·प्रकाशक:
धन्वन्तरी प्रतिष्ठान
आयुर्वेद भवन
९७० रविवार पेठ
पुणे ४११००२
पुनर्मुद्रण :
एम्. आर. अॅण्ड को.
१५५२ चिमणबाग
सदाशिव पेठ
पुणे ४११ ०३०
धन्वन्तरी प्रतिष्ठान
धन्वन्तरी त्रयोदशी १९९०
मूल्य ५० रुपये

·स्नेहपूर्वक आयुर्वेदावर निस्सीम प्रेम असणाऱ्या सर्व विद्यार्थी, पदव्युत्तर विद्यार्थी, वैद्यकीय व्यावसायिक आणि आयुर्वेदीय विद्वतजनाना धन्वन्तरी प्रतिष्ठानच्या वतीने हे पहिले पुस्तकपुष्प अर्पण करीत आहोत. धन्वन्तरी प्रतिष्ठानची स्थापना दिनांक १२।१।१९८६ रोजी झाली. पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांकरिता स्थापन केलेल्या या संस्थेमार्फत सुरुवातीस एम. डी. च्या विद्यार्थ्यांसाठी व्याख्यानमाला, लघुप्रबंध स्पर्धा, लघुप्रबंधातील संशोधन मूल्य वाढविण्यासाठी तज्ञ संशो- धकांचे मार्गदर्शन, आणि आता दुर्मिळ परंतु अतिआवश्यक अशा शैक्षणिक पुस्तकांचे प्रकाशन ही विविध कामे हातात घेतली आहेत. यातील विद्यार्थी वर्गाना आत्यंतिक गरजेचे आणि गेली २० वर्षे दुर्मिळ असलेले, माननीय ऋषितुल्य अशा कै. मामा गोखल्यांच्या 'चिकित्साप्रदीपः' या पुस्तकाचे पहिले प्रकाशन करीत असताना आम्हांस अनेक पटीत आनद होत आहे. धन्वन्तरी प्रतिष्ठानची स्थापना १२ जानेवारी रोजी आयुर्वेदाच्या उपबृंहणासाठी, सातत्याने सशोधनाची आवश्यकता आहे, त्यासाठी आधुनिक शास्त्राचा आपल्या दृष्टीने वापर करण्याची गरज आहे, असे मानणाऱ्या, नव्हे तर आग्रह धरणाऱ्या, अशा कै. मामांच्या पुण्यस्मरणाच्या दिवशी झाली. आम्ही सर्व, धन्वन्तरी प्रतिष्ठानचे सदस्य ज्यांना आमचे मार्गदर्शक गुरुवर्य समजतो अशा य. गो. जोशी यांच्या हस्ते प्रत्येक १२ जानेवारीस ताराचंद रुग्णालयात मामाच्या फोटोस पुष्पहार अर्पण करून पुण्यस्मरण करतो. तर पुढे दिवसभर तरुणांच्या स्फूर्तिदेवतेचा- स्वामी विवेकानदाच्या वचनाच्या, त्यांच्या जयंतीच्या निमित्ताने श्रवण अभ्यास घडतो. अशा १२ जानेवारीच्या वातावरणातील स्फूर्तितून प्रतिष्ठानचे सदस्य नवनवीन, कल्पना आणि योजना आखतात व आपल्यापरीने पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात. यावर्षी हा पुण्यस्मरणाचा आणि स्थापनेच्या दिवसाचा दुग्धशर्करा योग साधून मामांच्याच पुस्तकाचे प्रकाशन करीत आहोत. आमच्या पदवीपूर्वी विद्यार्थी दशेत आमच्या अभ्यासासाठी आम्ही हे पुस्तक लिहून कादून / झेरॉक्स करून वापरले होते. आम्हाला खात्री आहे की आनही आमच्या सारखे अनेक विद्यार्थी हाच उपक्रम आचरून त्याची ही शैक्षणिक गरज भागवत असतील, ·त्यांचे कष्ट आमच्या या उपक्रमाने दूर होतील अशी आम्ही आशा करतो. या पुस्तफाचे प्रकाशन करताना अर्थातच केवळ खर्चाची तोंडमिळवणी होईल असाच देत ठेवला असून, यापुढे देखील अशा अतिआवश्यक, शैक्षणिक दुर्मिळ साहित्याचे प्रकाशन विद्यार्थी वर्गाच्या आग्रहाने आणि सहकार्याने चालू ठेवू असे आम्ही प्रतिष्ठानचे सदस्य आश्वासन देतो. या कामी आम्हास आमचे चित्रकार चद्रमोहन कुलकर्णी, मा. वैद्य य. गो. जोशी, प्राचार्य पलंगे सर आणि आमच्या असंख्य विद्यार्थी मित्रांनी जे सहकार्य दिले, त्यांचे आभार मानून हे निवेदन पूर्ण करीत आहे. आपले नम्र, सदस्य धन्वन्तरी प्रतिष्ठान, पुणे १२ जानेवारी १९८९ ·कैलासवासी वैद्य भास्कर विश्वनाथ उपाख्य मामा गोखले यांना आजची नवीन पिढी ओळखते ती केवळ त्यांच्या पुस्तक रूपानेच. परंतु या आदर्श अशा विज्ञान महर्षीचे चरित्र सर्वानीच अभ्यासण्यासारखे आहे. वैद्यगोखले यानी १९२१ सालच्या असहकार चळवळीत कॉलेज शिक्षणास रामराम ठोकला आणि कारावासही सोसला. भारतीय वैद्यक शास्त्र' आयुर्वेद ' याचा अभ्यास त्यांनी टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाच्या आयुर्वेद विद्याशाखेतून केला आणि त्यांनी आयुर्वेद विशारद ही पदवी घेतली. १९३० व १९३२ सालच्या स्वातंत्र्य चळवळीमध्ये पुन्हा तुरुंगाची वारी करून आल्यावर १९३३ साली आयुर्वेद महाविद्यालयात प्राध्यापक म्हणून नोकरी पत्करली. टिळक विद्यापीठाची आयुर्विद्या पारंगत ही पदवी मिळविणारे मामा गोखले हे पहिले विद्यार्थी. वै. पुरुषोत्तम शास्त्री नानल, वै. वा. चिं. लागू व वै. मा. पु. जोशी यांनी स्थापन केलेल्या पुण्याच्या टी. आ.म. वि., शे. ता. रा. घ. आ. रु. आयुर्वेद रसशाळा इत्यादी रा. शि. मंडळाच्या संस्थांमध्ये मामांनी अनेक पदे सांभाळली. वै. नानल शास्त्री यांच्या निधनानंतर तागचंद रामनायचे प्रमुख वैद्य म्हणून त्यांनी काम पाहण्यास सुरुवात केली. आयुर्वेद महाविद्यालयात प्राचार्य या पदावरही त्यांनी अत्यंत कुशलतेने काम केले. दादा (कुलकर्णी), मामा (गोखले), नाना (भावे) या त्रयीने आपले सर्वस्व ओतून या संस्थाचे विशाल वटवृक्षात रूपांतर केले. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर केन्द्रीय शासनाने आयुर्वेदास उत्तेजन देण्यासाठी जामनगर येथे सुरू केलेल्या पदव्युत्तर अभ्यासक्रमासाठी वै. मामांना प्राचार्यपदी बोलावून घेतले. तेथे त्यांनी या केन्द्राची उभारणी यशस्वीपणे करून भारतातील पदव्युत्तर अभ्यासक्रमाचा पाया पुणे विद्यापीठाच्या आयुर्वेदीय विद्या शाखेत अधिष्ठाता, महाराष्ट्र राज्यस्तरीय आयुर्वेद समिती आणि आयुर्वेद फॅकल्टी यांचे अध्यक्ष, सेन्ट्रल कौन्सिल ऑफ आयुर्वेद; सेन्ट्रल रिसर्च कौन्सिल आणि आयुर्वेदीय फार्माकोपिआ या तीन मध्यवर्तीय संस्थांमध्ये केन्द्रीय सरकारने मामांना सल्लागारपदी नेमले होते. या सर्व कार्याच्या यशस्वीतेवरून त्यांच्या कार्याचा ठरक किती मोठा होता हे लक्षात येते. त्यांची प्रज्ञा स्वतंत्र होती. आयुर्वेदाच्या उज्ज्वल भवितव्याचे स्वप्नचित्र सतत त्यांच्या डोळ्यांसमोर होते. वैद्य मामा गोखले हे आयुर्वेदाच्या मिश्र शिक्षणाचे कट्टर पुरस्कर्ते होते. आयुर्वेदाच्या उन्नतीसाठी अर्वाचिन प्रगत विज्ञान शाखांच्या अभ्यासाची अत्यंत आवश्यकता आहे. शास्त्र आणि कला याबाबत दुराग्रह उपयोगी नाही; जुने ते सोने ही वृत्तीदेखील या कामी घातला. , ·उपयोगी नाही; भौतिक साधनाचा अभ्यासदेखील शास्त्रास उपयोगी होईल, अशा त-हेने आत्मसात करण्याची प्रवृत्ती असावी लागते असे त्याचे ठाम मत होते. टिळक आयुर्वेद महाविद्यालयात पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात केवळ शुद्ध आयुर्वेदीय विषय असावेत असे केन्द्र सरकारने आदेशवजा सुचविल्यानतर त्यास निग्रहाने नकार देऊन विद्याथ्यांना सर्वांगीण ज्ञान मिळण्याच्या दृष्टीने पदव्युत्तर अभ्यासक्रम हा मिश्र अशा स्वरुपाचा राहिल ही आग्रही भूमिका त्यांनी घेतली. या कारणाने त्याना केंद्रशासनाकडून मिळालेले सुमारे १ लाख ६० हजारांचे अनुदान परत करावे लागले, तरीही त्यानी नेटाने आपले कार्य पुढे चालविले. मामाचे आयुर्वेदाविषयी सतत मनन चालू असे. आयुर्वेदीय तत्त्वज्ञान व सिद्धांताचे अर्वाचिन वैद्यकशास्त्राच्या आधारे स्पष्टीकरण व बृंहण कसे करावे, अर्वाचिन साधनांची बोड व्याधिविनिश्चयासाठी कशी मिळवावी यासाठी ते सतत चिंतनशील असत. त्यांनी माडलेल्या सामान्यविशेष संप्राप्तीसंबंधी विचार, दोशमधील पोष्यपोषक माव, प्राणव्यानादी दोषाचे पाच भौतिकत्व, त्यामध्ये असणा-या गुणकर्माचा अभ्यास यामध्ये मामांनी जे संशोधनपूर्वक विचार माडले ते अजोड आहेत. रुग्ण चिकित्सा करताना आलेल्या अनुभवातून त्यांनी अनेक आयुर्वेदीय मिश्रणे तयार केली. नवनवीन कल्पांची निर्मिती केली आणि आपणाला अवगत झालेले हे ज्ञान सर्व वैद्यांना उपलब्ध व्हावे यासाठी त्यांनी त्या कल्पांचा व उत्तम ग्रंथोत पाठांचा संग्रह करून 'चिकित्साप्रदीपः' हे पुस्तक प्रसिद्ध केले. पारा गंधकाच्या मिश्रणावरोवर (कज्जली बरोबर) एकेरी चूणांचा वापर, ही त्यांच्या चिकित्सेची विशेषता होती. आयुर्वेदाच्या विद्यार्थ्यांना अभ्यास सोईचा व्हावा आणि आयुर्वेदाची गोडी वाढावी यासाठी विषयवार यरचना असावी असा त्याचा आग्रह असे. यासाठी त्यांनी शारीर- क्रिया विज्ञान या ग्रंथाची निर्मिती केली व अशा प्रकारच्या पुस्तकांच्या निर्मितीचा पाया घातला. 'निदान प्रदीप' नावाचे पुस्तक कै. मामानी लिहावयास घेतले होते. परंतु ते पूर्ण होऊ शकले नाही. आकस्मिकरित्या १२ जानेवारी १९६५ रोजी त्यांना देवाशा झाली. अशा या थोर व्यक्तीचे उपलब्ध असलेल्या दोन दुर्मिळ पुस्तकापैकी एका पुस्तकाचे पुनर्मुद्रण धन्वन्तरी प्रतिष्ठान करीत आहे त्याबद्दल त्याचे अभिनंदन आणि शुभेच्छा. प्रा. वै. य. गो. जोशी माजी प्राचार्य टि. आ. म. वि.

·किञ्चित् प्रास्ताविकम् अभाव याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः। सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद् भिजपां स्मृतम् ।। आयुर्वेदाध्ययनक्रमे संप्रति क्रमिक पुस्तकानाम् एव प्रायशः अनुभूयते जिज्ञासुभिः इति विदितमेव प्रेक्षादताम् । विषयप्राधान्यानुक्रमेण लिखितानां अनुभवाधिरूढविवेचनानां यथाशास्त्रं अवयोधनक्षमाणां ग्रथानां अभावस्तु विशेषतया प्रतिभाति । तेन चिकित्सादिव्यवहारे शास्त्र विषयविचारे च महान् प्रत्यवायः समुत्पद्यते। अस्य परिहारार्थ चिकित्साप्रदीपाख्ये ग्रंयेऽस्मिन् अल्पः प्रयत्नः कृतोऽस्ति । रुग्णोपर्यायां सुदीर्घकाले समनुप्राप्ताः बहुविधाः अनुभवाः प्रथेऽस्मिन् संग्रहीताः सन्ति । ये च औषधिकल्पाः नियमेन सिद्धिदाः इति प्रत्यक्षीकृताः त एवात्र समुद्धृताः। रोगाः, रोगप्रकाराः, औषधिकल्पाः, मात्राः, औषधसेवनकाला:, अनुपानं च इति क्रममाश्रित्य सूचीनिबद्धः सर्वे विषयाः सकृत्पठनमात्रेणैव प्रयोग शापकाः भवेयुः पाठकानाम् । प्रयुक्तानाम् कल्पानाम् द्रव्यपाठाः अपि परिशिष्टे सविस्तरं सविधि संग्रहिताः सन्ति । तेन भैषज्यगुणधर्मावबोधन सुलभं भवेत् इति मन्ये। दृश्यन्ते हि केचित् अनुभूतचिकित्साग्रंथाः विद्वद्भिः प्रणीताः। परं स्वविषयं सर्वेऽपि ते न साकल्येन प्रतिपादयन्ति । आयुर्वेदग्रथेषु वर्णितानां सर्वेषामपि रोगाणां चिकित्सायाः पथ्यापथ्यनिर्णयपुरःमरः संग्रहो न कस्मिन्नपि चिकित्सापये दृश्यते इति न साहसमानं कथनम् ! नित्यव्यवहारे दृश्यमानानां आयुर्वेदग्रंथनिविष्टानां सर्वेपामप्या मयानां चिकित्सां वर्णयन् अयं चिकित्साप्रदीपः न्यूनतामेतां अपाकुर्यात् इति विश्वसिभि । शेठ - ताराचद - रामनाथ - धर्मार्थायुर्वेदीयरुग्णालये विंशतिवर्षात्मके काले नानाविधान् अवान्तरभेदसहितान् रोगान् निदानपुरःसरं चिकित्सितु मया अवसरः प्राप्तः । तत्र रोगनिवारणे नियमेन फलदायिनः इति प्रत्यक्षीकृताः कल्पाः मया प्रायो संकलिताः । अतः आयुर्वेदविद्यार्थिनां अध्ययनाय व्यवसायिनां भिपजां च व्यवहाराय अय चिकित्साप्रदीपः मार्गदर्शको भवेत् इति बलवत् श्रद्दधे । आयुर्वेदनिदानपरिभाषैव अस्मिन् चिकित्साप्रदीपे प्रयुक्ता तस्याः व्याख्यान आवश्यकं इति जाने | निदानप्रदीपनाम्नि आगामिनि ग्रंथे तदपि सकलितं मया । अचिरात् कालात् तमपि ग्रंथं पाठकेभ्यः समर्पयितुं प्रभवेयं इति दृढ आशासे | निदान- प्रदीपे आयुर्वेदनिविष्टरोगलक्षणानां आंग्लभाषानुवादमपि संग्रहीतुं मनीपाऽस्ति ।

·चिकित्साप्रदीपग्रंथस्य निर्मिती वैद्य अ. दा. आठवले, वैद्य धा. कृ. साठे, वैद्य स. द. पराडकर इत्येतैः बहुविधं सहाय्य आचरितमिति उपकृतोऽस्मि । तेनैव ग्रंथोऽयं साधुतया समाप्ति गतः, अचिरप्रकाशितः : च । अतः ते सर्वे धन्यवादाः । आयुर्विद्या मुद्रणालयाधिकारिभिः श्री. मा. ध. गुर्जर महाभागैः ग्रन्थोऽयं सुशोभितमुद्रितः इति तेऽपि धन्यवादाहीः । इति शम् । भा. वि. गोखले कुछ शब्द . याभिः क्रियाभिः जायन्ते शरीरे धातवः समाः । सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद् भिजपां स्मृतम् ।। यह बात स्पष्ट है कि आयुर्वेदीय अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तकोंकी कमी हैं । वैज्ञानिक ज्ञानसे परिपूर्ण तथा विशेष रूपसे विषयवार किताबोंकी दृष्टीसे निश्चित तजुरचौका ज्ञान देनेवाला साहित्य बहुतही कम है । सो दिलमें ख्वाहिश होते हुअभी प्रत्यक्ष व्यवहारमें तथा विचारमें रोड़ा निर्माण होता है। अिस रोडे को हटानेकी छोटीसी कोशिश 'चिकित्सा प्रदीप' में की है। पीछले अनेक सालोंमें चिकित्सामें आये हुझे अनुभवोंका संग्रह 'चिकित्सा प्रदीपमें किया है। सिर्फ, जो दृष्टप्रत्यय हैं और जो बिलकुल गुणकारी है उतनेही योगोंका जिक्र इस किताबमें किया है । इस किताबमें तमाम मर्ज, और उनके प्रकार मोंपर अिलाज तथा दवा-दारु, मात्रा, काल, अनुपान आदि बातें सिलसिलेवार व फोटक रूपमें दी हैं। और इस बातकी सहायता औषधियोंका अन्वेषण करनेमे तथा उनका उपयोग करनेमें होनेवाली है। अन्तमें रोगोंपर किये हुआ अिलाजोंके योगोंके पाठोंका वर्णानुक्रम दिया है। अिससे दवाओं के निश्चित गुणधर्म समझनेमें कठिनाई नहीं रहेगी, बल्कि आसानीसे समझ सकेंगे। कुछ ज्ञानी वैद्योंने अनुभूत चिकित्साकी चंद किताबें प्रकाशित की है। लेकिन विषयोकी व्यापकताकी दृष्टीसे वे मर्यादित हैं। जिस प्रकारकी चिकित्सायुक्त किताबें नहीं के समान मौजूद हैं कि जिसमें आयुर्वेद - प्रथोंमें वर्णित सब रोग तथा उन रोगांकी पथ्यापथ्यसहित दवाओंकी योजनाओं अिकछी की हैं। 'चिकित्सा प्रदीपमें' यह कमी नहीं है। इस किताबमें आयुर्वेद - ग्रंथों में वर्णित तमाम रोगोंकी चिकित्सा दी है। - ·अतीतके बीस साल मुझे श्री. सेठ ताराचंद रामनाथ धर्मार्य आयुर्वेदीय रुग्णालयमें रोग-निदान तथा चिकित्सा करके काफी अनुभव प्राप्त करनेका मौका मिला था। जिस कालमें मुझे आम तौरपर सभी रोगीपर तथा शुनके प्रकारोंपर चिकित्सा करनी पड़ी। सुसमें मिला हुआ यश तथा प्राप्त हुआ अनुभविक कल्पोंको अिकष्टा करके अनकाही वर्णन मैने 'चिकित्सा-प्रदीपमें' किया है । और अिसलियेही मुझे अिस बातका भरोसा है कि यह किताव आयुर्वेदके परीक्षार्थि- योंको व अन्य व्यवसायी वैद्योंको दैनंदिन व्यवहारमें मार्गदर्शक ठहरेगी। आयुर्वेद-निदान जिस तरीकेसे किया जाता है अस परिभाषाकाही झुपयोग अिस किताब में किया है । शुसका स्पष्टीकरण करना निहायत जरूरी है। और वह विवरण 'निदान-प्रदीप' नामकी किताब में कर रहा हूँ। मुझे विश्वास है की वह पुस्तक आपकी सेवामें चंदही महीनोमें पेश कर सकूगा। 'निदान प्रदीपमें' आयुर्वेदीय रोगलक्षणोंका अंग्रेजीमं अनुवाद करनेका मेरा भिरादा है। श्री. वैद्य अ. दा. आठवलेजी, श्री. वैद्य धों. कृ. साठेजी, तथा श्री. वैद्य स. द. पराडकरजी की सहायता बगैर अिस कितायका लेखनभी व्यवस्थित रूपसे न हो सकता था और न प्रकाशन भी अितने जल्दी हो सकता था । अनकी हार्दिक सहायताके लिये मै अन्हें धन्यवाद देता हूँ। आयुर्विद्या मुद्रणालयके व्यवस्थापक श्री. गुर्जरजीने खुबसूरत छपाश्री व सुत्कृष्ट जिल्द बनानेकी कोशिश की; भिस लिये अन्हे भी धन्यवाद देने चाहिये । -भा. वि. गोखले

·विविध कपन्याच्या
आयटीय आपधाकरिता
आयुर्वेद
एजन्माजा
FA
आ भवन, ९७० विवार पेट, लक्ष्मी गेड,
गंगला चौक, पुणे ४११ ००२ 8 ४४६३७३
का - उनर गुजगत
मागंगुटिकल्स • मुबई
म आनिनन. विरार
माना - पुणे
TZ आयुर्वेद भवन - कालेडा अजमेर
minान नेल (नाशिक),
सारण (आमदाबाद).
ormi लिली) बानाच,
maiपन्या

·+ चिकित्साप्रदीपे वर्णितानां रोगाणाम् वर्णानुक्रमाणका रोगः रोग: पृष्ठम् पृष्ठम् ८९ ७५ ४२ w ८७ १० ८ ८८ ९५ ७८ १०१ ९० १०१ अग्निरोहिणी अग्निमान्द्यम अंसशोषः अजगलिका अनीर्णम् अंजननामिका अण्डिनी अतिचरणा अतिसारः अत्यानन्दा अनन्तवातः अनुशयी अन्तर्मुखी अन्धालजी अन्नद्रवशूल: अपचिः अर्दितम् अर्बुदः अर्शः अलसकः ( अजीर्णे) अलसकः (क्षुद्ररोगे) अलसककुष्ठम् अवपाटिका अवबाहुक: अग्रणशुक्लम् अश्मरीरोगः अठीला अहिपूतनः आक्षेपकः आध्मानम् आनाहरोगः ४ ४२ ९५ ६३ ४२ १०१ ८९ ९० १०० ८७ ४२ ५३ ५१ ७४ आमवातः ४८ अपतन्त्रक: ४० आवृतवातः ३७ अपतानका ४० ८८ ३४ ८८ ८० अपरमार: अभिष्यंदः अम्लपित्तम् अशाचः अमेषिकाः अर्जुनः अर्षावभेदकः इन्द्रलुप्तम् इन्द्रविद्धा इरिवलिका उदर्दः उदररोगः उदावर्तायोनिः उदावर्तरोगः उन्मादरोगः २४ ६८ ८८ १५ - ५४ ३२ ·रोगः पृष्ठम् रोगा पृष्ठम् ९२ १७ ८५ १६ क्षीणरोगः क्षुद्रकुष्ठम् क्षुद्ररोगाः ७८ ४७ '८७ खंजः ४१ ४३ ९२ ७७ ८९ ૪૨ ८९ ७८ ८८ ४२ उपकुशः उपदशः उरक्षितम् उरस्तंभः ऊववातः ओष्ठरोगः औदुम्वरम् कक्षा रुच्छपिका कच्छुः कदरम् कम्मरोगः कर्णक्ष्वेडा कर्णरोगा कर्णस्रावः कर्णशूला कार्णिनीयोनिः कलायखज काकणम् कापालम् कामला कासरोगः कुष्ठरोगः ऋमिजदोगः शामिदंतः इमिरोगः कोठः कोष्टकशीर्षः ९६ ९६ खल्लीरोगः गंडमाला गद्गदः गन्धमाला गर्दभिका गलगंडा गलग्रहः गलरोगः गलशुण्डिः गुदग्रंशः गुल्मरोगः गिलायुः गृध्रसि ग्रथिः चर्मकिटिभम् चर्मदलम् चरणानन्दपूर्वा चिप्पम् छर्दिः जलपार्श्वम् जतुमणिः जालगर्दभः जिलारोगा जिलास्तंभा ९३ ९३ ९३ ९० ५६ ९३ ४१ ७५ १०१ ७८ ७८ १३ १८ १०१ ७७ ९३ २५ ५१ ८९. ८० ४१ ·रोगः पृष्टम् रोगः पृष्ठम् in जीर्णज्वरः ज्वररोगः १ तन्द्रा २८ परिणामशूल: परिप्लुता परिवर्तिका पाण्डुरोगः पाटदारी ५१ १०० ९० १३ ८९ तमकावासः २१ १०३ पाटदाहः तालकटक: तिलकालकः तूनी तृष्णारोगः ८९ ४२ कास २ २७ ७८ २९ ७८ ९२ ९२ ९३ . ५१ ८७ १०३ १०० ९५ ८८ ३० ९७ दन्तनाडी: दन्तपुप्पुटम् दन्तरोगः दन्तीभेदः दारुणः दाहरोगः धनुस्तंभः नासापाका नासारोगा निद्रा निरुद्धप्रकशः नीलिका नेत्ररोगः ७८ ४० पामा पानविभ्रमरोगः पारिगर्भिकाः पार्श्वशूल: पापाणगर्दभः पित्तला पिल्लरोगः पीनस: पुण्डरीकम् पुन्निः पूनिकर्णः पोथकी प्रतितूनी प्रतिश्यायः प्रतीनाहः प्रत्या-मानम् प्रदरः प्रमेहपिडका प्रमेहगेगः प्रस्त्रसिनी प्रवाहिका १०० ९६ ९७ २८ ९५ ४२ ९० ९७ ८९ ९८ ४२ न्यच्छम् ८९ पक्षवधः ४० ४१ ६५ ६४ ८८ पगुत्वम् पद्मिनीकंटकः पनसिका पलितम् १०० ८८ ·रोगः पृष्ठम् रोगः पृष्ठम् १०४ ८५ ६९ ६२ ६७ ६९ ८७ मूत्रोत्संगः मेटोरोगः यकृतोदरः यवप्रख्या युवानपिडका योनिव्यापदः रक्तगुत्मः रक्तातिसारः ८८ ६६ ९६ १०३ १०३ रक्तपित्तम् ५७ ४ १५ १६ ९५ १३ गजयध्मा २८ ७८ राव्यांव्यम् ४१ ८४ १०० १०० ८९ ८७ फिरगः बद्धगुदोदरः बस्तिकुण्टलः बहुमूत्ररोगः वाधिर्यम् बालरोगः बालग्रहः भृतोन्मादः भ्रमः ਸਵ मदात्ययगेग. मन्यास्तमः मारिका मपकः महाकुट महापद्म महायोनी मुसपाक. मिनमिनः मुग्वरोगः मूच्छी मूत्रकृच्छरोग. मूलक्ष. मूत्रग्रन्यि. मूत्रजटरम् मूत्रमुकम् मूत्रमादः मूत्राधानगेगः मूनानीन. १०३ १०२ ९३ ४२ ९२ सद्धपथकामला रोमान्तिका लोहितक्षया वन्ध्या वत्मीकम् वातकटकः वातकुडलिका वात बस्तिः वामिनी वातरक्तम् वातव्याधि विचर्चिका विदारिका विप्लुता विलबिका विवृता विश्वाची विषमज्वरः विचिका विमपः ४२ ६२ ६२ १०० ४५ ३५ ७८ ८९ १०० २८ ६० ६३ ६३ ur १० ८७ ६३ ६३ ४१ ६२ २ ६२ or ६२ ८३ ·रोगः पृष्टम् रोगः पृष्ठम् १०१ ८३ ७२ विस्फोटरोगः वृद्धिरोगः वैपादिकम् व्यंगम् ७८ ९० २८ ८९ दातारुः ७८ ७८ ४१ प्रण्डी संततज्वरः सन्निरुद्धगुदम् सन्यासः सिम सिराग्रहः मूचिवक्त्रा मूतिकारोगः सर्यावर्तः स्त्रीरोगः स्थानस्थितवातः स्वरभेदः ८९ १०१ १०१ ९० शंखकः गर्करावुढम् शिरोग्रहः शिरोरोगः शीतपित्तम् गीतला शूलगेगः गुक्तिका शोथरोगः लीपदम् वित्रम् ९१ ९८ ३५ ८५ ५० २३ ९६ ४१ हनुग्रह हन्दीमक: हिक्का १३ ७९ ५१ ५८ श्वासः २० हृद्रोगः * * *

·औपधिकालस्य स्पष्टीकरणम् ।
अनन्नकालम्
= उपवासपूर्वकम् ।
मुहुर्मुहुः - वारवारम् ।
अधोभक्तम् = भोजनात् अनन्तरम् ।
स्वमकालम्
निद्रासमये।
अपानकालम् = जीर्णान्नकाले ।
अन्तराभक्तम् 3 भोजनद्वयात् मध्ये ।
प्राग्भक्तम् भोजनात् पूर्वम् ।
वेगकालम् = रोगवर्धकवेगस्यकाले ।
सामुद्गकालम् = भोजनात् पूर्व पश्चाच्च ।
उदानकालम् = सायभोजनात् अनन्तरम् ।
मध्यभक्तम् अर्धभोजनात् अनन्तरम्
व्यानकालम् मध्याह्नभोजनात् अनन्तरम् ।
समानकालम् भोजनसहितं भोजनमध्ये वा।
मानपरिभाषा
माषः%3
D८ गुंजा.
कर्षः = ९६ गुंजाः
प्रस्थः = ८० कर्षाः

·चिकित्सापदीप: Doooo ज्वररोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) लंघनम् (उपवासः) (२) स्वेदनम् (३) कालः (पङ्- अहोरात्रः) (४) यवागू : (५) तिक्तरसः (तिक्तपञ्चकम् ) मुख्यौपधम् (१) वत्सनाभः (२) मरिचम (३) मल्लः (४ ) तिक्तरस. [१] आभ्यंतरशमनीपधम् २.४ गुजा ३ वारम् ३-४ गुजा वातपित्तजः (१) सूतशेखरकल्पः कल्पः मात्रा काला अनुपानम् वातजा (१) चतुर्भुजकरपः अनन्नम् मधु + उष्णपेयम् कफजः वातकफजः (२) नागगुटी मिश्रणम् २-३ गुजा मधु + सितोपला- चूर्णम् (३) हरमलवसन्तः पित्तजः (१) सूतशेखरकल्पः १-२ गुजा अनन्नम् दाडिमावलेह. ३ वारम् (२) चद्रशेखररसः २-६ गुंजा मधु पित्तकफजः व्यत्यासात् उभयोः चिकित्सा कायां । सन्निपातजः दोपोद्रेकानुसारिणी चिकित्सा कार्या । दौर्बल्ययुक्तः (१) हेमाभ्रक'रमिश्रणम् ८-१२ गुंजा मुहुमुहुः मधु + तुलसी- रसः+ आद्रक- रसः संततः (१) लमीनारायणरसः -11 - २ गुजा अनन्नम् मधु ३ वारम् ४-६ मापः मुहुर्मुहुः मधु (२) लक्ष्मीविलास- मिश्रणम् ·चिकित्साप्रदीपः २ अनुपानम् २॥-४ कर्षः कल्पः मात्रा कालः (३) गुडुच्चादिकाथः अनन्नम् ४ वारम् (४) द्राक्षादिचूर्णम् १.१|| मापः अनन्नम् ३ वारम् (१) मलसिंदूरमिश्रणम् २-४ गुजा अनन्नम् ३ वारम् मधु तुलसीरसः वा पारि- जातकरसः (संततः अन्यः तृतीयकः चतुर्थशः) (२)तिक्तपचककाथः २।५ कपः अनन्नम् (३) गधकद्रुतिः ३-६ बिंदवः ३ वारम् तिक्तपञ्चक- काथ: अधोभक्तम् च्यवनप्राशः २ वारम् जीर्णः (१) स्वर्णवसन्तः २-४ गुजा (२) आरोग्यवर्धिनी २-४ गुजा दुग्धम् + शर्करा [२२] पंचोपचारः वमनम् (१) नदनफल्योग. (प्रौढ) -11- कर्पः प्रातः मधु+लवण- १ वारम् जलम् (आकण्ठम् ) पालक) (२) वनजीरकम - (१) परटरनेहः २.४ वर्षः १-१॥ मापः जलम् (दुग्धानुपान- सहितम्) गुंठीकपाय: उष्णपेय वा। २||-४ मापः स्वप्नकालम् उष्णोदकम् (२) पसनचूर्णम् १ बारम् (१) दाम्नलितः २॥ प्रत्य: प्रातः १ वारम् ·ज्वररोगः * * * * २-३ कपः १-२ वारम् १ वर्तिः । । । । " खेदनम् : प्रकारः कल्पः मात्रा काला अनुपानम् अनु (१) एरंडस्नेहयोगः अनन्नम् वासनम् वर्तिः (१) फलवर्तिः नस्यम् (१) वातविध्वंसः ४-८ गुजा मुहर्मुहुः (२)श्वासकुठारः (३) शिग्रुपत्रस्वरसः ६० बिंदवः [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकारः कल्पः रोहनम् (१) चदनबलालाभादि तैलम् (२) विपगर्भतेलम् (१) अतसीउपनाहः (२) निम्बपत्रस्वेदः (३) बाप्पस्वेदः लेपः (अ) शिरसि (१) चदनकर्पूरलेपः (२) वचाजातिफललेपः (३) पलाण्डुरस पट्टिका (४) लवण जलपट्टिका (५) शुण्ठीलेपः (ब) उदरे (१) दारुपट्कलेपः अवधूलनम् (स्वेदागमे) (१) वचाचूर्णम् (शीतगात्रे) (१) वचाशुंठीचूर्णम् [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः लंघनम् (उपवासः) प्रकारः कल्पः अन्नवर्गः (१) जीर्णशाल्यन्नम् (२) मुद्ग-मसूर-चणक-मकुष्टकयूपाः शाकवर्गः (१) वार्ताक-शिग्रु-पटोल-कारवेल्लक-वास्तुक-तंडुलीयकशाकम् फलवर्गः (१) द्राक्षा-दाडिम-राजनिम्बुफलम् दुग्धवर्गः (१) गोदुग्धम्-गोवृतम् (२) अजादुग्धम्-अजाघृतम् (३) संस्कारित माहिप दुग्ध घृतम् वा । पानीयवर्ग: (१) पडंगोदकम् (२) धृतशीतं (३) उष्णोदकं वा । मांसवर्गः (१) लाव-गश-कुक्कुट-वर्तकादीनां मांसरसाः मांसं वा । विहारः (१) निरवचेष्टनम् (पूर्णविश्रामः) (२) मूत्रपुरीयौ शयानः एव कारयेत् (३) कालः (कालप्रतीक्षा) १ ·४ * चिकित्सापदीपः (आ) अपथ्यम् आहार (१) गुरु-आसात्म्य-विदाहि-अन्नम् विहार (१) व्यायामः (२) व्यवायः (मैथुनम्) (३) स्नानम् (४) चंक्रमणम् * * . अतिसार-प्रवाहिका-ग्रहणी-रोगाः - व्याधिप्रत्यनीकम् (१) दीपनम् (२) ग्राहि (३) पाचनम् (४) तक्रम् मुख्यौषधम् (१) कुटजः (२) अहिफेनम् (३) मंगा (४) भल्लातक (५) बिल्वः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्प: मात्रा काल: अनुपानम् वातजा (१) जातिफलादि-१-१|| माषः अपानकालम् तक्रम् कफजः भल्लातकगुटिः २ वारम् पित्तजः (१) कुटजकल्पः १-२ मापः तंदुलधावनम् कफजः सतक्रम् (१) शतावर्यादिकाथः २॥-४ कर्षः अनन्नकालम् ३ वारम् (अतिसार- (२) इसयगोलबीज- ३-१ कर्षः प्रातःस्वप्नकालम् प्रवाहिका हिमः (सशर्करम्) च २ वार रोगे) (३) अहिफेनकल्पः २-४ गुंजा प्रातःस्वप्नकालम् कुटजावलेहः च २ वारम् (४) कुटजपर्पटी ४-१६ गुंजा अनन्नकालम् मधु ३ वारम् जीर्णः (१) धान्यपंचकचूर्णम् १||-३ माषः अन्तराभक्तम् विल्वावलेहः २ वारम् (२) पट्पलघृतम् १-२ कर्षः प्राग्भक्तम् ३ वारम् कोष्णोदकम् (३) चुकतैलम् २०-३० बिंदवः (४) चित्वादिचूर्णम् १-२ कपः तक्रम् तक्रम् वा ·सतिसार-प्रवाहिका-ग्रहणी-रांगाः * मधु -11- कपः प्रकारः कल्पः काला अनुपानम् दौर्बल्ययुक्तः (१) पंचामृतमिश्रणम् ३-६ गुंजा अधोभक्तम् कुटजावलेहः २ वारम् कुटजारिष्टः वा (२) सुवर्णपर्पटीमिश्रणम् २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् २ वारम् [२] पंचकमापचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः प्रातः १ वारम् मधु यष्टिमधु- जलम् । (आकण्ठम्) अनुलोमनम् (१) एरंडस्नेहः -11--१ कर्षः प्रातः १ वारम् (२) हरीतकीचूर्णम् १-३ माषः स्वप्नकालम् तक्रम् १ वारम् (१) मोचरस-पिच्छा- -11- प्रस्थः प्रातः १ वारम् बस्तिः - अनुवासनम् (१) तैलबस्तिः [३] बाह्यशमनोपचारः निरूहः ५-८ कर्पः " कल्प: नेहनम् (१) एरंडस्नेहः स्वेदनम् (१) अतसीउपनाइः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः लंचनम् अन्नवर्गः (१) जीर्णशाल्यन्नम् (२) विलेपी (३) लाजमंडः (४) मसूरी- तुवरी-मुद्गयूपाः शाकवर्गः (१) चांगेरी-रंभापुष्प-कमलकंदशाकम् फलवर्गः (१) रंभा-जम्बु-कपित्थ-दाडिमफलानि ·चिकित्साप्रदीप: ६ * * * १ कल्पः दुग्धवर्गः (१) अजादुग्ध-दधि-तक-घृतानि (२) गोदुग्ध-दधि-तक-घृतानि (३) अजानवनीतं-गोनवनीतं क्षीरज-दधिन वा.। तैलवर्गः (१) तिलतैलम् मांसवर्गः (१) लाव-शश-हरिण -कपिजल-मांसरसाः, क्षुद्रमत्स्याः विहार (१) निद्रा (मा) अपथ्यम् आहारः (१) गुरु-स्निग्ध-भोजनम्-(२) अम्बुपानम् विहार १) नान-अवगाह-अभ्यंग-व्यायाम-अग्निसतापाः * * * अर्शरोगः ६ व्याधिप्रत्यनीकम् (१) अभ्यंगः (२) स्वेदनम् (३) धूमः (४) लेपः (५) रक्तावसेकः (६) दीपनम् (७) पाचनम् (८) वातानु- लोमनम् (९) मलानुलोमनम् (१०) संशमनम् (११) तक्रम् (१२) नवनीतम् मुख्यौषधम् (१) भल्लातकः (२) सूरणः (३) कुटजः (४) नागकेशरम् (५) हरीतकी [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार काला अनुपानम् शुष्कः (१) काकायनगुटिः ४-८ गुंजा अपानकालम् नवनीतं + (वातजा २ वारम् खंडशर्करा कफजश्व) (२)तिल-गुड-भल्लातक- १||-३ माषः दुग्धशर्करा हरीतकीमिश्रणम् (३) भल्लातकावलेहः १-१॥ कर्षः अधोभक्तम् घृतं+दुग्धम् २ वारम् १-२॥ कर्षः सजलम् कल्पः मात्रा (४) अभयारिष्टः ·अर्शरोगः । * * प्रकार कल्पः माधा काल: अनुपानम्, आर्द्रः (१) नागकेशरमिश्रणम् १-२ मापः (पित्तजः रक्तजध) (२) समशर्करमिश्रणम् १||-२ माषः अन्तरामक्तम् दुग्धम् ३ वारम् तिलाः+ दुग्ध+शर्करा वा नवनीतम् + खंडशर्करा [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) एरंडस्नेहः २-२|| कर्षः प्रातः उष्णपेयम् २ वारम् २||-५ कर्षः (२) विरेचनकपायः (३) संसनचूर्णम् उष्णजलम् २||-४ माषः स्वप्नकालम् १ वारम् प्रातः - घृतम्। उष्णो- दकम् मधु (४) इच्छाभेदीरसः १-२ गुंजा १ वारम् (५) हरीतकीचूर्णम् २-३ माषः स्वप्नकालम् १ वारम् रक्तमोक्षः (१) जलौकावचारणम् [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकारः कल्पः स्नेहनम् (१) चुकतैलम् स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहः (२) अवगाहस्वेदः धूपनम् (१) निंबपत्राणि (२) शमीपत्राणि लेपः विस्नावणः (१) देवदालीचूर्णम् सघृतम् वेदनाहरः (१) अशःशामकलेपः पीडनः (१) खदिरादिलेपः ·८ * चिकित्साप्रदीपः * * * * * [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः कल्पः अन्नवर्गः (१) कुलत्थाः (२) यवाः (३) गोधूमः (४) शालयः (५) कांजिकम् शाकवर्गः (१) सूरणम्-वास्तुकम्-पटोलम्-वृन्ताकम् फलवर्गः (१) कपित्थम्-आमलकी दुग्धवर्गः (१) तक्रम् (२) नवनीतम् (३) अजादुग्धम् सांसवर्गः (१) मृगमांसम् (आ) अपथ्यम् आहार: (१) यथास्वंदोषल अन्नम् विहारः (१) वेगावरोधः (२) मैथुनम् (३) पृष्ठयानम् (४) उत्कटकासनम् * . * अग्निमांद्य-अजीर्ण-रोगौ अनुपातम् उष्णजलम् . [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः साना काला वातजः (१) शूलहरवटिः ४-८ गुंजा प्राग्भक्तम् २ वारम् (२) अजमोदादिवटिः वातपित्तजः (१) शंखवटिः २-४ गुंजा पित्तजः (१) कामदुहाकल्पः २-५ गुंजा मध्येभक्तम् २ वारम् वातकफजः (१) हिंग्वादिवटिः २-४ गुंजा अधोभक्तम् २ वारम् (१) आमपाचकवाटिः ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् निम्बुपानकम् दुग्धम् उष्णोदकम " (२) कटुकाकज्जली २ वारम् ८-१२ गुंजा ३ वारम् .

·विचिका-अलसक-विलम्बिका-रोगाः * * कल्प: (१) आरोग्यक्षारः রান্না ४-८ गुंजा काल: अधोभक्तम् २ वारम् अनुपानम् उष्णोदकम् निसमा [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः .. कपः १ वारम् प्रातः मधु+लवण- जलम् वा धान्यक- शुठिजलम् (आकण्ठम्) प्रातः १ वारम् अ॒ठिकपायः अपानकालम् उणोदकम् २ वारम् २||-४ कपः विरेचनम् (१) एरडस्नेहः (२) गंधर्वहरीतकी २-३ मापः [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार कल्पः स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहस्वेटः लेपः (१) दारुपटकलेपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम्, आहारः (१) ग्रहणीवत् विहारः (१) निद्रा (भोजनात् पूर्वम् ) (आ) अपथ्यम् आहारः (१) विरुद्ध-असात्म्य-विष्टंभि-अन्नम् * * * विषूचिका-अलसक-विलम्बिका-रोगाः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्प: मात्रा काल: अनुपानम् विचिका (१) संजीवनीमिश्रणम् ४-६ मापः मुहुर्मुहुः आमावस्था (२) भल्लातकचिचावटिः ४-८ गुंजा अनन्नकालम् चिंचाफलरसः ३ वारम् निम्वुपानकम् पलाण्डु रस.+ ·१० * * * * * * चिकित्साप्रदीप: " प्रकार कल्प: मात्रा अनुपानम् पक्कावस्था (१) हेमशंखोदर ४-८ गुंजा मधु मिश्रणम् अलसकः (१) चिकित्सा नास्ति । विलम्बिका (२) [२] पंचकर्मोपचारः अलसके वा विलम्विका-रोगे विरेचनम् (१) एरंडस्नेहः १-४ कपः प्रातः १ वारम् शुंठीकघायः वमनम् (१) मदनफलयोगः मधु+लवण- जलम् (आकण्ठम्) वतिः (१) फलवतिः [३] वाहशमनोपचारः -11- कर्षः " प्रकार कल्पः स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहस्वेदः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः (१) उपवासः विहार (१) पूर्णविश्रामः * * ·कृमिरोग: * ११ * * * * * कृमिरोगः " २-४ कपः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्प: मात्रा काल: अनुपानम् शूलयुक्तः (१) विडंगकुमार्यासव- |-१ कपः अधोभक्तम् मिश्रणम् ३ वारम् (२) बोलकपिलामिश्रणम् ३-६ गुजा अन्तराभक्तम् मधु ३ वारम् छर्दिशूलयुक्तः (१) विडंगयवानी (कीटमारी) फांट: अतिसारयुक्तः (१) बोलकुटजमिश्रणम् ३-६ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु ३ वारम् धान्यांकु- (१) लशुनादिवटिः ४-८ गुंजा निम्बुपानकम् राकारः (२) कटुकावलिः -11- प्रस्थः १ वारम् (२) आमपाचकवटिः आंत्रादः (१) भल्लातकचिंचावटिः ४-८ गुंजा अनन्नकालम् विडगावलेहः २ वारम् पृथुनिमः (१) दाडिमत्वकाथः २ वारम् सामान्यः (१) विडंगादिचूर्णम् मधु १-३ मापः (२) कृमिमुद्गररसः ४-८ गुंजा (३) कुटजविडंगासव- --- १ कर्पः अनन्नकालम् मिश्रणम् ३ वारम् मधु (४) पलाशवीजकज्जली २-८ गुंजा [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) एरंडस्नेहः २-४ कपः प्रातः १ वारम् गुंठीकपायः मधु (२) कपिलाचूर्णम् १-२ मापः स्वप्नकालम् १ वारम् २|| कर्पः अनन्नकालम् तिलतैलम् १ :

·१२ * * * * * * * * चिकित्साप्रदीप: -11- कपः - प्रकार: कल्पः मात्रा काला अनुपानम् वसनम् (१) मदनफलयोगः प्रातः१ वारम् यष्टिमधुजलम् (आकण्ठम् ) निरूहः (१) हिंगुजलम् -11- प्रस्थः प्रातः १ वारम् (२) स्वर्जिकाक्षारबस्तिः सतैलम् [३] बाह्यशमनोपचारः कल्पः अनुवासनम् (१) विडंगतैलम् स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहः मेहनम् (१) विडंगतैलम् (२) वचातैलम् (३) हरितालमिश्रणम् सतैलम् (कृमिस्थाने) [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहार: अन्नवर्गः (१) तक्रसाधितयवागुः - अल्पस्नेह-तिक्तकटुप्रधानमन्नम्-आंखुकर्णी- सिद्धपूपलिका-तक्रम् शाकवर्ग:., (१) शिग्रु-लशुनशाकम् वारिवर्गः (१) उष्णोदकम् (आ) अपथ्यम् आहार (१)क्षीरम्-घृतम्-गुडा-मधुरान-मधुररसा:-अम्लान-पत्रशाकानि- मांसानि-शीताम्बु-कांजिकम्-क्षाराः * * * ·पांडुरोग-कामला-हलीमकरोगाः * पांडुरोग-कामला-हलीमकरोगाः १-४ कपः " २-४ कर्पः " व्याधिप्रत्यनीकम् (१) स्नेहनम् (घृतपानम् ) (२) संतर्पणम् मुख्यौषधम् (१) लोहभस्मप्रकार: [१] आभ्यंतरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः मात्रा काला अनुपानम् वातजः (१) महायोगराजसमीर- २-८ गुजा अंधोभक्तम् घृतम् ( टाडि. मिश्रणम् २ वारम् मादि) मधु (२) तिक्तकवृतम् रोणोदकम् (३) नवजीवनरसः २-३ गुंजा दुग्धम् पित्तजः (१) ताप्यादिलोह- ४-१० गुंजा , दाडिमादिघृतम् मिश्रणम् + उद्बरावलेहः (२) वासादिकाथः मधु कफजः (१) गोमूत्रहरीतकी २-६ मापः मधु+एरडपत्र- मिश्रणम् मृज्जन्यः (१) गोमूत्र-हरीतकी कुमारीआसवः मिश्रणम् (१) इच्छाभेदीरसः २-३ गुंजा निम्बुपानकम् १ वारम् वा तक्रम (२) सूतशेखरकल्पः १-२ गुंजा अधोभक्तम् दुग्धशर्करा २ वारम् (३) कफजपांडुवत् कोष्ठाश्रित- पित्तजपांडुवत् कामला हलीमकः वातज पांडुवत् पित्तज पांडुवत् " " प्रातः । || ।। ।।

·१४ * * * * * * चिकित्साप्रदीपः [२] पंचकर्मोपचारः प्रकार कल्पः मात्रा काला अनुपानम् वमनम् (१) मदलफलयोगः -11-१ कपः प्रातः इक्षुरसः वा १ वारम् (आकण्ठम् पाययेत्) शीतजलम्+ विरेचनम् (१) कटुकामिश्रणम् १||-३ मापः प्रातः स्वप्नकालम् शर्करा २ वारम् (२) गोमूत्रहरीतकी ।३-६ माषः प्रातः स्वप्न- मधु कालम् २ वारम् [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्प: मेहनम् (१) चंदनबलालाक्षादितैलम् (२) चलातैलम् [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् अन्नवर्गः (१) गोधूमानम्-शाल्यन्नम्-यवान्नम्-मुद्ग-मसूर-तुवरी-यूषाः मांसवर्गः (१) जांगलमांसरसः विहारः (१) निरवचेष्टनम्-पूर्णविश्रामः (आ) अपथ्यम् आहार (१) पित्तलं अन्नपानम् विहारः (१) अग्नितापः-आतपम्-आयास: :-मैथुनम्-क्रोधः-अध्वगमनम् * * * ·रक्तपित्तरोग: * १५ * * रक्तपित्तरोगः मात्रा कालः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) प्रतिलोमं शोधनम् (२) स्तंभनम् मुख्यौषधम् (१) वासा (२) आमलकी ( ३) प्रवालभस्म [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकारः कल्पः अनुपानम् ऊर्ध्वगः (१) लाक्षामिश्रणम् -11--१ कपः मुहुर्महः वासावलेहः (२) पद्मकादितैलम् २०-४० अनन्नम् दुग्धम् बिंदवः ३ वारम् अधोग (१) शतावर्यादिक्वाथः २॥-४ कर्षः शर्करायुक्तः (२) मोचरसमिश्रणम् १-२ माघः अपानकालम् आमलकीरसः २ वारम् वा वासावलेहः वा शतावर्यादि- कायः (३) चोलपर्पटीमिश्रणम् १-२ मापः अधोभक्तम् वासावलेहः २ वारम् २-३ गुंजा १-४ कर्षः क्षीरम् (३) चंद्रकलारसः जीर्णः (१) वासाघृतम् [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः -11- कर्षः १ वारम् विरेचनम् (१) विरेचनकषायः प्रातः मधु+इक्षुरसः वा फलरसः (आकण्ठम् ) २-५ कर्षः प्रातः १ वारम् २||-४ माषः स्वप्नकालम् शीतजलम् १ वारम् (२) संसनचूर्णम् ·* * * * * चिकित्साप्रदीप: [३] बाह्यशमनोपचारः कल्पः स्नेहनम् (१) चंदनवलालाक्षादितैलम् नस्यम् (१) पद्मकादितैलम् [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहार: अन्नवर्गः (१) शाल्योदनम् (२) श्यामाकान्नम् (३) प्रियंगु-अन्नम् (४) सतीन-मसूर-मुद्ग-चणक-मकुष्टक-तुवरी-यूषाः शाकवर्गः (१) तंडुलीयक-पटोलशाकम् फलवर्ग: (१) दाडिमम्-आमलकम् दुग्धवर्गः (१) क्षीरम्-घृतम्-नवनीतम् पानीयवर्गः (१) पंचसारजलम्-षडंगोदकम्-लघुपचमूलजलम् मांसवर्गः (१) पारावत-लाव-कपोत-शश-हरिण-कपिजल-तित्तिरि-मांस (आ) अपथ्यम् निदानपरिवर्जनम् * * राजयक्ष्मा-उर:क्षत-क्षीणरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) दीपनम् (२) त्रोतःशोधि (३) वल्यम् (४) बृंहणम् मुख्यौपधम् (१) बला (२) श्रीफलकुसुमम् (३) अभ्रकम् (४) सुवर्णम् (५) कूष्माण्डः [१]आभ्यन्तरशमनौषधम् काला माना अनुपानम् साहसज (१) लाक्षामिश्रणम् १-२ कर्षः मुहुर्मः वासावलेहः राजयक्ष्मा उरुक्षतं च (२) अमृतप्राशः १-२ कपः अधोभक्तम् दुग्धम् ·राजयक्ष्मा--उरःक्षत-क्षीणरोगः * * * १७ प्रकार: कल्प: काल: मावा अनुपानम् विषमाशनजः(१) स्वर्णवसंतः २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् दुग्धम् राजयक्ष्मा २ वारम् (२) द्राक्षासवः १-२ कपः अधोमक्तम् जलम् २ वारम् वेगरोधजः (१) चतुर्भुजकल्प: १-२ गुंजा अपानकालम् दुग्धम्+ राजयक्ष्मा २ वारम् च्यवनप्राशः -11.-२ गुंजा अधोभक्तम् ब्राह्मीप्राशः (२)चतुर्मुखरसः २ वारम् -11--२ गुंजा अन्तरामक्तम् दुग्धम् ३ वारम् क्षयजः (१) लक्ष्मीविलास: राजयक्ष्मा क्षीण- (२) बंगमिश्रणम् (३) श्रीफलकुसुमवटिः रोगाच ४-८ गुंजा १-२ मापः अपानकालम् २ वारम् " (४) बलापोली [२] पंचकर्माचार वमनम् (१) मदनफलयोगः -11- कर्षः प्रातः मधु+फलरस: १ वारम् वा इक्षुरसः विरेचनम् (१) विरेचनकषायः २-४ कर्षः प्रातः१ वारम् दुग्धम् [३] बाह्यशमनोपचार कल्पः मेहनम् (१) चंदनवलालाक्षादितैलम् (२) सुगंधितैलम् चि. प्र...२ ·१८ * * * * चिकित्साप्रदीप: [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः कल्पः अन्नवर्गः (१) शालि-गोधूम-यवान्नम् (२) मुद्गादियूषाः फलवर्ग: (१) दाडिमम्-आमलकम्-आम्रलफम्-राजनिम्बुफलम्-द्राक्षा दुग्धवर्गः (१) अजाक्षीरम्-अजाघृतम् (२) केवलदुग्धाहारः (बलासिद्धं क्षीरम्) पानीयवर्गः (१) सुवासितं जलम् (२) मद्यम् मांसवर्गः (१) अजा-हरिणमांसम् मांसरसः वा (२) षडंगयूपः (३) कर्कटयूषः (४) जांगलमांसम् (आ) अपथ्यम् आहारः (१) वृन्ताक-कारवेल्ल-बिल्व-राजिका-तैलसिद्धं-अन्नम् विहारः (१) मैथुनम्-दिवास्वापः-क्रोधः * * * कासरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) स्नेहनम् (२) स्वेदनम् (३) शमनम् मुख्यौषधम् (१) वासा (२) हरिणशृगम् (३) यष्टिमधु (४) पारीघः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्प: मात्रा कालः अनुपानम् वातजा (१) वातकासहरलेहः मुहुर्मुहुः (२) त्वगुटिः १०-१२ गुंजा मुखेधारणम् खंडशर्करासहितम् पित्तजः (१) सूतशेखरमिश्रणम् ४-६ माषः वासावलेहः (२) द्राक्षासवः १-२ कर्षः अधोभक्तम् जलम् २ वारम् ४ कर्षः " ·कासरोगः * * * * कल्पः Hগ अनुपानम् (१) रससिंदूरमिश्रणम् ३-४ मापः मुहुर्मुहुः मधु वा आर्द्रकाबलेहः २-४ गुंजा मधु (२) हेमाघरससिंदूरः (३) वासाहिंगुलम् (१) लाक्षामिश्रणम् (२) च्यवनप्राशः क्षतजा -11--१ कपः मुहुर्मुहुः १-२ कर्पः अधोभक्तम् २ वारम् वासावलेहः दुग्धम् क्षयजः मधु (१) वंगमिश्रणम् २-४ मापः मुहुर्मुहुः (२) च्यवनप्राशः १-२ कर्पः अधोभक्तम् २ वारम् (३) लक्ष्मीविलासरसः ४-८ गुंजा मुहुर्मुहुः दुग्धम् वासावलेहः [२] पंचकर्मोपचार घमनम् (१) मदनफलयोगः 11. कपः प्रातः १ वारम् मधु+लवण- जलम् (आकण्ठम् ) विरेचनम् (१) विरेचनकपायः (२) कपिलाचूर्णम् २-४ कपः प्रातः १ वारम् ४-८ गुंजा स्वनकालम् १ वारम मधु निकहा सार्धप्रस्थः प्रातः १ वारम् (१) दाशमूलिका अनुवासनम् (१) एरंडतेलयोगः [३] बापशमनोपचारः २-४ कर्षः मेहनम् कल्पः (१) देवदापतैलम् ·fcif-dq; ܪ ܕܪܗܪܫܞ ܀ 4 ܀ ܟ ܟr-:::; ܀ i : -ri: ܀ ' ܀ ܀ -nst ( 3 ) atq - kir( ܕ ) [ii ! :: - dt : - :? « rܚ܀. ; ܪܝܬܐ، ܬܪ ܘ ܐܐܐܟܝ ܕ e ;-- f;-----;-?j?--II-Trfirirc1ffug-3 ܀ . A :k ; : Jr - xif : i-":::: ܇܆܃ ܃ ܃ ܃ .ܝܺܝ̣ܐܗܙܝܕܙܟ ܪܗ ܀ ܨܝܕ ܟ . ܟ R ܕ ܃ ܃ ܃ ' , ܕ : :ܐ:ܐ ܙ ; * ܝܐ ܐ *ܬܐ -:ܐܐܘܐܐ ܝ ܐ ܐ ܨܪܢ - : ܬ݁ܪܺܨܝ ܨ.܀ ܀ ܐ ' h ܙ ܬ ܀ ܀ ܀ ܀ ܀ : ܝܵܐܝ;;l'iL; '?!! ܀ ܘ ܕ ;- r- X ܬ ܟܡ ܕ ܗ 1 ܝ ܪ ܪܝܨܐ ، ܃ ܃ ܃ ܃ :::(-; $ 2 ܕ ܪ ܝܐ ܀ ·२० * * * * चिकित्सामदीपः . कल्पः स्वेदनम् (१) उपनाहः (२) बाष्पत्वेदः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः अशवर्गः (१) शालि-गोधूम्-वार्जर-अन्नम् (२) लाजा (३) माप-मुद्ग- कुलत्थ-यूषाः शाकवर्गः (१) वार्ताक-विम्बि-बालमूलक-वास्तुक-जीवन्तीशाकम्-लशुनः फलवर्गः (१) बीजपूरकम्-द्राक्षा-दाडिमम् दुग्धवर्गः (१) अजाक्षीर-अनावृतम् पानीयवर्गः (१) उष्णोदकम् मांसवर्ग: (१) जांगलमांसम् (आ) अपथ्यम् आहारः (१) स्निग्ध-मधुर-पिष्टान्नम्-दधि-पयः-पायसम् विहारः (१) धूमः-दिवास्वापः-मैथुनम् * * * श्वासहिकारोगी व्याधिप्रत्यनीकम् (१) स्नेहनम् (२) स्वेदनम् (३ ) वमनम् (४) शमनम् मुख्यौषधम् (१) अर्कः (२) धत्तूरः (३) मल्लः (४) अनकम् (५) पिप्पली (६) कुष्टकुलिंजनम् (७)मरिचम् (८) हरमल: [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् कल्प: अनुपानम् महाश्वासः। (१) हेमानरससिंदूरम् ४-६ गुंजा मुहुर्मुहुः मधु+तुलसीरसः ऊर्वश्वास प्रकार मात्रा ·श्वासहिकारोगी * २१ २||.५ कपः . १-२ कपः कल्पः সাম্ব काल: अनुपानम् छिन्नश्वासः (१)लेष्मान्तकमिश्रणम् २-४ गुंजा मुहुर्मुहुः मधु तपकवासः (१) शृंग्यादिकाथः प्रातःकालम् (इपत्कफः) स्वमकालम् मुहर्मुहुः (२) मल्लनागमिश्रणम् ८-१२ गुंजा मुहुर्मुहुः मधु (३) दशमूलारिष्टः अधोभक्तम् जलम् २ वारम् (४) हरमलवसन्तः २-३ गुंजा ३ वारम् मधु (बहुकफः) (१) चतुर्भुजकल्पः २-६ गुंजा प्रातःकालम् मधु+पिपली- स्वप्नकालम् सिद्धदुग्धम् २ वारम् (२) श्लेष्मान्तकामिश्रणम् २-४ गुंजा मुहुर्मुहुः मधु (३) श्वासकुठारमिश्रणम् १-४ मापः (४) कनकासवः अधोभक्तम् जलम् २ वारम् (१) सूतशेखरमिश्रणम् ४-८ माघः मुहुर्मुहुः वासावलेहः संतमका (२)श्वासकुठारमिश्रणम् ४-८ माघः मुहुर्मुहुः जीर्णवेगः (१) स्वर्णवसंतः ४-८ गुंजा अधोभक्तम् च्यवनप्राश:+ २ वारम् दुग्धम् तीव्रवेगा (१)श्लेष्मान्तकरसः -11--२गुंजा वेगकालम् मधु (२) चतुर्भुजमिश्रणम् मुहुर्मुहुः (३) कनकयवानिमिश्रणम् १-२ माषः महाहिका ।(१) हेमसूतशेखर- ६-८ गुंजा मधु गंभीरहिका मिश्रणम् यमलाहिका (१) मयूरपिच्छामसी २-३ मापः मधु+चंद्रवीज. जलम १-२ कर्षः " , भार्गी-अवलेहः ·२२ चिकित्साप्रदीपः * * * * * * " -11- कर्षः प्रातः १ वारम् प्रकार: कल्प: माना काल: अनुपानम् क्षुद्रहिक्का (१) त्रिफलादिमिश्रणम् १-२ कर्पः मुहुर्मुहुः मधु अन्नजाहिका [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः मधु+लवणजलम् (आकण्ठम्) विरेचनम् (१) विरेचनकपायः २-४ कर्पः प्रातः १ वारम् निरूहः (१) दाशमूलिकः १|| प्रस्थः नस्यम् (१)श्वासकुठारः १-२ मापः मुहुर्मुहुः [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्पः नेहनम् (१) देवदारुस्नेहः स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहः धूम्रपानम् (१) कंटकारीयष्टिमधुधूमः (२) धत्तूरपत्रधूमः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् प्रकार कल्प: -आहारः अन्नवर्गः (१) कुलत्थ-शालि-यव-गोधूमान्नम् शाकवर्गः (१) पटोल-बालमूलक-शाकम् फलवर्गः (१) पक्ककपित्थम्-मातुलुगम् दुग्धवर्गः (१) अजादुग्धम्-अजाघृतम् पानीयवर्गः (१) उष्णोदकम्-मद्यम् मांसवर्गः (१) एण-तित्तिर-लावादिजांगलमांसम-मांसरसः वा इतरवर्ग: (१) लशुन:-मधु विहारः (१) निद्रा ·स्वरभेदरोगः * * २३ (आ) अपथ्यम् प्रकारः कल्पः आहारः (१) नि'पाव-माप-पिण्याक-आनूपमासम् (२) अम्लम्-लभृष्टम्-अन्नम् (३) तुम्बीफलम्-कंदः, (४) गुरुशीत-अन्नपानम् * * * स्वरभेदरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) स्नेहनम् (२) स्वेदनम् (३) शमनम् मुख्यौषधम् (१) मलः (२) यष्टिमधु (३) गुंजापत्रम् (४) ककोलम् [१] आभ्यन्तरशमनौपधम् प्रकार: कल्प: वातजः। क्षयजः } (१) त्वग्गुटिः (२) सहवरादिलेहः माना काला अनुपानम् १०-१२ गुंजा मुहुर्मुहुः मुखे धारणम् -11--१ कपः अधोभक्तम् घृतम् २ वारम् -11--१ कर्षः मुहुर्मुहुः वासावलेहः २-६ गुंजा प्रातः मधु स्वमकालम् च पित्तजः (१) लाक्षामिश्रणम् कफजः। (१) चतुर्भुजकल्पः मेदोजः । [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः -11- कपः प्रातः मधु+ लवणजलम् (आकण्ठम् ) १ वारम् विरेचनम् (१) विरेचनकयायः २-४ कर्षः ·* चिकित्साप्रदीपः * २४ ४ [३] बाह्यशमनोपचार -- कल्प: मेहनम् (१) सहचरतैलम् स्वेदनम् (२) कण्टकारीबाष्पस्वेदः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् (१) द्राक्षा (२)मातुलंगः (३) लशुनम् (४) लवणम् (५)आर्द्रकम् (६) तांबूलम् (७) मरीचम् (८) हरीतकी (९) घृतम् (१०) यथादोपम् च * * * अरुचिरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) दीपनम् (२) लंघनम् मुख्यौषधम् (१) तालीसपत्रम् (२) मातुलुंगफलकेसरः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः मात्रा काला अनुपानम् वातजा ) आमलक्यादिचूर्णम् १-३ माषः अधोभक्तम् आर्द्रकावलेहः २ वारम् वा मातुलुंगा. वलेहः पित्तजः (१) कर्पूरादिचूर्णम् १-३ मापः अधोभक्तम् आर्द्रकावलेहः २ वारम् वा मातुलुंगा- वलेहः कफजा (१) वालिसादिचूर्णम्

·छदिरोगः * *
*
*
[२] पंचकर्मोपचार
स्वरभेदरोगवत्
[३] पथ्यापथ्यम्
(अ) पथ्यम्
प्रकारः
कल्प:
आहारः
अन्नवर्गः
(१) गोवूम-गालि-अन्नम् (२) मूगयूपः (३) कांजिकम्
शाकवर्गः (१) बालमूलक-कार-वार्ताक-शोभांजन-सूरण-पटोल-शाकम्
फलवर्गः (१) कदलीफलम्-दाडिमम्-द्राक्षा-बदरम्
दुग्धवर्गः
(१) दुग्धम्-घृतम्-दधि-तक्रम्-रसाला ('श्रीखड' इतिप्रसिद्धम् )
पानीयवर्गः (१) वालकसिद्धं-जलम्
मांसवर्ग: (१) हरिण-शशं-मांसम् ; मत्स्याः
विहारः (१) स्नानम्
(आ) अपथ्यम्
आहारः (१) अहृद्यं-अन्नपानम्
विहारः
(१) तृष्णा-उद्गार-क्षुधा-अश्रुविधारणम्-क्रोधः-लोभः-भयम्-शोकः
*
छदिरोगः
1
व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शमनम् (२) अनुलोमनम्
मुख्यौषधम्
(१) कृष्णमृद् (२) शंखभस्म (३) निम्बुपानकम्
(४) आर्द्रकम्

·२६ * * * चिकित्साप्रदीपः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार कल्पः मात्रा काल: अनुपानम् वातजः (१) शंखभस्म निम्बुपानकम् १-२ मापः मुहुर्मुहुः वातपित्तजः पित्तजः (१) सूतशेखरकल्पः ४-८ गुजा दाडिमावलेहः कफजः (१) मयूरपिच्छामसी २-४ मापः आकावलेहः त्रिदोषजः (१) वृहातचिंतामणिः ---||- गुंजा आद्रकरसः+ मितोफला+मधु कृमिजः (१) विडंगयवानिफांटः २-४ कपः अनन्नकालम् २ वारम् दौहृदजः (१) स्वर्णशेखरमिश्रणम् २-४ गुंजा अधोभक्तम् आर्द्रकरसः + २ वारम् निम्बुकरसः सैंधवम् सर्वेषु (१) भृष्टंमृद्लो जलम् वारंवारम् [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः प्रातः १ वारम् मधुलवण- जलम् (आकण्ठम् ) ,विरेचनम् (१) विरेचनकपायः [३] बाह्यशमनोपचारः -11- कर्पः २-४ कर्षः कल्पः लेपः आमाशये (१) शीतजलपट्टिका (२) कृष्णमृद्लेपः (३) राजिकालेपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहार अन्नवर्गः (१) यव-गोधूम-शालि-अन्नम् (२) कलाय-मुद्गयूपाः फलवर्गः (१) द्राक्षा-बदरम् ·तृष्णारोगः * * * * * २७ प्रकार: कल्पः पानीयवर्गः(१) निम्बुपानकम् मांसवर्गः (१) मृग-शश-तित्तिर-लाव-जागल-मांसम् विहारः (१) लंबनम् (आ) अपथ्यम् आहारः (१) रम्भा-विम्बि-कोशातकी-शाकम् (२) यष्टिमधु (३) राजिका (४) असात्म्य-दुष्ट-अन्नपानम् विहारः (१) व्यायामः * * * तृष्णारोगः कल्प. व्याधिप्रत्यनीकम् (१) मस्कृत जलम् (२) फरमतर्पणम् मुख्यौपधम् (१) सुवर्णगेप्यसिद्ध जलम् (२) भृटमृद् जलम् (३) धान्यकम् [१] पंचकर्मोपचारः प्रकार: वमनम् (१) पिपलीयुक्तजल वा मधुयुक्तजल आकण्ठम् पिबेत् पश्चात् वमेत् । [२] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् प्रकारः अन्नवर्गः (१) शाल्यन्नम् (२) पेया (३) विलेपी (४) लाजा (५) मंडः (६) चणक-मुद्ग-मसूर-यूपाः शाकवर्गः (१) रंभापुष्पशाकम् फलवर्ग: (१) खजूरम् (२) दाडिमम् (३) आमलकी (४) मातुलुंगम् (५) करमर्दम् (६) जम्बीरम् (७) कूष्मांडम् दुग्धवर्ग (१) गोदुग्धम्-तक्रकर्चिका पानीयवर्गः (१) वालक-धान्यक-सिद्धजलम्-नारीकेलजलम् (२) सुवर्णरौप्यादिभिः अग्निततैः सस्कृत जलम् सशर्करम् । कल्पः १ ·२८ * * * . * चिकित्साप्रदीपः (आ) अपथ्यम् प्रकार: कल्पः आहारः (१) गुरु-अम्ल-लवण-कषाय-अन्नम्-तीक्ष्णान्नम् (२) दुष्ट जलम्-त्रिकटुः * * * मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तंद्रा-संन्यासरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) नस्यम् (२) शीतोपचारः मुख्यौषधम् (१) कारस्करः (२) सुवर्णम् ( ३) भृगराजः (४) आमलकी (५) प्रवालम् (६) दुरालभा [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार कल्पः साना काला अनुपानम् वातजः आर्द्रकरसः+ (१) कारस्करमिश्रणम् १-२ माषः मुहुर्मुहुः मुछी-तंद्रा- सितोपला + निद्रा-भ्रमः । मधु (२) दुरालभाकाथः २-४ कपः प्रातःस्वप्नकालम् दुग्धम्+घृतम् २ वारम् १-२ माघः मुहुर्मुहुः +शर्करा दुग्धम् + शर्करा फिजः, (१) स्वर्णशेखरः कफजः (१) चतुर्भुजकल्पः १-२ माषः मुहुर्मुहुः मधु (२) स्वर्णशेखर संन्यासः चिकित्सा नास्ति। [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) विरेचनकषायः १-२ कर्षः प्रातः १ वारम् नस्यम् (१) वातविध्वंसः (२)श्वासकुठारः (३) शिग्रुपत्ररसः [३] बाह्यशमनोपचार (१) शीतसेकावगाहश्च (२) शांतस्नानम् (३) अंगपीडनम् (४) शतधौतघृतम् ·। मदात्यय-पानात्यय-पानविभ्रम रोगाः २९ [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् प्रकारः कल्पः आहारः अन्नवर्ग: (१) जीर्णरत्तशालि-यव-अन्नम् (२)मुद्ग-सतीनयूपाः(३) लाजमंड: शाकवर्गः (१) तडुलीयक-उपोदिका-पटोल-कदली-शाकम् फलवर्ग: (१) कूष्मांडम्-कदलीफलम्-दाडिमम्-नारीकेलफलम् दुग्धम् (१) गोदुग्धम् पानीयवर्गः (१) गागं जलम् मांसवर्गः (१) जांगलमासरसः विहार १) छायासेवनम् , लंघनम् , गीतवाद्यानि , चिंतनम्-आत्मबोधः- धैर्यम् , अद्भुतरम्यदर्शनम् (आ) अपथ्यम् (१) विरुद्धान्नम, विरुद्धपानम्-तक्रम्-पत्रशाकानि-ताबूलम् आहारः * * मदात्यय-पानात्यय-पानविभ्रम रोगाः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शोधनम् (२) शमनम् मुख्यौषधम् (१) आसवारिष्टम् [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् कल्पः मात्रा काला अनुपानम् दोषन्न औषधसाधितम् जीर्ण मद्यम् । [२] पंचकर्मोपचारः यथादोप वमनादिविधेयम् ।

·३० * * * * * * चिकित्साप्रदीपः [३] बाह्यशमनोपचारः यथावश्यकम् स्नेहस्वेदादिक कार्यम् । विशेषतः चंदनलेपाः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः कल्पः अन्नवर्गः (१) गोधूम-यव-शालिअन्नम् (२) मुद्गमापादियूपाः शाकवर्गः (१) तडुलीयक-पटोलशाकम् पानीयवर्गः (१) शीतम् जलम् मांसवर्गः (१) कुक्कुट-मयूर-शश-मांसम् विहारः (१) त्रिकालस्नानम् * * * दाहरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शमनम् (२) अनुलोमनम् मुख्यौषधम् (१) चदनम् (२) जितसाया (३) कर्पूरः (४) गैरिकम (५) मौक्तिकम् (६) आमलकी [१] आभ्यन्तरशमनौपधम् प्रकार: कल्पः मात्रा कालः धातुक्षयजः (१) वृहद्वातचितामणिः २-४ गुंजा मुहुर्मुहुः अनुपानम् आमलकी अवलेहः दाडिमावलेहः (२) मौक्तिकभस्म २-३ गुंजा पित्तजः। १३) मौक्तिकभस्म " ४-८गुजा २) कामदुहाकल्पः (३) चंद्रकलारसः (४) चदनादिचूर्णम् ४-८ गुंजा २-४ माषः दुग्धम् दाडिमावलेहः दुग्धम् ·दाहरोगः * ३१ * * * प्रकार: कल्पः मात्रा तृष्णाजः (१) धान्यकहिमः ५-१० कर्प. काल: अनुपानम् प्रातः स्वप्न- सगरम् कालम् २ वारम् [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) विरेचनकपायः २-४ कपः प्रातः १ वारम् रक्तमोक्षः (१) सिराव्यधः (रक्तजे) [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्पः स्नेहनम् (१) शतधौतवृतम् (२) सहस्रधौतघृतम् (३) ताम्रकूटतैलम् लेपः (१) चंदनलेपः (२) चंदनकर्पूरलेपः (३) जितसायालेपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् अन्नवर्गः (१) गालि-यव-अन्नम् (२) लाजा (३) मडः (४) मुद्ग-मसूर- चणकयूपाः फलवर्गः (१) आमलकी-द्राक्षा-दाडिमम्-कूपमाडम्-कर्कटी-पनसः-कदली- फलम्-खजूरम् गाकवर्गः (१) रम्भा-बिम्बिफलम्-कर्कटीफलम्-पनसः पानीयवर्गः (१) नारीकेलजलम्-धान्यकजलम्-वालकजलम् दुग्धवर्गः (१) दुग्धम्-घृतम्-नवनीतम् (क्षीरोद्भवम्) मांसवर्गः (१) जागलमांसरसाः (आ) अपथ्यम् आहारः (१) तक्रम्-कटुतिक्तोष्णं- अन्नम् (२) मधु-ताम्मूलम्-हिंगु विहारः (१) व्यायामः-आतपः-व्यवायः * * * ·३२ * चिकित्साप्रदीपः उन्मादरोगः ३ व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शमनम् मुख्यौषधम् (१) सर्पगधा (२) धत्तूरः (३) रौप्यभस्म [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् ४-८ गुंजा " " प्रकारः कल्पः काल अनुपानम् वातजः (१) सर्पगंधाचूर्णम् ४-८गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम्-ब्राह्मीप्राशः ३ वारम् ब्राझी-घृतम् वा पित्तजः (१) सर्पगंधामिश्रणम् शंखपुष्पी- अवलेहः कफजः (१) उन्मादगजकेसरीरसः २-४ गुंजा ब्राह्मीप्राशः सान्निपातिकः (१) वातादिजोक्तम् यथोचितम् । मानसः (१) वातजवत् । विषजः (१) पित्तजवत् । भूतोल्मादः (१) वचामित्रणम् १||-२ माषः अन्तराभक्तम् ब्राह्मीप्राश: ३ वारम् घृतं-ब्राह्मीघृतं वा ) हरमल वसन्तः २-३ गुंजा मधु [२] पंचकमोपचारः वनम् (१) मदनफलयोगः -11. कपः प्रातः १ वारम् मधु+कटुतुम्बी- ३ वारम् जलम् ५-८ कर्षः . विरेचनम् (१) विरेचनकषायः निरूहः (१) दाशमूलिकः अनुवासनम् (१) सहचरतैलस सार्धप्रस्थः २-८ कर्षः "

·उन्मादरोगः * * *
* * * *
प्रकार:
कल्पः
মামা काला
अनुपानम्
नस्यम् (१) बचातैलम्
(२) शिग्रुपत्ररसः
[३] बाह्यशमनोपचारः
प्रकार:
कल्प:
स्नेहनम् (१) वचातैलम् (२) नारायणतैलम्
स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहः
अंजनम् (१) शिरीपादिवतिः
लेपः (१)
[४] पथ्यापथ्यम्
(अ) पथ्यम्
अन्नवर्गः (१) गोधूम-शालि-अन्नम् (२) मुद्गयूप।
शाकवर्ग: (१) पटोल-ब्राझी-वास्तुक-तण्डुलीयकशाकम्
फलवर्ग: (१) कपित्थम्-द्राक्षा-पनस:-कूष्मांडफलम्
दुग्धवर्गः (१) धारोष्णं दुग्धम्, घृतम् (नवीनं-पुरातनं वा), शतधौतघृतम्,
रसाला ('श्रीखड' इति प्रसिद्धा)
मांसवर्गः (१) कूर्म-जांगलम्-मासम्
(आ) अपथ्यम्
आहारः
(१) विरुद्धानम्-तिक्ततीक्ष्णान्नम्-मद्यम्
विहारः
(१) मलवेगविधारणम्-निद्राविधारणम्-क्षुधातृष्णाविधारणम्
*
चि. प्र....३

·३४ चिकित्साप्रदीप: अपस्मारोगा १ -20 व्याधिनत्यनीका (१) पचकमै (२) गमनन मुख्यौषधम् (१) वचा (२) गोरोचनम् (३) जटामांसी (४)ब्राझी [१] आभ्यन्तरामनौषधम् प्रकारः अनुपानमू वातजः (१) वन्वामिश्रणम् ||-२ माषः अन्तराभक्तम् ब्राह्मीप्राशः +धृतम् वा अश्वगंधादि ३ वारम् घृतम् वा " पंचगव्यघृतम् पित्तजः (१) स्मृतिसागर- ४-६ गुंजा ," मिश्रणम् कफजः (१) उन्मादगजकेसरी- २-४ गुजा । ब्राह्मीप्राशः+ मधु घृतम् (२) चतुर्मुखरसः -11-२ गुजा अधोभक्तम् २ दार सान्निपातजा वातादिजोक्तम् यथोचितम् । [२] पंचकमोपचारः वमनम् (१) मदनफल्योगः प्रातः १ वारम् म+rest जलम् (आम) विरेचनम् (१) विरेचनकपायः ४-८ कप. निरूहः (१) ाशमूलिकः सार्धप्रस्थः अनुवासनम् (१) वचातैलम् ४-८ कर्षः प्रातः १ वारम् (२) देवदारस्नेहः (३) एरटनेयोगः नस्यम् (१) वचातैलम् (२) वातविध्वसः •11- कर्षः " " । ।।। " ·नातव्याधिः * * * * ३५ [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्पः सोहनम् (१) वचातैलम् [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् अन्नवर्गः (१) गोधूम-गालि-अन्नम् (२) मुद्गयूपः शाकवर्गः (१) पटोल-वास्तुक-ब्राह्मीदल-शोभांजनशाकम् फलवर्गः (१) द्राक्षा-आमलकी-स्वादुदाडिमम्-परूपकम्-कूष्माण्डम् दुग्धवर्गः (१) जीर्णम् (पुराणम् ) घृतम् , पयः पेटी ('खवा' इति ख्याता) मांसवर्गः (१) कूर्म-जांगलमांसम् (आ) अपथ्यम् आहारः (१) विरुद्धानम् , मत्स्याः (२) तीक्ष्ण-उष्ण-गुरु-अन्नम् (३) पत्रशाकम् (४) माघतुवरीयूषाः (५) मद्यम् विहारः (१) तृष्णा-निद्रा-क्षुधा-विधारणम् वातव्याधिः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) स्नेहनम् (२) स्वेदनम् (३) शमनम् (४) बृंहणम् मुख्यौपधम् (१) भल्लातकः (२) गुग्गुलुः (३) रास्ना (४) लशुनः (५) मल्लः (६) मापः [१] आभ्यन्तरशमनौपधम् (अ) स्थानस्थितवातरोगः ·३६ ५ कित्तानदीप: प्रकार कल्पः कोठाथित- (१) वातविम्वस: अनुपाज २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् निम्बुपानकम् ३ नारद सल्याण G ११ ५-२ भाप R (२) शंखवटिः सर्वागकुक्ति-(१) वातवियत-- मिनम गुदस्थित- (१) चुकतैलम् घृतम् + उष्णोदकम् २०-४० अपानकालम् उष्णदुधम् वातः बिंदवः २वारम् घृतम् आलाशय- (१) लशुनादिवोटः स्थितवातः (२) हिंगाधकम् पकानास्थित(१) ग्वादिवटि: ४-८ गुंजा सामुदगकालम् ४ वारम् ५-१|| माव: २-४ गुंजा अपानकालम् उष्णोदकम +घृतम् धृतम् उज्जोदकम् (१ २ वारम (२) वातविध्वंस- १-२ माघः দিগণ श्रोमादिस्थित-(१) महायोगराज. २-८ गुंजा ऑभित्रम् घृत मनु गुग्गुलुः २वार मगणत (१) बलातैलम् -11--१ कपः अपानकालम् उक्षार चात (२) अश्वगंधादिघृतम् १-२ कर्षः अधोभक्तम् २पारम् असृगगत- (१) आरोग्यमिश्रणम् ४-६ गुंजा अधौभत्ताम् धृतम् : मग वातः २ वारस् (२) कामदुहामिश्रणम् ४-६ गुंजा प्राग्भक्तकालम् मधु + घृतम् २ वारम् मांसगत-) (१) योगराज ४-८ गुंजा मेदोगत- अन्तराभक्तम् घृतम् उष्णो- गुग्गुलुः ३ वारम् दकम् वातः ·reka অন্তথা परिक्षात- (१) वर्णवतः २०४ गुंजा अधोमतम् दुग्धम् २ वारम् (२) आदिनाटिः ४-८ गुंजा अपानकालम् निम्बुपानकन २ वारम् (१) वृष्यवटिः २-४ गुंजा. प्रातः स्वप्रकालम् क्षीरम् २ वारम् शुगन- सिगात (१) वृहद्वात १-१ गुंजा गानकाला बलाधृतम् दा वाता चिंतामणिः १ वारम् घृतम् + मधु अन्तरामक्तम् २ वारम् (२) दुरालभादिकायः २-४ कर्षः अपानकालम् २ वारम् आयुगत (१) योगराजमिश्रणम् १-२॥ मापः अन्तराभक्तम् धृतम् + उष्ण- २ वारम् पेयम् उष्णी- दकम् वा संधिगत- (१) वातविश्वंस १-२ माघः मिश्रणम् (आ) आनुतवातरोगः पित्तावृध- (१) वृहद्वात १-१ गुंजा अन्तराभक्तम् शतावरघृितम् प्राणः चिंतामणिः ३ वारम् (२) प्रवालपंचामृतम् १-२ गुंजा आमलकावलेहः आर्द्रकावलेहः वा घृतम् + क्षीरम् कफावृत- (१) हेमगर्भः १-१ गुंजा अन्तराभक्तम् ३ वारम् लशुनरसः . मधु 1 ·२८ * * * * * * चिकित्साप्रदीप: माना प्रकार: कल्पः पित्तावृत- (१) स्वर्णशेखर उदानः रसः २-४ गुंजा काल अनुपानम् उदानकालम् मधु+सितोपला अन्तराभक्तम् च २ वारम् १-२ कर्षः कफावृत्त (१) दशमूलारिष्टः प्राग्भक्तम् जलम् उदानः २ वारम् (२) चतुर्भुजकल्पः ४-६ गुंजा उदानकालम् मधु १ वारम् पित्तावृत (१) सूतशेखरकल्पः ३-२ गुंजा मध्येभक्तम् आमलकावलेहः समानः समानकालम् २ वारम् कफावृत- -(१) विपतिदुकवटिः ४-८ गुंजा " ॥ उष्णोदकम् समानः पित्तावृत- (१) कैशोरगुग्गुलु: ४-८ गुंजा अपानकालम् उशीरासवः ঘন २ वारम् कफावृत (१) विषगर्भतेलम् २०-४० अपानकालम् क्षारम् अपान विंदवः २ वारम् वित्तावृत. (१) सर्पगंधामिश्रणम् ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु + सितोपला व्यान ३ वारम् कफावृत- (१) भल्लातकादिवाथः २-४,कर्षः अन्तराभक्तम् घृतम् + दुग्धम् २ वारम् पित्तावृत- (१) स्वर्णशेखररसः २-४ गुंजा उदानकालम् मधु + सितोपला १ वारम् अन्तराभक्तम् २ वारम् कफावृत- -(१) भल्लातकादिक्काथः २-४ कर्षः अन्तराभक्तम् घृतम् + दुग्धम् यात २ वारम् ·वातव्याधिः ३९ काला अनुपानम् रक्तात (१) आगेगापित्रणम् ४-८ गुंजा मध्येभक्तम् घृतम् + महा. २ वारम् मंजिष्ठादि कायः अन्तराभक्तम् २ वारम् मांसावृत. (१) कांचनारगुग्गुलु- १-१|| मापः प्राग्भक्तम् वृतम् + मधु বৰ मिश्रणम् २ वारम् मेदसावृत- (१) आरोग्यमिश्रणम् ४-८ गुंजा अधोभक्तम् वात्तः २ वारम् अस्थिगत- (१) स्वर्णवसंतः २-४ गुंजा अपानकालम् बलावृतम् वा वातः २ वारम् शतावरीवृतम् वा मजावृत (१) चतुर्भुजकल्पः २-६ गुंजा प्राग्भक्तम् मधु+धृतम् त्रातः २ वारम् (२) चतुर्मुखरमः -11--२ गुंजा अधोभक्तम् ब्राझीप्राशः+ २ वारम् शुक्रायुत (१) हरीतक्यादिकायः २-४ कर्षः अपानकालम् सधृतम् वातः २ वारम् अनावृत (१) चविकासनः १-२ कर्षः अधोभक्तम् जलम् वातः २ वारम् मूत्रावृत (१) गोक्षुगदिगुग्गुलुः ४-८ गुंजा अपानकालम् उशीरासवः वातः २ वारम् विडावृत- (१) चुक्रतैलम् २०.४०विदवः, दुग्धम् वातः (२) अभयारिटः १-२ कर्षः अधोभक्तम् जलम् २ वारम् सर्वधात्वा- असाध्यः । वृतवातः घृतम् वा ·चिकित्सामदीप ams- (इ) मारक्षेपकरोगः प्रकार: आना काला अनुपानम् आक्षेपका (१) सर्पगंधाघनः ४-१२ गुंजा अन्तरामक्तम् अन्धगंधादि- ३ वारम् घृतम् अपतंभका (१) चतुर्मुखरसः -11--२ गुंजा अधोभक्तम् २ वारम् (२) अश्वत्थफलादिकाथः २।।-४ कपः अपतानका (१) -11--२ गुंजा धनुस्तमः (१) सूतिकाभरणरस! -11--२ गुंजा अपानकालम् ब्राहीप्राशः वा २ वारम् ब्राझीवृतम् (२) चतुर्मुखरसः अधोभक्तम् अश्वगंधादि- २ वारम् घृतम् (३) शालूककंदस्वरमः २-४ कर्षः अपानकालम् २ वारम् (४) अर्कादिकाथः () খা शुद्धवातजः (१) महायोगराज २-८ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु+ समीरमिश्रणम् २ वारम् महारान्नादि काथः (२) बलातैलम् -11--१ कपः अपानकालम् घृतम् + मापादि २ वारम् काथः (३) भल्लातकावलेहः -11.-१ कर्षः " कफानुबंधजः(१) समीरयोगराज- ६-१२ गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम् + मिश्रणम् ३ वारम् उष्णोदकम् पित्तानुबंधजा(१) स्वर्णशेखरः २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् आर्द्रकावलेहान ३ वारम् मधु अर्दितरोगः (१) समीरयोगराज- ६-१२ गुंजा अन्तराभक्तम् नवनीतम् + मिश्रणम् २ वारम् मधु (२) मल्लातकावलेहः १-२ कर्षः अपानकालम् घृतम् + दुग्धम् २ वारम् (३) माषमोदकः ५-१० कर्षः दुग्धम् ·वातव्याधिः घृतम् । प्रकार मात्रा काटा अनुपानम् हनुग्रहा (१) महायोगराज २-८ गुंजा अघोमक्तम् नवनीतम् + गुग्गुलः २ वारम् मधु मंन्यास्तंभः (१) समीरयोगराज- ६-१२ गुंजा अन्तराभक्तम् मिश्रणम् २ वारम् उष्णोदकम् जिव्हास्तंभः (१) वाग्शुद्धिकर १||-३ माघः प्रातः उदान• ब्रह्मीवृतम् मधु चूर्णम् कलाम २ वारम् शिरोग्रहः असाध्यः । सिराग्रहः चिकित्सा नास्ति। गृध्रसीरोगः (१) समीरयोगराज- ६-१२ गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम् + मिश्रणम् ३ वारम् उष्णोदकम् सामः (१) एरंडस्नेहः २-४ कपः अपानकालम् शुंठीकाथः २ वारम् निरामः (१) भल्लातकावलेहः १-२ कपः अपानकालम् महारानादि २ वारम् काथ: विश्वाचि (१) सिंहनादवात १०.१२ गुंजा अन्तरामक्तम् घृतम् + उष्ण रोगः विध्वसमिश्रणम् ३ वारम् क्षीरम् कोष्टक (१) गुडुचीत्रिफळा- २-४ कपः अपानकालम् एरंडनेह- शीर्षः २ वारम् सहितः (२) कैशोरगुग्गुलः ४-८ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् खंजः पंगुः पक्षवधवत् चिकित्सा कार्या । कलायखंजा . काथः पाददाहा घृतम् + शर्करा (१) वृहट्वात- चिंतामणिः (२) शतधौतघृतम् -11--२ गुंजा अधोभक्तम् २ वारम् १-२ कपः समानकालम् सितोपला+ २ वारम् दुग्धम् ·४२ * चिकित्साप्रदीपः कल्प: माना अनुपानम् १-२ कर्षः वातकंटकः (१) त्रिफळागुग्गुलु. ६-१२ गुंजा अपानकालम् घृतम् + मधु मिश्रणम् २ वारम् पादहर्पः (१) भल्लातकसिद्ध. ३-३ अधोभक्तम् सघृतम् दुग्धम् भल्लातकफलम् २ वारम् (२) नवजीवनरसः २-४ गुंजा " दुग्धम् अंसशोपः (१) सहचरतैलम् अपानकालम् घृतम् + दुग्धम २ वारम् अवबाहुकः (१) त्रिफळागुग्गुलु. ६-१२ गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम् + मधु मिश्रणम् २ वारम् (१) वाग्शुद्धिकर २-३ मापः उदानकालम् घृतम् + मधु मिन्मिनः चूर्णम् प्रातःच २ वारम् गद्गदः (२) वृहद्वात -11--२ गुंजा अधोभक्तम् सारस्वतचूर्णम् चिंतामणिः २ वारम् वा सारस्वतघृतम् तूनी (१) गोक्षुरादिमिश्रणम् १-२ मापः प्राग्भक्तम् घृतम् + अधोभक्तम् उष्णोदकम् ४ वारम् प्रतितूनी (१) लशुनादिवटिः ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् चुक्रतैलम् + दुग्धम् भाध्मानम् (१)शंखवटि- चविकासवः प्रत्याध्मानम् । मिश्रणम् अष्टीला (१) लशुनपाक. -11--१ कपः अपानकालम् क्षीरम् २ वारम् कंपरोगः (१) सर्पगंधाधनः ४-१२ गुंजा अन्तराभक्तम् अश्वगंधादिघृतम् ३ वारम् +मधु+दश- मूलारिटः +घृतम् ३ वारम् ४-१२ गुंजा, ·वातव्याधिः ४ * घृतम् + ४-८ गुंजा , घृतम् + १ वारम् प्रकारः कल्पः माना काला अनुपानम् खल्लीरोगः (१) शंखवटिमिश्रणम् ६-१२ गुंजा अन्तराभक्तम् ३ वारम् उष्णोदकम् उर्ववातः (१) लशुनादिवटिः निम्बुपानकम् (उष्णम्) [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) एरंडनेहः २-४ कपः प्रातः शुंठीकपायः वा निम्बुकरसः वा क्षीरम् (२) यमकन्नेहा २-४ कर्षः रात्री १ वारम् उष्णोदकम (३) विरेचनकपायः २-४ कपः प्रातः १ वारम् सवृतम् (४) गंधर्वहरीतकी १||-३ मापः स्वप्नकालम् क्षीरम् १ वारम् (१) दाशमूलिका १॥ प्रस्थः प्रातः १ वारम् सतेला पित्तानुबंधे (१) पद्मकादिगण- सक्षीरः बस्तिः कफानुबंधे (१) वत्सकादिगणवस्तिः समधु अनुवासनम् (१) सहचरतैलबस्तिः ७-८ कर्षः प्रातः १ वारम् (२) बलातैलबस्तिः नस्यम् (१) वातविध्वंसः १-२ गुंजा प्रातः स्वप्नकालम् २ वारम् (२) अणुतैलम् २-४ बिंदवः [३] बाह्यशमनोपचारः निरूहः 4 प्रकार कल्पः मेहनम् (१) नारायणतैलम् (२) विपगर्भतैलम् ( ३) वेदनाहरतैलम् ४) कौशितैलम् (५) एरडतैलम् ·* * * * * चिकित्सा प्रदीप: कल्पः स्वेदनम् (१) आसीउपनाइस्वेदः (२) एरडबीजादिनपनाहः (३) अवगाहस्वेदः ( राजिकानिम्बुपयुक्तः) (४) बाष्पस्वेदः (निर्गुडिपत्रयुक्तः) अतिसारणम् (१) भल्लातकतैलम् (२) कृष्णबोलः सघृतः सजलेपाः (१) अर्कपत्रलेपः कोष्णः सघृतः (२) एरडपत्रलेपः सवृतः (३) वटपत्रलेपः कोष्णः सघृतः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः ঋৱা (१) कुलस्थ-माष- गोधूम-रक्तशाल्यानम् शाकवर्गः (१) पटोल-शिग्रु-वार्ताक-लशुनशाकम, दुग्धवर्गः (१) घृतम्-क्षीरम्-किलाटम्-दधिकर्चिका फलवर्ग: १) बदरम्-द्राक्षा मांसवर्गः (१) कुक्कुट-चटक-मयूर-तित्तिर-नक्र-मत्स्य- जलचरमासम् (आ) अपथ्यम् आहार: (१) चणक-मुद्ग-कलाय-वृहतशाली-श्यामाक-अन्नम् , नदी-तडाग- जलम्, मधु विहारः (१) चिंता-जागरणम्-वेगविधारणम्-श्रमः-उपवास:-व्यवाय:- चंक्रमणम् -- ·धातरकरो ४५ वातरक्तरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) बस्तिः (२)लर (३) रक्तमोक्षः স্বত্ব (१) गुडुबो (२) जोपिलाक्षका (३) सुरजानम् [१ आन्थन्तरमनीषा ३ प्रकार: करपः दारला अनुपालम कोकिलाक्षक- वातजः (१) कैशोरगुग्गुलुः ४-८ गुंजा अन्तरामत्तम् ३ वार काथः पिताजा (१) मौक्तिककामदुहा -11--२ गुंजा +घृत । म क्षीरम + गुडुचीकाथः १ क्षीरम् वा उष्णोदकम् उष्णोदकम् (१) कफजा (१) गुड-मलातक- १-३ मापः प्राग्भकम् हरीतकावटिः २ वारम् (२) सुरंजानयोगः ३ वार वितोपना यथादोष चिकित्सा भिदीपज असान्यः । [२] पंचकमोपचार সম্বন্ধু (१) मदनफल्योगः . कपः प्रातः १ वारम् मधु+ तिक्तकोशातकी- कायः m २-४ कर्षः 3 " " विरेचनम् (१) विरेचनकपायः जिल्हा (१) दाशमूलिकः १|| प्रस्था (२) पद्मकादिगणवस्तिः रक नोक्षः (१) जलौकावचारणम् (२) अलावुकमै (३) प्रच्छानकर्म ·* * * चिकित्सापदीपः [३] बाह्यशमनोपचार - प्रकार: कल्पः नेहनम् (१) शतधौतघृतम् स्वेदनम् (१) निम्बपत्रावगाहः (२) गुडुचीपत्रावगाहः लेपः (१) दशांगलेपः (२)द्रवन्तीमूललेपः (३) देवदारुलेहः (४) कर्पूरतैलम् [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहार अन्नवर्गः (१) यव-शालि-गोधूम-अन्नम् (२) चणक-मुद्ग-तुवरी-- मकुष्टकयूषाः शाकवर्ग: (१) वास्तुक-पटोल-कारवेल्लक-तंडुलीयक-सूरण-काकमाची- उपोदिकाशाकम् फलवर्गः (१) द्राक्षा-कूष्मांडम्-आमलकी दुग्धवर्गः (१) गोदुग्धम्-अविदुग्धम्-अजादुग्धम्-महिषीदुग्धम् वा नवनीतम् वा घृतम् मांसवर्ग: (१) कुक्कुट-लाव-तित्तिर-वर्तक-विष्किर-शुक-कपोत-चटक- मांसम् (आ) अपथ्यम् आहारः (१) माष-कुलत्थ-निष्पाव-कलाय-अन्नम् (२) क्षाराः (३) अंडज- आनूपमांसम् (४) विरुद्धान्नम् (५) दधि (६) मधम् (७) कटु-उष्ण-गुरु-अभिष्यदि-लवणम् अन्नम् (८) तिलाः (९ कांजिकम् (१०) तांबूलम् (११) इक्षु (१२) मूलकम् विहारः (१) दिवास्वापः- अमिसतापः - व्यायामः - व्यवायः . - * * ★ ·उस्तंभरोगः * * * * ४७ उरुस्तंभरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) लेप : (२) जलप्रतरणरूपः-व्यायामः मुख्यौषधम् (१) भल्लातकः (२) गुंजा [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: " कल्प: माचा काल अनुपानम् (१) भल्लातकादिकाथः २-४ कर्पः प्रातः स्वप्नकालम् २ वारम् (२) त्रिफलागुग्गुलुः ४-८ गुंजा भल्लातकादि- काथ (३) चंद्रप्रभा वर्धमान- पिप्पली- योगः (४) गुंजागर्भरसः २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् कुलत्थयूषः २ वारम् वा उष्णोदकम् ४-८ गुंजा , [२] पंचकर्मोपचारः सर्वे उपचाराः वाः। [३] वाह्यशमनोपचारः कल्पः प्रकार स्नेहनम् स्वेदनम् लेपः (१) निषिद्धम् (१) निर्गुडीपत्रस्वेदः (१) वत्मीकमृत्तिकालेपः (२) गोपीचंदनलेपः (१) अर्कपत्रम् (१) उष्णोदकम् , निम्ब-शिग्रु-बिल्वसिद्ध-उष्णोदकम् (१) जलप्रतरणरूपः आसनादि बंध: सेकः व्यायामः ·* * * चिकित्साप्रदीपः [४] पथ्यापथ्यम् कल्पः (अ) पथ्यम् आहार: (१) रूक्षणः आहारः अन्नवर्ग: १) जीर्णकोद्रव-रक्तशाली-यव-कुलत्थ-श्य-माक-उद्दालकअनम् शाकवर्गः (१) शिग्रु-कारवेल्ल-पटोल-वास्तुक-सुनिषष्ण-कुसुम्भ-शाकम् (लवणरहितम्) मांसवर्ग: (१) जांगलमांसम् (स्नेहरहितम्) विहारः (१) उपवास:-जलप्रतरणरूपो व्यायाम: (आ) अपथ्यम् आहारः (१) गुरु-शीत-द्रव-स्निग्ध-विरुद्ध-असात्म्य-अन्नम् (२) लवणम् * * * आमवातरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शोधनम् (२) पाचनम् (३) लंघनम् मुख्यौपवम् १) एरंडलेहः (२) गुडुची (३) शुंठी (३) शुंठी (४) मल्लातकः (५) सुवर्णम् (६) कारस्करः [१] याभ्यन्तरशमनौपधम् मात्रा काल अनुपानम् आमावस्या (१) सिंहनाद-वात- ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् उष्णोदकम् वा विश्वंस-मिश्रणम् रास्नादि सप्तक- कायः पकावस्या (१) समीरयोगराजः ४-८ गुंजा वा क्षीरम् (२)सिंदनादगुग्गुलुः ४-८ गुंजा महारास्नादि काथः (३) भल्लातकावलेह. १-१ कपः अपानकालम् क्षीरम् २ वारम् ३ वारम् ·आमवातरोगः * " - " प्रकारः कल्पः मात्रा काला अनुपानम् जीर्णावस्था (१) वर्णवसंत १-२ मापः अन्तराभक्तम् भीरम् मिश्रणम् ३ वारम् (२) स्वर्णयोगराजः २-४ गुंजा महारास्नादि-काथः (३) एरंडपाका १-२ कपः स्वप्नकालम् क्षीरम् १ वारम् (४) गुड़-भल्लातक- ३-१ कपः हरीतकीवटिः (५) लशुनपाकः ३-१ कर्षः प्रातः १ वारम् [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् एरंडम्नेहः १-५ कर्षः प्रातः गुडुचीगुंठी- १ वारम् निरूह दाशमूलिका १|| प्रस्थः [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्प: स्वेदनम् (१) वालुकास्वेदः (२) अवगाहस्वेदः (३) निर्गुडी-बाष्पस्वेदः लेपः (१) लेपगुटिकालेपः (२) कृष्णबोललेपः (३) लताकरजलेपः (४) भल्लातकतैलप्रतिसारणम् मेहनम् (१) विघगर्भतैलम् (२) वेदनाहरतैलम् (३) सूकरवसाव्याघ्रीवसा [४] पथ्यापथ्यम् काथ: (अ) पथ्यम् आहारः अन्नवर्गः (१) यव-कुलत्थ-श्यामाक-कोद्रव-रक्तशालि-अन्नम् शाकवर्गः (१) वास्तुक-शिग्रु-पुनर्नवा-कारवेल-पटोलशाकम् दुग्धवर्गः (१) लशुनसंस्कृतम् तक्रम्-आर्द्रकसंस्कृतम् वा । मांसवर्गः (१) जांगलमांसम् पानीयवर्गः (१) उष्णोदकम् चि. प्र....४ ·५० * * * * * * चिकित्साप्रदीप: (आ) अपथ्यम् आहारः (१) दधि (२) गुडः (३) मत्स्याः (४) क्षीरम् (५) माषान्नम् (६)विरुद्धान्नम् (७) असात्म्य-अन्नम् (८)दुष्टनीरम् (९) विषमाशनम् (१०) गुरु-अभिष्यंदि-अन्नम् विहारः (१) वेगरोधः (२) जागरणम् (३) पूर्ववातः शूलरोगः प्रकार: व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शमनम् (२) अनुलोमनम् (३) स्नेहनम् मुख्यौषधम् (१) शतावरी (२) शंखभस्म (३) अहिफेनम् [१] आभ्यन्तरशमनौषधम कल्प मात्रा कालः अनुपानम् वातजा (१) सामुद्रमिश्रणम् १॥-३ माषः अपानकालम् निम्बुपानकम २ वारम् (२) शूलहरवटिः ४-८ गुंजा उष्णोदकम् (३) चुक्रतैलम् २०-४० विंदवः क्षीरम् (४) शंखवटिः निम्बुपानका (५) भल्लातकासवः सघृतम् पित्तजा (१) शंखभस्म ३-६ गुंजा समानकालम् निम्मुरसा+ " " ४-८ गुंजा , १-२ कर्षः २ वारम् शर्करा " " (२) शतावरीकज्जली १-२ माषः (३) प्रवालपंचामृतम् २-४ गुंजा , (४) कामदुहा २-३ गुंजा , ५) कपर्दिकाभस्म वातजवत् चिकित्सा कार्या । सघृतम् सघृतम् घृतम् + मधु क्षीरम् २-४ गुंजा , कफजा ·शूलरोगः: * * * * * * * * ५१ कल्प: माचा काल: आमजः १) शंखवटिः ४-८ गुंजा अनन्नम् ३ वारम् (२) एरडतैलादियोगः १-.४ कर्षः अनन्नम् १ वारम् अनुपानम् उष्णोदकम् वा निम्बुपानकम् शुंठीकाथः घृतम् उष्णो दकम् वा १-२ कर्षः " परिणामजः (१) पित्तजवत् चिकित्सा कार्या । (२) शतावरीघृतम् १-२ कर्षः समानकालम् क्षीरम् २ वारम् (३) शतावरीकज्जली १-२ माषः घृतम् अन्नद्रवजः (१) शतावरीघृतम् १-२ कर्षः प्राग्भक्तम् २ वारम् (२) सामुद्रयोगः १||-३ माषः अधोभतम् २ वारम् जीर्णः (१) शतावरीमंडूरः ४-८ गुंजा अपानकालम् क्षीरम् २ वारम् (२) शतावरीघृतम् (३) तारमंडूर ४-८ गुंजा अधोभक्तम् २ वारम् (४) शतावरी कज्जली १-१|| माषः २ वारम् (५) हीरकभस्मयोगः १-२ गुंजा " पार्श्वशुलः (१) समीरपन्नग १-१|| माषः अंतराभक्तम् मधु वा जलपार्श्व च मिश्रणम् ३ वार कटकाविलेहः (२) कुमारीकल्पः जलम् (३) त्रैलोक्यचिंतामणिः-३ गुंजा " मधु (४) शृंग्यादिक्काथ: २-४ कर्षः (५) हिंग्वादिचूर्णम् १-३ माषः ॥ पुष्करमूलादि- काथः (६) स्वर्णवसंतः ३-६ गुंजा अधोभक्तम् क्षीरम २ वारम् वातजहृद्रोगवत् पार्श्वशूलवच्च चिकित्सा कार्या । " मधु ( १ ) १-३ कर्षः ट " ·* चिकित्साप्रदीप: १२ [२] पंचकमोपचारः प्रकारः कल्प: মাখা काल अनुपानम् विरेचनम् (१) एरंडस्नेहः २-४ कर्षः प्रातः १ वारम् शुंठीकाय: निलहा (१) हिंगुसिद्धजल- अर्धप्रस्थः बस्तिः अनुवासनः (१) सहचरतैलम् [३] बाह्यशमनोपचारः - ४-६ कर्षः " " प्रकारः कल्पः बेहनम् (१) एरडनेहः स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहः लेपः (१) कृष्णयोल-लताकरंजलेपः (२) दारुषट्कलेपः (३) लशुनादिलेपः आचूषणम् (१) अलाबु-आचूषणम् [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः अन्नवर्गः १) जीर्णशालि-अन्नम् (२) लघु-अन्नम् शाकवर्गः (१) पटोल-कारवेल्ल-वास्तुक-शिग्रु-शाकम्-लशुनयुक्तम्-सलवण पानीयवर्गः (१) सुरभीजलम्-तप्तजलम्-निम्बुपानकम् (आ) अपथ्यम् थाहार (१) विरुद्ध-अन्नपानम् , विषमाशनम्-रुक्ष-तिक्त-कषाय-शीतल- गुरु-अन्नम् , मधम्, शिंबिधान्यम्, कटुक्रान्नम् , तिलाः विहारः (१) अजीर्णम्-आतपः- जागरणम्-व्यायाम:-व्यवाया-वेगरोध:- शोक:-क्रोधः * * * ·आनाहरोगः * * आनाहरोगः ध्याधिप्रत्यनीकम् (१) अनुलोमनम् (२) बस्तिः (३) पाचनम् (४) स्नेहनम् मुख्यौषधम् (१) अजमोदा (२) कारस्करः (३) हरीतकी (४) पिप्पलीमूलम् [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः मात्रा काला अनुपानम् आमानाहः (१) ताम्रकल्पः २-८ गुंजा अघोभक्तम् मधु २ वारम् (२) लशुनादिवटिः ४-८ गुंजा , निम्बुपानकम् (३) चविकासवः जलम् (४) अभयारिष्टः अपानकालम् जलम् १-२ कर्षः १-२ कर्षः २ वारम् (५) अजमोदादिवटिः २-४ गुंजा वारंवारम् जलम् घृतम् + मधु पुरीषानाहः (१) ताम्रक्षार-मिश्रणम् २-८ गुंजा अपानकालम् २ वारम् (२) आरोग्यक्षारः ४-८ गुंजा , (३) विषतिदुकवटिः १-१६ गुंजा क्रमशः वृद्धम् सघृतम् द्विवारम् (क्रमवृद्ध घृतम्) [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) एरंडनेहः १-४ कर्षः प्रातः १ वारम् उष्णपेयम् (२) विरेचनकषायः २-४ कर्षः संसनम् (१) सनचूर्णम् १-३ माषः स्वप्नकालम् उष्णोदकम् १ वारम् अनुलोमनम् (१) गोमूत्रहरीतकी १-३ माघः अपानकालम् २ वारम् (२) गंधर्वहरीतकी (३) अभयारिष्टः जलम् निसहः (१) दाशमूलिकः .. " १-२ कर्षः ·* * * चिकित्साप्रदीपः * মখ काल: अनुपानम् २-५ कर्षः प्रकारः कल्प: अनुवासनम् (१) सहचरतैलम् वतिः (१) फलवतिः [३] बाधशमनोपचारः कल्पः रोहनम् तिलतैलम् स्वेदनम् अतसीउपनाहः लेपः (१) दारुषट्कलेपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् शूलरोगवत् । (आ) अपथ्यम् विष्टंभि-गुरु-विरुद्ध-कषाय-अन्नम् । * * * उदावर्तरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) निरूहः (२) अनुवासना (३) अनुलोमनम् (४) वर्तया मुख्यौषधम् (१) मल्लः (२) कारस्करः (३) हरीतकी [१] माभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः मात्रा काल: अनुपानम् वांत (१) अमितुडीरसः १-३ गुंजा अपानकालम् उष्णोदकम् निरोधजा २ वारम् (२) विषतिंदुकवटिः ४-८ गुंजा ,, पुरीप. (१) पुरीषानाहवत् । निरोघजा ·उदावतरीग: * ५५ " मात्रा काल: अनुपानम् (१) गोक्षुरादिमिश्रणम् १-३ मापः अपानकालम् मूत्र- उशीरासवः निरोधजः २ वारम् (२) सूर्यक्षारः १-२ भाषः मुंभा- (१) चुक्रतैलम् २०-४० अन्तराभक्तम् उष्णोदकम् निरोधजः चिंदवः २ वारम् अश्रु. (१) समीरपन्नगः -----||-गुंजा , आर्द्रकरसः + मधु निरोधजः क्षवथु- निरोधजः (१) समीरपन्नगः " "" " दुग्धम " निरोधजः छर्दि (१) सूतशेखर-समीरः ..-२ गुंजा , निरोधजा যু (१) कंदर्पपाकः १-२ कर्षः प्रातः स्वप्नकालम् २ वारम् निरोधजः (२) कपिकच्छुपाका (१) रुच्यम्-अल्पम्-स्निग्धम्-भोजनम् निरोधजा तृष्णा (१)द्राक्षासवः ४-६ कर्षः मुहुर्मुहुः निरोधजः (२) शीतयवागुः धमश्वास- (१) विश्रामः निरोधजः निद्रा- (१) माहिषं-दुग्धम् , अभ्यंगः निद्रा च निरोधजः [२] पंचकर्मोपचारः आनाहरोगवत् । बहुजलम् ·* चिकित्साप्रदीपः ५६ [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्प: आनाहरोगवत् । [४] पथ्यापथ्यम् आनाहरोगवत् । * * * गुल्मरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) अनुलोमनम् (२) पाचनम् मुख्यौषधम् (१) भल्लातकः (२) लशुनः (३) एरंडतेलम् (४) ताम्रभस्म [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् कल्प: मात्रा काल अनुपानम् वातजा (१) लशुनादिवटिः निम्बुपानकम ४-८ गुंजा अपानकालम् २ वारम् (२) वातविध्वंसः २-४ गुंजा (३) चुक्रतैलम् २०-४०बिंदवः क्षीरम् पित्तजः (१) प्रवालपंचामृतम् २-४ गुंजा सामुद्रम् क्षीरम् + शर्करा ४ वारम् (२) शतावरीतृण. २-४ कर्षः अन्तराभक्तम् सक्षीरम् पंचमूलकाथः २ वारम् (३) शतावरीमंडूरः ४-८ गुंजा अपानकालम् २ वारम् कफजः (१) स्वर्णवसतः २-४ गुंजा अधोभक्तम् क्षीरम् २ वारम् (२) भल्लातकतैलम् ५-१०विंदवः अपानकालम् २ वारम् (३) ताम्रशारमिश्रणम् २-८ गुंजा कुमारीआसवः (४) आरोग्यक्षारः ४-८ गुंजा " " ·गुल्मरोगः * * * * * * ५७ अनुपानम् मधु २-४ कपः क्षीरम् २-४ कपः क्षीरम् २-४ कपः २-४ कपः " ४-७ कपः मधु प्रकार: कल्पः मात्रा कालः रक्तजः (१) लोहपर्पटीमिश्रणम् ४-६ गुंजा अपानकालम् २ वारम् (२) शतावरीतृण- अन्तराभक्तम् पचमूलकाथः २ वारम् सान्नि (१) वरुणादिकाथः पातिकः [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) एरडस्नेहः प्रातः१ वारम् (२) विरेचनकषायः निरूहा (१) दाशमूलिकः १|| प्रस्थः अनुवासनम् (१) सहचरतैलम् अनुलोमनम् (१) त्रिफळाचूर्णम् २-३ माप: मुहुर्मुहुः रक्तमोक्षः (१) सिराव्यधः (२) प्रच्छानकर्न [३] बाह्यशमनोपचार प्रकार: कल्प: स्नेहनम् (१) एरडतैलम् स्वेदनम् (१) तापस्वेदः [३] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः अन्नवर्गः (१) जीर्ण-शाली-अन्नम् (२) कुलत्य-यूपः शाकवर्गः (१) वास्तुक-शिग्रु-बालमूलक-लशुनशाकम् फलवर्गः (१)द्राक्षा-मातुलुगः मांसवर्गः (१) तित्तिर-मयूर-कुक्कुटमांसम् क्षीरवर्गः (१) घृतम् , गव्यं वा आज पयः, तक्रम् ·५८ * * * * चिकित्साप्रदीपः (आ) अपथ्यम् प्रकारः कल्पः थाहारः (१) मापादिशिंबीधान्यम् (२) यवादिशूकधान्यम् (३) मत्स्याः (४) मधुरफलम् ( ५)) जलपानम् विहारः वेगधारणम्-वमनम् * * * हृद्रोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शमनम् (२) स्नेहनम् (३) स्वेदनम् मुख्यौपधम् १) हरिणशृंगम् (२) सुवर्णभस्म (३) अर्जुनः (४) आर्द्रकम [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकारः वातजः १-२ कपः " " अधोभक्तम् कफानु वंधजः पित्तजः कल्पः मात्रा काल: अनुपानम् (१) हरिणशृंगमिश्रणम् २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु+वृतम् ३ वारम् अर्जुनसिद्ध क्षीरम् (२) दशमूलारिष्टः जलम् (३) शालिपर्णीपोट्टली (१) कारस्करकल्पः २-४ गुंजा अर्जुनसिद्ध- २ वारम् क्षीरम् (१) माक्षीकमिश्रणम् ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु + सितोपला २ वारम् (२) स्वर्णशेखररसः ४-८गुंजा आमलकावलेहः (१) शृंग्यादिकाथः २।।-५ कर्षः (२) कुमारीआसव- २-३ कपः अन्तराभक्तम् जलम् मिश्रणम् ३ वारम् कफजः ·हृद्रोगः * * * * * * ५९ कल्प: मात्रा काल: अनुपानम् मधु मधु मधु मधु १-२ कपः जलम् मधु शर्करा+दुग्धम् (३)श्वासकुठार- १-१|| मापः अन्तराभक्तम् ३ वारम् मिश्रणम् (४) हेमगर्भमिश्रणम् १-२ गुंजा (५) कारस्करकल्पः २-४ गुंजा अधोभक्तम् २ वारम् कृमिजः (१) कृमिमुद्गरमिश्रणम् ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् ३ वारम् (२) विडंगारिष्टः सान्निपातजा यथादोपं चिकित्स्यः । [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) विरेचनकपायः २-४ कर्षः प्रातः १ वारम् अनुलोमनम् (१) हरीतकीचूर्णम् १-२ माषः अन्तराभक्तम् २ वारम् (२) कटुकाचूर्णम् १-१|| मापः (३) अभयारिष्टः १-२ कपः अपानकालम् २ वारम् खंसनम् (१) स्रसनचूर्णम् २-३ मापः स्वप्नकालम् १ वारम् निरूहः (१) दाशमूलिकः १|| प्रस्था प्रातः १ वारम् [३] बाह्यशमनोपचारः आहारः कल्प: मेहनम् (१) एरंडनेहः खेदनम् (१) अतसीउपनाहः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः अन्नवर्गः (१) शालि-यव-अन्नम् (२) मुद्गयूपः शाकवर्गः (१) पटोल-कारवेल-शाकम् (मरिचान्वितम्) मांसवर्गः (१)जांगलमांसम् जलम् उष्णोदकम् ·६० * * * * * * चिकित्साप्रदीपः (आ) अपथ्यम् आहारः कल्प: आहारः (१)तैलम्(२) अम्लम् (३)तक्रम् (४) गुरु-अन्नम् (५) कपायान्नम् विहार (१) श्रमः-आतपः-क्रोधः-व्यवायः-चिंतनम्-भाष्यम् * * * मूत्रकृच्छ्ररोगः मात्रा व्याधिप्रत्यनीकम् (१) स्वेदः (२) मूत्रविरेचनम् (३) अनुलोमनम् मुख्यौषधम् (१) गोक्षुरः (२) शिलाजतुः (३) पारसीकयवानी (४) पापाणभेदः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् कल्प: काल: अनुपानम् वातजः (१) गाक्षुरादिमिश्रणम् १॥-३ मापः अन्तराभक्तम् वीरतादि ३ वारम् काथः (२) सूर्यक्षारः पित्तजः (१) शतावरीतृणपंच- २-४ कर्षः अन्तराभक्तम् मूलक्काथः २ वारम् (२) प्रवालभस्म २-४ गुंजा अधोभक्तम् हरीतक्यादि (चंद्रपुटी) २ वारम् (३) शतावरीघृतम् क्षीरम् (४) चंद्रकलारसः २-३ गुंजा अन्तराभक्तम् दुग्धम् + शर्करा ३ वारम् (५) बालहरीतकीयोगः कफजः (१) चंद्रप्रभा २-४ गुंजा पुनर्नवासवः (२) हरीतक्यादिकाथः १-२ कर्षः शर्कराज (१) शिलाबदरचूर्णम् २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् दुग्धम् + शर्करा ३ वारम् (२) मूत्रलचूर्णम् १-२ माषः जलम् काथा १-२ कर्षः दुग्धम् + शर्करा " " ·मूत्रकृच्छरोगः x * * * ६१ प्रकार: कल्पः मात्रा काला अनुपानम् अश्मरीजः (१) अश्मरीवत् । विविघा- (१) पलांडुचिंचा -11--१ कपः अन्तराभक्तम् मधु+निम्बुरस- तजः रसः ३ वारम् पानकम् सान्निपातजः (१) यथादोपम् । अभिघातजः (१) वातपित्तजवत् । [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः ३-६ मापः ३-६ मापः प्रातः १ वारम् यष्टिमधुजलम् (आकण्ठम्) विरेचनम् (१) विरेचनकपायः २-४ कर्षः संसनम् (१) स्रसनचूर्णम् २-३ मापः स्वप्नकालम् उष्णोदकम १ वारम् निरुहः (१) दाशमूलिकः १॥ प्रस्थः प्रातः १ वारम् [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्पः स्नेहन (१) एरडनेहः स्वेदनम् (१) अवगाहस्वेदः लेपः (१) राजिकालेपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहार अन्नवर्गः (१) जीर्णशाल्यन्नम्-मुद्गयूपः शाकवर्गः (१) पटोल-तण्डुलीयक-उर्वारु-शाकम् फलवर्ग: (१) कूष्मांड-खजूर-नारिकेल-आमलकीफलम् दुग्धवर्गः (१) तक्रम्-गोक्षीरम्-दधि-घृतम् पानीयवर्गः (१) प्रतीरनीरम् मांसवर्गः (१) जांगलमासम् ·६२ * चिकित्सानदीप: भकार: कल्पः विहारः (१) हिमप्रदेश. (आ) अपथ्यम् आहार: (१) मद्यम्-विरुद्धानम्-विषमानम्-तैलभृष्टम् अन्नम्-लवणम्- ताम्बूलम्-मत्स्याः- आर्द्रकम्-हिंगु-सर्पपः - मापानम्-अतितीक्षण- विदाहि-लक्ष-अम्ल-अन्नम् विहारः (१) श्रमः- व्यवाय:-अबादियानम्-मूत्रवेगविधारणम् * * * मूत्राघातरोगः प्रकार: व्याधिप्रत्यनीकम् (१) अवगाहस्वेदः (२) मूत्रविरेचनम् (३) स्रोतः शोधि मुख्यौषधम् (१) पाषाणभेदः (२) शिलाजतुः (३) क्षारः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् कल्प: माचा कालः अनुपानम् वात (१) चद्रकलारसः २-३ गुंजा अन्तराभक्तम् उशीरासवः कुंडलिका २ वारम् (२) नवजीवनरसः १-२ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् मुनाष्ठीला (१) गोक्षुरादि मिश्रणम् २-३ माषः अन्तराभक्तम् वीरतर्वादि ३ वारम् काथ: घातवस्तिः वातकुडलिकावत् লাবীব मुनोत्संगः (१) मूत्रमार्गविवरणम् (शलाकया) मूमजवरम् (१) गोक्षुरादि २-३ माषः अन्तराभक्तम् वीरतर्वादि मिश्रणम् ३ वारम् काथ: + ·अश्मरीरोगः * ६३ प्रकार कल्पः मात्रा काला अनुपानम् मूत्रक्षयः (१) शतावरी तृणपंच- २-४ कर्पः अन्तराभक्तम् मूलकाथा ३ वारम मूषग्रंथिः (१) शत्रकर्म मूत्रशुक्रम् (१) बंगमित्रणम् ४-६ गुंना अपानकालम् क्षीरम् २ वारम् उष्णवातः (१) मूत्रलचूर्णम् २-३ मापः अन्तराभक्तम् जलम् ३ वारम् मूत्रसादः (१) हरीतक्यादिकायः २-४ कर्पः अन्तराभक्तत् २ वारम् (२) शिलाबदरचूर्णम् २-४ गुजा " (३) लघुमालिनीवसंतः १-२ गुंजा , क्षीरम् विविधातः शस्त्रकर्माहः। बस्तिकुंडलः (१) सर्वतोभद्रवटिः १-१ गुंजा अन्तराभक्तम् नारीकेलोदकम् ३ वारम् [२] पंचकर्मोपचारः ३1 वाह्यशमनापचारः। मूत्रकृच्छ्रवत् ४] पथ्यापथ्यम् दुग्धम् + शर्करा * * * अश्मरीरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) अवगाहस्वेदः (२) मूत्रविरेचनम् मुख्यौपधम् (१) शस्त्रकर्म (२) कुसुम्भबीजम् (३) पाषाणबदरम् [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः मात्रा कालः अनुपानम् वातजा (१) सहचरतैलम् २०-४० अपानकालम् क्षीरम् बिंदवः २ वारम् ·* चिकित्सानदीप: कायः प्रकार: कल्पः काला अनुपानम् (२) शीतिवारकबीजम् १-२ मापः अन्तरामनाम् वीरतादि ३ बारम् यवनारयुकः पित्तजा (१) शिलाबदरचूर्णम् २-४ गुजा , जीरम् + शर्करा (२) शिलाप्रवालवगः ४-८ गुंजा कफजः (१) एरडकर्कटीमूल- १-१|| मापः अन्तराभक्तम् उत्कटारिमादि चूर्णम् २ वारम् काथः प्रवृद्धः शत्रकर्माहः। [२] पंचकर्मापचारः [३] बाह्यशमनोपचारः। मूत्रकृच्छ्वत् [४] पथ्यापथ्यम् * * * * प्रमेहरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) पथ्यम् (२) व्यायामः ( ३ ) शमनम् मुख्यौषधम् १) शिलाजतुः (२) असनः (३) जम्बूफलम् (४) जसदम् (५) कुभा (६) हरिद्रा (७) आमलकी (८) तिक्तका रसः [१] आभ्यन्तरशमनौपधम् प्रकारः अनुपानम् दुग्धम् कल्पः মাপ काला ) बिल्वपत्रस्वरसः १-२ कर्पः अन्तराभक्तम् २ वारम् (२) निम्बपत्रस्वरसः १-२ कपः ३) शिलाजतुरसायन- प्रयोगः ·प्रमेहरोगः * * * * ६५ प्रकार: मात्रा काला कल्पः (४) चंद्रप्रभा अनुपानम् मधु कफजः २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् २ वारम् २-२ कपः •| | | | १-२ कर्षः " " जलम् मधु दुग्धम् " " मधु जलम् (५) गगनादिलोहः १-१|| मापः (६) लोवासवः (७) असनादिकाथः २-४ कर्षः (८) जितसाया कल्पः १-१|| मापः पित्तजः (१) शतावर्यादिक्वायः २-४ कर्पः (२)जम्बासवः (३) वसतकुसुमाकरः ----१ गुजा (४) सतकपीचूर्णम् ॥-३ मापः वातजः (१) त्रिवंगभस्म २-३ गुंजा (२) सर्वतोभद्रवटिः १-३ गुंजा (३) पिसाचूर्णम् १-३ माप: (४) वसंतकुसुमाकरः ||--१ गुंजा (५) अहिफेनकल्पः -11--२ गुंजा प्रमेहपिडका) (१) असनादिकाथः २-४ कपः प्रमेहजयणः )(१) सप्तकपीचूर्णम् १||-३ मापः जीर्णः (१) पूगपाका (२) अन्धगंधापाकः [२] पंचकर्मोपचारः मूत्रकृच्छ्रवत् । [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्प: लेपः (१) जितसायामूलत्वक्- (प्रमेहपिड लेपः कायाम्) अवधूलनम् (१) गुडमारचूर्णम् (प्रमेहह्मणे) चि. प्र....५ " अन्तराभक्तम् २ वारम् " १-२ कर्षः दुग्धम् १ ·६६ * चिकित्साप्रदीपः [४] पथ्यापथ्यम् प्रकार: कल्पः (अ) पथ्यम् आहारः अन्नवर्ग:. (१) श्यामाक-कोद्रव-उद्दालक गोधूम-शाली-अन्नम् , चणक- तुवरी-मुद्ग-कुलत्थयूपः, यवान्नम् शाकवर्गः (१) तिक्तशाकम्-पटोलम्-सैंधवम्-मरिचम् मांसवर्गः (१) जागलमासम् (आ) अपथ्यम् आहारः (१) तैलम्-घृतम्-गुडम्-कांजिकम्-मद्यम्-शुक्तम् ( अम्लद्रव्यम् ) इक्षुरस:-पिष्टान्नम्-आनूपमातम्-नवान्नम्-दधि विहारः (१) सदासनम् ; दिवास्वापः ; धूम्रपानम् ; स्वेद ; रक्तमोक्षः मूत्रवेग-धारणम् बहुमूत्ररोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (२) मूत्रसंग्राही (२) शमनम् मुख्यौषधम् (१) बला (२) वेणुपत्रम् [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः मात्रा काला अनुपानम् १) वेणुपत्रादिकाथः २-४ कर्षः अन्तराभक्तम् मधु २ वारम् (२) आनदभैरववटिः १-२ गुंजा [२] पंचकर्मोपचारः प्रमेहवत् ।

·मेदोरोगः * * * * te G + [३] वाह्यशमनोपचारः प्रकारः कल्पः प्रमेहवत् । [४] पथ्यापथ्यम् प्रमेहवत्। मेदोरोगः ३ मधु + लोवासवः " व्याधिप्रत्यनीकम् (१) रूक्षणम् (२) स्तंभनम् (३) योगासनम् मुख्यौषधम् (१) कुंभाफलम् (२) लोहभस्म (३) शिलाजतुः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार कल्पः রান্না काला अनुपानम् (१) कुंभाफलचूर्णम् १-२ मापः अन्तराभक्तम् मधु २ वारम् (२) चंद्रप्रभा २-४ गुंजा (३) नवायसचूर्णम् ४-८ गुंजा मधु (४) त्रिफलागुग्गुलुः ४-८ गुंजा (५) वडवाग्निरसः २-३ गुंजा मधु+ मजलम (६) त्रिफलादितैलम् २०-४० बिंदवः [२] पंचकर्मोपचारः निरूहः (१) वत्सकादि १॥ प्रस्थः प्रात: १ वारम् गणवस्तिः विरेचनम् ( (१) विरेचनकषायः २-४ कर्षः अनुलोमनम् (१) गोमूत्रहरीतकी ३-६ माघः अपानकालम् मधु २ वारम् " । :

·* * * * * * चिकित्साप्रदीप [३] वाह्यशमनोपचारः प्रकार कल्पः लोहनम् (१) त्रिफलादितैलम् [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् সন্ধানী (१) पुराणशालि-उद्दालक-कोद्रव-श्यामाक-यव-अन्नम्, मुद्ग- कुलत्थयूषः शाकवर्गः (१) तिक्तशाकम्-पटोलम् विहार (१) व्यायामः-चिंतनम्-जागरणम्-मार्गगमनम्-व्यवाय:-श्रमः - * उदररोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) विरेचनम् (२) क्षीरवृत्तिः (३) दीपनम् (४) स्रोतः शोधि मुख्यौषधम् (१) ताम्रभस्म (२) इंद्रवारुणी (३) कुमारी (४ ) भल्लातका (५) गोमूत्रम् (६) शिलाजतुः (७) पुनर्नवा (८) हरीतकी [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः मात्रा काल: अनुपालन (१) दशमूलक्काथः २-४ कर्षः अपानकालम् वातजा जलम् २ वारम् (२) सूर्यक्षारः ८-१२ गुंजा प्रातः १ वारम् पित्तजः (१) स्वर्णशेखरः ३-२ गुंजा अपानकालम् २ वारम् (२) अपामार्गक्षारः ८-१२ गुंजा प्रातः १ वारम् कफजः (१) आरोग्यवर्धिनी २-४ गुंजा " क्षीरम् (२) वज़क्षारः ८-१२ गुंजा मधु मधु + क्षीरम जलम् ·उदररोगः * * * * ६९ १-२ कपः " कल्पः माना कालः अनुपानम् यकृजः। ) ताम्रकल्पः २-८ गुंजाः प्रातः १ वारम् मधु प्लीहजः २) गोमूत्रम् ५-१० कपः विदोपजः (१) स्वर्णवसन्तः २-४ गुंजा अपानकालम् मधु २ वारम् (२) कुमारीआसवः जलम् (३) भल्लातकासवः -11--१ कर्यः समानकालम् २ वारम छिद्रजः शस्त्रकर्म वद्धगुदजः उदकजा (१) ताम्रकल्पः २-८ गुंजा अपानकालम् मधु २ वारम् (२) अपामार्गचार: ८-१२ गुंजा प्रातः १ वारम् जीर्णः (१) हरीतकीरसायनम् (२) शिलाजतुरसायनम् (३) पिप्पलीरसायनम् [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् वातनः एरडनेहा अपानकालम् क्षीरम् २ वारम् पित्तजः कटुकाकाथ: कफजः नाराचरस: २-४ गुंजा उष्णोदकम् त्रिदोषजः (१) गुंजागर्भरसः -11--१ गुंजा मधु (२) अश्वकंचुकिरसः २-४ गुंजा यकृतः । (१) इंद्रवारुण्यादिक्काथः २-४ कपः अन्तराभक्तम् क्षीरम् प्लीहजः २ वारम् उदकजा (१) इच्छाभेदीरसः (२) इंद्रवारुणीकज्जली १-२ कर्षः निरुहः (१) दाशमूलिका १॥ प्रस्थः प्रातः १ वारम (२) वस्सकादिगणयस्तिः २-४ कपः ५-१० कर्षः : " " २-४ कर्षः -

·* * * * * * चिकित्साप्रदीप:
[३] बाह्यशमनोपचारः
प्रकार:
कल्पः
लेपः
(१) कृष्णबोल-लताकरंज-लेप:
(२) अर्कपत्रबंधः
(३) दारुषट्कलेपः
[४] पथ्यापथ्यम्
(अ) पथ्यम्
अन्नवर्गः (१) कुलत्थ-मुद्गयूषाः-शालीयवान्नम् , पेया
शाकवर्गः (
(१) पटोल-कर्कोटक-पुनर्नवा-शिग्रु-शाकम्
दुग्धवर्गः (१) गोदुग्धम्-अजादुग्धम्-उष्ट्रीदुग्धम्-महिषीदुग्धम्-तक्रम्
इतरवर्ग १) ताम्बूलम्-एला-यवक्षारः - लोहभस्म-सैंधवम्-मधु-लशुनम्
आईकम्
मांसवर्ग: (१) जांगलमांसम्
विहारः (१) लंघनम्
(आ) अपथ्यम्
आहार: (१) अम्बुपानम्-गुरु-अभिष्यंदिभोजनम्
विहार (१) दिवास्वापा-व्यायामः-मार्गयानम्
* * *
शोथरोगः
.
व्याधिप्रत्यनीकम् (१) पाचनम् (२) स्रोतम्शोधि (३) अनुलोमनम्
मुख्यौषधम् (१) पुनर्नवा (२) गोमूत्रम् (३) हरीतकी (४) करवीर।
E

·शोथरोगः * ७१ * * * [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः वातजः (१) हरिणशृंग- मिश्रणम् মান্ব काला अनुपानम् १-२ गुंजा अन्तरामक्तम् मधु+दशमूला. ३ वारम् रिष्टः पुनर्न वासवः ३-६ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु+पुनर्न- २ वारम् वादिकाथः (२) कारस्करकल्पः २-४ कपः पित्तजः अभिघातजः (१) पटोलादि- विषजः काथः (२) आरोग्य- मिश्रणम् २-४ गुंजा दुग्धम् + सारीवा. सवः + पुनर्नवासवः +वासकासवः " कफजः (१) गोमूत्रहरीतकी ३-६ मापः अन्तराभक्तम् गोमूत्रम् २ वारम् मधु (२) पुनर्नवापोट्टली २-४ गुंजा , (३) शिलाजतुरसायनम् ४) पुनर्नवादिमंडूरः ४-८ गुंजा , पुनर्नवासवः (५) गुडाईकयोगः २-४ गुंजा , मधु (६) हेमशिलाजतुः २-४ गुंजा त्रिवारम् मधु [२] पंचकर्मापचार वमनम् (१) मदनफलयोगः ३-६ मापः प्रातः १ वारम् मधु + कटुतुम्ची जलम् (माकण्ठम्) विरेचतम् (१) नाराचरसः २-४ गुंजा प्रातः १ वारम् उष्णोदकम् २) विरेचनकपायः (३) एरंडनेहः शुंठीकायः निरूहः (१) दाशमूलिकः १|| प्रस्थ: अनुलोमनम् (१) त्रिफलाचूर्णम् २-४ गुंजा सायम् १ वारम् मधु . २-४ कर्षः " " " ·* * * * चिकित्साप्रदीप: [३] बाह्यशमनोपचार प्रकार: कल्पः स्नेहनम् (१) कौशिकतैलम् स्वेदनम् (१) उष्णजलावगाहा लेपः (१) लेपगुटिका (२) दशांगलेपः (३) कृष्णमृद्लेपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् अन्नवर्गः । (१) जीर्णशाली-यव-अन्नम् , कुलत्थ-मुद्ग-यूषाः शाकवर्गः (१) शिग्रु-कर्कोटक-बालमूलक-पटोल-पुनर्नवाशाकम् भासवर्गः (१) गोधा-कर्म-कुक्कुट-लावांगलमासम् নী: (१) मधु-लशुनः-आमलकी (आ) अपथ्यम् आहारः (१) ग्राम्य-आनूपमांस-लवणम्-शुष्कशाकम्-नवान्नम्-दधि कृशरा-मधम् , पिष्टमयं-अन्नम्, गौडं-अन्नम्, अम्लं-अन्नम् बहु-अशनम्, गुरु-असात्म्य-विदाहि-अन्नम् विहार (१) दिवास्वापः, मैथुनम् * * * वृद्धिरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शमनम् (२) शस्त्रकर्म मुख्यौषधम् (१) कृष्णबोलः (२) पारसीकयवानी (३) लताकरंजः [-१] आभ्यन्तरशमनौषधम् कल्प: मात्रा काल अनुपानम् वातजः (१) गोक्षुरादि २-४ माषः अन्तराभक्तम् निम्बुपानकम् मिश्रणम् ३ वारम् ·वृद्धिरोगः * RU प्रकार पित्तजः कल्पः मात्रा अनुपानम् (१) आरोग्यमिश्रणम् ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् क्षीरम् + ३ वारम् सारिवाद्यासवः (२) तृणपंचमूलकाथः २-४ कपः अपानकालम् २ वारम् मधु + पुनर्न- वासवः कफजः (१)आरोग्यर्विनी १-४ गुंजा प्राग्भक्तम् २ वारम् (२) लनाकरजयोलवटिः ४-८ गुंजा मेदोज (१) शस्त्रकर्म मूत्रजः (१) लताकरंजचूर्णम् ४-८ गुंजा अपानकालम् उणोकदम् २ वारम् आंत्रजः (१) शस्त्रकर्म-पटबंधः वा। [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) एरंडन्नेहः २-४ कपः प्रातः १ वारम् शुंठीकाय: अनुलोमनम् (१) गोमूत्रहरीतकी ३-६ मापः अपानकालम २ वारम् निरूहः (१) दाशमूलिका १|| प्रस्थः प्रातः १ वारम् रक्तमोक्षः (१) जलौकावचारणम् [३] वाह्यशमनोपचारः कल्पः मेहनम् (१) एरंडतेलम् स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहः लेपः (१) लेपगुटिकालेपः (२) लताकरंजलेपः (३) कृष्णयोललेपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् अन्नवर्गः (१) रक्तगाल्यन्नम् शकवर्गः (१) पटोल-शिग्रु-गृजनक-अग्निमय-पुनर्नवा-शाकम् प्रकार:

·* चिकित्साप्रदीप: * * * ব্রম্মম্বা कल्पः (१) तक्रम्-घृतम् मांसवर्गः (१) जांगलमासम् इतरवर्गः (१) तांबूलम्-लशुनम् मधु-तप्तजल-सुरभीजलम् (आ) अपथ्यम् आहारः (१) आनूपमासम्-दधि-मापा-पिष्टम्-दुष्टान्नम्-गुरु अन्नम् विहारः (१) वेगरोधः, पृष्ट्यानम् , व्यायामः, व्यवायः, मार्गगमनम्-उपवासः . * * * गंडमाला-गलगंड-अपची-ग्रंथी-अर्बुदरोगाः व्याधिपत्यनीकम् (१) स्नेह्नम् (२) स्वेदनम् ,(३) शोधनम् (४) शमनम् (५) लेखनम् मुख्यौषधम् (१) कांचनारः (२) कुक्कुटनखी (३) ताम्नभस्म [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकारः कल्पः मात्रा काल: अनुपानम् गलगण्ड: वातजः (१) चतुर्भुजकल्पः २-६ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् + क्षीरम् पित्तानु (१) जटामांसीमिश्रणम् २-८ गुंजा आमलकावलेहः बंधजः कफजः (१) चतुर्भुजकल्पः २-६ गुंजा मधु मेदोजः गण्डमाला (१) स्वर्णवसंतः २-४ गुंजा क्षीरम् अपची (२) कांचनारगुग्गुलुः ४-८ गुजा घृतम् + मधु (३) आरोग्यवर्धिनी २-४ गुंजा प्राग्भक्तम् क्षीरम् २ वारम् (४) कुक्कुटनखी- ४-८ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु गुग्गलः २ वारम् . " " ·गंडमाला-गलगंड-अपची-ग्रंथी-अवदरोगः * * * ७५ कल्पः मात्रा काल: अनुपानम् प्रकारः ग्रंथी-अर्बुदम् (१) शस्त्रकर्म [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः ३-६ माषः प्रातः १ वारम् मालवण- जलम् २-४ कपः " विरेचनम् (१) विरेचनकपायः लंसनम् (१) वसनचूर्णम् ३-४ मापः स्वप्नकालम् उणोदकम् १ वारम् निरूहा (१) दाशमूलिकः १प्रस्थः प्रातः १ वारम् नस्यम् (१) तुम्बीतेलम् रक्तमोक्षः (१) जलौकावचारणम् [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्पः स्नेहनम् (१) तुम्बीतेलम् (२) गुंजातैलम् स्वेदनम् (१) उपनाहरवेदः लेपः (१) कांचनारत्वक्लेपः : (२) कुक्कुटनखीलेपः (३) वरुणत्वक्लेपः ४) लेपगुटिकालेप. (५) 'वाकेरी 'मूललेपः (६) सुदर्शनलेपः [४] पथ्यापथ्यम् पथ्यम् अन्नवर्गः (१) जीर्णशाली-यव-मुद्ग-अन्नम् शाकवर्गः (१) पटोल-शिग्रु-कोटक-शाकम् (१) इक्षुविकार.-दुग्यविकार:-आनूपमासम्-पिष्टान्नम् (१) अम्ल-मधुर-गुरु-अभिष्यदि-अन्नम् . * * * ·* * * * चिकित्सामदीप: श्लीपदरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) स्वेदनम् (२) स्रोतःशोधि क्षीरम् + मुख्यौषधम् १) भल्लातकः (२) वृद्धदारुकम् (३) कुंभाफलन् (४) शिलाजतु [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार कल्पः मात्रा कालः अनुपानम् वातजः (१) चतुर्भुजकल्पः ४-६ गुंजा अन्तराभक्तम् ग्लीपदारिकाथ: २ वारम् (२) नित्यानंदरस २-८ गुंजा पित्तजः (१) सूतशेखरकल्पः ३.२ गुंजा , कफजः (१) आरोग्यवर्धिनी २-८ गुंजा प्राग्भक्तम् उष्णोदकम् २ वारम् वा मधु (२) त्रिभुवनकीतिः २-४ गुंजा अधोभक्तम् श्लीपदारिकाथ: २ वारम् (३) वृद्धदारुकयोगः १-३ मापः अन्तराभक्तम् उष्णोदकम् वारम् त्रिदोषजः (१) असाध्यः [२] पंचकर्मोपचारः विरेचनम् (१) विरेचनकषायः २-४ कर्षः प्रातः १ वारम् (२) एरडस्नेहः शुंठीकाथः रक्तमोक्षः (१) सिरामोक्षः [३] बाह्यशमनोपचारः २-४ कपः प्रकार कल्प: - लेपः (१) धत्तूरपत्र-वरुण-पुनर्नवालेपः मेहनम् (१) वेदनाहरतैलम् (२) जितसायातैलम् स्वेदनम् (१) उपनाहस्वेदः (२) तापस्वेदः ·कुष्ठरोगः * * * * ७७ [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् प्रकार: कल्पः अन्नवर्गः (१) जीर्णशाली-यवान्नम् , कुलत्थयूपः शाकवर्ग: (१) पटोल-वातांक-शिग्रु-कारवेल्ल-पुनर्नवा-उपोदिका-मूलकशाकम इतरवर्गः (१) लशुनम्-कटुतैलम्-सुरभीजलम् (आ) अपथ्यम् आहार: (१) पिष्टान्नम्-क्षीरविकारा:-आनूपमासम्-गुडम् (२) पिच्छिलान्नम्, गुरु-अभिप्यादि-अन्नम्, (३) पारियात्र-सिंधु विव्य-नदीजलम् * कुष्ठरोगः प्रकार: व्याधिप्रत्यनीकम् (१) स्नेहनम् (२) शोधनम् (३) रक्तमोक्षः मुख्यौषधम् (१) गंधकः (२) निम्बः (३) कटुकपित्थतैलम् (४) बाकुची (५) हरतालः (६) खदिरः [१] आभ्यन्तरशमनौपधम् कल्पः मात्रा अनुपानम् महाकुष्ठम् (१) स्वायभुवगुग्गुलुः ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम् + मधु (कापालम्) २ वारम् (२) हरतालभस्म -11--१ गुंजा अधोभक्तम् २ वारम् पित्तजः (१) तालभस्म- १-२ गुंजा मध्यभक्तम् (औदुम्बरम्) मिश्रणम् २ वारम् वातजः घृतम् + शर्करा ·* चिकित्सापदीपः घृतम् + मधु "" कल्पः माना काला अनुपानम् कफजः (१) आरोग्यवर्धिनी २-४ गुंजा प्राग्भक्तम् (मण्डलम्) २ वारम् (२) करवीरत्वक्चूर्णम् १-३ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् वातपित्तजः (१) सर्वांगसुंदरीवटिः ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम् + शर्करा (ऋष्यजिन्हम्) २ वारम् (२) कटु कपित्थतैलम् ५-२०विंदवः प्राग्भक्तम् २ वारम् कफपित्तजः (पुण्डरीकम्) (१) यथादोषं चिकित्सेत । वातकफजः (सिम्) (२) चण्डमारुत लेपः-- त्रिदोषजः (काकणम्) क्षुद्रकुष्ठम् कफजः (१) आरोग्यमिश्रणम् ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् खदिरारिष्टः (विचचिका) २ वारम् वातकफजः (वैपादिकम्, (१) स्वायभुवगुग्गुलुः २-४ गुंजा अधोभक्तम् अलसकम्) २ वारम् कफपित्तजः (१) आरोग्यमिश्रणम् ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् मंजिष्ठादिकाय: (दद्रु-चर्म- दल-पामा- फच्छु- (२) निम्बगंधकचूर्णम् ३-६ गुंजा , शतारू:) ३) गंधकद्रुतिः २-५ बिंदवः " त्रिवारम् क्षीरम् वातपित्तजः (१) गंधकरसायनम् २-४ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + शर्करा (एककुष्ठ-चर्म- २ वारम् किटिभम्) - घृतम् + शर्करा ·. कुष्ठरोगः * * * * * * ७९ घृतं + शर्करा " प्रकार कल्पः मात्रा काला अनुपानम् श्वित्रम् (१) आरोग्यवर्धिनी २-४ गुंजा अबोभक्तम् २ वारम् (२) करवीरमूलत्वक्चूर्णम् 2-4 गुजा " (३) बाकुचीयीजचूर्णम् १-२ मापः खदिर+ आमलककपाय: (४) सर्वांगसुंदरीवटि. ४-८ गुंजा वृतम् [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः ३-६ मापः प्रातः २ वारम् मधु (निम्बको- शातकी जलम् आकण्ठम् ) विरचनम् (१) विरेचनकपायः खंसनम् (१) लसनचूर्णम् ३-६ मापः स्वप्नकालम् उष्णोदकम् १ वारम् रक्तमोक्षः (१) जलौकावचारणम् (२) अलावुकर्म (३) सिरामोक्षः [३] बाह्यशमनोपचार . २-४ कपः प्रकार १ लेपः मेहनम् (१) कटुकपित्यतैलम् (२) ज्योतिष्मतितैलम् (३) निम्बतैलम् (४) अर्कतलम् (५) चाकुचीतैलम् (१) हरतालमिश्रणम् (२) टंकणमिश्रणम् (३) जसदपुष्पम् (४) चंदनचूर्णम् (एकैकशम् संमिश्र वा सस्नेह लेपयेत्) स्निग्धलेपः (१) सुदर्शनलेपः (२) शतधौतघृतम् श्वित्रलेपाः (१) बाकुचीचूर्णलेपः (२) श्वित्रहरवर्तिः । ।

·है * * * चिकित्मामदीपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) अपथ्यम् प्रकार: कल्प: (१) अम्ल-लनण-कटु-अन्नम्, दधि, दुग्धम् , गुरु-आनूपमासम् तिलानम्-मापानम् t शीतपिन्त---उदर्द-कोठरोगाः २ वारम् दुग्धम् + शर्कर मधु+क्षीरम् व्याधिप्रत्यनीकम् (१) शमनम् भुख्यौषधम् (१) गंधकम् (२) गैरिकम् (३) करंजः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः माना अनुपानम् शीतपित्तम् (१) हरिद्राखंडचूर्ण- ३-६ मापः अधोभक्तम् योगः (२) कामदुहामिश्रणम् ४-८ गुंजा (३) सूतशेखरः -11--२ गुंजा, आर्द्रकावलेहः उदर्दः (१) चतुर्भुजकल्पः ४-८ गुंजा प्रातः स्वप्न- कालम् २ वारम् (२) हरिद्राखंडचूर्ण- ३-६ मापः अधोभक्तम् जलम् योगः कोठा (१) आरोग्यमिश्रणम् ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम् + शर्करा ३ वारम् [२] पंचकमोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः ३-६ मापः प्रातः १ वारम् निम्बजलम् (आकण्ठम्) २ वारम् मधु+ पटोल ·अम्लपित्तरोगः * * * * * ८१ माना अनुपानम् उष्णोदकम् प्रकार: कल्प: काला विरेचनम् (१) विरेचनकघायः २-४ कर्षः प्रातः १ वारम् शंसनम् (१) संसनर्णम् २-६ मापा स्वप्नकालम् १ वारम् अनुलोमनम् (१) स्वादिष्टविरेचन- ३-६ माषः चूर्णम् (२) त्रिफळाचूर्णम् ३-६ मापः [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: कल्पः स्नेहनम् (१) कटुतैलम् + कपित्थरसः + मरिचचूर्णम् (२) निम्बतैलम् स्वेदनम् (१) उष्णोदकस्वेदः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः (१) शाल्यन्नम् (२) मुद्गकुलत्ययूपः (३) कारवेल-उपोदिकाशाकम् (४) तप्तनीरम् (आ) अपथ्यम् आहार (१) गुरु-अम्लान्नम्, विहारः (२) स्नानम् , आतपम् . * * * अम्लपित्तरोगः अनुपानम् [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकारः कल्प मात्रा काल १) जटामांसीमिश्रणम् ४-८ गुंजा प्राग्भक्तम् २ वारम् चि. प्र....६ आमलकाव- लेहः ·८२ * * * चिकित्साप्रदीपः * कल्पः माना काला अनुपानम् दुग्धं+ शर्करा मधु+क्षीरम् मधु क्षीरम् मधु+निम्ब- कोशातकी जलम् शीतोदकम् (२) प्रबालपंचामृत- ४-६ गुंजा अधोभक्तम् मिश्रणम् २ वारम् (३) कामदुहामिश्रणम् ४-८ गुंजा प्राग्भक्तम् २ वारम् (४) भूनिम्बादिकाथः २-४ कर्षः अधोभक्तम् २ वारम् (५) खंडकूष्मांडावलेहः १-२ कप: (६) शतावरीमंडूरः ४-८ गुंजा [२] पंचकर्माचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः ३-६ माफः प्रातः १ वारम् विरेचनम् (१) विरेचनकषायः २-४ कर्पः प्रातः १ वारम् खंसनम् (१) संसनचूर्णम् २-४ मापः स्वमकालम् १ वारम् अनुलोमनम् (१) अविपत्तिकरचूर्णम् अधोभक्तम् २ वारम् (२) आमलक्यादिचूर्णम् , (३) अभयारिष्टः १-२ कर्षः प्राग्भक्तम् २ वारम् (४) त्रिफलाचूर्णम् ३-६ माषः स्वप्नकालम् १ वारम् (५) सूक्ष्मत्रिफळा ३-४ माघः मुहुर्मुहुः चूर्णम् [३] बाह्यशमनोपचारः स्नेहनम् (१) चंदनबलालाक्षादितैलम् (२) शतधौतघृतम् लेपः (१) चंदनकर्पूरलेपः [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् शीतजलम् जलम् मधु ·विसर्प-विस्फोटरोगीः ८३ प्रकार कल्प: ३ अन्नवर्गः (१) यव-गोवूम्-जीर्णशाल्यत्रम् (२) मुद्गयूप. (३) लाजाः शाकवर्गः (१) कर्कोटक-कारवेलक-वास्तुक-पटोल-रमा पर्ष शाकम् फलवर्ग: (१) कूप्मांडः, दाडिमम् दुग्धवर्गः (१) गोदुग्धम् इतरवर्गः (१) तप्तजलं-शर्करा-मधु (आ) अपथ्यम् आहारः (१) तिल-माप-कुलत्थानम् (१) कटु-अम्ल-लवण-अन्नम् , गुरु-अन्नम् (१) दधि-मद्यम्-अविदुग्धम् * * * विसर्प-विस्फोटरोगौ कालः अनुपानम् व्याधिप्रत्यनीकम् (१) रक्तमोक्षः (२) विरेचनम् मुख्यौषधम् (१) द्रवन्ती (२) गंधकः (३) जितसाया [१] आभ्यन्तरशमनौषधम प्रकार: कल्प: मात्रा वातजः १) गुडुच्यादिक्काथः २-४ कपः अनन्नम् वात. ४ वारम् पित्तजः पिन्तजा (१) भूनिम्बादिकाथः २-४ कपः पित्तजः । (२) गंधक रसायनम् २ गुजा (१) निम्बादिकायः २-४ कपः अनन्नम् २ वारंम श्रीरम कफजः वात- कफजः H ४ वारम् (२) जितसायामूलम् ॥ क्षीरम् ·* * * * * * चिकित्साप्रदीपः मधु+निम्य- प्रकार कल्पः मात्रा का अनुपानम् सन्मि- पातज असाध्यः। क्षतजः [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) मदनफलयोगः ३-६ मापः प्रातः १ वारम् पटोलजलम् (आकण्ठम्) विरेचनम् (१) विरेचनकषायः २-४ कपः रक्तमोक्षः जलौकावचारणम् [३] बाह्यशमनोपचारः लेपः (१) दशांगलेपः (२) शतधौतघृतलेपः (३) द्रवन्तीमूललेपः (४) चंदनकर्पूरलेपः " * * * मसूरिका-रोमांतिका-शीतलारोगाः अनुपानम् व्याधिप्रत्यनीकम् (१) रक्तप्रसादनम् (२) शमनम् मुख्यौषधम् (१) कर्पूरः (२) कदलीबीजम् (३) कोचकाथः [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः मात्रा काल: वातादि (१) वीसर्पवत् चिकित्सा दोषजः मसूरिका (१) कदलीबीज. १-२ माषः अनन्नम् चूर्णम् २ वारम् रोमांतिका (१) ग्लेष्मांतकः अन्तराभक्तम् २ वारम् (२) पर्पटादिक्वाथः ---१ कर्षः (३) कर्पूरादिचूर्णम् ३-६ माषः मुहुर्मुहुः जलम् 1- गुंजा मधु मधु ·उपदंश-फिरंगरोगी * * ८५ प्रकार प्रकारः कल्प: मात्रा काल: अनुपानम् शीतला ज्वरवत् उपाचरेत् । 1 पंचकर्मोपचारः बाह्यशमनोपचारः वीसपंवत् [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् कल्पः अन्नवर्गः (१) पुराणयव-गोधूम-शाल्यन्नम् (२) मुद्ग-मसूर-चणक-तुवरी-यूपः शाकवर्गः (१) कारवेल्लक-पटोलशाकम् फलवर्ग: (१) दाडिम-द्राक्षा-आमलकीफलम् दुग्धवर्गः (१) नवनीतम्-घृतम् मांसवर्ग: (१) जांगलमांसम् (आ) अपथ्यम् आहारः (१) गुरु-अन्नम् , कुलत्य-माप-तिल-कपायान्नम् , लशुनम् विदाहि- अम्ल-कटु-अन्नम् , मद्यम्-अजांगलमासम् विहारः (१) व्यायामः दिवास्वापः - मैथुनम् - प्रवातः वेगविधारणम् - आतपः स्वेदः * * * उपदंश-फिरंगरोगौ व्याधिप्रत्यनीकम् (१) रक्तशोधनम् (२) शमनम् मुख्यौषधम् (१) पारदः (२) मल्लः (३) चोपचिनी (४) सारिवा [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् कल्प: काल: अनुपानम् वातजा (१) मल्लसिंदूर -11.-२ गुंजा प्राग्भक्तम् घृतम् प्रकार: मात्रा ·चिफित्तामदीप: प्रकारः ব माचा कालः टानुपानम् पित्तजः तरुणः क्षारम् जीर्णः चंदनासवः (१) चंदनादिगुटिका २-४ गुंजा अन्तरामक्तम् ३ वारम् (२) सुवर्णराजमिश्रणम् २-४ गुंजा अपानकालम् २ वारम् (३) हरिद्रातैलम् २-५विंदवः (१) व्याधिहरणरसः ---२ गुंजा अपानकालम् २ वारम् (१) व्याधिहरण. १||--३ गुंजा अपानकालय मिश्रणम् २ वारम् (१) आरोग्यमिश्रणम् ४-८ गुंजा प्राग्भक्तम् कफजः क्षीरम् रसगतः रक्तगतः घृतम् + सारि- वाद्यासवः घृतम् + मधु " घृतम् + क्षीरम् क्षीरम् मांसदोगतः (१) चोपचिनी ४-८ गुंजा अपानकालम् गुग्गुलः २ वारम् अस्थिमज्जा- (१) गतः (२) उपदंशगजकेसरी १-२ माषः (३) भल्लातकावलेहः ॥--२ कर्षः शुक्रार्तवगतः (१) चोपचिनीपाकः १-२ कर्षः (२) वृष्यवाटिः २-४ गुंजा स्वप्नकालम् २ वारम् [२] पंचकर्मोपचारः कुष्ठवत् [३] बाह्यशमनोपचारः प्रकार: मेहनम् (१) विषगर्भतैलम् स्वेदनम् (१) उपनाहत्वेदः लेपः (१) सुदर्शनलेपः- कजलीलेपः कल्पः ·५. x K [४] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् आहारः विहारः १ (१) कुष्ठवत् * * * क्षुद्ररोगा: [१] वाह्याभ्यन्तरशमनौषधम् कल्प: माना अनुपानम् अजगल्लिका (१) स्वर्णवसंतः १-२ गुंजा अधोभक्तम् क्षीरम् २ वारम् यवप्रख्या (१) कांचनारगुग्गुलुः २-४ गुंजा घृतम् + मधु अंधालजी (१) सूक्ष्मत्रिफळाचूर्णम् १-२ माषः मुहुर्मुहुः मधु (२) अग्निमयमूललेपः विवृता (१) सूक्ष्मत्रिफळाचूर्णम् , (२) हरिद्राउपनाहः कच्छपिका (१) गंधकरसायनम् १-२ गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम् + शर्करा ३ वारम् (२) लशुनोपनाहः वल्मीकम् (१) जितसायालेपः (२) शस्त्रकर्मादि इंद्रविद्या गर्दभिका (१) विवृतावत् पाषाणगर्दमः (१) चतुर्भुजकल्पः २-३ गुंजा (२) लेपगुटिकालेपः पनसिका (१) सूक्ष्मत्रिफंळा १-२ माषः मुहुर्मुहुः मथु चूर्णम् (२) लेपगुटिकालेपः " .

·८८ * * * * चिकित्साप्रदीप: अनुपानम् क्षीरम् + शर्करा -11--१ कपः घृतम् + शर्करा खदिरारिः प्रकारः कल्पः मात्रा काला जालगर्दभः (१) मंजिष्ठादिक्काथः २-४ मापः मुहमहः (२) दशांगलेपः कदम् (१) गौघातलम् अलसका (१) हरतालमिश्रणलेपः (२) आरोग्यमिश्रणम् ४-८ गुंजा प्राग्भक्तम् २ वारम् इंद्रलुप्तम् (१) च्यवनप्राशः (२) जपाकुसुमतैलमर्दनम् (३) महानीलतैलमर्दनम् दारुणः (१) हरतालमिश्रणलेपः (२) आरोग्यवर्धिनी २-४ गुंजा (३) स्वायंभुवगुग्गुलुः अधोभक्तम् २ वारम् अरूंषिका (१) त्रिफलाकाथः (धावनम् ) (२) हरतालमिश्रणलेपः (३) आरोग्यमिश्रणम् ४-८ गुंजा पलितम् (१) हस्तिदंतमसीचूर्णम् नवनीतयुतम् (२) महानीलतैलम् (३) भृगराजतैलम् युवान (१) शाल्मलीकंटक पिडका लोध्रः+वचा +गंधकम् - लेप (२) शंखभस्म २-४ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + शर्करा निम्युपानकम् २ वारम् पमिनीकंटकः (१) जसदपुष्पं टंकण- मिश्रणलेपः इरिवेल्लिका (१) पनसिकावत् चिकित्स्या ।

·क्षुद्ररोगाः * * * ८९ माचा कल्पः काल: अनुपानम् कक्षा (१) सूतशेखरकल्पः ---१ गुंजा अन्तराभक्तम् क्षीरम् + शर्करा (२) चदनकर्पूरटकण- ३ वारम् मिश्रणलेपः (३) जितसायालेपः गंधमाला (१) गंधकरसायनम् २-४ गुंजा अधोभक्तम् भीरम् + शर्करा २ पारम् (२) लगुनोपनाहः अग्निरोहिणी (१) असाध्या चिप्पम् (१) सूक्ष्मत्रिफलाचूर्णम् १-२ मापः मुहुर्मुहुः मधु (२) निम्बोपनाहः (३) सुदर्शनलेपः अनुशयी (१) त्रिफलागुग्गुलः ४-८ गुंजा प्राग्भक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् (२) निम्बोपनाहः (३) भल्लातकदाहः विदारिका (१) सूक्ष्मत्रिफलाचूर्णम् १-२ मापः मुहुर्मुहुः मधु (२) निम्बोपनाहः (३) लेपगुटिका शर्कराव॒दम् (१) कैशोरगुग्गुलुः ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् घृतम् + मधु ३ वारम् (२) पिण्डतैलम् पाददारी (१) गंधकरसायनम् २-४ गुंजा अधोभक्तम् २.वारम् (२) पाददारीलेपः (३) अर्कतैलम् जतुमाणिः मषक: तिलकालकः (१) विशेषचिकित्सा नास्ति । व्यंगम् नीलिका घृतम् + शर्करा न्यच्छ ·९० * * चिकित्साप्रदीपः अनुपानम् १(१) सुदर्शनलेपः कल्पः माना काला परिवर्तिका यवपाटिका (१) शत्रकर्म निरुद्धप्रकशः सभिरुद्धगुदम् जहिपूतनः गुददंशः (१) चुनतैलम् १-३ कपः अपानकालम् २ वारम् (२) चुकतैलपिचुदापनम् गोफणाबंधः च । [२] पंचकमोपचारः यथादोषम् । [३] पथ्यापथ्यम् च उष्णोदकम * * * शिरोरोगः प्याधिप्रत्यनीकम् (१) नस्यम् (२) शिरोमलिः (३) रक्तप्रसादनम् (४) शोचनम् (५) शमनम् मुस्योषधम् (१) शिम (२) भलातकः ( ३) सर्पगंधा (४) ताम्र (५) बना (६) चतूर. [१] बाह्याभ्यन्तरशमनौषधम् শাশ্ব काल: अनुपानम् पारलीवानी ६-१० गुंजा अन्तरामक्तम् घृतम् + मिमा ३ वारम् उष्णोदकम् (१)माया रन- 1-८गुना क्षीरम् + शर्करा (1)कीनि- ६-१० गुना मधु #fr: मारिनीतिमा कायां ।

·शिरारोगः * * ११ घृतम् + धीरम् कल्पः সান हानुपानम् रक्तजः (१) व्यत्यासात् पित्तजफफजयोः चिकित्सा कार्या । क्षयजः (१) जटामामीधन. ३-६ गुंजा अन्तगभन्तम् मयुक्तम् वा मिश्रणम् ३ वारम् ब्राझीवृतम् कृमिजा (१) कृमिमुद्गरसर्प- १-२ मायः विडगारिष्ट गंधा मिश्रणम् सूर्यावर्तः (१) भल्लातकक्षीरम् ||-.३ भल्ला. प्रातः स्वप्न. घृतम् + शर्करा तकफलसिद्धम् कालम् २ वारम् (२) भल्लातकावलेहः १-२ कर्षः अधोमक्तम् क्षीरम् १ वारम् अनंतवातः (१) सर्पगंधासमीर- ६-१२ गुंजा ब्राझीघृतम् मिश्रणम् (२) भल्लातकावलेहः १-२ कपः (३) निद्रोदयरसः ४-८ गुंजा द्राक्षावलेहः कालम् २ वारम् अर्धाव- (१) त्रिभुवनकीर्तिः ३-६ गुंजा क्षीरम् भेदकः कालम् २ वारम् (२) भल्लातकक्षीरम् ---३ मल्लातकफल- सिद्धम् शंखकः [२] पंचकर्मोपचारः नस्यम् (१) वातविध्वसः (२)श्वासकुठारः (३) शिग्रुपत्ररसः (४) गुडगुंठी- नस्यम् (५) अहिफेनकल्पः वमन- विरेचनम् (१) यथायोग्यम् विधेयम् । बस्तिः (१) तैलशिरोबस्तिः। प्रातः स्वम. प्रातः स्वप्न घृतम् + शर्करा असाध्य: [३] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् प्रकारः - आहारः कल्प: (१) शाल्यादिअन्नम्-जांगलमांसम्-मुद्ग-माघ-कुलत्ययूपः-सर्पिः- उष्णक्षीरम्-केवलम् नक्तभोजनम् ·शिरोरोग: * * * ९१ घृतम् + क्षीरम् प्रातः स्वाम- प्रकार: कल्पः মামা अनुपानम् रक्तजः (१) व्यत्यासात् पित्तजकफजयोः चिकित्सा कार्या । क्षयजः (१) जटामासीधन ३-६ गुंजा अन्तगमनम् मधु+वृतम् वा मिश्रणम् ३ वारम् ब्राझीघृतम् कृमिजः (१) कृमिमुद्गरसर्प- १-२ मापः विडंगारिष्ट गंधामिश्रणम् सूर्यावर्तः (१) भल्लातकक्षीरम् ||-.३ भल्ला- प्रातः स्वप्न- घृतम् + शर्करा तकफलसिद्धम् कालम् २ वारम् (२) भल्लातकावलेहः १-२ कर्ष, अधोभक्तम् क्षीरम् १ वारम् अनंतवातः (१) सर्पगंधासमीर- ६-१२ गुंजा ब्राझीघृतम् मिश्रणम् (२) भल्लातकावलेहः १-२ कपः (३) निद्रोदयरसः ४~८ गुंजा द्राक्षावलेहः कालम् २ वारम् अर्धाव- (१) त्रिभुवनकीर्तिः ३-६ गुंजा प्रातः स्वप्न. भेदक: कालम् २ वारम् (२) भल्लातकक्षीरम् ---३ भल्लातकफल- सिद्धम् शंखकः [२] पंचकर्मोपचारः नस्यम् (१) वातविध्वसः (२) श्वासकुठारः (३) शिग्रुपत्ररमः (४) गुगुंठी- नस्यम् (५) अहिफेनकल्पः वमन- विरेचनम् (१) यथायोग्यम् विधेयम् । बस्तिः (१) तैलशिरोबस्तिः । [३] पथ्यापथ्यम् भीर, घृतम् + शर्करा असाध्यः (अ) पथ्यम् प्रकार: कल्पः -- आहारः (१) शाल्यादिअन्नम्-जांगलमांसम्-मुद्ग-माप-कुलत्ययूपः-सर्पिः- उणक्षीरम् केवलम् नक्तभोजनम् ·९२ * * * * * * चिकित्साप्रदीप: (आ) अपथ्यम् प्रकार: कल्पः आहारः (१) विरुद्धानम् , जलम् विहारः (१) वेगविधारणम्-दन्तकाष्ठम्-दिवास्वापा-विरुद्ध जलमज्जनम् * * * मुखरोगः प्रकार: मधु व्याधिप्रत्यनीकम् (१) गंडूषः (२) धूमः (३) शोधनम् (४) शमनम् मुख्यौषधम् १) गंधकम् (२) दार्वी (३) जातीपत्रम् [१] बाह्याभ्यन्तरशमनौषधम् कल्पः मात्रा काला अनुपानम् ओष्टरोगः (१) जात्यादितैलम् २०-३० अधोभक्तम् क्षीरम् (वातादि) विंदवः २ वारम् (२) कामदुहामिश्रणम् १-२ माषः मुहुर्मुहुः (३) जात्यादितैल- प्रतिसारणम् दन्तवेष्ठ- (१) सूक्ष्मत्रिफलाचूर्णम् १-२ मापः मुहुर्मुहुः मधु रोगः (शीताद- (२) त्रिफलागुग्गुलुः ४-८ गुंजा अपानकालम् घृतम् + मधु दन्तप्पुपुट- दन्तष्ठ (३) त्रिभुवनकीर्तिः २-३ गुंजा उष्णोदकम् उपकुश (४) महामृत्युंजयः दन्तनाडी. (५) प्रवालभस्म २-४ गुंजा अधोभक्तम् वासावलेहः रोगः) २ वारम् (१) इरिमेदादितैल-जात्यादितैल-लवणयवक्षारमिश्रणप्रतिसारणम् (२) सौराष्ट्रीदा-जलाण्ड्पः २ वारम् " २-३ गुजा " ·मुखरोगः * ९३ प्रकार कल्पः मात्रा अनुपानम् दन्तरोगः (१) सूक्ष्मत्रिफलाचूर्णम् १-२ मापः मुहुर्मुहुः मधु अधोभक्तम् (कृमिदन्त) (२) सौराष्ट्रीदारींजल-कोष्णवृत-लवणजल-इरिमेदादितैल-गण्डूपः (३) विडंगचूर्ण-हिंगुकर्पूरचूर्णम्-लशुनादिवाटः लवंगतैलम्-दरिमेदादिनलम्-मुखेधारणम् जिव्हारोगः (१) कामढुहा ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् मयु (मुखपाका) ३ वारम् (१) दासिौराष्ट्रीजल-मधुजल गण्डूपः (२) जात्यादितैल-प्रतिसारणम् गलरोगः (१) तालिसादि १-२ मापः अन्तराभक्तम् मधु (गिलायुः) मिश्रणम् ३ वारम् (२) लघुमालिनीवसतः २-३ गुंजा क्षीरम् २ वारम् (३) यवक्षारजल-लवणजल-दा-सौराष्ट्रीजल-गण्डूप. (४) ककोलयष्टिमधु- १-२ माषः अन्तराभक्तम् मधु चूर्णप्रतिसारणम् २ वारम् गलशुण्डिः (१) कट्फलादिचूर्णम् १-२ सापः अधोभक्तम् मधु ३ वारम् (२) गिलायुवत्-गण्ड्पः गलप्रहः (१) समीरतालिसादि- ४-८ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु मिश्रणम् ३ वारम् (२) चतुर्भुजकल्पः ३-६ गुंजा (३) त्वगुटि:-लवंगादिवटि:-खदिगदिगुटि:-मुखेधारणार्थम् (४) गिलायुवत्-गहूषः-प्रतिसारणम् च [२] पंचकर्मोपचारः वमनविरेचनादि यथायोग्य विधेयम् । [३] पथ्यापथ्यम् मधु + क्षीरम् " ·९४ * चिकित्सापदीप: . (अ) पथ्यम भकारः कल्पः अन्नवर्गः (१) तृणधान्य--यवान्नम् , मुद्ग-कुलत्थयूपः, जांगलमांसरसः शाकवर्ग: (१) मेथिका-कारवेल्ल-पटोल-बालमूलकशाकम् इसरवर्ग: (१) तामूल-खदिरः-तप्तजलस (आ) अपथ्यम आहारः (१) क्ष-कठिन-गुरु-अभिष्यदि-अन्नम , मत्स्य-आनूपमांसम् मापानम् , अम्लद्रव्याणि, दधि, क्षीरम् , गुडम विहार १) दन्तकाष्ठम् , नानम् , दिवास्वापः नेत्ररोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) आश्वोतनम् (२) अजनम् (३) लंघनम् मुख्यौषधम् (१) हरीतकी (२) स्वर्णक्षीरी (३) कर्पूरः [१] बाह्याभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः अनुपानम् असिष्यंदः (१) सूक्ष्मत्रिफलाचूर्णम् १-२ मापः मुहुर्मुहुः मधु (२) त्रिफलाप्रवाल १-२ माप: अन्तराभक्तम् मधु मिश्रणस् ३ वारम् (३) त्रिफलागुग्गुलुः ४-८ गुंजा अपानकालम् घृतम् + मधु २ वारम् (४) रक्तशोधकगुग्गुलुः २-४ गुंजा अनन्नकालम् उष्णोदकम् ३ वारम् (५) गोमूत्रहरीतकी २-३ मापः स्वप्नकालम् १ वारम् (६) त्रिफलाचूर्णम् (७) च्यवनप्राशः क्षीरम् मधु + क्षीरस् . १-१ कपः " ·नेत्ररोग: * * * * * ९५ प्रकारः कल्पः मात्रा कालः अनुपानम् (१) निगादि जलम ३ विंटवः प्रातःस्वप्नकालम् आश्वोतनम् २ वारम् (२) उदुम्बरयोगः आश्चोतनम् ,, (३) कंदपरसः आश्चोतनम् (१) चंदनलेपः (२) दशंगलेप (३) जटामांसीलेपः (४) लोत्रचूर्णलेपः (५) लेपगुटिकालेपः (१) एरंडपत्रस्वेदः (२) अहिफेनफलस्वेदः (३) हरिद्रोपनाहस्वेदः (१) त्रिफलाकाथधावनम् (२) निम्बकाथधावनम (३) पंचवल्कलक्काथधावनम् (४) दार्वीक्वायधावनम् (१) त्रिफलाचूर्णम् १-३ मापः स्वामकालम् मधु १ वारम् (१) राधिकाचूर्णयुक्तघृतलेपः (२) लेपगुटिकालेपः (१) बाष्पस्वेदः (१) त्रिफलाचूर्णम् १-३ माषः स्वप्नकालम् अंजन- नामिका अर्जुनः मधु + क्षीरम् १ वारम् १-२ कर्पः प्रातः (१) सौराष्ट्रीजलधावनम् पोथकी (१) त्रिफलागुग्गुलुः १-२ मापः अधोभक्तम् मधु २ वारम् (२) वासकासवः जलम् (१) तुत्थलेहप्रतिसारणम् (२) चंद्रोदयावर्तिप्रतिसारणम् (३) भल्लातकयोगप्रतिसारणम् पिल्लरोगः (१) निगादिजलम् ३ बिटवः आचोतनम् स्वप्नकालम् २ वारम् (२) तुत्थलेहप्रतिसारणम् अवणशुक्लः (१) लोहगुग्गुलुः -11-.१ मापः अधोभक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् (१) अजनम् (अ) चंद्रोदयवतिः ( ब ) वटक्षीरकर्पूरांजनम् रात्र्यंध्यम् (१) त्रिफलादिचूर्णम् १-१||- माषः अधोभक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् ·९६ * * * * * * * चिकित्साप्रदीपः कल्पः (१) स्वर्णवसतः शुकिका मात्रा काला अनुपानम् २-८ गुजा अधोभक्तम् नवनीतम् + मधु २ वारम् १-२ बिंदवः प्रातः स्वप्नकालम् २ वारम् (१) एरंडनहः आश्वोतनम् [३] पंचकपचारः } मुखरोगवत् यथायोग्य विधेयम् । ★ * * कर्णरोगः प्रकार कल्पः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) कर्णधावनम् (२) कर्णपूरणम् (३) शोधनम् (४) शमनम् मुख्यौषधम् (१) गंधकः (२) निर्गुण्डिका (३) लशुनः [१] बाह्याभ्यन्तरशमैनाषधम् मात्रा अनुपानम् कर्णनावः (१) सूक्ष्मत्रिफलाचूर्णम् १-५ माषः मुहुर्मुहुः मधु (२) कर्णस्रावहरतैलपूरणम् (३) समुद्रफेनचूर्णप्रक्षेपः पृतिकर्णः (१) त्रिफलागुग्गुलुः २-४ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् (२) कर्णस्रावरहतैलपूरणम् (३) यवानीपुष्पचूर्णप्रक्षेपः वर्णक्ष्वेडः (१) योगराजगुग्गुलुः २-४ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु (२) अपामार्गक्षारतैलपूरणम् २ वारम् चाधिर्यम् (१) स्वर्णयोगराजः २.-४ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु २ वारम् (२) थिल्वतैलकर्णपूरणम् कर्णशूलः (१) सर्पगंधाधनवटिः २-६ गुंजा अधोभक्तम् जलम् २ वारम् ·नासारोगः * ९८ (२) कर्णशूलहरतैल पूरणम् (३) कटकारिचूर्णधूमः (४) तापस्वेदः मुखरोगवत् यथायोग्यं विधेयम् । पथ्यापथ्यम् * * * नासारोगः .. . व्याधिप्रत्यनीकम् (१) नस्यम् (२) धूमः (३) शोधनम् (४) शमनम् मुख्यौषधम् (१) त्वक् (२) वत्सनाभः (३) धत्तूरः [१] बाह्याभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्प:. मात्रा काला अनुपानम् पीनसः (१) समीरपन्नगः 1-३ गुंजा अघोभक्तम् घृतम् + क्षीरम् २ वारम् (२) आरोग्यमिश्रणम् ४-६ गुंजा (३) चतुर्भुजकल्पः ३-६ गुंजा (१) षड्विंदुघृतनस्यम् (२) अपामार्गक्षारतैलनस्यम् (३) निर्गुण्डिकातैकनस्यम् नासापाकः (१) प्रवालभस्मम् २-४ गुंजा अन्तरामतम् वासावलेहः ३ वारम् (१) गोघृतनस्यम् (२) पद्मकादितैलनस्यम् प्रतिश्यायः वातजा (१) मल्लनागमिश्रणम् २-४ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु ३ वारम् पित्तजः अन्तराभक्तम् वासावलेहः रक्तजः २ वारम् (१) नागगुटिः -11--१ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु + कनका- कफजः सवः चि. प्र..."

·९८ * * * * * चिकित्साप्रदीप: कल्पः মালা काला अनुपानम् सन्निपातजः (१) दोषोद्रेकानुसारिणी चिकित्सा कार्या । कृमिजा (१) कृमिजशिरोरोगवत् । नस्यम् (१) अणुतैलम् (२) गोघृतम् (३) वचातैलम् (४) विढंगतैलम् (५)श्वासकुठारः। प्रतीनाहः (५) कनकसुदरीवटिः २-३ गुंजा प्रातः उष्णोदकम् स्वप्नकालम् २ वारम् (२) अपामार्गक्षारतैलनस्यम् [२] पंचकर्मोपचार यथादोषः विधेयः। [३] पथ्यापथ्यम् (अ) पथ्यम् प्रकार: कल्प: अन्नवर्गः (१) पुराणयव-शाली-अन्नम् , कुलत्थ-मुद्गयूषः; जांगलमांसरसः शाकवर्गः (१) वार्ताक-शिग्रु-कर्कोटक-बालमूलकशाकम् इतरवर्ग: (१) लशुन-दधि-तप्तजलम् (मा) अपथ्यम् आहारः (१) द्रवद्रव्याणि विहारः (१) स्नानम्, वेगविधारणम् , भूमिशय्या, क्रोधः . * * * स्त्रीरोगः व्याधिप्रत्यनीकम् (१) योनिधावनम् (२) स्नेहनम् (३) स्रोतःशोधि (४) शमनम् मुख्यौपधम् (१) कृष्णयोलः (२) भल्लातकः (३) शतावरी (४) कर्पूरः ·स्त्रीरोगः * ९९ * * * * [१] आभ्यन्तरशमनौपधम् कल्पः मात्रा अनुपानम् काला (१)प्रदरः वातजः क्षीरम् १-२ कपः (१) बलातैलम् अपानकालम् २ वारम् '" " (२) शाल्मलीघृतम् (३) दशमूलारिष्टः (४) बोलबद्धरसः २-४ गुंजा d (५) मोचरसः १-३ मापः अधोमक्तम जलम् २ वारम् अपानकालम् उष्णोदकम् २ वारम् अन्तराभक्तम् घृतम् + उष्णो- ३ वारम् दकम् जलम् जीरकावलेहः अधोभक्तम् जलमू पित्तजः १-२ कपः (६) कार्पासमूलार्कः -11--१ कपः (१) अशोक-मिश्रणम् १-३ मापः (२) लोध्रासवः (३) अशोकारिष्टः (४) उदुम्बरावलेहः (५) अहिफेनकल्पः २-४ गुंजा " तंदुलधावनम् स्वप्नकालम् २ वारम् ३ वारम् (६) कुटजपर्पटी १-३ माप: (१) पुष्यानुगचूर्णम् १-३ मापः मधु जलम् (२) लोध्रासवः १-२ कर्षः अपानकालम् २ वारम् अधोभक्तम् २ वारम् प्राग्भक्तम् २ वारम् मधु (३) प्रदरारिरसः ३-६ गुंजा २-४ गुंजा घृतम् + मधु सन्निपातजः (१) प्रदरान्तकरस: (२) योनिन्यापदः वातजा उदावर्ता (१) बोलबद्धरसः २-४ गुंजा स्वप्नकालम् घृतम् + क्षीरम् १ वारम् ·१०० * * + चिकित्साप्रदीपः प्रकार: শাখা . (१) भल्लातकावलेहः १-२ कर्षः फालः अनुपानम् प्राग्भक्तम् क्षीरम् + घृतम् २ वारम् (३) करंजबोलवटिः २-४ गुंजा स्वप्लकालम् २ वारम " स्वप्नकालम घृतम् + क्षीरम् १-२ कर्षः वंध्या (१) आरोग्यवर्धिनी. २-४ गुंजा अधोभक्तम् घृतम् + मधु सिभणम् २ वारम् (२) वृष्यवटिः २-४ गुंजा २ वारम् (३) फलघृतम् अधोभक्तम् क्षीरम् २ वारम् विप्लुता (१) हिंगाष्टकः १-३-माषः प्राग्भक्तम् घृतम् + उष्णो- २ वारम् दकम् परिप्लुता (१) वानविध्वंस ६-१२ गुंजा अपानकालम् घृतम् + शर्करा योगराजमिश्रणम् २ वारम् अन्तर्मुखी (१) महायोगराज २-४ गुंजा घृतम् मधु गुग्गुलु (२) वातगजांकुशः पित्तजः लोहितक्षया (१) चंद्रकलारसः २-४ गुंजा अधोमक्तम् भीरम् + शर्करा २ वारम् (२) प्रवालभस्म २-८ गुंजा शतावरीघृतम् (३) शतावर्या दिक्काथः २-४ कर्षः प्राग्भक्तम् प्रलंसिनी (१) लोध्रमिश्रणम् १-१॥ माषः अन्तराभक्तम् सीरम् ३ वारम् वामिनी १) शतावरीकल्पः ३-६ भाषः प्रागभक्तम् पुत्रनी २ वारम् (२) शतावरीघृतम् १-२ कर्षः अधोभक्तम् २ वारम् पितला (१) उदुम्बरावलेहः (२) स्वर्णशेखररसः २-४ गुंजा प्राग्भक्तम् आमलकी- २ वारम् अवलेहः " स " ·स्त्रीरोगः * १०१ अनुपानम् क्षीरम् प्रकार कल्पः माला काला (१) बंगमस्म १-०२ गुंजा प्राग्भक्तम् २ वारम् अत्यानंदा (१) निम्बपत्ररसः कर्णिनी (१) मायाफलमिश्रणम् ४-८ गुंजा २ वारम् ३-१ कर्षः प्रातः स्वप्नकाले मधु क्षीरम् मधु क्षीरम् १-१ कपः मधु + घृतम् चरणानंद- (१) कामेश्वररसः २-३ गुंजा पूर्वा अतिचरणा (१) वृष्ययोगः २-१ गुंजा (२) पुष्यानुगचूर्णम् १-३ माषः अधोभक्तम् २ वारम् (३) स्वर्णवसंतः ३-६ माघः (४) पूगपाकः प्रागभक्तम् २ वारम् त्रिदोषजः पंढी (१) असाध्यः अंडिती (१) शस्त्रकर्म महायोनिः (१) त्रिफलागुन्गुलुः १-२ माघः अपानकालम् २ वारम् (२) लोध्रारवः अधोभक्तम् वारम् (३) मल्लातकावलेहः १-२ कर्षः भूचिवक्त्रा (१) शस्त्रकर्म भिदोषजा (१)असाध्या (३) सूतिकारोगः (१) श्रीफलकुसुमवटिः -11 १ भाषः प्रागभक्तम् २ वारम (२) प्रतापलेकेश्वरः २-३ गुंजा अधोभक्तम् २ वारम् (३) देवदाादिक्काथः २-४ कर्षः (४) चतुर्भुजकल्पः ४-८ गुंजा जलम् १-२ कर्षः क्षीरम् क्षीरम् मधु " " मधु + क्षीरम् ·१०२ * चिकित्साप्रदीपः ३ माषः २-४ कर्षः " " २-४ कर्षः ।। ।। ।। " " [२] पंचकॉपचारः प्रकार: कल्पः मात्रा काल अनुपानम् वमनम् (१) मदनफलयोगः ---१ कर्षः प्रातः १ वारम् लवणजलम् (आकण्ठम् ) (२) वनजीरकम् मधु विरेचनम् (१) एरंडस्नेहः शुंठीकषाय (२) विरेचनकपायः स्टेसनम् (१) ख्रसनचूर्णम् १-३ माषः स्वप्नकालम् उष्णोदकम् १ वारम् (२) आरग्वधहरीतकीफांट: ५ कर्षः निरूहः (१) दाशमूलिकः १|| प्रस्थः प्रातः १ वारम् अनुवासनम् (१) सहचरतैलम् (२) वलातैलम् उत्तरबस्तिः (१) एरडतैलमधुयोगः (२) दार्मकाथः १०-२० कर्षः [३] बाह्यशमनोपचारः मेहनम् (१) एरडतैलम् (२) बलातैलम् (३) नारायणतैलम् (४) विषगर्भ- तैलम् स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहः (२) अवगाहः ( ३) तापस्वेदः योनिधावनम् (१) सौराष्ट्रीजलम् (२) पंचवल्कलजलम् (३) टंकणजलम् (४) हिलानलम् (५) निम्बजलम् (१) सहचरतैलम् (२) बलातैलम् (३) पद्मकादितैलम् (४) चंदन बलालाक्षादितलम् लेपः (१) लेपगुटिका [४] पथ्यापथ्यम् (स) पय्यम् प्रकार: कल्प: सामान्यम् (१) रक्तपित्तोक्त पथ्यापथ्यं प्रदररोगे पालनीयम् । अन्नवर्गः (१) शाली-गोधूम अन्नम् (२) मुद्यूपः (३) लाजा (४) सक्तवः दुग्धवर्गः फलवर्गः (१) द्राक्षा-पनसम्-कदलीफलम्-धात्रीफलम् पिचुः (१) सर्पिः -दुग्धम् ·बालरोगः * १०३ कल्प: प्रकारः इतरवर्गः (१) शर्करा-चंदन-कस्तुरीका-कर्पूरः विहारः (१) स्नानम्-अभ्यगा-मृदुशय्या-शीतलपवनः मनोहरविहारः (आ) अपथ्यम् आहारः (१) कदानम् , निकृष्ट-विषमाशनं, क्षाराः विहारः शोकः * * * बालरोगः १ यथोक्तम् व्याधिप्रत्यनीकम् [१] आभ्यन्तरशमनौषधम् प्रकार: कल्पः শল্পি। पारिगर्भिकः (१) चतुर्भुजकल्पः १-२ गुंजा काल: अनुपानम् अन्तराभक्तम् मधु ३ वारम् " ४-१ कपः " " (२) मल्लनागमिश्रणम् .||-१ गुंजा (३) ग्लेप्मांतकः 1- गुंजा (४) कुमारीआसवः (५) विडंगारिष्टः तालुकंटकः (१) पंचामृतमिश्रणम् २-३ गुंजा (२) कुकुटांडस्नेहेन- १ अंडम् तालुलेपः महापाः (१) विसर्पवत् चिकित्सा दन्ताभेदः (१) रसपर्पटीमिश्रणम् २-४ गुंजा " प्रातः १ वारम् अन्तराभक्तम् मधु ३ वारम् " " बालग्रहः (२) अतिविपादिचूर्णम् (१) पारसीकयवानी- मिश्रणम् १-२ गुंजा (२)सर्पगंधाधन- मिश्रणम् घृतम् क्षीरम् ·१०४ * * * * चिकित्साप्रदीप: * " प्रकार: कल्पः मात्रा काला अनुपानम् (३) चतुर्भुजकल्पः १-२ गुंजा अन्तराभक्तम् मधु ३ वारम् (४) चतुर्मुखरसः -1--11- गुंजा फकः (१) पंचामृतमिश्रणम् १-२ गुंजा अन्तराभक्तम् नवनीतम् ३ वारम् (२) शतावरीलेहः 1- कर्ष (३) अजास्थिभस्म- प्रवालमिश्रणम् १-२ गुंजा (४) स्वर्णवसंतः १-२ गुंजा शतावरीलेहः [२] पंचकर्मोपचारः वमनम् (१) वनजीरकम् १-१॥ भाषः प्रातः १ वारम् जलम् विरेचनम् (१) एरंडस्नेहः -1---11-- माषः स्वप्नकालम् १ वारम् मधु (२) कपिलाचूर्णम् २-८ गुंजा (३) हरीतकीचूर्णम् ४-८ गुंजा (४) बालरेचनम् २-४ गुंजा प्रातः १ वारम् अनुवासनम् (१) एरंडस्नेहयोगः १-२ कर्षः गुदद्वतिः (१) फलवतिः [३] वाद्यशमनोपचारः प्रकार: कल्प: प्रतिसारणम् (१) घातकीचूर्णम् (दन्तवेष्टे) रोहनम् (१) चंदनवलालाक्षादितैलम् स्वेदनम् (१) अतसीउपनाहः (२) अवगाहः [४] पथ्यापथ्यम् (१) गोदुग्धम्-स्तन्यं वा लाजा-मंड:-मधु (आ) अपथ्यम् तत्तद्रोगप्रकीर्तितम् । " - (अ) पथ्यम् * * * ·चिकित्साप्रदीपे उल्लिखितानां औषधिकल्पानाम् पाठाः पश्चात् समप्रमाण- अजाक्षीरेण दशवारम् साधयेत् अग्नितुंडिरसः पारदः १ गंधकम् २ अजमोदा ३ विडंगः ४ पलाशवीजम् ५ कारस्करः १५ भावना अणुतैलम् जीवन्ती १ उशीरः २ देवदारुकम् १ मुस्ता २ त्वक् १ अतिविपादिचूर्णम् अतिविपा १ पिपली १ हरीतकी १ मात्रा २-४ गुंजा मधु १ मात्रा १ गुंजा अपामार्गक्षारतैलम् अपामार्गक्षारः ५ जलम् २० तेलम् १० विधिवत् साधयेत् अजमोदादिवटिः यवानी १ पिप्पली १ विडंगः १ चित्रकमूलम् १ मरिचम् १ सैन्धवम् १ देवदारु १ हरीतकी ५ शुंठी १० मात्रा ४ गुंजा अनंतमूलम् १ चंदनम् १ दारहरिद्रा १ तालिसपत्रम् १ यष्टिमधु १ त्रिफला १ पद्म २ बालबिल्वम् ४ कटकारिका १ वृहती १ रास्ना १ शालिपर्णी १ पृश्निपर्णी १ विडंगः १ तमालपत्रम् १ एला १ नागकेशरम् १ पद्मकेशरम् १ जलम् १०० है अवशेषयेत् तिलतैलम् १० तैलम् साधयेत् एव दशवार कुर्यात् अभयारिटः हरीतकी ४०० द्राक्षा २०० विडंगः ४० मधूकपुष्पम् ४० जलम् ४०९६ १ अवशेषयेत् गुडः २०० गोक्षुरः ८ निशोत्तरम् ८ धान्यकम्८ चव्यम् ८ अजास्थिप्रवाल- मिश्रणम् अजास्थिभस्म १ प्रवालभस्म १ मात्रा १-२ गुंजा ·१०६ * * चिकित्साप्रदीपः शुंठी ८ मोचरसः८ इंद्रवारुणी ८ दंती८ विधिवत् साधयेत् तमालपत्रम् २ विधिवत् लेहं साधयेत् मात्रा १-२ कपः अर्शःशामकलेपः अहिफेनम् १ शतधौतघृतम् १० मात्रा १-२ कर्षः अर्कतैलम् सर्षपतैलम् २० अर्कपत्ररसः ४० हरिद्राकल्कः ५ विधिवत् साधयेत् मात्रा ५-२० बिंदवः अमृतप्राशः अविपत्तिकरचूर्णम् त्रिकटुः ३ मुस्ता १ विडंगः १ एला १ तमालपत्रम् १ लवंगम् १२ निशोत्तरम् २४ अर्कादिकायः शर्करा ४८ मात्रा ३-४ माषः अर्कः १ - दुरालभा १ जीवन्ती १ माषपर्णी १ मुद्गपर्णी १ यष्टिमधु १ शुंठी १ शतावरी २ काकमाची १ पुनर्नवा १ यला १ भार्गी १ कपिकच्छुबीजम् १ कचूंरकः १ भूम्यामलकी १ एतेषां चूर्णम् क्षीरम् १५ आमलकीरसः १५ भूकूष्मांडरसः १५ इक्षुरस: १५ घृतम् १२८ मधु ६४ किराततिक्तम् १ देवदारुकम् १ रास्ना १ निर्गुण्डी १ वचा १ अग्निमंथः १ शिग्रुः १ पिप्पली १ पिप्पलीमूलम् १ चव्यम् १ चित्रकः १ शुंठी १ अतिविषा १ भुंगराजः १ मात्रा २-५ कर्षः अशोकारिष्टः अशोकः ४०० जलम् ४०९६ १ अवशेषयेत् गुडः ८०० धातकीपुष्पम् ८० जारकम् ४ मुस्ता ४ शुंठी ४ दार्वी ४ त्रिफला ४ शर्करा २०० मरिचम् २ वासा ४ चंदनम् ४ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः त्वक् २ एला २ ·१०७ औषधिकल्यानां पाठाः पारदः १ असनादिक्वायः असनः १ लोत्रः १ अर्जुनः १ करंजः १ खदिरः १ शिंगपा १ चंदनद्वयम् २ पलाशत्वक - शाकत्वक् १ पूगीफलम् १ इद्रयवः १ मात्रा २-४ कपः मश्वकंचुकीरसः प्रक्षेपः चतुर्जातम् ४ गंधकम् १ जातीपत्री -11- टंकणः १ जातफिलम् -11- विषम् १ कुंकुमम् -11- त्रिकटुः १ वंशलोचनम् -11- त्रिफला १ मोरचसः -11- जटामांसी -11- तालभस्म १ जयपालचीजम् १ चंदनम् -11- भावना अगुरुः -11- शृंगराजरस: २१ पिपली -11- मात्रा १-२ गुंजा पिप्पलीमूलम् -11- लवंगम् -11- अश्वगंधादिघृतम् कंकोलम् -11- फपिकच्छुबीजम् -11- अश्वगंधा २४ अक्षोटबीजम् -11- विदारी २४ भल्लातकबीजम् -11- शतावरी २४ शृंगाटकः -11- गोक्षुरः २४ गोक्षुरः -11- आमलकी २४ रससिंदूरः -11- यष्टिमधु २४ अभ्रकभस्म -11- पुनर्नवा २४ नागभस्म -11- शर्कग १२० तृणपंचमूलम् २४ लेहवत् साधयेत् एरंडमूलम् २४ मात्रा १-२ कपः निम्बुकरसः २४० घृतम् २४० घृतम् विधिवत् साधयेत् अश्वत्थादिक्वाथः मात्रा १-४ कर्षः अश्वत्थपत्रम् १ जटामांसी १ अश्वगंधापाकः अश्वगंधा १ अश्वगंधा ३२ वनतुलसी १ गोदुग्धम् ४८० मात्रा २||-४ कर्षः नेत अहिफेनकल्पः अहिफेनम् १ चिंचाचीजचूर्णम् १ जातीफलचूर्णम् १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा १-२ गुंजा उशीरः २४, आनंदभैरववटिः विधम् १ मरिचम् १ पिप्पली १ टकणः १ हिंगुलः १ भावना आर्द्रकरसः १ -- ·1. * * * चिकित्साप्रदीप: आरोग्यक्षारः आरोग्यवर्धिनी २ वज्रक्षार ४ मात्रा ४-८ गुंजा मासपासकवादिः हरीतकी १ भिकटुः ३ कारस्करः १ हिंगु १ गंधकम् १ संघवस् २ आवना कुमारीरसः १ मामा ४-८ गुंजा आरोग्यवर्धिनी- मिश्रणम् आरोग्यवर्धिनी २ करवीरचूर्णम् २ मात्रा २-४ गुंजा आरोग्यप्रभामिश्रणम् आरोग्यवर्धिनी १ चंद्रप्रभा १ मात्रा ४०८ गुंजा आवावलेहः आर्द्रकरसः १ शर्करा ४ आरोग्यमिश्रण आरोग्यवर्धिनी १ गंधकरसायनम १ वंगभस्म १ मात्रा ४-६ गुंजा সত্যাদি आमलकी १ चित्रका १ हरीतकी १ सैंधवम् १ पिप्पली: १ मात्रा १-३ माष: जलम् ४ लेहवत् साधयेत् मात्रा १-१ कर्षः अशोकादिमिश्रणम् अशीचूर्णम २ प्रवालमस्म १ नागकेशरम् २ माक्षीकभस्म १ मात्रा १-३ माष: आमलकी-अवलेहः आमलकीस्वरसः१ शर्करा ४ जलम् ४ लेहवत् साधयेत् मात्रा ३-१ कर्षः आरोग्यवर्धिनी पारदः १ गंधकम् १ लोहभस्म १ अम्रकभस्म १ ताभ्रमरम १ त्रिफला २ शिलाजतु ३ गुग्गुलुः४ चित्रकमूलम् ४ कटुका १८ भावना निम्बपत्ररसः ३ मात्रा २-८ गुंजा मारग्वध- हरीतकीफांट: आरग्वधमज्जा १ हरीतकी १ मात्रा ५ कर्षः इच्छामेदीरस: शुंठी १ मरिचम् १ पारदः १ गधकम् १ टंकणः १ जयपालबीजम् ३ मात्रा १-२ गुंजा ·औषधिकल्पानां पाठाः १०९ किराततिक्तकम् ? इंद्रवारुणीकजली इंद्रवारुणीचूर्णम् ७ समगंधकजली १ त्वम् १ उदुंबरावलेहः उदुबरपल्लवम् ३६० गुलाचकलिका ५ अनतमूलम् ५ रागगर्भा (मेंदी) १ जलम् ४८० जातीफलम् कंकोलम् कर्पूरः १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा १-३ भाषः एला १ शर्करा २४० नागकेशर १ कट्फलम् १ विधिवत् साधयेत् लेहबत् साधयेत् मात्रा १-२ वर्ष इंद्रवारुण्यादिकायः इंद्रवारुणी १ रोहीतकः १ पुनर्नवा १ निशोत्तरम् १ मार्केडिका १ हरीतकी १ कटुका १ गुडुची १ मात्रा २-४ कर्षः उत्कटारिकादिकायः उत्कटारिका १ पापाणभेदः १ गोक्षुरः १ तृणपंचमूलम् १ पुनर्नवा १ धान्यकम् १ उशीरः १ मुस्ता १ सहचरः १ हरीतकी १ बासा १ शितिवारफयीजम् १ मात्रा २-४ कप: उज्यादगजकेसरी पारदः १ गंधकम् १ मनःशिला १ धत्तूरबीजम् ३ भावना वचाकाथ: ७ रास्नाकाथः ७ मात्रा २-४ गुंजा इरिमेदादितैलम् खदिरः २४० जलम् ९६० १ अवशेषयेत् तिलतलम् ७२ कस्कद्रव्याणि खदिरः १ लवंगम् १ गैरिकम् १ पनकाष्ठम् १ मजिष्टा १ लोध्रः १ यष्टिमधु १ लाक्षा १ उपदंशगजफेसरी लवंगम् १ पारदः १ मरिचम् १ आफारकरमः १ विडंगः १ रुमामस्तकी १ यवानी ४ उदुंबरयोगः ( अजनार्थे) उदंबरपल्लवघर- रसक्रिया १ गुहा ४ मलातकफलानि १० माना ४-८ गुंजा मधु-11- ·११० * x * * * चिकित्साप्रदीप: एरंडपाकः पाकविधिना साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः एडबीजम् ६४ क्षीरम् ५१२ उशीरासवः उशीरः २ श्वेतपद्म १ काश्मरी १ प्रियंगुः १ पद्मकाष्ठम् १ लोध्रः १ मंजिष्टा १ घृतम् ३२ शर्करा १२८ एरंडबीजादिउपनाहः एरडबीजम् १ अतसीवीजम् १ तिलयीजम् १ सर्षपबीजम् १ त्वक् ? नागकेशरय १ दुरालभा १ एला १ पाठा १ किराततिक्तम् १ वटत्वक् १ उदुंबरत्वक् १ कचूंरकः १ एरंडस्नेहयोगः (मात्राबस्तिः) एरंडस्नेहः २ कर्षः मदनफलयोगः पर्पटः १ -11- कपः मधु -॥- कर्षः एकत्रं मर्दयेत् पटोलम् १ कांचनारः १ जम्यूत्वक् १ मोचरसः १ द्राक्षा २० घातकी पुष्पम् १६ जलम् ५१२ तेजपत्रम् १ पिप्पलीमूलम् १ चव्यम् १ चित्रकः १ मिश्रेया १ कचोरकः १ गुंठी १ बिल्वफलम् १ यवानी १ जीरकद्वयम् २ हद्धिा १ दारहरिद्रा १ अश्वगंधा १ बला १ पाठा १ हपुषा १ विडंगः १ पुष्करमूलम् १ गोक्षुरः १ कुष्टम् १ त्रिफला १ देवदारकम् १ शतावरी १ कंकोलयष्टिमधुचूर्णम् कंकोलचूर्णम् १ यष्टिमधुचूर्णम् १ मात्रा १-२ माषः शर्करा १०० मधु ५० विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः कज्जली पारदः १ गंधकम् २ एरंडतैलादियोगः एरंडतेलम् ६ लशुनः८ हिंगु १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा २-८ गुंजा सैधवम् ३ कट्फलादिचूर्णम् मात्रा ३-१ कर्षः कट्फलम् १ खदिरः १ ·औषधिकल्पानां पाठाः * * * * * * विभीतकः १ यष्टिमधु १ ककोलम् १ मात्रा १-२ माघः ताम्रभस्म -11- विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः यष्टिमधु ८ पिपली ८ कटकारिका ८ नागकेगरम् ८ गुठी ८ भांर्गी ८ तालीसपत्रम् ८ धातकीपुष्पम् ८० द्राक्षा ८० कटुकाकज्जली कटुकाचूर्णम् ७ समगंधकज्जली १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा १-३ मापः कपिकच्छुपाकः कपिऊच्छुचीजम् १६० क्षीरम् १०२४ ३ अवशेषयेत् घृतम् १६० जलम् २०४८ शर्करा ४०० मधु २०० विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः कटुकामिश्रणम् कटुकाचूर्णम् १ दार्वीचूर्णम् १ हरीतकीचूर्णम् १ मात्रा १||-३ माषः प्रक्षेपः शुंठी १६० लवंगम् १६ गोक्षुरः १६ नागकेशरम् १६ धान्यकम् १६ वशलोचनम् १६ वंगभस्म ४ अम्रकभस्म ४ द्राक्षा ३२ शर्करा ३२ पाक विधिना साधयेत् कनकयवानीमिश्रणम् कनकसुंदरीवटिः १ पारसीकयवानीधनः १ मात्रा ४-८ गुंजा कंटकाविलेहः कंटकारीकाथः ४० शकेरा २० लेहवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः कंदर्प-पाकः मात्रा १-२ कः पलाण्डु ४० क्षीरम् १६० घृतम् २० मधु १० कनकसुंदरीवटि धत्तूरपत्रधनरसक्रिया १ मरिचचूर्णम् १ मात्रा २-४ गुजा शर्करा १६० करंजवोलवटिः लताकरजः २ कृष्णचोलः २ लोहपर्पटी १ लघुमालिनीवसतः२ भावना निम्बुकरसः १ मात्रा २-४ गुंजा त्वक् १ कनकासवः. जातिपत्री १ केशरम् १ लवगम् १ पयःपेटी (खवा) २० कवचवीजचूर्णम् ३२० धत्तूरः १६ वासा १६ ·११२ * * * * * * * * चिकित्साप्रदीपः कर्णशूलहरतैलम् (बाह्योपचारः) मूलकरसः ८० आर्द्रकरस ८० लशुनरसः८० अर्कपत्ररसः ८० हिंगु १० तिलतैलम् ८० विधिवत् साधयेत् लवंगम् २ जटामांसी ३ मरिचम् ४ पिप्पली ५ शुंठी ६ गुग्गुलुः ८३ विधिवत् साधयेत् माना ४-८ गुंजा शर्करा २५ मात्रा १-२माषः कांचनगुग्गुलु- मिश्रणम् कांचनारगुग्गुलुः १ चंद्रप्रभा १ मात्रा १-१॥ माषः कर्णस्रावहरतैलम् (बाह्योपचर) गंधकम् ४ मनःशिला ४ हरिद्रा ४ सर्षपतैलम् ३२ धत्तूररसः ३२ विधिवत् साधयेत् कांकायनगुटिः हरीतकी ५ मरिचम् १ जीरकम् १ पिप्पलीमूलम् २ पिप्पली १ चव्यम् ३ चित्रकः४ शुंठी ५ भल्लातक.८ कामदुहा शंखजीरकम् १ गैरिकम् १ मात्रा ४-८ गुंजा सूरणः १६ कर्पूरतैलम् (बायोपचारः) तिलतैलम् १ जलम् ४ कस विधिवत् साधयेत् यवक्षारः २ गुडः ९६ मात्रा १-२ माषः कासदुहाकल्पः गैरकम् ८ शंखजीरकम् ४ पाषाण चदरम् १ भवालभस्म १ रक्तबोलः १ भावना श्वेतचंदनक्काथः १ मात्रा २-४ गुंजा कांचनारगुग्गुलुः कांचनत्वक् ४० त्रिफला २४ त्रिकटुः १२ कर्पूरादिचूर्णम् कर्पूरः १ त्वक् १ कंकोलम् १ जातीफलम् १ जातिपत्रिका १ वरुणत्वक् ४ त्वक् १ एला १ तमालपत्रम् १ कामदुहामिश्रणम् कामदुहा १ वंगभस्म १ माक्षीकभस्म १ मात्रा ४-६ गुंजा ·औषधिकल्पानां पाठाः * * * * * * ११३ कामेश्वररस: जातीफलम् १ सौराष्ट्री १ कुटजकल्पः कुटजचूर्णम् १ सजीवनी १ शंखोदररसः १ भावना कुटजकाथ: ३ मात्रा १-२ माघः १ अवशेषयेत् घातकी ८० गुडः ४०० विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः धत्तूरवीजम् १ जातिपुष्पम् १ अहिफेनम् १ विषम् २ हिंगु १ भावना अहिफेनवीजक्काथ: १ मात्रा १-२ गुंजा कुटज़पर्पटी कुटजचूर्णम् ७ रसपर्पटी १ एकत्र मदयेत् मात्रा २-३६ गुंजा कुटजविडंगासव- कारस्करकल्पः कारस्करः-11- करवीरमूलचूर्णम् -11- शृंगभस्म २ पिप्पलीचूर्णम् २ मात्रा २-४ गुंजा मिश्रणम् कुमारीभासवः कुमारीरसः २०४८ गुडः ४०० हरीतकीकाथः २५६ (३ अवगेपितः) मधु २५६ धातकी ६४ जातीफलम् ४ लवगम् ४ काकोलम् ४ जटामासी ४ चव्यम् ४ चित्रकः ४ जातिपत्री ४ शृगी ४ बिभीतकः ४ पुष्करमूलस् ४ ताम्रभस्म २ लोभस्म २ विधिवत् सावयेत् कुटजारिष्टः १ विडगारावः १ मात्रा -11-१ कर्षः कारस्करमिश्रणम् कारस्करः १ सूतशेखरः ४ प्रवालभस्म ४ मात्रा ३-६ गुंजा 'कुटजावलेहः कुटजघनरसक्रिया १ शर्करा ४ जलम् ४ लेहवत् साधयेत् . मात्रा -11-१ कपः मात्रा १-२ कपः कुषकुटनखी-गुग्गुलुः कुक्कुटनखीचूर्णम् १ गुग्गुलः १ विधिवत् साधयेत् मात्रा २-४ गुंजा कुटजारिष्टः कुटजमूलम् ४०० द्राक्षा २०० काश्मरी ४० जलम् ४०९६ कुमारीआसव- मिश्रणम् कुमारीआसवः १ दशमूलारिष्टः १ ·चिकितामा * * * * * * ११४ पुनर्नवासवः १ मात्रा २-३ कर्षः मुस्ताकाथः १ मात्रा २-८ गुजा अवशेषयेत् तिलतलम् ८० विधिवत् सापयेत् मात्रा १-२ कपः कृमिमुद्गरसर्पगंधा- - -- मिश्रणम् कृमिमुद्गरः १ सर्पगंधाधनः १ मात्रा १-२ मापः खंडकूप्लांडावलेहः कूपमाडरतः गोदुग्यम् ४०० आमलकीचून ३२ प्रक्षेपः शर्करा २२ कुमारीकल्पः कुमारीआसवः २५० कटुकाकाथ: २० वासाकाथः २० पुनर्नवाचायः २० गोक्षुरकाथ: २० गुडुचीकाथः २० कंटकारीकाथः २० प्रक्षेपः चतुर्जातम् १६ नृसारः १६ ताम्रमत्म १ लोभस्म १ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कः विविवत् तापयेत् माना १-२ पार्षः na खदिरादिति खदिर. ५० कैशोरगुग्गुलुः त्रिफला १९२ गुडुची ६४ जलम् १५३६ ३ अवशेषयेत् लोहपात्रे पचेत् प्रक्षेपः त्रिफला ८ गुडुची ४ त्रिकटु ६ विडगः २ दन्तीमूलम् १ निशोत्तरम् १ मात्रा ४-८ गुंजा जलन् १२८ कृमिमुद्रमिश्रणम् कृमिमुद्गरः ४ लक्ष्मीविलासः १ मात्रा ४-८ गुंजा है अवशेष्पयेत् प्रक्षेपः जातिपत्री || भाषा कर्पूरः पूगफलम् । त्व तमालपनम् ॥ নানা एला कस्तूरिका मात्रा २-४ {{जा कृमिमुद्गररसः पारदः १ गंधकम् २ कीटमारी यवानी ३ विडंगः ४ कारस्करः १ पलाशचीजम् ६ कौशिकतैलम् कुष्ठम् २० गुग्गुलु: २० वचा १० देवदारकम् १० शिग्रुः १० खदिरारिष्टः खदिरत्वक् २०० देवदारकम् २०० ·औषधिकल्यानां पाठा: * * * * * ११५ आर्द्रकम् १ मात्रा २-३ गुंजा त्रिफला ८० दामहरिद्रा १०० चाकुचिका ४८ जलम् ८१९२ है अवशेषयेत् प्रक्षेपः धातकी घुप्पम् २० त्रिकटुः ३ त्रिफला ३ विषम् १ टंकणः १ स्वर्जिकाक्षारः १ जीरकद्वयम् २ गंधर्वहरीतकी एरडस्नेहे-हरीतकी भर्जयेत् चूर्णयेच मात्रा १-३ मापः त्वक् १ मधु ८०० शकरा ४०० कंकोलम्४ लवंगम् ४ जातीफलम् ४ तेजपत्रम् १ कुटजचूर्णम् १ चित्रकः ९॥ मात्रा ४-८ गुंजा गुंजागर्भरसः पारदः १ गधकम् ? त्वक्४ भंगा ४ नागकेशरम् ४ मरिचम् ४ तमालपनम् ४ पिप्पली १६ निम्बबीजमज्जा श्वेतगुजाबीजम् गंधकद्रुतिः तिलौलम् ८० गंधकरजः १० उस्तरबदूसचूर्णम् ३ विधिना तैलं साधयेत् मात्रा २-१० विंढवः (लेपनायपि योज्यम्) ४ १ जयपालबीजम् ह मात्रा १-२. कर्पः खदिरादिलेप खदिरः १ हरिद्रा १ मायाफलम् १ गरिकम् १ चंदनम् १ भावना निम्यूरसः १ काकमाचीरसः १ यत्तूररसः १ दद्रुन्नरसः १ मात्रा २-४ गुजा गंधकरसायनम् गंधकम् १ भावना गोदुग्धम् ३ वृतम् ८ त्वक् १ गुंजातैलम् कल्क गुंजामूलम् २॥ द्रव्याणि गुजाफलम्२॥ तैलम् २० गगनादिलोहा अम्रक भस्म लोहभस्म १ वंगभस्म १ पारदः १ गंधकम् १ तेजपत्रम् १ नागकेशरम् १ एला १ गुडुची १ त्रिफला १ गुंठी १ भुंगराजः १ जलम् ४० विधिवत् साधयेत् मात्रा१०-२० बिंटवः ·* चिकित्साप्रदीपः अमलातका हरीतकीवाट गोसूनहरीतकी हरीतकी भयित्वा गोमूने पचेत् दशवारम् मात्रा २-६ माषः गुडः १ चतुर्भुजमिश्रणम् चतुर्भुजरसः गलेप्मान्तकरसः३ हेमगर्भः एकत्र मर्दयेत् मात्रा १-२ गुंजा मल्लातकः १ हरीतकी १ मात्रा १-३ माप: गुकुख्यादिकाथ: गुडुची १ पझकाष्ठम् १ निम्मत्तक १ रक्तचंदनम् १ धान्यकम् १ मात्रा २-४ कर्षः गोमबहरीतकी- मिश्रण गोमूत्रहरीतकी २ नवायसः -- पुनर्नवाचूर्णम् २ मात्रा १-१|| माषः चतुर्भुजरसः रससिदूरः १ हरितालम् १ मनःशिला १ कस्तूरिका १ सुवर्णभस्म भावना कुमारीरसः १ मात्रा १-३ गुंजा 'मोक्षुरादिगुग्गुलु गुग्गुलुः ७ त्रिकटुः ३ चतुर्मुखरसः त्रिफला ३ पारदः १ मुस्ता १ भावना गोक्षुरक्वाथः १ विधिवत् साधयेत् माना ४-८ गुंजा चतुर्भुजकल्पः रससिंदूरः १ हरितालम् १ मनःशिला १ कस्तूरिका १ सुवर्णभस्म सर्व एकत्रं मर्दयेत् मर्दितं चूर्णम् १ विषम शृंगभस्म ८ प्रवाळपंचामृतम् १६ भावना तुलसीरसः १ स्वर्णधत्तूरपत्ररसः १ आर्द्रकरसः १ कुमारीरसः १ मात्रा २-८ गुंजा गोक्षुरादिमिश्रणम् गोक्षुरादिगुग्गुलुः १ शिलाजतुः १ पारसीकयवानी- चूर्णम् ४ माना १-२ माषः गंधकम् १ लोहभरम १ अभ्रकभस्म १ सुवर्णभस्म भावना कुमारीरसः १ त्रिकटुक्काथः १ त्रिफळाकाथः १ पुनर्वसुरसः १ चित्रकमूलक्काथः १ पद्मकक्काथः १ मात्रा -11--२ गुंजा ·आपधिकल्पानां पाठा: ११७ तैलम् साधयेत् मात्रा १-२ कपः चतुःषष्ठी-पिप्पली पिप्पलीचूर्णम् १ भावना पिप्पलीकाथः ६४ मात्रा २-३ गुंजा पलामूलम् ८० लाक्षा ८० उशीरः ८० जलम् १२८० अवशेषयेत् तिलौलम् १६० अल्कद्रव्याणि चंदनम् १ कर्षः चंदनासः श्वेतचंदनम् २० उशीरः ४ उशीरद्वयम् , मुस्ता ४ चंडमारुतम् हिंगुलम् ५ रसकपूरः २ सौवीरम् १ गंधकम् १ भावना-गोदुग्धम् २ याह्योपचारे योज्यम् मधुकम् मिश्रेया कटुका देवदारकम् ॥ हरिद्रा कुष्टम् मंजिष्ठा कमलम् ४ प्रियंगुः ४ लोध्रः ४ मंजिष्टा ४ रक्तचंदनम् ४ पाठा ४ किराततितकर४ वट-त्वक् ४ क—रकः ४ चंदनादिचूर्णम् (चंदनादिगुटिः) चंदनम् १ वंशलोचनम् १ अश्वगधा " पर्पटः ४ " यष्टिमधु ४ रास्ना४ कांचनारः४ बला दार्वी मूर्वा मुरता एला त्वक् नागकुसुमम् ॥ कंकोलम् १ गोक्षुर १ जहरमोहरा १ पाषाणबदरम् १ प्रवालभस्म २ शिलाजतु:२ भावना गुलाबजलम् ४ आमलकीरसः४ मात्रा २-४ भाप: " राना आम्र-त्वक् ४ पटोलम् ४ मोचरसः ४ घातकी ६४ द्राक्षा ६० जलम् २०४८ लाक्षा केतकी " चम्पक: गुडः २०० अनंतमूलम् , सेंधवम् " विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कपः चंदनवलाला- आदितैलम् चंदनम् ८० सौवर्चलम् क्षीरम् ३२० RE ·११८ * * * चिकित्साप्रदीप: कटुकाकाथः ३ मात्रा ६-८ गुंजा देवदारुकम् २ हरिद्रा १ अतिविषा १ पिप्पलीमूलम् १ चित्रक्रः १ निशोत्तरम् १ दन्तीमूलम् १ तमालपत्रम् १ चंद्रोदयावतिः (अंजनम् ) शंखनाभिचूर्णम् १ विभीतगमज्जा १ हरीतकी १ मनःशिला १ पिप्पली १ मरिचम् १ त्वक् १ कुष्ठम् १ चंद्रकलारसा पारदः १ ताम्रम्रस्म १ अम्रकमस्म १ गंधकम् २ भावना मुस्ताकाथः १ दाडिमरस: १ दूरसः १ केतकीरसः १ सहदेवीरस:१ कुमारीरसः १ पर्यटक्काथः १ मूर्वारसः १ शतावरीरसः प्रक्षेपः कडुकाचूर्णम् १ गुडुचीसत्वम् १ प्रक्षेपः पर्पटचूर्णम् १ उशीरचूर्णम् १ मधुमालतीचूर्णम् १ चंदनचूर्णम् १ अनंतमूलचूर्णम् १ भावना द्राभारसः ७ मात्रा २-३ गुंजा वचा १ भावना अजामूत्रम् १ एला १ वशलोचनम् १ धान्यकम् -- त्रिफला .. चव्यम् -1- विडंगः -- गजपिप्पली.. त्रिकटुः -- पचलवणम् -- लोहभस्म २ शिलाजतुः८ गुग्गुलुः ८ भावना त्रिफलाकाथः १ मात्रा २-८ गुजा चविकासवः चव्यम् २०० चित्रकः १०० बाप्पिका ४० पुष्करमूलम् ४० वचा ४० हपुपा ४० शठी ४० पटोलमूलम् ४० हरीतकी ४० बिभतिकः ४० आमलक:४० यवानी ४० कटजत्वक् ४० इंद्रवारणिका ४० धान्यकम् ४० चंद्रप्रभा चंद्रशेखररसः पारदः १ गंधकम् १ मरिचम् १ टकणः १ सितोपला ४ भावना कचूरः १ वचा १ मुस्ता १ गुडुची १ ·पिलाना पाटा: * * * ११९ का ४० बिग चोपचिनीगुग्गुलुः चोपचिनीचूर्णम् १ गुग्गुष्टः १ मात्रा ४-८ गुंजा है अवगेपयेत् आमलकी वृते भर्जयेत् प्रक्षेपः शर्करा ८० गुरला २८ मधु५ मा २० देगदान २० चतुर्जातम् १ पिप्पलीचूर्णम् २ मात्रा १-२ कर्पः ८१९२ ३. शेषन धातही ८० चोपचिनीपाकः चोपचिनी ४८ पिप्पली १ पिप्पलीमूलम् १ त्वक् १ लवंगम् १ आकारकरभः १ मरिचम् १ गुंटी १ शर्कग ५५ जटामांसीवन- मिश्रणम् जटामासीघन ४ लामीविलासः १ मात्रा ३-६ गुंजा त्व०८ तनालपनम् ८ एला ८ नागकेशरम ८ लगम ४ निकटः १२ कोलम् ४ विधिवत् तावरेन माना १-२ की: विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कपः जटामांसीमिश्रणम् जटामासीचूर्णम् १ माभीकभस्म १ प्रवालभस्म १ सूतशेखर. १ मात्रा ४-८ गुंजा च्यवनप्राशः bemamalent चुप्फतैलम् चुकरसः १ पदरखाथः १ दधि १ जपाकुसुमतैलम् (बायोपचारः) जपाकुसुमरसः ४० तिलौलम् २० जपाकुसुमकल्कः विधिवत् साधयेत् तेलम् १२ आमलकीफलम् ८० पुष्करमूलम् १ द्राक्षा ५ वासा १ एला १ मुस्ता १ गोक्षुरः -1. कंटकारिका -1- भूकुष्मांडः १ गुडूची १ त्रिफला ३ शृंगी १ जलम् १०९६ कल्लद्रव्याणि यवक्षार: ॥ शुंठी १॥ निभिवत् तैलम् साधयेत् मात्रा कर्षः -१ जस्वासवः जम्बुरस. २००० तोळे गुडः १२५० मयु ६२५ ·१२० * * * * * * चिकित्साप्रदीपः घातकीपुष्पम् ४० वंगभस्म ५ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः जातिफलादिचूर्णम् जातिफलम् १ लवंगम् १ एला १ तमालपत्रम् १ नागकेशरम् १ कर्पूरः १ चंदनम् १ लोध्रम् १ वंशलोचनम् तगरम् १ आमलकी १ तालीसपत्रम १ पिप्पली १ हरीतकी १ जीरकम् १ चित्रकः १ \ठी १ मरिचम् १ विडंगः १ भंगा १९ शर्करा ३८ जात्रा १-१|| माषः १५ बिंदवः जितसायापोट्टली मात्रा १-३ मापः जितसायाचूर्णम् ७ रसपोट्टली १ एकत्रमर्दयेत् जात्यादितैलम् मात्रा २-२४ गुंजा जातीपत्राणि १० गोक्षुरः २ मंजिष्ठा २ जीरकावलेहः लोत्रः२ जोरकचूर्णम् १ खदिरः शकरा २ यष्टिमधु २ जलम४ जलम् ८० लेहवत् साधयेत् १ अवशेषयेत् माग १-२ कः तैलम् १० जातीपत्रकल्कः-11-२॥ टंकणमिश्रणम् विधिवत् साधयेत् (बाह्योपचारः) मात्रा १-१ कर्षः टंकणः १ गंधकम् १ जितसायाकल्पः जितसायापोहली ३ ताप्यादिलोहः कुंभा पोट्टली ३ रौप्यमस्म १ शिलाजतुः ३ शिलाजितुः एकत्र मर्दयेत् माक्षीकभस्म १ मात्रा ४-२४ गुंजा लोहभस्म १ चित्रका -- त्रिफला -11- जितसायातैलम् विडंग:-- (बाह्योपचारः) त्रिकटुः -1- जितसायामूलकाथः ८० जितसायामूलकल्फः ५ मात्रा २-८ गुंजा तिलतैलम् २० विधिवत् साधयेत् ताप्यादिलोहमिश्रणम् ताप्यादिलोहः४ शर्करा २ जारीफलादि- मल्लातकगुटिः जातीफलादिचूर्णम् १ माषः मल्लातकतैलम् ·ओषधिकल्पानां पाठाः * * * १२१ कल्कः त्रायमाणः १ अम्रकभस्म -11- सूतशेखर -11- मात्रा ४-१० गुंजा मुस्ता १ तालभस्मामिश्रणम् तालभस्म १ मौक्तिकभस्म १ कामदुधा ८ मात्रा १-२ गुंजा किराईतः १ इद्रयवः १ पिप्पली १ चंदनम् १ ताम्रकल्प: ताप्रमत्म १ प्रवाळपंचामृतम् ८ एकत्रं मर्दयेत् मात्रा १-८ गुंजा घृतम् २४ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-५ कर्षः तालीसादिचूर्णम् तालीसपत्रम् २ मरिचम् २ शुंठी ३ पिप्पली ४ वंशलोचनम् ताम्रकटतेलम् ताम्रकूटकल्कः १ तिलतलम् ४ ताम्रकूटक्काय:१६ विधिवत् साधयेत् (याह्योपचारम्) एला -11- त्वक् -11- तिक्तपंचकक्वाथः गुडुची १ पटोलम् १ निम्बत्वक् १ इद्रयवः १ किराततिक्तकः १ मात्रा १-४ कर्षः शर्करा ३२ मात्रा १-१|| मापः ताम्रक्षारमिश्रणम् ताम्रभरम-11- वज़क्षार:४ शंखभस्म ४ मात्रा २-८ गुंजा तालीसादिमिश्रणम् त्रिभुवनकीर्तिः १ तालीसादिचूर्णम् ४ मात्रा १-२ मापः तिलगुडभल्लातक- हरीतीमिश्रणम् तिल: १ गुडः १ तारामंडरः विडंगः १ चित्रकः १ भल्लातकतैलम् १ हरीतकी १ मात्रा १||-३ मापः चव्यम् १ तिक्तघृतम् पटोलम् ४ नियः ४ कटुका ४ दा: ४ पाठा ४ धन्वयासः ३ त्रिफला ३ त्रिकटुः ३ गोमूत्रम् ३६ तुत्थलेहः (अंजनम्) तुत्थम् १ गुटः ७२ पर्पटः ४ एकत्र पचेत् मात्रा ४-८ गुंजा निम्बुकरसः ५ शर्करापाकः २० विधिवत् साधयेत् त्रायमाणः ४ जल: ५१२ है अवशेषयेत् ·१२२ * * * * चिकित्साप्रदीप: त्वक ३ ज्योतिमप्ती २४ मुंडी २४ रोहिपम् २४ निर्गुडी २३ तैलम् ७२ विधिवत् तैलम् साधयेत् मात्रा ३०-६० बिंदवः तुम्बीतैलम् (नत्यम्) त्रिफलादिचूर्णम् कल्कद्रव्याण त्रिफला ३ विडंगः १ लोहभस्म ३ यवक्षारः १ सेंधवम् १ यष्टिमधु ३ वचा १ मात्रा २-४ गुजा रास्ना १ चित्रकः १ त्रिफलादितैलम् त्रिकटुः ३ कल्कद्रव्याणि देवदारुकम् १ त्रिफला १ कटुतुम्बीरसः १६० अतिविपा १ सर्पपतैलम् ४० मूर्वा १ विधिवत् साधयेत् निशोत्तरम् १ चित्रकः १ त्रिफलागुग्गुलुः वासा १ त्रिफला १ निम्बः १ आरग्वरः १ त्रिकटुः १ वचा १ गुग्गुलः २ सप्तपर्णः १ भावना त्रिफलाकाथः १ हरिद्रादयचूर्णम् २ मात्रा ४-८ गुजा गुडुची १ मिफलागुग्गुलुमिश्रणम् इद्रयः १ त्रिफलागुग्गुलुः ४ पिप्पली १ वातविध्वंस:२ कुष्टम् १ मात्रा ६-१२ गुंजा राजिका १ गुठी १ स्वरसद्रव्याणि त्रिफलाचूर्णम् तुलसीद्वयम् ४८ हरीतकी १ फणिज्यद्यम् ४८ विभीतकः १ विडगः २४ आमलकी १ कट्फलम् २४ मात्रा १-३ मापः आखुपर्णिका २४ त्रिफलादिमिश्रणम् त्रिफलाचूर्णम् १ शंखभस्म १ गैरिकम् १ चतुःषष्टि पिप्पली १ प्रवालभस्म १ मात्रा २-४ मापः त्रिफलापवाल- मिश्रणम् त्रिफलाचूर्णम् २ प्रवालभस्म १ मात्रा ६-१२ गुंजा त्रिभुवनकीर्तिः हिंगुलः १ विषम् १ निक्टुः १ पिप्पलीमूलम् १ टंकणः १ भावना तुलसीरसः १ भार्गी २४ ·आपधिकल्यानां पाठाः * * * * १२३ आकरसः १ स्वर्णवत्तूररसः १ मात्रा २-३ गुंजा प्रक्षेपः-सर्वमानतः भर्जितटकण विषम जीरकम् । दद्रुघ्नलेपः पारसीकयवानी १ गंधकम् १ टंकणम् १ राला १ कर्पूरः १ भावना-प्रपुन्नाटरस: १ (बायोपचारार्थ योज्यम्) मरिचम् लवगम् त्रिभुवनकीर्तिमिश्रणम् त्रिभुवनकीतिः १ सर्पगंधाचनः २ मात्रा ६-१० गुंजा १ त्रिवंगभस्म वंगभस्म १ नागभस्म १ जसदभस्म १ मात्रा १-२ गुजा शुठी ह हरीतकी पिप्पली पह जतिाफलम् भावना मातुलुंगरसः १ आद्रकरसः १ चित्रककाथः ७ अक्षीरम् ३ निर्गुडीरसः सूरणकंदरसः ३ स्नुहाक्षारम् ४ कपर्टिकान्पूरयित्वा- पुट दद्यात् मात्रा -1-11 मुजा दशमूलकाथः कटकारिका १ वृहती १ शालिपर्णी १ पृश्निपर्णी १ गोक्षुरः १ बिल्वमूलम् १ टुंटुकः १ पाटलामूलम् १ अरणिकमुलम् १ कायमरीमूलम् १ मात्रा २-४ कर्पः त्रैलोक्यचिंतामणिः पारदः १ हीरकमस्म १ सुवर्णभस्म १ रौप्यभस्म १ ताभ्रमरम १ तीक्ष्णलोहभस्म १ मौक्तिकभस्म १ गंधकम् १ हरितालः १ मनःशिला २ पारदभस्म १० वैक्रांतभस्म ५ भावना चित्रकमूलक्काथ: २१ आर्द्रकरसः ७ जम्बीररस: ७ त्वक्-गुटिः दशमूलारिष्टः दामूलानि १०० स्वक् १ हगेतकी १० यष्टिमधु १ पुष्करमूलम् ५ मिया १ जलम् १००० द्राक्षा १ १ अवगेपयेत् वातामः १ प्रक्षेपः गुटिका कार्या (मरिचप्रमाणा) गुडः ८० मात्रा १ गुटिः मुखेधारणम् घातकी १० लवगम् १ मधु ३० ·* १२४ * * * चिकित्साप्रदीपः कंकोलम् १ उशीरः १ श्वेतचंदनम् १ जातीफलम् १ चतुर्जातम् १ पिप्पली १ विधिवत् साधयेत् (मृगमदवासितम्) दाडिमावलेहः दाडिमस्वरसः १ शर्करा ४ जलम् ४ लेहवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः किराततिक्तकम् १ दुरालभा १ उशीरद्वयम् २ धान्यकम् १ पद्य १ कंटकारिका १ पुष्करमूलम् १ निम्बः १ मात्रा १-३ माषः मात्रा १-२ कर्षः दारुषटकलेपः देवदारुकम् १ वचा १ कुष्टम् १ दशांगलेपः१ शिरीषः १ तगरम् १ यष्टिमधु १ चंदनम् १ मिश्रेया १ हिंगु १ सेंधवम् १ द्राक्षासवः द्राक्षा ४०० जलम् ४०१६ हे अवशेषयेत् शर्करा ४०० एला १ मधु २०० जटामांसी १ हरिदा १ दारुहरिद्रा १ दाशमूलिका बस्तिः दशमूलक्काथः १०० मदनफलयोगः ५ कुष्टम् १ तैलम् ५ उशीरः १ मधु १ घातकी ६४ कंकोलम् ४ लवंगम् ४ जातीफलम् ४ मरिचम् ४ चतुर्जातम् १६ पिप्पली ४ चित्रकः ४ चव्यम् ४ पिप्पलीमूलम् ४ चंदनम् २ दाडिमादिघृतम् धान्यकम् ८ चित्रक:८ शुठी ४ पिप्पली २ घृतम् ६४ दाडिमरसः ३२ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-४ कर्षः द्राक्षादिचूर्णम् द्राक्षा १ गुडुची १ शुंठी १ शृगी १ कर्पूरः मुस्ता १. रक्तचंदनम् १ शुठी १ कटुका १ पाठा १ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः ·औषधिकल्पानां पाठा * १२५ जीरकम् १ मात्रा २-४ कपः पिप्पली १ चित्रकः १ विडंगः १ त्रिफला ३ मुस्ता १ दुरालभादिक्वाथः दुरालमा १ गुडुची १ यष्टिमधु १ देवदारकम् । शृंगी १ अनतमूलम् १ वासा १ मार्कडिका १ हरीतकी १ मात्रा २-४ कपः धान्यकहिमः घान्यकचूर्णम् १ श्रुतगीतजलम् १० रात्रौ स्थापयेत् प्रातः सेवेत (सशर्करम् ) मात्रा ४-८ कपः लोहभस्म ९ मात्रा २-८ गुंजा नागकेशरमिश्रणम् नागकेशरचूर्णम् १ शंखोदरः १ मात्रा १-२ माषः धान्यपंचकचूर्णम् धान्यकम् १ मुस्ता १ उशीरः १ शंठी १ विल्वफलदम् १ मात्रा १-३ माघः देवदा दिक्वाथः देवदारुकम् १ वचा १ कुष्टम् १ पिप्पली १ शुंठी १ किराततिक्तकम् १ कट्फलम् १ मुस्ता १ कटुका १ घान्यकम् १ हरीतकी १ गजपिप्पली २ दुरालमा १ गोक्षुरः १ कटकारिका १ वृहती १ अतिविषा १ गुडुची १ शृंगी? नागगुटिः लवगम् १ जातीफलम् १ जातिपत्रिका १ विषम् १ मरिचम् १ पिप्पलीमूलम् १ कस्तूरिका -- कुंकुमम् -1- भावना आद्रकरसः १ मात्रा ---२ गुंजा नवजीवनरसः कारस्करः २ स्वर्णमाक्षिरम् २ रससिंदूरः २ त्रिकटुः २ भावना आर्द्रकरसः १ मात्रा २-३ गुंजा नागगुटीमिश्रणम् नागगुटि: -11- समीरपन्नगः -1- चतु पष्टीपिप्पली २ मात्रा २-३गुजा नवायसचूर्णम् शुठी १ मरिचम १ ·१२६ * * * * चिकित्साप्रदीप: नाराचरसः टंकणः १ मरिचम् १ बिडलवण १ कांचलवण १ सामुद्र १ चव्य १ पिप्पलीमूलम् १ हपुषा १ वचा १ पारदः १ गंधकम् २ शुंठी २ पिप्पली २ जयपालबीजम् ९ मात्रा १-२ गुजा शठी १ चंदनम् ८ तगरम् ८ कुष्ठम् ८ एला ८ शालिपर्णी ८ पृश्निपर्णी ८ मुद्गगपर्णी ८ मापपर्णी ८ रास्ना ८ अश्वगंधा ८ सैंधवम् ८ पुनर्नवा ८ शतावरीरसः २५६ गोदुग्धम् १०२४ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः पाठा १ देवदारु १ एला १ वृद्धदारु १ भावना-हरीतकी काथः १ मात्रा १-३ गुंजा नारायणतैलम् बिल्वमूलम् ४० अग्निमंथः ४० टंटुकम् ३० पाटला ४० निम्बः ४० प्रसारणी ४० अश्वगंधा ४० कटकारी ४० बृहती ४० वला ४० अतिबला ४० गोक्षुरः ४० पुनर्नवा ४० जलम् ४०९६ अवशेषयत् तैलम् २५६ कल्कद्रव्याणि मिश्रेया ८ देवदारकम् ८ जटामांसी८ शैलेयकम् ८ वचा८ नित्यानंदरमः हिंगुलोत्थपारदः १ गंधकः १ ताम्रभस्म १ वंगभस्म १ हरितालभस्म १ शुद्धतुत्थ १ शंखभस्म १ कांस्यभस्म १ कपर्दिकभस्म १ त्रिफला ३ त्रिकटु ३ लोहभस्म १ विडंग १ सैधव १ सौवर्चल १ निद्रोदयरसः, रससिंदूरः -11- वंशलोचनम् -11- अहिफेनम् -11- धातकीचूर्णम् २ आमलकी २ भावना भंगाकाथ: ३ मात्रा ४-८ गुंजा निम्बगंधकचूर्णम् निंबचूर्णम् १ गंधकम् १ मात्रा २-८ गुंजा ·जीवधिकल्यानां पाठाः * * * * * * १२७ जलम् १२० जलम् साधयेत् निस्वादिकाथः निम्बः १ खदिरसारः १ गुडूची १ इंद्रयवः १ मात्रा १-४ कपः पंचामृतपर्पटी इंद्रवारुणी १ माडिका १ निशोत्तरम् १ पुनर्नवा १ भाी १ वासा १ कतकबीजम् १ मात्रा २-४ कपः निशादिजलम् (नेत्रबिंदव) हरिद्रा ३ दार्वी ३ लोव्रम् ३ जसदपुष्पम् १॥ गुलाबजलम् १२० पारदः १ गंधकम् २ अभ्रकभस्म २ ताम्रभस्म १ लोहभस्म १ विधिवत् साधयेत् मात्रा २-८ गुंजा पंचामृतमिश्रणम् पंचामृतपर्पटी १ प्रवाळपचामृतम् १ संजीवनी १ सुवर्णपर्पटी -- मात्रा ३-६ गुंजा पद्मकादिगणः पद्म १ शृंगी १ गुडूची १ जीवन्ती १ मुद्गपर्णी १ माषपर्णी १ यष्टिमधु १ वंशलोचनम् विधिवत् काययेत् मात्रा २-४ कपः पंचगव्यघृतम् गोक्षीरम् १ गोमयरसः १ गोमूत्रम् १ गोदधि १ गोघृतम् ४ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः पटोलत्रिफलादिक्काथा पटोलम् १ त्रिफला १ निम्बः १ दारुहरिद्रा १ प्रक्षेपः गुग्गुलुः १ मात्रा २-४ कर्षः पंचसारजलम् (जलपानम्) खर्जुरः १ मृद्धिका १ यष्टिमधु १ परुपकः १ शर्करा १ पद्मकादितैलम् पद्मकाष्ठम् १० यष्टिमधु १० उशीरः १० हरिद्धा १० जलम् ६४० है अवशेषयेत् तिलतैलम् २० कल्कद्रव्याणि सर्जरसः १ मजिष्ठा १ पटोलादिक्वाथः पटोलम् १ त्रिफला १ ·१२८ * * * * * चिकित्साप्रदीपः शतावरी १ चंदन १ विधिवत् साधयेत् तैलम् मात्रा -11- पारसीक्रयवानी मिश्रणम् पारसीकयवानीघनः २ वातविध्वंसः १ मात्रा ६-१० गुंजा धान्यकम् १ मिश्रेया १ पूगीफलम् ३२ क्षीरम् १९२ क्षीरेपचेत् प्रक्षेपः पर्पटादिकाथः घृतम् १६ पर्पटः १ यष्टिमधु १ शर्करा २०० आमलकी १६ शतावरी १६ लेद्दवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः मुस्ता १ पिण्डतैलम् (बाह्योपचारः) अनंतमूलम् ५ सर्जरसः ५ यष्टिमधु ५ मधूच्छिष्टम् ५ एरंडतेलम् १६० क्षीरम् ६४० विधिवत् साधयेत् हरीतकी १ गुलाबकलिका १ उशीराः १ मात्रा १-२ कर्षः पलाशबीजकजली पलाशचीजचूर्णम् ७ समगंधकजली १ एकत्रमर्दयेत् मात्रा २-१२ गुंजा पूगपाकः नागकेशरम् १ पुनर्नवादिकाथः पुनर्नवा १ दारुहरिद्रा १ हरिद्रा १ शुंठी १ हरीतकी १ गुडुची १ चित्रकः १ भार्गी १ मात्रा २-४ कर्षः मुस्ता १ चंदनम् १ त्रिकटुः ३ आमलकी १ प्रियालम् १ लज्जालुः १ त्वक् १ पाददारिलेपः गैरिकम् १ चंदनम् १ शंखजीरकम् १ टंकणम् १ गंधकम् १ सर्जरसः १ नारीकेलतलम् १६ मधूच्छिष्टम् ४ एकत्रंपचेत् तमालपत्रम् १ एला १ जीरकद्वयम् २ श्रृगाटकम् १ वशलोचनम् १ जातीफलम् १ लवंगम् १ पुनर्नवापोहली पुनर्नवाचूर्णम् ७ रसपोट्टली १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा २-८ गुंजा ·औषधिकल्पानां पाठाः * १२९ पुनर्नवादिमंडूरः पुनर्नवा ५ निशोत्तरम् ५ शुंठी ५ मरिचम् ५ पिप्पली ५ विडंगः ५ देवदारुकम् ५ चित्रकार दन्तीमूलम् ८ गुडुची ८ चित्रकः८ कंटकारि ८ त्रिफला २४ जलम् १०१४ अवशेषयेत् गुडः २०० लन्नाः १० कमलकेशरम् १० अतिविपा १० मुस्ता १० बिल्वमूलम् १० लोत्रः १० गैरिकम् १० कट्फलम् १० मरिचम् १० शुंठी १० द्राक्षा १० रक्तचदनम् १० अनंतमूलम् १० धातकी १० यष्टिमधु १० अर्जुन: १० मधु ३२ कुष्टम् ५ विधिवत् साधयेत् मात्रो १-२ कप कुटज. १० हारेद्रा ५ त्रिफला ५ दन्तीमूलम् ५ चव्यम् ५ इंद्रयवः ५ कटुका ५ पिप्पलीमूलम् ५ मुस्ता ५ शृंगी ५ जीरकम् ५ यवानी ५ कट्फलम् ५ मंडूरभस्म २३० गोमूत्रम् २७६० एकत्रं पचेत् प्रक्षेपः गुडः ३४५ मात्रा ४-१२ गुंजा पुष्करमूलादिकाथः पुष्करमूलम् १ शुंठी १ यवानी १ चव्यम् १ कंटकारि १ वृहती १ एरडवीजम् १ हरीतकी १ तुम्बरुफलम् १ मात्रा २-४ कर्षः इंद्रयवः १० मात्रा १-३ मापः प्रतापलंकेश्वरः पुण्यानुगचूर्णम् पाठा २० जम्बुबीजम् १० आम्रबीजम् १० पापाणभेटः १० दार्वी १० मोचरसः.१० पारदः १ गंधकम् १ मरिचम् १ लोहभस्म ४ शंखभस्म ८ गोमयभस्म १६ विपम् १ अम्रकमान १ पुनर्नवासवः पुनर्नवा १६ पाठा ८ भावना चि प्र...९ ·* * * * चिकित्साप्रदीर: शृंगराजरसः १ मात्रा १-३ गुंजा विधिवत् सायोत् मात्रा १-२ कपः अक्षारम् १ पाचनम् गजपुटम् १ मात्रा २-४ गुंजा प्रदरांतकरसः पारदः १ गंधकम् १ वंगभस्म १ रौप्यभस्म १ खर्परम् १ कपर्दिकाभस्म १ लोहभस्म ८ भावना कुमारीरसः १ मात्रा २-३ गुंजा प्रवाळपंचामृत. मिश्रणम् प्रवाळपचामृतम् २ माक्षीकभस्म २ अम्रकभस्म .11. मात्रा ३-६ गुंजा फलवतिः (तलम्) कटुतुम्चितलम् १६ अतसीतेलम् १६ लम्जाटुरस.१६ गोमयरमः १६ संघवम् ११ दन्तीमूलं ५ सार्जकाक्षार: तेलविधिना पचेत् फलघृतम् मंजिष्टः १ यष्टिमधु १ प्रदारिरसः वलातेलम् पलामूलकाथः ८० बलामूलकल्कः ५ तिलतलम् २० विधिवत् साधयेत् पारदः १ कुष्ठम् १ मात्रा १-२ कर्षः गंधकम् १ वंगभस्म १ रसांजनम् ३ लोचूर्णम् ६ भावना वासारस: १ मात्रा ४-८ गुंजा त्रिफला १ सितोपला १ बला १ अश्वगधा १ अजमोदा १ हरिद्राद्वयम् २ कटुका १ प्रियंगुः १ कसलम् १ लाक्षा १ रक्तचंदनम् १ श्वेतचंदनम् १ घृतम् ६४ शतावरीरसः ७४ क्षीरम् २५६ वलापोहली पलामूलचूर्णम् ७ रसपोहली १ एकत्रं मर्दयेत् मात्रा १-३ माषा प्रवाळपंचामृतम् मौक्तिकभस्म १ शंखमम १ प्रवाळमस्म २ कपर्दिकभस्म १ शौक्तिकभस्म १ भावना बालरेचनम् इच्छाभेदीरस. १ यष्टिमधु ८ एकत्र मर्दयेत् मात्रा २-८ गुंजा ·औषधिकल्पानां पाठाः * * १३१ कपिलाचूर्णम् १ मात्रा ३-६ गुंजा बालहरीतकी योगः चालहरीतकीचूर्णम्१६ तुत्थम् १ भावना निम्बुकरसः ७ मात्रा २-४ गुंजा बोलकुटजमिश्रणम् कृष्णबोलः १ कुटजचूर्णम् १ मात्रा ३-६ गुंजा वृहद्वातचिंतामणिः सुवर्णभस्म ३ रौप्यमस्म २ अम्रकमस्म ३ लोहभस्म ५ प्रवालभस्म ३ मौक्तिकभस्म ३ रससिंदूरः ५ मावना कुमारीरसः ४ मात्रा १-१ गुंजा बिल्वतैलम् (कर्णपूरणम्) चिल्वफलकाथः १६० तैलम् ८० बिल्वकल्कः २० विधिवत् साधयेत् बोलपर्पटी पारदः १ गंधकम् १ रक्तबोलः २ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ गुंजा ब्राह्मीघृतम् ब्राह्मीरसः १ वृतम् १ बिल्वादिचूर्णम् बिल्वमजा १ मोचरसः १ शुण्ठी १ भंगा १ धातकीपुष्प १ धान्यक २ मिश्रेया ४ मात्रा १-२ माषः बोलपर्पटीमिश्रणम् बोलपर्पटी १ लोहपर्पटी १ मायाफलचूर्णम् २ गैरिकम् २ मात्रा ४-८ गुंजा ब्राह्मीकल्कः १ क्षीरम् २ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कपः ब्राह्मीप्राशः ब्राह्मीरसः २०० शर्करा १०० बिल्वावलेहः बिल्वधनरस क्रिया १ बोलबद्धरसः पारदः ५ जलम् २०० लेवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः शर्करा ४ जलम् ४ लेहवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः गंधकम् ५ गुडूचीसत्वम् ५ रक्तवोला १५ भावना शाल्मलीत्वक्वाथः मात्रा २-३ गुंजा भल्लातकादिक्वाथः भल्लातकः १ गुडूची १ पुनर्नवा १ शुंटी १ बोलकपिलामिश्रणम् कृष्णचोलः १ ·चिकित्साप्रदीपः १३२ त्रिफला ३ पटोलम् १ वासा १ गुडुची १ पर्पटः १ भुंगराजः १ मात्रा २-४ कर्षः तुत्थम् -11- भृष्टमृदसिद्धजलम् कृष्णमृत्तिकागुटी ५ तप्तांगारे भृष्टा जले निक्षिपत् जलम् ८० देवदारकम् १ मल्लातकतेलम् २ हरीतकी १ एरड-दीपकजली १ दशमूलानि १ सिंदूरः १ माना २-Y खदिरः १ मृद्दारशृंगकम् १ जसपुष्पम् १ सल्लातकासवः मलातका ८० कपुरपुष्पम् -11- गुडः ३२० पिप्पली ५ अहिफेनम् है नवनीतम् ४ मरीचः५ पिप्पलीमूलम् ५ त्वक् ५ भल्लातकावलेहः धातकीपुष्पम् ५ भल्लातकफलम् ८ जलम् १९२० जलम् ३२ विधिवत् साधयेत् १ अवशेषयेत् मात्रा २-४ कर्षः क्षीरम् ८ भल्लातकचिंचावटि अवशेषयेत् भल्लातका ४० चिचाफलकल्क: २० लेहवत् साधयेत् शंखभस्म २० मात्रा १-२ कर्षः नवनीतम् ५ मात्रा ४-८ गुंजा भाअवलेहः भार्गीकाथः १ भल्लातकतैलम् अधःपातनयंत्रण जलम् ४ भल्लातकस्य तैलम् लेहवत् साधयेत् निहरेत् मात्रा १-२ कर्पः मात्रा ५-१० चिंदवः भूनिम्बादिकाथः भल्लातकयोगः भूनिम्बः १ (अंजनम्) निम्नः १ घृतम् ४ - शर्करा ४ भुंगराजतैलम् मुंगराजरसः ४० तिलतैलम् २० शृंगराजकल्कः ५ विधिवत् साधयेत् शर्करा ४ मंजिष्टादिकायः मंजिष्ठा १ त्रिफला १ कटुका १ वचा १ दारुहरिद्रा १ अमृता १ निम्यः १ मात्रा २-४ कर्षः - ·औषधिकल्यानां पाठाः मूर्वा १ मदनफलयागः (वमनार्थम् ) मदनफलम् ४ कुटजः १ गुडूची १ सेंधवम् १ कुछम् १ वचा २ मात्रा -11-~१ कर्षः मल्लनागमिश्रणम् मल्लसिंदूरः १ नागगुटिः १ अभ्रकभस्म १ शृंगभस्म ४ मात्रा २-४ गुंजा शुठी १ भाी १ कटकारिका १ वचा १ निम्बः १ . हरिद्राद्वयम् ३ त्रिफला ३ पटोलम् १ क्टुका १ मल्लसिंदूरः पारदः ९ रसकर्पूरः९ मल्लः४ गंधकम् ५॥ पाचनं वालुकायंत्र विधिना मात्रा १-२ गुंजा सूर्यपुष्पम् ४० शृंगराजः ४० काकमाची ४० यष्टिमधु ४० देवदारुकम् ४० आमलकी २६० जलम् १९२० है अवशेषयेत् कल्कद्रव्याणि कमलम् १०० पिपली २० त्रिफला २० स्नातोंजनम् २० 'मजिष्ठा २० लोघ्रः २० आम्रबीजम् २० रक्तचंदनम् २० जपाकुसुमम् २० भल्लातकबीजम् २० वाकुची २० असनः २० लोहभस्म २० मदनफलम् २० चित्रकः २० पुष्करमूलम् २० अर्जुनः २० काश्मरी २० जम्बुवीजम् २० तिलतैलम् १६० विधिवत् साधयेत् विडंगः १ असनः १ चित्रकः १ शतावरी १ त्रायमाणा १ पिप्पली १ इंद्रयवः १ वासा १ श्रृंगराजः १ देवदारुकम् १ पाठा १ खदिरः १ चंदनम् १ निशोत्तरम् १ वरुणः १ किराततिक्तकम् १ याकुची १ आरग्वधः १ करज: १ अतिविषा १ मल्लसिंदूरमिश्रणम् मल्लसिंदूरः-11- त्रिभुवनकीर्तिः २ मात्रा २-४ गुंजा महानीलतैलम् (बायोपचारः) सहचरः ४० तुलसी ४० महामंजिष्ठादिकायः मंजिष्ठा १ ·- १३४ * * * * * चिकित्साप्रदीपः गजपिप्पली १ इंद्रवारुणिका १ अनंतमूलम् १ कटुका १ पर्पट: १ मात्रा २-४ कर्षः महामृत्युंजयरस पारदः १ गंधकम् १ जयपालबीजम् १ हरतालभस्म १ ताम्रभरम १ अभ्रकमस्म १ टकणः-11- मनःशिला -11- विषम् २ भावना चित्रककाथ १ मात्रा १-२ गुंजा अतिविपा १ भाी १ वचा १ मूर्वा १ त्रिफला २० गुग्गुलुः ६० वगभस्म १६ रौप्यभस्म १६ लोहमस्म १६ अम्रकभस्म १६ मडूरभस्म १६ रससिंदूरः १६ मात्रा २-८ गुंजा हरीतकी १ चव्यम् १ मुस्ता १ पुनर्नवा १ गुरची १ वृद्धदारकम् १ मिश्रेया १ गोक्षुरः १ अश्वगधा १ अतिविपा १ आरग्वधः १ शतावरी १ पिप्पली १ सहचर १ धान्यकम् १ कंटकारिका १ वृहती १ मात्रा २-४ कपः महायोगराजसमीर- मिश्रणम् महायोगराजगुग्गुलुः८ समीरपन्नगः १ मात्रा २-८ गुंजा माक्षीकमिश्रणम् माक्षीकभस्म २ प्रवालभस्म २ मौक्तिकमस्म १ कामदुहा २ मात्रा ४-८ गुंजा महायोगराजगुग्गलु शुंठी १ पिप्पलीमूलम् १ पिप्पली १ चव्यम् १ चित्रकः १ हिंगु १ अजमोदा १ सर्षपः १ जीरकद्वयम् २ रेणुकबीजम् १ इंद्रयवः १ पाठा १ विडगः१ मातुलुंगावलेहः मातुलुंगरसः १ महारास्नादिक्वाथ: रास्ना २ दुरालभा २ बला १ एरंडमूलम् १ देवदारुकम् १ शठी १ वचा १ वासा १ शुंठी १ शर्करा ४ जलम् ४ लेहवत् साधयेत् मात्रा १-२ कः ·औषधिकल्पानां पाठाः * * * * मायाफलमिश्रणम् मायाफलचूर्णम् १ गैरिकम् १ लोहपर्पटी १ मात्रा ४-८ गुंजा मोचरसपिच्छाबस्तिः मोचरसः २ जलम् ४० क्वाथयित्वा ४ अवशेषयेत् 9N - माषमोदका माषचूर्णम् १ शर्करा १ मोचरसमिश्रणम् मोचरसः ४ प्रवालमस्म १ कामदहा २ माक्षीकभस्म १ मात्रा १-२ माषः घृतम् १ मात्रा १-२ कपः । यवानी १ मिश्रेया १ विडंगः१ अजमोदा १ जीरकम् १ देवदारुकम् १ चव्यम् १ एला १ सैंधवम् १ कुष्ठम् १ रात्ना १ गोक्षुरः २ धान्यकम् १ त्रिफला ३ मुस्ता १ त्रिकटुः ३ त्वम् १ उशीरम् १ यवक्षार: १ तालीसपत्रम् १ लवगम् १ सर्जिकाक्षार:१ शठी १ दन्ती १ गुइची १ माषादिकायः मापः १ कपिकच्छुमूलम् १ पलामूलम् १ अश्वगधा १ एरंडमूलम् १ रोहिषतृणम् १ रामा १ मात्रा २-४ कपः मौक्तिककामदुहा मौक्तिकमरम १ प्रवालभस्म १ मुक्ताशुक्तिभस्म १ कपर्दिकभस्म १ शंखभस्म १ गैरिकम् १ गुढचर्चासत्वम् १ एकत्रं मर्दयेत् मात्रा १-२ गुंजा हपुषा १ यमकस्नेहा एरंडस्नेहः १ मूषलचूर्णम् धान्यकम् १ उशीरः १ चन्दनम् १ शाकवीजम् १ गोक्षुरः १ मावना कदलीरसः मात्रा १-३ माषः अश्वगंधा १ शतावरी १ घृतं १ मात्रा १-२ कर्षः गुग्गुलुः ३१ विधिवत् साधयेत् मात्रा ४-८ गुंजा योगराजगुग्गुलु चित्रकम् १ पिप्पलीमूलम् १ ·* * चिकित्साप्रदीप योगराजमिश्रणम् योगराजगुग्गुलुः २ वातविध्वंसः २ सर्पगधाचूर्णम् ४ मात्रा १-१॥ मापः रससिंदूरमिश्रणम् रससिंदूरः १ भर्जितटकणः ८ माना ३-४ मापः लक्ष्मीविलास- मिश्रणम् रक्ष्मीविलासा १ कर्पूरादिचूर्णम् ६ मात्रा १-१॥ माप: . रसपर्पटीमिश्रणम् रसपर्पटी -11- प्रवालपंचामृतम् शंखोदरः २ मात्रा २-३ गुंजा रास्नासप्तककाथ: रास्ना १ गुडूची १ आरग्वधः १ देवदारुकम् १ गोक्षुरः १ एरडमूलम् १ पुनर्नवा १ मात्रा २-४ कर्षः रक्तशोधकगुग्गुलु पुनर्नवा ८ लोध्रः २ चित्रकः २ शंठी २ लक्ष्मीविलासरसः रससिंदूरः ११ सुवर्णभस्म १ अम्रकमत्म १ रौप्यभस्म १ तानभस्म १ वंगभस्म १ कांतलोहमस्म १ तीक्ष्णलोहमस्म १ मुंडलोहभस्म १ नागभस्म १ मौक्तिकभस्म १ विषम् १ भावना गुग्गुल: ५६ हरिद्रा २ त्रिफलाकाथः ९६ गोमूत्रम् ३० विधिवत् साधयेत् मात्रा ४-८ गुंजा लक्ष्मीनारायणरसः हिंगुलः १ गंधकम् टकणः १ विषम् १ अभ्रकभस्म १ कटुका १ हरीतकी १॥ अतिविषा १ पिप्पली १ मधु १ पाचनं तायपुटेन १ भावना चित्रककाथः १ मात्रा ३-२ गुंजा कुटजः १ रससिंदूर पारद:४ गंधकम् १ नृसार: -1- कुपिपक्वविधिना साधयेत् मात्रा ३-३ गुंजा सैंधवम् १ भावना दन्तीमूलकाय: ३ त्रिफलाकाथः ३ मात्रा-२ गुंजा लघुपंचमूलजलम् (जलपानार्थम्) बृहती १ कटकारिका १ शालिपर्णी १ पृश्निपर्णी १ ·औषधिकल्पानां पाठाः * * १३७ गोक्षुरः १ जलम् ४०० हरिद्रा १ लवणम् १ लशुनपाकः लशुनकंदः (तक्रशुद्धः) १६० क्षीरम् ६४० वृतम् ४० लघुमालिनीवसंतः खपरम् २ मरिचम् १ भावना नवनीतम् १ निम्बुकरसः २१ यावत् स्नेहनाशा मात्रा २-३ गुंजा प्रक्षेपः रास्ना २ गुडूची-२. कचोरकः २ शुंठी २ देवदारुकम् २ लशुनादिवटिः लशुनः १ शुठी १ मरिचम् २ पिप्पली १ हिंगु १ सैधवम् १ गंधकम् १ भावना निम्बुकरसः १ मात्रा ४-८ गुंजा वृद्धदारुकम् २ लताकरंजबोलवटि: लताकरंजचूर्णम् १ रक्तयोला १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा २-८ गुंजा यवानी २ चित्रक: २ मिश्रेया २ पुनर्नवा २ पिप्पली २ विडंगः ३ लाक्षामिश्रणम् लाक्षाचूर्णम् ४ प्रवालभस्म १ सितोपलादिचूर्णम् ४ मात्रा १-२ माघः मधु ४० लवंगादिवटि लवंगम् १ मरिचम् १ यिभीतकः १ खदिरत्वक्सारः ३ भावना यन्बुलरवक्क्काथः १ मात्रा २-४ गुंजा शर्करा ६४० विधिवत् लेहम साधयेत् प्रक्षेपः लोहभस्म २॥ रससिंदूरः-11- कर्पूरः -11- कस्तुरिका -11- कारस्करः१ मात्रा १-२ कर्षः लेपगुटिः पुनर्नवा ८ लोध्रः २ चित्रकः २ झुंठी २ गुग्गुलुः ५६ लवणयवक्षार- मिश्रणम् (प्रतिसारणम्) पंचलवणानि ५ यवक्षारः १ हरिद्रा २ त्रिफलाकाथः ९६ गोमूत्रम् ३० एकत्रपचेत् 'लशुनादिलेपः लशुनकरकः १ ·१३८ * * * * * * चिकित्साप्रदीप: लोध्रमिश्रणम् लोध्रचूर्णम् १ प्रवालभस्म १ चंदनादिचूर्णम् २ मात्रा १-२।। मापः जलम् १२४ १ अवशेषयेत् मधु २५६ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कपः वंगमिश्रणम् वंगमाम १ हरिणशृंगभस्म १ प्रवालभस्म १ मात्रा ४-८ गुंजा लोहगुग्गुलुः लोहभस्म १ यष्टिमधु १ त्रिफला ३ पिप्पली १ वचातैलम् वचाकाथः १६० तैलम् ८० वचाकल्का २० विधिवत् साधयेत् मात्रा १०- -३०बिंदवः गुग्गुलः ४ विधिवत् साधयेत् मात्रा २-४ गुंजा लोधासवः लोध्रः १ कचोरकः १ पुष्करमूलम् १ एला १ मूर्वा १ विडंगः १ त्रिफला ३ चव्यम् १ प्रियंगुः १ पूगीफलम् १ इंद्रवारुणी किराततिक्तकम् १ कटुका १ भाी १ इंद्रयवः तगरम् १ चित्रकः १ पिप्पलीमूलम् १ लोहपर्पटी वचामिश्रणम् वचाचूर्णम् १ कुठचूर्णम् २ पारसीकयवानी- चूर्णम् ३ मात्रा १||-२ माषः - पारदः १ गंधकम् १ लोहभस्म १ पर्पटीम् साधयेत् मात्रा २-८ गुंजा वनक्षारः कुछम् १ अतिविपा १ पाठा १ नागकेशरम् १ तमालपत्रम् १ जीरकम् १ लोहपर्पटीमिश्रणम् लोहपर्पटी १ बोलपर्पटी १ गैरिकम् २ प्रवालभस्म २ मायाफलचूर्णम् ४ मात्रा ४-६ गुंजा लवणम् १ सैंधवम् १ काचलवणम् १ सौवर्चलम् १ टकणः १ यवक्षारः१ सर्जिकाक्षारः१ भावना अर्कक्षीरम् ३ मुस्ता १ ·औषधिकल्पानां पाठाः * * * * * मौक्तियमस्म ४ भावना गोदुग्धम् १ स्नुहीक्षीरम् ३ पुटं दद्यात् प्रक्षेपः त्रिकटुः -11- त्रिफला -II- जीरकम् -11- हरिद्रा-11- चित्रका -11- मात्रा २-८गुंजा अजमोदा १ राजिका १ वग१ हिंगु १ विडंगः १ पंचकोलम् ५ कार्थयत् इक्षुरसः १ वासारसः १ चंदनकाथः१ उशीरकायः २ हरिद्रारसः १ कदलकिदरसः १ शतपत्ररसः ७ मालतीपुप्परसः ७ कस्तुरीजलम् ७ मात्रा -11---१ गुंजा वरुणादिक्वाथः वरुणः१ पुनर्नवा १ शिग्रुः १ काथयेत् मात्रा २-४ कपः वडवाग्निरसः रससिंदूरः १ ताम्रमस्म १ तालभस्म १ रक्तबोलः १ भावना अर्कक्षीरम् १ मात्रा १-२ गुंजा वाक्शुद्धिकरचूर्णम् वचा १ ब्राह्मी २ धान्यकम् १ - वर्धमानपिप्पलीयोगः प्रतिदिनं एकेका पिप्पली वर्धयित्वा-यावत् अष्टौ प्रमाणं वा चत्वारिंशत् प्रमाणम् तः सिद्धं क्षीरम् कुष्ठम् १ शुंठी १ मात्रा १-३ मापः : वसंतकुसुमाकरः वातकासहरलेहः बकुलपुप्पम् ५ स्वर्णचंपक पुष्पम् ५ वत्सकादिगणः (बस्तिः) कुटजः १ मूर्वा १ मार्गी १ कटुका १ मरिचम् १ अतिविषा १ स्नुही १ एला १ पाठा १ जीरकम् १ टंट्कम् १ जलम् ६० ३ अवशेषयेत् शर्करा ४ सुवर्णभस्म २ राप्यभस्म २ वंगभस्म ३ नागभस्म ३ कांतभस्म ३ रससिंदूरः ४ अभ्रकभस्म ४ प्रवालमत्म ४ लेहवत् साधयेत् माना १-२ कप ·१४० ४ * चिकित्साप्रदीप: विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कपः वातगांकुशः पारदः ८ गंधकम् ८ कारस्करः८ त्रिकटुः १२ भावना निम्बुकरसः १ मात्रा ४-८ गुंजा वातविध्वंसमिश्रणम् वातविध्वसः १ हिन्वादिचूर्णम् । पारसीकरवानी- चूर्णम् ४ मात्रा १-२ वासादिकाथ: वासा १ गुडूंची १ त्रिफला १ कटुका १ वातविध्वंसयोगराज- मिश्रणम् वातविध्वंसः १ योगराजगुग्गुलुः १ सर्पगंधाचूर्णम् १ मात्रा ६-१२ गुंजा किराततिक्तकः १ निम्बः १ प्रक्षेपः मधु मात्रा २-४ कपः । वासावलेहः वासारसः २० वासकासवः वासकाथ: १६० गुडः ६० धातकीपुष्पम् १ शर्करा २० विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः वातविध्वंसः पारदः १ गंधकम् १ नागभस्म १ वंगमस्म १ ताम्रभस्म १ अम्रकभस्म १ लोहमस्म १ पिप्पली २ शुंठी १ मरिचम् १ विषम् ४॥ टंकणः १ भावना त्रिफलाकाथ: ३ चित्रकमूलकाथ: ३ भुंगराजरसः ३ कुष्ठक्काथः ३ निर्गुडीरसः ३ अर्कक्षीरम् ३ भूम्यामलकीरसः३ आकरसः ३ निम्बुकरसः ३ मात्रा २-४ गुंजा त्वक् है एला है तेजपत्रम् है नागकेशरम् है कंकोलम् है त्रिकुटुःहै उशीरः विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः वासाहिंगुलम् वासापत्रचूर्णम् ७ शुद्धहिंगुलम् १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा २-८ गुंजा . वासाघृतम् वासापंचाङ्गकाथः४ विडंगकुमारीआसव- मिश्रणम् विडंगासवः १ कुमारीआसवः १ मात्रा १-२ कर्षः घृतम् १ वासाकल्क: odia ।

·औपधिकल्पाना पाठाः एला ८ विडंगतैलम् (नस्यम्) विडंगकाथः ८ तिलतैलम् ४ विडंगकल्कः २ विधिवत् साधयेत् लोध्रम् ४ त्रिकटुः ३२ विधिवत् साधयेत् प्रियंगुः ८ कांचनारत्वक् ४ लोधः ४ त्रिकटुः ३२ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः मात्रा १-२ कपः विडंगयवानीफाटः विडंगः १ कीटमारीयवानी १ मात्रा २-४ कर्षः विडंगावलेहः विडंगघनरसक्रिया १ विरेचनकपायः मार्कडिका १ हरीतकी १ द्राक्षा १ यष्टिमधु ? गुलावकलिका १ शुंठी १ निशोत्तरम् १ मात्रा २-२|| कर्षः शर्करा ४ जलम् ४ लेहवत् साधयेत् मात्रा १-२ कः विडंगादिचूर्णम् विडंगः १ अजमोटा १ निम्बत्वक् १ पलाशबीजम् १ कीटमारीयवानी १ हिंगु१ मात्रा १-३ मापः विडंगारिएः विडंगः ८० पिप्पलीमूलम् ८० रास्ना ८० इंद्रयवः ८० पाठा ८० आमलकी ८० जलम् ६४०० है अवशेषयेत् विडंगासवः विडंग: २० पिनली मूलम् २० राना २० कुटजत्वक् २० इंद्रयवः २० पाठा २० आमलकी २० जलम् ११२० है अवशेपयेत् प्रक्षेपः मधु १२०० घातकी ८० विषगर्मतैलम् तिलतैलम् ३२० कांजिकम् ३०० करवीरमूलम् धत्तरमूलम् काथ: निर्गुडीमूलम् ( ३२० अर्कमूलम् कल्कद्रव्याणि धत्तूरः ४ कुष्टम् कलिहारी विषम् देवदारुकम् , त्वक ८ दार्वी मधु १२०० घातकी ८० त्वम् ८ तमालपत्रम्८ एला ८ प्रियगुः ८ काचनारत्वक४ स्वर्णक्षीरी राम्ना करवीरम् प्योतीप्मती तमालपत्र८ ·+ चिकित्साप्रदीपः १४२ * * + * + ४ अग्निमंथः १ पापाणभेदः १ मूर्वा १ एकत्रं मर्दयेत् मात्रा २-३ माषः - बकुलः १ अपामार्गः १ मरिचम् दन्ती जटामांसी वचा चित्रका सर्षपः एरंडा लाक्षा त्रिफला लज्जालुः विधिवत् तैलम् पचेत् मात्रा २०-६०बिंदवः वासा १ गोक्षुरः १ मात्रा २-४ कपः वृध्ययोगः वगमत्म १ रौप्यमत्म -11- कारकर १ प्रवालभस्म १ भावना अश्वगंवाकाथः १ मात्रा १-२ गुंजा वेणुपत्रादिकाथ: वेणुपत्रम् १ त्रिफला ३ वृष्यवटि: मुस्ता १ पाठा १ प्रक्षेपः मधु मात्रा २-४ कपः विपतिन्दुकवटि हरीतकी २० कारस्करः २० कांजिके भर्जयेत् हिंगु ४ विडंग: ४ त्रिलवणम् १२ कीटमारीयवानी ४ अजमोदा ४ त्रिकटुः १२ गंधकम् ४ भावना लशुनरसः १ मात्रा ४-८ गुंजा वेदनाहरतैलम् (वाहोपचारः) कारस्करकाथः १६० तैलम् ८० अहिफेनबीजम् १६० कारस्करकल्कः विधिवत् साधयेत् श्वेतकरवीर- मूलत्वक् १० कुंकुमम् २ जातीफलम् २ लवगम् २ जातिपत्री २ आकारकरमः २ एला २ महिषीक्षीरम ८०० ३ अवशेषयेत् प्रक्षेपः मल्लः २ कर्पूरः २ दध्यादिक्रमेण घृतम् साधयेत् घृतम् २० बरतांडम् २० एकत्रं भर्जयेत् धीरतर्वादिकाथ: अर्जुनः (वीरतरुः)१ सहचरः १ तृणपंचमूलम् ५ वृद्धदारुकयोगः वृद्धदारुकम् ३ शुंठी १ शतावरी १ सुरजानम् १ ·औषधिकल्पानां पाठाः * * * * * १४३ समगंधकजली १ एकत्रमर्दयेन् मात्रा -१-३ माषः प्रक्षेपः पिप्पली २० सैंधवम् २० कर्पूरः -11- अहिफेनम् -1- शिलाजतुः ३॥ एकत्रं मर्दयेत् मात्रा ४-८ गुंजा शतावरीघृतम् शतावरीकाथ: २० क्षीरम् ८० वृतम् २० शंखवादः चिंचाक्षार४ स्तुहीक्षारः ४ अर्कार ४ शंखभस्म ८ हिंगु २ अष्टलवणानि ३२ यवाआरः २ स्वर्जिकाक्षागः २ भावना निम्बुकग्स: ३ चित्रकमूलकाथः३ शृंगराजः १ निर्गुडीरसः १ मुंडीरसः १ आर्द्रकरसः १ माना २-८ गुंजा शतावरीकल्कः ५ विविवत् सावयेत् मात्रा १-२ कपः व्याधिहरणमिश्रणम् व्याधिहरण. १ मल्लसिंदूरः १ सुवर्णराजवगेश्वरः १ माना ||-३ गुंजा व्याधिहरणरसः शतावरीतृणपंचमूल- क्वाथः शतावरी १ तृणपंचमूलकम् ३ भूकुष्मांडः १ इक्षुमूलम् १ आमलकी १ मात्रा २-४ कपः पारदः १ गंधकम् १ रसकर्पूरः १ कुपिस्थरसायन विधिना साधयेत् मात्रा -1.-२ गुंजा शंखबटीमिश्रणम् शंखवटिः २ वातविश्वसः २ सर्पगंधाचूर्णम् ४ । मात्रा ६-१२ गुंजा शंखपुष्पीअवलेहः शतावरीमंडूरः मडूरभस्म १० क्षीरम् ३० शतावरीकाथः २० दधि २० ब्राझी १ घृतम् १० भूकुष्मांडः १ वचा १ शंखपुष्पी १ कुष्ठम् १ जलम् ४० १.अवशेषयेत् शर्करा १० लेहवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्पः शंखादः शखभस्म ४ अहिफनम् १ जातीफलम् १ टकणः १ भावना अहिफनर्वाजकाथः मात्रा २-८ गुजा अग्नौ विघट्टयेत् मात्रा २-४ गुजा शतावरीलेहः शतावरीकाथः ४० शर्कग २० शतावरीकरजली शतावरी चूर्णम् ७ लेहवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः ·* * * * चिकित्साप्रदीप: मार्कडिकः १ शतावर्यादिकाथः शतावरी १ मंजिष्ठा १ मात्रा २-४ कपः लगुनम् १ हिंगु १ गुठी १ यष्टिमधु १ वचा १ कुटजः १ नीलकमलम् १ लोध्रः १ अनंतमूलम् १ मात्रा २-४ कर्षः कुछम् १ भावना बस्लमूत्रम् १ शिलाप्रवालवंगः शिलाजतु १ प्रवालभस्म १ वंगभस्म १ मात्रा ४-८ गुंजा शाल्मलीघृतम् अश्वगंधा ५ शतावरी ५ रास्ना ५ मुशली ५ शुंठी ५ अनंतमूलम् ५ द्राक्षा ५ घृतम् ३२० शाल्मलीरसः ६४० अजादुग्धम् ६४० विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः श्रीफलकुसुमवटिः श्रीफलकुमुमम् ३० गोरोचनम् -11- जातीफलम् १ शुंठी १ पिप्पली -11- पिप्पलीमूलम् -11- लवगम् १ जातिपत्री १ कुंकुमम् -11- आकारकरमः १ कर्पूरः -- जीरकम् -11- मात्रा -11-१ माषः शूलहरबरिः शुठी १ टकणः १ सैधवम् ३ हिंसुः १ भावना तिशिघुरसः मात्रा २-४ गुंजा शालीपर्णी पोट्टली शालीप चूर्णम् ७ रसपोहली १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा-१-३माषः श्लीपदारिकाथः वरुणः १ शिग्रुः १ मार्कडिका १ पुनर्नवा १ हरीतकी २ देवदारुकम् २ त्रिकटुः ३ गुडूची १ मात्रा २-४ को शृंग्यादिक्वाथः कर्कटशृगी १ गुइची १ यष्टिमधु १ चित्रकः १ विडगः १ हरीतकी १ भार्गी १ रोहितकः १ शिरीपादिवर्ति (नस्य अजनार्थम् ) शिरीषम् १ श्लेष्मांतकमिश्रणम् ग्लेष्मांतकः १ नागयुटि: १ ·औषधिकल्पानां पाठाः * * * * १४५ सूतशेखरः १ मात्रा २-४ गुंजा हरताल: -1- करवीरः १ चित्रकः २ बाकुचिका १ भावना गोमूत्रम् १ अर्कक्षीरम् १ तक्रम् संघवम् जीरकम् धान्यकम् यूपविधिना साधयेत् श्लेष्मान्तकरसः अभ्रकमस्म १ रससिंदूरः २ शंखमस्म ३ मौक्तिकभस्म -11- कचोरकः -1- त्रिफला ३ षडंगोदकम् (जलपानार्थम्) मुस्ता १ चंदनम् १ गुंठी १ उशीरद्वयम् २ भावना वासारसः १ माना ..-२ गुंजा पर्पटः १ पट्पलघृतम् पिप्पली १ पिप्पलीमूलम् १ चवकः १ चित्रकः १ शुंठी १ यवक्षारः १ विधिवत् साधयेत् मात्रा १-४ कपः जलम् ४८० श्वासकुठारः पारदः १ गंधकम् १ विषम् १ टकणः १ मनःशिला १ मरिचम् ८ त्रिकटुः -- मात्रा २-४ गुंजा पंबिंदुघृतम् भुंगराजः १ लवगम् १ यष्टिमधु १ कुष्ठम् १ शुठी १ गोघृतम् २० गोदुग्धम् ८० संजीवनी विडंग: १ शुठी १ पिप्पली १ हरितकी १ आमलकी १ बिभीतकः १ वचा १ गुहची १ भल्लातकः १ विषम् १ मावना गोमूत्रम् मात्रा १-४ गुंजा श्वासकुठार मिश्रणम् श्वासकुठारः १ सूतशेखरः १ कर्पूरादिचूर्णम् ४ मात्रा १-१॥ माषः श्वित्रहरवर्तिः (बाह्योपचारः) ...१० पडंगयूषः (आहारार्थम्) मुद्गयूपः मांसरसः संजीवनीमिश्रणम् संजीवनी १ गंखोदरः २ चि.प्र.

·* चिकित्साप्रदीपः कपूरः-11- समीरपन्नगःहै माना -11-२ पुष्करमूलचूर्णम् ६ मात्रा १-१|| मापः सर्पगंधाघनमिश्रणम् सर्पगंधाघनः ४ सूतशेखरः १ माना ४-८गुजा समीरपशगरसः पारदः १ समशर्करचूर्णम शुठी ६ पिप्पली ५ मरिचम ४ नागकेशरम् ३ त्वक २ सर्पगंधामिश्रणम् सर्पगधाचूर्णम् २ सूतशेखरः १ मात्रा ४--८ गुंजा गांधकम् १ मल्लः १ हरितालम् १ मनःशिला १ भावना तुलसीरसः १ पचनं वालुकायत्र- विधिना मात्रा ---२ गुंजा शर्करा २१ मात्रा १||-३ माषः सर्पगंधासमीर- मिश्रणम् सर्पगंधाधनः २ वातविध्वंसः १ समीरपन्नगः .11. मात्रा ६-१२ गुंजा समशर्करमिश्रणम् समशर्करचूर्णम् १ माक्षिकभस्म - प्रवालमस्म - मात्रा १||-२ माषः समीरमिश्रणम् समीरपन्नगरसः यष्टिमधु चूर्णम् ८ अम्रकभरम शृंगमस्म २ चतुःषष्ठि पिप्पली २ एकत्र मर्दयेत् मात्रा १-१॥ माष: समीरतालिसादि. मिश्रणम् समीरपन्नगः -- शृंगभस्म २ तालिसादिचूर्णम् ॥ मात्रा ४-८ गुंजा सर्वतोभद्रवलिः सुवर्णभस्म १ लोहभस्म १ शुद्धशिलाजतुः गंधकम् १ वगभस्म १० भावना वरुणकाथः १ मात्रा १-२ गुंजा समीरयोगराज- मिश्रणम् समीरपन्नगः १ योगराजगुग्गुलुः८ वातविध्वसः ४ मात्रा ६-१२ गुंजा समीरपन्नगमिश्रणम् समीरपन्नगः३ श्वासकुठार. २ सर्वांगसुंदरीवटि भलातकफलानि- १००० त्रिफलाकाथ: १०२४ ·औषधिकल्पाना पाठाः १४७ १ अवशेपयेत् प्रक्षेपः शर्करा ४० मरिचम् १ पिपली १ चित्रकः १ हिंगु १ विडंगः १ मात्रा १-२ मापः वाकुचिका ४ गुग्गुलुः ४० खदिरः १ निम्चः १ मंजिष्ठा १ असनः १ इद्वारुणी १ चित्रकः १ हरिद्राद्वयम् ४ देवदारुकम् २ हरीतकी २ माडी २ वचार मात्रा ४-८गुंजा सारस्वतचूर्णम् कुछम् १ अवगंधा १ सैंधवम् १ अजमोदा १ जीरकद्वयम् २ त्रिकटुः ३ पाटा १ शंखपुष्पी १ वचा ११ भावना ब्राह्मीरसः ३ मात्रा १||-३ मापः सामुद्रमिश्रणम् सामुद्रादिचूर्णम् १ स्वर्जिकाक्षारः १ मात्रा १||-३ मापः सामुद्रयोगः सामुद्रादिचूर्णम् ६ अहिफेनम् -11- मात्रा १||-३माप: सारिवाद्यासवः सारिवा ५ मुस्ता ५ सहचरतैलम् सहवरकाथः १६० लोध्रः ५ वटः ५ पिप्पलः ५ शठी ५ तैलम् ८० सहचरकल्क: २० विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२कर्षः सारस्वतघृतम् आर्द्रकम् ५ वचा ५ शिग्रुः ५ कल्क- हरीतकी ५ द्रव्याणि पिप्पली ५ मरिचम् ५ पाठा ५ सेंधवम् ५ । सामुद्रादिचूर्णम् लवणम् १ सेंधवम् १ यवक्षारः १ स्वर्जिकाक्षार: १ सौवर्चलम् १ शुंठी १ अनंतमूलम् ५ पद्म ५ उशीरः ५ पाठा ५ आमलकी ५ गुडूची ५ चंदनद्वय ५ एलादयम् ५ यवानी ५ कटुका ५ घृतम् १६० अजादुग्धम् ६४० विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः कुटम् २० हरीतकी २० ·* चिकित्साप्रदीपः १४८ * * * * * * जलम् ५१२० गुडः १४० धातकीपुष्पम् ५० द्राक्षा ३२० विधिवत् साधयेत् मात्रा १-२ कर्षः सुगंधितैलम् तगरम् १ कुंकुमम् १ धूपः १ लवगम् १ शुठी १ वृद्धदारुकम् १ एकत्र चूर्णयेत् मात्रा १||-३ माघः त्वक् १ सुवर्णपर्पटी पारदः८ गंधकम् ८ सुवर्णभस्म १ मात्रा ---२ गुंजा सितोपलादिचूर्णम् पिप्पली ४ वंशलोचनम् ८ एला २ कस्तूरिका १ देवदारुकम् १ तमालपत्रम् १ एला १ नखम् १ नागकेशरम् १ कोष्ठम् १ उशीरम् १ पद्म १ शिलारसः १ बला १ कल्क-काथ य-क्षीरः त्वक् १ सुवर्णपर्पटीमिश्रणम् सुवर्णपर्पटी -- पचामृतपर्पटी २ मात्रा २-४ गुंजा शर्करा १६ मात्रा १-१॥ माषः सिंहनादगुग्गुलुः माक्षिकभस्म १२ त्रिफलाचूर्णम् १२ गंधकम् ४ विधिना तैलम् साधयेत् सुवर्णमालिनीवसंतः सुवर्णभस्म १ मौक्तिकभस्म २ हिगुलः ३ मरिचम् ४ खर्परम् ८ भावना नवनीतम् १ निम्बुकरसः २१ मात्रा -11--२ गुंजा गुग्गुल: ४ सुदर्शनलेपः सिंदूरः १ श्वेतखदिरत्वक्सारः २ रसकर्पूरः २ शंखजीरकम् १ सर्जरसः १ एरडन्नेहः १६ लोहपाने साधयेत् मात्रा ४-८ गुंजा घृतम् २८ शतधौतघृतवत् साधयेत् सिंहनादवातविध्वंस- मिश्रणम् सिंहनादगुग्गुलुः ४ वातविध्वंसः १ मात्रा १०-१२ गुंजा सुवर्णराजमिश्रणम् सुवर्णराजवगेश्वरः १ शिलाजतुः १ प्रवालभस्म ८ मात्रा २-४ गुंजा सुरंजानयोगः सुरजानचूर्णम् १ शतावरी १ ·औषधिकल्पानां पाठाः * * * * १४९ गजपुटे पाचयेत् मात्रा -11--१ गुंजा सुवर्णराजवंगेश्वरः पारदः १ गंधकम् १ नृसारः १ वंगः १ कुपिस्थरसायन विधिना साधयेत् मात्रा --२ गुंजा सूतशेखरकल्पः सूतशेखरः१ प्रवालभस्म ८ याममात्रं मर्दयेत् मात्रा १-२ गुंजा सौराष्ट्रीदाजिलम् सौराष्ट्री १ दार्वी १ उष्णजलम् १५ सूतशेखरमिश्रणम् सूतशेखरः १ कपूरादिचूर्णम् ६ मात्रा १-१|| मापः ६ सूक्ष्मत्रिफलाचूर्णम् त्रिफलाचूर्णम् भावना त्रिफलाकाथः ३ मात्रा २-४ गुंजा सूतशेखरसमीरः सूतशेखरः २ समीरपन्नगः मात्रा-२ गुंजा स्मृतिसागरः पारदः १ गधकम् १ हरितालः १ मनाशिला १ ताम्रभस्म १ भावना वचाकाथ: २१ ब्राझीरस: २१ ज्योतीष्मतीतलम् १ मात्रा २-४ गुंजा सूतशेखरः पारदः १ गंधकम् १ सुवर्णभस्म १ ताम्रभस्म १ शंखभस्म १ विषम् १ धत्तूर यीजम् १ चतुर्जातम् ४ -त्रिकटुः ३ बिल्वमज्जा १ कचोरकम् १ टकणः १ भावना भंगराजरसः १ अथवा २१ मात्रा -11--२ गुंजा सूतिकाभरणरसः सुवर्णभस्म १ रौप्यभस्म १ ताम्रभस्म १ प्रवालभस्म १ रससिंदूरः १ गंधकम् १ अम्रकभस्म १ तालभस्म १ मनःशिला १ त्रिकटुः १ कटुका १ भावना अर्कक्षीरम् १ चित्रककाथः १ पुनर्वसुरसः १ पाचनम् स्मृतिसागरः मिश्रणम् स्मृतिसागरः २ सूतशेखरः २ मौक्तिकभस्म -11- मात्रा ४-६ गुंजा नसनचूर्णम् गुंठी १ मिश्रेया १ यवानी १ ·१५० * चिकित्साप्रदीप * * हरीतकी १ सौवर्चलम् १ विडंगः १ माडिका ६ माना २-३ माषः स्वर्णवसंतमिश्रणम स्वर्णवसंतः :२ आमपाचकवटी ४ माना १-२ माषः मार्कटिका १६ मिश्रया ८ गंधकम् ८ शर्करा ४० मात्रा २-४ मापः स्वर्णयोगराज सुवर्णमस्म १ महायोगराजगुग्गुलुः मात्रा २-४ गुंजा स्वर्णशेखर पारदः १ गंधकम् १ सुवर्णभस्म १ ताम्रभस्म १ शंखभस्म १ विषम् १ धत्तूरबीजम् १ कचोरकः १६ माक्षिकभस्म ४ गुडूचीसत्त्वम् १६ प्रवालभस्म ४ अभ्रकभरम १ भावना भुंगराजरसः १ जटामांसीकाथ:१ शतावरीकाथ: १ मात्रा २-४ गुंजा स्वायंभुवगुग्गुलु याचिका २२ शिलाजतु: २० माक्षिकमत्म ६ मुंडी ४ त्रिफला ६ करंजः २ खदिरः २ गुड्ची २ निशोत्तरम् २ दन्ती २ मुस्ता २ हरिद्रा २ स्वर्णवसंत सुवर्णभस्म -11- अभ्रकमस्म २ अजास्थिभस्म ८ माक्षिकभस्म ४ वंगभस्म ४ प्रवालभस्म शृंगभस्म ८ मकरध्वजः -11- गुडूचीसत्त्वम् १६ वंशलोचनम् ८ भूकूष्मांडम् ३६ भावना नवनीतम् निम्बुरसभावितः २१ वासारसः १ एलाकाथ: १ त्वकाथ: १ पिपलीकाथः १ मात्रा २-४ गुंजा कुटजः २ निम्बः २ चित्रकः २ आरग्वधमज्जा २ गुग्गुलुः ८० मात्रा ४-८ गुंजा स्वर्णशेखरमिश्रणम् स्वर्णशेखरः १ मयूरपिच्छामसी १ मात्रा २-४ गुंजा हरमलवसन्तः हरमलचूर्णम् १ सुवर्णमालिनी वसन्तः एकत्र मर्दयेत् मात्रा २-३ गुंजा स्वादिष्टविरेचन- चूर्णम् याष्टमधु १६ ·औषधिकल्पानां पाठा * * * १५१ हरितालमिश्रणम् हरितालः २ गंधकम् १० टंकणः १० विडंगः गुद्धची ३ हिंगु १ मात्रा १-२ मापः कुष्टम् ३ मुस्ता १० मरिचम् १० कासीसम् २ त्रिफला धान्यकम् ॥ लोहमस्म शर्करा १६० मात्रा २-४ मापः तुत्थम् २ बाह्योपचारे एव योग्यम् हिंग्यादिचूर्णम् हिंगु २ वचा ४ बिडम् ६ शुंठी ८ जीरकम् १० हरीतकी १२ पुष्करमूलम् १४ कोठम् १६ मात्रा १||-३ मापः हरिणशृंगमिश्रणम् हरिणशृंगमस्म २ लक्ष्मीविलासरसः १ मात्रा २-४ गुंजा हरिद्रातैलम् हरिद्राकंदः ५ गोदुग्धः २॥ पातालयंत्राविधिना तैलं पातयेत् माना ५-१० जिंदवः हरिदाखंडचूर्णयोगः हरिद्रा १६ हरीतकी १६ निशोत्तरम् १६ दार.३ मुस्ता ३ अजमोदा यानी चित्रकः३ हरीतक्यादिकाथा हरीतकी १ गोक्षुरः १ आरग्वधः १ पाषाणभेद १ दुरालमा १ माना २-४ कपः हिंग्वादिवटिः हिंगु १ कारस्करः १ नवसागरः १ भावना कुमारीकल्पः १ मात्रा २-३ गुंजा Mp4 कटुका ३ जीरकम् पिप्पलो ३ हीरकभस्मयोगः हीरकमस्म ०० मौक्तिकभस्म गैरिकम् २ मात्रा १-२गुंजा हिंगु-अष्टकम् त्रिकटः १ अजमोदा १ सैंधवम् १ जीरकन्यम् १ एला३ त्वक्३ तेजपत्रम् ३ ·१५२ * * * चिकित्साप्रदीप: हेमगर्भः पारदः ४ हेमशिलाजतु शुद्धशिलाजतु ७ हेमगर्भरसः १ एकत्र मर्दयेत् मात्रा २-४ गुंजा अभ्रकमस्म १ रससिंदूरः १ मात्रा २-४ गुंजा गंधकम् २ सुवर्णभस्म १ ताम्रमस्म ३ पाचनम् पोट्टली कृत्वा द्रावित- गंधके मदाग्निना प्रहरमात्रं पचेत् हेमशंखोदरसिश्रणम् हेमाभ्रक'रमिश्रणम् हेमगर्मः -- अभ्रकमस्म -- कर्पूरः १ मात्रा २-३ गुंजा हेमगर्भः । शंखोदरः ८ हेमगर्भमिश्रणम् हेमगर्भः सूतशेखरः३ ग्लेष्मांतक १ मात्रा १-२ गुंजा : हेमाभ्ररससिदूर- मिश्रणम् हेमगर्भः १ हेमसूतशेखरमिश्रणम् हेमगर्भः १ सूतशेखरः ८ माना २-४ गुंजा * * *

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.