Sringeri Sharada Peetham
Bhavaanadiya Sangatigranta Ac No 135
Front matter
तवानतीयसंगतियः।
॥श्रीगणेशायनमा नमस्कायुरुमलिगूढमणिदीधितोत्रीभवानदीसिधात वागीशनप्रकाश तानमतिपरमात्मनेसलिष्टात्मने नमानकर्षश्वजगतःसाहितिप्रलयकवाय करूयस्यकयंसश्यादिविचित्र कार्यकारित्वंतत्रत्माहमिति ब्रह्मविष्णुशिवात्मकायेत्य थः ओंकारघटकेरकारोब्रह्मादीनांप्रतिपादनातातस्यचनमस्कार्यताप्रयोजकरुपांतरम पिदर्शयतिसीतासर्वन्नतानिसर्वप्राणिनःविष्टन्योतर्यामितयास्वस्वकार्यनियोजयरितिछते॥ अतर्यामिनीनगवतःप्रेरणयेवसर्वप्राणिनांखस्वकार्यप्ररतेरितिभावःविष्टंभश्वधारणात्मक; संयोगविशेषःभूतपदंमूपिरं अतएवविश्वव्यापीविश्वालिःपिनाकीत्यत्रविश्वशन्दायाव मूर्तवचनाश्त्याचा प्रयनवदीश्वरसंयोगस्यैवब्रह्मांडादिपतनप्रतिबंधकत्वात अनएवद्यारथिवीविश्तेष्टितेतिक्रतिगारपिनवसंयोगस्यधारकत्वमाहत्यपिदंति गयनुषाकावानश्वरादितिरियततिमनानुसारेणेदभितिातन्तश्वरस्येवाकाशतयाभूतपदे वायत्वनतंत्रवतत्त्रतियोगिकसंयोगान्तावाना अरवंडोनित्योआनंदबोधीयस्यतस्मश्त्य यानित्यं विज्ञानमानंदंब्रह्मतितिरपिब्रह्मस्वरुपावधारणपराअनंदविशिष्टस्यविसत्वंत्र तिपादयंतिविशेषणस्यआनदस्यापिनित्यत्वंप्रतिपादयंति तथा चक्रतिवलासिध्धेनित्यस्त खसरवत्वावांतरजातिरवपुण्यजन्यतावच्छेदकलेनकल्य्यतस्याशयः॥अवंडोदुःखासं निन्तोआनंदोत्यस्मादेववतोपासनात्मकांवोधोयस्थितिवार्थः।यस्येतिषश्याविषयता॥ प्रायअप्रतिहतेछायाननुसंगतिप्रदर्शनानुमाननिरूपणप्रतिज्ञयोःप्रयोजनानावास गतानिधानस्येवोन्मतप्रलपितत्वादिशकनिरासप्रयोजनववादतआहाइवपिरतिसिंग तिप्रदर्शनस्यफलमेकवाक्यताप्रतिपतिः अनुमाननिरुपणप्रतिज्ञाया:फलंशिष्यवधान) मित्यर्थः।प्रयोजनववादतआहाएपिरेतिासंगतिप्रदानस्यकलमेकवाक्यत्वाप्र तिपतिः।अतुमाननिरूलप्रतिज्ञायाःफलंशिष्यावधानमित्यर्थः॥प्रयोजनवतामवगम्य पूर्वग्रंथप्रवृतानांतदेकवाक्चताज्ञानेनैवोतरयंथेषितायोजनवतातानेनप्रवृतिसन्नवा दितिभावः तत्रचअथैयादेकंबाचसाकांक्षचेहिनागेस्यादितिजैमिनिसूत्रतत्राथैका दित्येतावन्मात्रेवतेभगोवातिजवरषावाविनजन्नुश्त्यनयोविनागरुपार्थक्यादतिव्यामिः अत:साझाक्षवेदितिशविलागविछिद्ययाटेश्रोतुदिपरस्परान्वयविषपिण्याकांक्षानवतिय याघटमानयत्यत्रघटमित्यक्तआनयेत्यनुक्तानयपश्यवेत्याकांक्षाएवमानयेत्येतावदुक्त घटपटं वेतियानुराकांक्षानगोवा विभजस्वित्यस्यविछेदेनेवमाकांक्षेतितधुदासःतावनमा चस्यानंतेसदनकरणोमिदातस्यधारयासत्येकंकल्पयामितस्यधारयारुशवंकल्पयामि तस्मित्सीदामृतेप्रतितिष्ठनाहीगांमधामनस्यमानश्त्यत्रकल्पयामीत्यंतःसदनार्थको मंत्रःतस्मिन्नित्यादिरयरःसादनार्थकारतयाविनागेसाकांक्षत्वमस्तिकल्पयामीत्यंत स्यविछेदेतस्मिन्कस्मिन्नित्याकांक्षासंभवतिअनार्थक्वादिति अत्रसदनसादनयाभेदादि तिनावः॥अर्थक्वंचनवाकार्येक्यं प्रतिप्रकरणवाक्वार्थानानेदानाकिंचतात्पर्यविषयको प्रकृतेचप्रगतत्वविक्वनमेवचरंगीनाथानांतात्पर्यविषयाकारणकथनानंतरका स्याकथनेकिमस्यकामित्याकाक्षाचेतिानचविभिन्नताप्तर्य केपिप्रसंगादिसंगतःसला २ संगतिरीहशेकवाक्यताव्याप्तितिकतथैकवाक्यताप्रतिपतिरितिवाच्या एकवाक्यपन्नयो श्वसंगतियवहारणसंगतिलक्षणेष्येकवाक्यतायाअनुप्रवेशताविनिताताप्तकसंग त्यभावादिति।प्रत्यक्षमित्यनंतरंअनुमितिनिरूपणप्रत्यक्षप्रमाणातरंवानुमान निरूपणे संगतराकाक्षितत्वाइलयात्रेनत्प्रदर्शनपरत्वम्लस्याह॥अत्रीपजीव्योपजीवकानावशति अप्रत्यक्षातुमावयोः।अतरवफलयोरेवादीनिरुपणावफलततिप्रथमझपन्यस्तंग केचिनुस्वरुपयो फलयाश्चकार्यकारणानावापिस्वरुपयो संगतिःजिज्ञासोपयोगित्वादित्या हाउपजिवकत्वेसंगति सचानंतराविधानव्याप्याअतएवापजीवकत्वादनतरंगिरुप्यतइति उनभूिति प्राचामतमनुसत्यादाप्रत्यक्षपरिग्रहमानसतिगअयंघटशतिप्रत्यक्षेव्यभिचारा दित्यर्थ:तथानपजीविकाननुयत्रानीद्रियमेवपक्षादियद्यापरमात्य:आकाशसंयोगियुरुत्वा दित्यादीतत्रव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिरूपत्वातजन्यानुमित्तोनप्रत्यक्षोपजीवकत्वमतआहाअनु मिनयस्त्वितितत्रापिमतनादिप्रत्यक्षस्ययुरुत्वाद्यनुमिनिहारानपजीव्यत्वादित्याहापरंपरया वेतिनिनुयत्किंचित्रत्यक्षज्ञाननिष्टमपजीकलमपिसगतिवेयत्वाविनिगाश्त्यतथाहा।पुरस्क ततिाअनतेरानिधानप्रयोजकतयामनिनाआहतश्त्यर्थः अयंअनुमितित्वरूपप्रमितिविनाजी कोपाध्यछिन्ननिष्टानपजिवकतोत्कर्षःजष्टोपजीवकतारापरंपरयोपजीवकत्वस्यापिसंगति प्रत्यक्षफलत्वावछेदेनापित दस्तीत्याकायद्यपीति अजननीअदृष्टप्रयोजिकका र्यमानंप्रतिअदृटहनुःअदृष्टंचयागादिप्रत्यधीनंप्रतिवेष्टसाधनताधीसाध्यायागादाविष्ट साधनस्यताज्ञानंचवेदातत्र शक्लिहाकारगतच्चेदंपदमत्रावृत्यंतरविनारध्धेस्तत्रत्रयुज्य मानवादित्यनुमितिरूपमितिनतिशकानुमितःप्रत्यक्षफलप्रयोजकत्वासमयाशक्तिःशक्तियहा येक्षयाअव्यवधनेनोपजीव्यामनुमितिदर्शयतिमकर्तव्यतेतिायागामकृतिसाध्यःमरूतिविना असत्वसतिसत्त्वादित्येवंरुपेत्यर्थः अदिनामदिरसाधनत्वानुमितिसंग्रहानन्वमितेरनुमिति वरुपत्रमितिविभाजकोपाध्यवच्छेदेन प्रत्यक्षापजीवकतानप्रत्यक्षप्रमितित्वावछेदनानुमित्क पजीवकत्वमीवर प्रत्यक्षेऽनावादतआदाईश्वरप्रत्यक्षंत्विति तथा चफलयोनिपरूपरीफलता ३ बछेदकजावदेनउपजीवकत्वमेवपुरस्कर्तुमचितंतचप्रकृतस्येवेत्यर्थःशानचनिरुप्यताबछेद कावच्छेदेनोपजीवलमवापरकर्तुमचित्रनिरुप्पताबछेदकंतुप्रत्यक्षत्वमीश्वरप्रत्यक्षसाधार मितिवाच्याद्रियार्थसंनिकषान्तमित्यादिनानिरूपितस्य प्रत्यक्षवस्यश्वरप्रत्यक्षावतित्वादि निादृष्टवारकंदृष्ठमात्रहारकंअदृष्टशहारकमितियावेदातचवजनकादृष्टाजनकजन्य त्वंते नादष्टहारकस्यापिप्रवृत्यादिदारकत्लेयिनक्षतिः॥इहअनुमित्तौतथावंउपजीवकत्वंश्तरस्या दृष्टद्वारकोपजीवकस्याविनिगन्यत्वातविनिगमनायाअविषयत्वाताएकतरपक्षयातिनीहिक निर्विनिगमनाअदृष्टाहारकोपजीवकत्वस्यचोनयसाधारणत्वात्नेकतामात्रनिष्प्रत्यक्षफलअ द्वारकानुमित्कपजीवत्वकवदनुमानफलेप्पदृष्टहारकोपादानप्रत्यक्षापजीवकत्वस्यसत्यादि त्यर्थःस्वरूपतनपजीवकतांविटाति सर्वचेतिइंद्रियापक्षेतिाअनुमित्यात्मकव्याप्तिज्ञान पिपरपरयेंद्रियस्थापक्षणीयत्वमस्त्येवेतिनावरावस्ततस्कसर्वत्रमनोलक्षद्रियाजन्यत्वमत्येवे तिभावानन्याप्तिज्ञानलेनैवानुमितिकरणतातथाचकारणीतसाश्वरीयव्याप्तिज्ञाननकिंचिद पेक्षाप्ततिकमतआहाअनुमितिमितिनावया:नदादीनप्रत्यक्षविधयानत्सादयतःतकरणेति सुमितिफलोपहितकरणतानिवहिकप्रत्यासतिश्चविशेषज्ञानवनवजनकताटांचसामानाधिक रण्यप्रत्यासतिःअतईश्वरीयव्यातिजाननास्मदादिपरामसिंबंधेनकलोपहितंतथाचताहशास्त्र जन्यपरामभत्मिकत्यासतिविरहेणाईस्वरज्ञानस्यातत्वादनुमितिकरणनाशुन्यत्वातानित्यस्य खरूपयोग्यत्वेफलावश्यं नावापतेःजयव्याप्तिज्ञानलेनैवातमितिकरणतावाच्यसाशयात नाप्रत्यासन्नस्यारण्यस्वदंजदेःकरणत्वात्रत्यासत्यभावोनकरणवत्रावसाधक इतिप्रत्यक्तं सामान्यतोननिधानातायतईश्वरीय व्याप्तिज्ञानमपिस्वजन्य व्यापारसंबधेनअनुमिति फलोपदितंत्रवत्येवकार्यमात्राफ्धायकस्यफलानुक्लष्टव्यापारात्मकपरामप्रित्कषधा यकत्वादितिातनावंसतिव्यधिकरेगव्याप्तिज्ञानस्यापिकालोपाधिविधयापरामनोपिधाय कत्लनस्वव्याधिकरणानुमितिफलोपहितकरणप्रसंगेन विशेषज्ञानत्वेनखजन्यपरामर्श स्यवस्नत्यासतितयारश्वरीयव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिफलोपहितकररावस्यासंभवातानचये ४ नके नापिसंबंधेनफलोपहितलेपिनित्यस्पत्यादिव्याप्तेवाधरवेतिवाच्यास्वरुपयोग्यताघरकस वंभेनफलोपधानस्यवच्यानोनिवेशताअन्यथाकपालादेईव्यत्वरूपेणजनकत्वेयाकागद संयोगादिसंबंधेनघटायाभकफलसंबंधसंजवात एतद्यासुपादानस्यवनिष्प्रयोजकत्वाता लायोगव्यवछिलकारणलंकरणत्वंतादृशमनुमितिकरणंचपरामर्षस्तस्यकारणताया, सामानाधिकरण्यं प्रत्यासतिःफलीपहितकरालमेवनिरूप्यंअतश्ववक्ष्यतिफलोयहित स्यलक्षात्वमेवेति तथा चश्वरज्ञानस्यफलसामानाधिकरणयविरलतादृशफलोपहितक रणत्वालावादित्यर्थशतितुकविताअनुमितिकरणत्वाव दिनप्रत्यक्षापजीवकत्वं व्यव स्छामप्रत्यक्षकरणलावलेदेनानुमानापजीवकत्वस्यव्यतिरेकमाहासर्वपुनरितिननु यातिज्ञानलेनैवानुमितिकरणताअनित्यवन्नित्यप्पदृष्टादिरूपसहकारिविरहेणेफलव्य तिरेकसनवावनित्यस्यतिव्याप्तरप्रयोजकत्वादतआहादष्टहारैतिातथाचकरातावछे दकधर्मसामानाधिकरण्यनस्वजनकादृष्टाजनकेद्रियजन्यत्वमेवानुमानेअनंतर्यानिधा . ननियामकमितितावाद्रियात्वसामानाधिकरणयनस्वजनकादशाजनकानुमानजन्यत्वंनास्तीत्य तआह्मानचातिमदपीतिअपिनाकरणतावछेदकसामानाधिकरण्यसूचितानचयत्रचक्षघ र्षणानंतरचक्षरंतरोतादस्वत्रघर्षणजनकप्रतिजनस्यादृष्टाहारकस्यकृतिसातानुमानस्या पजीवकमेक्चक्षरंतरतमेवमोषधपानानंतरंप्रकृष्टं वक्षरुत्यादेपातिवाचालित्रधर्षजनका नुमानस्योषधपानजनकानुमानस्यचप्रयोजकत्वेनजनकत्त्वाभावादितिानचैवंअदृष्टाहा रकत्वं व्यर्थअदृशद्वारकत्वंयर्थअदृष्छदारकानुमानस्येंद्रियजनकत्वानावादितिवाच्यार स्वरज्ञानस्यापोतत्कल्पनुमितिकरणतयातहारणायेवतदुयादानादिति अदृष्टद्दारकोपजी वकत्वस्यानयसत्वालविनिगमकत्वमितिभावानवियमति तथाचोपजीवकत्वादिति हेतुपे चमनुपपन्नेतिनावविचित्कार्यनिरूप्पापीति तथात्रैवामितिनिरूपणानंतरंतत्करणनिरूप गमितिभावातमज्ञानजन्यजिज्ञासोप्रयोजत्वपंचम्यनज्ञानज्ञाप्यत्वमित्याशयेनाहाकिंचतिति। ताहानियमानविकिमनियमित्यर्थःनिन्चनंतरोनिधानाध्याप्यत्तस्यसंगतित्वमनुपपन्नअनं ५ तरानिधानं व्याप्यत्वस्येवतघटकलादताहानहातिलक्षणषयालीयनयानंतरानिधानाच्याथ्यचंद शयितुंलतक्षामाहाअनंततिाअनंतानिधानप्रयोजिकापाजिजासातजनकंयरज्ञानंतहिया यरत्यर्थः।जिज्ञासाजनकतानविषयघटादातिव्याप्तिवारणायप्रयोजकांताप्रत्यक्षस्यकरराव ज्ञानकरणस्यकार्यमावस्यकमितिक्रमेणकार्यवरुपणकार्यसामान्यज्ञानंततःसामान्यधर्मप्रका रकज्ञानस्यविशेषधर्मप्रकारकजिज्ञासाजनकवाकिमस्यकामित्याकारिकाशिष्यजिज्ञासा ततःविष्यस्यकिमस्यकामितिशवयोगःततःशिष्यजिज्ञासाज्ञानयुगस्ततश्ष्टसाधन ताज्ञानिनाने तरानिधानमितिक्रमेणजिज्ञासायाअनंतरान्निधानप्रयोजकत्वंनवज्ञानगीचरेछाजिज्ञासातत्र वज्ञानेश्ष्टसाधनताजाने हेतुरितितविषयेष्टसाधनलेतियाप्तिरितिवाताहाजिज्ञासांत्र तिसामानविशेध्यकलंप्रत्यासत्यनवर्छिनायोजनकतातदवछेदकंयत्रकारकंज्ञानंतत्वंतत्व स्याक्तत्वावश्ष्ट साधनताज्ञानस्यहेतुनायासमानविशेष्यकत्वंप्रयासतिःनकार्यत्वप्रकारक ज्ञानवेनकार्यत्वावांतरधर्मप्रकारकजिज्ञासात्वावछिन्नेप्रतिहेतुतायो।कार्यत्वेनवस्तगत्या घटज्ञानेपिकाईवावांतरधर्मप्रकारकज्ञानेश्वेछोदयातालवछेदकत्वंचततयासिआधिकरणलं तेनकार्यवघटकैकदेशानिरामायतलानायेक्चामर्थपदंपत्त्रकारेत्यनिधानाचनकार्यादौधमिल्य तिव्याप्तिरितिायततादाजिज्ञासात्वव्यापधर्मावछिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणतायापनका रकज्ञानत्वमवछेदकतत्वमर्थानपायेछात्वावछिन्नंजत्येवेष्टसाधनत्वज्ञानस्यहेतुत्वादुपयि छात्वस्यघटेछादिसाधारएपेनतामाजिज्ञासात्वव्याध्यत्वान्नावादितितिलकार्यवावातरधर्मप्र कारकजिज्ञासात्वादीनाअनंतानिधानप्रयोजकजिज्ञासात्वाव्याप्यत्वाजातातादेशकार्यका रणनावमादायप्रकृतलक्षणासंभवातमातब्यक्रियापछिलकार्यतायांचतन्यानत्वस्यैवाक्छे देकत्तयाकार्यवत्रकारकज्ञानलस्यानवछेदकत्वावायचेष्टसाधनत्वंकार्यकारणभावात्मक नयासगतिरेवेतिनतत्रतिव्याप्तिदेषिायतिगततुळप्रत्यक्षानुमानयो कार्यकारणभावाहित याःसंगतिनविष्टसाधनत्वतयाचयदनंतरं यदभिधानप्रद्योजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयोपासन यासंगतिमाएवंयोप्रत्यक्षानुमानसंगतिलक्षणेश्यसाधनवातिव्यानरपरिहराबायधर्मव्यामध w मप्रकारकज्ञानेष्टसाधनहाज्ञानमानंतर्यानिधानप्रयोजनप्रयोजकजिज्ञासाजनकंसधर्मःसंगतिः अतएवमान्यप्रकारकज्ञानस्यस्वात अगविशेषधर्मप्रकारकजिज्ञासाप्रतिजनकत्वानविपिनक्ष तिः॥नवाश्ष्टसाधनलेप्पतियामिरितिकेचिताअनवदंतिगेघटोस्त्रीत्यनिधानानंतरंघटत्वसामान्य ज्ञानात्काघरतिजिज्ञात्वायांकंवुत्रीवादिमानेपटइत्यनंतरानिधानत्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानवि घयघटखेतिव्यानिशाएवमाधारवज्ञानानंतरंअधेयलसामान्यज्ञानातुकिमसाधेयमितिजिज्ञासा एमाधेयस्यानंतरानिधानादधेियवादावितिाअत्रमागेदेघटोस्तीतिघटत्वादिकंसगतिरेवन ध्यातमध्यनिवेशातातयादिविताप्रतसिध्यमिणध्धातविदुर्वृधाश्त्येनेप्रकृतसिध्धनुकूलचि ताकालावछिन्नप्रकतानुकूललझपाध्यातप्रकृतचतत्रतत्रवित्राध्यापदियंअनुकूलस्क्वक चिटकवंकचिदुपस्छापकत्वंकचितज्ञापकत्वमित्यादिक्रमेणवाध्याघटकत्वंचयथाव्याप्तिवि शिष्ठपक्षधर्मताज्ञानजन्मेज्ञानमित्यत्राज्ञातव्यानिकस्थव्यानिपदवायखनशनिकाव्यानिरिन्याका रिकायोजिज्ञायाव्याप्तिनिरूपणमवमिंद्रियासनिकृष्ठपर्वतीपधूमेव्याग्निविशिष्टधीनतमुपस्छापक -- विनेतितदुपस्यापर्कविमित्याकांक्षायांसामान्यलक्षणानिरूपणमेवंविशिष्टतानस्यानुमितिदेखत्वेकि ज्ञापकमित्याकांक्षाएगापरामर्शस्थानुमितिहेतुत्वव्यवस्थापन मितिनत्रतत्रापाहातपदप्रयोगाःप्रक तिचाज्ञानघटपदार्थस्यघटीस्त्रीत्यतोघटपदवाव्यत्वेनज्ञानकोघटपदवाच्यतिजिज्ञासायाकं श्रीवादिमान्घटइत्यादिक्रमेण निरूपणेप्रकृतघटास्तित्वसिध्धानुकूलचिताकालीनस्यघटसि वघटास्तिवघटकघटत्वस्योपाध्धातत्वसीलवावागवमाधेयत्वादिकमपिप्रंसंगमध्येनिवेश्यते आधारप्रसंगेनसटतस्याधेयस्यानुपक्षणीयत्वज्ञानेन्जिज्ञासोदयाताकेचितुगेहेघटोस्तीत्या दोघटपदवाच्यत्वंआधेयत्वादिकंप्रसंगवाअनुपेक्षणीयत्वंटपेझान हे तावछैदकधर्मव स्वधर्माघटपदव्याच्यत्वाध्यत्वादिानतरुपेणेवतदनुगमान्नाधिक्यमित्याहातत्रस्मृति कालावछेदेनोपक्षानहत्त्वंप्रसंगः॥अवस्मतिकालावछेदास्वरूपसन्नितरांशाःज्ञातोपयोगी स्मतिरनुपेक्षणीयताचानिधावरेवस्वयंस्मतायं जिज्ञासानुदयावावीयानुपेक्षणीयत्वज्ञान स्यजिज्ञासाजनकत्वाभावाचाविचितुश्रीतुरेवस्मतिरनुपेक्षणीयताचवअस्मिन्ष्टवक्रु ७ पेक्षानलविष्यतीतिप्रतिसंधायश्रोतुर्जिज्ञासीदयादित्याहवंप्रकृतसिध्यनुकूलचिंताकालाबछे देनप्रकृतानुकूलत्वमपाहातचितावक्तग्राह्यअित्रापिताशकालावछेदःस्वरूपसान्नुपोहा तपदनियामकारतरांशःजातोपयोगीरवंप्रतिबंधकशिष्यजिज्ञानिहतौअवश्यवक्तव्यत्वमवस सअपित्रानिकृत्यंश:वरूपसलितरांशःज्ञातापयोगीयथाऽनुमाननिरुपणानंतरंताहाजिज्ञासा निवृतोअवश्यवक्तव्यत्वज्ञानात कियुक्तव्यमितिश्रीतुर्जिज्ञासानंतरंभपमाननिरूपणमिति जिज्ञा सितार्थसिध्धत्वमवसरतिकचित्तस्यापितवानएवपर्यवसानभवतिदिजिज्ञासाविषयसिध्यत्वे दंजातमन्यत्किंदतव्यमितिजिज्ञासापनिवाहकलमककार्यनिर्वाहकत्वतचप्रयोजकत्वंकारणकारण ताबछेदकसाधारणयथाव्याप्तिपक्षधर्मयोरनुमित्यत्यजनकलेपितजनकीलतज्ञानवछेदक खानवकार्यानुकूलत्वातत्रसामान्यतानुमितिलक्षणेककार्यातुकलत्वज्ञानेकिंतदनुतलमि तिजिज्ञासायामनतरंयक्षधर्मातानिरूपणामितिककार्यत्वंएकस्य कार्यताप्रयोज्यतासाच ज्यनताज्मन्यज्ञानविषयताचयथाइवरशक्तयारनुमानाजन्यत्वेपितजन्यज्ञानविषयत्वलक्ष णेककार्यत्वसंगत्याईश्वरवादानंतरंमीमांसकेनशक्तिराशंकितनिटव्यापिकनईश्वरसिध्धनंतरंगा विनिरस्यपरमप्रयाजनंबनमानस्यापवर्गस्त्यनेनेश्वरसिध्यपवर्गयोरनुमानजन्यत्वलक्षणेक कार्यत्वसंगतिःसूचिता सामान्यतःअनेककार्यत्वज्ञानकिमस्यका मतिजिज्ञासायाविशि व्यकातिरानिधानेनसामान्य लक्षणसंलवातायनिर्वाहकलमयपादकत्वमितिातलनपया दकवनज्ञानपकत्वंघटकत्ववानपोद्दतिनगतार्थवावानकारणत्वंहेतुतयागतार्थत्वातदेवं सर्वत्रोहनी।अवविजिन्नताप्तीकैसंगतिव्यवहाराजावादाकवाक्यतायन्नत्वंसामान्य लक्षणविशेषलक्षणेचदेयाअनचतादशजिज्ञासायोग्यवरातिप्रसनवाताफलीपधान स्वचसर्वत्रासंभवानाप्रसंगाद्यन्यतमत्वंतत्वमितिध्येयजायतेचेति।कार्यज्ञातकार्यसकार मितिरीत्याकारणवस्यज्ञानाकिमस्यकारणमितिजिज्ञासाकारणेज्ञतिकारांसकार्यकमि तिरीत्याकार्यत्वस्यज्ञानाकिमस्यकर्यमितिजिज्ञासात्यर्थयोरिवेतितधावसंगतेरनंतरानिधा नयाथ्यत्वंसतरामसंन्नवितानावादिमतपिकारणव्यभिचारादितिनावइत्थंचसंगतरनंतरा .
.. निधानव्याध्यत्वंसतरामसनविताहशवादिमतेपिकारणव्यभिचारादितिभावारत्यंचसंगतेर नंतरानिधानाव्याप्यत्वेचाएवंचीपजीचकत्वादितिपंचमीनदेखतायांकिंवज्ञानजन्यजिज्ञासाप्रयो ज्यतायामितिनावः॥लघवादत्रैवेतिायद्यपिनयमानरावसंगतिप्रदर्शनेतादशशद्देनैवनिधान शवयत्वान्नशवलाघवंतथापिप्रकरणलाघवायत्यर्थः प्रकरणंचसंगतिप्रदर्शनप्रयोजि काकांक्षाप्रत्यक्षानंतरमपमानात्त्रागनिधाने किंनियामकमितिजिज्ञासाया औत्सर्गि कत्वेनतामनादत्यनपमानग्रंथेत्तत्संगतिप्रदर्शनआकांक्षांतरकल्यनेगौर चमितिनावः।। मनुवदुवादिसंमतत्वेनसंगतिरतआहारुप्रसिध्धतयेत्यादि॥अनुमानस्यरूप्रसिध्धले नसामान्यधर्मप्रकारकज्ञानेविशेषधर्मप्रकारकजिज्ञासासंभवादितिभावारुप्रसिध्धत येत्यत्र हेतुःनिरसनीयेति॥निरसनीयाल्पवादिविप्रतिपतियत्रत्वेनेत्यर्थः दुरुहलेनदल वेदनिष्टसाधनत्वज्ञानातकदाचिछाप्रतिवःस्थातअतःसवाधत्वप्रथमजिज्ञात्यामपयोगिद रुहवेहेबुनिरसनीयवतुवादीतिाननुरूगमस्यस्वयमयुदयितुंशश्यत्वादितिन्यायनसग --- मझपक्ष्यदुरुहेपिकस्यचिरजिज्ञासाप्रथमक्षवत्येवत्यतआहाओत्सर्गिकीमितिाननुप्रतिबंधकी जूत्तायाजिज्ञासायानिवृति प्रतिबंधकामावातरवतास्वरूपसती हेवनज्ञानामानाजावादतआह॥ यथाचेति अकरेपंचमतत्वबोधादीप्रतिबंधकजिज्ञासानिवृतीसत्यामवस्यवक्तव्यसमवसरः।। वक्तव्यत्वज्ञानादेवजिज्ञासेतिलक्षणाव्यामिरतएवग्रंथोषवसरसंगत्यनावरु चनायप्राचामि तिराहस्यविरम्यतकरतिशहस्यवाउपनिबंधा शहांतरेति ॥उपमितिविषयाभूतगवयपदाति रिक्तगोसहशपदादिशक्तियाहकमित्यर्थःवाहांतरसमयग्राहकाअनुमानं केवलमतिदेशावा क्वार्थस्मृतिरूपयापारमात्रोपधानउपयोगिनन्पमितीतत्रगोसाध्यादीनामविषत्वानात उपमितिविषयीभूतगवयपदप्रतिनिमित्रत्वबोधकमनमानउपजीव्यत्वेनदर्शयतिसप्रेस तिसमानवितिवेद्यतयागवयूपदप्रतिनिमितत्वविषयकंगवयपदंसप्रतिनिमितकंसाधु पदत्वातत्याकारकमित्यर्थःगवयागबयपदप्रतिनिमितवानिस्कपमितीगवयपदप्रष्ट तिनिमित्तस्यविशेषणतयातड्राहकस्यापजीवत्वादितिनावश्चर्चितामणिकारमाजेआचा । र्यमतेलुगवयपदवाव्यश्त्येवोपमितिस्वीकारादीतिध्येयmअत्रनयमितावयंक्रमः॥भहीतगव यपदाक्तिकस्यकीगावयपदवाच्यरतिप्रश्नानंतरंगीसहशोगवयपदवाच्यश्त्याकार कमतिदेशवाक्वार्थज्ञानंततासादस्यचिशिदर्शनंतदेवकरणंततोअतिदेशवाक्वार्थस्म तिःसैक्वव्यापारतितोगवयोगवयपदवारकपमितिरितिनन्चतावतानपमितिप्रत्कपजीव्यले मादीनातनत्पमानस्वरूपंप्रत्मपित्यतथाहाअंतततिानपमितिकरणस्यापिकार्यत्वेनाज न्यत्वातजनकप्ररत्योपपिकानुमानसापेक्षमेवोपमानमित्यर्थः।अयंगवयपदवाच्यगव यसंयोगादित्यनुमानव्यक्तिविशेषस्यापिगवयोगवयपदवाव्यरकपमानायजीवकत्वा दाहानिरिवलमेवेतितत्रानुमानत्वावछेदेननोपजीवकृततिनदोषइति केचिदित्यवर स्तबीजंबवादिसंमतत्वादितिम्लेताहशसंगतरप्रदर्शनातगंथासंदर्भानतुसंगतरनिया मरुत्वानिरान्निधनिकिनियामतआहामंजवतिचेतिएक्चनिरुयायोःकार्थकारणनावासंग निमुन्यानोक्तशतिनदोषतिनिरुय्ययोविनिरूपणयोरपिकार्यकारणभावोयथाकथंचि जिज्ञासाजनकदारासंगतिरेवेत्यर्षिकश्चितश्प्रत्यक्षानुमामस्लले निरुपणथाःप्रत्यक्षज्ञानानु मानस्तानयोःपर्वच प्रत्यक्षावकत्वेनानुमानज्ञानजननार्थप्रत्यक्षज्ञानस्यप्रथमपेक्षतत्वादादी प्रत्यक्षममिहितमितिनावनिरूपबामाज्ञानजनकनाईयोःकार्यकारणभावाप्रयोज्यप्रयोजक जावत्यर्थश्त्यपिकश्चिताअथतत्वकंत्रिविधमनुमानपूर्वववशेषवतासामान्यतादृष्टंचति सूत्रोअथप्रत्यक्षलक्षणानत अनुमानमाच्यततिशेष त्रैविध्यद यतिापूर्ववदित्यादिना ॥सर्वकारणंतलिंगकंयथानंततंतुसंयोगेनमहापटानुमानं शेषकार्यतत्रिंगकंयथानधुपदेवा दृष्मितीविशिष्टप्रवाहवत्वादिति सामान्यताकार्यकारणन्निलिंगकंयथारछाव्याश्रितायु शत्वादितियदानवमन्चपिशिर्षव्यतिरेकिसामान्यतःसामान्यनान्वयध्यतिरेकसाधारणसड़ चारेणग्रहीतारवंचकेवलान्वयिसाध्य केवलव्यतिरेकिसाध्यकंअन्वयव्यतिरेकिसाध्यक मित्यर्थः।अचानुमानअनुमिति:कारालिंगिकेत्येवंयारत्ययासूत्रेयन्त्रदित्यध्यात्यता नानुमितितिदनुमानमितिरीत्याअनुमितिकरणस्यापिलागलवफलायोगव्यवछिन्नंकाररो। १० करणमितिमतेततियलिंगपरमर्षएवानुमानमित्य तुमानपक्ष्यथाऋतार्थमेव्यतिदित्यपिनाध्या हतव्यमितिाव्याप्नीत्यादिनासाध्यसाधनतंत्सहचारपक्षादिपरिग्रहाअत्रपर्वकमितितत्सदेनेंद्रि यार्थमेवयतदित्यपिनाभ्याइतब्यूमितिाव्याप्तीत्यादिनासाध्यसाधनतंत्सहचारपक्षादिपरियह ॥अत्रतत्सर्वकमितितसदेनेंद्रियार्थसन्निकर्षन्निज्ञानमित्यादिनमत्रेणाप्रक्रांतस्यपरामर्थते नस्वरुपरायाःफलनिरुपयो कार्यकारणनावावगमअन्यथाप्रत्यक्षकल निरुपणानुमिति निरुपायोरेवापजीव्यायजिवकनावलानावतेनासंगतिःस्यादितिध्येयानन्वमपिसोत्रक्रमी पपादनेपिअत्रत्यक्रमोनोपपादितश्त्यतथ्यहाअत्रपीति अत्रापिअनुमानखंडेपिसहवा प्रत्यक्षेतिायधपिव्यभिचारज्ञानविरहवारदर्शनाप्रियादकंश्कतंतचप्रत्यक्ष विशेष्य मितिकतन्निरुपणस्यहेतुत्वातथापिप्रत्यक्षमप्रतियाद्यप्रत्यक्षंध्याप्तिाहकमितिबोधमिष रोनशक्यतेतत्रापिप्रत्यनिरुपणहेतुरितिवीध्याअत्रापिप्रत्यक्षरबडेशंद्रियत्नशंद्रियखेनइंद्रियज न्यज्ञानप्रत्यक्षमितिलक्षणकरणवाकरणनिरूपणयोः कार्यकारणभावावगमातस्यातिनरुये एानुमाननिरूपणस्याअनुमानीयमानयोरपिक्रमनियामकमाहारवमितिअनुमानस्थापमानातर्गत्व तमप्रसक्ततयाननिराकृतनपमानस्यचानुमानातर्गतत्वंप्रसनएकदेशिनाअनुमानेनैवोपमानकार्या न्यथासिध्धुपगमात अतनपमानखंअनुमानभिन्नत्वेनोपमा निरूपितमितितदर्थमनुमानंप्राकनि रुपितमितिभावाननुअनुमानलक्षणेकर्तव्येनुमितिकिमर्थलक्षितत्यतआहालक्षणस्वरूपेतिल क्षणतत्करराभित्यादिनमास्वरूपंतवत्यादिनाप्रमाएपमथानुमान नप्रमाषामित्यादिनानिरूपिताआदिनातचातमा त्रिविधमितिविभागादिसंग्रहावसर्वेषु अनुमि तेशेषरात्वदितिनावःप्रामाण्यादिभिरितिकृतियाप्रकारतायनिरुपरांशहातथाच लक्षणव रूपप्रमाखादिप्रकारकादविषयेऽनुमानविषयावेनानुप्रविश्यमनुमितिरित्यविशनप्रथ मांतान्ययविरोधातथाधारसप्तमीस्वविषयकनिरुपणप्रकारकत्वच संबंधः॥प्रकारत्वंविष यित्वंचव्यापारानुवधितयावाध्याअनुमाननिरूपणीयत्यतिसप्तम्याःअनुमाननिपलकत्तय सर्थ तिकश्मिताअनुमाननिस्पीयअनुमाननिरुपणोकतव्यश्त्यर्थ तिकश्चित् अनु " मानेनिरूपणीयअनुमाननिरूपणार्थतथाचनिमित्तसप्तमीअनुमानस्यविशेष्यतयानिरूपणस्यचविशेषण तयारर्ववाक्वनवोधितत्वाव॥अनुमाननिरुपण इतिपरामर्षस्थासंभवाताविशेषणस्यनिरुपणस्यनिमित तयाविशिछेनिमिन्नत्वस्यविवक्षितलावातथाकमित्यन्याअवनिमत्रप्यनुभितिनिरूप्यतशतिन्वयाननु नवसर्वत्रानुमितेरनुप्रवेशोअनुमितिघटितमैवानुमानलक्षणंकिमितिकृतंअन्यथापितत्वक्षणसंनया दतआह॥करणस्येति अनभूति:करणातचक्रियानेदेनमिन्दोवैज्यात्यातयाचप्रत्यक्षादिकरणतो नुमितिकरणतायाविनिन्नत्यमेवप्रत्यक्षानुमानयोविभिन्नप्रमाणत्वव्याप्तिण्डोनयविषयकस्पेकस्य स्मरणस्यानिलिवेपिनाहानुमानवेनएथकप्रमाणयवहारातथाचप्रत्यक्षादिप्रमितितोऽत्रुमितोवैलक्ष ज्ञानार्थअनुमितिलक्षणमितिभावाअत्रक्रियालक्षणवाक्याकर्मधारयोत्तरेतिानतुनावप्रत्ययस्य कुत्रशक्तिःसामानाधिकरंण्यत्वेनतसदार्थतावछेदकसमानाधिकरणत्वात्वेनवाआधेनीलत्वेप्रलय यो सामानाधिकरण्यत्वेनतत्पदार्थतावछेदकसमानाधिकरणत्वत्वेनबाआयेनीलखोतलत्वयोःसामा नाधिकरण्यालानातयोपदार्थतावच्छेदकलेनसामानाधिकरण्येऽनन्वयातानचततत्सदेनीललोसाल वयोरेवलक्षणागौरवातानीलवोत्पलत्वयोरभेदस्यवाभितत्वातनीलोनलपदान्नीलोनलानुभवायला पाच॥हितीयेनीलोतलोपनीलत्वोलत्वसामानाधिकरण्यमित्यरीत्याप्रत्ययार्थतादशसामानाधि करण्यवछेदकतासंबंधेनप्रकृत्यर्थस्थनीलोतलस्यान्वयापपादननैकदेशान्वयानावेय्यनंतशाली कल्पनापतिःएवंघटत्वादीप्रकृत्यर्थतावछेदकधर्मस्थप्रतिपादननीलोशलत्वमित्यत्रताहनासामा माधिकरण्यस्येतियुप्ततिनेदकल्यनमपिति अनवदंती घटत्वमित्यादौलतशक्तरेवप्रकृतताहासा मानाधिकरण्यलानः तत्रहिघटेतराकृतित्वेसतिसकलघटासतित्वेनप्रकाराघटत्वमपस्छाप्यतातिप्र कृतितएवघटस्यलाना इतराकृतित्वादौनावप्रत्ययस्याक्तिमातत्रापिश्तरततित्वमन्नावःसाकल्यवृति मञ्चविशकलितमित्यर्थः।इतरवृत्तित्वप्रतियोगिकानावस्यातिप्रसक्तत्वातास्तरकृतित्वत्वावछिन्नान्ना वस्याप्रसिध्धत्वाताघटत्वादातराधाचाविशिष्टस्यशक्यत्वासंभवाताव्यत्यतिवेचित्र्याचएकपदापा तानामपितावतोपरस्परोपलेषणवोभातचप्रकृतिजन्मवोधेयेनसंवैधेनतत्त्रतिपाद्यतावच्छेदक कधर्मनस्यप्रकारतानसंवैधेनश्तरातिवंततिमत्त्वातिनघटेतरस्मिनकालादोकालिकसंच १२ धनघटवस्यक्तावपिनक्षतिःनवाघरवामित्यादीकंवुग्रीवादिमत्वादेनीमानीलोशलत्वमित्यादौचनीला लिन्तमसलंप्रकृत्त्यर्थःतप्रकृत्यर्थताबछेदकनीलामिन्नोमलवातचनीललसमवायलिन्नसमवे ताप्लखंतस्यचोपाधितयास्वरुपसंबंधेनैवप्रकृतिजन्यवाधेप्रकारततिनसबंधनचत त्यन्निधानेच सामानाधिकरण्यस्यापिनानाअन्नदांशस्याधिक्यानानपिनीलत्वसमवापिसमवायस्यापिनानादिति। प्रमयत्वमित्यादीचेतरांनोननासतिअप्रसिध्धत्वात किंतुसकलप्रमेयसतिलंन चरणान्यत्वविशिष्टसल मित्यादीविशिष्टस्यानतिरेकतयातदितरासमवतत्वस्यमहलमित्यादी वसकलमहइतित्वस्यमहसरिमाण वाधादनन्वयप्रसंगरतिवाच्यातदितरत्वव्यापकासंतानावप्रतियोगितावछेदकतइत्येतानावप्रतियोगि तानवछेदकधर्मवत्वस्यैवतदुभयपदेन विवक्षितत्वातातदितरतव्यापकतिकरणाचाघटत्वमित्यादौनद्रव्यत्वा देनानिमिति अत्रनव्या:एवंसतिएकत्वमित्यादौपरिमाणादाकथनलानःनिचप्रकृत्यर्थतावछेदकनिक पितत्वविशिष्टसंबंधेनैवतरातित्वंतहतित्वंततित्वंचप्रतीयतनित्रएकत्वनिरुपितसमवायनपरिमारणा दिकमसतितिनतत्रलानमितिवाच्यारवंससनंतशक्तिकल्पनावश्यकत्वेपटत्वादिषुप्रतिस्विकरुपेरणवश क्तिरस्तकिमितरारतिवादिगौरवसहितवा।यहाधर्मत्वेनैवशानिरस्तप्रकृत्यर्थताबछेदकनिरूपित त्वविशिष्टसंबंधनत्तत्रप्रकृत्यर्थस्यान्वयातिनघटत्वमित्यादौनद्रव्यत्वादेवधिअतश्वगुणकिरणाव ल्पाष्टथकत्वमित्यादीप्रत्यधीतावछेदकाबछेदेनैवयुगातनावप्रत्ययःप्रतिपादयतिप्रतितिस्तताइ प्पणधर्मत्वेनवेत्यन्यदेतदितिदिधितिकृतःविशीपेशक्तीचनीलत्वोतलत्वसामानाधिकरण्यप्ररुत्तेना वत्यथार्थः नीलोतलस्यप्रकृत्यर्थस्यताहवासामानाधिकरपवछेदकत्वेनान्वषः।घटपटवभि त्यत्रहीनस्येवनीलोतलत्वमित्यत्रकर्मधारयान्तरस्यायिभावप्रत्ययस्यसामान्यस्योपस्छितयानी लखोतलवयोकर्मधारयोतरभावप्रत्ययत्वावछिन्नयाविशेषशक्वोपरिछतेसामानाधिकरण्यविशे पगत्वेनान्वयानीलानिन्नोतलस्पचप्रकृत्यर्थस्याधेपत्वसंबंधेन नीलवीतलखयोरखछेदकत्वसे वंधत्वेनतत्मामानाधिकरण्यबिशोषत्वेनान्वयानीलान्तिानलस्यचप्रकृत्यर्थस्याधेयत्वसंवंधना नीलवोतलवयोरवछेदकत्वसंबंधत्वेनतत्मामानधिकरण्यचान्वयश्त्यपि केचित्तवाधितेतिरावाधि तावांधितताहशसामानाधिकरण्यविषयकेत्यावरतानुमितीतिात्रीतंत्रमानच होवन्हिमानि त्यादोव्याप्तिविशिष्टत्वहदरतित्वसामानाधिकरण्याप्रसिध्धकतवज्ञानलालतिवाव्यतित्रहदवृतित्वेच्या शिविशिष्टत्वसामानाधिकरण्यावगाहिज्ञानमेवतदुभयसामानाधिकरण्यज्ञानपदार्थश्त्याशयाना तरावानेनैवदोषेणेदनिराकरिष्यतिकिचिनुपर्वतोवन्हिमानधलीपटलादित्यादीव्याप्नेविशिष्टत्वपर्वत वृतित्वसामानाधिकरण्यंथदालोकादीप्रसिध्धतस्यभूलिपटलेआरोपातधार्यानुमितिस्तत्रनाव्याप्तिरिस थार्धातानुमितीतिनांतस्यानुमिति:न्त्रमजन्यथयार्थानुमितित्यर्थश्त्याहातत्संदनविरोधातानपक्षित। नियमतरतायत्रवन्हिव्याव्यवान्वन्हिव्यातिविशिष्टपर्वनवृतिधूमवाश्चपर्वतश्त्याकारकापरामर्गस्तत्रत त्यनवेपियत्रवन्हिव्याय्यवानित्येवपरामर्शस्तत्रतदशावादित्यर्थगननुतनरूपेण्हेतुत्ववाहात्यत्रताह शवोद्यानावस्तत्रनुमितिरपलपनीयानोगौरवरातिनिसामानाधिकरण्यमेकाधिकरणासंबंधाएवं चसझहालंबनाहिशिष्टज्ञानस्यन्नेदान्यथानुपपत्याविशेषणप्रतियोगिकविशष्यानुयोगिकसंबंधोविशिष्ट धाविषयत्वेनन्कपेयातथाचवन्हि च्याप्पधमवानपर्वतश्त्यत्रभवन्हिव्याप्तिवेशिष्यानुयोगित्वपर्वत तिलप्रतियोगित्वरुपयसामानाधिकरण्यं नासेतरवत्यतआहासंवैभसंबंधेतिसमूहाले वनाहिशि ज्ञानस्यनेदान्यथानुषत्याअन्योगित्वादिसंबभनानवसामानाधिकरण्यवानमपिनविष्यतीतिमतःस बंधसंबंधाविषयकलेयिसमहालंबधेनेत्यर्वत्र विशेष्यताविशिष्टज्ञान विशेषणेप्रकारतासंसर्गेचसंव धताविशेध्ये विशेष्यतारव्यविषयतेतिविषयाविलक्ष्यणेपिविविषयतोवलक्षल्पादेवलक्षण्यविधिश ज्ञानस्यतिभावाननुविषयावलक्षण्यपिविषयतावशेषावज्ञानवैलझणजितंसाकारवादिनातथा चार्थनवधियांविशेषश्त्यनुरोधात्यमहालवनविषयतोअनुयोगित्वं चविशिष्टधीविषयइत्रूपेमत आहानिमस्खलतिदोवन्हिमानितिनमानुमितिस्छलइत्यर्थःगननुअसदेवसामानाधिकरण्य तन्त्रप्रसिध्धमतआह॥असदिति असनोवेशिष्यस्यसदुपरागगापिज्ञानस्यनिरासादित्यर्थःगनवा तियोग्यप्रसिध्धिः।वक्तिविशेषकत्वावछिन्नरजतत्वप्रकारकत्वस्यरजतत्वप्रकारकत्वस्मरजतत्व प्रकारकत्वसामान्यस्यवायत्किंचिवप्रमात्वघटकप्रकारतानियामकसंबंधनिरुपितत्वनियमवलना अंतस्तन्तिरासातअसदैशिष्टयज्ञानवरजतत्वप्रतियोगिक वक्तव्योगिकवैशिपस्यकिचित्रमात्वप टिकप्रकाराचानियामकतयाश्वोरजतत्वप्रकारितायांताहासंबंधनिरुपितलानविनावानियमभंगादि . तिनिनुपक्षवृतित्वेव्याप्तिवैशिष्टयसामानाधिकरण्यावाहिज्ञानमेवयाप्तिविशिष्टत्वपक्षतिवसामाना धिकरण्यज्ञानपदप्रतिपाद्यतत्रसामानाधिकरीयव्यातिविशिष्टपक्षधर्मत्वयोरन्वयवाधपितामाज्ञाना येवातथाचतानाज्ञानज्यन्यत्वंलक्षणनाव्याप्तमतआहाअवांतरेतितांतालक्षणेशाहश लक्षणवाध्यप्रतिपाद्यमितिनावशालक्षाणाव्याप्तिमत्कालक्षवाक्यजन्यशादवोधानुपपतिमध्याहअनांत रेतिकश्चित्मविषारणविधारणत्वावच्छेदनशरासंबंधतिमाशविशागसत्रपटमर्थलक्षणयाशशंसंबंधि विधारणेतियाहवोधशशसंबंधिनेदस्वशासबंधानावस्यापिविषाणनिर्णयाविरोधीत्याप्रमाणप्रता वादिलिप्रमाण प्रस्तावादिति।प्रभारातत्वमिहविवि-व्यतश्त्यतप्रमाकरणलक्षणस्यैवप्रस्ततवनतदर्थ प्रमायालक्षणस्येवाचितवादित्यर्थःप्रमैनेतिनतुप्रमाकरणलक्षणानुपयोगिनीचातिरपीत्ययात्र मेवेलियननुप्रभाकरणलक्षणानुपयोगिनीतिरीत्यर्थानपाध्यायमोपलातावदकसामानाधि करण्यनवसाध्यंसर्वत्रानुमितिविषयःनितुपक्षतावछेदकाबछेदेनापिअबछेदकंवत्वस्यव्यापक त्या घटकत्वेनसाध्यसंबंधविधयानानासंभवातथाचगंभप्रागनावावावछिन्लोघटोगंधवानित्यनुमितिःध मैवेसतोयदिचेतियक्षतावछेदकावछेदैनसाध्यन्नानस्यानुनाविकवादसंसर्गाग्रहादिसामान्यसामग्रीवशा दनुमितावष्यवछेदकंत्वनासतएवेतिभावावरमेतिप्रथमज्ञानपदस्यतत्परत्वेतत्रैवातिव्याशारितिभावः। प्रमापरमितिायावनिमनिलवाअव्याप्मेति।अप्राप्येवाध्यत्वावगाहिनाअपक्षधर्मपक्षधर्मत्वावगाहिने त्यर्थः।वस्तातोवस्क्रगत्यासाध्यवानयःपक्षस्तदवगाहितयानचुतस्याअनुमितलिंगीपधानांश्चमत्वेनलक्ष्य मतआहलिंगोपहिततिप्रमाणानावादितिशेषशानिनुवस्तगत्यासाध्यवानय पक्षातत्रेश्वरस्य तानाज्ञा नंप्रसिध्धमतस्तजन्नत्वस्यताउतौसलानन्याप्तिरतईश्वरेति अतिप्रसंजकत्लादितिगताहापरामर्ष बनतस्यहेतृत्त्वाभावादुपादानप्रत्यक्षतेनतजन्यत्वस्यप्रभामात्र तिग्रसक्तत्वादितिभावाअतरवता शप्रमानुमितावव्याप्तिरवातवज्ञानवेतिव्याप्तिविशिष्ठेयसक्षधर्मताज्ञानमित्येवरूपसप्तमितत्सुरुषोनेत्यर्थः। पदार्थतावछेदकेतिानचैवस्वरूपैकत्रोषस्यद्देदापवादकत्वानुपपतिरेकविषयत्वान्तावादितिवाच्यापद जन्यप्रतितिविशेषरूपस्यपदार्थस्यभेदापेक्षयापदजन्यप्रतितिविषयनेदरवईदस्यलाघवनकल्पना तएवंचनीलपटवोरिसंचपदजन्यप्रतितिप्रकारनेदातापावित्यत्रविशेष्यनेदाताईवस्पप्रसक्किा २५ क्षेदर्दीव्यतीत्यत्रनानार्थवसरूपेकशेषस्यसार्थकत्वात्ययाश्रलेपिनानुपपतिरितिाननुलघटपटयारले दइत्यादौहित्वंकुत्रान्वेतुनता वहिशेषतस्पेकत्वावगनविशेषणतयाः पदार्थताबछेदकलेननिराकाराक्ष वातानचप्रकृत्यर्थतिसंरख्यावाचकत्वंरूपांनतन्मात्रवतिसंख्याबोधकत्वाअतएवएकस्मिनपाथः परमाणोआपश्त्यत्रततयुगानादायवहूतवचनसमर्थितंवर्धमानीयाध्यायरितिवाच्याएकस्मिनयदे एकाघटाइपत्रअसाधुत्वज्ञानामावदायीशाहवोधप्रसंगातातित्रद्दिवचनंपदसायुत्वायैवेतिचेतहिक मधारयश्वास्तकिमर्थपदार्थ दमनादृत्यइंद्रकल्मन मितिचेवानीलघटयोरित्यत्रकर्मधारयनीला निलघटत्वेनोपस्छितोय दश्त्यखानिराकांक्षवादनन्वयप्रसंगावराननुपदार्थयारभेदस्छलपिइंदस्य साधुत्वेकर्मधारयकिमर्थपूथगंगीक्रियतश्त्यतआहायदार्थव्यतितियाचयत्रनिदसंसर्गकवाधे ताप्नयंतित्रबंदासाधुत्वाकर्मधारयादेवताहशावोधतिलावानिदानदीदासीनेतिनिदानेदाविषयक त्यर्थः॥श्दंचताहापदार्थद्दयवाविशेषणापदार्थयोर देकर्मधारयवतापदार्थयादिश्वबंदर सनुशासनातास्वरससिध्धमतमनुसृत्याहा विशिष्ठपदस्यतिपयनुयकस्मिन्नवचैत्रेचैत्रत्वचेत्रसवं PRON धानापदजन्यप्रतितिविषयाणांभेदेवापतिरतोविशिष्तितिदसताएकपदेहस्पतदपवादकएक शेषस्य चापादयितुमराक्यत्वाताकिंचसमस्यभानप्रत्येकपदार्थयोर्विशोषणविशेषणयोर्नेदस्तयोंदापवादकोन लेकपदार्थयोरेवविशेषणविशेध्ययोदशतिनायूपंथा।कर्मधारयति नपुंसके भवितश्त्यस्यानुशा सनाताव्यातिवैशियमेवव्याप्तिविशिष्ट पदार्थातथाचव्याप्तिवैशिष्टयपक्षधर्मतापदयाइवरतिमा वाएतेनवैशिष्यवक्तधातरक्तप्रत्यस्याभूपायरछायकस्याश्रयत्वलक्षणायाव्याप्तिवैशिष्टयन यखोपस्छितोव्याप्तिवैशिष्टयाश्रयत्वपक्षधर्मत्वज्ञानजन्यत्वमर्थस्यातथाचव्याप्तवानितिपरामर्षस्यसं बंधाविषयत्वात्मवाव्याप्तिरितिपरास्तारिवमपितिएकधर्मिणितिविशेषणपिामामासकेतितथा चव्याप्यत्ववानितिशादपरास्टिलायानुमित्याव्याप्तिःधमत्वावचिन्नव्याप्तीवैशिष्यज्ञानधमत्वावहि लपक्षधर्मताजानंचकारणमितिकारणताहयकल्मनगौरवाटरमाणयात्मवछेदकधर्मप्रकारकपक्षय माज्ञानवेनहेतुत्वतिौचमत्कालीनत्वंतत्पुरुषीयत्वनिवेशादनंतकार्यकारणभावाप्रतिरितिगमिथति। तदुनयंयातिविशिष्ठवपक्षधर्मवीनयानपश्लेषःपरस्यरसामानाधिकरण्य।अापकत्वात्वाप्यवा। १६ ---------- नितिपरामर्शतदसंभवादित्यर्थःचतदुत्नयतितटुनयविषत्वनियधर्मापरामर्शत्वंपरामर्वत्वेनहेतुताया मानान्नावादित्याश्यानचतत्वत्यक्षपरामर्षवेनहेतुतायामानानावादित्माशयानचतत्त्रत्यक्षेतत्वे नहेतुत्वावन्दिव्यापाधमाद्रव्यंपूर्वतहतित्यादिज्ञान प्रत्यक्षअतिव्यान्निरवतिवाच्या अनेकतित्वेनध धर्मस्थविशेषणत्वातातहक्तित्वस्यैकमात्रत्तित्वाताविषयस्यतत्वेनकारावेनास्तीत्यायेनेदमि तिकश्चित्तापक्षधर्मताविषयत्वनियतधर्मावछिन्नत्यक्तीचपक्षधर्मतायाःपर्वतसंयोगादिरूपतया धमधमानावसाहचरितवन्हिमानपर्वतश्त्येवमारज्ञानत्वावहिलजनकत्तानिरुपितजन्यताश्रये पर्वतोवन्हिमान्नवायतिव्याप्तिस्यादतहारणायव्याप्तिविषयकत्वमावश्यानचैवमपिधमव्या प्पन्नावसहचरितवन्हिमानित्येवेरुपसाधरणधर्मवद्दमिज्ञानजन्यपर्वतीधमव्याथ्यवान्नवितिसंवाये तिव्यातिरितिवाध्यापक्षधर्मताविषयत्वदलेनापितदवारणातू॥तथाचव्याप्तिविषयत्वदलेनापितदवा रणातातथाचव्याप्तिविषयबदलस्यसंशयविशेषातिव्यानिवारकतयाव्यवनकत्वामस्तिन्नुपक्षधर्मता पदस्पत्याशयाताधमवत्सर्वतसंयोगप्रत्यक्षेसंबंधातावछेदकधमप्रकारकपर्वतज्ञानवनव्हतत्वातत्रापि व्याप्तिरतापक्षधर्मतोपदानवेयर्थमक्तमित्यापिकश्चितामाप्तिज्ञानत्वपरामर्शवावछिन्नकाटणताहयला जायव्याग्निविषयकत्लनियतत्वविकाशततयारतमित्यनेविस्ततस्तापक्षधर्मताविषयत्वेहपादानधन वानपर्वतोनास्तीत्सनवलौकिकप्रत्यक्षेप्रतियोगितावछेदकधमप्रकारकपर्वतज्ञानजन्यतिव्यानिःअतीव्या प्रिविषयकेत्यावश्यकंगवतथापिवन्हिव्याव्यवानपर्वतीनास्तीत्यनावलौकिकप्रत्यक्षप्रतियागिताव छेदकधमप्रकारकज्ञानजन्यतिव्याप्तिरितिवाच्यंानिकृष्टमतेरितिद्रियतयातदनछिन्न प्रतियोगिताका नावस्यापिअतिंद्रियत्साहाततिनरूपणाहतुवाताव्याप्तिपदस्यानावमात्रयरलेअनवस्त्रकारकत्वनि यतधर्मावछिन्नकारयताप्रतियोगिककार्यताशालिलविवक्षणाअनुमितिमात्रश्वलक्षणमायातिगपरंतु स्थलविशेषडतिव्यान्नितिपक्षधर्मसोपादानवव्याप्तिरतिव्याप्तिश्चेत्यतीपिपक्षधर्मतोपादानवैययमत मितिधेयावस्कत्तस्ताविशिष्टवैशिष्टपवोधादौअतिवारणायवासविषयकत्वेनजन्यज्ञानं विवक्षणीयमितिव क्षतिातथाचपक्षधर्मताविषयकवनियतेसादिविवक्षणभूमवत्सर्वतवानितिविशिष्ठशिश्यशिष्टयवोधे व्याप्नविषयकऽतिव्याप्तिरताव्यानिविषयकेत्यादि विवक्षणमावश्यकीनवपक्षधर्मशायदझपादायत १७ जयतकर्मत्वाविषयवेनैवजन्यज्ञानं विशष्यतांतावतापिविशिष्टवैशिश्ववोधादावतिव्याप्तिवारणासंवादि तिवाच्यातथासत्यसंचवापतःपर्वतोवन्हिमानइत्यनुमितेरपिवन्हितिवपक्षधर्मताविषयत्वातहेतुताव छेदकरुणपक्षधर्मत्वाविषयवाक्लोवन्हि वायवनपर्वतनानितिविशिष्ठयवोधेऽतिव्यातिःच्यामिप्रका रकपक्षधर्मताविषयत्वातीचव्यासविषयकत्वस्मैवलधुत्वनविवक्षणावित्यादितिमागाव्यानिविशि छपदपक्षधर्मतापदयाधर्मधारयःविशिष्पदंचप्रकारकपरमित्याशयनादाव्याप्तीतियद्यपिवन्हिव्या प्याधमाद्रव्यवानपर्वतप्रतिज्ञानस्यापियातिप्रकारकत्वात्पक्षधर्मताज्ञानत्वाचतजन्यानुयवसायेऽति याशिनतरूपेणजनकत्वोक्तीचासंभवववन्हिव्यायाधमाधमवानापर्वतइतिज्ञानसाधारणत्वात्तथा विपक्षधर्मतांशेव्याप्तिप्रकारकत्वंविवक्षिातबपक्षविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावछिन्नाथाविशेषतात निरूपितव्याप्तिप्रकारताकधमवन्हिव्यापाधमवानपर्वतश्यत्रपर्वतविशेष्यतानिरूपिताधमनिष्ठत्र कारतानिरुपितविशेष्यतावच्छेदिकाधिमस्याख्यविशेष्यतेतिनतत्साधाररायमितिध्येयंअत्रापि।) ताहशविवक्षणपिवन्दिव्याधनवानयमित्कनौवन्हिमदयारतिवरूपप्रकारकत्वसंभवनास्थादतोवि शिष्याहाधनसमानाधिकरणेतिपत्रमानुमितेरितिस्त्रमात्मक परामर्षजन्यायाविषयावाधेनप्रमामि तावव्याप्तिप्रदशिततिभावात्यनियामकसंयोगेनमाध्यतायाहत्यांचाकाशानुमितिःपरमश्चिप्रमैवस्याद तीतिनियामकसंयोगसंगंधनदेखतासाध्यताप्रतिपत्यर्थमाहाअत्रतिसतम्याआधेयत्वप्रतियादनावानि तरामितिासाध्येवापकलप्रकारकंसाधनेसामानाधिप्रकरण्यप्रकारकमित्यवंव्याप्तिप्रकारकलेतौटा व्याप्तिनिरास:स्यावाअनुयायकत्वस्मभानाधिकरण्ययोरुभयोरप्पप्रसिध्धाडव्यानिवारणनसंभ तितिनावातथाऽव्याप्तिःतावत्यदार्थानाध्याप्तिशरिरनिविष्ठपदार्थानातथाविधतिव्यामित्रानयत्रय स्ययेनसंबंधेनप्रकारतातत्रतेनसंवैधेनतकारकमित्यर्थः। तत्राधिकरणहेतुप्रकारकंअन्नविताह शाधिकरवृतित्वप्रकारकंप्रतियोगितायातादृशानावप्रकारकमित्यादिक्रमेणवाध्यानचव्यतिरेके तितत्रपक्षधर्मताशिवन्नावव्यापकानावप्रतियोगिधमत्वस्यैवप्रकारकत्वादितिभावाननुधमन्या पकवन्हिसामाधिकरण्यधमत्वस्यवन्यन्नावप्रतियोगिधमवत्वस्यवज्ञानंवन्यन्नाववइतित्वरुपयन चारधियंप्रतिग्राह्याभावावगाहित्येनतबाप्पावतागाहित्वेनवानप्रतिबंधकमतआहाभवानीझीतिगत । २८ थाचातथाचूतस्याप्यनायत्यामणिमंत्रादिन्यायेनविरोधित्वकल्य्पतश्त्यालायामनुधमव्यापकवन्हिसमा नाधिकरणतसनवानितिज्ञनिधमसमानाधिकरणात्यंतानावप्रतियोगितानवच्छेदकवन्हित्ववानितिज्ञा नववाभाववशिष्टमितिव्याचारज्ञानविरोधित्वसत्वातजन्यप्रत्यक्षऽतियामिकरुपणहतुखो तोचासनवश्वोक्तरूपस्यताहशधमसमानाधिकरणरामनवानितिज्ञानसाधारणतयाजनकतानवछेदक वन्हिकलावानितिज्ञानेववानाववहतिधमरतिव्यनिचारज्ञानविरोधित्वसत्वातजन्यप्रत्यक्षतिव्याप्तिः नक्तरूपणहेतुत्वक्तिीचासंजवरवानरूपस्यताहाचमसमानाधिकरण्यरसन्नवानितिज्ञानसाधार गतयाजनकतानवछेदकत्वादित्यतआहातथाविधतिनितथाानपक्षधमतयाज्ञतियनिचारधीवि रोधिधीविषयातथाचत हिशिष्ठव्यभिचारधीविरोधिविषयधर्मप्रकारकतहिशिष्ठवपक्षधर्मताज्ञानजन्य त्वमर्थानक्तज्ञानंतुपक्षधर्मतयाज्ञतिरासन्नत्वविशिष्ठेनव्यभिचारधीविरोधिधाधमत्वविशिष्टतथाविपि तस्पनपक्षधमतयानानमितिभावाननुभमसमानाधिकरणेत्यादिव्यानरेवोक्तरुपव्याभिचारधीविरोधि धाधमलविशिष्ठतथावितितस्यनपक्षधर्मतियानानमितिलावाननुक्ष्मसमानाधिकरणत्यादिव्यानरेवो करूपयनिचारधीविरोधिवेमानानावकैवकथाव्यतिरेकव्यानिशानववन्हित्वधमसमानिधिकरणानाचत्र तियोगिताबछेदकमित्येवंसमहालवनात्मक व्यनिचारधिविरोभिवंशयात्तथापिधमव्यापयन्हिकालीनधन वानपर्वतरतिज्ञानस्यमामानाधिकरएपविषयकतयाअनुमित्यजनकस्मसंग्राहकतयाउकरूपस्यानुमिति जनकत्तानवछेदकखातानवधमत्यापकवन्हिसमानाधिकरणभूमवानपर्वतःवन्दानावव्यापकानाव प्रतियोगिधमवान्पर्वतप्रतिज्ञानयारन्यतरत्वमवहिताव देकमत तथैवलक्षणनिवेश्यमितिवाच्य। अन्यतरत्वघटक दानाविशेष्यन्नविविनिगमनाविरदे नानाकार्यकारणभावावस्यकत्वेतपस्यपाला दावाप्रत्येकरूपेणवदेवत्वकल्पनायान्यायवादतआदाव्यतिरेकसहचादेशतिराननुमणिमंत्रादिन्या येनविरोधिसमानामावःक्वाचिकानयव्यतिरेकानुविधानस्यतादृशाव्यभिचारादुन्नायकलेनाप्युपयो गदित्यस्वरसादानाव्यतिरकसहचारगतिकञ्चितानमसंशयोतरेनित्रमसंज्ञायाविपरितज्ञानत्वनानु गम:विपरीतंचव्यावस्रकमानेनन्छाशाखञ्चमो, तिरस्यपुरुषत्वालावधमोतरस्थचपुरुषत्वप्रत्यक्षस्म नासंग्रहातटुतरप्रत्यक्षपंचायवहितीतरवसंबंधेनताशविपरितज्ञानवत्रत्यक्ष निर्णयत्वातिना १९ यवहितोतरत्वस्यतनब्यक्तिविश्राविपिनक्षतिानवातसंगयातरसंगयेव्यभिचारतिनिपाध्यायमतेहितन्नि यंप्रतितदलावज्ञानत्वेनैवविरोधितातचाप्रामाण्यनिर्णयस्थवविशेषदीनादेरप्युनिजकत्वरवंव्यंज कासमवधानकालीनाघंकारकालीनतसंशयातरंतंन्तियेयजकस्यसमवधानालोक्यसमवधानमा फतेजकंवाच्चानचैवंयन्त्रपर्वतोवन्दिमानवेतिसंवायानंतवन्हिव्यायधमवानपर्वतःभाविवा नुमितिरप्रमाचेतिसम्हालवनात्मकःअपेक्षानुवत्मकश्चमानसःपरा:ततपर्वतोवन्हिमान इत्यनुमिति ततपर्वतोवन्दनाववानितिलौकिकप्रत्यक्षंतत्रापेक्षानुपात्मकपरामनिपुनरन्नुमित्या पति एवमंधकारघटसंशयानंतरमालोकसमवधानघटनिर्णयानंतरंपुनः विशेषदनिप्रयुक्तघट सेशयानंतरविनैवविशेषदर्शनंघटरतिप्रत्ययापतिःवैतिजकस्यालोकस्यमवधानस्यसत्वा दितिवाव्यतित्तकालाद्यवछिन्नविशेषदीनाद्यन्नावविशिष्ठतद्दिपरीतज्ञानाद्यन्नावत्वेनतंन्नि श्वयत्वावछिन्नप्रतिहेतुत्वादितिबाधनिश्चयस्यस्वातंत्रणविरोधिताटातुविशेषदर्शनेतकाला वछिलत्वंनदेयास्वमतसंशयान्तरप्रत्यक्षवावछिन्नंप्रतिविशेषदर्शनस्यनहेतुत्साअंधकारस्छ पटसंशयोकत्तरप्रत्यक्षेव्यभिचातानचतादाविपरितज्ञान विरोधित्वेनहेतुताविशेषदीनालोकादिसाधार गस्पविरोधित्वस्यकस्यानावानकिंचविशेषादर्शनप्रयुक्तसंशयानंतरआलोकसमवधानस्वरुपात रीयांधकारस्छघटसंशयविरोभिनासत्वातत्प्रत्यक्षापतितातसुरुषीयताहताविपरीत ज्ञानोतरप्रत्यक्षेत्र तितत्पुरुषीयतादृशविपरितज्ञानविरोषित्वानहेतुत्वास्यक्तिीचातीनगौरव पुरुषांनावित्रोष्यनिस्सूपि तादेशविरोधित्वस्वरुपयोग्यत्वादतिप्रत्यंगश्चयवंतावाविपरितज्ञानवत्प्रत्यक्षनिर्णयत्वं नकार्यत्वा वछेदकंअर्थसमाजयस्तत्वातयाचित्रमायानुतरनियिसामान्यसामनिसत्वेन्नमसंबायोत्तरमपि सामान्यनिर्णयापति?रिवतदनुतरप्रत्यक्षेपिसामग्रंतरकल्पनेतिगौरवमनानावाचारवंचविषदी नमितरकोटिज्ञानविरोधितयासयोतरदशप्रत्यक्षमपयुज्यतरत्यभिसंधायाहाहेतमततिान चसर्वमतयवदिविशेषदर्शनस्यविशेषणधीतेनहेतुत्वामतरत्यसंगतो।विशेषदनित्वेनैवतस्यहेत्तयाप रमर्शवेनहेतुत्वविवक्षणपितीनीव्याप्तिरितिपूर्वपक्षिणश्चाशयावाविशेषणधियोहेतुत्वाभिप्रायगोद मितिपिकश्चितातथाविधति।व्यातिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयत्वेनेत्यर्थशास्त्रमादीति।अन्यथायावती २० -MAR कधर्मदर्शनव्यंजकधर्मदई नव्यंजकधमेदशनालोकादिसाधारण्यानविनव्यभिचारप्रसंगादितिाश्त्यव्याप्पसंरयत्ववायन मितिदशानचनपीतवत्रविरोधीतिततचित्यप्रत्यक्षाकवितुविशेषदर्शनाद्यतिरिक्तयावकारणकालीनता दनासंशयोतराप्रत्यक्षंपतितादृशसंडायविरोधिदनिवेनव्यावर्तकधर्मदर्शनादिसाधारणरूपणहेतुला आलोकानावप्रकक्तसंशयोतरप्रत्यक्षेआलोकसमवधानहेतुरित्याहाअतएबतथाविधानिश्चयले नहेतुत्वविवक्षणादेवालिंगवत्वादिकंलक्षणस्वरूपयस्यैवंत्रतोयोतिदेवशवाक्यास्तस्ययत्वज्ञानन्हि व्याप्यमवत्यर्वतसवांमहानसपदवायमित्याकारकातजन्यायामित्स्र्थातथाविधेनिधिमवंत्यर्वतमा हाविशिष्ठेमहानस्यपदवाच्यत्वज्ञानत्वेनेत्यर्थःगन्यायाीतापंचावयवैरेकवाक्यतयावधिौजन्यरति चिंतामणिकाररित्याइदझतस्वमातुनपनयाविशेष्पकनिगमनार्थविशेषणकशाईवोधेऽतिच्या निर्वाभ्यानन्यनयेनवान्हव्याप्पधमस्यपर्वतसाक्षानप्रकारतयानानंकितुमनुवर्थसंवैधिनानेदसं बंधनप्रकारतयानानमितिगताहानिश्चयबेहेतुत्वविवक्षयेवतत्रनातिव्याप्तिमातथाचायमित्कपन यो:सिध्धीवत्सतआहाततिायत्रवन्दिव्याय्यधमवसर्वतोपरछत्यानज्यत्यवन्हिव्याय्यभूमवान । पर्वतोस्छितिशाइतोऽतिव्यानिमित्तद्धानांवुध्धिस्वत्वेनैवोपस्तितिःगावोधेऽतिव्याधिमानतुतबहा नांबुध्धिस्त्वनवोपस्छिति शाहवामश्चविशेषधर्मप्रकारकधीर्मानसातिनतत्रातिप्रसंगश्त्सतआह॥ संकेतितेतिायत्रवन्हिव्याध्यक्षमवतपर्वतएवघटपदस्पसंकेतयदेघटोस्तीतिवाक्यनवन्हियाप्पधम वान् पर्वतोस्तीतिवाधोजनित:तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थःनिनुमाहावाक्वार्थज्ञाननावांतरवाक्याज्ञानजे न्यमत:कथन्यायार्थज्ञानेतिव्याधिरतआहाव्युत्पादयिष्यतितिापटजन्यत्वस्यतिाघटादिपदादाश्रय त्वादिसंबंधेनाकाशोपस्छितावपिशाहवाधानुदयातयत्यास्वजन्यघटोपडितहतुबमित्यानन घटशाहवा,प्रतावत्याघटोपस्छापकपदज्ञानत्वेनकारणतावृत्यास्वजन्यपटोपस्छितिःयापाराच्या पारस्यहतुताचघटस्वप्रकारकज्ञानवनवाछिद्यतेनचेवंप्रत्यक्षोपस्छितेघदेपटोपन्छितिव्यापकरघट दज्ञानेसतिघटशाहवाधायतिःघशाहवोधेपटोपस्छितेरजनकत्वनाव्यापारत्वातावमपिघटपदन न्पषटोपस्तिोसत्याचप्रकारांतरणघटोपस्छितेरपिशाहवाधजनकत्वापरिनिष्टखातापदजन्यपदा थैपिस्चित्पन्नावकालशाहवोधानुस्यतावताप्षयन्नत्वातथाचपदार्थोपरिहतेई तुतायायदर्जन्यावा २१ प्रवेशातवतिव्याप्तिरतआहानिश्चयवस्पेनिनिदोधकविधयापदज्ञानस्यपदर्जन्यपदार्थोपरिडतेरेव व्यापारवनतस्यस्मरणरूपतयाशाबोधरूपतयावानिश्चयन्नित्वासंभवेनतदारायसंशया- त्वस्यचप्रवेशार्थक्वादितिभावाकवितापदार्थापरिछतिकरणतायापदजन्मत्वमधिकंनिविधंनिश्च यत्वचानिविधमित्यतिव्यतिरसतासंभवदर्शनार्थमिदमित्याइतथाषिपदापिस्तितिकाररातामा दायतिव्याप्तिवारगपिताशप्रत्यक्षवन्हिव्याप्पधमवत्यर्वतवानितिप्रत्यक्षश्त्यर्थः।नाइवोधतिावन्दि व्याप्पभूमवत्पर्वतंबुब्धिस्छिकृत्यातध्वानितिशप्रयोगवन्हिव्यापश्मविशिष्ठपर्वतस्पतछदार्थतयाता दृशविशिष्टवैशिष्ट्यधीसंजवादित्यर्थःताहशविशिष्टवैशिष्ट्यावगादिशावोभेपदजन्यविशेषगता वछेदकप्रकारकधियोविशिष्यहेतुत्वकल्पनेपिताराविशिष्ठवैशिष्ठयवोधत्ववछिन्नंप्रतिताहनाविशेष तावछेदकप्रकारकनिश्चयत्वेनहेतुताप्रसक्षादिसाधारणीयातामादायगावोध तिव्याप्तिरितिभावः॥ चकाराइन्हिव्याप्यवतपर्वताभिन्तःपर्वतपदवाच्यश्कपमितिसंग्रहःानानुतत्कारणतायानिश्चयवन विशिष्ठमतआहादंडोरकोनवेतिरिक्तदेउवानितिज्ञानदेधा।एकविशेष्येविशेषणंतत्र्वविशेषणातरमि निरीत्याअन्यविशिष्टस्पेवशिष्ट्यमितिरी त्याहातबायपुरुषनिरूपितदंडनिष्ठविशेषतानिपितरक्तत्वविशेष पणत्वाचालित्वनिरूपितत्वविनोवणतायास्वरुपमंबंधविशोषःप्रतिनिसाक्षिकादश कादंड वानितिज्ञानेचदंडनिहविशेषणतानिरुपितामरक्तत्वनिष्टनेविशेषगतेवितवितपदामः कारणचनावधि शेषणताज्ञानसंसर्गाग्रहश्याअतएवनिर्विकल्पकानंतरंदंदारको नवनिमंशयानंतरचनाहराधी मात्र लौकिकायविचतादवायकालेविशेष्यविशेषणमितिरित्यापिरक्तदंडवानिनिनिभिःतदातारशोधन तिरक्तदंडइतिनिश्चयानावविशिष्ठातावा:संशयःप्रतिबंधकोवाच्यःनिचदंडोरक्तीनवनिसंवायानंतर हन्तलेरकोदंडोनास्तितिमानसोध्यविशेषणमितिरीत्यास्थानअनावप्रतियोगितावदकविशि प्रतियोगिनोवित्रोपामितिरीत्यान्नानन्याप्रसिध्धविनतवछिन्नप्रतिबंधकवकल्पनायाअयागादीनि वाच्या लौकिकप्रत्यक्षेऽद्रिशेषविशेषणमितिरीत्यानानस्याप्रसिध्यत्व ननदवछिन्नप्रतिप्रतिबंधकन्द कल्पनायाश्रयोगादितिबाच्याालाकिकप्रत्यक्षइंद्रियोध्यविशेषामिनिरीत्या ज्ञानस्याप्रमिध्यन्वननदन सिर्लप्रतिप्रतिबंधकत्वकल्पनायाअयोगादितिवामालाकिकप्रत्याशंद्रियसंबंधविशवणतायाश्व अनावरक्तदंडीयत्वासंसर्शग्रहस्यापिअन्नावरतत्वविशिष्ठदेडविशिष्टवैशिष्ट्यावगादिवोधत्वस्यैवका येतावख्दकतयातादृशबोधावधारणावावस्ततस्कअनावनिरुपितत्वंदंडनिठविशेषणतानिरूपित रक्तत्वनिष्टविशेषणतामालित्वमेव विशेष्यविशेषणमितिरीत्यातदवगाहित्वंतचरक्तदंडोनास्तितिवि शिष्टवैशिष्टयवोधेप्रसिध्वंतदवछिनेत्रतिताहशनिश्चयानावविशिष्ठसंशयस्यैवप्रतिबंधकत्वातसं शयानंतरनिश्चयेनतादृत्राविशिष्ठवैशिष्ठवोधानुपपति:अतएवविशेषणमितिरीत्याविषयता विशिष्ट वैशिष्यवाघसाधारणिप्रत्यादिजनकतावछेदिकानवप्रवत्यादिनियामकाएकांविषयतानहाय्यंच विशेषणमितिविशिष्ठस्यवैशिष्टयमितिविषयताद्दयमितिवाच्यामानानावाताविशिष्टवैशिष्ठयवापि विशेष्यविशेषणमितिरीत्याविषयतायानियामकसत्वेनतदावश्यकत्वतन्त्रविशिष्ठस्यवैशिष्टयमितिविष यतानियामकसामयमा प्रतिबंधकत्वकल्पनेतिगौरवाचारवंरवड़ीवरइत्यादीएकत्रदयेएकविताधरणा तरवैशिष्टयभितिचविशेषणताइयंतत्रायुक्तरित्याचरमवोधेनुअनुयागितावछेदकप्रकारकधीहतुःएक त्रयमितिविषयताचथापिकत्ययमस्माकीनापंथा।अधिकंचशहालोकसारमंजयामस्मानिःप्रयवि तारक्तदंडवानितिविशिष्ठवैशिष्यवावरतत्वविशिष्चदंडत्वविशिष्टनिधप्रकारताव्यासज्यशतिरेकार तलवैशिदिष्टयाकंवैज्ञानिक तेनरतवन्हिमानइत्यादौनविशिष्ठवैशिष्ट्यवोधासंभवःअन्यवाचावासज्य तिरक्तवादिप्रत्येकंनिषाप्रकारतातामादायरतत्वादिप्रकारकव्यवहारातत्ररकत्वविशिष्टदेवविशि प्रकारकज्ञानत्वावछिनप्रतिदंडत्वविशिष्टाशेरक्तत्वाभावाप्रकारकरदंडत्वविशिष्टशवछिन्तरकत्व कारक बवज्ञानलंकारणताक्छेदकांतनद्रव्यरक्तं नवादेडोरक्तप्रतिज्ञानस्यसंग्रहःनवादेयंरक्तदंडाप्रमेय इतिज्ञानसंग्रहलाएवंदंडरकवानित्याकारकविशिष्टवैशिध्यवोधेपिरतत्वविशिष्टदंडत्वाप्रकारकत्ववज्ञान लेनहेतुततियथानुनवमाअतरवविशिष्टज्ञानदेयमेवविशिष्टनानंतत्वंनकार्यतावछेदकाअर्थसमा जयस्तत्वादितिमिश्रमतपास्तारकोदंडोनदेतिसंशयानुअवसायश्चनरनविशिष्टदेडियत्वावगाहिकिंतुर त्वरक्तलानावप्रकारकांपदपुर्धामकज्ञानवतावगाहिविशेष्यविशेषणमितिरीत्यावारतदंडज्ञानव तावगाहीतिनतत्रयभिचाराविशिष्टविषयोपधाननेताहतीयाप्रकारोघमिछामीत्यादीघटत्वविशिष्ट विषयित्वरूपतटुपधानस्यछादोपकारत्वादिति।प्रतियोगित्वानावत्यविषयत्वप्रकारत्वादेरउपस्छितो २३ स्यैवप्रकारखान्यपगमावातथाचविषयितायानिरूपितत्व संबंधनघटत्वविशिष्टवैविध्यावगाहिताशे छादिसाक्षात्कारेव्यभिचान्नज्ञानलेताहशकारणताव दकमितिलावाविनश्यदवस्ठाज्ञानादिलाइवयोसा क्षात्कार संभवतिाविनस्यदवस्छज्ञानजनितयोरिछाइवयोश्च साक्षात्कारोनापयतश्त्यतिवेदाहकते चति साक्षात्कारोत्संर्वसत्यासत्यर्थविषयस्मृतेराश्यकत्वकर्थव्यभिचार तिवायासविषयकसत्रका रकत्वेनेवसंस्कारादिसाधारणेनप्रत्यासतित्वादितिशननुतन्त्रहिशिष्टयुध्धीततत्ववित्रोषणधीत्वनहेतुत्वा तकृतिसाक्षात्कारा विशेषगधीनिमितंविषयस्मृतिरावश्यकत्विकर्थव्यभिचार इत्यस्तत्रापिज्ञानत्वस्या प्रवेशदर्शयतिक्विोषणविषयाकादितिाइदेचविशिष्टज्ञानकारतावच्छेदकप्रदमनायाविशेषणवि षकत्वेनचतहतवात्मविशेषणविषयकसंस्कारेणनविशिष्टस्मृतिःसमानविषयकवेनेवसंस्कारस्मृती: कार्यकारणतावादतनहुपदर्शनमाहा विशिष्ठसंस्कारादितिातविषयकगुणानांतत्रताहशविशिष्ठवाधे तरचयानामितिस्वरूपनिनिमात्राविशेषणत्तावछेदकप्रकारकसंशयान्यत्वेनप्रकारतयाविशेष गताबछेदकवसंशयान्यत्वेनवाहेत्तेतिध्येयोनिचरलंदंडोशनुशुध्धसंस्कारवतःपुरुषाशेलौकिक संन्ति कर्षवतारलदंडवान् पुरुषतिविशिष्टयवोधापति॥ज्ञानस्यसत्यासतित्वेपिरतोदंडोनवेतिसंशायदायां ताहशाबुद्दध्वसंस्कारसत्वाताहशवोधापतिरेवरक्तदंडादोलौकिकसंलिकर्षदशायामपितिवाच्याततत्र त्यक्षव्यक्तिविशेषप्रतिनीधकानामपितनब्यक्तित्वनहितवाद लवतामपितत्रदुद्दाधकव्यक्तिविशे पाणीस्मतिविशेषहेतुत्वस्यावश्यकलसंस्कारोज्यतादृशविशिष्टवैशिष्टयवाधावस्मृतिव्यक्ति विशेषकल्पनायाएवगौरवपराहतत्वातानवपत्रपुरुषसन्निकर्षदवायातोद्दोधकसमवधानंकिं तुतदलावदशायानदाधकसमवधानेनस्मृतिस्तत्रतादृशोहोधकस्यप्रत्यक्ष व्यक्तिप्रत्ययहेतुत्वक ल्पनेगौरवमकल्मनस्वपुरुषसंन्निकर्षदशायारक्तदंडगोचरानुबंधसंस्कारसत्वताशप्रत्यक्षा पतिरितिवाव्यंयत्रपुरुषसलिकर्षमात्रामवताहशसंस्कारोदोधकसमवधानेनतावासनिक घन्निावकालेस्मतिवारणायतादृशाहोधकव्यक्तःस्मृतिहत्त्वकल्पनायाभवतामपिवल्पत्वादि निधीअतरवतन्नासंस्कारएवप्रत्यानिज्ञायांहेतुरितिप्राचीनारामणिकारमततुप्रतिबंधकाविस तिचोबुधसंस्कारेश्वसंस्मृतिरितितितास्मृतिरेवप्रत्यभिज्ञहितरितिानन्वनुमितावपिज्ञानत्वस्य हेतुतावछेदके प्रवेशदतआहाइछादितइतिानन्विछादितोपिअनुमितिरुत्सद्यतरवक्षणाद्दयावना नुमित्यनावस्यनिर्णतमशक्यत्वात्गदतआहाासंस्काराचेति अत्रेचरथलकालातनाबनावमित्यना वःसनिब्बीततिभावाननुतथाप्यनुमितिज्ञानत्वेनैवकहेतुत्वंसंस्काराद्यन्यत्वेनापिहेतुलस्य वक्तुं शक्यत्वादित्यतआदसंस्काराद्यन्यत्वस्यतितत्रअनुभितीज्ञानत्वेनैवताहशनिश्चयघटकतया विषयत्वेनेति॥अत्रदंपत्यामित्यनुव्यवसायसाक्षिकोलोकिकरुमांजलिप्रकाशेसाक्षात्कारत्वाव छिन्नविषयताघटिमितमेवलौकिकप्रत्यक्षलक्षणमतंवर्धमानीयाध्यायः तत्रताहनाविषयतयात्र त्यक्षवलंकारणतावछेदकतेननपरमावादिसाधारण्यंतादृशाविषयितयाज्ञेयवत्रत्यक्षत्वकार्य तावछेदकातिनविषयाजन्यसर्वानोपनीतभानव्याचतिःनिवसतिगोपनीतन्नानाप्रसिध्विः सर्व त्रात्मप्रत्यक्षसामग्रिसत्वादितिवाच्याकमिनी जिज्ञासादिवशादात्म्याधेविषयकत्वसंजवातावाद प्रत्यक्षस्यचतानाविषयतासंबधनकार्यतातिाहाविषयस्यचतादात्पनहेतुतेनिनव्यभिचार। तत्त्रत्मसेतद्दिषयक प्रत्यक्षअत्रचाकयेयकविशेषकार्यकारणभावेनैवातिप्रसननंगेज्ञानप्रत्य ज्ञानवादिनातत्वकल्पनमेवाग्राणिकमित्याशयेनाहकदाचिदितिशततदितरात्वादितिराईवात्सायमारात्प्रत्य याप्रत्येकान्दयितनतत्वतदितरवादिानाविषयस्यकारणतातहिषकलेनातत्वतदितरवादिधर्मवद्दिषयकत्वेनप्रत्यक्ष स्यकार्यतातथाचव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताविषयकसंशयान्यज्ञानताहातविषयक प्रत्यक्षवेननकार्यकारणमा वतिलावायरामविघटकदलचतुष्टयस्यसामादनीनायवेत्रावलोकितेत्यादिचतुकानीलतरघरतहिषयकवा दिनेत्यत्रापिइंदासरत्वप्रत्ययस्यघटेनापिसंबंधाननुप्रामाणिकतयागोरखनदाषायेत्यतआहामानामावादिति निनुताध्शकान्यिथानुषपतिरेवमानमतआहाअन्यथोपपतेश्चेतिविशिष्टस्मरणशताव्याक्षिप्रकारकपक्ष धर्मतास्मरणरत्यायद्यप्पप्रामाण्यज्ञानारकंदितेनापिस्मृतिजननाता तनारकंदितवनस्मृतिजनकताछेद कपरममियानुमितिजनकतारछेदकापरमजीस्यानुमितिजनकतायांतुलवळेदकमेवेतिनातिव्याप्तिसंभाव नातथापितत्रज्ञानीयाप्रामाण्यज्ञानानावस्थसर्वत्र निश्चयकारणतावच्छेदकलेविनिगमनाविरहेण स्वातंत्रण तुलस्वाचितत्वमित्याशयातअप्रामाण्यत्रमखंत्रामाण्यानावोवानवकस्मिन ज्ञानेअप्राण्यज्ञनिसतिप्रतिवे धकसत्वानातदनाकंदितज्ञानांतरादपिनानुमितिस्पादिष्टत्वात॥अतएवाप्राप्य तानागमननुगमपिनक्षतिायाहशामा २५ एयज्ञानसत्वपरामर्शशत्वेनानुमितिस्ताराजानाभावस्यैक्रस्मेवहेतुत्वाताअन्यथातत्युरुषीयाप्रामाण्यज्ञानाविष यपरामर्शत्वादिनाहेतत्वेऽनंस्कार्यकारयानावकल्यनापातालप्रमेयज्ञानमप्रयेत्यप्रामाण्यधीसत्वेनुमित्यानुदय नसागाचण्यत्रविषयविनोषपरामर्शप्रामास्यज्ञानाभावस्लनिप्रायणमितिकश्चितायधुपेक्षात्वचेदेकनि वक्तुं शक्यतेतदातदन्यत्वेनहेतुत्वंवक्तुंकज्यतश्त्यतस्तदेवदह्मयतिनिपेक्षात्वमिति जातिसंकटेतिाजगन्नाथा दिचाक्षउपेक्षात्वविहायचाक्षत्वातञ्चविहायोयेसावत्वाचादीवर्तमानमेकचाक्षषिक्षाज्ञानेसंकीर्णमित्य र्थानचकषलादिव्याप्यनानैवीक्षायवंतावरले दक्टश्चकारणतावछेदकोऽतीनदोषश्त्यतआहाआशिक बेतिएकमेवज्ञानकिंचिदंनोअपेक्षात्यकैकिंचिदेशनपेक्षात्मकंचालन्यतेउपेक्षावस्यजातित्वतन्नस्यातजातेर नाशिकत्वादितिभावः॥प्रतिनिकृत्यजनकस्यापिजिज्ञासितविषयस्यानुपक्षात्वादाहाअजिज्ञासितस्तातहि ण्यकजिन्नासाअजनकज्ञानत्वमित्यर्थःतिनकालांतरजिज्ञासितविषयस्यापिज्ञानस्यनोपेक्षात्वक्षतिःताहणे तद्रूपाबछिन्लावासंस्काराजनकत्वंपेक्षासमितिवशेषातजनकतावछेदकेतिगतजनकताबछेदकाग्रहेजन कताग्रहरावासन्नजनकतावलेटकातरंचनास्निनावशाननुपेक्षानत्वेनैवतन्द्रह्मतामतआह॥अन्योन्याश्रयादिति ॥संस्कारजनकन्तित्वरूपेयेक्षात्वज्ञातनपेक्षान्यत्वेनसंस्कारजकलेचज्ञातेतदन्यत्वरुपमपेक्षात्वज्ञातव्यमित्य न्यान्माश्रयश्त्यर्थःरुपांतरापस्चियादितिपान अन्योन्याश्रयादित्यब्रहित रुपांतरंगपेक्षान्यत्वादतिरिक्तान घटस्वप्रकारकैतहटविषयकज्ञानस्यतावासंस्कारप्रतितत्तव्यक्तिखेनजनकतांग्टहीत्वातादृशसंस्कारजन कतावनेदकटवाखमपेक्षावंसग्रहमेवअनएवनानिकत्वशतिःएतद्दटांशेनपक्षात्मकस्थापिज्ञानस्यपदा दोघटातरेवाअपेशात्वसंभवतानतुघटत्वप्रकारकैतहटविशेष्यकसंस्कारवावछिन्नंप्रतितत्रद्यक्तित्वेनत्र तिबंधकवंकल्पातथासतिनपक्षाज्ञानविद्यमानेपेक्षाज्ञानांतरादपिताहशसंस्कावानुसत्यापतितथावध टसप्रकारकैतत्घटविषयकसंस्करजनकयावतदक्कूटवन्हिलखेननजनकत्वेनकोपिदोषश्त्यतआहा संस्कारामुन्नसेवेति अस्भरसनवानपेक्षणीयास्मरणसंभवातप्रवशावापेक्षान्मत्वाप्रवशावानजस्म तिप्रत्यवतलेनहतलमरक्तसंस्कारंपतित सामान्यरूपेणैवतदस्वितिवाव्यतिथासत्यपक्षास्छलसंस्कारयत स्नलाशकस्यकल्पनागौरवारानचैवंतल्पनायतयासंस्कारानुसत्यैवसंशयात्मत्यनुप्तनिसंभवस्मति जनकताटामपिन निश्चयत्वप्रवेशतिवायाअसंताजनकन्यारतरूपसंभवतितत्साधारणरूपेणकारलता २८ याअंन्पायवात॥अन्यथाज्ञानवेनवहेतुतास्कसंस्काराभावादेवस्मृत्यभावश्त्यस्यामिरकचत्वातानचैवल्प व्यायेनोपेक्षान्यत्वस्यापिप्रवेशतिवाच्यापेक्षावस्यतावत्दछटरूपस्यसर्वज्ञपरिछेद्यतयातदन्यत्वस हुयित्वासातथाचेदंत्वाक्छेदेनघटत्वप्रकारकसंस्कारमातिच प्रतिश्दत्वावछेदेनविरोधसंबंधनघटस्वाभा वाप्रकारकेदंवावछिन्नघटत्वप्रकारकज्ञानवरुपनिश्चयजनकतावछेदक अतएवद्रव्यंघटोनबाऽयं घटतिसमूहालंवनस्यायघटोघटखालावांश्चतिसमश्चयस्यापिसंग्रहासंघायस्छलेहतरुपजनकतावछे दकानावाताशसंस्कारस्पस्मतेश्यानुत्यादतिायउस्मृतिप्रत्येवोक्तरुपेणहेतुतासंस्कारप्रतिलिदेखावळे देनघटत्वप्रकारकधीखनेवहेतुता।अन्यथायघटोनवतिसंशयानंतरंकेवलधर्मिस्मरणानुपपतित थाचसंशयकलेश्दंत्वाबछेदनघटत्वप्रकारकसंस्कारसत्वात्तथास्मतिवारगायतजनकतायोनिश्चि यत्वं निवेश्यततिातलाभार्मिस्मरणान्ययानुपपत्याधर्मितावछेदकप्रकारेणधर्मिविषयत्वेषिसंस्कार स्पधर्मितावछेदकावछेदेनघटत्वप्रकारकक्कल्पनभानाभावाताअन्यथासंस्काररवनिश्चयत्वेनहे तुतारतरमृतोवज्ञानत्वनेत्येवर्किनस्याताशुवधर्मितावछेदकप्रकारकसंस्कारंप्रतिशुलधर्मतिाव दे कप्रकारकज्ञानत्वेनैवस्थगवहेवतायाःसर्वसंमतत्वेनैवधर्मिस्मरणापपादनातानचैवंअयंघटोनवेतिसंशया केवलधर्मिणस्वकेवलघटस्थापिरमरणापतितत्रापिधर्मितावछेदकामिश्रितघटरत्येवमाकारकघटत्व प्रकारकज्ञानाबरोधेनघटलप्रकारकज्ञानत्वेनसप्रकारकजन्यज्ञानलेनवाश्यगेवहेतुतावाअवस्थवा च्यत्वादितिवाच्याटवावायदपिसंस्कारस्यापूर्वस्येवसविषयकलेमानामावास्मतित्वन संस्कारलेनै वकार्यकारणलावासंस्कारत्वावछिन्नप्रतिज्ञानत्वेनसत्रकारकजन्यज्ञानत्वेनैवहेतुत्वाचनपेक्षामा तयेततव्यक्तित्वेनहेतुत्वस्याभयमतेप्यादरणीयत्वाचनातिप्रसंगाव्यापारव्यापारिगारेकमेवजन्यतावडे दकमित्यत्रमानानावावाकेवलघटत्वादिस्मतिप्रतिघटत्वप्रकारकावेनहेतुत्वान्मनुतत्रनिश्चयत्व स्यापिनिवेशरत्कजयसिध्धमेवानिवज्ञानलेनस्मतिलेनैवकार्यकारणभावास्तसंस्कारस्येदवाव छेदेनेत्यक्तरूपेगदेवत्वाचनातिप्रसंगश्त्येव किंनस्यादितिवाच्या संस्कारस्यसविषय कत्वासि ध्वेवाज्ञानसविषयकत्वस्यान्नुयवसायेनवग्रहादिति तनाघटपटसमूहालवनस्यपटीशनपेक्षा त्मकस्यघटाशेऽपेक्षात्मकस्यस्वजन्यसंस्कारसेवंधनसत्वासटस्मरणापतानचतदुध्धोधकाभावा २७ दस्मरणायस्पायुरुषस्पपरसंस्कारानंतरंपटसहशविलक्षणवस्तज्ञानानंतर मेवाक्यपटस्मतिमात्र तत्पुरुषातरीयपटरमतिस्तत्रतसुरुषांतरीयपटरमतिप्रतितादृशवस्तज्ञानलेनहेतुत्वेनद्दाधकानावस्या संभवातावमेकस्मिन्नवधदेघटत्वव्यखामयप्रकारकज्ञानावघटत्वांशेऽपेक्षाकाव्यत्वांशी धात्मकातद्रव्यत्वप्रकारकरमत्यापतिवारणायसंस्कारस्यसप्रकारतापिकल्पनीयेतियवंचीतरछले तिप्रसंगवारणायसंस्कारस्पततत्त्रकारकततहिषेध्यादिघटितरूपेणजनकत्वज्ञानस्याज्ञानलेनरमतिले नकार्यकारणभावः कल्य्यतनविशेषरुपेगापिप्रयोजनानावादितितुकतपंथातथावस्मृतिज नकत्वासरुदिति।असकृदनुनक्चरकसंस्कारनावापिसंस्कारांतरसंभवतितिभावानलसंस्कारस्य फलनाश्यत्वेनप्रथमस्मरणेनेवसम्हालवनसंस्कारस्यनाशदनंतरतहिषयांतरस्मरणानुपपतिरत तआह।समानाकरितिघटलप्रकारकसंस्कारंप्रतिघटत्वप्रकारकसंस्कारंप्रतिघटवत्रकारकस्म, तिवेनपटलप्रकारकस्मकारप्रतिपटसप्रकारकस्मतित्वेनमाशकत्वकल्पनाताघटसप्रकारकस्म तिसत्वेपिषटसप्रकारकस्मृत्सनावात्तदुभयप्रकारकसंस्कारस्यादित्यर्थः॥अत्रस्मतिजन्यसंस्कारस्य क्षणकत्वापतिवारणायतताजनकत्वंततत्समतिनास्पतायाप्रत्यासतिरितिध्येयासमूहालंवनारित्यादि नारकर्मिविशेष्यकानेकप्रकारकज्ञानसंग्रहःाननुयक्रमिकमेवस्मरनितसम्हालंवनात्मकंत त्रताशसंस्कारस्मानापत्याकालादरेवनाशकत्वंकल्पतथाचफलमाश्यत्वेमनिवाराततयक्तित्वनना शकलकल्यतेचसकतवतस्यलेपिचरमफलेमेवनाराकरतावरक्ततस्तकालादेविवतततित्वेि ननाशकत्वमनन्यातिकत्वादरमतौतुसंस्कारनाशकतावछदकत्वेनैकाजाविरेवचरमफलमात्रवृत्ति स्मतिबव्याप्याकल्यातथाचपधायकतासंबंधेनविजातीय-स्मतिविशिश्वसंस्कारनाशप्रतिक्जिा तीयस्मृतिलेनहेतुताअितएवविजातीस्मत्येतिजन्यसंस्कारस्यकालांतरजावितियस्मात्यकस्पापिक तातदानीतस्यतयधायकवानविनतहिशिष्टवाभावात अतएवअत्रस्यनायांततस्पतिजनकूल मपिन प्रत्यासतिरक्तस्पतिप्रमतवादतआहाजावतेचेति अस्विहिसडितिस्मरणादिनाकार्यमा सुमितेःहडत्वनामासंस्कारवृतिजीतिविशेषतिदवछिनेचान्वयव्यतिरेकान्यापुनःपुनःस्मरणमिव कारणंतत्रवपूर्वस्मरणसंस्कारदारश्तवसाक्षादेवाअतरवनावनायापडतरभावनाजनकत्वमेनि २८ रेनाध्यकृतानचकस्यचिवस्मतिहयेनकस्यचितमतित्रयणदृष्टतरसंस्कारश्यननुगमतत्पुरुषीयता हसंस्कारप्रतिक्ततातिनामपितवनहेतुत्वकल्पनादितिम्रतिनिहाजातिविशेषावतानासंस्कारजन कतावछेदकरत्यापिकश्चितानन्वेकस्यैवसंस्कारस्यपुनःपुनःस्मृतिजननानंतरंझटित्कद्दोधकास मवधानमेवदार्यतावतैवज्ञटितिसस्मरेसंजवात्तथाचतादृशजातोमानानावश्यतआहापरित्य ज्यवेति अनुनर्वविनापिस्मतित संस्कारसंभावनाविरहात्यज्ञानत्वंनिश्चिताव्यभिचारकमितिव्य निचारजानरूपप्रतिबंधकानावातातदवछेदेनैव तानिश्चयतिनावमारदमेव निश्चिताव्यभिचा रकलमेवहेतुताव कलमितिकार्यतावछेदकंठविशेष्यरूपमेवनिश्चिताव्यभिचारकनसहि ग्धव्यनिवारकंसामान्यरुषाअतएवविशेषणधीजन्यतावछेदकं विशिष्टानुनवत्वमित्यपाध्या याानचापसिध्धांतश्त्यतआहाअलिहितंतत्वातत्रवववस्मितिसहितात्यवानुभवर पप्रत्यक्षहेबरस्त्वित्यापेक्षौरमतिनामित्यादिसमानाधानफकिका स्वाकार्याय:संस्कारतस्कृती योविरोधोनाशलद्दतीनामित्यर्थः अबुलवयरत्वादिति केचितुयत्रएकस्मिन्नपिघटेअयंघट शतिपयक्षानंतरंदिवसादिविलंबननायंघटश्त्यमित्यादिकानसनंतत्रताहसंस्कारसमन्विप्रस्चिनिश्चयले नदेखत्वविवक्षणेपिताहा निश्चयदयजनितसंस्कारहयसत्वात्संशयात्मकस्मृत्यापतिरस्तथाविधस्मतिवारणा येत्वावछेदेनघटत्वप्रकारकरमतिप्रतिश्दंवावछेदेनघटवानावाप्रकारकस्मृतिसामय्यारवंतावाघट ला भावप्रकारकस्मृतिप्रतिताहाघरवप्रकारकस्मृतिसामया:प्रतिबंधकलमवश्यंवाच्यातथाचस्मतिन नकातायासंस्कारजनकरायांचनिश्श्यत्वाप्रवेशपिनक्षतामवतत्रानुमित्यादिनाश्र्वसंस्कारानाश्यते अनु मित्यादेस्तानाप्रत्यक्षाविधित्वेनताजनितसंस्कारानाशाक्यलादित्याहासाक्षाजन्यत्वं वाध्यवाहित प्राकालतिलप्रत्यासत्यानाशपरामर्शजन्यत्वातनमिध्वादिनाशकालीनोनविशेषगज्ञानतयापरामर्श जन्यत्वसंवपिततत्मारकारपवप्रत्यासतिःनततादृशमाकालवृतित्वमितिप्रसंगः॥अनाजावापेक्षयांगी स्वमेवास्वरसप्रकांतरेगापिस्मरणातिव्याप्तिवारणाप्रकारंदर्शयतिाकिंचेतितलयवैशिष्ट्यतिामाप्तिप्रका रणधूमपर्वतनिरूपितातायापर्वतत्वरूपेणपर्वतव्याप्यनिरुपितापारतायावाअवगहिवाच्यातिनप्रमयमि तिज्ञानस्यव्यापपर्वतत्याहेश्चवारांआधेटालाधारवयोश्चसमानसंविसंवेद्यत्वाददोमाप्तिप्रकारेणधर्म २९ पर्वताधियत्वावगाहित्वस्यपर्वतत्वरूपेणपर्ववन्हि व्यापारधारखावगादित्वस्यचान्यतरदेववाहेनुत्तावच्छेद कालक्षणघटकमपिति।अन्यथासंभवापातातातदेवतादृशवैशिष्टयावगाहिज्ञानत्वावलिन्नहतलमेवान नुस्मतावप्युक्तरूपेणकतोनहेतुतेसतआहाएकतरेतिपर्वतवन्हिव्याप्पतिज्ञानातपर्वतोवन्हियाप्प वानितिस्मरणादित्यर्थः अन्यथानुमिताविवरसतावनियवेशिश्यावगाहिलेनहेतुले।अनियमनाविशे ध्यानियामककार्यकारणनावरूपनियमविरहणाएकविशष्पकमतिसामय्यारवान्यविशेष्यकरमतिसाम प्रीत्वातानियमननियमत ननयविशेष्यकतापतिरित्यर्थावाननुतहिशेष्यकतस्रकारकस्मृतितत्त्रकारक तद्विशेष्पकधीवनहेतुत्वाअतएवरमतेनेलियविशेष्पकत्वाएवझनयशिष्टपावहिलेनापिसामान्यनहे तुतायविशेषयोरितिन्यायानअतअहसमानप्रकारकलेनैवेति तथाचतासामान्यहेतृतयेवयहिशेषयोरि तिव्याप्तेिश्वरितार्थलालतयाप्तिकलावन्नयवैशिष्टयावगाहिलेनहेतुत्वमितिभावाकिचिएकतरविशेष्य कज्ञानादन्यतरविशेष्यकरमतिरखीकारेसमानप्रकारकतेनज्ञानस्मरणयो कार्यकारणलावन्नंगप्रसंगश्ता शयेनाहसमानप्रकारकखेनैवेतिव्याचकुरातत्रस्मृतौविशिष्यवतस्रकारकतहिशेष्यकत्वादिनैवाएनकारव्यब द्यमाहानतकरुयेणेतिगतदुःनववैशिष्टयावगाहिलेनेलगाएपंचवजयवैशिष्टयावगाहिलेनहेतुत्वविवक्षणेच विशिष्ठवैशिष्ट्यवोधादावियादिनाताशपदार्थापरिकतिजन्मज्ञाद्ववोधपरियाहेत्तामवेत्यनेनर्वतास्व रसास्वचितानिनरामितिनातिव्याशिनांक सननान्वयातहेतुमाहातथैवेलिताशरूयावचिन्नहेतुत्व स्यैवेत्यर्थःपर्वतेवन्हिव्याप्यन्त्सनुनवस्यपर्वतोवन्हि व्याप्यवानितिस्मृतिसमानविषयत्वसत्वाततस्तदुत्पतिसं भावनदातिव्याप्तिाकोदाचिस्यातानधनावन्यायकानावप्रतियोगिधूमवावपर्वतइत्यनुभवस्यवन्हियाप्प वानपर्वतरतिस्मतिभिन्नविषयकतयाततस्तदुसतेरसंतासंभविखनस्मतीतेनरूपेणहत्त्वस्यासाभवा दितिव्यानिशकस्पदमपिनेतिनावराजक्तरूपेणहेतुत्वस्यलक्षणनिवेशदेवाव्याप्यवत्यक्षादीसादिनापक्ष विशिष्टव्याय्यस्यपरियहाव्याप्यविशेष्यकपरामर्गस्यदेवतावादिनयेपर्वतेवन्हिव्यामऽतिज्ञानत्वेनेवहे उत्खादितिलावायेषामविशिष्ठवशिष्टयबोधलावछिन्नंप्रतिविशेषणताक्छेदकप्रकारेकनिश्चयत्वननहेतुत्वंत न्मतेय्यभावप्रत्यक्षप्रतियोगिताबछेदकप्रकारकप्रतियोगिनिश्चयत्वेनहेवत्ववाच्यातथाचतदादायतादृशानाव प्रत्यक्षेतिव्याप्तिःस्मात्सापिप्रकृतविवक्षयानसंभवतितिभावाहितुलेपीत्यपिकारोऽस्वरसस्चनायातहीजंब ३० प्रतियोगिधियोजन्यता नानावप्रत्यक्षत्वमवछेदकंदंवादिनातनत्यक्षेयभिचारातानापिघटवरूपेण प्रतियोगितासंबंधेनघटप्रकारकानावप्रत्यक्षवंतथामानाभावातावरक्ततस्तप्रतियोगिज्ञानानावदग्ण यातत्सत्वेपिवाअभावत्वावछेदेनघीयत्वान्नावसंसर्गप्रहेणनेत्याकारकप्रत्ययप्रसंगातथाचततदिदि यसंबंधविशेषणताया:घटवविशिष्ठवैशिष्ट्यावगायभावप्रकारकप्रत्यक्षवापटत्त्वविशिष्टवैशिट्यावगा ह्यभावप्रकारकप्रत्यक्षदंतेनातविपत्यक्षापगमेचईदवप्रकारकाभावसमत्वनानैवकार्यताक्छेदकंप तरबविशेष्यविशेषणमितिन्यायेनापिनाभावधी:अतएवविशिष्टवीशष्टयविधिसामान्यहितोरेवन्दुत्यतीन पृथककार्यकारणभावकल्पनेतिध्येयानन्वाधारवाधियत्वया:समानसंविसंवेद्यविमानानावातावान्य तरंवगौरवादेवनजनकतावछेदकमतीवन्हिव्याप्यवानपर्वतः पर्वतयन्दियाव्यतिज्ञानप्रतिस्विकस्ये वहेतुत्ववाच्यातथाचातिप्रसंगस्तदवस्वश्वत्यतआहाव्याप्तविषयकवेनेतिायतनधान्यविषयक बविवक्षणजन्पविशिष्ठज्ञानत्वावछिन्नप्रतिविशेषाधियोहेतुत्वस्छापने वश्याकपेयविशेषतावच्छे दकप्रकारकत्वसत्यानाशाविशिष्टवैशिष्टयवीधत्वावछिन्नंप्रत्यिपिविशेषणतावछेदकप्रकारकधियोहेनु %D खव्यवस्वापयित्वंस्पादिमायेनतत्रैववाभिचारंवारयतिमतिमित्यादिनावचिस्वतः क्वचिदव्यापारतोज्यन्यवि शिष्टज्ञानखावछिन्नप्रतिविशेषणज्ञानस्याव्यवहिर्वतित्वमित्यर्थः।विशेषणधियोहेतुत्वस्मत्यादिषष्ठयंतचतुष्टय स्यकल्पनादित्यग्रेतनेनान्वयनसंबंधनेदेन व्यापकतभिदातनैकहैतुकासंस्कारस्यव्यायारतापिनसनव तिसंस्कारमजनपित्वापिविशेषगज्ञानेनविशिष्टज्ञानजननादतआहानिर्विकल्पकामकस्यति तथा वसत्रिद विशेषणाधियःसाक्षाध्धेतत्वमितिनावाननुसमानप्रकारकसमानविशेष्यकत्वेनैवस्मृतिप्रतिकारावंज्ञा नस्पकत्यनिर्विकल्पकात्मकस्मृतिप्रतिकारणातरस्यकातिावछेदकांतरस्यचकल्पनंगौरवपराहकतान चघटत्वांशेन्याप्रकारकघटत्वविषयकंसतिप्रतितादृशघटबधीविनासंबंधविधयासमवायस्मतिंप्रतिता दृशसमवायविषयकधीत्वनाघटविषयकस्मतिप्रतिघरधीखेनचकार्यकारणभावकल्पनाताघटवष कारकघटविशेष्यकरमतिवनकार्यतावछेदकमतीनिर्विकल्यात्मकंस्मरनानुपयन्न मितिवाचारक स्पघटस्यघटत्वनघटोतरस्यव्यत्वेनैवग्रहघटोतरविशेष्यकघटत्वप्रकारकस्मरणापतेरतआहाअनुल वमिति तथाचविशिष्टानुनववंतजान्पताबछेदक मितिनसतो व्यभिचारतिभावातस्याविशेषणथियःविय ३१ मनोविषयसम्तरिति अपेक्षाबुध्यात्मकज्ञानेनछादिकंनजन्यतश्त्यारायःसाध्यादरियादिनापहिव्हलुत्ताबछे दकसंबंधसाध्यतावदकसंबंधपरिग्रहादिवादितिगसमा चन्हिव्यापामिछायांवन्दियाथ्यांचपर्बतसाका रकपरामशीनजातायांपर्वतोवन्हिमाश्चत्यनुमितावित्यतस्मातहामिप्रकारकपक्षधर्मवानिश्चयजन्यायांसा पित्याप्तिरविअनुभवत्वव्यापलंतल्फनसृस्तित्वातचानुनवनिष्टनेदप्रतियोगिताबछेदकवारचाअनुलवत्व व्याप्पजातिमत्वविवक्षणचाअनुलवत्वव्याप्यत्वापक्षपालाद्यवार्थमाहापर्वतवन्हीतिप्रायनयुक्तालन यवैशिष्ठयावगाहित्वस्यकारणतानवछेदकलादाहाावनिच्याप्पवसर्वतइतिप्रतियोगिकीतवत्सतंचका यातायाविशेषगाअवछेदकत्वमवछेदकताश्रयत्वंनत्ववछेदकवपर्यायाधिकरणाअवछेदकताश्रयः ताहशविशिष्टचारिरघटकपदार्थस्तामएवतथाचपर्वतविशेष्यकवन्हि प्रकारकालुमितित्वस्यावछेदकलेव हिवादेरपितहटकतयातदापति यान्तिरतानतिरितिज्ञानसमवेतेपर्थःआलाकादिलिंगकानुमितिच्या वृत्तस्ववन्हियाप्यनमवानपर्वतश्त्येताहशपरामर्शव्यवहितोतरतावावन्सनुमिनिवस्यकार्यतावच्छेदक तत्घटकज्ञानलमादायज्ञानमत्रिऽतिनिराहासामानाधिकरण्येनेति ज्ञानत्वस्यकार्यतासामानाधिकर ।
........................ एयसत्वपिसामानाधिकरण्यसंबंधेननावछेदकवा किंवव्यवहितोतरत्वपरिचायकपरामर्शघटकनया नुमितित्वस्पचताशसंर्वधनवावठेदकत्वाताहशानुमिति:कार्यतिकार्यताप्रदेसामानाधिकरण्यसंबंधने वलस्यावछेदकत्वावगाहनादितिलावाव्यात्यविषयकेसवाखंडानावपटकतयोवय नावेपितदपेक्षया लाघवादाहायाप्तिलानशताव्याप्तिनानेऽवश्यंन्नासमनंसाध्यामपितितदविषयकलोपादानेडसंभवश्यतस्ता दृशानुमित्यविषयतितिच्यातिपरामाधीनानुमित्यविषयोघटादिस्तदविषयकवेताहशविशिष्टवशिष्टयवे धतिव्याप्तिरतापूर्वप्रतिकातथाचानावाविषयकखेहेत्वविषयकत्वंवायमित्यर्थःनिनुपर्वतोवन्हिमानि समितिखापछिलप्रतिवर्वतोवन्हिव्याप्यमावानितिपरामर्शत्वेननजनकतावन्दिव्याप्येतद्रूपवाननिपर्वत तिज्ञानजन्मेव्याजीचारातानापियन्हियाप्यूधर्मवानपर्वतप्रतियरामीव्यवहितोतरतादृशानुमितित्वंतत्कार्यताव बदकाअव्यवहितोतरलंहिताहरापरामर्शधिकरणकालधंसाधिकरणवसतिताहशपरामर्शध्वंसाधिकर गावंतचाप्रसिध्धाकालमात्रस्यैवताहावंसाधिकरणकालध्वंसाधिकरणलावाअदिनात्यसारेअनंताना मेवताहापरामर्शनानारावातत्सरामयित्यधिकरणकालध्वंसाधिकरणविसतितसरामर्शयक्तिध्वंसाधि ३२ -- .
कस्कालयसानधिकरणलरुपेअव्यवहितीतरत्नेकार्यतावछेदकामतः परामर्शवस्याउमितित्वस्पचकार्यका रगतयारवछेदकलमानभावनचततदव्यवहितोतरत्वसंवैधेनसामानाधिकरण्यविशेषितेनयरामविद नुमितित्वमेतयाताहामेकपदार्थयरिताव्यवहितीतरत्रस्यसंबंधत्वमानालावात्मानचैककालावछेदेनेका त्मवृतित्वप्रत्यासत्वापरामशीविशिष्टानुमितित्वतयाक्षिणयात्मक कालाधर्तव्योऽतानविनस्यवस्ळपरा मर्शजन्यानुमितिअसंगहतिवाच्यारिततरुपलिंगकवन्ानुमितिहितियक्षटतियक्षणवाभूमपरामर्श सदितादृशानुमितावपितेनसंबंधेनधमपरामरवदनुमितित्वसत्वेनतंत्रचपरामदस्यिहउले नहेतुलेनहेतु वनव्यभिचातास्वप्रागलोवाधिकरणक्षणवृतिपरामर्णाधिकरणक्षणहयायवछेदनकात्मवृतित्वसंवेधल मानानावतिअस्वरसान्मलोतंलसणामपेक्ष्यलक्षणातरमाहायोकाचिदिति केचियत्रविषयवि शशेयकेनव्यायनैवव्यायकानुमितयस्तत्रतव्याप्यविशिष्टतादृशपक्षजानवनतसक्षकतरदशविष यविशेषानुमितिवनकार्यकारणभविवाधकानविनतदनुमितित्वमादायजातिघटितमूलोक्तलक्षणमनाक लमित्याहालिंगोपहितलैंगिकनानपक्षेचन्हिव्याप्मधमवानपर्वतप्रतिपरामर्शस्यवन्हिव्याथ्यधुमवानपर्वतोव हिमानित्यनुमितित्वमेवकार्यतावछेदका अतएवालोकपरामर्शजन्यावृमितीनमनिवासातत्रवन्हिव्याप्यालोकवा नपर्वतीवन्दिमानित्याकारकानुमितरंगीकारावालिंगानुपधानपक्षपिर्वपतोवन्हिमानित्यनुमितित्वनकार्यताब निहव्याप्यचमवानपर्वततिपरामर्शत्वेनजनकतावन्हिमत्यर्वतस्यानुमितेश्वलिंगकतत मिति स्वरूपविष चितवकार्यतावछेदक संबंध: अमवाहनोतरत्वापेक्षयालधुवावगतस्वरूपस्यसंवंधत्वनकमत्वाचातानाला कादिलिंगकानुमितव्यनिचारसाएवलोकादिलिंगकानुमितावचीत्यपिवदंतिमानसत्वव्याप्यज्यातिविशेषर वपरामर्शर्वप्रनुमितिवावछिन्नजनकताबछेदकमितिलुकश्चितातन्तकचिदेवपकिंचिदेवसाध्यंअनुमि तिविषयोनाधररत्पत्रनिपामकालभिवन्हिव्यापधुमवानपर्वतइतिपरावापिघटामुमितिप्रसंगावामधषदा नुमितोघटपरा:कारणताहापरामर्शघटस्यापिविषत्वसंभवातातदनुमितोतयाप्पक्यक्षजानत्वेन विशि व्यहत्त्वकल्पनेपिरामर्शत्वेनात्यानवानुमितित्वावछिन्नस्याकस्मिकतापतिज्ञानवनवतदवछिन्न प्रतिहेवृत्तस्यरुवचत्वादितितव्यक्तिलिंगग्राहिकतयाअनुमितिव्यक्तिपरिग्रहासमवेतांतमन्यांतमवि तोतंचधमीवशेषगाएतनानायेवधर्मपद।तत्र प्रत्यक्षवादिवारणायावाद्याप्रत्यक्षवादरपिकालिकसंबंधे ३३ नअनुमितिकृतित्वावासमवैति अनुभूतवारणायद्वितीयाअत्रावुनववंतव्यक्तित्वेनोपायतद्यक्तित्वापछि लप्रतियोगिताकोनदाविवसितःअन्यथानुनवान्यासमवेतसकलानुभवसमवेतत्वरूपानुनवलवप्रविष्टस कलानुलवसमवेतत्वावचिन्नप्रतिणेगिताकन्नदस्यविवक्षितत्वेसतादीनामपिवारोऽनुभवासन्योनवित्सस्स वैयथ्यापातात ज्ञानलादिवारणायततियविशेषण अनुमितित्वस्यापिकालिकसंबंधनानुभवान्सस्मिनका लादोरतेरप्रसिध्धिरतोऽसमवेतेतिाताधर्मस्यकालादावतिप्रसक्तवादाहासमवायित्वादितितथा चसमवायत्समवायसंबंधेनताहालक्षणमितिनावस्वीदिशादवोधातास्वर्गादिकमनुभवाभीत्यवन्नु व्यवसायानावावाप्रत्यक्षवादन्यत्नानुनववस्मतिव्याहतीनुनवव्यवहारःस्मरणान्यज्ञानवनिर्वधनइति मतेनआहाअनुलवतजातितिातथाचनिष्प्रयोजकृतयानुनत्वान्यत्तिविहायस्मरणान्यज्ञानान्यासमवेत विगौरवागास्मरणासमवेतत्वमेवोपादेयमितिभावशायद्यपिअनुन्नत्वंजात्यनंगिकरितितव्यक्तिसमवे तप्रत्यक्षासमवेतधर्मसामावापिवलक्षणंसुवचमेवतथापिप्रत्यक्षादिप्रमित्विकस्येवलक्षणमने मोक्ता तब्यक्तिपदेनप्रत्यक्षप्रमितिव्यक्तिपरिग्रहप्रत्यक्षमिते एवंशयक्तिपरिग्रहशाहसायनिनलझा कथनसंभवाताएवमपमितावपीतिभावाव्याप्तिजानकरापरामर्शव्यापार व्यापारव्यापारियोरिक मेवजन्यतावच्छेदकंतष्ट्रवव्यापारव्यापारिजावसंभवादितिमतानुसारणहाव्याग्निज्ञानत्ववछिनेति वन्हिव्यायधमवत्पर्वतवानितिविशिष्ठवशिष्ठयावोधत्वावछिन्तकार्यतावारणायव्याप्तिज्ञानले स्यादिाव्याप्तिज्ञानत्वावछिन्नकारणताततप्रतियोगिककार्यतायायदवछेदकंतदवछिन्नत्यर्थयातिज्ञा नलावछिन्नकारणताप्रतियोगिकप्रतिकार्यतावारणायविशिष्टपूरामर्शवावछिन्नत्यादितित्रहि व्याप्तिजानत्वावछिन्नस्वकार्यतावछेदकं यातिविशिष्टज्ञानत्वंपरामस्थितुताराविशिष्टवैशिष्टयज्ञा नत्वमितिनैकमनयकार्यतावछेदकमितितदादायप्रत्यक्षादीनातिमाप्तिानचवन्हिव्याप्तिज्ञानस्यतद व्यवहितातरवन्समितित्ववन्दिव्याप्यधमवानिपर्वतइतिपरामस्थितदव्यवहिनीतरपर्वतविशेष्य कवन्यनुमितिकार्यतावच्छेदकमित्यत्रापि नैकमवछेदकमितिवायावन्हिव्यायाधमावन्हिव्याप्यरू पविशेषवानपर्वततिसमूहालवनात्मकव्याप्तिज्ञानायवदितीतरबन्सुनुमितोस्वजन्यपरामर्शसंबंधन धूमियव्याप्तिज्ञानाव्यवहितोतवन्यनुमितीस्वजन्यपरामसिंबंधेनधमीयमाप्तिज्ञानस्पअनिचारित ३४ याकारणखानविनतजन्पतायामपितानाधमपरामर्शव्यवहितोतरताशवन्धनुमितिलस्मादिकत्वाताय तुव्याप्तिज्ञानत्वावछिन्न कारणताप्रतियोगिककार्यतावबंदकंवन्समितिलातदवछिन्नातवघटि तधमीवछिन्नापर्वतविशेष्यकवन्यनुमितित्वस्यपरामजिन्यतावछेदकस्यवस्वनुमितिवघटितत्वादि तितन्लाव्यातिविशिष्टवसर्वतवैशिष्टपस्यज्ञानत्वस्पताइवापरामर्शअन्पतावछेदकसमामिविशिष्टज्ञा नवरूपताहाबछेदकघटितत्यादतिव्याप्तिरितिकब्धिरित्यस्वरसस्तहीजलव्यामिशरीरघरकतावसदा थानास्मृतीविष्णेनिशेषणमितिरीयत्रपरामस्तित्रयनिचारताव्यामिजानलनकारातेवनारवमयहि तातरस्पततव्यक्तिविश्रांततयाकार्यतानवडेदकत्वातपरामर्शवमपिनजनकतावछेदकमित्यादिाय सधर्मतेतिापक्षात्वस्यविनोषणलंचविशेष्यान्नयिनान्वयित्वपक्षधमताज्ञानेसत्रवज्ञानमेवपक्षतायाः परंपरयाविष्यातदन्वयीजन्यतातत्यक्षताप्यन्वयातासर्यवशाच निसाझादन्वितस्यभर्मतादरवि शेषणस्वपिधर्मताविशेषणपक्षविशेषणीभूतपक्षतायाअपिविशषवनजन्यतायामप्यन्वयशालोहि तोलीषाऋविजापतात्यादेललीयस्यप्राप्तत्वादविवक्षितस्यापिविशेषगीतलोहित्यविशेषणत्वेने साधनतान्वयातिनावपक्षधर्मतत्यत्रलक्षणवाक्यपक्षतासहकृतसंबंधेनप्रथमज्ञानेवित्रोषामित्यापिक शिवाययाताया:सिध्ध सोपिषाविरहविशिष्टसिवनावरूपायाःकालाद्यतीद्रियपदार्थस्तित्वेननप्रत्यक्ष लमताविशेष्यतिाविशेषणवतिविशिष्टानावास्यविशेष्यालावरूपत्वावेवविशेष्यतिविशिष्टानावस्पविशे पराभावरूपत्वावगविशिष्ठाभावस्यातिरिक्तत्वेयत्र विषयविषयविशेषेसिषार्धायषाप्रककोनानुमित्कलाद स्तत्रसिध्धनावरांचयक्षतात्वातएवंयत्रसिधिकालेसिवाधयिषाप्रकवानुमितिसावसिषाधयिषायाएव पक्षमात्वात् तस्याश्चप्रत्यक्षजनकत्वादतिव्याप्तिरितिपरामर्शायादानमितिलावातत्वेनापरामविनातवेनेत्य स्यफलमाहावाधादीति आदिनासाप्रतियरिग्रहातच्चानु मितिसामानावसचनायादेवाचखसामग्रीव शानाप्रतियोगितिसिध्धजावप्रतियोगिसिध्धिविषयकणेत्य अत्रचसिञ्चित्वप्रकारकसिध्धिज्ञानले नसिध्धजावजन्यतोवछेदकतछोकिकप्रत्यक्षवावछिन्नंप्रतिजनकत्वं मिश्रादीनासमतनैकाबळेदनेस स्याफलमाहातालयसम्रहालंवनप्रतिनिवपरामप्रत्यक्षेपण्मत्वेनहेतुकारणत्वानावादेवावछेदेनेति अर्थमितिवाच्यावन्हियाव्यश्मवान्पर्वतोनास्तिसिध्वनावश्चतिसम्हालेवनतिव्याप्तिईश्व्यातचित्यमिति॥ ३५ चितवीपरामर्शजन्यतावछेदककोटौतलिंगकलंनिविष्पक्षताजसताक्छेदककोटीतलिशनमफलं गयदिचूविषयितासंबंधेनवछेदकस्यैक्यविवक्ष्यततदानापंदोषापर्वतोवन्हिमानित्यनुमितिलंसिध्यभाव स्पकार्यतावच्छेदकंबन्हिव्याप्यधमवान् पर्वतरतियरामर्वस्यकार्यताबछेदकंधमलिगकपर्वतोवन्हिमा नित्यनुमितिवाउन्नयत्रैववन्हिमसर्वतत्वस्यविषयतावछेदकत्वातानचपक्षतावछेदकसामानाधिक रोयनसिध्वरमावस्यकार्यतावदकंयस्तावछेदकसमानाधिकरएपमात्रावगाहिअनुमितित्वपर्वतावा। वछिन्नसामानाधिकरण्यनपरामर्शस्यनुपर्वतविशेष्यकवन्धनुमितिलपर्वतत्वावछेदनवन्यनुमितिसाधा रणपर्वतलावछेदेनवन्हिष्पपरामदास्पापितसामानाधिकरण्यावगादित्वेनव्यभिचाराभावादितिवाये ॥अवाछेदकावछिन्नसिंचनावसामानाधिकरएपावगादिपरामर्शयोरेवतेनिवेशशतापर्वतत्वसामा नाधिकरएपनवन्ह्यनुमितित्वस्यतदुभयजन्यतावछेदकबातअनछेदकाबछेदेनानुमितावपिसामानाधिक रण्याचगाहित्वसत्वादितिदिकाव्याप्तिज्ञानत्वामाप्तिप्रकारकज्ञानवापक्षधमतांशेयातिप्रकारकनिश्चय खेनहेतुतायाव्याप्तिप्रकारकज्ञानत्वस्यापिनिवेशवाप्तिज्ञानत्वव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मत्तानिश्चयत्वमि निवार्यव्याप्तिप्रकारकज्ञानत्वादेलयुमाप्तिप्रकारकज्ञानघटितत्वातस्यैवतादात्म्पनहेतुत्वमचितमित्या शथनाहातदात्मनेतिरामनुआनेःसाध्यसाधनादेना ननुगवाव्याप्तिज्ञानजन्यरतिताहशजातिमकरण वस्यसकलव्याप्तिज्ञानस्यनिष्ठत्वातनागासिध्धिवारणमेवाधिकंशप्रयोजनस्यादतआहाव्यारिति अधिकस्यतादृशजातिमकरणत्वस्यानागासिधितिगतवाव्याप्तियहानौययिकनवानतत्सार्थक समितिभावः॥फलायोगव्यवछिन्नंकारणकरणामितिलक्षणनिप्रायेगाहाफलोपहितस्पति तथा चफलानुपहित्तेपिव्याप्तिज्ञानत्वसत्वेनव्यानचानदारणायताइवाजातिमकरणवंफलोपधानकर्षदेत कार्यमितिमात्राअनुमितिस्वरुपयोस्योग्यलक्ष्यत्वेनक्षतिरितिभाशय नाहाकरणत्वेतितथा चयनिटे निन्यायातधर्मिनेदाटवेयर्थ्यमितिनावः॥ज्ञानववादीत्यादिनाज्ञानवपरिग्रहायद्यपियाप्तिज्ञानलमे वकरणवतस्थचव्याप्तिज्ञानबलेनेवव्याप्तिग्रहसेनवःगातथापियानिज्ञानांतरत्रिकारणानांतरस्य प्रकृतविशेषणविनाव्यास्पग्रहातस्यसार्थकत्वमितिनावखरुपसंबंधरूपकारणतानिनवेत्यविषदं तितादृशज्ञानत्वंपरामरीत्वातस्वकारतानात्मकत्वावधर्मिदत्यन्ये॥धूमप्रागन्नाववतधमि ३क्ष जदेपिवैपय मितिमत्तेनाहाव्यतिरेकेतिादित्वज्ञावनिरुपितसाध्यानावनिष्टव्यासपातयहितोयमेशं कानवकारशादितिलावानित्यवेपीतियद्यय्पनिसमविसर्वनस्वरूपतःप्रत्यक्षापजीवकंतथाप्पडद्दाराऽनि समात्रस्मेवप्रत्यक्षोपजीवकत्वंसंभवतीतितथागज्ञानाकरणकति ज्ञानत्वत्वावछिन्नकरणतालाववत् ज्ञानत्वज्ञानकरणकत्तव्यनिवार्यतुत्रवत्वव्याप्यजातिमत्ववार्थ अनानुमिनोमिनसाक्षाकारोमीस नुयवसायवलादनुमितेःप्रत्यक्षवजात्सेदसिध्धेतकरणस्यापिलक्षारपसावजनीनमतीनुमितायुक्तल क्षणातिव्याप्तिःफलवैजात्याचीनप्रमाणातरवकूल्यनस्पनायसदिकेसस्वरसःकश्मिदित्येनेनसूचिता सिध्ध सिध्धिमाधातादाहअनुमानलेनेतिाकख्यार्थपरत्वेनानुमानपर्दसंगमयति असदिति तन्मतेपदार्थी नामलीकरवशक्तिरगताकारमात्रस्येवालीकत्वादितिाप्रमाणांतरत्वकल्पनस्यनापकादिकत्यस्वरस: कैयिदित्यननसूचित्तासिध्यसिध्धिव्याधाता.दाहअनुमान लेनेतिगमरवार्थपरत्वेनानुमानपदसंग भयति असदिति तन्मतिपदार्थानामलीकरवशक्तिरतुगताकारमात्रस्यवालिकत्वादितिाप्रमारंगातर विषयस्वलक्षणविषकवरूपसंवादोनसंभावनायामलीकविषयिष्यामतआहासंवादेति यथाक्रतत्यागे वीजमाहसंभावितस्पतिाअसत्वेहेतुरनुगताकारस्पतिापरमार्थसनयास्वलक्षणतन्मात्रविषकमित्यर्थः जखमसाधारणमनेकदेशकालावनिस्वात्मकंतदेवलक्षणंव्यावर्तकंयस्यतन्मते देनधर्मिधर्मनावस्या नन्कषगमातभरतेनानुगतधर्मसंबंधेनतस्पध्मावृतकलेनसदसतसंबंधानाबाकतस्परमार्थस समितिकानुकतानिनुतन्मतिनतत्संवादलक्षणेरवापराध्यक्षयक्तबारेकैकरवलक्षाराविषयकवार जगतःक्षण गित्वालाकिंचनिरुतसंवादस्यपरमार्थसहिषयघटितमूर्तिकस्यविकल्पना संस्पलिये नमोपीत्यतातन्मतसिध्धंसवादरवोपपादयति अध्यक्षमलेकेतिवाशविषाणविकल्पनामनादिवासना परीपाकमात्रमूलकानांवारणार्थमध्यक्षमलकेति॥असंभावितस्मत्स्नुषज्यतातथा वसंभावितस्या ध्यक्षमूलकविकल्यानिखितत्वातसंभावनायामध्यक्षमलेकविकल्पोनिवितविषयकत्वंसंवादर त्यन्तिपंचम्यनुपपतिशासमयसंभावनयवाही प्रतिस्यादतनक्तंनिर्णयेति आदिनाआकांक्षा तात्पर्यादिनिर्णयरिग्रहमानाप्रत्यक्षप्रमाणमितितिातथाचवानिमतस्यप्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणत्वाभावव्य वस्छाप्यनस्यानुयुगलेनैवात्रुगतेनैवानुमानाप्रामाण्यसाधनंबाची कस्मेतिनावाप्रमाणसाधर्मस्य ३७ . जका प्रमाणसाधर्मत्वेनप्रमाणवाभावव्याय्यत्तेत्यतआहाप्रमाणेति।प्रमाणताप्रयोजकमिंद्रियत्वमानिनि श्वद्यावादिचकतरसिध्धातयाचपूर्वव्यभिचारकोपर्वणनव्याप्तिनिश्चयानावदर्शनदाराप्रमाणताप्रयो तिरुपश्चमत्स्यसंपादनायवेतिनावादृष्टसाध्यसाधनवतयानिश्चितंतस्यसाधर्म साध्यवाथ्यहेतुरुपंतस्सदृष्टज्ञानमा अतितत्वस्याविवक्षणानथाचतायभानसाधर्मस्पतिवार्थ जानकर शतापक्षमितिश्रित्याशयति।साध्यमदनिस्यवेति अनिहितमेवेति व्यवहारहेतुरित्यनेनान्वित तथा चानुमानाप्रामाण्यापरकीयसंदेहादिकंचसाधपदर्शनेन संभाव्यतन्यवदागययतिरिकतकल्पमित्य किवितुअभिहितमेवसाधम्र्यदर्शनप्रमाणताप्रयोजकरूपश्यन्यत्वदर्शनासलावनाअनुमानप्रामाण्य संभावनानिनुसंभावनायकभप्रामाण्यव्यवहार कियधापरकीयसंदेहादिकमनिएयितदुछेदाय शप्रयोगश्त्यतआहासनावनक्वेतिातथाचपरकीयसंदेहादिकमपिसाव्यवतानाःप्रयोगश्त्यर्थ व्याचकुअपाततिायावदसतख्यातिर्नयवस्लाप्पतइत्यर्थः। तसिध्याउन्नमस्यासवरव्यातिरुपत यात्रमजनकलसिध्यावपिनाप्रामाण्यानावसिध्धिरितिभावाविषयवाधेतिगअप्रामाण्यजाववतिअ प्राणपत्वप्रकारकत्वरुबनुमत्वस्पविशेष्येष्यप्रामाण्यानाववाविनानुपपतेरितिनावशयोहिरजतत्वप्न कारकलात्मकरजतत्वप्रमात्रमसाधारणधर्मदर्शनाचनवेतत्वकतेनसंभवतात्याह।अनुगताकारसंपत्रि निवादिनअनेनसाधारणधर्मवाधर्मिज्ञाननिरासःपरमार्थसदित्यनेनविशेषादर्शनस्यनिरासातादृश स्वलक्षणविशयककत्वस्यवमावर्तकधर्मविधयासंशयविरोधिलादिति कोटिरूपविशेषनिश्चयमपिदर्श यतिरिखनस्वात्मकेनसंवेदनेनसंविदितंविधायीकृतंग्रामाण्ययस्पतिसविल्पकेसंशयकारणोपपतिमाद परविति।प्रत्यक्षेप्रमाणसंकाविरहात्कयमिंदियार्थसंलिकानिंतरमतन्नज्ञानेऽप्रामाएपसंशयानुन वश्यतआहातदंतरलाविानीतिसमनिखिनोविषईलताअनुगताकारोयेनतत्रासन्नात्रेतिाअस दविषयत्वेसतिसविषयकूलसन्मात्रावलवनतंतबननिर्विकल्पकविषय असत्यटितमूर्तिकत्वादिषत्मि तानवस्छापत्ताचानचदई संभावनियातथाप्रत्यक्षसन्मात्रावलंबनवप्रामाण्यादीनामप्रामाणिक वापातातासंभावनाया:प्रमावानावादितिनावासति॥ ॥इतिनिम्मितिलक्षणं॥ ७॥ ७ ३८