Sri Kuppuswami Sastri Research Institute, Chennai

Budhabhuushhand-aman'

King Sambhu · 2006/03/31

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

THE KUPPUSWANI ALIP
RESEAH INSTITUTE
MADRAS
Government Oriental Series--Class No. 2
TILE
BUDHABHUSANA
OF
KING SAMBHU
Weh an Introduction Nules et
BY
HD VILANKARMA
Professor of Sanskrit Wilson College Bambay
PUBLISHED BY
banbackar Oriental Researcb Institute. Doona
1926

Copies can be had direct from the Bhandarkar OR
Institute, P O Deccan Gymkhana Poona, India
Price Re 14 & per cop eccluse of potage
POON
Printed from type set up at the Bhandarkar Inatibute Praso,
Anandashram, Budhwar Peth and published by
VG PARANJPE, A, LE B, 1 litt Secretary
Bhandurkar Oriental RosArch Institute Poor
Prst Eckbox, One Thousand Copper

M UPPUSHANT me SISARCH INSTITUTE TWO MARAL-asses श्रीमन्गंभुनपविरचितम् ॥ बुधभूषणम् ॥ पम् पयुषपचारिणा वेलणकरवशोद्भवन दामादरसनुना हरिशर्मणा आडग्लभाषाप्रस्तावनया टिप्पनीभित्र संपादितम् पुण्यपत्तनस्थ- भाण्डारकरप्राच्यविद्यासशाधनमन्दिराधिकृत. भाण्डारकरमन्दिरमजणालये सुदयित्वा प्राकाश्य नीत शंक १४ जिन्नाने १५३६ मूल्य सार्थों रूप्वक

No text on this page.

TABLE OF CONTENTS
Author a Preface
Introduction
Text
Chapter 1
Chapter II
Chapter III
Pages
YILI
TY
-
--
1-10
Noles
KUPTUAR
STITUTE MYWO
MADAM

PREFACE
.
The present edition of the Budhathusara is used upon
a single manuscript in ibe MSS library of the DBRA
Society of Bombay The manuscript as ne rrect in many
places and has left some gape here and there from the
Writing and papei &o the Mo appears to have been
yritten before 150 yeyes or 40 I am gresily indebued to
the BBR A Suciety to allowing me to make use of their
manuscript for this edaten
I feel glad to expres ny oblipuunsa MCA
Kincaid IE and also to the lat. Ran Bahsdur Paraenis
both of wlwm gave me valuable infurruspe regarding
Cambhar
I further acknowledgo w uk pratitude the assistance
which I received from Mr Purusho tara Vishram Movy J P
of Bombay He showed me his own copy of a few selenomis
frumn Sambhayi & Hindi poem and permitted me to print
the These selects however have to been perinted
in this book. 33 14 15 o de ued hi she Executive Board of
the Bhandarker On sental Research Instube
Lastly I shank my friend Mr G B Hapet M A who
much helped me in preparing the presa cony and there
whamlarly helped me in huinging up this edition
HD VCLAAKAR

torp UWAN INTE LARCH INSTITUTE, MT MADHAL NA INTRODUCTION ( 4 Report tram 1 BBR AS 193 ) In 1920 I was entrusted with the work of preparing a descriptive Catalowe nt Sanskrit and Pakrat manu-cup of the Bombas Branch Royal Asistr S While doing this I came wor06 90 In plote Sukrit manusript which on close inspection was found to contain a sanskrit work ealled Budhathor claiming tuits authu King Cain bhu popularly known as kambhas won of Shivage the Cat This was rather skrap ince day but viendas deed at the most brave and darın are usually connecter with the neile of Prince Sambla On LV through the whole *ork however I found that it scaleels cantamed snything of either literary histincsi mpetetice Nor could it dersel pranc that bahan & aman ef letters However the more fact that sambhaja s nime was connected with a literary work has induced me to bring out an editum al the work The wrik is apprently divided into three chapter ist clearly distro uished from each other The first contains 194 verses mostly Subhata which se quotaitons from well known this rendered pupullar naing to their strik su, tley buttan the urces u wuch ale uulcown The first everteen verses are introductory they ontain a brief haspory of the auther a famly writen n pand any Sanchisi together with the next eleven to contain ing & hymn to Goddess Bhavani ale the only few lines which are directly from the hur pon The first ex of these contain prates offered to Canada Sıva Guru anil Parvati The next ten are rather optant lull in an Bnglish translation at these 17) There wa bong called Shah Shaharl who wa the Iners of the earth who was skilled in Politics and the Acts whow deeds wee brave and the whole Inne w * INTRODUCTION extense and was the Moon rising from the midst of the roan in tise form of the family of Bhrabalas (8) Who worsluipped the earth wall an offering of the multivides of the head of hostile princes which were suvered from their wunks) by a volley ni arrows chischarged from his bon whiut was drawn right upto the ear--to ha te lof Olesu Jewel of numerios prmoes was born the primetallid (..) ho som known Widely by le e Siva (9) Y COTICS 5va tho in mcible Chatrapata ord of culells bus (nuga haut) the lund of the world Are God Titiu) ho ha avunod portial neanation housing n the whole sel in distress it was buten by the senmous serpent in the form of the Kali se (10) [val-whom she course of the Buddha incas pation of Gopala while hali was veto his fuil steepth on erzch (I had not se declined) set up the Brallmans and nt er castes on firm foundation in their respective walks nf life by SINUCID the numbes af the gods-with a view typruite and revive the case region which had been Trently downed by be Mlechhas (11) Hasta hur finiregnes for the protection of the eral in the best of the mountains inaccessible to the Genne led called sa baween kartaiaks on the i ne hand and Barslana and that and between the river kromia and the connwestern) che torment among the Any relons schon in the 19.00hle furt called Roirs (or Rugod) (12) fe conued the whole of the corth from the estorn minulle the west 1.00an and from the betu (Adam. Endre) to the mountain of cold (ie the Huma Layas) and made all price pay tribute to him Having learnt the duuio plesouthed by the Sruta declared to bom by the learned he shine day by day un his trigo after tre Conas ceremony by means of such symbols of rayaxche Chatru ele (13) Who bela, VITICU price hatinted, on the INTRODUCTION IZ festare 000020n of his coronation the Bradmans who had come from different place with countle Rott at om garments elephants and houses and thus spread 11 11 directions his fame fit to be sung by gods and resembling in its purity the lustre which shots out from the Moon (14) Here whose fort shoes with places and mar sions in which princes dwell with arches and begut ul maplet susres with now lakes filled with water all around with lesened priest physielaps end astrologers will honest hereditary nunsters and with the numberles bravo armies of four kinds (15) Hn son who the rest wel of all the fudably cheats and who is well vored on (ht has cued the ocean in the form of) l'oetry Rhetoric Puranas Music and Archery famous by the naine Subha (18) That Ki Sambhurman is compok in this errel lent book having carefully read the works of the ancient writers and lang tahu hus maturial fuccheri (17) Muy the wise nocepl what Rod and 6lve up what 19 bed bavior carefully come through usuk Rajabam. indeed accept 2 ilk hava shandoned water mixed with it This purely an introduction which to folk wed by the work proper This 18 however introduced by a bumn of elesen Statuas addressed to Bhavani nini omased he the anchor himself who saturally he Lineb work with a hymn to his favourite deity an order to secure uninterrupled cumpletion This hymn is followed by fifteen stan_as ( 24 43 ) in praise of different deities when by glueen Elanzas (4-11) espressive of becoduction both culled out fruni well known Bncient works Last of all oumo cho Anyohtig in 130 tones (62-191) followed by three status which are mances of a kind of literary puzzle knwn ar Antarlapika (192–194) The second chapter which forms shemale beds of the work contains 632 verses treaning of politiea Tho author here deals with the following subject of course slov) in yerses cited from other works usually from the Matay INTRODUCTION and Vaspadbarruetara Purings and the Kamandaki yanlisirs - The king and his qualifications (1-31 ) his Basistants 32 db) the prime minister ( 47-71 ) the princes their education and duties ( 72-91) King e advisors (92-) the other component parts of a kudum e-Koea ( 97-106) br-Rastra ( 107-110) -Darga and its cruipment (111-186) d-Balai e the Army (187-198) Kung duhes (199-803) spus (204-215 ) attendants (216-941 ) councillors and the counsel (242-278) Ambassador (274-284) Kings dute ( 285-321) Kung s vices (322-367) Invasion ( 369- 396) Kings dutses 10 general (897-632) The third chapter contains mecellaneous information useful to princes and 18 therefore called Misrakeniti prakarana Our manuscript contains 57 staning of this chapter and a portion of the 38th As rogurds the anthoratap of the work, the general opinion of the reader of the Maratha history is against Seorang any literary activities to Prince Saubhay The writers of the chronicles of the Maratha bastory both old and Dew leave an improve on the mind of the reader that Sambhaji though brate was incapable of anything worthy of praise There 18 however nothing in thern to show that Sambhaji wae illiterate Direct werences to his literary morts and achievements cannot of cuorse be exported 1 those chronicles whose sole aim was to narrate the political events of particular periud We may at the most expect to get some casual reference and as a matter of fact we da pet some hom whrch it as posmie tu conclude that not only had Sambhagi reosed education at the hands of learned Pandits bat he had also taste for Sanskrit literature and WAN Decapally in the habit of writing poetry in Hindi under the influence of Kavi Kalaca ur the erlebrated Kalubs especially when passing his leisure hours in the company of beautiful wonen The most explicit passage in this consection is that ooring on page 75 of Chitraguptas chronicle of Shivan the Great It fer to su merdeut wluch tik place after Shiv ACADe from Delhi together with Prince Sambhaj Being hotly pursued by Aursogte men Sh.YAJI was compelled to leave the Prince with a Pondit INTRODUC110V named Kashipent at Benares. The learned Pandit taught him together with other boys as though he were & Brahman loy Put even this would not satisfy the crafty officers of the Mongol Emperor The Pendit then bad to eat in the same dish with Sambhan in order to convince them that Secablul W & Brahman and not a Marsha He then made atung nents secretly (for the sun thus committed) He began to ampart instructions in hom in general Literature and made hun well versed in Sarasvata (grammar) Amarekosa, Raghuvamsa Siddhantakaumudi (Siddhanta-) Muktavali and other similar works Ho 1o Sambhall become very clever according to anothe chronicle (Marathi Satoriyyat Choti Bachara 1 e 4 shart history of the Marathus Empire D 32 ), the period during which he stayed there was about one year If we believe in the Chroniclere it is not impos sible to maintain that Sembhan obtained at least an ele mentary knowledge of the Sanskrit Lenguage during this forced Bay of lus at Bensres Another page which refers to the care bestowed upon Sambhal y education by King Shivap is found on page 20 of the 91 articled chronicle of King Show There one Uma Pandit is said to have been appunted to teach the Prince who was kept at Shringarpoor From the passages quoted above we can safely conclude that Prince Sambha did receive at least an elementary knowledge of the Sanskrit Language and Literature during his boyhood But there appear to have been original letters from which we can udge that he had kept up the habit of reeding Sanskrit dunng hus leiguse heure till his advanced age Thus for instance Kincaid and Porastis in their History of the Maratha Panple part IT p 58 Temart- "Although he (1. Sambhaji ) spent most of his lafe cam palgning he was by no means every from study He employed a learned man called Kochay Pandit Adhraksha a friend of the great thing to read with him Valmiki bele brated ople the REmāyana As a reward he gave Keshavs in 1681 A D 1600 small silver coigs keown ag ladis The ding wag TOTOO to mean versifier He is known to have written two banks of Hindi notty The first WAR dv INTRODVUTION called Nakhorlat la un which he described ulle pleasures of Jose The second was n.med Nayakabhad In t ho sang the varying charms of the beauvies who beguiled his leisure mement Even beach the leo ed auchos do muy give the Brother lormssou we can presuire thal they have rod i frim gume wali de cuenta esther in the form of letuery or ot chanmolca We are of clure sware that the incident beren nu fered by cannt, to prove tha: K:18 Subhall was a ed Sardest Wo du nut surely expect & Samskrit author di capire else help a Sastrt for readino Valmikis Ramayana It mut on the cuntrary be cngcederl thas this 14 nuk e reference to the mele employment of Puranithe ugh this is montirely im wible--as a call toward Costin bier ms so said to her been given to him In the envioen Bauesen this meagre knowledee of the Sanskrit Luupuage in the part of K16 Sambhag which at least we can stfel presume Crve the incident Is envugh for our pulpo hor she compilation on a work of the type we have hefere de estos require profuunil knowledge at the lan un especially when the su h*Prince who vocum onded the services it learned lands All this I hope na sufficient cupruve that I ing Sambhay was the real compiler she book hatoire un He may have been ab.ed by his Paneli in l.ne cask of electrop and arring the qu. 2211 which the wurkunsists but he was the prin spel figure It preket at an ase that combhaji wastond utrdm. Sonnt in the clonal and that he had the ombre other called han arcu priet The second part of the enouation from A History of the Maratho Periple Live abnes her curious i 19 based upin the recent serrches + Mr Purushottam Vaskıram Mavi J P of Bumbay as I learnt from the learned authors themsehus I am really indebted to Mr Mavji who very kindly handed os en tu me bi owo cupy of a few stensas selected from Sambhaji two nurks of Hindi poetry From hese streyselse we can judge about the cvnants and fuam at the vwo poems The first of these is called INTRODUCTION XY Nakhasikhs in which he sulfur gives & mactical des eripicon of the different part of Radha s body from dle nail of the foo ( 44 ) ta shece (Fra) In chu sem which - obviously, work on Rhenue and is called Navika bheda (Navakabhad in the quotation hom the How 75 01 identis & m.paint) we find a decenipun in the different corts of heroines such as Madhvama Prauch khan etc ut ater the fashion such an Rhatuse The few quitatums that we have to dice che Summone on the part of author with the Sunki Words on theorie 100g the quotations we find one from the pen of the fames kalucha I highly pull and win thugli wo ufuately do not ES any fu18TV NOS if this goal favorite of bin amh3 we buvo bands to behere the he*, a literari mun In die wd chronicles he is described as Key Lalaset she se kao. It ws popularks believed thash kamu budiman had een mir jwely sent by the Emperur from Delhi and that he wa-a great enchanser As a malier of tax nelow that th Kuluh did wietl & wmderlul influence upon he hill, tur to what it was due we can simply puess the usua if this induence 1 shaded in Jocurity We will be huveter far trimi dhe uruth in a uning tart a considerable extent hisluverars gild helped kulusha, Taman has rofluence with the Prince it ihla tha bis Kavi balusha may has e cumprad eral peme which were no preserved owing the general disfarur in which he held hut Ars copies of which wu ser huc exuled and milane day he dovened by u nu e inclined beliese wat die wu Handels (uela 114 be more the land) are reallı tem che rent Pentce Sabbaye o imposed by her under de lucrari mtupne of Kalusia who was centruly 619-d w.ch pueue talen's

No text on this page.

bos TOPPURMAIT MANTRA NEARCH INSTITUTE, MYWE MADHAR-420100 बुधभूषणम् ।। श्रीगणेशाय नम ॥ श्रीभूमिमव नम ॥ देवदानवकृतस्तातभाग हेलया विनितषितनाग । भक्तविशहनने धृतर(च)न त नमामि भवशालकरत्नम् ॥१॥ शशादकमालि भासिमन भाक्षर पञ्चामन शशमुलाविना यम् । उपक्ष गिरीमा दशबाहुण्डिन जुबेरमित्र मनन नमामि ॥२॥ चिरिश्चिविनवीनत नगाधिराजकम्पका- विभूषिताविप्रह प्रभूनवान्दसस्तृतम् । उसज्जदातटस्फुरसुरापमाविनि भर- विशुद्धबारिशीतल नमामि चन्द्रशेखरम् ॥३॥ अज्ञानकृष्णानर्पण पशिला भूवि मानन्द्रा । नेषा जीवनवध नौमि शालिक गरुम् ॥४॥ पा भवेक्षणत्रकारका र चन्द्रिका शामदी निजजनम्य पालिका। पानुपारमिरिराजकन्यका सा ममास्तु अभकार मालिका ५॥ सर्वदेवमयीमीशा नामि भुषासमन्विताम । पस्या कटाक्षमाण जायते विबुधा नरा ॥ ६॥ भृशवदा(ला) प्रथसिन्धुसुधाकर अधिकातिकतरपराक्रम । अभवदर्थरलानु विशारदो जशानि शाहनूप मिनिदानव ॥७॥ येनाकर्णबिकृतकासंफचलकाण्डाबलीकनिन- प्रत्यर्थिक्षिनिपालमौलिनिवहरण्याचे विभा। यस्थानकासुधरापरिवृद्धालुद्रचूडामण पूत्रत्व समुपागत शिव इति ख्यात पुराण विभु ॥ ८॥ कलिकालभुजगमावलीह निखिल धममवेष विक्रय य । जगत पनिरवालोवतापा (तीण) स शिवरात्रपति यन्यजय ॥७॥ म

२
बुधभूषणम्
यन श्रोणितले कलावविकल वृद्धावतार गत
गोपालसिलवणाधमनियये म्लग्छ ममामारिन ।
भूयस्लपरिपालनाय भकलाश्रिया सुरषिण
स्वे स्व वर्णपथे चिरण विहिता विषादिवणा मात् ॥ १० ॥
आक्णाटकदशना गिरिवर मान्यता परे-
दुमाणि क्षितिपालनाथ नृपते बागलाणावधि ।
आकृष्णालटमासमुद्रमभिन्न कुल्ला कृती दुगमे
दुग रायरितक्षक विजयते भूमीभृतामग्रणी ॥ ११ ॥
आपबाचलपश्चिमाम्बधिमथाप्यामतशनिाचल
निजिन्यावनिमण्डर च करवाकृल्पाखिन्गन्भमिणान् ।
श्रीत बममवाप्य मादायस राजाभिषय पर
छत्रांगनृपलर्भणानुदिन निहामन राजन ।। १२ ।।
गागादेशसमामतान विशवरायनाभिषकात्मव ।
सतप्यातुलतालितबाधनैर्वसंगणवानिमि ।
चापरिनचन्जिकच विमला गया बुधवान्दभि
कीति भविगन्तरघु जयिना बिस्तारिना भूभृता ॥१३॥
सोय यस्प गडा नरन्तबार्डन पानाहर
म्यरापपा (रम्पराप) चत्वरश्च परिन पण मराभिन ।
विददिबंधवर्यगणराषश्च सन्मानभि
सन्यश्चापि चनुविधरमणिनेभानि प्रतापान्दिन ॥ १४ ॥
लस्यान्मज शभरिति प्रमिद्ध समस्तमामन्तशिरोबसना (बनत )।
यका पमाहित्य पुराणभीमका पहावयाणवपारगामी ॥ १५ ॥
विविच्य शाखाणि पुराननानामादाय नभ्य खलु गायमथम ।
वराति सप्रन्थमम नपाल म शम्भवमा बुधभपणारयम् ॥ १६ ॥
विविच्य सन्त कृतिमस्मटीया गृहन्नु मनामनुसञ्च जन्नु (यजन्तु) ।
क्षीराविक परिहत्य नारी ( नीर) शीर भजन्ने खन राजहमा ॥१७॥

भवान्या स्नान
भिषानसमाये श्रीभवा या स्तनि बहानामाह-
स्फटिकरचितपीठे श्यामलाहगी भवानी-
मरुणचरणकान्ति भामयन्ती म्वरूपम् ।
नखमणिगुणयका अनगुटीभामयन्ती
विजितसिनगदिनुपरस्कयुग्नम् ॥ १८ ॥
पद्मारामारणीकशिर पुष्पण शाभिताम् ।
हुनशीताशुनेजस्म काचन्द्रापशाभिताम् ॥ १९ ॥
अतीव सुधभारावगी पासचण(स्वण) कुण्डाराम् ।
अभिङ्गिमीन्द्रयजितकामशरासनाम् ॥ २० ॥
मदिरामदमघणमदिराक्षी मालसाम् ।
निमलाशसशक्पारक्फल(कलक)प्रभाग ॥ २१ ॥
विसहायतिलका मुक्कागुणममन्विताम् ।
विभागढत्नमयुक्ता क्णभुषणशामिनाम ॥ २० ॥
नानालङ्कारसपका नामान्यरतमपूरिकाम।
पुषन्वयवना प्रवास्तुलिताधराम ॥ २३ ॥
भवतुलस्ननवन्दमुचाककानाम् ।
चनुभुजा पद्महस्ता पानवविराजिनामा ॥४॥
रतिरका शम्भुकाता निम्ननाभि ननवरीम् ।
कुशम या कुशासगी च पानयागासन रताय ।। २५ ॥
बिलम(दानवसमा रक्तवाचीपारेताम् ॥ ।
विशा(लाजधना रम्पा मा व्यादापदिराम ॥२६॥
सुबणरम्मा दम्भारि()म(मु)दुलारविराज(नि)ताम ।
कामघुधिमुहृज्जाधा जानुयुग्मापशाभिताम ॥ २७ ॥
इति चन्चचडरमणीस्तुतिमेणा(ना)
धरणीशशम्भुरचितामनिभक्या।
मनून पनि म किलोच्च-
भुवि भारतीजलधिजानिलय स्था()॥२८॥

४
घुपभूषणम्
समापीननमरमान-
वालणानिलाद्धभिन्न रारणिताम्बर ।
जयन्य बाल विसजन्मन् यामिब गजानन ॥२९॥
हरकण्टहानदमीलिताभी नमाम्यमाम ।
कालक्टाविषम्पशजातमागता(मा)मिव ॥ ३० ॥
च डाननाधनहाय चन्दाशुमितकोनये ।
चन्द्राकानल नत्राय चन्दाशिरसे नम ॥३१॥
नागनायवराय जगराधाराय धाराबर-
न्याधारक कन्धराय गिरिजामकराहगारिण ।
नया शम्बरिणे दृशा निलक्नि नारायणेनानिणे
नाम पणिन नमन ग्राहणे नाथाय नित्य नम ॥ ३२ ॥
नमसम्ब(शिरचम्विचन्द्रचामरचारब ।
बलाक्यनगरारम्भमूस्तम्भाष शम्भव ।। ३३ ।।
बामाङ्गीकृतबामाही पाइलीनकुण्डली।
जाविरस्न पुर वस्नु अनि यम्बराम्बरम ॥ ३४ ॥
पिनास्पाणिचार दुभम्ममन्दाधिनीयता।
व गाषि भवन मनिरपवर्गानुमारिणी ॥ ३५ ॥
पुश्रीमत प्रम मापानाना
पति (ना) मा भागय यन्नाम ।
पकीकत मानचित्र श्रुतीना
श्यामीमन बह्म मे मनिवनाम् ॥ ३६॥
नवीरभपकार पर (पर) पुमान
अबना बाप्य वृतगः पवित्रा ।
नवनीनकातिरमररपि स्वय
नवीन मिस्रनाम चिस्यते ॥ ३७ ॥
अनिविपर कुचयगल रहा कररामृशन्मुहुलक्ष्म्या ।
तरपि न निजावय जयति हरिगयमाण इव ॥ २८ ॥

आशिष
५
मकरीविरचनभवावा राधाकपालापीडनव्यमनी ।
अनुमपि लेणा लम्पन्नटवरपा हरिजेपति ॥ ३९ ॥
खिमासि मञ्च शैल विभूमा बपमिनि पासात्म) शिथिलभुज ।
गिरिवरभूनविततया दृषु गोपयु हमनहरिजयति ॥ ४ ॥
वेदानुद्धरने गमाजिबहन भूगारमुदिधन
वैल्य दारयत अखि छलयन लत्रक्षय पूर्वते ।
पीलरत्य पयत हल कलयात कारुपमानम्वन
म्लेच्यान्मूथन दशाकामिक्ते कृष्णाप नभ्य नम ॥४१॥
त बन्ने पक्षामधानमुपचीनचटाग्रात् ।
गला स्रोतस्वयण व प सदैव निघवने ॥ ४२ ॥
शुकनुण्डनिमविवादरुन पुण्डरीक्षनबन्यो ।
मण्डलमाईत बन्द कृण्डलमालाण्डलाशाया ॥१३॥
प्रमाशिप-
सानन्द नम्न (दि)हस्ताहतभरमाबाहनकौमारवाहि-
बामामासानन्ध विमान फाणपती भागमकोचभाजि ।
गण्डोड्डीनालिमालामुखग्निक्कुभस्ताण्डवे शालपाणे-
बैनायक्यश्विर वा बनविधूतय पान्नु चौकारबत्य ॥ १४ ॥
गण्डस्थरीगलम दम प्रवाह-
माधदिरेफमधुरस्वरदत्तकण ।
हर्षादिवालमनिमीरितनेत्रयग्मा
विच्छिद भवन भतपतिगणेश ॥ ४५ ॥
-
अनुकृतम(र)क(त)वणा शाभितणा पदम्पमुकुलन ।
नखमुखमुखरितर्वाणा म य क्षीणा शिवा शिव कुयात् ॥ ४६ ॥
स्वेदने स्ते !) कश्रमीदृश प्रियतम वचत्रबह्मवर्षिया ।
कस्माइपितमे विन्दुबदन भामीत्रभीतेभव ।
रोमाञ्च कथमेष देबि भग(वन्)नामाम्भसा मीरे-
रिश्य भनार भावगोपनपरा मौरी चिर पातु न ॥४७॥

भिषणस् वित्राणे रुजवन्दे मवितरि बरले बनिणि प्वस्तवने जाताशकै शबाव विरमति मरुति त्यावर फुचरे । वैकुण्ठे कुण्ठितास महिषमनिरुषा पौरुषापनागिन निविध निम्नती व शमयत दुरित भूरिभावा भवानी ।। १८ ॥ मद करकमलस्था म्फाटिकीमामाला नवविरणविभिन्ना ठादिमीबीजबुप्या । अनुकस्लमनूकुर्वन्येन कीरा निरुद्ध स भवतु मम भरप बाणि न म दहाभ ॥ ४५ ॥ अथ शमो- जीजप्युत्कटकालकूटरवर प्याप्लष्ट) हटान्मन्मधे नीते भास्क (स्व)रभालनेतनूता कल्पान्तदाबानले । य शक्त्या ममलकमापि शशिन शैलान्मजा वधुनी पत्ते कातुकराजनीतिनिपुण पायात्म व शङ्कर ॥ ५० ॥ कपरीकृतङ्कीकृतजटाजटावतसीकूत- ज्यावलीकृतकुण्डलीकृतकटीमृत्रीकृनाहीश्वर । पायाद्वस्तिलपीकृतप्रियतमादशीकृताक्षीकृत- नारम्भपषीकृतन्ठुझारल कात्यायनीकामुक ॥५१॥ पातु बो नीलकण्ठस्य कण्ठ श्यामाम्बुनोपम । गी(री) जलना यत्र विद्युललय राजत ॥५२॥ म पूजटिजटाजूटा जायता विजयाय व । यत्रकापि छताधान्ति करोग्यचापि जाह्नवी ॥ ५३ ।। अथ विग्यो- कृष्ण त्व नवयौवनोमि चपला पायण गोपागना कमो भूपतिरम्जनालम्बुलांवा वयं मोह । तयाचेऽशालिना भवन्तमधुना वृन्दावन मन्द(') ना। मा घासीरिति नन्दगोपवचमा नघो हरि पातु व ॥ ५५ ॥ प्राम्यन्मन्दरकन्वरोदरदरी व्यावर्तिभिवारिधे कहाछैरलमाकुर क्लयतो लक्ष्म्या मुखाम्भोरुहम् ।

आशिष
७
आन्सुक्यातरला साराद्विसिता भीस्या समाकुञ्चिता
क्रोधेन ज्वलिता मृदा मुकलिना शीरदृश पातु(न्न) व ॥ ५५ ॥
अान्मीलितलोचनाय पिजन पयालमेक स्तन
मग प्रस्तुतदुग्धडिरधमपर होन समाजलाना )।
मात्रा चाङ्गालिचालितस्य चिबुकस्मेरायमाने मुख
विष्णो क्षीरपणाम्बुधाम चवला दन्तयति पातु व ॥५६ ॥
गच्छाग्यश्युत दशनन भवन कि तृप्तिकल्पयत
किम्त्वेष विजनस्थयोहतजना मभावयन्यन्यथा ।
इस्थामत्रणनिमाचिनतवृथावस्थाननेगलमा-
माक्सिम्बन्पुलकोरफराभियतनापी हरि पातु व ॥ ५७ !!
दृप्यन्यकुदाम्बनी जनमन मन्नोपभाचन
कृपाश्चिम(न)वर स भगव(बा)कोलावनारा हरि ।
यदृष्ट्वाकुरकार्टिकारकुटोशणान्तरस्थयसी.
पृथ्वी भात्यवगतकेतकदल लीनब मुबाहना ॥ १८ ॥
अथ स्प्या-
उत्तिष्ठन्या स्तान्ते भरमरगपता पाणिनिकेन कृत्वा
धुवा धान्येन बामा विगलिनक्वरीभारमसे बहन्या ।
भूषस्त कालकानिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शारिणा व
शय्यामालिंडय नीत धपुरलमलसबाह ल्या (लक्ष्म्या) पुनातु ॥५९॥
पायात्पयोधिबुमित कपालामरचन्द्रमा ।
यत्र मकान्तविश्वेन हरिणा हरिणायन ॥ ६ ॥
अब सूपस्या
-
मिन्दरगृहया स्मृशान्ति किरण कुम्भर धमाधारणा
भिली पावशङ्कया विचिनुत साद मदा(डी)णिषु ।
शान्ता मशहूया वरतल मृदामिन लग्नच यत्-
तनज पथमाझव भरकर मीर पिर पान व ॥ ६१ ॥

अधभपणम् अशा पासप । नया सवय। यत्यादा शिरमा न केन बिना पू वीकृतामप्र जामता मध्यन) तस्मिन्भास्वनि राहणा करित लाकत्रयीच अषि । खयोत स्फारत तमाभिरुदित नारामिकम्लम्भिन करुन्थिनमा फिमत्र कर कि वन ना घष्टिनम् ॥ १२ ॥ नत्ववाभ्युदया भयाजानायस्यादव मनि । विकासभाजा जायन गुणिन कमलाकरा ॥३॥ बवा हरिवहति वाम कास्नभ वा (ज-) तन्न्येब(मन्यव) का चन पुनर्घमण प्रतिष्ठा । पत्यादसगतिममपितमारमाणि धन स एव शिरमा सरमीकहाणि ॥ ६४ ॥ कान्तमार्य रविणा तभिणाशावलीचना । न कवल मनोरा(लमनेना मारिबमा गी(घ)कृत' ॥ ६५ ॥ गत नास्मि भानी त्रिभवनमम मपविरह- व्यथा चन्द्रो नेप्यायनामनामना नास्ति किमपि । इद अनस्ताप जनयतितरामत्र यामी प्रड़ीपा' सजानाति(स्निागिरहदि रहा मशिखा ।। ६६ ।। पात पूष्णा महान भवते (भवान महन) नापनापाय पम्मान कालनास्न क इह न गना यान यास्यति चाय । तावतु "पधयति यवालोकवाद्यस्तमाभि- स्तस्मिनव प्रतिमहति यान लब्धावकाश ॥ ७॥ अम चदन्य- हरमुस्ट सुरलग्निीनिकटरिधनिलाभना हिंग दश । अपि मरल फणिफस्कृतिरीक्षणानाक्ष्णाशशुआणि क्षात ॥१८॥ विरम तिमिर साहमार(दाममायादि रविवस्तमितो गतस्तन किम् । कल्यास न पुरा महाभतामिनिनि रम्युतिना (ला) वम( शशात ॥ ६९.

अयालय अहा नक्षत्रराज(ज)स्य माभिमानविष्टिनम् । परिक्षीणस्थ बकब भपणास्त्र च वचना ।। ७० ॥ आलावात भयव भयामा भारकाय । कल्यवानव तु पावनायकमणि कमर ॥4 शिम्मा धायमाणापि माम माम्पन शमना । नथापि कृशना पन कष्ट बल पराश्रय ॥ ७ ॥ सम्बजम मह श्रिया श्रियमाप त्रालाक्यमषार- स्थित्यथ परमश्वराभ्यूपान्नम्ननापि म ना वृत वृद्धि शीतकरम्मथापि न गन मीण पर प यन प्राय प्राक्तनमबक्सब रस्य श्रम || पीयप वपनास्थ हनरुग्या बियस्प मनामन प्लभ भानकारि त्रिभुवन ज्या नाभिकर भिधान । मवाशामनिरासा पतममा माय बलायम भिवातामिहापि मागिन यस्पास्या व उत्त मन || अरि पलस्नथाना महत्यहरयार विलम्पनि नाम) मृगम परिमरम्हरी ममीर कि पामरप र समि । ॥ काय मानिकारनत्र पचन पद पाहताना सजासबातम य नभमि नाम पणामुघर प्रतिष्ठाम । जस्मिन्न चाप्यमान जननधनष पापवस्तावना केनापापन मह्या बपि कम्पनीष पि(पोप ग्यद ॥ ६॥ यजा या स्व मंच मना पाता न यापन पदभ्यामन विक(मग्निा प्रतिदिन ममा विनाविम। उासप्ताश्वगायन ममता पाया रिक्ष मख तुद्रानामपरि स्थिति नि(नि)भामा पनि न पामत्र ॥ .. मेषम्ब- एकस्य नस्य मय वामभ्ययुधानि जा परस्य । विश्व भश(ल)काननमाननमवारत पस्य ॥ ८॥ भ२ १० बुधभूषणम् प्रावृषण्यस्य मालिन्ध को दायाभीष्टवार्षिण । शारदास्य शुधव वशिष्यो(बद कुत्रो)पयुज्यत ॥ ७९ ॥ जलधर जलभरानिकररपहर परितापमुद्धन जमत । नो चपसर दूर हिमकरकरदशन विकास ! )२ ॥ ८ ॥ शलयधु शिलातरघु च गिरे शुद्रे गर्नेषु च श्रीखण्डधु बिभीतक्षु परित पणषु रिक्तषु च । निम्न वानमाखिलघु जमतीचके सम बतता बन्द बारित सार्वभौमि भवना विश्वापशारि व्रतम् ॥ ८१ ॥ शे(शाच मन सरासे शबटवारीणा- मानस्तिमिलुठति तापविषष(शापि )ना । अनान्तर यदि न वारिद बारिवृन्दै- राप्लास्यस्तदन दि मनमण्डनन ॥ ८२ ॥ किसलयानि कुत कुसुमानि वा कच फलानि ताद(नया) नरवीरुधाम । अयमकारुणि(रण कारागिको यदा वितरीह पया न गयाधर ॥ ८३ ।। नमि निरबलम्ब मीतदा(दना) दीघकाल स्वदभिमुखदिएष्टाचागपञ्चपुरन । जलधर जलधारा दृरतस्तावदाना ननिरपि मधुरस्न न भुनश्चानकन ।। ८४॥ क्षुधा सान्त सहनश स्वभरणग्यापारमात्रायता स्वाथा यस्य पराथ पक्ष परमा(म पुमा)नेक सनामग्री । तु पूरादरपूरणाय पिबति खात पनि पाठवा जीभूतस्नु निदापसभृतजगत्मतापवित्तिय ॥ ४५ ॥ आपो विमुक्ता क्वचिदाप पव क्वचिन किंचिदरल क्वचिच्च । अस्मिविमुक्ता प्रभवन्ति मुक्का पयोउ तस्मिन्त्रिमुख कुतस्त्वम् ।। ८६ ॥ अम कारक्षेच त्यज जलद गम्भीरमधुरै किमभिनिधि मा झटिति माङ्कारि ससिलम् ।

अयोक्तय अये पश्यावस्थामकरुणसार चाकर- पवलहाववाटाइलिजारीलमूनविर्षिन ॥ ८ ॥ सस्य- अस्ति यद्यपि मत्र नीर नीरजमण्डितम् । रमने न मरालस्य मानस मानम विना ।। पर्यन राजहमेन या शामा भरभो भवन । मसा बकमात्रेण परितस्नीस्वामिना। ८ ॥ रे राजहम किमिति ज(-1)मिहामनमि पोसी बक सह इस पनि प्रतीन । तहम्पतो(ना)मनुपडून पुन सममी पावइति न बरु खल मालाका ॥९॥ अपसरणमेव शरण मान वा राजहमस्य । कटु स्थानि निकटवर्ती वाचालष्टिहिमो पत्र ॥ ५४॥ अम्भोजिनीवननिवासविराममेव इसस्य हन्ति निनरा पिता विधाना । नवस्य दुग्धजलभवविधिप्रसिद्धा। वैदग्भ्यसीर्तिमपहर्जुममी ममर्थ ॥ १२॥ अपनर मधुकर दूर परिमनबालेपि कनवर्गकुमम । नहि मधुप्लवलशो भवति पर अस्थिमर बदनम् ॥ १३ ॥ बहरूपमात्र सारे भित्तिविलिवनात्र संच चि)प्रकल्हारे । नमो नापि च मया मधुकरबन्धो वृथा अममि ॥ ९ ॥ अमर भ्रमना डिमनराले कविटावितमीभिन भन वा। कथयस्व विहाय पक्षपान पनि जानी कुसुमानकारि पुष्पम् ॥ १५ ॥ अलिय नलिनी (वन)बलभ कुम(विनीकुलकेलिमदाछम । विधिवशेन विदेशमुपागत कुरजपुष्परम रह गायन । ९६ ॥ अन्यात तावदुपमर्द सहामा लोट विनोदध भर () मुमनोरनाम् ।

१२ मम्मामनाभरमम शरिकामकाल बारा क्वलि कि नवमलिकाया ।। ९७ ।। फुरपय कमलिनीकमलाम्मेष तमि(प) या विलसित क्मतान्तरस्थ । पश्याय तस्य मधुपस्थ शरापाय कृपण वणुविवरे रिवना प्रयान्ति ॥ १४ ॥ गौरी चम्पक्कलिकामपहाय भान्स बुद्ध । शाल्मरिकुममाषु स्वर(ग) गुजन्न काजम मधुष ॥१९॥ घनश्य- एक बना मानी चिर जावति चातक । विपत वा विषामाथा याचनबा पुरतम् ॥ १० ॥ कृप पानमवामुख भवति म नद्या वराक्य विय मारवारिट्टिम मह निर(मर) माय ममालाक्यन् । शुष्पनालुगतापि कम्पितनन श्रुत्वा गभीर बनि भैया बहिना धरो जलभर त्वा याचन चातक ॥ १०१ । कारवाय- सशकिल मा भज मान शिचिदीरय पञ्चमरामम् । ना परवामह वा जानीत काक्क्दम्बमापिहित चन । १०२ ॥ का मह विरुदस्य कोकिनस्य क्ला गिर । खलमपि नष्ट्य व पाणपक्त कुन ॥ १०३।। अस्या मन बाधिरलाकानबासमा कि कृजितन खल काबिल कोमलन । पते हि देवहसकास्न भिन्नवण वा काकमेव कलयति कलानभिज्ञा । १४ ॥ यम्यारण्य बच सुधाकबलिन वाचयमानामपि व्यप्राणी "पथात मामथक पावेतासि चैत्रोमो ।

याक्ष
र काक बराक माक्ममुना पस्काक्लिनाधुना
सवार )मधयुषस्तथ तु कि लरजापि ना जायते ॥ १५ ॥
रमालशिवगतामा शतमान पत्रिण ।
नमन्जरीरमामा विदरच कमुखा ॥१६॥
अप नीलीवनु सर सय नय मनप
पर ताप यथा नर ग्वबिलामा(बि) ननुन ।
अमी दृराका क्रणितामेरमाक्ष महमा
विरतात महा शबरा पविनशरा ॥१७॥
पनस्मि मण्याचार बहुविध वितपिचिकर
काकालक्क्यानकाफ्लिक रान कापि पावस्थिन ।
की कूजनि चनदा विधारित या राशलीम वन
मेव्य स्यारिद्र मचाणक्मनमामान इनचन्दन ॥१८॥
केका कर्णामुन ह मन्सुम्कवरी तिहाग पापा
कण्ठच्छाया पुरारेमालवचिरा भाद मघमहार।
विश्वर्षिहिनिलम्फर मिशिनि यमाहारवृत्ति
* पुण्य प्राममन सकारमा मानिनवृत्त मघर ।। १०९।
शुक्प-
भणी स्वृिद्धामा (१)
नमुष्मि नगाज गिर प प्रनिक्त
दिलार काकाल सति पर पाब) कटुतरम् ।
मख ताय कीर (ड)हय हरि वाच चमकता
जमानन यना भाति पाभाजा गणगण ॥११०॥
इप पट्टी भित्रनुचिनसमारम्भतिर
समतागकामा विषविषमद्राणप्रणामिभि ।
तरारस्थ मय समय मभय कीर निभूत
नवाणी कपाणी नहि मखमय शरणम् ॥ ११ ॥

१४
नमभषणम्
काकस्प-
कृष्ण वपुर्दहनु चुम्बन साफलानि
रम्येषु मचरतु चूनवना तरेप।
पुस्कोकिलस्य चरितानि करोत काम
काक कल बनिविधी खर काक एच ॥ ११२ ॥
पथि निपतितान्श ये हा निरावरणान
वधिभूतघरानाबान्धर()समुद्ध(न) कन्धर ।
निजसमुचिताश्रष्ठास्तास्ता विकारशलाकुलो
पदिन कुकने का शक कदा नु करिष्यति ॥ ११३ ॥
बकाय-
उभी पक्षी शुङ्गी भुर्वि वियनि चावारितगति
सदा मीनान्भुई वमति शिरस(सकल)स्थाणुशिरमि ।
बके सर्वश्चान्बो गुणसमुदय कश्चिदधिको ।
गुणा स्थाने मान्या न नु नवरस्थानराहता ॥ ११४ ॥
बकोट नमस्त्वा लघुनि श(मामि क्यापि शिरमि(शफरे)-
स्तव न्याय्या वृत्तिन पुनरथ गाद तमचिना (न)।
इनश्चतश्चानालिहलहरिहलानरलिन-
क्षितिधप्रामकमलनिमिपान पतिरपाम् ॥ ११॥
बयोनम्य-
अदृष्टव्यापार गतवनि दिनानामाधिपती
पश शेषीभूने वाशिनि मनपानि ग्रहमणे ।
नया सजात जगदुपनते मेघसमय
यधामी गग्यन्ने तमसि पब कीटमण य ॥११६॥
इन प्रयास्यात विनश्यनि तारकश्री
स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न माणिप्रदीपा ।
अन्ध ममममपि कीटन (यो) भविष्य-
पुन्मेषमप्थति भवानिति उरमनत् ॥ ११ ॥

अपामय
१५
गजस्य-
कर्ण चामरचारुचञ्चुकलिका कण्ठ मणीना राणा
मिदरपकरा शिर परिभर पाश्चाग्निक किङ्किगी।
लन्धनपवाहनन कणि(रिणा बद्धन भवाविधि-
स्तवि भूषरधूलिधूमरतनुमा या न बया मज ॥ ११८ ॥
कंलि कुरुभ परिभृक्ष मराकहाणि
गाहब शैलनिकरिणीपयामि।
भावानुरक्तकरिणीकरालिलाइ
माता मञ्च मृगराजरणाभिनाथम् ॥ ११९ ॥
नापा नापगतस्तृषा नवमा धूली न भूना ना-
ने बवादमकारि कालिकबल शनाम कलिस्पृहा ।
एक्षिमकरण हन परिणा स्पष्टा नवा पानी
मारधो मधुपैरकारिणी (रण)महा सातारकोलाहल ।। १२० ॥
भा मा करीद दिनसानि किवात नावत्
जारमन्मरी समनि(वाहय त्रचिच्चम् ।
स्वागले निजकरणुकरप्रयुका-
भुव शम गमयितालि मिगधदाहम् ॥ ११ ॥
दानार्थिना मधुरा यदि रणताले-
दर्शकृता करिचरण मदापबुपा।
तस्यैव भण्डयुगमण्डनहानिरषा
पड़ा पुनर्विकचपादन वमान्त ॥ १२२ ॥
अब सिम्य-
मुमभ्या रक्ष्यत भत्र नरस्नृणमयरपि।
सिंहाशात पूनर्मूदन हवन व दन्तिभि ॥ १२३ ॥
अस्मिन्नम्भावृदधनिजनित रुभि प्रभमाणे तरिक्ष
मा काक व्याकुला भस्तकाशखरशजकन्यलेशानशान ।
पत्ते मन्नेभकुम्भम्पनिकरवरजग्रामस्यामशाय
प्राप्तग्यासक्तमुक्ताधवीरताचला न स्पृहामत्र सिंह ॥१२४ ॥

वाभूषणम् भूमामापि जराक्शापि निविल्माणाप कष्टा शा- मापनापि विपन्न नीधितिरांप पाणपु वरणादपि । मतभन्नविभिन्नम्म्मग्रनबासच पूड कि जीज नृणमनि मानमाना मनमर कमरी ॥ २५ ॥ परिणतगभभराता मिहव। शरीविपिन । अन्वषयान मदापविन मिकम्पनिनरम ।। १२६ ।। * . . इवानारतणाहारा गयानात बन मृगा । विभवामनगिनाना न पश्यति महानि यत् ॥ १२७ ।। राम थमाचश्य मम निवा मुन्य श्रम तदन मना र य परम् । एर म पामरजना मुनय फिल्म निष्कारण हरिणपान विमपि समा||200॥ कालिम्ना (न) मत बनाम मरिन नाता कलाभिग विभुनन कि पालमुस्चमम। अम्माक धमला परियम निना बानापमा कस्तूरीहरिणाभिधानान जन स्थान द्विार मिनि ॥ १२१ ॥ वृक्षाया- यद्यपि च दनविरपा निगिना फलपुष्पवर्जिना विहित । निजवपुषव परपा नगापि मतापमहानि ॥ १३ ॥ कचिलाचनहारिणा पतिपवा मारभ्यमभारिण केप्याय कापारिक प्रतिदिया त मन तहमा । भयाष मरिचन्दन परिरस( मर) यन्य सिपल शासिभि चाकोढारिभिरपहा मृगदशामगठीलायन यिनम्) ॥ १३१॥ कुसुमस्तचका नधा मत्यय परिमा लता । नवापि अमरधान्ति करायक्व मालती ॥ १३२ ॥ न च मनहन चुम्मिना न न पीता मथुपन मारा। पिहितर(ब) कढीरशास्खया परिणामस्य जमाम गावरम् ।। १३३ ।।

आशंकर सुचीभि लिन वा कवलित धाभिराथुर शा- नारन्ध कानोपमालपुर पनवप कीलितम् । पूर्णा एन मनोरथा किमपर क बागि ल्यायुन जीया कतकि हि निगमप । जीवनमा पम्पक्ष (द ) ॥१३४ ।। कति परविता न पुष्पिता वा नरब मति ममतता पसात । जगता विजयाय मीनकता महकारी महकार प्रष पब ।।१३५ ।। दिदमण्डल परिमल मरभीक्राषि माग्यभावहाम लाचनलामनीयम । हहा रमाल फलवय तथापि दृय यद याथलन करिल प (दपु)विधि ॥ १३६ ।। नालीतरारनपकारि कल कालवा उरजापशादाचत पद विनाशवाम । पतन मित्रमुपय कारट परभ्य मागामिजान मदि य करली जहाति ।। १३. ।। ययापन भर्मि हानि परकीया चरति रामभ वाचाम् । असमअम न माया नगापि तल खियन चन ॥१७४।। शमरकम्यगीय बनी यरिशचन पतावनव कि दाक्षा न सामाभनपा ॥ १३० ।। विशाल शात्म या नथनमभग बीभ्य नभग (रमम) शुकस्पामीइद्धि फरमापि भवनादशामिनि । चिर तय स्थित्वा फलमपि नकार परिणत विपाक तूसोज मपति मकता भाप्यपहन ॥१४०।। पर ना फल न पूर या शुका हपिन पक्व शालिवन विहाय जटीम्ना नारिकता मन । स्थि वा नत्र बुभुक्षितन मनमा यन कला भवन भाशा तम्य न केवल बिगनिता चञ्चुगना चुगनाम् ॥ १४॥ दुभ १८ बुधभूषणम् मयि जीवति भीजाप क्मिय बीजपूरका । ति माय मनमा बिड गठिमीफलम् ।। ५२ ॥ निम्ब कि बहुनाकन निकलानि फलानि त । यानि सजानपाकानि काका निशापयति हि ॥ १३॥ गाव टकमकुल प्रविरलरछाया न चापामा हान) निमय कभुमा कमब(जब) कल न क्ष(विनाशक्षमम् । बचूला बग्नर)हम मूलमति न जनस्तनावढारतामहा जयपामा शाखिना कल बना रमाथमानीयम ॥१४४ ॥ कि पुष्प कि फरमातम्य परीरस्य दुरात्मन । वन नाई समामाय न कृत पात्रमग्रह ॥ १४॥ विशय शुकमानिष्ट चिरभाविफलाशया। बाजारङ्गभ्रमदान 4 नानन बचिना ॥ १४६ ॥ अपि कमलिनि तन्न जमशुद्धि नरम्या परिणयनविधान भानुना नाईधन । इति फरयुगशुद्धा न ममक्ष निशङ्क मधुपकर मानिव बहि किन निदानम् ।। १४८ ॥ विचारू ग भुविन मान्ति महनशान्या यामा दल्गानि न परापकृति भजति । एक बार विराजनि नागही या नागरीदननन्दमलकरानि ॥ १८ ॥ अब पाना माय- राहणावलशल कस्तुहा पुरुतनब। यस्य पायाणवनानि मण्डनानि महाभुजाम् ॥ १४९ ॥ कुम्भाजनम्ण काष्करकाशकाण पाचानिधी विपिनमाविपद प्रयात ।

"यनिय
१९
ये तुलभारिशलाकविमिगाना
त पडसीमनि महामणया दुठति ॥ १५ ॥
पीया मजन्यपस्न शिरिशि जलदाच करण्या गिरीणा
सुत्रामत्रामभाना त्रिदशबिपिना जन्मभूमिस्वमय ।
माम्भीय तरच साहक्लब महिलपन कितु विज्ञाप्य मनन
भवापापेन मैत्रावरगिम निकृपादृश्य पादयशीया ॥१५१५
निराधरितस्यार्षि मालशामिन नामपुर ।
मुक्ता निपया माय मातड़ा मदबिहाग ।।५।।
अष्ट नृपतिकिरीटातमी पतित निराहिन रनमा ।
विधिमिलमिनन रन जमचरणनिटम्बन महन ॥३॥
मुलपरम्प-
रत्नावर परिहता इमति किमप-
रहीन दिन बाद भार ।
बक्षाजकुम्भपरिरम्भपागलपन
बिकिन जन विहित नवमानिकन ॥ ५॥
अन्य
कोटग्रह परिलान काटन धासम्बनभन शुय ।
शड्स श्रीपतिानेकर वन गुणन रिपनि रभ ।। १५ ॥
तात भारिणनिधि समा जलधिना भाना मराम
माजय मह कालभन कुमिना यस्य दिनशानपि ।
विकमार्गस व एम्बरधुना पाखण्टाजार
विधान पनिवामर प्रनिग्रह भभण कमिभरि ॥१॥

२.
वषभषण
नदीनाम-
यद्यपि निशि विशि मरिन परित परिपूरिताम्भस मनि ।
तदा पुरदरतरुणीममतिसुखदायिनी गङ्गा ॥ १७ ॥
नया प्रधान नमान्न ५प फल नियच्छन्ति तर (धा) हुमाये ।
समय नानव नदी पयानि नरङ्गिणा प्रतिपन्नमस्ति ॥१८॥
कतिपयतिवमम्धायी पूरा दूरान्ननापि भविता न !
नटिनि नन्दुमपारनपानमा चिरस्थायी ॥१५५ ॥
सरोवरस्प--
(अ)यमवसर सरस्त माललरुषक्तुमाथिनामनिशम् ।
इदमपि सुलभ ह्यम्भा भवानि पुरा जलपराम्पुरष ॥१६॥
इमरम्ब-
आमलाया गधारमलादाविकाशाश्व (१)।
अपि कमल सचम ( वमोलिभिमरटेन भुटिला शरया ॥१६१५
मालस्य प्रभरा जालस्वापि कृता वाम स्वकाश रुचि-
दाडे काकाना मुखतिमनना मित्र महान्यधप ।
आमूल एणसहध्यमनला द्धश्च दोषार
यस्पषा स्थिनिरम्बुजस्य वसतिऍक्कत ना श्रिय ॥ १६२ ।।
स्थ क्या योकय
मगुण मवितोपान्न(न्तो) विनीत प्रापदर्शन |
नोचोषि कृष मत्या जीवनाथ ममानित ॥ १३ ॥

अयालय २१ कस्तूरिकाया- आप यक्काम कम्नुरि पामर पशदया। अल बदन भवाला नि मम्ति महीनले ॥ १४ ॥ नेपालभूषाकविशालभाल मचारि कस्तूरिकतामुपति । अयाज) सपा विपरीनभाद स्थान प्रधान बलु पाग्यनाया ॥१६५।। आरभ्य मारम्पक्चास मान मालिपसात चोवकाश । दुलील** पनिपुत्रहल कस्तूरि पन्त बद दविपाक ॥ १६६ ।। जन्मस्थान न सल बिमल वणनीया न दणा वायुमा वर्षि रचना पश) कगानि पचप्या सालभरभिडव्यवमा(गदा पवमा(म) का नानीले परिमलराण कापि करतरिकाया ॥ १६७ ।। अधजस्व-- प्रय नाम मुजसनद नग्नु स्वाभाविरी स्वरगना किं बम शपिता बनयश्चय मङ्गन पायापर । किंवान परमाम्नुम मनियर सजीवन जीवना 'बचचीवपथन गच्छमि पर करवा विराड मम ॥१८॥ प्रकाणा योकय-- युक्तानि भुवनभार मा वका विननु र धरा शप । पेरिमन खिनि) माखितानि भनि भवनानि । १६० ॥ डामोदरभुदाहिनभुवन या धनि रीळया गरुट । स्थ नमारूपरिष्ठो सिमामा स्वदमपनपतु १५० ।। हाशिदशनधिम य अमामि निषश । नदिद शिक्षिना केन जिह सचारमशिलम ।।१७१ ॥

२२
राभरणम्
धान कावनलपमापिनहिस्लामाकृत मवता
मा भषी क्लश रिपराभव चिर वालपरषोपरि ।
ताम्वन्ध गत्तमव पाचनमयी कीर्ति स्थिता नधुना
ना नस्तश्वविचारणप्रणविनी लाका बाहिदप ॥ १२ ॥
बाधा नरी शिपिलय चिलम्चिनी ना-
रम्युनना जलमना विपम ममीर ।
आरचानिजविना बनिन
सरकणाधा(
रक य सह कुलस्य ॥ १७३।।
मलोग मजब्रस्य मनिकार कराति य ।
कुरानुरूप तत्तम्प या गा गज एवम॥१७४ ।।
भारण्य गाभिनरव पनगर्ननुय
मिहस्थ याति बनम यमि(दि)हा(भा) भवाना ।
नत्रब चारूपनिधि स्वलन माघ
पोंडरी वसति बीलभया वराह ॥1॥
रात्रिमामध्यति भविष्यति हपभान
भावानुदम्पति हारीपनि पानश्री ।
बन्ध विचिन्तयति काशमत द्विरक
हा हतहत मलिनी गज उज्जहार ॥१६॥
अमी तिलास्तरिक नूनमता मनाइवस्था भवतापाता ।
दषा भविष्यपदमी नन तदा न जान विम बाकरिष्य ॥ १७ ॥
कम-
नो चुम्बन न च यद्यपि भाषित वा
नाद स्थिनिन परिसभणमेवमेव ।
बाव मरमणी रमणीपभावात
स्तन्य विनव परियापयति स्म बाहार ॥ १७८॥

अवाकप
२३
डालन विदारण तदुरिता व मसराहन
तत्यापिष्टमलालपादहनन रभस्नादृश !
दाहानमम दु खान हि तथा सवमहा पाहम)
प्राम्यस्त्रीकरष्ठताइनमहा चतरच दखावहम् ॥ १७९ ॥
कापाम---
मह बातजलपनापनपनमादामहश
पञ्चास्थिवियाजिता ब मदिना यन्त्र चिर श्रामिन ।
कापामा मयाजामवाप्य महना जान स्वर सन्धुका
वक्षाज परिरन्धमय कृतचान कि किन कमाननम् ॥ १८ ॥
अपाप मान गणिन हिना जना
हार वमन गणिनामपार स्थिवामि ।
पणीदृशाममि नियमवस्थितात ) ।
महनना
न शुचिता व न घण्डिना च ॥ १८ ॥
मानस्च-
जयाधान हि मानव जाविन जापिता।
माना जगच जानाति जर जानानि वानवा १८॥
डासार
गमरम्प दामाय बना परि गमन।
पताना कि दाभा न माक्षामतास्पटम ॥८॥
दुदाम
उमणा ममाण्ठिनानना शुभमथितापि मन ।
नाहिताचि जगान निशुर भएर टिण्टिग नग्न लग्जम ॥ १४ ॥

२४ बुधभूषणम् यूधि वयाचितविधिना विधेयमातिथ्यमनस्य । माधविकाप्राणपति प्राधुणियस्ते पुणाभरन्याथात् ॥ १८५ ॥ मित्र भित्र बत अत महरिवनमेनहिचिन्द्र जाना देवादहह सज्ञमा सविधाना विधाना । पनिम्बामा परिणतफलस्फीनिरास्वादनीया यस्तस्पा कचलनविधा(पा) कोबिद कारलांक ॥ १८ ॥ कनकम अहो कनकमाहाम्य वास्यानु कन शक्यते । मामलाम्पादही चित्र धत्तापि मदद ॥ १० ॥ अहमेव गुरु सुदारुणानामिति हालाहर तात मा स्म दप्य । ननु सन्ति भवाहशानि भूया भुवनेस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम् ॥१८॥ रत्नाकरस्लव सुना(पिता) भवताना नषङ्गाद् विश्व पविषितमिद सलिलन यस्य । कुटिलबमात कि कारण वदसि शब्स बद(') न विस ॥१८५॥ पाश्चजन्यकुलोद्धृतामिति शाहू महाजना । पूजयत्यस्थिमामान्य स्थापयित्वायनो हरे ॥ १९० ।। अगम्प- रिजिज्ञान दुवणानमुकृतिमुवणाहनमनीन simirmirmiram अन्यात २५ जगत्याबाहारान् अनिधिहणा वनिमगतान (वहन् ) कोपान शिव कथमिव व बद शिव ॥१९॥ अन्तरापन --- (का काता) कालियारात पुनस्थ पिम ययम् । कि वन्य मईलाकामा कालम् च किमतमम् ॥ १९२।। वर्णो यस्य बिराजन जलनिधि यासा बब क्षक्षा(णा)- यो लशशिरोपिउन सुमतौ न्यापुषदीया शग । त वन्दे रखनादन पदनुगा रभास्पन(वा ")अन् बला- जम्मवजलचितुवाजालावर लम्बालबमालवत् ।। १९३ ।। किंबजाति हरितदीयगलक मुक्कामया भामन । माला नेत्रएम विभानि कथ ॥ १९४ ॥ म४ द्वितीयोऽध्यायः गजनीति गजन नैनपा अथ चा वथम नपरणामाह- शानाय भुणभयाग शास्त्र विनयतृत्तय । वियाविनीता नृपनि सना भवति समत ॥१॥ मथावी मौतमानदीनवदना दर्भ क्षमावान् मजु- मान्मायन सूचका लघुकर पारगुण्यविकिमान । उत्माही पररवि कालि वृद्धिमयस्थानबित् शरा न यमी स्मरत्युपकून वृद्धापमवी च य ॥२॥ बुद्धिास प्रक पदाधनमवतिक्चुक । यारक्षणा दूल मुख परुष कापि पावि ॥३॥ बाग्मी प्रारभ्य (भ) (स्म)तिमानुदना बलवा वशी। नेता दण्हत्य निपुण कृतशिल्प मुविग्रह ॥ ४ ॥ पराभियागममहो दृष्टभन प्रतिकिय । पर मानुषश्री व मधिविग्रहतयाविन् ॥ ५॥ गुढमत्रपचारच शिकारविभागवित् । आदाता मम्यमाना विनिपाता च पार्थिव ॥६॥ काबलभभयदाहस्तम्भवापस्वजित । वृद्धापन शमपम शक्का म पुरखशन || निवृत पितरीवास्न पत्र छाक म पाथिध ॥ ७ ॥ आम्ममपनुण सम्यक्मयुक युक्तकारिणम् ।। पजन्पमित्र राजाम पाय रावाभिवति ॥॥

-PRIMAh MananTRENTS Mus-O- राजनीति २४ साधु मतलवव दुरारमना मा ।। भारममस्कारमपमा रामा भवितुमानि ॥९॥ रोशधारा नियत राज्ञा पुराया दुष्परिग्रहा। जिष्टग्याप इवाधार निरमात्मनि मन्त॥१०॥ कुल सब बप ध दाक्षिय सिपकारिता । अधिसवाग्मिा मन्य वृद्धमता कृताना " वचमपन्नानादिर मनपरिवारता। वाक्यमामन्नता चवता व वनिता ॥१०॥ दीपाश इममाह शुचिता रहभिता । विनीनना धामिकता मला ना वाभिमाभिन ॥ १३ ॥ मंगरतरूपेत म गुम्बकमभिधम्पते । सथा च फवान या TETTाभिकम्पमाम् ॥ १४ ॥ अपचविणना गुजानप यार- मवलक्षणलग्यो दिनीत भिपज्ञान । अदीपमत्रा मामा जिनका या जिनविय ॥१५॥ ब्रह्मण्यवाविसवादी दाभक्ति पियवा । अलोलुप मदनवारगम्भीर प्रियदशव ॥ १६ ॥ नानिवडा व निदाहवारनमाजियम व्यवहार मम पाभ पुर्वक रिपुणा मह ॥२७॥ रोगन व धनुषि व्यायाम व कृतनम । उपचामाय शोमा यजयाना गुरुभिध ॥ १० ॥ मधिमाजमाराधीन समरम्पनिवार । पूज्य जयिना नित्य दण्डव उपहाता प्रथा,१॥

२८ बुधषणम पाइगुण्यस्य प्रयांका च शक्तपेतस्तथव च । माहबादी न विन्दा न पकिचनकारक ॥२०॥ कृत कमण्यमा थाना कनामा यजनमिय । सहीनजना प्रसन्नवदन सदा ॥ २१ ॥ मदा भुस्यजनाबक्षी कोधी (च) समहामना ॥ २२ ॥ पागम्यम्य प्रन्यातल्यन नानव पद्धगणानाह- सरिश्च विग्रहश्चव यानमामनमेव च । वैधीभाव मश्रयश्च पाडगुपय परिकीर्तितम् ॥ २३ ॥ पणबन्ध स्मन्न मधिरपकारस्तु विग्रह । जिगीषा शत्रविषये यान यात्राभिधीयते ॥२४॥ विग्रहेपि स्व देशे स्थितिरासनमुक्यत । मारण रभ(न्ध)लाभस्तु धीभावस्तदश्यन । उगमीन म यमे वा सक्षयात्मश्रय स्मृत ॥२५॥ नेवा प्रवागारमाह-- समन मधिन्वष्यो हीनन च बलीयसा । हागन विग्रह काय स्वय राज्ञा बलीवमा ॥२६॥ तत्रापि तस्य पाणित बलीयान्न समाश्रयेत् । आसीन कमविण्डेदी शक्य क्तुं रिपुर्वदा ॥२७॥ अशुद्धपालिबान वैधीभाव समाधयेत् । बलिना विगृहीतस्तु या मधेयन पार्थिव ॥२८॥ सश्रयस्तेन कसब्यो गुणानामधमो गुण । बहुक्षय पयायाम तथा यान प्रकीर्तितम् ।। २९ ॥

राजनमि २९ बहुलाभकर वा स्यात्तता बान समाश्रयेत् । सब शाकविहीनस्तु ना कुर्यान समयम् ॥ ३० ॥ एव च बोद्धा नृपतिर्मणाना काल च दशे च तथा विभामे । ममाश्रयदार्गववशभरव पहावदुक्क नृपनेस्नु कार्यम् ॥ ३१॥ इनि गजलक्षणम् । पवावधनपणेष(रा) मापा गजा गय कुयात् । সল্লায় মায়ান আল स्वाम्पमा यमहत्वापदणदुमयलानि च । स्वाम्पमापी जनपदा दम दण्डनीव च ॥ ३२ ॥ कोशो मित्र च धमा मनाइ राज्यमुच्यत । ममाइस्थापि राग्यस्य मूल स्वामी प्रार्तित ॥ ३३ ॥ जन्मूलबानधाडाना म त रक्ष्य ममन्तन ॥ ३४॥ गम्यस्य मनायाबीनपा महायाघम्पमार-- अभिधकाशिरमा राज्ञा राम्यावलोक्निा । महायावरण काय नब राज्य प्रतिष्तिनम् ॥ ३५ ॥ याप्यल्पतर कम मध्येकन दुष्करम् । पुरुषेणा(णा)सहायेन किमु राज्य महादयम् ॥३३॥ तस्मात्सहापायरय कुलीनापनि स्वयम् । शूराकुन्किोलीनजानीयायालयुक्तात क्रियान्वितान ॥३७॥ रूषसम्वगुणोपेतान्सलना क्षमयाबिनान् । केशक्षमान्महोत्साहान्थमज्ञाश्च प्रियवदान ॥ ३८॥ हितापदेशका स्वामिभक्लान्यशाधिन । पवविधान्महायाश्च शुभकमस योजयत् ।। ३९ ॥

३०
बुधभूषणम्
यातक्याऽपि--
समन्त्रिण प्रकलीन राजा मौलाधिरान मुनीन् ।
ते सा चिन्तयेदा विषणाय नन स्वयम् ॥ १० ॥
निवर्तमास्य यावद्भिरितिकाव्यना नृभि ।
नाइनोनन्दिता याप्रीन विवक्षणान् ॥ ११ ॥
वा चिनियोगमा--
तेषामन्य नियुज्जीत शरान्दक्षान कुलगवान् ।
शुचीनारकर्मान भीकमलबिशन ।। १२ ।।
धार्मिकान्धर्मकृत्येषु अथकाय पण्टिलान् ।
कलीचा खींचु निशुजीत नीचाजी चषु कमम ॥ ४३ ॥
अध्यक्षान विविधान कुवात्तत्र तत्र विश्चिन ।। ४४॥
सामान गयाम यह नवम्बामरथमम्बामवानवायरमणमाह-
(घ)(क्ष)क पाठकश्वेद गणक प्रतिया पर ।
गुदमन्त्रश्च तज्ञा कारज्ञा दृष्टवित्तथा ॥ ४५ ॥
पितृमातामहाभिज्ञ स्मृतिसि हान्नगोचर ।
सविग्रहविहाश्च मन्त्री र प्रकीर्तित ॥४६॥
मन्त्रिणमा गाहाणादम कराया गयाइ । अयनामात्यलक्षण विष्णधमात्तर-
मर्वर भणलक्षण्यो मन्त्री रावस्तथा भवेत् ।
भाह्मणों वेदमस्यज्ञो बिनीत प्रियदर्शन ॥१७॥
स्पृष्टरक्ष्यो महात्मा च स्वामिभक्त प्रिथबद ।
प्रहप पुशग प्राक मीनि जानानि मश्वन ॥४८॥

राजनानि
३१
रागद्वेषण व काय न च हनि महाभिन ।
लाकापवादाजाच मंच यस्यम जायत ।। ४९ ।।
कलशक्षमस्तु बमामा विनिमात्मा जितन्द्रिय ।
गुलमत्रश्च तत्वज्ञ माजी भक्तजनप्रिय 10॥
इदिनाकारनवन कहापाविशारत ।
छूरच कृतिविवश्व न च मानी बिम सर ॥ ५१ ।।
चारप्रचारकुशल प्राणिमि प्रणयामक ।
पाटमुण्यविक्तित्वज्ञश्चांपाथक्शन मथा ॥ ५२ ॥
धना विधाता कायाणा नव यानिपातिता ।।
समश्च राजभत्याना तथव न गणप्रिय ५३ ॥
कार ममयज्ञच कतन्नश्च जनप्रिय ॥
पधानुरू(प)महाणा पुरुषाणा नियाजिता ॥५॥
राज्ञ पराम वायाणि मपराय भूमदत ।।
कृया निवादिना राशि रमणा गुरुगधवम् ॥ ५५ ॥
शमित्रविभागना विग्रहस्य र सम्वचित् ॥
म राज्ञ भव कायाणि कृयाद मगलावा ।। ७६ ॥
चिड़ितानि ना क्यान(नाशातानि महाक्षित ॥
अक्षानानि नबस्य बा कायाणि भारत ।
अचिरणापि विष मन्त्री मर्मा गमि(नि) ॥ ७ ॥
क्रानि पत्र कायाणि शिरिनानि महीपत ।
भेदो न तस्य भवानि कदाचिदगि भभुजा ।। ५८॥
पथगृणो यस्तु भवच मत्री
बाक्यच नस्याभिानिबराज ।
राम्य स्थिर स्यादिपला च लक्ष्मी-
यस्य च(बशस्य') प्रीमिभुवनप्रयोर्ति ॥ ७ ॥

३२
अभिषणम्
बात जमा परमणम। अचनाशामा पनिपाजन गन कायासाइन्यथा कार्य
हानग्भमायाह कामदक -
राहा नियोजितमान्य राज्ञ सति प्रथा गुणा ।
पश स्वर्गनिवासश्च पृष्टर(पुष्टश्चत) धनामम ॥६० ॥
मूर्य निवाणितमात्य त्रयो गषा महीपत ।
अयश फमहानिश्च नरके पतन भुवम् ॥ ६१ ।।
नस्मान्महीपति भम्या बिचाय न पुन पन ।
गुणवन्स नियुश्रीन गुणहीन न पाजयत् ॥ ६२ ॥
अमात्यल्पमनानाहिवमाषा महीपान ।
अशक प्रचात्यतित छिन्नपक्ष इवा(पह) ॥ ६३ ॥
“यममम्य प्रतीकारा राज्ञिराज्याभिषचनम् ।
आयव्यथा दयनीमिरमास्यपानिपधनम् ।।
इयमान्यस्य कमा हन्ति म यमनावित ॥ १४ ॥
मा प्रगश्व धान्य सामन्चार --
भवपा तु विशिष्टन बालथान विपश्चिता ।
मन्त्रयन परम मात्र राजा पाहण्यमयुतम् ॥ ६५ ।।
अयानपि प्रकुर्बीन शुमा प्राज्ञामबस्थितान् ।
सम्पमथ ममाहनु मामान्धात्मपरीमिलान् ॥ ६ ॥
मौलान शामविद बाराहचलवान कलाशवान् ।
मानवान मान का राजा +ॉन मपरीभितान् ॥ ६॥
कृष्टीना सुचथ शरा अनबन्ना न रामिण ।
गण्टन (हामील) प्रथाकार मणिवा स्यूमहीपन ॥ ६८ ॥
अन्न सारेरकाटिल सदृन मपरीभिंन ।
मात्र भने राग्य यस्तम्भरिच मरिम् ॥ ६॥

गजनीति ३ शाशुपचाप बाइपा मात्रमा पृथिशपति । यथा स्वदापनाशाय विटणाम्विकासून ॥७॥ म(म्मानमा-- मनिम्न परना प दिनका ज्ञाननिय । ददना मन्वामिन मप्रिमायनिताना) ॥१॥ अमावासपब मजावता महामनगर गजपप्रन्याप मात्र यामप्य पार नाणन वान प्रसट पापामार- पना प्रगम राजा पूर्वीता मजस्मणा । लाभ्यमानास्नथए हायरनमनिता ॥ ७ ॥ आ.चा य य वायक्त य नियमनश्चमणम् । नमाथकामशाखाणि धनबद थ शिक्षयत ।। ७३ ॥ एच रिचम व्यायाम कारयादा। शिल्पानि शिथनायरामनाम्य मिश्याप्रिय वदन ॥४॥ न गम्प महा दानध्य हलवावमाणित । नशपि बिनपदन यया पावनगामख ।। ७ ।। पिनायकृष्णन मता मागा मदुममात्र । गणाधानमशक्य तु यस्यात्मभावन ॥ ७६ ।। बन्धन तस्य का प गुप्त दश लवान्वितम् । अविनीनकुमार हि कलमात विनापान ।। अधिकारषु मवधु विनीत चिनियाजयत । आग सपना पबाग्ममापि मुहम्नापि ॥ ७ ॥ राणपत्रा महाडमा गजा इय निरजुशा । Urv नागि मिति ॥

४
शुधभूषणम्
राजपत्रमाहत पाध्यमानमितस्लन ।
बन रथ्य राज्य हि व्यायाधानमिवाविच (मिथम्) ॥ ८॥
रभ्यमाणा यदि किन स्थचिप्राप्नदन्तिन ।
मिहशावा इस अन्तिम हि राज्यमसशयम् ॥ ८१||
पिनरमममशानाभाष पार।
लगनपनाशय । ममदादाजपत्रकामा-
पिनुमवापगस्तष्ठ यायवार मानम सदा ।
न कम क्यासियत यन तुष्टा भवपिना ॥ ८२ ॥
नसरयाान पिता मनागपि विग्रीदनि ।
यस्मिम्पिनुभव प्रीति स्वप तस्मिन्षिय चरन् ॥ ८ ॥
यस्मिन्य पिता क्यान्यम्यापि दृष्य पब म ।
असमत बिरुद्द च य नव समाचरत् ।। ८४ ॥
शायापि यबगजन पानवाद्विकृति न च ।
म मपनिमात्र मानर पितर तथा ।। ८५ ॥
भ्रातर भगिना चापि अन्यादा गजवर भान् ।
महागनास्त गा रा नाबमन्यन पीदयत् ॥८६॥
प्राप्यापि महता वृद्धि वर्नन पितुराज्ञया ।
पुत्रम्य पितुराज्ञा हि परम भूषण स्मृतम् ।। ८७ ॥
सादर च मर्वेषु नापिक्य सप्रदशयत् ।
भानृणामवमानन बहवो हि बिनार्शिता ॥ ८ ॥
पिनराज्ञोप वनेन प्राप्यापि पदमत्तमम् ।
तस्माद्रष्टा भव नहि रामवद्राज पुत्रदा ॥ ८ ॥

राजनीशी
३५
एव गृहाविरोधेन राजा वमन्गृह ।
त्यागा च मयभपन मवा कयास म्वक ।। ९ ।।
धान शन प्रबधेत अपक्षमगावन् ।
एच बुला राजपत्रा राग्य प्राप्यायकम् ।
महायवान्महामारविर सुरक्त वसुधगम् ॥ ११ ॥
सहाय पाहाभागजपत्रानाम-
विभवापग्रहाभाय पीत नृपति भतान ।
विनीनमारम पुन यावराज्याभिषचयन् ॥ १२ ॥
इन नन विनामभ्यागकर मद पनगवान कार--
राजपूत्र म दुखत परित्याग हि नाति ।
विश्वमान म पिता परानाबिपनि हि ॥ २५ ॥
"यमने मजमान हि कायद्यामना जय ॥२४॥
इति मनसममा-यानक पण- । मुद्रा --
नुषस्य ने हि मुहबल पच गुरवा मना ।
च एणमुत्व रगत बारव त्यनिवारिना ॥१५॥
सरजमानमकाय महदा वारयन्ति ।
सत्य न नैन महड़ा गुरखा परवा हिन॥९६ ॥
कोशनि मणम-
वधमानाल्पनियावावरपान जितवन ।
इभित यमपृणा हव आनरधिष्ठित ॥ १७ ॥
मुकाकनकर नाट्य पितृपतामहाचित ।
पत्र राजा सन्न काश शशाधीना हि गजना ॥८॥

२५
बुधभूषणम्
अगदय परश्चीसला लोकस्य निश्चित ।
पुमानधन रहिता जीवनपि न जीवति ॥ ९९ ॥
वस्याथास्तस्प महदा यम्याधास्तस्य पारुषम् ।
यस्पावालस्य सपि महाया सभवति हि ॥१०॥
आपटथ च सरभ्य काश कोशवता मदा ।
पुनाइपि हि सध्या भाषाया सुहवस्तथा ॥ १०१ ॥
नाम्याग्य व यब यात्म पक्षन ता(चा)न्वहम् ।
कृषिवाणिज्ययोगमन् अरबबन्ध ")नम् ॥ १०२ ॥
खन्यवरपनादान (ववारवनादान) स्वस्थानापि बग्यत् ।
कोशमूलापि राजेनि प्रचार सावलीकिक ॥१३॥
एतन्मव जहानीह काशे व्यसनबाप ।
क्षीण बगाल) बधयनि स्वनो ग्रहानि न प्रजा ॥ १४ ॥
काशवान्पृथिवीपाल' पररप्युपीयन ।
काशा पाम या । काश मन्या पण या प्रामारपनि काशा म
भिभमाह-
लाहबमानिनादीना र नानामभिवानचित् ॥ १५ ॥
विज्ञाना फल्गुमाराणा अनाहाय शुचिम्मित ।
निपुणश्चाप्रवनश्च धनाध्यक्ष प्रकानिन ॥ १०६ ।।
हान काभानकपणम । जयदश--
यो राष्ट्रमनुगृह्णाति पारगृह्य स्वप नुप ।
मजानमुपजीवन्म लभते समहत्कालम् ॥ १० ॥
पीराजानपदा सवाम्माश्रितोपाधिनास्तथा ।
यथाशक्त्यानुकम्पेन भवामप्यपनानपि ॥ १०८ ॥

मजनात
३७
धमाधमा विजानहि मना मागमनम्मरन ।
प्रना क्षेत्रप भाधु ह यार परिपन्धिन १०९ ॥
राष्ट्रोषधात रबीर ये पापा राजवाभा।
एक्कश महतानाजुष्याचा परिचवत ।
ज्यानपानण्डेन हयाद्राजाविधिनम् ॥ १२
हान म । दुगम्बरप नरूपणम् । नाममा ना दगमग मामात्र मन --
एक शन योधयति पाचशम्दा धनधर ।
बात दशमहमाण सम्मागं समाधवत ॥ १२१ ॥
मर्गसपबिहीन न पालतम्बरमयतम् ।
विविध पथालाभ राजा विषयमाविशेष ॥ ११ ॥
तब दुम नृप कृयात पष्ट(ण्णा भक्तम बुध ॥ १५३ ।।
विदुम महीदुग नरवा तथव च ।
धाक्ष चवाम्मै च गिरिग तश्व च ॥ ११ ॥
पपणा माय गिरिदुग विशापमा -
सर्वेषामेव दुगामा गिरिरग प्रवास्पन ।
दुर्गं च परिखापन बघाहालक्सयूतम् ।। ११ ।।
शतमीय वमुख्याश्य) शावशस्तु ममानम् ।
गोपुर मनपाट च नत्र त्या समगहरम् ।
सपनाको गजारूडो येन राना विज्ञानमा शे स्वयम' ) ॥ ११६ ॥
तस्य मध्य तु पयाम कारयामा मन ।
राम मवतुक शुभ्र जलनक्षमदिनम् ॥ ११७ ॥

२८
यधभषाम
नयुक्त माप-
इत्येवमेत मलिरुपतिदये परा में परिरक्षित स्यात् ।
राजा वमेना गृहे भूशन गणाविन लक्षणमप्रयत ॥ ११८ ॥
जादुगावध । अब दुगप रथावभागमाह---
चनमश्च तथा तत्र कायास्वायतवीथय ।
एकस्मिस्तत्र बीच्यग्रे देववक्ष्म भवेदृढम् ॥ ११९
बीथ्यग्रे च द्वितीय तु राजबनम विधीयते ।
भमाधिकरणा काय वीथ्यण चलनायक ॥१२० ॥
चतुर्थे चंध वाश्यग्र मोपुर न विधीयत ।
आयन बतुरख वा मृत वा कारयत्परम् ।। १२२ ॥
अन्तहीन त्रिकोण च यवमध्य नथव च ।
अधचन्द्रप्रकार च बसाकार च कारयेत् ॥ १२२॥
अपचन्द प्रशमन्ति नदीनारषु नहसत् ।
अयन तु न कति पयमन विजानता ॥ १२३ ।।
राज्ञा कोशगृह काय दक्षिणे राजबरमत ।
तस्यापि दक्षिण भामे मजस्थान विधीयते ॥१२४ ॥
मजाना प्रामुखी शाला वन या वाप्युददमुखी ॥ १२५॥
आग्नेये च तथा भागे आधागारमियने ।
महानस चबमक्षकमशाला तथापरा ॥ १२६।।
गृह पुरोधस काय वामतो राजवश्मन ।
मन्त्रिदेवविदा चैव चिकित्साक्तरव च ॥ १२७ ॥

राजनागत
२९
तवैव च महाभाग गृहाणि व विधारयेत् ।
गया स्थान नथवान नुरगाणा तथच च ॥ १२८ ।।
उत्तराभिमन्या अगी तरगाणा विधीवत ।
इक्षिणाभिभुषा चाथ परिशपास्नु महिना ॥ १२९ ॥
इशागया वशपमान-
तुरहाने तथा बाया प्रदा सवरात्रिक ।
कतान्दानराव मस्तान नगचिप ॥ १३ ॥
गागजाश्चादिशाशात सापरीयस्य निगम ।
अस्तगत न कतव्या देवत्व रिबार । १३१ ।।
सुमनत्र यथास्थान राजा चिलाय मारथीन् ।
दद्यादाबमयस्थान मवामनपयश ।। १३२ ।।
याधाना शिल्पिना मंच मनपानिशपत्त ।
व्यादावमधाम मनकासानैदान (द ) शुभान् ॥ १३३ ॥
गबिधानन्नवद्याश्च गजवद्यास्तथव च।
भाहरेत बल राजा दुर्ग परबला रुज ॥१३४ ॥
शीलवाना विप्राणा दुर्ण स्थान विधीयन ।
बहना च न व दुग बिना काय मता भवत् ॥ १३५ ॥
स्थर विभागमाया दुगमपातमाह----
दुर्गे न पन्ना क्तव्या नानाप्रहरणाचिता ।
महमचानिनो राजस्वस्त सभा विधीयने ।। १३६ ।।
दुगवाराणि समानि कायाण्यापि च भूमना ।
सपहचान मर्वेषामायाना व शस्यने ॥ १७ ॥

इधभूषणम् धनुषा क्षेपणीमाया)नामायुधाना च शस्थते। शराणामथ बदामा कबचाना तयच च ॥ १३८ ।। कणपाना त्रिशूलाना पहिशाना तथव च । मासाना चव शखाणा शकीना च मथव च ॥ १९ ॥ परश्वधाना चाणा चमणा बमभि मह । कुठाररुजु गजा') वाणा पट्टिकाना तथव च ॥१४०। हेतुकाना च रवाना मसालाना व मशय । मषा शिरिषभाना मचयता चेष्यते ॥ १४१ ।। वादित्राणा च मवधामाषधीना तथव च। यवमाना प्रभूताना इन्धनाना तथव च ॥१४२॥ गहस्य सवनलाना गारसाना नर्थव च । बसानामथ मज्जाना स्नायूनामस्थिभि मह ॥ १४३ ॥ गाचमपरहाना चाथाना मवनस्तथा। नर्थवाभपठाना (१) चबमाधमयारपि ॥ १४ ॥ सणसभरमभूज जनलामा चटणम् । राजा भचिनुयाद्दग यच्चान्यगाव किंचन ।। १४ ।। रत्नाना सर्वलाहाना बसाणा चाप्यापन । कावमद्गमाघाणा चणशना नि सह ॥ १४६ ॥ तथा च सबसस्थामा वाममामययोराप । कुम्भाश्चाशीबिपि युक्ता यालसिहाग्यस्तथा ॥ १४७ ।। भ्रङ्गाश्च पभिणचव रक्ष्यास्त च परस्परम् । स्थानानि च विरुहाना मुमुमानि पृथक पृथक ॥ १८॥ कत यानि महाभाग यन्नन पृथिवीभुजा । उक्कानि चापमान राजा ल्याण्यनम् ॥ १४९ ।।

राजनीति
४१
मुगुमानि पुर याजनाना हितकाम्पया।
उक्नानि चाप्यनुक्तानि ॥ १५ ॥
विषाणा वारक काय प्रयत्नेन महीभुना।
विचित्रा श्वापदा काथा विषस्य शमनासाथा ॥ १५१ ॥
पक्षोभूतापेशाचाना परमा पुष्टिवपना ।
कलाविदग्धपुरुषा दुग धाया प्रयन्नन ॥ १५२ ॥
भीतान्कृद्धाश्रमसाध्य तथैव च विमानितान् ।
भृत्यान्यायशालाश्च न राजा धामयत्वर ।। १५३ ॥
आषधानि च सदाण। यक्न नान मस्बममासान जवाण-
पन्नाधाद्वार चयोपपन्न समग्रधान्यापविमप्रजम् ।
वाणिग्जनश्चावृतमाव मत दुगै सगुन पनि मदद ॥ १५४ ॥
हान दुगना मान । दुर्गम गायधनगमा--
अनाहायश्च शूरच वाग्मी प्राज्ञ कुलागत ।
जुमा यक्ष स्मृतो राज्ञ तृक सबकमम ॥१५॥
गजाना प्राङ्कला गाल या नदब गजभान नासामार-
यता गजविना राजा राजशोभा न जायन ।
जयप्रतापमन्यस्य रक्षा तस्मादिहाच्या ॥१६॥
पुरा स्वरों मुझेनामन कामगा रखधरा गया।
मुनिशापागना भृमा नना जाता बनेचरा ॥ १५७ ॥
गजमले नाह--
भनो मन्दा मृगो मिश्रश्चनुधा जायत मज ।
प्रयो गत्रयेभूवन्मिश्रा कालेपण गना ॥ १५८ ॥

४२
बुधाषण
चन मय तना धमा यता नमस्तना धनम् ।
पना रूप ततशाल यनो नागस्ततो जय ॥१५९ ॥
यवदन (जनम सिह च पनवाटमाधिवम् ।
यदृच्छायमशन च तन्मन्यमकुञ्जरम् ॥ १६ ॥
प्राकारमा मुरादालवापाटाइाटनादिषु ।
भनने मवन चद नामा बजोपमा स्मृता ॥ १६१ ।।
शरजालावितमख काय शक्त पर गजात् ।
हापाकारमय स्थाश्वनरकुशरान् ॥ १३२ ॥
प्रमशक्तिप्रहारण निषतेचा नरापि ।
महेन्महाप्रहारागा शत पद वारण ॥ १६३॥
चीकारनाशय न स्वपतिभटमनो मादयन्तो मठाच्या
मग्रामभीम्नि खिलबलता बादमाहाकमाना ।
अण्डादरपहार परमाणे च पल कम्पयन्न परेषा
या सव गन्दा भाव विजयति ने मना भमिपाला ॥१६॥
चनियवान शत मजेचा पर प्रयाण चलशल तुल्या ।
बाध्यन्ति व विजय क्य से राजति शब्द य कय भजन्ते ॥१६५।।
तावर्गात बीयापरनिधनविधी युद्धमभ्यापि बौरा-
स्तापदावन्नि वग परमपि दधत समुखीनास्तुरङ्गा ।
शरारुतु सुसज्जा मदमदिनमान( मना) मानमान विधुन्वन
यावापानि कोपाकृतधिविधरदागेप एकापि नामा ॥ १६६ ॥
मानगरापि येमह बभवन पपयाधिक जन्यने
प श्यामपि सर्वटोकमहिना कीति समातन्यत ।
'यमत्तापि सङ्करे रिपुमद शोष ममानीयत
तमी भाग्यवान प्रयान्ति पुरत स्तम्बरमा भपते ॥ १६५ ॥

राजनीति
Y"
हान शमा । भद्रा सिक्षणान-
प्रतिमानध विपुल-वाध्यायदानन ।
मुखे सुगभिनि वामलाघनिहायतामुक ।। १६८ ।।
तथास्य नुरपसस्थाना दन्ना शनी विशषत ।
मपिङ्गलनत्रश्च महाकाया महाबर ॥ १६९ ॥
परस्तादुनिश्चापि पश्चान्यनतापि च ।
धनुर्विनतर्विशबागमपातल शभ ॥ १७ ॥
बिंश या व नवयका अष्टादशभिरेव वा ।
विग्रहावाणिप्तिहल्या न विभे यशक शापि ॥ ११ ॥
अन्वथवेदी ( क्षमावासच कक्श ।
कल्याणमेवानजदी भन्न परिनित ॥ १७२ ।।
अब मन्द--
महाग्रीवा महावक्त्रा महामाया महोदर ।
वि(पी)नास्त्रश भान्तवमुविभक्का महामुर ।। १७३ ॥
बहलपहुभिदीपंयुक्त नियतनूहहै ।
न्धिी स्थिराकृतिनलै पार्यश्च पधुभि मम ॥ १७ ॥
स्थिरनि विशाल च पनि चापि प्रीतिन ।
विषाणे तस्य विद्वद्धिरोष्ठा दीपश्च रामश ॥१५॥
कूममस्थानगमनो मदा मागतिकम ।
समीय लोचने नित्य निशा गानि ।। १७६ ॥
ग-
ननुवरकणपादो य स्तस्वास्यम्तनुमेहन ।
मनुवादरश्चन जनृ वक्तनुरूह ॥ १७ ॥

४४
दुधभुषणम्
इधजिवविषाणश्च दीगंगाजस्तथा च स ।
प्रश्वस्तरामकणश्च पुरस्ताच्चापि सवृत ॥ १७ ॥
निपाने गोचरस्थाने पाया शय चा")निवृतः ।
हस्वथवण्डाडली डीध विक्रमने क्रमै ॥ १७९ ॥
पुन पुनश्च विनइन् दुगतिश्चापि धावति ॥ १८ ॥
अथ मिश्ररक्षणम-
बहाशी बहीपञ्च दण्डपानषु चाक्षम ।
पचप्रकृटवेगश्न भार प्राप्याइसीति ॥ १८१ ॥
कृपाचाप्यायन नाम क्षिपच परिहीयते ।
बलम्ललवणश्चापि कॉश्चातुरता ब्रजेत् ॥ २८२ ।।
निन्य च मान्वयेदन न पनमभितापयेत् ।
सर्वेषा लक्षण कश्रियको निश्री भवेद्गज ॥१३॥
शरतोमरवलेश गणपन्धहता नरा ।
क्षणास्तग प्रयन्त्यव तस्मात्स्वगोपमा मना ॥ १८ ॥
प्रत्यय पर्योक्नसपत्निसाहन दुग गमा मस वभेन । इनि माइनिरूपणम् । अथ
बाल रानपण । नन्थ( ब )ल बावधन-
पडिध मुबह म्यूह हिषतोभिमुख बजेत् ॥ १५॥
झान पावरम । नदवार
मौल भूत आणि सहर विधवारविक बलम् ।
पूर्व पञ्च गरीयम्नु बलाना विषम स्मृतम् ॥ १८६ ॥

राजनीति
४५
अस्थाय । मोल पापागतम् । भत यादिभनय य ।णि गमनमानें स्थाने निवे
शि(न) । सहभित्रयम् । पदधीन आन यत्तद् द्विषन । आगंवय आण्पत-
बन्धि । उफ्नस्य च नग्य बनाइन(ना)माह--
हस्पश्वरथपादान सेनाङ्ग स्थाच्चतुर्विधम् ॥ १८ ॥
हानि बलम् । वरस्य सनाप पधानात्यात मनापानरक्षणमा:---
कुलीन कोलसपनो पनवेदविशारदः ।
हस्लिाशिक्षाविरुशलो निन्य हि लक्ष्णभाषित ॥१८॥
निर्मिने शानहाने बेना चत्र चिकिसके।
कृतज्ञ' कर्मणा शरस्तथा केशमहा (हस्तृतु ॥ १८५ ॥
वृहतत्त्वविधानज्ञ कल्मुभारविशयन ।
राज्ञा सेनापनि कार्यों ब्राम्हण भविपोषवा ।। १९० ॥
पब ये कुशल शूर हिने स्थितमकामपम ।
भेनापति प्रकुति ले जति रणे रिपून ॥ १९१ ।।
बृहस्पतिसम बुध्या क्षमया पृथिवीममम् ।
ममुजमिवगाम्भीय हिमवतमिवाचलम् ॥ १९२ ॥
प्रजापतिमिबादाय तेजसा भास्करोपमम् ।
मान्द्रामिव शत्रणा वसन शरवटिभि ॥ १९३ ॥
पति मनापानलपणम।
हस्तिशिक्षाविधानज्ञा बनजाति विशारद ।
क्षका लेश)क्षमस्तथा राज्ञो मजा पक्ष प्रशस्थत ॥ १९४ ॥
परेव गुणयुक्त स्थविरस्यांच) विशिष्यने ।
मजारोही सेवाय सर्वकर्मभु शस्पते ॥ १९५॥

१६ इधभूषणम् अनाध्यक्ष- हपशिभाविधानोश्वविरित्सितपारक (म)। अश्वा पक्षी महीभ श्वा(स्वा सनस्य(च)विशिष्यन ॥ १०६ ।। अथ राजमषण सामानिकपणाम । अब गजस्थानरूपण- विचिन्त्य कार्याणि निशावाने विनमहन्ममालमिश्रितानाम् । बलाथदेश नियोजिनामा समाभिताना च कूताकृतानि ॥ १९ ॥ स येवीणापटहस्वनाना गीतेन पून यपनीननिद । शय्या त्यजेत्यूवनिशाबमाने शृण्वन्भिारो मङ्गलपाठकानाम् ॥ १९८ ॥ नदुत्तमालिकोफ्नगे या भीषन न पावनानि क्यान् । अदुका मनना-- प्रातात्याय नृपति कयाह तस्य धावनम् ॥ १९९ ॥ शक्षा गर अपनन पाया। शादपयर नामप(प) नयम । नन बादशात्मानपूर्वक मिश्र- मस्कार । अनजर देवासमा पश्चाषणान । श्रु वा निधीभग्रहवामर च प्रामानि धमाधयशामि सौम्यम् । आराग्यमापविजय जय पर मनाश च नथा विदव्यात् ॥ २० ॥ प्रणम्य वेवाश्च गुरुश्च भवान्द्र स्था च गावात्मयुना द्विजाय । हम्मा माय मावि दपणे च सर्पिश्च इवात्सहिरण्यमेव ॥ २० ॥ नन प(पागाभदादिपरणाव चाग मषयतू । नदाह कामदार- प्रेष प्रश्न सतश्चारान् देशेष्यन्येषु सादरम् ।। २०२ ॥ तथा लक्षामाइ मान्य (ल्य)- अनाहाया कैशमहान नियुञ्जीत सदा मवान् । जनस्थाविदितान्साम्पालथाहातान्परस्परम् ।। २.३ ॥

राजनीति
सथिता मतत राजन् राजानवारचक्षुध ।
खंक देवो पर दश ज्ञानशालाविचक्षणान् ॥ २०४।।
वपिना मन्त्रशलान् माव मरचिकिम्सकान् ।
तथा पवाजताकारावारानराजा नियाजयत) ॥ २०५ ।।
नव(चा स्थ रा(राजा)श्रद्दभ्वारचारस्य प्रियभाषित (तम्) ।
यो मबन्धमाज्ञाप अह यानुपतिस्ता ॥ २०६ ॥
परस्परस्याविदिता यति स्याता चराहुभी ।
तस्मादाजा प्रथनन मृद्धाश्चारानिया जयेत् ॥ २०७।।
तपस्चिालगिना धूना पण्याशिल्पोपजीबिन ।
चाराश्चरेय परित पिबन्ना जमतो जन (नान्) ॥२८॥
निगमायुविशघुश्च सर्वाताविता रात ।
चारा सकाम नृपतेश्चक्षुदूरवर दिमत । २०९ ॥
वक्ष्मसूत्रप्रचारण परवेहिविधचेष्टितम् ।
स्वगन्नपि हि आगति चारचक्षुमहीपति ॥ २१० ॥
कामन्दकाप--
अनेमासपनामुदा(तन्मामा)पतत्पन्धाध) समपि हि ।
सर्वसपस्ममुन्य सवावस्थाविष्टिनम् ।
चरेण विविधा मियादशभावनादि बा ॥ २११ ॥
जाना तात्रयाग समपामाप स्वमहान भवान-
बिअम्भणापि च प्रम्णा पवाज्ञापयनि प्रभु।
तस्य नाम एव स्यागुणीभूतस्तु अकर ॥ २१२ ।।
कतध्य मृत्यवमाय स्वामी व ममादिशेत ।
अलिमातीनि करनहि तम्प ज्ञास्थति पौरुषम् ॥ २१३ ॥

४८
बुधभूषणम्
ननद-
मन्तिपुरोहिताचाराशीभिराभिनन्दित ।
दृष्ट्वा ज्यातिविदो वैवान बच्चा मा काशन महीम् ॥ २१४ ॥
सभा मापदनि । पुराहिलादाना रक्षणान्याह--
वेदवेदाङ्गतमझो जपहोमपरायण ।
आशीवादपरो निन्य एष राजपुरोहित ॥ २१ ॥
(भ) बनावकाग-
सम शत्रौ च मित्रेच धमशासविशारद ।
विषमुख्य कुछीनश्च धर्माधिकरणी(ण) भवेत् ॥ २१६ ॥
অথ যাননি
यत्रोक्त त्रिपुरान्तकेन बहुधा शास्त्र स्वराणा ब्रिज-
स्तत्राभ्यासरतो जितनपचय शास्त्राभिभाषी व य ।
स्मृष्ट कर्म दिवौकसा सुशु(गाणिनाजानाति नि सशथम्
तस्थादेशविधायिाने क्षितिपनी स्वय जयश्रीर्भवेत् ॥ २१७ ।।
क्यता फलकालधिन सुकृतवान्पूपरस्माकर (रक)
पाटीहरूबीजशासचतुर सिद्धान्तवित्यादि ।
वणावशरापर्णनकम(म)मने भूया महानुबगी
सम्पाजातकानद्ध एक शणक श्लाघ्यो बिदों वाण ॥ २१८॥
भि-
पारम्पयागलो व स्पादष्टाप चिकित्सिते ।
अनाहार्य सय स्यात् घमात्मा च कुलोद्गत । २१९ ॥
प्राणाचार्य में विज्ञेयो वास्तस्य च भावना।
राजनराशा सहा काय यथा कार्य प्रधाजने ॥ २२ ॥

राजनीति ४९ सभापका स्मिनप्रसन्न प्रथमाभिभाषिते प्रमादृष्ट्वा श्या) करमहथ । यथानुकुल हृदयायपि दिवा प्रसादयधममभा प्रवेशयत ॥ २२१ ।। नत्र स्थित प्रजा सवा पतिनन्ध विमजयन् । विमण्य व पजा मया मन्त्रयत्मह मान्धभिः ॥ २२२ ॥ सहधारण किसान वातासमणमाह-- सुरूपनरुण प्राचारवभक्त कलाजव । शूरश्चैव सहश्चच खड्डधारी प्रकीर्तित ५२.३ ॥ नवम प्राशयो स्थापना ारा ढभका निराकरता । राजा तु रश्चित कार्या मदा करशमहा हिता ॥ २२४ ॥ दाम्बरधार- अनाहार्योऽनुशमस्य(ब) वृद्धमार्गश्च पार्थिव । साम्बूलधारी भवति नारी बाप्य र लतुया ॥ २२ ॥ अत्रच नामकरमवारण मनपामपन- ताडितापि दुरुकापि दण्डितापि महीभुजा । नचिन्नान व पाप स प्रवाहां महीभुजाम् ॥ २२६ ॥ भरधासन रमहुना पत्र निहानि (निभिपन)। (बयान किंचि या प सिष्टरचास्य विलाकवन) ।। २२७ ।। का पहामिति जया सम्यगाज्ञापयति वा । आज्ञा चास्तिथा श्यायथाशनत्यविलम्बितम् ॥ २१८॥ 54 ५० चुमभूषणम् सया वृत्तमाह- उमै प्रहसन काम तीवम कुन्सन नथा। जुम्भण गात्रभर च परी(4)फाट च वजयत् ॥ २२९ ।। प्रविश्य मातुरामस्य चित्तज्ञ स्पाच्च समन । ममथयब मापन मा भाषन भाषिते ॥ २३ ॥ नालियागेन वा हयादथ सुपरिनिश्चितम् । मुखप्रबन्धमाष्टीयू विबाद बादिना मन || २३१ ॥ बिजाननपि न प्रया' भतु क्षिसासर बच । प्रांगाविच माबी वजयदभिमानिताम् ।। २३२ ॥ या पविजानीया नीर्थस्नपि पतियन् । क्मणा तस्य वशिष्ट कबपदिनवावित ॥ २३३ ॥ जाच युन्मामगमन कायकालात्यययु च । अटोपि हिना(ना)विषी अधारमल्याणभाषितम् ॥ २३४ ।। पशूरा ये च विद्वामा य च मयाविपश्चित । यनिषामेव विकाशिन्या भाग्या नृपतिसपद ॥ २३५ ॥ अनुकुल प्रिय नस्प वक्त य जनसमादि। रहोगतस्य वक्तव्यमप्रिय यकृत भवेत् ।। २३६ ।। अन्न पुरचनाभ्यरिटन पराकुत । मसम न बजे प्राज्ञा विना पार्थिव शामनात् ।। २३७ ।। दुष्कृत्य हि नरवस्य न बनकीनयत्तचित् । बसमखमलबार राज्ञा ()च धारयत ॥ २३८॥ शामलील्प च पैशम्प नास्तिक्य शुद्धता जथा। थापत्य च परित्याज्य नित्य राज्ञोनुजीविभि ।। २३९ ।।

गनी हनि भवसाय रामदयाल । उप सभामा- धर्मशासायशला कुलीना मत्यवारिन । समा शत्री च मित्रन नपन समभामा ॥२४॥ नस्मान्मभ्य सभा गया रामदर्चाविजित । वस्तथाविध जयन्यथा नरक मजद ॥४१॥ नत्रभासय पर बात कपानि माय- मेधाजी धाक्पटीमारपहला जिनप्रिय । शवशाखपरिज्ञाला प्रष लखक च्यन ।। २४२ ।। मन्वयसम्माजाभार बातम्या- गिरिपृष्ट ममारुहा प्रामाद पा रहीमत । अरण्ये नि( निशलाक दामप्रपनाभिभावित ॥ २४ ॥ म पदिने रात्रे वा विधाना बिगतकाम । चिन्नय हमकामाधान मान्य न वा ॥ २४४ । न्याना सपदान च कुमाराणा च रभवाम् । हुनसभषण चैव कायशेष नवेद च ॥ २५ ॥ अन्नपुरमचार व प्रणीधीना व वनम् । कृस चावविध कम पचवम व अखत ॥२६॥ अनुरागापरागी च प्रचार मण्डलस्य च । उपेतारमुपये प सवापायाच स्तश ॥ २४७ ।। एतत्रय समाभिष प्रयत्नामामिदय । एन सबमिद राजा मह समय मनिभि ।। ५८॥

५२ बुधभूषणम् चाचारि राज्ञान महाबलेन बन्यान्याहु पणिनस्तामिनि)वा यात् । अल्पमक्ष सह मन्च न कुर्यात्र गीर्घसरलसंश्चारणश्च ।। २४९ ।। उनि । भाग्नाप- बम प्रागेव चित्य मविवातिमति(') सर्वदा चिन्तनीय शेव लोकानुन बरबसचन()मण्हल वीक्षणीयम् । प्रच्छाशी रामरोपी मुठियरमी याजनीया स्वकाले आत्मा यमन या रणभुवि च पर मोपि नापेक्षणीष ॥२५० ॥ 17- कम तन वृक्षा बनमानो महीपनि । सुखनाक्षा() मुखोदकानिह प प्रत्य चामुपात् ॥ २५१ ।। चरधाइ)मानबटुका युद्धाला न नास्तिक । आनुशसञ्चरदध चरेत्कालमतृद्धत ॥ २५२ ।। प्रिय पारकपण शर स्याविषयन । दाना नापात्रवर्षी स्वायमल्म म्यादानितुर ॥ २३ ॥ सदधीन न नाचाप विगृहणीयान बन्धुभि । नाभक्त जनयेच्चार कुर्यात्कायमपीडनम् ।। २५४ ॥ अथ न बा सत्तु अंबुजान्वयान चात्मन । आद्याच च माधुभ्या नामापुरुषमाश्रयः ॥ २५५ ॥ नापरीक्ष्य नयहण्ड न च मन्त्र प्रकाशयेन् । बिसजेन स लुम्बभ्या विश्वसेनापकारिषु ।। २५६ ।। अर्नाधु गुप्मकार स्पागन म्पादशी नृप । खिम मेबेन नात्यथमिष्ट भुञ्जीत नाहितम् ॥ २५७ ॥ अस्तब्ध पूजयेद यानारून्सेकंदमायया । अ.देवानवामन भियामरदकन्सिलाम् ।। २५८ ॥

राजनीति संवेदप्रणय हिला दक्ष स्थानचकालवित् । सान्वयेशन मापाप अनाहत चक्षपेत् ॥ २५५ ।। प्रहरपथ विदन्त न बहेन च गोषयत् ॥२६॥ तथा चकामार- निस्तम्भ निगवाक्षेत्र निर्भेदातरसभय । पासादापयरम्य च मत्रपत्ताविभादित ॥ २१ ॥ नाचनयच(प्रभुत्र मरक्षेत्परिनस्तु सन् । अरक्ष्यमाण मजहि भिनण्यात्मपरपरा ॥ २६२ ॥ मद प्रमार कामस्तु भनि प्रलपितानि । हन्ति मन्य प्रविधि(क)मा कामियांवनिताबमना)स्तथा ॥२६॥ हादशनि मन माह पाइशेनि बृहस्पति । उशना विंशतिरिति मात्रणा मन्त्रमण्डलम् ।। २६४ ॥ पथा समूह(सभब)मिश्य ये तत्प्रविश्य यथाविधि। मन्त्रवताहिनमना कामिद्धिविड) हये ॥ २६५ ॥ अक्प्यनन( गयाण सप्रधाप पुन पुन । प्राविदिशास्वहिताची मतमेषा पृथक्पृथक ॥ २६६ ।। महापभी यथाशा दृष्टस्मा हिन सुधी । पपयायामागदस्तचनमाधु ममाचरेत् ॥ २६७ ।। नातीयात काय(शास) हिवामानविनिश्रयम् । अतिकात न भूया यथायाम प्रकल्पयेत् ॥ २६॥ नकापकाल मनिमाननिकामन कहिचित् । (बचाचिदेव भवति कार्य योग उभ । २६९ ॥

५४ बुधभूषणम सता मागेण मतिमान काले कम ममाचरन् । काल समाचरन् सा पुरसब(क) कलमान ॥ २७० ॥ हति मन्त्रबला महीपतिमहता वठभजनमानिब । विनयेन्नयमार्गमास्थिनो वशमयोगममन्विता रिपून ॥ २७॥ ततश्च-- कृतमन्नास मन्त्रानो मत्रिधा मन्त्राममनन । यात याय पाहणुयाहून स्थाभिमानिनम् ॥ २७० ।। प्रगल्भ स्मृतिमान वाग्मी शख शाखेच निर्दिन । अभ्यस्ता नृपतवृना भवितुमहाते ।। २७३ ।। स इत शामगाद्गद्न्न वगुत्तरातरम् । स्वराष्ट्रपरराष्ट्राणामिति चानि च चिन्तयन् ।। २७४ ।। नाविज्ञान प(पु)र शन्ना प्रविशच न ममादि । कालमक्षित पायाथ अनुज्ञातस्य(च) निष्पतत् ।। २७५ ।। सारवत्ता च राष्ट्र यहुकृति गुप्तमव च । यि शनार्विजानीयाकाशामत्रवानि च ।। २७६ ॥ दूनकारणमाह कामम्क- पृन्यमानापि न बयास्वस्वामिप्रकुनिचुनम् । व्यात्मसतया दाचा मब बद भवानिनि ।। २७७ । कृलेन नाना समीण क्ममा च महापमा। कुर्थाच्चतुर्विध स्तोत्र पक्षयोरुभवारपि ।। २७८ ॥ तपस्वी व्यसनाषेत स्वचरे मह मवतेत् ॥ २७९ ।

राजनीति
५५
दूतममाह कामक
निष्टभ्याताविशयान्न भनु मवा निवदयेत ।
रिपा शत्रुपरिर मुझदन्धविभदनम् ॥ २० ॥
दुनकोशबलज्ञान हवपक्षापमग्रह ।
राज्यातरगताना चारममस्कारण नधा ।। २८१ ॥
युहाय सारभज्ञान इनकमति कथ्यो ।
रतनैव बरेकानन्द)स कीतारिविकपणम् ।
मपक्ष प विजानीया परवूनविचेष्टितम् ॥ २८२ ॥
इनकम । दुमान्समध्य पि क्या या:-
विनम्भी नित्ययुक्तापि निगृडाकारणेखिन ।
प्रियाण्पनाभिभापत यमाय भायमेव नत् ।। २८५ ॥
बदा मयत मतिमान इष्ट पुष्टक उत्तम ।
परस्प विपरीत व नगा विग्रहमाचरेत् ॥ २८४ ।।
भाभिमंत्र हिरण्य व विग्रहस्य कलत्रयम् ।
पदनानियत भावि लढा निग्रहमाचरत् ॥ २८॥
आमत विग्रह विहानुपाप प्रशम नवेत् ।
विजयस्थ नित्यत्वादभन न सपतत् ॥ २८६ ।।
ममाका ना घरबना काशिनी त्रियम् ।
आश्रयहनसी वृत्ति न भाजही वचन ॥ २८ ॥
कमाइतमनिन मा(प्रामानि विपुला श्रियम् ।
भुजङ्कातिरामानि दधमव तु केवलम् ॥ २८८ ॥
फाल प्रामे तु गतिमानुजिष्टपरमपवत् ॥ २५ ॥

वृषभूषणम प्रसावत्या हितलोकवृत्तया प्रविश्य शत्रोहदय निरन्तरम् । नयाग्रहस्तेन हि काल कृच्चिने प्रश्नह्य कति करमहा नियम।।२९०॥ कलोवत सत्यमदारविक्रम स्थिर कृतन धुतिमन्तभूजितम् । अतीव सातारमुपेतबस्सल मुद् प्रसादाच) प्रबदन्ति विहिषम्।। २९१ ॥ असत्यता निष्ठुरताकृतज्ञता भय प्रमादालसाना विवादिता । वृधाभिमानो झातिबीचमूचना तथाङ्गनाक्षादि विनाशन सि(थि) प ॥२९॥ पनि स्म होगा वतमाशु विहिष त्रिशक्तियुक्तो विजिगीषया व्रजेत् अतोन्यथा साधुजनस्य समन करोति विद्वानुपधातमात्मन ॥२९३।। समन्विती राज्यपदोषिनीषया चारेक्षणभितमण्डलाक्ष(श)प । इम नृपो बिग्रहमार्गमास्थित स्थितोयम समयतेन सिद्धये ॥२९४।। हाति काम दवान् । विहकाला विप्रहमद ()। श्रीमानुस्साहसपा प्रभावत्या समन्दिन । श्रिय स्यात्परम पात्रभषामिब महार्णव ॥ २९५ ।। नलिनीवाम्बुमपण्या पूज्य श्री परिपाल्यंत । उत्साहन्धवसापाभ्या विस्तारभुपनीयत ॥ २९६ ॥ लक्ष्मीकत्साहसपमान्दुद्धिशुद्ध प्रभपत । नापति कापाच्छायेव विस्तार सोपसच्चति ॥ २९७ ॥ बीनन्यसनमग्रस्त(धात) महोत्साह महामतिम् । प्रविशन्ति सदा व सरिस्पतिभिवापणा ॥२९८॥ सत्यवृप्युपपन्नोपि व्यसनग्रस्तमानस । बोभि पप इव श्रीभिरकस परिभयने ।। २९९ ॥

राजनीति
५७
उत्थानमधय सत्वमिन्दननव पावतम् ।
श्रेयो हि समतोत्थायी दुरावि भमभुने ॥ ३०० ।।
व्यवसाय सवा यन हि तीबवदाचरन् ।
क्लेशिय समस्या महीं बृनि मदा मम् ॥ ३०१ ॥
प्रचन्नयमाणन महना चिचहस्तिना।
रूबवैरिमाबातमकृत्वह कुन सुखम् ॥ ३२॥
हेलाकृष्ण(ट)सद्धि कान्ति बाशुपरिषिजर ।
श्रीमनकरिकराशररादियात भुज श्रिय ॥ ३०३ ॥
पञ्चरचालरामिपा वायकउन महान् ।
नीचा नीचस्तरावाति निधातभयानक्या । ३०४॥
प्रमाणाभ्यधिकस्यापि मह समशितिजा ।
पर तु बत्त शिमि कमरी मत्त दान्तिम ।
मासभीभीतिजगन वपुर्भागीच दशयन् ॥ ३५॥
अबस्था माषषय पद नामाया कमाण्या-
स्याम्पासिमित्रपयात प्राकृत माल द्वि यन् ।
तब कम प्रवक्ष्यामि चमन च यथाक्रमम ।। ३०६ ॥
तत्र जमायवमाज्या-
आया इण्टनीतिरमात्यप्रतिषेधनम् ।
व्यसनस्य प्रतीकारा राज्ञि राज्याभिवचनम्( रक्षण) ॥ ३०७ ॥
इत्यमायस्थ क्मद हान्ति सनसनान्वित ।
अमात्यव्यसनापतिद्रियमाणा महीपति ।
अशक्त एदोत्पति शिवपक्ष वावज ॥ ३०८ ॥

अधभषणम्
उमा यामाण्याह---
हिरण्य धाग्यवाणे वाहनानि तथव च ।
तधान्य उपनिया (प्रजात सभवति हि) ॥३०९ ।
स्थय परापजापश्च दुगमस्कार एव च ।
मनुबया बशिकम प्रजामित्रपरिग्रह ।
धमकामार्थमिद्धिश्च काशावतत्प्रवतत ।। ३१०॥
अन्वीक्षण र विद्याना स्ववणाश्रमरभणम् ।
ग्रहण शाखशवाणा यद्धमागपि शिक्षणम् ॥ ३११॥
यायाम शावविज्ञान कमणा लक्षणानि च ।
गजाधरथपृश्य यथावत्समवतनम् ।। ३१२ ॥
नियुद्धकाशल माया पचित्तप्रवदनम् ।
धूतनासाधुवुक्तेषु सदमदत्तदशनम् ॥ ३१३॥
मन्त्राधागोमममिव तपक्षा स्वास्थ्यमब च
उपक्षा सामवान च मनो दण्डव साधनम् ॥ ३१४ ।
प्रशस्ताभ्यक्षसेनानीमाध्यमात्यपुराधमाम् ।
मायकाचारविज्ञान टुष्टाना चावराधनम् ।
गतागनपरिज्ञान दनसप्रपणानि च ।। ३१५ ॥
धमासम पनिशान राज्यकण्टकशाधनम् ।
अकरायप्रतिषेधश्न कायाणा व प्रवतनम् ॥ ३१६ ।।
अदण्ड्यतामदयाना दल्धाना चापि दण्डनम् ।
उपकायापकारित्वमिनि वन महीपते ॥ ३१७ ॥
एतन्सबममात्यादि राजामात्यपुर सर ।
नयत्युपतिमाको व्यसनी क्षयमेव तु ॥ ३१८ ।।
तस्मिन्धमायोव्यापाब) तथा चास्वस्थचेतसि ।
सवमतवशषण मन्त्री सबालमहति ॥ ३१९ ॥

राजनीति १ मांग बसने कमा मामा मना बाह - वाग्दण्दयोश्च पारुष्यमयदृषणमेन च । पान बी मृगपा बाल व्यसनानि महीपते ॥ ३२० ॥ मात्रयमन- मालस्य नयना दप प्रभादानुषकारिता । इति पूर्वोक्तनिष्ट च मचिव यमन मतम् ॥ ३२२ ।। यमनम- अनिवृष्टिरमावृष्टि शलभा भपिकाप । स्वपककृतवण्यश्च परचकाणि नकरा ॥३२० ॥ राजानीकप्रियाममा मा पाविषीदनम् । पाना मराण) रामो गन पमनमाप्रत ॥ २३ ॥ जय कोशयमनम- व्ययीकृत परिक्षिमा भक्षिना मचिलस्तथा । भूपिनो दूरवर यश्च काश वननमध्यत ।। ३२४॥ अब दुर्गमनम- विशीर्णवर्णमाकारपरिश्वाम्बुनिशुष्कता । क्षीणयासेन्धनानीह दसवमनस्यते ॥ ३२ ॥ अब पर यमनम--- उपाद्ध परिक्षिमममानितविमानितम् । आहत याचिन भान्न रयात नशमनम् ॥ ३२ ॥ परिक्षीय प्रतिशत पडताभजव नया । आशानिर्वेभविष्ठमहनप्राममेव च ॥ ३२७ ।।

बुधभषणम
चिरिउन्नावविधासार शून्यमूल नथैव च ।
दुपाणिग्राहमा च बलव्यमनमुच्यत ॥ ३२८ ।।
यसन्यधोधो ब्रजति तम्मात्तत्यारेवर्जयेत् ।
हुनाशनो जल व्याभिभिन्न मरकास्तथा ।
इति पञ्चविध वैव ग्यमन मानुष परम् ॥ ३२१ ।।
देब पुरुषकारेण शकत्याच प्रशम नयेत् ।
उत्थायित्वेन नील्या न मानुष कायतच्चविा ।। ३३० ।।
कोशयसनत्य पूर्वापक्रमात् नयमन कि भवनीत्याह काम ---
कोशमलो हिरानेनि प्रबाद मार्बलौकिक ।
एतत्सर्व जहानीह कोश घरानवानप ॥३३१ ॥
क्षीण बल वधयति स्वनो ग्रहाति च मजा ।
कोशवान्पृथिवीपाल परैरप्युपजीव्यते ॥ ३३२ ।।
मिनामिनाहिरण्याना मीना (च) प्रसारणम् ।
दरापाशकारित्व सम्धन्य परिपालनम ॥ ३३॥
कौशादेतत्प्रभवति याति तामने क्षयम ॥ ३३४ ॥
पवामनवमनमध्यअमाव यमन गमनगम पार-
अमात्याया प्रकृतयो भिन्न तबाटमुच्यते ।
अशेषराज्यसनापार्थिवव्यसनगर ।
तस्मादनात्यव्यमनाप्यते ॥ ३३५ ।।
चतुर्विध यसन पार बज्य स्वयमेव राय कयान-
राक्षो व्यसनिराज्यस्य व्यवसायो हि नक्षम ।
न राज्यव्यसनायेह समग्र राज्यमूजितम् ॥ ३३६ ।।
अथामात्यव्यसनत कोशाना इण्डामित्रयों ।
व्यसनेभ्य समुशता राजा य स त्रिवर्गभा ॥ ३३७ ॥

राजनीति
।
नायब यसना पाह--
बागबण्डयाच पारुभ्यमय गणमेव च ।
पान न्यभननत्वज्ञानविधमदाहतम् ॥ ३३८ ॥
तत्र वाषामायम-
बाक्पारुष्य पर बाके उनकममधयम् ।
न कृयाभिषया वाचा प्रकृयाम्जगदात्मसात ॥ ३३२ ॥
अकस्मादत य कोपाक्षिण बहु भावते ।
तस्मादुर्दिशत राम मछिद्भादिवानलात् ॥ ३३० ॥
हृदये वागामस्तीक्ष्मी मम विन्द पता मुद्ध।
सजस्विनो नीपयति स टीमा यानि शरिनाम ॥ ३४१।।
नोजबजगदाचा सलवाभाप्रिया भवेत् ।
प्रायेण प्रियकरमा कृषशोपि हि मयते ॥ ३४२ ।।
अथ दुपाम्यम-
अमिजमाधन नहि शासन दण्डभुच्यते ।
तयापद नथडण्डा युक्तदान प्रशस्वन ॥ ३४३॥
उदनयति भूतानि सडपारुष्यबा नृप ।
भना पदग्यमानानि हिवता यन्नि सश्रयम् ॥ ३४ ॥
आश्रिताचव टोकन विवादि यन्ति वितिष ।
विवृद्धाश्च विनाशाय तस्मात्रीदहिनते प्रजा ॥ ३४५ ॥
महास्वप्यपराधेषु उम प्राणान्तिक त्यनेन ।
कत राज्यापहागनु बरुदण्ड प्रशस्पते ॥ ३१६ ॥

१२
बुधभूषणम्
अथाबदूषणमाह-
दृश्यस्य दूषणाय च परित्यागी महीयस ।
अर्थस्य नीनितश्वरधनुषणमुच्यन ॥ ३४७ ॥
तदापस्मान्समाविष्ट कोषनानिबलीयना ।
नियमात्महिताकादक्षी न दुवार्थदृषणम् ॥ ३४८॥
अथ मृगया बसमन-
पाने क्षोभो पानपातो यानाभिहरण तथा ।
क्षुपिपासाश्रमास शीनवानोष्णपीटनम ।। ३४९ ॥
अभियानस्य समस्या पान व्यमनमुध्यते ।
दुख मतप्तसिकता कुशकणभमयः ॥ ३५० ॥
वृक्षसङ्कटतोदशालताकण्टकपाननम ।
बधबन्धपरिकेवा मामन्तादविकादिभि ॥ ३१ ॥
स्वमन्पश्चास्वमन्यश्च पारभिधानचारणम ।
प्रक्षनामाथ()मातङ्गसिंह यात्रमयानि च ॥ ३५२ ॥
बनानिधूमसहारा विवाहभ्रमणानि च ।
इत्यादि पृथिवी द्राणा मृगयान्यमन स्मृतम ।। ३५३ ।।
मृगयाया गणा प्राप सन्ति काय व्यसनमवयकतम । तदुक्तम्-
जितश्रमाचमायाम आममेदकफक्षय ।
चरस्थिोषु लक्ष्येषु बाणसिद्धिरनामा ॥ ३५४ ॥
आमादयो हि जीयन्ते यामेव विवानिशम ।
चरेषु(य)ब(च)रलये(यू)माणामजिन जायते ॥ ३५५ ॥

राजनीति ६३ तथाप्यानना दुवाश्याग्यवाह- दाषा पाणहरा प्रायस्तस्मातासन महत् । अत सा परिहनव्या गज्ञा भर्ति ममीप्मता ॥ ३५६ ॥ अभ्यनशामायाह -- अथ चन्मृगयाकीडा वात नवरान्तिक । कारपन्ममयारण्य कीडानाह)नामनोरमम् ॥ ३५७ ॥ आयामपरिणाहाम्पामयोजनमामितम् । मिररूपान्त नद्या वा पयामजलशाइलम ॥ ३५८ ।। अकण्टकलनागुरमाविषपादपजिनम् । पाईप पुष्यफलहविज्ञाशीश्चत्तहागिभे ॥ ३५९ ।। जिम्धीतधनमाविकाशपशोभितम् । मगसशातानिपूष हस्तिनीकलभान्वितम ॥ ३६. अगम्य रिमुसमाना मानप्रीतिविवर्धनम् । नहन चास्य चिनी केशपाशसंह । रक्षिन रक्षिभि स्वामिना भरिभनय ।। ३६१ ।। अपशपाविराधन प्रात सम्मणक्षम । कीडनाय विनवाजा नदात सहजर्मत ॥ ३२ ॥ यदा च प्रविशेबाजा कीडनाथ तड़ा बहि । सन यत्नस्तिोइल बनसमाश्चिरम् ॥ ३६३ ॥ विधिरेव समाद्दिष्टा मगयाकीइन पर । नवणेदहन्यथा राजा मृमयाया कदाचन ।। ३६४।। जब सब पसने रहिना गना पर पनि बावान् । तदुपन काम देश-

६४
बुधभूषणम्
नानाप्रकारम्पभनविमुक शनित्रयणापतिमन युक्त ।
पर तुरन्त यमननयन(जापान) पायाचरन्दा विजयाभिकारक्षी॥३६५
भाषेण मन्नी पमन रिपणा वास पनि पक्ष ममादिशति ।
य(दा) क्षमस्तु प्रमभ निहन्न पराकमाजितमप्यमित्रम् ॥ ३६६ ॥
तदेव यायादहिनान्हि कुवनप्यन्तराचषणपोदनानि ।
सपासस्य विषय परम्प यायात्समदधिजयाप राजा ॥३६७ ।।
सस्यापघातन परम्य प्रतिष स्वमेन्या)पययश्च माधु ।
सुधीवृधामारविशुद्धमामा विशद्धारेगी दिवसायमन ॥ ३६८ ॥
सम प्रदेशे विषम प भममित्र स्थल वा गमुग्वेन यापात् ।
अनातुर भन्नभया हि विद्वान्मन्त्रद्वा फो(भन्या)
विहितानताय ॥ ३६१ ॥
ग्रीष्म प्रभूतान्नभलन यापानिकामनाथ करिणा यथाम्दु ।
ऋतम्भमोदनीष्मकृतात्प्रतापादति उष्टानि मत जाना ॥३७॥
स्वस्थक्रियाणाममाष कुञ्जराणाममा शरीरमभिजाज्वलाीत ।
आवासयोगन हि सप्रवृद्ध प्रमह्य हन्ति द्विरदान्मताच ॥ ३७१ ॥
महाणि मत्त्वानि वलभर विनामुना पान्ति परामवस्थाम।
सुगन्धिगनचुतिसीकरण बन्लाभिधातस्फरिनापलषु ॥ ३७२ ।।
गजघु नीलामसमप्रभ राज्य निकद परिवापतीनाम् ।
सकल्पित सयुगष्टमार्गो स्वाधिष्ठिता धीरतरेण पुमाम् ॥ ३७३ ॥
तुरगमाणा म(निकल्पितानामका मज पटिशनान हति ।
तस्मायती भूरिजलस्नु पन्था यतीचपानापचिता विशद ॥३७१ ॥
तेनाभिवाधाजनय प्रताप ने शनरश्रमपन्बलानि ।
न अश्वनानामगिन पदार पश्चात्य काप जनयेरीणाम् ॥ ३५॥

राजनीति
६५
त चाममन असमीक्ष्य वायाम नाशवद्दष्टमवृष्टहना ।
पचायकाप परत फछ हि पक्षात्यकोषश्च ततो गरीपान ॥ ३७६ ॥
पुरश्च पश्चाश्च पदा समथरतवामिषाधान्महते कलाय ॥ ३७७ ॥
अवयवानग्य रिपो पातकापाता कि याद पाह-
अवश्ययातम्यतयाधत मन्पश्चात्यकोपाहितवाना ।
सेनापति वाप्यथवा कुमार बलिकदेशन पुरी निभ्यात् ॥ ३७८ ॥
अन्वन्तराम्दाहा कृताच दोषादभ्यन्तररुपद नपोगरीपाद ।
आदाय गच्छेन बाहि मचारास्तान्मप्रिमि सम्पगुषादति ॥ ३७९ ॥
सामादिमि सशमयन्मकार परस्पराबअभदनैश्च ।। ३८० ।।
एव प्राथाय किया वाह-
पापावरिपुराभ्याश भूभाये साधुभमते ।
कथावारनिवेश स्कन्धावार निवशयेत् ॥ ३८१ ॥
चमुरलं चतुहार नातिविस्तारमटन् ।
सामनोप्सीमाकार महासनिममावृतम् ।। ३८२ ।।
अदाटमधचन्द व मण्डल दीपमय च ।
भूमिमवेशसामायाकारमुपक्कापयेत ॥ ३८ ॥
विभकैश्च विविध पाराधिनमायत ।
सम्म पक्षपुढाकार महामात्राममावृतम् ॥ ३८४ ॥
नस्य मध्ये मनोहावि महम्मेलबटाइन ।
अन्त काशबलोपेत कारपवाजमन्दिरम् ॥ ३८५ ॥
माली मतंभणिसादाबदागर्वक स्तम् ।
रामहम्प समावृत्य कमेण विनिषशयत् ॥ १८ ॥

बुधभूषणम्
अन्तश्चागाणतकृपडन्धकाष्टकमण ।
पर्याप्तवेतनामाप्जामण्डले विनिवेशयेत् ॥ ३८ ॥
हस्तिनो बध्यमामास्तु तुरनाच मनाजथा ।
गृहोपकण्ठे नृपतेवनेषु स्वाप्तरक्षिता ॥ ३८८ ॥
यामवृत्या उसगद्ध रात्रिंदिवमुदाहृतम् ।
अन्तशिकसभ्य व तिष्ठदारात्रिगुप्तये ॥ १८॥
युद्धयोग्यो महादन्ती सनद्ध साध्ववस्थित ।
निष्ठेनरपतेदारि वेगवांश्च सुरमम ॥ ३९ ॥
सम्यक् देशसनद्ध सेनापतिपुर सर ।
प्रयत्नवान्यारपतेमणालेन पहिनिशि ॥ ३९१॥
परमयविनाशार्थ सबा भूमि विनाशयेत् ॥ ३९२ ॥
विकण्टक शाखाभि कश्चित्कीलेरधोमुखे ।
भ(इ)पयपरिता भूमि प्रउन्ने प्रदरैरपि ॥ ३९३ ।।
हात पानानकपण साहना निकापन।
अलब्धमीहेद्धर्मेण लब्ध पस्नेन पालयेत् ।
पालित बधयेश्यिा वृद्ध पात्रेषु गिक्षिपेत् ॥ ३९४ ॥
नात परतरो भो नृपाणां समर्जितम् ।
विप्रेभ्यो दीयते इन्ध प्रजाभ्यश्चाभयं सदा ॥१५॥
तबाह बाहिन कीब निहति परसान्तम् ।
न हन्पादिनिवृत्तं च प्रेक्षणक तथा ।। ३९६ ।।
बाम्हणेषु क्षमी निधेष्वजिशा सोभनोरिष।
स्याबाजा भयवगषु प्रजासु च यथा पिता ॥ ३९७ ॥

राजनीति
६५
पुण्यात्यहागमादसे न्यायेन परिपालयेत् ।
सर्यवानाधिक पस्मारमजाना परिपालनम् ॥ ३९८ ॥
शत्रुप्तस्करर्युत्तमहासाहमिकादिनि ।
पीयमाना जा रक्षेपकायस्यैश्च विशेषत ॥ ३९९ ।।
अरक्ष्यमाणा कुर्वन्ति पत्किंचिकिल्विय प्रजा ।
तस्मात नृपसेर यस्मादृह्मात्यसी करान् ॥ ४०० ॥
वे राष्ट्रधिकृतास्तपा चारैज्ञात्वा विहितम् ।
साधूसमानयेताना विपरीलांश्च पातयेत् ॥ ४.१ ॥
उन्कोचणीधिको अध्यहीना कृत्वा विधासयत् ।
सदानमानसत्कार श्रोत्रिवादासवेल्सदा ॥ ४० ॥
अन्यायेन मृषी रानात् स्वकोश घोभिवर्धयेत् ।
सोचिराहिमतभीको माशमेति समान्यव ॥ ४०३ ॥
प्रजापीढनसतापात्समुजतो हुताशन ।
राज श्रियं बटे प्राणामदावा न नियतते ॥४०४।।
व एव नृपतेधम स्वराष्ट्रपरिपालने ।
तमेव कृपक्षमाप्रांति परराष्ट्र वश नयन् ॥ ४.५॥
किंतु पस्मिन्ध आचारी व्यवहार कुलरिधान ।
तथैव परिपाल्योमी यथावशमुपागत ॥४.६॥
मन्त्रमूल यतो राज्यमलो मन्त्र मुरभितम्।
कुयायथास्थ न विर समभामाफलोदयात् ॥ ५.७॥
देवे पुरुषकारे च कमसिदिव्यवस्थिना ।
सत्र देवमाभिव्यक्त पीरुप पोवेहिकम् ॥ ४०८ ॥

६८ पुषभूषणम् केचिदेवात्स्वभावाच्च कालारपुरुषकारत' । सयोगे केचिदिशान्ति कल कुशलबुद्धय ॥ ४०९ ।। पथा होकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् । एव पुरुषकारेण विमान सिध्यति ॥ ४१०।। कोष कुर्याभ चाकस्मान्मृदुबागपकारिषु । एव च राजा राज्यस्थी यदि श्रेप हेचति ॥ ४११॥ अतोन्यथा नरपतिभयमपश्यनुत्तमम् । इति सवान्गुणानेताम्यथोक्तान्योनुवर्तते । अनुभयह भदाण प्रेत्य स्वमें महीयते ।। ४१२ ।। न च भारते-- न पशयतमेश्चय कुयावाजा कथचन । पुत्रापितमभुवो हि धृतराष्ट्रस्तुणोपम ॥४१३ ॥ काम क्रोध मद मान लोग हा तयैव च । पने वा प्रयत्नेन सुतरा पृथिवीक्षिता ॥ ४१४ ॥ एतेषा विजय कृत्वा कार्यों भृश्यजयस्तन । कृत्वा यजय राजा पौरजानपदा ब्रजेत् ॥ ४१५ ॥ नयनमः आत्मान प्रथम राजा विनयेनोपपातयेत् । ततो भूत्यांततोमान्यांस्तत पुजास्मत प्रजा ॥४१६॥ कृन्वा तु विजयं नेषा शत्रून्यायास्ततो जयेत् । नमा कपातीनाम । बायास्तु त्रिविधा झेपास्तुल्याभ्यन्तरकारीमा ॥ ४१७

.MAnam
MARCH INSTITUTE wom
BABLA-MONA
पडङ्गरक्षा कर्तवया तथानेन प्रयत्नत ।
अनायुक्तानि ।
अङ्गभ्यो पापकोपि मोहमाचरलेल्पधी ।
वस्तस्प तु कतव्य' शीघ्रमेव महीक्षिता ॥४१॥
न राज्ञा मृतुना भाच महि परिभूयते ।
न भाग्य दरामणेनापि तीक्ष्णादुविजने जम ॥ ४१९ ॥
काळे मृदुर्यों भवति काले भवति दारुष ।
राजा लोकायापेक्षा तस्य लोकाय भवेत् ॥ ४२ ॥
सत्य सह महीपाल परिहास व वर्जयेत् ।
भल्या परिभवतीह टुप... साधम् ।। ४२१ ॥
व्यसनानि च सवाणि भूपनि परिवर्जयेत् ।
समदीपा सदा राजा हातमा पमनाया ॥ ४२२ ॥
प्रायशो विनश्यन्ति धृषभूला अपीश्वरा ॥ ४२३ ॥
मानि च यसमानि-
सिंधोक्षा मुगया पान वाक्पारुष्य च पश्चमम् ।
तथैव दण्टपारुण्यमयचूषणमेव च ॥ ४२४ ॥
काम सोध च वजदित्यक नत्र मलमा:-
मृगवाक्षा दिवास्वाप परिवाड वियो मद।
तोचत्रिक वृचायाग कामना इशको गण ॥ ४२५ ॥
शुन्य साहस द्रोह ईभ्यासूबाथदृश्णे ।
वाग्दण्डज प पाहण्य कोधजोषि मणोऽष्टक ॥ १२ ॥

दणस्य शतन चैव शक्पाकमायो । कोपजेपि गणे विद्याकमेतरिक सदा ॥ ४२७ ।। पानमक्षा विषय समया च यथाक्रमम् । पतत्कटतम विणायामम॥en व्यसनानि पनवेदत्यापपादमाइ- लोकसमहणावयाची छ। शोषीरस्य नृपेशन्स्य नित्यमसिक्ततमः ॥ ४२९ ॥ जनो विरामजापानिपाता। मस्मात्पूर्वाभिभाषी स्थात्सर्वस्पापि महीपति ॥४१॥ अदीर्घसूनच मोलवकर्म वार्षिक। दीर्घसूत्रस्य नृपते धर्महानिर्भषेषा ॥ ४५ ॥ अश्यापवादमाह- रामे दमा रोडे पापे कर्मणि। अभिये चैव कर्तव्ये पीर्षस्त्र प्रशस्यते ॥ ४३२ ।। पोहणे देवसंपत्या काले फलति पार्थिवे ॥ ४५ ॥ देव पुरुषकार कायममुजोतन । अयमेतन्मनुम्यस्य शियितं स्यात्कलमदद ॥ ४३४॥ कृतिवृष्टिसमायोगात् हश्यन्ते कलसिदए । वाथ काले प्रवृपयन नेवाबाले पचन । तस्मात्सपियवा सधर्म पनि ॥५॥ साम भेदतथा पान इण्डप अगुजीता। उपेक्षा था मारायणायपादि विविध कपित साल पाता। तबाध्यती सामूमनाकोपविष जायते । तत्र साधु प्रपालेन सामताभ्यो नरोलम ३५१७॥ ये शुद्धशा कमब अतीत को स्थिता पसा लि! ते सामसाध्या पुरुषा प्रविष्ठा भनुबना ये सतसंच राजा ॥४८॥ अथ भेद- परस्परं ये (विहिष्टा कुदा भीसा विमामिना । तेषां भेद प्रयुञ्जीत भेषताचाहि मल ॥ ४१९ ॥ अम्ल कोपो बाई कोचो पत्र स्पात महीक्षिताम् । अन्त कोपो महासत्र नाम पिnिmen सामन्तकोषो नामास्थकोष प्रोक्तो ममीपिभि । महिषीयुबराजाम्पा तथा सेनापतेजि ॥१॥ अमात्यमन्त्रिणा व रामपुरे मगर। अन्त कोपो विनिम्तिो सपना परिवीलिमा #w२ इति भेद । अथ दानम- सर्वेषामप्युपायामा वार्ष भेष्ठतम महन् । सुदलेर समाधाति दानेनीमपसोकगित् ॥ ४४३॥ नपट वामपराभवानि भूकमे पुरुषधारा । जयत्ति ते राजसरेन्द्रलोक सुवर्णन(य) यनुषा तथैव ॥ ४ ॥ इति दानश्यापकथनम् । दास्कर निकमसे-- न शक्या ये महीनाभिवतु। दणेन लाम्चशीवादण्दो हि वशाना बुधभूषणम् आभमी यदि वा वर्णी पूज्या वाथ वणि(क)महात् । नादण्डन्यो नाम राजोस्ति स्वधर्म वाचतिष्ठति ॥ ४४६ ॥ पब सासिनि लोंके सब दण्ड प्रतिष्ठितम् । अग्ये तमसि मजेत यदि इण्ट न पातयेत् ॥ ४४७ ॥ यस्मादज्य इण्डयति दुर्मदा डमयत्यपि । दमनाइण्डनाश्चैव तस्माइण्ड बिदुर्बुधा ॥ ४४८॥ तदवाप्य नृपो दण्ड दुवृत्तषु निणातयेत् । धमों हि दण्डरूपेण ब्रह्मगा निमित पुरा ॥ ४४९ ॥ स नेतु न्यायत शक्योऽब्धेन कृतबुद्धिना। सत्यसन शुचिना ससहायेन धीमता ॥ ४५० ॥ पथाशास प्रयुक्त सब सदेवासुरमानुपम । जगदानन्दयेत्सर्वम यथा तरकोपयत् ।। ४५१ ॥ अनर्मदण्डन स्वमकीर्तिलोकविनाशनम् । सम्धक्तु वान राज्ञ स्वकीर्तिजयावहम् ॥ ४५२ ।। सहसस्ते यपारुष्यगाभिशापात्यये सियाम् । विवावर्षमय एव कालान्यत्रज्या स्मृत ॥ ४५३ ।। देशादेशान्तर याति मक्षिणी परिलदि च । ललाट स्वियले चास्य मुख वैवण्यमेव(ति) च ॥ ४५४ ॥ परिभ्यरस्साक्यो विरुद्ध बहु भाषते । वाक्यच पूजयति नो तथौष्टी निर्मजन्यपि ॥ ४५५ ॥ स्वभावादिकृति मन्मनोबाकायकमभि । अभियोगे च साक्ष्ये या दृष्ट स परिकीर्तित ।। ४५६ ॥

जनानि " इण्टादेतप्रभवति याति तयसने क्षयम् । भरपोप हि मित्रन्य पाति दण्डवतो ध्रुवम् ॥ ४५७ ।। दण्डमायो हिनृपति वा चाकम्य मेदिनीम् । सस्तम्भवति मित्राणि अमिवामाशपत्यापि ।। ४५८ ।। कामदक-- अनुबन्ध पक्ष्यादी देशकाशी च तस्वतः । तारापराभानालोक्य दण्ड दण्डनचेषु पातयेत् ॥ ४५९ ॥ आग स्वपि तथा येषु झाया जाति धन वय । दण्द प्रकल्पयवाजा सामलबाह्मण' मह ॥ ४६० ।। दण्डभदानाइ- पिग्दण्डस्वध वारदण्डी धनदण्डो बधस्तथा । योग्या समस्ता व्यक्तास्त द्यपरायवशादिम ॥ ४६१ ॥ वाग्भिग्वा स्वक चैव चतुपा वर्तितो दम । पुरुष दोभविभवं ज्ञात्वा मपरिकल्पयेत् ।। ४६२ ।। अपराभवामियाजयेदियुस्त तत्र कस्मिक निधाजयेदियाह- गुरूम्पुरोहिताविमान्याग्दण्हेनेव इण्डयेत् । विवादिनो नराधाधान दोषिणाऽर्थन बण्डयत् । महापराभयुक्ताच बघदण्डन रपयेत् ॥ ४६३।। मित्रादिषु मथुधात वाग्दण्ड पिर तपस्विष । पथावं तस्य तत्कुर्युरनुक्क साधुकास्पिलम् ।। ४६४ ॥

बुधभूषणम्
अधार्मिक विभि यायनिग्रहापात्प्रयत्नत ।
निरोधनम बन्धेन विविधेन बधेन च ॥ ४६५ ।।
दण्डम्यानपाइ-
दशस्थानानि दण्डस्य मनु स्वाय भुबोडबवीत् ।
त्रिषु वर्णेषु नानि पुरवता ब्राह्मणो ब्रजेत् ॥ ४६६ ॥
सान दशस्थामा याह--
उपस्थमृदर जिव्हा हस्ती पादौ च पश्चमम् ।
चक्षुनास च की च धन देहलधव च ॥१६७ ।।
मीच प्राणान्तिको दण्टा ब्राह्मणस्य विधीयते ।
पुरुषाणा कलीमाना नारीणा च विशेषन ॥४६८॥
अब याबाह्मणाना सर्वपापेशव स्थितान् ।
यदभ्य(स्या)कुशल परमात्र ताजा समाचरेत् ।
राष्टादन बहि कुयात्सममधममक्षनम् ॥ ४६९ ॥
एवं धर्मप्रवृत्तस्य राज्ञो दण्डधरस्य च ।
यशोस्मि प्रचंत लोक स्वर्गे वासस्नथाक्षय ॥ ४७ ॥
मायणप्रशसामाह-
इय बसुधरा देवी धर्मण खलु धार्यते ।
ध्रुव स गर्षते वेदस्त धायन्ते हिमातिभि ॥४७॥
अत सवस्य लाकस्थ मूलमत द्विजातय ।
पारनीथा प्रपनन पूजनीयाश्च सर्वग ॥ ४७२ ॥
मुराणा भूसुराणा च मुरभीणा च पालनम् ।
पुगे युगे च ये धर्मास्तेषु धर्मधु ये हिजाः ॥ ४७३ ॥

५५
रागनानि
भाकम्य ब्राह्मगक परिक्षीणच बान्धवै ।
मोभिश्च नृपशार्दूल रात्रस्यादिशिष्यते ॥ ४७४ ।।
मभिषिकस्य राज इण्डधारणकारमाह-
अब्रता बनधीवाना यन्त्र भैश्यचरा हिजा ।
तमाम दण्डपहाजा चोरमकमियां हि स ॥ ४७५ ॥
पी योनणों महीयेन पश्चेदेकमनुव्रजेत् ।
ने हटा स्वतो मात्मिच्युत स्थापयेत्पधि ॥ ४७६ ॥
अशाखोकेषु चा पेषु पापबुलेषु कर्मसु ।
असमीक्ष्यास्मना राजा दण्ड इकोषु पातयेत् ।। ५७७ ।।
लानि शातिश्रेणीच गणाजानपदानाप ।
स्वधर्माचलिता नात्यान्विनये स्थापयेत्पथि ॥ ४७८ ॥
पिताचार्य सुहम्मामा मार्चा पुत्र पुरोहित ।
नावण्यो नाम राज्ञोस्ति धर्माहिचलित स्वात् ॥ ५७९ ॥
पपदण्डनमतामा
यो दण्या इण्डयाजा सम्यावयोश्च पातयेत् ।
र स्यादेवमिस्तेन समामवरदक्षिग ॥ ४० ॥
अदक्वान्दण्दयमाणा दण्डयाबवाप्पदण्डयन् ।
अवशो महदानोति नरक चैर गरमात ॥१८॥
प्रकारान्तरेण दण्डस्य ट्रेविष्यमाह-
शारीरभार्थदण्डश्च दण्ट स्यादिविध स्मृत ।
शारीरस्ताडनादिस्त मरणान्त प्रकीर्तित ।
काकिण्वान्विर्थवण सर्वस्वान्तस्तव ॥१२॥

बुधभूषणा
अराजके हि लोकस्मिन्सर्वतो वियते भयम् ।
रक्षाथमक्य सिद्धस्य राजानमसूजय ॥ १८ ॥
निलयमाकाणामोश्च वरुणस्य च।
चनविनेशयोश्चत मात्रा निहस्य शाश्वती ॥५४॥
पस्मादेशा सुरेन्द्राणी मात्राभिनिर्मितो नृप ।
तस्मादभिमपश्येष सवभूतानि तेजसा ॥ १८५॥
चण्डप्रणयनार्थाय राजा सह स्वयभुषा ।
देवभागानुपाडाय सर्वभूतानुगुप्तये ॥ ४८६ ॥
तेजसा थदसु कश्चिसिव शक्रोति बीक्षितुम् ।
तदा भयति लोकेस्मियाजा भास्करवा ॥१८॥
पदास्य दर्शनालोक प्रसादमुपगच्छाति ।
नयनानन्दकारिवाना भवति चन्द्रमा ॥ १८८॥
यथा यम मिषदेष्यी प्रामे कालं निपच्छति ।
तथा राज्ञा विधातव्या प्रजासद्धि यमब्रतम् ।। ४८९ ॥
वरुणेन पथा पशिर्बद्ध एव प्रहश्यते ।
तथा पापानिग्रहीयाव्रतमताई वारुणम् ॥ ४९० ॥
यथा सर्वाणि भूतानि परा धारयते स्वयम् ।
तथा सर्वाणि भूतानि विश्रत पार्थिव ब्रतम् ॥ ४९१ ॥
बन्दस्यास्य पातस्य यमस्य वरुणस्य च ।
बन्नस्यामे पूधिव्याच तेजोवृस नृपश्चरेत् ॥ ४९२ ॥
वार्षिकांधतुरो मासान् यथेनोप्पभिवति ।
मथाभिवर्षवं राज्य काममिन्नत स्मृतम् ॥ १९९॥

राजनीति
?
अटी मामा यथादित्यस्तोय हानि रश्मिभिः ।
तथा हरेकर राधानियमकजत हि तत् ॥ ४९४ ।।
प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुत ।
तथा चार प्रवेष्टव्य प्रतमेदि मारुतम् ॥ ४९५॥
ज्ञारवापराध पुरुष च लोके विचाय सभ्यविधुरे (१) मनभाव।
दण्दथेषु दण्ड परिकल्पयेन पापस्य ययमन प्रात् ॥ १९ ॥
दुषा(भ्या)नुपाशुदण्डेन हन्याशाजाविलम्बितम् ।
अदृष्यात कुरिये पाचा राजबलभा॥४९७ ॥
य प्रमाण न जानाति थाने पूजी तथा आये।
कोशे जनपदे वण्डे न स राज्यवतिष्ठते ॥ ४९८ ॥
पश्वेतानि प्रमाणानि पयोक्ता चनुपश्यति ।
युक्तो धमायोग्यानि स राज्यमधिगच्छति ॥ १९ ॥
र राज्य प्रातमित्येव वर्तितम्पमसामतम् ।
श्रिय पबिनयो हति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ५०० ।।
वनस्पतेरपक्वानि फछान्यचिमोति य ।
सनानोति रस हेभ्यो बीज तरूप विनश्यति ॥ ५०१।।
वातु पश्यमुपादत का परिणतं फलम् ।
फलामस स लभते बीजाच्या फल पुन ।।५०२॥
यथा मधु समावृत्ते रक्षन्गुष्पाणि घट्द ।
नान्मनुष्यभ्य आदद्यावविहिंसया ॥ ५० ॥
पुष्प पृथ्ष विचिन्दन्नि मुलोर न कारपेत् ।
माहाकार वारामे न पचाङ्गारकारच ॥ ५५ ॥

r
पुषभूषणम्
इत्याताप्रतिरोपयन्परिमितान्बिन्धम्लन्छन्
प्रोग्राममयकतान्समुइयबिश्लेषयन्सहत न् ।
क्षुबाकाकिनो बहि विगिम म्लानाम्मुह मिश्चयन
मालाकार इब प्रयोगनिपुणो राजा चिरै नन्दत् ॥ ५०५॥
अपक्व पक्वसकाशा न च मीदेत कस्यचित् ।
साध्यिान स्थाढकल कलित स्योहरारुह ॥ ५०६ ॥
चक्षषा मनसा वाचा क्भणा च चतुर्विधम् ।
प्रसादान यो लोक न लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५७७ ॥
पत्माभ्रश्यन्ति भूतानि मुगयाधान्ममा इव ।
सागान्तामपि महीं लम्वा स परिहीयते ॥ ५०८ ॥
पिनृपैतामह राज्य प्राम वा स्वेन मेजसा ।
यापुरधमिजासाच प्रयत्यनयस्थित ॥ ५०९॥
धर्ममाचरता राइ बहिश्चरितमानस ।
बसुभा बसुतपूणा व ते भूतिचिनी ॥ ५१७ ॥
अथ सत्यजतो धमर ममनुतिष्ठन ।
प्रतिसवेष्टते भूमिण चममिवाहितम् ॥ ५११ ॥
अकार्यकरणाहीत आवाणा प विवर्णनात् ।
अकाले मन्त्रभेद्वारस येन मायेन तपिबेत् ॥ ५१२ ॥
धर्मार्थी व परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुग ।
श्रीमाणपनदारेश्य भिष स परिहीयते ।। ५१३ ॥
वाक्लायका बवनास पतन्ति बराहत' शोचाहि राज्यहानि ।
परपो मर्मसू ते पतन्ति तान्यपिहलो नाबसूजेच
॥५१॥

राजनीत यथा यथा हि पुरुष' कल्पाने कुरुले मन्ति । तथा तथास्य सवाथा शिष्यन्ने नात्र संशय ।। ५१५ श्रीमदलासभवानि धागाभ्यात्समवधते । दाक्ष्यान्नु कुरुते मूल सपमाप्रतितिष्ठति ।। ५१६ ॥ सभाव्य गोषु सपन्न समाच बादाभेन । सभाव्य खीषु पापाय समान्य ज्ञातिता भयम् ॥ ५१७ ॥ बाह्मणेषु च यधीरा भीषु ज्ञातिषु गोषु च । वृक्षादिव फल पम धृतराष्ट्र पनि ते ॥ ५१८ ॥ भृमायन्ते चपेतानि बलले महतानि । धृतराष्ट्रोल्मकानीव ज्ञानयो भरतपम ॥ ५१९ ।। यस्मि श्या वर्तन या मनध्वस्तस्मिता वतिनध्य म धर्म । मायाचारो माषया बाधितप साध्वाचार साधुना प्रत्युषेय ।।५२०॥ पृतमत पुराकल्ये रवरकर नृणाम् । तस्मादपूत म सेवेत हास्वार्थमपि बुद्धिमान् ॥ ५२१ ॥ वाक्यं तु या नादियतेनशिष्ट प्रन्याह पश्चापि नियुश्यमान । प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलबादी त्याज्य सदा दुर्धर एक साथ ॥ ५२२ ॥ बस पचविध लोक परुषाणा निधोध मे। पत्र बाइबल नाम कनिष्ठ बलमुच्यत । ०७३ ॥ अमात्यलाभा भदत द्वितीय बसमच्यत। तुतीय धनलाभ तु बलमाहमनीषिभि (1)॥२४ ॥ वश्वस्य सहज राजपितृपतामह बलम् । अभिजातवल नाम तच्चतुथ ब्रा स्मृतम !! ५५५ ।।

- बुधभूषणम् येन त्वेतानि सर्वाणि सगृहीतानि भारत । बालाना मलं श्रेष्ठ तत्पशाबलमुच्यते ॥ ५२६ ॥ अमापह.. यस्य स्वय(य) कृत्यानुवेक्षिण । आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदेव बसुधरा ॥ ५२७ ।। अतिसक्षीणकोशोपि लभते परिवारणम् । प्रति शमो दम शौच कारण बारनिहरा (१) ॥ ५२८ ॥ मित्राणां चामभिद्रोह सौता समिध श्रिय । अप्तविभागी बुटामा कृतम्रो निरपथ ॥ ५२९ ॥ तारनराधिपो होके वर्जनीयो जनाधिप । मशनुरामा(साय) मोकव्यो वश्यता यस ॥ ५३०॥ आहताद्धि भय तस्मान्समवायचिरादिह । पत्र जी बत्र कितनो बालो यत्रानुशामिना ॥ ५३१ ।। मज्जन्ति तेवशा राजन् नयामश्मनुवा इव । म पृत्तिहुमन्तम्या या वृति क्षयमावहेत् ॥ ५३२ ।। भयोपि पहमन्तव्यो य क्षया बुद्धिमायहेत् । मस क्षयी महाराज व क्षयो बुद्धिमारहेत् ॥ ५३३ ॥ भय सह मन्तव्यो य लावा बुद्धिमावहेत् । समृडा गुणत केचित् भवन्ति धनिनोपरे ।५३४॥ भनवागणेहींनाच धृतराप्त विवजय। कायत दर्षनीयास्तयं इन्स्यास्मन परम् ॥५३५ ॥ हरिष राजेन्ज तस्मान्साधु समाचर । सुखानि सह भोग्यानि ज्ञातिभिभरतर्षभ ।। ५३६ ॥ सबोधन सकचनं संप्रीतिश्न परस्परम् । हालयस्तारयन्तीह ज्ञातवी मजयन्ति च ।। ५३७ ।।

राजनीति १ मन्त्रभेदस्य षट्र प्राज्ञा ज्ञामा(द्वारा)ण्यानानि रक्षयेत् । अचमततिकामश्च रक्षेदेनानि नियश।। ५३८॥ मद स्वप्नमविज्ञानमाकार चात्यमशयम । दुष्टामात्य विधम्म दलाचाकुशालादपि ॥ ५३९ ।। द्वाराण्यतानि या नाला अनुणाति सदा तूप । त्रिधमचरणे युक स शत्रनधिनिष्ठति ।। ५४० ॥ न नै श्रुतमविज्ञाय वृद्धामनुषनन्य च । धमाधी वेदित शपया वृहस्पतिममरपि ॥ ५४१ ॥ राजोपसेवित वैद्य धामिक प्रियदशनम् । मिजबन्त स्ववाक्य व सुहद परिपालयत् ॥ ४२ ॥ द कुलीन कुलीना वा मयादा या न लड्पत् । धर्मापेक्षी मुहीमान् स कुलीन शतावर ॥ ५४३ ।। आपदा प्रतिकारशी नदात्वे दृढनिश्चय । अतीते कायशेषज्ञा भरोथैन पहीपते ॥ ५४८॥ काम वापसेवेत न मदननमाचरत् । दु सासेम्वप्रशान्तधु नास्तिकम्पलसेषु च ॥ ५४५ ॥ न श्रीसत्यदातेषु च वासाहविर्वाना । अत्यार्थमतिदातारभतिशरमतिप्रेयम् ॥ ५४६ ।। मज्ञाभिमानिन चैव श्रीभयानापमरति । न चातिगुणवास्वषा नात्यन्त निगे च ॥ ५४७ ॥ उन्मला गारिवावा श्री क्वचिदेवावतिष्ठते ॥ ५४८॥ एम ११

२
दुधभूषणम्
अभिवादनशीलस्य नित्य वृद्धोपमदिन ।
चत्वारि नस्य वर्धन्त आय प्रज्ञा यशा बलम् ॥ ५१९ ॥
अनिलशम येर्धा स्पर्धमम्यातिप्रमेण च ।
अरेखो प्रणिपानन मास्मानबु(स्म तेष) मन (कृ)था ॥ ५५० ॥
अविद्य पुरुष शाच्य शोषय मैथुनमाजम् ।
निराहारा प्रजा शोच्या शाच्य राज्यमराजकन् ।। ५५१ ॥
यम्य दाननित मित्र शत्रवा बुद्धिनिजिता ।
अमपानजिता दारा सकल नस्य जीवितम् ॥ ५५ ॥
आशा भूति हन्ति समृद्धिमान काप त्रिय हन्ति क्दर्यताम् ।
अपालन हति • भूपे एक पद्धो ग्राम्हणो हति राष्ट्रम् ॥५५॥
अधीत्य वेदान्धरिमार्य चाप्नीनिष्ट्वा यह पालयित्वा प्रजाश्च ।
मोबाम्हणाचे शत्रपूतान्नरात्मा हत समाम क्षत्रिय स्वर्गमीत।।५५४॥
प्रभाव शुचिता मैत्री या सत्य कृतज्ञता ।
कुल शील इमचीन मुणा तपत्तिहेतव ॥ १५ ॥
कामन्दर-
सकामासकमनमा कान्लामूखविलोकने ।
गरन्ति गलिता बणा पौवनन सह श्रिय ॥ ५५६ ॥
प्रीष्मसूधाशासतम उल्लेजनमनाश्रयम् ।
मरुस्थालमिवोउन त्यजदुगगनगमम् ॥ १७ ॥
थे प्रियाणि प्रभाषग्ने प्रियमिधान्ति सत्कृतम् ।
श्रीमन्तोवयचरिता दवारले नरविग्रहा ॥ ५५८ ॥
याने अभ्यासग भीग्ये पाने वास्त्र विभूषणे ।
सर्वत्रधाममन स्पाइडे न विषवूषणम् ॥ ५५९ ॥

राजनीति . साचि विप्रा चेव यानमासनमेव च । देवीभाब समय च पाहुण्य चिन्तयेत्पाढा ॥ ५६० ॥ पौरा नानपदा मर्वा शप्रहशनमय । डीया पनि परिभात पिपासाहितत्रनम् ॥ ५६१ ॥ व्यागिदुर्भिक्षमरवपीडित तहदेव हि । घाराग्निभयवित्रस्त वृष्टिवालसमाहतम् ॥ ५६० ॥ पहासुजलकन्नव्यस्त श्वासाकुलाकलन् । प्रसुप्त भोजने यनमभमिष्टमन स्थितम् ।। ५६३ ॥ एवमादिषु जातषु व्यसने ममाकुलम् । स्वतन्य सानु रक्षेत पररुप च पातयत् । विशिष्टा देशकालाभ्या यक्त प्रक्रतिभेवरे ॥ ५६४ ॥ निशि विधम्मसयुक्त नामोनिशी वदत् । इत्यव फुटयुड्न हन्या उपस्थित 4 || उपत्यन्ति राजानो भवानि विविधानि च । ह पब बिनध प्राप्य वयत्ति पुन प्रज्ञा ॥५६॥ ता लुण्ठत्वीउयच्च शत्रो प्रकृनय' स्वयम् । बशे जाते पुनस्नानु पितृवत्तिमाचरन् ॥ ५६७ ॥ द्वाविमा पुरुषी लोके सथमण्डलभोटनी। परिवायोगयुक्तश्च युद्धे चाभिमुस्खा मन ॥ ५६८ ॥ आइये मियो योय जिघाम तो महीक्षित । पृश्यमाना पर शक्या सम यान्यपराया ॥ ५६९।।

8 झुधभूषणम हेपायनेन मुनिना मनुमा मा धर्मा पद्धेषु ये निगवितास्तु नेग ("। स्वप()थगोदिजाहने त्यजता शरीर लोका भवन्नु विपुला मुरूम यशश्च ॥ ५७ ॥ स्वर्गस्थ मागा बहब प्रविष्टास्ते साम्या कुटिला सविना । निमेषमात्रेण महाफलायमृजुश्च पन्धा समरे व्यसुखम् ॥ ५७१ ॥ द्विजा अपि न गच्छाति या गतिं नैव यागिन । स्वाम्प सत्यज प्राणास्ता गति पाति सेवक ।। ५७२ ॥ एतप्तपश्च पुण्य च धर्मश्चैव सनातन । यस्वारश्वाश्रमास्तस्य यो पद्धन पलायत ।। ५७३ ॥ यदि समरमपास्य नास्ति जन्नो- यमिति युक्तमतान्यत प्रथातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तो किमिति मुधा मदिन यश कुम वम् ॥ ५७८ ॥ बृद्धो बालो न हन्तव्या नैव सी नैव वा द्विज । तृणपूर्णमुणवेष नवास्मीनि न यो वदेत् ॥ ०७५ ॥ ब्राह्मणार्थ समुत्पने • भिनिमृज्य युध्यति । आन्मान गृपमुत्सृज्य स यज्ञोन तदक्षिण ॥ ५७६ ॥ यस्य पार्वति शस्त्राणि तनु भिन्दान्ति सयुगे । तावत सोलन रोकान् सर्वान्कामदुधोभयात् ॥ ५७७ ॥ यदस्य रुधिर मात्रावाहवा प्रवर्तने । सह तेनैव रक्तेन सर्वपापे प्रमुच्यते ।। ५७८ ॥ त्यागेन य महायाना स्वप्राणाखानुमिच्छति । महन्यु काठलोष्ठ उहयुर्दा कटामिना ।। ५७९ ॥

राजर्नति ८५ अजामिय प्रजा पायो मोहान्युथिवीपति । तपच जायने नृप्तिाईनीयस्य कवचन ॥ ५८० ॥ प्रजापीटनमतापात्ममुनता हुनाशन । तवा विष कुछ प्राणान्नात्याचा विनिवतते ॥ ५८१ ॥ भूमिमित्र हिरण्य वा विग्रहस्य फलनायम् । मास्त्वेकमपि पोषा लग्न कुर्यात्कवचन ।। ५८२ ॥ शपथै संधितस्यापि न विश्वास प्रजेनियो । राज्यसको भो)इना वृद्ध शमण शपत ॥ ५४३ ॥ कौर्म सस्थानमास्थाय प्रहारानपि मर्षयत् । काले काले च मतिमान पनि कृष्णमचत ।। ५८४ ।। तावद्याद्धि भेतव्य पावनयमनागतम् । आगत नु भय दृष्टा पहर्त यमभीतवत् ।। ५८५ ॥ स्वगात्राग्याप भाराय भवति हि विपर्यवे। मा व लान बले स्थिया बापेथा दुर्जन जनम ॥ ५८६ ॥ न हि दुर्बलग्याना बाए किंचि प्ररोहति ॥ १० ॥ पानि मिथ्याभिमनाना पनस्पणि रावतार । तानि सतापकान्नति मापाचायवान् ।। ५८८॥ बुद्धी कपभूताया विकारे प्रत्युपस्थिते । अनयो नयसकाशो हृदयासोपसर्पति ।। ५८५ ॥ न काल खड़मादाय शिर रस्थापि कृतात। कालस्थ बलमेतावविपरीताधर्शनम् ।। ५९० ॥ नयान्महीपाली दृत कस्याचिदापदि । दूत इत्या तु नरक प्राविमन्त्रिभि सह ।। ५९१ ॥

बुधभूषणम नरपनिहितकर्ता इभ्यता याति लोके जनपदहितका स्यन्यने पाधिवने । इति महति बिराधे वतमान ममान तदुप्रयहितकर्ता स्यन्यने पार्थिन्छ ॥ ४९२ ॥ न कहिचण्डकोकानामाग्मीयो नाम अभुजाम् । होतारमभिजिवन दहत्येव हि पावक ।। ५९३ ॥ गृधाकारोप(पिसव्य पाद्धमाकार सभामदै । इसाकारापि सत्याप्यो राप्राकारे सभासद ५९४ ॥ भासभमेन मजले नपतिमनुष्य विद्याविहीनमकुलीनमण्डिन च । प्रायेण भूमिषनयो पार्थ योभवाने त परिवेष्ट्यन्ति । ५९५।। यस्मि सुधाधिक चक्षुरारोपचति पार्थिन । मुडीनो बाकुलीनो वा स श्रियो भाजन भवेत् ।। ५९६ ॥ धषछान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनारमा । सदामनाश्च मानका प्रमझे सति भूपती ॥ ५९७ ॥ आयाश्यतृयभामेन व्यपवर्म प्रवतयत् । प्रभूततैलदीपोपि चिर भद्राणि परपति ।। ९८ ॥ अवृद्धिमाश्रिताना र क्षन्तव्यमपराभिचार । न हि सबा पाण्डि मुलभ पुरुष कचित ॥ ५९९ ।। हन्तुमेवी(पा)पसरा मन्दि मकृचत्यपि । बुद्धिमन्त सहत्येक निधाय हरि किचन ॥ ६०० ॥ ऋती निबाह पनने रिपुस्कर यशस्कर कमणि मित्रसपते । प्रियासु नारीवधने बन्धुषु धनव्ययस्वेषु न गण्यते बुध ॥६०१॥ कोह की देशकाली समविषमाणा (करप के सहाथा' का शक्ति को पुण, फलमिह च कियन् कीदृशी) देवसंपद ।

राजनीति
सपत्ती को निबन्ध प्रविदितवचनत्योत्तर किं नु मे स्या-
वित्येव कार्यसिद्धाववाहितमनस सपदी इस्मसंस्था ॥१०२॥
परान्न परबस्त्र च परशय्यासने बियम ।
परवेश्मनिवास च उरत परिवनयन ॥१३॥
धनधान्यमयोगेषु विद्यासमहणषु च ।
आहार व्यवहार च त्यालज्ज मुखी भवत् ।। ६०४ ॥
भूखस्नु परिहतय प्रत्यक्षा छिपड पक्ष ।
बिध्यत वाक्यशल्येन अहट क्ण्टका यथा ॥ १०५॥
कणशेष शत्रशेषमग्निशप तथव च।
पुन पुन प्रबधत तस्माष न धारयन् ॥ ६०६ ॥
अशक्य नारभेटिहान्नेबाशय व कारयेत् ।
अफल नव सबेन तासन्यन(न) जल्पयेत् ।। ६७ ॥
भजत मजत प्राज्ञा नामजन्त कधवन।
प्रत्यक्ष दृश्यत लांके हस्त हरलेन क्षालयन् ॥६०८॥
रिसुराजाग्निसर्येषु विध चामिषु दिए।
शमपाणिषु मूर्षषु विश्वामी न कदाचन ॥ ६.९ ।।
मलेशविरहे इन्य द्रव्यहीने कुन क्रिया ।
कियाहीन कुतो धो धर्महीन कुत सुखम् ॥ ६१० ॥
जीवित मृतक मये देहिना धर्मवर्जितम् ।
मृतो धमण सयुकी दीर्घजीवी भविष्यति ॥ ६११॥
सधों यब नायमस्त-मुख यत्र नामुखम् ।
तन्मान पत्र नाज्ञान सा गतिया भागति ॥ ६१९ ॥

८८ बुधभूषणम् सत्य शौच दया दान परबध्य न गृह्यते । ब्रह्मचय तपोमूलमेतद्धनस्थ लक्षणम् ॥ १३ ॥ क्षीयन्ते सर्वदानानि राज्ञा होमे बलिक्रिया। नक्षीयते महादानमभय सबदहिनाम् ॥ ६१४ ।। राज्य व संपदो भोगा कुले जन्म सुदृश्ता । पाण्डित्थमापुरारोग्य धर्मस्यैतत्फल विद् ॥ १५ ॥ आलस्य हि मनुष्याणा शारीरस्थी मडारिए । नास्थमसमो बन्धु कृत्वा य नावसीदति ।। ६१६ ।। उत्तम सह सयोग पण्डिने गह सकथा । अल्लुकी सह मित्रन्न कुर्याणा नावनीदति ।। ६१७ ॥ अर्धनाश मनस्ताप मृहे दृश्चरितानि च । नीचदाक्यं चापमान मतिमान प्रकाशयेत् ॥ ६१८ ।। पण्डिताश्च दिनीनाश्च धर्मज्ञा सत्यवादिन । बन्धनस्थापि निष्ठेयर्न राज्य खल सह ।। ६१९ ॥ अर्थनाप हि किं नन अयायोपाजितन च । न नेन मम्यते स्वम दान बहुनापि वा ॥ ६२० ।। अतिलोल्यमसताना बिपत्तिर्नेव दूरन । मलिका इव लुब्धाना मीनामा तु पथाम्भमि ॥ ६२१ ।। चौधु राजम सर्षेषु स्वाध्याये शत्रुविग्रहे । भार्यादिध्वषि विश्वासा न कर्तच कथचन ॥ ६२२ ।' न जातु मच्छेविश्वास मपितेपि हि सुन्धिमान् । अबोहसमय कुत्या पशामिन्त्र पुरावधीत् ।। ६२३ ॥

राजनीति बठीयसापे मचाय न प्रविश्य प्रतापवान् । तथा साध्वनुगन्त या यथा विधम्ममाप्नुयात् ॥ २४ ॥ नैक्स्तु म त्रयम न राजावृद्धिाभ सह । नाराहद्विषमा नाचमपरीक्षितनादिकाम् ।। ६२५ ॥ ये चास्य भूमि नपिनो भवेयु परिपग्धिन । नानानयेश सदान्मामाविभिपक्रमे ॥ २६ ॥ यथा न स्यात्कृधीभाव प्रजानामनवक्षया । तथा राजा बर्मितस्य स्वराज्य परिरक्षनि(ता) ॥ ६२७ ॥ मोहाद्राजा स्वराष्ट्र व कथयन्यनवेक्षया । साचिरायते राज्याज्जीविताच सबा बव ॥ ६२८ ॥ यो राष्ट्रमनबहाति स राज्य परिरक्षति ।। ६२९ ।। ग्रामस्थाधिपति कुयादशनामाधिष तथा । विशतीश अतेश च सहस्रपतिमेव च ॥ १३ ॥ हनि वामधुभवबर न्क्यमालकास्थीमहाजमुनाबामामाया पासवाम उम्भुगमनमरत युधभूषण गजनात ॥

तृतीयोऽध्यायः
प्रकीर्णनीति
उक्त्वा भूरिविभेदा मुवसनुष्टचे राजनीतिमनवधाम् ।
सप्रति मिश्रकननिर्षिधविमादाय नन्वत शिरसा ॥१॥
क्षिम विजानानि चिर मृणोति विज्ञाय पार्थ भजने च कामान् ।
नासस्पृष्टो झुपयतन परषा त मज्ञान प्रथम पण्डितस्य ॥२॥
नापाप्यमभिवाञ्छन्ति नष्ट मेच्छानत याचितुम ।
आपत्सु न विमुखान्ति गरा पण्डिनबुद्धय ॥३॥
प्रवृत्तवाविचत्रकथा कहबान्प्रतिभानवान् ।
आजुनथार्थवक्ता च य स पण्डित सच्यते ॥४॥
खमय व परित्यज्य पराथमनुतिष्ठति ।
मिथ्याचरति मित्रार्थ यश्च मूह स उच्यते ॥५॥
अमित्र कुमते मित्र (मित्र) होष्ट हिनक्ति च।
कम चारमने दुष्ठ तमाहुर्मवघेतमम् ॥ ६॥
अनाहत समभ्येति अगृष्टी बहु भाषते ।
अविश्वस्ने विश्वासिति माचता नराधम ॥७॥
पर श्रमाचता दोषो द्वितीयो नोपलम्पते ।
यदेन भमया युक्तमशक्त मन्यते जनः ॥ ८॥
सास्य दापानमन्तव्य क्षमा हि परम बलम् ।
अक्षमावाम्पर दारान्मान बापि योजयत् ॥ ९॥

प्रकार्णनीन
कमणी नर कुतकस्मिलोके महीयने ।
अञ्चन्यरुष किचिवसमा वयस्तथा । १ ।
घड़ दो पुरुषणैव हातव्या भनिमिरना।
निद्रा नन्दा भय कोष आलस्य दोधमत्रता ॥ ११ ॥
अटी पक्षाणि चिहानि नरस्य विनाशेष्यत ।
ब्राह्मणान्प्रथम इंष्टि माजश्व विरु यते ।। १२ ।
बाह्मणस्यानि चाउच प्रामणाच जिवामनि ।
रमते निग्या चषा प्रशसा गाभिनन्दति ॥ १३ ॥
नतान्मरति प्रत्येषु याविनश्याम्यभूयादि ।
पता दोषासर प्राज्ञा वध्ये बटवा बिबजयेत् ॥ १४ ॥
माकोशी स्थानाबमानी परस्थ मिवहाही नोन नीचोपनेवी।
न चाभिमानी न च हीनासो रक्षा समति बजयन्तीम् () ॥१५॥
अप्रशस्तानि कार्याणि यो माहानुतिष्ठति ।
स तथा विपरिभशाक्यले जीवितावर्षि ॥ १६ ॥
देवतेषु च यत्नेन राजसु बामणघु च ।
निषन्तव्य मदा कोधी वृहवालानुरघु च ।। १७ ।।
निरर्थ कलह प्राज्ञा बजयेन्यूटचेतमम् ।
कीर्ति व रमत लोके न चाधन योजयेत् ॥ १८॥
विनयेन बिना का श्री का निशा शशिना विना ॥
रहिना सत्कवित्वन कीटशी सा विद्याथता ॥ १९ ॥
आकारङ्गितगत्या चेटया भाषणेन च ।
नेत्रवाविकारश्च झापतेनर्गत मन ॥ २० ॥

१२
बुधभूषणम्
सिहमन्त्रौषध पम गृहशिद च मनम् ।
कमुक्त कुथन चैध मनिमान प्राशयेत् ॥ २१ ॥
येप दृष्टेषु दोष स्यारोगामस्थ भारत ।
सड़ा प्रमादन तेथा देवतानामिधाचरेत् ॥ २२ ॥
दुर्बुहिमकूनप्रज्ञ उन कूप तृगरिव ।।
विवज्ञपीन मेगावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥२३॥
मादर सर्वभूतानामनस्या समा धृति ॥ २४ ॥
अवृत्ति विनयो हान्ति हम्बन) पराक्रम ।
हति नित्य क्षमा क्रोधमाचारो हत्यलक्षणम् ॥ २५ ॥
नानीयात्प्रेषणे भृभ्याम्बान्धवायसनागमे ।
मित्र चापत्तिकाले च भाषा च विभवक्षय ॥२६॥
स्वामिाने गुगा नरज गुणमपि इत्यनुबनिाने कहने च ।
मित्रे चानुपर्ने निवेद्य -- सुखी भवति ॥ २० ॥
उन्याय पुत्राननृशाश्च कृत्वा तिं च तेभ्योनुविधाय काचित् ।
स्थाने कुमारी प्रतिपाय सर्वा अरण्यमस्थोष मीनभव ॥ २८ ॥
उत्थान सपमो दाल्पमप्रमादो पुति स्मृति ।
साक्ष्य च समारम्भो था दमूल भविष्यति ।। २९ ॥
अतिकशेन येथा स्युर्धमस्थानिक्रमेण च ।
अरेबी मणिपातेन मा स्म तेषु मन कृथा ॥३०॥
न्यागेन होनस्य कृतास्ति लक्ष्मी यावन होनस्य कुतोति सिाई
अाज
।।१।
आ था गवि वा अस्त परेषा पनि वामत ।
अपि प्राणान्परित्यग्य नितम्य वात्मना ॥ ३५ ॥

परीणनीति
१३
इंहे पातिनि का रक्षा मंशा रक्ष्यमपातयन् ।
नर पनिनकायोपि यश कायेन नावानि ॥ १३ ॥
सुलभा पुरुषा ठोक मात प्रियवारिन ।
आमिषस्य च पश्यप आता नक्सा च दुलभ ॥३४॥
अनोपभागवल्या या महाड़िया न मुख्यत।
पभा हि याद मा लम्मीरलक्ष्मी कतमा भवेत ॥ ३॥
पिष प्रनाना दानव न पनईविगश्नर ।
आगठन्कारक्ष्यत लाकारिदो न तु बारिधि ॥ ३६॥
याचितो महण्यन स्वा च प्रियवाभिवेत् ।
त दृष्टाप्पथवा मष्टा मर स्वर्मनिमानुपात् ।। ३७ ।।
पुत्रो घशी स्वार्थकरी च दिया रोमिता मित्रसमागमश्च ।
भाषा विनीता पियवादिनीच शोक्रय महावरण्यानि पथ ॥ ३८॥
अधिनीतो भृत्यजना सुपतिरदाना नि मित्राणि ।
आपनयवती च माया मस्तकशूलानि चन्दारि ॥ ३९ ॥
कान्तावियोम स्वजनापमानो प्रयास्य शेष जनस्य सेश।
रारिद्मदावाभिभव नु मित्र विनाग्निना पश्च हान्ति गात्रम् ॥ ४०n
प्रतं च मास च मुरा र वश्या पाहिचीय परदारसेवा ।
प्रतानि सप्त यसनानि सा नर मुधार नरक नन्ति ॥ ४ ॥
वाञ्या सज्जनसगने परगणे प्रीनिमगे भम्रता
विद्याया व्यसन स्वयोपिति राखिोकापवादाजयम।
भक्ति विनि शक्तिरामइमले सप्तर्ममुकि खः।
एते येथे वसन्नि निमरगुणालाची नरेभ्यो नम ॥ ४२ ॥

५४ हुधभूषणम् क्लाम पम पुरुषेय कायो न किंचियप्राप्यतम कलानाम् । क्लाना_दुर पैन शम्भीरनध्यमासाइिलमुत्तमाङ्गम् ।। ४३ ।। दार्म ध्यानपतिनिश्पति पनि मागुप्ता शासनात् विमान अपनात्कुन कुनमयाच्छील बलोपासनात् । 'मत्री चाप्रणयान्ममुद्धिरनयास्नह प्रवासाश्रयात् श्री मर्भाउगवेक्षणा कृषिरयाभावमानावगए ।। ४४ ॥ उचितमनुचिस वा कुद्रता शर्यजानम परिणलिरचार्या यानत पण्डिनेन । अनिरभसकृताना क्मणामाविपन- भवति अवयदाहे शल्पना यो विषाः ॥ ४५ ॥ विपदि धयमथाभ्युदये क्षमा पनि वाक्पटुता अधि विक्रम । वशासि चाभिराने यमन भुता प्रकृतिमिमिव हि महात्मनाम्॥ ४६॥ बदिच्छामि वशीक जगदेकन कमणा । परापवासस्पैश्व चरन्ती मा निवारय ॥ १७ ॥ अधिकमतिनृपतिमन्त्री राणवसु चक्रितपीव । पत्र खला(थ) प्रबकास्तत्र कथ मन्जनायमर ॥ ४८ ॥ राजा सपत्तिहीनोपि से य मेवाशुणान्विते । भवत्यजीवन तस्माचल पालान्तरादपि ॥ ४५ ॥ मित्र स्वस्थतया रिपुमयबललुम्म धनरीश्वर कार्येण तिजमाइरण युवतिं प्रम्मानितीव(थ) स्तवे । बन्धु च क्षमया गुरु प्रणतिभिर्मू कथाभिध बियाभी गसिक रमेन सकल शीलेन फुयाइवाम् ॥ ५० ॥ अर्थी लाभारितो नियतन कामातुरा लाउन लुब्धोऽकीर्तिमसङ्गर परिभव दुष्टोन्पदोघे रातिम् ।

प्रकीर्जनीति
नि स्वा चश्चनमुन्मना विकलता शाकातुरो खानताम्
बुबायप्रियता दुरोदरवश प्रामात कष्ट मुह ॥५१॥
कीनि भूमिमजा रनिगुणवना हारगनाना भूति-
दम्पस्या शिशयो गृहस्य कविता बुद्ध पसादो मिराम् ।
विद्वान सदमोम्बुमानि सरमा मस्पोचनिनोंवृना-
मुद्यान नगरस्थ वारि सरिता स्वास्था (प) सना मण्डनम् ॥१२॥
कापण्यन यश कुधा राणचयो दम्भन त्य क्षमा
लामेन अमदा इन जरया रूप तमो ग्योत्स्नया ।
सवाभिमहिमा मदन विनय स्नह प्रयासलथा
मानोनुबननेन कम कपटाविद्या धनर्याने ॥ ५३॥
मूर्स शा तस्तपस्वी क्षितिपनिरलसा मामरी धर्मशीलो
दुस्था मानी गृहस्थ प्रभुरतिकृषण शासविद्धमहीन ।
पज्ञाहीनो नर सच सचिवयशो नास्तिक शासबष्टा
वृद्धो रागी दरिद्र म च युबातनिधिविश्वप्रकार ॥ ५५ ॥
वीणा योवनमधिनामनुगमो राज प्रताप सताम्
सस्य स्वलधनस्थ समनिरसञ्चस्व बारगवर ।
आधारस्प मशीलता नपवना स्थैव कुलस्पेक्यता
पूजाया धनमुन्नत मुणचत ( रनिशानधिकोचयम् ||
विहान्ममादि पाभिक परमतो मानी गृहस्थो ग्ययी
भिवभौगपरा यतिवमुमना मूखच गण्डित्यकृत् ।
निस्व कामयतेच कप्पति मृषा वृद्धी विवाहायची
बदान्ती हनमविष किमपर हास्यास्पद भनट ॥ ५६ ॥
का ठाभा युणिममम किमपर प्रानतर मगति
का हानि समयच्युनिनिपुणता का धमतच रति ।
क शूरो विनितान्द्रय प्रियतमा शमवता किं धनम्
विद्या कि मुखमप्रवासगमन राज्ञ किमाझा फटम् ॥५॥

बुधभूषणम् उयोगिन पुरुषसिंहमुपति लक्ष्मी- दैव प्रधानमिति कापुरुषा बदन्ति । देष विहाय कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिम्पति कोत्र दोष ॥५०॥ लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नत पीडयन् यवेच्य-

Notes
II N Kimandaks Niceta D Vegudammottar Parlos
MP Matsya Purana M B Mabakbirats!
CHAPTER II
4-6 - K N IV 14-16 VL - indai
ins बिनियाका च पात्रचित् 116
-K N IV 172
7 -KNIT 18
ic --- K N IV 195
8 -KNIV 20
9-14 - K N IV 49 V LN in 9 at or
n 13
15 - Y DII 31
16-19a - V D II 3 3-6 V 164Thn 18
195 - V D II 3 Fs
208 - V D II 375
325-34 - MP 990 19-91 VL 17 in 338, 477 1 34
- MP 215 2-4 V L II 49-6
40 - Yajnavskys I 312
41-48 - Manu VII 61-62
47-59 - VDI 6 1-14 VLORE in 48
om in 49 ANTV in 50
2017 in 505 GTI in 528
fram in 53a TID 565 ur fit
शनिमहीपत 1588 नाकभिनय 159bशनवीनी
in 59d
63 -KN XIV 25 V LR in s
64 - KN XIV 945 93 215 VI R in
मित्रमनिवधर नाम 120

ca NOTES $5 67 - Mamu VII 58 60 54 63 - K N IV 24 V L Ni in a 22 K N VII 1 V Limb 73-78 - MP 190 9-7 V LETU 144 in 340 an in 75b AT HR in 78 cl also V D II 6. 3-9 V L it in 74 ART 10 746 474 1875 1974 in 76a, Raftin 77 79 81 - KN VII 2-4 VL in 79W जिनान पिता पाभिमानिन । 795षत राज्य 1080 ald in 8.b 92-94 - EN VII 5-8V Li in 9ja 25-96 -KNIV 42-13 V L Train a which 16 ruraly bester than our reading "Tin 96b 92-98 -XN IV 60-61 VL 497 f in 975 108-105 - K N XIV 33-34 V L M in 103b, tig T in 1048 109-110 - K N VI 9-10 V LAT Win 1096, UAN in 11CS, AT FR 110b 111 Mazu, VII 74 112-113 - MP 117 5-6A Y L in 112 V DIT 26,5-68 114 - Mail, VII 70 MP 17 6b 7a 7 D II 26 6b-Ta 151-116 MP 217, cb-4 V L ' in 1160, V D II 28 7-9 117 - Manu VII 76 MP 218 38 119-150-MP 217 10-42 V L *TH or sí in 1925 Trin 1238 Fra in 123b 1944 in 124b wlan 197b ourg 19 beer याभाग साधागार विधायने in 128 प्रणय पिणन 118 NOTES 3 11 130b नमन 12 132a, सिरा इमान् 12 133bg An 1345 नजनामानी दुर्गे पिना in 135b भुजा In 1378,चपात्र in 137bोमणार नदि 15 1388 For 100,M P reads - लगाना and मह । जगणना प प्रभूवना मनमो नगर । विशालना बादशाली कुठागणार पाविप | want मानी शमीच नीमम ।। हालाजु and पीठपात m 140bणां चर वाचणामका रगा पस।141s our reading gives n0 S9THO इनाना र समनn 14b, The order of TT 144-7 differs in MP भूगाय पक्षण in 1488 , पृथिवीमिता 10 1498 व्यापचन in 149 150b samera repati tion of 149. Also of D II 36 10-42 151-154 MP 2178-87VL धारण कार्य 12 1310 चना पारना in 15.30साबिया in 1525 भीनामना करिनान ।n 1588 दुशम 12 54d obviously our Teading is the correct one 155 MP 216 39 VDI2438 185-186 -KN XIX 28-3,VL Rs. 1m 1866 पालना पसन या 10 1960 189-190 -- AP 2158-10 V1 कपिन 11 1908 194-185 - P21536-37V DARोत in 193a 196 --P21538 V L रागनिशन inापने 203 - V DII 24 64b-680 गान 16 जनायाविनमान in b our reading is better of also M P 215 11b-928 204-207 -MP215900-91992-94V DII2463b 648,650-183 208-210 -- K N XUI 27-29 VL HT 4 in 918b faire 19 2099m 200b गागानि 10 2100 211 KN XIII 31823 Perhapa गमन 18 ko be zesd bafore v 205 216 -P21524 4 NOTES 219-220 228 -MP81534-25 - Manu VII 146 --MP215 18 V L सचिन in a यूर केशसहर m 224-225 --MP215 14-15 227-238 --KN V1-29 V L अनुग्धामन इष्ट in 2278 कोवेन्य 112280 199-234-KNV 23-28 V L डास 12295 पानगगेण दिन चिनासम्त in 23034 102300, पये वा वादिनमा 2315 235 -EN V8 236 - P216 3 दिन भोत् 11b 237-239-MP21691623 243 -Manu VII 147 244-247 -Mana VII 151-154 261 -KN XII 47 VL निकृशाना in a पाना- रम्भे anb 10 262-263 KN XII 44a, 45b48 V L आवनयेन्दुमन्य धारयेच पक्लन 11 2826 माया In 262b, मिननि मन पचना an2630 261-870 --EN XII 48-81 VL काय बुद्विषिम्हये in 265b, एफनापि मायाणि प्रपिचाय 22688 पापंगत् in 2000 वद्य "चात् In 2070, अनिक्रामे साचन 12 2695, कार्ययोग 269b मा सनत् फलम 172700My MREastion that it 18 असम्न् 18 not supported by the printed tort Nor sitabsolutely 1000ssary 271 -KNXII 58 272-273 -KN XIII 1-2 VL नमन सुभन्बनो मन्विा मन्त्रि समनम् 10 273a, road an In 272b 274-275 -KN XII 4 67VL समई 11 274, स्वापर. वाम्यागामिनि 1ner4b, सायमन 192753 217-279 -KNXIII 11, 12, 14 VI क्यभानोपि- 118778 माभितया गाना in 277b, पण फर्मगाव 09780पास मजना मार माह सपनेत 11279 NOTED 5 280-289 - KN XIII 225 VL पिशेषाची म 10 2800 Read मन Instead of मया n the tast परिच्छेद मार 30280bTHए 11 281 रनपानमालक नण 112810 पापसा 112820 करियn 9 भवानम In 2875 तय which is better 122820 289 - KNNYCE VL विनम्म नियमपुर Ins 264 -KN 7 anil Manu VII 171 285 -KKA 1 VL कर बम 313 380-288 -ANX31-36Iपत बनसा 11287bसमा प्रेमी 11288 289 -KNX3 290-294 -KNX40-4VL मतमायिन xxxx sex घि 10 2006 मनिमात्र 11291a, पतितीर्थपूचना । Swah पनि in 2030 the commentary in tha pramod tere confraon अलारस्य समन मनीमा पनि परिव In 2014 विनयम 11 2949 295-300-KNXIVA-9VL भाजन पाम भीगा 12295b5 जना बनाया ग 10 1955 Read संपवृद्धि 2976, बोर पनि 11 29.bभापनि मनालय 112935, भीम पार समि22995मिनमा वी 12 300b 301 --KN XIV 10b-117 L सपणे me which is beter b 302-905 -KN XIV 13-170V Lफरनाals In 303A, नीको गति 10304b महामन्नति 10 305 करो और पनि म । मनतम m 30sh भोग मागील 14 34060 306 -KNIT22V | नम कर्म ab 307-309 -KN XV 230-26 V L अभिवापत 10 30781 पशि 10308] नव्या परिपाटनादिन 3098 310 -RNXIV 313-30 311-315 - KN XIV 41-4la V L मा भग 12 3118; मान 10311b माना शयनम् मम मधुन in 6 NOTES $13b Read TH नम भावनात्मन 11 3145 in 315 316 in 315b 3168 -KN XIV 47 V Laf 3166 - KN XIV 520 3176 -- K N XIV 538 LPT 3176 - KN XIV 586 318-319 -- K X XIV 59-60 V LW 1 31885 877 12 319 HE48 m 319) 320-3'3 -KN XIV 61-64 V L an 18 TA in 3216 mm 44 10 3924, POC in 322b 384 ---KN XIV 66 325 -KN XIVISYL मिशीणाप बाकापग्विालमशासन in Mणराधनानन्या । 326-327 -KN XIV 67-68 VI 47 in 326 A7 in 326b 1a 327b 328 -KN XIV 78 728 329-330 -KN XIV 196-21 V Le 24 In 329b, SITE 74078 747 11 3306 331-334 - KN XIV 33-35 361 VL FEITE in 331b: ganath in 338, -7 11 334 In the printed toxt, who Issi two Terses are construod in the context of while in uur bouk all the four Versen speak of #1 335 - KN XV 1 L * * a 10 I can not guess what the thurdline was 336-337 - KN XV 2-3 The printed text of K N reada 91 T 17-4ea1a4 for 336 VL ** पमनामा समय in 338b, भाभामा अपलावर्गकोशागाँव ।। 337a 339 -KN XV 7 3383 13 taeme B K N XV 78, 3386 however, omso be made up of 70 NOTES and8bthe tormer reada-मन सनतत्व काज C, the later resde मन पसनापान धुवा 339-345 --KNxV 9-13VI नाक्षिपिक याच प्रधाजनमाम मात् 1m 3393 ममान्टिभिएनन् in Ala, या विमान भवत in 34l4, निजामा 11 3420 नर व मयण ॥ 1435 जम्मामवनयेन 10 345b 346 -KNXV 17Vना प्रमnb 387-959 - -KN XV 18-2221-25 VL मात्n 346 अपि यानन्य साया गान ममनन महत् 11 Joda पक्षगानाn 3510 यम बच वरवध वाभिक मारण 11 3620 कमजार मानद नाप 113925 मामल।1123533 354 KNXTGvL जित- ६ वापw Ins Read 355 -KNXV28VL पायम Ins nb 3560 KN XV 275 357-3600-KNXV29300-32VLम पिघावपति 358 पिशामिन 103603 360b -KNVaL मा सुगमा 361 -KNAV 37b-38 VL मनमानि ईमेज चित-मारास nb भनामभिया- 1ne 562-364 -KN V 40-4113 VL मा अदुमा in 3624 महिनामत 123625 तमाम मच दू363b मगया मगरा 3040 365-377 -KNXVI 1-183-150-410-11 13-15616s VL मरियम 11 3653"पानिनिn 366974 माहिनान स्तुपमा पालना 12 3075 पासार 103685A का मामुम्बन 103005 पाएपनेन विपणा। 10 370 धागि of 111370bhi मार 13714 रय निवडू 1m 3138 मन गुमा in 9235 परिस्तिनी in 37laपानोप माना 10 37.bमवर 103158यनामाप 10 375b B NOTES 378-379 - KN XVI 18-19 TL m 2 var r Performin 3796 The latter half of 3796 corresponds with the latter half of KN XVI 216 It is qustu possible that the scribe of our MS may lisvo let the intervening verses (1 KN XVI 19680 918 ) through oversight The is burne cut by the fact that v 380 of our lext 18-KN XVI 22 381-393 - KNX 1-11 168-1 VLT in 381& 1 in 89. 19383b कमा मनाम मातमा in 3840 माभारयन्निन in 3858 750 in 9.b F7 in 3866 * spiller 19 Tana og for at an 3875 AEM In 1896 77 in 889560 STFIFA in '836 in 3908 in 397 77 103998 394-410 -- Yajñsvalky a 1 323 26 334-344 349-351 414-415 --MP 320 14-15 417 -MP 220 16 418-422A-MP 890 91-95 V Latin '188 NTT in 4181 partem 419 w Ran 4215 - V D II 60 929-17a V L 347771 in 421b This appears on have been the reading of our MS 425-428 Mann VIT 47-50 Y L ll 6a 27-31 429-499 MP 220 26-27 299-313 94T 430 स्मिनपाकामिभाषा पास 1190b -YD 1165 978-994 31-32 VLTATE 429 otherwise this agtoes with MP 483-435 -MP 221 7b-10a YL1 in 184b, u in 4956 436 437 --MP 9929 - MP 999 3-4 NOTES 9 438 --MP 223 10 V L * omni in D, mind Also-Y DIT 67-10 which agrees with MP 139 - M P 23 1 V Land High In & 14.1-449 - MP 223 7-9 V I Vad in 4416 in 4415 443 -- M P 224 1 V Lina E ind - M P 2248 View ind 45 -MP 225 1 446 -- M P 285 5 V LR 12 ) 447-448 - MP 225 lob-17 453-458 - XVvskaya II 12-15 457-158 -KN XIV 361-38 -- Yaaraikys I $69 465 - Matu VIII 910 466-467 Manu VIII 124-125 468 Madu VIII 379 479 Manu VIII 395 480 anasalya I 359 483-485 Manu VII 3-5 486-495 MP 296 1-5 9-12 496 MP 27 217 498-500 - MB V 34 10-12 501-504 MB V 34 15-18 506-511 MB V 34 24-29 512 VB V 34 43 513 MB V 34 62 514 -MB V 34 80 In d read! 515 MB V 35 41 Y L 228 in b 516 NB V 35 51 517 MB V 36 58 518 - MB V 36 61 519 -MB V 36 60 520 -MB V 377 521 MB V 37 19 10 YLE: 29 MB V 37 2h 523-526 - MB V 37 52-50 527 -MB V 38 20 Ron ins 528-5301 – MB V 38 37b-39 Read eral 1 in 528 5.01-5316-MB V 38 29 531b-538- MB V 38 43 5326-5358- MB V 39 6-9 Read 1 for in 5:25 Té furge an 533 YTTERTE 5345 5356-536a-MB V 39 185-198 53b-537 - MBT $9 3b-94 539-541 - MBT 19 h-418 49-54 - MB V 39 46-48a 544 - MB V 39 55h-5ba 545-248 MB V 39 075-6264-Sia 540-531 MB V 39 755-78 552 - MB V 39 93 353 - MB V 108 Read 48 Frým la 1, 511 TFF in 534 - MB V 40 -KNI 22 556 -KNI 18 538 - KNIII 30 561-505 -- K N XVIII 50-51 568 - MB V 33 61 569 -- Maru VII 89 623-624 -KNIX 53 64 028 Manu VII 111 630 Manu VII 115 155

No text on this page.

Budhabhuushhand-aman'

Author
King Sambhu
Title
Budhabhuushhand-aman'
File name
Budhabhuushhand-aman'
Text
OCR done
Citation
1926
Published
2006/03/31
Publisher
Bhandarkar Oriental Institute, Poona
Language
Sanskrit
Pages
122
Library
Sri Kuppuswami Sastri Research Institute, Chennai
Classification
Moral Philosophy. Ethics
Keywords
Niti
DLI number
368327
Barcode
5010010027934.00
Scanning centre
S.V. Digital Library, Tirupati
Digital publisher
Digital Library Of India
Rights
IN_COPYRIGHT
VMLT id
H1uLgPJnksl
Download PDF

Budhabhuushhand-aman'