·No text on this page.

·PATANISEDImp repregnagarmulacmame
HEMATION
२३५
॥ श्रीः॥
ध्यकौमुदी-रहस्यम्
[प्रश्नोत्तरी]
रचयिता-
पण्डित श्री रामचन्द्र झा व्याकरणाचार्य:
प्रकाशकः
चौखम्बा-संस्कृत-सीरिज बनारस-१
सं० २०१०]
सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकाधीनाः ।
[ई. १९५३

·हुए प्रश्नों के सर्वसाधारण मध्यमा परीक्षाके अनिवार्य पत्रमें निर्धारित मध्यकौमुदीकी सबसे सरल सुविस्तृत 'सुधा-इन्दुमती' संस्कृत-हिन्दीटीकाका सम्पादन करने के पश्चात् शास्त्रान्तरमें प्रविष्ट छात्रोंकी विशेष सुविधाके लिये मैंने मध्यकौमुदीकी लघु टीकाके रूपमें ही इस प्रश्नोत्तरीका निर्माण किया है। इसमें परीक्षा में आये अतिरिक्त भी प्रायः सभी प्रष्टव्य स्थलोंकी परीक्षोपयोगी व्याख्या की गई सन् १९५३ तक की परीक्षामें आये हुए प्रश्नों के आगे तत्तत् ईस्वियोंकी संख्या देकर उनके उत्तर प्रकरणानुसार लिखे गये हैं। प्रश्नोंके अविकल रूप पुस्तकके अन्तमें यथावत् छापे गये हैं। परीक्षाथियोंको चाहिये कि अध्ययनके समयसे ही प्रकरणा- नुसार नियमतः इस प्रश्नोत्तरीका भी मनन करें। ऐसा करनेपर परीक्षाके समय छात्रोंको प्रश्नोत्तरी रटनेकी आवश्यकता नहीं होगी और वे अनायासेन परीक्षा- महार्णवको पार कर जांयगे। काशी विनीत- श्री रामचन्द्र का सं० २०१० मुद्रक-विद्याविलास प्रेस, बनारस-१ ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् (प्रश्नोत्तरी) ओङ्कारं मुरलीधरं प्रभुवरं वृन्दावनाधीश्वरं भक्ताभीष्टफलप्रद सुरवरैरासेव्यपादाम्बुजम् । वन्दे रासविहारिणं निजजनानन्दप्रियं माधवं श्रीराधादिसमस्तगोपवनितासंसेव्यमानं प्रभुम् ॥ अथ संज्ञाप्रकरणम् आदिरन्त्येन सहेता-'श्रादिः, अन्त्येन, सह, इता' इति पदविभागः। अत्र सूत्रे आद्यन्तशब्दाभ्यां मध्यगाः आक्षिप्यन्ते, 'स्वं रूपम्' इति सूत्रात् 'स्वम्' इत्य- वर्तते, ततश्च- अन्त्येन इता सह उच्चार्यमाणः श्रादिः (अण् , अच् , इत्यादिरूपः) मध्यगानां स्वस्य च प्रत्याहारसंज्ञेति सूत्रार्थो लभ्यते । उदाहरणं यथा-'अ इ उ ण' इति सूत्रवटक 'अण्' इति अत्र अन्त्येत्संज्ञकवर्णः ‘ण्' इति, तेन सह उच्चार्यमाणः, आदि- वर्णः 'अण्' इति, स च ( अण् ) मध्यगानाम् (इ, उ, इत्यनयोः ) स्वस्य ('अ' इत्यस्य ) च संज्ञको भवति । ( एवमन्यत्राप्यूह्यम् )। ऊकालेति सूत्रेऽजग्रहणस्य कि फलम-ननु हलामर्धमात्रिकत्वेन वा काल इव कालाभावात व्यावाऽभावेन 'ऊकाले ति सूत्रे अग्रहणस्य किं फलमिति चेन्न, अग्रहणाऽभावे प्रतक्ष्य, प्ररक्ष्य इत्यादौ 'क्ष' इति द्वाभ्यां मिलितस्य श्' इत्यस्य एकमात्रिकत्वेन 'ऊकाले ति सूत्रेण तस्य हस्वसंज्ञायां 'हत्वस्य पिति कृति तुक् इति तुगागमापत्तेः॥

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् । अचा के प्रयत्नाः (ई. १९४१, ४६)-प्रयतन प्रयत्नः। स च द्विविधा:---- प्राभ्यन्तरी बाह्यद । तत्र-- आभ्यन्तरप्रयतने-अचां विवृतप्रयतनम् , तत्राऽपि ह्रस्वस्याऽवर्णस्य प्रयोग (साधनिकादशायां) संवृतप्रयतनमिति विशेषः । शास्त्रीय प्रक्रियाभिः परिनिष्छितानां 'रामः' 'कृष्णाः' इत्यादिशब्दानां प्रयोग क्रियमाणे एव ह्रस्वस्याऽवर्णस्य संवृत- मित्यर्थः । अत एव 'दण्ड आढकम्' इति स्थिते अकाराऽऽकारयोः प्रयत्नसाम्यात्स- वर्णदीर्घत्वं सिद्धम् । बाह्यप्रयतने-अचा' तु अल्पप्राणः, संवारः, नादः, घोषः इति चत्वारः प्रयतनाः भवन्तीति तत्वविदः । अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः-( ई० ४५ ) प्रतीयते = विधीयते, इति प्रत्ययः । उत् इत यस्य स 'उदित्' = कु चुटु तु पु इत्यादिः । चकारात् 'स्वं रूपम् इत्यतःस्वमित्यनुवर्तते, तच्च षष्ट्यन्ततया विपरिणम्यते । ततश्च-'अविधीयमानो- ग् उदिञ्च सवर्णस्य संज्ञा स्यादित्यर्थो भवति । अत्र सूत्रे एव अण् प्रत्याहारः परेण- णकारेणेति भाष्यराद्धान्तः । इति संज्ञाप्रकरणम् । । अथ अच्सन्धिप्रकरणम् धात्रंशः-(ई० ४५ )-'धातृ अंशः' इति दशायां 'तस्मिन्निति निर्दि पूर्वस्य' इति 'स्थानेन्तरतमः' इति च परिभाषाद्वयसहकारेण ऋकारस्य यणि रकारे कृते 'धात्रंशः' इति सिद्धम् । हरये-(ई० ५१)-'हरे ए' इति स्थिते 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम् इति सूत्रज्ञापकात् ‘एचोऽयवायावः' इत्यनेन एकारस्य अयादेशे उक्तं रूपं सिद्धम् । विष्णवे-(ई० ५२ ) 'विष्णो ए' इति स्थिते 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम्' इति सूत्रज्ञापकात् ‘एचोऽयवायावः' इति ओकारस्य अवादेशे 'विष्णवे' इति जातम् । पावकः-( ई० ५३ )-पौ अकः' इति दशायां 'यथासंख्येति नियमात 'एचोऽयवायावः' इत्यनेन औकारस्य आवादेशे उक्तं रूपं सिद्धम् ।

·५ সুজুলিসজ্জং । गव्यम् ( ई० ४०, ४७, ४९)-गौर्विकारो गच्याम् (विकाराचे यत् ) । 'गो यम्' इति स्थिते श्रोकारस्य अपरकत्वाभावात् 'एचोऽयवायावः' इत्यप्राप्ते 'वान्तो- यि प्रत्यये इति श्रोकारस्य अवादेशे उक्तं रूपं सिद्धम् । क्षय्यम् ( ई० ४८) लेतुं शक्यं क्षय्यम् ( शवयार्थे यत् ) के च' इति स्थिते एकारस्य अच्परकत्वाऽभावाद् ‘एचोऽयवायावः' इत्ययादेशेऽप्राप्ते 'क्षय्यजव्या शक्याथें' इति निपातनात्तस्य यान्तादेशे उक्तं रूपं सिद्धम् । क्रय्यस्तदर्थे--क्रय्यशब्दे यः क्रीब्धातुः = यत्प्रत्ययप्रकृतिभूतः, तस्य योऽ- र्थः = अभिधेयः = द्रव्यविनिमयरूपः क्रयः स प्रकृतिभूतः तदर्थशब्देन विवक्षितः । तस्मै इदं तदर्थ = क्रयार्थ वस्तु । तथा च-क्रयार्थे वस्तूनि गम्ये क्रोधातोर्यादौ प्रत्यये परे 'क्रय्य इतीदं निपात्यते इति फलति । क्रय्यम्--( ई० ४३)-क्रेतारः क्रीणीयुः इति बुद्ध्या आपणे प्रसारित ऋय्यम् (कीमः कर्मणि यत् ) 'के य' इति स्थिते एकारस्य अपरकत्वाभावात् अया- देशेऽप्राप्ते 'क्रय्यस्तदर्थे' इत्यनेन निपातनात्तस्य यान्तादेशेन स्वादिकायें 'क्रय्यम्' इति, निष्पन्नं भवति । अन्यत्र तु 'क्रयम्' इति, क्रयणाहमित्यर्थः । कृष्णद्धिः ( ई० ४१, ४५, ५२ )-'कृष्ण ऋद्धिः' इति स्थिते 'ऋकारस्य गुणवृद्धी अरारावेव' इति भाष्योक्त्या 'सद्गुणः' इत्यनेन प्रकार-ऋकारयोः स्थाने गुरो प्रकारे जाते 'उरण रपरः' इति रपरत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । तवल्कारः ( ई० ४९ )-'तव लकारः' इति दशायाम् 'आद्गुणः । इति गुरणे 'उरण रपरः' इति तस्य लपरत्वे 'तवल्कारः' इति । हर इह ( ई० ४८)-'हरे इह' इति स्थिते 'एचोऽथवायावः' इति एकरस्य अयादेशे 'हरय् इह' इति दशायां 'लोपः शाकल्यस्य इत्यनेन विभाषया यलोपे हर इह इति स्थिते 'श्राद्गुणः' इति गुणे प्राप्ते 'पूर्वत्रासिद्धम्' इति यलोपस्याऽसिद्ध- त्वात् गुणाऽभावे 'हर इह इति । पक्षे हरयिह' इत्यपि सिद्धं भवति । विष्ण इह ( ई० ४३, ५३ )-'विष्णो इह' इति दशायाम् 'एचोऽयवा- यावः, इत्यनेन प्रोकारस्य अचादेशे 'लोपः शाकल्यस्य' इति विभाषया वलोपे 'विष्ण इह' इति स्थिते 'श्राद्गुणः' इति गुणे प्राप्ते 'पूर्वत्रासिद्धम्' इति वलोपस्या- सिद्धत्वात् गुणाऽभावे 'विष्ण इह इति । पक्षे 'विष्णविह' इति । उपैति (ई० ५१)-उप एति' इति स्थिते 'एङि पररूपम्' इति पररूपे प्राप्ते तं प्रबाध्य ‘एत्येवत्यूट्सु' इति वृद्धौ ‘उपैति' इति सिद्धम् ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् । अष्ठौहः (ई० ४६ )-'प्रष्ट ऊहः' इति दशायाम् 'आद्गुणः' इति गुणे प्राप्ते सं प्रवाध्य 'एत्येधत्यूसु' इति वृद्धौ 'प्रष्टौहः' इति सिद्धम् । स्वैरम् ( ई० ४६ )-स्वरम् = यथेच्छम् , क्रियाविशेषणमेतत् । 'स्व ईर इति स्थिते 'श्राद्गुणः' इति गुणे प्राप्ते 'स्वादीरेरिणोः' इति चार्तिकेन वृद्धौ उक्त रूपं सिद्धम् । प्रौहः (ई० ४८)-'प्र अहः' इति स्थिते गुणं प्रवाध्य 'प्रादूहोढोब्येषैध्येषु' इति वृद्धौ ‘प्रौहः' इति । प्रेष्यः ( ई० ४१ )-प्र एष्यः' इति स्थिते 'प्रादूहोढोढयेषैध्येधु' इत्यनेन गुणं प्रबाध्य वृद्धौ 'प्रैष्यः' इति सिद्धम् । सुखातः ( ई० ४४ )-सुखेन ऋतः = सुखार्तः । 'सुख ऋतः' इति स्थितै 'ऋते व तृतीयासमासे' इत्यनेन गुण प्रवाध्य वृद्धौ रपरत्वे 'सुखार्तः' इति सिद्धम् प्रार्षभीति ( ई० ४१, ४२, ४३, ५२, ५३ ) ऋषभमात्मन इच्छति = ऋषभीयति । 'प्रऋषभीयति' इति स्थिते गुणं प्रवाध्य वा सुप्यापिशलेः' इति वृद्धौ रपरस्ते 'प्रार्षभीयति' इति । वृद्धौ सति 'अचोरहाभ्यां द्वे' इति द्वित्वं तु न, 'शरोऽचि' इति निषेधात् । वृद्धयभावपक्षे तु श्राद्गुणः' इति गुणे रपरत्वे 'प्रर्षभीयति' इति । उपोषति (ई. ४३)-'उप ओषति' इति स्थिते वृद्धिं प्रबाध्य एङि पर- रूपम्' इति पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । शकन्धुः ( ई० ४७ )-शकानां देशविशेषाणाम् , अन्धुः = कूपः, शकन्धुः । 'शक अन्धुः' इति स्थिते सवर्णदीर्घ प्राप्ते तं प्रवाध्य 'शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्' इत्यनेन पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । अत्र तच्च पररूपं टेः = टिसंज्ञकस्य भवति । टिसंज्ञा च 'अचोऽन्त्यादिटि' इत्यनेन 'श्राद्यन्तवदेकस्मिन्' इति वचनात् ककारोत्तर- वर्तिनः अकारस्य भवतीति बोध्यम् । कर्कन्धुः (ई० ४९ )-'कर्क अन्धुः' इति दशायां सवर्णदीर्घ प्रवाध्य 'शक- न्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्' इति पररूपे तत्सिद्धिः । पतञ्जलिः ( ई० ५२)-'पतत् अजलिः' इति स्थिते 'शकन्ध्वादिषु पर- रूपं वाच्यम्' इत्यनेन 'अत्' इति टेः, अकारस्य च स्थाने पररूपे अकारे जाते 'पत- जलिः' इति सिद्धम् । शिवेहि ( ई० ४२, ५१, ५३ )-'शिव श्रा इहि' इति दशायां 'धातूपस- ·अचसन्धिप्रकरणम् । यो कार्यमन्तरजम्' इत्यन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घस्याऽसिद्धत्वात् पूर्वम् 'श्राद्गुणः, इत्यनेन साकारेकारयोर्गुणे 'एहि इति जाते “शिव एहि इति स्थिते 'अन्तादिवच्च' इत्लने अन्तवद्भावमादाय अोभाङोच' इति पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । होतृकारः । ( ई० ४९)-'होतृ ऋकारः' इति स्थिते अत्र 'ऋति सवर्णे ऋचा' इति वार्तिकेन द्वयोर्ककारयोः स्थाने अज्भक्तिरेफद्वयवान् विलक्षणः 'ऋ' इत्येकादेशो भवति । ततश्च होतृकारः' इति । पक्षे तु सवर्णदीर्वे होतृकारः' इति बोध्यम् । गवानम् ( ई० ४५, ४९ )-गो अधम्' इति स्थिते एचोऽयवायावः' इत्य- चादेशं प्रवाध्य 'सर्वत्र विभाषा गोः' इति प्रकृतिभावे प्राप्ने तमपि प्रवाध्य 'अदई स्कोटायवनस्य' इत्यनेन अपमित्येतद्धटकाऽकारे परे पदान्ते विद्यमानस्य एडन्तगो- शब्दस्य 'अनेकाशित्सर्वस्येति परिभाषया सम्पूर्णस्थाने अवङि प्राप्ते 'डिच्चे'त्यनेन गकारोत्तरवर्तिनः प्रोकारस्य अवङि अनुबन्धलोपे 'गव अप्रम्' इति दशायाम् 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सवर्णदीचे 'गवाग्रम्' इति । अवङादेशाभावपक्षे 'सर्वत्र विभाषा गोः' इति प्रकृतिभावे 'गो अग्रम्' इति । प्रकृ- तिभावाभावपक्षे 'एङः पदान्तादति' इति पररूपे 'गोऽयम्' इति । गवेन्द्रः (ई० ५१)-'गो इन्द्रः' इति दशायाम् इन्द्रे च' इत्यनेन अवा- देशे अनुबन्धलोपे 'आद्गुणः' इति गुणे 'गवेन्द्रः' इति । देवदत्त ( ई० ४५)-अत्र 'गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम्' इत्य- नेन ऋकाराभिन्नस्य अनन्त्यस्य गुरोः एकारस्य प्लुते जाते उक्तं रूपं सिद्धम् । विष्णू इमौ (ई० ४९ )-'विष्णू इमौ' इति स्थिते यणादेश प्रवाध्य 'ईदू- देद्विवचनं प्रगृह्यम्' इति प्रगृह्यसंशयां 'प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इति प्रकृतिभावे 'विष्णु इमौ' इति । अमी ईशाः ( ई० ५०)-'अमी ईशाः' इति दशायां सवर्णदीर्घ प्रबाध्य 'अदसो मात्' इति अदःशब्दसम्बन्धिमकारात्परस्य ईकारस्य प्रगृह्यसंज्ञायां 'प्लुत- प्रगृह्या अचि नित्यम्' इति प्रकृतिभावे 'अमी ईशाः' इति । 'निपात एकाजना'-'श्राङ्' वजित एकाच निपात की प्रगृह्यसंज्ञा हो, अर्थात् 'पाङ रहित एक स्वरमात्र की सन्धि नहीं हो । ईषत् (अत्यल्प ) अर्थ में, क्रिया के योग में, मर्यादा (सीमा) और अभिविधि (मर्यादा का प्रभेद व्याप्ति) अर्थ में जो 'आ' उसे 'ङित् (श्रावटक-श्रा) और वाक्य तथा स्मरण अर्थ में जो 'श्री' उसे अङित् ( केवल-आ) जानना चाहिये । कहा भी है- ·m १ मध्यकौमुदी-रहस्यम् । 'ईवदर्थे क्रियायोगे मर्यादाऽभिविधौ च यः। एतमातं तितं विद्याद् वाक्यस्मरणयोरङित्' इति । प्रकृत सूत्र का उदाहरण'इ इन्द्र: उमेशः' इत्यादि है। उ उमेशः (ई ५० )-'उ उमेशः' इत्यवस्थायां पूर्वस्य उकारस्य चादयोऽ- सत्वे' इत्यनेन निपातसंज्ञायां 'निपात एकाजना' इति प्रगृह्यसंज्ञायां प्लुतागृया अचि नित्यम्' इति प्रकृतिभावे 'उ उमेशः' इति सिद्धम् । इ इन्द्रः (ई० ४०, ४६ )-अत्र 'चादयोऽसत्त्वे' इत्यनेन प्रथमेकारस्य निपातसंज्ञायां 'निपात एकाजनाङ' इति प्रगृह्यत्वे प्रकृतिभावः । विष्णो इति (ई० ४१, ४२, ४४, ५२ )-'विष्यो इति' इत्यवस्थायाम् एचोऽयवायावः' इत्यनेन अवादेशे प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे इत्यनेन विभाषया प्रगृह्यसंज्ञायां प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इत्यनेन प्रकृतिभावे 'विष्णो इति' इति । अगृह्यत्वाऽभावपळे 'एचोऽयचायावः' इत्यनेन अवादेशे 'लोपः शाकल्यस्य इत्यनेन वैकल्पिके वकारस्य लोपे विष्ण इति' इति स्थिते 'पूर्वत्राऽसिद्धम्' इत्यनेन वलोपशास्त्रस्य-लोपः शाकल्यस्ये त्यस्य असिद्धत्वात् 'श्राद्गुणः' इत्यनेन गुणाऽभावे 'विष्ण इति' इति । वलोपाऽभावपक्षे 'विष्णविति' इति । किम्वुक्तम् (ई० ४३ )-'किनु उक्तम्' इति दशायां 'मय उसो को वा' इत्यनेन मकारात् परस्य उमः उकारस्य वकारादेशे 'किम्युक्तम्' इति । वकाराऽभाव- पक्षे 'निपात् एकाजनाङ' इत्यनेन प्रगृह्यसंज्ञायां 'प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इत्यनेन प्रकृतिभावे 'किमु उक्तम्' इति च सिद्धम् । इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च' (ई० ४५)---‘पदान्ता इकोऽसवर्णेऽचि परे प्रकृत्या स्युर्हस्वश्च वा स्यादित्यर्थः । अत्र 'इकः' इति षष्ठी । इछः पदान्तादित्यतः पदान्तादित्यनुवर्तते तच्च षष्ठयन्ततया विपरिणम्यते, अचीति चानुवर्तते । उदाहरणं तु 'चक्रि अत्र' 'चक्रयत्र' इति । चक्रि अत्र (ई० ४९, ५१)-चक्री अत्र' इति स्थिते 'इको यणचि' इत्यनेन यणि प्राप्ते तं प्रबाध्य 'इकोऽसवणे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च' इति विकल्पेन ह्रस्वे कृते ह्रस्वविधिसामर्थ्यात् पुनः यणोऽप्राप्त्या 'चक्रि अत्र' इति । ह्रस्वाऽभावे यणि 'चक्रपत्र' इति च सिद्धं भवति । ब्रह्मर्षिः (ई० ५२)-'ब्रह्मा ऋषिः' इति दशायाम् 'आद्गुणः' इत्यनेन गुणे प्राप्ते तम्बाध्य 'ऋत्यकः' इति पाक्षिके हस्वे कृते ह्रस्वविधिसामर्थ्यात् पुनः ·হন মিড। am गुणस्याप्रसंगे 'ब्रह्म ऋषिः' इति । हत्वाऽसाव पक्षे 'आद्गुणः' इत्यनेन गुणे 'उरण परः' इति नपरत्वे 'ब्रह्मर्षिः' इति सिद्धम् । प्रार्छत् ( ई० ३२ )-'ऋत्यकः' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तथाहि अन्न सूत्रे ‘पदान्ताः' इत्यस्याऽप्रहरी 'श्रा ऋच्छत्' इति दशायाम् 'पाटश्चेति प्राप्तवृद्धि प्रवाध्य ह्रस्वत्वमापद्येत तन्माभूदित्येतदर्थ पदान्ताः' इति । तेनान ताट- एवेति वृद्धौ सत्यां रपरत्वे कृते 'आर्छत्' इति सिद्धयति । cocore अथ हल्सन्धिप्रकरणम् रामष्टीकते (ई० ४९)-'रामस् टीकते' इति स्थिते 'टुना छुः' इत्यनेन टकार- योगात् सस्य धुत्वेन षत्वे 'रामष्टीकते' इति जातम् । पेष्टा-(ई० ४०)-पेष् ता' इति स्थिते ष्टुना ष्टुः' इत्यनेन तकारस्थ ष्टुत्वेन टकारे 'पेष्टा' इति सिद्धम् । तट्टीका ( ई० ४८, ५१ )-'तद् टीका' इति दशायां 'तुना टुः' इत्यनेन दस्य ष्टुत्वेन डकारे 'खरि चेति तस्य च 'तीका इति निष्पञ्चम् । चक्रिएढौकसे ( ई० ५० )-'चक्रिन् ढौकसे' इति स्थिते टवर्गयोगात् नस्य ष्टुत्वेन णत्वम् । षण्णाम् ( ई० ५३ )-'षष नाम्' इति स्थिते 'स्वादिष्विति पदत्वात् षस्य जश्त्वेन डकारे 'प्रत्यये भाषायां नित्यम्' इति तस्य णकारे 'षण नाम्' इति जाते टवर्गयोगात् नकारस्य 'टुना ष्टुः' इति ष्टुत्वेन णकारे 'षण्णाम्' इति सिद्धम् । 'न पदान्तादिति ष्टुत्वनिषेधस्तु न, 'अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन तत्र अनामिति पर्युदासात् । वागीशः ( ई० ४९ )-'चाक् ईशः' इति स्थिते 'झला जशोऽन्ते' इत्यनेन ककारस्य जश्त्वे 'वागीशः' इति सिद्धम् । चिद्रपम् ( ई० ५०) 'चित् रूपम्' इति स्थिते 'झलां जशोन्ते' इति जश्त्वे 'चिद्रूपम्' इति । एतन्मुरारिः (ई० ५०)एष चासौ मुरारिः एतन्मुरारिः । एतद् मुरारिः' इति स्थिते 'यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा' इत्यनेन दस्यानुनासिके नकारे 'एतन्मु- रारिः' इति । पक्षे 'एतमुरारिः' इति च भवति ।

·७ Ramai मध्यकौमुदी-रहस्यम् । तल्लयः ( ई० ४९)-तस्य लयः तल्लयः । तद् लयः' इति स्थिते तोलिः' इति सूत्रेण दस्य परसवर्णे तल्लयः' इति सिद्धम् । (अत्र दस्य परसवर्णः परनिमित्त भूतलकारसवर्णो भवति, स च लकार एव, अन्यस्य तत्सवर्णस्याऽभावात् ) विद्वॉल्लिखति (ई० ४३)--'विद्वान् लिखति' इत्यत्र 'तोलि इत्यनेन नकारस्य स्थानिनोऽनुनासिकस्य परसवर्णो लकारो भवन्नान्तर्यादनुनासिक एव भवतीति । तस्मादित्युत्तरस्य ( ई० ३३ )- पञ्चमीनिर्देशन विधीयमानं कार्य वर्णान्त- रेणाऽव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम्' इति सूत्रार्थः । भाषार्थ-'पञ्चम्यन्त पदका उच्चारण कर जिस कार्यका विधान किया गया हो, वह कार्य उस पञ्चम्यन्तसे बोधित वर्णान्तर (अन्यवर्ण ) से अव्यवहित ( व्यवधानरहित ) पर वर्णके स्थान में हो। अर्थात् निमित्त और स्थानीके बीचमें अन्य वर्णको नहीं आना चाहिये। उदाहरण-'उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य' इस सूत्रमें 'उदः' इस पञ्चम्यन्त पदका उच्चारण कर पूर्व- सवर्ण श्रादेशका विधान किया गया है अतः यह सूत्र 'उद्' तथा 'स्था' और 'स्तम्भ' के बीच में जब अन्य कोई कर्ण नहीं होगा तब ही पूर्वसवर्ण कर सकेगा। यथा- 'उत्थानम् , उत्तम्भनम् , इत्यादि स्थलमें देखें। आदेः परस्य-(ई० ३४) 'परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेबर्बोध्यम्' इति सूत्रार्थः । भाषार्थ-'जो कार्य पर के स्थानमें विधान किया गया हो, वह कार्य परके आदि वर्णके स्थानमें होता है, ऐसा समझना चाहिये । उदाहरण उत्थानम्' 'उत्तम्भनम्' यहां उद् स्थानम्' और 'उद् स्तम्भनम्' इस स्थितिमें परके आदि वर्ण सकारके स्थानमें पूर्व दकारका सवर्ण थकार होता है। उत्थानम् ( ई० ४१, ४३, ५१, ५२ )-'उद् स्थानम्' इति दशायाम् 'उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य' इति सूत्रेण 'तस्मादित्युत्तरस्य ति परिभाषया वर्णान्तराऽव्य- वहितस्य स्था' इत्यस्य स्थाने पूर्वसवर्णे प्राप्ते 'आदेः पत्ये ति सूत्रबलात् स्था' इत्य- स्यादिभूतस्य सकारस्य स्थाने अघोषमहाप्राणप्रयत्नसाम्यात् तादृशे थकारे पूर्वस- वर्णे कृते 'उद् थ् थानम्' इति जाते 'मरो झरि सवर्णे' इति दकारोत्तरवतिथकारस्य विकल्पेन लोपे 'खरि च' इत्यनेन दकारस्य चत्वे 'उत्थानम्' इति । लोपाभावपक्ष 'उत्थानम्' इति च भवति । विकल्पपक्षे 'खरि चेति चवन्तु न, चत्वं प्रति थका- रस्याऽसिद्धत्वात् । वाग्धरिः (ई० ४६)-'वाक् हरिः' इति स्थिते 'झलां जशोन्ते' इति जश्वे ·हल्सन्धिप्रकरणम् । ११ कृते 'वाग हरिः इति दशायाम् ‘भयो होऽन्यतरस्याम्' इति पूर्व समविधौ गकारस्य पूर्वनिमित्तत्वात् तत्सवणेषु क-ख-श-य-' इत्येतेषु पञ्चवनि प्राप्तेषु घोषवतो नादकतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्य हस्य स्थाने ताशे घकारे जाते 'बायरिः' इति सिद्धम् । पूर्वसवर्णाऽभावपक्ष वारहरिः' इति सिद्धं भवति । तच्छिवः ( ई० ४३ )-तद् शिवः' इत्यवस्थायां स्तोःश्चुना श्चुः' इत्यनेन दकारस्य श्चुत्वे जकारे कृते 'खरि च' इत्यनेन जकारस्य चर्लोन चकारे 'तच शिवः' इति जाते 'शश्छोऽटि' इत्यनेन मयन्तःपातिनश्चकारात्परस्य शत्य अप्रत्याहारान्तः पातिनि शकारोत्तरवर्तिनीकारे परे छत्वे 'तच्छिवः' इति सिद्धम् । छत्वाभावे तु 'तच्शिवः' इति । अश्चितः ( ई० १९०)-'अञ्चु गतिपूजनयोः' नोपधः, तस्मात् क्तः । 'अञ्चेः पूजायाम्' इति इट् । 'नाञ्चः पूजायाम्' इति निषेधात् 'अनिदिताम्-' इति न लोपो न। अत्र 'नश्चापदान्तस्यत्यनुस्वारस्य 'अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः' इति परसवर्णो अकारः। षदत्सन्तः (ई० ४२, ४६, ५२ )-'षड् सन्तः' इति स्थिते 'डः सि धुट' इत्यनेन 'आद्यन्तौ दकितौ' इति सहकारात् डकारात्परस्यादौ धुटि अनुबन्धलोपे 'षड् ध् सन्तः' इति स्थिते 'खरि च' इति धस्य चर्वे कृते पुनः डकारस्याप्यनेन चर्वे 'षट्त्सन्तः' इति । धुडभावपक्षे डकारस्य चर्वे 'षट्सन्तः' इति । प्राति॑ष्ठः ( ई० ४७, ४९, ५२ )-'प्रा षष्टः' इति स्थिते 'शोः कुक्टुक् शरि' इति उकारस्य कुकि 'आद्यन्तौ टकितौं' झ्यनेन उकाराऽन्ते जाते अनुबन्ध लोपे ' प्राक् षष्ठः' इति स्थिते 'चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्' इति. वार्तिकेन ककारस्य द्वितीयाक्षरे खकारे ' पाषष्ठः' इति । द्वितीयाक्षराभावे कषयोः संयोगे 'प्राङ्क्षष्ठः' इति । कुकागमाभावे 'पाषष्ठः' इति । सञ्च्छम्भुः ( ई० ५०, ५२ )-'सन् शम्भुः' इति स्थिते 'शि तुक्' इत्य- नेन 'श्राद्यन्तौ टकितौं' इति सूत्रसहकारात् शकारे परे पदान्तस्य नस्याऽन्तावयवे तुकि अनुबन्धलोपे 'सन् त् शम्भुः' इति स्थिते शश्छोऽटि' इति शस्य छत्वे 'स्तोः श्चुना श्चुः' इति तस्य श्चुत्वेन चत्वे 'सन् च् छम्भुः' इति जाते पुनः स्तो श्चुना श्चुः' इत्यनेन नस्य श्चुत्वेन बत्वे 'झरो झरि सवर्णे' इति वैकल्पिके चलोपे 'सञ्छम्भुः' इति। चलोपाभावपक्षे 'सञ्च्छम्भुः' इति। छत्वाऽभावपक्षे 'सञ्च ·" १२ नध्यकौमुदी-रहस्यम् । शम्भुः इति । तुगभावपक्षे 'सन् शम्भुः' इति स्थिते नस्य श्चुत्वेन प्रकारे सञ् शाः इति । तदुत्तम् - 'अछौ अच्छा अचशा अशाविति चतुष्टयम् । रूपाणामिह तुक-छत्व-चलोपानां बिकल्पनात् ॥ सन्नच्युलाः ( ई० ५०)-'सन् अच्युतः' इति दशायां 'ङमो ह्रस्वादचि उमुण् नित्यम्' इति हस्थात्परस्य उम्प्रत्याहारान्तःपातिनो नकारात् परस्य अप्रत्याहारा- न्तर्वतिदोऽकारस्य मुटि अनुबन्धलोपे' सन्नच्युतः' इति ! संस्कर्ता ( ई० ४३, ४४, ४८, ५२ )-'सम् कर्ता' इति दशायां सम्परिभ्यां करोती भूषणे' इति सटि अनुबन्धलोये 'सम् स्कर्ता' इति स्थिते 'समः सुटि' इति सूत्रेण सुट्सम्बन्धिसकारे परे समो मस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'सर स्कर्ता' इति जाते 'अत्राऽनुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इति रोः पूर्वमनुनासिके 'खरवसानयोसिर्जनीयः इति रेफस्य विसर्ग 'विसर्जनीयस्य सः' इति विसर्गस्य सत्वे प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'चा शरि' इति विसर्गस्य विसर्गे प्राप्ते तमपि प्रवाध्य 'सम्पुंकानां सो वक्तव्यः' इति विसर्गस्य सत्त्वे 'संस्कर्ता' इति । अनुनासिकाऽभावपक्षे 'अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः' इत्यनुस्वारे 'संस्को' इति । पुस्कोकिलः ( ई० ४८, ५० )-'पुम् कोकिलः' इति दशायां 'पुमः खय्य- म्परे' इत्यनेन पुमो मस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इति सूत्रेण अनुनासिके 'धुर् कोकिलः' इति स्थिते 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इत्यनेन रेफस्य विसर्गे 'कुप्वोः क पौ च' इत्यनेन जिह्वामूलीये प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'सम्पुंकानां सो वक्तव्यः' इति वार्तिकेन विसर्गस्य सत्वे 'पुस्कोकिलः' इति । अनुनासिकाभाव- पक्षे 'अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः' इत्यनुस्वारे कृते 'पुस्कोकिलः' इति (शेष पूर्ववत्)। चकिंस्त्रायस्व (ई० ४१, ४६ )-'चक्रिन् त्रायस्व' इत्यवस्थायां 'नश्छव्य: प्रशान्' इति सूत्रेण नस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इत्यनेन अनुनासिके 'चक्रिरें त्रायस्व' इति जाते 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इत्यनेन रेफस्य विसर्गे 'विसर्जनीयस्य सः' इत्यनेन विसर्गस्य सत्त्वे 'चस्त्रिायस्व' इति । अनुनासि. काऽभावपक्षे 'अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः' इति अनुस्वारे चकिंस्त्रायस्व' इति (शेष कार्य पूर्ववत् )। नृन् पाहि( ई० ३५)-नन् पाहि इत्यवस्थायां 'नन् पे' इति नस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इत्यनेन अनुनासिके 'खरवसानयोर्वि- ·पूर्वस्य तु নিলস । सर्जनीयः' इत्यनेन रेपास्य विसर्ग कृते विसर्जनीयस्य सः' इति विसर्गस्य सत्त्वे प्राप्ते तम्प्रवाध्या 'कुप्वोः क पौ च इत्युपध्मानीचे कृते न शाहि इति । अनुनासि- काभावपक्षे 'अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः' इत्यनेन अनुस्वारे कृते पाहि इति, उपध्मानीयाभावपक्षे रुत्वानुनासिऋविसर्गेषु कृतेषु न पाहि इति, अनुनासिकाभावपक्ष अनुस्वारे कृते नृपाहि इति, रुस्वाऽभावपक्षे तु नन् पाहि इति पञ्चरूपाणि भवन्ति । कांस्कान् ( ई० ४४, ४७ )-'कान् कान्' इति दशाया 'तस्य परमाभ्रेडि- तम्' इत्यनेन परस्य 'कान्' इत्यस्यानेडितसंज्ञायां 'कानानेडिते' इत्यनेन अानेडित- संज्ञके परे पूर्वस्य 'कान्' इत्यस्य नकारस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'अन्नाऽनुनासिक वा' इत्यनेन नस्यानुनासिके 'खरवसानयो विसर्जनीयः' इत्यनेन रेफस्य विसर्गे 'सम्पुंकानों सो वक्तव्यः' इति सत्त्वे 'काँस्कान्' इति । पक्षे अनुस्वारे 'कांस्कान्' इति । पयस्पाशम् (ई० ५१) याप्ये पाशप्' कुत्सितं पय इत्यर्थः । पयः पाशम् इति स्थिते 'सोऽपदादौ' इत्यनेन विसर्गस्य सत्त्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । सर्पिष्पाशम् ( ई० ४५ )-'याप्ये पाशप्' कुत्सितं सपिरित्यर्थः । 'सर्पिः पाशम्' इति स्थिते 'सोपदादौ इति विसर्गस्य सत्त्वे प्राप्ते तं प्रवाध्य 'इणः षः' इति इण उत्तरस्य रुसम्बन्धिनो विसर्गस्य षत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । सर्पिष्कल्पम् (ई० ५०) 'ईषदसमाप्तौ कल्पप्' 'सर्पिः कल्पम्' इति स्थिते सत्वं प्रवाध्य इणः षः' इत्यनेन इण उत्तरस्य रुसम्बन्धिनो विसर्गस्य षत्वे 'सर्पिष्कल्पम् इति । सर्पिष्कम् ( ई० ५२ )—'अज्ञाते' 'कुत्सिते' इति चा कः । अत्र 'सोऽपदादौ इति प्राप्तसत्त्वं प्रबाध्य इणः षः' इत्यनेन षत्वे उक्तं रूपं जातम् । कस्कः ( ई० ४२, ५० )-वीप्सायां द्वित्वे पूर्वखण्डे अकारात्' परस्य विस- गस्य 'कस्कादिषु च इत्यनेन सत्त्वे 'कस्कः' इति । षत्वन्तु न 'कस्कादिषु च' इत्य: नेन इणः परस्यैव विसर्गस्य षत्वविधानात् । आविष्कृतम ( ई० ५३)-प्रकाशीकृतमित्यर्थः। श्राविः कृतमिति स्थिते 'इदुदुपधस्य चाऽप्रत्ययस्य' इत्यनेन इकारोषधस्य विसर्गस्य षत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । स्वच्छाया (ई० ४१)—'स्व छाया' इति दशायां के च' इति तुकि अनुबन्ध लोपे 'स्व त् छाया' इति जाते 'मलां जशोऽन्ते' इति जश्त्वेन तकारस्य दकारे 'स्तोः श्चुनाश्चुः' इति दस्य श्चुत्वेन जकारे 'खरि च' इति जस्य चत्वं 'स्वच्छाया' इति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् । लक्ष्मीच्छाया ( ई० ५०) 'लक्ष्मी छाया' इति दशायां 'पदान्ताद्वा' इति तुकि अनुबन्धलोपे 'लक्ष्मी त् छाया' इति स्थिते 'झलां जशोऽन्ते' इति तकारस्य । जश्वेन दकारे 'स्तोः श्चुनाश्चुः' इति दस्य श्चुत्वेन जकारे 'खरि च इति जस्य चबैन चकारे 'लक्ष्मीच्छाया' इति ! तुगभावे 'लक्ष्मीछाया' इत्यपि भवति । इति हलसन्धिप्रकरणम् । अथ विसर्गसन्धिप्रकरणम् हरिः शेते ( ई० ५०-हरिः शेते इति स्थिते 'वा शरि' इत्यनेन विसर्गस्य विसर्गे 'हरिः शेते' इति विसर्गाऽभावपक्षे तु 'विसर्जनीयस्य सः' इति विसर्गस्य सत्त्वे 'स्तोः धुना थुः' इति सस्य श्चुत्वेन शकारे 'हरिश्शेते इति भवति । हरिः स्फुरति (ई० ४३, ४६, ४६, ५०, ५२)–'हरिः स्फुरति' इति स्थिते 'खपरे शरि चा विसर्गलोपो वक्तव्यः' इति वार्तिकेन विसर्गस्य लोपे 'हरि स्फुरति' इति । 'लोपाऽभावे 'वा शरि' इति विसर्गस्य विसर्गे 'हरिः स्फुरति' इति । विसर्गाऽभावपक्षे 'विसर्जनीयस्य सः' इति विसर्गस्य सत्त्वे 'हरिस्स्फुरति' इति च तृतीयं रूपं सिद्धं भवति । इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् । अथ स्वादिसन्धिप्रकरणम् शिवोर्च्यः ( ई० ४०, ४८, ४६ )-'शिवस् अर्घ्यः' इति स्थिते 'ससजुषो रुः' इति रुत्वे 'अतो रोरप्लुतादप्लुते' इति उत्वे 'शिव उ अर्यः' इति जाते 'श्राद्गुणः' इति गुणे 'एङः पदन्तादति' इति पूर्वरूपे 'शिवोऽर्यः' इति । देवा इह (ई० ४६. ५०)-'देवास् इह' इति दशायां 'ससजुषो रुः' इति रुत्वे 'भोभगोश्रघोअपूर्वस्य योऽशि' इति रोर्यादेशे 'लोपः शाकल्यस्य' इति यलोपे "देवा इह' इति यलोपाभावे 'देवायिह इति। भो देवा ( ई० ५१)—'भोस् देवाः' इति दशायां 'ससजुषो रुः' इति रुत्वे “भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि' इति यत्वे 'हलि सर्वेषाम्' इति यलोपे भो देवा' इति । अत्र 'भोस्' इति सकारान्तनिपातमव्ययम् ।

·स्वादिसन्धि प्रकरणम् । अहगणः (ई०५०)--'अहन गणः' इति स्थिते शेऽमुग्मि' इति अलोन्त्य- त्यति परिभाषया अहनशब्दान्तस्य नस्य रेकादेशे 'अहः इति सिद्धम् । मो अच्युत (ई० ५२)-'भोस्' इति सकारान्तनिपातसम्बोधनम् अध्यय- पदम् । तत्र भोस् अच्युत' इति स्थिते 'ससजुषो रुः' इति सस्य रुत्वे भोभगो- इति तस्य यत्वे व कृते 'व्योलघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य' इत्यनेन यकारस्य विभा- पया लघुच्चारणयादेशे 'भोयच्युत' इति । विकल्पपक्षे भी य अच्युत' इति दशायाम् 'श्रोतो गाय॑स्य' इत्यनेन अलघुप्रयत्नस्य यस्य लोपे 'भो अच्युत' इत्युक्तं रूपं सिद्धम् । अहरहः ( ई० ४८)–'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वम् । 'अन् अहन्' इति स्थिते 'न लुमतेति निषेधात् सुपरकत्वाभावेन 'रोऽसुपि' इति रुत्वे अन्त्यरेफस्य विसर्गे उक्तं रूपं सिद्धम् । 'अहन्निति रुत्वे तु 'अतोरोति उत्वं स्यात् । अहो रूपम् (ई० ४५)-अह्नो रूपमिति विग्रहः । 'अहन् रूपम्' इति स्थिते 'रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्' इति रुत्वे 'हशि च' इत्युत्वे 'आद्गुणः' इति गुणे उक्तं रूपं निष्पन्नम् । अहो रात्रः ( ई० ५३ )-अहश्च रात्रिश्चेति द्वन्द्वे समासान्ते अचि यस्येति चेति इकारलोपे 'अहन् रात्र' इति जाते 'रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्' इति नस्य रुत्वे 'हशि च' इत्युत्वे 'आद्गुणः' इति गुणे ‘राबाहाहाः पुंसि' इति पुंस्त्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । अत्र नकारस्य रात्रिशब्दपरकत्वाभावात् कथं रुत्वमिति चेन्न, एकदेशविकृत- न्यायेन तत्सिद्धेः। पुनारमते ( ई० ४७, ५० ) 'पुनर् रमते' इति दशायां रो रि' इति रेफस्य लोपे 'ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति नकारादकारस्य दीर्चे 'पुना रमते' इति । हरी रम्यः ( ई० ४४, ४८, ५२ )-'हरिस् रम्यः' इति स्थिते 'ससजुषो रुः' इति सस्य रुत्वे 'रो रि' इति रेफस्य लोपे 'ढलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति दीर्धे 'हरी रम्यः' इति । शम्भू राजतेः ( ई० ५१)-'शम्भु स् राजते' इति दशायां ससजुषो रुः' इति रुत्वे 'रो रि' इति रुसम्बन्धिरेफस्य लोपे 'ढलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति दीर्धे 'शम्भू राजते इति । तृढः-'द्रलोपेति सूत्रे अण्ग्रहणाभावे 'ढरेफयोर्लोपनिमित्तयोः पूर्वस्य दीर्घः' ·१ मध्यकौमुदी रहस्यम्। इत्य तृहधातोनिष्ठायां क्तप्रत्यये 'तृह त' इति स्थिते हो ढः' इति हस्य ढत्वे 'मष- स्तथीः' इति तस्य धत्वे दुत्वे 'ढो ढे लोपः' इति ढलोपे सति 'लोपे' इति पूर्वस्य ऋकारस्य दीर्घापत्तिः स्यादिति सूत्रे अणप्रहणमावश्यकमिति । कृते त्वणग्रहण तत्सा- मर्थ्यात् पूर्वणकारेणैव 'अ' प्रत्याहारग्रहणात् दीर्घाऽप्रवृत्या कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे 'तृढः' इति । मनोरथः ( ई० ४१, ४७, ४९, ५२ )-'मनस् रथः' इति दशायां , 'सस- जुषो कः' इति सस्य रुत्वे 'हशि च' इति रोरुत्वे प्राप्ते 'रोरि' इति रेफस्य लोपे च प्राप्ते 'विप्रतिषेधे परं कार्यन्' इति तुल्यबलविरोधे सति परत्वात् 'रो रि' इति लोपे प्राप्ते 'पूर्वत्राऽसिद्धम्' इत्याधिकारसूत्रेण सपादसप्ताध्यायीस्थ 'हशि चेति सूत्रदृष्टया त्रैपादिकस्य रो रि' इति सूत्रस्याऽसिद्धत्वात् 'हशि चेत्यनेन रोरुत्वे 'मन उ रथः' इति जाते 'आद्गुणः' इति गुणे मनोरथः' इति । एष विष्णुः (ई० ५०)-'एष स् विष्णुः' इत्यवस्थायां रुत्वं प्रवाध्य एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनसमासे हलि' इति सुलोपे 'एष विष्णुः' इति । स शम्भुः ( ई० ४१ )-'सस् शम्भुः' इति स्थिते रुत्वं प्रबाध्य “एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनन्समासे हलि' इति सुलोपेस शम्भुः' इति । एषको रुद्रः ( ई० ४३ ) 'एतत्तदोः' इति सूत्रे 'अकोः किमित्यस्य प्रत्युदा- हरणमेतत् । तत्र हि 'एषक स् रुद्रः' इत्यवस्थायाम् एतच्छब्दस्य सककारकत्वात् सुलोपाऽभावे 'ससजुषो रुः' इति रुत्वे 'हशि चेत्युत्वे 'आद्गुणः इति गुणे 'एषको रुद्रः' इति भवति । अकोरित्यस्याऽभावे तु अत्राऽपि सुलोपापत्तिः स्यादिति सूत्रे तद्रणमावश्यकम्। सैषः–स स् एषः' इति स्थिते 'सोऽचिलोपे चेत्पादपूरणम्' इति सुलोपाs- भावे 'सैष(१) दाशरथी रामः' इत्यत्र पादो न पूर्यते अतोऽत्रानेन सुलोये 'वृद्धिरेऽचि' इति वृद्धौ ‘सैषः' इति भवति । अन्यत्र तु 'सस् एषः' इति स्थिते सत्वे यत्वे यलोपे 'स एषः' इति भवति । इति स्वादिसन्धिप्रकरणम् । (१) सैष दासरथी रामः सैष राजा युधिष्ठिरः । सैष कर्णो महात्यागी सैष भीमो महाबलः ॥ इति श्लोकः ।

·अथ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरण रामः (ई० ४५९)-रामशब्दात् प्रथमाविभक्तरेकवचने अप्रत्यये सति उका- रस्थ इत्संज्ञायां लोपे च कृते सस्य 'ससजुषो रुः' इति रुत्वे रेफस्य खरवसानयो- विसर्जनीयः' इति विसगै 'रामः' इति । अन्न रमन्ते योगिनोऽस्मिन्निति विप्रहे तु हलश्चेधिकरणे घञ् । 'कृत द्धितेति 'प्रातिपदिकत्वम् । यदि तु-श्रव्युत्पन्नः, संज्ञाशब्दो वा रामशब्दस्तदा 'अर्थवदिति प्रातिपदिकत्वं वोध्यम् । तथा च श्रुतिः- रमन्ते योगिनोऽनन्ते सत्यानन्दे चिदात्मनि । इति रामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते ।। इति । समान मान (ई० ४०, ५२, ५३ )-रामशब्दात् द्वितीयावहुवचने शसि ‘लश- क्वतद्धिते' इति शस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते ‘राम अस्' इति स्थिते 'प्रथमयोः पूर्व- सवर्णः' इति दीर्घ 'तस्माच्छसो नः पुसि' इति सस्य नत्वे कृते 'अट्कुप्वानुम्व्य- वायेऽपि' इति नस्य णत्वे प्राप्ते ‘पदान्तस्य इति तनिषेधे 'रामान्' इति सिद्धन् । स्थानियबादेशोऽनलविधौ ( ई० ४५ )-'आदेशः स्थानिवत् स्यात् न तु स्थान्यलाश्रयविधौ' इति वृत्तिः । येन विधीयमानेन अन्यत्प्रसक्तं निवर्तते स श्रादेशः, यस्य स्थाने अन्यद्विधीयते तत् स्थानि । स्थानिना तुल्यः स्थानिवत् । आदेश: स्थानिना तुल्यो भवति, स्थानिधर्मको भवतीति यावत् । अलिति वर्णपर्यायः । विधी- यत इति विधिः = कार्यम् । अलाश्रयो विधिः अल्विधिः । न अल्विधिः अनल्विधिः । 'अलाश्रयकार्ये कर्तव्ये स्थानिवन्च भवतीति' फलितार्थः । उदाहरणन्तु 'रामाय' इति । अत्र उदेशे कृते स्थानिवद्भावेन मुप्त्वमादाय 'सुपिचे ति दी? भवति । भरमाय (ई.० ५१)-रामशब्दात् चतुर्थ्यकवचने डेविभक्तौ 'डेयः' इति र्यादेशे 'राम य इति स्थिते 'स्थानिवदादशोऽनल्विधौ' इति स्थानिवभावेन सुप्त्वमादाय लपि च इति मकारोत्तरवर्तिनोऽकारस्य दीर्षे 'रामाय' इति सिद्धम् । रामेभ्यः (ई० ४८ ) रामशब्दात् भ्यसि बहुवचने झल्येत्' इति एत्वे सस्य रुत्वे विसर्गे 'रामेभ्यः' इति । रामाणाम् (ई० ४५) रामशब्दात् षष्ठीबहुवचने आमि राम आम्' इति स्थिते 'हस्वनद्यापो नुट्' इति जुटि अनुवन्धलोपे 'नामि' इति दीर्चे 'अट्कुप्वानुम्व्यवाये- ऽपि' इति नस्य णत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । २म०र० ·मध्यकौमुदी रहस्यम् । रामेषु (ई० ५०)-रामशब्दात् सुपि राम सु' इति स्थिते 'बहुवचने झल्येत्' इत्येत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'रामेषु' इति । सर्वस्मात् ( ई० ४८)-सर्वशब्दात् ङसि विभक्तौ 'सर्वादीनि सर्वनामानि' इति सर्वनामसंज्ञायां 'सिक्योः स्मास्मिनौ' इति डसेः स्मादादेशे उक्तं रूपं सिद्धम् । सर्वेषाम् (ई० ५०, ५२ )-सर्वशब्दात् षष्ठोबहुवचने आमि ‘सर्व आम्' इति स्थिते 'श्रामि सर्वनाम्नः सुट्' इति सुटि अनुबन्धलोपे 'बहुवचने भल्येत्' इति वकारोत्तरवर्तिनोऽकारस्य एत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'सर्वेषाम्' इति जातम् । पूर्वे ( ई० ४४, ५१ )-पू-शब्दात् जसि 'पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम्' इति वा सर्वनामसंज्ञायां जसःशी' इति जसः श्यादेशे श्राद्गुणः' इति गुणे 'पूर्व इति । पक्षे पूर्वसवर्णदीघे सस्य रुत्वे विसर्गे च 'पूर्वाः' इति भवति । अतिसर्वाय ( ई० ४१)-अतिक्रान्तः सर्वमतिसर्वः तस्मै श्रतिसर्वाय' इति । अत्र 'अन्यविशेषणत्वेन 'स्वार्थोपस्थापकत्वमुपसर्जनत्वमित्युपसर्जनलक्षणसत्वेन सर्व- शब्दस्य समासे उपसर्जनीभूतत्वात् 'संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः' इति निषेधात् -सर्वनामसंज्ञाऽभावेन स्मायादेशाऽप्राप्त्या 'यः' इति उर्यादेशे 'सुपि चेति दीर्धे 'अतिसर्वाय' इति सिद्धम् । ननु प्रतिपदोक्तपरिभाषया अतिसर्वशब्दस्य कथं सर्वनामसंज्ञाप्राप्तिरिति चेन, एवं सति 'वर्णाश्रमेतराणाम्' इत्यादौ वर्णाश्रमेतरशब्दस्याऽपि सर्वनामत्वाऽभावादेव सुटोऽप्राप्त्या द्वन्द्वे चेति सूत्रं व्यर्थ स्यात् , तदैव व्यर्थीभूय ज्ञापयति तदन्तस्यापीयं संक्षेति' दिक् । मासपूर्वाय ( ई. ४६ )-मासेन पूर्वाय इति विग्रहः । अत्र 'तृतीयासमासे' इति सूत्रेण सर्वनामसंज्ञानिषेधात् स्मायादेशाऽप्राप्त्या 'यंः' इति देिशे सुपि चेति दीर्धे 'मासपूर्वाय' इति सिद्धम् । अत्राऽपि द्वन्द्वे चेति ज्ञापकात् तदन्तस्य (मासपूर्वशब्दस्य ) सर्वनामसंज्ञा प्राप्तेत्यवसेयम् । निर्जरसौ-निर्जरशब्दात् श्रौविभक्तौ 'जराया जरसन्यतरस्याम्' इति जरसा- देशे 'निर्जरसौं' इति । नच जराशब्दस्य विधीयमानो जरसादेशः निर्जरशब्दे कथमिति वाच्यम् , जरसादेशस्य अङ्गाधिकारस्थत्वेन ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य च तद- न्तस्य च' इति परिभाषया निर्जरशब्दस्याऽपि जरसादेशोचितत्वात् । नन्वेवमपि ·O " " অভাসিতাম্। जराशब्दान्तस्य विधीयमानो जरसादेशः अनेकालत्वात् निर्जरशब्दस्य कृत्स्नस्यैव स्यादिति चेन्न, 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इति परिभाषायाः जागरूकत्वात् । नचैवमपि निर्जरशब्दस्य जराशब्दान्तत्वं कथमिति वाच्यम् , एकदेशविकृतमनन्यवत्' इति परिभाषया अर्थात् 'छिन्ने पुच्छेऽपि श्वा श्वैच, नाऽश्वो नच गर्दनः' इति न्यायेन निर्जरशब्देऽपि जराशब्दान्तत्वस्य सुलभत्वात् । जरसादेशाभावपक्षे तु 'वृद्धिरेऽचि' इति वृद्धौ ‘निर्जरौ' इति । निर्जरशब्दस्य रूपाणि ( ई० ३५)- निर्जरः निर्जरभो, निर्जरौ निर्जरसः, निर्जराः निर्जरसम् , निर्जरम् निर्जरसौ, निर्जरौ निर्जरसः, निर्जरान् निर्जरसा, निर्जरेण निर्जराभ्याम् निर्जरैः निर्जरसे, निर्जराय निर्जरेभ्यः निर्जरसः, निर्जरात्-द् निर्जरसः, निर्जरस्य निर्जरसोः, निर्जरयोः निर्जरसाम् , निर्जराणाम् निर्जरसि, निर्जरे निर्जरेषु हे निर्जरसौ, निर्जरी हे निर्जरसः, निर्जराः पदः (ई० ४५ )-पादशब्दाच्छसि पहनोमास-' इति पादशब्दस्य विभा- षया पदादेशे सस्य रुत्वे विसर्गे 'पदः' इति । पक्षे पूर्वसवर्णदीर्घ 'तस्माच्छसोनः- इति नत्वे ‘पदान्' इति । पदा ( ई० ४२ )-पादशब्दस्य तृतीयैकवचने 'पद्दन्न-' इति पदादेशे ‘पदा' इति । पक्षे 'टाङसिडसाम्-' इति इनादेशे 'श्राद्गुणः' इति गुणे ‘पादेन' इति । विश्वपः (ई० ४३, ५०, ५२ )-विश्वपाशब्दात् द्वितीयावहुवचने 'विश्वपा अस्' इति स्थिते 'स्वादिष्वि'ति सर्वनामस्थानभिन्न स्वादिषु शसादिषु परेषु पूर्वस्य विश्वपाशब्दस्य पदसंज्ञायां 'यचि भम्' इत्यनेन सर्वनामस्थानभिन्नयजादिषु स्वादिषु परेषु भसंज्ञायां च प्राप्तायां किमत्र विधेयम् इति शङ्कायाम् 'आकडारादेका संज्ञा' इत्यनेन एकैव संज्ञा भवतीति नियमान् परत्वादनवकाशत्वाच भसंज्ञायां सत्याम् 'अातो धातोः' इत्यनेन पूर्वसवर्णदीर्घ प्रवाध्य 'अलोन्त्य परिभाषया पकारोत्तरवा- कारस्य लोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'विश्वपः' इति । " हे निर्जर , - ·, मध्यकौमुदी रहस्यम् । हरिणा--हरिशब्दात्तृतीयैकवचने 'शेखोध्यसखि' इति घिसंज्ञायाम् 'पाडो नाऽस्त्रियाम्' इति नादेशे 'अटकुग्वाङ्-' इति णत्वे 'हरिणां' इति । सखा ( ई० ४१, ५१, ५३)-सखिशब्दात् प्रथमैकवचने सौ 'यस्मात्प्र- त्यय-' इत्यङ्गसंज्ञायाम् 'अनड्सौ' इति 'ङिच्चे ति सूत्रबलात् सखिशब्दान्तस्य इकारस्य अनडि अनुवन्धलोपे 'सखन् स्' इति जाते 'अलोन्त्यात् पूर्व उपधा' इत्युपधासंज्ञायां 'सर्वनामस्थाने 'चाऽसम्बुद्धौं' इत्युपधायाः दीर्घ 'सखान स्' इति स्थितौ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः' इति सस्य अमृतसंज्ञायां हल्ङयाभ्यः-' इति सलोपे 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपे 'सखा' इति । सख्युः ० ४४ )-सखिशब्दात् ङसि विभक्तौ 'इको यणचि' इति यणि 'ख्यत्यात्परस्य' इत्यनेन विभक्तरकारस्योत्वे सस्य रुत्वे विसर्गे 'सख्युः' इति । बहुगणेति । ( ई० ४५)-बहुश्च, गणश्च, वतुश्च, इतिश्चेति समाहारद्वन्द्रः । एतत् संख्यासंझं स्यादित्यर्थः। उदाहरणं यथा-बहुकः, गणकः, यावान , कति, इत्यादि । बहुगणशब्दाविह त्रित्वादिपरार्धान्तसंख्याव्यापकधर्मविशेषवाचिनौ गृह्येते, नतु वैपुल्यसंघवाचिनौ, संख्यायतेऽनयेति अन्वर्थसंज्ञाविधानात् । चतुडती प्रत्ययौ संज्ञाविधावपि इह तदन्तग्रहणं, बे वलयोः प्रयोगानहत्वात् । कति (ई० ४५, ५२ )-का संख्या परिमाणमस्येति विग्रहे उतिः 'कति इति । तस्मात् बहुत्वविशिष्टवाचकात् डत्यन्तात् कतिशब्दात् जसि शसि च विभक्तौ 'बहुगणवतुडतिसंख्या' इति संख्यासंज्ञायां 'उति च इति षसंज्ञायां 'षड्भ्यो लुक्' इति जश्शसोलुंकि 'कति' इति। नच जसि विभत्तौ 'प्रत्ययलोपे प्रत्यय- लक्षणम्' इति परिभाषया प्रत्ययलक्षणेन 'जसि च' इत्यनेन इकारस्य गुणः कुतो नेति वाच्यम् , 'न लुमतानस्य' इति प्रत्ययलक्षणनिषेधात् । प्रियत्रयाणाम् ( ई० ४३)---प्रियत्रिशब्दादामि 'स्त्रयः' इति ‘पदामाधि- कारे ति परिभाषया त्रिशब्दान्तस्यापि त्रयादेशे 'हस्चनद्यापो जुद्' इति नुटि अनु- बन्धलोपे 'नामि' इति दीर्धे 'अटकुप्वाङ्-' इति णत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । नच 'गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः' इति न्यायस्य जागरूकत्वेन त्रिशब्दस्यात्र अन्य- पदार्थ विशेषणात् गौणत्वेन त्रयादेशः कथमिति वाच्यम् , गौणमुख्यन्यायस्य पद- कार्यविषयत्वात् । हे बहुश्रेयसि (ई० ५२ )-बहुश्रेयसीशब्दात् सम्बोधनविचक्षायां सौ ·স্বাল্লিম। 'प्रथमलिङ्गग्रहणं च' इति नदीसंज्ञायाम् 'अम्बार्थनद्योहस्वः' इति ईकारस्य ह्रस्वत्वे 'एह्रस्वात्सम्बुद्धः' इति सम्वृद्धिलोपे उक्तं रूपं सिद्धम् ( अत्र ह्रस्वविधसामर्थ्यात् "हस्वस्य गुणः' इति न प्रवर्तते इत्यवसेयम् ) बहुश्रेयस्याम्-बहुश्रेयसीशब्दात् सप्तम्येकवचने डिविभक्तो 'प्रथमलिङ्गग्रहणं च' इति नदीसंज्ञायां 'रानद्यान्नीभ्यः' इति डेरामि वहुश्रेयसी श्राम्' इति स्थिते स्थानिवलावेन ङित्वमादाय 'श्राग्नद्याः' इत्याटि 'श्राटच' इति वृद्धौ यणि उक्तं रूपं सिद्धम् । न च डेरामि कृते 'हस्वनयापो नुट्' इति जुटि ततः यदागमाः' इति न्यायेन नामोऽप्याम्ग्रहणेन प्रहणात् प्राट् कुतो नेति वाच्यम् , परत्वादाटा नुटो वाधसम्भ- वात् । ननु परत्वात् नुटं प्रबाध्य कृतेप्याडागमे नुट् कुतो नेति चेन्न 'विप्रतिषेधे यबाधितं तवाधितमेवेति न्यायस्य जागरूकत्वात् । प्रध्यम्-'प्रधी अम्' इति स्थिते 'अमि पूर्वः' इति प्रवाध्य 'अचिश्नुधातु-' इति इयङि प्राप्ते तमपि प्रबाध्य 'एरनेकाचः-इति यणि प्रध्यम् इति । ग्रामण्याम्-प्रामं नयति = नियच्छति, इति ग्रामणीः । ग्रामणीशब्दात् डो शम्नयाम्नीभ्यः' इति नीशब्दात् परस्य ढेरामि ‘एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य' इति यणि 'ग्रामण्याम्' इति । शुद्धधियौ (ई० ४२ ) शुद्धा धीर्यस्येति विग्रहे निष्पन्नात् शुद्धधीशब्दात् श्रौविभक्तौ शुद्धधी औ' इति स्थिते 'गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण् नेष्यते' इति वार्ति- केन शुद्धशब्दस्य गतिकारकेतरत्वात् तत्पूर्वकस्य धीशब्दस्यकारस्य ‘एरनेकाच:-' इति प्राप्तयणो निषेधे 'अचिश्नुधातु-' इति इयङि 'शुद्धधियो' इति । (शुद्धं ब्रह्म प्यायतीति विहे तु कारकपूर्वकत्वात् स्यादेव यण्–'शुद्धध्यौं' इत्यादि) कोष्टा (ई० ४७, ४८, ५०)-क्रोष्टुशब्दात् सौ अनुवन्धलोपे 'तृज्वरकोष्टुः' इति तृज्वद्भावे कृते 'ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः' इति गुणे प्राप्ते तम्प्रवाध्य 'ऋदु- शनस्पुरुदंशोऽनेहसां च इत्यनङि अनुबन्धलोपे 'अप्तृन्तृच्-'इति उपधादीधै 'हल्- याभ्यः' इति सुलोपे 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति न लोपे 'क्रोष्टा' इति । क्रोष्टुः ( ई० ४१, ४२, ५३ )-क्रोष्टुशब्दात् ङसि अनुबन्धलोपे 'विभाषा तृतीयादिष्वचि' इति तृज्वद्भावे 'ऋत उत्' इति उत्वे रपरत्वे 'रात्सस्य इति सलोपे 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इति रेफस्य विसर्गे 'कोष्टुः' इति । तृज्वद्भावाभावे 'शेषो ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् । ध्यसखि इति घिसंज्ञायां 'धेर्डिति' इति गुणै 'सिङसोच्च' इति पूर्वरूपे सस्य रुत्वे विसर्गे च 'क्रोष्टोः' इति भवति । धातृगाम् ( ई० ५२)-धातृशब्दादामि 'हस्वनद्यापो नुट्' इति नुटि 'नामि' इति दोघे 'ऋवर्णान्नस्य गत्वं वाच्यम्' इति णत्वे 'धातृणाम्' इति । पितरौ-पितृशब्दादौ विभत्तौ 'ऋतो सिर्वनामस्थानयोः' इति गुणे रपरत्वे च कृत 'पितरौं' इति । अत्र व्युत्पत्तिपक्षे नत्रादिग्रहणस्य नियमार्थत्वात् 'अतृन्निति दीर्घो न । अव्युत्पत्तिपक्षे तु-तृन्तृजादिष्वनन्तर्भावात् दीर्घशकैच नोदेतीति । नपत्रादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम-अयम्भावः 'अप्तृन्निति सूत्रे 'उणा- दयो व्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीति पक्षे नप्त्रादीनां सप्तानां तृनन्तत्वात्तृजन्तत्वाच तृन्-तृच्ग्रहणेनैव दीर्घ सिद्धे नप्त्रादिग्रहणं, 'सिद्धे सत्यारभ्यमाणो विधिनियमार्थो भवतीति' सिद्धान्तात् , नियमयति-तृन्तृजन्तानां चेत्तर्हि नप्त्रादीनामेवेति । निय- मेन च स्वेतरस्वजातीयव्यावृत्तिः क्रियते, इति नप्त्रादीतरोणादिनिष्पन्नतृन्नन्ततृजन्त. शब्दानां न दीर्घः इति । नृणाम्--नृशब्दादामि ह्रस्वनद्यापो नुट्' इति नुटि अनुवन्धलोपे 'नृ नाम्' इति स्थिते 'नामि' इति सूत्रं प्रवाध्य 'नृच' इति विभाषया दीर्घ 'ऋवर्णावस्येति णत्वे 'नृणाम्' इति । प्रक्षे नृणाम्' इति । अत्र 'नानी'ति दीर्घस्तु न सकृद्गतौ यद्बाधितं तद्बाधितमेवेति न्यायस्य जागरूकत्वात् । गौः ( ई० ४५ )-गो शब्दात् सौ गोतो णित्' इति श्रोकारात्परस्य सर्व- नामस्थानस्य 'सु' इत्यस्य णिद्वद्भावे 'अचोऽणिति' इति वृद्धी सस्य रुत्वे विसर्गे 'गौः' इति सिद्धम् । गाः ( ई० ४६ )-गोशब्दात् शसि अनुवन्धलोपे 'श्रौतोऽम्शसोः' इति गोशब्दस्य ओकारस्य विभक्तरकारस्य च आकारकादेशे सस्य रुत्वे विसर्गे 'गाः इति सिद्धम् । राः (ई० ४९)-रैशब्दात् सौविभक्तौ 'रायो हलि' इति रैशब्दस्य ऐका- रस्य श्राकारादेशे सस्य रुत्वे विसर्गे 'राः' इति निष्पन्नम् । इति अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् ।

·अथ अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् सर्वस्याः ( ई० ५१)-सर्वाशब्दात् ङसि अनुबन्धलोपे 'सर्वा आत्' इति स्थिते 'याडापः' इति याट प्रवाध्य सर्वनाम्नः स्याड्ड्स्वच' इति स्याटि श्रावन्तस्य हस्दत्वे च कृते अनुबन्धलोपे 'सर्वस्या अस्' इति स्थिते सवर्णदीर्घ सस्य क्त्वे विसर्गे 'सर्वस्याः इति । उत्तरपूर्वस्यै --उत्तरस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यदन्तरालमिति विग्रहे 'दिङ्ना- मान्यन्तराले' इति समासनिष्पन्नात् उत्तरपूर्वाशब्दात् डेविभक्तौ 'विभाषा दिक्स- मासे बहुव्रीहौ' इति विभाषया सर्वनामसंज्ञायां 'सर्वनाम्नः स्याङ्.---'इति स्याङ्स्वे 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘उत्तरपूर्वस्य' इति । पक्षे सर्वनामसंज्ञाऽभावे 'याडापः' इति याटि वृद्धौ ‘उत्तरपूर्वाय इति । उत्तरपूर्वायै ( ई० ४५ )-'विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ' इति सूत्रेण लक्षण- प्रतिपदोत्तपरिभाषया 'दिङ्नामान्यन्तराले' इति दिक्छब्दमुच्चार्य निष्पक्षप्रति- पदोक्तदिक्समास एव सर्वनामसंज्ञाविधानात् 'योत्तरा सा पूर्चा यस्याः उन्मुग्धायाः' इति विग्रहे 'अनेकमन्यपदार्थे' इति बहुव्रीहिसमासनिष्पन्न 'उत्तरपूर्वाशब्दात् के विभक्तौ 'याडापः' इति याटि 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘उत्तरपूर्वाय' इति । हे अम्ब ( ई० ४० )-अम्बाशब्दात् सम्बोधनविवक्षायां सौ 'अम्बार्थनद्यो- हस्वः' इति हस्वत्वे सुलोपे 'हे. अम्ब' इति । डिति ह्रस्वश्च-अत्र सूत्रे ङिति' इत्येकं वाक्यम् । इयवस्थानौ स्त्रीशब्द- भिन्नौ नित्यस्त्रीलिजाचीदूतौ डिति नदीसंज्ञौ वा स्तः' इति तस्याऽर्थः । 'हस्वच्छ' इत्यपरं वाश्यम् । 'ह्रस्वौ इव!वर्णी ङिति स्त्रियां नदीसंज्ञौ वा स्तः' इति तस्यार्थः । अत्र 'नेयवस्थानावस्त्री' इत्यतो अनुवृत्तम् अस्त्रीति तु इयङचङ्स्थानावित्यादि- प्रथमवाक्यविहितनदीत्वस्यैव पर्युदासः, न तु ह्रस्वावित्यादिद्वितीयववाक्यविहित- नदीत्वस्याऽपि, तत्सम्वद्धस्यैचानुवृत्तः । मत्यै ( ई० ५२ )-मतिशब्दात् डेविभत्तौ अनुबन्धलोपे 'मति ए' इति जाते 'डितिहस्वञ्च' इति नदीसंज्ञायाम् ‘आपनद्याः' इत्याटि 'श्राटश्च' इति वृद्धौ ‘इको यणचि' इति यणि 'मत्यै' इति। नदीत्वाभावे 'शेषो ध्यसखि इति घिसंज्ञायां 'धेर्डिति इति गुणे 'एचोऽयवायावः' इत्ययादेशे 'मतये' इति सिद्धम् ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् । मत्याम् ( ई० ४० )-मतिशब्दात् डिविभक्तौ 'ङिति ह्रस्वञ्च' इति नदी- संज्ञायाम् इदुद्भ्याम्' इति डेरामि कृते स्थानिवद्भावेन जित्वमादाय ‘ाप्नद्याः' इत्याटि 'प्राटश्च' इति वृद्धौ ‘इको यणचि इति यणि 'मत्याम्' इति । 'नदीसंज्ञाभावे 'शेषो ध्यसखि इति घिसंज्ञायाम् 'अच्च घेः' इति उरौत्वे घेरकारादेशे च कृते 'वृद्धि- रेऽचि' इति वृद्धौ ‘मतौ इति । तिल-त्रिशब्दाजसि शसि च विभक्तौ 'त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतस्' इति तिनादेशे 'ऋतो डि-' इति गुणं प्रवाध्य पूर्वसवर्णदीर्घ प्राप्ते तमपि प्रबाध्य 'अचि र ऋतः' इति रेफादेशे सस्य रुत्वे विसर्गे 'तित्रः' इति । तिमृणाम् ( ई० ४१, ४२, ४६, ४७, ५३ )–त्रिशब्दादामि वितो 'त्रि- चतुरोः स्त्रियां तिसृचतस्' इति त्रिशब्दस्य तित्रादेशे 'तिस आम्' इति स्थिते 'नुमचिरतृवद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन' इत्युक्त्या 'अचि र ऋतः' इति प्राप्त रेफादेश बाधित्वा 'हस्वनद्यापो नुस्' इति नुटि अनुबन्धलोपे 'नामि' इति दीर्वं प्राप्ने 'न तिसृचतसृ' इति निषेधे 'ऋडवर्णावस्य णत्वं वाच्यम्' इति णत्वे 'तिमृणाम्' इति । त्रिशब्दस्य रूपाणि ( ई० ३७ )- (त्रिशब्दो नित्यं वहुवचनान्तः) ब्रियान् नपुंसके तिस्रः त्राणि जीन् तिस्रः त्रीणि त्रिभिः तिसृभिः त्रिभिः त्रिभ्यः तिसुभ्यः त्रिभ्यः त्रिभ्यः तिसूभ्यः त्रिभ्यः त्रयाणाम् तिसृणाम् त्रयाणाम् त्रिषु तिसृषु त्रिषु हे त्रयः हे तिस्रः हे त्रीणि स्त्रीः ( ४३, ४४ )-स्त्रीशब्दात् शसि 'स्त्री-अस्' इति स्थिते 'वाऽम्- शसोः' इति इयङि सस्य रुत्वे विसर्गे 'स्त्रियः' इति । पक्ष पूर्वसवर्णदीर्घे सस्य रुत्वे बिसर्गे 'स्त्रीः' इत्युक्तं रूपं सिद्धम् । स्त्रियै ( ई० ५० )-स्त्रीशब्दात् विभक्तौ 'यूस्त्राख्यौ नदी' इति नदीसंज्ञा- त्रयः ·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । याम् 'आपनद्याः' इत्याटि 'प्राटश्च' इति वृद्धौ ‘स्त्रियाः' इति इयहि अनुवन्धलोपे 'स्त्रिय इति । स्त्रीणाम् ( ई० ४८ )-स्त्रीशब्दादामि 'यूस्खाल्यौ नदी' इति नहोत्वात् 'हस्व- नद्यापो नुट्' इति नुटि अनुवन्धलोपे ‘पर्यन्यवलक्षणप्रवृत्या 'नामि' इति दीर्धे 'अटकुप्वानुम्व्यवायेऽपि' इति णत्वे 'स्त्रीणाम्' इति । मिय-श्रीशब्दात् विभक्तौ 'यूस्त्राख्यौ नदी' इति प्राप्तनदीत्वस्य 'नेयङचङ - स्थानावस्त्री' इति निषेधे कृते 'डिति ह्रस्वश्च' इत्यनेन विभाषया नदीसंज्ञायाम् 'पानद्याः' इत्याटि 'पाटश्च' इति वृद्धौ ‘अचि श्नुधातुभ्रा य्बोरियङ वडौं इति इयङि अनुबन्ध लोपे 'श्रिय इति । नदीत्वाऽभावे इयङि 'श्रिये' इति । श्रीणाम् ( ई० ५२ )-श्रीशब्दादामि विभत्तो 'वाऽमि' इति नदीसंज्ञायां 'हस्वनद्यापो जुट्' इति जुटि अनुबन्धलोपे पर्यन्यवल्लक्षणप्रवृत्या 'नामि' इति दीर्धे 'अट्कुप्दानुम्व्यवायेऽपि' इति णत्वे 'श्रीणाम्' इति। नदीत्वाभावे 'अचिश्नुधातु- ध्रुवां बोरियकुबौ' इति इयढि श्रियाम्' इति भवति । भ्रुवाम् ( ई० ३७ ) भ्रूशब्दात् सप्तम्येकवचने डिविभक्तौ 'ङिति ह्रस्वश्च' इति विभाषया नदीसंज्ञायां 'राम्नद्यान्नीभ्यः' इति डेरामि 'आपनद्याः' इति श्राटि 'आटश्च' इति वृद्धौ ‘अचिश्नुघातु' इत्युवङि अनुवन्धलोपे 'ध्रुवाम्' इति । नदीवाभाव उवङि 'ध्रुवि' इति । पष्टीवहुवचने तु बामि' इति विकल्पेन नदीसंज्ञायां भ्रूणां, श्रुचामिति रूपद्वयं भवति । क्रोष्ट्री ( ई० ३८ )-क्रोष्टुशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'स्त्रियां च' इति तृज्व- दावे 'झोष्टु' इति जाते 'इन्नेभ्यो ङीप्' इति ङीपि यणि 'क्रोष्ट्री' इति । तस्मात् सौ हलङयादिना सुलापे उक्तं रूपं सिद्धम् । स्वसा ( ई० ४७ )-स्वसृशब्दात् सौ 'ऋन्नेभ्यो डीप्' इति डीपि प्राप्ते 'न घटस्वस्त्रादिभ्यः पञ्चभ्यः' इति तनिषेधे 'ऋदुशनस्पुरुदंशोऽनेहसां च' इत्यनकि अनुवन्धलापे 'स्वसन स्' इति जाते 'अपतृन्तृच्-' इति दी हलङयादिलोपे 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे 'स्वसा इति । इति अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ..

·अथ अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ज्ञानानि ( ई० ३४ )-ज्ञानशब्दात् जसि शसि च विभक्तौ 'जश्शसोः शिः' इति श्यादेशे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति शि' इत्यस्य सर्वनामस्थानसंज्ञायां नपुंसकस्य मलचः' इत्यनेन नुमि अनुबन्धलोपे 'सर्वनामस्थाने चाऽसम्बुद्धौं' इति दीर्घ 'ज्ञानानि इति। कतरन ( ई० ४७ )-कतरशब्दात् सौ 'अतोऽम्' इति सूत्रं प्रबाध्य "अद्यु- तरादिभ्यः पञ्चभ्यः' इति सोरडि अनुवन्धलोपे 'कतर अद्' इति दशायां क्लीबे 'शि' इत्यस्यैव सर्वनामस्थानसंज्ञाविधानात् असर्वनामस्थानिके 'अदि' परे 'यचि भम्' इत्यनेन 'कतर' इत्यस्य भसंज्ञायां 'टेः' इति टिलोपे 'वाऽवसाने' इति चर्चे 'कतरत्' इति । चाऽभावे कतरद्' इति । श्रीपाय ( ई० ५२ )-श्रीपाशब्दात् डेविभत्तौ 'ह्रस्वो नपुसके प्रातिपदि- कस्य इति ह्रस्वत्वे 'व्यः' इति उदेशे 'सुपि च इति दीर्चे 'श्रपीय' इति । हे वारे ( ई० ५२, ५३ )-वारिशब्दात् सम्बोधनैकवचने सौ 'स्वमोनपुंस- कात्' इति सोलुकि 'न लुमताङ्गस्य' इत्यस्यानित्यत्वपक्षे 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्ष- णम्' इति प्रत्ययलक्षणेन 'हस्वस्य गुणः' इति सम्बुद्धिनिमित्तके गुणे 'हे वारे' इति । 'न लुमते त्यस्य नित्यत्वपक्षे तु हे वारि' इति । अत एव 'हे पो-हे त्रपु' इति भाष्योदाहरणं सङ्गच्छते। 'न लुमते त्यस्याऽनित्यत्वे किं मानम् ? इति चेच्छृसु--'इकोऽचि विभत्तौ' इत्यत्र अग्रहणं किमर्थम् , हलादिषु भ्यामादिषु हि सत्यपि नुमि 'न लोपः प्राति. पदिकान्तस्येति नस्य लोपसम्भवात् । न च सम्बुद्धिव्यावृत्यर्थमग्रहणम् , अन्यथा तत्र नुमि सति 'न ङिसम्बुद्धयोः' इति निषेधे सति नकारश्रवणप्रसंगः इति वाच्यम् , सम्बुद्धेलुका लुप्ततया प्रत्यय लक्षणाभावेन तत्र नुमः प्राप्तेरभावात् । 'न लुमते त्य- स्याऽनित्यत्वे तु सम्बुद्धौ प्रत्ययलक्षणेन प्राप्तं नुमं वारयितुम् अप्रहणं सफल- मित्यग्रहणं 'न लुमते' त्यस्याऽनित्यत्वे लिङ्गमिति तत्वविदः । वारिणे (ई० ४२, ५२ )-वारिशब्दात् चतुर्थंकवचने 'वारि ए' इति दशायां 'शेषो ध्यसखि' इति घिसंज्ञायां 'धेर्टिति' इति गुणे प्राप्ते 'वृद्धयौत्वतृज्व- द्भावगुणेभ्यो नुम्पूर्वविप्रतिषेधेन' इति पूर्वविप्रतिषेधस्य प्रबलत्वात् 'इकोऽचि विभक्तो' इति नुमि अटकुप्वानुम्व्यवायेऽपि' इति णत्वे 'वारिणे' इति जातम् ।

·। অললললিস। अनादये (ई० ४१, ४२, ४६, )-नादिः = अनादिः, तस्मै 'अनादये- अनादिने' इति । अनादिशब्दात् विभक्तौ 'तृतीयादिषु भाषितपुस्कं घुबहालवस्य' इति विभाषया पंवत्वे सति 'इकोऽचि विभत्तौ' इति नुमोऽप्रवृत्तेः शेषो ध्यसखि' इति घिसंज्ञायां 'बेर्डिति' इति गुणे अयादेशे 'अनादये' इति । पुंवत्वाऽभावपक्षे तुमि 'अनादिने' इति । अनादिशब्दस्य कथं भाषितपुंस्कत्वमिति चेच्छृणु-भाषितः पुमान् येन प्रवृत्त- निमित्तेन तत् भाषितपुंस्कम् । अर्थात् नपुंसकत्वे लिङ्गान्तरे च यस्य एकमेव वाच्य- तावच्छेदकं तत् शब्दस्वरूपं भाषितपुंस्कशब्देन विवक्षितम् । अनादिशब्दश्च उत्प- त्यभावात्मकमनादित्वं पुरस्कृत्य स्त्रीपुन्नपुंसकतत्तद्वयक्तिप्रत्यायक इति, भवति तस्य प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये भाषितपुस्कतेति तत्त्वविदः । उक्तं च मूले- यन्निमित्तमुपादाय पुंसि शब्दः प्रवर्तते । क्लीबवृत्ति तदेव स्यादुक्तपुंस्कं तदुच्यते ॥ इति । शब्दः पुस्त्वे यमर्थं भजते यच्च शब्दस्वरूपं भजते, तमेवार्थं प्रधानीकृत्य शब्द- स्वरूपमपि पुवदेव भवेच्चेत् स शब्दः भाषितषु स्कसंज्ञां लभते इति तात्पर्यार्थः । पीलुने (ई० ४० )-पीलुर्वृक्षः, तत्फलं पीलु, तस्मै 'पीलुने' इति । इको- ऽचि विभक्तौ' इति नुम् । अत्र 'तृतीयादिष्विति न पुंवत् , प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् । तथा हि-वृक्षत्वव्याप्यजातिविशेषात्मकं पीलुत्वं वृक्षविशेषे वाच्ये प्रवृत्तिनिमित्तम् , फलविशेषे वाच्ये तु फलत्वव्याप्यजातिविशेषात्मकं पीलुत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् , इति प्रवृत्तिनिमित्तभेदेन भाषितपुंस्कत्वाभावान्न पुवदित्युक्तिः सनतेति । तदुक्तं मूले- पीलुर्वृक्षः फलं पीलु, तस्मै पीलुने न तु पीलवे । वृक्षे निमित्तं पीलुत्वं तज्जत्वं तत्तले पुनः' ॥ इति । दुधना (ई० ४७)-दधिशब्दाहाविभक्तो 'दधि आ' इति स्थिते 'अस्थि- दधिसक्थ्यदणामनकुदात्तः' इत्यनङि अनुवन्धलोपे 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् 'अल्लोपोनः' इत्यनोऽकारस्य लोपे 'दध्ना' इति । दध्ने (ई० ४४ )-दधिशब्दाद् विभ'को 'अस्थिदधि' इत्यनलि भत्वाद् 'अल्लोपोनः' इत्यल्लोपे 'दध्ने' इति । दनि (ई. ४०)-दविशब्दात् विविभक्तौ 'अस्थिदधि-' इत्यनडि 'विभाषा डिश्योः' इति अनोऽकारस्य लोपे 'दनि' इति । पने दधनि' इति । - ·रा KAR मध्यकौमुदी रहस्यम् । मुधिया---'मुष्ठु ध्यायति' इति विग्रहे निष्पन्नात सुधीशब्दात् तृतीयकवचने 'तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं धुंवद्गालदस्य' इति गुंबद्भावे सति हस्व-नुमोरभावे 'अचि श्नुधातु-'इतीयङि अनुवन्धलोपे सुधिया' इति । पुंवद्धावाभावपक्ष हवो नपुंसके- इति ह्रस्वे इकोऽचि विभक्तौ इति नुमि 'सुधिना' इति । अत्र सुध्यातृ-स्य, शोमन- ज्ञानवत्वस्य वा प्रवृत्तिनिमित्तस्य पंसि नपंसके च सन्चात् भाषितपुंरूकत्वमुपपन्न- मिति ध्येयम् । प्राभ्याम्-प्रकृष्टो राः धनं यस्येति विग्रहे निष्पन्नात् प्ररैशब्दात सौ 'हस्त्रो नपुंसके-' इत्यनेन ‘एच इग्घ्रस्वादे' इति नियमेन एचपस्य ऐकारस्य इकारे इत्वे कृते 'परि' इति । तस्मात् भ्यामि 'प्ररि भ्याम् इति स्थिते 'एकदेशविकृत. न्यायेन 'रायो हलि' इत्यात्वे 'प्रराभ्याम्' इति निप्पन्नम् । इति अजन्तनपंसकलिङ्गप्रकरणम् । अथ हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् लिदत्सु (ई० ३५)-लिशब्दात्सुपि अनुवन्धलोपे 'लिह मु' इति स्थिते हो ढः इत्यनेन हस्य ढत्वे 'जलां जशोऽन्ते' इत्यनेन ढस्य जश्त्वेन डकारे 'लिड् सु' इति दशायां 'उः सि धुट्' इति डस्य धुटि अनुवन्धलोपे 'लिड् ध् मु' इति जाते 'खरि च' इत्यनेन धस्य चर्चेन तकारे पुनः 'खरिच' इति उस्य चत्वेन टकारे 'लिट्सु' इति । धुडभावपक्षे डकारस्य चर्चेन टकारे 'लिट्स' इति । धुक ( ई० ४८ ) दुह्' इति क्विवन्तप्रातिपदिकात सौ ‘हल्ङयाभ्यः- इति सुलोपे हो ढः' इति ढत्वं प्रवाध्य ‘दादेर्धातीर्घः' इति हस्य धत्वे कृते मषन्तत्वात् 'एकाचो वशोभष् मषन्तस्य स्ध्वोः' इति भष्भावे घस्य जश्त्वे 'वाऽवसाने' इति गस्य चत्वे 'धुक्' इति । पक्षे 'धुग्' इति । ननु घत्वे कृते 'दुध्' इति मषन्तमेका- चकम् , तस्य धातुत्वात् धात्ववयवत्वाऽभावात् कथमिह दकारस्य भषभावेन धकारः स्यादिति चेन्न राहोशिशरः' इतिवत् व्यपदेशिवद्भावेन धात्ववयवत्वात्तत्सिद्धः। विश्वौहः (ई० ३३)-विश्ववाहशब्दाच्छसि अनुबन्धलोपे 'यचि मम्' इति भसंज्ञायां 'वाह ऊठ्' इत्यनेन 'इग्यणः सम्प्रसारणम्' इति वलात् वरूपस्य यणः स्थाने ऊकाररूपे सम्प्रसारणे पूर्वरूपे च कृते 'विश्व ऊह अस्' इति जाते 'एत्येध- .

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । त्यूठसु' इति पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धौ सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'विधौहः' इति सिद्धम् । अनडवान् ( ई० ४०, ४७, ५२ )-अनडशब्दात् प्रथमैकवचने 'चतुर- नड्डहोरामुदात्तः' इत्यनेन आमि अनुवन्धलोपे 'अनडु अाह सु' इति दशायाम् 'सावन- डहः' इत्यनेन जुमि अनुबन्धलोपे 'इको यणचि' इति यणि 'अनड्वान्हस्' इति दशायां हलङ्यादिना सलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यनेन हकारस्य लोपे 'अनड्. वान्' इति सिद्धम् । अत्र सुलोपस्याऽसिद्धत्वान्चलोपो नेति बोध्यम् । हे अनड्यन् ( ई० ४० )-अनडुशब्दात् सम्बोधनविवक्षायां तो 'अन्द- सम्वुद्धौ' इत्यमि मित्वादन्त्यादचः परे कृते 'अनडु अह् सु इति स्थिते यणि 'साच- नडुहः' इति नुमि हल्ङयादिना सुलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति हलोपे 'हे अनड्वन्' इति जातम् । चतुराय ( ई० ४१, ५२ )-चतुर्शब्दादामि विभक्तौ 'चतुर् आम्' इति स्थिते 'षट्चतुर्व्यश्च इति नुटि अनुवन्धलोपे 'रषाभ्यां नौ णः समानपदे' इत्यनेन णत्वे 'अचो रहाभ्यां द्वे' इत्यनेन द्वित्वे 'चतुर्णाम् इति सिद्धम् । द्वित्वाभावे 'चतु- म्' इति । चतुर्ष ( ई० ४९ )-चतुर्शब्दात् सुपि विभक्तौ 'चतुर् सु' इति स्थिते खर- क्सानयोर्विसर्जनीयः' इति रेफस्य विसर्गे प्राप्ते 'रोः सुपि' इति निषेधे 'आदेशप्रत्य- ययोः' इति सस्य षत्वे 'अचो रहास्यां द्वे' इति षस्य द्वित्वे प्राप्ते 'शरोऽचि' इति निषेधे 'चतुषु इति सिद्धम् । आभ्याम् (ई० ४३, ४६, ५३ )-इदम् शब्दात स्यामि विभक्तौ 'त्यदा- दीनाः' इत्यनेन अत्ने अतो गुणे' इति पररूपे 'इदभ्याम् इति जाते 'हलि लोपः' इत्यनेन 'अलोन्यस्येति परिभाषया अन्त्यस्य दकारस्य लोपे प्राप्ते 'नानर्थकेऽलो- न्त्यविधिरनभ्यालविकारे' इति परिभाषया अलोन्त्यविध्यभावे इद्भागस्यैव लोपे 'म्यान' इति स्थिते 'वाद्यन्तवदेकस्निन्' इत्येकस्मिन्नेवाऽकारे अन्तवत्मानेन अदन्तलं मत्वा मुशि च ति दी. 'आम्यान' इति सिद्धम् । एमः (३० ४२, ४९ )-इदम्शब्दात् भिसि अत्वे पररूपे 'इद भिस्' इति जाते 'अतो भिस ऐस्' इति भिसः ऐसि प्राप्ते 'नेदमदसोरकोः' इति निषेधे 'हलि लोपः इत्यनेन इद्भागस्य लोपे 'बहुवचने मल्येत्' इत्येत्वे सस्य रुत्वे विसर्गे 'एभिः' इति ।

·: प्रासु " मध्यकौमुदी रहस्यम्। 'इदम्' शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि ( ई० ३३)- पुल्लिङ्गे- स्त्रीलिङ्गे- नयम् इमौ इमे इयम् इमे इमाः इमम् (एनम् ) इमौ (एनौ) इमान् (एनान्) इमाम् (एनाम्) इमे (एने) इमाः (एनाः) अनेन (एनेन) त्राभ्याम् एभिः अनया (एनया) आभ्याम् श्राभिः अस्मै प्राभ्याम् एभ्यः अस्यै प्राभ्याम् अभ्यः अस्मात् श्राभ्याम् एभ्यः अस्याः आभ्याम् आभ्यः अस्य अनयोः(एनयोः)एषाम् अस्याः अनयोः(एनयोः)आसाम् अस्मिन् अनयोः अस्याम् अनयोः नपुंसके- इदम् इमे इमानि इदम् ( एनत्-द्) इमे (एने) इमानि ( एनानि) अनेन ( एनेन) आभ्याम् एभिः अस्मै श्राभ्याम् एभ्यः अस्मात् श्राभ्याम् एभ्यः अस्य अनयोः ( एनयोः) एषाम् अस्मिन् अनयोः एषु (त्यदादेः सम्बोधनं नास्ति) राज्ञः-'राजन्' शब्दाच्छसि 'राजन् अस्' इति स्थिते 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् 'अल्लोपोनः' इति जकारोत्तरवर्तिनोऽकारस्य लोपे 'स्तोः श्चुना श्चुः' इति नस्य चुत्वेन बकारे सस्य रुत्वे विसर्गे 'राज्ञः' इति । राजभ्याम् ( ई० ४१, ४७ )-'राजन् भ्याम्' इति स्थिते स्वादिष्वसर्वनाम- स्थाने' इति पदत्वात् 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे 'राज भ्याम्' इति स्थिते 'सुपि चे ति दीर्वं प्राप्ते नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति' इति नलोपस्याऽ- सिद्धत्वात् दीर्घाऽभावे 'राजभ्याम्' इति । वृत्रहा ( ई० ४६)-वृत्रो नाम असुरः तं हतवानित्यर्थे क्विवन्तनिष्पन्नात् वृत्रहनशब्दात् सौ 'वृत्रहन् सु' इति स्थिते वृत्रहन्शब्दे 'हन्' इत्यस्यापि ‘इनहन्- पूषार्यम्णां शौं' इति शावेव दीर्घ इति नियमात सौ परतः 'सर्वनामस्थाने-' इति ·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । दीर्घ अप्राप्ते 'सौ च' इत्यनेन दीर्घे हल्झ्यादिना सुलोपे नलोपे 'वृत्रहां इति सिद्धम् । वृत्रनः ( ई० ४०, ४१, ५० ) वृत्रो नाम अनुरः तं हतवानित्यर्थे किन्बत- निष्पन्नात् वृत्रहन् शब्दाच्छसि भसंज्ञायाम् 'अल्लोपो नः' इत्यल्लोपे 'हो हन्तेणिन्नेषु' इति हकारस्य कुत्वेनान्तरतम्यात् धकारादेशे सस्य रुत्वे विसर्गे 'वृत्रन्नः' इति । नन्वत्र कृतेप्यल्लोपे तस्य पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवत्त्वादुत्तरपदस्य एकाचत्वात् 'एकाजुत्तरपदे णः' इत्यनेन, स्थानिवत्त्वाऽभावेऽपि 'प्रातिपदिकान्तनुविभक्तिषु च' इत्यनेन, 'कुमति च' इत्यनेन वा णत्वं कुतो नेति चेन्न, 'अत्पूर्वस्य' इत्यनेन ह्रस्वा- कारपूर्वकस्यैव हन्तेर्नस्य णत्वनियमादत्र नकारस्य अकारपूर्वकत्वाऽभावात् णत्वाऽ- प्रवृत्तेः । न च 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा' इति न्यायेन 'अत्पूर्वस्येति सूत्रं हन्तेः' इत्यस्यैव नियामकं न तु 'एकाजुत्तरपदे णः' इत्यादेरिति वाच्यम् , तथा सति हन्तेरत्यूर्वस्य' इत्येकयोगेनैव 'हन्तेः' इत्यस्य अत्पूर्वेतरत्र निवृत्तौ सि- द्धायां योगविभागस्य वैयर्सेन तत्सामर्थ्यादत्र उक्तन्यायाऽप्रवृत्तेर्बोधनेन विप्रकृष्ट- स्यापि एकाजुत्तरपदे णः' 'प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च इत्यादेस्तेन नियमादप्रवृत्तेः। मघवान् ( ई० ३३)-'मघवन्' शब्दात् सौ 'मघवा बहुलम्' इति 'तृ' इत्यन्तादेशे अनुबन्धलोपे 'उगिदचा सर्वनामस्थानेऽधातोः' इति नुमि अनुबन्धलोपे हल्ङ्यादिलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति सलोपे 'मघवा बहुलम्' इति सूत्रस्थ- बहुलग्रहणात् संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वाभावेन 'सर्वनामस्थाने चाऽसम्बुद्धौ' इति नान्तस्योपधाया दीर्घे 'मघवान्' इति । तृत्वाऽभावे तु हल्ङचादिलोपे नान्तस्योप- धाया दीर्घे नलोपे 'मघवा' इति । 'मघवन्' शब्दस्य रूपाणि (ई० ३३ )- तृत्वपक्षे- मघवान् मघवन्तौ मघवन्तम् मघवन्तौ मघवतः मघचद्भ्याम् मघवद्भिः मघवते मघवद्भयाम् मघवद्यः मघवयाम् मघवद्भयः मघवतोः मघवताम् मघवति मघवतोः मघवत्सु मघवक्तः मघवता . मघवतः मघवतः ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् ! मघवा मघोनः तृत्वाऽभावपक्षे- मघवानी सुचवानः मघवानम् मघवानी मघोनः मघोना मघवस्याम् मधवभिः मधोने मघवस्याम् मघवस्यः मघोनः मघवम्याम् मघवम्यः मघोनोः मघोनाम् मघोनि मघोनो मघवसु हे मघवन् हे सधवानी हे मघवानः यूनः (ई० ४१, ४२, ५३)–'युवन्' शब्दात शसि 'यचि भम्' इति भसंज्ञा- याम ‘श्वयुवमघोनामतद्धिते' इति वकारस्य सम्प्रसारणे 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे 'यु उन् अस्' इति दशायां यकारस्यापि 'श्वयुवमघोनाम्-' इति सम्प्रसारणे प्राप्ते 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्' इति तन्निषेधे सवर्णदीर्धे सस्य रुत्वे विसर्गे यूनः' इति । पन्थाः ( ई० ४६, ४७ )-पथिन्' शब्दात् सौ 'पथिमथ्यभुक्षामात्' इति आत्वे 'इतोत्सर्वनामस्थाने' इति थकारोत्तरवर्तिनः इकारस्य प्रकारे 'थो न्थः' इति थकारस्य 'न्थादेशे 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति दीर्घ सस्य रुत्वे विसर्गे 'पन्थाः' इति । अष्टौ ( ई० ४१, ४२)—'अष्टन् ‘शब्दात जसि शसि च विभक्तौ अनुवन्ध- लोपे 'अष्टन् अस्' इति स्थिते 'अष्टन या विभक्तौ' इत्यनेन अष्टनो नकारस्य प्रात्वे 'अष्ट या अस्' इति स्थिते सवर्णदीर्धे 'अष्टाभ्य औश्' इत्यनेन औशि अनुबन्ध- लोपे 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘अष्टौ' इति सिद्धम् । ननु हलादावात्वस्य विधानेन कथमत्र अजादावात्वमिति चेन्न, एकमात्रालाघवेन 'अष्टभ्य औश्' इति वक्तव्ये 'अष्टाय' इति दीर्घोच्चारणं क्वचिदजादावपि 'अष्टन आ विभक्तौं' इति सूत्रविहित. मात्वं भवतीति ज्ञापनेनादोषात् । अष्टानाम् ( ई० ३२ )—'अष्टन्' शब्दात् पष्ठीवहुवचने 'ष्णान्ता षट्' इत्य- नेन षट्संज्ञायां षट्चतुर्व्यच' इति नुटि अनुवन्धलोपे 'अष्टन नाम्' इति स्थिते 'अष्टन या विभक्तो' इत्यनेन पाक्षिके यात्वे 'अष्ट आ नाम्' इति दशायाम् 'अकः सवणे दीर्घः' इति दोघे 'अष्टानाम्' इति । श्रात्वाऽभावेऽपि 'अष्टानाम्' इति । तद्धि- षट्संज्ञायां सत्यां नुटि अनुवन्धलोपे 'नोपधायाः' इति दीर्धे 'नलोपः प्रातिपदि- कान्तस्य' इति नलोपे 'अष्टानाम्' इति भवति ।

·.. 7 हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । ऋत्विक ( ई. ३१) ऋतावुपपदै 'यज्' धातोः 'ऋत्विकृत' इत्यादिना किनि 'लशकतद्धिते इत्यनेन ककारस्य 'हलन्त्यम्' इत्यनेन नकारस्य च इत्संज्ञायां लोपे व कृते इकारस्योचारणार्थत्वेन तस्मिन्नपि गते किनो बकारस्य 'अपक्त एकाल- प्रत्ययः' इत्यपृक्तसंज्ञायां वेरपृत्तस्य इत्यपृक्तसंज्ञकस्य बस्य च लोपे विहिते क्विनः सर्वाऽपहारे 'वचिस्वपियजादीनां किति' इति सम्प्रसारणे “सम्प्रसारणाच' इति पूर्व- रूपे 'ऋतु इज्' इति स्थिते 'इको यणचि' इति यणि 'ऋत्विज्' इति स्थिते 'कृदतिक इति सूत्रेण कृत्संज्ञायां 'कृत्तद्धितसमासाच' इति कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ अनुबन्धलोपे 'ऋत्विज् स्' इति स्थिते हल्ङादिना सलोपे 'क्विन्प्रत्ययस्य कुः' इत्यनेन जकारस्य कुत्वेन गकारे 'वाऽवसाने' इति तस्य चर्चेन ककारे 'ऋत्वि इति । चत्वाऽभावपक्षे ऋत्विा' इति । युङ ( ई० ३३ )-युजिर् योगे' अस्माद्धातोः ऋत्विग्दधृक्तग्दिगुष्णिगञ्चु- युजिक्रुच्चा च' इत्यनेन क्विनि 'लशक्वतद्धिते' इति ककारस्य हलन्त्यम्' इति नकारस्य, इत्संज्ञायाम् 'अपृक्त एकात् प्रत्ययः' इत्यनेन अवृत्तसंज्ञायां सत्या 'वेरपृक्तस्य' इत्यनेन वकारस्य च इत्संज्ञायां लोपे व विहिते इकारस्योच्चारणार्थत्वेन तस्मिन्नपि गते प्रत्ययलक्षणेन 'कृदतिब्' इति कृत्संज्ञायां कृत्तद्धितसमासाश्चेति' कृदन्तत्वात् प्राति- पदिकसंज्ञायां सौ अनुबन्धलोपे 'युजेरसमासे' इति नुमि अनुबन्धलोपे हल्ब्यादिना सलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति जलोपे 'विवन्प्रत्ययस्य कुः' इति नस्य कुत्वेन ङकारे 'युङ' इति सिद्धम् । विश्वाराट् ( ई० ३४ )-विश्वोपपदात् राज्धातोः 'सत्सुद्विष्' इति विवपि विपः सर्वापहारे 'विश्वराज्' इति, तस्मात् कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ अनु- बन्धलोप “विश्वराज स्' इति दशायां धनजसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः' इत्यनेन जकारस्य षत्वे 'झलां जशोऽन्ते' इत्यनेन षकारस्य जश्त्वेन डकारे 'वाऽवसाने' इति उस्य चत्वे 'विश्वस्य वस्राटोः' इति विश्वशब्दस्य दीर्घ हल्ड था- दिना सलोपे 'विश्वाराट्' इति । चाऽभावपक्षे 'विश्वाराड्' इति । आवाम् ( ई. ३०)-अस्मच्छब्दात् प्रथमाद्विवचने 'अस्मद् औं' इति स्थिते 'प्रथमयोरम्' इत्यनेन औकारस्य स्थाने अमि 'युवाचौ द्विवचने' इति अस्मदो मपर्यन्तस्य आवादेशे 'श्राव अद् अम्' इति स्थिते 'अतो गुणे' इति पररूपे 'आचद् अम्' इति दशायां 'प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्' इत्यनेन दकारस्यात्वे ३म०र० ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् । आव था अम्' इति जाते 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सवर्णदीर्धे 'श्रावा अम्' इति स्थिते 'अमि पूर्वः' इति पूर्वरूपे 'आवाम्' इति सिद्धम् । युष्मान ( ई० ४१, ५१, ५२ ) युष्मच्छब्दाच्छसि 'युष्मद् अस्' इति स्थिते 'द्वितीयायां च' इत्यनेन अन्त्यस्य मात्रस्य प्रकारे सवर्णदीर्घ शसोन' इत्यनेन 'श्रादेः परस्येति सहकाराच्छसोऽकारस्य नादेशे 'संयोगान्तस्ये ति सलोपे 'युप्मान् इति । अस्माभिः (ई० ५०)-'अस्मद' शब्दात् भिसि 'युष्मदस्मदोरनादेशे इति अस्मदोऽन्त्यस्य दस्य श्रात्वे 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति दीर्धेः 'अस्माभिः' इति सिद्धम् । युष्मत् ( ई० ५२ )- युष्मद्' शब्दात् भ्यसि 'पञ्चम्या अत्' इति भ्यसो अदादेशे 'शेषे लोपः' इति युष्मदोऽन्त्यस्य दस्य लोपे 'अतो गुणे' इति पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । युष्माकम् ( ई० ५२ )- युष्मद्' शब्दादामि युष्मद् श्राम्' इति स्थिते 'साम आकम्' इति श्रामि साम्त्वारोपेण आकमादेशे युष्मद् प्राकम्' इति स्थिते 'शेषे लोपः' इति अन्त्यस्य दस्य लोपे सवर्णदीर्षे 'युष्माकम्' इति सिद्धम् । ननु 'युष्मद् आम्' इति स्थिते 'मामि सर्वनान्नः सुट्' इति अहन्तात् पर- स्यामो विधीयमानस्य सुटः प्रसक्तिरेव नास्ति, न च 'शेषे लोपः' इति अन्त्यस्य दस्य लोपे कृते श्रदन्तात् परत्वमामोऽस्तीति वाच्यम् , प्राकमादेशात् प्राग अना- देशतया 'योऽचिं' इति सूत्रस्य प्राप्तया 'शेषे लोपः' इत्यस्याऽप्रसक्तः। तथा च ससुटकनिर्देशो व्यर्थः सूत्राऽसङ्गतिश्चेति चेन, श्राकमि कृते 'शेष लोपः' इति लोपे सति प्राप्तस्य सुटो निवृत्यर्थं समुटकनिर्देशस्यावश्यकत्वात् । श्रीशस्त्वावतु०----इह = संसारे, श्रीशः = नारायणः, त्वा = त्वाम् , मा = भाम् , अपि = च, अवतु = पातु । स हरिः = पूर्वोक्तः नारायणः, ते = तुभ्यम् , मे = मह्यम् , अपि च, शर्म = सुखम् , दत्तात् = ददातु । स हरिः = पूर्वोक्तः नारायणः, ते =तव, मे = मम, अपि = च, स्वामी = प्रभुः, अस्तीति शेषः । (सः ) विभुः = व्यापको नारायणः, वाम् = युवाम् , नौ = आवाम् , पातु = रक्षतु । (सः) ईशः = प्रभुः, वाम् = युवाभ्याम् , नौ = आवाभ्याम् , सुखं = कल्याणम् ददातु = दत्तात् । (सः) हरिः = नारायणः, वां = युवयोः, नौ = आवयोः, पतिः प्रभुः, अस्तीति शेषः । सः = हरिः, वयुष्मान् , नः = अम्मान , A ·७ हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणाम् । अव्यात् - रक्षेत् । सः- हरिः, वः = युष्मभ्यम् , नः- अस्मभ्यम् , शिचं = कल्याणं, दद्यात् । अत्र = इह लोके, सम्-हरिः, वः युष्माकम् , नः = अस्माकम् , सेव्यः = आराध्या, अस्तीति शेषः। देवाऽस्मान् पाहि ( ई० ४३ ) अत्र 'सामन्त्रितम्' इत्यनेन सम्बोधन- बहुवचनान्तस्य 'देवा' इत्यस्य आमन्त्रितसंज्ञायाम् 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' इति तस्याऽविद्यमान्वद्भावे 'अल्मान्' इत्यत्र 'बहुवचनस्य वस्नसौं' इति अस्मदो नसादेशो न भवति । अस्मानित्यस्य पदात्परत्वाऽभावात् , पदादौ स्थितत्वाच्चेति । प्राचः ( ई० ५२ )-प्रपूर्वात् अञ्च् धातोः 'ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगचुयुजि- कुञ्चांचं इति सूत्रेण किपि 'लाशक्कतद्धिते' इति किनः ककारस्य हलन्त्यम्' इति नकारस्य च इत्संज्ञायां लोपे च कृते इकारस्योच्चारणार्थत्वेन तस्मिन्नपि गते 'वेरपृक्तस्य' इति वकारस्याऽपि लोपे कृते विनः सपिहारे 'प्र अञ्च्' इति स्थिते 'अनिदिता हल उपधायाः विङति' इत्युपधानकारलोपे 'कृदतिङ्' इति किनः कृत्संज्ञकत्वात् 'प्र अच्' इत्यस्य 'कृत्तद्वितसमासाच' इति कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुबन्ध लोपे ' अच् अस्' इति स्थिते 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् 'अचः' इत्यनेनाकारस्य लोपे 'चौं' इति दीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'प्राचः' इति सिद्धम् । प्रतीचः-प्रतिपूर्वाद् 'अञ्च् धातोः 'ऋत्विगि'त्यादिना किनि 'लशक्कतद्धिते' इति विनः ककारस्य 'हलन्त्यम्' इति नकारस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते इकारस्यो. च्चारणार्थत्वेन तस्मिन्नपि गते 'वेरपृक्तस्य' इति वकारस्यापि लोपे क्विनः सर्वापहारे जाते 'अनिदितां हल उपधायाः विङति' इत्यञ्चरुपधानकारस्य लोपे 'कृदति इति क्विनः कृत्संज्ञकत्वात् 'प्रति अच्' इत्यस्य 'कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुवन्धलोपे 'प्रति अव् अस्' इति स्थिते 'यचि भम् इति भसंज्ञायाम् 'अचः' इत्यलोपे 'चौ' इति दीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'प्रतीचः' इति सिद्धम् । उदीचः ( ई० ३२ )-उत्पूर्वाद् 'अन्' धातोः 'ऋत्विक्' इत्यादिना क्विनि विनः सर्वापहारे 'अनिदितामित्युपधानकारस्य लोपे कृदतिङ्' इति क्विनः कृत्संज्ञ- कत्वात् 'उत् अच्' इत्यस्य ‘कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुबन्धलोये 'उत् अच् अस्' इति स्थिते तकारस्य जश्त्वेन दकारे 'यचि भम्' इति भसंज्ञायां 'अचः' इत्यल्लोपं प्रबाध्य 'उद ईत्' इति अचोऽकारस्य ईत्वे सस्त्र रुत्वे विसर्गे 'उदीचः' इति । समीचः ( ई० ३०)-सम् पूर्वाद् 'अञ्च्' धातोः 'ऋत्विगि' त्यादिना क्विनि ·. ३६ मध्यकौमुदी रहस्यम् । विमः सर्वांपहारे जाते 'अनिदितां हल उपधायाः विउति' इत्युपधानकारस्य लोपे 'कृदतिङ्' इति चिनः कृत्संज्ञकत्वात् 'सम् अच्' इत्यस्य वृत्तद्धितेति प्रातिपदिक- संज्ञायां शसि अनुबन्धलोपे 'सम् अन् अस्' इति दशायां 'समः समि' इति समः सम्यादेशे 'समि अच् अस्' इति स्थिते 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् 'अचः' लोपे 'चौ इति दीर्घ सस्य रुत्वे विसर्गे 'समीचः' इति सिद्धम् । तिरञ्चः (ई०३४)-तिरसपूर्वकाद् 'अञ्' धातोः ऋत्विगि'त्यादिना विनि विना सर्वापहारे 'अनिदितामिति नलोपे 'वृदतिख' इति विनः कृत्संज्ञकत्वात् 'तिरस् अच्' इत्यस्य ‘कृत्तद्धितेति पातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुवन्धलोपे 'तिरस् अच् अस् इति स्थिते भसंज्ञायाम् 'अचः' इत्यनेन अल्लोपे 'तिरसस्तियलोपे' इत्यस्य अप्रा'तया स्तोः चुना श्चुः' इति सस्य श्चुत्वेन शकारे सस्य रुत्वे विसर्गे 'तिरश्वः' इति । ताहकू ( ई० ४१) तदुपपदादृश्धातोः 'त्यदादिषु शोऽनालोचने कञ्च' इति सूत्रेण चकारात् विनि विनः ककारस्य 'लशक्वतद्धिते' इत्यनेन नकारस्य 'हलन्त्यम्' इत्यनेन च इत्संज्ञायां लोपे च कृते इकारस्योच्चारणार्थत्वात्तस्मिन् गते वेरपृ. तस्य' इत्यनेन वकारस्य च लोपे कृते विनः सर्वापहारे भूते 'पासर्वनाम्नः' इति तच्छब्दस्याकारान्तादेशे सवर्णदीधै 'तादृश्' इत्यवस्थायां 'कृदतिङ्' इति क्विनः कृत्सं- ज्ञकत्वात् 'तादृश्' इत्यस्य 'इत्तद्धितेति प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ हल्डयादिना सुलोपे 'विन्प्रत्ययस्य कुः इत्यस्यासिद्धत्वात् 'वश्वस्जसृजमजयजराजभ्राजच्छशां षः' इति पत्वे 'झलां जशोन्ते' इति पस्य जश्त्वे हकारे 'क्विन्प्रत्ययस्य कुः' इति उस्य कुत्वेन गकारे 'वावसाने' इति चर्केन ककारे 'ताइक्' इति । चाभावे 'ताहग् इति ! पएणाम्-षष्शब्दात् श्रामि 'षट्चतुर्थ्यश्च' इति जुटि अनुवन्धलोपे 'पष् नाम्' इति स्थिते 'झलां जशोऽन्ते' इति षस्य जश्त्वेन डकारे 'टुना टुः' इति नस्य टुत्वेन प्रकारे 'प्रत्यये भाषायां नित्यम्' इत्यनेन डकारस्य च णत्वे 'षण्णाम् इति । 'अत्र 'न पदान्ताहोरनाम्' इति ठुत्वनिषेधस्तु न 'अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन तनिषेधात् । 'प्रत्यये भाषायां नित्यम्' इत्यत्र नित्यपदोपादा- नात् 'षड्णाम् इति प्राचोक्तं द्वितीय रूपं न युत्तिसहम् । पिपठीः ( ई० ४७ )-पिपठिष् शब्दात् सौ हल्ङयादिना सुलोपे सति रुत्वे कर्तव्ये 'पूर्वत्राऽसिद्धम्' इति षत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'ससजुषो रुः' इति सस्य रत्वे अनुबन्धलोपे 'पिपठिर्' इति जाते 'र्वोरुपधाया दीर्घ इकः' इति उपधायाः इकारस्य दी रेफस्य खरवसानयो रिति विसर्गे पिपठीः' इति सिद्धम् ।

·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् पिपठीषु ( ई० ४०, ४१, ४२, ५३)-पिपठिन् शब्दात् सप्तमीबहुवचने सुपि अनुवन्धलोपे 'पपठिष् सु' इति दशायां स्वादिष्वसर्वनामस्थाने' इति पद- संज्ञायां सत्यां षत्वस्यासिद्धत्वात् 'ससजुषो रुः' इति रुत्वे अनुबन्धलोये 'पिपठिर् सु' इति स्थिते 'वोत्पधाया दीर्घ इकः' इति दी। 'खरवसानयोविसर्जनीयः' इति रेफस्य विसर्ग 'पिपठीः सु' इति जाते सत्त्वं बाधित्वा 'वा शरि' इति विसर्गस्य स्थाने पाक्षिके विसर्गे 'नुम्बिसर्जनीयशयवायेऽपि' इति सस्य पत्वे 'पिपठिः' इति । 'वा शरि' इति विकल्पपक्षे 'पिपठीः सु' इति दशायां 'विसर्जनीयस्य सः' इति विसर्गस्य सत्त्वे 'नुम्बिसर्जनीयशयवायेऽपि' इति सुपः सकारस्य षत्वे 'पिपठिस् बु' इति स्थिते 'ष्टुना ष्टुः' इति सकारस्य ष्टुत्वेन षकारे 'पिपठीषु' इति सिद्धं भवति । विद्वान्-'विद्' धातोः लटः शतरि 'विदेः शतुर्वसुः' इति शतृस्थाने वस्वादेशे अनुबन्धलोपे 'विद्वस्' इति । तस्य कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ अनुबन्धलोपे 'उगिदचा सर्वनामस्थानेऽधातोः' इति नुभि उमि गते 'विद्वस् स्' इति जाते 'सान्त- महतः संयोगस्य' इति दीर्घे 'विद्वान्स् स्' इति स्थिते 'हल्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्थ- पृक्तं हल्' इति विभक्तिसकारस्य लोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यनेन सलोपे 'विद्वान् इति सिद्धम् । अत्र न जोपस्तु न, संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वात् । पुमान ( ई० ३५)-पुंस्' शब्दात् सौ 'सोऽसुङ्' इत्यसुङि अनुबन्धलोपे 'उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः' इति नुमि उमि गते 'सान्तमहतः : संयोगस्य' इति उपधादीधै हल्ल्यादिना विभक्तेः सकारस्य लोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति सलोपे 'पुमान्' इति । पुंसु ( ई० ४४)-पुसूशब्दात् सुपि 'स्वादिष्विति पदत्वात् संयोगान्त जोपे निमित्ताऽपायादनुस्वारस्याऽपि निवृत्तौ 'नश्च' इत्यनुस्वारे 'पुंसु' इति सिद्धम् । हे उसनन् ( ई० ४६)-'उसनस्' शब्दात् सम्बोधनकवचने 'उसनस् सु' इति दशायां 'हल्ल्याभ्यः-' इति सोलौंपे 'अस्य सम्बुद्धौ वाऽनङ नलोपश्च वा वाच्यः' इति वार्तिकेन अनङि नलोपे च कृते 'हे उसन' इति । वाग्रहणानलोपाभावे सोर्लोपे अनडि 'हे उसनन्' इति । अनाभावे सोलौंपे सकारस्य रुत्वे विसर्ग 'हे उसनः' इति रूपत्रयं भवति । असकौ (ई० ५० )-अदस्शब्दाद् 'अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टे:' इत्यकचि अदकस्' इति, तस्मात् सौ 'अदस औ सुलोपञ्च' इत्यनेन 'तन्मध्यपति- ·VASI मध्यकौमुदी-रहस्यम् तन्यायेन अदस्शब्देल अदकसशब्दस्यापि ग्रहणात् नित्यौत्वे प्राप्ते 'औत्वप्रतिषेधे साकच्कस्य वा वक्तव्यः' इति वार्तिकेन तनिषेधे 'तदोः सः सौ' इति दस्य सत्त्वे सकारात्परस्याकारस्य सादुत्वं च' इत्यनेन उत्वे 'असुकस् स्' इति स्थिते त्यदायत्वे पररूपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'असुकः' इति । श्रौत्वप्रतिषेधाऽभावे 'अदकस् स्' इति दशायां सस्य औत्वे सुलोपे च विहिते दस्य सत्वे 'असकौ' इति उक्तं रूप सिद्धम् । अत्र पत्ते 'सादुत्वं चेति न प्रवर्तते, प्रतिषेधसंनियोगसिद्धत्वात् । अमुम् ( ई० ५३)-'अदस्' शब्दादमि त्यदाद्यत्वे पररूपे 'अमि पूर्वः' इति पूर्वरूपे 'अदसोऽसे दुदोसे मः' इत्युत्वमत्वे 'अमुम्' इति । अमुना ( ई० ४४, ५१, ५२ )-'अदस्' शब्दात् टाविभक्तौ त्यदायत्वे पररूपे च कृते 'अदम्रोऽसे दुदो मः' इति अकारस्य उत्वे दस्य च मत्वे 'अमु श्रा इति दशायाम् नाभावे कर्तव्ये सत्येव न मुने' इत्यनेन मुत्वस्यासिद्धत्वाऽभावबोध. नात् 'शेखो ध्यसखि' इति घिसंज्ञायाम् 'श्राडो नाऽस्त्रियाम्' इति 'आ' इत्यस्य नादेश 'अमुना' इति । नचाऽत्र मुत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'सुपि चेति दीर्घः कुतो नेति वाच्यम् , 'न मुने' इत्यनेन कृते च नाभावे मुत्वस्य नासिद्धत्वमित्यर्थस्याऽपि तेन विधानात् । अमीषाम् ( ई० ३४ )-'अदस्' शब्दात् श्रामि त्यदाद्यत्वे पररूपत्वे च कृते 'श्रामि सर्वनाम्तः सुट्' इति सुटि अनुबन्धलोपे 'बहुवचने मल्येत्' इति एत्वे 'श्रादेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'एत ईद्वहुवचने' इत्येकारस्य ईत्वे दस्य च मत्वे 'अमीषाम्' इति । 'अदस्' शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि (ई० ३४ )- पुंल्लिङ्गे- असौ अमू अमी अमुम् अमू अमून् अमुना अमूभ्याम् अमीभिः अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्यः अमुष्मात् अमूभ्याम् अमीभ्यः अमूष्य अमुयोः अमीषाम् अमुग्मिन् अमुयोः अमीषु [त्यदादेः सम्बोधनं नास्ति] amartness - ·स हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् स्त्रीलिङ्गे- असो अमू अमुम् अमू अमुया अमूभ्याम् अमुष्य अमूस्याम् अनुष्या: अमूभ्याम् असुष्याः अमुयोः अमुष्याम् अमुयोः नपुंसके- अद अमू अमू (शेष पुंवत् ) इति हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् अमूः অনুফিঃ अमूभ्यः अमूभ्यः अमूषाम् अमीषु अमूनि अमूनि अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् उपानत् (ई० ४७ )-उपानह् शब्दात् सौ हल्ङयादिलोपे नहीं घ' इति हस्य धत्वे 'झलां जशोऽन्ते' इति धस्य जश्त्वे 'वाऽवसाने' इति दस्य चत्वे 'उपानत्' इति । चाऽभावे 'उपानद्' इति । ( उपनयते इति विग्रहे उपपूर्वात् 'ण' धातोः ‘णो नः' इति नत्वे कृते सम्पदा- दित्वात् कर्नणि विपि किपः सर्वापहारे 'नहिति-' इति पूर्वपदस्य दीर्धे 'उपानह' शब्दनिष्पन्नः) चतसृणाम् ( ई० ३१)-चतुशब्दादामि 'त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसूचतस' इति 'चतस्' आदेशै अचि र ऋतः' इति रेफादेश प्राप्ते 'नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट पूर्वविप्रतिषेधेन' इति पूर्वविप्रतिषेधेन तम्बाधित्वा 'हस्वनद्यापो नु' इति नुटि अनुवन्धलोपे 'नामि' इति दीघे प्राप्ते 'न तिसृचतम' इति निषेधे 'ऋवर्णानस्य णत्वं वाच्यम्' इति णत्वे 'चतसृणाम्' इति ।

·चतुर्भिः चतुर्यः RAryan चततः चतसृभ्यः मध्यकौमुदी रहस्यम् 'चतुर् शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि (ई. ३१)- ('चतुर्' शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः) पुंल्लिङ्गे-चत्वारः चतुरः चतुभ्यः चतुर्णाम् चतुर्डे हे चत्वारः स्त्रीलिङ्ग -चतस्रः चतसभिः चतसूभ्यः चतमृणाम् चतसृषु हे चतस्रः नपुंसके-चत्वारि चत्वारि चतुर्भिः चतुर्यः चतुर्व्यः चतुर्णाम् चतुर्बु हे चत्वारि इयम् (ई० ४४, ५२ )-इदम् शब्दात् सौ 'यः सौ' इति इदमो दस्य यत्वे 'त्यदादीनामः' इत्यत्वं बाधित्वा 'इदमो मः' इति इदमो मस्य मत्वे हल्ङयादिलोपे 'इयम्' इति । अनया ( ई० ३१) इदम् शब्दातृतीयैकवचने त्यदायत्वे पररूपत्वे टापि अनुबन्धलोपे सवर्णदीचे 'अनाप्यकः' इति इद्भागस्य अनादेशे 'प्राङि चापः' इत्या. वन्तस्यैकारे 'एचोऽयवायावः' इत्यैकारस्य अायादेशे 'नया' इति । अस्याः (ई० ३० )-इदम्शब्दात् डसि अत्वे पररूपत्वे टापि सवर्णदीर्घ 'सर्वनाम्नः स्याड्दुस्वश्च' इति स्याटि आपो ह्रस्वे च कृते इदस्या अस्' इति जाते सवर्णदीधैं 'हलि लोपः' इतीद्भागस्य लोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'अस्याः' इति । अद्भिः ( ई० ४०, ४६, ५३ )-अपशब्दात् भिसि 'अपो भिः' इति अपः पकारस्य तकारे 'फलां जशोन्ते इति जश्त्वे सस्य रत्वे विसगै 'अद्भिः' इति । हक् ( ई० ३२ )-दृशशब्दात् सौ हल्ल्यादिलोपे 'वश्वभ्रस्ज---'इति शस्य षत्वे षस्य जश्त्वे 'त्यदादिषु दृशोऽनालोचने का च' इति शेः क्विविधानात् अत्र किनोऽभावेऽपि 'क्विन् प्रत्ययस्य कुः' इति डकारस्य कुत्वेन गकारे तस्य 'वाड- वसाने' इति चर्वे 'क्' इति । चोभावे 'ग' इति ।

·হুকাললিকা अमूभ्याम् ( ई० ४० )-अदस्शब्दात् भ्यामि त्वे पररूपत्वे टागि सवर्ण- दी 'अदसोऽसेदुदो मः' इति उत्वे मत्वे च जाते 'अभूभ्याम्' इति । अभूष्य ( ई० ३४ )-अदस्शब्दात् विभक्तौ अत्वे पररूपत्वे टापि सवर्ण- दी श्रदा ए' इति स्थिते 'सर्वनाम्नः स्याङ्दस्वश्च' इति स्याटि आवन्तस्य हवे च कृते 'वृद्धिरेऽचि' इति वृद्धौ ‘अदसोऽसे दुदो मः' इत्युत्वे मत्वे च विहिते 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'अमुध्यै' इति । इति हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् चत्वारि (ई० ३४ )-चतुशब्दाद् जसि शशि वा विभत्तौ 'जश्शसो शिः' इति श्यादेशे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायाम् 'चतुरनड्डहोरामु. दात्तः' इत्यामि अनुबन्धलोपे 'इको यणचि' इति यणि चत्वारि' इति । एनत् ( ई० ४० )-इदम्शब्दात् सौ 'अन्वादेशे नपुंसके एनद् वक्तव्यः' इति वार्तिकेन इदम्शब्दस्य एनदादेशे 'स्वमोनपुंसकात्' इति सोलुंकि जश्त्वे चर्चे 'एनत्' इति । चर्वाऽभावे 'एनद्' इति । गोचा ( ई० ४० )-गामश्चतीति विग्रहे किनि किनः सर्वोपहारे उपपद- समासे सुब्लुकि समासत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां टाविभत्तौ अनुबन्धलोपे 'गो अ आ' इति जाते 'अनिदितां हल उपधायाः विति' इति नलोपे 'यचि भम्' इति मसंज्ञायाम् 'अचः' इत्यलोपे 'गोचा' इति । पूजायान्तु 'नाचेः पूजायाम्' इति नलोप- निशेधे सति अवकोटायनस्य इत्यवति सवर्णदीचे 'गवाचा' इति । अवाभावपक्ष 'सर्वत्र त्रिभाषा गो:' इति प्रकृतिभावे 'गो अचा' इति । प्रकृतिभावाभावपते पर पदान्तादति' इति पूर्व रूपे 'गोऽञ्चा' इति । *गवाक् शब्दस्य रूपाणि- प्रथमायां (१६)-गवाक्-गावाग-गोअक्-गोअग्-गोऽक-गोऽग्, गवाङ्-गोत्र- गोऽङ (९) गोची-गवाची-गोअनी-गोऽची (४) गवाधि-गोअञ्चि-गोऽश्चि(३) द्वितीयायां (१६)---पूर्ववत् । तृतीयायां (१६)-गोचा-गवावा-गोवा-गोऽधा (४)। गवाग्भ्याम् गोत्रमभ्याम्- ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् सोऽगम्याम्, गवाभ्याम्-गोअझ्याम्-गोऽभ्याम् (६)। गवारिभः- गअग्भिः-गोऽग्भिः, गवाभिः-गोअभि-गोऽभिः (६)! चतुर्थी (१६)-गोचे-गवाञ्चे-गोअञ्चे-गोऽचे (४) । गवारभ्याम्-गोअग्भ्याम्- गोऽरभ्याम्, गवाभ्याम्-गोअभ्याम्-गोऽभ्याम् (६) गवारस्यः-गोअग्भ्यः- गोऽउभ्यः, गवाभ्यः, गोअभ्यः, गोऽभ्यः (६) ! पञ्चम्या (१६)-पोचः-गवाञ्चः-गोअञ्चः-गोऽयः (४) गवाग्भ्याम्-गोअग्भ्याम्- गोऽग्भ्याम्, गवाभ्याम्-गोअभ्याम्-गोऽब्भ्याम् (६) । गवारभ्या- गोऽग्भ्यः, गोऽग्भ्यः, गवाझ्यः-गोअभ्या-गोऽभ्यः (६) ! पष्ठयां (१२)-गोच:-गवाञ्चः-गोअञ्च:-गोऽञ्चः (४) । गोचोः-गवाञ्चो:- गोअञ्चो:-गोऽञ्चोः (४)। गोचाम्-गवाचाम्-गोअञ्चाम्-गोऽचाम् (४)। सप्तम्यां (१७)-गोचि गवाञ्चि-गोअञ्चि-गोऽञ्चि (४)। गोचोः-गवाञ्चोः गोत्र. चोः-गोऽञ्चोः (४)। गवाक्षु-गोअक्षु-गोऽशु, गवाक्षु-गोअक्षु-गोऽक्षु, गवाघु-गोअक्षु-गोऽषु (९) । ( सर्व मिलित्वा १०९ रूपाणि भवन्ति ।) तदुक्तं गवाक्छब्दस्य रूपाणिः' इत्यादि मूले । दन्ति-'ददत्' शब्दाजसि 'जश्शसोः शिः' इति जपः श्यादेशे अनुबन्ध- लोपे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां नपुंसकस्य मनुचः' इति नुमि प्राप्ते 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति निषेधे कृते 'वा नपुंसकस्य' इति नुमि अनुय- न्धलोपे नस्यानुस्वारे परसवर्णं च कृते ददन्ति' इति । नुमभावे 'ददति' इति। तुदन्ती ( ई० ४३, ५०, ५२)-'तुदत्' शब्दाद् औ विभक्तौ 'नपुंसकाच' इति औङः श्यादेशे अनुबन्धलोपे 'तुदत् ई' इति स्थिते 'आच्छीनद्यौर्नुम्' इति नुमि अनुबन्धलोपे नस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते 'तुदन्ती' इति । नुमभावे 'तुदती' इति । पचन्ती ( ई० ४४, ४७, ५१, ५३ )-पचत्' शब्दाद् औविभक्तो नपुंस- काच' इति औङः श्यादेशे अनुबन्धलोपे ‘पचत् ई' इति दशायाम् 'शपश्यनोनि- त्यम्' इति नुमि अनुबन्धलोपे नस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते ‘पचन्ती' इति सिद्धम् । धषि-'धनुस्' शब्दानसि विभत्तौ 'जश्शसोः शिः' इति जसः श्यादेशे अनुबन्धलोपे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'नपुंसकस्य झलचः' इति जुमि अनुबन्धलोपे 'सान्तमहतः संयोगस्य' इति सान्तसंयोगस्योपधायाः ·সহ ४३ दी. 'नश्चापदान्तस्य मलि' इत्यनुस्वारे 'नुम्धिसर्जनीयशर्यवायेऽपि' इति सस्य पत्वे 'धनुषि' इति सिद्धम् । पांसि (ई० १९२५)-'पयस्' शब्दाजसि जश्शसोः शिः' इति श्यादेशे अनु- बन्धलोपे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'नपुंसकस्य मालचः' इति नुमि अनुबन्धलोपे 'सान्तमहतः संयोगस्य' इति सान्तसंयोगस्योपधाया दीधै 'नधा- पदान्तस्य झलि' इत्यनुस्वारे 'पयांसि' इति । सुपुमांसि ( ई०५०, ५२ )-'सुपुंस्' शब्दाजसि जश्शसोः शिः' इति जसः स्थाने श्यादेशे अनुबन्धलोपे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'सो सुङ' इत्यसुङि अनुबन्धलोपे 'सुपुमस् इ' इति स्थिते नपुंसकस्य झलचः' इति नुमि अनुबन्धलोपे 'सान्तमहतः संयोगस्य' इति दी नस्यानुस्वारे 'सुपुमांसि' इति सिद्धम् । इति हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । . अथाऽव्ययप्रकरणम् 'स्वरादिनिपातमव्ययम्'-स्वर आदिर्येषां ते स्वरादयः, तेच निपाताश्चेति समाहारद्वन्द्वः, अव्ययम् इति पृथक् पदम् । 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभि- सम्बध्यते' इति स्मरणात्-'स्वरादयो निपाताश्च अव्ययसंज्ञाः स्युः' इति सूत्रार्थः । स्मारं स्मारम् ( ई० ५३ )-स्मृत्वा स्मृत्वा इत्यर्थः। अत्र 'आभीक्ष्ण्ये णमुल च' इति स्मृधातोर्णमुल 'प्रचो ब्णिति' इति वृद्धिः, रपरत्वम्, 'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वम्, 'कृन्मे जन्तः' इति मान्तकृदन्तत्वादव्ययत्वम्, सोलुक च । उदेतोः ( ई० २४)-उत्पूर्वादिण्धातोः 'भावलक्षणे स्थेणवदिचरिहुत- मिजनिभ्यस्तोसुन्' इति तोसुन्प्रत्ययेऽनुबन्धलोपे गुणे उपसर्गसम्बन्धिनस्तस्य जश्त्के. 'उदेतोस्' इत्यस्य तोसुन्प्रत्ययान्तत्वेन 'क्त्वातोसुन्कसुनः' इत्यनेन अव्यय- संज्ञायाम् 'अव्ययादाप्सुपः' इत्यनेन तस्माद्विहितस्य सोलुंकि सकारस्य रुत्वे विसर्गे: 'उदेतोः' इति सिद्धम् । तत्र शालायाम् (ई० ५२ )-तत्रेत्यस्य अव्ययत्वात् 'अव्ययादाप्सुपार: इति आपो लुक् । स्त्रीत्वबोधनाय प्रकृते 'शालायाम्' इत्युक्तम् ।

·D मध्यकौमुदी-रहस्यम् अत्युच्चैसौ ( ई० ४६ )-उच्चैरतिक्रान्तः इति विग्रहे 'अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया' इति समासः । अत्र समासाद्विहितस्य सुपः अव्ययभूतादु शब्दात परत्वेऽपि ततो विहितत्वाऽभावात् 'अव्ययादाप्सुपः' इति न लुक् । अत्युच्चैरिति समुदायस्य तु नाव्ययत्वम् , स्वरादिगणे उच्चश्शब्दस्य केवलस्य पाठात् । ननु स्वरादिगण केवलोच्चैश्शब्दस्य पाठेऽपि तदन्तविधिना 'स्वरादिनिपातमव्ययम्' इत्यनेन अत्युच्चैश्शब्दस्याऽपि अव्ययसंज्ञा कुतो नेति चेन्न, 'गौणमुख्ययोर्मुल्ये कार्यसम्प्रत्ययः' इति न्यायस्य जागरूकत्वात् । अव्ययलक्षणम् ( ई० २५)- 'सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥' इति । त्रिषु लिङ्गेषु, सर्वासु विभक्तिषु, च सर्वेषु वचनेषु, च यत् न व्येति = विकारं न प्राप्नोति, किन्तु सदृशम् = एकप्रकारकम् एव भवति, तद् अव्ययम्' इत्यर्थः । पिधानम्-'पिधानम्' इत्यव्ययपदम् । अत्र 'भागुरि' नामकाचार्यमते अपीत्युपसर्गस्याऽकारस्य लोपे अव्ययादाप्सुपः' इति सुलोपे च कृते 'पिधानम्' इति सिद्धं भवति । तदाह भूले- 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । श्रापं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥ इति । इति सुबन्तप्रकरणं समाप्तम् । अथ तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् भवति (ई० ४८,५०)-भूवातोः 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' इति खले कपोतन्यायेन कर्तरि दश लकाराः प्राप्ताः, एषु केनाऽत्र भाव्यमित्याकाक्षायां 'वर्तमाने लट्' इति भूधातोर्वर्तमानक्रियावृत्तित्वविवक्षायां लटि अनुबन्धलोपे 'भू ल' इति दशायां लस्य' इत्यधिकृत्य 'तिप्तस्मिसिप्थस्थमिव्वस्मस्तातामथासाथानध्वमि- ड्वहिमहिङ्' इत्येतेऽष्टादशलादेशाः प्राप्ताः ततश्च 'लः परस्मैपदम्' इत्यनेन अष्टा- दशानामप्येषां परस्मैपदसंज्ञा सञ्जाता, एवं 'तङानावात्मनेपदम्' इत्यनेन तनत्या- हारान्तःपतिनां नत्रानामात्मनेपदसंज्ञा सञ्जाता एवं सति तिवादयः परस्मैपदसंज्ञाः, ·भ्वादिप्रकरणम् तादयश्च आत्मनेपदसंज्ञा, एषां मध्यादत्र परस्मैपदसंज्ञिनः आहोस्विद् अात्मने- पदसंज्ञिनः प्रत्ययाः स्युरिति सन्देहे 'शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्' इत्यनेन भूमातोरात्म- नेपदनिमित्तहीनत्वाकर्तरि परस्मैपदं प्राप्त, ततः परस्मैपदसंज्ञिनां नवानां मध्यात्क- तमेन भाव्यमित्याकांक्षायाम् तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः' इत्यनेन समात् त्रयाणां त्रिकाणां प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञासु जातासु च लब्धास्थमादिसंज्ञानां तिडस्त्रयाणा वचनानां प्रत्येकमेकवचन द्विवचनबहुवचनसंज्ञासु अत्र प्रयमेन भाव्यम् , उत मध्यमेन आहोस्विद् उत्तमेन इत्याकांक्षायां शेषे प्रथमः' इति प्रथमपुरुषो भनितुं युक्तस्तथापि त्रीणि वचनानि, एचपि कतमेन भाव्यमित्याकांक्षायां 'द्वयेकयोर्द्विवचनेकवचने इत्यनेनाऽत्र एकवचनस्य विवक्षायां प्रथमपुरुषे तिपि जाते अनुबन्धलोपे भूति' इति स्थिते तिशित्सार्वधातुकम्' इत्यनेन तिषः सार्वधातुकसंज्ञायां 'सार्वधातुका. धातुकयोः' इत्यनेन गुणे प्राप्ते भूसुवोस्तिङि' इत्यनेन गुणनिषेधे ‘कर्तरि शप्' इति शपि अनुबन्धलोपे 'भू अति' इति जाते ‘तिशित्सार्वधातुकम्' इति शपोऽकारस्य सार्वधातुकसंज्ञायां 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इत्यनेन भुव उकारस्य गुणे 'एचोऽयवा- यावः' इत्यनेन अवादेशे भवति' इति सिद्धम् । बभूव-(ई० ४७, ५२)-भूधातोः 'परोक्षे लिट्' इति लिटि इकारटका- रयोरित्संज्ञायां लोपे च कृतै 'भू ल' इति स्थिते 'तिप्स्तस्मि' इति लः स्थाने तिपि तत्स्थाने 'परस्मैपदानां गलतुसुस्थल थुसणल्वणः' इति ण ल अनुवन्धलोपे 'भू अ' इति दशायां नित्यत्वाद्गुणवृद्धी बाधित्वा 'भुवो लुब्लिटोः' इति भूधातोर्बुगागमे अनुबन्धलोपे 'भुव अ' इति जाते 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति भुवो द्वित्वे 'भुव भुव श्र' इति दशायां 'पूर्वोऽभ्यासः' इति पूर्वस्य 'भूव्' इत्यस्य अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इति वलोपे 'हस्वः' इत्यनेन ह्रस्वे 'भु भूव अ' इति स्थिते 'भवतेरः' इत्यभ्यासोकारस्य प्रकारे 'भ भूव् अ' इति स्थिते 'अभ्यासे चर्च' इत्यभ्याससंज्ञकस्य भस्य बकारे 'बभूव' इति सिद्धम् । बभूवतुः (ई० ५०)-लिटः तसोऽतुसादेशे बुगादि पूर्ववत् । सकारस्य सत्वविसर्गौ। बभूविथ ( ई० ४९, ५३ )-भूधातोः ‘परोक्षे लिट्' इति लिटि अनुबन्धलोपे 'भु ल' इति स्थिते लः स्थाने मध्यम-पुरुषकवचन विवक्षायां सिपि 'लिट् च' इति सिपः आर्धधातुकसंज्ञायां परस्मैपदानां गलतुसुस्थलथुसणस्वमाः' इति सिपस्थला- ·.. मध्यकौमुदी-रहस्याम् देशे अनुवन्धलोपे 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति यस्य इडागमे अनुवन्धलोपे भुइ थ' इति दशायां 'भुवो वुग् लुब्लिटोः' इति भुवो वुगागमे अनुबन्धलोपे 'भुव इ ५ इति जाते 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यस्यासंज्ञार्या 'हलादिः शेषः' इति वलोपे 'हस्वः' इत्यनेन अभ्यासस्य ह्रस्वे 'भु भूव इथं इति जाते "भवतेरः' इत्यभ्यासस्योकारस्य प्रकारे भ भूव इ थ' इति स्थिते अभ्यासे चर्च' इति भस्य बत्वे 'वभूविथ' इति सिद्धम् । भविता ( ई० २६)-भूधातोः 'अनद्यतने लुट्' इति लुटि तत्स्थाने तिपि 'तिशिसार्वधातुकम्' इति तिपः सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तम्प्रवाध्य ‘स्याता- सोलुलुटोः' इति तास्प्रत्यये प्रार्धधातुकं शेषः' इति तास्प्रत्ययस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि अनुबन्धलोपे 'भू इ तास् ति' इति दशायां सार्व- धातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अादेशे 'लुटः प्रथमस्य डासैरसः' इति तिपो डादेशे अनुबन्धलोपे डित्वसामर्थ्याद् अभस्यापि टेर्लोपे 'भविता' इति सिद्धम् । भवानि ( ई० ३० ) भूधातोः 'लोट् च' इति 'आशिषि लिङ्लोटौ' इति वा लोटि तत्स्थाने 'तितस्मि' इत्यादिना मिपि अनुबन्धलोपे 'भूमि' इति स्थिते 'तिशिलाई धातुकम्' इति सार्वधातुकसंज्ञायां 'कर्तरि शप्' इति शपि अनुबन्ध- लोपे शपः सार्वधातुकत्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे श्रावादेशे ‘भव मि' इति दशायां 'लोटो लङ्वत्' इति लकार्यातिदेशेन 'तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः' इति मिपोऽमादेशे प्राप्ते तं प्रबाध्य 'मेनिः' इति मेादेशे इकारोच्चारणसामर्थ्यादिका- रस्योत्वाऽभावे 'आइत्तमस्य पिच्च' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'श्रतो दोघों यमि' इति दीर्घ 'भवानि' इति सिद्धम् । अभवत् ( ई० ५२ )-भूधातोः 'अनद्यतने लङ' इति लङि तिपि सार्व साधुकसंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'तुङ्लङतृवड्दात्तः' इत्यङ्गस्य अडागमे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे आवादेशे इतश्च' इति तिपः इकारलोपे 'अभवत्' इति । भवेत् (ई० ३३)-भूधातोः 'विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ' इति लिङि तत्स्थाने 'तिप्तस्मि' इत्यादिसूत्रेण तिपि अनुबन्धलोपे 'भूति' इति स्थिते तिपः सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'भू अति' इति स्थिते शित्वात् सार्वधातुकसंज्ञायां 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे 'भव ति' इति जाते इतच' इतीकारलोपे 'यासुट्परस्मैपदेषूदात्तो विच्च' इति यासुटि अनुबन्ध- ·भ्वादिप्रकरणम् लोपे 'लिङ सलोपोऽनन्त्यस्य इति यासः सस्य लोपे प्राप्त तं भवाय प्रतो येयः' इति यासः स्थाने इयादेशे 'भव इयत्' इति जाते 'श्राद् गुणः' इति गुणे 'लोपो ज्योति' इति यलोपे 'भवेत्' इति सिद्धम् । भूयात् ( ई० ३४ )-सत्तार्थकभूधातोः 'आशिषि लिलोटौ' इति लिङि तरस्थाने "तिप्तस्मि' इत्यादिना तिपि 'लिङाशिषि' इति श्रार्धधानुकत्वात् शपोऽभावे 'भूति' इति स्थिते ‘यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च' इति यात्रुटि अनुबन्धलोपे 'भू या ति' इति दशायां इतश्च' इति तिप इकारस्य लोपे 'किदाशिषि' इति यासुटः कित्वेन 'स्कोः संयोगायोरन्ते च' इति सलोपे 'भूयात्' इति दशायां 'सार्वधातुकाध धातुकयोः' इति गुणे प्राप्ते यासुटः कित्वेन 'दिति चेति निषेधे उक्तं रूपं सिद्धम् । अभूत् ( ई० ४७, ५१ )-भूधातोः ‘लुङ्' इति सूत्रेण लुडि तत्स्थाने 'तिप्तस्मि.' इत्यादिना तिपि अनुबन्धलोपे 'लुड्लङ्लक्ष्वडुदात्तः' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'इतच' इतीकारलोपे 'अभूत्' इति दशायां 'चिन लुङि' इति च्लो 'च्ले सिच्' इति सिचि 'गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु' इति सिचो लुकि सार्वधातुकत्वात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे प्राप्ते 'भुसुवोस्तिङि' इति निषेधे 'अभूत्' इति । लिनिमित्ते ( ई० ४६ )-'हेतुहेतुमतोर्लिङ' 'इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ' इत्यादि लिडो निमित्तं, तस्मिन् 'लिनिमित्ते' । क्रियाया अतिपत्तिः = अनिष्पत्तिा, 'क्रिया- तिपत्तिः तस्या क्रियातिपत्तौ । 'भविष्यति मर्यादाबचनेऽवरस्मिन्' इत्यतो भविष्य - तीत्यनुवर्तते । ततश्च-हेतुहेतुमद्भावादिलिनिमित्तं तत्र भविष्यत्यर्थे लुङ स्यात् कियाया अनिष्पत्तौ अन्यमानायाम्' इत्यर्थः पर्यवस्यति । उदाहरणं तु 'सुदृष्टिश्चेद् अभविष्यत् (सुविष्टिर्भवेच्चेत् ) तदा मुभिशम् ( अपि) अभविष्यत्' इत्यादि ज्ञेयम् । अत्र हेतुहेतुमद्भावगम्यमाने सति लिङर्थे भूधातोर्लुङ निष्पद्यते । संहितैकपदे नित्या (ई० ४३, ४६ )-१. एकपदे संहिता ( सन्धिः) नित्या, २. धातु-उपसर्गयोः संहिता नित्या, ३. समासे संहिता नित्या, ४. (किन्तु) चाक्ये सा (संहिता) विवक्षाम् ( वक्तुः इच्छा विवक्षा ताम् ), अपेक्षते । उदा- हरणानि यथा--१. ने+अनम् = नयनम्, २. अधि+ आस्ते = अध्यास्ते, ३. शिवस्य + अर्चनम् = शिवार्चनम्, ४. इन्दुमती + उवाच - इन्दुमत्युवाच, इन्दु- मती उवाच वेति ( संधिका विषय 'सन्धिचन्द्रिका' में पढ़िये)। - ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् आतत् ( ई० ४९ ) अत्धातोर्लङि तत्स्थाने तिपि सार्वधातुसंज्ञायां शापि अनुबन्धलोपे 'लुङलङ्' इति प्राप्तमटं बाधित्वा 'आडजादीनाम्' इत्याडागमे 'पाटश्च इति वृद्धौ ईतश्च' इति तिपः इकारस्य लोपे ‘ातत्' इति । आतीत् ( ई० ४८, ५०, ५२) प्रत्धातो ङि तत्स्थाने तिपि अनुबन्ध- लोपे 'इत्तय इतीकारलोपे 'च्लि लुङि इति च्लो चलेः सिच्' इति सिचि इचि गते 'अन् स् त्' इति जाते 'आडजादीनाम्' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'श्राटश्च' इचि वृद्धौ सिचः सकारस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् ‘आर्धधातुकस्येवलादेः' इतोटि अनुबन्धलोपे 'आत् इस् त्' इति स्थिते तिपः तकारस्य 'अमुक एकात्प्रत्ययः' इत्यपृक्तसंज्ञायाम् 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति ईडागमे अनुबन्धलोपे ‘ात् इ स ई त्' इति स्थिते 'इट ईटि' इति सलोपे 'आत् इ ई त्' इति दशायां सलोपस्य पादिकत्वेन 'पूर्वत्राऽसि. दम्' इत्यसिद्धत्वेन दीर्घत्वाऽभावे प्राप्ते 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति बार्तिकेन सिजगोपाय असिद्धत्वाऽभावेन सवर्णदोध ‘ातीत्' इति सिद्धम् । सिषेधिथ-विधातोलिटः सिपिः 'धात्वादेः षः सः' इति सत्वे 'परस्मैपदा. नाम्-' इति सिपस्थलि द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति अभ्यासावयव- धकारस्य लोपे 'सिसिध् थ' इति जाते 'आदेशप्रत्यययोः' इति रास्य षत्वे 'लिटच' इति बलः आर्धधातुकत्वात् तस्मिन् परे 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति थलः इटि अनुबन्धलोपे 'पुगन्त-' इति गुणे 'सिषेधिय' इति । निषेधति (ई. ४८, ५१, ५२ )-'नि' इत्युपसर्ग पूर्वकात् षिध्धातोर्लटि 'धात्वादेः षः सः' इति सस्य षत्वे लटः स्थाने तिपि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनु. धन्धलोये 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे निसेधति इति स्थिते परिनिविभ्यः सेवसितसयसिवुसहसुट्स्तुस्वजाम् इति सस्य षत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । न्यषेधत् ( ई० ५०, ५३)-नि' इत्युपसर्गातषिधातोर्लङितिपि अडागमे अनुबन्धलोपे यणि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'पुगन्तलघूपधस्य च इति गुणे प्राक्सितादड्व्यवायेऽपि' इति सस्य षत्वे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे उक्तं रूपं सिद्धम् । प्रणिगदति ( ई० ४८, ४९ )-'प्र' 'नि' इत्युपसर्गात् गद्धातोर्लटि तिपि सार्वधातुकरंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'नदनद-' इति णत्वे 'प्रणिगदति' इति । जगाद ( ई० ५०)-गद्धातोलिटि तत्स्थाने तिपि परस्मैपदानाम्' इति तिपो जलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इति श्रभ्या. .

·भ्वादिप्रकरणम् सत्वे 'हलादिः शेषा इति दकारस्य लोपे 'कुहोचःइति अभ्यासगकारस्य चुत्वेन जकारे 'जगद् अ' इति दशायाम् 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘जगाद' इति सिद्धम् । उत्तमपुरुषे तु 'गलुत्तमो वा' इत्यनेन णलः पाक्षिकत्वे णित्वे सति 'जगाद' 'जगद' इति रूपद्वयं भवतीति विशेषः । अगादीत् ( ई० २२,५०)-गद्धातोर्लुङस्तिपि इतश्च' इतीकारलोपे 'लुङ्- लङ् इत्पडागमे अनुबन्धलोपे 'चिल लुङि' इति च्लो 'च्ले सिच्' इति सिचि अनुबन्धलोपे 'आर्धधातुकं शेषः' इत्यनेन सस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् 'आर्धधातुकस्थे- अवलादेः' इत्यनेन सस्य इटि अनुबन्धलोये 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इत्यनेन तकारस्य ईडागमे 'ईट इटि' इति सलोपे 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति सिग्लो- पस्याऽसिद्धत्वाभावेन सवर्णदीचे अतो हलादेर्लयोः' इति वृद्धौ ‘अगादीत्' इति । वृद्धयभावे 'अगदोत्' इति । प्रणदति (ई० ४६)-प्रोपसर्गात् णद्धातोर्लटि ‘णो नः' इति णस्य नत्वे लटस्तिपि शपि 'उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य' इति णस्वे तसिद्धिः। नेदतुः ( ई० ५० )-गद्धातोलिटस्तसि ‘णो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे 'पर- स्मैपदानाम् इति तसोऽतुसादेश 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इत्यन्त्यहलो लोपे 'न नद् अतुस' इति स्थिते 'अत एकहलमध्येऽनादेशादेलिटि' इति एत्वेऽभ्यासलोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'नेदतुः इति सिद्धम् । नेदिथ ( ई० ४७ )--णद्धातोलिटि 'यो नः' इति धातोर्नस्य णत्वे लिटः सिपि सिपो थलि 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्यास- संज्ञायां हलादिशेषे 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इतीटि थलि च सेटि' इति एत्वाऽ- भ्यासलोपे 'नेदिय इति । चुश्च्योत (ई० ५२)-'इर इत्संज्ञा वाच्येति इरित्संज्ञक श्च्युत्धातोलिटि तिपि णलि द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति सूत्रं प्रबाध्य 'शपूर्वाः खयः' इत्यनेन अभ्यासस्य शपूर्वस्य खयः ('च्' इत्यस्य ) शेषे अन्यस्य हलः ('श-य' इत्यनयोः) लोपे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे उक्तं रूपं सिद्धम् । आनर्च ( ई० ५०,५१)-अधातोलिटस्तिपि 'परस्मैपदानाम्' इति तिपो णलि अनुबन्धलोपे 'लिटिधातोरनभ्यासस्य इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः . ४म० र ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् शेषः' इति हलो लोपे 'श्र अर्चअ' इति स्थिते 'श्रत श्रादेः' इत्यनेन अभ्यासा- कारस्य दीर्घ 'तस्मानुद्विहलः' इति जुट्यनुबन्धलोपे 'आनर्च' इति । ववनतुः ( ई० ४३, ४९ )-वन्धातोलिटि तसि 'परस्मैपदानाम्-' इति तसोऽतुसि 'लिटि धातोरिति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'श्रत एकहलमध्येs- नादेशादेलिटि' इति एत्वाऽभ्यासलोपे प्राप्ते 'न शसददवादिगुणानाम्' इति निषेधे सस्य रुत्वे विसर्ग ववनतुः इति सिद्धम् । चिक्षयिथ, चिक्षेथ (ई० ४०, ५२ )-क्षिधातोलिटि तत्थाने सिपि 'परस्मै- पदानामिति सिपः स्थाने पन्लादेशे अनुबन्धलोपे क्षि थ' इति स्थिते 'लिटि धातो- रनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासादिकार्ये 'चि क्षि थ' इति स्थिते 'क्षिधातोरजन्त- वात् तासौ नित्यानिटकत्वाच 'ऋतो भारद्वाजत्य' इति भारद्वाजमते इटि अनुबन्ध. लोपे 'अचि श्नुधातुश्रुवाम् इति इयङि 'चिशयिथ' इति । इडभावपचे गुणे 'विक्षेथ' इति सिद्धं रूपं भवति । क्षीयात् ( ई० ५०, ५१)-क्षिधातोराशिषि लिडि तत्स्थाने तिपि अनुबन्ध- लोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे ‘यासुट्परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च' इति यासुध्यनुबन्धः खोपे क्षि यास्त्' इति दशायां 'किदाशिषि' इति यासुटः कित्वेन 'अकृत्सार्वधातु- कयोः' इति दोर्षे स्कोः संयोगाद्यौरन्ते ब' इति सलोपे क्षीयात्' इति सिद्धम् । अषीत् ( ई० ४७)-क्षिधातोर्लुङि तिपि अनुबन्धलोपे 'लुङ्लङ्' इत्य- डागमे अनुबन्धलोपे 'इतच' इति तिष इकारलोपे मध्ये च्जौ तस्य सिचि इचि गते 'अक्षि स् त्' इति स्थिते 'अस्ति सिचोऽपृक्त' इति ईटि अनुबन्धलोपे 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ ‘आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'अझैषीत्' इति जातम् । क्राम्यति (ई० ४६)-ऋम्धातोलटि तिपि अनुबन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शषि प्राप्ते तम्प्रबाध्य ‘वा भ्राशस्लाशभ्रमुकमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः' इत्यनेन श्यनि अनुवन्धलोपे 'क्रमः परस्मैपदेषु' इति दी 'काम्यति' इति। श्यनोऽभावे शपि 'कामति' इति च सिद्धं भवति । क्रमिता ( ई० ४९ )-ऋम्धातोलुटि तिपि ‘स्यतासी लुलुटोः' इति तासि प्रत्यये 'स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते' इति इटि अनुवन्धलोपे 'लुटः प्रथमस्ये' ति तिपो डादेशो डिलसामर्थ्यादभस्यापि टेोपे उक्तं रूपं सिद्धम् । (स्नुक्रमोः सेट्त्वात् 'श्रार्धधातुकस्येवलादेः' इति इट सिद्धेः 'स्नुक्रमोरि' ति पुनरिड्विधान नियमार्थमिति न विस्मर्तव्यम् । ) ·भ्वादिप्रकरणम् अकटीत् ( ई० ४५) कटधातोर्मुछि तत्स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इतीकारलोपे 'लुङ्लङ' इत्यडागमे मध्ये च्लौ तस्य सिचि अनुबन्धलोपे 'अकट स् त्' इति जाते सत्यार्धधातुकसंज्ञायाम् 'श्रार्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि अनुबन्ध- लोपे 'अस्तिसिचोऽपृक्तेः' इत्यनेन तस्य ईटि च जाते अनुबन्धलोपे 'श्रतो हलादे- लघोः' इति वृद्धौ प्राप्तायां 'ह्मयन्तक्षणश्वसजागृणिश्वेदिताम्' इति तनिषेधे 'इट ईटि' इति सिचः सस्य लोपे सिज्लोपस्य सिद्धत्वात् सवर्णदीर्घ 'अकटोत्' इति सिद्धम् । गोपायाञ्चकार, जुगोप ( ई० ४७, ५०, ५१ )-गुप्धातोः 'परोक्षे लिट्' इति लिटि प्राप्ते तं प्रबाध्य 'गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य प्रायः' इति नित्यम् आयप्र- त्यये प्राप्ते तम्बाधित्वा 'आयादय आर्धधातुके वा' इति विकल्पेन अायप्रत्यये कृते तस्यार्धधातुकत्वात् 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातु संज्ञायां लिटि 'कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः' इत्याम्प्रत्यये कृते आमो मकारस्येत्संज्ञायां लोपेच 'लिटि श्रास्कासोराम्विधानान्मकारस्येत्वाभावेन लोपाभावे गोपाय आम् लिट्' इति स्थिते आम्प्रत्ययस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् ‘अतो लोपः' इत्यल्लोपे 'गोपाय आम् लिट्' इति जाते 'श्रामः' इति लिटो लुकि लिटः कृत्वात्प्रत्ययलक्षणैन गोपाया- मित्यस्य कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुबुत्पत्तौ 'कृन्मेजन्तः' इति अव्ययत्वात् 'अव्य. यादाप्सुपः' इति तस्यापि लुकि गोपायामित्यवशिष्टे ‘कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट्परकोऽनुप्रयोगे ‘गोपायाम् कृ लिट्' इति जाते लिटस्तिपि तिपो गलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति कृमो द्वित्वे ‘गोपायाम् कृ कृअ' इति भूते 'पूर्वोऽभ्यासः' इति पूर्वस्य कृमोऽभ्याससंज्ञायाम् 'उरत्' इत्यभ्यासऋवर्णस्य प्रकारे 'उरण रपरः इति रपरे च कृते 'गोपायाम् कर कृ अ' इति जाते 'हलादिः शेषः' इति रलोपे 'कुहोश्वः' इत्यनेन अभ्यासककारस्य चुत्वेन चकारे मस्य पदान्त- स्वादनुस्वारे परसवर्णे 'अचो णिति' इति वृद्धौ रपरत्वे च कृते 'गोपायाञ्चकार' इति । प्रायप्रत्ययाभावे 'जुगोप' इति च सिद्धं रूपं भवति । जुगोपिथ ( ई० ४८)-गुप्धातोरायप्रत्ययाभावपक्षे लिटि तत्स्थाने सिपि सिपस्थलादेशे अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इत्यनेन अन्त्यहलो लोपे 'कुहोश्चुः' इति चुत्वे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'स्वरतिसूतिसूयतिधूनूदितो वा' इत्यनेन वैकल्पिके इंडागमे अनुबन्ध- लोपे 'जुगोपिथ' इति । इडभावपचे 'जुगोप्थ' इति च सिद्धं भवति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् अगोपायीत् ( ई० ४४ )-गुप्धातोः 'आयादय आर्धधातुके वा' इत्याय- प्रत्यये 'पुगन्ते'ति गुणै 'गोपाय' इति, तस्मात् 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुत्वा- झुकि लुब्ला' इत्यडागमे लुङः स्थाने तिपि मध्ये च्लो तस्य सिचि अनुबन्धलोपे 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि अनुबन्धलोपे 'इतच' इति तिप इकारलोपे तस्य 'अस्तिसिचोऽपृक्त इति ईडागमे अनुबन्धलोपे 'श्रतो लोपः' इत्यल्लोपे 'इट ईटि' इति सलोपे सिज्लोपस्य सिद्धत्वात् सवर्णदीघे 'अगोपायीत्' इति सिद्धम् । अगोपीत् ( ई० ४९)-गुप्धातोरायप्रत्ययाऽभावपक्षे लुद्धि तत्स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे 'इतच इतीकारलोपे 'लुङ्लङलुङवड्दात्तः' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'अगुप् त्' इति स्थिते 'च्लि लुङि' इति च्लो 'च्लेः सिच्' इति सिचि अनुबन्धलोपे 'अगुप् स् त्' इति जाते 'स्वरतिसूतिसूयतिधूभूदितो वा' इति विभाषया इटि अनुबन्धलोपे 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तस्य ईटि अनुबन्धलोपे 'अगुप् इ स ई । इति स्थिते 'इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीचे 'अगुप् ई त्' इति दशायां 'बवजह लन्तस्याचः' इति वृद्धौ प्राप्तायां 'नेटि' इति निषेधे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'अगोपीत्' इति | इडभावपचे 'बदबजे ति वृद्धौ ‘गोप्सीत्' इति च सिद्धं भवति । अगौताम् ( ई० ५२)-गुप्धातोलृद्धि प्रथमपुरुषद्विवचने आयप्रत्ययपक्षे 'अनोपाविष्टान्र' इति । प्रायप्रत्ययाऽभावपक्षे 'दरतिसृतीति इटि 'अगोपिष्टाम्' इति । इडभावपक्षे 'अगौताम्' इति । तथाहि-लुङः स्थाने तसि तसस्तामादेशे 'लुब्लडे त्यडागमे अनुबन्धलोपे मध्ये च्लौ तस्य सिचि अनुवन्धलोपे 'अगुप् स् ताम्' इति स्थिते वदव्रजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ ‘भलो मलि' इति सलोपे 'अगौताम्' इति सिद्धम् । अजन्तोऽकारवान्वा ( ई० ४३, ४५)-१. 'कृसृभृवस्तुचभ्रुवोलिटि' २. 'अचस्तास्वत्यल्यनिटो नित्यम्' ३. 'उपदेशेऽत्वतः' ४. 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति सूत्रचतुष्टयानां प्रवृत्तिः संक्षेपेण वाचयति-'अजन्ते'ति । यो धातुः ऋदन्तभिन्नो- जिन्तः (पा, या, वादि ) ह्रस्वाऽकारवान् वा ( पचादि ) तासौ नित्याऽनिट , सोऽयं थलि विकल्पितेटकः । तेन 'पपिथ-पपाथ, पेचिथ-पपक्थ, इत्यादि रूपाणि भवन्ति । 'ऋदन्त ईदृक्-'इक्' इत्यस्य तासौ नित्यानिट इत्यर्थः । यः ऋदन्त- स्तासौ नित्यानिट् स थलि नित्यानिटू इत्यर्थः। ('अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम्' इति पाणिनिमते, 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति भारद्वाजमतेऽपि तस्य अनिटकत्वादिति भावः ) तेन चकर्थ, जहथ, इत्यादि रूपाणि भवन्ति । क्रादन्या-कृसभ्यस्त्वा- ·भ्वादिप्रकरणम् अतिरिको धातुः लिटि नित्यं सेडित्यर्थः । (क्रायष्टभ्य एव परस्य लिटि नैडिति 'कृसमृ' इति सूत्रेण नियमितत्वादिति भावः ) तेन पेचिच, पेचिस । जहिव, ब्राहिम, इत्यादि रूपाणि भवन्ति । स्नुक्रमोः-आत्मनेपदनिमित्तहीनाभ्यामाभ्यां परस्य वलादेरार्धधातुकस्येडित्यर्थः । अक्रमीत्-क्रमधातो डि तिपि लुक्लङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लौ च्ले: सिचि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति इकारलोपे 'आर्धधातुकस्येड्बलादेः' इत्यनेन सस्य 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इत्यनेन तस्य च ईटि अनुबन्धलोपे 'अक्रम् इ स ई त्' इति जाते 'इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीर्घ 'अक्रमोत्' इति । 'अतो हलादेलघोः' इति वृद्धिस्तु न, 'मयन्तक्षणश्वसजागृणिश्व्येचिताम्' इति निषेधात् । प्राचामति ( ई० ५३)-प्राकुपसर्गात् चम्धातोर्लटि तिपि शपि अनुबन्ध- लोपे आङि चम इति वक्तव्यम्' इति वार्तिकेन दीर्धे 'प्राचामति इति । स्खालीत् ( ई० ४० ) स्खल्धातोर्लुङि तिपि अडागमे मध्ये लौ सिचि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिष इकारलोपे 'अतो रान्तस्य' इति दीघे 'आर्धधातु- कस्येवलादेः' इति सस्य इटि 'अस्ति सिचोऽपृक्ते' इति तस्य च ईटि 'इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीपें उक्तं रूपं सिद्धम् । पिबति (ई० ५१)-पाधातोर्लटि तिपि शपि अनुबन्धलोपे 'पाघ्रामा' इत्यादिसूत्रेण 'पा' इत्यस्य पिबादेशे उक्तं रूपं सिद्धम् । पपतुः ( ई० ५०)-पाधातोलिटस्तसि, तसोऽतुसि द्वित्वे अभ्यासस्वे ह्रस्वत्वे च विहिते ‘प पा अतुस्' इति स्थिते 'असंयोगाल्लिट् कित्' इति अतुसः कित्वे 'श्रातो लोप इटिच' इति प्राकारलोपे सस्य रत्वे विसर्गे 'पपतुः' इति । पपिथ ( ई० ४५)-पाधातोलिटः सिपि थलि अनुबन्धलोपे द्वित्वे अभ्यासत्वे च कृते 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति भारद्वाजमते इटि 'मातो लोप इटि च' इति आकारलोये 'पपिर्थ इति । इडभावे 'पपाथ' इति च भवति । अपुः ( ई० ५२)-पाधातोर्लुङि तत्स्थाने मौ 'लुङ्लङ इत्यडागमे अनुब- न्धलोपे मध्ये च्लो तस्य सिचि इचि गते 'गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु' इति सियो लुकि 'अपा मि' इति स्थिते 'श्रातः' इति नियमात् झर्जुसि अनुबन्ध- लोपे 'उस्यपदान्तात्' इति पररूपे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'अपुः' इति सिद्धम् ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् श्लेयात् ( ई० ४३ )-ग्लैधातोराशीलिङि विपि अनुबन्धलोपे 'लिगशिषि इत्यार्धधातुकत्वात् शवभावे यासुटि अनुबन्धलोपे 'आदेच उपदेशेऽशिति' 'इत्यात्वे तिप इकारलोपे 'ग्ला यास् त्' इति स्थिते ‘स्कोः संयोगायोरन्ते च' इति सलोपे 'वाऽन्यन्य संयोगादेः' इत्येत्वे 'ग्लेयात्' इति । एत्वाऽभावे 'ग्लायात्' इति बोध्यम् । अग्लासीत् ( ई० ४८)-ग्लैधातोलृद्धि तिपि अनुबन्धलोपे 'लुङ्लङ' इत्य. बागमे अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'श्रादेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे मध्ये च्लौ तस्य सिचि इचि गते 'अग्ला स् त्' इति स्थिते 'यमरमनमातां सक् च' इति सकि सिचः सकारस्य इटि च कृते अनुबन्धलोपे 'अग्ला स् इ त्' इति दशायाम् 'अस्तिसिचोऽपृक्ते इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईटि अनुबन्धलोपे 'इट ईटि' इति सलोपे ' सिलोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति सिज्लोपस्य सिद्धत्वात् सवर्ण- दी तत्सिद्धिः। अदधत्, अधात्, अधासीत् ( ई० ४९, ५० )-'धेट पाने अस्माद्धातो- लैङि तिप्यनुबन्धलोपे 'आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे मध्ये च्लो तस्य सिजादेशे प्राप्ते तं प्रवाध्य 'विभाषा घेट्श्व्योः' इति चङि अनुबन्धलोपे चढि इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हरदे 'अभ्यासे चर्च' इति जरत्वे 'आतो लोग इटि ' इत्याल्लोपे 'इतम्' इति तिष इकबाली 'अधत्' इति । चनावे होः सिजादेश 'विभाषा घ्राधेट्शाच्छासः' इति सियो लुति वात्' इति । लुगमापपक्षे 'यमरमनमाता सक् च' इति च्ले सकि सिचः सस्य वार्धधातुकस्य वलादेः' इति इटि 'अस्तिसिचोऽ- पृक्त' इति तस्य च ईटि 'इट ईटि' इति सलोपे 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः इति सिज्लोपस्य सिद्धत्वात् सवर्णदीधै 'अधासीत्' इति च सिद्ध भवति । दायात् (ई० ४०) 'दैप शोधने' अस्माद्धातोराशीलिङि तिपि अनुबन्ध. लोपे 'श्रादेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'लिकाशिषि इत्यार्धधातुकत्वात् 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' इत्यस्याऽप्राप्त्या 'किदाशिषि' इति यासुटः कित्वात् 'स्कोः संयोगाद्यो-' इति सलोपे 'दाधावदाप्' इत्यत्रऽदाप् इति पयुदासेन त्वाऽभावात् ‘एलिङ' इति एत्वाभावे दायात्' इति । स्थेयात् ( ई० ४२ )-'टा गतिनिवृत्तौ' अस्माद्धातोलिङि तिपि 'धात्वादेः षः स.' इति सत्वे ष्टुत्वनिवृत्तौ 'स्था ति' इति स्थिते यासुटि अनुवन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'स्कोः संयोगाद्योः' इति सलोपे 'एलिद्धि' इत्येत्वे 'स्थेयात्' इति । .

·भ्वादिप्रकरणम् नकारजावनुस्वारश्च ( ई० ४४)-छा गतिनिऋतौ' इत्यत्र 'धात्वादेः-- इति षस्य सत्त्वे कृतेऽपि ष्टुत्वेन जातस्य ठकारस्य निवृत्तिः कथं स्यादित्यत आह- 'नकारजौ' इति । धातुषु मध्ये मलि परतः यौ नकाराज्जाती अनुस्वारपञ्चमी, तथा च सकाराज्जातः शकारः, एवं षकारात् परो विद्यमानः सवर्गाजातः वर्णोऽपि प्रकृतस्थितिं लभत इत्यर्थः । तेन 'टा' इत्यत्र षकारात् परः तवर्गस्थकारः मूलस्थिति भजते, ठकारस्य थकाराज्जायमानत्वात्, इति भावः । गुणोऽर्तिसंयोगाद्योः (ई० ५२)-अत्र सूत्रे 'अङ्गस्य' इत्यधिकृतम् , 'रीऋतः' इत्यतः 'ऋत' इत्यनुवर्तते, 'अकृत्सार्चधातुकयोः' इत्यतः 'असार्वधातुक' ग्रहणमनुवर्तते-'आर्धधातुके' इति लभ्यते, ' रिशयग्लिक्षु' इत्यतः 'यकि' 'लिडि' इति च लभ्यते, 'आयड्यि विङति' इत्यतो 'यि' इति सप्तम्यन्तमनुवर्तते, प्रार्धधातुकविशेषणात् तदादिविधिः । ततश्च-'अर्तेः, संयोगादेरिदन्तस्य च गुणो यकि, यादावार्धधातुके लिङिव' इत्यर्थः सम्पद्यते । उदाहरणं तु 'हयात्' इति । सरवरिव (ई० ४२)-शब्दोपतापार्थक 'स्व' धातोलिटि तत्स्थाने वसि 'परस्मैपदानाम्-' इति वसो वादेशे 'लिटि धातो:--' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् 'उरत्' इत्यत्वे रपरत्वे 'शपूर्वा खयः' इति सस्य शेषे सति परमपि स्वरत्यादि विकल्पं बाधित्वा पुरस्ताद्विप्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्यात् 'श्युकः किति' इतीनि- षेधे प्राप्ते क्रादिनियमात् नित्यमिटि गुग रपरत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । स्त्रियात ( ई० ४९, ५३) गत्यर्थक सुधातोराशीलिङि तिपि 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे ‘यासुट परस्मैपदेषु' इति यासुटि अनुबन्धलोने 'स्को:--' इति सलोपे ' रिशयग्लिक्षु' इति ऋतो रिडादेशे नियात्' इति । अत्र रिकादेशविधान- सामात् 'अकृत्सार्वधातुकयो:--' इति दीपों न । द्रक्ष्यति (ई० ४९ )-इश्धातोलटि तिषि ‘स्यतासी लुलुटोः' इति स्यप्रत्यये 'प्रश्वभ्रस्ज----' इति शस्य मूर्धन्यादेशे 'जिशोर्मल्यमकिति' इत्यमागमे यणि 'षढोः कः सि इति षकारस्य कत्वे 'श्रादेशप्रत्यययोः' इति स्यप्रत्ययस्य सकारस्य पत्वे 'द्रक्ष्यति' इति । अदर्शत, (अद्राक्षीत् ) ( ई० ४३ )-इरिसंज्ञकप्रेक्षणार्थक दृश्' धातो. लुद्धि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे मध्ये च्लो 'इरितो वा' इति च्लेरद्धि अनुबन्धलोपे 'ऋशोऽद्धि गुणः' इति गुणे रपरत्वे 'श्रदर्शत्' इति । अभावपक्षे 'शल इगुपधादनिटः क्सः' इति चलेक्सादेशे प्राप्त 'न'दृशः' ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् इति निषेधे चले सिचि इचि गते 'अदृश् स् त्' इति स्थिते 'वद्वज्-' इति वृद्धी 'बश्वभ्रस्ज--' इचि शस्य षत्वे 'पढोः कःसि' इति षस्य कत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इति सिचः सस्य पत्वे 'अस्ति सिचोऽपृक्ते' इति ईटि 'अद्राक्षीत्' इति सिद्धम् । शृण्मः श्रुधातोर्लटि तत्स्थाने 'तिप्तस्मिः' इत्यादिना मसि 'श्रुवः ऋच' इति श्रुवः '' आदेशे चकारात् 'श्नु' प्रत्यये च कृते शकारस्येत्संज्ञायां लोपे च विहिते शित्वाद् सार्वधातुकत्वे 'सार्वधातुकमपित्' इति श्नोत्वेि 'किति च' इति गुणनिषेधे ' नु मस्' इति स्थिते गत्वे 'लोपश्चास्यान्यतरस्यां भ्वोः' इति उकारलोपे सस्य रत्वे विसर्गे 'मः' इति । लोपाऽभावे 'ऋगुमः इति च सिद्धं रूपं भवति । शृणु ( ई० ४८, ४९ )--श्रुधातो.टि सिपि श्रुवः पृच' इत्यनेन श्चप्रत्यये चकारात् 'भू' आदेशे व कृते रनुप्रत्ययस्य शस्य लशकतद्धिते' इतीत्संज्ञायां लोपे च जाते शिस्वासार्वधातुकत्वे 'सार्वधातुकमपित्' इति खित्वेन गुणाऽभावे 'सह्यपिछ इत्यनेन सैयादेश ' नु हि' इत्यवस्थायां 'सार्वधातुकमपित्' इति हेर्डित्वात् उका- रस्य च गुणाभावे 'उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्' इति हेर्लुकि 'गु' इति मिद्धम् । तातड्पचे 'शृणुतात्' इति भवति । शृणुयुः (ई० ५०, ५३)-श्रुधातोराशीलिकि तत्स्थाने मो से सि अनुबन्ध- लोपे श्रुवः' इति '' इत्यादेशे वकारात् अनुप्रत्यो च कृते 'ऋवर्णान्नस्य णत्वं बाच्यम्' इति गत्वे यासुपरस्मैपदे --' इति बाटि अनुवन्धलोपे लिङः सलोपोऽ. नन्त्यस्य' इति सलोपे 'उस्यपदान्तात्' इति पररूपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'शृणुयुः' इति सिद्धम् । जग्मतुः ( ई० ५१)-गन्धातोलिटि तत्स्थाने तसि 'परस्मैपदानाम्' इत्यनेन तसोऽतुलादेशे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्यासमकारस्य लोपे 'ग गम् अतुस्' इति स्थिते 'कुहोचः' इति गस्या कुत्वेन जकारे 'गमहनजनखनघसां लोपः कित्यनङि' इत्युपधालोये राका- रस्य रत्वे विसर्ग 'जग्मतुः' इति सिद्धम् । अगमत-गम्लु गतौ अस्माद्वातौटुंङि तिपि 'लुङ्लङ्' इत्यागमे अनुब- न्धलोपे इतथेति तिप इकारलोपे 'चिल लुङि' इति बलौ तस्य सिधि प्राप्ते तं प्रवाध्य 'पुषादियुताय नृदितः परस्मैपदेषु' इति चले आदेशे अनुसन्धतोपे 'गमत' इति सिद्धम् ।

·अगमः भ्वादिप्रकरणम् गम्धातो ङि मध्यमपुरुषे रूपाणि (ई० ५१) अगमतम् अगमत। इति । स्वता (ई० ५२ )-लकारेत्संज्ञक-गत्यर्थकसपधातो टि 'स्यतासीलुलुटो' इति तासि प्रत्यये तिपो डादेशे डित्वसामर्थ्यादभस्याऽपि टेलोपे 'अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्' इति विभाषया अमागमे 'सप्ता' इति । अमागमाऽभावपचे 'पुगन्ते'ति गुणै 'सप्ता' इति च भवति । आनष्ठ (ई० ४०) 'अश्व्याप्तौ' इत्यस्माद्धातोलिटि सिपि थलि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'अत प्रादेः' इति दीर्घ 'तस्मान्नुद्विहिलः' इति नुटि अनुबन्धलोपे 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति इडभावपक्षे 'मानस् थ' इति स्थिते 'स्कोः संयोगायोरन्ते च' इति कलोपे ष्टुःवे 'श्रानष्ठ' इति । मूति (ई० ५३) मूर्वधातोर्लटि तिपि शपि अनुबन्धलोपे 'उपधायां च' इति दीधैं 'मूर्वति' इति । एधसे ( ई० ४६) एध्धातोर्लटि थासि 'थासः से' इति थातः 'से' इत्यादेशे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'एधसे' इति । एधाञ्चके ( ई० ४७, ५२ )-एधातोलिटि 'इजादेव गुरुमतोऽनृच्छ:' इत्यामि 'श्रामः' इति लिटो लुकि ' कृचानुप्रयुज्यते' लिटि' इति लिट्- परककृओऽनुप्रयोगे 'एध् अाम् कृ लिट्' इति जाते 'आम्प्रत्ययवत्कृत्रोऽनुप्रयोगस्य इत्यात्मनेपदत्वात् लिटः स्याने तप्रत्यये 'लिटस्तमयोरेशिरेच्' इत्येनेन तस्यैशादेश अनुबन्धलोपे 'एधाम् कृ ए' इति स्थिते 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे प्राप्त तं परत्वाद्बाधित्वा ‘इको यणचि' इति यणि प्राप्ते तं द्विर्वचनेऽचि' इति निषेधे पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् 'लिटि धातोरनभ्यासत्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञा- चाम् 'उरत्' इत्यभ्यासऋवर्णस्य अत्वे रपरत्वे च कृते 'एधाम् कर कृए' इति बाते 'हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्यासस्यान्त्यहलो लोपे 'कुहोश्च' इत्यनेन कस्य चुत्वे 'एधाम् च क ए' इति दशायां ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुण प्राप्ते असंयोगा- लिकित्' इति कित्वेन गुणनिषेधे 'इको यणचि' इति यणि मकारस्यानुस्वारे परस- वणे च कृते 'एधाञ्चके' इति सिद्धम् । एधै-एध्धातोलोटि उत्तमपुरुषैकवचने इटि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनु. बन्धलोपे 'टित प्रात्मनेवदानां टेरे' इति इट इकारस्य एत्वे 'ए अए' इति जाते ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् 'एत ऐं' इति ऐत्वे 'आइत्तमस्य पिच' इत्याडागमे 'श्राटश्च' इति वृद्धौ ‘एध ऐ इति भूते 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘एधै' इति । एधामहै ( ई० ५३ ) अस्यापि साधनप्रकारस्तु पूर्ववद्बोध्यः । एधेत ( ई० ४८, ५१ ) एध्धातोः 'विधिनिमन्त्रणे ति लिङि इडि गते लः स्थाने प्रथमपुरुषकवचने तादेशे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'ए न त' इति स्थिते 'लिङः सीयुट्' इति तकारस्य सीयुडागमे अनुबन्धलोपे 'लिः सलोपोऽ. नन्त्यस्य' इति सलोपे 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'आद्गुणः' इति गुणै एघेत' इति सिद्धम् । कामयाञ्चके ----कम्धातोः 'कमेणिङ' इति णिडि अनुबन्धलोपे 'अत उप- धायाः' इति वृद्धौ ‘कामि' इति भूते 'सनाद्यन्ता धतावः' इति धातुत्वाल्लिटि 'कास्यने- काच श्राम्वक्तव्यः' इत्यामि 'गरनिटि' इति णिलोपे प्राप्ते तं अबाध्य 'अयामन्ताल्चा- स्येल्वि वष्णुषु' इति गिङ इकारस्य अयादेशे 'कामय आम् लिट्' इति भूते 'श्राम:' इति लिटो लुकि 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट्परककृमोऽतुप्रयोगो लिटो लः स्थाने प्रथमपुरुषैकवचने तादेशे 'लिटस्तमयोरेशिरेच्' इति तस्य स्थाने एशि अनु. बन्धलोपे लिटि धातोरनभ्यासस्य इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायाम् 'उरत्' इभ्यासावर्णस्य अत्वे रसरत्वे च कृते 'कामयाय कर कुए' इति स्थिते 'हलादिः शेषः' इति अभ्याससम्बन्धिनो रेफस्य लोपे 'कुहोचः' इति अभ्यासक- कारस्य चुत्वे 'इको यणचि' इति यणि मस्यानुस्वारे परसवर्णे 'कामयाञ्च' इति । णिडोऽभावे तु लिटः स्थाने आत्मनेपदे तप्रत्यये एशिश द्वित्वे अम्बासादिकाय चको' इति च सिद्ध भवति । अचीकमत (ई० ४७, ४८, ५२ )-कम्धातोः 'कमेणिब्' इति णिङि अनुबन्धलोपे 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘कामि' इति भूते 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुत्वाल्लुङि तत्स्थाने प्रथमपुरुषैकवचने तादेशे 'लुङलङ्' इत्यागमे अनुछ . न्धलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लौ 'णिश्रिद्रुनुभ्यः कर्तरि चङ्' इति च्लेश्चति अनुब- न्धलोपे 'अकामि अत' इति स्थिते 'णेरनिटि' इति णिलोपे, णौ चङ युपधाया हस्वः' इति प्रत्ययलक्षणेन णेश्चपरकत्वादुपधाया हस्चत्वे 'चङि' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः इत्यभ्याससंज्ञायाम् ‘हलादिः शेषः' इत्यभ्याससम्बन्धिनो मस्य लोपे 'कुहोचः' इत्य- भ्यासकवर्गस्य चुत्वे 'अचकमत' इति भूते 'सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे' इति सन्व- ·भ्वादिप्रकरणम् दावे 'सन्यतः' इत्यभ्यासस्य इत्वे 'दी| लघोः' इत्यभ्यासकारस्य दीर्धे 'वीकमत' इति सिद्धम् । णिङभावे 'चकमत' इति । अचकमत-आयादय आर्धधातुके वा' इति णिभावपक्षे कम्-धातोखंडि तत्स्थाने तादेशे अडागमे अनुबन्धलोपे मध्ये च्लो 'कमेश्च्लेश्वङ वाच्यः' इति च्लेश्वङि अनुबन्धलोपे 'चङि' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् अभ्यासमकारस्य लोपे 'कुहोश्चः' इति चुत्वे 'अचकमत' इति सिद्धम् । चदणवहे ( ई० ५३ )-'क्षमूष हसने' इत्यस्माद्धातोलिटि उत्तमपुरुष- द्विवचने 'क्षम वहि' इति स्थिते द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे टेरेत्वे 'स्वरतिसूति-' इति ऊदित्वाद् वेटि 'चक्षमिवहे' इति । इडभावपक्षे 'चक्षम् बहे' इति स्थिती 'म्बोश्च' इत्यनेन धातोर्मस्य नत्वे 'रषाभ्याम्' इति णत्वे 'चक्षण्वहे' इति सिद्धम् । दिद्युते (ई० ५३)-युत्धातोलिटि तत्स्थाने प्रथमपुरुषैकवचने तादेशे 'लिट् च' इत्यार्धधातुकत्वे 'लिटस्तमयो-' इति तस्य स्थाने एशि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातो:-' इति द्वित्वे सभ्यासत्वे 'द्युतिस्वाप्योः सम्प्रसारणम्' इति अभ्यास- यकारस्य सम्प्रसारणे इकारे जाते 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे 'दित् युत् ए' इति स्थिते 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासतकारस्य लोपे 'दिद्युते इति । अद्युतत् ( ई० ४३)-धुत्धातो डि तत्स्थाने 'धुभ्यो लुङि' इति विभा- षया परस्मैपदसंज्ञकतिपि 'लुङलङ्-' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लो 'पुषादिद्युतालुदितः परस्मैपदेषु' इति च्लेरङि अनुबन्धलोपे डिवाद् गुण- निषेधे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'अद्युतत्' इति सिद्धम् । परस्मैपदाऽभावे 'अद्योतिष्ट इति । अयोतिष्ट ( ई० ४३)-द्युत्धातो ङि ‘युद्भयो लुङि' इति बिकल्पपक्षे लङ स्थाने तङि ‘लुङलङ--' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'च्लि लुङि' इति चलौ चलेः सिच् इति सिवि इचि गते 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि ‘पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे ष्टुत्वे 'अयोतिष्ट' इति । ववृते (ई० ४०)--वृत्धातोलिटस्ते कृते 'लिटिधातो:-' इति द्वित्वे अभ्या- सत्वे 'उरत्' इत्यभ्यासऋवर्णस्य अत्वे रपरत्वे हलादिशेषे 'ऋदुपधेभ्यो लिटर कित्वाद् गुणविप्रतिषेधेन' इति लिटः कित्वाद् गुणनिषेधे 'लिटर तमयो:-'इति तस्य एशि अनुबन्धलोपे 'ववृते' इति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् अनुष्यन्दते (ई० ४२, ५२ )-'अनु' इत्युपसर्गपूर्वकात् 'स्यन्दू प्रस्त्रवण इत्यस्माद्धातोलटि आत्मनेपदे तप्रत्यये सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इत्येत्वे 'अनुविपर्यभिनिविभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु' इति विभाषया सस्य षत्वे 'अनुष्यन्दते' इति । पर अनुस्यन्दते' इति च भवति । जलम् इति शेषः । 'अनुस्यन्दते हस्ती' इत्यत्र तुम षत्वं प्राणिनो हस्तिनः कत्तुर्वर्तमानस्यात् । लिसिचाविति (ई० ५२ )-इसमीपादिति, मलादीति, किदिति चानुवर्तते । ततश्च-'इक्समीपाडलः परी भलादी लिड, आत्मनेपदपरः सिच्चे- त्येतो किती स्तः, इति सूत्रार्थः सम्पयते । उदाहरणं तु 'क्लप्सीष्ट' इति । अत्र कित्वात् 'पुगन्ते' ति गुणो नेति । क्लप्सीष्ट ( ई० ५३ )-कृयू सामर्थ्य' इत्यस्माद्धातोराशीलिद्धिः तत्स्थाने आत्मनेपदे तप्रत्यये 'लिङः सीयुट्' इति सीयुटि सुट् तिथोः इति सुटि अनुबन्ध- लोपे 'कृप् सी स्त' इति स्थिते 'स्वरतिसूति--' इति ऊदित्वात् वेटि 'पुगन्तः इति गुणे रपत्वे 'कृपो रोलः' इति रेफल्य लत्वे उभयोः सकारयोः पर्यायेण पत्वे ष्टुत्वे 'कल्पिषोष्ट' इति । इडनावे तु कृप् सी स् त' इत्यवस्थायां 'कृपो रो.लः' इति लत्वे कृते 'पुगन्त-' इति गुणे प्राप्ते 'लिसिचावात्मनेपदेषु' इति लिङः कित्वेन 'विति च इति गुणनिषेधे सस्य षत्वेष्टुत्वे 'क्लप्सीष्ट' इति । अक्लृप्त (ई० ४२) कृपधातोलुङि तत्स्थाने 'युद्भयो लुङि' इति विकल्प- पक्षे आत्मनेपदे तप्रत्यये 'लुब्लड-' इत्यडागमे मध्ये च्लौ सिचि अनुवन्धलोपे स्वरतिसूति' इति ऊदित्वाद् वेटि 'अ कृ प्स् इ त' इति स्थिते 'पुगन्तलधू- पधस्य च' इति गुणे रपरत्वे कृपो रो लः' इति रेफस्य लत्वे षत्वे ष्टुत्वे 'अकल्पिष्ट' इति । इडभावे तु 'कृपो रो लः' इति लत्वे अक्लप् स् त' इति स्थिते 'मलो मलि' इति सलोपे 'अतृप्त' इति सिद्धं भवति । वेष ( ई० ५१)-त्रपधातोलिटि तत्स्थाने तप्रत्यये 'लिटस्तमयो:--' इति तस्य एशि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'तृफलभज- त्रपश्च' इत्रपः अकारस्य एत्वे अभ्यासलोपे च कृते उक्तं रूपं सिद्धम् । भ्रेशे ( ई० ४४ )-'टुभ्रा दीप्तौ' इत्यस्माद्धातोरनुबन्ध जोपे सति लिटि तद्धि 'लिटस्तमयोः-' इति तस्य एशादेशे अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोः-' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'फणां च सप्तानाम्' इति एत्वाभ्यासलोपे 'भ्रेशे' इति ।

·भ्वादिप्रकरणम् असति एत्वाभ्यासलोपे ह्रस्वत्वे हलादिशेषे 'अभ्यासे चचे इति भस्य बत्वे 'वभ्राशे' इति च भवति। अभृत (ई० ५३)-भृधातोरात्मनेपदे लुङि तङि अडागमे मध्ये च्लो सिचि 'हस्वादशात्' इति सिचो लोफे 'अमृत' इति । वय॑ति (ई० ४९, ५१, ५३)-वृत्धातोर्लटि 'वृद्धयः स्यसनोः' इति विभाषया परस्मैपदे सति लटः स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे 'स्यतासीलुलुटोः' इति स्यप्रत्यये स्यस्यार्धधातुकत्वात् 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि प्राप्ते 'न वृद्धय- धतुर्व्यः' इति निषेधे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे रपरत्वे 'वस्यति' इति । पचे 'वर्तिष्यते' इति। भ्रियात् ( ई० ३८)-भूधातोराशीलिङि तिपि यासुटि अनुबन्धलोपे या. सुटः कित्वाद् गुणाऽभावे 'रिशयग्लिक्षु' इति ऋतो रिकादेशे अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपे 'भ्रियात्' इति । नन्वत्र ऋतो ऋद्धि कृते 'अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः' इति दीर्घः कुतो नेति चेन्न, 'रीऋतः' इत्येव दीर्घ सिद्धे 'रिङ' इति ह्रस्वविधानस्य चयापत्तेः, तस्मादत्र रिति कृते न दीर्घः इत्यवसैयम् । जहार ( ई० ४७ )-हृधातोलिटि तिपि तिपो णलि द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यभ्यासऋवर्णस्य अत्वे रपरत्वे हलादिशेषे 'कुहोश्चः' इति अभ्याससम्बन्धिनो हस्य चुत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति मस्य जश्त्वे 'ज ह अ' इति जाते 'अचो णिति' इति वृद्धौ रपरत्वे 'जहार' इति । अभादीत् ( ई० ३३ )-भज्धातोर्तुङि तिपि 'लुङ्लङ्--.' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे लौ च्लेः सिचि इचि गते सिचः सस्यार्धधातुकत्वाद् इटि प्राप्ते 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति निषेधे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'अस्ति सिचोऽ. पृक्ते' इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईटि ‘चदव्रजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ जस्य कुत्वे चत्वं 'श्रादेशप्रत्यययोः' इति सस्य षत्वे 'प्रभाक्षीत्' इति । इजतुः ( ई० ५२ )-यज्धातोलिटि तसि तसोऽतुसि 'सम्प्रसारणं तदाश्रञ्च कार्य बलवत्' इति न्यायात् द्वित्वात् पाक 'असंयोगाल्लिट् कित्' इत्युसः कित्वेन 'वचिस्वपियजादीनां किति' इति यजो यकारस्य सम्प्रसारण 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे 'इज् अतुस्' इति स्थिते 'पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम्' इति न्यायेन ·मध्यकौमदी-रहस्यम् 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इति अस्या- सजकारस्य लोपे 'इ इज् अतुस्' इति स्थिते सवर्णदीर्घे सकारस्य सत्वे विसर्ग ईजतुः' इति। ईजुः ( ई० ४७ ) यजधातोलिटि प्रथमपुरुषबहुवचने मौ 'ईजुः' इति । साधनप्रकारस्तु पूर्वका । अयाक्षीत् यज् देवपूजासंगतिकरणदानेषु' इत्यस्माद् धातो कि प्रथम- पुरुषैकवचने तिपि 'लुङ्लङ्' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे-च्लौ चलेः सिचि इचि गते सिचः सस्यार्धधातुकत्वात् 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इतीनिषेथे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे तकारस्यापृक्तत्वात् अस्ति सिचोऽपृक्ते' इति ईटि 'अयज् स् ई त्' इति स्थिते 'ववाहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ ‘श्चभ्रस्जसृजमृण' इति जस्य षत्वे “पढोः कः सि' इति षस्य कत्वे कात्परत्वात् सिचः सकारस्य 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'अयाक्षीत' इति । आत्मनेपदे तु अथष्ट' इति भवति । उवोढ ( ई० ५० )-वधातोलिटि सिपि सिपो थलि अनुबन्धलोपे एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति इडभावे प्राप्तेऽपि क्रादिनियमानित्ये प्राप्ते । 'उपदेशेऽत्वतः' इति तन्निषेधे थलः पित्वात् 'असंयोगाल्लिट कित्' इत्यस्याप्राप्त्या कित्त्वाऽभावेन 'वचिस्वपीति सम्प्रसारणाभावे 'लिटि धातोरनभ्यासस्थ' इत्यनेन द्वित्वे अभ्या- ससंज्ञायां लिव्यभ्यासस्योभयेषाम्' इति अभ्यासवकारस्य सम्प्रसारण 'सम्प्रसार- गाच' इति पूर्वरूपे 'हलादिः शेषः' इति अभ्याससम्बन्धिहकारस्य लोपे 'उ वह थ' इति स्थिते हो ढः' इति हस्य ढत्वे 'मषस्तथो?ऽधः' इसि थस्य धत्वे 'टुना टुः' इति धस्य टुत्वेन ढत्वे 'ढो डे लोपः' इति पूर्वढकारस्य लोपे 'ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोs- Tः' इति दीर्घ प्राप्त तम्प्रवाध्य 'सहिवहोरोदवर्णस्य' इत्यकारस्य ओत्वे 'उवोढ' इति सिद्धम् । अवाक्षीत् ( ई० २५)वधातोर्लुकि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे च्लो सिचि इचि गते 'इतच' इति तिप इकारलोपे तस्यापृक्तत्वात् 'अस्तिसिचोऽपृक्त' इति ईटि 'अवह् स् ई त्' इति स्थिते वदवजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ ‘हो ढः' इति हस्य ढत्वे 'पढोः कासि' इति ढस्य कत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इति सिचः सस्य षत्वे 'अवाक्षीत् इति रूपं भवति । आत्मनेपदे 'अवोढ' इति भवति । अवोढाम् ( ई० ५१)-वधातोर्लुकि तसि तसः स्थाने तामादेशे 'लुङ- लङ्--' इत्यडागमे मध्ये च्लो तस्य सिधि अनुबन्धलोपे 'चद्बजेति वृद्धौ ‘हो ·अदादिप्रकरणम् .' इति हस्य ढत्वे 'अवाट् स् ताम्' इति स्थिते 'झनो मलि' इति सलोपे मित्र स्तथो|ऽधः' इति तस्य धत्वे टुत्वे 'ढो लै लोपः' इति ढलोपे 'सहिबहोरोदपर्णस्य' इत्याकारस्यौत्वे 'अवोढाम्' इति । विव्याय (ई० ५१.)- संवरणे' इति धातोलिटि तत्स्थाने तिपि 'परस्मैपदानामित्यादिना णलादेशे अनुबन्धलोपे 'आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे प्राप्तेन व्यो लिटिं' इति तनिषेधे 'अचो णिति' इति वृद्धौ ‘ध्यै अ' इति स्थिते 'लिटि धातोः' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'लिव्यभ्यासस्योभयेषाम् इत्यभ्यास- यकारस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे 'विव्यै श्र' इति स्थिते ऐकारस्य आयादेश विन्याय' इति सिद्धम् । नचात्र सम्प्रसारणात् प्राक् परत्वाद्धलादिशेषेण यकारस्य निवृत्तौ ततः बकारस्य सम्प्रसारणे उकारे सति उन्याय' इति रूपमापद्यतेति वाच्यम् । उभयेषां प्रहणसामयन परमपि हलादिशेषं बाधित्वा यस्य सम्प्रसारणविधानेनाऽदोषात् । अन्यथा 'लिट्यभ्यासस्ये'त्यत्र 'वचिस्वपियजादौनामि त्यस्य 'अहिज्ये त्यादिसमग्र सूत्रस्य च स्वरितत्वादनुवृत्यैव सिद्धे उभयेषां ग्रहणस्य वैयर्थं वारयितुं कः सक्नु- यात् ? नचैवमपि स्यैवाऽनेन सम्प्रसारणं कुतो नेति वाच्यम् ? 'न सम्प्रसारण सम्प्रसारणम्' इति लिङ्गेन पूर्व यस्यैव सम्प्रसारणावगतेः । इति भ्वादिप्रकरणम् । अथ अदादिप्रकरणम् जधाल-अधातोलिटि तिपि गलि अनुबन्धलोपे 'लिव्यन्यतरस्याम्' इति अदो घस्नु' आदेश अनुबन्धलोपे 'घस् अ' इति स्थिते 'लिटिधातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इति अभ्याससकारस्य लोपे 'कुहोचुः' इति घस्य झत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति मस्य जत्वे 'अत उपधायाः' इति वकारा- कारस्य वृद्धौ 'जघास' इति, घस्लादेशाऽभावपक्षे 'श्राद' इति भवति । आद-~-घस्लादेशाऽभावपक्षे अद्धातोलिटि तिपि णलि द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां "हलादिः शेषः' इत्युपधादकारस्य लोपे अ अद् अ' इति जाते 'अत आदेः' इत्याच- कारस्य दीर्घे 'श्रत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘आ आदं अ' इति स्थिते सवर्णदीर्घ 'श्राद' इति सिद्धम् ।

·. मध्यकौमुदी-रदस्यम् जक्षुः (ई० ५२ )-अद्धातोलिटि तत्स्याने मौ मेजुसि 'लिट्यन्यतरस्याम् इति अदो 'वस्तृ' आदेश अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य इति द्वित्वे 'पूचोंs- भ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्याससकारस्य लोपे 'कुहोधुः' इति घस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति मस्य जत्वे 'असंयोगाल्लिट कित्' इति कित्त्वे 'महनजनखनघसा लोपः कित्यन िइति उपधाऽकारस्य लोपे 'खरि च' इति घस्थ चबैन ककारे 'शासिवसिघसीनां च' इति सस्य षत्वे सकारस्य रत्वे विसर्ग 'जक्षुः' इति, घस्लादेशाऽभावे तु श्रादुः' इति भवति । आदुः-घस्लादेशाऽभावर अधातोलिटि तत्स्थाने 'झौ झर्जुसि द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति दलोपे 'अत आदेः' इत्यभ्यासाऽकारस्य दीर्धे 'अत उपधायाः' इति उपधाऽकारस्य वृद्धौ सवर्णदीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे आदुः इति सिद्धम् । जसिथ (ई० ४३, ४९ ) अद्धातोलिटि सिपि थलि अनुबन्धलो लिट्य न्यतरस्याम्' इति अदो घस्लादेशे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यास- संज्ञायां हलादिः शेषः' इत्युपधासकारस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इत्युपधापकारस्य झत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति कस्य जत्वे 'जयस् थ' इति स्थिते 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति इटि अनुबन्धलोपे 'जघसिथ' इति यस्लादेशाऽभावे 'आदिथ' इति । आदत् ( ई० ५०) अद्धातोर्लङि तिपि अनुबन्धलोपे 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'आडजादीनाम्' इत्यङ्गस्याऽडागमे अनुवन्धलोपे 'श्राटश्च' इति वृद्धौ ‘इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'अपृक्त एकालप्रत्ययः' इति तिपस्तकारस्याऽ. पृक्तसंज्ञायाम् 'अदः सर्वेषाम्' इत्यनेन अपृक्तसंज्ञकस्य तिपस्तकारस्याडागमे अनुव- न्धलोपे 'श्रादत्' इति सिद्धम् । अधसत् ( ई० ४१, ५१) अद्धातोलुंङि तत्स्थाने तिपि 'लुक्लङ्- इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'लुङ्सनोघस्लृ' इति अदः स्थाने 'घस्तृ' इत्यादेशे अनु- बन्धलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लौ 'पुषादिद्युतायलृदितः परस्मैपदेषु' इति च्लेरङि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिपः इकारलोपे 'अघसत्' इति । जन्नतुः-हन्धातोलिटस्तसि तसोऽतुसि 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति अभ्यासनकारस्य लोपे 'कुहोश्चु इत्यनेन अभ्यासहकारस्य चुत्वेन झकारे 'अभ्यासे चर्च इति मस्य जकारे 'ज हन् अतुस्' NSAR ·অসিমু इति स्थिते 'असंयोगाल्लिकिन्' इति अनुसः कित्त्वात् 'गमहन जनखनघसां लोप: कित्यनडि' इति हन उपधाकारस्य लोपे हो हन्तेञ्जिनेयु' इति हनो हल्या कुत्वेन घत्वे सस्य तत्वे विसर्ग तत्सिद्धिः। जधनिथ ( ई० ४४, ५२) हन्धातोलिटः सिपि सिपः स्थाने 'परस्मैपदा- नाम' इति थति अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इत्यभ्यासनकारस्य लोपे 'कुहोचुः' इति चुल्वेल हत्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति कस्य जत्ले ‘ज हन् थ' इति स्थिते 'लिट् च' इति थला आर्धधातुकत्वेन भारद्वाजनियमादिविकल्पे 'जहन इ थ' इति दशायाम् णित्प्रत्ययपरत्वाऽभावा- नकारपरत्वाभावाच 'हो हन्तेन्नेिषु' इति सूत्राऽप्राप्तया अभ्यासाचं' इति हस्य कुत्वेन घत्वे 'जघनिध' इति । इडभावे 'जघन्य' इति पूर्वदत् सिद्धं बोध्यम् । प्रसिद्धवदत्राऽऽभात् (ई० ४६ )--इत ऊर्ध्वमापादपरिसभालेराभीयम् समानाश्रये तस्मिन् कर्तव्ये तदसिद्ध स्यात् । असिद्धवदत्राभात् ( ६।४।२॥) इस सूत्रसे लेकर षष्ठ अध्यायके चतुर्थ पादकी समाप्ति पर्यन्त सभी सूत्र ‘ाभीय' कहलाते हैं । समानाश्रय भाभीय कार्य करने में कृत समानाश्रय भाभीय कार्य असिद्ध हो । यही इस सूत्रका भाषार्थ हुआ । उदाहरण जैसे 'जहि' यहाँ कारके असिद्ध होनेसे अकारके परे 'हि' का 'अतो हेः' से लोप नहीं हुआ। जहि ( ई० ४७, ५३ ) हन्धातोर्लोटि तत्स्थाने सिपि अनुबन्धलोपे सार्व- धातुकसंज्ञायां शपि अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुकि 'सेयपिच' इति सिपः सल्य हो 'हन् हि' इति जाते हन्तेजः' इति हनः स्थाने जादेशे 'जहि' इति । अत्र जादेशे कृते अतो हेः' इति अतः परस्य हेर्लुक् तु न भवति, असिद्धवदत्राभात' इत्यनेन जादेशस्यासिद्धत्वात् । अवधीत् ( ई० ४५, ४८) हन्धातोर्लकि 'लुङि च' इति हनो बधादेशे लुङः स्थाने तिपि 'लुङ्लङ्' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'ब्लि लुङि' इति च्लो 'कले सिच्' इति सिचि इचि गते 'अवध स् त्' इति जाते सिचः सस्यार्धधातुकत्वात् 'आर्धधातुकस्येडवलादेः' इति इटि 'अतो लोपः' इति बधाकार- स्य लोपे 'अवध इ स् त्' इति स्थिते 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति अपृक्ततकारस्य ईटि 'इट ईटि' इति सलोपे 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति सिज्लोपस्य सिद्धत्वात् सवर्णदीर्घ 'अवधीत्' इति सिद्धम् । ५म०र० ·भध्यकौमुदी-रहस्यम् अयुः ( ई० ५०, ५३ )-याधातोर्लङि तत्स्थाने को सार्वधातुक संज्ञायां शपि 'आदिप्रतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि लुङ्लङ् इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'अ या मि' इति स्थिते 'लकः शाकटायनस्यैत्र' इति शेर्नुस अनुबन्धलोपे 'उज्यपदान्तात्' इति पररूपे सत्य रुत्वे विसर्गे 'अयुः' इति सिद्धम् । जुसोऽभावे कस्यान्तादेशे इका. रलोपे तलोपे च कृते सवर्णदीः 'अयान्' इति विद्धं भवति । विदाकार ( ई० ४५)-विद्धातोलिटि 'उषविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम्' इत्यामि 'विद् अाम् लिट्' इति स्थिते आमः आर्धधातुकत्वेऽपि विदेरदन्तत्वप्रति- ज्ञानात् लघूपधगुणाऽभावे 'आमः' इति लिटो लुकि 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट्परककृषोऽनुप्रयोगे 'विदाम् कृ लिट्' इति स्थित लिटः स्थाने तिपि तिपो गलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायाम् "उरत्' इत्यभ्यासऋवर्णस्य अस्वे रपरत्वे 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासरेफस्य लोपे 'विदाम् क कृ श्र' इति जाते 'कुहोवु इति अभ्यासककारस्य चुत्वेन चकारे 'विदाम् च कृअ' इति स्थिते 'अचोणिति' इति वृद्धौ रपरत्वे श्रामो मकारस्य अनुस्वारे परसवर्णे च कृते 'विदाञ्चकार' इति सिद्धम् । मोऽभावपक्षे 'विवेद' इति । विवेद-विधातोलिटि तिपि गलि अनुबन्धलोपे लिटि धातोरिति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे च विहिते 'लिट् च' इति णलोऽकारस्य आर्धधातु- कलात् 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'विवेद' इति जातम् । विदाङ्करोतु ( ई० ३४ )---विद्धात लोटि 'विदाङ्कुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इति आमि गुणाऽभावे लोटो लुकि लोटपरक कृषोऽनुप्रयोगे च निपातिते 'विदाम् कृ लोट्' इति स्थिते लोटः स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे तिपः सार्वधातुकत्वात् शपि प्राप्त तम्बाध्य 'तनादि कृभ्य उः' इत्युत्वे 'विदाम् कृ उति' इति जाते 'आर्धधातुक शेषः' इत्युकारस्यार्धधातुकत्वे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे रपरत्वे च विहिते 'विदाम् कर उति' इति स्थिते तिपो निमित्तमादाय पुनः उकारस्य गुणे एरु' इति तिप इकारस्य उत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते 'विदाङ्करोतु' इति सिद्धम् । तातहि पक्षे 'विदाङ्कुरुतात्' इति । विदाङ्कुरुतात्-विद्धातोलोटि विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इति श्रामि गुणा- भावे लोटो लुकि लोटपरककृतोऽनुप्रयोगे च निपातिते 'विदाम् कृ लोट्' इति जाते लोटस्तिपि अनुबन्धलोपे 'एरुः' इत्युत्वे 'तुह्योस्तातला शिष्यन्यतरस्याम्' इति तातद्धि ·६७ वेत्तु अदादिप्रकरणम् अनुबन्धलोपे शपं बाधित्वा 'तनादिकृञ्भ्य उः' इत्युप्रत्यये तस्यार्धधातुकत्वात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे स्परत्वे च कृते 'अत उत्सार्वधातुके' इति कमा- राकारस्य उत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते 'विदारुतात्' इति । 'विदाकुर्वन्त्वि. त्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पपक्षे 'वेत्तुं' इति । -विधातोर्लोटि तिपि अनुबन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अदिप्रभृ- तिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'विद् ति' इति स्थिते गुशो दस्य चत्वे 'एषः' इति तिप इकारस्य उत्वे 'वेत्तु' इति सिद्धम् । विदाकुर्वन्तु (ई० ५२ -विद्धातोर्लोटि 'विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इत्यामि गुणाभावे लोटो लुकि लोडन्तकृतोऽनुप्रयोगे च निपातिते 'विद् आम् लोट् इति स्थिते लोटः स्थाने झो 'विदाम् कृ झि' इति जाते सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्त तम्भबाध्य 'तनादिकृषभ्य उः' इत्युप्रत्यये 'विदाम् कृ उ मि' इति दशायामुप्रत्य यस्यार्धधातुकत्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे रपरे च कृते 'विदाम् कर उमि' इति जाते 'मोऽन्तः' इत्यनेन मस्याऽन्तादेशे 'अत उत्सार्वधातुके' इति ककाराकारस्य उत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्णे एरुः' इत्युत्वे 'इको यणचि' इति यणि 'विदाङ्कुर्वन्तु' इति । 'विदाङ्कुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पपक्षे 'विदन्तु इति च सिद्धं भवति। विदाङकुरु ( ई० ४७ )-विद्धातोर्लोटि 'विदाङ्कुन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इति आमि गुणाऽभावे लोटो लुकि लोऽन्तक्रिनोऽनुप्रयोगे च निपातिते 'चिद् अाम् लोट्' इति स्थिते टोटः स्थाने सिपि सिपः सार्वधातुकत्वात् शपि प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'तनादिकृभ्य उः' इत्युप्रत्यये उप्रत्ययस्य आर्धधातुकत्वात् ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे परे च कृते 'सेयपिच्छ' इति सिपः स्थाने हो 'उतश्च प्रत्ययादसंयोग- पूर्वात्' इति हेलुकि उक्तं रूपं सिद्धम् । स्तः ( ई० ४५ )--अस्धातोर्लटः तसि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि 'अदिप्रभृ. तिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'श्नसोरल्लोपः' इति अस्तेरकारलोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'स्तः' इति । एधि (ई० ४२, ४६ ४७, ४९)-अस्धातोलोटि सिपि 'सेयपिच्च' इति सिपः स्थाने हेराशे ‘अस् हि' इति जाते 'ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च' इति सस्य एत्वे एत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'हुमभ्यो हेर्द्धिः' इति हेधौं 'श्नसोरल्लोपः' इत्यल्लोपे ·६८ मध्यकौमुदी-रहस्यम् 'एधि' इति सिद्धम् । तातपः परेण तातडा बाधादेत्त्वाऽभावे 'स्तात्' इति च सिद्ध रूपं भवति। आसीत् ( ई० ४७ ) अस्धातोर्लङस्तिपि इतश्च' इति इलोपे 'आडजादी- नाम्' इत्याटि 'श्राटश्च इति वृद्धौ शपो लुकि 'अस्ति सिचोऽपृक्ते' इति अपृक्त- संज्ञशल्य तबारस्य ईडागमे 'आसीत्' इति ! निध्यात्-'नि' उपसर्गात् 'अस्' धातोलिङि तिषि अनुवन्धलोपे, यासुटि अनुबन्धलोपे 'नि अस् यास ति' इति स्थिते यासुटः कित्येन तस्मिन् परे 'श्नसोर- हलोपः' इत्यल्लोपे 'उपप्रादुभ्योमस्तिर्चपरः' इति धातोः सस्य पत्वे 'इतश्च' इति तिष इकारलोपे कोः संयोगायोरन्तै च' इति सलोपे 'निध्यात्' इति सिद्धान् । रवीति (ई० ४३) रुधातोर्लटि तत्स्थाने तिपि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि 'अदि- प्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके' इति विभाषया ईटि 'सार्वधातु कार्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे 'रवीति' इति । ईडभावपक्षे 'उतो बृद्धि- लुक् हलि' इतिवृद्धौ ‘रौति' इति भवति । ईयतुः ( ई० ४६, ५१)-णकारेत्संज्ञक इण्' धातोलिटि तसि तसोऽतुसि 'लिटि धातोरनभ्यासल्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे इ इ अतुस्' इति स्थिते 'इगो यण' इति यणि 'दीर्घ इणः किति' इत्यभ्यासस्य दीर्घे सकारस्य रुत्वे निरागै ईयतुः' इति सिद्धम् । आयन् ( ई० ४७)-इण्धातोर्लङि तत्स्थाने मो मस्यान्तादेशे 'इणो यण' इत्यनेन इकारस्य यणि तस्याभीयत्वेन असिद्धत्वादाटि शपो लुकि 'इतथ' इतीकार. लोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति तलोपे 'प्रायन्' इति सिद्धम् । निरियात् (ई० ५० ) निरूपसर्गपूर्वकाद् इण्धातोराशीलिङि तत्स्थाने तिपि 'इतथे ति तिफ इकारलोपे यासुटि तस्यार्धधातुकत्वे कित्वे सलोपे 'अकृत् सार्वधातु: कयोर्दीर्घः' इति दीर्घ 'एलिडि' इति ह्रस्वे 'निरियात्' इति । अभीयात् ( ई० ४९ )-अभीत्युपसर्गपूर्वकाद् इण्धातोर्तुस्तिपि इकारलोपे यासुटि तस्यार्धधातुकत्वे कित्वे सलोपे सवर्णदीर्घ 'अभीयात्' इति । अत्र 'अन्ता- दिवच्च' इत्यनेन पूर्वान्तवद्भावेन एतेलिङि' इति ह्रस्वः कुतो नेति चेन्न, 'उभयत आश्रय नान्तादिवत्' इति निषेधात् । अयम्भावः-एकादेशस्य ईकारस्य पूर्वान्तत्वे तु उपसर्गानुप्रवेशात इण्धातुत्वं न सम्भवति । परादित्वेन इण्धातुत्वाश्रयणे तु ·अदादिप्रकरणम् नोपसर्गात् परत्वम् , उपसगैंकदेशस्य इकारस्य ईकारात्मना सत्वेन 'अन्' इत्यस्य उपसर्गवाभावात् । अगात् ( ई० ५३ )-इण्धातोर्तुङि इणो गा लुद्धिः' इति इणों मादेशे कृते लुङः स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे 'लुङ्लङ्' इत्यडागमे मध्ये ब्लौ तस्य सिद्धि 'गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु' इति सिचो लोपे इतश्च' इति तिष इकार- लोपे अगात्' इति जातम् । अधियन्ति ( ई० ४४ )-'अधि' इत्युपसर्गादिस्मरणे धालोलटि तत्स्थाने झो फस्य अन्तादेशे शपो लुकि 'इण्वदिक इति वक्तव्यम् इति वार्तिकोक्त्या 'इणो यण' इति यणि 'अधियन्ति' इति । केचित्तु 'आर्धधातुके' इत्यविकारे 'इणो गा लुद्धि' इति सूत्रे 'इश्वदिका-' इति वार्तिकपाठस्य भाष्ये दर्शनात् तदधिका- शेतानानेय कार्याणामुपस्थितत्वाद् अत्र 'इगो यण' इत्यस्य आर्धधातुकाधिकारस्थ- त्वाऽभावात् तेन नात्र यण् इति वदन्ति । तन्मते मस्यान्तादेशे इयङि सवर्णदीर्धे 'अधीयन्ति' इत्यूह्यम् । अत एवोक्तं भट्टिकाव्ये 'ससीतयो राधवयोरधीयन्निति । अवोचत् ( ई० ५२ )--'दच परिभाषणे' इत्यस्माद्धातो डि लिपि अनुबन्ध- लोपे 'च्लि लुद्धि' इति च्लौ 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्' इति च्लेरङि 'वच् उम्' इति उमि अनुबन्धलोपे लुङ्-जल--' इत्यडागमे 'आद्गुणः' इति गुणे 'अवोचत्' इति । मृड्डि ( ई० ५०)-'मृत शुद्धौ' इत्यस्माद्धातोलोटि सिपि सेह्यादेशे हेर. पित्वेन डित्वात् 'मृजेवृद्धिः' इति वृद्धिनिषेधे 'बश्वभ्रस्ज-' इति जस्य षत्वे हेया- देशे षस्य जश्त्वेन डत्वे धस्य ष्टुत्वेन ढत्वे 'मृद्धि' इति । सुषुपतुः ( ई० ४६, ५० )-'भि प शये' इत्यस्माद् धातोलिटि तसि अतुसि 'बालादेः षः सः' इति सत्वे 'वचिस्वपि-' इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे 'लिव्यभ्यासस्योभयेषाम्' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे सस्य षत्वे अतुसः सस्य सत्वे विसर्गे उक्तं रूपं सिद्धम् । जक्षति ( ई० ५३ )-जधातोर्लटि झौ शपो लुकि 'जक्षित्यादयः षट् इत्यभ्यस्तसंज्ञायाम् 'अदभ्यस्तात्' इति मस्य अन्तादेशं प्रवाध्य अदादेश 'जाति' इति सिद्धम् । जाग्रोऽविचिएणलडिसुजानः इति षष्ठी। 'अविचिण्णल्डिसु' इति- च्छेदः । वि चिण णल् छित् एषां द्वन्द्वे नसमासः । 'जाग्रतेर्गुणः स्याद् विचिण्णा- ·१ अध्यकौमदी रहस्यम् हिमोऽन्यस्मिन् वृद्धिविषये प्रतिषेधविषये ' इति सूत्रार्थः । प्रत्युदाहरणं यथा, वि-जागृविः । चिण्-अजागारि । गल-जजागार । त्-िजागृतः । इति । जजागरुः ( ई० ५१)-जागृधातोलिटि भो ‘परस्मैपदानाम्-' इति मेहसादेश 'उपविजाभ्योऽन्यतरस्याम्' इत्यामभावपक्षे 'लिटि धातो:--' इति द्वित्वे अध्यादादिकार्ये 'बजार उस्' इति स्थिते कित्वाद् गुणनिषेधे प्राप्त जानोऽ. विविल्डिन्सु' इत्यनेन गुणे रपरत्वे सस्य सत्वे विसर्गे 'जागरुः' इति सिद्धम् । अजागरीत् ( ई० ४२, ४८ )-धागृधातो ङि तिपि अडागमे अनुबन्ध- लोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे मध्ये चलौ तस्य सिचादेशे इचावितौ 'आर्धधातु. कस्यैडवलादेः' इति सस्थ इटि 'अजाट इ स् त्' इत्यवस्थायां (यणि प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे प्राप्ते तञ्च बाधित्वा 'सिचि वृद्धिः-' इति वृद्धिः प्राप्ता तामपि प्रबाध्य) जाम्रोऽविचिण्णन्डित्सु इति गुणे रपरत्वे च कृते (अजागर इ स् त्' इति स्थिते हलन्तलक्षणायाः बृद्धेः 'नेटि' इति निषेधेऽपि 'अतो हलादेलघोः' इति वृद्धिः प्राप्ता ताश्च बाधित्वा अतोलान्तस्य' इत्यनेन प्राप्तायागणि वृद्धौ यन्त-' इति निषेधे ) 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इत्यनेन ईडागमे ‘इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदी 'अजागरोत्' इति । दरिद्री ( ई० ५१)-दरिद्राधातोलिटि तिपि गलि द्वित्वे 'आत ौ णलः इति णलः औकारे वृद्धौ ‘ददरिद्रौ' इति । नच 'श्रात नौ णलः' इत्यनेन श्रोकार एव विधीयतां वृद्धौ सत्यामुक्तरूपस्य सिद्धिः स्यादेवेति वाच्यम् , तथा सति 'आतो लोप इटि च' इत्यनेनाल्लोपे सति औकारस्य श्रवणानापत्तेः । यत्त्वत्र अनेकाच्त्वेन श्रामि कृते 'ददरिद्राश्चकार' इत्युक्तं तन्न. आमि सति णल एव अप्रसक्त्या अस्मा. द्धातोरेव परस्यौकारस्य श्रवणार्थम् औकारविधानस्य वयापत्तेरिति केचित् । अचकात् ( ई० ४९ )-'चका दीप्तौ' इत्यस्माद्धातोर्लकि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे इतच' इति तिप इकारलोपे 'हल्ल्यादिना तलोपे 'ससजुषो रुः' इति रुत्वं प्रबाध्य 'तिप्यनस्तेः' इति सस्य दत्वे 'वाऽवसाने' इति चत्वे 'अचकात्' इति । शाधि (ई. ४४, ४७, ५२ )-शास्धातोलोटि सिपि सेयोदेशे शपो लुकि 'शास् हि' इति स्थिते 'शास इदा हलोः' इति सूत्रं प्रवाध्य 'शा हौ' इत्यनेन शासः शादेशे तस्य आभौयत्वेन 'असिद्धवदत्रामात्' इत्यनेन असिद्धत्वात् 'हुमस्भ्यो हेधिः' इति हेर्यादेशे 'शाधि' इति जातम् ।

·अदादिप्रकरणम् ७१ अशिषत् (ई० ४५, ४८ )-शास्धातोलुङि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे तिप इकारलोपे च कृते 'च्लि लुङि' इति च्लो ‘सतिशास्त्यतिभ्यश्च' इति च्लेरडि अनुबन्धलोपे 'शास इद हलोः' इति शास: उधायाः इत्वे षत्वे 'अशिषत्' इति । शेरते ( ई० ५३ )-शीद्धातोलटो मस्य 'श्रात्मनेपदेष्वनतः' इत्यनेन अदादेशे 'टित अत्मनेपदानां टेरे' इति टेरेत्वे शपो लुकि 'शीङः सार्वधातुके' इति गुणे 'शे अते' इति स्थिते शीडो रुट्' इति रुटि अनुबन्धलोपे 'शेरते' इति । अध्ययै ( ई० ५१ )-अध्युपसर्गपूर्वकाद् इधातो.टिम ध्यमपुरुषैकवचने इटि 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इतिशपोलुकि 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इति टेरेत्वे एत ऐ' इति एकारस्य ऐकारे 'अधि इ ऐ' इति जाते आइत्तमस्य पिच्च' इत्याटि 'आटश्च' इति वृद्धौ पित्वात् पूर्वस्य इकारस्य गुणे अयादेशे अघि अय् ऐ' इति जाते इकारस्य यणि 'अध्यय' इति सिद्धम् । अधीयीत (ई० ४६)-अधिपूर्वकाद् इडो लिङस्तप्रत्यये शपो लुकि सीयुटि 'सुट् तिथोः' इति सुटि अनुबन्धलोपे सलोपे यलोपे च कृते इयडि सवर्णदीचे उक्त रूपं सिद्धम् । अध्यगीष्ट-अध्यैट ( ई० ४७ )-अधिपूर्वकादिधातो कि तप्रत्यये 'विभाषा लुब्लूडोः' इति इको गालादेशे 'लुङ लङ' इत्यडागमे अनुवन्धतोपे 'अवि अगा त' इति स्थिते च्लो च्लेः सिचि इवि गते 'गाङ्कुटादिभ्योऽणिनित्' इति सिचो डित्वे 'धुमास्थागापाजहातिसां हलि' इति श्राकारस्य ईत्वे यणि सिचः सस्य षत्वे टुरवे 'अध्यगीष्ट' इति । गालोऽभावे आटि वृद्धौ पूर्वोक्तकार्ये च सम्पन्ने ‘अध्यैष्ट' इति च भवति । चख्ये (ई० ४२ )-चक्षिब्धातोलिटि 'चशितः ख्या-वा लिटि' इति चक्षिः ख्याजादेशे जित्वात् पदद्वयमध्ये परस्मैपदे लिट: स्थाने तिपि पलि अनुब. न्धलोपे, उक्तसूत्रे भाष्ये 'शादिरयमादेशः' इत्यभिधाय 'ख्शात्रः शस्य यो वा वक्तव्यः' इत्युक्तम् , तथा च तेन शस्य यत्वाभावपक्षे द्वित्वेऽभ्याससंज्ञायां 'खपूर्वाः खयः' इति खयः शेषे अन्त्यलोपे च कृते 'कुहोचः' इति अभ्यासस्य चुत्वे खस्य चत्वं 'आत औ णलः' इति णलः श्रौत्वे वृद्धौ सस्यां 'चक्शौ' इति । अत्र 'चयो द्वितीयाः शरि पौष्करशादेरिति वाच्यम्' इति कृतचत्वस्य कस्य खो न भवति, चत्वं. स्याऽसिद्धत्वात् । शस्य यत्वपचे "चख्यौ' इति । श्रात्मनेपदे तु "चख्ये, चक्शे' इति रूपे भवतः । ख्याआदेशाभावे तु 'चचः' इति भवति ।

·.. मध्यकौमुदी-रहस्यम अख्यत (ई० ४९) चक्षिधातोलुंजिलिपि अडागमे अनुबन्धलोचे तिप इकारलोपे च कृते 'चक्षिङः ख्याम्' इति ख्यादेशे अनुबन्धलोपे सधो ब्लौ 'अत्यति बत्तिख्यातिभ्योऽ' इति ग्लेडि 'ातो लोप इटि च' इत्यालोपे 'अख्यत्' इति। आत्मनेपदे 'अख्यत इति पूर्ववत् । ख्यनादेशस्य भाव्ये शादित्वं प्रतिपादित तस्यासिद्धकाण्ड शस्य यो वा इत्यनेन विकल्येन गत्वं विहितन् , तथा च सत्माऽ. भावपः परस्मैपदे अडागमे च्लेरविधी ख्यातीति यकारनिदेशात् अभावे आद- न्तत्वेन यमरमनमातां सक् च' इति समाने इटि च कृते अस्तिलिचोऽवृत इति ईडागमे सलोपे दीर्घ 'श्रमाती' इति । आत्मनेपदे तु 'अक्शास्त' इति । दुग्धः (ई०२५)-दुद्धातोर्लटि तास साई धानुक संज्ञायां शपि 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'दादेर्धातोर्घः' इति हस्य घत्वे कषत्तयो ऽधः' इति तस्य धत्वे 'झलां जश् मशि' इति धस्य जश्त्वेन गत्वे तसः अपित्वेन डिवात 'किति च' ति गुणनिषेधे सस्य रुवे विसर्ग 'दुग्धः' इति । अधोक्-दुधातोर्लङस्तिपि अनुबन्धलोपे शपो लुकि अगस्याटागम ‘पुग- न्तलघूपधस्य च' इति गुणे इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'हल्याभ्यः' इति तलोपे 'अदोह' इति जाते 'दादेर्धातोः इति हस्य घत्वे 'एकाचो वशो भष्मष. न्तस्य स्वोः' इति दस्थ बच्चे घस्य अश्त्वे तस्य चर्वेन ककारे 'अधोक्' इति सिद्धम् । धुतीष्ट ( ई० ४७) दुधातोराशीलिङि तत्स्थाने ते लिङ्सिचावात्मनेप- देषु' इति कित्वाद् गुणाऽभावे 'लिङः सीयुट्' इति सोयुटि अनुवन्धलोपे 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'दादेर्धातोः' इति हस्य घत्वे 'एकाचो वशो भष्मषन्तस्य स्वोः' इति भभावेन दस्य धत्वे घस्य जश्त्वे चर्वे 'श्रादेशप्रत्यययोः' इति सस्य पत्वे 'धुक्षी त' इति जाते ‘सुट् तिथोः' इति मुटि अनुवन्धलोपे सस्य षत्वे टुत्वे च कृते 'धुक्षीष्ट' इति । अधुक्षत् ( ई० ५३ )-दुधातो ङि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे मध्ये चलौ तस्य सिचादेश प्रबाध्य 'शल इगुपधादइिटः क्सः' इति क्सादेशे अनुवन्ध लोपे 'अदुह् स ति' इति जाते 'इतश्च' इति इकारलोपे 'दादेर्धातोः' इति हस्य चत्वे 'एकाचो वश:-' इति दस्य धत्वे 'अ धु घस तू' इति जाते घस्य जश्त्वे चत्वे सस्य षत्वे 'अधुक्षत्' इति सम्पन्नम् ।

·: अदादिप्रकरणम् अधुक्षाताम् ( ई०२४)--दुधातो कि आतामि अडागमे अनुबन्धलोपे च्लो तस्य 'शल इगुपधादनिटः क्सः' इति क्सादेशे अनुबन्धलोऐ 'अदुह् स प्राताम्' इति स्थिते 'क्सस्याचि' इत्यनेन 'अलोन्त्यस्यति सहकारात् सल्याऽकारस्य लोपे 'अदुङ् र प्राताम्' इति जाते 'दादेर्धातोः' इत्यनेन हस्य धत्वे 'एकाचः' इत्यनेन दस्य भभावेन धत्वे 'खरिच' इत्यनेन घस्य चर्वे' अधुक् स् प्राताम्' इति स्थिते 'श्रादेशप्रत्यययोः' इत्यनेन सस्य षत्वे क्सस्य कित्वाद् गुणाऽभावे 'अधु. साताम्' इति जातम् । उचिथधातोलिटः सिपि सिपस्थलादेशे थलः आर्धधातुकत्वात् 'ब्रुची वचिः' इति ब्रुवो वचादेशे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासस्ज्ञायां 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासवकारस्य लोपे 'लिव्यभ्यासस्योभयेषाम्' इत्यभ्यासस्य सम्प्रचार 'लप्रसारणाच' इति पूर्वख्य थलः आर्धधातुकत्वादिटि प्राप्ते 'एकाच उपदेशेऽनुदातात्' इति निषेधे भारद्वाजनियमाद् विभाषया इटि अनुबन्धलोपे 'उव. चिथ' इति । इडभानपक्षे 'चोः कुः' इति कुत्वे 'उवक्थ' इति भवति । अबोचन , अबोचत ( ई. ४०, ४९ }--ब्रुवोर्तुङि तिपि झाडागमे अनुबन्ध- लोपे 'चिल लुङि' इति च्लो 'अत्यतिवक्तिल्यातिभ्योऽङ' इति च्लेरङि अनुबन्धलोपे 'ब्रुवो वविः' इति वचादेशे 'अ वच् अति' इति स्थिते 'इतच' इति तिप इकारलोपे 'बच उम्' इति उमि अनुबन्धलोपे 'अव उ च् अत्', इति दशायाम् 'श्राद्गुणः' इति गुणे 'अवोचत्' इति सिद्धम् । आत्मनेपदे 'अवोचत' इति बोध्यम् । ऊणुनाव ( ई. ३२)-अर्जुधातोलिटस्तिपि तिपो गलि अनुबन्धलोपे 'ऊर्गु अ' इति स्थिते 'इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः' इत्यामि प्राप्ते 'ऊर्णो तेराम्नेति वाच्यम्' इति निषेधे 'अजादेर्द्धितीयस्य' इति '' शब्दस्य द्वित्वे प्राप्त 'नन्द्राः संयोगादयः' इति रेफस्य द्वित्वाऽनावे णत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'नु' शब्दस्य द्वित्वे 'रषाभ्यां नो णः समानपदे' इति प्रथ नकारस्य णत्वे ऊर्गु नु अ' इति जाते गुणं बाधित्वा नित्यत्वाद् 'अचोऽणिति' इति वृद्धौ ‘एचोऽयवायावः' इत्यावि 'ऊणुनाव' इति सिद्धम् । ऊर्णविषीष्ट-ऊणुधातोराशीलिङस्तप्रत्यये 'लिङः सीयुट्' इति सीयुटि उटा. चित्तौ 'ऊणु सीय त' इति स्थिते 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'आर्धधातुकस्येड्व- लादेः' इति इटि 'विभाषीर्णोः' इति इटो ङित्वाऽभावपक्षे गुणे अवादेशे 'सुतियोः' इत्यनेन तस्य सुटि उटि गते षत्वे ष्टुत्वे 'ऊर्णविषीष्ट' इति । इटो हित्वाद् गुणाऽभाव- पक्ष उवङि 'ऊणुविषोष्ट' इति च सिद्धं भवति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् और्णावीत् ( ई. ५२ )--ऊणुधातोर्लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे 'पाडादीनाम् इत्याटि 'आटच' इति वृद्धौ मध्ये च्लौ चलेः सिवि इन्दि गते 'इतश्च' इति तिप इका- रलोपे 'आर्धधातुकल्येड्वलादेः' इति मिचः सस्य इटि 'अस्ति शिवोऽपृक्ते' इति श्रा- तसंज्ञकस्य तस्य ईटि अनुबन्धलोये 'इट ईटि' इति सलोपे 'विभाषीणोंः' इति इटो ङित्वाद् गुणाभादे स्वद्धि अनुबन्धलोपे सवर्णदीर्धे 'औवीत्' इति । डिवाऽ- भावपळे गुणं बाधित्वा अर्णोतेर्विभाषा' इति विभाषया वृद्धौ पावादेशो 'पौर्णावीत इति । वृद्धयभावपक्षे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे ‘ौर्णकीत्' इति व सिद्धं भवति। औणुविष्ट ( ई. ४७ )---अणुधातोर्मुद्धिः आत्मनेपदे तप्रत्यये आटि 'बाटश्च इति वृद्धौ चलो चलेः सिचि इचि गते 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि अनुबन्ध. लोपे 'विभाषोर्णोः' इति इटो जित्वाद् गुणाऽभावे उवङि अनुबन्धलोपे सिचः सस्य षत्वे टुत्वे 'औविष्ट' इति । ङित्वाऽभावे गुणे अवादेशे और्णविष्ट' इति च भवति । ऊर्गुब्धातोर्लुङि रूपाणि ( ई०२४ )- परस्मैपदे श्रात्मनेपदे- आणुचीत् नौविष्टाम् औणुविषुः औणीवीत् औाविष्टाम् औविषुः औMविष्ट औMविषाताम् औMविषत और्णवीत् और्णविष्टाम् और्णविषुः और्णविष्ट और्णविषाताम् और्णविषत औणुवीः श्रौर्णविष्टम् श्रीविष्ट औणुविष्टाःौणुविषायाम्- और्णविल्वम् और्णवी और्णविष्टम् और्णविष्ट (और्णविष्टाः और्णविषायाम्- औविड्वम् औणुविषम् औणुविष्त्र औणुविष्म आर्णाविषम् आर्णाविष्व औोविन विषि आणविवाह आणविष्माह और्णविषि औऔणुविष्महि और्णविषम् और्ण विष्व और्ण विष्म इति अदादिप्रकरणम् ।

·अथ जुहोत्यादिप्रकरणम् जुहवाश्चकार-जुहाव(ई.४७,५१, ५३)–हुधातोलिटि भीहोमहुवा श्लुवञ्च' इति लिटः पाक्षिके आमि श्लुवद्भावे च विहिते द्वित्वे अभ्यासत्वे चुत्वेन हस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति मस्य जत्वे गुणेऽवादेशे 'आमः' इति लिटो लुकि कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट्परककृतोऽनुप्रयोगे 'जुहवाम् कृ लिट्' इति स्थिते लिटस्तिपो गलि द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यत्वे रपरत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्याससम्बन्धि- रेफस्य लोपे कुहोश्चः' इति अभ्यासककारस्य चुत्वे 'जुहवाम् च कृअ' इति स्थिते 'अबोणिति' इति वृद्धौ रपत्वे च विहिते मस्यानुस्वारे परसवर्णे 'जुहवाञ्चकार' इति । श्रामोऽभावपक्षे लिटस्तिपि णलि द्वित्वादिकार्ये 'अवोऽणिति' इति वृद्धौ आबादेशे 'जुहाव' इति भवति । अजुहवुः ( ई० ५० )-हुधातोर्लङि झौ मेर्जुसि अनुबन्धोपे सार्वधातुक- संज्ञायां शपि शपः श्लौ ‘श्लौ' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'कुहोश्चुः' इति हस्य फत्वे 'अभ्यासे चर्च इति मस्य जत्वे 'जुसि च' इति गुणे अादेशे 'अजुहवुः' इति । विभयानकार -भिनाय (ई. ४८ )-भीधातौलुटि भीह्रो हुवां श्लुवचं इत्यामि आमः श्लुवद्भावात् श्लौ' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे अभ्यासस्याची ह्रस्वे भस्य बत्वे 'श्रामः' इति लिटो लुकि 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिटपरक- कृञोऽनुप्रयोगे 'लिटि धातो:- इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यत्वे रपरत्वे हलादिशेष 'कुहोश्चुः' इति चुत्वे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अयादेशे विभ- याम् च कृ अ' इति स्थिते 'श्रवो णिति' इति वृद्धौ परत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्णे 'बिभयाञ्चकार' इति । आमोऽभावपचे लिटस्तिपि गलि द्वित्वादिकार्ये वृद्धौ आयादेशे 'बिभाय' इति भवति। बिभितात्-विभीतात्-बिभेतु (ई० २६) भियो लोटि तिपि शपि 'जुहोत्यादिभ्यः श्लुः' इति शपः श्लुत्वे 'श्लौ' इति द्वित्वे 'हस्वः' इति हस् 'अभ्यासे चर्च' इति बत्वे 'बिभी ति' इति दशायाम् एषः' इति तिप इका- रस्य उत्वे 'तुह्योस्तातड्डाशिभ्यन्यतरस्याम्' इति तातङि अनुबन्धलोपे 'भियोऽन्यतरस्याम्' इत्यनेन ईकारस्य इकारे 'बिभितात्' इति सिद्धम् । 'भियोऽन्यतरस्याम्' इति विकल्पपक्षे 'बिभीतात्' इति । तातडभावपक्ष 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे 'बिमेतु' इति च रूपं भवति । .

·.. मध्यकौमुदी-रदत्यम् हिहयाञ्चकार-जिह्वाय( ई० २७ )--- ही धातोलिटि भीही हुवा श्लुबच्च' इत्याभि श्लुवद्भावे च विहिते "श्लो' इति दित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यस्यास्यत्वे 'हस्वः' इति ईकारस्य ह्रस्वे हलादिः शेशः' इति अभ्याससम्बन्धिरेफस्य लोपे 'कुहोशुः' इति अभ्याराहस्य मात्वे 'अभ्यासे चर्च' इति झस्य जत्वे 'जिही श्राम लिट' इति स्थिते 'आमः' इति लिटो लुमित 'कृचानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट्परकोऽप्रयोग जिही पान कृलिट्' इति भूते विटस्तिपि तिपो गलि अनुवन्धलोपे 'लिटि धातोरनस्यासत्य' इति कृजो द्वित्वे अभ्यासत्वे उरदत्वे हलादिः शेषः' इति अभ्यासरेफल्य लोपे होश्च इति तस्य चत्वे 'जिही 'आम् च कृ अ' इति स्थिते 'सार्चधातुकार्धधातु काः' इति गुणे अन्यादेशे 'जिहयाम् चक अ' इति भुते 'अचोजिति' इति वृद्धौ रपरत्वे च कृते मस्यानुस्वारे परसवर्ण 'जिह- याञ्चकार' इति' श्रामभावपक्ष लिटस्तिपि तिपो गलि द्वित्वादिकायें अचोऽकिणति' इति वृद्धौ पायादेशे 'जिल्लाय' इति भवति । जिहीयात्-हीधातोविधिलिटि विकरितपि शपि शपः श्लौ 'श्लौ' इति द्वित्वेऽभ्यासत्वे ह्रस्वत्वे 'हलादिः शेषः' इति रलोपे 'कुहोथु' इति अभ्यासहन्य झत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति मस्य जत्वे यासुटि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे लिक सलो पोऽनन्त्यस्य' इति सलोपे 'जिह्रोयात्' इति सिद्धम् । पिपूर्तः ( ई० ५० )-पृधातोर्लटस्तसि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लो 'श्लौ' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् 'अतिविपयोश्च' इति अभ्यासस्य इकारान्तादेशे रपरत्वे हलादिशेषे 'पि पृ तस्' इति स्थिते 'उदोष्टयपूर्वस्य' इति उत्वे रपरत्वे 'हलि च' इति धातोपधायाः दीर्घ सस्य रुत्वे विसर्गे 'पिपूर्तः' इति सिद्धम् । पिपुरति ( ई० ४० )-पृधातोर्लटि मौ शपि शपः श्लौ द्वित्वे अभ्यासत्वे 'ह्रस्वः' इति ह्रस्वे 'उरत्' इत्यत्वे हलादिशेषे 'अतिपिपोश्च' इत्यभ्यासस्य इत्वे "उभे अभ्यस्तम्' इत्यभ्यस्तसंज्ञायाम् 'अदभ्यस्तात्' इति झेरति 'उदोष्टयपूर्वस्य' इत्युत्वे रपरत्वे 'पिपुरति' इति सिद्धम् । पप्रतुः ( ई० ४३)-पृधातोलिटस्तसि तसोऽतुसि 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे अत्वे रपरत्वे अभ्यासलोपे ‘पपृ अतुस्' इति भूते 'शृप्रां ह्रस्वो वा' इत्यनेन वैकल्पिके हस्वे 'इको यणवि' इति यणि सस्य रत्वे विसर्गे 'पप्रतुः' इति । ह्रस्वाऽभावपक्षे 'ऋच्छत्य॒ताम्' इति गुणे रपरे च विहिते 'पररतुः' इति रूप भवति ।

·जुहोत्यादिप्रकरणम् अपिपः (ई० ४५)-पृधातोर्लङस्तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे तिष इकारलोपे शपि शपः श्लौ द्वित्वे अभ्यासकार्ये 'अतिपिपत्योच' इति अभ्यासस्य इत्वे गुणे रपरत्वे हल्ल्यादिना तलोपे रेफस्य विसर्गे 'अपिपः' इति । अपिपरुः ( ई० ४६, ४९ )-पृधातोर्लङि झौ शपि शपः श्जुत्वे द्वित्वे अभ्यासादिकार्ये 'अतिपिपयोश्च' इत्यभ्यासस्य इत्वे 'उभयेऽभ्यस्तम्' इत्यभ्यस्त- संज्ञायो 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च' इति मजुसि 'जुसि च' इति गुणे रपरत्वे सस्था रुत्वे विसर्ग 'अपिपरुः' इति । अपारिष्टाम् ( ई० ५०)-पृधातोर्तुङि तसि तसस्तामि अडागमे च्लो चलेः सिचि इचि गते 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ रपरत्वे सिचः सस्य इटि 'वृतीचा' इति इटो दीर्थे प्राप्त सिचि च परस्मैपदेषु' इति निषेधे सस्य षत्वे ष्टुत्वे 'अपारिटाम्' इति । जहाहि-जहिहि-जहीहि ( ई० ४७, ४९, ५२, ५३ )-'श्रोहाक्त्यागे' अस्मद्धातोलोटः स्थाने सिपि 'सेयपिच' इति तस्य हि' इत्यादेशे सार्व- धातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ श्लो' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हस्वः' इत्यभ्यास- स्याचो ह्रस्वे 'कुहोश्चः' इति अभ्यासहकारस्य कुत्वेन झत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति भस्य अत्वे 'श्राच हो' इति आत्रपक्षे 'जहाहि' इति, इत्वपक्षे 'जहिहि' इति, ईस्वपचे तु 'जहीहि' इति रूपत्रयं सिद्ध भवति । जह्यात् ( ई० ४८ ) हाधातोलिद्धि तिपि शपि शपः श्लौ द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्व हस्य मत्वे मस्य जश्त्वे च कृते यासुटि अनुवन्धलोपे 'लिङः सलोपोऽनन्त्य- स्य' इति सलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे लोपो यि' इत्याकारलोपे 'जह्यात्' इति जातम् । हेयात् ( ई० ५१) हाधातोराशोलिङि तिपि यासुटि उटावितौ तिप इकार- लोपे 'स्को:-' इति सलोपे 'एलिद्धि' इति हस्य एत्वे 'हेयात्' इति । ऐयरुः ( ई० ५०)-ऋधातोर्लङि तत्स्थाने झौ झर्जुसि शपः श्लौ द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् उरदत्त्वं बाधित्वा 'अतिपिपोश्च' इत्यभ्यासस्य इत्वे रपरत्वे हलादिशेषे 'अभ्यासस्यासवर्णे' इतीयडि उत्तरखण्डस्य गुणे रपरत्वे सस्य स्वे विसर्गे 'इयरुः' इति स्थिते आटि वृद्धौ 'ऐयरुः' इति सिद्धम् ।

·Kpp gurungare , नानीही रहस्य भारत ( ई० ५१)धालो लिपि लौ सतिशास्यतिभ्यश्च' इति चलेरति अनुबन्धलोपे 'ऋशोऽडि गुणः' इति गुणे रपरत्वे श्राटि वृद्धौ तिप इकारलोये 'भारत' इति । मिमीते--(ई० ५२ ) 'माङ् माने शब्दे च' इति धातोर्लटस्ते टेरेत्वे सार्व धातुकसंज्ञायां शापि शपः नौ द्वित्वे अभ्यासादिकार्य 'भृञामित्' इति अभ्यासस्य इत्वे 'ई हल्पयो,' इति धातोराकारस्य ईत्वे 'मिमीते' इति जातम् । अमिमीत ( ई० ४१)-माधातोर्लकि लः स्थाने तादेशे अडागमे शपः एलुत्वे 'श्लौ' इति द्वित्वे अभ्यासकार्ये भृजामित्' इत्यभ्यासस्य इत्वे 'ई हल्ययोः इति ईत्वे 'अमिमीत' इति सिद्धम् । बिभ्रति-भृधातोर्लटः झौ सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ द्वित्वे अभ्यासत्वे 'भृ भूमि' इति स्थिते भृञामित्' इति अभ्यासस्य इत्वे रपरत्वे हलादिः शेषः' इति अभ्यासरेफस्य लोपे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासभकारस्य यत्वे 'बि भृ मि' इति स्थिते 'उमेऽभ्यस्तम्' इति श्रभ्यस्तसंज्ञायाम् 'अदभ्यस्तात्' इति झम्य अति 'इको यणचि' इति यणि 'विभ्रति इति सिद्धम् । बिभराश्चक्रे (ई० ४६) भृधातोलिटि भीह्रीमहुवां श्लुबच्च' इत्यामि श्लुबद्भावे द्वित्वे अभ्यापादिकार्ये 'भृनामित्' इत्यभ्यासस्य इत्वे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः इति गुणै रपरे 'आमः' इति लिटो लुकि 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिट' इति लिट्परक- कृतोऽनुप्रयोगे आत्मनेपदपक्षे लिटः तादेशे तस्य एशादेशे द्वित्वादिकार्ये मस्यानु- स्वारे परसवर्णे ऋकारस्य यणि उक्तं रूपं सिद्धम् । श्रामोऽभावपक्षे 'बत्रे' इति च सिद्धं भवति । अबिभरुः ( ई० ४८ ) भृधातोर्लङि तत्स्थाने मौ 'लुङन्नङ' इत्यटि सार्व- धातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ 'श्लौ' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'भृामित्' इति अभ्यासस्य इत्वे रपरत्वे हलादिशेषे 'अभ्यासे चर्च' इत्यभ्यासभकारस्य बत्वे 'अधि भृमि' इति जाते जुसि च इति ऋकारस्य गुणे रपरत्वे च विहिते 'सिजभ्यस्तवि- दिभ्यश्च' इति झेजु सादेशे सस्य रुत्वे विसर्गे 'अबिभरुः' इति जातम् । भ्रियात्-भृधातोराशीलिङि तिपि इपावितौ यासुटि उटि गते ‘स्कोः संयोगा. घोरन्ते च इति सलोपे 'भृ या त्' इति स्थिते ' रिशयग्लिबक्षु' इति ऋकारस्य ·जुहोत्यादिप्रकरणम् ७६ रिडादेशे अनुबन्धलोपे 'रिज' विधानसामर्थ्यात् 'अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः' इति दीर्घाऽभावे 'भ्रियात्' इति सिद्धम् । प्रभृत ( ई० ४९ )- भृधातो ङि आत्मनेपदे लुङस्तादेशे अडागमे च्लो चलेः सिचि 'हस्वादशात्' इति सिची लुकि 'उश्च' इति कित्वात् गुणनिषेधे 'अमृत' इति । अदित ( ई० ४३, ४९ )-दाधातोरात्मनेपदे लुस्तादेशे अडागमे अनु- बन्धलोपे चलौ च्ले सिचि इचि गते 'दाधावदाप्' इति घुत्वात् ‘स्थाध्वोरिन्छ' इति इत्वे 'हस्वादशात्' इति सिचो लुकि 'उश्च' इति कित्वात् गुणाभावे 'अदित' इति । धेहि-धाधातोर्लोटः पिपि 'सेयपिच्च' इति सेहित्वे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लो'श्लौ' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हस्सः' इत्यस्यासाकारस्य ह्रस्वे 'दाधाध्वदाप्' इति धुत्वे ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च' इति एत्वे अभ्यासलोपे च कृते 'धेहि' इति सिद्धम् । दधाथ-धाधातोलिटः सिपि सिपो थलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्या. सस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हस्वःइति ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति धस्य जश्त्वेन दकारे 'ऋतो भारद्वाजस्य इति इटि अनुबन्धलोपे 'आतो लोप इटि च' इत्यालोपे 'दधिथ' इति । इडभावपक्षे 'दधाय' इति सिद्धं भवति । नेनेग्धि-'णिजिर् शौचपोषणयोः' अस्माद्धातोलोटि 'इर इत्संज्ञा वाच्या' इति इर इत्संज्ञायां लोपे च विहिते ‘णो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे "निज लोट्' इति स्थिते लोटः स्थाने सिपि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ द्वित्वे अभ्यास- संज्ञायाम् 'शेषे लोपः' इत्यभ्यासजकारस्य लोपे 'सद्यपिच्च' इति सेहित्वे 'निजां त्रयाणां गुणः श्लौ' इति अभ्यासगुणे 'हुमल यो हेर्द्धिः' इति हेादेशे 'पुगन्तलघू. पधस्य च इति गुणे 'चोः कुः' इति जस्य गत्वे 'नेनेग्धि' इति जातम् । नेनिजानि ( ई० ४१, ४४, ४५, ४७,४९, ५२ )-णिजिर शौचपोषणयो' इत्यस्माद्धातोलोटि 'इर इत्संज्ञा वाच्या' इति वार्तिकेन इर इत्संज्ञायां लोपे व कृते 'यो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे 'निज लोट्' इति स्थिते लोटः स्थाने मिपि 'मेनिः' इति मेादेशे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ 'श्लौ' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति अभ्याससम्बन्धिजकारस्य लोपे 'नि निज नि' इति स्थिते 'आइत्तमस्य पिच्च' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'णिजां त्रयाणां गुणः श्लो' इत्यभ्यासस्य ·SANA मध्यकौमुदी रहस्यम् गुणे 'नेनिज् श्रानि' इति स्थिते श्राटः पित्वात् 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे प्राप्ते नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुले' इति निषेधे 'ननिजानि' इति सिद्धन् । अनेनिजम् ( ई० ५१)--णिजधातोर्लकि जल्य नत्वे मिपि अपि शपि शपः श्लौ द्वित्वे अभ्यादिकार्य अडागमे 'मिजो त्रयाणां गुणः श्लौ' इति अभ्यालय गुणे 'नाभ्यस्तस्याचि मिति सार्वधातुः इति गुणनिषेधे 'अनेनिजम्' इति । अनिजत् इरित्संज्ञक 'णिज्' धातोर्नुस यो नः' इति धातोर्णस्य नो लुङः स्थाने तिप्यनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिघ इकारला 'लुङ्लङ इत्याटि अनुबन्धलोपे 'चिल लुङि' इति उलौ 'इरितो बा' इति विसापया च्लेरादेशे अानुबन्धलोपे बिवाद् गुणाऽभावे 'अनिजत्' इति । अङभावे चलेः सिच्यनुवन्धनोपे 'अस्तिसिन्धोऽपृत्ते' इत्यपृक्तसंज्ञकस्य तिपस्तकारस्य ईटि 'बदबजे ति वृद्धौ जस्य कुत्वे सस्य षत्वे 'अनक्षीत्' इति सिद्धं भवति । इति जुहोत्यादिप्रकरणम् । अथ दिवादिप्रकरणम् नतिष्यति, नय॑ति ( ई० ५१, ५३ )-नृत्धातोर्लट स्तपि अनुवन्धलोपे 'स्यतासी लुलुटो' इति स्यप्रत्यये तस्यार्धधातुकत्वेन 'सेऽसिचि कृतवृतदतृदनृतः' इति इटि अनुबन्धलोपे 'पुगन्तधूपधल्य च' इति गुणे रपरत्वे सस्य षत्वे नतिष्यति' इति । इडभावे 'नीति' इति । वेसतुः ( ई० ५०) त्रस्धातोलिटि तसि तसोऽतुसि द्वित्वे अभ्यासत्वे 'वा जभ्रमुत्रसाम्' इति एत्वेऽभ्यासलोपे च सस्य रत्वे विसर्गे 'सतुः' इति । अशात् ( ई० ४९ )-'शो तनूकरणे' अस्माद्धातोर्लुङस्तिपि अनुवन्धलोपे 'लुब्लङ्' इत्थडागमे 'विभाष्याधेशाच्छासः' इति सिचो लुकि 'श्रादेच उपदेशेऽ. शिति' इत्यात्वे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'अशात्' इति । सिज्लोपाभावपक्षे- आत्वे कृते श्रादन्तत्वात् 'यमरमनमातां सक् च इति इटि सकि च विहिते अनु. न्धलोपे 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तिपस्तकारस्य ईटि इट ईटि' इति सलोपे 'अशा- सीत्' इति सिद्धं भवति ।

·दिवादिप्रकरणम् ननंष्ठ ( ई० ५०, ५२ ) णशधातोलिटः सिपि थलि अनुबन्धलोपै ‘णो नः' इति धातोर्णस्य नवे 'लिटि धातोरिति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'रधादिभ्यश्च" इति विभाषया इटि अनुबन्धलोपे 'थलि च सेटि' इत्यत्वे अभ्यासलोपे 'नेशिर्थ' इति । इडभावपक्षे 'मस्जिनसोमलि' इति नुमि 'व्रश्चभ्रस्ज-' इति षत्वे ष्टुत्वे नस्या- नुस्वारे 'ननष्ठ' इति । रब्ध ( ई० ४२ )-रध्धातोलिटि तिपि णलि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'रधिजभोरचि' इति नुमि ‘ररन्ध' इति । ररन्धिव, रेव ( ई० ४२, ४५)-रध्धातोलिटि वसि 'परस्मैपदानाम्-' इति वसो वादेशे द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'रधादिभ्यश्च' इति विभाषया इटि रधि- जभोरचि' इति नुमि ररन्धिर्व' इति । इडभावपक्षे 'अत एकहलमध्येऽनादेशादे . लिटि' इत्येत्वाभ्यासलोपे रेव' इति । रधिता (ई० ४४ )-रध्धातोर्लुटि तिपि तिपो डादेशे 'रधादिभ्यश्च' इति वेटि नेव्यलिटि रघेः' इत्यनेन रधिजभोरचि' इति प्राप्तस्य नुमो निषेधे रधिता' इति । इडभावपक्ष रद्धा इति भवति । अरधत् ( ई० ४६ )-रध्धातो ङि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपै तिप इकारलोपे च्लो 'पुषादिद्युताय्लुदितः परस्मैपदेषु' इति च्ले रङि 'रधिजभोरचि' इति नुमि अनिदिताम्-' इति नलोपे 'अरधत्' इति । अतीत (ई० ५३ ) तृप् प्रोणने' इत्यस्माद्धातोलुद्धि तिपि अडागमे तिप इकारलोपे च्लो 'स्पृशमशकृषतृप-' इति विभाषया च्लेः सिचि सस्य 'रधादिभ्यश्च' इति इटि तस्य च 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति ईटि 'इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीचे 'अतीत्' इति । 'रधादिभ्यश्च' इत्यस्य विकल्पपचे 'वद्वज्-' इति वृद्धौ ‘अता- सत्' इति । 'अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्' इत्यनेन अम्पक्षे यणि कृते 'अत्राप्सोत्' इति । 'पुषादिद्युताय्लूदितः परस्मैपदेषु' इत्यल्पक्षे 'अतृपत्' इति च सिद्धं भवति । भ्रेमतुः ( ई० ४० ) 'भ्रम अनवस्थाने' इत्यस्माद्धातोलिटि तसि अतुसि द्वित्वे अभ्यासादिकार्ये 'वा जभ्रमुत्रसाम्' इत्येत्वाभ्यासलोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'भ्रमतुः' इति । पक्षे 'बभ्रमतुः इति । ६म०र० ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् चक्षन्थ ( ई० ४२)--'क्षम हसने' इत्यस्माद्धातोलिटि थलि द्वित्वादिकार्ये ऊदित्वात् वेटि 'चक्षमिथ' इति । इडभावे अनुस्वारे परसवर्ण 'चक्षन्थ' इति । आस्थत् ( ई० ४०)-अस्थातो स्तिपि च्लौ पुषादिद्युतादितः पर- स्मैपदेषु' इति च्लेरडि 'अस्यतेस्थुक्' इति थुकि श्राटि वृद्धौ तिष इकारलोपे 'श्रास्थत्' इति । दिदीये ( ई० ४७, ४९, ५२ )-'दीङ क्षये' इत्यस्माद्धातोलिटि प्रथमपुरुषे- कवचने आत्मनेपदे ते 'लिटि धातोरिति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हस्वः' इति ह्रस्वे 'दि दीत' इति स्थिते लिटस्तझयोरे शिरेच्' इति तस्य एशि अनुबन्धलोपे 'दिदीए' इति स्थिते दीडो युडचि विति' इत्यजादेरार्धधातुकस्य युटि तस्यासिद्धत्वात् 'एरनेकाचः' इति परत्वाद् यणि प्राप्ते 'वुग्युटावुवल्यणोः सिद्धौ वक्तव्यो' इति वार्ति- केनासिद्धत्वाऽभावात् युटि उटि गते 'दिदीये' इति सिद्धम् । अदास्त ( ई० ४१ )-'दौड क्षये' इत्यस्माद्धातो लि प्रथमपुरुषैकवचने आत्मनेपदे ते 'लुब्लुङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लो चलेः सिचि अनुबन्धलोपे 'मिनातिमिनोतिदीड ल्यपि च' इत्यनेन प्रात्वे 'अदा स्त' इति स्थिते 'दाधा. ध्वदाप्' इति बुसंज्ञायां स्थाध्वोरिच' इति इत्वे प्राप्ते स्थाध्वीरित्वे दीकः प्रतिषेधः' इति तलिषेधे 'अदास्त' इति सिद्धम् । अजनि-( ई० ४४, ४६, ४७, ५३ )-जनी प्रादुर्भावे' इति धातोर्लुङ- स्तादेशे लुब्ल' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लौ दीपजनबुधपुरितायिन्यायिभ्योऽ. न्यतरस्याम्' इति विभाषया च्लेश्चिणि अनुबन्धलोपे 'अजन् इ त' इति स्थिते 'श्रत उपधायाः' इति वृद्धौ प्राप्तायां 'जनिवभ्योश्च' इति निषेधे 'चिणो लुक' इति तलोपे 'अनि' इति चिणोऽभावपक्षे च्लेः सिचि 'श्रार्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि षत्वे ष्टुत्वे 'अजनिष्ट' इति भवति । अदीपि ( ई० ४०, ५०)'दीपी दीप्तौ' अस्माद्धातोर्लुङस्तादेशे 'लुङ्ला' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लो 'दीपजनबुधपुरितायिन्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्' इति विभाषया च्लेखिणि अनुबन्धलोपे 'चिणो लुक्' इति चिणः परस्य तशब्दस्य लुकि 'अदीपि' इति । चिणभावपक्षे च्ले सिचि इटि पत्वे ष्टुत्वे 'अदीपिष्ट' इति च सिद्धं भवति ।

·दिवादिप्रकरणम् अपादि ( ई० ४८ )-'पद् गतौ' इति धातोर्मुस्तादेशे अटि अनुबन्धलोपे च्लौ 'चिण ते पदः' इति च्लेश्चिणि अनुवन्धलोपे 'चिणो लुक्' इति चिणः परस्य तशब्दस्य लुकि 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘अपादि' इति सिद्धम् । अबोधि ( ई० २६ )-बुध्धातोर्लुङस्तादेशे अडागमे अनुबन्धलोपे लौ 'दीपजनबुधपुरितायिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्' इति च्लेश्चिणि 'विणो लुक्' इति तशब्दस्य लुकि 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'अबोधि' इति । चिणभावपक्षे- ब्लेः सिचि इचि गते 'मलो झलि' इति सलोपे 'मास्तथो?ऽधः इति तस्य धत्वे 'झला जस् मशि' इति धस्य जस्त्वेन दकारे 'अबुद्ध' इति । स्रष्टा ( ई० २८)-सृज धातोढुंटस्तादेशे तासि प्रत्यये तकारस्य डावे डित्वसामादभस्यापि टेलोंपे 'मृजिशोमल्यमकिति' इत्यमि अनुबन्धलोपे 'स अ न ता' इति भूते यणि 'बश्वभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां पः' इति षत्वे ष्टुत्वे 'स्रष्टा' इति जातम् । असृष्ट-'सृज् विसर्गे' अस्माद्धातोर्लुस्तादेशे 'लुङ्लङ' इत्यडागमे अनुबन्ध- लोपे च्लो चलेः सिचि अनुबन्धलोपे 'लिङ्सिचावात्मनेपदेषु' इति सिचः कित्वाद्- गुणाऽभावे 'मृजिशोभल्यमकिति' इत्यस्याप्यप्राप्ते 'झलो झलि' इति सिचः सस्य लोपे 'वश्वभ्रस्जसृजमृज' इति षत्वे ष्टुत्वे 'असृष्ट' इति सिद्धम् । ननद्ध (ई० २५)-गह बन्धने' अस्माद्धातोलिटि 'गो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे लिटः सिपि सिपस्थलि 'लिटि धातोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्याससम्बन्धिहस्य लोपे 'न न थ' इति स्थिते 'ऋतो भारद्वाजस्य इति इटि 'थलि च सेट्' इति एत्वेऽभ्यासलोपे च कृते 'नेहिथ' इति । इडभावपक्षे 'न नह थ' इति स्थिते 'नहो धः' इति हस्य धत्वे 'मषस्तथोधोऽधः' इति थस्य धत्वे 'झला जश् मशि' इति जश्त्वेन पूर्वधकारस्य दकारे 'ननद्ध' इति सिद्धं भवति । लाता ( ई० ४५, ५१ )-लीधातोर्लुटस्तादेशे तासिप्रत्यये 'लुटः प्रथमस्ये ति तस्य डादेशे अनुबन्धलोपे डित्वसामर्थात् अभस्यापि टेलोपे 'विभाषा लीयते' इत्यात्वे 'लाता' इति । पक्षे गुणे लेता' इति । इति दिवादिप्रकरणम् । conb0- ·अथ स्वादिप्रकरणम् असावीत्-असोष्ट ( ई० ४२, ५०)-'बुम्' धातोलुंलि प्रथमपुरुषैकवचने लुडस्तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'धात्वादेः षः सः' इति सत्वे 'लुङ्लङ्' इत्यनागमे अनुबन्धलोपे च्लो च्ले सिधि इचि गते 'असु स् त्' इति स्थिते 'स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु' इति सिचः सत्य इटि ‘अस्तिसिचोऽयुक्ते' इत्यनेन अमृतसंज्ञकस्य तिपस्तकारस्य ईटि 'इट ईटि' इति सलोये सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ सवर्णदीचे 'असावीत्' इति । श्रात्मनेपदे ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणेषत्वे टुत्वे 'असोष्ट' इति सिद्धं भवति । चिकाय ( ई० ४७ ) 'चिन् चयने' इत्यस्माद्धातोलिटि तिपि णलि लिटि धातो:-' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'चि चि अ' इति स्थिते 'विभाषा चेः' इति अभ्या- सातपरस्य चकारस्य कुत्वे 'चि कि अ' इति आते 'अचो किणति' इति वृद्धौ आया- देशे 'चिकाय' इति कुत्वाऽभावे 'चिचाय' इत्यपि सिद्धं भवति । स्तृषीष्ट ( ई० ४५ )-स्तृधातोराशीलिङि तादेशे सीयुटि सुतियोः' इति सुटि 'ऋतश्च संयोगादेः' इति विकल्पेन इटि 'गुणोतिसंयोगायोः' इति गुणो उभयोः सकारयोः षत्वे टुत्व स्तरिषीष्ट इति । पक्षे 'उधेति कित्वात् गुणाभावे स्तृषीष्ट' इति । स्तरिष्ट, अस्तृत (ई ०४८ ) स्तृधातो ङि लुङस्तादेशे अटि च्लो 'ऋतश्च संयोगादेः' इति विभाषया इटि गुणे रपरत्वे सस्य षत्वे ष्टुत्वे 'स्तरिष्ट' इति पक्षे हस्वादङ्गात्' इति सिज्लोपे 'अस्तृत' इति । गुणस्तु न 'उश्चति निषेधात् । दुधविथ--'धूञ् कम्पने' इति धातोलिटः सिपि थलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हस्वः' इत्यनेन अभ्यासस्य ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासधकारस्य जश्त्वे दकारे 'दु धू थ' इति स्थिते 'स्वरतिसूतिसूयति- धूनूदितो वा' इति वेटि अनुबन्धलोपे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे 'दुधविथ' इति सिद्धम् । इडभावे गुणे 'दुधोथ' इति च भवति । दुधुवित्र ( ई० ४९)ञकारेत्संज्ञक धूधातोलिटः स्थाने वसि चसो 'व' आदेशे धातोद्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासधकारस्य जश्त्वे 'दु धूव' इति जाते 'श्रृंयुकः किति' इत्यनेन 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन बाधन्ते नोत्तरान्' इति न्यायेन 'स्वरतिसूतिसूयतिधूमूदितो वा' इति परत्वात् विभाषया प्राप्तस्येटो निषेधेऽपि क्रादिनियमानित्यमिटि अनुबन्धलोपे 'दु धूइ व' -- ·स्वादिप्रकरणम् इति स्थिते 'अचिश्नुधातुभ्रुवाम्' इति उवङि अनुबन्धलोपे 'दुधुविव' इति जातम् । अधावीत् ( ई० ३२)-धूम्' धातो डि प्रथमपुरुषैकवचने लुस्थाने तिपि अनुबन्धलोपे 'लुङ्लङ्' इति अडागमे अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे च्लौ च्लेः सिचि इचि गते 'अ धू स् त्' इति स्थिते 'स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु' इति सिवः परत्वान्नित्यमिटि 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति अपृक्त- संज्ञकस्य तकारस्य ईटि ‘इट ईटि' इति सलोपे 'सिच वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ आवादेशे सवर्णदीर्घ 'अधावीत्' इति । ववरिथ ( ई० ५० )-'वृञ् वरणे' इत्यस्माद्धातोलिटि थलि द्वित्वादिकार्ये इटि गुणे 'ववरिथ' इति । अत्र क्रादिनियमादिनिषेधः कुतो नेति चेदुच्यते- 'बभूथाऽऽतन्यजगृम्भववर्थेति निगमे'-निगमे वेदे, बभूब-आततन्थ-जगृम्भ- ववर्ष एते निपाताः स्युरित्यर्थः । अतः वृधातोलिष्टि परतः थलि ‘ववर्थे ति निपातः । किन्तु तादृशगुणविशिष्टेडागमरहितो निपातः केवल वेदे एव प्रसोतः। लोके त्वत्र क्रादित्वेऽपि इनिषेधो नेति । वरिषीष्ट ( ई० ५३ )-वृधातोराशीलिद्धि तङि सीयुटि सुटि 'वृ सी स् त' इति स्थिते 'लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु' इति विकल्पेन इटि गुणे रपरत्वे उभयोः सकारयोः षत्वेष्टुत्वे वरिषीष्ट' इति । इडभावे उधेति कित्वाद्गुणनिषेधे वृषीष्ट' इति च भवति । प्रहिणोति (ई० ५१, ५२ )-प्रोपसर्गात् 'हि गतौ' इत्यस्माद्धातोर्लटि 'स्वादिभ्यः श्नुः इति श्नौ गुणे 'हिनुमीना' इति णत्वे 'प्रहिणोति' इति । जिघाय (ई० ४०, ४१, ४४, ४८)-हिधातोलिटि तिपि गलि द्वित्वे अभ्यासत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति चर्वे 'हेरचङि' इति अभ्यासात परस्य हस्य फुत्वेन धकारे वृद्धौ पायादेशे जिघाय' इति । देभतुः ( ई० ४५, ५१ )-दम्भ्धातोलिटि तसि अतुसि द्वित्वे श्रन्थिप्रन्थि- दम्भिस्वञीनां लिटः कित्वं वा' इति कित्वपक्षे 'अनिदिताम्-' इति नलोपे तस्य भाभीयत्वादसिद्धत्वेन 'अत एकहल्मध्ये-' इत्येत्वाप्राप्त्या 'दम्भेश्व' इति एत्वा- भ्यासलोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'देमतुः' इति । पक्षे 'ददम्भतुः' इति । आनशे ( ई० ४९ )-अश्धातोलिटि तहि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'प्रत आदेः' इत्यभ्यासस्य दीर्धे अनीतेश्व' इति नुटिलिटस्तमयोः-' इत्येशि 'पानशे' इति । इति स्वादिप्रकरणम् । ACCsxev- ·अथ तुदादिप्रकरणम् बभर्ज( ई० ४८ ) अस्ज्धातोलिटि तिपि णलि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'अस्यासे चर्च' इति भस्य बत्वे 'भ्रस्जो रोपधयोरमन्यतरस्याम्' इति रेफल्योपधा- भूतस्य सकारस्य च रमागमे अमावितौ 'बमर्ज' इति । रमोऽभावे तु सस्य श्रुत्वेन शत्वे 'मना जश् झशि' इति शस्य जश्त्वेन जत्वे 'बभ्रज्ज' इति । बर्जिथ :(ई० ३४ )-भ्रस्ज्धातोलिटि सिपि थलि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासभकारस्थ वकारे 'भ्रस्जो रोपधयोरमन्य. तरस्याम्' इति र मागमे श्रमावितौ 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इतीटि प्राप्ते 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति निषेधे भारद्वाजनियमात् विकल्पेन इटि "बिभाजिथ' इति । इडभावे तु द्वित्वादिकार्ये ' वज्थ' इति स्थिते 'भ्रस्जोरोपधयोः' इति रमि रोपधयोश्च निवृत्तौ 'बभर् ज् थ' इति स्थिते 'ब्रश्चभ्रस्ज' इति जस्य षत्वे शुत्वे 'बर्भष्ट' इति । रमभावपक्ष-द्वित्वादिकार्य कृते भारद्वाजनियमात् विकल्पेनेटि सस्य श्चुत्वेन शत्वे 'झलां जश् मशि' इति शस्य जत्वे 'बभ्रजिथ' इति । रमभावे इडभावे व पक्षे पूर्ववद् द्वित्वादिकार्ये 'बनज ' इति स्थिते 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपे 'नश्चभ्रस्ज' इति जस्य षत्वे टुत्वे 'बभ्रष्ट' इति चतुर्थ सिद्धं रूपं भवति । भृज्यात् ( ई० ५१ )-प्रज्धातोराशीलिङि तिपि अनुबन्धलोपे 'इतब्व' इति तिप इकारलोपे यासुटि उटि गते 'किदाशिषि' इति यासुटः कित्वात् किति 'भ्रस्जोरोपधयोः' इति रमागर्म बाधित्वा पूर्वविप्रतिषेधेन पूर्व कित्वात् 'अहिज्या इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे स्कोः संयोगायोरन्ते च' इति यासः सकारस्य लोपे 'भृस्न या त्' इति स्थिते धातोरसकारस्य श्चुत्वेन शकारे 'मलाजश् 'मशि' इति शस्य अत्वे 'भृज्ज्यात्' इति सिद्धम् । अभाीत् ( ई० ५३ ) भ्रस्ज्धातोर्तुङि तिपि अडागमे चलौ सिधि 'भ्रस्नो. रोपधयोः-' इति रमागमे 'व्रश्चभ्रस्ज-' इति षत्वे षढोः कः सि' इति षस्य कत्वे सस्य षत्वे तिप इकारलोपे इटि वदव्रज-' इति वृद्धौ ‘अभाीत्' इति । रमोऽभावे 'स्को:-' इति सलोपे 'व्रश्च-' इति जस्य षत्वे षस्य कत्वे सिचः सस्य षत्वे 'वद- ब्रज-' इति वृद्धौ 'अनाक्षीत्' इति । ऋष्टा ( ई० ४० )-कृष्धातो टि तिपि 'स्यतासी ललुटोः, इति तासिप्रत्यये इकारलोपे 'लुटः प्रथमस्य डारौरसः' इति तियो डादेशे डित्वसामादभस्यापि ·तुदादिप्रकरणम् टेलोपे 'कृष् त् श्रा' इति स्थिते 'अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्' इति वैकल्पित्रेन अमागमे 'कृ श्रष् त् श्रा' इति स्थिते 'इको यणचि' इति यणि टुत्वे 'क्रष्टा' इति । अमोऽभावे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणेष्टुत्वे 'की' इति भवति । अक्राक्षीत् ( ई० ४४ ) कृष्धातोलुंकि प्रथमपुरुषैकवचने परस्मैपदे तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'लुङ्लुङ' इत्यडागमे अनुवन्धलोपे ब्लो 'स्मृश शकृषतृपहपां च्लेः सिज्वा वाच्यः' इति वार्तिकेन च्लेः सिचि इचि गते 'अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्' इति वैकल्पिन अमि यणि अनुबन्ध- लोपे 'अ क ष स त्' इति स्थिते वदव्रजहलन्तस्यावः' इति वृद्धौ ‘षढोः कः सि' इति धातोः षस्य कत्वे 'श्रादेशप्रत्यययोः' इति सिचः सस्य षले 'अस्तिसिचोऽमुक्त इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईटि अनुबन्धलोपे 'अक्राक्षीत्' इति । अमोऽभावे वृद्धौ रपरत्वे 'अकाक्षात्' इति । सिजभावपचे 'शल इगुपधादनिटः क्सः' इति च्ले. क्सादेशे अटि षस्य कत्वे षत्वे कित्वाद्गुणाऽभावे 'अकृक्षत्' इति रुपनयं सिद्धं भवति । अकृष्ट (ई० २३)-कृष्धातो ङि अडागमे लुउस्तादेशे च्लौ स्पृशमृश्कृष्' इति विभाषया चलेः सिचि इचि गते 'लिसिचावात्मनेपदेषु' इति कित्वादम्गुण- योरभावे अकृष् स् त' इति स्थिते 'झलो झलि' इति सलोपे टुत्वे 'अकृष्ट' इति । सिजभावे अटि ‘शल इगुपधादनिटः क्स' इति चलेः क्सादेशे अनुबन्धलोपे 'श्र कृष् स त' इति स्थिते किवादम्गुणयोरभावे षढोः कः सि' इति धातोः धकारस्य कत्ले सस्य षत्वे 'अकृक्षत' इति । मुश्चति ( ई० ४७ )-मुच्धातोर्लटि तिपि 'तुदादिभ्यः शः' इति शप्रत्यये 'शे मुचादीनाम्' इति नुमि अनुस्वारपरसवर्णे 'मुञ्चति' इति । अमुचत् (ई० २६)-मुच् धातो कि प्रथमपुरुषैकवचने परस्मैपदे लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति इकारलोपे 'लुङ्ला' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे लौ 'पुषादिद्युतायनुदितः परस्मैपदेषु' इति च्लेर ङि ङित्वाद् गुणाऽभाव 'अमुचत्' इति । अलपत्--( ई० ५० )-लिप्धातोढुंडि प्रथमपुरुषैकवचने परस्मैपदे लुक- स्तिपि अनुबन्धलोपे 'इतव' इति इकारलोपे 'लुङ् लङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लो लिपिसिचिश्च' इति च्लेरङि अनुबन्धलोपे डित्वात् गुणाभावे 'अलिपत्' इति । वज्रश्च (ई० ४९)-व्रध्धातोलिटि तिपि णलि द्वित्वे अभ्यासत्वे 'लिय्यभ्यास- स्योभयेषाम्' इत्यभ्यासरेफस्य सम्प्रसारणै 'उरत्' इति अत्वे हलादिशेषे 'वश्व' ·Nargarep मध्यकौमुदी-रहस्यम् इति । नच 'ब्र ब्रह्म इति स्थिते अभ्यासवकारस्यापि पुनः सम्प्रसारण कुतो नेति वाच्यम्, उरदत्वस्य 'अयः परस्मिन्-' इति स्थानिवत्वेन 'न सम्प्रसारो' इति निषेधात् । अव्याचीत् (ई० २६)-'व्यच बाजीकरणे' अस्माद्धातोर्लुडि तिपि अटि अनु. बन्धलोपे 'इतव' इति तिप इकारलोपे च्लो च्लेः सिचि इचि गते 'आर्धधातुकस्ये. वलादेः' इति सस्य इटि 'अस्तिसिचोऽपृक्ते इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईलि 'अतो हलादेर्लयोः' इति वृद्धौ ‘इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीधै 'अव्याचीत्' इति । वृद्धयभावे 'अव्यचीत्' इति च सिद्धं भवति । व्यचेः कुटादित्वमिति (ई० २४)-ननु व्यचेः कुटादित्वमनसि' इति व्यच्- धातोः कुटादित्वात् 'गाकुटादिभ्योऽञ्णिन्ङित्' इत्यनेन तासादेट्विभावे तस्मिन् घरे व्यचो यकारस्य 'अहिज्ये त्यनेन सम्प्रसारणे लुटि 'विचिते'त्यादि कथनेति चेन्न, अनसीति पर्युदासेन अस्भिन्नाऽस्सदृशस्य कृत्वेनैव तत्र ग्रहणात् । तथाच अस्भिन्नकृत्प्रत्यये परे एव तत्प्रवृत्तिरिति भावः । आनर्छ ( ई० ५१)-ऋच्छ्धातोलिटस्तिपि णलि अनुबन्धलोपे लिटि धातो रिति द्वित्वे 'कच्छ ऋच्छ ' इति स्थिते अभ्याससंज्ञायाम् 'उरत्' इत्यभ्यास ऋवर्णस्य अत्वे रपरत्वे हलादिः शेषः' इत्यभ्यास रेफस्य छस्य च लोपे 'श्र ऋच्छ अ' इति जाते 'अत श्रादेः' इत्यभ्यासाऽकारस्य दीर्घे 'श्रा ऋच्छ अ' इति स्थिते 'तस्मा द्विहलः' इति द्विहलग्रहणस्याऽनेकहलुपलक्षणत्वान्नुटि अनुबन्धलोपे 'श्रा - ऋच्छ् अ' इति दशायाम् 'ऋच्छतृताम्' इति गुणे रपरे ‘श्रानच्छ्' इति सिद्धम्। लोभिता-लुभ्धातोर्चुटि तिपि तासि तस्याऽर्धधातुकत्वे 'तीषसहलुभरुष- रिषः' इति विकल्पेन इटि अनुबन्धलोपे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे तिपो डादेशे डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे 'लोमिता' इति । इडभावे 'भषस्तथोोऽधः' इति तस्य धत्वे 'झलां जश् मशि' इति भस्य बत्वे गुणे लोब्धा' इति सिद्धम् । तृम्फति-तृन्फ' धातुरुपदेशे 'तृम्फ्' इति । तस्मालटि तिपि 'तुदादिभ्यः शः' इति शपं प्रवाध्य शप्रत्यये शस्याऽपित्वेन ‘सार्वधातुकमपित्' इति डित्वे 'अनि. दिताम्' इति नलोपे 'शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः' इति वार्तिकेन नुमि अनुबन्धलोपे अनुस्वारे परसवणे 'तृम्फति' इति ।

·तुदादिप्रकरणम् ८९ ममक्थ ( ई० ४४, ५२)-महज्धातोलिटि सिपि थलि अनुबन्धलोपे द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्यासस्यान्त्यहलो लोपे 'म मस्ज थ' इति भूते 'स्तो चुना श्चुः' इति सस्य धुत्वेन शत्वे 'झलां जश् मशि' इति शस्य जस्त्वेन जत्वे 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति विभाषया इटि मलादित्वाऽभावान्नुमोऽभावे 'ममजिथ' इतिसिद्धम् । इडभावे तु मस्जिनशोमलि' इति सूत्रेण 'मस्जेरन्त्यात्पूर्वो नुम्बाच्यः' इति वार्तिकबलात् सकारात् परे नुमि अनुबन्धलोपे 'म मस् न ज थ' इति दशायां 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपे 'म मन् ज् थ' इति भूते 'चोः कु' इति जस्य कुत्वेन गत्वे 'खरि च' इति गस्य कत्वे नस्यानुस्वारे परसवणे 'मयक्थ' इति च सिद्धं भवति । अनाक्षी-मृश्धातोर्लुङि तिपि अटि अनुबन्धलोपे च्लो 'स्पृशमृशकृषतृप- हपां चलेः सिज्जा वाच्यः' इति वार्तिकेन विकल्पेन च्ले सिचि इवि गते 'अनुदात्तस्य चर्दुपध चिस्यान्यतरस्याम्' इति विभाषया अमि मलोपे ऋकारस्य यणि 'इतश्च' इति तिक इकारलोपे 'प्रश्वभ्रस्जसृजमृजयजराजाजच्छशोषः' इति शस्य षत्वे 'बदब्रज- हलन्तस्माचः' इति वृद्धौ ‘एडोः कासि' इति बस्य कत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इति सिवः सस्य षत्वे 'अस्तिसिचोऽपृक्त' इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईटि अनुबन्धलोपे 'अम्राक्षीत्' इति । अमोऽभावे उक्तसूत्रेण विभाषया च्लेः सिचि कृते 'अमृश् स् त्' इति स्थिते ईटि बदबजे ति वृद्धौ रपरत्वे 'बश्च ति षत्वे कत्वे सिवः सस्य च षत्वे 'अमाहत्' इति । सिजभावे तु "शल इगुपधादनिटः क' इति बलेः सादेशे धातोः शस्य 'ब्रश्चेति षत्वे कत्वे सिचः सस्य च षत्वे कित्तावृद्धयभावे 'अमृक्षत् । इति च सिद्धं भवति । चकरतुः ( ई० ४५ )-कृधातोलिटस्तसि तसोऽतुसि द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे 'उरत्' इत्यत्वे रपरत्वे हलादिशेषे 'कुहोश्चु' इति चुत्वे च क अतुस्' इति स्थिते 'ऋच्छत्यृताम्' इति गुणे रपरे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'चकरतुः' इति सिद्धम् । उपास्किरत् ( ई० ४६, ४७, ४९)-'उप' इत्युपसर्गात् कृधातोर्लस्तिपि शे 'लुङ्लङ्' इत्यडागमे अनुवन्धलोपे तिप इकारलोपे 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे परत्वे 'उप अकिर त्' इति दशायां 'सुट् कात्पूर्वः इति वक्तव्यम्' इति वार्तिकबलात् 'अभ्यासव्यवायेऽपि' इति अव्यवधाने सत्यपि ककारात्पूर्व सुटि अनुबन्धलोपे सवर्णदीर्घ 'उपास्किरत्' इति सिद्धम् ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् गिलति ( ई० २७ )--- धातोर्लटस्तिपि शप्रत्यये अनुवन्धलोपे 'ऋत इद्धातोः इति इत्वे रपरत्वे 'अचि विभाषा' इति वैकल्पिके लत्वे 'गिलति' इति । लत्वाऽभावे 'गिरति' इति च सिद्धं भवति । अप्राती-(ई. २४) प्रच्छधातोर्मुकि लुस्तिपि 'लुङ्लङ्' इत्य- डायमे अनुवन्धलोपे इतच' इति तिप इकारलोपे च्लो चलेः सिवि इचि गते 'प्रश्चनजसृजमृजयजराजत्राजच्छशां पः' इति छस्य षत्वे पढोः कः सि' इति षस्य कत्वे 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति अमृतसंज्ञकस्य तस्य ईटि 'वदबजे ति वृद्धौ 'अप्राक्षीत्' इति सिद्धं भवति । उद्विजिता (ई० ४८, ५३ )-उत्पूर्वात् ‘श्रोविजी भयचलनयोः' इत्यस्मा- द्धातो टि लुटस्तादेशे तासिप्रत्यये इडागमे अनुबन्धलोपे 'लुटः प्रथमस्य डारौ रसः' इति डादेशे डित्वसामर्यादमस्यापि टेर्लोपे 'विज इट्' इति बित्वाद् गुणाऽभावे 'उद्विजिता' इति सिद्धम् । इति तुदादिप्रकरणम् । अथ रुधादिप्रकरणम् रुन्धः (ई० ५३ )-रुध्धातोर्लटस्तसि शपमपवाद्य श्नमि अनुवन्धलोपे 'कन ध् तस्' इति स्थिते 'श्न सोरल्लोपः' इति श्नमो नकारान्तर्गताकारस्य लोपे 'झषस्तथोधोऽध' इति तसस्तका स्य धत्वे 'झरो झरि सवणे' इति धातोर्धस्य लोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'रुन्धः' इति सिद्धम् । अरुणः ( ई० ४२)-स्वधातोर्लकि सिपि अटि श्नमि णत्वे हल्ङ्यादिना सलोपे धस्य जश्त्वे 'दश्चेति दस्य रुत्वे रेफस्य विसर्ग 'अरुणः' इति । रुत्वाभावे चत्वे 'अरुणत्' इति । हिनस्ति ( ई० ४८)-हिसि हिंसायाम्' इति धातोर्लटस्तिपि 'इदितो नुम्धातोः इति धातोरिदित्वान्नुमि श्नमि अनुबन्धलोपे 'हि न न स् ति' इति भूते 'श्नाभलोपः' इति श्नमः परस्य नस्य लोपे 'हिनस्ति' इति जातम् । तृणेढि (ई० ४७ ) 'तृह हिंसायाम्' इत्यस्माद्धातोर्लटस्तिपि शपमपवाद्य श्नमि अनुबन्धलोपे 'ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्' इति श्नमो नस्य णत्वे 'तृणहति' इति स्थिते ·रुधादिप्रकरणम् 'तृणह इम्' इति इमि अनुबन्धलोपे 'तृण इ ह ति' इति दशायाम् 'आद्गुणः' इति गुणे 'हो ढः' इति हस्य ढत्वे मषस्तथोधोऽधः' इति तिपस्तकारस्य धकारे धस्य टुत्वेन ढकारे 'ढो ढे लोपः' इति पूर्वढकारस्य लोपे 'तृणे ढि' इति जातम् । अतृणेट ( ई० ५० ) तृहधातोर्लकि लङस्तिपि 'लुङ्लङ्' इत्यटि अनुबन्धलोपे तिप इकारलोपे 'अ तृह त्' इति दशायां शपमपवाद्य श्नमि 'तृणह इम्' इति इमागमे अनुबन्धलोपे 'ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्' इति नस्य णत्वे 'श्राद्गुणः' इति गुणे 'अतृणेह्त्' इति जाते 'हो ढः' इति हस्य ढत्वे हल्ङयादिना तलोपे 'मला अशोऽन्ते' इति ढस्य डत्वे 'वाऽवसाने' इति डस्य चत्वे 'अतृणेट्' इति । औनत् ( ई० २६)-'उन्दी क्लेदने' अस्माद्धातोर्लङि तिपि शपमपवाद्य श्नमि अनुबन्धलोपे 'उनन् दति' इति जाते आडजादौनाम्' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'श्राटश्च' इति वृद्धौ ‘श्नालोपः' इति धातोर्नस्य लोपे 'औनद् ति' इति स्थिते 'इतश्च' इति इकारलोपे 'हल्याब्भ्यः' इति तलोपे 'वाऽवसाने इति दस्य वर्वे 'नौनत्' इति । चाऽभावे 'श्रौनद्' इति भवति । अनजालि-अधातोर्लोटस्थाने मिपि श्नमि अनुबन्धलोपे श्नाचलोपः' इति धातोरुपदेशनकारस्य लोपे 'मेनिः' इति मेन्योदेशे 'भाडुत्तमस्य पिञ्च' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'अनजानि' इति सिद्धम् । आना (ई० २४ )-अधातोर्लङस्तिपि श्नमि 'इतश्च' इति तिप इकार- लोपे 'श्नान्नलोपः' इति नलोपे 'प्राडजादीनाम्' इत्याटि अभाटच' इति वृद्धी हलङ्- याब्भ्यः' इति तलोपे 'चोः कुः' इति जस्य कुत्वेन प्रकारे 'वाऽवसाने' इति च। 'पानक्' इति । चोभावे 'भानग' इति च भवति । आञ्जीत् ( ई० ४९, ५२ )-अधातोर्लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'आडजादीनाम्' इत्याटि वृद्धौ च्लो च्ले: सिचि इचि गते 'अजेः सिचि' इति सिचो नित्यमिटि 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तस्य ईटि 'इट ईटि' इति सलोपे 'सवर्णदीर्घ' 'आजीत्' इति सिद्धम् । शिरिड्ढि ( ई० २४, २६ )-लकारेत्संज्ञक शिष् धातोर्लोटः सिपि शप- मपवाद्य श्नमि अनुबन्धलोपे 'सेयपिञ्च' इति सेह्यादेशे 'शिनष् हि इति जाते 'हुम- ल्भ्यो हेधिः' इति हेर्धित्वे 'श्नसोरल्लोपः' इत्यलोपे 'शिन्ष् धि' इति दशायां 'मला- जश मशि' इति षस्य जस्त्वेन डकारे 'टुना ष्टुः' इति धस्य ढत्वे 'शिन् ढि' इति ·सक्कौमुदी-रहस्यम् ७ स्थिते 'करो झरि सवर्णे' इति लोपे नस्यानुस्वारे पर सवर्णे च कृते 'शिद्धि' इति । डलोपाभावे तु 'शिण्ड्ढि' इति बोध्यम् । ओदनं भुङ्क्ते ( ई० ४१, ४४ )-'भुजोनबने' भुजः, अनवने, इति पद- च्छेदः। अवनं = रक्षणं, तद्भिन्ने अर्थ भुधातोरात्मनेपदं स्यादित्यर्थः । तेन भोजनेऽर्थे भुधातोरात्मनेपदे सति प्रोदनं भुक्ते' इति भवति । रक्षणे तु 'मही भुनक्ति ( रक्षति) इति परमपदं भवति । इति रुधादिप्रकरणम् । अथ तनादिप्रकरणम् अतत ( ई० ४२, ४७, ५३)-'तनु विस्तारे' अस्माद्धातो ङि लुङःस्थाने आत्मनेपदे तादेशे अडागमे अनुबन्धलोपे च्लो च्लेः सिचि तनादिभ्यस्तथासोः' इति विभाषया सिचो लुकि 'अनुदात्तोपदेशचनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो मलि विङति' इत्यनुनासिकनकारस्य लोपे अतत' इति । सिज्लोपाभावे सिचः सकारस्य इटि षत्वे 'तनिष्ट' इति च रूपं भवति । असात ( ई० ४४, ४८)-उकारेत्संज्ञक 'षणु दाने' इत्यस्माद्धातो कि "धात्वादेः षः सः' इति सत्वे निमित्ताऽपाये नैमितिकस्याप्यपायः' इति परिभाषया पस्य सत्वे सति णत्वस्यापि निवृत्तौ ‘सन् लुङ्' इति जाते आत्मनेपदे लुस्तादेशे अटि श्रनुबन्धलोपे च्लो च्ले: सिचि 'तनादिभ्यस्तथासोः' इति विभाषया सिचो लोपे 'श्र सन् त' इति जाते 'जनसनखना समतोः' इत्यनेन 'अलोन्त्यस्यति सह- कारेण नस्यात्वे सवर्णदीधै 'असात्' इति जातम् । अक्षत ( ई० ५.) उकारेत्संज्ञक क्षणु' धातोर्लुस्तादेशे अागमे अनु- बन्धलोपे च्लो च्लेः सिचि तनादिभ्यस्तथासोः' इति पाक्षिके सिचो लोपे 'अनुदात्तो- पदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो मलि विति' इत्यनुनासिकस्य णस्य लोपे 'अक्षत' इति । लुगभावपक्षे सिचः सस्य इटि षत्वे ष्टुत्वे 'अक्षणिष्ट' इति भवति । कुर्वन्ति ( ई० ४७, ५२ )-'डु कृम् करणे' इत्यस्माद्धातोर्लटि तत्स्याने झो झस्य अन्तादेशे शपं प्रबाध्य तनादिकृभ्यः उः' इत्युत्प्रत्यये 'कृ उ अन्ति' इति जाते 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे रपरत्वे ‘क रु अन्ति' इति भूते 'अत - ·त्र्यादिप्रकरणम् उत्सार्वधातुके' इति कृमोऽकारस्य उत्वे 'इको यणचि' इत्युप्रत्ययसम्बन्धिनः उकारस्य यणि 'हलि च' इति रेफान्तस्योपधायाः दीर्घत्वे प्राप्ते 'न भकुर्छराम्' इति निषेधे 'कुर्वन्ति' इति जातम् । कुर्यात् (ई० ४९ )-कृधातोर्विधिलिङि लिडो लस्थाने तिपि अनुबन्धलोपे तिप इकारलोपे च कृते सार्वघातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'तनादिकृभ्य उ.' इत्युप्रत्यये तस्यार्धधातुकत्वात्तस्मिन् परे कृषो ऋकारस्य गुणे रपरत्वे 'क र उ तू* इत्ति स्थिते 'अत उत्सार्वधातुके' इति ककार घटकाऽकारस्य उत्वे यासुटि उटि गते 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' इति सलोपे 'कुर् उ यात्' इति जाते 'ये च' इत्यनेन उकारस्य लोपे 'कुर्यात्' इति सिद्धम् । अकार्षीत् ( ई० २३ )--कृधातोर्लुङस्तिपि अडागमे तिप इकारलोपे च्लो च्ले सिजि सस्वार्धधातुकत्वादिटि प्राप्ते 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति निषेधे 'अस्तिसिवोऽपृक्ते' इति तस्य ईटि 'सिचि बृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ ‘आदेश- प्रत्यययो' इति षत्व 'अकार्षीत्' इति । संस्करोति-(ई० ४६) सम्पूर्वकात् कृधातोर्लटि तिपि उप्रत्यये उप्रत्यय. माश्रित्य ऋकारस्य गुणे रपरे तिप्रत्ययमाश्रित्य उकारस्य गुणे 'सम्परिभ्यां करोती भूषणे' इति सुटि यस्यानुस्वारे 'संस्करोति' इति । अलंकरोतीत्यर्थः । उपस्कृतं व्रते ( ई० ४४ ) अत्र 'उपात्प्रतियत्ने' इति सूत्रेण वाक्याध्याहारार्थे सुट् । वाक्याध्याहारेण ब्रुते इत्यर्थः । एधोदकस्योपस्कुरुते' इत्यत्र तु प्रतियत्नेऽर्थे सुड् भवति । प्रतियन्नः = गुणाधानमिति मूले स्पष्टम् । इति तनादिप्रकरणम् । अथ ऋयादिप्रकरणम् प्रमीणीते (ई० २४ )-प्रोपसर्गात् मीम् धातोर्लटि तत्स्थाने आत्मनेपदे. तप्रत्यये टेरेत्वे शपं प्रबाध्य 'क्रयादिभ्यः श्ना' इति श्नाप्रत्यये अनुबन्धलोपे 'हिनु- मीना' इत्यनेन णत्वे 'ई हल्योः' इति ईत्वे 'प्रमीणीते' इति जातम् । स्तभान (ई० ४२, ४५, ४७, ४६, ५२)-उकारेत्संज्ञक-रोधनार्थक-स्तम्भ धातुः सौत्रः । तस्माल्लोटि तत्स्थाने सिपि सिपः सार्वधातुकत्वात् शपि प्राप्ते तमप- वाय स्तन्भुस्तुन्भु-'इत्यादि सूत्रेण चकरात् श्नाप्रत्यये अनुबन्धलोपे सेदिशे ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् स्तन्म ना हि' इति स्थिते हलः श्न: शानज्मो' इति नाशब्दस्य शानजादेशे अनुबन्धलोपे शिवात्सार्वधातुकत्वेन ‘सार्वधातुकमपित्' इति ङित्वे सति 'अनि- दिताम्-' इति धातोर्नस्य लोपे 'अतो हेः' इति हेर्लुकि स्तभान' इति जातम् । व्यष्टभत् ( ई० ४१, ५१, ५३ )-विपूर्वकात् 'स्तन्म' धातो कि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे तिप इकारलोपे को ब्लेः सिचि प्राहे तम्प्रयाध्य 'जस्तम्भु- चुचु-' इत्यादिना अङि अनुबन्धलोपे 'चि अ स्तन्म अत्' इति जाते यणि अनिदिताम्-' इति नलोपे 'स्तन्मे.' इति सस्य षत्वे टुत्वे 'व्यष्टभत्' इति । अङोs- भावे च्ले सिचि इचि गते 'वि अस्तन्म स् त्' इति स्थिते यणि सस्य इटि 'अस्ति- सिचोऽपृक्ते' इति तस्य च ईटि अनुबन्धलोपे 'इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीर्धे 'स्तन्भेः' इति सस्य षत्वे ष्टुत्वे नस्यानुस्वारे परसवर्णे 'व्यष्टम्गीत्' इति च भवति । मूले तु अभावे 'अस्तम्भीत्' इत्युक्तम् । अत्र 'स्तन्मेः' इति षत्वन्तु न उपसर्गा- दिणः परस्यैव स्तन्भेः सस्य धः स्यादित्यर्थात् । स्तरिषीष्ट-स्तृधातोराशीलिङि तढि सीयुटि यलोपे 'सुट तिथोः' इति मुटि 'लिङ्सिचावात्मनेपदेषु' इति विभाषया इटि सार्वधातुकाधंधातुकयोः इति गुणे रपरत्वे 'स्तरि सो स् त' इति जाते वृतो वा' इति इटो दीर्थे प्राप्ते 'न लिङि' इति निषेधे उभयोः सकारयोः षत्वे ष्टुत्वे स्तरिषीष्ट' इति । इडभावे तु 'उच' इति कित्वाद् गुणाभावे 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे रपरत्वे 'हलि च' इति दीर्घ 'स्तीर्षीष्ट इति । ग्रहीता ( ई० ४४, ४६, ४७, ५२)-प्रवतो टि तिपि तामिप्रत्यये तिपो डादेशे अनुबन्धलोपे डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपे 'श्राधातुकोबलादेः' इति इटि अनुबन्धलोपे 'ग्रहोऽलिट दीर्घः' इति इटो दीर्घे 'ग्रहीता' इति । गृहाण ( ई० ४५, ५० )-प्रधातोर्लोटि मध्यमपुरुषैकवचने सिपि अनुबन्धलोपे 'सीपिच्च' इति सेह्य देशे शपमपवाय 'क्रयादिभ्यः श्ना' इति श्नाप्रत्यये अनुवन्धलोपे शित्वात्सार्वधातुकत्वे 'सार्वधातुकमपित्' इति बित्वे 'अहि- ज्येति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे 'हलः श्नः शानज्मो' इति श्नः शानजादेशे शस्येत्सं- ज्ञायां लोपे च विहिते नस्य णत्वे 'अतो हेः' इति हेलुकि 'गृहाण' इति जातम् । अग्रहीत्-प्रधातो ङि तिपि अडागभे तिप इकारलोपे लौ च्लेः सिचि 'आर्धधातुकस्येड्वलादेः' इति सस्य इटि 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तस्य च ईटि ·चुरादिप्रकरणम् 'इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीर्घ 'वबजेति प्राप्तदीर्घस्य 'नेटि' इत्यनेन, 'अतो हलादेलघोः' इति प्राप्तवृद्धेः 'हम्यन्ते'त्यनेन च निषेधे 'अग्रहीत्' इति जातम् । अशान ( ई० ४८)-अशू भोजने' इत्यस्माद्धातोर्लोटः स्याने सिपि सेा- देशे शपमपवाय 'क्रयादिभ्यः भा' इति भाप्रत्यये 'हलः भः शानज्मौ' इति नः शानजादेशे अनुबन्धलोपे 'अश् आन हि' इति दशायाम् 'अतो हेः' इति हेर्नुकि 'अशान' इति सिद्धम् । शश्रतुः ( ई० ४९) श्रृधातोलिटि तसि तसोऽतुसि द्वित्वादिकार्य शृप्रां ह्रस्वो वा' इति ह्रस्वे यणि 'शश्रतुः' इति । ह्रस्वाभावे 'ऋच्छत्यृताम्' इति गुणे रपरत्वे 'शशरतुः' इति । अभान्त्सीत् ( ई० ५१ ) बन्धधातोर्तुङि तिपि अडागमे च्लौ सिचि 'वद- ब्रज-' इति वृद्धौ ‘एकाचः-' इति बत्य अषभावे तिप इकारलोपे तस्य ईटि धस्य चत्वं 'अमान्त्सीत्' इति । इति क्रयादिप्रकरणम् । Mod अथ चुरादिप्रकरणम् अचूचुरत , अचूचुरत ( ई० ४४, ४६, ४८ )-'चुर स्तेये' इत्यस्माद्धातोः 'सत्यापपाशरूपवीणा-' इत्यादिसूत्रेण चुरादित्वात् स्वार्थे णिचि णचयोरित्संज्ञायां लोपे च कृते 'चुर् इ' इति स्थिते णिच इकारस्य 'आर्धधातुकं शेषः' इत्यार्धधातु- कत्वे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'चोरि' इति जाते ‘सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुसंज्ञायां धातुत्वालटि लः स्थाने परस्मैपदे तिपि 'लुङ्लङ-' इत्यडागमे अनु- बन्धलोपे इतच' इति तिप इकारलोपे च्लो ‘णिश्रिद्रुसुभ्यः कर्तरि चङ्' इति च्ले- श्चङि अनुबन्धलोपे ‘णेरनिटि' इति णिलोपे 'अ चोर् अत्' इति जाते 'गौ चब्यु- पधाया ह्रस्वः' इत्युपधाहस्वे 'चद्धि' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्यासरेफस्य लोपे 'अधुचुर् अत्' इति दशायां 'सन्वल्लघुनि चपरेऽ- नग्लोपे' इति सन्वद्भावे 'दी! लघोः' इति अभ्यासस्य दीर्घ 'अचूचुरत्' इति । आत्मनेपदे ‘अचूचुरत' इत्यपि पूर्ववदेव सिद्धं भवति । अपीपिडत (ई० ४५, ५०, ५२ )-पीड अवगाहे' इत्यस्माद्धातोः 'सत्या- पपाश-'इति णिचि अनुबन्धलोपे 'सनाद्यन्ता धातवः' इति णिजन्तस्थ ·६६ मध्यकौमुदी-रहस्यम् धातुसंज्ञायां धातुत्वाल्लुङि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे तिप इकारलोपे नौ 'गिनिद्रुश्रुभ्यः कर्तरि चङ' इति चङि चङि' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे अभ्याससम्बन्धिनः ईकारस्य हवे 'अपिपीड् इ त्' इतिस्थिते 'भ्राजभासमपदीप- जीवमीलपीडामन्यतरस्याम्' इति उपधायाः हस्ते कुते लघुपरकत्वात् सन्वाल घुनि-' इति सन्बद्धावे 'दीर्घा लघोः' इत्यनेन अस्यासस्य दी ‘णेरनिटि' इति णिलोपे 'अपीपिडत' इति । हल्बाभावपक्षे हस्थपरकत्वाऽभावेन सन्वद्भावाभावान् दीयांप्राप्तया 'अपिपीडत्' इति भवति । अपप्रथत् ( ई० ४०, ५१ )--प्रथधातोः 'सत्यापपाश-' इति णिचि णिज- न्तस्य धातुत्वाल्लुद्धि तिपि अागमे तिष इकारलोये चलौ "णिधि-' इति चलेवद्धि 'चद्धि' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'सन्यल्लघुनि-' इति सन्चद्भावे 'सन्यतः' इति इत्वे प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'अत्स्मृत्वरप्रथन्नदस्तृस्पशाम्' इत्यभ्यासा. कारस्य श्रत्वे गोरनिटि' इति णिलोपे 'अपप्रथत्' इति । अपीपुथत्-पृथक्षातोः स्वार्थे णिचि धातुत्वाल्लुङि तिपि अडागमे छनौ 'णिश्रि-' इति चलेश्वङि 'शेरनिटि' इति णिलोपे प्रत्ययलक्षणेन मिचमाश्रित्य 'पुगन्ते'ति प्राप्त गुणं बाधित्वा 'उर्जन' इत्यनेन ऋकारस्य प्रकारे 'चछि' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे उरदत्वे हलादिशेषे सन्वत्वादित्वे 'दीर्घो लघोः' इति दीघे 'अपी. पृथत्' इति । ऋत्वाभावपक्षे 'द्विर्वचनेचि' इति निषे वात् गुणात् प्राग द्वित्वे उरदत्वे हलादिशेषे प्रत्ययलक्षणेन णित्वमाश्रित्य ऋकारस्य गुणे रपरत्वे 'अपपर्थत्' इति । अत्र लघुपरकत्वाभावेन सन्वत्वविरहात् इत्वदीर्ण न । कीर्तयति ( ई० ५३ )-कृत्धातोः स्वार्थे णिचि ‘सनाद्यन्ताः-' इति धातु. स्वाल्लटि तिपि शपि उपधायाश्च' इति धातोरुपधायाः ऋतः इत्ये रपरत्वे 'उपधायां च' इति दीर्घ 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अयादेशे 'कीर्तयति' इति । अचीकृतत्-अचिकीर्तत् ( ई० ४५, ५१, ५३ )-कृतधातोः स्वार्थे णिचि धातुत्वाल्लुङि तिपि च्लो च्लेश्चडि 'उपधायाश्च' इति प्राप्तमित्वमपवाद्य 'उत्' ऋवर्णस्य ऋत्वे 'चडि' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे उरदत्वे हलादिशेषे चुत्वे सन्वत्व • दित्वे 'दीर्घो लघोः' इति दीर्घे 'लुङलड-इत्यडागमे तिप इकारलोपे निटि' इति णिलोपे 'अचीकृतत्' इति । 'उर्वत्' इति विकल्पपक्षे 'उपधायाश्च' इति इत्वे रपरत्वे 'उपधायां च' इति दीधै 'कीत् इ अति' इति स्थिते द्वित्वे अभ्यासत्वे इलादिशेषे ह्रस्वे चुत्वे अटि णिलोपे तिप इकारलोपे 'अचिकीर्तत्' इति ।

·चुरादिप्रकरणम् अनुलोकत् ( ई०.४४, ४१ )-ऋकारेत्संज्ञक-भावार्धक लोक्' धातोः स्वों णिचि धातुत्वाल्लुटि तिपि अडागमे च्लो 'णिधि-' इति चलेश्चङि द्वित्वे अभ्या- सत्वे हलादिशेषे अभ्यासहस्वे ‘णौ चड्युपधाया हस्वः' इति उपधाहरवे प्राप्ते 'नाग्लोपिशास्वृदिताम्' इति निषेधे लघुपरकत्वाभावेन सन्वत्वविरहात् ‘दीलघोः' इति दीर्धाप्राप्तौ 'णेरनिर्टि' इति णिलोपे तिप इकारलोपे 'अलुलोकत्' इति । धूनयति ( ई० ५२ )-धूधातोः स्वार्थे णिचि धातुत्वालटि तिपि शपि 'धूमप्रीमोर्नु' इति वार्तिकेन नुकि गुणे अयादेशे 'धूनयति' इति सिद्धम् । कथयति (ई० ४७ )-अजन्तात् 'कथ' धातोः 'सत्यापपाशे'ति सूत्रेण स्वार्थे णिचि तस्यार्धधातुकत्वात्तस्मिन्परे 'श्रतो लोपः' इति अल्लोपे 'श्रत उपधायाः' इति वृद्धौ प्राप्तायाम् 'अचः परस्मिन्' इत्यल्लोपस्य स्थानिवद्भावात्तदभावे धातुत्वालटि तिपि शपि 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अयादेशे तसिद्धिः । अचकथन (ई० ४५, ४८)-अजन्तात् 'कथ' धातोः 'सत्यापपाशे'ति स्वार्थ णिचि तस्यार्धधातुकत्वात् तस्मिन् परे 'श्रतो लोपः' इत्यल्लोपे तस्य स्थानिव- द्भावात् उपधावृद्धयभावे धातुत्वाल्लुस्तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे 'इतक्षेति तिप इकारलोपे ब्लौ 'णिश्रिद्रुभ्यः कर्तरि चा' इति चद्धि अनुबन्धलोपे ‘णेरनिटि' इति थिच इकारलोपे चङि इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासहलो लोपे खुत्वे अग्लोषित्वात्सन्चद्भावाऽभावेन दीर्धाऽभावे तत्सिद्धिः । अजीगणत् (ई० ४०, ४१, ४२, ४५, ४७ )-अजन्तात् 'गण' धातोः 'सत्यापपाशे ति सूत्रेण स्वार्थे णिचि णिचः आर्धधातुकत्वेन 'तो लोपः' इत्यल्लोपे तस्य स्थानिवश्वात् वृद्धयभावे धातुत्वाल्लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्चेति तिप इकारलोपे छलौ 'णिश्रिद्गुनुभ्यः कर्तरि चङ्' इति च्लेबकि 'णेरनिटि' इति णिच इकार- लोपे द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्याससम्बन्धिणकारस्य लोपे 'कुहोचुः' इति अभ्यासगकारस्य जकारे 'अज गण अत्' इति स्थिते अग्लोपित्वाद् दीर्घसन्व- द्भावयोरभावे 'ईच गणः' इति ईत्वे 'अजीगणत्' इति । पक्षे 'अजगणत्' इति । औननत् ( ई० ४४,४६, ४९ )-'ऊन परिहाणे' इत्यस्मादजन्ताद्धातोः स्वार्थे णिचि धातुत्वाल्लुडि तिपि अडागमे 'श्रचोणित्' इति वृद्धौ चिलप्रत्यये 'णिनि-' इति च्लेश्वद्धि चलि' इति अजादेद्वितीयस्य इति नशब्दस्य द्वित्वे अभ्यासत्वे "श्रतो लोपः' इत्यल्लोपे अग्लोपित्वेन सन्वद्भावाऽभावाद् अभ्यासस्य इत्वदीर्घ- योरभाचे 'जेरनिटि' इति णिलोपे तिप इकारलोपे 'औननत्' इति । ७म०र० ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् नचात्र द्वित्वात् प्रागेव परत्वाद् अल्लोपे ततो निशब्दस्य द्वित्वे कृतेऽभ्यासे अकारश्रवणं न स्यादिति वाच्यम् , 'णिच्य च आदेशो न स्याद् द्वित्वे कर्तव्ये इत्यर्थक विवंचनेऽवि' इति सूत्रेण तनिषेधात् । ननूक्तार्थे किम्मानमिति चेच्छृणु-- 'पिपावयिषति, बिभावयिषति' इत्यादौ उतार्थाऽनङ्गीकारे द्वित्वं प्रति णिवोऽनिमित्त- स्वाद् द्विवंचनेऽचि' इति निषेधस्याऽप्रवृत्तौ द्वित्वात् प्रागेव परत्वाद् वृद्धयावादेशयोः कृतयोः अभ्यासे याकारस्य ह्रस्वे सति ‘सन्यतः' इत्यनेनैव इत्व सिद्ध 'पोपुयज्य. परे इति सूत्रे पवर्गयणप्रत्याहारजकारप्रहणस्यैव मानत्वात् । नचोक्तनियमस्वीकारे कृतधातोणिचि लुः द्वित्वे कर्तव्ये गावच आदेशस्य निषिद्ध तया 'उपधायाश्च' इतीत्वात् प्रागेव द्वित्वादिकार्ये उत्तरखण्डे ऋत इत्वे रपरत्वे उपधादीधै 'अचि. कीर्तत्' इत्यस्य स्थाने 'अवकीर्तन्' इत्यनिष्टरूपमापद्यतेति वाच्यम् , यत्र धातो चङि द्विर्वचने कृते अभ्यासोत्तरखण्डस्य प्रायोऽव प्रक्रियायां परिनिष्ठिते वा अवर्णों लभ्यते तत्रैव द्वित्वे कार्ये णावच आदेशो नेत्ययं निषेधविज्ञानात् । नचात्रैव किं वीजमिति वाच्यम् , पुयणजीत्यभ्यासोत्तरखण्डेऽवर्णपरा भवन्तीति ज्ञापकस्य सजा- तीयापेक्षत्वेन तथा स्वीकारे क्षत्यभावात् । इति चुरादिप्रकरणम् । अथ ण्यन्तप्रकरणम् ओः पुयज्यपरे-'उ' इत्यस्य ‘ोः' इति षष्ठी 'पुयण्जि' इति छेदः । पुश्च यण च ज चेति समाहारद्वन्द्वात् सप्तमी । अः परो यस्मादिति बहुव्रीहिः। 'सन्यतः' इत्यस्मात् सनीत्यनुवर्तते । अङ्गस्येत्यधिकृतम् । 'अत्र लोपः' इत्यस्माद- भ्यासस्येति, 'भृषामित्' इत्यस्मादिदिति चानुवर्तते । ततश्च 'सनि परे यदा तद- वयवाभ्यासोकारस्येत्वं स्यात् पवर्गयजकारेष्ववर्णपरेषु परतः' इत्यर्थो भवति । उदाहरणं तु 'अबीभवत्' इति । अत्र 'अ बु भव श्र त्' इति स्थिते 'सन्वश्लघुनि चपरेऽनग्लोपे' इत्यनेन 'चपरे गौ यदझं तस्य योऽभ्यासो लघुपरस्तस्य सनीव- कार्य स्याण्णावश्लोपे असति इत्यर्थपने सन्वदावे विहिते 'पिपठिषति' इत्यत्र यया 'सन्यतः इत्यनेन सनि परे अङ्गावयवाऽभ्यासाऽकारस्य इत्वं भवति तथैवाऽत्रापि चपरे सत्यप्यनेन सन्परकबुद्धया अवर्णपरकपवर्गे ( भकारे ) परे अशावयवाभ्या- सोकारस्य इत्वं सिद्धम् ।

·एयन्तमकरणम् अजीभवत् ( ई० ४७, ४९, ५२ )-भूधातोः 'हेतुमति च' इति हेत्वर्थे णिचि णिच्यच आदेशो न द्वित्वे कर्तव्ये इति निषेधात् पूर्व वृद्धधभावे धातुला- लुस्तिपि अनुबन्धलोपे तिप इकार लोपे व कृते 'लुब्ला' इत्यटि ती मिश्रितु- सुभ्यः कर्तरि चङ्' इति च्लेबकि अनुबन्धलोपे ‘गैरनिटि' इति णिलोपे 'चडि ' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हवे 'अभ्यासे चर्च' इति जश्त्वे 'श्र वु भूभत्' इति दशायां प्रत्ययलक्षणेन वृद्धौ पावादेशे ‘णौ चङथुपधाया ह्रस्वः' इत्युपधाहस्वे 'सन्चल- धुनि चपरेऽनग्लोपे' इति सन्वद्भावे 'ओः पुयज्यपरे' इत्यभ्यासोकारस्य इत्वे 'दी! लधोः' इति दीर्धे उक्तं रूप सिद्धम् । अचूचुरत् (ई० २५)-चुर्धातोः स्वार्थ णिचि उपधागुणे 'चोरि' इति, तस्मात् 'हेतुमति च' इति हेतु मणौ 'चोरि इ' इति स्थिते ‘ण्यल्लोपावियज्यशागुणवृद्धिदी- यः पूर्वविप्रतिषेधेन' इति परत्वात् प्राप्तायामपि वृद्धि बाधित्वा णिलोपे ण्यन्तस्य 'सनाथान्ता:-' इति धातुत्वाल्जुङि तिपि अडागमे तिप इकारलोपे च्लो 'णिनि- द्रुवुभ्यः कर्तरि चङ्' इति उल्लेश्चङि ‘णौ चड्युपधाया ह्रस्वः' इति उपधाह्रस्व 'शेर- निटि' इति णिलोपे 'चङि' इति 'बुर्' इत्यस्य द्वित्वे 'सन्बलधुनि-' इति सन्बद्भाव- विषयत्वाद् ‘दोषों लघोः' इति दोर्षे अचूचुरत्' इति । नन्वत्र उपधाह्रस्वः अभ्यासदोघश्चेति द्वयमपि चपरे णौ विहितम् । तदुभय- मप्यत्र प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य प्रयमणिवमादाय न सम्भवति, तस्य द्वितीयणिचा व्यवहितत्वेन चपरकत्वाभावात् । नापि द्वितीयणिचमादाय तदुभयोः सम्भवः, द्वितीय- गिच्प्रकृतेः प्रथमण्यन्तस्य णिलोपमादाय अग्लोपित्वादिति चेन्न, 'चपरे णौ' इत्यत्र गावित्यस्य चपरकणित्वजात्याश्रयैकाऽनेकणिज्ब्यक्तिपरकत्वेन विवक्षित- त्वात् । तथा च णिद्वयस्य चपकत्वाभाचे णित्वस्य चपरकत्वमस्तीति हस्त्रदीर्घ- योरस्ति प्रवृत्तिरिति । प्रशूशवत् (ई० ४८)---विधातोः हेतुमण्णौ ण्यन्तस्य ‘सनादन्ताः' इति धातुत्वाल्लुङि तिपि अडागमे तिप इकारलोपे च्लो 'णिश्रि-' इति च्लेश्वरि 'अश्वि इ अत्' इति स्थिते 'सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत्' इति भाष्यात् वृद्धथा- यादेशौ प्रबाध्य ‘णौ च संश्चलोः' इत्यनेन वस्य सम्प्रसारणै पूर्वरूपे 'शु' इत्यस्य 'चङि' इत्यनेन द्वित्वे उत्तरखण्डस्य णिचमाश्रित्य वृद्धयावादेशयो उपधाहस्वे सन्वत्वविषयत्वाद् ‘दी? लघोः' इत्यभ्यासदीधे 'अशुशवत्' इति । सम्प्रसारणा- भावे 'अशिश्वयत्' इति । अत्र अलघुत्वात् सन्वद्भावाभावेन दीर्थो न ।

·मध्यकौमुदी रहस्यम् घातयति (ई० ४६, ४९ ) हन्धातोः हेतुमरणौ 'अदुपधायाः' इति वृद्धी 'हनस्तोऽविष्णलो' इति हन्तेस्तकारान्तादेशे ण्यन्तस्य धातुत्वावटि तिपि शपि हो हन्तः इति हस्य कुत्वे गुरोऽयादेशे धातयति' इति । स्थापयति (ई० ५३) स्थाधातोः हेतुमण्णौ 'अतिहीब्लीरीक्नूयीक्ष्मा- ध्यातां पुङ णौ' इति पुकि ण्यन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुणे अयादेश 'स्थापयति' इति । अतिष्ठिपत् ( ई० ४०, ४७ )-'टा गतिनिवृत्तौ इति धातुः, अत्र 'धात्वा- देः षः सः' इति षस्य सत्वे टुत्वनिवृत्तौ 'स्था' इति तस्मात् ‘हेतुमति च' इति णिचि अतितीव्लीरीक्भूयीक्ष्मायातां पुङ्णौ' इति पुकि उकि गते धातुत्वाल्लुङ. स्तिपि अटि अनुबन्धलोपे तिप इकारलोपे च कृते च्लो 'णिश्रितुस्रुभ्यः' इति च्लेश्चलि 'णिच्यच आदेशो न द्वित्वे कर्तव्ये इति निषेधात् इत्वाऽपेक्षया पूर्व द्वित्वे अभ्यासत्वे 'शपूर्वाः खयः' इति सलोपे अभ्यासहस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति चत्वे 'अ त स्थाप् इअत्' इति स्थिते णौ चड्युपधाया ह्रस्वः' इत्युपधाहस्वे ‘णेरनिटि' इति णिलोपे 'सन्वल्लघुनि चपरेऽन ग्लो' इति सन्वदावे सन्यतः' इति इत्वे षत्वे टुत्वे 'तिष्टते रितू' इतीत्वे 'अतिष्ठिपत्' इति सिद्धम् । ननु 'श्रोण अपनयने' इत्यत्र ऋदित्करणारिलझात् 'उपधाकयं द्वित्वात् प्रबलम्' इति कल्पनया पूर्व 'तिष्ठतेरित्' इतीत्वं ततो द्वित्वमिति चेन्न, उक्तकल्पनायाः उपधाकार्यमात्रविषयकत्वात् । 'ओः पययोरिति वक्तव्ये पुयणजीति वचनाल्लिङ्गात् 'णिच्यच आदेशो न' इति कल्पनायास्तु यत्र द्विरुक्तावभ्यासोत्तरखण्डस्याऽद्योऽच् प्रक्रियायां परिनिष्टिते रूपे वा अवर्णो लभ्यते तन्मात्रविषयकत्वमिति विशेषेणानेन सामान्यस्य तस्य बाधात् । शाययति (ई० ५१) 'शो तनूकरणे' इत्यस्माद्धातोः 'आदेच उपदेशेऽ- शिति' इत्यात्वे हेतुमण्णौ 'शाच्छासाहाव्यावेपां युक्' इति युकि 'सनाद्यन्ताः- इति धातुत्वालटि तिपि शपि गुणे अयादेशे 'शाययति' इति । अपीप्यत् ( ई० ४२) पाधातोः हेतुमण्णौ 'शाच्छासाह्याव्यावेपां युक् इति युकि पायि' इति, तस्मात् 'सनाद्यन्ताः-' इति धातुत्वाल्लुद्धि तिपि अडागमे तिष इकारलोपे च्लो 'णिधि-' इति च्लेवलि द्वित्वेऽभ्यासत्वे हलादिशेषे 'लोपः पिनतेरीचाभ्यासस्य' इति उपधालोपे अभ्यासस्य ईत्वे च कृते णिलोपे अपीप्यत्' इति।

·सन्नन्तप्रकरणम् पालयति (ई० ५३ )-पा रक्षणे' इत्यस्माद्धातोः हेतुमण्णौ 'पातेो लुग्वक्तव्यः' इति लुकि धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुरणेऽयादेशे पालयति' इति । बाजयति ( ई० ५०) 'भो वै शोषणे' इति धातोः हेतुमण्णौ 'आदेच उपदेशे-' इत्यात्वे 'वो बिधूनने जुक्' इति जुकि ण्यन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शषि गुयोऽयादेशे वाजयति' इति । रोमयति (ई. ४८)-धातोः हेतुमण्णौ रुहः पोन्यतरस्याम्' इति धातोः हस्य पकारादेशै लघुपधगुणै 'सनाछन्ता:--' इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुणेऽयादेशे 'रोपयति' इति । दूषयति ( ई० ४१, ५२ )-दुष्धातोः हेतुमण्णौ ‘दोषो णौ' इति ऊत्वे ‘सना- अन्ताः' इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुणोऽयादेशे 'दूषयति' इति । अररम्भत् ( ई० ४४ )-रभूधातोः, हेतुमण्णौ 'रमेशब्लिटोः' इति नुमि ज्यन्तस्य धातुत्वाल्लुङि तिपि अडागमे ब्लौ 'णिनि-' इति च्लेश्चडि द्वित्वे अभ्या. सत्वे हलादिशेषे णिलोपे तिप इकारलोपे 'अररम्भत्' इति । अलघुत्वेन सन्वद्भावाऽ. भावादत्र दीघों न् । ऐयियत् (ई० ५१)-ईय् धातोः हेतुमण्णौ 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वाल्लुद्धि तिपि पाटि वृद्धौ च्लौ च्लेश्चडि तिप इकारलोपे ऐष्य इ अत्' इति स्थिते 'ईष्यते स्तृतीयस्येति वक्तव्यम्' इति वार्तिकेन तृतीयव्यञ्जनस्य तृतीयैकाचश्च द्विवं भवति । ततश्च तृतीयव्यञ्जनस्य द्वित्वपक्षे व्यञ्जनापेक्षया तृतीयव्यञ्जनं यकारस्तत्वहितस्य वि इत्येकाची द्वित्वे णिलोपे 'ऐध्यियत्' इति। तीतीयेकाचो द्वित्वपक्षे अत्र तृतीयैकाचोs- भावेन वार्तिकाप्रवृत्तौ 'अजादेद्वितीयस्य' इति 'ध्य' शब्दस्य द्वित्वे अभ्यासादिकार्य च कृते 'ऐर्षिष्यत्' इति । एवं च ऐश्यियत्' इति रूपसिद्धयर्थ वार्तिकम् । 'ऐर्षिष्यत्' इति तु अजादेद्वितीयस्य' इत्यनेनैव सिद्धमिति दिक् । इति ण्यन्तप्रकरणम् । --cuGHO00- अथ सन्नन्तप्रकरणम् धातोः इषु धातुका जो कर्म तद्बोधक और इष् धातुके समानकर्तृक अर्थात् इष् धातुका जो कर्ता वही कर्ता हो जिसका ऐसे धातुसे इच्छा अर्थमें सन् प्रत्यय हो, विकल्पसे । जैसे बालकः पठितुमिच्छति-पिपठिषति' । यहां इष् धातुका. कर्ता बालक है और वही बालक पठ धातु (पठितुम् ) का भी कर्ता है तथा इस ·मध्यकौमुदी रहस्यम् धातुका पठ् धातु ( पठितुम् ) कर्म भी है इस लिये पठ् धातु से सन् प्रत्यय हुआ। जिघत्सति ( ई० ४२, ४५, ४७)-अत्तुमिच्छतीत्यर्थे 'श्रद्' धातोः 'धातो: कर्मण:-'इति सनि 'लुङ्सनोस्' इति अदो घस्लादेशे अनुबन्धलोपे 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति इटो निषेधे ‘सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्याससकारस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इत्यभ्यासधकारस्य झत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति झस्य जत्वे 'सन्यतः' इत्यभ्यासाऽकारस्य इत्वे 'सः स्यार्धधातुके' इति सस्य तकारे 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि अनुबन्धलोपे 'श्रतो गुणै' इति पररूपे उक्तं रूपं निष्पन्नम् । चिकीर्षति ( ई० ४७ )-कर्तुमिच्छतीति विग्रहे कृधातोः 'धातोः कर्मणः-' इति सनि अनुबन्धलोपे 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इतीनिषेधे 'अज्मनगमा सनि' इति दीधैं 'इको झल' इति कित्वाद्गुणाऽभावे 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे रपरत्वे 'किर्स' इति स्थिते 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्यासरेफस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इति चुत्वे 'हलि च' इति दी. षत्वे 'सना- छन्ता धातवः' इति धातुत्वालटि तिपि शपि अनुबन्धलोपे पररूपे 'चिकीर्षति' इति जातम् । बुभूषति-भूधातोः इच्छार्थे सनि 'सनि ग्रहगुहोश्च' इति इण्डिषेधे 'इको माल' इति कित्त्वाद्गुणाऽभावे 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हस्वः' इत्यभ्यासो- करस्य ह्रस्वे 'अभ्यासे वर्च' इति अभ्यासभकारस्य बत्वे षत्वे 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वाजटि तिपि शपि अनुबन्धलोपे पररूपे 'बुभूषति' इति । जिघांसति ( ई. ५२) हन्तुमिच्छतीति विग्रहे हन्धातोः सनि 'अज्मन- गमा सनि' इति दी 'सन्यडोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे हलादिशेषे 'सन्यतः' इतीत्वे 'अभ्यासाच्च' इति कुत्वे 'नव' इत्यनुस्वारे 'जिघांस्' इति स्थिते 'सनाद्यन्ताः-- इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'जिघांसति' इति । जिघृक्षति (ई. ४६, ४९)-अहितुमिच्छति इति विग्रहे 'ग्रह' धातोः सनि. 'सनि प्रहगुहोश्च' इति इनिषेधे 'रुदविदमुष--' इति सनः कित्वात् 'अहिज्या' इति सम्प्रसारणे 'गृह स' इत्यवस्थायां हकारादिणः परस्य सस्य षत्वे प्राप्ते तम्प्रबाध्य हो ढः' इति हस्य ढत्वे 'एकाचोबश:-' इति भष्भावे 'कढोः कः सि' इति ढस्य कत्वे कात्परस्य सस्य षत्वे 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरतू' इत्यत्वे रपरत्वे ·समन्तप्रकरणम् हलादिशेषे 'अभ्यासे चर्च इति जत्वे 'सन्यतः' इतीत्वे 'सनाद्यन्ता:-' इति धातु- त्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'जिघृक्षति' इति । जुघुतति ( ई. ५१) गृहितुमिच्छतीति विग्रहे ऊकारेत्संज्ञकगृधातोः सनि 'हलन्ताच' इति सनः कित्वाद् गुणाऽभावे 'सनि ग्रहगुहोश्च' इति ऊदित्वात्प्राप्लेटो निषेधे 'गूद स' इति स्थिते दकारादिणः परस्य सस्य षत्वे प्राप्ते तम्प्रबाध्य हस्य ढस्वे 'एकाचः' इति गस्य भष्भावे 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'अभ्यासे चर्च' इति गस्य जत्वे 'षढोः कः सि' इति कत्वे षत्वे धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'जुधुक्षति' इति । जिगलिषति (ई. ४५)-गिलितुमिच्छतीति विग्रहे सनि द्वित्वे अभ्यासत्वे उरदत्वे हलादि शेषेगस्य अत्वे सन्यतः' इतीत्वे 'किरच पश्चभ्यः' इति इटि'सार्वधातु- कार्धधातुकयोः' इति गुरणे रपरत्वे 'अचि विभाषा' इति गिरतेः रेफस्य लत्वे सन्न- न्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपिपररूपे उक्तरूपं सिद्धम् । लत्वाऽभावपक्षे 'जिगरिषति' इति । 'वृतो वा' इति इटो दीर्घस्तु न, 'अनेटो दीर्घो नेष्टः' इति बार्तिकेन तनिषेधात् । दुषति-दिविषति ( ई. ५०,५२ )-दिव्यतुमिच्छतौति विग्नहे दिधातोः सनि 'सनीवन्त-' इति इटि अझलादित्वेन 'इको झल्' इत्यस्याप्रवृत्या कित्वऽभावे लघुपधगुणे 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे हस्वे च कृते 'सन्यतः' इति इत्वे सस्य षत्वे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शनि पररूपे 'दिदेविषति' इति । इडभावपचे च्वोः शुडनुनासिके च' इति वस्य ऊठि दकारादिकारस्य यणि 'यू स' इति स्थिते 'सन्योः' इत्यनेन 'यू' इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'अज्म- नगमा सनि' इति पर्यन्यवल्लक्षणप्रवृत्या दोघे षत्वे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'दियूषति' इति । ईसति ( ई. ४४,४९,५३)-आप्तुमिच्छत्तीति विग्रहे लुकारेत्संज्ञक 'आप' धातोः सनि ‘सन्योः' इति द्वित्वात् पूर्व 'पाब्ज्ञप्यधामीत्' इति ईत्वे ततो द्वित्वे अभ्यासत्वे 'अत्र लोपोऽभ्यासस्य' इति अभ्यासलोपे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'ईप्सति' इति । अर्दिधिषति (ई. ५०)-अपितुमिच्छतीति विग्रहे ऋधातोः सनि 'सनी- वन्तर्ध-' इति विभाषया इटि सनः सादित्वाभावात् ईत्वाभावे गुणे रपरत्वे 'अर्ध् इ स' इति स्थिते 'सन्योः' इति 'धिस्' इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे धस्य जश्त्वे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि षत्वे पररूपे 'अदिधिषति' इति ।

·DRA मध्यकौमुदी-रहस्यम् इसति ( ई. ५० )-ऋधेः सनि 'सनीवन्तर्धे'ति इडभावपक्षे 'श्राज्ञप्यधा- सीत्' इति ऋकारस्य ईत्वे रपरत्वे धस्य चत्वे 'नन्द्राः संयोगादयः' इति रेफवयित्वा 'अजादेद्वितीयस्य' इति 'स' इत्यस्य सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'अत्र लोपोऽ- भ्यासस्य इत्यभ्यासलोपे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'ईत्सति' इति । दिदभिषति (ई० ४८ )-दम्भितुमिच्छतीति विग्रहे सनि 'सनीवन्त-- इति इटि, इट्पक्षे सनी मलादित्वाभावेन कित्वाऽभावात् नलोपाभावे 'सन्योः' इति 'दम्भ' इत्यस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'सन्यतः' इत्यभ्यासस्य इत्वे सन्न न्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे षत्वे 'दिदम्भिषति' इति । इडभावपः-- 'धिप्सति-घीप्सति' इति । धिप्सति (ई. ४८)-दम्भितुमिच्छतीति विप्रहे सनि 'सनीवन्तर्ध-इति इड- भावे 'दम्भ इच्च' इति इत्वपक्षे 'दिम्भ स' इति स्थिते हलन्ताच' इत्यत्र हल्ग्रहणस्य जातिपरत्वेन कित्वात् मलोपे 'एकाचोवश:-' इति दस्य धत्वे भस्य चर्वेन पत्वे 'धिस्' इति सन्नन्तस्य द्वित्वे 'अत्र लोपोऽभ्यासस्य' इत्यभ्यासलोपे धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'धिप्सति' इति । ईत्वपते 'धीप्सति' इति । तितनिषति-तितांसति-तितंसति (ई. ४५)तनितुमिच्छतीति विग्रहे तनोतेः सनि 'तनिपतिदरिद्रातिभ्यः सनो वा इड् वाच्यः' इति वार्तिकेन इटि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'सन्यतः' इति इत्वे षत्वे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि उक्त रूप सिद्धम् । इडभावे तु 'तनोतेर्विभाषा' इत्युपधायाः दीर्षे द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे अभ्यासाकारस्य हस्वे 'सन्यतः' इति इत्वे नस्यानुस्वारे सन्नन्तस्य धातु- स्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'तितांसति' इति । दीर्धाऽभावे 'तितंसति' इति । जुगुप्सते ( ई. ४४ )--गुपेनिन्दायां 'गुप्तिकिझ्यः सन्' इति स्वार्थे सनि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे नस्य चुत्वे 'हलन्ताच' इति कित्वाद्गुणाऽभावे पूर्व- वत्सनः' इति आत्मनेपदे तलिटरेत्वे शपि पररूपे 'जुगुप्सते' इति । दीदांसति (ई० ४०)-दानेराजवेऽर्थे तस्मात् मानवधदानशानभ्यो दीर्घश्चाभ्या- सस्य इति स्वार्थे सनि द्वित्वादिकार्योत्तरमभ्यास्येकारस्य दीर्वं च कृते नस्यानु- स्वारे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'दीदांसति' इति । इति सन्नन्तप्रकरणम् ।

·अथ यङन्तप्रकरणम् अबोभूयिष्ट (ई० २४)-पुनः पुनरतिशयेन वा अभृत् इति विप्रहे भुधातोः धातो- रैकाचः-' इति यछि 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे 'गुणो यक्लुकोः' इति गुरणे 'अभ्यासे चर्च' इति भस्य बत्वे 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वाल्लुङि जित्वादा स्मनेपदे तप्रत्यये अटि च्लौ च्ले सिचि इटि अनुवन्धलोपे 'अतो लोपः' इत्यल्लोपे षत्वे ष्टुत्वे तत्सिद्धिः। वाव्रज्यते (ई० ४५, ४७)-कुटिलं व्रजतीति विग्रहे बधातोः 'नित्यं कौटिल्ये गतौ' इति यङि ‘सन्यकोः इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'दीर्थोऽकित:' इत्यभ्यासस्य दीर्घ ‘सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वालटि तप्रत्यये शपि अनुबन्धलोपे पररूपे टेरेत्वे उक्तं रूपं जातम् । वाब्रजाचक्र (ई. २७)-व्रज्धातोर्यङि द्वित्वे अभ्यासकार्ये 'दीघोऽकितः' इति दोघे 'सनाद्यन्ताः-' इति धातुत्वालिटि अनेकाच्त्वादाम्प्रत्यये वावज य आम् लिट् इति स्थिते 'श्रादेः परस्येति सहकारेण 'यस्य हलः' इति यलोपे 'श्रतो लोपः' इत्यल्लोपे 'आमः' इति लिटो लुकि लिट्परककुञोऽनुप्रयोगे 'वावज आम् कृ लिट्' इति स्थिते लिटों लस्थाने तप्रत्यये तस्य एशि 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति कृषी द्वित्वे अभ्यासकायें मस्यानुस्वारे परसवर्णे यणि 'वावजाञ्चके इति । चेक्रीयते ( ई० ४८)-पुनः पुनः करोतीति विग्रहे कृधातोर्यकि 'रोङ् ऋतः' इति रीकि 'सन्यडोः इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे ह्रस्वे चत्वं 'गुणो यङ्लुको इति गुणे 'सनाचन्ता धातवः' इति धातुत्वालटि यो विवादात्मनेपदे तकि टेरेत्वे शपि पररूपे 'चक्रीयते' इति । वरिवृत्यते ( ई० ४४, ५३ )-पुनः पुनः वर्तते इति विग्रहे वृत्धातोर्यकि 'द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यत्वे रपरे हलादिशेषे 'व वृत् य' इति जाते 'रीदुप.. घस्य च' इत्यभ्यासस्य रोगागमे धातुत्वालटि तप्रत्यये शपि पररूपे टेरेत्वे तत्सिद्धिः। नरीनृत्यते ( ई० ४७)-पुनः पुनरतिशयेन वा नृत्यतीति विग्रहे नृत्धातोः 'धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे या' इति यछि 'सन्यडोः' इति द्वित्वे अभ्या- सकार्य रीयदुपधस्य च' इति रीगागमे धातुत्वालटस्तप्रत्यये एत्वे शपि पररूपे "क्षुम्नादिषु च' इति णत्वनिषेधे तत्सिद्धिः।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् वरीत्रश्च्यते ( ई० ४५)--पुनः पुनः वृश्चतीति विग्रहे व्रश्वधातोः यति खित्वाद् 'अहिज्ये ति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे 'सन्योः' इति द्वित्वे उरदत्वे रपरत्वे हलादिशेषे 'रीगृत्वत इति वाच्यम्' इति अभ्यासस्य रोगागमे 'वरीवृश्च्य' इति यन्तस्य 'सनाद्यन्ता:-' इति धातुत्वालटि यो हित्वादात्मनेपदे तडि टेरेत्वे शपि पररूपे 'बीवश्च्यते' इति । चचूयते (ई० ५०)-पुनः पुनः चरतीति विप्रहे चर्धातोः यडि सन्योः' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'चरफलोच' इति नुकि 'नुगित्यनेन अनु- स्वारोपलक्ष्यते' 'सच पदान्तबद्वाच्यः' इत्युक्तत्वात् 'चा पदान्तस्य' इत्यनेन परसवर्णे 'उत्परस्यातः' इत्युत्वे 'हलि चेति दी यछन्तस्य धातुत्वाल्लटि डिवा- तडि टेरेत्वे शपि परस्पे 'चञ्चूर्यते' इति । परसवर्णाऽभावे 'चंचूर्यते' इति । जाप्यते (ई० ४१, ५२)--गर्हितं जपतीति विप्रहे जपधातोर्यङि द्वित्वे अभ्या- सत्ले हलादिशेषे 'जपजमदहदशभजपशाच' इति सूत्रेण अभ्यासस्य नुकि अनुस्वारे परसवर्ण यड्ढन्तस्य धातुत्वाल्लटिडित्वात् तडि टेरेत्वे शपि पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम्। जेगिल्यते ( ई० ४८)-गर्हित गिलतीति विग्रहे गृधातोर्यङि 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे रपरत्वे 'यो यति' इति रेफस्य लत्वे 'सन्यडोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे चुत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इति गुणे यङन्तत्य धातुत्वाल्लटि बित्वात्तति टेरेत्वे शपि पररूपे उक्तं रूपं जातम् । जेनीयते (ई० ४४ )-पुनः पुनरतिशयेन वा हन्तीति विग्रहे हन्धातो. यडि 'हन्तेहिंसायां यडि नोभावो वाच्यः' इति वार्तिकेन जीभावे ‘सन्यो।' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे हस्वे चुत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इति अभ्या- सस्य गुण धातुत्वाल्लटि हित्वात्तहि टेरेत्वे शपि पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । शाशय्यते--( ई० ४९ )--शोधातोर्यदि 'अयक्यि विति' इति अयजि- 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'दीर्घोऽकितः' इति दीर्धे यन्तस्य धातुत्वाल्लटि बित्वातलि टेरेत्वे शपि पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । चेकीयते ( ई० ४२) चाय् धातोर्यडि 'चायः को' इति क्यादेशे द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे चुत्वे गुणे तडि शपि टेरेत्वे पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । देष्मीयते (ई० ४६)-माधातोर्यहि ईनामोः' इति ईत्त्वे द्वित्वे अभ्या. सत्वे हस्वे हलादिशेषे 'अभ्यासे चर्च' इति जश्त्वे 'गुणो यङ्लुको' इति अभ्या- ·यङलुगन्तप्रकरणम् सल्य गुण यन्तस्य धातुत्वालटि डिवात्तडि टेरेत्वे शपि पररूपे 'देमीयते' इति । वनीवच्यते ( ई० ५१)-वञ्चुधातोर्यङि जित्वात् अनुनासिकलोपे 'सन्यको' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'नीरवधुसुध्वंसुद्मसुकसपतपस्कन्दाम्' इत्य- भ्यासस्य नौगागमे 'दीर्घोऽकितः' इत्यत्र 'अकित इत्युक्तत्वात् दीर्घाप्राप्त्या या न्तस्य धातुत्वालटि डिवात्तहि टेरेत्वे शपि पररूपे 'वनीवच्यते' इति । इति यन्तप्रकरणम्। अथ यङ्लुगन्तप्रकरणम् बोभवीति (ई० ४८)-भूधातोर्यद्धि योऽचि च' इति द्वित्वापेक्षया आदौ यो लुकि ततः प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद् ‘सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इत्यभ्यासोकारस्य गुणे 'अभ्यासे चर्च' इत्यभ्यासभकारस्य बकारे 'बोy इति, तस्माद्धातुत्वालटि तिपि शपि 'चरीतञ्च' इति यङलुगन्तस्यादादौ पाठाच्छयो लुकि 'यो वा' इति पाक्षिके ईडागमे अनुबन्धलोपे 'बोभूतु तेतिक्ते' इति छन्दसि निपातनात् 'भुसुवोस्तिति' इति गुणनिषेधस्य यलुकि भाषायामप्रवृत्या गुणेऽत्रादेशे 'बोभवीति' इति । ईडभावपचे गुणे बोभोति' इति भवति । बोभवाञ्चकार (ई० २३)-भूधातोर्यडि यो लुकि प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वात् 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इत्यभ्यासस्य गुणे 'अभ्यासे चर्च' इति भस्य बत्वे धातुत्वाल्लिटि 'कास्यनेकाच आम्बक्तव्यः' इत्यामि 'आमः' इति लिटो लुकि लिटपरककृमोऽनुप्रयोगे लिटः स्थाने तिपि णलि अनुबन्ध- लोपे गुरोऽवादेशे को द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यत्वे 'कुहोधुः' इति चुत्वे 'अचो ञ्णिति' इति वृद्धौ मस्यानुस्वारे परसवर्णे तत्सिद्धम् । अबोभूवीत् , अबोभोत् ( ई० ५२ )-भूधातोर्यङि यो लुकि प्रत्यय लक्षणेन यङन्तत्वात् 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इत्य- भ्यासगुणे जश्त्वे धातुत्वाल्लुङस्तिपि इकारलोपे अटि अनुबन्धलोपे च्लो च्लेः सिचि 'गातिस्थे ति सिचो लुकि 'यो वा' इति पाक्षिके ईटि गुणं बाधित्वा नित्यत्वाद् बुकि 'अबोभूवीत्' इति ईडभावपक्षे अचपरत्वाऽभावाद् वुगभावे गुणे 'अबोभोत्' इति च भवति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् ववृतीति-रिवृतीति-वरीवृतीति ( ई० ४२, ५३)-'वृतु वर्तने' इत्य- स्माद्धातोङि 'युडोऽचि च' इति तस्य लुकि 'सन्योः' इति द्वित्वेऽभ्यासत्वे उर- दत्त्वे हलादिशेषे 'रुप्रिकौ च लुकि' इति समागमे प्रत्ययलक्षयोन 'सनाद्यन्ता' इति धातुत्वालटि तिपि शपि 'वरीतं च इत्यदादौ पाठेन अदादित्वात् शपो लुकि यो वा' इति ईटि 'वर्धतीति' इति रुकागमप रूपम् । 'रिग' पचे वरिवृतीति' इति । 'रीक्' पढे 'वरीवृतीति' इति । ईडागमाभावपक्षे 'तु पुगन्त-' इति गुणे उपरत्वे 'वर्ति-परिवर्ति-वरीवति' इति । अवर्वाः ( ई० ४२, ४४, ४९ )-वृधातोर्यङि यो लुकि ' सन्यडोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे उरदत्वे रपरत्वे हलादिशेषे धातुत्वालकि सिपि अडागमे 'चर्क रीतं चेत्यदादौ पाठात् शपो लुकि गुणे रपरत्वे 'अवर्वत् स्' इति स्थिते जश्त्वे 'दश्च' इति दकारस्य रुत्वे 'रो रि' इति पूर्व रेफल्य लोपे 'लोपे पूर्वस्य इति दीर्घ हलङयादिना सिपो लोपे रेफस्य विसर्गे 'अवाः' इति । रिक्पक्षे 'अवरिवाः' एवं रोक् पचे 'अवरीचाः' इति । अचाकरः ( ई० ५१)- विक्षेपे' इत्यस्माद्धातोर्यडि यो लुकि द्वित्ले अभ्यासत्वे उरदत्वे हलादिशेषे चुत्वे 'दीर्घोऽकितः' इत्यभ्यासस्य दी धातुत्वालाकि मौ झर्जुसि अढागमे गुणै रपरत्वे 'चर्करीतं च' इत्यदादौ पाठात् शपो लुकि सस्य रुत्वे विसर्गे 'अचाकरः' इति । अत्र 'ऋतश्चेति रुगाद्यागमस्तु न, तपरत्व- निर्देशात् । अचाकारीत् ( ई० ४१ )-कृधातोर्यङि यो लुकि द्वित्वे अभ्यासत्वे तर. दत्वे हलादिशेषे 'अभ्यासे चर्च' इति चुत्वे 'दीर्घोऽकितः' इत्यभ्यासस्य दीर्धे धातु- त्वाल्लुङि तिपि अडागमे तिप इकारलोपे च्लौ च्लेः सिचि 'सिचि बृद्धिः परस्मै- पदेषु' इति वृद्धौ रपरत्वे सस्य इटि 'अस्ति सिचः-' इति तस्य ईटि 'इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीर्घ 'अचाकारीत्' इति । इति यङ्लुगन्तप्रकरणम् ।

·अथ नामधातुप्रकरणम् पुत्रीयति ( ई० ४५, ५३) आत्मनः पुत्रमिच्छतीति विग्रहे 'पुत्र अम्" इति सुबन्तात् 'सुप श्रात्मनः क्यच्' इति क्यचि अनुबन्धलोपे 'सनाचन्ता धातवः' इति 'पुत्र अम् य' इत्यस्य धातुसंज्ञायां 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति अमो लुकि 'क्यचि च' इति अकारस्य ईत्वे 'पुत्रीय' इति, तस्माद्धातुवालटि तिपि शपि पर 'पुत्रीयति' इति निष्पनम् । राजीयति (ई० ४७ )-राजानमिच्छति' इति विद्महे द्वितीयान्ताद् राज- छब्दादिच्छार्थे क्यचिधातुत्वात् सुपो लुकि 'नः क्ये' इति सूत्रेण 'राजान्' इत्यस्य पदत्वात् 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे 'क्यचि च' इतीत्वे 'राजीय' इति, तस्माद्धातुलालटि तिपि शपि अनुबन्धलोपे पररूपे 'राजीयति' इति जातम् समिधिता ( ई० ५०, ५२ )-समिमिच्छतीति विग्नहे द्वितीयान्तात् स मित् शब्दात् क्यचि धातुत्वात्सुब्लुकि 'नः क्ये' इति नान्तस्यैव पदत्वनियमात् पदत्वाऽभावेन जश्वाऽभावे धातुत्वालुटि लुटस्तिबादिकार्ये 'समिध्य ता' इति दशायाम् इटि 'क्यस्य विभाषा' इति यलोपे 'अतो लोपः' इत्यल्लोपे अल्लोपस्य स्थानिवत्वाद् लघूपधगुणाऽभावे 'समिधिता' इति। यलोपाऽभापपरे 'समिध्यिता" इति च भवति। राजानति ( ई० ४९, ५३)-राजा-इव-आचरतीति विग्रहे 'सर्वप्रातिपदि- केभ्यः' इति क्विपि सर्वोपहारे धातुत्वाल्लटस्तिपि शपि 'अनुनासिकस्य-' इति दी तसिद्धिः। ओजायते ( ई० ५०)-ओजस्वीव आचरतीति विग्रहे प्रोजशब्दात क्यछि सुब्लुकि सनाद्यन्ताः-' इति धातुत्वाल्लटि हित्वात् तङि टेरेत्वे 'ओजसोऽ- प्सरसो नित्यमितरेषां विभाषया' इति वार्तिकेन सकारस्थ नित्ये लोपे 'अकृत्सार्वधातु- कयोर्दीर्घः' इति दीधै शपि पररूपे 'श्रोजायते' इति । विद्वायते (ई० ४२)-विद्वानिव आचरतीति विप्रहे क्यङि सुब्लुकि धातु- वालटि डित्वात्तद्धि टेरेत्वे 'ओजसोऽप्सरसो-' इति वार्तिकेन विभाषया सलोपे 'अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः' इति दीर्धे शपि पररूपे 'विद्वायते' इति । पक्षे 'विद्व- स्यते इति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् लोहितायते (ई० ४४)-अलोहितो लोहितो भवतीति विग्रहे लोहितादिडा- उभ्यः क्यष्' इति क्यषि सुब्लुकि 'वा क्यषः' इति परस्मैपदाभावपक्षे तछि टेरेत्वे 'अकृत्सार्वधातुकथोर्दीर्घः' इति दीर्घ शपि पररूपे 'लोहितायते' इति । कष्टायते ( ई० ४४ )-कष्टाय क्रमते-कष्टायते, पापं कर्तुमुत्यहते इत्यर्थः । अत्र 'कष्टाय क्रमणे" इति सूत्रेण चतुर्थ्यन्तात् कष्टशब्दात् उत्साहेर्थे क्यङि धातु. सात् सुपो लुकि बिलादात्मनेपदे तडि टेरेत्वे 'अकृत्सार्वधातुकयोधः' इति दीर्चे शपि पररूपे कष्टायते' इति । रोमन्थायते ( ई० ४१, ४५, ४६ )-रोमन्थं वर्तयतीति विप्रहे 'कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः' इति सूत्रेण कर्मीभूतात् रोमन्थराब्दात् क्यङि सुब्लुकि 'सनाद्यन्ताः-' इति धातुत्वाल्लटि कित्वादात्मनेपदे तकि टेरेत्वे 'अकृत्सार्वधातुकयो- दीर्घः' इति दीर्घे शपि पररूपे रोमन्थायते' इति । वाष्पायते ( ई० ५२ ) वाष्पमुद्रमतीति विग्रहे 'वाष्पोष्मभ्यामुद्वमने इति क्यछि सुब्लोपे धातुत्वाल्लटि तडि टेरेत्वे 'अकृत्सार्च-' इति दीर्धे शपि पररूपे उक्त रूपं सिद्धम् । शब्दायते ( ई० ४७ )--शब्दं करोतीति विग्रहे 'शब्दवैरकलहाम्रकण्वमे- घेभ्यः करणे इति क्यङि सुब्लुकि धातुत्वाल्लटि तङि टेरेत्वे 'अकृत्सा-' इति दीर्धे शपि पररूपे उक्तं रूपं निष्पन्नम् । सुदिनायते (ई० ४४)--सुदिनं करोतीत्यर्थे 'सुदिनदुर्दिननीहारेभ्येश्च' इति क्याङ सुब्लुकि लटि तकि 'अकृत्सार्व-' इति दीर्घ शपि पररूपे टेरेत्वे 'सुदि- नायते' इति । नोहारायते (ई० ४५) नीहारं करोति इत्यर्थे 'सुदिनदुर्दिननीहारेभ्येच' इति क्यङि सुब्लुकि लटि तङि टेरेत्वे दी शपि पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । अपीपटत् (ई० ४८)-पटुमाचष्टे इति विग्रहे 'प्रातिपदिकार्थधात्वर्थे बहुल- मिष्टवञ्च' इति कर्मीभूतात्पटुशब्दात् णिचि सुब्लुकि इष्टवद्भावेन पूर्व टिलोपे प्राप्ते तम्प्रबाध्य परत्वात् वृद्धौ सत्यां टिलोपे 'सनाद्यन्ताः-' इति धातुत्वाल्लुहि तिपि अडागमे तिप इकारलोपे च्लो 'णिश्रि-' इति चलेश्वहि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'सन्वल्लघुनि-' इति सन्वद्भावे 'सन्यतः' इति इत्वे 'दीर्थों लघोः' इति दीधैं और- निटि' इति णिलोपे 'पीपटत्' इति ।

·आत्मनेपदप्रकरणम् 'जो चछि-' इत्यत्र भाष्ये तु 'वृद्धोपो वलीयान् इत्युक्तम्, तथा च वृद्धः प्राग टेः ( उकारस्य ) लोपे अग्लोपित्वात् सन्बद्भावाभावेन इत्याप्राप्तया "अप- पटत्' इति । उत्पुच्छयते ( ई० ५१, ५३)-कर्मीभूतात् उत्पूर्वकत्पुच्छशब्दात् 'पुच्छ- भाण्डचीवराण्णिा' इति सूत्रस्थ 'पुच्छादुदसने व्यसने पर्यवसने च' इति वार्तिकेन गिकि सुब्लुकि इष्टवडावेन टिलोपे धातुत्वाल्लटि ङित्वात्तङि टेरेत्वे शपि गुण प्रया- देश पररूपे 'उत्पुच्छयते' इति । मुण्डयति ( ई० ४४ )-मुण्डं करोतीति विग्रहे कर्मीभूतात् मुण्डशब्दात् 'मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणव्रतवस्त्रहलकलकृततस्तेभ्यो णिच्' इति णिचि सुब्लुकि इष्ट. वद्धावेन टिलोपे धातुत्वालटि तिपि शपि गुणेऽयादेशे 'मुण्डयति' इति । हलयति ( ई० ४९ )-'महद्धल हलिः' हलिं गृह्णातीति विग्रहे 'हल्यादिभ्यो अहणे' इति वार्तिकेन कर्मीभूतात् हलिशब्दात् णिचि 'हलिकल्योरदन्तत्वं च निपा- स्यते इति वार्तिकेन निपातनात् इकाकारस्य प्रकारे इष्टवत्वेन टेलोपे धातुलाल्लटि तिपि शपि गुण अयादेशे पररूपे 'हलयति' इति । निपातनफलं तु अजहलत्' इत्यादौ 'अग्लोपित्वात् सन्वद्भावदीघौं नेति बोध्यम् । कलयति ( ई० ५०) कलिं गृह्णाति-कलयति । साधनप्रकारन्तु पूर्ववत् । वितूस्तयति (ई० ४०)-तूस्तानि विहन्ति-वितूस्तयति । तूस्तं केशा इत्येके । जटीभूताः केशा इत्यन्ये । पापमित्यपरे । विर्वकात् कर्मीभूतात् तूस्तैति प्राति- पदिकात् 'मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणव्रतवनहलकलकृततूस्तेभ्यो णिच् इति णिचि इष्टवत्वादिलोपे धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुण अयादेशे पररूपे 'वितूस्तयति इति । इति नामधातुप्रकरणम्। . अथ आत्मनेपदप्रकरणम् व्यतिलुनीते ( ई० ५०)-अत्र 'कर्तरि कर्मव्यतिहारे इत्यनेन अात्मनेपद भवति । अन्यस्य योग्य लवनमन्यः करोतीत्यर्थः । विजयते (ई० ४९ )-विपूर्वकात् 'जि' धातोः 'विपराभ्यां जे.' इत्यनेन श्रात्मनेपदे लडादिकाय विजयते' इति भवति । पराजयते (ई० ५३ )-'विपराभ्यां जेः' इत्यनेनात्र आत्मनेपदं भवति ।

·११२ मध्यकौमुदी-रहस्यम् अध्ययनाय क्रमते (ई० ४४)-वृत्तिसन्तायनेषु नमः' इत्यनेनात्र आत्म- नेपदं सिद्धं भवति । प्रक्रमते (ई० ४४)-प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्' इत्यनेनान प्रात्मनेपदं भवति। शतमपजानीते (ई० ५२)-अपह्नवे ज्ञः' इत्यनेनात्र आत्मनेपदं सिद्धयति । सन्तिष्ठते (ई० ४८ )-'समवपरिभ्यः स्थः' इत्यनेतात्र अात्मनेपदं सिद्ध बोध्यम् । संशय्यकर्णादिषु तिष्ठते यः ( ई० ४४ )-पत्र 'प्रकाशनस्थेयाख्ययोच' इत्यनेन आत्मनेपदं भवति । मुक्तावृत्तिष्ठते (ई० ५१)-उदोऽनूर्वकर्मणि' इत्यनेनात्र आत्मनेपद बोध्यम् । उत्तपते (ई० ४४)-उद्विभ्यां तपः' इत्यनेनात्र आत्मनेपदव्यवस्था बोध्या। आयच्छते ( ई० ५०)-प्राडो यमहनः' इति सूत्रेणात्र प्रात्मनेपदं भवति। आवधिष्ट-आहत-श्राङ्पूर्वाद्धन्धातोः 'श्राडो यम हनः' इत्यात्मनेपदे लुकि तरि टेरेत्वे च्लो सिचि इटि 'आत्मनेपदेवन्यतरस्याम्' इति पाक्षिके हनो वधा- देश 'उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोगे प्रत्यये चिकिर्षिते पृथक्रियते' इति नियमेन 'श्राङः पृथक्करणात् वधशब्दात् प्रागटि सवर्णदीधैं षत्वे ष्टुत्वे 'श्राव- विष्ट' इति। वधादेशाभावपक्षे तद्धि च्लो सिचि हनः : सिच्' इति सिचः कित्वात् 'अनुदात्तोपदेश-' इति नलोपे 'ह्रस्वादशात्' इति सिचो लोपे अटि दीर्धे 'आहत' इति । उदायत ( ई० ४२)-उद् श्राङ् पूर्वात् यम्धातो डि 'पाको यमहनः' इत्यात्मनेपदे तङि च्लो सिचि “यमो गन्धने' इति सिचः कित्वात् 'अनुदात्तोपदेश-' इति नलोपे 'उपसर्गसमानाकारम्-' इति उदः पृथक्करणात् यमः प्रागटि सवर्ण- दीर्घ 'हस्वादङ्गात्' इति सिचो लोपे 'उदायत' इति । सङ्गच्छते ( ई० ४९, ५२) सम्पूर्वकात्गम्धातोर्लटि ‘समो गम्वृच्छि- भ्याम्' इत्यात्मनेपदे तङि टेरेत्वे शपि 'इषुयमियमां छः' इति छादेशे तुकि धुत्वे जश्त्वे चवं अनुस्वारे परसवणे ‘सङ्गच्छते' इति । सङ्गसीष्ट-सङ्गसीष्ट (ई० ४६)-सम्पूर्वाद्गम्धातोलिङि ‘समो गम्वृच्छि- भ्याम्' इत्यात्मनेपदे ताकि सीयुटि सुट तिथो' इति सुटि 'वागमः' इति लिक कित्वेन ·आत्मनेपदप्रकरणम् ३. 'मेघो 'अनुदात्तोपदेश-' इति गमो मस्य लोपे षत्वे टुत्वे अनुस्वारे परसवर्णे ‘सकसीष्ट' इति । कित्वाऽभावपक्षे मस्यानुस्वारे 'सझंसीष्ट' इति । धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् ! प्रसिद्धरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया। अत्र (१) धातोरान्तरेवृत्तेः, (२) धात्वर्थेनोपसंग्रहात् , (३) प्रसिद्धः, (४) अवि- वक्षातः, इति वाक्यचतुष्टयम् । अकर्मिका क्रियेति सर्वत्र सम्बध्यते । प्रत्येकमुदाहरण यथा--१. 'नदी वहति' इति । अत्र प्रापणार्थकस्य सकर्मकस्य वहेः स्यन्दनरूपेऽ. र्थान्तरे वर्तमानत्वात् अकर्मकत्वम् । २. 'जीवति' इति। अत्र प्राणरूपकर्मणो धात्व- थेन = प्राणधारणरूपेण, उपसंग्रहात्-अन्तर्भावात, जीवतेरकर्मकता । वर्षति' इति । अत्र वर्षणकर्मणो जलस्य प्रसिद्धत्वाद् वर्षतेरकर्मकत्वम् । ४. 'हितान्न यः संशृणुते स किं प्रभुः' (ई० ४५) इति । (हितात् = हितपुरुषात्, यः, न संश णुते = स्वहितं न संशृणुते स किं प्रभुः = कुत्सितो राजेत्यर्थः ) अत्र स्वहितस्य वस्तुतः कर्मत्वेऽपि तदविवक्षयाऽकर्मकत्वम् । कृष्णश्चाणूरमाह्वयते ( ई० ४१)-स्पीयामाः' इत्यनेनात्र आत्मने- पदं भवति। रथेन सञ्चरते ( ई० ५१)-अत्र 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्यनेन आत्मने- पदं भवति । भार्यामुपयच्छते ( ई० ५३ )-उपाद्यमः स्वकरणे' इत्यनेनात्र अात्मने- पदं सिद्धम् । उपायत ( ई० ४२, ४६ )-उप-प्राङ्-पूर्वकात् यम्धातो डि 'उपायमः स्वकरणे' इत्यात्मनेपदे तकि 'उपसर्गसमानाकारम्--' इति आङः पृथक्करणात यमः प्रागटि सवर्णदीधै च्लो सिवि विभाषोपयमे' इति सिचः कित्वात् 'अनुदात्तोपदेश' इति मलोपे 'ह्रस्वादङ्गात्' इति सिज्लोपे 'उप आयत' इति स्थिते सवर्णदी) 'उपायत' इति । दास्या संयच्छते-अत्र 'अशिष्टव्यवहारे दाणः प्रयोगे चतुर्थ्यर्थे तृतीया' इति वार्तिकेन 'दास्या' इत्यत्र चतुर्थ्यर्थे तृतीया। ततश्च दास्येति तृतायान्तयुक्तात्सम्पूर्व- काद् दाण्धातोः 'दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे' इत्यात्मनेपदे लडादिकार्ये तसिद्धिः । निविविक्षते-निपूर्वकाद् विश्धातोः सनि हलन्ताच्च' इति सनः कित्वाद्गुः गाऽभावे सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे. 'ब्रश्चेति षत्वे - षस्य कत्वे दम०र० ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् सनः सस्य चत्वे 'निविविक्ष' इति सान्तस्य धातुसंज्ञायां पूर्ववत्सनः' इत्यात्मनेपदे लटस्तप्रत्यये शपि पररूपे टेरेत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । एधोदकस्योपस्कुरुते--अत्र 'गन्धनाऽवक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथ- नोपयोगेषु कृजः' इति सूत्रेण प्रतियत्नेऽर्थे आत्मनेपदं भवतीति विशेषः । प्रतियत्नः गुशाधानम् । 'अबोदैधौद्मप्रश्रथहिमश्रथाः' इति सूत्रे निपातितः एधशब्दोऽदन्तः । एधश्च उदकं चेति एधोदकं तस्य = एधोदकस्य, उपस्कुरते = गुणमाधत्ते इत्यर्थः । इति आत्मनेपदप्रकरणम् । - अथ परस्मैपदप्रकरणम् प्रवहति (ई० ४६)-प्रोपसर्गात् 'बधातोः 'प्राद्वहः' इति परस्मैपदत्वा. ल्लटः स्थाने तिबादिकार्य तत्सिद्धिः । विरमति (ई० ४८)-चीत्युपसर्गात् रम्धातोः 'व्यापरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदत्वाल्लटस्तिपि शपि 'विरमति इति । उपरमति (ई. ४५)-अत्र उपाच' इत्यनेन परस्मैपदं भवति । बोधयति ( ई. ४१,४४)-बुधयुधनशजनेअनुसुभ्यो णैः' इत्यनेनात्र पर- स्मैपदं भवति । अध्यापयति ( ई. ५०)-अधिपूर्वादिङः णौ 'क्रीजीनां णौ' इत्यात्वे यणि युकि 'अध्यापि' इति जाते 'बुधयुध-' इति परस्मैपदै लटि तिपि शपि गुणे श्रयादेशे पररूपे 'अध्यापयति' इति । अध्यजीगपत् (ई. ४६ )-अधिपूर्वादिङः णौ 'बुधयुधनशजनेद्रुभ्यो सौः' इति परस्मैपदे लुछि तिपि अडागमे तिप इकारलोपे यणि 'गौ च सश्चकोः' इति विभाषया इडो गाडादेशे पुकि 'अध्य गापि त्' इति जाते च्लो 'णिधि-' इति च्ले- श्वङि 'गौ चड्युपधाया हस्वः' इति ह्रस्वे ‘सन्यडोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादि शेषे 'अभ्यासे चर्च' इति जश्त्वे 'सन्यतः' इति इत्वे 'दीर्थोऽकितः' इति दीधै 'गौर- निटि' इति णिलोपे 'अध्यजीगपत्' इति । अध्यापिपत् (ई ४६)-ौ च संश्चडीः' इति विकल्पपक्षे अधिपूर्वादिङः गौ 'बुधयुध-' इति परस्मैपदे लुङि तिपि तिप इकार लोपे च्लो 'णिश्रि-' इति च्ले- श्वजि 'अधि इ इ अत्' इति स्थिते 'क्रीजीनां णौ' इत्यात्वे पुकि आटि वृद्धौ यणि 'अन्यतः' इति पिशब्दस्य द्वित्वे ग्रेोपे 'अध्यापिपत्' इति ।

·भावकर्मप्रकरणम् निगारयति (ई. ५३ )-अत्र 'निगरणचलनार्थेभ्यश्च' इति परस्मैपदं भवति । चलयति (इ. ४९)-'निगरणचलनार्थेभ्यश्च' इत्यनेनात्र परस्पद सिद्धम् । पाययते (ई. ५१ )-पाधातोणिचि आदन्तात् युकि 'अणावकर्मकाचित्तव- कर्तृकात्' इति प्राप्तं परस्मैपदं न पादभ्यायमाङयसपरिमुहरुचिनृतिवदवसः' इत्य- नेन निषेधे तहि टेरेत्वे शापि गुणे अयादेशे पूर्वरूपे 'पाययते' इति । दमयते (ई. ४०) दम् धातोणिचि उपधावृद्धौ ‘अणावकर्मकात्-' इति प्राप्तं परस्मैपदं न पादम्याङ्-' इति निषेधे लटि तङि टेरेत्वे शपि गुणेऽयादेशे पूर्व- रूपे 'दमयते' इति । नर्तयते ( ई. ४४ )-नृत् धातोणिचि लघुपधगुणे रपरत्वे 'अणावकर्तृकात्-' इति प्राप्त परस्मैपद 'न पादम्बाङ्-' इति निषेधे लटि तजि टेरेत्वे सपि गुणेऽयादेश "नर्तयते इति । इति परस्मैपदप्रकरणम् । अथ भावकर्मप्रकरणम् भाविता(ई० २५)-भूधातोलुटि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे लुटस्तप्रत्यये तासि डादेशे डित्वसामर्थ्यादभस्याऽपि टेलोपे 'स्यसिसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽ- जमनग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च' इति चिण्वद्भावे इटि च कृते चिवदावाद् वृद्धौ आवादेशे 'भाविता' इति । चिण्वदभावपक्षे इटि गुणे अवादेशे भवितेति । प्यन्तात 'भावि' इत्यस्मात् कर्मणि प्रत्ययेऽपि भाविता' इति भवति । तत्र चिण्वद्भावे इटि च कृते तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वागिणलोप इति विशेषः । अत्र चिण्वदभावपक्षे इटि गुणै अयादेशे 'भावयिता' इति बोध्यम् । भाविषीष्ट (ई० २६)-भूधातोराशीलिङि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदत्वाल्लिक- स्तप्रत्यये सीयुटि सुटि यलोपे 'स्यसिचसीयुट्तासिषु' इति चिण्वद्भावे इटि व कृते वृद्धौ अावादेशे उभयोः सकारयोः षत्वेष्टुवे 'भाविषीष्ट' इति । चिण्वदभावे तु 'भविषीष्ट' इति । अत्र गुणावादेशौ इति विशेषः । ण्यन्तात् 'भावि' इत्यस्मात् कर्मणि प्रत्ययेऽपि 'भाविषोष्ट' भावयिषीष्ट' इति भवति । अत्र विण्वद्भावे इटि च कृते तस्या- भीयत्वेन प्रसिद्धत्वाणिलोपो भवति, चिण्वदभावे तु इटि कृते गुणायादेशौ भवतः । इति विशेष ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् अभावि ( ई० ४८) भूधातोर्भावे लुबि ‘भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे लुबस्त- प्रत्यो अटि च्लो 'चिण भावकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि वृद्धौ प्रावादेशे 'चिणो लुक् इति तलोपे 'अभावि' इति । अनुभूयते ( ई. ५२)-उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्रनीयते इति स्मरणा- दन अकर्मकोऽपि भूधातुः उपसर्गवशात् सकर्मकः इति विशेषः । भाव्यते-भूधातोणिचि वृद्धौ आवादेशे भावि' इति । तस्मात् कर्मणि लटि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे 'सार्चधातुके यकि' इति यकि 'पर- निटि' इति णिलोपे 'भाव्यते इति । बुभूध्यते (ई० २४)--सन्नन्तात् 'बुभूष' इत्यस्माद्धातोर्भावे लाट 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदत्वाल्लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे सार्वधातुके यक्' इति यकि 'अतो लोपः' इति सनोऽकारस्य लोपे 'बुभूष्यते' इति । बोभूय्यते (ई० २६)-यन्ताद्धातो वे लटि ‘भावकर्मणोः' इत्या- त्मनेपदत्वाल्लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे 'सार्वधातुके यक्' इति यकि 'अतो लोपः' इति योऽकारस्य लोपे 'बोभूय्यते' इति । अस्तावि-टु' इत्यत्र षस्य सत्वे टुत्वनिवृत्तौ 'स्तु' इति। तस्मात् कर्मणि लुकि 'भावकर्मणो' इत्यात्मनेपदत्त्वाल्लुस्तप्रत्यये अटि च्लो 'चिण भाचकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि वृद्धौ आवादेशे 'चिणो लुक्' इति तस्य लुकि 'अस्तावि' इति आरिता ( ई० २५)-ऋधातो; कर्मणि लुटि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपद वाल्लुटः स्थाने तप्रत्यये तासि ‘स्यसिच्' इति चिण्वदिटि चिण्वद्भावाद् 'अची डिजति' इति वृद्धौ रपरत्वे तस्य डादेशे डिवादभस्यापि टेलोपे 'आरिता' इति । चिण्वदिडभावपक्षे गुणे 'अ' इति । तायते ( ई. ४२,४४,५०) तन्धातोः कर्मणि लटस्तप्रत्यये यकि 'तनोते. यकि' इत्यात्वे सवर्णदीधै 'तायते' इति । आत्वाऽभावपक्षे तन्यते इति । अन्वतप्त (ई० २४)-अनु' पूर्वात् तपधातोः कर्मणि लुङस्तप्रत्यये अष्टि यणि तो चिण भावकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि प्राप्त 'तपोऽनुतापे च' इति तनिषेधे च्लेः सिचि 'झलो मलि' इति सलोपे 'अन्वतप्त' पापेनेति शेषः । पापेनेति कर्तरि तृतीया । ननु अनुपूर्वस्य तपेः पश्चात्तापार्थकत्वे असंगतिः, नहि पापस्य सूर्यादिवत्तपनशक्तिरस्ति, शोकार्थकत्वे तु अकर्मकत्वापत्या कर्मणि लकार एव न स्यादिति चेन्न, अनुपूर्वकस्य तपधातोः उपसर्गवशात् अभिहननार्थके प्रवर्तमानत्वेन सकर्मकत्वस्य जागरूकत्वात् । .

·कर्मकर्तृप्रकरणम् अकामि ( ई. ४६ ) कम्धातोणिचि 'नोदात्तोपदेशस्य-' इति प्राप्तमुपधावृद्धि- निषेधम् 'अनाचमिकमिवमीनामिति वक्तव्यम्' इति निषेधात् उपधादौ लुङि तङि अटि च्लो च्लेश्चिणि 'चिणो लुक' इति तलोपे 'अकामि' इति । अभाजि ( ई. ४४ ) मधातोः कर्मणि आत्मनेपदे लुस्तप्रत्यये अटि नौ 'चिण भावकर्मणोः' इति चले श्चणि 'भश्च चिणि' इति पाक्षिके नलोपे अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘चिणो लुक्' इति तलोपे 'अभाजि' इति । पक्षे 'अभन्जि' इति । अलम्भि (ई. ४१,५१,५३ )-लभधातोः कर्मणि आत्मनेपदै सुस्तप्रत्यये अटि च्लो 'विण भावकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि 'चिणो लुक्' इति तलोपे 'विभाषा चिण्णमुलोः' इति नुमि अनुस्वारे परसवर्णे 'अलम्भि' इति । नुमोऽभावे उपधावृद्धी 'अलाभि' इति । इति भावकर्मप्रकरणम् । अथ कर्मकर्तृप्रकरणम् पच्यते फलम् (ई० २६)-रामः फलं परतीत्यत्र रामस्य कर्तृत्वेन अविवक्षायां फलरूपस्य कर्मण एवं कर्तृत्वेन विवक्षायां 'प' धातोरकर्मकस्वात् कर्तरि लटि लटा कर्तुशक्तत्वात् प्रथमायां 'कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः' इति फलस्य कर्तुः कर्मवद्भावात् 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे 'सार्वधातुके यक् इति यकि 'पच्यते फलम्' इति सिद्धम् । चिकीर्षते कटः ( ई० ५१)-स्वयमेव इच्छाविषय इत्यर्थः । अत्र कृधातोः किरादिगणपठितत्वात् 'भूषावाविनां किरादीनां सन्नन्तानां च यकचिणौ चिवदिट् च नेति वक्तव्यम्' इति वार्तिकेन कर्मकर्तर्यपि यनिषेधात् कृधातोः सनि इत्वे रपरत्वे दीर्घ द्वित्वादिकार्ये षत्वे तडि टेरेत्वे शपि पररूपे 'चिकीर्णते' इति । तप्यते तपस्तापसः (ई० ४९, ५३ )-अत्र तपिरर्चनार्थः प्रजापत्यादि कृच्छ्रयात्मकं तपः सम्पादयतीत्यर्थः । सम्पादनस्यात्मकर्तस्थत्वात् तपोरुपकर्मस्थ- स्वाऽभावात् 'कर्मवत्-' इत्यप्राप्त 'तपस्तपः कर्मकस्यैव' इत्यनेन कर्मवत्वं विधीयते । तेन यगात्मनेपदादि सिद्धयति । उत्तपति सुवर्णम् (ई० ४५)-अत्र तपः कर्मकत्वाऽभावात् 'तपस्तपः कर्मक- स्यैव' इत्यनेन कर्मत्वं न भवति ।

·७ मध्यकौमुदी रहस्यम् गौः पयो दुग्धे ( ई० ४६, ४८, ५२ )ौः स्वयमेव पयः उत्सुजतीत्यर्थः । अत्र 'दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम्' इत्यनेन कर्मकर्तुभूतायां गवि सत्या दुधातोर्लटि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे तङि टेरेत्वे 'न दुहस्नुनमा यक्षिणी इति यनिषेधे शपि 'अदिप्रतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'झषस्तथोः- इति धत्वे वाहह-' इति धत्वे जश्त्वे 'दुग्धे' इति । उदुम्बरः फलं पच्यते ( ई० ४५, ५०)-उदुम्बरो बृक्षः स्वयमेव काल- विशेषमनपेक्ष्य फल पक्वाश्रयं करोतीत्यर्थः । अत्र 'दुहिपच्योबहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम्' इत्यनेन कर्तुः कर्मवद्भावे सति 'पच्यते' इत्यत्र यगादि सिद्धयति । इति कर्मकर्तृप्रकरणम् । . MOOLGHLI D. अथ लकारार्थप्रकरणम् स्मरसि कृष्ण वने वत्स्यामः तत्र गाश्चारयिष्यामः (ई० ४१)-पूर्व बने अवसाम, तत्र वने गाः अचारयाम, इति यत् तत् हे कृष्ण स्मरसोत्यर्थः । अत्री- भयत्र लद्धि प्राप्ते तम्प्रवाध्य 'विभाषा साकाः' इत्यनेन विभाषया लुट् । पक्षे लु। जगाम किम् ? (ई० ५३)-अत्र 'प्रश्ने चासन्नकाले' इति सूत्रेण लिड- विषये ललिटी स्तः । तेन पक्षे 'अगच्छत् किम् ?' इत्यपि भवति । यजतिस्म युधिष्ठिरः (ई० ४८, ५२) अत्र 'लट् स्मे' इति सूत्रेण यज्धातोः लिविषये लट् भवति । वसन्तीह पुरा छात्राः ( ई० ४६, ५१)-अत्र 'वसन्ति' इत्यत्र 'पुरिलुङ चाऽस्मे' इति सूत्रेण पुरायोगे लट् । लडभावे 'वात्सुः' 'अवसन्' 'ऊषुः' । इति । यावद् भुङ्क्ते, पुरा भुङ्क्ते ( ई० ४४, ४९ )-'अत्रोभयत्र ‘यावत् पुरा- निपातयोर्लट्' इति सूत्रेण लट् भवति । कदागमिष्यसि ! एष गच्छामि-कदागमिष्यसीति प्रश्ने एष गच्छामीत्यु- तरम् । अत्र भूधातोः भविष्यति लुटि प्राप्ते तम्प्रबाध्य वर्तमानसामीप्ये वर्तमानववा इति वर्तमानवद्भावात् लटि मिपि शपि इषुगमि-'इति छत्वे तुकि श्रुत्वे 'अतो दी? यमि' इति दोघे तत्सिद्धिः। कृष्णं नमेञ्चेत् सुखं यायात् ( ई० ५३ )-अत्र नमस्कारः सुखहेतुरिति हेतुहेतुमद्धावसत्त्वात् 'नम' धातोः 'या' धातोश्च भविष्यत्ति लुटि प्राप्ते तं प्रबाध्या 'हेतुहेतुमतोर्लिङ' इति लिङि तिबादिकार्ये तत्सिद्धिः ।

·कृत्यप्रकरणम् वसन ददर्श ( ई० ४२, ४५, ५०, ५२ )-ननु वस् धातोः 'वर्तमाने लट् इति वर्तमानकालविहितलटः स्थाने 'लटः शतृ-' इति 'शतरि निष्पन्नस्य 'वर्तमान- कालिकवासकर्तुः' देवदत्तादेः 'परोने लिट्' इति भूतकालविहितलिन्प्रत्ययघटित- 'ददर्श'ति तिङन्तप्रतिपाद्यभूतकालिकदर्शनकर्तृत्वं न स्यादिति चेन्मैवम् । 'धातुस- म्बन्धे प्रत्ययाः' इति सूत्रेण विहितकालातिरिक्तकालेऽपि प्रत्ययस्य विधानेन प्रकृते प्रधानभूतभूतकालिकलिट्प्रत्ययान्तददर्शति पदप्रतिपाद्यदर्शनक्रियानुरोधेन वसधातो- रपि भूतकाले एव उक्तसूत्रद्वारा लटो जायमानत्वेन वसन्निति पदेनापि अतीतकाल- स्यैव बोधेन भूतकालिकवासकर्तृभूतदेवदत्तादिकर्तृकातीतकालिकं दर्शनमित्यस्यैव ताशवाक्यात् शाब्दबोधस्य जायमानतया पूर्वोक्तदोषविरहादिति दिक् । पुरीमवस्कन्द० ( ई० ४४)-बल्ली = रावणः, नमुचिद्विषा = इन्द्रेण सह, विगृह्य = विरोध प्राप्य, पुर्याः = अमरावत्याः, अवस्कन्दनं = पीडनम् , नन्दनवनस्य लवन रत्नानां मोषणम् , अमराङ्गनानां हरणम्, इत्येवं प्रकारेण अहर्दिवम्-अहन्य- हनि अस्वास्थ्यं चक्रे, कृतवानित्यन्वयः । इत्थं शब्दः इति पर्यायः अवस्कन्दनादि- क्रियाविशेषाणाम् अस्वास्थ्यक्रियासामान्ये अनेदं ग्राहयति । (बली रावण इन्द्र से वैर कर स्वर्ग को घेर लिया और नन्दन वन को कैक- वार उजाड़ डाला, रत्नों को चुरा लिया तथा देवाङ्गनाओं का (भी) अपहरण किया-इस प्रकार उसने दिन-रात स्वर्गको अस्वास्थ ( अस्तव्यस्त ) कर डाला। इति लकारार्थप्रकरणम् ।। अथ कृदन्ते कृत्यप्रकरणम् एधितव्यम् ( ई० ४४, ४६ )-एध्धातोः 'कर्तरि कृत्' इति सूत्रं प्रावध्य 'तयोरेव कृत्यक्तखलाः' इति नियमेन तव्यतव्यानीयर' इति तव्यप्रत्यये 'आधा- तुकस्येड्वलादेः' इति इटि 'एधितव्य' इति स्थिते 'कृतद्धितसमासाच' इति प्रातिप- दिकसंज्ञायां सौ 'भावे श्रौत्सगिकत्वं क्लीबत्वं च' इति क्लीबत्वात् सोरमि पूर्वरूपे 'एधितव्यम्' इति । एधनीयम् ( ई० ४५, ४७ )-एध्धातोः अनीयरप्रत्यये कृते 'एधनीयम् इति । साधनप्रकारस्तु पूर्ववत् ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् भिदेलिमाः (ई० ४४, ४८)-भिद्धातोः 'केलिमर उपसंख्यानम्' इति वार्तिकात् केलिमरप्रत्यये अनुबन्धलोपे विभक्तिकार्ये 'भिदेलिमाः, सरला' इति । सरलाः वृक्षविशेषाः। वास्तव्यः (ई० ४४,४५, ४७, ५२)-सतीति वास्तव्यः । वस्वातोः 'वसेस्त- व्यत् कर्तरि णिच' इति तन्यप्रत्यये णिद्वद्भावे च कृते णित्वादुपधावृद्धौ विभक्ति- कार्ये वास्तव्यः' इति । प्रयाणीयम् (ई० ४१, ५०)-प्रोपसर्गात् याधातोः 'तव्यत्तव्यानीयरः' इति अनीयरप्रत्यये सवर्णदीर्धे कृत्यचः' इत्यनेन णत्वे विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । प्रेक्षणीयम् ( ई० ५.१ )-'इखि गतौ' इति भौवादिकः परस्मैपदी धातुः । इदित्वान्नुमि अनुस्वारे परसवर्णे च कृते 'इल' इति, तस्मात् अनीरप्रत्यये कृते 'इजादेः सनुमः' इति णत्वे विभक्त्यादिकार्य 'प्रेणीयम्' इति । प्रभानीयम् (ई० ४६ )-प्रोपसर्गात्भाधातोः अनीयरप्रत्यये सवर्णदीचे 'कृत्यवः' इति णत्वे प्राप्ते 'न भाभूपूकमिगमिप्यायीवेपाम्' इति सूत्रेण निषेधे विभक्तिकार्ये 'प्रभानीयम्' इति । वृत्यम् ( ई० ४२ )-वृतधातोः 'ऋदुपधाच्चाऽक्तृपितेः' इति क्यपि तुकि विभक्तिकायें 'वृत्यम्' इति । जेयम् ( ई० ४४, ४५, ४६, ४७ )-जेतु योग्यं जेयम् । जीधातोः 'अचो यत्' इति यत्प्रत्यये 'आर्धधातु के शेषः' इति तस्यार्धधातुकत्वे गुणे कृदन्तत्वात् सौ सोरमि पूर्वरूपे 'जेयम्' इति । देयम् ( ई० ४९)-दातुं योग्यं देयम् । दाधातोः 'अचो यत्' इति यत्प्र- त्यये 'ईद्यति' इति ईत्वे यतः आर्धधातुकत्वात् गु] विभक्तिकार्ये 'देयम्' इति । शप्यम् ( ई० ५१)-शप्तु योग्यं शप्यम् । 'शप् आक्रोशे' इति धातोः 'पोरदुपधात्' इति यत्प्रत्यये विभक्तिकार्ये 'शप्यम्' इति । लभ्यम् (ई० ५३) लन्धुं योग्यं लभ्यम् । लभ्धातोः 'पोरदुपधात्' इति यत्प्रत्यये विभक्तिकार्य लभ्यम्' इति । उपलभ्यः साधुः ( ई० ४४ )-पत्र साधुशब्दात् प्रशंसागम्यमाने सति 'उपात्प्रशंसायाम्' इति सूत्रेण यादौ प्रत्यये विवक्षिते उपात्परस्य लभेर्नुमि अदुपध. खाऽभावात् 'पोरदुपधात्'. इति यत्प्रत्ययस्याऽप्रवृतेः 'ऋहलोय॑त्' इति ण्यति नस्यानुस्वारे परसवर्णे विभक्तिकार्य 'उपलभ्यः साधुः' इति । समीपे प्राप्य इत्यर्थः। ...

·कृत्यप्रकरणम् १२१ . शक्यम् ( ई० ५०)-शक्तुं योग्यं शक्यम् । शक्धातोः 'शफिसहोश्व' इति यति विभक्तिकार्ये 'शक्यम्' इति । अवयं-पापम् ( ई० ४०)-ननुपपदात् वद्धातोः 'अवधपण्यवर्या गोप- णितव्यानिरोधेषु' इति सूत्रेण गर्दायां 'बदेः सुपि क्या च' इति वयपं अबाध्य निपातनात् यति विभक्त्यादिकार्य अवयं पापम्' इति । गर्हितत्वादवाच्यमित्यर्थः । पर्यम् ( ई० ४४ )-'पण व्यवहारे स्तुतौ च' इति धातोः व्यवहारेर्थे 'अब द्यपl--' इति सूत्रेण निपातनात् यति विभक्तिकार्य ‘पण्यं विक्रेयम्' इति सिद्धम् । अर्यः ( ई० ४४, ४७ )-'ऋ गतौ' इत्यस्माद्धातोः 'अर्यः स्वामिवैश्ययोः' इति सूत्रेण ण्यतं प्रबाध्य निपातनात् यति गुणे विभक्तिकार्य 'अर्यः' इति । आर्यः ( ई० ४६ ) ऋधातोः 'ऋहलोयंत्' इति ण्यति वृद्धौ रपरत्वे विभक्ति- कार्ये 'आर्य:-ब्राह्मणः' इति सिद्धम् । 'अर्यः स्वामिवैश्ययोः' इति सूत्रस्य प्रत्युदाह- रणमेतत् । ब्रह्मोद्यम् ( ई० ५१)-ब्रह्म = वेदं वदतीति ब्रह्मोद्यम् । वोपपदात् वद्- धातोः 'वदः सुपि क्यप च' इति सूत्रेण क्यपि 'वचिस्वपि-' इति सम्प्रसारण पूर्व- रूपे गुण विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । ब्रह्मभूयम् ( ई० ४४, ४७) ब्राह्मणो भावः-ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मोपपदात् भूधातोः 'भूवो भावे' इति क्यपि कित्वात् गुणाऽभावे विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । इत्यः, स्तुत्यः ( ई०, ४४ ५३)-एतु योग्यः इत्यः' इण्धातोः 'एतिस्तुशा- स्वृदृजुषः क्यप्' इति क्यपि 'हस्वस्य पिति कृति तुक् इति तुकि विभक्तिकार्ये 'इत्यः' इति । एवं स्तोतुं योग्यः स्तुत्यः । स्तुधातोः क्यपि तुकि स्तुत्यः' इति । शिष्यः ( ई० ४४, ४५, ४६, ४९ )-शासितुं योग्यः शिष्यः । शास्धातोः 'एतिस्तुशास्त्रजुषः क्यप्' इति क्यपि 'शास इदहलोः' इत्युपधाया इत्वे 'शासि- चसिघसीनां च' इति सस्य षत्वे विभक्तिकार्ये 'शिष्यः' इति । वृत्यः ( ई० ५०)-वरितुं योग्यः वृत्यः। वृधातोः ‘एतिस्तुशास्-' इति वयपि तुकि विभक्तिकार्ये 'वृत्यः' इति । वृद्ध सम्भत्तौ' इत्यस्मात् ण्यति वृद्धी विभक्तिकार्ये 'वार्या ऋत्विजः' इति भवति । अत्र क्यप् तु न, 'वृ इति वृो प्रहणं न वृद्धः' इत्युक्तत्वात् । आदृत्यः, जुष्यः ( ई० ४४, ४७, ४८)-प्राङपसर्गात् दृधातोः ‘एतिस्तु- शास्व॒जुषः वयम्' इति क्यपि 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुकि विभक्तिकार्ये 'वृत्यः' इति । एवं जुष् धातोः क्यपि विभक्तिकार्ये 'जुष्यः' इति । , ·Meaminen १२२ मध्यकौमुदी-रहस्यम् मार्थः ( ई० ४९ )-मार्जितुं योग्यः---मृज्यः, भार्थः । 'मृजेर्विभाषा' इति झ्यवाभावपक्षे मृधातोः 'ऋहलोर्ण्यत्' इति ण्यति 'भृजेर्वृद्धिः इति वृद्धौ रपरत्वे 'चजो कु विग्यतोः' इति कुत्वे 'माग्र्थः' इति । क्यपि तु 'मृज्यः' इति । पाव्यम् (ई० ५१)-पूधातोः 'श्रोरावश्यके' इति ण्यति 'अचो डिगति' इति वृद्धौ 'वान्तो थि-'इत्यावादेशे विभक्तिकार्य 'पाव्यम्' इति । अवश्यलाव्यम् (४५, ४७, ४८ ) लुम्पेदवश्यमः कृत्ये, तु काममनसोरपि ! समो वा हितततयोमासस्य पचि युधयोः । लुम्पेदिति-कृत्यप्रत्यये परे अवश्यम् शब्दस्य मकारो लुप्यते । काममनसोः परयोः तुमो मकारो लुप्यते । हितततयोः परयोः समो मकारो वा लुप्यते, युध- परके पधातौ परे इत्यर्थः । उदाहरणानि यथा-अवश्यलाव्यम् । वक्तुकामः । गन्तुमनाः । सततम्-सन्ततम् । सहितं-संहितम् । मांस्पचनी । मांस्पाकः । इत्यादि । भव्यः ( ई० ५२)-भवतीति भव्यः। भूधातोः भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानी; यजन्याप्लाव्यापात्या वा' इति सूत्रेण कर्तरि निपातनात् यत्प्रत्यये गुणे अवादेशे विभक्तिकार्य 'भव्यः' इति । वाच्यम् ( ई० ४४, ४७)—वधातोः 'ऋहलोमेत्' इति ण्यति वृद्धौ वचो- ऽशब्दसंज्ञायाम्' इति कुत्वनिषेधे विभक्तिकार्ये 'वाच्यम्' इति 'वस्तु' इति शेषः । शब्दाख्यायां तु 'वाक्यम्' इति भवति । पुष्यः (ई० ४५, ४६, ५३)-पुष्यन्त्यस्मिन्नाः-पुष्यः। पुष्धातोः 'पुष्यसिध्यौ नक्षत्रे' इति निपातनात् क्यपि कित्वात् गुणनिषेधे विभक्ति कार्ये 'पुष्यः' इति । अन्यत्र तु 'पौष्यः' इति भवति । जित्यः ( ई. ४० )-जिधातोः 'विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु' इति सूत्रेण हल्यर्थे तिपातनात् क्यपि कित्वात् गुणनिषेधे विभक्तिकार्य 'जित्यः' इति । प्रतिगृह्यम् ( ई.४१,४४,४५,४६,४७)-प्रत्युपसर्गात् प्रधातोः 'प्रत्यपिभ्यां ग्रहः' 'छन्दसीति वक्तव्यम्' इति छन्दसि क्यपि 'अहिज्येति सम्प्रसारण 'विभक्ति- काय 'प्रतिगृह्यम्' इति । लोके तु ण्यति वृद्धौ 'प्रतिप्रायम्' इति भवति । आर्यगृह्यः ( ई. ५०) आयते-पार्यगृह्यः । तत्पशाश्रित इत्यर्थः । अत्र 'पदाऽस्वैरिबाथापक्ष्येषु च' इति सूत्रेण आहेः क्यपि 'अहिज्ये ति सम्प्रसार विभक्ति- कार्य 'आर्यगृह्यः' इति ।

·पूर्वकृदन्तप्रकरणम् कृत्य-कार्यम् । वृष्य-वयम् (ई. ४५,४८,४६ )-कर्तुं योग्य कार्यम् । कृधातोः 'विभाषा कृवृषोः' इति विभाषया क्यपि कित्वात् गुणनिषेधे 'हस्वस्य पिति-' इति तुकि विभक्तिकार्य ‘कृत्यम्' इति । पक्षे ण्यति अचो णितीति वृद्धौ 'कार्यम्' इति । एवं वृष्धातोः क्यपि 'वृष्यम् ण्यति सति गुण 'वर्ण्यम्' इति । अमावास्था (ई. ५२)-अमा सह वसतोऽस्यां चन्द्राौं इति-अमावास्या। अत्र 'अमावास्यादन्यतरस्याम्' इति सूत्रेण अमोपपदात वसतेरधिकरणे' ण्यति, वृद्धौ सत्यां पाक्षिको हस्वाऽभावश्चानेन निपात्यते, तेन पक्षे 'अमावस्या' इत्यपि भवति। चित्यः (ई. ४५, ४६, ४८)-चीयते इति चित्यः । 'चित्यानिचित्ये च' इति सूत्रेणात्र चिधातोः अग्न्याधारस्थलविशेषेऽर्थे निपातनात् कर्मणि क्यपि कित्वात् गुणनिषेधे विभक्तिकार्ये 'चित्यः' इति सिद्धम् । ভুলি সহ । SO अथ पूर्वकृदन्तप्रकरणम् कर्ता-करोतीति-कर्ता । कृधातोः 'बुल्तृचौ इति तृचि गुण स्परत्वे कर्तृ इति, तस्मात् कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ 'ऋदुशनस-' इत्यनकि 'अप्तृन्-' इति दी सुलोपे नलोपे 'कर्ता' इति । ( ण्वुलि अकादेशे वृद्धौ ‘कारकः' इति) नन्दनः ( ई० ५०)-नन्दयतीति-नन्दनः । 'टुनदि समृद्धौ' इत्यस्मा- द्धातोः इदित्वान्नुमि णिचि 'नन्दि' इति, तस्मात् 'नन्दिअहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः' इति ल्युप्रत्यये अनुबन्धलोपे 'युवोरनाको' इति योरनादेशे णिलोपे विभक्तिकार्ये 'नन्दनः' इति । जनार्दनः ( ई० ५१)-जनमर्दयतीति विग्रहे 'अर्द हिंसायाम्' इति धातोः णिचि नन्दिग्रहि-' इति ल्युप्रत्यये 'युवोरनाको' इति योरनादेशे णिलोपे कर्तृकर्मणोः कृति' इति जनमिति कर्मणि षष्टीविभक्तौ षष्ठीसमासे सुब्लुकि 'एकदेशविकृतमन- न्यवत्' इति प्रातिपदिकत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे 'जनार्दनः' इति सिद्धम् । लवणः ( ई० ४६, ४७ ) लुनातीति-लवणः । 'लूम छेदने' धातोः 'नन्दि- अहि-' इति ल्युप्रत्यये 'युवोरनाको' इति योरनादेशे गुणे अवादेशे निपातनात् णत्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। प्रज्ञः (ई० ४९, ५३ )-प्रकर्षण जानातीति-प्रज्ञः। प्रोपसर्गकज्ञाधातोः 'आतचोपसर्गे' इति कप्रत्यये 'आतो लोप इटि च' इत्यालोपे विभक्तिकार्य तसिद्धि ·१२४ मध्यकौमुदी-रहस्यम् क्षिपः, वुधः, कृशः, ज्ञः, प्रियः किरः-क्षिप्धातोः 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति कप्रत्यये कित्वाद् गुणनिषेधे विभक्तिकार्ये 'क्षिपः' इति ( ४८)। बुध्धातोः कप्रत्यये बुधः इति (४१) कृशधातोः 'कप्रत्यये कृशः' इति ( ४४, ४७ )। ज्ञाधातोः कप्रत्यये 'प्रातो लोपे 'ज्ञः' इति। श्रीधातोः कप्रत्यये इयङि 'प्रियः' इति । कृधातोः कप्रत्यये इत्वे रपरत्वे 'किरः' (४६ ) इति । उदेजयः ( ई० ४२ )--उत्पूर्वात् ण्यन्तात् एज्धातोः 'अनुपसर्गातल्लिम्प-' इति सूत्रेण शप्रत्यये शपि गुणेऽयादेशे पररूपे विभत्तिकायें 'उदेजयः' इति । (सूत्रे उदेजीति उपसर्गविशिष्टस्यैव पाठात् 'अनुपसर्गादिति नानुपपन्नम् )। गोविन्दः, अरविन्दन ( ई० ४०, ४४, ४५ )-गाः विन्दतीति गोविन्दः, एवम्-अराणि ( दलविशेषाणि ) विन्दतीति अरविन्दम् । उभयत्र 'गवादिषु विन्देः संज्ञायाम्' इति शप्रत्ययो भवति । ज्वालः, चालः (ई० ४५, ४६ )-उभयत्र 'ज्वलतिकसन्तेभ्यो ः' इत्यनेन प्रत्यये सति वृद्धिर्भवति । गृहम् ( ई० ४५ )-गृह्णाति धान्यादिकमिति-गृहम् । 'ग्रह उपादाने' इति धातोः गेहे कः' इति कप्रत्यये 'अहिज्ये ति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे कित्वाद्गुणनिषेधे स्वादिकार्ये 'गृहम्' इति । कुम्भकारः ( ई० ४७)-कुम्भं करोतीति विग्रहे 'तत्रोपपद सप्तमीस्थम्' इति कुम्भशब्दस्योपपदसंज्ञायां सत्यां कुम्भोपपदात् कृधातोः 'कर्मण्यण्' इत्यणि 'प्रचो णिति' इति वृद्धौ रपरे ‘कर्तृकर्मणोः कृतिः' इति कर्मणि षष्ठयां गति- कारके ति परिभाषया सुबुत्पत्तेः प्रावेग 'कुम्भ अस कार' इत्यलौकिकविग्रहे 'उपप- दमतिङ्' इति समासे सुब्लुकि एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् प्रातिपदिकत्वेन सौ सस्य रुत्वे विसर्ग 'कुम्भकारः इति । गोदः ( ई० ४४, ४७ )-गां ददातीति गोदः । 'कर्मण्यम्' इत्यणं प्रबाध्य 'श्रातोऽनुपसर्गे का इति दाधातोः कप्रत्यये सुब्लुकि 'श्रातो लोपः' इति आलोपे विभक्त्यादिकार्ये 'गोदः' इति । द्विपः (ई० ४५ )-द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः । 'सुपि स्थः' इत्यनेन 'सुपि' इति योगविभागात् सुप्युपपदे आदन्तात् पाधातोः कप्रत्यये सुब्लुकि 'आतो लोपः' इत्या- लोपे विभक्तिकार्य द्विपः' इति ।

·१२५ पूर्वकृदन्तप्रकरणम् तुन्दपरिमृजः (ई० ५०)-तुन्दं परिमृजतीति तुन्दपरिभृजोऽलसः : 'तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः' इति सूत्रस्थ 'आलस्यसुखाहरणयोरिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन कप्रत्यये सुब्लुकि विभक्तिःकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । पुष्पाहरः (ई. ४०)-पुष्पाण्याहरति तच्छीलः पुष्पाहरः । ‘ाडि ताच्छोल्ये' इत्याङः पूर्वाद्धरतेरचि सुब्लुकि गुरो रपरत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । स्तम्बरमः ( ई० ४८, ५२)-स्तम्बे रमतीति स्तम्बरमः-हस्ती। 'स्तम्ब- कर्णयो रमिजपो' इति सूत्रस्थ 'हस्तिसूचकयोरिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन अचि 'हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम्' इति सप्तम्याः अलुकि विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । खशयः ( ई० ४४, ५३ )-खे शेते खशयः । 'अधिकरणे शेते' इति अधिकरणे उपपदेशीङ्घातोरचि सुब्लुकि गुणेऽयादेशे विभक्त्यादिकार्ये 'खशयः' इति। भिक्षाचरः (ई. ४४, ४५, ४७ )-भिक्षां चरतीति विग्रहे 'भिक्षासेनादायेषु च' इति टप्रत्यये 'कर्तृकर्मणोः कृतिः' इति कर्मणि पध्याम् 'उपपदमतिङ्' इति समासे विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । यशस्करी (ई० ५१)-विद्यायाः यशोहेतुत्वात् यशः करोतीति विग्रहे कृधातोः 'जो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु' इति टप्रत्यये गुणे रपरे 'कर्तृकर्मणोः कृतिः' इति कर्मणि षष्ट्यां गतिकारके ति सुबुत्पत्तेः प्रागेव 'यशस् अस् कर' इति स्थिते 'उपपदमति' इति समासे सुब्लुकि सस्य रुत्वे विसर्गे 'यशः कर' इति स्थिते 'अतः कृमि-' इति विसर्गस्य सत्वे स्त्रीत्वविवक्षायां 'टिड्ढाणन-' इति टिवाद् डीपि भत्याद् ‘यस्येति च' इत्यलोपे ड्यन्तत्वात् सौ हल्ङ्यादिना सुलोपे उक्तं रूपं सिद्धम् । जनमेजयः ( ई० ४६, ४८ )-जनमेजयतीति विग्रहे ण्यन्तादेजधातोः 'एजेः खश्' इति खशि अनुबन्धलोपे शित्वात् सार्वधातुकसंज्ञायां शपि गुणे अयादेश पूर्वरूपे कर्मणि षष्ट्यां जन अस् एजय' इत्यलौकिकविग्रहे सुबुत्पत्तः प्रागेव उपपद- समासे सुब्लुकि 'अरुर्द्धिषदजन्तस्य मुम्' इति मुमि विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । वशंवदः ( ई० ४४, ४७ )-वशं वदतीति विग्रहे वद्धातोः, 'प्रियवशे वदः खच्' इति खचि कर्तृकर्मणोः कृतिः' इति कर्मषष्टयां 'गतिकारके ति सुबुतत्तेः प्रागेव उपपदसमासे सुब्लुकि 'अकर्दिषदजन्तस्य मुम्' इति मुमि मस्यानुस्वारे विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् ।

·मध्यकौमुदी-रदस्यम् श्राद्धकरः (ई० ४४, ४९ )-श्राद्ध करोति तच्छीलः-श्राद्धकरः । “कृनो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु' इति सूत्रेण कर्मोपपदात् कृधातोः टप्रत्यये सुझुकि गुणे स्परत्वे विभक्तिकार्य 'श्राद्धकरः' इति । विभाकरः ( ई० ४४, ४६ )-विभा करोतीति विभाकरः । 'दिवाविमा- इत्यादिसूत्रेण 'विभाम्' इति कर्मण्युपपदात् कृधातोः टप्रत्यये सुल्लुकि गुणे रपरत्वे विभक्तिकायें 'विभाकरः' इति । शुनिन्धयः ( ई० ४० )-शुनी धयतीति विग्रहे 'वातशुनीतिलशर्द्धध्वजधे. तुदजहातिभ्यः खश्' इति वार्तिकेन खशि सुब्लुकि 'खित्यनव्ययस्य' इति ह्रस्वे 'अषिदजन्तस्य मुम्' इति मुमि मस्यानुस्वारे परसवर्णे एकारस्याऽयादेशे विभक्ति- कायें उक्तं रूपं सिद्धम् । अभ्रंलिहः ( ई० ५३ ) अभ्रं लेढीति विग्रहे 'वहाभ्रेः लिहः' इति खशि सुब्लुकि मुमि अनुल्वारे विभक्तिकायें अनलिहः' इति । विधुन्तुदः (ई० ५१ )-विधुं तुदतीति विग्रहे 'विध्वरुषोस्तुदः' इति कर्म- प्युपपदे तुः खशि सुब्लुकि 'अरुर्द्विषत्-' इति मुमि अनुस्वारे परसवर्णे विभक्ति- कार्य 'विधुन्तुदः' इति । द्विषन्तपः (ई० ४५)-द्विषन्तं तापयतीति विग्रहे 'द्विषत्परयोस्तापे' इति खचि सुब्लुकि खचि ह्रस्वः' इति ह्रस्वे 'शेरनिटि' इति णिलोपे 'अद्विषत्----' इति भुमि अनुस्वारे परसवर्णे संयोगान्तलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। वाचंयमः-वाचे यच्छतीति विग्रहे 'वाचि यमो व्रते' इति खचि सुब्लुकि 'वाचंयमपुरन्दरौ च इत्यनेन 'वाच् यम् अ' इति स्थिते वाचः इत्यस्यामन्तत्वे विभक्तिकार्य 'वाचं यमः' इति । पुरन्दरः ( ई० ५१)-पुरं दारयतीति विग्रहे 'पूःसर्वयोर्दारिसहोः' इति खचि सुब्लुकि 'खचि ह्रस्वः' इति ह्रस्वे मुमि अनुस्वारे परसवर्णे 'शेरनिटि' इति णिलोपे विभक्तिकायें पुरन्दरः' इति । अयङ्करः (ई० ४६)-भयं करोतीति विग्रहे 'मेघर्तिभयेषु कृषः' इति खचि सु. ब्लुकि अरुर्द्विषत्-' इति मुमि गुणे रपरत्वे अनुस्वारे परसवर्णे स्वादिकार्ये तत्सिद्धिः। विश्वंभरः ( ई० ५०) विश्वं बिभर्तीति विग्रहे 'संज्ञायां भृतृवृजिधारिसहि- तपिदमः' इति सूत्रेण कर्मण्युपपदे भृधातोः खचि सुब्लुकि "अरुषित---' इति मुमि गुणे रपरत्वे अनुस्वारे परसवर्णे स्वादिकार्ये तत्सिद्धिः ।

·पूर्वकृदन्तप्रकरणम् पन्नगः ( ई० ५२) पन्नं = पतितं गच्छतीति विग्रहे 'सर्वत्रपन्नयोरिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन डप्रत्यये डित्वात् टेलोंपे सुब्लुकि विभक्तिकार्ये पन्नगः' इति । क्लेशापहः (ई० ४६)-क्लेशानपहन्तीत्यर्थे 'अपे क्लेशतमसोः' इति डप्रत्यये डिवात् टेलोंपे सुब्लुकि सवर्णदीर्ये विभक्तिकार्ये क्लेशापहः-पुत्रः' इति । जायानः ( ई० ४४, ४७ )-जायां हन्तीति विग्रहे 'लक्षणे जायापत्योष्टक' इति टकि सुब्लुकि 'जाया हन् अ' इति स्थिते 'गमहन-' इत्युपधालोपे 'हो हन्तेः' इति कुत्वे विभक्तिकार्य जायाघ्नो-ना' इति । पतिघ्नी (ई० ४०)-पतिं हन्तीति विग्रह 'लक्षणे जायापत्योष्टक' इति टकि सुब्लुकि 'गमहन--' इत्युपधालोपे घत्वे स्त्रीत्वविवक्षायां 'टिड्ढाणञ्' इति श्रीषि विभक्तिकायें 'पतिनी-स्त्री' इति । शत्रुघ्नः (ई० ४५)---शत्रु हन्तीति विग्रहे 'मूलविभुजादिभ्यः कः' इति का स्यये 'गमहन-' इत्युपधालोपे 'हो हन्ते:-' इति कुत्वे विभक्तिकार्य 'शत्रुघ्नः' इति । अग्रणीः, ग्रामणीः (ई० ४६, ५३) अग्रं नयतीति अग्रणीः । ग्राम मयतीति प्रामणीः । उभयत्र कर्मोपपदात् नयतेः 'सत्सूद्विषत्-' इति सूत्रेण विपि सर्वापहारे सुब्लुकि अग्रग्रामाभ्यां नयते? वाच्यः' इति णत्वे विभक्तिकार्ये 'अग्रणीः, प्रामणीः' इति। सुशर्मा ( ई० ४१, ५०) सुष्टु शृणोतीति विग्रहे सुपूर्वकात् ऋधातोः 'अन्ये- भ्योऽपि दृश्यन्ते' इति मनिन्प्रत्यये अनुबन्धलोपे गुणे स्परत्वे 'नेड्वशि कृति' इतीनिषेधे कृदन्तत्वात् सौ दीर्वे सुलोपे नलोपे 'सुशर्मा इति निष्पन्नम् । अवावा (ई. ४९)-ओण्धातोः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति वनिपि विड्न- वनो:-'इत्यात्वे अवादेशे 'अवावन्' इति, तस्मात् सौ दीर्धे सुलोपे नलोपे अवावा' इति । उखासत ( ई० २४)-उखायाः (पात्रात् ) वंसते इति विग्रहे क्विपि 'अनिदिताम्-' इति नलोपे प्रातिपदिकत्वात् सौ पंचमीसमासे सुब्लुकि एकदेश- विकृतस्याऽनन्यत्वात् सौ 'वसुलंसु-' इति दत्वे सुलोपे चर्वे तत्सिद्धिः ( एवं पर्णा- द्ध्वंसते इति पर्णवत्' )। ऊष्णभोजी-उष्णं भुङ्क्ते तच्छीलः इति विग्रहे उष्णोपपदाद् भुज्धातोः 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये' इति णिनिप्रत्यये लघूपधगुणे कर्मणि षष्टयामुपपदस- मासे कृदन्तत्वात् सौ सौ च' इति दीर्घ सुलोपे तत्सिद्धिः । पण्डितम्मन्यः ( ई० ५१, ५३)-पण्डितमात्मानं मन्यते इति विग्रहे भन्धातोः 'श्रात्ममाने खच' इति खशि शित्वात् सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तं ·१२८ मध्यकौमदी-रहस्यम् प्रबाध्य 'दिवादिभ्यः श्यन्' इति श्यनि पररूपे कर्मषष्टयामुपपदसमासे 'अलर्दिषद- जन्तस्य मुम्' इति मुमि विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं जातम् । सरसिजम्-सरसि जातमिति विग्रह सप्तन्यन्त सरश्शब्दोपपदाजनधातोः 'सप्तम्यां जनेः' इति डप्रत्यये डित्त्वाहिलोपे उपपदसमासत्वात् सप्तम्याः लुकि प्राप्ते 'तत्पुरुषे कृति बहुलम् इति तनिषेधे कृदन्तत्वात् सौ सोरमि पूर्वरूपे 'सरसिजम्' इति । लुकि तु रुवे उत्वे गुणे 'सरोजम्' इति भवति । प्रजा ( ई० ४६ )-उपसर्गे च संज्ञायाम् इति डप्रत्यये टिलोपे अदन्तत्वासा- वि विभक्तिकार्ये 'प्रजा' इति । 'प्रजा स्यात्सन्ततौ जने' इत्यमरः । स्तुतः ( ई० ४४, ४७ )-स्तुधातोः कर्मणि क्तः 'स्तुतः' इति । शीर्णः-शृधातोः कर्मणि 'निष्टा' इति क्तप्रत्यये 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे रप- रत्वे 'हलि च' इति दौर्षे 'रदाभ्याम्' इति नत्वे णत्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। भिन्नः ( ई० ४४, ४६ )-अमेदि इति भिन्नः । मिद्धातोः कर्मणि 'निष्टा' इति तप्रत्यये कित्वाद्गुणाभावे 'रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः' इति निप्रातकारस्य भिदो दकारस्य च नत्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । एवं छिद्धातोः छिन्नः' इति (ई०५२)। भुग्नः ( ई० २३ )-भुज्' धातोः भावे 'निष्टा' इति क्तप्रत्यये नत्वस्याऽ. सिद्धत्वात् पूर्व 'चो कुः' इति जन्य बुटवे ततः शोदितश्च' इति निष्टातस्य नत्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। शुनः-टु ओश्चि गतिवृद्धयोः' इति धातोः 'निष्ठा' इति क्तप्रत्यये 'वचिस्वपि- यजादीनां किति' इति सम्प्रसारण पूर्वरूपे 'श्विदितो निष्टायाम्' इतीनिषेधे 'हल' इति दीर्चे 'श्रोदितश्च' इति निष्टातकारस्य नत्वे श्चुत्वे छत्वे विभक्तिकार्य तसिद्धिः। शुष्कः ( ई० ४८)-अशुषत् इति शुष्कः । 'शुष् शोषणे' धातोः इति कर्तरि के 'शुषः कः' इति निष्ठातस्य कत्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । घ्राणः, ग्लानः ( ई० ४५, ४१, ५३)-प्राधातोः निष्टायां क्तप्रत्यये 'संयो- गादेरातो धातोर्यण्वतः' इति निष्ठातस्य नवे णत्वे विभक्तिकायें 'ध्राणः' इति । एवं ग्लै धातोः 'प्रादेच-' इत्यात्वे निष्टातस्य नत्वे णत्वे स्वादिकार्ये 'ग्लानः' इति । जीनः (ई० ४२, ५०)-ज्याधातोः क्तप्रत्यये 'ज्या त' इति स्थिते 'संयो- गादेः-' इति प्राप्तनत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'अहिज्ये ति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे प्रातः पर- स्वाभावात् 'संयोगादेः' इत्यस्याप्रात्या ल्वादिभ्यः' इति निष्ठातस्य नत्वे 'हलः' इति दीचे विभक्तिकार्य 'जीनः' इति। ।

·पूर्वकृदन्तप्रकरणम् १२६ प्रतिशीनः ( ई० ५१)-'प्रति' उपसर्गात् श्यैङ् धातोः 'प्रादेच उपदेश' इत्यात्वे क्तप्रत्यये 'प्रतेश्च इति सम्प्रसारणे 'श्योऽस्पर्श इति निष्ठातस्य नत्वे विभ- क्तिकार्य प्रतिशीनः' इति । नुन्नः, विनः (ई० ४४, ४५)-नुद्धातोः 'नुदविदोन्दत्राघ्राहिभ्योऽन्यतरस्याम्' इत्यनेन विभाषया निष्टातस्य नत्वे दस्यानुस्वारे परसवर्णे विभक्ति कार्य 'नुन्नः' इति। पचे 'नुत्तः' इति । एवं विद्धातोः विनः वित्तः' इति । मत्तः ( ई० ४५)-मदीधातोः तप्रत्यये 'श्वोदितो निष्टायाम्' इतोडभावे चवें विभक्तिकार्ये 'मत्तः' इति । मूर्तः -मूच्छांधातोः क्तप्रत्यये 'आदितश्च' इतीनिषेधे 'राल्लोपः' इति छलोपे 'हलि च' इति दीर्वे 'रदाभ्याम्-' इति तस्य नत्वे प्राप्ते 'न ध्याख्यापमूछिनदाम्' इति निषेधे विभक्तिकायें 'मूतः' इति । स्फीतः ( ई० ५२)-'स्फायी वृद्धौ' इति धातोः क्तप्रत्यये 'स्फा यः स्फो निष्टायाम्' इति स्फी' आदेशे विभक्तिकार्य 'स्फीतः' इति । अश्चित: ( ई० ४५)-पूजार्थक-अञ्चधातोः तत्रत्यये 'अञ्चेः पूजायाम्' इति इटि विभक्तिकार्य 'अञ्चितः' इति । (गतौ तु 'श्रतः' इति । पवितः, पूतः (ई० ४६)-पूधातोः क्तप्रत्यये पूङच' इति वेटि इट्पक्षे 'पूङः क्त्वा च' इति कित्वनिषेधे गुरोऽवादेशे विभक्तिकार्ये पवितः' इति इडभावे 'पूतः' इति । हितम् ( ई० ४९ ).-धाधातोः क्तप्रत्यये 'दधातेहिः' इति 'हि' आदेशे विभ- तिकार्य 'हितम्' इति ! मुकुन्दस्यासितमिदमिदं यातं रमापतेः । मुक्तमेतदनन्तस्येत्यूचुर्गोप्यो दिदृक्षवः ।। 'तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यबसानार्थेभ्यः' ध्रौव्यार्थेभ्यः, गत्यर्थेभ्यः, प्रत्य. वसानार्थेभ्यश्च धातुभ्यः अधिकरणोऽर्थे चकारात् यथाप्राप्त ( भावादि ) अर्थेऽपि तः स्यादित्यर्थः । अत्र ध्रौव्यस्योदाहरणमुदाहरति-'मुकुन्दस्यासितमिदमिति' ! श्रास्यतेऽस्मितिति आसनम् । गत्यर्थमुदाहरति-'इदं यातं रमापतेः' यायते-गम्यते, अस्मिन्निति यात-मार्गः। प्रत्यवसानार्थमुदाहरति-भुक्तमेतदनन्तस्य' भुज्यतेऽस्मि. निति भुक्तं भोजनस्थानमित्यर्थः । 'अधिकरणवाचिनश्च' इति त्रिष्वपि कर्तरि षष्टी । सुत्वा ( ई० ५१)-सूधातोः भूतार्थे 'सुयजोर्ध्वनिप्' इति वनिपि ह्रस्वस्य पिति-' इति तुकि सौ 'सर्वनामस्थाने-' इति दीर्घ हङयादिलोपे 'न लोप:-' इति नलोपे 'सुत्वा' इति । १ ६म०र० ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् चक्रागः ( ई० ५०)-कृधातोलिटि 'लिटः कानज्वा' इति लिटः कानचि द्वित्वेऽभ्यासत्वे उरदत्वे रपरत्वे हलादिशेषे चुत्वे यणि 'रषाभ्याम्-' इति णत्वे विभक्तिकार्ये 'चक्राणः' इति । जतिवान् । ई० ४० ) अद्धातोलिटि 'कसुश्च' इति लिटः कसुप्रत्यये 'लिव्यन्यतरस्याम्' इति अदेघस्लादेशे द्वित्वादिकार्य ‘ज घस् वस्' इति स्थिते ‘गल हनजनखनघसा लोपः विडत्यनङि' इत्युपधालोपे 'वस्वेकाजाद्धसाम्' इति इटि घस्य चर्वे सस्य षत्वे सौ 'उगिदचाम्-' इति नुमि सान्तमहतः-' इति दीर्चे हल्ङ्यादि- लोपे संयोगान्तलोपे 'जक्षिवान्' इति । पचन्तं, पचमानं बा चैत्रं पश्य-पधातोर्लटि ‘लटः शतृशानचाविति लटो लः स्थाने शतृप्रत्यये शित्वात् सार्वधातुकसंज्ञायां शपि पररूपे कृदन्तत्वात्प्रा., तिपदिकसंज्ञायां द्वितीयैकवचने अमि उगित्वान्नुमि नस्यानुस्वारे परसवर्णे पच- न्तम्' इति । शानच्पनेतु 'पाने मुक्' इति मुकि पचमानम्' इति । सन् द्विजः--वर्तमाने लट् इत्यतो लडित्यनुवर्तमाने 'लटः शतृशानचाविति सूत्रे पुनर्लद्ग्रहणात् प्रथमासमानाधिकरणेऽपि क्वचित शतृशानचोविधानात् अस्- धातोर्लदः शतृप्रत्यले शपो लुकि 'जशोरल्लोपः' इत्यल्लोपे सौ नुमि सुलोपे संयोगा- आसीनः ( ई० ४४ )-पार्वादस्धातोर्लटि शानचि शपि 'अदिप्रभू. तिभ्यः' इति शपो लुकि सवर्णदीर्घ 'आस् अान' इति जाते 'ईदासः' इति ईत्वे विभक्तिकार्य 'आसीनः' इति । विद्वान् ( ई० २६)-विद्धातोः लटः शतरि 'विदेः शतुर्वसुः' इति विभाषया शतेः वसुरादेशे शपो लुकि 'विद्वस्' इति तस्मात् सौ उगित्वान्नुमि 'सान्तमहतः-' इति दीर्घ इल्यादिलोपे संयोगान्तलोपे 'विद्वान्' इति । वस्त्रारे- शाऽभावपक्षे लटः शतरि शपि शपो लुकि 'विदत्' इति । तस्मात् सौ नुमि सलोपे संयोगान्तलोपे 'विदन्' इति भवति । स्पृहयालुः शयातुः ( ई० ४५, ५२ ) - स्पृहिधातोः स्पृहिगाहपति-' इति आलुचि गुणेऽयादेशे विभक्तिकार्ये 'स्पृयालुः' इति । एवं शोधातोः 'शीडो वाच्यः' इति वार्तिकेन आलुचि गुणेऽयादेशे विभक्तिकार्ये 'शयालुः' इति । जिष्णुः ( ई० ४५)-जेतुं शीलः जिष्णुः। जिधातोः 'ग्लाजिस्थश्च रस्नुः' इति रस्नुप्रत्यये सस्य षत्वे ष्टुत्वे विभक्तिकार्ये 'जिष्णुः' इति ।

·पूर्वकृदन्तप्रकरणम् त्रस्नुः ( ई० ४५) त्रसितुं शीलः बस्नुः । त्रसिधिषिक्षिपेः क्नुः' इति त्रस्धातोः क्नुप्रत्यये विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । पातुकः (ई० ४२ )-पतितुं शीलः पातुकः । पत्धातोः 'लषपतपद-' इति सूत्रेण उकम्प्रत्यये 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ विभक्ति कार्ये पातुकः' इति । जल्पाकः ( ई. ४८)-जल्पितुं शीलः जल्पाकः । अल्प्धातोः 'जल्पमिक्ष- कुलुण्टवृङः पाकन्' इति षाकनि 'षप्रत्ययस्येति यस्येत्रज्ञायां लोये च कृते सवर्ण- दीर्घ स्वादिकार्ये 'अल्पाकः' इति । चिकीर्षुः ( ई० ५३) कर्तुमिच्छुः चिकीर्षुः । सन्नन्तात् चिकीर्षधातोः 'सनाशंसमिक्ष उः' इत्युप्रत्यये तस्यार्धधातुकत्वात् अतो लोपे स्वादिकार्ये तसिद्धिः । आशंसुः, भिक्षुः ( ई० ४०, ४९ )- सनाशंसभिक्ष उः' इत्युप्रत्यये सति पूर्वदत् बोध्यन् । स्थावरः ( ई० ४५, ५२ )- स्थातुं शीलः स्थावरः । स्थाधातोः 'स्थेशभास. पिसकयो वरच्' इति बरचि विभक्तिकार्य स्थावरः' इति । दात्रम् ( ई० ५०)-दान्त्यतेनेति दात्रम् । ‘दाप लवने' इति ध तोः 'दाम्नी- शश-' इति करोऽर्थे ष्ट्रनि 'पप्रत्ययस्य' इति षस्य हलन्त्यम्' इति नस्य चेत्संज्ञायां लोपेच विहिते विभक्तिकार्ये 'दात्रम्' इति । शस्त्रम् ( ई० ४६)-शस्धातोः 'दाम्नीशस-' इति ष्ट्रनि अनुबन्धलोपे 'तितुतथ-' इति इनिषेधे विभक्तिकार्य शस्त्रम्' इति । प्राद--पृच्छतीति 'प्राट्' । प्रच्छधातोः 'क्विब्वचिच्छधायतस्तुकटग्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणंच' इति क्विपि दीघे सम्प्रसारणाऽभावे च विहिते क्विपो लुकि च्छो: गुडनुनासिके च' इति छस्य शादेशे कृदन्तत्वान सौ हल्ब्यादिना सुलोपे 'बश्वभ्र. स्ज-' इति षत्वे षस्य जश्त्वे चर्खे 'प्राट्' इति । लवित्रम् (ई० ४६, ४८, ५२)-लुनात्यनेनेति विग्रहे 'लून छेदने इति धातोः 'अतिलूधूसूखनसहवर इन्नः' इति करणेथे इत्रप्रत्यये गुणेऽवादेशे स्वादिकार्येतत्सिद्धिः । खनित्रम् ( ई० ४८)-खनत्यनेनेति विग्रहे 'अर्तिजूधू-' इति करणेऽर्थे इनप्रत्यये विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । पपित्रम् ( ई० ४५, ४७)-पुनाति अनेनैति पवित्रम् । पूधातोः 'अतिलूधू' इति इत्रप्रत्यये गुणेऽवादेशे विभक्तिकार्ये 'पवित्रम्' इति। इति पूर्वकृदन्तप्रकरणम् । .

·अथ उत्तरकृदन्तप्रकरणम् संज्ञासु ( ई. ४४,४५)-'उणादयो बहुलम्' इत्युक्त्वा केचिदविहिताप्यूह्या' इत्युक्तं मूले, तदेव प्रतिपादयति-संज्ञास्विति । संज्ञासु = संज्ञाशब्देषु (डित्थ-डवि. स्थादिषु ) धातुरूपाणि जपानि, ततः परं प्रत्ययाश्च ऊहनीयाः = कल्पनीयाः, प्रत्यये- ध्वपि गुणवृद्धयभात्रादिकार्य दृष्ट्या अनुबन्धम् = मित्-णित-कित किदित्याद्यनुबन्ध विद्यात्-कल्पयेत् , एतत् = एतावदेव, उणादिषु, शास्त्रम् = अनुशासन मस्तीत्यर्थः । उदाहरणं यथा-'ऋफिड्डः' इति । अत्र ऋधातुः प्रकृतिः, तस्मात् फिड्डः प्रत्ययः, ततो गुणाऽभावदर्शनात् प्रत्ययस्य कित्वमूह्यते । द्रष्टुम् ( ई. ४५ )-दृश्धातोः 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इति तुमुनि अनुबन्धलोपे ‘सृजिशोमल्यमकिति' इति अमि ' अ श् तुम्' इति स्थिते यणि 'बश्वभ्रस्ज-' इति षत्वे शुत्वे मान्तत्वात् 'कृन्मेजन्तः' इत्यव्ययत्वात् सुब्लुकि 'द्रष्टुम् इति । पाकः ( ई. ४५,४९ )-पच्धातोः 'भावे' इति घजि अनुबन्धलोपे उपधाबृद्धौ 'चजो कु: घिण्ण्यतोः' इति चस्य कुत्वे विभक्तिकार्य 'पाकः' इति । रामः ( ई. ४१,५० ) रणधातोः 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति पनि अनुसन्धहो यभि चकाचकरणयोः' इति राजेनलोपे 'च जोः कु घिण्ण्यतोः' इति जस्य कुत्त्रे उपधाद्धौ विर्भाक्तकार्ये 'रागः' इति । निकायः (ई ५३ )-निपूर्वकात् चिधातोः 'निवासचितिशरीरोपसमाधाने- वादेच कः' इति पनि तस्य कत्वे अनुबन्धलोपे वृद्धौ आयादेशे विभक्तिकार्य 'निकायः' इति । पवित्रमम् ( ई.४९ )-पाकेन निवृत्तं पश्चिमम् । 'डुपच पाके' इति धातो: वित्रप्रत्यये मपि विभक्तिकार्य पश्चिमम्' इति । उत्रिमम्--वापेन निर्वृत्तम् ‘उत्रिमम्' । 'डुवप् बीजसन्ताने' इत्यस्माद्धातोः 'ड्वितः कित्रः' इति क्त्रौ क्त्रेर्मम्नित्यम्' इति निवृत्तथै मपि अनुबन्धलोपे 'वचि- स्वपि-' इति सम्प्रसारण पूर्वरूपे विभक्तिकार्ये तद् सिद्धम् । वेपथुः ( ई. ५२)-टुवे कम्पने' इति धातोः 'दितोऽथुच्' इत्यथुचि अनु- बन्धलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । यज्ञः ( ई. ४५,४६ )-यज्धातोः 'यजयाचपतविच्छप्रच्छरक्षो नङ' इति नहि अनुबन्धलोपे नस्य धुत्वेन मकारे विभक्तिकार्य यज्ञः' इति ।

·उन्तरकृदन्तप्रकरणम् उपाधिः ( ई. ४६,४८)-उपधीयतेऽनेनेति ‘उपाधिः' । उप-प्राङ् पूर्वकात् धुसंज्ञकवाधातोः 'उपसर्गे घोः किः' इति किप्रत्यये कित्वात् 'आतो लोपः' इत्यालोपे विभक्तिकार्य 'उपाधिः' इति । कीर्णि:---कधातोः स्त्रियां तिन्' इति क्तिनि अनुबन्धलोपे 'ऋत इद्धातोः' इतीत्वे रपरत्वे 'हलि चेति दी 'स्वादिभ्यः क्तिनिष्टावाच्यः' इति निष्ठावद्भावात् तस्य नत्वे णत्वे विभक्तिकार्य कीणिः' इति । अतियूति-एते स्त्रियां क्तिचन्ताः निपात्यन्ते, इत्यर्थः । तथाहि-श्रव रक्षण' इति धातोः क्तिनि तस्य निपातनादुदात्तत्वे 'ज्वरत्वर-' इत्यकारवकारयोरूठि 'अति' इति । युधातोर्जुधातोर्वा क्तिनि निपातनादीर्घ यूतिः, जूतिरिति च । षोऽन्तकर्मणि' इत्य- स्मात् तिनि धात्वादेः' इति सत्वे आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे 'यतित्यति-इती. त्वे प्राप्ते निपातनात्तभावे सातिरिति । अथवा सन् धातोः तिनि जनसन-' इत्या- स्वम् । अत्र क्तिन् उदात्तत्वं निपात्यते। हनः क्तिनि नकारस्य निपातनादित्त्वे 'श्रा- द्गुणः' इति गुणे हेतिरिति । अथवा हिधातोः क्तिनि निपातनाद्गुणः । ण्यन्तकृत धातोः ‘ण्यासश्रन्थो युच्' इति युचं प्रबाध्य तिपातनात् क्तिनि इत्वे रपरत्वे दी 'मरो भरि' इति तलोपे कोर्तिरिति । चिकीर्षा ( ई० २७)-सन्नन्तात् 'चिकीर्ष' धातोः 'अप्रत्ययात्' इत्यप्रत्यये 'अतो लोपः' इति सनोऽकारलोपे कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वेन त्रीत्वे टापि सवर्णदीर्थे इल्ङयादिना सुलोपे उक्तं रूपं सिद्धम् । कारणा (ई.४६,५१)-कृधातोर्णिचि वृद्धौ ‘कार इत्यस्मात् 'प्यासश्रन्थो युच् इति युचि योरनादेशे णिलोपे णत्वे टापि विभक्तिकायें तत्सिद्धिः। हसितम् ( ई. ४५) हस्धातोः 'नपुंसके भावे क्तः' इति तप्रत्यये इटि स्वा. दिकार्ये 'हसितम्' इति । अवतारः, अवस्तारः ( ई. ४९,५०)-उभयत्र 'अवे तृस्रोन्'ि इति पनि वृद्धौ रपरत्वे स्वायुत्पत्तिः। अपामार्गः (ई. ४८,५२ )-अपपूर्वान्मृज्धातोः 'हलच' इति पनि मृजे. बृद्धिः' इति वृद्धौ ‘बजोः कु-' इति कुत्वे 'उपसर्गस्य घम् मनुष्ये बहुलम्' इति दी| विभक्तिकार्य उक्तं रूपं सिद्धम् । दुष्करः--दुस्पूर्वात् कृञ् धातोः 'ईषदुस्सुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्' इति खलि अनुबन्धलोपे गुणे रपरे 'इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य' इति सस्य षत्वे कृदन्तत्वात् सौ सस्य रुत्वे विसर्गे उक्तं रूपं सिद्धम् ।

·, मध्यकौमुदी-रहस्यम् सुपानः ( ई. ४५,५१)-सुष्टु पीयते इति सुपानः ! सुपूर्वकात् पाधातो: 'ईषदुस्सुषु-' इति प्राप्त खलं प्रबाध्य 'आतो युक्' इति युचि अनुवन्धलोपे 'युवोर- नाको' इति योरनादेशे सवर्णदी विभन्तिमायें 'सुपानः' इति । दुष्पानः (ई५ ४८ )-इत्यपि पूर्ववत् । पीत्वा (ई० ४६ )-पाधातोः ४६)-पाचातो. 'गालं खल्लोः प्रतिषेधयोः क्त्वा' इति अत्याप्रत्यये 'घुमास्था-' इतीत्वे अव्ययत्वात् सुन्तुकि पीला' इति । शमिया (ई. २४)--शम्धातोः क्त्वाप्रत्यये अनुबन्धलोपे 'उदितो वा इति विभाषया इटि अनुबन्धलोपे प्रातिपदिकत्वात सौ वत्वातोसुन्-' इस्यव्ययत्वात सुब्लुकि 'शामित्वा' इति । इडभावपचे अनुनासिकस्य विमलोः किति' इत्याने अनुस्वारे परसवर्णे 'शान्त्वा' इति सिद्धं भवति । हित्या-(ई० ४५, ५०) धाधातोः 'समानकर्तृकयोः-' इति क्त्वाप्रत्यये अनुबन्धलोपे 'दधातेहिः' इति धास्थाने 'हि' इत्यादेश प्रातिपदिकत्वात सौ अव्यय- त्वात् सुब्लुकि 'हित्वा' इति । श्रोहाक त्यागे' इत्यस्य स्वायां तु 'जहातेश्च' इत्यनेन हित्वं बोध्यम् । 'श्रोहाङ गतौ' इति धातोः क्त्वायां तु हात्वा इति भवति । अन 'जहातेश्व' इति हित्वं तु न सूत्रे जहातेरिति निर्देशात् । स्मारं सारम् ( ई० ५३)स्मृधातोः 'आभीदो णमुल च' इति णमुलि अनुवन्धलोपे 'अची किणति' इति वृद्धौ परत्वे नित्यचीप्सयोः' इति द्वित्वे कृदन्त- त्वात सौ 'कृन्मेजन्तः' इति मान्तत्वादव्ययसंज्ञायां सुब्लुकि प्रथममकारस्यानुस्वारे 'स्मारं स्मारम्' इति । स्मृत्वा स्मृत्वा इत्यर्थः । जावजीवमधीते (ई० ४०)-यावति चिन्दजीवयोः' इति सूत्रेण यवच्छब्दे उपपदे जीवधातोर्णमुलि सुब्लुकि विभक्तिकार्ये श्चुत्वे 'जावजीवम्' इति । समूलकार्ष कपति (ई० ४२)-'निमूलसमूलयोः कषः' इति सूत्रेण समूलमिति कर्मण्युपपदे कष्धातोर्णमुलि सुब्लुकि वृद्धौ स्वादिकार्ये 'समूलकाषम्' इति । पादघातं हन्ति ( ई० ४१)-पादेन हन्तीत्यर्थे करणे हनः' इति हन्धातो. णमुलि सुब्लुकि 'हनस्तो:--' इति तकारान्तादेशे 'हो हन्तेः-' इति हस्य घत्वे उपधावृद्धौ विभक्तिकायें उक्तं रूपं जातम्। धनपोषम् ( ई० ४० )-धनेन पुष्णातीत्यर्थे करणोपपदात् पुष्धातोः 'स्त्रे पुषः' इति णमुलि सुब्लुकि 'पुगन्त-' इति गुणे विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । इति उत्तरकृदन्तप्रकरणम् ।

·अथ कारकप्रकरण प्रातिपादिकार्थ-प्रातिपदिकार्थमात्रे, लिङ्गमात्रे, परिमाणमात्रे, संख्यामाने च प्रथमा न्यादित्यर्थः । ननु प्रवृत्तिजिभित्त, व्यक्ति, लिङ्गं चेत्यादि त्रिक, चतुष्क, पञ्चकमा प्रातिपदिकार्थः इति पक्षेलिङ्गस्याऽपि प्रातिपदिकार्थत्वात् लिङ्गमहर्ण व्यर्थप्रिति चेज, 'यस्मिन् प्रालिपति के उच्चारिने यथार्थस्य नियमेन उपस्थितिः स प्रातिपदिकार्थः' इत्युक्तस्वात् । अत्र सूत्रे द्वन्द्वान्ते श्रूयमागल्य मात्र' शब्दस्य 'द्वन्द्वान्ते भूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते' इति न्यायात् प्रातिपदिकार्थे, लिङ्गे, परिमाणे वचने च प्रत्येकमन्वयः । नन्वेवं लिङ्गपरिमाणयोः केवलयोः प्रातिपदिकार्थ विना काप्युपस्थितेरभावात लिजशत्रे, परिमाणमात्रे च प्रथमा स्यादित्यतिः स्यादिति चेच, लिङ्ग शादियो, परिमाणाशाधि देत्यर्थत्य च मूले प्रतिष:- नितत्वात् । वन संख्येति, पूर्वानायैस्तथा संज्ञाकारणात् । 'प्रातिपदिकार्थमात्रे' इत्यस्योदाहरणम् ‘उच्चैः, नीचैः, कृष्णः, श्रीः, ज्ञानम् इत्यादि । अत्र सहसं त्रिषु लिङ्गेषु' इति स्म का अध्यये अस्यापि लिङ्गल्यानुष- स्थितिरिति अभय-प्रातिपदिकार्थमात्रस्योदाहरणं युक्तम् । एवं वासुदेववाचक- कृष्ण शब्दे पुंस्त्वस्य, श्रीशब्दे स्त्रीत्वस्य, ज्ञानशब्दे नपुंसकत्वस्य व नियमेन भान. मस्ति, तेषां नियतलिङ्गत्वात् , अतस्तेषु लिशानामपि प्रातिपदिकार्थान्तर्भावात् तेषामपि 'प्रातिपदिकार्थमात्रे' इत्यस्योदाहरणं लिबर्बाधमेवेति ध्येयम् । 'लिङ्गमात्राद्याधिक्ये' इत्यस्योदाहरणं तटा, तटी तटम् इत्यादि । 'तटं त्रिषु' इत्यमरकोशादत्र लिङ्गानामनियतोपस्थितिकतया प्रातिपदिकार्यानन्तर्भावात् लिङ्ग- मात्राद्याधिकस्योदाहरणं सुस्पष्टम् । 'परिमाणमात्रे इत्यस्योदाहरणं 'द्रोणो व्रीहिः' इत्यत्र 'द्रोणः' इति ! अन्न द्रोणपदात् द्रोणत्वद्रोणपुंस्त्वार्थानां नियमेनोपस्थित्या प्रातिपदिकार्थत्वेऽपि परिमाण- त्वेन परिमाणस्य नियमेनानुपस्थितेः प्रातिपदिकार्थत्वाऽभावेन परिमाणरूपेऽर्थे परि- माणग्रहणेन प्रथमा। तथा च द्रोणपदेन द्रोणत्वावच्छिन्नद्रोणत्योपस्थित्या तस्य सुप्रत्ययोपस्थितपरिमाणार्थेन 'सामान्यविशेषयोर मेदेनान्यः' इति व्युत्पत्याऽमेदा- न्वये सुप्रत्ययार्थपरिमाणस्य ब्रीहिपदेनोपस्थितब्रीह्यर्ये 'राज्ञः पुरुषः' इत्यादाविद आकांक्षाभास्यपरिच्छेद्यपरिच्छेदकभावसम्बन्धेनान्वयः इति 'द्रोणरूपं यत् परिमाणं तत्परिच्छिन्तो व्रीहिः' इत्यर्थः सिद्धयति । द्रोणपदात् प्रातिपदिकार्यमाने प्रथमा ·नन्वत्र एकत्व- मध्यकौमुदी-रहस्यम् प्रवृत्तौ तु 'नामार्थनामार्थयोरमेदादतिरिक्तसम्बन्धोऽव्युत्पनः' इति व्युत्पत्या द्रोण. ब्रीहिपदार्थयोरभेदेनैवाऽन्वयः स्यादिति द्रोगाऽभिन्नो ब्रीहिरित्यनिष्टार्थापत्तिरिति । 'संख्यामानेइत्यस्योदाहरणम् 'एकः, द्वौ, बहवः इत्यादि । द्वित्वबहुत्वानां नियमेनोपस्थित्या 'प्रातिपदिकार्थे' इत्येव सिद्धे सूत्रे वचनग्रहणं व्यर्थभिति, क्षेत्र प्रकृतिभिरेव एकत्वादीनामुन्तत्वात् 'उतार्थानामप्रयोगः' इति न्यायेन प्रथमाविभक्तरप्राप्ती तदर्थ वचनग्रहणस्यावश्यकलात् । कर्तुरीप्सीततमं कर्म ( ई० ४८)-अत्र 'कारके' इत्यनुवृत्तं प्रथमया विप- रिणम्यते । आप्तुमिध्यमाणम्-ईप्सितम् , अतिशयेन ईप्सितम्-ईप्सिततमम् । धातू- पात्तव्यापाराश्रयः कर्ता । केनाप्लुमित्याकाक्षायां कर्तृविशेषणीभूतव्यापारेणेत्यर्था- ल्लभ्यते । ततश्च कर्तुः क्रिययाऽऽतुमिष्टतम कारकं कर्मसंझं स्यात्' इति सूत्रार्थः सम्पद्यते । उदाहरणं तु 'हरिं भजति' इत्यादि । पूजादिव्यापारेण हरि तोषयती. त्यर्थः । कर्तुनिष्ठपूजनादिव्यापारप्रयोज्यतुष्टिरूपफलाश्रयत्वात् हरिः कर्म । गां दोग्धि पयः (ई० ४२, ४५)-गोः सकासात् पयो दोग्धि, इति शाब्दबोधः। अत्र 'गो' अपादानत्वाऽविवक्षया कर्मत्वविवक्षायाम् 'अकथितं च' इति कर्मसंज्ञायां कर्मणि द्वितीया' इति द्वितीया भवति । गर्गान शतं दण्डयति ( ई० ५३ )-ताडनादिना गर्गेभ्यः सुवर्णशतं गृह्णा. तात्यर्थः । अत्र गर्गेभ्यः' इत्यत्र अपादानत्वमनाहत्य कर्मत्वविवक्षायाम् 'अकथितं च' इति कर्मसंज्ञायां द्वितीयेति बोध्यम् | बलि भिक्षते वसुधाम्-'अकथितं चेति सूत्रे 'अर्थनिवन्धनेयं संज्ञेति कैयटादिभिर्व्याख्यातत्वेन दुहाद्यर्थकधात्वन्तरयोगेऽपि द्विकर्मत्वं लभ्यते, ततश्चात्र याचनार्थक 'भिक्ष' धातुयोगेऽपि बलेरपादानत्वाऽविवक्षया कर्मत्वविवक्षायां कर्मत्वाद् द्वितीया भवति । कुरून् स्वपिति (ई० ५२)-कुरुषु निद्रां करोतीत्यर्थः । कुर्वादिशब्दा जनपद विशेषेषु स्वभावान्नित्यबहुवचनान्ताः । अत्र 'अकर्मकधातुभिर्योगे देशः कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्यम्' इति वार्तिकेन कर्मत्वात् द्वितीयेति ध्येयम् । क्रोशमास्ते (ई० ५१)-अत्र 'अकर्मकधातुभियोगे-' इति वार्तिकेन कर्म- वाद् द्वितीयेति । हृनोरन्यतरस्याम् ( ई० ५१) हक्रोरणौ यः कर्ता, स णौ वा कर्म स्यादिति सूत्रार्थः । 'हारयति कारयति वा भृत्य भृत्येन वा कटम्' इत्युदाहरणम् ।

·कारकप्रकरणम् ॥ 'हरति, करोति वा कटं भृत्यः' तं हार यति, कारयति वेत्यर्थः। अत्र प्रयोज्यकर्तु- भृत्यस्य कर्मत्वविकल्पः । अधिशील्थासां कर्म ( ई० ४७ )-अधिपूर्वाणामेषां (शीङ्-स्था-प्रास् धातूनाम् ) अाधारः कर्म स्यात्' इति सूत्रार्थः । 'अधिशेते, अधितिष्ठति, अध्यास्ते वा वैकुण्ठं हरिः' इत्युदाहरणम् । अधिस्त्वत्र सप्तम्यर्थस्थाधारस्य द्योतकः । वैकुण्ठे शेते, तिष्ठति, प्रास्ते वा हरिरित्यर्थः । अभिनिविशते सन्मार्गम् (ई० ४९ )---अत्र 'अभिनिविशश्च' इत्यनेन अभिनीत्येतत्संघातपूर्वस्य विशतेराधारस्य सन्मार्गे' इत्यरय कर्मत्वात् द्वितीया भवति। पापेऽभिनिवेशः ( ई० ५२ )-'अभिनिविशश्चेति सूत्रे "परिक्रमणे सम्प्र- दानम्' इति सूत्रात् मण्डुकप्लुत्या अन्यतरस्यां ग्रहणानु-र्तनात् अत्र अभिनीत्ये- तत्संघातपूर्वस्य पापे इत्यस्य कर्मसंज्ञा न भवति । उपान्वध्यावसः ( ई० ४७, ४८)-उप, अनु, अधि, श्राङ् पूर्वस्य बसतेराधारः कर्म स्यादिति सूत्रार्थः। 'उपवसति, अनुवसति, अधिवसति, श्रावसति वा वैकुण्ठं हरिः' इत्युदाहरणम् । अन्नोपसर्गाः अाधार द्योतकाः । 'वैकुण्ठे बसति' इत्यर्थः । उभसर्वतसोः (ई० २६)-ठभशब्द-सर्वशब्दप्रकृतिकतसन्तयोः प्रयोगे सति द्वितीया कार्या, धिक्शब्दस्य प्रयोगे सति दितीया कार्या, श्रामेडितान्तेषु ( कृतद्विर्व- बनेषु ) उपर्यादिषु ( उपरि-अधि-अधस्-इत्येतेषु ) त्रिषु प्रयुज्यमानेषु द्वितीया कार्या, ततः उक्त प्रदेशेभ्योऽन्यत्रापि ( अभितः, परितः, समया निकषा, हा, प्रति, योगेऽपि ) द्वितीया कार्येत्यर्थः । ग्रामं समया (४८, ४९ )-ग्रामस्य समया ( समीपे ) इत्यर्थः । अत्र 'समया' योगे ग्रामस्येत्यस्य अभितःपरितः' इति कर्मत्वाद् द्वितीया भवति । निकषा लङ्काम् ( ई० ४७, ५२)-निकषा' इत्यस्य अन्तिके इत्यर्थः । अत्र 'अभितः परितः-' इति वार्तिकेन कर्मत्वात् द्वितीया भवति । अन्तरेण हरि न सुखम् ( ई० ४१) अत्र 'अन्तराऽन्तरेण युक्ते' इति सूत्रेण 'अन्तरेण' इत्यव्यययोगात हरिशब्दाद् द्वितीया भवति । जपमनुप्रावर्षत् ( ई० ४०)-कदा पर्यन्योऽवर्षदिति प्रश्न उत्तरमिदम् । अत्र 'अनुर्लक्षणे' इति सूत्रेण कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां 'कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया' इति द्वितीया भवति । सम्बन्धश्चात्र लक्ष्यलक्षणभावः ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् ० लक्षणानं चात्र 'ज्ञानजनकज्ञानविषयत्व लक्ष्यत्वं च ज्ञानजन्यज्ञान विषयत्वम् 'जपमनुप्रावर्षत्' इत्यत्र ज्ञानं वर्षगज्ञा, तजवज्ञानं जपज्ञानं, तद्विष्यता वर्षण, इति लक्षणसमन्वयः । नच यच नाहद्वारा जो तस्तदै देवमान वर्षणमपि जातमिति वर्षणे जपो हेतुर्भवति । तथा चहेती इति सूत्रेण परत्वादत्र तृतीया कुतो नेति चेत् सत्यम् , हेतुमाऽविवक्षायां 'वृशानु विद्योतते विद्युत्' इत्यादी लक्षरो कर्मप्रवकनीयसंज्ञाया एकाशः । धनेन कुलम्' इत्यादी हेतुतृतीयाया अप- काशः । 'जपमनुप्रावर्षत्' इत्यत्र तु तदुभयममि सक्तम् , ए सति चात्र 'अनुर्ललयो' इत्यनेन पुनः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधान सामयात द्वितीय भवतीति दिए । वृक्षं वृक्ष प्रति, परि, अनुवा विद्योतते वित् (ई० ४७ )लादर- लक्षपाभावसम्बन्धो द्वितीयार्थः, स च प्रत्यादिधोत्यः। वृक्षेण लक्ष्यमाणा विद्युत् विद्योतते इत्यर्थः । अत्र 'लक्षणेत्यम्भूताख्यान-' इति सूत्रेण लक्षणेऽर्थ कर्म प्रवच- नीयसंज्ञायां सत्यां कर्मप्रवचनीययोग द्वितीया भवति । कालाधवनोरत्यन्तसंयोगे ( ई० ४८ )-कालाध्वजोः अत्यन्त (अविच्छिन्न) संयोगे गम्ये द्वितीया स्यादित्यर्थः । 'मास कल्याणी' इत्यायुदाहरणम् , त्रिंशददि- नात्मको माला, तहिमवच्छिन्नमङ्गलवान् भवतीत्यर्थः । मातमधीते (ई० ५३)-त्रिशदिनात्मक प्रतिदिनमुचितकाले निरन्तर- मधीत इत्यर्थः । अत्र 'कालाध्वनो:-' इति सूत्रेण द्वितीया भवति । साधकतमं करणम् ( ई० ५०)-क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारक करणसंज्ञ स्यादित्यर्थः । उदाहरणं तु 'रामेण बाणेन हतो बाली' इति ! रामकर्तृकवाणकरणक- हिंसाक्रियाविषयो वालीत्यर्थः । अत्र हननक्रियागां रामस्य स्वातन्त्र्यदिनक्षया 'स्वतन्त्रः कर्ते'ति कर्तृसंज्ञा, बाणस्य च हननक्रियायामत्यन्तोपकारकत्वात् 'साधक- तमं करणम्' इत्यनेन करणसंज्ञा । ततश्चोभयत्र कर्तृकरणयोस्तृतीया' इत्यनेन तृती- यायां सत्यामुक्तं रूपं सिद्धम् । गोत्रेण गार्ग्यः ( ई० ४८, ५० )-गोत्रमस्य गार्य इत्यर्थः। अत्र प्रथमा प्राप्ता ताम्प्रबाध्य 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति वार्तिर्वन तृतीया । समेनैति (६० ५२)—समं गमनं करोतीत्यर्थः । क्रियाविशेषणमेतत् । कर्मणि द्वितीया प्राप्ता ताम्प्रबाध्य 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया भवति । अक्षरक्षान् वा दीव्यति ( ई० ४० )-अत्र 'दिवः कर्म च' इत्यनेन कर्म- संज्ञा चात् करणसंज्ञा च भवति ।

·. . कारकप्रकरणम् सहयुक्तेऽप्रधाने ( ई० ५१ )-सहार्थेन युक्तेऽप्रधाने तृतीया स्यादित्यर्थः । 'पुत्रेण सहागतः पिता' इत्युदाहरणम् । पितुरत्रागमनक्रियासम्बन्धः शाब्दः । पुत्रस्य तु तत्साहित्यगम्य आर्थिक इति तस्याऽप्राधान्यम् । नाङ्गविकारः ( ई० ४२, ४७, ५.)-नाङ्गेन विकृतेन अशिनो विकारो लक्ष्यते ततस्तृतीया स्यादित्यर्थः । 'अक्षणा काणः' इत्युदाहरणम् । अक्षिसम्बन्धि. काणत्ववानित्यर्थः। अपवर्गे तृतीया ( ई० ४९, ५२, ५३ )-अपरर्गः = फलप्राप्तिः, तल्यां द्योत्यायां कालाधनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया स्यादित्यर्थः । 'अहा क्रोशेन वाऽनुवाको- धीतः' इत्युदाहरणम् । इत्थंभूतलक्षणे ( ई० ४८, ५०, ५१, ५३ )-अयं प्राइ, भूतः = प्राप्ताः---इत्यंभूतः । लक्ष ज्ञापा । प्रकार विशोष प्रामस्य ज्ञाय इत्यर्थः । तदाह 'माचित प्रकार माता लक्षणे तृतीया ल्यादिति । 'जटाभिस्तापसः' इत्यु- दाहरण । लक्ष्यलक्षणभावोऽत्र तृतीयार्थः । जटाशाप्यतागसत्वविशिष्ट इत्यर्थः । कर्मणा यमभिप्रैति० (ई० ५२ )-नकियाफार्ममा मामीति = २.म्बध्नानि, ल्वन्धुमीमति जा, तस्कार सम्प्रदानसंज्ञकमित्यर्थ : सम्यक् प्रदीयतेऽस्मै तत् सम्प्रदानम् । स्वस्ववनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पत्यनु- कूलव्यापारः दाधात्वर्थः । अत एव 'रजकस्य वस्त्रं ददाति' इत्यत्र रजकाय वस्त्रं ददाति' इति न भवति । विप्राय गां ददाति ( ई० ४९ )-अत्र देवदत्तादिः कर्ता दानस्व कार नाका चित्रं सम्बन्धुमिच्छतीति 'कर्मणा यममिति-' इति सूत्रेण विप्रस्य सम्प्रदान संज्ञायां चतुर्थी सम्प्रदाने' इति चतुर्थी भवति । पत्ये शेते ( ई० ४२ )-पतिमुद्दिश्य शेते इत्यथः । अत्र 'निभ्यया यमभि- अंति-' इति वाति न सम्प्रदानत्वात् चतुर्थी भवति । शताय परिक्रीतः ( ई० ४७ )-अत्र 'परिक्रयणे सम्दानभन्यतरस्याम् इति सूत्रेण सम्प्रदानत्वात् चतुर्थी भवति । उत्पातेन ज्ञापित च ( ई० ४९, ५२ )-आकस्मिकः प्राणिनां शुभाशुभ- सूचको भूतविकारविशेषः उत्पातः, तेन सवितेऽर्थे विद्यमानाच्चतुर्थीत्यर्थः । 'वाताय कपिला विद्युत्' इत्युदाहरणम् । अग्नये स्वाहा (ई० ५०)-नमः स्वस्तिस्वाहा' इति सूत्रेणान्न चतुर्थी भवति ।

·१४० मध्यकौमुदी-रहस्यम् ध्रुवमपायेऽपादानम् (ई० ५१ )-अपायो विश्लेषः-विभागः, तस्मिन् साध्ये ध्रुवमवधिभुतमपादानं स्यादित्यर्थः । ध्रुवमित्यस्यैव विवरणम्-अवधिभूत- मिति । प्रामादायातीत्युदाहरणम् । आगच्छतीत्यर्थः । अत्र कस्मादायातीत्याकांक्षा- विषयत्वात् ग्रामोऽवधिरिति मायाजानत्वात् पञ्चमी भवति । ध्रुवत्वन्तु.---'प्रकृतधात्वर्थाऽनाश्रयत्वे सति तज्जन्यविभागाश्रयत्वम् । इति । आपादानन्तु-विभागजनकव्यापारानाश्रयत्वे सति विभागाश्रयत्वम् । इति। जनिकर्तुः प्रकृतिः ( ई० ४७, ४८, ४९ )-जननं जनिः = उत्पत्तिः । जनेः कर्तेति शेषषष्टया समासः । प्रकृतिः हेतुः ! जायमानस्य हेतुरपादानं स्यादित्यर्थः । 'ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते' इत्युदाहरणम् । आसनात् प्रेक्षते ( ई० ४१, ५३ )-श्रासने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः । अत्र 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इति वार्तिकेन पञ्चमी भवति । धूमादग्निमान ( ई० ४२ )-ज्ञायते इति शेषः । 'विभाषा गुणेऽस्त्रियाम्' इति सूत्रे विभाषेति योगविभागसामाद् धूमस्य अग्निज्ञानहेतुत्वादत्र धूमस्य अगुणत्वेऽपि हेतुत्वात् ततः पञ्चमति । नास्ति घटोऽनुपलब्धेः ( ई०-४०)-उपलब्धिः = ज्ञानम, तस्याः अभावः अनुपलब्धिः, तस्या अनुपलब्धेः, नास्ति घटः इति ज्ञायत इति शेषः । 'विभाषा गुरोऽस्त्रियाम्' इति सूत्रे विभाषेति योगविभागादत्र स्त्रियां च पञ्चमी सिद्धयति । पृथग् रामेण (ई. ५१ )-अत्र 'पृथग्विनानाना--' इति सूत्रेण तृतीया भवति । अप हरेः, परि हरेः (ई० ४१, ५२ )-उभयत्र 'अपपरी वर्मने' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां 'पञ्चम्यपापरिभिः' इति सूत्रेण पञ्चमी भवति । आमुक्तेः संसारः ( ई० ४७, ५२)-मुक्ति मर्यादी कृत्य संसार इत्यर्थः । अत्र 'आमर्यादावचने' इत्यनेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां 'पञ्चम्यपापरिभिः' इति सूत्रेण पक्षमी भवति । तिलेभ्यः प्रतियच्छति माषान ( ई० ४९ )-अत्र 'प्रतिः प्रतिनिधिप्रति- दानयोः' इति सूत्रेण कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां 'प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात्' इति 'पञ्चमी भवति । एघो दकस्योपस्कुरुते-एषः = काष्टं, दकस्य = उदकस्य, उपस्कुरुते = गुणमाधत्ते इत्यर्थः । षष्ठी शेषे' इत्यनेनात्र षष्ठी। , ·कारकप्रकरणम् कर्तृकर्मणोः कृतिः (ई० ५०, ५२)-कृद्योगे कर्तरि कर्मणि च षष्टी स्यादि- त्यर्थः । प्रथममुदाहरणं 'कृष्णस्य कतिः' इति। द्वितीयं तु 'जगतः कतो कृष्णः' इति । उभयप्राप्ती कर्मणि ( ई० ५०, ५३) उभयोः कर्तृकर्मणोः, प्राप्तिस्मिन् कृति तत्र कर्मण्येव षष्ठी स्यादित्यर्थः । 'आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन' इत्युदाहरणम् । कृत्यानां कर्तरि वा (ई. ४७, ४९, ५१)-कृत्यसंज्ञकप्रत्यययोगे कर्तरि षष्टी वा स्यादित्यर्थः । 'मया मम वा सेव्यो हरिः' इत्युदाहरणम् । राज्ञां मतः ( ई० ५२, ५३ )-'क्तस्य च वर्तमाने' इत्यनेनात्र षष्ठी। (न लोके ति निषेधस्यावादोऽयम् )। लक्ष्म्याः कामुकः (ई० ४०)-अत्र उकान्तकमेोगे षष्ठया निषेधो नास्तीत्यर्थक 'कमेरनिषेधः' इति वार्तिकप्रतिप्रसवात 'न लोकाव्यय-' इति षष्टीनिवेधो न भवति । मुरस्य मुरंबा द्विषम् ( ई० ५१ )-अत्र द्विषः शतुर्वा' इति वार्तिकेन्द्र विभाषया षष्ठीनिषेधो भवति । ब्रजं गामी ( ई० ५१ )-अत्र 'अकेनौ विध्यदायमर्ययोः' इति सूत्रेण षष्ठीनिषेधो भवति । एनपा द्वितीया ( ई० ४८, ४९ )-एनबन्तेन योगे द्वितीया स्यादित्यर्थः । 'दक्षिणेन ग्रामं ग्रामस्य वा' इत्युदाहरणम् । 'एनपेति योगविभागादत्र षष्यपि । आधारोऽधिकरणम् ( ई० ४८, ४६, ५०, ५३ )-कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ट- क्रियाया आधारः कारकमधिकरणसंज्ञ. स्त्रादित्यर्थः। आध्रियतेऽहिनित्याधारः। स च औपश्लेषिको वैषयिकोऽभिव्यापकञ्चति त्रिधा । उपसमीपे श्लेषः = सम्बन्धः उपश्लेषः, तत्कृतमौपश्लेषिकम् । अस्योदाहरणं 'कटे प्रास्तै 'स्थाल्यां पचति' इत्यादि । विषये भवो वैषयिकः । अस्योदाहरणं मोक्षे इच्छास्ति' इति । अभि सर्वतो भावेन, व्याप्नोतीति अभिव्यापकः (यः प्राधारः सर्वमभिव्याप्नोति स इत्यर्थः)। अस्योदाहरणं सर्वस्मिनात्मास्ति' इति । सर्वस्मिन्नमिव्याप्य आत्मा वर्तत इत्यर्थः । असाधुर्मातुले (ई० ४१)-अत्र साध्वसाधुप्रयोगे च' इति वार्तिकेन सप्तमी भवति। केशेषु चमरी हन्ति ( ई० ४७ )-केशनिमित्तं चमरौं हन्तीत्यर्थः। अत्र 'निमित्तात् कर्मयोगे' इत्यनेन सप्तमी भवति । यस्य च भावेन भावलक्षणम् (ई० ४१, ४७, ५०) यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः सप्तमी स्यादित्यर्थः । 'गोषुगुह्यमानासु गतः' इत्युदाहरणम् । IN- , ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् षष्ठीचानादरे ( ई० ४१, ४८, ५१, ५२ )--चात् सप्तमीत्यनुकृष्यते, अनादरे इति विषयसप्तमी, 'यस्य चेति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । अनादराधिक्ये भावन- क्षणे षष्ठीसप्तम्यौ स्तः इति वृत्तिः । अनादरे गम्यमाने सति यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्येत ततः षष्टी सप्तमी चेत्यर्थः । 'रुदति रुदतो वा प्रावाजीत्' इत्युदाहरणम् । यतश्च निर्धारणम् ( ई० ४८, ५०, ५२ )-जातिगुणक्रियासंज्ञाभिः समुदा- देकदेशस्य पृथकरणं निर्धारणम् , यतस्ततः षष्टी सप्तम्यौ स्तः इत्यर्थः । गर्वा गोषु या कृष्णा गौबहुक्षीरा' इत्यायुदाहरणम् । मातरि साधुः (ई० ५१)-अत्र ‘साधुनिपुराभ्यामर्चायां सप्तम्यग्रतेः' इति सूत्रेण सप्तमी भवति । अधि मुवि रामः, अभि रामे भूः ( ई० ४०, ४३ )--'यस्मादधिक यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी' इति सूत्रेण ऐश्वर्य त्वत्र स्वस्वामिभ्यां पर्यायेण सप्तमी भवति। इति कारकपकरणम् । अथ समासप्रकरणम् तत्रादौ केवलसमासः समासः कतिविधः-रामासः पन्चधा। तत्र (१) विशेषसंज्ञाविनिर्मुक्तः केवल- समासः' । अस्योदाहरणं भूतपूर्वः' इति । (२) प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः 'प्रव्ययी- भाव' । अस्योदाहरणम् 'अधिहरि' इति । (३) प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः 'तत्पुरुषः'। अस्योदाहरणं राजपुरुषः' इति । (तत्पुरुषदः फर्मधारयः, यथा 'नीलोत्पलम्' । कर्मधारयमेदो द्विगुः, यथा पञ्चगवम्')। (५) प्रापेग अन्यपदार्थ प्रधानो 'बहुव्रीहिः' । अस्योदाहरणं पीताम्बरः' इति । (५) प्राण उभयपदार्थ. प्रधानो द्वन्द्वः' । अस्योदाहरणं समकृष्णौ' इति । भूतपूर्वः ( ई० २६ )-पूर्व भूतः ‘भुतपूर्वः'। 'पूर्व अम् भूत म्' इत्य नौकिका- विग्रहे 'सह सुपा' इति समासे 'कृत्तद्धितसमासाच' इति समासत्वात् प्रातिपदिक- संज्ञायां 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति मुब्लुकि पूर्वभूत' इति जाते 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' इति पूर्व-भूतशब्दयोरुभयोरप्युपसर्जनसंज्ञायाम् 'उपसर्जन पूर्वम्' इति विनिगमकाऽभावादुभयोरपि पूर्वनिपाते प्राप्ते ‘भूत पूर्वे चरट' इति निर्देशात् भूतशब्दस्य पूर्वनिपाते एकदेशविकृतिन्यायेन प्रातिपदिकत्वात् सौ रत्वे विसगै तत्सिद्धिः। इति केवलसमासः।

·अथ अव्ययीभावसमासः अधिहरि (ई० ४५, ५०) हरौ इति 'अधिहरि' । हरि हि अधि इति स्थिते “अव्ययम्-' इति सूत्रेण अव्ययीभावसमासे समासविधायकसूत्रेऽञ्चयमिति प्रथमा. न्तपदनिर्दिष्टस्य 'अधी' त्यस्य 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' इत्यनेन उपसर्जन संज्ञायाम् ‘उपसर्जनं पूर्वम्' इति तस्य पूर्वनिपाते ‘अघि हरि डि' इति जाते समास- त्वात् प्रातिपदिकत्वे 'सुपो धातुः' इति सुब्लुकि एकदेशविकृतन्यायेन प्रातिपदिक- त्वात् समुदायात् सौ 'अव्ययीभावश्च' इत्यव्ययत्वात् 'अव्ययादापरुपः' हति सो कि 'अधिहरि' इति सिद्धम् । अधिगोपम् ( ई० ४२, ५३ )-गां पातीति 'गोपाः' तस्मिन्नित्यधिगोपम् । 'गोपा कि अधि' इति स्थिते 'अव्ययम्-' इति समासे 'अपमानिर्दिष्टं समास उप- सर्जनम्' इति 'अधी'त्यस्योपसर्जनसंज्ञायाम् 'उपसर्जनं पूर्वम्' इति तस्य पूर्व- निपाते समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुकि 'अव्ययीभावश्च' इत्यनेन नपुंसक- संज्ञायाम् हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकल्य' इति गोपा' इत्यस्य ह्रस्वत्वे 'अधिगोप इति स्थिते एकदेशविकृतन्यावेन समुदायेन समासत्वात् सौ अव्ययत्वात् सौ कि प्राप्त 'नाऽव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः' इति तनिषेधे सारमि 'अभि पूर्वः' इति पूर्वरूपे तत्सिायलादिः तृतीयासप्तम्योबहुलम् (ई० ४७ )-श्रदन्तादव्ययीभावात् तृतीयास- अभ्यार्बहुलमम्भावः स्यादित्यर्थः । 'कृष्णस्य समीपमुपकृष्णम्' इत्युदाहरणम् । 'कृष्ण इस उप' इत्यलौकिकविप्रहे 'अव्ययम्-' इति सूत्रेण सामीप्यार्थवाचक 'उप' शब्देन सह समासे 'प्रथमानिर्दिष्टम्-' इति 'उप' इत्यस्योपसर्जनसंज्ञायाम् 'उपसर्जनं पूर्वम्' इति तस्य पूर्वप्रयोगे समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपी लुकि समुदायात् टाविभक्तो 'तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्' इत्यमादेशे पूर्वरूपे उपकृष्णम्' इति । अमादेशाऽभावपचे इनादेशे गुणे 'उपकृष्योन' इति । प्रथमाविभक्तावपि 'अव्ययीभावश्चे'त्यव्ययत्वात् सुब्लुकि प्राप्ते 'नाव्ययीभावादतोऽस्त्वपञ्चम्याः' इति तनिषेधे सौरमि पूर्वरूपे उप- कृष्णम्' इति सप्तमीविभक्तौ तु 'उपकृष्णम्-उपकृष्णो इति बोध्यम् । अनुरूपम् ( ई० ५१ )-रूपस्य योग्यमनुरूपम् । 'अव्ययम्-' इति सूत्रे यथार्थपदेन 'योग्यताचीप्सापदार्थानति वृत्तिसादृश्यानि गृह्यन्ते । ततश्चात्र 'अनु' इत्यव्ययं योग्यतायाम् , अतो यथार्थे वर्तनात् रूपशब्देन सह समासे सुब्लुकि 'अनु' ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् इत्यस्य उपसर्जनसंज्ञायां पूर्वप्रयोगे समुदायात सौ 'नाव्ययीभावात्-' इति सोरमि- पूर्वरूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । यथाशक्ति ( ई० ५२ )-शक्तिमनतिक्रम्य इति यथाशक्ति । अत्र यथेत्य- व्ययं पदार्थानतिकमे वर्तते, इति 'अव्ययम्-' इत्यनेन समासे सुब्लुकि यथाशब्द- स्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वप्रयोगे समुदायात् सौ अव्ययस्वात् सुब्लुकि उक्तं रूपं सिद्धम् । पारेगङ्गम् ( ई० ४८)-- गङ्गायाः पारादिति विग्रहः । अत्र 'पारे मध्ये षष्ठया वा' इत्यनेन समासे एदन्तत्वनिपाते च कृते सुब्लुकि 'पारे' इत्यस्योपसर्जन- संज्ञायां पूर्वप्रयोगे 'अव्ययीभावश्च' इत्यव्ययत्वात् 'हस्वो नपुंसकेप्रातिपदिकस्य' इति ह्रस्वे 'नाव्ययीभावात्-' इति सोरमि पूर्व रूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । व्याकरणस्य-त्रिमुनि ( ई० ५२)—व्याकरणस्थ पाणिन्यादयस्त्रयो मुनियो वश्याः इत्यर्थः । अत्र संख्या वंश्येन' इत्यनेन समासः । अव्ययत्वात् सुब्लुकि । पञ्चगङ्गम् ( ई० ४७, ५० )-अन्न पञ्चन् आम् गङ्गा आम्' इत्यलौकिक- विग्रहे 'समाहारे चायमिष्यते' इति वार्तिकबलात् 'नदीभिश्च' इति समासे सुब्लुकि नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' इति 'गङ्गा' इत्यस्योपसर्जनत्वाद् ‘गोत्रियोरुपसर्जनस्य' इति ह्रस्वे समुदायात् सौ अन्य- यीभाव'त्यव्ययत्वात् सोलुकि प्राह नाव्ययीभावात्-' इति नितिषेधे सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धिः । तृतीयाविभक्तौ तु तृतीयासप्तम्यो:-' इति अमादेशे पूर्व रूपे 'पञ्चगङ्गम्' इति । पक्षे इनादेशे गुणे ‘पञ्चगङ्गेन' इति । सप्तमीविभक्तौ तु पञ्चगङ्गम्- पञ्चगङ्गे इति रूपद्वयं भवति । लोहितगङ्गम् ( ई० ५१)-लोहिता गङ्गा यस्मिन् देशे स लोहिताग नाम देशः । अत्र 'अन्यपदार्थे च संज्ञायाम्' इत्यनेन समासे सुब्लुकि 'अव्ययी- भावश्च' इत्यव्ययत्वात् 'ह्रस्वो नपुंसके-' इति ह्रस्वे सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धिः । उपशरदम् ( ई० २४ )-'शरद् ङस् उप' इत्यलौकिकविग्रहे सामीप्यार्थक 'उप' इत्यव्ययेन सह 'अव्ययम्-' इति सूत्रेण समासे 'अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः' इति टचि अनुबन्धलोपे उपेत्यस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते समासत्वात् प्रातिपदि- कत्वेन सुपो लुकि समुदायात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि प्राप्ते 'नाव्ययीभावात्- इति तनिषेधे सोरमि पूर्वरूपे उक्तं रूपं जातम् । तृतीयासप्तमीविभक्तौ तु उपशरदम्- उपशरदेन' 'उपशरदम्-उपशरदें' इति रूपाणि भवन्ति। प्रतिविपाशम् ( ई० ५३) इत्यपि पूर्ववत् । adline ·বহ অসহ उपजरसम् (ई. ४०) जरायाः समीपम् इति विग्रहः । 'जराया सरस् च' इत्यनेनात्र जरसादेशः समासान्तटचप्रत्ययश्चेति विशेषः । उपराजम् ( ई० २६)-राज्ञः समीपभुपराजमिति लौकिकविप्रहः । राजन् इस उप' इत्यलौकि कविप्रहे सामीप्यार्थक 'उप' इत्यव्ययेन सह 'अव्ययम्-' इति समासे 'प्रथमानिर्दिष्टम्-' इत्युपसर्जनसंज्ञायां पूर्वप्रयोगे 'अनच इति टचि अनुबन्ध- लोपे सुब्लुकि भत्वात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे समुदायात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि प्राप्त नाव्ययीभावादिति तनिषेधे सोरमि पूर्वरूपे 'उपराजम्' इति । तृतीयासप्तमी. विभक्तौ तु 'तृतीयासप्तम्योबहुलम्' इत्यम्भावे उपराजम्-उपराजेन, उपराजम्- उपराजे' इति रूपाणि भवन्ति । उपगिरम् (ई० ४१)-'गिरेश्च सेनकस्य' इति समासान्तटच्प्रत्ययोऽत्र विशेषः । इति अव्ययीभावप्रकरणम् । अथ तत्पुरुषप्रकरणम् शङ्कलाखण्डः ( ई० ५० )-सङ्घलया खण्डः शङ्खलाखण्डः । 'शङ्खला टा खण्ड सु 'इत्यलौकिकविग्रहे 'तृतीयातत्कृते ति समासे समासत्वात् प्रातिपदिकत्वेन सुब्लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धम् । मासपूर्वः ( ई० ४९, ५१)-मासेन पूर्वः इति विग्रहे 'पूर्वसदृशसमोनार्थ. कलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः' इति समासे सुब्लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे 'मास- पूर्वः' इति । मासात् प्रागुत्पन्नः इत्यर्थः। दथ्योदनः ( ई० ५२ )-दना उपसिक्तः ओदनः इति विग्रहे 'अन्नेन व्यञ्ज- नम्' इति समासे सुब्लुकि यणि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धिः । हरित्रातः (ई० ४७) हरिणा त्रातः इति विग्रहे 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति समासे सुब्लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धिः । नखनिर्मिनः (ई० ५३) 'नख भिस् निर्मिन्न सु' इति विग्रहे 'समासप्रत्य- यविधौ प्रतिषेधः' इति समासविधौ तदन्तविधिनिषेधेन 'निर्भिन्ने त्यस्य कृदन्तत्वाऽ- वात् समासाप्राप्तौ 'कृद्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्' इति परिभाषाबलात् 'कर्तृ- करणे कृताबहुलम्' इत्यनेन समासे सुब्लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तसिद्धम् ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् चोरभयम् (ई०४८)-अत्र चौराद् भयमिति विग्रहे पश्चमी भयेन' इति समासे सुजुकि समुदायात् सौ 'परवल्लिङ्गम्-' इति नपुंसकत्वात् सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धम् । देवपूजकः ( ई० १२)-देवस्य पूजकः इति विद्महे 'याज कादिभिश्च' इति समासे सुब्लुकि समुदायात सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धिः । सर्वश्वतः (ई० ४०)-सर्वेषां श्वेततरः इति विग्रहे गुणात्तरेण तरलोपञ्च' इति समाते तरपप्रत्ययस्य लोपे च कृते सुब्लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धिः । क्तेन च पूजायाम् ( ई० ४७)-मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यः' इति सूत्रेण विहितो या तस्तदन्तेन षष्टी न समस्यते इत्यर्थः । 'राज्ञा मतः' इत्यायुदाहरणम् । पूर्वकायः ( ई० ४७ )--पूर्व कायस्येति विप्रहे 'पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैका- धिकरणे' इति समासे सुब्लुकि समुदायात सौ रुत्वे विसर्गे 'पूर्वकायः' इति । अपरकायः ( ई० ४८)-अपरं कायस्येति विग्रहे 'पूर्वापरा-' इति समाते सुब्लुकि ससुदायात् सौ रुत्वे विसर्ग तसिद्धिः । अर्धपिप्पली (ई० ४८)-'अर्ध सु पिप्पली स्' इत्यलौकिकविग्रहे 'अध नपुंसकम्' इति समासे समासशास्त्रघटकपथमान्तपदनिर्दिष्ट अर्ध सु' इत्यस्य उपस- जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते सुन्नुकि समुदायात सौ विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । व पिप्पलीशन्दस्य नियतविभक्तित्वेऽपि “एकविभक्तावषष्ठयन्तवचनम्' इति निषेधादुपसर्जनत्वाद् हस्को नेति तत्त्वविदः । अक्षशौएडः (ई० ४९ )-अक्षेषु शौण्डः इति विग्रहे 'सप्तमी शौण्डैः' इति समासे सुब्लुकि विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। पौर्वशालः (ई० ५२ )-पूर्वस्यां शालायां भवः इति लौकिकविग्रह 'पूर्वाङि शाला हि' इति स्थिते तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' इति समासे सुब्लुकि 'सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुचद्भावः' इति 'पूर्वाशब्दस्य पुंवत्वे 'दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां न' इति बप्रत्यये 'यस्येति च' इत्याकारलोपे 'तद्धितेष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धौ समुदायात सौ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिम् । पाएमातुरः ( ई० ४१)-षण्णां मातृणामपत्यमिति विग्रहे 'तद्धितार्थ-' इति समासे सुब्लुकिनिष्पन्नात् षण्मातृशब्दात् 'मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः' इत्यणि ऋकारस्य उत्वे रपरत्वे 'तद्धितेष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धौ विभक्तिकार्ये पाण्मातुरः' इति । पञ्चगवधनः (ई० २७)-पञ्च गावो धनं यस्य स 'पञ्चगवधनः' । अत्र पश्चन् जस् गो जस् धन सु' इति त्रिपदै बहुव्रोही अवान्तर-पश्चन्-गोशब्दयोः' ·तत्पुरुषप्रकरणम् १४७ "तद्धितार्थेति विभाषया समाले प्राप्ते 'द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम् इति नित्ये समासे सुब्लुकि अन्तर्वर्तिनी विभक्तिमाश्रित्य पदत्वात् पञ्चन्-शब्दस्य नस्य लोपे 'पञ्चगों' इत्यस्मात् 'गोरतद्धितलुकि' इति टचि अनुबन्धलो अवादेश 'पञ्चगव' इति बहुव्रीहाववान्तरे 'तत्पुरुषे जाते बहुबोहिसमासस्यापि प्रातिपदिक- स्वात् सुलोपे समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे 'पञ्चगवधनः' इति । पञ्चगवम् (ई० ४९, ५१ )-'पञ्चन् आम् गो पाम्' इति विग्रहे 'तद्धि- तार्थ-' इति समासे सुब्लुकि अन्तर्वर्तिनी विभक्तिमाश्रित्य पदत्वान्नलोपे “गोरतद्धितलुकि' इति टचि अनुवन्धलोपे वादेशे 'संख्यापूर्वो द्विगुः' इति द्विगुसंज्ञायां 'द्विगुरेकवचनम्' इत्येकवद्भावे समुदायात् सौ ‘स नपुंसकम्' इति नपुंसकत्वात् सोरमि पूर्वरूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । महावैयाकरणः (ई० ५०, ५३)-महाश्वासौ वैयाकरणः इति विग्रहे 'सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः' इति समासे सुलुकि 'आन्महत:-' इत्यात्वे विभक्तिकार्ये 'महावैयाकरणः' इति । पुरुषव्याघ्रः { ई० ४७ )-पुरुषो व्याघ्र इव इति विग्रहे 'उपमितं व्याघ्रा. दिभि:-' इति समासे सुब्लुकि विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । चिन्मात्रम् (ई० ५१)-चिदेव-चिन्मात्रम्। मयूरव्यसकादयश्च' इत्यनेन साधुः। अब्राह्मणः ( ई० ४८)-न ब्राह्मणः इति विग्रहे 'नन्' इत्यनेन समासे सुब्लुकि 'नलोपो नमः' इति नमो नस्य लोपे विभक्त्यादिकायें तत्सिद्धिः। अनश्वः (ई०५०)-न अश्वः इति विग्रहे 'नम्' इति सूत्रेण समासे सुब्लुकि 'नलोपो नमः' इति नलोपे 'तस्मान्नुडचि' इति जुटि अनुबन्धलोपे समुदायात् सौ रत्वे विसर्ग तत् सिद्धम् । कुपुरुषः (ई० ५०)-कुत्सितः पुरुषः इति विग्रहे 'कुगतिप्रादयः' इत्यनेन कुत्सितार्थक 'कु' इत्यव्ययस्य पुरुषशब्देन समासे सुब्लुकि विभक्तिकार्ये 'कुपुरुषः' इति। अतिमालः ( ई० २४) मालामतिक्रान्तः अतिमालः । 'माला अम् अति' इति विप्रहे अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया' इति समासे समासशानघटकप्रथमा- न्तपदनिर्दिष्ट 'अतीत्यस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते सुब्लुकि 'एकविभक्तिचापूर्व- निपाते' इति नियतविभक्तिकस्योपसर्जनसंज्ञायां 'गोत्रियोरुपसर्जनस्य' इति ह्रस्वे समुदायात् सौ रुत्वे विसगै 'अतिमालः' इति । निष्कौशाम्बिः ( ई० ५२)-निष्क्रान्ता कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः । अत्र "निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्याः' इति समासे सुब्लुकि 'एकविभक्तिचापूर्वनिपाते ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् इति कौशाम्बीशब्दस्योपसर्जनसंज्ञायां गोस्त्रियो:---.' इति ह्रस्वे षत्वे विभक्तिकार्य उक्त रूपं जातम् । म कुम्भकारः ( ५०, ५३ )--कुम्भं करोतीत्यर्थे 'कर्मण्यण' इत्यणि 'कुम्भ अस् च अण्' इत्यलौकिकविप्रहे 'अचोणिति' इति वृद्धौ ‘तत्रोपपदं सप्तमीस्थम इति कुम्भशब्दस्योपपदसंज्ञायाम् 'उपपदमति' इति समासे सुपो लुकि 'कुम्भकार' इति भुते समासत्वात्सौ रुत्वे विसर्गे उक्तं रूपं सिद्धम् । व्याघ्री ( ई. २६)-विशेषेण भासमन्ताजिघ्रतीति विग्रहः । वि ापूर्वक 'ब्रा' धातोः 'आतचोपसर्गे कः' इति कप्रत्यये 'आतो लोप इटि च' इत्यालोपे 'गतिश्च' इति गतिसंज्ञायां गतिकारकोपपदानाम्-' इति परिभाषया सुबुत्पत्तेः प्राक् ध्रशन्देन अाङः 'कुगतिप्रादयः' इति समासे ततः आधशब्देन वेर्गतिसमासे यणि 'व्याघ्र' इति । तस्मात् स्त्रीत्वविवक्षायां जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्' इति डीषि मत्वा- दलोपे विभक्तिकार्य व्याघ्री इति । अहोरात्रः ( ई० २७ )-अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः, 'जातिरप्राणिनाम्' इत्ये- कवद्भावः । अहन् सु रात्रि सु' इति विप्रहे द्वन्द्वसमासे सुब्लुकि 'अहः सर्वेकदेश- इत्यचि भवात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे 'परवल्लिङ्गम्-' इति बाधित्वा 'रात्राहाहा: पुलि' इति पुंस्त्वे रूप त्रिरथन्तरेषु सत्वं वाच्यम्' इति नस्य इत्वे उत्वे गुरणे विभक्त्यादिकार्य उक्तं रूपं सिद्धम् । पूर्वरात्रः ( ई० ४७, ५० )-सत्रेः पूर्वमिति विग्रहे ‘पूर्वकालैकसर्वजरत्- इति समासे सुब्लुकि 'अहःसर्वैकदेश-' इत्यचि भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे 'रात्राहाहाः पुंसि' इति पुंस्त्वे प्रातिपदिककार्ये 'पूर्वरात्रः' इति । परमराजः (ई० २६ )-परमश्चासौ राजा परमराजः । 'परम सु राजन् सु' इत्यलौकिकविप्रहे 'सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः' इति समासे सुब्लुकि 'राजाहः सखिभ्यष्टच्' इति दचि भसंज्ञायां 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धम् । द्विनावम( ई० ५०)-द्वयो वोः समाहारः इति विग्रहे समासे सुब्लुकि 'नावो द्विगोः' इति रचि प्राचादेशे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। अर्धनावम्-( ई० ४९)-नावोऽयमिति विग्रहे समासे 'अर्धाच्च' इति रचि अवादेशे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः ।

·बहुव्रीहिप्रकरणम् महाराजः (ई० २४ )-महाश्चासौ राजा महाराजः । 'महत् सु राजन् यु इत्यलौकिकविप्रहे 'सन्महत्-' इति समासे सुब्लुकि 'राजाहः सखिभ्यट' इति टचि भवात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे 'आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः' इत्यावे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । अर्धपिप्पली (ई० २६)-अर्ध पिप्पल्याः अर्धपिप्पली । 'अर्ध सु पिप्पली अस्' इत्यलौकिकविग्रहे 'अर्ध नपुंसकम्' इति समासे सुब्लुकि 'परवल्लिङ्गम् -' इति समुदायस्य स्त्रीत्वे विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । पञ्चकपालः ( ई० ५२ )-'पञ्चन् सुप् कपाल सुप् इत्यलौकिकविग्रहे 'तद्धि- तार्थ-' इति समासे सुब्लुकि 'संस्कृतं भक्षाः' इणि 'द्विगोलुंगनपत्ये' इत्यणो लुकि कपालशब्दस्य नपुंसकत्वात् 'परवल्लिङ्गम्-' इति पञ्चकपालशब्दस्याऽपि नपुंसकत्वे प्राप्त द्विगुप्राप्तापन्न-' इति तनिषेधे विभक्तिकायें तत्सिद्धम् । (पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः-पञ्चकपालः, पुरोडाशः)। अर्चः ( ई० ४८) ऋचोऽर्धमिति विग्रहे 'अर्थ नपुंसकम्' इति समासे अर्धशब्दस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते सुब्लुकि ' ऋपूरब्यू:-' इत्यप्रत्यये गुण रपरत्वे 'अर्धर्चाः पुंसि च' इति नपुंसकत्वे विभक्तिकार्ये 'अर्धचम्' इति । पुंस्त्वे तु 'अर्धचः' इति भवति । इति तत्पुरुषप्रकरणम् । अथ बहुव्रीहिप्रकरणम् कएठेकालः ( ई० ५१) कण्ठे कालो यस्येति विग्रहे 'सप्तमी विशेषणे बहु- श्रीहौं इति ज्ञापकात् समाले सप्तम्यन्तस्य 'कण्ठे' इत्यस्य पूर्वनिपाते च हलन्तात सप्तम्या: संज्ञायाम्' इति सप्तम्याः अलुकि सुपो लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे च कृते तत्सिद्धिः । अपुत्रः ( ई० ४२ )-अविद्यमानपुत्रः इति विग्रह 'नमोऽस्त्यांना वाच्यो वेति समासे उत्तरपदलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । चित्रगुः ( ई० ५५०)-चित्रा गावो यस्येति लौकिकविग्रहे 'चित्रा जस् मो जस्' इत्यत्लौकिकविग्रहे 'अनेकमन्यपदार्थे' इति समासे सुपो लुकि 'स्त्रियाः पुंवत्-' इति 'चित्रा' शब्दस्य पुंवद्भावासापो निवृत्तौ 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' इति गो- ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् शब्दस्योपसर्जनत्वाद् 'गोलियोरुपसर्जनस्य' इति गोशब्दस्यौकारस्य हस्व समुदा- यात सौ रुत्वे विसर्गे च कृते चित्रगुः' इति सिद्धम् । रूपवद्धार्यः ( ई० ५२, ५३ )-रूपवती भार्या यस्येति विग्रहे 'अनेकमन्य- पदार्थे' इति समासे सुपो लुकि 'स्त्रियाः पुंवत्-'इति पुंवद्भावे छोपो निवृत्तौ एकवि- भक्ति चापूर्वनिपाते' इत्युपसर्जनसंज्ञायां गोत्रियोः' इति भार्याशब्दस्य ह्रस्वे विभ- तिकार्य तत्सिद्धिः। कल्याणीपञ्चमाः ( ई० ४७ )-पञ्चानां पूरणीति विग्रहे तस्य पूरणे डट्' इति पञ्चन्शब्दात् डटि 'नान्तादसंख्यादेमंद इति डटो मटि नलोपे टित्वात् डीपि अलोपे पञ्चमीति । ततः कल्याणी सु पञ्चमी सु' इति विग्रहे समासे सुपो लुकि पञ्चमीशब्दस्य पूरणप्रत्ययान्तत्वेन तस्मिन् परे 'स्त्रियाः पुंवत्-' इति गुंबद्भावाऽप्राप्ती 'अपूरणीप्रमाण्योः' इत्यपि भत्वात् यस्येति च' इतीकारलोपे विभक्तिकार्य तसिद्धिः। हढभक्तिः ( ई० ५२)-अत्र भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु पाठात् दृढा भक्ति यस्य सः दृढभक्तिरित्यत्र कथं पुंवत्वमिति चेन्न, 'सामान्ये नपुंसकम्' इत्याश्रित्य हद भक्तिर्यस्येति मूले प्रतिपादितत्वात् । उपदशाः ( ई० ५३) दशानां समीपे ये सन्तीति विग्रहे समासे सुब्लुकि 'बहुजीही संख्येथे डबहुगणात्' इति समासान्तडच्प्रत्यये डित्वसामर्थ्यांदभस्यापि टेलोपे विभक्तिकार्य 'उपदशाः' इति । आसन्नविंशाः ( ई० ५२ )-विंशतेरासन्ना इत्यर्थः। अत्र आसन्नशब्दस्य विशतिशब्देन षष्ठयन्तेन 'संख्याव्ययासन्नादूराधिकसंख्ययाः संख्येये' इति समासे सुब्लुकि 'बहुव्रीहौ संख्येये-' इति डचि अनुबन्धलोपे 'आसनविंशति श्र' इति स्थिते 'टेः' इति इकारमात्रस्य लोपे प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'ति विशतेडिति' इति 'ति' शब्दस्य लोपे 'अतो गुणे' इति पररूपे विभक्तिकार्ये श्रासनविंशाः' इति । केशाकेशि ( ई० ४७, ५२ )-केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तमिति विप्रहे 'तत्र तेनेदमिति सरूपे' इति समासे सुब्लुकि 'अन्येषामपि दृश्यते' इति पूर्वपदान्तस्य दीधै 'इचि कर्मव्यतिहारे' इति इचि अनुबन्धलोपे 'यस्येति च' इत्यकारलोपे समुदायात सौ इच्प्रत्ययान्तत्वेन अव्ययत्वात् सुब्लुकि 'केशाकैशि' इति जलजाक्षी (ई० ४०, ५३)-जलजे इव अक्षिणी यस्या इति विप्रहे समासे मुंपो लुकि 'बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णो:-' इति षचि 'जलज अक्षि अ' इति स्थिते भत्वात् ·a बहुव्रीहिप्रकरणम् 'यस्येति च' इतीलोपे सवर्णदीचे 'पिगौरादिभ्यच' इति जीषि भत्वादलोपे विभक्ति- कार्य तत्सिद्धिः। द्विमूर्धः ( ई० ४८ ) द्वौ मूर्धानौ यस्येति विग्रहे बहुव्रीहिसमासे सुपो लुकि 'द्वित्रिभ्यां षः मूर्ध्नः' इति षप्रत्यये भत्वात् 'जस्तद्धिते' इति टिलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। अन्तर्लोमः ( ई० ४९ ) अन्तलामानि यस्येति विद्महे 'अनेकमन्यपदार्थे' इति समासे सुपो लुकि अन्तर्बहियां च लोम्नः' इत्यपि भत्वात् टिलोपे विभक्त्यादि कार्ये तत्सिद्धिः। द्रुणसः ( ई० ५२)-दुरिव नासिका यस्येति विद्महे समासे सुब्लुकि 'अना- सिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात्' इत्यचि नासिकाशब्दस्य नसादेशे च कृते 'पूर्व- पदात्संज्ञायामगः' इति णत्वे विभक्तिकार्ये 'गुणसः' इति । विख्यः ( ई० ४१)-विगता नासिका यस्येति चिनहे समासे सुब्लुकि 'ख्यश्च' इति नासिकाशब्दल्य ख्यादती विभक्तिकार्य 'विल्यः' इति । युवजानिः (ई० ५१)-युवतिर्जाया यस्येति विग्रहे समासे सुब्लुकि 'जा- याया निङ' इति जायाशब्दे यकारादकारस्य निजि अनुबन्धलोपे 'लोपो व्योति' इति यलोपे 'स्त्रियाः पुंवत्' इति पुंवत्वात् तिप्रत्ययस्य निवृत्तौ विभक्तिकार्ये 'युव- जानिः' इति । ब्यूढोरस्कः ( ई० ४८ )-न्यूढं = विशालम् , उरो यस्येति विद्महे समासे सुब्लुकि 'उर प्रतिभ्यः कप्' इति समासान्तकपि 'आद्गुणः' इति गुणे उरुस: सस्य रत्वे विसर्गे 'सोऽपदादी' इति विसर्गस्य सत्त्वे विभक्तिकार्ये 'व्यूढोरस्कः' इति । महायशस्कः-महायशाः ( ई० ४९ )-महत् यशः यस्येति विग्रहे समासे सुब्लुकि प्रान्महत:-' इत्यात्वे शेषाद्विभाषा इति कपि यशः सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'सोऽपदादी' इति विसर्गस्य सत्वे विभक्तिकार्ये 'महायशस्कः' इति। कबभावे 'अत्व- सन्तस्य-' इति दीर्घ 'महायशाः' इति । इति बहुव्रीहिप्रकरणम् । , MOSIGNSE ·अथ द्वन्द्वप्रकरणम् राजदन्तादिषु परम् ( ई० ४७ )-राजदन्तादिषु पूर्वप्रयोगार्ह पर स्यादि- त्यर्थः । दन्तानां राजा राजदन्तः' इत्युदाहरणम् । शिवकेशवौ ( ई० ४७, ४९, ५३) शिवश्च केशवश्चेति विग्रहे द्वन्द्वसमासे सुब्लुकि 'अल्पान्तरम्' इत्यनेन शिवशब्दस्य पूर्वनिपाते विभक्तिकार्थे उक्त रूपंसिद्धत् । रथिकाश्वारोहम् ( ई० ५२ )-रथिकाच अश्वारोहाश्चेति विग्रहे द्वन्द्वसमासे सुब्लुकि सवर्णदीघे द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्' इत्येकवद्भावे ‘स नपुंसकम्' इति नपुंसकसंज्ञायां समुदायात सौ सोरमि पूर्वरूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । गोव्याघ्रम् ( ई० ५१)-गावश्च व्याघ्राश्चेति विग्रहे द्वन्द्वसमासे सुब्लुकि 'येषां च विरोधः शाश्चतिकः' इत्येकवद्भावे स नपुंसकम्' इति नपुंसकसंज्ञायां समुदायात् सौ सोरमि पूर्वरूपे गोव्याघ्रमिति । गोमहिषम् ( ई० ५२)-गावश्च महिषश्चेति विग्रहे द्वन्द्वसमासे सुब्लुफि 'विभाषा वृक्षमृग-' इति सूत्रेण एकवद्भावे समुदायात सौ ‘स नपुंसकम्' इति नपुंसकार बोरसि पूर्वरूपे तसिद्धिः । पक्षे 'गोमहिषाः' इत्यपि भवति । मित्रावरुणौ ( ई० ४९, ५२, ५३ )-मित्रश्च वरुणश्चेति विग्रहे द्वन्द्वसमासे मुब्तुकि देवता द्वन्द्वे च' इत्यनेन उत्तरपदपरे आनडादेशे पदत्वान्नलोपे विभक्त्यादि- कार्ये 'मित्रावरुणौ' इति द्विवचने रूपं सिद्धम् । अनिष्टुत ( ई० ४३)-अग्निः स्तूयते अत्र इति ‘अग्निष्टुत्' उपपदसमासे कृते सम्पदादित्वात् अधिकरणे विपि । विपः सर्वापहारे 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुकि अनुबन्धलोपे 'अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः' इति सस्य षत्वे हल्ब्यादिना सुलोपे 'अग्निष्टुत्' इति । छत्रोपानहम् ( ई० ५१)-छत्रं च उपानही चेति विग्रहे समाहारद्वन्द्व सुन्नुकि 'आद्गुणः' इति गुणै 'द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात्समाहारे' इति हान्तत्वाचि 'जातिरप्राणिनाम्' इत्येकवद्भावे समुदायात् सौ स नपुंसकम्' इति नपुंसकत्वात् सोरमि पूर्वरूपे उक्त रूपं सिद्धम् । इति द्वन्द्वप्रकरणम् Geo- ·अथ एकशेषप्रकरणम् गाग्यौँ-गायच गाायणश्चेति गायौँ । गर्गस्य गोत्राऽपत्यं गाम्या' 'गर्गादिभ्यो यम्' इति यम् । तस्यापत्यं युवा 'गाायणः' 'यत्रिोच' इति फन् । अत्र गोत्रयुवप्रत्ययकृतवैरूप्यात् गोत्रप्रत्ययान्तगायशब्दः शिष्यते इति । हंसौ (ई० ४२, ४९) हंसी च हंसश्चेति हसौ । अत्र पुंस्त्वस्त्रीत्वमात्रकृत- वैरूप्यात् 'पुमान् स्त्रियाः इत्यनेन पुंल्लिङ्गो हंसशब्दः शिष्यते । पितरौ-माता च पिता च इति 'पितरौ'। अत्र 'पिता मात्रा' इति सूत्रेण विभाषया पितृशब्दस्यैकशेषे प्रथमाद्विवचने ौ 'ऋतो डि-इति गुणे रपरत्वे 'पितरौं' इति । मातापितरौ-'पिता मात्रा' इत्येक शेषाभावपक्षे माता च पिता चेति विग्रहे द्वन्द्वसमासे सुब्लुकि 'पितुर्दशगुणामता गौरवेणातिरिच्यते' इति स्मृत्या मातुरभ्याई- तत्वात अभ्यर्हित च' इति पूर्वनिपाते 'आनङ् ऋतो द्वन्द्वै' इति मातृशब्दस्य श्रानादेश अनुबन्धलोपे पदत्वान्चलोपे मतापित् शब्दाद् औ ऋतो डि-' इति गुरो रपरत्वे 'मातापितरौ इति । श्वशुरौ ( ई० ४९) श्वश्रूश्च श्वशुरश्च इति विग्रहे द्वन्द्वसमासे सुब्लुकि 'श्वशुरः श्वश्र्वा' इति श्वशुरशब्दस्यकशेषे विभक्तिकार्य 'श्वशुरौं' इति द्विवचने रूप सिद्धम्। पक्षे 'धश्रूश्वशुरौं' इति । श्वश्र्वा अपि मातृतुल्यत्वादभ्यर्हितत्वमिति बोध्यम् । गाव इमाः-गौध गौश्व इति 'गावः' । अत्र पुंल्लिकलोलिङ्गेषु गोशब्देषु सहविवक्षितेषु 'पुमान् स्त्रिया' इत्येतद् वाधित्वा 'ग्राम्यपशुसंघेष्वतश्णेषु स्त्रो' इति सूत्रेण स्त्री शिष्यते । इति एकशेषप्रकरणम् अथ समासान्तप्रकरणम् अर्धर्चः ( ई. २७)-ऋचोऽमिति विप्रहे 'अर्ध नपुंसकम्' इति समासे समासशास्त्रघटकप्रथमान्तपदनिर्दिष्टस्य 'अर्ध' शब्दस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते 'ऋक्पुरब्धू-' इति समासान्ते अप्प्रत्यये गुणे रपरत्वे 'अर्धवाः पुंसि च' इति पुंस्त्वे विभक्तिकार्ये 'अर्धः' इति । द्वीपम् (ई० २६)-द्वयोः पार्श्वयोर्गता श्रापः यस्मिन्निति विग्रहे समासे 'द्वयन्त- रुपसर्गेभ्योऽप ईत्' इति अपप्रत्यये ईत्वे सवर्णदी विभक्तिकार्ये 'द्वीपम्' इति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् सखिपथ: सख्युः पन्थाः इति विग्रहे षष्टीसमासनिष्पन्नात् सखिथिन् शब्दात् ऋक्पूरब्धू:-' इत्यप्प्रत्यये भत्वात् 'नस्तद्धिते इति टिलोपे विभक्तिकार्य 'सखिपथः इति । प्रतीपम् ( ई० ४०)-प्रतिकूला मापः यस्मिन्निति विग्रहे समासे सुब्लुकि 'यन्तरूपसर्गेभ्योऽप ईत्' इत्यत्प्रत्यये ईदे सवर्णदीर्चे विभक्तिकार्ये 'प्रतीपम्' इति । ससगोदावरम्-सप्तानां गोदावरीगां समाहारः इति विग्रहे 'नदीभिश्च' इत्यव्ययीभावसमासे सुब्लुकि संख्याया नदीगोदावरीभ्यांच' इत्यचि 'यस्येति च' इति लोपे विभक्तिकार्ये 'सप्तगोदावरम्' इति । गवाक्षः (ई० २५)गवानक्षीव इति विग्रहे समासे 'अक्ष्णोऽदर्शनात्' इत्यचि भस्वात् 'यस्येति च' इति लोपे 'अबस्फोटायनस्य' इत्यवति सवर्णदीर्घ विभक्तिकार्ये 'गवाक्षः' इति । अहर्दिवम् ( ई० २६/-अहनि च दिवा चेति विद्महे समासे 'शेऽसुपि' इति रत्वे 'अचतुर-' इत्यचि यस्येति च' इत्याकारलोपे विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । प्राध्वो रथः (ई० २४)-प्रगतोऽध्वानमिति विग्रहे 'अत्यायः' इति समासे 'उपसर्गादध्वनः' इत्यचि भल्लात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। सुराजा (ई० २७)--सु = शोभनः राजेति विग्रहे 'कुगतिप्रादयः' इति सामसे 'शाहः सखिभ्यष्टच' इति टचि प्राप्ते 'न पूजनात्' इति निषेधे सुराजन्शब्दात् सौ 'सर्वनामस्थाने चाऽसम्बुद्धौ' इति दीधे सुलोपे नलोपे 'सुराजा' इति । किंराजा (ई० २६) कुत्सितो राजा इति विग्रहे कि क्षेपे' इति समासे 'राजाहः सखिभ्यष्टच्' इति प्राप्तटचः 'किमः क्षेपे' इत्यनेन निषेधे विभक्त्यादिकार्य 'किराजा' इति । इति समासान्तप्रकरणम् Guessor अथ अलुक्समासः ओजसा कृतम्-'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति समासे 'ओज-सहोऽम्भस्त- समस्तृतीयायाः' इति श्रोजशशब्दात् तृतीयायाः अलुकि उक्तं रूपं सिद्धम् । आत्मनेपदम्-आत्मार्थमित्यर्थः । 'तादर्थे चतुर्थी' इति चतुर्थी योगविभा- गात् समासः । 'वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः' इति चतुर्थ्याः अलुक् । परस्मैपदम् (ई०.२७)-अत्र 'परस्य च' इत्यनेन वैयाकरणाख्यायां परशब्दादपि चतुर्थ्याः अलुक् ।

·समासाश्रयप्रकरणम् युधिष्ठिरः ( ई० २८)-अत्र 'संज्ञायाम्' इति सप्तमीसमासे कृते 'हलन्तातु- सप्तम्याः संज्ञायाम्' इति सप्तम्याः अलुकि 'गवियुधिभ्यां स्थिरः' इति स्थिरस्य सत्य पत्वे धुत्वे विभक्तिकार्य युधिष्ठिरः इति । प्रामवासी (ई० ४१)-अत्र 'शयवासवासिष्वकालात्' इति सप्तम्याः अनु । पश्यतो हरः-पश्यन्तमनादृत्य हरतीति ‘पश्यतो हरः' स्वर्णकारादिः । अत्र 'वाग्दिश्यस्यो युक्तिदण्डहरेषु' इति वार्तिकेन षष्ठयाः अलुक् । मातुःष्वसा ( ई० ५२ )-पत्र 'विभाषा स्वसृपत्योः' इत्यनेन ऋदन्तात् मातृशब्दात् परस्य षष्टयाः अलुकि 'मातुर्पितुभ्यामन्यतरस्याम्' इत्यनेन स्वसु सस्य षत्वे अनादिकार्ये 'मातुः प्वसा' इति । पत्वाऽभावे 'मातुल्बसा इति लुगभावपक्षे 'मातृपितृभ्यां स्वसा' इति सूत्रेण स्वपुः सत्य घत्वे 'मातृष्वसा' इति । इति अलुक्समासः। अथ समासाश्रयप्रकरणम् ब्राह्मणिचेली ( ई० २७)-अत्र चेलट्प्रत्ययपरे 'धरूपकल्पचेला-' इति सूत्रेण ह्रस्वे टित्वात् डीप। विद्वत्तरा ( ई० २५)-अत्र 'उगितश्च' इति तरप्प्रत्ययपरे ह्रस्वे 'विदुषितरा' इति । ह्रस्वाभावपक्षे 'तसिलादिष्वाकृत्वसुचः' इति पुंवत्वे डीपो निवृत्तौ 'विद्वत्तरा' इति । पदातिः ( ई० २४ )-पादाभ्यामतीति ‘पदातिः' । अत्र पादस्य पदाज्या- तिगोपहतेषु' इति पादशब्दस्य पदादेशे विभक्तिकायें 'पदातिः' इति । उदपेष पिनष्टि (ई० २६६)-उदकेन पिनष्टीत्यर्थः । अत्र 'पेषवासवाहनाधिषु च' इत्यनेन उदकस्य उदादेशः । कौमुद्गन्धीपुत्रः (ई०२६)-कुमुदगन्धेरपत्यं स्त्री कौमुदगन्ध्या' तस्याः पुत्रः इति विग्रहे समासे सति 'प्यः सम्प्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे इति 'ध्यङः सम्प्रसार- ग्रेन यकारस्य इकारे पूर्वरूपे 'सम्प्रसारणस्य' इति दीर्घ विभक्तिकायें उक्तरूपं सिद्धम् । सतीर्यः (ई. २७) समाने तीर्थे वसतीति 'सतीय तीर्थ = गुरुः । अत्र 'तीर्थे ये' इत्यनेन समानस्य सादेशः । ईहक ( ई० २५)-इदमिव दृश्यते 'ईदृक्' अत्र 'इदं किमोरीशकी' इत्यनेन इदमः ईशा देशे 'ईहक्' इति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्य कत्तणम् ( ई० ५२ )--कुत्सितं तृणम् ‘कत्तृणम्'। 'तृणे च जातो' इत्यनेनान "तृणशब्दे उत्तरपदे को कदादेशः । बलाहकः ( ई० २६ )-वारिवाहको बलाहकः । अत्र वृषोदरादीनि यथो- पदिष्टम्' इत्यनेन पूर्वपदस्य बः उत्तरपदादेश्च लत्वम् । भवेद्वर्णागमाद्धसः (ई० २५)-'हसे हसने' इत्यतः पचाद्यचि-वर्णागमात् = अनुस्वारागमात् हंसः' इति भवेत्-सिद्धयति । एवं हिसि हिंसायाम्' इत्यतः पचाद्यचि जुमि अनुस्वारे सकारहकारयोविपर्यये च 'सिंह' इति रूपम् । एवं गूढ आत्मा यस्येति विग्रहे वर्णविकृतेः- प्रात्माऽऽकारस्य उकारादेशात् गुरणे च 'गूढोत्मा' इति रूपं सिद्धयति । एवं वर्णनाशात् - तकारलोपात् पृषोदरम्' इति रूप सिद्धयेतीत शेषः । विश्वामित्रः (ई० २५ ) विश्वस्य मित्रः इति विग्रहः । अत्र 'मित्रे वर्षों' इत्यनेन विश्वशब्दस्य दीर्घः । तस्करः (ई० २८)-तद् करोतीति-'तस्करः' चोरः। अत्र तबृहतोः करप- त्योश्चोर देवतयोः सुट तलोपश्च' इति वार्तिकैन दलोपः सुट् च । बृहस्पतिः----बृहत्याः (वाचः ) पति:-'बृहस्पतिः । अत्र 'तबृहतो:-' इति वार्तिकेन तलोपः सुट् च भवति । प्रायश्चित्तम् (ई० २९)-प्रायस्य चित्तम्-प्रायश्चितम् । अत्र 'प्रायस्य चिति- चित्तयोः' इति गणसूत्रेण सुट् । 'प्रायः पापं विजानीयाच्चितं तस्य विशोधनम्' इति स्मृतिः। इति समासाश्रयप्रकरणम् । अथ तद्धिताः तत्रादौ साधारणप्रत्ययप्रकरणम् । दैत्यः ( ई० ४८)-दितरपत्यमिति विग्रहे दितिशब्दात् 'दित्यदित्यादित्य- पत्युत्तरपदाण्यः' इति ण्यप्रत्यये श्रादिवृद्धौ इलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः (१)। आदित्यः ( ई० ५२)-अदितेरपत्यमिति विग्रहे अदितिशब्दात 'दित्यदि- स्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः' इति ण्यप्रत्यये आदिवृद्धौ इलोपे विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । (१) सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तिरिति पक्षे तद्धितान्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सुब्लुग्भवति । आतिपदिकात् तद्धितोत्पत्तिरिति पक्षे तु न सुब्लुक आवश्यकतेति सर्वत्र बोध्यम् ।

·अपत्याधिकारप्रकरणम् १५७ यद्वा आदित्यस्यापत्यमिति विग्रहे आदित्यशब्दात् ण्यप्रत्यये आदिवृद्धौ ‘यस्येति चेत्यलोपे 'हलो यमा यमि लोपः' इति यलोपे विभक्तिकार्य तसिद्धिः । गव्यम् (ई० ५३ )-गोरपत्यादि गव्यम् । 'गोरजादिप्रसङ्गे यत्' इति गोशब्दात् यति 'वान्तो यि-' इति वान्तादेशे विभक्तिकार्य गव्यम्' इति । बाहीकः-(ई० ४५, ४७ )-बहिनः इति विग्रहे बहिष्शब्दात् 'ईक च' इति ईकक्प्रत्यये टिलोपे 'किति चे' त्यादिवृद्धौ विभक्तिकार्ये तसिद्धिः। औत्सः (ई० ४५, ४७, ४९)--उत्सस्यापत्यादीति विग्रहे 'उत्सादिभ्योऽ- म्' इत्यभि आदिवृद्धौ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । इति साधारणप्रत्ययप्रकरणम् । . . अथ अपत्याधिकारप्रकरणम् स्त्रैणः ( ई० ४२, ४६ )-बीषु आसक्तः, स्त्रीषु भवः, स्त्रीषु भवः, स्त्रीणां समूह:, स्त्रिया अपत्यम् , इत्याद्यर्थे 'स्त्रीपुंसाभ्याम्-' इति नअप्रत्यये अनुवन्धलोपे तद्धितैष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धौ पत्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। औपगवः (ई० ४८)-उपगोरपत्यमिति विग्रहे उपगुशब्दात् तस्या पत्यम्' इत्यणि अनुबन्धलोपे 'तद्धितेष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धौ ‘ौपगु अ' इति स्थिते 'अचो णिति' इति वृद्धिं बाधित्वा 'पोर्गुणः' इति गुणे अवादेशे तद्धितान्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ सस्य रुत्वे विसर्गे'औपगवः' इति। उपयोगोत्रापत्यमिति विग्रहे तु उपगुशब्दादणि निष्पन्नाद् ‘औपग' शब्दात् 'अत इन्' इति इनि प्राप्ते एको गोत्रे' इति सूत्रनियमात् उपगुशब्दादोव, कृते अणन्तात्तस्मात् पुनरिधपीति बोध्यम् । गायः ( ई० ४५, ४७, ४९ )-गर्गस्य गोत्रापत्यमिति विग्रहे गर्गशब्दात 'गर्गादिभ्यो यम्' इति यमि आदिवृद्धौ भत्वात् 'यस्येति च' इत्यलोपे विभक्ति कार्ये 'गायः' इति । बहुत्वे तु गर्गस्य गोत्रापत्यानि इति विग्रहे यत्रि शादिवृद्धी 'यसमोश्च' इति यनो लुकि 'निमित्ताऽपाये नैमित्तिकस्याप्यपायः' इति परिभाषया यनिमित्तवृद्धयभावे विभक्तिकार्ये 'गर्गाः' इति । वात्स्यः ( ई० ५१)—वत्सस्यापत्यमिति विग्रहे 'गर्गादिभ्यो यम्' इति यजि आदिवृद्धौ अलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् घायणः ( ई० २६ )-गर्गस्य गोत्रापत्यं गायः, गाय॑स्य अपत्यं गर्गस्य युवापत्य गाायणः । अत्र 'जीवति तु बंश्ये युवा' इति युवसंज्ञायायां 'यमियो' इति यजन्तात् फकि 'आयनेयीनीयियः-' इति फस्य प्रायन्नादेशे भत्वात् 'यस्येति व इत्यलोपे गत्वे विभक्तिकार्ये 'गाायणः' इति । दातिः (ई० ४५, ४७ )-दक्षस्यापत्यमिति विग्रहे 'अत इम्' इति इनि आदि वृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्य तसिद्धिः । बाहविः (ई० ४१, ४८)--वाहोरपत्यमिति विग्रहे 'बाहादिभ्यच' इति इजि 'पोर्गुणः' इति गुणेऽवादेशे विभक्तिकार्यम् । वासिष्टः ( ई० ५० }-वशिष्टस्यापत्यमिति विग्रहे 'ऋष्यन्धक-' इति अणि वृद्धौ स्वायुत्पत्तिः। द्वैमातुरः (ई० ५२ )-द्वयोर्मात्रोरपत्यमिति विप्रहे ‘तद्धितार्थेति समासे सुब्लुकि "मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः' इति द्विमातृशब्दादणि ऋकारस्य उदादेशे रपरत्वे आदिवृद्धौ विभक्तिकार्य तसिद्धिः । षाएमातुरः ( ई० ४९ ) षण्णां मातृणामपत्यमिति विग्रहे तद्धितार्थेति समासे सुब्लुकि षस्य जश्त्वेन डकारे तस्य यरोऽनुनासिके-' इति णत्वे षण्मातृ- शब्दात् 'मातुसंख्येति अणि उत्वे रपरत्वे श्रादिवृद्धौ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। वैनतेयः-बिनता नाम गरुडमाता, तस्याः अपत्यमिति विनहे 'स्त्रीभ्योः ढक्' इति ढकि 'प्रायनेयी' इति ढस्य एयादेशे भत्वात् 'यस्येति च' इत्याकारलोपे 'किति च' इत्यादिवृद्धौ विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । राजन्यः (ई० ५३)-क्षत्रियात् क्षत्रियायां स्वभार्यायामुत्पन्नो राजन्यः । अत्र 'राजश्वशुराद्यत्' इत्यनेन राजञ्छब्दात् जातौ यप्रत्यये 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावाटिलोपाऽभावे विभक्तिकार्ये 'राजन्यः' इति । जातिमात्राऽभावे तु राज्ञोऽपत्यमिति विग्रहे 'तस्याऽपत्यम्' इत्यणि 'अन्' इति प्रकृतिभावे विभक्तिकार्य "राजनः' इति । अत्रयः (ई. ४०)-अत्रे अपत्यानि पुमांसः इति विग्रहे 'इतवानिमः' इति ढकि 'अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च' इति लुकि तद्धितान्तात् प्रातिपदिक- संज्ञायां जसि गुणे अयादेशे 'अत्रयः' इति । गौधेरः ( ई० ५१)-गोधाया अपत्यमिति विग्रहे 'गोधाया ढक इति कि ढस्य एयादेशे लोपो व्योर्बलि' इति यलोपे 'यस्येति च' इत्याकारलोपे कित्वा- ·१५६ रक्ताद्यर्थप्रकरणम् दादिवृद्धौ विभक्तिकार्य गौधेरः' इति । पते 'शुभ्रादिभ्यश्च' इति डकि 'गौधेयः' इति । भ्रातृव्यः (ई० ४५ )-प्रातुरपत्यमिति विग्रहे 'भातुर्व्यच' इति व्यत्प्रत्यये विभक्तिकार्ये 'भ्रातृव्यः' इति । छे तु छस्य ईयादेश 'भ्रात्रीयः' इति । मागधः-(ई० ४१, ५२ )-मगधस्यापत्यमित्यर्थे 'द्वयनमगधकलिकसूर- मसादण्' इति अणि वृद्धौ विभक्तिकार्ये 'मागधः' इति । कौशल्यः (ई०५१)-कोशलस्यापत्यं राजा वेति विग्रहे वृद्धकोशलाs- जादाभ्यङ्' इति सूत्रेण व्य िवृद्धौ स्वादिकार्ये कौशल्यः' इति । कौरव्यः ( ई० ५०, १३ )-कुरोरपत्यं कुरूणां राजेति वा विग्रह 'कुरुना - दिभ्यो ण्यः' इति ण्यप्रत्यये वृद्धौ विभक्तिकार्ये 'कौरव्यः' इति । इति अपत्याधिकारः। अथ रक्ताद्यर्थप्रकरणम् वामदेव्यम् ( ई० ४९ ) वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यम्' । वामदेवशब्दात 'वामदेवाड्यड्डयौ' इति ड्यत्प्रत्यये डिवाहिलोपे निभक्तिकार्य 'वामदेव्यम्' इति । मातुलः ( ई० ४६, ५२) मातुर्धाता मातुलः । 'मातुर्डलच्' इति डुलचि विभक्तिकार्य 'मातुतः' इति । यौवनम्( ई. २७)-युवतीनां समूहः इति विग्रहे 'यूनस्तिः' इति तिप्रत्य. यनिष्पन्नात् 'भिक्षादिभ्योऽण्' इत्यणि श्रादिवृद्धौ ‘भस्याटे-' इति पुंबद्भावात् तिप्रत्य- यनिवृत्तौ 'अत्' इति प्रकृतिभावात् टिलोपाभावे विभक्तिकार्ये 'यौवनम्' इति । यौवतम् ( ई० ४२)-युवतीनां विकारः अवयवो वा 'यौवतम् । युधातोः शतृप्रत्यये उवङि 'उगितश्चेति डीपि 'युवती' इति । तस्मात् 'अनुदात्तादेश्व' इत्यभि आदिवृद्धौ ‘भस्याटे-' इति पुंवद्भावे डीपो निवृत्तौ विभक्तिकार्ये 'यौवतम्' इति। कैदार्यम् ( ई० ५१)-केदाराणां समूहः इति विग्रहे 'केदारायञ्च' इति यनि वृद्धौ ‘यस्येति च' इत्यलोपे विभक्तिकार्ये 'कदार्यम्' इति । चुपक्षे अकादेशे कैदा- रकम्' इति। जनता-जनानां समूहः इति विग्रहे 'ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल्' इति तलि तलन्त स्त्रियाम्' इति स्त्रीत्वाधापि विभक्तिकार्ये 'जनता' इति ।

·मध्यकौमुदी रहस्यम् अहीदः (ई० ४० ) अहनशब्दात् समूहेर्थे 'अहः खः ऋतौ' इति सत्यये 'श्रायनेयीनोयियः-' इति खस्य ईनादेश 'बलटखोरेव' इति दिलोपे विभक्ति- कार्य श्रहीनः' ऋतु: इति शेषः । वात्या ( ई० ५३)-चातानां समूहः इति विग्रहे 'पाशादिभ्योः यः' इति यप्र- त्यये 'यस्येति च इत्यलोपे स्त्रीत्वाहापि विभक्तिकार्य 'वात्या' इति । चैयाकरण: ( ई० ४८ )-व्याकरणमधीते, वेति वेति विद्महे 'तदधीते तद्वैद' इत्यणि 'यस्येति च' इत्यलोपे 'न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच' इति यकारात्पूर्वमैजागमे विभक्तिकार्ये 'वैयाकरणः' इति । शिक्षकः ( ई० ४५) शिक्षामधीते वेत्ति वेति विग्रहे शिक्षाशब्दात 'क्रमा- दिभ्यो वुम्' इति वुनि अकादेशे 'यस्येति च' इत्यालोपे विभक्तिकार्थे 'शिक्षकः' इति । ( एवं मौमांसामधीते वेद वेति विग्रहे 'मीमांसक') इति । नयायिकः ( ई० ४५)-न्यायमधोते वेद वेति विग्रहे 'ऋतूक्थादिस्त्रान्ता. हक्' इति ठकि ठस्य इकि 'नय्वाभ्याम्-इति यकारात् पूर्वमैजागमे 'यस्येति च इति अलोपे विभक्तिकाय नैयायिकः' इति । इति रक्ताधर्थप्रकरणम् । PORICHROO अथ चातुरार्थिकप्रकरणम् औदुम्बरो देशः-उदुम्बराः सन्त्यस्मिन् देशे इति औदुम्बरो देशः। उदु- म्बरशब्दात् 'तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नामि' इत्यणि आदिवृद्धौ भत्वादलोपे विभ- क्तिकार्य तत्सिद्धिः। कौशाम्बी-कुशाम्वेन निवृत्ता नगरी कौशाम्बी। कुशाम्बशब्दात् 'तेन निर्वृत्तम्' इत्यणि श्रादिवृद्धौ भत्वादलोपे अणन्तत्वात्तु डीपि विभक्तिकार्ये कौशाम्बी नगरी' इति । वैदिशम् ( ई० ५२ )-विदिशाया अदूरभवं नगरं 'वैदिशम्' । 'अदरभ- दश्च' इत्यणि आदिवृद्धौ ‘यस्येति च' इत्यालोपे विभक्तिकार्ये 'वैदिशम्' इति । शार्करम् ( ई० ४९ )-शर्कराः सन्त्यस्मिन् , शर्कराभिः निवृत्तमिति वा विग्रहे शर्कराशब्दात् 'शर्कराया वा' इति वाग्रहणात् पचे अणि तेनैव तस्य लुकि 'लुपि युत्तावद्भावे' इति युक्तिवद्भावे विभक्तिकार्ये 'शर्करा' इति । लुपः पाक्षिकत्वात ·, शैषिकप्रकरणम् १६१ तदभावे अणि वृद्धौ 'वल्येति च' इत्यालो शार्करम्' इति । अणभावपक्षे 'ठक्छौ च' इति उकि ठस्य इकि 'किति च' इत्यादिवृद्धौ ‘यस्येति २' इत्यालो विभक्तिकार्ये 'शार्करिकम्' इति । तेनैव सूत्रेण छप्रत्यये छस्य ईयादेश 'यस्येति च' इत्यालोपे विभक्षिकार्थे 'शरीयम्' इति । शर्कराशब्दस्य कुमुदादिषु पाठात् 'बुञ्छणकठ-' इति सूत्रेण कि ठस्य इकादेश 'यस्येति च' इत्यालोपे विभक्तिकार्ये 'शरिकम्' इति । वाहादिषु पाठात् 'वुमछणकट-' इति सूत्रेण ठकि कित्वा- दादिवृद्धौ 'यस्येति च इत्यालोपे विभक्तिकार्ये 'शार्करम्' इति । कुमुद्वान् ( ई० ४१)-कुमुदानि सन्त्यस्मिन् देशे-कुमुद्वान् , देशः ! कुसु, दशब्दात् 'कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुम्' इति सूत्रेण ड्मतुपप्रत्यये 'झयः' इति प्रतु- पोर्मस्य वत्वे 'यस्येति च' इत्यालोपे नुमि संयोगान्तलोपेदी सुलोपे 'कुमुद्वान्' इति। शाद्वलः (ई० ५०, ५३)-शादा सन्त्यस्मिन् इति विग्रहे 'नडशादाङ्, ड्वलच्' इति शादशब्दात् ड्वलचि डिवादलोपे विभक्तिकार्ये 'शाद्वलः' इति 'शादो जाम्बालघासयोः' इत्यमरः । शिखावलः (ई. ४८)-शिखाः सन्त्यस्मिन् इति शिखावलो देशः। 'शिखाया वलच् इति शिखाशब्दात् वलचि विभक्तिकार्य 'शिखावलः' (मयूरः)इति । उत्करीयः (ई० ५१) उत्तराः सन्त्यस्मिन् इति विग्रहे उत्कराशब्दात "उत्करादिभ्यश्छः' इति छप्रत्यये छत्य ईयादेशे भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये 'उत्क- रीयः इति। इति चातुरर्थिकप्रकरणम् । अथ शैषिकप्रकरणम् राष्ट्रियः ( ई० ३०)-राष्ट्रे जातः, भवः इत्यादिविग्रहे 'राष्ट्राऽवारपारा- द्धखो' इति घप्रत्यये 'आयनेयीनीय-' इति सूत्रेण घस्य इयादेशे भत्वात् 'यस्येति च' इति टिलोपे विभक्तिकार्य 'राष्ट्रियः' इति । पारावारीणः-राष्ट्राऽवारपाराद्धखौ' इति सूत्रस्थ 'अवारपाराद्विगृहीतादपि, विपरीताच्चेति वक्तव्यम्' इति वार्तिकस्याऽयमर्थः-' विगृहीतात् = पृथग्भूतात् , अवारशब्दात् , पारशब्दात, च = पुनः, पिपरीतात् = पारावारशब्दादपि खप्रत्ययो वक्तव्यः, इति । ततश्च-अवारे जातः 'श्रवारीणः' पारे जातः 'पारीण:' पारावारे ११ म०र० ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् जातः पायबारी' इति रूपनचं सिद्धं भवति । अत्र 'प्रायनेय-' इति सूत्रेण खत्म ईनादेशः ' यति च' इति टिलोपः नस्य लमिति विशेषः । 'अवारपारीण' इति तु चतुर्थं रूपं बोध्यम् । प्रामीणः, पाल्पा:-प्राने जातादिरिति विग्रहे प्रामशब्दात 'मामाखनौ' इति अनि 'आमनेप- इति खस्य ईनादेशे यस्येति च' इति टिलोपे गले विभक्ति- कार्य प्रामीणः' इति । बप्रत्यये तु 'प्राम्यः' इति । पौरस्त्यः ( ई० ५०)-पुरसि जातादिरिति विद्महे 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्' इति त्यकि 'किति' इति वृद्धौ दिभक्तिकार्ये 'पौरस्त्यः' इति । शालीयः-शालायां भवादिरिति विग्रहे 'वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्' इति शालाशब्दस्य वृद्धिसंज्ञायाम् 'वृद्धाच्छः' इति छप्रत्यये 'आयनेयी-' इति छस्य ईयादेश 'यस्येति च' इति टिलोपे विभक्तिकार्य 'शालीयः' इति । यौष्माकोणः ( ई० ५१) युदयोः युष्माकं वाऽयमिति विग्रहे 'युष्मदस्मदोर- न्यतरस्यां खन् च' इति युष्मच्छब्दात् खमि खस्य ईयादेशे तस्मिन्नणि च युष्मा- कास्माको' इति युष्माकादेशे यस्येति व' इति टिलोपे अादिवृद्धौ णत्वे विभक्तिकार्ये 'यौनाकीणः' इति । सामकीनः ( ई० ५३ ) मम अमिति विद्महे 'युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खन् च' इति खनि खस्य ईनादेशे तवकममकावेकवचने' इति अस्मच्छब्दस्य ममकादेशे आदिवृद्धौ ‘यस्येति च' इति टिलोपे विभक्तिकार्ये 'मामकीनः' इति । त्वदीयः-तव अयमिति विग्रहे युध्मच्छब्दात् युष्मदस्मदोः' इति चकाराच्छ. प्रत्यये छस्य ईयादेशे 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इति युष्मदो मपर्यन्तस्य लादेशे "त्व अद् ईय' इति जाते 'अतो गुणे' इति पररूपे विभक्तिकार्थे तत्तिद्धिः । आधिदैविकम् ( ई० ५२)-देवेष्वित्यधिदेवम् , अधिदेवे भवमाधिदैविकम् । अधिदेवशब्दात 'अध्यात्मादेष्टमिष्यते' इति वार्तिकेन उनि ठस्य कादेशे 'अनुशति- कादीनां च' इत्युभयपदवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्थे तसिद्धिः । शौवस्तिकम् (ई० ५०)--श्वस् इत्यव्ययाम् जाताद्यर्थे 'श्वसस्तुट् च' इति छमि ठस्य इकादेशे तुडागमे 'द्वारादीनां च' इति वृद्धि प्रबाध्य वकात्यूर्व मैजागमेन औकारे विभक्तिकार्ये 'शौवस्तिकम्' इति । भावत्का (ई० ५२)-भवतामयं भावत्कः-भवदीयः । 'त्यदादिनि च' इति वृद्धिसंज्ञकात् डवतुप्रत्ययान्तात् भवत् शब्दात् 'भवतष्ठक्छसौ' इति ठकि 'इसुसुक्ता- ·লিঙ্কাঙ্কিা न्तात् कः' इति ठस्य कादेशे 'किति' इति अादिवृद्धी विनक्तिकार्य 'भावका' इति । प्रत्यये तु छस्य ईयादेशे तस्य जश्त्वे भवदीयः' इति । श्रेष्मम् (ई० ४४, ४७ )--श्रीधमे भवमिति विनहे 'सन्धिवेलायतुनक्षत्रे- भ्योऽम् इत्यणि वृद्धौ विभन्निकार्ये 'प्रैष्मम्' इति । प्रावृषेश्यः (ई० ४४ )-प्रावृषे भवः इति विग्रहे 'प्रावृष एग्यः' इति आवृष- शब्दाद् एण्यप्रत्यये भत्वादलोपे विभक्तिकार्य प्रावृषेश्या' इति । प्रावृषिक: ( ई० ४९ )-प्रावृषि जातः इति विग्रहे 'भावशेश्यः' इति सूत्र प्रबाध्य 'प्रावृषष्ठप्' इति ठपि ठस्य इकादेशे विभक्तिकार्य 'प्राधिक इति। हैमवती ( ई० ४२ )-हिमातः प्रभवति इति विग्रहे 'प्रभवति' इति अणि वृद्धौ अणन्तत्वाद् बीपि विभक्तिकार्य 'हैमवती, गङ्गा' इति । शारीरकीयः (ई. ५३)-शरीरमाऽयं शारीरः, (नवार्थे अण), शारीर एवं शारीरका (स्वार्थे का ) तमधिकृत्य कृतो अन्यः शारीरकीयः । 'अधिकृत्य कृते अन्थे' इति सूत्रेण शारीरकशब्दात् छप्रत्यो छस्य ईयादेशे भत्वादलोपे विभक्तिकार्य 'शारीरकीयः' इति । हालिकम् ( ई० ५१ ) सत्य इपिति विग्रहे हलमोराळक् इति ठकि 'किति च' इति वृद्धौ ठस्य इकादेशे भत्वाद तोपे विभक्तिकार्ये 'हालिकम्' इति । इति शैषिकप्रकरणम् । अथ विकारार्थप्रकरणम् कापित्थम् ( ई० ५० )-कपौ तिष्ठतीति कपित्थः, तस्य विकारः अवयवो वेति विग्रहे अनुदात्तादेच' इति अनि वृद्धौ स्वायुत्पत्तिः। आश्मनम् ( ई० २४ )-स्माषांघ्रिनाम कश्चित् राजा, तत्पल्या वशिष्ठे- नोत्पादितः 'अश्मका' इति शास्त्रे प्रसिद्धः । तस्मात् अश्मन् शब्दात् स्वार्थे कप्रत्ययः । तदभावे अश्मेत्यपि नाम । तस्य विकारो अवयवो वेत्यर्थे 'अश्मन् शब्दात् 'मयड्वतयोर्भाषायामभक्ष्याच्छादनयोः' इति मटि नलोपे विभक्ति- कार्ये 'अश्ममयम्' इति । मयडभावे तस्य विकारः' इत्यणि 'अन्' इति प्रकृति- भावाटिनोपाऽभावे आदिवृद्धौ विभक्तिकार्ये 'श्राश्मनम्' इति । नच विकारार्थकत्वे 'अश्मनो विकारे ठिलोपो वक्तव्यः' इति वार्तिकैन टिलोपः कुतो नेति वाच्यम् , ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् वाचन प्रसिद्धस्याश्मनशब्दस्यैव तत्र ग्रहणात् । (पाषाणवाचकाद् अश्मन् विकारार्थे अणि टिलोपे आदिवृद्धौ विभक्तिकार्य 'पाश्मः' इति भवति)। आम्रमयम् ( ई० ५१)-आम्रस्य विकारोऽवयवो वेत्यर्थे 'नित्यं वृद्धिशरा- दिभ्यः' इति पानशब्दातू भयटि विभक्तिकार्य आम्रमयम्' इति । ऐणेयम् ( ई० ५२ )---एण्या अवयवो विकारो वेति विग्रहे 'एण्या ढम्' इति उजि ढस्य 'आयनेय-' इति एयादेशे 'यस्येति चं' इति ईकारलोपे विभत्तिका 'ऐशीयम्' इति । गव्यम् ( ई० ४८)-गोविकारोऽवयवो वेत्यर्थे 'गोपयसोर्यत्' इति गोश- ब्दात् यत्प्रत्यये 'वान्तोऽयि-' इत्यवादेशे विभक्तिकार्ये 'भव्यम्' इति । नामलकम् ( ई० ५३)-आमलवयाः फलमिति विप्रहे मटि ‘फले लुक्' इति तस्य लुकि 'लुक्तद्धितलुकि' इति डोषो लुकि विभक्तिकार्ये 'आमलकम्' इति । इति विकार्यप्रकरणम् । अथ ठगधिकरप्रकरणम् मारीचिकम्-परीचेन संस्कृतमिति विग्रहे 'संस्कृतम्' इति ठकि ठस्य इकादेश 'किति च' इत्यादिवृद्धौ ‘यस्येति च' इत्यलोपे 'मारीचिकम्' इति । शाब्दिकः ( ई० ४९ )-शब्दं करोतीति विग्रहे 'शब्ददर्दुरं करोति' इति ठकि ठस्येकादेशे 'किति चेति वद्धौ विभक्तिकार्ये 'शाब्दिकः' इति । प्रकृतिप्रत्यय. विभागेन शब्दं व्युत्पादयतीत्यर्थः । लावणिकः (ई० ४४, ४८, ५०)-लवणम् (पण्यम् ) अस्येति विहे 'लवणाट्ठम्' इति ठभि ठस्येकादेशे 'किति चेति वृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्य 'लावणिकः' इति । शाक्तीकः ( ई० ५१)-शक्तिरस्ति अस्येति विग्रहे 'शक्तियष्टयोरीकक्' इति प्रथमान्तात् शक्तिशब्दात् ईकक्प्रत्यये 'किति चेति वृद्धौ सवर्णदीर्धे विभक्तिकार्ये 'शाक्तीकः' इति । आस्तिकः ( ई० ४० )-अस्ति परलोकः, इत्येवं मतिर्यस्येति विग्रहे 'अस्ति-नास्ति-दिष्टं मतिः' इति कि ठस्य इकादेशे 'किति च' इति वृद्धौ विभक्ति कार्य 'श्रास्तिकः' इति । .

·छतयोरधिकारप्रकरणम् द्यात्त्रः (ई० ५२ )-गुरोदोषाणामावरण छत्र, तच्छीलमहति विग्रहे "छल्लादिभ्यो नः' इति प्रथमान्तात् छत्रशब्दात प्रत्यये वृद्धौ विसक्तिका "छात्रः' इति । इति ठगधिकारप्रकरणम् । अथ प्राग्वितीय (यदधिकार) प्रकरणम् युग्यः-युगं बहतीति विग्रहे 'तद्वहतिरथयुगप्रसंगन्' इति युगशब्दात् यत्प्रत्यये भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये 'युग्यः' इति । धौरेयः-धुरं वहतीत्यर्थे 'पुरो यड्ढकौ' इति धुर्शब्दात् ढकि ढस्य एयादेश 'किति च' इति वृद्धौ विभक्तिकार्ये 'धैरेयः' इति । नाव्यम्-नावा तार्यमिति विग्रहे 'नौवयोधर्म-' इति सूत्रेण नौशब्दात् यत्प्रत्यये 'वान्तो यि-' इत्यवादेशे विभक्तिकार्ये 'नाव्यम्' इति । मूल्यः ( ई० ५३ )-मूलेन समः इति विप्रहे 'नौवयोधर्मविषमूल-' इति सूत्रेण मूल शब्दात् यति भत्वादलोपै विभक्तिकार्य मूल्यः' इति । शरण्यः-शरणे साधुरिति विग्रहे 'तत्र साधुः' इति शरणशब्दात् यत्प्रत्यये भत्वादलोपे विभक्तिकार्य 'शरण्यः' इति । सभ्यः ( ई० ४.) सभायां साधुरिति विग्रहे 'सभाया यः' इति सभाशब्दात् यप्रत्यये भत्वात् 'यस्येति च' इत्यालोपे विभक्तिकार्ये 'सभ्यः' इति । इति प्राग्घितीयप्रकरणम् । --Dammam अथ छतयोरधिकारप्रकरणम् नभ्यम्-नाभये हितमिति विद्महे नाभिशब्दात् 'उगवादिभ्यो यत्' इति यत्प्रत्यये 'नाभि नभं च' इति नामेनभादेश 'यस्येति च इति इकारलोपे विभकिकार्य 'नभ्यम्' (अञ्जनम् ) इति । शून्यम् (ई० ४२)-शुने हितमिति विप्रहे 'उगवादिभ्यो यत्' इति श्वनशब्दात् यति प्रत्यये 'शुनः सम्प्रसारणं वा च दीर्घत्वम्' इति गणसूत्रेण सम्प्र. सारणै पूर्वरूपे विभाषया दीर्धे च कृते विभक्तिकार्ये 'शून्यम्' इति । दीर्घाऽभावे 'शुन्यम्' इति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् आत्मनीनम् ( ई० ४६, ५२ ) आत्मने हितमिति विभहे आत्मन् शब्दात 'आमाऽचानौ खे' इति सूत्रेण खप्रत्यये प्रायनेय-' इति खल्य ईनादेश विभक्ति कार्ये 'आत्मनीनम् इति। मातभोगीणः (ई. ५०)-मातुर्भोगः शरीरम् , तस्मै हितमिति विग्रहे मातृभोगशब्दात् 'आत्मविश्वजनभोगोत्तरपदात् खः' इति खप्रत्यये 'आयनेय- नीय-' इति खस्य ईनादेशे 'यस्येति च' इत्यलोपे 'कुमति च' इति णत्वे विभक्तिकार्य 'मातृभोगीणः' इति । इति छतयोरधिकारप्रकरणम् । अथ ठअधिकारप्रकरणम् नैष्किकम्-निष्केण क्रोतमिति विग्रहे 'असमासे निष्कादिभ्यः' इति निष्कशब्दात् ठकि ठस्थेकादेशे 'किति च' इति वृद्धौ ‘भत्वादलोपे विभक्तिकार्य 'नष्किकः' इति । (निष्कः = सुवर्णमुद्रा) सार्वभौमः (ई० ५१)-सर्वभूमेरीश्वरः इति विग्रहे सर्वभूमिशब्दातू 'तत्रेश्वरः' इति अप्रत्यये 'अनुशतकादीनां च' इत्युभयपदवृद्धौ भत्वादिलोपे विभक्तिकार्य 'सार्वभौमः' इति । अयः ( ई० ५३)-अर्धमहतीति विग्रहे 'अर्धशब्दात् 'दण्डादिभ्यो यत्' इति यति भत्वादलोपे विभक्तिकार्य 'अयः' इति । वध्यः ( ई० ४० ) वधमहतीति विग्रहे वधशब्दात् 'दण्डादिभ्यो यत्' इति यति भत्वादलोपे विभक्तिकार्य वध्यः' इति । आह्निकम् ( ई० ४९ )-अहा निवृत्तमिति विप्रहे 'तेन निर्वृत्तम्' इति ठकि ठस्य इकादेशे 'किति च' इति वृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकाय 'आह्निकम्' इति । इति ठअधिकारप्रकरणम् ।

·७ অন্থ সামথিংল্প प्रथिमा-पृयोर्भावः प्रथिमा । पृथुशब्दात 'पृथ्वादिभ्य इसविता' इति इसनिधि 'पृथु इमन्' इति स्थिते र ऋतो हलादेर्लयोः' इति ऋकारस्य कारादेशी भत्वे भत्त्रात् ' इति थकारोत्तरवर्युकारलोपे तद्धितान्तत्वात् प्रातिपदिकत्वे सौ 'सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ' इति दीधै हल्ङचादिलोपे नलोपे 'प्रथिमा' इति । इम- निजभावपचे 'इगन्ताच्च लघुपूर्वात्' इति अणि वृद्धौ रपरत्वे 'श्रोगुणः' इति गुणे अवादेशे विभक्तिकार्य 'पार्थवम्' इति । (त्वप्रत्यये पृथुत्वम् इति । तत्प्रत्यये 'पृथुता' इति) नदिमा ( ई० ५२)-मृदोर्भावः-प्रदिमा, मार्दवम् , मृदुत्वम्, मृदुता इति । (साधनप्रकारस्तु पूर्ववत् ) स्तेयम् ( ई० ४२) स्तेनस्य भावः कर्म वेति विहे 'स्तेनाद्यन्नलोपः' इति यति नलोये विभक्तिकार्य स्तेयम्' इति । कापेयम् ( ई० ५०)-कपेर्भावः कर्न वेति विश्रहे 'कपिज्ञात्योर्डक्' इति ढकि ढस्य प्रायनेस-' इति एयादेशे 'किति च' इत्यादिवृद्धौ भत्वादिलोपे विभक्तिकायें 'कापेयम्' इति । पौरोहित्यम् ( ई० ४९)-पुरोहितस्य भावः कर्म वेति विग्रहे ‘पत्यन्त- पुरोहितादिभ्यो यक्' इति यकि 'किति च' इत्यादिवृद्धौ भत्वात् 'यस्येति च' इत्य- लोपे विभक्तिकार्ये 'पौरोहित्यम्' इति । रामणीयकम् ( ई० ४८ )-रमणीयस्य भावः कर्म वेति विग्रहे रमणीय- शब्दात् 'योपधात् गुरुपौत्तमाद् वु' इति वुनि वोरकादेशे आदिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकाय 'रामणीयकम्' इति । आभिधानीयकम् ( ई० ५१) अभिधानीयस्य भावः कर्म वेति विग्रहे 'योपधात्-' इति अभिधानीयशब्दाद् वुनि वोरकादेशे नित्वादादि वृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धम्। मानोज्ञकम् (ई० ५०)-मनोज्ञस्य भावः कर्म वेति विग्रहे द्वन्द्वमनोशादिभ्यश्च' इति बुजि वोरकादेशे मित्वादादिबद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये 'मानोज्ञकम्' इति । इति भावकर्मार्थकप्रकरणम् ।

·अथ पाश्चमिकप्रकरणम् सर्वाङ्गीण:-सर्वाङ्गं व्याप्रोतीति सर्वाङ्गीणः । सर्वाङ्गशब्दात् 'तत्सर्वादः पथ्यङ्ग- कर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति' इति सूत्रेण खप्रत्यये खस्य ईनादेशे भवादलोपे णत्वे विभ- क्तिकार्ये 'सर्वाशीणः' इति । अविपटः (ई० ४२ )-प्रवीनां विस्तारः इति विग्रहे 'विस्तारे पटच्' इति अविशब्दात् पटप्रत्यये विभक्ति कार्य 'अविषटः' इति । कर्मठ:-कर्मणि घटते इति विग्रहे 'कर्मणि घटोऽठच् इति सूत्रेण सप्तमन्तात् कर्मन्शब्दात् अचि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे विभक्तिकार्ये 'कर्म' इति (अठचि ठस्य अशात्परत्वाऽभावादिकादेशो न) पण्डितः-सदसद्विवेकिनी बुद्धिः पण्डा, पण्डा= बुद्धिः, सजाताऽस्येति विप्रहे पण्डाशब्दात् प्रथमान्तात् तदस्य सजाते तारकादिभ्यः इतच्' इति इतचि भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये 'पण्डितः' इति । प्रथमच द्वितीयच अर्वमाने मतौ मम। ऊर्ध्वमानं किलोनमानं परिमाणं तु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात् , संख्या बाह्या तु सर्वतः॥ प्रथमः = द्वयसच् प्रत्ययः, द्वितीयः = दनच् प्रत्ययः, ऊर्वेति-कावस्थितेन येन मीयते तत् 'ऊर्ध्वमानम्' यथा-ऊर्वादि। एवं च मात्रच्प्रत्ययः प्रमाणे परिच्छेद्यकमात्रे भवति । दनच् द्वयसचौ तूर्ध्वमाने एव भवतः इति लब्धम् । कियान-किं परिमाणमस्येति विग्रहे 'किमिदम्भ्यां वो घः। इति वतुपि वस्य चत्वे च विहिते 'इदं किमो रीश्की' इति किम की इत्यादेश ‘की पत्' इति स्थिते 'आयनेय-' इति घस्थ इयादेशे यस्येति च' इति ईकारलोपे 'कियत्' इति जाते कृदन्तत्वात् सौ उगित्वान्नुमि उपधादीघे संयोगान्तलोपे हल्ड यादिलोपे 'कियान्' इति । इयान्-इदं परिमाणमस्येति विग्रहे ( पूर्ववत् ) वुभि वस्य घत्वे इदमः ईशा- देशे पस्य इयादेशे ईकारलोपे सौ उगित्वान्नुमि दोर्षे संयोगान्तलोपे सुलोपे 'इयान्' इति । aman HD ·पाश्चमिकप्रकरणम् विंशः-विंशतः पूरणः इति विग्रहे विशतिशब्दात 'तस्य पूररी डट्' इति डटि 'तिविंशतडिति' इति तिलोपे असिवदत्राऽभात्' इति तिलोपस्यासिद्धवाद 'यस्येति च इत्यलोपल्याप्राप्तया अतो गुणे' इति पररूपे विभक्तिकाय विशः' इति । षष्ठः-- (ई० ४८)-अण्णां पूरणः इति विग्रहे 'तस्य पूरण डट्' इति उदि 'षटकतिकतिपयचतुरां थुक्' इति थुकागमे ष्टुत्वे विभक्तिकार्ये 'षष्ठः' इति । चतुर्थः ( ई० ४१)-चतुर्णा पूर्णः इत्यर्थे षष्ट्यन्तात् चतुर्शब्दात् 'तस्य पूरणे डट्' इति डटि सुब्लुकि 'षट्कति--' इति थुकि विभक्तिकार्य 'चतुर्थः' इति । तुरीयः तुर्यः ( ई. ५२ )-चतुणों पूर्णः इति विग्रहे षष्टयन्तात् चतुशब्दात 'चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्च' इति छप्रत्यये चतुरश्च कारस्य लोपे च कृते सुब्लुकि "प्रायनेय-' इति छस्थ ईयादेशे विभक्तिकार्थे 'तुरीयः' इति। यत्प्रत्यये तु 'तुर्यः' इति । अच्छावाकीयम् ( ई० ४० )-अच्छावाक् शब्दोऽस्त्यस्मिन् इति विग्रहे 'मतो छः सूक्तसाम्नोः' इति छप्रत्यये छस्य ईयादेशे भस्वादलोपे विभक्तिकार्य 'अच्छावाकीयम्' इति । श्रोत्रियः छन्दोऽधीते इस्यस्मिन्नर्थ 'श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते' इति निपातनात् छन्दाशब्दात् घन्प्रत्यये छन्दःशब्दस्य श्रोत्रादेशे च विहिते घस्य इयादेशे भत्वादलोपे विभक्तिकार्थे श्रोत्रियः' इति । कृतपूर्वी-कृतं पूर्वमनेनेति विग्रहे ‘सुप्सुपेति समासनिष्पन्नात् कृतपूर्वशब्दात 'सपूर्वाच' इति इनि प्रत्यये भत्वादलोपे प्रातिपदिकात् सौ दीर्धे सुलोपे नलोपे 'कृत- पूर्वी' इति । ईष्टी ( ई० ४९)-इटमनेनेति विग्रहे 'इष्टादिभ्यश्च' इति इनि प्रत्यये भत्वाद- लोपे सौ दीर्घ सुलोपे नलोपे 'इष्टी' इति । साक्षी ( ई० ५०)-साक्षाद् द्रष्टा-साक्षी । 'सक्षाद् द्रष्टरि संज्ञायाम्' इति सूत्रेण साक्षादित्यव्ययात् इनि प्रत्यये 'अन्ययानां भमात्रे टिलोपः' इति टिलोपे सौ दीर्घ सुलोपे नलोपे 'साक्षी' इति । इति पाश्चमिकप्रकरणम् ।

·अथ मत्वर्थीयप्रकरणम् तदस्याऽस्त्यस्मिन्निलि मतुप्-तदिति प्रथममान्तादस्य अस्मिन् वा अस्त्यर्थे मतुम् स्यादित्यर्थः । अत्र सूत्रे इति शब्दात् विषय विशेषो लभ्यते। तथाहि हरिकादिका-- भुमलिन्दा प्रशंसासुनित्ययोगेऽतिशायने । सम्बन्धेऽस्ति विवक्षायां भवन्ति भतुवादयः ॥ इति । विदुष्मान्–विद्वस्शब्दात 'तदस्याऽस्त्यस्मिन्' इति मतुपि 'तसौ मत्वर्थे इति भत्वात् ‘वसोः सम्प्रसारणम्' इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे खस्य षत्वे 'विदुष्मत् इति, तस्मात् सौ उगित्वान्नुमि 'अत्वसन्तस्य-' इति दीधैं सुलोपे संयोगान्तलोपे 'विदुष्मान्' इति । फेनिलः (ई० ४८)-'फेनादिलच्च' इति फेनशब्दात इलच् प्रत्यये भस्वा- दलोपे विभक्तिकार्थे 'फेनिलः' इति । लच्प्रत्यये 'फनलः' इति । पक्षेमतुपि 'फन-वान्' इति । द्रुमः ( ई० ४४, ४७)-दुः ( शाखा ) अस्यास्तीति विग्रहे 'शुद्रुभ्यां मः इति दुशब्दात् अप्रत्यये विभक्तिका हम' (वृक्षः) इति । मतुपि तु दुवान्' इति । केशवः ( ई० ५१) केशोऽस्थास्तीति विग्रहे केशशब्दात् 'केशाहोऽन्य- तरस्याम्' इति कात्यो स्वादिकार्ये 'केशवः' इति । सूत्रस्थाऽन्यतरस्याङ्ग्रहणेनैव पक्ष मतुप्रसिद्ध वाग्रहणमिनिठनोः समावेशार्थम् । तेन पचे-केशी, केशिका, केश- वान् इति च सिद्धं भवति । दन्तावलो हस्ती ( ई० ५०)-दन्ताः सन्ति अस्येति विग्रह ‘दन्तशिखात संज्ञायाम्' इति वलचि 'बले' इति सूत्रेण दीर्धे विभक्तिकार्य ‘दन्तावला' इति । तुन्दिलः (ई० ४९)-'तुन्दादिभ्य इलच्' इति सूत्रेण तुन्दशब्दाद् इलचि भस्वादलोपे विभक्तिकार्ये 'तुन्दिलः' इति । शुभंयु:-शुभमस्यास्तीति विग्रहे शुभशब्दात् 'अहं शुभमोर्युस्' इति युसि मस्यानुस्वारे विभक्तिकार्ये 'शुभंयुः' इति । शुभमिति मान्तमव्ययं शुमे वर्वते, तेन शुभंयुः इत्यस्य शुभान्वितः' इत्यर्थः । इति मत्वर्थीयप्रकरणम् ।

·ও প্রাহিম क; कुत्र, कस्मिन् ( ई० ४२, ४४ ) -- सप्तम्यन्तात् किमशब्दात नियोऽत् इत्यति सुब्लुकि बाति' इति किमः कादेशे पररूपे तद्धितान्तत्वात् सौ लखितन्त- स्याव्ययत्वेल सुब्लुकि 'क' इति । पक्षे 'सप्तभ्यानन्' इति लि कुत्र' इति । तद- भावे 'कस्मिन् इति। कदा-कस्मिन् काले कदा । सप्तम्यन्तात् किशब्दात् 'सबैकान्य-' इति दाप्रत्यये सुब्लुकि 'प्राग्दिशो विभक्तिः' इति विभक्तिसंज्ञायाम् 'किमः कः' इति कादेश अव्ययत्वात् सो कि 'कदा' इति । एतर्हि (ई० ५२ )-अस्मिन् काले एतहि । इदमुशब्दात् सप्तम्यन्तात 'इदमो हिंल्' इति हिल्प्रत्यये सुब्लुकि 'एतेतौ रथोः' इति इदमः एतादेशे सौ तसि- लादिषु पाठात् अव्ययत्वात् सोलुकि ‘एतर्हि' इति । तर्हि-सप्तम्यन्तात् तत्शब्दात् 'अनद्यतने हिलन्यतरस्याम्' इति हिलि प्रत्यये अत्वे पररूपे सौ अव्ययत्वात् सोलुकि 'तहि' इति पदाप्रत्यये सति 'तदा' इति । इत्थम् ( ई० ४१)-अनेन प्रकारेण, एतेन प्रकारेण वा इत्थम् । इदम्- शब्दात् इदमस्थमुः' इत्यनेन, एतत्शब्दात्तु “एतदोऽपि वाच्यम्' इत्यनेन थमुप्रत्यये एतेतौ रथोः' इत्यनेन इदमः एतदश्च इदादेशे अध्ययत्वात् सोलुंकि 'इत्यम्' इति । इति प्राग्दिशीयप्रकरणम् । अथ प्रागिवीयप्रकरणम् चतुर्धा ( ई० ५०)-चतुर्शब्दात् 'संख्याया विधार्थे धा' इति स्वार्थे धाप्र. त्यये सोलुकि 'चतुर्धा' इति । लघीयान् ( ई० ३०)-अयमेषामतिशयेन लघुरिति विग्रहे 'द्विवचनविभ- ज्योपपदे तरखीयसुनौ' इति ईयसुनि अनुबन्धलोपे भसंज्ञायां 'टेः' इति धकारोत्तर वर्युकारस्य लोपे 'लघीयस्' शब्दात् प्रातिपदिकत्वेन सौ 'उगिदचाम्' इति नुभि 'सान्तमहतः' इति दी सुलोपे संयोगान्तलोपे तत्सिद्धिः ।

·मध्यकौमदी-रहस्यम् G कि श्रेष्ठः ( ई० २८)-अयमेषामतिशयेन प्रशस्यः इति विग्रहे प्रशस्य शब्दात् 'अतिशायने तमबिष्टनी' इति इनि प्रत्यये अनुबन्धलोपे 'प्रशस्यस्य श्रः' इति आदेशे 'प्रकृत्यैकाच्' इति प्रकृतिभावे 'टेः' इति टिलोपाभावे गुणे विभक्ति- कार्य तत्सिद्धिः। श्रेयान् ( ई० ३४ )-अयमनयोरतिशयेन प्रशस्यः इति विग्रहे प्रशस्यशब्दात 'द्विवचनविभज्योपपदे' इतीयसुनि अनुबन्धलोपे 'प्रशस्यस्य श्रः' इति श्रादेश प्रक- त्यैकाच् इति प्रकृतिभावेन टिलोपाभावे गुणे प्रातिपदिकात् सौ उगित्वान्नुमि 'सान्त- महतः' इति दीर्वे सुलोपे तत्सिद्धिः। ज्यायान् ( ई० २८ )-द्वयोर्मध्येऽतिशयेन प्रशस्यः इति विग्रहे प्रशस्य शब्दात् 'द्विवचनविभज्योपपदे तरवीयसुनौ' इतीयसुनि अनुबन्धलोपे 'ज्य च' इति ज्यादेशे 'प्रकृत्यैकाच्' इति प्रकृतिभावाहिलोपाभावे 'ज्यादादीयसः' इत्यनेन 'आदेः परस्येति सहकारात् प्रत्ययस्यादेरीकारस्याऽऽकारादेशे सवर्णदीर्चे ‘ज्यायस' शब्दातू प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ उगित्वान्नुमि अनुवन्धलोपे उपधादी सुलोपे संयोगान्त. लोपे तत्सिद्धिः। स्थविष्ठः ( ई० ४६ )-अयमनयोरतिशयेन स्थूलः इति विप्रहे 'अतिशायने तमविष्टनौ' इतीष्टनि 'सूलदूरयुवहस्व-' इति सूत्रेण इष्टनि प्रत्यये परे 'ल' इत्यस्य लोपे उकारस्थ गुणे च कृतेऽवादेशे विभक्तिकार्ये 'स्थविष्टः' इति । 'योर्गुणः' इति गुणादेशस्तु न, लोपस्याभीयत्वेन असिद्धत्वात् । प्रेष्ठः ( ई० ५१)-अयमनयोरतिशयेन प्रियः इति विग्रहे 'अतिशायने तम- बिष्टनी' इतीष्टनि 'प्रियस्थिर-' इति सूत्रेण प्रियस्य प्रादेशे 'प्राद्गुणः' इति गुणे विभक्तिकार्ये 'प्रेष्ठः' इति । (अकारोच्चारणसामर्थ्यात् 'यस्येति च' इति दिलोपोन)। विद्वद्देशीयः (ई० ५२ )-ईषदूनो विद्वान्-विद्वद्देशीयः। 'ईषदसमाप्ती कल्पब्देश्यदेशीसरः' इति विद्वदिति प्रातिपदिकात् देशीयरप्रत्यये अश्त्वे सुलोपे रेफस्य विसर्गे 'विद्वद्देशीयः' इति । कुटीरः ( ई० ४८)-हस्वा कुटी-कुटीरः। कुटोशब्दात् 'कुटीशमीशुण्डा- भयो ' इति रप्रत्यये विभक्तिकार्ये 'कुटीरः' इति । इति प्रागिवीयप्रकरणम्।

·अथ स्वार्थिकप्रकरणम् बहुशः (ई० ४८ )-- बहूनि (बहुभ्यो वा) ददातीति विश्हे बहुशब्दात 'बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरल्याम्' इति स्वार्थे शसि प्रत्यये बहुशस्' इति, तस्मात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि सकारस्य रत्वे विसर्गे 'बहुशः' । पटपटा करोति ( ई० २९)-डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम्' इति वार्तिकेन डाकः प्रागेच 'पटत' शब्दस्य द्वित्वे ‘पटत् पटत्' इति दशायाम् 'अव्यक्तानुकर- गाद्-' इति डाचि अनुबन्धलोपे 'तस्य परमानेडितम्' इति परस्य ‘पटत्' शब्द- स्यानेडितसंज्ञायां नित्यमानेडिते डाचीति वक्तव्यम्' इति वार्तिकेन पूर्वपटत् सम्ब- धिनस्तकारस्य परपट-सम्बन्धिनः पकारस्य चोभयोः पररूपे डाम्प्रत्यये परे भसंज्ञायां 'टेः' इत्यनेन टिलोपे अव्ययत्वात् सुब्लुकि उक्तं रूपं सिद्धम् । आतिथ्यम् (ई० ५१)-अतिथये इदमिति विग्रहे 'अतिथेद्यः' इति चतुर्थ्यन्तात् अतिथिशब्दात् ऽयप्रत्यये सुब्लुकि तद्धितेष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धौ 'यस्येति च' इति इलोपे विभक्तिकार्य 'श्रातिथ्यम्' इति । मृत्स्ना ( ई० ५२)-प्रशस्ता मृत् इति विग्रहे 'प्रशंसायां रूपप्' इति सूत्र प्रबाध्य 'सस्नो प्रशंसायाम्' इति सूत्रेण मृत्शब्दात् स्वार्थे स्नप्रत्यये विभक्त्यादि कार्य 'मृत्स्ना' इति । दुःखा करोति (ई. ४०)-दुःखात् प्रातिलोम्बे' इति सूत्रेण प्राति. कुल्येऽर्थे दुःखशब्दात डाचप्रत्यये विभक्तिकार्थे 'दुःखा करोति' इति । पीडयतीत्यर्थः ।. इति मत्वर्थीयप्रकरणम् । अथ द्विरुक्तप्रकरणम् एकैकयाहुत्या-एकत्यस्य 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विवचने सति एकया एकया इति स्थिते ‘एक बहुव्रीहिवत्' इति बहुव्रीहिवत्वेन समुदास्य प्रातिपदिकत्वात सुपो लुकि पूर्वखण्डस्य पुंवत्वे कृते वृद्धौ समुदायात् पुनस्तृतीयोत्पत्तौ 'एकैक- येति' सिद्धम् ।

·, भध्यकौमुदी-रहत्यम् जगतः ( ई० ४१, ४२ ) विरहात्' पोज्यानस्येयमुक्तिः । 'अवाथे च' इत्यनेन पीडायां द्वित्वे वहुव्रीहिबसावे व कृते सुब्लुकि विभक्तिकार्ये गतमतः' इति। दलद्वये टावभावः, क्लीबे चाऽड्विरहः स्वलोः । समाले सोलुक चेति, सिद्धं बाहुलकात्त्रयम् ।। 'कमेटरतिहारे सर्वनाम्न:--' इत्यत्र बहुलत्रहणात्य प्रयोजनमाह-दलद्वयेति । स्त्रीलिङ्गेषु 'अन्य--पर-इतरशब्देषु कर्मव्यतिहारे द्वित्वे सति 'अन्योन्यम्' इत्यादौ पूर्वोत्तरखण्डयोः टाग्निवृत्तिर्वहुलग्रहणस्य प्रथमं प्रयोजनम् । क्लीवे (नपुंसके ) च 'अन्योन्यम्' इतरेतरम्' इत्यादी अड्डतरादिभ्यः-' स्वमोः प्राप्तोऽड्याहु- लकात् न भवतीति तस्य द्वितीय प्रयोजनम् । अन्येन आश्रयः = अन्याश्रयः इत्यादौ सोलुंक प्राप्तः बाहुलकात न भवतीति सोरलुक् चेति तृतीयं प्रयोजनम् । इति द्विरुक्तप्रकरणम् । अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् पञ्बाजी (ई० ४२ )-प्रधानाजा समाहारः इति विग्रहे 'तद्धितार्थ-' इति द्विगुप्समासे सुब्लुकि 'अकारान्तोवरपदी द्विगुः स्त्रियामिष्टः' इति स्त्रीत्वे 'द्विगोः' इति डोषि बस्येति च इत्यकारलोपे विभक्तिकार्य 'पञ्चाजी' इति । अत्र समासार्थ- भूती या समाहारः तनिष्ठं स्त्रीत्वं पञ्चाजेति समुदाये सत्वेन 'अजाद्यतष्टा' इत्यत्र 'अजायतः' इति षष्टीमाश्रित्य अजादीनाम् अजन्तस्य च वाच्ये स्त्रीत्वे टाप-इत्येवम् चजादिभिः स्त्रीस्वस्य विशेषणादन न टाम् । अतिधीवरी ( ई० ५०)-धीवानमतिकान्ता-अतिधीवरी। 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति कनिप् प्रत्यये 'वुमास्थे'तीत्वे 'वनो र च' इति वनन्तात् अतिधी- वन्शब्दात् स्त्रियां छोपि रश्चान्तादेशे 'यस्पेति च' इत्यलोपे विभक्तिकार्य 'अतिधी. चरी' इति । शर्वरी ( ई० ५१)--शृधातोः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति वनिपि गुरो रप- रत्वे 'चनो र च' इति स्त्रियां कोपि रवान्तादेशे भत्वादलोपे विभक्तिकार्य 'शर्वरी' इति । सर्विका ( ई० ४८ )-सर्वशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां टापि सवर्णदीर्धे 'सर्वा' इति । ततः सर्वाशब्दात् एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात् 'अव्ययसर्वनाम्ना- ·সভসা मकच् प्राक् टेः' इति टेः प्रागकचि सर्वकाशब्देऽस्मिन् प्रत्ययस्थात कात् पूर्वस्यात इदाप्यनुपः' इति ककारात् पूर्वस्य अत इत्वे विभक्तिकायें सर्विका' इति । कारिका ( ई० ५२ ) जो वुति अकादेशे वृद्धौ परत्वे 'काय' इति । तस्मात कारकशब्दात् सपि सवर्गदी प्रत्ययस्थादिति कात्पूर्वस्य रेफादकारल्य इत्वे विभक्तिकार्य कारिका' इति । देवी ( ई० ४५)-'टिड्ढाणम्-' इति सूत्रे टिवन्तु प्रातिपदिकस्य कचित् प्रत्ययकृत, कचिच्च प्रकृतिकृतम् । तत्रायस्योदाहरणं 'कुरुचरोंइति । द्वितीयल्यो. दाहरणं नट्-नदी । देव-देवी' इति । पचादिषु 'नदट्-देवट्' इत्यनयोः पाठात् स्वत एव टित्वमिति ताभ्यां बीपि 'यस्येति च' इत्यलोपे विभक्तिकार्य 'नदी' 'देवी' इत्युभयं सिद्धं भवति (धेष्टित्वात् डीपि स्तनन्धयी' इत्युदाहरणान्तरं तु कृदन्ते मृग्यम् ) सौपर्णेयी ( ई० ५१)-सुपा अपत्यं स्त्री इति विद्महे सुपर्णाशब्दात नीभ्यो ढक्' इति ढकि ढस्य एयादेश 'यस्येति च' इति टिलोपे 'किति च' इति वृद्धौ ‘सौपर्णेय' इति । तस्मात् सौपर्णेयशब्दात 'टिड्डाऽणञ्-' इतिडीपि यस्येति च इति टिलोपे विभक्तिकार्ये 'सौपर्णेयी' इति । ऐन्द्री (ई० ४६ )-इन्द्रो देवताऽसोति विग्रहे 'साऽस्य देवता इत्यणि वृद्धौ 'टिड्ढाणन्-' इति डीपि भत्वादलोपे विभक्तिकार्य 'ऐन्द्री' इति । गार्गी ( ई० ४९ )-गर्गस्याऽपत्यं स्त्रीति विग्रहे गर्गादिभ्यो यज्' इति गर्ग- शब्दात् यनि आदिवृद्धौ भस्वादलोपे गार्य' इति । तस्मात् त्रीत्वविवक्षायां 'यमच इति जीपि भवादलोपे 'हलस्तद्धितस्य' इति यलोपे विभक्त्यादिकायें तत्सिद्धिः । कुमारी ( ई० २७ ) वाल्यवाचकात् कुमारशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'क्यसि प्रथमे' इति डीपि अनुबन्धलोपे मसंज्ञायां 'यस्येति च' इत्यलोपे प्रातिपदिकत्वात् सौ 'हल्ल्याभ्यः' इति सुलोपे तत्सिद्धिः । एनी ( ई० ३०)-एतशब्दः श्वेतपर्यायः, तस्मात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'वर्णाद- नुदात्तात्तोपधात्तो नः' इति डीपि तकारस्य नकारे च कृते भत्वाद् 'यस्येति च' इत्यलोपे विभक्तिकार्य 'एनी' इति । पक्षे अदन्तत्वाहापि 'एता' इत्येव । जीवभावे नत्वमपि न भवति, डीपा सन्नियोगशिष्टत्वादिति तत्वविदः ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् इन्द्राणी-इन्द्रस्य नीति विग्रहे पुंयोगलक्षणे डीधि सिद्धेऽपि 'इन्द्रवरुण- इत्यादिसूत्रेण डोषसनियोगेन प्रानुगागमे च जाते 'उफारस्योचारणार्थत्वेन दर्शनाऽ. भावे ककारस्येत्संज्ञायां लोपे व कृते सवर्णदीर्घे णत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । हिमानी--महद्धिममिति विप्रहेहिमशब्दात् 'हिमारण्ययोर्महत्वे' इति वार्तिकेन लीषि श्रानुगागमे च जाते अनुबन्धलोपे सवर्णदीर्धे विभक्तिकाथै उक्तं रूपं सिद्धम् । अर्याणी ( ई० २८)-अर्यशब्दात स्त्रीत्वविवक्षायाम् 'अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे' इति वार्तिकेन ङीषि आनुकि च कृते भत्वादलोपे णत्वे विभक्तिकार्य 'श्रर्याणी' इति । पक्षे टापि 'आर्या' इति । स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थः । पुंयोगे तु अर्यस्य स्त्री- 'अयो' इति भवति । द्विबिस्ता ( ई० ४२)-द्वौ बिस्तौ पचतीति विग्रहे 'तद्धितार्थेति द्विगु. समासे ठकि 'अध्यर्ध' इति ठगो लुकि 'अपरिमाणबिस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धित- लुकि' इति 'द्विगोः' इति डीपि प्रतिषिद्धे अदन्तत्वात् टापि विभक्त्यादिकायें 'द्विबिस्ता' इति । कुण्डोनी ( ई० ५२)-कुण्डमिव ऊधो यस्याः इति विग्रहे समासे सुब्लुकि गुरो 'ऊधसोऽनङ्' इत्यडि बहुव्रीहेरूघसो ङीष्' इति जीषि 'अल्लोपो नः' इत्यलोपे विभक्तिकार्य कुण्डोनी' इति । मनायी ( ई० ४६ )-मनोः स्त्री-मनावी, मनायी, मनुः । मनोरौ वा' इति सूत्रेण कीप्सन्नियोगसिष्टेन औकारान्तादेशे आवि विभक्तिकार्ये 'मनावी' इति । डीप्सन्नियोगसिष्टेनैकारादेशे आयादेशे विभक्तिकायें 'मनायो' इति । पक्षे 'मनुः' इति भवति। मातुलानी, उपाध्यायानी (ई० ४५, ४६)-मातुलस्य स्त्री-भातुलानी- मातुली। एवम्-उपाध्यायस्य स्त्री-उपाध्यायानी-उपाध्यायी। इति । उभयत्र 'मातुलोपाध्यायोरानुग्वा' इति वार्तिकेन विभाषया छोप् आनुक् च भवति । अतिकेशी (ई० ४६ ) केशानमतिक्रान्तेति विग्रहे समासे सुब्लुकि 'स्वानाचोपसर्जनादसंयोगोषधात्' इति डीपि टिलोपे विभक्तिकार्ये 'अतिकेशी' इति । अद्रवं मूर्तिमत्स्वाङ्ग, प्राणिस्थमविकारजम् । अतस्थं तत्र दृष्टं च तेन चेत्तथा युतम् ।। अयम्भावः-'स्वाजाच्चोपसर्जनात्' इति सूत्रे 'स्वाङ्गपदेन स्वस्य = अवयवी- भूतस्य, अझं स्वाङ्गम्' इति कथने 'सुमुखा शाला' इत्यत्राऽपि डीपू स्यात्- ·सीप्रत्ययप्रकरणम् मुखस्य शालाइत्वात् । किञ्च सुवेशी स्या' इत्यत्र डी न स्यात्-केशानी प्राण्यत्वाऽभावात् । तस्मादयात्यतिन्याप्तिवारणाय उत्ताने अद्रयमित्यादिना त्रिविध स्वाईगृह्यते। (१) अद्रवं मूर्तिमत्वा प्राणिस्थमविकारजम्न विद्यते यो यत्त्य तद् अद्रवम् , अतः सु= शोभनः, स्वेदः = धर्मजः-उदकप्रसवो यस्याः सा 'सुस्वेदा' इत्यत्र की न ! मूर्तिमत् = स्पर्शवद् द्रव्यपरिमाणं मूर्तिस्तद्वत् । अत एन 'सुज्ञाना' इत्यत्र ङीष् न । प्राणिस्थम् = प्राणिनि-प्राणिवति जन्ती विद्यमानम् । अतः 'सुमुखा शाला' इत्यत्र बी न । अविकारजम् = रोगादिविकाराजन्यम् । अतः सु= अधिकः, शोफः श्वयथुः, यल्या सा सुशोफा' इत्यत्र कोष न । (२) अतस्थं तन च = अतस्थं = सम्प्रति अप्राणिस्थमपि, च%D किन्तु, तत्र = प्राणिनि, दृष्टं दृश्यमानं, यत्तदपि स्वामित्यर्थः । अतः 'सुकेशी रथ्या' (ई- ४२ ) इत्यत्र डोष सिद्धः । रथ्यो = विथ्या, चिकीर्णः केशः सम्प्रति अप्राणिस्थत्वेऽपि कदाचित् प्राणिस्थत्वादिति भावः । (३) तेन चेत्तथा युतम् = येनाझेन प्राणिरूपं वस्तु यथायुतं, तेन तत्सह- शेन अङ्ग्रेन तद् = श्रप्राणिरूपं वस्तु, तथा प्राणिवत् , युत = युक्तं चेत् स्यात् , तदपि प्राणिनि दृष्ट स्वामित्यर्थः । अत एव 'सुस्तनी प्रतिमा' इत्यत्र डी सिद्धः । कवरपुच्छी (ई० ४४) कवर इव पुच्छी यस्याः सा 'कवरपुच्छी' । 'कवरमणिविषशरेभ्यो नित्यम्' इति वार्तिकेन नित्यं ङीष् । शूर्पणखा (ई० ५१)-शूर्पणखा' नामराक्षसीति रामायणे प्रसिद्धा । शूर्पाणीव करक्षहाः यस्या इति श्रस्वपदविग्रहः। संज्ञात्वेन नित्यसमासत्वात् नख. मुखात् संज्ञायाम्' इति डोनिषेधे सति 'पूर्वपदात् संज्ञायामगः' इति मत्वे सुवायु- स्पतिः । यदा तु शूर्पवन्न खानि यस्या इति योगमात्रं विवक्ष्यते, न तु संज्ञा, तदा असंज्ञात्वात् न डोम्निषेधो न वा णत्वं भवति। आकृतिग्रहणा जातिलिङ्गानां च न सर्वभाक। सकृदाख्यातनिह्या, गोत्रं च चरणैः सह ।। भाष्योत त्रिविध जातिलक्षणं प्रपञ्चयति प्राकृतिग्रहणेति । गृह्यते इति ग्रहणम् , श्राकृतिः ग्रहणं यस्याः सा "आकृतिग्रहणा-जातिः' अनुगतसंस्थानव्यङ्ग येत्यर्थः । १२ म०१० 2 ·Sen ৬ গুদে হাত্তর -বহুস্ব ",হজ , কাজী, যু, হাকি? তে " কেয়াঃ হুমলিলি লিভিং, সাওলা বিশ্বজিৎ, কত বই ও জালিৰামলা, মtি- # ত্বকাল কাটল । নন ময়: ২য় তেল আবিব ল দূঃ অদ্বিা- সক হেলাল খান খাজাখে দিন। জিল = =ংশ ভলি:” হলি! লজি তি নং অন্ধ জুহু এল এল নিলা না জোলি । ভছ ‘ল’ জুবি। দুই সন্ত্রণালয়, Sলংকা ঘন ক্ষী গৃগাল ভুষ্টি নি বলে ইহা ছিল বহু গুলোর লু অালনি দি লবি ? কাশি স্বীকা, কয়ছিী গুইলুখালঅবলোকাণ, सर्वलिङ्गत्वाच्चेत्युभयविधि জাৰি জী উছি " লাভরি বীজ হল—“বাঙ্গ = ট ল কুনি। সুম ভাই যাহাইল স্বত্ব বিবি, লন্ত জৰু- মনুলীবি, ভিখালা। স্থান্ত হয়ঞ্জাইহি সা:। নখ জ মুঘল মানুঃ ভুঃ লুলী – কী জানি আমল বুখ। লণ এখন সংজ্জ্বল লী ঃ- মনির ভীযই স্ত্রী লি ৰিই বাতজলি’টি - হাজী ‘স্ত্রী ও দুই অাহত ১লা মাত্রলীলা কী ? ভজ ( ২৫ -- খাজা ভূহঃ বাবা অথ। ট্রান্স ন্য মুফতী: ছ” জুতি লংলিই তুল: পি চালু ভক্তি ভীষ্ট খুলি। ঘ (ই• ৮৭)-গুহায় জুনিগনি গিৰিকালিকােন্যান্যাল 'उकुतः' इत्यनेन ऊलोऽप्राप्तया 'पोश्च इति अङि सवर्णदीर्घ स्वायुत्पत्तिः । শী: (২৩ ২)শাৰিৰ ষ্ম অক্সা মুনি নি। কালীহা ‘বিখী’বি পিদিমুলাবিনামালা ভব: অামান্য ‘অহংম্বাহী पम्य' इति ऊडि सवर्णदीचे स्वायुत्पत्तिः । শ্রী ( ২০ ৮৫ --নি স্মম্বা বিভ্রা স্ব স্ব মানুষ স্বীথলা ‘লার स्त्रीति ीषोप्राप्तिः योपधप्रतिषेधे हयगवय-' इति वार्तिकबलात् डीषि भवादलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः ·अधः। ई० ४%, -- गुरत है कि ये मे ले नरल्सना को लोन के नाम स्मारक ! REATE को रोमो शाम के समान किमले बाल वाली अन् हलि बनिहालोने विजिलाततिः । महारी (ई०३-शब्दात 'न्यः' इति बीपि प्रबाट 'करा - धोईदिन' इति डोनि वृद्धौ का ते पर बिलक्तिकायें लानी इति ? सरका शातित गरी धेि भाले नमाविया बोलिस इन कि ' प शुभःि। ई० ४१) युननशज्ञान स्त्रीत्वनिदक्षामा 'यूनास्ति' पनि तिया स्मादिदिति पदत्यावलोपे विभक्तिसार्ये 'युवतिः' इति । वती विडिओ उलने । सत्तु शुभानोलटः शहिले उहि कविता को चुकी इति । (योति = पदमा तात्दा । इति स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । अथ वैदिकप्रकरणर हरिभ्यां यायोक आ (३० ४५ }-'के प्राधातोः' इत्यनेनान उपसर्गसंश- कस्य 'आ' इत्यस्य पूर्वप्रभोगे ('आयाहि इति ) प्राप्ते 'व्यवहिता अध्याहिता का गत्युपश्चर्यसंज्ञका छन्दसि पूर्व परे वा प्रयोक्तव्याः' इत्यर्थक 'छन्दसि परेऽपि, व्यव- हिताश्च' इत्यनेन परप्रयोगे उक्त रूपं सिद्धम् । श्वेतवाः ( ई. ४२, ५०, ५१)-श्वेता वहन्त्येनं श्वेतमाः = इन्द्रः । 'मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन्' इति सूत्रस्थ 'श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति वक्तव्यम्' इति वार्तिकेन डसि डिवाटिलोपे प्रथमैकवचने सौ 'अस्वसन्तस्येति दीर्घ सुलोपे सस्य रत्वे विसर्गे 'श्वेतत्राः' इति ।

·मध्यकौमुदी-रहस्यम् उक्थशाः (ई० ५०)-उक्थानि उक्थैवौं संशति-उक्थशा-थजमानः । 'श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति वक्तव्यम्' इति सि डिवाहिलोपे सौ 'अत्त्वसन्तस्येति दीर्वे सुलोपे रुत्वे विसर्गे 'उक्थशाः' इति । सम्बुद्धौ तु 'अवया श्वेतवाः पुरोडाव' इत्यनेन निपातनात् सिद्धं बोध्यम् । 'अत्वसन्तस्येति नीर्घ तु न, असम्बुद्धावित्युक्तेः । अवयाः ( ई० ४०)-अवोपसर्गकात् यज्धातोः 'अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च इत्यवेयजः इति सूत्रस्थवार्तिकेन निपातनात् डसि डित्वाहिलोपे सम्बुद्धयेकवचने सौ निपातनादनेनैव दीधै हल्ङयादिलोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'अवयाः' इति । 'अस्वस- न्तस्येति दीर्घ तु न तत्र असम्बुद्धावित्यनुवृत्तेः । तारिषत् ( ई० ४४ )-तृधातोः 'लिड्थें लेट् इति छन्दसि लेटि 'सिब्बहुलं लेटि' इति लेटि परे मध्ये सिपि ततः लेटः स्थाने तिपि 'लेटोऽडाटौं' इत्यडागमे 'इतश्चलोपः परस्मैपदेषु' इति इतो लोपे 'सिब्बहुलं णिद्वक्तव्यः' इति सिपः णिद्वद्भावे इडागमे वृद्धौ षत्वे 'तारियत्' इति । रोहिष्यैः ( ई० ४१) रुधातोः ‘प्रय रोहिल्यै अव्यथिव्यै' इति सूत्रेण तुमर्थे निपातनात् इप्य प्रत्यये गुणे 'रोहिये' इति । अन्वेतवै ( ई० ४०)-'अत्र कृत्यार्थे तवैके नकेन्यत्वनः' इति सूत्रेण तवै. प्रत्ययः। अन्वेतव्यमिति लोके। कर्वम् ( ई० ४२) अत्र 'कृत्यार्थं तवैकेन्केन्यत्वनः' इति त्वन्प्रत्ययः । कुत्यमिति लोके। वितृपः ( ई० ४६)-'सृप्लु गतौ' इत्यस्माद्धातोरत्र 'सृपि तृदोः कसुन्' इत्यनेन कसुन्प्रत्ययः । ऋजवः सन्तु पन्थाः ( ई० ४० )-अत्र पन्थानः इति प्राप्ते 'सुपां सुलुक पूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्यायाजालः' इत्यनेन सुः। धीत्या, मत्या, सुष्टुत्या ( ई० ४५, ४६ )-अत्र सर्वत्र 'सुपां सुलुक्पूर्व- सवर्णाच्छेयाडाज्यायाजालः' इति सूत्रेण धीती-मती-सुष्टुतीशब्देभ्यस्तृतीयकवचनस्य पूर्वसवर्णदीर्घ कृते 'धोती, मती सुष्टुती, इति भवति । (प्रमाणतः प्रान्तर्यात् सवर्णदीर्घत्व बोध्यम् )।

·marampraninage, ইসলামু ब्राह्मणासः (ई० ४४, ४६, ४७, ४९, ५२)-ब्राह्मणशब्दामसि 'प्राज- सेरसुक्' इत्यसुकि पूर्वसवर्णदीर्घे सक्ष्म तत्वे विसर्ने 'नाममाः' इति । लोकेतु ब्राह्मणाः' इति भवति । तन्त्र पुषेम, तनुवं पुषेम ( ई० ४० )-अत्र तन्वादीनां छन्ददि बहुलम् इत्यनेन बाहुलकात् अधातुत्वादप्राप्ते उबङ् विधीयते, तेन उवपक्षे 'तनुवम्' इति । तदभावे वा छन्दसि इत्यमि यणि 'तन्वम् इति भवति । माद्भिः (ई० ४८०)-'मस् भिस्' इति स्थिते 'मातरछन्दसीति वक्तव्यम् इति वार्तिकेन मासः सस्य तकारादेशे जश्त्वे 'सस्य रुत्वे विसर्गे 'माद्भिः' इति । प्रपायमग्निः (ई० ४१)-अत्र 'प्रसमुपोहः पादपूरणे' इति सूत्रेण प्रशब्द- स्य द्वित्वमिति विशेषः। वाचस्पतिम् , दिवस्पुत्राय, दिवस्पृष्टम् (ई० ४८, ५०, ५१) अन्न सर्वत्र 'पष्टया पतिपुत्रपृष्टपारपदपयस्पोषेषु' इति सूत्रेण षष्ठयाः विसर्गस्य सत्व- मिति विशेषः । इति वैदिकप्रकरणम् . ७ अथ स्वरप्रकरणम् गोपायतं नः ( ई० ४२, ४९, ५२ )-'धातोः' इत्यनेन 'गुप्' इत्यस्यान्ती- दात्ते ततः प्रायप्रत्यये 'आबुदात्त' इति प्रत्ययस्वरेण आधुदात्ते 'सनद्यान्ताः-' इति धातुसंज्ञायां 'धातोः' इति यकाराकारस्योदाते, प्रागुक्तयोरुदात्तयोः सतोः पश्चात् प्रवृत्तत्वात् सति शिष्टः स यकाराकार एव उदात्तः, अतोऽयमेव बलवान् । तस्य 'अनुदात्तौ सुप्पितौ इति सूत्रेण कृतानुदात्तेन शबकारेण सह अतो गुणे इति पररूपे 'एकादेश उदात्तेनोदात्तः' इत्युदात्ते यसस्तमादेशे तस्य 'तास्यनुदात्तेजिदुपदेशात्' इत्यनेनादुपदेशात् परत्वादनुदात्तस्त्रम् तस्य च 'उदात्तानुदात्तस्य स्वरितः' इति स्वरित 'स्वरितात् संहितायाम्' इति नकारस्य एकश्रुतौ 'गोपायतं नः' इति सिद्धम् । देवीं वाचम् ( ई० ४०, ४४, ४६, ४७, ४८)-देवशब्दस्य अप्रत्यया- न्तत्वात् 'चितः इति अन्तोदात्तत्वे पचादिषु 'देवट्' इति पाठात् 'टिड्ढाणन- ·Rameram अध्यकौलादी रहस्य इति कम उमा अनुदाती सुदिप तोइति अनुदातर यति ले लिली अनुदासस्य च यत्रोदारलोगः' इति डीप उदात्तत्वे उत्तं हर्ष सिद्धम् । कर्तवरम् ( ई० ४३, १५. ४६ }-अत्र राज्यात्ययस्यादेः 'आधुलाव इत्यनेनोवासः इनि विशेष सासरया शुधन (ई० ४८, ५-अनुदात्ती झुष्पिती' इत्यनेन यज्ञस्य इत्या सुभः 'जुच्चीत मात्र पात्यनस्य उदासः इति विशेष कई ४७कि बाद कियोऽ इत्यति 'तित्वरितम्' इति म्वरितत्वे 'काति' इति कि कारोउ रूपंसिद्धन । कौञ्जायनाः (४०, ५१)-कौशल्यावरणानि अनि इतिः विहे गोत्रे कुमादिभ्यशफम्' इति कफ प्रत्यये सुब्लकि फरसायन्नादेश दो 'मातफोर- स्त्रियाम् इति व्यप्रत्यय यादन्ताय इति तद्राजसंज्ञायां 'तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्' इति लुकि विभक्तिकार्य तद्धितस्य' इति अन्तोदाते 'कौआयना' इति । नच 'चितः सकृतेर्वकजर्थम्' इत्यनेनैव अन्तोदात्तस्ने सिद्ध तद्धितस्याति सूत्रं व्यर्थमिति वाच्यम् मित्स्वरमानार्थमस्यावश्यकत्वात् । पौंस्थाः ( ई० ४१, ४८, ५० लिगन् विश्वानि पौंस्याः । [स. कमणि ब्राह्मणादित्वात घर नि अादिवृद्धौ दिनिकाय 'नित्यानित्यम्' इति श्रायुदात्तत्वे उक्त रूयं सिद्धम् । बिहीर्षक: (ई० ४०, ४४, ४५, ४७, ४९ )-सन्नन्ताद विकोर्षशब्दात् पाल कोरसाद भारत की लिति' इति सूत्रेण नित्प्रत्ययात् पूर्वस्कारस्थ उदात्तस्ने विभक्तिकाय चिकीर्षकः' इति । उदात्ते कर्तब्धे आलोपस्य स्थानिवत्वं तु न, स्वर- विधौ तनिषेधात् । , इति स्वरप्रकरणम् इति दग्भंगामण्डलान्तर्गत 'तरौनी' ग्रामवासिपण्डितश्रीरामचन्द्रमा व्याकरणाचार्यविरचिता मध्यकौमुदीप्रश्नोत्तरी समाप्ता ·FreelyHATRIKAmarta PUNI चुदादिगणान्तकाको भरमा ३ (क) र म सन्तः हरिः स्तुति ? शिकान्त शाई ---- मासपूर्वाधा तिनाना अनादये। । पन्या उशन : अतुल कु यथेच्छ चत्वारः साधनी (ख) 'त्यदादिष्विति शेः किन विधानादन्यन्नानि शुभ प्रति प्रधान, भिप्रायः प्रकाश्यताम्। 4 अचां स्थानप्रयत्नभेदाः निरूपणीयाः। ३ 'संहितापदे नित्या अस्थाः बालिका ई विलिः उदाहरूमा प्रदर्शनीमा ३ क्राम्यति । ईयतुः, अधीयीत । विभराञ्चके। अजनि । उपास्किरत् । - रोति । गृहीता । अचूचुरत् । एषु पञ्च प्रयोगा साध्याः। ४ गधालोलिट मध्यमपुरुषे अमधातोधि प्रथमपुरो ज्ञाधातो कि ভবান হাতির শ্রেণি अथवा (१) लिनिमित्ते लुक्रियातिपत्तौ () असिवनामात्-अनचोरों विलिख्य लक्ष्यसंगतिविधेया। णिजन्तादि-स्त्रीप्रत्ययान्तभागे प्रश्ना। ३ शातयति दूषयति । अररम्भत् । ईप्सति । सुजुक्षति वत्सं कृष्णः । बोभूयते । पराजयते। मामुपवच्छते । निरमति । एषु सप्तानामेव विशेष सूत्रनिर्देशपूर्वकं साधुत्वप्रकारः प्रदर्शनीयः । २ वास्तव्यः । देयम् । जनार्दनः । निशाकरः। परन्तपः। विद्वान् । निन्दकः । हस्तग्राहं युध्यन्ते । अभिनिविशते सन्मार्गम् । मासमधोते । दण्डेन घटा पितृभ्यः स्वधा । शतस्य दीति । रुदति रुद्रतो वा पानाजीत । एषु अष्टौ- साधनीयाः। ३ समासपदस्य कोऽर्थः । तस्य कियन्तो भेदाः उदाहरणपुरासरमुपन्यस्ताम् । अथवा (6) अव्ययीभावे चाकाले (२) वृद्धोजूना (३) दिसंख्ये संज्ञायाम् (8) राजदन्तादिषु परम (५) वृषोदरादीनि० (६) किमः क्षेपे (१) स्वानाच । एषु केषाञ्चन पञ्चानां सोदाहरणमर्थाः लेख्याः।

·भध्यकौमुदी-रहस्यम् 3 अधिहरि । पञ्चगवम् । अनश्वः । अतिमालः । कण्ठे काला। केशाकशि। खुम्पती । सवालः। पदातिः । एषु पञ्चानां सिद्धिः कार्या ५ भावकर्मार्थकान मत्वर्थीयांश्च कश्चित् प्रत्ययानुल्लिख्या-वाङ्मयम् । नीकरोति । द्विदात्री । करमोह-कृपेवेतेपु कानिचित् त्रीणि साधयत । । ३५ मध्यकौमुद्या भ्वादिगणान्तभागे, विभक्यर्थसमासप्रकरणयोश्च प्रश्नाः । १ गण्यम् , शकन्धुः,प्रावष्ठः, काँस्कान , पुना रमते, मनोरथः, रामाणाम् , क्रोष्टा, तिसृणास्, स्वसा, कतरत् , दुधना, अनवडान , राजभ्याम् , पन्थाः, पिपठी:, उपानत् , पचन्ती, एयु केषाञ्चन नवानां पदानामेव विशेष- सूत्र निर्देशपूर्वकं साधुत्वप्रकारः प्रदर्शनीयः। २ अधोलिखितेषु षण्णां सूत्राणां प्रत्येकं सोदाहरणमर्थ विशदयत- (१) अधिशोथालां कर्म (२) उपान्वध्याचसः (३) येनाङ्गविकार: (१)जनिकर्तुः प्रकृतिः (५) कृत्यानां कर्तरि वा (६) यस्य च भावेन भावलक्षणम् (७) तृतीयासतम्योर्बहुलम् (6) केन च पूजायाम () अप्पूरणीप्रमाण्योः (१०) राजदन्तादिषु परम् । ३ अभूत् , नेदिथ, अक्षैषीत् , एधाञ्चक्रे, अचीकमत, जवतुः, ईजुः, जहार, जुगोप, बभूव । एतेषु केचिदष्टौ प्रयोगा एव विशेषसूत्रोल्लेखपुरः सरं साधु साधनीयाः। ४ अधोलिखितेषु रेखाकितपदेषु याः खलु विभक्तयः सन्ति तासामर्थ सूत्रोल्लेखपूर्वकं प्रदर्शयत। को निकषा लङ्काम् (ख) वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् (ग) शताय क्रीतः (घ) आयुक्त संसार (ड) केशेषु चमरी हन्ति । ५ अधोलिखितेषु पञ्चानामेव पदानां समासनामोल्लेखपूर्वकं साधुत्वं साधु साधयत। पञ्चगङ्गम , हरित्रातः, पूर्वकायः, पुरुषव्याघ्रः, पूर्वरात्रः, केशाकेशि, राम- केशवौ। मध्यसिद्धान्तकौमुद्या नियतभागे प्रश्नाः । सूचना-यथेच्छ केचन पञ्चैव समाधेयाः। १ जहि, विदाकुर, एधि, अध्यगोष्ट, धुतोष्ट, औणुविष्ट, जुहवाचकार, जहाहि, धृत्तः, नेनिजानि-एषु यथेच्छं पञ्च प्रयोगा विशेषसूत्रनिर्देशपुरःसरं साध- नीयाः।

·प्रश्नपत्राणि ७ १७ ६ दिदीये, अजनि, चिकाय, मुञ्चति, उपवस्कार, नृणेति, अतत, कुर्वन्ति, स्तभान, ग्रहीता--एषु पञ्चसुष्टु साधयत । ३ कथयति, अजीगणत् , अवीमवत् , अतिधिवत् , चिकीर्षति, निवसति, वानज्यते, नरीनृत्यते, राजीयति, शब्दायते-एषु पञ्च प्रयोगाः लाधनीयाः । ३० ४ एधितव्यम् , पास्तव्या, ओयम , अर्यः, ब्रह्मभूयम् , शिष्यः, प्रतिगृह्मान, अवश्यलाव्यत्र , जुष्यः, वाच्यम्-एषु पञ्च प्रयोगा विग्रहवाक्योपन्यास- पूर्वकं संसाध्याः। लवणः, कृशः, कुम्भकारः, गोदः, मिताचरः, वशंवदा, जायाना, स्तुतस्त्वया विष्णुः, पवित्रम्-एषु यथेच्छ पञ्च प्रयोगाः सविग्रहप्रदर्शनं साधनीयाः ! ३e ६ बाहीका, औत्सः, गार्ग्यः, दाक्षिः, श्रेष्मम् , द्रुमः, ब्राह्मणासः, छ, कर्तव्यम् चिकीर्षक:-एषु विशेषकार्याणि सूत्रोपन्यासपुरः सरं दर्शयत्त । M ७ मध्यकौमुद्या भ्यादिगणान्तविभक्त्यर्थसमासभागेषु प्रश्नाः । १ तथ्यम, हर इह, प्रौहः, तट्टीका, सञ्छम्भुः, संस्कर्ता, पुस्कोकिला, शिवो- ऽयंः, अहरहा, पुना रमते. रामेभ्यः, सर्वस्मात्, विश्वपौ, क्रोष्टा, स्त्रीणाम् धुक, मघोनः-एषु केषाञ्चन दशानां प्रयोगाणामेव विशेषसूत्रनिदेशपूर्वक साधुत्वप्रकारः प्रदर्शनीयः। २ भवति, आतीत् , निषेधति, प्रणिगदति, आनचं, गोपायाञ्चक्रतुः, जुगोपिथ, अग्लासीत् , ऋण, एधेत, अचीकमत-एतेषु केचिदष्टौ प्रयोगा एव विशेष- सूत्रोल्लेखपुरःसरं साधु साधनीयाः। ३ अधोलिखितेषु चतुर्णां सूत्राणां प्रत्येकं सोदाहरणमर्थं विशदयत- (१) कर्तुरीप्सिततमं कर्म (२) कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे (३) इत्थंभूत- लक्षणे (8) षष्ठी चानादरे (५) यतश्च निर्धारणम् (६) एनपा द्वितीया । ४ अधोलिखितेषु रेखाङ्कितपदेषु या खलु विभक्तयः सन्ति तासां विधायक- सूत्राणि लिखत। (क) उपवसति वैकुण्ठं हरिः (ख) गोत्रेण गायः (ग) ब्रह्मणः प्रजाः प्रजा- यन्ते (घ) कटे आस्ते (ङ) ग्रामं समया। ५ अधोलिखितेषु पञ्चानां प्रयोगाणां समासनामोल्लेखपूर्वकं साधुत्वं साधु साधयता अधिहरि, पारेगङ्गम्, चोरभयम, अपरकायः, अर्धपिप्पली, अब्राह्मणः, अर्धः, हिमूधः, व्यूढोरस्कः।

·सध्याकौमुदी रहा ७ , ovie न বিজী লিঙ্গা হল । সুনা-- ময়দা লালায় লিঃ ! যুঅঞ্জ ভ্যত্র শুভ জল । গ্রী, অতি , অন্য দুস্থ, ইয়াহু, লালু, অণিত , লিং, जहाच , अधिकार, वत्तः एषु यथेच्छ एक प्रमोशा विशेष निदेशहर साचनीया ३ आस्थत, मयादि, स्तरिपीट, विनाय, बमजी, उचित, हिना र शिचित, असाल, अशानपुप सुष्टुताध्यत: ३ अचूचुरत् , अचान, मशवद, रोपति, धी हाति, जेविलयतो, वैवीयते, बोभचीति, इटारसे, अपीपटत्-एए पयोमा साधनीया। ४ संतिष्ठते, विरमति, अभावि, गौः पयो दुधे, जसिर, निवेलिया, आदृत्यः, अवश्यलाध्यम, वृप्यम, चिस्या एतेषु यथासम्मन् तत्र तत्र विग्रह- वाक्यप्रदर्शनपूर्वक जलूननिदेशं शाज्ञान विशेषकार्याणि प्रशन्यत। ५ क्षिपः, स्तम्बरमा, जनमेजयः, शुष्क, आलीना, अल्पाका, मिनस, उपाधिः, अपामार्गः, दुष्पानः- एषु यथेच्छं पञ्च प्रयोगाः सविग्रहमदर्शन साधनीयाः। ६ दैत्यः, औपगवः, साहविः, वैयाकरणः, शिलादलः, शाहव्या, गन्यम्, लावणिका, रामणीयकल, षष्ठः-एषु लसूबोपन्यासप्रदर्शन विशेकायोणि प्रदर्शयत। ७ फेनिलः, कुटीरः, बहुशः, सर्विका, गुरूः, मानिः, वाचस्पतिः, देवो युच्छति, पौंस्याः-एषु सूत्रोपन्यासप्रदर्शनपुरम्परं विशेषकार्यागि दर्शयत! 2 " , सध्यकौमुद्या भ्वादिगणान्तविभवत्यर्थसमासभागेषु प्रश्नाः । १ गव्यम् , तवल्कारः, प्रष्ठौहा, कर्कन्धुः, होतकारः, गाग्रम् , विष्णू इमो, इ इन्द्रः, चक्रवत्र, रामष्टीकते, वागीशा,तल्लयः, वाग्धरिः, प्राष्टिः, चकिया- यस्व, हरिस्फुरति, शिवोऽर्यः, देवायिह, मनोरथः, गार , राम, चतुर्प, पुभिः, नहा-एषु केषाञ्चन दशानां प्रयोगाणामेव विशेषसूत्रनिर्देशपू. र्वकं साधुत्वप्रकार प्रदर्शनीयः। २ बभूविय, आतत् , प्रणिगदति, प्रणदति, चवनतुः, अगोपीत् , कमिता, अधात् , स्त्रियात् , द्रक्ष्यति, शृणु, एधसे, वय॑ति, अमृत, अहन-एतेषु केचिदष्टौ प्रयोगा एव विशेषसूत्रोल्लेखपुरःसरं साधु साधनीयाः ।

·- * * । * নার Aশ পট th ঃ ইত্তিলাল - অ আ ই ঈ হতে আগুন () আখৰ তীব্দ ( শুৎঃ হাই ২ জন কি (ক) জাজ নছি ভাড় () অক্ষিণ : ২ ) হে নিজ গৃঙ্খ (২ অলিনিক্ষি: দায় দাফন সমস্য: ৪) মিলাদ শুনি (১) কি সতি,ভত্তি জানু । মৃত্ত্ব স্ব লঙ বিজ্ঞ নিয়ে স্ত্রী নিজে 5 মাস, অলী, মহন্ত , মুগ, অহিসে: বী, স্মা, ইলী, ছ্যাঃ ৪ যক্ষ্মাল স্বীকাল বন্যা হতে खपूर्वकं साधुत्वं दर्शयत। দেরিও পিত্ত সমন: সুর সাঃ লালমালি? মুম্ভ অর্থ কত সুন্দ समाधेयाः ও সখি, তুলি, জর্নীতি, অাহু, ,, মন্ত্রী, লে, সারি, ভাবি , লজি~ি সুখ হলে ১ জিৎ- দু ধ্বনি। অন্ধলু, বিত্তী, বিল, আলী, , থাৎ, জ্বী , ফুল কা, স্কন্তু যন্ত্র মন্ত্রী ও স্বত্ত ৪ অশুতা, কাল , জীন , আইনি, সিলতি, ইতি, স্বাস্থ্য সন, সৰী, জালালকি, হৰি-গুন্তু বাজি ললিক স্কুল यानि। --বি, , অঙ্গতি, ভাজি, অন্ত থাঃ- গুজ ই , শ্রাঃ, হাঃ, অ-ও অজাহণ বিজ্ঞান ससूत्रनिर्देश पञ्चानां विशेषकार्याणि प्रदर्शयत ! ও মা, স্বাদু, মিজ, লাল, খাল, বিলু , আহা-ঘা, মুন্সিল , জলাঃ- বড় সুখী। সিহতৰ বালীঃ ই গ্রী, আব্দ, দ্বজান্ত, স্বাস্থ , হাজং মাষক, ব্যক্তি সাবলীল, আদ্ধি , হাখি-মুন মুন্সীবাজীমুল विशेपकार्याणि दर्शयत। ও চুঙ্গী, তিঃ, ছিঃ, মা, প্রস্থ, স্তুতিঃ, বিষ্ণু, সাঙ্কালঃ, যা यतं नः, चिकीर्पकः-एषु सलूनोपन्यासं विशेषकार्याणि प्रदर्शयत । } র ·मध्यकौमुदी-रहस्यम् 10 मध्यकौमुद्या भ्वादिग्णान्तविभक्त्यर्थसमासभागेषु प्रश्नाः । 3 अमी ईशाः, उ उभेंशः, चण्डिौकले, चिद्रूपम्, एतन्मुरारिः, अक्षिता, सन्छन्ः, पुस्कोकिला, सर्पिकल्प, कस्कः, लघमीच्छाया, हरिशेते, हरिपुशति, देवा इह, अहर्गणः, पुना रमते, एष विष्णुः, रामेषु, सर्वेषाम्, विश्वषः, कोष्टा, लिथ, अन्नः, अस्माभिः, असकौ, तुदन्ती, सुपुमांसि, एषु केषाञ्चन दशानां प्रयोगाणामेव विशेजसूत्रनिर्देशपूर्वकं साधुरवप्रकार: সহনীয়। २ भवति, बभूवतुः, आतीत , न्यषेधत् , जगाद, नेदतुः, आनर्च, गोपाया- ञ्चकार, क्षीयात् , परतुः, अदधत् , उवोड, गाधते, एधेत, शृणुयुः, एतेषु केचिदष्टौ प्रयोगा एव विशेषसूत्रोल्लेखपुरःसरं साधु साधनीयाः ३ लेखिष्यमाणेषु सूत्रेषु चतुर्णां सूत्राणां प्रत्येकं सोदाहरणमर्थं विशदयत । येनाविकारः, इत्थंभूतलक्षणे, कर्तृ कर्मणो कृति, यस्य च भावेन भावलक्षणस्, यतश्च निर्धारणम्, उभयप्राप्ती कर्मणि, साधकतमं करण। गोत्रेण गायः। जटाभिस्तापसः। अग्नये स्वाहा । कटे आस्ते । पापात् बिभेति। रेखाङ्कितपदेषु या खलु विभक्तयः सन्ति तासां विधायकसूत्राणि ५ अधिहरि, पञ्चगङ्गम्, शङ्कलाखण्डः, महावैयाकरणः, कुपुरुषः, अनश्वः, प्राचार्यः, कुम्भकारः, पूर्वरात्रः, द्विनावम, चित्रगुः, एषु पञ्चानां प्रयोगाणां समासनामोल्लेखपूर्वकं साधुत्वं दर्शयत । १२ ७ १९५० मध्यसिद्धान्तकौमुद्या नियतभागे प्रश्नाः । सूचना:-सर्व प्रश्नाः समानाङ्कभागिनः । एषु यथेच्छं केचन पञ्चैव समाधेयाः। १ आदत् , जघनिथ, अयुः, निरियात् , मृड्ढि, सुषुषुपतुः, अजुहवुः, पिपूर्तः, अपारिष्टाम, ऐयर:-एषु यथेच्छं पञ्च प्रयोगाः ससूत्र निर्देश साधनीयाः । २ वेसतुः, ननंष्ठ, अदीपि, असावीत् , ववरिथ, अलिपत् , अतृणेट, अक्षत, र्यात् , गृहाण-एषु पञ्च प्रयोगान् सुषु साधयत । ३ अपीपिडत् , अचीकृतत् , अपीपवत् , वाजयति, दुषति, ईसति, चयंते, समिधिता, कलयति-एतेषु पञ्च प्रयोगान् सूत्रनिर्देशपुरस्सरं साधु साधयत।

·प्रश्नपत्राणि। १८९ ७ १० * ब्यतिलुनीते, आयच्छते, अध्यापयति, तायते, उदुम्बरः फलम्पच्यते, बसन् ददर्श, प्रयाणीयम्, शक्यम्, वृत्या, आर्यगृहा:-- एतेषु यथासम्भवं विग्रहवा. क्यप्रदर्शनपुरस्सरं ससूत्रनिर्देशञ्च पञ्चानां साधन विधेयम् । ५ नन्दना, तुन्दपरिमृजः, विश्वम्भरः, सुशर्मा, जीना, चक्राणा, दान, रामः, अवताना, हित्वा-एतेषु विग्रहप्रदर्शनपुरस्सरं पश रूपाणि साधनीयादि। ६ दैव्यम्, वाशिष्ठः, कौरव्यः, शाबलः, पौरस्त्यः, शौवस्तिकम्, कापिस्थम् लावणिका, मातृभोगीणः, कापेयम्-एषु विग्रहवाक्यप्रदर्शनपुरस्सरं ससून्न- निर्देशच पञ्च रूपाणि साधु साधनीयानि । ७ मानोज्ञकम्, साक्षी, दन्तावला, चतुर्धा, अतिधीवरी, शारिधी, उक्थशाः, दिवस्पुत्राय, यज्ञस्य, पौंस्या:एतेषु पञ्चानां रूपाणां सविग्रह सूत्रोपल्दा सपूर्वकच विशेषकार्याणि प्रदर्शयत। --- ३ मध्यकौमुद्यां भ्वादिगणान्तभागे विभक्त्यर्थसमासप्रकरणयोश्च प्रश्नाः । १ हरये। उपैति । शिवेहि । गवेन्द्रः। चक्रि अत्र । तट्टीका । उत्थानम् । सन्नच्युतः। पयस्पाशम् । भो देवाः । गीपतिः। शम्भू राजते । एषां केषुचित् षट्सु प्रयोगेषु सूत्रप्रदर्शनपूर्वकं सन्धिकार्य निर्दिशत । २ रामाय । पूर्वे । सखा ! सर्वस्याः । श्रीपाय । युष्मान् । अमुना। पचन्ती। एषु चत्वारः प्रयोगाः सूत्रनिदेशपूर्वक साधनीयाः। ३ अभूत् । निषेधति । आनर्च । गोपायाञ्चकार । क्षीयात् । पिबति । जन्मतुः । एधेत । वस्यति । वेपे । अवोढाम् । निन्याय । एषु अष्टानां प्रयोगाणां विशेषसूत्रोल्लेखपुरस्सरं साधुत्वप्रकारं प्रदर्शयत । ४ श्रुधातोलोटि गम्धातोलुंडि च मध्यमपुरुषे रूपाणि लिखत । ६ हक्रोरन्यतरस्याम् । ध्रुवमपायेऽपादानम् । षष्ठी चानादरे। एषु द्वयोः सूत्रयोः सोदाहरणमर्थ विशदं बिलिस्य, क्रोशमास्ते । जटाभिस्तापसः। पृथक् प्रामेण । मम सेव्यो हरिः। ब्रजं गामी। मातरि साधुः। एतेषु चतुर्णा विभक्तिविधायकसूत्रैः साधनं कुरुत । ६ अनुरूपम् । लोहितगङ्गस मासपूर्वः । पञ्चगवम् । चिन्मात्रम् । कपठेकाला। युवजानिः । गोच्यानम् । छन्त्रोपानहम् । एषु पञ्चानां विग्रहवाक्यं प्रदर्य समासविधायकसूत्राणि लिखत । मध्यकौमुद्या अवशिष्टभागे प्रश्नाः । सूचना:--एषु सप्तसु प्रश्नेषु यतेच्छं केचन । पञ्चैव समाधेयाः। अधसत् , ईयत्तुः, अजागरुः, ददरिद्रौ, अध्ययै, ऊर्णविता, जुहवांचकार, हेयात् , आरत् , अनेनिजम् । एषु पञ्चप्रयोगान् सुष्ट साधयत । .

·•ণ ন হন * = A • -- - কে, তলা, কুল, , , , মাফ, বিল, , , আলল, ভদ্র এই কারঃ জুলি । " ৫ ৪৭ম, হায় তুত, হাতে ছিল , এস, উলকি, জাজ- * , "শয়াম, 'আই ও প্রযুগিছ ভুটান -", মল হতে আগ্রহী, তথা, ভিীঘই লেঃ, অত্র- "সে , সংরক্ত ; হই। জ্ব। যুলন্তু ১৫ জুলাই অনুমলিয়া শ্রাশ লাল- - - ১ , , , অলিভ , সখিীল, মুলা, য, এ, লাল শু হাবীগুত্বং জাকাটি * হল, হ হ ভয়ংক: উত্ত, শ্রী শ্রীলাে, কিন্তু , জাল , কিন্তু, সহঃ ! সে ল ধৰাজস্ব অর্থ মন্ত- লিঙgগে স্বাবলু । ও আলিখালীস্বল্প , ছাল, মত, আলি , হয় না, স্বীশ্রী, মুন্না, হাঃ, খ্রিষ্ট, শিলঃ। যুৱ গ্ৰন্ধান দাগা বিম জুলীৰ জান্তমূলক বিহীঅল্লি !শাকি? * * * * are * ই '? h ৫ স্বান্ত বিশ্বনবী মংলা। ? জুয়াড়ি। দ্বিী দুনি। প্তে। খি। সনা। আত্বীবি। অনুষ। মাছ। মা জুন। তুম্ভ কৰি স্বল্প সাঃ বা মাত্রলীগ। হর, নিন কি, স্ত্রী। ৪ অাই। জ্বলজুনালু। সুনানু। মুম্ভ ২.s, sণ মুম্বাঃ লালু। হয় । নিৰচাৰি। বিচ্ছি। স্বীকৃত। অন্তু কথামত্ত্বি সাত খল দ্বিাজ 'লাঃ হিয়ালীঃ । १ यापेऽभिनिवेशः। समेनैति। चाताय कपिला विद्युत् । रुदति रुदतो वा সাল্লালু! সু স্তু বা বিন্দু। স্বা। যত্মম্ভ নিমজ্জিবিক सूत्राणि निर्दिश्य। लिङ्सिचावात्मनेपदेषु । गुणोऽतिसंयोगाचोरनयोरथ उदाहरणप्रदर्शनपूर्वकम्प्रदश्यताम् । ২ উইজ গিনি। দুঃ। বৃথা। ঈয়ায়ি। মালবিন্দু। सुगन्धि । दृढभक्तिः । मातुष्वसा । कत्तृणम् । द्रुणसः केष्वपि सप्तसु प्रयोगेषु विशेषकार्याणि प्रदर्शनीयानि ।

·Paintmasamagents Januar । लामो प्रश्नः माह मारनेषु परिरऽपि पञ्चैवरसावा! सा: विधान के अलावत् । शाधि औणुकीत । हाम: निपीते । रोड का चूनोपल्यालपूर्वक साधुवं विज्ञाच, गाविसस्य प्रथनार वागिलिखत। दिक हिनोति । नलड्मय । आजीत् । ति। सलाम । : : चतुरः संसाध्य, ग्रह उपाइयरम टिश्ये प्रदर्शनीयानि। ६ अपोजिडत् । शूनयति । अधीभवत् । दूपयति । जिधानति। पति ! জান্ন অসুখী। !ি স্ব- নাই। খুন্তু মন্ত্রাল বঙ্গবছর জাল বিস্বসু। 3 शतकाती है । मङ्गच्छते । प्रबहाते । अनुभूयते आनन्द लेगा। गौ पयो बुधे । मजलि कल युधिष्ठिरः । बलन्ददी । वास्तव्यः । अन्यः । असदस्या! एतेषां मध्ये पलनु प्रयोगेषु विशेषकार्याणि विमाह मदर्थ, अधोक्षामन्त्र- पदयोल्यो लेख्यो। ५ स्तम्शेरमः । विन्तु पशि हमाल । लवित्रन्न । लचनी । अपामार्गः । वेपथुः । एषु विग्रहवाक्यप्रदर्शनपूर्वक खुबोपन्यास- मुखेन पञ्च रूपाणि संसाध्यन्ताम् । ६ आदित्यः । जातुरः । मागधः । मातुलः। वैदिशन् । भावस्कः । आधिदैवि- হৃদু ভূখ। স্থা। ভাল্লাল। ছু অস্ব স্বল্প মন্ত্রী আবদ্ধ लसूननिर्देशश्च साधनीयाः। ऋदिमा। तुरीयः । एतहि । विदेशीयः। मृल्ला। कारिका! कुण्डोभनी। करभोरूः । प्रागालः गोपात्रतम् । एतेषु लविग्रहं ससूत्रोपन्यासच पत्र प्रयोगान् संसाध्यता । ध्यकौमुद्यां स्वाहिगणान्तभागे विभक्त्यर्थसमासप्रकरणयोश्च प्रश्नाः । ३ पावा, विष्ण इह, पार्षभोधति, शिवेहि, षण्णाम, सम्छम्भुः, आविष्कृतम, अहोरात्रः एतेषां केपुचिचतुर्दा प्रयोगेषु सूत्रप्रदर्शनपूर्वकं सन्धिकार्याणि निर्दिशत। रामान्, सखा, क्रोष्टः, तिसृणाम, हे वारे, आभ्याम, यूनः, युष्माकम, पिपठीष्षु, अमुम, अन्द्रिः, पचन्ती, स्मारं स्मारम-एषु पट प्रयोगा: सूननिर्देशपुरस्सरं साधनीयाः।

·३ मध्यकौमुदी-रहस्यम् छ बभूविथ, न्यजत्, आचामति, स्त्रियात, शृणुयुः, मूर्वति, एधामहै, चक्षण्वहे, वय॑ति, क्लृप्सीष्ट, अभूत, अह्नत, एषु अष्टानां प्रयोगाणां विशेषसूत्रोल्लेखपूर्वकं सिद्धिप्रकार प्रदर्शयत । * शेर्लिटि धातोलुंडिच मध्यमपुरुषे रूपाणि लिखत । ५ गर्गान शर्त दण्डपति, मासमधीते, जटामिस्तापसः, आसनात्प्रेक्षते, राज्ञा मतो बुद्धः पूजितो वा, स्थाल्यां पचति, एषु चतुपर्णा विभक्तिविधायक सूत्रोल्लेखपुरस्सरं सिद्धिं लिखत। ३ अपवनें तृतीया, उभयप्राप्ती कर्मणि, आधारोऽधिकरणम्, एषु इयोः सूत्रयोः सोदाहरणमर्थो लेख्यः। ७ अधिगोपम्, प्रतिविपाशम, नखनिर्भिन्नः, महावैयाकरणः, कुम्भकारः, रूपवद्धार्यः, उपदशाः, जलजाक्षी, शिवकेशवौ, मित्रावरुणौ----एषु पञ्चानां विग्रहवाक्यं प्रदर्श्य समासविधायकसूत्राणि उपन्यस्यत । ६ . अथवा मध्यकौमुद्या अवशिष्टभागे प्रश्नाः । १ (क) लुटलिटी कालभेदं प्रदय तिष्ठन्तं प्रेरयतीति विग्रहे णिचि, आप्तु- मिच्छतीति विग्रहे सनि, आत्मनः पुत्रमिख्कृतीति विग्रहे क्यचि च रूपाणि प्रदर्श्यन्ताम् । (ख) अयुः, जहि, अगात् , जक्षति, शेरते, अधुक्षत, एषु यथेच्छं प्रयोगनयं संसाध्यम्। २ जुहवाञ्चकार, जहीहि, नस्य॑ति, अतीत् , अजनि, बरिषीष्ट, अभारीत्, उद्विजिता, एषु पञ्च धात्वर्थनिर्देशपुरस्सर लसूत्रोपन्यासं साधनीयाः। अतत, व्यष्टभत्, रुन्दः, कीर्तयति, पालयति, वरीवृत्यते, वतीति, राजानति, उत्पुच्छ्यते, एतेषु प्रयोगपञ्चकस्य साधुत्वं बोधयत । ३ पराजयते, भार्यामुपयच्छते, निगारयति, अलम्भि, तप्यते तपस्तापसः, कृष्णं नमेच्चेत् सुखं यायात्, जगाम किम्, लभ्यम्, स्तुत्यः, पुष्यः-एषु केषाञ्चित्पञ्चानामेव विशेषकार्याणि प्रदर्शनीयानि । ४ प्रज्ञः, खशयः, अनंलिहः, ग्रामणीः, पण्डितंमन्यः, ग्लानः, चिकीर्षुः, निकायः, स्मार्ट स्मारं-एतेषु विग्रहं सूत्रञ्च निर्दिश्य पञ्चप्रयोगा: संसाध्यन्ताम्। ५ गन्यम, राजन्यः, कौरव्यः, वात्या, शाहला, मामकीनः, शारीरकीयः, आम- एकम, मूल्यः, अयः-एयु विग्रहवाक्यप्रदर्शनपूर्वकं ससूत्रनिर्देशञ्च पञ्च रूपाणि साधयत। ७

·No text on this page.

·No text on this page.

·12 karni PMENTORY २. १ कोपरी • amluxA MANTRE (1* PAata P haventity) edu M N APP रही कि हैं महारा, PAAYो । 19 अकालीन 'यातरी) || सलमाया रहस्सा मा... नारी ) I है रसगडावर-रहम (म. प्रश्नोलो। M १० साहित्यदर्पर्णादर्शः ( समापण प्रश्नोत्तरी) ॥ ११ व्युत्पत्तिप्रदर्शन-गुदाशुदिप्रदर्शनमाहितम् । परीक्षापयोगी अश्विनन सदस्करण १२ सिद्धान्तकौमुदीप्रश्नोत्तरी परिवर्तित संस्करगा श्रीप्रत्यवान्त १) कारकाहि शैषिकान्त विकारादि चुराधन्त २) जिन्तादि दस्तान्त | १३ मध्यसिद्धान्तकौमुदीरहस्यम् ( प्रश्नोत्तरी) १४ प्रथाद--ओनरी--विहार २) २॥ मोटोज नवीन सभी प्रशासरियाँ आमूल परिर्षा करके भोगने कालेज के प्रतिष्ठित विद्वानों द्वारा लिखी गई हैं। परिचालन नपाचवितरण विद्यार्थियों के लिये ही नहीं अपितु अध्याप के लिये भी विशेष उपयोगी हो गए है। प्राप्तिस्थानम् चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, अनारस- क्ष NEWomrammare meroine