् । श्रीस्वामिचरणानां मते तु वाक्यार्थत्रयकल्पना- तो निरर्थकता । अश्रुतलक्ष्यवाचकपदकल्पना। कथंचिदेकवाक्य- त्वविरुद्धत्रिकद्वयापत्तिश्च द्रष्टव्या ॥६॥ वैष्णवी दीक्षा संन्यास इति । अत्र संन्यासो वैष्णवी दीक्षेति युक्तम् । उद्देश्यवाचकपदस्य पूर्व प्रयोगात् । आस्तां वा तथैवोप- न्यासः तत्र प्रमाणापेक्षायां श्रीस्वामिचरणा एव प्रमाणम् । वस्तु- तस्तु वैसानसाद्यागमोक्तदीक्षा प्राप्तो हि वैष्णव इत्येव शास्रसिद्ध वैष्णवलक्षणम् । दीक्षापि सैव प्रकृता । अन्यथा संन्यास एव कुतो वैष्णवी दीक्षा। उपनयनं कुनो न सा । नन्वस्मत्पक्षे 'द्वे रूपे वासुदे- वस्य चरं चाचरमेव च । चरं संन्यासिनो रूपमचलं प्रतिमादि- क'मित्याद्युपोदलकस्य सत्वात् । भवन्मते च तदभावात् मैवम् । अत्रापि अतएव 'अविद्यो वा सविद्यो वा ब्राह्मणो मामकी तनु'- रिति वचनस्योपोदलकतया समर्पयितुं शक्यत्वात् । एतेनानिमः सर्वोपि अन्थो व्याख्यात इति कृतमपराधेनेति शम् । इति टोपरे इत्युपनामफेन राजारामशर्मणाऽनुव्यवसितः परामर्शः ।। १ ।। अथ तैरेव कृष्णानन्दस्वामिभिभैरवाष्टमी निर्णीता । तत्र प्रमा- गत्वेन शिवरहस्यस्थवचनानि उपन्यस्य यथेष्टं व्याख्यातानि । किमर्थमयं तेपां प्रारम्भ इति न विद्मः । तथाहि शिवरहस्ये सप्तमप्रकरणे 'अन्तर्गृहे कृतं पापं यन्मलोत्सर्जनार्जितम् । मूत्रो- त्सर्गार्जितं चार न नश्यति च दुःसदम् ॥१॥ इत्यनेन पार्व- तीमति शिवेनान्तर्गहे मलमूत्रोत्सर्जनजपापस्याऽनिष्ठतिमेवो. यत्वान्तहादहितत्कृतपापक्षयार्थ प्रायश्चित्तमुक्तम् । तद्यथा ।

·४७६ विचारमयी। (धर्मविचार ३) 'अन्तर्ग्रहाद्वहि कुर्याद्यदि मूनविसर्जनम् । पुरीपोत्सर्जने वापि तत्प्रायश्चित्तमुच्यते १ पञ्चगव्य यथाशास्त्र ग्राह्य मुण्डनपूर्वकम् । ततोन्तर्गृहयात्रैका कर्तव्या विधिपूर्वकम् २ तत पञ्चको शयात्रा निराहारेण सादरम् । कर्तव्या विधिवद्विप्रा भोजनी. याश्च यत्नत ३ इद मूनोत्सर्जनस्य मायश्चित्तमुदाहतम् । पुरीपोत्सर्जने कार्यमेतद्दशगुण क्रमात् ४ एकमेव हि विज्ञेयमुभ- यनापि मुण्डनम् । ब्राह्मणाश्च यथाशक्ति भोजनीया प्रयत्नत ५ सरत्वैव दामल मयैरेकदा मूनमेव चा । एव कार्य प्रयत्नेन प्रायश्चित्त वरानने ६ मलमूलादिक काश्या यस्यापि बहुधा जनै । बहुधेव तथा कार्य प्रायश्चित्त यथाविधि ७ तादृशैर्यजत कार्य प्रायश्चित्त मयोदितम् । अन्यथा यातना घोरा प्राप्नुवन्ति न सशय ८' इति प्रासङ्गिक समाप्य कालाष्टमीदिनकृत्यमुक्तम् । तद्यथा--'श्रीका- रभैरवप्रान्ते कुण्डमरत्येकमुत्तमम् । काराष्टमीदिने तन लाा कार्य विधानत १ तत्कुण्डनिक्टे रम्य लिङ्ग कालेश्वराभिधम् । भैरवस्थापित तिष्टत्येक पापापनाशनम् २ तत्पूजन यथाशास कार्य विस्वदलादिभि । तत पूजा यथाशास्त्र कर्तव्या भैरवस्य च ३ प्रदक्षिणनमस्कारा कार्याश्चाष्टोत्तर शतम् । नागरेणोपयासेन श्रीगनीयो हि भैरव ४ शुचिभिस्तलपकानै शैवा ब्राह्मणपुङ्गवा । भोजनीया प्रयत्नेन भैरवप्रीति कामुकै ५' इति । एवस्थिते वटपि प्पलन्यायेन श्रीस्वामिचरणैर्दु सपनिमानजगदुद्धिधीर्पया प्राची- ननियन्धयारेप्पीर्पया च मरमूनादिक काश्यामिति प्रायश्चित्त- प्रकरणस्थवचनद्वय कालाप्रमीसत्येन सह सयोज्य मूलवचनापी यथेष्ट व्यारयाय पाराष्टमीनिर्णय कृत । सच तेपा लेखत एर ज्ञातव्य इति नोद्भियते । निर्णयसिन्धु परमर प्रदश्यते । कारा- हमी द्विविधा काशीसण्डसिद्धा शिवरहस्यसिद्धा च । तत्राद्या भट्टा- मिमता । तथाच ते मार्गशीर्षणाष्टमी कालाष्टमी। साच रात्रि ·४७७ (धर्मविचारः ३) कण्टकोद्धारप्रदीपः १९ । व्यापिनी ग्राह्या । 'मार्गशीर्षासिताष्टम्यां कालभैरवसंनिधौ । उपोप्य जागरं कुर्वन्सर्वपापैः प्रमुच्यते' इति काशीखण्डादात्रि- व्रतत्वावगतेः । 'रुद्रव्रतेपु सर्वेषु कर्तव्या संमुसी तिथिरिति ब्रह्मवैवर्ताचेति । दिनद्वयेऽशतः संपूर्णायां वा रात्रिज्याप्ती पूर्वैव पूर्वोक्तवचनादिति । अत्रान्यमतमुद्भाव्य दूषितं दिनद्वय इत्यारभ्य तेन मध्याह्वव्यापिनी युक्तसन्तेन । दिनद्वयेशवो रात्रिख्यातायु- तरैव भैरवोत्पत्तेः प्रदोपकालीनत्वादिति केचित्तन्न शिवरहस्ये मध्याहे भैरवोत्पत्तेः श्रवणात् । तथाच तत्रैव 'निसयानादिकं कृत्वा मध्याहे संस्थिते रवा वित्युपक्रम्य ब्रह्मणा रुद्रेनशात उक्तम् । 'ततोमरूपादनधान्मत्तः श्रीकालभैरवः । आविरासीत्तदा लोका- न्भीपयनसिलानपीति तत्रोपवास एव प्रधानमित्युक्तम् । तत्रैव 'उपोपणस्यागभूतमर्यदानमिह स्मृतम् । तथा जागरणं रात्रौ पूजा- यामचतुष्टये। संध्यायामपि पूजैवोक्ता तेन मध्याहव्यापिनी युत्तेति। अन मध्याह्नव्यापिनी युक्तेत्यनेन यन्मते दिनद्वयेंशतो रात्रिव्या- प्तावुत्तरैव कालाष्टमी तन्नत औचित्यमानं प्रदर्शितम् । न स्वसि- द्धान्तः प्रदर्शित इति भ्रमितव्यम् । स्वामिनस्त्वत्र भ्रान्ता यत्ति- त्यादिना परवधाय कृतोद्यमाः स्वशिरस्येव शखं पातयामामुरि- त्युपरम्यते ॥ २॥ इदानी तत्कृतमस्करिपादुकामीमांसा मीमांस्यते । 'नोपानह विना गच्छेन्मार्गे पट्कण्टकावृते । उदपानं च भिक्षा च दुप्येदत उपानही १ उपानही सदा धार्ये मिक्षाकाले विशेपत' इति वचने मारोप्य यतिभिरुपानद्धारणं तव्यमिति सिद्धान्तिवं तन्न भिक्षुधर्मसंमतम् । पूर्वोत्तयचनस्य 'दृष्टिपूर्त न्यसेत्पाद' मित्यस्य परिपोपफ्लान्न स्वातव्येण विधाययत्वम् । यदि स्वातव्येण विधाय- फत्वे आग्रहश्चेदुपानही संधार्य भिक्षार्थमटन्तु का नो हानिः । १ सन्धिः सन्दिग्धः ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) उपानद्धारणं 'सदोपवीतिना भाव्य'मित्यादिवत्सदेवपुर्वन्तु वा तनापि कास्माकं हानिरिति शम् ॥ ३॥ इति टोपरे रयुपनामराजारामकृत काटक्योहारपदीपः । टोपराटोपपरामर्शः ॥२०॥ अनुव्यवसाय: "नत्वा श्रीहरि देव भक्तवत्सलमादरान् । एकादशीपरामर्शी हर्पणानुव्ययस्यते ॥ १॥" अथ श्रीमतरमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीकृष्णानन्दसरस्वतीपूज्य- पादैः सरस्वपि बहुपु धर्मशास्त्रमन्थेषु वर्तमानकालिकलोकानुग्रहे। च्छया परमेकादशीव्रतं महता समारम्भेण अथैकादशीनतं परामू- श्यत इत्यारभ्य केचिच्छानार्था आकरेभ्योऽवगन्तव्या इत्यन्तेन वाक्यस्तोमेन निरणायि, तस्य वाक्यस्तोमस्य "एकादशीपरामर्श" इति नामकरणमकारि, तमिमं वास्यसोम विलोक्य जातसन्दे- हस्तान्प्रति शरणं गत्वा दुर्योधमिम ग्रन्थं बोधयन्तु दयालय इति प्रार्थनामफरवम् । अथ तैः कारणिकैयाकरणादिनिखिल शाम्पु पारङ्गतैः करुणया बोषितः पूर्वावस्थातोधिकं खिन्नमना अभवं, तन्निदानं तेपामाज्ञयैव प्रकाश्यते । तत्रैकादशीपरामर्श इति अन्यनामघटकैकादशीपद प्रतिक्षानुरोधादेकादशीव्रते लाक्षणिक- मिति भाति । किमियं लक्षणा प्रयोजनेन सहिता रहिता त्ये. तत्तत्त्वं तएर जानन्ति । ननु नायमुपालम्भः शोभले । प्रयोजनामावपि लापत्तथा नामकरणमिति चेत् ततोप्येकापरामर्श इत्यस्य लाघवस्य संभवात् । नच तथा कृत तेनेदं मन्यामहे केनचित्प्रयोजनेन भवितव्यमिति । १ टोपरेशन्दो नकारान्त इति बुडारी विभकिजध्या समासे बहिष्कृतं .

·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः २०॥ ४७९ नचेयं प्रयोजनरहिता लक्षणा सम्भवति एकादशीपरामर्श इत्यस्य रूढित्वाभावात् । स्पष्टं चेदं काव्यप्रकाशादौ ॥१॥" अथ टोपराऽऽटोपं परामृशामः। यत्राटोपेऽनुव्यवसायनान्नि.सप्त संदेहा अङ्कितास्ते क्रमेण समाधीयन्ते । तदुपोद्धातेऽष्टमोऽनङ्कित एपः। सत्स्वपीत्यादिः। अतएव परामर्शप्रवृत्तिर्नहि निर्मूला सा भवितुम- हतीत्युत्तरम् । निरणायीति न संदेहे पातितकादशी वा व्रतं वाऽ- धिकारिणो वेत्यर्थः । नामकरणमकारीति । राजाराम इतिवत् । बोधित इति । दिनत्रयपर्याप्तत्वागतस्येत्येतदन्तं । तन्निदानमिति । तस्य खेदस्य हेतुरबोध इत्यर्थः । भातीति नायं विपयो वोधित इति ध्वनिः । तत्त्वमिति । अत्र लक्षणास्ति नवेत्यादि । त एवेति न वयमन बोधिता इत्यर्थः । ननु नायमुपालम्भः शोभत इति अयमुपालम्भो न शोभत इति ननु इति वितर्के । तथैवानुव्यवसा- याद्यथाधिकारं घायः । नचेयं प्रयोजनरहिता लक्षणा संभवतीत्युप- संहारो लाक्षणिकं भातीत्युपक्रमविरुद्धः रूढित्नाभावादिति । राजा. रामशब्दवत् । काव्यप्रकाशादाविति । मुहुरवलोकनीयः काव्यप्र. काशः। किं न विजानाति स महात्मा ग्रन्थकृन्निर्मातारः स्वतत्रा नामकरण इति । वस्तुतस्तु प्रकृतानुव्यवसायगोचरेऽस्मिन् परामर्श एकादशी च प्रतं चाधिकारिणश्च परामृष्टास्तथापि बहुपरामृष्टवा- देकादश्या एकादशीपरामर्श इति नामकरणम् । आतागेतत्सर्व । अस्मिन् राजारामनाग्नि कथं साधुतेति प्रश्ने किमुत्तरम् ॥ १ ॥ अथैकादशीव्रतं परामृश्यते इति प्रथमं सूत्रम् । तदाप्यं तु गका. दशीनाम कालविशेपो दशमीद्वादशीमध्यगतः शुद्धः कालविशेषः । प्रतं नाम भोजनं तदभावश्च प्रकृतमगतिचिन्तनं परामर्श इति । अन प्रतराच्दस्य भोजनतदभावोभयात्मकत्वं करमादिति पृष्टाः श्रीस्वामिनो "व्रताद्धोजनानिवृत्त्यो"रिति वार्तिकादिति समाहि- तवन्तः, तत्तु तेषामेव शोभते । नहारमावातिकात्पुप्परन्तशब्दया ·४७८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) उपानद्धारण 'सदोपवीतिना भाव्य मित्यादिवत्सदैवतुर्वन्तु वा तनापि कास्माकं हानिरिति शम् ।।३।। इति टोपरे इत्युपनामकराजारामत कण्टकत्रयोहारप्रदीप.। टोपराटोपपरामर्शः ॥ २० ॥ अनुव्यवसाय: नत्वा श्रीनहरि देव भक्तवत्सलमादरात् । एकादशीपरामर्शो हर्पणानुव्यवस्यते ॥ १॥" अथ श्रीमत्सरमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीकृष्णानन्दसरस्वतीपूज्य पादैः सत्स्वपि बहुषु धर्मशास्त्रमन्धेषु वर्तमानकालिकलोकानुपहे. छया परमेकादशीव्रतं महता समारम्भेण अर्थकादशीवतं पराम- श्यत इत्यारभ्य पेचिच्छावार्था आकरेभ्योऽवगन्तव्या इत्यन्तेन वाक्यस्तोमेन निरणायि, तस्य वाक्यस्तोमस्य "एकादशीपरामर्श" इति नामकरणमफारि, तमिमं वाक्यस्तोम विलोक्य जातसन्दे- हसान्प्रति शरणं गत्वा दुर्योधमिमं मन्धं पोधयन्तु दयालय इति प्रार्थनामकरवम् । अथ तैः शरुणिकावरणादिनिसिलशास्त्रेषु पारङ्गतैः करुणया योधितः पूर्वावस्थातोधिकं सिग्नमना अभवं, वनिदानं तेपामामयैव नकाश्यते । तत्रैकादशीपरामर्श इति अन्यगामघटकादशीपदं प्रतिक्षानुरोधादेकारशीनते लाक्षणिक- मिति भाति । मिमियं लभूणा प्रयोजनेन सहिना रहिता वेत्ये- तत्तत्व एव जानन्ति । गनु नायमुपारम्भः शोभते । प्रयोजनामावपि लापवात्तथा नामवरणमिति चेन् ततोप्येयापरामर्श इत्यम्य लाघवस संभवान् । नर तथा पतं तेनेदं मन्यामहे वेनचित्प्रयोजनेन भवितव्यमिति । १ सेपरेशन्दो नकारान्त इति युध्यारो निभरि अबुधा समारो यहिष्कृत.

·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः २० । ४७९ नचेयं प्रयोजनरहिता लक्षणा सम्भवति एकादशीपरामर्श इत्यस्य रूदित्वाभावात् । स्पष्टं चेदं काव्यप्रकाशादौ ॥१॥" अथ टोपराऽऽटोपं परामृशामः। यत्राटोपेऽनुव्यवसायनाग्नि सप्त संदेहा अङ्कितास्ते क्रमेण समाधीयन्ते । तदुपोद्घातेऽष्टमोऽनङ्कित एपः। सत्स्वपीत्यादिः । अतएव परामर्शप्रवृत्तिर्नहि मिर्मूला सा भवितुम. हतीत्युत्तरम् । निरणायीति न संदेहे पातितकादशी वा व्रतं वाs- धिकारिणो वेत्यर्थः । नामकरणमकारीति । राजाराम इतिवत् । चोधित इति । दिनत्रयपर्याप्तत्वाद्वतस्येयेतदन्तं । तन्निदानमिति । तस्य खेदस्य हेतुरबोध इत्यर्थः । भातीति नायं विषयो घोधित इति ध्वनिः । तत्त्वमिति । अत्र लक्षणास्ति नवेत्यादि । त एवेति । न वयमत्र बोधिता इत्यर्थः। ननु नायमुपालम्भः शोभत इति अयमुपालम्भो न शोभत इति ननु इति वितकें । तथैवानुव्यवसा. याद्यथाधिकारं वाचः । नचेयं प्रयोजनरहिता लक्षणा संभवतीत्युप- संहारो लाक्षणिकं भातीत्युपक्रमविरुद्धः रूढिवाभावादिति । राजा- रामशब्दवत् । काव्यप्रकाशादाविति । मुहुरवलोकनीयः काव्यप्र- काशः । किं न विजानाति स महात्मा ग्रन्थकृन्निर्मातारः स्वतत्रा नामकरण इति । वस्तुतस्तु प्रकृतानुव्यवसायगोचरेऽस्मिन् परामर्श एकादशी च व्रतं चाधिकारिणश्च परामृष्टास्तथापि बहुपरामृष्टत्वा- देकादश्या एकादशीपरामर्श इति नामकरणम् । आस्तामेतत्सर्व । अस्मिन् राजारामनाम्नि कथं साधुतेति प्रश्ने किमुत्तरम् ॥१॥ अथैकादशीव्रतं परामृश्यते इति प्रथमं सूत्रम् । तद्भाप्यं तु एका. दशीनाम कालविशेपो दशमीद्वादशीमध्यगतः शुद्धः कालविशेषः । प्रतं नाम भोजनं तदभावश्च प्रकृतसङ्गतिचिन्तनं परामर्श इति । अन व्रतशब्दस्य भोजनतद्भावोभयात्मकत्वं करमादिति पृष्टाः श्रीस्वामिनो "व्रतादोजनतन्निवृत्त्यो"रिति वार्तिकादिति समाहि. तवन्तः, तत्तु तेपामेव शोभते । नहरमाद्वार्तिकारपुष्पवन्तशब्दवत् ·४८० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) व्रताब्दस्यापि भोजनतदभावोभयवाचित्वं सिध्यति । तथासति पुष्पबन्तपदान् एकं धर्म परित्यज्यापरधर्मप्रकारकयोधो यथा न भवति तथा प्रतशब्दादपि नैकं धर्म परित्यज्यापरधर्मप्रकारक. बोधो भवेत् नैव भवतीतियेत् पयोतयति शूदानं प्रतयतीत्य- रमात् शाब्दबोधानापत्तेः । नन्वन्यन व्रतशब्दस्य नानाधर्मावच्छि- नवाचकत्वेपि प्रकृने एकादशीव्रतमित्यत्र व्रतशब्दस्योभयवाचि- त्वमेवेति चेत् किं तत्र प्रमाणमिति पुनरपि प्रमाणाकादोन्मजेत् । अनिवृत्तायां 4 तस्यां तद्भाप्यस्य अश्रद्धयत्वापातः केन चारणीयः । नन्येयं भवन्त एव यदन्तु प्रतशब्दार्थमिति चेत् नाहगन पामरः प्रभवामीति प्राचीननियन्धकारा एव शरणी- करणीया इति ॥ २॥ उभयात्मकत्वमिति । उभयार्थकत्वमित्यर्थः । तेपामेति । अवै- याकरणानां शक्तिपाइकमूर्धन्ये व्याकरणे मुग्धत्वादित्यर्थः । यथा पुप्पयन्तशब्दो दिवाकरनिशाकरयोरभयत्वावच्छिन्नपर्याप्तिकशक्ति- मांसथान प्रतशब्दः किंतु भोजनानिवृत्योरन्यतरत्वेन शक इति तदातस्य व्यासज्यनियाभावात् । तदेव ग्यारया स्वयं नए- स्माद्वार्तिकादित्यादिना शान्दयोधानापत्तेरित्यन्तेन । पयोतयति । निवृत्त इलरभोजनात्पयो भुनचीत्यर्थः । शूद्रानं प्रतगनि । शूद्रा- नभोजनानिवृत्तः सनितरानं भुनकीत्यर्थः । अन्यतरत्यय शक्य- सापच्छेदकरवायथेच्छ विशेषणविध्यनुसारं । शान्दयोधानापत्तेः स्वलं तु सण्टशक्तिमहिमानमिहार । उभयवाचित्यमेति । युक्तं हत् । अत्रोभयशब्दोऽन्य तरपरः । प्रवादोजगनिवृत्त्योरिसत्र द्वित्वमविवक्षितमाश्रयमानं विरचितम् । अतएवान्यसरत्वं दास्य- तावावेदकम् । यथा “असिधिसरध्यक्ष्यामनदात्त"इन्यत्र पारसमविवक्षितमत्त एवान्यतमत्वं समामाः। प्रशने दशमीद्वा. दशीभोजनसहित एमादयुपवाम एकादगीरतशब्दार्थः । ननु ।

·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः २० । ४८१
व्रतवार्तिकवदस्थ्यादिसूत्रेपि मिथो विशेपणत्वं कस्मान्नेति चेदसं-
भवार्थापत्तेः सूनस । नासंभवार्थता बार्तिकस्येति दिनत्रयाव-
च्छिन्नं व्रतमेकमुपवासप्रधानं पारणान्तं सिध्यतीति । उन्मजे-
दिति । यावदव्युत्पत्तिरिति शेपः । केन वारणीय इति । पाण्डि-
येनेत्युत्तरम् । स्वपाण्डित्यमाविष्करोति । नन्वेवमित्यादिना शर-
णीकरणीया इत्यन्तेन । गतानुगतिकैरिति शेपः ॥ १ ॥
प्रकृतसङ्गति विवेचनं परामर्श इत्यस्याप्यर्थे पृष्टे श्रीस्वामिचरणा
इत्थमर्थमाहुः प्रकृतयोरेकादशीव्रतयोः संगतेर्विवेचनमिति । यद्यय-
मेवार्थस्तर्हि तदीयविषयतायाः सङ्गतौ सत्त्वेन व्रतेऽभावागतं परा-
मृश्यत इति कथं सुवचं भवेदिति त एव जानन्तु । अथाप्यस्य
प्रकृतयैकादश्या या सङ्गतिस्तत्प्रकारकं ज्ञानविशेषः परामर्श
इत्यर्थकरणेनैकादशीनिरूपितसङ्गतिप्रकारकज्ञानीयविशेप्यताया ब-
तेऽवाधाद्रतं परामृश्यत इत्यस्य साधुत्वं प्रतीम इति ॥२॥
प्रकृतेत्यादिप्रतीमइत्यन्तेन स्वपूर्वपक्षस्य स्वयमुत्तरं दचं चित्रमे-
तत् । एपा व्युत्पत्तिः कस्मात्कुत्र संभूतेति चिन्त्यम् ॥ ३ ॥
यत्तु व्रतं नाम भोजनं तदभावश्चेति सिद्धान्तयित्वोपसंहारे
भोजन निवृत्तिभोजनोभयरूपमिति व्यत्यासेनाभ्यधायि तस्यापि
रहस्यं तैरेव प्रकाशनीयम् । किंच किं भोजननिवृत्तिभॊजनाभावा-
द्भिन्नाऽभिन्ना वा । यदि पूर्वः पक्षः कथं तर्हि व्रतत्वम् । उभयखरूपस्य
व्रतस्थ भोजनाभावान्तर्भावेण तत्त्वाभावेपि भोजनान्तर्भावण
व्रतत्वं निर्वाधमिति चेद्रतत्वस्य कपिसंयोगवदव्याप्यवृत्तित्वापत्तेः
वतशरीरे भोजनाभावस्य प्रवेशस्यात्यन्तं वैयपित्तेश्च । यद्युत्तरः
पक्षः कथं तर्हि व्रतं नाम भोजनं तदभावश्चेत्यर्थकरणं विदुपां
मनःप्रसादाय प्रभवेत् । यदि तद्भावपदं तन्निवृत्तिपरमिति चेत्
लक्षणापत्तेः। नार्थकरणे लक्षणा शोभते अर्थकरणप्रयोजनवा-
धापत्तेरिति ॥४॥

·. । ४८२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) स्वाज्ञानममिनन्दति । तस्यापीत्यादि । खण्डशकिस्थले यथेच्छं प्रयोगाईतेति तद्रहस्यं । अनन्यसाध्यत्वमाह । तैरेवेति । किंचेत्यादि "मा हिंस्यात्सर्वा भूतानी"त्यत्र समः प्रश्नः । यथा हिंसानिवृत्तेर्गति- स्तथा भोजननिवृत्तेर्गतिश्चिन्त्या । मिन्नाभिन्ना वेति । यथेच्छं सा। दशमीद्वादश्योभिन्ना 1 एकादश्यामभिन्ना । व्रतस्य त्रिदिना. त्मकत्वात् । कथं तर्हि व्रतत्वमिति । त्रिदिनात्मकत्वानङ्गीकार इत्यर्थः। तदेवाह स्वयमेव । उभयेत्यादिना चेदित्यन्तन । उभय- स्वरूपत्वेपि प्रतस्यैकादश्यामुपवासप्राधान्येन भोजनाभावान्तर्भा- वेणेत्यर्थः । पारणानगीकार आहे । व्रतत्वाभावपीति । तद्गीकार आह । भोजनान्तर्भावणेति । पारणान्ते व्रते फलमेतदेवेत्याह । व्रतत्व निर्वाधिमिति । चेदित्यन्यथात्वं सूच्यते । अन्यथा प्रतत्वस्थ कपिसंयोगवदव्याप्यवृत्तित्वापत्तरित्यर्थः । वस्तुतस्तु नैकादशीनि- ये कपिसंयोगो योग्यः । तस्यैव फलं तत्तदुपासकंमन्यैराश्नमा उपप्लाविता व्रतानि च "उत्तिष्ठत जामतानमान्परिपालयत तेन पश्चापि पञ्चाशत्कोटयोपि देवतास्तुष्टिमापद्येरन् । आश्रमोपल- वमूलो मतभेदसैनेदं सर्व दारिद्यं । भोजनाभावस्येति । उपलक्ष- णमेतत् भोजनस्यापि । हरिशब्दवन्नानार्थत्वे एकस्मिन् शब्दे एकार्थविषयकतात्पर्यप्रहोऽपरार्थविषयकतात्पर्यग्रहं प्रतिवनीयान् । तदाहात्यन्तं वैयापत्तश्चेति । शाब्दबोधप्रतिबन्धात् । यथेन्द्रा- वोईरौ । नात्र तथा भोजनतदभावयोरेकशक्तिविषयत्वात् । शक्तिभेदादर्थभेद उच्यते । यत्तूतर पक्ष इति । द्वयोरपि पक्ष- थोरेकमेवोचरं । कथं तहीति । शक्तिमाहाल्यज्ञानेनेति प्रतीकारः। विदुपामिति । अधीतशास्त्राणामप्यनधिगतशफिमहिनां । एतेनायं विद्वच्छब्दो विविदिपी लाक्षणिक इति पर्यवसितं । तदाह यदी- स्यादिना "मा हिंस्यात्सर्वा भूतानीति विहिता हिंसानिवृत्ति - वरूपोवाभावरूपेति चिन्सं । निवृत्तिन व्यापार इति महाचार्याः ·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः २० । ४८३ शारीरके । एष चतुर्थानुव्यवसायः स्वयं व्याख्येयस्तदा विदुपां मनःप्रसादः संपन्नो भवेत् ॥ ४॥ वैष्णवे पर्यवसन्नमिति एवं सिद्धान्तिते एकादशीव्रतस्य शैवा- दावप्रसरप्रसङ्गः । नहि यद्यत्र पर्यवस्यति तत्ततोन्यत्र गच्छति । यदि "वैष्णवो वाऽथ शैवो वा सौरोप्येतत्समाचरेदि"त्यादिवच- नवलाच्छैवादावपि निष्कम्प प्रसरेदिति चेत् नमोस्तु वैष्णवे पर्यव- सन्नमित्युक्त्या इति ॥ ५॥ एकादशीव्रतनिष्ठत्वं वैष्णवत्वं निष्ठावाश्रममूलेयवज्ञायाह । शवादाचप्रसङ्ग इति । परामर्शोक्तलक्षणमङ्गीकृत्याह यदीत्यादि । यथेच्छदेवतोपासकत्वं नैकादशीव्रतप्रयोजकामित्वरूपवैष्णवत्व- विरोधीत्यर्थः । अत एवाङ्गीकारमाह नमोस्तु वैष्णवे पर्यवसन्नमि- त्युक्त्या इतीति । अङ्गीकृतेष्वेव नमस्कारो दृष्टः उपकृतं बहु । "वैष्णवो वाथ शैवो वा सौरोप्येतत्समाचरेदि"ति वचनेनानुव्य- वसायकृन्मतिराश्रमे नीता । किमेकादशीव्रतनिष्ठत्वं वैष्ण- वत्वमिति लक्षणे सुप्रसन्नता । "अर्कपर्वद्वये रात्री चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्" इति प्रतपस्याश्रममूलत्वे "एकादशीमुपवसेन्न कदाचिदतिक्रमेदि"य- तिक्रमणनिपेधे च सति चित्रमेतत् । "उपोप्या द्वादशी सुद्धा त्रयो. दश्यां तु पारणमिति वचनमवलम्ब्य भोजनेनैकादशीमतिवाहा द्वादश्यां समुपोपणपरत्वं वैष्णवत्वं । एकादश्यामुपोप्य द्वादश्यां पारणपरत्वं स्मातत्वमिति सिद्धान्तः । येनैवं निर्णेतुं शक्नुमः । आनमधर्मरतत्वं स्मार्तत्वं तदुपेक्षकत्वं वैष्णवत्वामिति । अतएवा. मिहोत्रहोमश्राद्धादीनां सागस्तादृशेषु वैष्णवेषु । किंच द्वादश्याः शुद्धत्व विशेषणेन किमुपकृतं कथं तस्या दशमीयेधसंभयो योऽपा- कर्तव्यो विशेषणस्य । तस्माच्छुद्धैकादशीयुतत्वाच्छुद्धत्वं विज्ञेय- मिति दिक् । किंबहुना । "उपवीतादलं लब्धं तुलसीकाठमालया।

·१८४ विचारनयी। (धर्मविचारः ३) संतोलयन्तु विद्वांस उपवीतं च मालिकाम् ।" यदिदानी जगत्या. श्रमधर्मशैथिल्यं परिदृश्यते तदेतदेकादशीनिर्णयोपप्लवमूलमिति विदांकुर्वन्तु ब्राह्मणाः ॥५॥ तल्लक्षणममिहितं यथा “परमापदमापन्नो हर्षे वा समुपस्थितः । नैकादशी त्यजेद्यस्तु यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी" इति । अत्र वाक्ये द्वाभ्यां यच्छदाभ्यां लक्षणद्वयमभिहितम् तच्छन्दवयापेक्षणात् । नैकादशी त्यजेदिति विधिः यो न त्यजेत्स वैष्णव इत्येकं लक्षणम् । यस्य वैष्णवी दीक्षास्ति स वैष्णव इत्यपरम् । वैष्णवी दीक्षा संन्यास इति अनास्य वचनस्य श्रीस्वामिन एव मूल मिति भाति । अन्यत्र कालमाधवादी विष्णुरहस्यादुद्भुतस्य "परमापदमापनो हर्षे वा समुपस्थिते । सूतके मृतके चैव न त्यजेष्टादशीप्रतम् ।" इत्यन्य- स्वैव दर्शनात् । आस्तां वा तदप्यन्यत्र प्रमाणीभूतम् तत्रैव वा कुत्रचित् । नहि माशेनातिपामरेणादृष्टं कल्पितमेवेति निश्चेतु शक्यम् । तथापीदं न वैष्णवलक्षणप्रतिपादकं भवितुमर्हति, अन्य. थैव योजयितुं शक्यत्वात् । तथाहि । यस्येति जात्येकवचनम् । पष्ठी च निर्धारणे । अप्यर्थक स्वित्यव्ययम् । तथाच येषां वैष्णवी दीक्षास्ति तेषां मध्ये येः कोपि नैकादशी त्यजेदित्यर्थः संपद्यते । प्रदर्शितविष्णुरहस्यस्थवचनैकवाक्यत्वानुरोधात् । युकं चैतत् श्रीस्वामिचरणानां मते तु वाक्यार्थत्रयकल्पनातोनिरर्थकवा अश्रु- तलक्ष्यवाचकपदकल्पना कथंचिदेकवाक्यत्वे विरुद्धत्रिकद्वयाए- त्तिश्च द्रष्टव्या ॥६॥ स्वामिन एव मूलमिति । का हानिः संरब्धे वचने । स्वसंमतं पाठमाह । परमापदमापन्न इत्यादि । अन्न पाठे न सजेवादशीव्रत- मिति विधेयस्य परमापदमापन्न उद्देश्यः यदि शास्त्रसंप्रदायाभि- शवा वदा हर्षे समुपस्थिते सूतके मृतक इति त्रयः काला १एतमयेऽयमेव व्यर्थः स्यात, ·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः२०॥ निर्दिष्टाः । एषु त्रिषु कालेषु "परमापदमापन्नो न त्यजेहादशी. व्रतमिति पर्यवसन्ने वक्तव्यं तदा कथमापन्नस्य हर्षकालस्थितिः । कथमप्यङ्गीकारे उद्देश्यतावच्छेदकधर्मों हस्ताद्गलितः । तत्संपादने कालोऽपगच्छति मिथो विरोधात् । किंच संतुष्टो नाधिकारीति च प्राप्तम् । किंच निर्दिष्टकालत्रयादन्यत्रैतव्रतं नाचरितव्यमित्यपि बलादेवकारस्य । किंचैतवादशीव्रतं नैकादश्यां प्रवेष्टुमर्हतीति मनसि निधायाह । आस्तां वेति । अनन्वितत्वाभावमाह । प्रमाणी. भूतमिति । न मार्गणावकाश इत्याह । तत्रैवेति । वा कुत्रचिदिति । अन्येष्वपि ग्रन्थेषु स्यात्तथैव पाठ इति । संभावनायां वाशब्दः । फलितमर्थमाह । नहि मादृशेत्यादि । अदृष्टत्यं न फाल्पनिकत्वे हेतुरित्यर्थः । अङ्गीकृतं पामरत्वं प्रकाशयति तथापीत्यादियुक्तं चैतदित्यन्तेन । स्वपरिश्रमममिनन्दति । युक्तं चैतदिति । मदन्ये संमति यच्छन्तु मा वेति तात्पर्यम् । एकवाक्यत्वानुरोधादिति । अनन्वितश्लोके नानन्वितार्थंकवाक्यता युक्तति तात्पर्यम् । एकवा. क्यताफलं तु येषां वैष्णवी दीक्षास्ति तेपांमध्ये य एकादशी न त्यजेत्स परमापदमापन्न इत्यर्थः पर्यवसितः । स्वामिनां पाण्डित्य. शैली नैतादृशीत्याह । स्वामिनामित्यादिना । अपद्धश्लोकस्थाने मुबद्धश्लोक आदेशो भवतीति न विजानात्येपोऽनुव्यवसायकार इत्यनुमानम् ॥६॥ वैष्णवी दीक्षा संन्यास इति । अत्र संन्यासो वैष्णवी दीक्षति युक्तम् । उद्देश्यवाचकपदस्य पूर्व प्रयोगात् । आतांचा तथैवोपन्यासः तत्र प्रमाणापेक्षायां श्रीस्वामिचरणा एवं प्रमाणम् । वस्तुतस्तु वैसानसाद्यागमोदीक्षा प्राप्तो हि वैष्णव इत्येव शास्रसिद्ध वैष्णवलक्षणम् । दीक्षापि सैव प्रकृना अन्यथा संन्यास एव कुतो वैष्णवी दीक्षा उपनयनं पुतो न सा अत्रापि । अत एव "अविद्यो या सवियो या ग्राह्मणो मामकी उनरिणति वचनस्योपोदलकवया ·१८६ विचारगयी। (धर्मविचारः ३) समर्पयितुं शक्यत्वात् । एतेनाप्रिमः सयोंपि प्रन्यो व्याख्यात इति कृतमपराधेनेति शम् ॥७॥ टोपरे इत्युपनामफेन राजारामशर्मणानुव्यवसितः परामर्शः। यो न्वनाविनयो जातः क्षन्तव्यः स दयालुमिः । यतितव्यमसन्देहे यद्यस्ति करुणा मयि ।। १ ।। स्वामिचरणा एप प्रमाणमिति । वैष्णवी दीक्षेति प्रतीकमुपादाय संन्यास एवेति व्यारयान इत्यर्थः । ग्रन्ययोजनाप्रवीणत्वं पाण्डि- त्यमिति लक्षणं मनसि निघायेतिशब्दो न लिसितः प्रतीकद्यो- तक: । सैव प्रकृतेति । वानप्रस्थेप्वित्यर्थः । द्रष्टव्यमेतद्विष्णुपुरा- णादिपु । अधुना तु श्रीमद्रामानुजादिसंप्रदायपु वैरागिसंप्रदायेषु वा दृश्यन्ते वैसानसाधा दीक्षास्तल्लक्षणान्यूर्ध्वपुण्ड्रादीनि । वस्तु तस्तु परामर्शे संगृहीतमेतहलक्षणम् । अन्यथा संन्यास एव कुतो वैष्णवी दीक्षति । अन्यथा संन्यासो न वैष्णवी दीक्षा कुतोपीत्यर्थः । तस्याश्रमवहिर्भूतत्वात् । वैखानसाधागमोक्तदीक्षा प्रातो हि वैष्णव इत्यत्रादिशब्देन संन्याससंग्रहे कः प्रतिवन्धः । आगमनिगम- योरेकवाक्यतया साफल्यात् । तस्मादशानसन्यासो न वैष्णवी दीक्षेत्यर्थः पर्यवसन्नः । तथा वैधव्यदीक्षापि वैष्णवी दीक्षा । अत- एवात्र प्रकरणे कस्मिंश्चिद्वचने निष्कामशब्देनोपादानं संन्यासिवा- नप्रस्थविधवानां । कुनचिद्वचने वैष्णवशब्देन कुचित्पृथक्स- न्यासी वानप्रस्थो विधवेति द्वितीयकादश्यधिकारिणाम् । तस्मात्रि- विधोपादानानामेकार्थचेति । उपनयनं कुतो न सेति । कामाधि- फारकोटिप्रवेशात् । श्यन्तेऽधुना लोके गृहस्थेष्वपि वैखानसा- द्यागमदीक्षिता क्यं निष्कामा वैष्णवाहितीयकादश्यधिकारिण इति वदन्ति तथाचरन्ति ग्रन्थकारो व्यवस्थापयन्ति तदनुमोदन्ते पण्डिताः पण्डिततराः पण्डित्तमाय । तान्प्रत्येष योधनावकाशः वैरागिणो रामानुजविशेषाः ·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः २० । ४८७ प्रभावकाशो वा किं श्रीमतां भवर्ता तत्रभवतां वैष्णवत्वेन गार्हस्थ्यं बाधितं । यदि बाधितं तदापसर गेहात् । यदि न बाधितंतदा द्विती- यैकादश्या अपसर । यद्याश्रमो बलवान् किं तेन वैष्णवत्वेन । यदि वैष्णवत्वं वलवत् किं तेनाश्रमेण । तस्यैव माहात्म्यं पञ्चमहायज्ञ- लोपामहो नाम । एप एव धर्मसंकरनामा कलिः। वर्णसंकरनामा च । तदपसारणार्थ प्रतिपक्षमेकादशीव्रतानुशासनं पूर्वाचार्याणां महीणाम् । अतएव महाफलमेततं दिव्यम् । नहि कस्मिंश्चिद्ते कलेरपसारो दृष्टः । दृष्टानि तु फलानि सुवहूनि पण्डानि । तस्मा- गृहस्थब्रह्मचारिणौ य एकादशी न यजेत्स वैष्णव इति आश्रमि- स्वात्सामान्यलक्षणसंपन्नौ । यस्य दीक्षास्ति वैष्णवीति लक्षणविषयाः संन्यासिवानप्रस्थविधवाः तथा नैष्ठिकब्रह्मचार्यपि निवृत्तिदीक्षाव- त्वात् । अत्र व्रते शैवत्वादिकमप्रयोजकम् । इत्थं व्यवस्थायां सत्यां "परमापदमापन्नो हर्षे वा समुपस्थितः । नैकादशी त्यजेद्यस्तु यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी । समात्मा सर्वजीवेषु निजाचारादविप्नुतः । विष्ण्वर्पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते ।" इति कारिका- द्वयेन वैष्णवी लक्षितौ । तन परमापदमापन्नोऽपि हर्षे समुपस्थि- तोपि य एकादशी न त्यजेदामित्वात्स वैष्णवः । वाशब्दोऽप्यर्थे । वैष्णव इत्यपकृप्यते योग्यत्वात् । आश्रमसामान्यलक्षणमुक्त्या विशेपलक्षणमाह यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी स वैष्णव इति । तमुपक्रम्य स माहात्मेत्यादि वय संन्यासिनि घटतेऽत उत्कं वैष्ण- वी दीक्षा संन्यास इति । अत्रोद्देश्यविधेयभाषः पुनरसुव्यवस- नीयः । कुतो न सेति । यापनीतो घटुः कामानधिकारिपु गण्येत वर्हि भवतु तथैव । अपरवैष्णवत्वमयाधितं । मामफी तनुरिति । अतएव नमस्काराधिकारः । दृश्यते प तथा मियो नमस्कारः । यशुपणिस्तर्दि गृहस्थव्यवस्थया तिष्ठेन् । यदि नैष्टिकसहि निवृत्तः फामाद्वैष्णयो भवितुमर्हति । नैष्ठिकममचर्यस्व दीक्षा ·- . ४८८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः) न्तरत्वेन वैखानसादिपु परिगणितुं शक्यत्वात् । अत्र द्वे लक्षणे एकादशीतनिष्ठत्वं निष्कामवं चेति । तत्र प्रथमलक्षणस्य मनुष्य मानसाधारणत्वेन सकामनिश्कामतयाधिकारिभेददर्शनेन व्यवस्था कृता । मनुष्येप्वाभमाश्चत्वारः । ब्रह्मचारिगृहस्थी सकामावपि प्रत. निहत्वाद्वैष्णवी वानप्रस्थसंन्यासिनो निष्कामत्वात्परवैष्णवी प्रतनि- प्ठत्वाव्यभिचारात् । कामक्षयाय यतमानो नैष्टिको विधवा च परवैष्णवी । अत्रैव सर्वेप्याश्रमाः परिसमाता । कोस्त्याश्रमयहि- भूतो मानुपनामा । बामणेषु चत्वार माश्रमाः क्षत्रियेपु त्रयो वैश्येषु शूद्राचापण्डालान्तमेकः । अतएव पालापाशविचारः सर्ववर्णे- पु। यत्र स न विचारः, स न वर्णः । ननु न म्लेच्छेषु वर्णाः सत्यं मनुप्याश्चेन्न । दायनिर्णयामावरसगात्। यथा वास्तथाश्रमालथा. दाया इति जगनिर्णयः। यथा दायास्तथाश्रमा यथाश्रमास्तथा वर्णा यथा वर्णास्तथा मनुष्या इति विज्ञेयम् । अत एव न शाखहीनो दृश्यते द्विपादवों वैसरी मुवन् । यथाधिकारं च शास्त्रं । व्यारयात इति । यथोपोद्धातो व्याख्यातस्तथैवोत्तरप्रन्योनुसंधेयो दिक्प्रर्द- नन्यायेनेत्यर्थः । अपराधेनेति नायमपराधः किंतु विनोदः । उपकारस्तु सत्यः । न पश्यामो वयमपरीपनं पश्याम इतस्तत उप- कारिणं । यथाहुराचार्याः "संपूर्ण जगदएनन्दनवन सर्वेपि कल्प- द्रुमा गगावारि समस्तवारिनिवहा वारणसी मेदिनी । वाचः प्राकृतसंस्कृताः श्रुतिशिरो यज्ञाः समस्ताः क्रिया यस्य ब्रह्मवि- चारणे क्षणमपि सैर्य मनः प्राप्नुयदि ति । कृष्णम्य कः शत्रुरिति श्रुतो वा रामाच मान्यो नरपुंगवः कः । एकादशीतोभ्यधिक व्रतं कि व्यवस्थया दृष्टिपथप्रवृत्ती ॥१॥ यो न्वत्रेत्यादि । प्रार्थनामहीकुर्मः । अत्रेति । एकादशीवते । भविनयः । अवीनां नयो नीतिगतानुगतिकत्वं । तमपराधकोटी निक्षिपति । क्षन्तव्य इति । असंदेह इति । गतानुगतिकता ।

·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः २१ । विच्छिद्य यथाशास्त्रप्रवर्तने । मयीति । मां टोपरोपाहराजाराम- शानिणं पुरस्कृयेत्यर्थः । यथामति यते शास्त्रेपूपठतिनिराकृतौ । पराकृतिर्मतानां चेदस्तु हानिन ते न मे । इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीकृतष्टोपरा- टोपपरामर्शः संक्षिप्तः॥ अथ द्वितीयाटोपः॥ २१॥ जयति श्रीकाशीनाथोऽष्टपुत्रो नाम । विजयते श्रीमात्राजराम: कुलभूषणः । अस्य प्रदीपस्य दुस्पृष्टवांकनं युक्तं योग्यतावधा- रणाय । कजलं हि दुस्पृष्टं प्रदीपमस्तके स्पष्टं तद्धर हर दूरीकुरु दूरीकुरु महादेवेति प्रार्थ्यते प्रकृतपण्डितैः ॥ ॥ एवमाकारं दुस्पृष्ट इति वैयाकरणा आहुः । सपरार्धहीना कामकलेति तात्रिकाः । अस्य ग्रन्थकर्तुखिकण्टकविराजितत्वमव्याहतं कण्ट- कत्रयोद्धारप्रदीपे विरचितेपि । आत्मजेनेति । एप देहात्मवादः । प्राचीनधर्मसंस्थापने मिप एप प्रदीपः । इति मुखपृष्ठव्याख्या प्रकृतस्य । अन्यत्सुगमं । अथ द्वितीयष्टोपराटोपः परामृश्यते । यत्र भैरवाष्टमीनिर्णयो विपयः । इत एतत्पुस्तकलाभात्पूर्वमुपलब्धमनुव्यसायं सप्तखण्ड समाधायाधुना त्रिकण्टकवासिप्रेपितं सवितर्यस्तमितेऽयमुपयुज्ये- तेति कण्टकत्रयोद्वारप्रदीपं परामृशन्तो भैरवाष्टमीकुचेष्टानाम द्वितीयं प्रकरणं परामृशामस्तत् । अथ तेरेवेसादावुपरम्यत इत्यन्त आटोपे कानिचित्प्रतीकान्युपादाय समाधीयन्ते । मूलं तु वैरेय मुद्रयित्वा प्रकाशितं । वत्र । यथेष्टं व्यारयातानीति । प्रकरणानु- सरणात् । इष्टिसद्धीना । निमगिति । फुचेष्टानिवृत्त्यर्थमिति वेत्तव्यं । सहसंयोज्येति । उपोद्घाततयेति येदितव्यं कालाष्टमी ·१९० विचारयी। (धर्मनिचार ३) द्विविधेति । किं ग्रन्थद्वैविध्यादुत सिद्धान्तद्वविध्यात् । आये नाष्टमी द्विविधा । द्वितीय द्वयोरप्यप्रामाण्य मिथो विरोधात ! सा च राजिव्यापिनी ग्राहोति श्रीमद्भहाना प्रतिज्ञावाक्य । वत्र बल रानौ जागरण । दिनद्वयेऽशतो रात्रिव्याप्ती पूर्ववेति निर्ण- यवाक्य । तर वल सामुरय तिथे । दिनद्वयेऽशतो रात्रिन्याप्ता युत्तरैवेति पेचित्तत्र वल भैरवोत्पत्ते प्रदोपकालीनत्त । तद्भः भट्टै शिवरहस्ये मध्याहे भैरवोत्पत्तिश्रवणादिति । मध्याहे साया वाध्यतारोऽस्तु परतूत्तरैवेति सिद्धान्तो न शिथिल । किं यद्दि- नेऽववारस्तद्दिने व्रत युक्तमुत पूर्वदिने नतमवतार उत्तरदि. नेऽष्टम्या मध्याहे । अनक पक्ष श्रेयानिति स्वयमेव विज्ञेय पपिहत । स्वस्खसिद्धान्ते वलदानाय द्वायपि मुग्धौ । रुद्रनतेषु सर्वेविति वचन दिनद्वये कर्मप्राप्ती प्रवर्तते । अत्र न पूर्वदिने प्रासमवताराभावात् । अवतारमूल र । परेण जनालोच्य प्रदो- पकालोऽवतारस्येत्युक्त । एतावत्तु बुद्ध यद्दिनेऽवतारस्तद्दिने प्रत. मिति । दिनद्वये सपूर्णा रात्रिव्याप्तिश्चिन्त्या तिधेनवतिघटिकाs भावात् । किमेप वटपिप्पलन्याय उत परवधन्याय आलोन्य ताम् । किंच किं तदोपरूपादनधादित्यनत्यतदाशब्दस्य मध्याह्नवा- चित्त साधित किं तथा प्रकरणमुपलव्ध सध्यायामपि पूजैवो. क्तेति । तर्हि तत्कालव्यापिनी तिथिय॑क्त वक्तव्या भट्टै । तेन मध्याहव्यापिनी युवेत्युपसहारश्चिन्त्य । औचित्समात्र प्रदर्शि तमिति । तेन स्वमतस्यानौचित्य सिद्ध । न स्वसिद्धान्त इत्यादि । स्वसिद्धान्तो दिनद्वयेंशतो रात्रिव्याप्तौ पूर्ववेति स च दर्शित एव । स्वामिनस्त्वन भ्रान्ता इति भ्रान्तलेस पश्यन्तोपि भ्रान्ता इत्याकूतम्। पातयामामुरिति । निर्णयसिन्धो स्वामिनो भट्टा कर्तृत्वादिसर्थ । अम के भान्ता अस्यैव प्रदीपस्याने स्फुटीभविष्यतीत्युपराम । इति द्वितीयाटोपपरामर्श । - ·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः २२॥ अथ तृतीयाटोपः॥ २२॥ अथ तृतीयाटोपः परामृश्यते । यत्र परिव्राजकारुढोपानहीं विपयः । तत्रास्मत्कृतपरिव्राजकपादुकामीमांसास्थं वचनमुपन्यस्य तन्न भिक्षुधर्मसंमतमिति खण्डनप्रतिज्ञावाक्यं टोपराणां वचनोप- न्यासवलहीनं सत् मुमूर्पति । इदमुपन्यसनीयमासीत्रिकाण्डम- ण्डनस्थं वचनं । “दीपं शूर्प तथा शय्यां पादत्राणं च मार्जनीम् । स्नानान्ते संस्पृशेद्यस्तु पुनः स्नानेन शुद्ध्यती"ति । तद्गृहस्थविषयं संन्यासिनां मिक्षाकाले विधिवलात्परिशिष्यते । अतएवोपानद्धा. रणे पलमादधाति स्वयं "दृष्टिपूतं न्यसेदि"त्यादिना । उपानहीं धृत्वापि दृष्टिपूतं पादं न्यसेदित्येकवाक्यताफलमिति । अविरो. धात् । का नो हानिरिति । वचनानुपन्यासो भवतां हानिः । वचनोपन्यासोऽस्माकं लाभः । सदोपवीतिनेयादिपशिः समाय- नेपु शोभामावहति साहचर्यादुपवीतस्येयलम् । तत्रापि कास्माकं हानिरिति । “मीनं जाले पातयन्तः स्वजाले निपतन्ति हि । कास्माकं हानिरिति च ब्रुवन्तीति किमद्भुतम् ।" कुचेष्टां विहा- यैव लेसो विधेयः फलं तस्य सैवोपतिष्ठेत काले । अतोऽद्यापि लोके कुचेष्टाविहीनं मुनीनां वचो मन्यते सर्वलोकैः ॥ १॥ नातःपरं भव सोपरि लिखामः। इति श्रीवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीकृतप्रणयने द्वितीयतृती- याटोपरामर्शी। १ रस्यचिद्वादिनी मुरामुद्रणाय सामिपादविनोद भारत इति पूर्वमेव प्रति- पादितमतयतस्मिन् विपये विशेष महापोहोऽनावश्यक इति च सूचितम् । टोपरेपद्धितेन तु "संन्यारिपादुकामीमायातिरस्पतियते महानाटोप आरतो दरिद्रत मनोरप व सयमशिथिलायवेवि विनोदः प्रयुतारिशान्तायतेति नेर ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) सिद्धान्त स विनोद एवेति स्पष्टप्रतिपत्तये कियवे यनो जनताप्रा. न्तिकत्तन । सन्यासो नाम सर्वपरिग्रहत्यागोऽधिकारापरिप्रदत्यायो वा । हस परमहंस. सन्याम जामालि महाजाबाल्युपनिषरमुपपानादित्यागप्रधानविधेरुपलब्धे । सा. गतारतम्येनैव कुटीचकादिमेदोपलब्धेश्च । रावण जनकादिहानिगृहस्थेषु ज्ञानस्य परिपूर्णस सत्वेऽपि लागिलव्यवहारादर्शनाजज्ञानमावस्यैव त्यागित्लसन्या- सिलव्यवहारप्रयोजकत्वेऽप्रर्याप्तताच । सन्यासशब्दस्य तंबाथें शतरवाच । सर्वकर्मपरित्यागे कर्मफ्लपरिसागे च "सन्यास शब्दस्तु भाक । एवच सन्यासिनो पादुकादिपरिग्रहोनुचित एव । झोपीनाच्छादनं वास कन्या शीतापहारिणीम् । पादुके चापि गृहीयारकु- यांनान्यस समहम्" इत्यादि स्मृतयस्तु शीवातपादिशासहिष्ण सिधि- लान् सन्यासिनोऽनुगृहन्ति नतु कतिपयपरिप्रहं विदधतेऽदया दृष्टस्यैव शीतापहारस्य फ्लस्य भुते । शिथिराना पादुकामहे स्मृतिसमति पादुकाशब्दश्चामरादी चर्ममयपाद- माणे प्रसिद्ध उपानच्छन्दपर्याय काष्ठमयपादत्राणे चाप्रसिद्ध इति तेषामुपा- नद्धारणे न दोष इत्वपि च धूलिप्रक्षेप एव । पदाचिवामदास क्षिप्तान शरा- नादायार्पयन्ती चिरेणागता "स ता-पिस्तुदा कुद्यो वाक्यमाइ शुभाननाम् । रेणके कि चिरेण समागतेति पुन परिति पृष्टा "शिरस्तावत्प्रदीप्त मे पादी चैव तपोधन । सूर्यतेतो निरताह वृक्षच्छायां समाथिते"ति प्रति- बदन्ती रेणुका "अद्यैन दीप्तकिरण रेणुकै तब दु पदम् । शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमित्याधुवाचह" । विदितजामदग्यप्रभावो भगवान् भास्करोऽपि "महर्षे शिरसम्राण उन मरिमवारणम् । प्रतिग्रहीय पादाना त्राणार्थ चर्मपादुके । अग्रप्रमृति चैवह लोके सप्रचरिष्यति । पुण्यकेषु च सर्वेषु परमक्षय्यमेव चे"ति वदन् “भीतसदेवादात्तस्मै म्योपानमुत्तमम्" इत्युपानदानस्लवने महामा- रते उपानपर्यायथर्मपादुकाशब्दो लिसितो नतु केवलपादुकाशब्द, कैवलस्यै- वास्योपानपर्यायवे दत्त चर्मविशेषणमनर्थक स्यात्तथा माभूदिति काष्ठमय- पादनाणे पादुकाशन्दस वृत्तिरतौलस निर्विवादमवगम्यमानलात् । देवीपुरा- मादी "मणिरलमयी कार्या हेमरसमयी तमा। चन्दनेनापि कर्तव्या पादुका ·(धर्मविचारः ३) टोपराटोपपरामर्शः २१ । प्रतिमाऽपि वा । श्रीपर्णा श्रीदुमा चापि देवदारुमयी तथे"तिमन्थेन पादुका. शब्दस्य मणिमयादिपादनाणे शक्तः स्पष्टलाच । अस्तु काष्ठमयपादनाणेऽपि पादुकाशब्दश्चममयपादत्राणेऽप्यस्त्वेव विशेषा. नुकेस्संन्यासिनापि चर्ममयी पादुका धार्यवेत्सपि न समीचीनम् । उभयत्र पादुकाशब्दस्य शकत्वेऽपि गुरुपादुकापूजावसरे पूर्वगुरुगृहीताया काष्ठमयी- पादुकाया एव पूजायास्संप्रदायदर्शनेन द्वयोधारणे परिप्रहस्य वृद्धिभयेन च शिथिलेनापि संन्यासिना धायां चेत्काप्टपादुकैव धार्यत्यस्यैव कल्पस्याचारा. जगृहीतत्वात् । नोपानही विना गच्छेन्मार्ग पट् कण्टकावृते । उदपानं च मिक्षा च दुष्ये. दत उपानही । उपानही सदा धायें मिक्षाकाले विशेपतः" (निष्ठीवनं मूत्रं पुरीपमुच्छिष्टं शर्कराः कण्टकः पट् कण्टाकाः) इति विश्वेश्वरपद्धतिधृतवाक्येन विनोदसर्यस्वभूतेनोपानदारणं स्पष्टं प्रतीयत इत्यपि न ध्युत्पन्नप्रतीतिसहम् । प्रोकवास्यस्य मूलानुल्लेखेन मान्यत्वे गानाभावात् । पूर्वोकाचारानरोधेनामो- पानच्छन्दस्य॑व फाष्ठमयीपादुकापरत्वसंभवाय । भुनाने संन्यासिनि मिक्षा सुप्त इति व्यवहारदर्शनादनमीयते संन्यासिपरिभाषायां मिक्षाकालो भोजन. कालसत्राप्यनेनोपानद्धारणं विधीयते तब "सोपानरकच यह तद्वै रक्षांसि भुमते" इति मनुस्मृल्या निपिध्यते इति तद्वाषयस्य मन्यर्थ विपरीतत्वाम । अस्तु वा मिक्षाकालो गोचरकालस्तयापि "मिक्षा दुप्येदत उपानहा-" इति मन्थेन मिक्षाया अशुचित्वानिवृत्तये विहितस्योपानद्धारणस्य दीप शूर्प तया शय्या पादचाणं च मार्जनीम् । सानं कृत्या स्पृशेयस्तु पुनः मानेन गुज्यती"ति । संन्यासिगृहस्थसाधारणेन । सरणेनोपानहोऽशचिलम- योजकलानिधययद्यिलाय । मनुस्मृतिविपरीतादेयलोकपिदिष्टार्थकारद्ध- मूलवचनमलेन दीपमिति स्मृवेहस्थपरतया व्याप्यानस्योपहायास्पदलाथ। अनुचिमूमादिसंपर्वण मिक्षाया अशुचिसमिया मूनायशुचिद्रव्यारापरमपर्व. पातितरामशुचिभूताया जासहपानही धारणस्य पृटतामात्रकार्यसाय । "ग्रह्मचारिंगतं भक्ष्यं नित्यं भेध्यमिति स्थिति"रिति यमस्मृती मानवारिपदस्थ मिझोपजीविपरतया न्यास्त्याने मिझाया भाविसमयस्येवाभायाम । प्राराय- पेक्षया मिक्षायां संन्यागिना सातत्यम्मरगेन प्रमचारिषदस्य संन्यायुमरक्षाकर पापाभायाय । रादा पायें इसनेन सदापदसारस्येन गम्यते दनादि ·१९४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) पड्रिंशतिप्रश्नपरामर्शः ॥ २३ ॥ श्रीमोहमय्यां भविष्यसभायां विचारणीयो विपयविभाग उप- लब्धो वाचितश्च तत्र पडिशतिप्रश्ना उपन्यता उत्तराणि च प्रार्थितान्यपि तत्रागमनं च प्राय॑ते । चित्रं समुपलब्धेपूत्तरेषु किं तेन समाजेन कृत कार्यत्वात् । अस्तु । उपन्यस्ता विषयाः प्रायो- वैदिकपद्धत्यादिषु दत्तोत्तरास्तथापि पुनरुत्तराणीमानि प्र० १ वेदानां स्वतःप्रामाण्यविचारोऽपौरपेयविचारश्च । उ० १ अमोपा वागनायजन्ता भवति स्वतःप्रमाणं चापौरुपेया च भवति ॥१॥ प्र०२ । मनत्राझणयोरपौरुषेयत्वं केवलमत्राणां घा। उ०२ यदा मनास्लदैव तेपी विनियोगा उपस्थिताः । दत्तमुत्तरममोपा वागनाद्यनन्ता भवतीति । अनुश्रवे संप्रदायपूर्वकत्वद्योतनाय पिरम- रणं ॥२॥ म०३ तयोश्व समकालिकत्वं विपसकालिकत्वं वा । उ० ३ एकाचार्यत्वात्समकालिकत्वं घकारोत्तरटकारादिवद्विपमकालत्वं च ॥ ३ ॥ ०४ भूतसृष्टेः प्राग्वेदानां प्रादुर्भावस्तदुत्तरं या। उ०४ यदा प्रमातृप्रादुर्भावस्तदेव प्रमाणप्रादुर्भावः ॥ ४ ॥ १०५ हेऽपि ते धार्य 1 एतदपि "वह पानही पयो यस्तु मामुपसंक्रमेत् । चमेशरतु जायेत वर्षाणां तु भयोदशे"ति घराहपुराणवचन विपरीतमिति मूलवतानेन चिन्समूलस्य तस्य वाक्यस रावत्यकोचितलाच नहि संन्यासिनः सन्देश- हारका निशिचरासहारा या यत्तेपामपि चण्टकाचारतेनापि पधा चमणं संभवतीति कण्टकायातमार्गगर्भविभीषिकाया अप्पकिंचित्करताय । "शरीरमाणकामो पे सोपानरकः सदा बजे"दित्यादिवविधीनां च दर्सि- तरफ्लानां पुत्रपामः पुटेरिव शरीरमाण कामो गृहस्थो विषयो नतु सरी- रनिरपेक्षः संन्यासदक्षः । अन्यथा शरीरत्राणपोषणवामानो कामकिराणा कृते पिहितानां सचन्दनवनितादीनामपि पृष्याणां सेवने लागिनोऽधिकारियो भवेयुरिति संक्षेपः +1+ ·(धर्मविचारः ३) पविशतिप्रश्नपरामर्शः २३ । १९५ वेदनिर्माता विग्रहवान् विग्रहरहितो वा । उ०५ वेदानां निर्मि- तत्वे विमहविचारः सफलः । “अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुपं पुराणमिति वेदवतुः स्वरूपं समानातम् । "अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितं यदेतदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽ- थर्वाङ्गिरस इत्यादिपुराणान्ताः परिगणिताश्च वाग्विभूतयः ॥ ५॥ प्र० ६ ऋपयो मन्त्रद्रष्टारस्तम मत्रद्रष्ट्टत्वं च किं नाम । उ० योग- वलेन चक्षुःश्रवत्वं तेन शब्दरूपाणामपि दर्शनं मत्राणां । प्रसिद्ध चैतत्सर्पजातिपु । अतएव शेपो योगाचार्यश्चक्षुःश्रवाश्य ॥ ६ ॥ प्र० वेदोक्कमधुच्छन्दोभरद्वाजा शब्दार्थविचारः । उ०७ तेपां शब्दानां विचाराः पुराणतोऽवसेयाः ॥७॥प्र०.८ यज्ञियद्रव्य- देवताविचारस्तत्र यज्ञियपशुहिंसायाः कर्तव्याऽकर्तव्ययोर्विचारः। उ० ८ द्रव्याणि देवताश्च तत्र तत्र निर्दिष्टा यज्ञियपशावालम्भ- नशब्दोऽन्यपशो हिंसाशब्दो विधिप्राप्तेऽकर्तव्यशकाऽनुत्थाना- संध्यामाचरन्ति जना अद्यापि ॥ ८ ॥ प्र०९ पण्णामहानां समयविचारः । उ० ९ चित्रमेतदगिनमगीकत्याद्गसमयविचार इति । यथोक्तं पाणिनीयशिक्षायां बहुविधशिक्षाप्रादुर्भावप्रसङ्गे । अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि पाणिनीय मतं यथा । शास्त्रानुपूर्व तद्धि- द्याद्यथोक्तं लोकवेदयोरिति । पाणिनीयमिदं मतं शास्त्रानुपूर्व- मितराणि मतानि काल्पनिकानि ततो न वेदातानीति पाणिनि- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) बहवो व्यासा बहवो मनवस्तां तां पदवीं भजन्तेऽनादिसिद्धधर्म- विद्या अनुशासति च प्रतिकल्पम् । एतेनाहानामनादित्व घेदा- नामनादित्वात् अनागिनोरविनाभावात् । सङ्गतिप्रन्यानामेवाचा- यकृतत्वात्सङ्गमनीयग्रन्थानामनादित्वान्महाभारते भगवद्गीतासू- पनिपत्स्विति लेसः सङ्गच्छते । श्रीभगवानुवाचेत्यादिश्लोक उप- निपद इतरे वैयासिका इति व्यास: सूचयामासानादिसादि- विभागम् । तस्मात्सर्वेपामाचार्याणामाप्ततमानामनादिविद्यासं- ग्राहकत्वं सिद्धम् । "छन्दः पादौ तु वेदस्य हतौ कल्पोऽय पठ्यते । ज्योतिषामयनं घर्निरकं श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा प्राण मुसं व्याकरणं स्मृतम् ।" इत्यङ्गान्यमिधायागाहिने रविनामावेनागान्तं वेदत्वादाहुः पाणिनीयाः "तस्मात्साह्रम- धीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते” इति । न्यद्गस्य नैष्फल्य प्रसिद्धं । वेद एष कश्चिद्भागो वोधसामग्रीति व्यवहारोऽङ्गमिति । व्याक- रणस्य पाणिनिकृतवं न किंतु पाणिनिप्रोक्तत्वं वेदितव्यम् । यतः "शङ्करः शाङ्करी प्रादादाक्षीपुत्राय धीमते । वाटायेभ्यः समाहत्य देवी वाचमितिस्थिति"रिति शिक्षानुल्लक्ष्या । श्रीशिवः शाङ्करी यया सर्वज्ञो बभूव दाक्षीपुत्राय दक्षस्य श्वशुरस्य काचित्कन्या यश- स्विनी तस्याः पुत्राय मातृऋणोद्धारसमर्थाय धीमत उपदेशयोग्याय वाड्मयेभ्यो मन्त्रेभ्यः सारतरां दृष्ट्या देवी वाचमिति ऋरमुपदि. देश । स्वयं हमरुद्वारा चतुर्दशसूत्री मूलविद्यामुपदिदेश । तप:- संतुष्टा वाग्देवी निपिलविद्योद्धारसुत्राण्युपदिदेश । तानि च प्रोक्तानि पाणिनिना महर्पिणा । अतएव भाष्यकाराः पाणिनीयस्य प्रयोजनमाहुः "रक्षोहागमलनसंदेहाः प्रयोजनमिति । प्रोक्तार्थे प्रत्ययो नतु कृतार्थे । यथा शिवश्चतुर्दशसूत्री तद्बोधकवियां घोपदिदेशानादिसिद्धां तथा वाग्देवीतराणि सूत्राणि । तस्मादङ्गाना ने कश्चित्कर्ता । प्र० १० दर्शनानां परस्परविरोधपरिहारः सम- ·(धर्मविचारः ३) पटुिंशतिप्रश्नपरामर्शः २३ । ४९७ यविचारश्च । उ० १० श्रीशङ्काराचायविरोधपरिहारः समय- विचारश्च कृतः । अतएव तत्प्रशस्तिपत्रिकायामनाद्यविच्छिन्नगुरु- परम्पराप्राप्तपर्शनस्थापनाचार्या इति विरुदावलिः प्रसिद्धा । उपासनामार्गप्रवृत्तये सिद्धान्तविरोधपरिहारं कृत्वा स्थापितानि न तत्र सन्देहावकाशः तत्तत्सिद्धान्तबाधादिति दिक् ॥१०॥प्र० ११ विग्रवत्यो विग्रहरहिता वा यज्ञिया देवताः । उ० ११ काम- रूपा उभयथापि भवन्ति ।। ११ ॥ प्र० १२ बुद्धदर्शनानि जिन- दर्शनानि च पड्दर्शनेभ्यः पूर्वाणि न वा । उ० १२ पूर्वाणि वा पराणि वा सन्तु तथापि श्रीशङ्कराचार्यैरुस्खनितानि । पूर्वत्वं परत्वं वा न प्रामाण्यहेतुरिति विज्ञेयम् ॥ १२ ॥ प्र० १३ स्मृतीनां कर्तृत्वादिविचारः । उ० १३ स्मृतीनां कर्तारोऽनुभवाः स्मृतेर- नुभवपूर्वस्वनियमात् । आदिशब्देन समय उपलक्ष्यते चेन्नादृष्टः कस्यचिद्रूयादिति शास्त्राद्विस्मृतिप्रसङ्गे प्रश्नप्रसद्गस्तदा प्रवचनप्र- सङ्गः स्मृतिप्रसङ्गश्च । एप समयविचारस्तत्तत्स्मृतिग्रन्थोपोद्धाते स्पष्टः ॥ १३ ॥ प्र० १४ स्मृतीनां व्यवहारपूर्वकत्वं तत्पूर्वकत्वं वा व्यवहारस्य । उ० १४ अनुभवात्स्मृतिः स्मृतेर्व्यवहार इत्यन्योन्य- पूर्वत्वमनादित्वादुभयोः । अनुभवरहितस्य स्मृत्यनुपपत्तेः । स्मृतिरहितस्य व्यवहारानुपपत्तेश्च ॥ १४ ॥ प्र० १५ कली क्षत्रि- यवैश्ययोः सद्भावविचार उपनयनविचारश्च । उ० १५ सर्वासा. मपि जातीनां सदसद्भावविचारः सानेसुमारीपत्राच्यासादाचा- राधावगन्तव्यः उपनयनविचारस्तु गृह्यसूत्रादवगन्तव्यः ॥ १५॥ अ० १६ फन्याया वरस्य च परिणयनसमयविचारः। उ०१६ न्यायाः परिणयसमयोऽष्टमं वर्षमुपनयनवन् । तेन सपिण्डा भवन्ति फन्याः यथोपनयनेन पराः । तेषां समावर्तनोचरं परिणयसमयः । उपनीतवरतादाम्येनोपनीतत्वं सपिण्हत्वं च कन्यानां । मुख्य भापाल्पमिति भावः।

·१९८ विचारत्रयी। (धर्मचिचार:३) सापिण्यायोजकमुपनयम् ॥ १६ ॥ प्र० १७ चातुर्वर्ण्य विभागो गुणकमभिर्जन्मना वा । उ० १७ श्रीमन्महामहोपाध्यायसत्संग दायप्रवर्तकसर्वतघ्रस्वतत्रपण्डितस्वामिराममिश्रमाखिणस्तु क्षत्रिय- वैश्ययोः संन्यासाधिकारसियर्थ यजायते स ब्राह्मण इति श्रुति- मवलम्ब्यात्पतिर्फ ब्राहाण्यं पुरुषमानस्येति ब्राह्मणः प्रव्रजेदिति अतिविषयत्वादनयोः संन्यास इत्याहुः । गुणकर्माधीनो वर्णवि- भाग इसनीचरर्धात् । पूर्वोपन्यसविरुदावतीभूपितदयानन्द- सरस्वतीस्वामिनस्तु “जन्मना जायते शूद्रः संस्काराहिन उच्यते । वेदाध्यायी भवेद्विप्रो ब्रह्म जानाति ब्राहाणः" इति वचनमबल- म्व्योत्पत्तिक शूदत्वं सर्वेषां संस्काराधीनो वर्णविभाग इत्याहुः । अन्नैकेन पण्टितेनोपनयनाधिकारो दत्तः परेण संन्यासाधिकार उभाभ्यामुभयं वा । सर्वतन्त्रस्वतत्राः सत्संप्रदाय मिस्थमेव प्रवर्त- यन्ति । अस्तु द्वयोरपि वचनयोरेकवाक्यत्वविचारः परिशिष्यते द्वयोरपि । सति च तस्मिन् यजायते स ब्राह्मणः शूद्गश्चेति व्यधि. फरणयोः सामानाधिकरण्यं परिहरति गृह्यसूत्रं । अष्टमे वर्षे आह्मणमुपनयेदेकादशे क्षत्रियं द्वादशे वैश्यं इत्युपनयनविधि ग्रुवदू गृह्यसूत्रं शूद्रमुपनयेदिति न विधत्ते । एतेन शद्रस्याधिकारो निरस्तः । क्षत्रियमुपायेद्विशमुपनयेदिति विभ्यन्तरेण जन्मना चातुर्वर्ण्य- विभागो व्यक्तीकृतः ॥१७॥ प्र० १८ द्विजानां द्वीपान्तरगम नमुचितं न वा । उ० १८ चित्रमेतत् । निषिद्धं समुद्रे नौयानम- गीकुर्वन्ति शङ्कते च तन्न यस्य नामापि न गृहीतम् ॥ १८ ॥ १९ स्वेषु वर्णेषु सामान्यतो भोजनविचारः कन्याव्यवहारविचा. रश्च । उ० १९ कुलशीलजातीरपेक्ष्य सामान्यजातिमवलम्ब्य सर्वान्नीनत्वं कामयन्ते यदारियस मुख्यरक्षणम् । दरिद्राः प्रायः सामान्यजातिमवलम्बन्ते मनुष्यत्वमाने परिवस्यन्ति च । कुल- ममे परीक्षेतेति विवाहशावं । यथा कन्या तथा इविरिति भोजन ·(धर्मविचारः ३) षडिशतिप्रश्नपरामर्शः २३ । शास्त्रं । प० २० स्त्रीणामध्ययनविचारो गृहकार्यपु प्राधान्यवि- चारश्च । उ० २० दंपत्योरङ्गाङ्गिभावो लोकशास्त्रप्रसिद्धो यथा न लुप्यत तथाध्ययनं प्राधान्यं च । यतः पत्युरुपनयनेनोपनयनवत्त्वं तद्विद्यया विद्यावत्त्वं ततस्तदङ्गस्य यत्प्राप्तं तावदध्यापनीयं न न्यूनमधिकं वा । दंपत्योर्योगक्षेमरूपत्वात्पुरुषायोगः संपादकः स्त्री क्षेमं कल्याणं तत्कारिणी व्यवस्थापिका तस्या यावत्प्राप्तं ताव- प्राधान्यं न न्यूनमधिकं वा । “स्त्री पुंवच्च प्रभवति गृहे तद्धि गेहं विनष्टमि"तिवृद्धाः ॥ २० ॥ प्र० २१ क्षत्रियाणां धर्मोन्नति- विचारः। उ० २१ अस्योतरं न वितरामः ॥ २१ ॥ प्र० २२ चतु- देशविद्यानां पठनपाठनविचारः । उ० २२ वर्णाश्रमव्यवस्था पुर- रकृत्य प्रतिस्थलं शाला स्थापनीया तत्र श्रीजगद्गुरुपीठाचारध्यक्षः स्थापनीयः । एपा वैदिकपद्धतिसुदर्शनादौ स्पष्टीकृता व्यवस्था ततोऽधिकमधिगन्तव्या ॥ २२ ॥ प्र० २३ पुराणेतिहासेषु संदि- ग्धविषयविचारस्तत्तत्समयविचारश्च । उ० २३ सन्तु संदिग्ध- विपयविचाराः केनचिद्यत्नेन तत्तत्समये सिद्धेऽपि तानि पुराणा- न्येव ते चेतिहासा एव । पुराणशब्दः प्रसिद्धः पुरातने न नव्ये। अतएव व्यासपदवीमारूढः स्वयं व्यासः सन्नपि व्यास उवाचेति लिखति । तेन सिद्धं पूर्वव्यासोक्तमनुवदतीति । एतेन सर्वाः स्मृतयो व्याख्याताः । तत्तत्पदवीमारूढाः पूर्वारूढोक्तिमनुव. दन्तीति निष्कर्पः । इति हआसेति व्युत्पत्तेरितिहासशब्दस्य योय- मधुना निवन्धो मयोक्तः स एवमेव पूर्वमासैवाऽधुना भयोक्त इत्या- चार्याणां भाषणादितिहासनाम । सर्गादिपञ्चलक्षणसंपन्नत्वं पुरा- समिति बेद एव विभागस्तदर्थोपबृंहकोगवत् । अतएव विद्या- नामनादित्वं । वैयासिकादिशब्देषु प्रोक्तार्थे प्रत्ययः ॥ २३ ॥ प्र. २४ विधवाविवाहः शास्त्रविरुद्धो न वा । उ० २४ यदि दानं दत्तस्यापहारो वा सापिण्ड्यप्रयोजकगोनिवृत्तिः शास्न विरुद्धो ·५०० विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) न स्यात्तदा विधवाविवाहोपि शाखसमतः स्यात् । विधवाविवाह वदन्नपि पराशरः सापिण्ड्यमङ्गीकरोति न प्रवीति तन्निवृत्तिं तदु- पायं वा। तस्मात्सापिण्ड्यप्रवृत्तेः पूर्व पुनर्वरान्तराय दद्यादिति तद. मिनायो वेदितव्यः । इमं प्रश्नमुपाकर्ण्य वाराङ्गना हसन्ति द्विजैरपि सापिण्ड्यं गोनं च दानपद्धतिश्व विस्मृतति । सविस्मयमस्मद्वंशो वर्धवामिति जपन्ति । अप्रेऽस्माकं जीविकायाश्च गतिः केवेति चि. न्तयन्ति । एतञ्च सविस्तर वैदिकपद्धत्यां निरूपितम् । असपिण्डां यचीयसीमिति विवाहस्मृतौ कन्यानां सापिण्ड्यमनीकृतं तच गो- त्रनिमिर्त्त । गोचं सप्तपदीनिमित्तं । कच्छवन्धनं चाचारारम्भश्च । प्र० २५ वर्णानामानमाणां च कलौ विशेषधर्मविचारः । उ० २५ कलो धर्मोपप्लवकारिणि धर्मोद्धारसन्नाहः कर्तव्य इति कलौ विशेपधर्मा आकरेभ्योऽवगन्तव्याः ॥ २५ ॥ प्र० २६ पतितानां पुनरुद्धार- विचारः । उ० २६ पातित्यप्रयोजककर्मत्यागादुद्धृता भवन्ति पुनः पूर्वजातौ न मिलिप्यन्ति । पातित्यं नाम सापिण्ड्योच्छेदः पुनसस्योत्पादनमशक्यमिति पृथग्जातिधर्मेण स्थातव्यं गौणमु. ख्यन्यायस्य सर्वसंमतत्वात् । पतितैरुतैरपि नान्ये पातयिशव्या इत्युद्धारधर्मः। एतदादीनि प्रकरणानि पुण्यपत्तने चित्रशालाध्यक्ष- राजेश्री वासुदेवराव जोशी हस्ते दत्तानि मुद्रणार्थ श्रीकाश्यां मुद्रण- यनप्रातिकूल्यात्तत्रापि प्रनिकूलं तानि प्रकरणानि यदोपलभामहे खदा भवदीयभव्यसभायामुपस्थापयामः॥२६॥ अमोघवाचामनाय. नन्तत्वं मनुराह-"अनादिनिधना दिव्या बागुत्सृष्टा स्वयंभुवेति । दिव्या अमोघा । तदाह श्रुतिः “स भूरिति व्याहरत् । स भूमि- मसूज"ति व्याहारमात्रेण सप्तव्याहृतीनां सप्तलोका निर्मिताः । पातासादयो मुव्यन्तर्भूना भवन्ति । अतएव ता व्याहृतय उच्यन्ते । एवं मघ्रसामध्येन सप्तलोकाविधाय तत्र घ "एते असममिन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः । विश्वान्यमिसौभगेति मधे ·(धर्मविचारः ३) पड्रिंशतिपनपरामर्शः २३ । स्मृत्वा चकार देवादिसृष्टिं तत्र च "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते । धाता पुरस्तावमुदा- जहार । शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्वतस्रः । तमेवंविद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते" इति व्यवस्थोक्ता । तस्मादपरा श्रुतिराह "अनन्ता वै वेदाः" इति ईशज्ञानस्यानन्त- त्वादनन्ताः सृष्टयो वाड्यात्रा: "वाचारम्भणं विकारो नामधेय- मिति तस्मादेव "नेह नानास्ती"त्यपरा तस्मादेव तृतीयायात्र "द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यती"ति । शब्दमात्रस्य दर्शनं दर्शनमियेत्यभिप्रायः । तावता वेदस्यानाद्यनन्तत्वात्संसारोऽनाद्य- नन्तः । तस्माद्वेदस्वास्थ्ये संसारस्वास्थ्यं तदुपप्लव उपप्लवः संसारे इति सिद्धम् । “अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमि"ति श्रुत्या पुराणान्तानां वेदत्वमङ्गत्वं चेति सिद्धं दिव्यवायूपत्वादिति दिछ । यथा कादिवर्णानां न कश्चिन्निर्मातोचरितारो वहवस्तथा वर्णसं. पातोऽप्यनिर्मितः सच योजितो वाग्गणः काव्यमयोजितः श्रुति- स्मृत्यादिशब्दितः । तेन बीजमन्त्रशब्दी व्याख्यातौ । ननु पुराणानामप्यनादित्वे तत्प्रतिपादितानां पाण्डवादीनां पञ्च- सहस्राण्येव वर्षाणि व्यतीयुरिति कथमुपपद्यतेतिचेत् किं चिन्नं "ऋपीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावती"ति सति न्याये । "शतं भीष्मा" इतीतिहासाच बह्वः पाण्डवा व्यतीयुनिवन्धः स एव । वाणी द्विविधा । सशरीराऽशरीरभेदात् । अशरीरा स्वतःप्रमाणं । पुरुपापराधाभावात् । ततः सशरीरा परतःप्रमाणं । तदेव निर्दिष्टं श्रुतौ "अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमि"ति । अशरीरलं महद्भुतत्वं । चिदात्मनो निःश्वसितं प्रथमा कला तया सहोद्भूताः सर्वा विद्याः । प्राण एव वायूपेण विद्या भवतीति श्रुतितात्पर्यम् । अतएव ब्रह्मनिष्ठानां प्राणोऽत्रैव सवनीयते विद्याभिः सह । कलावति कला लीयन्त इति श्रुतितात्पर्य । ब्रह्मकला ·५०२ विचारनयी । (धर्मविचारः ३) रूपत्वाद्विद्यानां ब्राह्मणा भरद्वाजाप मुनये दर्शिताः "वेदा वा एने" इति । अनन्ता वै वेदा इत्युपसंजहार । तस्मात्सर्वविद्याधी- शस्याऽशरीरस्यानाद्यनन्तत्वात्सर्वविधा अनाथनन्ता इति सिद्ध फथमन्न कृत्रिमत्वशङ्केति चिदांकुर्वन्तु सभासद इति शम् । वेदस्य ब्रह्मसंज्ञाऽपि कलाकलावतोरभेदमूला । एवं सर्वा विद्याः । "दिव्यं दामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वर"मिति भगवदुक्तरीत्या विद्यादर्शनम् । पूर्व श्रीशङ्कराचार्यकृतव्यवस्थया जगतः स्वास्थ्यमभूचरस्मर्तव्यं नव्यरधिकप्रहः । अतएव तेपां जगद्गुरुत्वं विरुदावली लिख्यते सः । अतस्नेपामेव समक्षं भवितव्यपा सभा तदा सर्वोऽयं यत्नः फलाय कल्पत। इति श्रीरवस्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरसतीकृतपड्दिशतिप्रश्नपरामर्शः ।। प्रश्नोत्तररत्नमालिका ॥ २४॥ कश्चिरपृच्छति १शिक्षा विमर्धमिति २ यज्ञोपवीतं विमर्थ मिति ३ उपनयन किमर्थमिति ४ विवाहः किममिति ५ सर्वैरेक्ट तो न भोकव्यमिति ६ यथेच्छं न्यासबन्धः कुतो नेति ७ यधेच्छं रस्मान भोकव्यमिति पर्वमु पसात्यातव्यमिति ५ वर्णभेद स्मादिति १.भाश्रमाणां प्रयोजन किमिति ११ रिमाश्रमलिङ्गप्रयोजन मिति उत्तरम् उत्तरयति कृष्णभिक्षुः १मानुपीतनुरर्चमूला कमधिकृतेति २ अलिशस्य कर्माधिकारादिति ३ अदीक्षितस्यापि तथेति ४ शास्त्राधिकारिप्रनार्थ दीक्षेति ५ अधिकारभेदादिनि ६ पिन्नोनातिधर्मज्ञलादिति ७ जिह्वाया लनास्थानलादिति ८ सधिकाले धर्मस्वावलम्बादिति ९ विवेकादिति १. उत्तरोत्तराधिकारसद्धिरिति ११ आश्रमन्यनमिनि ·(धर्मविचारः ३) प्रश्नोत्तररनमालिका २४॥ ५०३ कश्चित्पृच्छति उत्तरयति कृष्णभिक्षुः १२ ललाटे तिलकं कस्मादिति १२ सशास्त्रलादिति १३ प्रतिमानां जलानां च प्रतिष्ठा क १३ गुणदर्शनादिति स्मादिति १४ ब्राह्मणः कस्मान हन्तव्य इति १४ उत्पातभयादिति १५ गीः कस्मान हन्तव्येति १५ दुर्भिक्षभयादिति १६ ब्राह्मणेभ्यः कस्माद्दावव्यमिति १६ ज्ञानभूमिखादिति १७ मिथो नमस्कारः कस्यादिति १७ शास्त्राझीकारद्योतनादिति १८ शास्त्राद्धेतव्यं करमादिति १८ अलावादिति १९ शास्त्रमझीकर्तव्यं कस्यादिति १९ मनुष्यवादिति २० धर्मः कस्येति २० यो यनोद्दिष्ट इति २१ का योपिदिति २१ क्षेमकारिणीति २२ कः पुमानिति २२ योगकर इति २३ का पण्ड इति २३ योगक्षेमविहीन इति २४ कि ब्रह्मेति २४ यत्र मनसः सहज विश्राम इति २५ का मायेति च २५ मनसो यत्र संचार इति २६ श्राद्ध कस्मादिति २६ संबन्धद्योतनादिति २७ संध्या कस्मादिति २७ आयुष्कामातेजस्कामाचेति २८ संस्कारेषु संस्कृतभापेव किमर्थम- २८ संस्कृतेन संस्कृतमुपादेयं संस्कारे पादेयेति योग्यत्वादिति २९ करमान विधवाविवाह इति २९ पूर्वपतिखखानिवृत्तरिति ३० ईशः कस्मान्मन्तव्य इति ३. जीवानां परतन्त्रलादिति ३१ प्रपश्यो मिथ्या क्रमादिति ३१ विचारपारसिद्धरिति ३२ अद्वितीयं ब्रह्म कसादिति ३२ तस्मादेवेति ३३ ईशः केन फुन दृष्ट इति ३३ विवेकिमिः सर्वत्र दृष्ट इति ३४ प्रारब्धप्रयनयोः कि यलवदिति ३४ मुप्ते प्रारब्धं जाप्रति प्रयन्न इति ३५ क ईश्वर इति ३५ यस्य नास्ति पृष्ठप्रदेश इति २६ सप्टेः किवा स इति २६ तम इति ·५०४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) ब्राह्मणाः परिचिन्वन्ति ब्रह्म तद्वाह्मणानपि । अन्न मानं श्रुति- र्धो बुद्धिमन्तः सुशिक्षिताः ॥ १॥ नामधेयं ब्राह्मणानां नाग- न्तुकमिदं भुवि । तत्साफल्याय तेषां तु सर्वमाचरणं मतम् ॥२r ईश्वरे ब्रह्माता निसमुक्तत्वात्समता विदाम् । अचिन्सशक्तियोगेन गुणमूर्तिपु चेशता ॥ ३॥ तदीयचिह्नसम्बन्धादीशता नार्मदादिपु । व्युत्क्रमानार्मदादीनां ब्रह्मान्तं रूपमुच्यते ॥४॥ अतः पूजाक्रमों लोके शानः संप्रवर्तितः । अत्र पादः शास्त्रमार्गानभिज्ञत्वैक- हेतुकः ।। ५ ।। जनस्थाने जनाप्तिसिद्धये कृष्णभिक्षुणा । रचितां मालिकां कण्ठे कुर्चस्थाने भवेजनः ॥६॥ राजन्ते नासिफे मुक्तास्तत्र स्रोतोऽपि राजते । यहवं शिरसा मत्वा शिवः सुसमविन्दत ॥७॥ कृष्णानन्दयतीशेनानुत्तरापि कृतोत्तरा। प्रभाव लिरियं राजत्येकनाथेन शोधिता ॥१॥ इति श्रीदेवरूपधामनिवासिकृष्णमिथुविरचिता प्रश्नोत्तररामारिका पुरुषोत्तम क्ण्ठे करोत्विति दशम् ॥ तत्र प्रथमः प्रभः- प्रश्नचतुष्टयोत्तराणि ॥२५॥ श्रीराजराजेश्वरशदराश्रमस्वामिपक्षीयमुकुन्दरायप्रभृतिपितनि. मप्रणपन्नस्थमभचतुथ्योत्तराणि पूर्वसभाध्यक्षादिदत्तानि । -वर्णाश्रमिणामत्यावश्यक्तयानुष्ठेयाः के श्री. तस्मार्तधर्माः। तमोत्तरम्---नित्या नैमित्तिाच । सति दुर्निवारे कामे काम्या अपि द्वितीय; प्रमः-तदुद्धरणपरिगृहीतवमुधावतरणैः श्रीमन्छहर- भगवचरणैर्निजसिद्धान्ताविच्छिन्नप्रचारणाग कति पीठानि निर्माय फे के तत्र तत्राचार्या संस्थापिताः।

·- (धर्मविचारः ३) प्रश्नचतुष्टयोचराणि २५॥ ५०५ तत्रोत्तरम्-चत्वारि पीठानि निर्माय पद्मपादादिचत्वारः शिष्याः संस्थापिताः पद्मपादादिज्येष्ठादिक्रमेण । “नारायणं पद्म- भवं वसिष्ठं शक्तिं च तत्पुत्रपराशरं च । व्यासं शुकं गौडपदं महान्तं गोविन्दयोगीन्द्रमथास्य शिष्यम् । श्रीशङ्कराचार्यमथास्य पद्मपादं च हस्तामलकं च शिष्यम् । तं तोटकं वार्तिककारम- न्यानस्मद्गुरून्संततमानतोऽस्मी"ति श्लोकोक्तक्रममनुरुध्य द्वारका- गोवर्धनज्योतिर्मठशृङ्गेरीशारदामठेषु पद्मपाद, हस्तामलक, तोटक- सुरेश्वराचार्या, इति । पद्मपादस्य ज्येष्ठत्वात् द्वारकामठस्य मठा- नाये प्राथमिकत्वात् पश्चिमदिशायाः सामवेदाधिष्ठितत्वात्तन्मठ- प्रकरणे सामवेदस्य तत्त्वमसीति वाक्यस्य च स्थापनलेखनात् सामवेदतन्महावाक्याश्रयाचार्यस्य सामवेदित्वमर्थसिद्धम् । संन्या- सिनां त्यक्तवेदानां सामवेदित्वादिव्यवहारो भूतपूर्वगत्या । अन्यथा कथं सामवेदस्थापनमुपपन्नं स्यात् । नतु पुस्तकस्थापनमात्रेण वेद- खापनव्यवस्थानिर्धाहः । चतुर्वपि मठेयु चतुर्णामपि वेदपुस्तकानां स्थापनसंभवात् । तस्माद् मठाम्नाये वेदस्थापनव्यवस्थालेखः तत्त- त्पीठस्थप्राथमिकाचार्यविषयः । नासो नियमः तत्तत्पीठेषु तत्तदा- चाथैः तत्तच्छास्वीयैरेव भवितव्यमपीति । एतावता सुरेश्वरा- चार्याणां कण्यशाखीयत्वेन पश्चिमाम्नायाचार्यत्वे वेदस्थापननि. यमे प्रथमप्रासे एव मक्षिकापातापत्तिः । पद्मपादाचार्याणां साम- बेदित्वं तु आचार्याणां परकायप्रवेशप्रकरणे तत्त्वमसीति वाक्य- प्रबोधनलिङ्गात् । तथैव संन्यासिपु अद्यापि व्यवहारदर्शनात् । इतः परं यद्यपहृतः स्यादयं व्यवहारः तर्हि ईश्वर एव शरणम् । तस्मात् उदाहतश्लोकोक्ताचार्याणां मठाम्नायोक्तमठानां च यथासंख्यं व्यवस्था युक्ततरा । अन्यथा प्रसिद्धं पूर्वादिक्रम परित्यज्य पश्चिमादिक्रमाव- लम्बने का वाचोयुक्तिः स्यात् । सुरेधाराचार्याणां शिष्यक्रमे श्लोकोतकर्म वा प्राथमिकत्वाभावेन सामवदित्वाभावेन चन ·५०६ विचारत्रयी। (धर्मविचार:३) पश्चिमानायाचार्यत्वमिति सुधीभिर्विभावनीयम् । एतत्सर्व भव- समतादस्मदसमतान्मठानायादेव सिद्धम् । तृतीय प्रश्न-कीररक्षणरक्षितस्तत्पीठाधिकारभागिभिराचा. यर्भवितव्य इत्येवमादिविषयविशेपविनिर्णयाय । वोत्तरम्-तत्वदीयविरुदावल्युक्तयावलक्षणलक्षितैराचार्यस्त- पीठाधिकारिमिभवितव्य दिग्विजयसमधे । परमिदानीतनाना वा. दृशा पुरुषधौरेयाणामभावेन तत्तापीठाधिकारिभ्यो रन्धपीठत्वमा. चार्यत्वप्रयोजकम् । यदि विरुदावल्युक्तयावद्गुणविशिष्ट कश्चित् पु. रुपधारय उत्तिष्ठेत् तर्हि स्वभुजयलेनैव दिग्विजय प्रत्या स्वयमेव प्राथमिकाचार्यों भवेत् किमर्थमन्यदीय धनमामात शास्त्रविरु- डम् । "मा गृध पस्यसिद्धनमि"ति श्रुते । यथा कश्चित् याहु- पलसपन क्षत्रिय स्वयमेव दिग्विजय पृत्वा प्राथमिया सिंहास- नाधीश्वरत्व भजते न फस्यचिदनपत्यस्य राश पुनो भवामीत्या- पाहते । तथाकाहाया अन्यदीयपुनत्वाहीकारेण तेनैव पुत्रीवर्या पित्रा पराजित । अहो । तस्य तदादुपल, अहो । तस्य तदाचार्यत्व यत्सर्वज्ञ सर्वशचिमाश्च भूत्वा यत्स्यसन पीठ निर्मानुमाफ इति । ननु फारानुसारेण यथाक्थचिहक्षणसपल उछिनपरम्पराये पीठे उपवेशनीयोऽन्यैरिति चेत् पीठस्थपरम्परामुच्छिन्ना परीक्ष्या- न्यपीठापायसमस्या यन्न पुनघिदप्यीन्दित स्थापयेत् । अन्यथा पूनागनापते । मनिन्दाभवणापत्ते । अहो । अय भिक्षुयोला- हर ततोऽधिप गुणसपन्ने लथे पूर्व स्वस्थापितस्य त्यागापत्ते एमावस्थाप्रसगादयं पूर्वपक्षो न समसस । पूर्वस्थापिते एया- प्रार्थन् स्थापयेपु पक्षपातिपदोपप्रसगा । अत एतत्पूर्वपक्षि- जान्यो गागोऽवलम्यनीय । तस्मात् स्थापनीयम्य सन्यासि त्वात् इतरपीठाचार्यसन्यासिसमसा स्थापनीयो न स्वतत्रैरन्य. गृहस्थ । स्थाप पर वरपीदाचार्या-प्रति प्रष्टव्य । पीठस.

·(धर्मविचारः ३) ज्वरनिवृत्युपायः २६ । ५०७ प्रदायस्य पीठाचार्यवेद्यत्वात् । तत्संप्रदायस्तु तत्पीठयोग्ययोग- पट्टवतः पौठाचार्याच्छिष्यानयनमिति । चतुर्थः प्रश्नः ---श्रीशारदापीठाचार्याहताप्रयुक्तानां प्रसङ्गतोऽन- सकतिपयविनेपजनप्रसञ्जितविचारावलम्विनीनां कक्षाणां तदा- चार्याधिकृतद्वारकासंस्थानाशेषमर्यादाधूर्वहणगोचरविवदनावभा. सिनीनां च विशिष्य प्रामाणिकत्वाप्रामाणिकत्वविचारणाकृते च । तत्रोत्तरम्-उभाभ्यामपि पक्षाभ्यां प्रमाणानि संगृाँकीकृत्य राजकीयैः अन्यैा अधीतशास्त्रैरखकवुद्धिमिर्व्यवहारकुशलैर्वहु- दर्शिभिः संप्रदायविद्भिः सुविज्ञेयं । यावदुभयपक्षप्रमाणानि एकत्र न भवन्ति तावत् तासां कक्षाणां प्रामाणिकत्वाप्रामाणिकत्वनिर्णयो ब्रह्मणापि दुर्निर्वहः । अस्मिन् शालार्थे पूर्वाहूतपण्डितैरेव व्यवह- तव्यमिति न निमयः किंतु यैः कैरन्यैः पण्डितैः चण्डभानुप्रकाशे व्यवहर्तव्या विचारणीया इति शिवम् । सह्या. श्रीकृष्णानन्दसरस्वती. गगाधरशास्त्री दातार. महामहोपाध्याय राजारामशानी. महामहोपाध्याय रामदीक्षित आपटे. भालचन्दशास्त्री गुर्जर. नारायणशास्त्री गोडबोले. शिवरामशास्त्री गोरे, दामोदरशास्त्री साठे. कृष्णशानी महाबळ. विट्ठलशास्त्री तारळेकर. काशिनाथ शास्त्री जोशी. ज्वरनिवृत्त्युपायः ॥२६॥ को वा कथं स्थान्मनुजो जगद्रक्षणदक्षिणाः स्वयं तत्मशक्तश्येत्ता- रयेस भवेत्तदा ॥ १॥ यस्य स्याजगदेतत्तु चिन्तां स जगतो वहेत् । तस्मात्स जगदीशानः प्रभुः संकदशान्तिपु॥२॥ अथ ·'विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) श्रीमहकमलाकरेण रुद्रकोपोत्मजनमारशान्तिर्लिसिता मुद्र- यित्वा प्रकाशिता पूर्वमधुना श्रीमद्भागवतोक्तमाहेश्वरज्वरनिव- च्युपायमतिनसिद्धमपि पुनः प्रवोधाय प्रकाशयामो भारत वर्ष वरदूनमभिलक्ष्य प्रसङ्गे प्रयुक्तः प्रयोगः फलाय कल्पत इति सकलसंमतः पन्थाः । वाणासुरयुद्धप्रसङ्गे महेश्वरेण सकलस्वग- णपराभयं दृष्ट्वा क्रुद्धेनापराभवो ज्वरः प्रेषितः । यथा । "विद्रा- विते भूतगणे ज्वरस्तु निशिरानिपात् । अभ्यपद्यत दाशार्ह दुन्निव दिशो दश ॥१॥अथ नारायणो देवसं दृष्ट्वा व्यसृ- जज्वरं । माहेश्वरी वैष्णवश्च युयुधाते ज्यरावुभौ ॥२॥ माहे- श्वरः समाक्रदन्वैष्णवेन यलादितः । अलब्ध्वाऽभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः ॥ ३ ॥ शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाय प्रयताऽ- वलिः ॥४॥ ज्वर उवाच । नमामि त्वाऽनन्तशतिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसरोघहेतुं यत्तद्ब्रह्म भशालिग प्रशान्तम् ॥५॥ कालो देवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः । तत्संघातो धीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैपा तनिषेधं प्रपद्ये ॥६॥ नानाभावीलयैवोपपनैर्दे- वान्साधूलोकसेतून्मिभर्पि । हरयुन्मार्गान्सिया पर्वमानासम्मैन तत्ते भारहाराय भूमेः ॥ ७ ॥ तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तो- प्रेणात्युल्वणेन वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽभिमूलं नो सेये. रन्यायदाशानुबद्धाः ॥ ८॥ श्रीभगवानुवाच । त्रिशिरस्ते प्रस- नोस्मि व्येतु ते मजवराद्यम् यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद्भयम् ॥ ९॥ इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरी ज्वरः ॥१०॥” इति । अन्न ज्वर उवाचेत्यादिचतुःश्लोक्या विष्ण्यालये प्रतिदिनं कुशपाणयः प्रयताअलयो ब्राह्मणाः प्रतिस्थलं प्रतिप्राम कृनिमकृष्णभफिर्भागवतैध "तथापि सविशेषः" "परमार्थस्तु ना. स्त्येव' इत्यादिजल्पविरेतद्विशेषणं मननीयम्. ।

·(धर्मविचारः३) जनमारशान्तिः २६ । ५०९ सहस्रमावर्तयेयुः । ज्वरात्रस्य ज्वरानमेव प्रतीकार इति शास्त्रतात्पर्य ब्रह्मास्त्रवत् । अस्य प्रतीकारस्य भगवान् ज्वर एवाचार्यः । इममुपायं विदाकुर्वन्तु ब्राह्मणाः क्षत्रिया वेतरे प्रभवः । येषां स्वपररक्षणचिन्ता ते करिष्यन्ति । अथ प्रयोगः । देशकालौ संकीर्त्य अस्साद्देशान्माहेश्वरज्वरस्यो. सादनार्थ ज्वरकृतश्रीकृष्णस्तोत्रपाठान्करिष्यामहे इति संकल्पो दशावराणां व्यवराणां वा ब्राह्मणानां संकल्पदिनमारभ्य वर्षान्तं दुरन्नत्यागस्त्रिकालसंध्यानियमश्च । अन्येपि धर्मा अनुष्ठातॄणां वेदितव्याः । पाठान्ते माहेश्वरो ज्वरो निवृत्त इति विभाव्य कुशमुष्टिं प्रतीच्या वायव्यां वा दिशि प्रक्षिपेत् । ततः स्तोत्रशेपं पठेत् तावत्ताप इति ज्वरेणैवावधिरक्तोऽधिकारिणश्च । आशा परित्यज्याऽनुष्टातव्यमिति शास्त्रतात्पर्यम् । सेवेरनिति बहुव- चननिर्देशात् संघातसाध्यमेतत्कर्मेति व्यज्यते । रोगस्य संघा- तविषयत्वात् "संघे शक्तिः कलौ युगे” इति न्यायाच्च । अनुष्ठा- नान्ते काले वर्पतु पर्जन्य इति श्लोकं पठित्वा विष्णुं संपूज्य गृह गच्छेयुः । निरूढरोगस्य दीर्घ उपायो वेदितव्यः । माहेश्वरी जर. त्रिदोपरूप आपादतलमस्तकमिति त्रिशिरास्निपाच्च । अपराहोस्य कालः। इति श्रीकैवल्यधामनिषण्णकृष्णनन्दसरखतीप्रकाशितो माहेश्वरज्वरनि- त्युपायो व्याससंमतः॥ जनमारशान्तिः ॥२७॥ जनमारो नाम संघातमरणलक्षणो मरकापरपर्यायो महामारीति प्रसिद्धो रोगविशेषः । सच लोमाधाविष्टराजकृतकरादिपीवाद्यभि- भूतप्रजाकृतस्वधर्मादित्यागजन्यरुद्रकोपोत्य इति गर्गवाक्याशयोऽमे वक्ष्यते "वि० मा० काशीखण्डे" "सानं शवं योजनानां देशः ·विचारनयी। (धर्मविचारः ३) सोऽमिभूयते । घोरै राजकृतैःपैः परेपामपि मुव्रत ॥" ब्रह्मवै. वर्ते "राजा यत्कुस्ते पापं ब्रह्महत्यादि दारुणम् । वंशजान्हन्ति सहसा स्त्रीवधं कुरुते भृशं तेन राजा च सा पृथ्वी स तत्क्षयमवा- प्रयात् । कालस्फोटादयो दोपा वैद्यविज्ञानलक्षणाः । प्रयदन्यो- पधं नैव मत्रतत्राणि चैव हि । आशु मृत्युफराश्चैव शोकहद्रोगका. रिणः । रुद्रप्रकोपजस्तरमाजनमारोऽभिजायते । तस्मात्प्रसादये. देवं पार्वतीवल्लभं शिवम् । गाणपत्येन विधिना ह्यथर्वशिरसा तथा । यामलेन विधानेन कुर्याद्देवप्रसादनम् । रुद्रसूक्तं तथा गायां विष्णु- सूत तथैव च । वल्युपहारान्विविधांश्चत्वरेपु निवेदयेत् । आवा- हयित्वा सगणं रुद्र शैलमुतान्वितं । शिवद्वारे विधिस्वेप कार्यों मान्यत्र वै शुभः । त्रयम्बकेण मत्रेण होमं तत्र प्रकल्पयेत् । समिधो ब्रह्मवृक्षस्य जुहुयाश सहस्रकम् । साज्यं च पायसं व सहस्रं जुटुयारसुधीः । सहस्रं बिल्वपत्रीय अविच्छिन्नर्द्विजोत्तमः । जदयात्क्षीरयष्टीभिस्तथा च तिलसर्पिपा ( यष्टयः मगिधः )। सर्व विष्टकृतं चैव जपेच्छान्ति द्विजोत्तमः । ततोऽभिपेचनं नृणां सर्वेपामपि कारयेत् । आचार्य ब्रह्मवात्निग्भ्यो हेमदान प्रकल्पयेत् । गामाचार्याय साध्वी च सवत्सां च पयखिनी । सद्- क्षिणां सवस्त्रां च सालंकारां सभाजनां । नामगोत्रं समुचार्य माहाखाय निवेदयेत् । वक्ष्यमाणेन मप्रेण दाता चैवोत्तरागुसः। दानमः। धेनुस्त्वं पृथिवीरूपा सर्वपापक्षयंकरी । जनस्यास्य च सर्वस्य मृत्यु नाशय शोभने । सप्तधान्यानि विप्रेभ्यो दद्याद्राजा समाहितः । भूमिदानानि भूरीणि विविधांश्च सुरगमान् । दया- च्छकटदानं प धुर्याभ्यां सुनिश्रितं । ततश्च रुद्रसदने गर्भागारं सुसंस्कृतं । दशान प धूपेन धूपयेत्प्रयतः पुमान् । शतपत्राणि पुष्पाणि पूजार्थ प्रतिपादयेत् । विलिप्प चन्दनं श्वेतं सकर्पूरै मुसंछन । दीपै राजयेद्देवं नैवेदीसोपवेच्छिदं । ताम्बूलं दाप- ·(धर्मविचारः ३) जनमारशान्तिः २७ । ५११ येद्विद्वान्द्रविणं कनकादि च । एवं संपूज्य देवेशं प्रार्थयेत्सजनो नृपः । मनस्तु । देवदेव महादेव महापापविनाशन । जनमारकृतां पीडा सद्यो नाशय शङ्कर । इति संप्रार्थ्य देवेशं कुर्याञ्चैव प्रद. क्षिणं । जपेच्छिवस्तुतिं धीमान् श्रद्धया परया युतः । प्रसादिते ततो रुद्रे जनमारो निवर्तते । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्सहस्रशतसं. ख्यया । रुद्रार्चनं गवां दानं गायत्रीजपमुत्तमं । निवारयन्ति विघ्नानां राशींश्चात्र न संशयः । शिवपूजां शिवध्यानं शिवाराध- नसक्रियाम् । ये कुर्वन्ति सदा भत्त्या ते विमान भजन्ति थे। यो राजा मङ्गलाविष्टो धर्मकीर्तिपरायणः । न भवेत्तस्य राष्ट्र तु जनमारः कदाचन । उपवासेन भूपालो विधानमिदमाचरेत् । सभार्यः सजना श्रीमान सपुत्रः सपुरोहितः । धर्ममगलगीतैश्च नृत्यैश्च विविधैरपि । शृणुयाद्वैष्णवाख्यानं हृष्टपुष्टजनावृतः । शां० सा० हेमाद्रौ मदनरत्ने नृसिंहपुराणे-अनावृष्टिमहामारीज्वररो- गागमे तथा । नरसिंह समाराध्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । कारयेलक्ष- होमं तु ग्रामे यश्च नराधिपः । नृसिंहमत्रेणायं होमः । सुचते-स्थानत्यागाजपाद्धोमान्महामारी प्रशाम्यति । आथर्वणे तु रौद्री शान्तिरुक्ता । हेमाद्रौ गर्ग:-जनमारसमुत्पत्तिं प्रव. क्ष्यामि च शान्तिकं । यदा लोभसमाविष्टैः पीड्यन्ते पार्थिवैः प्रजाः । रमत्यभिद्रयन् राजा नच धर्मेण तिष्ठति। [छेशयत्यनिशं राजा नच धर्म समाचरेत् ] । वचस्तस्यानुवर्तन्ते प्रजा धर्म विहाय ताः । क्रोधलोभसमाविष्टाः साध्वाचारविवर्जिताः । पूजयन्ति च नो मोहाद्देवान्विप्रास्तथा पितृन । तास्वधर्माभिभूतासु ततो रुद्रः प्रकुप्यति । अन्तकोऽप्येप भगवान्भूतानां प्रिय एव च । कुरुतेऽसौ विकारांश्च हन्तुं भूतान्पृथग्विधान् । ताराग्रहान्केतु. दण्डान राहुफारुककीलकान् । ससूर्यसन्भ्याविकृतीघोरान्वा मृग- पक्षिणः । [तारामहोल्का रुद्राश्च राहुफेतुप्रदर्शनम् । उदयास्तमये ·५१२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) चन्द्रसूर्यविन्यविपर्ययः । 'विपर्ययशब्देन शीतोष्णता' । विकारा मुगसिंहानां विद्युत्पातोस्वणानि प।] भूमिफम्पोल्कानिर्घावशी- तोष्णानिलविक्रियाः । अतिवर्षमवर्ष घ तथैवर्तुचिपर्ययः । भोपध्यो रसहीनाश्च भवन्त्य॒तुविपर्यये । रसवीर्यविहीनास्ता रोगानुत्पादयन्त्यथ । [गृटयो दुग्धहीनाश्च रोगयुक्ता भवन्ति वै। एतद्राजकृतं पापं विशेयं नात्र संशयः] दिव्यभीमान्तरिक्षाः स्युरुत्पाता दोपसूचकाः। संभवन्ति तदा रोगा दारुणा जनमारणाः । रुद्रप्रकोपजं तस्माजनमारं प्रचक्षते । तेनाभिभूताः सर्वेऽपि लभन्ते शुद्धिवैकृतं । सत्वं वलं च विकृति याति प्रायेण जन्तुषु । नक्ष- स्वहरणाचापि गुरुद्रोहात्सतां वधान् । लक्ष्यते जनमारोऽयं समुत्पन्न इति श्रुतिः । तस्मारप्रसादयेघनादेवदेवं महेश्वरम् । देवनानुप्रदिष्टेन विधिना मुसमाहितः । गाणपत्येन विधिना अथर्वशिरसा तथा । यामलेन विधानेन पुर्यादेवप्रसादनम् । शिवसूत गुमासूक्तं जपेच शतरुद्रियम् । पत्युपहारान्वि विधां- श्चत्वरेषु निवेदयेत् । आवाहयित्या सगणं रुद्रं राबावहस्सु च । प्रामाणान्भक्ष्यभोज्यश्च दक्षिणामिश्ध तोपयेत् । प्रसादिते ततो र जनमारो निवर्तते । नहोप नानादेवत्यैर्विविधैश्वान्यकर्मभिः । बलाच्छमयितुं शफ्यो रुद्रकोपसमुरिधतः । तस्मात्मसादयेचने- र्भावाय जगतो हितम् । शिवं प्रजानां भवति यदा संघीयते शिवः । धर्ममहलशीलश्य देवमामगपूजकः । शिवार्चनरतः सधैरुपसंगवि- मुच्यते । जपोपवासनिरतो नृपतिश्च यतेन्द्रियः । युको होममुपा- भित्य नियमेन यथाविधि । एवं युफस्स नृपतेः कर्मसिद्धिः प्रशस्यते । कर्मणसस्य मूलं हि प्रधानो नृपः स्मृतः । उपोषितो नृपः सासः शुक्रवनसमावृतः । आत्मरक्षा स्वयं कृत्वा ततः शान्ति प्रयोजयेत् । धर्मात्मा धर्मविदुपा राजा राजपुरोहितः । राजा मे सगुणो येषां पुरालं सत्र वर्धते । (पूर्व नानोत्पातशान्ती ·(धर्मविचारः ३) जनगारशान्तिः २७॥ ५१३ जनमारशान्तिरुक्तास्ति । शान्तिसारेतु-याम्यां तु कारयेच्छान्ति संग्राप्ते मरके तथेति । एषा शान्तिराथवणे प्रसिद्धति तत्रैव) विष्णुधर्मोत्तरे-रुद्राणां च तथा जप्यं सर्वारिष्टनिपूदनं । सर्वकामकरो होमस्तथा सर्वत्र शान्तिदः । अजाविकानाम- श्वानां कुञ्जराणां तथा गवाम् । मनुष्याणां नरेन्द्राणां बालानां योपितामिह । ग्रामाणां नगराणां च देशानामपि भार्गव । उपद्रुतानां धर्मज्ञ व्याधितानां तथैव च । मरके समनुप्राप्ते रिपुजे च तथा भये । रुद्रहोमः परा शान्तिः पायसेन घृतेन वा । मार्कण्डेयपुराणे---उपसर्गानशेपास्तु महामारीसमुद्भवान् । तथा त्रि- विधमुत्पातं माहात्म्यं शमयेन्मम । मम दुर्गायाः । अत्र प्रागुक्ती गायत्र्या नृसिहमन्त्रेण वा लक्षहोमकोदिहोमौ च ज्ञेयौ। (अत्र संख्योक्ता कात्यायनीतने--उपसर्गोपशान्त्यर्थ निरावृत्तं पठेन्नरः। ग्रहदोपोपशान्त्यर्थ पञ्चावृत्तं वरानने । महाभये समुत्पन्ने सप्ता- वृत्तमुदीरयेत् । नवावृत्त्या भवेच्छान्तिर्मुच्येत्प्राणार्तिजाद्भयात् । महाभये महोत्पातादिजे इति नागेशभट्टाः । तत्रैव-चंड्याः शतावृत्तपाठात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः) इति जनमारशान्तिः । अथ ब्रह्मवैवर्ताक्तः प्रयोगः । शुभकाले राजा प्रामाधिपतिर्वा शिवालये आचमनादिदेशकालस्मरणान्ते श्रीरुद्रप्रसादसिद्धिद्वारा एतन्नगर(एतद्मामेत्यूहः) निवासिसफलप्राणिशरीरेषु उत्पन्नोत्प- स्यमानजनमाराख्यप्रवलरोगोपसर्गस्य शीघ्रोपशमपूर्वकं सर्वेयामा- युरारोग्याद्यभीष्टसिद्ध्यर्थ सग्रहमखां जनमारशान्ति करिये इति संकल्प्य गणेशपूजनादिऋत्विम्बरणान्तं कुर्यात् । ततः आचार्य: प्रादेशकरणान्ते रुद्रस्य महापूजां विधाय रुद्रसूक्तानि शतरुद्रिया- नुवाकं रुद्राथर्वशीर्प विष्णुसूक्तं च जप्त्वा अग्निं महांश्च प्रतिष्ठाप्या- न्वाध्यात् । ग्रहाद्युत्कीर्तनान्ते रुद्रं प्रधानदेवं पलाशसमि - तातपायसबिल्वदलक्षीरवृक्षसमिघृताक्ततिलैः प्रतिद्रव्यं सह- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) स्रसंख्यामिराहुतिभिः शेपेणेत्यादिग्रहादिहोमान्ते त्र्यम्बकमगो- क्तद्रव्यरक्तसंख्यया प्रधानहोम कुर्यात् । ववः विष्टकदादिप्रायश्चि- चद्दोमान्ने इन्द्रादिभ्यो बलीन्दत्वा क्षेत्रपालाय चत्वर महावलि दद्यात् । शान्तिसूक्तजपान्ते पूर्णाहुति हुत्या संस्रावहोमादिश समाप्य स्थापितकलशोदकेन सर्वप्राणिनामभिषेकं कुर्यात् । सवः कर्ता धृतशुलाम्बरो विभूतिं धृत्वा प्रहादीनामुत्तरपूजान्ते उद- मुसः प्रामुसोपविष्टायापार्याय सोपस्करां सदक्षिणां च धेर्नु दद्यात् । वन मनः । धेनुस्त्वं पृथिवीरूपा सर्वपापक्षयंकरी । जनस्याम प सर्वस्य मृत्यु नाशय शोभने । ततस्तस्मै प्रमादि- ऋत्विग्भ्यश्च यथाशक्ति सुवर्ण दत्वाऽन्येभ्यश्च सप्तधान्यानि भूमिमश्वान् सपं शकटं च यथासंभवं सत्तन्मत्रैर्दया शिवस्म गर्भागार गन्धादिनोपलिप्य दशागधूपेन धूपयित्वा शिवं सफ:- रतपन्दनेन विलिप्य शतपत्रपुष्पैः संपूज्य धूपादिताम्बूलसम- पंणान्ते मुषणादिदक्षिणां दत्वा सवैः सह कृता नलिने प्रार्थयेन् । देवदेव महादेव महापापविनाशन । जनमारकृती पीडा सद्यो नाशय शङ्कर । ततो देवं प्रदक्षिणीकृत्य शियस्तुति पठित्वा सदसं शतं या विप्रान्संभोग्य भूयसीं दत्वा शान्ति वाचयित्वा फर्म समापयेत् ॥ १॥ यद्वा नृसिंहपुराणोक्तः प्रकार:-तम रुद्र- पूजास्थाने नृसिंह मंपूज्यामिप्रस्थापनान्ते होमः । नृसिंहं प्रधान हिटलंभमंख्या० । नृसिंहाय विभई पसनयाय धीमहि । तन्नः सिंहः प्रचोदयात् । इति होममन्त्रः । शेषं प्राग्वत् ॥ २॥ यदा भौधायनोक्तः प्रकार:-प्राग्वत्संकल्प्य गणेशपूजादि एत्वा प्रामस्थ मुरयदेव महस्रक्लीरभिपिच्य यथाविभवं संपूज्यामि प्रहांश्च प्रतिष्ठाप्यान्वादध्यात् । महायुत्तीर्तनान्ते मृत्युंजयं प्रधानदेव पृवातिट पध्वसहस्रसं० मारवत् ॥३॥ यद्वा गर्गोफ: प्रकार:-नत्र सप्रहमरगमित्युल्लेपवन प्राग्वत्संकल्प रदाय ·(धर्मविचारः ३) महामहोपाध्यायशब्दविचारः २८ । ५१५ शीर्षजपान्ते उमासूक्तं जपित्वा यथाविभवं नानाविधपदार्थ महान्तं चलि चत्वरे दत्वा यथाशक्ति विप्रान्संभोज्य दक्षिणाभिः सन्तोप्य कर्म समाप्य जपोपवासादिधर्मशीलो भवेत् ॥ ४॥ यद्वा विष्णु- धर्मोक्तः प्रकार:-प्राग्वद्रपूजान्तेऽग्नि ग्रहांश्व प्रतिष्ठाप्यान्वाद- ध्यात् । ग्रहादिकीर्तनान्ते रुद्रं प्रधा० पायसेन (घृतेन वा)। अमुकसं० । रुद्राध्यायमन्त्रैमः । महावलिदानान्ते पूर्णाहुत्या- दिकर्मसमाप्तिः ।। ५ ।। यद्वा रुद्रपूजान्ते यथासंभवं लघुरुद्रादि जपित्वा कर्मसमाप्तिः ॥ ६॥ यद्वा मार्कण्डेयपुराणोक्तः प्रकार:- संकल्पे श्रीदुर्गाप्रसादेत्यादिसिद्ध्यर्थमित्यन्वे मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत श्रीदुर्गामाहात्म्यस्य श्रीन सप्त नव शवं वा पाठान्करिष्ये इति संकल्प्य गणेशपूजादि कृत्वा पाठान्कुर्यात् ॥ ७ ॥ इति जनमारशान्तिप्रयोगः । भकृता जनमारशान्तिः श्रीकृष्णानन्दसर. खतीखामिमिः श्रीबालाजीयत्रालये मुद्रमिला प्रकाशिता। येनकेनापि मुद्रणीया लोकोपकारात् । महामहोपाध्यायशब्दविचारः ॥ २८ ॥ अथ नवीना विग्रहपरामर्शोक्तदूपणमसहमाना आहुः । महा- नुपाध्यायो भवति यस्मादुरोः स महोपाध्यायस्तत्र महत्त्वं विशेपणी. ऋत्य महामहोपाध्याय इति प्रयोगः साधुरिति । इदमत्र विचार्यते किमुपाध्यायशब्दः शिष्यसाकाङ्क्ष उत गुरुसाकाहः। आये शिष्यो महोपाध्यायशब्दवाच्यस्तत्र महत्त्वविशेषणे न त्वदभीष्टासिद्धिः पूर्वोक्तदूपणतावस्थ्यं च परिहृतं विशेष्यभेदात् । तथापि गौण- स्वमङ्गीकृतमतएव "आन्महत" इति सूत्रे आदिति योगविभागा- दात्वं महाबाहुरितिवदुपपादितम् । योगविभागश्चैकादशशब्दोपपत्त- येऽङ्गीकृतो दीक्षितैः । अन्यथा "सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमा- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) "रिति प्रतिपदोक्तसमासग्रहणे महायाहावावं न स्यात्।तस्स प्रति- पदोक्तकर्मधारयेतरत्वात् । योगविभागे तु यथेच्छमालं तेनैका- दशो महावाहुश्च सिद्धः । लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभापाया अनित्यत्व- माश्रित्य महाबाहुसाधनेपि नैकादशः सिद्धस्तस्माद्योगविभाग इति । अस्त्वेतत्सर्वमात्वविधानमुद्देश्यहीनमुन्मत्तप्रलापायते याद्देश्यो महच्छन्दोऽङ्गीकृतस्तदैकादशासिद्धिः । अनुद्देशे शास्त्राऽप्रवृत्तेः । योगविभाग उत्तरखण्डवैयर्थ्य महावाहुवन्महोपाध्यायासिद्धः । तस्मात्सर्वमेतदकाण्डताण्डवम् । गुरुसाका ता तु न युज्यते पर्या- यत्वाद् अयोग्यत्वाच्च । अत्रैतत्तत्वम् । सन्महदिति नियमसूत्रस्योद्दे- श्यसंकोचमात्रपर्यवसानासामान्यशापैकवाक्यतया सदादिश- च्दानां पूज्यमानैरेव समास विधानान्नात्र लक्षणप्रतिपदोक्तप- रिभापावकाशन सामानाधिकरण्यमानेणा"sऽन्मत" इति सूत्रस्य महावाहुर्विपयो महोपाध्यायवत् । एकादशशब्दस्तु निर्देश- मानशरणः । एषस्य दशनीति वाच्यमिति वार्तिकमनुसंधेयम् । नियमोत्सर्गयोरेयाक्यत्वेन क्षीणं समानाधिकरणग्रहणसामर्थ्यम् । नियमफलं तु महामूर्यो महापाप इत्यादिप्रयोगप्रतिवन्धः । अपू. ज्यमानत्याद्धितियमाणस्य । तस्माद्वहुप्रीहियनो निष्फलतामगात् । महानुपाध्यायो यस्मिन्नित्ति विग्रहे ग्रामोपि महोपाध्यायशन्दितः स्मात् बहुव्रीहाशायां महान्महो यस्येति तुप्यतु परंतु सदसमवः । "मह उद्धव उत्सव" इत्यमरः । कर्मधारयद्वयानीकारे सिद्धसाधनता- दयो दोपा उपन्यताः। यद्गुरुनिरूपितमहत्त्वविधानमुपाध्यायशब्द याच्ये शिप्ये तदुपहासो गुरूणामेतेन सर्वव्युत्पत्तिाख्याता मनो- रथश्च । कर्मधारयो बहुमीहिर्वास्तु महत्त्वमेव विधीयत उपाध्याये । त्वदुक्तबहुव्रीहिपक्षेऽन्यपदार्थस्योपस्थानात्तनिरूपितं महत्त्वं कर्मधार- यपक्ष उपाध्यायान्तरनिरूपितम्। शिप्य निरूपितमहत्वस्याविवक्षणा- दल्यावर्गकरवान् । तस्मारकर्मधारय एव श्रेयान इति । पृपोदरा.

·(धर्मविचारः ३) चमत्कारपरामर्शः २९ । दित्वादात्वमित्यपरे । तथापि शाकपार्थिवबन्धुः । महदात्वे घास- करविशिष्टेपूपसंख्यानमिति वार्तिकस्थविशिष्टशब्दोपलक्षितो महो. पाध्यायशब्द इति केचित् । मिश्नास्तु महामहोपाध्यायशब्दे पूर्वो महच्छब्दोऽतिशयार्थोऽपरः पूजार्थस्तेनोद्देश्यतावच्छेदक विधेय- भेदान्नानुपपत्तिरित्याहुस्तचित्रम् । सन्महदिति नियमेन पूजार्थक- एव महच्छब्दोऽन्यथा समासानुपपत्तेः। अतिशयोऽपि पूजाया मानिरिच्यत इति नियमतात्पर्यम् । इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरखतीकृतविग्रहपरामर्श नवीनकृतसमाधानपरामर्शः। चमत्कारपरामर्शः ॥२९॥ (भूभान्चोभेमणविचार) जथ चमत्कारं परामृशामः- यावदस्य वशे विश्वमितरेषां च तत्तथा । तेन ते द्वादशादित्या अनन्तापि च मेदिनी ॥ १॥ वक्तव्यमस्य भानोर्वशे विश्वं तेन जगतः स्वास्थ्यं । स चोदया- स्तमध्याह्नप्रदेशस्थितजनानां दृष्टिसंगमकेन्द्रे वर्तमानः सविता सकिरणः सप्रकाश उदयास्तप्रदेशयोरन्तराले स्थित इति निर्विवादं । ततो बहिःप्रदेशे तम एवेत्सपि निर्विवाद । मध्याह्रप्रदेशादुभयतः सम एव किरणप्रकाशप्रसारः एवमूर्धाधर- तोऽपि सम एव किरणप्रकाशप्रसारः। मण्डलस्य समवृत्तत्वात् । सत्येवं यस्मिन्प्रदेश न तिर्यक्छाया स मध्याह्रप्रदेशस्तावत्पर्याप्त सूर्यमण्डलमिति वक्तुं युक्तं । वैपम्ये छायातिर्यग्भावापत्तेः । इदमेव मध्याह्नस्य मध्याह्नत्वं । यथा यथोदेति पश्चिमायां तथा तथाऽस्त- मेति पूर्वस्यां । यदा काश्यां मध्याह्नसमयस्तदा पश्चिमायां पञ्च- ·विचारत्रयी। (धर्मविचार. ३) दशपटिकान्तरितदेश उदयकालसदैव पूर्वस्या पञ्चदशपटिकान्त- रिवदेशेऽस्तकाल तस्गादुदयास्तप्रदेशगर्ने वसन्त्सविता किया न्स्यात्तद्नुमातव्य मध्याहप्रदेशनियमात् । उदयास्तप्रदेशानातिरि- च्यते सवितान्ययोदयालव्यत्यासप्रसङ्गलहोपप्रसङ्गो वा। तद्दू रत्वनिर्णयोऽप्युदयास्तमध्याह्रप्रदेश कृत उदयास्तप्रदेशाभ्या या- वहरे ततोऽध मध्याहप्रदेशादूर्ध्वमिति । तदा तन किरणाना सूर्याऽभिमुसपरावृत्याऽर्धदीर्घत्व द्विगुणत्व च । तदेव मरीचि- जल यद्भधात । उदयास्तप्रदेशापेक्षया तापाधिक्यानुभ वात् । सवितृमण्डलस्याऽत्पत्वानुभवाच । तेज साक्षात्कारे दूरस्व स्थूरत्वप्रतीतिहेतु । उदयास्तप्रदेशस्थित स्थूल एवाऽनु- भूयते सविता । यदि पञ्चदशघटिकान्तरितावुदयास्तदेशौ निस हरगोशान्तरितो स्याता तदा मध्याहप्रदेशात्साधैंकसहस्रक्रोशान्त- रित सूर्यमण्डलमिति सिद्धम्। उदयास्ताभ्या सचारसिद्धि सवितु । मध्याहारत्वसिद्धि । समच्छायया मण्डलपरिमाणासिद्धि । एतेन भूमेरतिमहान्सूर्य इति मत गतम्। उदयास्तान्तरालस्थितदेशस्य मध्याहे मण्डलपरिमापकत्वात् । दूरत्वस्य तेज स्थौल्यप्रतीति- हेतुत्वात्साधैक्सहस्रस्यापि दूरत्वकोटिनिवेशात्ततोपि सामीप्यक- रूपनाया सूर्यमण्डर स्स द्वादशाऽगुरत्वसिद्धि प्रत्यूहेति दिक् । ननु समच्छायया मण्डलपरिमाणासिद्धिरिति प्रतिज्ञाव्या- कोप इति चेन्न व्याकोप । प्रतीत्यसारिणोरुभयो समत सदिति प्रवीति प्रतिबिम्बो 7 या विषमता तदेव प्रतिविम्बत्त । यथा दूरत्व तेजसो महत्वप्रतीतिहेतुस्तथा वस्तुमानस्य नीचत्यप्रतीति हेतु । तेन तैलयधवत्सचाराङ्गीकारेऽपि नानुपपत्ति । घटीयत्र- वत्सचारागीकारे तूर्वाधरीभाव सहजसिद्ध । क्थमपि भ्रमतु तथापि सूर्य एव भ्रमतीति निर्विवाद पक्ष 1 पृथ्वी भ्रमतीतिपक्षे सगगतो वेगवारवम्येन मुसतो वाताधातानुभवस्यापलापमसङ्ग ।

·(धर्मविचारः ३) चमत्कारपरामर्शः २९ । ५१९ सर्वतो वातावरणेन सह भ्रमतीतिचेदियमेवापलापयुक्तिरुपपत्त्य- न्तराभावात् । पृथ्वीगोलानङ्गीकारे नास्माकं तात्पर्य बहूनां महीणां गोलागीकारप्रवृत्तेः । तथापि तेऽपि पृथ्वीमनन्तामेव मन्यन्ते तदा बृहद्गोलेऽप्यवान्तरगोलागीकारे पाण्मासिकपृथ्वीप्रद- क्षिणपक्ष उपस्थितः । गोलाकारानङ्गीकारे ध्रुववामतः कृत्वा कस्मिंश्चिद्भागे पृथिव्यामेव प्रदक्षिणभ्रमणमगीकर्तव्यं । तावता सूर्यभ्रमणांतःपातिदेशो निरूपितः। तद्वहिः पृथिव्यामनन्तत्वं निर्वि- वादं । यद्यधोभागस्थैर्धवो दृश्येत तदाऽधोभाग एव न स कुतस्तरां गोलागीकारः । गोलमगीकृत्य घटीयन्त्रवत्संचारेऽपि पूर्वपश्चिमतः पृथ्वीमानसिद्धावपि दक्षिणोत्तरतोऽनन्तत्वं दुर्वारं तदाऽर्धाङ्गी- कारप्रसङ्गे पूर्णाङ्गीकारो न दोपायेति न्यायेन सर्वतोऽनन्तत्वम- गीकृत्य मध्ये केनचिद्विलेन संचरति सूर्य इत्यङ्गीकारे पाताला- दिष्वन्धकार उपपद्यते। पृथिव्यां सप्तसागराश्योपपद्यन्ते शानं चोप- पद्यते द्वादशादित्या इति । एवमेव विलान्तरसंभवादनन्तायाम् । अतएव 'परा मार्ताण्डमास्यदिति 'परा मार्ताण्डमाभरदिति च श्रौतकथोपपद्यते । तस्मादर्धाङ्गीकारवतामर्धभ्रमस्य संप्रतिपन्नत्वेन पूर्णभ्रमाङ्गीकारो न कंचिद्दोपमुत्पादयेत्। शास्त्रप्रत्यक्षयोर्विरोधे शास्त्रं प्रमाणं परोक्षापरोक्षविषयत्वाच्छास्त्रस्य । प्रत्यक्षं तु परोक्षे दुर्वलम् ततोन परोक्षाऽस्तित्वनास्तित्वसाधकम्।अस्तु वा प्रत्यक्षस्यैव प्रामाण्यं तथापि सूर्यभ्रमणे पृथ्वीस्थिरत्वे च तदेव प्रमाणं भूयः । यदि तर्केण सूर्यस्थिरत्वं भूभ्रमणं च साध्येत तदा शास्त्रेण तद्वाध्ये- तापि तर्फाच्छास्त्रस्य बलवत्त्वात्परोक्षविपये । प्रत्यक्षादपि दुर्बल- स्तकः । उन्मत्तादविशेषप्रसङ्गात् । अतएव जिनपुत्रस्याप्यमरसिं- हस्य कोशोऽपि चरितार्थः । 'भूभूमिरचलाऽनन्ता रसा विश्वंभरा स्थिरे तिकोशः । एतावता प्रबन्धेन भूमेः स्थिरत्वं साधितं सूर्यस्यान तिदूरत्वमनतिमहत्त्वं च साधितं । शास्त्रस्य परोक्षापरो- ·विचारत्रयी। (धर्मविचार:३) क्षविषयत्वेन शास्त्रोक्तैय भूमितिः सत्येयप्युक्तम् । अन्न चिन गोला- जीकारपक्षे पातोपातव्यवस्थार्थमाकर्षणोकपणशक्तिद्वयमगीकु- वन्ति तचित्रं । यतो यत्रत्या यं भागमधो व्यपदिशन्ति तत्रैव नि- पतन्ति वस्तूनि यं भागमूर्ध्व व्यपदिशन्ति तत्रैवोत्पतन्ति प। व्यपदेशाधीनत्वाद्वयवहारस्येसलम् । अतएव भगवानाई.---'आश्व- र्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवञ्च- नगन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चिदिति । स्वयु- द्धति शेषः । एप चमत्कारः । अतएव प्रामाण्यमुपसंजहार 'तस्माच्छाखं प्रमाणं ते कार्याऽकार्यव्यवस्थितौ' इति तर्कस्य शास्त्रप्रत्यक्षाभ्यां दुर्वललात् । प्रत्यक्षस शब्दावलवत्वपि परो. क्षत्वदोपशेपान शास्त्राइलबत्त्वम् । तस्य न किंचित्परोक्षं । लौकि- कशब्दात्तु बलवदेव प्रत्यक्षं । साजात्यात् । द्वादशादिला अनन्ता मेदिनीति च शास्त्रमिति मगलं। दिकपद्धत्यां नेत्रोन्मीलनप- रिशिष्टं । सर्वतः समवृत्तस्य तमोगर्भनिवासिनः । रमितिनिरा. वाधा मध्यादे सुप्रतिष्ठिता ॥ १॥ शकिताः पण्डिता अन्न भव- न्यपि समाहिताः । शास्त्रैकवाक्यता कर न रोचैत महा- त्मने ॥ २ ॥ चारिताध्य द्वादशानामादित्यानां यदा तदा । अष्टादशानां सिद्धान्तवाणीनामेस्वास्थता ॥३॥ एकमङ्कमही. शदे द्वादशाकरवी च ये । लिसन्ति पण्डितातैस्तु दत्ता संम- तिरेच नः ॥४॥ यथा प्रकाशयत्येकः फरनं लोकमिमं रविः । प्रत्युक्तिोफदृष्टान्तात्पार्थाय द्वादशव तान् । दर्शयामास भगवा- नसशानं विश्वमावहन् ॥ ५॥ यः पारे तमसामीशस्तमसा विनि- वृत्तये । बिभर्ति द्वादशादित्यांनदुक्तिर्मन्यते बुधः ॥ ६ ॥ अन्यो। न्यमप्रसिद्धारले वमोगमें भ्रमन्ति हि । ततो यहि नमोनन्त- लोकालोकास्तु सन्धयः ॥७ -'सहयद्विशतमोशभूपिण्डवो यदिः । एफविंशतिसाहनप . सतिः ।। 특

·(धर्मविचारः ३) चमत्कारपरामर्शः २९ ।
भानौ दर्शितोऽयं न्यायो द्वादशभानुपु । सम एव ततोऽनन्तां
मेदिनीमृपयो विदुः ॥९॥ अन्तर्मूमितिमानेन सूर्यमार्गप्रकल्पनम् ।
मध्याह्नादपि दूरत्वं घटिकापष्टिसिद्धये ॥ १० ॥ नक्षत्रमण्डले
चन्द्रो नक्षत्राणामहं शशी । इत्युक्तेर्दूरता तस्य यावन्नक्षत्रमण्डलम्
॥ ११ ॥ एकादशार्काश्चन्द्रेण हीना इति मनीषिणः । एकमेकं
चन्द्रशब्दे लिसन्ति निखिला जनाः ॥ १२ ॥ मेरोादशभागेपु
द्वादशार्का भ्रमन्ति हि । भ्रमन्ति प्राणिनस्तत्र तत्तदर्कवशं
गताः ॥ १३ ॥ चित्तस्थैर्यानुसारेण शेपाद्या आश्रया अमी ।
चित्तशान्तौ विश्वशान्तिः कैवल्यमवशिष्यते ॥ १४ ॥ विन्दुरेसा-
त्मक विश्वं बिन्दुस्तत्र निराकृतिः । बिन्द्वात्मिका यदा रेखा क
विश्वं क च भूरवी ।।१५।। अतएघाह भगवान पार्थाय स्वोक्तिवेदिने ।
निमेपोन्मेषमानत्वं विश्वस्याश्चर्यरूपिणः ॥ १६ ॥ अव्यक्ताव्य-
क्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । राज्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्य-
क्तसंज्ञके ॥ १७ ॥ इत्येतदेवाभिप्रेत्याहुराचार्या:-जगत्सूते धाता
हरिरवति रुद्रः क्षपयते तिरस्कुर्वन्नेतत्स्वमपि वपुरीशस्तिरयते ।
सदा पूर्वः शंभुस्तदिदमनुगृह्णाति च शिवस्तवाज्ञामालम्व्य क्षणच-
लितयोबूलतिकयोः ॥ १८ ॥ निमेपोन्मेपाभ्यां प्रलयमुदयं याति
जगती तवेत्याहुः सन्तो धरणिधरराजन्यतनये । त्वदुन्मेपाज्जातं
जगदिदमशेषं प्रलयतः परित्रातुं शके परिहृतनिमेपास्तव दृश
इति ॥ १९॥ चमत्कारे चमत्कारा वहवः सन्ति सन्तु ते ।
आश्चर्यवत्पश्यतीति श्लोकवक्ता गुरोर्गुरुः ॥ २० ॥ सौराष्ट्र
राजकोटे च रुद्रप्रासादसद्मनि । परामर्शोऽयमुद्भत्काश्यां संपू-
र्णतामगात् ॥ २१ ॥ आश्चर्यवत्पश्यतीति श्लोकव्याख्यासमन्वये ।
उदाहृतं किंचिदेव चमत्कारं तनोतु तत् ।। २२ ॥ त्रिनेत्रसिद्धि-
चन्द्राव्दे शालिवाहमहीपतेः । चमत्कारपरामर्शः कृष्णानन्देन
दर्शितः ॥ २३॥

·५२२
विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३)
लिसति क्रीडति खैर मिक्षामभात्यकिकरः ।
जगदाश्चर्यसंतुष्टः कृष्णानन्दसरखती ॥१॥
इति श्रीकैवल्यधामनिवासिकृष्णानन्दसरस्वतीयतश्चमस्कारपरामर्शः।
भगवतीमेदिनी द्वादशादित्याश्च तुप्यन्तु मा रुप्यन्तु ज्योतिर्विदश्च-
मत्कारे के रुप्यन्तीति न्यायः॥
जगद्गुरुसत्यस्वरूपस्तोत्रम् ॥३०॥
श्रीजगद्गुरवे ब्रह्मविद्याधीश्वराय सिद्धेश्वराय तरुणाय व्यूढोर-
स्कायानुचायापि जगदुचाय वृहच्छीय कौपीनमानपरिधानाय
विशालनयनाय स्मितवदनाय रुचिरकान्तये जगद्दत्तशान्तये कृपा-
पागाय करुणामूर्तये दीर्घधूलताय विशालभालाय प्रकटितश्रुति-
रहस्याय सर्वज्ञाय श्रीशङ्कराय नमः।
आचार्यशङ्करवचांसि सरांसि नूनं हंसावलीपरिचितानि समा-
स्पदानि । मुक्तान्वितानि मधुराणि मनोहराणि संफुल्लवेदवचनाज-
रसाञ्चितानि ॥१॥ गाम्भीर्यसर्वितसरित्पतिगर्वितानि यत्पाति
मानुपसमुद्भरणक्षमाणि । यत्पारदृष्टिचकितावरफद्विजानि माधूक-
रैकशरणानि कृतानृणानि ।। २ ।। यत्त्यागिनां फलमिदं तु शरी-
रदाहो मृत्स्नाङ्कितश्च मह्तामपि भालपट्टः । शास्त्रोदितेऽपि सह.
जेऽपि सति द्विजले दासामिधा च पशुता च नृणां विडम्बः ॥३॥
यत्तीरवासिजनता जनतापहनी गत्री च यत्परपदं तमसःपर-
स्तात् । मन्दारमालिततरङ्गितगाद्गतीरें प्राप्ता अपि प्रतिदिनं परि-
यन्ति तानि ।। ४ ॥ यत्राप्लुताः सदपि युवते मनुष्या ब्रह्माह-
मस्मि शिवमस्मि परा चिदस्मि । दासोऽहमस्मि भवसागरलुण्ठि-
सोऽस्मीत्येवं वदन्ति तदलाभपथाधिरूढाः ।। ५॥ आज्ञा हि तन्त्र
जगदस्ति च यत्र गेहे हित्वा जगद्गुरुगृहे परमेशवासः । तस्मान्न
तत्र विधिवाक्यनिषेधवाक्ये अद्वैतचण्डमिहिरः सरसां तटेषु॥६॥

·.. (धर्मविचारः ३) वेदान्तस्तोत्राणि ३१ । ५२३ यद्गाहनेन लभते परमार्तिशान्तिचिन्तामणिं सुखतरं परमात्मत- त्वम् । भूमाख्यमद्वयमखण्डममूलमूलं निष्किंचनोऽपि सुरराज- करार्चिताङ्गिः ॥७॥ यत्रोत्थतत्त्वमसिपद्मरसादनेन संस्पर्धते खलु नरो मधुसूदनेन । कृष्णोऽस्मि वृष्णितिलकोऽस्मि रमापतिश्च त्वं चाहमस्मि वदति प्रति तं पुरस्तात् ॥८॥श्रीशङ्करेण विजि- तानि सदांसि सर्वाण्याकारि भूरि भुवने श्रुतिभिर्वसन्तः । संपुष्पिते फलभरे श्रुतिकाननेऽस्मिन्कृष्णो यतिर्वसति यत्र मिलन्ति सन्तः ॥९॥ कौपीनपरिधानः सन् जिगाय जगदर्भकः । स शङ्करो जगज्जेता गुरुरेको महीतले ॥ १० ॥ बालेन विजितं विश्वं बालेन गिरिरुद्धृतः । लोकोत्तराविमौ मन्ये कृष्णः शङ्कर- भारती॥११॥ इति श्रीकृष्णभिक्षुविरचितं श्रीजद्गुरुसत्यखरूपस्तोत्रं संपूर्णम् । अथ वेदान्तस्तोत्राणि ॥ ३१॥ शयनस्तोत्रम् । आस्तीर्य सर्वत इदं परमात्मरूपं पावार्य सर्वत इदं परमात्म- रूपम् । शेते सुखेन निजलाभविनिर्वृतात्मा श्रीदेशिकेन्द्रकरुणाल- यदृष्टिदृष्टः ॥ १॥ संपूर्णवैदिकविधानसुतोपितेशो गार्हस्थ्यभोग- विधिदोपविवेकभूमिः । त्यक्तेपणो विगतमानमदादि शेते श्रीदे० ॥२॥ मायामयत्वमखिलेषु सदात्मकत्वं निर्णीय वेदवचना- द्गुरुवाक्यतोपि । त्यक्तक्रियोऽहिरिव दिष्टभुगेव शेते श्रीदे० ॥३॥ धृत्वा वपुर्गुरुवरस्य निधाय पूर्ण बोधं हृदि क नु गतं निजकर्म- पूर्वम् । गच्छत्वनेन किमिति स्वसुखेन शेते श्रीदे० ॥ ४ ॥ खामो गुरुर्निजसुखोअविबोधहेतुरीशोपि भाति निजरूपतयैव नित्यम्।नेहेति वेदवचनानि निपिध्य शेते श्रीदे० ॥ ५॥ सगाद्यं परिमृशजन ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) प्रश्नोत्तरमालिका। किं साध्यं मनुजानां बुद्धः शुद्धत्वमेव बहुयनैः । कि सायं खलसङ्गो देहाहकारममते च ॥ १॥ कि तीर्थ वेदशिरः किं देयं पात्रआत्मसंबोधः । किं भोग्यं सहजसुखं किं वाऽभोग्यं परेच्छया लब्धं ॥ २॥ किं फष्टं यत्सत्यं किं वा सहज परं ब्रह्म । कर्तव्यं किं सर्वैरात्माऽकर्तेति बुद्धिरेव सदा ॥३॥ आदातुं संयक्तुं किमशक्यं ब्रह्म निजरूपम् । किं वा दुःसमबोधः किं सुखमात्मा- यवोधतः शान्तिः ॥ ४॥ विपमं विपं तु किं वा यत्किंचित्क- स्वचिच या चिन्ता । परमामृतं तु किं वा श्रीगुरुवाक्यं कृपानि- विडम् ॥५॥को गुरुरधिगन्तन्यो देशिकशिष्यत्ववाधियोधयिता । अध्येतव्यं कि सलु यावद्वदार्थदर्शकः प्रणवः ॥ ६॥ कोऽनध्या- योऽध्ययने यावत्सद्गुरुमलब्धवांस्तावत् । कः प्रणवार्थस्तूष्णी किं ध्येयं ध्येयमानुसत्यागः ॥७।। कः शूरो दृड्यानान्मायाभेत्ता खयंप्रकाशज्ञः । किं चिन्त्यं मनुजेरिह चिन्वावीजं विचित्र जगत इति ॥ ८॥ किं पेशलं हि लोके विद्वचरितं विरुद्धशास्त्रमपि । सद्भक्त्या किं कार्य सजनपदरजसि भूयसः स्नानम् ॥ ९॥ आवा. त्यात्कि कार्य निरहङ्कारेण साधुपदसेवा । भाग्योदयस्तु को वा गुरुवचनादद्वितीयपदलाभः ॥१०॥ मुक्तः किं कर्तव्यं प्रार- न्धाधीनसदसत्ता(तोह)मोगः। पुंसां किं सर्वस्वं सच्चित्सुखनामिका गुरोर्मूर्तिः ।। ११ ।। का कामधेनुरनपा वेदे देवे वथा गुरौ श्रद्वा । को वैद्यो रोगहरो नमिठः सदयहृदयगुरुराजः ॥ १२ ॥ कः पुत्रः खोद्धी ज्ञातस्वात्मैव चिन्मयः पुरुषः । का मुखशायी ·(धर्मविचारः ३) वेदान्तस्तोत्राणि ३१ । ५२७ निजबोधः । किं याच्यं सद्गुरुपु स्वोद्धारः सर्वदैन्यपरिहारः ॥१५॥ को वा मान्यः सिद्धो वालोऽपि ब्रह्मभावमतिमान्यः । का वा दरिद्रसीमा मूढप्रियसिद्ध्यकृतिः प्रोक्ता ॥ १६॥ किं सोढव्यं विदुपा खलवचनं विपविनिर्मितं कठिनम् । स्थेयं कथं खलेषु स्वीयां निष्ठां दृढं समाच्छाद्य ॥१७॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यकृष्णानन्दसरखतीविरचिता प्रश्नोत्तरमालिका समाप्ता ॥ शिवमानसपूजा। प्रत्यक्प्रणवधीवृत्त्या हृद्हान्तःप्रवेशनम् । मण्डपान्तःप्रवेशोयं पूजार्थ तव शङ्कर ॥१॥ गुरुवाक्येषु विश्वासः स्थितिरासनसं- स्थितिः । सर्वसंकल्पसंत्यागः संकल्पस्तव पूजने ॥२॥ सर्वा- धारस्त्वमेवेति निश्चयः पीठपूजनम् । ध्यानध्यातृध्येयवाधो ध्यान- मानन्दकारणम् ||३|| दृश्यप्रमार्जनं चित्तान्निर्माल्यस्य विसर्जनम् । अहं ब्रह्मेत्यखण्डा या वृत्तिर्धारामिपेचनम् ॥ ४॥ पृथिव्यात्म- कतादृष्टिस्तव गन्धसमर्पणम् । बोधोपशमवैराग्यं त्रिदलं विल्वम- ये ॥५॥ आकाशात्मकतावोधः कुसुमार्पणमीश्वर । जगदाका- शपुप्पाभमिति पद्मं समर्पये ॥६॥ वायुतेजोमयत्वं ते धूपदी- पावनुत्तमौ । दृश्यासंभवबोधेन निजानन्देन तृप्तता ॥ ७ ॥ सर्वतः प्रीतिजनकं नैवेद्यं विनिवेदये । जलात्मकत्वबुद्धिस्तु पीयूषं तेऽर्पये पिव ॥ ८॥ कर्तव्येष्वप्रसक्तिस्तु हस्तप्रक्षालनं तव ॥ ९॥ दुर्वासनापरित्यागस्ताम्बूलस्य समर्पणम् । वाचां विस- र्जनं देव दक्षिणा श्रुतिसंमता ॥१०॥ फलाभिसन्धिराहित्यं फलार्पणमनुत्तमम् । अहमेव परं ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥११॥ एवं निदिध्यासवाक्यं स्तुतिः प्रियकरी तव । नामरूपाणि न त्वत्तो मिन्नानीति मतिस्तु या ॥ १२ ॥ तव पुष्पाञ्जलिः शम्भो ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) प्रश्नोचरमालिका। किं साध्यं मनुजानां बुद्धः शुद्धत्वमेव बहुयनैः । किं त्याज्यं सलसद्गो देहाहकारममते च ॥ १॥ कि सीध वेदशिरः कि देयं पानआत्मसंयोधः । किं भोग्यं सहजसुसं किं वाऽभोग्यं परेच्छया लब्धं ॥ २॥ किं कष्टं यत्सत्य किं वा सहज परं ब्रह्म । कर्तव्यं किं संवैरात्माऽकर्तेति बुद्धिरेव सदा ॥३॥ आदातुं संसक्तुं किमशक्यं ब्रह्मा निजरूपम् । किं वा दुःखमबोधः किं सुखमात्मा- ववोधतः शान्तिः ॥४॥ विपमं विपं तु किं वा यत्किंचित्क- स्यचिच्च या चिन्ता । परमामृतं तु किं वा श्रीगुरुवाक्यं कृपानि- निटम् ॥५॥को गुरुरधिगन्तव्यो देशिकशिप्यत्वयाधबोधयिता । अध्येतव्यं किं सलु यावद्वदार्थदर्शकः प्रणवः ।। ६ ।। कोऽनध्या- योऽध्ययने यावत्सद्गुरुमलब्धवांस्तावत् । कः प्रणवार्थस्तूपणी किं ध्येयं ध्येयमात्रसंस्थागः ॥ ७॥ कः शूरो दृमानान्मायाभेत्ता स्वयंप्रकाशज्ञः । किं चिन्त्यं मनुजैरिह चिन्तावीज विचित्र जगत इति ॥ ८॥ किं पेशालं हि लोके विद्वच्चरितं विरुद्धशास्त्रमपि । सद्भक्त्या कि कार्य सजनपदरजसि भूयसः स्नानम् ॥ ९॥ आया- ल्याकि कार्य निरहङ्कारेण साधुपदसेवा । भाग्योदयस्तु को वा गुरुवचनादद्वितीयपदलाभः ॥ १० ॥ मुक्तः किं कर्तव्यं प्रार- धाधीनसदसता(तोह)भोगः । पुंसां किं सर्वस्वं सच्चित्सुखनामिका गुरोर्मूर्तिः ॥ ११ ॥ का कामधेनुरनपा वेदे देवे तथा गुग श्रद्धा । को वैद्यो रोगहरो ब्रह्मिष्ठः सदयहृदयगुरुराजः ।। १२ ।। कः पुत्रः खोद्धर्ता ज्ञातस्वात्मैव चिन्मयः पुरुषः । कः सुसशायी लोके संसृतिमिथ्यात्वपक्कमतिस्तृप्तः ॥ १३ ॥ किं त्याज्यं साधु- कृते चरिते कुत्सितमतिस्तु साधुजनैः । कः शत्रुर्दुःयकरो गुरुवचने संशयो महाशत्रुः ।। १४ ॥ कः शोभते नितान्तं निस्पृहताशालि. १ संशय शन्दोऽत्र प्रमादपरः । जिज्ञासाप्रयोज्यगुरुप्रमादसंशयप्रयोज्यादि- संशयस दुःख पररवेऽनुभवानुपलब्धेः.

·(धर्मविचारः ३) वेदान्तस्तोत्राणि ३१ ५२७ निजबोधः । किं याच्यं सद्गुरुपु स्वोद्धारः सर्वदैन्यपरिहारः॥१५॥ को वा मान्यः सिद्धो वालोऽपि ब्रह्मभावमतिमान्यः । कावा दरिद्रसीमा मूढप्रियसिद्ध्यहङ्कृतिः प्रोक्ता ॥ १६॥ किं सोढव्यं विदुपा खलवचनं विपविनिर्मितं कठिनम् । स्थेयं कथं खलेषु स्वीयां निष्ठां दृढं समाच्छाद्य ॥ १७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यकृष्णानन्दसरखतीविरचिता प्रश्नोत्तरमालिका समाप्ता॥ शिवमानसपूजा। प्रत्यप्रणवधीवृत्त्या हृद्गुहान्तःप्रवेशनम् । मण्डपान्तःप्रवेशोयं पूजार्थ तव शङ्कर ॥१॥ गुरुवाक्येपु विश्वासः स्थितिरासनसं- स्थितिः । सर्वसंकल्पसंत्यागः संकल्पस्तव पूजने ॥२॥ सर्वा- धारस्त्वमेवेति निश्चयः पीठपूजनम् । ध्यानध्यातृध्येयबाधो ध्यान- मानन्दकारणम् ॥३॥ दृश्यप्रमार्जनं चित्तान्निर्माल्यस्य विसर्जनम् । अहं ब्रह्मेत्यखण्डा या वृत्तिर्धाराभिषेचनम् ॥ ४॥ पृथिव्यात्म- कतादृष्टिस्तव गन्धसमर्पणम् । बोधोपशमवैराग्यं निदलं बिल्वम- पये ॥५॥ आकाशात्मकताबोधः कुसुमार्पणमीश्वर । जगदाका- शपुष्पाभमिति पद्मं समर्पये ॥ ६॥ वायुतेजोमयत्वं ते धूपदी- पावनुत्तमौ । दृश्यासंभवबोधेन निजानन्देन तृप्तता ॥ ७ ॥ सर्वतः प्रीतिजनकं नैवेद्यं विनिवेदये । जलात्मकत्वबुद्धिस्तु पीयूषं तेऽर्पये पिव ॥ ८॥ कर्तव्येष्वप्रसक्तिस्तु हस्तप्रक्षालनं तव ॥ ९ ॥ दुर्वासनापरित्यागस्ताम्बूलस्य समर्पणम् । वाचा विस- र्जनं देव दक्षिणा श्रुतिसंमता ॥ १०॥ फलाभिसन्धिराहित्य फलार्पणमनुत्तमम् । अहमेव परं ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥११॥ एवं निदिध्यासवाक्यं स्तुतिः प्रियकरी तव । नामरूपाणि न त्वत्तो मिन्नानीति मतिस्तु या ॥ १२ ॥ तव पुष्पाञ्जलिः शम्भो ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) सर्वोत्कीर्णपुष्पकः । म्यप्रकाशात्मबुद्धिस्तु महानीराजनं तव ॥१शा प्राक्षिण्यं सर्वतस्ने व्याप्तिबुद्धिः स्मृन शिव । स्ववाहमिति स्थित्या लीनता प्रणतिम्नव ॥ १४ ।। शुद्धसत्त्वस्यामिद्धिमत्रं तापापनोदनम् । रजस्लमस्तिरसारश्यामरान्दोलने तब ॥ १५ ॥ निजानन्दपराघूर्णदोलनान्दोलने वस । धन्योहं कृतथलोहमिति गानं तव नियम् ॥ १६ ॥ निराशमहामृप्त्या नर्तनं ते मुद्दे शिन । नानाविधैः शब्दजालैघुम्भणं पाद्यमुत्तमम् ॥ १७ ॥ शब्दातिगत्त्र- बुद्विस्तु फ्ल्याणमिति डिण्डिमः । वेगवत्तरगन्तामी मनोऽश्वले समर्पितः ।। १८॥ अहंभावमहामत्तगजेन्द्रो भूरिलक्षणः । तन देहाद्यनारोपनिष्ठा दृढतरोशः ॥ १९॥ अद्वैतनोधदुर्गोंय चत्र शगुन कश्चन । जनतारामविस्तारो रमखान यथासुसम् ॥ २० ॥ कल्पनासंपरित्यागो महाराज्यं समर्पये । भोकृत्वाध्यासराहिलं वरं देहि सहस्रधा ॥ २१ ॥ असण्डा तय पूजेयं सदा भवतु सर्वतः । आत्मत्वात्तय मे सर्वपूजैवाति न चान्यथा ॥ २२ ॥ इमा पूजो प्रतिदिन यः पठेघरकुचित् । सद्यः शियमयो भूला मुक्तश्चरति भूतले ॥ २३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमत्वृष्णानन्दसरम्पत्तीविरचिता शिवमानसपूजा राममा ॥ गुरुतत्वविवेचनस्तोत्रम् । अन्धेनान्धीकृतं विश्व सचक्षुस्तु सचक्षुप । दिक्षा चेज त्वं तु देशिकेन्द्र सचक्षुपं ॥१॥ अन्धस्य गुरुरेकाक्षस्तस्य यक्षो गुरुर्मतः। ब्राक्षाणामपि सर्वेपां गुरुध्यक्षो न तत्समः ।। २ । सहस्राक्षादयः सर्वे व्यक्षा एव हि केवल । कार्यध्येय दृशो यस्मात्यक्षशिष्यपदे स्थिताः ॥३॥ उयक्षस्तु भगवानादिपुरुषः शङ्करो भवः । सृष्टा सर्वाणि भूतानि कार्य ध्येयं च संदिशन् ॥ ४ ॥ उभयातीतममलं तृतीयाक्षस्य गोचरं । ददाति प्रार्थितस्तुष्टः श्रीगुरुः परमेश्वरः ·(धर्मविचारः ३) वेदान्तस्तोत्राणि ३१ । ५२९ ॥ ५ ॥ स आदिनाथो भगवाननादिानाम्बुधिः स्वात्मरतिम. हात्मा । श्रीदेशिकेन्द्रः करुणाम्बुराशि नास्वरूपैश्चरतीह लोके ॥ ६ ॥ कचिच्च किंचित्कुरुते मनस्वी कचिन्न किंचित् कुरुते प्रमत्तः । वालो यथा क्रीडति सर्वलोके तथैव स क्रीडति पामरेषु ॥ ७ ॥ स लभ्यते केनचिदेव पुंसा विज्ञायते केनचिदेव पुंसा । विचार्यते केनचिदेव पुंसा शृणोति वा यं स नरः स धन्यः ।। ८॥ इति श्रीकृष्णानन्दसरखतीविरचितं गुरुतत्त्वविवेचनस्तोत्रम् निगमसारसंग्रहस्तोत्रम् शब्द स्पर्श च रूपं रसमथ सकलं गन्धमप्यङ्ग येन त्वं जानीपे स शंभुत्रिपुरसुखलवान्पश्यति स्वप्रदीत्या । एकोप्यानन्त्यमागा. निजपरसरहामाययेच्छोत्यया यः स्वातव्यानो जहाति स्वकपर शिवतां स त्वमेव गीतः ॥ १॥ अन्नं प्राणो मनो धीरहमिति च वपुःपञ्चकाणुप्रविष्टः साक्षी सचित्सुसाधिः सकलनरनरीधी- गुहासु प्रदीपः ।स्वाराज्यं यस्य लाभादिति वदति सदा याजुपी श्री- तवाणी सोहं ब्रह्मास्म्यसण्डो गुरुवचनबलात्स्वप्रथामात्ररूपः ॥२॥ सत्तासामान्यरूपा गलितनिजपरा देवता या परारया सृष्ट्वाका- शादिभूतान्यनु निजयपुपा तत्र जृम्भामवाप । व्यामिश्रीकृत्य तानि स्त्रियमय पुरुपं बुध्यते सामगीता सैव तं कार्यहेतू फठय भव सखे सर्ववोधैकभूमिः ॥ ३॥ योऽधीते परिकल्पितान्स्वकर- गैरर्यान्यहिः पूरुपो विश्वाख्यः स्वपने मनोजनिमयान्मुस तेजो- मयः । तत्सर्व विनिपीय सुप्तिसमये प्राज्ञोऽभवत्तनयं मायां तह- शमाह चागिरसगीभूयोऽयमात्मा वृहत् ॥४॥ स्वाभाविकीमि- निजशक्तिभिर्या क्रीडां विधत्ते शिपयुक्षमान्ताम् । सृष्टिं विधा- यापि गतान्यरूपा सानुत्तराहं परिमीयपादा ॥५॥ मज शिव सहज सततं त्यज प्रसरदुःसमयं सकलं जगन् । फटनया रहिवो भय सन्मते किमु तया वतयासि प निकलः ॥६॥ निष्कलमाथि ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) द्याया माहात्म्यं को नु वेत्त्यहो । कृष्णानन्दतु तद्रूपो वेत्ति श्रीगु- रुपादुका ॥७॥ निगमागममारसंग्रहं कलयेद्यो गुरुपादभक्तिमान। लभते स तु निर्वृति परां कलनाशून्यपदे स्वसंचिदि ॥ ८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दसरसतीविरचितं निगमसारसंग्रहसोनं समाप्तम् । तचमसिस्तोत्रम् मनःकल्पितमेवेदं जगजीवेशकल्पनम् । तदेकं संपरित्यज्य निर्वा- णमनुभूयताम् ॥ १॥ सति सर्वस्मिन्सर्वज्ञत्वं सत्यल्पे वा स्वल्प- ज्ञत्वं । साल्पस्याभावे करमान्जीवेशी वा तत्त्वमसि ॥२॥ सत्यां 'व्यष्टौ जीवोपाधिः सति सर्वरिमन्नीशोपाधिः । व्यष्टिसमायोनाने कस्माजीवेशौ था तत्त्वमसि ॥ ३ ॥ सत्यज्ञाने जीमन्वोक्तिर्माया. सत्त्वे स्वीशत्वोक्तिः । मायाविद्यावाधे कलाजीवेशी तत्त्व मसि ॥४॥ सति वा कार्ये कारणतोक्ति: कारणसरे कार्य- त्वोक्तिः । कार्याकारणभावे कस्माजीग्रेशौ वा तत्त्वमसि ।।५॥ सति भोक्तव्ये भोक्ताय स्वाहातव्ये वा दाता स स्यात् । भोग्यो विध्यो (2) भावे कस्माजीवेशी वा तत्त्वमसि ॥ ६॥ ससज्ञाने गुरुणा वाध्यं सति वा द्वैते शिध्यर्भाव्यम् । अद्वैतात्मनि गुरु- शिष्यो को त्यज रे भेदं तत्त्वमसि ।। ७॥ सत्यद्वैते प्राप्ती यनः सति चा द्वैते धाधे यत्नः। द्वैताद्वैत ते संकल्पस्त्यज रे शेपं तत्व- मसि ।। ८॥ साक्षित्वं यदि दृश्यं सत्यं दृश्यासत्वे साक्षी त्वं कः । उभयामाचे दर्शनमपि किं तूर्णीभव रे तस्वसि ॥९॥ अज्ञानामलविग्रनिजसुखजृम्भणमेतन्नेतरथा । तस्मान्नैवादेयं हेयं तूष्णींभव रे तत्त्वमसि ॥ १० ॥ ब्रह्मवाहं ग्रीव त्वं ब्रह्मवैक नान्यत्किंचित् । निश्चियेत्थं निजसमसुखभुक्तूष्णीं भव रे तत्वमसि ॥११॥ एतत्स्तोत्रं प्रपठत्ता विचार्य गुरुवाक्यतः । प्राप्यते ब्रह्मपदवी सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १२ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिवाजकाचार्यकृष्णानन्दसरस्वतीविरचितं तत्वमसिस्तोसमा ·. (धर्मविचारः ३) वेदान्तस्तोत्राणि ३१ । श्रेयस्करीस्तोत्रम् श्रेयस्करि श्रमनिवारिणि सिद्धविद्ये स्वानन्दपूर्णहृदये करुणा- तनो मे । चित्ते वस प्रियतमेन शिवेन साध माङ्गल्यमातनु सदैव मुदैव मातः ॥१॥ श्रेयस्करि श्रितजनोद्धरणैकदक्षे दाक्षायणि क्षपितपातकतूलराशे । शर्मण्यपादयुगले जलजप्रमादे मित्रे त्रयी- प्रसृमरे रमतां मनो मे ॥ २॥ श्रेयस्करि प्रणतपामरदानपारज्ञान- प्रदानसरणिश्रितपादपीठे। श्रेयांसि सन्ति निखिलानि सुमङ्गा- लानि तत्रैव मे वसतु मानसराजहंसः ॥ ३॥ श्रेयस्करीति तय नाम गृणाति भक्त्या श्रेयांसि तस्य सदने च करीपुरस्तात् । किं किं न सिद्धयति स मङ्गलनाममालां धृत्वा सुखं स्वपिति शेपतनौ रमेशः ॥ ४॥ श्रेयस्करीति चरदेति दयापरेति वेदोदरेति विधि- शङ्करपूजितेति । वाणीति शंभुरमणीति च तारिणीति श्रीदेशि. केन्द्रकरुणेति गृणामि नित्यम् ॥ ५॥ श्रेयस्करि प्रकटमेव तवामि. धानं यत्रास्ति तन रविवत्प्रथमानवीर्यम् । ब्रह्मेन्द्ररुद्रमरुदादिगृ. हाणि सौख्यैः पूर्णानि नाममहिमा प्रथितखिलोक्याम् ॥ ६ ॥ श्रेयस्करि प्रणतवत्सलता त्वयीति वाचं शृणुष्व सरलां सरसा च सत्याम् । भत्या नतोस्मि विनतोस्मि सुमङ्गले त्वत्पादाम्बुजे प्रणिहिते मयि संनिधत्स्व ॥७॥ श्रेयस्करीचरणसेवनतत्परेण कृष्णेन भिक्षुवपुपा रचितं पठेद्यः । तस्य प्रसीदति सुरारिविम- दिनीयमम्बा तनोति सदनेषु सुमङ्गलानि ॥ ८॥ यथामतिकृतस्तुती मुदमुपैति माता न किं यथाविभवदानतो मुदमुपैति पानं न किम् । भवानि तव संस्तुति विरचितुं नचाहं क्षमस्तथापि मुदमेष्यसि प्रदिशसीष्टमम्ब वरात् ॥ ९॥ इति श्रीकृष्णानन्दभिक्षुविरचितं श्रीश्रेयस्करीमुमजलस्तोत्रं संपूर्णम् गुरुस्तोत्रम् सद्गुरु भज सद्गुरुं भज सद्गुरुं भज बुद्धिमन् येन संसृतिपार- ·विचारत्रयी। (धर्मविचार:३) मेप्यसि मुक्त इत्यपि मास्खसे । आसुरी यज संपदं विपदां पदं मुनिगर्हितां तहिं तां भज संपर्दू मुनिसंस्तुतां भगवत्मियाम् ।। १ ।। गर्वपर्वतमस्तके तय संस्थिति हि शोभते पातमेप्यसि घातक- मणि युज्यसे न तु पूज्यसे । तात्विकं फलमभुपे यदि सत्यवृत्तप. रायणो दनुजसूनुरिवामरहमगहणं भगवत्पदम् ॥२॥ दम्भमार्ग- परायणा यदि सरकलाय भवन्यहो इल्बलादिकृतापि विनवरार्थना विपमा फथम् । कष्टमेष्यसि दुष्टबुद्धिपरायणो यदि चान्तरे मृष्ट मृष्ट परं पदं तव दूरतस्तवकर्मणा ।। ३ ।। मुक्ततापि मुमुक्षुता कप. टीपमूल निकृन्तनी नीतिरर्भकता तथा यदि नास्ति जन्म निर थकम् । केषु ते गणना भवेद्वद विनवेद्यसमान्तरे भानुरं नरजन्म शर्म निरर्थकं फुरुपे कुतः ॥ ४ ॥ सावुचिसविखण्डनाद्भगवत्प्रि. यावपि दानवौ तप्न साधुविधर्पणापि राक्षसी मुनिमक्षको। तेन हीनबलावयो नृपनामदूपकराक्षसौ कृष्णहिंसनतत्पराविति कर्मणो गहना गतिः ॥५॥ ब्रह्मनिष्टविमाननानिजमूनुगीतहरेः पदे द्वेष आविरभूद्धवप्रहमात्रिके निजसेविते । दानवस्य च दान- धर्मपरायणस्य च रक्षसः शैवधर्मरतस्य मूलविनाशनोऽप्यघना- शने ॥ ६॥ जीवतामपहापयन्छिमतां दिशत्यतिकौशलात् पूर्व- वस्थितविश्वमेप तिरःकरोत्यतिलीलया । तं गुरु भज नम्रमोचन- कारकं भवतारकं तत्र शात्रयमत्र यच्छति वृक्षतां पितृकानने ॥७॥ श्रीगुरोः पदपकजं भजतां सतां सततं हरिः संनिधाविति सर्वशासनसारमेतदुदीरितम् । तन्महत्वमहाम्बुधेरपरं तदं नहि कैचन प्राप्नुवन्ति परावरज्ञसुपण्डिताः सर्गकादयः॥ ८॥ शब्द- मूलमहो गुरुः शिवजीवविश्वमिदास्पदं विश्वजीवशिवादिनामत एप एव हि युध्यते । याच्यकोटिनिविष्टमेव हि तनयं कृतपत्रय लक्ष्यभूतवपुर्णरुस्तमु जानते नहि केचन ॥ ९॥ वृत्यनाश्रित- चित्स्वरूपक एष एव समप्रभो वृत्तिरूढचिदम्बरं सलु जीव ·(धर्मविचारः ३) वेदान्तस्तोत्राणि ३१ । ५३३ ईश इदं जगत् । जन्ममृत्युनियामकः परमेश्वरः स तु भोगभुक् जन्ममृत्युनिवारकः परमेश्वरादतिरिच्यते ॥१०॥ ब्रह्मरन्ध्रपदं गुरोर्हदयं शिवस्म निजास्पदं स्थानमेव हि तस्वरूपविनिर्णयाय भवत्फलम् । हृद्यतो विपयान्भजत्यथ नैव किंचन रन्ध्रगो यच्छति क्रमतः फलं वद मुक्तिदोस्त्यनयोस्तु कः॥ ११ ॥ तत्स्वरूपविम- र्शनं गुरुपादुकामनुसंश्रितं तन्मनुस्तु तदीयपूर्णकृपाभरेण हि लभ्यते । लाभतो गुरुणा सहैक्यविमर्शनं परमं पदं तत्र मुक्ति- वराङ्गना वृणुते स्वयं निजसंपदा ॥ १२ ॥ तत्र यो विमुखो नरो निजघातकीति निगद्यते तस्य संमुखतां भजन्परमद्वयं भवति क्षणात् । ऋक्श्रुतिः शतधारमित्यपि नौति तां गुरुपादुकां कृष्ण- भिक्षुरिमं स्तवं पदपङ्कजेर्पयते गुरोः ॥ १३ ॥ द्रोणपर्वतवासिने नतशासिने मतिकाशिने हारिणे विपदा मुहुर्मम दायिनेऽखिलसं- पदाम् । सच्चिदादिसुखाभिधाय यतीश्वराय सहस्रशः सन्तु मे नतयो दयोदकसागराय दिने दिने॥१४॥ स्तोत्रमेतदभीष्टसिद्धिदमा- सुरव्रतहारकं तारकं निजदेशिकेन्द्रपदान्जयोईढसन्मतेः । य: पठेत्प्रयतः शुचिः सुविचार्य भूरि दिने दिने मुच्यते भवपाशपा- शित एवमेव मतिर्मम ॥१५॥ इति श्रीमत्कृष्णानन्दसरस्वतीकृतगुरुराजस्तवः श्रीकृष्णयशोमालास्तोत्रम् धन्यं तव यशः कृष्ण मन्यन्ते श्रुतवित्तमाः ॥ गायन्तस्तव चौर्याणि नमस्यन्ति पदेपदे ॥१॥ गायन्तस्तव वाल्यानि यौवनं ख्यापयन्ति ते । रासक्रीडां वर्णयन्तः सिद्धिसिद्धं प्रचक्षते ।। २॥ राधारम्भं वर्णयन्तो राधां सिद्धिं प्रचक्षते । कपटं वर्णयन्तस्ते ब्रह्मत्वं तक चक्षते ॥ ३॥ मनुष्यत्वं वर्णयन्तो ब्रुवन्ति श्रीपति हरिम् । प्रादुर्भाव वर्णयन्तो युवन्ति वनमालिनम् ॥ ४ ॥णत्वं वर्णयन्तस्त आप्तकामं ध्रुवन्ति हि । भीरुतां वर्णयन्तस्ते बुपन्ति बलसागरम् ॥५॥ संसारिणं वर्णयन्तो योगीश्वर इति प्रभो।

·५३४ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) द्विभुज वर्णयन्तोऽपि बहुबाहुं चहूदरम् ॥ ६ ॥ उत्पातान्वर्णयन्तस्ते महामङ्गलमङ्गलम् । ससित्वं वर्णयन्तस्ते दासत्वमपि मद्गलम् ॥७॥ क्षत्रियं त्या धर्णयन्तो सुवन्ति त्वां जगद्गुरुम् । यथेष्टं त्वां वर्णयन्ती धर्मोद्धारं प्रचक्षते ॥ ८॥ वक्तव्य त्यां वर्णयन्त. स्तूप्णीमाये बुडन्ति हि । भोक्तारं त्वां वर्णयन्तो निसमुक्त प्रचक्षते ॥ ९॥ वासुदेवं वर्णयन्तः सर्वात्मत्वं वदन्ति ते । ब्रह्म- ण्यदेवता गायन्वक्ति वेदादिमाक्षरम् ॥ १० ॥ दोपाकरं वर्ण-. यन्तो वदन्ति गुणवारिधिम् । किमिदं वव चारित्रं वद कृष्ण दयानिधे ॥ ११ ॥ अद्यापि त्वद्यशोवळे गेहेगेहे जनेजने । शिशवोपि च गायन्ति मोदन्तेपि च पण्डिताः ॥ १२ ।। कृष्ण. कृष्णेति कृष्णेति नाम ते सुन्दरं हरे । मम वाचि सदैवास्तु विधे- यैपा कृपा मयि ॥ १३ ॥ त्वद्यशो वर्णितुं को वा क्षमः क्षोणीनले पुमान् । फाई मन्दमतिभिः क तेऽमितयशासि हि ॥ १४ ॥ कियन्ति तव कर्माणि कियाँल्लेखो मनीपिणाम् । अनन्त तय सर्वस्वमनन्तल्वं न चेतरत् ॥ १५ ॥ कृष्ण त्वां स्तोतुमिच्छामि त्वं च स्तुत्यतमो भुवि । त्वद्गुणा नावगायन्ते हि किं करवाण्य- हम् ॥ १६ ॥ श्रीकृष्णकण्ठे मालैपा यशःपुप्पसुगुम्फिता । समर्पि- तानया प्रीतो भवतु श्रुतकीर्तिभूः ॥ १७॥ यशोमालागन्धं तब हृदयसंस्था भगवती सहेवाजिबन्ती प्रकथयतु कर्णेपि च तव । सहायां जिवावस्तव मम च तुष्टी भवति सा मतेः पुष्टय भिक्षोभ- वतु च विशुद्धयै श्रुतिमताम् ।। १८॥ मा म्लानिमेतु हरिशीतलक- प्ठलमा वक्षोविलकमलेव विकासमेतु । मोदं तनोतु सततं मधु. सूदनस्य माद्यहिरेफनिनदैविनति करोतु ॥१९॥ वासुदेव नमस्तुभ्यं जगन्मङ्गलमङ्गल । कुरु मङ्गलया दृष्ट्या सर्वतो जयमङ्गलम् ॥२०॥ इति श्रीकृष्णयशोमालासोनं श्रीकृष्णक्षेत्रमधुरायो निर्माय श्रीकृष्णाय समर्पितं श्रीकृष्णभिक्षुणा ॥

·(धर्मविचारः ३) महानन्दचषकः ३२ । ५३५ सहानन्दचषकः॥३२॥ महाभट्टारकाङ्कस्थां स्थविरामपि नूतनाम् ! पुरातनगिरां भूमि स्तुवीमतरिणी पराम् ॥ १ ॥ सुधासिन्धौ श्वेते सरसिरहि सौभाग्यसने पदौ प्रत्यालीढी दृढतरनिरूढौ विद्धती । करैः की खड्गाम्बुजनरकपालानि दधती विधत्तां कल्याणं सजलजल- दाभा त्रिनयना ।। २॥ त्वदीयं पादाब्जं वहति शिरसा पञ्चक- मपि प्रतीमस्तस्मात्त्वं सकलसुरपूज्येति गिरिजे । कृपालेशात्वत्तः सृजति हरते पालयति च त्रयं तस्मात्तुभ्यं प्रणुतिरतिमोदं जनयतु ॥ ३ ॥ न जानाति भ्रान्तस्त्रिगुणवशतः कार्यरचनासमारूढा- न्देवानिगदति परेशा इति शिवे । यतस्तं(तद्) कालेनाकलितवपुपो रूढतनवोऽप्यनध्यस्तं स्वस्थ तव निगमगीतं वपुरहो ॥४॥प्रप- चालीपीना त्वयि यदि विलीना भवति तत्त्वमेवास्या वीज भवसि सकलात्मत्वमपि ते । ततः पूजाध्यानादिकमपि कथं तेन्न घटते परापूजामौनं तव सपदि निर्वाणजननम् ॥ ५॥क विज्ञः काविज्ञः क च भवविमोक्षी क पशुता क शास्त्रं काचारः कचन तव वेदोक्तसरणिः । क देवः काचार्यः कचन खलु शिष्यः शिशु- रथो मनोवाचोगम्यं जननि तव रूपं यदि भवेत् ॥ ६ ॥ निरा- कारं कोऽपि प्रणिगदति साकारमितरः कथं दृष्टं ताभ्यां भवति परमाद्वैतसदनम् । अतो नानानेति प्रणिपतति मौनं श्रुतिवचो महामानं मन्ये जननि तव रूपं किमपि तत् ॥ ७॥ त्वमेवेदं सर्व तदपि वत मायेति जननि प्रतीयन्ते केचिद्वयमिह तु मायां मच जगत् । प्रतीमस्त्वन्मानं किमपि च महामौनमनघं समा- साद्य प्राप्ताः कृतिजनितपुनस्य तुलनाम् ॥ ८ ॥ मुहुर्मायावीज स्मरति तव मूलेऽद्रितनये वधू हृत्पद्मे वे शिरसि भजते कूर्च- मपि तत् । तमालाभं श्वेत सरुणमिति वर्णनयमनोः स्वयं संप्रा- सात्मा भजति किल निर्वाणपदवीम् ॥ ९॥ अवस्तम्राण्युक्त्वा

·५३६
विचारनधी। (धर्मविचारः ३)
विविधपुरुषार्थंकघटनान्यनन्तान्यन्ते तेऽकथयणुमेनं परशिवः ।
महानिर्वाणाख्ये क्रमसहितसंन्यासविधयेऽवतीर्णेऽपणे त्वं यति.
मिरनिशं ध्येयपदवी ॥ १० ॥ कटौ चैयाघ्रीत्वक् शिरसि च
जटाजूटभुजगेट् गले नागो हारो नगपतिमुवे वापसमिदम् ।
खरूपं त्वं धत्से विगलितरजस्कैर्मुनिवरैः सदा ध्येयं ज्ञानप्रद-
मिति यतेस्त्वं हि शरणम् ।। ११ ।। शिवो योनियोंनिद्वितयमथ
वृत्तं च कमलं दुलैरष्टामिभूरिति सदनमेतत्तव शिवे । मनोरण-
युक्तं स्मरति यदि भक्तः प्रतिदिनं तदैश्वर्याणां भूर्भवति तब
तुल्योऽयमनघः ॥ १२ ॥ हरारूढो पहिस्तदनु च कला चामृत-
युतो हरिर्वह्निः काम: शिवसहितपष्टस्तव मनुः । निमिर्नादः
साकं यदि विशति कर्णे सति तदा प्रवक्ता शास्त्राणां
निजमहिमवेत्ता शिवसमः ॥ १३ ॥ वसिष्ठायैः शिष्टैरपि च
निजनिष्टगतमयैः परां काष्ठां प्राप्तस्त्वमसि समुपास्या प्रतिदिनम् ।
अतो मन्ये मावस्तव गुणनिका येपु महती महन्मोहे शक्ता
रुचिरनरशक्तिर्विलसति ॥ १४ ॥ कटाक्षव्याक्षेपो भवतु मम
शोकापहृदये निजानन्दराद्रे सति जगति वैराग्यपरमः । कृपा-
पूर्णो भक्त रिपुपु च महारौद्रभरितो दयाभारोदारलव जननि
दीनेषु वरदे ॥ १५॥ यतन्ते ते केचिद्धृदि लसितदोपान्झपयितुं
परे वर्गावातावपि च परमब्रह्मभवने । अहं मन्ये मातस्त्वम-
हमिति निर्यनसहजस्थितौ तिष्ठन् पश्याम्यसिलनरचेष्टां बहुवि.
धाम् ।। १६ ॥ ललाटे सिन्दूरं वहसि जलदाभे गिरिसुते तदे.
तन्मन्येऽभ्रे सुरपतिधनुर्विम्बिवामिति । रघेर बिम्बं समुदित.
मथो वासनगिरौ स्वभक्ते यो रागः स सटु पहिरागस
लसति ॥ १७॥ स्मितं मन्ये मातः सजलजलदाचन्द्रकिरणाः
पतन्तीति माझे निजगुरुकृपावेशवशतः। तुरीयं ते धाम प्रकटमिति
मन्ये सकलगं निजानन्दस्पन्दं जननि भवसन्तापहरणम् ॥ १८ ॥

·(धर्मविचारः ३) महानन्दचषकः ३२। ५३७ कुचावेतो कुम्भोपमकरटिगण्डाभकठिनौ मुहुः पीती मात. हुभिरजमारभ्य शिशुभिः । अजीर्णों नन्मन्ये यदि भवति जीर्णत्वमनयोः कथंकारं तेपाममरवरतादानपद्धता ॥ १९ ॥ गले हारीभूतैरहिमिरपि मन्ये तव हृदि प्ररूढी द्वौ शंभू भुजग- फणया भूपिततनू । तयोमूनोरेकः शशधर इति प्रौढकलहान्मिथः श्लिष्टौ योद्धं जननि तहते नीलबदनौ ॥ २०॥ अनन्तैीह्माण्डै. भरितजठरे रन्ध्रसदृशं विमं नाभि धत्से धरणिधरकन्ये भ्रमि. रतः । अनन्तान्यण्डानि प्रसभमित एवाम्म यहि रित्यदेशात्तद्रोद्वं कटितटभुजङ्गः प्रयतते ॥ २१ ॥ कटौ वैयाघ्रीत्वम् जनयति मती मेऽम्व कलनां खनिर्माहेन्द्राद्रौं छतरससुवर्णेति गिरिजे । यतो मध्ये नीलं वहति वसुधाभ्रान्तिजननं नमस्कुर्मो भूयो गलितमत- यश्चित्रवपुपे ॥ २२॥ चमत्कारं चित्ते वहति तव पादाब्जयुगली सरोजे संरूढारुणतरमुसा खच्छनसरा । मुखे विन्यस्तेन्दुन- लिनजठराकान्तिचतुरारुणार्धालीनां सकिमिति मम संशीति विपयः ॥ २३ ॥ त्रयाणां नेत्राणामरुणतरभास्वत्त्ववशतस्त्रयी सा संध्यानां त्वयि भजति सान्निध्यमनघे । द्वयोर्ध्यात्या रागोऽनु. मिति विपयस्ते विपु शिवे स्फुटो नेरेयस्मात्त्वमसि समुपास्येति ऋगपि ॥ २४ ॥ यजुर्भिः सामाद्यैस्त्वमसि सवनैर्यज्ञसमये हविर्भिः संतप्येयपि निगदितुं भूसुरगणान् । गले रेखा धत्से सवनगतसंख्यामिरमले निधा पूज्यत्वं वा परिणिगदितुं तद्भवतु ते ॥ २५ ॥ अये जामत्कामः स्वपितिरपि जालन्धरगिरिः सुपुतिः पूर्णाख्यो भवति तव पीठः परशियें । तुरीयाप्योड्याणो वत हत- मतिभ्राम्यति दिशास्ववस्थास्ते पीठा इति नच विजाननरपशुः ॥ २६॥ शरो मूलाधारे रविरपि हृदम्भोजनिलये शशाको भ्रूमध्ये वसति पुरुपार्थनयकृते । भजन्ते तान् ग्रन्थीनजहरिहराख्यानपि परे प्रभित्वा हित्वा तद्वयमिह तु रन्ध्रे सकलदम् ।। २७ ।। मलं ·५३८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) स्थूले हित्याऽऽणवमथ च सूक्ष्मस्य वपुपो मलं फार्म मायी- यमपि च निदाने क्रमवशात् । समष्टिं मायायां यदि भजति भक्तस्तव तदा निजं धाम प्राप्तो भवति सुरवन्द्यैकच. रणः ॥ २८ ॥ अजादीनां पञ्चावसथजनिभाजो कृतियुजां मृपात्वात्प्रेवत्वं वदति स शिवस्तवचनैः । निदानत्वात्तेपां शिरसि तव संस्थापरचितेऽमनस्केराख्दैः मुलभमिति तत्रस्य हृदयम् ॥ २९ ॥ शिवश्वेनायायां भवति जगतः कारणतनुः शिवे जाया चेत्स्याद्विलयमयते मयुगलम् । तदा जातं हित्या द्वयमपि च तूष्णी यदि भवेत्तदा सुद्धा विद्या त्वमसि च परा शाम्भवि शिवः ॥ ३० ॥ यदात्मैक्यं तस्मिन्नजति परमे ब्रह्मणि पुनः परं स्वस्मिन्नैक्यं भजति च तदा मन्त्रयुगलम् । मिलित्या तद्धीनां प्रणिगदति साम्राज्यपदवीन मौनं नामौन सच परम- शम्भुः परशिवा ॥३१॥ यदा पश्चज्ञानेन्द्रियसमुदयस्तिष्ठति निजे मनो मौनं धत्ते दृढतरसमभ्यासवशतः । तदा ते सम्पत्ति- भवति यमिनां भूरिसुखदा कठमोक्ता मुद्रागमपरिविगुप्ता विज. यताम् ॥ ३२ ॥ यदा वर्णात्मा स्वं पदपदसमूहात्मकतया तदा वष्टम्भसे भवति जगतो मालिनि मनोः । त्वयारब्धं धत्ते स्थिति लयविधानं त्वयि शिवे तदेतच्छन्दोगाः स्फुटतरनिरुक्तिं विद- धति ॥ ३३॥ भवत्याः किं भूमः परमगणितान् शक्तिनिवहांस्त्वया दत्ता लब्ध्वा किमपि कुरुते शक्तिमितरः । हरः संहाभूद्धरिरपि च पाता निजगतां विधिर्धाता सूनुः सकलजगतां स्तम्भकरणः ॥ ३४ ॥ गले नागो हारः शिरसि च जटाजूटनिवहो ललाटे- र्धश्चन्द्रो वसतिरपि नै महिमनि । विहारः स्वच्छन्दं मनसि जग. दाभोगविरहो निजामा भक्तानां गतिरियमुमेऽशोभ्यमहिपि ॥ ३५॥ यथाशक्तीत्यन्ते वदति सकलः कार्यसमये स्वतत्रत्वं तेन प्रकटि- तमदस्तावकमुमे । उपास्यातः सर्वैर्न सल परतादिविषदस्त्वदो ·(धर्मविचारः ३) महानन्दचषक: ३२। गाथायुक्त्या श्रुतिरपि च केनोपनिषदि ॥ ३६ ॥ समष्टिः शान्ताद्या परशिवहरिब्रह्मनिगदैस्त्वमेवैका वेदैः शिववचनशास्त्रैः स्तुतिप- दम् । त्वमुच्छूना धत्से जगदिति समाख्या सदसतोर्विरुद्धां कि बेमो वयमपि चमत्कारपदवीम् ॥ ३७ ॥ त्वमेका कल्पान्ते जगति विलयं याति विरति विधौ निद्राणेऽजे निजवपुपि लीने गिरिशये । जलत्वं ब्रह्माण्डे व्रजति सितपद्मे स्थितवती पुनः सृष्टौ दक्षा कलय मम रक्षामभयदे ॥ ३८ ॥ यदि त्वं वैमुख्यं निखिल- सुरमुख्ये भजसि तत्क ईष्टे मां नेतुं भवजलनिधेः पारमितरः । स्वयं मनः पारं यदि गमयितुं भूष्णुरधुना विदध्यात्त्यक्तही. पदपि खगेशस्य तुलनाम् ॥ ३९ ॥ अवस्थासाक्षित्वात्रिपुरल- लिता नाम विभूपे रुणारागाणां भूरिति तमसि गूढा परशिवे । ततः काली नीला भवजलधिसंतारचतुरेत्यतस्तारा प्रोक्ता त्वमसि गुणभेदेन बहुधा ॥४०॥ भजन्ते ते रूपं सकलमनघे ते मलिनाः समुच्चित्याप्येके सकलमकलं मिश्नमतयः । विशुद्धानी- रूपं तव शिववचः प्रौढमतयः समारूढः, किंचिन्नच भजति तत्के. वल इति ॥४१॥ मुखे चन्द्रं धत्से शिरसि च तमो नागयुगली गले शङ्ख वक्षस्यपि वहसि पक्षिद्वयमिदम् । कटौ सिंहं शुण्डा- युगलमपि माणिक्यमुकुटावधो रम्भास्तम्भौ सरसिजयुगं चित्रित- मिदम् ॥ ४२ ॥ अनेकै रत्नोधैः खचितमुकुटोऽयं तव शिवे विधत्ते सारूप्यं मणिमयसुमेरोश्च शिरसः । वदन्तीत्थं केचित्परममरपादै- रभिहतं शिरस्यूढो देव्या सकलसुरवन्द्योयमतुलः ॥ ४३ ॥ ललाटे चन्द्रोयं जननि शिशुभावेन विलसन्मुखेन्दोस्ते वालः शिरसि विधृतः प्रेमवशतः। परं धात्र्या हीनः कथमपि च जीवेदिति धिया प्रदत्तं पैयूपं चपुरत इयानेव सततम् ॥ ४४ ॥ अराला केश्ययं तव बदन- चन्द्रादनधिया प्रसर्पन्ती राहोस्तनुरिति विधत्ते मयि मतिम् । परं शोभाभूमि त्वपगतकलङ्कं तव मुखं विनिश्चिन्वन्नाति प्रचलति ·५४० विचारत्रयी। (धर्मविचारः३) ततो नापि सदनम् ॥४९॥ ललाट काश्मीरारुणतरवपुर्भाति गिरिजे गिरेर विम्यं समुदितमितीन्दोः सपदि नः । इमौ चको मानचिकुरनिवहाणजनित अराले द्वे शृङ्गे इति मतिविधानाय च- तुरौ ॥४क्षा इमां वेणी कालाहिरिति कलयन्तेऽम्य फवयस्तदद्धास्यां यस्माजठरवसतिवान्तरुचयः । सुधाखादक्षेमा अमरनिवहाः कालमलिताः पतिस्ते कल्पान्ते फलयति मुदा ताण्डवविधिम् ॥४७॥ यी नेनाणां से ध्रुटियुगमध्यासनांगवे त्वयारोप्यं पिल्वं निलगिति मन्ये नगमुते । इयं तद्दण्डत्वं भजति तर नासातिस- रलाऽथवा चम्पापुष्प गुयुलितमधलाद्विगलितम् ॥४८॥ प्रयी ते नेनाणां रचिरतरवाणनयगतो यदानित्याननः परिभवति शम्भु स्वरसतः । इयं नासा युधैर्गदनातबाराचभरितो गिपङ्गो दी ते ध्रुटियुगलं मम्मयधनुः ।। ४९ ॥ कटाक्षा गागन्तः सहजशिशिरा अग्युतभवा रमाधीशन्तो वा निभुवनपरिमाणकरणाः । अजन्तो:- भीष्टार्थप्रफ्टरचनापाट नजुपो जयन्तु ब्रह्मान्तः सति चिति पना- नन्दनिधय. ॥५०॥ शिवे पाणायन्ते शशितुहिनपरशिशिराः परायन्ते विष्णौ हरनयनदीमानलहुते । स्मरे जीरायन्ते गम जननि संसापनविधौ पदा येणीयन्ने सरलितकटाक्षाः फरु- गया ॥५१॥ इमो ते गण्डो हो नगपतिसुते गण्डयिशिले वहन्ती ते नेत्रद्वयगलितनीलच्छपिमसः । तयोर्मस्ते न्यलं नलिन- दल युग्गं भवति तत्तदीयाभायुक्तं तय नयनयुग्मं विति मतिः ॥५२॥ सरस्त्यपत्या मीनौ मपरभवसंगासभरिती मुगे लाय. प्याब्धावमय मिति वन स्थितिजुपौ । पुनसे श्रोजस्थान्मकरयुग- लाडीनमनसो भ्रमन्तावुद्योगं जननि निदधाते शिवगती ।। ५३ ।। रहम्पाना पान शिववचनशास्त्रम्य महतो रवीन्दुभ्यामम्म स्थग- यसि नितान्त भुतियुगम् । शिक्वान्मेपीद शृणु वचनाद्धाय समगे तमेवाएं वत्तो नप परतरोऽहं परमिवः ।।५४ा रिसते ताल्यं ·(धर्मविचारः ३) महानन्दचपकः ३२॥ ५४१ कश्चित्कलयति विधोस्तस्य तुलनाममन्वानो धत्ते शशिनि नच पात्रं तदुभयोः । कलङ्की तज्जन्यो जगदिव पराज्जातमशिवं पर मौनं स्थेयं कविमिरधुना वर्णनविधौ ॥ ५५ ॥ इयं ते दन्ताली जननि रचिता कुन्दमुकुलैरथो शुद्धा विद्या तव वदनमाश्रित्य लसति । कला वा द्वात्रिंशत्तय वदनचन्द्रस्य शिशिराश्चतुर्धा वाग्देव्यः सिततनुधरा वा तव मुखे ॥ ५६ ॥ कपोला ते कामेश्वरि सरसमध्यावटयुतौ सुपूर्णे लावण्यैः शिशिरतरसावत- सरसी । विधाता था जहे जननि चत लावण्यमतुलं ततस्ताः सुन्दयों दिवि भुवि च काश्चिन्मृगशः ॥ ५७ ॥ प्रवालाभावोष्ठी निजवपुपि निनोन्नतिजुपौ स्मरेणात्तौ चापौ शिवहृदयवेधाय सततम् । परं हृद्यान्शब्दांस्तव कुसुमनाराचसदृशान्वहंती जिह्वान्तः स्मरशरधिमीप्टे नु चरितुम् ॥५८॥ विधत्तां कल्याण तव चुचुकविम्योऽयमनघे हरेण प्रेम्णा तेऽधरमधुनि पीतेऽद्रित- नये । दत्पीयूपं स्व वपुपि च निगूढं मुहुरहो विधत्ते शोभायाः सर इव सनीलावटभुवम् ॥ ५९॥ मुखं किं ते चन्द्रो जननि परि- सान्द्रोऽमृतकरैलसत्पद्मं किंवा कलयति यतोऽलित्रितयकम् । मरन्दाढ्यं वाग्भिस्त्वमृतमधुरामिस्तव शिवे भवेत्विा नूनं मयि सयभावं भजतु तत् ॥ ६०॥ इयं पीवग्रीवा सकलसुललामानि द्धती पुना रेखास्तिस्रोपि च विनिवहन्ती शुभतराः । अवश्यत्वं कामेश्वरसरलवाहुद्वयजनुःपरीरम्भस्येति ध्वननलिपिकास्ता विधि- रधात् ॥ ६१ ॥ कुचावेतौ केचित्कलशयुगलं हस्तिकरटौ सुपीनौ पीयूपाभरितकुतुपौ कुड्मलयुगम् । पणौ पत्युः प्रेम्णो विमलतर- रत्नस्य गृणते वयं घूमो मातः परमशिवखेलस्य गुटिके ॥ ६२ ॥ अमी ते ये हस्तास्तव तनुलतायाः परिसरे सनालं पद्मानां दिल- सति चतुष्कं सुललितम् । सरागत्वे तुल्ये भवतु च पकारोऽ- म्युजनुपां विरोधो माभूयात्तव भुजलतानां नच कदा ।। ६३ ।।

·५४२ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) इमां नाली नीलां मुकुलितसरोजद्वययुतां समुत्पन्नां नाभीसरसि नगकन्ये तनुतराम् । गृणीते रोमालि वयमपि वदामः शिवतनो- रधस्तादच्छन्ती महिपतिसुतां नामिकुहरे ॥ ६४ ॥ इमौ ते वक्षोजी सकलजनजीवी स्थगयसे जनन्याः पुत्रेभ्यो भवति किमु लजान फुचयोः । तं विद्मो हृद्यं तव जलजयुग्मं मुकुलितं पति- धत्ते नेने रविशशियुगं तद्भयमिति ॥ ६५ ॥ इदं क्षामं क्षेम कलयतु मयि शान्तिनिवहं क्षमालक्षं धत्तेन्तरिति शिवचक्षुर्वि- पयताम् । विधत्ते क्षोणीशद्वयमयि कथं मूर्द्धनि बहेदिति त्रेधा नद्धं बलिभमिव भात्यम्ब जठरम् ॥ ६६ ।। कदिमच्या धात्री मृगवरकटेभांति गिरिजे पदं तद्विष्णोः किं भवति यद्सी कोटि- रभवत् । कथं वासं धत्ते शिरसि गुरुभारं कुचयुगं ततो मन्ये हमं तव कटितटे पट्टमतुलम् ।। ६७ ॥ तं काञ्चीक्षेत्र शिवव- रदराज जघनकं दधच्छ्रीरङ्गस्यावसथमथ काञ्ची च परितः । विधत्ते कावेरीमिघ तव नितम्बः किमु भवेद्वन्हमी मालामरू- पतरबिन्यो रविरहो ॥ ६८ ॥ इमौ वृत्तौ पीनी जननि तव चोरू मामकशी करीन्द्राणां शुण्डा तुलयति निजेनानिशमपि । परं स्वमिसद्वन्मृदुतरवपुष्तस्य विरहाद्विधत्ते धूलि सा निजशिरसि दुःसाकुलगनाः ।। ६९ ॥ इमे वृत्ते दोघे विमलकदलीकाण्डवपुपो सुशीते ते जहे मनसि विधाते फुतुक्रिताम् । कथं ताभ्यामने सरसिजयुगं ताम्ररुचिरं मुहुर्तुज वक्राकलितशशिरपण्ड सम- मिति ।। ७० ॥ इदं ने पादानं भवतु मम भूत्यै गिरिसुते भवा. संतप्तानां शिरसि किल छत्रीभवति यत् । शिरो चाक्संपाद्या- मृतरसमरन्दाव्यमरुणं मुनीन्द्राणां हृद्यं जननि सकलानायसुधि- याम् ॥ ७१ ॥ शिवानां पञ्चानां शिरसि जलजद्वन्द्वमनघं भवस्या पादारयं सहजसुभगं दत्तमिति ते । भजन्ते पूज्यत्वं निमिरपि च लोकरत इमे यथेष्टं संतुष्टास्तव चरणयुग्मं प्रद-

·(धर्मविचारः ३)
महानन्दचपकः ३२ ।
५४३
दति ॥७२॥ मुनीनां सांख्यानां नितयभुवि निष्णातसुधियां
मनस्तीर्थेऽगाधे विमलतरगङ्गौघसदृशे । सुजातं संजातं तव पद-
सरोजद्वयमिदं यतो धत्ते नित्यं वपुषि सरवं हंसकयुगम् ॥ ७३ ।।
अये ते पादाब्जे निभृतपरमप्रेमतरलामरन्दं ब्रह्माहुस्तव पदसरो-
जद्वयभुवम् । यदालम्बादद्धा सहजसुलभं चित्सुखमयं सुमे
लब्धे गन्धे किमनु यतते भृङ्गनिवहः ॥ ७४ ॥ नवानां पद्मानां
सततसुभगानां नवविधामणीनां गुच्छानां रसयुगभुवोश्वापि
फलयोः । विभी कारुण्यामृतरसपरिप्लाविततनुः प्रवालामा
काचिद्विलसतु पुरस्तात्सुरलता ॥ ७५ ॥ सरस्वत्या वकं मदन-
महसाऽऽकण्ठकटितद्यथाशक्तिप्रान्तं विरचितवता पादयुगलम् ।
उपास्या केन त्वं जननि तव कूटनयतनुं सुरेन्द्रोपि ज्ञात्वा
परमवगतः केन वचसि ॥ ७६ ॥ तुरीयं वक्राव्जं जननि निज-
वक्षोजयुगलं द्विसौं पादान्तं तव भजति चेदल्पवपुपः । पदं वा
हंसस्य भ्रमयति मृगाक्षीजगदपि स्वतनः सर्वत्र प्रभवति नचा
मुत्रविषयः ॥ ७७॥ शिवो योनियोंनिर्वसुमिति मतीविष्णुयुगलं
मनुः पद्मं पत्रैर्वसुमिति युतैः पोडशदलम् । निकं वृत्तानां च
निकमपि भुवां देवि सदन मणिद्वीपारूढं मम भवतु भूत्यै सक-
लदम् ॥ ७८ ॥ स्मरो योनिलक्ष्मीरवनिरपि मायाशिववधू स्मरा-
काशौ पृथ्वी पुनरपि च माया भृगुरथो । स्मरः पृथ्वी माया
तव मनुरयं सर्वजनतासुखात्य संवृत्तो मयि दिशतु सौभाग्य-
वीम् ।। ७९ ।। अजाननाया जपयजनयोः पद्धतिमुमे जपे.
चेन्मूढोऽपि प्रभवति सुरेज्येन तुलितः । परं लक्ष्मीस्थानं
वरमृगदृशां मोहजनको रिपूणां वाक्तम्भी सकलजनपूज्यः
शिवसमः ॥ ८० ॥ त्रिलोक्या ऐश्वर्य सुरपतिरथ स्रष्टुपदवी विधाता
पातृत्वं श्रियमपि च लेभे हरिरथो । हरः संहाभूनिजमहिमनि
स्वस्थमतिमानितोऽप्यन्ये वेष्टं दधिर इति ते मन्त्रमहिमा ॥ ८१॥

·विचारत्रयी। (धर्मविचार:३) गिरं मूलाधारे स्मरमपि हृदम्भोजसदने भ्रुवोर्मध्ये शक्ति स्मरति शिरसि ब्रह्मसदने । श्रियाये-जस्तैः शिवशरमितैयायति मर्नु तदा सञ्चिद्रूपे विशति परमानन्दसदने ॥ ८२ ॥ चतुर्भिर्वायैश्चे. दजति तब मह्यां वपुरथो पलैवगैहे भजति घडफैथिष्णुसदने । गृहे कण्ठैायोः किल गगन आद्यैश्च मनसो हलेन त्वं पत्युभ- यसि विमलाद्देशयतनुः ॥ ८३ ॥ शरैरानायश्चेद्भजति मनुजरत्वां गिरिसुते तदा पछेन त्वं चितरसि निजानन्दलहरीम् । तदा स्रोतो- द्वन्द्वं भजति नितरामैक्यपदवीं तदारुढो मुक्तो भजति सन विश्रान्तिचरणम् ॥ ८५ ॥ दधे मौनं पाणी मतिरपि दधे कुण्ठिततर्नु पहिश्यायोगान्निजयपुयि घागोचरतया । अतो योहं सोहं न च मदितरोहं किमपि वा नचास्तेऽनस्तूष्णीं स्वपिति तव भक्तः परशिवः ।। ८५ ।। रहस्यान्तां विद्यां यदि दिशसि भक्ताय महतीं गुरो रूपं धृत्वा सदयहृदये द्रोणकलशे । यथा वा विन्ध्याद्रौ जननि शिशवे तत्पुनरहो तदा का का सिद्धिन भवति परब्रक्षमहिपि ॥८६॥ शठाः केचिजीवाः सफलशरण देयि चरणं त्वदीयं मन्यन्ते निरवधिकसौख्यास्पदमपि । अनाराध्य मिस्त्विति कथमिदं चाप्तवचनं यतः शंभुः संध्यासमयमनु नियं भजति तर ॥ ८॥ यतो लक्ष्मीर्यन प्रतिवसति नान्यत्र शरणा यतो वीणाहताप्यनुसरति मजीरसुभगम् । यतश्चाष्टौ तुष्टा अणिममहिमाद्यास्तव पदे कथं सागो भाज्यो जननि तय पाद- यभुवः ।। ८८ ॥ पुरस्तादस्माकं पिलसतु शिरीपौधसुभगं महेन्द्रा- दुर्देवैरनिशमपि संप्रार्धिततरम् । फणीशस्यास्यानामविपयितला- घण्यसदनं छलाम शेवेकेशरण चिजनन्यास्तव ययुः ॥ ८९ ॥ इयं वाणी वीणा पिकशुकशिशूनामविपया त्वदास्यैकाधारामृत- निवहधारातिमधुरा । श्रुतिभ्यामाखाद्या जननि तव पत्यू रहसि या विधत्तां कल्याणं कथमपि भवार्तस्य सततम् ॥ १०॥ प्रधरसे ·(धर्मविचारः ३) महानन्दचपकः ३२॥ ५४५ मातस्त्वं तव चरणसेवापरजनप्ररूढान्रागादीजननि विनिधाया- युधतनून । अतो हस्तान्मन्ये वत वितरितुं भक्तनिवहे चतुर्की- मुक्तीस्ता इति शमितचित्तोऽहमनये ॥ ९१ ।। यतन्ते मोक्षाय क्षितिधरसुते त्यतमहिला यजन्ते यज्ञैर्वा दिवि सततभोगार्थः मपरे । तपन्तो दृश्यन्ते विविधविधिभिश्वेतरजना न जानन्त- सर्वे तव जननि सेवामुभयदाम् ॥ ९२ ॥ कटाक्षे पात्राणां तव जननि सर्वेऽपि वशगाः पदे भृत्याः पृथ्वीपतय इति चास्पं प्रकथनम् । यतो दास्यश्चाष्टावणिमलघिमाद्या अपि तथा पराकारा वृत्तिर्निजपदहतापि त्यजति नो ।। ९३ ॥ तपन्तामादित्याः परिप- ततु शत्रूज्झितशरो वहन्तों कल्पान्ता विविधतरवृत्ता गगनजाः । ततः किं मे भूयात्सति परमकल्याणसदने जपापुष्पाभे त्वय्यन. वसरमास्तां मम मनः ॥ ९४ ॥ विधेयं कारुण्यं सततमपि मय्यम्ब सदये भवाब्धौ गम्भीरे परिपतितदुःखाकुलतनौ । जग- न्मातुर्याचा न घटत इयं किं तु मम ते पदद्वन्द्वे भूयादनिशमपि रागोऽतिसुखदः ॥ ९५ ॥ शतं जाताः शैवाः शतमपि हरेभं क्तनिवहाः सहस्रं ते सौरा गणपतिपराः कोटिरभवन् । अनन्तास्ते शाक्तास्तव जननि भक्तस्तु न पुनर्विजानीते मातुर्जठरमिति तुभ्यं मम नमः ॥ ९६ ॥ शिवाघाश्चानन्ता जननि बत ते दत्तविभवाः परेशं. मन्यास्तान भजति सुतोयं तव शिवे । अये द्राक्षाभक्षी किमनु यतते निम्बरसने विहाय त्वामन्यान्विधति मतौ मूढमतयः॥ ९७ ।। मनो जेतुं कश्चिञपनियममालम्व्य यतते निजं ज्ञातुं कश्चित्कपि- लवचनेभ्यो मतिमदात् । असंप्रज्ञाताथै गिरिवरगुहासूज्झिततनु- मदीयं सर्वस्वं तव जननि पादाम्बुजयुगम् ॥ ९८ ॥ जटावेणी- युक्त भसिततिलकाभ्यामवगतं गजत्वग्वासोभ्यामधिगतमिदं चित्रि- तमहः । वपुस्ते तत्रेषु प्रकटिततरं भक्तनिवहान्समुद्धर्तु भेत्तुं विवि- धगुणभेदं जयतु तत् ॥ ९९ ॥क वा सेवा सेव्यं स्तुतिरपि तदी- " ·५४६ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) यापि पदवी कृतिः कर्ता कार्य किमपि न च विद्मोऽत्र भवति । अखण्डे निर्वाणे त्यपि विषयता वाड्मनसयोः कथंकार मो जयति तव धाम स्खवपुपा ॥ १०॥ अये मातर्वसे मयि चरति संसारकुहरे प्रलब्ध नो जाने गुणमथ च दोपं मृदुमतिः । जग• स्वप्ना सृष्टं तव करतलाम्भोजयुगले गृहाणाम्ब प्रीत्यार्पितमिति महानन्दचपकम् ॥१०१॥ नमोस्तु जगदम्ब ते परशियाङ्कसं. स्थायुते निजैकसुससंतते परचिते पवित्रस्थिते । चिरंतनवचः- श्रुते शशधराभमन्दस्मिते शिवादिसमुपासिते सततमस्तु तुभ्यं नमः ।। १०२॥ नमो मत्रमातर्नमो विश्वयोने महाचक्रमध्यस्थि- तायै नमस्ते । नमः सद्गुरोः श्रीमहापादुकायां प्रतिष्ठापरायै नमस्ते नमस्ते ॥ १०३ ॥ महानायपट्टाभियुक्तेपु भक्तप्यभिज्ञाप्रदाय परायै नमसे । नमः स्वात्ममात्रप्रथामात्रमूर्यं शिवाभिन्नगात्र्यै नमस्ते नमस्ते ॥ १०४ ॥ नमोस्तु तुलजापुरावसति शर्मभूत्यै नमो नमः स्थितिजुपे पुनः सततशर्मगोवर्धने । नमोस्तु जगदम्बिके विहित- वासविन्ध्याचले नमोस्तु ललिते तवाकलित एप पुष्पाञ्चलिः ॥ १०५ ॥ आमाल्याद्विपयसुसेपु ममता मातस्त्वां समपि न स्मरामि चित्ते । नो शिष्टस्त्वयि न कृतोऽपराधको मे क्षन्तव्यः सदयनिरीक्षणेन मात्रा ॥ १०६॥ पाशाङ्कुशौ धनुर्याणान्वहन्ती स्वकराम्बुजैः । अरुणा तरुणी काचित्पुरस्तादस्तु मे मुहुः ।।१०७ ।। तारे तारय मां मातर्भवाद्भीरभयंकरात् । करद्वन्द्व शिरश्चैक- मर्पितं तव पादयोः ॥ १०८ ।। हिवारणे त्वां सुरक्न्यपादामि- न्द्राग्निभूत्याः मुरलोकसिद्ध्यै । ते सैकताभाः परितापभाजो वयं तु ते पादयुगं भजामः ॥ १०९॥ पुर स्थापय पादाजमर्प- यामि शिरोऽधुना । पुनः शिष्यामि पश्यामि जिनामि च लुठानि च ॥ ११० ॥ दोषी वा स्वगुणी वा स्वपराम्बाया मुदे भव । चिरंजीव महानन्द चषकेत्थं मम प्रिय ।। १११ ॥ तत्रैव ·(धर्मविचारः ३) ताराश्वधाटी ३३। गच्छ हेपुत्र यत्र सन्ति विमत्सराः । भट्टारिकाप्रियं मत्वा नैव त्वां पीडयन्ति ते ॥ ११२ ।। जरीगर्दु गुणान्कोऽपि नरीनर्तु महो- सुकः । वरीवर्तु भवांस्तस्यां सरीसर्तु परा मयि ॥ ११३ ॥ यस्त- श्रेषु स्वतन्नोऽक्षरकुशलमतिप्कृतिन्यायवेत्ता शृङ्गारादिप्वमिज्ञः कपिलमणिपतिप्रोक्तममैकभूमिः । दीक्षादक्षः श्रुतीनां शिरसि च बचसा देवतानृत्यरङ्गो गुप्तप्रोक्तप्रवेत्ता कलयतु नितरामत्र टोकां मनोज्ञाम् ॥ ११४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकवर्यकैवल्यधामनिवासिधीकृष्णान. न्दसरस्वतीखामिविरचितो महानन्दचपकः संपूर्णः ॥ . ताराश्वधाटी ॥३३॥ वाराशिरूढसितवाराशिजातशवमारारिरूढचरणाऽघोराधिराज. नुवघोराभिघातपटुघोराहिशोभिशिरसम् । तारामुपास्व भवभारान- पास्य भवमारारिरूपसदनं कारागृहं भवति दारादिवन्धुजनतारा- तिरेव सततम् ॥१॥ वीरावलीविनुतपारावताभतनुनाराधिराज- सदनों हारायिताहिमणिहीरादिरत्नखचितारान्यहेममुकुटाम् । सा. रामनर्थ्यतरवारादिशस्त्रवरपूरामिराजितकरां मारादिपकनिवहारा- त्तिभीरुरिह तारामुपाख सततम् ॥२) की कपालयुगधी जग- निवहभनी विनाशजनुषोः की मुमुक्षुभवहीं निजेन वपात्री च यापरचितिः । धात्री महेशहरिवत्रीपतीननुविधानी समस्तसुविदां छात्रीमवत्सनकदात्री कृपानिवपात्रीकुरुष सदये ।। ३॥ मानं विहाय किल दीनं निजं वदसि दानं गृहीप्यसि मुदाऽलानं भविष्यति च कानंदिता भवति नानन्दतीपदपि सा । मे नन्दनप्र. १ वैदिकपद्धतिनियन्धेन वैदिकतत्त्वावबोध इवानेनानन्दचपकेण तनतन्त्रव. तात्रतापि प्रकटीभवति श्रीखामिपादानाम्.

·४४८ विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) भृतिरानन्दहेतुरिति गानं करोष्यविरतं ज्ञानं तिरोभवति भानं न सजगत आनन्दिनी भज शिवाम् ॥ ४ ॥ पाटीरवासितमुशाटी- विराजिकटिधाटीविनिर्जितमृगेट चटीभवद्दिविजभाटीभवजलज- जाटीकितातिमहिमोवाटीपु दिव्यतरुकोटीपु चामरतुकोदोरपृष्टपरणे नाटीकतेऽन्न परिपाटीपु मूढमतिराटोकवेद्यचसाम् ॥ ५ ॥ नीला- मुपास्य मुखमूलाविभेदपटुरालानभूनतमसा कालाहिदष्टतनुमाला- भरेण तव पालामतुल्यमपि शम्। पालाकुचेषु मतिमालायसीह वद- कोलाभ एप विततः फालानलचलिततूलाभ एव भवसीलापि तेन सुखदा ॥ ॥ व्यर्थीभविष्यति कद कृतिलवतु सार्थीकृते- शयपुपश्वार्थी न चेद पुमर्थी कथं भवसि नार्थी तास्ति धनदः । अभियन्नपि रमार्थी यदि प्रभवसार्थीकृतेन मनसाऽपार्थीभवेत्तु परमार्थीति गीतिरितिमार्थीभवान विषये ॥ ७ ॥ वातातपादिम- यपातादि नास्ति तव माता पिता, निजजनो पूतादिषक्तमतिजा- तातिवलविपदासावतासिलुलितः । भो तात नास्ति हितकर्तापि नैव बहुवकापि याहि शरणं वा तारिणी सफलमंतारिणी मनसि संतानमेवमनु वै ॥ ८॥ इति श्रीमाकृष्णानन्दसरसतीविरचिता तारावधाटी संपूर्ण चाटुदण्डकः ॥३४॥ श्रीरस्तु । जयजयजय ललिते वेदवाचाविष्कृते मुललितसकल सौ. भाग्यभूपणपरिपते मुनिजनमन-कृतापिटते सरलतरकामेशपाहु- वहरीसंपरिपक्ततनुलते वतिसीमन्तिनीसीमन्तसिन्दूरमकरन्दला- क्षारसोशासिचरणाम्बुजाते हिमजासे अजाते । परशंभुवैराग्यफूलं- मोक्तनाचरीतीघरतरलनैसर्गचापत्यकल्याणभूमीयमानमदना- रयवीचीउटोल्लासि कर्णान्तसंचारिचारवीक्षिते नर्मचेटासु दीक्षित शिवनिरीक्षिते । शृङ्गारसंपन्नवृन्दारकीवृन्दधम्मिष्ठमन्दारमन्देतरो- ·(धर्मविचारः ३) चाटुदण्डकः ३४। ५४९ गन्धसंमुग्धमधुभुक्समारब्धसगीतसंगीतपादाम्बुजद्वन्द्वमकरन्दकीतें ललितमूर्ते सुकीर्ते । नानाविधोत्कृष्टमाणिक्यसंघातसंनद्धकोटीरपट- नाय नीचैः स्थितिप्राप्य वक्रत्लभाग्जूटशोभापराभूतलोकत्रये शोभा. लये अये । लालाटकाश्मीरपङ्कादधोन्यस्तकस्तूरिकालब्धसंधानया सुध्रुवा धन्विनोऽनङ्गस्य सुमवाणसदृशेन नेनत्रयेणाशुकृतसाह्यकत्ये कृतपञ्चकृत्ये अकृत्ये । पत्नीसमाशिष्ठचन्द्रभ्रमाधायितारासमाकार- मुक्तामणिद्योतिरुचिरास्यविन्ने प्रियकदम्बे गुरुनितम्ने। निशानाथ- साचिव्यकारि स्फुरन्मन्दहास्यप्रभापूरमग्ने कर्पूरगौरे निजेऽन्विष्य. माणेयमित्यात्तशिवहस विन्यस्तानिजह स्तसंदर्शितानगचाटुचिन्ने सु- चरित्रे विचित्रे । शृङ्गारदीक्षाभिषिक्तस्तनारब्धसुमधन्वसनीयर- विचमत्कारकरपत्रलेसेऽनङ्गलेखे नतलेसे । पटच्छन्नहृन्मण्डपा- सीनकलरावहारालीसभ्यकृतशब्दशास्त्रीयगम्भीरवादाहृतात्मीयकर्णे अपर्णे सुवर्णे । कौसुम्भशाटीपराभूतरविसूतसतोपणायेव तुलितारणा मौल्यमाणिक्यवाहिहृदयेसदये जये। विहङ्गेशभीत्या भुजङ्गीपटान्त- निगढ़ा किमित्युत्प्रेक्षिका योग्यरोमावलीशालिजठरविम्ये जनित- हेरम्बे लावण्यबिम्बे । गम्भीरनाभीविगाहन्मनःशोधसंवृत्तपति- हस्तशाखासमा स्पर्शसंजातपञ्चेपुसंचारजनितरोमाञ्चे कृतागकु- चकान्तमच्थे । कयभारकुचभारनम्रीभवन्मध्यसंगोपपर्याप्तधृतर- नपट्टे साम्राज्यपट्टे शुभदृष्टे । नैतम्मनैसर्गगुरुभारविध्वस्तगिरिगर्व- जाते सुजाते गरिजाते। वंधूकसच्छायपटगुप्तमतिवृत्तमूरुद्वयं वीक्ष्य सिन्दूरसंलिप्तशुण्डातुलावृत्तपार्श्वस्थगणनाथममिवीक्ष्य नन्दितेपति- नन्द्रितेदिते रम्भापरीभावभटजविकायुग्मतोपाय विन्यस्तसिज्ञान- मीरराज पदाम्भोजविन्याससंतोपितत्र्यम्बके अम्बिके शङ्करप्राण- नायिके। सुधासिन्धुमध्ये मणिद्वीपशृङ्गोपरि स्थानसंस्थानसाम्राज्य- सिंहासनोसपदपङ्कजावानंतेन्द्रदिपरिवारवीक्षासमुद्योगीवस्तृता- पाहे कृतशंभुसङ्के असङ्के। हालामदाघूर्णसानन्दनेवारविन्दे आनन्द- ·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) फन्दे नतगोविन्दे अमन्दे । कोदण्डशरकाण्डपाशांकुशधाजिकरकङ्क- गकाणसूहीणवाणीस्ववीणां निचोलेऽभिगुप्तां यदमे करोत्यास्व- मेऽने । गम्भीरसंसारपायोधिपरिपातदुःपेन मामातमुखरोदाम- कारुण्यसिन्धो नतबन्धो मुबन्धो । त्वत्पादमपहाय यामिक वा तृहि को वा परामष्टुं मीष्टे प्रपञ्चे वीक्षासमारब्धसकलप्रपञ्चे निष्प्र- पञ्चे । नयनाथुसंमार्जनेपि क्षमः कोपि नेति प्रपन्नोस्मि पादा- म्वुजं ते यदम्योचिसं वेरिस सच्चाशु फुर्वित्यये प्रार्थयेऽहं मुहुर्मा- तरद्धा क्षमः कापि नेति प्रसीद प्रसीद प्रसीद । जय जया. मरवन्दिते । जय वीरसेवामिनंदिते जयभक्तमुदिते । जय पर- शिवाइसंस्थिते । जय देवसंस्तुते । नमो विश्वात्मिके नमो- मात्मिके नमो गुर्वात्मिके नमश्चकात्मिके नमो नादात्मिके नमो मदात्मिके भवे भवे स्वामेव सेवे शिवे नमस्ते नमस्ते नमस्ते । अयि मातरेतु करुणा तप मयि वाले प्रपञ्चसंतप्ते । सेवे सेये स्वामयि नान्यं मामैतु मे मनः सुतराम् ॥ १॥ बालेन्दुशा. लिभाला लाक्षालक्ष्मीललाममृदुचरणाः । फुटिलालकनिटिलाक्षा. श्वटुलाः प्राणाः शिवस्य मे प्राणाः ॥ २ ॥ पाशाङ्कुशशालिकरा हस्तन्यस्तेषुचापकुसुमारा: । अरुणाः करुणामय्यः शिवसर्वस्वा जनन्यो नः ॥ ३ ॥ धम्मिलमल्लिकाविटसंत्रस्यन्नयनयुगलचटु- लानि । कुटिलानि केशविपयेऽप्यकुटिलचेतांसि शंभुभा. ग्यानि ॥४॥ अरुणानि भूरिकरणान्यरुणाधरपल्लवानि तरुणानि । लीढानि शर्वशाणे सन्तु पुरस्तादाय॑रनानि ।। ५ ।। वाणीलक्ष्मी- करवलदत्तकरं शिवमनोहरे वस्तु । अस्तु पुरस्तातिंचन विद्युच्च- पलं स्वभावगम्भीरम् ॥ ६ ॥ फल्पं करुणारसपनमभीष्टफलदं शिवाइसंरूढम् । प्राथमिकपुष्पशोभं स्निग्धच्छायं समाश्रये मुग्धम् ॥ ७॥ माध्वीमदालसानां सरसानां मन्दमुग्धहासानाम् । पामेशमाणानां नहाख्यानां पदान्जमृगोस्मि ॥ ८॥ इति श्रीमत्कृष्णानन्दसरखतीविरचितचादण्डकः ।।

·(धर्मविचारः ३) सूर्यसाधुचरितम् ३६ । ताराष्टपदी॥३५॥ सदयहृदये शिवे पाहि तारे । ध्रुवम् । सिन्धुसलिलाकुले श्वेतकमले लसत्केसरे भासुरे भासि तारे । भालदेशे लसञ्चन्द्र- चूडे मृडप्रेयसि प्रियतमं नयसि पारे । वारे ॥ १॥ लीलये- न्दीवरं दिव्यगन्धोत्कटं करतले कलयसे क्रान्तमधुपम् । मधुर- सापूरितं • शशिबिम्बसुप्रभं नरकपालं करे ज्ञानदीपम् । तारे ॥२॥ द्वीपिचर्माम्बरे रिपुभयंकरखड्गमेकं वरं शमितशत्रुतापम् । कत्रि कामित्रिकातमस आराद्विधौ ते करे राजते श्यामरूपे। तारे० ॥ ३ ॥ नागभूपावृते नाकिजनसंस्तुते श्रुतिमतश्रेयसे शान्तमूर्ते । प्रणतजनवत्सले हृत्सरोजस्थिते मत्सरातीतजनगीत- कीर्ते । तारे० ॥४॥ कठिनकुचमण्डले श्रुतिलसत्कुण्डले योगि- हृन्मण्डलावासनिरते । वासवादिश्रियं वारिता संददास्युद्धरसि विह्वलं जन्मगर्ने । तारे० ॥ ५ ॥ चन्द्रचूडे महामुण्डमालाधरे चण्डमार्तण्डवत्तिमिरनाशे । कोदण्डशरकाण्डराजिभुजदण्डहतभ. ण्डसेने परे स्वप्रकाशे । तारे०॥६॥ नलिनमित्रं पदं ते सति ध्यायति ज्ञानपीयूपधारां स्रवति शुद्धाम् । नाम ते सुन्दर यस्य वाचि स्थितं तां सभामन्यतो नित्यबुद्धाम् । तारे० ॥ ७ ॥ सिद्ध- सान्या लसद्गद्यपद्यात्मिका नि:सरति वार · तस्य नित्यसिद्धा। कृष्णभिक्षोरिमां शृणु शिवेभ्यर्थनां मुश्च मा चित्तमयि मातरद्धार सदयहृदये शिवे पाहि तारे ।। ८॥ इति श्रीकृष्णानन्दसरस्वतीविरचिता ताराटपदी समा सूर्यसाधुचरितम् ॥ ३६॥ विवेकसीमा सूर्यस्य मित्रतापि च वास्तवी । नसेभ्यो याति दूरं स मुद्रितानां च सन्निधिं ॥१॥ अस्तोदयाभ्यां मित्रत्वं प्रकटी. ।

·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) कुरुपे रखे । उलूकाद्याश्च पद्माद्या यान्ति पर्यायतो मुदं ॥२॥ अहो रवर्दयालुत्वं भिपजो गणकानपि । यः पोपयति गत्यैव गणनागदहेतुना ॥ ३॥ संचारी महतो नूनं सर्वविश्वान्तिका- रणम् । न संचरसि चेन्मित्र प्राणिनां का गतिभवेत् ॥ ४॥ एक रवर्दुभैरत्वं प्रसिद्ध लोकवेदयोः । गुरुद्रोही याज्ञवल्क्यः शिष्य- त्वेन व्यवस्थितः ।।५।। यथेष्टं संचर रवे मागास्त्वं दक्षिण दिशम् । तन्नत्यमातरिश्वायं तेजो न सहते तव ॥ ६॥ यदा त्वं याज्ञव- ल्क्याय ब्रह्मविद्यामुपादिशः । मन्ये ततःप्रभृत्येव स्वर्भानुस्त्वा असत्यसौ ॥७॥ मित्रत्वं ते पुरस्कृत्य त्वयि लीनो विधुर्मुहुः । कलाकर्षणपुप्यपि क्षीणस्त्वं तु यथास्थितः ॥ ८ ॥ स्वकलाकर्प- कस्यापि मित्रता यासि हे रखे । युक्तं ते स तु मूढात्मा स्वयं कालेन नश्यति ।। ९ ।। राजा समीपमागय तेजः प्रार्थयतेऽधिकं । देहि मा कुरु विश्वासं मित्रता राशि फुत्र वा ॥ १०॥ त्वयि शोभा मित्रशब्दो वह्त्येव निरन्तरं । लक्ष्मीनिवासं कमलं चन्द्रं पोपयसेपि च ।। ११ ॥ युक्ता ते मित्रता भानो कमलानां च पोषणात् । राजतापि विधौ युक्ता परश्रीनाशनोद्यते ।। १२ ।। त्रयीमये त्वयि सतां व्यवहारस्तु वैदिकः । राज्ञि भूतपिशाचाना- मुलकानां महोद्यमः ॥ १३ ॥ विष्णोर्नाभिसरोजं त्वं तन्नेबाल- म्वनाद्रवे । विकासयसि तद्राजा निमीलयति मत्सरात् ॥ १४ ॥ सुविचार्यव राजेति मिति कवयो जगुः । तत्संमतं सतां नूनं कमलान्यत्र साक्षिणः ॥ १५॥ सभावतो द्रवं नीरं पनीभवति राजतः । स्वत्तो द्रवत्वमायाति मन्ये ते हृदयं द्रुतम् ॥ १६ ॥ रातो हृदयकाठिन्यं जानाति विरही जनः । त्वामेव मित्रं विज्ञाय न जहाति वुधः कचित् ॥ १७ ॥ रखे मित्र वद्वियोगदुःखितान्य- म्युजान्यपि । छिद्रं प्राप्य जो राजा नाशयत्येव निर्दयः ।। १८ ।। लक्ष्मीनिवामकमलविकास विमुसः शशी । राजाप्यासनमापेदेड- ·(धर्मविचारः ३) सूर्यसाधुनरितम् ३६ ॥ ५५३ धरितिज्यौतिषा रवः ॥ १९ ॥ मित्रत्वात्पोपयस्येव राजेति विधुमादरात् । तथापि जठरस्थं स कलङ्क दर्शयत्यहो ॥ २० ॥ प्रलाई पू से मित्र द्विजरादरपूर्वकम् । रात्रौ कृष्णचतुथ्यो तु राजा कष्टेन हेतुना ॥ २१ ॥ वृष्टया वर्धयसे मित्र वनस्पत्यो. पधीगणान् । राजा भुक्त्वापि संक्षीणो मन्ये मित्रत्वशून्यतः ।। २२ ।। मित्र कुत्रापि कालेषु देशेषु न विनश्यसि । राजाह- कृतिपूर्णात्मा क्षीयतेऽसौ पुनःपुनः ॥ २३ ॥ मित्र वदत्ततेजोभी राजेति स निगद्यते । परं त्वारम्भकौटिल्याद्दशामानोति ताशी ॥२४॥ दृष्ट्वोद्यन्तं तु राजानं क्षीराब्धिर्वर्धतेऽचिरात् । न नधो मधुरातन साजात्यप्रेम दृश्यते ॥ २५ ॥ मित्रतां मा कुरु प्राज्ञ राज्ञा सह विभावसो। त्वामाच्छाद्य जगत्सर्व गङ्गायां विनिम- यजेत् ॥ २६ ॥ अक्षीयमाणवपुपि स्थिते त्वयि सुधामयं । क्षीय. माणंतु राजानं प्राहुर्भाग्यककारणात् ॥ २७॥ यो न लजां वह त्येव भगिनीगृहनाशने । तेन राज्ञा फथं मैत्री स्थिरा भवति भास्कर।।२८॥तत्पुनबुधमित्रत्वाद्य दिते मित्रता विधौ। राजत्वाकाल. मालक्ष्य बुद्धर्भङ्ग विधास्यति ॥ २९ ।। द्विजराज इति ज्ञात्वा य- दि त्वं मित्रतोत्सुकः । पृष्टादेव गुरुं नूनं यशुक्तं तत्समाचर॥३०॥ स्वयि मित्रे बुधे पुत्रे देवपूज्ये गुरावपि । समक्षं न जहात्येप राजा नो हठिनः खलु ॥ ३१ ॥ यदन्तःश्यामता सैव पूजाया भगः कारिणी । तापदोपि भवान् पूज्यो राजा शीतकरोपि न ॥ ३२॥ अंत:कलंकहीनत्वान्मिन्नशब्देन भण्यसे । तापप्रदोपि लोकानां न शीतकिरणस्ताथा ॥ ३३ ॥ धन्योति मित्र मार्तण्ड यद् बुधन्निकटेन्वहं । पितुरंकः सुते माभूदिति विनामयस्यहो ॥ ३४॥ सलकाकोलूकपूर्ण विश्वे संचर मा रखे । ज्ञात्वा ते हंसता नूनं पीडयेयुर्दिवानिशं 1॥ ३५ ॥ भासत्वात्वं वर्णशोहं धत्से लोकैक- भूषणं । सलकृष्ण, सगाटोपे.कि त्वं मित्र करिष्यसि ॥ ३६ ।।

·५५४ विचारवयी। (धर्मविचार:३) हसत्व प्रक्ट भानो मा पार्यित्र कुत्रचिन् । सरकाकोलूक सघा एपमत्रा स हति नो ।। ३७ ॥ हस ते शुद्ध वर्णस्य मलिना एष शनव । दृष्ट पर्वणि राजासावाच्छादयितुमीहते ॥ ३८ ॥ शनयो ववो हस महता सहजा सला । कृष्णो युधिष्ठिरो रामो नलश्चान निदर्शन ॥ ३९ ॥ अपक्ष हसमालक्ष्य राजासौ कुटिल सरे । नकचरैभिन्नचित्तो मन्ये त्वा भ्रामयत्यहो॥ ४०॥ बुधगेह परित्यज्य राजगह तु माविश । वत्तेजो हानयेतून मोषधी पालयिष्यति ॥४१॥ अदीनता दर्शयसि हस ससार. वीथिषु । राजा जाले विनिक्षिप्य द्रष्टुमिच्छति ते मुख ॥ ४२ ।। जड़ोपधिगणानाजा जडोऽसौ पालयन्नपि । न चेतनचमत्कार हसत्व परिपालयेत् ।।४।। पश्य पश्य बुध हस पितर जडनायक । फ्लकिन च राजान ज्ञात्वा त्वामेव सेवते ॥ ४४ ॥ मुचाना रसवेत्ता त्वमोपधीपु विकुण्ठित । औषधीशेन मिनस्व हस ज्ञात्वा समाचर ॥ ४५ ॥ मुहुर्मुहुस्त्वया हस राजासौ धवली. कृत । तथापि निजकृष्णत्वं न मुचति हठी विधु ।। ४६ ॥ राक्षसस्वभावकृष्णस्य हृदय हस नावसि । त्वा कृष्णीकर्तुकामस्य यत्ना पर्वणि पर्वणि ॥४७॥ मित्र हस क्रूरता ते वदन्त्यबुधमानया । राशस्तेजो भुवो वृष्टिममृतस्य प्रयच्छसि ।। ४८ ॥ राजासौ सेवितो यनारिपतृलोक प्रयच्छति । (व न हस ब्रह्मलोक मित्रता तर बुन हि ॥४॥ यतात्मनेन भेदस्तु राज्ञो इसस्य चानघा । एकमान्यधिकृतो निष्कामोऽन्यन घ ध्रुती ॥५०॥ पुनरा- वृत्तिरहिते हस मण्डल आविशन् । पुनरावर्तते राजा मन्येऽसौ- हृदक्रमप ॥५१॥ हस ते निकट राजा खप्रकाशेन्छया गत । सज स्वेच्छाविहार त्वमेप ऋक्षाधिनायफ ॥५२॥ब्रह्मविद्यावरिष्टस्त्य हस राजापि तेन्तिके । गृहीत्वा तव विद्या स शिव्य कृत्येव गच्छति ॥५३॥ मिनस साधुवृत्तस्य खगृहाभ्यागतस्य च ।

·(धर्मविचारः ३) सूर्यसाधुचरितम् ३६ । हंसस्य श्रियमादत्ते राज्ञि सद्वृत्तता कुतः ॥५४॥ महेशस्यापि मूर्द्धस्थः सर्वतः श्रियमाहरत् । राजासौ कुटिलो नूनं तव हंसस्य का कथा ॥५५॥ यः क्षीणो भजते मित्रं महेशं कलयैकया । प्राप्तसंपत्ततो दूरे हंस राजकथेशी ॥५६॥ राजगह प्रविष्टेन प्राप्त सिंहासनं त्वया । हंस तोयं मा भजस्व तेजोहानिर्भविष्यति ॥५७॥ राजगेहं मा विश त्वं मित्र सिंहासनेच्छया । कन्यायास्ते तुलारोहो भवेदृश्चिकवेदना ॥ ५८||गुरोरुषासनत्वेपि मङ्गलस्यास्ति नीचता । तद्नेहं हंस विद्धि त्वं राज्ञोस्य मलिनस्य तु ॥ ५९॥ नक्तंचरस्य राज्ञोस्य वशे भूतानि सन्ति हि । न नक्तं चरसे हंस मन्ये तेनैव हेतुना ।। ६० । सेवा- छलेन त्वामेव मित्र भिन्दन्ति मानवाः । राजापि नीलिमारोपी सहसे हंस तत्कथम् ॥ ६१ ॥ राजा स्वाधिपो भूत्वा हंस ते द्विजराजताम् । खगत्वमानसाम्येन जहार कपटं कियत् ।। ६२ ।। राज्ञत्ररक्षसमायोगाद्रुधप्रीतिर्न विद्यते । अतएव च तत्पुत्रो हंस त्वामेव सेवते ॥ ६३ ॥ मित्रं वापि महेशं वा क्षीण एव हि सेवते । पूर्णस्तु महिपीसंघं हंसराजायमीदृशः ॥ ६४ ॥ अल- ध्वा हंस ते वर्ण त्वामेव मलिनं पुनः । फतुमुद्यतचित्तत्वा- द्राजा गच्छति तेन्तिकं ॥६५॥ हंसत्वाहिजराजत्वं तव युक्त- मिदं सखे । राज्ञो मलीमसस्यास्य केन दत्तमिदं पदं ॥६६॥ भूताधिपेनापि हंस न च त्वं मलिनीकृतः । राज्ञा तथा कृत इति मन्ये तच्छिरसि स्थितः ।। ६७ ॥ हंस विश्रन्य तिष्ठ त्वं यत्र कुत्रापि कोटरे । मलीमसखगस्यास्य राज्ञो मा विश कोटरे ।। ६८ ॥ सत्यलोकान्तगन्तुस्ते किं राज्ञो भवने तव । नकंचरस्य भवने हंस ते संस्थितिः कथम् ।।६९॥ साजात्यमैत्री सर्वत्र प्रसिद्धापि स्थिति गता। दोपाकरस्य हंसस्य साजायं फेन फुत्र वा ॥ ७० ॥ दोषा- करोऽयं कुटिलो गुरुतल्पमपि स्पृशन् । राजा ते मित्रता मिन्धाद्धं. स जागृहि जागृहि ॥ ७१ ।। भूताध्यक्षललामोऽयमाहूय निज.

·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) मन्दिरम् । भूतानि दर्शयेद्राजा हंस जा० ॥ ७२ ।। ऋक्षाध्यक्ष- प्रवेशेन पूजाभगो भवेत्तक । ऐतिह्यमेतत्कीनादे हंस जा० ॥७३।। समदृष्टिर्भयाद्धंस राजा यक्षशिरःस्थितः । कदाचित्मृगयां कुर्याद्धंस जा० ॥ ७४ ॥ समुद्रप्रियचारित्रः शाल्याद्योपधि- वर्धनः । राजा चिसानो भाति हंस जा० ॥ ७५॥ कथिका वर्णपूर्णात्मा कर्मठानां गतिप्रदः । राजा चि० ॥७६ ।। मुनि- दुःसदमारस्य मित्रं भूतेशभूपणम् । कुटिलो मलिनो राजा हंस जा० ॥ ७७ ॥ ब्रह्मविद्यादानशोण्डस्त्वं चेद्राजनि दित्ससि । भार्गवस्य गतिस्तेपि राज्ञा पिंगाद्भवे तव ॥ ७८ ॥ त्वं तु दोपान जानी राजा दोपाकरः सलः । संसर्गदोपतो हंस दुःखी काला. विष्यसि ॥ ७९ ॥ ब्रह्मविद्यादानशोपडश्चेद्राझे दातुमिच्छसि ॥ ८० ।। देहि हंस स ते सेवामालं वचनमाचरेत् । अक्षनाथस्य सदनं याम्यादपि भयंकरम् । तदीय रक्षसंघस्थामविचार्यैव शात- येत् ॥ ८१ ॥ महेश्वरस्थ शिरसि स्थितो नक्तंपरो यदा । सतः- प्रभृति हे हंस पिशाचाघोदघाटि किं ।। ८२ ॥ महेश्वरस्य सडोपि राज्ञो विफलतां गतः । मलीमसस्य राज्ञोस्य इस ते संगतः किमु ॥ ८३ ॥ सहृत्तः पद्मिनीवन्धुत्रयीमूर्तिरकल्मपः । हंस एते तर गुणा राज्ञः स्वप्नेऽपि दुर्लभाः ॥ ८४॥ हंस त्वयि स्थिते राजा रूढो यच्छिमस्तकम् । मन्ये साधुजनाः प्रायो न कोटित्यविचक्षणाः ॥ ८५ ॥ हमस्य द्विजपूज्यस्य बंधू तस्य यदुम्वरम् । राजा गृहाति तन्मन्ये राजानो लोभिनः सला: ।। ८६ ।। मित्र त्वद्दत्ततेजोभिः पूर्णचन्द्र निडालकः । समागतो दुग्धावुझ्या तं वदन्ति शशं बुधाः ॥८७! मित्रदत्तातिधरो माजोर वञ्चयत्यहो । दुग्धाबुद्धिं समुत्पाद्य राजा कोउति वश्चकः ।।८८॥ स्वदीयसिंहासनगोप्येप मुंचति नो शशम् । अनीतिज्ञाय राजस्व कथं हंस समर्पितं ।। ८९ ॥ स्वयं सिंहासनारूढस्त्वां हंसीकृत्य ·(धर्मविचारः ३) सूर्यसाधुचरितम् ३६ । राजताम् । भुनक्ति तेन पापेन क्षीयते च्यवतेपि च ॥१०॥ मार्गा- गताय हंसाय तुभ्यं सिंहासन बलात् । सदावि तत्पुना राजा स्वयमारोदुमिच्छति ॥९१॥ पायितो गरलं शंभुर्देवराजेन तद्विदा । राज्ञानेन शिरःकान्तं जपन्हंसं स जीवति }९२ ) बहुवारमनेनैव राज्ञा पर्वणि योजितः । संकटे हंस ते नैव मित्रत्वं किं करिष्यसि ॥ ९३ ॥ मृत्योरंशहरो राजा मृत्यू राजांशजीवनः । विज्ञाय चैतयोरैक्यं हंस दूरेण संचर ॥ ९४ ॥ हंस किं ते सुतो राजा गुरुदारविटोपि च । स्वकरैः पोष्यते भूयो धन्या सा महतां दया ॥ ९५ ।। हंस तेजरत्वया दत्तं जड़े राजनि मन्दति । चुधसङ्गानभिज्ञेन प्रवाही नियते किमु ॥ ९६ । नीचः कुजन्मा यद्गहे यद्गुरु स्तिकाग्रणीः । तस्य राज्ञः कथ प्रीतिईसे मिने चुधेऽपि च ॥ ९७ ॥ यदेहे नास्तिकाचार उच्चतां भजते बुधः । यत्संग त्यक्तवान्हंसे तस्य राज्ञो रतिः कथम् ॥ ९८ ॥ भोभो हंस जगत्स्वामिन् त्वत्पादेशरणः शशी । जगजीवनतां यातः पूज्यपाद. स्त्वमेव हि ॥ ९९॥ त्वत्पादालम्बतो राजाऽभवजलमयं सरः। त्वद्वंशजेन रामेण शिला पाला कृतेति किम् ।। १०० ॥ तेजोमयस्य हंसस्य बुधसङ्गममुश्चतः। राज्यसेव्यस्य मित्रस्य वन्दनं नन्द- नायते ॥ ११॥ सर्वदेवमयं हंस मित्रसाधुमुपास्महे । स्वस्त्यस्तु द्विजराजाय यो रजयति योगिनः ॥ १०२ ॥ मानसपद्म विका- सनहस सुनोपणफलफपरतनात् । तेजसिनो रवैरपि साधोनसाः खलोसूकाः ॥ १०३ ॥ से गुणाः सन्तु मिन्ने दोपाः सन्तु प राजनि । साधुचित्तोपमायां नु पन्द्र एव विशिष्यते ॥ १०४ ॥ दौयं रूपं सुधाप्यस्तु महेश्वरविभूपणे । परामगोपमायां तु सूर्य पर विशिष्यते ।। ९०५ ॥ राजा कुप्यतु या मा या इंसस्तु- प्यतु वा नवा । पाचस्पतिर्नापि तुप्येत्तुप्पत्येष चुपः कविः ।। १०६ ।। पराममो रिमामान्तः फविता भोलसीमगा।

·विचारत्रयी। (धर्मविचारः ३) पाण्डित्यं पुण्यपूरन्तंमधुना तु यति तत् ॥ १०७ ॥ विक्रमो हंस सौभाग्यं जज्ञौ विज्ञानभूपितः । श्रीकालिदासो वागीशो भोज. राजसमागमम् ॥१०८।। कवितासरणिः कापि सरला सर्वतोमुसी। या पण्डितमुसारूढा विज्ञानज्ञाजसे (?) क्षिपेत् ॥१.९॥ मिन- साधुचरित्रं तु वर्णितं रसचिन्मुदे । सौराष्ट्र गोण्डलपुरे कृष्णान- न्देन भिक्षुणा ॥११०॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीकृष्णानन्दसरस्वती विरचितं सूर्यसाधुचरितं समाप्तम् । कलिपरामर्शः ॥ ३७॥ पवित्रौ चरणी नौमि श्रीकृष्णस्य जगट्ठरोः । यजलं कुरुते विष्णुं शिवं ब्रह्माणमप्यथ ॥१॥ गहां गीतां च गोविन्दं नमस्यामि महीयसः । येपा तरणिताज्ञानमनुवृत्तं यथोत्तरम् ॥ २ ॥ त एव यथार्थमङ्गलाः ॥ अथ काल परामशामः । श्रूयते लोके श्लोकः पौराणिकः सर्वशो व्यासो यमुवाच-'कलो दशसहस्राणि विष्णुस्तिष्ठति मेदिनीं । तदर्घ जाह्नवीतीयं तदर्ध प्रामदेवता' इति । तस्यायं परामर्शः । कली दशसहस्राणि वीण्यभिव्याप्य विष्णुर्यथाज्ञावं विश्वभव. तयिता मेदिनी तिष्ठति अधितिष्ठति अधिकृत्य तिष्ठति । अतएव द्वितीयोपपत्तिरभयत्र । अत्यन्तसंयोगविवक्षणादधिकरणविवक्ष- णाच । अधियोगादधिकरणनं द्वितीयार्थः । ग्राममध्यात इतिवत् एफदेशविवक्षया कलाविति सप्तमी | व्याग्निविवक्षया सहस्राणीति द्वितीया । अधिकारो नाम ययाशास्त्रं विश्वप्रवर्तन काल्पनिको- पमर्दनं च । यया फयापि रीत्या प्रमादस्य क्लेरवकाशं न दा. पद्धती इति पार ·विचारनयी। (धर्मविचारः ३) शुद्ध संपन्नेऽसत्कमण्डलावपि गङ्गेति यामुदाहरन्ति भाषायां । मत्रमयी तु देवता मन्त्रान्तमनुवर्तते । वाचारम्भणश्रुतेवागन्त संसारः अतएव 'गङ्गागङ्गेति यो बृयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छती ति स्मृतिरुपपद्यते । योजनश- सान्तरितेपि संनिधत्ते भक्त । स्पष्टं चैतद्देवताधिकरणे नैयासिके । जलरूपस्य कालाधीनत्वेपि न जाह्नवी कालाधीनाऽतएव तत्सूनु- गाड्यो नाम कुरकुलावतंसो भीष्मः खेच्छया महायस्थां प्रति.. पेदे । कि यहुना यस्या जलरूपमप्यजगमरं प्रसिद्धं शवान्तं स्थापित तमपि न परिणमन इति। माहात्म्यं चाद्यापि तीरवासिभिः परिदृश्यते चेतनता च तस्मात्तपोमच्या मत्रमय्याः स्मृतिमात्रेण संनिधिमाद- धानायाः स्मरणं विज्ञानं चयावत्तावद्धो निराबाध इति यथा तथा विष्णुस्मरणं यावत्तावद्धर्मा निरावाधाः । यस्माद्भूना वर्तमानाचा पण्डितास्तत्त्वपरामर्शनपस गीतायामेव संप्रवृत्ता दृश्यन्ते श्रुताश्च । किमिदं पाण्डित्यमाहात्म्यम् उत गीतामाहात्म्यम् । वयं तु मन्यामहे पाण्डित्यमाहात्म्यमेतदिति किमन्यानां पुरतः सूर्यस्य दर्पणस्य वा माहात्म्यं स्वपररूपप्रतिपादकस्य । सत्यां बुद्धी गीतायास्तद्देवता, याश्चतुर्विधपुरुषार्थप्रकाशिकाया माहात्म्यम् । अर्जुनोपदेशेन वुद्धिदे- वता गीता निरूपिता भगवत्ता । उत्तरोत्तरं बुद्धिवर्धत इति यदि तर्हि गीताशास्त्रमधितिष्ठति मेदिनी यावद्बुद्धि । सत्यां धेनौ दुग्ध. मनुवर्तत इति न्यायात् । कस्त्वं कोऽहं कीदृशस्त्वं कीदृशोऽहमिति । जिज्ञासायां दर्पणीभूतावतिष्ठते । यदि क्षीयत इति ते मतं तदा गीतेत्र बुद्धिं दास्यत्युपासनयेति मतमस्माकम् । यथा सूर्योपासनया नेत्र. रोगनिवृत्तितथा गीतोपासनया वृद्धिदोपनिवृत्तिः । बुद्धेद्वौं दोपी कैच्यं मोहश्चेति तनिवृत्तौ बुद्धिलब्धैव अत्तएव फलमा स्वयं भगवान्-'ददामि बुद्धियोगं तमिति । तत्स्वरूपमाह मामुप- १धेनुसमुदाये. 'येन ·(धर्मविचारः ३) कलिपरामर्शः ३७ । यान्ति त' इति छैन्यमोहविनाशे मल्लाभ एव परिशिष्यते मयि लव्धे किं न लब्धमेप एव बुद्धियोगः । लैव्यनाशात्पराक्रमः । मोहनाशादाचा- रशुद्धिीनशुद्धिश्च । पशुत्व निवृत्तेः । मोहफलं च सूचितं भगवता 'स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावह'इति । किं मार्जारो व्यानो भवेत् किं व्यानो मार्जारो भवेत् । बुभूपायां द्वयोरपि हानिः । अतएवाचारविचारशुद्धिः फल मिति गीतार्थः पर्यवसितः । अहो कृष्णस्य पाण्डित्यं यत्रैव सर्वेषां पाण्डित्यान्येकीभवन्ति समुद्र इव नद्यः । न तज्जलं यत्समुद्रेण नैकीभवितुं क्षमं यथा पापाणः । न तत्पाण्डिसं यद्गीतया नैकीभूतं यथा दुर्योधनस्य पाण्डित्यं पाण्डियन कीभवति साजात्याजलवदिति द्रवस्वभावम् । अतएव लोके गाथाशतं मुनयो बुद्धिरेकैवेति । सत्येवं गीताविनोदान्तं पाण्डित्यमनुवर्तिप्यते दशसहस्रान्तं ततोऽधिकं वा । तदेतदिदानींतनाध्यापनयत्नैरनुमीयते । एष महोपकारः। अतएवोक्तं श्रीव्यासेन मुनिना 'कलौ दशसहस्रान्तं विष्णुस्तिष्ठति मेदिनीमि'ति । युक्तं तत् । शास्त्रयोनित्वात् । गङ्गया प्रेरितं यच्च लिखितं तच्च तत्तटे । प्रीणात्वनेन लेसेन लेखेश्वरजटास्पदा ॥१॥ विस्मृत्य शङ्कर कृष्णमव्यवस्था प्रपेदिरे । तपोन्तं च गताः प्रायो विस्मृत्य च भगीरथम् ॥२॥ इममेवाभिप्रायं मनसि निधाय वृद्धाः प्रातरुत्याय स्वहितं स्वहितमूलं श्रीगुरुं परमेश्वरं संचिन्त्य प्रसादनारदपराशरपुंडरीका. दीस्मरन्ति स्म केन किं कृतं किमातमिति परीक्षणाय । स्मरणीयास्त्रयो लोके पूरुपा इति मे मतिः। भगीरथः शङ्करोऽथ श्रीकृष्णो वा जगहरुः ॥ ३ ॥ इमं कलिपरामर्श योऽधीते प्रयतः पुमान् । तस्मात्पुंसः कलिर्दूर इति कृष्णानुशासनम् ।। ४ ।। इतिथीकात्यधामनिवासिष्णानन्द सरस्वतीकृतः परिसराम। समासयं विचारप्रयी।

·विवाहमण्डपः साप्रत लोगोमे कन्या का पुनर्विवाह क्यों न करना और पुनका पुनर्वि- घाइ क्यों करना, वैसेही कन्याका विवाह आठवे वपैमें क्यों करना ऐसे बहु- तेरे प्रश्न सुनने में आते हैं इन बातोंका समाधान यह है कि, जो पुरुप मानी याने श्रेष्ठ कुलोत्पन्न होते हैं वह अपनी कन्याको दूसरा पति नही दिसला सकते है और ऐसी जो क्न्या फुरीन हैं वह अन्य पतिको न तो देखती है या न दिखासकती हैं, क्यों कि यह केवल दोनोंको नीचल, मानभग मानेका प्रसग है दूसरे हाथ, यह भी असभव बात है कि जो मानी कुलीन पुरुष हैं वह ऐसी नीचस्व प्राप्तहुवे कन्याका अगीकार करे इन्ही कारणोंसे पन्याका पुनविवाह व्यवहार रूढ नही हुवा अब इनमेसे जैसा जैसा मान, कम होगा यसा पुनविवाहका भी प्रचार सभव है पुनका पुनर्विवाह माना गया है क्योंकि कन्या पुरुपके हातमे जित, याने ताबेमे होती है इसलिये जित पदार्थका विशेष समह करना जेता (तावेकरनेवाले ) को रखासद नहीं है जैसा कि जित पदार्थको जेता बहुत होनसे लग्नासंद स्पष्ट है यह बात नीतिमान लोगोको अवश्य अगीकार होगी अब जो धमज्ञ लोक हैं उन्हे नीति समति होकर और भी कुछ कहनेका अवकाश आया. क्योंकि जो कन्याको मानके अनुरोधसे पति न दिखलाया तो सृष्टिलोपका प्रसग आता है इस कारणसे पति उसे दिसराना अवश्य है यह दानपूर्वक है. क्योंकि वह अनन्यस्वरूप पुन होनेके कारण अनन्यरूपसे अगीमार करता है दान भी पानका ज्ञान परके किया जाता है इस हेतुसे दानप्रसग आया नही तो अनन्य स्वीकारन सभव होता दानका प्रसग थाया तो कर देना इसका भी विचार करने का प्रसग साया तो जन्म कालसे मा बापके पास रह रके ज्ञातिधमका ज्ञान होता है बुलधर्मज्ञान आठवे सालसे जो कुल सम्मत हो उस कुरसे उस कन्याको दीया जाता है. यही ज्ञान प्रवेशसधीका कार आया जैसा लडका आठ सालका होकर फुलपरपरा प्राप्त धर्मज्ञान प्रदेशका अधिकारी होता है वैसे ही कन्या अथम वर्षमे प्रवेशित कुलधर्म ज्ञानके विपय अधिकारी होती है और आगे जैसे जैसे ये दोनो वयस्क होते जाते हैं वैसी कईभी प्राप्त होती है, और ज्ञानप्रवेशमी रुकता जाता है यह नियम ज्ञानप्रधान जो ब्राह्मण उनके सातिको समत होगा. और जहाँ ·विवाहमण्डपः ५६३ व्यवहारभेद नियमोंके कारण कठोरता अवश्य है वहा साधारण दीर्घ कालही नियुक्त है जैसा कडाईका ग्रहण वैसा २ विवाह वा उपनयनका काल दीर्घ भी कबूल किया उस योगसे वारा वर्षका काल कन्याविवाहको और पुत्रको भी बारावर्ष उपनयन काल विलव प्राप्त हुवा. इसके उपर आपत्तिमूलक उपनयनको ओर काल मिल सकता है तथापि वह वटू गौण- पक्षमे गिना जायगा. कुमारी कामके परवश होनेसे धर्मज्ञानप्रवेशकी अधिकारी रहती नहीं इस अटकावसे आपत्काल भी रजोदर्शनके पूर्व आठवर्षसे वारावर्षके प्रवेशतक ही कालानुमोदन देता है और रजोदर्शन- से यौवन खरूपका बहिरगत्व प्रमाणसिद्ध है ऐसा समझना अवश्य है. और यह संभव पुन को प्राप्त नही तो उसे उपनयन अथवा विवाहके विषय मै अधिकारके भेदसे कालका विलंब मिल सकता है और कन्याका दान प्रतिग्रह खरूप विवाहका समत है तो दान प्रतिग्रह बधमेसे उसको बहार किस तरहसे निकालना जो भी उसका पति परलोकवासी हुवा है तो भी उसके अनन्य अगीकारका त्याग करके नही गया इस कारण एक पुरुषसे जित हुई कन्या अन्यको नही मिलसकती है महामुनि मनु कहते हैं कि, (यस्या नीयेत कन्याया वाचा स ये कृते पतिः॥ तामनेन विधानेन निजी विदेत देवर ॥१॥ इसका अर्थ, वाग्दानोत्तर जो, पति लोकातरवासी हुवा तो उसी वाग्दान के भरोसे उसके मा मापसे उत्पन पैदा हुवे उरा पतिके दुसरे भाईको दी जाये पुनका मा वापसे अभेद होनेसे भाई भी अपने भाईसे भभेद रहता है. और इससे धारदानके समयके वाक्यों- को शुठाई नही आती दानप्रतिग्रह सस्कार न होनेसे जो भी और व्यक्ती हुई तो भी उस व्यक्तीका अभेद उर्वरित है और यही कारण से निजो विदेत देवर ऐसा मनुजी को पचन बहना पडा. देवरशब्दका अर्थ निह- पतकार द्वितीय दूसरा पर ऐसा करते है वैयाकरण द्वितीय परशब्दके स्थान 'देवर शब्दका आदेश करते है ऐसो सम्मती देते है (सर्व सर्वपदादेशा ) यह न्याय बतलाते है. इस सक्ष्टम जो पराशर वाक्य (नटे मृते प्रनजिते क्लीवेच पतिते पती ॥ एतासापासु नारीणा पतिल्यो विधीयते ॥१॥) इस पचनको वाग्दानोत्तर प्रलक्ष दानके पूर्व योजना करना पड़ता है नहीं तो यह पाक्य अचरितार्थ होगा क्यों कि अनन्य रीतीसे अगीवार रिये हुये पस्तूको भन्यता प्राप्त होनेका सरकाश न भाया यही देती पन्यादान मादरम. विकारोंको लिपाना पहा, भर तक जो जिस जातम प्रतिशित है उन्होंके महा