·No text on this page.

·BBBBBBB नमोनमः श्रीगुरुप्रेमसूरये BIRBALBEER
पंन्यासश्री गंभीरविजयगणिकृत्सरलाख्यटीकासमेतः
श्रीमद्विनयविजयोपाध्यायविरचितः
.
#383838323#8336383
शांतसुधारसः
RECEREBERRBE
प्रकाशक :
श्री जिनशासन आराधना ट्रस्टू
७, त्रीजो भोईवाडो, भुलेश्वर, मुबई-४०० ००२.
वीरसंवत २५१४
विक्रम संवत २०४४ मूल्य: रु. ३५/-
8383333333333333333333333333333333333

·૧ પ્રકાશક
૨
ર
* પ્રાપ્તિસ્થાન પર
૪ શ્રી મૂળીબેન અંબાલાલ રતનચ દે
જૈન ધર્મશાળા,
શ્રી જિનશાસન આરાધના કસ્ટ
સ્ટેશન રોડ, વીરમગામ-૩૮૨૧૫૦
c/o સુમતિલાલ ઉત્તમચંદ
મારફતીયા મહેતાને પાડે,
૫ શ્રી જિનશાસન આરાધના કસ્ટ
ગોળશેરી, પાટણ (ઉ.ગુ.) ૩૮૪૨૬૫.
c/o દિપક અરવિદલાલ ગાંધી
ઘીકાટી, વડફળીયા-રાવપુરા, વડોદરા-૧
૩ શ્રી સરસ્વતી પુસ્તક ભંડાર
હાથીખાના, રતનપોળ,
અમદાવાદ-૩૮૦ ૦૦૧.
દ્રવ્ય સહાયક
મહેતા રિખવદાસજી અમીચંદજી પિડવાડાવાળા
સરકારી
છે

·અનુમોદનીય લાભ ======== પ. પૂ સિદ્ધાતમાધિ સુવિશાળગચ્છનિર્માતા આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય પ્રેમસૂરીશ્વરજી મહારાજાના વિનય વિર્ય મુનિશ્રી કુલચંદ્રવિજયજી મ.ના ઉપદેશથી “શાતસુધારસ” ગ્ર થના પ્રકાશનને લાભ મહેતા રિખવદાસજી અમીચંદજી પિડવાડાવાળા પરિવારે લીધે છે. સ્વદ્રવ્યથી શાસપ્રકાશનને લાભ લેવા બદલ અમે તેઓશ્રીની ખૂબ ખૂબ અનુમોદના કરીએ છીએ. લી. જિનશાસન આરાધના કસ્ટ ·. પ્રકાશકીય :- જગદ્ગુરુ શ્રી હીરસૂરિ મહારાજના શિષ્ય ઉપાધ્યાય શ્રી કીતિવિજયજી મહારાજના શિષ્ય ઉપાધ્યાય શ્રી વિનયવિજયજી કૃત શાતસુધારસ સટીક ગ્રથને અમે ઉલ્લાસભેર પ્રકાશિત કરી રહ્યા છીએ સ સાર પરિભ્રમણમાં કારણભૂત અનાદિકાળથી જીવમાં રહેલી કુવાસનાઓ છે કુવાસના એટલે રાગદ્વેષની વૃત્તિઓ, કુવાસના એટલે વિષયકષાયના પરિણામ આનાથી અશુભ કર્મના બંધ અને અનુબ ધને કરતો જીવ અનાદિ કાળથી સંસારમાં ભટકી રહ્યો છે, અન તા જન્મ મરણ કરી રહ્યો છે નરક, નિગેન્દ્ર પૃથ્વી આદિ વિકલેન્દ્રિય, પચેન્દ્રિય તિય ચ, મનુષ્ય અને દેવના ભવોમાં પણ જે પારાવાર દુખ અને યાતનાઓ જીવ ભેગવે છે તે બધાનુ કારણ છે અશુભ કર્મના ઉદય અશુભ કમ બ ધનું કારણ છે કુવાસનાઓ આ કુવાસનાઓ જીવે અનાદિ કાળના અભ્યાસથી અત્યંત મજબુત કરી નાખી છે, જેથી વૈભાવિક હોવા છતા સ્વભાવ જેવી થઈ ગઈ છે, બળવાન બની ગઈ છે જ્યા સુધી આ કુવાસનાઓ બેઠી છે ત્યાં સુધી જીવને ભય કર યાતનાઓથી કૈઈપણ બચાવી શકે તેમ નથી. આ કુવાસનાઓના નાશ માટેનું સાધન છે શુભ ભાવનાઓ. જૈન શાસનમાં અનિત્યાદિ બાર શુભ ભાવનાઓ અને બીજી મૈથ્યાદિ ચાર શુભ ભાવનાઓ બતાવી છે, જેનાથી ભાવિત થતા આત્મામાં ઉડું ઘર કરી ગયેલી કુવાસનાઓ વિલીન થવા માંડે છે. જ . . .

·કરતુત ગ્રંથના ગુજરાતીમાં વિવેચને તથા અનુવાદે પણ અનેક છપાયા છે. પ્રસ્તુત ગ્રથના વાચન દ્વારા અનેક મુમુક્ષુ આત્માઓ રત્નત્રયીની સાધનામાં પ્રગતિ કરી શઘ નિવણને પામે એજ એક માત્ર અભ્યર્થના પૂજ્યપાદ સિદ્ધાતમહેદધિ સ્વ. આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય પ્રેમસૂરીશ્વરજી મહારાજાના પટ્ટાલ કાર વધમાનતનિધિ પરમ પૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજયભુવનભાનુસૂરીશ્વરજી મ. સા.ના શિષ્યરત્ન પન્યાસજી શ્રી પદ્યવિજયજી ગણિવર્યાના શિષ્યરત્ન પ. પૂ. આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજયહેમચન્દ્રસૂરિ મહારાજ સાહેબની પ્રેરણા અને માર્ગદર્શનથી છૂત-ભક્તિના કાર્યો યથાશક્ય અમે કરી રહ્યા છીએ વધુને વધુ શ્રુતભક્તિના કાર્યો અમારાથી થાય એજ એક માત્ર શાસનદેવને અમારી ભાવભરી પ્રાર્થના. લી. શ્રી જિનશાસન આરાધના કસ્ટ ટ્રસ્ટીઓ ચંદ્રકુમાર બાબુભાઈ જરીવાલા નવિનચંદ્ર ભગવાનદાસ શાહ લલિતભાઈ રતનચદ કોઠારી પુંડરીક અંબાલાલ શાહ ·નામ 1 ૨ ૩. ૪ નવા પ્રકાશિત થતા ગ્રંથ નબર કર્તા ધર્મબિંદુ હરિભદ્રસૂરિ મ. સા. અભિધાન વ્યુત્પત્તિ પ્રક્રિયા કેષ પૂ. હેમચન્દ્રસૂરિ મ. સા અષ્ટસહસ્ત્રી તાત્પર્ય વિવરણ મહોપાધ્યાય યશોવિજયજી ગણિવર વિશેષણવતી વદન પ્રતિક્રમણ અવગુરિ જિનભદ્રગણિ ક્ષમાક્ષમણ પૂર્વાચાય ટીકાકાર–નશેખરસૂરિ ૫ યુક્તિપ્રબંધ ઉપાધ્યાય મેઘવિજયજી સ્વપજ્ઞ ત્રિશષ્ઠિ શલાકાપુરુષ ચરિત્ર ૫ હેમચન્દ્રસૂરિ મ. સા પ્રવજ્યા વિધાન કુલક પૂવતન આચાર્ય ટીકા પ્રદ્યુમ્નસૂરિ મ. સા. માર્ગ દ્વારા વિવરણ આચાર્ય પ્રેમસૂરિ મ. સા મહોપાધ્યાય કીતિ વિજય ૯ વિચાર રત્નાકર ૧૦ સંધાચાર ભાષ્ય દેવેન્દ્રસૂરિ મ સા. ૧૧ હારિભદ્રિય આવશ્યક ટિપ્પણુક મલધારિ હેમચન્દ્રસૂરિ મ વર્ધમાન દેશના પદ્ય પ્રાકૃત (છાયા સાથે) શુભવધન ગણિ 來來來眾家 ૬ ૧૨ બt ·કુવાસનાથી ગ્રસ્ત ગુફામા કાઉસ્સગ ધ્યાને બેઠેલ રહનેમિ વિવસ્ત્ર રાજમતિને જોઈને કામાધીન બની અનુચિત ઉગારે કાઢે છે. સામે પક્ષે ભાવનાથી વાસિત રાજીમતિ વૈરાગ્યના વચને દ્વારા રહનેમિની કુવાસનાને અંત લાવી દે છે અને નરકાદિ દુગતિની ખાણમાં પડતા રહનેમિને બચાવી લે છે. આ છે ભાવનાને વાસના પરને વિજય. આજ સુધીમાં આ શુભ ભાવનાઓએ અનેક જીને નરકાદિની ગર્તામા પડતા બચાવ્યા છે, શિવસુખના ભોક્તા બનાવ્યા છે જેમ જેમ જીવ આ ભાવનાઓથી ભાવિત થાય છે તેમ તેમ તેની વાસનાઓ વિલિન થવા માંડે છે, ઓગળવા માડે છે અને છેવટે સર્વથા નાશ પામી જાય છે, એટલે જીવ વીતરાગ, સર્વજ્ઞ બનીને મુક્તિના શાશ્વત ધામે પહોંચે છે. પૂજ્ય ઉપાધ્યાયજી શ્રી વિનયવિજયજી મહારાજ લગભગ ૧૮મી સદીમાં એક જબરજસ્ત કેટીના વિદ્વાન મહાત્મા થઈ ગયા તેમણે લોકપ્રકાશાદિ દ્રવ્યાનુયેગના અનેક ગ્રંથ સ સ્કૃતમાં રચ્યા છે. હેમલધુ પ્રકિયા નામના પણ ટીકા સહ વ્યાકરણની રચના પણ કરી છે પ્રતિ વર્ષ કલ્પસૂત્રની સુબોધિકા નામની સઘમા વ ચાતી ટીકા એ આજ ઉપાધ્યાય ભગવંતની કૃતિ છે ગુજરાતી ભાષામાં પણ અનેક સ્તવન, સઝા, રાસે રચ્યા છે શ્રીપાળ મહારાજાના રાસની રચના પૂર્ણ થતા પૂર્વે જ તેઓશ્રી કાળધર્મ પામ્યા અને તેને બાકીને ભાગ પૂજ્ય ઉપાધ્યાયશ્રી યશોવિજયજી મહારાજે પૂર્ણ કર્યો વતમાનમા આરાધનામા સંભળાવાતું પુણ્યપ્રકાશનું પ્રસિધ્ધ સ્તવન પણ પૂજ્યશ્રીની જ કૃતિ છે પ્રસ્તુત શાતસુધારસ ગ્રથની પણ પૂજ્યશ્રીએ સંવત ૧૭ર૩ માં ગ ધાર મુકામે રચના કરી. કુલ ૧૬ પ્રકાશમય પ્રથમ પ્રત્યેક પ્રકાશમાં એક એક ભાવનાનું વર્ણન છે. કલેકે અતિ સુંદર છે, ભાવવાહી છે, વાર વાર વાચવાનું મન થાય તેવા છે. પ્રત્યેક પ્રકાશમાં પ્રારંભમા છેડા લેકમા (૪-૫-૭ આદિ) થોડુ ભાવનાનું સ્વરૂપ બતાવી છેલ્લે સુંદર ગાઈ શકાય તેવા આઠ આઠ લોકેનું ગેયાષ્ટક મૂકેલ છે, જેથી સારી રીતે ગાઈ પણ શકાય છે. ગાતા ગાતા હૃદયમાં રજી ·સ વેગ નિવેદની છોળો ઉછળે છે ઉપાધ્યાયજી મહારાજે આ ગ્રથની રચના કરીને જૈન સ ઘ ઉપર મહાન ઉપકાર કર્યો છે સ કૃતના અભ્યાસી મુમુક્ષુ સાધુ-સાવી-શ્રાવક-શ્રાવિકાઓએ પ્રસ્તુત ૧૬ પ્રકાશ ક ઠસ્થ કરી લેવા જરૂરી છે અને તેને ખુબ આત્મામાં પરિશીલનપૂર્વક યાદ કરવા જરૂરી છે સ કૃત ન શીખ્યા હોય તેમણે પણ આ લોકેના અથ બરાબર બેસાડીને કઠસ્થ કરી અર્થના ઉપગ સાથે તેનુ વાર વાર પરિશીલન કરવું જોઈએ આ સોળે પ્રકાશને સ્વાધ્યાય ભૌતિક તૃષ્ણાઓમાથી જીવને છોડાવશે એટલું જ નહિ પણ આત્મામાં અનેરા પ્રમાદિ ભાવોને ઉલ્લસિત કરશે ટુકમા આ સળ ભાવનાઓના લૈક વાર વાર યાદ કરીને પરિશીલન કરનાર ચિત્તની પણ સુ દર પ્રસન્નતાને પ્રાપ્ત કરતે આ લેકમાં પણ સુખી બને છે, પરલોકમાં સદ્દગતિ સાધે છે અને પર પરાએ મુક્તિને પામે છે સામાન્ય સંસ્કૃતના અભ્યાસીને આ ગ્રંથના અર્થોના ખ્યાલ આવે તે માટે પૂજ્ય મુનિરાજશ્રી ગભીરવિજયજી મહારાજે આના ઉપર અત્યંત સરળ ભાષામાં “સરલા' નામની ટીકા રચીને ચતુવિધ સઘ ઉપર મહાન ઉપકાર કર્યો છે, અને સરલા” ટીકા સહિત શાતસુધારસનું પ્રકાશન શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા, ભાવનગરે વિકમ સ વત ૧૯૬૯માં કયુ" છે પચેતેર વર્ષો પૂર્વે પ્રકાશિત થયેલ આ ગ્રંથ જીણું થઈ જાઈ જાય એ સ્વભાવિક છે, તેથી સઘમાં ઉપયોગી એવા આ ગ્રંથનુ પૂજ્ય ગભીરવિજયજી મ. સાહેબના ચરણમા વ દન કરીને તથા શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભાને કૃતજ્ઞતાપૂર્વક યાદ કરીને અમે પુનઃ પ્રકાશન કરીએ છીએ જા ·ॐ नमः सिब ॥ अथ शान्तसुधारस', सटीकः। विदितसकलविद्या योगिनो बन्दनीया विजितसकसदोषणयो येन जावाः ! मुनिशिवपथयाने सन्दनं शीप्रयायि प्रतिदिनरसनीयं शान्तपीयूक्पानम् ॥ शान्तसुधारसप्रन्यः श्रीविनयविजयवाचकवरविहितः। व्याख्यायते किधिन्मया स्वल्पमतिजव्योपकाराय ॥ शह हि सर्वेषापि हितैषिणा संसारिजन्तुना सर्वपुःखपरिजिहीर्षया मोक्साधने प्रयतितव्यं । मोक्षसाधनेषु सर्वेषु । मनःशान्तिरेव प्रधाना । सा चानित्यादिशुलनावनानावितमनोनिः प्राप्यतेऽतस्तदर्थिनिरनन्तरसूचिता भावना जाव- नीयाः। ताच प्रकरणादिषु निबद्धाः सुखं नावनीयाः संपद्यन्ते । अतः पाठकवर्याः स्वपरोपकाराय पोमशनिः प्रकाशैः शान्तसुधारसानिधानेन शाखण जावयन्ति । तत्रादी विघ्नोपशान्तये चिकीर्पितशास्रपरिसमाप्तिकामनया वाशीमैगखमाह- ·. राज Kas ( शार्दूलविक्रीमितं वृत्तम् ) नीरन्ध्रे नवकानने परिगलत्पञ्चाश्रवांजोधरे नानाकर्मलतावितानगदने मोहान्धकारो रे। चान्ता- नामिह देहिनां स्थिरकृते कारुण्यपुण्यात्मनिस्तीर्थेशैः प्रथितास्सुधारसकिरो रम्या गिरः पान्तु वः॥१॥ व्याख्या-श्ह नवकानने घ्रान्तानां देहिनां स्थिरकृते कारुण्यपुण्यात्मजिस्तीर्थेशैः प्रथिताः सुधारसकिरो रम्या गिरो वः पान्तु इति क्रियासंटंकः । इहास्मिन् प्रत्यक्षानुजूयमानेऽनेकःखपूर्णे चतुर्गत्यात्मक इति यावत् । जवकानने संसारा- रएये । घ्रान्ता असुखाद्यात्मकेष्वपि नोगादिषु सुखत्वबुद्धिविपर्यासवशेन चान्ता दिङ्मूढनावप्राप्तत्वेन धावमानास्तेषां । देहिनां संसारोदरवर्तिप्राणिनां । स्थिरकृते शुषधर्मप्रापणोपायपूर्वकजन्माद्यन्नावसंपादनेन मोदस्वरूपेऽचलनिवासे स्थिति- स्थापनाय । निर्देशस्य नावप्रधानत्वादेवं व्याख्या । कारुण्यपुण्यात्मलिः करुणा सर्वेषां खिनां सकलउःखेन्यः समु. घरणस्वनावस्तन्नावः कारुण्यं तेन पुण्यो हीनोत्तमादिषु समानोपकारस्वजावतया पवित्रो निर्मल इति यावत् श्रात्माऽ- नन्तज्ञानादिमयचेतनस्वनावो येषां तैः। तीर्थेशैः सर्वतीर्थस्वाम्यई निः। प्रथिता याः समवस्तौ समग्रघादशांगीरूपे- णोपदिश्य त्रिजुवने विस्तारितास्ताः । सुधारसकिरः सुधारसो जन्मादिसकलरोगसन्तापापहारित्वादमृतरसस्तस्य तुड्यः किरः प्रसरो व्याप्तयो यासां ताः । रम्या थानन्दोत्पादनेने शब्देन मधुरखलितत्वेन च श्रवणमनसोः परमविनोदका- रिएयो गिरोऽहंघाएयो वो युष्मान् । अनन्तरवक्ष्यमाणताहग्जवकानने निपतनात् । पान्तु रक्षां कुर्वन्तु । कीदृशादित्यु- त्तरार्धेनाह-नीरन्ध्र इति नितरां बाहुट्येनानावं प्राप्तं रन्ध्रमन्तराखं यस्मानान्तूनां निर्गमहेतुमार्गस्तस्मिन् । अत्रायं ·जावः-निगोदवर्तिजीवानामेकस्मिनुधासकाले सप्तदश जन्मानि लवन्त्यतो जन्मजरामरणानामन्तरालस्यातक्ष्यमाण- त्वेन प्रतिसमयानिनवकर्मबन्धाच्च नीरन्ध्रो नवः तस्मिन् । नीरन्ध्रत्वे हेतुः शास्त्रकारः स्वयमेवाह-परिगलत्पञ्चाश्रवां- जोधरे परि सर्वतः संततं सर्वदेति यावत् गवन्तो वर्षन्त एवं पञ्चाश्रवाः प्राणातिपातानृतनापणस्तेयवृत्तिमैथुनधनकु- टुंबादिममत्वानि त एवांनोधराः पर्जन्यादयो मेघा यस्मिन् । अनेन जवकाननस्य सदा नवपनवता सूचिता । नाना- कर्मवतावितानगहने नाना ज्ञानावरणादिधात्यपातिदेशसर्वघातिजीवक्षेत्रपुजवविपाकादीनि कर्माणि ज्ञानादिगुणाबाद- नस्वजावानि तान्येव खता मूलोत्तरप्रकृत्यादिलेदजिन्नकर्मवृक्षाणां शाखाप्रशाखावलीतन्तुरूपास्तासां वितानाश्चतुर्दिग्न्यः परस्परसंमिलितप्रदेशास्तैर्गहनमुक्षिप्तपदमुचनावकाशाजावाद्गुपिलं तस्मिन् । मोहान्धकारोछुरे मोहो मिथ्यात्वमोहि- न्यादिनेदजिन्नसमग्रमोहनीयकर्मरूपः स एवान्धकारो ज्ञानादिदृशो व्याघातकारी तेनोद्धुरमतिनिविझतया व्याप्त तस्मिन् निपतनापक्षन्त्वित्यर्थः ॥१॥ श्रथानुत्पन्नोऽपि शान्तसुधारसो येनावश्यमुत्पद्यते तं हेतुमाह- (द्रुतविलंबितं वृत्तम् ) स्फुरति चेतसि जावनया विना न विषामपि शान्तसुधारसः । न च सुखं कृशमप्यमुना विना जगति मोह विषादविषाकुले ॥२॥ च्याख्या-भावनया विना विषामपि चेतसि शान्तसुधारसो न स्फुरति इति संटंकः । जाव्यते नववैराग्यादिसमु- ।

·त्पादनाय पुनः पुनर्मनसि स्मरणेनात्मा मोक्षाजिमुखीक्रियते यया सा जावनाऽनित्यादिकादशविधा मैन्यादिचतुर्विधा तया विना स्मरणान्यासरहितानां । विषामपि भूरिसिधान्तादिशात्रनैपुण्यवतामपि, तीन्येषां किमुच्यते । शान्त- सुधारसः यो रागषेपकपायविषयपरिणामाजाववान् केवखयथार्थज्ञानशुचनमानादिपरिणतिमयजीवपरिणामः स शान्तो जावः स एव विवेकवतामजरामरसमसमाधिविधायित्वात्सुधावत्प्रेमविनोदोत्पादकः सुधारसश्चेतसि हृदये । नेति नैव स्फुरति जागर्ति । तथा अमुना विनाऽनन्तरोक्तजागरायमाणशान्तसुधारसं विना । मोहविषादविषाकुले मोहोऽज्ञान- कामक्रोधाद्यापादितबुद्धिविपर्यासो विषादो रोगशोकादिजनितोऽनेकविधसन्तापः क्लेश इति यावत् तावेव विषं धर्मसु- खरूपप्राणापहारित्वासालाहलं तेन व्याकुलं निविझतया नृतं यत्तस्मिन् । जगति नुवनत्रयविजके खोके । कृशमपि तुलादपि तुळ खेशमात्रमपि सुखरूपमतिमं विहायान्यदित्यर्थः । सुखमानन्दो न च नैव जवति । तस्मात्पारमार्थिकार- न्ददायिश्रीशान्तसुधारसप्राप्तये वक्ष्यमाणजावनाहर्निशं प्रयोन नावनीयेत्यर्थः ॥५॥ अयोद्दिष्टकार्यसिधये समुपदिशति-- यदि भवनमखेदपराङ्मुखं यदि च चित्तमनन्तसुखोन्मुखम् । शृणुत तत्सुधियः शुजनावनाभृतरसं मम शान्तसुधारसम् ॥३॥ व्याख्या-तो जोः सुप्रिया सुदाजावाहणे शोजनध्यानधारणादिषु नैपुण्यवती धीवुधिर्येषां से सुधियस्तेषां संबोधनं । यदि संसारनैर्गुणरादर्शनेन जवतां पित्वं मना जवनमखेदपरारमुखं भवेपु नारकतिर्यनरामरजन्म पो प्रमोऽम्या- ·न्यावताररूपावतों जखनमे वृषनमिवत् तक्षानितो यः खेदः सन्तापस्तस्मात् पराङ्मुखं जवज्रमणपरिश्रान्तत्वेन विमु- खमुधिग्नं वर्तते इत्यर्थः । च पुनर्यदि नवन्मनोऽनन्तसुखोन्मुखं अनन्तमविनाशिस्वाधीनखांशाकलंकितोत्कंठावर्जि- तसर्वकासस्थायित्वेनापरिमितं सुखं सहजानन्दो विद्यते यस्मिन् सोऽनन्तसुखो मोहस्तं प्रत्युन्मुखं सोत्कंठितं वर्तते । तदनन्तरोक्तखेदहरणाय सुखप्राप्तये शुजनावनानृतरसं शुजा निर्जराप्रापणपुण्यसंपादनस्वजावा या जावनाः पुनः पुन- रनित्यतादिसंस्मरणपरिणतयस्तद्रूपो नृतः स्वांगतया धारितो रसो रमणरतिस्वादो येन स तथा तं । कचिदादर्श जाव- नामृतरसमिति पाठः स त्वनुचितः सुगमश्च । ममेत्यस्मच्चित्ते निष्पन्नो बहिः क्रियमाणं शान्तसुधारसं पूर्वोकशान्तसुधा- रससमुत्पादनानिधानो ग्रन्थस्तं शृणुत श्रवणक्रियाविषयी कुरुत । कृत्वा च प्रतिदिनं चेतसा विजाव्यतामित्यर्थः ॥३॥ अथ प्रथमतो जावनाकार्य दर्शयन्नाह- सुमनसो मनसि श्रुतपावना निदधता व्यधिकादशनावनाः यदिह रोहति मोहतिरोहिताच्युतगतिर्विदिता समतालता ॥३॥ व्याख्या-शोननं परघोहचिन्तनादिरहितं मनोऽन्तःकरणं येषां तेषां संबोधनं हे सुमनसः । श्यधिकादशनावना मनसि निदधतां याः पान्यामधिका ब्यधिका दशतिः संख्येया जावना दशलावनाः व्यधिकाश्च ता दशनावनाश्चेति घादशनावनाः । मनसि चेतसि ध्यानचिन्तनविषये । निदधतां नितरां धार्यतां कंठे मनोहररममाखेव । कथंभूतास्ताः ? श्रुतपावनाः श्रुतं जिनागमादि यथार्थशाखकानं तेन पावना यथार्थवस्तुखरूपविधारमयोत्पन्नत्वेन पवित्राः । यका MORE RESS ·यस्यायथार्थवाहिश्रुतज्ञानं जवति तस्यापि नाविताः सत्यो यथार्थमाहि श्रुतं कुर्वन्ति वर्धयन्तीति श्रुतपावनाः । यहा शास्त्रनिबघाः साधुनिरुपदिश्यमानाः श्रुताः सत्यो रागादिमलिनं श्रोतृहृदयं श्रवणमात्रेण पवित्रयन्तीति शुतपावनाः । एवंप्रजावाः कुतो लवन्तीत्यत आह-यद्यस्मात् इह नावनानावितजनहृदये । मोहतिरोहिताद्भुतगतिः मोहेन मिथ्या- त्वमोहनीयादिना तिरोहिता समानादिताऽद्भुता चमत्कृतिकारिणी केवलज्ञानाद्युत्पादिका गतिः शक्तिर्यस्याः सा तथा । विदिता जिनागमे योगिजने च सुप्रसिधा प्रकटप्रनावा नतु नामश्रवणमात्रा। समतालता समता सर्वत्र प्राणिगणे व्यहो- त्रादिपदार्थे रागषममत्वानावेन तुल्यपरिणतिरूपा सैव लता सर्वेष्टसाधिका सुरतरुशाखा । रोहति शुजनावनालाविते हृदये सरसप्रदेशे कटपोरंकुरवत्समुत्पद्यते। ततोऽसंशयं सर्वप्रनावसिधिरतो मनसि लावनाऽवश्यमेव नाव्येत्यर्थः॥४॥ लाथ समतोत्पादविरोधिमनोवृत्तिपरिहारायोपदिशति- (रथोतावृत्तम्) आर्तरोऽपरिणामपावकप्लुष्टनावुक विवेकसौष्ठवे । मोनसे विषयलोदुपात्मनां क प्ररोहतितमां समांकुरः॥५॥ व्याख्या-विषयलोलुपात्मनां विषयाः शब्दरूपगन्धरसस्पर्शास्तेषां विलासेषु लोलुपोऽतिगाढतरलंपट आत्मा मनो- पारा जीवो येषां तेषां । प्रातरौघपरिणामपावकप्तुष्टनावुकविवेकसौष्ठवे मानसे आर्त च रौषं च श्रातरौजे तयोर्यः स्वपरपीडाकर श्ष्टनाशा १ ऽनिष्टसंयोग रोगप्रतिकाराकुख ३ निदानकरण । चिन्तारूपैकाम्यानुवन्धी चतुर्विध बाते- ·परिणामः, जीवेषु मारणतामनाङ्कनादि ५ पैशून्याधनृतनापण ६ परस्त्रीपरधनादिहरण सकसविपयसाधनधनसंरक्षण चिन्तारूपैकाय्यानुवन्धी चतुर्विधो रौषपरिणामः स एव पावको जलाद्यन्नावशान्तिस्वजावोऽग्निस्तेन प्युष्टं दग्धं जस्म- रूपकृतमिति यावत् जावुकं मंगखलावनायुक्तभीदृशं विवेकस्य सदसत्स्वपरहेयोपादेयवस्तुविजिन्नताकारिझानस्य यत्सौष्ठवं चातुर्य सौन्दर्यं च यत्र तस्मिन्नीदशे तेषां मानसे हृदयस्थले । समाङ्कुरः समः सर्वत्र निर्विकारसदृशपरिणामस्तस्याङ्कुरः प्रथमैकांशोत्पत्तिः सोऽपिक प्ररोहतितमा अतिशयप्रयलेनापि न प्ररोहतीत्यर्थः । ततः का पुष्पफदाद्याशा । अनन्तर- श्लोकषयेऽयमाशयः-शुजनावनानावितजनमानसे शान्तसुधारससंलवोऽस्ति विषयलंपटातरौघपरिणामपरिणते नास्तीति तदर्थनिः शुजनावना नावयितव्या इत्यर्थः ॥ ५॥ अथ शुजनावनापि यस्मिन् सुसंजवास्ति तमाह (वसन्ततिलकावृत्तम् ) यस्याशयं श्रुतकृतातिशयं विवेकपीयूषवर्षरमणीयरमं श्रयन्ते । सद्भावनासुरलता न हि तस्य दूरे लोकोत्तरप्रशमसौख्यफलप्रसूतिः॥६॥ व्याख्या-यस्य नाग्यशालिनो जव्यस्य । श्रुतकृतातिशयं श्रुतेन जिनागमाध्ययनश्रवणचिन्तनश्रद्दधनरूपान्यासेन कृत उत्पादितोऽतिशयोऽतिसूक्ष्मनावावगमकारिबोधनैपुण्याधिक्यं यस्य तं । सन्नावनासुरखताः सत्यः स्वपरहितस्वना- वत्वेन समीचीना नावनाः शुलविचारमयचित्तवृत्तयस्ता एव सुरखताः करपवनयस्ताः । यदा विवेकपीयूषवर्षरमणीयरमं ·विवेकः स्वपरसदसध्योपादेयादिवस्तुस्वरूपजिन्नताकारिज्ञानं तद्रूपं यत्पीयूषममृतं तस्य यो वर्षो वृष्टिः श्रुतकृतातिश- यप्राप्तत्वेन पीयूषवर्षशीतलतया रमणीयोऽस्माकं क्रीमनयोग्योऽस्तीति मत्वा यत्नेनैव समुद्भूय रमः प्रियवक्षनः पतिस्तं रमं । श्रयन्ते सुरपादपवषेष्टयन्ति । तस्य प्रोक्तविशेषणविशिष्टतावतो नव्यस्य खोकोत्तरप्रशमसौख्यफलप्रसूतिर्दूरे न हि लोके नरसुरनिवासेऽप्युत्तरमनन्यसदृशत्वेन प्रधानं प्रकर्षेण शमः शान्तिक्षमावैराग्यकारुण्यपरिणामप्राप्तिः प्रशमस्तेन जनितं यत्सुखस्य नावः सौख्यं सहजानन्दविलासिता तदेव फलं शुजनावनासुरखतान्यो खन्यं तस्य प्रसूतिः समुनवः सा दूरे प्रनूतनवज्रमणरूपप्रचुरकालान्तरे नाविनी न हि स्यात् किं तु खटपतरनवै विन्येव संसाव्यते । इतरथा नावनानिराशयस्य संवेष्टनं न संजवतीत्यर्थः ॥६॥ एवं कृतप्रस्तावना वाचकेन्या अधिकृतलावनाः समुद्देष्टुकामा इदमाह- (अनुष्टुवु वृत्तम् ) अनित्यत्वाशरणते नवमेकत्वमन्यताम् । अशौचमाश्रवं चात्मन् संवरं परिनावय ॥७॥ कर्मणो निर्जरां धर्मसूकता लोकपझतिम् । बोधिपुर्लजतामेता जावयन्मुच्यसे नवात् ॥ ७ ॥ आत्मन् त्वमेता अनन्तरवक्ष्यमाणस्वरूपा घादश नावना लावयन्निरन्तरमात्मानं वासयन् नावनाप- रिणामपरिणतं कुर्वन् तिष्ठसे इति यावत् । तदा त्वं शीनं जवाचतुर्गतिपरिज्रमणःखात् मुच्यसे सर्वजव्यनावबन्धनर- हितपरमपदनिवासी नवसीति वितीयश्लोकेन संबन्धः । ताः का इत्याह-अनित्यत्वाशरणते अनित्यत्वं चाशरणता व्याख्या ·चानित्यत्वाशरणते नित्यं सदास्थायित्वं यस्य नास्ति स सर्वोऽपि पदार्थसार्थोऽनित्योऽवलोकनीयः तनावस्तत्त्वं, सर्वानपि संयोगाननित्यत्वेन लावयन्निति प्रथमा १। शरणं संकटापहारिस्वास्थ्यकारि, न शरणमशरणं, सर्वोऽपि पौलिकपदा- र्थस्तथाऽवखोकयन् तज्ञावसत्तेति दितीया । नवं नवंत्यस्मिन्नघटनीयत्वेन जीवा इति नवस्वन्नावं चिन्तयन ३ एकत्वमात्मा सर्वत्रैकोऽसहायश्च ।। अन्यत्वमात्मनो देहादिन्योऽन्यत्वमवधारयन् ५। अशांचं शरीरस्याशुचिप्रजवादि जावयन् ६ । श्राश्रवं मिथ्यात्वादीनां नवकर्मबन्धहेतुत्वं जावयन् ७ । संवरं समितिगुत्यादीनां नवकर्मवन्धस्य विरो- धित्वं भावयन् । कर्मणो निर्जरां कर्मणः पूर्ववयस्य पादशविधेन तपसा निर्जरां देशतो हानि जावयन् ए । धर्मसू- कतां धर्मस्य रसत्रयरूपमोक्षमार्गस्य सकखवस्तुस्वरूपस्य सुष्छु सर्वविरोधपरिहारवत्युक्तिरुपदेशित्वं तज्ञावस्तत्ता तां श्रईतां सदृशा अन्ये तउपदेशका न जूता न सन्ति न जविष्यन्तीत्येवं जावयन् १०। खोकपक्षतिं चतुर्दशरङ्वात्मकस्य लोकस्य सर्वाकाशपंकिष्वात्मनो जन्मस्थितिमरणानि जावयन् ११ । बोधिपुर्खनतां अनादितो जीवस्य सूदमेतरैकेन्धियादिष्वति- प्रनूतकालनिर्गमात् सम्यक्त्वादिधर्मसामग्री उष्पाप्या तजावस्तत्ता तां जावयन् १५ जवान्मुच्यस इत्यर्थः ॥ ७-७॥ श्रथ यथोद्देशस्तथा निर्देश इतिन्यायात्प्रथममनित्यत्नावनां निर्दिशति । तत्रापि तावरीरानित्यतां जावयन्नाह- (पुष्पिताम्रावृत्तम्) वपुरवपुरिदं विदचलीखापरिचितमप्यतिनंगुरं नराणाम् । तदतिनिपुरयौवनाविनीतं भवति कथं विपुषां महोदयाय ॥ ए॥

·C व्याख्या वेत्तीति वित् पंमितस्तत्संबोधनं हे वित् विपन् आत्मन् । इदं प्रत्यहं दृश्यमानं । अन्नलीलापरिचितं अपः सलिलं बिलर्ति धारयतीत्यत्रं मेघस्तस्य या लीला वायुतरंगैः क्षणदष्टनष्टता तया परिचितमतिशयेन व्याप्तं सह- शस्वनावमिति यावत् । यघा जिन्नमेतत्पदं तदा परिचितं यदाहारवस्त्रालंकारैर्नित्यं पर्यतिशयेन त्वया पूजितं सेवितं तत् । वपुः शरीरं । अवपुरेव पुञ्जीचूतविनश्वरपरमाणुराशिरशरीरमेव जानीदि । यघाऽवपुः सर्वानादरपरिजवनीयता- दिनिवासनगरी ज्ञात्वा तनुमोहपरिदरः ईदृशमपि नराणां मनुष्याणां अतिनंगुरं स्वयं विनश्वरशीलं वर्तते । तदतिनि- पुरयौवनाविनीतं तदनन्तरोकस्वरूपं शरीरमतिशिरोऽतिक्रान्तो निउरो वनो येन वज्रादपि उर्जेद्यकामविकारनृतेन यौवनेन तारुण्येनाविनीतमुखतं वर्तते । तपिपां पंमितानां महोदयाय मोक्षादिकल्याणाय कथं केन प्रकारेण नवति । न कथञ्चिदपि । अतः शरीरमोहं विहाय तपःसंयमादिषु नियोजय येन महोदयाय स्यादित्यर्थः । ए॥ अथ सांसारिकाः सर्वे पदार्था अनित्या एवेति दर्शयन्नाह- ( शार्दूलविक्रीडितं वृत्तवयम् ) श्रायुर्वायुतरत्तरंगतरलं लग्नापदः संपदः सर्वेऽपीजियगोचराश्च चटुलाः सन्ध्यावरागादिवत् । मित्रस्त्रीखजनादिसंगमसुखं खप्नेन्जालोपमं तत्किं वस्तु जवे नवेदिह मुदामालंबनं यत्सताम् ॥१०॥ व्याख्या-जो जन्या जवनिर्नेत्राणि समीक्ष्य हृदये सम्यगालोच्यतां, बालोच्य कथ्यतां । इहास्मिन् प्रत्यक्षदृश्यमाने सचराचरे भवे संसारे। तत्तेषु प्रत्यक्षपरोक्षेषु सर्वेषु किमिति किनामकं वस्तु पदार्थो नवेशविष्यति । यषस्तु सतां प्रधा- 361 ·नपुरुषाणां आनन्दाय शाश्वतसुखाय श्राखंवनमाश्रयणीयं स्यात् । तत्तु रतत्रयं विहाय नवेऽन्यन्न पश्यामः । कुत एवं? यतो जवे शायुर्वायुतरत्तरंगतरलं श्रायुः सकलसाधनाधारनूतं प्राणिनां जीवितं तत् वायुतरत्तरंगतरलं वायु- रनिलस्तस्य ये तरत्तरंगा अस्थिरस्वनावाः कझोलास्तेन्योऽपि तरलं चञ्चलतरं वर्ततेऽतो नानन्दालंबनं । संपदः स्थाव- रजंगमसर्व विनूतयो लग्नाः संततसंबहाः सर्वांगेन व्याधा श्रापदो विपत्तयो यासां तास्तथाविधाः कथमानन्दाखंवनं । सर्वेऽपीजियगोचराश्च सन्ध्याचरागादिवच्चटुलाः सर्वेऽपि समस्ता अपि न तु कियन्त एव इन्जियगोचराः स्पर्शनादी- घ्यिाणां रमणस्थखजूताः स्पर्शादिपञ्चविषयाश्च सन्ध्यान्त्ररागादिवत् सन्ध्या प्रातःकालसायंकाखसंबन्धिनी ६ तयो- रवसरे जाताः पञ्चवर्णमनोहरा येऽज्रा वार्दवास्ते यथा क्षणरमणीया दृष्टनष्टा नवन्ति तपदेतेऽपि । श्रादिपदादिन्छ- जालस्वप्नसंपन्मृगतृष्णाविद्युदादिवच्चदुलाश्चञ्चला वोध्याः, श्रतो नानन्दालंबनं । मित्रस्त्रीस्वजनादिसंगमसुखं स्वप्मेन्छ- जालोपमं मित्राणि सखायः, स्त्रियः प्रमदाः, स्वजना जननीजनकत्रातृलगिन्यादयः, तेषां यः संगमः संयोगस्तेन यत्सुखं विनोदधीः तदपि स्वमेन्मजालदृष्टवस्तुवदसत् जीवे संयोगस्या विद्यमानत्वान्नानन्दालंबनमित्यर्थः ॥१०॥ प्रातातरिहावदातरुचयो ये चेतनाचेतना दृष्टा विश्वमनःप्रमोद विधुरा नावाः स्वतः सुन्दराः तांस्तत्रैव दिने विपाकविरसाहा नश्यतः पश्यतश्चेतः प्रेतहतं जहातिन नवप्रेमानुबन्धं मम ॥११॥ व्याख्या हे नातर्दै बन्धो चेतन । इह मनुष्यलोके। ये चेतनाचेतना जावा विश्वमनःप्रमोदविधुराः स्वतः सुन्दराः प्रातरवदातरुचयो दृष्टा इति संबन्धः येऽतिमजूतत्वेन नाममाहं वक्तुमशक्याः चेतनाश्च स्त्रीपुरुषहस्त्यश्ववृक्षाद- ·SASk योऽचेतनाश्च सदनस्यन्दनवस्त्रालंकारादयः विश्वमनःप्रमोदविधुरा विश्वस्य जगानस्य यन्मनो हृदयं तस्य यः प्रमोदो हर्पप्रकर्षस्तानने विधुरा व्याता जननयनमनोऽनिवेष्टितत्वादतिरमणीयत्वेन नावाः सौम्यतेजाकान्तिदीप्तपदार्थाः स्वतोऽनलंकृतस्वरूपाकारमात्रतः सुन्दराः सुशोनितमनोहराः उक्तविशेषणसमग्राः प्रातरवदातरुचयः प्रातर्दिवसस्य पूर्वार्धे श्रवदाताः सुविशुधा धवलपीतवर्णा रुचयः कान्तिप्रकाशा दृष्टा अवलोकिताः । तान् विपाकविरसान् तत्रैव दिने नश्यतः पश्यतो हा प्रेतहतं मम चेतः नवप्रेमानुबन्धं न जहाति ताननन्तरोक्तपदार्थान् विपाकश्चेतनानां कर्मोदये- नेतरेषां स्वस्थितिपरिपाकेनान्यरूपप्रापणं तेन विरसान् विनष्टप्रेमोत्पादकमाधुर्यस्वनावान् तत्रैव दिने यस्मिन् दिने रम- पीया दृष्टास्तस्मिन्नेव पश्चिमार्धे नश्यतो विनाशं गलतः पश्यतो विलोकयतोऽपि । हा महाखेदकरं । प्रेतो नरकस्तत्मा- योग्यक्लिष्टकर्मोदयः पिशाचश्च तेन हतं नष्टविशिष्टविवेकं ईदृग् मम चेतो ममात्मा मन्मानसं वा । नवप्रेमानु- बन्धं जवसुखे प्रेमानुवन्धो नवप्रेमानुबन्धो विपयरागाखंडधारावत्त्वं । न जहाति न त्यजति । किं कुर्मोऽनित्यानपि शाश्वतान्मन्यत इत्यर्थः ॥११॥ अथ विषयमोहमूढ़ मानसं संबोधयन् गेयपद्याष्टकेनानित्यनावनां स्वयं जावयति- मूढ मुह्यसि मुधा मूढ मुह्यसि मुधा विजवमनुचिन्त्य हृदि सपरिवारम् । कुशशिरसि नीरमिव गलदनिलकंपितं विनय जानीहि जीवितमसारं, मूढ ॥ १-२२ ॥ व्याख्या-मूढ हे अज्ञ श्रात्मन् त्वं सपरिवारं सह परिवारेण पुत्रवनितादिपरिजनेन सहितं विनवं धनसंपदादिपदार्थ ·TEK A हृदि मनसि मदीयमेतदिति अनुचिन्त्य सदैव रागवशस्वकीय परिकट्पयन मुधा व्यर्थमेव हितफलप्राप्त्यजावेऽपि मुह्यसि मोहाज्ञानवशादेव तत्रासक्किं यासि न तत्त्वदीयं, सर्वथाऽन्यत्वादित्यर्थः । दूरेऽस्तु परिजनविनवादिकं त्वजीवितमप्य- सारं वर्तते तचिन्तयेत्याह-विनय गखदनिकंपितं कुशशिरसि नीरमिव जीवितमसारं जानीहि विनयनं विनिवर्तनं मोदानिखापो विनयस्तत्संबोधनं हे विनय । अनिसकंपितं अनिखो वायुस्तेन कंपितं धूनितमान्दोलितमिति यावत् गल- पतदेव कुशशिरसि कुशानि दाणि तृणानि च तेषां शिरःशिखाग्रजागस्तत्र स्थितं यत् नीरं जखकणस्तदिव तेन सदृशं जीवितं सकलकार्याधारजूतमायुरसारं सारो दायै न सारमसारमदृढ रोगादिप्रवाहैः स्वनावतोपि काचनाजनव- क्षणभंगुरं जानीहि, ज्ञात्वा शीघ्रं निजात्महितमनेन साधयेत्यर्थः ॥ १-१२॥ पश्य जंगुरमिदं विषयसुखसौहृदं, पश्यतामेव नश्यति सहासं । एतदनुहरति संसाररूपं रयाज्ज्वलजालबालिकारुचि विलासम्, मूण् ॥२-१३ ॥ व्याख्या हे चेतन इदं प्रत्यक्षमनुनूयमानं । जंगुरं स्वतो विनश्वरशीलं । विषयसुखसौहृदं विषयेन्यो यत्सुखमानन्द- स्तस्य यत्सौहृदं सुहद्वन्धुर्मित्रं च तनावः सौहृदं बन्धुतां मैत्री च पश्य हृदयदृष्ट्या सम्यग्विलोकय । सहासं हसनं हासो हासेन सहितं यस्ततालीदानं तत्सहासं पश्यतां बन्धुमित्राणां विलोकयतां अवगणनां कुर्वत् नश्यति सुतरामदृश्यो जवतीत्यत एतत्प्रत्यहं वर्तमानं संसाररूपं जवे सर्वाकारं । रयाज्ज्वकालदबालिकारुचिवितासमनुहरति रयादतिवेगव- त्वेन ज्वखन्ती समकाशा सती या जलदबाखिका जलदो मेघसस्य बालिकेव बालिका तत्र जातत्वात्तत्पुत्री विद्युत्तस्या ·साल या रुचिः कान्तिस्तस्या यो विलासोऽतिशीघदृष्टनष्टत्वं तमनुहरति तेन सदृशतां करोति । तत्र तव कोऽयं प्रतिबन्धोऽ- नुचित एवेत्यर्थः ॥२-१३ ॥ हन्त हतयौवनं पुलमिव शौवनं, कुटिलमति तदपि लघुदृष्टनष्टम् । तेन बत परवशा परवशा इतधियः, कटुकमिह किं न कलयन्ति कष्टम् , मूग ॥३-१४॥ व्याख्या-हन्तेति कोमलामंत्रणे हे मन्दबुद्धिचेतन हतयौवनं सुखनिराशास्थानतपोरहितत्वेन पुर्बुधिविनाशितं ईदृशं यद्यौवनं तारुण्यं तत् । शौवनं पुनमिव अतिकुटिलं शुन इदं शौवनं पुनमिव तज्ञांगूलवदतिकुटिलं वक्राकारं वर्तते । तदपि तथाविधमपि लघुदृष्टनष्टं लघु शीघ्रमेव दृष्टं सन्नष्टं नश्वरशीलं तत्तथा वर्तते । बत खेदेऽहो विवेकिचित्त:- खदं वृत्तं यत्तेनोक्तलक्षणेन यौवनेन परवशाः पराधीना जनाः परवशाः परेपामितरजनानां वशाः वशवर्तिनः यघा परेषां पुरुषाणां वशाः स्त्रियस्तानिहतधियः इति एकं पदं । हनधियो हता विनष्टा पापोदयवती पापकारिणी धीवुधिर्येषां ते हतधियः । इह किं कटुकं कष्टं न कतयन्ति इह वर्तमानजन्मन्यपि किमिति किंनामकं तत्कटुकमतिशयेनासा कष्टं कृवजीवनकारिणीं पीमां न कलयन्ति न प्राप्नुवन्ति सर्वानिष्टं प्रामुवन्तीति ज्ञात्वाऽनित्ये यौषनेऽपि धर्मोद्यमो विधेय इत्यर्थः ॥३-१४॥ यदपि पिण्याकतासंगमिदमुपगतं, जुवनपुर्जयजरापीतसारम् । तदपि गतलजमुज्जति मनो नांगिनां, वितथमति कुथितमन्मथ विकारम् ॥४-२५ ॥ S ·व्याख्या-अहो मनोऽष्टतां कियझूमः । यदपि यदापि जुवनर्जयजरापीतसारमिदभंगं पिण्याकतामुपगतं नुवने त्रिजगति या दुःखेन जेया नुवनऊर्जया निवारयितुमशक्या जरा वयोहानिस्तया पीतो नक्षितः सारः सामर्थ्य यस्य तत्तथानुतं दं प्रत्यदं अंगं शरीरं पिण्याको यंत्रपीमिततिलानां कल्कः 'खल' इति लोके तत्तां उपगतं प्राप्त । तदपि तदापि वितथमति गतलामगिनां मनो कुथितमन्मथविकारं नोति वितथाऽन्यथास्थिते पदार्थेऽन्यथाग्राहिणी विपर्यस्ता मतिः परिणतिर्यस्य तत्तयाजूतं गताऽपनष्टा खजाऽनुचिताकृत्यप्रवृत्तिन्यो निवृत्तिहेतुपरिणतिर्यस्मात्तत्तथानूतं अंगिनां देहधारिजीवानां मनो हृदयं कुथितमन्मथविकारं कुथितो जराप्राप्तत्वेन जुर्गन्धविरस ईदृशो मन्मथः कामस्तस्य विकारो पुष्टपरिणामस्तं । नेति नैव उज्जति परित्यजति शरीरशक्त्यनावेऽपि कामिजनमरणान्तपर्यन्तमनोविकारेण दह्यमाना मुखिनो नवन्तीत्यर्थः॥४-१५ ॥ सुखमनुत्तरसुरावधि यदतिमेपुरं, कालतस्तदपि कलयति विरामम् । कतरदितरत्तदा वस्तु सांसारिकं, स्थिरतरं जवति चिन्तय निकामम् , मू॥५-२६॥ व्याख्या हे चेतन निकामं नृशमेकाग्रमनसा चिन्तय विचारय । संसारे सर्वोत्कृष्ट अतिमेऽरं स्वरूपपुष्टव्याघातव- र्जितरोगशोकनिबारहितसमग्रसाधनसामग्रीसदासमन्वितमजूतकालस्थायितयाऽत्यानन्दघनं अनुत्तरसुरावधि अनुत्तरं सां- सारिके श्रेष्ठं सुरविमानं सर्वार्थसिधिनामकमवधीकृत्य जवनपतिपर्यन्तं देवानां सुखं शर्म । तदपि कालतो देवायुःस्थि- तिपर्यन्तप्राप्तेः विराममवसानं कलयति प्रामोति । तदा सांसारिकं संसारे समुशवं नरादिजन्मस्त्रीपुत्रधनादिकं इतरत् ·देवेन्यो देवसुखेन्यो व्यतिरिक्तं कतरत् कियत्तरं किंनामकं वस्तु पदार्थः स्थिरतरं देववस्तुन्योऽधिकतरकालस्थायि जवति तन्न किंचिदस्तीत्यर्थः ॥५-१६॥ यैः समं क्रीडिता ये च भृशमीमिता, यैः सहाकृष्महि प्रीतिवादम् । तान् जनान् वीदय बत जस्मनूयं गतान्निविशंकाः स्म इति धिक प्रमादम् , मू॥६-२७॥ व्याख्या-बतेति खेदे किं वयं विज्ञाः स्मः न किंचित् । कुत एवं ? यतो वयं यः सुहृद्वन्धुवनितादिभिः समं सार्ध कीमिता जलाशयवननुवनशय्यादिषु सवितासं सपरिहार्स खेखिताः। च पुनर्ये जननीजनकपुत्रादयः नृशमीमिताः नृशमतिशयेन जोजनाबादनालंकारस्तुतिनिरीमिताः पूजिताः । यैर्वनितासुतविषभिः सह साकं प्रीतिवादं विनोदवाती अकृष्महि अकुर्म तानुक्तविशेषणविशिष्टान् जनान् जीवान् जस्मयं गतान् रक्षापुजत्वप्राप्तान् वीक्ष्य दृष्ट्वापि निर्वि- शंकाः स्मः नितरामतिशयेन विगता निर्गता शंका मरणजयं येषां ते निर्विशंका अजरामरवनिश्चिन्ताः स इति यावत्। इति प्रोकप्रकारेण स्थितेऽपि स्वहितोद्यमरहिता अतो रागादिप्रमादं धिगस्तु इत्यर्थः ॥६-१७ ॥ असकृऽन्मिष्य निमिषन्ति सिन्धूमिवच्चेतनाचेतनाः सर्वनावाः। मजालोपमाः खजनधनसंगमास्तेषु रज्यन्ति मूढखनावाः, मू०॥ १७ ॥ ज्याख्या-हे आत्मन् अस्मिलोकोदरे चेतनाचेतनाः सर्वनावाः सिन्धूमिवदसकृठन्मिष्य निमिषन्ति चेतना एके- ·निजयादिपञ्चेन्जियपर्यन्तजीवानां सूक्ष्मवादरसजीवशरीरलाषामनःसमुहासादयः, श्रचेतना निर्जीवगृहासनरथशिबिका- जाजनवस्त्रानरणधनादयः, पन्धे कृते ते तथान्ताः सर्वनावाः समापदार्थाः सिन्धूर्मिवत् सिन्धुः समुजस्तस्य ये ऊर्मयः कक्षोखप्रकारा यथा निरन्तरमुत्पधन्ते विखीयन्ते तफत् चेतनाचेतनसर्वनावा असकृत् एकस्मिन्मुहूर्तयामदिनाहोरात्र- वर्षयुगादिकेऽनेकशः जन्मिष्य समुत्पच समुत्पद्य निमिषन्ति विखीयन्ते विनश्य न जानीमः क यान्तीत्यर्थः। तर्हि य इन्मजालोपमाः स्वजनधनसंगमाः दणदृष्टनष्टत्वेनेन्जाखसदृशाः सन्ति ततस्तेषु ये रज्यन्ति प्रसका जवन्ति ते मूड- स्वत्रामा अज्ञातम्या एव सन्तीत्यर्थः॥ ७-१०॥ कवलक्नविरतं जंगमाजंगम, जगदहो नैव तृप्यति कृतान्तः। मुखगतान् खादतस्तस्य करतलगतैर्न कथमुपलप्स्यतेऽस्मा निरन्तः, मू० ॥-रए ॥ व्याख्या-थहो महाश्चर्यं यदयं कृतान्तः कृतो विहितोऽन्तो जीवानां प्राणविनाशो येन स कृतान्तो मरणं सः अनादित थारन्य अविरतं जंगमाजंगमं जगत् कवखयन् नैव तृप्यति अविरतं समयाधन्तराजावेन निरन्तरं जंगमं वीन्धियादिरूपत्रसजीवगणं अजंगमं पृथिव्यादिस्थावरं तद्रूपं यजागजीवराशिः तत् कवलयन् लक्ष्यन्नपि नैव तृप्यत्ति नैष संतुष्यति । तस्य मुखगतान् सादतः करतलगतैरमाजिः कथमन्तो नोपखप्स्यते तस्य मरणस्य किं कुर्वतः ? मुखगतान खादतः ये मुखे दंष्ट्रामध्य आगताः प्राप्ताः प्राणिनस्तान् खादतश्चर्षयतस्तस्य करतखगतैः हस्ततखे कपल रूपतां प्राप्तै अस्मा जिरतिप्रमघरैः कथं केनोपायेन अन्तो विनाशो न खप्स्यते ? नास्त्येव नवे स उपायस्तस्माचप्स्याम एवेत्यर्थः॥४-१५॥ M ·अथानित्यत्नावनामुपसंहरलाह- नित्यमेकं चिदानन्दमयमात्मनो, रूपमनिरूप्य सुखमनुजवेयम् । प्रशमरसनवसुधापान विनयोत्सवो, जवतु सततं सतामिह नवेऽयम् , मू॥ ए-२० ॥ ॥ इति महोपाध्यायश्री कीर्तिविजयगणिशिष्योपाध्यायश्रीविनयविजयगणिविरचिते शान्तसुधारस- गेयकाव्येऽनित्यनावनाविनावनो नाम प्रथमः प्रकाशः॥ व्याख्या-हे विनय चिदानन्दमयमात्मनो रूपमनिरूप्य नित्यमेकं सुखमनुलवेयं चिदानन्दमयं ज्ञानानन्देन पूर्ण आत्मनो रूपं निजचेतनस्वरूपं अनिरूप्य चेतसा सम्यग् हृदये निधाय नित्यं निरन्तरं शाश्वतं एकं दुःखांशेनाकलं. कितं निष्केवलं न तु सांसारिकवदुःखेन मिश्रितमिति यावत् । ईदृक सुखं परमानन्दं अनुजवेयं स्वानुनवप्रत्यदं कुर्याम् । तथा वाचकवरः सङानाननिनन्दयति इह नवे सतामयं प्रशमरसनवसुधापानविनयोत्सवः सततं भवतु एतनास्त्राध्ययन- श्रवणमननात् इह जिनशासने नवे संसारे शेषेऽवशिष्यमाणे सति सतां साधुपुरुषाणां अयमुक्तवदयमाणस्वरूपः प्रशम- रसनवसुधापानविनयोत्सवः प्रशमरसः शान्तस्वजावे रतिः स एव नवमपूर्व सुधापानं तस्मिन् विनयोऽनुनयः प्रार्थना तद्रूप उत्सवो मंगलं सततं निरन्तरं नवत्वित्यर्थः ॥ ए-२० ॥ इति श्रीतपागचीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीबुधिविजयमुख्यशिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीर्थ्य तिलकमुनिश्रीवृधिविज- यचरणयुगसेविना पंमितगंजीर विजयगणिना विरचितायां शान्तसुधारसटीकायामनित्यनावनाविनावनो नाम प्रथमः प्रकाशः समजनि॥

·॥ द्वितीयः प्रकाशः॥ प्रथमप्रकाशेऽनित्यजावना विजाविता । अनित्याश्च पदार्थाः शरणदा न जवन्तीत्यनेन संवन्धेनायातामशरणजावनां विजावयन्नाह । तस्याश्चायमादिमः श्लोकः- (शार्दूलविक्रीमितम्) ये षट्खंडमहीमहीनतरसा निर्जित्य बज्राजिरे, ये च खर्गजुजो जुजोर्जितमदा मेरुर्मुदा मेपुराः। तेऽपि क्रूरकृतान्तवकरदनैर्निर्दट्यमाना गदत्राणाः शरणाय हा दश दिशः प्रैदन्त दीनाननाः॥१॥ व्याख्या-हे चेतन मरणे समागते सति तव कः शरणं नविष्यतीति हृदये निजालय । कृतान्ताग्रे वलिनोऽपि शृगाल- कट्पाः । यतो ये जुजादिवलोचताश्चक्रवर्तिनः अहीनतरसा पट्खममहीं निर्जित्य वज्राजिरे अहीनतरसा न हीनमहीनं मनुष्यजात्यपेक्ष्या परिपूर्ण तरो वलं देहसामर्थ्य सैन्यं च तेनाहीनतरसा । यहाहीनतरसा परिपूर्णशीघ्रजयन क्रियया ब्रह्मदत्तापेक्ष्या वर्षशतमात्रेणापि पटूखममहीं हैमवर्षधरपर्वतादारज्य समुअमेखलापर्यन्तपरिपूर्णजरतक्षेत्रमि निर्जित्य देवतामनुष्यवशां खवशीकृत्य वनाजिरे नवनिधानचतुर्दशरत्नादिनिः शुशुजिरे तेऽपि । तथा ये च नुजोर्जितमदा मुदा मेराः स्वर्गनुजः। च पुनर्ये त्रिनुवने सिधान्तोकाः प्रसिधा नुजोर्जितमदा नुजाच्यामूर्जितो वृहिं गतो मदो येषां ते तथा मुदा मेराः मुदा थानन्दविशेषेण हर्षप्रकर्षण वा मेरा विमानसुिरांगनादिषु पुष्टप्रेमनराः स्वर्गजुजः सुरेन्बा-

·+
दयो देवा मेडः सवितासा बनूवुः । तेऽपि प्राणान्तसमये अत्राणास्त्राणेन रक्षणसमर्थाश्रयेण रहिताः क्रूरकृतान्तवन-
रदनैर्हगनिर्दट्यमाना हा शरणाय दीनानना दश दिशः प्रैदन्त क्रूरो पुष्टजयंकरस्वत्नावः कृतान्तो मरणं तस्य यमकं
मुखं तस्मिन् ये रदना दन्तास्तैर्हगद्वलात्कारेण निर्दट्यमाना नितरां चर्व्यमाणा हा कष्टं तेऽपि शरणाय मरणाक्षणाय
दीनानना दीनवदनाः सन्तो दश दिशः स्वशरीरादूर्वाधस्तिर्यनु प्रेक्षन्त विलोकयन्ति स्म । तर्हि मरणे समागते तव
क धापार इति चिन्तयेत्यर्थः ॥१॥
(स्वागतावृत्तम् )
सापदेव मदविन्रममाली,तावदेव गुणगौरवशाली। यावदमकृतान्तकटादैर्नेक्षितो विशरणो नरकीटः
व्याख्या-विशरणो नरकीटः न विद्यते शरणमाश्रयो यस्य स तथा । नरो मनुष्यः स एव कीटो जन्तुः । जातावे-
कवचनं । मदविन्रममावी तावदेव मद आनन्दविनोदो जातिकुखबलरूपाद्यनिमानश्च तेन माली सवितासशोजमानः
तेन संयुक्तो वा तावदेव साकट्येन कालतो नवति । तथा गुणगौरवशासी तावदेव गुणा रूपसौलाग्यकलाचातुर्यसौ-
न्दर्यज्ञानादयस्तैगौरवमादरनक्तिसत्कारस्तेन शासी शोजितः तावत् साकल्येन काखतस्तावन्मात्रमेव नवति । यावदक्ष-
मकृतान्तकटाहर्नेक्षितः यावन्मात्रमेव कावं अक्षमा असह्यस्वजावत्वेन केनापि हन्तुमशक्याः कृतान्तस्य मरणस्य
कटाक्षाः वारोपारुणविकृणितनेत्रप्रान्तास्तैः नेति नैव ईक्षितो विटोकितः। अतः शरणं गवेषयेत्यर्थः ॥२॥

·(शिखरिणीवृत्तम् )
प्रतापैापन्नं गलितमथ तेजोनिरुदितैर्गतं धैर्योयोगैः श्लथितमथ पुष्टेन वपुषा ।
प्रवृत्तं तव्यग्रहण विषये बान्धवजनैर्जने कीनाशेन प्रसनमुपनीते निजवशम् ॥३॥
व्याख्या-कीनाशेन नृशं निजवशमुपनीते जने प्रतापैापनं कीनाशः कुत्सितमनिष्टं नाशयतीति कीनाशो
मरणं तेन चशमतिशयेन निजवशं स्वाधीनं उपनीते अत्यन्ततया प्रापिते सति जने प्राणिनि प्रतापैस्तेजोनिः
शक्तिमनावैरिति पावत् व्यापनं स्वयमेव विनष्टं जवति । अथानन्तरमुदितैः संपद्यौवनादिनिरुद्भूतैस्तेजोनिः सप्रकाश-
महिमतिः गखितं स्वयमेव विखयं प्राप्तं भवति । तथा धैर्योद्योगैर्गतं धैर्य विपत्सु निर्विकारन्याकुलतारहितचित्तस्थैर्य
उद्योगाः प्रारब्धधर्मकार्यादेः संपादनोंद्यमास्तैः गतं स्वयमेव दूरतरं विनष्टं । अथानन्तरं पुष्टेन वपुषा श्वथितं पुष्टेन
श्ष्टनोजनरसायनपुण्यसामर्थ्यवसिष्ठेन वपुषा शरीरेण श्लथितं स्वयमेव सर्वसामर्थ्यराहित्यं प्रास। बान्धवजनैस्तद्रव्यम-
हम विषये प्रवृत्तं बान्धवा गोत्रियस्त एव जना सोकास्तैः तद्रव्यं वियमाणस्य धनं तस्स यहहणं स्वायत्तीकरणं तस्मिन्
प्रवृत्तं स्वयमेव गृहीतं भवतीत्यतो धर्मशरणागतो नवेत्यर्थः ॥३॥
अथ सम्यग्दृष्टिनिरशरणनावनाऽनेन प्रकारेण सदैव नावनीयेति गेयपद्याष्टकेन विजावयति-
खजनजनो बहुधा हितकामंप्रीतिरसैरनिरामम्।मरणदशावशमुपगतवन्तं रक्षति कोऽपि न सन्तम्॥२॥

·विनय विधीयतां रे श्रीजिनधर्मः शरणम् । अनुसंधीयतां रे शुचितरचरणस्मरणम् , वि० ॥२॥ ध्रुवपदं
व्याख्या-हे विनय हे मोदानिलापिन् तवायं स्वजनजनः स्वकीयो जनो जनकजननीत्रातृनगिनीलार्यादिलोकः।
बहुधा बहुनिः प्रकारैर्धनागमारोग्यवृद्धिनिरुपजवादिचिन्तनैः । हितकामं हितं पथ्यं तत्करणे कामा मनोरथा यस्य स
तथा तं । प्रीतिरसैरनिरामं प्रीतिरसास्तवोपरि प्रेमरसप्रकारास्तैः अजिरामः सुन्दरपरिणामस्तं तथाविधं वर्तमानमपि
समागते मरणे शरणाय नावं जानीहि । सन्तं सुखदं तदपि । मरणदशावशमुपगतवन्तं कोऽपि न रक्षति मरणमायुषः
दयस्तद्रूपा दशाऽवस्था तस्या वशमधीनत्वमुपगतवन्तं प्राप्तं सन्तं कोऽपीति उक्तस्वजनमध्यात्कश्चिदेकोऽपि न रक्षति
मोचयतीति जावनीयमित्यतः श्रीजिनधर्मः शरणं विधीयतां श्रीः सर्वथाऽजरामरत्वप्रापणसामर्थ्य तया युक्तो
जिनप्रणीतो धर्मों पादशांगोक्तकृत्यविधानं स श्रीजिनधर्मः । नवनिरस्मानिरपि शरणमयमेव सत्याधार इति विधीयतां
आश्रीयतां । तत्प्राप्तये च शुचितरचरणस्मरणमनुसंधीयतां शुचितरं सर्वथा सर्वदोपानावादतिशयेन पवित्रं चरणं जिन-
राजपादयुग्मं चारित्रं च तस्य स्मरणं नजनं चारित्रखमनस्य पर्यालोचनं अनुसंधीयतां स्वहृदयेऽखंडप्रेमधारया संयोज्य-
तां । चारित्रं च यत्र यत्र दोपसेवनया खंमितं ज्ञायते तत्र तत्र पुनः पूर्ण क्रियतां । एतत्कृते सत्येव जिनधर्मशरणं
कृतं नवति, नान्यथेत्यर्थः ॥ १-२॥
तुरगरयेजनरावृतिकबितं, दधतं बलमस्खलितम् ।
हरति यमो नरपतिमपि दीनं, मैनिक श्व खघुमीनम्, वि० ॥३॥

·व्याख्या-तुरगरथेननरावृतिकलितं अस्खलितं वखं दधतं नरपतिमपि दीनं यमो हरति तुरगा श्रश्वाः, रथाः
स्यन्दनानि, श्ना हस्तिनः, नराः पदातयः, इन्वे कृते तेषामावृतिः रक्षणाय सर्वतः परिवेष्टनं तेन कलितं सहितमपि
तथाऽस्खलितमसा केनापि रोद्भुमशक्यं बलं देहसामर्थ्य पराक्रममिति यावत् दधतं धारयन्तं नरपति राजानमपि दीन-
मशरणे सति शरणार्थ दीनताकलितमुखं यमो मरणं हरति स्ववशं नयति । कमिव ? मैनिको लघुमीनमिव मीनान्
लक्ष्यतीति मैनिकः क्रकणपक्षी किलकिलो नाम खोकप्रसिधः । स यथा खघुमीनं जले निपत्य कुमत्स्यं चंच्चा गृहीत्वा
गगनतलं याति, तपत्प्रेतराट् स्वजनसैन्यजुर्गमध्यतो जीवं गृहीत्वा याति, न कोऽपि मोचयति, तस्माजम जज इत्यर्थः ॥३॥
प्रविशति वनमये यदि सदने, तृणमथ घटयति वदने।
तदपि न मुञ्चति इतसमवर्ती, निर्दयपौरुषनर्ती, वि०॥४॥
व्याख्या-यदा यदा प्राणी मरणलयतो वज्रमये सदने प्रविशति वज्रतुट्यसारवनिरणुनिनिर्मितं वज्रमयं तस्मिन् सदने
गृहे प्रविशति तत्र तिष्ठति तदपि । अथापि मरणस्य प्रार्थनापरो वदने मुखे तृणं पशुवघासावयवं घटयति दशनै-
हाति तदपि । निर्दय पौरुषनर्ती इतसमवर्ती तदपिन मुञ्चति निर्गता दया कृपा येन्यस्तानि च तानि पौरुषाणि पराक्रमविशेपाः
तैर्नृत्यति सानन्दं विलसति यः स तथा । हतसमवर्ती हतो शानिजिस्तिरस्कृतः समवर्ती गुण्यगुणिवालवृधदेवनरपशुना-
रकादिषु निर्दयत्वेन तुट्यतया प्रवृत्तिर्यस्य स समवर्ती पूर्वोक्तसर्वोपायकृतेऽपि तदपि प्रेतराष्ट्र प्राणापहरणं न मुञ्चति न
त्यजति । अतो निरुपायमेकं धर्मशरणमित्यर्थः ॥४॥

·विद्यामंत्रमहौषधिसेवां, सृजतु वशीकृतदेवाम्। रसतु रसायनमुपचयकरणं, तदपि न मुञ्चति मरणम् , वि० ॥५॥ व्याख्या-जो नव्या यदि कश्चिन्मरणात्स्वमोचनाय वशीकृतदेवां श्रवशा वशा यथा संपद्यमानाः कृता नवन्तीति वशीकृता देवा वरुणकुवेरादयो यया सा तथा तां । विद्यामंत्रमहौषधिसेवां सृजतु विद्या रोहिणीप्रज्ञत्यादिः, मंत्रा हरि- नैगमेषिवज्रपञ्जरादयः, महौषधयः सप्रनावा नृपशीतजविसहदेवीपुत्रंजारी विष्णुकान्तादिकास्तासां सेवाराधना तां सृजतु प्राणी करोतु । उपचयकरणं रसायनं रसतु उपचयो मरवजयार्थ बलवृधिस्तत्करणं तत्कारकं यजसायनं रसेन्जताव- जस्मादि तसतु नश्यतु । तदपि तथाकृतेऽपि मरणं न मुञ्चतीत्यतो धर्मशरणं कार्यमित्यर्थः ॥ ५॥ श्रथ जरातोऽपि रक्षकं शरणं नास्तीत्याह- वपुषि चिरं निरुणकि समीरं, पतति जलधिपरतीरम् । शिरसि गिरेरधिरोहति तरसा, तदपि स जीर्यति जरसा, वि०॥६॥ व्याख्या-यः पुमान् जराया जयतो रक्षणकृते समीरं शरीरपुष्टिहेतुं मत्वा उच्चासनिःश्वासवायुस्तं चिरं प्रतिदिन प्रभूतकालं यावत्वपुषि शरीरमध्ये निरुणशिविष्कंजयति स्तंजयति। जलधिपरतीरं पतति। तथोजयान्महान्दराल विधानाय दूरं प्रणश्य जखधेः समुभस्य परमुत्तरतटं गत्वा पतति अतिष्ठत् । तरसाऽतिशीघ्रतया नष्ट्वा गिरेः पर्वतस्य शिरसि ।

·समुन्नते शिखरेऽधिरोहति समारूढो जवति । तदपि पूर्वोक्तसर्वप्रकारे कृतेऽपि स पुमान् अरसा जरा वयोहानिस्तया जीर्यते जीर्णदेहो नवत्येव । यत एवं ततस्तत्रापि सर्वशक्तिमान् धर्म एव शरणमित्यर्थः ॥६॥ सृजतीमसितशिरोरुहललितं मनुज शिरः सितपलितम् । को विदधानां नूघनमरसं प्रजवति रोर्बु जरसम्, वि० ॥ ७॥ व्याख्या-असितशिरोरुहलखितं मनुजशिरः सितपखितं सुजती जूधनं अरसं विदधानां जरसं को रोर्बु प्रनवति न सितान्यसितानि श्यामानि शिरसि मस्तके रोहन्ति समुन्नवन्तीति शिरोरुहाणि केशाः कर्मधारये कृते तैललितं विरा- जितं मनुजशिरः मनुजा मनुष्यास्तेषां शिरो मस्तकं तसितपलितं सितं कसबीजवश्वलं सृजती कुर्वाणां । तथा जूधनं नरादिशरीरं अरसं निःसारं सामर्थ्यरहितमिति यावत् विदधानां कुर्वती जरसं जरां राक्षसी कः किनामको देवः पुरुषो वा रोर्बु निवारयितुं प्रनवति समर्थोऽस्ति ? न कोऽपि । यद्यपि देवादीनां शिरसि पलितं कर्तुं न शक्नोति, खोकस्थिते- रलंघनीयत्वात् , तथापि शक्तिहानि तु सर्वेषां करोतीत्यर्थः ॥ ७॥ अथ सर्वोपायासाध्ययोर्जरामरणयोरशरणत्वचिन्ता दूरेऽस्तु किश्चिपायसाध्ये रुगुदयेऽपिपीमा विनागिशरणं नास्तीत्याह- उद्यत उग्ररुजा जनकायः कः स्यात्तत्र सहायः । एकोऽनुजवति विधुरुपरागं विनजति कोऽपि न नागम् , वि०॥७॥ RECE ·व्याख्या-यत्र काले जनकायः जनो मनुष्यतियंड्नरकजः प्राणी तस्य कायो देहः स उग्ररुजा उद्यतः उग्राऽत्युत्कट- नयानका रुक् सन्निपातलगंदरादिरोगस्तया उद्यतः प्रवृत्तो व्याप्तः स्यानवेत् । तत्र तस्मिन् काले कः कस्को देवो मनुष्यः स्वजनो वा सहायो व्यथाविनागग्रहणेन सहचारी सुःखविनागीति यावत् स्यान्नवति, न कोऽपि, एकाक्येव पीमां सहते । दृष्टान्तमाह-विधुरुपरागमेकोऽनुनवति न कोऽपि जागं विजजति विधुश्चन्द्र उपरागं रादुग्रसनग्रासव्यथां एको- ऽसहायोऽनुजवति नुनक्ति, न कोऽपि ग्रहनक्षत्रतारकादिः जागं ग्रासांशं विनजति स्तोकं स्तोकं स्वयं नुक्ते । तपत्कर्मो- दयो रोगादिनिः कर्तारं ग्रसते तदा सोऽप्येकाकी नुक्ते इत्यर्थः ॥ ७॥ अथाशरणनावनामुपसंहरन्नाह- शरणमेकमनुसर चतुरंग परिदर ममतासंगम् । विनय रचय शिवसौख्य निधानं शान्तसुधारसपानम् , विज ॥ए॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्येऽशरणलावनाविनावनो नाम वितीयः प्रकाशः॥ व्याख्या-हे विनय हे निवृत्तीचक प्रोक्तप्रकारेण सांसारिकाः सर्वे नावा जीवस्य शरणं न लवन्तीति ज्ञात्वा एकं चतुरंगं शरणमनुसर एकमन्यत्सर्व मुक्त्वा एकमपितीयं चतुरंगं चत्वार्यगानि दानादिप्रकारा यस्य स चतुरङ्गो धर्मस्तं शरणं अयमेव ममैक आधारोऽस्तीति बुद्धिमनुसर सततं स्वीकुरु । तथा ममतासङ्गं परिहर ममैतचनादिकमिति बुद्धि- ·ममता तस्याः संगः संबन्धो रागस्तं परिहर निवारय । तत्कृत्वा शिवसौख्यनिधानं शान्तसुधारसपानं रचय शिवो निरु- पत्रवो मोक्षस्तस्मिन् यत्सुखस्य नावः सौख्यं परमानन्दस्तस्य निधानमत्यत्नांमागारं तदीदृशं शान्तसुधारसपानं ज्ञानवैरा- ग्यादिनिजसहजपरिणामरूपपीयूषास्वादनं रचय विधेहीत्यर्थः ॥ ए॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीबुद्धिविजयमुख्य शिष्यश्रीमु- क्तिविजयगणिसतीर्थ्यतिखकमुनिश्रीवृद्धिविजयचरणयुगसेविना पंमितर्ग- जीरविजयगणिना विरचितायां शान्तसुधारसटीकायामशरणना- वनाविनावनो नाम वितीयः प्रकाशः समजनि।

·उ- सः । ॥ तृतीयः प्रकाशः॥ अथानन्तरं जीवानामशरणता दर्शिता। अशरणास्तु संसारे परित्रमन्तीत्यनेन संबन्धेनायातां संसारजावनां नावयन्नाह- (शिखरिणीवृत्तत्रयम् ). श्तो लोनः क्षोनं जनयति पुरन्तो दव वोलसँवानांनोनिः कथमपि न शक्यः शमयितुम् श्तस्तृष्णाऽक्षाणां तुदति मृगतृष्णेव विफला कथं स्वस्थैः स्थेयं विविधनयनीमे जववने ॥१॥ व्याख्या-यत्र इतो पुरन्तो लोलो दवश्व को जनयति यस्मिन् श्त एकस्या दिशः सकाशात् पुरन्तो लोलो दव श्व कोनं जनयति दुःखेन महाप्रयासेनान्तोऽवसानं शमनमिति यावत् वा 5ष्टः अन्तः पर्यवसानं यस्य स तथानूतो लोलः अप्राप्तप्रापणेला प्राप्तस्य संरक्षणबुद्धिः स दव व ज्वलद्दावानलतुल्यं होनं संतापं जनयति उत्पादयति । जबसन् कथ- मपि लालांनोनिः शमयितुं न शक्यः जलसन् लोनदवजन्यसंतापो वृद्धिं गवन् कथमपि कैश्चिन्महार्थप्राप्तिरूपैरपि :: लालांनोनिः लाना अप्राप्तानां प्राप्तयस्त एवांनांसि जलानि तैः शमयितुं निर्वापयितुं न शक्यो न साध्यः । इतो मृग- तृषणेव विफला अक्षाणां तृष्णा तुदति इतोऽन्यस्या दिशः सकाशात् मृगतृष्णेव विफला मृगतृष्णा निदाघकाले मध्याह्न रविकिरणसंतप्तसिकतासु यो निर्जलेऽपि जलनमो नवति सा मृगतृष्णा यथा जलप्राप्तिफलरहिता तपदिफला सुखप्रा- तिफलवर्जिता अक्षाणा तृष्णा इन्ज्यिाणां लोगपिपासा तुदति जीवान् सुखज्रान्त्या व्यथयति । तत्र विविधजयनीमे जववने स्वस्थैः कर्य स्थेयं ? तस्मिन् विविधानि शारीरमानसिकरोगशोकाजीविकावियोगादिन्यो जातानि यानि जयानि

·त्रासमुःखानि तैलीमे जयानके जववने संसारारण्ये स्वस्थैर्निराकुलैर्निर्जयैरिति यावत् । कथं केनोपायेन स्थयमस्माजिर-
न्यैर्जवस्थजनैः स्थातव्यं ? न केनापि, नास्त्येव स उपायो येन सर्वथा जनो निराकुलो नवेदित्यर्थः॥१॥
गलत्येका चिन्ता नवति पुनरन्या तदधिका मनोवाकायेहा विकृतिरतिरोषात्तरजसः।
विपजावर्ते जटिति पतयालोः प्रतिपदं न जन्तोः संसारे नवति कथमप्यति विरतिः ॥२॥
व्याख्या-संसारे जटिति विपजावर्ते पतयाखोर्जन्तोः प्रतिपदमेका चिन्ता गलति पुनरन्या तदधिका नवति मनो-
वाक्कायेहाविकृतिरतिरोषात्तरजसः कथमप्यर्तिविरतिर्न नवति तावदस्मिन् संसारे ज्ञाननेत्रानावादन्धस्य कटिति शीघ-
तयाऽविलंबेन विपन्महाविपत्तिस्तया नृतः प्रचुरयातनास्थानमिति यावत् ईदृशो गर्तो मुर्खध्यमिखड्डुसदृशो जवखड्डु-
स्तस्मिन् विपगते पतयालुः स्वतः पतनशीलस्तस्य पतयासोः जन्तोः संसारिजीवस्य प्रतिपदं क्षमे क्षणे स्थाने स्थाने नवे
जवे चेति यावत् । एका चिन्ता गलति यावदेका पूर्वोत्पन्ना चिन्ता शरीरकुटुंवपालनधनार्जनसुखप्राप्त्युपायरूपाऽतिर्वि-
चारणेति यावत् गलति किश्चित् संसते तावत्पुनरन्या नवीना तदधिका तस्याः सकाशादतिप्रभूता नवति समुत्पद्यते ।
तन्निमित्तप्रवृत्ता या मनोवाकायेहा मनोवचनकायानां ईहा विविधानिखाषो विचारश्च, विकृतिस्तेषामेव विकाराः, रतिः
पञ्चविधविषयप्रेम, रोषोऽनिष्टे जाते देषः एतेषां समाहारधन्धे कृते तस्मादशुचहेतोरात्तं गृहीतं रजो रज श्व रजः कर्म-
धूलिपुञ्जो येन स तथा तस्य कथमपि केनापि प्रकारेण अर्तिः सन्तापश्चित्तोधेगस्तया विरतिर्विरामो विछेद इति यावत्
नेति न जायते नवे जीवः सदैवार्तिपीमितोऽस्तीत्यर्थः ॥२॥

·स
सहित्वा संतापानशुचिजननीकुक्षिकुहरे ततो जन्म प्राप्य प्रचुरतरकष्टक्रमहतः।
सुखाजासैर्यावस्पृशति कथमप्यतिविरतिं जरा तावत्कायं कवलयति मृत्योः सहचरी ॥३॥
व्याख्या-अशुचिजननीकुक्षिकुहरे संतापान सहित्वा अशुचिरपवित्रो जनन्या मातुः कुविरुदरं तद्रूपो यः कुहरो
गुहाविवरस्तस्मिन् संतापान जूरिसंक्लेशान् सहित्वा नवमासपर्यन्तं जुक्त्वा । ततः प्रचुरतरकष्टकमहतो जन्म प्राप्य ततो
नवमासानन्तरं प्रचुरतराणि सुवहूनि कष्टानि योनिसंकटादिपीकनप्रकाराणि तेषां क्रमो नियतनाव्युपर्युपरि सुखश्रेणिः
तेन हतः प्रहतः जन्म योनितो निर्गमं प्राप्य लब्धा यावत्सुखानासैः कथमप्यतिविरतिं स्पृशति यावद्यावत्कालान्तरे
सुखालासैः यान्यसुखान्यपि सुखसदृशतया आलासन्ते मोहोदयेन प्रतिनासंते ते सुखानासा जोगासङ्गास्तैः कथमपि
महता कष्टप्रबन्धेन अर्तिविरतिं संतापविरामं स्पृशति खनते । तावन्मृत्योः सहचरी जरा कायं कवलयति तावन्मात्र-
कासविनागे मृत्योर्मरणस्य सहचरी प्राणप्रिया जरा वाक्यं कायं मनुष्यदेहं कवलयति लक्ष्यतीत्यतः संसारिणः
संतापविरामः कन कापीत्यर्थः॥३॥
(उपजातिवृत्तम् )
वित्रान्तचित्तो बत बंज्रमीति पक्षीव रुजस्तनुपञ्जरेऽङ्गी ।
नुन्नो नियत्याऽतनुकर्मतन्तुसंदानितः सन्निहितान्तकौतुः ॥४॥

·SORK व्याख्या-बत अङ्गी तनुपञ्जरे पक्षीव रुयो नियत्या तुन्नोऽतनुकर्मतन्तुसंदानितः सन्निहितान्तकौतुः विनान्तचित्तो वंचमीति वतेति खेदे कीहक् कष्टं वर्तते ? अङ्गी संसारी जीवः तनु शरीरं तस्य तदेव वा पञ्जरमस्थ्यादिपुजलावयव- वृन्दं तस्मिन् रुम्यो वेष्टितो जातगतिनः नियत्याऽदृष्टेन नुन्नः प्रेरितः अतनुकर्मतन्तुसंदानितः न तनूनि स्वट्पानि अतनूनि महान्ति कर्माणि ज्ञानावरणीयादीनि तान्येव तन्तवो पाहा जीवनानोसाः दवरिकासमूहो वेति यावत्, तैः संदानितो वधः संनिहितान्तकौतुः सन्निहितः सदा समीपतरवर्ती अन्तको मरणं स एव ओतुर्मार्जारस्तनयतो वित्रान्तचित्तो विशेषेष ब्रांतं विक्षिप्तं विहखीकृतं चित्तं मनो यस्य स तथानूतः वंचमीति अनादिकालतः सर्वस्मिल्लो- केऽतिशयेन पर्यटतीत्यर्थः॥४॥ कियत्कावं पर्यटतीत्याह- (अनुष्टुवृत्तम् ) अनन्तान्पुजलावर्ताननन्तानन्तरूपन्नृत् । अनन्तशो चमत्येव जीवोऽनादिनवार्णवे ॥५॥ व्याख्या-जीवोऽनादिनवार्णवेऽनन्तानन्तरूपनृत् अनन्तान् पुजलावर्तान् अनन्तशो चमत्येव, जीवोऽयं संसारी प्राणी, अनादिर्न विद्यते आदिः प्रवृत्तेः प्रथमदिवसादिर्यस्य नवार्णवस्य तस्मिन्ननादिनवार्णवे अनन्तसंख्यैर्गुणितोऽन- न्तसंख्येयो राशिरनन्तानन्तस्तावत्परिमाणानि रूपाणि नरकपशुनरदेवविकलैकेन्जियाद्याकाराणि तानि बिनर्ति धारय- तीति यः स तथाविधः सन् अनन्तान पुजलावर्तान् अनन्तानिरुत्सपीएयवसर्पिणीनिरुन्मितः काल एकः पुजवावर्त·man -I7. स्तेऽनन्ता यस्मिन् परिज्रमणे तान् पुजलावर्तान् पुजसाः परमाणवस्ते सर्वेऽपि केनचिदेकेन जीवेन औदारिकवैक्रियाहा- रकैस्त्रिनिः शरीरैगृहीत्वा मुक्ता यावता काखेन नवन्ति स पुजवावर्तः पुजलानामावर्तः पूर्वगृहीतानां त्यजनेनोत्तरोत्तर- ग्रहणानि पुजलावर्तास्ताननन्तान् अनन्तशोऽनन्तानप्यनन्तवारान् ब्रमत्येव पर्यटन्नेवास्ते इत्यर्थः ॥ ५ ॥ अथ संसारजावनां गेयपद्याष्टकेन जावयन्नाह- कलय संसारमतिदारुणं जन्ममरणादिजयजीत रोमोह रिपुणेह सगलग्रहं प्रतिपदं विपदमुपनीत रे, का? खजनतनयादिपरिचयगुणैरिद मुधा बध्यसे मूढ रे।प्रतिपदं नवनवैरनुनवैः परिजवैरसकृदुपगूढ रे, क० व्याख्या-रे मूढ स्वजनतनयादिपरिचयगुणैर्मुधा बध्यसे । रेकारोऽधमसंबोधने । रे मूढ रे मूर्खशेखर श्रधमाधम निर्विचारेति यावत् । क्वचिदन्तेऽपि हे नवेदित्यतो मूढ रे इति पाठः । स्वजनतनयादिपरिचयगुणैः स्वकीया जनाः स्वजना मातापिताघ्रातृप्रनृतयः तनयाः सुतसुताः श्रादिग्रहणादासादिषिपदचतुष्पदनूसदनधनवस्त्रालङ्कारादयो ग्राह्याः, तैः सह ये परिचया नानाविधाः संबन्धाः ततुका ये गुणाः रागषमोहोत्पादिताः कर्मवन्धफलरूपा निविमस्थूलदी- घरऊवस्तैः । श्ह स्तोककालस्थायिनि जन्मनि । मुधा सर्वथा स्वार्थसिधेरजावाद्यर्थमेव । बध्यसे संयंत्रितो जवसि मा प्रतिबन्धबधो जव । रे जन्ममरणादिजयनीन संसारमतिदारुणं कलय रे मूढ जीव जन्म जवान्तरं मरणं प्राणहानिः, आदिपदाकारा वार्धक्यं ग्राह्यं तेन्यो जयानि जीतयस्तैीतस्त्रस्तस्तत्संबोधनं रे जन्ममरणादिलयजीत । संसारः चतुर्ग- तिपरिचमणात्मकं नवस्वरूपं सोऽतिदारुणोऽतिशयेन जयानको वर्ततेऽतस्तं कलय ज्ञानदृष्ट्या विलोकय, विलोक्य ·तस्मान्निस्ताराय प्रयतो जव । यत इह नवे। मोहरिपुणा मोहनीयज्ञानावरणोदयशत्रुणा । सगलग्रहं संसारिजीवानां गलहस्तिकाप्रदानसहितं । प्रतिपदं दणे क्षणे सर्वत्र । विपदं विपत्रिं कष्टनरं । उपनीतं त्वया सह प्रापितं । प्रतिपदं स्थाने स्थाने नवे नवे । नवनवैरपूर्वैः । श्रनुजवैः शुनाशुनकर्मफखनोगैः । परिलवैः परिलवा महातिरस्कारपूर्विकाः कदर्थनास्तैरसकृत् पुनः पुनः उपगूढं समालिङ्गितं व्याप्तमिति यावदित्यर्थः॥ १-२ ॥ घटयसि कचन मदमुन्नतेः क्वचिदहोहीनतादीन रोप्रतिनवं रूपमपरापरं वहसि बत कर्मणाधीन रे, कण व्याख्या-अहो हे चेतन महदाश्चर्य वर्तते, यत्त्वं कर्मवशगः कचन कस्मिंश्चिनवे काले क्षेत्रे वा । मदसमुन्नतेः मदा जातिकुलयौवनादिप्राप्तिवशात्समुत्पन्ना गर्वप्रकारास्तेभ्यः समुद्भता या समुन्नतिः स्वप्रकर्पतावती बुधिस्तस्याः सकाशापु- नतेस्तुड्यं घटयसि प्रवर्तयसि । क्वचिद्धीनतादीन रे क्वचित् कस्मिंश्चिान्मनि हीनतादीनोऽशुनकर्मोदयेन जातिकुलवलादि- हीनप्राप्तत्वेन दीननावेन मुखितत्वं नसि । बत कष्टं । त्वं संसारे कर्माधीनः प्रतिनवमपरापरं रूपं वदसि कर्माधीनो ज्ञानावरणीयादिकमजिरायत्तीकृतः प्रतिनवं नवे नवे अपरापरं जिन्नं निन्नं पूर्वपूर्वरूपादन्यदन्यदिति यावत् । रूपं वर्णा- कारस्वनावनटनं वहसि प्रामोपि खनसे इत्युकप्रकारेण विझवनां लजसे तथापि जवानोजिसेऽतः किमधिककथनेनेत्यर्थः३॥ जातु शैशवदशापरवशो जातु तारुण्यमदमत्त रे।जातु दुर्जयजराजर्जरो जातु पितृपतिकरायत्त रे, का॥ व्याख्या-हे श्रात्मन् त्वं नवे नवान्तरे यत्परावर्तनं खलसे तत्तु दूरे तिष्ठतु यत्त्वमेकस्मिन्नेव जन्मनि परावर्तनं कर्म- वशो बनसे तत्तु चिन्तय । जातु कदाचित् शैशवदशापरवशः शिशुः स्तनपायी वालः तनावः कर्म वा शैशवं तस्य SPRESS.

·दशा तद्रूपा अवस्था तस्या वशोऽधीनः पुरीषमथनादिविझवनां यासि । जातु तत्रैव नवे कदाचित् । तारुण्यमदमत्त
तारुण्यं यौवनवयस उदयस्तेन हेतुना मदमत्तो बलरूपकामोदयादिमदेन गर्वेण मत्तः गर्वान्धो नवसि
जातु
तत्रैव
जन्मनि कदाचिघार्धक्ये उर्जयजराजर्जरः मुखेन जेया या जरा बलादिहानिस्तया जर्जरः सर्वाङ्गजीर्णत्वं गतः सन् परा-
नूयसे । जातु कदाचित्तत्रैव चरमावस्थायां । पितृपतिकरायत्त रे अन्तकहस्ते प्राप्तः सन् सर्वं हित्वा नवान्तरं यासीति
जवात् किं नोदिजसे धिक् त्वामित्यर्थः॥४॥
पुनरपि नवेऽसमञ्जसं नवति तच्चिन्तयेत्याह-
बजति तनयोऽपि ननु जनकतां तनयतां ब्रजति पुनरेष रे ।
जावयन्विकृतिमिति नवगतेस्त्यजतमा नृजवशुजशेष रे, क० ॥५।
व्याख्या-ननु तनयोऽपि जनकतां ब्रजति । एष पुनस्तनयतां ब्रजति । इति जवगतेविकृति जावयन् त्यजतमां नृल-
वशुनशेष रे, नन्विति कोमलामंत्रणे हे मन्दमतिचेतन संसारे पूर्व य इति शेषः, तनयोऽपि पुत्रोऽपि सत् स जनकतां
पितृत्वं ब्रजति गठति प्रामोतीति यावत् । तापसश्रेष्ठिराहुकपुत्रयोरिव । एष पुनर्जनकस्तु तनयतां पुत्रत्वं प्रजति बनते
तयोरिव । इत्येवंरूपां जवगतेः संसारवर्तनायाः विकृति विपर्यासस्वनावं नावयन् हृदये विचारयन् त्यजतमां यथा पुन-
रत्रागमनं न स्यात्तथा प्रकर्षेण नवहेतून् परिहर । अद्यापि तव नृनवशुजशेषः नृनवो नरजन्म तस्य शुनं पुण्यकर्म तस्य
शेषः कियानंशोऽस्तीत्यतः प्रयत्न कुर्वित्यर्थः ॥ ५ ॥

·यत्र दुःखार्तिगददवलवैरनुदिनं दह्यसे जीव रे। हन्त तत्रैव रज्यसि चिरं मोहमदिरामददीव रे, क॥६॥ व्याख्या-रे जीव यत्र सुखार्तिगददवलबैरनुदिनं दह्यसे हन्त रे मोहमदिरामददीव तत्रैव चिरं रज्यसे रे निर्विचार रे जीव किं न बुध्यसे यत्र संसारे विषयादिके च त्वं दुःखार्तिगददवलवैः दुःखानि मुर्गतिपुर्खन्नाजीविकारोगशोकप्रश्न- वानि कष्टानि अर्तयश्चिन्तासंतापोभूता मनस उच्चाटविशेषाः गदाः कुष्ठजगंदरसन्निपाता दमह रोगास्त एव त्राससंता- पकारित्वेन दवलवा दवाग्निस्फुलिङ्गास्तैः अनुदिनं प्रतिदिवसं संततं दह्यसे दग्धमनोवाक्कायो जवसि । हन्तेति खेदे रे मोहमदिरामददीब रे मोहमदिरामत्तनष्टबुधे तत्रैव प्रोक्तस्वरूपे नवे विषये च चिरं वर्षशतादिपर्यन्तं रज्यसे रञ्जितस- कलात्मप्रदेशैः प्रमुदितो जवसि, परंतु स्वहिताय नोद्यन्वसीत्यर्थः ॥ ६ ॥ दर्शयन् किमपि सुखवैनवं संहरंस्तदथ सहसैवरे। विप्रलं जयति शिशुमिव जनं कालबटुकोऽयमवरे,क० व्याख्या-अयं कालवटुको जनं किमपि सुखवैनवं दर्शयन् अथ सहसैव तत्संहरन् अत्रैव शिशुमिव विप्रखंजयति, अयं सर्वलोकप्रसिधः कालोऽहोरात्रादिवर्तनारूपः स एव बटुकः मार्गघातिग्रन्थिछेदको वा तस्करो निकुको वा । जनं निर्विवेकिसुखाजिलापिलोकं प्रति । किमपि यत्किञ्चित्तुवरूपं सुखवैनवं सुखं संकहपकहिपतस्त्रीपुत्रविषयधनादिप्रेम्णा सातादिबुद्धिः वैजवं संपत्परिवारराज्यैश्वर्यादि तयोः समाहारपन्धे कृते । तदर्शयन् चर्मदृशा ग्राहयन् । अथ दर्शनाद- नन्तरं सहसैव तत्संहरन् सहसाऽस्मादेकदेखया तत्पूर्वदर्शितसुखवैनवं संहरन्न विद्यमानमदृश्यं कुर्वन् अत्रैव विद्यमान·kRKS जन्मन्येव तर्हि जवान्तरे तु किमुच्यतेऽतः शिशुमिव पांसुरमणरतिबासकवदविवेकिजनं विप्रलंजयति सहजपरमसुखप्रा- प्तिविघातेन विप्रतारयति अतो गुरुपर्पटिकाखमलोलेन चिन्तामणिजिनिष्पन्नां रलमालां मा जहाहीत्यर्थः ॥ ७॥ अथ संसारजावनामुपसंहरन्नुपदिशति- सकलसंसारजयनेदकं जिनवचो मनसि निबधान रे । विनय परिणमय निःश्रेयसं विहितशमरससुधापान रे, क० ॥७॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये संसारजावनाविनावनो नाम तृतीयः प्रकाशः ॥ व्याख्या-हे विनय सकलसंसारलयजेदकं जिनवचो मनसि निवधान रे, हे विनय हे निवृतिकामिन् सकलनयनेदकं सकलानि समग्राणि सप्तविधानि जयानीहलोकनीत्यादीनि तानि नेदयति विनाशयति यत्तत्तथाविधं जिनवचः राग- षमोहजेतारो जिनास्तेषां वच उपदेशस्तत् । मनसि हृदये निवधान सम्यग्विचारतया धारय । तथा विहितशमरससुधा- पान निःश्रेयसं परिणमय विहितं कृतं शमरसो वैराग्यादिमयरतिनावः स एवाजरामरकारी सुधामृतं तस्याः पानं येन स तत्संबुझौ रे विदितशमरससुधापान एवं नूतः सन् निःश्रेयसं मोदं कट्याणं परिणमय तन्मयो जवेत्यर्थः ॥ ॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीबुधिविजयमुख्यशिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीर्थ्य तिलकमुनिश्रीवृद्धिवि- जयचरणयुगसेविना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारसटीकायां नवनावनाविनावनो नाम तृतीयः प्रकाशः समजनि॥

·॥ चतुर्थः प्रकाशः॥
अनन्तरजवनावना प्रोका । जवे तु जीव एकाक्येव प्रमतीत्यनेन संबन्धेनायातामेकत्वनावनां विनावयन्नाह ।
तत्रायं प्रथमः श्लोक:-
(स्वागतावृत्तम्)
एक एव जगवानयमात्मा ज्ञानदर्शनतरङ्गसरङ्गः।सर्वमन्यपकल्पितमेतठ्याकुलीकरणमेव ममत्वम्।।
व्याख्या-श्रयं ज्ञानदर्शनतरङ्गसरा श्रात्मा जगवानेक एव अयं यो ज्ञानादिस्वगुणैः सर्वस्यापि स्वानुनवप्रत्य-
दोऽस्ति । ज्ञान विशेषग्राही बोधः, दर्शनं सामान्यग्राही बोधः, तयोस्तरंगास्तिर्यगूर्वाधोदिग्गतशेयजासकशोखास्तैः
सरंगः सदा विवासी सदा ज्ञानदर्शनविलासवानिति यावत् । धात्मा जीवो जगवान् स्वकीयस्य सुखःखबन्धमोदादेः
कर्तृलोक्तृनिष्ठापनादिसर्वशक्तिमत्त्वेन प्रतुः एक एव एकाक्येव जन्मादिपापणे सुखादिलोगेऽसहाय एवानादितो वर्तते ।
अन्यदात्मव्यतिरिकं सर्वे सचेतनाचेतनं समनं एतन्ममत्वं एतत्सर्वजनदृश्यमानं यन्ममत्वं मदीयत्वं वर्तते । तत्सर्वं चेत-
नस्य उपकटिपतं स्वकृतकर्मसंबन्धेन कृतं न परमार्थेन स्वकीयं । व्याकुलीकरणमेव स्वात्मजिनेषु मदीयत्वधारात्मनो
रागादिसंपादनेन व्याकुखीकरणं न व्याकुता श्रव्याकुखाः स्वजावस्वस्था भन्याकुला व्याकुखा यथा कृता जवन्तीति
व्याकुटीकरणमेवैकं जानीहीत्यर्थः॥१॥

·उतार्थमेव विशदयन्नाह- (प्रबोधतावृत्तत्रयम्) अबुधैः परजावलालसालसदज्ञानदशावशात्मनिः। परवस्तुषु हाखकीयता विषयावेशवशाहि कदप्यतेश व्याख्या-हा महद्दुःखमेतविलोक्यतां परजावलालसालसदज्ञानदशावशात्मनिर्हि अबुधैः परवस्तुषु विषयावेशव- शात् स्वकीयता कहप्यते, परनावलालसा परेऽस्वात्मजूता जिन्ना इति यावत् ये जावा जीवाजीवरूपपदार्थास्तेषु या लालसातिशायिनी स्पृहा तयाऽऽलसंती समन्ताहीसा याऽज्ञानदशा निर्विचाराऽवोधपरिणतिस्तस्या वश आयत्तीत आत्मा जीवो येषां तैः । हि निश्चयेन अबुधैरज्ञातात्मस्वरूपैरेव । परवस्तुषु स्वात्मनिन्नपदार्थेषु अपि विषयावेशात् पञ्च- विषयप्रेमानिसंक्रमात् । स्वकीयता अस्मदीया एवैते धनसदनस्त्रीपुत्रादय इत्येवं कटप्यते स्वहृदये मन्यते न तु स्वस्यै- कत्वं कलयतीत्यर्थः ॥ २ ॥ विपण बोधयति- कृतिनां दयितेति चिन्तनं परदारेषु यथा विपत्तये।विविधार्तिजयावहं तथा परजावेषु ममत्वनावनम् ॥३॥ व्याख्या-कृतिनां कृतिनः पंडिता यथार्थवस्तुतत्त्वज्ञातारः पुरुषा इति यावत् तेषां तु । यथा येन प्रकारेण सर्वलो- कानां परदारेषु दयितेति चिन्तनं विपत्तये परेषां स्वव्यतिरिक्तनराणां दाराः प्रमदाः परदारास्तासु दयिता श्यं मम वस- जाऽस्ति इत्येवंप्रकारेण ममत्वचिन्तनं हृदयेनापि व्यासक्तिधारणं दूरेऽस्तु वचसा कायेन चासक्तिः । तदपि तेषां विपत्तये ·हस्तपादकर्णनासिका दिवेदराजदंगधनापहारमाणघाताधापत्त्यै जायते । तथा तेनैव प्रकारेण विपा परजावेषु स्वात्म- जिन्नेषु सचेतनाचेतनपदार्थेषु ममत्वनावनं मदीयत्वबुध्यवधारणं विविधार्तिवई विविधा अनेकप्रकारा अर्तयो यातनाः कदर्थना इति यावत् तासां वहं प्रापकं जन्मजरामरणऽर्गतिपातादिवृश्ये दृश्यतेऽतः परेषु ममत्वं निवार्यमेवेत्यर्थः॥३॥ प्रोकप्रकारेण ममत्वविपाकं प्रदर्य हितप्रवृत्तिं शिक्ष्यति- अधुना परजावसंवृति हर चेतः परितोऽवगुंठितम् । क्षणमात्मविचारचन्दनजुमवातोर्मिरसाः स्पृशन्तु माम् ॥ ४॥ व्याख्या-हे चेतः हे प्राणिन् हे मानस वेति । श्रधुना संप्रति कर्मनृपप्रदत्तावकाशे नरनवार्यक्षेत्रोत्तमजातिकुला- दिप्राप्तिरूपे । परितोऽवगुंवितं परि सर्वतो दिग्विदिग्न्योऽवगुरितं कर्मपुजलरागादिपरिणामैराळादितं परजावसंवृतिमु- करूपां परजावकृतां परिवेष्टनवरंमिका हर दूरं परिहर । एक एवास्मीति लक्ष्ये कुरु । येन श्रआत्मविचारचन्दनगुमवा- तोर्मिरसाः क्षणं मां स्पृशन्तु श्रात्मनो जीवस्वरूपस्य ये विचाराः सर्वथाऽसङ्गित्वज्ञानदर्शनमयत्वैकत्वाविनाशित्वादिवि- मर्शाः त एव चन्दनद्रुमाः श्रीखंमवृक्षास्तेन्यः समुत्पन्ना ये वातोर्मयः सरससुगन्धशीतस्पर्शा वायुकझोलास्तजन्या ये रसा आत्मस्वरूपविषया रत्यास्वादरूपज्ञानतरङ्गाः कणं तद्रूपोत्सव भाडादः स्वल्पकालो वा मामात्मरूपं स्पृशन्तु प्राता नवन्त्वित्यर्थः ॥४॥ R ·-- (अनुष्टुववृत्तम् ) एकतां समतोपेतामेनामात्मन् विनावय । खन्नख परमानन्दसंपदं नमिराजवत् ॥५॥ व्याख्या-हे श्रात्मन् हे प्राणिन् एनामनन्तरोक्तस्वरूपां समतोपेतां समता सर्वेषु न्यूनाधिकगुणेषु मुक्कामुक्तेष्वात्म- स्वरूपेणैकरूपपूर्णतुस्यता तयोपेता सहिता तां । एवंविधामेकतां श्रात्माऽनादित एक एव न केनापि नार्यापुत्रादिनिः संयुक्तोऽस्तीत्येवं स्वस्यैकत्वं नावय चेतसा निर्धारय । तथानिर्धारणात् नमिराजवत् परमानन्दसंपदं खनस्व । नमिराजा मिथिखाधिप उत्तराध्ययनसूत्रप्रसिधः । स यथैकत्वनावनया सिमस्तपत्त्वमपि परमानन्दसंपदं सर्वप्रकर्षा सहजसुखपूर्णा मोदलदमी खजस्व प्राप्तो भवेत्यर्थः॥५॥ अथ गेयपद्याष्टकेनैकतां जावयवाह विनय चिन्तय वस्तुतत्त्वं जगति निजमिह कस्य किम् । नवति मतिरिति यस्य हृदये कुरितमुदयति तस्य किम्, वि० ॥१॥ व्याख्या-है विनय हे निर्घन्ध वस्तुतत्त्वं चिन्तय वस्त्वत्रैक श्रात्मैवास्ति तस्य तत्त्वं पारमार्थिकस्वरूपं नैरञ्जनस- त्ता तच्चिन्तय निश्चलैकाग्रमनसा ध्यायस्व इह जगति कस्य किं निजं भवति तथेह त्रिनुवनेऽनन्तसंख्येये जीवगणे जगति विश्वमध्ये कस्य किंनामकस्य देवदत्तादेरेकस्यापि किमिति केनानिधानेनोज्ञापनीयं वस्तु निजं स्वकीय जवति X ·स विद्यते ? न कस्यापि किमपि निजमस्ति । यस्य हृदये मनसि । इति प्रोक्तप्रकार विचारवती मतिर्बुधिर्वर्तते तस्य तथावि- ज्ञानवतः । किमिति प्रश्नार्थे । नो जव्य ब्रूहि तस्य रितं दौलाग्योपत्रवर्गतिःखादिकं उदयति प्रकटं नवति ? न छरितोदयसंजवोऽस्तीत्यर्थः ॥ १॥ एक उत्पद्यते तनुमानेक एव विपद्यते । एक एव हि की चिनुते सैककः फलमश्रुते, वि० ॥२॥ व्याख्या-श्रात्मन् त्वमनेकसंवन्धान व्यर्थमेव कल्पयशि ते च वि परविन्दवत्त्वयि न सन्ति । कुत एतज्ज्ञायते ? हि यतस्तनुमान् कार्मणापेक्ष्या सदैव सशरीरोऽपि संसारी जीवो जवान्तरादागत्य एक उत्पद्यते एकः पुत्रादिसहचारि- विरहितोऽपितीय एव उत्पद्यते जननीकुझाववतरणजन्मापको दृश्यतेऽत एक एवादितीय एव विपद्यते प्राप्तजन्मतो विनश्यन् दृश्यते, न कोऽपि सहानुगवन् विलोक्यतेऽतोऽपि । तथा एक एव कर्म चिनुते एकोऽवितीय एव कर्माणि शुनाशुन्नानि ज्ञानावरणीयादीनि चिनुते वनाति न तु त्वत्कृतैस्तैरन्यः कश्चिदतोऽपि । तथा स कर्मणां कर्ता तनुमान् फलं कर्मविपाकोद्भूतसुखदुःखरूपं एकक एक एव कतैव श्रश्नोति प्रामोतीत्यत एक एवेति शेयमित्यर्थः ॥२॥ अथ ममत्वदोषेणैव जीवस्याधोगतिर्गुणहा निश्च जवतीत्याह- यस्य यावान् परपरिग्रहो विविधममतावीवधः। जलधिविनिहितपोतयुक्त्या पतति तावदसावधः,वि॥३॥ व्याख्या-यस्य सर्वोऽप्यात्मा सर्वत्रैक एवास्तीति लावालस्य यावान् विविधममतापरिग्रहः यावान् यत्परिमाणः शत- सहस्रादिसंख्यारूप इत्यर्थः । विविधममता विभिन्ना विधाः प्रकारा यस्याः सा तथारूपा ममता मातृपितृनार्यापुत्रधनस- RESER ·दनादिषु मदीयत्वबुधिरूपममत्वनावः परिग्रहः स्वीकारस्तद्रूपो वीवधः कष्टपापकर्मारजनारवान् असौ जलधिविनिहि- तपोतयुक्त्या तावदधः पतति असौ प्रोकखण श्रात्मकत्वाशममत्ववान् जलधिः समुत्रस्तस्मिन् विनिहितस्तंकुलादि- जारनृत्संस्थापितः पोतः प्रवहणं तस्य या युक्तिर्जलनिमग्नलवने घटना तया तावत्तत्परिमाणरूपेण अधो गुणराशिशि- खरात् उर्गतिगर्ते पतति निमनो नवति । अस्यायं जावार्थः-यस्मिन् पोते दशकुंलोन्मितनारः समारोपितो नवति तदा पोत एकहस्तजसे निमग्नो जवति, यस्मिंस्तु शतकुँजोम्मितः स विहस्तादिः, यस्मिंत्रिशतकुंजलारः स त्रिहस्तमितो निमजाति, तथैव यो यावान्ममताप्रकारस्वीकारपान स तत्परिमाणोन्नतगुणराशिशिखरात् पुर्गतिगर्ते च तावदधः पततीत्यर्थः ॥३॥ खखनावं मद्यमुदितो जुवि विलुप्य विचेष्टते। दृश्यतां परत्नाव विघटनात्पतति विलुगति जूंनते, वि०॥४॥ व्याख्या-यथेत्यध्याहार्य । यथा मद्यमुदितः स्वस्व नावं विलुप्य नुवि विचेष्टते यथा येन प्रकारेण मद्यमुदितो माद्य- त्युन्मत्तो नवत्यनेनेति मद्यं मदिरा तेन मुदित उन्मादेनेव हर्पितो यः स नुवि मनुष्यलोके स्वनावं मदावेशानाववान् सह- जव्यवहारं विलुप्य मदावेशादिस्मार्य विनाश्येति यावत् विचेष्टते पिरूपां विपर्यस्ता वा चेष्टा गानड्सननर्तनगालिप्रदा- नादिक्रियां कुरुते । सा चेष्टा दृश्यतां नेत्रयुगलमुद्घाय्य विलोक्यतां । मद्यपी परजावविघटनात् परनावः स्वजावा- दन्यो मदनावस्तस्य यत् विविधं घटनमनुचितकर्तव्यरचनं तस्मात्पतति रथ्यादिमार्गेष्वसावधानः विलुपति मधजन्यह- दयदावशान्मत्स्यवदितस्तत जपर्तनं करोति । विजुलते विक्षिप्तहस्तपादो मुखविवरं विकाश्य शून्यचित्तो नवति ।

·तथैव विविधममतास्वीकारवान् स्वनावपरिणतिं विलुप्य मुर्गन्धलालादिनृतजार्यापुत्रवदनचुंबनादिकं विचेष्टते । इह पर- खोके च नानाकष्टसागरे पतति । मुर्गतिःखपीमितो जवानवे नर्तनं बनते । नष्टविवेकत्वेन धनपुत्रादिनिमित्तमातः शून्यो जवतीत्यर्थः॥४॥ परजावं गतो विरूप एव जवतीति दर्शयन्नाह- पश्य काञ्चनमितरपुजलमिलितमञ्चति कां दशाम्। केवलस्य तुतस्य रूपं विदितमेव जवादृशाम्, वि॥५॥ व्याख्या-इतरपुनलमिसितं काञ्चनं कां दशां अञ्चति पश्य इतरे काञ्चनजिन्नतामादिरूपाः पुजला अनन्ताणुकमय- व्यादेशास्ते मिलिता मिश्रीजूता यस्मिन् तदितरपुजलमिलितं काञ्चनं स्वर्ण कामवचनीयां दशां हीनस्वरूपावस्था अञ्चति प्रामोतीति पश्य विलोकय । तथैव सहजानन्दज्ञानस्वरूपमयं चिद्रूपं काञ्चनं एकत्वज्ञानविरहितं ममतादिपरजाव- मिलितं उर्गत्यादिहीनतां प्रामोति, नान्यथा । केवलस्य तस्य रूपं तु लवादृशां विदितमेव केवलस्य परसंयोगवर्जितस्य तस्य रूपं काञ्चनस्य रूपं तु पुनस्सस्य सर्वसंयोगविमुक्तस्यात्मनः स्वरूपं जवाहशां नवत्तुष्ट्यप्राज्ञानां विदितमेव सप्रकाश- मार्दवगुरुस्निग्धमंगलादिमयं ज्ञातमेव वर्ततेऽतो नोच्यत इत्यर्थः ॥ ५॥ अथ ग्रन्थकार उपनयरूपेण स्पष्टयन्नाह- एवमात्मनि कर्मवशतोजवति रूपमनेकधा। कर्ममलरहिते तुजगवति नासते काश्चनविधा, वि० ॥६॥ व्याख्या-एवमात्मनि कर्मवशतोऽनेकधा रूपं जवति एवममुनाऽन्यधातुमिश्रितकाञ्चनानेकरूपतान्यायेन श्रआत्मनि

·चेतनविषये कर्मवशतः सदा सर्वत्रैकरूपाकारेऽपि सति शुजाशुलकर्मोदयवशादेव अनेकधा सूक्ष्मवादरसुखिदुःखिविध-
न्मूर्खादिविजिन्नप्रकारं रूपमाकारो नवति जायते न तु स्वलावेनेति जानीहि । तु पुनः कर्ममदरहिते जगवनि काञ्चन-
विधा नासते कर्ममवरहिते शुजाशुजसकलकर्मसंवन्धान्निर्मुक्त जगवति सिझपरमात्मनि काश्चनविधा शुबैकप्रकाशान-
न्दरूपता जासते पूर्णब्रह्मसंपनिर्दीप्यतेऽत एकैकत्वं जावनीयमित्यर्थः ॥ ६॥
ग्रन्थकारः स्वयं प्रार्थनां कुर्वन्नाह-
ज्ञानदर्शनचरणपर्यवपरिवृतः परमेश्वरः । एक एवानुनवसदने स रमतामविनश्वरः, विण ॥७॥
व्याख्या-सोऽविनश्वरः परमेश्वरो ज्ञानदर्शनचरणपर्यवपरिवृत एक एवानुलवसदने रमतां, सोऽनन्तरोक्तस्वरूपः।
कीदृशः १ अविनश्वरोऽबिनशनशीलः परमेश्वरः परमश्चासावीश्वरश्चेति सर्वेषामितरपूजनीयानां पूज्यध्येयस्मरणीयसक-
लेष्टसाधकप्रजावमयत्नक्तिस्वजावत्वादिति जावः । ज्ञानदर्शनचरणपर्यायपरिवृतः झानं विश्वविश्ववस्तुराशिसर्वनेदावना-
सिविशेषवोधो दर्शनं सर्वपदार्थसार्थध्रौव्यरूपसमस्वनावदर्शिसामान्यबोधः चरणं सकलात्मप्रदेशानां सर्वकालाचलनि-
श्चलत्वरूपस्थैर्यवृत्तिः, इन्धे कृते तेषां ये पर्यायाः समयादिनेदेनोपयोगादिवर्तनप्रकाराः स्वस्वशक्तेरंशा अतीतबाद्मस्थि-
कप्रकाराश्च तैः परिवृतो व्याप्तः समग्रश्च एक एव अन्यं विहाय स एव । मेऽनुनवसदने ज्ञानस्वजावनवने बोधलक्य-
इति यावत् । रमतां सदैव रममाणो दृश्यमानोऽस्त्वित्यर्थः ॥ ७ ॥

·अयोपसंहरति- रुचिरसमतामृतरसं क्षणमुदितमाखादय मुदा । विनय विषयातीतसुखरसरतिरुदश्चतु ते सदा, वि० ॥७॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये एकत्वनावनाविनावनो नाम चतुर्थः प्रकाशः ॥ व्याख्या-हे विनय हे सहजनिर्वृतिरुचे रुचिरसमतामृतरसं उदितं मुदा क्षणमास्वादय यो रुचिरो मधुरो मनोहरः सन् सदा प्रीतिसंपादकः समता प्रोक्तरूपा सैवामृतं सर्वकर्मरोगहरसुधा तद्रूपो रस आत्मरतिस्वादिष्ठता तं, रुचिरश्चासौ समतामृतरसश्चेति समासः । उदितमुजतमचिन्तितमेवाविर्जूतमिति यावत् तं । मुदाऽपूर्वलाजेन हर्षितो जूत्वा कणं स्वल्प- कालमपि । आस्वादय था दीपदपि लिक्ष्व । तेनास्वादनेन ते तवात्मनः सदा सततं विषयातीतसुखरसरतिरुदञ्चतु विषयेन्योऽतिक्रान्तं यत्सुखमानन्दस्तस्य यो रसः स्वादस्तस्मिन् या रतिः प्रीतिः सा उदञ्चतु वृद्धि गबत्वित्यर्थः॥७॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीबुधिविजयमुख्यशिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीयेतिलकमुनिश्रीवृद्धिविज- यचरणयुगसेविना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां शान्तसुधारसटीकायामेकत्वनावनाविनावनो नाम चतुर्थः प्रकाशः समजनि॥ RER

·॥ पञ्चमः प्रकाशः ॥
चतुर्थप्रकाश एकत्वनावना लाविता । स्वस्यैकत्वे च ज्ञाते सति सर्वस्मिन् परपदार्थेऽन्यत्वज्ञानं जायतेऽतः पञ्चम-
प्रकाशेऽन्यत्वनावनां विनावयतीत्यनेन संवन्धेनायातस्यास्यायं प्रथमः श्लोकः-
(उपजातिवृत्तम् )
परः प्रविष्टः कुरुते विनाशं लोकोक्तिरेषा न मृपेति मन्ये ।
निर्विश्य कर्माणु निरस्य किं किं झानात्मनो नो समपादि कष्टम् ॥ १॥
व्याख्या-परः स्वस्मादन्यः स्वरूपेण जात्या च जिन्न इति यावत् । प्रविष्टः स्वशरीरगृहादिषु लब्धप्रवेशः । विनाश
शरीरधनस्यादिसंहरणाद्युपज्वमेव कुरुते । एपाऽनन्तरदर्शिता लोकोक्तिः साधारणजनवचनोदापोऽपि न मृषाऽसत्या
नास्तीति श्रहं मन्ये मलक्षणो जनो निश्चिनोति, तर्हि सर्वज्ञोक्तयो न कथञ्चनाप्यन्यथेत्यतो निर्धारयामि कर्माणुजिनि-
विश्यास्य ज्ञानात्मनः किं किं कष्टं नो समपादि कर्माणुनिः कर्मणो ज्ञानावरणीयादेरणवोऽनन्तपरमाणुनिष्पन्नाः स्कन्धास्तैः
निर्विश्य नितरां सर्वात्मप्रदेशेषु प्रवेशं कृत्वाऽस्य स्वानुनवप्रत्यक्षस्य ज्ञानिनः स्वमुखःखादिज्ञातुर्मानस्वरूपस्य वात्मनो
मम चेतनस्य सर्वसंसारिजीवस्य च किं किं कतमं कतमं कष्टं दुःखं नो समपादि नो प्रापितं, यन्न प्रापितं तत्कष्टमपि
नास्ति लोकेऽतः परस्मादविस्पृष्टो भवेत्यर्थः ॥१॥

·व्याख्या अब परस्मिअन्यत्वानवबोधास्वं विस्मृत्य परार्थ खिद्यते इत्युपदिशति- (स्वागतादृत्तम्) खिद्यसे ननु किमन्यकथार्तः सर्वदेव ममतापरतंत्रः। चिन्तयस्यनुपमान्कथमात्मनात्मनो गुणमणीन्न कदापि ॥२॥ श्रात्मन् त्वं ममतापरतंत्रः सर्वदैवान्यकथार्तः ननु किं खिद्यसे ? ममता पूर्वोक्ता तान्या या पर- तन्त्रता अहमेषां पालक एते मे पाट्या अयं मे प्रजुरित्यादिरूपा पराधीनता तया परतंत्रः परवशःसन्। सर्वदैव सर्वकाल- महर्निशं । अन्यकथार्तः अन्येषां स्वात्मभिन्नानां कथा तनोजनादिसंपादनचिन्ता तयातः पीमितः। नन्विति मुग्धमंत्रो- धने ।रे श्रज्ञ स्वयमेव स्वस्य पारवश्यमुत्पाद्य कष्टापतनावसरे किं खिद्यसे कस्मात् त्वं खेदयसि स्वकृतपारवश्य सुंदव । तथाऽन्यत्वाज्ञः सन् अनुपमान् श्रात्मनो गुणमणीन् कथं कदापि न चिन्तयसि ? अनुपमान् सर्वेष्टसंपादक- वेन चिन्तामणिकामघटकल्पवृक्षादिसर्वोपमातीतान् श्रात्मनो जीवस्य ये गुणा अनन्तज्ञानदर्शनमयसर्वसंवन्धरहितनै- न्यसत्तादिस्वस्वन्नावास्त एव सर्वोत्तमत्वेन मणयो रत्लानि तान् कथं कस्मात्प्रमादादिदोषात् कदापि सावकाशश- यननोजनाद्यवसरेऽपि न चिन्तयमि एतेऽन्ये अड्मन्योऽस्मीति इदि निधाय नान्न ध्यायमीति न जाने का तवेला वतत इत्यश्रः॥३॥ Sky.

·अथ विशेषेणान्यत्वं जावयति--
शार्दूलविक्रीमितं वृत्तपयम् )
यस्मै त्वं यतसे बिन्नेषि च यतो यत्रानिशं मोदसे यद्यडोचसि यद्यदिवसि ढदा यत्प्राप्य पेप्रीयसे ।
स्निग्धो येषु निजखनावममलं निर्लोट्य लालप्यसे तत्सर्वं परकीयमेव जगवन्नात्मन्न किञ्चित्तव ॥३॥
व्याख्या-हे आत्मन् हृदा चेतसा विलोकय । किमित्याह-हृदेति सर्वत्र संवन्धनीयं, यस्मै धनकुटुंबशरीरादिकृते
त्वं देवदत्तादिः हृदाकूतेन सहितः यतसे प्रकटप्रौढोद्यमपरो वर्तसे । च पुनः । यतः शत्रुसिंहसर्पचौरादिल्यः शरीरध-
नादिनाशात् विलेषि जयवान् नवसि तहरीरादि । तथा यत्र स्त्रीधनपुत्रादिके अनिशं सदा निरन्तरं मोदसे सान-
न्दोऽसि तत् । तथा यत् पुरानटस्वजनधनादि शोचसि संतप्तचित्तः पश्चात्तापपरो जवसि । तथा यत् श्चसि सुखपु-
त्रादिकं । यत्प्राप्य हृदा पेप्रीयसे याज्यपूजासत्कारादिकं प्राप्य लब्ध्या हृदा मनसा पेप्रीयसेऽतिशयेन प्रेमवशो नवसि ।
येषु वस्त्रालंकारसदनोत्सवलानादिषु प्राप्तेषु दृष्टेषु सत्सु स्निग्धः प्रेमरागरञ्जितो भूत्वा अमलं स्वन्चमणिवन्निर्मदं निज-
स्वनावं सहजा परिणतिं निर्लोठ्य नितरामुघम्य परित्यज्येति यावत् । लालप्यसे यथा तथा यक्षा तथा प्रलापान
करोपि । जगवन्नात्मन् हे जगवन् ज्ञानवैराग्यादिमन्नात्मन् तत्सर्वं तत्पूर्वोक्तं सर्व निम्शेष समग्रं परकीयमेव परमाएवादि-
पुजलसंवन्ध्येव तजन्यत्वात् यहाऽन्यत्वात् तव चेतनस्य तेन्योऽन्यस्य न किञ्चित् परमाणुमात्रमपि तव नास्तीति
निर्वतो जवेत्यर्थः ॥ ३॥

·पुष्टाः कष्टकदर्थनाः कति न ताः सोढास्त्वया संस्मृतौ तिर्यङ्नारकयोनिषु प्रतिहतचिन्नो विभिन्नो मुहुः। सर्वं तत्परकीयफुर्विलसितं विस्मृत्य तेष्वेव हा रज्यन्मुह्यसि मूढतानुपचरन्नात्मन्न किं लजसे ॥४॥ व्याख्या-हे आत्मन् त्वया संसृतौ ता उष्टाः कष्टकदर्थनाः कति न सोढाः त्वयाऽन्येषु स्वकीयत्वबुधिनृता संस्तो चतुर्गतिके नवज्रमणे ता अनन्तसंख्येयत्वेन वक्तुमशक्याः पुष्टाः केवलःखरूपा खफला दुःखानुबन्धिन्यः कष्टक- दर्थनाः यातनामयमहाविटंबनाः पीमा इति यावत् । कति कियन्त्यो न सोढाः कष्टनोगत्वेन प्राप्तोऽसि जिन्नेषु निज- त्वबुध्या सर्वाः प्राप्तः । या न प्राप्ता सा नास्तीति यावत् । नूयः शृणु-यत्तिर्यनारकयोनिषु मुहुः प्रतिहतचिन्नो जिन्नस्तत्सर्वं परकीयमुर्विलसितं विस्मृत्य हा तेष्वेव रज्यन्मुह्यसि, मूढतामुपचरन् किं न लजसे यत्त्वमात्मन् तिर्य एकदित्रिचतुःपञ्चेन्जिया अपदविपदचतुष्पदजलस्थलखेचरसंमूर्तिमगर्नजादिनेदजिन्नास्तिर्यञ्चो नारका रत्नप्रनादिप्र- जवाः सप्तधा तेषां योनयः उत्पत्तिस्थानानि तेषु मुहुः पौनःपुन्येनानन्तशः प्रतिहतो नयो यो मुजरादिना प्रहृतः जिन्नः खड्गादिना खंमशः कृतः जिन्नः तोमरादिना हृदयोत्तमांगादिषु विधः तत्सर्व तत्पूर्वोक्तं सर्व सुखं त्वयाऽनुजूतं यशेतुकं तजानीहि । किं तदित्याह-परकीयमुर्विलसितं परे श्रात्मनो निन्नाः कर्मपुजलशरीरधननार्यादयस्तेषामिदं विलसितं क्रियाफलं वर्तते तविस्मृत्य स्मरणमकृत्वा हा महाकष्टं तेष्वेव पर विलसितेष्वेव रज्यन् श्रासकिं दधत् मुह्यसि मोहं प्रामोषि । रे मूढ रे अझ तानुपचरन् परविलासान् नजन् किं कस्सायेतोर्न वळसे अज्ञानमोहवशाजतल- जोऽसीत्यर्थः॥४॥ ATTA ·(अनुष्टुब् वृत्तम्) ज्ञानदर्शनचारित्रकेतनां चेतना विना । सर्वमन्यतिनिश्चित्य यतख स्वहिताप्तये ॥५॥ व्याख्या-हे चेतन त्वं ज्ञानदर्शनचारित्रकेतना ज्ञान नेदग्राहिबोधो, दर्शनं नितेंदग्राहिवोधः, चारित्रं परस्मान्निवृत्ति- स्वनावः, पन्धे कृते तानि केतनं चिह्न स्वरूपं यस्याः सा तथा तामुक्तरूपां चेतनां त्रिगुणमयजीवसत्तां विना विहाय । सर्वं निःशेषवस्तुजातं । श्रन्यत् मत्तो जातिस्वरूपगुणस्वत्वादिनिनिन्नमेव वर्तते । विनिश्चित्य विविधप्रकारेण निर्धार्य । खहिताप्तये मोक्षप्राप्तिकृते । यतस्व सोद्यमो नवेत्यर्थः ॥ ५॥ अथ गेयपद्याष्टकेनान्यत्वं विनावयति- विनय निनालय निजनवनं(र) तनुधनसुतसदनखजनादिषु, किं निजमिद कुंगतेरवनम्, वि० ॥१॥ व्याख्या-हे विनय हे निःसंगचेतन निजजवनं निजालय निजमन्यत्सर्व परकीयं हित्वा यदात्मीयं जवनं स्वसत्ता- मनादितः स्वजन्मादिवर्तनां स्वाधारं च निजालय नितरामन्तईशा विलोकय किमत्रात्मीयमन्यदीयं स्थायि गत्वरं चेति पश्य । तथा इह तनुधनसुतसदनस्वजनादिषु निजं कुगतेरवनं किं श्ह संसारे शरीरसंपत्पुत्रगृहस्वपरिवारेषु मध्ये निजं कुगतेरवनं थात्मनो उर्गतितो रक्षणं किमस्तीति पश्येत्यर्थः ॥१॥ येन सहाश्रयसेऽतिविमोहादिदमहमित्यविजेदम् । नदपि शरीरं नियतमधीरं त्यजति जवन्तं धृतखेदम्, वि०॥२॥ R

·व्याख्या-हे चेतन त्वं येन सह अतिविमोहादिदमहमित्यविजेदमाश्रयंसे येन तवातिप्रियेण शरीरेण सह सार्धं
अतिविमोहात् अतिशयेनान्येन्यः सर्वप्रियेन्यः समाधिक्येन यो मोहोऽज्ञानं रागश्च तस्मात् इदं प्रत्यक्षदृश्यमानं च
शरीरं निर्दिशति अहं श्दमहं देवदत्तादिरस्मि इत्येवंप्रकारेण अविनेदं अविजिन्नत्वेनैकत्वं आश्रयसे मन्यसे । तदपि
शरीरं प्रोक्तप्रेमाधारदेहोऽपि, श्रास्तामितरे धनादिपदार्थाः । नियतमधीरं नियतमवश्यं निश्चितमिति यावत् अधीर
चञ्चलमस्थायि । धृतखेदं नवन्तं त्यजति धृतः प्रापितः खेदः शोकः शक्तिशैथिक्ष्यं चेति यावत् येन तं तादृशं । जवन्तं
त्वां त्यजति त्यजन्नेवास्तीत्यर्थः ॥२॥
जन्मनि जन्मनि विविधपरिग्रहमुपचिनुषे च कुटुंबम् ।
तेषु नवन्तं परनवगमने नानुसरति कृशमपि सुंबम्, वि० ॥ ३॥
व्याख्या-हे प्राणिन् त्वं जन्मनि जन्मनि अनादितो जवे । विविधपरिग्रहं कुटुंब चोपचिनुपे विविधो नानाजाती-
यपदार्थसंग्रहरूपः परिग्रहः तस्य स्वकीयत्वेन स्वीकारस्तं च पुनः कुटुंबं जार्यापुत्रादिपरिवारस्तत् च उपचिनुषे नवं
नवं समुत्पाद्य वृद्धि पोषणं च कुरुषे । न च निजत्वग्रहग्रस्तस्वात्मानं कदापि चिन्तयसि । परनवगमने तेषु कृशमपि
सुंबं चवन्तं नानुसरति । परंतु रे जीव परजवगमने जन्मान्तरप्रापणावसरे । तेषु परिग्रहकुटुंबवृन्देषु मध्यगेषु कृश-
मपि सूक्ष्मात्सूदनमपि सुंबं तुषमात्रमपि नवन्तमात्मानं नानुसरसि न सहयायितया समागमिष्यसि, तस्माध्यर्थस्तत्र
प्रतिवन्ध इत्यर्थः ॥३॥

·त्यज ममतापरितापनिदानं परपरिचयपरिणामम् । नज निःसंगतया विशदीकृतमनुजवसुखरसमनिरामम् , वि० ॥४॥ व्याख्या-ममतापरितापनिदानं ममता ममत्वनावः परि सर्वात्मप्रदेशेषु तापो वियोगवेदनादिजन्यसंतापो ऽर्गत्यादि- कष्टविशेषश्च परितापस्तयोः निदानं मुख्यहेतुर्यस्तं । परपरिचयपरिणामं परे स्वस्मादन्ये तेषां तेषु वा परिचयः संवन्धः स्नेहश्च तेन तद्रूपो वा यः परिणामः स्वनावस्यान्यथाजावो विकारो वा तं त्यज स्वजावस्थनवनेन परिहर । निःसंग- तया विशदीकृतमनिराममनुलवसुखरसं नज न विद्यते संगः परवस्तुसंसर्गो यस्यासौ निःसंगस्तस्य नावो निःसंगता सर्वपरित्यागजा केवलात्मरूपता तया विशदीकृतं सर्वमलपरिहारेण निर्मली कृतं निरावरणमिति यावत् अभिरामं सर्वदा सर्वप्रकारेण यो मनोहरः सन्मधुरो हृदयंगमस्तं अनुजवसुखरसं अनुजवनमात्मस्वरूपादिसर्वस्य प्रत्यक्करणमनुनवः परि- पूर्णज्ञानविलासस्तस्य तेन कृतं तद्रूपं वा यत्सुखं सहजानन्दस्तद्रूपो रसो रतिः प्रेमा तं जज सेवस्वेत्यर्थः ॥४॥ परेषां स्वस्य च यानमार्गोऽपि नैकोऽस्तीति दर्शयति- पथि पथि विविधपथैः पथिकैः सह कुरुते कः प्रतिबन्धम् । निज निजकर्मवशैः खजने सह किं कुरुषे ममताबन्धम्, वि० ॥५॥ व्याख्या-विविधपथैः पथिकैः सह पथि पथि कः प्रतिबन्धं कुरुते विविधा गम्यमानदिगनिप्रायस्थानादिनेदेनाने- ·- कप्रकार प्राप्ता के पथा मार्गास्तैः पणिकः पन्धान गवन्तीति पथिका मार्गे गल्तारस्तैः सह सार्धं पथि पथि जिन्ने निन्ने- ऽध्वनि का कस्को नैपुण्यवान् प्रतिवन्ध सहचारित्वं कुरुते विदधाति । जिन्नमार्गगामिजिः सर्वैः सह सार्थगामित्वस्या- शक्यत्वान्न कोऽपि कुरुत इति दृष्टान्तः । आश पाटौन्तिकमाह-निजनिजकर्मवशैः स्वजनैः सह ममतावन्धं किं कुरुपे ? तथैव निजं निजं आत्मीरमात्मीयं यत्कर्म शुजाशुजकृत्यं पुण्यपापबन्धनिष्पादककरणीयमिति यावत् । तेन वशा वशी- कृताः स्वक्तव्यानुरूपातिगमने नियंत्रिता इति यावत्तः । स्वजनैः सह स्वकीयत्वेन स्वीकृता जनाः स्वजना मातृपितृ- लार्यादयस्तैः सह सार्थवर्तित्वं । किमिति प्रश्ने । किं कुरुषे कर्तुं शक्नोषि? न कथमपि कर्तुं शक्नोषि । तर्हि तैः सह मम- ताबन्धं एते मदीया इति बुधिं किं कस्मात् कुरुपे ? मा कुर्वित्यर्थः ॥ ५॥ अथ पौफक्षिकेषु प्रेमवन्धपरिहाराय समुपदिशति-- प्रणयविहीने दधदनियंगं सहते बहुसंतापम् । वयि निःप्रणये पुशल निचये वदसि मुधा ममतातापम् , विण ॥६॥ व्याख्या-योऽज्ञः प्रणयविहीनेऽभिध्वंगं दधत् स बहुसंतापं सहते प्रणयः स्नेहः प्रीतिरिति यावत् तेन विहीने विशे- पेण रहिते ख्यादिजने अनिष्वंग जोगाद्यजिलाषं दधत् कुर्वन् जनः बहुसंतापं बहुरतिप्रचुरः प्राणघातादिविधायी लंके- शादिवत् संतापः कटरा शिस्तं सहते नुक्के । तथा त्वमपि त्वयि निःप्रणये पुजलनिचये ममताताएं मुधा वहसि त्वयि त्वदिपये तवोपरीति यावत् निःप्रणये निषिवः शून्यतां प्राप्तः प्रणयः प्रेमा यस्मात्स तथा तस्मिन् । पुनलनिचये पुज- MCN ·सानां हेमरलदेहशब्दादीनां निचयो राशिस्तस्मिन् । ममतातापं मदीयत्वपरिणामेनोत्पादितं तापं कष्टवृन्दं मुधा स्वार्थ विनैव वहसि प्रामोषीत्यर्थः ॥ ६॥ त्यज संयोगं नियतवियोगं कुरु निर्मलमवधानम् । न हि विदधानः कथमपि तृप्यसि मृगतृष्णाघनरसपानम् , ॥ वि० ॥ ७॥ व्याख्या-हे श्रात्मन् नियतवियोगं संयोगं त्यज नियतो निश्चितो यस्य वियोगो विनाशो नवति स नियतवियोगस्तं संयोगं अमिलितयोर्मीलनं संयोगः संबन्धस्तं त्यज परिहर । निर्मखं पराशंसादिदोपमलरहितमीदृशमवधानं विनिवृत्त- त्वेन निर्विकारमनोनावैकाम्यं कुरु रचय । अन्यथा त्वं सांसारिकैः सुखैः मृगतृष्णाघनरसपानं विदधानोऽपि कथं तृप्यसि निदाघकाले मध्याहेऽजले दृश्यमानो जलनमो मृगतृष्णा तस्यां धनं प्रचुरं रसपानं पयःपानं विदधानोऽपि कुर्वाणोऽपि कर्थ केनोपायेन कियता कालेन तृप्यसि वितृष्पो, नवसीत्यर्थः ॥७॥ अन्यत्वलावनामुपसंहरताह- जज जिनपतिमसहायसहायं शिवगतिसुगमोपायम् । पिब गदशमनं परिहतवमनं शान्तसुधारसमनपायम् , वि० ॥७॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्येऽन्यत्वनावनाविनावनो नाम पञ्चमः प्रकाशः॥

·व्याख्या-हे आत्मन् असहायसहायं जिनपति नज असहायाः स्वामिधनकुटुंबपुण्योदयाघाश्रयरहितास्तेषामपि सहायः सद्धर्मप्रापणेन स्वर्गमोदादिसतिविश्रामदस्तं जिनपति जिनेश्वरं जज जति सेवां कुरु । तमेव शिवगतिसुगमो- पायं शिवो मोक्षः स एव गतिः गम्यमानत्वाविश्रान्तिस्तस्याः सुगमोऽनायासेन साधक उपायः फलप्राप्तेः साधनरूपं तं । अनपायं परिहृतवमनं गदशमनं शान्तसुधारसं पिव, अनपायं विनाशवर्जितं, परिहृतं दूरीकृतं वमनं विकाररूपा वान्ति- र्येन तं गदाः सर्वे व्यत्नावनेदनिन्ना रोगास्तेषां शमनं महौषधं प्रोक्तप्रज्ञावं शान्तसुधारसं पिव समास्वादस्वेत्यर्थः ॥७॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीबुद्धिविजयमुख्य शिष्यश्रीमु- तिविजयगणिसतीर्थ्यतिक्षकमुनिश्रीवृद्धिविजयचरणयुगसेविना पंमितगं- जीरविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारसटीकायामन्यत्वजा- वनाविनावनो नाम पश्चमः प्रकाशः समजनि ॥ A ·॥ अथवष्ठः प्रकाशः। पञ्चमप्रकाशेऽन्यत्वनावना प्रोक्ता । तया नावितात्मा शरीरादिषु निर्ममत्वेनाशुचित्वं वेत्तीत्यनेन संवन्धेनायातामशु- चित्तावनामाह । तस्या अयमादिमः श्लोक:- (शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ) सचिसो मदिराघटः परिगलत शसंगाशुचिः शुच्यामृद्य मृदा बहिः स बहुशो धौतोपि गंगोदकैः । नाधत्ते शुचितां यथा तनुभृतां कायो निकायो महावीनत्सास्थिपुरीषमूत्ररजसा नायं तथा शुद्ध्यति॥१॥ व्याख्या-यथा सहिजो मदिराघटः परिगलत्तलेशसंगाशुचिः स वहिः शुच्या मृदा आमृद्य गंगोदकैः बहुशो धौतोऽपि शुचितां नाधत्ते, तथाऽयं महावीनत्सास्थिपुरीपमूत्ररजसां निकायस्तनुजूतां कायो न शुध्यति । जो जव्य यथा येन प्रकारेण जिलघुरन्धैः सह वर्तत इति सचिपः परितः सूदोस्तैर्युक्तः इति यावत् । मदिराघटः मदिरा मुरा तया नृतो घरः कुंन इति मध्यमपदलोपी समासः । परिगलत्तलेशसंगाशुचिः परि दिग्विदिग्ज्यः सर्वतो गलन्तः सवन्तस्तल्लेशा मदिरावयवा विन्दव इति यावत् तेषां संगो लेपारूढसंयोगः तस्मादशुचिरपवित्रः । स ईदृशो मदिराघटो बहिः कपाला- धोलागग्रीवादिप्रदेशेषु । शुच्या मृदा आमुद्य शुचिः सुगन्धसुवर्ण सुरसवनी पवित्रा तया मृदा मृत्तिकया आमृद्य पुनः पुनर्मदैयित्वा । गंगोदकैर्विमलगंगाजलैः । बहुशो यो जूयोऽनेकवारं । धौतोऽपि प्रक्षालितोऽपि । शुचितां पावित्र्यं ।

·नाधत्ते न धारयति । तथा तेनैव प्रकारेण । अयं साक्षादृश्यमानः । महावीनत्सास्थिपुरीषमूत्ररजसां निकायः महती
बीनत्सा जुगुप्सा येषां दर्शनादिषु ते महाबीजत्सा उगंगनीया इति यावत् अस्थीनि कीकसाः पुरीषं विष्ठा मूत्रं प्रस-
वणं रजो रुधिरं वीर्य च तेपामस्थिपुरीषमूत्ररजसां निकायो राशिरशुचिपुञ्ज इति यावत् । तनुनृतां प्राणिनां कायो देहः
कृते पूर्वोत्तप्रयतेऽपि न शुध्यति शुचिर्न नवतीत्यर्थः ॥१॥
भूयोऽपि शरीरं शुचीकर्तुमशक्यमेवेत्युपदिशति-
(मन्दाक्रान्तावृत्तम् )
स्नायं स्नायं पुनरपि पुनः स्लान्ति शुझानिरनिरंवारं वत मलतनुं चन्दनैरर्चयन्ते ।
मूढारमानो वयमपमलाः प्रीतिमित्याश्रयन्ते नो शुध्यन्ते कथमवकरः शक्यते शो मेवम् ॥२॥
व्याख्या-मूढात्मानः शरीरपावित्र्यकृते मोहिता मूर्खशिरोमणयः। स्नायं स्नायं स्नात्वा स्नात्वा । शुधाजिरनिः शुधा-
निर्निर्मवैः अनिर्जलैः कृत्वा । पुनरपि पुनः पूर्व कृतस्नाना अपि ज्योऽपि जूयः स्नान्ति मजनं कुर्वन्ति । मदतनुं तथा
मलस्य विष्टायाः पुञ्जजूतं तनुं देहं । वतेति खेदे हा कष्टं । वारंवार प्रतिवासरं अनेकशः । चन्दनैः सुगन्धिश्रीखंड-
प्रवैः । अर्चयन्ते विलेपनपूजा विधीयन्ते । तथाकरणेन च अपमवा वयमिति प्रीतिमाश्रयन्ते अपमला नष्टमसा वर्य
पवित्राः म इति इत्येवंविधां प्रीतिं प्रेमविशेष आश्रयन्ते जजन्ते । तथापि नो शुध्यन्ते पवित्रा नो जायन्ते बहिरन्तर्म-
लपूरितत्वात् । अवकरः संकरः एषमुक्तप्रकारेण नूतः कथं केनोपायेन शोढुंशुचित्वमाधातुं शक्यते?न कथमपीत्यर्थः॥२॥

·अथ दृष्टान्तपूर्वकं शरीरे शुचित्वं कृतज्ञत्वं च संप्रापयितुमशक्यमिति जावयबाह- (शार्दूलविक्रीमितं वृत्तम् ) कर्पूरादिमिरर्चितोऽपि लशुनो नो गाहते सौरनं, नाजन्मोपकृतोऽपि हन्त पिशुनः सौजन्यमालंबते। देहोऽप्येष तथा जहाति न नृणां स्वानाविकी विस्रता, नाज्यकोऽपि विनूषितोऽपि बहुधा पुष्टोऽपि विश्वस्यते ॥३॥ व्याख्या-हन्तेति कोमक्षामंत्रणे हे मन्दमतिचेतन यथा लशुनः कर्पूरादिनिरर्चितोऽपि सौरनं नो गाइते खशुनो मुर्ग- न्धिकन्दविशेषो लोकप्रसिधः । स कर्पूरादिनिः कर्पूरो घनसार आदिपदादंबरागरकुंकुममृगमदादयो ग्राह्याः तैरर्चि- तोऽपि वासितोऽपि । सौरनं सुगन्धिनावं नो नैव गाहते व्याप्तो नवति । यथा च आजन्मोपकृतोऽपि पिशुनः सौजन्यं नालंबते आजन्म जन्मदिनादारज्य मरणावसानं यावउपकृतोऽपि लोजनाबादनविद्यापविणदानादिना पालितोऽपि पिशुनो उर्जनः खलपुरुष इति यावत् । सौजन्यं स्वहृदयगतयथार्थसजावप्रकाशक आर्जववान् जनः सुजनस्तनावः कर्त- व्यता वा सौजन्यं सर्वत्र सन्मैत्री तन्नालंबते हृदयगूढतापरिहारपूर्वकं न स्वीकुरुते । तथा नृणां मनुष्याणां । एष प्रत्यक्षं दृश्यमानः । देहोऽपि शरीरमपि । स्वानाविकी सहजामकृत्रिमा । विस्रतां शामगन्धितां दुर्गन्धितामिति यावत् । न

·44
जहाति न त्यजति । तथाऽन्यक्तोऽपि नानाजातीयसुगन्धिनिर्विलिप्तोऽपि विनूषितोऽपि विविधवस्त्रारणैः शृंगारि-
तोऽपिबहुधा पुष्टोऽपि बहुधाऽतिशयेन पुष्टः सरसनोजनादिनिरुपचितबलपिमोऽपि पूर्वोक्कसर्वप्रकारेणोपचरितोऽपीदमस्म-
दीयमेव स्थास्यति चेति । न विश्वस्यते न विश्वासे स्थीयत इत्यर्थः ॥३॥
शरीरे शुचित्वबुधिर्महाऽज्ञानमित्याह-
(उपेन्त्रवज्रावृत्तम् )
यदीयसंसर्गमवाप्य सद्यो जवेबुचीनामशुचित्वमुच्चैः ।
अमेध्ययोनेपुषोऽस्य शौचसंकल्पमोहोऽयमहो महीयान् ॥ ४॥
व्याख्या-अहो महदाश्चर्यं यदज्ञानां यदीयसंसर्गमवाप्य शुचीनां सद्य उच्चैरशुचित्वं नवेत् यदीयं यस्य शरीरस्य
संबन्धिनं संसर्ग संस्पर्शादिकं अवाप्य प्राप्य शुचीनां पवित्रमुग्धधिघृतसितागरुकर्पूरचन्दनानवस्त्रालरणादीनामपि
सद्योऽतिशीघ्र स्वरूपकालेन उच्चैरतिशयेन श्रशुचित्वं विवेकिनामस्पर्शनीयत्वानिवनीयत्वादर्शनीयत्वादिकं भवेत् कृत-
पायसनोजनस्य वान्तेरिव जायते । तस्यास्यामेध्ययोनेर्वपुषः शौचसंकटपोऽयं महीयान्मोहः अस्य दृश्यमानस्य अमे-
ध्ययोनेरमेध्यस्य सर्वथाऽपवित्रस्य विष्ठादेयोनेरुत्पत्तिस्थानस्य वपुषो देवस्य शौचसंकटपः स्नानादिनेदं पवित्रं जातमिति
मनसा धारणं तदयं तेषां महीयान् घननिविमप्राचुर्यवान् मोहो मिथ्यात्वोदयजनितोकानकामविकारो वर्तते । अतो
क्विकिनिरयं नमः परिहर्तव्योऽस्तीत्यर्थः॥४॥

·अतो धर्मशौचं करणीयमित्याह- (स्वागतावृत्तम् ) श्त्यवेत्य शुचिवादमतथ्यं पथ्यमेव जगदेकपवित्रम्।शोधनं सकलदोषमलानां धर्ममेव हृदये निदधीयाः५ व्याख्या-इति शुचिवादमतथ्यमवेत्य पथ्यमेव जगदैकपवित्रं सकलदोषमलानां शोधनं धर्ममेव हृदये निदधीया, इति पूर्वोक्तप्रकारेण शुचिवादं जलादिना पवित्रता जवतीत्युपदेशवचनं अतथ्यं तथ्यं यथार्थ न जवतीत्यतथ्यमसत्यं अवेत्य ज्ञात्वा पथ्यमेव सर्वस्य सर्वथा हितमेवारोग्यहेतुत्वात् । जगति विश्वे एकपवित्रं एकमेव शुच नान्यत् सकलदोपमलानां सकला रागपेषमोहादयः समग्रा दोषा श्रात्मनः दूषका विकृतिकरा इति यावत् त एव मला कर्मलेपमालिन्यजनकास्तेषां शोधनं प्रदालनं मूलतः पृथक्कारिणं धर्ममेव ज्ञानदर्शनमयस्वस्वरूपमेव हृदये स्वमनसि निदधीया नितरांधारयस्वेत्यर्थः॥५॥ अथ गेयपद्याष्टकेनाशुचितावना विजावयन्नाह- जावय रे वपुरिदमतिमलिनं, विनय विबोधय मानसनविनम् । पावनमनुचिन्तय विजुमेकं, परममहोमयमुदितविवेकम् , ना ॥१॥ व्याख्या-रे विनय रे चेतन इदं तव प्रत्यक्षवर्तमानं वपुः शरीरं अतिमलिनं मले प्रत्नवत्वाछोडुमशक्यत्वाद्बहुमल- युक्तं वर्तते । तदस्यातिमलिनत्वं जावय चिन्तय । तथा मानसनखिनं विबोधय तथा चिन्तयन मानसं हृदयं तदेव ·Nok नलिनं कमलं तमिबोधय समुद्घाटय । तउदूघाय च विलोक्य यत्तत्समले रुन्त्स्व । पावनं विजुमेकं परममहोमयमुदि-* तविवेकमनुचिन्तय पावनं नाविनी नैरञ्जनी सत्तामपेक्ष्य निर्मलं शुक्षमिति यावत् , वितुं ज्ञानस्वरूपेण सर्ववस्तुव्यापन- शक्त्याधारं, एकमसंख्येयस्वप्रदेशेष्वेकत्वेन ज्ञायकनावेन परिणतं, परममहोमयं सर्वोत्कृष्टकेवलदर्शनरूपप्रकाशमयना- स्वरं, उदितविवेकमावितवेदग्राहकशानं स्वात्मानं अनुचिन्तय सर्वविज्ञावं परिहत्य स्वस्वजावानुरूपं ध्यायस्वेत्यर्थः ॥१॥ दम्पतिरेतोरुधिरविवर्ते किं शुजमिह मलकश्मलगर्ने । भृशमपि पिहितः स्रवति विरूपं को बहु मनुतेऽवस्करकूपम् , जा ॥२॥ व्याख्या-श्ह दम्पतिरेतोरुधिरविवर्ते मलकश्मलगर्ते किं शुभं इहास्मिंस्तव देहे दम्पतिरेतोरुधिरविवर्ते जाया च पतिश्च दम्पती तयोः क्रमेण स्त्रीपुरुषयोः रेतः पतिता वीर्यपुजता रुधिरं मातुः शोणितपुजलास्तेषां यो विवर्तोऽन्यान्यप- रिणामप्राप्त्या शारीरिकसप्तधातुत्वेनोन्नवस्तस्मिन् । मलकश्मलगर्ने मलो मूत्रपुरीपश्लेष्मकफपित्तस्वेदादिरूपः कश्मनः पापपुजलसमूहस्तान्यां नृतो गर्तोऽगाधखड्डस्तस्मिन् । किं शुनं किं प्रेमोत्पादकस्वरूपसुन्दरं चर्मरुधिरा दिवस्तु पश्यसि ? नास्ति किञ्चिदपि । नृशं पिहितोऽपि विरूपं सवति तथायं देहो नृशं वस्त्रादिनिरत्यर्थ पिहित श्राहादितोऽपि विरूपं तथाकृतेऽपि वीनत्सनीयं उर्गन्धादिकं नवनि सर्वतो निर्धारति । अत इंगवस्कर पं को बहु मन्यते विष्टादिमननृतः कूपोऽबटोऽवस्करकूपस्तं तादृशं देहं । कः कस्को विवेकी वढु मन्यते प्रियं मन्यते ? न कोऽपि । मूढा एव प्रियम- न्तार इत्यर्थः ॥२॥ --

·REE
जजति सचन्हं शुचितांबूल कर्तुं मुखमारुतमनुकूलम् ।
तिष्ठति सुरभि कियन्तं कालं मुखमसुगन्धि जुगुप्सितलालम् , जाण ॥३॥
व्याख्या-मुखमारुतमनुकूलं कर्तुं सचन्म शुचितांबूलं लजति मुखमारुतं वदनोद्भूतश्वासवायु, अनुकूलं निसर्गेण
सर्वस्य प्रतिकूलबुर्गन्धमयं सन्तं अनुकूलं सौरजयुक्तं कर्तु विधातुं, सचन् धनसारसहितं, शुचि सुगन्धरसादिना पवित्रं
तांबूलं नागवक्षीदलं जजति चर्वणं करोति । असुगन्धि जुगुप्सितक्षावं मुखं कियन्तं कार्य सुरलि तिष्ठति, न विद्यते
सुष्ठु गन्धो यस्य तत्, तथा जुगुप्सिता निन्दिता वाला यस्य तत् ईदृशं मुखं वदनं, कियन्तं कालं अर्धघटिकादिमानं
सुरलि सुगन्धयुक्त तिष्ठति संवर्तत इत्यर्थः ॥ ३ ॥
असुरनिगन्धवहोऽन्तरचारी श्रावरितुं शक्यो न विकारी।
वपुरुप जिघसि वारंवारं हसति बुधस्तव शौचाचारम् , ना ॥४॥
व्याख्या-विकारी गृहीतपुजखानामन्यापरिणामेन जातो विकारी । अन्तरवारी शरीराच्यन्तरे संचरितुं शीख-
मस्येत्यन्तरचारी मध्यव्यापीति यावत् । असुरनिगन्धवहः मुर्गन्धप्रापकश्वासवायुः । आवरितुं सुगन्धिपदार्थैराबाद-
यितुं । न शक्यः साध्यो नास्ति । एवं सत्यपि त्वं तु वारंवारं पुनः पुनः वपुः शरीरं सुगन्धितव्यैर्विलिप्य विक्षिप्य उप-
जिघसि समाजिप्रसि । एतत् तव त्वदीयं शौचाचारं तनुशुचिकरणव्यापार बुधः पंमितपुरुषः इसति हास्येनानादरं
करोति इत्यर्थः ॥४॥

·कादश नव रन्ध्राणि निकामं गलदशुचीनि न यान्ति विरामम् । यत्र वपुषि तत्कलयसि पूतं मन्ये तव नूतनमाकूतम् , जाण ॥५॥ व्याख्या-यत्र वपुषि निकामं गखदशुचीनि पादश नव रन्ध्राणि विरामं न यान्ति, तत्पूतं कखयसि, नूतनं तवाकूतं मन्ये, यत्र यस्मिन् वपुषि शरीरे निकामं नितरामत्यर्थ गखदशुचीनि गलन्ति स्रवन्ति शशुचीनि सुगन्धवर्णरसस्पर्शवमु- गुप्सोत्पादकापवित्राणि पादश नव रन्ध्राणि क्रमेण स्त्रीपुरुषयोर्पादशनवसंख्यानि रन्ध्राणि पाराणि विरामं विश्राम क्षणमप्युपराममिति यावत् न यान्ति न प्रामुवन्ति । तत्तादृशं शरीरं त्वं मोहात् पूतं पवित्रं कलयसि जानासीति नूतनं विवेकिजनेऽदृष्टपूर्व तवाकूतं देवानांप्रियस्यानिप्रायं मन्येऽहमवधारयामीत्यर्थः ॥ ५॥ शशितमुपस्करसंस्कृतमन्नं जगति जुगुप्सां जनयति इन्नम् । पुंसवनं धैनवमपि लीढं नवति विगर्दितमतिजनमीढम् , ना ॥ ६ ॥ व्याख्या-हे चेतन शरीरसंसर्गप्राप्तं उपस्करसंस्कृतं अशितं अन्नं इन्नं जगति जुगुप्सां जनयति, उपस्करसंस्कृतं उप- स्करो घृतदधिजीरकहरिमानानाव्यञ्जनादिरसवती सामग्री तया संस्कृतं पक्कं तादृशं शशितं जुक्तं यदन्नं पायसादिलो- जनं तछानितं हन्नं पुरीष जगति समग्रजने जुगुप्सां नासिकानेत्रमनसां ग्लानिं जनयति समुत्पादयति । धैनवमपि पुंस- वनं खीढमतिविगर्हितं जनमीद जवति धैनवमपि गवां संबन्धि अपि पुंसवनं स्वादिष्टपुष्टिकारि हीरं खीदं सितादिमि- ·A श्रितोत्कालितसमास्वादितं तदपि अतिविगहित जनमी नवति अतिशयेन निन्दनीयं जनानां मनुष्यादिलोकानां मीदें मूत्रं नवति जायते तबरीरं कथं पूतं मन्यसेऽतो मा पूतं मन्यस्वेत्यर्थः ॥ ६॥ केवलमलमयपुजलनिचये अशुचीकृतशुचिनोजनसिचये। वपुषि विचिन्तय परमिट सारं शिवसाधनसामर्थ्यमुदारम् , जाण ॥ ७ ॥ व्याख्या-हे श्रात्मन् श्ह केवलमलमयपुजलनिचये इह प्रत्यक्षमनुनूयमाने केवलमलमयपुजलनिचये केवलं मात्रं मलमया मतमात्रस्वरूपाः पुगताः परमाणुसमुदायास्तेषां निचयो राशिर्यत्र तत्तथा तस्मिन् । अशुचीकृतशुचिनोजनसि- चये अशुचीनि अपवित्राणि कृतानि विहितानि शुचीनि स्वरूपसुन्दराणि जोजनानि घृतपूर्णादीनि सिचयाश्चीनांशुका- दिपवरवसनानि येन तत्तथा तस्मिन् वपुषि शरीरे सारं प्रधानन्नावं उदार सर्वेन्यः श्रेष्ठं शिवसाधनसामर्थ्य जीवस्य मोक्- संपादनी शक्तिरेवैकाऽस्तीति चिन्तय पर्यालोचय, नान्यदित्यर्थः ॥ ७॥ अथोपसहरन्नाह- येन विराजितमिदमतिपुण्यं तच्चिन्तय चेतन नैपुण्यम् । विशदागममधिगम्य निपानं विरचय शान्तसुधारसपानम्, ना ॥७॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्येऽशौचनावनाविनावनो नाम षष्ठः प्रकाशः॥ र ·5-3-4555 व्याख्या हे चेतन हे प्राणिन् येन नैपुण्येन इदमतिपुण्यं विराजितं तझैपुण्यं चिन्तय, येन सर्वज्ञोपदिष्टेन सर्वपर- जावनिवृत्तिकरणसमर्थेन नैपुण्येन स्वस्वरूपनिष्पादनफुशखत्वेन इदं प्राप्तशरीरं अतिपुण्यं सुरेन्डाणामप्यतिशयेन मह- नीयजावं गतत्वेनातिपवित्रं विराजितं शोजितं नवति तन्नैपुण्यं तादृशं 'वातुर्य चिन्तय समालोचय यथा तत्प्रामोपि । विशदागमं निपानमधिगम्य शान्तसुधारसपानं विरचय विशदं निर्दोपं आगमनिपानं सिद्धान्तजखाशयं अधिगम्य गुरु- मुखात्प्राप्य शान्तसुधारसपानं शान्तस्वनावामृतस्वादनं विरषय कुरुष्वेत्यर्थः ॥ ७ ॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीवुद्धिविजयमुख्य शिष्यश्रीमु- फिविजयगणिसतीयतिसकमुनिश्रीवृद्धिविजयचरणयुगसेविना पंमि- तगंजीरविजयगबिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारसटीकाया- मशुचितावनाविनावनो नाम पष्ठः प्रकाशः समजनि ।। । कन

·॥ सप्तमः प्रकाशः ॥
षष्ठे प्रकाशेऽशुचितावना प्रोक्का । अशुचिता पाश्रवसंपादितपरसंबन्धामायते इत्यनेन संबन्धेनायातामाश्रवजावनां
विनावयन्नाह । तत्रायमादिमः श्लोक:-
(भुजङ्गप्रयातं वृत्तम्)
यथा सर्वतो निरैरापतङ्गिः प्रसूर्येत सद्यः पयोजिस्तटाकः ।
तथैवाश्रवैः कर्मनिः संभृतोऽङ्गी नवेष्ट्याकुलश्चञ्चलः पंकिखश्च ॥ १॥
व्याख्या-यथाऽनेन प्रकारेण सर्वतो दिग्विदिग्न्यः थापतनिर्निरैः आ समन्तादनिरुदः पतन्निः आगत्य मध्ये
प्रविशनिः निर्करैः पर्वतादिन्यो निर्गतजलप्रवाहैः तटाकः सरः सद्यः शीघ्रं पयोजिः पानीयैः प्रपूर्यंत नियेत पालिव-
न्धानपि त्रोटयेत् । तथैव निरपानीयैः सर प्रकारेणैव श्रावैः मिथ्यात्वाविरतिहिंसाऽसत्यस्तेषमैथुनममत्वसेवनैराग-
बक्षिः कर्मनिराश्रवासेवनफलजूतझानावरणीयादिकर्मबन्धप्रवाहैः संनृतोऽनन्तानन्तैः कर्मवर्गणाराशिनिरतिशयेनाव-
एब्धो व्याप्त इति यावत् । अङ्गी प्राणी व्याकुलश्चञ्चतः पंकिलश्च भवेत् व्याकुलो महापीमानिरत्यन्तविह्वलः चञ्चलो
जवाजवज्रमणशीखत्वेनास्थिरस्थितिकः पंकिलः कर्मकर्दमलितमखिनः सन्नशानान्धो जवेमआयेतेत्यर्थः ॥१॥

·श्रथ वाचकवरा धाश्रवपराजवखिनास्तजयाय सञ्चिन्तातुरा आहुः-
(शार्दूलविक्रीमितं वृत्तम् )
यावत्किञ्चिदिवानुनूय तरसा कर्मेद निर्जीयते तावच्चाश्रवशत्रवोऽनुसमयं सिञ्चन्ति नूयाऽपि तत् ।
हा कष्टं कथमाश्रवप्रतिनटाः शक्या निरोद्धं मया संसारादतिनीषणान्मम इहामुक्तिः कथं नाविनी ॥
व्याख्या-इह नरलवादिके जन्मनि यावत् यावत्काले यावत्परिमाणं च कर्म पूर्वसश्चितपुण्यपापं किञ्चिदिव महाराशि-
मध्यावेशमात्रमिव श्रनुज्य तत्फल विपाकं सातासातं नुक्त्वा निर्जीयते नितरां जीपींकृत्य श्रात्मप्रदेशेन्यः पृयक्तियते ।
तावत् तस्मिन्नेव समयादिके काले तावत्प्रमाणं कर्मदलिकं च तरसा शीघ्रतया श्राश्रवशत्रवः कर्मबन्धहेतवो वैरिणः
भूयोऽपि पुनरपि अनुसमय समये समय तत्पुण्यपापवन्धरूपकर्म सरूपविरूपतया सिञ्चन्ति पूर्ववझशेषे किवा वर्ध-
यन्ति । हा कष्टं महासंकटे समागतोऽस्मि । मया मदहणेन जनेन श्राश्रवप्रतिनटाः श्राश्रवरूपकर्मशत्रुयोधारः कथं
केनोपायेन रोडं समापतन्तः प्रतिस्खलयितुं शक्याः । हहा कष्टं अतिनीषणान्महालयानकात् संसारात् नवकारागृ-
हात् मम मुक्तिोदः कथं केनाप्युपायेन नाविनी नविष्यति न वेति चिन्तयामीत्यर्थः ॥३॥
थाश्रवमूलनेदानाह-
(प्रहर्षणी वृत्तम् )
मिथ्यात्वाविरतिकषाययोगसंज्ञाश्चत्वारः सुकृतिनिराश्रवाः प्रदिष्टाः ।
कर्माणि प्रतिसमयं स्फुटैरमीनिर्बधन्तो नमवशतो नमन्ति जीवाः ॥३॥

·व्याख्या-सुकृतितिः प्रवरपुण्यवनिरई निः सुनिपुणपंस्तैिश्च मिथ्यात्वाविरतिकषाययोगसंज्ञा मिथ्यात्वं देवगुरुधर्मव-
स्तुस्वरूपेषु विपर्यासवती श्रद्धा, अविरतिहिंसादिन्योऽनिवर्तनं, कपाया रागादिपरिणामाः, योगा मनोवाकायप्रवृत्तय
इतिसंज्ञा इतिनामानश्चत्वारश्चतुर्विधाः आश्रवाः कर्मबन्धहेतवः प्रदिष्टाः कथिताः । जीवाः प्राणिनः भ्रमवशतो देव-
गुरुधर्मसुखादित्रान्तिवशास्फुदैः स्पष्टावितैः अमीनिराश्नवैः प्रतिसमयं समये समये कर्माणि नूतनपुण्यपापानि नभन्त
आरमप्रदेशैः सह क्षीरनीरवदनेदसंबन्धं कुर्वन्तः नमन्ति चतुर्गतिषु पर्यटन्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥
अपोचरजेदानाह-
(रथोतावृत्तम् )
इन्डियाव्रतकषाययोगजाः पञ्च पञ्च चतुरन्वितात्रयः।
पञ्चविंशतिरस क्रिया इति नेत्रवेदपरिसंख्ययाऽप्यमी॥४॥
व्याख्या-अमी श्राश्रवाः क्रमेण इन्जियाप्रतकषाययोगजाः पञ्च पच चतुरन्वितात्रयः, इन्धियाणि पञ्च, अव्रतानि
पश्च, कषायाश्चत्वारो, योगात्रय इति सप्तदशजेदा इन्धियादिजाश्रवाः । पञ्चविंशतिश्चासक्रियामीलनादिति प्रोकमका
रेण । नेत्रवेदपरिसंख्ययापि विचत्वारिंशत्प्रकारा अपि नवन्तीत्यर्थः ॥४॥
श्रथ कर्तव्यमुपदिशति-
(इन्यवज्रावृत्तम्)
श्त्याश्रवाणामधिगम्य तत्वं निश्चित्य सत्तं श्रुतिसन्निधानात् ।
एषां निरोधे विगलहिरोघे सर्वात्मना जाग्यतितव्यमात्मन् ॥५॥

·SSCRESSES व्याख्या-हे श्रात्मन् इति पूर्वोक्तप्रकारेण । आश्रयाणां प्रोक्तस्वरूपाणां । तत्त्वं आत्मनो बन्धहेतुत्वरूपपरमार्थ । अधिगम्य ज्ञात्वा श्रुतिसन्निधानात् शास्त्राच्यासपरिचयात् । सत्त्वं तेषां जये सऽपायपूर्वकसामर्थ्य । निश्चित्य निर्धार्य । विगलतिरोधे विशेषेण गलन्तः विलयं यान्तः विरोधाः सर्वजीवेषु दैरजावा यस्मिंस्तस्मिन् । एषां निरोधे आश्रवसंव- रणे । बाक् शीघ्रतया । सर्वात्मना सर्वोद्यमेन । यतितव्यं प्रयत्नपरेण जाव्यमित्यर्थः ॥ ५॥ अथ गेयपद्याष्टकेनाभवनावनां विजावयन्नाद- परिदरणीया रे, सुकृतिनिराश्रवा, हृदि समतामवधाय । प्रजवन्त्येते रे, नृशमुश्रृंखला, विजुगुणविनववधाय, परि ॥१॥ व्याख्या-रे चेतन मन्दधीः सुकृतितिः सर्वप्रधानपुण्यवनिरर्दशिः विशालधीपमितैश्च श्राश्रवा हिंसाकरणादिधन्ध- हेतवः परिहणीयाः परिहर्तुमेव योग्याः प्रोक्ताः सर्वपुःखहेतुत्वादतस्त्वमपि समतां हृदि अवधाय समता सर्वत्र निरी- हता मैन्यादिरूपपरिणतिः तां हृदि मनसि श्रवधाय संस्थाप्य तान् परिहर । अकृतपरिहारे जने तु एते हिंसारंजादयः नृशमतिशयेन उबृंखलाः निर्मुक्तबन्धनत्वेनोखता मुत्कलाः सन्त इति यावत् । विनुगुणविनववधाय जवन्ति विनवो विश्ववस्तुन्या पिनो ये गुणाः केवखज्ञानदर्शनादयस्तद्रूपो यो विनवः संपन्नरस्तस्य वधाय विनाशाय जवन्ति संपद्यन्त श्त्यर्थः ॥ १॥ है

·अथ प्रत्येकाश्रवस्वरूपं विनावयन् प्रथमतो मिथ्यात्वरूपमाह-
कुगुरुनियुक्ता रे, कुमतिपरिप्लुताः, शिवपुरपथमपदाय ।
प्रयतन्तेऽमी रे, क्रिया उष्टया, प्रत्युत शिवविरहाय, परिण ॥२॥
व्याख्या-अमी मिथ्यात्वोदयवशीकृता प्राणिनः कुगुरुनियुक्ताः कुत्सिता अज्ञानोदयेनाशातयथार्थमोक्षमार्गादिस्व-
रूपा ये गुरवो धर्मोपदेष्टारस्तैः कुगुरुन्निर्नियुक्ताः येऽशुधमार्गे नियोजिताः प्रवर्तिता इति यावत् । कुमतिपरिप्लुताः सभा
ये स्वत एव मिथ्यात्वोदयवशाः कुमत्या अनाजोगिकाननियाहिकमिथ्यात्योदयेन विपर्यस्तबुझ्या परिप्लुताः सर्मेऽस्थि-
राश्चञ्चवाः कृताः। शिवपुरपथमपहाय ते प्रकारपयोक्ताः शिवपुरपथं रत्नत्रयमयं मोक्षमार्ग अपहाय परित्यज्य । उष्टया
हिंसारंलमय्याऽसर्वज्ञप्रणीतयाऽशुपया। क्रियया जलाभिषेकपञ्चाग्नितपनरूपया । प्रयतन्ते प्रौढोधमा वर्तन्ते । तत्
प्रत्युत शिवविरहाय प्रत्युत मोक्षप्राप्तिमिवन्तोऽपि, शिवविरहाय मोदवियोगाय संपद्यते । कृत्यप्रचाविपर्यासान्यां
फसविपर्यासत्वादित्यर्थः ॥२॥
अविरत्याश्रवमाह-
अविरतचित्ता रे, विषयवशीकृता, विषदन्ते विततानि ।
श्द परलोके रे, कर्मविपाकजान्यविरखपुःखशतानि, परिण ॥३॥

·A व्याख्या-अविरतचित्ताः न विरतं विषयहिंसारंजादिन्यो विरमणं न प्राप्तं चित्तमन्तःकरणं येषां तेऽविरतचित्ता प्राणिनः । विषयवशीकृता विषयैः शब्दादिनिर्वशीकृताः तदधीनतां प्राप्ताः सन्तः । इह परखोके इह लोके उर्खजाजी: विकारोगशोकशरीरनाशादिना परलोके नरकपातादिना विततानि अतिदीर्घकालिकत्वेन विस्तीर्णानि । कर्मविपाकजानि- पूर्वाचरितपुष्कृतफलोदयजनितानि । अविरलःखशतानि अविरखानि सघननिरन्तराणि मुखानां कष्टानां शतानि सहस्राणि । विपहन्ते तैः पीच्यन्त इत्यर्थः ॥३॥ इन्जियजमाश्रवमाह- करिऊषमधुपा रे, शलजमृगादयो, विषय विनोदरसेन । हन्त सजन्ते रे, विविधा वेदना, बत परिणतिविरसेन, परि० ॥४॥ व्याख्या-करिऊषमधुपाः करिणो गजाः ऊषा मीना मधुपा भ्रमराः । शलनमृगादयः शखनाः खंजरीटपतंगादि- कीटाः मृगा हरिणा श्रादिना सादयो ग्राह्याः । बत खेदे । परिणतिविरसेन परिणती फलपाके विरसो महामुःखकरो नवति यः स तथाजूतस्तेन । विषयविनोदरसेन विषयविलासप्रेम्णा । विविधा वेदना खजन्ते विविधा बदुनिर्नेदैजिन्ना वेदना व्यथाः कदर्थना विटंबना इति यावत् । बजन्ते प्राप्नुवन्ति तर्हि पञ्चेन्जियविषयप्रसकानां का कत्यर्थः॥४॥ कषायजमाश्रवमाह उदितकषाया रे, विषयवशीकृता, यान्तिमहानरकेषु।परिवर्तन्तेरे, नियतमनन्तशो,जन्मजरामरणेषु,पण

·व्याख्या-उदितकषाया रे रे चेतन सर्वदोषमूलान् कषायान् परिहर । यत उदितकषाया नदिता हृदये श्राविर्जूताः ।
कषायाः क्रोधमानमायालोला येषां ते तथा सन्तः सुजूमपरशुरामादिवत् । विषयवशीकृताः कामनोगाधीनाः कृतयुखा-
दिमहारंनाः । महानरकेषु सप्तमपृथिवीस्थाप्रतिष्ठानादिषु । यान्ति गन्ति । ततो निर्गत्य नियतमवश्यंजावेन । जन्मजरा-
मरणेषु स्वस्पतरस्वल्पतमायुष्केषु प्रायेण तिर्यकु । अनन्तशोऽनन्तवारान् । परिवर्तन्ते नूयो नूय उत्पद्यन्त इत्यर्थः॥५॥
योगजमाश्रवमाह-
मनसा वाचा रे, वपुषा चञ्चला, उर्जयपुरितजरेण ।
उपलिप्यन्ते रे, तत श्राश्रवजये, यततां कृतमपरेण, परिण ॥६॥
व्याख्या-रे प्राणिन् मनसा दृष्टमनोव्यापारेण । वाचा पु षणेन । वपुषा दृष्टया कायचेप्टया । चञ्चलाश्चपला
प्राणिनः । उर्जयपुरितजरेण उर्जयेन पुःखेन जीयते मुच्यते यस्मादितिउर्जयः तेन ईदृशेन हरितनरेण पापसंचारेण ।
उपलिप्यन्ते अतिशयेनाशुनकर्मकर्दमलिप्ता नवन्ति । ततः पूर्वोक्तमुःखदेतुत्वात् आश्रवजये बन्धहेत्वनुन्नवे । यतता
सुष्द्यमेन प्रवर्ततां । अपरेण बन्धहेतुप्रवर्तनेन कृतं पर्यावं मा क्रियतामित्यर्थः ॥६॥
शुन्नाभवा अपि शुनबन्धहेतुत्वेन मोक्षप्राप्तिप्रतिबन्धका नवन्त्यतो वीतरागत्वसमुत्पादनेन तेऽपिपरिहरणीया इत्युपदिशति
शुका योगा रे, यदपि यतात्मनां, स्रवन्ते शुजकर्माणि ।
काञ्चननिगमांस्तान्यपि जानीयात्, हतनितिशर्माणि, परिव ॥ ७॥

·व्याख्या-रे चेतन शुनबन्धसाधनप्राप्त्या कृतार्थत्वं मा मन्यस्व । यदपि यदापि त्वं शुद्धं सरागसंयम प्राप्तो जवसि तदापि शुनवन्धको न त्ववन्धकः । यतो यतात्मनां संयमवतां योगा मनोवाकायव्यापाराः शुधाः पापप्रकृतीनां प्रायो- ऽबन्धका जवन्ति, तैरपि शुजकर्माणि देवायुर्देवगतिसातावेदनीयोच्चैर्गोत्रादीनि नवन्ति वन्धत्वेनागठन्ति । अतस्ता- न्यपि शुजकर्माएयपि हतनिर्वृतिशर्माणि हतं प्रतिबद्धं समुन्नवदुशमिति यावत् निर्वृतिशर्म सहजं वृत्तिपञ्चकरहितं मुक्तिस्थं सुखं यैस्तानि तथा । काञ्चननिगमान् जानीयात् स्वर्णमयपादयन्धनश्रृंखला बोधेदित्यर्थः ॥ ७॥ उपसंहारमाह- मोदखैवं रे, साश्रवपाप्मनां रोधे धियमाधाय ।शान्तसुधारसपानमनारतं विनय विधाय विधायजा ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये श्राश्रवन्नावनाविनावनो नाम सप्तमः प्रकाशः॥ व्याख्या-रेप्राणिन् एवं पूर्वोक्तप्रकारेण साश्रवपाप्मनांसहवाश्रवसहितानां पाप्मनां पापरूप श्रात्मा स्वरूपं येषां कर्मणां तानि तथा तेषां।रोधेऽनुन्नवोपाये निर्वन्धस्वन्नाव इति यावत्। धियं निजांवुदि।आधाय संस्थाप्याहे विनय हे विविकचेतन। अनारतं निरन्तरं । शान्तसुधारसपानं शान्तपरिणामामृतरसास्वादं । विधाय विधाय कृत्वा कृत्वा।मोदस्व प्रमोद खनस्वा॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीवुद्धिविजयमुख्य शिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीर्थ्यतिलकमुनिश्रीवृद्धिवि. जयचरणयुगसेविना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां शान्तसुधारसटीकायामाश्रवनावनाविज्ञावनो नाम सप्तमः प्रकाशः समजनि॥

·ल
।। अष्टमः प्रकाशः।
अनादित रन्य सप्तमप्रकाशं यावधिमणस्वनाववत्यो जावनाः प्रोक्ताः । अथेत शारज्य प्रकरणसमाप्तिं याव-
दादरोपादेयस्वलावा जावना वदयति । तत्र सप्तमप्रकाशे चाश्रवनिरोधायोपदिष्टं । स तु संवरेण निरुघो जवतीत्यनेन
संबन्धेनायातां संवरनावनां विजावयति । तस्याश्चायमादिमः श्लोकः-
(स्वागतावृत्तवयम्)
येन येन य हाश्रवरोधः संजवेन्नियतमौपयिकेन ।
थाजियख विनयोद्यतचेतास्तत्तदान्तरदृशा परिजाव्य ॥१॥
व्याख्या-विनयोधतचंता विनयो निवृत्तिविपयादिपरजावेष्वप्रवृत्तिरिति यावत् तस्मिनुधतं उद्यमतत्परं जातं चेतो
मन श्रात्मा वा यस्य स तथा । इह जैनशासने स्थितः। औपयिकेन उपाये जव उपायसत्यो वौपयिकः तेनोपायत्व-
प्राप्तेनोपायत्वयुकेन वा । येन येन य श्राश्रवरोधो नियतं संजवेत् येन येन संयमसम्यक्त्वक्षमादिना यो मिथ्यात्वा-
दिरूप श्राश्रवो बन्धहेतुः नियतमवश्यंभावेन रोधोऽनावप्राप्तः संजवेत् अनेनार्य रुयो अविष्यतीति । श्रान्त-
रहशा ज्ञानचक्षुषा पूर्व परिलाव्य सम्यक समाखोच्य तत्र तत्र तसिंस्तस्मिन्नाश्रवजये तत्तपायजूतसंवरं आश्रियस्व
समाचरेत्यर्थः ॥ १॥

·RSSAGER SAR तदेव क्रमशो दर्शयति- संयमेन विषयाविरतत्वे दर्शनेन वितथानिनिवेशम् । ध्यानमार्तमथ रोजमजस्रं चेतसः स्थिरतया च निरुन्ध्याः॥२॥ व्याख्या-निरन्ध्या इति प्रत्येकं संबन्धनीयं । ततः संयमेन प्रवृत्तिनिरोधकस्वनावेन षड्जीवनिकायरक्षणप्रयशस्व- भावेन च । विषयाविरतत्वे विषयाः शन्दादिपञ्चविधास्तेष्वनितापरागषप्रवृत्त्यात्मका ये श्राश्रवाः तथा न विद्यते विरतं हिंसादिन्यो निवर्तनं यत्र स्वनावे सोऽविरतस्तनावोऽविरतत्वं, विषयाश्चाविरतत्वं चेति विषयाविरतत्वे थानवरूपे निरन्ध्याः निरुतवनं विधेहि । दर्शनेन शुखदेवगुरुधर्मतत्त्वश्रझानरूपसम्यक्त्वेन । वितथानिनिवेशं विगतमपगतं तथात्वं याथार्थ्यं यस्मादनिनिवेशादसदाग्रहात्स वितथानिनिवेशस्तं विपरीतश्रधानाश्रवं निरन्ध्या इति पूर्ववत् । श्रथा- नन्तरमार्तमार्तध्यानं रौ च रौषध्यानं पूर्वोकरूपं ध्यानध्यमाश्रवं अजस्रं सततं निरन्तरं चेतसो मनोवृतेः स्थिरतया स्थिरा निश्चखा तनावस्तत्ता तया शुद्धध्येये स्थिरैकाममनोधारणया मिथ्यात्वानजन्यान् श्राश्रवान् निरन्ध्याश्त्यर्थः ॥२॥ (शाखिनीवृत्तम् ) मार्दवेनानिमानं हन्या मायामार्जवेनोज्ज्वखेन । लोजं वारांराशिरौ निरन्ध्याः सन्तोषेण प्रांशुना सेतुनेव ॥३॥ क्रोधं दान्त्या ·व्याख्या-झान्त्या परकृतापराधानां सम्यक्क्रोधानावेन सहनपरिणतिः शान्तिस्तया क्षान्त्वा क्रोध कोपस्वनावो- भूताश्रवं । मार्दवेन मृउनम्रपरिणामो विनीतस्वन्नावः तज्ज्ञायो मार्दवं तेन अनिमानं स्वगुणैः स्वस्मिन् बहुमानेनाई- कृतिरूपस्तवमानवं । उज्वलेनार्जवेन उज्वलं अतिशयेन निर्मखं निर्दोष इति यावत् आर्जवं झजोः सरसस्वनावस्य लावः श्रार्जवं तेन मायां मा निषेधे या गतौ ममाधारोऽयं जीयो मा सजतिं यातु गवत्विति ज्ञापिका वक्रा बुधिमाया तां हन्या निर्वासयेः। प्रांशुना सेतुनेव प्रांशुरतिशयेन समुन्नतः सेतुः पालिबन्धस्तेनेव तत्तुट्येन अतिप्रधानेन संतोपेण निरिखकस्वनावेन वारांराशिरॊषं प्रक्षुनितसमुझादप्यतिजयानकमनन्तत्वात् लोनं तृण्णाजन्यावं निरन्ध्या निराकु- वित्यर्थः ॥३॥ (स्वागतावृत्तम् ) गुप्तिनिस्तिमृतिरेवमजय्यान् त्रीन् विजित्य तरसाधमयोगान् । साधुसंवरपथे प्रयतेथा लप्स्यसे हितमनी हितमिकम् ॥४॥ व्याख्या-अजय्यान जेतुमशक्यान् श्रयतनाप्रवृत्तिमतश्च । त्रीन् त्रिविधान् मनोवाक्कायमनवान् । अधमयोगान् अशुजव्यापारान् श्राश्रवान् । तिसृभिरेव गुप्तिनिः निविधानिरपि मनोवाकायप्रवृत्तिनिरोधरूपानिर्गुखिचिरशुचनि- वृत्तिशुलप्रवृत्तिनिश्च । तरसा शीघ्रं । विजित्य विशेषेण जित्वा । साधुसंवरपये शुसंवरमार्गे । प्रयतेथाः प्रधानोधम- परो जव । तथाकृते सति त्वं श्रनाइतमखं सनातनं सिम स्वाजाविकं हितं मोक्षसुखं खप्स्यसे प्राप्वोचविष्यसीत्यर्थः ॥aml ·ke FREE अतो वक्ष्यमाणप्रयक्षपरो मोक्षगमनसो जवेत्युपदिशति- (मन्दाक्रान्तावृत्तम्) एवं रुकेष्वमलहृदयैराश्रवेष्वाप्तवाक्यज्ञाचश्चत्सितपटपटुः सुप्रतिष्ठानशाली। शु?योगैर्जवनपवनैःप्रेरितो जीवपोतः स्रोतस्ती जवजल निधेर्याति निर्वाणपुर्याम् ॥५॥ व्याख्या एवं पूर्वोक्तेनौपयिकेन संवरेण श्राश्रवेषु प्रोक्तस्वरूपेषु निरुचेषु स्वस्मिन् प्रोन्नावासत्तां गतेषु सत्सु । तत एवामलहृदयैरमलतां दोपबन्धमलोत्पत्तिरहितत्वेन निर्मखतां प्राप्तानि हृदयानि चेतांसि येषां ते तथा तैः। शुघयोगैर्ज- वनपवनैः शुधाः समग्रमिथ्यात्वजन्यविपर्यासाविध्यनादरहिंसादिदोषवर्जिताः योगा मनोवाकायजा धर्मव्यापारास्तै- रुद्भूतैस्तद्रूपैर्वा जवनपवनैः जवनाः- शीप्रवेगकारिणोऽनुकूला ये पवना वायवस्तैः प्रेरितःप्रेरणं नियोगेनेचितगमनं प्रापितः।श्राप्तवाक्यप्रचापञ्चत्सितपटपटुः श्राप्ता निःसत्ताकीकृतरागघेषमोहा वीतरागसर्वज्ञाः तेषां यानि वाक्यानि उप- देशवचनसमूहरूपागमास्तेषां तेषु वा या अशा शुनिश्चवास्तिकतापरिणतिः तद्रूपश्चञ्चन शुधप्रकाशसुन्दरः सितपटपटुः सितपटः प्रवहणमध्यगतस्थूणोपरिसमारोपितमहापटः सढ इति लोकप्रसिद्धः तेन पटुः स्फुटनिविमनावनापवनपूरित- प्रवहणगतिवेगवर्धकः । सुप्रतिष्ठानशाली सुष्टु शोजनं व्रतकर्तव्यं संस्कारधैर्यपूर्णप्रतिष्ठानं सुदृढमधोनागाश्रयस्तेन शाखी शोजमानः । जीवपोतश्चेतनप्रवहणं । नवजलनिधेः संसारसागरस्य । स्रोतःप्रवाहं । तीत्वा समुत्तीर्य । निर्वाणपुर्या सनातनसहजसुखनगर्यो । याति गति निरुसाश्रवः शुनझायोगसंवरवान्मोक्षगामीत्यर्थः॥५॥ AR ·M- अथ गेयपद्याष्टकेन संवरनावनां विनावयति- शृणु शिवसुखसाधनसमुपायं शृणु शिवसुखसाधनसमुपायम् । झानादिकपावनरत्नत्रयपरमाराधनमनपायम् , शृ० ॥१॥ व्याख्या-हे श्रात्मन् त्वमहंदादिनिः सज्झानिनिरुपदिष्टं शिवसुखसाधनसमुपायं शृणु शिवः सर्वथा निरुपयो मोक्षस्तत्संवन्धि तस्मिन् वा यत्सुखं महानन्दः शिवसुखं तस्य यत्साधनं निष्पादकमीशं सपायत्तूतं मत् सत्यः सफलः साधुः सत्पुरुषपूजितः प्रशस्त आदरणीयस्वरूप उपायः सउपाय नपेयोपगमहेतुस्तं शृणु यथाशास्त्रं क यमानं श्रवण- विषयं कुरुष्व । ज्ञानादिकपावनरलत्रयपरमाराधनमनपायं सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्ररूपस्य पावनस्य आत्मनः पवित्रता- कारणस्य रलत्रयस्यानन्तरप्रोक्तस्य परमं सर्वोद्यमेनोत्कृष्टं निरतिचारं यदाराधनमखंडैकधारया पालनं वतते तदनपायं फलवियोगेन वर्जितमवश्यं मोक्षपदप्रापकः सपायो वर्तते अतस्तदाराधनतत्परो नवत्यर्थः ॥ १ ॥ तदाराधनविधिमेवोपदिशन्नाह- विषयविकारमपाकुरु दूरं को, मानं सहमायम् । लोनं रिपुं च विजित्य सहेलं जज संयमगुणमकषायम, शृ० ॥३॥ व्याख्या-रिपुं चेति प्रत्येकमनिसंवध्यते । क्रोधं मार्न सहमायं खोनं चतुर्विधं । ततः परस्मिन् क्रोधमिश्रमानपरि- ड ·* पाम पेषं, स्वस्मिन् श्रितं स एव रागरूपं, प्रोक्तरीत्यैव सर्वैः सह संयोगाः कार्याः । यथा परस्मिन् वृत्तं क्रोधं समाये क्रोधसोनं देषरूपं, एवं मानं समायं मानसोनमपि क्षेषरूपं । स्वस्मिन्नाश्रितं क्रोधं समायं मानं समायं मानसोनं रागरूपं समायं लोनं तु मिश्रितपरिणामं रागमेव स्वस्मिन् परस्मिंश्चेति निश्चयनयमतं । इति पडिधं रिपुं वैरिवर्ग। सहेलं स यथा सत्वरं जितो नवति तथा तं विजित्य तस्य विजयं विधाय । कपायं न विद्यते कषायोऽनन्तानुवन्ध्यादिषोमश- हास्यादिनवनोकषायरूपपञ्चविंशतिनेदजिन्नो रागक्षेषरूपो वा यस्मिन्कर्मणि यथा स्यात्तथा अकषायं । संयमगुणं संयमः शुनाशुनप्रवृत्तिनिरोधस्वन्नावस्तद्रूपो गुणो जीवधर्मो जीवस्य निर्वृतिस्वन्नाव इति यावत् तं । जज सदैव सेवस्व । तेन च विषयविकारं विषयानिलापरूपवित्नाव दूरमतिशयेनापाकुरु निषेधय । तदेव रत्नत्रयस्य परमाराधनमित्यर्थः ॥२॥ उपशमरसमनुशीलय मनसा रोषदहनजलदप्रायम् । कलय विरागं धृतपरजागं हृदि विनयं नायं नायम् , शृ॥३॥ व्याख्या-हे आत्मन् पुनराराधनकृते प्रथमतः रोपदहनजलदप्रायं रोषः कोपः स एव दहनो वनाग्निस्तस्य निर्वापणे जलदपायं मेघवृष्टितुल्यं । मनसा हृदयेन । उपशमरस उपशमः मा शान्तिः निवृतिपरिणामस्तस्मिन् यो रसः प्रेम- निमग्नता तं । अनुशीलय सदा पालय । विनयं नायं नायं नीत्वा नीत्वा प्राप्य प्राप्येति यावत् विनयं विशिष्टशास्त्र- शिक्षासमन्वितनिर्वृतिनीति । धृतपरजागं धृतः लब्धः संपन्न इति यावत् परजागः परमोत्कर्षः यस्य स तथाविधस्तं विरागं वैराग्यस्वनावं । हृदि कलय मनसि वक्ष्यस्वेत्यर्थः ॥ ३ ॥ AN

·बात रौई ध्यानं मार्जय दद विकल्परचनानायम् ।
यदियमरुका मानसवीथी तत्वविदः पन्था नायम्, शृ०॥४॥
व्याख्या-आर्त रौ ध्यानं मार्जय कचवरपुञ्जवहिरुक्षिप वा मार्जय तयोरुपार्जनं मा कुरु । विकल्परचना-
नायं शुभाशुनसंकटपश्रेणिरूपं नायं जालं दह जस्मीकुरु । तथा यदियं तव मानसवीथी मनोहहश्रेणिः अरुष्का
सदाऽसंवरितधाराऽस्ति, तत् अयं तत्त्वविदः परमार्थज्ञस्य पन्या मार्गों न भवतीति ज्ञात्वा संवृणुष्वेत्यर्थः ॥४॥
संयमयोगैरवहितमानसशुध्या चरितार्थय कायम् ।
नानामतरुचिगहने नुवने निश्चिनु शुरूपथं नायम् , शृ०॥५॥
व्याख्या-श्रवहितमानसशुद्ध्या शवहिता समाधिस्वनावं प्राप्ता सावधाना वा मानसशुधिनिर्दोषमनोवृत्तिस्तया।
तथा संयमयोगैः षट्कायजीवरक्षणव्यापारैश्च । कार्य प्राप्त स्वशरीरं । चरितार्थय निष्फलत्वं गहन्तं सफलं कुरु । नाना-
मतरुचिगहने अनेकमतश्रघाजिते । नुवने जगति। नायं नीतियुकं शुक्रपथं निश्चिनु सुविमर्शाच्यासान्यां यथायों-
गमोक्तं निर्दोष पंथानं मोक्षमार्ग निश्चिनु निर्धारयेत्यर्थः ॥५॥
ब्रह्मव्रतमङ्गीकुरु विमलं बिज्राणं गुणसमवायम् ।
उदितं गुरुवदनाउपदेशं संग्रहाण शुचिमिव रायम्, शृ०॥६॥

·व्याख्या-गुणसमवायं गुणा ज्ञानारोग्यप्रनावादयस्तेषां यः समवायः संहतिस्तं । विघ्राणं धारयन्तं तेषां निवासस्था-
नमित्यर्थः । ईदृशं विमलं निरतिचारं ब्रह्मव्रतं ब्रह्मचर्य । अङ्गीकुरु स्वीकुरु । गुरुवदनाउदितं गुरुमुखतो विनिर्गतं ।
शुचिं पवित्रं । उपदेशं हितशिक्षातत्त्ववातादिकं । रायमिव रत्नादिनिधानमिव । संगृहाण सम्यगविस्मारणतया-
धारयेत्यर्थः ॥६॥
संयभवायकुसुमरसैरतिसुरजय निजमध्यवसायम् ।
चेतनमुपलक्ष्य कृतलक्षणज्ञानचरणगुणपर्यायम् , शृण ॥७॥
व्याख्या-संयमवाङमयकुसुमरसैः संयमः सप्तदशविधः सर्वाश्रवसंरोधश्च तथा वाडायः संयमस्योत्पादनवर्धनपालन-
फलप्रापणगुणविधिमय आगमस्तयोर्विपयेऽनारताच्यासजावनात्मकानि कुसुमानि सुरजिपुष्पाणि तेषां तेषु वा रसाः
प्रेमनर विशेषास्तैः । निजं स्वकीयं । अध्यवसायं परिणतिं । अतिसुरजय सुप्रशस्तगुणप्रसिधिमयं संपादय । कृतल-
क्षणशानचरणगुणपर्यायं कृतानि प्रसिधानि लक्षणानि खरूपनूतानि ज्ञानं सामान्यविशेषत्रोधस्वत्नावः, चरणं
सर्वपरनावनिवृत्तिस्वनावः, गुणा निराकारस्थैर्यादयः, पर्याया उपयोगपरावर्तिरूपेणोत्पादव्ययध्रौव्यागुरुलध्वादयः,
एपा पदानां समाहारपन्धे कृते तत्कृतलक्षणशानचरपगुणपर्यायं येन तत् चेतनं जीवस्वरूपं उपलक्ष्य अयमहमिति
प्रत्यजिजानीहीत्यर्थः ॥७॥

·वदनमलंकुरु पावनरसनं जिनचरितं गायं गायम् । सविनय शान्तिसुधारसमेनं चिरं नन्द पायं पायम् , शृ०॥७॥ ॥ इति शान्तसुधारसगेयकाव्ये संवरजावनाविनावनो नामाष्टमः प्रकाशः ।। व्याख्या-हे आत्मन् सविनय विनयविधिसमन्वित । त्वं जिनचरितं जिनानां चरितं विहारोपकारधर्मोपदेशादिप्रवर्तनं गायं गायं गीत्वा गीत्वा । पावनरसनं पावना पवित्रा रसना जिह्वा यस्मिंस्तत् पावनरसनं । वदनं मुखारविन्दं । अलं- कुरु भूषय । एनमनन्तरदर्शितं । शान्तसुधारसमुक्तस्वरूपं । पायं पायं पीत्वा पीत्वा । चिरं प्रजूतकालं यावत् । नन्द सुखसमृघो नवेत्यर्थः ॥७॥ ॥ इति श्रीतपागचीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीवुद्धिविजयमुख्यशिष्यत्रीमुक्तिविजयगणिसतीर्थ्यतिलकमुनिश्रीवृद्धि- विजयचरणयुगसेविना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारतटीकायां संवरनावनाविनावनो नामाष्टमः प्रकाशः समजनि॥ ।

·॥ नवमः प्रकाशः॥
उक्तोऽष्टमः प्रकाशः। तदन्ते चेतनोपसक्षणायोपदिष्टं । तच्च कर्मावृत्त्यपकर्षेण साध्यं । तदपकर्षस्तु निर्जराधीन
इत्यनेन संबन्धेनायातां नवमी निर्जरानावनां विनावयन्नाह । तस्याश्चायमादिमः श्लोकः-
(इन्धवनावृत्तम्)
यनिर्जरा छादशधा निरुक्ता तद्वादशानां तपसां विनेदात् ।
हेतुप्रनेदादिह कार्यनेदः खातंत्र्यतस्त्वेकविधैव सा स्यात् ॥ १॥
व्याख्या यन्निर्जरा कादशधा निरुक्ता, तत्तपसां घादशानां विजेदात् यत्सर्वत्रागमेषु निर्जरा देशेन कर्मपरिपाटना
कादशधा बादशप्रकारा निरुता व्युत्पत्तिपूर्वकं कथिता, तत्तस्या जनकहेतूनां बादशानां पड्वाह्यषमाभ्यंतराणां तपसां
तपोविधानानां विनेदात् विशेषेण कृतो नेदो विजेदस्तस्मात् , देवदत्तस्यानशनजा यज्ञदत्तस्य ध्यानजेति विशेषणादि-
त्यर्थः । इह प्राइजने सर्वत्र । हेतुप्रनेदात् कारणविशेषणादेव । कार्यलेदो जन्ये जिन्नता दृष्टा, यथा पार्थिवो घटः,
सौवर्णिको घटः । स्वातंत्र्यतस्तु निर्विशेषणकर्मपरिक्ष्यमात्राऽपेक्ष्या तु सा निर्जरकविधैव जीवप्रदेशेन्यः कर्मदखिकानां
पृथग्जवनमात्रव स्याकायत इत्यर्थः ॥१॥

·उतार्थमेव स्पष्टयन्नाह-
(अनुष्टुववृत्तपयम्)
काष्ठोपलादिरूपाणां निदानानां विनेदतः । वहिर्यथैकरूपोऽपि पृथग्रूपो विवक्ष्यते ॥२॥
व्याख्या-यथैकरूपोऽपि वहिः यथेति दृष्टान्तोपन्यासाय यथा येन न्यायेन वह्निरग्निः एकरूपोऽपि सर्वोऽप्युप्पदाह-
प्रकाशकत्वादिस्वनावत्वेनैकरूपो वर्तते । तथापि काष्ठोपलादिरूपाणां काष्ठं वह्निजनकमरणिगणियार्यादि तदिन्धनानि
च, उपलाः सूर्यकान्तमण्या दिपापाण्जातयः, आदिपदात्पवणगोमयादीन्धनानि ग्राह्याणि, तद्रूपाणां निदानानां हुतवहो-
त्पादककारणानां विनेदतो जिन्नत्वहेतुतः पृथग्रूपो जिन्नरूपो यथायं पार्णोऽग्निः विवक्ष्यत इप्यत इत्यर्थः ॥२॥
निर्जरापि हादशधा तपोनेदैस्तथोदिता । कर्मनिर्जरणात्मा तु सैकरूपैव वस्तुतः ॥३॥
व्याख्या-तथा तेनैव न्यायेन तपोजेदैनिर्जरोत्पादकैर्वाह्याभ्यन्तरैस्तपसां नेदैर्नानात्व विधानः निर्जरापि कर्मपरिषा-
टनापि पादशधा पादशविधा नदिता जिनागमेऽनिहिता । तु पुनः वस्तुतः परमार्थदृष्ट्या सा प्रोका निर्जरा कर्मनिर्ज-
रणात्मा देशेनाघपणस्वरूपा एकरूपैव निष्केवलं या कर्म हानिः सैव सेतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथ हेतुनूततपःप्रजावचमत्कृता वाचकास्तां स्तुवन्त श्रादुः-
(उपेन्श्वनावृत्तम् )
निकाचितानामपि कर्मणां यमरीयसां जूधरदुर्धराणाम् ।
विनेदने वजमिवातितीव्र नमोऽस्तु तस्मै तपसेऽझुताय ॥४॥

·व्याख्या-यत्तपःशक्तिसामर्थ्य गरीयसां महाविशालसमुन्नतशिखरनृतां ईशानामपि भूधरपुर्धराणां प्रोक्तविशेषण- विशिष्टा ये धराः पर्वतास्तेन्योऽपि उर्धरा विकटा वज्रेणापि उर्नेद्यत्वात्तेषां । निकाचितानामपि निकाचितानि गाढत- रतीनकपायरसवशवछत्वाऽपक्रमोपशामणापवर्तनासंक्रमणायोग्यत्वेन केवल विपाकवेद्यानि तईि शिथिलवानां तु किं वाच्य ? तेषामपि कर्मणां ज्ञानावरणीयादीनां विजेदनेऽपुनर्विनाश्यत्वेन विनाशने वज्रमिवातितीवं पर्वतविनाशने वनं सुरेशायुधं दंनोलिः वनं यथा पर्वतन्नेदे तीक्ष्णं वर्तते तथा तपोऽपि प्रोतकमजेदने वज्रादप्यतितीनं तीक्ष्णं वर्तते तस्मै प्रोक्तशतिसंपन्नाय अद्भुतायाचिन्त्यमहिम्ने तपसे तपोगुणाय नमोऽस्तु नूयो नूयो मे प्रगतिवत्वित्यर्थः ॥४॥ सोदाहरणं तपःप्रनावं स्तुवन्नाह- (उपजातिवृत्तम् ) किमुच्यते सत्तपसः प्रजावः कठोरकर्मार्जितकिल्बिषोऽपि । दृढप्रहारीव निहत्य पापं यतोऽपवर्ग लनतेऽचिरेण ॥५॥ व्याख्या-अहो आत्मन् सत्तपसः सतः समीचीनस्यानिरासीमावेनातिचाररहितस्य कृतस्य तपसोऽनशनध्यानादि- साधुसमाचारस्य अन्नावः सामर्थ्य महिमा किमुच्यते किं मया वक्तुं शक्यते ? नैव शक्नोमि । यतो यस्मात्तपसः प्रनावात् कठोरकमार्जितकिस्विषोऽपि कठोराणि व्रतिवालस्त्रीगोवधादीनि कर्माणि महानीचाकृत्यसमाचरणानि तैरर्जितं समुपा- जिंतं किल्बिषं पापकर्मराशियेन स तथाजूतः प्राणी सोऽप्यास्तामनीदृशः। दृढप्रहारी स इव यथासौ कृततथाविधक- Heaks PRE ·151E ापि चतुर्विधतपथावरेण मोक्षं खेने तथान्योऽपि जीवस्तपसः पापं कौघं निहत्य समूखघातं विनाश्य अचिरेण स्वस्पकाखेन अपवर्ग अपनष्टरागादिवर्ग मोदं खजते प्रामोतीत्यर्थः ॥ ५॥ पुनरप्युदाहरति- यथा सुवर्णस्य शुचिखरूपं दीप्तः कृशानुः प्रकटीकरोति । तथात्मनः कर्मरजो निहत्य ज्योतिस्तपस्तहिशदीकरोति ॥६॥ व्याख्या-यथा येन न्यायेन तपसः प्रजावं जानीष्व । यथा सुवर्णस्य काञ्चनस्य दीप्तः सप्रकाशप्रजावान् शुचिस्व- रूपं जात्यं रूपनैमट्यं कृशानुरग्निः प्रकटीकरोति मलाळादितत्वेनाप्रकटः सन् स्पष्टं दर्शयति । तथा तेनैव न्यायेन आत्मनो जीवस्य ज्योतिः सर्वनावावि वकं शुमचैतन्यं तपः प्रोक्तरूपं कर्मरजः कर्ममवधूलिं निहत्य विनाश्य विशदी- करोति कर्ममलालादितमशुम्छ सत् मलं प्रज्वाक्ष्य सर्वावन्नासयुक्तं शुछ करोतीत्यर्थः ॥ ६॥ तपोमाहात्म्यमेवाह- (स्रग्धरावृत्तम् ) बाह्येनान्यन्तरेण प्रथितबहुनिदा जीयते येन शत्रुश्रेणी बाह्यान्तरंगा नरतनृपतिवन्नावलब्ध ढिम्ना । यस्मात्प्राउज़वेयुःप्रकटितविनवा लब्धयः सिध्यश्च वन्दे खर्गापवर्गार्पणपटुसततं तत्तपो विश्ववन्द्यम् ७ ASS ·व्याख्या-येन प्रोतवक्ष्यमाणप्रजाववता तपसा प्रथितवहुनिदा प्रथिता बृहलघुसिंहनिःक्रीमितरक्षावसिकनकावखि- गुणरतसंवत्सरादिनिरिविस्तारं प्राप्ताः बहुनिदा बहवोऽतिमनूता जिद्यन्ते इति निदाः । बाह्येनान्यन्तरेण प्राय- श्चित्तविनयादिना । बाह्यान्तरंगा वाह्या अनादेशकारकप्रतिपदिराजादयः, अन्तरंगा रागक्षेषकर्मरोगादयः, त एव शत्र- वोऽरयस्तेषां या श्रेणी पंक्तिः सा जीयते स्ववशवर्तिनी क्रियते । सा केन साधनेन जीयते इत्याह-जरतनृपतिवन्नाव- बन्धनढिना जरतः श्रीऋषजस्वामिनो ज्येष्ठपुत्रः स एव नृपतिः सकखजारतवासिजनानां स्वामी तपत्तत्तुट्यो नाव- लब्धो जावेन शुधमानसिकपरिणामेन खब्धः प्राप्तो यो ऽढिमा विषयसुखरागादिना चालयितुमशक्यत्वं तेन जाववन्ध- इदिन्ना । यस्मात्प्रकटितविनवा खब्धयः सिध्यश्च प्राज़वेयुः । यस्मात्तपःप्रनावात्प्रकटितविनवाः प्रकटिताः सप्रकाशा जनैदृश्यमाना विनवाः सज्ञानावि वतनुमलवातस्पर्शमहारोगोपजवशान्त्यादिसंपदो यासां तादृशा बन्धय आमषाँप- ध्यादितया निष्पन्नशक्तयः सिद्ध्योऽणिमालब्धिपतयः प्राउञ्जवेयुः प्रकटा भवेयुः समुत्पद्यन्ते । स्वर्गापवर्गार्पणपटु स्वर्गो देवलोकसंपद् अपवर्गो मोक्षस्तयोरपणे प्रापणे जीवानामिति शेषः तस्मिन् पटु चातुर्यवत्सामर्थ्ययुक्तमिति यावत् । तत्तपो विश्ववन्धं तत्पूर्वोकमहाप्रजावयुक्तं तपोऽनशनादिरूपं विश्ववन्धं समग्रत्रिनुवनजनपूज्यं । सम्यकू सविनयस- माचरणीयं । सततं निरन्तरं प्रतिसमयं । वन्दे सबहुमानं प्रणतोऽस्मीत्यर्थः ॥ ७ ॥ अथ गेयपद्याष्टकेन तपोमहिमरूपां निर्जरी विनावयति- विनावय विनय तपोमहिमानं, ध्रुवपदं, बहुजवसञ्चितपुष्कृतममुना बनते लघु खधिमानम् ; विणा॥ RSS ·व्याख्या-हे विनय हे विशिष्टनितिकामिन् चेतन व तपोमहिमानं बहिरन्तस्तपसः प्रनावं प्रति विनावय स्वात्मनि वासय तपःपरिणतिमयो भवेति यावत् । अमुना तपसा बहुलवसञ्चितं 5ष्कृतं लघुलघिमानं खलते वहुलवसञ्चितं बहुचिरनन्तसंख्ययैवैः कैवर्तकमिथ्यानिमानिदेवगुरुधर्मादिमहाशातनाकारिनिर्जन्मतिः सञ्चितं समुपार्जितं मुष्कृतं पापकर्मनरं लघु शीघ्रं मुहूर्तादिमात्र विधानेऽपि वधिमानं खघो वो खधिमा स्वट्पत्वमसत्त्वं वा तं लघिमानं सनते प्रामोतीत्यर्थः॥१॥ याति घनापि घनाघनपटली खरपवनेन विरामम् । नजति तथा तपसा पुरिताली क्षणनंगुरपरिणामम्, वि०॥२॥ व्याख्या-धनापि घना कठिनाऽतिशयेन निविडादपि निविमा या सा घनापि तादृश्यपि । घनाघनपटली घनाघनो वाएको मेघस्तस्य पटली घटाममती सा। यथा खरपवनन खरः कर्कश जग्रगतिमानिति यावत् यः पवनो वायुस्तेन विरामं शीघ्रमवसानं याति ब्रजति । तथा तेनैव न्यायेन 5रिताली पुरितानि पापानि तेषां श्राली श्रेणिः तपसा तपःसमाचारेण कृत्वा । क्षणभंगुरपरिणाम क्षणं क्षणमध्ये नंगुरा विनशनशीला तादृशं परिणाम स्वनावं नजति प्राप्नोति विनश्यतीत्यर्थः॥३॥ वाञ्छितमाकर्षति दूरादपि रिपुमपि ब्रजति वयस्यम् । तप श्दमाश्रय निर्मलनावादागमपरमरहस्यम्, वि०॥३॥ R ·व्याख्या-हे चेतन इदं प्रत्यहं शिवाणिजिः क्रियमाणं दृश्यते । तपः प्रोक्तरूपं । वाचितं स्वस्याजीष्टं स्वर्गमोक्षसुखा- दिकं । दूरादपि प्रजूततमकालकर्तव्यादिव्यवधानानावि अपि कार्य । आकर्षति सुलजसमीपानायासप्राप्यं करोति । तथा रिपुमपि वैरिणं जनमपि । वयस्यं मित्रनावं प्रजति समुत्पादयति । तथा आगमपरमरहस्य भागमस्य जिनप्रवचनस्य परम- मुत्कृष्टरूपं रहस्यं सारः वर्तते । तत इदं तपो निर्मखनावात् शुचनिराशिस्वनावात् आश्रय समाचरेत्यर्थः ॥ ३ ॥ तपसो नेदानाह- अनशनमूलोदरतां वृत्तिहासं रसपरिहारम् । जज सांलीन्यं कायक्वेशं तप इति बाह्यमुदारम् , वि०॥४॥ व्याख्या-अनशनं न विद्यतेऽशनं जोजनं यस्मिन् तपसि तत्तथा चतुर्थादारन्य षण्मास्यवसानं तत् १। ऊनोद- रतां जनमपरिपूर्णमुदरं जोजनमात्रया यत्र तस्य नावस्तत्ता तां । । वृत्तिहास वृत्तिराजीविका वेळा नोगोपलोगोपयो- गिवस्तुविषया तस्या ह्रासः परिमाणेन संदेपो यत्र तथा ३ । रसपरिहारं रसा घृतादिषविकृतयः तेषां परिहारः प्रतिदिनमेकष्यादिरीत्या सर्वथा त्यजनं वा यत्र तत् ।। सांलीन्यं संलीनं हस्ताधंगावयवानां प्रयोजनानावे संवरणं तनावः कर्म वा सालीन्यं ५। कायक्वेशं कायो देहस्तस्य वेश धान्युपगमकैः खेदोत्पादकवीरासनाद्यासनकेशबुश्चना- तापनादिभिर्यत्र विधीयते तत् ६ । इत्यनन्तरोक्तदैनिन्न उदारं आशंसादिसर्वदोषवर्जितं बाह्य मिश्यादृष्टिचिरपि क्रियमाणत्वेन क्रियमाणं धर्मचक्षुर्निदृश्यमानत्वेन वाह्यमौदारिकशरीरशोषकत्वेन च बहिर्जवं तपः प्रोक्तरूपं त्वं जज सेवस्वेत्यर्थः॥४॥ R ·प्रायश्चित्तं वैयावृत्त्यं खाध्यायं विनयं च । कायोत्सर्ग शुजध्यानं याज्यन्तरमिदमं च, वि० ॥५॥ व्याख्या-प्रायश्चित्तं दोपातिचारमलशोधकमालोचनादि दशविधं १ । वैयावृत्त्यं आचार्यादिदशविधपुंसां योग्य शुधमानाहारवस्त्रपात्रादिसंपादनरूपदशविधं ५ । स्वाध्यायं वाचनादानप्रहणादि पञ्चनेदं ३ । विनयं ज्ञानदर्शनादि सप्तविधं । । चः पादपूरणे । कायोत्सर्गोऽशुशाहारवस्त्रपात्रशरीरचेष्टादेव्युत्सर्जनं ५ । शुक्ष्मात्मशुद्धिकरं ध्यानं धर्मशुक्ल- रूपं ६ । इदम चोक्तरूपं धान्यन्तरं चर्मगदृश्यं निर्जराफलदं कामणशरीरदाहकं जैनशासने सम्यग्दृष्टिभिरेव क्रियमा- पात्वादन्तरंग तपो जजस्वेत्यर्थः ॥ ५॥ उकतपसः फलं दर्शयति- शमयति तापं गमयति पापं रमयति मानसहंसम् । हरति विमोहं दूरारोहं तप इति विगताशंसम्, वि० ॥६॥ व्याख्या-हे श्रात्मन् त्वं इत्येवं वक्ष्यमाणरूपं विगताशंसं विशेषेण गता नष्टा श्राशंसा शहखोकपरखोकसुखादेरजि- लापो यस्मात्तत्तथाविधं तपः कुरु । तेन च तत्तपस्तवान्यस्य च तापं सर्वसंशं शमयति शान्तिनावं नयति । पापं पूर्वक- ताघराशिं गमयति विनाशयति । मानसहसं मनोमराक्ष रमयति शुखात्मस्वरूपपंकजवने सानन्दविलासमापणेन क्रीमयति खेखापयति । दूरारोहं विमोहं हरतिदूरेण प्रबलतरप्रयत्नलब्धेन सामयनारा जलंध्यते यःस दूरारोहस्तं विमोहं सम्यक्त्वादि- घाते समर्थो मोहोऽनन्तानुवन्धिकषायमिथ्यात्वमोहनीयरूपो विमोहस्तं हरति झुताशनकाष्ठनिकरवतस्मीनावं करोतीत्यर्थः६ ·संयमकमलाकामणमुज्वल शिवसुखसत्यंकारम् । चिन्तितचिन्तामणिमाराधय तप श्ह वारंवारम्, वि०॥७॥ व्याख्या हे घेतन इह जिनशासने प्राप्तप्रवेशे सति संयमकमलाकार्मणं संयम इन्धियनोइन्धियरोधविधिः स एवं कमखा संपविस्तरस्तस्याः कार्मणं वशीकारकारणं मंत्रौषधिरूपं । उजवखशिवसुखसत्यकारं उज्वखं श्रआकांझौत्सुक्यादि- दोषवर्जितत्वेन निर्मखमीदृशं यत् शिवसुखं मोक्षगतानन्दः तस्य सत्यंकारं व्यापारप्रतिज्ञायै हस्तार्पणं । चिन्तितचि- न्तामणि चिन्तितमात्रस्येष्टवस्तुनः प्रापणे चिन्तामणिं चिन्तामणिरतं वर्तते । तत्तपो वारंवारं नूयो भूय श्राराधय सम्यक् पालयेत्यर्थः॥७॥ कर्मगदौषधमिदमिदमस्य च जिनपतिमतमनुपानम् । विनय समाचर सौख्यनिधानं शान्तिसुधारसपानम्, वि० ॥७॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये निर्जरानावनाविनावनो नाम नवमः प्रकाशः॥ व्याख्या हे विनय इदं प्रत्यक्षं तपः प्रोक्तस्वरूपं कर्मगदौपधं कर्माणि पूर्वोकानि तान्येव गदाः कुष्ठादिमहाक्षेत्ररोगा- स्तेषां विनाशनाय औषधं रसायनादिशमनीयं वर्तते । अस्य चानुपानं औषधोपरि पश्चात् पेयं पथ्यनोजनं जिनपतिमतं श्रीमदर्हरमणीतागमज्ञानकरणं शीघ्रारोग्यवर्धकं वर्तते । तथा इदं तपःसमाचरणमेव सौख्यनिधानं सुखस्य जावः सौख्यं ।

·तस्य निधानं नांमागाररूपं शान्तसुधारसपानं पूर्वोत्तस्वरूपं चेदमेव वर्तते अत श्दमेव समाचर सम्यग्विधि- पूर्वकं कुर्वित्यर्थः ॥७॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीबुद्धिविजयमुख्यशिष्यश्रीमुक्तिविज यगणिसतीर्थ्यतिलकमुनिश्रीवृद्धि- विजयचरणयुगसेविना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारसटीकायां निर्जरानावनाविनावनो नाम नवमः प्रकाश समजनि ।।

·॥ दशमः प्रकाशः॥
उक्तो नवमः प्रकाशः । तत्र च कर्मरोगौपधस्यानुपानं जिनागमज्ञानमुपदिष्टं । जिनागमे च धर्मस्वाख्यातताऽस्तीत्य-
नेन संवन्धेनायातां दशमे धर्मस्वाख्याततालावनां विनावयन्नाह
(उपजातिवृत्तम् )
दानं च शीलं च तपश्च नावो धर्मश्चतुर्धा जिनबान्धवेन ।
निरूपितो यो जगतां हिताय स मानसे मे रमतामजस्रम् ॥१॥
व्याख्या-जिनवान्धवेन जयति रागादीनिति जिनस्तीर्थकरः स एव सर्व हितवत्सलस्वेन बान्धवः सुखसंपादकः,
जातावेकवचनं, तेन । दानं च दातव्यबुख्या धनादेर्मुर्गपरिहारः । शीलं च शुब्रह्मचर्यपालनेन स्त्रीविषयपञ्चकाजि-
लापत्यजनं । तपश्चतुर्थपष्ठादिविधानतो देहममत्ववर्जनं । नावश्च सत्परिणामपूर्वकसर्वत्रताचारपरिपालनेनानिनववन्ध-
निवृत्तिपुराणकर्भक्षपणतः स्वस्वरूपप्रापणं । चकाराः स्वगतानेकनेदज्ञापकाः । चतुर्धा चतुःप्रकारो धर्मः स्वनाव-
साधको हेतुरूपो निरूपितो मुमुहूणां हिताय प्रदर्शितः। स कः ? यो धर्मों जगतां विन्नुवनीदरवर्तिप्राणिनां हिताय
कड्याणाय सर्वकालं प्रवर्तते । स प्रोकरूपो मे मानसे मम हृदये । श्रजनं निरन्तरमहर्निशं रमतां सवितासं
निवासं विधत्तामित्यर्थः ॥ १॥

·तत्र लावधर्मलेदानाह- (इन्जवनावृत्तत्रयम् ) सत्यक्षमामार्दवशौचसंगत्यागार्जवब्रह्मविमुक्तियुक्तः । यः संयमः किं च तपोऽवगूढश्चारित्रधर्मो दशधायमुकः ॥२॥ व्याख्या-सत्यं सर्वासत्यपरिहरणं, क्षमा क्रोधवर्जनं, मार्दवं मानदशापरिहारः, शौचं चतुर्विधादत्तमसपरिहारेण निर्लेपव्रतधरणं, संगत्यागः धर्मोपकरणं विहाय सर्वधनादिसंयोगत्यागेनाकिञ्चनतावृत्तिः, शार्जवं मायिकलावं परिहत्य ऋजुपरिणत्या वर्तनं, ब्रह्म शीलवतं, विमुक्तिः विशेपलोनत्यागेन संतोपयुक्तः, यः संयमः यः पड्जीवनिकायसंरक्षणव्यापारः सः । किं च संतोषयुक्तोऽपि तपोऽवगूढः नानाविधतपोनिः संयुक्तः स पूर्वोक्तः सममोऽप्ययं दशधा दशविधः चारित्र- धर्मो देशतः सर्वतो विरतिधर्म उक्तो जिनैः कथित इत्यर्थः ॥ २॥ श्लोकषयेनास्य धर्मस्य प्रनावा प्रोच्यन्ते- यस्य प्रनावा दिह पुष्पदन्तौ विश्वोपकाराय सदोदयेते । ग्रीष्मोष्मनीष्मामुदितस्तमित्वान्काले समाश्वासयति क्षितिं च ॥३॥ ॐ

·व्याख्या-इह विश्वे यस्य प्रोकरूपस्य धर्मस्य प्रनावात् अचिन्त्यमहिम्नः सकाशात् पुष्पदन्तौ चन्मसूर्यौ घावपि
विश्वोपकाराय धर्मिजननिवाससामर्थ्याऊगजानानां सुखसंपत्कृते सदोदयेते सदा प्रतिदिनमनादित उदयेते समुजवतः।
च पुनः यस्य प्रनावात् ग्रीष्मोष्मनीष्मां ग्रीप्मो निदाधसमयस्तस्माजातो य उष्मा संतापत्तरस्तेन नीमा जनानां संत्रा-
सोत्पादिका तां क्षिति महीमंगलं काले तदनन्तरजाविनि प्रावृपि उदितः सर्वत्र गगनमंगलव्यापी तमित्वान् सग.
जिंतो विद्युत्वान्मेघः समाश्वासयति समतिशयेन निवृत्तधर्मा विदधातीत्यर्थः ॥ ३ ॥
नबोलकबोलकलाविलासैनाप्लावयत्यंचुनिधिः दितिं यत् ।
न नन्ति यष्ट्याघ्रमरुद्दवाद्या धर्मस्य सर्वोऽप्यनुनाव एषः॥४॥
व्याख्या-तथा यत् उबोलकबोलकलाविलासैः उत्प्रावस्येन लोलाश्चञ्चला ये कबोला ऊर्मिसमूहास्तेपां याः कला
वितिसामर्थ्यविशेपास्तेषां ये विलासाश्चतुर्दिछ सवेगप्रथाबनसमुचलनप्रसरणादयस्तैः । अंबुनिधिः समुषो यत् क्षिति
पृथिवीं न प्लावयति जलप्रवाहैः स्वोदरमध्ये नाकर्षति । तथा यच्च व्याघ्रमरुद्दवाद्या न नन्ति व्याघ्रः सिंहः, मरुषातो
देवश्च, दवो वनानलः, आदिपदात्सर्पनदीप्रनृतयो ग्राह्याः, एते न नन्ति जनवृन्दं न विनाशयन्ति । एप श्लोकपये-
नोकः सर्वोऽपि ममनोऽपि धर्मस्य अनन्तरमोकस्य अनुनावः सामर्थ्य महिमास्तीति जानीहीत्यर्थः॥४॥

·धर्मसौजन्, प्रख्यापयति-- (शार्दूलविक्रीमितं वृत्तम् ) यस्मिन्नेव पिता हिताय यतते नाता च माता सुतः सैन्यं दैन्यमुपैति चापचपलं यत्राफलं दोर्बलम् । तास्मन् कष्टदशाविपाकसमये धर्मस्तु संवर्मितः सजाःसङान एष सर्वजगतस्त्राणाय वझोयमः॥५॥ व्याख्या-यस्मिन् कष्टदशाविपाकसमये हे आत्मन् धर्मस्य सौजन्यं पश्य । यत् यस्मिन् वक्ष्यमाणस्वरूपे कष्टदशा- विपाकसमये कष्टानि नानाविपत्फलदानस्वनावमयानि पश्चविधान्तरायासातवेदनीयायश कीर्तिनीचैर्गोत्रप्रनृतीनि कर्माणि तेषां दशा तउदयमुख्यावस्था तधिपाको महाउप्टरसनृत्साक्षात्तीवस्वफलप्रदानं तद्रूपो यः समयोऽवसरस्तस्मिन् । कोह- ग्रूपे ? यस्मिन् प्रास्तामन्यः । चकारः सर्वत्राप्यर्थेन संवध्यते । पिता जनकोऽपि, त्राता सहोदरोऽपि, माता जनन्यपि, सुतः पुत्रोऽपि, अहिताय स्वस्य शरीरधनादिविनाशकष्टजरप्रापणाय यतते प्रयत्नपूर्वकोद्यम कुरुते चास्मिन्नपि । सैन्यं यदि स्वयं राजादिस्तदा यस्मिन् युघादिके सैन्यं हस्त्यादिवलमपि दैन्यं हतोत्साहशक्त्युद्यमत्वेन दीननावमुपैति प्रामोति अस्मिन्नपि । तथा यत्र यस्मिन् चापचपलं धनुर्यष्टिवञ्चपलं चलाचलपतितोन्नतनयं दोर्बलं जुजविक्रम श्रफलं निष्फलं कार्यनिष्पादनसामर्थ्य विकलं । तस्मिन्नपि समये एष पूर्वोदितो धर्मः सत्यादिरूपः । तुशब्दोऽप्यर्थे । स चैवार्थे । स एव सजनो जगन्मित्रं सर्वजगत्राणाय सर्वस्मिन्नपि जगति नुवनत्रये स्वाश्रितानां जनानां त्राणाय रक्षापालनकृते संवर्मितः

·सजः संवर्मितो धृतधैर्यादिकवच उत्पादितधृतिसंवृत्य जयस्वजावः सञ्जाः क्षमासत्यवैराग्यार्जवमार्दवसंतोपादिप्रहरण-
वृन्दैः प्रगुणो बडोद्यमः तदापि स्वीकृतप्रौढपराक्रमो जागर्तीत्यर्थः ॥ ५॥
अथ धर्मसंपदो नमस्कुर्वन्नाह-
त्रैलोक्यं सचराचरं विजयते यस्य प्रसादादिदं योऽत्रामुत्र हितावहस्तनुनृतां सर्वार्थ सिद्धिप्रदः ।
येनानर्थकदर्थना निजमहःसामर्थ्यतो व्यर्थिता तस्मै कारुणिकाय धर्मविनवे जक्तिप्रणामोऽस्तु मे ॥६॥
व्याख्या-यस्य धर्मविनवस्य प्रसादात् नैर्मट्यप्रसक्तिकृपोपकारात् सचराचरं जंगमस्थावरसमन्वितं इदं सर्वस्य स्वानु-
जवादिगम्यं त्रैलोक्यं त्रयो लोकाः समाहृता यस्मिन् तत् त्रैलोक्यं स्वर्गादि विजयते सुखादिप्रौढतां लजते । तथा यो
धर्मविनवः तनुनृतां देहिनां अत्रामुत्र वर्तमानजवे जवान्तरे च हितावहो हितसुखप्रापकः सन् सर्वार्थसिद्धिप्रदः सर्वेषां
कार्याणां स्वर्गमोक्षप्रनृतीनां सिफिर्निष्पत्तिस्तां प्रददातीति सर्वार्थसिद्धिप्रापकोऽस्ति । तथा येन धर्मविनवेन निज-
महस्सामर्थ्यतो निजं स्वकीय महः प्रतापः प्रजावो वा तद्रूपं यत्सामर्थ्य शक्तिस्तेन स्वाभितजीवानां अनर्थकदर्थना न
अर्था अनर्थाः प्राणिनां वैरविरोधानिष्टादिजावास्तैः कृता या कदर्थना विटंबनासमूहः सा व्यर्थिता निरसनेन निष्फ-
लीकृता । तस्मै प्रोक्तरूपाय कारुणिकाय करुणापूरितस्वरूपाय धर्मविनवे धर्मैश्वर्याय मे मम नक्तिपणामोऽस्तु नक्त्या
कृतः प्रणामः प्रणतिर्नवत्वित्यर्थः ॥६॥

·- अथ धर्म कट्पवृक्षोपमानेन स्तौति- (मन्दाक्रान्तावृत्तम् ) प्राज्यं राज्यं सुनगदयिता नन्दना नन्दनानां रज्यं रूपं सरसकविताचातुरी सुखरत्वम् । नीरोगत्वं गुणपरिचयः सऊनत्वं सुबुकिं किं नु त्रूमः फलपरिणतिं धर्मकल्पजुमस्य ॥ ७॥ व्याख्या-नु वितर्के । धर्मकटपद्रुमस्य फलपरिणतिं किं नु ब्रूमः प्रोकरूपधर्म एव कटपद्मः सुरपादपः तस्य संवन्धिनी फलपरिणतिं फलपरिपाकरूपां श्रेणिं वयं किं नु ब्रूमः ? कियाटपामः ? कथयितुं न शक्नुमः, अतिप्रभूतत्वादितरकष्टप कफलश्रेएयेकविधैव श्रूयते धर्मरूपस्य कट्पवृक्षस्य त्वनेकविधत्वेनानुनूयमानत्वादिति यावत् । तथाह-यतो धर्माज्य चक्रवर्तित्वादि प्राज्यं प्रौढमेकञ्चत्रं जायते । सुजगदयिता सुनगा सौलाग्यजूपितेष्टा दयिता वहना स्त्री नवति । नन्द- नानां पुत्राणामपि नन्दनाः पुत्रा नवन्ति । रूपं शरीरसौन्दर्य रम्यं जननयनरमणीयं प्राप्यते । सरसकविताचातुरी सरसा माधुर्यचमत्कारोत्पादिका कविता कवित्वकलानैपुण्यं जायते । सुस्वरत्वं कोकिलारुताधःकारी मधुरध्वनिनवति । नीरो- गत्वं रोगरहितत्वं संपद्यते । गुणपरिचयो गुणानां गांजीयौदार्यशौर्यादीनां परिचयः सर्वतो वृद्धिः। सजानत्वं जगन्मै- त्रत्वं । सुबुद्धि सन्मतिं बजत इत्यर्थः ॥ ७ ॥ अथ धर्मस्वाख्यातनावनां गेयपद्याष्टकेन विनावयन्नाद- पालय पालय रे पालय मां जिनधर्म ।

·मंगलकमलाकेलिनिकेतन करुणाकेतन धीर। शिवसुखसाधन नवनयबाधन जगदाधार गंजीर, पाण॥९॥
व्याख्या-हे जिनधर्म जिनरहनिश्चतुनिवनिस्तावेऽवश्यं सिद्धितव्यं जानशिः स्वयं समाचरितः समाचरणाच सर्वज्ञःसर्व-
दर्शी च भूत्वा स|गैर्वेदितः परोपकाराय प्रख्यापितो धर्मो जिनधर्मः तत्संवोधनं हे जिनधर्म। हे मंगलकमलाकेलिनिकेतन
मंगलानि स्वेष्टप्राप्तिहेतवो महोत्सवाश्च तद्रूपा या कमला महालक्ष्मीस्तस्या याः केलयः सुखविलासास्तासां निकेतनं
क्रीकासा तत्संवोधनं । हे करुणाकेतन करणा सर्वस्य सर्वापद्भ्यः समुधरणं सा केतनं लक्षणं स्वरूपं चेति यावत् यस्य
तत्संवोधनं हे करुणास्वरूप । हे धीर हे अविचलितैकपरोपकाररूप । हे शिवसुखसाधन हे मोदमहानन्दनिष्पादनप्र.
वीण । हे नवनयवाधन हे जन्मजरामरणऽर्गत्यादिनीतिनिवारण । हे जगदाधार हे त्रिनुवनवासिजनानां शरणागत-
वत्सल । हे गंजीर हे अगाधमहिमसागर । मां स्वसेवकं पालय पालय पालय रक्ष समुघर मोक्षमन्दिरं प्रापयेत्यर्थः॥१॥
सिञ्चति पयसा जलधरपटली नूतलममृतमयेन।सूर्याचन्छमसावुदयेते तव महिमातिशयेन, पा ॥२॥
व्याख्या-हे श्रीजिनधर्म तव नवतो महिमातिशयेन सर्वातिशाषिप्रजावेण । जलधरपटली समुन्नतमेघमंझली । अमृ-
तमयेन एकेन्धियादिसर्वस्य सजीवनतादायिमधुररसमयेन पयसा जलेन कृत्वा । नूतलं पृथ्वीमगलं । सिञ्चति जलप्रवा-
हेण बीजोजमादियोग्यत्वेन सरसं करोति । तथा सूर्याचन्नमसौ जगच्चकूजूतौ रविविधू उदयेते प्रतिदिनमुलतः । अत्र
सूर्याचन्जमसावुदयेते इति प्रोक्तं । प्रागपि तृतीयश्लोके जावनायामप्युक्तं “यस्य प्रज्ञावात्पुष्पदन्तौ विश्वोपकाराय
सदोदयेते" इति, तथाप्यत्र पुनरुक्तदोपो न, क्रमेणोपदेशस्तुतिरूपाच्यामुक्तत्वादित्यर्थः ॥२॥

·निरालंबमियमसदाधारा तिष्ठति वसुधा येन । तं विश्वस्थितिमूलस्तंन्नं तं सेवे विनयेन, पा० ॥३॥
व्याख्या-येन धर्ममहिम्ना । श्यं सचराचरपदार्थसाथैः प्रत्यक्षा । वसुधा पृथिवी । असदाधारा असन् अविद्यमान
श्राधारोऽधस्तारस्तंनाद्याश्रयो यस्याः सा तथा अधस्ताम्बारकेण रहितेति यावत् । निरालंवं निर्नतो नैवास्ति आवंब
उपरिष्ठानिविमरज्वादिसमाकर्षको यत्र तन्निरालंबं यथा स्यात्तथा तिष्ठति गगनमात्रस्था वर्तते, न शेषनागेन धृता,
नैव सूर्येण समाकर्षिता, तथा स्वीकारेऽनवस्थादिदोषा अनिवारा जवेयुः । यथा शेपस्य क आधारः सूर्यस्य च कः समा-
कर्षकः ? इत्याद्यन्ते गगनस्थैवापततीति यावत् । अतस्तमनादितः सर्वकालं यावत् । विश्व स्थितिमूलस्तंनं समप्रत्रैलो-
क्यमर्यादाया मूलस्तंजः स्थितिप्रतिष्ठास्थैर्वावादिस्थूणा तं धर्मप्र नावं स्वीकुरु । तं धर्म विनयेन कार्यान्तरवर्जनकाट्यण
प्रणतिपुरस्सरं सेवेऽमित्यर्थः ॥ ३ ॥
दानशीलशुजनावतपोमुखचरितार्थीकृतलोकः। शरणस्मरणकृतामिह नविनां दूरीकृतजयशोकः,पाणा
व्याख्या-दानशीलशुनजावतपोमुखचरितार्थीकृतलोकः दानादिप्रकारैः कृतार्थीकृता लोका येन स तथा । शरण-
स्मरणकृतां नविनां धर्मस्य शरणस्मरणकारिणां जव्यानां । येन इह विद्यमाननवेऽपि । दूरीकृतजयशोकः दूरीकृता
अन्नावं प्रापिता जयानि सप्तविधानि शोका इष्टवियोगादिजा येन स तथेत्ययः ॥४॥
दमासत्यसंतोषदयादिकसुनगसकलपरिवारः। देवासुरनरपूजितशासनकृतबहुनवपरिहारः, पा ॥५॥

·व्याख्या-यस्य जिनधर्मस्य क्षमादिदशप्रकाररूपो जननीजनकादिरूपनुवनप्रसियो दयादिकः करुणौदार्यशौर्यधैर्या- दिरूपश्च सुजगः सकलजगानेष्टः सकलपरिवारः समग्रोऽपि स्वजनवर्गप्रकारो वर्तते स तथा । देवासुरनरपूजितशासन देवा वैमानिकज्योतिष्काः, असुरा नवनपतिव्यन्तराः, नरा विद्याधरचक्रवर्तिवासुदेवादिमनुष्यास्तैः पूजितं बहुमानपु- रस्सरं स्वीकृतं शासनमाज्ञा यस्य धर्मस्य तस्य संबोधनं एवं सर्वत्र तस्मात्तेषां कृतबहुलवपरिहारः कृतं रचितं बहूनाम- संख्येयानन्तादित्वेनापरिमितानां नवानां जन्मपरंपराणां परिहारोऽनावो येन स तयेत्यर्थः ॥ ५॥ बन्धुरबन्धुजनस्य दिवानिशमसहायस्य सहायात्राम्यति जीमे नवगहनेऽङ्गी त्वां बान्धवमपहाय,पाण्६ व्याल्या-हे श्रीजिनधर्म त्वं अवन्धुजनस्य वन्धुः न विद्यते बन्धुः सहोदरादिपरिवारो यस्य स एव जनो मनुष्य- स्तस्य परिवाररहितस्य बन्धुस्त्वं परिवारोऽसि । तथा त्वं असहायस्य दिवानिशं सहायः न विद्यन्ते सहायाः सहचारिणो यस्य तस्य त्वं दिवानिशं सदैवाहर्निशं सहायः सर्वत्र सहचार्यसि । तथा हे धर्म अङ्गी प्राणी त्वां जवन्तं वान्धवं स्वकी. यजनसमूहं चपहाय परिहत्य स निराधारोऽङ्गी जीमे महालयानके नवगढ्ने जवारण्ये त्राम्यति चतुर्गतिषु पर्यटतीत्यर्थः॥६॥ उंगति गहन जलति कृशानुः स्थलति जलधिरचिरेण । तव कृपयाखिलका मितसि छिर्बहुना किं नु परेण, पा॥ ७॥ व्याल्या-श्रीजिनधर्म तव कृपया नषतः संबन्धिनी या कृपा जनोपरि सानुकूलहष्टिपातरूपा करुणा तया हेतुनू- AGAR ·तया। जनस्य गहनं श्वापदाकीर्ण वनं बंगति समृद्धनगरायते । कृशानुः वनदवाग्निरपि जसति नीरायते । जलधिः समुषोऽपि अचिरेण शीघ्रतया स्थसति स्वानाविकनिर्जलमित्तागायते । अखिलकामितसिद्धिः सकलसमीहितस्य सिधिनिष्पत्तिस्तव प्रसादारसंपद्यते । तर्हि हे श्रीजिनधर्म त्वां विना बहुना प्रजूतेनापि परेण धनकुटुंबविषयसुखा- दिना किं नु अस्माकं किं प्रयोजनमस्ति ? न किमपीत्यर्थः ॥ ७॥ श्व यसि सुखमुक्तिदशांगं प्रेत्येन्डादिपदानि । क्रमतो ज्ञानादीनि च वितरसि निःश्रेयससुखदानि, पा ॥७॥ व्याख्या हे धर्म त्वमेव जनानां इह वर्तमाननवे नदितदशाङ्गं सुखं नदितानि वृद्धि प्राप्तानि दशांगानि धनारो- ग्याविकखेग्मियादिदश विधसाधनानि यत्र तत्ताहशं सुखं शर्म यवसि ददासि । प्रेत्य जन्मान्तरे । इन्जादिपदानि इन्जा- हमिन्धसोकान्तिकादीनि यसि । च पुनः क्रमतः क्रमेण सुरनरनवपरंपरया। निःश्रेयससुखदानि परिपूर्णत्वेन मोद- सुखसंपादकानि । ज्ञानादीनि सर्वज्ञत्वसर्वदर्शित्वादीनि । वितरसि ददासीत्यर्थः ॥७॥ अथोपसंहारमाह- सर्वतंत्रनवनीत सनातन सिद्धिसदनसोपान । जय जय विनयवतां प्रतिवं नितशान्तसुधारसपान, पाए ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये धर्मनावनाविनावनो नाम दशमः प्रकाशः॥

·। व्याख्या-हे श्रीजिनधर्म सर्वतंत्रनवनीत हे सर्वविश्वधर्मशाखपरमार्थनूतपक्षण सनातन हे तजवनविष्यत्सर्वस- मयविद्यमानाविनाशिन् । सिद्धिसदनसोपान हे मुक्तिमन्दिरसमारोहणोर्ध्वगतिपदपंक्के "दादरों" इति लोकोक्तिः। विनय- वतां विनीतपुरुषाणां प्रतिसंनितशान्तसुधारसपान हे प्रतिक्षणप्रापितशान्तरसामृतपान त्वं जय जय परधर्मान् सर्वान- जिनूय सर्वोपरिवती भवेत्यर्थः॥ ए॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्श्रीबुधिविजयमुख्यशिष्यश्रीमुक्ति- विजयगणिसतीर्य तिलकमुनिश्रीवृद्धिविजयचरणयुगसेविना पंमितगंजी- रविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारसटीकायां धर्मस्वा- ख्याततानावनाविनावनो नाम दशमः प्रकाशः समजनि ॥

·॥ एकादशः प्रकाशः।
उको दशमः प्रकाशः। तदन्ते च धर्मः सिद्धिसदनसोपानत्वेनोपदिष्टः । सिधिश्च लोकाग्रे प्रतिष्ठिता । अत एका-
दशे प्रकाशे लोकस्वरूपनावनां विनावयन्नाह । तस्याश्चायमादिमः श्लोकः-
(शालिनीवृत्तम् )
सप्ताधोऽधो विस्तृता याः पृथिव्यश्बत्राकाराः सन्ति रत्नप्रनाथाः।
ताभिः पूर्णो योऽस्त्यधोलोक एतौ पादौ यस्य व्यायती सप्तरतः॥१॥
व्याख्या-समाधोऽध इत थारन्य सोऽयमिति पञ्चमश्लोकपर्यन्तेन कुलकेन लोकस्वरूपं वर्णयन्तः प्राहुः । या रल-
प्रनाद्या याः प्रोच्यमानस्वरूपा रत्नप्रनाद्या रत्नप्रति गुणनिष्पन्नाख्या यस्याः साद्या प्रथमा यासां ता रत्नप्रनाद्याः,
आदिना शर्करापना २ वालुका ३ पंक ४ धूम ५ तमः ६ तमस्तम इति क्रमेण प्रजापदयुक्ताः । सप्त सप्तसंख्याकाः ।
अधोऽधो विस्तृताः क्रमेणोपरितनोपरितनान्योऽधस्तन्योऽधस्तन्यो विशालाः परिपाट्या एककरज्वधिकोत्रप्रमाणा इति
यावत् । बत्राकारा उपर्युपरि प्रतिष्ठितसप्तचत्रनिता एकैका अपि क्रमशः संक्षिप्तोपरितनवर्तुसाकारा अधस्ताविस्तरवत्यः
पृथिव्यो नमयः सन्ति विद्यन्ते ताः। तथा तालिः पूर्णः सप्तमहीजिातो योऽधोलोकोऽस्ति स एतौ पौ यस्य पुरु-
पाकारधृतलोकस्य सप्तरङ्कायती पादौ सप्तरपरिमाणौ व्यायती विशेषेण साधिकतया आयती समुन्नतत्वेन
दी? पादौ पौ चरणौ नवतः ॥ १॥

·तिर्यग्लोको विस्तृतो रझुमेकां पूर्णां छीपैरर्णवान्तरसंख्यैः। यस्य ज्योतिश्चक्रकाञ्चीकलापं मध्ये कार्य श्रीविचित्रं कटित्रम् ॥२॥ व्याख्या-अर्णवान्तरसंख्यैकीपैः पूर्णः अर्णवाः समुत्रा अन्ते पर्यन्ते येषां तेऽर्णवान्ताः प्रत्येकस्य पर्यन्त एकैकस्यार्ण- वस्य सनावात्तैरर्णवान्तैः असंख्यैः संख्यापरिमाणरहितैः दीपैर्जबूचीपादिलिः पूरें व्याप्तो नृत इति यावत्तादृशः। एका परिपूर्णा । रडं असंख्येययोजनानां कोटिकोव्य जन्मिता दीर्घदाम्ना तया प्रमितो विस्तृतो विष्कंजमानः । ज्योति- श्चक्रकाञ्चीकलापं ज्योतीपि सूर्यचन्झादिविमानानि तेषां चक्रं समग्रमीपसमुच्यापि मलं तद्रूपं. काची कलापं कय्याज- रणवृन्दशोजितं । श्रीविचित्रं श्रियः सुरनरनगरनगरत्नखनिवनवाटिकासरोगजतुरंगनवना दिलदम्यस्तानिर्विचित्रं नानाविध- विजूषितशोलानिर्विराजितं । काय संक्षिप्तत्वेन कृशनाचं प्राप्तं झाम तानवं गतमिति यावत् । कटिनं कटिप्रदेशेन धारकाश्रयत्वेन त्रातं रहितं धृतमिति यावत् कटित्रमुदरं वर्तते यस्य पुरुषाकारलोकोदरस्य मध्येऽन्तरे निवेशितः तिर्य- ग्लोको मध्यलोकोऽस्तीत्यर्थः ॥॥ खोकोऽथो— ब्रह्मलोके युलोके यस्य व्याप्तौ कूपरौ पञ्चरत । लोकस्यान्तो विस्तृतो रङ्गुमेकां सिझज्योतिश्चित्रको यस्य मौलिः ॥३॥ व्याख्या-श्रथ तिर्यग्लोकानन्तरं ऊर्चे पुरुषाकारस्योर्ध्वजागे । धुलोके देवलोकमध्यस्थे । ब्रह्मलोके पश्चमब्रह्मदेवलो- TAGE

·कस्य प्रदेशे । पञ्चरतं व्याप्तौ यस्य कूर्परौ पश्चर पञ्चचिरसंख्येययोजनानां कोटिकोटिकोट्यो दीर्घातिः रसूदामिनी-
निरुन्मिते क्षेत्रे व्याप्तौ प्रसरप्राप्तौ यस्य पुरुषाकारनृतलोकस्य कूर्परौ करतखनुजदंकयोमध्य जागावयवौ नवतः "कूपी-
युग्मेति" खोके । एकां रहुं विस्तृतो लोकस्यान्तो लोदान्तप्रदेशः । स सिघज्योतिश्चित्रकः सिधाः कृतार्थी श्रात्मान-
स्तद्रूपं तेषां वा ज्योतिः द्योतते जासतेऽनेनेति ज्योतिः निरावरणसिद्धानां प्रला तेन चित्रको रत्नादिनिरिव मंडितः।
यस्य लोकपुंसः मौलिः उत्तमाझं मुकुटश्च वर्तते ॥३॥
यो वैशाखस्थानकस्थायिपादः श्रोणीदेशे न्यस्तहस्तक्ष्यश्च ।
कालेऽनादौ शश्वदूर्ध्वंदमत्वाहिज्राणोऽपि श्रान्तमुडामखिन्नः ॥ ४ ॥
व्याख्या-यो खोकपुरुषः वैशाखस्थानकस्थायिपादः समतया स्थाप्येते. पादौ यत्र तपैशाखस्थानकं तेन स्थापितौ पादौ
यस्य स वैशाखस्थानकस्थायिपादः । श्रोणीदेशे कटिप्रदेशे । न्यस्तहस्तक्ष्यश्च न्यस्तं स्थापितं इस्तयोः करतखयोर्षयं युग्म
येन स तथा । अनादौ न विद्यते आदिः प्रथमदिवसादिर्यस्य सोऽनादिस्तस्मिन्ननादिमत्यपि काले प्रारज्य शश्वदूर्ध्वदम.
त्वात् शश्वदनारतं विश्रामरहितमिति यावत् ऊर्ध्वदम ऊर्ध्वस्थानेन स्थिर स्थितस्तस्माखेतोः । श्रान्तमुखां विज्राणोऽपि
श्रान्तस्य मार्गादिपरिश्रमयुक्तस्य मुञा स्वरूपाकारस्तां बिज्राणोऽपि धारयन्नद्यापि । अखिन्नः परिश्रान्तत्वेन न
निषण इत्यर्थः ॥४॥

·सोऽयं ज्ञेयः पूरुषो लोकनामा षड्जव्यात्माकृत्रिमोऽनायनन्तः । धर्माधर्माकाशकासात्मसंज्ञैव्यैः पूर्णः सर्वतः पुजलैश्च ॥ ५ ॥ व्याख्या-स पूर्वोक्तस्वरूपः लोकनामा लोक इत्याख्यया प्रसिधः पुरुषः पुमान् श्रयं दृश्यमानो ज्ञेय उपलक्षयितव्यः सर्वैधीमतिः । स च षड्वव्यात्मा षट् धर्माधर्माकाशजीवपुजलसमयाः पड़ जव्याणि तान्येवात्मा स्वरूपं यस्य लोकपुंसः स तथा प्रोक्तपदार्थैकसमूह एव लोको न त्यन्यत् । स चाकृत्रिमो न केनचिद्देवादिना निष्पादितः स्वजावसिद्धत्वात् । तथाऽनाधनन्तो न विद्यते आद्यन्तौ यस्य सोऽनाधनन्तः। धर्माधर्माकाशकालात्मसंज्ञैः पुनश्च धर्मो धर्मास्तिकायो गतिपरिणामपरिणतजीवपुजलयोनतिनिय॑ग्योऽरूप्यचेतनत्रव्यं, अधर्मोऽधर्मास्तिकायः स्थितिव्यंग्यः , शेषं धर्मवत्, आकाशोऽवगाहव्यंग्यः शेपं धर्मवत्, कालो नवपुराणपरत्वादिहेतुर्वर्तमानलक्षणसमयरूपः, आत्मा कर्ता जोक्ता ज्ञाता चेतनरूपः संज्ञैःप्रोक्तरूपनामवतिः पञ्चनिः पुग्लैश्च परमाणुझ्यणुकाद्यनन्ताणुकस्कन्धपर्यन्तैः। व्यैर्गुणपर्यायवतिः पदार्थैः । सर्वत ऊर्ध्वाधस्तिर्यक्कु दिनु । पूर्णतया नृतोऽस्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥ रंगस्थानं पुजलानां नटानां नानारूपैर्नृत्यतामात्मनां च । कालोद्योगखवतावादिनावैः कर्मातोयैनंतितानां नियत्या ॥६॥ व्याख्या-तथाऽयं लोकः । नियत्या अनादिलोकस्थितिपरिणत्या । नर्तितानां नर्तनक्रियासु नियोजितानां अनेकविध- परिणामपरिणतिजाक्कृतानामिति यावत् । पुजलानां औदारिकाद्यष्टविधवर्गणापरिणवानन्त्रपरमाएवात्मकस्कन्धानां ।

·नटानां नटा जीवपात्राणां नाटयितारस्तेषां । च पुनः । कालोद्योगस्व स्वतावादिनावैः कालः सुखदुःखादिकार्यनिष्पत्ति-
योग्योऽवसरः उद्योगस्तन्निष्पादक उद्यमः स्वस्वनावः स्वस्मिन् सुखित्वादिनयनस्वन्नावता आदिशब्दात्तथाविधपूर्व-
कृतकर्मोदयनवितव्यते ग्राह्ये त एव नावाः पदार्थास्तैः । कर्मातोद्यैः कर्माणि कृत्याकृत्यरूपशुनाशुजकर्तव्यानि तान्ये-
वातोद्यानि चीणावेणुमृदंगादिनर्तनाप्रेरकवाद्यानि तैः कृतप्रेरणापूर्वकाणां नानारूपैः नारकतिर्यड्नरामरैकेन्धियाद्याकारै-
धृतवदुविधनेपथ्यैर्नृत्यतां परिपाट्या चतुर्गतिप्रापणपरिहरणरूपनर्तनं कुर्वाणानां । आत्मनां जीवानां पुजलनटानां जीव-
नर्तकानां च । रंगस्थानं नाट्यमंझपो वर्ततेऽयं लोक इति शेष इत्यर्थः ॥६॥
एवं लोको जाव्यमानो विविक्त्या विज्ञानां स्यान्मानसस्थैर्यहेतुः।
स्थैर्य प्राप्ते मानसे चात्मनीना सुप्राप्यैवाध्यात्मसौख्यप्रसूतिः ॥ ७ ॥
व्याख्या-एवं पूर्वोक्तन्यायेन विविक्त्या श्रात्मानात्मवस्तुस्वर्गमर्त्यपातालविलागविवेकेन सह विजने स्थित्वा । लोकः
प्रोक्तस्वरूपः । नाव्यमानो विविधरूपश्चिन्त्यमानः । विज्ञानां विशिष्टज्ञानवतां । मानसस्थैर्यहेतुः मानसस्य मनोध्यानस्य
स्थैर्य स्थिरस्थितिस्तस्य हेतुर्निमित्तं स्यानवेत् । च पुनः । मानसे मनोवृत्तौ । स्थैर्य स्थिरस्य जावः स्थैर्य निश्चलत्वं ।
प्राप्ते लब्धे सति । यात्मनीना अात्महितजननी । अध्यात्मसौख्यप्रसूतिः आत्मिकसुखस्वजावोत्पत्तिः । सुप्राप्यैव सुखेन
लन्यैव नवतीत्यर्थः ॥ ७॥

·अथ लोकस्वरूपानावनां गेयपद्याष्टकेन विनावयन्नाह-
विनय विधावय शाश्वतं हृदि लोकाकाशम् ।
सकलचराचरधारणे परिणमदवकाशम्, वि० ॥१॥
व्याख्या-हे विनय हे विनीतात्मन् हृदि स्वचित्ते शाश्वतं सनातनमविनश्वरं लोकाकाशं सर्वदिकु लोकसीमापरिमि.
तमाकाशखं विनावय विविधजेदेश्चिन्तय । सकलचराचरधारणे सकलाः समग्रा निःशेपा इति यावत् चराः स्थानान्त-
रयायिनो विनश्वराश्च परमाएवादयः, न चरा न स्थानान्तरयायिनो न सर्वथा विनश्वरा धर्मास्त्यधर्मास्तिमेरुस्वर्गविमान-
नरकादयस्तेपां धारणे स्वस्वरूपमर्यादालाजनीनवने । परिणमन् तत्तदाधेयाकारावस्थान्तरत्वं जजन अवकाशः प्रवेश-
निर्गमावगाहाश्रयदानत्वं यस्य तं लोकाकाशं ध्यायस्वेत्यर्थः ॥१॥
लसदलोकपरिवेष्टितं गणनातिगमानम् । पञ्चनिरपि धर्मादिभिः सुघटितसीमानम, वि ॥२॥
व्याख्या-अलोकपरिवेष्टितं लसत् न विद्यते लोको धर्माधर्मपुजलजीवानामन्वयो यस्मिन् सोऽलोकः केवलमहा-
नाकाशस्थलीनूतोऽवकाशमात्रस्तेन परि समन्ताष्टितः स्वोदरमध्ये निवेशितो लसत् दीप्यते पञ्चास्तिकायात्मकत्वेन
शोनते च तं गणनातिगमानं गणनया संख्ययाऽतिगमतिकान्तं मानं परिमाणं यस्य सोऽसंख्येयः परिमाणेन वर्तते तं ।
धर्मादिभिः प्रोक्तस्वरूपैर्धर्मास्तिकायादिनिः पञ्चलिरपि समुदितैः पञ्चसंख्यैरपि न तु क्वचिदेकदिनिनिः । सुघटितसीमानं
सुष्ठु सम्यकू शोजना सुन्दरा घटिता रचिता सीमाऽलोकतो जिन्नताबोधिनी मर्यादा यस्य स तम् ॥२॥

·-- समवघातसमये जिनैः परिपूरितदेहम् । असुमदणुक विविधक्रियागुणगौरवगेहम, वि० ॥३॥ व्याख्या-समवघातसमये संप्रकर्षातिशयेनावघातः सर्वलोकाकाशावयवनूतेषु गगनप्रदेशेषु खात्मप्रदेशानां प्रदेपणं तस्य यः समयोऽष्टसामयिकोऽवसरस्तस्मिन् । जिनस्तीर्यकरः सामान्यकेवलिनिश्च । परिपूरितदेहं परि समन्तात् दिग्विदिक्कु पूरितः समग्रप्रदेशेषु व्यापनरूपेण नृतो देहः सकलप्रदेशसमुदयरूपशरीरं यस्य स एकजीवप्रदेशतुष्ट्यप्रदेशी तं । असु- मदणुकविविधक्रियागुणगौरवगेहं असवो ऽव्यनावप्राणाः सन्ति एषां तेऽसुमन्तो जीवाः, अणुकाः परमाणुश्यणुकादि- सर्वपुजलास्तेषां या विविधा गमनावगाहनादिनानाप्रकाराः क्रियाः प्रवृत्तिनिवृत्त्युत्पादव्ययस्थित्यादिरूपाः, गुणा ज्ञाना- दयो वर्णादयश्च तेषां गौरवं हानिवृद्धयादिरूपं प्राचुर्य, घन्के कृते तेषां गेहं सर्वेषामाश्रयत्वान्निवाससदनं तद्ध्यायस्वेत्यर्थः॥३॥ प्रोक्तस्वरूपे लोके ध्यातव्यप्रकारान् दर्शयति । ततो यत्र यदाकारवर्तनां वक्ष्ये तत्र तत्तथा नावनीयं नावनाधिकारत्वात् एकरूपमपि पुजलैः कृतविविधविवर्तम् । काञ्चनशैल शिखरोन्नतं क्वचिदवनतगर्तम, विण ॥४॥ व्याख्या-एकरूपमपि मं लोकं सर्वत्र समग्रपश्चास्तिकायमयत्वेन एकरूपमपि सर्वत्रैकाकारधारकं वर्तमान- मपि पुगलैः पुजलस्कन्धानां विचित्राकारपरिणत्या कृतविविधविवर्त कृता रचिता विविधा अनेकनेदैर्विजिन्ना विवर्ताः समुदायविनागोत्पादा यस्मिन् स तथा तं आकारलेदयुक्तं जावय । पुजलविवर्तमेवाह-कचिदिति सर्वत्र संवन्धनीयं । लोकः क्वचित् कियत्प्रदेशेषु काञ्चनशैलशिखरोन्नतं काञ्चनं नानाजातीयसुवर्ण तन्मयाः शैलाः पञ्चमेरुनीलवन्निपधरु- क्मिमहाहेमवचिखरिसधुहेमवपदस्कारमानुपोत्तराजनगिरिरुचककुंझलगिरिप्रतिपर्वताः तेषां शिखराणि प्रोक्तान्यपर्व- ·तनूमिस्थजंबूकट्पवृक्षादीनां त्रिविधानि तैरुन्नत उत्तुंगो धर्तते यस्तं । क्वचिदवनतगर्त कचित् केयुचित्प्रदेशेषु अवनता अतिशयेनाधोऽधो निमन्ना गर्ता अधोलोकादिखमा यस्मिन्स तथा तम् ॥ ४॥ कचन तविषमणिमन्दिरैरुदितोदितरूपम् । घोरतिमिरनरकादितिः कचनाति विरूपम्, वि० ॥५॥ व्याख्या-कचन केषुचित्प्रदेशेषु । तविषमणिमन्दिरैरुदितोदितरूपं तविपा देवलोकास्तेषु यानि मणिमयानि मन्दि- राणि शाश्वतनावपरिणतानि विमाननुवनलौमेयनगराणि तैः प्रत्नानासुरैरुदितोदितं वृक्षादप्यतिशयेन वृद्धिप्राप्तं रूपं सौन्दर्यं यस्य स तथा तं । अथवा तविषा जवनव्यन्तरज्योतिःसौधर्मादिचतुर्विधदेवलोकसमुझेपत्प्राग्जारादिपृथिव्यः, मणयः खनिगतालरणविमाननवनन्नित्तिस्तंजादिस्थितानि रत्नानि, मन्दिराणि चक्रिविष्णुविद्याधरादिनिवाससदनानि, तनानिरुदितोदितं रूपं यस्य स तथा तं । क्वचन केषुचित्प्रदेशेषु घोर तिमिरनरकादिनिः घोरा मलिमसर्गउनीयजयकर- प्रेतवनादयः, तिमिरं गहनान्धकारयुक्तगुहादि, नरका रत्नानादिपृथिवीगतसीमन्तकादयः, इन्धे कृते तैः कृत्वाऽति- विरूपोऽतिशयेन विषमं वीनत्सं नयानक रूपमाकृतिदर्शनं यस्य स तथा तं ॥ ५॥ क्वचिउत्सवमयमुज्ज्वलं जयमंगलनादम् । कचिदमन्ददाहारवं पृथुशोकविषादम, वि० ॥ ६ ॥ व्याख्या-क्वचित् केषुचित्प्रदेशेषु स्वर्गराजसमृघजनमन्दिरादिपुण्ययद्गृहेषु । उज्ज्वलं सातिशयप्रौढं । नत्सवमयं उत्सवा गीतवाद्यनृत्यपुत्रजन्मविवाहविजयप्राप्त्यादिमहामहास्ते प्रचुरा यत्र स तन्मयस्तं। मंगलजयनादं मंगलानि श्रेयोमहासमृ- विसंपादकानि देवगुरुनमनस्तवनपूजनदध्यक्तादीनि जयनादा मागधादिवन्दिवृन्दपठ्यमानजयजीवचिरंनन्दादिध्वनयो ·यत्र स तथा तं । कचिदमन्दहाहारवं वचित्केषुचित्प्रदेशेषु नरकनरपशुवधस्थान वियोगिरोरगृहादिषु । अमन्दहाहारवं अमन्दा अतिमहान्तो हाहारवा हा मातः हा तात हा नाश हा पुत्र इत्यादिरूपा रवाः शब्दा यत्र स तथा तं पृथुशोकविषादं पृथू महाविरतीणी शोकविषादौ यस्मिन् स तथा तं शोको दौर्मनस्यं विपादो उर्ललाजीविका दिज- नितः खेदस्तौ पृथू लोके इत्यर्थः ॥ ६॥ बहुपरिचितमनन्तशो निखिलैरपि सत्वैः । जन्ममरणपरिवर्तिनिः कृतमुक्तममत्वैः वि० ॥७॥ व्याख्या-कृतमुक्तममत्वैः कृतं प्रथममुत्पादितं रचितमिति यावत् जन्मसंवन्धादिप्राप्त्या मुक्तं पश्चान्मरणवस्तुविना- शादिना त्यक्तं ममत्वं देहादिषु मदीयत्वं यैस्ते कृतमुक्तममत्वास्तैः । जन्ममरणपरिवर्तिलिः जन्ममरणे प्रसिधे तान्यां परिवर्तयन्ति पूर्वपूर्वपरिहारेणोत्तरोत्तरग्रहणं कुर्वन्ति ये ते तथा तैः । निखिलैः समस्तैः । सत्त्वैः प्राणिनिः । अनन्त- शोऽनन्तानन्तवारान् कृत्वा । बहुपरिचितं बहुः सर्वेषु प्रदेशेषु सर्वैः परिचितः पुनः पुनर्व्याप्तः यः स तथा तमित्यर्थः॥७॥ इह पर्यटनपराङ्मुखाः प्रणमत जगवन्तम् । शान्तसुधारसपानतो धृतविनयमवन्तम्, वि० ॥७॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये लोकस्वरूपन्नावनाविनावनो नामैकादशः प्रकाशः ॥ व्याख्या-जो नव्या यदि यूयं इह चातुर्गतिके नवे । पर्यटनपराङ्मुखाः पर्यटनं परिघ्रमणं तस्मात्पराङ्मुखा लग्न- परिणामा जाताः । तर्हि धृतविनयं धृतः सम्यक् परिणमितः विनयः विनम्रनावः येन स तथाढतं प्राणिनं । शान्त- ·सुधारसपानतः शान्तसुधारसपानस्य प्रदानतः । अवन्तं नवज्रमणाक्षणं कुर्वन्तं । जगवन्तं श्रीमछिन । प्रणमत सुन- क्त्या नम्रा लवतेत्यर्थः ॥७॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंचिग्नशाखीयपरममुनिश्रीवुझिविजय मुख्यशिष्यत्रीमुक्तिविजयस तीर्थ्यतिलकमुनिश्नीवृद्धिविजय- चरणयुगसे विना पंक्तिगंजीरविजयगणिना विरचितायां शान्तसुधारसटीकायां लोकस्वरूपन्नावनाविनावनो नामैका- दशः प्रकाशः समजनि॥

·॥ द्वादशः प्रकाशः॥ उक्त एकादशः प्रकाशः। तदन्ते च शान्तसुधारसतो विनयवतां नवज्रमणाजनकजिनप्रणाम उपदिष्टः । शान्त- रसविनयप्रणामाश्च धर्मसामग्रीप्राप्त्या प्राप्यन्ते । सा चातिर्सनाऽतो हादशे बोधिलजनावनां विनावयन्नाह । तस्याश्चायमादिमः श्लोकः- (मन्दाक्रान्तावृत्तम् ) यस्माधिस्मापयितसुमनःवर्गसंपछिलासप्राप्तोहासाः पुनरपि जनिः सत्कुले नूरिनोगे। ब्रह्माद्वैतप्रगुणपदवीप्रापकं निःसपत्तं तदुष्प्रापं भृशमुरुधियः सेव्यतां घोधिरत्नम् ॥१॥ व्याख्या-हे उरुधियो हे महाविशालबुझ्यो युष्मालिः स्वहृदि वक्ष्यमाणं विज्ञाव्यतां । यस्माघदयमाणस्वरूपाद्बोधिरना- भूयांसो जव्या विस्मापयितसुमनःस्वर्गसंपब्लिासप्राप्तोलासा: विस्मापयिताश्चित्ते चमत्कारं ग्राहिताः सुमनसो देवाः पंमिता ज्ञानिनश्चेति यावत् यः स्वर्गसंपदः इन्जाहमिन्नादिस्वर्गिणां संवन्धिन्यः संपदः स्वर्गसंपदस्तासां ये विलासाः शृंगारगीतवाद्यनृत्यसुरीविनोददीप्यादयस्तैः प्राप्तोलासाः प्राप्ता नोग्यत्वेनोपगता उदासाः प्रकाशा आविर्तावा महान- न्दविस्ताराश्चेति यावत् तथाविधा मनुष्येन्यः देवत्वेनानवन जवन्ति नविष्यन्ति । पुनरपि देवजोगजुक्तो त्तरकाले स्वर्गाच्युत्वा नूयोऽपि मनुष्यत्वे रिजोगे सत्कुले नूरयोऽतिप्रचुरा जोगाः शब्दादिपञ्चविषयजन्यविलासा यस्मिन् ·तादृशे सत्कुले राज्यसमृद्ध्या दिमत्प्रधानवंशे जनिः प्रसूतिर्जन्म नवति । तथा यत् . निःसपलं अनन्यसदृशं नितं ब्रह्मापैतप्रगुणपदवीप्रापकं ब्रह्म शुनिरञ्जनचैतन्यस्वरूपं अषैतं निउँदैकप्रकारं प्रगुणाः प्रकर्षा गुणा ज्ञानादयो यस्यां सा पदवी विशिष्टगतिप्राप्तिः तस्याः प्रापर्क साधनं वर्तते । तत्पोकगुणं नृशमतिशयतो पुष्पापं कुर्लनं । वोधिरनं नर- जवादिधर्मसामग्री प्राप्य सेव्यतां परिपाट्यतामित्यर्थः ॥१॥ श्रथ बोधिप्राप्तिउर्वनंत्वे हेतुमाह- (जुजंगप्रयातवृत्तत्रयम् ) श्रनादौ निगोदान्धकूपे स्थितानामजस्त्रं जनुर्मृत्युःखार्दितानाम् । परीणामशुद्धिः कुतस्तादृशी स्याद्यया हन्त तस्माछिनिर्यान्ति जीवाः ॥२॥ व्याख्या-अनादौ न विद्यते आदिरुत्पत्तेः समयमुहूर्तप्रहरदिवसमासवर्षादिनिःप्राथम्यं प्रवाहतोऽप्यपरापर निगोदो- त्पत्त्या सर्वकालं विद्यमानत्वादादेरलाबो यस्य सोऽनादिस्तस्मिन्ननादौ । निगोदान्धकूपे निगोदश्चासावन्धकूपश्च निगो- दान्धकूपस्तस्मिन् । अजस्रं निरंतर प्रत्येकशरीरे ऽवतारप्राप्त्यन्तरालानावात्सततं स्थितानां निवसतां । निगोदो हि जिनागमपरिजापयाऽन्तर्मुहूर्त स्थितिकांगुलासंख्येयमानचर्मचक्षुरदृश्यानन्तजीवमयं सूक्ष्मं शरीरमुच्यते स एवान्धकूपोऽन- न्तजीवानामनन्तजन्मस्थानत्वेनादृश्यतखजागत्वादन्धकूपस्तस्मिन् स्थितानां कृतनिवासानां । जनुसृत्युमुखार्दितानां जनुषः जूयो भूय एकस्मिन् श्वासनिःश्वासमात्रे काले सप्तदश जन्मानि, मृत्यवोऽपि जन्मोन्मितानि मरणानि कष्टानि तैरर्दिताः SORA ॐ ·सदैव पीमिता ये ते तथा तेषां । हन्तेति खेदे। यया परिणामशुद्ध्या । तस्मात्प्रोक्तस्वरूपनिगोदान्धकूपात् । जीवाः साधा- रणशरीरिमाणिनः । विनिर्यान्ति प्रत्येकत्ववादरत्वप्रापणेन निर्गच्छन्ति । तादृशी शुनोदयजनिता ततो निर्गमयोग्या शुचा परिणामशुद्धिः वर्धमानपुण्योदयजनिता तानपेक्ष्यामसुन्दरपरिणतिधारा कुतः स्यात् कस्मान्नवेत् ? साधनसा- मयनावान्नैव स्यात् । तस्माद्बोधिलिन्चेत्यर्थः ॥२॥ ततो निर्गतानामपि स्थावरत्वं त्रसत्वं पुनर्लनं देहनाजाम् । त्रसत्वेऽपि पञ्चाक्षपर्याप्तसंझिस्थिरायुष्यवदुर्लनं मानुषत्वम् ॥ ३॥ व्याख्या-ततो निगोदरा शितः । निर्गतानां कश्चिदकस्माजाताकामनिर्जरावलाऽमृतानामपि । देहनाजां प्राणिनां पृथिव्यादित्वमेव लजते । ततः स्थावरत्वमेव नवति प्रायेण । तस्मात् त्रसत्वं पुनर्लनं प्रसत्वं वित्रिचतुःपञ्चेल्जियत्वं तत्पुनः प्रत्येकशरीरित्वे प्राप्तेऽपि पुर्खनं पुष्पापं नवदसंख्योत्सर्पिण्यवसर्पिणीप्रमितपृथिव्यादीनां कायस्थितेरन्तरित- त्वात् । त्रसत्वालावे बोधिलानालावोऽतोऽपि उर्लनं । त्रसत्वेऽपि नसत्वं प्रोक्तरूपं तत्प्राप्ते सत्यपि ययोत्तरं क्रमेण पञ्चा- कृपयाप्तसंझिस्थिरायुष्यवत् उर्लनं वच्छन्दः प्रत्येकं संवन्धनीयः, ततः पञ्चाश्वत् पञ्च स्पर्शनादीन्यक्षाणी स्त्रियाणि यत्र जन्मनि तत्पञ्चाक्ष्वदित्येवं सर्वत्र क्षेयं, पर्याप्तय आहारादिपविधाः पूरिता यत्र तत्पर्याप्तिवत्, संज्ञा दीर्घकालिककार्यवि- चारकृन्मनोज्ञानवद्यन्नवति तत्संझि, स्थिरायुष्यवत् स्थिरं दीर्घनिविमनिश्चलमायुर्जीवितं विद्यते यत्र तत्तथाविधं त्रसत्वं x ·उर्लनं, तदनावे बोध्यतावः, प्रोक्तरूपत्रसत्वं नारकतिर्यग्देवेष्वपि विद्यते, न च तत्र सर्वांगान्वितवोधिलानोऽस्तीत्यत आह-मानुषत्वं ततोऽपि सर्वागसमन्वितं मानुषत्वं मनुष्यजन्मवत्त्वं सुउर्लनं वर्तते । अत्रैव समग्रधर्मसामग्रीलालसं- नवोऽस्तीत्यतः प्रमादमपहाय प्रयतो नवेत्यर्थः ॥३॥ प्रयत्नायैवोपदिशन्नाह- तदेतन्मनुष्यत्वमाप्यापि मूढो महामोह मिथ्यात्वमायोपगूढः। ब्रमन् दूरमन्नो जवागाधगते पुनः क प्रपद्येत तहोधिरत्नम् ॥ ४॥ व्याख्या-तत्तस्मात्पूर्वोक्तमनुष्यजन्मउर्लजविज्ञानात्त्वं एतत् मनुष्यत्वं सादा दृश्यमानं प्राप्तोऽसि, प्रयत्नपरो धर्म समाचर, तदकरणात्तु त्वमपि मनुष्यत्वमाप्यापि मनुष्यजन्मप्राप्तोऽपि महामोहमिथ्यात्वमायोपगूढः महामोहोऽष्टाविं- शतिविधसमग्रमोहोदयः, मिथ्यात्वं देवगुरुधर्मेषु विपरीतनयाजावः, माया परवञ्चनवृत्तिः, तैरुपगूढोऽतिशयेन व्याप्तो ग्रस्त इति यावत् । नवागाधगर्ते नवैरनन्तजन्मजिरप्यगाधोऽतव्यपारो यघा जव एव संसार एवागाधोऽलब्धतीरो नवा- गाधः स एव गर्तो गंजीरजूछि तस्मिन् । दूरमग्नोऽतिप्रगाढतरं बुडितो भ्रमन उन्मग्ननिमग्नतां कुर्वन् । मूढोऽज्ञातोपा- यत्वेन व्याकुलः सन् । पुनयः । तद्बोधिरत्नं पूर्वोक्कमहामहर्घ्य धर्मसामग्रीचिन्तामणिं । क केषु व्यक्षेत्रकाबनावेषु लब्धेषु प्रपद्येत प्रामुयात् ? न कापीत्यर्थः ॥ ४॥ RES xxx ·अथ वर्तमानकालवैपम्येण धाशिथिलकारिहेतुविद्यमानतादर्शनपूर्वकं दृढनघायुक्तं नवितव्यमित्युपदिशति- (शिखरिणीवृत्तम् ) विनिन्नाः पन्थानः प्रतिपदमनदपाश्च मतिनः कुयुक्तिव्यासंगैर्निजनिजमतोल्लासरसिकाः न देवाः सांनिध्यं विदधति न वा कोऽप्यतिशयस्तदेवं कालेऽस्मिन् य श्ह दृढधर्मा स सुकृती ॥५॥ व्याख्या-अस्मिन् प्रत्यक्मनुनूयमाने कालेऽतिक्लिष्टनावापन्ने पञ्चमारके कलियुगे पन्थानो मोक्षमार्गा विजिन्ना विवि- धान् नेदान प्राप्ताः तान् दृष्ट्वा दोलायमानमानसाः श्रधाशैथित्यं लजन्तीत्येको हेतु. १ । अत्राय नावः-ईश्वरकारणिका ईश्वरानुग्रहादेव,कालवादिनः कालादेव,स्वजाववादिनः स्वजावादेव,पुरुपाकारवादिनः पौरुपात्, नियतिवादिनो नियतितः, मोक्षादिसकलकार्यसिधिं मन्यन्ते । प्रतिपदं स्थाने स्थाने ग्रामेषु नगरेषु वनाश्रमादिषु । अनटपाश्च अतिप्रजूताः । चका- रादतिस्वमताग्रहग्रस्ताश्च । मतिनो बौवसांख्यनैयायिकवैशेपिकजैमिनीयचार्वाकादिमतवादिनः सन्ति । कीदृशास्ते ? कुयुक्तिव्यासंगैर्निजनिजमतोडासरसिकाः कुत्सिता वस्तुस्वरूपे विसंवादिन्योऽप्रमाणजूता इति यावत् युक्तयो न्यायघ- टनाः यथेश्वरकृजगत् कार्यत्वात् घटवत, यत्र यत्र कार्यत्वं तत्र तत्र बुद्धिमत्कर्तृकत्वं दृष्टं, यथा घटे कुलालः, तथा चात्र, स च बुद्धिमानीश्वर इत्यत्र कार्यत्वमात्रानुमानप्रतिबघा वस्तुस्वरूपानुनवविकलत्वात् कुयुक्तयस्तासां व्यासंगाः यथार्थवस्तुस्वरूपाविसंवादकविचारान् परित्यज्यैककुयुक्तिपरत्वेनासक्तयस्तैः कृत्वा । निजनिजमतं स्वस्वदर्शनपदस्तस्य य उदासः पुष्टि शिश्च तस्मिन् रसिकास्तप्रसास्वादलंपटाः सन्ति, अयं द्वितीयो हेतुः । तथा दोलायमानश्रावतां ·दृढता येन क्रियते स उपायो न दृश्यते । यतोऽस्मिन् काले देवाश्चतुर्विधा विद्यमाना अपि तेषां तथाऽस्माकं तथाविध- पुण्यवसयोग्यताऽनावात् । सांनिध्यं साहाय्यं । न विदधति धर्मफलं स्वस्य स्वर्गसंपन्जरप्राप्तिप्रदर्शनादिना धर्मे दृढतां नोत्पादयन्तीति तृतीयो हेतुः ३ । वाऽथवा ममान्येषामपि कोऽप्यवधिमनःपर्यायकेवलज्ञानजातिस्मरणादिरूपेष्वन्य- तरोऽतिशयो ज्ञानप्रकर्षो नास्ति येन धर्माधर्मफलं स्वर्गनरकादिके गतं स्वकीयान्येपामतीतनवं च दृष्ट्वा धर्मे दृढत्वं जजाम उत्पादयामो वा । तदेवं प्रोक्तरूपे स्थिते सति किं विधेयमित्याह-हे श्रात्मन् इह वर्तमानावसरे यः कश्चित् दृढधर्मा निश्चलधर्मश्रधावान् त्वया दृश्यते तं दृष्ट्वा जवता स धर्मनिश्चलः सुकृती अहोऽयं प्रवलपुण्यवली नान्यथैवं- विधो नवतीति ध्येयं, तदेव स्वदृढत्वसंपादनोपाय इत्यर्थः ॥ ५॥ उक्तोपायेन दृढतां प्राप्य यत्कर्तव्यं तदाह- (शार्दूलविक्रीमितं वृत्तम् ) यावदेह मिदं गदैर्न मृदितं नो वा जराजर्जरं यावत्वकर्दवकं स्वविषयझानावगाहमम् । यावच्चायुरनंगुरं निजहिते तावबुधैर्यत्यतां कासारे स्फुटिते जले प्रचलिते पालिः कथं वध्यते ॥६॥ व्याख्या-बुधैर्विवेकवनिः मितैः । यावत् यावति परिमाणे कालेऽद्यापि। इदं विद्यमानं । देहं कार्य । गदैः कुष्ठनगं- दरवातपित्तकफादिनिः रोगैः । न मृदितं मर्दयित्वा न चूर्णीकृतं । वाऽथवा यावत् जराजर्जरं जरा वयोहानिस्तया- जर्जरं जीर्ष न भवति । तु पुनर्यावत् अदकदंवकमिन्द्रियगणं स्वविषयज्ञानावगाइमं स्वस्वविषयज्ञानस्यावसाहने ।

·व्याहुं समर्थ जवति । यावच्चायुरनंगुरं यावत्स्वायुपोऽलंगदशा वर्तते । तावत् तत्परिमाणे काले। निजहिते आत्मनः सुखदा- यके धर्मे यत्यतां नवनिः सोद्यमपरैः प्रवृत्यतां । कासारे सरोवरे स्फुटिते पद्यानंगे प्राप्ते सति । जले सरोगतनीरे प्रच. लिते प्रचुरप्रवाहनिर्गते सति । कथं केनोपायेन । पाविः पद्या।वध्यते वध्धुं शक्यते ? न कथञ्चित्केनापि वध्यत इत्यर्थः॥६॥ बालस्यं नैव कर्तव्यमिति बोधयति- (अनुष्टुबूवृत्तम् ) विविधोपजवं देहमायुश्च क्षणनंगुरम् । कामालंब्य धृति मूढेः स्वश्रेयसि विलंव्यते ॥ ७ ॥ व्याख्या-देहं शरीरं । विविधोपवं नानाजातीयरुपवै रोगविद्युङलाग्निशस्त्रसर्पश्वापदादिवियातहेतुभिरनुबई वर्तते । तथापि आयुश्च च पुनरायुजीवितं । रणजंगुरं झणमात्रेऽकस्मात्काचनाजनवझंगप्रापणशीलं ज्ञायमाने । तथापि मूढेरज्ञातनवपरमाथैः । कां किंनामिकां । धृतिं धैर्य वज्रकगेरहृदयत्वं । आलंव्य निर्नयनिश्चिन्ततायै समालंबनं धार- यित्वा । स्वश्रेयसि आत्मनः कट्याणसंपादने विलंब्यते आलस्यादिमिरेव कालो निर्गम्यते ? तन्न ज्ञायत इत्यर्थः ॥ ७ ॥ अथ गेयपद्याष्टकेन बोधिपुर्वजनावनां विजावयन्नाह- बुध्यतां बुध्यतां बोधिरतिफुर्लना जलधिजलपतितसुररत्नयुक्त्या । सम्यगाराध्यतां स्खहितमिह साध्यतां बाध्यतामधरगतिरात्मशक्त्या, बु० ॥१॥ व्याख्या--बोधिरतिउर्लना बोधिर्मनुष्यजन्मार्यक्षेत्रावतारादिर्वक्ष्यमाणस्वरूपा धर्मसाधनप्राप्तिसामग्री साऽतिपुर्खना ·मुखेन महाकप्टप्रवन्धेनानन्तपुजलपरावर्तनमितेन जवज्रमणेन लन्यते जीवैरित्यतिपुर्खना वर्तते इत्येवं जवनिः बुध्यता: वुध्यतां सम्यग् ज्ञायतां ज्ञायतां तदनेऽत्यादरः क्रियतामित्यर्थः । झापनाय वीप्सा कृता । दृष्टान्तेन दुर्बलतां स्पष्टयति- जलधिजलपतितसुररत्नयुक्त्या जलधिः समुप्रस्तत्संवन्ध्यगाधजले पतितं करतलतो नष्टं सुररत्नं चिन्तार गिरने यथा पुनगु- हीतुं लब्धं च सुर्खनं दृश्यते, तथैव मनुष्यत्तवादिसमस्ततायुक्तधर्मसाधनप्राप्तिजीवानामुक्तरत्नयुक्त्या समुज्जलपतित- चिन्तामणिन्यायेन प्रमत्तानां पुनर्धर्मसामग्रीप्राप्तिरतिर्खना तस्मात्तां प्राप्तां सम्यगाराध्यतां रागालस्यादि परिहत्य प्रय- नपरैराराध्यतां हितैपितिः परिपाट्यतां । आराध्य चेह समस्ततायां सत्यां स्वहितमात्मकार्य साध्यता निष्पाद्यतां । आत्मशक्त्याऽधरगतिर्वाध्यतां आत्मनो जीवस्य शक्तिः शुजवीर्योबासस्तया अधरगतिारकादिर्गतिः सा बाध्यता निराक्रियतामित्यर्गः ॥१॥ चक्रिनोज्यादिरिव नरजवो पुलचो ब्राम्यतां घोरसंसारको। बहुनिगोदादिकायस्थितिव्यायते मोह मिथ्यात्वमुखवारलदे बु॥२॥ व्याख्या-लो जो आत्मन् कोऽयं स्वहिते प्रमादः ? घोरसंसारक घोरो महानयंकरो यः संसारो नरकादिलव- ज्रमणपरिवर्तस्तद्रूप एव यः कक्षः शुष्कमहारण्यस्थती तस्मिन् । चाम्यतां भ्रमणशीलानां प्राणिनां । नरनवोऽकृत- धर्माणां यो मनुष्यजन्मप्रापणं । चक्रिनोज्यादिरिख चक्रेण जयतीति चक्री पट्खंजरताधिपो ब्रह्मदत्तालियो बादश- स्तगृहे स्वसेवकविप्रकारितनोजनस्य नोज्यादिरिव तुज्यत इति जोज्यो नदणीयः पदार्थः स आदिर्यस्य स तथा ।

·545 आदिना विपीय जोजनचाणाक्यपाशकधान्यराशिसर्पपोशारजूपपुत्रद्यूतवाणिग्रनानयनकूर्मशरचन्द्रदर्शनम मिलायुगरं- ध्रप्रवेशाद्यसंजवितकार्याणि ग्राह्याणि तैरिव पुर्खनो छःप्राप्यो जविष्यति । किंविशिष्टे संसारको ? बहुनिगोदादिकाय- स्थितिव्यायते वह्वयोऽतिप्रजूतानन्तासंख्यकालपरिमाणवत्यो निगोदादिकायस्थितयः निगोदः प्रोक्तरूपः स आदिर्यासां ताश्च ताः कायस्थितयश्च । आदिना पृथिव्यतेजोवायुवनस्पत्यादिस्थितयो ग्राह्याः । तालिप्यते विविधविशेपत- यायते प्रदीर्घविशाले । पुनः किंविधे ? मोहमिथ्यात्वमुखचोरलः मोहमिथ्यात्ने पूर्वोक्ने ते मुखे प्रधाने यस्मिन् समुदाये, चोरस्तस्करवृन्दं तस्य लदं पदं निवासस्थानं यस्मिन्नीदृशे संसारको नाम्यतां पुनलवलालो उर्लनोऽतः प्राप्त सफलयेत्यर्थः॥२॥ नबन्धेऽप्यार्यक्ष्त्रं उर्लनमतस्तदाह- लब्ध श्ह नरनवोऽनार्यदेशेषु यः स नवति प्रत्युतानर्थकारी । जीवहिंसादिपापाश्रवव्यसनिनां माघवत्या दिमार्गानुसारी, बुज् ॥ ३॥ व्याख्या-इह धर्मसाधनसमस्ततायां केनापि पुण्यप्रजावेण अनार्यदेशेषु न आर्या अनार्या हिंसाधधर्माचरणप्रधाना ये देशाः शकयवनतुरस्कानादयो म्लेच्छजननिवासमयस्तेषु । यो नरलवो यो मनुष्यावतारः। लब्धः प्राप्तः स नरजन्म- दानः । प्रत्युत मनोऽनीष्टलानविपर्यासेन । अनर्थकारी जीवहिंसादिपापहेतुजवनेन समनिलानं विनाश्य नरकादिउ- गतिकारी नवतीत्यतस्तेन लब्धनापि किं ? स तु तेषां जीवहिंसादिपापाश्रवव्यसनिनां जीवहिंसनानृतनापणचोरिमैथुन-

·महापरिग्रहादिकरणमेव व्यसनं महाविपत्तिकारिण्यासतिर्विद्यते येषां तेषां प्रोक्तलानो माघवत्यादिमार्गानुसारी माघवती
सप्तमी नरकपृथिवी सादिर्यासां ता माघवत्यादयः तास्ववतारमनुसरतीत्येवं शीलं यस्य लाजस्य । शेपं सुगम । अतोऽना-
र्येषु नरजवसानो निरर्थक इत्यर्थः ॥ ३॥
आर्यदेशस्पृशामपि सुकुलजन्मनां पुर्खना विविदिषा धर्मतत्त्वे ।
रतपरिग्रहनयाहारसंझार्ति निर्हन्त मनं जगदुःस्थितत्वे, बु० ॥४॥
व्याख्या-आर्यदेशं धर्मप्रवृत्तियुक्तं देत्रं मगधादिकं ये स्पृशन्ति स्वावतारतः प्राप्नुवन्ति तेषामपि तद्यन्येषां किं
प्रोच्यते ? तत्रापि सुतरां मुर्खने सुकुलजन्मनां शुधदानादिधर्मप्रवृत्तिवत्कुलेषु लब्धजन्मानस्तेषामपि । धर्मतत्त्वेऽयमेवं-
निधो धर्मो धर्मत्वमहति नान्यथेति । धर्मपरमार्थ निर्धारणे विविदिषा विज्ञातुमिचोभूतिरपि । मुर्खना वर्तते तर्हि तथा-
प्रकारेण धर्मसंपादनस्य किं प्रोच्यत ? इन्तेति चेतन रतपरिग्रहलयाहारसंझातिनिः रतं मैथुनं, परिग्रहो ममत्वं,
जयानि इहलोकनयादीनि सप्तविधानि, आहारो लोज्यानि क्षीरदधिघृतौदनादीनि, संज्ञा तेषां रतादीनां तीव्रतीव्रतर-
तीवतमाद्यनिलाषः तेनोत्पादिता अतयो महापीकास्तानिः कृत्वा । जगविश्ववासिप्राणिगणः । मुःस्थितत्वे निमग्नं जगते
मुखाय स्थितं स्थितं तनावस्तत्त्वं तस्मिन् धर्मदारियरूपजलधौ निमग्नं निमजितं किं धर्मवस्तु ? किं म्वरूपं ? किं
मुलूं ? कः समाचरणविधिः ? किं फलं ? इत्यादि विचारशून्यत्वेन ब्रुमितं वर्तते, मा त्वमेवंविधो जब प्रदर्शितविचारान
कुर्वन् प्रवर्तस्वेत्यर्थः ॥ ४॥

·विविदिषायामपि श्रवणमतिदुर्लनं धर्मशास्त्रस्य गुरुसन्निधाने ।
वितथ विकथादितत्तअसावेशतो विविधविदेपमलिनेऽवधाने, बु० ॥५॥
व्याख्या-विविदिषाऽनन्तरोक्तरूपा तस्यां जातायामपि सत्यां गुरुसन्निधाने गुरुयथार्थ्यधमझो धर्मकर्ता धर्मोपदेष्टा
च बहुश्रुताचार्यादिस्तत्संनिधाने तत्समीपे तन्मुखादिनिर्गच्छत एवं विधस्य पर्मशास्त्रस्य धर्मस्वरूपविधिफलादिप्रतिपादकं
यच्छास्त्रं तस्य श्रवणं विनयबहुमानादिपुरस्सरं विधिना समाकर्णनं तदतिउर्लनं शुश्रूषुनिरपि न प्राप्यते, तदनावे व धर्म-
प्राप्तिः। श्रवणदौर्लन्ये हेतुं दर्शयन्नाह-वितथविकथादितत्तपसावेशतो वितथं विपरीतप्रतिपादनपर मिथ्याशास्त्रं,
विकथा स्त्रीनदयराजदेशचौरकामादिरूपसरसनीरसेप्टतानिष्टतासदसध्यवहारचातुरी बिलासादीनां क्रमेण प्रतिपादकानां
ग्रंथानां जनानां चालापरूपा वा, आदिना गीतनृत्यादयो ग्राह्याः, तत्तत्तेपा तेपां अवणदर्शनाच्यामुद्भूतो यो रसः
प्रेमा तेन कृतो य आवेशो हृदये व्यासक्त्यानुप्रवेशोऽहंकारो वा तस्मात् विविधविक्षेपमलिने विविधा अनेकरूपा
ये विक्षेपाश्चित्तस्य बहिःसमाकर्पकमनःप्रचाराः तैर्मलिने समौत्सुक्याशुधेऽवधाने श्रवणोपयोगे सति लावश्रवणं
मुर्खनमित्यर्थः ॥ ५॥
अथ संयमे वीर्योसासदौर्खन्यमाह-
धर्ममाकर्य संबुध्य तत्रोद्यम कुर्वतो वैरिवर्गाऽन्तरङ्गः ।
रागळेपश्रमालस्य निझादिको वाधते निहतसुकृतप्रसंगः, बु० ॥६॥

·व्याख्या-पुण्यबखेन नावात् धर्ममाकण्यं धर्मश्रवणं विधाय संबुध्य जवनैगुण्यं ज्ञात्वापि । तत्रोद्यम कुर्वतो गृहीत.
दीदो जव्यजीवः संयमोद्यम कुर्वन्नपि श्रुतिसंयमोद्यमरूपउर्लजत्रयं प्राप्तोऽपि । रागपश्नमालस्यनिजादिको रागो देहो-
पधिशिष्याहाराद्युपरि मूळपरिणामः, क्षेषः कृत्यकरणे परीषदोपसर्गादिसइनेऽरुचिः, श्रमः संयमव्यापारातान्तिः,
आलस्य तपोविनयवैयावृत्त्यादिष्वनुत्साहः, निजा स्वाध्यायाद्यवसरे जातेऽपि स्वापः, आदिपदादहमानार्जवामार्दवा-
दयो ग्राह्याः । अन्तरङ्ग श्रान्यन्तरीयः । वैरिवर्गः प्रतिपक्षवृन्दं । कीदृशोऽयं ? निहतसुकृतप्रसंगः नितरां इतो विना-
शितः सुकृतप्रसंगः शुजकरणिविस्तरो येन स तथाविधः । बाधते संयमवीर्योसासनंगं विधत्तेऽतो उर्लन इत्यर्थः ॥६॥
चतुरशीतावहो योनिलदेध्वियं क्व त्वयाकर्णिता धर्मवार्ता ।
प्रायशो जगति जनता मिथो विवदते शधिरसशातगुरुगौरवार्ता, बु० ॥७॥
व्याख्या-अहो अपूर्व महाश्चर्य हृदये चिन्तय । किं तदित्याह-हे चेतन श्यमनन्तरोक्ता धर्मवार्ता धर्ममयवृत्तान्तः।
चतुरशीतौ योनिलक्षेषु परिज्रमणं कुर्वता त्वयात्मना क कस्यां योनौ आकर्णिता श्रवणविषये कृता न कस्मिन्नपि कुतो
न श्रुता । यतो जगति विश्वे । जनता प्राणिगणः । प्रायशो बाहुल्येन । मिथः परस्परं । ऋघिरसशातगुरुगौरवार्ता
रुधिर्धनकुटुंबादिसंपद्, रसा मधुरादीनां स्वादिष्टता, शाता विषयादिजनितसुखशीलता, तेषां गुरु महत् यज्ञौरवं सब-
दुमानप्रेमपरत्वं तेनैवार्ता प्रपीमिता विवदते बालापसमालापादि कुरुतेऽतः कारणानावात्क तव धर्मप्राधिरित्यर्थः॥ ॥

·उपसंहारमाह- एवमतिकुलनात्प्राप्य उर्लनतमं बोधिरतं सकलगुणनिधानम् । कुरु गुरुप्राज्यविनयप्रसादोदितं शान्तरससरसपीयूषपानम्, बु० ॥ ७ ॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये बोधिजावनाविनावनो नाम बादशः प्रकाशः॥ व्याख्या एवं पूर्वोक्तप्रकारेण । अतिर्सनात् अतिशयेन उर्लनं कृतप्रयत्नैरपि जनैरप्राप्यमाणं चिन्तामण्यादि तस्मादपि । उर्वनतम समधिकातिशयेन उर्वनं सुरेन्जैरपि दातुमशक्यं सकलगुणनिधानं सकताः समग्रा मोकप्राप्ति. पर्यवसाना ये गुणा आत्मनो हितप्रकारास्तेषां निधानं नांमागारं दृशं बोधिरत्नं नरनवादिरूपधर्मसाधनसंपन्नता । प्राप्य लब्ध्वा । त्वं गुरुप्राज्यविनयप्रसादोदितं गुरुचिरहणनृत्स्वधर्मोपदेशकैः प्राज्यविनयः प्रचुरविनयस्तेन प्रसा- दपरैः सानुग्रहप्रसन्नैः नदितं जगजनहितकृते प्रोक्तं । शान्तरससरसपीयूषपानं सदैव सरसतायुक्तं शान्तरसामृतपानं कुरु पिवेत्यर्थः ॥ ७॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीबुधिविजयमुख्य शिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीयेतिलकमुनिश्री- विविजयचरणयुगसेविना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां शान्तसुधारसटीकायां वोधिजिन्नावनाविनावनो नाम वादशः प्रकाशः समजनि ॥ .

·॥ त्रयोदशः प्रकाशः॥ नत्ता कादश भावनाप्रकाशाः । तेषु चात्मवर्तनानुदर्शनरूपा बादशानुप्रेक्षालावनाः प्रोक्ताः । अथ त्रयोदशादिषु ध्यानसौधसमारोहणहेतुजूता मैत्र्यादयश्चतम्रो नावनाः प्रोच्यन्ते । तत्रायं प्रथमः श्लोकः- अनुष्टुववृत्तम् ) सकर्मध्यानसंध्यानहेतवः श्रीजिनेश्वरैः । मैत्रीप्रभृतयः प्रोक्ताश्चतस्रा नावनाः पराः ॥१॥ व्याख्या-श्रीजिनेश्वरः श्रीमदर्ह शिः पराः प्रकर्षशुलपरिणामजनन्यो मैत्रीप्रनृतयो मैत्रीमादीकृत्य चतस्रश्चतुःसं- ख्याका जावनाः सदर्थपर्यालोचनाजिरात्मनि विशिष्टधर्मवासनासंपादनरूपाः । सर्मध्यानसंध्यानहेतवः प्रोक्ताः सत्स- मोचीनं पूज्यं च धर्मध्यानं धर्ममयं ध्यानमेकायं मनसोऽखंझधारालक्ष्यं तस्य संधानमात्मनि संश्लिष्टरूपेण परिणमनं तस्य हेतवः संसाधिकाः प्रोक्ता जिनेश्वरैरुपदिष्टा इत्यर्थः ॥ १ ॥ ता एव नामग्राहमाह- मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि नियोजयेत् । धर्मध्यानमुपस्कर्तुं तद्धि तस्य रसायनम् ॥२॥ व्याख्या-धर्मध्यानमुपस्कर्तुं धर्मध्यानं प्रोक्तरूपमुपस्कर्तुं स्वात्मनि परिकर्तु । मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि मैत्री जगाने हितबुद्धिः, प्रमोदो गुणिनि दृष्टे श्रुते झाते वा सानन्दजवनं, कारुण्यं मुखितेषूपकारधी, माध्यस्थ्यं निवारयि- -CA

·तुमशक्येऽकृत्यकारिणि रागपपरिहारेणोपेक्षणं । नियोजयेत् प्रोक्तधियः प्रवर्तयेत् । तद्धि हि निश्चितं, तत्प्रोक्तरूपमै-
त्र्यादिनावनं । तस्य सद्ध्यानसन्धानस्य । रसायनं परममहौषधमुपाय इति यावत् । नवतीत्यर्थः॥२॥
स्वयमेव मैयादिलक्षणमाह-
(उपजातिवृनम् )
मैत्री परेषां हितचिन्तनं यन्नवेत्प्रमोदो गुणपक्षपातः ।
कारुण्यमार्ता गिरुजां जिहीपेत्युपेक्षणं अष्टधियामुपेदा ॥३॥
व्याख्या-यषल्यमाणरूपं । परेपामात्मव्यतिरिक्तजीवानामपि स्वात्मवत् हितचिन्तनं दुःखनिवृत्तिसुखप्राप्तिध्यानं
तन्मैत्री मित्रनावो जवेत् १ । गुणपक्षपातः परेषां ज्ञानविनयदमसुखित्वादिगुणेषु पक्षपातो हर्षानन्दसंतुष्ट विनोदत्वादि-
प्रापणं स प्रमोदो जवेत् । आर्तीगिरुजां जिहीर्षा कारुण्यं आर्ता नानाजातीय खैरन्यतरेण पीमिताः ते च तेऽङ्गि-
नश्चेति प्राणिनस्तेषां या रुजो रोगसुखनंगधनहानिधर्महीनतादयस्तासां रुजां जिद्दीषोऽपहरणेचा कारुण्य भवेत् ३॥
कुष्टधियामुपेक्षा पुष्टा परधनपरस्त्रीहिंसान्यायाचरणे परिणता धीमतिर्येषां ते तथा तेषामुपेक्षा शिक्षयितुमयोग्यत्वेन
परिहारवृत्तिरूपेणं माध्यस्थ्यं नवेदित्यर्थः ॥ ३ ॥

·अथ मैत्रीलावनां विनावयन्नाह- सर्वत्र मैत्रीमुपकल्पयात्मन् चिन्त्यो जगत्यत्र न कोऽपि शत्रुः । किय दिनस्थायिनि जीवितेऽस्मिन्कि खिद्यते वैरिधिया परस्मिन् ॥४॥ व्याख्या-हे आत्मन् त्वं सर्वत्र सर्वस्मिन् जीवराशौ । मैत्री प्रोक्तरूपेण मित्रनावमुपकरूपय ऐक्यमात्मनि रचय ।। अत्रास्मिन्नात्मराशिरूपे । जगति जुवनत्रये । शत्रुर्वैरी । कोऽपि कश्चिदपि जीवः । न चिन्त्यः त्वया सर्वथा न धारणीयः । अस्मिन् वर्तमानजन्मसंवन्धिनि । कियदिनस्थायिनि कियतां शतवर्षादिपरिमितानां दिनानामहोरात्राणां स्थायिनि स्थितिमति । जीविते तव प्राणाधारायुषि परस्मिन् स्वस्मानिन्ने प्राणिनि । वैरिधियाऽरिवुद्ध्या । किं कस्यै स्वप्रयोजन- सिद्ध्यै । खिद्यते संतापः क्रियते तेन न किञ्चित् सिध्यतीत्यर्थः॥४॥ सर्वेऽप्यमी बन्धुतयानुनूताः सहस्रशोऽस्मिन् नवता जवाब्धौ । जीवास्ततो बन्धव एव सर्वे न कोऽपि ते शत्रुरिति प्रतीहि ॥५॥ व्याख्या हे आत्मन् अस्मिन् साक्षादनुनूयमाने । जवाब्धौ चतुर्गतिरूपसंसारसागरे । अमीदेवनरनारकपृथिव्या- दितिर्यक्त्वेषु विद्यमानाः । सर्वेऽपि सूदमबादरैकेन्धियेच्य आरज्य पञ्चेन्जियपर्यन्ताः समस्ता अपि न तु केचिद्वेषजीवाः प्राणिनः । जवता त्वया । सहस्रशोऽनन्तवारानपि एकैकेन सह बन्धुतया स्वकीयजनकजननीत्रानगिन्यादित्वेन ·अनुभूताः स्वस्मिन् प्रोक्तसंबन्धित्वेन पूर्व प्रापिताः सन्ति । ततस्तस्माउक्तहेतुतः । सर्वे सममा अपि जीवाः । बन्धव एव स्वकीयजननीजनकादिरूपा एव सन्ति । ते तव शत्रुर्वैरी न कोऽपि कश्चिदपि नास्ति । इति प्रोकप्रकारेण प्रतीहि जानीवेत्यर्थः ॥५॥ सर्वे पितृत्रातृपितृव्यमातृपुत्राङ्गजास्त्रीनगिनीस्नुषात्वम् । जीवाः प्रपन्ना बहुशस्तदेतत्कुटुम्बमेवेति परो न कश्चित् ॥ ६ ॥ व्याख्या-सर्वे समग्रा जीवाः प्राणिनः त्वदीयपितृत्रातृपितृव्यमातृपुत्राङ्गजास्त्रीनगिनीस्नुपात्वं प्रोक्तनावमेतेऽपि त्वयि प्राप्नुवन् । वदुशोऽनन्तवारं । प्रपन्नाः त्वदाश्रयं स्वीकृतवन्तः । तदेतत् तत्प्रोक्तकारणतः एतत्सर्वजीववृन्दं कुटु- म्बमेव तव परिवार एव वर्तते । इति हेतोर्न कश्चित्परः शत्रुरस्ति स्वपरिवारवादित्यर्थः ॥ ६॥ हितचिन्तनमेव मैत्री, तेन सर्वहितचिन्तनं शिक्ष्यन्नाद- (इन्द्रवज्रावृत्तक्ष्यम्) एकेझियाद्या अपि हन्त जीवा पञ्चेन्धियत्वाद्यधिगत्य सम्यक् । बोधिं समाराध्य कदा लजन्ते भूयो नवज्रान्तिनियां विरामम् ॥ ७॥ व्याख्या हस्तेति संबोधने हे चेतन स दिवसः कदा समेष्यति? यस्मिन् एकेन्छियाया अपि जीवाः सम्यक् पञ्चे- SAR ·जियत्वाधधिगत्य एक स्पर्शनाख्यमिन्ज्यिं येषां पृथ्वीकायादीनां ते एकेनियाद्याश्चतुरिन्जियपर्यन्ताः सर्वेऽपि जीवाः सांसारिकसत्त्वाः । सम्यक् सुष्टु सुन्दरमिति यावत् । पश्चेन्जियत्वादि स्पर्शनादिश्रोत्रपर्यन्तेन्जियपञ्चकयुक्तजन्मत्वं आदिशब्दात्पर्याप्तत्वसंज्ञित्वमानुपत्वार्यत्वसम्यग्दृष्टित्वसंयमित्याराधकत्ववीतरागत्वसर्वज्ञत्वं ग्राह्यं तदधिगत्य प्रोक्तपञ्चन्धि- यत्वादि प्राप्य । बोधि धर्मसामग्री समाराध्य सम्यक् सफलां विधाय । नूयः पुनः पुनर्जायमानानां जक्त्रान्तिजियां जवे गतिचतुष्टये ज्रान्तयः परिज्रमणानि तान्यो या लियो नयानि तासां नवज्रान्तिनियां । विरामं विनिवृत्त्यवसानं । कदा कस्मिन्नहोरानादिकाखे । खनन्ते प्राप्नुवन्ति कदा नवज्रमणान्तप्राप्ता नविष्यन्तीत्यर्थः ॥७॥ या रागरोपादिरुजो जनानां शाम्यन्तु वाकायमनोहस्ताः । सर्वेऽप्युदासीनरसं रसन्तु सर्वत्र सर्वे सुखिनो जवन्तु ॥ ७॥ व्याख्या या वक्ष्यमाणस्वरूपा जनानां प्राणिनां वाकायमनोद्रुहः वाचां वाणीनां कायानां शरीराणां मनसां च दुहो मुःखप्रापणेन प्रोहकारिण्यः । रागपादिरुजः रागो यत्र तत्र वस्तुष्वनिदायो रोषो धर्मेऽननुकूलपदार्थेष्वरुचिस्वन्नाव आदिना जन्ममरणशोकजयादयो ग्राह्याः ता एव रुजो व्यत्नावरोगादिनानाव्याधयः ताः सामस्त्येन शाम्यन्तु शान्ति यान्तु । तथा सर्वेऽपि जीवा उदासीनरसं यत्र रागषयोः पदो नास्ति तउदासीनं समता तस्य रसं समतास्वादिष्ठता- नुजवनं रसन्तु स्वादयन्तु । तथा सर्वे समस्तप्राणिनः । सर्वत्र सर्वपव्यक्षेत्रकाबनावविषयेऽत्र परत्र जन्मजन्मान्तरेखु सुखिनः सुखं प्राधा नवन्वित्यर्थः ॥ ७॥ या ·अथ गेयपद्याष्टकेन मैत्रीनावनां विनावयन्नाह- विनय विचिन्तय मित्रतां त्रिजगति जनतासु । कर्मविचित्रतया गतिं विविर्धा गमितासु, विण ॥१॥ व्याख्या हे विनय हे विविधनिवृत्तिपरिणामाजिलाषिचेतन त्रिजगति त्रिनुवने या जनताः प्राणिना समूहास्तासु समग्रासु मित्रतां स्वजननावेन प्रीतिस्वनावतां विचिन्तय विचित्रप्रकारेण प्रेमनावं प्राप्तो नव । किंविधासु जन- तासु? कर्मविचित्रतया विविधां गतिं गमितासु कर्माणि स्वयमेव कृतानि स्वकीयानि शुनाशुलानि सातासातादि- प्राप्तिहेतुभूतानि तेषां या विचित्रता तीव्रतीव्रतरतीव्रतमफलविपाकयोग्यता तया । विविधां नानारूपामेकेन्धि- यादिसूक्ष्मापर्याप्तपर्याप्तासंझिसझ्यादिलेदवतीं। गतिं नरकादिके गमनागमनस्थितिरूपां गमितासु प्रापितासु सर्वत्र सर्वास्वित्यर्थः ॥१॥ सर्वे ते प्रियबान्धवा न हि रिपुरिद कोऽपि । मा कुरु कलिकलुषं मनो निजसुकृतविलोपि, वि० ॥२॥ व्याख्या-ते पूर्वोकाः सर्वे निशेषाः । जवतः प्रियवान्धवाः परमवसनजननीजनकादिकाः सन्ति । इह जगजा- नेषु कोऽपि कश्चिदपि रिपुः सर्वत्र केवखशत्रुनावमेव प्राप्त ईदृशो न हि नैव विद्यते, किं तु जनकादित्वं प्राप्त एव

·सर्वोऽस्ति । अतः कस्मिन्नपि । निजसुकृतविलोपि स्वपुण्यविनाशि। कलिकलुपं रागषादिनिः प्रकृष्टक्लिष्टं मनोऽन्त:-
करणं मा कुरु मा विधेहीत्यर्थः ॥२॥
यदि कोपं कुरुते परो निजकर्मवशेन । अपि जवता किं नूयते हृदि रोषवशेन, वि०॥३॥
व्याख्या-हे श्रात्मन् यदि यदा कदाचित् कोऽपि परः स्वस्मादन्यः । निजकर्मवशेन पूर्वकाले स्वकृतवैरबुधिजनक-
क्रोधमानमोहनीयकर्मोदयवशवर्तित्वेन । कोपं कुरुते नवत उपरि रोषयुक्तो जवत्यज्ञत्वात् । तर्हि जवता प्राप्तविवेकेन
त्वयापि । किं रोषवशेन हृदि नूयते किं रोपवशं हृदयं कर्तव्यं । न कर्तव्यं परिज्ञातकर्मत्वादित्यर्थः ॥३॥
अनुचितमिह कलहं सतां त्यज समरसमीन । जज विवेककलहंसतां गुणपरिचयपीन, वि ॥४॥
व्याख्या-हे समरसमीन कलहं त्यज हे समरससमुजगामिमीन जीव कलई कोधाधिक्केशं त्यज परिदर । सतां सत्पु-
रुषाणां कलहादिकरणं । अनुचितं उचित योग्यं न भवति वन्धहेतुत्वात् । गुणपरिचयपीन गुणाः इमादयाशमवैरा-
ग्यज्ञानादयस्तेषां यः परि सर्वतश्चयो वृधिगुणपरिचयस्तेन पीनः पुष्टस्तत्संवोधनं हे गुणपरिचयपीन । विवेककलहंसतां
विवेको हिताहितादिविचारपटुर्नेदनिर्धारकृज्ज्ञानं तद्रूपा या कलहंसता हीरनीरपृथकारिता तां लज परजावतां हित्वा
स्वस्वजावतां सेवस्वेत्यर्थः॥४॥
शत्रुजनाः सुखिनः समे मत्सरमपहाय । सन्तु गन्तुमनसोऽप्यमी शिवसौख्यगृहाय, वि० ॥५॥

·व्याख्या-शत्रुजना ये मयि वैरबुद्धियुक्ताः प्राणिनस्तेऽपि । मत्सरमपहाय विरोधमानसं धियं च विहाय । समे सम- नावे प्राप्ताः सन्तः सुखिनः सन्तु । आमी शत्रुजना अपि । शिवसौख्यगृहाय मोक्सुखनावसदनप्राप्तये गन्तुं यातुं समातुराः मनसोऽजिलाषिणः सन्तु जवन्त्वित्यर्थः॥५॥ सकृदपि यदि समतालवं हृदयेन लिहन्ति । विदितरसास्तत श्ह रतिं खत एव वहन्ति, वि० ॥६॥ व्याख्या-यदि यदा संसारिणः सत्त्वाः कथमपि सकृदपि एकशोऽप्यास्तामनेकवारं । समतालवं समतारसस्य लवं लेशं विन्छमात्रमिति यावत् । हृदयेन मनोनावेन । लिहन्ति रसास्वादं वजन्ते । तत एकदास्वादनतो विदितरसा विज्ञातसमतासुखरसास्वादाः सन्तः । इह समतारसे । स्वत एव परप्रेरणानिरपेक्षस्वस्वजावतः स्वयमेव रतिं प्रीति वहन्ति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥६॥ किमुत कुमतमदमूर्बिता कुरितेषु पतन्ति । जिनवचनानि कथं हहा न रसाउपयन्ति, वि० ॥ ७॥ व्याख्या-डत वितर्के विचारयेऽहं । किमिति किंनामकं तत्कारणं नविष्यति यदिश्यते जनाः कुमतमदमूर्छिता रितेपु पतन्ति कुमतानि कुत्सितानि पापहेतुकान्यज्ञानादिमयत्वेन निन्दनीयानीति यावत् , मतान्यविचारितया संम- तिनूतखस्वदर्शनपक्षाः तत्प्रावेर्मदो वयमेव धर्मज्ञा इत्यादिरूपो जातोऽनिमानः । तेन मूर्छिता मोहिताः सन्तः । पुरि- तेषु पापकर्मवन्धेषु तत्फलनूतेषु बहुलसंसारित्वनरकादिषु च । पतन्ति हीनत्वाधोगत्यादिषु समुत्तरन्ति । हहा महाकष्ट ।

·कथं केनोद्देशेनेति । जिनवचनानि जिनागमोपदेशान् । रसात् प्रीत्याः प्रेमनरादिति यावत् । नोपयन्ति न प्राप्नुवन्ती- त्यत एते वराका नवे कथं जविष्यन्ति ? तत्कारणमेषां मिथ्यात्वोदयमेव मन्य इत्यर्थः ॥ ७॥ उपसंहारमाह- परमात्मनि विमलात्मनां परिणम्य वसन्तु । विनय समामृतपानतो जनता विलसन्तु, वि० ॥७॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये मैत्रीलावनाविनावनो नाम त्रयोदशः प्रकाशः॥ १३ ॥ व्याख्या-हे विनीतात्मन् त्वं चिन्तय विमलात्मनां सज्ज्ञानदृष्टिमानानां चेतांसीत्यध्याहृत्य संवन्धनीयं, चेतांसि परमात्मनि शुधनिरञ्जनपूर्णब्रह्मस्वस्वरूपे परिणम्य परिपक्वनिर्नेदरूपतां प्राप्य वसन्तु निवासं कुर्वन्तु । हे सुविनीतात्मन् त्वमिति जावय श्माः जनताः सर्वजीवसमूहाः।समामृतपानतो विलसन्तु समतामृतपानाविलसन्तु रमणं कुर्वन्त्वित्यर्थः॥॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीवुद्धिविजयमुख्यशिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीय तिलक- मुनिश्रीवृद्धिविजयचरणयुगसेविना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्त- सुधारसटीकायां मैत्रीलावनाविनावनो नाम त्रयोदशः प्रकाशः समजनि ॥

·॥ चतुर्दशः प्रकाशः॥ उक्तस्त्रयोदशः प्रकाशः। अथ चतुर्दशः प्रोच्यते । तस्य चायं संबन्धः-त्रयोदशे प्रकाशे मैत्री कथिता, मैत्रीनावि- तात्मा गुणवान् भवति । गुणवांस्तु परगुणान् स्तुवन् प्रमुदितो जवतीत्यनेन संवन्धेनायातां प्रमोदलावनां विनावयन्नाह । तस्याश्चायमादिमः श्लोक:- (घग्धरावृतम् ) धन्यास्ते वीतरागाः ६पकपथगतिक्षीणकर्मोपरागा- स्त्रैलोक्ये गन्धनागाः सहजसमुदितज्ञानजाग्रहिरागाः । अध्यारुह्यात्मशुध्ध्या सकलशशिकलानिर्मलध्यानधारा- मारान्मुक्तेः प्रपन्नाः कृतसुकृतशतोपार्जिताईन्त्यलमीम् ॥ १॥ व्याख्या-हे चेतन ये पकपथगतिक्षीणकर्मोपरागा ये सुकृतिनः रुपकपथगतिः पकाः समूलकापकषणविनाशेन विनाशकाः तेषां पंथा मोहनीयकर्मतरुकन्दनिष्कासनरूपमार्गः तस्मिन् या गतिः झपकनेण्याध्वारोहणरूपा प्राप्तिस्तया क्षीणो निःसत्ताकीकृतः कर्मोपरागो जीवेन्दोः कर्मराइग्रासमालिन्यं येषां ते तथाविधाः । वीतरागाः वीतो नष्टो रागः ANN

·समग्रालिलाषो येषां ते वीतरागाः सर्वश्रेधारहिता इति यावत् ते धन्याः कृतपुण्याः। एवं सर्वत्र धन्यशब्दसंवन्धः
कार्यः । त्रैलोक्ये गन्धनागाः य एव त्रैलोक्ये त्रिभुवनजनसमूहे गन्धनागा विहारपवनगन्धप्रसरमात्रप्रजावादेव प्रशमि-
तरोगोपज्वमारीततिरूपकुजगजेषु गन्धहस्तिनस्ते धन्याः । सहजसमुदितज्ञानजागविरागाः सहज पूर्वजन्मान्तरात्सार्ध-
मागतमनादितः स्वनावनतमपरोपदिष्टं ज्ञानं मतिश्नुतावधित्रिविधं परोक्षप्रत्यक्षविषयवोधस्तेन जाग्रत् गर्नावतारसम-
यादारल्य जागरायसानो विरागो जवनिवासाविरक्तता येषां ते धन्याः । तथा ये आत्मशुझ्या आत्मनो जीवस्य शुधिः
सधिवेकात्प्रवर्धमानोज्ज्वलक्ष्माजवादिनिर्मलपरिणतिस्तथा । सकलशशिकता निर्मलध्यानधारामध्यारुह्य कृतसुकृतशतो-
पार्जिताईन्त्यलदमी मुक्तेरारात्प्रपन्नाः सकलः परिपूर्णमंडलपूर्णिमासत्कः शशी चन्छस्तस्य याः कलाः समग्रकान्तिजर-
युक्तरश्मयस्तासामिव या निर्मला चलनादिसर्वदोपवर्जितविमला ध्यानयोधर्म्यशुक्लयोर्धाराऽन्यान्यान्तर्मुहूर्तपरिमाणरू-
पाणां ध्यानानामखंमा सन्ततिः तां अध्यारुह्य श्राधिक्येन प्रवर्धमानगुणप्रकर्यत्वेनारुह्य समारोहणं कृत्वा सुकृतानां
शतानि सुकृतशतानि कृतानि निष्पादितानि सुकृतशतानि तैरुपार्जिता स्वहस्तप्राप्तकृता आईन्त्यलदमी श्रईतां लदमीः
सर्वपूज्यत्वप्रातिहार्यातिशयसमन्वितत्वादिरूपा विजूतिः सा आईन्त्यलक्ष्मीस्तां प्राप्य ये मुक्तर्मोक्षस्य आरान् श्रारा
जवसमुजानिर्गछतां निरपायनिर्गममार्गाः क्षायिकगुणरतत्रयादिवानरूपास्तीरप्रदेशास्तान प्रपन्नाः संप्राप्तास्ते धन्याः सफ-
लीकृता वरा इत्यर्थः ॥१॥

·तेषां कर्मदायोत्थैरतनुगुणगणैर्निर्मलात्मखनावे- गोयं गाय पुनीमः स्तवनपरिणतेरष्टवर्णास्पदानि । धन्यां मन्ये रसज्ञां जगति नगवतस्तोत्रवाणीरसझा- मझा मन्ये तदन्यां वितथजनकथां कार्यमोखर्यममाम् ॥२॥ व्याख्या-तेषां मुक्तेस्तीरप्रपन्नानां कर्मयोत्थैः कर्माणि ज्ञानदर्शनावरणमोहनीयान्तरायप्रनृतीनि तेषां यः यो विनाशस्तस्मामुत्यैः समुद्भूतैः । अननुगुणगणैः न तनवोऽनपा शलघवो ये गुणगणाः प्रजूता गुणराशयस्तैः । निर्मला- 12 त्मस्वनावैः निर्मलाः कर्मलेपदोपमलवर्जिता शान्मस्वजावा आत्मनश्चिद्घनजीवस्य ये स्व नावाः पूर्णशानदर्शनानन्दावर्ण- ४ रतस्पर्शमयत्वादिनिजसहजस्वरूपास्तैः स्तवनपरिणतः स्तूयन्ते एनिम्तानि स्तवनानि स्तुतयस्तानिः परिणताः स्वकट्याणेत्या प्रोक्तगुणगणान् गृहीत्वा सत्कविः समुजीय समुजीय। अष्टवर्णास्पदानि दन्तोष्ठतालुकंवजितोरोमूर्धनासिकारूपस्थानानि । पुनीमः पावनीकुर्मः । जगति विश्व जगवतः स्तोत्रवाणीरसझा या जगवतोऽईदादिगुणसंपूर्णस्य महापुंसः स्तोवनाणी स्तुतिस्तवनादिकर्तव्यतारूपवाग्व्यापारपरा रसहा जिह्वा वर्नते तां । रसज्ञा रसज्ञानवती रमना । धन्यां गुणां कृतार्था च मन्ये जानामि । तदन्यां प्रोक्तगुणरसनातो जिन्नां । वितयजनकथां धर्मविमुख विपरीतबुद्धिजनात्तेपां या कथा वितथ- जनकया तां । कार्यमौखर्यमग्नां तत्की या मौखर्यमुसरता वाचालता तम्यां मना लीना तां । अझ अरसज्ञां मन्ये जानाभीत्यर्यः ॥२॥ -- ·निर्ग्रन्थास्तेऽपि धन्या गिरिगहनगुहागरान्तर्निविष्टा धर्मध्यानावधानाः समरससुहिताः पक्षमासोपवासाः । येऽन्येऽपि ज्ञानवन्तः श्रुतविततधियो दत्तधर्मोपदेशाः शान्ता दान्ता जिनाका जगति जिनपतेः शासनं नासयन्ति ॥३॥ व्याख्या-ये निर्ग्रन्था मुनयः गिरिगहनगुहागहरान्तर्निविष्टाः गिरी पर्वतशिखरे गहने साधारण जनमुष्प्रवेशे वनदेशे गुहायां सिंहादिश्वापदाकाणे वननिकुञ्जे गह्वरं गिरिगर्त इन्धे कृते एतेषामन्तमध्ये निविष्टाः समामीनाः । ये च धर्म- ध्यानावधाना धर्मध्याने दत्तोपयोगाः । ये च सनरससुहिताः स्वात्मरूपे तृप्ताः। ये च पक्षमासोपवासाः पश्तपो मासतपः इत्यादितपःकृत्ये तत्पराः । येऽन्येऽपि पूर्वोक्तेज्यो व्यतिरिकाः । ज्ञानवन्तोऽवध्यादिज्ञानं प्राप्ताः । श्रुतविततधियः श्रुतेन पादशांगचतुर्दशपूर्वदशपूर्वादिना वितता विशाला धीवुहियेषां ते । तथा ये च शान्ता जितकषायाः, दान्ता दमिता- न्तःकरणाः, जितादा जितेन्जियगणाः, प्रोक्तगुणलाजः सन्तः । जगति सुमंडले । जिनपतेर्जिनेश्वरस्य । शासनं तीर्थ । लासयन्ति प्रनावाव्यत्वेन दीपयन्ति तेऽपि सर्वे धन्या इत्यर्थः ॥३॥ दानं शीलं तपो ये विदधति गृहिणो नावनां जावयन्ति धर्म धन्याश्चतुर्धा श्रुतसमुपचितश्रझयाराधयन्ति ।

·साध्व्यः श्राध्यश्च धन्याः श्रुतविशदधिया शीलसुनावयन्त्य-
स्तान्सर्वान्मुक्तगर्वाः प्रतिदिनमसजाग्यनाजः स्तुवन्ति ॥४॥
व्याख्या-ये वक्ष्यमाणगुणलाजः दानमजयसुपात्रादिपञ्चविधं । शीलं देशतः सर्वतो वा ब्रह्मचर्य । तपोऽनशनादि
कादशविधं । विदधति कुर्वन्ति । नावनामनित्यादिकां तीर्थोघरणदीनोधरणादिशुनमनोरथरूपां नावनां जावयन्ति
चेतसा चिन्तयन्ति । तथा श्रुतसमुपचितश्रया आगमानुसारिएया पुष्टनिश्चलनधया । चतुर्धा धर्म चतुर्विधं धर्म
प्रोक्तरूपं आराधयन्ति शुधविधिना पालयन्ति । ते गृहिणः श्राधा धन्याः। तथा साध्व्यो व्रतिन्यः श्राध्ध्यश्च देशतो
बतिन्यो नार्योऽपि । याः श्रुतविशदधिय आगमोपदेशेन कृतशुझ्या श्रध्या । शीलं समधर्माचरणं ब्रह्मव्रतं च ।
उजावयन्त्यो निर्दोषपालनया शोनयन्त्यस्ता धन्या भाग्यवत्यः । ये च तान् पूर्वोदितान् सर्वान् जिनादिश्राविकापर्य-
न्तान् । मुक्तगाः त्यताजिमानाः । जाग्यनाजः पुण्यशालिनः । प्रतिदिनं दिने दिने । असकृदनेकवारं स्तुवन्ति सद्गु-
एख्यापनेन वर्षयन्ति तेऽपि जना धन्या इत्यर्थः ॥४॥
आस्तां सम्यक्त्वयुक्तगुणवन्नारीस्तवनं, किं तु सारतावशुणं मिथ्यादृशामप्यनुमोदयन्नाइ-
(उपजातिवृत्तम् )
मिथ्याशामप्युपकारसारं संतोषसत्या दिगुणप्रसारम् ।
वदान्यता वैनयिकप्रकारं मार्गानुसारीत्यनुमोदयामः ॥५॥

·व्याख्या-उपकारसारं उपकारोऽन्येषामपि हितसुखादिसंपादनस्वनावः स सारः प्रधानो यस्य स तथा तं । संतोप- सत्यादिगुणप्रसरं संतोषो येन तेन यथा तथा न्यूनपूर्णादिना संतुष्टिनवनवजावः, सत्यं हितमितयाथार्थ्यादिवचनं, आदि- पदात् मार्जवमार्दवनिःस्पृहत्वादयो ग्राह्याः, त एव गुणाः स्वपरहितफलजीवधर्माः तेषां यः प्रसरो विस्तारस्तं । तथा वदान्य दातृत्वं वैनयिकप्रकार विनयो नम्वृत्तिः स एव वैनयिकस्तत्प्रकारप्राप्तं गुणं । मार्गानुसारी अहोऽस्य मिथ्या- दृशोऽपि मोक्षमार्गस्यानुकूलता वर्तते इति कृत्वाऽनुमोदयामः ज्ञात्वा हृदयेन सानन्दा नवाम इत्यर्थः ॥ ५॥ (स्रग्धरावृत्तम् ) जिह्वे प्रह्वीजव त्वं सुकृतिसुचरितोचारणे सुप्रसन्ना भूयास्तामन्यकीर्तिश्रुतिरसिकतया मेऽद्य कौँ सुकौँ । वीक्ष्यान्यप्रौढलमी चुतमुपचिनुतं लोचने रोचनत्वं संसारेऽस्मिन्नसारे फल मिति जवां जन्मनो मुख्यमेव ॥ ६॥ व्याख्या-हे जिह्वे हे रसने त्वं स्वसौभाग्यवृध्ध्यै सुप्रसन्ना कस्यचिदप्यपवादाधुच्चरणदोषमलवर्जितसंतुष्टा सती । सुकृतिसुचरितोच्चारणे सुष्ठु शोजना कृतिः पवित्रधर्मः पुण्याचरणं चास्ति एषामिति सुकृतिनस्तेषां यानि सुचरितानि दानशीलतपःसंयमझानवैराग्या दिसमाचरणानि तेषां यऽच्चारणं सानन्दजपनं तस्मिन्नहोनिशकरणे प्रहीनव नवा ·आस का राजा सदोद्यमवतीति यावत् नव प्रवृत्तिमती तिष्ठ । अद्य सांप्रतजन्मनि मे मम कौँ श्रवणयं अन्यकीर्ति- श्रुतिरसिकतया अन्यकीर्तिः अन्येषां यात्मव्यतिरिक्तानां या कीर्तिनिर्मलगुणजन्ययशःख्यातिः तस्या या श्रुतिः परजनैः क्रियमाणायाः समाकर्णनं तस्यां या रसिकता प्रेमपरता तया कृत्वा सुकर्णो श्रवणसावधाननिर्माणसाफट्ययुक्तौ नूयास्तां नवेतां । अन्यप्रौढलमी वीक्ष्य अन्येषां स्वस्मानिन्नानां शत्रुमित्राणां प्रौढां महाविशालां लक्ष्मी धनकुटुंबपूजामहिम- रूपारोग्यादिसंपदं प्रेक्ष्य । लोचने मम नेत्रयुग्मं । द्रुतं शीघ्र । रोचनत्वमुत्तमरुचिजननत्वं । उपचिनुतं प्रवृधि प्रापयतां । अस्मिन् दृश्यमाने असारे तृप्तिरूपसारवर्जिते संसारे नवे जवां रसनाश्रवणचनुपां जन्मनो रचनोनवस्य मुख्य प्रधानं । फलं कार्यमेतदेवेत्यर्थः ॥ ६॥ (उपजातिवृत्तम् ) प्रमोदमासाद्य गुणैः परेषां येषां मतिः सजाति साम्यसिन्धौ । देदीप्यते तेषु मनःप्रसादे गुणास्तथैते विशदीजवन्ति ॥७॥ व्याख्या-येषां सुझपुरुषाणां मतिषुधिः । परेषां स्वस्मादन्यगुणिजनानां । गुणैः प्रोक्तरूपैः। प्रमोदं हर्षोल्लासं । आसाद्य प्राप्य । साम्यसिन्धौ समताजावरूपे संतोषसमुझे। मजति मग्नतां प्राप्ता नवति । तेषु परगुणझजनेषु विषये । मनःप्रसादो मनसः शुधिः । देदीप्यते अतिशयेन समुज्ज्वलतां प्राप्तः सन् शोजते । तथा एते गुणा अनुमोदिता गुणाः प्रोक्तस्व- रूपाः । विशदीजवन्ति पूर्व मलिना अपि निर्मलशुधरूपा लवन्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥ R ·श्रथ गेयपद्याष्टकेन प्रमोदलावनां विजावयन्नाह- विनय विनावय गुणपरितोषं निजसुकृताप्तवरेषु परेषु । परिहर दूरं मत्सरदोषं विनय विजावय गुणपरितोषम् ॥१॥ व्याख्या-हे विनय हे विनीत मुमुझो त्वं । गुणपरितोपं परेषां सुखित्वादिगुणेषु परितोष परि सर्वतः तोषं संतुष्टचि- तत्वं । विनावय पुनः पुनश्चिन्तय धारय कुरुष्वेति यावत् । केन साधनेनेत्याह-निजसुकृताप्तवरेषु निजानि स्वयं निष्पादितानि पूर्वाधुनिक जन्मतिः सुकृतानि सदाचारासेवनानि तैराप्तं प्राप्तं वरत्वं पुण्यादिना प्रधानत्वं यैस्ते तथा तेषु । परेषु स्वजिन्नप्रकृष्टपुण्यवत्प्राणिषु । मत्सरदोष मत्सरः परेपां सुखादिष्वसहनवजावता । दूरमत्यन्तं । परिहर स्वात्मन्यलावं कुर्वित्यर्थः ॥ १॥ दिष्ट्यायं वितरति बहुदानं वरमयमिह बनते बहुमानम् । किमिति न विमृशसि परपरजागं यहिजजसि तत्सुकृतविनागम् , वि० ॥२॥ व्याख्या-अयं देवदत्तादिः दिल्या जाग्यवलियतया बहुदानं बहु सुप्रचुरं दानमजयसुपात्रादिकं वितरति ददातीत्यतो धन्योऽयं । अयं यज्ञदत्तादिः । इह मनुष्यलोके धर्मिन्यायिसदाचारिपुण्यत्वादिना बहुमानसत्कारपूजाप्रतिष्ठादिकं बनते प्राप्नोति । तघरं श्रेष्ठं मन्येऽस्य योग्यत्वात् । किमिति हे जीव त्वं । इति प्रोक्तमकारं किं कस्मान्न विमृशसि न चिन्तन- का ·विपये प्रणिदधासि नांगीकरोपीति यावत् । तत्किमित्याह-परपरनाग परस्य सुकृतिनो देवदत्तादेः परजागं परं प्रकृष्ट- मुत्तमोत्तमं लागं सेवानक्तिदातृत्ववहुमानादिहेतुप्रकर्षपुण्यकर्मोदयं । तत्स्वहृदयेऽनुमोदय यविनजसि यद्यस्मात्परसुकृता- नुमोदनात् तत्सुकृतविनागं विनजसि तत्तस्य पुण्यकार्यकर्तुर्यत्सुकृतं शुजकृत्यसेवनफलं तस्य विजागं विशिष्टो नागोऽनु- मोदनपरिणामहेतोः तुट्यफलं फलार्धं फलत्रिज्ञागादिरूपोपार्जनं वित्नजसि लजसे इत्यर्थः॥२॥ येषां मन श्ह विगतविकारं ये विदधति जुवि जगउपकारम् । तेषां वयमुचिताचरितानां नाम जपामो वारंवारम् , वि० ॥३॥ व्याख्या-इह मनुष्यलोके येषां मुमुक्षूणां । मनश्चित्तं विगतविकारं विगतो विनष्टो विकारो रागपादिपरिणामो यस्य तत्तथा । तथा ये बहुश्रुतादयो नुवि विश्वे । जगउपकारं सर्वजनस्योपकारं । विदधति कुर्वन्ति । तेषां प्रोक्त गुण- नाजां । नचिताचरितानां उचितं स्वस्थानुरूपं योग्य आचरितं कर्तव्यमस्ति येपां ते तथा तेषां प्रोक्तरूपाणां नाम अनिधानाक्षराणि वयं वारंवारं बहुशो जपामो लजाम इत्यर्थः ॥ ३ ॥ अदद तितिक्षागुणमसमानं पश्यत जगवति मुक्तिनिदानम् । येन रुषा सह लसदनिमानं जदिति विघटते कर्मवितानम्, वि० ॥४॥ व्याख्या-अहह महाचमत्कारकारणं यूयं पर्यालोचयत । किं तदित्याह-नगवति जिनेश्वरे । मुक्तिनिदानं मुक्तॊदस्य ·निदानं शुक्लध्यानालंबनत्वेन मुख्यसाधनं । तितिक्षागुणमसमानं तितिक्षा क्रोधानावेन परकृतापमानोपसर्गादिपाणवि- योगफलकशीतोष्णक्षुत्तृट्दंशादिषन्सहनशीलता कमा सैव गुणो हितप्राप्तिप्रकारस्तं छासमानं कीदृशं ? अतुलं अनन्य- सदृशं समतालावं तं पश्यत हृदयदृशा विलोकयत । येन तितिक्षागुणेन । लसदनिमान लसन् वृद्धि गन् वर्धमान इत्यर्थः अन्तिमानः अजिनवकर्मणां ज्ञानावरणीयाधष्टानां निदानं निश्चितसंततमुख्यवन्धहेत्वना दियोग्यत्वजीवस्वजावस्तदपि रुपा सह क्रोधक्ष्येण सार्धमेव ऊटिति शीघ्रमेकहेलया विघटतेऽन्यप्रयत्नं विनैव मामाबादेव स्वतो विनश्यतीत्यर्थः॥४॥ अदधुः केचन शीलमुदारं गृहिणोऽपि परिहतपरदारम् । यश श्ह संप्रत्यपि शुचि तेषां विलसति फलिताफलसहकारम, वि ॥५॥ व्याख्या-केचन कियन्तः गृहिणोऽपि गृहस्थशाखा अपि परिहतपरदारं परिहता वर्जिताः परदाराः परपरिगृहीताः खियो यस्मिंस्तत्तथाविधं । नदारं निरतिचारत्वेन श्रेष्ठं । शील देशतः सर्वतश्च ब्रह्मचर्यं । अदधुर्धतवन्तः धारयन्ति च । तेपां गृहिणामपि सुदर्शनसुनषादीनां । इह मनुष्यलोके । शुचि पवित्रं । फलिताफलसहकारं फलितं फलसमृद्धि- संप्राप्तं अफवं पुप्पितं सहकारमानतरुसदृशं । यशः कीर्तिः। संप्रत्यपि वर्तमानसमयेऽपि विलसति विशेषेण दीप्तं सत् शोलते इत्यर्थः ॥ ५॥ या वनिता थपि यशसा साकं कुलयुगलं विदधाति सुपताकम् । तासां सुचरितसञ्चितराकं दर्शनमपि कृतसुकृतविपाकम, वि० ॥६॥ %-25 ·चा व्याख्या-याः काश्चन वनिताः सियोऽपि यशसा साकं यशसा सुशीलसदाचारगांनीर्यक्षमा विनयादिस्वगुणजन्यकीर्ति- प्रसरेण साकं सार्धमेव । कुलयुगवं कुलयोः पितृवंशश्वशुरवंशयोर्ययुगलं युग्मं तत्तपातं । सुपताकं शोजनाः पताका जननयनहृदयानन्दजनकशोलावर्धकध्वजश्रेणयस्तानिममित सदनमिव शोनितं यस्मिंस्तत्त'प्राजूतं । विदधति कुर्वन्ति । तासां प्रोक्तगुणशालिनीनां सुचरितसञ्चितराक सुष्टु सुन्दराणि चरितानि व्रतदानाद्याचरणानि तान्येव सञ्चितराकं संगृ- हीतं राशीकृतं राकं काञ्चनं तत्तयाजूतं । दर्शनमपि तासां कर्तव्यमुखदेहोपकरणादीना विलोकनमपि । कृतसुकृतवि- पाकं संप्रापितपुण्यफलं मन्य इत्यर्थः ॥ ६ ॥ तात्विकसात्त्विकसुजनवतंसाः केचन युक्ति विवेचनहंसाः। अलमकृषत किल नुवनानोगं स्मरणममीयां कृतशुनयोगम, वि० ॥७॥ व्याख्या-ये केचन ये केऽपि नरमुकुटमणयः पुरुषाः । तात्त्विकसात्विकसुजनवतंसा यायार्थ्यानारोपितवस्तु- स्वरूपं तस्वं स्वयं तत्त्वं विदन्ति परेच्य उपदिशन्ति ये ते तात्त्विकाः, सात्त्विका धर्मादिवस्तुनिर्धारणे संपादने च सद्ध्यव- सायो विद्यते येपां ते सात्त्विकाः, सुजनाः न्यायधर्मज्ञानादिसमृधा ये जनाः प्राणिनस्त तथा तेषु येऽवतंसा मूर्धन्या- स्तेषां । तथा ये युक्तिविवेचनहंसाः युक्तयः स्वशास्त्रेतरशास्त्रवचनानां युक्तायुक्तत्वपरीक्षणे वस्तुस्वरूपेण सह घटनाः तासां विवेचनं यथायथार्थवोर्निर्धारणं पृथकरणं तस्मिन् हंसाः क्षीरनीरयोरसंयुक्तत्वकार कमरालचसुधधियस्तेषां किल नुवनानोगमलमकृपत किन सकलजनप्रसिद्धं जुवनाजोर्ग नुवनानां जगत्रयाणां आनोगः परिपूर्णहृदयत्नावस्तं ·प्रोक्तगुणैः अलमत्यर्थ अकृपत आकर्षितवन्त आकर्षन्ति शाकर्पयिष्यन्ति । तेषाममीपां प्रौढपुण्यतन्याना दूरासन्नव- तिनां स्मरण चिन्तनमप्यस्माकं कृतशुनयोगं दत्तपुण्यवन्धमस्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥ अथोपसंहारमाह-- इति परगुणपरिजावनसारं सफलय सततं निजमवतारम् । कुरु सुविहितगुणनिधिगुणगानं विरचय शान्तसुधारसपानम्, वि० ॥ ७ ॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये प्रमोदलावनाविनावनो नाम चतुर्दशः प्रकाशः ॥ १४ ॥ व्याख्या--इति प्रोक्तप्रकारेण परगुणपरिनावनसारं परेऽन्ये स्वस्मानिन्ना जनाः तेषां ये गुणाः परोपकारप्राधान्यादयः तेपां यत्परिनावनं स्वमनसि तैः रमणरतिनजनं तदेव सारं सफलत्वकारणं यस्य स तथा तं । निज स्वकीयं अवतारं जन्म । सततं निरन्तरं परिनावयन् सफलय सार्थकं कुरु । सुविहितगुणनिधिगुणगानं कुरु तथा सुविहितं चावश्यका- दिसर्वकृत्यं येषां ते तथा त एव गुणनिधयो गुणनिधानानि तेषां गुणगानं सगुणोत्कीर्तनं कुरु विधेहि । शान्तसुधार- सपानं विरचय रागादिविकारविरहितो जूत्वा शान्तस्वनावे विविधप्रेमनरेण विनोदं नजेत्यथः ॥ ७॥ ॥ इति श्रीतपागलीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीवुद्धिविजयमुख्य शिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीर्थ्यतिलकमुनिश्रीवृ- विविजयचरणयुगसे विना पंडितगंजीरविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारसटीकायां प्रमोदलावनाविनावनो नाम चतुर्दशः प्रकाशः समजनि ॥

·॥ पञ्चदशः प्रकाशः। उकश्चतुर्दशः प्रकाशः। अथ पञ्चदशः प्रोच्यते । तस्य चायमनिसंवन्धः । चतुर्दशे प्रमोदलावना प्रोक्ता । तां च जावयन् करुणाञ्चितहृदयो नवति । स च कारुण्यं जावयतीत्यतः कारुण्यत्नावनां विनावयन्नाह । तस्याश्चायमादिमः श्लोकः (मालिनी वृत्तम्) प्रथममशनपानप्राप्तिवाडाविहस्तास्तदनु वसनवेश्मालंकृतिव्यग्रचित्ताः। परिणयनमपत्यावाप्तिमिष्टेन्जियार्थान् सततमनिक्षषन्तः स्वस्थतां कानुवीरन् ॥ १॥ व्याख्या-तावञ्चित्तस्वास्थ्ये मुर्खनं दर्शयति । येऽप्राप्तकारुण्यास्ते मुखिनः सन्तः प्रथम प्रतनिर्धनतायामादौ अशनपानप्राप्तिवागविहस्ता अशनमोदनादि पानं स्वाऽशीतलजलउग्धसितापानापानीयमदिरासबादि तयोरप्राप्तयोः प्राप्तिस्तस्या वागऽनिलापरतेन विहस्ताः समातुरत्वेन व्याकुला नवन्ति । तदनु वसनवेश्मालंकृतिव्यग्रचित्ताःतदनुकथञ्चि- जाताशनपानप्राप्तेः पश्चात् वसनानि चीनांशुककवलादीनि वेश्मानि धवलगृहाट्टालकापणादीनि अलंकृतयः कटककुंभ- अनूपुरादयः तासां प्राप्तये व्यग्रचित्ताः विविधान्यग्राणि खीपुत्रहितस्नुपादिचिन्तनीयवस्तूनि रोपां चित्तेषु ते व्यग्र- चित्ता व्याकुला जवन्ति । तथा कयश्चित्रादिमाप्तौ सत्यां परिणयनमपत्यावाप्तिमिष्टेनिध्यार्थान् परिणयनं स्वपरवि- ·वा हमिचन्तः अपत्यावाप्ति सन्तानप्राप्तिमिवन्तः इष्टेन्धियार्थान् श्ष्टान् स्वस्य प्रियान इन्ध्यिार्थान् शब्दरूपगन्धरस- स्पर्शान् पश्चेन्धियविषयजोगानिवन्तः । सततमजितपन्तो निरन्तरं पूर्वोकसर्ववस्तुप्राप्तिचिन्ताब्याकुलाः सन्तः आशु शीघ्र स्वस्थतां मनःस्थैर्य व अश्नुवीरन् क प्राप्नुवन् खनेरन् ? न कापि। अप्राप्तस्थैर्ये मनसि कीदृशी करुणेत्यर्थः ॥१॥ (शिखरिणीवृत्तम्) उपायानां सदैः कथमपि समासाद्य विनवं जवान्यासात्तत्र ध्रुवमिति निवनाति हृदयम् । श्रथाकस्मादस्मिन् विकिरति रजः क्रूरहृदयो रिपुर्वा रोगो वा जयमुंत जरा मृत्युरथवा ॥२॥ व्याख्या-कथमपि महता कष्टप्रबन्धेन उपायानां लदैः उपायाः धनादिप्राप्तेः साधका वाणिज्य विदेशगमनखनिख- ननादयस्तेषां यानि लक्षाणि सुतरामतिप्रभूतानि तैः कृत्वा । विनवं पुण्यसंवन्धानुसारेण प्रचुरलमी । समासाद्य प्राप्य । जवान्यासात् अनादितोऽनन्तनवधनप्रेमपरिचयात् । तत्र धनोपरि ध्रुवमिति क्षणविनश्वरमप्येतपनं ध्रुवं मे सदा- स्थायि कथं नवेदित्येवं हृदयं मानसं निवनाति संधाय यावत्तिष्ठति तावत्तस्य कथा जीवनवार्ता प्रवन्धे । तथाऽस्मिन् धनसंग्रहे । अकस्मात् अचिन्तितमेकपदे । क्रूरहृदयः पुष्टचित्तः। रिपुः शत्रुः । वाऽथवा । रोग आशुविनाशकशूलादि- व्याधिर्वा । उत जयं परचक्राद्यापतनं । जरा वयोवांधक्यं । अथवा मृत्युमरणं रजो धूली विकिरति विक्षिपति सर्व विनाशं नयति तदा तस्य कारुण्यं व संजवतीत्यर्थः ॥२॥ AR ·(स्रग्धरावृत्तम् ) स्पर्धन्ते केऽपि केचिद्दधति हृदि मियो मत्सरं क्रोधदग्धा युध्यन्ते केऽप्यरुका धनयुवतिपशुक्षेत्रपजादिहेतोः । केचिरोजाबचन्ते विपदमनुपदं दूरदेशानटन्तः किं कुर्मः किं वदामो भृशमरतिशतैर्व्याकुलं विश्वमेतत् ॥३॥ व्याख्या-अस्मिन् जगति कारुण्यवर्जिता जीवाः केऽपि कियन्तः मिथः परस्परं स्पर्धन्ते स्वस्मिन् संहर्पिताः सन्तः परेन्या समधिका नवितुमिळन्ति परेपां परानवकामनानृतश्च वर्तन्ते । केचिच्च क्रोधदग्धाः कोपाग्निना जस्मीकृतविवेकजी- वना मियो मत्सरं परेपां सुखादिवृध्वसहनप्त्वनावतां हृदि चित्ते दधति मनसा निर्धारयन्तस्तिष्ठन्ति । तथा केऽपि प्रोकेन्योऽन्ये धनयुवतिपशुक्षेत्रपजादिहेतोः धनं काञ्चनादि, युवतिः कुमारी स्वपरविवाहिता वा स्त्री, पशुर्गजवाजि- वृपनादिः, क्षेत्राणि सस्योत्पत्तिजूमयः, पजाणि ग्रामनगरादीनि, शादिना राज्यमंझलादयो ग्राह्याः, इन्के कृते एतेषां हेतोः संहरण विनाशादिकारणतः । अरुघा अनिवार्यक्रोधग्रस्ताः । युध्यन्ते पांमवकौरवादिवत्संग्रामयन्ति । तथा केचि- त्प्रोक्तेन्योऽपरे सोजानाशावशात् दूरदेशानदन्तो दूरे जलधिमहारण्यं समुलंध्य स्थिता ये देशा जनपदास्तान् अटन्तः परिचमणं कुर्वन्तः । अनुपदं स्थाने स्थाने विपदं महापत्तिं वजन्ते प्रामुवन्ति । तपाजूते जगति करुषोत्पादाय वयं किं ·6 A कुमः किंनामकं समर्थोपायमाश्रयामः ? किं वदामः किंनामकं जगधितमुपदेशं दमः ? तन्न जानीमः । एतत्प्रत्यक्ष- दृश्यमानं विश्वं नुवनत्रयं । अरतिशतैः पीडोपेगःखानां शतशः समूहैः नृशमत्यर्थ व्याकुलं करुणास्पद विह्वलं वर्तते इत्यर्थः ॥३॥ (उपजातिवृत्तत्रयम् ) वयं खनन्तः स्वकरण गर्ता मध्ये खयं तत्र तथा पतन्ति । तथा ततो निष्क्रमणं तु दूरेऽधोऽधःप्रपाता हिरमन्ति नैव ॥४॥ व्याख्या- जो नव्या अयं विश्वजनः तथा तेन प्रकारेण । स्वकरेण निजहस्तेन आत्मनैवेति यावत् । गर्ता महा- खातिका । स्वयं स्वकीयेनारंजप्रवृत्तिस्वजावेन नेश्वरादिप्रेरणया खनन्तोऽलन्धाधस्तनतलप्रदेशं विदारयन्तः। यथा येन तल- प्राप्त्यजावेन । ततो गोमध्यनागात् निष्क्रमणं तुं निर्गमन्तु दूरेऽस्तु परं तु अधोऽधःप्रपातादपि नैव विरमन्ति नीचै- नींचैर्गच्छन्नैव विरमन्ति नीचैर्गमनस्यापि अवसानं नैव प्रामुवन्ति सुतरामनन्तसंसारत्वं व्रजन्तीत्यर्थः॥४॥ प्रकल्पयन्नास्तिकतादिवादमेवं प्रमादं परिशीलयन्तः । मग्ना निगोदादिषु दोषदग्धा उरन्तपुःखानि दहा सहन्ते ॥५॥ व्याख्या--हहा महाकष्टं अज्ञाः सद्बोधविकला मिथ्यादृष्टयो व्याकरणतर्कसाहित्यादिनिलब्धवादशक्तयो यथार्थव- स्तुस्वरूपसारज्ञानवर्जिता वाचाटा इति यावत् । नास्तिकतादिवादं प्रकल्पयन् नास्तिकता पञ्च वा नूतचतुष्टयं विहा- ALSO ·यान्यः कश्चिदारमाख्यः पदार्थो नास्तीत्येवं चदन्नास्तिकस्तनावस्तत्ता सादिर्यस्य स तथा आदिपदादात्मा कर्ता न जवति, लोगी तु जवति, सर्वज्ञो नास्ति, वेदवाक्यैर्धर्मनोदना मोक्षो न ज्ञानात्मकज्ञानं प्रकृतिधर्मः, सा तु जडात्मिकेत्यादयो वोध्याः इत्यादि वदनं वादस्त प्रकल्पयन् स्वस्वेष्टशास्त्रादिरूपेण रचयन् । एवं प्रोक्तवादादिना प्रमाद मिथ्यात्वरागक्षेपा- दिप्रमत्ततां । परिशीलयन्तः समाचरन्तः दोपदग्धाः पूर्वोक्तदोपकृशानुना प्रज्वलितसदिचारदेहाः । निगोदादिषु निगोदः साधारणशरीरवनस्पतिरादिना प्रत्येकवनपृथिव्या दिनरकादयो ग्राह्याः तेषु । पुरन्तःखानि मुखेनान्तोऽवसानं येषां तानि पुरन्तानि मुखानि जन्ममरणादिकष्टानि सहन्ते वेदयन्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥ शृएवन्ति ये नैव हितोपदेशं न धर्मलेशं मनसा स्पृशन्ति । रुजः कथंकारमथापनेयास्तेषामुपायस्त्वयमेक एव ॥६॥ व्याख्या--येऽनिर्दिष्टनामधेयाः । हितोपदेशं धर्ममयहितशिदा । नैव शृण्वन्ति अयमेवात्मनः कल्याणप्राप्तेरुपायोऽ- स्तीति हितधिया नैवाकर्षयन्ति । तथा ये धर्मलेशं मनसा न स्पृशन्ति धर्मस्य दानादिचतुर्विधस्य लेशमेकादिनेदं देश- तोऽपि मनसा धर्म एव सकलकल्याणदोऽस्तीति श्रध्यापि न स्पृशन्ति न स्वीकुर्वन्ति । अथैवं स्थिते तेषां प्रोक्तस्व- रूपाणां । रुजो जन्मजरामरणकर्मविकारादिरोगाः । कथंकार केनौषधोपायासंबनेन कृत्वा । अपनेया निवार्याः? नान्येन केनापि निघार्याः सन्ति । कुत एवं ? यतस्तेषां निवारणे उपायस्तु निवृत्तिसाधनं तु । एकोऽक्तिीयोऽयमेव अयमनन्तरनिर्दिष्टो हितश्रवणधर्मस्वीकार एव । स तु सुतरां परिहत इत्यर्थः ॥६॥ P

·उक्तोपदेशं प्रकृते नियोज्य फलिताय दर्शयति-
(अनुष्टुबूवृत्तम् )
परपुःखप्रतीकारमेवं ध्यायन्ति ये हृदि । लजन्ते निर्विकारं ते सुखमायतिसुन्दरम् ॥ ७॥
व्याख्या-ये कृतिनः । परमुःखप्रतीकारं परेषां दुःखानां निवारणं । हृदि स्वमनसि । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण । ध्यायन्ति
चिन्तयन्ति । ते सझानमूर्धन्याः। श्रायतिसुन्दरं श्रागामिनि का कल्याणावई । निर्विकारं विनश्वरं । सुखं परमानन्द।
खनन्ते इत्यर्थः ॥ ७॥
अथ गेयपद्याष्टकेन करुपानावनां विजावयवाह-
सुजना नजत मुदा जगवन्तं सुजना जजत मुदा जगवन्तम् ।
शरणागतजनमिह निष्कारणकरुणावन्तमवन्तं रे, सुज ॥१॥
व्याख्या-हे सुजनाः सुतरां गुणसमृधा ये जनाः पुरुषास्ते सुजनास्तेषां संबोधनं हे सुपुरुषा यूयं । मुदा सानन्दया
नत्या । जगवन्तं सर्वदर्शिनं जिनेश्वरं । जजत सेवध्वं सेवध्वं । किंविशिष्टं ? इह सर्वजीवराशौ । निष्कारपकरुणा.
वन्तं निष्कारणं प्रत्युपकारजनकं पुत्रादिसंबन्धमनपेट्यैव कृपास्वजावादेव पालयन्तं । तथा शरणागतजनं प्रपन्नशरण-
मुपदेशाहलव्यजनसमूह । श्रवन्तं सन्मार्गदर्शनेन उर्गतिडाखेन्यो रहां कुर्वन्तं इत्यर्थः ॥ १ ॥

·क्षणमुपधाय मनः स्थिरतायां पिबत जिनागमसारम् । कापथघटनाविकृतविचारं त्यजत कृतान्तमसारं रे, सु॥२॥ व्याख्या-मनश्चित्तं । क्षणं स्वल्पकालमपि । स्थिरतायां निश्चलैकाग्रतालावे उपधाय निवेश्य संस्थाप्येति थावत् जिनागमसारं जिनसिद्धान्तानां सारं परमार्थज्ञानामृतं पिवत समास्वादनं कुरुत । कापथघटना तथा कापथा मोदमार्गे विनकारिणः कुमार्गाः तेषां घटना युक्तयो रचना इति यावत् तालिः विकृतविचारं विकृताः सर्वथा नित्यस्यानित्यत्वा- दिनिर्विपरीता विचारा वस्तुपर्यालोचनप्रकारा यत्र स तथा तं । असारं परमार्थवर्जितं । कृतान्तं प्रोकरूपं शास्त्रं तत् त्यजत परिदरतेत्यर्थः॥२॥ परिहरणीयो गुरुर विवेकी ज्रमयति यो मतिमन्दम् । सुगुरुवचः सकृदपि परिपीतं प्रथयति परमानन्दं रे, सु० ॥३॥ व्याख्या-यो विपरीतधर्मोपदेष्टा अविवेकी स्वपरहिताहितसत्यासत्यादीनामविशेषज्ञो गुरुः प्रवजितोऽप्रवजितो या शास्त्रवक्ता परिहरणीयः परिवर्जनीयः तन्मुखाधर्मशास्त्रं न श्रोतव्यं । कुतो यतो हेतोः। यो वक्ता मतिमन्दं मत्या बु- ध्या मन्दोऽशीघ्रग्राही परमार्थवेदनेऽनिपुणस्तं ब्रमयति वस्तुस्वरूपान्यथाप्रतिपादनेनाधर्मेऽपि धर्मधीसंपादनाचान्ति जनयति । ततः स च ब्रान्तश्च पायपि नवावर्ते चमतः, तस्मात्परिहरणीयः सुगुरुवचः सजुरोरुपदेशस्तु । सकृदपि प- ·रिपीतं सकृदेकदापि परि समस्तश्रवणसामग्या पीतं कर्णाञ्जसिन्निः पानीकृतं । परमानन्दं मोक्षसुखोलासं प्रथयति विस्ता रयति येन संसारान्निस्तरतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ कुमततमोजरमीलितनयनं किमु पृच्छत पन्धानम् । दधिबुध्ध्या नर जलमन्थन्यां किमु निदधत मन्थानं रे, सु० ॥४॥ व्याख्या-नो जव्याः कुमततमोजरमीलितनयनं कुत्सितं मिथ्यात्वाझानहिंसादिनिर्दू पितत्वादसारजूतं मतमभिप्रेत- दर्शनं शास्त्रज्ञानं च यत्तत्कुमतं तदेव तद्रूपं वा यस्तमोजरोऽन्धकारराशिस्तेन मीलिते पटलघयसंपुटीकृते वर्तते नयने नेत्र यस्य गुरोः स तथाजूतस्तं । पन्यानं मोक्षमार्ग । किमु पृच्छत किमु कया विचारणया संसावनया वा पृच्छत अस्या- दर्शनस्य मुखान्मोदमार्ग ज्ञातुमिच्छत । हे नर हे विधऊन । जलमन्थन्यां जलतायां मन्यन्यां मयनिकायां विशाल- मुखोदरायां बृहत्कुम्ल्यां गोलीती लोके । किमु वितर्क वितर्कयत यूयं किं दधिबुध्ध्या एतद्दधीति धिया विलोमनाय म- न्यानं तुन्दं रवैयमिति लोके निदधत निक्षिपत इत्यर्थः ।।४।। श्रनिरुझं मन एव जनानां जनयति विविधातकम् । सपदि सुखानि तदेव विधत्ते श्रआत्माराममशंकं रे, सुण ॥ ५ ॥ व्याख्या-हे चेतन त्वमानवप्रवृत्तं मानसं रोधय । किमर्थमित्याह-- यतो जनानां प्राणिनां । अनिरुवं पञ्चविषय-

·प्रवृत्तेरनिपिई । मनश्चित्तमेष न वन्यत् । विविधातक विविधमनेकन्नेदनिन्नं आतंक रोगसंतापसंदेहजयादिकं जनय-
त्युत्पादयति । तदेव मन एव यदि आत्मारामं चेतनस्वरूपमेवारामं रमणवाटिकां नजेत्तदा अशंकं सन्देहरहितं यया
स्यात्तथा । सपदि नवनसमकालमेव । सुखानि सर्वशर्माणि विधत्ते कुर्यादित्यर्थः ॥ ५॥
परिहरताश्रयविकथागौरवमदनमनादिवयस्यमा क्रियतां सांवरसाप्तपदीनं ध्रुवमिदमेव रहस्य रे,सु॥६॥
व्याख्या-नो नव्याः अनादिवयस्यं अनादिमित्रं सहचारि । श्राश्रवविकथागौरवं आश्रवाः प्रोक्तरूपाः, विकथा
देशकथादिकोक्तरूपाः, गौरवम् समृध्यादिवहुमानरूपं, मदनः कामः, समाहारन्ये कृते । तत् परिहरत वर्जयत । तथा
सांवरसाप्तपदीनं संवरो मनन्धियकपाययोगानां निरोधस्तस्येदं सांवरं एव साप्तपदीनं मित्रं क्रियतां विधीयतां । ध्रुवं
निश्चितं । इदं प्रोक्तरूपमेव रहस्यं । धर्मस्य जन्मनः शास्त्रस्य च सारमित्यर्थः ॥६॥
सह्यत श्ह किंजवकान्तारे गदनिकुरंबमपारम्।अनुसरता हितजगपकारं जिनपतिमगदंकारं रे, सु०७
व्याख्या-जो नका यूयं इह दृश्यमानेऽनेकडःखपूर्णे लवकान्तारे संसाररूपमहारण्ये । अपारमनन्तं । गदनिकुरवं
रोगसमूहः । किमिति कथं । सह्यते तत्पीमा सहमाना 5:खिनः किं तिष्ठय । आहितजगऽपकारं शाहितः संपादितः
जगतो जुवनस्योपकारः अव्यत्नावरोगहरणरूपः येन स तं । जिनपति जिनेश्वरं । अगदंकारं आरोग्यकारिणं । अनुसरत
समाश्रयध्वमित्यर्थः ॥ ७॥

·उपसंहारमाह- शृणुतैकं विनयोदितवचनं नियतायतिहितरचनम् । रचयत सुकृतसुखशतसन्धानं शान्तसुधारसपानं रे, सु० ॥७॥ ॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये कारुण्यनावनाविनावनो नाम पञ्चदशः प्रकाशः॥ व्याख्या-लो नव्या नियतायतिहितरचनं नियतं निश्चितं अवश्यंजावेनेति यावत् आयत्यामागामिनि काले फल- प्रापणे हितरचनं हितमात्मनः कल्याणं तस्य रचना निष्पादनं यस्मिंस्तत्तश्राजूतं । एकमवितीयं । विनयोदित विनयेन निन्नृतवादिनाऽचलवचनवक्त्राऽईता नदितं प्रोक्तं यच्चनं उपदेशस्तत् शृणुत । सुकृतसुखशतसन्धानं सुकृ- तानि पुण्यानि सदाचरणानि च सुखानि नरामरमोदशर्माणि तेषां शतानि सुप्रजूततरसंख्यातिः संख्येयानि तेषां यत्सन्धानं श्रात्मनि संयोजनं तत्तथाजूतगुणं । शान्तसुधारसपानं शान्तो रागाद्यन्नावलवविरक्तिमोक्षाजिलापादिमान् जीवस्वजावः स एवाजरामरकारिसुधारसस्तस्य पानं प्रेमनरेणास्वादनं तत् रचयत कुरुतेत्यर्थः ॥ ७॥ इति श्रीतपागडीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीवुधिविजयमुख्य शिष्यत्रीमुक्तिविजयसतीर्थ्यतिलकमुनिश्रीवृद्धिविज- यचरणयुगसेनिना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारसटीकायां करुणानावनाविनावनो नाम पञ्चदशः प्रकाशः॥

·॥ अथ षोडशः प्रकाशः॥ व्याख्यातः पञ्चदशः प्रकाशः अथ पोमशो व्याख्यायते। तस्य चायमनिसंवन्धः-पञ्चदशे करुणानावना नाविता, तां च नावयन् सर्वेषु करुणायुक्तत्वेन सदृशपरिणामी नवति । यः सर्वत्र समपरिणामी रागादिपपातविरहितत्वाद्यथा- र्थतत्त्वग्राहित्याच्च स मध्यस्थो नवतीत्यतः पोमशे माध्यस्थ्यनायनां विनावयन्नाह । तस्याश्चायमादिमः श्लोकः- (पश्चापि शासिनीवृत्तानि) श्रान्ता यस्मिन् विश्रमं संश्रयन्ते रुग्णाः प्रीतिं यत्समासाद्य सद्यः। लज्यं रागद्वेषविषिरोधादौदासीन्यं सर्वदा तत्प्रियं नः ॥१॥ व्याख्या-लो नव्या यूयं तन्माध्यस्थ्यप्रीता नवत । किं तदित्याह-यस्मिन् माध्यस्थ्ये प्राप्ते सति अस्मिन् जगति श्रान्ताः रागषमोहादिजन्यसंतापजरैः परिक्षीणा थपि जना विश्रमं पूर्वोक्तसंतापजरविरमणेन खेदानावं संश्रयन्तेऽति- शयेन प्रामुवन्ति। तथा रुग्णाः रोगैः समन्वितत्वेन रुक्पपीमितास्तेऽपि यस्मिन् प्रीतिं देहरागरोगपशमनात्प्रेमरसमास्वाद- यन्ति । नुग्नोऽपि रुग्णवक्ष्याख्येयो रुग्णस्य व्यर्थत्वात् । तथा यन्माध्यस्थ्यं रागषविक्षेपिरोधात् रागषौ प्रसिधौ तावेव विवेपिणो हितविनाशकशत्रू तयो रोघोऽनुन्नवो निराकरणं च तस्माजीवाः । समासाद्य प्राप्य । सद्यः शीघं । औ- ·दासीन्यं रागपपक्षपातविरहनावं । खन्नन्ते समास्वादयन्ति । तन्माध्यस्थ्य नोडरमाकं सर्वदा निरन्तरं सर्वकालं प्रिय- मिष्टं जवत्वित्यर्थः॥१॥ मध्यस्थानां खेदकारणमेव नास्तीत्याह- लोके लोका निन्न निन्नवरूपा निन्ननिन्नैः कर्मनिमर्मनिग्निः। रम्यारम्यैश्चेष्टितैः कस्य कस्य तद्विवणिः स्तूयते रुष्यते वा ॥२॥ व्याख्या-विघांसो मध्यस्थाः स्वहृदये वक्ष्यमाणप्रकारं नावयन्ति । किमित्याह- लोके नुवन त्रये लोकाः प्राणिनः मर्मनिशिः निन्नतिन्नैः कर्मतिः मर्मनिनिः मर्माणि जीवस्थानानि संघिमिलापहितप्राप्त्यादिस्थानानि तानि जिन्दन्ति वि- दारयन्ति विनाशचन्तीति यावत् यानि तानि तथा तैमर्मनिभिः । निन्नैलिन्नैः कर्कशकर्कशतरकर्कशतमन्नेदप्राप्तः। क- मनिर्शानावरणीयादिनिः शुनाशुनैः कृताः जिन्नचिन्नस्वरूपा जिन्नं निन्नं विरूपविरूपतरविरूपतमत्वेन सुरूपसुरूपतरसु- रूपतमत्वेन क्रूरशान्तखिसुखिसधननिर्धनमतिसुमत्यादित्वेनान्यत्वमन्यत्वं प्राप्त स्वरूपं आकारस्वनावः येषां ते तथा- विधाः सन्तीत्यतः रम्यारम्यश्चेष्टितैः रम्याणि सुन्दराणि दानादिरूपाणि अरम्याण्यसुन्दराणि वधादिरूपाणि यानि चे. ष्टितानि क्रियाप्रवृत्तयस्तैर्विघनिस्तत्त्वविनिर्मध्यस्थैः कस्य कस्य रम्य क्रियाकारिणः स्तूयते प्रशस्यते । वाऽथवा कस्य क- LOG

·प्यारम्यकर्तव्यविधायिनो रुप्यते कोपनिन्दादि क्रियते वेष्टसाधनव्याघातहेतुचते के ज्ञात्वा न कस्यापि स्तुति निन्दा
वा कार्या विषनिरित्यर्थः॥५॥
अथोदाहरणेन माध्यस्थ्यं जढयन्नाह-
मिथ्या शंसन्वीरतीर्थे श्वरेण रोर्बु शेके न खशिष्यो जमालिः।
अन्यः कों वा रोत्स्यते केन पापात्तस्मादौदासीन्यमेवात्मनीनम् ॥३॥
व्याख्या-लो नव्याः स्वश्रेयोऽर्थिनिर्जवनिर्मध्यस्थैरेव स्थेयं । यतो जगवता स्व शिष्यः स्वहस्तदीक्षितः । जमालिः
कुलिनोऽपि मिथ्यात्वोदयेन मिथ्या शंसन् स्वस्य जवनिपातकारणमसत्यं प्ररूपयन् । वीरतीर्थेश्वरेण श्रीवर्धमानतीर्थप-
तिना सर्वबोधनप्रकारझेनापि रोधं निवारयितुं न शेके न शक्यते स्म, अनिवय॑कदाग्रहप्राप्त झात्योपेक्षितः, तहींतरे-
षामनिवर्त्यकदाग्रह निषेधे का शक्तिः ? न कापि । अतो माध्यस्थ्ये स्थेयं । तस्माउक्तहेतोः । अन्यः सामान्यज्ञाता । कः
कस्कः । वाऽथवा केन साधनविशेषेण । पापात्कदाग्रहाघराशेः । रोत्स्यते निपेत्स्यते । तत औदासीन्यमेव प्रोक्तरूपमा-
ध्यस्थ्यमेव । आत्मनीनं आत्मसर्वहितकरं आत्मवुध्ध्या समाचरणीयमित्यर्थः ॥ ३ ॥
अर्हन्तोऽपि प्राज्यशक्तिस्पृशः किं धर्मोद्योगं कारयेयुः प्रसह्य ।
दद्युः शुध्धं किन्तु धर्मोपदेशं यत्कुर्वाणा उस्तरं निस्तरन्ति ॥ ५॥

·SAE व्याख्या-पाज्यशक्तिस्पृशः महाशक्तिसमन्विताः। अहन्तो जगत्रयविजयकरणसमर्था जिनेश्वरा अपि । किं प्रसह्य किं व प्रसह्य बलादेहादिसामर्थ्यात् । कस्यचिमोद्योग धर्मोद्यम कारयेयुः अपवर्तमान प्रवर्तयेरन्न प्रवर्तयेयुर्जनानिति शेषः । किं तु किं तर्हि कुयुरित्याह-शुद्धं यथार्थस्वरूपं यथायोग्यं यथाहितप्रापकं निर्दोपं नवति तयारूपं उपदेशं वि- घिनिषेधोजयात्मकं धर्ममार्गकथनं दद्युः जिनेश्वराः कुर्युः । यत्कुर्वाणाः यदईऽपदिष्टं कुर्वाणा विदधाना जव्यजना उस्तरं मुःखेन तरणीयं नवसागरं निस्तरन्ति नितरां सुखेन पारं गच्चन्तीत्यर्थः॥४॥ तस्मादौदासीन्यपीयूषसारं वारं वारं हन्त सन्तो लिहन्तु । आनन्दानामुत्तरङ्गत्तरङ्गैर्जीवनियनुज्यते मुक्तिसौख्यम् ॥ ५ ॥ व्याख्या-हन्तेत्यामंत्रणे हे सन्तो नो नोः सुझसङनाः । तस्माउक्तहेतुतः। औदासीन्यपीयूषसारं औदासीन्यं प्रो- क्तस्वरूपं माध्यस्थ्यं तदेव पीयूषमजरामरारोग्यविधायिनी सुधा तस्य यत्सारं तत्त्वपरीक्षणे ग्रहणादरे चातिवर्य दाय॑ स्थैर्य चे ति यावत् तत् । वारं वारं नूयो नूयो लिहन्तु समास्वादन्तां । कुत एवमुपदिशतीत्याह- यद्यस्मादौदासीन्यसारस- मास्वादनाझीवाः जीवनिरायुरादिप्राणान् धारयनिर्वतमाननवेऽप्यास्तां मोक्षप्राप्तावित्यपेरर्थः । आनन्दानामाबादविशे- पाणां । उत्तरंगत्तरंगैः उदधिकाधिकोपर्युपरिसमुच्छलनिः तरंगैः सुखोलासलहरीनिः । मुक्तिसौख्यं मोक्षसुखस्वनावं । जुज्यते समास्वाद्यते प्राप्यते तर्हि तेन माध्यस्थ्यमेव सेवनीयमित्यर्थः ॥ ५॥ PRESS AA ·अथ गेयपद्याष्टकेन माध्यस्थ्यनावनां विनावयन्नाह- अनुभव विनय सदा सुखमनुनव औदासीन्यमुदारं रे। कुशलसमागममागमसारं कामितफलमन्दारं रे, अनु० ॥१॥ व्याख्या-हे विनय हे गुणानुयायिचेतन । उदारमितरसर्वसुखेन्यः प्रधानं । औदासीन्यं सुखं सदाऽनुलव उदा- सीने मध्यस्थस्वन्नावे नवं संपन्नं यत्तदौदासीन्यं सुखमानन्दस्वलावं त्वं सदा निरन्तरं सर्वकालमनुलव स्वरूपेण प्रीति- रसोत्पादनेन च वेदय । कीदृक् तदित्याह- कुशलसमागमं कुशलः सर्याकट्याणवर्जितो मोक्षस्तस्य समागमः संगतिः रागक्षेपपदालावान्मुक्तात्मतुझ्यस्वनावत्वात् यस्मिन् स तं । श्रागमसारं आगमस्याध्ययनश्रवणमननरूपस्य सारं निष्पक्ष- पातेन तत्त्वस्य परीक्षणग्रहणादरस्वलावत्वान्म्रक्षणतुटयं । कामितफलमन्दारं स्वानीप्टकार्यसिघर्मन्दारं कट्पवृक्षतं स- मुद्दिष्टकार्य तेषामवश्यमेव निष्पद्यतेऽतो माध्यस्थ्यं नजेत्यर्थः ॥ १॥ परिहर परचिन्तापरिवारं चिन्तय निजमविकारं रे। वदति कोऽपि चिनोति करीरं चिनुतेऽन्यः सहकारं रे, अनु० ॥२॥ व्याख्या-हे आत्मन् त्वं परचिन्तापरिवार परेपामात्मनो जिन्नशरीरधनस्वजनादीनां चिन्तापरिवारं रक्षणार्जनपा- सनादिकृते समुनवधिकटपजावं । परिहर वर्जय मा कुरु । अविकारं समुनवविगमादिविकाररहितं । निजमविनश्वरमा- ·त्मस्वरूपं । चिन्तय ध्यायस्व । कोऽपि कश्चिदशो वदति ममास्मिन् पक्षपातो नास्ति यथास्थितमेव मयोक्तं इति जरूपति, न तु पक्षपातं मुञ्चति, स करीरं चिनोति दुःखकंटकाकीर्णमविश्रामपदं पापराशिकरीरतरं चिनोति समुपार्जयति । श्र- न्योऽमायावी मध्यस्थोऽपक्षपातित्वेन । सहकारं सुखसंपादकसच्चायमधुरफलिनं पुण्यमाकन्दं चिनुते समुत्पादयन् वर्त- तेऽतो यसोचते तत्कुर्वित्यर्थः ॥२॥ योऽपि न सहते हितमुपदेशं तपरि मा कुरु कोपं रे । निष्फलया किं परजनतप्त्या कुरुपे निजसुखलोपं रे, अनु० ॥३॥ व्याख्या-हे आत्मन् त्वं योऽपि कश्चित्कदाग्रही हितोपदेशं यथार्थवस्तुस्वरूपमयजिनाद्यवहितधर्मोपदेशं न सहते सत्यत्वेन न श्रद्दधात्यपि, तदनुपानं तु दूरेऽस्तु, सत्येन रोचयत्यपि न । तपरि कोपं मा कुरु तस्योपरि रुष्टो मा नव। कुतोऽयं निषेधः १ यतो निष्फलया स्वपरोपकारसिधिरहितया परजनतध्या अन्यजनानां चिन्तया संतापेन च । निजसु- खलोपं स्वात्मनः सुखविनाशं । किं निरर्थकं कुरुषे विदधासीत्यर्थः ॥ २ ॥ सूत्रमपास्य जडा नाषन्ते केचन मतमुत्सूत्रं रे । किं कुर्मस्ते परिहतपयसो यदि पीयन्ते (पिबन्ति)मूत्रं रे, अनु० ॥४॥ व्याख्या केचन कियन्तो जमा मूर्खशिरोमणयः । सूत्रं सुशास्त्राधारं । श्रपास्य परिहत्य । नाषन्ते स्वेच्छयैव यवा

·तवा जस्पन्ति । तथा केचन उत्सूत्रं शास्त्रविरुष्पमिदमिति जानन्तोऽपि मतं स्वाभिप्रेतमेव प्ररूपयन्ति । तत्र वयं किं
कुर्मः १ यत्तेऽज्ञाः परिहतपयसः परिहृतं त्यक्तं पयो मधुरमुग्धं यैस्ते तथा नूवा यदि मूत्रं प्रस्रवणं स्वरुच्या पीयन्ते तर्हि
पिबन्तु, का नो हानिरित्यर्थः ॥४॥
पश्यसि किं न मनःपरिणाम निज निजगत्यनुसारं रे।
येन जनेन यथा जवितव्यं तनवता पुर्वारं रे, अनु० ॥५॥
व्याख्या-हे चेतन त्वं निजनिजगत्यनुसार जाविनी या स्वकीया स्वकीया गतिर्जन्मान्तरमाप्तिः तस्या अनुसारं स-
दृशं वर्तमानं । जनानां मनःपरिणाम हृदयाकूतं । किं न पश्यसि केन कारणेन न विलोकयसि ? स्वचेतसा तल्लिोक्य
माध्यस्थ्यं नज । कोऽत्र परमार्थ इत्याह-येन हेतुना येन जनेन यथा नवितव्यं येन केनचिदनिार्देष्टनामधेयेन जने-
नावश्यं विपाकेन वेदितव्यनिकाचितकर्मवता प्राणिना यया येन सुखित्वपुःखित्वसुरनरनैरयिकत्वादिना च प्रकारेण नवितव्यं
नियमेन नविष्यत्येव तस्य तथा नवनं । तन्नियतनाविनवनं जवता त्वयोपायोझापिना उर्वारं दुष्करनिवार्यमिति माध्य-
स्थ्यमेव जजनीयमित्यर्थः॥ ५॥
रमय हादा हृदयंगमसमतां संवृणु मायाजालं रे।
वृथा वदसि पुजलपरवशतामायुः परिमितकालं रे, अनु० ॥ ६ ॥

·व्याख्या-हे चेतन त्वं मायाजालं जीवमत्स्यबन्धनविधायिनी माया सवृत्तिरूपकपटचिन्तननाषणसमाचरणं सैव
जालं जन्तुग्राइ कपाशः तत् संवृणु संक्षिप्तं कुरु निरोधयेति यावत् । हृदयंगमसमतां हृदयंगमा मनोहरा युक्तियुक्तेति
यावत् तादृशी या समता सर्वत्र तुट्यपरिणामिता तां हृदा हृत्कजेन सह रमय क्रीडय । पुजलपरवशतां पुजलाः राग-
क्षेषमनोवाकायादयस्त एवात्मनो विजातीयत्वेन परेऽन्ये तेषां या वशता नियंत्रणा तदधीनवर्तना तां । वृथा वहसि स्वार्थ
विनैव प्राप्नोपि । कुत एवं ? यतस्तवायुर्जीवितं । परिमितकालं पञ्चाशत्पष्टिवर्ष यावन्मितकालं विद्यते परवशेन स्वार्थ
संपादयितुं न शक्नोपीत्यर्थः ॥६॥
अनुपमतीर्थ मिदं सर चेतनमन्तःस्थिरमनिरामं रे।
चिरं जीव विशदपरिणामं लजसे सुखमविरामं रे, अनु० ॥७॥
व्याख्या-हे चेतन हे प्राणिन् त्वं । इदमौदासीन्यं । श्रनिराममतिशयेन रमणीयं । अनुपममन्यैरुपमातुमशक्यं ।
अन्तःस्थितं स्वासन्नतरमात्मनि प्रतिष्ठितं । तीर्थं नवसिन्धोर्निरपायनिगमनतरं । विशदपरिणामं शुम्वनिर्मलस्वहितफ-
लदं । स्मर ध्यायस्व । तेन ध्यानेन त्वं हे जीव दे आत्मन् चिरं चिरकालपर्यन्तं अविराम निरन्तरं निरवसानं सुखमा.
नन्दं खजसे प्राप्नोषीत्यर्थः ॥ ७॥
परब्रह्मपरिणामनिदानं स्फुटकेवल विज्ञानं रे।
विरचय विनय विवेचितझानं शान्तसुधारसपानं रे, अनु० ॥७॥

·॥ इति श्रीशान्तसुधारसगेयकाव्ये माध्यस्थ्यनावनाविनावनो नाम पोमशः प्रकाशः॥ व्याख्या-हे विनय हे विनीतात्मन् पूर्वोक्तमौदासीन्यं परब्रह्मपरिणामनिदानं परं प्रकृष्टं ब्रह्म निर्विकारं निरञ्जनं शु- घचैतन्यं तद्रूपः यः परिणामश्चेतनस्य तेन रूपेण परिणमनजवनं तस्य निदानं परमसाधनं वर्तते । तदमेव स्फुटं स्पष्टं केवलं रागादिपरिणतिमिश्रतारहितं विज्ञानं विशिष्टज्ञानमेव वर्तते तथेदमेव विवेचितज्ञानं विवेचितं यथार्थायथार्थशु- घाशुझादितया निर्धार्य पृथकृतं येन ज्ञानं शास्त्ररचितरूपं जनहृदि परिणतं लाषितरूपं च तथानृतं वर्तते । तथेदमेव पोशप्रकाशैर्दर्शितज्ञानपरिणतिरूपं शान्तसुधारसपानं लवति तमिरचय निरन्तरं विधेहीत्यर्थः ॥ ७ ॥ ॥ इति श्रीतपागच्चीयसंविग्नशाखीयपरममुनिश्रीबुद्धिविजयमुख्यशिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीर्थ्यतिखकमुनिश्री- दिविजयचरणयुगसेविना पंमितगंजीरविजयगणिना विरचितायां श्रीशान्तसुधारसटीकायां माध्यस्थ्यनावनाविनावनो नाम पोमशः प्रकाशः समजनि ॥

·। अथ प्रशस्तिः। (स्रग्धरातृत्तघयम् ) एवं समावनानिः सुरनितहृदयाः संशयातीतगीतो- नीतस्फीतात्मतत्त्वास्त्वरितमपसरन्मोहनिझाममत्वाः। गत्वा सत्वाममत्वातिशयमनुपमा चक्रिशकाधिकानां सौख्यानां मंच लक्ष्मी परिचित विनयाः स्फारकीर्ति श्रयन्ते ॥१॥ व्याख्या-एवं पोडशनिः प्रकाशैः प्रोकप्रकारेण । सद्भावनानिः सत्यः समीचीनाः ममुज्ज्वलपरिणामोत्पादनप्रवणाः जावना वस्तुतत्त्वपर्यालोचनात्मका आत्मनश्चिन्तनाध्यवसायास्तानिः । सुरचितहृदयाः सुरनितान्यधिवासितानि हृद- यानि मनांसि येषां ते तथाविधाः सन्तः । संशयातीतगीतोन्नीतस्फीतात्मतत्त्वाः संशया नानाजातीयसंदेहास्तैरतीतं सुनि- श्चितकृतत्वावहितं गीतं समुत्कीर्तितं उन्नीतं ज्ञानिजियादशं महत्त्वं प्रोकं तादृशं स्फीतं गुणसमृदं व्याप्तमात्मतत्त्वं येषां ते तथाविधाः सन्तः । त्वरितं शीघं । अपसरन्मोहनिजाममत्त्वाः अपसरन्ती सुदूरम पुन वितया सत्तातो चिन- श्यन्ती मोइनिघाममत्वे मोहोऽज्ञानादिरूपस्तदात्मिका निभा सुषुप्त्यादिरूपा ममत्वं पीजतिकचेतनरूपस्वजिन्नदेहगेहव- नितापुत्रादिपदार्थेषु मदीयत्वबुद्धिर्येषां ते तथाविधाः । सत्त्वाः भावनाजावितमतिप्राणिनः । श्रममत्वातिशयं गत्वा -- ·Ary निर्ममत्वरनावप्रकर्षाधिवयं प्राप्य । परिचितविनयाः प्रचुरतरसमर्जितविनीतजानाः । चन्निशक्राधिकानां चक्रिणः षट्- खैकलरतक्षेत्राधिपतयः, शकाः सौधर्मेन्त्रादयो देवेश्वराः, अधिका अहमिन्त्रा अवेयकानुत्तरसुरास्तेपा । सौख्यानां सुखान्यानन्द विशेषारतेषां जावा लपत्नोगतया प्राप्तयस्तद्रूपाणां । अनुपमा उपमातुमशक्यामनन्यसदृशी मिति यावत् तां । सदमीमानन्दसंपदं । मंकु सत्वरं श्रयन्ते प्राप्नुवन्ति । तथा स्फारकीर्ति स्फारामतिशयत उदारां विशालामिति यावत् । कीर्ति सुयशोराशिं श्रयन्त इत्यर्थः ॥ १ ॥ मुानप्रेतपीमा प्रजवति न मनाकाचिदन्छसौख्य- स्फातिः प्रीणाति चित्तं प्रसरति परितः सौख्यसौहित्य सिन्धुः । झीयन्ते रागरोषप्रभृतिरिपुनटाः सिकिसाम्राज्यलदमीः स्याश्या यन्महिम्ना विनयशुचिधियो जावनास्ताः श्रयध्वम् ॥२॥ व्याख्या-लो नव्या यन्महिम्ना यासां सुनावितसन्नावनानां महिमा प्रनावः स तथा तेन महिना हेतुना । चा- नप्रेतपीमा मनाक न प्रनवति उष्टे ध्याने आर्तरोषरूपे उर्ध्याने ते एव प्रेतौ पिशाची तान्यां समुत्पादिता या पीडा कष्टविशेषः सा मनाक् लेशमात्रापि न प्रजवति न पराजवं कर्तुं शक्नोति । तथा काचिदन्यसौख्यस्फातिश्चित्तं प्रीणाति काचिदनिर्वचनीया श्रन्यसौख्यस्फातिः अक्तिीयसुखजाववृतिः चित्तं मानसं प्रीणाति पोपयति । तथा सौख्यसौ-

·शिखिनयनसिन्धुशशिमितवर्षे हर्पण गन्धपुरनगरे।श्रीविजयनसूरिप्रसादतो यत्न एप सफलोऽजूत् ५
व्याख्या-एप प्रोक्तग्रन्धरचनात्मकः यत्न उद्यमः। शिखि ३ नयन र सिन्धु ७ शशि १ मितवर्षे सप्तदशशते त्रयोविशे
वर्षे गन्धपुरनगरे गन्धारवन्दरे श्रीविजयप्रनसूरिप्रसादतः तेषां प्रत यमाने समये हर्पण सानन्देन सफलोऽनृत् पाल-
वत्तां प्राप्त इत्यर्थः ॥ ५॥
(उपजातिवृत्तम् )
यथा विधुः पोमशतिः कलानिः संपूर्णतामेत्य जगत्पुनीते।
ग्रन्थस्तथा पोमश निःप्रकाशैरयं समगैः शिवमातनोतु ॥ ६ ॥
व्याख्या-यथा येन न्यायेन विधुश्चन्मः पोमशनिः कलानिः पोमशसंख्याप्रमितानिः कलान्तिः स्वविमानबित्नागैः
संपूर्णतामेत्य राहोरावरएतां विहाय स्वविमानस्य सकलां प्रत्नां प्राप्य जगत् पुनीते निखिलममलमानन्दयति प्रकाश-
यति । तथा तेनैव गयेनायं ग्रन्थः शान्तसुधारसशास्त्रं नव्यानां समग्रैः समस्तैः पोमशतिः प्रकाशः पूर्वोक्तः शिवं
मोदं कल्याणपरंपरां च आतनोतु विस्तारयत्वित्यर्थः ॥ ६॥
(इन्जवज्रावृत्तम् )
यावजागत्येष सहस्रनानुः पीयूषनानुश्च सदोदयेते ।
तावत्सतामेतदपि प्रमोदं ज्योतिःस्फुरहाङ्मयमातनोतु ॥ ७ ॥

·हित्यसिन्धुः परितः प्रसरति सुखन्नावतृप्तिसमुजः सर्वतो दिकु विदिकु प्रसरति विस्तरति । तथा रागरोषप्रनृतिरिपु. नटाः क्षीयन्ते रागक्षेषकामहर्पलोजमायामोहादिरूपकर्मशत्रुसैन्यं नाशं यांति। सिभिसाम्राज्यलक्ष्मीश्या स्यात् एक- च्छत्रमोकराज्यरूपात्मदिः स्वाधीना स्यात् । ताः प्रोक्तानावा नावना अनित्यताद्याः पूर्वप्रदर्शिताः । विनयशुचिधियो विनीततापरिणामप्रक्षालितबुझ्यः सन्तः । श्रयध्वं यूयं जजतेत्यर्थः ॥२॥ (पथ्यावृत्तम् ) श्रीहीरविजयसूरीश्वर शिष्यो सोदरावजूतां छौ। श्रीसोम विजयवाचकवाचकवरकीर्ति विजयाख्यो॥३॥ व्याख्या-श्रीहीरविजयसूरीश्वरस्य शिष्यों विनेयों श्रीसोमविजयवाचक श्रीकीर्तिविजयवाचकाख्यौ कौ तौ धौ पाठ- को सोदरौ समानोदरजातौ गृहित्वेऽपि भ्रातरौ । अनूतामजायेतामित्यर्थः ॥ ३ ॥ (गीतिघ्यम् ) तत्र च कीर्ति विजयवाचक शिष्योपाध्यायविनयविजयेन । शान्तसुधारसनामा संदृष्टो जावनाप्रबन्धोऽयम् व्याख्या-चः पादपूरणे । तत्र तयोर्मध्ये श्रीकीर्तिविजयवाचकशिष्येण उपाध्यायविनयविजयाख्येन । अयमनन्तर- प्रोक्तः । शान्तसुधारसनामा शान्तसुधारसानिधानः । नावनाप्रबन्धो नावनानामर्थरचनामयो ग्रन्धः संदृष्टो विलो- कितः कथित इत्यर्थः ॥४॥ ..

·व्याख्या-यावत्कालपर्यन्तं एष श्यमानो जगत्प्रसिद्धः सहस्रनानुः सहस्रकिरणः सूर्यः, पीयूपत्नानुश्च सुधारश्मि- श्चन्छः जगति नूममले सदा निरन्तरं उदयेते प्रकाशं कुर्वाते। तावदेतदपि वाङ्मयं शास्त्रं स्फुरज्ज्योतिः सदाविक्षसज्ज्ञानं सत्पुरुषाणां प्रमोदमानन्दं आतनोतु विस्तारयत्वित्यर्थः ।। ७ ॥ श्रीवुद्धिविजयविनेयौ मुक्तिवृद्धिविजययुतगणधुयौँ । मुनिपश्रीवृद्धिविजयशिष्याणुना बुधगंजीरविजयेन ॥ शान्तसुधारसपानझामुग्धेन हन्नेयं टीका । सुरसादिकुखचन्ध मितवर्षे निजपरोपकृते च जक्त्या ।। ॥ इति श्रीतपागलीयसंधिग्नशाखीयपरममुनिश्रीवुद्धिविजयमुख्यशिष्यश्रीमुक्तिविजयगणिसतीर्थ्यतिलकमुनिश्रीवृद्धि- विजयचरणयुगसेविना पतिगंजीरविजयगपिना विरचिता शान्तसुधारसटीका ।।

·AN
॥शान्तसुधारसः समाप्तः ॥
(CAN

·No text on this page.