·चतुर्दशः सर्गः मञ्चस्वस्तिकतोरणध्वजवती गंधोदकोपस्कृतां द्यामयाभित एव देवभृतकाः कुर्वन्त्वहोः सत्वरम् । यस्मादेष्यति वन्दितुं निजपितॄन् श्रीवस्तुपालः करे कुर्वन्सद्गतिमित्यघोपयधिष्ठाता दिवो डिण्डिमैः ॥५२॥ मन्त्रीन्दुर्निजकीर्तिमम्बरसरित्तीरद्रुमालीतल- क्रीडत्किन्सरगीयमानविभवां शृण्वन्समन्तादि । धर्मपणाथ पुरस्कृतः शतमखेनाभ्येत्य सप्रीतिकं सद्गत्या सममुत्सवेन महता प्रावेश्यत स्वापुरीम् ॥ ५३॥ धर्मेण प्रतिपादितेन्द्रनगरदैराज्यलक्ष्मीपुपा तेनामात्यपुरन्दरेण पितरो देवाश्य देवर्षयः । नित्योद्धारकृताधमर्णपदवीमारोप्य धन्यात्मने जैत्रायात्मभुवेऽनुवेलमपि तामित्याशिपं दापिताः ॥ ५४॥ अस्तु स्वस्ति स्वगोनार्णवनवशशिने दुर्नयध्वान्तजृम्भा- विष्कम्भाय स्वभावप्रसृमरमहसे जैत्रसिंहाय तस्मै । येन क्षोणीधुरायां सह किरिकमठाहीश्वरैरुद्धृतायां निश्चिन्तोऽयं वसन्तः सुरपुरमसुरानुहुनानः पुनाति ॥ ५५ ॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्दूविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये सद्गतिपाणिग्रहणो नाम चतुर्दशः सर्गः। तेजःपालवसन्तपालसचिवद्वन्द्वानुरागोल्लस- कौमुम्भे धर धिष्ण्यमौक्तिकभृतं स्थालं नभस्त्वं धरे ! । चन्द्र! त्वं भव वन्दनं भव रये! त्वं दीपिका त्वं दधि स्वर्गले भव जैत्रसिंहसुकृती येनाद्य वाप्यते ॥ १ ॥ वाग्वल्लीदलदस्यवः कति न वा सन्त्यापुतुल्योपमाः सत्योल्लेखमुपः स्वकोष्ठपिठरीसम्पूर्तिधावदियः । सोऽन्यः कोऽपि विदर्भरीतिपलवान्नालेन्दुसूरिः पुरो यस्य स्वर्णिपुरोहितोऽपि न गिरां पौरोगवस्तादृशः॥२॥ अपराजितकवेः। समाप्तं वसन्तविलासकाव्यम् ।

·APPENDIX I. जगरपाद भैरोदान सेठिया] श्रीवस्तुपालप्रबन्धः जैन ग्रन्यालय। बीकानेर, (राजपूताना) ( राजशेखरसूरिकृतप्रबन्धकोशान्तर्गतः) श्रीवस्तुपालतेजःपालौ मन्त्रीश्वरावुभा आस्ताम् । यौ भ्रातरौ प्रसिद्धौ कीर्तनसङ्ख्यां तयोāमः । पूर्व गूर्जरधरित्रीमण्डनायां मण्डलीमहानगर्या श्रीवस्तुपालतेजःपालाद्या वसन्ति स्म । अन्यदा श्रीमत्पत्तनवास्तव्यप्राग्वाटान्वयठक्कुरश्रीचण्डप्रसा- दाङ्गजमन्त्रिश्रीसोमकुलावतंसठक्कुरश्रीआसराजनन्दनौ श्रीकुमारदेवीकुक्षि- सरोवरराजहंसौ श्रीवस्तुपालतेजःपालौ शत्रुञ्जयगिरिनारादितीर्थयात्रायां प्र. स्थितौ । हडालाग्रामं गत्त्वा स्वां भूतिं चिन्तयतस्तावल्लक्षत्रयं सर्वस्वं जातम् । ततः सुराष्ट्रास्वस्वास्थ्यमाकलय्य लक्षमेकमवन्यां निधातुं निशीथे महीस्थल- तलं खानयामासतुः । तयोः खानयतोः कस्याऽपि प्राक्तनः कनकपूर्णः शौल्कः कलशो निरगात् । अथ तमादाय श्रीवस्तुपालस्तेजःपालजायाऽनुपमदेवीं मान्य- तयाऽपृच्छत् कैतनिधीयते । तयोक्तं गिरिशिखरे एतदुचैः स्थाप्यते, यथा प्रस्तु- तनिधिवन्नान्यसाद्भवति । तच्छ्रुत्वा श्रीवस्तुपालस्तव्यं श्रीशत्रुञ्जयोजयन्ता- दावव्ययत् । कृतयात्रो व्यावृत्तः धवलकपुरमगात् । अत्रान्तरे महणदेवी नाम कन्यकुब्जेशसुता जनकात्मसन्नागर्जरधरां कञ्चुलिकापदे लब्ध्वा चिरं भुक्त्वा कालेन मृता, तस्यैव गूर्जरदेशस्याधिष्ठात्री महर्डिका व्यन्तरी जाता। साधवल: कके शय्यायां सुखविश्रान्तं राणकं वीरधवलं प्रत्यक्षीभूय जगाद । राणक । इयं गूर्जरधरा वनराजप्रभृतिभिनरेन्द्रः सप्तभिः चापोत्कटवंश्यैः षण्णवत्यधिकं शतं वर्षाणां भुक्ता । तदनु मूलराजचामुण्डराजवल्लभराजदुर्लभराजभीमकर्ण- जयसिंहदेवकुमारपालाजयपालदेवलघुभीमार्णोराजैश्चुलुक्यैः सनाधीकृता । सम्प्रति युवां पितापुत्रौ लवणप्रसादवीरधवलौ स्तः । इयं गूर्जरधरा कालवशा- दन्यायपरैः पापैः स्वाम्यभावात् मत्स्यन्यायेन कर्थ्यमानाऽऽस्ते म्लेच्छरिव गौः। यदि युवां वस्तुपालतेजःपालौ मन्त्रिणौ कुर्वाथे तदा राज्ञः प्रतापधर्मवृद्धिर्भ- वति । अहं महणदेवी सर्वव्यापिभिः पुण्यैराकृष्टा वदन्त्यस्मि । इत्युक्त्वा वि. पुदिव सहसाऽदृश्या वभूव ।

·वस्तुपालप्रबन्धः ८१ राणकवीरधवला पभासनस्थः शय्योपविष्टश्चिन्तयति। अहो देव्युपदेशः। साक्षात्कर्तव्यमेतत् तन्मन्त्रिद्वयं यद्देव्योक्तम् । यतः- हप्पडुजाः क्षितिभुजः श्रियमर्जयन्ति नीत्या समुन्नयति मन्त्रिजनः पुनस्ताम् । रत्नावली जलधयो जनयन्ति किन्तु संस्कारमत्र मणिकारगणः करोति ॥२॥ इत्यादि चिन्तयन्प्रातरुत्थितः। पूर्वोक्तमेवोपदेशं महणदेवी लवणमासा- दायाप्यदत्त । कृतप्रातःकृत्यौ मिलितौ पितापुत्रौ । कथितं रात्रिवृत्तम् । अन्योन्यं तुष्टौ नावपि । सदैव च तेषां कुलगुरुः पुरुषसरस्वती सोमेश्वरदेवो दिजः स्वस्त्ययनायागात् । ज्ञापितोऽसौ वृत्तान्तस्ताभ्याम् । सोऽप्युवाच, देवौ युवयोः प्राचीनपुण्यप्रेरिता देवता अपि साक्षात्तस्मात्तदुक्तमेवाचरतः।मन्त्रिबलं विना न किश्चिद्राज्यपरिकर्मणम् । मन्त्रिणौ च यौ भवतोरग्रे प्रतिपादितौ तावत्रागतो स्तः । मम मिलितौ राजसेवार्थिनौ दासप्ततिकलाविदुरौ न्यायनिष्ठौ जैनधर्मस्थी स्तः। यद्यादेशः स्यात्तदाऽऽनीयेते। राणकादेशात्पुरोहितेन हि तेन सद्य आनीतौ नमस्कारितौ आसनादिप्रतिपत्त्या गौरवितौ । उक्तौ च श्रीलवणप्रसादादीरधव- लेन स्वयम्- आकृतिर्गुणसमृद्धिशंसिनी नम्रता कुलविशुद्धिसूचिका । वाक्रमः कथितशास्त्रसङ्कमा संयमश्चयुवयोवयोऽधिकः ॥३॥ लाध्यतां कुलमुपैति पैतृकं स्यान्मनोरथतरुः फलेग्रहिः । उन्नमन्ति यशसा सह श्रियः स्वामिनां च पुरुषैर्भवादृशैः॥४॥ यौवनेऽपि मदनान्न विक्रिया नो धनेऽपि विनयव्यतिक्रमः। दुर्जनेऽपि न मनागनार्जवं केन वामिति नवाकृतिः कृता ॥५॥ आवयोस्तु पितृपुत्रयोर्महानाहितः क्षितिभरः पुरदुहा । तावां सचिवपुगवावहं योक्तुमत्र युगपत्समुत्सहे ॥ ६॥ येन केन च सुधर्मकर्मणा भूतलेऽत्र सुलभा विभूतयः । दुर्लभानि सुकृतानि तानि यैर्लभ्यते पुरुषरत्नमुत्तमम् ॥ ७ ॥ अध वस्तुपाला माह- देव ! सेवकजनः स गण्यते पुण्यवत्सु गुणवत्सु चाग्रणीः । यः प्रसन्नवदनाम्बुजन्मना स्वामिना मधुरमेवमुच्यते ॥८॥ I Verses 3-7 vetur ju att right cantu III (verses 35-62001) ·८२ वसन्तपिलासमहाकाव्ये ॥ नास्ति तीर्थमिह पार्थिवात्परं यन्मुखाम्बुजपिलोकनादपि । नश्यति द्रुतमपायपातकं सम्पदेति च समीहिता सताम् ॥९॥ समसावदनस्य भूपतेर्यत्र यत्र विलसन्ति दृष्टयः । तत्र तत्र शुचिता कुलीनता दक्षता सुभगता च गच्छति ॥ २ ॥ किन्तु विज्ञपयिताऽस्मि किश्चन स्वामिना तदवधार्गतां सदा । न्यायनिष्ठुरतरा गिरः सतां श्रोतुमप्यधिकृतिस्तथैव यत् ॥ ११ ॥ सा गता शुभमयी जगत्रयी देव ! सम्प्रति युगं कलिः पुनः । सेकेणु न कृतं कृतज्ञता नापि भुपतिषु यत्र दृशते ॥ १२ ॥ दुनिष्टा भूपतीनां तमोभिस्ते लोभाचान्साम्प्रतं कुर्वतेऽगे। मनोगते मना तेन गत अश्यन्न्याशु बगालास्तेऽपि तेऽपि ॥१३॥ नमा या लोभानितः करोति रोवामगुवारारंभिः । TAITramसामनीषिभिः परवाधानमा वाम गागं नमनात्य सहा- जनितिन श्रीपतिनहिलमाल्या माहि। मात्रामभिलपतिती शिामा ता वादाया स्थानि भवत' ।। १५ ।। 84 दानवाणितो : नाग-1 {1: IIT iiinatori hityarift , 11 निनादि नामो Ht ... मा. - fifitna Fil: infi, font-iti {{"t ..."; "gi.filiate litiligion.filions त। titil-१८ 141-4 HD .. ....... .....! 41414tified का * . + । है * 5 . । - ·वस्तुपालप्रवन्धः ८३ दीपहस्तः प्रदीपेऽस्ते तमसा बाध्यतेऽधिकम् ॥ १८ ॥ छत्रच्छायाच्छलेनामी धात्रीचक्र निवेशिताः। भ्रमन्तोऽपि स्वमात्मानं मन्यन्ते स्थिरमीश्वराः ॥ १९ ॥ कालेन सौनिकेनेव नीयमानो जनः पशुः। क्षिपत्येव धिगासन्ने मुखं विषयशादले ॥ २० ॥ कायः कर्मकरो यत्तन्नात्र कार्यातिलालना। भृतिमात्रोचितोधेप प्रपुष्टो विचिकीर्पति ।। २१ ।। प्रयोजकान्यकार्येषु नश्यन्त्याशु महापदि । दुर्मित्राणीव स्वान्येषु बन्धुवुद्धिरधीमताम् ॥ २२ ।। विषयाविपमुत्सृज्य दण्डमादाय ये स्थिताः । संसारसारमेयोऽसौ विभ्यत्तेभ्यः पलायते ।। २३ ।। दुःखाग्नि, स्मराग्निर्वा क्रोधाग्निर्वा हृदि ज्वलन् । न हन्त शान्तिमायाति देहिनामविवेकिनाम् ।। २४ ॥ विधौ विध्यति सक्रोधे वर्म धर्मः शरीरिणाम् । स एव केवलं तस्मादस्माकं जायतां गतिः ॥ २५ ॥ इत्यादि ध्यात्वा वस्त्राणि परावृत्य श्रीवस्तुपालः सपरिजना युभुजे। गृहीतताम्बूलो राजगृहमगमत् । एवं दिनससके गते प्रथमं तदात्यजीर्णादि. कारी एकविंशतिलक्षाणि वृहद्रम्माणां दण्डितः, पूर्वमधिनीतोऽनदिन प्रारि- तः । तैव्यैः कियदपि हयपत्तिलक्षण सारं सैन्यं कृतं तेजःपालेन । पयाय लेन धवलयाकप्रतिबद्धग्रामपञ्चशतीग्रामण्यधिरसवितं धनं बांध दविटना:, जीर्णव्यापारिणो निश्चयोतिताः । एवं मिलितं प्रभूतं स्वम् । ततः सन्मपरि- ग्रहपद्धतेजसं श्रीवीरधवलं सहयादाय सर्वत्र देशमध्येऽनमन्मानी, १६ फाल- वम् । ततोऽतर्डिवीरधवलस्तेज:पालेन जगदे ! देव । सुराष्ट्राराष्ट्र पनि रास्ते दण्ज्यन्ते।ततोऽचलयम् । लप्पास्वादः पुमान्यत्र तब मति न गुना अथ पर्द्धमानपुरगोहिलपारंपादिमभन्दण्टयानो मुनन्धिो पान- स्थलीमागतौ । तटे पतुसमान्दता पिता वीरधवलः । पानगर नदाली यौ प्रभू सहोदरो तो साणचामुण्डनामानी उपामधानानी रापार लस्य शालको तदानी सोजन्यमर्यादा परिपालपन नागिनी निजामां तलदेवी मध्ये पाहपीपरिजनार । सा गया लहोदी समादियाला 11 tips ·८४ वसन्तविलासमहाकाव्ये भवतां भगिनीपतिरदण्डदण्डनोऽभङ्गभञ्जनः, गूर्जरधरां प्रतिग्राम प्रतिपुरं दण्डयन्भवतोर्दण्डनायागतोऽस्ति, दीयतां धनाश्वादिसारम् । एतद्भगिनीवचः श्रुत्वा मदाध्मातौ तौ पोचतुः । मन्ये स्वसस्त्वमतः समायाता सन्ध्यर्थं, माऽस्म- द्वान्धवयोः समराख्ढयोरहं निर्धवाऽभूवम् । मास्म चिन्तां कृथाः। अमुं त्वत्पति हत्त्वा ते चारु गृहान्तरं कारयिष्यावः । न च निपिद्धोऽसो विधिः, राजपुत्र- कुलेषु दृश्यमानत्वात् । ततो जयतलदेव्याह समानोदयौँ नाहं पतिवध भीता वां समीपमागां, किन्तु निःपितृकगृहत्वभीता। स हि नास्ति वां मध्ये यस्तं जग: देकवीरं ऊपरवटाख्ययारूढं नाराचान्क्षिपन्तं शल्यं वेल्लयन्तं खड्डं खेलयन्तं द्रष्टुमीशिष्यते। कालः साक्षादरीणां सः। अदृष्टपरशक्तिः सर्वोऽपि भवति व लवान् । इत्येवं वदन्त्येव ततो निर्गत्य सा सती पतिसविधं गत्वा तां वार्ता- मुचैरकथयत् । तन्निशम्य वीरधवलो महाक्रोधकरालाक्षो भृकुटीमङ्गभीषणभा- लोऽनुकृतभीमसेनः सङ्ग्रामममण्डयत् । तावपि वीरातिवीरौ ससैन्यावागतौ। सङ्घटितो रणः पतितानि योधसहस्राणि, पक्षद्वयेऽपि रजसाच्छादितं गगनम् । गतस्वपरविभागे वीरधवलो हत इति सैन्यद्धये ब्याचक्रे । क्षणाईन वीरधवलो दिव्याश्वाधिरूढः सारभयुक् साङ्गणचामुण्डराजयोमलापके गत्त्वा प्रसृतः, ऊचे चरे सौराष्ट्रौ ! गृह्णीतं करे शस्त्रं यद्यस्ति तेजः। इत्युक्त्वा तचक्रे यद्देवैर्दिवि शि- रोधूनितं कुर्वद्भिर्ददृशे। हतौ साङ्गणचामुण्डराजौ,शोधितं रणक्षेत्रम् । पालिताः स्वे परे पालनार्हाः । प्रविष्टो वीरधवलो वामनस्थलीमध्यम् । गृहीतं शालकाः कोटिसङ्ख्यं पूर्वजशतसश्चितं कनकं, चतुर्दशशतानि दिव्यतुरङ्गमाणां पञ्चस- हस्राणि तेजस्वितुरङ्गमाणां अन्यदपि मणिमुक्ताफलादि । जितं जितमिति उद्घोपः समुच्छलितः । स्थितस्तत्र मासमेकम् । ततो वाजोमानगजेन्द्रचूडा समावालाकादिस्वामिनः प्रत्येकं गृहीतधनाः कृताः । दीपवेटपत्तनेषु प्रत्येक वनाम । धनमकृशं मिलितम् । एवं सौराष्ट्रजयं कृत्वा समन्त्री राणो धवलककं प्राविक्षत् । उत्सवा उत्सवोपरि परिपुस्फुरुः । तत्र प्रस्तावे चारणेन दोधकपाद- दयमपाठि- "जीतउं छहिं जणेहिं सांभलि समहरि वाजियइ ।" एतावदेव पुनः पुनरपाठीत् नोत्तरार्द्धम् । गतश्चारणः स्वस्थानम् । तत्र राजवंश्याः पण्णां जनानां मध्ये आत्मीयं नाम न्यासयितुं रात्रौ तस्मै लंचा. मदुः । सोऽपि मर्वमग्रहीत् । एवं ग्राहं ग्राहं परितापिते, एकदा प्रातः सभायां बहुजनाकीगीयां राणाग्रे उत्तरार्द्धमप्यपाठीत्- ·वस्तुपालप्रवन्धः ८५ "विहुं भुजि वीरतणेहिं चिहुं पगि ऊपरवटतणे " ॥ २६ ॥ सर्वेऽपि चमत्कृता राजन्यकाः । अहो प्रपञ्चेनानेनास्मान्वञ्चयित्वा निर्या- तत्त्वसेवोक्तम् । पुनः सविशेषं ददुः । तदा भद्रेश्वरे वेलाकूले भीमसेनो नाम प्रतीहारः। स आत्मवली कस्या- प्याज्ञां न मनुते धनी च । तस्मै वीरधवलो राजाऽऽदेशमदीदपत् , सेवको भव। " यदीयते तल्लभ्यते " इति न्यायः । वीरधवलस्तद्विग्रहाय गूर्जरधराराज- पुत्रानमेलयत् सवहुसैन्यम् । भीमसेनो बलेन प्रवलः।उभयपक्षेऽपि बलवत्ता। अत्रान्तरे जावालिपुरे चाहमानकुलतिलकः श्रीअन्वराजशाखीयः केतू- पुत्रसमरसिंहनन्दनः श्रीउदयसिंहनामा राजकुलो राज्यं भुनक्ति । तस्य दायादात्रयः सहोदराः सामन्तपालानन्तपालत्रिलोकसिंहनामानो दातारः शरास्तहत्तग्रामेन न तृप्तिमाद्धते । धवलक्षकमागत्य श्रीवीरधवलं दास्थेना- वाभणन् । देव वयममुकवंश्यास्त्रयः क्षत्रियाः सेवार्थिनः आगताः स्मः, ययादेशः स्यात्तदा आगच्छामः । राणकेनाहूतास्ते तेजआकृतिश्रमादिभिः शोभना रुचिताः । ते तस्य परस्परं पृष्टाः को ग्रासो वः कल्पते । ते पोचुः । देव ! प्रतिपुरुषं लूणसापुरीयद्रम्माणां लक्षं लक्षं ग्रासः । राणकेनो- तमियता धनेन शतानि भटानां सङ्गच्छन्ते, किमधिकं यूयं करिष्यथ । न दा- स्यामीयदिति ते वीटकदानपूर्व विसृष्टाः । तदा मन्त्रिभ्यां विज्ञप्तं स्वामिन्नते विमुच्यन्ते, पुरुपसङ्ग्रहाद्वनं न बहु मन्तव्यम् । वाजिवारणलोहानां काष्ठपापाणवाससाम् नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ २७ ॥ एवं विज्ञप्तमपि राणकेनावधीरितमुक्ता एव ते गताः प्रतिभटभटं श्रीभी- मसेनप्रतीहारम् । भेटितः सः।उक्तो वीरधवलकृतकार्पण्यव्यवहारः । तुष्टो भीम- सिंहः। कृतं तदिष्टवृत्तिदैगुण्यम् । तैश्चोक्तं देव ! शीघ्रमेव कथापय वीरधवला- यास्माइलेन यथा-यदि क्षत्रियोऽसि तदा शीघं युद्धायायतेः, अन्यथाऽस्मदी- यो भूत्वा जीवेः । प्रेपितो भीमसिंहेन भट्टः । उक्तः समेत्य वीरधवलः । ततो वीरधवलः ससैन्यश्चलितः । भदं पुनः प्राहैपीत् । पश्चग्रामग्रामे युद्धमावयोः, तत्र क्षेत्रं कारयन्नस्मि, शीघमागच्छेरित्याख्यापयत् । सोऽपि तत्र ग्रामे समेतः सबलः । सङ्घटितं सैन्दयम् । वर्तन्ते सिंहनादाः, नृत्यन्ति पात्राणि, दीयन्ते धनानि । त्रिदिनान्ते युद्धं प्रतिष्ठितमुत्कण्ठिता योधाः । नेदीयानिवाढूनामा- हवो हि महामहः । सदामदिनादार मन्त्रिवस्तुपालतेज:पालाभ्यां विज्ञप्तः ·वसन्तविलासमहाकाव्ये स्वामी । देव! त्रयो मारवाः सुभटाः त्वया न सहीताः । ते परवले मिलिताः। तद्वलेन भीमसिंहो नि(गर्जति । अवधार्य चरैरपि निवेदितमेव तन्नौ । राण केनोक्तं यदस्ति तदस्तु किं भयम् । जयो वा मृत्यु युधि भुजभृतां का परिभवः । मन्त्रिणा ज्यायसा उक्तं स्वामिन् ! कार्मुककर देवे के परे पुरोलक्षा अपि। कोलः केलिमलङ्करोतु करिणः क्रीडन्तु कान्तासखाः कासारेषु च कासराः सरभसं गर्जन्त्विह स्वेच्छया। अभ्यस्वन्तु भयोज्झिताश्च हरिणा भूयोऽपि झम्पागतिं कान्तारान्तरसञ्चरव्यसनवान्यावद्धि कण्टीरवः ॥ २८ ॥ कण्ठीरवे तुदृष्टेकुण्ठाः सर्वे वन्याः। अन्यच प्रभो! अस्मदीयसैन्ये डोडी- यावंशीयो जेहुलः, चौलुक्यः सोमवर्मा, गुलकुल्या क्षेत्रवर्माऽस्ति। देवस्तु किंव- पते कालार्जुनः। एवं वार्तासु वर्तमानासु दास्थः पत्ये व्यजिज्ञपत्। देव पुरुषो द्वारि वारितोऽस्ति, कस्तस्यादेशः । भ्रूसंज्ञया राणकस्तममोचयत् । मध्यमागत्य स उवाच । देव ! सामन्तपालानन्तपालत्रिलोकसिंहस्त्वत्त्यक्तीमसिंहमाश्रितः कथापितमास्ते । देव ! त्रिभिलक्षैर्ये भदास्त्वया स्थापिता भवन्ति तैरात्मानं रक्षेः। प्रातः कुमारों आरेण्या प्रथमं त्वामेव एष्यामः । इति श्रुत्वा हृष्टेण राणकेन ससत्कारं स प्रैवि कथापितं च । एते वयमागता एव, प्रातर्भवद्भिरपि दौक्यम् । सर्वेपामपि तत्रैव ज्ञास्यते भुजसौष्ठवम् । गतस्तत्र सः । प्रातमिलितं सैन्यदयं, वादितानि रणतूर्याणि। अङ्गेषु भटानां वर्माणि न मनुः । दत्तानि दा- नानि । तैस्तु त्रिभिर्मारवैरात्मीयं वर्पलभ्यं लक्षवयं भीमसिंहात्सद्यो लात्वार्थि- भ्यो ददे । स्वयमश्वेप्वारूढाः । प्रवर्त्तन्ते प्रहाराः। उपस्थितमान्ध्यं शस्त्रैः, पतन्नि शराः कृतान्तदूताभाः । आरुढं प्रहरमात्रमहः । सावधानो वीरधवलः । दत्ताव धाना मन्त्र्यादयो रक्षकाः । अत्रान्तरे आगतास्ते मरवीराः। भाषितः स्वमुखेन वीरधवल अयं देव इमे वयम् । सावधानीभूय रक्षात्मानम् । त्वद्योधा अपि त्वां रक्षन्तु । वीरधवलेनाप्युक्तं किमत्र विकत्त्यध्वे । क्रिययैव दोःस्थाम प्रकाश्य- ताम् । एवमुक्तिप्रत्युक्तौ लग्नं युद्धम् । तत्रापरेष्वपि तटस्थेपु रक्षत्सु तैर्मल त्रयं धीरवीरधवलभाले लगितम् । एवं त्वां हन्मा, परमेकं तव वीटकं तदा भक्षितमस्मानिः, इति वदद्भिस्तैवीरधवलस्य तटस्थाः प्रहरणैः पातिताः । तेऽपि त्रयो मारवा व्रणशतजर्जराङ्गाः सजानाः । राणवीरधवल ऊपरवटावा- सातितः । ऊपरवटस्तारवैः स्वोत्तारके वन्धितः प्रच्छन्नः । रजसान्धं जगत्त.

·वस्तुपालप्रवन्धः त्रण दा । राणीवीरधवलो भुवि पातितो भटैरुत्पाव्य लले। तावता पतिता सन्ध्या। निवृत्तं सैन्यदयम् । रात्रौ सर्वेऽपि भीमसेनीया वदन्ति । अस्माभिर्वीरधवलः पातितः । ततो मारपैरभिहितं युष्माभिः पातित इति किमभिज्ञानम् । तैरुक्तं कि भवन्तिः पातितः । मारवैरभिधेऽस्माभिरेव पातितः। ऊपरवटो वदिष्यति। उत्तारकादानीय जपरवटो दर्शितः । तुष्टो भीमसिंहः उक्तवान् शुद्धराजपु- प्रेभ्यो दत्तं धनं शतधा फलति । इदमेव प्रभाणम् । रिपुहयहरणं क्षत्रियाणां महान् श्रृंगारः । एवं वार्ताः कुर्वतां भटानां रात्रिर्गता । प्रातरिधवलो व्रण- जर्जरोऽपि पटूभूयार्दीव्यति । भीमसेनहेरिकैर्गत्वा तत् ज्ञात्वा तत्रोक्तं वीरधवलः कुशली गर्जति । यजानीत तत्कुरुत, । भीमसेनाय तन्मत्रिभिर्वि- ज्ञप्तं देव ! अयं वद्धमूलो देशेशः । अनेन विरोधो दुरायतिः। तस्मात्सन्धिः श्रेष्ठः। भीमसेनेनमतं तद्वचनं, परं सङ्घाभडम्बरः कृतः। अन्योन्यमपि यावदर्दितौ दौतावटैर्मेलः कृतः । जपवराटाश्वो राणाय दापितः । भीमसिंहेन भद्रेश्वरमा- धृतिर्धरणीया, विरुदानि न पाठनीयानि इति व्यवस्था आसीत् । एवं कृत्वा श्रीवीरधवलो दानं तन्वन् धवलककमागात् । शनैः प्राप्तमर्मप्राणो भी- मसिहमपराध्यन्तं मूलादुच्छेद्य एकवीरां धरित्रीमकरोत् । धवलशाके राज्य कुर्वतस्तस्य क्षुभितैः प्रभूतैः परराष्ट्रनृपतिभिःस्वं स्वं दत्तम् । तेन स्वेन सैन्यमेव मेलितम् । चतुर्दशशतानि महाकुलानि राजवंश्यानां राजपुत्राणां मेलितानि । तानि समभोजनवसनभोगवाहनानि तेजःपालस्य शरीरस्थच्छायावत् सह- चारीणि समजीवितमरणत्वेन स्थितानि । तद्वलेन सैन्यवलेन च स्वभुजवलेन सर्व जीयते। इतश्च महीतटाख्यदेशे गोध्रा नाम नगरं यत्र तत्तत्कायैपु सङ्ग्रामे मृतानां राजपुत्राणामेकोत्तरशतसङ्ग्यानि स्वयंभूलिझानि उद्भवन् । तत्र घूघुलो नाम मण्डलीकः। स गूर्जरधरांसमागन्तुकामान् सार्थान्गृह्णाति। राणीवीरधवलस्या- ज्ञां न मन्यते । तस्मै मन्त्रिभ्यां वस्तुपालतेजःपालाभ्यां भदः प्रेपितः । अस्म- त्मभोराज्ञां मन्यस्व, अन्यथा साङ्गणचामुण्डादीनां मध्ये मिल इति कथापितम् । तच्छ्रवणाकुद्धेन तेनैव भट्टेन सह स्वभः प्रेपितः । तेनागत्य राणीवीरधवव- लाय फजलगृहं शाटिका चेति दयं दत्तम् । उक्तं च ममान्तःपुरं सों राजलोक इति नः प्रभुणा ख्यापितम् । राणेनस भहः सत्कृत्य प्रहितः । गतः स्वस्थानन्। राणेन भाषिताः सर्वे स्वसैन्यकाः धूघुलविग्रहाय को वीटकं गृहीप्यति। कोऽपि नादियते । तदा तेजःपालेन गृहीतम् । चलितः प्रौद्धसैन्यपरिच्छदः । गतस्तहे.

·८८ । वसन्तविलासमहाकाव्य शादर्वाक्भागे कियत्यामपि भुवि स्थित्वा सैन्यं क्रियदपि स्वल्पाने प्रास्थाप- यत् । स्वयं महति मेलापके गुप्तस्तस्थौ । अल्पेन सैन्येनाने गत्वा गोधागोर लानि चालितानि । गोपालाः शरैस्ताडिनास्तैरन्तर्गोधकं पूत्कृतं गावो हियन्ते के श्चित् । क्षात्रं धर्म पुरस्कृत्य धावत इति शब्दश्रुत्या घूधुलो विचिन्तयति नवीनमिदम् केनास्मत्पद्मागत्य गावो ह्रियन्ते। वृत्तिच्छेदविधौ द्विजातिमरणे स्वामिग्रहे गोग्रहे सम्प्राप्ते शरणे कलत्रहरणे मित्रापदां वारणे। आतंत्राणपरायणैकमनसां येषां न शस्त्रग्रहः तानालोक्य विलोकितुं मृगयते सूर्योऽपि सूर्यान्तरम् ॥ २९ ॥ इति वदन्नेव ससेनस्तुरङ्गमभाल्डः, जातोऽनुपदं गोहर्तृणाम् । गोहत्ता रोऽपि घूघुलाय दर्शनं ददिरे, शरान्संदधिरे, न च स्थित्वा युध्यन्ते । इत्येवं खेदयद्भिस्तैस्तावन्नीतो घूघुलः यावन्मन्त्रिणो महति वृन्दे पतितः। तेन ज्ञात- मीदृशं छद्मेदं मन्त्रिणः । भवतु तावत् घूघुलोऽस्मि । निजाः सुभटाः सनराय प्रेरिताः। स्वयमविशेषमभियोगं दधौ।ततो लग्नः संहर्तुम् मन्त्रिपृतनापि डुढौके। चिरं रणरसरभसोऽभूद् । भग्नं घूधुलेन मन्त्रिकटकम् । कान्दिशीकं दिशो दिशि गच्छति । तदा मन्त्रितेजःपालेन स्थिरमवस्थितेन तटस्थाः सप्तकुलीनाः शुद्ध- राजपुत्रा भाषिताः । अरिस्तावहली, आत्मीयं तु भग्नं सकलं सैन्यम् । नया- नामस्माकं का गतिः, किं यशः? । जीवितव्यमपि नास्त्येव। तस्मात्कुर्मः समुचि- तम् । तैरपि सप्तभिस्तदाचाऽभिमतम् । व्याधुटिता अष्टौ, नन्ति नाराचादिभिः परसैन्यम् ।तावन्मानं स्ववृन्दं सङ्घटितम् । दृष्ट्वा परेऽपि सत्त्वं धृत्वा चलिताः। तदा तेजःपाल एकत्र अम्बिकां देवीमपरत्र कपर्दियक्षं पश्यति । जयं निश्चित्य प्रसरं तावद्ययौ याव«घुलः गत्वा भापितः। मण्डलीक!येनास्मन्नाथाय कजलग- हादि प्रहीयते तद्भुजवलं दर्शय । धुलोऽपि प्रत्याह इदं भुजवलं पश्य इत्युक्त्वा निविडं युयुधे । दन्दयुद्ध मन्त्रिमण्डलीकयोः। अथ मन्त्री सहसा दैवतवलाद्भुजवलाच तमश्वादपीपतत्, जीवन्तं बड़ा काष्टपञ्जरेऽचिक्षिपत्, स्वसैन्यान्तर्निनाय । स्वयं वहुपरिच्छदो गोध्रानगरं प्रविवेश । अष्टादश कोटी हेम्नां कोशम् , अश्वसहस्राणि चत्वारि, मूटकं गुडमुक्ताफलानां, दिव्यास्त्राणि, दिव्यवसनानि, सर्व जग्राह । घूघुलस्थाने आत्मीयं सेवक न्यास्थत् । चलितो मन्त्री , गतो धवलककं, दर्शितो घूधुलः । वीरधवलेन तत्कन्जलगृहं तद्गले बर, शाटिका वंठः परिधापिता । तदा घूघुलः स्वदन्तैर्जिह्वां खण्डयित्वा मृतः ।

·was, however, cut into pieces by ſankha. Bhūņapala was at last killed by Saukha. Vastupala now came forth with a greater army. Śankha, seeing this fresh force of the enenıy and his diminished army, fled away to Broach. The historical merits of the poem “It is a pity that Sanskrita historical poems contain much irrelavent conventional descriptive matter and little of the real history of the hero whom they are glorifying. This applies to the present poem too. As it is a work written by a contemporary writer after the death of the minister, one would saturally expect therein the history of his later career. But the author has remained silent about it. In fact, excepting the last canto about Vastupâla's death, the poem furnishes po more information than that contained in its two other predecessors. The last canto is, however, of great historical importance, as it makes incorrect the current statements about the place and the date of Vastupâla's death. The Prabandhachintamanı bas not touched the later part of Vastupala's career. The Chaturvitſatıprabandha and the Vastupâlacharitra are the only works that tell us about it They put the date of Vastupala's death in Samyat 1298 and the place as Ankevâliya. But these prove incorrect in the light of the statement of the present work. The story of the overthrow of Vastupâla's ministerial porrer also seems to be incorrect. It is not possible that Visaladeva, who got the tlıronc in Samiyat 1295, simply through Vastupâla's favour, and whose kingdom was firmly established by him should have wrested the ministerial seal from Tejilipala and given it to Nagada. Visaladeva could not have done this, even if lie had thought so, as luis position could not have been firm and secure is the short period of one year, and the ministers were so powerful and firmly established In an inscription on Mt. Abu dated 1296 (Vaisakha Sudi 3) Tejalıpila is called Mabâ mâtya, The change in the ministry, I suppose, was effected after the death of Tejahpala, which took place laccording to Jinaharsha ten years after that of Vastupila. In the colophon of a palm-leaf is dated Sinnat 1303 Tejahpala is called a llahà mâtya in power at Analullapura Who was Sankha?-it is necessary to clear the confusion created by the editors and translators of the works on Vastupala about Sankla alias Sangsuasiuka He was son of Sindluuraja, brother of Simba, tlie Chalamana ling of ladá. Śzl.l13 was a greit warrior and he had replused an attack of the army of the Yadav. king, Sinhina, on the banks of the Nurbudd.. Ilc was cetakan p?.597er by the Y1:1152 king, but when lie was brought before Ium, Innt, ..!lced Sirlari to release him. It is said in the present poem tnt.:59 - Otwe're f-07:0ry princes were tierl to hus left foot with a Inborn at the 112, furt nad the follon 15,"lite of the footh, 20121015LTI", M. 789, dicens 1:11, 1:1 11', 'Iceli!!! t'i ryb, puit ciht year's sono ·८९ Mprime सभायामाकार्य श्रीज:- पा.. भापित किवीन्चरे सोमेश्वरे च हक स- आरिता नाम माम जगतांजनेराले निजामति निरिए दरं गते रोधसि । minानि न योनिद्रतां तर्जनी- मा निपमे मिलाय धवलं योद्धं भरं का क्षमः ॥३०॥ सिटाममा । मिदिती बस्नुपालतंजःपालावेकत्र । कृताः कथाश्चिरम् । तुझको मन्त्र येत रम धर्म एप धनमिदं दत्ते । धर्म एव व्ययनीयम् । ततः मदिश च कुल्तः । ततः कादिना फेनाप्युक्तम्- पन्धानमेको न कदापि गदिति स्मृतिप्रोक्तमिव स्मरन्तौ । नौ भान तिमोरचौरे सम्भूय धर्माध्यनि सम्प्रवृत्तौ ॥ ३१ ॥ अथ यस्पाला शुभ मुहत्तस्तम्भतीर्थं गतः। तत्र मिलितं चातुर्वर्ण्य, दानेन तापितं मर्यम् । तत्र संदीपनामा नौवित्तकः । स च सर्ववेलाकूलेषु प्रसर- बलमृतः अधिकारिणं नन्तुं नायाति, प्रत्युत तत्पाद्येऽधिकारिणा गन्तव्यम् । एवं बटुकालो गनः। पूर्व मन्त्रीन्द्रस्तंभट्टेनोवाच अस्मान्नन्तुं किमिति नागच्छलिम पक्तिन नवेयं रीतिः, प्रागपि नागच्छामि; यत्तु स्यान्नूनं तव नपरयानि रथानस्थः । तच्छुत्वा मन्त्री रुष्टः कथापयामास पुरुषो भूत्वा तिष्ठा, शास्मि त्वां दुर्विनीतम् । ततस्तेन वट्टआख्यवेलाकूलस्वामी राजपुत्रः पश्चाश- मंगमध्यस्थवादिरमुशलस्यच्छेदने खट्नेन प्रभुः, प्रभूतसैन्यत्वात्साहणसमुद्र उत्थापितः । तेन भाणितं मन्त्रिगणे । मन्त्रिन्मदीयमेक नौवित्तकं न सहसे, मदीयमित्रमसौ। तस्मादचनात्लुद्धो मन्त्री प्रत्यवीवचत् । स्मशानवासी भूतेभ्यो न विभेति । त्वमेव प्रगुणो भूत्वा युधि तिष्ठेथाः । सन्नडः सः। मन्त्रिवस्तुपालोऽपि धवलक्षकाद्भूरिसैन्यमानाय्याभ्यपेणयत्। रणक्षेत्रेऽदिती थे। शड्रेन निर्दलितं मन्त्रिसैन्यं पलायिष्ट दिशो दिशि । तदा वस्तुपालेन स्वराजपुत्रो माहेबकनामा भापितः । इदमस्मन्मूलघटं वर्तते, तत्कुरु येन श्रीवीरधवलो न सजते । ततोऽसौ राजपुत्रः स्वैरेव कतिपयैर्मित्रराजपुत्रैः सह नमभिगम्योपाच । शद्ध नेयं वट्टयाख्या ग्रामवाटिका, क्षत्रियाणांसद्धामोऽयम्। i This verse occurs in the M[t. Åbu Prasasti with some differ- মানিয়া इनि ख्यातः शड्डाख्य ence in rendings.

·९० वस्तुपालप्रवन्यः शङ्खोप्याह सुष्टु वक्तुं वेत्सि नायं तब प्रभोः पट्टकिलपरिपन्धनप्रदेशः, किन्तु सुभदस्य क्रीडाक्षेत्रमिदमित्येवं वादे जाते छन्दरण माहिवरून मन्त्रिणि पश्यति मन्त्रिप्रतापाच्छङ्खः पातितः । समरे जातो जयजयाकारः। मन्त्रिणा नद्राज्यं गृहीतम् । वेलाकूलऋडीनां का सङ्ख्या । नतः स्तम्भतीर्थमुत्तोरणमुत्पताक- मविशत् । प्रविष्टः सदीकसदनम् । तस्य भटानां सप्त द्विगुणशनानि सन्नहानि हत्वा सजीवग्राहं जग्राह, विट्ठवाणं नं कृपाणेन जघान । नतो गृहमामूलचूलं खातं पातितम् । हेसेप्टिकानां सङ्ख्या न, नथा मणिमुक्ताफलपदकानाम् । आयातो मन्त्री स्वधवलगृहम् , तोपितः स्वस्वामी वीरधवलः परिग्रहलोकश्च । ततः स्तुतिः- श्रीवस्तुपाल ! प्रतिपक्षकाल ! त्वया प्रपेदे पुरुपोत्तमत्वम् । तीरेऽपि वारकृतेऽपि मात्स्ये स्पे पराजीयत येन शङ्खः ॥ ३२ ॥ तावल्लीलाकवलितसरित्तावद्भलिहोर्मि- स्तावत्तीत्रध्वनितमुखरस्तावदज्ञातसीमा । तावत्प्रेवत्कमठमकरव्यूहबन्धुः स सिन्धुः लोपामुद्रासहचरकरकोडवर्ती न यावत् ॥३३॥ ततश्चाक्षवाटिनोवित्तकवाव्योः पार्थक्यं कृतम् । आ महाराष्ट्रेभ्यः सा- धिता भूः । वेलाकूलीयनरेन्द्राणां नरेन्द्रान्तराक्रम्यमाणानां मन्त्री प्रतिग्राहेण सान्निध्यं कृत्वा जयलक्ष्मीमर्पयतीति ते बोहित्यानि सारवस्तुपूर्णानि प्राभृते प्राहिण्वन्ति । अम्बिकाकपर्दिनौ रात्रौ निधानभुवं कथयतः । ते निधयो म- न्त्रिणा खानखानं गृह्यन्ते। दुर्भिक्षस्य नामापि नाभूत्, विडराणि दूरे नष्टानि, मुद्गलवलान्यागच्छन्ति जनिरे । कदा पुन ययुः। पल्लीवने दुकूलानि नागोदरा- णि च व हानि, गृहीता कोपि न ।ग्रामे ग्रामे सत्राणि, सत्रे सत्रे मिष्टान्नानि, ता- म्यूलानि वैद्याः। दर्शनढेपो नाश्वेताम्बरेभ्यः प्रतिवर्ष तिस्रः तिस्रः स्वदेशसर्वन- गरेपु प्रतिलाभनाः शेषदर्शनानामप्यर्चा । मन्त्रिवस्तुपालपत्न्यौ हे ललितादेसो- पू कल्पवल्लीकामधेनू । ललितादेव्याः सुनो मन्त्रिजयन्नसिंहः, सहबदे विजानिः । प्रत्यक्षचिन्तामणिः तेजःपालदयिताऽनुपमा । एवं पठितं च कविना- लक्ष्मीश्चला शिवा चण्डी शची सापत्न्यदृपिता । गगा न्यग्गामिनी वाणी वाक्साराऽनुपमा ततः ॥३३॥ श्रीगत्रुञ्जयादिपु नन्दीश्वरेन्द्रमण्डपप्रभृतिकर्मस्थायाः प्रारंभिपत । आ- रामणादिदलिकानि स्थलपधेन जलपधेन च तत्र प्राप्यन्ते । नपसामुद्यापनानां चपकाठमः।

·गाापानमा कानी भारी नापि मन्तिपुरन्दरी मानिसहोपेती श्रीपाश्च- गाई नन् लानरमीयतः । प्रथमदिने मसही तौ पार्श्वनाथस्य पुरो भावभाग प्रायमणिपुरम स्थिती । गीतरासादि वर्तते । सवोपरो- भानमत्या आपला परयो मलयादिनः समाकारिताः । ते यावदेवगृहं प्रवि- शनि तायापन्नि- " अस्मितमारे समारे सारं सारङ्गलोचना।" मन्त्रिन्यां गुतं चिन्तितं च । अहो । मठपतिवद्देवगृहेऽपि शृङ्गारा- हगर्भ पय प्रस्नोनिदेवनमाकारादिकमुचितमिह तन्नाधीते, तस्माददृष्टव्योऽसौ। उपविष्टः सरित। अन्येऽपि तसरयः पड़ी निपिण्णाः । मङ्गलदीपान्तेऽपर- हरिभिर्मयादिन एयागी_दाय प्रेरिताः । मन्त्री पुरस्तिष्ठति । “अस्मिन्नसारे संसारे "त्यादिपादल्यं भणितं तैः । मन्त्री हस्तेन वन्दित्वा विरक्तो गतः स्वोत्तारकम् । दिनान्यष्ट एवं पाठश्च । मन्त्र्यवज्ञा चारोहत्मक। अष्टम्यां रात्री मन्त्री मुत्कलापनिकां कर्तुं देवरगमण्डपे निविष्टः । पुरो धनवदरकाः । कोऽपि कविरार- श्रीवस्तुपाल! तव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हदि कृपा करपल्लवे श्रीः। देहे दतिपिलसतीतिरुपेय कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम॥३४॥ अपरस्तु- अनिःसरन्तीमपि गेहगर्भात्कीत्ति परेषामसती वदन्ति । स्वरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल ! त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सती तु ॥३५॥ इतरस्तु- सेयं समुद्रवसना तव दानकीर्तिपूरोत्तरीयपिहितावयचा समन्तात् । अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यत्तन्नाद्भुतं सचिवपुगव वस्तुपाल !॥३६॥ कश्चित्तु-क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च बलिस्वभावम् । कर्नानुभूता सशिरःप्रकम्पं जरेव दत्तिस्तव वस्तुपाल ! ॥३७॥ तेभ्यः कविभ्यः सहस्रलक्षाणि ददिरे । एवं गायनभद्दादिभ्योऽपि । याव- ज्जातं प्रातरिव, तदा मल्वादिभिः स्वसेवकाचैत्यदारदयेऽपि नियुक्ताः। एक दा. रमन्यदिशि, एकं च मठदिशि । उक्तं च तेभ्यः, मन्त्री चैत्यान्निःसरन् ज्ञाप- नीयः । क्षणेन वस्तुपालो मठदारान्निर्गच्छति, तावता सेवकज्ञापिताः सया संमुखाः स्थिताः । मन्त्रिणा रीढया भ्रूप्रणाम इव कृतः । आचार्यैरभिहितम्- दूरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति" - . ब ·६२ वस्तुपालप्रवन्तः T . विजीयनां, तीर्थानि पूज्यन्ताम् । मन्त्री कौतुकात्तथैव तस्थौ, किं पर्यव- मानेयं प्रस्तावनेति ध्यानादूचेच । न विनः परमार्थ किमेतद्धिधद्धे । आमागत पुरो गन्यतां, भवतां कार्याणि भूयांसि । मन्त्री सविशेष पृच्छति । सरयो वदन्ति मनिवेन्द्र ! शूयनाम् । मन्नामे कचिद् ग्रामाराः स्थूलबटुललोमगाः परायो बमति पर्वदि निपीदन्ति, कपोलझल्लरी वादयन्ति । तत्रैकदा वेलाक्लीगमरः पान्य आगमन् । नवीन इति कृत्वा ग्राम्यैराहतः, पृष्टः, कस्त्वं कल्यः । तेनोक्त म उनटेऽवात्सम् । पान्यः पुरो यामिकैः पृष्टः, समुद्रः केन सानितः । तेनीचे समः सः । पुनस्तैः पृष्टंकियान्सः। पान्थेनोक्तमलभपारः। कितनास्ते इनि पनन्नान- ग्रामाणी मणयो हरिजलचरो लक्ष्मीः पयोमानुपी गोवाः गिालाः प्रपाललविकाः शेवालमम्भः सुधा । नीर कल्पमाटीमतः फिमपरं नानापि रत्नाकरः ॥ ३८॥ निपारा पहिल्या व्याख्याय पुरोगतः पान्थः। तेषु ग्राम्येक मको पा गमुद्रादमगाताष्टः कहोलमालानुम्मितगगनानः ममः। मा. अनिलगा बायः गया लम्यन्ते प्रामं तृषितः गलिल गिगामि। टः । नतः पटनि- वीवियां जहि जणु पियह पुरसट गुन्द्रपति । सायी अधिवट यजल मिकिने || " पार्दन बादं गतः। नया नामपि म्मः । मन्त्रिणात या माग समानामयः । सामान्य ! अमिर गाना ver जटा प णामः. यया यर श्रीमानो मी मानी गरपिपत्र EिTr: मागmfarte म्याचा नादानियाली ife Tarif नामदार,ifest! - if we mi.in :::::::: -::.: * 4. -:: :: :: r... .....: + Pm mar P . NRNrn HAR arter . -- . - -- T MA .

·९३ N श्रावकाणाम् । तस्मादनेन राया रीरीहेममयीं लानप्रतिमा निर्मापयत । मन्त्रिणो दत्तं न किश्चित्पात्रेभ्यो गतं च मधुरं क्यः ॥४१॥ सैव चेजायते पूर्व न दूरे परमं पदम् ॥ ४२॥ आरोहन्ती शिरः स्वान्तादौन्नत्यं तनुते जरा। गापास्यक श्रीशाम्बीनिवनागआमदननागवंग्यश्रीआभूनंदिनी श्राविकोत्तमा अमादेवी शन्या. गया पता कलियुगमाान्धकारे मजजिनधर्मप्रकाशनप्रदीपौ हिजो नन्दनी जातीत्येवं चिन्तयतामस्माकं पद्यपाद्वयं वदनादुद्गतं, जिन- नमस्कारादि चिरमतम् । पार्न तु ऋणुत- यत्कृक्षिप्रमया पते वस्तुपाल ! भवादृशाः ॥ ४०॥ सविस्तरं न्यायानं कुतम् । जिल्हाय सचिवेन्द्रः । पदोर्लगित्वा सूरीन्क्ष- मयित्वा मोगान्ते ग्राम एक आगात् ।तत्र नातभुक्तविलिप्तः स्वं भृत्यं सचिवमे- कमाकार्य समादिक्षत्यं वाहिनी मे सहसदशकबदरकयुक् सूरिभ्यो देया। ग- तो मन्त्रिमेयकलय । भापिताः सरयः, मन्त्रिदत्तमिदमवधार्यताम्।आचादृष्ट- म्। अश्वमामा भतशतोल्लासितकृपाणजलप्लावितखास्तत्र गताः,यत्र श्रीवस्तुपा- हाउदितन तैः । मन्त्रिन् ! किमहमुचितभापी किंचारणः किं वन्दी, किन्तु सर्व- सिद्धान्तपारगः सम्यग्जैनः सूरिः।मया मनाप्रमोदेन यद उपश्लोकनमुक्तं तन्मूल्य- भृतामिमां यो दत्तिं कथं गृहामि । न मयेदं वित्तायाभिहितम्, किन्त्विदमन्त- मानसं ध्यात्वा यथाऽद्यापि जयति जिनपतिमतम् । न गृहाम्येव । मन्त्र्यप्याह भवन्नो निःस्पृहत्वान्न गृह्णीचे । वयं तु दत्तत्वान्न प्रतिगृह्णीमः । कथमनेन हेना भवितव्यमिति शिक्षा दत्त । ततः सूरिर्जगदे जगदेकदानी मन्त्री । मन्त्रिन् ! स्वगृहाय सम्प्रति गम्यते भवद्भिः तीर्धाय कस्मैचिदा । मन्त्र्याह , इतो भृगुपुरं श्रीमत्रततीर्धवन्दनाथ गच्छन्तः स्मः । आचार्याः प्राहुः तर्हि लब्ध एतद्धे- मव्ययोपायः । तत्र लेप्यमयी प्रतिमा आस्ते । तत्र लात्रसुखासिका न पूर्यते ध्वनितं तत्, तथैव च कृतम् । ततः समायातः स्वसदनं गूर्जरेन्द्रमन्त्री। अन्येयुरादर्शे प्रातर्वदनं पश्यता सचिवेन पलितमेकमालोकि। अधीता न कला काचिन्न च किञ्चित्कृतं तपः । आयुर्जीवितवित्तेषु स्मृतिशेषेषु या मतिः। रसः स्वान्तमायान्ती दिशते नीचतां पुनः ॥ ४३ ।। अपाटिच- क .

·९४ । HT ? लोकः प्रजाति मे नानी गरीने बगावत । कुनः कुशलमरमाक्रमायुर्यानि दिने दिने ॥ ४ ॥ ततोऽधिकं जिनधर्म रेमे । अर्थकदा दावपि भ्रातरौ श्रीवीरगलं व्यजिजपनाम् । देव ! देवादेशिक गूर्जरघरा साधिता । राष्ट्रान्तराणि करदानि । गमादेशः म्यानदा गज्याभिषेक त्सवः क्रियते । राणकेनोक्तं मन्त्रिणी जज़ भनिजदी। अजित्वा सार्णवामुर्वीमनिष्ट्वा विविमग्नः । अदत्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ? ॥ ४५ ॥ अतो राणकत्वमेवास्तु । इत्युक्त्वा व्यमृजत्ती । एकदा मन्त्रिभ्यां श्रीसोमेश्वरादिकविभ्यो विपुला वृत्तिः कृता भूम्यादि- दानैः। ततः पठितं सोमेश्वरेण- सूत्रे वृत्तिः कृता पूर्व दुर्गसिहेन धीमता । विसूत्रे तु कृना तेपां वस्तुपालेन मन्त्रिणा ॥ ४६॥ श्रीवीरधवलोऽपि सेवकान्सुष्टु पद्वीमारोपयन् जगत्प्रियोऽभृत् । किम च्यते तस्य? पश्यत ! पश्यत!। श्रीवीरधवलो ग्रीमे चन्द्रशालायांसुप्तोऽस्ति, वण्ठश्चरणौ चम्पयत्येकः । पटीपिहितवदनो जाग्रदपि वण्ठेन सुप्तो मेने । ततश्चरणाङ्गुलिस्था रत्नाङ्कमुद्रा जगृहे, मुखे च चिक्षिपे । राणकेन किमपि नोक्तम् । उत्थितो राणः । भाण्डागारिकपार्श्वगृहीत्वाऽन्या मुद्रा तादृगेव पादाङ्गुलौ स्थापिता । द्वितीयदिने पुना राणस्तत्रैव चन्द्रशालायां प्रसुप्तः। वण्ठश्चरणौ चम्पयति । राणः पटीस्थगितवदनोऽस्ति । वण्ठः पुनः पुनर्मुद्रामा- लोकते । अहो प्राक्तनीवेयं । ततो राणकः प्राह भोम् वण्ठ ! इमां मुद्रां मा ग्रहीः, या कल्ये गृहीता सा गृहीता । तरचनाकर्णन एव वण्ठो भीत्या वजा- हत इवास्थात् । यतः- हसन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः। स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजङ्गमः ॥४७॥ तां तस्य दीनतां दृष्ट्वा राणेन भणितं वत्स ! मा भैषीः । अस्माकमेवायं कार्पण्यदोषो येन तेऽल्पा वृत्तिः । इच्छा न पूर्यते, ततो वह्वपाये चौर्यबुद्धिः। अतःपरं हय आरोहाय दीयमानोऽस्ति लक्षार्थ वृत्तौ । इत्याश्वासितः सः।अतो वीरधवलः क्षमापरत्वाजगढल्लभः सेवकसदाफलत्वेन पप्रथे । स सहजदयाई इति मन्त्रिभ्यां रहाकथान्तरे शान्तपर्वणि द्वैपायनोक्तभीष्मयुधिष्ठिरोपदेशद्वा- ?

·९५ नापि बाधितः । एकदा विजयसेनहरयो वन्दापयितुमागताः । ब्राह्मणवेष्टितो गवासस्था वस्तुपाली नोत्तस्यौ। माकुमारवीप्रवन्धेन मिलितो मन्त्रीक्षामि- परमग्रे मागृहं दृष्टम् । मन्त्रिणोक्तं कुतः ? । तैरुक्तम्- कंठहिए वि जीवे सा तेण न लंघइव्यत्ति ।। ५१॥ मधीतम् । यूयमेव गुरवः । प्रभुभिरुक्तं नैवं वाच्यं, लोभपिशाचप्रसाज- मन्त्र्याह । अस्माभिर्भवन्तिके विद्यपडावश्यककर्मप्रकृत्यादि सर्व- गया . निकामोनिशानबारीयाऽष्टाविंगाधिकारस्थं गिः गा मांजपरिवाया गार व्याख्याय मायो मांसमय- स्गपानि मानिनीसमरिसविध व्याल्यां श्रावंाचं सवि- सोपं तेन नन्दति निकमणिः समः ।अन्तरितुपालो ब्राने मुहत्तं विमृशति । अपवाना nिal: फलपती । शिग जनानगाहातं गृपते लिया । मानो या न स तु पूर्तधुरन्धरः ॥ ४८ ।। चपापारपात सुकनं स्वीकृतं न यैः । गाना लिधापयोन्यापि मन्ये मूढतरानरान् ॥ ४९ ॥ इत्यादि विनय नेजपालेन नित्यभक्तेन साम्मत्यं कृत्वा मलधारिश्री- पचन्द्रमरिपादाना भगत या मे चिन्ताधुना सा निष्पत्यूह सेस्त्यति। मुभिः शाकिरीटमम् जिनयात्राचिन्ता वर्तते सा सेत्स्यति । वस्तुपालेन गदिनं नहिं देवालये यासक्षेपः भियताम् । श्रीनरचन्द्रसूरयः प्राहुः । मन्त्रीश ! वयं ने मातृपक्षे गुरचो, न पितृपक्षे । पितृपक्षे तु नागेन्द्रगच्छीयाः श्रीअमरच- गरिसीमोन्लारपट्ट प्रोविजयसेनसरया, यैर्वस्तुपालः प्रथमगुणस्थानग- वयम् । नकत्वात्। ता गुरवः । गुरुभिरतं मन्विन् ! चयं ठकुरचण्डपचण्डप्रसादसोमआसराजत- नड्वस्य कुमारदेवीकुक्षिसरोवरराजहंसस्य वस्तुपालस्य गृहं मत्वा समायाताः । जीशदिशेनि पुनरुक्तिमुदीरयन्तः कुर्वन्ति दास्यमपि वण्ठजनोचितं ये । तेष्वेव यद्गुरुधियं धनिनो विध्युः सोऽयं विभूतिमदपानभवोऽपराधः ५०॥ ततः प्रबुद्धो वस्तुपालो गुरुन्क्षामयामास । ते श्रीउद्यप्रभसूरिसंज्ञक- शिष्ययुजो विशालगच्छाः पीलयाईदेशे वर्तन्ते । ते वासनिक्षेपं कुर्वन्तु, न जा जस्स ठिई जा जस्स संतई पुब्वपुरिसकयमेरा । .

·९६ वस्तुपालप्रवन्धः ततो मन्त्रिभ्यां मरुदेशाद्गुरवः शीघ्रमानायिनाः । मुहूर्तप्रतिष्ठा देवालयः प्रस्थानं वासनिक्षेपणंकुलगुरुभिः कृतं, साधर्मिकवात्सल्यं शान्तिकं मारिवार स्वामिपूजनं लोकरञ्जनं चैत्यपरिपाटीपर्यटनं च विहितम् । अथ प्रतिलाभना । तत्र मिलिताः कवीश्वराः नरेश्वराः सड्डेश्वराः । दत्तानि कौशेयकटककुण्डलहारादीनि लोकेभ्यः । यतिपतिभ्यस्तु तदुचितानि कम्बलभोज्यादीनि । तदा श्रीनरचन्द्रसूरितिः सङ्घानुज्ञातैर्व्याख्या कृता । चौलुक्यः परमाहतो नृपशतस्वामी जिनेन्द्राज्ञया निर्ग्रन्थाय जनाय दानमनघं न प्राप जानन्नपि । स प्राप्तस्त्रिदिवं स्वचारुचरितैः सत्पात्रदानेच्छया त्वद्रूपोऽवततार गूर्जरभुवि श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवम् ॥ ५२ ॥ - ध्वनितः सङ्घः। सकलस्यापि वर्पस्य स एव दिवसः शुभः । यस्मिन्तीर्थमरेर्नाशः सज्जनश्च निरीक्ष्यते ॥ ५३ ॥ अथ चलिनः सुशकुनैः सङ्घः।मार्ग सप्तक्षेत्राण्युद्धरन् श्रीवईमानपुरासन मायासितः। वईमानपुरमध्ये तदा वहुजनमान्यः श्रीमान् रत्नश्रावको वसति । नगृहे दक्षिणावर्तगडः पूज्यते । स रात्री करण्डान्निर्गत्य स्निग्धगम्भीर घुम- युमायमानो नृत्यति च । तस्य प्रभावात्तस्य गृहे चतुरङ्गा लक्ष्मीः । शड्डन रात्री रन्न आलापि। तब गृहेऽहं चिरमस्थामिदानी नव पुण्यमल्पम् । मां श्रीवस्नुपा- लपुरुषोत्तमकरपङ्कजप्रणयिनं । सत्पात्रे दानात्त्वमपीह परत्र च मुनीभवः। व्यतं. तज्ज्ञात्वा रत्नो विपुलसामग्र्याऽभिमुग्यो गत्वा मन्त्री स्वगृहे बहुप- रिवरं भोजयित्वा परिचाप्योचे । एवमेवं गहादेशो मे, गृहाणेमम । मतगार न वयं परधनार्थिनः पिगुनाच्छडमलां ज्ञात्वा तं गृहीपयति स्वयं मन्त्री, तम्मा स्वयमेव ददामीति । अपि मा शद्विष्टाः, निर्लोभन्वादमाफमाम्माकममा चेन्युक्या बिगते मन्त्रिगि, गन्नेन गदिनाम । देव! महायस्थानमम्म न गयो । नतः किं नियत गृहागय । नती गृहीती मन्त्रिणा गहः ।नयमावाऽननः । : महा श्रीरायतलहदिकामाए । नत्र ललितामामामादादिकाननानि पदयन्द्रनुदिनः ममतः मचियः भान्टा टायपादिम । मवियामा नका त्रि ऋषभ बन्दनं । नटा काव्यपाठ:--- आयनचादिक्षता मेवान घाता- पगलेन मनमा के के य नागबिताः ।

·ऽपि सविशेपाः कृताः । देवदव्यनाशनिषेधार्थ चत्वारि श्रावककुला- याष्टिकेन कारकभृते साधव यष्टिप्रहारलेशो दत्तः। मन्त्रिण्या देशनिर्वासनं प्रतिपदं लताभिपडान्मलिनान्येव वासांसि अभविष्यन् । एवं तु वस्त्राभ्यङ्गो तोऽतिदिव्यधवलवासाश्चान्दनतिलको दिव्यपदकहारभूषितोरःस्थलः। सूरीणां पृच्छन्ति। देव! कि कारणं रुद्यते।हर्पस्थाने को विषादः । श्रुतशील इव नलस्य, मात्रयन्ति भृपाः, ताक्ष्येणेव पन्नगास्त्वया हताः सपत्नाः पृथिवीपालाः, चन्द्रा- येव चकोरास्तुभ्यं स्पृहन्ति स्वजनाः, हिमवत इवगङ्गा त्वत्तःप्रभवतिराजनीतिः, भानोरिव पद्मास्तवोदयमीहन्ते सूरयः, विष्णाविव त्वयि रमते श्रीः, तन्नास्ति यन्नास्ति ते । ततो मन्त्रिणोक्तं दुःखमिदं यन्मे भाग्यसड्ढाधिपत्यादिविभूति- पानुपारप्रसन्ध. तरान्तमिलाति नन्दनयनाकल्पैककल्पद्रुम ! त्यामामार कदा कदर्भनमिदं भूयोऽपि नाहं सहे॥५४॥ अधाचारितमन्नमेगन्यजारोपणेन्द्रपदाधिरञ्जनादीनि कर्तव्यानि विहि- । देवेभ्यो मानि आरात्रिकतिलकादीनि दत्तानि । कुड्डमक'रागुरु- इनासुमपरिमलमिलदलिकुलसङ्कारभारपूरितमिव गगनमभवत् । गीत- सध्यनिभिदिशाराणि अभ्रियन्त । पूर्व मन्त्रिश्रीउदयनदत्ता देवदायाः चहौ सुक्तानि । अनुपमा दानाधिकारिणी । तस्याः साधुभ्यो दानानि त्याः किल माति पृन्दे पतता घृतकटहटकेन क्षौमाण्यभ्यक्तानि । तदा समादिष्टम् । रेन वेत्सियद्यहं तैलिकपत्नी कान्दविकी वा ख्यभविष्यम् , तदा दर्शनप्रसादादेव स्यात् । य इदं न मन्यते तेन नो नहि कार्यमेवेत्युक्तम् । अहो ! दर्शनभक्तिरिति ध्वनितं सर्वम् । एकदा मन्त्रीश्वरो नाभेयपुर आरात्रिके स्थि- कवीनां श्रावकमाविकानां च ततिः। तिलकं तिलकोपरि पुष्पस्रक पुष्पस्रगुपरि। । तदा सूत्रधारणकेन दारवी कुमारदेव्या मातुर्मूतिर्महन्तकाय नवीनघटिता दृष्टौ कृता । उक्तं च तेन मातुर्मूर्तिरियम् । तदा मन्त्रीश्वरेणाशिखनखं दृष्टा मूर्तिः दिनं च। प्रथममभ्रमात्रं, ततोऽव्यक्ततरो ध्वनिः, ततो व्यक्ततरः। सर्वे तटस्थाः उद्धव इव विष्णोः, अभय इव श्रेणिकस्य, कल्पक इव नन्दनस्य, जाम्बक इव वनराजस्य, विद्याधर इव जयन्तराजस्य, आलिग इव सिद्धराजस्य, उद्यन इव कुमारपालस्य, त्वं मन्त्री वीरधवतस्य । विपद्धीताः पर्वता इव सागरं त्वा- मातृमरणादनन्तरं सम्पन्ना । यदि तु सा मे माता इदानीं स्यात्तदा स्वहस्तेन (1) This verse ocenrs as the oth stanza of Vastupila's Adisrarn Stotra. Sco Naranai Ayaninanda p. 6!

·वन्तुपाल्पवन्यः मङ्गलानि कुर्वत्यास्तस्या मम च मङ्गलानि कारयनः, पश्यतश्च लोकस्य, किय- त्सुखं भवेत् । परं किं कुर्मो धात्रा हताः स्मः । ततः श्रीनरचन्द्रमूरिभिर्मला रिभिरभिहितं मन्त्रीश्वर ! यथा त्वं सचिवेषु नथाऽत्र देशे प्रधान राजमु सिद्ध राजो व्यजयन । स मालवेन्द्र जित्वा पत्तनमागतो मङ्गलेषु क्रियमाणेप्वपाठी- द्यया- मा स्म सीमन्त्रिनी कापि जनयेत्पुत्रमीदृशम् । वृहद्भाग्यफलं यस्य मृतमातुरनन्तरम् ॥ ५९॥ तस्मान्न सर्वेऽपि नृणां मनोरथाः पूर्यन्ते । श्रीनरचन्द्रनृरिभिरागीर्दत्ता- तवोपकुर्वतो धर्म तस्य त्वामुपकुर्वतः । वस्तुपाल ! द्वयोरस्तु युक्त एव समागमः ॥ ५॥ इति । अब रात्रौ तन्मयनया नाभेयपूजाध्यानदानपूजाः । नदा कवयः पठनि- ये पापप्रवणाः स्वभावकृपणाः स्वामिप्रसादाल्वणा- स्तेऽपि हव्यकणाय मर्त्यभपणा जिह्वे भवत्या स्तुनाः । तस्मात्त्वं तदयापघातविधये बदादरा साम्प्रतं धर्मस्थानविधानपितकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ।। ५७ ॥ अपरन्तु- मृगे रणेषु चरणप्रणतेपु मोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेपु बुधोऽयोथे । नीता गुरुः कविजने कविरक्रियामु मन्दोऽपि च ग्रहमयो नहि वस्तुपाला अन्यस्तु-श्रीभोजबदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालबन्दी विनोदयति भारती ।।१९।। इतरस्तु-श्रीवामान्युजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गुलीलाना जन्मुक्षिणपनावमयतां पत्रापि देवद्रुमाः । वान्छामृगणकारणं प्रगयिनां जिव चिन्तामणि- जाता यम्य किमम्य दाम्पमपरं श्रीवस्तुपालम्प ना ॥ सर्वत्र लक्षदानम । अताहिकायां गतायां श्रीमयमदेवं गहां कमामादाने नीटे यमन वन्मुगनव । स्टदर्दननुटामा नपान पिटगांध्यम ॥६॥ पर दवाय पतिया विनाशिनः । नई नया मदते नं। ६॥

·- ·९९ पालपरत्यः एवं मनःः मचियश्चलितः । मम्देवाशिखराने यावलिलयदपि याति भावस्मरशपिगन्दत्वेदलितगात्रयसनान्कियतो मालिकान् पुष्पकरण्ड- भारितशिरमाऽपश्यत् । पृष्टास्ते कयमुत्सुका इव यूयम् । तैर्विज्ञप्तं देव ! वयं हराउप्पाण्यासाम । नमः किल गायशिखरेऽस्ति, प्रकृष्टं मूल्यं लप्स्यामहे । तापुनरन्याश गृत्तं, नवचलितः, तस्माद्भाग्या वयम् । इति तेपां दैन्यं दृष्ट्वा मन्त्रिणाऽभाणि । अव स्थायनामूक्षणम् । तावता पाश्चात्यं सर्वमापति तम् । श्रीवस्तुपालेन स्वकुटुम्ब सहयाभण्यत, यथा भो धन्याः ! सर्वेषां पूर्ण- स्तीर्घपूजाभिलापः ? । लोकेनोक्तं पूर्णः । मन्त्र्याह किमपि तीर्थमपूजितं स्थितम् । लोकः पाद प्रत्येकं सर्वाणि तीर्धानि पूजितानि ध्यातानि । मन्त्रि- महेन्द्रः प्राह यविस्मृतं तन्न जानीध यूयं, वयं स्मारयामः । सङ्घो वदति किं विस्मृतम् । मन्त्री गदति लोकाः ! पूर्वमयं तीर्थमयो गिरिः यत्र स्वयं ऋषभदेवः समवासापीत्, ततो नेमिवर्जिता दाविशतिर्जिनाः समवासापुरसङ्ख्याः सिद्धा- श्व पत्र, सोऽद्रिः कथं न तीर्थम् । लोकोप्याह सत्यं तीर्थमेव । तर्हि पूज्यतां, पुष्पाणि फेति चेदिमे मालिका इमानि पुष्पाणि च पुण्यैरुपास्थिषत । ततः सद्धेन तानि पुष्पाणि गृहीत्वाऽद्रिपूजा कृता, नालिकेरास्फालनं वस्त्रदानादिके- पाठ च आनन्दाचनिझरिताक्ष:- कल्पद्रुमस्तरुरसौ तरवस्तथान्ये चितामणिमणिरसौ मणयस्तधान्ये । धिग जातिमेव ददृशेवत यत्र नेमिःश्रीरैवते स दिवसो दिवसास्तथाऽन्ये३३ तत्राप्यष्टाहिकाविधिः प्रागेव । नाभेयभवनकल्याणत्रयगजेन्द्रपदकुण्टा- झम्पापनं दृष्ट्वा सोमेश्वरकविः- इच्छासिद्धिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रनष्टो वलिः । तस्मार्थिकदर्थनां विषहतां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ।। ६५ ॥ पशुतुरगशिश्चाद्यपीया सहो रैवतमारोह च । नेमिनि दृष्टे मन्त्री ननर्त , प लयश्च । तुष्टा मालिकाः । एवं पराशाभलपरान्मुख आसराजसः । शनैः शनैः अभाचैराग्यतरहरले चित्ते त्वदीये यदुवंशरत्न !। कथं कृशालयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनगोऽपि पदं न लेभे ॥ ६४ ॥ न्तिकप्रासादाम्विकासाम्बप्रद्युम्नशिखरतोरणादिकीर्तनदर्शनैः ससडो मन्त्री नयनयोः स्वादुफलमापिपताम् । आरात्रिकेऽथिनां ससम्भ्रमं मन्त्रिमध्ये नीरागानगमन्मुनीन् सुरभयचिन्तामणिः काप्यगात्

·९८
वस्तुपालप्रवन्धः
किय-
मङ्गलानि कुर्वत्यास्तस्या मम च मङ्गलानि कारयतः, पश्यतश्च लोकस्य,
त्सुखं भवेत् । परं किं कुर्मो धात्रा हताः स्मः । ततः श्रीनरचन्द्रसरिभिर्मलधा-
रिभिरभिहितं मन्त्रीश्वर! यथा त्वं सचिवेषु तथाऽत्र देशे प्रधानं राजसु सिद्ध-
राजो व्यजयत । स मालवेन्द्रं जित्वा पत्तनमागतो मङ्गलेपु क्रियमाणेष्वपाठी.
द्यथा-
मा स्म सीमन्त्रिनी कापि जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
वृहद्भाग्यफलं यस्य मृतमातुरनन्तरम् ॥ ५५ ॥
तस्मान्न सर्वेऽपि नृणां मनोरथाः पूर्यन्ते । श्रीनरचन्द्रसूरिभिराशीर्दत्ता-
तवोपकुर्वतो धर्म तस्य त्वामुपकुर्वतः ।
वस्तुपाल ! योरस्तु युक्त एव समागमः ॥५६॥ इति ।
अथ रात्रौ तन्मयतया नाभेयपूजाध्यानदानपूजाः । तदा कवयः पठन्ति-
ये पापप्रवणाः स्वभावकृपणाः स्वामिप्रसादोल्वणा-
स्तेऽपि द्रव्यकणाय मर्त्यभषणा जिह्वे भवत्या स्तुताः ।
तस्मात्त्वं तद्घापघातविधये वदादा साम्प्रतं
धर्मस्थानविधानधर्पितकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ॥ ५७ ॥
अपरस्तु-
सुरो रणेषु चरणप्रणतेपु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेपु बुघोर्थ बोधे ।
नीतो गुरुः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो नहि वस्तुपाल।।५८॥
अन्यस्तु-श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः ।
श्रीवस्तुपालबक्रेन्दौ विनोदयति भारती ॥ ५९॥
इनरस्तु-श्रीवासाम्युजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गुलीछद्मतो
जग्मुर्दक्षिणपञ्चशाखमयतां पञ्चापि देवद्रुमाः ।
वान्छापूरणकारणं प्रणयिनां जिद्वैव चिन्तामणि-
जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥३०॥
सर्वत्र लक्षदानम् । अष्टाहिकायां गतायां श्रीकपभदेवं गद्गदोक्त्या
मन्न्यच्छत् ।
त्वन्यामादकृते नीडे वमन् शृण्वन्गुणांस्तव ।
मानतुष्टात्मा न्यासं विहगोप्यहम् ।। ६१ ॥
सहाय मृतकारस्य यत्प्रियायां वियोगिनः ।
यायावविना लक्ष नव्यानं मन्तु ने मतं ॥ ३२॥

·वस्तुपालपबन्धः ९९ एवं ससङ्घः सचिवश्वलितः । मरुदेवाशिखराने याचत्कियदपि यानि तावच्छूमवशविगलत्स्वेदलिनगात्रवसनान्कियतो मालिकान् पुप्पकरण्ड- भारितशिरसोऽपश्यत् । पृष्टास्ते कथमुत्सुका इव यूयम् । तेर्विज्ञप्तं देव ! वयं दूरात्पुष्पाण्यहार्म । सङ्घः किल शत्रुञ्जयशिखरेऽस्ति, प्रकृष्टं मूल्यं लप्स्यामहे । तत्पुनरन्यथा वृत्तं, सङ्घश्चलितः, तस्मादभाग्या वयम् । इति तेपां दैन्यं दृष्ट्वा मन्त्रिणाऽभाणि । अत्रैव स्थीयतामूर्चेक्षणम् । तावता पाश्चात्यं सर्वमापनि तम् । श्रीवस्तुपालेन स्वकुटुम्ब सहश्चाभण्यत, यया भो धन्याः ! सर्वेषां पूर्ग- स्तीर्थपूजाभिलापः ? । लोकेनोक्तं पूर्णः । मन्त्र्याह किमपि तामजितं स्थितम् । लोकः प्राह प्रत्येकै सर्वाणि तीर्थानि पूजितानि ध्यातानि । मन्त्रि- महेन्द्रः प्राह यदिस्मृतं तन्न जानीथ यूयं, वयं स्मारयामः । महो वदति कि विस्मृतम् । मन्त्रीगति लोका: ! पूर्वमयं तीर्थमयो गिरिः यत्र स्वयं नापमंशः समयासापीत्, ततो नेमिवर्जिता दाविशतिर्जिनाः समयामापुरमगा मिळा श्व यत्र, सोऽद्रिः कथं न तीर्थम् । लोकोप्याह मत्यं तीर्थमेव । नहिं पूना, पुष्पाणि केति चेदिमे मालिका इमानि पुष्पाणि च पुणेपास्थिापन r सद्देन तानि पुष्पाणि गृहीत्वाऽद्रिपूजा कृता, नालियरामादनं चाप्रमानादि- लयश्च । तुष्टा मालिकाः । एवं पराशामापरान्मुम आमराजारः । शन: : पशुतुरगशिश्चाद्यपीच्या सहो रैवतमारोह च । नेमिनि राष्ट्र मन्त्री निन, ' पाठ च आनन्दानुनिसरिताक्षः-- कल्पमस्तरसो तरवस्तधान्ये चितामणिमणिरसो मणयलगा। घिग जातिमेव ददृशे वत पत्र नेमिः श्रीरंचते स दिवसा दिएमास्ता अभावैराग्यतरजरसे चित्ते त्वदीये यदुवंशरत्न!। कथं कृशाजयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनमोऽपि पद न रे ।। ६५ । तत्राप्यष्टाहिकाविधिः प्रागेप । नाभेयनगनकल्याणप्रया. न्तिकमासादाम्बिकासाम्बप्रारशिखरतोरणादिकीर्तनदर्शनः मन माना नयनयोः स्वादुफलमापिपताम् । आराधिकऽपिनां समान मन्त्रिमा दाम्पापनं दृष्टा सोमेश्वरकाषिः- इच्छासिस्सिगुप्तते सुरगणे कल्पद्रुमः स्वीपने पाताले पपमानमोजनजने काष्ठं मनो रविः । नीरागानगमन्मनोन मुरमभिन्नामाणिक काममा तस्मादपिर्धनां विषतां प्रापपात: hिat .. ६. m

·No text on this page.

·वस्तुपालप्रवन्धः ९९ एवं ससङ्घः सचिवश्वलितः । मरुदेवाशिखराग्रे यावत्कियपि याति तावच्छ्रमवशविगलत्स्वेदल्लिन्नगात्रवसनान्कियतो मालिकान् पुप्पकरण्ड- भारितशिरसोऽपश्यत् । पृष्टास्ते कयमुत्सुका इव यूयम् । तैर्विज्ञप्तं देव ! वयं दूरात्पुष्पाण्यहार्म । सङ्घः किल शत्रुञ्जयशिखरेऽस्ति, प्रकृष्टं मूल्यं लप्स्यामहे । तत्पुनरन्यथा वृत्तं, सङ्घश्चलितः, तस्मादभाग्या वयम् । इति तेपां दैन्यं दृष्ट्वा मन्त्रिणाऽभाणि । अत्रैव स्थीयतामूर्वेक्षणम् । तावता पाश्चात्यं सर्वमापति तम् । श्रीवस्तुपालेन स्वकुटुम्ब सङ्घश्चाभण्यत, यथा भो धन्याः ! सर्वेषां पूर्ण- स्तीर्थपूजाभिलापः ? । लोकेनोक्तं पूर्णः । मन्त्र्याह किमपि तीर्यमपूजितं स्थितम् । लोकः प्राह प्रत्येकं सर्वाणि तीर्थानि पूजितानि ध्यानानि । मन्त्रि- महेन्द्रः माह यद्विस्मृतं तन्न जानीथ यूयं, वयं स्मारयामः । सङ्को वदनि कि विस्मृतम् । मन्त्री गदति लोकाः ! पूर्वमयं तीर्थमयो गिरिः यत्र स्वयं ऋषभदेवः समवासापीत्, ततो नेमिवर्जिता दाविशतिर्जिनाः समवासापुरसध्याः सिहा. श्व यन्त्र, सोऽद्रिः कथं न तीर्थम् । लोकोप्याह सत्यं तीर्थमेव । तर्हि पूज्यनां, पुष्पाणि केति चेदिमे मालिका इमानि पुष्पाणि च पुण्यरूपास्थिपत । ततः सवेन तानि पुष्पाणि गृहीत्वाऽद्रिपूजा कृता, नालिकेराकालनं वन्नदानादिरे- लयश्च । तुष्टा मालिकाः । एवं पराशाभगपरान्मुख आसराजमः । शनैः शनः पशुतुरगशिश्वाद्यपीटया सड्डो रैवतमारुरोह च । नेमिनि दृष्टे मन्त्री ननत, '' पाठ च आनन्दाश्रुनिझरिताक्ष:- कल्पद्रुमस्तरुरसौ तरवस्तथान्ये चितामणिर्मणिरसौ मणयस्तधान्ये । धिग जातिमेव ददृशेवत यत्र नेमिःधीरवते स दिवसो दिवसालवाऽन्ये३३ अभङ्गवैराग्यतरझरझे चित्ते त्वदीये यदुवंशरल!। कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनझोऽपि पदं न लेने ॥२४॥ तत्राप्यष्टाहिकाविधिः प्रागेव । नाभेयभवनकल्याणत्रयगजेन्द्रपदकुण्या- न्तिकप्रासादाम्विकासाम्बप्रद्युम्नशिखरतोरणादिकीर्तनदर्शनः सनहा मन्त्री नयनयोः स्वादुफलमापिपताम् । आरात्रिकेविनां ससन्धन मन्त्रिमध्ये झम्पापनं दृष्ट्वा सोमेश्वरकविः- इच्छासिडिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रनष्टो वलिः। नौरागानगमन्मनीन् सुरभयचिन्तामणिः झाप्पगात् तस्माफिार्थनां पिपरतांनीपतुपालः हितौ ।। १५ ।

·१०० वस्तुपालप्रवन्धः लक्षा सपादाऽस्य दत्तौ मन्त्रिणः । दानमण्डपिकायां निपण्णो निर- गेलं दददेवं स्तुतः केनापि- पीयूपादपि पेशलाः शशधरज्योत्लाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः। वाग्देवीमुखसाममृक्तविशदोगारादपि प्राञ्जलाः केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ॥ ६६ ॥ वस्तुपाल ! तव पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः। क्षीरनीरनिधिवाससः क्षितेरुत्तरीयतुलनां विगाहते ॥ १७॥ एवं भावमापूर्य देवोत्तमं श्रीनेमिमापृच्च्य सर्वास्तीर्थचिन्ताः कृताः । निर्माल्यपदं दत्त्वा पर्वतादुतारीत् , न सतां हृदयात् , नापि महत्त्वात् । अथ खड्गारदुर्गादिदेवपत्तनादिषु देवान्ववन्दे । तेजःपालं खङ्गारदुर्ग स्थापयित्वा स्वयं ससङ्घो वस्तुःपालः श्रीधवलकके वीरधवलमगमत् । स्वागतप्रश्नः स्वामिना कृतः आरम्भसिद्धिप्रश्नश्च । ततो मन्त्र्याह- कामं स्वामिप्रसादेन प्रेष्याः कर्मसु कर्मठाः । तद्वैभवं वृहद्भानोः कचिदूष्मा जलेऽपि यत् ॥ ६८ ॥ राणकेन ससङ्घः सचिवः स्वसदने भोजितः परिधापितः स्तुतश्च । तेज:- पालस्तु खङ्गारदुर्गस्थो भूमि विलोक्य तेजपालपुरममण्डयत् सबारामपुर- प्रपाजिनगृहादिरम्यम् । प्राकारश्च तेजःपालपुरं परितः कारितःपाषाणवद्धस्तुङ्गः । अथ वस्तुपालः श्रीवीरधवलपार्श्वे सेवां विधत्ते, देशः स्वस्थः, धर्मो वर्तते । एवं सति एकदा ढिल्लीनगरादेत्य चरपुरुषैः श्रीवस्तुपालो विज्ञप्तः । देव! डिल्ली- तः श्रीमोजदीनसुरत्राणस्य सैन्यं पश्चिमां दिशमुद्दिश्य चलितं चत्वारि प्रया- णानि व्यूढं, तस्मात्सावधानः स्थेयम् । मन्येऽर्बुददिशा गूर्जरधरां प्रवेष्टा । मन्त्रि- णा सत्कृत्य ते चरा राणकपा नीताः, कथितः स प्रवन्धः । ततो राणकेना- प्यभाणि वस्तुपाल ! म्लेच्छैगर्दभिल्लो गर्दभीविद्यासिद्धोऽप्यभिभूतः । नित्यं सूर्यविम्बनिर्यत्तुरङ्गमकृतराजपाटीका शिलादित्योऽपि पीडितः । सप्तशतयोज- नभूमिनाथो जयन्तचन्द्रोऽपि क्षयं गतः । विंशतिवारवद्धरुडसहावदीनसुरत्रा- णमोक्ता पृथ्वीराजोऽपि बद्धः । तस्मादुर्जया अमी। किं कर्ताऽसि ? । वस्तुपाल उवाच स्वामिन् ! मां यदुचितं तत्करिष्यामि। ततः सारावलक्षेण चलितो तृतीये प्रयाणे दणकदेवीं 'रादिमहापूजापूर्व सस्मार। सा तद्भाग्या- क्षीभूयोवाच वत्स! मा भैपीः । अर्बुददिशा यवनाः प्रवेक्ष्यन्ते । तव देशं ·m वस्तुपालप्रवन्धः १०१ . यदा अमी प्रविशन्ति, तदैव लविता घटिकाः स्वराजन्य रोधयेथाः । आवासान् यत्र गृह्णन्ति, तत्र स्थिरचित्तः ससैन्यो युद्धाय सरभसं ढौकेथाः । जयश्रीः कर- पञ्जरे एव । इदं श्रुत्वा धारावर्षायादगिरिनायकाय स्वसेवकाय नरान्प्रैपयत्, अकथापयच म्लेच्छसैन्यमव॒द्मध्ये भूत्वा आजिगमिपदास्ते । त्वं तानाग- च्छतो मुक्त्वा पश्चाद्धण्टिका रुन्ध्याः। तेन तथैव कृतम् । प्रविष्टा यवनाः यावदावासान् गृहीष्यन्ति तावत्पतितो वस्तुपालः कालः । हन्यन्ते यवनाः । उच्छलितो चुम्बारवः । केचिद्दन्ताङ्गुलीगृह्णन्ति, अपरे तोवां कुर्वन्नि, न तु छुट्ट- न्ति । एवं तान्हत्वा तच्छीर्पलक्षैः शकटानि भृत्वा धवलककमेत्य मन्त्री स्व- स्वामिनमदर्शयत् । श्लाघितश्च तेनायं- न ध्वानं तनुपे न यासि विकटं नोचैर्वहस्याननं दर्पानो लिखसि क्षितिं खुरपुटै वज्ञया वीक्षसे । किन्तु स्वं वसुधातलैकधवल ! स्कन्धाधिरूढे भरे तीर्थान्युचतटीविटङ्कविपमाण्युल्लड्डयन्लक्ष्यसे ॥ ६९ ॥ ततः परिधापितः विसृष्टः स्वगृहाय । तत्र मङ्गलकरणाय लोकागमः । द्रम्मेण पुष्पं लभ्यते । एवं पुष्पस्रक्व्ययो लोकैः कृतः । इतश्च नागपुरे साधुदेहासुतः साधुपूनडः श्रीमोजदीनसुरत्राणपत्नीवी- बीप्रतिपन्नवान्धवोऽश्वपतिगजपतिनरपतिमान्यो विजयते । तेन प्रथमं शत्रु- अये यात्रा त्रिसप्तत्यधिकदादशशतवर्षे वबेरपुरादिहिता । द्वितीया सुरवा- णादेशात् , पडशीत्यधिकद्वादशशतसयवर्षे नागपुरात्कर्तुमारब्धा । अष्टा- दशशतानि शकटानि बहवो महीधराः। कुमारनेनासहितो माण्डव्यपुरं यावदा- यातः। ततः सम्मुखमागत्य महन्तफतेजःपालेन धवलकारमानीतः। श्रीवस्तुपाल: सम्मुखमागमत् । सङ्घस्य धूली पवनानुफूल्याद्यां दिशमनु धावति, मन्त्री तत्र गच्छति। तटस्थैर्भणितं, मन्त्रीश ! इतोरजः रजः पादोऽयधार्यताम् । ततःस- चिवेन बभणे । इदं रजः स्पष्टुं पुण्यैर्लभ्यतेऽनेन रजसा स्पृष्टेन वृजिनरजांसि दरे नश्यन्ति । ततः सङ्घपतिपूनमन्त्रिणोर्नाटालिजनप्रियालापी संवृत्तौ। सरतीरे स्थितः पूनडः कुलगुरुमलधारिश्रीनरचन्द्रसरिपादान वयंदे । रात्री वस्तुपालन कथापितं पूनटाय पुण्यात्मने । प्रातः सर्पसङ्ग्रेनात्मदसत्यतिथिना युप्मता व भवितव्यम् । धूमो न कार्यः। पूनडेन तथेत्यादृतम् । रात्री मण्डपा द्विद्वारो रस यतीप्रकाराध सर्व निप्पनम् । प्रातरायान्ति नागपुरीयाः । सर्वपां चरवाहनं तिलकरचनां च श्रीपस्तुपालः स्वहस्तेन करोति । एवं लन्ना दिमहरी, मन्त्री ·१०२ नत्तुपालप्रवन्धः तथैवानिर्विष्णः । तदा तेजःपालेन विज्ञप्तमन्यैरपि देव ! वयं सपादक्षाल- नादि कारयिष्यामः, यूयं भुङ्क, तापो भावी । मन्त्रिनरेन्द्रेणोक्तं मैवं वदत, पुण्यै- रयं वासरो लभ्यते । गुरुभिरपि कथापितम्- यस्मिन्कुले यः पुरुषः प्रधानः स एव यत्नेन हि रक्षणीयः । तस्मिन्विनष्टे हि कुलं विनष्टं न नाभिभङ्गे त्वरका वहन्ति ॥७७) तस्माद्रोक्तव्यं भवद्भिः, तापो माभूत् । मन्त्री पत्नी गुरुभ्यो विज्ञपयितुं प्रैपीत्। तत्र काव्यमू- अद्य मे फलवती पितुराशा मातुराशिपि शिखाकरिताऽय । यगुगादिजिनयात्रिकलोकं पूजयाम्यहमशेपमखिनः ॥ ७१ ॥ भाजगता मन्त्रिणा नागपुरीयाणामेकपतित्वं दृष्टा शिरोभूनितम् । हो गदा लोस एते । एवं भोजयित्वा परिधाप्य च रक्षितो नागपुरसः । गत सालपून तो शत्रुक्षयं ससडी, वन्दित अपनः । एकदा लाने सनि देवाच सपनामांपिकते पुष्पः किल कलशेन नासा मापीडीत्याशयतः । तमा मन्निनानिन्निनं कदाचिदेवाधिदेवस्य कलशादिना परचणापि वा. मानन्द भवेत् । नदा का गतिः सहस्येति चिन्तयित्वा पुन मालेगे, प्रातः म माध्यमेवं मंवृत्ती पदि विवान्तरं माम्भाणीमधं किगते तदा गुन्हा नग्न न मुस्त्रागमोजदीनमित्रे त्वयि यतमाने स्थानान्गा । नाना। मानचिनविध्यते । इत्यादि बदन्ना विनादिनीयानि बन्दिना गाता ! मन इरडी नागपुरम । मन्त्री धवल रागशान्ति। एवं निरोग सर. मजदीननाता वृद्धा नियात्रामाणिनी तामपुरमागता । नागिन नन्दिनाया । म मागता अधिन चाया जाता प्रोगामा • रे ग जलायन यातिनदा में ज्ञाणा गाना पितान: । मन्त्रि. : विशिययनया: म दस ग्राहिता, सामा दिन निदा नाविक तान्त्रिmilaritr... माला अन्नई नन्दगिना । मलिना if it ! नाना Edit furtel किन । किन म । ft Taa * का नं. fairne THERE ARE FFI .

·वस्तुपालप्रवन्धः १०३ ? ता। मन्त्रिणश्च मार्गश्चान्तरे त्रिविधोऽस्ति एको जलमार्गः, अपरः करभगम्यः, इतरस्तु अश्वलवयः । यत्र ये राजानो योऽध्वा यथा लवयते तथा सूत्रं कृतम् । राज्ञामुपदायै द्रव्याणि प्रगुणीकृतानि । एवं सामग्र्या सा प्रहिता तत्र । रचितं तोरणं मसीतिद्वारे । तत्र दीपतैलादिपूजाचिन्ता तद्राजपार्थात् शाश्वती कारिता । दत्तं भूरि भूरि तत्र । उद्भद्भरि यशः । व्यावृत्ता जरती । आनीता स्तम्भनपुरम् । प्रवेशमहः कारितः । स्वयं तड्रिक्षालनम् । एवं भत्त्या दिन- दशकं स्थापिता । तावता धवलकिशोरशतपञ्चकमन्यदपि दुकूलगन्धराजप- रादि गृहीतम् । वृद्धा प्रोक्ता मातश्चलसि यद्यादिशसि । तत्र मानं च दापयते तदाहमपि आगच्छामि। तया भणितं तत्राहमेव प्रभुः स्वैरमेहि पूजा ते तत्र। श्रीवीरधवलानुमत्या चलितो मन्त्रिमहेन्द्रः। गतो दिल्लीतटम् । राजमातृवच- नात्कोशद्वये तस्थौ । सुरत्राणः सम्मुखमागान्मातुः। माता प्रणता पृष्टा चलुन्द- यात्राम् । जरत्या मोक्तं कथं न मे भद्रं यस्या दिल्यां त्वं पुत्रः, स्वयं वस्तुपाल: । राज्ञा पृष्टं कोऽसौ वस्तुपाल: ? । जरत्या वृत्तान्तः प्रोक्त नाहि ख्यातिगर्भः। राजाह स किमिति नावानीतः। वृद्धा आह् भानने: दश्यतां तर्हि । अश्ववारं प्रहित्यानाथ्य दर्शितो वस्तुपालः । दत्तो तश्च राज्ञा अस्मन्माता त्वां स्तौति , किञ्चिद्याचस्व । वस्तुपानानि : गूर्जरधरया सह देवस्य यावज्जीवं सन्धिरस्तु । उपलप नलले दापय । राज्ञा मतं तत् । फलहीपञ्चकं तु पूनडेन गैपि दान पभदेवप्रतिमा १, द्वितीया पुण्डरीकफलही २, तृतीया कर श्वर्याः ४, पञ्चमी तेजःपालप्रासादे पार्श्वप्रतिमा । मन्त्री गमनवृत्तान्तं मन्त्रिणं पप्रच्छे । सोऽपि निरवाल वीरधवलः । दत्ता दशलक्षी हेम्नां प्रसादेन । माइक मन्त्रिग्रहे सर्वो लोकः, सत्कृत्य प्रेपितः । चन्दन- श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं पद्मानि मनाने समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विरह उच्चाटने विद्विषतां रमाणामाचार - १- एवं स्तूयमान उत्तमत्वालमन मन महानगरवासिना नानाककविना - 7 स्वस्वामी । तेन चिरदर्शनोत्कण्ठाविह्वलेन पूर्वमपि कई एकोऽपि मन्त्रीवर ! वस्तुपालन ·१०४ वस्तुपालप्रवन्धः एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यदीक्षसे वेद्मि तत् । वादेवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवं पातालाहलिमुदिधीपुरसकृन्मागं भवान्मार्गति ॥ ७४ ॥ तदैव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भङ्गयन्तरमुक्तम्- लक्ष्मी चलां त्यागफलां चकार यां साऽर्थिश्रिता कीर्तिममृत नन्दिनीम् । साऽपीच्छया क्रीडति विष्टपाग्रत- स्तबार्तयाऽसौ उपते यतो महान् ॥ ७९ ॥ अथ कदाचन मन्त्रिणा श्रुतं यथा रैवतकासन्नं गच्छतां लोकानां पावतो भरडकाः पूर्वनरेन्द्रदत्तं करमुग्राहयन्ति । पोहलकेभ्यः कणमाणकं, कूपकात्कपः। एवमुपद्रूयते लोकः । तत आयतिदर्शिना सचिवेन ते भरडकाः कुहाडीया. नामानं ग्रामं दत्वा तं करमुद्ग्राहयन्तो निपिद्धाः । अङ्केवालियाख्यो ग्रामस्तु पभनेमियात्रिकाणां क्षीणधनानां स्वगृहाभियोग्यपाथेयद्रम्मपदे दत्तः । शत्रुजयरैवतोपत्यकानगरयोः सुखासनानि कृत्वा मुक्तानि । अन्धज्वरितानां यात्रिकाणांतीर्थारोहणार्थताग्यनराणां तु ग्रासपदे शालिक्षेत्राणि प्रतिष्ठितानि। तीर्थेषु सर्वपु देवेभ्यो रत्नखचितानि हैमभूषणानि। विदेशायातसरिशुश्रूपा सर्वदेशग्रामण्यो नियुक्ताः । लौकिकतीर्थकरणमपि तस्य स्वामिरचना, न भक्त्या सम्यग्दृष्टित्वात् । एकदा मन्त्री धवलककात्स्तम्भपुरं गतः । तत्र यानपात्रातुरमा उत्तरन्तः सन्ति । तदा सोमेश्वरकवीन्द्र आसनः । मन्त्रिणा समस्या दत्ता- प्रादृष्ट्काले पयोराशिरासीहर्जितवर्जितः । सोमेश्वरः पूरयति स्म- अन्तःमुसजगन्नाथ निद्रामाभयादिव ॥ ७३ ॥ तुरगमपोडशकमुचितदाने । पुनः कदाचिन्मन्त्रिणोक्तम्- काकः किं वा क्रमेलक: "सोमेन्वरेण पूरितं पद्यम्- येनागच्चन्ममाख्याता येनानीतच मे पतिः । प्रथमं सखि ! कः पृज्यः काकः किंवा कमलकः ।।५।। अत्रापि पोशमदम्रद्रम्माणां दत्तिः। एवं लीलास्तम्प। एकदा अनमनिवदन्यः, गया मालावंश श्रीविमला दण्डनायकः ·पुरप्रवेशवर्णन सूर्योदयवर्णन ऋतुवर्णन चन्द्रोदयवर्णन शत्रुजयवर्णन केनिवर्णन परमार्थविचार नेमिदर्शनवर्णन चन्द्रोदयवर्णन यात्रासमागमवर्णन पड्नतुवर्णन सूर्योदयवर्णन पुरप्रवेरावर्गन शत्रुञ्जययात्रावर्णन धर्मस्थानवर्णन प्रभासतीर्थयात्रावर्णन रैवतवर्णन रैवतयानावर्णन सद्गतिपाणिग्रहणवर्णन It will be seen from this that the present work is the longest of the three, as it consists of fourteen cantos with the granthasankhyâ of 1516 Anushtubh verses, while the other two have nine cantos with about eight hundred verses and eleven cantos with inte liundred and seventy-six verses respectively. Inscriptions and colophons connected with the career of the ministers-Vastupāla seems to have been very careful about the inscriptions of the teniples etc erected by him. The Vastupâlacharitra of Jinaharsha mentious a very large number of the works of these two brothers. No trace is left of many of these, but those which have survived the hand of time have got long inscriptions and praśastis which are historically of great importance, as they contain not only an account of themselves and their family, but also of the kings in those territories the temples were erected. Below will be found the main inscriptions colophons etc. arranged chronologically.- One inscription in Vımalavasati on Mt, Âbu in the niche of Mallinatha, built for the religious merit of Malladeva, dated Samvat 1278, Falguna Vadi 11, Guru. Tro inscriptions on Mt. Tiranga, Samvat 1285 1 Two inscriptions in the temple of Mt. Âbu dated Sauvat 1287 (Filguna Vadi 3, Rav1) Three brakon inscriptions ou broken images in Serisa, a village 11078 Kalol. One of these seems to be dated 1285 (82) Sir inscriptions of temples on 11t. Girnar dated 1289 (Falguna Surli 10, Ludba) Coophon of the reign of Lavanaprasad.l, dited Samyat 1288. A treaty betvies Laviniprisilla and Sınh ini, dited 1288 (1) नियमान १२८५ (८१) व फागु गदि २ यो ४ श्रीमदिर तट, श्रीचा मज ८. श्रीन समादाग। ट, श्रीगीता । ८. श्रीमाशा. ८. दमटेन टक श्री राग म श्रीमापोग्नु न मई, श्री? 1 TITHIHIT • ::दा श्रीमती श्री ११. 1ि7 - 21 IFदगो हरी पति । (मानी ima) N ·पद्यां विपमाञ्चकार, यथा परचक्रस्य प्रवेशो न भवेत् । एवं सिद्ध कर्मणि शोभन- १०५ परतुपालप्रवन्धः । नेयारिलयोर्धाताऽभवत् । स चिरमवुदाधिपत्यमभुनक् गूर्जरेश्वरप्रसत्तेः । तस्य विमलय विमलमते जाम्यमभूत् पुत्रवान्छा प्रासादवाञ्छा च । तत्सिद्धयै अन्यामुपचासत्रयेणारराध । प्रत्यक्षीभूय सा माह । वत्स ! वाञ्छां ब्रूहि । वि- मलो जगी पुत्रेच्या प्रासादनिष्पत्तीच्छा चावुद मे वर्त्तते । अम्बया प्रोक्तं से प्राप्ती नला, एकां हि । ततो विमलेन संसारवृद्धिमात्रफलामसारां पुत्रेच्छां मुक्त्या प्रासादेव सफलीकर्तुमिष्टा । अम्बयोक्तं सेत्स्यत्ययं चैत्याभिलापा, परं क्षणं प्रतीक्षव, यावताऽहं गिरिवराव॑दाधिष्ठात्र्याः सख्याः श्रीमातुर्मतं गृलामि । विमलो ध्यानेन तस्थौ । श्रीमातृमतं लात्वा देव्यायाता अभाणीच । पुप्पसद्दामरुचिरं दृष्ट्वा गोमयगोमुखम् । प्रासादाही भुवं विद्याः श्रीमातुर्भवनान्तिके ॥ ७८ ॥ तत्तथा घटा चम्पकद्रुमसन्निधौ तीर्थमस्थापयत् । पैत्तिलप्रतिमा महती । विक्रमादित्यात्सहस्रोपरि वाणामष्टाशीतौ गतायां चतुर्भिः सूरिभिरादिनाथं प्रत्यतिष्ठिपत् । विमलवसतिरिति प्रासादस्य नाम। तस्मिन् दृष्टे जन्मफलं ल- भ्यते। एतत्कथाश्रवणान्मन्त्री दध्यौ । वयं चत्वारोऽभूम, द्रौस्तः, दौतु मालदेव- लूणिगावल्पवयसौ दिवमगाताम् । मालदेवनाम्ना कीर्तनानि प्रागप्यकारिषत कियन्त्यपि । लूणिगश्रेयसे तु लूणिगवसतिरवुदे काराप्या । एतत्तेजःपालाय प्रकाशितम् । तेन विनीतेन सुतरां मेने । अथ तेजःपालो धवलककादर्बुदगिरि- भूपणां चन्द्रावनीपुरीमगात् । धारावर्पराणकगृहमगात् । तेनात्यर्थं पूजितः कि कार्यमादिश्यतामित्युक्तं च । मन्त्रिणोक्तम्, अर्बुदाग्रे प्रासादं कारयामहे, यदि यूयं सहायाः स्यात । धारावर्पण भणितं तव सेवकोऽस्मि, अहं सर्वकार्येषु धुरि योज्यः । ततो राष्ट्रिकगौग्गलिकादयो महादानैर्वशीकृताः, तथा निष्पत्स्यमान- चैत्यं करैर्न भारयन्ति । दानेन भूतानि वशीभवन्ति । ततश्चन्द्रावतीमहाजन- मुख्यं श्रावकं चारपलनामानं गृहे गत्वा आललाप । वयं चैत्यमवुदे कारयामो, यदि पूजासान्निध्यं कुरुध्वे । चाम्पलेनापि स्वस्य कुटुम्बान्तराणामपि देवपूजार्थ नित्यधनचिन्ता कृता । ततो मन्त्री आरासणं गत्त्वा चैत्यनिष्पत्तियोग्यं दल- वाटकं निरकाशयत् । तदुग्यै रहकलैश्वादोपत्यकामानीनयत् । अर्द्धकोशार्द्ध मोशान्तरे हहानि । सर्वं लभ्यते, पशूनां नराणां कृच्छ्रे माभूदिति । उंबरि- णीपथेन प्रासादनिप्पत्तियोग्यं दलं दिगुणमुपरि गिरेः प्रवेशयामास । पुनस्तां कर्मस्थाये न्ययुत। ऊद्लाख्यं श्यालमुपरिस्थायिनमकरोत् । देवं सूत्रधारमाहय ·१०४ वस्तुपालप्रवन्धः - एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यदीक्षसे वेद्मि तत् । वादेवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवं पातालाहलिमुद्दिधीर्घरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥ ७४ ॥ . तदैव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भङ्गयन्तरमुक्तम्- लक्ष्मी चलां त्यागफलां चकार यां साऽर्थिश्रिता कीर्तिमसत नन्दिनीम् । साऽपीच्छया क्रीडति विष्टपाग्रत- स्तद्वार्तयाऽसौ जपते यतो महान् ॥ ७९ ॥ अथ कदाचन मन्त्रिणा श्रुतं यथा रैवतकासन्नं गच्छतां लोकानां पार्श्वतो भरडकाः पूर्वनरेन्द्रदत्तं करमुग्राहयन्ति । पोहलकेभ्यः कणमाणकं, कूपकात्कर्पः। एवमुपद्रूयते लोकः । तत आयतिदर्शिना सचिवेन ते भरडकाः कुहाडीया- नामानं ग्रामं दत्वा तं करमुद्ग्राहयन्तो निपिद्धाः । अङ्ग्रेचालियाख्यो ग्रामस्तु ऋपभनेमियात्रिकाणां क्षीणधनानां स्वगृहाभियोग्यपाथेयद्रम्मपदे दत्तः । शत्रुक्षयरैवतोपत्यकानगरयोः सुखासनानि कृत्वा मुक्तानि । अन्धज्वरितानां यात्रिकाणांतीर्थारोहणार्थ तयुग्यनराणां तु ग्रासपदे शालिक्षेत्राणि प्रतिष्ठितानि। तीर्थेषु सर्वेषु देवेभ्यो रत्नखचितानि हैमभूपणानि । विदेशायातसरिशुश्रूषार्थ सर्वदेशग्रामण्यो नियुक्ताः । लौकिकतीर्थकरणमपि तस्य स्वामिरचना), न भक्त्या सम्यग्दृष्टित्वात् । एकदा मन्त्री धवलककात्स्तम्भपुरं गतः । नत्र यानपात्रात्तुरङ्गा उत्तरन्न: सन्ति । तदा सोमेश्वरकवीन्द्र आसन्नः । मन्त्रिणा समस्या दत्ता- प्राकृटकाले पयाराशिरासीदार्जिनवर्जितः । सोमेश्वरः पूरयनि स्म- अन्तःमुसजगन्नाथनिद्रामगभयादिव ॥ ७६ ।। तुम्हमपोडाकमुचितदाने । पुनः कदाचिन्मन्त्रिणोत्तम- काकः किं या नामेटक: "मामवरण पृग्निं पद्यम्- नागच्छन्ममान्याता येनानीनश्च में पतिः । प्रथम मम्मि ! कः पृश्यः काकः किंवा कर्मदयः ।।७।। अत्रापि पोटदामहबद्रम्मागां टनिः । एवं लीनाम्नाय । एकदा अनमतियं गृडेन्या, गया मान्याटयंठी श्रीविमलो दण्डनायक: ।

·वस्तुपालप्रवन्धः १०५ नेढवाहिलयोर्धाताऽभवत् । स चिरमर्वदाधिपत्यमभुनक् गूर्जरेश्वरप्रसत्तेः । तस्य विमलस्य विमलमतेर्वाञ्छाख्यमभूत् पुत्रवान्छा प्रासाद्वाञ्छा च । तत्सिद्वौ अम्बासुपचासत्रयेणारराध । प्रत्यक्षीभूय सा माह । वत्स ! धाञ्छां हि । वि- मलो जगौ पुत्रेच्छा प्रासादनिष्पत्तीच्छा चावुदने मे वर्त्तते । अम्बया प्रोक्तं दे प्राप्ती न स्तः, एकां ब्रूहि । ततो विमलेन संसारवृद्धिमात्रफलामसारां पुत्रेच्छां मुक्त्वा प्रासादेच्छैच सफलीकर्तुमिष्टा । अम्बयोक्तं सेत्स्यत्ययं चैत्याभिलाया, परं क्षणं प्रतीक्षस्व, थावताऽहं गिरिवराव॑दाधिष्ठात्र्याः सख्याः श्रीमातुर्मनं गृह्णामि । विमलो ध्यानेन तस्थौ । श्रीमातृमतं लात्वा देव्यायाता अभाणीच । पुष्पस्रनामरुचिरं दृष्ट्वा गोमयगोमुखम् । प्रासादाही भुवं विद्याः श्रीमातुर्भवनान्तिके ॥ ७८ ॥ तत्तथा दृष्ट्वा चम्पकद्रुमसन्निधौ तीर्थमस्थापयत् । पैत्तिलप्रतिमा महनी । विक्रमादित्यात्सहस्रोपरि वर्षाणामष्टाशीतौ गतायां चतुर्भिः हरिभिरादिनाधं प्रत्यतिष्ठिपत् । विमलवसतिरिति प्रासादस्य नाम। तस्मिन् दृष्टे जन्मफलं ल. भ्यते। एतत्कथाश्रवणान्मन्त्री दध्यौ । वयं चत्वारोऽभूम, दौस्तः, यौतु मालदेव- लूणिगावल्पवयसौ दिवभगाताम् । मालदेवनाम्ना कीर्तनानि प्रागप्यकारिपन कियन्त्यपि । लूणिगश्रेयसे तु लूणिगवसतिरबंदे काराप्या । एतत्ज:पालाय प्रकाशितम् । तेन विनीतेन सुतरां मेने । अथ तेजःपालो धवलयाकार्बुदगिरि- भूपणां चन्द्रावतीपुरीमगात् । धारावराणकगृहमगात् । तेनात्यर्थ पूजितः शि कार्यमादिश्यतामित्युक्तं च । मन्त्रिणोक्तम्, अर्चदाने भासादं कारयामहे, यदि यूयं सहायाः स्यात । धारावण भणितं तव सेवकोऽस्मि, अहं मर्दयायपुरि योज्यः । ततो राष्ट्रिकगौग्गलिकायो महादानैर्वशीकृताः, तथा निप्पलमान- चैत्यं करैर्न भारयन्ति । दानेन भूतानि वशीभवन्ति । ततसन्द्रावतीनराजन- मुख्यं श्रावकं चाम्पलनामानं गृहे गत्वा आललाप । वयं चैत्यमदे कारगमो. यदि पूजासान्निध्यं कुरुध्वे । चाम्पलेनापि स्वस्य फुटुम्बान्तराणामपि देवपूजार्थ नित्यधनचिन्ता कृता । ततो मन्त्री आरासणं गत्वा चैत्यनिप्पत्तियोयंदा- पाटकं निरकाशयत् । तत्रुग्यै रहकलेसार्वदोपत्यकामानीनयत् । अमोगाई- मोशान्तरे हानि । सर्वं लभ्यते, पशूनां नराणां कृच्छं माभूदिनि । चरि- णीपथेन प्रासादनिष्पत्तियोग्यं दलं द्विगुणमुपरि गिरेः प्रवेशयामास । पुनल पयां विषमाञ्चकार, यथा परचमात्य प्रवेशो न भवेत् । एवं सिले कर्मणि गोमन- देवं सूत्रधारमाहय कर्मस्थाये न्ययुश। अदलाल्यं दयालपरिस्थापिन्गनगन् ।

·१०४ वस्तुपालप्रवन्वः एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यहीक्षसे वेद्मि तत् । वादेवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवं पातालालिमुद्दिधीपुरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥ ७ ॥ तदैव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भङ्गयन्तरमुक्तम्- लक्ष्मी चलां त्यागफलां चकार यां साऽर्थिश्रिता कीर्तिममृत नन्दिनीम् । साऽपीच्च्या क्रीडति विष्टपाग्रत- स्तहार्तयाऽसौ जपते यतो महान् ॥ ७९ ॥ अथ कदाचन मन्त्रिणा श्रुतं यथा रैवतकासन्नं गच्छतां लोकानां पार्वतो भरडकाः पूर्वनरेन्द्रदत्तं करमुग्राहयन्ति । पोहलकेभ्यः कणमाणकं, कूपकात्कर्षः। एवमुपद्रूयते लोकः । तत आयतिदर्शिना सचिवेन ते भरडकाः कुहाडीया- नामानं ग्रामं दत्वा तं करमुद्ग्राहयन्तो निषिद्धाः । अङ्ग्रेवालियाख्यो ग्रामस्तु ऋपभनेमियात्रिकाणां क्षीणधनानां स्वगृहाभियोग्यपाथेयम्मपदे दत्तः । शत्रुनयरैवतोपत्यकानगरयोः सुखासनानि कृत्वा मुक्तानि । अन्धज्वरितानां यात्रिकाणांतीर्थारोहणार्थताग्यनराणां तु ग्रासपदे गालिक्षेत्राणिप्रतिष्ठितानि। तीर्थपु सर्वेषु देवेभ्यो रत्नखचितानि हैमभूपणानि । विदेशायातसरिशुश्रूषार्थ सर्वदेशग्रामण्यो नियुक्ताः । लौकिकतीर्थकरणमपि तस्य स्वामिरञ्जनाथ, न भक्त्या सम्यग्दृष्टित्वात् । एकदा मन्त्री धवलककात्स्तम्भपुरं गतः । तत्र यानपात्रात्तुरङ्गा उत्तरन्न: सन्ति । तदा सोमेश्वरकवीन्द्र आसनः । मन्त्रिणा समस्या दत्ता- प्रावृट्काले पयोराशिरासीगर्जिनवर्जितः । मोमेश्वरः परयति स्म- अन्तःमुसजगन्नाथनिद्राभङ्गमयादिव ॥ ७६ ॥ नुग्दमपोइटाकमुचितदाने । पुनः कदाचिन्मन्त्रिोक्तम- काकः किंवा नामेलकः"मोमेवरेण पृग्निं पद्यम्- यनागच्छन्ममाग्यानी येनानानश्च मे पतिः । यमं मवि ! कः पृश्यः काकः किंवा मेलकः ।। ७७॥ अत्रापि पोटदामहद्रम्माणां दतिः । एवं लीलान्तम् । एकदा अनमनितो गृहन्या, गया पायाटवंटी श्रीश्मिदी दपदनायकः - ·परतुपालावन्धः १०५ मेढवाहिलयो ताऽभवत् । स चिरमवुदाधिपत्यमभुनक् गूर्जरेश्वरमसत्तेः। तस्य विमलस्य विमलमतेर्वाञ्छाध्यमभूत् पुत्रवान्छा प्रासाद्वान्छा च । तत्सिद्ध्यै अन्यासुपचासत्रयेणारराध । प्रत्यक्षीभूय सा प्राह । वत्स ! वाञ्छां ब्रूहि । वि- मलो जगौ पुत्रेच्छा प्रासादनिष्पत्तीच्छा चाबुदझे मे वर्तते । अम्बया प्रोक्तं से प्राप्ती न स्तः, एकांहि । ततो विमलेन संसारवृद्धिमात्रफलामसारां पुत्रेच्छां मुक्त्वा प्रासादेच्छैच सफलीकर्तुमिष्टा । अम्बयोक्तं सेत्स्यत्ययं चैत्याभिलाषा, परं क्षणं प्रतीक्षस्व, यावताऽहं गिरिवराव॑दाधिष्ठान्याः सख्याः श्रीमातुर्मतं गृह्णामि । विमलो ध्यानेन तस्थौ । श्रीमातृमतं लात्वा देव्यायाता अभाणीच । पुष्पसद्भामरुचिरं दृष्ट्वा गोमयगोमुखम् । प्रासादाही भुवं विद्याः श्रीमातुर्भवनान्तिके ॥ ७८ ॥ तत्तथा दृष्टा चम्पकटुमसन्निधौ तीर्थमस्थापयत् । पैत्तिलप्रतिमा महती। विक्रमादित्यात्सहस्रोपरि वर्षाणामष्टाशीतौ गतायां चतुर्भिः सूरिभिरादिनाथं प्रत्यतिष्टिपत् । विमलवसतिरिति प्रासादस्य नाम। तस्मिन् दृष्टे जन्मफलं ल- भ्यते। एतत्कवाश्रवणान्मन्त्री ध्यौ । वयं चत्वारोऽभूम, दौस्तः, दौतु मालदेव- लूणिगावल्पवयसौ दिवमगाताम् । मालदेवनाम्ना कीर्तनानि प्रागप्यकारिपत कियन्त्यपि । लूणिगश्रेयसे तु लणिगवसतिरवुदे काराप्या । एतत्तेजःपालाय प्रकाशितम् । तेन विनीतेन सुतरां मेने । अथ तेजःपालो धवलपकादगिरि- भूपणां चन्द्रावतीपुरीमगात् । धारावर्पराणकगृहमगात् । तेनात्यर्थं पूजितः किं कार्यमादिश्यतामित्युक्तं च । मन्त्रिणोक्तम्, अर्बुदाने प्रासादं कारयामहे, यदि यूयं सहायाः स्यात । धारावर्पण भणितं तव सेवकोऽस्मि, अहं सर्वकार्येषु धुरि योज्यः । ततो राष्ट्रिकगौग्गलिकादयो महादानैर्वशीकृताः, तथा निष्पत्स्यमान- चयं करन भारयन्ति । दानेन भूतानि वशीभवन्ति । ततश्चन्द्रावतीमहाजन- मुख्य प्रावकं चाम्पलनामानं गृहे गत्वा आललाप । वयं चैत्यमवुदे कारयामो, यदि पूजासानिध्यं कुरुध्वे । चाम्पलेनापि स्वस्य कुटुम्बान्तराणामपि देवपूजार्थं नित्यधनचिन्ता कृता । ततो मन्त्री आरासणं गत्त्वा चैत्यनिष्पत्तियोग्यं दल- वाटकं निरकाशयत् । तद्युग्यै रहकलैश्चा दोपत्यकामानीनयत् । अर्द्धक्रोशार्द्ध- मोशान्तरे हानि । सर्वं लभ्यते, पशूनां नराणां कृच्छ्र माभूदिति । वरि- णीपधेन प्रासादनिष्पत्तियोर्य दलं दिगुणमुपरि गिरेः प्रवेशयामास । पुनला पद्यां विषमाञ्चकार, यथा परचक्रस्य प्रवेशो न भवेत् । एवं सिद्ध कर्मणि शोभन- न्ययुन। जदलाख्यं श्यालमुपरिस्थायिनमकरोत् । देवं सूत्रधारमाझ्य कर्म

·वस्तुपालप्रवन्धः
अर्थव्यये स्वैरितां समादिशत् । एवं सूत्रं कृत्वा तेजपालो धवलककमागात् ।
निष्पद्यते प्रासादः । श्रीनेमिनिम्बं कपोपलमयं घव्यते। सूत्रधाराणां सप्तगती
घटयति घाटम्।तेतु दुःशीलाः पुरः पुरोऽथ गृह्णन्ति, कार्यकाले पुनर्याचन्ते । तत
ऊदलो मन्त्री तेजःपालाय लिखति, बदनि देव! दम्मा विनश्यन्ति, सूत्रधाराः कर्म-
स्थायात्प्रथमं प्रथमं गृह्णन्ति । ततस्तेजःपालेन कथापितंद्रम्मा विनष्टा इति किं पे।
विनष्टाः किं कुथिताः ? । न तावत् ऋथिताः किन्तु मनुष्याणासुपकृताः । उप-
कृताश्चेदिनष्टाः कथं, माता मेवन्ध्येतिवाक्यवत्परस्परं विरुद्धं ब्रूपे। तस्मात्तत्त्व-
मिदं सूत्रधाराणामिच्छाच्छेदो न कार्यः, देयमेवेति । ततो दत्ते अदलः । तावन्नि-
ष्पन्नं गर्भगृहम् । मध्ये श्रीनेमिनाथविम्वं स्थापितम् । एतच कृतं श्रीतेजःपालाय
विज्ञप्तम् । तुष्टौ द्वौ मन्त्रिणौ । श्रीवस्तुपालादेशात्तेजःपालोऽनुपमया सहानल्प-
परिच्छदोऽव॑दगिरि प्राप्तः ।प्रासादं निष्पन्नप्रायं ददर्श तुतोष। लात्वा सशस्त्रप्रा-
वरणः सपत्नीको मन्त्री श्रीनेमिनं पूजयति स्म । अथ ध्यानेनोर्ध्वस्तस्थौ चिरम् ।
क्षणार्द्धनानुपमा पति तथास्थं मुक्त्वा प्रासादनिष्पत्तिकुतूहलेन वहिरागात् ।
तत्र सूत्रधारशोभनदेवो मण्डपचतुःस्तम्भीसूर्ध्वयितुमुपक्रमते । मन्त्रियोक्तं
सूत्रधार ! मम पश्यन्त्याश्चिरं वभूव, अद्यापि स्तम्भा नोत्तभ्यन्ते । शोभनदे-
वेनोक्तं स्वामिनि ! गिरिपरिसरोऽयं, शीतं स्फीतं, प्रातर्घटनं विपस, मध्याहो-
देशे तु गृहाय गम्यते स्लायते भुज्यते एवं विलम्बः स्यात् । अथवा विलम्बाकि
भयम् । श्रीमन्त्रिपादाश्चिरं राज्यमुपभुञ्जानाः सन्तीह तावत् । ततोऽनुपमया
जगदे। सूत्रधार ! चाटुमात्रमिदम् । कोऽपि क्षणः कीदग्भवेत् को वेत्ति । सूत्र-
धारो मौनेनातिष्ठत् । पत्नीवचनमाकर्ण्य सचिवेन्द्रो बहिनिःसृत्य सूत्रधारमवो-
चत् । अनुपमा कि वावदीति । सूत्रधारो व्याहापीत् यदेवेनावधारितम् । मन्त्री
दयितामाह किं त्वयोक्तम् ? । अनुपमाह वदन्त्यस्मि कालस्य को विश्वासः,
काऽपि कालकला कीदृशी भवति । न सर्वदा तेजः पुरुषाणाम् । तथा-
श्रियो वा तस्य नाशो वा येनावश्यं विनश्यति ।
श्रीसम्बन्थे बुधाः स्थैर्यबुद्धि वनन्ति तत्र किम् ॥ ७९ ॥
वृद्धानाराधयन्तोऽपि तर्पयन्तोऽपि पूर्वजान् ।
पश्यन्तोऽपि गनश्रीकानहो मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ८० ॥
भूपभ्रूपल्लवप्रान्तनिरालम्वविलम्विनीम् ।
स्थेयसी वन मन्यन्ते सेवकाः स्वामपि श्रियम् ।। ८१ ।।
इनो विपदिनो मृत्युरितो जनिरितो जरा।
जन्तयो हन्न पीड्यन्ते चतुर्भिरपि सन्ततमः ॥ ८२॥

·यस्तुपालप्रवन्ध १०७ - एतद्वचः श्रुत्वा मन्त्रिवरः प्राह अयि कमलदलदीर्घलोचने ! त्वां विना कोऽन्य एवं पहुं जानाति- ताम्रपर्णीतटोत्पाँक्तिकैरिक्षुकुक्षिजः । वहस्पर्धभरा पर्णाः प्रसन्नाः स्वावस्तव ॥ ८३ ॥ गृहचिन्ताभरहरणं मतिवितरणमखिलपात्रसत्करणम् । कि कि न फलति कृतिनां गृहिणी गृहकल्पवल्लीव ॥ ८४ ॥ राज्यस्वामिनि ! बद केनोपायेन शीघ्रं प्रासादा निष्पत्स्यन्ते । देव्याह नाथ ! रात्रीयसूत्रधाराः पृथक् दैनीयसूत्रधाराः पृथक् व्यवस्थाप्यन्ते । कटाहि- बदाप्यते, अमृतानि भोज्यन्ते सूत्रधाराणां च विश्रामलाभाद्रोगो न भवति । एवं चैत्यसिद्धिः शीघ्रा । आयुर्यात्येव श्रीरस्थिरेव । अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत्। गृहीत इच केशेपु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ८५ ॥ इति सरस्वतीवीणाफणितकोमलया गिरा उक्त्वा निवृत्ता सुलक्षणासा। मन्त्रिणा सर्वदेशकर्मस्थायेपु सैव रीतिः प्रारब्धा । निष्पन्नं च सर्वम् । गतो मन्त्री धवलयकम् । दिनैः कतिपयैर्व पनिकानर आगतः । देव ! अर्बुदाद्रौ नेमिचैत्यं निप्पन्नम् । दृष्टौ दो बान्धवौ । गतौ ससवौ तत्र तत्र च जावालिपुरात् श्रीय- शोवीरो नाम भाण्डागारिका सरस्वतीकण्ठभूपणत्वेन ख्यातः आहूत आगात्। मिलिता वस्तुपालतेजःपालयशोवीरा एकत्र न्यायविमामविनया इव साक्षात् । चतुरगीति राणाः, दादश मण्डलीकाः, चत्वारो महाधराः, चतुरशीतिर्महाजनाः, एवं सभा । तदा वस्तुपालेन यशोवीरः प्रोचे भाण्डागारिक ! त्वमुदयसिंदस्य मन्त्री, यौगन्धरायण इव वत्सराजस्य।तव स्तुती स्वस्थानस्थाःशृणुमायथा- विन्दवः श्रीयशोवीर! मध्यशून्या निरर्थकाः । सङ्ख्यावन्तो विधीयन्ते त्वयैकेन पुरस्कृताः ॥ ८६ ॥ यशोवीर ! लिखत्याख्यां यावचन्द्र विधिस्तव । न माति भुवने तावदायमप्यक्षरद्धयम् ॥ ८७ ॥ अत एव नः सदा भवदर्शनरणरणकाक्रान्तमेव स्वान्तमासीत् । इदानीं चाम सम्पन्नं भवदीयसाइत्यं, तदपि विशेषतः श्रीनेमिदृष्टौ । ततो यशोवीरो व्याहरति- श्रीमत्कर्णपरम्परागतभवत्कल्याणकीर्तिश्रुतेः प्रीतानां भवदीयदर्शनविधौ नास्माकमुत्कं मनः ।

·वस्तुपालप्रबन्धः - . श्रुत्यप्रत्ययिनी सदा ऋजुतया स्वालोकविश्रम्भिणी दाक्षिण्यैकनिधान ! केवलमियं दृष्टिः समुत्कण्ठते ॥ ८८॥ इत्याद्याः सङ्कथाः पप्रथिरे। प्रासादविम्वप्रतिष्ठोत्सवाः संवृत्ताः । श्रीवस्तु- पालेनैकदा चैत्यस्य दूषणभूपणे पृष्टो यशोवीरःप्रोचे। देव! शोभनदेवः सूत्रधारः शोभनः । ततो युक्तमेतदम्वा कीर्तिस्तम्भोपरिस्थिता एकामङ्गुलीमूर्वीकृत्य स्थिता घटिता । परमः प्रासादः । परं दोया अपि सन्ति । प्रासादापेक्षया सोपा- नानि हल्वानि । स्तम्भे बिम्बानि आशातनाभाजनं स्युः । द्वारप्रवेशे व्याघ्ररू- पाणि पूजाऽल्पत्वाय स्युः। जिनपृष्ठे पूर्वजरोपणा पाश्चात्यानातिनाशिनी।आ- काशे जैनसूर्तिरोपणा त्वत्परं दर्शनपूजनाल्पत्वाय । इत्यादि श्रुत्वा सत्यं मत्वा न चुकोप, भवितव्यतांचाप्रतिकारांनिश्चिक्ये । विविधदानैर्विक्रमादित्य इव प्रका- श्य महिमानं, विसृज्य स्वस्थाने लोकं, सपरिजनो धवलककं गत्वा सुसं तस्थौ । इतश्च श्रीवीरधवलस्य दो पुत्रौ स्तः। एको वीरमः, द्वितीयो वीसलः । तत्र पीरमो यौवनस्थः शरेपुरेखांप्राप्तः, यो वर्पाकालेऽकस्मादुपरि पतन्त्या विद्युत उद्दे- ओन कृपाणीमाकृपत । स एकदा कचिदेकादशीपर्वणि धवलधाकमध्यतरतलमग- गन् । नत्र पर्वण्यसौ रीतिः । वैष्णवैः सर्वैरष्टोत्तरशतं बदराणामामलकानां वा द्रम्माणांवा मोक्तव्यम् । तरोरधः वीरमेणाप्टोत्तरं शतं द्रम्माणां मुक्तम् । एके- न तु वणिजा तस्यामेव सभायां स्थितेनाप्टोत्तरं शतमाचूनां मुक्तम् । वीरमेण नम्योपरि कृपाणिका कृष्टा। रे ! अस्मत्तः किमधिकं करोपीति च बदन वणिज हन्तुमन्वधावत् । वणिक् नंष्ट्वा वीरधवलाध्यासितां सभामाविशत् । जातः बलकलः। ज्ञानं पारम्पर्य वीरधवलेन । पणिजि पश्यति वीरमो हधितः । का ते चर्या यद्ययं त्वद्धिकं करोति, अस्माकं न्यायं न वेत्सि । दुरे भव, पुनम दृष्टी नागन्तव्यम् । वणिजो मम जगमः कोशी मयि जीवति केनाभिभूयन्ते । इरा. कन्या नं बारमग्रामान्ये आसन्नग्रामेऽतिष्ठिपत् । स तु कौणिककुमारवत् कंस दन पितरि हिष्टी जीवन्तम्मन्योऽस्यात् । वीसलस्तु राणनीतीरधवलाग . सरः श्रीवस्तुपालम्प च । अत्रान्तरे श्रीवीरधवलोऽचिफिल्येन च्याधिना जय. से दिदा नगर महायवलवान भृत्वा राज्याी राणागिलनमिण प्राण न । नंदव वन्तुपालेन नं दुगायं पाया प्रत्युत्पन्नमतिलादलगतो. मामगरः परमो यत्नः कृतः । बारमममनितुं नामाका भय रोगांचे विपुले बनाये। दिनधिभियोगमाला दिलं गतः । शोक: र निरः । भिचिनागे मृतम् । मन्त्रानु गारिजनः काठानि ·परतुपारपवाघ - १०९ भक्षयनपरापरमन्निभिनिपिनः । उक्तं च देव ! त्वयि सति राणपादा स्वयं जीवन्तीय । त्वयि लोकान्तरिते परिपूर्णाः पिशुनानां मनोरथाः, गता गूर्जर- धरा । ततो न भूतो मन्त्री । तत उत्धापनदिने मन्त्री सभासमक्षं पठति- आयान्ति यान्ति च परे प्रातवः फमेण मानमेतहतुयुग्ममगत्वरं तु । चीरेण वीरधवलेन विना जनानांव विलोचनयुगे पदये निदाघः ।।८।। अतीव निःश्वस्य गताः सर्वे स्वस्थानम् । ततश्च भृते वीरधवले तद्राज्य- लिपरिमः सन्नाव गृहानिर्गमिष्यति याचना, तावता श्रीवस्तुपालेन वीसल- पामारो राज्ये निवेशितः । श्रीवीसलदेव इति नाम प्रख्यापितम् । सर्वराज्या- हेपु आप्तनर रक्षा कारिता । स्वयं वीसलं गृहीत्वा साराश्वखुरपुटक्षुण्णक्ष- मापीठोच्छलजापुञ्जस्थगितव्योमा राजन्यकक्ररकरवालशल्यमल्लकिरणद्विगु- णधोतितरविकिरणो चीरमसम्मुग्यो ययौ । दारुणः समरो जज्ञे । वीरमः स्वस्य तेजसोऽनवकाशं मन्यमानो नष्ट्वाश्वसुरेण राजकुलेनोदयसिहेना- धिष्ठितं जावालिपुरं प्रत्यचालीत् । मन्त्री तस्याशयं दक्षतया ज्ञात्वा पोडश- योजनिकान्नरानुदयसिंहान्तिके भैपीत् । आख्यापयत् यथाऽमुं राजविष्टकारक जामातृजातेयेन यदि स्वान्तिके स्थापयिष्यसि, तदा तेन राज्यं न जीवितव्यं च । हन्याश्चैनम् । ततो वीरमो जावालिपुरोद्यानं प्राप्तः । तदा विश्राम्यन्नगरक्षा- मुत्तारयन् अलसायमान उदयसिंहनियुक्तैर्धनुर्धरैः शरशतजर्जरश्वालनीप्राय- कायः कृतः मृतश्च । तस्य शिरो वीसलदेवाय प्रहितमुदयसिहेन । ततो जातं निष्कपटकं वीसलदेवराज्यम् । यावन्मानं वीरधवलेन साधितं, तावन्मात्रात्कि- मपि न्यूनं नासीत् । केवलं लब्धप्रसरेण वीसलेन श्रीवस्तुपालो लघुतया दृष्टः । पुरुपः सम्पदामग्रमारोहति यथा यथा । गुस्नपि लघुत्वेन सम्पश्यति तथा तथा ॥१०॥ राज्ञा नागटनामा विप्रः प्रधानीकृतः । मन्त्रिणोः पुनलघुश्रीकरणमा दत्तम् । एकश्च समराकनामा प्रतीहारो राज्ञोऽस्ति। स प्रकृत्या नीचः । पूर्वमन्यायं कुर्वाणो मन्त्रिवस्तुपालेन पीडितोऽभूत् । स लब्धावकाश उपराजं ब्रूते । देव ! अनयोः पार्थेऽनन्तं धनमास्ते तद्याच्यताम् । राजाऽपि तावाहयावादीत् । अर्थो दीयताम् ।ताभ्यामुक्तम् । अर्थः शत्रुक्षयादिपु व्ययितत्वान्नास्ति नः । राज्ञोक्तं तर्हि दिव्यं दीयताम् । मन्त्रिभ्यामभिहितं यदिव्यं भवद्यस्तदाऽऽदिश्यताम् । राज्ञा घटसर्पः पुरस्कृतः । लवणप्रसादो निषेधति तदकृत्यम् । न च तवचनं राजा शृणोति अभिनवदर्पवशात् तदा सोमेश्वरेणोक्तं काव्यमेकं वीसलं प्रति- - -- ·११० घस्तुपालप्रवन्धः मासान्मांसलपाटलापरिमलव्यालोलरोलम्वतः प्राप्य प्रौढिमिमां समीर ! महती हन्त त्वया किं कृतम् । सूर्याचन्द्रमसौ निरस्ततमसौ दूरं तिरस्कृत्य य- त्पादस्पर्शसहं विहायसि रजः स्थाने तयोः स्थापितम् ॥ ९१ ॥ निवर्तितं दिव्यं राज्ञा । अथ कदाचिडवलको मन्त्रिणि वसति सति पौषधशालैकास्ते । तस्या उपरितनं पुञ्जकं क्षुल्लकोऽधः क्षिपन्नासीत् । स पुत्र- को वीसलदेवमातुलस्य सिंहस्य याप्ययानारूढस्थाधो रथ्यायां गच्छतः शिरसि पतितः। क्रुद्धः स मध्ये आगत्य क्षुल्लक दीर्घेण तर्जकेन पृष्ठे दृढमाहत्य रे !मां जेठ्यकं सिंहं राजमातुलं न जानासीति वदन्स्वगृहं गतः । तं वृत्तान्तं मध्याहे मन्त्रिवस्तुपालं भोजनारम्भे उत्क्षिप्तप्रथमकवलं रुदन्नुद्घाटितपृष्ठोऽजिज्ञपत् क्षु- लकः । मन्त्रिणा अभुक्तेनैवोत्थाय क्षुल्लकः सन्धीर्य प्रस्थापितः । स्वयं स्वकीयप- रिग्रहो भाषितः । भो क्षत्रियाः! स कोऽप्यस्ति युष्मासु यो मनोदाहं मे उपशम- यति । एकेन राजपुत्रेण भूणपालाख्येनोक्तं देव ! आदेशं देहि ।प्राणदानेऽपि तव प्रसादानां नानृणीभवामि । छन्नं मन्त्रिणादिष्टं जेठ्यावंशस्य राजमातुलस्य सिंहस्य दक्षिणपाणिं छित्वा ढोकय मे । स राजपुत्रस्तथेत्युक्त्वा एकाकी मध्या- होद्देशे सिंहावासद्वारे तस्थौ । तावता राजकुलात्सिंह आगतः। राजपुत्रेणाने भूत्वा सिंहायोक्तं मन्त्रिणा श्रीवस्तुपालदेवेनाऽहं वः समीपं केनापि गूढका- र्येण प्रेपितोऽस्मि । इतो भूत्वा प्रसाद्यावधार्यताम् । इत्युक्ते स किश्चित्पराग् भूत्वा यावद्धार्ती श्रोतुं यतते तावन्मन्त्रिभृत्येन सिंहस्य करः स्वकरे कृतः, सह- सा छुर्या छिन्नः । छिन्नं तं करं गृहीत्वा रे ! वस्तुपालस्य भृत्योऽस्मि, पुनः श्वेता- म्वरं परिभवः इति वदन् चरणवलेन पलाय्य भूणपालो मन्त्र्यन्तिकमगमत् , करमदीदृशत् । मन्त्रिणा शश्लाघेऽसौ। स करः स्वसौधाग्रे बडः । स्वमानुपाणि परमाप्तनरगृहेषु मुक्तानि। परिग्रहो भापितः। यस्य जीविताशा स स्वगृहं यातु जीवतु । अस्माभिर्वलवता महावैरमुपार्जितं, मरणं करस्थमेव, जीविते सन्दे- हः । तैः सर्वैरप्युक्तं देवेन सह मरणं जीवितं च स्थिताः । ततो गोपुराणि दत्त्वा गृहं नरैः स्वावृतं कृत्वा स्वयं स्वसौधोपरि तस्थौ निपनी कवची धनुष्मान् । ततः सिंहस्यापि परिच्छदो मिलितो वान्धवादि यान् । गत्वा वस्तुपालं सपुत्रपशुवान्धवं हनिष्यामः इति प्रतिजज्ञे।चलितं जेटुयकसैन्यम् । यावद्राज- मन्दिराने आयातं कलकलायमानं तत् , तावदेकेन ज्यायसोक्तं राजा विज्ञप्यते। स्म सहसात्कारेण तत्कोपोऽभूत् । ततो विज्ञप्तं राजे। राजा वाती ज्ञात्वा भणितम् । अनपराद्धे वस्तुपालो न पीडयति । किञ्चिद्युप्माभिरन्यायः ·Ove irscrinon in the tears oi laifrari at Camiar, recording the Erriercinistras attei1:50. Two inscriptio:s vatie irreas of Ratasteri, in the temple of Bulabordermiresi. avillage ver: Cambar, dated 1:32. Iascano V.Grieconiirg Vistapili's pagrin.ges, daica 1293.1 Coorron dr.srindersega. asted 1.05.. inscription - S. ic: noticing the che of Tejibn 'a .s higi rinister.teilo6.5 Coop.02 Tirriorr's rig.kted 1296. Preirscripicror... G:mir drtaiSamrat 128 (istianrar 15,S515). Seram inscripcions ia tèe Derisis is the temple a V. dba, dated Sarana ICSS. 12?accio. Presoken scriptirintertemple of Aciestar or:52 Troiascaniors oi Teria Daraszükiserace is the teagie out. ása rozos medio: Tamali's second nie Sassacava cated 1297. Coordonantociag Lim sinäi's gorerdorship of Boica csted 1295.5 Co.opio mentioning Tejas tiga maister is power statis- Por.krre13336 (i) *. १९४९ दिला दोरान सन्दः सन्नि दिन्न सैटेच पास्ता । ५. दा नै स्न पन्ले पान स्वतंत्र गरेन वा सलिल ९० ० ९१ व १२ ते १३ रेल स्पन्दू वाई- को अनन्त पंचमी रेड ८३ व सं ८४ ८५ २ ८६ ते ८.३ ८८ : ८९ का परिपतन स्वते... Wasonser,Rajes ( सन् १९९५ पदे १२ ११ मै तन्वी ननस विसरले दएर विदीने etc.neteeriodictims.ci Torsist: ..:.3.cEShrs Brder: Pathar. (6) खति: १२९६ करें पैर ३ रबरहनावारी अन्तरह () स्वर १९९६ वर्षे तेहरे ३ सौ नेदरानन्द रहने उपराये मरने पर कविरम विसतिन :-- Coopic:27.52 2 52.... (5) स्वन १९९८ करें नारे १० से देर हर लम्हें देवतःला असे लोक B.Ed.s.cESears Bacter. () ३.३ र १२ र र र हरे का रहने देवरलेटे- लेकर उन्हे! COcrics:- :... Baniche Teac-... Sca's First Reports decerir. '. -- ·वनुपालप्रपन्धः १११ हात्तः । मन्त्रिणो गुगरपीडि तस्मात्तिष्टताव वयं स्वयं करिष्यामो यदुचितम् । ततः सोमेश्वरदेवः पृष्टः । गुरो ! किमत्र युक्तं स्यात् । गुरुणोक्तं मां तत्पार्थे प्र- हिणु। जापतिपयं करिष्ये। प्रहितः सः। प्राप्तो मन्त्रिसौधदारम् । प्राप्तो मन्त्र्य- नुज्ञया मन्त्रिपार्वम् । पुरोहित आह मन्त्रिन् ! किमेतत्। अल्पे कार्य कियत्कृतं शुभवनिर्वादिः । जेटुयका मिलिताः सन्ति । राजाऽपि तदागिनेयः कुन्दः । शम्यतां येन सन्धिकारयामि। अथ मन्त्रीशः प्राह मरणात्कि भयम् । गुरुपरिभ- वो दुःसहः । व्यावृत्तं जग्धं पीतं दत्तं विलसितं यदा तदा । यथा तथा मत- व्यमेव । इमेकं मरणनस्तु- जीवितैकफलमुद्यमार्जितं लुण्ठितं परत एव यद्यशः । ते शरीरकपलालपालनं कुर्वते वत कथं मनस्विनः ॥ ९२॥ इत्यादि गीर्भिर्मतिकृतनिश्चयं ज्ञात्वा मन्त्रिणं गुरुगत्वा राजानमूचे । रा- जेन्द्र ! म्रियते एवान प्रघटके मन्त्री। अग्रेऽपि युद्धे शूरस्तेपुतेपु स्थानेषु । 'तृणं शरस्य जीवितम्। ईदृशो योधः कचिदियमे कार्येऽग्रे धृत्वा घात्यते, नैवं वृथा। बहुधा भवतामुपकारी। स किंप्रभुर्यो भृत्यानां दिवान्मन्तून्न सहते । अस्म- दादीनामपि मनसि देवस्य कीदृश्याशा भाविनी । इत्यादि दृढं मृदुसारं निगद्य हस्ते कृतो राजा। राजा प्रोवाच । मन्त्रीद धीरां दत्वा सन्मान्य समामीयताम् । गतो गुरुस्तन । राजोक्तमुक्त्वा नीतो मन्त्री, परं सन्नद्धवद्धः । राज्ञा विविधत- दुपकृतिस्मृत्यानयनमनसा पितृवदुपशमितो मन्त्री।मातुलाः पादयोर्लगिताः। स मन्त्रिच्छेदितः सिहहस्तो लोके दर्शितः वह राजलोकः । यो मन्त्रिदेवगुरुह- न्ता तस्य प्राणान्हरिष्यामः । इत्युक्त्वा जिनमतस्य मन्त्रिणश्च गौरवमवीवृधत् श्रीवीसलदेवः । अथ विक्रमादित्यात् १२९८ वर्षे प्राप्तम् । श्रीवस्तुपालो ज्वर- रुग्लेशेन पीडितः। तेजःपालं सपुत्रपौत्रं स्वपुत्रं च जयन्तसिंहमभापत। वत्साः श्रीनरचन्द्रसरिभिर्मलधारिभिः१२८७ वर्षे भाद्रपद्वदि १० दिने दिवगमनसमये वयमुक्ताः मन्त्रिन् ! भवतां १२९८ वर्षे स्वर्गारोहो भविष्यति । तेषां च वचां- सि न चलन्ति, गी:सम्पन्नसिद्वित्वात् । ततो क्यं श्रीशत्रुञ्जये गमिष्याम एव । गुरुर्भिपग् युगादीशप्रणिधानं रसायनम् । सर्वभूतदया पथ्यं सन्तु मे भवरुग्भिदे ।। ९३ ॥ लब्धाः श्रियः सुखं स्पृष्टं मुखं दृष्टं तनूरुहाम् । पूजितं दर्शनं जैनं न मृत्योर्भयमस्ति मे ॥ ९४ ॥ कुटुम्वेन तन्मतम् । शञ्जयगमनसामग्री निष्पन्ना । वीसलदेवो मन्त्रिणा ·Tum साचनः तनापुटःोतो नागडगई मन्त्री स्वगमगात् । तेनासनादिभिः तो बनो। वयं भवान्तरराद्धगे निमलगिरि प्रति प्रतिगामहे । नाहि. मोनो मनकः सन्या रक्षणीयाः लिष्टलोता। गांजेरावाने राज्यं पनराजात्प्रभुतात् । भारत जैनमन्त्रौपस्नगी नर नन्दति ॥ १५ ॥ करने गया मन्त्रिनागोनोगतम्। मेलाम्परान मतमा गोर मिनि ना में कार सम्पतिशा सभापत् । माता FERI ग्राम गा ITIET शरीरं गा : समाinii indi #Liririni tatill it * शामगार -- . '..! | PILIt allinा। . . 13 . * . । - 4 11. Ful! ! !{ti 111 . . भ . है है . म to 4 t . wom + ·वस्तुपालपरन्धः ११३ कवयः प्राहु- मन्ये मन्दधियां विधे त्वमवधिचरायसे चार्थिणां यदैरोचनशातवाह्नवलिश्वेताजभोजाद्यः । कल्पान्तं चिरजीविनो न विहितास्ते विश्वजीवातवो मार्कण्डधुवलोमशाश्च मुनयः क्लप्ताः प्रभूतायुपः ॥ १०२॥ लोकास्तु वदन्ति- किं कुर्मः कमुपालभेमहि किमु ध्यायाम कं वा स्तुमः कस्याने स्वमुखं स्वदुःखमलिनं सन्दर्शयामोऽधुना। शुष्कः कामतयंदगणगतश्चिन्तामणिश्चाजरत् क्षीणा कामगची व कामकलशो भग्नो हहा! देवतः॥ १०३ ॥ ततस्तेजःपालजयन्तसिहाभ्यां मन्त्रिदेहस्य शत्रुञ्जयैकदेशे संस्कारः कृतः। संस्कारभूम्यासन्नः स्वर्गारोहणनामा प्रासादो नमिविनमियुतः ऋषभसनाथ: कारितः । मन्त्रिण्यौ ललितासोखू अनशनेन मम्रतुः । श्रीतेजःपालस्तु अनु- पमासहितो मध्यमव्यापारभोगभाक् लेशतस्तथैव दानं तन्वन् १३०८ द्यामग- मत् । शनैः शनैः श्रीजयन्तसिंहोऽपि परलोकमभजत । श्रीअनुपमाऽपि तपसा स्वर्गमसाधयदिति भद्रम् । तयोर्मन्त्रिणोः धर्मस्थानसङ्ख्यां कर्तुं क ईश्वरः, परं गुरुमुखश्रुतं किंचिल्लिख्यते । लक्षमेकं सपादं जिनविम्बानां विधापितम् । अष्टादशकोटयः पण्णवतिलक्षाः श्रीशत्रुञ्जयतीर्थ द्रविणं व्ययितम् । द्वादशको- दयोऽशीतिलक्षाः श्रीउजयन्ते । दादशकोट्यस्त्रिपञ्चाशलक्षा अर्बुदगिरिशिखरे णिगवसत्याम् । नवशतानि चतुरशीतिश्च पौषधशालाः कारिताः । पञ्चश- तानि दन्तमयसिंहासनानाम् । पञ्चशतानि पञ्चोत्तराणि समवसरणानां जादर- मयानाम् । ब्रमशालाः सप्तशतानि । सप्तशतानि सत्रागाराणाम् । सप्तशती तपस्विकापालिकमठानाम् । सर्वेपां भोजननिर्वापादिदानं कृतम् । त्रिंशच्छ- तानि ह्युत्तराणि महेश्वरायतनानाम् । त्रयोदशशतानि चतुरुत्तराणि शिखर- वडजैनप्रासादानाम् । त्रयोविशतिशतानि जीर्णचैत्योहाराणाम् । अष्टादशको- टिव्ययेन सरस्वतीभाण्डागाराणां त्रयाणां स्थानत्रये करणम् । पञ्चशती ब्राह्म- णानां नित्यं वेदपाठं करोति स्म । वर्षमध्ये सद्यपूजाबितयम् । पञ्चदशशती श्रमणानां नित्यं गृहे विहरति स्म । तटिककार्पटिकानां सहस्रं समधिकं प्रत्येक- ममुक्त । त्रयोदश यात्राः सङ्घपतीभूय कारिताः। तत्र प्रथमयात्रायां चत्वारि (1) The portiou from this up to the end occurs in Jinaprabha’s Tirthakalpa.

·११४
वलुपालपवन्यः
सहस्राणि पञ्चशतानि शकटानां सशय्यापालकानां, सप्तशती मुखासनानाम् ,
अष्टादशशती वाहनानाम्, एकोनविंशतिः शतानि श्रीकरीणाम् , एकविंशतिः
शतानि श्वेताम्बराणाम् , एकादशशती दिगम्बराणां, चत्वारि शतानि सादा-
नि जैनगायनानां, त्रयस्त्रिंशच्छत्ती वन्दिजनानाम् । नथा चतुरशीतितडागाः
सुबद्धाः । चतुःशती पाट्यधिका वापीनां, पापाणमयानि द्वात्रिंशबुगाणि,
दन्तमयजिनरथानां चतुर्विंशतिः, विशं शतं सागघटितानाम् । सरस्वतीक-
ण्ठाभरणादीनि चतुर्विंशतिविन्दानि । चतुःपष्टिर्मसीतयः वस्तुपालस्य । दक्षिः
णस्यां श्रीपर्वतं यावत् , पश्चिमायां प्रभासं यावत् , उत्तरस्यां केदारपर्वतं
यावत्, पूर्वस्यां वाणारसी यावत्तयोः कीर्तनानि । सर्वाग्रेण त्रीणि कोटिश-
तानि चतुर्दशलक्षा अष्टादशसहस्राणि अष्टशतानि द्रव्यव्ययः । त्रिपष्टिवारान्
सङ्ग्रामे जैत्रपदं गृहीतम् । अष्टादश वर्षाणि तयोव्यापृतिः ।
श्रीवस्तुपालतेजःपालयोः प्रबन्धः समाप्तः ।
प्रशस्तिः-श्रीप्रश्नवाहनकुले कोटिकनामनि गणे जगद्विदिते।
श्रीमध्यमशाखायां हर्षपुरीयाभिधे गच्छे ॥ १ ॥
मलधारिविरुदविदितश्रीअभयोपपदत्तरिसन्ताने ।
श्रीतिलकसरिशिष्यः मरिः श्रीराजशेखरो जयति ॥२॥
तेनायं मृद्गद्यैर्मुग्धामुग्धावबोधकामेन ।
रचितः प्रवन्धकोशो जयताजिनपतिमतं यावत् ॥ ३॥
तथा-कटारवीरदुस्साघवंशमुकुटो नृपौवगीतगुणः ।
बबूलीपुरकारितजिनपतिसदनोच्छलत्कीत्तिः ॥ ४ ॥
वप्पकसाघोस्तनयो गणदेवोऽजनि सपादलक्षभुवि ।
तद्भूनकनामा तत्पुत्रः सोडको दृढधीः ।। ५ ।।
तत्सूनुः सामन्तः स्वकुलतिलकोऽभवन्नगत्सिंहः ।
दुर्भिनदुःखदलनः श्रीमहमदसाहिगौरवितः ॥ ६॥
ततो जयति सिरिभवः पदर्शनपोपणो महणासहः ।
दिल्यां स्वदत्तवसतो ग्रन्यमिमं कारयामास ॥७॥
शरगगनमनुमिताब्दे १४०५ ज्येष्टामूलीयधवलपञ्चम्याम् ।
निप्पन्नमिदं शान्नं श्रोत्रध्यत्रोः सुग्वं नन्यात् ॥ ८॥

·No text on this page.

·२ पृष्ठमू ... मालवक्षितिधर मालवीय मुञ्ज मुजाल मूलराज ... ... ... ... ... मोढ यदु राजीमती रादायिनाथ राणू ललितादेवी ... ... ... लवणप्रसाद लाटपति २२ १२ १३.२०, २०. २० २२. १२ वाग्भटदेव ४. २३ वामेयजिन २०. २०१२. २४; विजयसेनमरि ४९.१३, ४६.१&. वीरधवल ४ २०, ४. १५ ... २२. २४ & २३. ६८.२९ १३.१२ ७८.३ शह ५३ ४, ७७. १९; ७८.१२ १३.८& २६ १३.१०, १७ १९; २१ १६, २५ १४ | शिलादित्य १३. १५ श्रीभट सिद्धराज ... २७ २२, ४९ १४, सिद्धाधिप ५०.१७,६०२ सिन्धुराज ६९. १८, ७३. २५ / सिन्धुराजतनय ६ १२, १४ २२, सोम १५ १५,१८.५&९, सोमनाथ २० ३, २१ २३3 २३. २६; २४ ९; सोमेश २५. ४, ५ & १४, २६. १६ & २१, | हरिभद्रसरि २७.४& २१, २८ दण ... ... वङ्ग वल्लभराज .. .. वसन्त ... वस्तुपाल .. . ...

·INDEX OF GEOGRAPHIC.IL NAMES IN THE VASANTAVILISA पृष्ठम् पृष्ठम् भूगपुर २८.९ ६१.९ अणदिल्लपाटक अग्निकासानु अवन्ति आलोकनसानु उजएन्त उनपिनी मरु माण्डलिपत्तन मोरेरक ४६.१ ... ... .. रेवत १४. १९६१ ९ १२.१ ६१.९ ६१.९ ४५ २२, ६१.१७ ६२ १४६ २८ .. गौद .. दुर्दभराजसर लूणसाक २१.१३ ९.२६ २३.८ नर्मदा... व ... ६८. १३ २२,७९.१ ... पादटिप्त प्रयुभरङ्ग प्रभासतीर्थ प्रियमेल राहुकोड भगुरुच्छ १८.२३ साम्बसानु सौराष्ट्र स्तम्भतीर्थ ५८.८ १०, २०

·No text on this page.

·५ NOTES. P. 4. 1. 3 मोढेरक-is the modern town of Afodhera in Kadi District. The accouut of the author's TERYTY A giveu iu the following verses is not to be found in auy other work of the author. P.4.1. 30. हरिभद्र was the Guru of Balachandra. The hueage of Balachaudra is given at length iu luis commentary ou the Upadeśa Kaudali of Asada. Iu the Chandra Gacchla, there flourished Pradyumna Sûn who admiuistered religious advice to the king of Talavậtaka. Chandraprabha Siri who succeeded him composed a moruing hymu to Jina. After him, came Dhaneśvara tho got the mantra from his deceased Guru aud instructed the goddess of Samayu Town. He had four pupils Virabliadra, Devasun, Devabliadra and Devendra Suri like the four bauds of Sarasvati The last Devendra Sûri who stayed in Mandali Towu wuch abounded in Jain teuples performed the installation ceremonies of the temple of Lord Mahậura at Nandali. He with his own hand made Bladreśvara Suri of imperistiable fame his successor. Ablayrdeva Surz wlio vanquishicd disputants succeeded biui. It was after drinking the nectar of lus religious instructions that îsad.. composed his Vivekamaujari and Upadesa Kaudali. Ilis pupil IIarıbludia Suri was well versed iu sie schools of puilosoply aud literatuic. of. श्रीवीरसेन इति वामुनीश्वरत्व पट्टे बभूव दशपूर्वधरस्य पूर्वम् । शासा य एष जिनशासनकल्पवृक्षस्कन्धो दिगन्तरतती. सुपु चतस. ॥ १ ॥ शासारा गणभृतोऽन बभूवुरेते नागेन्द्र प्रत्यमलकीसिनदीनगेन्द्रः । चन्द्रध सान्द्रमतिभागय निर्वृतिध विधाधरच भुवि विश्रुतनामधेयः ॥ २ ॥ एतेषु चन्द्र इति यः प्रबभूव सरिस्तस्य प्रगुणगउपनय गरे। भूयास एव भुवनस्यपन्दनीपाः सजशिरे गणधरा गुणिनो परानाम् ॥ ३ ॥ प्रशुरारिरिति तेषु रतिभियस्य भेता बभूव निलिलाममाता। येन प्रयोप तलपाटपुरे नरेन्द्र मुत्पाटया तला एप कतिर्मम ॥ ४ ॥ श्रीचन्द्रग उन फैरवकेलिचन्द्रचन्द्रमभ. प्रभुरभिरततोऽभूत् । यो विश्वलोकविदित मुदितान्तरात्मा प्राभाति जिनपतित्यतिमातगान ॥ ५ ॥ तस्मादनेश्वर पति पुतपारटवा विधानिरामचरितोऽभ्युदिपार गरि । यो मनमाप गुरत: सुरभूपभाज: भामोध५८ सम्पुरदेवा यः ॥ ६ ॥ तामितः समभवन भुपनप्रशस्ता: शिया भुताशरालोरणा... । पवार तस्वो पिप गिता मा परा स पुराणानि l मीवीरभद्र ति सूरिनी नुर र मदेिवसरिरिजिनामोदितार ! भीदेमाल पिरो श्रीमति मिति र मथितार्थ ॥ ८ ॥ श्रीमान्लीति ना dit Ralke.सिरियोऽपाराम ! ३. मासिान ARI समातिना चहा 15

·No text on this page.

·No text on this page.

·NOTES. P. 4. 1. मोढेरक-is the modena town of fodhera in Kadi District. The account of the author's TETY7277 given in the following verscs is not to be fouud in any other rork of the author. P.4.1. 30. हरिभद्र as the Guru of Balachandm. The lineage of Bilachandra is given at length in lus comincutary on thic Uprdeśa Kandali of Asrda. In the Chandra Gacchha, there flourished Pradyumna Shri rho admituistered religious advice to the king of Talas ataka, Chandraprabha Sûri toho succeeded him composed a morning ly min to Jina. After him, canic Dhancśvara ti ho got the mantra from his deceased Guru and instructed the goddess of Samayů Town. He had four pupils Virablındra, Devasin, Deva bhadra and Devendra Siiri like the four hands of Samstati. The last Devendra Sûri who stay ed in Mandali Town trlich abounded in Jain tcmpics performed the installation ceremonics of the tempic of Lord Mahavira fic Mandali, He with his onn band made Bhadrostata Suti of imperis bic fame bis successor, Ablayadesa Sût who vanquislicd disputants succeeded laim. It was after drinking the nectar of lus religious instructions that farda composed lris Visekamanjati and Up deśa Kandali. His pupil Hanbhads1 Suri was well versed in sis schools of pluilosoplty and literature. of. श्रीवीरसेन इति पामुनीश्वरस्य पट्टे बभूव दशपूर्वधरस्प पूर्वम् । शाखा य एष जिनशासनकल्पवृक्षस्कन्धो दिगन्तरतती: सुषुवे चतस. ॥ १ ॥ शाखाहरा गणभृतोऽन बभूवुरेते नागेन्द्र इत्यमलकीर्तिनदीनगेन्द्रः। चन्द्रव सान्द्रमतिभागथ निवृतिब्ध विधाघरध भुवि विभुतनामधेपः ॥ २ ॥ एतेषु चन्द्र इति यः प्रबभूव सरिस्तस्य प्रफुगुणगच्यवनस्स गो। भूपांस एव भुवननयवन्दनीया. साशिरे गणधरा गुणिनो धराताम् ॥ ३ ॥ प्रमुसरयूरिरिति तेषु रतिप्रिपत्य भेत्ता बभूव नितिलागमशाखदेता। येन प्रयोध्य तल्पाटपुरे नरेन्द्रमुत्लाटयाँ तल्त एव कलिर्षभूप ॥ ४ ॥ জীবনধৰণীঘিমম মনুমিয়ানমার। यो विश्वलोपविदित मुदितान्तरामा प्राभातिक जिनपतिमा जान ॥ ५ ॥ तस्मारनेश्वर ति भुतपारमा विश्वाभिरामचरितोऽन्मुदिप पनि । यो मन्त्रमाप गुप्तः सुरभूपभाजः प्रामोधपच समपुरदेव यः ॥ ६ ॥ तस्वाभितः समभपन भुवनप्रास्ताः शिष्या. Kाक्षरमलोसपी' ! चत्वार अर्जितरुचो विदुषा निषेच्या देखा पराव पुर । ७ । भीवीरभद्र ति सलिमी गुरु श्रीदेवरिति रिपोरिन। भीदेवभद्र ति सूरिखरतीयो सीमातिविरिति च प्रसिधा ८ ॥ भीमष्टलोति नारी नगरीति गामासादापति? देवेन्द्रसूरिसरपितान का पहदि च ।।

·द प्रातिष्ठिपन्निजपदे स विनिद्रभद्रे भद्रेश प्रमनपरजीनिम्म् । आख्यामनन इति नगतवान् यदीनानानले मदनामदनो दिल्लीत ॥ १० ॥ तत्यमौलिमणिताममनदयातिमीतात्मनाममन्दोऽनदेवरि । पापातपारगममन्वइमातात्रीभूयागिनां शिगम यस कम्बकार ॥ ११ ॥ तत्पपर्वतमलगुरुते त्म कर्मव्यायापलीइरिनुमा इन्मिपरिः । भूना यदीयचरणोरनवैरगोभि मुन्नान्योन्यरतगती यगोभिः ॥ १२ ॥ शिष्यत्तत्व विमोनमत्यचरगाम्मोजन्य बने महान् साहित्योपनिपन्नमोऽनगरविः श्रीबालचन्द्रः कविः । यं त्वनान्तमुपेत्य तदृढतरानुष्याननुष्टा जगी मत्पुत्रत्त्वममीति शीतलगिरा देवी गिरानीवरी ॥ २४ ॥ वालचट-उपदेशचन्दलीपनि cf. also नट:-मारिप ! श्रीदेवेन्द्रगुरुत्वहस्तन्वपदनिवेशितत्य भुवनभद्रङ्करस्य श्रीनद्रेश्वरदरिगुरोः पट्टनमत्त्वलालकरणकिरणमालिना प्रतिवादिदितिवनपदमनशौरिगा श्रीमदभरडेरिया निमन्वानरटि- वानप्रतिमप्रतिमाभरसौरमदुर्मीकृतत्रिदशदूरीन् श्रीहरिभद्रसूरीनभिजानासि ? | सूत्रधारः-(सानेपन्) साहित्याम्बुधिबन्धुरामतितरां पट्तर्कखन्डान्वितां नानालझणदुर्गदुर्गमतमा विद्यामनन्तामपि । सचत्रेण समाश्रिता: तुकृतिनो ये साधयन्ति म ता- नेकः को नुनिचक्रवर्तिन इह बोगीतले वेद न ॥ १० ॥ 1 अपरं च- विलसदनृतद्वेषा येयां वचःप्रयं पपुः सपुलकवपुःत्तम्मा जम्मान्तिकादिनुरा: पुरा तदपलपने ते वरन्नथापरया कयं न विधुरघुना तत्पिण्याकः स चेद्भुवने मवेत् ॥ ११ ॥ अपि च- यत्कीतिगौर्येण मियोऽप्यलयौ गोरी गिरीशो दिवि गोरजान्ती। करमपञ्चमिलितो वियोगमीलार्द्धनारीथरतां प्रपन्नी ॥ १२ ॥ बालचन्द्र-करगावगायुधAct I भद्रश्रीहरिभद्ररिसुगुरोः पवर्क विद्याविदः शिष्यः श्रीश्रुतदेवतासुत इति ख्यातः प्रबन्वं व्यधात् । श्रीवज्रायुधचक्रवर्विचरितव्याहारपैतालिक विद्वत्कर्णरसारसायनममुं श्रीबालचन्द्रः विः ॥ १॥ Ibid Act v also गूर्जवसुन्धरावदनमण्डलीनगरमहनश्रीमहावीरचैत्यप्रतिष्ठानतः तवरितचन्त्यदेवेन्द्रत्व श्रीदेवेन्द्रगुरुत्वहस्तपदविनिवेशितत्य भुवनभद्रसरत्य श्रीभद्रेश्वगुरिलगुरोः पट्टनमन्तलालझरणनिरसनालिना प्रा- * श्रीमदभयदेवरिणा। विवेकमजरीवृनि -

·No text on this page.

·alii . 1 1 1296--Tcjalıpala as lugi minister, 1296-Viramadev. taigning. 1297-Construction of two Devakulıkis ou Mt. Abu by Tejakpals 1298-Governorship of Lunasiuha at Broach 1303'Tejhapala as lugh muster at the capital. 1301(?)-Death of Tcjalıpala. 1310 1313-larliest mcntion of Nagarla as lugi minister. The date of the battle willi Sauklı cannot be ined with certainty, blir thank at occurred bclore the appointment of Vastupâle's sun J., 'It'u sani mi the governor of Canibay in 1279. Vastupala's caily carcer. Vastupala was born of a bizi bo's - Pattan. His forefatlicis held lugli positions of councillors of the Gujarat. llis great grand-fither Chand pass du.cnbud uth. assembly of councillors and officiy splendo111 ? Ils on Cliny 11 never without the ministerial seal, llc had two soul --- ---Su was the keeper of the jewels of Sudhu adil. llos son los sis"; i al position in the State and had the lavorit of the Chiud; liners Kumaradevi, daughter of  blu, who lield the luju po uliot (1) Ilic story about Kummudevi's beuns Widow is ille ledd."* *3:', Sanskrita works 101cd abovcud hence de serie Asvaraju sank wells, tuls and crcctul temple. With it, "vloer is po (1) 41417Iſted: fpS R14 I'll tu!". Ustarit ?" } father full.pofturelley.it tjeles: tibiyot piedi Narulahutuse sisi sus a 10.1'54094; 14; YARI but limited lll (9) Tight: INI aronije ist 4NRJAT I Il illu (3) Poradt leif 43 Hola! 10! vittler-Mittheil 1 - (1) yey pod fotelemaan tot-hostil a fost laporaneni } wer + silniusaaminlerindisi Wres is vedere loved $

·No text on this page.

·No text on this page.

·The public works of the ministers. It has been said in the presenti Tor, Jt. Guinar and Åbu pruśastis and the Narauiriyaņìnanda that they List of public places-temples, rest-houses, wells, tauks etc. erected ... Shastitu zaisters as innumerable ? It is said in the Tirthakalpa 62: - Torks extended to Sri Sula in the south, Prabhis, in the vei. 1:a indir ind Benares 10 the east. This does not seem to be untia t-IT 22:10,15c and influence are considered. Uts. Satrujuy., Gruus 14:12:2, lorever, marked out by them forspending their sumense werkti. 2:27101 ...gulaceat temples vying with the Viminas of gods. 1, 5*222 Crores ad ainety lacs on Jt Satrunj iya, twelve crore ! ca J. Girar and twelve crores and fitty-three lacs ou dt. dc. itwy spent in all three liuudred crores and tourteen lics iu put S:tici these works will be found 111 the Notes, Vs. Maierul-The precut edition of the Vis putavillisi is based ::.Urk luthierto kulu vu to exit. The tuy. indutusiwidt It culti of ut leive, with numerical 199 out! .'s :: iht to how the pajiuation It appears that it with lielu iv utler old uis, of the Valle Piritalia's Hvolutie, of the us, were , brittle that it was duball: hul them with transparent paper und unt u tha *wit 11.114d that it turned to mecer even it it. si imich 116, 13 the copyrst had trillicllluita vis very ililorilet will mis piliaca war's I'll biltill. vík verse, ifter this wilist ... Vio ill-111, in the utisau al paladin ins its vir dilluult. The followin' IV a bulifolue > foner + 1. 3 t T 4 + > 1111201 I VI ) 7 * 5 3 . 5 . # 1 $ . . + 2 + # 3 $ & 6 *** $ 3 +

·बालचन्द्रसूरिविरचितं
वसन्तविलासमहाकाव्यम्
VASANTAVILÂSAMAHAKAVYA
OF
BALACHANDRA SURI
CDITED WITII INTRODUCTION, AN APPENDIX AND NOTES
BY
CHIMANLAL D. DALAL, M. A.
PUBLISHICD UNDER TIIC AUTHORITY ON THE GOVERNMTXT OF
HIS HIGHNESS THEMAHARAJA GACAWAD OF BARODA
CENTRAL LIBRARY
BARODA.
1917,

·ॐ
u
सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रसूरिविरचितं
वसन्तविलासमहाकाव्यम्
प्रथमः सर्गः
श्रीकान्तनाभिप्रभवाननेन्दोः कुन्दोज्वला कान्तिरिवातनोतु ।
सरस्वती वः कवितावितान्तकुमुदतीमन्वहमद्वितीयम् ॥ १॥
चेतोऽञ्चलं चञ्चलतां विमोच्य सकोच्य पश्चापि समं समीरान् ।
पश्यन्ति यन्मूर्हनि शाम्वनत्रि सारस्वनं ज्योतिरुपास्महे तत् ॥२॥
ज्योतिस्तडिण्डवती सुपुम्णाकाम्बिनी मूर्ध्नि यदाभ्युदेति ।
विशारदानां रसनाप्रणाली तदा कवित्वामृतमुगुणाति ॥३॥
कश्मीरवासव्यसना सनाऽपि सरस्वती पुण्यवशानुपेत्य ।
पसत्यवश्यं कविताविलासरूपेण चिद्रूपमुखाम्बुजेषु ॥४॥
विश्वत्र विश्वेऽत्र विशारदेभ्यः परोपकारी न परोऽस्ति कश्चित् ।
ये काव्यपीयूपरसै रसायाः पतीनतीतानपि जीवयन्ति ॥५॥
सर्वस्वदानैरपि भूमिपालाः कथं कवीनामणा भवन्तु ।
यतो युगान्तेप्यविनाशिकीर्ति शरीरमेते वितरन्त्यमीषाम् ॥६॥
नामापि रामादिमहीपतीनां विज्ञोऽपि कोऽज्ञास्यत भूतलेऽस्मिन् ।
असत्रयिष्यन्कवयश्चरित्रं न चेमीपामुद्यन्मनीषाः ॥७॥
स्फुरन्ति दिव्यानि पदानि येषां येषां च न म्लायति कीर्तिमाल्यम् ।
येपां किया सिध्यति चेतसैव भवन्ति देवाः कवयो न कि ते॥८॥
त एव भूपाः प्रययुः प्रसिद्धि ये वाचि विस्तारमगुः कवीनाम् ।
अनेकशो गाथकगीतिगृह्या मयां श्रियः केलिमया बभूवुः ॥९॥
उनानपाला इब कीर्तिवल्लीवनं कवित्वामृतसारणीभिः ।
सिञ्चन्ति येषां कवयः कथं ते भवन्त्यपूज्या भुवने नृदेवाः ॥ १० ॥

·२ ॥ वसन्तविलासमहाकाव्ये छायामयन्ते निरपायमेके परे परं पल्लवसुल्लुलन्ति । आखादयन्त्यन्यतरे फलानि मार्गद्रुमाणामिव सत्कवीनाम् ॥ ११ ॥ त एव जाताः कृतिनस्त एव त एवं जीवन्ति महीमहेन्द्राः । येपां गुणैः कार्मणिकः कवित्ववैयत्र्यवन्तः कवयो भवन्ति ॥ १२ ॥ शीलेन तुष्यन्ति महीपतीनां न भूरिदानः कवयः कदापि । वाल्मीकिमुख्यैः किमु किश्चिदात्तमास्ते महीन्दो रघुनन्दनस्य ॥ १३ ॥ कुर्युः कुराजन्यसमाजतल्ले कथं निवासं कविराजहंसाः । यत्र श्रुतिकोडविलोडिनोऽत्री मण्डूकनादा इव भण्डयायाः ॥ १४ ॥ कि कार्यमायः कविभिः कुभूमीभुजां विटाटोपविटाडिन्तानाम् । किं गर्तकोलैकधना निपादा निपादिसंवर्गणमाद्रियन्ते ॥ १९ ॥ गोपा विगोपाय कवित्वरीतेरेते भवन्त्येव च विज्ञचित्ताः । कण्ठोपकण्ठोचितमान्य माल्यं वनौकसः किं न विनाशयन्ति ॥ १६ ॥ आवर्जितोचैःशिरसोऽपि वाचः कवेन नीचेषु परिस्फुरन्ति । प्रकाशिताकाशदिशोऽपि भासः किं भूमिगेहेषु विशन्ति भानोः ॥१७॥ श्रीखण्डशाग्नी तन्पु ग्रहेषु पूषा प्रसनेयु सहस्रपत्रम् । पेयेषु पाथः पुम्पेषु साधुः प्रजापतेः सचरितानि पञ्च ॥ १८ ॥ काव्याम सन्तः कुकवेरपीह विदृपणीकृत्य भृशं दिगन्ति । न किं सुधास्वादु पयो विधाय क्षाराम्बुधेरम्बुधराः किरन्ति ।। १९ ॥ काव्यारविन्दानि महाशयानां सुवृत्तबन्धानि सुकोमलानि । दोपाकगमान्निनिमीलिनानि स्कृति न मित्रेण विना लभन्ते ॥ २० ॥ मन्ना वमन्नापमवृलयोऽमी जयन्तु ये पल्लवयन्ति भूयः । विपिभिः फाल्गुनवेपिभिनिप्पत्राकृतं वृक्तिलतावितानम् ॥ २१ ॥ महार्यतामन्यगुणान्दिजिहांपरोधभाजोऽपि नयन्ति मन्तः । म्बनौरभण प्रमग्नभण श्रीग्वण्डवृक्षा इब निम्बमुख्यान ॥ २२ ॥ विवं विधम्बानिय निकलवाः नदोयमप्योइनदोयमेके । कटालिनान्य तु शीव शश्वविदोपमप्यादधने मदापम् ।। २३ ॥ हाराहना कवितां कवीनामाम्बाद्य ये यातकिनो बराकाः । मानामनगरनिपाता न पावकाचार्णपदं विदन्ति ॥ २४ ॥ मीना अगापिक.पि काका वामध्यधियो बगकाः । না: পানাৰ ৰাখিলি ।

·प्रथम, सर्गः
३
विजित ! किं ग्वादास विश्वलोकमेकं ग्वलानां कुलमेव ग्वाद् ।
विश्वास्य विश्वानि यदेकजिहतया भवत्कृत्यममी सजन्ते ॥ २६ ॥
सतां सकाशेऽपि सदा वसन्तोऽसन्तो न सन्तोषकृतः परेपाम् ।
भवन्त्यमी चन्दनसझिनोऽपि काकोदा लोकदाय किं न ॥ २७ ॥
ग्वरा इवामी मुग्वराः प्रकामं वामीभवन्तोऽवकरैकशीलाः ।
महात्मनां काव्यपुरप्रवेशे प्रवृत्तिविघ्नाय भवन्ति निघ्नाः ॥ २८ ॥
महाकवीनां कविताविलासा वैफल्यमायान्त्यविशेषविज्ञे ।
कि नाम वाधिर्यवति प्रकुर्युः कर्णामृतं वेणुविजृम्भितानि ॥ २९ ॥
न जानते ये कवितारहस्यं तेषां कवित्वानि न किञ्चिदेव ।
मुधैव मुग्धस्य पुरो विदग्धवराहनाविभ्रमचेष्टितानि ॥ ३० ॥
प्रौदिप्रकर्षात्कविता पुराणमुल्लङ्घन्यन्ती क्रममर्चितैव ।
रसातिरेकात्पुम्पायितानि रितन्वती कस्य मुदे न कान्ता ॥ ३१ ॥
प्रसत्तिमाधुर्यवती सदोजाः सुजातसौन्दर्यनिधानभूता ।
मनोहरालङ्कतिवर्जितापि शय्यां गता वाग्लटभाङ्गनेव ॥ ३२ ॥
क्षरत्ययत्नैकविधेयमेका वाणी रसं गूर्जरवाणिनीव ।
दहा महाराष्ट्रवधूरिवान्या कठोरभावा हठसाध्यमेनम् ॥ ३३ ॥
गीः कापि कालागुरुवद्विगृह्य गृह्येत सौगन्ध्यमवन्ध्ययत्नैः ।
अन्या तु जातीस्रगियोपभोग्या सौरभ्यसम्भारवती सुखेन ॥ ३४ ॥
कि तेन येनैव कुधीरधीतेऽधीतेन कि तेन यतो न काव्यम् ।
काव्येन कि तेन न यत्परेषां रेग्वां विधत्ते दृषदीव चित्ते ॥ ३५ ॥
वशीकरोति त्रिदशान्धमते यशांसि दक्तेऽभिमतां समृद्धिम् ।
कल्पद्रुचिन्तामणिकामधेनुचैतन्यमूर्तिः कविता कवीनाम् ॥ ३६ ॥
यत्रास्ति तत्रैव गतं सतां स्यात्कीत्त्य कृतं देवकुलादिवस्तु ।
काव्यं तु विष्वक प्रसरत्मसते यशांसि विश्वेषु विशारदानाम् ॥ ३७ ।।
सदा चिदानन्दसमृद्धिहेतुरध्यात्ममार्गो न परः कवित्वात् ।
त्रिकाललोकत्रयदर्शनाय सिहाञ्जनं नापरमस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
न जायते लक्षणमन्तरेण तदेकताना तु विनाशमेति ।
कृपाणधाराव्रतवत्कवीनां
सुदुष्करा
कापि कवित्वरीतिः ॥ ३९ ॥
यथा तथा वाऽस्तु कथा रसोऽत्र श्रोत्रप्रियः स्यात्कविताविशेषात् ।
कान्तोदिता वागसमञ्जसापि रसायनं कर्णकुशेशयानाम् ॥ ४० ॥

·वसन्तचिलामामामागे
कुर्वन्कवीन्द्रः कवितामतीन्द्रपात्रं कथामात्रमुपादीत ।
न शर्करा वन्धमुपैति तावद्यावन्न मध्ये निहिता शलाका ॥ ४ ॥
उदूढलक्ष्मीकममूढपौरमितोऽस्ति मोढेरकनामधेयम् ।
पुरं पुरा विश्वसृजा त्रिलोकीगलानिवेशे विनिवेगितं यत् ॥ ४२ ॥
लिलेखिपुः सृष्टिलिपि विधाता मूर्ति निजां कुण्डलिनी विधाय ।
यन्निर्ममे विन्दुमिवेन्दुमौलिदैत्यारिमूर्ती च नदस्तरेग्वा ॥ ४३ ॥
सारैरुदारैः परमाणुभिर्यत्पुरं विरञ्चः पुरनो विधाय ।
ततोऽवशिष्टैर्जगदप्यशेपं यथाविशेपं घट्याञ्चकार ॥ ४४ ॥
स्थानाद् दिजानासुपभोग्यसारादतोऽस्ति जातः प्रकृतोम्गावः ।
श्रीमोढनामोढसुपर्ववंशो वंशावतंसो जगतीतलस्य ॥ ४ ॥
सुधाभुजो वा वसुधाभुजो वा यजन्मिनो वा ध्रुवमन्तरेण ।
श्वेतातपत्रं सितचामरे च पारं लभन्ते न कथञ्चनापि ॥ ४६॥
तत्राभितस्त्रातसमस्तदीनजनो जिनोपज्ञरहस्यवेदी ।
पुंरत्नमासीद्गुणरत्नजन्मधरा धरादेव इति प्रतीतः ॥४७॥
श्रीमोढवंशोदयशैलभानोर्यस्मादवाप्याशु वसु प्रभूतम् ।
वनीपकानां करकैरवाणि सङ्कोचमापुः प्रभृतानि तानि ॥४८॥
यदा ययुस्तं विधिवत्सपर्यामा समस्तान्यपि दर्शनानि ।
तदेभि तस्मिन्कलिकालदोपैरदृषिते नित्यमुवास धर्मः ॥ ४२ ॥
सुतीर्थयात्रागमनार्थिसार्थोपकारसत्कीर्तनकल्पनाभिः ।
यदीयतोकान्यपि धर्मकर्मक्षमा रमन्ते स्म गृहाजिरेपु ॥ ५० ॥
दरिद्रलोकार्त्तिवाम्बुदस्य कान्ताऽभवद्विद्युदिवास्य विद्युत् ।
सन्मार्गमुद्योतयति स्म सद्यो या देहिनां दुर्दिनमाक्षिपन्ती ॥ ५१ ॥
पित्रोः पदोपास्तिविधौ सदोजा मुञ्जालनामाजनि तत्तनूजः ।
संसारमालोकयति स्म योऽमुं जालस्वरूपं निवसन्गृहेऽपि ॥ ५२ ॥
समाहितः श्रीहरिभद्रसरिगुरोगिरोपात्तविवेकसम्पत् ।
कथञ्चिदेवानुमतः पितृभ्यामभ्यासद्जैनमतव्रतं सः ॥ १३ ॥
पूर्णः समग्राभिरसौ कलाभिः क्रमेण भावीति गुरुर्विभाव्य ।
तं प्रीतचेताः किल वालचन्द्र इत्याख्यया दीक्षितमभ्यधत्त ॥ ५४ ॥
अधीतविद्यं तमथ क्रमेण समारुमक्षुर्दिवमायुपोऽन्ते ।
न्यवीविशदिश्चनमस्यपादः स्वस्मिन्पदे श्रीहरिभद्रसरिः ॥ ५५ ॥

·मितीय सर्गः चोदायभूपालकिरीपारागारुणोद्योतितपादपाः । निनाविधाकुलमा पादित्यस्तदध्यापयिता बभूव ॥ ५६ ॥ चादीमपमाननदेवरसारिगच्च करधोदधिशीतरश्मिः । सुनीन्दरचोदयरहरिनामा वमय सारस्वतमन्त्रदाता ॥ ५७ ॥ अकदा विश्वविाइवंगोरांसेन हंसेन समुद्यमाना। 'भानां भरः सम्भृतगारदानगुभैः ककुम्भासमदभ्रयन्ती ॥५८ ॥ तुपारमानाऽऽनपवारणेन विराजिताऽऽकारवतीव राका । संघनिता स्वनिधूरिसरात्ताराभिराराडमुपागताभिः ॥ ५९ ॥ सरिनारीधुतचामरालीमिलन्मरालीकुलसडलनीः । गझेब सूर्ताऽनिलनतितोमिंचलानि चेलानि समुम्हन्ती ॥ ६०॥ नितान्तमन्त्याक्षरिकानवः पौधा गदीच नवोक्तिहादयः । अनुनामेणाभयपार्वगाभ्यां संस्तुरमाना शिवकेशवाभ्याम् ॥ ६१ ॥ मुरारिनाभीनलिनान्नरालनिलीनमूत्रलिनिर्विशेषम् । आवर्णयन्ती अतिमुशकुशसमानि सामानि चतुर्मुखस्य ॥ ६२ ॥ एण्ठाटिफुकारविमिश्रगुण्डासुझारचित्रीकृतचीत्कृतानि । सुचारुचारीणि सुहस्तकानि गणेशनृत्यानि विलोकयन्ती ॥ १३ ॥ वीणाकणाकृष्टमगानुरोधान्मृगाकमायातमिवाधिशीपम् । उनी दधानस्य सुधाशनः स्फीतानि गीतानि विचारयन्ती ।। ६४ ॥ मुरासुरः स्वस्वमनोमतार्थोपलम्भसंरम्भकृताभियोगैः । तीरावनीकल्पितधोरणीकैः क्षीरोदवेलेव निपेव्यमाणा ॥६५॥ शरत्कुधिष्ण्यसमूहगौरामेकत्र हस्ते स्फटिकाक्षमालाम् । दातुं नतेभ्यः कवितालतायाः सुवीजराजीमिव धारयन्ती ॥ ६६ ॥ करें परस्मिन्प्रणतातलोकदारियकन्दैकनिपूदनाय । प्रसह्य वन्दीकृतपनवासानिवासमम्भोमहसुदहन्ती ॥ ६७ ॥ अन्यत्र पाणौ विकचारविन्दसमापतङ्गविघटनेन । वीणां रणन्ती नमतोऽनुवेलं निवेदयन्तीमिव धारयन्ती ॥ ६८ ॥ विद्यात्रयीसर्वकलाविलाससमग्रसिद्धान्तरहस्यमूर्तेः । वाग्वीरुधः कन्दमिवेतरस्मिन्दस्ताम्बुजे पुस्तकमाधाना ॥ ६९ ॥ सारस्वतध्यानवतोऽस्य योगनिद्रामुपेतस्य मुहूर्तमेकम् । स्वप्नान्तरागत्य जगत्पुनाना श्रीशारदा सादरमित्युवाच ॥ ७० ॥ (त्रयोदशभिः कुलकम् )

·No text on this page.

·द्वितीयः सर्गः सुरसबाहेसमयदण्डकरोन्नमिताम्बरस्य बत यस्य बभुः । उपरिक्षरत्सुरसरित्सलिलप्रकटाः कटध्वजपटाः परितः ॥ ४ ॥ उपरि स्थितेन भवता जगती कथसुट्टतेयमतिवासुकिना। इति यत्र भूपमभिधातुमना इव भूभृतः प्रचुरचैत्यमिपात् ॥ ५ ॥ इह शातकुम्भमयकुम्भरुचा तिमिरं निरासि किमु तापयसे । इति यन्त्र चैत्यनिवहः परतः कुरुते रवि तरलकेतुकरैः ॥ ६ ॥ हरताण्डवाभिनयमातनुतेऽगरुधूपधूमगजचर्मधरम् । यदुदारदेवकुलमौलिचलद्धजपाणिभिः सह लयैः शताः ॥ ७ ॥ कृतिभिः कृतं सुकृतलेवधयः प्रकटा इवान कटरे कलगाः । सुरस मूर्द्धसु विभान्तितमा पदनोल्लसद्धजभुजग्गयुजः ॥ ८॥ प्रतिविम्विताः स्फटिकभूमितटे सुरसानां तरलकेतुपटाः । असनाय पन्नगधिया मिलतां दलयन्ति दन्तमिह सर्पभुजाम् ॥९॥ प्रियपाणिभिर्वजविलोलतमैम्पभुज्यमानविभवा विवरः। सुरसाहेमकलशा इव यन्मृगलोचनाजनकुचाः सुमनः ।। १० ॥ समयज्ञ एव मलिनोऽपि तमःप्रसरः सदा यदनुचारिपदम् । इह कामिनीवदनशीतरुचामुररीकरोति कवरीमियतः ॥ ११ ॥ मणिकुहिमास्फलितगृक्षगणं असमीक्ष्य यन्त्र निशि भीरुजनः । ऋदितात्महारगुलिकाअसत्तो रदयं निभालयति हलतलैः ॥ १२ ॥ अभिमन्य चत्र निशि वासगृहे शयिता पराझग्वनयापि वधः । स्फटिकाग्रभित्तिगतविम्बतया कृतसम्मुखेव दयिते दयितम् ॥ १३ ॥ यदगारमौलिमणिभित्तितलप्रतिविम्बितो निशि निशारमणः । कृतमण्टनस्य दयितैः प्रमदात्प्रमदाजनस्य सुकरीभवति ॥ १४ ॥ प्रतिरूपकाणि मणिभित्तिमये प्रलमीक्ष्य नास्ति रह इत्यद !! मदनातुरेऽपि दयिते दयिता त्वरते न यत्र निशि केलिकृते ॥ १५ ॥ कुमुदोपहारविशदच्छविभिफिसद्वाक्षनयनैः परितः । हरिदझनाजनमुग्वानि मग्न परिवीक्ष्यमाणमिव यहरचे ॥ १६ ॥ अभितुझवेश्म शिखरमकरस्वलनानिपातभयतः परितः। निशि यत्र यान्ति विलसत्तटितो मृतदीपिका व धना नभसि ॥१७॥ प्रतिस्पकैः कुतकमेकमहो भिययोर्विचित्रलुरतप्रिययोः । प्रतिभाति पत्र मणिभित्तिमयं करणः सचित्रमिव वासगृहम् ।। १८ ।। क

·No text on this page.

·द्वितीयः सर्ग. सौधांशुधौतस्य मृगं सुधांशोः स्त्रीगीतिगीलब्धमिवोपलब्धम् । यत्र प्रतिच्छन्दमिषेण रत्नधिष्ण्येषु धिष्ण्यानि समापतन्ति ॥ ३४ ॥ स्वचन्द्रशालावलभीन्द्रनीलविभान्धकारेष्वनिकारवत्सु । यत्कामिनः स्वर्गवराङ्गनाभिः समं तदभ्यर्थनया रमन्ते ॥ ३५ ॥ सहंसकैः सारसनादराममहोर्मिकाकङ्कणहारिभिश्र । स्त्रैणैर्यदन्तःसदनानि भान्ति वहिनदीनां पुलिनानि वातैः ॥ ३६ ॥ ताडाचक्रस्तनगोलवेणीकृपाणदोर्दण्डकटाक्षवाणाः । भ्रूचापवत्यः स्मरवीरशस्त्रशालायितं विभ्रति यत्र वालाः ॥७॥ रुणद्धि यस्मिन्परलोकवीक्षां पयोधिवेलाविपुलो नितम्बः । समुन्नतं गोत्रमधःकरोति वक्षोजभारः पणकामिनीनाम् ॥ ३८॥ (स्वप्मकृतोऽयं श्लोका) अनन्तरत्नौयधीभिर्यदैविभाति कूटैरिव रत्नसानुः । यदन्तरालेषु लसन्ति राजपथां रथाध्वान इवोष्णरदमेः ।। ३९ ।। सीमन्तभृद्राजपथैर्जटाभृत्कुटावलीभिः कलितं च राजा । प्राकारशेषाहिपरीतमुर्वीरूपस्य मूढेव यदष्टमूर्तः ॥ ४० ॥ समन्ततो गोपुरवेधनिर्यन्मार्गारकैराप्तपयोधिनेमिः । भ्रष्टस्य चण्डांशुरथादिवोर्वीचास्य यनाभिरिवावभाति ॥ ४ ॥ यासोऽधरं वारिधरं बसानः प्रकाशमाकाशमयोत्तरीयम् । सुधासिताङ्गः सुमहाननल्पः शालोऽस्ति जिष्णुप्रगयी यदीयः ॥ ४२ ।। यहप्रमौलौ कपिशीर्पमाला सान्त्री ठकारालिरधोमुखीव । करोति भूनोडतकन्धराणामधोमुखानि द्विषतां कुलानि ॥ ४६॥ अगीकरोति प्रतिविम्वितानः शालो यदीयः परिखापयोन्तः । वैकुण्ठशय्यार्थमुपागतस्य वार्द्धिभ्रमेणाहिपतेरभिक्षम् ।। ४४ ।। निक्षिप्य यस्यां तरतीय लोलां विदन्नसावात्मसुतां विवेकी। एतदहिस्थः परिवामिपेण संरक्षतीवाम्बुनिधिः सदैव ॥ ४५ ॥ यस्याग्रतो दुर्लभराजराजसरो विशाल स्फटिकोज्यलाम्भः । फ्रोडीकृततत्मतिरूपमुग्धेरादर्शलीलानुररीकरोति ॥ ४६ ।। विस्तीर्णशालंच पुरं तदुर्विशालपालीवलयं सरन । पयोधिवेलावनसेग्नलाया भूसुऋयः पुण्टलनांह यानि ॥ १७ ॥ भोगावतीतोऽप्यमरावतीतोऽप्यतीय रम्यां यानोऽस्य लक्ष्मीन् । . .

·१०
वसंतविलासमा
वीचीकरोदश्चितफेनवीतैर्निमत्थितानीय सरः करोति ॥ १८ ॥
विनिर्जिताशेषपुरश्रियोऽस्य पुरः पुरोभागगनस्तडागः ।
माहात्म्यमम्भोजमुझेरसङ्ख्यैः स्तौनीव भृगीनगीविलामः ॥ ४९ ॥
निःशेपान्यपुरीपराभवकरीमालोक्य लक्ष्मीमिति
स्त्रष्टा यस्य पुरस्य मूर्द्धनि मुदा कोद्वारमस्थापयत् ।
अत्युत्तुङ्गमहीभुजङ्गसुभगप्रासादरूपेण चिट्ट-
पेणाथ कथं तदेकवदनप्रागल्भ्यतो वर्ण्यते ॥ ५० ॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वमन्तविलासनागनि
महाकाव्ये राजधानीवर्णनोनाम द्वितीयः सर्गः ।
दानं मे जनिकृत्तदीयजनकः श्रीजैत्रसिंहाख्यय
विख्यातस्य विभोः करोऽपरमिह श्रीदक्षिणो दक्षिणः ।
तन्मित्राणि सरोरुहाणि कुरुते दैन्यास्पदं सोऽयमि-
त्यन्तर्जातरुपेव यस्य यशसा निस्तेजितश्चन्द्रमाः ॥
तृतीयः सर्गः
कश्चित्पुरा दानवदूनविश्वत्राणाय नारायणवत्पयोधेः ।
स्वयम्भुसन्ध्याचुलुकादुदस्थाद्वीरो विकोशासिविहस्तहस्तः ॥ १॥
चौलुक्यनामा कमठेन्द्रखट्वामहाहितूलीतलसन्निविष्टाम् ।
स दैत्यरक्तासवपानसत्तामाधाय भूमीसुमुखीं सिषेवे ॥ २ ॥
तदंशदुग्धोदद्धिशीतररिसरस्मिन्पुरे पार्थिवमौलिरत्नम् ।
श्रीसूलराजो रिपुहृत्कुकूलं दिगन्तकूलऋषकीर्तिरासीत् ॥ ३ ॥
मरन्दवक्षःस्थमहीपतिं यः पुष्पाङ्गजन्मानमुदारसारः।
लक्ष्यीचकार स्वशिलीमुखानां जैत्रः क्षितौ चैत्र इवावतीर्णः ॥ ४ ॥
चतुर्युताशीतिमितानि भूपतेर्यत्र शीतयुतिमण्डलानि ।
यहाहुराहुस्तरलासिपजिह्वः समित्पर्वणि चर्वति स्म ॥५॥
श्रीसोमनाथः प्रतिसोमवारयात्रेदरेपाहिरयास्य तुष्टः ।
दुल्सहानामपि भूपतीनां जयेषु भेजे सहकारिभावम् ॥ ६॥
उन्हमकेशं पदलग्नमग्निमेकं विपेहे विनयैकवश्यः ।
प्रतापिनोऽन्यस्य कथैव का यहिभेद भानोरपि मण्डलं यः ॥ ७ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·१२ वसंतविलासमहाकाव्ये यो योगिनीपीठमकुण्ठशक्तिर्जित्वोजयन्याः स्वपुरं निनाय । किञ्चापरं बर्बरमप्यनैपीवेतालभुत्तालभुजिष्यभावम् ॥ २३ ॥ तस्मिन्नहश्चुम्बितवैवुधस्त्रीविधूतदोःकन्दलकङ्कणानाम् । काणैः सदा तुष्यति पुष्यति स्म कुमारपालो भुवमेकवीरः ॥ २४ ॥ रामादपि न्यायपराऽस्य वृत्तिर्मूगाधिपादप्यतिचण्डमोजः । रतिप्रभोरप्यतिचारु रूपं वचः सुधातोऽप्यभवत्प्रधानम् ॥ २५ ॥ केदारसोमेश्वरदेवधाम्नी मनीपिमुख्योऽयमतीव जीर्ण । उदृत्य दोःस्तम्भसमुद्धृतक्ष्मालोकः स लोकव्यमुद्दधार ॥ २६ ॥ इहासतां हंत परे परस्तादृधन्मयानप्यवनी तो यः । उत्याप्य संस्थापयति स्म धर्मान्निर्मापितानेकविहारसूा ॥ २० ॥ निर्वीरिकावित्तपरामुखोऽपि निर्वीरिकारिक्षितिवित्तमादात् । गस्त्यत्तसप्तव्यसनोऽपि सप्तराज्याजसमव्यसनी बभूव ॥ २८ ।। ग्णाणे जालकुरणेशकण्ठच्छिदासादितपाटवेन । हालमुहालयति स्म नादण्डेन गः कन्दुकलीलयेच ॥ २० ॥ मस्य द्विपक्षत्र कलापकीर्तिशीभृतो दिग्बनितावतंसान् । गा:मानसरानमत करालवाले करवालवल्ली ॥ ३० ॥ नत्र गुमदारविलासिनीनामुद्रीज्यमाने चमरावलीभिः । लागमामेकनिदर्शनं सुभ्रषयोऽभुदजगाभिधानः ॥ ३१ ॥ मानितीव तोचलतिरबैरिव कुशरेन्द्रः। पगात मानतमुहला गलन्मिगा जालनशिपालः ॥ ३२॥ হননি তা নয়: বৃহarংবানি। नाहिलानां नानामनुत्र मदा पानीत करम्निनानि ॥ ३३ ॥ नागरीयमिः प्रयाने मात्र धनसाम जानतात शिशुनागेनन्ले शामिणोडात पांगायः ॥ ३१ पिनलिनुकादियानात नान्तन महायानाः। दिनमोनिन ॥ ३ ॥ परिवार नका. महाग fafarikipeति ॥ नदीमा दिसला + ·तृतीय सर्गः सत्कञ्चुकी क्षेमचिकीपस्य दृष्ट्वा पराभ्यासपरां महेलाम् । ररक्ष तामक्षतवृत्तम!राजश्थुलुक्यो धवलाझजन्मा ॥ ३८ ॥ जजृम्भिरोधाः किल मण्डलीकाः कृतव्यलोका भुवि गूर्जरेन्दोः । तानेय निःशेपयति स्म शूरः शरस्तमांसीव नवप्रतापः ॥ ३९ ॥ कि तत्र चित्रं धवलैर्यशोभिर्जगत्रयं यो धवलीचकार । विदेपिणो यत्कलुपान्वितेने तेनेदमुन्मीलति कौतुकं नः ॥ ४० ॥ तदङ्गजः सझरसारङ्गकृतारिभास्मरचङ्गदेहः अजायत श्रीगिरिशप्रसादप्रासादलीलो लवणप्रसादः ॥ ४१ ॥ चौडो न चूडाभरणं वभार न केरलः केलिमलचकार । न पाटवं लाटपतिलिलेशन मालवीयो निलयं विवेश ॥४२॥ राठाधिनायो दृढतां शुशोप द्वणश्च तूर्ण प्रणयं सुमोच । अन्धो महीरन्धमहीनमस्थात्काञ्चीपतिः श्रीपरमप्यपास्यात् ॥ ४३ ॥ न कोकणः पकणमुत्ससर्ज न जालो माइलिगर्ज। पाण्ड्यो न पिण्डग्रहणं चकार न सुन्तलः 'मुन्तलमुदधार ।। ४४ ।। बहाः कुरडप्लुतिमालिलिङ्ग समाददे नैव कलि कलिः । चैद्यो निवेद्योऽपिता दशोऽभूद्यज्वैत्रभेरीपु पिराविणीपु ॥ ४५ ॥ (चतुर्भिः कलापरूम) श्रीचीरपूर्वो धवलः क्षितीन्दुरस्याभवत्सनुरन्नतेजाः । नासीरवीरप्रकरासिनीरनिभज्नदर्जस्वल्परिवर्गः ॥ १६ ॥ यत्कीर्तिगौर्यण मिघोप्पलक्ष्यो गौरीगिरीशौ दिवि गौरकान्ती। करमपर्मिलितो वियोगभीत्या नारी धरतामुपेती ॥ १७ ॥ भूपाणपटो रणपहिच यस्य स्फुरत्तुष्करमोदिदात् । हताहतानामवनीपतीनां निक्षेपकोदारलिपि पनार ।। १८ ।। यः शानवक्षोणिभृतां प्रचण्डदोर्दण्ण् शमसम्बन्ध । उच्छेदयामास च मण्डलानि स राजयो वचसामपन्थाः ।।४।। बभार भूभारमपारसारः सदैकतः नीलवणप्रसादन् । तमन्यतो यः कलाकार पीरं नामनिमम पुन: ॥५०॥ स क्षोणिसुप्रोणि स्वराज्यचिन्तार पाचन शानः । कदाचिदागल निशि प्रसुतः सो समानाप्यन राज्यलया । ५१ .. चोर ! रिव्यवीर मन्त्रिभितार पेनसिलस्लिादि।

·No text on this page.

·म तृतीयः सर्गः समेतयोस्तत्क्षणमेतयोश्च दृष्ट्वा मुखं प्रीतमना बभूव ॥ १७ ॥ उपायनं तावनपायशक्तेः पुरोऽस्य विज्ञामविधी विधाय । प्रणेमतुः पुञ्जितहारयष्टी पुष्टीकृतस्यारिनपोपदाभिः ॥ ६८ ॥ अथात्मनः श्रीकरणाधिनाथो कर्तुं कृती तौ पुरतो निवेश्य । कुशाग्रबुद्धी कुशलानुशास्तिपूर्व जगादेति जगजयी सः ॥ १९ ॥ मूर्तिर्गुणान् शंसति वो गरिष्ठात् कुलपतिष्ठां विनयक्रमश्च । शास्त्रज्ञतां गीरवगीतवीतं वयो वयं तु स्तुमहे महेच्छौ ॥ ७० ॥ न यौवनेऽपि स्मरघस्मरत्वं न वैभवेऽपि कचनाविवेकः । न दुर्जनेऽप्यार्जवविप्लवो यत्तनिर्मितौ वा विधिना नवेन ॥ ७१ ।। पुरारिविस्तारितभूमिभारसम्भारिसम्भारितयोरिदानीम् । साहाय्यहेतोः पितृपुत्रयोनौ हन्तोपधुयौं भवतां भवन्तौ ॥ ७२ ॥ पित्रा मम त्रासितवैरिणा या वन्दीकृतादीर्घभुजेन लक्ष्मीः । पर्गुिणैस्तामभितो नियम्य चलामपि स्थेमयतां भवन्तौ ॥ ७३ ॥ एतां विनेता समुदीर्य वाचं वाचंयमोऽजायत जातकीर्तिः । श्रीवस्तुपालस्तु निरस्तदोपः वाक्प्राञ्जलः प्राञ्जलिरित्युवाच ॥ ७४॥ स सेवकः सेवकल: कुलीनो विलीनदोपः सुकृती च देव ! । प्रसन्नगम्भीर ! भवादृशेन संभाष्यते सुप्रभुणा य एवम् ।। ७५ ।। व्यवस्यतां विश्वजयैकवीरशरीरभाजां भवति त्वदाभः । स्वामी यदि प्राच्यतपोभिरेव पुंसोऽन्तरं यः सदसच वेत्ति ॥ ७ ॥ विज्ञाप्यसे किन्तु विशेषविज्ञ ! युगत्रयी धन्यतमा जगाम । कलिस्त्वसौ यत्र न सेवकेपु कृतं न नाथेषु कृतज्ञता च ।। ७७ ।। भूभुजो द्रविणदृष्टयोऽधुना सेवकास्तदनुवृत्तिवृत्तयः । तेऽपि तेऽपि कृतदुष्कृतोदया ही परत्र निपतन्ति रौरवे ॥ ७८ ॥ अत्यर्थमर्थमुपदौकितमाद्रियन्ते तं च प्रभूतगुणितं पुनरर्पयन्ति न्यस्ताः पदे समुचिते गमिताश्च मैत्री शब्दाः कवेरिव नृपस्य नियोगिनः स्युः ॥ ७९ ॥ न्यायं यदि स्पशसि लोभमपाकरोपि कर्णजपानपधिनोपि शमं तनोपि । सुस्वामिनस्तव धृतः शिरसा निदेश- स्तनमेष मयकाऽपरधाऽस्तु भद्रम् ॥ ८० ।।

·वसंतविलासमहाकाव्ये
श्रुत्वा वचस्तदिति मन्त्रिपुरन्दरस्य
भूमीपतिः पुलककोरकिताझ्याष्टिः ।
दिष्टचैतयोः स्वयमुदारमुदा सुवर्ण-
सुद्राञ्चितं करसरोजयुगं चकार ॥ ८१ ॥
अंजनि कनकमुद्रा साक्षरश्रेणिसान्द्रे
करसरसिजयुग्मे मन्त्रियुग्मस्य तस्य ।
इदमुपचितशालं गूर्जरक्षोणिलक्ष्मी-
कुलगृहमिति निन्ये शासने पहिकेव ॥ ८२ ॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि
महाकाव्ये श्रीकरणपदलाभो नाम तृतीयः सर्ग.
गौरी रागवती त्वयि त्वयि यो वद्धादरस्त्वं युतो
भूत्या पुण्यजनः सुहृज्जन तब व्यानक्ति शक्तित्रयम् ।
इत्यं कौतुकमीश्वरोऽपि सचिव त्वं जैनसिंह ! कचित्
कामव्यसनमातनोपि न रुचिं धत्से दिजिह्वेषु च ॥ १ ॥
चतुर्थः सर्गः।
राज्यकनाड्यां स सुरासुरनीतिविदोत्तयोः ।
राजा योगं समासाद्य विततान बनोदयम् ॥ १॥
इन्द्रोपेन्द्राविव स्वगं चन्द्रादित्याविवाम्बरम् ।
तावलचक्रतुन्भी राज्यं चौलुक्यभूपतेः ॥ २॥
द्विष्टाकृष्टिनया हस्ती बहुश्रुततया श्रुती ।
दीर्वदर्शितया नेत्रे तो राज्यस्य विरेजतुः ॥ ३ ॥
मुक्तामयो मदावृत्तरोचिती श्रवणोचिती ।
रजतुर्मन्त्रिणावती राज्यश्रीकुण्डलाविव ॥ ४ ॥
गमलक्ष्मणया: प्रीति नीति च गुन्शुक्रयाः ।
लाचन्द्रमनाम्नेजस्तो मारमिदमारतुः ॥५॥
नत्र मन्त्रियुगे व्यापिानिमुद्रासिनाशना ।
जनधनुकावनि नरनन्ता प्रायते ॥ ६ ॥
न्यायधीरेयता धर्ममानिवलः पवारना ।
नयोनिमेनानि रामलकरणयोग्य ॥ ॥

·। 7 म 1. चतुर्थः सर्ग. तेजांसि पालयंल्लक्ष्मीहर्म्ययोरसिधर्मयोः । तेजापाला स्वनामैतचरितार्थमसन्नयत् ॥ ८॥ निरस्तपणे ज्येष्ठे यस्य भक्तिं वितन्वतः। अजातशक्तिभेदस्य कथं स्यालक्ष्मणः समः ॥ ९॥ विनतानन्दनस्यास्य लसतो गोपतेः पुरः। सदाचरणरम्यस्यारुणस्तुल्योऽस्तु वा कुतः ॥१०॥ पूजाभाजस्त्रयस्त्रिंशद्देवकोटीर्वितन्वतः। अकठोरकरस्थास्य तुल्यः कथमिवार्यमा ॥ २१॥ कलावतः सुवृत्तस्य सदा नक्षत्रशालिनः। अजातलाञ्छनस्यास्य कथमस्तु समः शशी ॥१२॥ कुर्वतोऽनन्यसामान्यं स्वगोत्रं निजसौरभात् । अदिजिह्वाश्रयस्यास्य न तुल्यो मलयद्वमः ॥ १३ ॥ शीतलस्य मृदोः पादान्खनतः प्रतिभूभृताम् । कधमुचतमस्यास्य गङ्गापूरः समो भवेत् ॥ १४ ॥ भूरिधारासहस्रेण भूलोकमुपकुर्वतः । अकल्मपमुखस्यास्य कथमस्तु समोऽम्वुदः ॥ १५॥ विनतोऽन्तर्जिनं देवं शरण्यस्यावनीभृताम् । अलोलप्रकृतेरस्य सरस्वानपि नो समः ॥ १६ ॥ इतश्च लाटभूपालभुक्तौ भूमीविभूपणम् स्तम्भतीर्थमिति ख्यातमास्तेऽतीन्द्रपुरं पुरम् ॥ २७ ॥ यदुपान्ते श्रितोत्सनामङ्गमङ्गेन पीडयन् । महीमहीनमणितां सेवते सरितां पतिः ॥ १८ ॥ विवृतोभयकूलोरुः प्रसृत्वरपयोधरा । यत्र प्रस्ते सत्पोतान् कृमिलेवागना मही ।।१९।। नानादीपान्तरायातसांयात्रिकविनिर्मितैः । भाण्डकूटैर्यदाकीण क्रीडाशैलैरिव श्रियः ॥ २० ॥ स्फातिनौवित्तकैः कीटकोशकैरिव काननम् ॥ २१ ।। सकेशैरपि निकेशै(वरैरप्यधीवरैः । राजते यत्नरैश्चारुविनहैरप्यविग्रहैः ॥ २२ ॥ सदाकरजपातारः स्फारकेलिमहा वहिः ।

·१८ वसन्तविलासमहाकाव्ये यत्रोद्यानगणोऽन्तश्च व्यरुचन्मानवा नवाः ॥ २३ ॥ एकदा वीरधवलः प्रसह्यासह्यविक्रमः। तद्विगृह्य समादत्त लङ्कामिव रघुबहः ॥ २४ ॥ श्रीवीरधवलस्यो धवलस्य निदेशतः । तत्पुरं वस्तुपालस्तु चिरकालमपालयत् ॥ २९ ॥ द्विपाश्वोपायनैपपास्तं दीपिविक्रमम् । निवेश्य पोतपारीपु प्रेपितैरन्वकूलयन् ॥ २६ ॥ हस्तिनं च हयं चैकमैकमिन्द्रस्य दत्तवान् । वस्तुपालाय तु पयोराशिरेतान्परःशतान् ॥ २७ ॥ करालवालस्थितया नखांशुजलसिक्तया । यस्यासिलतया कीर्तिप्रसूनश्रीरसयत ॥ २८॥ मोहादाक्रामतां प्राणापहारेषु पटीयसीम् । आचक्राम न कोऽप्युञ्चैर्यदाज्ञां भुजगीमिव ॥ २९ ॥ श्रीकान्तेन समुद्रान्तर्दधताऽनिमिषात्मताम् । येन स्तेनट्ठहापास्तं निर्वेदत्वं स्वयंभुवि ॥ ३० ॥ विश्वं विश्वम्भराभारं गतपारं वभार यः। श्रीमानविष्वक्सेनोऽसौ सदा कमठतां धत् ॥ ३१ ॥ वराहवपुषा मुख्यमण्डलाय़कलीलया। जिप्णुना येन भुवने भ्रश्यन्ती भूः समुद्धृता ॥ ३२॥ हिरण्यकशिपूद्दामदानं स्वकरलीलया । अमुना नरसिंहेन विहितं जगतां हितम् ॥ ३३ ॥ श्रीवामनतयाऽनेन विक्रमाकान्तरोदसा। अच्युतेन प्रभवता वलिवन्धो व्यधीयत ॥ ३४ ॥ कण्ठे कुठारं व्यापार्य येनारिक्षत्रसन्ततेः । नूर्वर्णगुरुप्ताचक्रे रामरूपेण मन्त्रिणा ॥ ३५ ॥ हरिसन्यवता येन लक्ष्मणानुगतात्मना । रणे लकापतिस्तो रामेणाकविशाह्मिणा ॥३६॥ वलनद्रसपक्षत्रीवसुदेवाधिकमभः । यावधीद्विपता डेपी शिशुपालमपि स्वयम् ॥ ३७॥ हुपदिशादच्युतशो विशुद्धसकलस्थितिः ।

·चतुर्थः सर्गः विजयी यो न्यधत्तान्तमान्तराणामपि द्विपाम् ॥ ३८ ॥ समुद्गीर्णासिदण्डो यः खण्डिताशेपशानवः । हयाख्दः कलिप्रान्ते कल्कीति कलितो जनैः ॥ ३९॥ दाशार्हस्य दशाप्येवमवतारानयं स्टशन् । इदं मृपोचं चक्र यन्न देवचरितं चरेत् ॥ ४०॥ दौस्थ्यदग्धानयं शास्त्रसदृशो दानवारिणा। मीणयन्न स्तुतः केन सदृशो दानवारिणा ॥ ४१॥ सप्ततन्तुभिरस्येशेनामुना षड्गुणैः पुनः । वामौ नारिभुवि ख्यातौ स्थूलसख्यौ तथापि तौ ॥ ४२ ॥ यस्य तुष्टस्य रुष्टस्य विदुपां विद्विपामपि । धर्मकर्मणि धीरस्य दानकेलिकरः करः ॥४३॥ वीक्ष्य वक्षसि सानन्दमिन्दिरां कृतमन्दिराम् । स्पर्द्धयेव मुखाम्भोज भेजे यस्य सरस्वती ॥ ४४ ॥ न कलङ्की विधुः किन्तु स्थगयित्वैनमञ्जसा । अनीकरजसा यः स्वमसपत्नं यशो व्यधात् ॥ ४५ ॥ निजेनेवोष्मणा तृष्णापरः परयशापयः । यत्प्रतापोऽपिवद्यत्तद्विन्दवो दिवि तारकाः ॥ ४६॥ यस्याभिमुख्यमात्मैव भेजेऽसिप्रतिविम्वितः । रणकेलिजुषः किन्तु दिपो भूताः पराङ्मुखाः॥ ४७ ॥ प्रतापपावकं प्राप्तकष्टं यस्यारियोषितः। परितो दीपयामासुराशु निवासमारुतैः ॥ ४८॥ यद्वलाक्रान्तिलोलायां भुवि शैलाश्चकम्पिरे । दत्तारिनृपतिस्थानराजदिष्टभयादिव ॥ ४९ ॥ यदनीकरजोजालव्याकुलीकृतलोचनः । चक्रन्दानिमिपस्वामी ततः सङ्कन्दनः स्मृतः॥५०॥ विष्णुलोकगताया यत्कीर्तर्विश्रमितुं हरेः। श्रवसी विष्टरीभूते तेनासौ विष्टरश्रवाः ॥५१॥ यत्कीर्तिधेनोरुभयकर्णासक्तगुणस्थितिः। शम्भुरालानतां भेजे तेन स्थाणुरिति स्मृतः ।।५२॥ असिनभसि कृतोदयः प्रतापामणिरुग्रशिरोमणेरमुष्य । -

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
रिपुनपतियशोहिमाद्रिमभ्रंकपनो मत विलाययांचकार ॥ ५३॥
किं ब्रूमो बहुधा मुधा वयममी घोरालधीलीलया
ऽमुष्मिन्शासति गूर्जराधिपगिरा श्रीवस्तुपाले भुवम् ।
मारिः सारिपु नाम वारिषु जडप्रख्यातिरासीदृशं
कुग्राहप्रसरः पयोधिघु तथा रोधो मुनीषु ध्रुवम् ॥५४॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये
मन्त्रिगुणवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ।
यातश्चेन्ननु यातु कल्पविटपी स्वर्गाद्रिदुर्गावनौ
नैवायाति दृशोः पथि कचिदहो मा यातु चिन्तामणिः ।
तस्थौ कामगवी दवीयसि दिवो देशान्तरे तिष्ठतु
क्ष्मापीठेऽस्ति सतः परोपकरणव्यग्रो वसन्तात्मजः॥
पञ्चमः सर्गः।
स्पष्टमापद्वटे निपतन्ती हन्त दिक्करिकरैरिव साक्षात् ।
मन्त्रियुग्मनृपयुग्मकरैस्तैरुद्धृता धरणिरष्टभिरेव ॥१॥
वीरपूर्वधवलः किल ताभ्यां भूपतिः शुचितमः सचिवाभ्याम् ।
काञ्चनाचल इवार्कशशिभ्यां काञ्चनश्रियमशिश्रियदेघः ॥२॥
सर्वतः प्रतपनो वितमस्कं विक्रमाकलितभूधरमौलौ ।
तेजपालसचिवोऽरुणलीलामाप वीरधवलस्य खरांशोः ॥३॥
तेजपालसचिवस्य बृहस्पत्युञ्च्छनं भवतु विष्टपमेतत् ।
उद्दधार जिनमन्दिमालां मालवीयदलितामभितो यः ॥४॥
दर्शनानि पडपि प्रसभं दुःकालसङ्कटगमिष्यदसूनि ।
अन्नदानकलयाऽतिसुकालोऽजीवयजिनमतैकरतो यः ॥५॥
वीरवीरधवलक्षितिनाथादेशतस्त्रिविधवीरवरेण्यः ।
वस्तुपालसचिवस्तु विदम्भः स्तम्भतीर्थनगरं तयासीत् ॥ ६॥
श्रीवसन्तसमयेन समन्तादेव काननमिवाहितशोभम् ।
स्तम्भतीर्थनगरं तदशेपं दिद्युते भृतपुनर्नवसम्पत् ॥ ७ ॥
पापिभियंदधिकारिभिरन्यैस्तामसैरिव दतश्रि बभूव ।
भास्वतेव भुवनं वमुभाजा सम्भृतथि तदनेन जजृम्भे ॥८॥

·INTRODUCTION. वाग्वल्लीदलदस्यवः कति न वा सन्त्याखुतुल्योपमाः सत्योहेखमुपः स्वकोष्ठपिठरीसम्पूर्तिधावद्धियः । सोऽन्यः कोऽपि विदर्भरीतिबलवान वालेन्दुसूरिः पुरो यस्य स्वर्गिपुरोहितोऽपि न गवां पौरोगवस्तादृशः ॥ अपरादित्यकवेः। Tue Vasantavılisa is a lustorical Mahikavya lu 14 cantos, contaiuiug tue life of Vastupala, the well-kuowa great muister of Vitadhavala of Dholka, from the time of lus ministry up to his death, aud was composed for the delectatiou of Jaitrasınha, sou of Vastupila. The Kirtikaumudi and the Sukritasankirtana were composed about Samvat 1286, in the life-time of the urinister, while the present work was composed after his death. As the author was a contemporary of the turister, this poein possesses all the authenticity of a contenipcrary work. The author and his times. The author of the Vasantavılása is Balachaudra Sun, pupil of Haribliadra Stiri of the Chandragaccia. In the first cauto, the poet bas given the account of his early life, Iu the town of Mlodheraka (iu Kadi District iu H H. the Gaekwad's territories ), there was a famous Brabniana, tamed Dlaradeva He gave protection to the distressed from all sides and was acquainted with the doctriues of Jainism The incndicants comug to his house always returned with hauds full of money given by him. He had a wife naved Vidyut. They had a son named Muñjala, who, thougu liviug iu lis father's house, looked ou the world as au illusion. Having got from Hanbhadra Sûri religious enlightenment, he took the vow of the Jalua mendicaut with the permissiou of lus pareuts. Tluuking that he will be gradually full-orbed with all phases of knowledge, Haribhadra Sûri made lum his pupil with the name of Balachaudra, and at the time of his approachiug death, put him in his place. Paduaditya, whose feet were emblazoned by the light of the rubies of the crown of the Chaulukya kiug, and who was the real hcreditary abode of learuing, was his tutor, while Udaya Sûn of the Gaćiha of Vadi Devasûn gave him the Sarasvata charm, The Goddess of Learuing once appeared to bim in his Yogauidrà (contemplation-sleep) and told him that she was pleased with lus uieditation and devotiou to lier from jufacy, and the lie was her legitimate child like Kalidasa and other miglaty poets of yore. The Prabaudhachutamani says that Vastupala, pleased with the poem composed in his praise by Balaclaudra speut one thousand drammas for gettiug lum installed as an Acharya (1) भीवस्तुपालाजभुवो नवोतिप्रियल विद्वजनमजनस्य । sitaardient hallanilad H61477792414 Set 11 1-75 ·पचमः सर्गः २१ यत्कुकर्ममलिनीकृतमासीत्कूटधीतिरधिकारिभिरग्ने। शासनेन सुधियोऽस्य विशुद्धिं प्राप गाङ्गपयसेव पुरं तत् ॥९॥ यत्धीभिरभितः किल कालस्थानपुम्भिरिव मुक्तमशेषम् । तत्र मन्त्रितिलके जयकेलि भ्राजते कृतयुगाचरणेन ॥१०॥ पूजयां सततमास तथोचैर्दर्शनानि वसनैरशनैश्च । पपु शवदहसेव मतोऽस्येत्यब्रवीदिह यथा भुवि को न ॥ ११ ॥ यत्र याति नृपवर्त्मनि साक्षादागते मघवतीव बभूवुः । जीव नन्द विजयस्व चिरायेत्युचकै गदृशां पुरि वाचः ॥ १२ ॥ तत्तथा विजयसेनसुनीशादेशपेशलमतिः सचिवेन्द्रः। धमकर्म विततान यथासौ सम्प्रतेरपि जिगाय यशांसि ॥ १३ ॥ कान्यकेलिरसिकः कविवृन्दावर्जनं समतनिष्ट तथासौ । मुखभोजयशसां ध्रुवमोजःसञ्चयो भुवि यथा स वृथाऽभूत् ॥ १४ ॥ लणसाफनृपतेरथ साकं मारवैः समभवद्विगृहीतिः तत्र वीरधवलोऽपि वलोपनान्तवैरिनिगमः स जगाम ॥ १५॥ स्तम्भतीर्थनिधनेन धनाय शङ्ख इत्यभिधया समयेऽस्मिन् । लाटदेशनृपतिर्भृगुकच्छादुच्चचाल चलदश्ववलश्रीः ॥ १६॥ मा प्रणश्य रिपकः प्रविशन्तु कापि सत्त्वरमितीव तवाः । सर्वतः पिदधुरद्रिगुहादिकाननावटनभांसि रजोभिः ॥ १७ ॥ वाजिराजिखुरखातरजोभिः जृम्भिते तमसि केतनहस्तैः । मार्गमामृगयमाणमिवोचैः शङ्खभूपतिबलं प्रससार ॥ १८ ॥ दुर्दिनं क्षितिपरागभवं तत् कुम्भिनो मदजलैः शमयन्तः । चारात्मपरयोरनुकूलं लभ्यते न गुरुता परवृत्त्याः ॥ १९ ॥ प्राहिणोदपि च दृतमयं श्रीवस्तुपालसचिवस्य पुरस्तात् । सोऽपि निर्भयमुपेत्य चतुर्दा स्वामिवाचिकसुवाच वचस्वी ॥ २० ॥ वर्धसे सचिवराज ! तवाद्य प्राघुणः समरनिघृणवाहुः । शलभूपतिरुपैति चिरेणोत्कण्ठितस्त्वयि गुणश्रवणेन ॥ २१॥ के तव स्तुतिपराः सचिवेन्दो भूतले वद वसन्त !न सन्तः। यस्य शहन्पत्तिः स्वयमेवोपैति टष्टदयो मिलनाय ॥ २२ ॥ त्वं कृती त्वमसि धन्यतमरत्वं पुण्यवानसि जने सचिवेन्द्र !! अद्य यस्य गुणिनो गुणगृथः शङ्खभूपतिरुपेष्यति गेहम् ॥२३ ।। !

·२२ वसन्तविलासमहाकाव्ये अद्य वीरधवलः सवलोऽपि त्वत्प्रभुः सुबहुभिर्ममभूपैः । वेष्टितः खरमरीचिरिवान्दैश्यतेऽपि न जयः क नु नस्य ॥२४॥ चाहमाननृपतिस्तु दिनेऽस्मिन् कागतः वचन लभ्यत एपः । तं प्रविश्य कुरु राज्यममन्दानन्द ! नन्दति चिरं समयज्ञः ॥ २५ ॥ तेन वीरधवलेन विहस्यादेश एव पुररक्षणहेतोः । दीयते स्म तव दास्यति देशं पुंविशेषविदुरः पुनरेपः ॥ २६ ॥ संशयेन विवशीकृतचेताश्चेन्न चैनमिनमर्जयसि त्वम् । स्वीकृतेऽवनितलेऽत्र विधाता भूधवोऽयमधिकारिणमन्यम ॥ २७॥ स्वर्णदामयमितायसमूर्तर्यस्य वामचरणे विलुठन्तः । मण्डलाधिपतयो विरुवन्ति द्वादशापि विदितं भुवनेऽदः ॥ २८ ॥ एकतस्त्रिदशमूर्तिभिरर्णोराजसूनुभिरुपेत्य विलन्नैः । मालवक्षितिधरं वत मध्ये कृत्य कृत्यविनुषाऽन्यत एव ॥ २९ ।। श्रीभटेन वलिनकतमेनोल्लोडिताद्यदिह विग्रहवाः । कालकूटमुद्गाद्यनुसैन्यं तन्यवर्तयदयं ननु भीमः ॥ ३० ॥ (युग्मम्) यस्य खगलतया हतमाजौ हन्त वज्रमपि भङ्गमुपैति । तस्य शङ्खनृपतेः पुरतः कः स्थास्यतीति हृदि चिन्तय मन्त्रिन् !॥३१॥ तत्प्रयाहि सहसैव हि यावन्नैपि शड्डनयनाध्वनि सङ्घये । नश्यतोऽद्य वणिजस्तव लज्जाभाजनं भुवि भविष्यति को तु ॥३२॥ भासतेऽथ हितमप्यहितं ते तदृढेन भविना भवितव्यम् । एप गवनृपतिः समुपैति स्वैरमन्धिरिव लड्डितसीमा ॥ ३३ ॥ इत्युदीर्य पुरतः स्थितवन्तं दृतमेतमुपहृतरिपुश्रीः । मन्त्रिगोपतिरपीति विहस्याभापत भृकुटिभीपणभालः ॥ ३४ ॥ निर्विशङ्कमिति जल्पसि तत्त्वं दृत रे भवसि नृतन एव । त्वन्मुग्वेन य इदं च मदने प्राह साहसमहो तब भर्तुः ॥ ३५ ॥ बाभूपनिरयं मिलनायोत्कण्ठितो मयि यया किल रीत्या । नदियोऽहमपि तत्र तथा नौ मेलयिष्यति विधिः पुनरद्य ।। ३६ ॥ मारवेषु जलविव भृपेपृदितेपु समुपति यदीह । शह पर नपैनु नहुन्को व्यक्तमेप भुजगोऽस्ति ममामिः ॥ ३७॥ गावातः ममतगयने जगनि गज्यमग्वण्टम् ।

·पश्चमः सर्गः तं प्रवेष्टुमियमस्ति समुन्का मामका विशिखधारणिय ॥ ८ ॥ चाहमानपतिस्तर देशं दास्यनीति भवना यदवाचि । कि विरूपमुपपन्नमिदं नद्रन्धिरेप शकुनस्य निवः ॥ १ ॥ स्वीकृतेऽवनितलेऽत्र विधाता त्वत्मभुर्यधिकारिणमन्यम । नाम नामकरणं नदजातस्याङ्गजस्य पुरतः कुम्नांमः॥ ४० ॥ मण्डलाधिपतिमूर्तिसनाथं स्वर्णदामवरणस्य यत् । तहुनोति ययं यदुगुप्तौ पादयोर्निगठवन्धनमः ॥ ४ ॥ निर्मदामकृत याद्वसेनां नर्मदायिपुलरोधनि । दृत ! रे तदिति जल्पसि नैतद्वन्धनानि यट्यं समवाय ॥ ४ ॥ क्षत्रियाः समरकेलिरहस्यं जानते न वणिजो भ्रम : अम्बटो वणिगपि प्रधने कि मल्लिकार्जुननृपं न जवान ॥ ४ ॥ इत ! रे वणिगहं रणद्दे विश्नोऽमिलया बल्याशि। मौलिभाण्टपटलानि रिपूणां स्वर्गवननमो बिनगमि ॥ ११ ॥ निर्विलम्बभुवनम्रमणेन आन्निविभ्रमभिवाप्प यदान। विभ्रमनियमशिप्रियदुधरष्टदिनपनिकिरीटनरीए ॥ १ ॥ अदय वीरधवल क्षितिपेन्द्रो लजाते स भरि यहारनिः। आगते त्वयि यदि प्रधनान्नादहिकर्षणम दिननागि ३ - सिन्धुराजतनयोऽमिस एप त्वं यदि हनमिया। गर्व एप भुजयोस्तव गोनदिनः वादविता :::: पतदाश पुरतो निजमाशिमग निदर! मागुणस्य तप भारिदानीमा युधेर जगती नितान. निर्ययादिति वसन्तसभामा निर्मर मश आरतः सुभटाप्टिनियामा दीमिरवितोपरी :- रस्तुपाटरसभटाः एमसिना रक्षभुः प्रतारमा बागलको पE. योऽपि मामिला नि ! दिनापरी पोपनि s༦ པ༌ཝཱ་སཱ་ཎསཱ་ཙ༌ས་ཡ གཡས་ - ३ ·वसन्तविलासमहाकाव्ये खण्डशो व्यथुन्दग्रवलादालानदण्डमिव मत्नकरीन्द्राः ॥५२॥ उडनैरपि च केऽपि शिरोजेर्लोचनैरपि च गोणमहोभिः । कोपपावकभरिव धूमविस्फुलिङ्गशकलैरिव रेजुः ॥ ५३॥ पनि वैरिकटकं स्फुटमित्याकर्ण्य केचिदपमुद्रितकोपाः । प्रद्विषन्न इव नाम कराग्रोत्पीडनेन पिपिपुः कटकानि ॥ २४ ॥ आलिलिगुरसियष्टिमिहके निचुचुन्युरसियेनुमथान्ये । अस्तवंश्च भुजयुग्ममपि स्वं केपि सगरमधिन्वरमाणाः ।। ३९ ॥ चचिनाः सपदि चन्दनपढ़ेः पूजितांसयुगलाः सुननोभिः । वस्तुपालसचिवेन कुकृलै पिता मुमुदिरे वरवीराः ॥ २६ ॥ देवनावसरनिर्मितिदीप्तो विप्रवेदमुदितो विदिनोजाः । वासरादिसमये रणदीक्षामासराजतनयोऽयमुवाह ॥ २७ ॥ पर्युदस्य करदण्डमखण्डैः पट्पदैरपि चतुष्पदिकाभिः । यस्पालमचिवस्य नदानी बन्दिनो विजयमङ्गलमूचुः ॥ ५८ ।। म प्रताप इब गृर्जरभर्तुमृत्तिनानथ महेन्द्रमहोजाः । उयकन्दयालमियाकोऽध्यामरोह तुरगं सचिवेन्द्रः ॥ ५० ॥ बस्नुपालमुभटाः ममकालं कालमृनय इबारिवधाय । कटान जगृहुन्कटकोपाटोपजभृकुटिहनिभीमाः ॥ ३० ॥ महगय मुभटाः प्रचलन्नः प्रेयमीजनमथो परिरभ्य । आम गुणमिव म्हयन्नस्तनि तदधरामृतपानम् ।। ३ ।। कामगगगगगगग्मोद्यनीतिफुल्लवपुषाः परिगम्भे । कन्नुको दयितयाः ममकालं बापु रे त्रुटदिति टनः स्म ॥ ६ ॥ पेन नलकपरम्परिकाभि टलेदापदवीमुपयान्ति । कटाः टरिगेमविकांग्ग्नं नटा विभिदि मुभटानाम || २ || मचान्य चलिनोऽमि गणाधीपदाना रणरणानग्यम्त्यम । कानिदेवलानपानं म्यती पनिमुवाच गुयुगम ॥ ६॥ गुमटविय रसवंटां चात्मनांग बन मा ब्रांगेयाः । का बहिनामानिन्यान्मन्त्रयमिनि निक्षपनि ६ ॥ नमनिनननन्यन पिनातिन । दमो मम्मानिनाम समय ना १६ मा पनि । ननदन्त निम्पिाद! " ·२५ मालाममनियामानाजार सुभटान् रणदेवी । मिमधिल नमीगुन्नेऽपि ताणमुदायुधास्ताः ॥ ६८ ॥ भानुदीपिजिलालिमला मिनोग्यपुपः गतसायाः । गतोऽधिगतान यस्तुपालसचिवं परिवछः ॥ ६९ ॥ भारपेण प्रभितीजा पस्तुपालसगियो रिपुराजः । गपति पुनास्थितितोतर्जनीतिरिव केतुपटान्तः ॥ ७० ॥ पारिनी रलवेतनयोचिः श्रीकरीकपटशैवलकूटा । पुलमारिना निकलोपातिनी विक्रमचे सचिवेन्दोः ॥ ७१ ॥ स्मास्तिरमात्मफेनवियत्तो नतितोरनरवारितिमीन्द्रः। महासागरः सप मेन्यजलधिः प्रससार ॥७२॥ पन्य रोधनि माीमरितस्तं शहसैन्यजलधिक्ष झरोध । विधमेन्दचिलं ननदानी प्राणसंशयमसंशयमाप ॥ ७३ ॥ कारणा रणभः क्षयकालस्थान्तिपदिविपदोघसमक्षम् । दलुपालननिदेश्वरलाटस्वामिनोः प्रववृतेऽध बलानाम् ॥ ७४ ॥ पत्तिमभ्यपनदेव हि पत्तिारणः करिणमन्धमधाम्धः । स्पन्दनी स्थमिति प्रतिरूपसन्दयुद्धमजनिष्ट गरिष्ठम् ॥ ७९ ॥ दीरगर्यगदितत्यपाटम्बरैः करविहितवृन्दैः । स्पन्दनप्रकरचीकृतिजातः काहलायमलशहनिनादैः ॥ ७६ ॥ आरतस्फुरफटत्कृतिववाग्वनितिधनुर्ध्वनिभिन। भालोकनुमुल शरमालासत्कृतभुवनमेतदपूरि ॥७७॥ (युग्मम् ) गोधवहिरनवेलममा मन्त्रिलाटसुभटेषु दिदीपे। फुन्कृतिमामरणद्रणभेरीनानयन्त्रनलिकोत्यसमीरैः ।। ७८ ॥ वाजिनिष्टुरखुरक्षनधात्रीधूलिजालकवलीकृतमूर्तिः । फाप्यनश्यदिव मण्डलभेदाशझया दिनकरोऽपि तदानीम् ॥ ७९ ॥ सहसण्डितसपत्नशिरोधिप्रंसिना युधजिरे रुधिरेण । लिनमूल भिकर्णमरुद्भिः सर्वतोऽपि खमनीयत रेणुः ॥ ८ ॥ सम्मुखागतभटासिविलूनैर्दन्तिदन्तशकलैयद्भिः। रेणुजालकमधिन बलाकामण्डिताम्बुदपदं प्रतिपेदे ॥ ८१ ।। कोऽपि ना नभसि कन्दुकवृत्त्या कोपिना करिवरेण निरस्तः। .

·No text on this page.

·पम मतमा रिपुमपारमा म बान्दिनीविवलिनकन्धरमीक्षितः कथञ्चित् ।। १७ ॥ कयामतः सपन्नाः समिनि विसर्पति सैप भृणपालः । अति गरमा मन्वागनानं नभसि गताः समदर्शयन सुरीणाम् ॥२८॥ सत्यपि जागररकमहानि श्रीवस्तुपाले पुरी- པད་ पुरत्र महमा यः साहमादागमत् । मा भोः शाप: कसकन इति न्याहारधीरः पुरः निगम नप जघान पतिः सोऽस्मीति यो योऽवदत् ॥ १९ ॥ मानिनवदनः पुनर्वभाघे गुलालभूपणमेप भृणपालः । ययन किमु मिन्धराजपत्नी प्रलभमसङ्घयतमानमृत शवान् ।। १०० ॥ अपलपनि मधेच शहस्वमधिकवल्लभजीवित त्वमेवम् । कुशजलनरला निजीवितव्यालव यश एव देव ! सम्मतं नः ।। १०१ ।। अयमरमानस्मि सत्यगलो हुनपदभेहि यदि स्मयस्तवास्ति । निमणितिपरत्य लाटभर्तुळधित किलाधिमुख गुलः स्वकुम्भम्॥१०२॥ आयान्नं भुवनसमक्षमेननुचराक्रष्टुं मुखविवरेण जीवितव्यम् । खङ्गेनाच्छिदय भृणपालकुन्तंगहोऽयं कुरमिव जीवितेश्वरस्य ।।१०।। एकोऽपि शनिशितासिलनामहाराजातो द्विधा समरसीमनि भृणपालः। पञ्चत्वमान्य लहला जगतां समझ भेजे ततन्त्रिदशतामिति कौतुकेन ॥१०॥ तदिनि भुवनपालोदन्नमाकर्ण्य कर्ण- ज्यरभरकरमन्नाकोपसादोपवक्त्रः । मविपरमपि शहं चूर्णतां नेतुमुर्वी- तलधवलनहेनोवस्तुपालश्चचाल ॥ १०५ ।। दृष्ट्वात्मानं ध्वत्तसेनं समन्तादायान्तं च स्फारसेनं वसन्तम् । अली पश्यत्यन ! भद्राणि जीवन्नेवं ध्यायन्नश्यति स्माशु शङ्खः ।।१०।। स्थर्येणाजनि सिन्धुराजतनुभूयुद्वेषु विन्ध्याचलो दोर्दण्डेऽस्य विशालवंशविभवे रेवाऽसिरंवाऽभवत् । उत्तालप्रतिकृलपादपचमृनिर्मूलनोसलं जान निर्मितसायादववच्छेकच्छिदे यत्पयः ॥ १०७।। ध्वस्तव्यस्तसमस्तपत्तिविभवो वाहत्वराविच्छुद- केशः केशविसंस्थुलेन मनसा प्रम्लानवश्वाम्बुजः ।

·No text on this page.

·पाठः सर्गः २९ विपयिणामिद पाटलिमल्लिकासुमनसो मनसो मुद्मादधुः ॥५॥ सुरभयन्ममदडिपमूलभूवलयपुष्टिकृते वनपालवत् । नवपरागभरं नवमालिकासुमनसा मनसामिव पक्षरान् ॥ ६॥ सुमुदिते मुदितेनकरैरपामसहनैः सह नैऋतमारुते । खरवधरवधूमितचित्तभूरसमया समया नियमापतत् ॥ ७॥ मलयजद्वतीमितमलसा प्रियतमोरसि काचन कामिनी । स्वकुचमण्डलमैन्दवमण्डलोज्वलमहोऽशिशिरं शिशिरं दधे ॥८॥ प्रियजनन्यजनानिलचीचयः शिशिरकुम्भपयोऽपि च गोस्तनी । परिणताम्रफलानि सितेक्षवोऽप्यसुमतां सुमतां पद्वीमगुः ॥९॥ उपवनाश्रमवासपरः प्रियाकुचकमण्डलुधारिकरः कृती। मलयजार्जुनितो विषयी जनः किमु बताप सतापसतामिह ॥ १० ॥ जलदकालनृपहिरदा रदायितवकीततयोऽथ नभोगणे । सगलगर्जितमेत्य घनाघनाः पदमर्दिनदुर्दिनहेतवः ॥ ११ ॥ त्रिदशचापमुदस्य तडिद्गुणं रतिपतेरिव चापभृतो भटाः । वपुरम्बुमुचः पधिकावलेः शिरसि तारसिताः शरधोरणीः ॥ १२ ॥ अनुवनं वपकन्दलकैनवाठिशदलिङ्गतयाऽऽविरभूत्स्वयम् । धनपतत्तरवारिहता खगावलिरहोऽलिरहो धनुषा रुषा ॥ १३ ॥ विरहिणीहृदयस्य विभेदिनः पिशितखण्डसमूह इवारुणः । दिशि दिशि क्षितिपीठमधिस्फुरंस्त्रिदशगोपगणोऽपगणो बभौ ॥१४॥ चपुरपास्य वियुक्तदशासवः स्वयितानिव वीक्षितुमभ्रमन् । प्रतिदिगन्तमुपqधकीटका अधिमहत्तमसंतमसं निशि ॥ १५ ॥ सपदि याः पदि यातमपि स्मयादसुहितं सुहितं न शिवा व्यधुः । स्वयमिता यमिता नभसा घनरहसिता हसिता इव गर्जिभिः ॥ १६ ॥ प्रहतमर्दलमण्डलधोकुतिध्वनितबन्धुरगर्जिभिरम्बुदाः । शिखिकुलं कृतकेकमनेकशः पृथुमुदारमुदारमनीनृतन् ॥ १७ ॥ लिखितवर्णमयं भुवनत्रयोविजयपत्रमिव स्मरवादिनः । निजतरुस्थमराजत केतकं सिततमं ततमञ्जमधुनतम् ॥ १८ ॥ अभिनवस्फुटितस्फुटमालतीमधुरगन्धिनि वाति नभस्वति । प्रतिदिशं विवशा मधुपावली द्रुतमहीनतमन्नममनमत् ॥ १९ ॥ समद्द१रकूजितपूजिता हरितरोमविकारनिरन्तरा । . स ·जलदकान्नागिनती :: :: : । कुटजयमायो: मा... Tril परिमलाविश समान न्मानाय मिनानपारगाभानि अपि च गन्नाजोगनु कति: ATTTTTTT; ॥ २२ ॥ अब जगेन मोगलमानिनी जनगुना पनि मननुनीपनि गरिनामयी जगात माग ||२|| प्रियनमा गतमानपग्गिामाभनागणिताम:! रमवित्रः सविरे मितुर्गना मुमगिदिने विशदीपनि ॥ २४ ॥ मदकलोनालोसनपसिनीअनितातागितलाना। कमलगालिनगालिवलागनिः म समयोऽजनि यो जनिती पमः ॥ ५॥ दिगवलापटली मममर्यमा म्मिाननी शुगापगोनगम । अविरलांशुकमाजममिश्रियटिकल कलमानादिनीम् ॥ २६ ॥ सकलमेकलमेदुरगोकुले रममये समयेऽत्र महीभुजः । सुबलिनो बलिनोपमहीभुजामिव जयाय जयायजनं व्यधुः ।। २७ ।। शरहती भुवनान्नम्पेयुपि प्रकृतघोरणिवन्धमुश्चिनः । प्रतिदिगुत्सृतवन्दनमालिकाभ्रममुदारमुदारचयन् शुकाः ॥ २८ ॥ गजतुरट्रमशस्त्रभदार्चनव्यतिकरण महानवमीनियो । अपि च दीपदिने नवसम्पदावनिभृतो निभृतोत्मवमादधुः ।। २० ॥ सततमिक्षुतलस्थितगोपिका ललितलोलितगीतकलैहिः । मृगकुलान्निजुगोप जिघत्सतः कलमगुल्मवनीमवनीतले ॥ ३० ॥ वपुरि हंसरवानतिपेशलानवरवतोपि निशम्य शिखण्डिनः । स्मयमिवाङ्गिनमायतमत्यजन्निजतनूरुननूरुह नवात् ।। ३१ ॥ अयुगपत्रतरूनपरदिपानिव मदोपमपुष्पसुगन्धिनः । इह चुलुक्यपद्विपमण्डलीक्षरदुदारमदारमदारयत्ः ।। ३२ ।। धनहुताशनताडितवारिदावलिपुटस्थपुटाम्बरमूषिका । रजतपिण्डमिवेन्दुमजीजनद् ध्रुवमहीनमहीनयशोरसा ।। ३६ ॥ पतितमेघदलस्य समन्ततः पवनमार्गमधूकनरोरिह । असमये कुसुमैरुडुभिस्त्विषा सहसि राजनि राजनितश्चलः ।। ३४ ॥ तुहिनमारुतसैनिकसादिताखिलदिगन्तवियोगिजनं ततः ।

·li Other works of the author. Besides the present work, Balachandra composed Karunavajrayudha, å drama in five acts, and commentanes on sada's Vivekamañjari and Upadeśakandali. The drama was composed at Ele time of Vastupâla's pilgrimage to Satruñjaya and was first acted there in he temple of Âdinátha at the command of Vastupala. It is thus clear that de author had already begun his literary career iu the time of Vastupala. The date of composition of the work. The author has not specified he date of its compsition and it is thus not possible to say in wliat particular ear the present work was composed. The upper limut is, however, fixed by Ee mention of Vastupala's death, which occurred in Samvat 1296. As the Fork is composed for the delectation Vastupila's son, we can easily put the ate aboat tie end of the thirteenth and the beginning of the fourteenth entury of Vikrama.3 The summary of the poem. The first canto is introductory. After dias ou the nectar of poetry and other allied matter, the poet gives his crigallitory and describes how the Goddess of Learniug, pleased with his 2...sa tuzares her, appeared ouce to lim in his contemplatiou-sleep and 11.103 in 24 wij her legitimate sou. We are then informed what qualities ::: Cesed so yj to deserve to be made the hero of the present poeni. T: --wa! cuto the poet describes Anahıllapura Pattana, its big i temple, its palace-like buildings, its fort, its ditch and the Durli !!...::'::!cinto the poet describes the kings of Gujarat from Malarlj? ***!! 1! Luiz Viralbivala uud his forefathers protected the linge ...!:. Luins partitioned l,; feudatories. The appearance of th: "!... I ... .2 luas to Virudhvala in a dream and the appomtuent 16, Vutuld Toupils willing ters are theu described.' *1!1:..i, taken up with the praise of the abilitie; or tlie two 11:1220t of Viimtupilla 16.3 the Governor of Cumbay .........Tato, the light ul Vastupils with Sukha of Bhrigue - cs.aisha." ...13 AM 111 Listen to 3 roli in "11; Art. 158, t.*! + kle 1 + 4 ·पष्टः सर्गः जगति राज्यमजायत हैमनं शुचिरसं चिरसङ्गतदम्पति ॥ ३५ ॥ दिनपतेरपि कान्तिमनृष्मयन् दिनसमूहमहो समकोचयत् । विपयिणोऽमदयच मनस्विनीजनमयं नमयंस्तुहिनानिलः ॥ ३६ ॥ गजपघुसणाझविलेपनैः समुपगूढवधूकुचमण्डलैः विपयिभिर्विजितोजडिमेत्यहो स्वमहसा स्म हसन्ति हसन्तिकाम्॥३७॥ विपयिणामिव पुण्यललावधूविविधभोगमयं ती फलम् । गुरुतराक्रमतोऽत्र हिमानिकाभरजनी रजनी समजायत ॥ ३८ ॥ पदपतत्प्रियचाटुपदैरपि स्खलितजधि येन भृशायितम् । व्यनमयत्तमहो किमु यामिनी घनहिमा नहि मानवतीजनम् ॥ ३९ ॥ दिशमपास्य यदस्य विशिष्यतो दिशि विवेश परेतपते रविः । तुहिनमेतदहो वत मन्महे वयमतो यमतोऽपि भयङ्करम् ॥ ४०॥ तृणकुटीसुपिरागतहमनानिलधुताः सचिवेन्वरवैरिणः । निशि करावरणा रदवल्लकीकणकणाणकणावसरं व्यधुः ॥४१॥ हिमभयादहिह्मविपि जीवितार्थनधिया यमधामनि धावति । स्तनगिरीन्द्रगतं सुदृशामभूदवदगं वदगं च महोऽस्य च ॥ ४२ ॥ मधुरझङ्कृतयः पलिनीलतामधु निपीय कवित्वपरा इव । सहति कुन्दवनीयु विरेजिरे कुसुमितासु मितासु मधुव्रताः॥४३॥ हिमवतोऽस्य ऋतो सुरभेरपि प्रववृतेऽथ ऋतुः शिशिरोत्तरा । उद्धपयोः श्रवणोत्तरसज्ञयोरुरुभयोरुभयोरभिजिद्यथा ॥ ४४ ॥ प्रतिदिशं लवलीलवलीधुताद्भुततमालतमालतरूत्तरः। अभिससार ससारसकूजितो धृतलवद्गलवजलताध्वजः ॥ ४५ ॥ विकचकुन्दवनैरधिकाधिकं सुरवरवकैरवगन्धिभिः । विरुझचे शिशिरः सशरस्मरप्रतिभयातिभयान्वितदम्पतिः ॥ ४६ ॥ ऋतुमशोभयदेतमहर्निशं भ्रमरगायनगीतगुणोदया । प्रविकसन्मुचुकुन्दभवा जने रसकले सकलेऽपि सुगन्धिता ॥४७॥ सुरभिजातिषु पुण्यमयं वयं मनसि चालकमेव विद्ध्महे । तपसि पश्य भवन्ति यदङ्मयः शिरसि मानवमानवतामपि ।। ४८॥ घुसृणमर्दनतो ममृणस्तना विहितगर्भगृहस्थितयो निशि। मृगदृशः सुरतोत्सवडम्बरे सनिकपा निकपा प्रियमस्वपन् ॥ ४२ ॥ कुतुकिनः किल फाल्गुनपूर्णिमातिथिमहेशमहेशगणा इव । - - ·वसन्तविलासमहाकाव्ये इह मुखेन कवित्वममराडिभसितं भसितं विकिरुः करैः ।। ५० ॥ स्फुरति फाल्गुन एप रजोमहः स्फुटमितीव मरुद्भिरुञ्चितः । दिगवलावदनानि वितस्तिरे नवतरो वत रोधरजोभरः ॥ ५ ॥ नरमणी रमणीयतमामथो पृथुयशःसुरभिः सुरभिश्रियम् । क्रमतया मतया समुपस्थितां भृशमलोकत लोकतमोपहः ॥५२॥ अनुवनं धुराम्रमहीरुहः कुसुमसायकवन्विनिषङ्गताम् । भ्रमरपक्षतिमञ्जुलमञ्जरीलटभरोपभरोपचितश्रियः ॥ ५३॥ यमवतामवतामपिमानसं स्वकमलं कमलं प्रशमश्रियः । व्यकलयत्कलयन् धनुरैक्षवं पिकवचःकवचः कुसुमायुधः ॥ ५४॥ विरहिणीहृदयानि यदात्मनो न्यदललयन्त्रशरैः स्वरैः। तमुना धिगहो कलकण्ठिकाकुलमसीममसीमहिमाऽभवत् ॥ ५५ ॥ कमलिनीनमकाममसूत्रयन् कमलिनीकलगुञ्जितपुस्तितः। दमनकोऽपि च सौरभसम्भ्रमी दमनको वशिनां समजायत ॥ ५६ ॥ स्फुटदशोकपरम्परिकात्मिका भ्रमरधोरणिधूमवती चिता। पथिकवृन्दमदीदहृदग्निभाभरचिता रचिता स्मरवन्धुना ॥ ५७ ॥ सुरभिणा नवचूतफलच्छिदागसि धृता बत किंशुकचञ्चवः । वनभुवोभ्रममित्रभिदो ददुस्तनुमतामिह किं शुकचञ्चवः ॥ ५८ ॥ प्रियजनैरुपदीकृतमात्मनः स्थुलकुचा लकुचास्यमहील्हाम् । कुसुममण्डनमुद्दधुरुज्झितासमतनूतननूतनभूपणाः ॥ ५९॥ विदधिरे नवभूतवनं स्तुतिध्वनिभृतं निभृतं कलकण्ठिकाः । मधुलिहोऽपि च झङ्कृतिनिर्मितस्तवकुलं बकुलं परिरेभिरे ॥ ३० ॥ तिलकचम्पकत: स्मितमाधवीकुरवकं रवकन्दलितस्मरा । मधुलिहां नतिरेत्य मधूदकैरपिहितं पिहितं परितो व्यधुः ।। ६१ ॥ वसुदृशां मुदृशां मुरतस्विदामलकजालकजामनवस्थिताम् । व्यतनुतातनुतापकुलं गिलदुमलयो मलयोऽनिलवीजनः ॥ १२ ॥ मलयाालयजालनाभस्वति स्फुरनिका रतिकामणितानना । नवतरं बन रहमुपाये प्रियजने यजनेन तनोः स्वयम् ॥ ६३ ।। महायताहयताग्कुढ़कृतिक्रमन्नामलारग्तवलाः । मलगन्लयाहनाननालनिनृतानिनृताः ककृमोऽभितः ॥ ३४॥ ममलया मलयाचलवायचा नुवि रताविरतानिमता भृशम् ।

·----wlamat ind. सतमः सर्गः रतिवरऽतिवरेण्यपुरस्सरे प्रतिदिशन्ति दिशं प्रशमाम्बुधेः ॥६५॥ मनस्विनीभिर्जगिरे प्रियाणामुपासितानामपि कोपिताभिः । याचः शुचौघाः स्वगिरां विलासमुपासितानामपि कोऽपि ताभिः॥६६॥ असमरसमये नभस्यकाले स्मरललितानि जिगीपवोऽभिलेपुः । असमरसमये नभस्यकाले समघटि सन्तमसं घनोदयेन ।। ६७ ॥ विरहिणीव्यधकं शरदागमे कमलिनी वरलाभरसं हितम् । नहि दधावधिगम्य जलाशयं कमलिनीवरलाभरसंहितम् ॥ ६८ ॥ यो व्यधहवि नतीर्युवतीनां कामराजिवितता नहि मानी । तासु लीनमपि तं हिमकाले कामराजि विततान हिमानी ॥ ६९ ॥ विटपिनां शिशिरे परितो वनं विदलितं विरहोपहितात्मनाम् । प्रतिदिशं हृदयं च मृगीदृशां विलितं विरहोपहितात्मनाम् ॥ ७० ॥ निरवधिमधुना रसालसालं प्रसवभरेण सिपेविरे द्विरेफाः । निरवधिमधुना रसालसाऽलं विरहिवधूः पिकपञ्चमास्त्रपातैः ॥ ७१ ॥ एतान्तून्पडपि सोत्सवमात्मसेवा- हेवाकपाकनिभृतानभितो निरीक्ष्य । चौलुक्यचन्द्रसचिवोऽथ मुदं रिरंसा- दत्तस्मरच्छविभरं विभराम्बभूव ।। ७२ ।। इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीपालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये तरतुवर्णनं नाम पष्ठः सर्गः । पातालं गपूरस्तदनु खरशिलाभूरभूत् कुम्भिपीठं दिकुम्भिव्याजमाशा निजनिजपतिभिभूपिताः शालभड्यः । जैत्र ! स्वकीर्तिदेव्याः सुरसदसि जगत्यु"यौः शलाका कुम्भः किञ्च ध्रुवोऽयं ध्वजितसुरसारिद्दण्डति स्वर्गदण्डः॥ सप्तमः सर्गः वनान्तलक्ष्मीमयमार्तवीमगाक्रमाद्भात्यैलविले विलोकितुम् । विलोकनं नाम विलोक्य वस्तुनो विलोचनानां फलमामनन्ति यत् ॥१॥ नददिभूषाजयडिण्डिमैः स्मरं प्रबोधयन्त्यो युवचित्तशायिनम् । समीरवीचीचलचीरपल्लवास्तदाऽचलन् वर्त्मनि चारुलोचनाः ॥ २॥ ५ ·३४ वसन्तविलासमहाकाव्ये विलोलदो कन्दलरत्नकङ्कणकणो वधूनामधिकं व्यराजत । धनुष्कटङ्कार इवैकधन्विनः स्मरस्य लक्ष्यीकृतकामिचेतसः ॥ ३॥ सरोषहुङ्कारपदैरिव क्रमा नितम्बिनीलां मणिनृपुरकणैः । पुरप्रयातो दयितान वितेनिरे वलन्मुखान्मन्थरगामिनोऽपि च ॥४॥ तदाऽचलदुर्गभुवां नतध्रुवां नितम्बपद्यामधिरुह्य मन्मथः । मनःस्थितः कुण्डलमारवमला विव्याध धुन्वन्कवरीभयं धनुः ॥५॥ सखीरपास्यानुपदं समागता विपक्षनाना दयितेन जल्पिता। अवस्थिता तेषु पदेववाड्मुखी निरश्वसीत्कापि सवाष्पमङ्गना ॥६॥ समागता पृष्टतयैव कामिनो विलम्ब्य कण्ठे मृदुबाहुबैकया। तदाहितोत्कण्टकपाणिपाणिजप्रसक्तवामस्तनिकाऽपरा ययौ ॥७॥ विकूणयन्ती चदनं पदे पदे नखवणाा जवनस्य काचन । कयाचिदन्वागतयाशु हासतो निरुवोऽपि कराङ्गुलीदलैः । तदन्यसागसि कातरोऽन्तरा विचिन्त्य भूकत्वमुदकमाददे ॥९॥ निजोत्तरीयाञ्चलरुद्धलोचनः कयापि तत्कण्ठविलम्बया पथि नितम्वविम्बाधिकभारया मियो न तैलयन्त्रीवृषतां न लम्भितः ॥ १० ॥ परस्परांसप्रहितैकदोलतो प्रियापती वर्मनि कौचिदीयतुम् । वसन्तलक्ष्मीमवलोकितुं दिवो भुवं प्रयातौ रतिमन्मथाविव ।। ११ ॥ करम्वितान्योन्यकरं प्रियापती विलोलदोर्दण्डनखांशुमध्यगौ । विरेजतुर्वर्त्मनि पुष्पधन्वना ततज्यवाणासनपाशिताविव ॥ १२॥ अनुप्रयातेन बरेण कौतुकात्प्रिया स्मरेणेव धनुलतायता। उदासि मध्ये परिमृद्य वैणिकासुरोमराजीगणयुग्मराजिता ॥ १३ ॥ उपागतः कोऽपि युवात्मयोपितं तद्वालुमूलाहितहस्तपकजः । स्तनोपपीडं परिगृह मन्मथप्रहारभिन्नामिव धारयन्ययौ ॥ १४ ॥ तवान्तिकं साम्प्रतमानयामि तामिति प्रतिज्ञां कृतपूर्विणी पथि। निपातितका स्तनहेमकुम्भयोमणीलता केयमिति प्रजल्पता। भन्दा न कितनुहशीनि चुम्बिता मियोऽतिसन्धानपरण कामिना।।१५॥ भयो पीय मिथुनानि मन्मयनयां वितन्वन्ति वनं प्रपेदिरे । उदार बनले शिलीमुयः मुम्बकवेदमेदामिनीव संस्तुतम् ॥ १७ ॥ विवाधते ते किमिति प्रहासिनं जघान लीलाकमलेन कामिनम् ॥८ ॥ सविस्पृशामिति धाविता मनस्विनीमहो कापि निनाय कामुकम् ॥4

·सप्तमः सर्गः
विलासिनो वीक्ष्य सुधाशनोपमानिगानहो रन्तुमुपागतानधः ।
दिगन्तकुक्षिम्भरिभूरिभूपणातो गुयोपित्प्रतिमाश्च योपितः ॥१८॥
सुसम्पदा नः फलपुष्परूपया परोपकाराय भविष्यते कदा।
इति वन्तः फिल कोकिलारचैः प्रवालहस्तैनन्तुर्वनगुमाः ॥ १९ ॥
विरापिभृशावलिकराणा भुजाभिरामशाखाः स्तवकस्तनानताः ।
फुसुम्मरक्तांशुकपल्लवास्ततः त्रियो व्यलोकन्त पुरः सखीरिव ॥ २० ॥
सुलोचनानां सुशिरोग्हां करैः प्रवालमाभज्यत यत्पुरःस्थितम् ।
अतः स्वनेत्राम्बुजफल्पभीरुभिर्मूगीमयूरैरपयातमन्यतः ॥ २१ ॥
सुमायुधः सन्तति धैर्यमायुधैरेतैरितीव प्रविमृश्य काचन ।
प्रसाद्यमाना दयितेन नावदत्पराजुखी किन्तु लुलाव कौसुमम् ॥२२॥
सुजातरक्षोजफलां प्रसूनरुग्दृशं प्रवालारुणपाणिमग्रतः ।
कपिः स्पृशन्मानवती लताभ्रमादसूत्रयत्कामितमेतदीशितुः ॥ २३ ॥
लताशिवापुष्पजिवृक्षयापरा व्युदस्य पाणि श्लथनीविबन्धना।
सरोजनाभीभुजमूलमुचकैः प्रकाशयन्ती प्रियचित्तमाक्षिपत् ॥ २४ ॥
उदस्तपाणे कुसुमाय कामिना श्रिते सुदुर्गे हृदि मुग्धयोपितः।
तदुद्धमाकम्पितयास्य मूर्द्धनि प्रसूनवृष्टिलतया व्यतन्यत ॥ २५ ॥
अमूनि पुष्पाणि किलाहमाप्नुवे नहीति पाणी समुदस्य वादिनी ।
भुजग्रहागाधकटिः प्रिया रयादुदासि केनापि च मध्यमुष्टिना ॥ २६ ॥
लतानपुप्पावचिचीपया शिखावलम्विनी कापि दिधीषया किल ।
तथोपगूढा दयितेन निर्दयं यथा सपत्नीहृदयं व्यदूयत ॥ २७ ॥
अमी निकुञ्जभ्रमरा दशन्ति मा त्वरध्वामित्थं कृतकं विराविणी।
करौ धुनाना मणिकङ्कणकणादुपांशु काचित्मियमाह्वयजनात् ॥२८॥
दृशि स्थितं पुष्परजो व्यपोहितुं समपितं वक्रमभूलताधिकम् ।
मियोऽपरस्याः कृतककुधाऽनयाप्यसौ निजन्ने जघनेन सम्मदी ॥ २९ ॥
फलानि सूनेऽत्र कियन्ति गण्यतामितीरिता यावदियं तथाऽकरोत् ।
प्रियेण कस्याश्चन मायिनाऽपराऽभिपध्वजे तावदचुम्वि च क्षणात् ॥३०॥
विपक्षनामग्रहपूर्वमर्पयन्य कोपनया कयाचन ।
इहास्ति सा ते रुचितेति वक्षसि स्तनेन निस्ताय तयैव संयतः ॥ ३१॥
किमेकमावि क्रियते न पल्लवैमासि रे पल्लव कोपि दुःखदः ।
किमेतया क्षारकमालयाऽग्रतस्त्वयास्ति मे क्षारभरो यदाहितः ॥ ३२॥

·६
वसन्तविलासमहाकाव्ये
अमूभिरुद्वेगकलुम्विभिश्च किं पुरा त्वयोद्वेगपदं कृतास्मि यत् ।
अशोकयाशोकमिदं तथैव ते प्रणेयमिष्टः सदृशां हि सङ्गमः ॥ ३३ ॥
इति ब्रुवाणा स्मितजातिकम्रया गिरा च लीलायितजातिकम्रया।
पदं दधत्या हृदि वक्रताभुवा भ्रुवा च कान्तं निजघान काचन ॥ ३४ ॥
(कलापकम्)
यथायथं ताः प्रियपाणिगुम्फित
फतैर्वनप्रसनैवनजायतेक्षणाः ।
क्षणाद्मोच्यन्त सुवर्णमण्डनं प्रियाकरं हि प्रियवस्तु जायते ।। ३५ ॥
महीरहाणां श्रुतिपाशपेशला जनेन दोला विहितास्ततो हिताः ।
मृगीदृशो यास्वधिरुह्य सुप्रभासुवर्णताडकतुलां प्रपेदिरे ॥ ३६॥
प्रतापमुच्छेत्तुमिवोष्णदीधितेर्विलोलिदोलेन्दुमुखीमुखच्छलात् ।
विक्लसगोपा गहनेषु वीरुधां हिमांशुधाटी गगनं व्यगाहत ॥ ३७ ॥
प्रियप्रसादावि कापि कामिनी प्रणुन्नदोलागगनाग्रमासदत् ।
तथा विपक्षो स कटाक्षरश्मिभिर्मुहुः कृताकृष्टिरिवापपात च ॥ ३८ ॥
नभोऽधिरुह्याशु विलोलदोलया यदा यदा भूमिमियाय वाणिनी ।
विकीर्णपुष्पच्छलतस्तदा तदान्वियाय तल्लुब्धमिवेन्दुमण्डलम् ॥ ३९ ॥
नितम्बभाराचरणौ सन्पुरारवैर्नितम्बः स्तनभारतोऽपि च ।
चक्रन्द काञ्चीनिनदेन योषितोऽधिदोलमुन्ननविनम्रवष्मणः ॥ ४० ॥
द्रुताहता व्योमचरैर्यदाम्बरेऽन्तरे यदा हन्त गतागता भुवि ।
भियेति कस्याश्चन वल्लभस्तदाऽश्वसद्यदासौ विरराम दोलनात् ॥ ४१ ॥
प्रसूनदोलादि विहाय खेलनं स्त्रियः प्रचेलुर्जलकेलये ततः।
वभुक्तवस्तूपरि मन्दितादो नवं नवं वस्तु जनोऽभिकाङ्क्षति ॥ ४२॥
वधूजनेऽस्मिन्जलकेलिहेतवे प्रयाति पुष्पाणि विलुण्ट्य वीरुधाम् ।
तदन्वधावनलयो विराविणः
स्ववस्तु
को नश्यदुपेक्षते
भुजैहि रे याहि रयाय तं नखप्रभाधनुःपुष्पमयैः सहेषुभिः ।
धानमात्मप्रियमेकका वधूः सुमायुधं मूर्तमिव व्यलोकयत् ॥ ४४ ॥
बजन्प्रियायाः पथि कश्चिदातनोद्भुजावलम्ब पटुचाटुवञ्चुरः ।
परश्च दोर्दण्डमुदस्य तेनिवान्पटेन कान्तोपरि तापवारणम् ॥ ४५ ॥
नितम्बवक्षोरुहभारनिःसहां निजप्रतिच्छायगतां पथि प्रियाम् ।
प्रियो न यां निर्भरमंसलम्विनीममोदधत्केलिदलानिलोमिभिः ॥४६॥
पथि प्रयान्त्या मृगशावचक्षुपः सुखकमन्यासकृते प्रतिक्रमम्।
पुरः॥४३॥

·सक्षम सर्गः
३७
परः पुरोगस्तृणकाछकर्फरादिकं स्वपादाहतिभिस्तिरोः ॥ ४७ ॥
मृदुः प्रयातध्वनिपेगलध्वनिः स्ववल्लभाखेदविनोदहेतवे ।
अधारभवत्कोकिलवल्लभाननमनुप्रविष्टः सुभगः स्म गायति ॥ ४८॥
सरोजपफां शितिशैवलालिकां सहंसफां कूलदुकूलभासिताम् ।
सखीमिय प्रेक्ष्य पुरः सदर्मिकां नदीमदीनोऽजनि भामिनीजनः ॥४९॥
तटासनानामय मन्त्रिभूपतेनितम्बिनीनां स्फुटफेनहासया।
विलोलहस्तैः सरिता विकूजितः प्रभापयन्त्येच पदा द्धाविरे ।। ५० ॥
तटस्थितानां सुदृशां पयोधरे पुरःप्रतिच्छन्दमुदीक्ष्य कामिनः ।
प्रसार्य पाणी परिरिप्सवेऽत्र तत् किलाशु झम्पामभितो वितेनिरे ॥५१॥
करान् धुनाना नन मा न मा नन मेत्युदीरयन्त्यः पृथुवेपथूयाः।
पुरः प्रविष्र्दयितैः पयोऽन्तराऽक्रियन्त मङ्गु स्वहृदीव योपितः ॥ १२ ॥
विमुक्तसीमाश्रयमाशयं वहस्तदभरागाहितरागविभ्रमः ।
नितम्बिनीनां नवसहमे नदस्तदा चकम्पे चलमीनलोचनः ।। ५३ ।।
नितम्बिनीभिः करकैरवाहतं नन्नवाम्भोतिघनानकध्वनि ।
तदद्रुमालीतलरगमण्डपेष्वनीद्वतन्मेघसखं भ्रकुंशयन् ॥ ५४॥
विधूयमानेषु वधूभिरम्बुजेष्वलिबजो व्योम जगाम झङ्कती।
अमूनि ते चन्द्रमुखीजनोऽधुना धुनाति भानोरिति वा निवेदितुम् ॥५५॥
गतो निलीनप्रियमम्वुजाकरं प्रियामुखभ्रान्तितरेण पङ्कजम् ।
उपांशु चुम्वन्ध्रमरीद्रुताधरो मुमोद कश्चिन्न विवेद तत्तथा ॥५६॥
अहो चिरोढस्य धिया चिराम्बुजं तिरोयन्नेकतमेन वीरिभिः ।
धवो नवो यस्य धिया नवाम्बुज मृदुं च धृत्वाऽन्यतमेन पाणिना ॥५७॥
प्रियं स्वनामग्रहपूर्वमानननमेण चुम्वन्तमुदीक्ष्य पङ्कजम् ।
सखीपु जातामितगौरवा मुदं बभार काचित्तदचुम्बितापि हि ॥५८॥
प्रियः सपत्नीवदनं सरोरुहन्नमेण वेणीस्फुटनालमर्पयन् ।
वलीनियेयेहमिति वाणया कयापि गाद परिरभ्य चुम्वितः ॥ ५९॥
मृगीदृशां कान्तकराम्बुसेवने विद्येह कैः सात्विकभावसम्भृतैः ।
ममज्जुरम्भोजवनानि तन्मुखप्रभाजितानीव नदे प्रवर्धिते ॥ ६ ॥
प्रिये पुरस्ताद्य यन्त्रवारिणाऽभिपिञ्चति प्रान्तनिमीलितेक्षणा।
पराश्चि तस्यान्तरदत्तहस्तका न का सकामं म म मेत्यभापत ॥ ६१ ॥

·३८ वसन्तविलासमहाकाव्ये विलोकमाने जलकेलिसम्भ्रमलयोत्तरीयं जघनं घनस्तनी। प्रिये परा तन्नयनांशुपद्धतीः पराञ्चयन्तीव पयोऽभ्यचारयत् ॥ १२ ॥ तथा जलं न प्रियपाणियन्त्रज ततान कस्याञ्चन शीतलं वपुः । यथा कटाक्षप्रसरः प्रतिस्त्रियो दृगन्तजन्मा ज्वलदग्निलोहितः ।। ६३ ।। विपक्षमासिच्य पुरो यदि प्रियोऽमुचत्तमां वारणमनमलसा । हुताशनास्त्रं न कटाक्षलक्षणं तथापि कस्या अपि शान्तिमासदत् ॥२४॥ मनस्विनीमानसवज्रकङ्कटः स्मयः स्मरास्त्रैरविशीर्यते स्म यः। जलप्लवैः सप्रियपाणियन्त्रजैः सितासिदण्डैरिव खण्डशः कृतः ॥ ३५ ॥ मनोञ्चलग्रन्थिविभेदनोचतः क मानरत्नं गमितं भवादशैः। इतीव गाढं गलकन्दले प्रियान् विघृत्य नार्यो जलतो विनिर्ययुः ॥६६॥ नदाद्विनिर्यातमथाङ्गनागणं करावलम्वीकृतकान्तकन्वरम् । पयस्तरत्पङ्कजशृङ्गभाषया सवत्किलोपारधनतः स्तम् ॥ ७ ॥ सद्प्यसद्धान्ति वपुष्यनाविलं जलाभावादृढसङ्गिचीवरम् । स्त्रियो द्धत्यः स्मरकेलिदौहृदं हृदन्तरा कामवतां वितेनिरे ।। ६८ ॥ औज्झन्जलाविलमनाविलदेहभासो वासोऽपरं परिदधुश्च पुरन्ध्रयस्ताः । अन्यातिशायिगुणगीतमपि प्रसह्य वैरडिकं जनयते जडिमैक एव ॥ ६९ ॥ अथ मिथुनसमूहोऽन्योन्यवक्रावलोक- "श्रीमन्त्रिसुत्रामगृह्यः। प्रमथितजलराशिः स्वं निवासं जगाम त्रिदशगण इवोचैरच्युतोपात्तलक्ष्मीः ।। ७० ।। इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये पुष्पावचयदोलाजलफेलिवर्णनं नाम सप्तमः सर्गः । सद्धारभटीनिरस्तनरक: सत्यानुरागी स्वयं देवो विष्णुरिख प्रमोदयति नः श्रीजैत्रसिंहो मनः । यस्य ध्वस्तरनाः सदाचरणजा कुन्देन्दुधामोज्ज्वला कीर्तिदेवनदीव दीव्यतितमा विश्वावनीपावनी ।। ........

·अष्टमः सर्गः ३९ अष्टमः सर्गः। वस्तुपालसदृशो दृशोः पथि कापि कश्चन समेति वा न वा । शत्रुमित्वमिव भानुभान्नवदीपमन्यदुपयातुमेहत ॥ १॥ स्यन्दना वखुरखातपश्चिमाखर्वपर्वततटीसमुत्थितः । धातुरेणुभिरिवार्यमाऽभवजागुडद्वगुडच्छटारुणः ॥ २ ॥ सान्ध्यमेघदलकैरितस्ततो हिङ्गुलारणतटैविरेजिरे । शोणपदृवसनात्मभी रविस्यन्दनध्वजपटैरिवोटैः ॥ ३ ॥ अस्तुशैलशिखरेऽपतन्नभः शाखिपक्कफलमऊमण्डलम् । तद्रसैरिव समुत्सृतस्ततः सान्ध्यरागविसरैभृशायितम् ॥ ४ ॥ पूर्वपर्वतगुहाविनिःमृतध्वान्तभल्लुकभयादिवोचकैः । नश्यतो दिनकपेर्विवर्तितस्याकृति दिनकृदाप शोगरुक ॥५॥ लुप्यमानपटिमा तमोऽङ्खरैस्तुगतुजशिखरेषु तस्थुपी। रागिणी रुचिवधूर्निजेशितुः प्रेक्षत प्रसवतोऽधिकं वपुः ॥ ६॥ वारुणीपरिचयादिवारुणीभूतमूर्तिरपरोधेस्तटे । व्यालुठत्तरणिज्झिताम्बरः किं कुकर्म कृतमायती भार ॥ ७ ॥ अस्तमेति भवतामयं रिपुयतां जगदितीव भाषिणः । कोटरस्थतमसामिव स्पशावायसाः प्रतिदिशं घपासिरे ॥ ८॥ उल्लसदिटपवाहवो दुमा व्याहरनिय खगारवैरिति वेधसाऽपहियते दिवाकरः किं न धावत हहा दिगी चराः ! ॥९॥ पश्चिमादिगवलोत्तरीयकाम्भोधिपीचिचटुलाचलानिलः । वर्धिते सति रविप्रदीपके प्रासरगुपि निराशं तमः ॥ १० ॥ क्षुद्रतामलिनताकलङ्किताभाजनैरुस्तमोनिशाकरैः । वीक्षितरलमितीय पमिनी पालोचनमहो न्यनीमिलत् ॥१॥ तत्क्षणं विरहिणो रथाजयोःखदापदहनोऽदहन्मनः । तदुधेच तु पनानि धूप्रया मिश्रितानि परितस्तमिस्रया ॥ १२ ॥ स्वैरिणीजनशां रसाअनैः श्यामिकाविजितचिशसाजनः । कौशिकप्रकरगोत्रदेवतस्तामसः प्रचाते तदैव तैः ।। १६ ।। पिच्छुटत्तिमिरकुन्तला स्पापल्लमीशुपि पिभो दिगगनाः । तेनिरे तरलतारफाजल्यासमजलपिन्दुपर्पणाम् ॥ १४ !! भोजिता पदनु मन्दिरं रपेलणार्यनिष पर्णसतना 7.

·४० वसन्तविलासमहाकाव्ये घस्मरास्तवमस्तमोधिकं सजकजलमिषेण दीपकाः ॥ १५ ॥ कोसिकासरसितैलसञ्चरे वर्तिनालकलिता विरेजिरे । कजलभ्रमरधोरणीभृतः स्वर्णपङ्कजरुचः प्रदीपकाः ॥ १६ ॥ दीपयप्टिफणिनो निजप्रतिच्छायकुण्डलितभोगशालिनः । मल्लिकास्फुटफणोपरिस्थिता रत्नतामविभरुः प्रदीपकाः ॥ १७॥ कालपाशपतितेऽथ भास्वति पूर्वदिक्कुलवधूर्विलापिनी । यच्छति स्म निजकौमुदीमिषादन्धकारतिलमिश्रितं पयः ॥ १८ ॥ प्राचिकाचलकुचे नखक्षतं यामिनीयुवतिमूर्ध्नि किंशुकम् । व्योमकीरवदने सुपाटिका रत्युदन्वति च विद्रुमाङ्कुरः ॥ १९ ॥ कैरवच्छदकपाटकुञ्चिका मानिनीमदकुरङ्गकर्तरी । ध्वान्तधान्यलवनैकदात्रिका विश्वशमलिपिमात्रिकाकृतिः ॥ २० ॥ अङ्कुशं प्रमन्तिनस्ततज्यं धनुः कुसुमवाणधन्विनः । दुर्जनाशयदशैकवान्धवी वैधवी समुदिता बौ कला ॥ २१॥ (विशेषकम् ) अर्द्धमात्रमुदितं युयोषितः स्कन्धलम्बिसुरवाहिनीगुणे । अग्रदण्डमणिवल्लकीचये तुन्दतामधित विम्वमैन्दवम् ॥ २२ ॥ ज्योतिराविरभवत्ततः कला तूर्णमईमथ पूर्णमूर्त्तिता। कालतः किल महोदयं चतुःस्कन्धजल्पितमिवाप चन्द्रमाः ॥ २३ ॥ कामकोलपतिपोत्रमिन्दिरासन्दिका रजनिभालभूपणम् । खैरयोपिदभिचारमण्डलं विश्वनेत्रजलकेलिपल्बलम् ॥ २४ ॥ दिग्वधूवलयकेलिकन्दुकः कौमुदीमथिततक्रसारकम् । विप्रयुक्तजनयन्त्रगोलकोऽहर्बुभुक्षितचकोरमोदकः ॥ २५ ॥ आतपत्रमिव पूर्वभूभृतः केलिदर्पण इवाम्बरश्रियः । आलवाल इव शर्मभूरुहः शोभते स्म सकलोचितः शशी ॥ २६ ॥ (कलापकम्) नानुमानपरथा तिरोहितः खेलतीति हृदि सम्भृतेप्यया । पूर्वया स्वमतिलोहितं नमोऽन्तर्डिकोपरि विधुच्छलं दधे ॥ २७ ॥ "नारकमुदस्य जम्भजिदिग्वधूवदनमलसा विधुः। निदचुचुन्च करकोटिकुश्चिनव्यान्तकुन्तलमतीव रागवान् ॥ २८ ॥ मानिनीस्मयममाध्यमायुषः कोदरिति विचिन्त्य तच्छिरे ।

·in Tlic Siille, llie securith, and llic cighth cautos coutain the contentional poctical descriptions of the scasons, sports and pleasures, and the rise of the 11100u ud the sun.1 In the nth canto a dream of Vastupala is described at leugtlı. A oncolegged god (Dharm.) appeared to him in the dream and told luu that lic Was four-legged iu tlic Kritaiyuga, three-legged iu the Treta, tio-legged in the Drapara and oue-legged in the present Kali age. Mülaraja and Siddhardja promoted his spread by pilgriniages to Somieśvara, and Siddhardja wade over 12 villages to Satruñjaya and his mother Miyanalladevi got abolished the tax ou pilgrims to Someśvara collected at Bihulolla. Kumärapåla also made pilgriunges to Alts Giruar and Satrunjaya and got repaired the old temples of Kedât. qud Somesvara, built by Nulurâja at Naņdalipattana, aud also crected many ucw ones. The god also lancuted that now the state of affairs was otherwise aud bude um therefore to endeavour for the promotion of religiou, and thus rcuiorc his anxiety. The winister theu awoke with the sounds of the noruiug drunis and thic culogies of the bards." Cautos ion to thirteen contain a description of Vastupåla's pilgri. wage. Actiug upou thic advice of his spiritual preceptor, the winister then resolved upou a piligrimage to Mts. Satruñjaya and Gırnar, Viradliavala also waliorted luu iu tlus pious work and told him to do anything that he may thuk fit for thc expausiou of his kiugdonis. Accordingly, cutrustiug the burden of the State to Tejalpila, Vastupwa set out ou the pilgrimage. Four feudatory chiefs accompanied bin and the Sauglapatis from Låta, Gauda, Maru, Kaccha, Dibala, Avauti and Vanga gatuered together and joined him. They were all lououred by him with various presents. He provided all necessities and couforts to the pilgrius. He visited the teuiples, coniug ou the way, and got repaired the old oues. Iu Valabhapura (the moderu Valì) tlie Saughapati made a halt. From here, the Nt. Satrunjaya was pointed out to him by Vijayaseua Sûrı. Here lie observed a religious festival and gave a dinner to the pilgrims. His wife Lalitadevi offered alus to the Vatis with much devotiou. The Saugha theu reached Padalıptapura (the moderu Paltana). Here he worslupped in the temple of Pârsvavatba The pilgrims then began to ascend the bull. After worshipiug Kapardı Yaksha, the winister entered the Temple (1) Kırtılauuadi canto VII and Sulritusankırana canto VI, (2) Tua dream is our poct's now fancy, as it is to be found neither in the Birthaumudi nor in the Sulritasankirtaua. (3) . येन येन विधिना विजृम्भते राज्यनेतदधिकाधिक मम । त तमाथितुमिच्या भवान्मामक प्रतिशरीरमर्हति ॥ Vacin srit t ·* Embasant ४१ अष्टमः सर्गः मङ्गु चक्रमिव चन्द्रमण्टलं सरफुलिगमुटुभिः स्मरोऽमुचत् ॥ २९ ॥ सुक्तमयमकरैर्नभोभुवि भ्रष्टमन्धतमसीघदम्भतः । चन्द्रमाः स्वकरलीलयाऽधान्मशः विष्णुरिव पर्वनं पुग ॥ ३० ॥ पुष्करावकरभृमिकां प्राममष्टिग्वन्नुवसत्तमाकृमीन । आवृतोऽयमुटुशाक्कै रतेः मेलिकुक्कुट इवोत्कटं गगी ॥ ३१ ॥ किं रदैरघटि पारदरथामार्जि किं नु लुधया दधाचिव । रोहिणीरमणरोचिरचितं सर्वतो जगदिति व्यतर्यन ॥२॥ यत्र यत्र मशिनः प्रभाभवत्तत्र तत्र सहचारिलक्ष्मणः । कालिकापि पद्मासदत्प्रतिच्छायनियतया महीतले ॥३॥ छाययाऽचनिरूहां दलान्तराविष्टचन्द्रकिनचन्द्रिकाभृता । प्रासि निर्मल विधूश्रतोमरश्रेणिविळपनितान्धकारना ।। ३४ ॥ पूरयन्त इव शङ्खमुचकैन्मिपत्कुमुदचुम्बिनोऽलिनः । कृजितैयुवतिचित्तशायिनं कामभूपमचिगवांधयन ॥१॥ जागरूकमहमो मनोभुवः शासनादिव नदा गृगीनः । वल्लभाभिगमनोत्सुकाशया मण्टनानि पपुषा बिने निः ॥:॥ पेन्दवेपि सति धाग्नि तामसं स्वैरिणीजनमन:प्रियापम । तेनिरे मृगदृशः शिरोमहां धूपनागुमसामयीनिभिः ॥ १॥ बाणकोणमिव पुष्पधन्धिनः केशपायमरविन्दलोरमा । पृन्तदण्टदलकोरातामर : सायकारिप सुभरायन ॥ ८ ॥ चन्दनद्यपिलेपनापियोंपितामधिषपुर्यतामा गन्धधूलितिलकाहिताननम्नवासिन एप मामरः ॥ ॥ योपितां यदि गोप्यमंशकारगारः प्रकारयान्वयन पर। स्वचागौरगुणगुम्फितानिः क्षेवर, नएनः सार है। योपितो मदनकेलिनाटिकामारिपरर पदनाम किया। पक्षगोविंदधिरे ग्यारपि वर्णनिभाना ॥ १ ॥ प्रेगमा गुजाप मालासारर निकानिवदामा । पुष्पवाणगणमानना: मनमातिापन ॥ १५ पामोलिसमः परो भरः पाण: निमः ! सरनार प्रसारिन " निर्म निरनमगारागिर निगार: गापिनीभिमानर किरन । ' ·वसन्तविलासमहाकाव्ये यौवनं चलमुपैति नो गतं विग्रहैरलमुपास्यतां प्रियः । इत्यवोचदिव झङ्कृतैर्वधूपाद्योरभिनिपत्य नृपुरम् ॥ ४५ ॥ चक्रुराहितविभूषणा यदा योषितो दयितमार्गमार्गणम् । ते तदैव पुरतः समाययुः कामदूतकथितक्षणा इव ॥ ४६॥ मन्मयातिथिषु तेषु सम्भ्रमादागतेषु भृतरोमविक्रियाः । पीवरस्तनफलइयेन ता योषितोऽय॑मचिराढोकयन् ॥ ४७ ॥ आस्तृतोरुशयनीयसन्निधिप्रक्वणन्कलरवेषु तत्क्षणम् । वल्लभैः सह सरोजलोचना वासवेश्मनु निवासमादधुः ॥४८॥ सुभ्रुवामपरस्ते सखीजनेऽन्तर्विभाजि च रतालयोदरे । प्राणवल्लभजुपां प्रदीपका जज्ञिरे सुरतकेलिसाक्षिणः ॥ ४९ ॥ कामुकेयु दयिताधरामृतं नि:पिपासुषु मिथोऽप्यथो सुरा। फुल्लपद्मवदनालिकूजितरात्मनोऽवसरमभ्यधादिव ॥५०॥ यन्मियोप्यपिवतां प्रियार्पितं दम्पती मधु तदोष्ठपल्लवः । पीड्यमानवपुरेतयोर्ददावस्तु धैर्यमथवाऽधरे कुतः ॥५१॥ वोधिते च किमपि प्रसन्नयाऽन्तः प्रविश्य बत मानवत्यपि । सागमोऽपि दधिनस्य नभ्यभून्नाम तत्कथमवाप्यतेऽन्यथा ॥५२॥ तामपात्य पिबति प्रियामुखं कामुकेऽईविनिमीलिक्षणम् । मुग्धयोपिदिय रोपिता मुरा झङ्कृतमधुलिहामिवारुदत् ॥ ५६ ॥ नो तथा मधुरमग्रतस्तया पीतदत्तमभवद्यथा मधु । प्रन्ययादिति पपी स्त्रियोऽधरं कृजितेन सुकृती स्तुवन्निव ॥ ५४॥ क्षीवभावमधिगम्य भामिनी वीक्ष्यमाणपमुख्यमक्षरम् । यदृगायिनमुवाच तन्मनोजन्मनो जननमन्त्रतां ययौ ॥५५॥ मन्नयम्य जनिनूरमो मृदयं मृतिमानिव मितेतरच्छवि । पीतमात्रमपि मधुनोद्यम कस्य कस्य न हि कम्पमातनोत् ॥५६॥ मुम्रया विनया च चुन्यनान्निनर्विकामदगसम्पदा । अन्नयमावनितन्दलः कबुकम्प गृहकाणि तुवदुः ॥ ५५॥ म्वनितनुजा नुलग्रह मालिनीन्युगलांगकारनी। बल न न न नेनि वादिनी पररम्नि दबातावरं वः ॥ ५८॥ मिदन ररि मुन्नति मिय मान्दिनाईनयना नितम्निनी । मानमिलिग्लानि शाहन्दीवालमाननिमिर काननम् ॥ ५ ॥ दिगंदा देवियनमणि न्यभर हि।

·अष्टमः सर्गः ४३ यत्कृते क्रुधमुपैषि ताः पुनश्चन्द्रचारमुखि ! शालभञ्जिकाः ॥६०॥ विग्रहं यदि न मोक्ष्यसीति से जीव एष जक्तस्तु मोक्ष्यति । स्थानके नय भुजानिपीडनात्तेन कण्ठगतमेनमञ्जसा ॥ ११ ॥ कश्चिदेवमभिधाय मानिनी तद्धवोऽधरदलस्थितं कटु । निःपपौ दरनिमीलितेक्षणस्तत्क्षणात्कटरि धूर्तचेष्टितम् ॥१२॥ (विशेपकम् ) पर्यरम्भि करकृष्टचीवरः प्रौढयोरुकुचया तथा वरः। निर्निवास्य सहसा परामहो तहृदन्तरतया यथोषितम् ।। ६३ ।। यासि रे क तु किलेति चादिभिः कङ्कणारचपरैः प्रियाकरैः । द्राग्धृतः कटकटीरवाससस्तस्करः प्रियकरो व्यकम्पत ॥ ६४ ॥ चाटुमन्त्रचतुरेण केनचिन्मानभूतमवधूय मानिनी । लीयते स्म शयनीयमण्डले मान्मथीं ग्रहिलतामिहामृतम् ॥ ६९ ॥ वल्लभेन सह सन्नसगरश्रीपुषोऽन्वितसमाजसजसा । तेनिरे रणितवन्ति योपितः कङ्कणानि रणतृर्यविभ्रमम् ॥ ६६ ॥ उल्लसन्नखपप्रवालकैः स्फारहारलतिकाम्बुधारिभिः । अभ्यषिच्यत रतोत्सवे स्मरः कामिनीकुचघटेर्वरोरसि ॥ ६७ ।। दम्पती वत रतान्तनिर्भरालिङ्गनादपिषतां मणिस्रजम् । मत्तयोर्नियतमन्तरागतो दुस्तरां विपद्मति को नहि ।। ६८ ॥ पञ्चवाणशरशल्यिताः स्त्रियश्चुम्वकानुरसि यदधुः प्रियान् । रोमकण्टकमिपेण तेन ता निःसृतेषव इवाभितो वभुः ।। ६९ ॥ इत्थं मन्मथकेलिसदरपरिस्पन्दाय मन्दायितान् यूनः स्वस्वतनूरनूननखनाराचवणं विभ्रतः । व्यापटारणमत्तवारणमयं मध्ये प्रविश्योचक- बन्दीवेन्दुरुदचिपाण्डरकरः प्रोत्साहयामासिवान् ॥ ७० ॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यत्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महागाने चन्द्रोदयवर्णनो नाम अएम सर्ग । पातं भैरवमातनोतु रभसादस्ताचलादन्वहं शम्भोमालिवने तपस्यतु कृशो वा जावीसकते । खण्डीकृत्य ददाए या भानुभुजामात्मानमीमो नियां श्रीमन्त्रीश्वर जैसिंद ! भवतः नाम्यं तथाप्येति न ।।

·४४ वसन्तविलासमहाकाव्ये नवमः सर्गः। सनातनिद्रोऽथ विनिद्रकीर्तिः स्वप्नान्तरासौ नितराममात्यः । एकातिमेकं सुरमुत्तरन्तं दिवो दर्शातिशयैः स्फुरन्तम् ॥ १॥ सप्तर्षिभिस्तैरभिवन्द्यमानमन्वीयमानं च दिशामधीशः। विरञ्चिपुत्रेण धृतातपत्रं ग्रहाधिपाभ्यां धुतचामरं च ॥२॥ पाणौ श्रियं पङ्कजभाजि वाले वामेतरे चापि गिरं दधानम् । निजाङ्गभासां भृशमङ्गभाजां नेत्रेयु पीयूपमिव क्षरन्तम् ॥ ३॥ (विशेषकम् ) अभ्यापतन्तं तमथो विलोक्य मुत्कौतुकावेशवशो वसन्तः । पीठं तु पीठं तार्थमर्थमिति वन्सत्वरमभ्युदस्थात् ॥ ४॥ स्वचेतसीवामितभक्तिचित्रे तुङ्गे विशाले कलधौतरम्ये । निवेशयामास नवे नृसिंहः सिंहासने तं सह वासवाद्यैः ॥ ५ ॥ तद्दत्तहेमासनमूर्द्धि कृत्वा वृपीमृषीन्द्रेषु निषेदिवत्सु । ददौ तदौचित्यविदेष मन्त्री रत्नार्घमेतस्य ततोऽपरेषाम् ॥ ६॥ मानी समानीय स मानितार्थी पाणी प्रमाणीकृतसाधुवृत्तः । कृतानतिर्वाचमिमामुवाच भूत्वा पुरो मन्त्रिपुरन्दरस्य ॥७॥ हे नाथ! पूर्वं मम चेमीषामपूर्ववद्भासि विलोचनानाम् । तथापि वेत्तीव मनस्तदेवं धर्मोऽसि यत्त्वं जगदैकविन्धुः ॥ ८॥ तपोजपोद्योगदयादमैस्त्वामुपासते स्मानिशमङ्गिनो ये । तेपामियं गीः समुदेति देहे गेहे च लक्ष्मीरियमभ्युपैति ॥९॥ पर्यायलब्धोदयदीप्यमानाविमौ विभाधीशविभावरीशौ । विश्वप्रकाश्यं कुम्तोऽनिशं यत्किल प्रभाते स खलु प्रभावः ॥१०॥ क वातभक्षी भुजगः क मुस्तालोलो तु कोलो जडधीः क कूर्मः । क ते विसज्ञा गिरयः क मत्ता नागाश्च गामुद्रहसि त्वमेव ॥ ११ ॥ दिशामधीशा मघवादयोऽमी यजज्ञिरे मन्दिरमिन्दिरायाः । यज्ज्ञानपात्रं च वभूवुरेते देवर्पयो देव ! स ते प्रभावः ॥१२॥ ग्रीप्माङ्कभीमातपदायदाहवारीणि वारीणि वसुन्धरायाम् । मुश्चन्ति यहारिमुचः कुतोऽपि स प्राभवः खेलति सुप्रभावः ॥ १३ ॥ इदं स्वमंवेदनतो मनो मे यत्ति तत्तद् गदितं पुरस्तात् । अतः परं त्वदनादशेपं नियोहमिच्छामि विभो ! विशेषम् ॥ १४॥ + ।

·नवमः सर्ग. ४५ देवोऽथ सामिस्मितपूर्वमम्भोथरध्वनिः स ध्वनयन्दिगन्तान् । तमगरइत्पुलकश्चुलक्यमाणिक्यचाणक्यमिदं वभापे ॥ १५॥ बुपश्चतुष्पादभवं पुराऽहं युगं यदासीत्कृतनामधेयम् । ततोऽपरस्मिन्नभवं त्रिपादोऽन्यत्र द्विपादोऽजनिपं ततोऽपि ।। १६ ।। हे विश्ववौधेय ! यदात्य तत्ते सर्व समीचीनमहीनयुन्हे। यदेधसा त्वं त्रिदशावलीनामंगानुपादाय विनिर्मितोऽसि ॥ १७ ॥ कलौ युगेऽस्मिन्नयमेक एवावशिष्यते विश्वधुरीणपादः । पश्यन्ति तं भूमिसुजो न पादोऽवधार्यतामित्यपि दर्यमानम् ।। १८ ।। पापेन क्लुप्तच्छविनाऽऽतपत्रच्छायापदेशेन परीतदेहाः। धात्रीभुजो धर्म इति प्रतीतं नामापि नामी सम ही महन्ते ॥ १९ ॥ पुरा सुराज्यश्रियमाप्य सत्तो मामेव सम्प्रत्ययजानते थे। धात्रीधवानां कुधियाममीपां को नाम नामापि ममाददीन ।। २० ।। श्रीमूलराजः स जगाम राजा ययौ च स श्रीजयमिहदेवः । सोमेशयात्राभिरनपि विश्वमनीपितां स्फातिमहं यथान्याम् ॥ २१ ॥ श्रीसिद्धराजः समधत्त राजविहारमामीटनगीपमं मे । ग्रामांश्च शटलयसाबकार समादशाऽस्मन्मासः प्रपूर ॥२॥ जगाम च श्रीजयसिंहदेवमाता सती सा मयणायी। मखेलदोला किल सोमनाथपधो ययाऽमोच्यत बालोः ॥२॥ यया च सोमेशपथे यथेच्छ तीर्याध्वनीनोपनासनीयः। सत्रामनोभिर्जगतोऽपि सत्रागाररभित्रारितसंत्रयोजन ॥२४॥ कुमारपाल: क्षितिपालरत्नमालेख्यशेपत्यमबाप मारि। असत्रि शायरैवताद्रियात्रोत्सवयन ममाभितीपः ॥ ५॥ मामेकपादस्य विहारहेतोरालम्बदण्टानिय यो वितारान् । कलि निग्वन्येच तदीयगापूरेषु पूर्व स्वाददार ॥ २६ ॥ तैस्तबिना तत्कलिकालदोपात्तत्कीनिः प्रापि दहशाभिर्दना। तेनाऽधुनाई पसुधातले निरामयः वि. करपाणि पार !!! केदारसोमेधारयोरतीय शीण चिपणे तु पालना में। रसायनीय क्षयरोगिदेो गरे पुनगोदनवामनपी ।। ६८ !! योगादागादनेवासद्धानको नतिमा सकिालीन । स सामनं तीर्थपमा प्रस्तासित हारने २ ॥ A है ·४६ बगन्नपिलालमाया आधाय मूलेश्वरलिङ्गजीर्णोदृति कृती माण्टन्निपत्तने यः। श्रीमूलराजक्षितिपालकृसमुद्योतयामाम ममावतारम ॥ ३० ॥ सङ्गीतनादः श्रुतिगुक्तिपेयः श्रेयस्करोऽजायत यत्र पर्वम् । तत्राधुना दुःसमयानुभावाचैत्येषु कष्टं करदानदन्नि ॥३१॥ जैनेन्द्रवैशेषिकसांख्यवौद्धनैयायिका जैमिनयश्च येऽमी । ते साम्प्रतं दर्शनिनः क यान्तु कदीमाने मयि दुर्युगेन ॥ ३२ ॥ यदा खलूक्त्वा बहु वेत्सि सर्व त्वमेकदेशेऽपि निवेदिते यत् । तथा यतेथास्तदभात्यराज ! विलीयतेऽतिर्मनमो यथा मे ॥३॥ अथेति शेषामिव धर्मशिक्षा समादे यावदसौ बसन्तः । तावदिनेशाग्रसरप्रतोतानकै नद्भिर्विधुताऽस्य निद्रा ॥ ३४॥ अथ श्रुतिपथप्रियं कलितकृत्लसम्मूर्च्छनं लयत्रयमनोहरं मधुरतानमाप्तस्वरम् । सभैरवगिरः पुरः करमुदस्य वैतालिका:समानवयसः प्रगे सचिवशक्रमित्यूचिरे।। जय त्रिविधवीर ! भूवलयतीरसङ्गीतदो:- पराक्रम ! जिनक्रमप्रणतिजातराज्योदय !। विभाति हि विभावरी त्यज वसन्त! शय्यां मुदः श्रयन्तु तव भालभूतलनिभालनैः सेवकाः ॥ ३६॥ मिलन्मलयभूरुहामिह हि नीलमोचाजले लुलन्मरुलकामिनीकुरलकन्दलीः कम्पयन् । स्मरग्रहिलस्वर्णरीसुरतखेदमुच्छेदय- नयं दिनमुखानिलस्तव सुखाय सजायताम् ॥ ३७॥ वने वृणितुमद्य भोः क ननु गंस्यते कथ्यता- मितीव सति काहले खगकुलस्य कोलाहले। समन्यु मिलति सत्यभयमन्यदालम्बते वधूवरमरागि चोन्मिपति रागिट्टत्ताम्यति ॥ ३८ ॥ इतः कुमुदखण्डवन्मिलति खण्डितालोचनं विशीर्यति विधूश्रवत्कुसुममण्डपः कामिनाम् । इतश्च रतदीपकाश्रयमपास्य सन्ध्यातप- च्छलादभिययौ महापतिमुपेयिवांसं महः ॥ ३९ ॥ इतो हरिहरिन्मुखे धरति भानुभापल्वो भचक्रमपचीयते भ्रमति कांदिशीकं तमः ।

·नवमः सर्गः इतश्च गगनश्रियो विपणियोपितो वाऽविलं चिनाश्य यनु चन्द्रमाः पितरि यानि रत्नाकरे ॥१०॥ इतो चिललितालफा रमणमन्दिभ्यः पण- स्त्रियो निजगृहानमः किमपि यान्ति निद्रालमाः । इतध पदकुक्कुटस्वनविनीतनिद्रागमाः पुनन्ति कुलयोपितः प्रतिनिलमताः क्षितीः ।।११।। इतो रजतभाजन गजिनमनायाहिलं सधिष्णयलवणं नवोपरि निरग्य विश्वनिया । सहस्रकरदीपफेररिरित्तोऽपि चागत्रिक विभातभचिवक्षणे प्रगुणमेतदानच्यते ॥ ४२ ॥ परोपकृनिमिच्छता भुवनमेलम्पित्मना धुना कमलबन्धुना भगवता विदोपं हनम् । 'अता गगनमण्टलाइजनि पानमळामिया- मुपानामितानने दधदपारतकान्तिः ॥ ४ ॥ इतोऽयमुदयन् रघिरत्ययमितोऽनमिया- नुभावपि विभागुणप्रगुणाधनी ही मिः। प्रबोधसमये नाहरिमलयालमादा- हितोपधदिनानकटत्यमादकः ॥१४॥ असाचलसपशिनीदनविकासित स्तमित्ररिपुरंशमानुपयकाधिमाटीम। अमायपि दरमिलाराभिषामा- पतिः पिपतिपत्शा परमवामिनाया ? | अनजगदीशिनमसराजमानीव - বারবহনবনিবনা । स कोऽपि रानीपतिनाभिरता टन्जरका कालिमार मिशः ॥ पदारदरिः STEM रिमभिषात शिकार तामिलामा निरपिारगम: ::, ·४८ वसन्तविलासमहाकाव्ये जपाकुसुमकास्यपाकृषति पुष्पलावी वने नखक्षतधिया वपुष्यपि द्धाति सुग्धाङ्गना। महोऽरुणमहर्पतेर्निजचरुस्थमासेवते कुसुम्भजलशङ्कयांगुकमरेण कौलुम्सिकी ॥४८॥ पुरोगिरिगुरुदोपरि सुवर्णकुम्भः क्षणं नभोङ्गणमयस्वसुर्जठरकूपिकापङ्कजम् । तमस्तरलपन्नगावलिविलोपतार्थ्यस्त्विषा- मयं वितपते पतिर्ननु तवेव तेजाकणः ॥ ४९ ॥ कोकः शोकं त्यजति तिमिरं त्रस्तमस्तश्चकोरी- हर्पस्तोन्नलिनमलिनः प्रीतिमन्तः पिवन्ति । प्राच्यप्रत्यग्गिरिकरिशिरोगण्डयो स्वदिन्दू सिन्दूरस्थ श्रियमभजतां स्मेरवन्धूकवन्धू ॥५०॥ तुलयति नभोवृक्षे वालः प्रवालमिहार्यमा विधुरपि मधुच्छन लक्ष्मच्छलोपितमक्षिकः । क्षितिरपिहिता देहिच्छायामिपाजलजन्तुभि- स्तिमिरजलघौ पीतेऽगस्त्यानुकारमनूरुणा ॥ १ ॥ उत्कालकमकरमार्जितमन्दुरान्तर्नडाः प्रतीष्टखरकङ्कतमार्टयोऽमी । न्यस्तामुरःस्थितिकपाशतटेरिकीर्त्तिक्षारां लिहन्ति लवणेन्द्रशिलां तथान्याः॥२२॥ त्वदाजिराजिकपयो निजकेलियष्टिमौली मुहुः खुरखुरारवरौद्रलास्यम् । भानु प्रति प्रतिकपीन्द्रमुग्वभ्रमाप्तकोपा अमी स्फुटितदाडिमतुल्ययन्ति ॥५३॥ त्वद्दन्निदन्तमुशलानि नवार्करग्मि- रज्यदपि मुपिनारिवबिलास !। नां म्मारयन्ति ननु गढ़मृधापजातां भृविडवीरमधिरामणिनामवस्थाम् ॥५४॥ भानुर्भवानिव नवप्रसरत्यतापा विक्रामति त्रिभुवनकमतो वमन्न !। चन्द्रम्नु दाह इब नदयति वादगारं हिन्या महानि मही विकमत्कलङ्गम् ॥ ५० ॥ अपितकापिकपालगोगटांचिः माननमःकरिटमाणितग्विायम् ।

·दशमः सर्गः उदयगिरिगुहागृहानिरीया- श्चति हरिरम्बरकाननस्थलीपु ।। ५६ ।। विधुरतिविधुरस्तु कृष्णसारं परगिरिगहरवाहिनीवनीपु । अधिविशति समन्वितः समन्ता- दयमपि सम्प्रनि नारयामृगीभिः ।। ५७ ॥ रुचिभिरधवलोऽपि विश्ववोधी वृतिकलया धवलोऽयमंशमाली । अमृदुरपि मृदुन कोकच मुमभिवर्जयनां विकानोऽपि ॥ ५८ ॥ नमदमरगिरःकिरीटकोटि- एतिभरपल्लवितालिपीठभामः । तय मुदमपभादयो जिनेना ददतु दिनादिम पमन्नाः ॥ ५५ ।। एता यतालिकानामयहिना दपतृणमार्य पान: कामं पासतानि विणविरणाशनमार। देवः श्रीपरतुपालन रामवनपामाग्मामरा'. स्तल्पं च्यामारलीलाजलनिधिपरिनामा :- इति सिमारावा. ' ।। माये afth ' दामः सर्गः। दिन पनि :- གrrari*1:ཨ༌བr：： ད༴ པ༌ན༔ ལས༴ སྶ སྶབས་ { । (" . . . {1} .

·५०
वसन्तविलासमहाकाव्य
तीर्थवन्दनविधित्सया ततः सत्वरो शुरुनिदेशनादिति ।
एत्य वीरधवलं क्षितीन्द्रमित्याह संसदि स मन्त्रिचन्द्रमाः ॥ ६ ॥
क्षत्रियाः कलियुगेल दूषिताः सर्वतोऽपि न तु मामकाः प्रभुः ।
कालतोऽप्यखिलधातुजित्वरी श्यामिका न कनकस्य जायते ॥ ७ ॥
पापकालकलिकालसङ्गतोऽप्येति नैव विकृति कृती जनः ।
उत्कठोररवकाकपोपितः कापि कूजति कनि कोकिलः ॥ ८ ॥
तत्कलावपि कला भवत्यसौ जृम्भते कृतयुगस्य पावनी ।
न्यायधर्मविधिपु प्रमाचते शश्वदेव न हि देव ! यत्त्वया ॥९॥
देव ! तीर्थपद्वी वीयसी निर्मिता कलियुगानुपगिना।
तां नितान्तमद्वीयसीं त्वदादेशतो रचयितुं मनोऽस्ति मे ॥१०॥
राज्यमेतदुपचीयते श्रिया जायते जगति लापि धर्मतः ।
जृम्भते स तु सुतीर्थयात्रया सापि देव ! भवति त्वदाजया ।। ११॥
मन्त्रिणा निगदितं महीपतिस्तन्निशम्य सुदितस्तसूचिदान् ।
वस्तुपाल ! मम भालसल्लिपिः कापि यस्य सचिवोभवादृशः ॥ १२॥
येन येन विधिना विजृम्भते राज्यभेतदधिकाधिकं मम ।
तं तमर्जयितुमिच्छया भवान्मामकं प्रतिशरीरमर्हते ॥ १३ ॥
भूभुजापि तदिति प्रणोदितः श्रीवसन्तसचिवः प्रमोभाक् ।
तेजपालमथ बन्धुमात्मनो वन्धुवागिति रहस्यभापत ॥ १४ ॥
आत्मगोत्रगुलिममेदमावेदितं सफलतत्त्ववेदिभिः ।
यत्कृतार्थय सुतीर्थयात्रया वैभवं निजमिदं च वै भवम् ॥ १५ ।।
मम्मनं समजनिष्ट भूपतेरप्यदनदियमुबराधुरा ।
बुधरा त्वयि निवेगिता मया स्वांशनः समवनार्य सम्प्रति ॥ १६ ॥
त्वं प्रजा नयसुजातवाश्समावर्जयेः किमपि कोमलैः करेः ।
पथ्य कोमलकर निपेव्यते नारकैरपि डागी न भानुमान ॥ १७ ॥
दानानि पडपि प्रसादयेरन्नपानवनयधाययम् ।
आशियः किल नदाननादिना वयन्ति नृपराज्यसम्पदम् ॥ १८ ॥
मौलिमदिनहम्नमापुटम्नत्तया विनयननकन्धरः ।
वन्दुपालसचिवेन्द्रनाननं तेजपालसचिवः समाददे ॥१९॥
मन्त्रिगट गुननिदेशनम्ननः कोदमीः प्रतिदिश म पत्रिकाः ।
मादिम्बिलमलोकमाहातुर्मानमिदनापः ॥ २० ॥

·的。 ·दशमः सर्गः ५१ निस्तुपेऽहनि तदा महीयसा तं महेन महनीयकीर्तयः । मङ्गु सङ्घपतिनामदीक्षितं चक्रिरे विजयसेनसरयः ॥ २१ ॥ वासरेऽत्र रुचिरे गुरुक्रमानुज्ञया व्यधित देवतालयम् । सङ्घराट् परिसरे पुरो द्धन्मङ्गलानकमुदारकेतनम् ॥ २२ ॥ दीयते स्म सुमहान गुरुदरस्तस्य तत्र हिमवानिवोज्वलः। सर्वतोऽपि पटमण्डपावली पादपर्वतनिभाऽस्य चाऽभवत् ।। २३ ।। स्यन्दनावलिपदातिमण्डलीस्वीयहास्तिकचम्समन्वितैः । मण्डलाधिपतिभिश्चतुर्भिरावासितं नृपनिदेशितैरिह ॥ २४ ॥ लाटगौडमरुकच्छडाहलावन्तिवगविषयाः समन्ततः । तत्र सङ्कपतयः समाययुस्तोयधाविव समस्तसिन्धवः ॥ २५ ॥ आगतां विविधदेशतस्ततः सैप सवजनतां प्रमोदभाक् । वस्तुपालसचिवः शुचिक्रिया सच्चकार विविधैरुपायनैः ॥ २६ ॥ संगृहीतयुगयोक्रवाहनस्नेहधान्यजलपात्रभेषजः । श्रीतिरस्कृतधनेश्वरः कपम्विकाविहितसन्निधिः सुधीः ॥२७॥ दीपिकाधरपदातिसूपकृच्छात्रिकादिकपरिग्रहोत्तरः । सङ्घसंहतियुतो गुरुकमावेदितेऽहि विहितोरुमङ्गलः ॥ २८ ॥ वाजिराजिखुरवातमेदिनीधूलीधूसरितभानुमण्टलः । वाद्यमानधनमगलानकध्यानडम्बरकरम्विताम्बरः ॥ २९॥ सश्चरच्छकटसकटीभवन्मार्गपद्धतिरनुद्धताकृतिः । सङ्घपरजमुखीमुखोचर वर्चरीरवपरीत िखः ॥३०॥ तीर्थवन्दनकृते ततः कृती तेजपालमयमात्मनोऽनुजम् । तं च वीरधवलं क्षितीन्द्रमाच्छय सवपतिरुचचाल सः ॥ ३१ ॥ (कालापरम्) अग्रतः सुबहु पृष्टतोन्तरा चापि चापकरपालपाणयः । पत्तयोऽस्य पधि सहभूपतेः सङ्कलोरुपरिरक्षणं च्यधुः ।। ३२॥ सर्वदा विजयसेनसरियापूरिततिरयं तमध्यम् । ब्रह्मचर्यमहसा महीयसा वाघमान्तरमपि प्यपोल्यत् ॥ ३३ ॥ तीर्थवर्मनि स संघराट् प्रजस्तीर्धनाधवनान्यपूजपत् । जीर्णतामुपगतानि यानि तान्युदधार च गुरूपदेशतः ॥ ३४ ॥ पक्रमामध भन्नमध्यनः सटे शकटमुत्कटः लिया ।

·५२ वसन्तविलासमहाकाव्ये तन्नियुक्तपुरुषैः समुद्दधेऽसज्जयच्च स तदाप्तशिल्पिभिः ॥ ३५ ॥ बन्दिगाथकगणान्महात्मनां नामकीर्तनपरान् सुकीर्तनः । वाञ्छितार्थकरणैः प्रसादयामास चाध्वनि स पेशलध्वनिः ॥ ३६॥ वैद्यभेषजभरानवाहनाम्भोभिराभिजनकृत्यविजनम् । वाधितं क्षुधितमाहितश्रमं तर्षितं च सुखिनीचकार सः॥ ३७॥ निःस्वधार्मिकजनाननारतं सचकार बसनाशनादिभिः । दीनदुःस्थितजनं जनेश्वरः प्राप्तसस्पद्यमन्वकम्पत ॥ ३८॥ भीतभीतमभयप्रदानतो दानतोयधिरसावमोदयत् । तीर्थमार्गनगरेषु शक्तितोऽमोचयच्च नृपबन्धनस्थितान् ॥ ३९ ॥ तन्मनोवसतिनिष्क्रमं किलायाचितोपि पथि सङ्घभूपतिः । वाहनद्रविणधुर्यकादिकं यस्य यस्य न स तस्य तद्ददौ ॥ ४० ॥ संहताभिरनुगोप्ठमक्षसा फुल्लनेत्रकुमुदाभिरध्वनि । वीक्षितः कुमुदिनीनिभाभिराभीरभीरुभिरयं कलानिधिः ॥ ४१ ॥ सवराट् वलभिपत्तनावनीमण्डलेऽतिसुरमण्डलेश्वरः । उत्प्रयाणकमचीकरत्कृती सवलोकसुखदप्रयाणकः ॥ ४२ ॥ तत्र सङ्घपतये नवेन्दुवत्पावनो विमलसंज्ञितो गिरिः । अगुलीकिसलयाग्रसंज्ञया दर्शितो विजयसेनस्मृरिभिः ॥ ४३ ॥ पुण्डरीकगणभृत्पुरःसराः कोटिकोटिपतयो जितस्मराः। खेचराश्च बहवोऽपि विश्रुतास्तेऽपि पञ्च ननु पाण्डुसनवः ॥ ४४ ॥ रामवालिशुकशेलकादयः कोदिशश्च यदवः कुमारकाः । नारदो द्रविडवालिखिल्यभूनायकाश्य दधिरे यतः शिवम् ॥ ४५ ॥ विंशतिः समधिकार्हतां विभिर्यत्र विश्वमहिता ददौ पदम् । एकवेलमपि यस्य यात्रया दुर्गतिर्भवभृतां विलीयते ॥ ४६ ।। दृश्यते नयनयाः सुधाञ्जनं मोऽयमुबतरशृङ्गसङ्गतः । धन्यपुण्यतमसवभूपते साम्प्रतं विमलपर्वतः पुरः ॥ ४७ ॥ (पञ्चभिः कुलकम् द्वपतम्नमवलोक्य घरं सवराट पटदतानपूर्वकम् । महलोकटाकटेषु सर्वतो यन्त्रकेतनपटानलम्बयत् ।। १८ ।। गेटमान्ममनीव दपणे मङ्मय मद धर्मवन्मुभिः । मानिामेवन निया नामिनिः स्नानच नाचनः ।। ४ ।।

·देशमः सर्गः देवतालयजिनेशितस्ततः सवलोकगुरुभिः समन्वितः । वन्दनस्नपनचर्चनार्चनप्रेक्षणादि विततान संघराट् ॥ ५० ॥ सर्वतोऽपि रसपाफपण्डितैर्निर्मिते रसवतीसमुचये। तत्प्रियाललितदेव्ययो यतीन् प्रत्यलाभयदतीव भक्तितः ॥ ५१ ॥ तेन सहजनतासु जेमनं तासु निर्मितवतीषु सर्वतः । निर्ममे तदनु सवभूभुजा भोजनं तदनु चास्य कान्तया ॥५२॥ कौतुकेन कलिकालजित्वरं वस्तुपालचरितं विलोक्य तत् । भानुमानय जगाम जल्पितुं तृणमेव पुरतः प्रचेतसः ।। ५३ ।। सन्ध्यया क्षणिकरागरम्यया संश्रितोज्झितमिदं जगधे । यत्तमो दिजपतिस्तदक्षिपन्निर्मलेरतितरां गवाम्भरः ॥ २४ ॥ रोहिणीरमणकान्तिडम्बरे स्वैरमम्बरतले विलासिनि । स प्रयाणमथ सहभूपतिनिर्ममे विमलपर्वतं प्रति ॥ ५५ ॥ आन्तरं रजश्व व्यपोहितुं चन्द्रमा गुम्बधूपभोगतम् । वाहवाहनसमुत्थितं रजः सान्ध्यमकमिपतो यपुप्यधात् ॥ ५६ ।। सवयौवतसुचारुचर्चरीगीतलीनमनसः शनैः शनैः। गच्छतः सपदि सहभूपतेरस्य सम्मुग्यमिवाययो गिरिः ।। ५७ ।। पादलितपुरसन्निधौ व्यधादुत्प्रयाणमध सहपार्थिवः । पञ्चवर्णपटमण्डपावलीच्छादितावनितलं समन्ततः ।। ५८ ॥ पादलिप्तपुरमण्डनं जिनं पार्श्वनाथमध पापमन्धनः । सर्वसंघजनतान्वितः समभ्यर्च्य तीर्थगिरिमागरोह नः ॥ ५५ ॥ श्रीकपर्दिनमुदीर्णमुत्पुरः संघपिरतिनिामुत्परः । संघभूपतिस्पेत्य पूजयामास मांसलनुपर्णाजमा ।। ६०॥ धर्मलाभमुचितं कपर्दिने ते वितीर्य गुरपः समाधयः । संघसंघपतिसंयुतास्ततस्तीर्धनाधभवनं प्रपेदिरे ॥ ३१ ॥ भापिनोज्न नन्न्तुः स्फुरत्तारा: केपि केपि लुउद्सायकः । आदिनाथमपलोय केचन व्यालय सिनेति भारतीम् ॥ ६ ॥ संघराट् समभिसत्य तलमलमालफलर लानतिः । आदिनाथपदयोः प्रसारिनादारबापगहनं प्रमात् ।। ३६ : भापमासुरमनाः पुरः प्रभारूचे पर सुती लामाले । तन्मुग्णाहितषिलोचनोऽस्तीत चीन कपिनारिरा निरा । ६५ ।

·No text on this page.

·काम, रियाय: निमारमाननामगात । alig याममा सयप-गन् ॥ ७ ॥ २. नानकमतानिन नानि नकाटीकृतेप्मिनः । PRARE जनमतलागगः ॥ ८० ॥ नाधा मणिनामा टया मदविधानयर्जितः । आलिश सदष्यापि निमम हिमितुम् ।। ८१ ॥ मागिता जनाममप माननाममन्धितः । पानामादिगो.पि नमनायगत्मात् ॥ ८२ ।। बन REET ने रम निमन्दिरांपरि । रसंगमार्गरमांकरमा पर दिपि यो व्यरातत ॥ ८३ ॥ प्रम विक्षनातुरगमयती व्यधात् । चा उदरणिणि सरपुजितापनि ॥ ८४ ।। ४. पुरनुत्पष्टि चन्दिताम्यामरम् । यादव यासारगतिकारात्रि जिनपतेरसा पुरः ॥ ८५ ॥ पत्यकाधिषि व्यवादमा देवकानेच मलियाम् । म परिपारित ततः सत्रमा समानत्रयय सः ॥८६॥ सः लागला दाटनं व्यधित सहनुपतिः । गन्न नापनियां ये कोटिशो प्रविणराशयोऽमिलन ॥ ८७ ॥ आदिनापनर मोमक्षनः मतिधि पितुरियास्य संघराट् । शेषतावरिपश्चिदिपायमानदयो व्यतिजपत् ॥ ८८ ॥ आनन्दाशुपिमिलनेत्रयुगलो कहालिः सम्मति क्षिश्या त्वत्पदरजापरि शिरः स्वाम्पफमन्यर्थये। चत्वं पन्थरकारणाऽसि करणा चेदस्ति ते चेतसि स्वं विन्धकनमस्य देव ! मम तयाः पुनदर्शनम् ॥ ८९ ॥ इत्वं गड्या गिरा प्रभुपदानापृच्च्य व पनं सतगर्तन कपदिनय्य पुरती निर्माय निर्मायधीः । अधिन्यः सुनरां धनानि वितरन्सहाधिनाथः स्वयं सहनाथ समं गिरेन्दतरत्पुण्यश्रियाऽलङ्गतः ॥ १० ॥ इति सि सारस्वताचार्यत्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये दशमः सर्गः।

·५६
मन्तपिलासमहाकाव्ये
टद्धायाः किल सम्पति क्षितिगतेः नीतिथिया माम्मतं
कीर्तिश्रीः पदमाससाद भवतः श्रीवस्तुपालात्मन! ।
यावद्धोप्यत दिग्वधूभिरभितस्तारासतरलतः
दूर्वापानिभाङ्क सङ्कलशशिस्थालादुपारीरिव ।।
एकादशः सर्गः।
प्रयाणडकानिनदोपहृतसामन्तवर्गोऽयमनगलश्रीः ।
प्रभासतीर्थाधिपति चुलुक्यमन्त्री नमस्कतुमय प्रतस्थे ॥ १ ॥
ढकां नदन्ती तरसा निशम्य रसातिरेकं तुमुलं वितन्वन् ।
समं समन्तादपि सङ्कलोकः प्रयाणकाय प्रगुणो बभूव ॥ २॥
पर्याणिताः स्वर्णखलीनवन्तः कशाकरैः सादिभिरादरेण ।
धृतास्तदानी दिवमुत्पतन्तस्तुरङ्गमा जेतुमिवैन्द्रमश्वम् ॥ ३ ॥
विघयन्तः कविकान्स्वदन्तैर्भुग्नोन्नतस्कन्धमवावृतास्याः ।
कोशानलं जेतुमितीव वक्षो निभालयन्ति स्म तदा स्वमवाः ॥ ४॥
हयोऽभिरन्तुं वडवामिवोचैवल्गाधरं वल्गु विहेषमाणः ।
तदंसदेशप्रहिताग्रपादः कश्चित्तदा सादिनमारुरोह ॥ ५ ॥
तुरङ्गमीहेषितमात्मदूरे कश्चित्तदाकर्ण्य निरुद्धकर्णः।
हयो वलदीवमुचितास्यो हिहीति हेवाभिरभाषतेव ॥ ६॥
कश्चित्तदाऽश्वोतिशठः स्वकण्ठमुत्प्लुत्य पर्याणखलीनहस्तम् ।
चखाद दन्तैश्वरणैर्जघान द्रुतद्रुतं वाथ पलायते स्म ॥ ७॥
पर्याणमुप्लुत्य प्रदादगृह्णन् कश्चित्तदाऽकुव्यत सादिनाऽश्यः ।
यतः प्रभावार्जवमेव चारु क्लेशाय लेशोऽपि कृतो मदस्य ॥ ८॥
अथो कुथोद्भासितपृष्ठदेशा विशाललोहोत्तमसारिपीठाः ।
सिन्दूरपूरारुणकुम्भशृङ्गाः शृङ्गारितास्तत्र महे महेभाः ॥९॥
उदस्तहस्तोपरिदानगन्धलुब्धभ्रमट्टङ्गकुलास्तदानीम् ।
विरेजिरे मन्त्रिपाजिरे ते सश्रीकराङ्का इव कुञ्जरेन्द्राः ॥ १० ॥
वलन्मुखं केपि विकूणिताक्षं साचीकृतास्यं च सहेषमन्ये ।
अश्वा व्यलोकन्त तदाभ्युपेतान् घण्टाटणत्कारयुजो गजेन्द्रान् ॥ ११ ॥
रेभां सुरेभान्तिकमुत्प्रयातान् व्यधुस्तदेभास्तुरगान् विलोक्य ।
तुरङ्गमा अप्यगमा भयेषु सरोषहेषं हिहिहीति चक्रुः ॥ १२॥

·एकादशः सर्गः ५७ .. विलम्बमानध्यजचेणिदण्डाः सचमाताटकयुजोऽश्वनेत्राः । सुवंशनासा युगभृपिलासा: सेनामुखानीव रथा विरेजुः ॥ १३ ॥ स्फुरासिवन्तो न तदा सभीयुः पदातयः किं तु महोर्मयोऽमी। प्रत्यक्पयोधिपहिताः सफेनमीनाः समुद्राधिपसम्मुखीनाः ॥ १४ ॥ धनुर्धरास्तत्र सचित्रचापाः सुवर्णतूणीरयुजः समीयुः । समुद्रमिन्द्रायुधमुदहन्तः सविद्युतस्तोयधरा इवैते? ॥ १५ ॥ विश्रान्तकान्तस्थुलपीनचक्षोरुहाऽपपाहावलिकीलवन्तः (2)। नानावलीका ध्वजिनी सुद्धा सा सोमतीर्थाभिमुखी चचाल ॥१६॥ आमान्दिनामप्युपरि प्रकामं भारा न्यधीयन्त मरुप्रियाणाम् । मूढाः मुधा साहसमुत्सृजन्ति तदन्यथा नैव यदस्ति भाचि ॥ १७ ॥ नामेलकानां निवहेपु शीघ्रमुत्थाय दीर्घक्रममुदिरावी। आरूढमात्रेप्वधिष्ठदेशेवयोष्ट्रपालेपु पलायते स्म ॥१८॥ उच्छूलशीर्षामफलादिकांस्यतालस्रजोन्तःपुरनादिपादाम् (१) । नभो लिहन्तः सहसैव राजा...... " ॥१९॥ आरुह्य दासेरकमुत्ययान्ती दलनितम्बाकुलवेणुयष्टिः। रंशाय योग्यामभितन्वतीति खिमेर ॥२०॥ पदांशुकाच्छन्नमुखासनान्तःस्थितावरोधैकविलोकनाय । उन्नम्रनम्रीभवति स्म लोको वाद निगूढं हि चमत्करोति ॥ २१ ।। तुरजमातगरवाधिदैश्च्छवावलिच्छन्नदिगन्तरालैः । प्रत्यक्षनक्षत्रगणैरमात्यराजस्तदारव्धजिनेन्द्रपूजः ॥ २२ ॥ उच्चरथोचैःश्रवसं यथेन्द्रस्तुरङ्गराज सचिवैकराजः। पर्याणितं रतखलीनमध्यारोह नारायणवत्स्वतादयम् ॥ २३ ॥ संदेव दानामविक्रमेण विनिर्जितः कल्पतरुस्तदानीम् । सच्छायमायूरदलातपत्रनिभेन तं सेवितुमाजगाम ॥ २४ ॥ न्यस्यैकमझिं कटके तथैकमुकृत्य केशावलिकावलम्बी। पकाग्रजाग्रतवल्गपाणिरासादयत्सादिजनस्तुरङ्गान् ॥ २५ ॥ मायूरपिच्छातपवारणाली रराज देवालयवैजयन्त्या। आकाशवीथी दलितेन्द्रनीलवर्णाऽवतीर्णा सह गङ्गयेव ।। २६ ॥ कशात्रयाघातमवाप्य पञ्चधाराभिरामं तुरगैर्बजद्भिः। खुराहता मर्दलवन्नदन्ती सैन्यातिभारादिव भू ररास ॥ २७ ॥ ८

·५८
नमन्तपिलाममहाकाव्ये
खाता खुरैर्मुद्गभुजः पुरोऽथ ममीकृता मिन्धुरपादपानः ।
रथाङ्गलेग्वाभिरिला हलाप्रैः सीमन्तिता क्षेत्रमहीव रेजे ॥ २८ ॥
रथा रथाङ्गध्वनिभिर्महेभा रेभाभिरवा अपि हेपितेन ।
जनो जनैः शब्दपरम्पराभिरलक्ष्यत क्षोणिरजोऽन्यकारे ॥ २९ ॥
सुवर्णनागास्पदकर्णपाशाः प्रलम्बवेणीरतिमुग्धवाचः।
दुग्धातिस्निग्धदृशोतिमुग्धमुग्वीः सखीभिः क्रुतकादुपेताः ॥ ३० ॥
नवोदिताम्भोवरमध्यदेशम्पारुचो लोचकरोचमानाः ।
सौराष्ट्रतत्तीरसुगोष्ठकन्या आनन्दयन् दग्वलनामृतेन ॥ ३१ ॥
रङ्गत्तुरङ्गक्षतभूमिगोलप्रेहोलधूलोधवलीकृताशः।
कैश्चित्प्रयाणैः सचिवाधिनाथः श्रीसोमनाथस्य पुरं जगाम ॥ ३२ ॥
(विशेषकम् )
सरस्वतीवारिधिवीचिहस्तसञ्चारितैर्यस्य पुरः पुरस्य ।
परस्पराश्लेपविभेद्वद्भिश्यामर्यमाचर्यत फेनकूटैः ॥ ३३ ॥
तीरस्फुटन्नीरकदम्बकेन वहिः सदा गर्जति यत्र वाडौं ।
वृथैव सोमेशपिनाकिनोऽने विधूपवेलापटहप्रपञ्चः ॥ ३४ ॥
निर्गच्छदागच्छदनेकरूपसोमेशयात्रालसमानलोकम् ।
दृष्टं तदिष्टं ननु येन तेन प्रभूतदेशाऽपि विलोकिता भूः ॥ ३५ ॥
सोमेशमाराडमुपागतेन जनेन नानाविधकप्टभाजा।
विलोक्य पौरीवदनानि तूर्णं यत्रैव यात्राफलमाप्यते तत् ॥ ३६॥
चन्द्रप्रभस्याप्टमतीर्थभर्तुर्यद्देशनामन्दिरमिन्दिरायुक् ।
उपेत्य मामरदैत्यनाथैर्निषेव्यते संसृतिशातनाय ।। ३७ ॥
पुरस्य तस्योपवनीषु भृत्यैः प्रदीयमानेषु निवासकेषु ।
स्नानाय सामन्तजनेन साकं मन्त्रीश्वरोऽगाप्रियमेलतीर्थे ॥ ३८॥
सरस्वतीसङ्गतमच्युतश्रीनिवासमुद्यत्तरवारिभीमम् ।
गभीरमुच्चैरविलडिन्तस्वमर्यादमाकान्तदिगन्तदेशम् ॥३९॥
यथाभिलाषं सुमनोवितीर्णविभूतिमात्मानमिवाम्बुराशिम् ।
तत्रैक्षतामात्यपतिः स्वयं तु न ग्राहशीलो न जडाशयश्च ॥ ४०॥
युग्मम्)
गम्भीरगम्भीरनिधिः प्रमोदशालीव गर्जन्विहसंश्च फेनैः ।
कल्लोलहस्तैरविलोलचित्तं मन्त्रीश्वरं मित्रमिवालिलिङ्ग ॥ ४१॥

·एकादशः सर्गः ५९ तत्र दिजेभ्यः सचिवैकरत्नं रत्नैस्तथा हर्पपरो ववर्प । यथा यधा तैरनृथाफरभीरत्नाकरो मूर्त इच प्रतीतः ॥ ४२ ॥ अधाश्चमत्तेभरवाधिरूढः सामन्तलोकैः परितः परीतः। दिगन्तकुक्षिम्भरिभूरिभेरीभाकारधिकारितसिन्धुशब्दैः ॥ ४३ ॥ तदागमोदारमुदेव चैत्यध्वजाभुजाकल्पितताण्डवं सः । चन्द्रप्रभं नन्तुमना महेशं तत्पत्तनं मन्त्रिवरो विवेश ॥४४॥ (युग्मम्) तत्र क्षणे संभृतभूरिभेरीभाकारमाकर्ण्य पुरागनानाम् । वसन्तवीक्षातृपितेक्षणानामेवंविधं चेष्टितमाविरास ॥ ४५ ॥ औत्सुक्यतो हारलतां नितम्बे निवेश्य कण्ठे रसनां च काचित् । ताटकमाधाय कलाचिकायां कर्णे पुनः कङ्गणमुच्चकार ॥ ४६॥ काचित्तथा कन्दुकमेकवाही निवेश्य नीलं गजचर्मलीलम् । सन्दृश्यमाणककुचार्द्धनारीश्वरत्वमूहेऽधिगता गवाक्षम् ॥ ४७ ॥ काचित्तदानी किल भोजयन्ती शिशुं स्वमाकर्णिततूर्यनादा हित्वा तदासन्नविडालमेकं कृत्वा कटोरे गृहमारुरोह ॥४८॥ काचित्तदानी गृहकर्म हित्वा हुता च्छुटन्नीविलुलत्पदान्ता। श्वभूतिरस्कारवचांसि पाद्मीरनास्तिरयाम्बभूव ॥ ४९ ॥ अलमारोहति किञ्च फालविलोलपादं ललनासमूहे। पाणिन्धमत्वेन बभूव भङ्गः परस्परं काञ्चनकङ्गणानाम् ॥ ५० ॥ भ्रूचापमुत्क्षिप्य कटाक्षवाणैर्वातायनस्था सचिवं जघान । हन्ति कामस्तदयं सनाभिस्तस्येति रोपादिव कापि योपा ॥५१॥ असौ प्रविष्टो हदि मे वसन्तो निःसृत्य मा यातु कथञ्चनापि । इतीव काचिदृतिमुचकार रोमाञ्चकूटोत्कटकण्टकौघैः ॥ १२॥ हतुं मनः श्रीसचिवेश्वरस्य यदैव काचिचकमे तदासौ । स्मरेण कोदण्डकरण रोपै रोमाञ्चरूपैरभिकीलितैव ॥ ५३॥ काचित्तदा सात्विकभावभिन्ना विवृत्य केशान्पुनराववन्ध । प्रकाशयन्ती क्षणमूरमूलं काचिहुकूलं च तथा चकार ॥ ५४॥ उज्जृम्भमाणा करिकुम्भतुझं स्तनदयं मन्त्रिणि दर्शयन्ती। करम्वितोदचितवाहुवल्लिवभत गात्राणि च काचिदेव ॥१५॥ गवाक्षभित्तौ मणिनिर्मितायां सङ्कान्तमूर्ति सचिवाधिनाथम् । 4 ·६० रारिलागाडाका काचित्कुचाभ्यां पुलकाभिताभ्यामतीउपयोतिनिमीलिवाली ॥३॥ काचिच्छलाकाअनरेखया श्रीवमन्तगालं मुकुरे लिलिला! चुचुम्ब रोमाभितगण्डभित्तिनिमोलिनोनिमलिनलोचनान्ना ॥५॥ नार्यो बभुः स्फादिककुदिमाग्रसुवर्णनातायनमसिविष्टाः । आकाशमार्गेण वसन्तवीक्षागता इव स्वर्वनिता विमानः ।। ५८ ॥ रूपस्थितध्यानपराभिरेवं निरूपयमाणः पुरकामिनीभिः । श्रीसोमनाथस्य पिनाकपाणेः प्रासादमासादगति स्म मन्त्री ॥ ५० ॥ ब्रमाण्डभाण्डोपममण्डपश्रीरत्युनकैः किं बढ़ वर्ण्यते यः। महीतलव्योमतलान्तरालप्रमाणदण्डश्रियमादवाति ॥ ३० ॥ यस्मिन्सदा धूपघटीसमुत्यधूमोर्मिभिः साम्बुधनावनाभे। विगुद्वमं विभ्रति शातकुम्भकुम्भध्वजोक्षाधिपतोरणानि ॥ ६ ॥ गजेन्द्रकुम्भादवतीर्य शम्भोरुपात्तभावः सपरिच्छदोपि । पाणिन्धमं यात्रिकधोरणीभिरमात्यराजस्तमयो विवेश ॥ १२ ॥ सद्धर्मविद्धर्मशिलामुपेत्य दण्डप्रणामं विधे प्रणामम् । गत्त्वा च गर्भालयमध्यमध्यालिलिङ्ग सोमेश्वरमष्टमूर्तिम् ॥ १३ ॥ अथो तमेव लपयन् हृदिस्थं प्रमोदजैलॊचनकुम्भतोयैः । पञ्चामृतैः पञ्चशरप्रपञ्चजितं जितारिः स्लपयाम्बभूव ॥ १४॥ कर्पूरकृष्णागुरुचन्दनादिविलेपनैर्विश्वगुरुं विलिप्य विभं दशग्रीवशिरोधरास्त्रैरमात्यशम्भुः सुरभीचकार ॥ ३५ ॥ अन्यूनभक्तिः स वरप्रसूनवृन्देन वृन्दारकवन्दनीयम् । वृषाङ्कमभ्यर्च्य वृषायमाणोऽनुकूलयामास ततो दुकूलैः ॥ ६६ ॥ कर्ररकृष्णागुरुधूपधूमवीचीभिरुचै रचयाञ्चकार । तथा घनानेष घनानशेषश्रेयोवनी संववृधे यथास्य ॥१७॥ नान्दीमनादीनवचित्तवृत्तिः स ताण्डवं ताण्डवितप्रतापः । सुगीतमुच्चैर्दलितावगीतः पुरः पुरारेः प्रथयाञ्चकार ॥ ३८॥ संवेद्यवेदी सचिवोऽनिवेद्यनैवेद्यमालां विमलान्तरात्मा । अढौकयत्प्रौढगुणप्ररूढकीर्तिः पुरः कृत्तिभृतः कृती सः॥६९ ॥ अकारयद्दीप्रतमप्रदीपैर्विराजिविश्वार्त्तितमःप्रदीपैः। नीराजनं राजसभावतंसः श्रीसोमनाथस्य यथोचितं सः ॥ ७० ॥ श्रीसोमनाथाय सुवर्णरूप्यकूप्यस्वरूपाः सचिवेश्वरेण ।

·The materials about the history of Guarir-lhe following historical 1:11vs1 till out the listory of Gurat can be gathered from the prescut work. Wnior with a suori in lus haud uusheitheu sprung up from the Suivi libation of water ottered by Brahmi. Ile w is called Clauluky aud lic rul d the curth hy destroying demous, In lus race there ruled Villar.ij., whom the god Sonestala,p'ensed with lata pulgrum.ge on ciery Mondas, lielped iu bittus, Climundarji, who cut if the houis of lus enemics with lus fierce sword, sueccedculum. IIis son Villablari as well-known as Jagaja amp 11. Bhima's victory over Bhoj is simpe reterred to. Jayasiuh idei a subjected the king o Dhirl, oud brought lum tu luis cantil 221 Woolen cage. He also conquered l'an and brought thereiton the suit of the Yogiuis and reduced to subjection this demon Barbara, o grint ot tuche villages was made by Liu for tlie teurple OL JIE Satrunj 2.1 Kurapilo got repaired the teuples of Kedira and Sometra. He crected many temples and gzle up the prictice of coufiscating tile property of those who died leirless. He couquered Billilaud the kings of Jiagala und Konkan. His successor was.ljmir (.ljzapila) to whom the Jingula king bruuglit presents, King Jülar.ij. II, thoug! ju lutut, luumbled the lecliclila kung Itter hiui Bhinder. Il ascended the throne of Gujarat, He was very chantable, prodigant iud weak. Blum:ll bung uable to controlliis kugdom on account of his weakuess, lus Jindalikas (leudatories) began to rule over the country. Irroraj 1, Son ot Dunia ol the Chwuluhya 1.200, stickwy to the king's side avululated them and protected tiia Liugdom His son was Livny.prasad i mlio delighted in battles and buiore him lings of the nortlı, cast, and south trembled, llis sou liradu nali uprooted the priucipalities and bore the brunt of the kuugdoru with his father Liny zpraside. He wis thinkiug of appointing anable muister to take care of his kingdomu, The Goddess presiding over lus kingdom (Rijy aluksumi) once appeared to bur indre it and told him that there w is one Champs of fiery spleudour in the Prigut rice. His Son 135 Cuane prad. of wide-spread fune His son Som accepted no god but Juu. and 110 m later but Siddharji. He lud, through his wife Siti, son 12.102ed svrij., whose wisdom is prised by the Gurz u. king Taking his mother in a palanquit, lie made sure!! pilgrimages to lts. Giruar and Strunya. IIe sink tuka judi vells, established plices for distributing wiiter and erected teuples. IIe married Kumaradevi, wlia bore hu Jallidera, Vistupila, zud Tejalpila. Tlie Goddess asked him to make the last two his ministers Viradh asal sent la chiet Otlicers to call these two brothers. Tliey presented themselves before the hug wd paid lum their respects with presents (1) : also start that more at fara: 1 देवदाये तिडओ भानमारा ददौ ।। Jualusha's Vastupilci.ntrul-S+.

·एकादशः सर्गः ६१ तुलापुमांसो बहुगोऽतुलेनादीयन्त विस्मापितविश्वलोकाः ॥ ७१ ॥ स दानपात्रेषु सदानवश्रीः श्रीदानवक्षेपिसमानवेपः । दानं निदानं सततोत्सवानां ददौ सदौचित्यविवेचनेन ॥७२॥ गजयस्वामिसमानभक्त्या चन्द्रप्रभं तीर्थविभुं तथा तम् । मन्त्री नमस्कृत्य चचाल तस्मादुत्कण्ठितो रैवतदैवताय ॥ ७३ ॥ रजस्तदा सैन्यपदाभिघाताद्भिन्दुप्रपातादिव खं प्रपेदे । ततोपि सन्तप्तमिवार्कतापभारेण वारिण्युधेः पपात ॥७४ ॥ धावत्तरजानपदैरमन्दमाकृष्य नीतामिव सन्निधानम् । अयोजयन्ताचलराजभूमि श्रीवस्तुपालध्वजिनी जगाम ॥७५ ॥ न यावदुचैः सचिवांशुमाली व्यालीढविश्वो महसाभ्युपैति । तावत्पुरः सान्ध्यघनाघनाभैरवेष्टयताद्रिः पटमण्डपौधैः ॥ ७६ ॥ इतस्ततःस्थापितकेकिपत्रातपत्रभूतट्ठवनोपरुद्धैः । गुरुदरुचतरै रराज पर्यन्तशैलैरिव शैलराजः ॥७॥ रथाम्धमत्तेभवती व्यतीतलड्डयाध्वभागा गतिलाघवेन । उपत्यकायामय रैवतागुरियाय सेना सचिवेश्वरस्य ॥७८॥ सैन्याय तस्मै समुपागताय तवहेपाप्रतिशद्ववेषा। अगीयत स्वागतगीरिवोचैर्गुदामुखै रैवतपर्वतेन ॥७९॥ त्वराकररास्फालनसंज्ञयाश्वान संस्थाप्य होकारकृतोऽश्ववाराः। उत्तेरुरुत्तेरितधावितेभ्यस्तेभ्यः परिस्वेदकणाङ्कितास्याः॥ ८० ॥ रथा व्यराजन्त वधूधराग्रजाग्रन्मुखा द्वारि निवासकानाम् । तृष्णीं वितीर्णोभयगल्लहस्ता इवात्मधुर्योक्षवियोगदुःखात् ॥ ८१ ॥ उत्तार्यमाणेपि भरतिरेके चक्रन्दुरुचैः करभास्तदानीम् । विधीयमानेऽपि हिते नितान्तं कान्तं वचो हि चुवते न मूढाः ॥ ८२॥ बबूलचूला मृदुलोपशाखाः सुखं लिहन्तो लुलदोष्टमुष्ट्राः । स्वैरं विचेरुः परितो महाद्रिमुत्रासयालो वनसैरभाणि ।। ८३ ॥ निपाय्य तोयानि महीम्हाणां छायासु बद्धाः परितो महोक्षाः । पूत्कारिघोणाः परिवृत्य घासमुद्गालयन्ति स्म सुखं निषण्णाः ॥ ८४ ॥ उत्तार्य पर्याणखलीनकानि लघुकृताऽपांशुरभूमिकासु। उदेहमाना लठदगकानीवाश्वा वितेनुः प्रतिनेमिशैलम् ।। ८५ ॥ मत्पृष्ठतः खामिजनोऽवतीर्णः कथं कथं नैव विलड्डित्ता भूः।

·६२
वसन्तविलासमहाकाव्ये
इत्यन्तरा खेदपरा इवाश्वाः वितेनिरे भूमिविलोकनानि ॥ ८६ ॥
मुक्तश्रमाः शैलनदीषु पीताम्भसोऽभिषेकाम्बुकणान्किरन्तः ।
वण्ठैरनीयन्त कुहत्कृतोश्वाः सङ्घाधिपावासपुरोवनीपु॥ ८७ ॥
वल्लीषु वडा हरितानि नम्रीकृतांसमश्वा मुमुद्दहन्तः ।
पुच्छैः प्रशंसन्त इवोल्लसद्भिश्ववभुंरदन्तनादाः (?)॥ ८८ ॥
तदास्यवैकृत्यमुदीक्ष्य सद्यस्त्रिकं परावृत्य वनायुदेशे ।
कस्मिंश्चिदामुञ्चति पादतालं खिखीति कृत्वा कपिरुत्पपात ॥ ८२ ॥
आवर्तनाभ्यः स्मितपद्मनेत्राश्चक्रस्तनाडम्वरमुद्दहन्त्यः ।
इभैरभुज्यन्त समुद्रपत्न्यो बलीयसां वा किमसाध्यमस्ति ॥ ९० ॥
गर्जन्त उच्चैः सुचिरं किरन्तो मदाम्बु जम्वालितधूलिजालम् ।
गुरूदराद्रि परितः करीन्द्रा वभुः पयोदा इव नीलभासः ॥ ११ ॥
वैतालिकाः प्रस्तुतनित्यकालक्रियापरे सङ्घपतौ वसन्ते ।
अनूदितां रैवतकाद्रिपादैर्भोगावली पेठुरकुण्ठवाचः ॥ ९२ ॥
विलोकनीयाजनि रैवतस्य गिरेः परिष्वङ्गपरैव तस्य ।
निवासमालाद्रिसभासमाना दृष्टयां प्रकाशावधि भासमाना ॥ ९३ ॥
किं ब्रूमो बहुधा चुलुक्यसचिवश्रेष्ठानुरागादिव
प्राप्तं पृष्ठत एव पत्तनमिति भ्रान्ति समातन्वति ।
एतस्मिन्कटके गृहोपवनिकालक्ष्मीरुपात्ता वनैः
क्रीडापर्वतता च पादगिरिशिश्चूलाचलालम्विभिः ॥१४॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि
महाकाव्ये प्रभासतीर्थाधिपयात्रावर्णनं नाम एकादशः सर्गः ।
सप्ताम्भोधिषु नादिमदलतुलां तन्वत्सु दिग्मण्डली-
दामोड्डामरितामराद्रिसुमहदंशाग्ररङ्गाङ्गणे ।
कीर्तिवंशनटीव नृत्यति तव श्रीवस्तुपालात्मज!
प्रीतः पश्यति तां च किं च गणनातीतो गणः स्वर्गिणाम् ।।
दादशः सर्गः।
अथ कृनसुकृनश्चुलक्यभाः सचिवाचीपतिरुन्मिपत्प्रमोदः ।
गिरिवरमुपमृत्य रैवताख्यं मचिरममुं चिरकालमालुलोके ॥ १॥

·द्वादशः सर्गः ॥ अविरलसरलमवालजालप्रसमरकान्तिकदम्बकैतवेन । अधिभवजलधि ज्वलन्तमुचलनमिवारुणमौर्वनामधेयम् ॥२॥ कटकतटशिलानिपातचूर्णीभवदुरुनिसरशीकरोत्करेण । कलियुगमलिने नितान्तमभ्युक्षणमिव भृमितलेऽखिले क्षिपन्तम् ॥ ३ ॥ अनुवनमलिकोकिलामयूरैरनुनभाटिवकोटकड़,कोकैः । अनुसरसि मरालसारसाद्यैर्मुखरितमूर्जितकृजितैः समन्तात् ॥ ४ ॥ जिनवलिपटहाऽसमाननादैपरि घनाघनगर्जितैश्च मध्ये। मद्गजरसितैरधश्च वाचालितगगनाष्टदिगन्तभूमिदेशम् ॥ ५ ॥ समुदितवनवह्रिदयमानागरुवनधूमगुरुर्मिकानिकायः । निजवपुरवगुण्ठितप्रवृष्टाम्बुदशुचिवस्त्रमियोपधूपयन्नम् ॥ कचिदपि चमरैः कचिच पूरैः कचन मृगैः फचिदेव चाकामहः। फचिदपि कपिभिः कचिदराहैः कचन गजैरपि राजमानयरम् ॥ ७ ॥ अनुपधमुपरस्टभूतशालासुग्वविनिविष्टशुकाभिनन्धमानः । दिशि दिशि च गमागमप्रवृत्तर्जिनपतियानिकधारणरूपेतम ॥८॥ जिनपतिमहिमप्रशान्तवैरत्र्यसनतया चिरमेणचित्रण । विपधरनकुलेन हस्तिसिंहेन च कृतसौरदमुन्दिगतना ॥९॥ अनुदिशमकृशप्रभाविभिन्लान्धतमसवृत्तिनिरोपधीविनानः जिनपतिमभिराहमागतानाममृतभुजां निवारियोपदम ॥ १० ॥ अनलसरसवश्यधातुग्यन्याञ्जनविषपादपपादिकल्पास्ता। अनुतटतटिनीगुहानिकुञ्ज दिशि दिशि योगिजनम्पापमान {१ ॥ (एमादाभिः एलरम) द्विपां दधानो चशमुजयन्तं विटग्यसन्दितमनरन्नम् । उत्पश्यमानो गिरिमुजायन्तं मिया सुरेन्कारलग रन्नम् ॥१६॥ श्रीवस्तुपालो जगदेवपीरः भीवस्तुपालो जगरे यादारः। पैतालिकेनालसंस्तयेन पैतालिफनाचटसंतरेन । १६ !! ( गुमा अचल एप पुरयसभामणे ! सरालमा मासिकागोको सचिवभप ! भवानिए भासते सकलमा मालित काकाकरः ॥ १४ ॥ বিমানি লন ইমই মানা মানি। श्रीनेमिनायेन शताधिकारः शिवा माजा पभामिनन ॥ ११ ॥ अगसुदधाति सिगरमा किरपिरिजरनं गई।

·६२
वसन्तविलासमहाकाव्ये
इत्यन्तरा खेदपरा इवाश्वाः वितेनिरे भूमिविलोकनानि ॥ ८६ ।।
मुक्तश्रमाः शैलनदीषु पीताम्भसोऽभिषेकाम्बुकणान्किरन्तः ।
वण्ठैरनीयन्त कुहत्कृतोश्वाः सङ्घाधिपावासपुरोवनीपु ॥ ८७ ॥
वल्लीषु वडा हरितानि नम्रीकृतांसमवा मुदमुद्रहन्तः ।
पुच्छैः प्रशंसन्त इवोल्लसद्भिश्वव रदन्तनादाः (१)।। ८८ ।।
तदास्यवैकृत्यमुदीक्ष्य सद्यस्त्रिकं परावृत्य वनायुदेशे ।
कस्मिंश्चिदामुञ्चति पादतालं खिखीति कृत्वा कपिरुत्पपात ॥ ८९ ।।
आवर्तनाभ्यः स्मितपद्मनेत्राश्चक्रस्तनाडम्वरमुद्दहन्त्यः ।
इभैरभुज्यन्त समुद्रपत्न्यो बलीयसां वा किमसाध्यमस्ति ॥ १० ॥
गर्जन्त उच्चैः सुचिरं किरन्तो मदाम्बु जम्वालितधूलिजालम् ।
गुरूदराद्रि परितः करीन्द्रा वभुः पयोदा इव नीलभासः ॥ ११ ॥
वैतालिकाः प्रस्तुतनित्यकालक्रियापरे सङ्घपतौ वसन्ते ।
अनूदितां रैवतकाद्रिपादैर्भोगावली पेठुरकुण्ठवाचः ॥ ९२ ॥
विलोकनीयाजनि रैवतस्य गिरेः परिष्वङ्गपरैव तस्य ।
निवासमालाद्रिसभासमाना दृष्टयां प्रकाशावधि भासमाना ॥ १३ ॥
किं चूमो वहुधा चुलुक्यसचिवश्रेष्ठानुरागादिव
प्राप्तं पृष्ठत एव पत्तनमिति भ्रान्ति समातन्वति ।
एतस्मिन्कटके गृहोपवनिकालक्ष्मीरुपात्ता वनैः
क्रीडापर्वतता च पादगिरिभिश्चूलाचलालम्विभिः ॥२४॥
दति सिद्धमारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि
महाकाव्ये प्रभामतीर्थाधिपयात्रावर्णनं नाम एकादशः मर्गः।
सप्ताम्भोधिषु नादिमदलतुलां तन्वत्सु दिग्मण्डली-
दामोडामरितामरादिमुमहदंगाग्ररझाङ्गणे ।
कीर्निवेशनटीव नृत्यति तब श्रीवस्तुपाळात्मन!
पीनः पश्यति तां च किं च गणनातीतो गणः स्वगिणाम् ।।
दादशः सर्गः।
अथ नृतमुक्ताचुलक्यभः मचिवानीपनिन्मिपत्यमोदः ।
गिग्विामुपमृत्य बतायं मचिम्ममुं चिरकालमालुलोके ॥ १ ॥

·द्वादशः मर्ग: अविरलसरलप्रवालजालप्रमरकान्निकदम्बकेनन । अधिभवजलधि ज्वलन्नमुचचलनमिवामणमौनाम्न ॥ २ ॥ कटकनटगिलानिपातीभवन निरगीकरोगा। कलियुगमलिने नितान्नमभ्युक्षणमिय भमिनरेऽग्नि भिन्न :: अनुबनमलिकोकिलामयूरैग्नुनदमाटिवकोटकाकारः । अनुसरसि मरालसारमाधमुग्यग्निमजिनान सा!! , , जिनवलिपटहाऽममाननादम्परि घनाचनजिक। मदगजरमितरधश्च चाचालिनगगनाष्टदिगन्नाम, ' ममुदिनवनयहिदयमानागम्बनायामममिकामा निजयपुरयगुण्ठिनमवृष्टाम्टविभिनय.. फचिदपि पमरैः पचिव पाचन मग.. पचिदपि कपिभिः पचिका: mahim अनुपथमुपातमागापारविनिवि . ! दिशि दिशि घ गमागमा :: : जिनपतिमहिमपानरमाया friyn ..... विषधरनडालेनानिनि 1, 27,' .. ! अनुदिशमाप्रभागिताArif 2 : जिनपतिमभिगमागमागम, !! {... ' अनलमरमयस्यमापना- :.' अनुत्तारिनीगाnिeit: । . " man har 4 anoth . " feq ཡནyri ན བཀy ༑Tri Y：ས༔ ''ཀར, मिश:::.. प्राय-: माnिima A mmm ... अभिम ::- आदि ५.72 - है N

·No text on this page.

·द्वादशः सर्गः ६५ ननु सचिवेश ! यशांसि भवानिव करतरवारिरुहाणि ॥ ३१ ॥ अत्रस्थायी भवतु मुदे वो नेमी देवो नेमी रतिपतिमन्युध्वंसी। मन्युध्वंसीव गुणनिकाये गौरीकाये गौरीव सति निकामं यस्य ॥ ३२ ॥ श्रीनेमिचैत्यमभितः सुरसप्रचारै- स्तारैरुदारतरशुक्तिभवानुकारैः । आपूरिताखिलनतोन्नतशृद्भदेशः पृथ्वीवधूमुकुटतामयमेति शैलः ॥३३॥ कण्टेकालः साम्बुभिः शेषभागे भस्मोडूली व्यम्बुभिवाम्बुवाहैः । शीर्षप्रेसवल्लरीभिर्जटावान् साक्षाने ते गिरीशो गिरीशः ॥ ३४ ॥ तन्वते धवलताभृतः स्फुरचित्रकाः प्रवलभीमपश्चिनः । मत्तवारणमनोहरा गिरेरस्य पादगिरयो गृहायितम् ॥ ३५ ॥ इह विविधमणीप्रकाशगौणीकृतशुचिरोचिरधित्यकावनीपु । विहरति हरिदश्व एष शाखामृग इव केवलपिङ्गलांगुलोमा ॥६॥ स्निग्धाञ्जनातिभृतः कनकावदातं तेजोन्तरा कलयतः प्रतिगर्जतय । अस्याम्बुदस्य च परिक्षरतः पयांसि प्रेक्षापरः परमहो यदि वायुरेव ॥३७॥ श्लथयति न यदास्मिन्खेचरी मानमुद्रां मृदुलपविलासं वोधिता कोकिलाभिः । कुपित इव तदानीं भापयन्गर्जनाद- नयति नियतमेतां भर्तृकण्ठं पयोदः ॥१८॥ अत्र रात्रिमरुदेणचक्षुपां स्तेनवडरति मानसम्पदम् । सागसि प्रियतमे करोत्यहो तेन बद्धरति मानसं पदम् ।। ३९ ॥ प्रालम्बवानिव निपातिपु निर्झरेपु कोटीरवानिव जिने शिरमि प्रतिष्टे । अस्तं विधावुदयमंशुमति प्रयातिताटवानिव पिराजतिशलराजः॥४०॥ स्वर्दण्टान्वितममरापगादुफूलं दिक्पुत्रीकलितमुहबजावलम् । एतस्य क्षितिधरनायकस्य मूर्षि व्योमेदं प्रयति महानपवलीलाम् ॥४॥ नागार्जुनेनार्जनशक्तिना पन्मयो महानत्र दशारमण्टपः । कीर्णोऽस्ति साकं पशुवाटवेदिकैकस्तम्भसौधान्दुरदरियादिभिः ॥४॥ राजीमतीपाणिनिपीडनोपमे विलोक्य भोज्यालपाटनारान् । संसारनिर्विण्णमना जिनाधिपः शिरसोपानमिदनभासदत् ॥ ४ ॥ इह प्रसून तवो निरन्तरं परप्युपास्ति रचपन्नि नमिनः। ----- - ·६६ वसन्तविलासमहाकाव्ये पर्यायवृत्तिन मता मनीषिणां धर्माजने श्रीरियमित्वरा यतः॥४४॥ श्रीनेमिनाथस्य जगत्रयीशितुः सेवासु हेवाकितचित्तवृत्तिभिः । उपत्यकामुष्य नरैर्निरन्तरं निचीयते किञ्च सुरैरधित्या ॥४५॥ भावप्रपातिवरकोकनदान्वितोऽयं भावपातिवरकोकनदान्वितोऽयम् । देव! क्षमाधरसमान ! महागिरीश ! देवक्षमाधरसमानमहागिरीशः ॥४६॥ श्रीनेमिः कर्णधारः प्रवहणति भवाम्भोनिधो पर्वतोऽयं कूपाः शृङ्गाणि शास्वादिकसुरलयनीपञ्जरीवन्धुरूपाः । अनारित्रावलीत्वं सततमुभयतः शाखिनामुल्लसन्त्यः शाखाः पाषाणसन्धिप्रकरभवमरुत्कम्प्यमानाः श्रयन्ते ॥४७॥ कैलासस्य यथालकाऽचलपतेरस्योपकण्ठावनौ मुक्ताजालविशालसालवलयं देवानुजः स्वाख्यया । तेजःपालपुरं पुरं विरचयाञ्चक्रे यदन्तःस्थितं चैत्यं पार्श्वजिनस्य नायकमणिप्रागल्भ्यमभ्यस्यति ॥४८॥ तीरेऽस्यैव कुमारदेविजननीश्रेयाकृतेऽकारयत् कासारं सुकृतकसारभवनः श्रेयान्स एवानुजः । यनारीणि निपीय पङ्कजरजोहारीणि धुन्वन् शिरः श्लाघां सङ्घजनः करोति मुदितो यस्यादितो जन्मनः ॥ ४९ ॥ इत्येवं वत रैवतक्षितिधरव्यावर्णनापद्धती तेजःपालपुरप्रथामवितथामाकर्ण्य वैतालिकात् । प्रीतात्मा गुरुसवलोकसहितो गत्त्वात्र मन्त्रीश्वरः श्रीवामेयजिनार्चन विरचयाञ्चक्रेऽतिशकः श्रिया ॥ ५० ॥ इति सिहमारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचित वमन्तविलासनामनि महाकाव्ये वनकगिरिवर्णनं नाम द्वादशः सर्गः। आधारः पन्नगानां पतिरवनिघरग्रामणीरेप मध्ये माच्यप्रत्यक्पयोध्योः सिचयपरिचयः कण्टकश्चन्द्रलोकः । भास्यं च स्वर्गलोकम्रिदशपुरमम्हिीचय: पल्लवाः श्री. मन्त्रीन्दो वस्तुपालात्मज ! तब यशसः पूर्णकुम्भम्य पश्य ॥

·"
त्रयोदशः सर्गः
६७
त्रयोदशः सर्गः।
अधादितीर्थेशमुपत्यकापुरीवतंसमभ्यर्च्य वसन्तसज्ञितः।
सवाधिनायो गुरुसङ्घसंयुतस्तं रैवतं पर्वतमारुरोह सः ॥ १ ॥
गिरीन्द्रमाढवतोऽस्य सानुषु स्थिता त्योऽलिरवैः किलाशिषः ।
शाखाभुजोल्लासितपल्लवाञ्चलैर्निरुञ्च्छनानीव लता वितेनिरे ॥ २॥
सद्देशिता नेमिजिनेशितुस्ततः प्रासाद्मासादयति स्म सादरः ।
बलेन यः केतुकरेण कल्मपच्छिदार्थमाकारयतीव देहिनः ॥ ३ ॥
तस्मिन्नसौ सङ्घयुतो जिनेश्वरं श्रीनेमिनामानममानमानसः ।
विलोक्य केकीव पुरो नवाम्बुदं भेजे मुदं बाष्पकदम्बितेक्षणः ॥ ४ ॥
महीतलोत्तंसितमौलिमण्डलस्ततो जिनाखण्डलमेनमादृतः ।
प्रणम्य सम्यकवितागुणः कृती स देवदैत्यस्तुतमस्तवीदिति ॥५॥
तुभ्यं महानन्दसरोजभास्वते पारेतमोयोगिविलोकितात्मने ।
श्रीनेमिनाथ ! स्मरर्पदारिणे त्रैधं त्रिकालैकचिदे नमो नमः ॥ ६ ॥
स्तुत्वेति तीर्थङ्करमाकरो धियामयं नयज्ञो गुरुभिः समन्वितः ।
समाहितो निर्मितचैत्यवन्दनः स्नात्रक्रमं कर्तुमधादुपक्रमम् ।। ७ ।।
पयोजघण्टापटहोरुझल्लरीमृदङ्गभेरीरवभङ्गिसगिनि ।
सुभाविकामङ्गलगीतिडम्बरे गिरेगरीयःशिखरेषु मूर्च्छति ॥ ८ ॥
सुक्षीरमुख्यैरमृतैर्यथाक्रमं कर्पूरमुख्यैरपि सैप पञ्चभिः ।
असिलपत्तीर्थपति समन्वितः सुश्रावकैः काञ्चनकुम्भपाणिभिः ॥९॥
(युग्मम् )
गजेन्द्रकुण्डाम्बुभृतैर्महर्द्धिभिः कुम्भैः कराम्भोजसलीलनामितैः ।
ततोऽपि जायाफ्तयो निरन्तरं जिनेश्वरं ते नपयाम्बभूविरे ॥ १० ॥
आत्मानुकूलप्रकृतिः कृतादो दुकूलपाणिः परमेशितुर्वपुः ।
न्यमार्जयत्सङ्घपतिः समाहितो जन्माभिपेके मरुतामिवेश्वरः ।। ११ ।।
कस्तृरिकाचन्द्रसुचन्दनद्रवैः ककोलकृष्णागुरुपद्धमिश्रितैः ।
कृतास्यकोशः सविकोशमुत्ततो लिलेप तीर्धेशमलेपमानसः ।। १२ ।।
महर्द्धिभिर्भक्तिसमित्यासनस्तैस्तैः समस्तैनसि खण्डनापरः ।
अपूजयत्पूजितकर्मकर्मठः पूजाप्रकारैर्जगदीशमष्टभिः ॥१६॥
उदंशुरनाङ्करभक्तिभासिभिर्विभूपणैस्तेन विभूपितो विभुः।
श्रीनेमिनायोऽसितदेहदीधितिः समुल्लसद्विादिवान्दो व्यभात् ॥ १४ ॥

·६८ वसन्तविलासमहाकाव्ये । अनेकवणः शितिकान्तिभिर्महान् महांगुकैस्तेन जिनेश्वरोऽर्चितः । भाति स्म सान्ध्यैरयमेव पर्वतो वनोपवीतः परितो घनरिव ॥१५॥ महाध्वजोऽराजत राजतप्रभैः पद्यांशुकैस्तेन जिनालयोपरि । विनिर्मितो निर्मितपापनिष्कृतिर्गाङ्गप्रवाहो हिमवद्गिराविव ॥ १६॥ सङ्घाधिपः सर्वजनैः समं ततः समन्ततः स्नात्रविलेपनार्चनैः । सम्भाव्य भव्योऽयमवन्दत क्रमादतः क्रमांस्तजगतीगतार्हताम् ॥ १७॥ गुरोः क्रमाग्रोपगतः शमिक्रियागुरोरयं पूरितविश्ववाञ्छितः । प्रेक्ष्यां पुरस्तीर्थपतेः सुरासुरप्रेक्ष्यां ततः कारयति स्म सङ्घयुक् ॥ १८ ॥ अयं ततो मङ्गलतूर्यमण्डलप्रतिस्वनत्रासितदुर्युगस्मयः । प्रभोः पुरस्ताद्धनसारदीपकैरारात्रिकं यात्रिकसत्तमो व्यधात् ॥ १९ ॥ विधाय धीमानथ चैत्यवन्दनां गुरूपदेशं च निशम्य भावतः । तत्र क्षणादेव स देवसेवकत्रजेषु सत्कारमकारयत्कृती ॥ २० ॥ अथाम्बिकालोकनसाम्बसानुषु प्रद्युम्नशृङ्गेप्यधिरुह्य सङ्घयुक् । समाहितः स्नानविलेपनार्चनप्रेक्ष्यादिकं सर्वमसावसाधयत् ॥ २१ ॥ अवारितं सत्रमसूत्रयत्ततस्तत्राभितस्त्रासितकल्मषोदयः । प्रीतो यदालोकत एव गाथकप्रतिस्वनैरस्य जगौ यशो नगः ॥ २२ ॥ निसर्गतो दुर्गतिदौस्थ्यपाटनक्षमं मुखोद्घाटनपर्व सर्वथा । चकार संवेन समं जिनेशितुर्विकाशलक्ष्मीरथ कोशवृद्धये ॥ २३ ॥ राजीमती यत्र सती सुतीव्रतो वैराग्यतः स्वाभरणान्यचूर्णयत् । तन्मृत्तिकापिण्डमथात्मवेश्मनो देवालये पूजयितुं जनोऽग्रहीत् ॥ २४ ॥ यदुजयन्ताचलचूलिकागतः श्रीवस्तुपालो निकटप्रवर्त्तिनि । स्वनाम चन्द्रे लिखति स्म नाम तचिह्नापदेशावलोक्यते जनैः ॥ २५ ॥ अथोच्चकैर्गद्गदवागुदश्रुदृग्युगः पुनदर्शनदानयाच्या। कथञ्चिदापृच्छ्य स तीर्थपार्थिवं गिरेः समं सङ्घजनैरवातरत् ॥ २६ ॥ पन्थाः शिवः स्यात्तव गच्छतो निजां पुरी पुनदर्शनमेतदस्त्विति । श्रीनेमिशैलोऽम्युदगर्जिभापया वसन्तपालं समभापतैव सः ॥ २७ ॥ समुत्तरन्सङ्घजनोऽतिकौतुकी गिरेः कपाश्मप्रतिमेपु सानुपु । लिलेख हेमोर्मिकया प्रकाशिनी यात्राप्रशस्ति निजनामचिहिताम् ॥२८॥ नीरन्ध्रशैलद्रुममण्डलीतलप्रयायिनं तं जिनयात्रिकव्रजम् । पस्पर्श पादैन तमोपहारकृन्महा महापापभयादिवार्यमा ॥ २९ ॥ H ·Vi The kivg was much pleased with their charming address, modesty, and mode of speaking, and offered them his ministership Vastupala thereupon told him plaiuly that the kings were greedy of wealth and the officers followed their whims. He was prepared to accept the ministry, if the king followed the path of justice, gave up greediness, removed backbiters and adopted an attitude of calmness. The two brothers were then invested by the king with the golden seal of the ministry. This appointment led to the rise of the kingdom of Varadhaval: Vîradbavala bad taken by force the port of Cambay, which was under the kings of Lâtadeśa. It was a highly flourishing and a principal port of Gujarat and a place of great power and importance. Vastupâla was sent as its governor by Viradhavala. His entry in the city was hailed with joy by the residents and traders of Cambay Under his rule the port, which was puismanaged by the persecution of evil-minded officers, regained its lost splendour He honoured all the religions with clothes and food, so that everyone thought that the nunister belonged to his own religion. Being fond of poetical past. times, he offered so much to the poets that the long-accumlated fame of Juoja and Bhoja faded before his While Viradhavala was engaged withi the kings of Marwad, who were fighting with the king Lúnasaka, Šauklia, the lord of Broach, marched with a large army to recover the lost port of Cambay which originally belonged to Broach. Sankha sent an embassy to Vastupila, with the following niessage —"Viradbavala, though powerful, is at present attacked by many kings of Marwar and his victory is nowhere to be It is very rare that the Chahawana king comes liere. Rule by makiug line to enter Caubay. Viradhavala had given you orders with a saule fur the protection of the city, but the appreciative Sankha will give you a country. Wavering in mind, if you do not make Saukha your lord, he will appoint another governor, when he has conquered Cambay. It is well kuonn _ ticke feudatory chiels bound with a golden cham at his leit foot are heep.'ng, rolling on ground While attached on que side by the son of Arja mal.103 th: king of Jalwa interfere, and while on the other »de tlie CIDy vi the Yadava laing (Sulina) came out like Kalakuta poison1 fruiu tlo It'eccein churned Ly the govverſul Śnbhata aloue, the dreadful Sankh.: I': :: 21ny of the Yllva king 1 hiu's in your heart, wlio will tum LES:the l'or or whice swori cich the thunderbu't bruil. Lily, -1.91, k1: you co... his eye, a> !!one will be an umud by thu thuat El. Voul Dt 0..1 uur, en Smash! C... 11.11),yre123the .tic (3) Viti, ilius furcheid luci'li ruhdful un .....!?0.22, Perked.hu's - I ." rely Lulu Sankht in I! :1. col.lo wld: krof :-:-:' curs, let hun com. 'l, word is really ...-!1,7% .ky?! ::t:: Chahun 2...!!!!! walive :!.!.:!... o!!..0.1:41. It is c. I. l. $2e!i. - * ·त्रयोदशः सर्गः ६९ फलानि काश्चित्कुसुमानि काश्चिट्ठमावलीनां किसलानि का अपि । विचित्य तज्ज्ञानतिकौतुकेन तन्नामान्यपृच्छन्पथि सङ्घबालिकाः ॥३०॥ स्वाधीनभक्तिः फलपुष्पपल्लवश्रीरस्ति यूयं विजिहीत नः कथम् । इतीव कूजत्पिकनादिनी नगढमावली सङ्घजनानभापत ॥ ३१ ॥ सा पावनी नेमिजिनेन्द्रपर्वतादुत्तीर्य पूर्वाभिमुखी प्रयायिनी। भूरिप्रवाहा पथि सङ्घधोरणी रेजे हिमाद्रेरिव जहुकन्यका ॥ ३२ ॥ परःसहस्रा यतयः परःशताः गणेशितारः किमु वा ब्रवीमहि । वसन्तसङ्घ जिनदर्शनात्मनां को वेद सङ्ख्यामपि कोविदाग्रणीः ॥ ३३ ॥ सुवासिनीसंहतिचारुचर्चरीगानोपहृताः पथि सङ्घमन्वगुः । यथा तथा तत्रसुरेणपतयो नासीरदासेरकनादभीपिताः ॥ ३४ ॥ एके समाकर्ण्य सुचारुचर्चरीगीतानि सड्डानुगमं वितेनिरे । एके पुनस्तत्प्रतिशब्दमोहिता मृगास्तदानीं गिरिराजमभ्ययुः ॥ ३५ ॥ वसन्तनामाक्षरवन्ति चर्चरीगीतानि तत्कालमधीत्य पर्वतः । प्रतिस्वनैस्तत्परिपाटिदानतो वनेचरीणां गुरुतामशिश्रियत् ॥ ३६ ॥ पुलिन्द्रकाणां युगलानि पर्वतप्रस्थोपरिस्थानि पथि प्रसृत्वरम् । व्यालोकयन्सङ्घमिमं किमित्यहो ब्रवीति भापीणि भयात्परस्परम् ॥३७॥ अयं किमिन्द्रः किमु वा दिवाकरो निशाकरो वा कुसुमाकरोऽपि वा। वसन्तपालं कृतविस्मया इति व्यलोकयन्वम॑नि वन्यदेवताः ॥ ३८ ॥ पुरो नदन्मङ्गलतूर्यमण्डलप्रतिस्वनैः शैलगुहाविनिःसृताः । हपदिकीर्णा इव तत्प्रभावतः सडं न सिंहाः पथि यान्तमापतन् ॥ ३९॥ वसन्तनाम्नः किल सङ्घभूभृतः प्रतापसम्पद्गलितोरुविक्रमः । उपद्रवं चोरगणश्चकार न प्रसह्य सङ्ग्रे गिरिमार्गवर्तिनि ॥ ४०॥ नीरन्ध्रशाखा वितताऽवनीरुहामतः प्रयान्तं निजधाम लीलया । तताप सङ्घ निजतापसम्पदा वसन्तभीत्येव दिवाकरोऽपि न ॥ ४१ ॥ वीद्धोग्रवामीकृपवाहवाहनक्षुण्णावनीतोऽनिलनीतमम्बरे । रजः सना सङ्घजमातपत्रतां बभार चण्टांशुकरोपरोधकृत् ॥४२॥ ग्रामाकरद्रोणमडम्बपत्तनान्यनेकशः सववृपो विलय सः। समस्तसड्वेन समन्वितः समाययौ पुरे गूर्जरनिर्जरेशितुः ॥ ४३ ॥ प्रत्यालयं दारभृतोरुतोरणं प्रत्यमुद्दतिचारुकेतनम् । तदागमे तत्पतिवीधिकुड्डमच्छटोत्तरं पौरजनः पुरं व्यधात् ॥ ४४॥ .

·वसन्तविलासमहाकाव्ये इन्द्रः सहोपेन्द्र इव स्मरो यथा समाधवो भानुरिवारुणान्वितः । सतेजपालः प्रतिपन्नवन्धुताप्रसादसम्पादितसम्मदस्ततः ॥ ४५ ॥ तस्याययौ सम्मुखमुल्लसन्मुखप्रभापराभूतविभावरीविभुः । श्रीवीरपूर्वो धवलः क्षितीश्वरः सेनारजोनश्वरदिग्व्यवस्थितिः ॥ ४६॥ (युग्मम्) उत्तीर्य सङ्घाधिपतिस्तुरङ्गमादमुष्य यावत्कुरुते नमस्कृतिम् । तावत्प्रसादोल्लसितेन भूभुजा दृढं भुजाभ्यामुपगृह एव सः ॥ ४७ ॥ श्रीतेजपालः प्रमदाश्रुपूरितेक्षणः क्षणादग्रजमेनमानमत् । श्रीवस्तुपालः परिरभ्य तं पुनश्चुचुम्ब मौलौ विकसत्तनूरुहः ॥ ४८ ॥ जातीयसौजन्यजुषः परस्परं नार्यस्तदानी परिरेभिरेऽभितः । घटोततैः सङ्कटितेतरेतरस्तनैः सुदूरं विनिवारितोदराः ॥ ४० ॥ गुलुक्यवंशार्णवपूर्णचन्द्रमाः प्राग्वाटगोत्राम्बुधिकैरवं ततः । वसन्तपालं समुवाच याचया नृपः सुधासारसमानसारया ॥५०॥ नीर्य निर्विननयि ! भकाम्यया विधाय यात्रां समुपागतो भवान् । अपीदमारोगतमं वास्तव श्रीसलोकेन समं समन्ततः ॥ २१ ॥ अगि! कचिहनि नारी भूभृतामयं न चौरैश्चरदैमानः । न श्वापदः मिद्धिपदैषिणस्तर श्रीससवातजनो महामते! ॥ ५२ ॥ भनि प्रमतास्त्वगि नर्यिदेवताः ममजायन्त निदेयतामदः । नीति वीरपेण मादरं वमन्नपालस्विति वाचमनिवार ।। ५३ ।। नायु यात्रामधिय गर्वतो निर्विनकामो गदिहाहमामाम् । तत् विना ! शश्वदयं गुनोदी पदप्रामादप्रमाणे विभने ।। ४ ।। चौगहना वर्मनि नविनतां कुयुः कामाने वशमा । सम्मानिन्नव देव ! गागने विनमाण गदि मलित है मनिनामविनविता बना मनाला नदि । योकामयातन-नातिनातिन समाजामाना!'. It पनि सा मामेशदामासामुगाना ! RT ने मामिन initi'." 4. Atit. IFlirt | म.titifiltini. if ·योदशः सर्ग. प्रधालयमाभरणेरने कया संस्कृत्य सौधाय सुधीय॑सर्जयत् ॥ ५९॥ गुरूपदिष्टंनि ननायकः लातो युतः संघजनरनेकशः। कन्या मा त्या प्रविवेश तत्पुरं पुरन्धिनीरन्ध्रसमूहबीक्षितः॥६०॥ पूजा विशेषात्लविशेषमानसस्ततन स श्रीजिनराजवेश्मसु । ददी च पान्हाधिकमर्थिनामहो दानं स्वकामानिव कल्पपादपः ॥११॥ समारभारालसगात्रयष्टयः पुरागनाः पुष्कलरूपसम्पदः । तमा पर्दापयितुं तदालये तदाविशन्नक्षतपात्रपाणयः ॥ १२॥ तदाज्ञया तशजनानिसम्भृतस्तन्मन्दिरे मन्दशैलसम्पदि। विधातुमुचरथ देवभोजनं वसूच भूयानभितोप्युपक्रमः ॥ १३ ॥ मुक्तावलाश्चितचारुप कान्विता व्यताध्यन्त वितानपतयः । तस्मिनिवदाः कदलीभिरुचकैः साकं च माकन्दकतोरणस्रजः ॥६४ ॥ कस्तृरिकाकुडुममण्डलावलीविराजितायां मणिकुहिमावनौ । तत्र व्यधीयन्त विधस्त्रकान्तयो सुक्ताकणैः स्वस्तिकराजराजयः ॥६५॥ वन्य पकातननेककनः सव्यञ्जनाऽस्मिर रसवत्यथान्यतः । ताम्बूलगुप्पादिपस्करलथैकतोऽन्यतथ्यांशुकसंचयो महान् ॥६६॥ अथ प्रकामं प्रतिलाभितत्रतिव्रजोऽथ सङ्घाधिपतिर्थयाविधि । निमन्त्र्य भक्त्यादरपूर्वनासा महायशाः सङ्घजनानभोजयत् ॥ १७ ॥ अभ्यर्चयामास च पुप्पदामभिः श्रीखण्डताम्बूलसदंशकैरपि । स वस्त्रपूजां गुरुभक्तिभासितो गुरूपदेशाद् द्युतिमानपि व्यधात् ॥१८॥ अनेकमित्रद्विजराजसन्मुनिश्रेणीगुरुभ्यः कविमण्डलाय च । श्रीवस्तुपालो वहुधा तदाम्बरं विश्राणयन्विश्वसृजो व्यशिष्यत ॥१९॥ प्रत्येकमुचैरनुयानपूर्वकं सन्मान्य सन्मान्यकृताञ्जलिः कृती। तांस्तांध संवानय सङ्घपार्थिवो निजं निजं देशमभि व्यसञ्जयत् ॥७०॥ निजानुजस्कन्धनिवेशितं पुरा समाज्यसाम्राज्यधुरांशमात्मनः । श्रीवस्तुपालः पुनरेव लीलया दः भुवो भारमिवादिशूकरः ।। ७१ ॥ भूभारं दधतञ्च गूर्जरपतेस्तस्योपधुर्यो महा- मन्त्री बुद्धिनियन्त्रितारिनिवहः श्रीवस्तुपालः कृती। राज्यं प्राज्यमयं पराक्रममयं त्यागैकलीलामयं धर्मोडारमयं सदा नयमयं पाति स्म सम्पन्मयम् ।। ७२॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये रैवतकगात्रावर्णनं नाम त्रयोदशः सर्गः ।

·७२
वसन्तविलासमहाकाव्ये
स्वचं केचित्केचित्पललमपरेऽस्थीनि रमसा-
दसूनप्यात्मीयानहह ! ददिरे केऽपि कृतिनः ।
प्रियां प्राणेभ्योऽपि कचिदपि जयन्त ! भितितले
महात्मन्नथिभ्यस्त्वमिव नहि कोपि श्रियमदात् ॥
चतुर्दशः सर्गः
धर्मः शर्मनिवन्धनं तनुमतां धर्मः कुकर्मद्रुम-
प्लोषे तत्क्षणमाशुशुक्षणिरिति श्रुत्वा गुरूणां गिरः ।
तत्तस्य स्थितये वसन्तसचिवः पृथ्व्यामथाकारय-
धर्मस्थानततिं पुरेषु गिरिपु ग्रामेष्वरण्येषु च ॥ १ ॥
प्रत्यद्रि प्रतिपत्तनं प्रतिपुरं श्रीवस्तुपालः कृती
धर्मस्थानपरम्परां यदकरोत्तयुक्तमूहामहे ।
येनैतवजहस्तसाटकमरुद्धीचिं विना कः क्षम-
स्तत्कीर्ते वनभ्रमश्रममपाका समन्तादपि ॥२॥
आशाराजसुतेऽत्र दुर्युगमहाकल्पे समुज्जृम्भिते
मर्यादामवधूय कीर्त्तिजलधिः क्षोणीमुदलावयत् ।
तत्तत्कारितचारुचैत्यपटलीचञ्चत्पताकापट-
व्यूहव्याजवपुः पिपर्ति गगनाभोगं यदूर्मित्रजः ॥ ३ ॥
नासीनास्ति न वा भविष्यति भुवि ब्रह्मन्वसन्तो यथा
त्वदिज्ञानशिलाकिका यदि पुमानेष्णोयमे 'नघम् (2)।
इत्याख्यातुमिवैतदाहितमहाप्रासादमालामिपा-
दगुल्योऽत्र सुपर्वराजिकलिताः दिग्भिः समुत्तम्भिताः ॥ ४ ॥
पुष्पोद्यानगणः स कोपि सकलक्ष्मापत्रलेखायित-
स्तत्तत्कारितचैत्यपूजनकृते मन्त्रीन्दुना कारितः।
यः साक्षादरघहभातिभरैभैरीजयोद्घोषिणी-
रुचैर्वादयतीव तीर्थमहसानेनैव भग्ने कलौ ॥५॥
तत्तत्तीर्थपथप्रसृत्वरजननोद्दामखेदच्छिदा-
लङ्कर्मीणपयांसि मन्त्रिमुकुटः सोऽयं सरांसि व्यधात् ।
यत्राम्भोजवनीवनीपकमहो मत्तालिनां पेटकं
मोगुञ्जत्पटु गायतीव तगरश्वेतं यदीयं यशः ॥ ६॥

·चतुर्दशः सर्गः । तास्ताः पापधशालिकाः प्रतिपुरं.तेनैव मन्त्रीन्दुना- ऽकार्यतारतधाम धार्मिकदृशां सौहित्यसम्पत्कृतः । नित्यं यासु यतिव्रजो विजिनः सिद्धान्तपाठामृत- स्तत्पुण्यदुमसेवनव्यतिकरेपृद्यानपालीयति ॥७॥ तास्ता ब्रामपुरीः पुरीपुरन्दरपुरीगीतोदयः सत्क्रिया- धारः फारयति स्म भस्मितकलि श्रीवस्तुपालः कृती। यासामम्बरलम्बिसौधवलभीविश्रान्तमूर्तिःक्षणं यस्मै स्वस्तिकरोति सोऽपि मुदितो देवः पतिर्यज्वनाम् ॥ ८॥ मन्त्रीन्दुः करुणापरः प्रतिपुरं प्रत्यद्रितीर्थ प्रति. ग्रामं चाप्रतिमः प्रतिस्थलमयं तत्तत्प्रतिप्रान्तरम् । अम्भःसत्रमसूत्रयजितसुधासारं यदीयं पयः पायम्पायममुप्य गायति यशो वीधीपु पान्धो जनः ॥९॥ कि चूमः श्रमनिःसहा वयममी श्रीवस्तुपालोऽवनौ धर्मस्थानपरम्परां व्यधित यामुजासितारिव्रजः । तामाख्यातुमपि क्षमा न कवयो व्योम्नीव तारावली- मेकेनैव दिनेन ये कवयितुं शक्ताः प्रवन्धानपि ॥ १० ॥ चेतश्चित्रपटेऽनुभावलिखितं तत्कालमेणीदृशः कस्याश्चित्प्रतिरूपमस्य धिषणादृग्गोचरं तन्वती । एकस्मिन्समये समेत्य पलितव्याजेन तत्कर्णयो- राख्यो सुविचक्षणा किल जरेत्याहन्त्रिका दृतिका ॥ ११ ॥ त्वं विश्वेऽन्न विवेकवानसि पशुः कामार्जुनी सा पुन- स्त्वं दुर्भेद्भिदो धियः पद्मसि ग्रावा तु चिन्तामणिः । त्वं चिद्रूपशिरोमणिः परमचिद्रूपः स कल्पद्रुम- स्तन्मन्त्रीशवदान्य ! कः किल भवेत्तुल्यो वदान्यस्तव ॥ १२ ॥ श्रीमन्त्रीश वसन्तपाल! भवतः प्रौढप्रतापानल- ज्वालाभिर्जलधावगाधसलिलेऽप्यस्मिन् भृशं शुष्यति । दानिन् ! दानजलैरमुं यदि भवान्नापूरयिष्यत्पुनः ।। १३ ॥ अत्यर्थ तव दानपात्रततये भूदानलीलायितं श्रुत्वा संसदि गीयमानमुरगीन्देन वैरोचनः । आदास्यन् भुवनोपकारकरणे नीराणि मेघाः कुतो ·वसन्तविलासमहाकाव्ये कृष्णेऽभ्यर्थिनि तादृशीं मितपक्ष्मादानितामात्मनः स्मारंस्मारमुदारशेखरहिया न्यश्चन्मुखो म्लायति ॥ १४ ॥ फुल्लत्कैरव भैरवग्रहसितम्वेतं त्वदीयं यशः श्रुत्वा स्वर्नगरीनरेन्द्रसदसि श्रीधर्मदेवाजा। नाना सगतिरुगतान्यपुरुषद्वेषा किमाचक्ष्यते देव ! त्वय्यनुरागिणीच्छति दिशामीशानकीशानिव ॥ १५ ॥ काइन्ती भवतः करग्रहमियं बेष्टी दुमप्यन्वहं त्वदो श्लेषमना न हारमपि सा कण्ठे समालम्बते । सा ते मूर्तिपु सादरा न कुरुते वीणाकणेऽपि शुर्ति रक्षाशगनार्गिनी सुभग ! सा शेते न तूलीमपि ॥ १ ॥ हा सादिर तोल्लाणा रणरणानाविधती निभाती मागाति समीरपास्य भवनोत्सा कुरक्षणा। आणि स्मिरित्नभित्ति नितान्हुप्रतिच्छन्द कार बता स्यानामि धुमाला मानलं रोदिति ॥ १५ ॥ हानिदोगमातरि मुन्दुः धनाभिताभुशं मायामालतिरला पानापन 51.7: -fffpoftfof fl-Fararsforillarni निती दिसा गानामुनी नि:: मोहं गता || १८ ॥ यनितामा पदाEि firit को सबनतः पांतजिनं नित। सामान्य गन्ना infinit-it-: सन्नाव यमुना iiiiiiमामामा-भो ।।१।। सात निकाय र नि.itil illie fir नतः 11 11 Mini कर P -'मन, नमः ingli4141... ! 4 . + . . . है * ܫ ܢ ܀ ५ . म 44 ·७५ . - श्रीनगन्यतादिषु महातीर्थपु पुण्यात्मना चनासत्यत विस्तृतन महमा श्रीसहयात्रामहः । पनाजायन चामबारिचमूचीत्कारमन्त्राक्षर- रक्षण सलिल साल कालभुजगत्रासाय पांशत्करः ॥ २२ ॥ गीन्तुः सगरः प्रगतगरसग्दामराममयः श्रीरानापि युधिष्ठिरोऽपि च शिलादित्यस्तथा जापतिः । मन्त्री पारसददेव इत्यभिहिताः शत्रुतयोद्धारिण- स्तंपाम-लनाभियेप सुकृती यः सद्गुणालमृतः ॥ २३ ॥ जीर्णानुदरता नपान रचयता देवालयांस्तन्यता येनानपनिपान रूपसरसीसत्रमपा भूरिशः । भूपीटे परिभ्य दुयुगकलामल्लासितं मन्मद- स्तस्मै सन्मति पारितोपिकमहं दास्ये सुतां सद्गतिम् ॥ २४ ॥ कितत्प्रतिरूपदर्शनयशादस्मानिमा कहिचित् यावेतप विशेषतस्तदुचितं पुत्रीपितृणां तु नः । दत्यालोच्य तया समं दयितया धर्मेण धीमन्नहं त्वत्पार्धं प्रहितास्मि तत्प्रतिकृति चैतां भवानीक्षताम् ॥ २५ ॥ संदिष्टं भवता किशन तथा यत्त्वं मयासि श्रुतः कीर्तस्तां च भवानवाकिरदहो निर्धातदोपामपि । कामो हन्ति जनं त्वदेकशरणं त्वं कामहन्ता च नो योतद्वितयं तथापि दि मम त्वय्येव लीनं मनः ॥ २६ ॥ श्रुत्वत्वं सकलं कलङ्कविफलप्रज्ञालतामण्डितो मन्त्री पल्लवितः प्रस्हपुलकैः पुन्नागशाखीव सः । तत्सन्देशगिरा कुटीकुटिलयाकृष्टं जरायोपया विश्रान्तं सुमनोभरं प्रतिकृतावातेनिवान् सद्गतेः ॥ २७॥ दर्शन्दर्शमिमामनन्यललनारूपांतदीयस्थहा- सञ्जातज्वरदम्बरः परमयं राज्येऽपि वैराग्यवान् । शय्यायां क्षणतः क्षणादुपवने झीडासरस्यां क्षणा. विद्वत्पर्पदिव क्षणादुपविशन्भेजे रतिं न कचित् ॥ २८ ॥ पात्रेभ्यः स्वयमेव दक्षिणकरेणादत्त लक्ष्मीमियं संवत विवर्द्धतां स्थितिरियं तनास्ति चित्रं न मे ।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
एतत्किं पुनरात्मनैव सुजनैराच्छिद्यमानोप्यसौ
मन्त्रीशस्य भृशायते स्म निभृतं देहेऽस्य दाहज्वरः ॥ २९॥
श्रीखण्डद्रवसेवनैरलमलं केलीदलोदीजनैः
पुष्पस्त्रस्तरकैरलं पुटकिनीपत्राञ्छनैरप्यलम् ।
शैत्यं सद्गतिसङ्गमामृतमृते मे कल्पते नापरै-
रित्याह ज्वरदाहयुक्परिजनं श्रीवस्तुपालोऽन्वहम् ॥ ३० ॥
झम्पां कुन्तशते सृजामि निशिते वार्डरगावे जले
वा मज्जामि विशामि भीषणरुचावहाय वह्नावथ
कुर्वे भैरवपातमुग्रमथवा तन्वे तपः साम्प्रतं
याच्जादैन्यमृते यदि कचिदपि प्राप्येत धर्मात्मजा ॥ ३१॥
धर्मो दास्यति याचितां निजसुतां त्वामेव मह्यं प्रिये
याच्यामुग्धमना जनः पुनरयं तस्मिन्नपि स्वामिनि ।
त्वं प्राणानमरीति मामपि विना धतुं क्षमा त्वामृते
मन्येऽहं तु न हन्त चक्रमिथुनादप्यावयोर्घिग्दशाम् ॥ ३२॥
रोगातङ्कतया तया वहुविधं तल्पे रटन्तो न के
नीयन्ते यमकिङ्करैः परिजनादाकृष्य वध्याजवत् ।
दिष्टयाहं त्वधिरुह्य सम्भृतजये शत्रुचये जीवितं
मोक्ता सम्प्रति सद्गते तवकृते दाहव्वरागत्वरम् ॥ ३३ ॥
इत्यूढं सचिवेश्वरस्य कलयन्धर्मान्तिकं यातवा-
नायुर्वन्ध इति श्रुतो घटयितुं तत्कार्यमस्यानुगः ।
भक्तः शक्तिपरः कृती परहितस्रष्टातिसृष्टार्थता-
पात्रं मृत्यजनोऽस्ति यस्य हि स किं कापीप्सिते सीदति ॥ ३४ ॥
आयुर्वन्धविशिष्टताप्रमुदितः श्रीवस्तुपालं तथा
नतुं सतिपाणिपीडनकृते निणीय लग्नादिकम् ।
महांचं प्रजियाय मयमवने धर्मः स्वदौवारिक
माप्यन्येत्य जगी मगौरवम धर्यासनस्याऽन्तिके ।। ३ ।।
जानाः के न नवन्ति के न भुवने के नो भविष्यन्ति च
श्रीमन्त्रीवर! नावकन्तु महिमा न कापि संदृदयते ।
यामादिश्वानः प्रदानुमचिराद धर्मः सतां महर्षि
श्रीमानौटमालिलये यामाइयत्यमा ॥ ३१ ॥

·चतुर्दशः सर्गः वर्षे हर्पनिपण्णपण्णवतिके श्रीविक्रमोर्वीभृतः कालाद्वादशसंख्यहायनशतात् मासेऽत्र माघाहये। पञ्चम्यां च तिथौ दिनादिसमये वारे च भानोस्तयो- दोढं सद्गतिमस्ति लग्नमसमं तत्त्वर्यतां त्वर्यताम् ॥ ३७॥ सबोधादधिगम्य सर्वमिति तत्पीयूपवायॊपमं सन्तापोजितिवर्जितो गिरिरिव प्रोल्लासिरोमाङ्कुरः । मन्त्री जैत्रगुणं निजागजमय श्रीजैनसिंहं समा- यास्मै नतमौलयेऽवनिधुरामारोप्य शिक्षां ददौ ॥ ३८॥ वत्स स्वच्छगुणप्रवीण! भवते शिक्षावचःख्यापनं यत्किञ्चिजनिकर्तृभावविवशैरस्माभिरातन्यते । माधुर्यकरणं तदिक्षुशकले शड्ढे च शोल्यार्पणं पाविन्यप्रथनं बताङ्ग ! पयसि स्वर्णे च वर्णक्रिया ॥ ३९ ॥ आधारः सुतरामतः परमसि त्वं वत्स! राज्यश्रियां नाधारस्तु तवास्ति कोऽपि द्धतो धात्री यथा पोत्रिणः । आत्मासौ भवतात्मनैव तदहो तेनैव विश्वत्रयी- सङ्गीताद्भुतशक्तिवैभवभृता धीरेण धार्योऽन्वहम् ॥ ४०॥ किञ्चास्माभिरभिज्ञ! सद्गतिकरग्राहाय धर्माज्ञया सबोधेन निमन्त्रिते नगपतौ शत्रुञ्जये गम्यते। त्वन्मातुस्त्विद्मप्रियं हि ललितादेव्यास्तदेषास्त्विह त्वं चास्याः पदपद्मपट्पदतया साकं धुरं धारय ॥४१॥ दिग्भारमितोपि कीर्तिसुधया संशुक्लयेथास्तथा सर्वत्रापि जनानुरागविभवस्त्वं चित्रयेथा अपि । वंशाधारपरैश्च सद्गुणभरैश्चन्द्रोदयं ताडये- बनीयाः पुरतोरणानिह सदारम्भोचितीमाचरेः ॥ ४२ ॥ देवान्दार्शनिनो द्विजानथ गुरुन्देवाधिदेवानुरू- कृत्यौचित्यविवेचनान्यहरहस्त्वं वत्स ! संपूजयेः । सत्कुर्याः कविपुङ्गवेषु च सदा यस्मादमीभ्यः परः पूज्यः कोपिन कोपि नोपकरणोदाक्तः सुहृत्कोपि न ॥ ४३ ॥ शिक्षाायामिति कुडलीकृतकराम्भोजदयीमौलिना जैत्रेणाविमिश्रनेत्रयुगलेनाङ्गीकृतायामथ ।