·॥ोषम् ॥ . प्रस्तावना हितोपदेशोथं नाविदितचरः कस्यापि विदुषः । खिस्तान्दादपि पूर्व मैशालीसभायां संगृहीतकथानां पञ्चतन्त्रेति नामांपलभ्यते । यद्वा महाराज चन्द्रगुप्तमयिस्य मन्त्रिणा गुरुणा . विष्णुगुप्तमाना चाणक्येन तस्य शिष्येण वा केनचित् प्रगीत 'पञ्चतन्त्रमिति विद्वासो मन्यन्ते । कोप्यस्य कती स्यात् परमस्यातिप्राचीन ये नास्ति कश्चन सन्धः । परं बैद्रकालादर्वाचीनमिति तु र फुटमेव प्रतीयते । बौद्धा मनुष्यजन्म दुःख त्मकं हेयञ्च मन्यन्ते । निर्वाणं क्रियाविर ममेव च ते उपादेयखेन स्वीकुधान्त । पनतन्त्रं तु जीवनं जीवितव्यत्वेन, 'शरीरमाद्यं खलु धर्मनावना मिति च पंद पड़े समुपदिष्टम् । कथं राज्यं रक्षणीयं, केन प्रकारेण शत्रवो वशे नेयाः, को वा विधिः सुख जीवनस्य यतदेव प्रधानतयाऽस्मिन् प्रतिपादितम् । अस्माक मार्यजारिश्च पुनः, सम्प्रति प्रगाद तमसि प्रलीना, विगतवैया च वर्तते । इस्य एतादृश व शिक्षाप्रद नि पुस्तकानि हितावहानि । Ter पञ्चतन्त्रादयं हितोपदेशः कैश्चिद् विद्वद्भिः संगृहीतः । तस्यापि च हितोपदेशस्यास्माभिः संशोधनेन बालग्राब्धता कृता । नामन् कीपि बालकेभ्यो हानिकरं किञ्चिदवशिष्यते । इदं च पुस्तके नूनं गुरुकुलग्रन्थमालायां कामपि त्रुटिं प्रविष्यति अन्या य पठ- शालाध्यक्षश्च पाठविद्याविदं पुस्तकं स्थापयिष्यत इति भूयो भूय अशास्यते शिक्षाया उद्देश्य, न केवलं ज्ञानद्धि रपितु विचाराचारोच्चताऽपि। तामादध्यापर्यथाकालं बाला उचितोपदेशैः, कथ भिप्रायैश्च बेधीयाः। उदैवास्या मातृभूमेः काच नाजतिः सम्भ नि । - प्रकाशकः -----

·श्रोश्नी
हितोपदेशः।
प्रस्ताविका।
मिद्धिः साध्ये सतामस्तु प्रसादात्तस्य धूर्जटः ।
जान्हवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिनः कला ॥१॥
श्रुतो हितोपदेशोऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिषु ।
वाचां सर्वन वैचित्र्यं नीतिविद्यां ददाति च ॥ २ ॥
अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् ।
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ३॥
सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यमाहुर नुत्तमम् ।
अहार्यत्वादनर्घत्वादक्षयत्वाच सर्वदा ॥ ४ ॥
संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं मरिन् ।
समुद्रमिव दुर्धर्ष नृपं भाम्यमतः परम ॥ ५ ॥
विद्या ददाति विनयं विनयागाति पात्रताम् ।
पात्रत्वादनमाप्नोति धनाद्धर्म ततः मुग्वम् ॥ ६ ॥
निदा शस्त्रस्व शास्त्रस्य द्वे विद्य प्रतिपत्तये ।
श्राद्या हास्याय वृद्वत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ॥ ७ ॥
यनत्रे भाजने लग्नः संस्कागं नान्यथा भवेत् ।
कमान्लेन बालानां नीतिदिह कथ्यते ।। ८
मित्रलाभ. सुहृद्भदो विग्रहः मंधिरत्र च ।
पञ्चतन्त्रात्तथान्यस्मादग्रन्धादाकृष्य लिख्यते ॥२॥

·हितोपदेशः - अस्ति भागीरथी रे पाटलिपुत्रन.मधेथ नगरम् । तत्र सर्वस्वा- मिगुपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिरासीत् । स भूपतिरेकदा केनापि यव्यमान श्लोकद्वयं शुश्राव- 'अनक संशयोच्छेदि पर क्षार्थस्य दर्शकम् । सर्वस्य लोचन शास्त्र य य नास्त्याध एव सः ॥१०॥ यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवकिता । एकैकमध्यनर्वाय किमु यत्र चतुष्टयम् ' ।। ११ ।। इत्याकर्ण्य अ.त्मनः पुत्राणामनविगतशास्त्राणां नित्यमु मार्गगामिनां श-खान नुष्ठानेनोद्विग्नानाः स राजा चिन्तयामास-- 'को ऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः । काम च कुषा किं वा चतुःपौडेव केवलम् ॥ १२ ॥ अजातमृत्खणी करमाद्या न चाम्तिमः । सकदुःखकरावाचावन्तिमस्तु र पदे ॥ १३ ॥ - कि च। स जातो येन जातेन वाति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिीने संसार मृतः को वा न जायते ॥ १४ ॥ गु.गगणगणना म्भे न पतति काठनी मुसंभ्रमाद्यस्म । सेनाम्बा यदि सुतिनी वद बन्भ्यः कीदृशी नाम ॥ १५ ॥ अपरं च । वग्मेको गुण। पुत्रो न च मूवशतान्यपि । एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणोऽपि च ॥ १६ ॥ तत्कथामदानीभेते मम पुत्रा गुण मन्तः क्रियन्ताम् । आहारनिंद्राभयरेथुनं च, सामान्यमेतपशुभिनाणाम् । MA

·प्रास्ताविकार
विका
३
धर्मो हि तेषामधिको विशेषो
धर्मेण है नाः पशुभिः समानाः ॥ १७ ॥
यतः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यका उपि न विद्यते ।
अजागलस्तवस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ १८ ॥
तदद्य कश्चिदुद्योगः कर्तव्यः । यतः
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी-
देवेन दयमिति कापुर पा वदन्ति ।
दैवं निहत्य
कुरु
प.रुपमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ ११ ॥
एतच्चिनायित्वा स राजा पण्डितसभा कारितवान् । राजोवाच-
'भो गो: पण्डिन:, श्रूयताम् । अस्ति कश्चिदेवंभूतो विद्वान् यो मम
पुत्राणां नियमुन्मार्गगामिनामनधिगत्तशास्त्राणामिदानी नीतिशास्त्रोप-
देशेन पुनर्जन्म कारयितुं समर्थः । यनः
काचः काञ्चनसंसर्गादत मारकती द्युतिम् ।
सथा मन्सनिध नेन को बाति प्रवीणता म ॥ २० ॥
उतच.
हीयते हि मतिस्तात हानैः सह समागमात् ।
समेश्च समतामाते शिष्टश्च विशिष्टताम् ॥ २१ ॥
अत्रान्तरे विशुशर्मनामा महापण्डितः सकलनीतिशास्त्रतरखनो
बृहस्पतिरिवामब्रवीत्.--'देव, मह कुलसंभूता एते राजपुत्राः। तन्मया
नीकि ग्राहयितुं शक्यन्ते । यतः
नादन्याहिता काचिक्रिया फलक्ती भवेत् ।
न ब्यापारशतेनापि शुकवापाठयते वकः ॥ २२॥

·४ हितोपदेशः अस्मिंस्तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यमुपजायते । आकरे पनगगाणां जन्म काचणे: कुतः ।। २३ ।। अतोऽहं षणमामाभ्यन्तरे तत्र पुत्रान् नीतिशास्त्रभिज्ञान्करिष्यामि । राजा सविनयं पुनरुवात्र- यथोदयगिरेद्रव्यं संनिकर्षेण दीप्यते । सूर्यस्येतिशेष तथा सत्मनिधानेन हीनवर्णोऽपि प्यते ॥ २४ ॥ गुणा गुणंज्ञषु गुणा भन्ति ने निगुणप्राध्य भान्ति दोषाः । आस्वाद्यतायाः प्रभवन्ति नद्य. समुद्रमासाद्य भवत्यपेयाः ॥ २५ ॥ तदेतेषामस्मत्पुत्राणां नीतिशास्त्रोपदशाय भवन्तः प्रमाणम्' इत्युक्त्वा तस्य विष्णुशर्मणो बहुमानपुरस्सरं पुत्रान्समर्पितवान् । इति प्रस्ताविका।

·मित्रल मः - - - मित्रलाभः । श्रय प्रासादपृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात्प्रातापक्रमण स परिडतोऽब्रवी- 'काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खा मां निद्रया कलहेन वा ॥ १ ॥ तद्भवतां विनोदाय काककूर्मार्दानां विचित्रां कथां कथयामि ।, राज- पुत्रैरुक्तम्----'आर्य, कथ्यताम् ।' विष्णुशोवाच-'शृणुत । सम्प्रति मित्रलाभः प्रस्तुयते यस्यायमाद्यः श्लोकः असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तः सुहत्तमाः । साधयन्त्याशु कार्याणि काकर्ममृगाखुवत् ॥ २ ॥ राजपुत्रा ऊचुः----'कथमेतत् ।' विष्णुशर्मा कथयति- अस्ति गोदावरी तीरे विशालः शाल्मलीतरुः । तत्र नानादिग्देशा- दागत्य रात्री पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिदवसन्नायां रात्री अस्ताचलचूड़ावलम्बिनि भावति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि लघुपतन- कनामा बायसः प्रबुद्धः कृतान्तमिव द्वितीयमायान्तं व्याधमपश्यत् । तमवलोक्याचिन्तयत्-'अद्य प्रारिवानिष्टदर्शन जातम् । न जाने किमनभिमत दर्शयिष्यति ।। इन्युक्त्वा तदनुसरणक्रमण न्याकुल चलितः । यतः शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूहमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३ ॥ अन्यच्च, विषयिणामिदमवश्यं कर्तव्यम् । उत्थायोत्थाय बोदव्यं महद्भयमुपस्थितम् । मरणव्याधिशोकानां किमद्य निपतिष्यति ॥४॥ अथ तेन व्याधेन तण्डुलकणान्विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । स च ·६ हितोपदेश प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः । तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः सपरिवारो वियति विसर्पन् तान् तण्डुलकगानवलोकयामास । ततः कपोतराजस्तण्डुलकणलुब्धान्कयोतान्प्रत्याह--'कुतोऽत्र निर्जने वन तण्डुलकणानां संभवः । तन्निरूप्यतां तावत् । भद्रमिदं न पश्यामि । प्रायेणानेन तण्डुलकरणलोभेन कारमाभिरपि तथा भवितव्यं कंकणस्य तु लोभेन मनः पंके सद्स्तरे । वृद्धभ्यालेण संप्राप्तः पथिकः स मृतो यथा ॥ ५ ॥ प्रारित कपोताऊचुः-'कथमेतत् ।' सोऽब्रवीत्- कथा १। अहमेकदा दक्षिणारण्ये चरन्नपश्यम् । एको वृव्याघ्रः स्नातः कुशहस्तः सरस्तीरे ब्रूते-'भो भोः पान्थाः, इदं सुवर्णकंकण गृह्य- ताम् ।' ततो लोभाकृष्टेन केनचित्पान्थनालोचितम् --- भाग्य तत्सभवति किंत्वस्मिन्नात्मसंदेहे प्रवृत्ति विधेया । यतः अनिष्टादिष्टलाभेऽपि न गतिर्जायते शुभा । यत्रास्ते विषसंसर्गोऽमृतं तदपि मृत्यवे ॥६॥ किंतु सर्वत्र अर्थाने प्रवृत्तिः संदे' एव । तथा चोक्तम्- न संशयमनार ह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ ७ ॥ तन्निरूपयामि तावन् । प्रकाश ब्रूते-'कुत्र तव कंकणम् । व्याघ्रो हस्तं प्रसार्य दर्शति । पान्थोऽवदत् --'कथं मरात्मके त्वयि विश्वासः ।' व्याघ्र उवाच-शृणुरे पान्थ, प्रागेव यौवनदशाया- मतिदुत्त प्रासम् । अनेकगोमानुषाणां बधान्मे पुत्रा मृता दाराश्च । वंशीनश्चासम् । ततः केनचिदार्मिकणाहमादिष्टः- 'दानधर्मादिकं चातु, भवान् ।' तदुपदेशादिदानीमहं स्नानशीलो दाता वृद्धी गलितनखदन्तो कथं न विश्वामभूमिः । मम बतानांसोम- कायतोष १ wa ·मित्रलामः। ७ -- बिरहो येन स्वहस्तस्वमपि सुवर्णकैकणं यामैकस्मैचिदातुमिच्छामि । तथापि व्याघ्रो मानुष खादतीति लोकपादो दुर्निवारः । मया च धर्मशास्त्राण्यधीतानि । शृणु-- मरुस्थल्यां यथा वृष्टिः तुधात भोजन तथा । दरिद्रे दीयते दान सफल पांडुनन्दन ॥ ८ ॥ त्वं चातीव दुतस्तेन तचुभ्यं दातुं सयत्नो ऽहम् । तथा चोक्तम्- दरिद्रान्भर कौन्तेय मा प्रयच्छश्वरे धनर । ज्याषितस्यै पध पथ्यं नीरजस्य किमी वधैः ॥६॥ अन्यच्च । इतित मत्ला दातव्यमिति यदानं दीयते ऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तदान सात्विकं विदुः ॥ १० ॥ तदत्र सर से स्नात्वा सुवर्णकंकणं गृहारथ । ततो यावदसौ तद्वच:- प्रतीतो लोभत्सरः स्नातुं प्रविशति तावन्महापं के निमग्नः पलायितुम- क्षमः । पके पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रोवदत् - 'अहह, महारके पतितोऽसि। अत: गहमुत्थापयामि ।' इत्युक्त्वा शनैः शनैरुपगम्य नेन व्यारेण धृतः स धान्यो ऽचिन्तयत्-- 'न धर्मशास्त्रं पटतीति कारण विनासस्येति शेष न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः । स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते सब से नकर यशा प्रकृत्या मधुर गवां पय । जिलप्रकार तन्मया ग न कृतं यदव मारात्मके विश्वासः कृतः । 'भारण- इसि चिन्तन्नेवासौ व्याघेण व्यापादितः खातिश्च । अते हं ब्रवीमि- ** तु लो मेन' इत्यादि । अतः सथाऽविचारि भने न क.व्यम् । यतः । -- ·हितोहदेशे सुजीर्णमन्नंसुविचक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः । मुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं सुदीर्घकाले ऽपि न याति विक्रियाम्' ॥ १२ ॥ तद्वचनं श्रुत्वा कश्चित्कपोतः सदर्पमाह --'आ:, किमेवमुच्यते । वृद्धानां वचनं ग्राह्यमापत्काले हपस्थिते । सर्वत्र विचारेण भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् ॥ १३ ॥ 7 - शंकाभिः सर्वमाक्रांतमन्नं पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा ॥ १४ ॥ एतच्छ्रुत्वा सर्वे कपोतास्तत्रोपविष्टाः । यतः- असंभव हेममृगस्य जन्म, तथापि रामो लुलुभे मृगाय । प्रायः समापनविपत्तिकाल, धियोऽपिपुंसां मलिना भवन्ति ॥ १५ ॥ अनन्तरं सर्वे जालेन बद्धा बभूवुः ततो यस्य वचनात्तत्र अवलम्वि- तास्तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति । यतः, न गणस्याग्रतो गच्छेत्सिद्ध कार्ये समं फलम् । यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखरस्तत्र हन्यते ।। १६ ॥ तस्य तिरस्कारं कृत्वा चित्रग्रीव उवाच -'नायमस्य दोषः । यतः, आपदामापतन्तीनां हितोऽप्यायाति हेतुताम् । मातृजंघा हि बत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने ॥ १७ ॥ अन्यच्च । स बन्धुर्यो विपन्नानामापदुद्धरणक्षमः ।

·मित्रलाभः । न तु भीतपरित्राणवस्तूपालम्भपंडितः ॥ १८ ॥ विपत्काले विस्मय एव कापुरुषलक्षणम् । तदत्र धैर्यमवलम्ब्य प्र.ीकारश्चिन्त्यताम् । यतः, विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचियसनं श्रुती प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ १९ ॥ सम्पदियस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् । तं भुवनत्रयतिलक जनयति जननी सुतं विरलम् ॥२०॥ इदानीमप्येवं क्रियताम् । संवरेकचित्तीभूय जालमादायोड्डीयताम् । . यतः । m- अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका । तृणै णत्वमापनर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥ २१ ॥ इतिविचिन्त्य पक्षिणः सर्वे जालमादायोत्पतिताः । अनन्तरं स व्याधः सुदूराज्जाकापहारकांस्तानवडोक्य पश्चाद्धावन्नीचन्तयत्- 'संहतास्तु हरन्त्येते मम जालं विहंगमाः । यदा तु निपतिष्यन्ति वशमेष्यन्ति मे तदा ॥ २२ ॥ ततस्तेषु चतुर्विषयातिक्रान्तेषु पक्षिषु स व्याधो निवृत्तः । अथ लु यकं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोता ऊचुः---किमिदानी कर्तुमु- चितम् ।। चित्रग्रीव उवाच- माता मित्रं पिताचेति स्वभावात्तितयं हितम् । कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितबुदयः ।। २३ ।। तदस्माकं मित्रं हिरण्यको नाम मुषिकर.जो गण्डकीतीरे चित्र- वने वसति । सोऽस्माकं पाशांश्छेत्स्यति ।' इत्यालोच्य सर्वे हिरण्यक - ·१० हितोपदेशे बहिनिःसृत्या. विवरसमापं गताः । हिरणकश्च मदापाययंकया शतद्वारं विवरं कृत्वा निवसति । ततो हिरण्यकः कपोतावपातभयाचकितस्तूष्णीं स्थितः । चित्रग्रीव उवाच - 'सखे हिरण्यक, किमस्मान्न संभाषसे ।' ततो हिरण्यकस्तद्वचनं प्रत्यभिज्ञाय ससंभ्रम प्रवीत्-'आः, पुण्यवानस्मि । प्रियसुहृन्मे चित्रग्रीवः समायातः । यस्य मिलेण संभाषा यस्य मित्रेण संस्थितिः । यस्य मित्रेण संलापम्ततो नास्तीह पुण्यवान' !! २४ ॥ पाशबद्धांश्चैतान्दृष्ट्वा सविस्मयः क्षणं स्थित्वोवाच---'सग्ने, किंमतत् । चित्रग्रीवो ऽवदत्---'सम्खे, अस्माकं प्राप्त नजन्मकर्ममः फलमतत् । यस्माच्च येन च यथा च यदा च यता यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकम । तस्माच्च तेन च तथा च तदा च तच्च सावञ्च तत्र च विधातृवशादुपैति ॥ २५ ॥ एतच्छ्रुत्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवस्य, बन्धन छेत्तुं सत्वरमुगसपति । चित्रग्रीव उवाच--- मित्र, मा भैवम् । अस्मदाश्रितानामे तावत्पा- शांश्छिन्धि, तदा मम पाशं पश्चाच्छेत्स्यसि ।। हिरण्यको ज्याह 'अहमल्पशक्तिः । दन्ताश्च मे कोमलाः । तदेतषां पाशांश्छेत्तुं कथं समर्थः । तद्यावन्म दन्ता न बुट्यन्ति ताक्त्तव पाशं छिनधि । तदनन्तरमेषामपि बन्धनं यावच्छक्यं छेत्स्यामि ।' चित्रग्रीव उवाच 'अस्वेवम् । तथापि यथाशक्या एतेषां बन्धन खण्डय ।' हिरण्य- केनोक्तम्--'प्रात्मपरित्यागेन यदाश्रितानां परिरक्षणं तान नीतिविदा संमतम् यत:- आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षद्धनैरपि । आमानं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥ २६ ॥ - ·मिलामः। ११ चित्रीच उवाच---'सग्वे, नीतिस्तावदीदृश्येव । किन्त्वहमस्मदाश्रितानां दुःखं सेदु सर्वथाअसमर्थः । तेनेदं ब्रवीमि । यतः----- धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सुनत् । सन्निमिते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ २७॥" इत्याकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्टमना: पुलकितः सन्नवत्-'साधु मित्र, साधु । अनेनाश्रितवात्सल्येन बैलं क्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते ।' एक. मुक्त्वा तेन सर्वेषां बन्धनानि छिन्नानि । ततो हरण्यकः सर्वान्सादर संपूज्याह---‘सखे चित्रीक, सर्वथात्र जालबन्धनविधौ दोषमाशंक्य श्रात्मनि अाज्ञा न कर्तव्या। यतः- योऽधिकाघोजनशतात्पश्यतीहामिश खगः । स एव प्राप्तकालस्तु पाशबन्धं न पश्यति ॥ २८॥ इति प्रबोध्य प्रातिथ्यं कृत्वा लैंग्य च चित्रग्रीवस्तन संप्रेषितो यथेष्ट. देशान्सपरिवारो ययों । हिरण्यको ऽपि स्व विवरं प्रविष्ट । यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च । पश्य मषिक मंत्रण करना मुन बन्धनाः ॥ २६ ॥ अध लघुपतनकनामा काकः सववृत्तान्तदी साश्चर्यमिदमाह- 'अहो हिरण्यक, श्लाघ्यो ऽसि । अतोऽहमपि त्वया सह मैत्र मिच्छामि । अतो मां मैत्र्येणानुग्रहीतुमर्हसि ।' एतच्छत्वा हिरण्यको ऽपि विवराभ्यंतरादाह- 'कस्त्वम् ।। स ब्रते-'लघुपतनकनामा वायसो ऽहम् ।' हिरण्यको विहस्याह-'का त्वया सहमैत्री । यतः-- यद्येन युध्यते लोक बुधस्ततेन योजयेत् । अहमन्नं भवाभोक्ता कयं ग्रीतिभयिष्यति ॥ ३० ॥ अपरं च। भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिपित्तरेव कारणम् । श्रृगालापाशबद्धो ऽसौ मृगः काकेन रक्षितः ॥ ३१ ॥ -- ·१२ हितोपदेशे वायसोऽब्रवीत्-'कथमेतत् ।' हिरण्यकः कथयति- - कथा २॥ अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नामअरण्यानी । तस्यां चिरान्महता स्नेहेन मृगकाको निवसतः । स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन्दृष्टपुष्टांगः केनचिनगालेनावलोकितः । तं दृष्ट्वा श्रृगालो ऽचिन्तयत्-'श्रा, कथमेतन्मांसं मुललितं भक्षयामि । भवतु । विबास तावदुत्पादयामि ।' इत्यालोच्य उपसृत्यअब्रवीत् -- 'मित्र, कुशलं ते ।' मृगणतम्--- 'कस्त्वम् ।' स ब्रूते-'क्षुद्रबुद्धिनामा जम्बकोऽहम् । अवारण्ये बन्धुहीनो मृतवन्निवसामि । इदानीं त्वां मित्रमासाद्य पुनः सबन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टो- ऽस्मि । अधुना तवानुचरेण मया सवथा भवितव्यम् ।' मृगेणोक्तम् -- 'एवमस्तु ।' ततः पश्चादस्तंगते सवितरि भगवति मरीचि मलिनि तौ मृगस्य वासभूमिं गतौ । तत्र चम्पकवृक्षशारवायां सुबुद्धिनामः काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति । तौ दृष्ट्वा काको ऽवदत् -- 'मग्व चित्रांग, कोऽयं द्वितीयः ।' मृगो ब्रूते-'जम्बुकोऽयम् । अस्म सख्यमिच्छन्नागतः ।" काको ब्रूते- 'मित्र, अकस्मादागन्तुना सह मैत्री न युक्ता । तथा चोक्तम् -- अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कचित् । मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृषो जरद्वः' ॥ ३२ ॥ तावाहतु:--'कथमेतत् ।। काकः कथयति-- कथा ३॥ अस्ति भागीरथीतीरे गृधूकुटनाम्नि पर्वते महान्पर्कटीवृक्षः । तस्य कोटरे देवदुर्विपाकाद्गलितनखनयनो जरद्वनामा गृधः प्रतिवसति । अथ कृपया तज्जीवनाय तदात्तवासिनः पक्षिणः स्वाहारात्किंचि कंचिदुद्धस्व ददति । तेनासौ जीवति । अथ कदाचिदीर्घकर्णनामा मार्जारः पक्षि- ।

·मित्रलाभः।
१३
-
शावकामक्षितुं तत्रगतः । ततस्तमायान्तं दृष्ट्वा पक्षिशावकैर्भयातः
कोलाह : कृतः । तच्रुत्वा जर द्वेनोक्तम्-'कोऽयमायाति ।'
दीर्घकर्णागृध्रमवलोक्य समयमाह-
'हा, हतोऽस्मि । यतः-
तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमन.गतम् ।
आगतं तु भयं वक्ष्यि नरः कुर्यादाथोचितम् || ३३ ॥
अधुनास्य संनिधाने पलायितुमक्षमः । तद्यथा भवितव्यं तद्भवतु ।
तावविश्वासमुत्पाद्यास्य समीपंगच्छामि । इत्यालोच्योरसृत्याब्रवीत्-
'प्रार्य, त्वामभिवन्दे ।' गृध्रोऽवदत्- 'कस्वम् ।। सो ऽवदत् मार्जारो-
ऽहम् ।' गृध्रो ब्रूते- 'दूरमपसर । नो चेद्ध-तव्या ऽसि मया ।'
मार्मारो ऽवदत्-- श्रूयतां तावदस्मद्वचनम् । ततो यद्यहं बध्यस्तदा
-
हन्तव्यम् यतः-
जातिमात्रे ग किं कश्चिद्धन्यते पूज्यते क्वचित् ।
व्यवहारं परिज्ञाय बध्यः पूज्यो ऽथवा भवेत् ।।' ३४ ॥
गृध्रो ब्रूते-'ब्रूहि । किमर्थमागतोऽसि ।' सोऽवदत्-'अहमत्र
गंगातीरे नित्यस्नायी ब्रह्मचारी चान्द्रायणवतमाचरंस्तिष्ठामि । यूयं
धर्मज्ञानरता विश्वासभूमय इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा मम.ग्रे प्रस्तुवन्ति ।
अतो भाद्भ्यो विद्याश्योवृद्धेभ्यो धर्भ श्रोतुमिहागतः । भवन्तश्चैतादृशा
धर्मज्ञा यन्मामतिथिं हन्तुमुद्यताः । गृहस्थधर्मश्चैषः ।
अरावप्युचित कार्यमातिथ्यं गृहमागते ।
छेत्तुः पार्श्वगतां छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥ ३५ ॥
यदि वा धनं नास्ति तदा प्रीतिवचसाप्यतिथिः पूज्य एव । यतः--
तृगानि भूमिरुदकं.वाक्चतुर्थी च सूनुता ।
एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन' ॥ ३६॥

·१४
गयीऽवदत्-'मार्जारो हि मांसरुचिः । पक्षिशाक्काचाच निव-
सन्ति। तेनाहमेवं प्रवीमि । सत्वा माजीरा भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णो स्पृशति।
ब्रूते च-'मया धर्मशास्त्रं भुखा वीतरागणेदं दुष्करं प्रतं चान्द्रायणमध्य-
बसितम् । परस्पर विषदमानानामपि धर्मशास्त्राणाम् 'अहिंसा परमो धर्मः'
इत्यत्रैकमत्यम् । यतः-
सर्वहिंसानिवसा ये नराः सर्वेसहारच ये।
सर्वस्याश्रमतारच ते नराः खग मिनः ॥ ३७॥
शृणु पुन:।
स्वच्छन्दवनजातेन शाकेनापि प्रर्यते ।
अस्य दग्धोदरस्पार्थे कः कुर्यात्पातकं महत् ॥ ३८ ॥
एवं विश्वास्य स मार्जारस्तरकोटरे स्थितः ।
सतो दिनेषु गच्छत्सु पतिशावकानाक्रम्य कोटरमानीय प्रत्यहं
खादति । येषामपत्यानि स्वादितानि तैः शोकालिपद्भिरितस्ततो
जिज्ञासा समारब्धा । तत्परिज्ञाय मार्जारः कोटरानिःसृत्य बहिः पला-
यितः । पश्चात्पक्षिभिरितस्ततो निरूपयद्भिरतत्र तरकोटरे शावकःस्थानि
प्राप्तानि | अनन्तरेत ऊचुः----'अनेनैव जरद्रवेनोस्माकं शावकाः खादिता.'
इति सबैः पक्षिभिनिश्चित्य गृध्रा व्यापादितः । अतोऽहं ब्रर्व मि.-'अ-
हातकुलशीलस्य' इत्यादि ॥ इत्याकर्ण्य स जम्बुकः सकोपमाह-'मृ-
गस्य प्रथमदर्शनदिने भवानप्यज्ञातकुलशील एत्र । तत्कथं भवता सहै-
तस्य स्नेहानुवृत्तिरुत्तरोत्तरं वर्धते ।
यन्त्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाध्यस्तत्राल्पधीरपि ।
निरस्तपादरे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते ॥ ३९ ॥
-
अयं निजः परोवेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ४० ॥

·: मित्रलामः । १५ यथायं मृगो मम बन्धुस्तस्था भवानपि ।' मृगोब्रवीत्-'किमनेनो- त्तरेण । सबैरेकत्र विश्रम्भालापैः सुखिभिः स्थीयताम् !' काकेनोक्तम्- 'एपमस्तु ।। अथ प्रातः सर्वे यथाभिमतदेशं गताः। एकदा निभृतं शृगालो ब्रूते- 'सख' अस्मिन्वनकदेशे सस्यपूर्णक्षेत्र- मास्ति । तदहं त्वां नीत्वा दर्शयामि ।' तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तत्र गत्या सस्य खादति । अथ क्षेत्रपतिना तंदृष्ट्वा पाशोयोनितः । अनन्तरं पुनरागतो मृगः पार्बद्धोऽचिन्तयत्-'कोमामितः कालपाशादिव व्याधपाशात्रातुं मित्रादन्यः समर्थः ।' तत्रान्तरे जम्बुकस्तत्रागत्योपस्थितो- ऽचिन्तयत्-‘फलिता तावदस्माकं कपटप्रबन्धेन मनोरथसिद्धिः । एत- स्वोत्कृत्यमानस्य मांसाहग्लिप्तान्यस्थीनि मय वश्यं प्राप्तव्यानि । तानिबाहु- ल्येन भोजनानि भविष्यन्ति ।' मृगम्तं दृष्ट्वोल्लासितो ब्रूते-'सखे, छिन्धि तावन्मम अधनम् । सत्वरं त्रायस्व माम् ।' ज.बुको मुहुः पाशं विलोक्याचिन्तयत् --'दृढस्तावदयं बैकए। ब्रूते च- ब्रूते च-'सले स्नायुनिर्मिता एने प.शाः तदद्य भट्टारकवारे कथमेता दन्तैः स्पृशामि । मित्र, यदि नित नान्यथा मन्यसे तदा प्रभाते यत्त्वया वक्तव्यं तत्कर्त. व्यम् । इन्गुकवा तत्समीप आत्मानमाच्छाद्य स्थितः सः । अनन्तरं स काकः प्रदेोपाल मृगमनागामवलोक्य इतस्ततो ऽन्विष्ण तथाविधं दृष्ट्र- योवाच-'सखे किमेतत् ।' मृगणोक्तम्-'प्रवर्धारितमुहृद्वाक्यस्य फल- मेतत् । तथा चोक्तम्-- सुहृदां हितकामानां यः शृणोति न भापितम् । विपत्संनिहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥ १४ ।। काको ब्रूते--‘स वञ्चकः कास्ते ।' मृगणोक्तम् --मममांसार्थी तिष्ठत्य- त्रैव ।' काको ब्रते-'उक्तमेव मया पूर्वम् । आराधा ने मेऽस्तीति नैतद्विश्वासकारणम् । .

·१६ हितोपदेशे। विद्यते हि नृशंसभ्यो भयं गुणवतामपि ॥ ४२ ॥ यतः काकोदीर्घनिःश्वस्यब्रूते, 'अरेवश्चक, किंत्वया पापकर्मणाकृतम् यतः + संलापितानांमधुरैर्वचोभि- मिथ्योपचौरैश्च वशीकृतानाम् । आशावतां श्रद्दधतां च लोके किमर्थिनां वञ्चायतव्यमस्ति ॥ ७८ ॥ उपकारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम् । तं जनमसत्यसन्ध भगवति वसुधे कथं वहसि ॥ ७९ ॥ अथवा स्थितिरियं दुर्जनानाम् । प्राक्पादयोः पतति खादति पृष्ठमान्सम् कर्णे कलं किमपि रैति शनैर्विचित्रम् । छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः । सर्व खलस्य चरितं मशकः करोति ॥ ८१ ॥ दुर्जनः प्रियवादी च नैताद्विश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम् ।। ८२॥ अथ प्रभाते क्षेत्रपतिलगुडहस्तस्तं प्रदेशमागच्छन्काकेनावलोकितः। तमालोक्य काकेनोक्तम्-'सखे त्वमात्मानं मृतवत्संदर्य वातेनोदरं पूरयित्वा पादास्तब्धीकृत्य तिष्ठ । यदाहं शब्दं करोमि तदा स्वमुत्थाय सत्वरं पलायिष्यसि ।' मृगस्तथैव काकवचनेन स्थितः । ततः क्षेत्रप- तिना हर्षोत्फुल्ललोचनेन तथाविधो मृग आलोकितः । स्वयं मृतोऽसि' इत्युक्त्या मृगं बन्धनान्मोचयित्वा पाशान्ग्रहीतुं सयत्नो बभूव । ततः काकशब्दं श्रुत्वा मृगः सत्वरमुत्थाय पलायितः । तमुद्दिश्य तेन क्षेत्रपतिना विप्तेन लगुडेन शृगालो हतः । तथा चक्तिम्- मृग, श्राः ~ ·मित्रलाभः। १७ विभिर्वत्रिभिर्मासैस्त्रिभिः पक्षस्त्रिमिर्दिनैः । अत्युत्कटेः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते ॥ ८॥ अतोऽहं ब्रवीमि-'मक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिः' इत्य दि ॥ काकः पुनराह- • 'भक्षितनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः । त्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इवानघ ॥ ८४ ॥ अन्यच्च । तिरश्चापि विश्वासा दृष्टः पुण्यैककर्मणाम् । सतां हि साधुशीलत्वात्स्वभावो न निवर्तते ॥ ८५ ॥ हिरण्यको ब्रूते--'चपलस्त्वम् । चपलेन सह स्नेहः सर्वथा न कर्तव्यः तथा चोक्तम्- मार्जारो महिषो मेषः काकः कापुरुषस्तथा । विश्वासात्प्रभवन्त्येते विश्वासस्तत्र नोचितः ॥८६॥ किं चा यत् । शत्रुपक्षो भवानस्माकम् । उक्तं चैतत्- शत्रुणा नहि संदध्यात्सुश्लिष्टनापि संधिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ ८७ ॥ दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतोऽपि सन् । मणिना भूषितः संपः किमसौ न भयंकरः॥ ८८ ॥ यदशक्यं न तच्छक्यं यच्छक्यं शक्यमेव तत् । नोदक शकट याति न च नौगच्छति स्थले ॥ ८ ॥ लघुपतनको ब्रूते-'श्रुतं मया सर्वम् । तथापि मम चैतावान्सं- कल्पस्त्वया सह सौहृद्यमवश्यं करणीयमिति । नो चेदनाहारेणात्मान व्यापादयिष्यामि । तथाहि । शुचित्वं त्यागिता शौर्य सामान्यं सुखदुःखयोः । दाक्षिण्यं चानुरलिश्च सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥ ६ ॥ २ * ·१८ हितोपदेशे । एतैर्गुणैरुपेतो अवहटयो मया कः सुहृत्प्राप्तव्यः । इत्यादि तद्वच- नमाकर्ण्य हिरण्यको बहिनिःसृत्याह---'प्रायागितो ऽहं भवता ऽनेन वचनामृतेन । तथा चोक्तम्- धर्माते न तथा सुशीतलजलैः स्नानं न मुक्तावी न श्रीखण्डविलेपनं सुखयति प्रत्यंगमत्यर्पितम् । प्रीत्या सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चतसः सधुक्त्या च पुरस्कृतं सुकृतिनामावष्टिमन्त्रोपमम् ॥ ११ ॥ छान्यच्च । रहस्यभेदो याच्ञा च नैष्ठ्र्य चलचित्तता। क्रोधो निःसत्यता दयूतमेतन्मित्रस्य दूपणम् ॥ १२ ॥ अनेन वचनक्रमेण तदेकदूपणमपि त्वयि न लक्ष्यते । यतः । पटुत्वं सत्यवादित्वं कथायोगेन नुव्यते । अस्तब्धत्वाचापल्यं प्रत्यक्षमागम्यते ॥ ३॥ तद्भवतु भवतोऽभिमतमेव ।' इत्युक्त्वा हिरण्यको मैत्र्यं विधाय भोजन- विशेषैवायसं संतोष्य विवरं प्रविष्टः । वायसोऽपि स्वस्थानं गतः । ततः प्रभृति तयोरन्योन्याहारप्रदानेन कुशलप्रश्नैर्विश्रम्भालापैश्च कालोऽ तिवर्तते । एकदा लघुपतनको हिरण्यकमाह---"सले, कष्टतरलभ्याहारमिदं स्थान परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुमिच्छामि ।' हिरण्यको ब्रते -- मन, क गन्तव्यम् । तथा चोक्तम् । चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेम बुद्धिमान् । मा समीक्ष्य परं स्थान पूमायतनं त्यजेत् ॥ १४ ॥ वायसो ब्रजे-'अस्ति सुनिरूपितस्थानम् ।' हिरण्यको ऽवदत्- 'किं तत् ।। वायसो ब्रूते--अस्ति दण्डकारण्ये कर्पूरगौरभित्रानं ·मित्रलाभः। - सरः । तत्र चिरकालोपार्जितः प्रियसुहृन्मे मन्थलीभधानः कच्छपो. धार्मिकः प्रतिवसति । स च भोजनविशेष संवर्धयि यति । हिरण्यकोऽप्याह 'तत्किमत्रा- वस्थाय मया कर्तव्यम् । यतः । यस्मिन्देशे न संमाना न वृत्तिन च बान्धवः । न च विद्यागमः कश्चितं देशं परिवर्जयेत् ॥ १५ ॥ ततो मामपि तत्र नय ।' अथ वायसस्तत्र तेन मितेख सह विचित्रालारैः सुखेन तस्य सरसः समीपं यया । ततो मान्य लघुपतनकस्य यथोपितमातिथ्यं विधाय मूषिकस्यातिथिसत्कारं चकार । वायमोऽवदत् -- 'सखे मन्थर, सविशेपपूजामस्मै विधेहि । यतो पुरा पुण्यकर्मणां धुरीण: कारुण्यरत्नाकरो हिरण्यकनामा मूषिकराजः । एतस्य गुणस्तुति जिल्ह्यासहस्रद्वयेनापि सराजो न कदाचित्कथयितुं समर्थः स्या युक्त्या चित्रवोपाख्यानं वर्णितवान् । मन्धरः मादरं लिए "संपूज्याह-'भद्र, आत्मता निर्जनवनागमनकारणमा- रूपातुमर्हसि ।' हिरण्यको ऽवदत्-‘कथयामि । श्रूयत म् । दूरादरलोक्य कथा ४ अस्मि चम्पकाभिधानायां नगी परिवाजकावसथः। तत्र चूड़ा कर्णो नाम परिबाट प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्टमिक्षान्नसहित मिक्षापात्रं नागदन के ऽवस्थाप्य स्वपिति । अहं च तदन्नमुत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । अनन्तरं तस्य प्रियसुहृद्रीणाकर्णो नाम परिव्राजकः समा- य.तः । तेन सह कथाप्रसंगावस्थितो मम त्रासार्थ जर्जरवेशग्वण्डेन चूडा- वार्णो भूमिमताडयत् । वीण,कर्ण उवाच----'सखे, किमिति मम कथा- विरक्तोऽन्यासक्तो भवान् ।' चुडाकर्णेनोक्तम् 'मित्र, नाहं विरक्तः।

·२० हितोपदेशे। किंतु पश्याय मूषिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षानमुत्प्लुत्य भक्षयति । वीणकर्णो नागदन्तकं विलोक्याह-'कथं मूषिकंः स्वल्पबलोप्येतावद्- दूरमुत्पतति तदत्र क्षण विचिन्त्य परिव्राजकनोक्तम्-'कारणं चात्र धन- बाहुल्यमेव भविष्यति । यतः । धनवान्बलवाल्लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञामप्युपजायते ॥ १६ ॥ ततः खनित्रमादाय तेन विवरं खनित्वा चिरसंचितं मम धनं गृहीतम् । ततः प्रभृति निजशक्तिहीनः सत्त्रोत्साहरहितः स्वाहारमप्युत्पादयितु- मक्षमः सत्रातं मन्दं मन्दमुपसर्परचूडाकर्णेनोवलोकितः। ततस्ते- नोक्तम्- धनेन बलवांल्लोके धनाद्भवति पण्डितः । पश्यैनं मूषिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् - किं च । अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । क्रियाः सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ९४ ॥ एतत्सर्वमाकण्य मयालोचितम् --~-'ममात्रावस्थानमयुक्तमिदानीम् यच्चान्यस्मा एतवृत्तान्तकयम तदप्यनुचितम् । यतः । अर्धनाश मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चन चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ।। ६8 ।। " अपि च । आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मन्त्र थुनभेषजम् । तपो दानापमानं च नव गोप्यानि यत्नतः ॥ १० ॥ यचात्रैव य,जया जीवन तदतीव गर्दितम् । यतः।

·M
।
AVM
३
मित्रलाभः
२१
८५०
वरं विभवहीनन प्राणैः संसर्गितोऽनलः ।
५४
नोपचारपरिभष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ॥ १०१ ॥
दारिद्याद्धियमेति ह्रीपरिगतः स वात्परिभृश्यते
शार्दूलनिः
निःसत्त्वः परिभूयते परिभवान्निरमापद्यते ।
निर्विरणः शुचमेति शोकनिहतो बुद्धया परित्यज्यते
निर्बुद्धिः क्षयमत्यहो निधनता सर्वापदामा दम् ॥ १०२ ॥
इति विमृश्य 'तत्किमहं परपिण्डेनात्मानं पोषयामि । कष्टं भे: ।
तदपि रितीयं मृत्युद्वारम् । यतः ।
रोगी चिरवासी परान्नभोजी परावसथशायी ।
यजीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः ॥ १०३॥
इत्यालाच्यापि लोभात्पुनरप्यर्थ ग्रहीतुं ग्रहमकरवम् ।
ततोऽहं मन्दं मदमुपसर्पस्तेन वीणाकर्णेन जर्जरवंशखण्डन ताडि-
तश्चाचिन्तयम्-
'धनलुब्धो ह्यसंतुष्टोऽनियतात्मा.ऽजितेन्द्रियः ।
सर्घा एवापदस्तस्य यस्य तुष्टं न मानसम् ॥ १०४ ॥
।
-
तथा च।
ना
संतोष मूततप्तानां यत्सुखं शांतचेतसाम् ।
कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ १०५ ॥
तदत्रावस्थोचितकार्यपरिच्छेदः श्रेयान ।
की धर्मो भूतदया किं सौख्यमरोगिता जगति जन्तोः
कः स्नेहः सद्धावः किं पांडित्यं परिच्छेदः ॥१०६ ॥
तथा च।
परिच्छेद्रोहि पांडित्यं यदापना विपत्तयः ।
अपरिच्छेदकर्तृणां विपदः स्युः पदे पदे ॥ १०७ ॥

·२२ हितोपदेशे। 4MA ४७nkar त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्थार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवी त्यजेत् ॥ १०८॥ अपरं च। पानीयं वा निराया स्वादन्नं वा भयोत्तरम् । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुख यत्र निर्वतिः ॥१०१ ॥ इत्यालोच्याहं निर्जनवनमागतः। यतः । वरं वनं व्याघ्रगजेंद्रसेवितं द्रुमालयं पक्रफलाम्बभोजनम् । तृणानि शय्या परिधानकल्कलं न बंधुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ ११० ॥ ततोऽस्मत्पुण्योदयादनेन मित्रणाहं स्नेहानुवृत्यानुगृहीतः। अधुना च पुण्यपरम्परया भवद श्रयः स्वग एव मया प्राप्तः । यतः संसारविषवृक्षस्य द्वे एव रसवत्फले । काव्यामृतरसास्वादः संगमः सुजनैः सह ॥ १११ मन्थर उवाच- 'अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेग पमं यौवन आयुष्य जललोलबिन्दुचपलं फेने पमं जीवितम् । धर्म यो न करोति निंदितमतिः स्वर्गार्गलोद्धाटनं पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते ।। ११२ ॥ युष्माभिरतिसंचयः कृतः । तस्यायं दोषः । शृणु । उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम्। तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ ११३।। उक्तं च। कर्तव्यः संचयो नित्यं कर्तव्यो नातिसंचयः । - ·मित्रलाभः । २३ पश्य संचयशीलोऽसौ धनुषा जम्बुको हतः ॥ ११४ ॥ तावाहतु:--'कथमेतत् ।' मन्थरः कथयति-- कथा ६॥ भासीत्कल्याणकट वास्तव्यो भैरवो नाम व्याधः । स चैकदा मृगमन्विष्यमाणो विन्ध्याटवी गतवान् । ततस्तेन व्यापादितं मृग- मादाय गच्छना घोराकृतिः शूरो दृष्टः । तेन व्याधेन मृग भूमी निधाय शूकरः शरेणाहतः । शूकरेणापि धनधोरगर्जन कृत्या स व्याधो मुष्कदेशे हतः सछिन्द्रुम इव भूमौ निपपात । अथ तयोः पादास्फालनेन सर्पोऽपि मृतः । अथानन्तर दघगवा नाम जम्बुकः परिभ्रमन्नाहारार्थी तान्मृतान्मृगव्याधर्मपशूकरानपश्य त् । अचिन्तयच्च- 'अहो' अद्य महोज्य में समुपस्थितम् । माममेकं नरो याति, द्वौ मासौ मृगशूकरी । अहिरेक दिनं याति, अद्य भक्ष्या धनुगुण: ॥ ११.५ ॥ ततः प्रथमबुभुक्षाया मदं निस्वादु कोदण्डलग्नंस्नायुबन्धनं ख दामि। इन्युक्या तथा कृते सति छिन्ने स्नायुबन्धन उत्पतितन धनुषा हदि निर्मितः स दीर्घरायः पञ्चत्व गतः अतोऽहं ब्रवीमि.--'कर्तव्यः संचयो नित्यम्' इत्यादि । तथा च । यद्दद सि विशिष्टेभ्यो यनानासि दिने दिने । तत्ते विनमहं मन्ये शेषं कस्यापि रति ॥ ११६ ॥ यात् । किमिदानीमतिकान्तोपवर्णनेन । यतः । नाप्राप्यमभिवाच्छन्ति नष्टं नन्छन्ति शचिनुन् । आपस्वपि न मुह्यन्ति नराः पडितबुद्धयः ॥ ११७ ।। तत्सखे, सदा त्वया सो साहेन भवितव्यम् । एतरिमश्च, दशाविशेष शान्तिः करणीया । एतदप्यनिकष्टं न त्वया मन्तव्यम् । यतः । , ·२४ हितोपदेशे। -- राजा कुलवधूर्विप्रा मंत्रिणश्व पयोधराः । स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः ॥११-८॥ इति विज्ञाय मतिमान्स्वस्थानं न परित्यजेत् । कापुरुषवचनमेतत् । यतः। स्थानमुत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्पुरुषा गजाः । तत्रैव निधनं यांति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥ ११६ ॥ को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशस्तथा यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यदंष्ट्रानखलांगुलप्रहरणः सिंहो वनं गाहते तास्मन्नत्र हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनत्यात्मनः ॥१२०॥ अपरं च । निपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्ण माण्डज': । सोद्योगं नरमायान्ति विवशाः सर्वसम्पदः ॥ १२१ ॥ आमरणान्ता:प्रणयाः केपास्तक्षणभंगुराः। परित्यागाश्च निःसंगा, भवन्ति हि महात्मनाम् ॥१२२ ।। इति श्रुत्वा लघुपतनको बूते-'ध योऽसि मन्थर, सर्वथा श्लाध्यगुणो- ऽसि । यतः, सन्त एव सतां नित्यमापदुद्धरणक्षमाः। गजानां पंकमग्नानां गजा एव धुरंधराः ॥ १२३ ।। तदेवं ते स्वेच्छाहारविहारं कुर्वाणा: संतृष्टाः सुखं निवसन्ति ।' अथ कदाचिश्चितांगनामा मृगः केनापि त्रासितस्तत्रागत्य मिलितः। ततः परचादायान्तं मृगमवलोक्य भयं संचिन्त्य मन्थरो जलं प्रविष्टः । मूर्षिकश्च विवरं गतः । काकोऽप्युड्डीय वृक्षमारूढः । ततो सुदूरं निरूप्य मयहेतुर्नकोऽप्यावातात्यासोचि- लघुपतनकेन ·मित्रलाभः । २५ तम् । पश्चात्तद्वचनादागत्य पुनः सर्वे रिलिला तवैवोपविष्टाः । म- न्थरेणोक्तम् -- भदम् । मृग, स्वागतम् । स्वेच्छयोदकाद्याहारोऽनु- भूयताम् । अत्रावस्थानेन वनमिदं सनाधीक्रियताम् ।चित्राङ्गो ब्र ते---'लुब्धकत्रासितोऽहं भवतां शरणमागतः। भवद्भिः सह स- ख्यमिच्छामि।।" हिरण्यकोऽवदत्--'मित्रत्वं तावदस्माभिः सह भवतोयत्नेन मिलितम् । यतः । औरसं कृतसंबन्धं तथा वंशक्रमागतम् । रक्षित व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञयं चतुर्विधम् ।। १२४ ॥ सदन भवता स्वगृहनिर्विशेष स्थीयताम् । तच्छ्रुत्वा मृगः सानन्दो भूत्वा स्वेच्छाहारं कृवा पानीयं पीत्वा जलासन्नतरुच्छायायामुप. विष्टः । अथ मन्थरेणोक्तम्----'सखे मृग, एतस्मिन्निर्जने वने केन त्रासितोऽसि । कदाचिकि व्याधाः संचरन्ति ।' मृगेणोक्तम्-~-'अस्ति कलिंगविषये रुक्मांगदो नाम नरपतिः । स च दिग्विजय- व्यापारक्रमणागत्य चंद्रभागानदीतीरे समावासितकटको वर्तते । प्रा- सेनागत्य करसर:समीपे भवितव्यमिति व्याधानां मुखा- किंवदन्ती श्रूयते तदत्रापि प्रातरवस्थानं भयहेतुकमित्यालोच्य यथावसरकार्यमारेभ्यताम् ।' तच्छत्वा कूर्मः समयमाह--'जलाश- यान्तरं गच्छामि ।' काकमृगावुक्तवन्तौ-- 'एवमस्तु ।। ततो हि- रण्यको विहस्याह---'जलाशपान्तरे प्राप्त मन्थरस्य कुशलम् । स्थले गच्छलः कः प्रतीकारः । यतः । अम्भांसि जलजन्तूनां दुर्ग दुर्गनिवासिनाम् । स्वभूमिः श्वापदादीनां राज्ञां मन्त्री परं बलम् ॥१२५॥ तद्धितवचनमवधीर्थ महता भयेन विमुग्ध इव तं जलाशयमुत्सृज्य मन्ध. ररचलितः । तेऽपि हिरण्यकादयः स्नेहादनिष्टं शंकमाना मन्थरम- नुगच्छन्ति । ततः स्थले गच्छन्केनापि व्याधेन काननं पर्यटता मन्थरः तश्च - ·२६ हितोपदेशे प्राप्तः । प्राप्प.तं गृहीवोत्थाप्य धनुषि बदध्या भमन्यलशातु त्पिपासा- कुलः स्वगृहाभिमुख चलितः । अथ मृगवायसमूषिकाः परं विषादं गच्छ- न्तस्तम्नुजग्मुः। ततो हिरण्यको विलपति- 'एकस्य हुँ खस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य तावद्वितीयं समुपस्थितं में छिद्रष्वनी बहुलीभवन्ति ॥१२६॥ इति मुहर्विचिन्त्य 'अहो दुर्दैवम । यतः । स्वकर्मसंतान विचेषितानि । कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि- इहैव दृष्टानि मयैव तानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥ १२७ ॥ इति बहु · विलय हिरएकश्चित्रांगलघुपतनकावाह----'यावदयं व्याधो वनाम्न निःसरति तावन्मन्धरं मोचयितुं यत्नः क्रियताम् ।' ता)चतुः--'सत्वरं कार्यमुच्यताम् ॥ हिरण्यको ब्रूते--चित्रांगो जलसमीपं गत्वा मृतावात्मानं दर्शयतु। काकश्च यस्योपरि स्थित्वा चंवा किम.प विलिखतु । नूनमनेन लुब्धकेन तत्र कच्छपं प- रित्यज्य मृगमांसार्थिना सत्वरं गन्तव्यम् । ततोऽहं मथरस्य ब- न्धन स्यामि । संनिहिते लुब्धके भवद्भ्यां पलायितव्यम् ।' चित्रांगलघुपतनकाभ्यां शीघ्रं गत्वा तथानुष्ठिते सति स व्याय: श्रान्तः पानीयं पीत्वा तरोधस्तादुपविष्टस्तथाविधं मृगमपश्यत् । कतरिकामादाय प्रहृष्टमना मृगान्तिकं चलितः । तत्रान्तरे हिरण्यकेनागत्य मन्थरस्य बन्धनं छिन्नम् । स कूर्मः सत्वर जलाशयं प्रविवेश । स मृग आसन्नं तं ब्या, विलोक्योत्थाय पलायितः ।

·मिलाभः । - - प्रत्यावृत्य लुब्धको यावत्तरुतलमायाति ताव कूर्ममपश्यन्नचिन्तयत 'उचितमतन्ममासमीक्ष्यकारिणः यतः- यो ध्रप्र.णि परित्यज्य, अध्रपाणि निषेवते । ध्रवाणि तस्य नश्यन्ति, अध्रवं नष्टमेवहिः ॥ १२८ ॥ ततोऽसौ स्वकर्मवशान्निराशः कटकं प्रविष्टः । मंथरादयः सर्वे यक्तापदः स्वस्थानं गत्वा यथासुखमास्थिताः ।। अथ राजपुत्रैः सानंदमुक्तम्-'सर्वं श्रुतवंतः सुखिनो वयम् । सिद्धं नः समीहितम् ।' विष्णुशर्मोवाच-एतावता भवतामभिलषितं संपन्नम् । अपरमपीदमस्तु:- मित्रं प्राप्नुत सजना जनपदैल दनाः समालम्ब्यतां भूपालाः परिपालयन्तु वसुधां शश्वत्स्वधर्मेस्थिताः । आस्तां मानमतुष्ट्ये सुकृतिनां नीतिर्नवादेव. वः कल्याणं कुरुतां जनस्य भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिः ॥ १२९ ॥ इति हितोपदेशे मित्रलाभोनाम प्रथमः कथासंग्रहःसमाप्तः - मा. २८ सपाट RC ने माशी. वो तक पखा .

·हितोपदेशे। सुहृदः । - - अथ राजपुत्रा ऊचुः--'आर्य, मिनलाभः श्रुतस्तावदस्माभिः । इदानी सुहृद्धेदं श्रोतुमिच्छामः ।' विष्णुशर्मोवाच-सुहृद्भदं तावताच्छु- णुत, यस्वायमाद्यः श्लोकः- वर्धमानो महास्नेहो मृगेन्द्रवषयोर्वने । पिशुनेनातिलुब्धेन जम्युकेन विनाशितः' ॥१॥ राजपुत्रैरुक्तम् – 'कथमेतत् ।' विष्णुशर्मा कथयति- अस्ति दक्षिणापथे सुवर्णवती नाम नगरी । तत्र यर्धमानो नाम कणिग्निवसति । तस्य प्रचुरेऽपि वित्तेऽराबन्धूनतिसमृद्धान्साक्ष्य पुनरर्थवृद्धिः करणीयेति मतिर्बभूव । यतः । अधोऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते । उपर्युपरि पश्यन्नः सर्व एव दरिद्रति ॥ २॥ तथा चोक्तम्- अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेदवक्षयात् । रक्षितं वर्धयेत्सम्यग्वृद्धं तीर्थेषु निक्षिपेत् ॥ ३॥ यतो लम्धमिच्छतोऽर्ययोगादर्थस्य प्राप्तिरेव लब्धस्याप्यरक्षितस्य निधेरपि स्वयं विनाशः । अपि च । अधिमानश्वार्थः काले स्वल्प- व्ययोऽप्यमनवदयमेति । अनुपभुज्यमानश्च निष्प्रयोजन एव सः । तथा चोक्तम्- धनेन कि यो न ददाति नाश्नुते बलेन किं यश्च रिम्न बाधते । श्रतेन किं यो न च धर्ममाचररिकमात्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥ ४ ॥ - ·सुहृद्भदः। २६ इति संचिन्त्य नन्दकसजीवकनामानौ वृषभी धुरि नियोज्य शकटं नानाविधद्रव्यसंपूर्ण कृत्वा वाणिज्येन गतः काश्मीरं प्रति । अथ गच्छतस्तस्य सुदुर्गनाम्नि महारण्ये संजीवको भग्नजानुर्निपतितः। तमालोक्य वर्धमानोऽचिन्तयत्- करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः। फलं पुनस्तदवास्य यद्विधर्मनसि स्थितम् ॥ ५ ॥ किं तु। विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्वकर्मणाम् । तस्माद्विस्मयमुत्सृज्य साध्ये सिद्धिर्विधीयताम् ॥ ६ ॥ इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुरं नाम नगरं गत्वा महाकायमन्यं वृषभमकं समानीय धुरि नि- योज्य चलितः । ततः संजीवकोऽपि कथंकथमपि खुरत्रये भारं कृत्वोत्थितः । यतः । अरक्षितं तिष्ठति देवरक्षित सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विमर्जितः कृतप्रयन्नोऽपि गृहे न जीवति ॥ ७ ॥ ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः स्वेच्छाहारविहारं कृत्वारण्यं भ्राम्यन्हृष्ट- पुष्टांगो बलवन्मनाद । तस्मिन्वने पिंगलकनामा सिंहः स्वमुजोपार्जित- राज्यसुखमनुभवन्निवसति । स चैकदा पिपासाकुलितः पानीयं पातुं यमुनाकच्छमगच्छत् । तेन च तत्र सिंहेनाननुभूतपूर्वकमकालघनर्जितमिव संजीवकनर्दि- तमश्रावि । तच्छुत्वा चा पान,यमपी वा स चकितः परिवृत्य स्वस्था नमागत्य किमिदमित्यालोचयस्तु णी स्थितः । स च तथाविधः करटकदमनकाभ्यामस्य मंनिपुत्राभ्यां शृगालाभ्यां दृष्टः शृगालाभ्यां दृष्टः । तं ·हितोपदेशे। ar -- तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकमाह-सखे करटक, किमयमु- दकार्थी स्वामी पानीयमपीत्वा सचकितो मन्दं मन्दमवतिष्ठते । करटको ब्रूते---मित्र 'दमनक' . अस्मन्मतेनास्य सेवैव क्रियते यदि तथा भवति तर्हि किमनेन स्वामिचेष्टानिरूपणेनास्माकम् । यतोऽनेन राज्ञा विनापराधेन चिरमवधीरिताभ्यामावाम्यां महदुःख मनुभूतम्- अबुधैरर्थलाभाय पण्यस्त्रीभिरिव स्वयम् । आत्मा संस्कृय संस्कृत्य परोपकर कृतः ॥ ८ ॥ दमनको ब्रूते-मित्र सर्वथा मनसापि नैतत्कर्तव्यम् ! यतः कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः । अहिरेणैव ये तुष्टाः परयन्ति ममोरथान॥९॥ करटको ब्रूते-'तथापि किमनेनास्माकं व्यापारेण । यतोऽव्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः । पश्य । अव्यापारेषु व्यापार यो नरः कर्तुमिच्छति । स भूमौ निहतः शेते कीलोत्पाटीव वानरः, ॥ १० दमनकः पृच्छति- 'कथमेतत् ।, करटकः कथयति- कथा १ । अस्ति मगधदेशे धर्मारण्यसंनिहित वसुधागां शुभदत्तनाम्ना काय- स्थेन विहारः वर्तुमारब्धः । तत्र करपत्रदार्यमाणैकस्तम्भस्य किया स्फाटितम्य काष्टखण्डद्वयमध्ये कोलकः सूत्रधारेण निहितः। तत्र बलवान्वानरयूथः क्रीडन्नागतः एको कालप्रेरित इसतं कीलकं हस्ताभ्यां धृत्वोपविष्टः । तत्र तस्य मुष्कद्वयं लम्बमानं काष्ठखण्डद्वयाभ्यन्तरे प्रविष्ठम् । अनन्तरं स च सहजचपलत्या महता प्रयत्नेन तं कीलकमाकृष्टवान् । आकृष्टे च कीलके चूर्णिता- बानरः ·सुहछेदः । ३१ • ण्डद्वयः पंचत्वं गतः । अनोऽहं अवीमि-'अव्यापारेषु व्यापारम् । इत्यदि ॥ दमनको ब्रते-'तथापि स्वामिचेष्टानिरूपणं सेवकेनावश्यं करणीयम् ।' करटको ब्रूते-'सर्वस्मिन्नधिकारे य एव नियुक्तः प्रधान- मन्त्रो स करोतु । यतोऽनुजीविना पराधिकारचर्चा सर्वथा न कर्तव्या । पश्य। - पराधिकारचर्चा यः कुर्यात्स्वामिहितेच्छया । स विषीदति चीत्कारागर्दभस्ताडितो यथा' ॥ ११ ॥ दमनकः पृच्छति- 'कथमेततू' करटको ब्रूते- कथा २॥ अस्ति वाराणस्यां कर्पूरपटको नाम रजकः स च कदाचित् कार्य परिश्रान्तो निशि गाढं प्रसुप्तः । तदनन्तरं तद्गृहद्रव्याणि हतु चौरः प्रविष्टः । तस्य प्रांगणे गर्दभो बद्धस्तिष्ठति । कुक्कुरश्चोपविष्टोऽस्ति । अथ गर्दभः श्वानमाह---- 'सख, भवतस्तपादयं व्यापारः । तत्किमिति त्वमुच्चैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागरयसि । कुक्कुरो ब्रूते-'भद्र, मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या । त्वमेव किं न जानासि यथा तस्याहनिशं गृहरक्षा करोमि । यतोऽयं चिरान्निवृतो ममोपयोगं न जाना- ति तेनाधुनापि ममाहारदाने मन्दादरः । यतो विना विधुदर्शनं स्वामिन उपजीविषु बमन्दादराः भवन्ति ।। गर्दभी ब्रूते-'शृणुरे बर्बर, याचते कार्यकाले यः स किंमृत्यः स किंसुहत् ।' कुक्कुरो अते- 'भृत्यान्संभाषयेद्यस्तु कार्यकाले स किंप्रभुः ॥ १२ ॥ ततो गर्दभः सकोपमाह---'अरे दुष्टमते, पापीयांस्त्वं यद्विपत्ती स्वामिकार्य उपेक्षा करोषि । भवतु तावत् । यथा स्वामी जागरिष्यति तथा मया कर्तव्यम् ।

·१२ हितोपदेशे। ) इत्युक्त्वातीव चीत्कारशब्दं कृतवान् । ततः स रजकस्तेन चीत्कारेण प्रबुद्धो निद्राभंगकोपादुल्याय गर्दभं लगुडेन ताडयामास । तेनासौ पञ्चत्वमगमत् । अतोऽहं अवामि-'पराधिकारचर्चाम्' झ्यादि । पश्य । पशूनामन्वेषणमेवास्मन्नियोगः । स्वनियोगचर्चा क्रियताम् । (विमृश्य ) 'किंत्वद्य तया चर्चया न प्रयोजनम् । यत आवयोमीक्षत- शेषाहारः प्रचुरोऽस्ति । दमनकः सरोषमाह-'कथमाहासत्री भवान्के वलं राजानं सेवते । एतदयुक्त मुक्तं त्वया । यतः । सुहृदामुपकारकारगा- द्विषतामप्यपकारकारणात् नृपसंश्रय इष्यते बुधै जठरं. को न बिभर्ति केवलम् ॥ १३ ॥ परमपि । अहितहितविचारशूल्यबुद्धः श्रुतिसमयबहुभिस्तिरस्कृतस्य । उदरसरगमावलेच्छो पुरुषपशोश्च पशोश्चको विशेषः' ॥१४॥ ", करटको ब्रूते--'श्रावां तावदप्रधानौ । तदाप्यावयोः किमनया विचारणया ।' दमनको व्रते-कियता कालेनामात्याः प्रधानता मप्रधानतां वा लभन्ते । यतः। न कस्यचित्कश्चिदिह खभावा- बत्युदारोऽभिमत: खलो वा । लोके गुरुत्वं विपरीतता वा खचेष्टितान्येव नरं नयन्ति ॥ १५ ॥ *

·wameray
मित्रलाभः ।
३३
तद्भदम् । म्बयनायत्तो ह्यात्मा सर्वस्य । करको ब्रते-'अथ
भवाकिंवत्रीति । स आह-'अयं तावत्स्वामी पिंगलकः कुतोऽपि
कारणासचकितः परिवृत्योपविष्टः ।' करटको व्र ने-'किं तत्त्वं जानासि ।'
दमनको अते-'किमत्राविदितमस्ति । उक्तं च ।
उटीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते
हयाइच नागाश्च वहन्ति नोदिताः ॥
अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः
आकारोरोंगेतर्गत्या. चेष्टया भाषणेन च ।
नेत्रवक्त विकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ १७ ॥
अत्र भयप्रस्तावे प्रज्ञाबलेनाहमेनं स्वामिनमात्मीयं करिष्यामि ।
करटको ब्रूते-'सखे, न्वं सेवनाभिज्ञः । पश्य ।
अनाहतो विशेषस्तु, अपृष्टो बहु भाषते ।
भात्मानं मन्यते प्रोतं भूपालस्य स दुर्मतिः ॥ १८ ॥
दमनको ब्रते---'भद्र, कंधमहं सेवानभिज्ञः । पश्य ।
किमप्यस्ति स्वभावेन सन्दरं वायसुन्दरम् ।। १९ ।।
अदेल शेवते अशी मनेत्तमोत्तम मुन्दन ॥?
पतः।
यस्य यस्य हि यो भाबस्तेन तेन हि तं नरम् ।
अनुप्रविश्य मेधावी विप्रमात्मक्शं नयेत् ॥ २० ॥
करटको ब्रते-~~-'कदाचिवामनवसरप्रवेशादवमन्यते स्वामी ।
स चाह 'अस्त्वेवम् । तथाप्यनुजीविना स्वामिसानिध्यमवश्यं करणीयम् ।
यतः।
दोषभीतेरनारम्भस्तत्कापुरुषलक्षणम् ।
कैरजीणभयाद्भात जनं परिहीयते ॥ २१ ॥

·३४ हितोपदेशे। पत्य। आरानमेव नृपतिर्भजते मनुष्य, विद्याविहीनमकुलीनमुसंगतं वा । प्रायेण भूभिपतयः प्रमदा लताश्च यापार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति' ॥२२॥ करटको ब्रते---'अथ तत्र गत्वा किं वक्ष्यति भवान्' स आह---- 'श्रणु । किन्नुरक्तो विरक्खो बा मयि स्वामीति ज्ञास्यामि ।' करटको व्रते-'किंतज्ज्ञानलक्षणम् ।' दमनको ब्रूते--'शृणु । दूरादवेक्षणं हाप्तः संप्रश्नवादी भशम् । परोक्षेऽपि गुणश्लाघा स्मरणं प्रियवस्तुषु ॥ २३ ॥ एतज्ज्ञात्वा यथाचाऽयं ममायत्तो भविष्यति तथा करिष्यामि । यतः। - अपायसदर्शनजी विपत्ति- मुपायसंदर्शनजां च सिद्धिम् । मेधाविनो नीतिविधिप्रयुक्तां पुरः स्फुरन्तीमिव दर्शयन्ति ॥ २४ ॥ करटको ब्रूते---'तथाप्यप्राप्त प्रस्तावे न वक्तुमर्हसि । यतः । अपायकालं वचनं बहम्पतिरपि प्राप्नुयाद् मनवानपुमान च शाश्वतम..।।.२५॥ दमनको ब्रते---'मित्र, मा भैषीः । नाहमप्राप्त वसरवचन वदिष्यामि। यतः। आपद्युन्मार्गगमने कार्य कालालामेषु च । अपृष्टनापि वक्तव्यं मृत्येन हितमिच्छता ॥ २६ ॥ बचु बहुम्पतिरपि ब्रुवन् ।

·मित्रलाभः यदि प्राप्तावसरेणापि मया मन्त्रो न बक्सपस्तदा मन्त्रित्वमेव ममानुपपन्नम् । यतः। कल्पयति येन वृत्ति येन च लोके प्रशस्यते सद्भिः । स गुणस्तन च गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश्च ॥ २७ ॥ तद्भई, अनुजानीहि माम् । गच्छामि ।' करटको ब्रूते-, शुभ- मस्तु । शिवास्ते पन्यानः । यथाभिलषितमनुष्ठीयताम्' इति । ततो दमनको पिस्मित इत्र विगलकसमीपं गतः । अथ दूरादेव साद्दूरं राज्ञा प्रवेशितः साष्टांगपातं प्रणिपत्योपविष्टः । राजाह-'चिरादृष्टोऽसि' । दमनको ब्रूते-'यद्यपि मया सेवकेन श्रीमद्देवपादानां न किंचित्प्रयोजनमस्ति तयापि प्राप्ति कालमनुजीविना सांनिध्यमवश्यं कर्तव्यमित्यायातोऽस्मि । यद्यपि चिरेणावधीरितस्य देवपादर्भ बुद्धिनाशः शंक्यत, तदपिन शंकनीयम् यतः । कथितस्यापि हि यवते- बुंदेविनाशो नहि शंकनीयः । अधः कृतस्यापि तनूनपातो नाथ शिखा याति कदाचिदेव ॥ २८ ॥ देव, तत्सर्वधा विशेषज्ञेन स्वामिना भवितव्यम् । यतः । मगि ठवि पादेषु, काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां, काचः काचो मणिमणिः ।। २६ ।। । यतः । स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च । न हि चूडामणिः पादे मूपुरं शिरसा कृतम् ॥ ३० ॥ अपि च।

·३६ हितोपदेशे। बालादपि ग्रहतिव्यं युक्तमुक्तं मनीषिभिः । रवेरविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम् ॥ ३१ ॥ पिंगलकोऽअदत-'भद्र दमनक, किमेतत् ।। त्वमस्मयप्रधानामात्यपुत्र इयन्तं कालं यावत्कुतोऽपि खलवाक्यान्नागतोऽसि । इदानीं यथाभिमतं अहि ।' दमनको ब्रूते-'देव, पृच्छामि किंचित् । उच्यताम् । उद- कार्थी स्वामी पानयमपीत्वा किमिति विस्मित इव तिष्ठति ।" पिंगलको- वदत्-भद्रमुक्तं त्वया । कित्येतद्रहस्यं वक्तुं काचिद्विश्वासभूमि नास्ति तथापि निभृतं कृत्वा कथयामि । शृणु । संप्रति वनमिदमपूर्वसत्वाधिष्ठित मतोऽस्माकं त्याज्यम् । अनेन हेतुना विस्मितोऽस्मि । तथा च श्रुतो मयापि महानपूर्वशब्दः । शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता बलेनं भवित- व्यम् । दमनको ब्रते- -देव, अस्ति तावदय महान्भयहेतुः । स शब्दोऽ स्माभिरण्याकर्णितः। किंतु स किंमन्त्री यः प्रथमं भूमित्यागं पश्चायुद्ध चोपदिशति । अस्मिन्कार्यसंदेहे भृत्यानामुपयोग एव ज्ञातव्यः । सिंहो ब्र ते—'भद्र महती शंका मां बाधते । दमनकः पुनराह स्वागतम्-'अ- न्यथा' राज्यमुखं पारत्यय स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां संभाषसे ।' प्रकाशं 'देव, यावदह जीवामि. तावद्भयं न कर्तव्यम् । किंतु करटकाद- योऽप्यावास्यतां यस्मादापत्प्रतीकारकाले दुर्लभः पुरुषसमयायः ।। ततस्तौ दमनककरटको राज्ञा सर्वस्वेनापि पूजितौ भयगीकार प्रतिज्ञाय चलितो । करटको गच्छन्दमनकमाह---'सरवे, किं शक्यप्रती- का भयहेतुरशक्यप्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा, भयोपशमं प्रतिज्ञाय कथमयं महाप्रसादो गृहीता यतोऽनुपकुर्वाणो न कस्याप्युपायनं गृहणीयाद्विशेषतो राज्ञः। पश्य । यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश्च पराक्रमे । मृत्युश्च वसति को सर्वलेजामयो हि सः ॥ ३२॥ यथा हि। ब्रूते ·मित्रलाभः ३७ बालोऽपि नाचमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ ३३ ॥ दमनको विहस्याह-'मित्र, तूष्णीमास्यताम् । ज्ञातं मया भयकारणम् । बलीवर्दनदितं तत् । वृषभाश्चास्माकमपि भक्ष्याः । किं पुनः सिंहस्य ।, करटको ब्रूते-~यद्येव तदा किं पुनः स्वामित्रामस्तत्रैव किमिति नाप- नीतः । दमनको ब्रूते-'यदि स्वामित्रासस्तत्रैव मुच्यते तदा कथमयं महासत्वलाम: स्यात् अपरं च । निरपेक्षो न कर्तव्यो मृत्यैः स्वामी कदाचन । निरपेक्ष प्रभुकृत्या मृत्यः म्यादधिकर्णवत् ॥ ३४ ॥ करदकः पृच्छति-~-~'कथमेतत् ।, दमनकः कथयात- कथा ३ अरत्युत्तरापथेऽबुद'शखरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम महाविक्रमः सिहः । तस्य पर्वतकन्दरमधिशयानस्य केसरान कश्चिन्नृषकः प्रत्यहं छिनत्ति । तत: केसराम लूनं दृष्ट्वा कुपितो विवरान्तातं मूषकमलभ- मानोऽचिन्तयत्- 'क्षुद्रशत्रु भवेद्य तु विक्रमान्नैव लभ्यते । तमाहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशस्तस्य सैनिकः ॥६५॥ इत्यालोच्य तेन ग्रामं गत्वा विश्वासं कृत्वा दधिकर्णनामा विडालो यत्नेनानीय मांसाहार दत्वा स्वकन्दरे स्थापितः। अनन्तरं तद्भयान्मू- षकोऽपि बिलान्न निःसरति । तेनासौ लिहोऽस्तकेसरः सुख स्वपिति । मूषकशब्दं यदा यदा शृणोति तदा तदा मांसाहारदानेन तं बिडाल संवर्धयति । अर्थकदा स मूषकः क्षुधापीडितो बहिः संचरन्विडालेन प्राप्तो व्यापादितश्च । अनन्तर स सिहोऽनेककालं यावन्मूषकं न पश्यति ·३८ हितोपदेशे तावत् किमपि न शृणोति तदा तस्यानुपयोगादविडालस्याप्याहार- दाने मन्दादरो बभूव । ततोऽसावाहारविरहाद्दुर्दलो दधिकोंच सन्नो बभूव । अतोऽह ब्रीमि.---'निरपेक्षो न कर्तव्यः' इत्यदि । ततो दमनककरटको संजावकसमी गतौ । तत्र करटकस्तरुतले साटो- पमुपविष्टः । दमनकः संजीवकसमीपं गत्वाब्रवीत----'अरे वृषभ, एषोऽहं राशा पिंगलकेनारण्यरक्षार्थ नियुक्तः । सेनापतिः करटकः समाज्ञापयति- 'सत्वरमागच्छ । न चेदस्मदरण्याद्दूरमपसर । अन्यथा ते विरुद्वं फलं भविष्यति । न जाने क्रुद्धः स्वामी किं विधास्यति ।' तच्छ्- रुत्वा संजीवकरचायात्। आज्ञाभंगो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानामनादरः। पृथक्शय्या च नारीणामशस्त्रविहितो वधः ॥ ३६॥ ततो देशव्यवहाराभिज्ञः संजीवकः सभयमुपसृत्य साष्टांगपातं करटकं प्रणतवान् । अथ संजीवकः साशंकमाह---'सेनापते, किं मया, कर्तव्यम् । तदभिधीयताम् ।' करटको ब्रूते--'वृषभ, अन कानने तिष्ठसि । अस्मदेवपादारविन्द प्रणम ।' संजीवको ब्रूते -'तदभयवाचं मे ' यच्छ । गच्छामि ।' करटको ब्रूते--'शृणु रे वलीवई, अलमनया शंकया । यतः । प्रतिवाचमदा केशवः शप्रसानामा न चेदिभूभजे। अनुहुंकुरते घनश्यनि- न हि गोमायुरुतानि केसरी ॥ ३७॥ अन्यच. (सुन्दरीवृतम् गणानि नोन्मूलयति प्रभंजनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः । + . है ·मिनकामः - -- सचोन्ट्रितानेव तरून्प्रवाधते महान्महत्येव करोति विक्रममः ॥ ३८॥ ततस्तो संजीवकं कियदरे संस्थाप्य पिंगलकसमीपं गतौ । ततो र.झा सादरमवलोकिती, प्रणम्योपविष्टौ । राजाह---'स्वयास दृष्टः ।' दमनको अते--'देय, दृष्टः । किंतु यद्देवेन हातं तत्तथा । महानेवासो देव द्रष्टुमिच्छति । किन्तु महाबलोऽ सौ ततः सजोभूयोपविश्य दृश्यताम् । शब्दमानादेव न भेतव्यम् । तथा चोक्तम्- शब्द मावान्नमेतन्यमज्ञात्वाशब्दकारणम् । शब्दहेतु परिज्ञाय कुटनी गौरवं गता ॥ ३९ ॥ राजाह--'कथमेतत् ।' दमनकः कथयति-. कथा । अस्ति श्रीपर्वतमध्ये ब्रह्मपुराख्यं नगरम् । तपिछतरप्रदेश घण्टा- कणों नाम राक्षसः प्रतिवसतीति जनप्रवादः श्रूयते । एकदा घण्टामादाय पलायमानः कश्चिञ्चौरो व्याघ्रण व्यापादितः । तत्पाणिपतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता । वानरास्तां घण्टामनुक्षणं वादरहित । ततो नमरजौ स मनुष्यः खाहितो दृष्टः प्रतिक्षणं घटारवश्च श्रूग्ते । अनन्सरं घण्टाकर्णः कुपितो मनुष्यान्खादति घण्टां च वादपतीत्युक्त्या सर्वे जना नगरातपला- यिताः ततः कराव्या नाम कुट्टन्या विमुख्यानवसरोऽयं घण्टाकादः । तरिक मफेटा घण्टां वादयन्तीति स्वयं विज्ञाय राजा विज्ञापित:--'देव, यदि कियसनोपक्षयः क्रियते, तदाहमेनं घण्टाकर्ण सापयामि ।' तती राजा तस्यै धनं दत्तम् । कुद्वन्या च मण्डलं कृत्वा तत्र गणेशादिपूजागौरवं दर्शयित्वा स्वयं वानरप्रियालाम्यादाथ बने प्रविश्य फलान्याकीर्णानि । ततो घण्टी परित्यज्य वानराः असमबभूवुः कुहनी च घण्टां गृहीत्वा नगरमागता सर्वजनपूज्याभवत् । अतोऽहं नीमि.---'शब्दमात्रान भेतव्य म्' इत्यादि । ततः संजीवक भानीय दर्शनं कारिता । पश्चासत्र स: परमप्रीत्या निवसति ।

·४० हितोपदेशे - अब कदाचित्तस्य सिंहस्य भ्राता स्तम्धकर्णनामा सिंहः समागतः । करनवा हामि तस्पातिष्पं कस्वा समुपदेश्य पिंगला पशु हन्तुं चलितः । अत्रा- स्तरे संजीवको बदति---'देव, भय इतमूगाणां सांसानिक । राणाह-- 'दमनक करटको जानीतः। संजीवको ब्रूते शायता किमस्ति नास्ति का सिंहो विपयार-'नारस्येव नत् ।' संजीवको प्र ते 'कथमेतावन्मासं साभ्या खादिराम ।' राजाह 'खादितं व्ययितमवधीरितं च । प्रत्यहमेष क्रमा । संजीवको ते-'कथं श्रीमदेवपादानामगोचरेणैवं क्रियते।' अथ संजीवको बते--'नैतदुचितम् । तथा चोक्तम्- नानिबंध प्रकुर्वीत भर्तुः किंचिदपि स्वयम् । कार्यमाप्रतीकारादन्यत्र जगतीपते ॥४१॥ एतच्च राज्ञः प्रधानं दूषणम्- अतिव्ययोऽनवेक्षा च तपार्जनमधर्मतः। मोग दूरसंस्थान- कोशव्यसनमुबते ॥ ४१ ॥ यतः। क्षिप्रमायुमनालोच्य व्ययमानः स्ववाच्छया । परिक्षीयत एवासौ धनी वैश्रवणोपमः ॥ ४२ ॥ स्तब्धको ब्रते-'शृणु भ्रातः, चिराश्रितावेतो दमनककरटको संधिविग्रहकार्याधिकारिणौ च कदाचिदर्याधिकारे न नियोक्तव्यो । अपरं च नियोगप्रस्तावे यन्मया श्रुतं तत्कथ्यते । ब्राह्मणः क्षत्रियो बन्धुनाधिकारे प्रशस्यते । ब्राझण: मिदमप्यर्थ कृच्छ्रेणापि न यच्छति ॥ ४३ ॥ प्राप्तार्षग्रहणं द्रव्यपरीवतोऽनुरोधनमः॥ ४४ ॥ उपेक्षा बुद्धिहीनत्वं भोगोऽमात्यस्य दूषणम् ॥४५॥ can ·म मुहलेदः। A एतत्सर्व यथावसरं जारका व्यवहर्तव्यम् ।' सिंहो आते-'अस्तितादेवम् कित्वेतौ सर्वथा मम वचनकारिणौ । स्तब्धकर्णो व्रते-तत्सर्वमनुचित सर्वथा । यतः। आज्ञाभंगकरानराजा न क्षमेत्स्वसुतानपि । विशेषः को न मोहरच राक्षरिचत्रमतस्य च ॥ १६ ॥ भाता, सर्वथास्मद्वचन क्रियताम् । व्यवहारोऽप्यस्माभिः कृत एव । अयं संजीवकः सस्यभक्षकोऽर्थाधिकारे नियुज्यताम् ॥ एतद्वचनात्तथा- नुष्ठिते सति तदारभ्य पिंगलकसंजीवकयो। सर्वबन्धुपरित्यागेन महता स्नेहेन कालोऽतिवर्तते । ततोऽनुजीविनामप्याहारदाने शैथिल्यदर्शनाद- मनककरटकावन्योन्यं चिन्तयतः । तत्राह दमनकः करटकम् -'मित्र, किं कर्तव्यम् । प्रात्मकृतोऽयं दोषः । स्वयं कृतेऽपि दोषे परिदेवनमथा- नुचितम् । (क्षविमृश्य ) मित्र यथाऽनयोः सौहार्द मयाकारितनया भेदोऽपि मया कार्यः । करटको ब्रते-'अस्त्वेवम् । कित्यनयोर्महानन्योन्यनिसर्मोपजातस्नेह- स्तथा चोक्तम्- उपायेन हि यच्छक्यं न सडक्यं पराक्रमः। काक्या कनकसूत्रेण कृष्णसर्पो निपातितः॥४७॥ करटकः पृच्छति-कथमेतत् ।' दमनकः कथयति- . कथा कस्मिंश्चित्तरौ वायसदपती निवसतः। तयोश्चापत्यानि तत्कोट- राबस्थितेन कृष्णसर्पण खादितानि । ततः पुनर्गभक्ती वायसी बायसमाह ·हितोपदेशे। १ । - on 'नाथ, त्यज्यतामयं तरुः । अत्रावस्थितकृपामणावयो: संततिः सततं भक्ष्यते । यतः दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चात्तरदायकः । ससर्पे च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥ ४० ॥ . बायसो ब्रते---प्रिये, न भेतव्यम् । वारंवार मौतस्य महापराधः । कक्षातनबललतासांचे सोढः । इदानीं पुनर्न क्षन्तव्यः । वायस्याह भलमनया शकया। यतः। बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥ ९ ॥ बायसी विहस्याह-कथमेतत् ।। वायसः कथयति- कथा ५. अस्ति मन्दरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः । स च सर्वदा शिशूनां वधं कुर्वन्नास्त । ततः सर्वैः पशुभिर्मिलित्वा स सिंहो विज्ञप्तः-- 'मृगेन्द्र, किमर्थमेकदा बदुपशुधातः क्रियते । यदि प्रसादो भवति तदा वयमेव भवतामाहाराय प्रत्यहमेकं पशुमुपदोकयामः' ततः सिंहेनोक्तम् योतदभिमतं भवतां तर्हि भवतु तत् ।' ततः प्रभृत्येकैकं पशुपकाल्पितं. भक्षयनास्ते । अथ कदाचिद्वद्भ्यशशकस्य वार. समायातः। सोऽचिन्त- यत्- 'त्रासहेतोविनीतिस्तु क्रियते जीविताशया । पञ्चत्वं चेद्गमिष्यामि कि सिंहानुनयेन मे ॥ ५० ॥ तम्मन्दमन्दं गच्छामि । ततः सिंहोऽपि तुधापीडितः कोपातमुवाच- 'कुतस्त्वं विलम्ब्य समागतोऽसि । शशकोऽब्रवीत---'देव, नाहमपराधी भागच्छन्पथि सिंहान्सरेण बलाधृतः । तस्याने पुनरागमनाय शपथ अत्वा स्वामिमं निवेदयितुमत्रागतोऽस्मि ।' A Aprumi ·सुहृड्रेदः । ४३ तत्रागत्य सिंहः सकोपमाह-सत्वरं गत्वा दुरात्मानं दर्शय क स दुरात्मातिष्ठति।' ततः शशकस्तं गृहीत्वा सपदि. गत्वा कूपमेकमाजगाम । 'स्वयमेव पश्यतु स्वामी' त्युक्त्वा तस्मिन्कूप जले तस्य सिंहस्यैव बिम्ब दर्शितवान् । ततोऽसौ क्रोधाध्मातो पत्तिस्योपर्यात्मानं निक्षिप्य पञ्चत्व गतः । अतोऽहं ब्रवीमि-बुद्धिर्यस्य, इत्यादि । वायस्याह-'श्रुतं मया सर्वम् । संपत्ति यथा कर्तव्यं तद् ब्रूहि । वायसो ऽवदत्-'अत्रा- सन्ने सरसि राजपुत्रः प्रत्यहमागत्य स्नाति । स्नानसमये तदनादवतारितं तीश अनिहितं कनकसूत्रं चञ्च्वा विधृत्यानीयास्मिन्कोटरे धारयिष्यसि ।' अथ कदाचित्स्नातुं जलं प्रविष्टे राजपुत्रे वायस्या तदनुष्ठितम् । अथ कन- कसूत्रानुसरणप्रवृत्तः राजपुरुषैस्तत्र तहकोटरे कृष्णसर्पो दृष्टा व्यापादितश्च अतो ऽहं ब्रवीमि---'उपायेन हि यच्छक्यम्' इत्यादि। करटको ब्रूते घेवं तर्हि गच्छ । शिवास्ते सन्तु पन्थानः । ततो दमनकः पिङ्गलकसमापं गत्वा प्रणम्योवाच-'देव, प्रत्यायितं किमपि महाभयकारिकार्य मन्यमानः समागतोऽस्मि । यतः । आपयुन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । कल्याणवचनं यादपृष्टोऽपि हितं नरः ॥ ५१ ॥ अन्यच। भोगस्य भाजनं राजा म राजा कार्यभाजनम् । राजकार्यपरिध्वंसी मन्त्री दोषेण लिप्यते ।। ५२॥ तथा हि पश्य | अमात्यानामेष क्रमः । वरं प्राणपरित्यागः शिरसो बापि कर्तनम् । न तु स्वामिपदावाप्तिपातकै छोरुपेक्षणम्। ॥ ५३॥ - ·हितोपदेशे। यथा पिङ्गलकः सादरमाह --'अथ भवान्किं वक्तुमिच्छति ।। दमनको भूते-'देव, संजीवकस्तवोपर्यसदृशव्यवहारीक लक्ष्यते । चास्मसीनधाने श्रीमद्देवपादानां शक्तित्रयनिन्दां कृत्वा राज्यमेवाभिलपति ।" एतच्छ्रुत्वा पिङ्गलकः सभयं साश्चर्य माया तूष्णीं स्थितः दमनक; पुनराह-'देव, सर्वामान्यपरित्यागं कृत्वक एवायं यस्त्वया सर्वाधिकार कृतः स एव दोषः । यतः। अत्युच्छ्तेि मन्त्रिीण पार्थिवे च विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य तयोईयोरेकतरं जहाति ॥ ५४॥ अपरं च । एकं भूमिपतिः करोति सचिर राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्यते. मदः स च मदालस्येन निर्भिद्यते। निर्मिनस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया यतः स भूपतः प्राणान्तिकटुह्यति ।। ५५ ।। अन्यच विषदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरंह सुग्धम् ॥ ५६ ।। स हि सर्वकार्येषु स्वेच्छातः प्रवर्तते । तदत्र प्रमाणं स्वामी । एतश्च भवान् जानात्येव वत् 'न सोऽस्ति पुरुषो लोके यो न कामयो श्रियम्' इति । सिंह विश्श्याह:-भद्र' याप्येवं तथापि संजीक्केन सह मप्र महा कोहः पश्य ।

·सुद्दढ़ेदः । कुर्वनपि न्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । अशेषदोषदुष्टोऽपि कायः कस्य न वल्लभः ॥ ५७ ॥ अन्य। मप्रियाण्यपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः दग्धमादिरसारे ऽपि कस्य वनावनादरः ॥ ५८ ॥ दमनफः पुनरेवाह-'देव, स एवातिदोषा' । यतः । यस्मिन्नवाधिकं चतुरारोपयति पार्थिवः । सुते ऽमात्ये ऽप्युदासीने स लक्ष्म्याश्रीयते जनः॥ ५ ॥ शृणु देव, अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः । यक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र संपदः ॥ ६० ॥ न्वया च मूलभृत्यानपास्यायमागन्तुकः पुरस्कृतः । एतच्चानुचितं कृतम् | aap यतः- -- मुल मत्यानपरित्यज्य नागन्तून्प्रतिमानयेत् । नाता परतरो दोषो राज्यभेदकरो यतः ॥ ६१॥ सिंहो ब्रते-'किमाश्चर्यम् । मया यदभयवाचं दत्त्वानीतः संवर्धितश्च तत्कथं मां दुह्यति ।। दमनको ब्रूते-'देव, दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानोऽपि नित्यशः । स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छमिव नामितम् ॥ ६२ ॥ अतोऽहं ब्रवीमि- 'अपृष्ठोऽपि हितं ब्र याद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् । एष एवं सतां धर्मो विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ६३ ॥ यदि संजीवकव्यसनार्दितो विज्ञापितोऽपि स्वामी न. निवर्तते तदीशि भृत्ये न दोषः । - .

·हितोपदेशेन पिंगलकः ( स्वगतम् ।) न परस्यापराधेन परेषां दण्डमाचरेत् । आत्मनावगतं कृत्वा बन्नीयात्पूजयेश्च वा ॥ ६४ ।। तथा चोक्तम् । जति गुणदोषावनिचित्य विधिन ग्रहीमहे । स्वनाशाय यथा न्यस्तो दर्पासर्पमुख करः ॥ ६५ ॥ प्रकाशं ब्रते-'तदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम् ।' दमनकः ससंभ्रममाह-'देव, मा मैवम् । एतावता मन्त्रभेदो जायते । तथा बक्तम् मन्त्रबीजमिदं गुप्त रक्षणीयं यथा तथा । मनागपि न भिद्यत तदिनं न प्ररोहति ॥ ६६ ॥ किं च । " , आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणस्य काल: पिबति तद्रसम् ॥ ६॥ तदवश्यं समारग्धं महता प्रयमेन संपादनीयम् । यच्चासौ दृष्टदोषोऽपि दोषानिवर्त्य संधातव्यस्तदतीवानुचितम् । यतः । सकदृष्टं तु यो मित्रं पुनः संधातुमिच्छति । स मृत्युमेव गृहूणाति गर्भमरवतरी यथा' ॥ ६८ ॥ सिंहोते-हायतां तावरिक्रमस्माकमसौ का समर्थः।' दमनक भार 'देव, सानिमाकाका कार्य सामर्थ्य निर्णयः । पश्य टिभिमात्रण समुद्रो व्याकुलीकृतः ॥६६॥ सिंहा पृच्छति-'कथमेतत् ।' दमनकः कथयति-- . .

·सुहदेदः। दक्षिणसमुद्रतीरे टिभिदंपती निवसतः । तत्र चासन्नप्रसवा टि- डिभी भर्तारमाह-'नाथ, प्रसवयोग्यस्थान निभतमनुसंधीयत्ताम्' इति । टिभोऽवदत् भार्ये, नन्विदमेव स्थानं प्रसूतियोग्यम् । मात्र ते- 'समुद्रवेलया आप्यते स्थानमेतत् ।' टिटिभीऽवदत्-'किमहं निर्बलः समुद्रण विग्रहीतव्यः ।' टिभी विहस्याह-स्वामिन् , त्वया समुद्रेण च महदन्तरम् । अथवा । पराभवं परिच्छेत्तु योग्यायोग्यं च वेत्ति यः । अस्ताह यस्य विज्ञानं कृच्छेणापि न सीदति ॥ ७२ ।। भ अपि च । अनुचितकार्यारम्भः स्वजनावरांवो बलीयसा स्पर्धा | प्रमदाजनविश्वासो मृत्योद्वाराणि चत्वारि' ॥ ७१ ॥ ततः कृत्रण स्वानिवचनान्सा तत्रैव प्रसूता । एतत्सर्वं श्रुत्वा समुद्रणाही तति ज्ञानार्थ तदण्डान्यपहतानि । तष्टिभी शोकार्ता भर्तारमाह-~नाथ, कष्टमापतितम् । तान्यएडानि मे नष्टानि ।' टि. भोऽवदत्-'प्रिये, मा भैषीः ।' इन्युक्त्वा पक्षिणां मलकं कृत्वा पति- स्वामिमो गरुडस्य समीपं गतः । न गवा सकसत्तान्तं टिभिन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितम्-देव, समुद्रणाहं स्वगृहावस्थितो विनापराधेनव निगृहीतः ।' तताद्वचनमाकार्य गमता प्रभुभगवान्ना- रायणः सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुर्विज्ञप्तः । स समुदमण्डदानाधादिदेश । सतो भगवदाज्ञां मौलो निधाय समुद्रेण त.न्यण्डानि टिहिमाय समर्पितानि । अतोऽहं ब्रवीमि --'अङ्गाङ्गिभावमझात्या' इत्यादि । राजाह-'कथमसौ ज्ञ राज्यो द्रोहबुदिती ।। दमनको बने---'यहासौ सदर्पः शृक्षामहर- ·१८ हितोपदेशे। णाभिमुखश्चकित इवागच्छति तदा ज्ञास्यति स्वामी ।। एवमुक्त्वा संजी- वकसमीपं गतः । तत्र गतश्चमन्दं मन्दमुपसर्पन्विस्मितमिवात्मानमदर्श- यत् । संजीवकेन सादरमुक्तम् ----'भद्र, कुशलं ते।' दमनको ते. 'अनुजीविनां कुतः कुशलम् । यतः । संपत्तयः पराधीनाः सदा चित्तमनिवृतम् । स्वजर्जावितेऽध्यविश्वासस्तेषां ये राजसेवकाः ॥ ७२ ॥ संजीवकेनोक्तम्--'सख, प्रति किमेतत् ।' दमनक आह-'किं ब्रवी- मि मन्दभाग्यः । पश्य । मजनपि पयोराशी लब्ध्वा सावलम्बनम् । न मुञ्चति न चादत्ते तथा मुग्धोऽस्मि संप्रति ॥ ७३ ।। ION यतः। एकत्र राजविश्वासो नश्यत्यन्यत्रबान्धवः । किं करोमि क गच्छामि पतितो दुःखसागरे' ।। ७४ ॥ इत्युक्त्वा दीर्धे निश्श्वस्योपविष्टः । संजीवको ब्रते-'मित्रं, तथापि सविस्तरं मनोगतमुच्यताम् ।' दमनकः सुनिभृतमाह---'यद्यपि राजवि- श्वासो न कथनीयस्तथापि भवानस्मदीयप्रत्ययादागतः । मया परलोका- र्थिनावश्यं तव हितमाख्येयम् । शृणु । अयं खामी ममोपरिविकृतबुद्धी रहस्युक्तवान्-'संजीवकमेव हत्वा स्वपरिवारं तर्पयामि ।' एतच्छ्रुत्वा संजीवकः पर विषादमगमत् । दमनरः पुनराह-'अलं विषादेन । प्राप्तकालं कार्य्यमनुष्ठीयताम् ।' संजीवकः क्षणं विमृश्याह स्वगतम् - 'सुष्टु खल्विदमुच्यते । किं वा दुर्जनचेष्टितं न वेत्येतद्वयवहारानिणेतुं न शक्यते । - कुन. -- ·मुादेवः। ४ 'श्रधश्रद्धा विद्वांसः प्रायेणापावभद्रबति गजः । कृपणानुसारि च धनं देवो गिरिजलधिवर्षी च ।। ७५ ॥ ततो विचिन्त्योक्तम् । कछ किमिदमापतितम् । यतः । आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्ना- न तोषमायाति किमत्र चित्रम् । अयं त्वपूर्वप्रतिमाविशेषो यः सेव्यमानो रिपुतामुपैति ॥ ७६ ॥ सदयमशक्यार्थः प्रमेयः । यतः । निमित्तमुदिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रथं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारणद्वेषि तु यस्य मानसं कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥ ७७ ।। कि मयापकृतं राज्ञः । अथवा निर्निमित्तापकारिणरचं भवन्ति राजानः ।। दमनको मते- 'एवमेतत् । श्रणु । विज्ञैः स्निग्धैरुपकृतमपि द्वेष्यतामेति कैश्चि- साक्षादन्यैरपकृतमीप प्रीतिमेवोपयति । चित्र चित्रं किमथ चरितं नकभावाश्रयाणां सेवाधर्मः परम्गहनो योगिनामप्यगम्या || ७| अयं तावत्स्वामी वाचि मधुरा विषहदयरचेनि हातः । यतः । दूरादुछितपाणिराईयनः प्रोत्सारितार्धासनो गाढालिन त्परः प्रियकथामभेषु दत्तादरः । अन्तभूनविको बहिर्मधुगयरमातीव मायापन:

·हितोपदेशे
को नामायमपूर्वनाटकविधियः शिक्षितो दुर्जनः ।। ७२ ।।
तथा हि।
पोतो दुस्तरपारिराशितरणे दोऽधकारागम
निर्वात व्यजनं मदान्धकरियां दोपशान्यै समिः ।
इत्थं सदमावि नास्ति यस्य विधिना नोपायचिता कता
मन्ये दुर्जनचित्तकृतिहरणे धातापि भग्नोद्यमः' ॥८॥
संजीवकः पुननि:श्वस्य-'कष्टं भोः। कथमहं सस्यभक्षकः सिंहम
निपातयितव्यः । यतः ।
ययोरेव समं वित्तं ययोरव समं बलम् ।
तयोविवाद मन्तन्या नोत्तमाधमयोः कचित् ।। ८१ ॥
(घुनर्विचिन्य । ) न जाने केनाय राजा ममोपरि विकारितः । मेद-
मुपगताद्र ज्ञः सदा मेतव्यम् ।
वन च राजतेजश्च द्वयमेवातिभषणम् ।
एकमका पतति पतत्यन्यत्समन्ततः ।। ८२॥
ततः संग्रामे मृत्युरेष वरम् । इदानीं तदाबानुवर्तनम्युक्तम् । यता ।
मृतः प्रामोति वा स्वर्ग शत्रु हत्या सुखानि वा।
उभावपि हि शराणा गुणावेत्ता सुलभा ।। ८३ ॥
युद्धकालवायम्।
यत्रायुद्ध घुवं मृत्युर्युद्धे जीविनसंशयः ।
तमेव कालं युद्धस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥८४ ॥
यतः।
जये हि लभते लक्ष्मी मृतेनापि परंपदम् ।
क्षणविवासिनः कामाः का चिन्ता मरणे रणे ॥ ५ ॥

·५१ दमनको ब्रूते- एतचिन्तयित्रा संजीवक पाह-भो मित्र, कथमसो मा निघांसतियः.' 'यदासौ पिंगलकः समता उन्नतचरणी वृतास्यस्त्वां पश्यति तदा त्वमेव स्वविक्रमं दर्शयिष्यसि । किंतु सर्वम. तत्सममनुष्ठातव्यम् । नोचेन स्वं नाहम् । इत्युक्त्वा दमनकः करटक- समीपं गतः । करटकेनोक्तम् - 'कि निष्पन्नम् ।' दपनकेनोक्तम्- 'निष्पक्षो ऽसावन्योन्यभेदः ।' करटको व्रते-कोऽत्र संदेहः । यतः। बन्धुः को माम दुशमा कुप्यते को न याचितः। को न हप्यति वित्तेन कुकृत्ये को न पण्डितः ॥ ८६ ॥ सप्तो दमनकः पिंगलकसमीपं गत्वाह-देव, समागतो ऽसौ पापाशयः । ततःसज्जीभूय स्थीयताम्' इत्युक्त्वा प्रोताकारं कारयामास। सजीवको ऽप्यागत्य तथाविधं विकृताकार हिं दृष्ट्वा स्वानुरूपं विक्रमं चकार । ततस्तये :युद्धे संजीवकः सिंहेन व्यापादितः । अथ संजीवकं मेवक पिंगलको व्यापाद्य विश्रान्तः सरोक इव तिष्ठति । ते च-'किं मया दारुणं कर्म कृतम् । यतः । परैः सभुज्यते राज्यं स्वयं पापस्य भाजनम् । धर्मातिकमतो राजा सिंहो हस्तिवधादिव ॥ ७ ॥ भारं च । भूम्यकदेशस्य, गुणान्वितस्य भत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणशि।। भृत्यप्रणाशो मरणं नृपाणां नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः ॥ ८॥ दमनको ब्रते-'स्वामिन् , कोऽयं नूतनो न्यायो यदरासि हवा सं. तापः क्रियते । तया चोक्तम्- ·हितोपदेशे। पिता वा यदि का भ्रामा पुत्रो वा यदि वा मुहत् । प्राणच्छेदकरा राज्ञा हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ ९ ॥ इति दमनकेन संतोषितः पिङ्गलक: स्वां प्रकृतिमापनः सिंहासने समु- पविष्टः । दमनकः प्रहृष्टमनाः 'विजयतां महागजः । शुभमस्तु सर्व- जगताम् ' इत्युक्त्वा यथासुखमवस्थितः ॥ विष्णुशर्मोवाच- 'सुहद्भेदः अतस्तावद्भवद्भिः ।' राजपुत्रा ऊचुः- 'भवत्प्रसादाच्तः । मुखिनो भूता वयम् , विष्णुशर्माश्रवीत्-भारम- पीदमस्तु- सुहद्भेदस्तावद्भवतु भक्तां शत्रुनिलये खलः कालाकृष्टः प्रलयमुपसर्पवहरहः । जनो नित्यं भूगसकलसुखसंपत्तियसतिः कथारम्भे रम्ये सततमिह ब लोऽपि रमतान् ॥१०॥ इति हितोपदेशे मुहद्भदो नाम द्वितीयः बचासंग्रहः समाप्तः । P... अन २६ तार हार की प्रथमावृत्ति समापद) ·विग्रहः । विग्रहः। पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रा ऊचु:--'आर्य, राजपुत्रा वयम् । तद्विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलमस्ति ।' विष्णुशर्भणोक्तम्- 'यदेवं भवद्भयो रोचते कथयामि | विग्रहः अयतां यस्यायमाद्यः श्लोकः- हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्यविक्रमे । विश्वास्य वञ्चिता हंसाः काकैः स्थित्वारिमन्दिर' ॥ १ ॥ रामपुत्रा ऊचुः-----'कथमेतत् ।। विष्णुशर्मा कययति- अस्ति करिद्वीपे परकेलिनामधेय सरः । तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति । स च सर्वैजलचरपतिमिलित्वा पक्षिराज्ये ऽभिषितः । यदि न स्यान्नरपतिः सम्यङनेता ता: प्रजा । अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतह नौरिव ॥ २ ॥ - अरं च । प्रजा संरक्षति नृपः सा वर्धयति पर्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तदभावे तदप्यसत् ॥ ३ ॥ एकदासौ राजहंसः सुविस्तीर्णकमलपर्यके सुखासीनः परिवार- परिवृतस्तिष्ठति । ततः कुतश्चिदेशादागय दीर्घमुखो न.म बकः प्रणम्योप- विष्टः । राजोवाच - 'दीर्घमुख, देशन्तरादागतोऽसि वार्ता कथय ।' स ब्रूते- देव, अस्ति महती वार्ता । तां वायु सत्वरमागते ऽहम् । • अयताम् । अस्ति जम्बूद्व,पे विन्ध्यो नाम गिरिः । तत्र चित्रवर्णो नाम मयूरः पविराजो निवसति । तस्यानु धरैश्वरद्रिः पक्षिमिरहं दग्धारण्यमध्ये चरमवलोकितः पृष्टप-'कस्त्वम् । कुतः समागतोऽसे । तदा मयो- नम्-कारद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य राजहंसस्यानुचरो- ·हितोपदेशे। ऽहम् । कौतुकादेशान्तरं द्रष्टुमायातोऽस्मि । एतच्छुत्वा पक्षिभिरुक्तम्- अनयोर्देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च ।' मयोक्तम्-'मा' किमेव- मुच्यते । महदन्तरम् । यतः कपरद्वीपः स्वर्ग एव राजहंसम द्वितीयः स्वर्गपतिः । अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ। अस्मद्देशे गम्यताम्।' तप्तोऽस्मदचनमाकर्य सर्वे सकोपा बभूवुः । तथा चोक्तम्-- पपःपानं भुजंगाना केवलं विषवर्धनम् । उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ॥ ४ ॥ अन्यथा विद्वानोपदेष्टव्यो नाविद्वांस्तु कदाचन । वानर नुपदिश्याथ स्थानभष्टा ययुः खगाः ॥५॥ राजोवाच-कथमेतत् .. दीर्घ नुखः कथयति-- कथा १ अस्ति नर्मदातीरे विशाल: शल्मलीतरुः । तत्र निर्मितनीडकोडे पक्षियो निवसन्ति सुखेन । अथैकदा वासु नीलपटलराहते नभस्तले धारासारैर्महती वृष्टिर्बभूव । ततो पानरांश्च तरुतलऽवस्थिता-शाताकुला- कम्पमानानवलोक्य कृपया पक्षिभिरुक्त्तम्-'भो भो वानराः, शृणुत। अस्माभिनिर्मिता नीडाश्च चुमात्राहतैस्तृणैः । हस्तपादादिसंयुक्त्ता यूयं किमिति सीदय' ॥ ६ ॥ तम्बरवा वानरैर्जातामरालोचितम्-'अहो निर्वातनीडगर्भावस्थिताः सुखिनः पक्षिणेऽस्मानिन्दन्ति । भवतु तावदृष्टःपशमः । अनन्तरं शान्ते पान,यवर्षे तैनिक्षमारुह्य सर्वे नीडा. भन्नास्तेषामण्डानिचायः पातितानि । अतोऽब्रवीमि-विद्वानेवोपदेष्टव्यः' इत्यादि । राजोवाच- ·विग्रहः । ५५५ " 'ततस्तैः किं कृतम् । वकः कथयति-ततस्तैः पक्षिभिः कोपादुक्तम्-- 'केनासौ राजहंसौ राजा कतः । ततो मयोपनातकोपेनोक्तम्-~-युष्मदी- योऽयं केन राजा कृतः ।' एतच्छ्रुत्वा ते सर्वे मां हन्तुमुद्याः ।" ता,मथापि स्वविक्रमों दर्शितः । राना विहस्याह मात्मनश्च परंषा न य: समक्ष्य बलाबलम् । अन्तर नैध जानाति म तिरस्क्रियते ऽरिभिः ।।.७.॥ P अध्याचा सुचिर हि चरान्नत्य क्षेत्र मस्थसबुद्धिमान् । दीपिचर्मपरिष्छन्नो वाग्दोषागर्दभो हत.' ।। ८.. बकः पृच्छति--- 'कथमेतत् ।' राजा कथयति..- १ कथा २ । अम्ति हस्तिनापुर विलासो नाम रजकः । तस्य गर्दभो उत्तरमा दुर्बलो मुमूषुरिवाभवत् । ततस्तेन रजकनासो व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्या- ग्णयसमीधे समक्षेत्रे नियुक्तः । तबो दूरातमवलोक्य बीघ्रबुद्ध्या क्षेत्र- पतयः सत्वर पलायन्ते । अथैकदा केनापि. सस्यरक्षण . धूसरकम्बल- कृततनुत्रागेन धनु.काण्डं सज्जीकृत्यानतकायनकान्ते स्थितम् । तं च दूरादृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो यथेष्टसस्यभक्षणजातबलो गर्दभोऽयमिति म- त्वोरचैः शब्दं कुणिस्तदभिमुखं धाषितः । सस्यरक्षकेण चीत्कारशब्दा- निश्चित्य गर्दभोऽयमिति लीलयैव व्यापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि- सुचिरं हि घरभित्यम्' इत्यादि॥ दीर्घमुखो प्रते-~-ततः पक्षिभिरुक्तम्- 'भरे पाप दृष्ट बक..अस्माकं भूमो, जर मुस्माकं स्वामिनमधिक्षिपनि ।

·हितोपदेशे। तक क्षन्तव्यमिदानान्' इत्युक्त्या सर्व मां चञ्चुमिहत्वा सकोपा अधु:- 'पश्य रे मूर्स, स हंसस्तव राजा सर्वथा पहुः । सम्य राजाधिकारी मास्ति । यत एकान्तमूदुः करतास्वमप्य राहीमहमः । स कर्ष पृथिवी शास्ति राज्य का सस्य किम् । कूपमण्डूकः । न तदाभ- यमुपदिशसि । शृणु। सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः । यदि दैवात्फलं नास्ति छाया केन निवार्यते ॥६॥ मन्याचा हीनसेवा न कर्तच्या कर्तव्यो महदाश्रयः । पयोऽपि शौण्डिकीहस्ते वारणास्यभिधीयते ॥१०॥ महानप्यल्पता याति निर्गुण गुणविस्तरः । भाधाराधेयभावन गजेन्द्र इव दर्पणे ॥ ११ ॥ व्यरदेशेऽपि सिदिः स्यादतिशस्त नराधिप । शशिनो व्यपदेशेन राशकाः मुखमासते' ॥ १२॥ मय:क्तम्-'कथमेतत् ।। पक्षिणः कथयन्ति- कथा ३ कदाचिदपि वर्षासु दृष्टेरभावातवार्ता गजयूथो यूथपतिमाहः- 'नाथ, कोऽभ्युपायो ऽस्माकं जीवनाय । नातिक्षुद्रजन्तूनां निमजनस्था नात् । वयं च निमजनस्थानाभावामृतार्हा इव । किं कुर्मः । कयामः ।' ललो हस्तिराजो मातिदरं गया निर्मलइदं दर्शितवान् । ततो दिनेषु ·विग्रहः। मच्छरस तसीराबस्थिता मजपादाहतिमिरचूर्णिताः दुदराशकाः । अन- न्तरं शिलीमुखो नाम शशकश्चिन्तयामास-अनेन गजय्येन सिपा- साकुलितेन प्रत्यहमत्रागन्तव्यम् । अतोषिनरपत्यस्माकुलम् । ततो विज- यो नाम खराशकोऽवदत्-~-'मा विषीदत मयात्र प्रतीकारः कर्तव्यः सतोऽसौ प्रतिज्ञाय चलितः । गच्छता व तेनाले चितम-'कर्य गज. यूथसमीपे स्थित्वा यक्तव्यम् । यतः । स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिनपि भुजंगमः । पालयपि भूपालः प्रहसनपि दुर्जनः ॥ १३ ॥ मतोऽहं पर्वतशिखरमारुह्य, यूथनाथं संवादयामि ॥ तथानुष्ठिते यूयनाथ उवाच-'कस्त्वम् । कुतः समायातः । स ते- 'शशकोऽहम् । भगवता चन्द्रेण भवदन्तिक प्रेषितः ।' यूथपतिराह-कार्यमुच्यताम् ।' विजयोते- उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । सदैवावध्यभावेन यथार्थस्य हि वाचकः ॥ १४ ॥ यदहं तदाहया ब्रीमि । शृणु । यदेते चन्द्रसरोरक्षकाः शशाया निःसारितास्तदनुचितं कृतम् । ते शशकारिचरमस्माकं रक्षिताः । प्रत मे शशांक इति प्रसिद्धिः । एवमुक्तवति दूते यूथपतिर्भयादिदमाह -'प्रणिधे ! इदमझानतः कृतम् । पुनर्न कर्तव्यम् ।' दूतउवाच 'ययेवं तदा सरसि कोपाकम्पमानं भगवन्तं शशांक प्रणम्य प्रसाद गा।" वो रात्रौ प्यपति नीत्वा जले चञ्चल चन्द्रविम्बं दर्शमित्वा स्थपतिः प्रणाम कारितः । उक्तं च तेन---'देव, भज्ञानादनेनाप- तषः कृतः । ततः पम्यतामिदनी । नैवपनन्तरं विधास्ते ।। क्या ·हितोपदेश se प्रस्थापितः । अनाऽई अवीमि--'व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात्' इति । सतो मयाक्तम्-‘स एवास्मत्प्रभू राजहंसो महाप्रतापोऽतिसमर्थः । त्रै सोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते किंपुनः राज्यम्' इति । तदाहं. तैः पक्षिभिः ‘दुष्ट, कथमस्मद्भूमौ चरसि' इत्यभिधाय राहरिचत्रवर्णस्य समीपं नीतः । ततो राज्ञः पुरो मा प्रदर्श्य तैः प्रणम्योक्त्तम्-~~ 'देव, अवधीयतामेष दुष्टो वको यदस्मोशे चरन्नपि देवपादानधिक्षिपति ।' राजा.---- 'कोऽयम् । कुतः समायातः । त उचुः-हिरण्यगर्भनाम्नो राजहमस्यांनचरः करद्वीपादागतः ।' अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः- 'कस्तत्र मुख्यो मन्त्री' इति । मयाक्तम्----'सर्वशास्त्रार्थपारगः सर्वज्ञो नाम चक्रवाकः । गृध्रो खते- 'युज्यते । स्वदेश जो ऽसौ । यतः । स्वदेशन कुन्नाचारं विशुदमधवा शुचिम् । मन्त्रज्ञमव्यसनिनं व्यभिचारविवर्जितम् ॥ १५ ॥ अधीतव्यवहारार्थ मौलं ख्यात विपश्चितम । अर्थस्योत्पादकं चैव विदण्यानमन्त्रिणं नृपः ॥ १६ ॥ अत्रान्तरे शुकेनोक्तम्- 'देव, कपुरद्वीपा लघुदीपा जम्बुद्वीपान्त- र्गता एव । तत्रापि वपादानामेवाधिपत्यम् ।' ततो राजाप्युक्तम् -'एवमेव । यतः । राजा मत्तः शिशरथैव प्रमादी धनगर्षितः भप्रायमवि वान्ति कि भूतलभ्यते ऽपि तत् ॥१७॥ ततो मयोक्तम् --'यदि वचनमात्रेणवाधिपत्यं सिद्ध्यति तदा जम्बु- हीपेऽप्यस्म प्रभोहिरण्यगर्भस्य स्वाम्यमस्ति ।' शुको ने-'यमन्त्र निया, मयोक्तम्- 'संग्राम ए राजा विहस्योलम्-'स्वस्वामिन - .

·विग्रहः। 1 'गत्वा सज्जीकुरु ।' तंदा 'मयोक्तम्---. 'स्वदूतासपि प्रस्थाप्यताम् । राजोवाच - 'कः प्रयास्यति दौत्येन । यत एवंभूता दूतः कार्यः ।। भत्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भोऽव्यसनी क्षमी । ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दृतः स्यात्प्रतिभानवान् ॥ १८ ॥ गृध्रो यदतिः 'सन्त्येव दूता बहवः । किंतु अ.ह्मण एव कर्तव्यः राजाह-'ततः शुफ एवं बजतु । शुक, त्वमेवानेन सह गत्वास्मदभि- लषितं न हि ।' शुको ब्रूते-'यधाज्ञापयति देवः । किंवयं दुर्जनो यकः । तदेनेत मह न गन्छामि । तथा चोक्तम् ---- म्वलः करोति दुस नूनं फलति साधुषु । दशाननोऽहरसीता ब.धनं म्यान्महोदधेः ॥ २४ ॥ पर च न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनन समं स्वचित् । काकसगादतो हंसस्तिष्ठन्गच्छश्च वर्तकः ॥ २० ॥ राजोवाच---'कथमेतत् ।' शुकः कथयति---- कथा। 4 मायुज्जयिनीवर्मकान्तारे प्लक्षतरुः । सप्त हंसकाको निवसतः कदाचिदीष्मसमये परिश्रान्तः कश्चित्पधिकस्ता तरुतले धनु:-काण्ड संनिधाय सुप्तः । तत्र क्षणान्तरे तन्मुखावृक्ष छायापगता । ततः सूर्य- तेजसा तन्मुख व्याप्तमवलोक्य तक्षस्थितेन. हंसेन रुपया पक्षो प्रसार्य पुनस्तन्मुख छाया कृता ।, सनोनिनिद्रासुसिना, तेन : मुखल्यादान ·१० हितोपदेशे। कृतम् । अथ परसुखमसाहमणुः स्वभावदोर्जन्येन स काकस्तस्य मुख पुरषोत्सर्ग कृत्वा पसायितः । ततो यावदसा पान्य उत्थायोचे निरीक्षते तावसेनावलोकितो हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः ।। वर्तककथामपि कथयामि- कथा ५। एकदा भगवतो गरुडस्य यात्राप्रसंगेन सर्वे पक्षिणः समुश्तीरं गताः । ततः काकेन सह वर्तकश्चलितः । अथ गोपालस्य गच्छतो दधिमाएडा वारंवारं तेन काकेन दधि खाद्यते । ततो यावदसौ दधि- माण्डं भूमौ निधायोर्ध्वमवलोकते तावत्तेन काकवर्तकी दृष्टी । तलम्तेन खेदितः काकः पलायितः । वर्तकः स्वभावनिरपराधो मन्दगतिस्तेन प्राप्तो व्यापादितः । अतोऽब्रवीमि--'न स्थातव्यं न गन्तव्यम्' इत्यादि । ततो मयोक्तम्-प्रातः शुक, किमेवं ब्रवीषि । मां प्रति यथा श्रीमदेवस्तथा भधानापि । शुकेनोक्तम्-'मस्त्वेवम् । किंतु । दुर्जनैरुभ्यमानानि संमतानि प्रियाएयपि । अकालकुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि ॥ २१ ।। दुर्जनत्वंच भवतो वाक्यादेव जातं यदनये भूपालयोर्विग्रहे भवचनमेव निदानम् । ततोऽहं सेन राजा ययाम्यवहारं संपूज्य प्रस्थापितः । शुकोऽपि मम पश्चादागच्छमास्ते । एतत्सर्व परिज्ञाय यथाकर्तव्यमनुसंधीयताम् ।' पक्रयाको विहस्याह-~-'देव, बकेन सावदेशान्तरमपि गाथा पपाशाक्ति राजकार्यमनुष्ठितम् । किंतु देव स्वभाव एष मुआणाम् । यतः ।

·विग्रहः । ६१. शतं दद्यान विवदेदिति विज्ञस्य संमतम् । विना हेतुमपि द्वादमेतन्मूर्खस्य लक्षणम् ॥ २२ ॥ राजाह-'किमतीतोपालम्भनेन । प्रस्तुतमनुसंघीयताम् । चक्रवाको ' जूते- 'देव, विजने बामि । यतः । वर्णाकारप्रतिवाननेत्रवत्तविकारतः । अप्यूहान्स मनो धीरास्तस्माइहसि मन्त्रोतः ॥ २३ ॥ राजा मन्त्री च तत्र स्थितौ । भन्ये ऽन्यन गताः चक्रवाको ब्रूते- 'देव, अहमेव जानामि । कस्याप्यस्मनियोगिनः प्रेरणया बकेनेदमनु- हितम् । यतः। वैद्यानामातुरः श्रेयान्व्यसनी यो नियोगिनाम् । विदुषां जीवमं मूर्खः सद्वर्णो जीवनं सताम् ॥ २४ ॥ राजाऽर्णत्-'भवतु । कारण पत्र पश्चानीरूपणीयम् । संप्रति यत्कर्तव्य तनिरूप्यताम् ।' चक्रवाको व्रते-'देव, प्रणिधिरतावत्प्रहीयताम् । ततस्तदनुष्ठानं बलाबलं च जानीमः तथा हि। भवेत्स्वपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने । चारचक्षुर्महीमतुर्थस्य नास्त्पन्ध एव सः ॥ २५ ॥ सच द्वितीयं विश्वासपात्रं गृहीत्वा यातु सेनासौ स्वयं तत्रावस्थाय द्वितीयं तप्रत्यमन्त्रकार्य मुनिभृतं निश्चिस्य निगद्य प्रस्थापयति : गूढ- चारश्च यो जले स्थले चरति । ततोऽसावेव वको नियुज्यताम् एतादृश एव कश्चिद्वको द्वितीयत्वेन प्रयातु । तद्गृहलोकारच राजद्वारे तिष्ठतु। किंतु देव, एतदपि सुगुप्तमनुष्ठातव्यम् । यतः ।

·६०
हितोपदेशे।
षट्कर्णो भिद्यते. मन्त्रस्तथा. प्राप्तश्च वार्तया ।
इत्यात्मन द्वितीयेन मन्त्रः कार्यों महीभृता ।।. २६ ॥
राजा विमृश्योवाच--'प्राप्तस्तावन्मयोत्तमः प्रणिनिः ।' मन्त्री व्रते
तदा सङ्कामविजयोऽपि प्राप्तः । अत्रान्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्योवाच-
'देव, जम्बुद्वीपादागतो द्वारि शुकस्तिष्ठति ।' राजा चक्रवाकमालोकते ।
चक्रवाकेणोक्तम् --'तावद्गत्वावास तिष्ठतु परचादानीय द्रष्टव्यः ।।
प्रतीहारस्तमावासस्थान नीत्वागतः । राजाह-विग्रहस्ताबन्समुपस्थितः ।।
चको व ते- देव, प्रागेव. विग्रहो न विधिः । यतः ।
स किंभून्यः स किंमन्त्री य प्रादायव भूपतिम् ।
युद्धोद्य गं स्थभूत्यागं निर्दिशत्यविचारितम |॥ २७॥
किंतु विग्रहमुपस्थितं विलोक्य व्यवयिताम् । यतः ।
यथा कालकृतोद्योगात्कृषिः फलवती भवेत्
तद्वनीतिरियं देव चिरात्फलति रक्षणात् ॥ २८ ।।
अपरं च ।
महतो दूभीरुल्लमासन्ने शूरता गुणः ।
विपत्तौ च महांल्लोके धीरतामनुगच्छति ॥ २६ ॥१. ...
विशेषतश्च महाबलोऽसौ.चित्रवर्णो राजा।
मतस्तदूतो ऽप्याश्वास्य सावदिध्रयतां यावदुर्गः सज्जीक्रियते । यतः ।
एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः ।
शतं शतसहस्राणि तस्माद्दुग विशिष्यते ॥ ३० ॥
राजाह-'दुर्गानुसंधाने को नियुज्यताम् ।' चक्रो ब्रूते-
यो यत्र कुशल: कार्ये तं तत्र विनियोजयेत् ।
कर्मस्वदृष्टकमा यः शास्त्रज्ञोऽपि विमुद्यति ॥ ३१ ॥

·विग्रहः । ६३ सदाहयता सरिसः । तथानुष्ठिते सत्यागतं सारसमालोक्य राजोवाच- 'भोः सारस, त्वं सत्वरं दुर्गमनुसंधेहि ।। मारसः प्रण योवाच--- 'देव, दुर्ग सावदिदमेव चिरात्सुनि पितमारसे महन्सरः । किंवत्र मध्यवर्तिद्वीपे द्रव्यसंग्रहः क्रियताम् । यतः । धान्यानां सगहो र जानुत्तमः सर्वगहा ! निक्षिप्त हि मुखे रत्नं न कुर्या प्राणधारणम् ॥ ३२ ॥ राजाह-'सत्वरं गत्वा सर्वमनुतिष्ठ ।। पुनः प्रविश्य प्रतीहारो ब्रते- 'देव, सिंहलद्वी रादागतो मेघवर्णों नाम वायसः सपरिवारो द्वारि तिष्ठति । देवपादं द्रष्टुमिच्छति ।" राजाह 'काकः पुनः सर्वज्ञो बहुद्रष्टाच । तद्भवति सग्राह्य इत्यनुवर्तते ।। चक्रो ब्रूते-'देव, अस्त्येवम् । किंतु काकः स्थलचरः । तेनास्मद्विपक्षे नियुः कथं समायः । तथा चोक्तम्- आत्मपक्ष परित्यज्य परपक्षेषु यो रतः । स परै हन्यते मृढी नीलवर्णशृगा ट्बत् ।। ३३ ॥ राजोवाच-- कयमेतत् ।' मन्त्री कधयति- कथा ६। अस्स्यरण्ये कश्चिन्गाल: खेन्छ्या नगरोपान्ते भ्राम्यन्नीलीभाण्डे पतितः । पश्चात्तत उत्थातुमसमर्थः प्रेतात्मान मूलवासंदर्य स्थितः । अथ । नीलीभाण्डस्वामिना मृत इति ज्ञात्वा तस्मात्समुत्थाप्य दूरे नोत्वायसारित- स्तस्मात्यलायितः ततोऽसौ वनं गत्वा स्वकीयमात्मानं नीलवर्णमवलोक्या- चिन्त-त्-'अहमिदानीमुत्तमवर्णः । तदाह स्वकीयोत्कर्ष कि न साध- यामि ।' इत्यालोच्य शृगालांनाहूय तेनोक्तम्-~-अहं भगवत्या वनदेवतया ·हितोपदेशे। सहस्तेनारण्यराज्ये सर्वोपधिरसेनाभिषिक्तः । तदधारभ्यारण्येऽस्मदाक्षया व्यवहार कार्यः ।। शृगालाश्च तं विशिष्टवर्णमवलोक्य साष्टांगपातं प्रण- म्योचु:--'यथाज्ञापयति देवः ।' इत्यनेनैव क्रमेण सर्पप्यरण्यवासिष्वाधि- 'पत्यं तस्य बभूव । ततस्तेन व्यापसिंहादीनुत्तमपरिजनान्प्राप्य सदसि शृगायनवलोक्य लाजमाननायज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः । ततो विषण्णाञ्छ्गालानवलोक्य केनचिद्वद्धशृगालेनै प्राज्ञातम्---'मा विषीदत । यदनेनानभिज्ञेन नीतिक्षिदो मर्मज्ञा वय स्वसमीपात्परिभूतास्तद्यथायं नदयति तथा विधेयम् । यतोऽमी व्याघ्रादयो वर्णमात्रविप्रलब्धाः शृगालम- ज्ञात्या राजानमिमं मन्यन्ते । तद्यथाय परिचितो भवति तथा कुरुत । तत्र वेषमनुष्टयम् । यसः सर्वे संध्याममये संनिधाने महारावमेकंदैव करिष्यथ । ततस्सं शब्दमान्य जानिस्वभावात्तेनापि शब्दः कर्तव्यः ।' ततस्तथानुष्ठिते- सति तथरम् । यतः । यः म्यभाषी हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । श्वा यदि क्रियते राजा तल्कि नाश्चात्युपाननम् ॥ ३४ ॥ ततः शब्दादभिज्ञाय स व्याधण हतः । अतोऽहं ब्रवीमि-----'आत्मपन्त परित्यज्य' इत्यादि ॥ राजाह-'यद्येवं तथापि दृश्यता तायदयं दृरादागतः । तत्संग्रहे विचार: कार्यः । चक्रो ब्रूते-- 'देव, प्रणिधिः प्रहितोदुर्गच सज्जीकृतः। अतः शुकोऽप्यानीय प्रस्थाप्यताम् । ततः सभां कृत्वाहृतः शुकः काकश्च शुकः किंचिदुन्नतशिरा दत्तासनउपविश्य ब्रूते भो हिरण्यगर्भ महाराजाधिराज श्रीमच्चित्रवर्णस्त्वां समाज्ञापयति । यदि जोवितेन श्रिया वा प्रयोजनमस्तितदा सत्यरमागत्यास्मचरणौ प्रणम । न ·विग्रहः । वैदयस्थातुं स्थानान्तरं चितप । राजा मक माह- 'आः, कोऽयमा पुरतो नाति य एनं गलहस्तयति ।' उत्थाय मेघवर्णो ब्रते-- 'देव, आज्ञापय । हन्मि दुष्टं शुकम् ।। सर्वको राजानं काकं च सान्त्वयन्न बने- शृणु तावत् । न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धीम् । धः स नो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति ॥ ३५ ॥ यतो धर्मश्चैपः । दूतो म्लेच्छोऽप्यवध्यः स्यादाजा दूनमुखो यतः । उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा ।। ३६ ।। किं च । दृतः स्वापकर्ष परोत्कर्ष दूतोक्तैर्मन्यते तु कः । सदैवावध्यभावेन सर्व हि जल्पति' ।। ३७ ॥ ततो राजा काकश्च स्वा प्रकृतिमापन्नौ । शुकोऽप्युत्याय चलितः। पश्चाच्चक्रवाकणानीय प्रबोध्य कनकालंकारादिकं दत्वा संप्रेषितो ययौ शुकोऽपि विन्ध्याचलराज प्रणतवान् । राजोवाच-शुक का वर्ता । की- दृशोऽमौ देशः । 'शुकोबूते-देव संक्षेपादियं वार्ता । संप्रति युद्धो द्योगः क्रियताम् । देशश्चासौ कपूरद्वीपः स्वगैकदेशो राजा च द्वितीय स्वर्गपतिः । कस्त वर्णयितु शक्यते ।' ततः सर्वाञ्छिष्टानाय राजा मन्त्र- यितुमुपविष्टः । आहच-संप्रति कर्तव्यनिग्रहे यधाकर्तव्यमुपदेशं ब्रत ! विग्रहः पुनरवश्यं करव्यः ।

·६६ हितोपदेशे। दूरदर्शी नाम गृध्रो ब्रते-देव, भ्यसनतया विग्रहो न विधिः । यतः मित्रामात्यमुहद्धा यदा स्युदृढभक्तयः । शत्रणां विपरीताश्च कर्तव्यो विग्रहस्तदा ॥ ३८ ॥ अन्यच भूमिमित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं अयम् । यदतनिश्चित भावि कर्तव्यो विग्रहस्तदा ॥ ३६॥ गजाह-'मदबलं तावदवलोकयतु मन्त्री । तदैतेषामुपयोगो ब्रायताम एवमाहयतां मोहानिकः । निणीय शुभलग्न ददातु । मन्त्रो व्रते-~-' त- थापि महसा यात्राकरणमनुचितम् । राजाह-'मन्त्रिन, ममीत्माहभङ्गः सर्वथा मा कृथाः । विजिगीषुर्यथा घरभूमिमाक्रामति तथा कथय ।। गृध्रो ब्रतकथयामि । किंतु तदनुष्ठितमेव फलप्रदम् । राजादेशचान तिप्राणीयः । यथा तं तन्मवेदय । शृणु । नद्रियनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप। नत्र तत्र च सेनानीर्यायाद्व्यूहीकृतबेलैः ॥ ४०॥ बलाध्यक्षः पुरो यायाप्रवीरपुरुषान्वितः । मध्ये कलत्र स्वामी च कोशः फल्गु च यद्बलम् ॥ ४१ पायोमपोरया अश्वानां पाश्वतो रथाः । स्थानां पार्थयोनागा नागानां च पदातयः ।। ५२ ॥ पश्चासेनापति ययासिननाश्वासयन।

·विग्रहः। १७ - मन्त्रिभिः सुभेटयुक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः ॥ ४३ ॥ राजाह--'आःकि बधुनोदितेन । आत्मोदयः परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती । तदरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते' ॥४४॥ मन्त्रिणा विहस्योच्यते-'सबमेतद्विशेषतश्चीच्यते। किंतु | अन्यदुतर सत्वमन्यच्छास्त्रनियनितम् । सामानाधिकरणं हि तेजस्तिमित्योः कुतः, ॥ ४५ ॥ तत उत्थाय राजा मौर्तिकावेदितलग्ने प्रस्थितः अथ प्रहतप्रणिधिहिरण्यगर्नमागत्योवाच-देव, समागतप्रायो राजा चित्रयः । संप्रति मलय पर्वताधित्यकाया समावासितकटको नुवर्तते । दुर्गशोधनं प्रतिक्षणमनुसंधातव्यं यतोसौ गृध्रामहामन्त्री । किंच केनचि- सह तस्य विश्वासकथाप्रङ्ग नैव तदिजिनमवगतं मया यदनेन कोऽप्यस्मदुर्गे प्रागेव नियुक्तः ।, बने-'देव काक एंबासौ संभाति ।, राजाह- 'न कदाचिदेतत् । यद्यत्र तदा कथं शुकस्याभिभवोद्योगः कृतः । अपरं घ। शुकस्यागमनात्तस्य विग्रहोत्साहः । स चिरादत्रास्ते । मन्त्री ते तयाप्यागन्तुः शनीयः ।, राजाह- राजाह-----'आगन्तुका हि कदाचि- दुपकारका दृश्यन्ते । शृणु । आसोद्वीरवरो नाम शूदकस्य महीभृतः । सेवकः स्वल्पकालेन स ददौ सुतमात्मनः ॥ ४६॥ चक्रः पृनि-~~'कथमेतत् ।, राजा कथयति- ·६८ हिनोपदेशे - कथा ७। अहं पुरा शूदकस्य राज्ञः क्रीडासरसि कर्पूरकेलि नाप्नो रामहसंस्थ पुत्र्या कर्पूरमञ्जर्या सहानुरागवानभवम् । तत्र वा स्वरो नाम महाराजपुत्रः कुतश्चिद्देशादागत्य राजद्वारमुपगम्य प्रतिहारमुवाच----'अहं तावद्वतनार्थी राजपुत्रः । राजदर्शनं कारय ।। ततस्तेनासौ राजदर्शनं कारितो ब्रूते- 'देव, यदि मया सेवकेन प्रयोजनमस्ति तदास्मद्वर्तनं क्रियताम् ।' शुद्रक उवाच--'किं ते वर्तनम् ।' वीरवरो ब्रूते--प्रत्यहं सुवर्ण पञ्च शतानि देहि । राजाह-काते सामग्री । वोरवरो ब्र ते-'द्वौ बाहू त यिश्च खड्गः। राजाह--'नैतछक्यम् । तच्छ्रुत्वा वीरवरश्चलितः । अथ मन्त्रिभिरक्तम् --'देव, दिनचतुष्टयस्य वर्तनं दत्वा ज्ञायतामस्य स्वरूपं किनुपयुक्ता ऽयमंतावद्वर्तनं गृणात्यनुपयुक्तो वेति ।' ततो मन्त्रिवचनादाहूय वीरवराय ताम्बूलं दत्वा पञ्चशतानि सुवर्णानि दत्ताति । तदविनियोगश्च राज्ञा सु- निभृतंनिरूपितः तद वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम् । स्थितस्याः दुःखितभ्यः । तदवशिष्टं भोज्यव्ययवियामव्ययेन । एतत्सर्वे नित्यकृत्यं कृत्वा राजदद्वारमहर्निशं खड्गपाणिः सेवते । यदा च राजा स्वयं समादि- शतितदा स्वगृहमपि याति । अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ राजा सकरुणं क्रन्दनपनि शुश्राव । शूद्रक उवाच--.'कः कोऽत्र द्वारि ।। तेनोक्तम्- 'देव, अहं वोरवर : राजोवाच-ऋन्दनानुसरणं क्रियताम् ।' वरवरः यथाज्ञापयति देवः, इत्युक्त्वा चलितः । राज्ञाच चिन्तितम्-'नैतचितम् । अयमेकाकी राजपुत्रो मया सूचीभेद्य तमसि प्रेरितः । तदनुगत्वा किमेतदिति निरूप यामि ।' तताराजापि खड्गमादाय तदनुसरणक्रमेण नगराबहिर्निर्जगाम । मत्वा च वीरवरेण सा रुदती रूपयौवनमंपना सर्वालंकारभूपिता काचि. स्त्री र पृष्टा च-'का त्वम् । किमर्थ रोदिपि । स्त्रियोक्तम्--'अहमे- तस्य शूद्रकस्य राजलक्ष्मीः । चिरादेतम्य भुजाया यां महता सुखेन, ·विग्रह । विश्रान्ता । इदानोमन्यत्र गमिष्यामि । घोरबरो प्रते---'यत्रोपायः संभवति तत्रोपायोऽप्यस्ति । तत्कथ स्यात्पुनरिहावलम्बनं भवत्याः ।' लक्ष्मीरुया च---'यदि त्वमात्मनः पुत्रं शक्तिवर द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतं भगवत्याः सर्वमंगलाया उपहारीकरोषि तदहं पुनरत्र सुचिरं निवसामि' इत्युक्त्वाऽदृश्याभवत् । ततो वीरवरेण स्वगृहं गत्वा निद्रायमाणा स्ववधूः प्रयोधिता पुत्रश्च । तौ निद्रां परित्यज्योत्यायोपविष्टौ । चीरकरस्तत्सर्व लक्ष्मीवचनमुक्तवान् सच्छ्रुत्वा सानन्दं शक्तिधरो ब्रूते----'धन्योऽहमवंभूतः स्वाभिराज्यरक्षार्थ याममोपयोगः श्लाध्यः । तत्कोऽधुना विलम्बस्य हेतुः । एवंविधे कमांण देहस्य विनियोगः श्लाध्यः ।। शक्तिधरमातोवाच-'यद्यतन पर्तिव्यं तत्केनाप्यन्येन वर्मणामुख्यस्य महा- वर्तनस्य निष्क्रयो भविष्यति ।' इत्यालोच्य सर्वे सर्वमंगलायाः स्थानं गताः तत्र सर्वमंगला संपूज्य वीरवरो ब्रूते---'देवि, प्रसीद । विजयता शूद्रको महाराजः। गृह्यतामुपहार: ।। इत्युक्त्या पुत्रस्य शिरश्चिच्छेद । ततो वीरवरश्चिन्तयामास--'गृहीतराजवर्तनस्य निस्तारः कृतः । अधुना निष्पु- त्रस्य जीवनेनालम् ।' इत्यालाच्यात्मनः शिरदेछेदः ततः स्त्रियापि स्वामिपुत्र शोकार्तया तदनुष्ठितम् । तत्सर्व दृष्या राजा साश्चर्य चिन्तयामास- 'जीवन्ति च नियन्ते च विधाः क्षुद्रजन्तवः । अनेन सदृशं' लोके न भूतो न भविष्यति ॥४७॥ तदेतेन परित्यक्तेन मम राज्येनाप्यप्रयोजनम् ।' ततः शूद्रकेणापि स्वशिरश्छे खङ्गः समुत्थापितः । अथ भगवत्या सर्वमंगलया राजा हस्ते धृत उक्तश्च---'पुत्र, प्रसन्नास्मि ते । एतावता साहसेनालम् । जीवना- न्तऽपि तव राज्यभंगो नास्ति ।' राजा च साष्टाङ्ग प्रणम्योवाच-- 'देवि, किं मे राज्येन । जीवितेन वा किं प्रयोजनम् । यद्यहमनुकम्पनी- पस्तदा ममायुःशेषणायं सदारपुत्रो . वीरवरो जीवतु । अन्यथाहं यथा.

·हिनोपदेशे। प्राप्तां गतिं गच्छामि ।' भगवत्युवाच--'पुत्र, अनेन ते सखोस्कर्षण भक्तवात्सल्येन च तुटास्मि । गच्छ । विजयी भव । अयमपि सप- रिवारो राजपुत्रो जोवतु ।। इत्युक्त्वा देण्यदृश्याभवत् । ततो वीरवरः सपुत्रंदारो गृहं गतः । राजापि तैरलक्षितः सत्वरमन्तःपुरं प्रविष्टः । अथ प्रभाते वीरवरो द्वारस्यः पुनः भूपालेन पृष्टः समाह-- 'देव, सा रुदती मामवलोक्यादृश्याभवत् । न काप्यन्या वातविधते । तच. भमाकर्ण्य राजाचिन्तयत्- 'कथमयं श्लाघ्यो महासत्तः । यतः। प्रियं ब्रयादकृपणः शुरः स्यादविकत्थनः । दाता नापात्रवर्षी च प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः ।। ४८ ॥ एतन्महापुरुषलक्षणमेतस्मिन्सर्वमस्ति ।' ततः स राजा प्रात: शिष्टसभा कृत्या सर्ववृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात्तस्मै कर्नाठराज्यं ददौ । तत्किमाग- न्तुको जातिमात्राक्दुष्टः तत्राप्युत्तमाधममध्यमाः सन्ति ।' चक्रवाको व्रते- 'योऽकार्य कार्यवच्छास्ति स किमन्त्री नृपेच्छया । वरं स्वामिमनोदुःखं तनाशो नत्वकार्यतः ॥ ४९ ॥ वैद्यो गुरुश्च मन्त्री च यस्य राज्ञः प्रियः सदा । शरीरधर्मकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहियते ॥ ५० ॥ शृणु देव । पुण्याल्लब्धं यदेकेन तम्ममापि भविष्यति । हत्वा भिक्षु महालाभान्निध्यर्थी नापितो हतः ॥५१॥ राजा पृच्छति-'कथमेतत् । मन्त्री कथयति-- कथा. अस्ल्ययोध्याथा चूडामणि म क्षत्रियः । तेन धनार्थिमा महता शेन भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिश्चिरमाराधितः । ततः क्षीणपापोऽसौ स्वभे दर्शन दत्त्वा भगवदादेशाद्यश्वरेणादिष्टः-'यत्वमद्य प्रातः क्षौरं कृत्वा लगुडं हस्ते धृत्वा गृहे निभृतं स्थास्यसि । ततोऽस्मिन्नेवांगणे समागत भिक्ष, पश्यसि तं निर्दयं लगुडप्रहारेण हनिम्पसि । ततः सुवर्णकलले ·विग्रहः । ७१ - भविष्यति । तेन त्वया यावज्जीवं सुखिना भवितव्यम् ।' ततस्तथानु- छिी तप तम् । तत्र क्षौरकरणायानातेन नापितेनालोक्य चिन्तितम्-- 'अये, निधिप्राप्तरयमु यः । अहम येवं किं न करोमि ।' ततः प्रभृति नापितः प्रत्यहं नयाविवो ल रस्ता सुनिभृते भिक्षारागमनं प्री क्षते एकदा तेन प्राप्तो भिक्षुःलगुडेन ब्यापादितः । तस्मादपरावात्सोऽपि नास्तिो राजपुरुषापादितः । अतोऽहं प्रवीमि---'पुण्याल्लब्धं यदेकेन' इत्या- दि। राजाह-- 'पुरावृत्तकथोद्गारैः कथं निर्णीयते परः । स्यान्निष्कारणबन्धु; किं वा विश्वासघातकः ॥ ५२ ।। यातु । प्रस्तुतमनुसंधीयताम् । मलयाधित्यकायां चेच्चित्रवर्णस्तदधुना कि विधेयम् ।' मन्त्रो वदति--'देव, आगतप्रणिधिखान्मया श्रुतं तन्महाम- त्रिणो गृध्रस्योपदेशे यचित्रवर्णेनानादरः कृतः ततोऽसौ भूढो जेतुं शक्यः । तथा चोक्तम् --- लुव्यः गंऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुर स्थिरः । मूडो याधारमन्ता च सुखछेद्यो रिपुः स्मृतः ॥५३ ॥ तऽभौ यावरस्मटुंगद्वाररोधं न करोति तावन्नद्यद्रिवनवमसु तद्- बलानि हन्तु सारसादयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम् । तथा चेक्तम्--- अयस्कन्भयाद्राजा प्रजागरकृतश्रमम् । दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकम् ॥ ५४ ॥ अतस्तस्य प्रमादिनो बलं गत्वा यथावकाशं दिवानिश धनन्त्वस्मत्से- नापतयः ।। तथानुष्ठित चित्रवर्णस्य सैनिकाः सेनापतयश्च बहवो प्रहताः। ततश्चित्रवणों विषाणः स्वमन्त्रिगं दूरदर्शिनमाह-'तात, किमित्यस्मदुपेक्षा क्रियते कि क्वाप्यावेन यो ममास्ति | गुध्रोऽप्रदत्--'देव, शृणु।

·૨ हितोपदेशे। अविद्वानपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया । परां श्रियमवाप्नोति जलासनतर्यथा ॥ ५५॥ अन्यच्च । पानं स्री मृगया द्यूतमथदूषणमेव च । व.ग्दण्डयोश्च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम् ॥ ५६ ॥ त्वया स्वबलोत्साहमवलोक्य साहसैकवासिना मयोपन्यस्तेष्वपि मन्त्रे धनवधानं वाक्पारुष्यं च कृतम् । अतो दुर्भातेः फलमिदमनुभूयते । तथा चोक्तम्- - दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोषाः संतापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः । कं श्रीन दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्त्रीकृता न विषयाः परितापयन्ति ॥ १७ ॥ ततो मयाप्यालोचितम्-'प्रज्ञ.हीनो ऽयं राजा । नो चेत्कथं नीतीशा- स्त्रकथाकौमुदी वागुल्काभिस्तिमिरय त । यत:- यस्य नास्ति स्वयं प्राज्ञा शास्त्रं तस्य करोतु किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति' ॥५८ ॥ इत्यालोच्य तू स्थितः । अथ राजा बद्धाअलिराह-'तात, अस्स्ययं ममापराधः । इदानीं यथावशिष्टबलसहितः प्रत्यावृत्य विन्ध्याचलं गच्छामि तयोपदिश । गृधः स्वगतं चिन्तयति-क्रियतामत्र प्रतीकारः यतः।

·विग्रहः । my देवतासु गुरौ गोषु राजसु ब्राह्मणेषु च । निय तव्यः सदा कोपो बालवृद्धातुरेषु च ॥ ५६ ॥ मन्त्री प्रहस्य ब्रूते-देव, मा भैषीः । समाश्वसिहि । शृणु देव, मन्त्रिणां भिनसंधाने भिषां सांनिपातिक । कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा सुस्थे को वा न पण्डितः॥ ६० ॥ क तदन भवत्प्रतापादेव ढुंग भडक वा कीर्तिप्रतापसहितं त्वामचिरण कालेन विन्ध्याचलं नेष्यामि ।' राजाह-'कथमधुना स्वल्पबलेन तत्सं- पद्यते ।' गृध्रो वदति-'देव सर्व भविष्यति । यतो विजिगीषोरदधि- सूत्रता विजयसिद्धरवश्यंभावि लक्षणम् । तत्सहसैव दुर्गावरोधः क्रिया. ताम् ।' प्रहितप्रणिधना वकेनागत्य हिरण्यगर्भस्य तत्कथितम्-'देक, स्वल्पबल एवायं राजा चित्रवर्णे गृध्रस्य मन्त्रोपस्तम्भेन दुर्गावरोधं क- रिष्यति ।' राजाह-'सर्वज्ञ, किमधुना विधेयम् । चक्र ब्रते-'स्त्र- बले सारासारविचारः क्रियताम् ।' तज्ज्ञात्वा सुवर्णवस्त्रादिकं यथार्ह प्रसा- दप्रदान क्रियताम् । राजाह-'कथामिह समये ऽतिव्ययो युज्यते।' उक्तं च-'म.प दर्थे धनं रक्षेत्' इति । मन्त्री ब्रूते-'श्रीमत. कथमापदः। राजाह--- 'कदाचिच्च टते लक्ष्मीः ।' मन्त्रीब्रते-संचितापि विनश्यति। तदेव, का- पण्यं विमुच्य दानमानाभ्यां स्वभट्टाः पुरस्क्रियन्ताम् । तथा चोक्तम् .' परस्परजाः संहृष्टास्त्य तु प्राणन्मुनिश्चताः । कुलीनाः पूजिताः सम्पग्मिजयन्ते द्विषद्बल म् ॥ ६१ -- ·हितोपदेश । अथागत्य प्रणम्य मेघवर्णो ब्रूते-देव. दृष्टिप्रसादं कुरु । इदानी विपक्षो दुद्विरि वर्तते । तदेवप.दादशाबहिनिःसृत्य स्वविक्रमं दर्श- यामि । तेन देवा द नामानुण्यमुगच्छामि ।' चक्रो ब्रूते--- 'मैवम् । यदि बहिनिःसृत्य याव्यं तदा दुर्गाश्रयणमेव निष्प्रयोजनम् । अपरं च। विषमा हि यथा नक्रः सलिलानिगतो यशः । वनाद्विनिर्गतः शूरः सिंहोऽपि स्यान्मृग,लवत् ।। ६२ ।। देय, स्वयं गत्वा दृश्यतां युद्धम । अथ ले मो दुर्गद्वारं गत्ला महाहवं कृतवन्तः । अपरेधुश्चित्रवर्णो राजा गृध्रमुवाच-'तात' स्वप्रतिज्ञातममुना निर्वाहय ।' गृध्रो ब्रत- 'देव, शृसु तावत् । अकालसहमत्यल्यं मूर्खव्यसनिनायकम् । अगुप्त भीमगोधं च दुर्गव्यमनमुच्यते ॥ ६३ ॥ वसावदत्र नास्ति । उपजापश्चिर रोधो ऽवस्कन्दस्तीत्रपौरुषम् । दुर्गस्य लंघनोपायाश्रत्वारः कथिता इमे ॥ ६४ ।। अत्र यथाशक्ति क्रियते यत्नः । ( कर्णे कथयति ।) एवमेव ।' ततोऽदित एव भास्करे चतुर्वपि दुर्गद्वारेषु वृत्ते युद्धे दुर्गाभ्यन्तरगृहे- धेकदा काकैरमिनिक्षिप्तः । ततः 'गृहीतं गृही। दुर्गर' इति कोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप निमालोका राजहंस सैनिका जुर्गवासिनश्च सपर इदं प्रकिटाः।

·ग्रिहः । राजहंसः स्वभावान्मन्दगतिः सारसद्वितीयश्चति चित्रवर्णय सेनापतिना कुक्कुटेनागत्य वेष्टितः । हिरण्यगर्भः सारसमाह---'सारससेनापते, ममानुरोधादात्मानं कथं व्यापादयिष्यसि । त्वमधुना गन्तुं शक्तः । तत्कृ- स्वा जलं प्रविश्यात्मानं परिरक्ष । अस्मत्पुत्रं चूडामणिनामानं सर्वज्ञसंमत्या राजानं करिष्यसि ।' सारसो बूते- देव, न वा व्यमेव दुःसहं ६चः । यावश्चन्द्राको दिवि तिष्ठतस्तावद्विजयतां देवः । अहंदेव, दुर्गाधिकारी। मन्मांसासृग्विलिप्तेन द्वारवमना प्रविशतु शत्रुः । अपरं च । दाता क्षमी गुणग्राही स्वामी दुःखन लभ्यते ।। राजाह-'सत्यमेवैतत् । किंतु । शुचिर्दत्तोऽनुरक्तश्च जाने भन्योऽपि दुर्लभः' ॥ ६५॥ सारमात्र ते-'शृणु देव, यदि ममरमपास्य नास्ति मृत्यो- भमिति युक्तमितोऽन्यत. प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियत ।। ६६ ॥ देो, त्वं च स्वामी सर्वथा रक्षणीयः । यतः । प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृदापि न जीवति । अपि धन्वन्तरिर्वद्यः किं करोति गतायुषि ।। ५७ ॥ वापरंच! नरेशे जी गोकोऽयं निनीलति निमालति । उपत्युदोरमाने च ख चित्र सोहम् ॥ ६८ ।।

·७६ हितोपदेशे अथ कुक्कटेनामत्य राजहंसस्य शरीरे खरतरनखाघातः कृतः । तदा सत्वरमुपसृत्य सारसेन स्वदेहान्तरितो राजा जले क्षिप्तः । अथ कुक्कुटर्नख प्रहारजर्जरीकृतेन सारसेन कुकटतेना बहुशो हता । पश्चात्सारसो ऽपि चञ्चुप्रहारेण विभिद्य व्यापादितः ।। अथ चित्रवर्णो दुर्ग प्रविश्य दुर्गाव- स्थितं द्रव्यं ग्राहयित्वा बन्दिर्भिजयशब्दैरानदितः स्वस्कन्धावारं जगाम || अथ राजपुत्रैरु कम्-'तस्मिन्जबले स पुण्यवान्सारस एव येन स्वदेहत्यांगन स्वामी रक्षितः । उक्तं चैतत्- - जनयन्ति सुतान्गावः सर्वा एव गवाकृतान् । विषाणल्लिखितस्कन्धं काचिदेव गवां पतिम् ॥ ६ ॥ विष्णुशर्मोवाच-'स तावद्विद्याधरीपरिजनः स्वर्गसुखमनुभवतु महासत्वः तथा चोक्तम्-. श्रा :वेषु च ये शूराः स्वाम्बर्थ त्यक्तजीविताः । भर्तृभक्ताः कृतज्ञ.श्च ते नराः स्वर्गगामिनः ।। ७० ॥ यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवष्टिनः । अक्षयाँल्लभते लोकान्यदि लैव्यं न गच्छति ॥ ७१ ॥ अपरमप्यत्रमस्तु । विग्रहः करितुरङ्गपत्तिभि- नों कदापि भवतां महीभुजाम् । नीतिमन्त्रपवमैः समाहताः । संश्रयन्तु गिरिमहरं द्विषः' ।। ७२.॥ , इति हितोपदेशे विग्रहो.नाम तृतीय कवाग्रहः समास ·. संधिः । संधिः। पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रैरुतम् –'आर्य, विग्रहः श्रुतोऽ स्माभिः। संधिरधुनाभिधीयताम् ।' विष्णुशर्मणोक्तम्-'यत म् । सं- धिमपि कथयामि यस्यायमाद्यः श्लोकः वृत्ते महति सङ्ग्रामे राज्ञनिहतसेनयोः । स्थेयाभ्यां गृध्रचक्राभ्यां .. या संधिः कृतः क्षणात्' ॥१॥ राजपुत्रा ऊचुः - 'कथमेतत् ।। विष्णुशर्मा कथयति- ततस्तेन राजहंसेनोक्तम्- 'केनास्मदुर्गे निक्षिप्तोऽग्निः । किं पर- कीयेण किंवास्मदुर्गवासिना केनापि विपक्षप्रयुक्तेन ।। चक्रोध ते 'देव, भवतो निष्कारणबन्धुरसौ मेघवर्णः सपरिवारो न दृश्यते । तन्म- न्ये तस्यैर विचेष्टितमिदम् । राजा क्षणं विचित्याह-'अस्ति तावेदवं मम दुर्दैवमेतत् । तथा चोक्तम्- अपराधः स दैवस्य न पुनन्त्रिणामयम् । कार्य सुचरितं कापि दैवयोगाद्विनश्यति' ॥२॥ मन्त्री व्रते-'उक्तमवैतत् । विषमां हि दशां प्राप्य दैवं गर्हयते नरः । आ मनः कर्मदोषांश्च नैर जानात्यपण्डितः ॥ ३ ॥ अपरं च। सुहृदां हितकामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति । स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद्भष्टो विनश्यति ॥ ४ ॥ रोजाह -'कथमेतत् । मन्त्री कथयति-

·हितोपदेशे
कथा १.
अस्ति मगधदेशे फुल्लोत्पलामधानं सरः तत्र चिरं संकटविकट-
नामानी हंसौ निवसतः । तयोमित्र कम्बुगीवनमा कूर्मरच प्रति वसति ।
अथैकदा धीवरैरागत्य तत्रोक्तम-'यदत्रास्माभिरघोषित्वा प्रातर्मत्स्यकूर्मा-
दयो ब्यापादयितव्याः । तदाकर्ण्य कूर्मो हंसावाह- - ‘सुहृदौ. श्रुतोऽयं
धीवरालापः । अधुना किं मया कर्तव्यम् । हंसावाहतुः --'ज्ञायताम् ।
पुनस्तावत्प्रातर्यदुचितं तत्कर्तव्यम् कूर्मो ब्रूते ----'मैवम् । यतो
दृष्ठव्यतिकरोऽहमत्र । तथा चोक्तम्-
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा ।
द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति' ॥ ५ ॥
तावाहतुः-'कथमेतत् ।। कूर्मः कथयति--
कथा २॥
पुरास्मिन्नव सरस्येवंविधेषु धीवरेषूपस्थितेषु मत्स्यत्रयेणालोचितम् ।
तत्रानागतविधाता नामैको मत्स्यः । तेनालोचितम्-अहं तावज्जलाश-
यान्तरं गच्छामि' इत्युक्त्वा हृदान्तर गतः । अपरेण प्रत्युत्पन्नमतिनाना
मत्स्येनाभिहितम् ---- भविष्यदर्थे प्रमाणाभायात्कुत्र मयागन्तव्यम् ।
तदुत्पन्न यथाकार्य तदनुष्ठेयम् ।
ततो यद्भविष्येणोक्तम् --
'यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा ।
इति चिन्ता विषघ्नो ऽयमगदः किं न पीयते ॥६॥

·संधिः 8 --- तत्र प्रातर्जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमति तवदात्मानं संदर्य स्थितः । ततो जालादपसारिता यथाशक्त्युत्लुत्य गभीरं नीरं प्रविष्टः । यद्भविष्यश्च धीवरैः प्राप्त व्यापादितः। अतोऽहंब्रवीमि--'अनागत,विधाता, इत्यादि। वद्यथाहमन्यद्भदं प्रमोमि तथा क्रियताम् ।, हंसावाहः जलाशया- न्तरे प्राप्ते तव कुशलम् । स्थले गच्छतस्ते को विधिः । कू आह-- 'यथाहं भवद्भ्यां सह काशवमना यामि तथा विधीयताम् ।, हंसो ब्रूतः कथमुपायः संभवति ।' कच्छपो. वदति-'युवाभ्यां चञ्चुधृतकाष्ठ- खण्डमेकं मया मुग्वन वलम्ब्य गन्तव्यम् । युवयोः पक्षबलेन मयापि सुखेन गन्तव्यम् ।, हंसी 5 तः----'संभवत्येष उपायः किंतु । - उपायं चिन्तयन्प्राज्ञो ह्यपायमाप चिन्तयेत् । पश्यतो वकमूवस्य नकुलैक्षिताः प्रजाः, ॥ ७ ॥ कूर्मः पृच्छति 'करमेतत् ', तो कथयतः - कधी ३ । अस्त्युत्तरापथ गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान्पिप्पलवृक्षः । तत्रानेकवका निवसन्ति । तस्य वृक्षस्याधस्ताद वेवरे सों बालापत्यानि खादति । अथ शोकार्तानां वकानां विलाप भ त्वा केनचिकनाभिहितम् --- 'एवं कुरुत। यूयं मत्स्वानुपादाय नकुलवि र दारभ्य सर्पविवरं यावत्पतिक्रमण विकिरत ततस्दाहारलुब्धैनकुलैरागत्य सर्पो द्रष्टव्यः स्वभावद्वेष व्यापदयितव्यश्च!, तयानुष्ठिते तद्वृत्त ।। ततस्तत्र वृक्षे नकुलैर्वकशावकरयः श्रतः । पश्चा- वृक्षमारुह्य वकशा काः खादिताः। अत श्रावां ब्रः-- 'उपायं चिन्तयन्' इत्यादि . । आवाभ्यां नीयमानं त्वामयस.क्य लोकैः ·संधिः। ७६ तत्र प्रातर्जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमतिमृतवदात्मानं संदर्य स्थितः । ततो जालादपसारिता यथाशक्त्युत्लुत्य गभीरं नीरं प्रविष्टः । यद्भविष्यश्च धीवरैः प्राप्त व्यापादितः। अतोऽहंब्रवीमि-'अनागत वधाता, इत्यादि। तद्यथाहमन्यद्धदं प्रनोमि तथा क्रियताम् ।, हंसावाह तुः जलाशया- न्तरे प्राप्ते तव कुशलम् । स्थले गच्छतस्ते को विधिः। कूर्म आह--. 'यथाहं भवद्भ्यां सह काशभना यामि तथा विधीयताम् ।, हसौ ब्रूतः कथमुपायः संभवति ।' कन्छपा वदति-'युवाभ्यां चचुघृतकाष्ठ- खण्डमेकं मया मुंग्वन वलग्थ्य गन्तव्यम् । युवयोः पक्षबलेन मयापि सुखेन गन्तव्यम् ।, हमी व्रत.- - 'सभवत्येप उपायः किंतु । - उपायं चिन्तयन्प्राज्ञो ह्यगायमपि चिन्तयेत् । पश्या वकमूवम्य नकुलभतताः प्रजाः, ॥ ७ ॥ कूर्मः पृच्छति 'या मेतत् ', ती कथयतः - कथा ३॥ अस्त्युत्तरापथ गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महापिप्पलवृत्तः । तत्रानेकवका निवसन्ति । तस्य वृक्षस्याधस्ताद वेवरे सो बालापन्यानि खादति । अथ शोकातानां बकानां विलाप त्या केनचिद्वकनाामहितम् -- 'एवं कुरुत। यूयं मत्स्नुपादाय नकुनधि र दारभ्य सर्पविवरं यावत्पक्तिक्रमण विकिरत ततस् !दाहारलुब्धैनकुलैरागत्य सर्पो द्रष्टव्यः स्वभावद्वप व्यापादयितव्यश्च ।, तथानुष्ठिते तद्वृत्तत् ।। ततस्तत्र वृक्ष नकुलैर्वकशावकरवः श्रतः । पश्चा- वृक्षमारुह्य वकशा काः खादिताः। अत आवां ब्रवः --- 'उपायं चिन्तयन्' इत्यादि । आव भ्यां, नीयमानं त्यामवलोक्य लोकः ·हितोपदेशे किंन्निवक्तव्यमेव । तदाकर्ण्य यदि त्वमुत्सरं दास्यसि तदा त्वन्मरणम् । तन्सर्वथात्रैव स्थीयताम् ।' कूर्मों वदति-'किमहमप्राज्ञः । नाहमुत्तरं दास्यामि । किमपि न वक्तव्यम् ।' तथानुष्ठिते तथाविधं कूर्ममालोक्य सर्वे गोरक्षकाः पश्चाद्धावन्ति वदन्ति च कश्चिद्वदति--'यद्ययं कूर्मः पति तदात्रैर पक्त्वा ग्वादितव्यः । ८.श्चिद्वदति--'अत्रैवदग्ध्वा खा- दितव्योऽयन ।' कश्चिद्वदति - गृहंनीत्वा भक्षणीयः ।। इति तद्वचनं श्रुत्वा स कूर्मः कोपाविष्टविस्मृतपूर्वसंस्कारः प्राह-'युष्माभिर्भस्म भक्षितव्यम् इति बदन्नवपतितस्तैपिादितश्च। अतोऽहं ब्रवीमि 'सुहृदां हितकामा- नाम , इन्गादि । अंय प्रणिधिवकस्तत्रागन्योवाच ---'देव, प्रागेव मया निगदितम् । दुर्गशोधनं हि प्रतिक्षणं कर्तव्यमिति । तच्च युष्माभिर्न कृतं तदनवधानस्य फलमनुभूतम् । दुगदाहो मेघवर्णेन वायसेन गृध्रप्रयुक्तंन कृतः । ' राजा निःश्वस्याह- 'प्रणयादुपकाराद्वा यो विश्वसिति शकुषु । स मुप्त इव वृक्ष ग्रात्पतितः प्रतिबुद्ध्यते ॥ ८ ॥ प्रणिधिरुव च----'इता दुर्गदाह विधाय यदा गता मेघवर्णस्तदा चित्रवर्णन प्रसादितनानाम्----'अयमेवयाऽत्र कपुरद्वापरराज्ये ऽभि- पिन्यताम् । चक्रवाकोते- ततस्ततः ।' प्रणिधिरुवाच- मन्त्रिणा गृध्रणाभिहितम्-~-देव, नेदमुचितम् । प्रसादान्तरं किमपि क्रियताम् यतः । विचारयतो युक्तिकथनं तुषरखण्डनम् । नीचेषूपकृतं राजन्वालुकास्त्रिय मूत्रितम् ॥ ६ ॥ 'महतामास्पदे नीचः कदापि न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- ततः प्रधान- ·नंधिः । ८१ नीचः श्लाध्यपदं प्राप्य स्वामिनं हन्तुमिच्छति । मूषिको व्याघ्रतां प्राप्य मुनि हन्तुं गतो यथा ॥ १० ॥ चित्रवर्णः पृच्छति-, कर्यमेतत् ।' मन्त्री कथयाति- कथा ४॥ . अस्ति गौतमस्य महर्षस्तपोवने महातपा नाम मुनिः । तेन मुनिना काकेन नीयमानो मूपिकशावको दृष्टः । ततः स्वभावदयात्मना तेन मुनिना नीवारकणैः संवर्धितः । ततो बिडालस्तं मूपिकं खादितुमुपधा- वति । तमवलोक्य मूपिकस्तस्य मुनेः क्रोडे प्रविवेश । ततो मुनिनो- क्तम्--,मूषिक, त्वं मार्जर भव । नतः स विडालः कुक्कुरं दृष्ट्वा प- लायते ततो मुनिनोक्तम्-'कुक्कुराविभेषि । त्वमेव कुक्कुरो भव । न च कुक्कुरो व्याघ्राद्बिभेति तत तेन मुनिना कुक्कुरो व्याघ्रः कृतः । अथ तं व्याघ्र मुनिमूषिको ऽयमिति पश्यति । अथ तं मुनिं दृष्ट्वा व्याघ्र च सर्वे वदन्ति-'अनेन मुनिना मूपिको व्याघ्रतां नीतः । एतच्छ- रुत्वा स व्याघ्रो ऽचिन्तयत्-'यावनेन मुनिना स्थातव्यं तावदिदं में स्वरूपाख्यानमकीर्तिकरं न पलायिष्यते' इत्यालोच्य मूषिकस्तं मुनि हन्तुं गतः । ततो मुनिना तज्ज्ञात्वा, पुनमूपिको भव, इत्युक्त्वा मूपिक एव कृतः । अतोऽहं ब्रवीमि---नीचः श्राध्यादम त्यादि । अपर च सुकरमिदमिति न मन्तव्यम् शृणु ॥ भक्षयित्वा बहू मत्स्यानुत्तमाधममध्यमान् । अतिलोभाद्वकः पश्चान्मृतः कर्कटकग्रहात्' ॥ ११ ॥ चित्रवर्णः पृच्छति-'कथमेतत् ।, मन्त्री कथयति- ·हितोपदेशे। कथा ५। अस्ति माल ,देशे पदमगर्भनामधेयं सरः । तत्रैको वृद्धो वकः साम- र्थहीन उद्विग्नमिवात्मानं दर्शयित्वा स्थितः । स च केनचित्कुल रेण दृष्टः पृष्टश्च-किमिति भवानवाहारत्यागन तिष्ठति ।' वकेनोक्तन्-मत्स्या मम जीवनहेतवः । ते कैवतरागत्य व्यापादयितव्या इति वार्ता नगरोपानो मया श्रुता । अतो वर्तन भावादेवास्मन्मरणमु. पस्थितमिति ज्ञात्वाहारेष्वनादरः कृ : ।' ततो मस्यैरालोचितम्इह समरे ता दुपकारक एवायं लक्ष्यत । तदयो यथाकर्तव्यं पृच्छ्यताम् । तथा चोक्तम्--- उपकारिणा संधिर्न मित्रेणापकारिणा । उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेन्यो , ॥ १२ ॥ मत्स्या ऊचुः મ वक, कोऽत्र रक्षणोपायः ।' वको ब्रते-अस्ति रक्षणोपाया जलाशयान्तराश्रयणा । तत्राहमेकैकशी युष्मन्नयामि मत्स्या अहु:-एवमस्तु ।' ततोऽस, वक तान्मास्यानेकैकशो नत्विा खादति । अनन्तरं कुलीरकस्तमुवाच ---- 'भावक, मामपि तत्र नय ।' तता व कोऽप्यपूर्वकुलीरमानार्थी सादरं तं नीन्या स्थल धृतवान् । कुली- रकोऽपि मन्स्यकण्टकार्क । तस्थलमालोक्याचिन्तयत् --'हा, हतोऽस्मि मन्दमान्यः । भवतु ।। दानी समयोचित व्यवहरिष्यामि, इत्यालाच्य कुलीरस्तस्य गावां चिच्छद । स वकः पञ्चत्वं गतः । अतोऽब्रवीमि - मक्षयित्वा बहूमत्स्यान् इत्यादि । ततश्चित्रवर्णो ऽवदत. शृणु त कमन्त्रिन् , मयैतदालोचितमास्त । अत्रावस्थितन संघर्णनर ज्ञा यावन्ति वस्तुनि कप रद्वीपस्योत्तम नि तान्त्यस्माकमुग्नेतव्यानि तेनास्माभिगहासुखेन विन्ध्या- चले स्थातन्या।' दूरदर्शी विहस्याह --- देव, ।

·संविः । (३ अनागतवती चिन्ता कृत्वा यस्तु ग्रहष्यति । सतिरस्कारमाप्नोति मग्नभाण्डो द्विजो यथा ॥ १३ ॥ राजाह--- कथमेतत् ' मन्त्री कथयति- है opm- कथा ६। अास्त देव कोहनाम्नि नगरे देवशर्मा नाम प्र.मणः । तेन महात्रि- घुवत्संक्रान्त्या सत्तु पूर्णशराव एकः प्रमः । तमादापासौ कुम्भकारस्य भाण्डपूर्णमण्ड एकदशे रै.द्रेणाकुलितः सुप्नः । ततः स रक्षार्थ हरते दण्डमेकमादायाचिन्तयत् -'यद्यहं सक्त सक्त शरावं विक्रीय दश कपर्दकान्प्रा. पस्यामि तदात्रैव ः कपदक पटशरावादिकमुपक्रयानेकथा वृद्धस्तद्धनः पुनः पुनः पूगवस्त्रादिकमुपक्रीय विक्रय लक्षसंख्यानि धनानि कृत्वा विवा- हचतुष्टयं करिष्यामि । अनन्तरं तापू सपत्नीपु रूपयौवनवती या तस्या धिकानूर गं करिष्यामि । सपर यो यदा द्वन्द्वं करिष्यन्ति तदा कोपाकुलो ऽ नां लगुडेन ताडयिष्यामि' इत्यभिधाय लगुडः क्षिप्तः । तेन सक्त शाश्चर्शितो भाण्डा नि च बहूनि भ नानि । ततस्तेनशब्दनागतन कुम्भका रेण तथा विधानि भाण्डान्यवल का ब्राह्मणस्तिरस्कृतो मणः पाहिष्कृतश्च अतोऽहं ब्रवीमि-'अनागतवती चिन्ताम्' इत्यादि । ततो राजा रहसि गृध्रमुवाच-~तात, यथा कर्तव्यं तथोपदिश ।' गृध्रो अते- 'मदोद्धतस्य नृपत: संकीर्णस्येव दन्तिनः । गच्छन्त्यु-मार्गयातस्य नेत रः खलु वाच्यताम् ।। ४॥ शृणु देव, किमस्माभिर्बलदादुर्ग भग्नम् । न । किन्तु तव प्रता- पाधिष्ठितेनोपायेन ।' गृध्रो बने-'यद्यस्मद्वचनं क्रियते तदा स्वदेशे • गम्यताम् । अन्यथा वर्षाकाले प्राप्त पुनार्वग्रहे सत्यस्माकं परभूमिष्ठानां स्वदेशगमनमपि दुर्लभं भविष्यनि सुखशोभार्थ संधाय गम्यताम् । दुर्ग ·हितोपदेशे। . भग्नं कीर्तिश्च लव्व। ममसंम । तावदेतत् । यतः । संधिीमच्छेत्समेनापि संदिग्धो विजयो युधि । सुन्दोपसुन्दावन्योन्यं नष्टी तुल्यबलौ न किर' ॥ १५ ॥ राजोवाच - 'कथमेतत् । मन्त्री कथयति- पुरा दैत्या महोदारी मुन्दोपमु दन.मानौ महता क्लेशेन त्रैलोक्य- कामनया चिराच्चन्द्रशेखरमाराधितवन्तौ । ततस्तयोभगवान्परितुष्टः 'बरं वरयतम् ' इत्युवाच । अन तरं तयोः समधिष्टितया सरस्वत्या ता वन्यद्वक्त कामावन्यदभिहितवन्तौ । यद्यावयोर्भगवान्परितुष्टस्तदा स्वप्रि- यां पार्वती परमेश्वरो ददातु । अथ भगवता क्रद्धेन वरदानस्यावश्य- कता विचारमूढयोः पार्वती प्रदत्ता । ततस्तस्य रूपलावण्यलुब्धाभ्यां जयद्धातिभ्यां मनसोत्सुकाभ्यां पापतिमिराभ्यां ममेन्यन्योन्यकलहाभ्यां प्रमाणपुरुषः कश्चित्पृच्छ्यतामिति मतौ कृतायां स एव भारो वृद्धद्विजरूपः समागत्य तत्रोपस्थितः । अनन्तरम् । 'आवाभ्यामियं स्वबललब्धा, कस्येयमावयोर्भवति' इति ब्राह्मणमपृच्छताम् । ब्राह्मणो व्र वर्णअष्टोद्विजः क्षत्रियो बलवानपि । धनधान्य धिको वैश्यः शूद्रस्तु द्विजम्मेवया ॥ १६ ॥ त युवां क्षत्रधर्मानुरागौ । युद्ध एव युवयोर्नियमः । इत्यभिहिते सति 'साधूनमनेन' इति कृत्वान्यान्यतुल्यत्रीयौँ समकालमन्योन्यघातेन वि. नाशमुपगतौ । अतोऽहं ब्रवीमि-'संधिीमच्छेत्समेनापि' इत्यादि । राजाह-'प्रागेव कि नोक्तं भवद्भिः ।' मन्त्री ब्रूते- 'मद्वचनं कि- मवसानपर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः । तदापि मम संमत्या नायं विग्रहारम्भः साधुगुणयुकोऽयं हिरण्यगर्भो न विग्राह्यः । . ब्रूते- ·संधिः । शशु। तत्र तावद्बहुभिर्गुणैरुपेतः संधेयो ऽयं राजा ।' चक्रवाकोवदत् - 'प्रणिवे, अन्यत्र व्रज । सर्वमवगतम् गत्वा पुनरागमिष्यति । राजा चक्रवाकं पृष्टवान् -'मन्त्रिन् , असंधेयः कः । तोतुमिच्छामि ।' मन्त्री ब्रते- देव, कथया. मि सत्यधर्मव्यपेतेन संदध्यान्न कदाचन । स संधितोऽप्यसाधुत्वादचिराद्याति विक्रियाम् ॥ १७ ॥ अपरमपि कथयामि । संधिविग्रहयान सनसंश्रयद्वैधीभावाः षाडगुण्यम् । कर्मणामारम्भोपायः पुरुषद्रव्यसंपदेशकालविभ गो विनिपात प्रतीकारः कायसिद्धिश्च पञ्चांगी मन्त्रः । सामदानभेददण्डाश्चत्वार - उपायाः । उत्साहशक्त्तिर्मन्त्र शक्त्तिः प्रभुशक्तिश्चति शक्तित्रयम् एतत्सर्वम.लोच्य नित्य विजिगीषवो भवन्ति महान्तः । या, हि प्राणपरित्यागमूल्येनापि न लभ्यते । सां श्रीनीतिविदं पश्य चञ्चलापि प्रधावति ॥१८॥ किंतु यद्यपि महामन्त्रिणा गृधण संधानमुपन्यस्तं तथापि तेन राज्ञासप्रति भूलजयदाने मन्तव्यम् । देव, तदेवं क्रियताम् । सिंहलद्वीपस्य महाबलो नाम सारमो र.जास्मन्त्रि जम्बुद्वीपे कोपं जनयतु । यतः । सुगुप्तिमाच य सुसंहतेन बलेन वीरो विचरन्नरातिम् । संतापयेथेन सम सुतप्त- स्तप्तेन संधानमुपैति तप्तः ॥ १६ ॥ राज्ञा एवमस्तु' इति निगद्य विचित्रनामा कः मुगुप्तलेखं दत्वा सिंहल- द्वीपेनहितः॥

·८६ हितोपदेशे। mi- - अथप्रणिधिर.गत्योवाच- -'देव, श्रूयतां तत्रत्यप्रस्तावः । एवं तत्र गुणोक्तम्-'देव, यन्मेघवर्णस्तत्र चिरमुषितः स्वेत्ति कि संध- यगुणयुक्तो हिरण्यगर्भो न वा इति। ततोऽसौ राज्ञा समाहूय पृष्टः 'वायस, कीदृशोऽसौ हिरण्यगर्भः चक्रवाको मन्त्री वा कीदृशः ।' वायस उवाच-~~ देव, हिरण्यगर्भो राजा युधिष्टिरसमो महाशयः चक्रवाकसमो मन्त्री न क्वाप्यवलोक्यते ।। राजाह-'यद्येयं तदा कथमसी, त्वया वञ्चितः ।' विहस्य मेघवर्णः प्राह --देव, विश्वासप्रतिपन्नानां वञ्चने का दिग्धता । अङ्कमारुह्य मुप्तं हि हत्वा किं नाम पै.रुपम् ॥ २० ॥ शृणु देव, तेन मन्त्रिणाहं प्रथमदर्शन एव ज्ञ तः किंतु । महाशयोऽसौ राजा । तेन मया स विप्रलब्धः । तथा चं क्तम्- अत्मौपम्येन यो वेत्ति दुर्जन सत्यवादिनम् । स तथा वञ्च्यतेधीतैाह्मणश् [गतो यथा' ॥ २१ ॥ राजोवाच-कथमेतत् ।' मेघवर्णः कथयति कथाः । अस्ति गौतमस्यारण्ये प्रस्तुतयज्ञ कश्चिद्ब्राह्मणः । स च यज्ञार्थ प्रामान्तराच्छागमुपकीय स्कन्धे नीत्या गच्छन्धूनत्रयेणावलोकितः। ततस्ते धूर्ता यद्येष च्छाग: फेन प्युपायेन लभ्यते तदा मतिप्रकर्षो भवतीति समालोच्य वृक्षत्रयतले क्रोशान्तरण तस्य ब्राह्मणस्थागमनं प्रतीक्ष्य पथि स्थिताः । तत्रैकेन धुर्तेन गच्छन्स ब्रामणोऽभिहितः-भो ब्राह्मण, किमिति कुक्कुरः स्कन्धनोह्यते ।' विप्रेणोक्त्तम् --- 'नायं श्वा, किंतु यज्ञच्छागः ।' अधानन्तरस्थितेनान्येन धूर्तेन तथैवोक्तम् । तदाकण्र्य ब्राह्मणश्छागं भूमौ निधाय मुहर्मुहुनिरीक्ष्य पुनः स्कन्धे कृत्वा दोलायमा- नमतिश्चलिखः । यतः । -- ·1 संधिः। . . - : मतिर्दोलायते सत्यं सतामपि क्लोक्तिभिः । ताभिर्विश्वासितरचासौ म्रिय चिवकर्णवत्। ॥ २२ राजाह-'कथमेतत् ।। स कथयति- कथा. : अस्ति कास्मंश्चिद्वने देशे मदोत्कटो नाम सिंहः । तस्य संवका- स्त्रयः काको व्याघ्री जम्बुकश्चः । अथ तैर्धमद्भिः कश्चिदुष्टो दृष्टः पृ. ष्टश्च-:कुतो भवानागतः सार्थाद्भष्टः स चात्मवृत्तान्तमकथयत् । ततस्तैनीत्वा सिंहेऽसौ समर्पितः । तेनाभयवाचं दत्त्वा चित्रकर्ण इति नाम कृत्वा स्थापितः अथ कदाचि िसंहस्य शरीरवैकल्याभूरि- दृष्टिकारणाचाहारमलभमानासो व्यग्रा बभूवुः । ततस्तैरालोचि- तम्-चित्रकर्णमेघ यथा स्वामी व्यापादयति तथानुष्ठीयताम् । किम. नेन कण्टकमुजा। व्याघ्र उवाच-स्वामिनाभयाचं दत्त्वानुगृहीतः, तत्कथमेवं संभवति । काको ब्रूते-'इह समये परिक्षीणः स्वामी पापमपि करिष्यति । यतः। स्यजेत्लुधार्ता महिला स्वपुत्रं ध्यादेत्सुधार्ताभुजगी स्वमण्डम् । बुभुक्षितः किं न करोति पाप क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति ॥ २३ ॥ इति मंचिन्त्य सर्वे सिंहान्तिकं जग्मुः। सिंहेनोक्तम्-.--'आहारार्थ किंचित्प्राप्तम् ।। तेस्क्तम् - 'यत्नादपि न प्राप्त किंचित् ।' सिंहेनोक्त- म्-'कोऽधुना जीवनोपायः ।' काको वदति-'देव स्वाधीनाहार- परित्यागात्सर्वनाशो ऽयमुपस्थितः ।' सिंहेनोक्तम् --'अत्राहारः कः .

·हितोपदेश स्वाधीनः ।' काकः कणे कथयति-'चित्रकर्णः। इति । सिंहो भूमि स्कृष्टता कौँ स्पृशति । अभयवाचं दत्त्वा धृतोऽयमस्माभिः । तत्कथमेनं सभपति । तथा च । न भूप्रदानं न सुवर्णदानं न गोप्रदानं न तथानदानम् । यथा वदन्तीह महाप्रदानं सर्वेषु दानेष्वभयप्रदानम् ॥ २४ ॥ काको ब्रूते- 'नासी स्वामिना व्यापादयितव्यः । किंचास्माभिरेव तथा कर्नव्यं यथासौ स्वदेहदानमङ्गीकरोति ।' सिंहस्तच्छुत्वा तूष्णी स्थितः । ततोऽसौ लब्धावकाशः कूटं कृत्वा सर्वानादाय सिंहा- न्तिकं गतः । अथ काकेनौक्तम्- 'देव यत्नादप्याहारो न प्राप्तः । भनेकोपवासखिन्नः स्वामी । तदिदानी मदीयमांसमुपयुज्यताम् । यतः । स्वामिमूला भवन्त्येव सर्वाः प्रकृतयः खलु । समूलेष्वपिवृक्षषु प्रयत्नः सफलो नृणाम् ॥ २५॥ सिंहेनोक्तम्-'वरं प्राणपरित्यागः । न पुनरीशि कर्मणि प्रवृत्तिः । जम्बुकेनापि तथोक्तम् । ततः सिंहेनोक्तम्-'मैवम् ।' अथ व्याघेणोक्तम् --- 'महेहेन जीवन स्वामी ।' सिंहेनोक्तम्--- 'न कदा- चिदेवमुचितम् ।' अथ चित्रकोऽपि जातविश्वासस्तथैवात्मदाना माह । ततस्तद्वचनात्तन व्याघ्रणासौ कुक्षि विदार्य व्यापादितः सबैभक्षितः । अतोऽहं ब्रवीमि-'मतिःलायते सत्यम्' इत्यादि । ततस्तृतीयधूर्तवचनं श्रुत्वा स्वमतिभ्रमं निश्चित्य छागं त्यक्त्या ब्राह्मणः स्नात्वा गृहं ययौ । स छागस्तैतर्नीत्वा भक्षितः । अतो- ऽहंप्रवीमि--'आत्मौपम्येव यो वेत्ति' इत्यादि । राजाह--'मेघवर्ण,

·मंभिः
८९
-
कथं शत्रु मध्ये त्वमा जिग्मुषितम् । कथं वा तेषामनुनयः कृतः ।
मेघवर्ण उवाच--'देवा खामिकार्यार्थिनः स्वप्रये जनवादा किं न
क्रियते । पश्य ।।
लोको वहति किं राजन मूनी दग्धमिन्धनम् ।
क्षालयन्ती च वृक्षानि नदी वेलां निकृन्तते ॥ २६ ॥
तथा चोक्त्तम्-
स्कन्धेनापि वहेच्छकार्यमासाथ बुद्धिमान् ।
यथा वृद्धेन सर्पण मण्डूका विनिपातिताः ॥ ७ ॥
राजाह कथमेतत् । मेघवर्णः कथयति
कथा १० ॥
अस्ति जीर्णोद्याने मन्दयिषो नाम सर्पः । सोऽतिजीर्णतयाहारम-
प्यन्वेष्टुमक्षमः सरस्तीरे पतित्वा स्थितः । ततो दूरादेव केनचिन्मण्डूकेन
दृष्टः पृष्टश्च-'किमिति स्वमाहारं नान्विष्यसि सर्पोऽवदत् --- 'गच्छ
भद्र, मम मन्दभाग्यस्य प्रश्नन किम् ।। ततः संजातकौतुकः स च भेका
'सर्वथा कथ्यताम् , इत्याह । सोऽप्याह-'भद्र, ब्रह्मपुरवासिनः
श्रोत्रियस्म पुवो विंशतिवर्षीयः सर्वगुणसंपन्नो दुर्दैवान्मम नृशंसस्वभावा-
दृष्टः । ते पुत्रं सुशीलनामानं मृतमालोक्य मूर्छितः कौण्डिन्यः पृथिव्यां
लुलोठ । अनन्तरं ब्रह्मपुरवासिनः सर्वे बान्धवास्तत्रागत्योपविष्टाः । तत्र
कपिलो नाम स्नातकोऽवदत् - 'अरे कौण्डिन्य, मुहोऽसि तेनैवं
घिलपसि शृणु।
कोडी करोति प्रथम यथा जातमनित्यता ।
धात्रीव जननी पश्चात्तथा शोकस्य कः क्रमः ॥ २८ ॥ .
क्व गताः पृथिव पालाः ससैन्यबलवाहनाः ।
वियोगसाक्षिणी येषां भूमिरचापि तिष्ठति ॥ २६ ॥

·१० हितोपदेशे। अतः संसारं विचारय । शे कोऽयमज्ञानस्य प्रपञ्च । परम । अज्ञानं कारणं न स्याद्वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छत्सु वर्धतामपयाति किम् ॥ ३० ॥ तदलात्मानमनुसंधेहि । शोकची परिहर । अकाण्डपातजातानां गात्राणां मर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहार.णामीचन्तैव महौषधिः ॥ ३१ ॥ ततस्तद्वचनं निश य प्रबुद्ध इयं कौण्डिन्य उत्थायावत् - 'तदलमि- दानी गृहनरकवासेन । वनमेव गच्छामि ।' कपिलः पुनराह 'वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणणं गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सित कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥ ३२ ॥ अन्यञ्च । दुःखमेवास्ति न सुखं यस्मानदुपलक्ष्यने । दुःखार्तस्य प्रतीकारे सुखसंशः विधीयते ॥ ३३ ॥ कौण्डिन्यो ब्रूते-‘एवमेव' । ततोऽहं तेन शोकाकुलेन बाहन शप्त:--'यदधारभ्य मण्डूकानां वाहन भविष्यमि' इति । कपिलो ब्रूते- . संप्रत्युपशासहिष्णुर्भवान् । शोकाविष्टं ते हृदयम् । तथापि कार्यशृणु। सङ्गः सर्वात्मना त्याज्य: स चेयकं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां संगो हि भेषजम् ॥ ३४ ॥ एतच्छत्वा स कौण्डिन्यः कपिलोपदेश.मृतप्रशान्तशोकानलो यथाविधि दण्डग्रहणं कृतवान् । अतो ब्रह्मणशापान्मण्डूका वोदुमत्र तिष्ठा । अनन्तरं तेन मण्हू केन गत्वा मण्डूकनाथस्य जालपादनाम्नो ऽने तत्कवितम् । ततोऽसावागत्य मण्डूकनाथस्तस्य, सर्पस्य पृष्टमारूढ- ·'संधि । भवाना- वान् । स च सर्पस्तं पृष्टे कृत्वा चित्रपदक्रमं बगम । परेदयुश्चलिमसमर्थं तं मण्डूकनाथोऽवदत्--'किमद्य 'दगतिः सर्पो ब्रूते---- 'देव, श्राहारविरहादसमर्थोऽस्मि ।' म.एडूकनाथोऽवदत् 'शस्मदाज्ञया मण्डूकान्भक्षयं ।' ततः गृहीतोऽयं महाप्रसादः' इत्युक्त्या क्रमशे, मण्डूकान्खादितवान् । अतः निर्मण्डूकं सरो विलाक्य नगडू नाथो ऽपि तन खादितः। अत ऽहं ब्रवीमि----- 'स्कन्वेनापि यच्छन् इत्यादि । 'देव, यात्विदानी पुरवृत्ताख्यानकथा नम् । सर्वथा संधया ऽयं हिरण्यगर्भो राजा संधीयतामितिमे मतिः ।' राजोवाच- 'कोऽयं भवतो विचारः, यती जितस्तावदयमस्माभिस्ततो यद्य- स्मत्वया वसति नदास्त.म । न चद्विगृह्यताम् ।' अत्रान्तरे जम्बूद्वीपादागत्य शुफेनोक्तम् -- देव, सिंहलद्वीपम्य सारसो राजा संप्रति जम्बूद्वीपमाक्रम्यावतिष्ठते । राजा सांभ्रमं व्रते-किविम शुक्रः पूस कथयति । गृध्रः स्वगतमुवाच--- 'साधुरे चक्रवाक म. मिन् सर्वज्ञ, साधु साधु ।' राजा सकोपमाह--- 'मास्तां तावदयम् । गत्वा तमव समूलमुन्मूलयामि ।' दूरदर्शी विहस्याह- न शरन्मघवत्कार्य वृथैव घनर्जितम् । पास्यामनर्थ वा प्रकाशपति नो महान् ॥ ३५ ॥ -- " अपरं च । एकदा न विगृह्णीयाद् बहनराजाभिघातिनः । सदोऽप्याग. कोटर्बहुभिर्ना यतेन वम् ॥ ३६ ॥ देव, किमिति विना संधानं गमनमस्ति । यतस्तदारमत्पश्चात्प्रको पोऽनेन कर्तव्यः । अपरंच । योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय के धस्येव वश गतः । स तथा तप्यते मूहो ब्राह्मणी नकुलाद्यथा' ।। २७ ॥ राजाह----'कथमेतत् ।' दृग्दर्शी कथयति- , - ·हितोपदेशे। . कथा ११ । अत्त्युज्जयिन्यां माधवो नाम विप्रः। तस्य बाल प्रसूता बालापत्यस्य रक्षार्थ ब्राह्मणमवस्थाप्य स्नातुं गता । अथ ब्राह्मणान राज्ञः पार्वणश्राद्धं दातुमाह नमागतम् । तच्छ्न्या ब्राह्मणः सहज- दारियादचिन्तयत्-'यदि सत्वर न गच्छामि तदान्यः कश्चिन्छ्रु- स्वा श्राद्धं प्रीष्यति । यतः । आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणंस्य काल: पिवति नद्रसम् ॥ ३८ ॥ किंतु बालकस्यात्र रक्षक. मास्ति । मन्कि करोमि । यातु । चिर कालपालितमिमं नकुलं पुत्रनिविशेषं बालकरदायां व्यवस्थाध्य गच्छामि ।' तथा कृ वा गतः । ततस्तेन नकुलन बालकमीपमाम. छन् कृष्णसर्पो दृष्ट्वा व्यापाद्य कोपारखण्ड खण्डं कृत्वा खादितः । ततोऽसौ नकुलो ब्राह्मणमायान्तमवलोक्य रकविलिप्तमुखपादः स- स्वरमुपगम्य तच्चरणयोलुलेठ । ततः स विप्रस्तथाविधं तं दृष्ट्वा बालकोऽनेन खादित इत्यवधार्य नकुलं व्यापादितवान् । अनन्तर यावदुपसृत्य पत्यं पश्यति ब्राह्मणस्तावबालकः सुस्थः सर्पश्च ब्या- पादितस्तिष्ठति । ततस्त नकुलमुपकारकमिति ज्ञात्वा प्रभावितचताः स. स्वरं विषादमगमत् । अतो ऽहं ब्रवीमि---'यो ऽर्थतत्वमविज्ञाय' इत्यादि । राजाह---'मन्त्रिन्' एष ते निश्चयः' मन्त्री ब्रूत-'एवमेव यत:- महसा विदधीत न क्रिया- मविवेकः परमापदां पदम- वृणुत हि विमृश्यकारिण- गुणलुब्धाःस्वयमेव सपदः ॥ ३१ ॥ तदेव, यदिदानीमस्मदचनं क्रियते गम्यताम् । राजाह-~~'कथमेवं संभवति ।। मन्त्रीब्रते-'देव, सत्वरं भविष्यति: - तदा संधाय ·M अज्ञ: सुखमाराभ्यः सुखतरमाराध्यते विशेषाः । जानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि तं नरं न रजयति ॥ ४॥ विशेषतश्चायं धर्मज्ञो राजा सज्ञो मन्त्री च । शांतमेतन्मया पूर्व , मेक- वर्णवचनात्तत्कृतकार्यसंदर्शनाच्च । राजाह--'अलमुत्तरोत्तरेण । यथाभिप्रेतमबुष्ठीयताम् । एतन्मन्त्रयित्वा गृधो महामंत्री 'तत्र तथाई कर्तव्यम्' इत्युक्त्वा दुर्गाभ्यन्तरं चलितः । ततः प्रणिधिवकेनागत्य राज्ञो हिरण्यगर्भस्य निवेदितम्---' देव संधि कतुं महामंत्री गृध्रो ऽस्मत्समीपमागच्छत् ।। राजहंसो अते- 'मंत्रिन्' पुनः संम्बंधिना केनचिदत्रागन्तव्यम् ।' सर्वज्ञो विहस्याह-'देव, न शंकास्पदमेतत् । यतोऽसौ महाशयो दूरदर्शी । अथवा स्थितिरिय मन्दमतीनाम् । कदाचिच्छंकैव न क्रियते । कदाचित्सर्वत्र शंका । दुर्जनदूषितमनसः सुजनेष्वपि नास्ति विश्वासः । बाल: पायसदग्धो दध्यपिफूत्कृत्य भक्षयति ॥ ४१ ॥ सक्षेत्र, यथाशक्ति तत्पूजार्थ रत्नोपहारादिसामग्री सुसज्जीक्रियताम् । सथानुष्टिते सति स गृध्रो मंत्री दुर्गद्वाराञ्चक्रवाकेणोपागत्य सत्कृत्यानीय राजदर्शनं कारितो दत्तासने चोपविष्टः । चकवाक उवाच---'युष्म- दायत्तं सर्वम् । स्वेच्छयोपभुज्यतामिदं राज्यम् ।' राजहंसो ब्रूते- 'एवमेव ।' दूरदर्शी कथयति---'एवमेवैतत् । किंविदानी बहुप्रप- श्ववचनं निष्प्रयोजनम् | यतः । लुब्धमर्थेन गृह्णीयात्स्तब्धमालिकर्मणा । मूर्ख छन्दानुरोवेन याथातथ्येन पण्डितम् ॥ ४२ ॥ तदिदानी संधाय गम्यताम् । महाप्रतापश्चित्रवणों राजा । राजाह- 'भवन्तो महान्तः पण्डिताश्च तदत्रास्माकं यथाकार्यमुपदिश्यताम् ।, मंत्री ब्रते-'आ:, किमेवमुच्यते । Here ·हितोपदेशे। मृगतृष्णासमं वक्ष्य संसारं क्षणभंगुरम् । सज्जनैः संगतं कुर्याद्धर्माय च सुखाय च ॥ ४३ ॥ तन्मम समतेन तदेव क्रियताम् । यतः। अश्वमेधसहस्त्राणि सत्यं च तुलया कृतम् । अश्वमेधसहस्त्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ।। ४४ ॥ अतः सत्याभिधानदिव्यपुरःसरयोरप्यनयोभूपालयोः काञ्चनाभिधानत: न्धिर्विधीयताम् ।' सर्वज्ञो ब्रूते-एवमस्तु ।' ततो राजशेन राज्ञा वजा- लंकारोपहारः स मंत्री दूरदर्शी पूजितः प्रहृष्टमनश्चक्रवाकं गृहीत्वा राज्ञो मयूरस्य संनिधानं गतः। तत्र चित्रवर्णेन राज्ञा सर्वज्ञगृध्रवच- नाबहुमानदानपुरःसरं संभाषितस्तथाविधं संधि स्वीकृत्य राजहंसस- मीपं प्रस्थापित:-दूरदर्शी ब्रूते-'देव, सिद्धनः समीहितम् । इदानीं स्वस्थानमेव विन्ध्याचलं व्यावृत्य प्रतिगम्यताम् ।' अथ सर्वस्वस्थल प्राप्य ममोभिलषितं प्राप्नुवन्निात । विष्णुशर्मणोक्तं-'अपरं किं कथयामि । कथ्यताम् ।' राजपुत्रा ऊचुः---'तव प्रसादाद्राज्यव्य वहाराङ्ग ज्ञातम् । ततः सुखिनो भूता वयम् । विष्णुश याच ---यद्य- प्येवं तथाप्यपरमपीदमस्तु- श्रीमान्धवलचन्द्रोऽसौ जीयान्माण्डलिको रिपून् । यनायं संग्रहो यत्नालेखायित्वा प्रचारितः ॥ ४५ ॥ इति हितोपदेशे संधिर्नाम चतुर्थः कथासंग्रहः समाप्तः। समाप्तोऽयं हितोपदेशः । शुभं भूयात् ।

·No text on this page.