Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Navanavnitkam
Front matter
वैद्य श्री जादवजी त्रिकमजी प्राचार्य WAPYA ATIYA t.b.be LORAR RARY "समर्पणम्' आयुर्वेदकलानिधिर्गुणनिधिः प्रज्ञोदधिः सद्विधिः भारद्वाजकुलोद्भवद्विजमणिः सद्वैद्यसंसन्माणः। श्रीमान् भारतवैवर्यमुकुटालङ्कारचूडामाणः विद्ववैद्यवरत्रिविक्रमसुतः श्रीयादवो राजते ॥१॥ श्रीमता सौराष्ट्रदेशान्तर्गत-पोरबन्दर-पुरवास्तव्यानां, आयू:. र्वेदीयग्रन्थमालासंपादकानां, आयुर्वेदार्णवकर्णधार- धुरीणानां निखिलमारतवर्षीयपश्चदशयसंमे- लनसभापतिमहोदयानां, प्राचार्योप- नामधेयानां श्रीमतां तत्रभवतां यादवशर्मणां करकमले समर्प्यते समय प्रतिसंस्थतमिदं नवनावनीतकम् प्रन्योपस्कना- भिपजांघशंवदन घिल्डियालोपाहुन सदानन्दशर्मणा .. नवनावनीतकमालोक्य श्रीमद्भिगुरुवर्यैः कविराज नरेन्द्रनाथमित्र महोदयैः प्रदत्तं स्वभिप्रायसूचकं पत्रम्:- मया सम्यग्व्यधायि पारायणं सदानन्दशर्मप्रतिसंस्कृतस्य नवनावनीतकाख्यस्य ग्रन्थस्य । समुपलभ्यमानय नावनीवका- ख्यो ग्रन्थोऽशुद्धिबहुलो यत्र तत्र च त्रुटिनसन्दमाशो न तथा विदधाति गौरवमायुर्वेदस्य यथायम् । यथा च पूर्वमग्निवेशमहर्षि- प्रणीतसंहितामशेषविद्ववृन्दवन्द्यो भगवान् पतञ्जलिस्तदनन्तरच दृढवलः कश्चित्याश्चनदीयः प्रतिसंवऽनुपलम्यमानानाच ग्रन्थांशानां पूरणं विदधे यथा वा महामुनिसुथतप्रणीतां संहिता नागार्जुनः प्रतिसंवकार अमितं च यशो लेभे तथैव श्रीमान सदा- नन्दशास्त्री नायनीवकं प्रतिसंस्कृत्य हुटितांशानां पूरणं विधाया- मितं यशः प्राप्स्यतीत्याशासे । यश्चात्र नवीनानां योगानां सन्निः पेशः कृतः स तु विस्तारयति लेशोतमित्यादि प्रविसंस्कृतिलत. णमनुसृत्यव महतीमुपयोगितामुपजनयत्यस्य ग्रन्थस्य । यवश्थ संस्कर्ता कुरुते तन्त्रं पुराणन पुननियमित्यतो नवीनेनानन मुमहत्प्रयोजनं चिदुपां रोत्स्पवीति ।। ११-११-८२ कधिगज नोदनाथ मित्रा भूमिका" "अयि आयुर्वेदार्णवकर्णधारधुरीणाः ! परमप्रवीणा ! प्राणा- चार्यचूडामणयः !!! नैतदविदितचरं तत्र भवतां भवतां यदायस. भ्यताविलोपकाले यवनाधिपत्यकाले चा सुरभारतीसाहित्य कीदृशीं विषमां दशामवापेति। जानन्त्यव सर्वे यत्तदानीन्तने काले कैश्चिदार्य साहित्यसौहित्यादरासहिष्णुभि. परमापसदैरनार्यारतीयसभ्यतायाः परमप्रामाणिका विश्वविदितानवद्यहृद्यविद्याः कृतविद्यविद्ववृन्दवद्य- वेद्या विविधविपयचिनिबद्धाः परमरतभूता गद्यपद्यात्मका ग्रन्था आग्नेसात्कृताः, फैश्चित्स्वदेशनिनीषया अपहना, कैश्चिध नीरपूरेषु निपातिताश्च । ग्रन्थोऽयमपि तस्मिन्नेव काले केनचिदवगतायुर्वेदत- त्वेन विपश्चिता बौद्धधर्मावलम्बिना वा चीनराज्यसीमान्तप्रान्त प्रदेशनिकटवर्तिनि तुरुकस्यानस्य ( Turkestan ) पूर्वभागे साम्प्र. तिककूचार ( Kuchar ) संज्ञकमण्डलमध्यवर्तिनि प्राचीने नगरके हानीयतेत्यनुमीयते । कालवशान भूगर्भनिलीनेऽस्मिन्नगरके, समति- क्रान्ते च बहुतिथे काले, प्रचुरधनप्राप्त्याशया तन्नगरनिसननावसरे समासादितं पुस्तकमेतजीर्णशीर्णकलेवरं मृदायमानपत्रम् केनापि तात्पन। .. ततश्च फूचारप्रदेशनमणावसरे पुरातत्यानुसन्धानरसिकेन यावर (H.Bower C. B)नामकेन विदुपा तदधिगन्तृपुरुपारपुस्तकमादाय प्राचीनलिपिपठनसमुपार्जितपरमकीर्तये रूडल्फ हानले (Dr. A.F. Rudolf Hoerale M.A PH.D.)नामकाय विदुपे समर्पितम्। परम. साहसिकेन अनेनापि विदुषाएकविंशतिवर्षाणां महता परिश्रमेण अवि. कलमपाटि पुस्तकमिदम्। ततश्चैतेन मुद्रापितं पुस्तक मेतत्प्रतिविम्वित. प्राचीनपुस्तकलिपिप्रतिमासहितम् । यद्यपि पुस्तकमेतत् पाश्चात्यैः याव- रोपामुद्रितपुस्तक Boner manuscrip) नाम्ना निर्दिश्यते, तथापि पनत्युस्तकस्य द्वितीयखण्डगतप्रारम्भिकपधप्रदर्शनेन स्फुटमस्य परिचीयते नावनीतकाण्या संशा । यथास्य पाधायैः पूर्वोकनाना व्यपदेशः इतस्तत्र प्राचीनपुस्तकान्येपणप्रयासमत्युपकारप्रदर्शना- यति निर्गीयते। यद्यपि प्राचीनमूलपुस्तकं सासण्डात्मकमेकत्र समुपलभ पाश्चात्यैः सहैव मुद्राषितं सप्तपण्डारमकमेय, परं सप्तपण्डात्मक मेतस् नैकेन "नापनीतकैति नाना व्यपदेष्टुं शक्यते, यतोहि द्वितीय- खण्डगतप्रारम्भिकपद्येपु एतदीयाध्यायधिपयसहयासमाख्यान- प्रदर्शने द्वितीयखएडरहितानामपरेषयां खण्डानां द्वितीयखण्डा विषयान्तरनिरूपणपरतया समापतति द्वितीयखण्डगतास् प्रस्थान वाहविषयता । अतो द्वितीयखण्डनिर्दिष्टस्यैव नियन्यस्य नावनीत. केति संज्ञा भवितुमईतीति निर्विवादम् । अध नावनीतकनामायं निबन्धः पूर्ण अपूर्णां येति विजिशासासमु. देति-तत्रेदमुच्यते । यदस्याध्यायविषयसहयासमाख्यानपधेपु- "इत्यते पोडशाध्याया विझेया नायनीतके" इत्यनेन पद्यानास्य स्फुट पोडशाध्यायात्मकत्वम् । तत्र च समुपलभ्यमान 'ऽस्मिन् प्रन्ये अन्त्यौ द्वायायायौ समप्रधुटितौ, चतुर्दशोऽध्यायधावन्तयोस्फुटितः। तथाचापरे न्याया आघन्तपदपाद-पद्य-पकचकदम्यांशेपु त्रुटिताः समुपलभ्यन्ते । अन्पश्चायं-"अध्यायश्चूर्णयोगानां प्रथमोऽध प्रद- शितः" इत्यादिना प्रथमाध्यायप्रारम्भप्रतिपादितया अध्यायगतथि. पयानुक्रमणिकया स्वयाच्यविषयं सुस्पएमवगमतीति नात्राधिक विचारणीयमन साम्प्रतम् । परमस्य प्रणेता किंनामधेयः, कीटर तस्य पाण्डित्यम्, कदा समजनि, कतमं पा प्रदेशं जन्मनालश्चकारेति. चिजिज्ञासामुदेति । तदमभिधीयते । यन्नावनीतककी स्वप्रन्ये नाकारि स्यनामनिवासादिपरिचायका कापि समुल्लखः । परमनुः मानमाश्रित्य किञ्चिदिद निर्दिश्यते । तथाहि-प्रनिर्दिएनामास्थ प्रणेता, अल्पप्रशः पशनदप्रान्तयास्तव्यश्वत्यनुमीयते । अल्पप्राता चास्य-" ययाग्वियं प्राहणी पाचनीया" "विग्यो पिप्पलिमूल- शिमुम्" इत्यादितद्रचितपद्यकदम्येषु सुस्पष्टं दरीश्यते। "अलं मा. न्यानां व्याण्यानेपु कटाक्षनिक्षेपेण" इति मत्या नेयं प्रतम्यते । पर. मस्य पचनमान्तयास्तव्यता प्रदते-"तयाहि-मूलपुस्तके-निध सं या अभ्युकाभिर्दशापयेत् । (अ.८ । ५-२५) इत्यत्र पक्षनदमारतीयमापाप्रसिदस्य घरट्यभिधायक "डेम्भू" इति शरस्य "हेम्युका" इति-रूपं प्रतिसंस्थत्य यरट्य प्रयोगः कृतः । तथा "चौहायाः मेयरकाष्ठं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् "इत्यापिधीया. साभिधायकस्य पशनदप्रान्तीयभागप्रमिदस्य ' ची" इति शम:
स्य "चीडा" इति रूपं प्रतिसंकृत्य तदर्थ प्रयोगः कृतः । अपि च धतुर्दशेऽध्याये पञ्चगदप्रान्तीयभाषाप्रसिद्धस्य अल्पायतनप्रदेशाभि- धायकस्य-खुड्डू-(खुड्डा) शब्दस्य सुद्धाकमितिरूपं प्रतिसंस्कृत्य अल्पायतनार्थ प्रयोगः कृत. प्रत. "पञ्चनदप्रान्तवास्तव्योऽयं महा. भागा" इत्येव युक्तं प्रतिभाति । एवम्भूनशब्दप्रयोगस्य च नान्य- द्वीजं भवितुमहतीति सुशकं वक्तुम् । न चानेन स्वप्रान्तीयभाषाप्र. सिद्धाः शब्दा एव व्यवहता, परमेतत्प्रान्तप्रसिद्धाना मानवसमाजप्र- चलिताना प्रथानामपि प्रयोग कृतः। तथाहि-जीवनीयोपसिद्धं च घृतमभ्यजनं हितम्" (अ. १४-प. ३८)। "समभागानि सर्वाणि नना सह घिमिश्रयेत्” (श्र. १४-प. ४३) इत्यर समुपवर्णिता घृताभ्यअनप्रथा, दधिप्रलेपनप्रथा, व पञ्चनदमान्ते जनसमाजे विशे पतया (इदानीन्तनेऽपि काले) समाद्रियते अत पश्चनदवास्तव्यो ऽयमिति युक्तम् । यश्च-श्रात्रेयप्रणीतत्वेन समानाताना लगुडशार्दूलचूर्णादिकानां कतिपययोगाना, आत्रेयाभिहितायां दृढवलप्रतिसंस्कृतायांचरकसंहि- .नायामनुपलम्भादू दृढवलाप्राक्तनोऽयं नावनीतककर्ता" इति केपा. चिद् भारतीयचिदुपां मतं तदपि न सम्मानाईम्, आत्रेयाभिहितासु अन्यासु संहितास्यपि तत्पाठस्थिातपरिकल्पनया संशयास्पदाथ- यणात् । यद्यपि चरकमुश्रुतमेलादिसंहिताभ्यः संजनाह योगानवि कलं तदीयपाठात्मकतया) ग्रन्धऽस्मिन् अन्धकर्ता, परमष्टाङ्गहृदय संहितायाः सम्भवतो न कमपि योगमिति चाग्भटा प्राक्तनीयमिति नितुं शक्यते । त्रुटितांशबहुलस्य चास्य प्रतिसंस्कारप्रविकारयिषुमिः पञ्जाव संस्कृतपुस्तकालयाध्यक्षवयः मोतीलाल यनारसीदासमहो दौरानप्तोऽहं प्रतिसंस्कारकरणाय साग्रहमायलम्यितम् । कृत. विद्यवैद्यवृन्दवन्यस्य महपिंगणस्य सम्पादनाह प्रतिप्तस्कारे ममायं परिश्रमः सफलतामुपगतो नवेति विद्वांस पच जास्पन्ति ।
भागः प्रतिसंस्कारे चास्मिन् कचिदशुद्धमूलपाठो विपरिवर्तितः, सर्वथा श्रुटितांशश्व कचिद्विविधप्रन्यसाहाय्येन क्वचिस्वरचितपद्यांशेन च पूरितः, कविच प्रकरणोपयुकास्त. मान्तरोका नयाविष्कृतास्वानुभूताः स्वाविष्कृताध योगाः सनि. वेशिताः । अन्त्यमध्यायद्वयं च मयैवान सनियोजितम् । नवयोग समायोगाथास्य नवनावनीतकसंझा कृता । नवनावनीतककलेवर- विवृद्धिनिवृत्तये समाशप्तोऽहं ( पतनियन्धप्रकाशकैः)। विवृद्धिनिः वृत्तिवियर एवायं कृतःप्रतिसंस्कारः परिसमाप्यते मयेति चेखियते मदीयं मानसम्। अस्मिश्च प्रतिसंस्कारकर्मणि श्रीमद्भिर्मुश्च कपि-. राज नरेन्द्रनाथ मित्र महोदयैस्तत्तस्थलेषु यत्स्यसंमतिपदामेन महत्साहाय्यं प्रदत्तं, तत्सादरं वहाम्यवहितचेतसा । अपि च सुदुरकरे प्रतिसंस्कारकर्मणि कृतोऽयं प्रयत्नश्चेदार. तीयभिपजामुपकारकणिकामप्युपजनयेत्तदात्मानं सफलपरिश्रम मन्येयम् । अन्ते तु- वर्णयोजकदोपेण त्वज्ञानाद्वा प्रमादतः। कुरचित्स्सलनं जातं वर्णान्यत्वादिरूपकम् ।। संशोधयन्तु सततं सन्तस्तदनुकम्पया। स्पलनं यश कुत्रापि स्यान्मे पूरपदोपतः । सयुक्तिक सूचनीयं धीमद्भिस्तविशेषतः । द्वितीयमुद्रणावृत्ती तत्सर्य शोधयिष्यते। इति निवेदति :- १२-१०-२२ भिप. वाद लाहौर सदानन्द शर्मा पृष्ठावाः | विषयाः २ 7 नवनावनीतकस्य विषयानुक्रमणिका । विषया: पृष्ठका प्रथमोऽध्यायः अयोरजीयचूर्णम् १३ मङ्गलाचरणम् १. तिलकचूर्णम् प्रतिसंस्कतप्रणीता अन्धोप वृपद दशकचूर्णम् कमणिका सिद्धार्थका गुटिका प्रतिसंस्कारस्य प्रयोजनम् '२ समशर्करचूर्णम् . तन्त्रप्रतिपाद्यविषयानुफ सूदमैलायचूर्णम् मणिका ३ सौवर्चलाद्यचूर्णम् अध्यायगतविषयानुक्रमणिका ४ यवान्यादिचूर्णम् अस्य ग्रन्थस्य अधिकारी ५ वृहदग्निमुखचूर्णम् तालीशादिचूर्णम् । जीरकाद्यचूर्णम् २० यवानीखाण्डवचूर्णम् ६ भास्करलवणचूर्णम् २० गुडदाडिमाधवलेहः कफनिःसारिका वटी २२ 'लाजादिचूर्णम् ६ मन्दाग्निदीपन.चूर्णम् २२ मधुयष्टिकाचवलेहः ७ क्रिमिमुद्रचूर्णम् २३ मयूरपिच्छभस्मादिलेहः ७ विबन्धहरंचूर्णम् २३ - विद्रुमभस्मादिलेहः ७ बृहद्नंगाधरचूर्णम् शणवीजादिलेहः ७ | दाडिमाटकचूर्णम् एरण्डतैलयोगः सारस्वतचूर्णम् । सितोपलादिचूर्णम् सुदर्शनचूर्णम् शट्यादिकं चूर्णम् । ग्वभीतकादिचूर्णम् हिङ्ग्वादिचूर्णम् कुटजयवाद्यं चूर्णम् हिमवादिवटिका शार्दूलचूर्णम् लगुडचूर्णम् सौवर्चलादिगुटिका १० नवायसंचूर्णम् अम्लवेतसादिगुटिका ११ लाक्षादिचूर्णम् १२ चित्रकादिगुटिका रसानादिगटिका १२ | पाठाद्यं चूर्णम् . २५ hnn. २६ २७ २६ 1 २६ ३० ३० ३२ ७४ ७७ ८० विषया: पृष्ठाका | विषयाः पृष्ठाका मागधचूर्णम् ३२ धान्यन्तरघृतम् हरिद्वादिचूर्णम् ३४ | मेथीमादकः ६६ शट्यादिगुटिका ३५ चव्यादिघृतम् ययानीखाएडवचूर्णम ३५ वृहद्वासावलेहः ७० द्वितीयोऽध्यायः छागलाद्यवृतम् ७१ ७२ धान्यन्तर घृतम् अमृतप्राशघृतम् पानीयफल्याणकघृतम् जीयन्त्यायं घृतम ७३ महाकल्याणकधृतम् ४० विषहरपृतम् तिककघृतम् ४२ बिन्दुघृतम् महातिककघृतम् ४३ | महाविन्दुघृतम् पञ्चगव्यघृतम् ४४ | सारस्वतघृतम् पिङ्गाधघृतम् ४५ तृतीयोऽध्यायः सीरपट्पलघृतम् ४६ | प्रथम यलातैलम् घ्यूषणघृतम् ४७ द्वितीयं पलातैलम यासाघृतम् ४७, राखादितैलानि चाहेरीघृतम् ४८ हतीयं पलातेलम् द्वितीयं चागरीघृतम् ४- | अमृततैलम् कण्टकारिकाघृतम् ४६ कुजप्रसारणीतलम द्राक्षावृतम् ४६ | मालतैतम् रासायनिकंपृतम् ५१ मूलकतैलम् शरमूलीयपृतम् ५२ महामापतेलम् मायूरपृतम पृहरकासासापतैलम् मदाध्यपणघृतम् ५६ सिद्धार्थकतैलम् १० स्पयनप्राशोऽयलेहः ५७ मत कसैखम् २१ ६२ ६० मुलकतैलम् दशाहपृतम् नाराचकवृनम् ६१ | सहचरतलम् मूलकपृतम् ६२ मधुपष्टिकानेलम् लशुनापपृतम् ६४ अभ्यगाधर्तिलम् मामलकपृतम् ६५ दिमसागरतलम् सिमाधामम् ६६ । अश्वगन्धावलमै पृष्टाका. विषयाः " " विषया. पृाहा चन्दनायतैलम् १०० आढकीमूलघृतम् अनुवासनिकलेहः १०० वृहत्कुटजावलेहः पिप्पल्याद्यतेलम् १०० | मधुकादिचूर्णम सिन्दूरावतलम् १०१ लाताचूर्णम् कासीसाधतलम् १०२ / क्षयकासे अनकमा० पालित्यहरतलम् १०३ | पिप्पल्यादिलेह फणिनकाद्यतेलम् १०३ / घासायलेहः ११७ श्वदंष्ट्रातलम् १०४ अगस्त्यहरीतक्यवलेहः मूलकतैलम १०५ | हिकादिरोगेपु पथ्यक्रमः मधुकायतैलम १०६ शट्यादिकंचूर्णम् स्नेहपाके तत्परिमापा० २०६ शृङ्गयादिचूर्णम् १२० कृष्णासपतैलम् १.७) सर्जूरादिलह चतुर्थोऽध्यायः द्राक्षादिलेहः १२१ तिलादिप्रदेहः. । १०८ खजूरादिलेहः गोधूमचूर्णादिलेपः १०८ घासाघृतम पिप्पलत्वक्वायः १०८ / दुग्धप्रयोगः १२२ •पलादिप्रलेप १०८ द्राक्षावृतम् विकशूलहरो लेपः १०६ समदुग्धकपृतम् १२२ चित्रकादिचूर्णम् १०९ द्राक्षायं हरीतक्यादिचूर्णम् १०६ सर्पपतैलादिप्रयोगः १२४ द्वितीय हरीतक्यादिचूर्णम् ११० व्योपादिलेहः रसाअनादिचूर्णम् , ११० न्यूपणादिचूर्णम् द्वितीयं रसाजनादिचूर्णम् ११० द्वितीयं त्र्यूषणादिचूर्णम् १२५ अपुपोजादियोगः १११ / शृङ्गादिचूर्णम् दाडिमाप्टकचूर्णम् । १११ / गोबालादिधूमः भूनिम्पादिचूर्णम् ११२ कटुरोहिण्यादिचूर्णम् चन्दनाद्यचूर्णम् ११२ । लाजादिचूर्णम दध्यादियोग ११४ सैन्धवचूर्णम यदरीपनादिकल्कः ११४ मयूरपुडविभूनियोः पुसबीजादिकलका ११४ पिप्पल्याधरलेहः " " T १२६ " " पृशाङ्काः! विषया पृष्ठाका " " 14 " " " " २४० 1 " " " विषयाः विपल्यादिलहः कार्पासमजाविमलेपः यूपणादिचूर्णम् चदरघृतम् यवतारादि, १२८ विल्यमूलादिनम्यम्, दातादिलंहः जीवनीयतैलम् पिप्पल्यादिदुग्धपाका भृङ्गराजनस्यम् तुगाक्षीर्यादिलेहः पाटलादिलपः दन्तीहरीतक्यवलेहः, २२६ लवणादिलेपः मम्चासवः १३० नागरादिलप मधुकादिशीतपाय: ९३१ नागरप्रलप: पञ्चसारम् यूपणाद्यचूर्णम् सन्ततादिज्वरमा पाया: धात्रीप्रलेपः मलबन्धहर कपाय: १३२ सुधानुसारनस्यम् काठपद्धताहर पापाय: शट्यादिचूर्णम् शट्यादिफकाध: शुएठीदुग्धम् वृद्धत्यादिगणकाय: १३३ सक्तुकधूमप्रयोगः প্রযgযাঙ্কিায় कण्डीरममयोगः चन्दनादिकपाया कासीसादिशुटिका सर्पश्चरहरः कपाय: १३४ अर्कमूलादिगुटिका कर्कट कमांसस्येद. अजाज्यादिचूर्णम् , য়িানমু बिडलादिकवलप्रह शिरीपानअनम् १३५ सोमराजिकादिघटी पश्वभद्रकपाय: ययतापदिण्डू पटोलपत्रादिकपाया हिंग्यादितैलम् कर्णमूलशोपहरो लपा १३६ | अजामुत्रप्रयोगः चित्रकादिचूर्णम् विप्पल्याचलम पुचेलकादिलपः सिन्दुधारययोगः मुचुकुन्दादिल १३७ / समुद्रफनपूर्णम् मपाएटरीकादिया विस्वतलम् करवीरादिला. हरितालपूरणम् पिहादिनम् १३८ । जातितलम् " " - " १४२ । " M - १४३ " ग " 11 " " " . " " " १५४ " दद्रुहरःप्रलेपः भल्लातकरसायनम् " १५० विषयाः पृष्ठाडा विषयाः पृष्ठाका पिप्पलीक्षारतैलम् शतावर्यादिकपायः हिंग्वादितैलम् सूक्ष्मैलाचूर्णम् शशाङ्कलेखाधवलेहः तृणपश्चमूलकाः पामाहरः प्रयोगः १४६ पलादिचूर्णम् सिमहरो लेपः गोचरचणम् मूलकवीजादिलेपः शिलाजतुयोगाः वतकरवीरायतैलम् २४७ | अपामार्गक्षारयोगः १५४ हरिद्वाद्यतैलम कुसुम्भपुष्पादियोगः प्रारग्वधदललेपः अथ रक्तपित्तहरा योगाः १४८ पामाहरः प्रलपः द्राक्षादिस्वरसप्रयोगः यहा सन्दूराचं तैलम् दाडिमपुष्पादिस्वरसप्रयोगा:१५५ खदिरसारादिचूर्णम् नलदादिलपः होवेरादिकयायः निशादिलपः कुटजत्वगादिकपायः शिरीषत्वगादिलेपः अथ शोथहरा योगाः घात्रीफलादिलेपः पुनर्नवादिचूर्णम् ययक्षारादिलेपः १५१ . हरीतक्यादि चूर्णम् मूलकपीजादिपः १५१ | अगस्तिमोदका मूलकवीजादिप्रलेप १५१ नवायसपूर्णम् एरण्डबीजादियोगः १५१ | पुनर्नवादिलेपः मूत्रकृच्छहरा योगाः भूनिम्यादिचूर्णम् दुग्धयोगः १५१ पिप्पल्यादिपूर्णम् १५८ मृद्धीकादियोगः १५२ | पृष्णमृदादिलपा पर्वारुकीजमयोगः १५२ | पुनर्नवाष्टकाया निकुंकुमप्रयोगः अथ च्छाहरा योगा:- लोहचूर्णप्रयोगः १५२ दाडिमादियोगः २५६ दिनादिचूर्णम् १५२ कोलमन्नादियोग. १८० तृणपत्रम्लादिकाप: १५३ मयूरपुच्छमस्मयोगः १६० यवक्षारप्रयोग १५३ करअपीजादियोगः " - . 6 " " विषयाः पृठाडाः विषयाः पृष्ठा अश्वत्थवल्कलभस्मजलम् १६० पाण्ड्डकामलाचिकित्सा স্বান্তাবিথঙ্কা १६० विवृच्चूर्णप्रयोगः. मातुलुङ्गपल्लयादियोग १११ फलनिकादिकपाय: পাতায়। मधुयष्टीचूर्णम् चन्दनकल्कप्रयोगः हरिद्राचूर्णयोगः तृष्णाइरा योगाः त्रिफलाचलोहा घटप्ररोहादिगुटिका १६१ आमलकायलेहः मधुयधिकादिगुटिका पञ्चमोऽध्यायः पथ्यक्रमः १६२ अश्वगन्धायस्तिः तालोटनिर्वापितजलम् ११२ यष्टीमधुकबस्तिः ५७२ परुपकादिजलम् जीयनीयस्तिः तर्पणम् ૧૨ रामाधवस्तिः धात्रिकादिलेपः दशमूलाधवस्तिः प्रमेहरा योगाः विडाधयस्तिः १७४ सुरदादिकपाय: १६३ पटोलापयस्तिः नवजीवनचूर्णम् १४३ हयुपायस्तिः १७६ ययतर्पणम् १६४ पिचहरो पस्तिः १७१ लममेहहरर कपाय: १६४ पैशेषिकयस्तिः वित्तमहार: कपाय: १६५ । मुस्ताच सार पस्तिः गोरगुग्गुलुयटिका १६५ घातनास्ता बोहादिचूर्णम् १६५ सिदयस्तिः १७६ श्यदंडारापूर्णम् १६६ | पृष्पयस्तिः निशापूर्णम् २९५ ' फहरपस्ति तितकचूर्णम १६६ । सर्वसाधकपस्तिः १९१ विसर्पहरा योगाः रसायनपस्तिः मसूरादिलेपः १६७ मलिशास्ति पिम्पहरः कपा पिच्छास्तिः १६२ पलादिरूपाय: १८८' चयक्तिः सारियादिकपाया तारपन्तिा महातिकहादियोगः तरपस्तिः 1 . 4 " " " " " ( १४ ) विषय पृष्ठाकाः । विपया पृष्ठाका एरण्डाधवस्ति। त्रिफलारसायनम् पष्ठोऽध्यायः नागबलारसायनम् पिप्पलीवद्धमानरसायनम् । २०० १८६ काकमाचीरसायनम् काफमाचीरसायनम् । १८९ भलातकरसायनम् २०१ त्रिफलारसायनम् १६० । कृष्णतिलरसायनम् २६२ गोलरकरसायनम् श्वदंष्ट्राद्यचूर्णम् २०२ बाराहीकन्दरसायनम् ११९१ | वचारसायनम् बारादीचूर्णरसायनम् । १६१ / मण्डूकपर्णीरसायनम् २०३ वाराहीघृतरसायनम् ऋतुविभागन हरीतकी- पिप्पलीप्रलपकरसायनम् । रसायनम् २०३ सोमराजीरसायनम् । १९२ | गन्धकराजरसायनम् २०३ द्वितीयं सोमराजीरसायनम् पलाशवीजतैलम २०४ तृतीयं सोमराजीरसायनम् १६३ लाङ्गलिकारसायनम् शतावरीरसायनम् २०५ भल्लातकरसायनम् मण्डूकपर्यादिरसायन... शतावर्यादिचूर्णम् २०६ चतुष्टयम् १९४ नस्यतैलरसायनम् मधुयष्टीरसायनम् आश्विनरसायनम् २०७ त्रिफलारसायनम् अश्वगन्धाधे रसायनम् २०८ पुनर्नवारसायनम् १६५ अश्वगन्धारसायनम् २०८ भूर्वादीनां कल्पाः सप्तमोऽध्यायः हरीतकीरसायनम् यवागूलतणम् २०६ धीजकस्य रसायनम यूपलक्षणम् २१० पलाशयोजरसायनम् १०६ | पेयालक्षणम् द्वितीयं पिप्पलीरसायनम् ज्यरहरोयूप. पिप्पलीयर्द्धमान रसायनम् १९७ लाजपेया मध्यरसायनम् पश्चकोलसाधितायघागू स्वयरसायनम् १६८ सप्राहिणी यवागू २११ भृगजरसायनम् शालपर्यादियवागू द्वितीयं भृगराजरसायनम् - ॥ रतातिसारनी यघागू तृतीयं भृहराजरसायनम् १२६ } नाममूत्रच्छहर ययागृदयम्" " " " , " " .
२२० २२. २१४ मापयोग विषयाः पृष्ठाकाः विषयाः पृष्ठाकाः कृमिनी यवागूः २१२ | सारस्वतघृतम् २१६ पिपासाहरी यवागूः २१२ मामलकाचं घृतम् २१६ विषघ्नी यवागू २१२ | शतावरीवृतम् २२० धृहणी यवागू २१२ विंशतियेगिको योगः ૨૨૦ जीर्णप्रतिश्यायहरी यवागूः २१२ | क्षीरकाकोलीयोगः २२० कर्षणी यवागू २१३ भ्वदंशादियोगः बेहनी यवागूः २१३ मधुकचूर्णम् २२१ श्यासादिहरी यवागूः २१३ विदार्यादिप्रयोगः पकाशयरजाहरी यवागू २१३ पञ्चशर्करचूर्णम् २२१ घोनिरस्यनी यवागूः २१३ | स्वयंगुप्तादिमोदकः २२१ २२२ संग्रहणादीयवागूद्वयम् २१३ | तिलयोगः २२२ २१४ गोधूमयोगः यवागूद्वयम् २२२ यवागप्रयोगी २२३ यवागूद्वितयम् २१४ विदारीयोगः २२३ वातकफनं यवागूदयम् २१५ विदारीचूर्णम् २२३ पित्तहरा यवागू २१५ आमलकचूर्णम् २२३ २१५ अश्वगन्धायोगः आपमन्त्रः २२३ २.५ स्तम्भनयोगः यवागूद्वयम् २२४ पडङ्गयुगम् २१६ शुमस्तम्मनयोगः २२४ अनिसारदरी यवागू २१६ विदार्यादिपूपलिका सर्यातिसारहरी यघागू २१६ | शतायरीयोगः २२४ संग्रहणीहरी यवागूः २१९, कुलीएघादिशपुलिका २२४ २२५ कृमिहारिणी ययागः २१६ । चटकाएनयोगः रक्तपित्तहरी यवागूः २१६ कुक्कुटमांसप्रयोगः अतिसारहरी ययागः २१७ गोरकादिचूर्णम् ज्यरहरी ययागू २१७ मापय्यादिप्रोग २२६ कल्याणिका यवागूः २१८, पस्तारहप्रयोगः यातहरी ययागू १८ मापदुग्धयोगः अष्टमोऽध्यायः । दुग्धप्रयोग बुलीकीर्णम् २१ । घृतर्ग दुरपयोगः " " . 4 " " " " " " " " " " २४२ " विपया पृष्ठाङ्काः विषया पृष्ठाङ्काः नवमोऽध्यायः केशकृष्णीकरो योगः वैदहिका वर्ति २२७ पलितहरो योग. अतवीजादिगुटिका पलितहर. प्रयोगः अतिरोगहरी वर्तिका २२८ | पालित्यहर तैलम् २३८ पुष्पाञ्जनादिरसक्रिया द्वितीयं पालित्यहरतैलम अक्षिशलहर प्रयोग. प्रामलकाद्यघृतम् सैन्धवाद्यञ्जनम् त्रिफलाद्यतेलम् नेत्रशूलहर प्रयोग २२६ | द्वितीयं त्रिफलाद्यतैलस् चूर्णाअनम् २२ केशस्थिरीकरणम् २४० आन्ध्यहरो योगः २२६ | फेशोत्पादनम् २४१ 'तुस्थानम् २२६ | पलितप्रतिषेधक प्रयोग: चन्द्रोदयावर्ति २३० गुञ्जापत्रादिलप उशीरादिलेप. एकादशोऽध्यायः मन शिलाद्यअनम् हरीतक्याः परिचयप्रश्न: सिद्धयोगः २३१ ब्रह्मणः प्रत्युत्तरम् थाश्च्योतनम् हरीतक्या उत्पत्तिः हरीतक्या जातयः २४३ नेत्रशूलहर. प्रयोग नेत्रामयहरःप्रयोगः तासां स्वरूपाणि २३२ रसाअनादिप्रयोगः तासां प्रयोग: विजयायाःप्राधान्यम् अभिष्यन्दहरी वर्तिः २३२ निवृतायाः प्राशस्त्यस २४४ सौवर्चलाधनम् हरीतक्या माहात्म्यम् हिततमावतिः हरीतक्या पञ्चरसा पिल्लापहारिका वतिः हरीतकीरसायनम् २४५ स्रोतोजनाद्यानम् २३४ गुडहरीतकीयोग. गरिकाधनम् अमया प्रयोगः पध्यापति २३५ | प्रथमो विरेचनप्रयोगः शिवायति. द्वितीयो विरेचनयोगः २४९ अगुर्वाधअनम् तृतीयो विरेचनयोगः दशमोऽध्यायः हरीतकीरसायनम् भृङ्गराजाचतेलम् २३६ हरीतश्या माहात्म्यम् पीपारीकायतलम् द्वादशोऽध्यायः केशकृणीकरणम् २५७ / शिलाजतु घर्णनम " " " " " " 11 " " २४७ पृष्टाडा विषयाः पृष्ठाङ्करः " " २६३ " " २६४ " २६५ " " " " २८७ विपया: भावनया तद्वीयोत्कर्षः भावनाया:प्रकार: लोहसाहचर्यण दीर्घा युष्करत्वम् मात्राया प्रैविध्यम् शिलाजतुनः स्वरूपम् शिलाजतुमेदाः शिलाजतुमेदानां लक्षणानि शिलाजतुपयोगे वजनीयम् शिलाजतुनः सामान्यन भावनौषधानि शिलाजतुनःप्राशस्त्यम् { त्रयोदशोऽध्यायः चित्रकस्य वैविध्यम् त्रिविधचित्रकपरिचयः चित्रकथ प्रद्दणकालः चित्रकस्य गुणाः चित्रकरसायनम् चिप्रकरसायनम् चतुर्दशोऽध्यायः सुवर्णचूर्णम् स्वरया दन्तोद्रमनोपायः अतिपिपाचूर्णम् यचाचूर्णम् नरेन्द्रगुटिका आनन्दोदयचूर्णम् प्राणेश्वरचूर्णम् पाखरेचनचूर्णम् আরামর্শ पालचरेमांकुशचूर्णम् যাঙ্কলবিঙ্কিংবা मएडलचिारसा २५४ " स्वर स्तन्यशोधनम् उशीराधतैलते २४९ मधुपर्णीतीरम् अष्टमङ्गलवृतम् उन्मर्दनम् २५० हीरद्रोणीविगाहनम् कट्पलादिलेहः हरेणुकादिलेहः कुष्ठादिचूर्णम् २५२ भद्रमुस्तादिचूर्णम् लाक्षादिचूर्णम बालचन्द्रामृतचूर्णम् तृष्णाहरोयोगः २५३ प्रियंगुकादिक का छर्दिहरा योगाः २५५ / दाहहरो योगः विस्फाटकचिकित्सा २५६ / मञ्जिष्ठादिलेपः मुखपाकचिकित्सा २५६ धातकीपुष्पादितैलम् घिल्या तैलम् पिल्यतेलम् सर्वगन्धाधं तेलम् कर्णधूपलम् कुलीरयादिलेहः छिर्घाम्। २५६ भाग्यांदिलेहः २६० भद्रदादिलेहः २६१ धाध्यादिलेहः २६२ चातुजांतकादिलंहः पिप्पल्यादिचूर्णयोगः कायप्रयोगः " " २६८ " २६६ २५७ " २७ " " " २७१ " " " " N " " " " " " " प्रजाकरं घृतम् झिमिनं चूर्णम् " " २७७ ( कुङ्कुमाधं तैलम् विषयाः पृधाकाः | विषयाः पृछायाः घिल्वमूत्रकथायः २१२ नागकेशरादिदुग्धयोगः २८३ वातालहरो योगः স্নাঘR प्रवाहिकाहरो योगः एरण्डवीजानियोगः मधुकादिप्रयोगः धातकीपुष्पादियोग प्रघाहिकाहरो योगः २७३ भूस्तृणादलेपः मुखपाकझमः श्वतवृहतीमूलयोगः गैरिकादिलपः फलघृतम् उरोघातहरःप्रयोगः २७४ { अश्वगन्धावृतम् लघुपञ्चमूलकपायः गर्भप्रदचूर्णम् मूत्रग्रहहरोलहः २७५ वटङ्गदुग्धम् यवतारप्रयोगः २८६ कर्णतिहरं तैलम् २७६ पोडशोऽध्यायः कुछायद्वर्तनम् मजिष्टाय तैलम् २८६ २०७ तृष्णाहर फपाय: दाडिमयीजाधवलहर मसूरमलेपः २८८ पित्तधरहरः प्रलप मुखसौन्दर्यकरो लेपः कासप्लो लेह मुखकान्तिकरो लेपः फुकूणकहरः प्रलेपः बदन कलङ्कहरो योगः अङ्गराग. गुदपाक्हर प्रलेपः मुखदौर्गभ्यहरी गुटिका २२६ মাছামু गायदौर्ग:भ्यहरो लेपः সাপ্লাস্যম २८० मलवातहरचूर्णम् मातुलुगमूलघतम् लक्ष्मणामूलप्रयोगः चूर्णदाधप्रतिक्रिया जात्यादिगटिका बलादिप्रयोगः जातीपत्रादिलेहः २६० पलाशपत्रयोगः २८१ मपकप्रतिक्रिया नागकेशरयोगः व्यङ्गहरो लेपः मयूरशिखामूलयोगः यौवनपिटिकाहरो लेपः शिवलिङ्गीवीजप्रयोगः नीलिकाहरो योगः सौभाग्यनन्दनंधूतम् मुखकार्यहरो लेपः बटशुगदुग्धयोग.. २८२ | गायकापर्यहरः परिपेत. २६१ कुरण्डमूलादियोगः प्रतिसंस्कारसमाप्तिकाल., २६१ २७६ " " : " " । " " " "नावनीतकम्” सारदीपिकाख्यया हिन्दीमापाटीकया समनूदितम् प्रथमोऽध्यायः । योगिगणाचितचरणं भीषणभयवारिधे स्तरणम् । मुग्लीचिराभरणं हन्मलहरणं मदः शरणम् ॥ १॥ श्राधेय शास्त्रतत्वप्रयचनचतुरं फायतन्त्रम्वतन्त्रं राजर्षि शल्यतन्त्रप्रकथनपदीपिथुनं सुक्षुतात्यम् । तन्त्रोपस्कारलारं मुनिमिह चरक चैप शेपावतारं प्रन्योपस्कारकार्यश्रमफलनधिया नौमि नम्रण मूनी ॥२॥ ज्योतिःशास्त्रकलानिधर्गुणनिधेः कारण्यचागं निधेः देयकशिरोमणेजिमणः सदंशमुतामणेः । जीयानन्दमहोदयस्य तु सरसम्बत्याच मातुः पितुः वन्देऽहं पाया मुदा प्रतिपदं पादारविन्दद्वयम् ॥ ३ ॥ श्री कमरिन नम । मंतशानन्यानां मिपजां प्रतिपत्तये । मियते प्रतिस्पर्धा व्यायेयं सारदीपिका ॥१॥ गोगि गणों मे पूजित पाए पाली, भवार ममार सागर से पार करनेवानी नार, समान हरिता, तथा समधुर मुरकी नाक भाभूषण धारण करनाली दिय गोप्त ( पर्याय श्री कृष्य ) दो मरा शरण ( नेपाली)। शाम गयों को निरुपए ने गले नपा वाचिका में प्रधान प्रमा, महर्षि चाप, र.पा के प्रान करने में प्रनिगार राज मुभुर, सपा मिवेत मादिमा प्रतिसा, भयान के प्रसार, योर हामान्य मुनि को दम PRERAREET RATI II न शिर होश मामा २ नावनीतकम्। ज्योतिःशास्त्र के कलानिधि, गुणनिधि, करुणावरुणालय, ब्राह्मणामणी, सदश के मुक्तामणि, तथा दैवज्ञचूडामणि श्रीयुत परमपूज्य जीवानन्द नामक पिता, तथा सरस्वती नामक माता के चरण युगल में प्रतिपद प्रेमपूर्वक प्रणाम करता हू ॥१-३॥ प्रतिसंस्कतप्रणीता ग्रन्थोपक्रमणिका- क मे मतिमन्दगतिः क चेदं नावनीतकम् । तितीपुरस्म्यहं मोहाद्वाहुभ्यां हि महार्णवम् ॥ ४॥ चरकादिभिराचार्यः प्रागेव कृतवर्मनि । अस्मिन् वा प्रतिसंस्कारे भविता सफलश्रमः ॥५॥ अल्पविज्ञान वाली कहा तो यह मेरी बुद्धि, और यहां यह अतिदूरूह नाव- नीतक नामक ग्रन्थ । इसलिए यह प्रतीत होता है कि (नावनीता के प्रतिसस्कार करने में) में दो बाहुओं के सहारे अपार सागर को पार करना चाहता हू । किन्तु चरक प्रमृति प्राचार्यों के बताए हुए मार्ग से प्रतिसस्कार करने में मेरा श्रम अवश्य ही सफल होगा यह निश्चय है ॥ ४ ॥ ५ ॥ प्रतिसंस्कारस्य प्रयोजनम् त्रुटिताध्यायपद्यार्द्धपादपादांशसंयुतम् । आपतिदुर्लभामोधयोगरत्नविभूषितम् ॥ ६ ॥ सुदुर्लभं प्रन्यरत्नं विलोक्य नावनीतकम् । क्रियते प्रतिसंस्कारो भिषङ्मङ्गलकाम्यया ॥ ७ ॥ ऋषि प्रणीन, प्राचीन, अत्यनदुर्लभ, तथा अचूक योग रत्नों से विभूषित, नाव. नीतक नामक सुदुर्लभ ग्रन्थान को पद, पादाश, पाद, पदा, योग, तथा कहीं अध्याय के रूप में बुदितांश देखकर वैद्यों के हित के लिए इसका यह प्रतिसस्कार किया जाता है ॥६॥७॥ नवाविष्कृतयोगाढयो नवतत्यविभूषितः। कृतोऽयं प्रतिसंस्कारो शेयः स्वल्पविदामपि ॥ ८॥ नावनीतक के इस प्रति सस्कार में नवीनाविकृत योगों का भी समावेश किया गया है। कहीं २ नवीन रहस्य निरूपण किए हैं। इसे स्वल्पज्ञ भी पाठक (वैद्य) भली प्रकार समभा सकता है ॥ ८ ॥ आपतत्राण्यनेकानि पूर्वाण्यालोक्य यनतः । पाठांशास्त्रुटितास्त्वस्य स्वंबुया च प्रपूरिताः ॥ En ।
प्रथमोऽध्यायः
३
प्राचीन ऋषिप्रणीत भनेक प्रन्धों को देखकर तथा वहीं अपनी बुद्धि से इस प्रन्प
के चुटित अंशों को मैंने यथामति पूर्ण कर दिया है ॥ ॥
घिल्डियालोपसंचन सदानन्देन शर्मणा।
क्रियते प्रतिसंस्कार प्राचीनाचार्यसंमतः ॥ १०॥
घिल्डियाल (स्वजातिसा) उपनामक सदानन्द शर्मा ने इसका ऋषिमतानुमो-
दित यह प्रतिसंस्कार किया है। १० ॥
प्राचीनमित्येव न महनीयं न नूतमित्यय नितान्तदप्यम्।
हिताहितं तत्र पर्गक्ष्य सन्तः समाश्रयन्त्यम्यताप्रकर्षम् ॥११॥
यह प्राचीन है, इसीलिए यह आदरणीय है, और यह नवीन है इसी कारण
यह अत्यन्त श्रमाय है, यह सिदान्त मर्वथा अनुचित है। क्योंकि विज्ञ पुरुष हिताहित
का विचार करके किसी एक वस्तु को श्रादरणीय सममत है ।। १५ ॥
सुजनश्चिनुने गुणान, सलः खलु दोपानिह तन्त्रपाठकः।
कमलानि मरालसत्तमो वत कोऽत्ति क्रिमीन सर स्थितः१२
शास्त्र का परिशीलन करते समय वित जन गुणों को, और मूर्ख दोषों को
प्रहम करता है। जैसे तालाब में रहने वाला इस कमी को, और मेंटक किमियी
को मत्यरूप में लेता है ॥१२॥
तन्त्रप्रतिपाद्यविपयोपक्रमाणका-
प्राक प्रणीतमहर्षीणां मुस्थैर्योगैः समन्वितम्।
घये तन्त्रनिक नाम्नायै नायनीतकम् ॥ १३ ॥
में पत्रि, मिस, चरम, प्रभृति हर्षि प्रणीत प्राचीन सिद्ध ( अनुभः ।
योगों में एक पापुर्वेद के पन्ध रत्नों का सामन नारनीतक नामक प्र•य करता हूँ।
इस श्लोक में जो "व" म प का प्रयोग किया है, इस से अन्य कता का यह अमि.
प्राय सूचित होता है कि मैं ने इस प को साचित पयों से नहीं बनाया है, रिनु
भापनि माया देवयाने र समयको अपूरहीन किया है।
पर भी सत्य ही है, क्योडि भागे हे जाने वाले गालोमादिपूर्ण प्रति योगों का
पाट हिदि प्राचीन प्रकों से इस प्रय में पवित्र समन किया है ॥१३॥
नानाव्याधिपरीवानां नृणां श्रीपाच यदितम् ।
पुमाराणां हितं यच तरमिह पश्यते ॥ १५ ॥
नावनीतकम् । नाना प्रकार के रोगों से समाकान्त पुरुष, स्त्री, और बालकों के लिये जो २ लामप्रद योग है, उन का इस में वर्णन किया जावेगा ॥ १४ ॥ समासरतबुद्धीनामल्पत्वात्प्रीतिवर्द्धनम् । योगबाहुल्यतश्चैतद् हितं विस्तरवेदिनाम् ॥ १५ ॥ चरक संहिता प्रभृति बृहत्काय मयों की अपेक्षा अल्पकाय होने से संक्षिप्तज्ञान प्रेमी वैद्यो के लिये यह ग्रन्थ अत्य-न उपादेय है। और चुने हुए अनुभूत योगों के श्रा. धिक्य के कारण विस्तरयेदियों के लिए भी लाभप्रद है ॥ १५ ॥ अध्यायगत विषयानुक्रमाणका- श्रध्यायश्चूर्णयोगानां प्रथमोऽत्र प्रदर्शितः। द्वितीयो घृतयोगानां तृतीयस्तैलयोगवान् ॥ १६ ॥ इम ग्रन्थ के पहिले अध्याय में चूगीमशक, दूसरे में घृतसज्ञा, और तीसरे अध्याय में तलमशक योगों का वर्णन किया जावेगा॥ १६॥ चतुर्थो मिश्रयोगाख्यो नानाव्याधिचिकित्सिते । पञ्चमो बस्तियोगानां पष्ठे चैव रसायनम् ॥ १७ ॥ चतुर्थ अध्याय में अनेक रोगनाशक योगों का निरूपण होगा । पाचवें अध्याय में बस्तियोग, और बटे अध्याय में रसायन योगों का वर्णन किया जावेगा ॥ १७ ॥ मप्तमश्च यवागूनां वृष्ययोगात्मकोटमः । नेगाअनानां नवमो दशम. केशरने ॥ १८ ॥ सातवें अध्याय में यवागूसशक योग और भाठय में वृध्ययोग कहे जायेंगे। नवम अध्याय में नेत्राअन और दशम में केशरजनकर योगों का समारपान होगा ॥ १८ ॥ एकादशे ऽभयाकल्प फथितो द्वादश तथा । शिलाजकल्पः, कल्पश्च चित्रकस्य प्रयोदश ॥१४॥ ग्यारह अध्याय में अभयार, बारहवें अध्याय में शिलानतुकल्प, और तेर- हवें अध्याय में चित्रकार वर्णा किया जावेगा।॥ १८ ॥ फौमारभृत्ययोगाण्यस्वघ्यायश्च चतुर्दशः। तथा पञ्चदशेऽध्याय प्रोकं कायाचिकित्सितम् ।। २०॥ चौदहव पवाय म चौमाराय (बाल चिकिमा) और पदव यायाय में मध्यामिमा रही जायेगी।॥ २०॥ ।
प्रथमो जयायः। तथा पोडशके ध्याये सुभगानां चिकित्सितम्। इत्येते पाडशाध्याया विज्ञया नावनीतके ॥२१॥ सोलहवें अध्याय में मुमणाचिकित्सा का वर्णन होगा। इस नावनीतक नामक प्रय में निर्दिष्ट विषयवाले केरन मौतह अध्याय है ।। २।। अस्य ग्रन्थस्य अधिकारी नेदं दद्यादपुत्राय न चाम्रात्र कयञ्चन । प्रस्तावो नास्प चाशिष्ट कर्तव्य इति मे मतिः ॥ २२ ॥ इस पन्य को पुरविहीन, भावविहीन, तथा अशिष्ट पुरुष को न पढाये, यह मेरी समति है, क्योंकि ऐसे पुरुषों को पढ़ाने से क्ष्म अन्य का प्रचार नहीं होगा ॥ २२ ॥ अथ तालीसादिचूर्णम्- तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली गुमा। यघोत्तरं भागवृद्धास्वगेले चाद्धभागिके ॥ २३ ॥ पिप्पल्पगुणा चार प्रदेया सितशर्करा । असितं तु पृथक् सबै चूर्णयदतियक्षतः ॥ २४ ॥ घरपूतं ततः सत्या काचकुप्पा यिनिक्षिपेत् । चूर्णमेतन्मतं नाना तालीसादिसमाहयम् ॥ २५ ॥ फासश्वासारुचिहरं चूर्ण वै दीपनं परम् । हत्पाण्डुग्रहणीदोपशोपालीहमरापहम् ॥ २६ ॥ छतीप्तारगुल्मनं मूढयातानुलोमनम् । मधुनाशील यच्चूर्ण कासयेगे पुनः पुनः ॥२७॥ लालीमादिपूर्ण । तालीसपत्र एक भाग, कालीमिरच दो भाग, सॉट तीन भाग, पिपली बार भाग, शलोमन पांद भाग, दालचीनी तथा छोटी इलायची प्रत्येक भाग, Pा अष्ठ भाग ले) : को छोड का सर भौधों को प्रपा पृथ ले । तर उहें अलग अनग करदन कर कारी (योनल या शीशी ) में दान दे। इस चुन का गाय तालीमादि चूर्ण है। यह कान, घाण, यारि रोगी को दूर करता है। अन्यन सुधार्मिक है। योग, पापड, प्राणी, शोर, गोहा, तपाजाय नाशक है। यहां मन, मीनार तथा गुमसे दूर करता है। या कोनापन माना है। इस चूर्ण को शमी की भरमारपामें कामे मा १२१-२०॥ - महीन कूट - -
नवनीतकम् ।
यवानीसाण्डवचूर्णम्-
यवानी तिन्तिड़ी च नागरं त्यम्लयेतसम् ।
दाडिमं यदरशाम्लं कार्पिकाएयुपकल्पयेत् ॥ २८॥
धान्यसोयर्चलाजाजीयरानाधकार्षिकम् ।
पिप्पलीनां शतं त्येक देशत मरिचस्य च ॥ २६॥
शर्करायाध चत्वारि पलान्येकत्र चूर्णयेत् ।
जिहाविशोधनं हृचं तच्चूर्ण महरोचनम् ॥ ३०॥
हत्सीहपावशूलनं पियाधानाहनाशनम् ।
कासश्वासहरं प्रादि ग्रहण्यविकारनुत् ॥ ३१ ॥
चूर्णभेतत्समाख्यातं ययानीसाण्डयाभिधम् ।
पूर्णमामा मता चार मापकत्रयसंमिता ॥ ३२ ॥
'ययानीपाएडापूर्ण । मनमायन, तिनिटीक, मोठ, अमरवेत, अनारदाना,
राहे पर, ये मर प्रत्येक दो तोले, ले । धनियां, सचर लवण, जीरा, दालचीनी,
प्रत्येक एक एक तोल लेवे । एक सौ पीत, और दो सौ काली मिरच के दाने ।
चीनी ४ पल (अर्थात रत्तीम तोले) ले । न सब को पृथक् २ कूट कर चूर्ण बनाले ।
यह चूर्ण जिला का शोधक है। हृद्य (वृदय को हित ) है। भोजन करने की रुचि
बढाता है । इस चूर्ण के सेवन करने से हङ्कल, मोहशूल (तिल्ली की पीडा ) तय
पारवर्ल नष्ट होता है । मलमूनमध, तथा भानाह नाशक है । सांशी और श्वास
में विशेष लाभकारी है यह संपाही है मंग्रहणी तथा स्वामीर को दूर करता है । इस
चूर्ण को यवानीलाएडव नाम से निर्देश करते हैं। इस की पूर्णमात्रा तीन मासे है।
यह कफ प्रधान भरुचि में विशेष हितकारी है ॥ २८-३२ ।।
श्रथ गुडदाडिमाधवलेहः
गुंडदाडिममृद्वीकापिप्पलीविश्वभेषजम् ।
मातुलुंगरसौलीदं श्वासनियर्पणम् ॥ ३३ ॥
गुडदाडिमावलेह । गुड, अनारदाना, दास, पीरल, सोंठ इन सर को कूटकर
मातुलुंग के रस, तथा मधु के साथ चाने से श्वास दूर हो जाता है ॥ ३३ ॥
अथ लाजादिचूर्णम्
लाजपाठाकुष्ठधनाश्वासन पिप्पलीकणः ।
शिरीषपुष्पस्वरसैर्युक्तः श्वासहरः परः ॥ ३४ ॥
प्रथमो ज्यायः। लानादिचूर्ण । धान की खोल, पाटा, कृठ, मोथा, पनन, और पिपली का चूर्ण शिरीष के फूलों के स्वरस के साथ सेवन करने से रवाल को नष्ट करता है ॥३४॥ अथ मधुयाटिकाधवलेहः मधु मरिच मार्गी मृद्वीका पुष्करागुरु । मधुसपियुतो लेहो हिवाश्यासनिवारण ॥ ३५ ॥ ममुष्टिकारवलेह । मुलहठी, काली मिरच, भारगी दाख, पुहकर मूल, और गुरुकाट, इन सब को कूटर चूर्ण बना ले । तदनन्तर मधु तथा पुत्र के साथ इस चूर्ण को मिलार चाटे इस लेह के सेवन करने से हिचकी तथा श्वास दूर हो जाता है ।। ३५ ॥ अथ मयूरपिच्छभस्मादिलेहः शिखिपिच्छं रुरी सम्पुटस्थ दहभृशम् । भस्मद्वयमिदं श्वासी लिह्यातुमधुसर्पिपा ॥ ३६ ! मयूरपिच्छभस्मादिलेह । मोर के पात, तथा हरिण के शृ को सम्पुर में रख कर तीन पाच देकर मस्म करले । यह भस्म मयु और घी के साथ सेवन करने से श्वास दूर करता है ॥ ३६ ॥ अथ विद्वममस्मादिलेहः प्रवालरात्रिफलाचूर्ण मधुघृताप्लुतम् । पिप्पलीगैरिकञ्चैव लेह्यं हिक्वानिवारणम् ॥ ३७ ॥ अथ विद्रुममस्मादिलेह । मूगा भस्म, शह भस्म, या विना पूर्ण को मधु और घोके साथ लेह बनाकर चाटने से हिचकी श्राना बन्द हो जाता है। इसी प्रकार विशुद्ध गैरिक और पिपलीचूर्ण मधु के साथ चाग्ने से हिचकी थाना रोक देता है ॥ ३७॥ अथ शणवीजादिलेहः शएपीजं प्रधालं च गैरिकश्चैव लेहयेत् । दिकाश्चासनिवृत्यर्थे सरोष्ट्राध्यास्थिमस च ॥ ३॥ शराबीजादिलेह । शण के बीन, मूगा भस्म, तया विमुद्ध गैरिक इन तीनों को मधु के साथ चाग्ने से हिचकी तथा श्वासरोग निट होनाता है। इसी प्रकार ८ । नापनीतकम् । गधा, उंट, तथा घोहे की हडी की भस्म को मधु के साथ चारन से हिंधा तथा श्वास नष्ट हो जाना है।। ३८ ॥ अथ एरएटतैलयोगः पिवदेरण्डतैलं वा घारुणीमण्डमिश्रितम् । हिक्काभ्यासनिवृत्यर्थ स्निग्धः संशोधनं पिवेत् ॥ ३ ॥ एरण्डतैलयोग। हिचकी और श्वास को हटाने के लिए वारुणीमण्डमिधित एरण्डतैल का पान करे । अथवा खेहपान करके क्सिी श्रय विरेचक श्रौषध का सेवन करे। क्योंकि विरेचन के प्रयोग से वायु विगुणस्था छोडकर अनुलोमासस्था में चला जाता है ॥ ३६॥ अथ सितोपलादि चूर्णम् सितोपला तुगातीरी पिप्पली बहुला त्वचम् । अन्त्यादृश्य द्विगुणितं लहयेन्मधुसर्पिपा ॥ ४० ॥ चूर्णितं प्राशयेश्चैतच्छ्वासकासकफातुरम् । सुप्तजिहारोचकिनं मंदाग्निं पावशूलिनम् ॥४१॥ हस्तपादांगदाहेषु ज्वरे रने तथोर्द्धगे। सितोपलाद्यं नाम्नेदं चूर्ण जीर्णज्वरापहम् ॥ ४२ ॥ सितोपलादिचूर्ण । मिश्री, वशलोचन, पिपली, छोटी इलायची तथा दाल- चीनी को अन्त्य से पूर्व वस्तुओं को उत्तरोत्तर दूना लो मात दालचीनीसे इलायची, इलायगी मे पिप्पली, पिप्पली मे वशलोचन, और वरलोचन से दृनी मिश्री लेवे । इस चूर्ण को सहन और घी के साथ चाटे । इस चूर्ण के सेवन करने से सात, कास, जिह्वास्तम्भ, अरुचि, मदाग्नि, पार्श्वभूल नष्ट होता है। यह चूर्ण हाथ, पैर तथा सारे शरीर के दाह को जर तथा उर्द्धग रतपित्त को दूर करता है | इसका नाम सितोपलादि चूर्ण है । यह विशेषतया जीर्ण-वर नाशक है ॥ ४०-४२ ॥ अंथ शय्यादिकं चूर्णम् शटोपुष्करजीवन्तीचारकागुरनागरम् । भूधात्रीसुरसलाम्वुत्वरकणामुस्तक समम् ॥ ४३ ॥ सञ्चूर्य चूर्णमेतत्तु दत्वाऽप्रगुणशर्करम् । सर्वथा तमके श्यासे हिक्कायां च प्रयोजयेत् ॥४४॥ 4 प्रथमोऽध्यायः पाचशूलप्रशमनं तथा हुच्छूलनाशनम् । कासापहं च परमं समाख्यातं भिपग्वरैः॥ ४५ ॥ शट्यादिवंचूर्ण । क्चर, पहनामूल, जीवन्तीमूल, चोरक, अगुरु, सोंठ, भूमि शाला, तुलसी, इलायची, सुग बबाला, दालचीनी, पिपली, तथा मोया इन सब को सम परिमाण में लेकर कूट ले । तदनन्तर चूर्ण से ठगुनी चीनी मिलाकर रखले । तमक (दमा नामक ) श्वास, तथा हिवा में इस का प्रयोग करे। यह चूर्ण विशेषतया पावशूल, हळूल तथा पास को नष्ट करता है ।। ४३-४५ ॥ अथ हिग्यादिचूर्णम् हिंगु त्रिकटुकं पाठां हयुषाममया शटीम् । अजमोदाजगायच तिन्तिडीकाम्लवेतसौ १४६ ॥ दाडिमं पुष्करं धान्यमजाजी चित्रकं वचाम् । द्वौ क्षारी लघणे द्वे च भव्यञ्चका चूर्णयेत् ॥ ५७ ॥ चूर्णमेतत्प्रयोशाध्यमनपाने वनत्ययम् । प्रारभक्कमथवा पेयं मधेनेोष्णोदकेन वा ॥४८॥ पाचहृद्यस्तिशूलेपु गुल्मे वातफफोल्यणे। ग्रहण्यर्थोविकारेषु प्लाहि पाण्ड्यामयेऽरची ॥४॥ उरोविवन्ध कासे च हिवाश्वासे गल ग्रह। आनाहे मूत्रकृच्छे च शूले च गुदयोनिजे ॥ ५० ॥ चूर्णमेतत्समाख्यातं नाम्ना हिड्वादिसंज्ञकम् । पूर्णमाना मता चास्य मापकद्वयसंमिता ॥ ५ ॥ हिमादिचूर्ण । हींग, सोंठ कालीमिरच, पीपल, पाठा, हाऊबेर, हाट, कचर, अजमोद अजवायन, तितिडीक, अमलवन, दाहिम के बीन (अर्थात् अनारदाना ), धनिया, जीरा, चीता, वच, दोनों क्षार [ "स्वर्जिा यावशूकश्च शारदयमुदाहृतमिति रसतारिणी" | सजीयार यो जालार वारद्रय (दोनों चार) कहे जाते हैं ] दोनों नमक और चव्य इन सब को समान भाग म लेकर कूट चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को भोजन के माध, अशा शय. किसी वस्तु के साथ सेवन करना चाहिये । इसमें किसीप्रकार की मार नहीं है। अथवा स पूर्ण को भोजन करने से पहिले मद्य वा उष्ण जल स सदन करे । इस चूर्ण के सेव रने से पाश्वशूल, शशूल, बस्लिमूल, . २ - नावनीतकम् । घातस्फोल्वण गुल्म, सग्रहणी, बवासीर, तिलो, पाण्डुरोग, असचि, उरोविबन्ध, काप्त, श्वास, गलग्रह, भानाद, मूत्रकृष्छ, गुदशूल तथा योनिशूल प्रमृति रोग दूर होते हैं। इस चूर्ण का नाम हिमादिचूर्ण है इस की मात्रा दो मासे है ॥ ४६-५१ ॥ अथ हिग्यादिवटिका भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमतद्रसेन वा । बहुशो गुटिकाः कार्या कार्मुकाः स्युस्ततोऽधिकम् ॥ ५२ ॥ हिग्वादियटिका नाम्ना समाख्याता भिषग्वरै। वातानुलोमनायेमा प्रयोक्तव्या विशेपत. ॥ ५३ ॥ हिवादिवटिका । पूर्वोक्त चूर्ण (हिङ्यादिचूर्ण ) को विजोरेके स्वरस के साथ घोटकर गोलिया बनाले । ये गोलिया चूर्ण की अपेक्षा अधिक गुण दिखाती है। इन गोलियों का नाम हिड्यादिवटिका हे। कोठस्थ विगुण वात को अनुलोमन करने के लिए इन गोलियों को विशेष रूप से प्रयोग करना चाहिए ॥ ५२-५३ ।। अथ लगुड चूर्णम् कटुधिक तितकरोहिणी धनं किराततितोऽथ शतक्रतोर्यवा । ससप्तपर्णातिविषा दुरालभा सत्रायमाणा तु पटोलपत्रम् ॥ ५४ ॥ विडाचव्य सगुडूचि निम्बकं प्रियंगुनीलोत्पलरोधमञ्जनम् ॥ सधातकी मोचरसं फलत्रिक तथा नवं बिल्वकपित्थसारिवम् ॥ ५५ ॥ समाः स्युरेते द्विगुणं तु चित्रकाद् द्विरष्टभागं कुटजत्वचस्तथा। सुसूमापिटं शिशिराम्बुसंयुतं पियत्तु चूर्ण गुणमापकोम्मितम् ।। ५६ ।। निषेवितं चूर्णमिदं निहन्ति महातसारं ग्रहणीमजीणम् । ज्वरं प्रमेहं श्वयधूनरोचकं हसदेजा गुल्ममथापि पाण्डुताम् ।। ५७ ॥
प्रथमोऽध्यायः। अन्ये च ये पित्तकफानुरन्धा रोगा नराणां भृशमातुराणाम् । सर्वाअयच्चूर्णमिदं प्रयुक्त मानयजुष्टं लगुडायमण्यम् ॥ ५ ॥ कटुत्रिकाद्यचूर्ण । सोंठ, पाली मिरच, पीपज, पटुकी, मोथा, चिरायता, इन जी, सतपण, प्रतीस, घमासा, पोपत्र, पायमाणा, वायविडा, चय, गिलोय, नीम नियगु, नीना यमल, अन लोध, पाय के फूल, मोचरस, दरड, बहेडा पावले, बेलगिरी, मेंथ फन, तथा अनमून, इन सर औषधों को समान भाग ले । चित्रक को द्विगुणा लेवे। पूरे यो छाल को १० दरा भाग लेवे। इन सब औषधियों को पृथक् २ यूर पट छानार चूर्ण बनाले । तदनइस चूण को ठंडे पानी से पी. लेय । म ण की मात्रा तीन मासे है। इस चूर्ण के सेवन करने से प्रबत पतिसार, समहगी, जीर्ण, अर, प्रमेह, शोथ, परोमक, रनर, गुल्म, तथा पांगडुरोग नष्ट हो जाता है ॥ पारि पीडित मनुष्यों के शोर भी जो विहन अथवा कफन रोग होते हैं, उन सर को पर चूर्ण नर करदेता है । इस चूर्ण का प्रयोग यात्रेय महर्षि ने किया है। इस चूर्ण का नाम सगुन पूर्ण है ॥ ४-५८ ।। श्रथ नयायसचूर्णम् त्रिफलायाखयो भागा मागात्रिकटुझात् प्रयः । विषमुस्तायडङ्गानां प्रयास्युनय चायसात् ॥ ५६ ॥ नवायसमिदं चूर्ण पाण्डुग्यपधुरोगगुस् । मात्रा चास्य समाख्याता रहित्रयमिता गुमा ॥ ६ ॥ जागरदर्शतहातरमप्रणाशनम्। योपसमुदभुतां प्रभूतां दधिराल्पताम् ॥ ६१ ॥ प्राजामहं महाघोरं नाशयस्यविलम्यितम् । यद्रोगसमायुक्तं मदं दन्ति विशेषतः ॥ २ ॥ मायाम् । र, हेडा, भाना २ पE माग, सार, अली माय पीक एक भाग, नया गीता, या प्रभागन और लोभमनापान .
१२ नावनीतकम्। उत्तम शतपुटित लोहभस्म मिलाकर चूर्ण बनाले । यह चूर्ण पाण्डु तथा शोथ रोग में विशेष गुणकारी है । इस चूर्ण की तीन रत्ती की मात्रा है। इस चूर्ण के सेवन घरने से जीर्णचर तथा वातरक्त दूर होता है। यदोषजनित दे की धिराल्पता के लिए यह भव्यर्थ महौरव है । मूत्रगत श्रोनसाव को यह विशेषरूप से रोकता है। पदोष संयुक्त प्रमेह रोग मे विशेष रूप से गुण दिखाता है ॥ ५६-६२॥ अथ लाक्षादिचूर्णम् लाद ससौवर्चलभमुस्ता. मागारधूमं कटुकत्रिकं च । क्षारो यवानां च शटी समेपां, भागाः समाश्चूर्णकृता विधेया. ॥ ६३ ॥ सञ्चूर्णयच्चुर्णमिदं तु नाना लाक्षादिकं कीर्तितमामयः। क्षौद्रेण युक्तं खलु चूर्णमेत- निहन्ति रोगान् गलदन्तजातान् ॥ १४ ॥ नानादिवर्ण | लाख, माँचलनमक, भद्रमोथा, घर का धुवा, सोंठ, कालीमिरच, जवाखार, कचूर, इन सबको समान भाग में लेकर कूट कपड़ छानकर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण का नाम लालादि चूर्ण है । इस चूर्ण को शहद के साथ सेवन करने से कगठ तथा दन्तवेष्टगत रोग दूर होते हैं ॥ ६३-६४ ॥ अथ रसाजनादि गुटिका रसाञ्जनं दारु निशा वचाभया, सगैरिकं तेजवती सपिप्पली। समानि कुर्यात्तुलितानि बुद्धिमा- अलेन पिष्वा गुटिकास्तु कारयेत् ॥ ६५ ॥ वैस्वर्यदौर्गन्ध्यजडत्यजिह्वा, प्रलेपपेच्छिल्यगलास्यरोगान् । निहन्ति रक्तं मुग्यपाक माशु रसाजनाद्या गुडिका प्रयुक्ता ।। ६६ ॥
प्रथमोऽध्यायः। रसासनादिगुटिका । रसोंत, दामहलदी, वच, हाड, गैरिक, तेजबल की छाल, और पीपला इन राव औषधों को समान भाग में लेकर कूट काद छान र पूर्ण रनाले । तदनन्तर इस चूर्ण को पानी से पाम र पदिका बनाले । इन बटिकाओं के प्रयोग से स्वरमा, मुखौगम्य, जिज्ञाकी नहता, तथा मललिप्तता, मुखपैच्छिा, प्रगृति कण्ठगत, तथा मुखगत रोग दूर हो जाते हैं। ये गोलिणं दांतों से खून गिरने तथा मुखपाक में विशेश गुण दिखाती है । इन गोलियों का नाम रसाजनादि गुटिका है ।। ६५-६६॥ अथ अयोरजीयचूर्णम् । त्रिफलाथास्तु कुडवं पिप्पल्याः कुडवं तथा । विडङ्गमरिचाभ्यां च द्वे पले तु समावपेत् ॥ ६७ ॥ पलं पलं प्रकुति दन्तीचित्रकयोरपि । गुडूची पिप्पलीमूलकुटानाञ्च पलं पलम् ।। ६८ ॥ शृङ्गवेरापले वे तु चव्यात्पञ्च पलानि च । शेपाण्यर्धपलानि स्युर्यानि तानि नियोधत ।। ६६ ।। राखा पला गोक्षुरकं मधुकं देवदार च । पचा प्रतिविषा पाठा मुस्तकं कटुरोहिणी ॥ ७० ॥ कट्फलं शारिये द्वे च श्यामा मल्लातकानि च । पुनर्नया तेजवतो त्ववं पर्म शतावरी ॥ ७९ ॥ क्षुद्रा व्याघ्रनखं वैव मञ्जिष्ठा कूटशाल्मलिः। निचुलं त्रिवृता भार्गी कुदजस्य फलं त्यचम् ॥ ७२ ॥ पतदौषधसंभारं सूक्ष्मचूर्ण तु कारयेत् । यावदेतहवेच्चूर्ण विगुणं स्यादयोरजः ॥ ७३ ॥ तदेकर कृतं युक्त्या काचकुप्या तु विन्यसेत् । रतिद्वयमिता मात्रा लेहयेन्मधुसर्विया ॥७३॥ भयोरजोछ । विशला चार पल, पिपनी चार पत, विडा एक पल, पौर कालीमिरच एक पत सेवे ॥ दन्तीमल तथा चित्रकल को भी १५ ए ए पन- परिमित ले । गिलोय, पोग्लामूत, कुछ इन को १६ पृषा पल परिमित प्रण को । सोउ दोश्ल, और पव्य पाच पन ते । शेप औषपियों को जिद हम मागे लिरहे वे सब ना पलग पा पल लेनी चाहिए ॥ रामा, सरेटी, गोष, 1 नावनीतकम् । मुलहठी, देवदार, वच, बत्तीस, पाठा, नागरमोथा, कटुकी, कायफल, अनन्तमूल, श्यामालता, श्यामा, मिलावे, पुनर्नवा, तेनबल, दालचीनी, तन, शतावर, बोटी कंटकारी, व्याघनख, मजीठ, कृशाल्मलि (एक प्रकार का मेमर का भेद ) निचुल निशोध, भारगी, कूडे की छाल, तथा इन्द्र जो इन सब श्रौषधों को बाधा भाधा पल परिमित लेवे। इन सब श्रौषों को फूट क्पड छानकर चूर्ण बना कर रखले । तदनन्तर इन सब औषधियों के चूर्ण से दूना उत्तम लोहभस्म ले । इन सब को बूब मिलाकर काच पी में रसदे। इस चूर्ण को माना दो रत्ती है । इस चूर्ण को शहद और घी के साथ सेवन करना चाहिए । अर्थात् इस चूर्ण का सहन और धी सहपान हे ॥ ६७-७४ ॥ तीरं चानुपियेद् शोफी निरन्नः क्षीरसविता। प्रयोगादस्य नियतं जायते विगतव्यथः ।। ७५॥ अयोरजीयमित्येतत्ख्यातं सिद्धं रसायनम् । संवत्सरप्रयोगेण शतं वर्षाणि जीवति ॥ ७६॥ निहन्ति श्वयधुं चोनं वृतमिन्द्राशनिर्यथा । पाण्डुरोगमथासि मन्दाग्निं क्रिमिकोष्ठताम् ॥ ७७॥ भगन्दरं कामलां च कुष्ठानि जठराणि च । प्लीहगुल्ममपस्मारं शूलं च परिकर्तिकाम् ॥ ७ ॥ यस्मिन् यस्मिन् विकारे तु चूर्णभेतत्प्रयुज्यते। तं तं विकारं हन्तीह देवारीन् केशवो यथा ॥ ७ ॥ अनुप्रयोगो लाजानां सक्तयो मधुसंयुताः। तीरानुपाना लहा.स्यु सप्ताप्टौ दिवसानि तु ॥ ८० ॥ इस चूर्ण को खा कर दुग्ध को अनुपान के रूप से मेवन करे । यदि शोफपीडित मनुष्य अन्न स्यागकर, केवल दुपाहारी बनकर इस चूर्ण का सेवन करे तो अवश्य ही वह उन रोग से निमुन होमायगा। इस चूर्ण का नाम अयोरजीय चूर्ण है। और यह अनुभूत रसायन है । इस चूर्ण को एक साल तक सेवन करने मे पुरुष सौ वर्ष तक जीवित रहता है । यह बडे मयङ्कर शोष (मोना) को भी नष्ट कर देता है जैसे विजली वृक्ष को जला देती है। इस चूर्ण के मेवन करने से पाण्डुरोग, बवासीर, अमिमान्दा तथा कि मरोग दूर होनाता है। भगन्दर, कामला, अठारह प्रकार के कुष्ठ, 'उदारोग, मोहरोग, गुल्म, अपस्मार ( मिरगो ) शून, परिकर्तिका प्रभृति,विविध रोगो - प्रथमोऽध्यायः। . को यह चूर्ण दूर करता है। जिस जिस भी रोग में यह प्रयोरनीय नामक चूरी प्रयुक किया जाता है उस उम रोग को ऐसा नष्ट करता है जैसे इन्द्र का वा दैयों का विनाश करता है । इस चूर्ण के प्रयोग के अनन्तर कम से कम सात बाठ दिन तक केवल लानाओं का सेवन करना चाहिए । अथवा सइन सयुक्त सत्तों का सेवन करे । इस पध्य के अनन्ना दूध को पावे । या लेय वस्तु जो कि मृदुपाच्य हों उनका सेवन करे ।। ७५-०|| अथ तिककचूर्णम् मुस्तैनाचन्दनोशारं यथानी व्योपवत्तको । फलधिक त्वक् कटुकी दारू दारू च पर्पटः॥१॥ पटोलनिम्बषग्रन्यामूर्याभूनिम्यशिकाः । प्रायमाणा च सौराष्ट्री मुरा प्रतिविपा समाः ॥२॥ तितकं नाम हृद्गुल्मशूलहा सनियातनुत् । चूर्णमेतत्समाख्यातं विशेषज्ज्वरनाशनम् ॥ ३ ॥ तिवकचूर्ण । नागरमोथा, रक्तचन्दन, सरा, अजवायन, सोंठ, कालीमिल, पीपला, कू की छाल, इरए, बहेडा, पतला, कटुकी, दालचीनी, देवदारु, पालदी, पित्तपापडा, पटोलपत्र, नीम, वच, मूर्वा, वियना, सुहाजनने की दाल, प्रायमाण, जलपीपल, मुरा, तथा पतीस इस सब दृश्यों को समान परिमाण में लेकर अलग अलग कूट काष्ट वानकर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण का नाम तिनक है। इस चूर्ण के सेवन करने से झांग गुल्म शूल तथा सविणात नष्ट होता है । यह पूर्ण घर में शिषनया गुण दिखाता है । 1-८३ ॥ अथ वृपद्वादशकचूर्णम् पिपल्यतियिषा हिंगु नागरेन्द्रयघा घचा। पाठाजमोदाकटुकामयासीय वृपाःntan समांशिकमिदं सपै चूणीइत्य प्रयोजितम्। पद्वादशकं चूर्णमजीर्णानाहशूलनुस् । सशकवणं । पिपली, पतोय, होग, सोंठ, जौ, १२, पाय, पनमोर, कटुकी, हाड, गोमिन नमा, भौर से की दाल, इन पर औरों को समान नावनीतकम् । परिमाण म लेकर कूट कर चूर्ण बनाले। इस चूर्ण का नाम वृषद्वादश चूर्ण है । इसके सेवन करने से अजीर्ण, श्रानाह, तथा शूल नष्ट होनाते हैं ॥ ४-८५ ॥ श्रथ सिद्धाथिका गुटिका मागध्याः कुडवः स्यान्मरिचादपि कुडवस्तथा देयः । शुण्ठ्याः पलानि परस्युः पञ्च च तालीसपत्रस्य ॥१६॥ सूक्ष्मैलाया'को गुडस्य दद्याद्भिपक तथार्द्धतुलाम् । एतच्चूर्ण कृत्वा गुटिकास्तोलकमिताः कुर्यात् ।। ८७ ॥ कासं लिप्मोद्रेक भक्तस्यारोचकं विपममग्निम् । शमयत्यजीणमनिशं गुटिका सिद्धाधिका नाना ॥८॥ सिद्धार्थका गुटिका । पीरला एक बुध्वपरिमित, और कालीमिरच वुडव ले। सोंठे । पल और तालीसपत्र पाच पल लेवे । छोटी इलायची एक कर्ष परिमित ले । इस में पद्धतुला ( ५९ पल ) गुड का प्रक्षेप कर। इन पूर्वोक्त औषधियों को कूट कपडछानकर चूर्ण बनाले । तदनन्तर उक्तपरिमाण मे गुड डालकर एक एक तोले की गोली बनाले ॥ ८६-८७ ॥ इन गोलियों के सेवन करने से खाशी, कफ का प्रारल्य, श्यन्त में अरुचि, विषमाग्नि (कभी भन्न का पचनाना, कभी न पचना ) रोग, तथा अजीर्ण नष्ट होनाता है। इन गोलियों का नाम सिद्धार्थका गुटिका है ॥ ८८॥ अथ समशर्करचूर्णम् पलात्वग्दलनागपुष्पमरिचं स्थापिप्पलीनागर पलाभागविवर्द्धितैः समधृतैश्चूर्णे. समा शर्करा । एतच्यूर्णमजीर्णगुल्मजठरेप्वर्श सु हृदोगिषु हिकाश्वासिपु पार्श्वभूलिपु हितं कण्ठ विकाराश्च ये ॥ ८ ॥ समाख्यातमिदं चूर्ण समशर्करसंशकम् । बर्द्धमानकसं च कैश्चिदेतस्प्रकीर्तितम् ॥२०॥ पूर्णमात्रा मता चास्य तोकाद्धमिता शुभा। चूर्णमेतद्विशेषेण कोप्टरमयविनाशनम् ॥ ११ ॥ समशर्कर चूर्णम् । छोटी इलायची, दाउचीनी, तज, नागकेशर, कालीमि रच, पीपला, तथा सोंट इन सन औषधियों को (इलायची से सोंठ तक) प्रमस द्वि- प्रथमोऽध्यायः। -- गुण परिमाण में ले । अर्थात् इलायची एक भाग, दालचीनी दो भाग, तन तीन भाग, नागकेशर चार भाग, पिपली पाच भाग, मो भाग ले। इन सब पौषधियों के चूर्ण के समान परिमाण में चीनी डाल चूर्ण बनाले । इस चूर्ण के सेवन करने से अजीर्ण, गुल्म, उदररोग, बवाशीर, हृदयरोग, हिचकी, सास, तथा पार्श्वशूल प्रभृति रोग मष्ट होते हैं। और यह चूर्ण कण्ठरोगों में भी लाभदायक है । इस चूर्ण का नाम सम- शकर चूर्ण है, कई गाचार्य इसे वर्द्धमानक चूर्ण के नाम से निर्देश करते हैं । इसकी पूर्णमात्रा आधे तोले की है। यह चूर्ण कोष्ठगत रोगों में विशेषतया गुणकारी हैं ॥es ||१॥ अथ सूक्ष्मैलायचूर्णम् । सूदमैला सुरसा, हिङ्गु तिन्तिडीकाम्लवेतसे । भार्गी तामलकी जीवा शटी पुष्करमूलकम् ॥१२॥ शुएठी कणा विडं शृङ्गी चोरकं त्वा च यावर चूर्णीकृत्य मिदं सर्व कासश्वासिपु योजयेत् ॥ १३ ॥ हिकासु पार्श्वशुलेषु घाते घ कफसंवृते । सूदमैलाद्यमिदं चूर्ण ख्यात मात्रा द्विमापिकी ॥२४॥ सूदमैलायचूर्ण | छोटी इलायची, सुरसा ( तुलसीभेद), हींग, तिन्तिडीक, अमटवत, भारंगी, भूमि विला, जीवनी, कचूर, पुहकरमूल, सोंठ, पीरला, विड लवण, काकडासिगो चोरक (पार्वतीय मुगघिद्रव्य विशेष । पार्वतीय भाषा में चोरा इस नाम से कहा जाता है यह भोट में अधिक्तया पाया जाता है) दालचीनी, तथा यवनार इन औषधों को समान परिमारा में लेम यूर कडधान कर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण के प्रयोग से सनी, श्वास, हिचकी, पावशून, तथा कपात पान, नष्ट होता है। इसक चूर्ण का नाम सूक्ष्मजाय चूल है। इस चूर्ण को मात्रा से मासे की है ||१२-१४॥ श्रध सौवर्चलायचूर्णम् । सौधर्च लाम्लतसपिप्पलो नागरं पां हिगुम् । अन्त्यादयविधर्मितभागं सम्चूर्णयेत्सर्यम् ॥ १५ ॥ ३ नावनतिकम् । सौवर्चलाद्य चूर्ण नाम्ना मात्रैकमापमिता । हजठरशूलनाशनमेतत्तष्णाम्युना पेयम् ॥ ६ ॥ सौवर्चलायचूर्ण । सौवर्चल लवण, ( सचल नमक ), यवलवेत, पीपजा, सोंठ, पच, तथा हींग इन औषधियों को प्रत्य से पूर्व कम से एक २ भाग बढाकर ले (अर्थात हींग, एक भाग, रच दो भाग, सोंठ तीन भाग, पोग्ला चार भाग, अमल बेन पाच भाग, सौवर्चल छ भाग लेवे )। इन सय औषधियों को अलग २ यूट कपडदान कर चूर्ण बन्गले । इनका नाम सौवर्चलाय चूर्ण है। इस की मात्रा एक मासे है । इस चूर्ण के सेवन करने से, हृच्छूल, तथा उदरशूल नष्ट होजाता है। इस चूर्ण को गरम पानी के साथ पीना चाहिये ॥ ६२ ॥ ६३ ॥ यवान्यादिचूर्णम् । यवानिका कणा दन्तीमूलं मागधिकाशिफा। रक्तचित्रकमूलञ्च षष्ठश्चैव यवाग्रजः ॥ २७॥ चूर्णीकृत्य पृथक् सर्व सममेय समाहरेत् । सम्मेल्य कामं यत्नेन काचकुप्यां तु विन्यसेत् ॥ ६॥ चूर्णमेतत्समाख्यातं यवान्यादिसमाह्वयम् । मापैकत समारभ्य मात्रा मापत्रयोन्मिता ||६|| चूर्णमेतद्रुचिकरं परं मलविबन्धनुत् । यकरप्लीहामयहरं वह्निमान्द्यप्रणाशनम् ॥ १० ॥ अस्य अनुपानम् । अम्भसोप्णेन दिवसे द्विवारंपरिशीलितम् । काठिन्यवेदनादेयमलवन्धादिलक्षणम् ॥ १०१॥ कासमन्दज्वरोपेतं प्लीहानं यरुदामयम् । हन्ति सप्ताहमाण चूर्णमतदसंशयम् ॥ १०२ ॥ अजवायन, पिपली, दतीमल, पीपलामल, लाल चीते की जड, सार इन छ औषधियों को अलग २ कूटकर, समान परिमाण में चूर्ण लेकर मिला देवे । तदनन्तर कापी (वोतन ) में रस दे। इसका नाम यवान्यादि चूर्ण हैं । एक म से से लेकर तीन मासे तक इस की मात्रा है। यह चूर्ण रुचिकर है, तथा कोष्ट. बदता दूर करता है । इस सेवन करने से यकृद्रोग, शोहरोग, तथा अग्निमान्य दर और जवा- प्रथमोऽध्यायः होता है। इस चूर्ण को गरम पानी के साथ दिन में दो बार खाने से एक सप्ताह में ही काठिन्य, वृद्धि, वेदना, कोष्ठबद्धता, काम, तथा मन्दधर प्रमृति उपसर्गयुक शीतोग तथा यकृद्रोग निश्चय ही नष्ट होजाता है ॥ १७--१.२॥ बृहदग्निमुखचूर्णम् । द्वौ क्षारी चित्र पाठा करज कटुरोहिणी । सूदमैला पत्रक भार्गी क्रिमिनं हिङ्गु पुष्करम् ॥ १०३ ।। शटी दारू त्रिवृन्मुक्तं वचा चन्द्रयचास्तया। धाची जीरकवृक्षाम्लं श्रेयसी चोपकुश्चिका ॥ १०४॥ अम्लतसमम्लीका यमानी सुरदार च। अभयातिविपा श्यामा हवुपारग्वधं समम् ॥ १०५ ।। तिलमुष्ककशिप्रणां कोकिलापलाशयो। क्षाराणि लोहकिच सुमृतं सविधानतः ॥१०६ ॥ समभागानि सर्वाणि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् । मातुलगरसेनेह भावयेश दिनत्रयम् ॥ १०७ ॥ दिनत्रयं तु शुक्तेन गयेगम्भसा तथा । अत्यग्निकारकं चूर्ण प्रदीप्ताग्निसमप्रभम् ॥ १०८ ॥ उपयुक्नं विधानेन नाशयत्यचिद्दान् । अजीर्णकमयो गुल्मान प्लीहानं गुजदानि च ॥ १० ॥ उदराएपन्नवृद्धिश्च अष्ठीलां वातशोणितम् । प्रणुदत्युल्यणात् रोगानष्टमग्निं प्रदीपयत् ॥ ११॥ समस्तव्यानोपेतं महं कृत्वा समाजने । दापयेदस्यचूर्णहा मापद्वयमितं शुभम् ॥ ११९ ॥ यववार, (जवाखार), चीत की जा, पाटा कोनड, कर के बीज, पांचों लवण छोटी इलायची, तेजपत्र, भारगी, वायविडग, हींग, पुष्करमून, कचूर आकभेद ) दारुहलदी, निमोत, नागरमोथा, वच इन्द्र जो, आँवला, नीरा, वृक्षाग्ल, गजपीपल, बालाजीरा, अमलेल, इमली, जमश्न, देवन, हाड, श्रीस, स्थानानता, हाकवर, श्रमनतात, तिल झार, मुघरदार, शोभाजनवार, कोकिलाचार, पलाश- धार, और मगहा भस्म ( मुविधिमारित ) इन मब औषधियों को अलग ३ समान परिमाण में लेकर (मण्टर को छोडकर ) चूर्ण बनाले ! उदनन्तर मातुलु, शुन नावनीतकम्। (सिरका), तथा देरस के रस से अलग ३ तीन २ दिन भावना देवे । यह चूर्ण अत्यन्त दीपन है, और प्रदीप्त पग्नि के समान प्रभावशाली है। उचित रीति से इस चूर्ण को सेवन करने से यह अजीर्ण, गुल्म, लोहरोग, यवासीर, उदर रोग, अन्नवृद्धि, अष्ठीला, वातरक, प्रमृति रोगों को दूर करता है। यह चूर्ण तरुण रोगों को दूर करता है । मन्दाग्नि को दूर करता है । एक पपिन पात्र में भक्त (भात ) तथा व्यञ्जनों ( शाकयभूति ) को रख कर इस चूर्ण को डालकर सेवन करे। इस की मात्रा एक मासे से २ मासे तक है ॥ १०३-१११ ॥ जीरकाद्यचूर्णम् । जीरकं धान्यकं बिल्वं पाठा मुस्तं च टङ्कणम् । होघेरं कुटजत्वा च शतपुप्पा च दाडिमम् ॥ ११२ ।। समगा धातकीपुष्पं त्र्यूषणं च प्रिजातकम् । मोचानावः कलिङ्गश्च यमानी च रसाअनम् ॥ ११३ ।। यावन्त्येतानि चूर्णानि तन्मितं जाति काफलम् । मचूर्य सर्वमेतत्तकाचकुप्यां तु विन्यसेत् ॥ १४ ॥ जीरकाद्यमिदं चूर्ण नामतः परिकीर्तिम् । पूर्णमात्रा मता चास्य मापकद्वय मिना ! ११५ ॥ एतत्प्राशितमात्रेण दुस्तरां ग्रहणी जयेत् । सामं निराममपिवा विनिहन्त्यतिसारकम् ॥ ११६ ॥ जीरा, धनियां, बेलगिरी, पाठा, नागरमोथा, सुहागा, सुगन्धवाला बूडे की सोये के बीज, अनारदाना, मजीठ, धाय के फूल, त्रिकटु, ( सोंठ कालीमिरच पीपल ) दालचीनी, इलायची, तेजपत्र, मोचरस, इन्द्रजौ, अनमायन, और रसोंत इन द्रव्यों को पृथक् समान भाग में लेवे । और सब के समान जायफल का चूर्ण ले । इनको मिलाकर बोतल मे रस दे इस हा नाम जीरकाद्यचूर्ण है। इस चूर्ण की पूर्णमात्रा दो मासे है । इसके सेवन करने से असाव्य ग्रहणी, दूर हो जाती है । तथा साम और निराम थतिमार को भी नष्ट करता है ।। ११६ ॥ भास्करलवणचूर्णम्- सैन्धवं च बिडं चैव पत्रं तालीसकेशरम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं धान्यकं कृष्णजीरकम् ॥ ११७ ।। छाल, प्रथमोऽध्यायः। २१ एषां द्विपलिकान् भागान् गज्ञ सर्विनलस्य च । मारिचाजाजिशुएनिामकैकस्य पल पलम् ॥ १८ ॥ स्वगले चादमागेच सामुद्राकुडयद्वयम् । दाडिमाकुडयश्चैव द्वे पले चाम्ल वेतसात् || REET एतच्चूणतं दलदणं गाधादयममृतोपमम् । लवणं भास्करं नाम भास्करण विनिर्मितम् ॥ १२० ॥ जगतस्तु हितार्थाय घातश्लेष्मामयापहम् । घातगुरुमं निदरयाशु वातशुलानि यानि च ॥ १२१ ॥ तकमस्तुसुरासीधुशुनकाधियोजितम् । जातानाच मसिन रेसन रिपिंधन च ॥ १२२ ।। मन्दग्निरश्नता नित्यं भवेदाश्वेय पावकः । असि प्रहणीदोपं कुष्टामयभान्दरम् ॥ १२३ ॥ द्वदोगमामदोषञ्च विधानुदरे स्थितान् । पोहानमश्मरीश्चैव श्वासकासादरमिमीन् ॥ १२४ ॥ যাথন হায় যানববথা। प.एदुगेगांव धिविधानाशयत्यशनिर्यथा ॥ २२५॥ मन, मिना, तेस, 17, नागकेशर, पाचन, पौवासन, धनिया काला जोरावर को अलग र दो दो ११ से गौतन नम पांचाल से सीमिर, जोn और गोर या एक पल लो । दालचीनी यो चोटी लाशची शेप ले। सामुदतवण म ५ पल ) और मारदारा P* पुस, मनयन से पत ने । सोधियों को पृट दाना चुग समान । स य REARN Tई। म को मारकर ने मार के दिन में लिए नाश हपूर्ण NिR पाले मनास मासे याम तय न नर तान, मान, मुर, गौ3, tatay six, ता नान के मारमा कादि के मेन में से RAI गाना ती ६. बसमोr, irri. Tr, मगर, प्रा, मन. [HI)ोमन, राम, काम, उपयोग, म रोग, गदगंगर दारant हो गयी १७-10 - २२ नावनोतकम् । कफ निःसारिका वटी। वचा कणा शीतसिता तथा कर्कटनिका। भागिकं पृथगेतत्तु व्याघ्री यष्टी द्विभागिका ॥ १२६ ॥ चूलिकालवणश्चैव सुभागिकमुत्तमम् । सञ्चूर्ण्य सर्वमेतत्तु वासाकाथेन पेपयेत् ॥ १२७ ॥ रक्तित्रयमिताश्चैव वटिकाः कारयेत्ततः। विन्यस्य काचकुप्यां तु विधानेन निरोधयेत् ॥ १२८ ॥ समाख्याता भिषग्वर्यः कफनि सारिका वटी। कासवेग मुखे न्यस्ता शनैश्च परिचूषिता ॥ १२६ ॥ कर्फ निःसारयत्याशु धुरःकण्ठसमाथितम् । कासं श्वास प्रतिश्यायं वैस्वयं च व्यपोहति ॥ १३०॥ वच, पीपल, शीतलचीनी, और कपडा सिंगी, एक एक भाग लेवे । छोटी कटेरी और मुलस्टी प्रत्येक दो भाग ले । नौसादर विशुद्ध पाठ भाग ले। इन औषधियों को उक्त परिमाण में लेर चूर्ण बनाले तदनन्तर अड्से के स्वरस से घोट- पर, तीनर रती की गोली बनाकर शेतन में रखर पिधान लगादे । इसका नाम :- नि.सारिका वटी है । जिस समय कास का वेग हो उस समय एक गोली मुह में रखकर चूमना जाय इस रीति से सेवन करने से वक्ष:प्रदेशस्थ तथा कएलस्थित जमा हुया का यासानी से बाहर निकल जाता है, और कास का वेग शान हो जाता है यह वटका खान, प्रतिश्याम, ( जुकाम) पैश्वर्य में भी लाभ दिताती है ॥ १२६-१३०॥ मन्दाग्निदीपनचूर्णम् (हरिगीतिका) शरतोलकप्रमितं शुभं खलु चूलिकालयणं यरम् । मरिच मिसिस्त्यप जीरकं मन्दाग्निना भृष्टं तथा ॥ १३ ॥ श्रादाय भिपजामग्रणीः सञ्चूर्णयेत्सुबिधानतः । सुविधाय पटपरिगालितं सलु कारकुष्यां विन्यसेत् ॥१३२॥ मदाग्निदीपना चूर्ण समारयातं युधैः। मारती मापद्यमिता मता मात्राममा ॥ १३३ ।।
प्रथमो ऽस्यायः। २३ रुचिरं परं परिशीलितं जटरीनलस्योद्दीपलम् । आध्मानहरमेतत्परं शूलोदगजीर्णापहम् ॥ १३४ ।। भोजनादौ भोजने या तथा जीर्णाधनेहसि । चूर्णमुष्णाम्युना पीतं विनिहन्ति गदानिमान् ॥ १५ ॥ नौसादर पांच तोले, कालीमिरच पान तोले, और भुना या जीरा पांच तोले लेकर कूट कपडछानकर, चूर्ण बनाकर, शीशी में रसदे । इसका नाम मन्दामिदीपन चूर्ण दै इसकी मात्रा एक मासे से दो मासे है । यह चूर्ण भरपन्त स्वादिय है, उदरनि को बढाता है। अापान (अप) को दूर करता है । उदर. शूल, अजीर्ण, पोष्टबद्धता प्रभृति रोगों को दूर करता है ।भोग्न से पहिले, भोजन के समय, और उदरशूलादि रोगों के समय इस चूर्ण को गरम पानी के साथ पीने से उन रोग दा हो जाते हैं ॥ १३१-१३५ ।। क्रिमिमुद्गरचूर्णम् कम्पिल्लाभ्युदपिप्पली झिमिहरंशही ययानी बचा, चूर्ण मापमितं तदर्द्धमपियासौदेण संयोजितम् । कासं नाशयति ज्वरं शमयति सामातिसार हरे च्छदि, मर्दयति क्रिमीन परिहरेत्कोस्थितान दायपात् ॥ ३६॥ चूर्णमेतरसमाख्यातं झिमिमुद्ररसंबकम् । क्रिमिनादारोगस्य शिशूनां हि महौषधम् ॥ १३७ ।। कमीता, मोपा, पीलि, वा, बालासिंगी, मनमायन, (मुरामानी मान. मारन) और यच, सात भावियों को समान परिवार में लेग पूर कर दान पर पूर्ण काले । इस पूर्ण के सेवन करने से गशी, सर, सामात्तिपार, कृमिवाति सा, ABA REET Tमि नष्ट होते है । का नाम किमिपुद्गरचूर्ण है। यह बालों के कमरोगमित तिमार के लिए एक मह॥१३-१३॥ विचन्धहरचूर्णम् मधुपणी पर्णपत्री विनोलकमिता पृषक । तोलकमिना मिसिश कटुरोहिणी ॥ १२८ सिता पदनाकरिता मय सम्चूगर्य पिन्यसेत् । चूर्ण मेनाममाप्यात विपापहरसंशाम् ॥ १३६ ॥ - - २४ नायनीतकम्। मापत्रयात् समारभ्य तोलकैक मितापरम् । विवन्धहरचूर्णस्य मात्रा मात्राचिदर्चिता ॥ १४० ॥ निशायां शयनादौ चा प्रत्यूष शीतवारिणा। चूर्णमेतग्निपीतं तु मलबन्धं व्यपोहति ॥ १४१ ॥ मुलहटी २ तोले, सनाय की पत्ती २ तोले, सौंफ एक तोला, कटुकी एक तोला, और खाड १ तोले लेवे । इन चार औषधियों को कूट पडछानकर खाए मिलावे । तदनन्तर शीशी में रखदे। इसका नाम विवन्धहर चूर्ण है। तीन मासे से लेकर एक तोले तक इस चूर्ण की मात्रा है । इम चूर्ण को रात को सोते समय, अथवा प्रात काल १ शीतल जल के साथ सेवन करने से कोष्ठबद्धता ( कान्नियन ) दूर होती है ॥ १३८-१४१॥ बृहद्नंगाधरचूर्णम् धातस्यतिविषा चैव श्वतसर्जश्च मुस्तकम् । मागधी मरिचं शुण्ठी निम्बभूनिम्बविल्वकम् ॥ १४२ ॥ • आम्रयाज दानिशा दाडिम लोध्रमेव च । कुटजस्य फलं जम्बूत्वक् चैघ सरसाजनम् ॥ १४३ ॥ पाठा शाल्मलिफास्रायः समगा बालकं तथा। विजया भृहराजश्च सर्वे तु सममागिकम् ॥ १४४ ॥ सर्वचूर्णसमं चैव कुटजस्य त्वचौ रज' । सञ्चूण्र्य सर्वमेतत्तु काचकुप्यां विनिक्षिपेत् ॥ १४५ ॥ चूर्णमेतत्समाख्यातं वृहद्नंगाधराभिधम् । अतिसारं चिरोद्भुतं नानावणे सुदारुणम् ॥ १४६ ॥ महासाध्यां प्रहणिकां कासं तृष्णां च दुर्जयाम् । अरोचकं पाण्डुरोग ज्वरं शोधमिदं हरेत् ॥ १४७॥ विगुरुतः समारभ्य द्विमापकमितं परम् । अजादुग्धेन मधुना यारिणा यापि योजयेत् ॥ १८॥ पल, मतीस, सरदराल, नागरमोथा, पीपल, काली मिरन, मोठ, नीम की दाल, निरायता, येल की गिरी, बाम का वीव, दही, पनार के पतं, लोध, शो, जामुन की दाल, रसौन पार, (पाटी), मोस, मार, गुगन्ध. धाय के प्रथमो ज्यायः। २५ वाला, भांग के पत्ते तथा भांगरा इन सर औपधियों को एक एक भाग लेवे । और औषधियों के समान परिमाग में कुडे की छाल को ले । इन औषधियों को कूट- परछानकर शीशी में भरपर रमदे। इसका नाम वृहद्गाधर चूर्ण है । यह चूर्ण विविध वर्षे वाले, पुराने सपा प्रत्यन्त दारुण अतिसाप, और महासाभ्य समहणी को दूर करता है । इसके सेवन करने से खांसी, यास, अरोचक, पारडुरोग, पर, तथा शोष नष्ट हो जाता है। इस को मारा तीन रत्ती से दो मासे तक है। इस चूले को यकरी के दूध के साथ, अथरा शहद, या पानी के साथ सेशन को। १४१-१४८॥ दाडिमाष्टकचूर्णम् कर्षकमिता वांशी चातुर्जातं द्विकार्षिकम् । कणा यमानिकाजाजी धान्यव्योपं पलोमितम् ॥ १४ ॥ दाडिमं चारपलिक तम्मिता च सिता मता। समाख्यातमिदं चूर्ण दाहिमाष्टकसंक्षकम् ॥ १५० ॥ विमापकमिता चास्य पूर्णमामा प्रकीर्तिता। अतिसारं प्रदणिकां कासं भ्वासं च इन्त्ययम् ॥ १५ ॥ घरालोचन एक कर्ष, नागकेशर, तेनपत्र, दालचीनी, भौर मोटी इलायची प्रत्येक दो कर्प, पीरल,पनवापन, जीरा, धनियाँ, सोंठ, पालीमिरच, तथा परत प्रत्येक एक पल , अनारदाना पाठ पन, और सांड भार पल लेकर चूर्ण बनाये। इसका नाम दाडिमारक भूर्ण है। तीन मास इसकी मात्रा है। इसके सेवन करने से मतीसार, संप्रापी, तशी, त्या रवास रोग नट होता ॥१t-१॥ सारस्वतचूर्णम् पुछायगन्धे लपणाजमोदे, दे जीके त्रीणि कनि पाटा। मागत्यपुषी तु समानि चूर्ण, हत्या तु पूर्णेन यचोभयेन ॥ १२ ॥ नुरुपेन युक्त पाशो रसेन, तसापितं महयिनिर्मिताया। . , ४ 'नावनीतकम् । सर्पिमधुभ्यां खलु माघमात्र, लिह्यान्नर सप्तदिनं हिताशी ॥ १५३ ।। सौस्वयंमिच्छन्मनसश्च धैर्य, मेधां तथेच्छन् द्विगुणं च कालम् । पठेन्नरः श्लोकसहस्त्रमहा, । तद्वत्प्रयुक्तं त्रिगुणं च कालम् ॥ १५४ ॥ सारस्वतमिदं चूर्ण ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम् । हिताय सर्वदा पुंसां दुष्प्रज्ञानां विवेतसाम् ॥ १५५ ।। कूठ, असगध, सेंधा निमक, अजमोद, सफेद जीरा, कालाजीरा, सोंठ, कालीमि रच, पीपल, पाढ, शंखपुष्पी, इन सब औषधियों को समान परिमाण म लेकर चूर्ण बनाने । इस घुण के समान परिमाण में वच का चूर्ण भी इस मे डालदे । तदनन्तर ब्राह्मी के रस में सात बा भावना दें। इस चूर्ण को मधु और घी के साथ सावे । इसकी मात्रा एक मासे है । इस चूर्ण को एक सप्ताह पर्यन्त सेवन करने से स्वर मधुर होनाता है। दो सप्ताह पर्यन्त सेवन करने से धारणा शक्ति बढती है। तीन सप्ताह पर्यन्त पथ्यपूर्वक प्रयोग से मनुष्य प्रतिदिन एक ईनार लोक याद कर सकता है । इसग नाम सारखत चूर्ण है । इसे ब्रह्माने असप्रज्ञ विक्षिप्तचित्त वाले पुरुषों के हित के लिए निर्माण किया था ॥ १५२-१५५ ।। सुदर्शनचूर्णम् ययान्यतिविषा भूङ्गी सुदा महौषधम् । अभया धन्ययासच मरिचं यिल्यमूलकम् ॥ १५६ ॥ निशा कालीयकं चैव सुरदार धनं पचा। प्रधिकं पालक निम्यं प्रायन्ती पर्पटःशटी ॥ १५७ ।। कणा पुष्करमूलं च चित्रकं मधुयष्टिका । शिनयीज सेन्द्रय परी दार्या च चन्दनम् ॥ १५८ ।। पन स्फटिकारी च शालपर्णी गुइचिका। उशीरं कटुकी धात्री कुटजत्वर पटोलकम् ॥ १६ पृश्निपणां च सर्वाणि तुल्यभागानि कारयेत् । सर्वोपचाप्रमितं क्षिपेत् भूनिम्यचूर्णम् ॥ १० ॥ ।
प्रथमोऽध्यायः। एतत्सुदर्शनं चूर्ण मिषमण्डलपूजितम् । मात्रैकमापकादस्प मापकद्वयसंमिता ॥ १६१ ॥ प्राकृत वैरतं वापि तीदणं सौम्यमयापिया। अन्तर्गत पहिस्यं च निराम साममेय या॥ १६२ ॥ ज्वरमविध इन्ति तथैव विषमज्वरम् । नानादापोद्भयं चैव दुर्जलोस्थितमेय वा ॥ १९३॥ विभेपजभयं ज्वरं चैव व्यपोहति । सीहानं च यरुद्रोगं चैव दुर्जलास्थित मेय वा ॥ १६४ ॥ मुदर्शनं यथा च प्रसुराणां त्यणाशनम् । ज्जराणामिह सपांचूर्णमेतत्तथा मतम् ॥ १५ ॥ भजवायन, पतीस, मर्या, याकशिंगी, छोटी कटेरी, सोंठ, हार, धमासा, फालीमिरच, वेज की जद, इलदी, अगुरु, देवदार, नागरमोपा, वच, पीपलामूल, मुगन्धवाला, नीमकी दाल, त्रयमाणा, पित्तपाडा, कचूर, पीरल, पुहसमूल, चीते नड, मुलहठी, सहिजने के बीन, द्रजी, शतावर, दामहलदी, चन्दन, पाख, परकरी, शालपर्णी, गिलोय, सश, कटुकी, पविजा, व्हे की छाल, पटोलपत्र, पृश्नि- पणी(पिठवन ) इन सर श्रौषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट पड हानार चूर्ण साले । तदनन्तर इन सब पौषियों के परिमाय में चिरायते या पूर्ण मितादे। इसका नाम सुदर्शन चूर्ण है । म पूर्ण का बैद्य समान में वहा पादर है। इस वी माश एक मासे से दो मासे तक है । इस पूर्ण के प्रयोग से, प्रा- मा तना, तीक्ष्णज्वर, मौम्यता, अन्तर्गतना, रहियर, सामश्वर, निरा. मार, आठ प्रकार के दोपबर, विषमज्वर, नानादोषननित जा, दुललर, दुष्ट धियों के सेवन से उत्पन्न हुमा ज्वर, बीरोग, तथा यादोग दूर होता है । मरों के मारने में प्रदर्शनक त्रिम प्रकार प्रसिद है, उसी प्रथा भरों को दर पाने के लिए पूर्ण भी दिया है ॥ १-५॥ विमीतकादिचूर्णम्- निर्मातक मातिपिपं मदमुस्तां सपिपलीम् । भागी सहयेर च मुदमचूर्णानि कारयेत् ॥ १६६ ॥ की २८ नावनीतकम् । चूर्णमेतनिपीतं तु मधनोप्णोदकेन वा । नाशयत्यचिरादेव श्वासकासापतानकम् ॥ १७ ॥ बहेडा, भतीस, भद्रमोथा, पीपल, भारगी, सोंठ, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट कपडधानकर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को पद्य अथवा गाम जलवे साथ पीने से श्वास, कास, तथा अपताना रोग नष्ट होता है . अथ कुटजयवाद्यचूर्णम्- कुटजयवपिप्पलीना द्वे कः मधुरसाईपला । पाठा पलप्रमाणा द्व च पल शृङ्गरस्य ॥ १८ ॥ सौवर्चलस्य क क क्षारस्य यावशूकस्य । हिडोस्तथाईकर्ष तच्चूर्ण कारयेत् सूक्ष्मम् ॥ १६॥ चूर्णमिदं मधुना वा सितया वा सर्पिपा यवाग्या वा। मद्य वा शीलयतामधेनालोड्य पातव्यम् ॥ १७० ।। एतनिहन्त्यजीणे प्लीहं मेहं च पाण्डुरोगश्च । सभगन्दगीसि च युक्तं एथ्यप्रयोगेण ॥ १७१ ॥ नाम्ना फुटजयघाचं चूर्णमिदं चै समाख्यातम् । मात्रा मापार्द्धकत. विवुधमता मपिकप्रमिता ॥ १७२॥ चूर्णमेतद्विशषण कमीन जीर्णातिसारकम् । निहन्ति च तथान्त्राणां पलसअननं मतम् ॥ १७३ ॥ कुटजयपाधचूर्ण। ।जो एक वर्ष, पीपना एक वर्ष, पूर्वा दो वर्ष, पाठा एक कर्ष, मोट दो पल, काला नमक एक वर्ष, नवापार एक पप, तथा हींग भाषा कर ले।इन सब औषधियों को लेकर कूट कपाधान र चूर्ण बनाले । इस पूर्ण शे शहद, चीनी, घी, या पदाग क साप सावे । यदि शत पीवाला होतो इस चूण को मा के साथ पोसकर पीने । म चूरण को पयपूर्वक सेवन करने से जीणं, तिली, प्रमेह, पाण्डुरोग, भगन्दा, पामीर प्रभूति रोग नष्ट होते है। इसका नाम कुटनय बार पूर्ण है। इस चूर्ण को आध मामे से ए मासे तक मा है। यह विशेष. तथा कृमिरोग (निशेषतया चोंगमिरोग) या जीर्ण भतीसार को दूर करता है। पद बातों की कमजोरी को करता है ॥ १९८-१७३ ॥
प्रथमोऽध्यायः।
२६
अथ शार्दूलचूर्णम् ।
हिंगु भागो भवेदेको बचाया द्विगुणो भवेत् ।
विटं विगुणितं दद्यावरं चतुर्गुणम् ॥ १७ ॥
ययानिका पञ्चगुणा पड्गुणाचाभया भवेत् ।
चित्रकार सप्तगुणितः सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १७ ॥
एनन्चुर्णीशतं सूक्ष्म पापयेत्तु प्रसनया।
मद्यन वा तथान्येन दद्यादुष्णोदकेन वा ॥ १७६ ॥
गुल्म दीपनीयञ्च शनिं शूलनाशनम् ।
कासश्यासहरचय चूर्णमानाइनाशनम् ॥ १७६ ॥
आयविहितं चूर्ण मतं शार्दूलसंसकम् ।
जीर्णातिसारग्रहणीहरणं तु विशेपतः ।। १७७ ॥
माया मापैकतश्चास्य द्विमापकमिता मता।
भौजनादौ तदन्तेषा प्रयोगाव्यं विजानता ॥ १७ ॥
शादखचूर्ण । हींग एक भाग, ३५ दो भाग, बिडलवय,३ माग, सौंठ पार
माग, अजवायन पाच भाग. हा पाच भाग, या चीता मा भाग, लेकर क्ट करदा
धान का चूर्ण बनाले ! इस चूर्ण को प्रसभा नामक शराब से सेवन करावे । यदि
प्रसन्ना न मिले तो अन्य प्रकार के किसी भी मा से पथदा गाम पानी से इस चूर्ण
को गिजाये । गह चूर्ण गुल्य, वदिमान्य, मबासीर, एल, दास, ग्यास, याना प्रभूति
रोगों को दूर करता है । इस चूर्ण के पाविना थाप्रेय मा िहै। इसका नाम शान
न है। यह पुराने अतीसर, और मपरश्यी, में विशेष गुणकारी है। इस चूर्ण की
पक माने से दो मासे 30 माया है। इस चूर्ण को भोजन के पहिले, अपवा मोनन
करने के बाद सेवा करना चाहिए ।।७४-~१७८ ॥
अय सोपलादि गुटिका-
सावचलस्य तु पलं द्विगुणे चाम्लयेतसम्।
चतुर्गुणमजाजीनां मरिच चाटमागिकम् ॥ १७ ॥
हरप भृशं सय मादककमिता गुमाः ।
मातुलुहरसेनास्य गुटिका कारपहिया ॥ १० ॥
सायचंलादिगुटिका नामतः परिकीर्तिता।
মমগ্ন অবস্থায় না ॥ ॥
नावनीतकम् । सौवर्चलादि गुटिका । काला नामक एक पल, अमलबत दो पल, जीरा चार पल, और काली मिरच ८ पल लेवे । इन सब औषधियों को कूट कपड़छान कर ले । अनन्तर बिजौरे के रस से घोटकर एक एक मासे की गोलियां बनाले । इन का नाम सौवर्चनादिगुटिका है। इन गोलियों के सेवन करने से प्रशान्तमग्नि प्रदीप्त होती है और वातशूल नष्ट होता है ॥ १६-१८१ ॥ अथ अम्लवेतसादिगुटिका पलोन्मितं ह्याम्बलपतसस्य, बिडं यवानों लवणोत्तमाख्यम्। सोवर्चलं व्योप मथापि शुक्तं, तन्मातुलङ्गस्य रसेन पेभ्यम् ॥ १२॥ मापोन्मिता वै गटिका विधेया, ख्याता वुधैह्याम्बलवतसायाः। विजानता वैद्यवरण योज्या, जले न वा चाक कन्दवारा ॥ १३ ॥ अशेसि ताः संशमयन्ति युक्ता, शूलानि हन्युहृदि पाधयोश्च । आनाहयोगानपि चातिसार, मरोचकं वातकृतं च गुल्मम् ॥ १४ ॥ अम्लतलादिगुटिका। अमलवेत एक पल, निहलवण एक पल, अजवायन एक पल, सैन्धव लवण एक पल, काला नमक एक पल, विकटु एक पल, तथा सिरका इन सब को विजौरे के रस से घोटे। एक ३ मासे की गोलियां बनाले । इन का नाम अम्लतमादिगुटिका है। इस को जल से अथवा अदरक के रस से मवन करावे । इन गोलियों के सेवन करने से मनाशीर, हृदयशूल, पारवंशूल, भागाइ, अतिसार, रोचक, तथा वातिक गुन्म नष्ट होजाता है। १२-१४॥ श्रथ चित्रकादि गुटिका स्याधिकं त्रिकटु सह पुष्करण, हिंग्याल वेतसयुतां सविडाभ्यगन्धाम् ।
प्रथमोऽध्यायः कुस्तुम्युलाण वचया सह दाडिमञ्च, सौपचलं ययमवं नयसादरं च ॥१३॥ कृष्णाजगन्धपिशुनामरजामजाजी, दद्यात्तुलाधृतसमांशनयां ययानीम् । तद्भास्करांशुपरिशुरु समाहिताशं, चूर्ण भिषक् समरसं तनु योजयेहा ॥ १८ ॥ सदोजपूरकरसैनिचितं प्रपेय, कुर्यात्तु त्रिगुञ्जक्रमिता पाटिकाः प्रशस्ताः ॥ एकामरिष्टमधुकाशिककराभिः, फल्ये विवेत्त सुरया दधिमस्तुना या ॥ १८५ ॥ कास श्यासं पाण्डुरोग चिरस्थ, प्लोहश्चानं शूलमानामुमम् दिकां ज्ञाह हद्दं ठीवनत्य, गुल्मची काममामातिसारम् ।। (८६॥ विसूचिकामलसकमनिमादयं, प्रवाहिकां गुदपरितापमर्शसाम् । निदन्ति ता विधियदिहाविलम्यितम्, प्रयोजिता हापि सटु धर्मवारिणा ॥ १७ ॥ चित्रादि गुटिका । धीना, विकटु (गोट मरिच पीरल ) मन, होग, अमनवेत , लय, अगन्ध, धनिया पच, सहिम (अनारदाना ) काला नमक, जार, नौसादर, पीरला, मायन, चोरक, गिलोय, तथा जीरान सस मोरियों को समान भाग में ले। और इन मबके बरार तानी अमायन ले । न न धाधियों को धूप में भादी र गुणारा मार्ग बनाने । पिर माछी सरह में मिलाकर हा पूर्ण को सीन रनी की मास में मान करे। अपनाइस वर्षको विमाग में घोर ती तो श्री गोनिया बनाते। इन गोलियों को, प्ररिया शार, काति, गीनी, मुराधा विमनु (दही का पानी) के शाप मा, बालगनको ॥१३-1000 KIRोनियो गार पनी मा पाएने राम, मग, दिली, सून, feet, AFTERोग, पर
नावनीतकम्।
थकना, गुल्म, सामातिसार, हैजा, भलसक, वहिमान्य (भूख न लगना ) प्रवाहिका
(पेचिश भाव गिरना ) तथा बवासीर प्रभृति रोग शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं
T
TA
अथ पाठाचं चूर्णम्
पाठाकलिङ्गयवमुस्तकरोहिणीनां,
भागाः सहातिविषया धरणानि कुर्यात् ।
कुर्याश्चतुष्कधरणेन समां हरिद्रां,
मूत्रेण गोः सह पिवैदथ चूर्णमेतत् ॥ १८८॥
पाठादिसंशकमिदं कथितं तु चूर्ण,
त्रा द्विमापकमिता सुखदा तु पूर्णा ।
यारद्वयं तु दिवसे विनियोजनीय,
चूर्ण तदेतदनिशं खलु रोगमाजा ॥ १८६ ॥
कुष्ठानि सप्त विततानि निहन्ति देहे,
स्थानानि नाशयति सप्त महाक्षयस्य ।
गुल्मांश्च नाशयति मासकृतः प्रयोगः,
सर्वानिकस्य घृतमांसपरस्य जन्तोः॥ १०॥
पायद्यचूर्ण । पाठा एक भाग, इन्द्रजो एक भाग, मोथा एक भाग, तथा
रोहिणी एक भाग, ले। इन चारों के घर भतीम लेवे। और पोक्त का योष-
धियों के समान परिमाण में हल्दी ले इन सब औषधियों को कूट कपड छानकर चूर्ण
मनाले । इस चूर्ण को गोमूत्र के साथ सेवन करे इसरा नाम पाठादिसशकचूर्ण है।
इसकी पूर्णमात्रा दो मासे की है । रोगी इस चूर्ण को दिन में दो बार लगातार
कुछ दिन तक सेवन करता जाय । इस चूर्ण के सेवन करने से सर्वाङ्गल्यात सात महा
कुष्ठ दूर होते है । और चय रोग के सात स्थानों को दूर करता है [ अर्थात् सप्त-
लक्षणात्मक घय रोग को नाश करता है ]। इस चूर्ण को एक महीना लगातार सेन
करने से गुन्मरोग नष्ट शे जाता है। इस प्रयोग में पृत, मांस, तथा सर अगों को
सेवन करने से कोई हानि नहीं ॥ १८-१t."
अध मागधचूर्णम्
मागधी सपिढतारा तथैप व सुवर्षिश।
येरं च मरिचं सैन्धवं रोमक तपा॥ १९॥
प्रथमो अध्याय । ३३ यवानी चित्रकं चव्यं त्रिवृता यत्सकं तथा। सौवचलमजाजी च त्रिफलाज्ञान दापयेत् ॥ १२॥ समभागानि सर्वाणि सूहमचूर्णानि कारयेत् । चूर्णयोगो भवेच्छष्ठो गोमूत्रेण सुभावित ॥ १३ ॥ पतत्स्निग्धशरीरस्य खिग्धाहारस्य देहिनः । भिपग्यर. प्रयुजीत कदुष्णेनेह वारिणा ॥ १४ ॥ चूर्णमतत्समाख्यातं नाना मागधसंक्षयम् । मात्राय मापकमिताजनेया मापत्रयोन्मिता ॥ १६५ ॥ परिजीणे ततस्तस्मिन् यदा तु तृपितो भवेत् । उनगन्धां यवक्षारैदाडिमय रसेन पा ॥ १६ ॥ पाययेतु भिषक् श्रेष्ठस्तदा संपद्यते सुखी । तस्यां तु परिजीयांमाहारार्थी यदा भवेत् ॥ १७ ॥ तदा लोहितशालीनां सुस्विनं मृदु चोदनम् । भोजयेबाइलरसैनाम्ललवणीकृतैः ॥ १८ ॥ विसूचिकायामासु चिकारा घिविधाश्च ये। दुर्भत चाप्यजीणे च तथा पाण्ड्यामयेषु च ॥ १६ ॥ पातगुल्मेषु च तथा प्रहरायां पहिमान्धके। पतयोग प्रयुमान मुखमामोति मानव । २००॥ मागपूर्ण । पीरना, बिलवरा, जाखार, सवीसार, मोंठ, कालीमिरय, सेंधानमा, सोमरलवण, भजवायन, चौते की अड, पनिशोप, पूडे की धाल, कालानमक, जीरा, तया निाला, ( यदा थाक्ला ) सेदनमा श्री. पधिों को समान परिमाण में लेकर पूर पड जानकर धर्मा पना ले । तदनन्तर इस चूर्ण को गोमूत्र से भावना देशर पुरा ले । यह अयुत्तर चूरी है । इस चूर्ण को मिवशरीर तथा नियमोनी मनु यो पनी के साप मेगन करावे । इश चूर्ण का नाम मागधर्ण है ! इस चूर्ण को मात्र १ मामे से तीन मास तक है । इम चूर्ण के परिपाक ममय में जर प्यास लगे तो बार वा चूर्ण ९मासे से दो मासे टा पापर, दाहिम के रस से सरसा। इसके सेवन पो से रोगी कीमत युझ जातोराके पर मानेर रागी जब भोजन पाने की मिलाकरे m नावनीतकम्। तो वैद्य लाल चावनों का मुस्विन्न ( खूब पका हुआ) कोमल भात अम्ललवए. मिधित जगली जानवरों के मास रस के साथ सेवन करावे । हैजा, बासीर, विविध अन्य विकार, दुर्भुक्त (थति भोजन तथा दुष्ट भोजन जनित पीडा), अजीर्ण, पाण्डुरोग, वातगुल्म, संग्रहणी, अग्निमान्य, प्रभृति रोगों में इस चूर्ण के सेवन करने से मनुष्य भारोग्य लाभ करता है ।। १२-२०० ॥ अथ हरिद्रादिचूर्णम् उभे हरिदे मरिचं पद्म कुष्ठं सपिप्पली । कोर्पासमूलं मांसी च स्वर्या क्षारमथाष्टमम् ॥ २०१॥ एतानि समभागागानि नवान्यादाय पेपयेत् । चूर्णमतत्समाख्यातं हरिद्रादिसमाहृयम् ।। २०२ ॥ सम्पेष्य वारिणा वापि विदधीधीत प्रयत्नतः। मापैकमात्रा गुटिकाः छायायां ताः प्रशोपयेत् ।। २०३॥ ततस्तां गुटिकामेकां दद्यादुणन पारिणा। चूर्ण चापि प्रयोक्तध्यं मापकद्वयसंमितम् ।। २०४ ॥ अश्विभ्यां निर्मितमिदं चूर्णविश्वहितच्छया । यान् यान् रोगान् निहन्तीह विशेषेण हि तान् णु ॥ २०५ ॥ अजीर्णकमुदायत मूत्रकृच्छं गलग्रहम् । आनाई बातगुल्मंच यच लूनाविपं भवेत् ।। २०६ ॥ सर्व दूपीविपं हन्ति यिपं वृधिकदंशजम् । मूदयातमपस्मारं पाण्ढ्यं चैव विशेषतः ॥ २०७॥ भूतप्रहे तोन्मादे मूढगर्भपु योषिताम् । दंप्दामूलीपपातेपु पानालेपनयो हितम् ॥ २०८॥ हरिदादिचूर्ण। इनदी, दास हलदी, कालि मिरच, पप, फूल, पीपला, -स की अर, मौसी (जगमी) वा सस्तार इन पाठ प्रोधियों को लेवे । इन सब भोपाधियों को ताजी, तपा समान परिमाय में लेकर कूट कामदानकर चूर्ण बनाले । इसका नाम हरिद्रादि नृणं है। अपग इस चूर्ण को पानी से घोटका एक र मागेकी नातिया बनाले पिर इन ) छाया में शादीतरदमे गा इन गोलियों को गरम पानी के साथ मिलारे। एकर एक दो गोली है। पोमागे लेकर प्रयोग कराना चाहिए । इस मां को अश्वनी गुमारों ने संहार के प्रथमो ऽध्यायः ३५ कल्याण के लिए बनाया था। यह चूर्ण जिन जिन रोगों को दूर करता है। उन के नाम मुनो थमीण, उद्यात, मकच्छ (मूत्र का कष्ट पूर्वक बार र भानेवाला रोग) गलग्रह, मानाद, घातगुल्म, लूताविष, दृषीविष, (विविध कारणों से नष्टवीर्य स्थावर तथा नाम विए) बिच्छु का विप, मूहवात, परमार (मिरगी तय नपुसकता भूतावेश, उन्माद (पागलपन ), मूढगर्भ, दाविष, तथा मूलविष से पीडित प्राणियों को इस चूर्ण का सेवन तथा लेपन परमहिनकर है ॥२०१-२० ॥ अथ शट्यादि गुटिका शटी वचा तामलको पिप्पली विश्वभेषजम् गुडं घृतेन भर्जिस्या कायद्गुटिकां भिषक् ॥ २० ॥ যেদিহিক্কা ঘরমযায্যে। योजयेद्गुटिकामेको पएमापकमिता शुभाम् ॥ उरोधात प्रतिश्यायं पावकुक्षिवेदनाम् । शुककास चयतवसाधयेत्सर्वमेतया ॥ २१०॥ शट्यादिगुटिका । कचर, वच, ममि श्रामली, पीरला, तथा साँठ, इन पाच औषधियों को समान परिमाण में लेकर कूट कपडदान कर चूर्ण बनाले । त. नन्तर इन औषधियों के चूर्ण से द्विगुए गुड लेवे । इस गुडको गत्यत से पकाये। फिर इस चूर्ण को गुरु में मिलाकर गोलिया बनाले । इन का नाम शटयादि गुटिशा है। मासे की गोली यनापर एक बार पर ही गोली खाने के लिए है। इन गोलियों के सेवन करने मे उरोधान, जुकाम, पारर्वशूल, हरपशूज, कुरियन, क्या शुष्क कास (सखी साशी) न होता है ॥ २०1--2101 श्रथ यवानीसाण्डवचूर्णम् दे मरिचयते कार्ये माणधिनायाः शतं चरम् । दुश्यपि राया स्थानागरकं तथाईपलम् ॥ २२१ ।। स्थात्तिन्तिडीकों दाडिमकर्ष शुचिर्यदरकर्ष । कणे ययानिकायास्ताकपच चन्द्रयालायः ॥ २१२ ॥ देयस्वचाऽदस्तधावस्यजाजीनाम् । मलातकस्य कर्प. कशाई धापकस्य यिचितस्य ११३॥
३६ नावनीतकम्। सौवचलकर्षयुतं सर्व सञ्चूर्णयेत्सम्यक् । चूर्ण मिदं तु यवानीखाण्डवसझं मतं विजैः ॥ २१४ ॥ पतच्छमयति गुदजान् प्रहणों च दीपयति शान्ताम् । हृद्रोगपाण्डुरोगौनिहन्ति कांस तथा श्वासम् ।। २१५ ।। दीपनमैतत्परमं जिहाकण्ठस्य शोधनं विपुलम् । गुल्मानाहप्रशमनमाख्यातं पार्श्वशूलनम् २१६ ॥ मात्रा मापद्वितयात् त्वस्य चतुर्मापकप्रमिता। अशनादौ त्वशने वा देयं वारद्वयं दिवसे ॥ २१७ ॥ इति श्रीमता सदानन्दशर्मणा प्राणाचार्येण प्रतिसंस्कृते नावनीतके चूर्णप्रयोगविशानीयो नाम प्रथमोऽध्यायःसमाप्तः। - . ययानीखाण्डवचूर्ण । काली मिरच दो सौ, पीपला एक सौ, चीनी एक कुंडव (चारपल ), सोंठ दो फर्ष, तिन्तिडीक एक वर्ष, दाडिम के बीन ( भनारदाना) एक वर्ष, और एक वर्ष, अजवायन एक कर्ष, छोटी इलायची आधा वर्ष, दालचीनी आधा वर्ष, जीरा पाधा कर्य, अमलबेत एक वर्ष, धनियां आधा कप, तथा काला • नमक एक कर्ष परिमित ले । इन सब औषधियों को कूट कपडदान कर चूर्ण बनाले । इस का नाम यवानीखाण्डव पूर्ण है। यह चूर्ण बवासीर को नष्ट करता है। प्रशान्त प्रहणी को प्रदीप्त करता है (अर्थात् सग्रहणी रोग को दूर करता है ) तथा हृदय- रोग, पागहरोग, खांशी तथा श्वास को नष्ट करता है। यह चूर्ण अत्यन्त दीपन है। जीभ, गला, तपा मुख स्थित मलभूत को शीघ्रही निकाल देता है । और यह गुल्म, बानाह, तथा पालनाशक है। इस चूर्ण की मात्रा दो मासे से चार मासे तफ की है। इसको भोजन के पहिले वा भोजन के साथ दिन में दो बार सेवन करना चाहिए ।। २११-२१७॥ इति सदानन्दशर्मणा प्रतिसंस्कृते नावनीके चूर्णप्रयोगविशानीयो नाम प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ।
अथ घृतप्रयोगविज्ञानीयोद्वितीयोऽध्यायः।
अथ अमृतप्राशधृतम् ।
इदममृतरसप्रख्यं रसायनं बलविवर्धनं नृणाम् ।
अमृतमाशं नाम्ना सकिदारं प्रवक्ष्यामि ॥१॥
आमलकरसप्रस्य क्षीरविदार्या मवेत्प्रस्थः।
प्रस्थश्चरसस्य हि गृष्टिक्षीरस्य च प्रस्थः ॥२॥
प्रस्थं चैकं सुधृतं घृतस्य दद्याश्च शारदस्यात्र ।
औपभ्यश्च मुपिष्टा इमाः प्रदेयाः प्रमाणन ॥ ३॥
अपभकमृद्धि मधुकं विदारिगन्यां बलां पयस्याश्च ।
महदेवी सानन्तां मधूलिकां धराधावीम् ॥ ४॥
कन्योकां मेदे शतावरी मुद्रमापपण्यों च।
धारण्ययात्मगुप्तां धीरां च पलादिकान् मागान् ॥ ५॥
मृढीका खजूर यदरानपि कुडपसंमितान् कुर्यात् ।
स्यात्तीरिकाप्रियालकवातामानां पृथकम् ॥ ६ ॥
पेयान दत्या चेमान् विपाचयेद् धृतं विधिवत् ।
विज्ञाय पाककालं घृतस्य सिद्धि परीक्षित ॥७॥
एतसिद्धं शात्या परिपूतं स्थापयेच्छुभे माएडे ।
शीतीमूते दद्यान्मधुनः प्रस्थं सुप्तस्य .cn
षोडशपलानि दद्यात् घृते तु सितशर्करोत्यचूर्णस्य ।
मरिचस्या पलं पलच देयं तथैलायाः ||
सूदमैरेषां चूर्णरवचूण्य खजेन मन्धयेत्मानः ।
तस्य तु मात्रां मतिमाननियलं प्रेक्ष्य युखीत ॥ १०॥
जीर्ण ध जागलरसभिपना शाल्योदनं प्रदातव्यम् ।
अमृतमाशं मुख्य यतवर्णचियर्दन पुंसाम् ॥ ११॥
क्षीणते प्रयोज्यं वृद्धपथ कर्षितेपु यालपु।
ताम्यत्सु तथा श्वसन प्रयोज्यमेत विकायाम् ॥ १२ ॥
N HAVAN । 1 ३८ नायनीतकम् । कोसानपित्ततृष्णादाहज्वरनाशनं परमम् । 'मूर्छायपांढयमूस्मरगेहगदापह ख्यातम् ॥ १३ ॥ अमृतप्राशमित्येतद् देवानाममृतं यथा। धृतं नराणां विख्यातमात्रयेण प्रकाशितम् ॥ १४ ॥ भय द्वितीयोऽध्यायः अमृतप्राशघृत । यह धृत अमृत के समान गुणवाला है। और रसायन है। मनुष्यों के बल को पलाता है। मैं ऐसे गुणवाले अमृतप्राश नामक पृत को पहना हु । श्रावलों का स्वरस एक प्रस्थ, विदारीकन्द की खरस एक प्रस्थ, ईख का रस एक प्रस्थ, तथा गृष्टि ( एम्वार सूई हुई गाय) का दुध एक प्रप्य ले। और घी भी एक प्रस्थ परिमित लेवे । निम लिसित श्रौषधियों को अच्छी तरह पीमार वल्क बनाकर देवे ऋषभक, ऋद्धि, भुनहठी, शालिपर्णी ( सालवन ), खरेटो, वाकोली, सह- देवी (पीले पूलवाली बला), अनन्तमल, मूर्वा, भूम्यामलकी (भई गांवना ), प्रय. प्रोक्ता ( महाबला) मेदा, महामेश, शतावर, मुटपी. मापाणी, श्रावणी (गोरखमुडी). कौंच के बीज, तथा पश्निपणी, इन सब औषधियों को अलग अलग भाषा बाधा पल लो। दास, छुहारे, तया येर इन को एक २ कुडव परिमित लेवे । सिनी चिरोंजी, बदाम इनको अलग २ एक २ क्पं परिमित ले । इन औषधियों के बल्क देर पृतपाक की रीति से घृतका पाक करे । पाकमाल को निपटस्थ नानर, न की सिद्धि होगई है या नहीं ऐसी परीक्षा करे। यत को सिद्धामा जानकर, उसे छानले तदनन्ता उमे बद्ध पात्र में रख दे। घृत के उड़े होनाने पर एक तस्य परिमित विरद्ध शहद उसमें डालदे। और सोलह पल मा चीनी मिलावे । कालीमिरच भाषा पल, और छोटी इलायची एक पत यूटकर इस में हालदे । इन का सूक्ष्म चूर्ण डालकर करछी से पीको म्वर भक्तोदिन करे। मनुष्य की, उदरानि, तथा बल की परीगा करके इस घोकी माश का निधारण काना चहिए। रोगी को पृत के जीर्ण होनाने पर जगली जानवरों क माम के रसके साथ शालि नामक चायनों का भात साने के लिए दे । यह तमाश पुन मनुष्यों के बल तथा पणं ( ता-दय ) पाने के लिए मुम्य औषध है। जीप, धनी, , Fश मारक, भात पित, तपा हि में श्म पृतका प्रयोग करना चाहिए। राशी, सपिस, तणा, दार, था मरको विरोषणा नष्ट करता है । मुच्ची, नपुनस्ता, मोर या योनिदेश र ने लिए घर पनि मापदंदेसामों के बिना बा, पणों के ।
द्वितीयोऽध्यायः
लिए वैसे ही यह घृत है । इस घृत के आविष्कता पात्रेय मइपि है ॥ १-१४॥
अमृतमाशघृतस्य मात्रा
आरभ्य माषधितयात्तोल फैकमितान्तिमा
माया मतामृतप्राशघृतस्य युधसंमता ।। १५ ।।
मृतेन गव्यपयसा सेरपादांशिकेन तु ।
दिने द्विवारं पातठयं सहपानमिदं परम् ॥ १६ ॥
अमृतप्राय घृत की मात्रा
तीन मासे से लेकर एक तोले तक इस पत्र की यात्रा है। इस मात्रा को विश
वैद्यों ने निर्धारित किया है। एक पापभर गाय के गरम दूप के साथ दिन में दो बार
यह पत पीना चाहिए। यह सहपान अत्युत्तम है ॥ १५ ॥१६॥
अध पानीयकल्याणकवृतम् ।
पियंगु तगरं कुठं दाडिम सैलयालुकम्।
तालीसमेला त्रिफला केशरं यहतीद्वयम् ॥१७॥
नीलोत्पलं देवदार चन्दनं च शरिये ।
द्वे हरिद्रे पिडङ्गानि पनकं मालतीसुमम् । १८ ॥
दन्तीमंशुमती कौन्ती मशिष्ठ शालपार्णिकाम् ।
परकीयरय समं स्वेतैरष्टाविंशतिसंश्यकः ॥ १६॥
अक्षमाघृतप्रस्थं पचताये चतुर्गुण।
पतत्कल्याणक नाम पानीये सर्पिपां वरम् ॥ २०॥
कासं यासं प्रतिश्यायं तृतीयकचतुर्थको।
उन्मादततर्यासपंप्रमेहान् पातशोणितम् ॥ २१॥
दिकां यदि पाएदुरोग श्ययपून मूत्रनिप्रदम् ।
रेसोदोधान्मनुष्याणां योनिदोशंध ऐपिताम् ॥ २२॥
शानपत्या नियतं पाया गर्मय विन्दति ।
अपसारपु मत्येपु विपसन्द्रपितेपु च ॥ २३ ॥
मीदेय मु गुल्मेषु धुनमतपथामृतम् ।
पलपर्णकार चैष दीपनी सासरम् ॥ २४ ॥
। नावनीतकम् । परं पुंसवनं चैतत् स्खलद्वाग्दोषनाशनम् । अलक्ष्मी हन्ति, यस्यालं तिष्ठत्येतद् घृतं गृहे ॥ २५॥ अथास्य मात्रा- प्रारभ्य भाषत्रितयाद् तोलकार्द्धमितान्तिमा । कल्याणकघृतस्यास्य मात्रा मावाविदर्चिता ॥ २६ ॥ सेरकार्द्धमितेनापि सेरपादांशिकेन वा । तेन पयसा पेयं वारद्वयमिदं दिनें ॥ २७ ॥ 'पानीयकल्याणकघृत प्रियंगु, तगर, कूल, अनार की छाल, एलवालुक, तालीशपत्र, छोटी इलायची, हुरड, बहेडा, श्रावला, केशर, छोटी कटेरी, बडी कटेरी, नीला कमल, देवार, लाल चन्दन, भनन्त मूल,,श्यामालता, इलदी, दहलदी, वायविडम, पद्माख, मालती के फूल, दन्ती, इन्द्रायण, रेणुका, मजीठ, शालपर्णी, इन अट्ठाईस श्रौषधियों को अलग अलग एक १ कप परिमित लेकर क्ल्क बनालें। इस कल्क के साथ घीसे चौगुना पानी डालकर एक प्रस्थ परिमित घृत का पाक करे । यह पानीय कल्याणक नाम वाला पत सब घृत्तों में श्रेष्ठ है । इस घृतको सेवन करने से, खाशी, चाम, जुकाम, तृतीयक• ज्वर, चतुर्थकवा, उन्माद, क्षत, वीसर्प, प्रमेह, वातरत, हिचकी, उलटी भाना, पागडुरोग, शोथ, मूत्रकृच्छ, मनुष्यों के वीर्यदोषातया स्त्रियों के विविध रजोदोष, दूर होजाते है । इस घृत के प्रयोग से वन्ध्या गर्भधारण करती है। यह घृत अपस्मार (मिरगी) विषदूषित पुरुष, तिल्ली, तथा गुल्म रोग के लिए अमृत के बराबर है। यह घृत बल बढाता है, बेहरे पर चमक लाता है, अमि वर्द्धक है तथा सन्तान को देने वाला है । यह धृत पुसवन ( पुरुष सन्तति पैदा करने के ) कर्म के लिए प्रत्युत्तम है। वाणी के गद्गदत्वदोष को दूर करता है। जिम पुरुष के घर में यह पानीयकल्याणक घृत रहता है, उस पुरुष के सब समाल नष्ट होजाते हैं। इस पानीयकल्याणक नामक घृत को तीन मास मे लेकर भाधे तोले तक की मात्रा है। इस घृत की इस मात्रा को रिक्ष वैद्यों ने निर्धारित किया है । इस घृत को पा से, अपया पार भा गरम दूध से दिन में दो बार पीना चाहिए ॥ १७--२७ ॥ अथ महाकल्याणकं घृतम्- जीवकपमको योगं काकनासां मृणालिकाम् । मुद्रपणी मापपर्णीमृद्धि मेदाच संहरेत् ॥२८॥ - द्वितीयोऽध्यायः। महासहा सुद्रसहां तथा काकोलिकामपि । शतावरी हंसपदी शर्टी कच्छूफलानि च ॥ २६ ॥ फलखजूरमृद्वीकामानमामलकानि च । पिप्पली गवरं च पृथक् कर्षमितं हरेत् ॥ २० ॥ पेप्याणीमानि दत्वा च वीरं चैव चतुर्गुणम् । प्राणाचार्य प्रयतेन घृतपस्थं विपाचयेत् ॥ ३१ ॥ शीतीभूते ततश्चास्मिन् क्षिपदेलां पलादिकाम् । सौद्रं पञ्चपलं चैव सितां दशपलोन्मिताम् ॥ ३२ ॥ सुसिद्धमेतत्तु घृतं पियेद् व्याधिविनाशनम् । एतद्वातं च पित्त क्षतकासं च नाशयेत् ॥ ३३ ॥ महाकल्याएकं सर्पिर्यहुरोगविनाशनम् । सिद्धमायेयनिर्दिष्टमगस्त्याय महात्मने ॥ ३४॥ अस्य घृतस्य मात्रा- युजीत मापत्रितयात्तोलकाद्धमितं त्विदम् । महाकल्याणकघृतं बलकालाद्यपक्षया ॥३५॥ तेन गव्यपयसा पेयमेतद् घृतं शुभम् । दिने वारद्वयं वैव भोजनादौ प्रशस्यते ॥ ३६॥ महाकल्याणक धृत जीवक, भक, पश्निपणी, काकनासा, मृणालिका (मृणाल ) मुद्रपर्णी, माप. पर्णी, ऋद्धि, मैदा, शालिपी, पृश्निपर्णी, काकोली, शतमर, हसपादिका ( (हसपदी) पचूर, काछ के बीन, फलासा (नुहारे), दाख, भाम, भावला, पीपला या सोह इन सब औषधियों को अलग ३ एक २ वर्ष परिमित लेवे । म तय भोपाधियों के ल्क के साथ घीसे चौगुना दूध डालकर एक प्रस्थ घृतका पाक करे। जब पक कर धी ठडा होजाय तब उस में दो कई परिमित छोटी इलायची का चूरी, पार पल शहद, दशपल चीनी डाल दे। सिद्ध होजाने पर विविध प्रकार की व्याधियों के दूर करने के लिए इस धृत का सेवन करें। यह विशेषतया वात पा पित्तदोष, और आताश को दूर करता है। इस का नाम महाकल्याणक घृत है। यह भनेक रोगों ६ ४२ नावनीतकम् । को नष्ट करता है । इस विख्यातनामा घृत को भात्रेय महर्षिने अगस्त्य ऋषि को बताया था मनुष्य के बलाबल का तथा समय का ध्यान रखकर तीन मासे से लेकर भाधे तोले तक इस महाकल्याणक घृत का प्रयोग करना चाहिए। इस घीको गरम गव्य दुग्ध से सेवन करना चाहिए । इसका प्रयोग दिन में दो बार भोजन के पहिले करना चाहिए ॥ २८-३६ ॥ अथ तितकं धृतम्- निम्वपटोलं दावी दुरालभां तिक्करोहिणी त्रिफलाम् । कुर्यादर्द्धपलाशं पर्पटकं त्रायमाणां च ॥ ३७॥ सलिलाढकसिद्धानां रसप्रभागस्थिते क्षिपेत्पूते । चन्दनकिरातिककपिप्पल्यस्त्रायमाणां च ॥ ३८॥ मुस्तं वत्सकीयीज कल्कीकृत्वाचकार्पिकान् भागान् । नवसर्पिपश्च पट्पलमेतत्सिझं घृतं पेयम् ॥ ३६ ॥ कुष्ठज्वरगुल्मा ग्रहणीपाण्डामयश्वयधुहारि । धीसर्पकिटिभपामाकण्डूगलगण्डनुत्तिक्कम् ॥ ४० ॥ अस्य घृतस्य मात्रा- प्रारभ्य मापरितयादतोलकसंमिता। तितकस्य घृतस्यास्य मात्रा सवैद्यभाषिता॥४१॥ गव्येन पयसाश्नीयारकेचलं वातु तितकम् । घृतं द्विवारं द्विवसे भोजनादौ प्रयुज्यते ॥ ४२ ॥ तितक घृत नीम की चाल, पटोलपत्र, दारुहलदी, दुरालभा, पटुकी, निफला, पिसपापहा और बायमाणा, इन सर को अलग २ अाधा २ पल (दो वर्ष) लेकर एक पादक (चार प्रस्थ) पानी में डालकर पकावे । जब यह पानी मष्टमांश रहनाय तन इसे छान ले। तमनन्तर हम फाप के साथ लालचन्दन, चिरायता, पीपला, त्रायमाया मोथा तथा इन्द्रजी, इनकों अलग २ भाषा २ क लेकर बनाये हुए पक को डालकर छ पल परिमित ताजे गमपृत का पार करे। जब यह पी सिट होनाय तर प्रयोग में लाये । यह घृत कुछ, जर, गुन्म, बवासीर, सप्राणी, पाण्डुरोग, शोप को दूर पता है । इराक प्रयोग करने से वीसपं, किटिम, युनली, पामा तपा गनगएड रोग द्वितीयोऽध्यायः। ४३ नष्ट होता है । इसका नाम तिक्तक घृत्त है। इस तित्तक घृतकी तीन मासे से साधे सोले तक सद्वैद्यानुमोदित मात्रा है । इस घृतको गरम गव्य दूध के साथ अथपा केवन ही दिन में दो पार भोगन के पहिले प्रयोग करना चाहिए ॥ ३५-४३॥ अथ महावितकं घृतम्- सप्तच्छदं प्रतिधियां शम्पाकं तितरोहिणी पाठाम् । मुस्तमुधीरं त्रिफलां पटोलपिचुमन्दपपर्टकम् ॥४३॥ धन्ययवासं चन्दनमुपफुल्शं पद्मकं निशाद्वितयम् । पग्रन्थां सविशालां शतावरी शारिभ चोभे ॥४४॥ यत्सकयो वासांपूर्वाममृतां फिराततिक्तं च । कल्कीकुर्यान्मतिमान् याट्याज्ञां प्रायमाणां च ॥ १५ ॥ फलकस्य तुर्यभागो जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम् । द्विगुणो घृतात्प्रदेशस्तत्सिद्धं पाययपिः ॥ ४६॥ कुष्टानि रक्तपित्तप्रवलान्यीसि रकवाहीनि । वीसर्परक्तपित्तं वातास पाण्डुरोगं च ॥ १७ ॥ विस्फोटकान् सपामानुम्मादं कामला क्रिमीन कराडूम् । होगगुल्मपिडका घसादरं गण्डमालां च ॥१८॥ हन्यादतत्सर्यि पीतं काले यथावल सधः। योगशतैरप्यजितान्महाविकारान्महातिकम् ॥ ४६॥ अथास्य घृतस्य माना- तोलकात्समारभ्य तालककामता शुभा। महातिकतस्यास्य मात्रा मात्राविचिंता ॥ ५० ॥ धारद्वयमिदं देयं भिपजा प्रतिवासरम् । भौजनादौ प्रयोक्तव्यं सततं सौम्यभोजनम् ॥ १ ॥ महातिलक घृत। सप्तपर्ण, अतीस, अमलतास, कटुकी, पाठा, मोशा, सश, निफला, पटोलपत्र, नीम की बात, पित्तगपडा, जवासा, शाम चन्दन, पोपला, पाउ, हनदी, दाहलदी, बच, इ द्रायण, शतावर, अनन्तमूल, स्यामानता, इनो, पासा (भट्टमा ), मी । नावनातकम्। पैरेचनिकमित्येद् घृतं वीक्ष्य बलायलम् । प्रयोक्तव्यं यथाकालं मतं पथ्यं रसौदनम् ॥ ६३॥ विडगाद्यघृत वायविडा, चीते की जड, दतीमूल, विक्टु ( सोंठ कालीमिरच पीपला) गजपीपली, अश्वमून, सेहुण्टका दूध, नीलिनी, सेंधा नमक, वच, तथा निशोथ इन । द्रव्यों को पृथय् २ एक २ पल लेकर क्ल्क बनाले । इस कल्क के साथ घृत से द्विगुण । दही मिलाकर एकप्रस्थ परिमित गव्य घृतका पाक करे । इस घृतको युक्तिपूर्वक सेवन परने स,श्वास, बवासीर तथा गुल्मरोग नष्ट होता है। इसका नाम विडागाद्य धृत है। तीन मासे से लेकर अाधे तोले तक इन घृत की मात्रा ह । यह घृत विरेचन के लिए प्रयुक्त होना है। मनुष्य के बलाबल का विचार करके उचित समय में इस धृतका प्रयोग करना चाहिए । इस धृतके प्रयोग से विरेचन होनेपर मासरस के साथ भात पथ्य के स्वरूप में देवे ॥ ५६-१३॥ अथ क्षीरपदलं घृतम्- पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरै । पलिकैः सयवक्षारै घृतप्रस्थं विपाचयत् ॥ १४ ॥ तीरप्रस्थेन तत्सर्पिहन्ति गुल्म कफात्मकम् । प्रहणीपाण्डुरोगनं प्लीहकासज्वरापहम् ।। ६५॥ धृतमेतत्समाख्यातं क्षीरपट्पलसंज्ञकम् । दीपनीयं विशेपेण यलासशमनं परम् ॥ ६६ ॥ अस्य घृतम्य मात्रा तोलकार्धात्समारभ्यत्वेक तोलकसंमितम् । दिने द्विवारं युजीत क्षीरपट्पलकं घृतम् ॥ ६७ ॥ क्षीरपट्पलघृत पोपला, पीपलामूल, चन्य चीते की नड, मोंट, तथा जवानारानको पृथक् २ एक २ पल लेकर कन्क बनाले । इस कन के साथ एक प्रस्प परिमित दूध डालकर, एक प्रस्थ धोको पाये। यह न कपमधान गुल्म का नाश करता है। इस पृरके साकरन स पाण्डुरोग, तथा सपहणी दूर होती है। यह पृत ति, सांशी. तथा जर दर करता है। इस अ नाम पौषट्पलपत है। यह त विशेषतया पमितीन द्वितीयोऽध्यायः। ४७ तथा कफ नाशक है । वीरपट्पल घृत को आधे तोले से एक तोले तक दिन में दो बार प्रयोग करना चाहिए ॥ ६४-६५ ।। अथ यूपणधृतम्- यूपणं त्रिफला धान्यं विडगाचव्यविधः। कल्कैरेतैर्धत सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत् ॥ ६ ॥ अस्य घृतस्य मात्रा तोलकात्सिमारभ्यत्वेक तोलकसंमिता। ज्यूपणस्य घृतस्यास्य मात्रा सद्यसंमता ॥ ६ ॥ विकटु, त्रिफला, धनिया, वायविडङ्ग, चव्य, तथा चीते की जह इन औषधियों के क्ल्क के साथ समान परीमाण में दूध डालकर घृतका पाक करे। यह पृत विशेष- तया वातप्रधान गुल्मरोग को दूर करता है । इस त्र्यूषण पृतकी भाधे तौले से एक तोले तक की मात्रा है। यह मात्रा वैद्य समत है ॥ १८ ॥१६॥ अथ वासाघृतम्- वृपं समूलं संकुट्य पचेदाणे जल। शिटे एमागे तस्यैव पुष्पकल्क प्रदापयेत् ॥ ५० ॥ तेन सिद्धं घृतं शीतं सक्षौद्रं पित्तगुल्मनुत् । रपित्तग्यरश्वासकासहदोगनाशनम् । ७१ ।। घासाघृतमिदं नाम्ना क्षतक्षयहरं परम् । युमीत मापत्रितयासीलकैकमितं मिषक् ।। ७२ घासाघृत पडूसे को जड़ सहित कूटकर ठगुना पानी में डालकर पको। मधमाश जल के रहने पर उतारले । फिर इस चाय के साथ श्रद्दसे के फूलों का बल्क मनाकर घृत पाक करे । पीके पककर शीतल होनाने पर इस में सहत मिलादे । यह धृत पितगुरुमनाशक है । इस वृावे सेवन करने से लापत्त, जा, मास, ara, तथा हृदयरोग नाश करता है। इस नाम वासाघृत है। यह विशेषतया दय, तथा मत के लिए शेिष हितकर है । इस घृत की माया तीन मासे से एक तोले तक है 11७०-७२॥
४४ :नापनीतकम् । । मरोड़फली ), गिलोय, चिरायता, मुलहठी, और त्रायमाण, इस सब औषधियों का । कल्क बना ले। यह कल्क घृत, से चतुर्षोश भाग, लेना चाहिए | जल आठगुना लेना चाहिए । भांवलों का रस घृत से दूना लेना चाहिए । इस विधि से धृत पाक कर प्रयोग करावे । इस घृत के सेवन करने से रक्तप्रधान, तथा पित्तप्रधान कुध, यूनी बवासीर,, विप्तर्प, रक्तपित्त, वातरक्त, पाण्डुरोग, विस्फोटक, पामा, उन्माद, कामला, किमिरोग, कगडू, हृदयरोग, गुल्म, पिडका, रक्तपदर, तथा गण्डमाला रोग नष्ट हो जाता है। अपने बलके अनुसार, उचितसमय में यदि इस घृत का सेवन किया जाय तो जो रोग सेकडों योगों से भी अच्छे नहीं हुए, वे महारोग भी नष्ट हो जाते हैं। इस का नाम महतिक्तक घृत है । प्राधे तोले से एक तोले तक महातिक्तक घृत की मात्रा है । यह यात्रा मात्राविश वैद्यों से प्रशस्य मानी गई है । वैद्य इस घृत को प्रति- दिन दो बार भोजन के पहिले रोगी को देवे । इस महातिक्तक घृत के प्रयोग के समय सौम्य मोजन खाना चाहिए ॥ ४३-५१ ॥ अथ पञ्चगव्यघृतम् उभे हरिद्रे मजिठा पाठा कटुकरोहिणी । चित्रको ऽध विडतं च पिप्पली त्रिवृता पचा ॥५२॥ शारिवाकुष्ठमुस्तला मधुकं शहपुरिएका । पृथगतमितं कृत्या कल्कीकुर्यात्प्रयक्षतः ॥ ५३॥ पञ्चप्रस्थमिते पञ्चगव्ये कल्कं तु दापयेत् । साधयेनामतः एपातं पञ्चगव्यासपं घृतम् ।। ५५ ।। सिद्धमेतद् घृतं पीत्वा यलवान् स्यादनामयः । प्रसनधों मेधावी छातमान स्त्रीपु चाक्षयः॥ ५५ ॥ पतेन याग्विशुध्यति याचाधीत न नश्यति भूयः। स्वरवर्णयोध जननं गमै धत्ते धधध्यानाम् ॥ ५ ॥ पञ्चगव्यघृतस्य मात्रा- प्रारम्प माषभितयाचोलकाभ्रमितं पृतम् । पगच्यं प्रयोक्तव्यं यखकालापेक्षया ॥ ५७ ॥ टतेन गन्यपयसा सितया पात्वियं पृतम् । दियारं प्रत्पादेयं भोजनादी पिजानताn ५८ ॥
द्वितीयोऽध्यायः।
--
पञ्चगव्यवृत-
हल्दी, देहल्दी, मजीठ, पाटामूल, कटुकी, चीतकी जद, वायविडा,
पीपला, निशोथ, वच, अनन्तमूल, फूल, सोपा, छोटी इलायची, मुलहठी, तथा
शपुप्पी, इन सर औषधियों को अलग ३ एक क्पं परिमित लेकर अच्छी रीति से
क्ल्क बनाले । इस फरक को पांच प्रस्थ परिमित पञ्चगव्य [पञ्चगव्य की परिभाषा स.
तरशिणी में इस प्रकार लिखी है कि-गव्यं क्षीर दधि घृत भूत्र वै गोमयं तथा।
एकत्र योजित तुल्यं पञ्चगव्यमिहोच्यते" इसका अर्थ यह है कि-~यदि गाय का दूध,
दही, घी, मन, और गोवर समान परिमाण में लेकर एक जगह युछ किया जाय तो,
यह सम्मिश्रण पचगव्य के नाम से कहा जाता है ] में डाल कर पाक करे। इस का
नाम पञ्चगव्य घृत है । इस घृत के करने से मनुष्य रलवान् तथा नीरोग हो जाता
है चेहरे पर भानन्द की रेखाएँ झलकती हैं। प्रशस्त मेधावाला होता है। बहरे पर
चमक जाती है। त्रियों के सहैवास में शीघ्र ही हतोत्साह नहीं होता । इस के
प्रयोग से वाणी के ( स्खलदक्षरता गद्दता, मूकता तथा मिस्मिनता प्रभृति ) दोष दूर
होजाते । एकवार वाणी से पहलेने पर फिर भूलता नहीं । यह कपठस्वर को प्रशस्त
करता है । चेहरे के रंग को सुन्दर बनाता है। इसके प्रयोग से क्या स्त्रियां भी गर्भ
धारण करलेती हैं। विश्वैध इस घृतको मनुष्य के बलावल का, तथा ग्रीष्मशीतादि
लक्षणामक समय का विचार पर तीन मासे से साधे तोले तक का प्रयोग करावे
गरम गव्य दुग्ध से अथका चीनी में प्रतिदिन दोरार भोजन से पहिले पञ्चगव्य धृत
का प्रयोग करावे ॥ ५२-५०॥
अथ विडङ्गायं घृतम् ।
विडङ्गं चित्रकं दन्ती च्योपं धारणपिप्पली।
अश्वमूत्र स्नुहीक्षीरं नलिका सैन्धवं वचाम् ॥ ५ ॥
विवृतां पलिकं सर्व कृत्या कल्क विधानतः।
धृतप्रस्थं पचंद्गव्यं दना तु द्विगुणीकृतम् ॥ १० ॥
तत्सिद्धं पाययेद् सर्पिः श्वासासौगुल्मनाशनम्।
नामतस्तु समाख्यातं विडङ्गाधमिदं घृतम् ॥ ११॥
अस्य धृतस्य मात्रा
निमापकारसमारभ्य तोलकाद्धमिता परम् ।
मात्रा मता विनायतस्यास्य भिपता ॥ १२॥
नापनीतकम्।
अथ चाङ्गेरीघृतम्-
नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली।
श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठां यवानिकाम् ॥ ७३ ॥
चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिरेषां कल्कैर्विपाचयेत् ।
चतुर्गुणेन दना च तद् घृतं कफवातनुत् ॥ ७ ॥
अर्शीसि ग्रहणीदोपं मूत्रकृच्छं प्रवाहिकाम् ।
गुदभ्रंशार्तिमानाहं घृतमेतद् व्यपोहति ।। ७५ ॥
समारयातमिदं नाम्ना चाङ्गेरीघृतसंज्ञकम् ।
गुदभ्रंशप्रणाशार्थ सेव्यमेतद्विशपतः ॥ ७६ ॥
अस्य धृतस्य माना।
प्रारभ्य मापत्रितयात्तालकैकमितं परम् ।
चागरीसंझक सर्पिः योज्यं वीक्ष्य बलादिकम् ॥ ७॥
द्वियारं प्रत्यहं देयमतीसारादिके गदे।
प्रवाहणतान्त्राणा यलसअननेच्छया ॥ ७ ॥
चाङ्गेरीघृत
सोंठ, पीपलामूल, चीते की जड, गनपीपल, गोखरू, पीपला, धनिया, बेलकी
गिरी, पाटा, तथा अजवायन इन औषधियों के क्ल्क से चौगुने चारी के स्वरस के
साय चौगुना दही डालकर एकप्रस्थ परिमित घृत का पाक करे । यह घृत विशेषतया
वात तथा कफ को नाश करता है। इस के सेवन करने से नासीर, सप्रणी, भूषा
प्रमाडिका [पेचिश], गुदप्रश, तया पानाह दूर होनाता है। इसका नाम चा.
मेरी घृत है । यह गुदप्रश, की अचूक प्रत्यफलप्रद औषध है। यलादिकमा विचार
करफ सीन मासे से लेकर एक टोले तक चलेरीपत को देना चाहिए। यह एव पती.
सार प्रमृति रोगों में तथा धार बार प्रवाहणजनित इतयुत अन्त्रों को बल प्रदान
करने के लिए प्रतिदिन दिन में दोबार प्रयुक्त कराना चाहिए ॥ ७३-७८॥
अथ द्वितीयं चाट्नेरीघृतम्
चतुर्गुणं रसं त्या चार्या सुपरिनतम् ।
तैय कलेनालोच्य यिरमाण युद्धिमान् ॥ ७ ॥
द्वितीयो ज्यायः घृतप्रस्थ पचंदेवन्दनमग्निना भिषक् । प्र व्याधिर्मवेद्यस्य पीत्येतत्स सुखी भवेत् ॥ ८॥ चाङ्गेरीसंशकमिदंघृतं नाना प्रकीर्तितम् । मानादिकं चास्य सर्व जानीयाद् पूर्ववद्भिपक् ॥ ८१ ॥ घारीघृत चाहेरी को यूटर सरस निकाले । उसे छानकर घृत से चौगुना लेवे । फिर एक पल परिमित चारी का ही फल उस में हालदे। फिर इस स्वरस तथा कल्क से एक प्रस्थ घृतको मद मन्द भग्नि से पाक करे । घृतके सिद्ध होनाने पर जिम पुरुष को बवासीर की बिमारी हो, यदि वह इसे सेवन करे तो रोग से निमुक्त होजाता । इस घृतका नाम चाशीधृत है ।इस की मात्रा इत्यादि पूर्व कथित चा रीघृत के ही सदृश है || ६-८१॥ ক্যাদ্ধার निदिग्धिकाया स्वरसं ग्राहयेद्यन्नपीडितम् । चतुर्गुणे रसे तस्मिन्पृतप्रस्य विपाचियेत् ॥ ९॥ गर्भ दद्यात्' त्रिकटुकं रामा गोचरफ यलाम् । पचकालानिदं सर्पिः पीतं सद्यो व्यपोहति ॥ ३ ॥ कण्टकारी घृतमिदं समाख्यातं तु नामत । मानास्य मापत्रितयाचोलकैकमिता शुभा ॥४॥ छोटी कटेरी को यन्त्र से निप्पीडित करके स्वरस निकाले । फिर इस रसको पूत से चौगुना लेकर एक प्रत्य परिमित घृतका पाक करे। पार पाते समय त्रिक्ट, राला, गोखरू, क्या खरैटी, न औषधियों का करक बनाकर डाले । इस घृत के सेवन करने से पाच प्रकार का कास रोग दूर होता है । इस का नाम कयटकारीत है। इस की मात्रा तीन मासे से एक तोले ता है ॥६२-४ ॥ স্ময় ন্যাদু । द्रातायाः शोधितं प्रस्थं मधुकस्य पलाष्टकम् । विमले तु जलद्रोणे शनद्वग्निना पचेत् ॥ ५ ॥ ७ ५० नावनीतकम्। अष्टभागावशेपे च कपायमचतारयेत्। पलिके मधुकद्राने तथा कृष्णापलव्यम् ॥८६॥ कल्कीकृत्य ततस्त्याभ्यां धृतपाकविशारदः । चतुर्गुणेन क्षीरेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८७ ॥ तस्मिन् सिद्ध च पूते च शीतीभूते च दापयेत् । शर्करायाः पलान्यष्टौ प्रस्थार्द्ध मालिकस्य ॥८॥ द्राक्षाघृतमिदं नाम्ना समाख्यानं भिषग्रैः । बुंदणं जीवनीयं च बल्यं पित्तहरं परम् ॥ ८ ॥ रपित्तव्यथार्तानां कासिनामलारेतसाम् । वीणानां च शतानां च प्रयोज्यं समसक्नुकम् ॥ २० ॥ अस्य घृतस्य मात्रा। पारम्प मापत्रितयातोलकाद्धमिता परम् । मात्रा द्राक्षाघृतस्यास्य देया वीक्ष्य पलादिकम् ॥ १॥ सरकाद्धमितनापि सेरपादांशिकन था। शृतेन गव्यपयसा प्राश्नीयात् ससितोपलम् ॥ १२ ॥ द्विवारमन्यहं देयं भोजनादौ विजानता। क्षीणानां मांसकोपानां स्वस्थीकरणकाम्यया ॥३॥ द्राक्षाघृतम् पुडा करकट रहित दस एक प्रस्थ तपा मुलहठी पाठपल, लेर एक रोष परिमित न में पलार धीमी २ चमि से पाक फरे। जन पह पानी पूर्व लिखित स्खमान से अष्टमांस रहनाय, तर म कराय को उतार ले । एक पल मुलहठी भोर एक पत दास से। पीला दो पल ले । इन तीनों का यथाविधि एक नाले । तदननर इस पार. तथा बल्ल से प्रतपाऊ मिया में निपत सदा तो भोगना गाय का दूध गलकर एक प्रस्य परिमित पृा का पाक करे । म के सिद्ध होनाने पर इसे पान ले । र यह टा होनापब इस में पाठ पल परिसमापनी, नपा भाषा प्रस्थ परिमित रास दान दे। इस नाम दानात है। यह पुन मृण (मातरमक) ३, मा जीरोष (मायुस, सपा सक) पलको बगवाई। पान reafपरना न करने से पित्त, भौर गांशी नाती है।
द्वितीयोऽध्यायः
५२
अल्पवीर्य, चीण तथा उसःचतादियुक रोगियों के लिए इसका प्रयोग हिता है। इस
घृत को समान सत्त (जौकासत्त) मिलाकर साना चाहिए। सत मिलाकर घृत का
प्रयोग कराना प्राचीन काल में विशेषतया प्रचलित था। वर्तमान काल के लिए इस का
सहपान हम आगे लिखते हैं।
द्राक्षाघृतकी मात्रा
इस धृत को मात्रा तीन मासे से लेकर दो तोले तक की है । मनुष्य का बला.
बल, तया शीतोष्णायात्मक काल को विचार कर मात्रा का निर्धारण करना चाहिए।
इस घृत को, भाध सेर, अथवा पावभर गाय के गरम दुध से मिश्री मिलाकर सेवन
करना चाहिए। सतयुक्त, तथा क्षीण मौसकोषों को स्वस्थावस्या में लाने की इच्छा
से विज्ञ वैद्य इस घृत को दिन में दो बार भोजन से पहिले प्रयोग करावे -
अथ रासायनिक वृतम् ।
पञ्चमूलमयो हस्यं गुडूची मधुकं चला।
पलिकानि तु सर्वाणि समाहत्य तु कुट्टयेत् ॥ ६ ॥
पाचयेत्तु जलद्रोणे चतुर्भागावशेषितम् ।
तत्कपायं तु संगृह्य घृतपस्यं विपाचयेत् ॥ १५ ॥
गर्भ च जीवनीयानां दद्यारक्षीरं चतुर्गुणम् ।
विदार्यामलकानां च तथैघेक्षुरसस्य च ॥ ६ ॥
दत्वा घृतसमान भागान् पचेत्तु मृदुनाग्निना।
शीतीभूते पलमितं दापयेनु विजातकम् ॥ ६७ ॥
रासायनिकमित्येतस्पेयं सर्पिः क्षयापदम् ।
हृद्रोगक्षतकासानां ज्वराणां च प्रणाशनम् ॥८॥
शाखाधितं कोष्ठगतं तथा जत्रुर्द्धभागगम्।
पितं प्रशमयत्याशु रासायनिकमाज्यकम् ॥ ६ ॥
अस्य घृतस्य मात्रा-
मापत्रयात्समारभ्य तोलकाद्धीमता परम् ।
वैद्यानुमोदिता मात्रा रासायनिकसर्पिपः ॥ १०॥
तेन गव्यपयसा ससितेन घृतं चिदम् ।
वारद्वयं प्रतिदिनं भोजनादी प्रयुज्यते ॥ १०१ ॥
।
।
नावनीतकम् ।
रासायनिकत
लघुपचमुल ( लघुपचमूल की यह परिभाषा है-"शालिपी पृश्निपी
बृहतीद्रयगोक्षुरै । पञ्चमूल समाख्यात लघुपूर्व भियम्वरैः।" शालिपी, पृश्निपणी,
छोटी क्टेरी, बडी कटेरी, और गोखरू, इन पाच औषधियों के फूलों को लघुपञ्च-
मूल कहते हैं) गिलोय, मुलहठी, तथा खरेटी इन को अलग २ एक २ पल लेकर
उलूखल में कूटे ले । तदनन्तर इन्हे एक द्रोण परिमित जल में पकाये । जब यह
जल पूर्वोक्त खमान से चतुर्थाश रहजाय, तब इसे उतार ले । इस कषाय के साथ एक
प्रस्थ धृत का पाक करे । और जीवनीयसज्ञक औषधियों का बल्क देकर पाक करे ।
(जीवनीयगण की परिभाषा इस प्रकार है-"जीववर्षभको मेदे, काकोल्यौ माषर-
णिका, जीवन्ती रितिणी यष्टी जीवनीयो गण मृत." । जीवक, ऋषभक मेदा, महा-
मेदा, काकोली, क्षीर काकोली, माषपर्णी, जीवजी, मुद्गपर्णी, तथा मुलहठी, ये देश
औषधिया चरक में जीवनीयसज्ञक कही है)।चौगुना दूध डाले। विदारीकन्द, भावला
तथा ईख, इन तीनों का स्वरस घृत के समान डाले । फिर मन्द २ भाच देकर पाक
करें। जब घृत सिद्ध होकर शीत होनाय तब एक पल परिमित निजातक ( दाल-
चीनी, छोटी इलायची, तथा तेजपात निजातक नाम से कहे जाते हैं) डाल दे।
इस का नाम रासायनिक घृत है। यह क्षय, हृद्रोग, उर.क्षत, खाशी, तथा विविध
प्रकार के ज्वरों का नाश करता है । यह रासायनिक घृत शाखाधित (हाथ पैर में
भवस्थित ) कोष्ठगत, तथा ऊर्वत्रजगत प्रकुपित पित्त को शीघ्र ही शमन करता है ।
इस धृत की तीन मासे से लेकर भाधे तोले तक वैद्यानुमोदित मात्रा है । इस रासा-
यनिक पत को गाय के गरम दूध के साथ चीनी मिलाकर, दिन में दो बार, भोजन
के पहिले सेवन कराना चाहिए ॥४-१०१॥
अथ शरमूलीयं धृतम्-
शरमूले तुमूलानि काण्डj सेनुयालिकाम् ।
शतापरी पयस्याश घिदारों पएटारिकाम् ॥ १.०२॥
जीवन्ती जीयक मेदां वोरामृपभकं यलाम् ।
ऋद्धिं गोरकं रामामात्मगुप्तां पुनर्नवाम् ॥ १०३॥
पृशम् विपलिकान् भागामापाणामाढकं नवम् ।
जलद्रोणे विपक्रव्यमाञ्चायशेपयेत् ॥ १०॥
द्वितीयोऽध्यायः। घरी खजूरमधुके द्राक्षां फल्गुनि पिप्पलीम् । आत्मगुप्तां मधुकानि तथा पेण्याणि साधयेत् ॥ १०५॥ विदार्यामलकेतूणां रसस्य च पृथक् पृथम् । सर्पिपश्चादकं दद्यात् क्षीरद्रोणच पावयेत् ॥ १०६॥ भिपर तद्धृतशेपं च सुपूर्त योजयेत्पुनः । शर्करायास्तुगातीर्याश्चूर्णः प्रस्थोस्मितैर्भिपक् ॥ १०७ ॥ पलैश्चतुर्भिर्मागध्याः प्लेन मरिचस्य च । त्वगेलाकेशराणाञ्च चूर्णरईपलोन्मितः ॥ १०८ ॥ मधुनः कुडवाभ्याश्च युक्तं तत्कारयेद् घृतम् । काचलिते उधवा काचपात्रे संस्थापयेत्ततः ॥१०॥ सप्ताहसंस्थितश्चैतद् धृतं योज्यं यथावलम् । घृतमेतत्समाख्यातं शरमूलीयसंज्ञकम् ॥ ११०।। एष वृष्यः परं योगो बृंहणो पलवर्द्धनः । अनेनाश्व इवोदीर्णो रमते स्त्रियमन्यहम् ॥ १११ ।। अथास्य घृतस्य मात्रा- आरभ्य मापत्रितयात्तोलकाईमिता परम् । विशवैद्योदिता मात्रा शरमूलीयसर्पियः ॥ ११२ ।। सेरकाभ्रमितेनापि सेरपादांशिकेन पा। प्रतप्तेनह पयसा घृतमेतनियोजयेत् ॥ ११३ ॥ भोजनादौ प्रतिदिनं द्विवार विनियोजयन् । नाचतसापि रमणी न जिहासत्यपि क्षणम् ॥ १४ ॥ शरमूलीय घृत। सरकडे की ईख की नड, काडेतु (पोडा, या गन्ना, उम को जड), इक्षुालिका, शतावर, क्षौरकाकोली, विदारीकन्द, कटेरी, जीवन्ती, जीवक, मैदा, वीरा (पृश्निपणी या कारोली ) ऋषभक, खरेटी, ऋद्धि, गोखरू, राखा की ना, कौंछ के चीन, तथा पुनर्नवा इन सब औषियों को अलग अलग एक एक पल ले। और ताने उहदों को एक माढक परिमित लेखे । इन को एक द्रोण परिमिन जन में डाल कर पकावे । जब यह पानी एक भाटक परिमित रहजाय तर उतार ले । तदनन्तर शतावा, गुहारे, मुलहठी, उदुम्बर के फल, पीपल, पौड के बीर, तथा महुआ जड,
नावनीतकम् ।
औषधियों का कल्क वनावे । तदा तर विदारीकन्द का रस, भावलों का रस तथा ईस
का रस एक एक पाढक परिमित ले । फिर इस बाथ, कल्क, तथा रस के साथ एक
वाढक परिमित घी का पाक करे । फिर एक द्रोण परिमित दूध डाल कर पाक परे।
जब घृत मात्र शेष रहजाय तब-उसे छान ले । जब यह शीतल होजाय तब इसमें
एक प्रस्थ परिमित चीनी, एक प्रस्थ परिमित वशलोचन, चार पल पीपल का चूर्ण,
एक पल कालीमिरच का चूर्ण, दालचीनी, इलायची, तथा नाग केशर का चूर्ण भाषा
पल, तथा दो कुडव परिमित शहद डाल कर अच्छी तरह से मिलादे । तदन तर याच
लिप्त अथवा काचपात्र में भर कर रखदे । जब एक सप्ताह बीत नाय, फिर इस धृत
को बलाबल का विचार करके प्रयोग में लाये | इसका नाम शरमूलीय घृत है
यह घृत अत्यन्त पृष्य ( सुरतक्षमताकारक ) है । इसके प्रयोग से कृशता नष्ट होती
है । यह भल्य त बलवर्द्धक है । इसके प्रतिदिन सेवन करने से मनुष्य घोडे की तरह
प्रमत्त होकर प्रतिदिन स्त्री का सहवास कर सकता है । इस शरमूलीय घृत की तीन
मासे से लेकर भाधे तोले तक की मात्रा है । यह मात्रा विज्ञ वैद्यों से अनुमोदित है।
श्राध सेर अथवा पावभर गाय के गरम दूध के साथ इस घृत को सेवन करना
चाहिए । इस घृत को भोजन से पहिले प्रतिदिन दो बार सेवन करने वाला मनुष्य
क्षणभर भी रमणी के सहवास को छोडना नहीं चाहता हे ॥१०२-१४॥
श्रथ मायूरं घृतम्-
दशमूलवलारामामिफलामधुफैः सह ।
पक्षद्वितयपित्तान्त्रशरतुण्डाविवर्जितम् ॥ ११५ ॥
मायूरं घेशवारं तु पिष्टं तोयामणे पचेत् ।
तुर्यमागायशेपे च घृतप्रस्य विपाचयेत् ॥ ११६ ॥
चतुर्गुणेन क्षीरेण जीयनीयैश्च पेप्यकैः।
सिद्धमेतद् पूनं पूतं कारगम्भे निधापयेत् ॥ ११७ ॥
मायूग्मेनच्छंसन्ति नस्ये पाने च योजयेत् ।
नाशनं शीर्षरोगाणामस्तिस्यायुदस्य च ॥ ११ ॥
पर्णशूलनि चाधिर्य मन्यास्तम्भ हनुप्रहम् ।
प्रत्यास्यं वर्णनादं च तानुशोपोपजिहियाम् ॥ ११६॥
द्वितीयोऽध्यायः। राध्याधं पिङ्गलाक्षं च तिमिरं जलकारताम् । अभियन्दमधीमा नेप्रयोश्चापकर्षति ॥ १२० ऊर्द्धजत्रुगतानां तु गदानां नाशनाय वै । मायूरधृतमत्यर्थममोघं सिद्धौषधम् ।। १२१ ।। अस्य घृतस्य मात्रा- श्रारभ्य मापत्रितयात्तोलकाद्धमिता परम् । मायूरस्य धृतस्यास्य मात्रा सद्वैद्यसंमता ॥ १२२ ॥ मायामिमां प्रयुञ्जीत पानायास्य तु सर्पिपः। नस्ये तु विनियोक्तव्या विचतुर्गुसंमिता ॥ १२३ ॥ मापकात्समारभ्य मापकद्वयसंमितम् । प्रयोकव्यमिदं सर्पिः शिरसो लेपनाय वै ॥ १२४ ॥ द्विाक्षतः समारभ्य गुआपट्कमितपरम् । फयोष्णमेतत्संयोज्यं कर्णशूलादिके गदे ।। १२५ ॥ अजबूप्रस्नेपु गदेपु निखिलेष्वपि । पाने नस्ये प्रलेपे च धृतमेतत्सदा हितम् ॥ १२६ ॥ मायूरघृत दशमूल, खरेटी, राना, त्रिफला, मुलहठी, इन सोलह दन्यों को अलग २ समान माग में लेवे । तथा पस्व, पैर, श्रांत, पित्ता, विठा, और चोंच, रहित मोर का मांस ले । इन पूर्वोक औषधियों को तथा मयुर के मांस को एक द्रोण परिमित जल में पकावे । जब यह जल चतुर्थाश शेष रहजाय तब इसे निकाल ले । फिर इस काय से एक प्रस्थ भीको पकावे । घृत से चतुर्गुण दूध से फिर पाक करे। इस घृत के पाक करते समय जीवक, ऋषभक, मेदा, महामेरा, काकोली, चौरकाकोली, जीवन्ती, मुलहठी, मुद्र- प, तथा मापपर्णी, इन जोपनीयसशक दश औषधियों का करक बनाकर डाले जब यह घृत सिद्ध होजाय इसे काचकुम्भ में रखदे। इसका नाम माया घृत है। इस यो, नस्य ( सूपना) के लिए, तथा खाने के लिए दे। यह घृत संपूर्ण शिर के रोगों को दूर करता है । इस के प्रयोग से अर्दित, भ्युद, कर्णशूल, पिता, शिरा- सम्म, हनुमान, मुरादौरी-प्य, कर्णनाद, तालुशोप, उपनिशिका, निशान्धता, नेत्रों वीडियंता, तिमिर, जायरोग, अभियन्द ( आंखों का दुरपना तथा पधि- - - - a ? ५६ नावनीतकम् । मन्थ प्रमृति रोग नष्ट करता है। ऊद्धजगत व्याधियों के नाश करने के लिए यह मायूर घृत अव्यर्थ, तथा अनुभूत महौध है। इस धृत की तीन मासे से लेकर माधे तोले तक वैद्यानुमोदित मात्रा है । यह मात्रा खाने के लिए कही गई है । नस्य के लिए तीन चार रत्ती की मात्रा उपयुक्त है । एक मासे से लेकर दो मासे तक शिर के अभ्यङ्ग के लिए इस घृतका प्रयोग करना चाहिए। दो रत्ती से छ रत्ती तक इस घृत को थोडा गरम कर कर्णशूनादिसशक कर्णरोगों में प्रयुक्त कराना चाहिए । ऊर्ध्वजत्रुगत सब व्याधियों में इस घृतका पोना, नस्य करना, तथा प्रलेप करना सर्वदा हित है ॥ ११५-१२६॥ अथ महान्यपणघृतम्- सत्यूषणं सत्रिफलं सपाट, सचित्रकं स्यादथ देवदार। रानां शरी तामलकी विदारी, । निदिग्धिकां गोक्षुरक स्थिरां च ॥१२७॥ स्यादात्मगुप्तामथ शारिवां च, । , काश्मर्यकं चैव परूपकञ्च। द्राक्षां तथादि खलु काकनासा, मेदाश्च दद्याद्धि शतावरी च ॥ १२ ॥ एतानि कर्षप्रमितानि पिष्टवा घृतं पचेत्तीरचतुर्गुणेन। घृतं महाव्यूपणनामधेयं, प्रकीर्तितं कासहरं नितान्तम् ॥ १२६॥ हन्ति ज्वराशीसि शिरोभिताप. मष्ठीलिका वातभवामुदीनाम् । हदामये प्लीहिच घातगुल्मे, क्षीण क्षत शोपर्गद च दद्यात् ॥ १३० ॥ हत्पार्धशूलं खलु कामलां च, घोरान् चिरोत्थानपि पञ्च कासान् । तथैय काम सुमितं च वातं, निहन्ति सान विधिवस्मयुहम् ॥ १३१ ।। . .
द्वितीयोऽध्यायः। मापत्रयात्समारभ्य तोलकाद्धमिता परम् । विज्ञवैद्योदिता मात्रा महान्यूपणसर्पिपः ॥ १३२ ॥ मृतेन गत्यपयसा घृतमेतदनुचमम् । द्विवारमन्वहं देयं भोजनादौ विजानता ॥ १३३॥ निरङ ( सोंड, कालीमिरच, पीपल,), निफला, पाठा, चीते की जह, देव दारु, राना, कचूर, तामशकी (भूमि भारता), विदारीकन्द, छोटी क्टेरी, गोखरू, शालिपणी, कौंध की जह, घनतपूज, खमारी, फालसे, दास, ऋदि, कौमाटोडी, ' मेदा, तथा शतावरा, इन सर्व प्रौषधियों को थना यलग एक एक वर्ष लेकर कल्क , बनाले । इस कल्क के साथ एक प्रस्थ परिमित त का पाक करे । पाक करते समय घृत के चौगुने दूध को डाले । इस घृत का नाम महा यूपण घृन है। यह घृत खाशी के लिये अव्यर्थ महौषध है । इस घृत के सेवन करने से, ज्वर, बवासीर, तथा वातप्रधान अष्ठीलिका रोग दूर होजाता है। इस का प्रयोग, हृदय रोग, तिम्ली, घातप्रधान, गुरुम, सीप, तथा चत रोग के लिए विशेष गुणदायक है । यह घृत विधिपूर्वक सेवन करने से, हृच्छून, पावशूल, कामता, पाच प्रकार के नवीन तथा जीर्ण कासरोग, तथा भत्य त प्रकुपित घात इन सब रोगों को नाश करता है । तीन मासे से लेकर भाधे तोले तु महा यूपण घृत की मात्रा है । इस घी को गाय के गरम दूध के साथ दिन में दो नगर भोजन से पहिले सेवन करना चाहिए ॥ १२७--१३३ ।। अथ च्यवनप्राशोऽवलेहः- घिस्रोऽग्निमन्ध श्योनाक काश्मय. पाटला यला । पर्यश्चतन पिपल्यः श्वदृष्टा वृहतीद्वयम् ॥ १३४।। शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीयन्ती पुष्करोऽगुरु.। अभया त्वमृता ऋद्धि पर्यभको शटी ॥१३५॥ मुस्ता पुनर्नवाला मेदा चन्दनमुत्पलम् । विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका ॥१६॥ एपा पलोन्मितान्भागान् शतान्यामलकस्य च। पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलदोण विपाचयेत् ॥ १३७ ॥ शात्वा गतरसानेतानीपधारयत रसम्। - ८ नवनावनीतकम्। तश्चामलकमुमृत्य निकुलं तैलसर्पिपोः॥ १३८ । पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्वा चाईतुलां मिपक् । मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत् ॥ १३६ ॥ पट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत् । चतुप्पलं तुगातीर्याः पिप्पल्याश्च पलद्वयम् ॥ १४० ॥ पलमेकं निदद्याच्च त्वगेलापत्रकेशरात्। इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्को रसायनः ॥१४१॥ कासश्वासहरश्चायं विशेषेणोपदिश्यते । क्षीणक्षतानां घालानां वृद्धानां चागवर्द्धनः ॥ १४२ ।। स्वरक्षयमुरोरोग हृद्रोगं वातशोणितम् । पिपासां मुत्रशुक्रस्थान् दोपांश्चाप्यपफर्पति ॥१४३॥ अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुभ्यान भोजनम् । अस्य प्रयोगाच्च्यवनः सुवृद्धोऽभूत्पुनर्युवा ॥ १४४॥ मेधां स्मृति कान्तिमनामयत्व- मायुः प्रकर्ष वलमिन्द्रियाणाम् । स्त्रीपु ग्रह परमग्निवृद्धि, वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम् ॥ १४५ ॥ रसायनस्यास्य नरःप्रयोगा- लमेत जीणोंऽपि कुटीप्रवेशात् । जराकृतं रूपमपास्य पूर्व विभर्ति रूपं नवयौवनस्य ॥ १६ ॥ अध्यापनाध्यानविचारणायैः क्षीणक्रियाणामतिदुर्यलानाम् । मस्तिकगानां पलु नाडिकानां, यलं विशेषाजनयत्यनलाम् ॥ १.७॥ बेल की नन, पानी की जड, सोना पाठे की जा, गम्भारी की जम, पाटला. मृत (पाल), रारेटी की जड, शालपर्णी, पश्निाणी, मुरपणी, मारपी, पीरला, गोराम, छोटी क्टरी तयारसी कटेरी की जदा कारवाशिंगी, भूमि भामलको (भई विना), दात, जीती, यूठ, पुकामन, अगुERIT, T, गितोय, अनि, 'YE द्वितीया यायः। जीवक, ऋषमक, कपूर, । नागरमोथा, पुर्ननवा विषउपरा ), घोटी इलायची, मैदा, लालचन्दन, नीलकमल, विदारीकन्द, श्रईसे की जड, काकोली, तया, काक- मामा ( कोयाटोडी ) इन सब श्रीपतियों को भैलग अलग एक एक पल लेवे । तथा पांच सौ परिपके अविलों को लें । इन सब दो नेको (भावों को पोटली में माधकर रखना उत्तम है ) साथ ही एक द्रोण (स) परिमित मिल में डालकर पकाचे जग इन औषधियों का रस निकेत श्राचे ( प्रायः चतुर्थोध जल शेप रहने पर श्रौषधियों का हम निकल जाता है ) त श्रीपंथियों के कार्य को दानकर अलग एक पात्र में रखे । श्रीरावलों की गुलिमानिसलकर फेंक दे, केवल मजा का भाग हो मग एक पान में सीरिममावलों को वापस परिमित तेल और घी में भून लेना चाहिए । 'फिर न भावलो ( विलों को शिला में पीसकर लेना यहा उत्तम है ) को उपर्युक्त काय के साथ आधी तुला पचासे पस) मिश्री डाल कर पाक परे जब तक लेह के समान न हो जाय, तब तक इन्हे काता नाय । जब श्रव. लेह बननाय, तर शीतल होने पर इस में छपल शहद, चार पल परिमित वंशलोचन दो पल पीपला का चूर्ण डाल दे। तया इस में दालचीनी, छोटी इलायची, तेजपात, तथा नागकेशर, इन चारों का एक पल परिमति चूर्ण डालदे। फिर अछी तरह से इनको मिलाकर रसदे । इस का नाम व्यवनप्राश थवलेह है । इस के सेवन करने से विशेषतया वाशी और श्वासरोग दूर होता है। तथा प्रयोग से क्षीण पुरुष, पीडित, वृद्ध, तथा बालकों के ग्रहों को पुष्ट करता है । यह स्वरभग उदारोग हृदयरोग, चातरत, प्यास, मित्रदोष, तया शुक्रदोषों को दूर करता है । इस अवलेह को उतनी ही मात्रा में सेवन करना चाहिए, जिससे भूख में कमी न श्रावे । इस अवलेह के प्रयोग करने से ध्यान महर्षि अत्यन्त वृद्ध भी फिर युवा हो गए थे। इसके प्रयोग से मेधा, स्मृति, ( स्मरणशक्ति), तथा कान्ति (शरीर की चमक ) बढ़ती है। मनुप नीरोग हो जाता है । श्रायु बटती है। इन्द्रियों का यल बढता है । रक्ति. शक्ति में परिवृद्धि होती है। उदराति प्रदीप्त होती है । नहरे पर प्रसन्नता प्रस्ट होती है । कोष्टगत विगुण बात का अनु नोमन होता है। चरकोक्त कुटीमावेशिक विधि से इस अवलेह का प्रयोग करने से भायन्त पृद्ध मनुष्य भी युद्धापे के विकृत रूप को छोडकर नई भवानी के रूप को धारण करता है । यह अवलर, पाटन, चिकन, तथा परिशीनन थादि मानसिक अप के कारण से मन्दकिशील, तथा दुर्बलीभूत मस्तिष्काश्रित नाहि. यों के बल को विशेषया बढाता है । १३४-१४७॥ उरक्षित .
६०
नवनावनीतकम् ।
उरोगतं कण्ठसमाश्रितं च,
प्रसादसंशं कुपितं नु घातम्।
कोठाधितं चैव मलाभिधेयं,
विवृद्धमारात् शमयत्यमन्दम् ॥ १४८ ॥
सामान्यदौर्यल्यमथातिवृद्ध,
पातप्रधानं खलु शुष्ककासम् ।
श्वासं च जीणे खलु रक्तपित्त,
प्राशो निहन्याच्च्यवनाभिधेयः ॥१४॥
प्रारभ्य मापत्रितयादेकलकसंमितम् ।
युजीत च्यवनप्राशाभिधेयमवलेहकम् ॥ १५० ॥
सेरकाभ्रमितेनापि सेरपादांशिकेन था।
आजेन वापि गव्येन ससितेन तेन च ॥ ११ ॥
पयसा प्राशयेश्चममवलेहमनुत्तमम् ।
द्विवारमन्वहं देयो भोजनस्य तु पूर्वतः ॥ १५२॥
यह भवलेह विशेषतया उर स्थित, तथा गले में रहने वाले प्रसादनामक दुपित
पायु का और कोटगत मल नामक विशुद्ध वायु का शमन करता है इस के सेवन करने
से सन प्रकार की साधारण दुर्बलता, अत्यन्त वृद्ध वातप्रधान शुष्पकास (सूखी खासी)
तथा श्वास, और पुराना रक्तपित्त, दूर होजाता है। च्यवनप्राश भवलेह को तीन मासे
से लेफर एक तोले तककी मात्रा में देना चाहिए। इस को प्राधा सेर वा पावभर,
के भयवा गाय के, गरम दूध से मिश्री मिलाकर सेवन कराना चाहिए । इस भवलेह
को प्रतिदिन दो बार भोजन क पहिले सेवन करना चाहिए ॥ १४८-१५२ ।।
बकरी
अथ दशागतम् ।
हरीतकी त्रिकटु यचा कटुक्रोहिणी।
सौवर्चल ययतारो विद्या चित्रकं हरेत् ॥ १५३ ॥
अक्षप्रमाणैरेतैस्तु पृपादशमिरीपधैः।
पत्कीर्षिधानेन घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ५४॥
तरिसद्ध नापयिरया च मिन्धमाएढे निधापयेत् ।
समाल्यातमिदं विदिशागतमंहकम् ॥ १५५ ॥
द्वितीयोऽयाया।
६१
सीहानं वातगुल्मं च कासं हिकां क्रिमीनपि ।
अत्यर्थ नाशयस्येतान्रोगान् बन्न यासुरान् ।
त्रिमापकात्समारभ्य तोलकार्यकसमिता ।
मात्रा दशाङ्गसंशस्य घृतस्यास्य मता हिता ॥ १५ ॥
हाड, सौंठ, कालीमिरच, पीपला, वच, कटुकी, काला नमक, जवाखार, पायवि.
Ex, तथा चीते की नड, इन को लेवे । इन दश औषधियों को अलग २ एक १ कर्ष
परिमित लेकर कल्क बनाये। फिर इस कल्क के साथ यथाविधि एक प्रस्य परिमित घी
को पकाये । जब यह घृत सिद्ध होजाय फिर इस को बान बिग्धपात्र में रख दे।
इस का नाम दशाङ्गघृत है। इस घृत के प्रयोग से तिमी, वातप्रधान गुरम, सांशी,
हिचकी, तथा क्रिमि रोग दूर होता है। यह घृत इन रोगों को ऐसे नाश करता है
जैसे वन मसुरों को। इस दशानघृत की भाधे तोले से दो तोले तक की मात्रा है
अथ नाराचकं घृतम् ।
चित्रकं त्रिफला दन्ती त्रिवृता करकारिका ।
स्नुहीती विडङ्गानि घृतं दशममुच्यते ॥ १५७ ॥
एकैकस्य तु कर्पण धृतस्य कुडचं पचेत् ।
चतुर्गुणेन तोयेन पाचयेन्मृदुनामिना ॥ १५८ ॥
सुसिद्धमय विनाय घावयेदतियततः।
शीतीभूते निदायाश्च काचकुप्यां भिषग्दरः॥ १५ ॥
नाराचमिति विख्यातं सपि रावसंनिभम् ।
भैपज्यं संप्रयोक्तव्यं नाराचमिव शत्रवे ॥ १०॥
घातगुल्ममुदावत सीहा वर्भकुण्डलम् ।
प्रणी दीपयेन्मन्दान् कुष्ठदोपांच नाशयेत् ॥ ११॥
प्रारभ्य मापत्रितयात्तोलकाभ्रमिता परम् ।
मात्रा नारावकाव्यस्य धृतस्थास्य दिता मता ॥ १६२॥
उत्णोदकं प्रयोक्रव्यमनुपानेऽश सर्पिपः।
पैरेचनिकमित्येतत्सपियोज्यं विजानता ॥ १६३ ॥
विरिकेतु यवागास्थासर्पिपापेन संयुता।
रसेन जाङ्गलानां या भोजनं दापयद्पिक ॥ १६ ॥
६२ नवतावनीतकम् । चौते की नड, हाड़, बहेडा, धावला, दन्तीमूल निशोथ रटेरी, योहर का दूध, वायविडम, तथा घृत, इन शौषधियों को लेवे । पूर्वोक्त नौ औषधियों को अलग २ एक २ वर्ष परिमित लेकर एक कुडव परिमित घृत का पाक करे । पाकक्रिया चौगुना पानी डालकर मन्दसथाच देकर करनी चाहिए । जव त सिद्ध होजाय तो उसे छान ले । जब ठहा होजाय तोधृत को बोतल में रखदे। इस का नाम नाराचक घृत हे । यह वाण, के समान फल दिखाता है। शत्रु पर वाण को चलाने के समान, गिगसमूह को नाश करने के लिए इसका प्रयोग कराना चाहिए । इस घृत के प्रयोग करने से वात प्रधान गुल्म, उर्ववात, तिली, बवासीर, विर्भरोग तथा कुण्डलरोग दूर होजाता है। यह घत मन्दीभूत ग्रहणी को प्रदीप्त करता है। और कुष्ठरोग को "नष्ट करता है । इस नाराचक घृत की तीन मासे से लेकर प्राधे तोले तक की मात्रा है। इस घृत यो खाकर पीढ़ से गरम पानी को पीना चाहिए : यह घृत चरेचनिक (दस्त करान वाला) घृत है, इम का प्रयोग विचारपूर्वक करना चाहिए। इस घृत के प्रयोग करने पर जब दस्त होजाय, तब किश्चिद् घृत मिश्रित यवागू देनी चाहिए। अथवा जगली जानवरों क मास के रस से भोजन सिलावे ॥ १५७.-१६४ ॥ अथ मूलकधृतम्-- मूलकानां पुराणानां पलान्यष्टी समानयेत् । पादशेष जलद्रोणे शनैर्मुद्रग्निना पचेत् ॥ १६५॥ पलमात्रप्रमाणन पिष्ट्वा चैनं निधापयेत् । दाडिमस्य च पीजानां पेप्रयत्पलपश्चकम् ॥ १६ ॥ पिप्पलीटहराभ्यां दधानापलं पलम् । पलं चित्रकमलानां सुपिशानां प्रदापयेत् ॥ १६७॥ घृतस्य घपलान्यष्टौ नयस्याघ्र समाहरेत् । दप्रधान सुजातस्यासमा मात्रा विधीयते ॥१६॥ पतत्सर्य समानीय शनैमाग्निना पचेत् । सुसिद्धं चैनमाशा रिपूतं निधापयेत् ॥ १६ ॥ समाश्यातमिदं माना घृतं मूलपसंहकम् । पातव्याधिप्रणाशाय समोघमिदमौषधम् ॥ १७० ॥ पृतमेतापरं यलयनम् । 1 द्वितीयोऽध्यायः॥ गुल्मानाप्रशमनं दारुणाजीर्णनाशनम् ॥ १७१ ॥ मलाभिधेयं मनु कोष्ठसस्था समारणं दुष्टमतिप्रवृद्धम्। घृतं प्रयुक्तं खलु मूलकाएप, विनाशयत्याशु न संशयोऽत्र ॥१७२॥ ये केचिद् व्याधयः काये कफानिलसमुद्रयाः । तेषां प्रायोगिक श्रेष्ठं धृतमेतद्विशेषतः ॥ १७३ ॥ मापप्रयासमारभ्य तोलकाद्धमिता परम् । विशवैद्यमता मात्रा मूलकाख्यस्य सर्पिपः ॥ १७४ ।। पेयं योग्यां पानीयमनुपानेऽस्य सर्पिपः। प्रायोगिकमिदं सर्पिः सेव्यमन्यहमादरात् ॥ १७ ॥ भाठ पल परिमित पुरानी ( अर्थात् सुखी) मूली लेवे । इन मूलियों को एक दोष परिमित जल में डालकर मन्द २ पाच से पकाये । जन मूलियों के काय का पानी पूर्वोत स्वपान से चतुशि रहनाप, तब उस बाय दान कर रख ले। और पक पर परिमित मलियों का करक बनाकर रपते । तथा पांच परिमित दाहिम के चीजों (अनारदाना) को भी पीसार करक बनादे। पीपल, अदरक, तथा चीते की जह इन तीन शौषधियों को लग २ एक १ पल परिमित लेकर इन का भी कलक मनाकर रसदे । इस पूर्वोक्त माय तयारसमुदाय के साथ परिपाक करने के लिए साना घी पाठ पर परिमित लेने । दही (ठीक नमा ) या पाक करने के लिए धन के समान ही लेना चाहिए । न सय औषधियों को लेकर मन्द २ भाव जलाएर घृत का पाक करे । जब २४ घृत सिद्ध होजाय 84 इसे धानकर रस ले। दसरा नाम मूलकप्त है। यह पृत यात च्यापियों के नाश परने के लिए अभ्यर्थ महोप है । यह पृत अत्यन्त नुभावक है। मांसपटक है । बल को बढाता है। इसके सेवन करने से गुन्म, शार, तया दाए अजीर्ण रोग नष्ट होता है। हम मूलयत के प्रयोग करने से मनमक, कोष्ट में रहने वाता, प्राषित, तथा अत्यन्त १८ बापु नष्ट होता है । इस में सदेह नहीं । कफ और वायु के प्रकोप से होने पालेनिन भी है, उन में इस पृ पा लगार प्रयोग काना बतौर नामदायक है। मन की मत मारो से ऐकर मधे बोले तक ही है। मार सि वद्यारित है। इस घृत को राहर पाद से मोर जल पीना चाहिए । इस युद्ध नवनावनीतकम्। को सर्वदा सेवन करना चाचिए । यह घृत प्रयोगिक ( अर्थात् सदा प्रयोजनीय) है ॥ १६५---१७५ ॥ अथ लशुनायं घृतम्- लशुनस्य तुलामका जलद्रोणे विपाचयेत् । तुर्यभागावशेयं च कपायमचतारयेत् ॥ १७६ ॥ वैद्यस्तेन कषायण विपचेत्तु घृताढकम् । तत्र पेप्याणि चतानि सिद्धमान प्रदापयेत् ॥ १७७॥ फ चित्रकमूलस्य पिप्पल्याश्चैव कपकम् । चव्यस्य च भवेत्कर्षः मृद्गवेरस्य वै पलम् ॥१७॥ लवणानां च पञ्चानां पलार्द्धशाम्लवेतसात् । तथा यवानिकायाश्च हिंगुनोऽत्र पलं भवेत् ॥ १७ ॥ तसिद्धं निनुतं सम्यक् स्निग्धपाने निधापयेत् । तस्य मात्र पियेकाले शृणु मे येपु तद्धितम् ॥ १८०॥ श्रष्टीलायां च गृधयां चातगुल्मे भगन्दरे । चातम्लेप्मामयतिपुप्तीहि पारड्यामयेऽपि च ॥ १८ ॥ एकारोगिणां चैयहितं सर्याद्गरोगिणाम् । सगुनाचं घृतं घेतदश्विभ्यां परिकीर्तिनम् ॥ १८॥ मापदयात्समारभ्य तोलकाभ्रमितं परम् । लशुना घृतं घेघः प्रयुञ्जीत यायलम् ॥ १३॥ द्विधारमन्य देपमनुपाने च योजयेत् । कोणीशनपानीयं पश्यं यातनसेयनम् ॥ १८॥ मिनुषोस्त सशुन एक तुता परिमिति ले एक द्रोण परिमित जल में पाये । जब हनन पोंक समाज से पास रहनाय तर उसको उतार कर सदे। रिस सराप छो धानकर रपले । तदनन्तर इस कपाप से एक बार ( पारप्रस्थ परिमित) परिमित १३ पक करे | पार करते सपा नीर लिसी मीधियों कोनिधि परिमाण में लेकर का नाम उस पी में सात चौकी जर एक वर्ष, पौरना एक कर्म, जय एक, नपा अदरक एक पल । पानो साण, भमनगर, ता प्रापन, प्रयको रोकनो। हींग एर पस चले जा द्वितीयोऽध्यायः। पृत सिम होजाय, तब उसे दानकर सिन्धपान में डालकर रख देवे। इस धृत को मात्रा से अधिक न खावे । जिन जित रोगों में यह धृत लाभदायक है उनके नाम सुनो । यष्टीला, गृध्रसी, वातप्रधान, गुल्म, मगन्दर, तिल्ली तथा पाण्डुरोग में यह विशेषतया लामकारक है। वातप्रधान, तथा श्लेष्मप्रधान रोगों से दुखित मनुष्यों के लिए भी इसका सेवन विशष गुणशरी है।,एकागत, तथा सर्वागत पक्षाघात नामक रोग में भी यह हितकर है। इस का नाम लयुनायत है । अश्विनीकुमारों इस घृत का अविष्कार किया था। इस घृत की दो मासे से लेकर भाधे तोले तक की माना है । मनुष्य के बलाबल का विचार करके इस पृत का प्रयोग करना चाहिए। इस घृत को दिन में दोबार खाना चाहिए । इस धृत को खाकर मन्दीष्णजल अनु- पान के लिए ग्रहण करे । इस घृत के प्रयोग करते समय वातनाशक भोजनादिप का सेजन प्य है॥१७६--१४॥ अथ श्रामलकघृतम्- धृतं दशगुणे तोये साधयेदाजलक्षयात् ।। ततो दशगुण तोये साध्यमामलकं तथा ॥ १५॥ चतुर्थाशायशिऐन तपस्यं विपाचयेत् । पशवारं त्रिधार वा घृतमेवं तु साधये ॥ १८६ ॥ । तत् सिद्धं स्थापयेवैद्यः काचकुम्भे दे ऽमले। समाख्यातमिदं सर्पि श्रेष्ठमामलकाभिधम् ॥ १८७॥ रतपित्तप्रशमनं पतक्षीणमुम्बायहम् । विनिहन्ति विशेषेण पित्तजान्निसिलामयान् ॥ १०॥ सर्ववरहरं चैतद् इस्तपादानदाइजित् । दीर्घकाल प्रयोहध्यं भवेगल्यं रसायनम् ॥१६॥ तोलकात्समारभ्यत्वेक तोलकसमितम् । यथायलं प्रयुजीत पृतमामलकामिघम् ॥ १० ॥ सितोपलायुतेनेह शतेन पयसा सह । पारद्वयं दिन देयमेतत्मायोगिकं घृतम् ॥ ११ ॥ Tamaमित पी को लेकर उसे शगुने पानी में साल तबतक पकाता - r - । नवनावनीतकम्। जाय, जब तक सारा का सारा जल सूख न जाय । फिर इसी प्रकार आंवलों को भी दशगुने पानी में डालकर पकावे । जब पानी पूर्वोक्त स्वमान से चतुर्थोश रहजाय तब इस पानी से घृत का पाक करे। इसी रीति से पांच बार अथवा तीनबार पाक करे । जब घी सिद्ध हो जाय तो इस सुदृढ तथा सुनिर्मल काचकुम्म में रखदे । इस का नाम श्रामलकप्त है । यह घृत रकपित्त नाशक है । क्षतरोगी, तथा चीण रोगि. यों के लिये अत्यन्त लाभदायक है। इसके सेवन करने से सब पित्त रोग नष्ट हो जाते है। यह विविध प्रकार के अरों को दूर करता है । यह त हाय, पैर की जलन, तथा पादाह को दूर करता है । इसको लगातार सेवन करना चाहिए । यद बस को बढाता है, तथा रसायन है मनुष्य के बलापल का विचार करके इस घृन को भाधे तोले से एक तोले क प्रयोग में लाये । इस घृत को दिन में दोबार मिश्री मिले हुए गरम दूध से सेवन करना चाहिए। यह प्रयोगिक ( सर्वदा सेवनीय ) घृत है ॥ १८५-१६१॥ अथ सिद्धोत्तरं घृतम्-- विशतिप्रमितान्धात्रीफलांश्चैव विभीतकान् । अमयाञ्च हरदत्र त्रायमाणां पलोन्मिताम् ॥ १२ ॥ तथैव तिक्तरोहिण्या गुडूच्या पलं भवेत् । तोयार्द्धसे सिखं तु तुर्यभागापशेषितम् ॥ १३ ॥ पराये कुडयेनैतद् घृतंगव्यमधिश्रयेत् । कल्कीशतानि चैतानि निनोक्तानि प्रदापयेत् ॥ १६४॥ पिप्पलीनां पलार्द्धश त्रिवृताईपलोम्मिता । कम्पिलकाप कर्पोशं दश स्यानिचुलानि च ॥ १९५॥ तस्सिद्धं निमुतं पेयं कामखापाण्डुनाशनम् । प्रमहिणां शोण्यतां गुल्मिनां कुष्ठरोगिणाम् ॥ १६ ॥ शिनव्या युदराणां च ज्यरोदायर्तरोगिणाम् । धेरोप्यानाश रोगाणां पथ्यं सिद्धोतरं पृतम् ॥ १९७n आरम्प मापत्रितयात्तोलकाभ्रमितं पृतम् । सिनोत्तरं प्रयुनीत प्रयसा तु यथायलम् ॥ १८॥ रह, देवा तथा बाल तीनों योपियों के पत्तों को गिनार टा जोमस तो। और एक पम परिमिः वापमापासेही और गिलोय ।
द्वितीयोऽध्याय परिमाण भी प्रायमाष के समान लेना चाहिए। इन सब श्रौषधियों को दो प्रस्य परिमित जल से पकाकर चतुर्थाश शेष रहने पर उतार ले । फिर इस कार के साथ एक कुष्प परिमित गव्य घृत का पाक परे। पाक करते समय निम्नलिखित शोधियों का पक डाले । पीपला तथा निशीथ अलग अलग दो दो वर्ष, कमीला, एक कर्ष और मिल पीन सख्या में दश लेकर कहक बनाकर डाले । जब पृत सिद्ध होनाय तब इसे धानले । इसके सेवन करने से शमला तथा पारदुरोग दूर होता है। यह घृत प्रमेह, शोथ, गुन्य, युट, शिश्मरोग, उदारोग, जा, तथा उदावर्त मादि विविध रोगों से पीडित मनुष्यों के लिए अत्यन्त पथ्य है। मनुष्य का पत्ताव का विचार करके तीन मासे से एक तोले तक सिद्धोतर पृत को प्रयोग में लावे ॥ १६३-१६८ अथ धान्यन्तरं घृतम् । दन्तीचित्रकमूलानां पलान्यष्टौ च पद नखात् । अभया विशति गुर्थ पट्पले देवदारु च ॥ १८ ॥ निम्यः पदम्बो वरुणो राजवृक्षः पुनर्यया । चिरायत्यत्यचा वैध पृथक् पट्पलिकाः स्मृताः॥२०० ।। दे पञ्चम्ले संहत्य पृथगादकसमिते। पिपाचपेपतुद्रोण सलिले मृदुनामिना ॥ २०१॥ तुर्यमागायशेष तत्कपायमयतारये । पृताद पचेतस्मिन्कलकांश्चमान्प्रदापपेत् ॥ २०२० पिप्पली पिप्पलीमूलं घव्यश्च मरिवानि च । खपणानाश पचानां पृषक कर्प समायपेत् ॥ २०३॥ तरिसर्च परिपूत शीतीभूतं निधापयेत् । पितास्ये जिग्यमाएं पिधानकसमन्धिते ॥ २०४॥ पतमान्यातरं सपिः सर्घरोगनिवईणम् । पञ्च गुल्माविहरतदौ चोदरजान गवान् । २०५॥ auj शोपमशासि प्रमेहांधकापितिम् । दीपदणी मग्दा पुष्ठान यपिधारयेत् ॥ २०६॥ अहीना पिकानाच यय सारविम विषम्। तरसय नाशयस्या पृतमेतदसंशयम् । २०७३ नवनावनीतकम् । भिषगेतद् घृतं सिद्धं पापयद्धि यथावलम् । सर्वाहारेप्वनियमो बृंहणं परमं मतम् ॥ २०८ ॥ एतद्धान्वन्तरं सर्पि श्रेष्ठं ब्रह्माभिपूजितम् । यथावत्संप्रयुंजानः प्राप्नुयारिसद्धिमुत्तमाम् ॥ २०६ ॥ श्रारभ्य मापत्रितयात्तोलकार्द्धमितं परम् । यथावलं प्रयुञ्जीत घृतं धान्वन्तराभिधम् ॥ २१० ॥ दतीमुल पाठपल, चीते की जड पाठपल, नखी छ पल, बडी हरड २० पल, देवदारु छ पल, तथा नीमकी छाल, कदम्ब की छाल, वरुणत्वक, (वरने की छाल), थमलतास, पुनर्नवा, और करज वक् ( कज की छाल), इन औषधियों को अलग २ छ २ पल लवे । बेल के मूल की बाल, पानी की छाल, सोनापाठे की छाल, गभारी, पाटेलामुन (पाढल की नड), शालपर्णी, पृश्निपणी छोटी क्टेरी, बड़ी कोरी, और गोखरूप इन दश औषधियों को समान परिमाण म लेकर मिलाकर आठ प्रस्थ परिमित लेवे। इन को चार द्रोण परिमित जल में डालकर मन्द २ श्राप देकर पकावे | जब यह छाथ पूर्वोक्त स्वमान से चतुर्थोश रहनाय, तब उतार दे। तदनन्तर इस काय को छानकर रखले । फिर इस के साथ चार प्रस्थ घीका पाक करे । निम्न लिखित यौषधियों का कल्क बनाकर डाले । पीपल, पीपलामूल, चन्य, काली मिरच, सैधवलवण, बिडलवण, शामरलवण, सामुद्रलवण, तथा कालानमक, इन औषधियों को अलग २ एक वर्ष लेवे । फिर इन का कल्क बनाकर घृत पाक करते समय डाले। जर घी सिद्ध होजाय तब उसे छानले । जव घृत ठडा होनाय तब उसे चौड़ मुख वाले निग्धपात्र में रख कर ढकना लगादे । इसका नाम धान्वन्तर प्त है। यह रोगों को दूर करता है । इस घृत क सेवन करने से पाच प्रकार के गुल्म, भाठ प्रकार के उदर रोग, शोय, शोष, बवासीर, तथा इवीस प्रकार क प्रमेह, दूर होत हैं । यह प्त मदी भून प्रहणी को प्रदीप्त करता है । विविध प्रकार के कुष्ठरोगों को हटाता है । यह पृत सर्पविष, मषिकवित, तया कृत्रिमविर्षों को दूर करना है, इस में सश्य नहीं है। इस पृत को बलाबल का विचार करके प्रयोग में लाये । इस के प्रयोगमें भोजन का नियम नहीं है। यह घृत विशेषतया शरीर पुष्टि कारक है । यह धान्यन्तरघृत प्रमा से अभिनित है। इस पृत को विधि से सरन करने से मनुष्य उत्तमसिद्धि को प्राप्त करता है। बनारस का विचार करके इस पृत को ती1 मासे से एक तोने तक की मात्रा में प्रयुक करना चाहिए, १९९-२१.॥
द्वितीयोऽध्यायः। मेथीमोदफ:-- जीरकद्वितयं धान्यं परा मुस्तं च पिप्पली। पुपर मरिचङ्गी शुएठी कट्फलसैन्धवम् ॥ २११ ॥ पिडं यमानी ताली पत्रं वै नागकेशरम् । जातीपत्रीफले चन्द्रलयला त्यचा तथा ॥ २१२ ॥ मधूरिका मुरा मांसी यष्टीमधुफपद्मकम् । शतपुष्पा दार चव्यं सर्वमेतत्सम हरेत् ॥ २१३ ॥ यावत्येतानि चूपनि मैथिका तन्मिता मता। सिता च द्विगुणा देया साधयेदल्पवारिया ॥२१८ ॥ माज्यक्षौद्रसमायुक्तं मोदकान साधयेत्चत्तः । समाख्यातमिदं विर्भधीमोदफसंशकम् ।। २१५ ।। पारम्प मापत्रितयाहोलकाभ्रमितं परम् । प्रयुजीत भिपग्पयो पलकालापेक्षया ॥२१६ ॥ शीलयेत्प्रातरत्याय ययादोपानुपानतः। श्रामदोपं निहन्त्याशु यदिमान्य विशेषतः ॥२७॥ असि प्रहारोगमतीसारं मुदायणम् । कासं यासं पाण्डुरोग प्लीहानं पमनामचिम् ॥ २९८ ॥ मन्दाग्निजननं यल्पं सूतिकामयनाशनम् । विशेषतः समाण्यात पातलिमुनेर्मतम् ॥ २१६ ॥ सफेद जीरा पाला जीरा, धनिया, प्रिाना, (हाइ बोड़ा पावना ) नागरमोपा, पोरन, पुष्परमून, काली मिरच, काशिगी, सोंड, बायफल को जत, संग नमक लय, अजवायन, तालीरपत्र, तेदन, नागार, आयात, पवित्री, कार, माग, सायमी, दारचीनी, सोये कमीन, मा, जशर्माथी, गुटी, पर, देरदार, शोर मय, इन सय भौधियों को सलग १ एक २ माग ले इन सबक अपाम पा लेनकोट न कर पूर्ण बनानो काम पूर्ण के) HTन परमय में A ते । घोडा सा पानी (सरा अपरिमार) बिनाकर पायो । जर टी होमाय nि उ8 में पूर्ण मितादेशदनन्तर रची में पायो त सेमिनार थी और शारे पाप मोदक बनाये । इन नाम मोहक है। इन बीमा दोन मास में पपे होने की। मनुष्य ।
. । नवनायनीतकम्। यलादिक का विचार करके उपयुक्त माना का निर्णय करे । इन मोदकों को प्रात काल उचित अनुपान के साथ खावे । इन के सेवन करने से भामदोष, वह्निमान्य, बवासीर, सग्रहणी, प्रवल अतीसार, साशी, वास, पाण्डुरोग, शोहरोग, वमन, अरुचि, भादि रोग न होते हैं। यह मेयीमोदक सूतिका रोग को विशेषतया नष्ट करता है । इस के सेवन करने से भूरा बहुत लगती है, और शारीरिक बल बढता है । इसका माविष्कार पातअलि मुनि ने किया था ।। २११-२१६॥ अथ चव्यादिधृतम्- चव्यं पाठां त्रिकटुकं धान्यकं यापशूकजम् । यमानिका कणामूलं घिडचित्रकसैन्धयम् ॥ २२० । अभयां विल्वमूलं च पिष्वाज्यं परिपाचयेत् । दधा चतुर्गुणेनेह सिद्धशीतं तु विन्यसेत् ॥ २२१ ॥ समाख्यातमिदं नाना घृतं चव्यादिसंज्ञकम् । मापत्रयात्समारभ्य मात्रा तोलकसंमिता ॥२२२ ।। प्रवाहिका मूत्रकृच्छं गुदभ्रंशं सुदारुणम् । गुदवाणशूलं च पीतमतनिहन्त्यरम् ॥ २२३ ॥ यथादोपानुपानेन घृतमेतनु मात्रया। शद्धातानुलोम्याय नियुञ्जीत मिपग्वरः ॥२४॥ चव्य, पाद, सोंठ, कालीमिरच, पीपल, धनियां, यवशार ( जवाखार), पजा- यन, पीपलामूल, चिडलवण, चीते की जड़, सेंधा नमक, हाड़, येल की दाल, न औषधियों मिलित एक सेर लेश कल नायर चार र घृत का पाक करे । पाक काते समय पुत से चौगुना दही तथा पानी डालकर पाक करे। जब घृत सिद्ध होजाय तो शीतल होने पर दानकर रसदे । इस का नाम ष्यादिघृत है। इस की मात्रा तीन मासे से एक तोले तक है । इस के सेवन करने से प्रवाहिका, मकर, गुदभश, नया पाय- एल नष्ट होता है। यह पृत विशेषतया मल, तथा मतदात को अनुलोमन करने के लिए महौषध है ॥ २२०-२२४ ॥ वृहदासायलेहः- शतं संगृह्य पासायास्नोयढोण विपाचयेत् । चतुभांगायशेपऽलिन सितां पलतं न्यसेत् ॥ २२५॥ - द्वितीयोऽध्यायः। त्र्यूपणं त्रिसुगन्धिश्च कट्फलं मुस्तकं गदम् । जारकं पिप्पलीमूलं रेचनी चविका शुभा ॥ २२६ ॥ कटुका श्रेयसी चैव वालीश धान्यकं तथा। कार्पिकं पृथगेतेषां क्षिपेन्मघु पलाष्टकम् ॥ २२७ ।। तथानियलं लिह्याच्छ्तशीताम्युना सदा । निहन्ति राजयक्ष्माणं रक्तपित्तं क्षततयम् ॥ २२८॥ वाति पैधिक कासं भ्वासचैव सुदारुणम् । हच्छू पार्यशूलं च धमियाचि ज्यरम् ॥ २२६ ॥ त्रिमापकात्समारभ्य तोलकार्द्धमिता परम् । मात्रास्य बुद्धनिता बलकालापेक्षया ॥२३०॥ पवासावलेहोऽयं नामतः परिकीर्तितः। आविष्कृतः पुराश्विभ्यां विश्वमालकाम्यया ॥ २३१ ॥ अडूसे की जद की हाल १०० पल लेकर एक दोष परिमित जल में पाक परे । जब यह जल धनुर्थी त रहमाय तब इस में १.० पल साफ खांड डालकर पादा करे । जब यह गाढ़ा होनाय बसोंड, कालीमिाच, पीपल, दालचीनी, छोटी इलायची, लेनपत्र, कायफल, नागरमोथा, कूर, जीरा, पीपलामूल, कमीता, भव्य, पशलोचन, क्टुकी, गनपीरल, तालीशन तथा पनियां इन औषधियों या चूर्ण अलग २ एक एक कर्ष लेकर कालदे। तदनना काछी से खूब पालोडन बरे । ना शीतल दो नाय तर इस में पाठ पल शहद डालकर सूब मिलावे । इस अवलेह को श्रमि के बलाबल विचार परके उचित मासे श्रौटाकर ठडे किए हुए पानी के साथ प्रयोग से राजयदमा, रतपित्त, उरत, चय, वातिक तथा पत्तिक और स्वास, हृदयशूल, पावश्ल, पमन, अवचि खा आदि रोग नष्ट होते है। इस अवलेह की मात्रा तीन मासे से पाधे तोले तक है। इसका नाम बदा. सारलेह है। इस अवलेह का प्राविकार अश्विनी कुमारों ने किया या ॥ २२-२३१।। छागलायतम् । प्रा चमंपिनिर्मुक्तं स्यतररहनखादिकम् । पशम्लोद्रयश्चय जलद्रोणे यिपाचयेत् ॥ २३२॥ सेन करे।
सींग, नख, ७२ निवनावनीतकम्। तेन पादाक्शेपेण धृतमस्य विपावयेत् । जीवनीयैः सयष्ट्याद्वैः क्षीरशैव शतावरी ॥२३३ ॥ छागलाद्यमिदं नाम्ना सर्वघातविकारनुत् ।। अर्दिते कर्णशूले च याधिये मुफमिस्मिने ।। २३४ ॥ जडगद्गदपशूनां गृध्रस्यां सजकुब्जयोः। , fans , अपतनि पतन्त्रे च सतित्पशस्यते ॥ २५॥ पृथगर्द्धतुलां पञ्चमूलद्वन्दाजमांसयोः निः काथ्यं सलिलद्रोणे काथे पादावशेपितम्॥२३॥ तथा चर्म आदि से रहित बारे का मांस यावा तुला, (५. पल) तथा दशमूल भाषा तुला लेकर एक द्रोण जल में डालकर, काथे पाक करे । जब यह जल चतुश रहजाय तो उतारकर छान ले । तदनन्तर इस काय के साथ एक प्रस्थ घृत का पांक करे । जीवक, भक, मेदा, महामेदा, काकोली, क्षीरकाकोली, मुद्रपर्णी, माषपर्णी, जीवन्ती, तथा मुलहठी, इन औषधियों का फन्क बनाकर डाले । तदननर सतावरी का रम तथा गव्य दुग्ध डालकर पाक करे । इसका नाम छागलाद्य घृत है । यह सब प्रकार के वात रोगों के लिए महौषध है । इसके प्रयोग से विशषतया भार्दित, कर्णश्ल, वार्यि, मूकरोग, मिम्मिनरोग, गढ़दता, पगुना, गृध्रसी, खजता, कुन्जता, भपतानक, भपतन्त्रकप्रभृति रोग दूर होते हैं ॥ २३१-२३६ ॥: धान्वन्तरघृतम् । दे पञ्चमूले संहत्य पृथगाढसंमिते । विपाचयेदपां द्रोणे सारसे मृदुनाग्निना ॥ २३७ ॥ चतुर्मागावशपं तत् कपायमवतारयेत् । घृताढकं पचेतस्मिन् पयांश्चमान्प्रदापयेत् ॥ २३८॥ पिपली पिप्पलीमूलं चव्यं च मरिचानि च । लवणानां च पञ्चानामावदेककार्पिवान् ॥ २३६ ॥ एतद्धान्वन्तरं सर्पिः सर्वरोगनिवर्हणम् । पञ्चगुल्मानभिव्यक्तानं चोदरजान गदान् ॥ २४ ॥ श्वयधु शोपमासि प्रमेहांश्चैकविंशतिम् ।। - दीपयेद्ग्रहणी मन्दा कुष्ठान बहुविधाक्षयेत् ॥ २४१ ॥ " - द्वितीयोऽध्यायः। अहीनां मूपिकानां च यश स्याकृत्रिम विषम् । सहारेवनियमो बृहणो वीर्यवर्द्धनः ॥ २४२॥ एतद्धान्यतरं सर्पिः श्रेष्ठं ब्रह्माभिपूजितम् । यथावत्संप्रयुञ्जानः प्राप्नुयारिसद्धिमुत्तमाम् ॥ २४३ ॥ लघु पधमूल (शालपणी, पृश्निपर्णी, वडी कोरी, छोटी कोरी, गोखरू) चार प्रस्थ, तथा बहसमूल (विल्लमूलशाल, श्योनार छाल, गामारोदाल, पाटलामूलछाल गनियारी की हाल ) चा प्रस्थ लेकर एक द्रोण परिमिन (मानपरिभाषा के अनुसार दो द्रोण ) निर्मल नल में डालकर धीमी २ भाच देवर काय पाक करे । जब यह अल शेत मान से चतुर्थोश रहजाय इसे निर्मत वस्त्रद्वारा दानले । इस कपाय के साथ एक अाढक (चार प्रस्थ ) परिमित गव्यघृत का पाक करे । पाक करते सम्म निम्नलिखित वस्तुओं का कल्क डाले । पीपला, पीपलामूल, घव्य, पालीमिरच, पाचों नमक (से धव, बिड, कृष्णलवण, शाकम्मरीयलवण, सामुद्रनवण) ये औषधिया पृथक् एक कर्य लेकर इन का कल बनाकर डाले। यथाविधि शक करले । इस का नाम धान्यन्तरघृत है। इस के प्रयोग से सत्र रोग दूर होनाते है । यह घृत पाच प्रकार गुल्म, या उदर रोग, शेष, शोष, बवासीर, प्रमेह, सप्रणी, कुष्टरोग, प्रभूति विविध रोगों को दूर करता है। इस के प्रयोग से सर्पविष, पूषकतिप, तपा कृत्रिम विश दूर होता है । इसके प्रयोग में पाहा विशेष का नियम पालन नहीं करना पड़ता। यर घृत बृहण तथा वीर्यवर्द्धक है। इस का नाम धावतर वृत है। इस घृत को विधिपूर्वक सेवन करने से ( उक्करोगों में ) उत्तमसिद्धि प्राप्त होती है ॥२३७-२४३॥ जीवन्त्याचं घृतम् । जीवन्ती मधुकं द्राक्षां फलानि फुटजस्य च । शटीपुरकरमूलश व्याधी गोक्षुरकं यलाम् ॥ २४४ ॥ नीलोत्पलं तामलकी धायमाणां दुरालभाम् । पिप्पली च सम विष्वा घृतं वैद्यो विपाचयेत् ॥ २४५ ॥ एतद् ध्याधिसमूहस्य रोगशस्य समुस्थितम् । रूपमेकादशषिधं सर्पिरस्य व्यपोहति ॥ २४६॥ घृतमेतत्समाख्यातं जीवन्त्याद्यसमाह्वयम् । मात्रा चास्य प्रयोशन्या त्वद्धतालकसंमिता ॥ २७ ॥ के - १० ७४ नवनावनीतकम् । जीवन्ती, मुलहठी, किशमिश, इन्द्रजौ, कचूर, पुहकरमूल, छोटी कोरी, गोखरू खरेटी, नीला स्मल, भूईप्रांवला, त्रायमाण, धमासा, तथा पीपल इन औषधियों का क्ल्क बनाकर यथाविधि घृत का पाक करे । इस घृत को सेवन करने से एकादश लक्षणयुक्त राजयक्ष्मा नष्ट होनाता है। इस का नाम जीवन्त्याद्य घृत है । इस की मात्रा आधा तोला है ।। २४४---२४७ ॥ अथ विपहरं घृतम्- चन्दनं च तथाशीरं पद्मकं नीलमुत्पलम् । प्रायमाणा शिरीपञ्च चन्दनं शारिवाद्वयम् ॥ २४ ॥ तथा प्रतिविपा धात्री तथा तामलकी भवेत् । पृथक् पलार्द्ध संगृह्य फल्कैनैषां प्रयत्नतः ॥ २४६ ॥ चतुर्गुणं जलं दत्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् । तद्धि सिद्धं प्रमेहेषु रक्तपित्त क्षयेपु च ॥ २५० ॥ अशःसु पाण्डुरोगे च विशेपेण हितं मतम् । प्रणुदेद् ग्रहणीदोषांस्त्वग्दोषांश्च शरीरिणाम् ॥ २५१ ।। सर्पिरेतद्भवेत्पथ्यं विपन्नममृतोपमम् । धृतमेतद्विपहरं नामतः परिकीर्तितम् ॥ २५२ ॥ मापत्रयात्समारभ्यत्वक तालक सोमता। मात्रा विपहराप्यस्य घृतस्यास्य भिषमता ॥ २५३ ॥ श्तेन गव्यपयसा द्विवारं प्रतिवासरम् । प्रयुञ्जीत भिपग्पर्य प्रायोगिकमिदं घृतम् ॥ २५४ ॥ सालचन्दन, सरा, पनाम्य, नीला कमल, प्रायमाणा, शिरीष, लालचन्दन, अनन्त• मुल, श्यामालता, भतीत, भावना तथा भूम्यामनकी (भई पावला इन सर प्रौषधियों को अलग अलग प्राधा पस लेर कल्क बनावे । इस कल्क के साथ घृत से चौगुना जल गलकर एक प्रस्थ परिमित घी का पार करे। जब यह सिद्ध होनाय इसे धाकर रमदे । या घृत प्रमेह, रक्तपित, आय, मलामीर, या पारटुरोग में विशेष गुण करता है। यह पाहणी के विधरों को, और नया के विविध दोण को दूर करता है। यह पृा मनुष्यों के लिए अयन्त हिनकर है। वियों को दूर करता है। । अमृत के समान गुण दायक । सय नाम विषहा पा है। इस घृत की वीन मासे से एक द्वितीयोऽधायः। पास तक की मात्रा है । इस धृत को गाय के गरम दूध के साथ प्रतिदिन दो बार सेवन करना चाहिए । यह धृत प्रायोगिक (सर्वदा सेवन करने के योग्य है ) ॥ १४७-२५४॥ अथ बिन्दुधृतम्- चित्रक निवृता श्यामा पृथगेय पलं हरेत् । पथ्याः शतापलिका द्रोणार्द्ध सलिलस्य च ॥ २५॥ तुर्यभागावशेपं तत्कपायमवतारयेत् । ततस्तेन कपायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।। २५६ ।। कुडबाई नीलिमाया. पलं फम्पिल्लकस्य च । चतुष्पलं मुधातारं गमें दत्वा तु साधयत् ।। २५७ ।। एतत्सिद्धं सुपूतं च काचकुम्भ निधापयेत् । एतद्विन्दुघृतं नाम नैकरोगविनाशनम् ॥ २५ ॥ यावतस्तु पिवेद्विन्दूस्तावद्वारान विरिष्यते । गुला सीहानमुदरं कुष्ठानि च गराणि च ॥ २६ ॥ रगुल्मं च हन्त्याशु गण्डमालां भगन्दरम् । विधिधानि विपाणीह तथा नाशक्ति द्रुतम् ॥ २६ ॥ पित्ताश:सूर्ध्वयातेपु रोगा ये सानिपातिका। द्वितं मतं धृतश्चैतद्वैरेचनिकमुत्तमम् ॥ २६ ॥ यथाकालं प्रयोगव्यं घृतमेतद्विजानता। बलावलं वीदय सम्यक घृतमेतनियोजयदे ।। २६२ ॥ चीते की जड़ एक पल, सफेद निशोप एक पल, तथा काली निशोष एक पल ले । इन चार ओषधियों को प्राथा दोय जल में डालकर पकावे। नर यह काथ चतुर्भोश रहजाय, तर इसे उतार ले फिर इस काय को छानकर सके । फिर क्याय के साथ एक प्रस्य घी का पाक करे। इस पाक करते समय दो पल परिमित नीलिनी के बीजों का, और एक पल परिमित क्मीने का कल्क डाले। और योहर या दूध भी चार पल परिमित डालर घृत का पाक करे। जब यह पन सिद्ध होजाय तब इसे छानकर अचम्म में रखदे। इस का नाम विन्दुः घृत है। यह बहुत रोगों को दूर करता है। इस घृत वे जितने यूह रोका किए शगंगे, पनी ही पार इस से दस्ठ श्रायेगे। 8 घृठ के सेक्न करने से गुलम, सिटी, ७६ है नवनावनीतकम् । उदर रोग, विविध कुष्ठरोग, भनेक प्रकार के गरविष, रक्तगुल्म, गएटमाला, भगन्दर, तथा विविध प्रकार के विषों को दूर करता है । यह घृत पित्तननित बवासीर, ऊर्ध्व- वात, तथा मानिपातिक रोगों के लिए लाभदायक है । यह घृत उत्तम विरेचन कारी । इस घृत का विशवैद्य यथा समय प्रयोग करे । मनुष्य के बलावल का विचार करके इस घृत को प्रयोग में लावे ॥ २५५-२६२ ॥ अथ महाविन्दुघृतम्- सुधाक्षीरपल द्वे च प्रस्थाई चैव सर्पिषः। कम्पिल्लकपल चैव शाणार्द्ध सैन्धवस्य च ॥ २६३ ॥ त्रिवृतायाः पलं चैकं कुडवो धात्रिकारसात् । तोयसेन विपचेच्छनैमृद्वग्निना भिषक् ।। २६४ ॥ ततः सिद्ध.सुपूतं च काचकुप्या निधापयेत् । निरोधयेत्तथा काचपिधानेन मुखं ततः ॥ २६५ ॥ महायिन्दुघृतं श्रेष्ठमश्विभ्यां परिकीर्तितम् । वैरेचनिकमित्येतद्घृत श्रेष्ठतमं स्मृतम् ॥ २६६ ॥ यावतस्तु पिवेद्विन्दून् तावद्वारान् विरिच्यते । घृतस्यास्य प्रयोगेण सत्यं नास्तीह संशयः ।। २६७ ॥ एनगुल्मान् सनिचयान् सशून्लान्सपरिग्रहान् । भिनत्याशु प्रयोगेण वायुर्जलधरानिय ।। २६८ ।। सर्वासुरवधार्थाय यथा वजं शचीपतेः। पञ्चगुल्मयधार्थाय सर्पिरेतत्तथा मतम् ॥ २६६ ॥ शमयत्युदराण्यष्टी दारुणं चोदयातकम् । कुष्ठानि च विशेषण महायिन्दुधृतं द्रुतम् ॥ २७० ॥ अनुपाने प्रदातव्यं जलमुष्णं तु सर्पिषः। यथायलं यथाकालं घृतमेतत्प्रयोजयेत् ॥ २७१॥ दृक्ष दो पल, कमीला एक पल, पापा शाण सेंधा निमक, निशोथ एक पन, तथा भालों का स्वरस एक पुश लेकर पाधा प्रस्थ परिमित घोचा पाक करे । फिर गर प्रस्थ पानी डालकर मन्द २ अनि देशर घोको पारे । जन घृत सिम होनाय तो उसे दान । शिशीशी में रहकर मंच के काम से शीशी का मुख बन्द कर दे। पोहर का द्वितीयोऽध्यायः। इस का नाम पहाबिन्दुधृत है। इसे अश्विनी कुमारों ने कहा है । यह घृत दस्त लाने वाले सब धृतों में से श्रेष्ठ है। इस घृत के जितने बूद पिए जायेंगे, उतनी ही बार दस्त पायेगे। यह रात सत्य है जैसे सब राक्षसों को मारने के लिए इन्द्र का वन प्रसिद्ध है, उसी प्रकार पांच प्रकार के गुल्म रोग को दूर करने के लिए यह घृत है । यह भृत भाट प्रकार के उदर रोगों को, दारण ऊर्मवात, तथा कुष्टरोग को दूर करता है। इस धृत का श्योग मनुष्य का बलापला तथा समय का विचार करके प्रयोग करना चाहिए ॥२१३-२०१॥ अथ सारस्वतं घृतम्- श्राजं पयः अरं बचा शिगईरीतकी । पिप्पली मरिच पाठा सैन्य दशमं घृतम् ॥ २७२ ॥ शहराइयोभागा लवणान्ताः पलास्मिता। विहियापास्ततश्चैपां कल्कं कृत्या प्रदापयेत् ।। २७३ ॥ मुच्छ पयसा घृतप्रस्थं विपाचयेत्। या सुपूतं च काचकुप्यां निधापयेत् ॥ २७४ ॥ सारस्य पुतश्चैतत्समाण्याने तु नामतः । घृतमेतद्विशपेण महामेध्यं रसायनम् ।। २७५ ॥ अस्य प्रयोगाद्विन्देत स्मृति मेधा व मानवः । विनिहन्ति विशेषेण जगदमकताम् ।। २७६ ॥ नष्टं च स्मरते मन्यं श्रुतमात्रेण धारयेत् । मुस्वरत्वं च जनयत्याशु सर्पिर्महोत्तमम् ॥ २७७ ।। सारस्वतघृतस्य मात्रादिकम् । आरभ्य मापात्रतयानोलकादमितं परम् । यथायलं प्रयुञ्जीत भिषक् सारस्वतं धृतम् ॥ २७८ ॥ तेन गव्यदुग्धेन केरल या भिपयरः। दिने दिया युञ्जीत भोजनादी विशेषतः ॥ २०६ ॥ इति धीमता सदानन्दरामया माणाचायण प्रतिसंस्त नयनानिीतके घृतप्रयोगपिशानीयो नाम द्वितीपोन्यायःसमान नवनावनीतकम् । सारखत घृत में बकरी का दूध, अदरक, वच, शोभाजनत्वक् ( सहिजने की छाल ), हरड, पीपल, कालीमिरच, पाठामूल (पाठा की जड़), सेंधानिमक, और गायका घी, ये दश औषधियां पड़ती है । भदरक से लवण तक औषधियों को अलग २ एक २ पल लेवे । इन का क्ल्क वनावर घृत पाक करे। एक प्रस्थ परि. मित घी लेकर चौगुना बकरी का दूध डालकर धी को पूर्व वर्णित कल्क के साथ पावे जब घी सिद्ध होजाय तो छानकर शीशी में रखदे। इसका नाम सारस्वत धूत है। यह घृत विशेषतया मेध्य (युद्धिवद्धक ) तथा, रसायन है। इस के सेवन करने से मनुष्य की बुद्धि और स्मृति ( स्मरणशक्ति ) बढ़ती है । इस घृत के प्रयोग से विस्मृत प्रन्थ भी फिर स्मृतिपय में भाजाता है । सुनने पर ही सब शास्त्रों को धारण करता 'है। खर में मधुरता पाजाती है। यह घृत अत्युत्तम । तीन मासे से लेकर माधे तोले तक इस घृत की मात्रा है । इम घृत को वैद्य बलाबल का विचार करके प्रयोग गाय के गरम दूध के साथ अथवा केवल ही दिन से पहिले सेवन करना चाहिए ॥ २७२-२८६ ॥ इति सदानन्दशर्मणाप्रणीताया सारदीपिकाख्यायां नवनापनीत ख्याया घृतप्रयोगविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः समाप्त. । परे । इस धृत बार भोजन अथ तैलप्रयोगविज्ञानीयस्तृतीयोऽध्यायः । अथ प्रथमं बलातैलम् । यलातैलं प्रवक्ष्यामि घातरोगनियईणम् । आश्रयानुमतं सिद्धं चध्यानां गर्भदं शुभम् ॥ १॥ यलायाः खलु मूलानां शुष्कं पलशतं भवेत् । गुइच्याः पादिकं भाग राना दशपलोन्मिता॥२॥ प्रक्षाल्य जर्जरीत्या पचेदिव्येन यारिणा। जलादकशते पक्त्या दशांशमयशपयेत् ॥ ३॥ कपायेण तु तैलस्य चतुष्प्रस्थं विपाचयेत् । दधिमस्तु च गुरुश तथैयेनुरसो भवेत् ॥ ४॥ श्राशनाजपयसा शनद्वग्निना पचेत् ।
तृतीयो ज्यायः। ७६ पलोमितानि पेप्याणि निम्नोकानि प्रदापयेत् ॥ ५॥ चलोतियलयोमुलं सरलं देवदार च । मुस्तं मधुकमञ्जिष्ठा तगरं पद्माकागुरुम् ॥ ६ ॥ हरेबलाच्याघ्रनगं फेशरं सुरसांराटीम् । मुद्गपर्णी भापपर्णी जीवकभकावुमौ ॥ ७ ॥ जानीयात्सद्यदा सिद्धमथैनमयतारयेत् । पत्रकरकं ततःपूतं प्रदद्यादयतारित ॥८॥ तत्प्रसनं परिसाध्य निदध्यागाजने शुचौ। ततः प्रयुज्यान्मतिमान् यथाध्याधि यथावलम् ॥९॥ प्रयोज्यमेतदभ्यङ्गे नये पानेऽनुवासने। आहारे फर्णयोश्चैव वलिपुत्तस्वस्तिपु ॥ १० ॥ तयो वा यदि या कासवासो वा यदिवा परस् मूछ वा यदि वा छर्दिदाबल्यं भिन्नवर्णता ॥ ११ ॥ , श्चयधु शुक्रदोषांश्च गुल्म प्लीहानमेव च । वर्मानि ग्रहणीदोपं शोषमर्थोऽभितापिताम् ॥ १२॥ अपस्मारं धनुःए तैलमतश्चिकित्सति । स्वागताश्चैव ये बातास्तथा मचानमाश्रिताः ॥ १३॥ सिरागताः मायुगतास्तथा सर्वगताच ये । सीन वातान शमयति भृशं नास्त्यत्र संशयः ॥ १४ ॥ ऋतुकाले च नारीपु शिर मातासु दापयेत् । वध्यापि लभते गर्भ प्रयोगादस्य निश्चितम् ॥ १५ ॥ वर्णभेदप्रशमनमलदमीशमनं शिवम् । बलातलं मतं चैतद्वलेन्द्रियविवर्द्धनम् ॥ १६ ॥ सब से पहिले विविधवातरोगनाशक बला तैल को कहना है । यह तेल पात्रेय संमत है। इसके प्रयोग से या त्रिका गर्भधारण करती है । यह अनुभूत है । खोटी की सूखी हुई अह एक सौ पल ने । गिलोय पच्चीस पल परिमित ले । और राना दालपरिमित ते इन तीन औषधियों को लेकर निर्मल बात से घोडाले। तदनन्तर इनको बूटार साप पानी में डालकर पकारे । पकाने के लिये एक सौ सादक परिमिति पानी डाले, जव दशाश शेष रहजाए तब उतार ले इस चाय के साप चार प्रस्थ परिमित । . नवनावनीतकम्। तैल का पाक रे । तैल के परिमाण के समान देधिमस्तु (दही का पानी ), सिरका तथा इंख का रस डालकर पाक करे । तदनन्तर तैल के परिमाण से आधा बारी का दूध डालकर मन्द मन्द आच देकर तेल पाक करे । नीचे लिखी हुई प्रत्येक औषधी को एक एक पल परिमित लेकर करक बनाकर डाले । खरेटी की जड़, कंधी की जड़, सरलकाष्ट, देवदारु, नागरमोथा, मुलहठी, मजीठ, तगर, पद्माख, अगुरु, रेणुका, इलायची, व्याघ्रनस, नागकेशर, सुरसा, घुर, मुद्गपणी, । बनमूग), माषपण (वन उरद ), जीवक तथा ऋषभक इन औषधियों का क्ल्क बनाकर डाले । जब तैल सिद्ध होजाय तब उसे उतार ले । तब इस में तेजपात प्रभृति सुगन्धि द्रव्यों का कल्क डालदे । जब यह निर्मल हो जाये तब उसे छानकर पवित्र पात्र में रखदे । फिर विज्ञ वेध मनुष्यो के बलाबल का विचार करके रोगो मे प्रयोग करे । इस तेल को अभ्या, नस्य, पान, तथा नुवासन के लिये प्रयोग में लावे। इस तेल को भोजन के साथ भी प्रयोग में ला सकते हैं। इस तेलको कानों में भी डाल सकते हैं। इस तेल के प्रयोग करने से क्षय, खांशी, श्वास, ज्वर, मूर्दा, वमन, ( उलटी माना ), दुर्बलता, भिन्न- वर्णता, शोथ, शुक्रदोष, गुल्म, शोहरोग, वर्म, सग्रहणी, शोष, महास /- पस्मार, तथा धनुःस्तम्भ नष्ट होता है । इस के प्रयोग से वगत, मजागत, सिरागत, स्नायुगत, तथा सर्वोगगत बात दूर हो जाता है । यह तैल सब वात रोगों को दूर करता है इसमें संशय नहीं है । ऋनुकान में चौथे दिन शिरःस्नान करने के अनन्तर इम सेल का प्रयोग करे । उक्त समय में इस तेल का प्रयोग करने से पन्ध्या स्त्रिया भी गर्भ धारण करलती हैं । यह तैत वर्ण दोष को दूर करता है कान्ति गर्द्धक है। बल तथा इन्द्रिय को बढाता है । इस नाम बलातैल है। १-१॥ अथ द्वितीयं बलातैलम् । यलाशतकपायेण तैलस्या ढकं पचेत् । कल्कै मधुकमञ्जिष्टाचन्दनोत्पलपनकैः ॥ १७ ॥ सूदमैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागरकेशरैः। गन्धैध जीवनीयैश्च दुग्धद्विद्रोणसाधितम् ॥ १८॥ पतन्मृदग्निना पर्फ स्थापयगाजने गुमे । सर्वयातयकारांस्तु सर्पधारयन्तराश्रयान् ॥ १६ ॥ शमयेलिमेतत्तु च्छिन्नाम्रमिय मारुतः।
तृतीयोऽध्यायः। बलातलं नरेन्द्राहमेतद्वातविकारनुत् ॥ २० ॥ खरंटी की जट एक सौ पल लेकर एक द्रोण (मान परिभाषा के अनुसार दो द्रोप) परिमित पानी में डालकर पकाये । जब यह पानी चतुर्थाश रहनाय तब उसे निकालकर छान ले। फिर इस चाय के साथ आपा मादक परिमित तेल का पाक करे पाक करने के समय पुलष्ठी, मजीठ, चन्दन, मन, पद्मास, छोटी इलायची, पीपल, कूठ, दालचीनी, इलायची, गा, तथा नागकेशर इन श्रौषधियों का इल बनाकर डाले । फिर मुगन्धित द्रव्य, तथा जीवनीय द्रव्यों का कल्क बनाकर तैल पाक करे । तदनन्तर दो द्रोण परिमित दुध डालकर पाक करे। इस तैल यो मन्द मन्द अनि द्वारा पाकर पवित्र पात्र में रसदे । वायु के बेग से जैसे दिन मेघमाला नष्ट होती है उसी प्रकार इस तेल के सेवन करने से सर्वधातुममाश्रित विविध प्रकार के वात विकार नष्ट हो नाते हैं। यह रसातल राजाओं के प्रयोग करने के योग्य है। यह विशेषतया सबै चात रोगों को दूर करता है ।। १५-२०॥ अथ रास्नादितैलानि । कल्पनानेन रामाया गुडूच्या मधुकस्य च । स्वनामापं पचेतलं तद्वत्सद्दचरस्य च ॥ २१ ॥ पूर्वोन रीति से राना, गिलोय, मुलहठी, तथा सहचर इन श्रौषधियों का तेल उनावे । और अपने अपने नाम से उनका निर्देश करे ॥ २१ ॥ अथ तृतीयं बलातलम् रात सुतुलितं फुर्याद्वलामूलश पण्डितः। पंचत्ताये चद्विद्रोणे चतुर्भागावशेपितम् ॥ २२ ॥ पलानि दश पिशानि वलायास्तत्र दापयेत् । लुचिताना तिलानाच, दत्वा तैलाढकं तया॥ २३ ॥ चतुगुणन पयसा पचेन्मृद्वाग्निना मिषक् । अनि विधिना तैले दशकृत्यो विपाचयेत् ॥ २४ ॥ सिद्धमतदलातैलं नैकरोगविनाशनम्। पानेऽभ्यते भोजने व नस्ये वस्तौ च शस्यते ॥ २५ ॥ चातन्याधिपु सर्वेपुरतपित्ताश्रयेषु च ।
८२
नवनावनीतकम्।
ध्यापनानां च योनीनां शस्तं नष्ट च रेतसि॥ २६ ॥
तालुशोपं तृणं दाहं पार्श्वशूलमसृग्दरम् ।
हन्ति शोपमपरमारं विसर्प सशिरोग्रहम् ॥ २७ ॥
आयुर्वृद्धिकरं बल्यं कासश्वासविनाशनम् ।
सर्वरोगहरश्चैतदलातैलं प्रजाकरम् ॥ २८ ॥
खरेटी की जड़ एक सौ पल लेकर कूट ले । तदनन्तर दो द्रोण परिमित पानी
में डालकर उसका क्वाथ बनावे । जब पानी चतुर्थी श रहजाय तब उसे छानका रखदे ।
और दश पल परिमित खरेटी के मूल का कल्क बनाकर रखले । तथा तुषरहित तिलों
को भी दशपल लेकर ( उल्लूखल में यूरेकर अथवा शिला में पीप्तकर ) पिष्टिका
बनाकर रखले । तदनन्तर इस क्वाथ, तथा कल्क एक थाढक तिलतेल का पाक करे ।
पाक काते समय स्नेह से चौगुना दूध डालकर मन्द मन्द भाच देकर पाक करे । इसी
रीति से (अर्थात् एक सौ पल परिमित बला के क्वाथ, तथा निर्दिष्ट मान में बला
तथा तिलों का करक डालकर चौगुने दूध के साथ ) दशबार तेल पाक करे । यह
बला तेल भनेक रोगो को दूर करता है । इस तेल का प्रयोग पान, अभ्या, ( मालिश),
भोजन, नस्य, तथा बस्तिम, के लिए विशेषतया प्रशस्त है । इस तैल के प्रयोग
से विविध प्रकार की वातव्याधिया, तथा रक्तपित्ताधित रोग सब दूर हो जाते है। यह
तैल योनिव्यापत्तियों मे तथा नष्टशुक्र रोग में विशेषतया लाभदायक है । यह तेल
तालुशोष, प्यास, दाह, पार्शश्ल, रक्तपदर, शोप, मिग्गी, विसर्प, तथा शिरोवेदना
को दूर करता है । यह तैल गयु बढ़ाता है, शारीरिक बल का उपचय करता है, और
खाशी का तथा श्वास को नष्ट करता है। सब रोगों को दूर करने के लिए इसका
प्रयोग करे ॥ २२-२८ ॥
.
अथ अमृततेलम्
सुप्रशावश्विनी देवी भिषजौ देवपूजितौ ।
ऊचतुः परमेतद्धि वैलं पुष्टिवियर्द्धनम् ॥ २६ ॥
सर्वव्याधिप्रशमनं राजाहममृतोपमम् ।
अमृतं नाम विख्यातं तैलं चलकरं नृणाम् ॥ ३०॥
सुभूमौ मधुके जातमुद्धरेत्कृतमङ्गलः।
पुष्येण प्रयतो विप्रान् स्वस्तिवाच्य समासतः ॥ ३१ ॥
तृतीयो जयायः। ग्राहयेत्स्वरसं तस्य चतुपा विचक्षणः । प्रपौण्डरीकममृतां विसन्धिं शतावरीम् ॥ ३२ ॥ প্লাহ্মান্যামলক্ষান্তকেই। क्षीरिणां चैव वृक्षाणां त्वचश्व पृथक् हरेत् ॥ ३३ ॥ कुराकाशशुमूलानि शरवीरणयोस्तथा। गुन्द्राणां नाडिकानाच मूलं मोझादनानि च ॥ ३४ ॥ घदरीच विदारी घेतसं साटरूपकम् । निम्यशाल्मलिख‘रनालिकेरप्रियङ्गवः ॥ ३५ ॥ पटोलं कुटज द्राक्षां समृणालं च चन्दनम् । कुम चाभ्यकर्णध लामधनअयौ ।। ३६ ॥ फपायमधुराणां च यथालामं त्वचस्तथा। भागाँश्चतुष्पलान्कृत्वा विद्रोणेऽपां विपाचयेत् ॥ ३७॥ रसेटमागशेपे तु कहकैरेमिपिंपाचयेत् । बलां नागयला जीवामात्मगुप्तां कशेरुकाम् ॥ ३८ ॥ नतं रसं च स्पृकां च सूदमैला त्ववमेव च । जीयमको मेदे मधुकं नीलमुत्पलम् ॥ ३६॥ कुट्ठमं पद्मकोशीरमगुरूं पत्रमेव च । विदारी क्षीरकाकोली घीरामपिच शारिवाम् ॥ ४० ॥ शतावरी प्रियगुञ्च गुडूची पद्मकेशरम् । लामा चन्दनानि राजादनफलानि च ॥४१॥ यटीमधुक्रमशिष्टामंशुमत्या पलोन्मितान् । लणविधानिमात्वा शनैमानिना पचेत् ॥४२॥ तैलपात्राणि चत्वारि खादष्टगुणं पयः। पयोऽभागेन भिषक् प्रदद्यादम्लकाधिकम् ॥ १३ ॥ शतशोऽय विषक्तव्यं सदगुणमेव था। सम्यक सिद्धस्य चाप्यस्य त्येतद्भवति लक्षणम् ॥१॥ पालोज्यते करेणैध पाककाले शुपस्थिते । स्वस्तिवाच्य द्विजातीस्तु प्रयतः कृतमङ्गलः ॥
नधनावनीतकम् । प्रयोजयेत्तैलमिदममृतं देवपूजितम् । वस्त्यास्थापनपानश्च नस्यैरभ्यञ्जनैस्तथा ॥ ४६॥ सर्वरोगप्रशमनमिन्द्रियाणां चलावहम् । दाहतृष्णापरीतानां श्रेष्ठमभ्याने शिवम् ॥४७॥ वृद्धानां वाल्यजननं यालानामगवर्द्धनम् । कान्तत्वं स्त्रीपु सौभाग्यं प्रजाश्च यहुविस्तराः ॥ ४ ॥ स्त्रियश्च गर्भ गृह्णन्ति प्रयोगादमृतस्य हि । अशीतिं वातजान रोगान् रकजान् पित्तजांस्तथा ॥४६॥ श्लंप्मिकान् सन्निपातोत्थान्सर्वानेव चिकित्सति । सुपर्णचतुर्नस्येन तथाभ्यगात्प्रजायते ॥ ५० ॥ पाप्मापहमलक्ष्मीनं श्रीमेधाभिषिवर्द्धनम् । तैलमेतत्समाख्यातं परमं तु रसायनम् ॥ ५१ ॥ अस्य प्रयोगातैलस्य महर्पिश्च्यवनः किल । पुनयुवत्वमापन्नो जरारोगविवर्जितः ॥५॥ श्रायुष्कामश्च भगवान्मार्कण्डेयो महानृषिः । तैलमेतत्प्रयुआनो दीर्घमायुरवाप्तवान् ॥ ५३॥ विलक्षण विज्ञानशाली, देवताओं से पूजित, तथा देववैद्य, अश्विनी कुमारों ने इस अमृत तैल नामक योग को कहा है। यह तेल शरीर पुष्टि के लिए अत्यन्त लाभ दायक है । इस के प्रयोग से सब व्याधिया दूर होती है । यह राजाओं के प्रयोग करने के लिए उपयुक्त है। यह अमृत के समान गुणकारक है । यह अमृततेल के नाम से विख्यात है । यह मनुष्यों के मल को बढ़ाता है । विज्ञ वैद्य पुप्यनक्षत्र में ब्राह्मणों से खस्तिवाचन कराकर तथा माङ्गलिक क्रिया करके सुभूमि समुत्पन्न मुलहठी को उखाड़ लेवे । उस को कपड़छान करके चार पात्र ( अर्थात् एष द्रोण ) परिमित स्वरस निग- लकर उसले । तदनन्तर पुण्डरीककाठ, गिलोय, मृणाल, शतावा, सिंघाड़े, भावला, गूलर, कशेरु, क्षीरिवृक्षों की हाल ("उदुम्बरो वटोऽश्वत्यो पेतसः तत एवच । पञ्चैते सीरिणो वृक्षाः सज्ञाया समुदाहा."-गूलर, वट, पीपल, वेस, पिलखन, इन पांच वृक्षों को क्षीरिक्ष कहते हैं ), कुश की जड़, काशमूल (काही की जड़), ईख की जड़, शरमूल, सश, गुदमूल, (गोस पटेर) नलमूल (न्हे को जड़ ), को- चादन के (मृणाल, पिपली, वा पद्मशीन ), बीन बेर, विदारीकन्द, वेनस, ससा, तृतीयोऽध्यायः। नोम, सेमल, खजूर, नारियल, प्रियंगु, पटोल, कूड़े की दाल, दास, विस, लाल. चन्दन, अर्जुन वृक्ष की दाल, लामबक (तृणविशे), पर्जुन छाल तथा कयाय और मधुर रसवाले वृक्षों की छाल [जितन वृक्षों की मिलसकें ] पृथक् चार २ पल लेकर दो द्रोण [मानपरिमाता के अनुसार चार द्रोग्ग] परिमित जल में डालकर काथ बनाये। अष्टमांश शेष रहने पर दानकर रखले । तदनन्तर बलामूल, नागवता [गंगेरन] जीवन्ती, कौंच की जद, कोर, तगा, शिलारस, स्पृहा [शाकविशेष], छोटी इना- यची, दालचीनी, जीपक, भूपमक, मैदा, मामेदा, मुलहठी, नीलाकमल, केशर, पद्मात, सश, गुरु, तेजपात, विदारीकन्द, भीरकाकोली वीरा पिटवन] अनन्तमूल, शतावर, प्रियंगु, गिरतीय, कमलको केशर, लामनक (उशीरभेद सृणविशेष) लालचन्दन, चिरौंजी के बीज, गुलाठी, मीट, शमती, (शालपणीं) इन सब औषधियों का कल्क बनाकर धृत पाकारे इस योग में पाक काने के लिए तैश चार पात्र (पाठक), तेल में अटगुना जल, और जल से अर्ध परिमाण में सट्टा काजी डालना चाहिए । इसी मान से बार बार काय करू श्रादि डाल कर सौ यार अथवा इनार बार पाक करे जब यह तल सिम होजाता है तो इन की यह परीक्षा (पहिचान) है कि तेलमप्यती करक को अंगुलियों से परिमदित करने में यह वर्तिकावार बनजाता है । सिद्ध होने पर सनही तेलों की यह पहिचान होती है ] | इस तेल को मालाचारपूर्वक बस्ति- कर्म, पानम, नस्प, तथा अभ्यामं में प्रोग करे । इस तलके प्रयोग से सन रोग दूर होजाते हैं। इन्द्रियों के बल को बढ़ाता है। दाह और तृप्या से पीदित मनुष्यों के लिए इसका पन मत्यन्त हिनकर है । इस को सेवन करने से यूटे नवयुवक (मौत. वान) बनजाते है। हम के प्रयोग से नियों का सौन्दर्य, तथा सौभाग्य बढ़ता है। और संतान अधिक होती है । इस के प्रयोग से स्त्रियां गर्भ धारण करती हैं। इस तसगे भस्मी प्रकार के वातरोग, पिविध रनरोग, पितरोग, कफरोग, और मनिराज रांग सप ही नष्ट हो जाते हैं। इस तेल के अभ्या करने से दृष्टि गाड के समान होना है । यह पाररोग, तथा अलक्ष्मी को दूर करता है । इसके प्रयोग के कान्ति (चेहरे की चर यहती है। यह तेल परम रखापन है । इस तेल के प्रयोग से इटा मानि फिर मान गया था, और माएडेय महर्षि ने दी पायु को पाया था। कुन्जप्रसारणी तलम् । प्रसारणोश तुपणं पञ्चोयामण गुमे।
. ८६ नवनायनीतकम् । • पादशेपे समं तैलं दधि दद्यात्सकाक्षिकम् ॥ ५४॥ द्विगुणश्च पयो दत्वा कल्कान् द्विपलिकांस्तथा । चित्रकं पिप्पलीमूलं मधुकं सैन्धवं वलाम् ॥ ५५॥' शतपुष्पां देवदारु राक्षां वारणपिप्पलीम् । प्रसारण्याश्च मूलानि मांसी भल्लातकानि च ॥ ५६ ॥ पचेन्मृद्वग्निना तैलं वातश्लेष्मामयान् जयेत् । अशीति नरनारीणां वातरोगान् व्यपोहति ।। ५७ ॥ कुब्जस्तिमितपगुत्वं गृध्रसीखुडकार्दितम् । हनुपृष्ठशिरोग्रीवास्तम्भ चाशु नियच्छति ॥ ५८ ॥ कुञ्जप्रसारणीसंझं तैलमेतत्प्रकीर्तितम् । अमोघमौपमिदं तैलं वै दृष्टप्रत्ययम् ॥ ५६ ॥ प्रसारणी एक सौ पल लेकर एक द्रोण परिमित नल में डालकर पाक करे । जब जल चतुर्थोश रहनाय, तब इसके समान भाग तैल का पाक करे । पाक करते समय तैल के समान परिमाण में दधि, तथा कांजी और गव्य दुग्ध तेल से दुगुना डाले। इस तेल में चीता, पीपलामूल, मुलहठी, सेंधानमक, खरेटी, सोये के वीन, देवदारु, राना, गनपीपल, प्रसारणी की जड़, जटामांसी, तथा भिलावे, इन श्रौषधियों को अलग २ दो दो पल लेकर कल्क बनाकर डाले। इस तेल को विधिपूर्वक मंद मंद पांच देकर पंकावे । यह तेल विशेषतया वातिक तथा श्लैष्मिक रोगों में विशेष लाभ दिलाता है। इस तेल के सेपन करने से अस्सी प्रकार के वातरोग, कुम्जता (कुनापन ), निधलता, पंगुता, गृध्रसी, बुडकरोग, भदितरोग, हनुस्तम्भ, पृष्ठपह, शिरोप्रह, प्रीतास्तम, प्रभृति वातरोग नष्ट होते है। इसका नाम कुन्जपसारणी तेल है। यह तेल उक्त रोगों के लिए अनुभूत, तथा अचूक महौध है । ५४-५ नकुललम्- प्रायोमिन कुलमान इजुको श्म! तैलं प्रस्थोम्मितं प्राझो यथाविधि विपाचयेत् ॥ १०॥ कायेन दशमूलस्य प्रस्थैकप्रमितस्य वै। तथा प्रस्थमितनेह काचिकेन घ मस्तुना ॥ ६ ॥ मधुकं जीरकं रामा सैन्धयं शतपुष्पिका।
तृतीयोऽध्यायः। यवानी मरिचं कुष्ठं विडनं गजपिप्पलीम् ॥ १२॥ सौवर्चलवाजमोदा थला पप्रन्थिका तपा। प्रन्थिक शैलजं मांसी कर्षमेपां पृथक पृथक् ॥६३ ॥ कल्कीकृत्य पचेतलं सिद्धीते निधापयेत् । नकुलाख्यमिदं तैलं सर्वदा प्रत्ययम् ॥ ६ ॥ प्रयोजितमिदं तैलं कम्पवातं सुदारुणम् । इस्तकम्प शिर कम्पं याहुकम्प व्यपोहति ॥ ६५ ॥ साँपद्रयसंयुतमामवातं सुदारुणम् । वस्त्यभ्यअनपानाद्यैनीशयेन्नात्र संशयः ॥ ६ ॥ आढण्यातं कटोपृष्ठजानुजबाधितं तथा । समीरण सन्धिगतं जयत्येतदसंशयम् ॥ ६७ ॥ चैद्यानां सारभूतानां शतेनापि समुज्झितम् । वातव्याधि निहन्याशु कम्पवात विशेषतः ॥ ६॥ नकुलमास एक प्रत्य परिमित लेकर एक प्रस्थ परिमित एप तैल ( अंडी का तेल ) का पार करे । इस में एक प्रस्थ परिमित दशमूल का बाथ, एक प्रस्य काजी और एक प्रस्थ दधिमस्तु ( दही या पानी ) डाले। इस तेल में मुलहठी, सफेर जीरा, रास्ता, सभानिमक, सोये के बीन, अजवाइन, कालीमिरच, कूठ, वायविद्या गनपीपल, सौवचन, लवण, अजमोद ( जगली अजवायन ) पला ( सटी), च, प्रषिक (गटिवन अथवा पीपलामूल), शलज ( सुगन्धिद्रव्यविशेष ) तथा, जया- पांसी, इन औषधियों को अलग अलग एक एक कर्प लेकर पल बनाकर डाले। गणाविधि पाक का शीतल होनेपर बोतल में रख दे । इसका नाम नकुल तैल है। यह अनुभूत है। इस तेल के प्रयोग से दारुण कम्पवात, इस्तम, शिरः सम्प, तथा बाहुक्म, नष्ट होता है । बस्तियोग, अभ्या, तथा पान, को रीति से इसके प्रयोग से चामान, यापनात, तथा कमर, पीठ, जानु, जड़ा और सन्धि, समाश्रित, वात शीघ्र ही नष्ट होता है । इसके प्रयोग से सुयोग्य वेधों से असाध्य करकर, छोडी हुई बातम्याधियां दूर होगाती है। यह कम्पवात म विशेष लाम दिखाता है ॥10-11 मूलकतैलम्- निपत्राणां मृदूनाच मूलकानां रसस्य तु । ।
६
नवगायनीतकम् ।
दध्यम्ल कोशिकानां वै पयसश्चाढकं पृथक् ॥ ६॥
पचेन्मृद्वग्निना चैच तिलतैलस्य चाढकम् ।
राना यला गोत्रका सेन्धवं शिकं वचा ॥ ७० ॥
चित्रक शृङ्गवरच पिप्पली गजपिप्पली ।
भल्लातकः प्रतिविषा कल्कमेषां प्रदापयेत् ।। ७१ ॥
मूलकाख्यमिदं तैलमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ।
ऊरुस्तम्भं कटिग्राहंगृध्रसीमपतन्त्रकम् ॥ ७२ ॥
यस्तिकुण्डलकं हन्ति पर्वस्तम्भ सकम्पनम् ।
वंध्यापि लभते गर्भ तैलस्यास्य प्रयोगतः ॥७३॥
पानं मूलकतैलस्य रोगानेताग्नियच्छति ।
प्रमत्तमिव मातगमकुराः कुशलोद्यतः ॥७४ ।।
पनरहित कोमल मुलियों का स्वरस, दधिमस्तु, काजी, और गाय का दूध,
प्रत्येक एक माढक (चार प्रस्थ लेवे । इनके साथ एक अाढक परिमित तिलतल
का पाक करे। राना, खरेटी, गोखरू, सेंधानमक, सुजने की बात, वच, चीता,
अदरक, पीपल, गजपीपल, भिलावे, तथा अतीस इन औषधियों का
बनाकर तैल पाक करे । इसका नाम मूलक तेल है। इसका अविकार अश्विनीकुमारों
ने किया था। इस तेल के प्रयोग से ऊरुस्तम्भ, कटिग्राह. गृध्रसी, अपतन्त्रक,
बस्तिकुण्डल, पर्वस्तम्भ तया कम्पवात दूर होता है । इसके प्रयोग से कध्या भी
गर्भ धारण करती है । जिस प्रकार कुशल मनुष्य से चलाया हुआ अकुश उन्मत्त
हाथी को दालेता है, उसी प्रकार यह तेल भी उल्बण रोगों को भी नष्ट करदेता है
कल्क
महामापतैलम्-
दशमूलाढकं पक्त्वा जलद्रोणेऽहिशेपिते ।
तद्वन्मापादकका तैलप्रस्थं पयः समम् ॥ ७॥
कल्कैरेतैश्च मतिमान साधयेन्मृदुनाग्निना।
अश्वगन्धा शटी दारु बला राना प्रसारणी ॥ ७६ ॥
कुष्ठं परूपकं भार्गी द्वे विदा? पुनर्नवा ।
मातुलुङ्गफलाजाज्यौ रामलं शतपुष्पिका ॥ ७७ ॥
10 तृतीयोऽध्यायः शतावरी गोक्षुरकः पिप्पलीमूलचित्रको । जीवनीयगणं सर्व संहत्यैव ससैन्धवम् ॥ ७॥ तत्साधु सिद्धं विज्ञाय स्थापयेत्काचकूरके। तैलमेतत्समाख्यातं महामापसमाह्वयम् ॥७६ ॥ वस्त्यभ्यानपानेषु नावनेषु प्रशस्यते । पक्षाघासे हनुस्तम्भे त्वर्दिते सापतन्त्रके ।।८१ अवयाहुकविश्वाच्योः खक्षपागुल्ययोरपि । शिरामन्याग्रहे चैव अधिमन्थे च वातिके ॥१॥ शुक्रक्षये कर्णनादे कर्णवेडे च दारणे । कलायखञ्जशमने तैलमेतनियोजयेत् ।। ८२ ॥ । एक माढक परिमित दशमूल लेकर पुरु द्रोण परिमित जल में डालकर पाक परे । जब यह जल चतुर्थाश रह जाय तब उसे छानकर रखदे । इसी प्रकार एक पाढक परिमित उड़द का भी हाथ बनाकर रखदे। तदनन्तर इस काथ के साथ एक प्रस्थ परिमित तेल का पाक करे । इस तेल के दुग्धपाक में गव्यदुग्ध तेल के समान परिमाण में डालकर पाक करे । छसगन्ध, कचा, देवदारु, खरेटी, राना, प्रसारणी, कूठ, फालसा, भारंगी, क्षीरविदारी, विदारी, पुनर्नवा, मानुलुन, जीरा, हींग, सोये के बीन, शतावर, गोखरू, पीपलामुल, चौते की छाल, जीवक, ऋऋषभक, मैदा, महामेदा, काकोली, क्षीर. काकोली, मापपर्णी, मुद्रणी, जीवन्ती, मुलहठी, तथा सेंधानमा इन औषधियों को मिलित एक प्रस्थ परिमित लेकर, कनक बनार यथाविधि तेल पाक करे । जब यध सिद्ध होगाय तर इसे छानकर बोतल में डालकर रखदे। इस का नाम महायाप तैल है। इस तेल को बस्ति, अभ्या, पान, तथा नस्य द्वारा प्रयोग करावे । इसके प्रयोग पक्षाघात, हनुस्तम्भ, अदित, अपतन्त्रक, भववाहक, विश्वाची साता (लूलापन) पंगुता ( लंगड़ापन )शिरोग्रह, मन्यास्तम्भ, अधिमन्य, शुकक्षय, कर्णनाद, कर्णवेड, तथा कलायसन प्रभृति वातज रोग नष्ट होते हैं । (७५-८२) वृहत्कासीसाधतलम् काशीस लागली कुष्ठं कया शुण्ठी च सैन्धवम् । हयमारस्तधाश्मभदन्तीजन्तुप्रविप्रकम् ॥ २३ ॥ १२
नवनावनीतकम् ।
स्वर्णक्षीरी शिलातालमेभिस्तैलं विपावयेत् ।
स्नुह्यर्कपयसा चैव गवां मूत्रं चतुर्गुणम् ॥ ४ ॥
कासीसाद्यमिदं तैलं वृहत्पूर्व महोत्तमम् ।
अभ्यञ्जने प्रयुञ्जीत तैलमेतदनारतम् ॥ ८५ ॥
प्रयोगादस्य तैलस्य निपतन्ति गुदाकरा.।
क्षारसूत्रक्रियान्छिन्ना इय सत्यं न संशयः ॥८॥
फासीस, कलिहारी, कूठ, पीपल, सोंठ, सेंधानमक, कनेर की जड़ पाषाणभेद,
दन्तीमूल, वायविडर, चौता, चोक, मनशिल, हरिताल, थोहर का दूध, तथा मदार
का दूध, इन औषधियों के क्ल्क के साथ एक प्रस्थ परिमित तिल तेल का पाक करे।
'पाक करते समय चतुर्गुण गोमूत्र डालकर पाक करे । इस का नाम बृहत्कासीसाद्य
तैल है । इस तेल को अभ्यङ्ग द्वारा श्योग करावे । इस तेल के प्रयोग से बवासीर
के मस्से इस प्रकार करते हैं, मानो क्षारसूत्रद्वारा कटे हों। यह बात सर्वथा सत्य है
11
सिद्धार्थकतैलम्
प्रस्थद्वयोन्मितेनेह शतावर्या रसेन तु ।
तिलतैलं पचत्प्रस्थं क्षीरं दत्वा चतुर्गुणम् ॥ ८७ ॥
शैलयकं बला मांसी समझा शारिवाद्वयम् ।
शतपुष्पा देवदारुरामा च हयगन्धिका ॥८॥
चादनं तगरं कुष्ठमेला चांशुमती तथा ।
पृश्निपर्णी वचा चैव तथा गन्धर्वहस्तकम् ॥ ८ ॥
सिन्धूद्भवं समं दद्याद्विश्वमेषजमेव च ।
एभित्तैलं पचेद्धीमान् दत्वाई करसं समम् ॥१०॥
कुब्जाश्च वामनाये च पंगुपादाश्च ये नराः।
महावातेन येरुग्णा अङ्गसङ्कुचिताश्च ये ।। ९ ।।
तेषां हितमिदं तैलं सन्धिवाते च शस्यते ।
येषां शुष्यति चैकाझंगतियेषां च विह्वला ॥ २॥
क्षीणन्द्रिया नएशुक्रा जरया जर्जरीकृताः ।
अमेधसश्च यधिरास्तामपि परं हितम् ॥ २३ ॥
सृतीयोऽध्यायः। मासमेकं पिये द्यस्तु यौवनस्य पुनर्भवेत् । तैलमेतरतमारशतं सिद्धार्थकसमाद्वयम् ॥ ६॥ शतावरी का स्वास दो प्रस्थ लेकर एक प्रस्थ परिमित तिल तेल का पाक करें । दुग्ध का पाक करते समय इस देश में गाय का दूध चौगुना डासना चाहिए । पाक में-शलेयक, खरेटी, जटामासी, मजीठ, अनन्तमूल, श्यामानता, सोये के बीज, देवाह, राना, असगन्ध की जड़, लालचन्दन, तगरकाष्ठ, यूड, छोटी इलायची, श्रा- मती (शालपर्णी ) पश्निपणी, वच, एरण्डमूल, (रेंडी को जड़ ) सेंधानमक तथा सौंट इन औषधियों का कल्क बनाकर डाले। और अदरक का रस सैल के बराबर डाले । फिर यथाविधि तेल पाक परे । जो पुरुष दुबहे हैं, बौने है, अथवा महावत के कारण दुखित हैं, और जिनके अगसिद्ध गो है, उन के लिए यह तेल, पपन्त लामदायुक, है।म तेल के अग्र से सन्धिवान, एशोध, प्रकम्पितगति, प्रमृति वातननित रोग दूर होते हैं। और जो पुरुष, क्षीणेद्रिय, नष्टवीर्य, प्रतिभाहीन, बहो, अथवा, बुढापे से जीगशीर्ण शरीर हैं, उनके लिए भी यह तैल विशेषतया सामरद है । एक महीने तक इस तेल को लगातार पीने से बूढा भादमी भी फिर युवा जवान) हो जाता है । इस तेल का नाम सिदार्थक तेल है॥७-४॥ मृलकतैलम् दयारनालमानोदकेचुरसमूलकरतानाम् । तैलयदोदकानां प्रस्थान प्रत्यकशो दद्यात् ॥ १५ ॥ रामायलाश्यगन्धा मधुकं समहौषधं ससुरदारम् । स्योनाकसप्तमानां मागाप्रत्येक शो दद्यात् ॥ ६ ॥ पतसदमृतफल गयां पुरीपाशिना शनै साम्यम् । अपहत्य तनिधेयं यथानुकूलं तथा सेव्यम् ॥१७॥ वस्ती पानेऽभ्यने तैलमिदं नायने देयम् । दोपोदरेषु देयं शाखायातेपु चाम्यहम् ॥ ॥ गृध्रस्यामय गुल्मे यातजदोऽध्यधोगते वाते। पतच्छूले पथ्यं लीहि च रोगे तथा युक्तम् ॥ ६ ॥ रसायनं बाइबलिना प्रणीतं नानाविदं मूलकतैलमाहुः। पुंसांच दुऐन्द्रियगीडिताना स्त्रीणां च देयं प्रसार्थिनीनाम १००॥
नवनायनीतकम्। दही एक प्रस्थ, पारनाल ( कांजी का भेद ) एक प्रस्थ एक प्रस्थ उड़द का काय, ईस का रस एक प्रस्थ, मूली का स्वरस एक प्रस्थ, और बदरोदक (खट्टे वेर का काय ) एक प्रस्थ इनके साथ एक प्रस्य परिमित तेल का यथाविधि पाक करे । पाफ करते समय खरेटी, मसगन्थे, मुलहठी, सोंठ, देवदारु, तथा स्योनाक की छाल, इन सात औषधियों को पृथक् एक एक पल लेकर कल्क बनाकर डाले । इस तेल को गोम. यों की धीमी धीमी आंच देकर पकाना चाहिए । जब सिद्ध होजाय तब छानकर रखदे । जिस प्रकार अनुकूलता पड़े उसी रीति से इसका प्रयोग करे। इसको बस्तिकर्म पान तथा अभ्यङ्ग, क्रियाद्वारा प्रयोग करना चाहिए। इसके प्रयोग से उदररोग, शारवागत वातरोग, गृध्रमी, गुल्म, विविध वातिकरोग, शून तथा तीहरोग नष्ट होता है । इस .का नाम मूलकतैल है। इसका भविष्कार बलि ने किया था । इन्द्रिय रोग पीडित पुरुष तथा सन्तानाभिलाषिणी रमणियों के लिए इसका प्रयोग अधिक लाभदायक है ॥ १००० मूलकतलम्- प्रस्थं मूलकतोयात् क्षीरप्रस्थश्च तद्भवेत्साध्यम् । जातं तदधि पाच्यं कामं प्रस्थेन तैलस्य ॥ १०१ ॥ यष्टीमधुकं रानां पाठां च सितां च ङ्गरं च । एताअलेन पिष्ट्वा प्रमाणमे कैकमर्धपलम् ॥ १० ॥ लवणस्य च कपः स्यात्तद्विपवेदग्निना शनै दुना । एतत्तैलं सिद्धं पेयं प्राम्भोजनं विधिना ॥१०३ ॥ भोजनविधिश्च कार्यो रूक्षः सूगोदनो भवेदत्र । भेषजमेतद्विहितं वन्ध्यानां पुत्रजननार्थम् ॥ १०४।। मुली का स्वरस एक प्रस्थ. और गाय का दूध एक प्रस्थ लेकर एक साथ श्री. यावे। फिर उसे जमाने के लिए रखदे। जब इस का दही बन जाय तब इस दही के साथ एक प्रस्थ परिमित तिलतल का पाक करे । इस तैले के कल्कपाक में मुलहठी, राना, पाढी, खांड, तथा भदरक, इन औषधियों को आधा २ पल (दो दो वर्ष) लेकर पानी से पीतर, कल्क दनावर डाले । कल्क में एक कर्ष सेंधानमक भी डाले । तदनन्तर यथाविधि तेल पाक करे । जब यह तेल सिद्ध होजाय, तव इसे समुचितमात्रा में भोजन के पहिले प्रयोग कराना चाहिए। इस तेल के पाप-तरीय प्रयोग में नेहवक्ति फूटकर चार द्रोय परिमित जल में पार करे | जब यजल पूर्वोत्त. निनमानधनु पशि रहजाय, तर इसाथ के साथ एक(चारप्रस्थ परिचित नित का पाक करें। इस तेल के इस्कपाक में सहधर की जद शाल र, बनाकर डाले। यानिधि तेस पारुरके सुसोन्म होने पर दानकर रसदे। तदनन्तर में अठार पल सांडारकर, उपयुत्त रीति से मिलाप, निमेव परमें रखाइन तेलको मस्तिकम, न, अारमा तपा नागार्म में प्रयुक्त एना चाहिए। इस तेल के प्रयोग मे पशपात, नस्तभ, शिरोप्रा दिनरोग, पेपर, gs, सा, एसी, वागुरम, भू-, भारमार, धनुस्ताभ, WERAण्डन, तृतीयोऽध्यायः। मुद्दा (मूंग की दाल ) और प्रोदन भोजन के लिए उपवुन है। यह तेल बन्ध्याओं के समान जनन के लिए पति प्रशस्त है ॥ १.१-१०४ ॥ सहचरतलम् । समूलपत्रशाखस्य शतं सहचरस्य तु । तोये चतुद्रोणमिते साधयेत्सूदमकुट्टितम् ॥ १०५॥ द्रोणावशेष पूते तु पचेत्तैलाढकं शनैः । सहचरस्य च मूलानां पेध्यं दशपलं भवेत् ॥ १०६ ।। परिस्राव्य सुखोणे तु शर्करायाः प्रदापयेत् । पलानि दश चाप्टौ च निर्मथ्य च निधापयेत् ॥ ०७॥ यस्तौ पाने तधाभ्यङ्ग नावने च प्रशस्यते । एकालिकं पक्षधं हनुमद्दशिरोग्रहे ॥ १०८ ॥ अदितं वैपथन्मादं सर्वगानमहं ज्यरम् । गृध्रसों वातगुल्मं च भूतोपहतचेतसम् ॥ १० ॥ अपसारं धनुःस्तम्भमूखस्तम्भ विनाशयेत् । पस्तिकुण्डलमाध्मानं हनुजानुविकुंचनम् ।। ११० ॥ प्रेसनं सन्धिपर्याणां कम्पनं शोषणं तथा। तैलमेतच्चायति महामाणीव मारतः ॥ ११ ॥ अलाभे शरायास्तु क्षीरेण सह पाचयेत् । रोगानीकधार्थाय कथितं तत्स्वयम्भुया ॥ ११२॥ सहचा ( पिपासा, नीलीमिराठी, पटसरैया ) या पथा प5 को पत्र लेकर ६४ नधनारनीतकम् । भाध्मान, हनुविकु चन, जानुविकुचन, सन्धिनसन, पर्वसन, कम्मरोग, तथा शोर प्रभृति व तिक रोग इस प्रकार नष्ट होते हैं जैसे वायु के वेग से बडे २ चादल । यदि इस तेल के पाक करने के समय साड न मिलसके तो गाय के दूध के साथ पाक पर- लेना चाहिए। रोगों के समूह को नाश करने के लिए इस तेल को स्वय स्वयभू ने पहा था। १०५-११२ ॥ मधुयष्टिकातैलम्- निस्तुपाणां तिलानां तु तैलप्रस्थं विपाचयेत् । पलश्च मधुकस्यान दद्यात्तीरं चतुर्गुणम् ॥ ११३ ॥ मृदग्निना तु तसिद्धं भूयो भूयो विपाचयेत् । अनेन विधिना सम्यह मधुकस्य शतं पचेत् ॥ ११४ ॥ पानाभ्यञ्जनयोश्चैव यस्तौ नस्ये च शस्यते । भोजने चामृतप्राय नराणां राजयदिमणाम् ।। १२५ ॥ हृद्रोग तालुशोपं च पित्तगुल्मं प्रतानकम् । तृषामुन्मादवीसर्प श्वासं कासमसग्दरम् ॥ ११६ ॥ रक्तपित्तं प्रवृद्धं च सर्वतो भागमूर्द्धगम् । कामलाज्वरपाण्डत्वमेतत्पानानियच्छति ।। ११७ ॥ पित्तं प्रवृद्ध दाहं च विस्फोटं च विचर्चिकाम् । रतजाः पित्तजाश्चापि ये रोगाश्च पृथग्यिधा ॥ ११८॥ तैलेनानेन शाम्यन्ति रजांनीव जलागमे । मधुयष्टीतेलमेतनामतः परिकीर्तितम् ॥ ११६ ॥ मुलहठी एक पल लेकर, पानी से पीसकर, उसका कल्क बनाले । तदनन्तर इस कल्क के साथ एक प्रस्थ परिमित विशुद्ध तिल तेल का पाक करे । इस तैल के दुग्धपाक में गाय का दूध तेल के परिमाण से चौगुना डालना चाहिए । यथाविधि धीमी धीमी भाच देकर तैल पाक करे । जब तैल सिद्ध होनाय, तब उसे फिर रसी रीति से पकावे । इस रीति से एक सौ वार तेल को पकाकर रखदेवे । इस तेल को पान, अभ्या, बस्तिकम तथा नस्य कर्म में प्रयोग करावे । राजयक्ष्मा ( तपेदिक) से पीड़ित पुरुषों के भोजन के लिए यह अमृत के समान अतीव लाभदायक है । इस तेल के पीने से हृदयरोग, तालुशोष, पित्तजनितगुल्म, प्रतानारोग, तपा, 1 तृतीयोऽध्यायः। उन्माद, विसपैरोग, वास, कास, प्रदारोग, ऊद्धग, अधोग, तथा सर्वगतपित, प्रद पित्त, दाह, विस्फोटर, विचचिका, कामना, तया पापहरोग नष्ट होता है इस तैल के प्रयोग से रतन और पित्तन विविध रोग इस प्रगर नष्ट हो जाते है जैसे वर्षाऋतु से धृत के कण । इसका नाम मथुपटीतल है ॥ ११३-११६॥ अश्वगन्धातलम्- हयगन्धामूलानां पलशतमुन्मीय भाजने निहितम् । साध्य द्रोणचतुष्के जलस्य पादायशेपिते पूतम् ॥ १२० ॥ मधुकं शृङ्गवरं च सुरदारं शतावरीम् । मजिठा नलदं कुष्ठं द्वौ करो पुनर्नवा ॥ १२१ ।। अमृणालं शतपुष्पां मुरसा रानां पयस्यां च । पुष्करमूलं च शर्टी स्थिरांयन्ती पयस्यां च ॥ १२२ ॥ कपोन्मितः मुपिटरेमिः सः कपायमालाडय । सैलादक सुखाग्नौ विपक्षीरं चतुर्गुणं दत्या ॥ १२३ ।। तसिद्धं मृदुपाकंभाएडे शुचौ निधातव्यम् । पानेऽभ्यने यस्तावुपयोज्यं भोजनस्य विधौ । १२४ ॥ जहमूकसजगद्दतोयसम्मार्दिता हतस्मृतयः । पक्षक्षतावममाश्च्युतनिशियास्थिसन्धयः स्खलनाः ॥ १२५ ॥ क्षीणक्षताध काम पिएदा हनुग्रहणाती। तेलस्यास्य नियोगाद् भवन्ति सत्य हतातहाः ॥१२॥ असगन्ध को एक सौ पल लेकर का शेण परिमित जन में पाक नम यह जल चतुर्वाश रहनाय तब उसे छानकर एक पात्र में रसदे । तदनन्तर मुलहटी, कारक, देवदार, शतावर, मजीठ, ननद, पर, प्रज, पूतिरंज (करंजुग), पुत. नंग, मृणाल, सोये के घोन, मुग्स), रामा, पयस्या (सोवियरी भपा कार्याली) पुस्करमून, कपुर, कल के बीज, इयती, तथा पयस्या (विसरोद) और पियों को पलग २ एस २ वर्ष संसानी से पीस परत बनाते। इसको Hifi पाय में मिला ए5 413 (चार प्रति दितत प पास तल के दाम में पुष in कर विधि धागे भीगा भोप देका पाको । जब मिस होनाप तो इसे निर्मत पार में ग नपनापनीतकम्। इस तैल को पान, अभ्यङ्ग, वस्ति तथा भोजन में प्रयुक्त करना चाहिए। इस तेल के प्रयोग से जड़ता, मुरदोप, खजता, गद्गदरोग, ऊरूस्तम्भ, स्मृतिहीनता, पक्षाघान, क्षत, भग्नदोप, च्युतसन्धि, निष्पिष्टसन्धि, स्खलनता, क्षीणता, उर क्षत, तथा ईपिएढत्व प्रमृति रोग नष्ट होते हैं । १२०-१२६ ॥ हिमसागरतैलम्- रम्भायाश्च विदार्याश्च धात्रिकायास्तथैव च । कूष्माण्डकस्य शाल्मल्या नारिकेलस्थ चाप्यथ ॥ १२७ ॥ गोनुरस्य शतावर्याः प्रस्थमेकं पृथक् हरेत् । प्रस्थं तु तिलतैलस्य पत्तीरे चतुर्गुणे ।। १२८ ।। तगरं चन्दनं कुठं मसिष्ठा सरलोऽगुरुः। मांसी मुरा च शैलेयं यष्टी दारु शिवा नखी ॥ १२ ॥ घरी लोधं तथा मुस्तं त्वगेलापत्रकेशरम् । शटी मधुरिका चैव लवंगं जातिपत्रिका ॥ १३० ॥ कपूर यालक चैध यथालामं तु कार्षिकम् । आदायैपां तु करकेन पचेलं विधानतः ॥ १३१ ॥ उ. प्रपततो वायोगजतो वाजिनस्तथा। उपटतो लोप्ट्रपाताच पडूनां पीठसर्पिणाम् ॥ ३३२ ॥ एकाङ्गशोपिणाञ्चैव तथा सङ्गिशोषिणाम् । क्षतानां क्षीशुक्राणामत्यन्ततयरोगिणाम् ॥ १३३ ॥ हनुमन्याहतानाच एशानां चरिणां तथा। शोषिणां लल्लजिद्वानां तथा मिन्मिनमापिणाम् ॥ १३ ॥ अत्यन्तदाहयुक्तानां क्षीणानां घातरोगिणाम् । एतलं परं श्रेष्ठं विष्णुना परिकीर्तितम् ॥ १३५ ॥ हिमसागरमाख्यातं सर्ययातधिकारनुत । ये घातप्रमया रोगा ये च पितसमुन्नवाः ।। १३६ ॥ --
तृतीयोऽध्यायः॥
१७
शिरोमध्यगताये च शाखामाथित्य ये स्थिताः।
से सर्वे विलयं यन्ति हिमसागरसेवया ॥ १३७ ॥
दली, विदारीकन्द, भामली, कूष्माण्डक (पेठा ), सेमर की जड़, न्या.
नारियल, गोचर तथा शनापर, न श्रोधियों का पृथा एक एक प्रस्थ रस लेकर एक
रथ परिमित तिनतल का पार करे। इस तेल के क्षीरपाक के समय चौगुना दूध
डालकर पाक करना चाहिए | BI, छालनन्दन, फूल, मंजीडपालकाB, JEve,
जटामांसी, मुरा, रौतेय, ( शिलारस ), मुलहटी, देवशरु, हरड, नसी, शतावरी,
लोध, नागरमोथा, दाबचीनी, मोदी इतापची, तेजपात, नागकेशर, स्था, सोये के
धोन, लीग जायिनी, कपूर तया समाधाला, इन औषधियों को यथा शाम एक एक
वर्ष परिमित लेकर कस बनाकर हाने । यथाविधि तक करके प्रयोग करे। यह
तल हाधी, पोड़ा, ऊँट, थादि से गिाने से, तथा अन्य ऊँचे स्थानों से नीचे गिरने
से और पत्थर के गिरने से, प्रषित वानजनित यात वेदना को दूर करता है। इसके
प्रयोग से, पगुना, पीउमर्पिता, एका शोप, उपःक्षत, शादीणा, रानयक्षमा, धनुस्तम्भ,
शिरास्तम्म, कशता, पर, शोष, लल्लजिङ्का ( गदर बोलना), मिमिनरोग (मनु.
सारयुक्त योलमा ) अत्यन्तरह, कोणता, या विविध प्रकार के पानी मट होते हैं।
पर तेल को सर्व प्रथम विष्णु ने कहा था नाम हिमसागर तेत है। इस तेल के
प्रयोग में विविध प्रकार के पातरोग या पित्तोग, नष्ट होते हैं। यह बैल शागत
तथा शिरोग रोगों के लिए प्रतिप्रशस्त है ।। १२५-१३७ ।।
अश्यगन्धावतम्
मूबानामधन्धायाः शतं स्यात् सएडयः छतम् ।
द्विद्रोणेऽपा विपक्तव्यमभागायषितम् ॥ १३ ॥
तेलाटक समाधाप्य घोरं वाचतुर्गुणम् ।
কষ্ট যথিবী বামহাম (
पलां च शतपुष्पां च कुष्ठं ध्यानसं त्वयम् ।
मधुशायरस देवदार बसां स्थिराम् ॥ १५०
राम पुष्करमूलं च भूनी सपुनर्नयम् ।
मनियां नलदं पदधती सुरसां पचाम् ॥ १४१॥
नवनावनीतकम्। भ्वदं च मृणालं च पयस्यां बहुपुत्रिकाम् । श्लदणपिष्टार्धपलिकान दत्वा गमें विपाचयेत् ॥ १५२ ॥ तरितद्धमचिदग्धं च वैद्यः समयतारयेत् । पाने यस्तावथाभ्यने नस्यकमणि भोजने ॥ १४३ ॥ येपु व्याधिपु दातव्यं तान्मे निगदतःशृणु । खअमूकजडत्वे च तूशस्तम्भ तथादिने ॥ १४ ॥ पक्षाघात तथायामे च्युतमनास्थिसन्धिषु । हनुस्तम्भे पृष्ठभग्ने चैव मन्याग्रहे तथा ॥ १४५॥ गाप्रस्तम्भे कम्पपाने शोफे चैव विशेषतः । ज्वर च विषमे गुल्मे तथा मारतशोणिते ॥ १४६॥ महोदरे घातगुल्मे विद्रधी गृध्रसीपु च । शुकदापे रक्तपित्त प्रदरे च प्रयुज्यते ॥ १७ ॥ क्षीणद्रियाः स्वल्पशुका दुर्यला ये च मानयाः। नशुमाघ ये पुंसामीपिएढाथ ये नरा ॥१५॥ चिन्तोपहतचित्ताश्च रास्यते तेपु नित्यशः। ध्यापन्नयोनयो याच योपितस्तु विशेषतः॥ १४ ॥ याच गर्भ न गृहन्ति फखकाले शुपस्थिते । स्थितसूनी च या वाया जन्मयनया च या भयेत् ॥ १५० ॥ सास्य योगालमा मृतुनाता न संशयः । प्रानुकाले तु नारीपु सद्यः मातासु दापपेत् ॥ ११ ॥ पुत्रदं परमं रोतले धन्यन्तरेमंतम् । चतुर्धय प्रयोक्तव्यं भैषज्यममृतोपमम् ॥ १५२ ।। मर्यामयप्रशमनं यासानामयदनम् । म्मृतिसमननं तद् पंधणीयं महागुणम् ॥ १५३ ॥ पलपर्ण कर सम्मेधाजननमुममम् । संदतरप्रयोहापं तत्तद्रोगनिदापया १५४ गाद ९८ मा पर मेरा परमार दो दोभानल में गरम पार नमनपर पER सात | Hari PEE:, (NRN.
. तृतीयोऽध्यायः। मित विशुद्ध तिललेल का पाक करे । हम तेल के दुग्धपाक में चौगुना दूध डाल कर १)क करना चाहिए। वरकराक में निम्नलिखित प्रोधियों का छल्क बनाकर डाले। छोटी इलायची, शतपुपा ( सौंफ अथवा सोये के बीन), कूठ, व्याघनख, दालचीनी, मुलहठी, भदएक, देवदारु, सरेटी, स्थिरा (शलपणे ), पन्ना, पुहकरमूल, भूतीक (तृणविशेष ), पुनर्नवा, मंजीठ, मलद, तेजपात, द्रवन्ती, मुरसा (तुलसीभेद), वच, गोखरू, मृणाल (उशीर) पयस्या (चौरविदारी या कायोली ) तथा शतावर इन औषधियों को पृथ भाग माधा पल ले । तदनन्तर कूटकर कल्क बनाकर तक्ष में हाल पाक करे । जब यह सिद्ध हो जाय, तब उसे धानका उपयुक्त पत्र में रसदेवे । इस तेल को पान, बस्तिम, अन्या, तया नत्यकर्म द्वारा प्रयोग करावे । इस तेल के प्रयोग से सजता, मुक्ता, जड़ा ऊरस्तम्भ, अदित, पक्षाघात, पायाम• • रोग, (अभ्यन्तररायाम तथा बाह्यायाम संशक वातरोगविशेष) युतास्थिसन्धिदोर (जोड़ की रही का अपने स्थान से इटजाना ) शिरास्तम्म, गावस्तम्भ (शरीर का भक जाना), कम्पवान, गोष, विषमज्वर, गुन्म, वातरन, सीहोदा (तिशी का होग), वातगुल्म, विद्रधिरोग, गृध्रसी, शुकदौर (वीर्यविकार ) रक्तपित्त तथा प्रदर रोग प्रभृत्ति विविध रोग नष्ट होते हैं। और जिन मनुष्यों की इन्द्रियां चीनलाहो गई हो, वीर्य अत्यल्प हो, या धीणवीर या दुर्वल दो, अपयश जो ईपिण्ड हो, या चिन्ताओं ये कारण चित्त भतीव व्याकुल हो ऐसे पुरुषों के लिये यह तेल विशे. पतया उपकारी है। सपा जो त्रिया विविध प्रकार के योनिरोगों के होने के कारण भयत पीड़ित हो, अथवा जिनके अनुपाल के समय पाने पर गर्भ धारण नहीं होता, पदा जो श्री जन्मवन्ध्या या कारमध्या हो, वे स्त्रियां इस तेल के प्रयोग से ऋतुकारत उपस्थित होनेर गर्भ धारण करलेनी है। जिस समय सियो शुनुकाल के माने पर विधान कर गुती हो, उसी समय इस तेल का प्रयोग करना उचित है यह धनतरि महर्षि का मत है। इस तलको (पन, अभ्या, वस्ति, तथा, भोगन मारक) चारों किसानों के प्रयोग बना पतिप्रशस है। यह तेल स्मृत के समान पाय गुपकारी है। यह सेल सब प्रकार के रोगों को दूर करता है। यश पाल. कों के अन को परिपुष्ठ पता है । स्मरण शक्ति बढ़ाता है कि शक्ति को प्रवज्ञ करता है । अत्यत गुणकारी है । शारीरिक पन बहाता है।चहरे में घमा भानाती है। मेवा (धारणालि ) को उत्तम करता है। निषित रोगों को करने के लिए इस तेल को सदा प्रयोग हाना चाहिए ॥ १३८-११४ ॥
१०० नवनापनीतकम्। चन्दनाय तैलम्- श्रामलकरसद्विगुणं तैलं कुडवोन्मितं विपकव्यम् । भागाश्च कार्पिका. स्युःपेक्ष्याणां चन्दनं रकम् ॥ १५५ ॥ मधुकं प्रपौण्डरीकं नवानि नीलोत्पलानि पिप्पल्यः । तैलं तु चन्दनायं सदाङ्गुलिभ्यां तु नावने दद्यात् ॥ १५६ ॥ अचिरादामयजातमतिमा शीर्षसंभव हन्ति । वृद्धमपि कालशिरसं कुरुते संवत्सरादूर्धम् ॥ १५७ ॥ एक कुडव ( ४ पल ) परिमित विशुद्ध तिल तेल में ( तेल के परिमाण से) दुना श्रावलों का रस डालकर पार करे । इसम लाल चदन, पुण्डरोक पाठ, ताजे नीले कमल के पून, पीरल, तथा मुलहठी, इन श्रौषधियों का अनग अलग एक एक कप लेकर तथा कल्क बनार डाले । यथाविधि पाक करके सुसोष्ण होने पर छानकर निर्मल काचकूपिका में भरकर रखदे । इसका नाम चन्दनाद्यतेल है । इस तैल को नस्यकर्म द्वारा प्रयोग कराना अतिप्रशस्त है। ( शिरोऽन्यार के लिए भी यह लाभदाक है ) । इस तेल के प्रयोग से विविधप्रकार के शिर के रोग नष्ट हो जाते है । लगातार एक वर्ष तक इस तेल के प्रयोग करने से बूढ श्रादमियों के भी शिर के बाल काले हो जाते हैं ॥ १५४-१५७ ॥ अनुवासनिकस्नेहः। जीवन्ती मधुकं मैदां पिप्पली मरिचं वचाम् । प्रादि रामा यला विश्व शतपुष्पां शतावरीम् ॥ १५८ ॥ पिष्टवा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं च विपचेरसह । अनुवासनिक स्नेहमेतविद्याज्ज्वरापहम् ॥ १५६ ॥ विशुद्ध तिलतल तथा धुत मिलित एक प्रस्य में जीव ती मुलहठी, मेदा, पील, काली मिरच, पच, ऋदि, रामा, सरेटी की नह, रतपुपा (सौक पयवा सोये के बीन), तथा शतावर इन प्रोधियों को मिलित परिमाण में ( तेल घृत के परिमाण से) चतुर्थाश लेकर, कला बना डाले। इसके दुग्धा में पूष समाा परिमाप में साले । उचित मात्रा में पनी हालर यथाविधि तेलपार करे । इस का नाम अनुस निक नह है । इस ग्रह को नुवासारिखद्वारा प्रयोग कराने से ज्वर नर होमाता है ॥ १५८-१९ ॥
16
१०१
तृतीयो भ्याया।
पिप्पल्याच लम्-
पिप्पली मधुकं चिल्वं शताहां मदनं वचाम् ।
कुठं शुण्ठी पुष्कराख्यं चित्रकं देवदार च ।। १६० ।।
पिष्वा तैलं विपक्तव्यं क्षीरेण द्विगुणे न नु ।
श्रशंसा मूढयातानां तच्छ्रेष्ठमनुवासनम् ॥ १६१ ॥
गुदनिःसरणं शूलं मूत्रकृच्छं प्रवाहिकाम् ।
कट्यस्पृष्टदौर्बल्यमानाहं पक्षणव्यथाम् ॥ १६२ ॥
पिच्छासायं गुदे शोथं वातयश्चचिनिग्रहम् ।
उत्यानं बहुशो यश जयेश्चैवानुवासनम् ॥ १३ ॥
पिप्पल्यामिदं तैलं कृष्णायेण भापितम् ।
निहन्ति वातजान् रोगान्दीपयत्यपि चानलम् ॥ १६४ ॥
विशुद्ध तिलतल एक प्रस्थ परिमित लेकर दूना गाय । दुध, और चौगुना जल
बालकर पाक करे । इस तेल में पीपल, मुलहठी, बिल, शताहा (सौक या सोय के
बीज) मैनफल, वच, कूठ, सोंठ, पुहकरमूल, चीते को जड़ तथा देवदारु इन श्रीप-
धियों को मिलित ( तेल के परिमाण से ) चतुर्थीश लेकर परक बनाकर डाले । तर
नन्तर यथाविधि पाक करके सिद्ध होने पर, वस्त्रादि द्वारा छानकर, निर्मल काचपिका
में डालकर रखदे । इस नेल को अनुशासनवस्तिरमद्वारा प्रयोग करने से मुदवातयुक्त
बवासीर, गुदभ्रश, शूल, मुकण, प्रवाहिका, पटिौल्य, ऊदौर्बल्य, पृष्ठदौर्बल्य,
अफारा, मलमार्ग से मलभूत फका निलिना, बडूक्षयरल, पायुशोथ, मलवात का
रुकना, मलन-ध, तथा पुनः २ मलत्यागप्रवृत्ति प्रभूति रोग नष्ट होते हैं। इस का नाम
पिपस्याद्यतेल है, इसे यात्रेयने सर्वप्रथम कहा है । यह बैल विशेषतया मातम रोगों
को दूर करता है, और उदरामि को बढ़ाता है ॥ १५०-१६४॥
सिन्दायं तैलम्
पलाई गिरिसिन्दूर जाणं च पलोम्मितम् ।
दत्या कटुकतैलं तु विपाकुडयोम्मितम् ॥ १६५ ॥
सिन्दूराद्यमिदं तैलं नामतः परिकीर्तिम् ।
अभ्यहादस्य दैलस्य पामा नश्यति सत्परम् ॥१८॥
१०२ नवनावनीतकम् । दो वर्ष सिन्दूर, और एक पल चूर्णीकृत जीरे के साथ एक कुटव ( पाठ पल) परिमित कटुतैल (सरसों का तेल ) का पाक करे । इस का नाम सिन्दूराद्यतैल है । इस तैल के अभ्यङ्ग ( मालिश ) करने से पामा (सुनली ) शीघ्र ही नष्ट होजाती है ॥ १६५ ॥६६॥ कासीसाधतैलम्- कासीसकरवीराग्निदन्तीमूलैः ससैन्धवैः । पचेत्तैलं दशपलं चतुस्तोलकसंमितैः ॥ १६७ ॥ चतुर्गुणारनालेन तैलपाकविधानतः । कासीसाद्यमिदं तैले गुदजाकुरनाशनम् ॥ १६८ ॥ दश पल तिलतल में, कासीस, कनेर की जड़, चीते की जड़, दन्तीमूल, तथा संधानमक इन औषधियों को पृथक् चार २ तोले लेर कक बनाकर टाले । कांजी चौगुना डाले । तदनन्तर यथाविधि पाक करे। इस का नाम कासोसाद्यतेल है। इस के लेप से बवासीर के मस्से नष्ट होनाते हैं ॥ १६७ ।। १६६ ॥ पालित्यहरतैलम्- आमलकरसः प्रस्था प्रस्थः स्थाच्छातकुम्भस्य । भूगरसस्य प्रस्थः प्रस्थस्तैलस्य दातव्यः ॥ १५६ ।। एतांश्चतुरःप्रस्थान् विपाचयेदायसे नवे भाण्डे । तत्प्रियकसालसारस्य समुद्न स्थापयेन्मासम्॥ १७० ।। उदृत्याथ विपश्चित् प्रयोजयेत्सदा तथा ध्यते। मिदं खलु कथितं विबुधैः पालित्यहरसंशम् ॥ १७१ ॥ पतगोश्वसराणामुष्ट्राणां श्वेतपक्षिणां चैव । श्वेतत्वं नाशयति हि यलीपखितनाशनं परमम् ॥ १७२ ॥ भावलों का स्वरस एक प्रस्थ, धतूरे के पत्तों का स्वास एक प्रस्थ, काले भांगरे का स्वरस एक प्रस्थ, तथा तिलतल एक प्रस्थ लेकर चीन निर्मल लोह कटाह में डालकर पाक करे। जर सिद्ध होनाय तब इसे छानकर प्रियक, अथवा सात नामक वृक्ष के सारमाग (अभ्यन्तरीय कृष्पकाष्ट ) से बनायहुए पिशकार पात्र में भरकर एक माम पर्यन्त पड़ा रहने दे। तदनन्तर इमे अभ्यतार्थ प्रयोग करावे । इस तेज के प्रयोग से गाय, पोहे, गधे, अर, मादि पशुओं के तया येतवर्णवाले पशुओं के भी तृतीयोऽध्यायः १०३ सफेद बाल काले हो जाते है, मनुष्यों के लिए तो वहना क्या है । इस का नाम खालित्यहातेल है । १६६-१७२ ॥ फणिजकार्य तेलम्- फणिजका सक्षधको नादेयं नवमालिका । अश्मन्तको विडङ्गानि मयूरफफलानि च ॥ १७३ ।। वितुनक देवदार सहदेवा च कट्वल । चीनं कारजपालार्थ मूलकस्याजकस्य च ॥ १७४ ॥ महापर्परको मुस्तं त्रिकटु त्रिफला बचा। सुवर्चला च हिपृश्य समभागानि कारयेत् ॥ १७५ ॥ अक्षमान पदभिस्तैलमस्थं सुपाग्निना । अजामंत्रण संयुतमजाक्षोरे चतुर्गुणे ॥ १७६ ॥ सिद्ध सुखोपणे तु भिषा वसपूतं निधापयेत् । फणिनकाधमेतनु तैलं नाना प्रकीर्तितम् ॥ ५७७ ॥ अभ्यगात्रस्ययोगाश गण्डमालाहरं परम् । विदारिकां गलग्रन्थि गलगण्डं च नाशयेत् ।। १७८ ।। फणिज्जक (तुलसी का एक भेद ), क्षवक (नकर्दिकनी ), नादेय (जल- वेतम), नमालिका (एक प्रकार का पुष-नेवारी), सौपर्चल लवय, परमन्तक ( कोथिदार का भेद, अधया पाषाणभेद ), वायविडत, मयूरकफत (अपामार्गवीन- योगे में बीन ), शिनुमक (पैर मुस्तक प्रथया वृक्षविशेष ), देवदारु, सइदेवी, कटान (पक्षविशेष,) वायीन, पलारबीन, (दाक के बीन, पलाशापहा), मूली के पीन, अर्जी । तुलसी भेद ) के बीज, पिपाड़ा, नागरमोथा, सोंठ, चालीमिरच, पीपल, हरष्ट रहेता, ओरला, यच, मुर्चला, (सूर्य- मला हुलहुल ) तथा हींग न औषधियों को पृथय् एक एक कर्ष बनाफर एकप्रस्थ परिमित तत पक करे । इस में तेल के समान परिमाण में प्रजापूर, और चौगुनो अजादाप (सरी का दूध । यथाविधि पार करके सोप्प होनेपा धानकर रखदेम का नाम फणिन. वायतैश है । म तल के अमन, तथा नत्यकर्म से गएउमा, रिका, गल. प्रन्धि, सभा गलगएर रोग नट हो। 11-1.!! लेकर दक १०४ नवनापनीतकम् । श्वदंष्ट्रातलम्- अथ तैलं श्चदंष्टाया कथयाम्यनिलापहम् । कल्पेन यस्य विलयं यान्ति वातभवा गदा ॥१७६ ॥ नमश्चैव नभस्यश्च द्वौ मासातुसत्तमे। या द्रव्याणि जायन्ते विविधानि महीतले ॥१८॥ अभिवृद्धानि पुष्टानि पर्जन्ये कालवर्षिणि । मेदिन्यां जातशस्यायामोपधानि समाहरेत् ॥१८॥ अपुष्यफलवत्काले सुन्नेत्रजमनामयम् । श्वदंष्ट्रातुपसवातमाहरेहिवसे शुभे ॥ १८२॥ चोते चोदं समादाय क्षोदयित्वा उलूखले । ततो रसं पटे स्राव्य प्रमाणनाढकं मितम् ॥ १५३ ॥ तैलप्रस्थश्च दातव्यः क्षीरं दद्याधतुर्गुणम् । गुडस्य च पलान्यष्टौ गवरपलानि पट् ॥ १४ ॥ तत्सिद्धं स्थापयत्पात्रे निर्मले भिषगप्रणी। तस्य मानांपिकाले क्षीरं चानुपिवेत्ततः ॥ १८५॥ पुराणं च गुई खादेच्छुङ्गवरसमन्तितम् । जीणे नहं च भुञ्जीत पयसा पष्ठिकोदनम् ॥ १८६ ॥ यॉस्तु प्रशमयेद्रोगान् तान्मे निगदतः शृणु । कम्पवातं च विश्वाची गृध्रसी चैव दारुणाम् ॥ १८ ॥ भगन्दरं कुष्ठगुरममपसारं तथैव च । उदीर्णमफागगतं तथा सर्वागचारिणम् ॥ १८ ॥ एतत्सर्वगतं घायुं याह्याभ्यन्तरगारगम् । अभिश्चयारिणं चैव हन्तिदुएं समीरणम् ॥ १८॥ एतद्वातप्रसतानां तैलं परमपूजितम् । भ्वदंटातैलमित्येतनामतः परिकीर्तितम् ॥ १० ॥ तथा योनिधिकारेषु युपतीनां प्रशस्यते । वातामयानिहन्त्याशु सत्यमिन्द्र यासुरान् ॥ ११ ॥ ।
तृतीयोऽध्यायः। अन हम वातनाशक श्वदष्ट्रातल वा वर्णन करते हैं, जिसे यथाविधि लगातार सेवन करने से बातमनित विविध रोग नट होजाते हैं। प्रतुओं में श्रेष्ठ वर्षा में भाषण, और भाद्रपद यह दो माम भाते हैं । इन महीनों में उचित समय पर बरसने वाले मेघों के कारण जमीन में हजारों प्रकार की औषधियां उगती है, बढती हैं, तथा, परिश्च वीर्य होती हैं । जब मेदिनी शस्यश्यामज्ञा होनाय तब औषधियों को निकाले । जिस समय २१दष्ट्रा ( गोखरू ) के तुपों में फूल सर्वथा न हों ( अर्थात् लगकर शार्ण होगये हों) यो फल लगगये हों, तशा वे तुप मुक्षेत्र (उर्वरा भूमि ) में उसम हो, और निरामय (दोषरहित ) हों, तो उन्हे चुन २ र निकालकर निर्मलपात्र में रख- दे। तदनन्तर उन्हें धोकर, उलूपल में कूटकर स्वास निकाल ले। इस स्वरस को पड़सान करे । तदन तर एक मादक ( चार प्रस्थ ) परिमित इस स्वरस के साथ एक प्रस्य परिमित तिन तेल का पाफ करे। इस में गाय का दूध चौगुना टाले । इस में काय भाट पत्त गुड, और । पल मदरक डाले । यथाविधि तेज पार करके निर्मल . पात्र में रखदे । इस तेल को उचित मात्रा में पीर गाय का प्रतप्त दुग्ध अनुसन- स्वरूप में सेवन करे। और अदरक के साथ पुराना गुड़ खाने तेल के जीर्ण होने पर मेष तथा दूध के साथ साठी चावलों का मान खाये । इस तेल के प्रयोग से कम्पपात, विश्वाची, गती, भान्दर, धु, गुल्म, तथा परमार रोग नष्ट होता है । यह तेल एशयान, सर्वागत, सायगात, शिरोगन, तथा विविधस्थानसमाधित दुध वायु का रामन करता है। प्रदुर वायु जनित रोगों को दूर करने के लिये यह प्रत्युत्तम थोषध है। इसका नाम वदंता है। और यह तेल युवतियों के योनिरोगों में भी पति प्रशस्त है। यह सेल वातरोगों को इस मा न करता है, जैसे इन कारों को - मूलकतलम् पञ्च मस्या मूलफरसश दाध कारयेचतुरः। शुतम्य प्रयाकुण्डया स्तितिलं प्रस्थमेक सात् ॥ १२॥ चत्वारिधिवपलान्यष्टौ चैपाईगावरस्य। आलाभे शुकं कर्तव्य पोडशपलं स्यात् ॥ १३॥ सेल यिराच्य पिधिना निदधीत मुनिमल पाये। मूलपतलमिदेवस्कपितं नासा मिपम्पयः ।। १६५ ॥
१०६ नवनायनीतकम् । ऊरुस्तम्भ खलीवातं विनिहन्ति गृध्रसी वापि। कदिवातं निखिलानपि शमयति वै वातिकान् रोगान् ॥१९॥ मूली का स्वरस पाच प्रस्थ, दधि चार प्ररथ, और सिरका तीन कुडर, इन तीनों के साथ एक प्रस्थ परिमित तिल तेल का पाक करे। चार पल सेंधानिमा, और भाठ पल अदरक का कल्क डालकर पाक करे । यदि अदरक न मिल तो सोलह पल सोंठ का क्ल्क बनाकर डाले । यथाविधि पाक करके निर्मलपान में रखदे। इसका नाम भूलक तेल है। इसके प्रयोग से ऊरूस्तम्भ, पल्लोकात, गृध्रसी, कटिवात, प्रभृनि विविर प्रकार के वातरोग नष्ट होते हैं ॥ ११२-१६५ ॥ मधुकाद्यतेलम् मधुकं मगधी विल्वमजा च रजनीद्वयम् । प्रपोण्डरीकं वृहती सैन्धवमाढकीसुमम् ॥ १६६ ॥ पपामसमभाग स्तैल नस्यं विपाचयेत्। चतुर्गुणेन पयसा सिद्धे तु विनिधापयेत् ॥ १७ ॥ मधुकाद्यमिदं तैलमभ्यड़े नायने हितम् । मुखव्यङ्गादिरामनं वलीपलितनाशनम् ॥ १८ ॥ मुलहटी, पीपल, येलगिरि, हलदी दामहल्दी, पुण्डरीकाष्ठ, बन्दी कटेरी, सेंवानमक, तथा भाढकी ( तोरवा माहर) के फूल इन अौषधियों को अनग एक एक वर्ष लेकर कल्क बनावे । इस फल्क के साथ एक प्रस्थ परिमित तिल तेन का पाक करे । इस तेल में चौगुना दूर डाले । यथाविधि पाक करके सिम होने पर निमल पान में रख दे। इसका नाम मातेल है । इसका प्रयोग अभ्या, तथा नस्य कर्म में विशेषना करना चाहिए । इस तेल के प्रयोग से पुपात व्यग, नीलि. दिशोर तथा पालिरोग नट होता है ॥ १६५-१६॥ सहपाके तत्परिभाषाज्ञानावश्यकता यद्यामान यथाकालं यशासिहं यथाग्रामम् । स्नेहपाकागममिशः घृतं तैलं प्रसाधयेत् ॥ १९ ॥ नेहपाक की परिभाषा को जागना वैध परिभाषा कगित ["Irrig मान दिगण नाईयोः" इत्यादि लिन ] मासे, या उचित राम-- .
तृतीयोऽध्यायः। हान् विपाच्यैव लिमयेत्तु क्षीरे द्विरात्र स्वरसे विनम् । कले पायेषु न पञ्चा दम्यारनाले पुनरेकरात्रम्" इत्यादि परिभाषा वर्णित ] तक और सिद्धिलदों [शब्दस्योपरमे प्राप्त फेनस्योपरमे तथा । गन्धवर्णरसादीनां सम्पती मिदिमादिशेद । विपकस्य पृतस्यताण कथित युधः । फेनोतिमानं तेलस्य शेयं पृचवादिशेत् । इत्यादि परिमापा कथित चिन्हों ] के होने तक यथाक्रम ["पृद्धापाकः प्रयोक्तव्यः प्रथम घृततैलयोः । कायाकलनः कार्यः कपास्ततः पाम्" इत्यादि परिमा निर्दिष्ट क्रम से ] धुन और तेल का पाक परे॥१॥ कृष्णसर्पतलम् कृष्णसर्प मृतं गृह सनिधाय नवे घटे। अलिप्य समृधऽनी चान्त पिपाचयेत् ॥ २००॥ तैसमिश्रण तेनास्य गण्डमाला प्रलेपयेत् । सप्तराप्रप्रसपाधि गण्डमाला शमं प्रजेत् ।। २०१ ।। इति श्रीमता सदानन्दशर्मपा प्राणाचार्येण प्रतिसस्रते नयनायनातके तैलप्रयोगयिभानीयो नाम तृतीयोऽध्याय:समाप्तः। -on- भरे हुए काले सार को कोरी हडिया में स्पकर करद मिदी करके सुरवाते । तमनन्त जाती उपनाही ममि में सर पारे । तानतर म भरम कोल में र रसदे । म सैल पम्प से सात दिन में ही माला नर हो जाती है ७२.०-२०१॥ इति नानानीन के सारदीपिका हिन्दीमापागामाया तृतीयोऽधायः॥ --- :- चतुर्थोऽध्यायः १०१ मुल इन औषधियों को बकरी के दूध के साथ पीसकर पिटिश बनावे । तदनन्तर दाह तथा वेदना युक्त प्रदेश में लेपकरे । इस प्रलेप से वातरक्तजनित दाह शान्त होता है ॥४॥ इति वातरक्तहरा योगा त्रिकशूलहरो योगः सर्पितलं गुडं शुक्तं पशम विश्वभेषजम् । पीतमेतद्भवेत्सद्यस्तपणे त्रिकशूलनु० ॥ ५ ॥ घी, तिज तैल, गुड, सिरका, तथा सोंठ का चूर्ण, इन पांच प्रोधियों को मिल लाकर (उपयुन मात्रा में ) पीने से विरशूल दूर होता है ॥५॥ अथ ग्रामतिमारहरा योगा:- चित्रकादिचूर्णम् चित्रकं पिप्पलोमूलं यचा कटुरोहिणी । पाठा वत्सकपीजं च हरीतक्यौ महौषधम् ॥ ६॥ पतदामसमुत्गानमतिसार सवेदनम् । कफात्मक सपितञ्च यचोपनाति वै ध्रुवम् ॥ ७ ॥ चौते की नड़, पीपलमूल, वच, पटुकी, पाढ, द्रजी, हरह, तथा सौंट, इन औषधियों को कूट पहचान का चूई नाले । इस पूर्ण के सेवन करने से प्रबल येनायुह ममातिसार दूर होनाना है। फता पितगुन मल को बार बार नहीं भाने देना ॥॥॥ "हरीतक्यादिचूर्णम् हरीतकी त्रिकटुकं दिन सौपचलं विषा । घूर्णीकृत्य प्रयदोन पाययेदुग्णयारिणा ॥ ८ ॥ एतदामसमुत्थानमतिसारं सदनम् । स्थापयत्यतिसंवृदं येलेय पणालयम् ॥ ६॥ रा, गोठ, पाली मिरच, पीरल, घी में भूनी हींग, कालानमक, तथा पत्तीम, त चौपधियों को फूट का दानर पूर्ण बनाये । इस चूर्ण को उचित (एक मासे से दो मासे) मास में गरम पनी के मा सिनावे। इसके सेन कान से वेदना युक्त भी भाग तिमार RE पेग ऐसे कमाता है ये बिना भने से माग-n नवनावनीतकम्। द्वितीय हरीतक्यादिचूर्णम् । 'हरीतकी प्रतिविषां हिड्नु सौवर्चलं वचाम् । सैन्धवं चेति पिष्टानि पाययेदुग्णवारिणा ॥ १०॥ प्रामातिसारे योगो ऽयं शस्यते सुचिकित्सकैः । युक्तिरत्र प्रयोक्तव्या वैद्येनार्थयशोऽर्थिना ॥ ११ ॥ हाड़, प्रतीस, भूनी हुई हींग, कालानमक, वच, तथा सेंधानिमक, इनको कूट काड़छानकर, चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को ( एक मासे से दो मासे तक) उचिा मात्रा में गरम पानी के साथ खिलावे । विश वैद्य इस चूर्ण को आमातिसार को दूर करने के लिए अतिप्रशस्त कहते हैं धन और यश की इच्छा रखनेवाला वैद्य इस चूर्ण को मुक्तिपूर्वक प्रयोग को ॥१०-११ ।। इति आमातिसारहा योगाः। अथ अतिसारहरा योगा:- रसाअनादिचूर्णम् । रसाअनमनन्ता च सूक्ष्मैला पद्मकेशरम् ।। जम्बाम्रास्थि तथा रोधं दाडिमस्य त्वचा तथा ॥ १२ ॥ चूर्णीकस्यमिदं चूर्ण मधुना सह लेहयेत् । रसाअनाद्यचूर्ण तु महासाङ्गाहिकं मतम् ॥ १३ ॥ रसोत, भनन्ता (अनन्तमूल ), छोटी इलायची, कमल के जामुन के बीन की मजा ( मींगी) अथवा जामुन की छाल, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर कूट कपड़ छानकर चूर्ण बनाले । इसको (एक मासे से दो मासे तक ) उचित मात्रा में शहद के साथ खिलावे । इस का नाम रसाजनायचूर्ण यह अत्यन्त समाही है ( अर्थात् प्रबल अतिसार को दूर करता है ) ॥ १२-१३ ॥ द्वितीयं रसाञ्जनादिचूर्णम्- रसाञ्जनं विल्वमजा, धान्यकं मुस्तकट्फलम् । जम्बाम्रास्थि तथा विश्वं याशवत्सकशाल्मलान् ॥ १४ ॥ धातफ्यतिविषा लोध्रमेला मेथी च गैरिकम् । चूर्णीकृत्य प्रयुञ्जीत भिषक् तण्डुलवारिणा ॥ १५ ॥ रसाजनादिसंशं तु नामतः परिकीर्तितम् । फूल, नागकेशर,
चतुधी भ्याया।
मानास्य मापकमिता पर कातिसारहत् ॥ १६ ॥
रसोत, येलगिरी, धनिया, नागापौधा, कायफल की दाल, जामुन की बाल,
याम के यौन दी मना, सोंठ, जनामा, कुडे की छाल, मोचरस, पाय के फूल, तील,
लोध, छोटी इलायची के शीत, मयी, और गैरिक इन औषधियों को फूट मह छान
र चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को चावलों के धोवन के माय सिला। इसका नाम
साअनादि पूर्ण है। इसकी मात्रा एक मासा है। इसके सेवन पाने से अतिसार
नष्ट होता है । रत्तातिपार में यह विशेष लाम दिहाता है ॥ १४-१६॥
अधुपवीजादियोगी
पिवेत घुसयी या रसासनसमायुतम् ।
तकयुक्तां पियवापि त्वचं दाडिमवत्सयोः ॥१७॥
योगद्वयमनीसारे महासाङ्गादिकं मतम् ।
जातीफलं नामिलपात्तथा साप्ताहिक मतम् ॥ १८ ॥
एड़ी के बीजों के चूर्ण को रसात के साथ साने से भविभार नष्ट होता है।
भयका अनार की छाल को फूट पडद्वान र बा के साथ पीये। यह दोनों योग
पधिक सपाही है । अर्थात प्रयलातिसार यो रोने वाले हैं। जायरल को पीसकर
नामि के पारों भोर लेप करने से भी भक्तिसार बन्द होता है ॥ १७ ॥ १॥
दाडिमाष्टकचूर्णम्-
दाडिमय पलान्यष्टी चातुजातं पालद्वयम्।
जरवस्य पलाई तु पलार चैध धान्ययम् ॥ १
पृषक पलांशका मागान् विकटोप्रन्धिकस्य च ।
त्या क्षारी पास वैय दयाकसमान भिषक ।। २० ॥
शरायाः पलायटी समेतहिन्यूयंपेत् ।
आमातिसारशमनं दासत्यायलनुत् ॥ २१ ॥
होगमरि गुल्म प्रदणीमम्मिाईपम् ।
प्रयु नाशयस्येप चूणोऽयं दादिमा २१॥
माता समारय मारपसंमितम्।
चूर्णमेतनियुजीत मासाचार्यशिरोमणिः ॥ २३ ॥
नवनावनीतकम् ।
अनारदाना आठ पल, चातुर्जात ( दालचीनी, छोटी इलायची, तेनपान, और
नागकेशर ) दो दो पन, जीरा भाधा पल, धनिया भाधा पन, त्रिक्ट (सोठे काली
मिरच और पीपल) तथा काला जीरा एक २ पल, तथा वंशलोचन, सुगन्धवाला प्रत्येक
एक २ वर्ष लेवे । खाड पाठ पल लेवे । इन सब को कूट कपड़छान चूर्ण बनावे ।
तदन नर इस में खाड मिलावे । यह चूर्ण सामातिसार खासी, हृदयशूल, पावशूल,
हृदयरोग, अरुचि, गुल्म, सग्रहणी, तथा अग्निमान्य प्रभृति रोगों को दूर करता
है। इस का नाम दादिमाष्टक चूर्ण है। इसकी मात्रा १ मासे से २ मासे तक है
॥ १६-२३॥
भूनिम्बादिचूर्णम्-
भूनिम्मकटुझीव्योपमुस्तकेन्द्रयवान समान् ।
द्वो चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान् पोडश चूर्णयत् ॥ २४ ॥
चूर्ण मस्त्यम्बुना पीतं ग्रहणीदोपगुल्मजित् ।
कामलायरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारजित् ॥ २५ ॥
समाख्यातमिदं चूर्ण भूनिम्बादिसमाह्वयम् ।
मापैकतः समारभ्य मात्रा मापद्वयोन्मिता ॥ २६ ॥
चिरायता, की, सोंठ, कालीमिरच, पीपल, नागरमोथा, इन्द्र जी, इनको
अलग एक एक भाग लेवे । चोते की छाल २ माग ले और कूडे की छाल
सोलह भाग लेवे । इन को फूट पड छानकर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को
दधि के पानी के साथ पीने से सग्रहणी, और गुल्म रोग दूर होता है ।
इस चूर्ण के प्रयोग से कामला, पाण्डुरोग, प्रमेह, अचि, तथा अतिसार नष्ट होता
है। इस का नाम भूनिम्बादिचूण है । इसरी मात्रा १ मासे से २ मासे तक है
॥ २४-२६॥
चन्दनाय चूर्णम्-
सुगृहीताभिधयो तावश्विनौ भिपजा वरी।
रक्तपित्तगुदातङ्कज्वरनं योगमुत्तमम् ॥ २७ ॥
वासवायोचतुस्ती यथोतो ब्रह्मणा पुरा ।
कथयामि समग्रं तं विश्वमङ्गलकाम्यया ॥२८॥
चतुर्थोऽध्यायः। श्रीमत्परमपन्य, प्रातःस्मरणीय, विश्वविदित, तथा देववैद्यशिरोमणि मश्विनी कुमारों ने जिप्त योग को ब्रह्मा से प्राप्त करके देवाधिपति इन्द्र को ग्लाया था, रक्तपित्त, बवासीर, और जरनाशक, उस सर्व श्रेष्ठ योग को मैं समग्र ही सारे संसार की माल की कामना से कहदेता हूं ॥ २७-२८॥ चन्दन नलदं रोधमुशीर पद्मकेशरम् । नागपुष्पं विल्वमजा भद्रमुस्तं सशर्करम् ॥ २६ ॥ हीबेरं चैव पाठाच कुटजस्य फलं त्वचम् । शृङ्गवरं मतिविपा धातकी च रसासनम् ॥ ३०॥ नीलोत्पलं च मजिष्ठा सूक्ष्मैला दाडिमत्वचाः । आम्रवीज मोचरसो राजजम्वूत्वचा तथा ॥ ३१ ॥ एतानि निखिलान्येव समभागानि कारयेत् । चूकित्य स्विदं सर्च काचकुप्यां तु विन्यसेत् ॥ ३२ ॥ तण्डुलोदकसंयुकं तौद्रेण सह दापयेत् । मापैकतः समारभ्य मात्रा मापद्वयोम्मिता ॥ ३३॥ ज्वरितानां गुदातङ्कवतां लोहितपित्तिनाम् । मूच्छ भ्रमपरीतानां तानां च दापयेत् ॥ ३५ ॥ अतिसारं इन्ति दि रक्तप्रदरमुल्यणम् । चलताञ्चामगर्माणां स्थापनं परमुच्यते ॥ ३५ ॥ इत्यत्तिमारहरा योगाः॥ लाल चन्दन, नलद ( उशीरभेद ), लोध, खरा, पद्मकेशर, वेल का गूदा, भद्रमोथा, सांड, सुगन्धवाला, पाढ, कूड़े की दाल, इन्द्र जौ, सोंड, अतीस, धाय के फून, रसों, नीले कमल के फूल, मीठ, छोटी इलायची, अनार की दाल, भाम के वीन, मोचरस, तथा बढी नामुन की छाल, इन चौबीस औषधियों को समान परि- माण में लेकर, कूट काडछान करके चूर्ण बनाते 1 और वाच की कूपी में रखदे । इस चूर्ण का अनुपान तण्डलोदा है, और सहपान मधु है । इस चूर्ण की मात्रा एक मासे से दो मास तक है। बर, बबासीर, रक्तपित्त, मूछा, भ्रम, तथा, तृम भादि पैतिक रोगों में विशा लाभदायक है । इसके सेवन करने से अतिसार, कातिसार, छर्दि, तथा
“
-
नपनापनीतकम् ।
रक्तप्रदर नष्ट होता है। गर्भस्राव को रोकने के लिए यह अयुत्तम अचूक औषध है
॥ २६-३५॥
अथ प्रवाहिकाहरा योगा:-
तत्रादौ दध्यादियोगः-
दधि सर्पिश्च तेलं च शृङ्गवेरं गुडं तथा ।
क्षौद्रं कर्कन्धुचूर्ण च सर्वमामथ्य पाययेत् ॥ ३६ ॥
सवेदनां सशूलां च चिरकालानुबन्धिनीम् ।
निर्वाहिका हरत्याशु योग एष महोत्तम ॥ ३७॥
दही, घी, तिलतैल, सोंठ का चूर्ण, गुड़, शहद और बेर का चूर्ण, इन सब
को एका मथिन करके पिलाने से वेदना, तथा शून्लयुन, पुरानी भी प्रवाहिता नष्ट हो
जाती है । यह योग मत्युत्तम है ॥ ३६-३७ ॥
बदरीपत्रादिकल्क:
यदरीपत्रकल्क वाप्यभयारोध्योस्तथा ।
फपित्थरससंयुक्तं सक्षौद्रं वा पिवेत्सदा ॥ ३८ ॥
बेर के पत्तों को शिला में पीसकर, अथवा घर और लोध की छाल के चूर्ण
को कंध के रस के साथ भथा शहद के साथ सेवन करने से प्रवाहिका दूर हो जाती
॥३८॥
पुसवीजादिकल्कः
प्रवाहिकायां पुसस्य योज पिएं पियेत् तण्डुलधायनेन ।
क्षौद्रेण चूर्ण स्वपया फणाया प्रशालयेद्वा मरिचस्य चूर्णम् ॥३६॥
कड़ी के बीजों के फE को तरहुरतोयसे, अथवा पीपज्ञ या कालीमिरच के
चूर्ण को रक्षा के साथ खाने से प्रवाहिका नष्ट हो जाती है ॥ ३६॥
श्राढकीमूलधृतम्
प्रवाहिकावेदनयाभिभूतो घृतं पियंदाढविमूलसिद्धम् ।
संघदनां शूलसमन्वितां च प्रवाहिका संरामयत्युदणाम् ॥१०॥
बतुर्थों यः। प्रवाहिका रोग से परिपीक्षि पुरष भाटकी (बरहा-तोर ) के मुल से सिख धुन को रचित मात्रा में सेवन करे । इस पल के प्रयोग से तीवेदनान्वित, गलयुत, या मगहर प्रवाहिका भी न होनाती है ॥ ४ ॥ वृहत्कुटजावलेहः तुलां कुटजमूलस्य जलदोण विपाचयेत् । पादायशेपे च ततः कपायमवतारयेत् ॥४१॥ पत्रपूतं ततः कृत्या पवेल्लेहानुरूपगम् । यावजेन्द्रयवाजाजीसौवर्चलकणापिडम् ॥ ४२ ॥ सैन्धवं धातकीपुष्पं चूर्णमेषां पलवयम् । दत्या तापापचेत्सम्यक् यावदायाति लेहताम् ॥ ४३॥ वृहत्कुटजलहोऽयं नामतः परिकीर्तितः । मापद्वयात्समारभ्य माना तोलाद्धकोन्मिता॥४४॥ सामं निराममपि चा ननावणे सवेदनम् । अतिसारं ग्रहणिकां तथा हन्ति प्रवाहिकाम् ॥ १५ ॥ एक तुना परिमित कूडे की छाल को एक द्रोण (२ द्रोण ) पानी में डालकर पवावे। नब यह जल पूर्वोक्तमान से चतुर्थाश रहजार, तब इसे बताते । तदनन्तर धन द्वारा उन पिर पाक करे, जब तक कि यह ले के समान न होनाय । इसमें जवाखार, नी, कालानमक, सफेद जी, पीपल, विश्लवण, सेंधानमक, तथा धाय के पून, इन श्रौषधियों का चूर्ण मिलित दोपन परिमित दाल दे। इस को डालकर तब तक धीमी धीमी आंच से पतानाय जब तक कि वह लेह के समान नहीं बनता। इसका नाम हरजावलेह है । इसकी मात्रा दो मासे से आधे तोले तक है। इस अवले को यथाविधि सेवन करने से, भामयुक्त, निराप, नानावणे याला, तथा वेदनायुक्त पति- सार, समहगी, और प्रवाहिश न होती है ॥४१-४५॥ इति प्रवाहिकाइरा योगा। अथ चतकासहरा योगा:- तत्रादौ साधारणनियमा:- हणं मधुरं शीतं निग्धं पानान्नमिष्यते। सक्षतहर चैध पुर्यात् कासे ततारमके ।। ४६ ॥ - नयनाचनीयकम्। इतमास में ब वर्द्धा, मधुर, शीतल, तथा स्नेहयुक्त, अन्न का प्रयोग कराना चाहिए।पान के लिए शीतल गुण वाले पानदों (शरवतों) तथा अन्न का प्रयोग करावे । और उर क्षतनिर्दिष्ट चिकित्साविधि का अवलम्बन करे ॥ ४६॥ मधुकादिचूर्णम् मधुकं पिप्पली द्राता लाता शृङ्गी शतावरी । द्विगुणा च तुगाक्षीरी सर्वेश्च द्विगुणा सिता ॥ ४७ ।। मधुकाद्यमिद चूर्ण द्विमाषकमितं सदा । लिह्यान्तु मधुसर्पिभ्या क्षतकासनिवृत्तये । ४८॥ । मुलहठी, पीपल, किसमिस, लाख, काडाशिंगी, नया शतावर प्रत्येक एक भाग, और वशलोचन पूर्वोन औषधियों के परिमाण से द्विगुण, तथा सबसे दुनी खाइ लेकर यथाविधि चूर्ण बनावे । इसरा नाम मधुक द्यचूण है। इसकी मात्रा दो मासे की है। इस चूण को घी और शहद के साथ खाने में क्षतकास दूर होता है ।। ४७-४८॥ लाक्षाचूर्णम्- सितोपलायुतां तुल्यां लाक्षा खलु विचूर्णिताम् । पयसा शीलये काम क्षतकासनिवृत्तये ॥ ४६॥ लाख के चूर्ण में समान भाग सितोपला (मिधी) मिलाकर दूध के साथ कुछ दिन तक सेवा करने सतत कास निवृत्त हो जाता है ॥ ४६॥ आयफासे अन्नक्रमादिविधिः- क्षयकासं यथादापं क्षीरमांसघृताशनै । शमयेद्वंहणप्रायैराहारैः संसयेन च ॥ ५० ॥ क्षयरोगनिन, मथवा उर क्षत अनित कास में तत्तद्दोपनाशक दूध, मांस, घन, तया पन दशा चाहिए। बलबर्द्धक थाहार देकर उप्ता शमन करना चाहिए। इस में भतिसारक भोगनों का प्रयोग करना सर्वथा अनुचित है ॥ ५॥ पिप्पल्यादिलेहः- पिप्पली पद्म दाता सुपर इतीफलम् । घृतक्षीयुतो लेह शश्कासनिवर्हण. ॥ ५ ॥ -
.
चयों ध्यायः।
११७
पीपल, पभारत, (गन्धियुक्त पीव का विशेष) मिमित, तथा यही कटेरी के
पर फल इन औषधियों के चूर्ण को घी और शहद के साथ, चाटने से दपकार
निवृत्त हो जाता है । ५१ ॥
घासावलेहः-
चालाया स्वरसे प्रस्थे शरायप्रमिता सिताम् ।
कणां पलद्वयमिता घृतं चैव पलव्यम् ॥ ५२ ॥
दत्या विपाचयेचावत् यावदायाति लेहताम् ।
सिद्ध थलेहेऽष्टपलप्रमितं मधु दापयत् ।। ५३ ॥
काप्टदण्डन चालोड्य मेलयेदतियनता।
वासाचलेदोऽयमिह भापितो वैद्यपूजितः ॥ ५४॥
मापाप्रयासमारभ्य तोलकैक्रमितं शुभम् ।
लहमेतं प्रयुमीत क्षयकासनिवहंणम् ॥ ५५ ॥
उरतं एफपिचं दृच्छूल.पावशलकम् ।
फासं श्वासं भयं चैव विनिहन्ति विशेषत: ॥५६॥
भइसे का रस एक प्रस्थ (अर्थात् मानपरिमाणानुसार दो माप) लेकर उत्समें
पाठ पल परिमित निर्मल पाई मिलाकर पकाये । इस में दो पल गन्यता तथा
दोपत पीपल चूर्ण डालकर तब तक का जाय, जब तक यह अवलेह के समान
न होनाय । जब यह सिद्ध होनाय तो इस में पाठ पल परिमित मधु डालकर बाष्ठ
मिला । जब मधु ठीक मिल जाय तब इसे निर्मल पात्र में रसदे। इसका
नाम वासादले है। इसी मा तीन मासे से एक तोले तक है। इस अवलेह के प्रयोग
| पवकास, अ.क्त, राणीस, सशूल, पारशूल, काम, सास, तपा सय दूर
होता है॥२-५॥
इति शतकामहरा योगा।
सूब
1
अथ कासहरा योगा:-
तत्रादौ अगस्त्यहरीतपश्यलेदः।
ঘষামনাথণবাদুৰিগা।
गजपिप्पल्यपामार्ग पुणों शदी यमाम् ॥ १७ ॥
नपनापनीतकम्। भार्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशं पृथक् समम् । यवादक वनयद्धममयानां शतं तथा ॥५॥ विपाचयत्मयतन पञ्चाढकामत जल। पादांशिक कपायं तं वस्त्रपूतं तु कारयेत् ॥ ५ ॥ हरीतकीशतमिदं घृते कुडवसमिते । तैले भृष्ट्वा कपायेण दत्वा गुडतुला तथा ॥ ६ ॥ विपाचद्विधानमः सिद्ध चैव प्रदापयेत्। कुडवं पिप्पलीनां च दत्वा लेहे च शीतल ॥१॥ मधुनः कुडवं दत्वा स्थापयेत् स्निग्धमाजने। लिहावधानलं लेहं खादेद् द्वे चाभये ततः ॥ ६२ ॥ सर्यान् कासान्नुदत्येष तय तु विशेषतः । यलों च पलित हन्यावणायुयलयदनम् ॥ ६३ ॥ गुल्ममहहण्यशोहद्रोगायचिपीनसान् । दिकां वासं महापोरं हन्तीह विषमज्यरान् ॥१४॥ अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम् । तोलकात्सिमारभ्य मात्रा तोरकसंमिता ॥५॥ दरपुन, कोच के पीम, दोटी इलायची, पीपलामूल, चीते की दाल, गनपीरत पामार्ग (मोगा या चिराचिरा), पी (शंगाली), स्था, सरेटी, भारंगी, ध्या पुरयरमूल, भौधियों को पृथर दो दो पन, पोटली जी का (नार प्रय), और किराए सेरे। लसुर को एक माप पा (पति मान. परिमल'नुगार दग) परिसिमर में शासकर पाक करे । जस मस चतुर पितरा प्रस्य मा. न इसे वरदा दानार गर हम ar में से पतित गौ पदों को REAR PETROमित पुत, तपाएर पुन्य पििमलतेल में डामर दकिताबोस पर टीमनीमा Kinnारे साथ एक तुमा (1) मिमिनार विधि पार HARE गोश में TRAafnी पूर्ण समिसालोसm. मिस URL मिला। गगी form पर चनुधों यायः। कार पादि का विवा काके उपयुक्त मात्रा में इसे मिलाये । मया हम लेह मे दो ह. दि प्रतिदिन खा सकता है। इस के सेवन करने से सर ही वास दूर होजाते है, किन्तु क्षयबास में यह विशेष लाभ दिपाता है । इस के प्रयोग से बली पलित पादि जरा लक्षण, नष्ट होकर चेहरे में सुन्दरता पानाती है, और बल बढ़ता है । इसके सेक्न काने से गुल्म, प्रमेह, सग्रहणी, बवासीर, हृदयरोग, भाचि, पीनस, हिका, श्वास, तथा विषयावर नष्ट होता है। इसस आपिपार अगस्त्यमुनि ने रित्या या। इसकी मात्रा थाधे तोले से एक तोने तक है ।। ५७-६५॥ हिवारोगेषु पथ्यादिक्रमः- कुलस्थतिलमापाम्लधृततैलामिपोदनैः । वहितित्तिरिदक्षाणां रसै. सव्योपदादिमः ॥ १६ ॥ सहिगुबिडमृद्धीकामातुलुङ्गरसादकैः । फुलत्थदाडिमाजाजीशुष्कमूलकसंयुतैः।। ६७ ॥ यवगोधूमशाल्यानं निग्धमुष्पश्च भोजयेत् । दशमूलकवायं वा सुक्दासकपायकम् ।। ६८ ॥ कुलस्थययकोलाम्बुदशमूलयलाजलैः। पानाय कल्पयेकासभ्यासहिकानिवृत्तये ||६|| फुलपाप, तिल, उड़द, थम्ल (मालवेतस प्रभृति अम्लद्रव्य ), धून, तेल, मानरम, स्यादि वातनाशक औषधियों के साथ श्रोदन को सिलावे । प्रारिक, दाडिम् (अनारदाना ) प्रति श्रौषधियों का प्रक्षेप डालकर लगती (मोर, तिथि, याबाट प्रभृति ) जन्तुओं के मांसरस का प्रयोग करे। अथरा-पामनित हींग, विद्यलयण, किसमिस, मातुलुनका रस, अदरक, कुलत्यापाय, अनारदाना, मुटनी. रक, तथा शुल्कानकाय प्रमृतियों के साथ पत्र, गेंह, धान इत्यादियों स बनेहुए महाहित गरम अन्न फो सिनावे । यथा दशमूल का या देवदार का पाप प्रयोग फरारे । दास, श्वास, तथा हिश पारे, रोगियों के लिए लाभप, पर, काजी, दशमूल का बाप, नया बलाय पीने के लिए प्रतिशत है।६६-६॥ ঘমাকে দু- शरीपुरकरजीयन्तीमुस्तनागरचोरकम् ।
--- १२० नयनावनीतकम् । पिप्पली सुरसैला त्वक् तथा भूधात्रिकागुरु ॥ ७० ॥ समांशं बालकं दत्वा शर्कराष्टगुणा भवेत् । लिह्यातु मधुसपिया हिवाश्वासनिवृत्तये ।। ७१ ॥ शट्यादिकाभिधं चूर्ण भिपग्भिः परिकीर्तितम् । मात्रास्य तोलकमिता सुखदा परिकीर्तिता ॥ ७२ ॥ कचूर, पुहकरमूल, जीवन्ती, नागरमोथा, सोंठ, चोरक, (सुगन्धिविशिष्ट एक औषध, जिसे गढवाली तथा भोट की भाषा में "चोरा" नाम से कहते हैं), पीपल, तुलसी, छोटी इलायची, दालचीनी, भूई आवला, गुरुकाष्ठ, तथा बालक ( सुगन्ध वाला गढ़वाली भाषा में “समोया" ) इन औषधियों को कूट कपड़छानकर चूर्ण दनाले । इस चूर्ण में भठगुनी, खाड मिलावे । इस चूर्ण को शहद तथा घृत के साथ मिलाकर चावे । इसके सेवन करने से हिचकी, और दमा नामकश्याप्त, रोग नष्ट होता है । इसका नाम शव्यादिचूर्ण है। पूर्णमात्रा एक तोले तक है ॥ ७०-७२ ॥ शृङ्गयादि चूर्णम्- शृङ्गी शटीमरिच पुष्करनागराणां, चूर्ण सिताधनयवाग्रजचोरकाणाम् । मापत्रयोनिमतमिदं मधुना तु चूर्ण, सचूर्णनाय तमकस्य गदस्य तूर्णम् ।। ७३ ॥ काकडाशिंगी, कचूर, कालीमिरच, पुहारमूल, सोंठ नागरमोथा, जवाखार, तथा चोरक इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर अलग २ फूटकपष्ट छानकर चूर्ण बनाले । तदनन्तर इस चूर्ण के परिमाण से दूनी खोड मिलाकर रखदे । इस चूर्ण की मात्रा तीन मासे तक है। और सहपान मधु है । इसके सेवन करने से तमक (दमा नामक) श्वास रोग दूर होता है । ७३ ॥ सर्जरादिलेहः- खजूरं पिप्पली द्राक्षा शर्करा चैति तत्समम् । मधुसर्पियुतो लेह. भ्यासहिक्वानिवारण ॥ ७ ॥ पिण्डतजूर, पीपल, दाख, तथा खाड 7 श्रौषधियों को चूमर कृत और मधु के साथ लेह बनाकर अवलेहन कराने से वासहिचकी रोग नष्ट होता है 8 १२१ १ । चतुथों पाय। पित्तकासे प्रयोहव्यं शालिगोधूमवैकृतम् । जागलानां रसैः शीतैर्मुद्रीकाशर्करायुतै ॥ ७ ॥ तशीतैः पयोभिर्चा सधृतैः ससितोपलैः । पिवेदातारसं शीतं शरामलकोदकम् ॥ ७ ॥ पित्तकासे रसान क्षीरं यूपाचाप्युपकल्पयेत् । पिउनैश्चै मृद्धीकामिच गपि प्रकामत ॥ ७७ ॥ पित्तननित कास रोग में 'शालि और गोधूम के द्वारा बनाया हुया विविध प्रकार का मन जगली जानवरों के मात के रस के साथ देना चाहिए। अथवा द्रादा, पाड, प्रति द्रव्यों के साथ देवे । अथवा तशीत ( गरम करके ठठे किए हुए) दूध में मिश्री और घी मिनाका पूर्वात शन्न के साथ प्रयोग करावे । अथवा दाख का रस या साद सहित भवनों का स पिकाये। पित्तनाशक, द्रव्यों के माप सिद्ध किए हुए मासरस, क्षार, नया यूषों का प्रयोग करावे । अथवा केवल द्रावा, या इक्षुरस का प्रयोग करावं ।। ७५---७७ ॥ द्राक्षादिलेहः- मासामलकखजूर पिप्पलीमरिचान्वितम् । पित्तकासहरं छतल्लिद्यान्मातिकसर्पिपा ॥ ७ ॥ किसमिश, भावला, पिण्टखा, 'पीपल, तथा कालीमिरच इन श्रोधियों को कूट कर घी धौर मधु' के सा५ । उचित मात्रा में ) खाने से पितमनिः कास दूर पाता है ॥ ७॥ खज्ररादिलेह.. खजूर पिप्पली हाथा सिता बाजा समाशका । मधुसपिर्युतों लेहः पित्तकासहरः परः ॥ पिएसजूर, पीपल, दीख खाइ, तथाधान की खीस इनको मतग समान परि. माण में लेका, कूटका, पी और मधु के साथ अलेहन करने से पिचानित कास रोग दूर होता है || वासाधृतम् घालाकपायककाम्यां घृतं समधुशरम् । सिद्धं तपित्तकास सर्वपित्तविकारनुव १८० ॥ , 4 - . .. M
१२२
नवनावनीतकम् ।
वासा के हाथ और कल के साथ यथाविधि एक प्रत परिमित घृत का पाक करे
सिद्ध होजानेपर इस धृत को किञ्चित् मधु श्रीर, और स्वाद के साथ खिलावे । इस की
मात्रा माधे तोले से एक तोले तक है ।। ८० ॥
दुग्धप्रयोगः-
आपोथ्य क्षीरिणां शुंगान् पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे ।
पीतमेतन्निहन्त्याशु पित्तकासमुक्षतम् ॥ ८१॥
कीरिसाक (वर, पीपल, उदुम्बर प्रभूति ) वृक्षों के कोमल किसलयों को चौ.
गुने गाय के दूध के साथ यथाविधि पाक करे। इस दूध के पीने से पित्तजास और
.उहक्षत रोग नष्ट होता ह ॥ १ ॥
.
१
द्राक्षावृतम्
दाताकपायकल्काभ्यां घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
यथाविधि घृतं पीतं पित्तकासहरं परम् ॥२॥
किममिस के क्वाथ और कल के साथ यथाविधि एक प्रत्य परिमित पी का
पाक करे । इस के सेवन करने से पित्तजनित कास दूर होता है ॥२॥
समदुग्धकं घृतम्-
पोडशभिर्जलपाद्वीकायाः पलानि दश पट् च ।
अनी मधुकपलानि च्छागान्मांसं तुला? च ॥ ३ ॥
पादावशिष्टतोयं शीतं पूतं कषायमवतार्य ।
दत्या कषायतुल्यं पयोऽध नवसर्पिपः स्थम् ॥ २४ ॥
ऋपभकजीवकमेदाविदारिवारात्मगुप्ताभिः ।
भव्याक्षोटनिकोचकाटकपनयीजानाम् ॥ ८॥
भागानक्षसमांशान दत्वा संसाधयेत्तु मुद्रग्नौ ।
सम्यक् सिद्ध तसिन दद्यारिसतरारपलान्यष्टौ ८६॥
मधुनश्च पलान्यष्टौ चत्वारि पलानि पिप्पलीचूर्णात् ।
समदुग्धक घृतमेतजनकेश्वरपूजितं समुहिष्टम् ॥ ८ ॥
क्षीणे तेऽल्पशुफे तद्रकपैत्तिकेषु रोगेषु ।
स्त्रीकामेषु च देयं यल्यं वृष्यं च घृतमेतत् ॥ ८॥
- चतुर्थोऽध्यायः। १२३ किसमिम दसपल, मुलहठी पाठपल, और बकरी का मांस भाषी तुला (५. पल ) परिमित लेकर सोलह पाव ( मर्यात सोलह भादक } परिमित जल में डालकर पथाविधि काथ पाक परे। जब यह जल चतुर्थीश ( चार भादक परिमित ) सजाय सब इसे शीतल होने पर धान ले। इस काय समान परिमाण में दूध डालकर यथाविधि एक परय परिमित घृत का पाक करे । इस घृत में कन्का:-मक, जीवक, भेडा, विदारी कन्द, पृश्निपणी, कौंच के यीन, अनोट ( अखरोट या फल विशेष ), निकोचक, सिंघाडे, तथा कमल के बीन इनको अलग अलग एक एक की लेकर परक बनाकर डाले । यथाक्रम पाक करके मुखोष्ण होने पर पर द्वारा छान ले। तदनन्तर इस में विशुद्ध सफेद खांड, और शहद, प्रत्येक पाठ पाठ पल सलकर मिला- दे। और चार पल परिमित पिप्पली चूर्ण बलदे। इसका नाम समदुग्धक पृना है। से जनकेश्वर ने कहा था। इसके प्रयोग से दौर्या, उरा:क्षत नष्टवीर्यना, तथा रक्तपित्त नष्ट होता है । यह घन रलकारक, पृथ्य तथा पाजीकरण है।८३-८॥ द्राक्षायं घृतम् दातामधुकखजूरं विवारीच शतायरी। परुपकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसंमितान् ॥ SE 1 जलाढके पादरोष रसमामलकस्य च। तमिक्षुरसं ती मभयाकल्कपादिकम् ॥ १०॥ साधयेत्तद् घृतं सिई शर्फराशीदपादिकम् । प्रयोगारिपतकासनं सर्वपित्तविकारनुत् ॥ १॥ गिमिम, मुनाठी, पिण्डसना, (पमान में बहारे ), वितरीन्द, सार, पासे, तथा त्रिफला, इन भोपियों को भला पना एक २ पन सेर एक भाटक (पार प्रण) परिमित पानी में हार यथारिषि पार करे । जा पा पानी अनुपात हमाय तर हो दानार रहते। इन-तर एक प्ररप परिमित बालो का रस, ईव स, और दूध नार एक प्रश्य परिमित पुत्र का पाक परे । सहकाते सपर 1 रोचा हा मा कम मना गर्ने । यथाविधि पृ१३ मिस होने पर निमंतरात्र में डालकर अनुश मोरया ममिHIK सेनापने रोपित्तदास दारोगात शिपा Realis र रोगों पर पता Ret- , १२४ नवनायनीतकम्। कफजकासे चिकित्साक्रमः- कफजे छर्दनं पूर्व कासे बहनमेवच । शस्ता यवान्नविकृतियूषाश्च कटुतिककाः ॥ ९२ ॥ पिवेद्धर्माम्बु मद्यं वा पुराण क्षौद्रसंयुतम् । व्यायामधूमौ सेवेत रूतोष्णान्यशनानि च ॥ १३ ॥ फफनित कास में ( यदि रोगी वमन योग्य हो तो) सर्वप्रथम वमत कराना सर्वथा समुचित है, यदि वमन अनुपयुक्त प्रतीत हो तो लहान कराना चाहिर 1 भोजन के लिए यवों में बनाया हुषा भन्न विशेष देना चाहिए । कटु और तिक्त रसयुक्त यूप का प्रयोग कराये। शो पीने के लिए गरम पानी पिलावे, अथवा मधुमयुक्त पुराने मद्य विशष को । प्रतिदिन व्यायाम कसरत ) करे । कफ्नाशक धूमपान करे रूत, और उपप्रकृतिवाले भोजनों को सेवन कर ।। ६२-६३ ॥ सर्पपतैलादिप्रयोगः- पियेद्वा सार्षपं तैले कौसुम्भ मथवा भिषक् । पञ्चकोलकसिद्धं वा पिबेत्कासे कफात्मके ॥ ४॥ कफजनित कासरोग में ५-चकोल से सिद्ध किए हुए सर्षपतैल, अथवा कुम्भ- तेज को सेवन करे॥६५॥ "व्योपादिलेहः व्योपपुष्करमृद्वीकात्रिफलाशटिचित्रकैः। मधुतैलयुनो लेह. कफकासनिर्वहणः ॥ १५ ॥ "सोंठ, कालीमिाच, पीपल, पुहकरमूल, किसमिस, हरड़, बहेड़ा, भवला, कचर, तथा चीते की जड़, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर कूट कपडद्धानकर, चूर्ण बनाले । तदनन्तर इसे शहद और तेल के साथ प्रयोग करावे । इसके सेवन करने से कफ्जकाम दूर होता है ॥ १५ ॥ यूपणादिचूर्णम् म्यूषणं त्रिफला दारु विडङ्गं पद्मकं वला। राना च सर्व तुल्या'स्यु चूर्ण कुर्याद् यथाविधि ॥ ६ ॥ ज्यूषणाद्यमिदं चूर्ण क्फकासनिवहणम् । लेहयेन्मधुसर्पिभ्यां मापकैकमिनं शुभम् ॥ ७ ॥ । 4 चतुज्यायः। सोंठ, कालीमिरच, पीपल, हाइ, बहेडा, भांबला, देवदास, वायविडङ्ग, पशाह, खरेदी, तया रामा इन सद औषधियों को ममान परिमाण में लेकर कुट कार्ड छानकर चूर्ण बनाले । इस वा नाम यूपणादि चूर्ण है। यह चूर्ण विशेषतया फन- नित मास को दूर करता है । इस चूर्ण को मधु और भूत के साथ लेहन भावे । इस की मात्रा एक मामा है || to teu. द्वितीयं गुपणाचं चूर्णम्- ज्यूषणं त्रिफला रङ्गी करणा पुष्करनागरम । चूर्णितं मधुनां लीढं कफकासनियहणम् ॥ १८ ॥ यूपणाद्यमिदं चूर्ण नामतः परिकीर्तितम् । हिक श्वासं च इन्स्पेतम्मामा मापकसंमिता || सोट, कालीमिरच, पीपल, पादासिंगी, पीपल, परकामूल, तथा मोउ, इन प्राधियों को समान परिमाण में लेवर कृट पड़वान का चूर्ण बनाले । इम पूर्ण को मधु के साप खिलाये । इस वी मात्रा एक भाता है। इस का नाम पणाद्य पूर्ण है। इसके सेवन करने से बाज कास, हिका, तथा श्वासोग नष्ट होता है entu शृङ्गयादिचूर्णम्- शिटोचोरकपुराणां, क्षारेण चूर्ण मधुसंप्रयुतम सपिप्पलीफञ्च सनागरच, सीद क्षणेन इपयेद्धि हिकाम् ॥ १० ॥ पासिंगी, चा, पुहामूल, NIT, पीरन तथा मोड इन योधियों को समान परियार में लेकर यूट पहदान कर चूर्ण बनाले । इस प को मधु के साप सेवन करने से हिका शीम ही नष्ट होती है। इस चूर्ण की मात्रा एक मासा है श्रध हिवारा योगाः। नवादी गोयालादिधूमः- पियेय गोपालविषाणधूमं सिक्यम्य या सरसय घूमम् । धूम फुगाना मधुसंमयुक्तं तेन हिको ससुखं निहन्ति ॥१०॥ 7 भात, या शॉग सेर र राप में से, ra में किचिमा पुन
१२६
नवनावनीतकम्।
डालकर मध्यभाग म छिद्रवाले दूसरे शराव से ढककर, भागपर रखकर इस सम्पुट के
छिद्र से जो धूम निक्ले उस के पान धरने से हिचकी का बार बार पाना बन्द हो-
जाता है । अथवा इस ही रीति स मोम और राल के धूमका, यौर मधु सहित कुश
के धूम का यथाविधि पान करने से हिचा दूर होनाती है ॥ १.१ ॥
कटुरोहिण्यादिचूर्णम्-
चूर्णेन वै तिक्तकरोहिणीनां
चूर्ण सदा काञ्चनगैरिकस्य ।
मधुद्वितीयं विनिहन्ति हिक्कां,
नित्यप्रसक्तामपि शीघ्रमेव ॥ १०२ ॥
विशुद्ध गरिक, और कटुकी को चूर्ण मधु के साथ मिलाकर खाने से वार
बर अनेकाली भयङ्कर हिचकी भी वद होजाती है ॥ १०२ ॥
लाजादिचूर्णम्-
लाजा: सुपिटा बदरास्थिमजा,
स्रोतोजनं चूर्णितमुत्तमं च ।
क्षौद्रेण सर्वाणि सुयोजितानि,
लीदानि सद्यः शमयन्ति हिकाम् ॥ १०३ ।।
धान की खील, बदरास्थिमज्मा (बेर के बीज की मींगी), तथा शुद्ध काला
सुरमा इन औषधियों को यथाविधि कूट कपड़छान कर पूर्ण बनाले । इस को मधु
के
साथ खाने से हिका आना शीघही बन्द होनाता है ॥ १०३ ॥
सैन्धवचूर्णम्-
सूक्ष्माणि चूर्णानि तु सैन्धवस्य,
पल भवेद् द्वे च पलं घृतस्य ।
हिकामिभूताय सुखाय देयं,
तथैव रक्त मुखत प्रवृचे ॥ १०४ ॥
सूक्ष्म चूर्णीकृत सधानमक एक पल लेकर उसमें दो पळ गाय का घी मिलाकर
रपदे । इसको उचित मात्रा म थोडा २ सेवन करने से हिचकी दूर हो जाती है । और
यदि मुख से रक निकलना हो तो उसे भी रोक देता ह ॥ १.४॥
'चतुर्थो न्याय! मयूरपुच्छविभूतियोगः- मयूरपुच्छस्य कृता विभूतिः, कणाप्रयुक्ता मधुना निलीदा। सुदारण श्वाप्तमिहाप्रवेग, सुदारुणां दन्ति जवेन हिकाम् ॥ १० ॥ मयूरपुच्छकी भस्म, पिपलीचूर्ण और मधु के साथ मिलाकर चाटने से, दाण और उप्रवेग श्वासरोग, तथा प्रबल हिवारोग नष्ट होता है ॥ १०५ ॥ अथ कासमा योगा:-- पिप्पल्याधयलेहः। पिप्पल्यामलकं द्राक्षा तुगाक्षीरी सशर्करा । लाजा घृतं माक्षिकच लेहः कासनिवारणः ॥ १०६ ॥ पीपल, पांवला, दास, पशलोचन, खील, इन औषधियों को कूटकर पूर्ण बनाले । इसमें द्विगुप परिमाण में खाद मिलाकर पी और शहद के साथ भक्लेइ बनाकर चाटने से शासरोग दूर होता है ॥ १.६ ॥ पिप्पल्यादिलेहः। पिप्पली शर्करा द्राक्षा लेहो माक्षिकसंयुतः । हरीतकी-पिप्पलीनां चूर्ण या मधुना लिहेत् ॥ १०७ ॥ पीपल, सर, तथा किसमिस, इनको फुटकर मधु के साप तेहन करने से कास नहोता है पारद और पीपल के पूर्ण को शहद के साथ चाटने से कार दूर होगा श्रूपणादिचूर्णम्- म्यपणं त्रिफला चैय पक्षक देवदार व । रामां यलां विडमनि सुक्ष्मणानि कारयेत् ॥ १०॥ चूर्णतुल्यां सिता दत्या लपेन्मधुसर्पिया। एप लेहः प्रति पर कासान् समुरिपतान् ॥ १० ॥ सोंड, कासारिख, पौड, हो,irecा, मास, देवास, या, सोटी, पानिपोपियों पर सपान परिमार में हर दान पर पूर्ण बना। इसमें एक समान परमार में यह तामिवाई।
नधनावनीतकम् । इस चूर्ण को मधु के साथ लेइन करने से पाचों- प्रकार के कास नष्ट होते हैं । इस चूर्ण की मात्रा एक मासे से दो मासे तक है ॥ १०८-१०६ ॥ , यवक्षारादिचूर्णम्- यवक्षारो विडङ्गानि हिड्नु भार्गी महौषधम् । सैन्ध, पिप्पली रामा तुल्यान्येतानि चूर्णयेत् ॥ ११० ॥ सर्पिपा प्राशयेदेतच्चूर्ण कासनिवारणम् । मन्दाहिं तमकश्वासं कासं चैयापकर्पति ॥ १११ ॥ जवाखार, वायविडङ्गा हींग ( घी में भूनकर शुद्ध की हुई), भारगी, सोंठ, सेंधानमक, पीपल, तथा राना इन औषधियों को पृथक् २ समान परिमाण में लेकर फ्ट कपडछानकर चूर्ण बनाले । इसको धी साथ खिलाये । इसके सेवन करने से मन्दामि, तमास्वाश ( दमा ), तथा कासरोग नष्ट होता है : ॥ ११०,१११ ॥ ' द्राक्षादिलेहः- द्राक्षा प्रमाणाद् द्विशतप्रमाणा, क्षौद्रण पिया सह पिप्पलीभिः। सशर्करस्यास्य तु चूर्णकस्य, कासेपु लेह प्रवरः प्रधान ११२ ॥ दाख गिनकर दो सौ लेकर पिप्पलीचूर्ण के साथ मिलाकर । तदनन्तर इस में किञ्चित् मधु तथा खांड मिलाकर बनाया हुमा लेइ कास रोग को दूर करने क लिए भति प्रशस्त औषध है ॥ ११२ ॥ पिप्पल्यादिदुग्धपाक: पिप्पलीयहतीव्याघ्रीकाथाढ्यं साधितं पयः। सशर्करातक्षौद्रं पश्यं कासक्षयापहम् ॥ ११३ ।। पीपल, बड़ो कटेरी, और छोटो क्टेरी इन के कषाय के साथ पथाविधि दुग्ध पार परक पीने मे बाम और श्यसकास दूर होता है । ११३ ॥, तुगाक्षीर्यादिलेहाः स्वतीर्यामलकंद्राता कणा लाजाश्च शर्कराः। द्वाक्षा कर्कटको व्योपत्रिफलाजाजिचित्रकाः ॥ १४॥ -- । 7 - चतुर्थो ऽध्यायः १२६ व्योपदारुविनानि त्रिफला शर्करा यला । कासिभिः सततौदा सेधाः श्लोकादिकात्रयः ॥१५॥ (१) वंशलोचन, भांवला, दाल, पीपल, खील तथ साह (२) दाख, काका राशिगी, सोंठ, कालीमिरच, पीपल, हरड़, महेदा भवला, जीरा तथा चौar.! ३ ) सोंठ, कालीमिरच, पीपल, वायविड, , बहेडा भावला, वांद, तथा सरंटी, इन तीन योगों का यथाविधि पृथक् चूर्ण बनाकर प और घी के साथ चानि से काम रोग नष्ट होता है ॥ ११४-११५॥ अथ गुल्महरा योगा:- दन्तीहरीतश्ययलेहः- अलोणे विपकच्या विशतिः पञ्च चामयाः। दम्स्याः पलानि सावन्ति चित्रकस्य तथैव च ॥ ११६ ॥ अपमास्थितं च रसं प्रतमधिक्षिपेत् । दन्तीसमं गुई तत्र क्षिपेत्तत्राभयाश्च ताः ॥ ११७ ॥ तैलार्धफुडवाश्चैव प्रिवृतायाश्चतुप्पलम् । चूर्णितं पलमेकं च पिप्पली विश्वभेषजम् ।। १५८ ।। तत्साध्य सहवच्छते तसिस्तलसमं मधु । तिपच्चूर्णपलं धैकं त्यगेलापत्रकोशात् ॥ ११६ ॥ लेदं तु मात्रया लीदया गया धैका हरीतकीम् । सुखं चिरिच्यते सिग्धो दोपाप्रशमयत्यलम् ॥ १२० ।। गुल्मं ध्वयधुमशासि पाण्डुरोगमरोचकम् । हृद्रोग प्रहणीदो कामसां विषमज्वरम् ॥ ११ ॥ कुष्ठं सीहानमानाहमेतान् दन्त्युपसेषितः । निरत्ययः मामधार देयो मांसरसौदनः ॥ १२२ ॥ हरद, दन्तीवान, या चीता, इन तीन औषधियों को पृथक पचीस २ पर लेका एक द्रोए (मान परमाषा के अनुसार दो दोष ) परिमित 'जल में रालघर पाथ पाक परे । २१ या जल पूर्वोन निज मान से कांश साव इस पनद्वारा धानकर एक निर्मल लोहाय में एदे। तनारर इसमें दन्ती के समान (प्रांत पच्चीस पत) परिमाए में गुस्सा शापारसिद सदों को अलर किन पार परे ।
कामला, १३० नवनावनीतकम्। इसमें तेल चारपल, निसोत चार पल, पिपलीचूर्ण एक पल, तथा सोंठ एक पल, डालकर पाक करे। जब यह पाक करने स लेह के समान बन जाय, तब उतार कर ठंडा होने दे । तदनन्तर इस में चार पल मधु, तथा दालचीनी, तेजपत्र, तथा नागकेशर, इन औषधियों का चूर्ण मिलित एक पल डालकर मिलादे । इसको उचित मात्रा में सेवन करने से सुगमतया विरेचन होता है । और कुपित दोषों का शमन होजाता है । इसके सेवन करने से गुल्म, शोध, बवासीर, पाण्डुरोग, अरोचक, हृद्रोग, सग्रहणी, विषमज्वर, बुध, लोहा, भानाह, प्रभृति रोग नष्ट होते हैं इसका प्रयोग नि श होकर करना चाहिए। इस में मास का रस, और भात खाना पथ्य है इसकी मात्रा प्राधा तोता या एक हरड़ है ॥ ११६-१२२ ॥ मध्यासव:- रोनं शर्टी पुष्करमूलमेला पूर्वी विडङ्गं त्रिफलां यवानीम् । चव्यं प्रियहुँ क्रमुकं विशालां किराततितं कटुरोहिणीञ्च ॥१२३॥ 'भानी नतं चित्रकपिप्पलीनां मूलं सकुष्ठातिविपं सपाठम् । कलिङ्गकान् केशरमिन्द्रसाहां नखं सपत्रं मरिच प्लवं च ॥१२॥ द्रोणेऽम्भसः कर्षसमानि पक्त्वा प्ते चतुर्भागजलावशेपे । रसेऽर्द्ध भागं मधुनः प्रदाय पतं निधेयो घृतभाजनस्थः ॥१२५॥ मध्यासवोऽयं कफपित्तमेहान् क्षिप्रं निहन्यान्मितमात्रयालम् । पाएड्वामयाीत्यरुचि प्रहराया दो किलासं विविधं च कुष्ठम् ।। १२६ ॥ लोग, कचूर, पुहकरमून, छोटी इलायची, मूर्वा, वायविडङ्ग, हरड बहेडा, था- वला, अनवाइन, च०य, प्रियगु, सुपारी, विशाला, ( इन्द्रायन }, चिरायता, कटुकी, भारगी, तगर, चीते की जड, पीपलामूल कूल, अतीम, पाढ, इन्द्र जौ, नागकेशर, इन्द्रसाहा, ( वीजपूरक ), नखो, तेजपत्र, कालीमिरच, तथा प्लव ( केवटी मोथा, ) इन औषधियों को अलग अलग एक एक कर्ष लेकर, एक द्रोण (मान परिभाषा के अनुसार दो द्रोण, ) परिमित जल में पारकरे । जर यह जल पृर्वोन मान से चतुर्थाश रह जाय तब इसे उतारकर छान ले । तदन तर इस काय में हाथ से परिमाण में मधु मिलार किमी निम्मान में रखकर, मुख ढकार रख दे। जब पन्द्रह दिन हो चतुर्थो ऽध्यायः जाय तब इस छानकर बोतलो में भरदे । इसका नाम मथासव है। इसको उपयुक्त मात्रा में सेवन करने से कफ तथा पितजनित मेह सब दीन हो जाते हैं 1 तथा इस के प्रयोग से पाण्डुरोग, बवासीर, अरुचि, सग्रहणी, किलास, तथा विविध प्रकार के कुष्ठ नष्ट होते है ।। १२३-२२६ ॥ अथ ज्वरहरा योगा:- तत्रादौ मधुवादि शीतकपायः। मधूकमुस्तमृद्वीकाकाश्मर्याणि परूपकम् । त्रायमाणामुशीराणि त्रिफला फटुरोहिणीम् ॥ १२७ ॥ उरालले समापोथ्य स्थापयेत्सलिले ततः। पीत्या निशि स्थितं जन्तुराच्छीघ्र चिमुच्यते ॥ १२८ ॥ , मधूर पुण, तथा नागरमोथा, दास, कारमयात. फालसा, प्रायमाण, खश, परख, यहेटा, भावला, तथा कट्रकी, इन औषधियों को यथाविधि पटकर पानी म डालकर रात में रख दे। प्राव.काल होने पर इसको छानपर प्रयोग करावे । इस शीत कपाय के सेवन करने से कर शीघ्र ही छूट जाना है ।। १२४-१२॥ पञ्चसारम्- पिप्पली शर्करा क्षौद्रं घृतं चैव पपाश्नम् । पञ्चसारमिदं पेयं घरकासक्षयापहम् ॥ १२६ ।। पीपल का चूर्ण, साह, शहद, घी और मृतशीत, (पर ठडा किया हुमा) दूध, इन पांच श्रौषधियों के एकत्रित योग का परसार कहते हैं। इसके से. वन करने से पर, पास, तथा सर दूर होता है ॥ १२६ ॥ सन्ततादिपञ्चज्वरहराः पञ्चकपाया:- फलिङ्गका पटोसस्य पत्रं कटुकरोहिणी। पटोल. शारिया मुस्तं पाटा कटुकरोहिणी ॥ १३० ।। निम्या पटोलं त्रिफला मृद्धीका मुस्तयत्सको। किराततितममृता चन्दनं विश्वमेयजम् ॥ १३१ ॥ गृहच्यामलकं मुस्तमलोकसमापनाः। कपायाः शमपत्याशु पश्च पञ्चयि चरम् ॥ १२॥ इन्दया, पटोल, तापी, इन तीन भौथियों के प्रथाविधि बनाए ए
।
.
१३२
नवनावनीतकम् ।
छाय के सेवन करने से सनत भर दूर होता है । पटोलपत्र, भन तमूल, मोथा, पाढ,
तथा कट्टी, इन औषधियों के यथाविधिप्ताधित कषाय के प्रयोग से सलतक बर नष्ट
होता है । नीम की छाल या पत्र, पटोलपन, हरड, बहेडा, भारला दाख, नागरमोया
तथा कूडे की छाल इन श्रौषधियों के हाथ के सेवन करने से अन्येशुष्कवर दूर होता
है। चिरायता, गिलोय, लालचन्दन, तथा सोंठ, इनके ययाविधि साधित पाय के
सेवन करने से तृतीय वर निवृत्त होजाता है । गिलोय, श्रावला, और नागरमोथा
इन के साथ के सेवन करने से चातुर्थिक ज्वर दूर होजाता है ।। १३.-१३२ ।।
मलबन्धहर: कपाय:-
विफला त्रायमाणा च मृद्वीका कटुरोहिणी।
पित्तले महरस्त्वेप कपायो ह्यानुलोमिकः ॥ १३३ ॥
हरड़, बहेड़ा, भावला, त्रायमाणा, दात, तथा कटुकी इन औषधियों के
यथाविधि माधित क्वाथ के मेवन करने से पित्तध्मनित ज्वर हटजाता है, और
मलबन्ध (कोष्ठबद्धता ) को दूर करता है, अर्थात् सुगमतया मल श्राजाता हे
कोष्ठबद्धताहरः कपायः।
त्रिवृदामलकी पथ्या कटुकी चतुरङ्गल ।
काथोऽयं नाशयत्याशु सज्वरां कोष्ठबद्धताम् ॥ १३४ ॥
निसोत, पाल, हरड, और कटुकी इन चार औषधियों को पाच पाच मासे लेकर
नवीन मृत्पान में डेढ पाव (३२ तोले) पानी डालकर पकावे। जव चतुर्थोश शेष रहजाय
तब उस उतारले । तदन तर इम में चार मासे अमलतास का गूदा डालकर हाथ स
मर्दन करके मिलाद। फिर इसे निर्मल वस्त्रद्वारा छानकर कवोष्ण अवस्था में ही
इसे पिलादेना चाहिए | इस काथ के सवन करने से मल मुगमतया निकलजाता है।
इस के सेवन करने से ज्वरमयुन (वा ज्वररहित) कोष्ठरसता दूर होजाती है
॥ १३४॥
शट्यादिककाथ:--
शटी पुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा।
गुडूची नागरं पाटा किरातं क्टुरोहिणी ॥ १३५ ॥
एप शट्यादिको वर्ग सनिपातघरापह ।
कासहद्हपाश्वार्तिश्वासतन्द्रासु शस्यते ॥ १३६ ॥
चतुओं ऽध्यायः। कचूर, पुहकरमूल, कटेरी, वाकहाशिंगी, मांस, गिलोय, मोह, पार, चि. तथा कटुको इन श्रोषधियों के वर्ग को राव्यादिकवर्ग कहते हैं। यह विशए. सनिपातनाशक है । इस शब्यादिवर्ग के उपाय के प्रयोग से काम, पशूल दिना, श्वास, तथा तन्दा प्रभृति भवरलैष्मिक लवण दूर होते हैं । १३५॥ . बृहत्पादिगणकाधः वृहत्या पुष्कर मार्गी शुटी ही दुरालमा । चरसकस्य च योजानि पटोल कटुरोहिणी । १३७ ।। वृहरयादिगणो होपः सन्निपातज्वरापहः । कासादिपुच सर्येषु दद्यारसोपद्रयेपु च ॥ १३८ ॥ छोटी कटकारी, बडी कपटकारी, पुरकरमूल, भारंगी. कचूर, काकहाशिंगी, दानमा, इन्द्र जो, पटोलपत्र, या दुरी इन औषधियों के वर्ग को वृहत्ादिगण पाते है । वह विशषतया नियतनाना है। इस गण के काय के सेवन करने मे मनिपात जनित कास, हृदयत्र्यया, पारवेदना, वास, प्रभृति उपद्रव नष्ट थे जाते है अरिएपत्रादिकपाय:- अरिष्ट्रपत्र सपटोलचन्दनं समदमुस्तामलक हरीनको। जलेन सिखा सघृताःमितान्या हरन्ति सागगनं ज्वरं नृणाम् ॥ १३ ॥ नीम की पत्तियां, पटोलपत्र, रमनन, मनमोथा, भावना, पान शोधियों के यथाविधि बनाये हुए कार में घृत और शकर गातार पीने से माल म पर नष्ट होता है। १३६ ॥ चन्दनादि (शीत ) कपाय:- चन्दनं पाहिजला मुस्ता कटुरोहिणी। या प्रायमान यशक्षा य एम्पकम् ॥ १४० ॥ मधु दौतिकाच यष्टी मधुशारिये। বয়ংবর শমী যামানাথ (
१३४
4
नधनावनीतकम् ।
द्रव्याण्येतानि संगृह्य कुट्टयेत्तु हुनुखले।
राविषयुपितं छतम् दद्याच्छकरया सह ॥ १४२ ॥
कपाप एप यातन स्तथा पित्तापहः परम् ।
तृष्णातिदाहशमनो रतपित्तप्रणाशनः ॥ १५३॥
लान च दन, पोशर, नागरमोथा, कटुकी, के को छात,
विसमिस, कालमा, मयूक । महुए के फूल), शीतपाकी ( वला अथवा काकोली,
मुलहठी, अन तमूल, जीवक, ऋषभक, तथा पावला, इन औषधियों को उad
कूटयर, ( रात में ), मृत्पात्र में रखकर, पानी डालकर भिगोदे । प्रात. कासे
निर्मल वस्त्र द्वारा छानार खाद का मिश्री मिलास पिलाये।
यह पपाय यातनाशक है । विशेषतया प्रवृद्ध पित्त या शमन करता है । इसके
सपन परन से तृप्या, महादाह, तथा रक्तपित्त, दूर होता है | १४०-११३॥
सर्वज्जरहरः कपाय-
मधुत्रिक द्वे त्रिफले सपाठे
भागौ च मंजिष्ठकशारिवाया।
जल तो निर्मलपट्टपूतः
सर्ववरायां शमनः कपायः॥ १४ ॥
मधु, ( मुतटी, ) तीन भाग, त्रिफला, (हरड, अहेढा, भादला ) दो भाग,
पात, दो माग, मीठ दो भाग, तथा अन तमूल दो माग लेबर यथाविधि काय
पनाकर सेवा करने से मय र प्रशान्त हो जाते हैं । १४४ ॥
कर्कटकमांसस्वेदः
फर्करस्य च मांसन स्वेदन बन्धन तथा।
कर्णमूलभयं शोध नाशयत्यविलस्थितम् ॥ १४५ ॥
बट (कला) के मांस से स्वेद या धन देने से कर्णमुल का शोध
शीम ही दूर हो जाता है ॥ १४ ॥
शिलाघअनम्-
मन शिला मुविमला मागधी मरिच पचा।
योज शिरोपरसोन चैव सत्यम् ॥ १६॥
। चतुथों अध्यायः। १३५ समभागिकमेतत्तु समादाय मिषग्वरः । अजामुग्रेण संपेप्य साधयेदखन गुमम् ॥ १४७ ॥ शिलाद्यञ्जनमतत्त नेत्रयोरञ्जितं सकृत् । मूच्छी तन्द्रां निहन्याशु सनिपातसमुत्थिताम् ।। १४८ ॥ शुद्ध मनशिल, पिप्पली, कानोमिरच, बच, शिरीष के वीज, लसुन, तथा ॥निमक, इन पौषधियों को ममान परिमाण में लेकर कूट ते । तदनन्तर बरी के के साथ पाम पत्यन्त सूक्षर चूर्ण बनाले। इसका नाम शिनायान है इस अन को विकिचनमात्रा में प्रांवों में लगाने से सनिपातभनित तन्द्रा, तथा मूची र होती है ॥ १४६-१४॥ शिरीपाधजनम् । शिरीषवीज पिप्पली शिलारसौनसैन्धवम् । ममं तु तुल्यभागिकं प्रदाय चूर्णयत्ततः । १४६ ।। विमा माक्षिकान्वितं प्रदापयेत्ततोऽअनम् । प्रयोजितं तु तन्द्रिका निदान्त सन्निपातजाम् ॥ १५ ॥ शिरीष के बीज, पिप्पलीचूर्ण, मनशिला शुद्ध, लशुन, तथा सेंधानमक, न औषधियों को समान परिमाण में लार कूट ले । तदनन्तर मधु के माप नेत्रों में अमन करने से महिपातजनित नन्द्रा नष्ट होती है || १४६-१५॥ पञ्चभद्रकपाय:- गुडुची पर्पये मुस्तं किरातो विश्व मेषजम् । घातपित्तश्चरे देय पशभद्रमिदं शुमम् ॥११॥ गिलोय, पित्त, नागरमोया, चिरायता, तथा सोट, ३२ पाच श्रोधियों को समान परिमाण में मिलित दो तोले लेक ३२ तोले पानी में यथाविधि काय बगवे। मा नाम पञ्चमका है इसमें सेवा करने से वातपित्तननिन स्वादा होता है 11k१॥ पटोलपत्रं मृद्धीका निम्य श्यामा घरा वृपः । फायो मधुमिपितो निहन्त्यकाहिक ज्वरम् ॥ १५२ ॥ पोनपत्र, दिसमिम, नीम के १३, राशनता (कालीसर ), हरड, बहेड़ा, alsला, तपा दमा इन प्रोधियों को मिति परिमाय में दो सोने तार यथाविधि व सावे । के माने में दिएर नट होता है। १५ ॥
नवनावनीतकम् । गैरिकं सोरकं विश्वा कालिकं कट्फलं बचा। समभागिकमेतत्त पेपयेदतियत्नतः ॥ १५३॥ विधाय पिष्टिकां चास्य लेपनातु पुनः पुनः। कर्ममूलाश्रितः शोथः प्रशाम्यत्सानिपात जः ॥ १५४ ॥ गरिक ( गेरू ) शोरा, सोंठ, कायफल, तथा वच, इनको समान परिमाण में ले- कर कूट ले । तदनन्तर कांजी डालका पिष्टिका रनाले । तदनन्ता इसका लेप बार बार लगाता नाय । इस के लगाने से सन्निपातमनित कर्णमूलाश्रित शोथ दूर होता है ॥ १५३-१५४॥ चित्रकादिचूर्णम्- चित्रकक्षारकीटप्रशटीपुष्करसैन्धवम् । अभयाहिगुपिप्पल्यो यवानीमम्लवैतसम् ॥ १५५ ॥ चूर्णीकृतमिदं सर्व शीलयेनिम्बुकाम्बुना। हिक्कां प्लीहानमानाहं श्वासं कासमरोचकम् ॥ १५६ ॥ हद्रोगे पार्श्वशूले च चातगुल्मे च पूजितम् । कोष्ठस्थेषु च बातेपु विशेषेण प्रशस्यते ॥ १५७ ।। चौता, यवतार, वायविडङ्ग, कधुर, पुहकरमूल, सेंधानमक, हाड, (घृतभष्ट) हींग, पीपल, अजवायन, तथा अमलवेतस इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर बूट पडछान पर रसले। इस पूरी को नींबू के रस के साथ अथवा गरमपानी के साथ खाने से हिचकी, नीहा, पनाह, श्वास, कास, रोचक, हृद्रोग, पाचशूल, तथा वातगुल्म नष्ट होता है । यह चूर्ण कोष्टस्थ मलवात को अनुलोमन करने के लिए प्रति प्रशस्त है ॥ १५५-१५७ ॥ अथ शीपरोगहरा योगाः- कुचलकाविमलेपः। पुचेलं नागरसिताकुष्ठदारसितान्वितम् । पिष्ठा प्रालप्तं मूत्रेण निहन्त्यर्धायभेदकम् ॥ १५ ॥ कुचले के बीन, मांट, यून, तथा दालचीनी न औषधियों को माम लेकर गोधारा पीस कर लेप करने में प्रतिभेदार नामा ॥१४॥ समान परि
.
१३८
। नवनावनीतकम् ।
विडादिनस्यम्
विडं शिरीषवीजापामार्गमूलसमन्वितम् ।
चूर्णीकृतं नस्ययोगान्निहन्त्य‘वभेदकम् ॥ १६४ ॥
बिडलवण, शिरीष के बीज, तथा अपामार्ग (ोंगा चिरचिटा) की जड
इन को समान परिमाण में लेकर यथाविधि अतिसूक्ष्म चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को
नस्य द्वारा प्रयोग करने से अविभेदक ( अधकपाली ) दूर होता है ॥ १६४ ॥
कार्पासमजादिप्रलेपः-
कार्यसमजा त्वङ्मुस्ता सुमनः कोरकाणि च ।
नस्यमुष्णाम्युपिष्टानि सर्वमूर्द्धरुजापहम् ॥ १६५ ॥
कपास के बीजों की मजा, दाल चीनी, मोधी, तथा चमेली की कलियां
इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर गरम पानी के साथ पीसकर नस्य कशाने-
से शिरोवेदना प्रमृति शिररोग दूर होत है ॥ १६५ ॥
बदरघृतम्-
घृतोत्तमं वा बदरेण सिद्धं
नस्ये प्रदद्याद्भिपजां वरेण्यः ।
पश्चाद् घृतं चाप्यनुपाययेद्वे
ह्यधिभेदप्रशमाय कामम् ॥ १६६ ॥
मेर के क्वाथ और कल्क के साथ यथाविधि घृत पाक करे । इस घृत को विवि.
न्मात्रा में क्योण करके नस्य के लिए प्रयोग करे । तदनन्तर पीने के लिए भी गरम
के साथ देवे । इस पृत के प्रयोग से भविभेदक रोग दूर होता है ॥१६६।
विल्यमूलादिनस्यम्-
विल्यमूलं फलं चय नस्य कर्मणि योजयेत् ।
नस्यमेतनिहन्याशु शिरीरोगमसंशयम् ॥ १७ ॥
पिल की जडता फल मजा लेकर याविधि अत्यन्त सूक्ष्म पूर्ण सनाले
इस चूर्ण को नयद्वारा प्रयोग करने से शिरोरोग नष्ट हो ॥ १६॥
जीवनीयतलम्-
जीवनीयं तु संगृह्य तिलतैलं पद्भिपर ।
ततोऽस्य नस्सदानन शीर्षरोगविनाशनम् ॥ १८ ॥
चतुर्थोऽध्यायः। जोड, अषमक, मेदा, महामेदा काकोली, चौरकाकोली, मुदी, मारपी, जीवन्तती, तथा मुलहठी, इन सोधियों के कयाय तथा करक के साथ यथाविधि दिलर का पाक करे । इस तेल को नस्यमद्वारा प्रयोग में लाने से शिर के सर रोग दूर होनाते है। इस तेल को शिर में अभ्यर के लिए भी प्रयुक्त कर 8ते हैं ॥ १६ ॥ भृङ्गराजनस्यम्- भृगराजरसरछागक्षीरतुल्योऽग्नितापितः । सूर्यावर्तप्रशान्त्यर्थ नस्य देय. पुन पुनः ॥ १६६ ॥ मागरे के रस में समान परिमाप में बकरी का दूध मिलाकर अग्निमा मन्दी. पर करके नस्य देने से सुशंवतं रोग नष्ट होता है ॥ १६६ ॥ पाटलादिप्रलेपः মাশ’ যুবরহয় ব্যাথা । पुष्टचन्दनधन्यावत्राकपूर तथा ॥ १७ ॥ परिगेय भिषक् कुरिधिका घृतयोगतः। ललाटलेपः शताऽस्य स्यात. शीपरजायदः ॥ १७१॥ पाटला, ए, लालचन्दन, धनिया, वच, तथा कपूर इन औषधियों को समान परिमाए में लेकर निश्चित तिल तेल मिलाकर पेश्य करे। तदनन्नर किच्चिन थी मना पिटिका बनावे । इस के पलप कान से शिरोरेदना दूर होती है ॥ १७॥ लगणादिलेयः लवणं शृङ्गरं च कुष्ट मरिचमुस्पलम् । कापसमा चना तथा चित्रकातेन्दु ॥ १७२ ॥ समं समं समादाय चूर्णवेदध यातः । यस्तात्रेय संयोज्य लेप शीर्षरतापह. ॥ १७३। रोशनमक, दान, रट, कालीमिरन, सीता मन, गोत्रमा (पिनीले की मांगो), वन, चीना, तथा कुरना, इन शिविरों को समान परिमाणमा पर सदन करी के मासु पीसकर, र पाने में शिरीदना दर दो नाती नवनावनीतकम् । नागरादिप्रलेपः- नागरं तगरं कुष्ठं चोरकं मरिचं तथा । कंडीरमर्कमूलञ्च त्रिफला कटुमपाः ॥ १७४ । समं समं समादाय चूर्णयदथ यत्नतः। गवां मूत्रेण संयोज्य लेपः शीर्षरुजापहः ॥ १७५ ॥ मोंट, तगर, कूठे, चोरा, कालीमिरच, कडीर, (करेले की जड अथवा वन मृग) पाक की जड, हरड बहेडा, भावला, तथा गौर सरसों इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर चूर्ण बनाले । तदन तर गाय के मुत्र के साथ पीसकर लेप करने से शिरोवेदना दूर होती है ।। १७४--१७५ ॥ नागरप्रलेपः नागर केवलं वापि वारा धृष्टं प्रयत्नतः । कवोष्णीकृत्य वा लिप्तं परं शीर्षव्यथापहम् ॥ १७६ ॥ सोंठ को शिला में जलसे पीसकर शीतल ही अथवा मदोष्ण करके लेप करने शिरोवेदना नष्ट होती है ।। १७६ ॥ यूपणाद्यचूर्णम्- त्र्यूषणं जीरकं चैव कण्टकार्या फलानि च । सूक्ष्मचूर्णमिदं कृत्वा कुर्यात्प्रधमनं शुभम् ॥ १७७ ॥ सोंठ, काली मिरच, पीरल, कालाजीरा, तथा क्टेरी के फल इन को समान परिमाण में लेकर कूट पडदान कर (धमनोमयुक्त) चूर्ण बनाले । इस पूर्ण के नस्य- धर्मद्वारा पातिक तथा श्लैष्मिक नासारोग दूर होता है ॥ १७७॥ धानीप्रलेपः- सर्पिपा भृष्टया धाग्या शिरसो लेपतःक्षणात् । नासायाः संप्रवृत्तं तु रामाशु निवर्तते ॥ १७८।। बालों को दूर का घी में भूनले । जननास केशर में रेप करने से नासिका से मानवाला रक्त शीघ्र ही नन्द शेगाता है॥ १७ ॥ सुधानुसारनम्यम्- सुधानुसारयोश्चण नस्यमाण योजितम् । स्वल्पमा, निहन्त्याशु प्रतिश्यायं शिरोरजम् । १७६ ॥
चतुर्था ऽध्यायः। चूना और नौसादर समान परिमाण में लेकर पतिसूक्ष्म चूर्ण बनावे । इस चूर्ण के नस्य प्रयोग से प्रतिश्यायजनित शिरोवेदना शान्त होती है ॥ १६ ॥ शध्यादिचूर्णम्- शटी भूधाधिकाव्योपचूर्ण गुडघृतान्चितम् । शीलितं शमयत्याशु प्रतिश्यायं सुदादणम् ॥१८॥ कचूर, भूधात्रिका ( भूमि भावला), सोंठ, काली मिरच, तथा पीपल इन को समान परिमाण में लेदर यथाविधि चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को गुड, और धन के साथ खाने से दारुण प्रनिश्याय ( RIम ) दूर होनाता है ॥ १८० ॥ शुएटीदुग्धम्. वरद्रयोपतं शुण्ठीचूर्णान्वितं तु या । मृतं दुग्धं निपीत तु प्रतिश्याय व्यपाहति ॥ २८॥ एक होना भर अदाक का म, अथवा साधा तोला सेठ का चूर्ण डेटाव दूध मं डालका पाव । किञ्चित् काल पकाकर रात को सोने के समय पीले । इस दूध के पीने से प्रतिश्याय शीघ्र ही परिपकावस्या को प्राप्त हो जाता है ॥ ११ ॥ प्रतिश्याय वार्ताकादिप्रयोगा:- चालक कुलक-व्योप-कुलस्थादकिमुद्गजम् । यूपमेतनरः पीत्या प्रतिश्यायात्प्रमुच्यते ॥ १२ ॥ वृन्ताक, तथा फुलक सशक शाक् अथवा त्रिकप्रक्षेपयुक्त कुलप, सौर, यमका मूंग की दाल के यूप के सेवन करने से प्रतिश्याय दूर होता है। इसलिए प्रतिश्याय उपयुमा शा तथा यूर का पयरूप से सेवन करना श्रेय है। 11 १८२ ॥ - 1 सक्नुकधूम प्रयोगः- सकन् सुप्रयुतात्या कृतमलकसम्पुटे। नवप्रतिश्याययतां धूम वैद्यः प्रकल्पयेत् ॥ १८३ ॥ सत्तों को पन में मर्दन करके एक मन्छिद्र शा] सम्पुट में खार धूप महण करने से नवीन प्रतिश्याय दा हो जाता है ॥ १९ ॥ अथ दन्तरोगहरा योगाः कण्वीरभस्मप्रयोग- कण्डीमग्निना दग्या भस संगृह्य बुद्धिमान् ।
१४२ नवनावनीतकम् । दन्तान्तरे विमृदितं दन्तशुलं व्यपोहति ॥ १८४ ॥ कण्डीर ( लघुगरवेलक वनमुटु) को जलार भस्म बनावे, इस भस्म को दांतों पा मलने से दन्तशूल दूर होता है ॥ १८४ ॥ कासीसादिगुटिकाः कासीसं हि सौराष्ट्री देवदारु समं जलैः। गुटिकां धारयहन्तकृमिशूलहरा पराम् ॥ १८५ ॥ कासीस, हींग, सोरठीमट्टी, तथा देवदारु, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर पानी के साथ पीसकर वटिका बनाले । इस पटिका को शून्लयुन दांत में रखने से कृमिजनित दन्तशूल दूर हो जाती है ॥ १५ ॥ अमूलादिगुटिका- अर्कमूलं च कासीसं रामठं च समं समम् । अर्कदुग्धेन सोप्य घटिका गुसमिताः ॥ १८६ ॥ आदाय वटिकामेका रन्ध्र कृमिशते न्यसेत् । अविलम्बितमेवेत्थ दन्शूलः प्रशाम्यति ॥ १८७ ॥ भाक की जड़, कासीम, तथा हींग इन तीनों को समान परिमारा में लेकर भांक के दूध से पीसकर एक रत्ति की गोली बनाले। एक गोली को कृमि के बनाए हुए छिद्र में डालने से शीघ्र ही प्रवल द-नशूल नष्ट होता है || ११-१८७ ॥ अजाज्यादिचूर्णम्- अजाजी शशायरं च विडई कुष्यवच । चूर्णीकृतं दन्तरोगे'सक्षौद्रं मर्दयत्तदा ॥ १८ ॥ कालाजीरा, सोंठ, वायविडा, तथा फूठ, इन प्रोधियों को समान परिमाण में लेका यय विधि ति मूदप पूर्ण बनाले । तदनन्तर इस चूर्ण को मधु के साथ मिला- का दांतों में मले। इस के नित्य प्रयोग से दलात, त्या दत्तात विविध रोग दूर हो जाते हैं॥ १८ ॥ विटङ्गादिकालग्रहः- विड सपपंत पिप्पली पिश्वमेषजम् । मतं मक्षारलपणं यालाहन्तगलनुस् ॥ En
-
चतुर्गा घ्यायः।
वायविडा, सफेद सरसों, पीपल, नया सौंठ हत चा औषधियों को यथाविधि
कथित करे । तदनन्तर इस में थोड़ा यक्षार और संघानिमक डालकर गएडुप धारण
रे। इस रीति से गण्डूष धारण करने से दन्तशुल नष्ट होता है ॥ १८॥
सोमराजिकादिवाटिका
सोमराजिवचावृष्टव्योषा रविवारिणा ।
ता वटी दन्तगता दन्तशूलं व्यपोदति ॥ १० ॥
कापची के बीज, पच, बूट, सोंड, कालीमिरच, तथा पीपल, इन औषधियों को
चूटकर भांक के स्वरस से पीकर वरिका बनाले ! इस बटी को दाती में रखने से दस्त.
शूल दूर होता है || १६० ॥
यवक्षारादिगएट्रपः
यवक्षार रावरं शुक्तपिएं तु कारयेत् ।
दन्तशूलापहं कुर्यात्कयल ग्रहमुत्तमम् ॥ १६१ ॥
उवालार, तथा अदाक को सिरके के साथ पीसकर दूर बनाले । इसके पहा
धारण करने से दन्तशुल नष्ट होता है ।। १६१॥
अथ कर्णरोगहरा योगाः
हिमादिनलम्-
हिंगुतुम्वुराणुएटोभिस्तलं वै सार्पणं पचेत् ।
एतद्धिं पूरणं श्रेष्ठ कर्णशूलनिवारणम् ॥ १२ ॥
हींग, नेपाली पनिया, तथा सोंठ, इन औषधियों के माथ यथाविधि सरसों के
तैल को पकाये । इस ते को यथा समय कवोर करके कानों में डालने से कर्णशूल
दूर हो जाता है । १५३॥
भाजप्रयोगः
अजाभूत्रं सलवण तापपेन्मृदुनाग्निना।
कर्णपूरणमेतेन कर्तव्यं कर्णशूलिनाम् ॥ १३ ॥
बकरी के 4 में भड़ा सा में बालवय र BAITHERI मन्दोश करके
कान में ले। इस मे शोध ही कर्णशूल प्रसन्न हो जाता है । १५३ ॥
कर्मशेडे कर्णनाद घाधियं चापि यननः ।
सर्पच प्रयोगव्यं कर्णशूलोकमापधम् ॥ १४ ॥
ग
१४४
BHAVIEN
नवनावनीतकम् ।
कर्णनाद, तथा बधिरता में वर्णशूलहरे औषध का प्रयोग करे
IN
LIBRARY
पिप्पल्याद्यतेलम्
पिप्पली विल्यमूलञ्च कुष्ठं मधुकमेव च ।
मांसी व्याघनखं रोधं सूदमैला देवदारु च ॥ १६५ ॥
गर्भणानेन तैलस्य प्रस्थं मृद्वग्निना पचेत् ।
मूलकस्वरसेनेह यथाविधि भिषग्वरः ॥ १६ ॥
पिप्पल्याद्यमिदं तैलं समाख्यातं तु नामतः।
पूरणाद्विनिहन्त्याशु कर्णशूलं सुदारणम् ॥ १९७ ।।
पीपल, विल्वमून, कूठ, मुलहठी, जटामासी, व्याघ्रनख (नखी नामक गधद्रव्य
भेट) लोथ, छोटी इलायची, तथा देवदारु इन औषधियों के कल्क को डालकर मूली के
स्वास के साथ यथाविधि एक प्रस्थ परिमित तिलतेल का पाक करे । इसका नाम
पिपल्याद्यतेल है । इसको यथासमय क्वोष्ण करके कानों में डालने से दारुण कर्ण
एल दूर होता हे। १९५---१६७ ॥
सिन्दुवारद्रवयोगः
सिन्दुवारदलोद्भूतो रसस्तु कर्णपूरणात् ।
कृमीनिमूलयत्याशु शतपनपादिकान् ॥ १८ ॥
निर्गुण्डी के पत्तों के रस को कान में डालने से कर्गप्रविष्ट करतजूरा प्रभृति
विविध कार मरमाते है ॥ १६ ॥
समुद्रफेनचूर्णम्
समुद्रफेनचूणे तु विन्यस्तं कर्णसम्पुटे ।
पूयनायं प्रणं चैव विनाशयति निधितम् ॥ १८ ॥
समुद्रफेन को बारीक पीसकर कान में डालने से पीप का आना, और कान
का घाव भाराम होना है ॥ १६॥
मिल्यतैलम्
गयां मूत्रण यिल्यानि पिष्ट्वा तैलं पिपाचयेत् ।
सजलं व सदुग्धं च तदाधिर्यहरं परम ॥ २०० ॥
चतुर्थोऽध्यायः । गोमूत्र के साथ बेलफश के गूदे को पीसकर कक नाले । इस फरक के साथ उचित परिमाण में जल, तथा दूध डालकर यथाविधि तिल तेल का पाठ करे । इस तेल को कान में डालने से पिता नष्ट होती है ॥ २० ॥ हरितालपूरणम् तालकं गच्यमूत्रेण श्रवणे परिपूरितम् । विनाशयति वै तिप्रं कृमीन श्रवणसंस्थितान् ॥ २०१ ॥ इरिताल को गोमूत्र में मिलाकर कान में डालने से कर्णगत कृमि नष्ट हो जाते हैं ॥२.१॥ जातितलम् जातिपत्ररसे पर्फ़ तैलं चै पूतिकर्णजित् ।। चमेली के पत्तों के रस के साथ यथाविधि तिलतल का पाक करके कान में डालने से पूतिकणंरोग दूर होता है ।। पिप्पलीक्षारतलम् पिप्पलीतारसिदं तु तैलं कर्णरुजापहम् ॥ २०२॥ पिपलीवार के साथ यथाविधि तिल तेल का पाक करके कर्ण पूरण करने से कर्णवेदना नष्ट होती है ॥ २० ॥ हिवादितलम् । दिहुसैन्यधशुण्टोमिस्तैलं सर्पपसम्मयम् । विपकं पूरणारण्यातं कर्णशूलनियारणम् ॥ २०३ ॥ हींग, मंधानमक, तथा मॉठ के साथ या विधि सरसों के तेल का पाक को इस तेल को कान में रण करने से कर्णशूल पर होता है । २०३ ॥ अथ कुठहरा योगा:- शशाङ्कलेसापलेहः। शशाइलेखा सपिडासारा सपिप्पलीका सहुतारामूला। सायोमला सामलका सतला सर्वाणि फष्ठानि निहन्ति लोदा । २०८ ॥
नवनावनीतकम् । वावची के बीज, वायविडा, पीपल, चीते की जड़, मण्डूरमस्म, तथा भावला, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर सबको ( मराइरभस्म ) कृट कपड छानकर यथाविधि चूर्ण बनाले । तदनन्तर मण्डूर भस्म मिलाकर भवलेह के समान बनाले । इस लेह के प्रयोग करने से सब कुष्ठ दूर होते है ॥ २० ॥ पामाहरः प्रयोगः। रसद्विजीरद्विनिशामरीच दैत्येन्द्रसिन्दूरमनःशिलानाम् । चूर्णीकृतानां पृतयोजितानां त्रिभिः प्रलपैरपयाति पामा ॥ २०५॥ शुद्ध पारा, शुद गधक, सफेद जीरा, काला जोरा, हलदी, दामहलदी, काली मिरच, सि दूर, तथा शुद्ध मनशिल इन श्रोधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि काडमानकर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण यो त के साथ मिलाकर लगाने से पालारोग, तीन दिन ही मच्छा होजाता है । यह पामा के दूर करने के लिए भव्यर्थ तथा भतिसुलभ महौषध है ॥ २०५॥ सिध्महरो लेपः- धान फलं सर्जरसो यायशंकस्त्विदं प्रयम् । सौवीरपेपितं सर्व सिध्मशुलनिवारणम् ॥ २०६॥ णाला, राल, तथा जवाखार, इन तीन श्रौषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाले । तान तर इस चूर्ण को पानी के साथ पीसकर लेप करे । इस के प्रलेप से सिम्म रोग दूर होता है ।। २०६॥ मूलफयीजादि प्रलेपः यो मूलकजं निम्यपमाणि सितसर्पपान् । गृहधूमं च सम्पेय जलेनाई प्रलपयेत् ॥ २०७ ॥ उद्वर्य नयनीतेन क्षालयदुष्णयारिणा। यहादनेन सिम्मानि शाम्पत्याशु शरीरिणाम् ॥ २०८ ।। मुली गन, नीम के पत्त, संताप, तथा पापा (मौलान) नको समापरिमाण में सपा से पीस से तल माना माप मिला
चतुर्थी ऽध्यायः!
लेप परे फिर गरम पानी से लेप को धो डाले । इस लेप मे सिध्म रोग नष्ट
होता है ।। २०७-२०८॥
श्वेतकरवीराय तैलम्-
येतकरवीरपल्लयमूलत्वपुष्पचित्रकविडङ्गानि ।
कुष्ठार्कमूलसर्पशीशप्रत्वक्रोहिणीकटुकाः ॥ २०६ ]
एनेस्तैलं सिद्ध करकैः पादांशिकैर्गवां मूत्रम् ।
दत्या तैल चतुर्गुणमभ्यगात्कुष्ट कराडूनम् ॥ २१० ॥
सफेद कनेर के पत्ते, जद, चाल, क्या पूल, चीते की नड, वायविङ्ग, कूठ,
पाक की जड़, सर्पप, मुहाजने की छाल, हरड़, तथा क्ट्रको, इन औषधियों को
समान परिमाण में लेकर, मिलित तल के परिमाण से चतुर्थोश लेकर कल्क बना.
। तदनना तेल के परिमाप से चतुर्गुण, गोमूर डालकर, यथाविधि इस कल्क के
सा एक प्रस्य परिमिन ( मान परिभाषा के अनुसार दो प्रत्य ) तैल का
पाक करे । इस तेल के सन्या ( मालिश) काने से विविध प्रकार के कुष्ठ रोग दर
होते है।। २.१.२१॥
हरिद्राचं तैलम्-
हरिद्वा गैरिक कुष्ठं कासीसमय सैन्धवम् ।
मनःशिला बचा लोधः सदिरत्यक् त्रिवृत्कया ॥ २११॥
चक्रामकीजाति सोमराजी विलकम् ।
एतत्तैलं विपकव्यं कुष्टालपनमुत्तमम् ॥ २१२ ॥
इलदी, गेरू, यूल, कामीम, सेंधानियक, मनशिल, वच, लोध, सर की दाल,
निसोत, पीपल, चक्रमर्द ( पाड) के बीन, पादची, तथा पापियन, इन औषधियों
को समान परिमाण में लेकर यथाविधि तेल पाक करे। इस तेल के पन्या (पालिश)
*रने से कुष्ठ रोग दूर होता है ।। २१६ ॥ २११॥
दद्रहरपलेपः
प्रमुत्राटस्य योजानि धात्री सर्जरमास्नुही।
सौवीरपिष्टं दणामेतदुद्वर्तनं परम् ॥ २१३ ॥
वार के गज, shari, nल तयारी (थेटर के पते का मूल ) इनकी
जी के सर पर करने से दार नट होना ॥ १३॥
नवनावनीतकम्। आरग्वधदललेपः आरग्वधदलैः पिटैलेपः काझिकयोगतः । करित्वग्दह्रकुष्ठानि हन्ति पामां विचिकाम् ॥ २१४ ॥ अमलतास के पत्तों को काजी के साथ पीसकर लेप करने से गजचर्म, दाद, पामा, तथा विचिका रोग नष्ट होता है ॥ २१४ ।। पामाहरः प्रलेपः गन्धपाषाणचूर्ण तु कटुतैलेन योजितम् । लेपनादथ पानाद्वा पामाकच्छूविनाशनम् ॥ २१५ ॥ बिशुद्ध गधक के चूर्ण को कहुचे तेल के साथ लगाने से अथवा खाने से पामा "तथा करोग दू होता है ॥ २१५ ॥ वृहत्मिन्दूराद्य तैलम् सिन्दूरं चन्दनं मासी घिडझं खादिरं चचाम् । प्रियंगु. पद्मकं कुष्ठं मञ्जिष्ठां रजनीद्वयम् ॥ २१ ॥ जात्यर्कनिवृतानिम्बकरञ्ज विषमेव च । कृष्णा चित्रकलोधं च प्रपुन्नाट च संहरेत् ॥ २१७ ॥ तैलमेभिर्विपकं तु क्षुदयुष्टविनाशनम् । सिन्दुराद्यमिदं तैलमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ २१८॥ सिन्दूर, लालच दन, जटामांसी, वायविडग, खैर की छाल, वच प्रियगु, पनास, कूठ, मजीठ, हलदी, दाबहलदी, चमेली के पत्त, थाक के पत्ते, निशोत, नीम के पत्ते, करज के पत्र (अथवा फल), विष (वस्सनाभ विष), पीपल, चीते की जड, लोध, तथा पवाड के वीज इन औषधियों को समान परिमाण मे लेकर ययाविधि तत का पार करे । इस तेल के अभ्यत (मालिश) द्वारा ग्यारह प्रकार का तुष्ट रोग निवृत्त हाता ह । इस या नाम सिन्दुराध तेल है। इस तेल को भश्विनीकुमारों ने सर्व प्रथम बहाया॥२३१-२१०॥ मल्लातकरसायनम्-- पालनिकस्य विमलं चूर्ण तिधिपलोभितम् । पलद्वयं लोहचूर्ण गुग्गुलुथ पलद्वयम् ॥ २१६ ।।
- चतुर्थो यायः। पलानि दश वाकुच्या सप्त क्रिमिरियोस्तथा। भलातकं पलशतं शिलालासा पलाधिका ॥ २२० ॥ त्रिवृच्छिलाजतुमिता पलं पुष्करमूलकम् । मरीच मागधिका चित्र विश्वमेषजम् ॥ २२१ ॥ स्वक् पत्रं कुंकुम मुस्ता कार्षिक तु पृथक् समम् । सर्वचूर्णसमा स्वच्छों सितां तत्र प्रदापयेत् ॥ २२२ ॥ विदध्यान्मोदकान मानादर्धतोलकसमितान् । अशीति वातज्ञान् रोगांश्चत्वारिंशश पैत्तिकान् ॥ २२३ ॥ विशति श्लैष्मिकांश्चापि संसृष्टान् सांनिपातिकान् । कुष्ठानि चैव सर्याणि गुल्मप्लीहभगन्दरम् ॥ २२४ ॥ फराठतालुसमुद्भूतान् शिरोऽतिभ्रसमाश्रितान् । तथोपजितकं वारं विनिहन्त्यचिरेण तु ॥ २२५ ॥ जवूद्धसंस्थिते रोग भोजनान्ते तु शीतयेत् । भोजनादौ च शारे जाठरे मध्यभोजनम् ॥ २२६ ॥ रसायनमिदं रम्यं सर्वतो निरुपद्रवम् । नामतस्तु समाख्यातं भालातकरसायनम् ॥ २२७ ॥ विरला पदह पल, लोहभस्म दो पल, विशुद्ध गुगुनु दोपल, पाश्ची के रीन दश पल, वायविटंग सात पल, शुद्ध किएहए भिलावे मी पल, शिलाजीत शुद्ध पापा नितीन भाषा पल, तथा पुइवरमल, एक पल लेवे । तया काली मिरच, पौषत, चौते को जड़, सोंठ, दालचीनी, तेनपत्र, केशर, तथा नागरमोथा, इन श्रौषधियों को एक २ क ले । इन औषधियों को यथाविधि बूट कपडद्यान कर भिलाये, शिलाजीत लोइमम्म, गुग्गुन प्रभृति अयुटनीय द्रव्यों को मिलादे । तदनन्तर उपयुन चूर्ण के समान परिमाग में साफ सफेद पार से। सनर इस पद में (दोश या दुध अधिक ) उचित परिमाप में नल डालकर चासनी बनाने । र युक्त चूर्ण को इस में र मी तरह से मिलार साधे २ तोले का मोदक बनाते । इन मौदों को याविधि सेवन पाने से अस्मी प्रकार के वायुरोग, चालीय प्रकार के विरोग, मोम मार के नाम रोगनर होते हैं। विविध युध रोगों को दूर करने के लिए तो २९ अचूक पोल मोदकों के सेन ने गुन्म, शहा, मगाश, कराट, बाउ, रिर, तपासात रोग, नट होत है। सिर के रोगों में भीना के पज्ञ, नवनावनीतकम् । रोगों में भोजन से पहिले, तथा उदरगत रोगों में भोजन के मध्य में, इन मोदकों को खाना चाहिए । यह रसायन सर्वथा निरत्यय है। इस का नाम भल्लातकरसायन है । ॥ २१६-२२७॥ नलदादिप्रलेपः- नलदं चन्दनं मुस्तं नकमा सवत्सकम् । रसाञ्जनं जटामांसी लेपः कुष्ठप्रणाशन' ॥ २२८॥ नलद ( उशीर का भेद पोले रगका तृणविशेष ), लालचन्दन, नागरमोथा, करज, कूड़े की छाल, रसोत तथा जटामासी, इन श्रौषधियों को समान परिमाण में लेकर पानी के साथ पीसकर लेप करन से कुष्ठ रोग दूर होता है, यह लेप पैत्तिक कुष्टरोगों मे दाह आदि को दूर करने के लिए उपयुक्त है ।। २२८ ॥ निशादिप्रलेपः रजनीद्वयमंजिष्ठामरिचाकशिफावचा. । मधुकारिष्टकाजाजीकृतमालं सवत्सकम् ॥ २२६ ॥ सौधारेण तु संम्पेय लेपः कुष्टप्रणाशनः। कुष्ठपामाहरःसिद्धः कण्डमो दद्रुनाशनः ॥ २३०॥ इली, दारुहल्दी, मजीठ, कालीमिरच, श्राक की जड़, वच, मुलहटी, नीम के पत्र, जीरा, अमलताम, तथा कूड़े की छान इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर वांजी के साथ पीसकर लेप करे। इन के लेप से कुछ, कण्ड, पामा, तथा ददरोग दूर होता है ।। २३०॥ शिरीपस्वगादिलेपा:- शैरीपी त्वक् पुष्पं कपास्या राजवृक्षपत्राणि । पिष्ट्वा च काफमाची चतुर्विधः कुष्टनुलेपः ॥ २३१॥ शिरीषी की छाल, कापांसी का फूल, अमलताम के पते, तथा काकमाची (पकोष) का पया इन चार श्रौषधियों को अलग १ पानी के साथ पीसकर ले। करने से कुष्ठरोग दूर होता है ।। २३१॥ धात्रीफलादिलप:- धाग्रीफलं सर्जरसो यायचरित्यदं त्रयम् । सौवीरपेषितं सर्व सिध्मशलानधारणम् ॥ २३२ ।। - . नर होता है ॥२४॥ चतुर्यो भ्यायः भारता, राल, तपा जवाखार, इन को बारीक पीसकर कांजी के साथ लेपन पाने से सिध्म रोग दूर होता है ।। २३२ ॥ यवक्षारादिलेपः गन्धपापाणमिनाए यवतारेण लेपितम् । सिमं नारामुपैत्याशु कटुतैलयुतेन च ॥ २३३ ॥ जवाखार, तथा निराद्ध गन्धक को साल में डालकर पीस कर सूक्ष्म चूर्ण मनाले ( इस चूर्ण को कल के साथ लेप करने से सिम्परोग नष्ट होता है ॥ २३३१ मूलकपीजादिलेपः- शिखरसन पिष्ट मूलकी प्रलपतः सिधाम् । तारेण या कदल्या रजनीमिप्रेण नाशयति ॥२३॥ मूली के बीजों को अपामार्ग के खस्म के साथ पीसकर लेप करने से सिमरोग मूलकवीजपलेपः भूत्रेण घा कान्जिन लितं मूलकपीजकम् । सिध्मान नाशयत्याशु शशस्य धिरेण च ॥ २३५ ॥ मूली के बीजों को गोमूत्र, बांजी, अधचा शशक (एगोरा) के बाजे पिर साय पीसार ला करने से सिभरोग न होता है ।। २३५ ।। एरपटयाजादियोगा:- एरण्डस्तगरं कुठं चित्र भूप्रपक्षमम् । अ.दरूपकमूलञ्च पमन्या मधुकं तया ॥२३॥ प्रभादस्प योजानि सन्धयं परिपेलयम्। गृधूमः सहोदुधं सिमानां दि मदीपधम् ॥ २३७ ॥ एर के पान, नगर, मूठ, चौते की जा सरने की जायच, पुलाटी, पg के म संधानमा, या उत्तमोथा, इन मौदियों को समान परिमाण में लेकर पटवर पारीन । तदनन्तर गोमूत्र के माय पीपार से मरने से निष्म मट होगसिपोगको दर करने के लिए एक महारथ है ॥ २३६२५७। अथ मूत्रकृमहरा योगा:- दुग्धयोगा। गुन धारकार पकामतः पियेत् ।
नवनापनीतकम् ।
मूत्रग्रहस्य भैषज्यं सद्यस्तम्मतमश्विनोः ॥ २३८ ।
दूध में विचित् गुड मिलाकर गरम करे । जब दूध गरम हो जाय तन उसे
टतार ले । इस दुध को मन्दोष्ण अवस्था में पीने से मूत्रकृच्छु शीघ्र ही दूर होता है
यह मत मुरवैद्य अश्विनी कुमारों का है ॥ २३ ॥
मृद्वीकादिप्रयोगः-
मृद्धीका शर्करां चैव दधिमएडेन पायपेत् ।
मूत्रग्रहस्य भैषज्यं सद्यक समुदाहृतम् ॥ २३ ॥
विममिस तथा खाड को पीसकर देधिमएड ( दही का पानी) के साथ सिलाने
से शीघ्र ही मूत्रकृच्छु रोग दूर होता है ।। २३६॥
एर्वारुकवीजप्रयोगः-
एर्वारुकस्य बीजानामक्षमा प्रपेपयेत् ।
युक्ताम्ललवणं पीत्वा मूत्रकृच्छात्प्रमुच्यते ॥ २४० ॥
पक्डी के बीज एक र्ष परिमित लेकर पीस ले । तदनन्तर काजी और नमक
मिलाकर इनके सेवन करने से भूत्रकृच्छ दूर होता है ॥ २४०॥
द्विकुङ्कमप्रयोगः-
द्विकुछमस्याक्षमा मृवीकारसपेपितम्।
एकरानस्थित पीत्वा मूत्रमाहात्प्रमुच्यते ॥ २४१ ॥
केशर, और नागकेशर का चूर्ण एक कप परिमित लेकर मृद्दीका के रस के
साथ पीसकर रातभर पडा रहने दे। प्रात कान इस पानी को पिज्ञाने से मूत्रकृच्छ्र
हट जाता है ॥२४॥
लोहचूर्णप्रयोगः-
अयोरजः श्लणपिष्टं मधुना सह दापयेत् ।
मुभग्रहस्य भैषज्यं सद्यक मतमश्विनो. ॥ २४२ ॥
लोहभस्म को मधु के साथ सेवन करने से मन परा होता है यह मुर
वैद्य अश्विनी कुमारों का मत है ॥२४॥
हिंसादिवृणम्-
हिंसा सराश्वा सुरसा होवरंच रसाअनम् ।
चित्रकस्य च मूलानि प्रायमाणां घ संहरेत् ॥ २४३ ॥
५३
चतुर्था यायः
एतानि सममागानि मधुना सह दापयेत् ।
पावशूलं मूत्रकृच्छं सर्वमेतेन शाम्यति ॥ २४४ ॥
जटामांसी, जालीअजमायन, सफेद तुलसी, मुगन्धवाला, सोन, तथा चीते की
जड़, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट कपड़ छानकर चूर्ण
बनाले । इस चूर्ण को मधु के साथ सेवन करने से पार्दल, और मूत्रकृच्छ दूर
होता है ॥ २४३-२४४ ॥
तृणपञ्चमूलादिकाथ:-
मूत्रकृच्छपु तोयार्थः कार्यः काथेन सर्वदा।
मूलानां शरकासेक्षुदर्भगोचरवीरणैः ॥ २४५ ॥
कुश, काश ( काही ), ईस्ल, दर्भ (दाम), खश, इन पांच औषधियों की
जह तथा गोवरू के बीज, इनका यथाविधि काप बनाकर मूत्रकृच्छ पीड़ित रोगी
जल के बदले काम में लाये । इस चाय को पानी की तरह बार बार पीने से
मूत्र
करछ दूर होनाता है ॥ २४५ ॥
यवक्षारयोग:-
यवतारं तकयुतं शीलितं तु मुहुर्मुदुः ।
अश्मरी मूत्रकृच्छंच नाशयत्यविकल्पतः ॥ २४६ ॥
जवाखार को तक के साथ पीने से अश्मरी और मूत्रकृच्छ्र दूर होता है।
इस में संशय नहीं ॥ २४६ ॥
शवायर्यादिकपाय:-
शतावरीशिफा काधः सितामधुसमन्वितः।
मूत्रकृच्छे निहन्त्याशु वातपित्तकफोद्भवम् ।। २४७ ॥
सतावर की जड़ से यथाविधि मनाएहुए काथ में शहद और खांड मिलाकर
पीने से वात, पित्त, तथा कफ जनित मुत्रदूर होता है ॥ २४ ॥
सूक्ष्मैलाचूर्णम् ।
सूदमैला चूर्णिता सम्यक् मूत्रेण सुरयापि वा।
रम्भाद्रयेण या पीता कफाच्छ्रहरी मता ॥ २४८ ॥
छोटी इलायची को बारीक पीसकर गायके मूत्र के साथ, अपदा सुरा, या केले
के स्तरम के साथ खाने से कामानित मूत्रकृच्छ रोग दूर होता है ॥ २४ ॥
नवनावनीतकम् । T 1 तृणपञ्चमूलकाथ:- तृणपञ्चमूलस्य काथस्तु सितयान्वितः। मूत्रकृच्छं निहन्त्याशु मेदगं चैव शोणितम् ॥ २४ ॥ कुश, कास, दर्भ, इनु तथा वीरण इन औषधियों के मूलों को रणपथमूत कहते है । तृणपञ्चमुल के यथाविधि विहित हाथ के साथ खाड मिलाकर पीने से मूत्रकृच्छू दूर होता है, तथा मेद्रमार्ग से होनेवाले रक्तस्राव को रोकता है ॥ २४६ ॥ एलादिचूर्णम्-- एलाश्मभेदकाशलाजतुपिप्पलीनां चूर्णानि तण्डुलजलैलुलितानि पीत्वा । यद्वा गुडेन सहितान्यवलिा धीमा नासम्ममृत्युगी जीवति मूत्ररच्छी ॥ २५० ॥ छोटी इलायची पाषाणभेद, शुद्ध शिलाशीत, तथा पिपली इन को समान परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाले । श्राधे मासे स एक मासे तक इस चूर्ण को तण्डुलोदक ( चावलों का धोवन ) अथवा गुड के साथ खाने से अति दारुण मूत्रकृच्छ्र दूर होजाता हे ॥ २५॥ गोक्षुरचूर्णम्- गोक्षुरम्य तु बीजानां चूर्ण मधुसमन्वितम्। अविक्षीरेण हन्त्याशु मूत्रकृच्छमगाश्मरीम् ॥ २५१ । गोखरू के बीजों का चूर्ण शहद के साथ मिलाकर भेद क दूध के साथ खाने से मूत्रकृच्छू और पथरी रोग नष्ट होता है ॥ २५१ ॥ शिलाजतुयोगः- शिलाजतु क्षौद्रयुक्तं गोक्षुरकाथयोगतः । शीलितं हन्ति नियतं मूत्रकृच्छमधाश्मरीम् ॥ २५२ ॥ विशुद्ध शिलाजीत उपयुक्त (मात्रा २ पति) मात्रा में सारर गोखरू के हाथ में थोड़ा सा मधु डालकर पीले। इस प्रकार शिलाजीत के प्रयोग करने से शाम ही मूत्रकृच्द्र और पथरी रोग दूर होनाता है |॥ २५२ ॥ अपामार्गक्षारयोगः- अपामार्गस्य तु क्षार: शिलाभेदकपायतः ।
चतुथों अध्यायः पीतो निपातयत्याशु स्वश्मरौं मूत्रशर्कराम् ॥ २५३ ॥ पामाग के चार को पापाणभेद के काध के साथ पीने से पथरी, और मूरारा नष्ट होजाती है ।। २५३ ॥ कुसुम्मपुष्पादियोगः- पिवेत्कुसुम्भपुष्पं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्युना। क्षीरवस्ति तथा स्वेदान् दद्याररच्छमशान्तये ॥ २५४ ॥ मुम्भ के फूलों को तरडलोदव के साथ शहद मिलाकर याने से मूत्रकृच्छ दूर होता है । अधया चीरसस्ति, या खेद करावे ॥ २५४ ॥ अथ रक्तपित्तहरा योगा:- द्राक्षादिम्बरसप्रयोगः। नासागमे तु पास्य धरपीडः प्रशशते । द्राक्षेनुदूर्वास्थरसः शवगैरिकचन्दनैः ॥ २५५ ॥ यदि नाक से खून गिरता हो, तो उस समय भीड़ (औषधियों का स्वास निकालकर नाक में दालना) पति लाभदायक है । किसमिस, ईस, तया दुन का रस निकालकर पथवा राज, गेरु, तथा चन्दन को स्वच्छ शिला में घिसकर, पोहा सा दालनेसे नासिका से रक्त पाना रुक जाता है ॥ २५ ॥ दाडिमपुष्पस्वरसादिप्रयोगा:- नस्यं दाडिमपुप्पोत्यो रसो दूर्वाभयोऽधया। आम्रास्थित पलाण्डोर्या नासिकातराजित् ॥ २५६ ॥ दाडिम (अनार या दाइिम) के फल के स्वाय को, पाम को गुठनी के कायो, पथवा प्यार के दाने को यूट का निशाले हुए रस को नए कर्म में प्रयोग परने से नाक से गून 1 मिना बंद हो जाता है ।। २५६ ॥ सादरसारादिचूर्णम्- सादिरं स्फटिका लो, नागपुषमयाअनम् । समें समं समादाय चूर्णयद्विपगाणी ॥ २५७ ॥ कारकुष्यां निदण्यानु पिधानेन धरोधपेत् । रलपिसमाशाय चूर्णमेतामहौषधम् ॥ २५८ अघोगदग पापि नासिकागुयोनितः। - . नवनावनीतकम् । रनं निरोधयत्याशु तथा शस्त्रक्षतोद्भवम् ॥ २५ ॥ नावने प्राशने चैतनियुसीतायचूर्णने । नस्याशने तु सिनया केवलं चा घचूर्णने ॥ २२० । खादिर ( कथा ), फरी, लोध, नागकेशर, तथा काला सुरमा, इन पाच श्रौषधियों को यथाविधि कूटकपड़ जानकर चूर्ण बना ले । जब चूर्ण ठीक बनजाय तो शीशी में डालकर पिधान (कार्क) से शीशी का मुख बद करदे । रक्तपित्त को दूर करने के लिए यह चूर्ण भव्यर्थ महौषध ह । इसके प्रयोग से अधोगत, तथा ऊल- गत रक्तपित्त दूर होता है । नातिका, मलमार्ग, रजोमार्ग, तथा शनजनित क्षत्त से निकलने वाले रुधिर को यह शीघ्र ही बद करदेता है । इस चूर्ण को नस्य कर्म, भशनकर्म, तथा अपचूर्णन कर्म में प्रयुन करना चाहिये । नस्य कर्म और खाने के लिए खाड के साथ, क्षतों में श्रवचूर्णन करो के लिए खाड के साथ भथवा केवल भी प्रयोग करसस्ते है ॥ २५७-२६० ॥ हीरादिकपाय:- हीबेरं धान्यकं शुण्ठी चन्दनं मधुयटिका । वृपाशीरयुतः काथो ज्वरासृपित्तदाहनुत् ॥ २६१ ॥ सुग धवाला, धनिया, सोंठ, लालचन्दन, मुलहठी, अड़सा, तथा खश, इन औ. पधियों को समान परिमाण में लेकर (मिलित दो तोला) यथाविधि छाथ बनावे । इस छाथ के सेवन करने से ज्वर रन्तपित्त, तथा दाह शान्त होता है ।। २६१ ॥ कुटजत्वगादिकपायः कुटज घटरोहश्च मोचानावश्च वालकम् । कपायो हन्ति रुधिरं पुरीपप्रथमतम् ॥ २९२ ॥ कूड़े की दाल, वट के प्ररोह, मोचरस, तथा सुगन्धवाला, इन औषधियों को समान परिमाण में (मिलित दो तोला) लेकर यथाविधि काय बनाले । इस काथ के सेवन करने से मल निकलने से पहिले होने वाला रक्तसाव बद हो जाता है ।। २६२ ॥ अथ शोथहरा योगा:- शोधिते मूलकं सिद्ध व्योपतकेण दापयेत् । हरीतकी समगुडां दद्याद्वा गुडनागरम् ॥ २६३ ॥ कोष्ठबद्धतायुक्त शोथ वाले रोगी को निचूर्गप्रमृति विरेचनकर औषधियों चतुर्थो स्यायः। को देवर शुद्धकोष्ठ काले । तदनन्तर मूली का यूप त्रिकटुचूर्णयुग तक के साथ प्रयोग- करावे। और हरीतकी के चूर्ण में अथवा सोंठ के चूप में समान गुड़ मिलाकर खिलावे । इस चूर्ण के खाने से शोय निवृत्त होता है ॥ २६३ ॥ पुनर्नवादिचूर्णम् पुनर्नयां देवदारं पुराणं विश्वमेपनम् । श्वयथुप्रतियानार्थ यह नु पयसा पियेत् २६५ ॥ पुनर्नवा, देवदारु, तथा सोंठ इन तीनों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि पूर्ण नाले । इस चूर्ण को पानी अथवा (पदि अतिसार न हो तो ) दूध के साथ सिराने से शोष शीघ्र ही निवृत्त हो जाता है ॥ २६४ ॥ हरीतक्यादिचूर्णम् हरीतकी देवदार गावर पुनर्नवाम् । गोमूत्रण पिवेच्चूर्ण श्वप्रधुपशमाय वै ।। २६५ ॥ घराष्ट्र, देवदास, (अदरक या) सोंठ तथा पुनर्नया इनको समान परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को गोमूत्र के साथ प्रयोग कराने से शोध दूर हो जाता है । २६५॥ अगस्तिमोदकः हरीतकीनां त्रिपल पलानिकटकात् प्रयः। त्यक पत्रकं चार्धपलं गुडस्पाष्टरलं शुभम् ॥ २२ ॥ अगस्तिमोदकानेतान् भुक्तस्योपरि दापयेत् । शोयाग्रहणीदीपकासोदावर्तनाशनान् ॥ २६७ ॥ हर तीन पन, सॉट, कालीमिरच, तथा पीस मिलि तीन पल, दालचीनी भाधान, तया तेनात प्रायरल इन औषधियों को चूटरूपद छाना चूर्ण बनाले । तदनना पाठ पल परिमित गुद में पानी डालर यथाविधि पाकरे जर गुहप्रगाह होनाय तय उममें इस चूर्ण को गलस दविका से पलाता गए । जब ठीक होजाय प्राधे आधे तोल के मोदक पनालाइन मोदों के मेरन पाने से शोष, मा. गौर, संमती, पण उदावन प्रभृति रोग नट हो जाते हैं ॥ २६६-६७ ॥ नवायसचूर्णम्- तुपयांशात्रिफला मुस्तविडमाग्निकटुप्रयम् ।
.
-
नवनावनीतकम् ।
अयोरजश्वर्णतुल्यं तं लिहेन्मधुसर्पिपा ॥ २६८ ॥
क्षीरं चानु पिधेजीणे तीरेणैव च भोजयेत् ।
मूत्रं तु द्विगुणं क्षीरं पिबेत्कुडवसंमितम् ॥ २६९ ॥
पिवेद्वा न्यूपणैः साई गोमूत्रं वा विरेचनम् ।
यवाना जाङ्गलाः शीधुः स्वेदाश्चोष्णाश्च शोफदा ॥ २७० ॥
हरड़, बहेड़ा, पापला, नागरमोथा, वायविडग, चीते की जड, सोंठ, काली
मिरच, तथा पीपल इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाले ।
तदनन्तर इन मव के समान परिमाय में इस चूर्ण में मुमृत लोह भस्म मिलादे । इस
का नाम नयायसचूर्ण इमका विशेष विवरण प्रथमाध्याय में कह चुके है। इस चूर्ण को शहद
तथा घृत के साथ प्रयोग करावे । इप्स चूर्ण के खाने के बाद दूध पिलावे । और दूप
साथ ही भोनस करावे । यथना गोभून द्विगुण पिज्ञारे । दूध एक बार एक कुडव (चार-
पल परिमित ) परिमित पिनावे | शोध में यवान, जंगली जानवरों के मांत का रस,
शीवु, तथा उष्णस्खेद प्रभृति पथ्य है ॥ २६-२७० ॥
पुनर्नवादिलेपः-
पुनर्नवादाराशुएठी सिद्धार्थ शिग्रमेव च ।
शिष्ट्वा चैवारनालेन प्रलेपः सर्वशोथजित् ॥ २७१ ।।
पुनर्नवा, देवदाह, सोंठ, सरसों, तथा सहिनने की दाल, हन को समान परिमाए
में लेकर कांजी के साथ पीसर शोषप्रदेश में लेप करे । इस लेप से विविध दोन
शोध विलीन होजाना है ॥२७॥
भूनिम्बादिचूर्णम्
भूनिम्यविश्वचूर्ण जग्या पीतः पुनर्नयाकाप ।
अपहरति शीघ्रमाशु श्ययधुं सर्वाङ्गज नणाम् ॥ २७२ ॥
चिरायता, तथा मोड़ के ययानिधि निर्मित चूर्ण को तार पुनर्ना का बाप
पीने से सांगत भी शोध घटनाता है॥ २७२ ॥
पिप्पल्यादि चूर्णम्-
कृष्णाग्निपिरश्चनजीरककएटकारी
पाठानिशाकरिकामगधाजटानाम् ।
चूर्ण कोणसलिलन विलोत्प पीतं
नातः परं श्ययशुरोगहरं नराणाम् ॥ २७३ ॥
चतुर्थोऽध्यायः ।
पिप्पली, सौंठ, नागरमोथा, जीरा, कटकारी, पाढ, हल्दी,गजपीपल, तथापीरला.
मूल इन श्रौषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि बूट काडछान कर चूर्ण
बनाले । इस चूर्ण को मन्दोष्ण जल के साथ सेवन करने से शोध निवृत्त होता है।
शोध दूर करने के लिए यह औषध प्रतिप्रशस्त है ॥ २५३ ॥
कृष्णमृदादिलेपाः-
कृष्णमृत्तिललेपो या तिलमृतणयोगतः ।
क्षीरयशीतितापि लेगो भावातशोथहस् ॥ २७४ ॥
(१) काली मिट्टी तथा काले तिल, (२) कालेतिल तथा मक्खन, (३) अथवा मुलहठी,
कालेतिल तथा दूब इन को पीसकर यथाविधि पीसकर लेप करने से मिलाव के स्पर्श-
उत्पन्न शोथ बैठनाता है, और दाह भी शान्त होजाता है ॥ २७४ ।।
पुनर्नवाप्टकवाधः-
पुनर्नवामृताशुण्ठी निम्बत्वक् कटुरोहिणी ।
पटोलपत्रममया देवदार समं समम् ॥ २७५ ॥
क्रायोऽयं शमयत्याशु ज्वरकासादिसंयुतम् ।
सविड़ाई शोथमुग्रं मृदु रेचयतीद च ॥ २७६ ।।
पुनर्नवा, गिलोय, सोंठ, नीम की दाल, कटुकी, पटोलपत्र, हाड़, तथा देव.
दारु इन पाठ औषधियों को मिलित दो तोला लेकर यथाविधि क्वाथ बनाये। इस
के सेवन करने से अर, काम, तथा कोष्ठबद्धतायुक्त सर्वागत शोध निवृत्त होता है
यह काथ किञ्चिन् विरेचक है । २७५--२७६ ॥
अथ च्छर्दिहरा योगाः
दाडिमदियोगः-
छयों पियेनु तृष्णातः सदाहस्तण्डुलाम्बुना।
दाडिम मधुकं रोधं वरशुंगान सितां मधु ॥ २७७ ॥
दाडिम ( अनार, अथवा दाडिम), मुलहठी, कोष, वटशुंग (वर के नवीन
कोमल पत्ते ), तथा खाड, इन को समान परिमाण में लकर यथाविभि पूर्ण चनाले ।
इस चूर्ण को मधु के साथ घटाने से उलटी भाना पद होजाता है । अथवा तण्ड-
लोदक के माथ खिलाने से के पाना थर हो जाता है । और दाह मी शांत होजाता है
॥ २७७ ॥
॥ २७॥ १६० नवनावनीतकम्। कोलमआदिप्रयोगः- लिहेद्वा मधुना च्छों कोलमनाञ्जनं सिताम् । पिप्पलीतण्डुलान् लाज मक्षिकाशकृता समम् ॥ २७८ ॥ कोलमज्जा (बो की मींगी), मुरमा, लाड, पिप्पली, खील, तथा मकवी की विष्ठा, इन का चूर्ण बनाकर मधु के साथ खाने से उलटी थाना बंद होजाता है मपूरपुच्छभस्म प्रयोगः मयूरपुच्छं निर्दहा तद्गस्म मधुमिश्रितम् । लीढं विनाशयत्याशु वर्मि खल्यतिदारुणाम् ॥ २७ ॥ मोर के पख जलाकर भस्म बनाले । इस भस्म को माधी रति लेकर मधु के साथ चटाने स अतिदारुण मि ( उलटी श्राना ) रोग दूर होता है ॥ २७६ ॥ करञ्जवीजादिप्रयोगः- ईपट्टएं करञ्जस्य बीज सूक्ष्मविचूर्णितम् । शीलितं मुहुशः शीघ्रं वमि हरति दारुणाम् ॥२८॥ कजे के बीज को आग में रखकर थोड़ा भून ले, तदनन्तर इस का चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को घार २ सेवन करने से भयानक वमिरोग भी दूर होता है ॥ २८ ॥ अश्वत्थवल्कलभस्मजलम्- अश्वत्थवल्कलं शुष्क दग्ध्वा निर्वापितं जले। तत्तीयपानमात्रेण छर्दि जयति दारुणाम् ॥ २८१ ॥ वमनस्य निरोधाय तोयमेतद्विशेषतः। अमोघमनवद्यञ्च महौषधमुदीरितम् ॥ २८२ ॥ पीपल की सूखी छाल कोयलों में रखकर जलादे । भबश्वतभस्म बनजाय, तब उसे पानी में युझादे । तदननर इस पानी को छानकर वार २ थोड़ा २ पिलाता जाय । इस पानी के पिलाने से शीघ्र ही वमन बद होजाती है। यह वमन को रोकने के लिए भुव्यर्थ अनुभूत महोप है ॥ २८ ॥ २८२ ॥ आम्रास्थिक्याथः- आम्रास्थिबिल्वनियूहः पीनः समधुशर्करः । निहन्ति यतीसारं त्वरितं त्वतिदारुणम् ।। २८३ ॥ 1 चतुर्थो ऽध्यायः। श्राम के बीज को मना, तथा कच्चे दिल को मजा को मिलित दो तोला लेकर यथाविधि काय बनावे | साथ वे सेवन करने से प्रबल अतिसार, तथा दारुण वमन भी दूर होती हे ॥ २८३ ॥ मातुलुङ्ग पल्लवादिप्रयोगः मातुलुङ्गस्य जम्न्याध पल्लवाः कीरा मधुः। लिहेच्छयों पियेश्चैयां सुराणानां शीतसं जलम् ॥ २८ ॥ मातुलुङ्ग, तथा जामुन के कोमल पत्तों को कूटकर रस निकाले । रस को शाम के साथ पीने से यमन श्राना बद होताता है ॥ २८ ॥ लाजादियोगा:- लाजान्मधुयुतान्सादेत् सतौद्रां वा हरीतकीम् । सादरकपित्यं सव्योपं कार्य वा भृएमुद्जम् ॥ २८५॥ धान के खोलों को अथवा हाद के चूर्ण को शहद के साथ, तथा कच्चे कंथात के चूर्ण को, और भूनेहुए मंग कषाय में मधु मिनाकर साने से वरुण मि रोग दूर होजाता है ।। २८५॥ चन्दनकल्कप्रयोग:- घृष्टचन्दनकल्क वा पिवेदामलकीरसैः। मधुना योजितं त्या धमिरोगापनुत्तये । २८६ ॥ सोद चदन को शिला में घिसार पसा बनाले। इस को भोवलों के रस में मिलाकर, मधु डालार पिलादे। इस के पीने से मन बद होजाता है ॥२८॥ अथ तृष्णाहरा योगा चटप्ररोहादिगुटिका। घटपरोई मधुकं सकुष्ट लाजोत्पलला गुटिका विधेया। সুখিনা খা গল্প থ্যৰ সু্যা মামথি হুরি হয় वट के प्ररोह, मुलहठी, कूठ, धान के खील, नीला कमल, तथा छोटी इला- यची इन श्रोधियों को समान परिमाण में लेकर पानी में पीसकर यथाविधि रिका बनाले । इस क्टी को मुख में रखार चूमने से प्रतिक्षण प्यास बुझ माती है A २०७॥
॥ २८८॥ १६२ नवनावनीतकम् । मधुयष्टिकादिगुटिका- मधुयष्टी कणा दाता कोलमजोत्पलं मधु । टिका मुखविन्यस्ता तृष्णां हरति दारुणाम् ॥ २८८ ॥ मुलहठी, पीपल, दास, बेर की गुठली की मींगी, नीला कमल, इन औष- धियों को समान परिमाण में लेकर याविधि चूर्ण बनाकर, शहद में मिलाकर गोलियां बनाले । गोली को मुह में रखने से दारुण तृष्णा भी प्रशान्त होजाती है तृप्णाहरा विविधयोगाः- तत्र पथ्यक्रमः तृष्णायां रक्तशालीनां तण्डुलान् सोत्पलाअनान् । लितामधुसमायुक्तं दापर्याद्भषगग्रणी ॥ २८ ॥ तण्डुलों के भात में नीना कमल, अनन, खाड, तथा शहद मिलाकर खिलावे ॥ २६ ॥ तप्तलोप्टनिर्वापितजलम्- तप्तलोटं तु सलिले निर्वाप्य परिपाययेत् । पीतमेतजलं स्वाशु तृष्णां हरति दारुणाम् ॥ २६०॥ पत्थर को भाग में गरम करके ठडे जल में बुझादे । तदनन्तर इस पानी को पिलाने से तृष्णा प्रशान्त होजाती है ।। २६० ॥ परूपकादिजलम्- परूपकं च खजूरं दातामापोथ्य वारिणि । स्थितं सितामधुयुतं पीतं तृष्णां व्यपोहति ॥ २१ ॥ फालसे, सजूर (पिंडसज़र या छोहारा) तथा किसमिस समान परिभाण में लेकर कूटले 1 फिर पानी में भिगोदे । कुछ समय के बाद खाड मिलाकर इस को पिलाने से तृष्णा शान्त होजाती है ॥ २६१ ॥ तर्पणम्- सिता विडगं मधुकं सैन्धवं धात्रिका कणा । सपिर्मध्वभया तैलं भागाः स्युर्मानतः समाः ॥ २९२ ॥ भागाः षोडश सक्नामद्भिस्तत्तर्पणं पिबेत् । तृष्णागुल्मज्वरार्थीनं वृष्यं ग्रहणिकाहरम् ॥ २६३ ॥ .
चतुर्थो अध्याय । साह, वायविडंग, मुलहठी, सेंधानमक, चावला पिपली, घृत शहद, हाड, तल इन श्रौषधियों को एक २ भाग ले, और सोलह भाग सत्तू मिलादे । तदनन्तर पानी में घोलकर पिलादे। इन यो पीने से तृष्णा, गुल्म, जा, बवासीर, तथा समहणी दूर होती है । यह दत्तर क है ।। २६२ ॥ २६३ ॥ धात्रिकादिलेप:- धात्रीदाडिमवृताम्लमातुलुलैर्दिहच्छिरः। शीता. मलेपा- शीताश्च जाहला मधुरा रसाः ॥ २६४ ॥ भावला, दाडिम, वृक्षाल, तथा मातुला को पीमा शिर में लेप करने से राणा शान्त होती है । शीत प्रलेप, जगली जानवरों के मास का रस, तथा शीतल मधुर रम तृष्णा रोग में पथ्य है ।। २६४ ॥ अथ प्रमेहहरा योगा। सुरदादिकपायः। सुराहदारु त्रिफला समुस्ताकपायमुकाध्य पिवेत्प्रमेही। क्षौद्रेण युक्रामथवा हरिद्रां पियेद्रसेनामलकीफलानाम् ॥२५॥ देवदार, हाह, रहेडा, श्रावला, तथा नागरगोवा इन पाच ,श्रौषधियों को मिलिन दो तोले लेकर यथाविधि काथ बनाकर प्रयोग परने से प्रमेशन्त हो जाता है । अपवा हनदी के चूर्ण को शहद में मिताकर पावलों के खास के साथ खाने से प्रमेह दूर होता है ॥ २६५ ॥ नवजीवनचूर्णम् - शतमूली सुधामूली शाल्मलीभूलिका तथा। मधुयही गोक्षुरकः पिकाक्षा यंशरोचना ॥ २९६ ॥ जातिपत्री जातिफलं मरिच नागरं कणा। समं समं समादाय यथाविधि विचूर्णयेत् ॥ २७ ॥ चूर्णमेतत्समाख्यातं नवजीवनसंशकम् । मात्रा वास्य प्रदातव्या मायकद्वयसंमिता ॥ २८॥ सहपाने च दातव्यं मधुवापि सितोपला। श्रनुपान व शिशिरं ससित सुटतं पयः ॥ २ ॥ निहन्ति शुभदौपल्यं नचाग्निमवषादयेत् । तथा सजनयत्यैतद्दतिशकि विशेषतः ॥ ३०० ॥ -
१६४
नयनावनीतकम्।
शतावर, सातममिश्री, सेमर की जड़ (सेमर का पेड़ एक या दो वर्ष से
अधिक या न होना चाहिए। मुलहठी, गोखरू के बीज तालमखाना,वंशलोचन जावित्री,
जायफल, काली मिरच, सोंठ, तथा पीपल इन बारह श्रोधियों को समान परिमाण
मे लेकर यथाविधि कूट पढ़वान कर चूर्ण बनाले । इस का नाम नवजीवन चूर्ण
है । इस की मात्रा दो मासे है। इस को मधु के साथ अथवा मिश्री के साथ खाना
चाहिए । चूर्ण सार शशीत, दूध खाड मिलाकर पीना चाहिए । इस चूर्ण को
सेवन करने से कतरलता दूर हो जाती है, किन्तु भूख यद नहीं होती। और इस के
सेवन करने से रतिशक्ति बढ़ती है ।। २६७-३०० ॥
यवतर्पणम्-
यवान् विभाव्य मूत्रण त्रिफलाया रसन च ।
एभ्यः सक्कन विधायाथ तर्पणं मेहनाशनम् ॥ ३०१ ॥
यवों को गोमूत्र की भावना देकर त्रिफला के रस से भावना दे। तदनन्तर
इन यवों से सत्त बनाकर यथाविधि तर्पण बनाकर प्रयोग करावे । यह प्रमेहनाशक है
॥३०१॥
प्रमेहेपु पथ्यानि-
यवान्नविकृति' शीधुर्जाङ्गलत्रिफला मधु ।
कपायतिक्तकटुकं व्यवाया मेहनाशनाः ॥ ३०२ ।।
यवों के (क्रियाविशेषधार बनाएहुए) विविध प्रकार के भन्न, शीधु (मद्यभेद)
जगली जानवरों के मास का रस, त्रिफला, शहद, कषाय, तिक्त तथा कटुरसवाले द्रव्य,
और व्यवाय विभिन्न प्रकार के मेहों को दूर करते हैं ॥ ३०२॥
श्लेष्ममेहहरा कपायाः
हरिद्रानिम्बदर्भाग्दैर्वी ककुभचव्यकैः।
कुष्ठश्यामाब्दपाठाः कपायाः श्लष्ममेहिनाम् ॥ ३०३ ॥
(१) हलदी, नीम की छाल, दर्भ, तथा नागरमोथा (२) दारुहलदी,
भर्जुनमाल, तथा चव्य, (३) कूठ, श्यामा । अनन्त मूल, श्यामालता), नागरमोथा,
तथा पाढ, यह तीन कषाय लमजनित प्रमेह के रोगियों के लिए प्रति प्रशस्त है
॥३.३॥
चतुर्थो याय:। पित्तप्रमेहहरः कपाय: पित्ते शल्लकियट्याधात्रीश्याप्टपादिरा। नीलोत्पललाद्विनिशार्जुनानां च कपायकः ॥ ३०४ ॥ शकी (शलई शाल विशेष), मुलहठी, भांवला, गोखरू ये बीन (वापराङ्ग) खर की छाल, नीला कमल, छोटी इलायची, हलदी, दारुहली, वषा अर्जुन बाल इन श्रोधियों का यथाविधि साधित पाय पित्त प्रमेह को दूर करता है ॥ ३०४ ॥ गोतुरगुग्गुलुवाटिका म्यूषणविफला चूर्ण तुल्यं शुद्धं च गुग्गुलुम् । गोरक्वाथसंयुक्तं गुटिकां कारयेदुधः ॥ ३०५ ॥ गोक्षुग्गुग्गुलुवटिका ोपा संशोलिता कामम् । मूत्राघातं मेहं प्रणाशयत्याशु चै नियतम् ॥ ३०६ ॥ सोंठ, पाली मिरच, पीपल, हाड़, बहेड़ा, पावला, इन प्राधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट कपडदान पर पूर्ण बनाले । इस चूर्ण के समान परिमाण में शुद्ध गूगल लेकर गोखन्द के कपाय के साथ यथाविधि पाक करके गुटिका रनाले । इन गुटिकाओं के सेवन करने से प्रमेह, और मूत्राघात दूर होता है लोहादिचूर्णम्- चूर्णानि लोहत्रिफलानिशाना सोद्रेण लीटानि पृषक समंधा। मेहान् समस्तानपि नाशयन्ति पीतः कदाचित्स्यरसे गुडच्या. ॥ ३०७ ॥ लोह मस, निफ्ला, या इलदी इन तीनों को पलग २ अयता एकसाथ मिलार शहद के साथ साने में प्रमेह रोग दूर होता है । गिलोय के रस के सेवन करने से भी कमी प्रमेह नष्ट होनाता है । ३०७ ॥ निशापूर्णम्- चूर्ण निशाया मधुना समेत धाफिलानां स्वरसन मिश्रम् । विलीदमल्पैर्दिवसैनिहन्ति नवनाचनीतकम् । प्रमेहसंझानसिलान् विकारान् ॥ ३०८ ॥ हलदी के चूर्ण को शहद में मिलाकर बाक्लों के स्वरस के साथ कुछ दिन तक लगातार प्रयोग करने से प्रमेह सशक सब विकार ( अर्थात् विविध प्रकार का प्रमेह रोग) दर होजाते हैं ॥ ३०८ ॥ श्वदंष्ट्राचं चूर्णम्- श्वदंया त्रिफला मुस्ता गुडूची फल्गुपल्लनाः । दर्भाः कुशाश्च गण्डीर रोहिपस्य च पलनाः ॥ ३०६ ।। काला पुनर्नवा श्यामा सारिवा देवदारु च। पिप्पली गवेर च विडङ्गं मारिचानि च ॥ ३१० ॥ पाठा कम्पिल्लकं मामी द्वे हरिद्रे निदिग्धिका । एरण्डमूलं दन्तीच चित्रक कटुरोहिणी ॥ ३११ ।। एतानि समभागानि सूदमचूर्णानि कारयेत् । यावन्त्येतानि चूर्णानि द्विस्तावत्स्यादयोरजः ॥ ३१२ ॥ गुञ्जावयमितं चूर्ण पिदुष्णन वारिणा । लाभेन वापि मद्यानां प्रमेहादाशु मुच्यते ॥ ३१३ ॥ पंतच्छ्वयथुम सि पाण्डुरोगं सकामलम् । उदराण्यथ शूलानि प्लीहानचापकर्षति ॥ ३१४ ॥ गोखरू, इरड़, बहेड़, पावला, नागरमोथा, गिलोय, फल्गुपल्ल ( काकोदुम्ब रिका के पत्र ) दर्भ, कुश, गण्डीर, रोहिप (घासविशेष) के पत्र, काला ( मजीठ, असगर, अथवा नागबला), पुनर्नवा, श्यामालना, अन नमूल, पीपल, सोंठ, वायवि- डग, काली मिरच, पाढ, कभीला, भारगी, हलदी, दामहलदी, छोटी कोरी, एरण्ड मूल, द तीमूल, चीते की नड़, तथा कटुकी इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट वाडछान कर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण में इस (चूर्ण) से दनी, लोह भस्म मिलादे । इस चूर्ण की मात्रा नीन रत्ती है । गरम पानी, अथवा विविध प्रकार के मद्यों के साथ इस चूर्ण को सेवन कराना चाहिए। इस चूर्ण के प्रयोग से शो५ बवासीर, पाण्डुरोग, कामला, उदररोग, शूल, नीरोग, तथा प्रमेह- रोग दर होनाता है ।। ३०१-३१४ ॥ तितकचूर्णम्- सर्वमेहेषु मधुना चूर्ण वा तितकं लिहेत् । -
१९७
.
चतुर्थो ऽस्याय!
शिलाजतु पौद्युत मधुमेहे च शोलयेत् ।। ३१५ ॥
प्रथमाध्यायोक तितकचूर्ण को सब प्रमेहों में, और शिलाजीत को मधुमेह
में मेश्न धरना प्रतिप्रशस्त है। ३१५ ॥
अथ रिसर्पहरा योगा:-
पूर्वमेव हित विद्याद्वीस रकमोक्षणम् ।
चिरको चमनं शीतलेपन तिकसेवनम् ॥ ३१९ ॥
विस रोग में सब से पहिले रतमोक्षण करना अतिप्रशस्त है, सदनन्तर
विरेचन रमन, शौनप्रोप, तथा तिरम औषधियों का सेवन, वस्या विशेष
में उपयुक्त है ॥ १६॥
मरादिलेपः
प्रलेपनं क्षीरपिटैमसूरैश्चणकैध पा ।
यश्च निप्नुपैलेंपो विसपै हरति दुतम् ॥ ३१७ ॥
मना, घणक (चना), तथा या इन तीन द्रव्यों को तुप रहित करके दूध में
पीसकर लेप करे । यह लेप विसर्प के शोथ को दूर करता है ॥ ३१ ॥
विसर्पहरा लेपाः
पाकोशीरमधुकचन्दनप्लवशालैः।
चारामधुकमनिष्ठायतसोपलकेशरैः ॥ ३१॥
जीवनीपपटोलान्दवरावयासके।
घृताम्युतारपिष्टस्तैलेपः सेकच शस्यते ॥ ३६॥
(१)मार, पश, पुजारी, चंदन, पिसन, था दूष, (२) मीरा (पाको.
सी, रसाया, थाया बाला ), मुलहटी, मजीद, वेनस, कमलकशा, (३) जीनीय
गमोह धियो पटोलपत्र, नागापरेपा, सह मोड़ भाला, मालास, तया
कूदे को दाल, न औषधियों को लेकर पानी के साथ पोसार पोषण दूध में
मिसार पावि लेण्या से बार करे। श से दिमयं शत होता है
1110113101
विसर्पहरः कपाय:-
मिता त्रिफला निम्य दादा पीनुमदीपथम् ।
टतः कपाय: सगुरो पिसांपरनाराना ॥ ३२॥
- नवनावनीतकम् । निशोत, हरड, वहेश, थायला, नीम की छाल, दाख, पीलु, सोंठ, इन श्रौषधियों को उचित परिमाण में लेकर बनायेहुए हाथ में गुड़ डालकर सेवन करने से विसर्प जनित र दूर होता है ।। ३२० ॥ पंटोलादिकपायः- पटोलारिष्टदा-त्या तिमात्रायन्तिकामना । सयटीमधुकाः सर्वे विसपान मन्ति पानतः ॥ ३२१ ॥ पटोलपत्र, नीम, दारुहलदी, कटुकी, बापमाण, गिलोय, तथा मुलहटी इन श्रौषधि पाय के प्रयोग से विसपं दूर होता है । ३२१ ॥ सारिवादिकपाय:- सारिवामुस्तकोशीरधात्रीभिः परिसाधितम । फपायं च पियंदाशु सर्ववासर्पनाशनम् ॥ ३२२॥ अन तमूल, नागरमोथा, सश, तथा भांबलों के पाय के सेवन करने से विस- परोंग दूर होता है ।। ३२२ ॥ महातितकादिप्रयोगः। महांतिनं पिवेत्सर्पिश्चणे यचापि तितकम् ॥ एतैरेच धृतं सिद्ध विसर्पज्वरनाशनम् ॥ ३२३ ॥ द्वितीयाध्यायोक्त महातितवत, भथवा प्रथमाध्यायकथित तितक चूर्ण विस- पंज्वर को दूर करता है। यथा तितकचूर्णोक्त औषधियों साथ सिद्ध किएहुए धृत को प्रयोग कराने से विसर्पकर दूर होता है ॥ १२३ ॥ अथ पाण्डुकामलाचिकित्सा दापविशेषण पाण्डुचिकित्साक्रमः विधि स्निग्धोऽर्थ वातोत्येतिकशीतस्तु पैत्तिके। लैग्मिके कटुरुष्णश्च कार्यः पाण्ड्वामये विधिः ॥ ३२४ ॥ पातिक पाण्डुरोग में विशेषजया नेहकर्म, पैतिक पाण्डुरोग में विकरस्यक शीत उपचार, तथा श्ल मप्रकोपजनित पाण्डुरोग में क्टुरसयुक्त उष्ण उपचार भति प्रशस्त है ॥ ३२४॥ त्रिवृच्चूर्णप्रयोगः मात्रया निमृताचूर्ण शीलितं सितयान्वितम् ।
चतुर्थो ऽध्यायः॥ विरेचनाय शंसन्ति पाण्डरोग भिषग्यराः ॥ ३२५ ॥ पागहरोग में खांड सहित उपयुक्त मात्रा में निशोध के चूर्ण ना विचन के लिए प्रयोग करना अति प्रशस्त है, यह विज्ञ वैद्यों का कथन है ॥ १२५ ॥ फलनिकादिकयायः फलत्रिकामृतायासात्तिकाभूनिम्वनिम्बजः । काय क्षौद्रयुतो हन्यापाण्डुरोग संकामलम् ।। ३२६ ॥ हरड़, बहेड़ा, आंवला, गिलोय, महमा, कटी, चिरायता, तथा नीम की छाल, इन मौषधियों के काय के सेवन वरने से पाएड तथा कामला रोग हो जाता है ॥ ॥३३७७ मधुयष्टीचूर्णम्- मधुयटीशिफाचूर्ण मधुना परिशीलितम् । पाण्डुरोगं शमपति कपायो वापि योगतः ॥ ३२७ मुलहठी के पुणे बरा कपाय के सेवन करने से पाण्डरोग दूर होनाता है हरिद्राचूर्णप्रयोगः हरिद्रायाः सदा चूर्ण गोभूत्रेण प्रयोजयेत् । दाडिमस्य शिफां चापि हरिद्रामप्रयोगतः ॥ ३२८ ।। दलदी के चूर्ण को गोत्र के साथ, अथवा अनार को २४ के चूर्ण को हतदी और गोमूत्र के साथ के साथ सेवन करने से पार तथा सामसादर होती है ॥१८॥ त्रिफलायो लोह:- त्रिफला हरिदेन कटुरोपपयोरजः। चूर्णिनं मधुसपियां शीलयकामलापहम् ॥ ३२६ ॥ हाहाहा, ला, ली, दाखलदी, सी, या लोहम इनको उचित परिमाल में ले शहद मौरपी के साथ प्रयोग कराने से मामला दर होती मामलकापलेहः- रसमामलकानां तु पिपुर यन्त्रपीडितम् । दोग पवेत्तु मुबली तर मानि दापयत् ॥ ३३०॥ ₹३२८ नवनाचनीतकम् । चूर्णितं पिप्पलीप्रस्थं मधुकं द्विपलं वथा । प्रस्थं शिलासुपिटाया द्राक्षाया कल्कमुत्तमम् ।। ३३१ ॥ पलद्वय नागरस्य तुगातोर्या पलद्वयम् । तुलाई शर्करायाश्च तद्धनीभूतमुद्धरेत् ॥ ३३२ ॥ मधुप्रस्थसमायुक्त लेहयेत्तोलकार्द्धकम् । हलीमकं च पाण्डुत्व कामला चापकर्षति ॥ ३३३ ।। एक द्रोणपरिमित यन्त्र निष्पीडिन भावलों का रस लेकर मदाग्निद्वारा पाक परे। तदन तर इसमें एक प्रस्थ परिमित पिप्पलीचूर्ण, दो पल मुलहठी का चूर्ण, एक प्रस्थ परिमित द्राक्षा ( दाख ) क्ल्क, दो पल सोठ का चूर्ण, वशलोचन दोपल, तथा खाइ श्राधी तुला, ( ५० पल ) परिमित डालदेनिस समय पाक अवलह क समा न बननाय, उतारकर रखदे इस म शीतल होन पर एक भस्थ शहद डालदे। इसकी मात्रा प्राधा तोला है । इसके प्रयोग से हलीमक, पाण्डुरोग, तथा कामलारोग दूर होता है ।। ३३०-३३३ ॥ पाण्डुरोगे विशपप्रयोगाः मुस्ता क्षीरयस्ति या ययान्न जागलं मधु। अयोरजीय चूर्ण च योजयेद्भिपगमणी ॥ ३३४ ॥ इति श्रीमता सदानन्दशर्मणा प्राणावार्येण प्रतिसंस्थते नवनावनीतके मिश्रकप्रयोगविज्ञानीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्त । पागटुरोग में मुस्ताश क्षीरसस्ति, (जिपमा प्रयोग पाच अध्याय में है), यवान, जगली गनरों के मांस का रस, शहद, तथा अयोरजीयचूर्ण ( निमका वर्णन पहिने यध्याय में कर के है ) का प्रयोग करना अतिप्रशस्त है ॥ ३३४ ॥ इति प्रतिसस्कृते नानावनीतके सारदीपिकात्यायो हिदीमायायायायां चतुर्थोपाय || अथ वस्तिप्रयोगविज्ञानीयः पञ्चमोऽध्यायः। अश्वगन्धारस्ति:- यस्तिकर्म प्रवक्ष्यामि बलवर्णप्रसादनम् । येन मांसानि बद्धन्ते लावण्यञ्चाभिजायते ॥१॥ मूलानामश्वगन्धायास्तुलापाद नवोद्धृतम् । खण्डशदयित्वा तु स्थास्यामावाय साधयेत् ॥ २॥ शाच्याचतुगुणं तोयं दत्वा चैव सुनिर्मलम् । पादभागावशिष्टच ज्ञात्वा तमयतारयेत् ॥ ३॥ तसं तु परित्राव्य हेद पाने निधापयेत् । नस्मिकपाये मतिमानौपधाति प्रकल्पयेत् ॥ १॥ जीवनीयानि सर्वाणि शर्कगचूर्णमेच च । मध्याज्यपाश्व प्रसृतं पिप्पलीचूर्ण मेव च ॥५॥ किञ्चिलायणिकं कृत्वा खजेनालोयदिप । आसिच्य वस्तावच्छिदे वस्तिकर्म समाचरेत् ॥ ६॥ पनि यदि वा द्वाभ्यां प्रिभिर्यापि विधानचित् । प्रत्यागते निरुद्देऽस्मिन् परिपेक सुखाम्मुना ॥ ७ ॥ ततो लोहितशालीनामोदन मधुसर्पिपा। क्षीरेण सह भुञ्जीत जागलानां रसन वा ॥ ८ ॥ भव ऐसे वस्तिम का वर्णन किया जाता है, किम के दा॥ शारीरिक रन तया कान्ति का विकाश होता है, और माप्त तथा लारण्य की वृद्धि होती है । पमीत पन्त परिमित बाजे अगन्ध के मृलों को लेकर दुरदे नाले । यो चौगुने पानी में डालकर यथाविधि पार करे। जब यह जान चतुर्थांश रक्षजाय तब उसे पानर एक पात्र में रख दे । तब इस माय म जोवनीयगणोक्त श्रोधियों को, गाइ, मधु, घृत, तथा पिप्पली चूर्ण मिलित एक प्रश्न (कोपल) परिमित हातदे ।त. मला इस में थोडा सा ल्वण डालका दवा से मालो न करे। नन टीम मिलजाय तून इस काय को उचित परिमाथ में लेकर बस्तिय त्र में डालकर यथावियि चरितार्म
m
नवनावनीतकम् ।
का प्रयोग करावे । श्रावश्यकतानुसार बल, काल, आदि का विचार करके एकवार,
दो बार अथवा तीन बार प्रयोग करावे । मब बस्तियन्त्र प्रदत्त कमाय यथा समय
बाहर पाजाय तो, कुछ काल के अनन्तर गरम पानी से बान करावे । तदनतर
लाल चावलों के भात में मधु और घृत मिनाकर गाय के गरम दूध के साथ, अथा
जगली जानवरों के मासरस के साथ प्रयोग करावे ॥ १-८॥
यष्टीमधुकरस्तिः-
यष्टीमधुकसिद्धेन सपिंपा चानुवासयेत् ।
मांसान्यनेन वर्द्धन्ते लावण्यं चौपजायते ॥ ६॥
मुलहठी के पाय तथा कल्पद्वारा स्थाविधि साधित पत से विधिपूर्वक बस्ति-
• कम कराने से मास, तग लावण्य बदता है ॥ ६ ॥
जीवनीयवस्तिः
जीवनीयविपकंवा सर्पि स्यादनुवासनम् ।
तेन मासानि बर्द्धन्ते क्षयश्चैवोपशाम्यति ॥ १० ॥
जीवनीयगण के द्वारा विधिपूर्वक बनाएहुए घृत से यथाविधि बस्तिकर्म
करावे । इस बस्तिकम को कराने से मास वृद्धि होती है, और क्षयरोग नष्ट होता है
अथ रास्नाद्यबस्ति:-
रामाग्निमय त्वयं पाटलिञ्च
श्योनाककाश्मयनिदिग्धिकांच।
सराजवृक्ष च सशालपणी
सपृश्निपणी वृहतीच दद्यात् ॥ ११ ॥
पतानि मूलानि तु सर्वशःस्युः
एरण्डमूलश तथैव देयम् ।
द्वे द्वे पले चान भवेत्प्रमाणं
द्रोणे त्यपश्चिय पत्कायम् ॥ १२ ॥
पादायशेषं तु कपायमेतत्प्रक्षिप्य
कल्कान् विदधीत सूदमान् ।
कुष्टस्य यष्टीमधुकस्य चैय
तपैरये पीतकसर्पपाध ॥ १३ ॥
॥१०॥
पञ्चनो ऽस्यायः ।
मुस्ताववायत्सकपिप्पलीनां
फरक विदध्यान्मधुकस्य चैव।
आरोग्यतेजोऽग्निययोयलायु-
ददाति जीर्णश्यपि पौरपंच ॥१४॥
घात विवृद्ध निकपृष्ठभूले
विण्मूत्रधातग्रहणे सशूले।
आनाहके काममरोचके च
यस्यासु दुऐ प्रदरे पुराणे ॥ १५ ॥
प्रमेहकण्डूलतयोनिदोपे
पाएयामयार्थीग्रहीनदोपे ।
भिपग्यरो वस्तिमिम मियावान्
प्रयोजयेद्वै चरकोकरीत्या॥ १६ ॥
रामा, अमिमंध ( श्ररणी ), पाटला, सोनापाटा, काश्मयं ( गंभारी घाल),
छोटी कटेरी, अमलतास, शालपर्णी (शालिबन ) पृश्निपणा (पिठवन ), बडी
एरएकमून, इन सय श्रौपाधों को पृथक् दो दो पल लेवर एक द्रोय परिमित
निर्मल जल में डालकर यथाविधि पाय बनाये । जब यह जल पूर्वोत मान से
धनुर्योश रहजाय तब से वनद्वारा छानले । तदनन्तर मुजली, कूट, गौरसपेप,
मागरमोथा, वच, कूड़े की छान, पीपल इन औषधियों का कल्क बनाकर उचित
परिमाण में डालदे । तदनन्तर चरकोक्त ति से यथाविधि बस्तिप्रयोग
करावे 1 इस बस्ति के प्रयोग से जठराग्नि प्रदीप्त होती है, शारीरिक बल बढ़ता है।
श्रायु तथा कान्ति बढती है । बूढ़े भी पुरुषत्वशक्ति (मुरतसामर्थ्य ) सम्पन्न होगाते
है। इस बस्ति के प्रयोग से विद्धवात, त्रिकर्त, पृथ्शून, मलावरोध, मूवरोध,
मलवातावरोध, शूल, पानाह, भरोचक, पन्ध्यात्व, प्रदर, मेद, गह, क्षत,
योनिदोष, पाण्द्दरोग, वामीर, तथा संग्रहणी रोगनष्ट होता है ॥ ११-१६॥
दशमूलाधवस्तिः
दशमूलं पला गनामश्वगन्धा पुनर्नयाम् ।
गुडच्येरण्डभूतीकमार्गीकृषकरोहिपम् ॥ १७ ॥
शतावरी सहचरं काकनासा पलांशिकाम् ।
यममापातसीकोलकुलत्या प्रस्तोन्मितान् ॥१८॥
नवनावनीतकम्।
चतुद्राणेऽम्भसः पक्रया होणशेपेतुतेन च ।
तैलाढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितः ॥ १६ ॥
विपाच्य विधिवत्प्राज्ञ योजयदनुपासने ।
अनुवासनमेतद्धि सर्वघातविकारनुत् ॥ २० ॥
दशमूल, बलामूल, असगध, पुनर्नया, गिलोय, एरण्डमूल, भूतीक (तृण.
विशेष, चिरायता, या ययानी ), भारगी, पडूसे की हाल, रोहिण, शतावर, सहचर
( कटसरैया ), कारनामा, इन औषधियों को पृथकू एक एक पलले । तथा जौ, उड़द,
भतसी (पलसी) कोल ( कालीमिरच बेर या चय) तथा कुलत्य प्रत्येक दो दो
पल लेवे । इन श्रौषधियों को चार दोष परिमित जल में डालकर पावे, जब यह जल
चतुर्थाश रहजाय। तब इस चाय के साथ एक पादक परिमित तिल तेल का पाक करे ।
इम में पाक करते समय तेल के ममान परिमाण में दुध डरले । तथा जीवनीयगण
निर्दिष्ट औषधियों को पृथक् एक २ पल लेकर कक बनाकर डाले । यथाविधि तिल.
तेल का पाक कर यथाविधि अनुवामन बस्ति करावे । इस अनुवासन पति के प्रयोग
सब प्रकार के पातरोग नष्ट होनाते है ।। १७-२०॥
विडङ्गाद्यवास्तिः-
विडङ्गैरण्डरजनीपटोलत्रिफलामृता ।
जातिप्रवालनिर्गुण्डीदशमूलाखुपर्णिका ॥ २१ ॥
निम्बपाठासहचरशम्पाककरवीरकम् ।।
एप क्कायेन विपत्तलमभिश्च कल्कितैः ॥ २२ ॥
फलविल्वत्रिवृत्कृष्णारानाभूनिम्बदारुभिः ।
सप्तपणयचोशीरदारींकुष्ठकलिङ्गकै. ॥ २३ ॥
खतायष्टिशताहाग्निशटीचोरकपोकरः।
तत्कुष्ठानि किमीन्महानशासि प्रहांगदम् ॥२४॥
क्लीवत्वं विषमाग्नित्व मलं दोपत्रयं तथा।
प्रयुक्त प्रणुदत्याशु.पानाम्यानुवासनैः ॥ २५ ॥
व्याधिव्यायामकर्माध्यक्षीणावलनिरौजसाम् ।
क्षीणशुक्लस्य चातीव मेहबस्तिर्वलप्रदः ॥ २६ ॥
पादजङ्घोरपृष्ठस्य कट्याश्च स्थिरतां पराम् ।
जनयेदप्रजानाच प्रजा स्त्रीणा तथा नृणाम् ॥२७॥
1 पञ्चमो यायः। १७५ वायविहंग, एरण्डमूल, हलदी, पटोल, हरड़, बहेड़ा, भावना, गिलोप, जाती के पते, सम्हालू, दशमल, मूषाकानी, नीम की छाल, पार, सहवर (कटसरैया) राम्पाक (अपलतास), पनेर, इन पौषधियों के उपाय के साथ, तथा मैनपल, विल्वमल, निशोत, पीपल, राम्रा, चिरापता, देवदारु, सतोता, बच, पथ, दाम्हलदी कूठ, दो, मजीठ, मुलष्ठी, सौक, चीता, कपुर, चोरा, पुहकरभूल, न औषधियों श करुक डालकर विधिपूर्वक तिलज का पाक करें। सिद्ध होने पर इस तेल को पान, अभ्या, तथा वस्तिम द्वारा प्रयोग करावे । इस तेल के प्रयोग से कुष्ठ, झिमि- रोग, प्रमेह, बवासीर, सग्रहणी, नपुसकता, विवामिता, तथा मलसज्ञक निविध दोष को दूर करता है । इस तेल के सेवन करने से रोग, व्यायाम, शारीरिक कर्म, मार्ग गमन, प्रभृति कारणों से चीणयल पुरुष मी अतुल बल समान होजाते है । भल्पवीर्य- वाले पुरुषों के लिए तो नेहवस्ति विशेषतया लाभदायक है। इस तेल के अभ्या ( मालिश ) से जधा, ऊस, चरण, पोर्ट, कनर इत्यादि प्रदेशों में स्थिरता शाजाती है । इस के प्रयोग से मतान हीन स्त्री तथा पुरुषों की संतान होनाती है, ( अर्थात त्रियों के रजोगत, और पुरुषों के शुभगत दोष दूर करके दोनों में सन्तानोत्पादिका शक्ति भाजाती है ॥ २१-२७॥ पटोलायस्तिः पटोलपथ्यामरदारूभिर्या सपिप्पलीकै कथित लाख्यैः। द्विपञ्चमूल विकलां सपिला फलानि गौमूत्रयुतः कषायः ॥ २८॥ कलिङ्गपाउाफलमुस्तकल्का सधय क्षारयुतः सतैलः । निरूहमुख्याकफज्ञान विकारा नसपाण्डुरोगाल सकामदोषान् ॥ २९ ॥ पटोत, हार, देवदार, पौत, इन औषधियों के कषाय के साथ, दशमूल, दरड, बहेड़ा पावला, विधमूल छान, मैनफल इन औषधियों के कपाय जौ, पाद, मनफल, मोश हन औषधियों के करक को मिलाकर गोम्ब डालर यविधि जवानार, दधा संवानमा भी उचित परिमाण मे गलदे । बदनन्तर विधि- साथ नवनावर्नातकम्। पूर्वक आस्थापन यस्ति यो काये । इस वस्ति के प्रयोग से विविध कफविकार, पापड रोग, पलसर तथा मामदोष दूर होनाता है ॥ २८ ॥ २६ ।। हयुपारस्ति- यामुक्तवान् महर्षिरात्मवान्सुप्रभस्त्यिहार्यामि । हवुपायस्ति तां मे नियोधत सुखोपभोज्यतमाम् ॥ ३० ॥ प्रस्तः प्रस्त. प्रस्थ. प्रस्थोऽर्द्धपलं प्रमाणत प्रस्थ । हवुपार्द्रतुण्णयव क्षीरसलिलसैन्धययुतानाम् ॥ ३१ ॥ कर्तव्यमेतदाजलपरिक्षयात्सादयेलवणहतम् । सिद्धपूत सलवणमथ च खजन्सर्पिपा सार्द्धम् ॥ ३२ ॥ सुखतन्त्राणां नृणां परिणतवयस प्रगाढशकृतां च। एप सुखोष्णो बस्ति. प्रणिधातव्यः सरसर्वः॥ ३३ ॥ अनमिय कालभोज्यः सुखपरिहार्यों न चान परिहार्यम् । 'तेजोऽग्निवीर्यबलमतिपौरुपायुपां चनोऽप्येप ॥ ३४ ॥ तेजस्वी परमपूज्य सुप्रभ नामक महर्षि ने जिस युषाबस्ति को भार्याछन्द में कहा था, अब उप्त सुखसेव्य बस्ति को निरूपण करते हैं। हयुषा ( हाऊवेर) तथा जो पर्द्धकुहित दो दो पल, दूध एक प्रस्थ, पानी एक प्रस्थ तथा सैधवलवण पाधा पल लेकर मवको एक साथ पकावे। जिस समय जल जलजाय, केवल दूध ही शेष रहे, उस समय उसे वस्त्रद्वारा छान ले । तइन तर उस में सैधवलवण, तथा घृत डालकर कुछ ममय तक करछी से थालोइन करता नाय। जब यह टीक मिलजाय तब यथा विधि इससे बस्तिकर्म करावे । इस बस्ति को सुकुमार प्रकृति, तथा वृद्ध पुरुषों की कोष्टबद्धता में विशेषतया एक बार ही प्रयोग कराना उचित है। यह बस्ति भोजन के सदृश उपयुक्त समय पर ही प्रयुक्त होती है। इस बस्तिकर्म को करने से बार बार बस्ति कराने की भादत नहीं पड़ती, श्रोर पथ्यापथ्य का भी विशेष विचार नहीं करना पड़ता । इस के प्रयोग करने से जठराग्नि, तेज, बीर्य, बल, बुद्धि, पुरुषा तथा भायु बढ़ती है ।। ३०-३४॥ पित्तहरो चस्तिः। द्राक्षादिकादमयमधूकसेव्यैः सशारिवाचन्दनशीतपाक्यैः ।
पक्षमो व्याया। १७७ पयः शृतं थावणिमुद्रपर्णी तुगात्मगुप्तामधुयधिकलकैः ॥ ३५ ॥ गोधूमचूर्णश्च तथातमात्रैः सदोटसर्पिर्मधुटितैले । पथ्याविशारीरसगुडेन पस्ति युतं पित्तहर विध्याद ॥ ३६॥ हनाभिपार्योदरदेहदाइ दाहेऽन्तरस्य च सरच्छमूने। क्षीण क्षते रेतसि चापिनटे पैत्तेऽतिसारे च नृणां प्रशस्तः ॥ ३७॥ किसमिस, काश्मय (गभारी छाल ), मधुक (मधूवपुप्प भया मुलहठी), सेव्य (खा श्रथवा लामजाक , अनन्तमूल, सफेदचन्दन, शीतयाकी (काकोली, श्रयका बला), शलोचर कोच की नह, मुलहटी, मुण्डो, मुद्रा प्रमृति वाह- पिप नाशक औषधियों के कल्क के साप दूध पकावे । जब दूध में औषधियों का रस निकलजाय, तर दूध को छान दे । तव इस दूध में एक कर्ष परिमित गोधूमचूर्ण, शहद, घी, मुलहठी का चूर्ण और तेल, हाड़ का चूर्ण, विदा. रीसरस, इनुरत, तथा तथा विभिन्मान गुड़ मिलाकर यथाविधि यति प्रयोग करावे । इस बस्ति प्रयोग से शारगल, कोठगत, हृदयगत, या स्वरात प्रपित पित्त शान्त होनाता है। मूत्रकृच्छ्र, पैत्तिक प्रतिसार, जत, सीप, नष्टवीर्यना, प्रभृति रोगों को दा करने के लिए यह बस्तिकर्म विशेष लाभदायक है ॥३४-३७॥ शोपिकस्ति:- मधुतैले सम स्याता ताभ्यां तुल्यं सुखोदकम् । कर्षध शतपुष्पाया. कर्षाई सैन्धवस्य च ॥३॥ अयं पैशेषिको बस्तिर्दीपनायो रसायनः। बृहणीयश्च यल्यश्च विद्याधापनसंक्षित ॥ ३६॥ त्रिय संभोजन यानं व्यायाम शिशिरोदकम् । अस्मिन्प्रणिहिते यस्तौ यथा काममवाप्नुयात् ॥ १० ॥ शहद, और तेल समान परिमाण में ले । दोनों के बराबर गरम जल लेस नयनानिीतकम्। इन दोनों को इस म डालदे । तदनन्तर इस में सौंफ का कल्क एक वर्ष, तथा पिसा- हुआ सेंधानमक भाषा कर्प डालदे। फिर यथाविधि वस्ति प्रयोग करावे । यह बस्ति दीपनीय, रसायन, वृहण, तथा बलवद्धक है। इस बस्ति के प्रयोग में दयितासहवास, भोजन, यानारोहण, व्यायाम तथा शीतलजल, अनिवार्य है ॥ ३०-४०॥ मुस्तायो क्षीर वस्ति:- मुस्ता पाठामृतैरएडयलारामापुनर्नवान् । मजिष्टारग्यधोशीर त्रायमाणाक्षरोहिणी ॥४१॥ कनीय पंचमूलं च पलि मदनाष्टकम् । जलाढके पचत्तञ्च पादशेष परिघुतम् ॥ ४२ ॥ क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं क्षीरशपं पुनः पचेत् । सपादजागलरस ससर्पिमधुसन्धन ॥ ४३ ॥ पियाप्टामासेश्यामा कलिङ्गकरमानैः । यास्त सुखाणो मांमाग्निबलशुक्रविवदन ॥४४॥ वातासृड्माहमेहार्मोगुल्मविएमूत्रसंग्रहम् विषमज्वरवीसर्पवर्माध्मानप्रवाहिका० ॥ ४५ ॥ वंक्षणोरकटीकुतिमन्याश्रोत्रशिरोरुजः। हन्यादसृग्दरोन्मादशोफकासाश्मकुंडलान् ॥ ४६॥ चतुप्यः पुत्रदो राज्ञा यापनाना रसायनम् । पन्ध्यानां पुत्रजननः बस्तिर्मुस्ताद्यसंक्षक ॥४७॥ नागरमोथा, पाद, गिलोय, पुरण्डमूल, खरैटी, राना पुनर्नवा, मीठ, अमलता- श, खश, प्रायमाण, बहेड़ा, रोहिणी, (क्टुकी अथवा हरड़), शालपर्णी, पृश्नरी, छोटी कटरी, गोरू इन सब प्रौषधियों को पृयक् एक एक पल ले । और पाठ मैनफल लेकर एक पटक परिमित जल में डालकर यथाविधि काथ पाक करे । जर यह काथ पूर्वोक्त निनमान से चतुर्थाश रहनाय, तब इसे उतारकर वस्त्रद्वारा छान लें । पिर इस छाने हुए पाय में दो प्रस्थ दूध डालकर मदाग्नि द्वारा पाक करे । जब यह काय मखनाय केवल दूध शेष रहे तब इसे नीचे उतारकर रखदे । तदनन्तर इस दूध में चतुर्थोश यथाविधिसाधिन जगली जानवरों का मामरस, किञ्चित् घी, शहद, तथा सेंधानमक, डालदे। और मुलहटी, सोये के बीज, श्यामा (शारिवा मथवा पिपली), इन्द्रनी, रसों। इन श्रोधियों का क्रुक बनाकर उसमें मिलादे । तदन तर यथाविधि
पञ्चमोऽध्यायः।
१७
शस्ति प्रयोग करावे । हम बस्तिश्योग से मास, जहानि, शारीरिक बल क्या बीर्य,
बना है । यह वस्ति वानरत्त, मोह, प्रमेह, चशेरोग, गुल्म, मलबदता, मूत्रपद, विष-
मना, वीमर्प, वर्म, भामान, बस्तिकण्ठल, प्रवाहिन्छ, वक्षणशुल, उम्वेदना, कटी.
शूल, कुक्षिशून, मन्याशूल, श्रोत्रशूल, शिरोवेदना, प्रदर, उ माद, शोथ, कास,
परमरी, प्रभूति रोग नष्ट होने है। यह बस्ति धनुष्य, पुत्रप्रद, तथा रसायन है।
इम बस्ति के प्रयोग से वयाओं के भी मन्तति हो जाती है । इसका नाम मुस्ताय.
वीरबस्ति है ।। ४१-४७॥
वातनचरित:-
क्षीराद द्वौ प्रसूतौ कायर्या मधुतैलधृतात्त्रयः।
गजेन मधितो यस्तिर्वातना यलवर्णरत् ॥४८॥
दो पल दूध में घी एक पल, तेल एक पल, तथा शहर एक पल, डालकर
दक्किा से खूब पालोडन करे। जब सैक मिल जाय, तर यथाविधि इससे बस्ति-
प्रयोग करावे । यह बस्ति विशेषतया वातनाशक, बलवर्धक, तथा वर्णवर्दक है
॥४८॥
सिवस्ति-
पंचमूलस्य नि कायस्तैलं मागधिका मधु ।
ससैन्धवः समधुक सिद्धयर्यास्तरितिस्मृतः ॥ ४ ॥
शालपणी, पृग्निपणी छोटी बेरी, घी कोरी, गोखरू, इन श्रोधियों के
यथाविधि साधित काय में पुतहठी, तथा पिप्पली का कल्क, तथा किंचित तेल,
सेंधानमक तथा शहद डालकर यथाविधि परितप्रयोग करावे। इस का नाम सिस्वस्ति
है। यह वातनाशक ६ ॥४॥
वृष्यबस्तिा-
पयस्येभुस्थिरारामाविदारीक्षौद्रसर्पिपाम् ।
एकैकप्रसृतो यस्तिः कृष्णाकरको वृपत्वात् ॥५०॥
पयस्या (चीरकाकोली), शासपी, रामा विदारी, इन औषधियों के
ययाविधि माधिन दश पल परिमित कपाय में एक पल शहद, एक पल घी तथा
पिपली का कल्क शालकर स्तिप्रयोग करावे । मह बस्ति विशेषतया कृष्य है॥१०॥
१८० नवनावनीतकम् । कफहरो बस्ति:- कोशातकारमधदेवदार मूर्वाश्वदंष्टाकुटजापाठाः। पक्त्वा कुलस्थान्यहीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः ॥५१॥ तान् सर्पपेलामदनै सकुष्ठै- रतप्रमाणः प्रसनैश्च युक्तान् । शौद्रस्य तैलस्य फलाद्वयस्य क्षारस्य तैलस्य ससर्पिपश्च ॥ ५२ ।। दद्यान्निरूहं कफरोगिताय मन्दाग्नये चाशनयिद्विप च । व्यापनकाष्ठाय तथामदोप- व्यथापरीताय नराय कामम् ॥ ५३ ॥ कोशातक ( तोरई ), अमलताश, देवदार, मूर्वा (पूर्वामूल ), गोखरू, कूड़े की पाल, अर्कमूलत्वक् (थाक की जड़ की छाल ), तथा कुलत्य, बड़ी कटेरी तथा पाद इन औषधियों को पानी में डालकर यथा विधि पाक करके क्षाय बनावे । इस कषाय को बीस पल परिमित लेकर इस मं सर्षप, छोटी इलायची, मैन- फल, कूठ, प्रत्येक एक कर्ष परिमित लेकर कल्क बनाकर डाले। तथा मधु दो पल तथा घी दो पल डालकर यथाविधि बस्तिप्रयोग करावे । यह निरूह बस्ति कफरोगी मन्दनियुक्त, भोजनद्वेषी, व्यापनकोष्ठ (मलबन्धयुक्त कोष्ठ ) तथा आमसूलव्यथात पुरुष क लिए अतीव लाभदायक है ।। ५१-५३ ।। सर्वसाधकमस्ति:- तैलस्थाने घृतं दद्यात्तोयस्थाने भवेत्पय । वैशेषिकसमं शेपं स बस्तिः सर्वसाधक ॥५४॥ रसायनो वृष्यतमो मूत्रकृछप्रणाशनः । पित्तामयहरश्चैव विशेषानिरुपद्रवः ॥ ५५ ॥ यदि पूर्वोक वशेषिक बस्ति में तेल के स्थान में घी, और जल के स्थान में दूध को डालकर यथाविधि बस्ति प्रयोग किया जाय तोरसे सर्वसाधक कहते हैं। यह पस्ति पञ्चमो यायः। रसायन, वृष्य, मूषनाशक, पित्तरोगहए तथा निरादर है ॥ ५४॥ रसायनवास्ति:- तुल्यं मधु च तैलं च रामा ताभ्यां समा भवेत् । शताहाया भवेत्कर्षः पिप्पलीनां तथैव च ॥५६॥ অলক কথা বাদ। एप रासायनो यस्तिथल्यो हणदीपनः ॥ ५७ ॥ धृष्यत्तथा शुकलश्च यापनो निरुपद्रयः । गादधिणभूत्रकृच्छाणि गुल्ममेहाशवधनुत् ॥ १८ ॥ मधु और तिलतत समान परिमाण में लेवे। इस दोनों के बरा, खाँ एक वर्ष, पिप्पली एक कप, मुलाठी एक वर्ष सेवा, कल्क नाका हालदै । फिर इस में बाधा वर्ष मेघानक हालकर यथाविधि स्तिप्रयोग करावे । यह स्ति रमायन, वनचर्दक, मासवर्द्धक, निरन, तथा शुक्ररक्षक, है । इस रस्ति के प्रयोग से । मलबन्ध, मनग्रह, मुत्रकृच्छ. गुल्म, प्रमेह, अधरोग, या सर्थ दूर होता है । यह मस्ति पाएन ( जिस समय तक इस का उपयोग किया जाय उस समय तक प्राणरता करने वाला) तथा निरुपद्रव है ।। ५-५८ ॥ शाल्मलिकावस्ति:-- परियष्टय कुरीराद्रपुष्पाणि शाल्मले। कृष्णमृत्तिकयालिप्य स्वेदयेदजोमयामिना ॥५६॥ विशुष्क मृत्तिका ज्ञात्वा गृध पुष्पाणि शाल्मले। उलूखले समायोज्य मृद्रीयास्पयसि टते ॥ ६॥ पिण्डं मुट्रिसमं करवा तल्क तैलसपियो। संयुक्त मात्रया युक्तं कल्केन मधुकस्य च ॥ ११ ॥ पस्तिमभ्यगात्राय दद्यात्प्रत्यागतेऽथ च। क्षीरेण या रसेनेह शात्पर मेजयत्तत ॥ १२॥ गुफशेषप्रशमनो हो यलयन।। एए शाल्मलिकामस्तिा पितातीसारनाशनः सेमर के गाने पूलो हरे घरों से भावेटिव बरके पाली मिट्टी से सौर प्र था। नर उपनों की पाग में रखकर पुटपाक करे। नर मिट्टी यूरागायल .
१८२
नवनायीतकम्।
उसे निकास दर शेमल के फूलों को उजूतल म कूट कर कल्क बनाले । पिर इस
वक को गरम दूध में डालकर फसवे । जब दूध सब सुखजाय उस को एक पल
परिमित लेकर तैन, तथा घी में डालदे। इस में मुलहठी का कल्क डालकर यथा
विधिस्निग्ध व्यक्ति को बस्ति प्रयोग करावे । जब बस्ति लोकर भाजाय तो दूध अथवा
मासरस के साथ शालितराहुलों का भात सिलाव । यह वस्ति शुकशेष नाशक, वृहण,
बलकारक, तथा पित्तातीसार नाशक है ॥ ५६-६३ ॥
पिच्छायास्त:-
यवाः शश्च लाजाना मूलं पुष्प च श शाल्मले ।
न्यनोधे।दुम्बराश्वत्थशुगाश्च द्विपलोन्मिता. ॥ ६ ॥
त्रिप्रस्थे सलिलस्यैतत्क्षीरप्रस्थ विपाचयेत् ।
क्षीरशप कपायञ्च पूतं रत्वा तिपेदयम् ॥ ६ ॥
करक. शाल्मलिानर्यास समगा चन्दनात्पलम् ।
वत्सकस्य च वीजानि प्रियंगुः पाकेशरम् ॥ ६॥
पिच्छावस्तिरिय सिद्धा सततौद्रशर्करा ।
प्रवाहिकागुदभ्रंशरकस्रावधरापहा ॥ ९ ॥
जौ, खीलों के
सत्तु,
सेमल का मूल तथा फूल, वट, गूलर, के अकुर इन सर
को दो पल लेकर तीन प्रस्थ मरिमित जल तथा एक प्रस्थ दूध में डालकर यथाविधि
पकावे । जिस समय पकाते २ केवल दूध ही शेष रहनाय ( अर्थात् पानी सब सूख-
जाय) तब इसे निकाल कर छान लेवे । तदनन्तर इस परिस्रत कषाय में मोचरस,
मजीठ, चदन, कमल, इद्रजौ, प्रियगु, कमलकेशर, इन औषधियों का कल्क बनाकर
डाले। इस का नाम पिच्छाबस्ति है। इस में घृत, शहद, तथा मिश्री मिलाकर
यथाविधि बस्तिप्रयोग करावे । यह बस्ति प्रवाहिका गुदभश, रक्तस्राव, तथा ज्वर को
दूर करती है ।। ६४-७॥
मूत्रवस्ति:-
अष्टौ पलानि मूत्रस्य रुवुक्काथाश्चतुष्पलम् ।
पलद्वयं तु तैलस्य माक्षिकप्रसृतं तथा ॥ ६॥
रसं झारंच सौवीरं तिन्तिडीकं पलं पलम् ।
गुडादेकं पलं दद्यान्मदनस्य फलं तथा ॥ ६ ॥
पञ्चमोऽध्यायः ३ शतपुष्पा वचा रामा कुष्टदापयन निशा। सिद्धार्थ पिल्यपेशी यवानी सैन्धयं यला ॥ ७० ॥ कान्वितं श्लक्ष्णपिष्टं खजना प्रमथ्य च । युज्यनिरूहवरमा निरपायं महद्गुणम् ॥ ७१ ॥ मूत्रयस्तिरिति ख्यातः सर्वव्याधिहरः परः। यपाविधि प्रयोकव्यो पैद्यनागमदिना । ७२ || पाठ पल गोमूत्र, का काय चार पल, तिलल दो पल, शहर दो पल, मांसरस, दूध, कांजी, इमली ये चारों प्रत्येक एक २ पल, गुद एक पल, मैन. पल एक पल, सॉस, च, राना, कट, देवरारु, नागरमोथा, इलदी, सरसों, बेलगेरी अजवायन, संधानिक तथा तरेदी ये तर प्रत्येक एक २ कप लेवे । सन औषधियों को यथाविधि कूटकर बारीक चूर्ण बनाले। तदनन्तर इस पूर्ण को गोमुत्र प्रभृति द्रय द्रव्यों के साथ मिलाकर यथाविधि निम्पति का प्रयोग करावे । इस बस्ति के प्रयोग में रिमी विशेष अपाय (उपव) होने की संका नहीं है, अर्थान् सर्व साधारण है, किन्तु गुण इस में पिक है। इसका का नाम मस्ति है। इसके प्रयोग से सन म्याधियां दूर होनाती है। शाम्ना विच,ध विधिपूर्वक शस्तियोग करावे -७२। सारपस्ति:- सैन्धया समादाय शताद्वाक्षसमन्वितम् । गौमूत्रस्य पलान्यायम्लिकाया: परद्रयम् ॥ ७३ " गुडस्य तु पले देतु सर्पमालोदय गलतः । परसपूतं मुखष्णं च धान्न दयाद्विचक्षणः ॥७॥ शूमं पिटसहमानाई मूत्रलच्छंच दारणम् । एम्युवापर्तपातादीन् सपो हत्याप्रयोजितः ॥ ७ ॥ WATRE OF ष, गौर एकगोमूष पाठ पल, इमली दो पल, तपा गुददो पल लो। इन भोधियों को मिलार मनी प्रभा मर्दन के दानले । कर पोडा गरम कसे याविधि बलिप्रयोग कराये। महरित शन, महरा, मानार, दारण मूत्राश, मिरोग, उदाः प्रमति रोगों को दूर करती है ।
१८४
नवनावनीतकम्।
चैतरणपस्ति:-
सिन्धून्यस्य मम्लोकाया पलं गुडाईपलम् ।
सुरभीपयसः कुडवः सवरेतैः कृतो वस्तिः ॥ ७॥
इंपत्तैलयुतो ऽयं भुके दत्त निहन्ति रोगगणम् ।
कट्यरुपृष्ठशूलं शोथं चामानिलं धोरम् ॥ ७७ ।।
चिरभवमूरस्तम्भ गृध्रासरोगं च जानुसंकोचम् ।
विषमज्वराणि घोर क्लैब्यश्च विनाशयत्याशु ॥ ७८ ॥
चस्तिर्वैतरणाख्या गुणगणयुक्तः सुविख्यातः ।
कफवातोत्थितरोगानिहन्त्ययं सर्वदा विविधान् ॥ ७ ॥
। भोजयित्वा च सायाह सर्वम्याय प्रशस्यते ।
“अथ चेदलवान् जन्तुरभुक्रवापि तदा कचित् ॥ ८ ॥
एक फर्ष परिमित संधानमक, इमली एक पल, गुड़ भाधा पल, गायका दूध एक,
कुडव (चार पल ) इन सब को एकत्र मिलाकर किञ्चित् । तेल मिलादे । तदनन्तर
यथाविधि भोजन करने के बाद वस्तिप्रयोग करावे । इस बस्ति के प्रयोग से क्टीशूल,
पृष्ठशूल, ऊरशूल, शोथ, दारुण यामवात, पुरातन ऊरुस्तम्म, गभसीरोग, जानुरोग,
विषमवर, तथा नपुसकता दूर होजाती है। इस का नाम वैतरण बस्ति है। यह
विविध गुण रखती है और प्रसिद्ध है। फ तथा वातजनि वेदनाओं में विशेषतया
गुण दिखाती है। इस बस्ति का प्रयोग सायकाल को भोजन करने के बाद
कराना चाहिये । यदि रोगी मनुष्य बलसम्पन्न होतो भोजन से पहिले भी इस का
प्रयोग होमकता है ॥ ७६-१०॥
एरण्डाद्यबस्ति:-
एरण्डमूलं त्रिफला पलांशा
हस्वानि मूलानि पलानि पञ्च ।
रामाश्वगन्धा सबला गुडूची
पुनर्नवारग्वधदेवदारु ॥ ८ ॥
भागाः पलांशा मर्दनाटयुक्ता
जले द्विकसे क्वयिताष्टशेपे।
पेयाः शताहा हबुपाप्रियङ्गः
सपिप्पलीकं मधुकं वचा च ॥ १२॥
R पञ्चमोऽध्यायः। रसानं यत्सकधीजमुस्तमक्षप्रमाणं लवणांशयुक्तम् । समातिकस्तैलयुतः समूबो यस्ति गां लेखनदीपनीय ॥३॥ जबोरुपादत्रिकपृष्ठशूलं कफावृतं मारतविग्रहं च । पुरीपयन्धं स्वथ मूत्रधात मलाण्यवातस्य च सन्निरोधम् ॥८॥ सुदारुणां भूत्रशिला सशूला सशर्करां शूलमथाप्युदीर्णम् । पानाहमझेंग्रहणीप्रदोषानेरण्डयस्ति. शमयत्प्रयुक्तः ॥ ५ ॥ एरमूलएर पल, हरड़, एक पल, बहेड़ा एक पल, श्रावला एक पन, लघु ५१मूल, (शालपर्णी, पृश्निपणी, वडीकरी, छोटी कटेरी, तथा गोक्षुर) पाच पत्र, राना, असगध, सौटी, गिलोय, पुनर्नवा, ममलास, देवदारु, ये सात औषधिया पृथक् एक २ पल, और पाठ मैनफ्ल इन औषधियों को लेकर पाठ प्ररथ परिमित जल में पाक परे। नर जल अमाश रहनाय, उस समय उतार कर छान लेके । गरनना इस में सॉफ, हाऊबेर, प्रियगु, परल, मुलहठी, वच, सात, नौ, तथा इन प्रत्येक औषधियों को एक २ वर्ष लेकर कक बनाकर डाले। इस में छोड़ा केंधानमक, शहद, तेल, तथा गोमूत्र डालकर यथाविधि निम्नस्ति का प्रयोग कराये । यह मस्ति लेखन तथा दीपन है। इस के श्योग से जहाल, ऊरयल, पादशल, विकशूल, पृथ्शूल, कपात, वात, मलकाता, मायात, मनशानिरोध, पारुपाल पुन परमरी, मूत्रशर्करा, दारण शूल, भानाद, पर्श, समरणी प्रमृति रोग नष्ट होनाने हैं। 51-५ रस्तिष वानि- व्यायामो मैथुनं मधं मधूनि शिशिराम्बु च। संभाजनं पक्षोभी पस्तितेपु गर्दितम् ॥ ८ ॥ इति श्रीमता सदानन्द शर्मना माणाचा प्रतिसंस्थते नपनापनीतक यस्तिप्रयोगविशानीयो नाम पमझोडयाया समाप्त यायाम, महाल, मदिरा, मधु, शीम नल, रामोनन, तथा प्रपोमात प्रयोग में वजनीय है ॥६॥ इति प्रतिसाहते नानीन सारदीप हिदोभाषायाम्या समोsan +-04-
अथरसायन प्रयोगविज्ञानीयःपष्ठोऽध्यायः।
पिप्पलीवर्द्धमान रसायनम्
पिप्पली वर्द्धमानस्य गुणाः कर्म च केवलम् ।
प्रवदयाम्यनुपूर्वेण प्रजानां हितकाम्यया ॥१॥
न होतदमृतं पीत्वा पश्चात्तप्यान्त मानवाः ।
दर्शयत्येव सिद्धं हि पाणावामलकं यथा ॥ २॥
तस्मालदमीञ्च पुष्टिं च प्रजां मेधां च कांतता।
रसायनमिदं सौम्यं कार्यमायुर्विचर्द्धनम् ॥ ३ ॥
अस्य रसायनस्य प्रयोगकाल:-
जीवनीयानि पीत्वा तु स्निग्धो वान्तविरितवान् ।
कृतसंसर्जनः काल पुण्याहेनारभेत्ततः ॥ ४॥
पुनर्वसौ या पुष्येण श्रवणेन थविष्ठया।
त्रिपूत्तरेषु हस्तेन सोमे योगमुपागते ॥५॥
उपोषितः शिरस्त्रातः शुक्लवासा जितेन्द्रियः ।
अभ्यर्य देवता विप्रांश्चैकां खादेत पिप्पलीम् ॥६॥
ततश्चानुपियेत्तीरं गव्यं छागमथापि वा ।
जीर्णे तु तस्मिन् भुञ्जीत शालीनां पयसौदनम् ॥ ७ ॥
अस्य प्रयोगक्रमः
पवमेतन्नरः खादेवर्द्धमानं सदाहनि ।
शतं पूर्ण भवेद्यावद्दशवृद्धया ततः परम् ॥८॥
ततोऽन्तेऽप्यवकर्पस्य सप्तरानं पयोदनम् ।
प्रायश्चानुप्रयोकव्यं तथा मुद्गरसोदनम् ॥६॥
सप्तराने तृतीये तु जांगलो मधुरो रसः।
भोज्यं पयश्च पानीयं शतशीतं गुणान्वितम् ॥१०॥
गृहे निवाते चासीत सततं हितसेवनम् ।
ततः क्रमेणामलकमालार्थमुपकल्पयेत् ॥ ११ ॥
पष्ठ ध्याय । १८७ वृक्षारलं दाडिमाम्लं च सदा स्मानं च शालयेत् । पिप्पलीवमानस्य प्रयोगोऽयं सुखायद । १२ ॥ भव बम पिप्पलीवर्द्धनामा रसायन के गुणों को, तथा सेवन विधि को कमपूर्वक जनता के हित की कामना से प्रेरित होकर पढ़ते हैं। अमृतरूपी रसायन को सेवन काके मनुष्य पीछे नहीं रहताते है, क्योंकि यह रसायन प्रत्यक्षीकृत हसस्थित धामनक के समान अपने गुणों को अवश्य ही प्रत्यक्ष करके दिखा देता है। इसलिए हम आग्रह करते हैं लक्ष्मी, शारीष्टि, प्रना तथा मेधा चाहनेवाले पुरुष इस रसायन का प्रयोग पर इसके गुणों को प्राप्त करके लाभ उठावें और अपनी भायु को बढ़ावें । पहिल जीवनीयगण साधित घृत भादि के द्वारा निन्ध, तथा विरिक करके कोष्टशुद्धि कराते। सदनन्तर विरेचनोत्तर प्रयोजनीय पेयारियों का पान करके पुण्यकाल में इस रसायन को प्रारम्भ करे । जिस दिन चद्रमा पुनर्व, पुष्य श्रवण, विधा ( शतविपरा ), उत्तराभा- द्रपना, उत्तरपाडा, उच्रामागुनी, प्रथा इस्तमान में हो, न दिन शुभमुर्त में इस रसायन को थारम्भ कराव । पहिले दिन उपास करक शिर सान ( सर्वाङ्गस्नान) घरले । तदनन्तर निर्मलवस्त्रों को पहिनार, जितेन्द्रिय होकर देवता और ब्राह्मणों की पूना काके पहले दिन केवल एक पिपली, (पीपल) सावे तदन तर गाय का अथवा गरी सगरमद्ध पान करे । इसके जीर्ण होने पर के साथ शालि सज्ञक चायलों का भात खावे । इसीरीति से एक एक पीपल बढ़ाता बाय ना तक सौ पूरी न हो जाय । जब सौ पूरी होजाय तो प्रतिदिन दश पिप्पली बढाताजाय जड़ तक एक हजार पीपल न हो जाय। फिर हजार होने का प्रतिदिन पूर्वोत रीति से दश दश पीपल घटानाजाय जब तक सौन होभाय । फिर सौ से एक एक पीपत प्रतिदिन घटातानाय जब तक फिर एक पर पहुँच । अवर्ष के पहले सप्ताह में केवल दूध और भात ही खाये । दूसरे सप्ताह में भी दुध और मात, तथा मुद्यूष और भात को खाने । तीमरे HRF में जगली जानवरों का प्रासरस, तथा मधुररस और भात को साये । और दूध, तथा तशीत जल को पीवे। इस रसायन प्रयोग के समय निर्वात गृह में निवास करे यथाविधि पथ्य सेवन करता रहे । तन तर अम्लरस सेवन करने के लिए सबसे पहले भावलों को खिलाये । रि इमली, और अनारदानों का प्रयोग करावे मान प्रतिदिन करे। विपलीवर्द्धमान नामक रसायन वा सेवा करने का यह कम है यही एक पीपल से पीपल का एक क्षुद्र दाना ही लेना उचित है ॥ १--१२ ॥ पिप्पलीवर्द्धमानस्य गुणा:- अनेन विधिना क्षिम पुष्टि लभति मानव ।
१८८ नयनायनीतकम् । प्रमदा लमते गर्भ, पन्या चापि प्रजायते ॥ १३ ॥ शाम्यन्त्यनेन चित्राणि, राजयक्ष्मा हलीमक। अपस्मारस्तथोन्मादोरश्व विषमाभिधः ॥ १४ ॥ अनेकशः प्रयुक्त तु वलीपलितनाशनम् । वर्णतेजोवलादीनामश्चोत्तमजीवननम् ॥ १५ ॥ कुष्ठरोगप्रहरणमारोग्यजननं शिवम् । शुक्रप्रवर्द्धनं बल्यमिन्द्रियाणां प्रसादनम् ॥ १६ ॥ पिप्पल्यो हि शिवाः काये कटुका मधुरान्वया। स्निग्धाश्च शीतवीर्याश्च ध्यवायिन्यो गुणान्विता ॥ १७ ॥ कटुकत्वात्कफे पथ्या. नेहाय पवने हिताः। माधुर्यात्पित्तशमना युज्यन्ते सर्वकर्मसु ॥ १८ ॥ त्रिभ्यः प्रयतते चायः कल्पः पञ्चभिरेव च । अष्टको दशकश्चान्यो वलकालाद्यपेतया ॥ १६ ॥ क्षीरानुपानास्ता कार्यास्तथा क्षीरोपसेवनाः। नियमश्च यथादृष्ट आशिषश्च यथा श्रुता. ॥ २० ॥ तस्मानियममालम्व्य पुरुषेण यथाक्रमम् । प्रयोज्यमिदमारोग्यश्रीरलायुर्विवर्द्धनम् ।। २१ ॥ पिप्पलीवर्द्धमानस्य कल्पो ऽश्विभ्यां प्रकाशितः। योज्योऽनसूयिभिरयं यथा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥ इस विधि से पिपलीवर्द्धमानक रसायन के सेवन करने से शीघ्र ही शरीर पुत्र हो जाता है । स्त्रिया गर्भ धारण करती हैं । बभ्या भी बहुप्रसवा हो जाती है । इस रसायन के सेवन करने से श्वित्ररोग, राजयक्ष्मा, हलीमक, अपस्मार, उमाद, तथा विषम वर दूर होता है । इस रसायन को वार२ सेवन करने से बुढापा, तथा पलितरोग दूर होता है, और वर्ण, तेज, शारीरिक बल, तथा जठरभि घटजाती है। यह रसा- यन कुटन, गरोग्यजनक, मालद, शुक्रवर्द्धक, बलकारक, तथा इन्द्रियों को प्रसन्न करने वाला है। पिपली सर्वथा कल्याण कारी है, क्योंकि यह क्टुक, विपा- क्मधुर, निग्ध, शीतवीर्य, तथा व्यवायिनी ( शरीर के सारे श्रङ्गों में अपना प्रभाव दिखा के पामावस्था को धारण करने वाली) है । इस लिए पिपली कटुगुण विशिष्ट होने से कफनाशक, निम्ध होने से वातनाशक, तथा मधुर विपानी होने से पष्ठो अल्पाय १८ पित्त नाशा है, अतः सबंधा सर दोषों को दूर करने के लिए इन का प्रयोग दिया. जाता है। मनुष्य के वन तथा समय का विचार करके तीन, पाच, पाठ या दरा पोग्लों को पहले पाल प्रयोग कराडे । तथा पिप्पली लाने के बाद दूध की से पिलाये । और भोजन में भी दूपर ही प्रयोग करे। पिप्पली वर्द्धमानद रसायन के प्रयोग में जिन नियमों का उल्लत कियागया है, तश जिन गुणों का वर्णन कियागया है, उग ३ नियमों का तथा गुणों का पालन करके रसायन का प्रयोग कराना चाहिए। यह रसायन श्रारोग्यजनक, धीवक, बल नना, तथा श्रायुवक । বিশ্ব মাল নাম যথার স্থানৰ ই বহ সাল: দায়ী ঋখিৰী, मारों ने किया था, इसका प्रयोग अश्या रहिन ही पुरुप वरसकते है, क्योंकि वही सिदियो । इस के प्रयोग से ) प्राप्त करमरते हैं । १३-२३ ॥ अथ काकमाचीरसायनम्-- समूलां च सपत्रां च सपुष्पां सफलां तथा। काकमाची तु प्रत्यग्र संहोन्मतिमान् भिषक् ॥ २३ ॥ तुलापादं सुसूदमं तु जलद्रोणे विपाचयेत् । चतुर्मागस्थिते तत्र तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २४ ॥ चतुर्गुणेन पयसा कल्कश्चिमान्प्रदापयेत् । अपौण्डरीक मधुकं रामामूलं शतावरीम् ॥ २५ ॥ विड शतपुष्पां च स्वयं गुप्ताफलानि च । सिद्धशीतं नतो झात्या चासमा परिशोधयेत् ॥ २६ ॥ काच निधायाध सेवयेत्प्रयता सदा। एतदभ्यञ्जने पाने नाबने चानुवासने ॥ २७ ॥ अशीति यातजान रोगांस्तैलमेतापोहति । धन्य यशस्थमायुष्यं काकमाचीरसायनम् ॥ २८ ॥ जिस समय कामाची ( मकोय) के तुप में पुल तथा पल लगजायें उस मम इसे मूलमहिम अपठित काके मिशुद्ध पानी से मूल तथा हा घोडाले । तदनन्तर जलधौत काकमाची का पांग २५ पह लेकर एक द्रोण परिमित जल में पशवे ।जा यह जन चतुर्याश बजाय, उस समय इसे वघद्वारा छानकर इस के साथ एक अस्थ परिमित तिलतल वा पार करे। पार करने के लिए इस में तेल से चौशना दूध डालकर पकाना चाहिए। तथा पुण्डरीकाट, मुलहठी, रानामूल,
,
,
नवनाचनीतकम् ।
शतावर, वायविडग, सौंफ, कौंच के बीज इन औषधियों का कल्क बनाकर उचित
परिमाण में डालकर यथाविधि पार करे । जब सिद्ध होजाय तो निर्मल,वसद्वारा
छानकर काचकुपी में रपदे । इस रेल को अभ्यड्ग, पान, नस्यकम, तथा वस्तिर्म
के द्वारा प्रयोग कराने। इस रसायन को यथाविधि कुछ समय तक सेवन करने से
अस्सी प्रकार के वात रोग नट होजाते हैं। इस काकमाची रसायन के प्रयोग से
'यश, तथा श्रायु बढती है ॥ २३-२८ ॥
निफलारसायनम् -
मधुकेन तुगातीर्या पिप्पल्या क्षौद्रसर्पिपा ।
त्रिफला सितया चापि युक्ता सिद्धं रसायनम् ॥ २६ ॥
सुलहठी, वंशलोचन, पिप्पली, मधु, घृत, तथा खाड के विपला के सेवन
करने से रसायनोल गुण, तथा कार्य दिखाती है ॥ २६ ॥
गोक्षुरकरसायनम्-
फलोन्मुखो गोक्षुरका समूल-
श्छायाविशुष्क सुविचूर्णिताङ्गः ।
सुभावित स्वेन रसन तस्मा..
न्मात्रां सप्त कर्पमितां पियेद्यः ॥ ३० ॥
तारेण तेनैव च शालिमश्ननु
जीर्ण भवेदत्र तुलोपयोगात्।
शकः सुरूपः सुभगः शतायुः
कामी ककुद्मानिय गोकुलस्थः ॥ ३१ ॥
फलो मुख ( जिस समय फ्ल, लगने लगजाय) गोनुर को मूल सहित उखाड़
करके निर्मल जन द्वारा धोकर, दात्रिका से काटकर छोटे २, छपडे, बनाके छाया में
सुखादे । जिम समय सर्वथा सूखजा, उहं कूटकर यथाविधि चूर्ण बनाले । फिर
इस चूर्ण में इस के ही खरस की भावना देकर पुन मुसाकर चूर्ण बनादे। इस
चूर्ण की पूर्णमात्रा एक वर्ष है । इस चूर्ण को दूध के साथ खाकर, दूध के साथ
ही शालितण्डुनों का भात को, सावे । इस रीति से इस चूर्ण को एकनुना परिमित
खाने से मनुष्य का गान सुदृढ, मुरूप, तथा प्रचर बल सम्पन्न होजाता है। इस
गोचरक रसायन के सेवन करने से पुरुष की मुरनशक्ति प्रमत्त शिक्षभ के समान
सर्वदा अविनश्वर रहती है । तथा यह रसायन श्रायुवर्द्धक है ॥ ३० ॥ ३१ ॥
पष्ठो यायः। वाराहीकन्दरसायनम्- वाराहीकन्दमाद्रां क्षीरेण क्षारपो पियेत् । मासं निरनो मासं च क्षीरानादो जरांजयेत् ॥ ३२॥ पञ्चे वाराहीकर को दूध के साथ पीये। तदनन्ता मोजन के लिए भी केवल दूध को ही एक महीने तक प्रयोग में लावे अर्थात् एकमास तक सांथा भन्न परित्याग करके । दूसरे महीने में दूध और भन्न का ही सेवन ।इस प्रकार इस रसायन के प्रयोग करने से वाक्य (बुडापा) नहीं माता ॥ ३२॥ वाराहीकन्दवूखरसायनम्- तत्कन्दरलक्षणचूर्ण वा स्वरसेन सुमायितम् । पृतोदयुतं लिहाजरा जयति क्षीरभुक् ॥ ३३ ॥ वाराहीकन्द को मुखाकर यथाविधि बूट कपड़छान कर चूर्ण बनाले । नदनन्तर २१ चूर्ण में वाराहीकन्द ही सरस की भावना देवे । इस चूर्ण को उप. युक्त मात्रा में दूध के साथ साकर, वा दुग्धाशी रहका यथाविधि दो मास तक प्रयोग करे । इस रसायन के प्रयोग से भी वाक्य नित्त होकर शरीर सुद तथा अतुल सामर्थ्य सम्पन होजाता है ॥ ३३ ॥ वाराहीघृतं रसायनम्- घाराहीकन्दकरकेन धृतं क्षीरेण साधितम् । क्षीरेण क्षीरपः खादन् जरा जयति सत्वरम् ॥ ३३ ॥ श सुरूपःसुमगः शतायुश्च भवेन्नरः । वर्षमात्रमयोगेण शतं जीवत्यनामयः॥ ३५ ॥ बागहीन्द के क्स्क के साथ चौगुना दूध डालकर यथाविधि पाक करे। म को दूध के साथ खाकर दूध ही का अशनार्थ उपयोग करे । इम पृत के सेवन करने से मनुष्य का शरीर , मुरूप, तथा यतुल लावण्य सम्पन्न होजाता है। इस रसायन को एक वर्ष पर्यन्त उक्तविधि के साथ सेवन करने से रोगनिर्मक्त होकर सौ वर्ष पर्यन्त जीरित रहता है ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ पिप्पलीप्रलेपक रसायनम्- कार्द्धमात्रेण तु पिप्पलीना निशि प्रलिम्पेवरलोहपात्रम् ।
१६२ नवनावनीतकम्। प्रातः पियेत्तत्सलिलाअलिभ्यां वर्ष यथेष्टाशनपानचष्टः ॥ ३६॥ शक्तः सुरूपः सुभगः सदैव प्रकामकामः कमनीयकायः। अनामयो जीवति वत्सराणां शतं प्रदीप्तोदरजातवेदाः ॥३७ ॥ भाषा क्षै परिमित पिप्पलीवूर्ण को पानी के साथ मिलाकर पिष्टि का बनाले। तदनन्तर इस पिष्टिका से कान्तलोह, अथवा राजसलोह के निर्मल पात्र को भीतर से प्रलिप्त परदे । प्रात.काल उठकर शौचादि क्रिया से निवृत्त होकर इस कल्क को निका- लकर दो अनलि परिमित जल के साथ पान करके यथाविधि एक वर्षतक प्रयोग करता है । इस रसायन के प्रयोग में भोजन, पान, तथा कार्य करने के लिए रुकावट नहीं है, अर्थात खेच्छापूर्वक श्राहार विहार करसकते है। इस रसायन के प्रयोग से मनुष्य का शारीर सुदृढ, मुरूप, तथा मुश्रीक होजाता है। इस के प्रयोग से शरीर में भदम्य मुरतशक्ति, तथा मतिकमनीय मुन्दरता प्राजाती है। तथा सौ वर्षपर्यन्त निरामय रहकर जीवित रहता है, और जठराग्नि भी सर्वदा प्रदीप्त रहती है ॥ ३६॥ ३७॥ सोमराजीरसायनम् असनखदिरयूपैर्भाषितां सोमराजी मधुघृतशिखिपथ्यालोहचूर्णेरुपेताम् । शरदमवलिहानः पारिणामान् विकारान् त्यजति मितहिताशी तद्वदाहारजातान् ॥ ३८ ॥ विजयसार, तथा खर के क्याय के द्वारा वावची के बीजों के चूर्ण को यथाविधि भावना देवे । तदनन्तर इस चूर्ण में लोहभस्म, हरड़ का चूर्ण, चीने की जड़ का चूर्ण मधु, तथा धूत मिलाकर एक वर्षपर्यन्त लगातार सेवन करे। इस प्रयोग के कराने से श्राहारवैषम्य जनित रोग समुदाय दूर होकर विपुल शक्तिशाली हो जाता है ॥ ३॥ द्वितीयं सोमराजीरसायनम्- तीयण कुष्ठन परीतमूर्ति यः सोमराजी नियमेन खादेत् ।
है पष्ठोऽध्यायः। संवत्सरंकृष्णतिलद्वितीयां स सोमराजीवपुपातिशेते ॥ ३६ ॥ धावची के चूर्ण को काले तिलों के साथ एक वर्ष पर्यन्त यथाविधि सेवन परने से तीन श्वेत कुष्ठ से विवर्णात भी पुरुष वापची को कान्ति से भी अधिक कृप्प- वान्ति सम्पन्न हो जाता है ॥ ३६ ॥ तृतीयं सोमराजीरसायनम्- ये सोमराज्या वितुपीछताया श्चूर्ण रुपेतात्पयसः सुजाता । उद्धृत्यं सारं मधुना लिहन्ति तमं तदेवानुपियन्ति चान्ते ॥ ४० ॥ कठिनः कुत्थ्यमानाङ्गास्ते आतांगुलिनासिका. । मान्ति वृक्षाय पुनः प्ररूढनवपलवाः ॥११॥ वावची के बीजों को नुपरहित करके यथाविधि 'चूर्ण बनाले इस पूर्ण को दूध में डालकर दही जमाने के लिए रख देवे । तदनन्तर इस दही को मथन करके मक्खन निकाले । इस मखन का खाकर इसी तक को पीये । इसीरीति से कुछ कालतक लगातार प्रयोग करने से गलित पुन्यथित पुरुष के भी अगुली, नासिका, मादि पन दुवारा उसन हो जाते हैं, जैसे पतझड़ होने पर भी (वसन्त ऋतु के माने से ) पक्षों में नवीन किसलय उत्पन्न हो जाते हैं ॥ ४०-४१॥ भल्लातकरसायनम्- विडमलातकनागराणि येऽश्नन्ति सर्पिर्मधुसंयुतानि । जरानदी रोगतरङ्गिणी ते लावण्ययुक्ताः पुरापास्तान्ति ॥ ४२ ॥ वाडा, विशुद्ध मन्यातक, सोंठ, इन तीन औषधियों को समान परिमाश में लेकर यथाविधि यूट पर छानकर पूर्ण बनाले । इस चूर्ण को शहद तथा घी के साथ मिलाकर लगातार कुछ दिन पर्यंत सेवन करने से पुल विविध रोगरूपी ताओं से भरी हुई नारूपी नदी को पार के भतुल लावण्यसम्पन हो जाते है ॥४२॥ । -
.
१३४
नवनावनातकम्।
मण्डकपर्यादिरसायनचतुष्टयम्
मण्डूकपएफ. स्वरसो यथाग्नि
क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् ।
रसो गुइच्यास्तु समूलपुप्या
कल्क प्रयोज्यः पलु शहपुप्याः ॥४३॥
आयु प्रदान्यामयनाशनानि
बलानियणस्वरवद्धनानि ।
मेध्यानि चमानि रसायनानि
मेध्या विशेषेण तु शहपुप्पी ॥४॥
मनुष्य उदरागि तथा बल का विचार करके मण्डूकपर्णी के स्वरस को पी लेवे।
भया मुलाठी के चूर्ण को दूध के साय, सेवा करे। या गिलोय के रस का प्रयोग
घरे । भथमा मूल तथा पुष्प सहित शहपुष्पी के रुक को रसायनविधि द्वारा सेवन
करे । यह चारों रसायन आयु को बहाते हैं, विविध रोगों को दूर करते है । बल, रूप,
नटरामि, तथा स्वर, को बढ़ाते हैं । ये चारों रसायन पश्यन्त मेधा जनक है। किन्तु
शहपुष्पी मेघर बनाने में इन तीनों से बढका है ॥ ४३-४४ ॥
मधुयष्टीरसायनम्-
धृतमाक्षिकसंयुक्तं मधुकं य. पियेन्नर ।
क्षीरानुपायी स्त्रीवर्यः स जीवे मरदां शतम् ॥ ४५ ॥
मुलहठी के चूर्ण में घी और शहद मिलाकर खान के बाद दूध पी ले। और
स्त्री सहवास का परित्याग करके लगातार रसायन का प्रयोग करता जाय । इस के
सेवन करने से मनुष्य सौ वर्षपर्यंत जीवित रहता है ॥ ४५ ॥
त्रिफलारसायनम्-
खदिरासनयूपभावितायात्रिफलाया घृतमातिकप्लुतायाः।
नियमेन ना निषेविताग यदि जीवन्त्यराजा किमत्र चित्रम् ॥१६॥
सर और विजयसार के पाय के साथ त्रिफला के चूर्ण को यथाविधि भावना
देवे । तदनतर इम चूर्ण को मधु, और धी के साथ खावे । यदि रसान विधि
से इस त्रिफनाचूर्ण का सेवन करने से मनुष्य रोगमुक्त होकर जीवन व्यतीत करते
है, तो इस में आश्चर्य ही का है । ॥४६॥
.
पठो पाया।
पुनर्नवारसायनम्-
पुनर्नयस्याईपलं नयस्य
पिष्टं पियेद्यः पयसार्धमासम्।
मासद्वयं तनिगुण समां या
जीणोऽपि भूय स पुनर्नयः स्याद ॥ ४७ ।।
पुनर्नवा भाई पापा पन लेकर शिला में पीस डाले । तदनन्तर इच्चानुमार
पद्रह दिन, दो माप्त, RIA, अथवा एक वर्ष पर्यंत हम मात्रा में इसे प्रतिदिन साने
से जीग पुरुष भी नवयुवक होजाता है ॥ ४७ ॥
मर्यादीनां कल्पा:--
मूर्वाहत्यंशुमतीपलानामुशीपाठासनसारियाणाम् ।
कालानुसार्यागुरुचंदनानां पदन्ति पौनयमव कल्पप् ॥ ८ ॥
मा (मरोष्ट्र पती), पहली (वही कोरी), अशुभता (शालदाँ),
खरंटी, सश, पाद, विजयसार, मारवा (अनन्तमूल ), तगर, गुरु, तपा चन
को भी पृथक् पुनर्नया रसासन के समान हो दूध के साथ प्रयोग रस से भी पुरुष
भी नवयुवक शेजाता है ॥४॥
हरीतकीरसायनम्-
हरीतकी सतिपि संप्रताप्य समनतस्तस्पियतो घृतं च ।
भवेचिरस्थायि यलं शरीरे सात् वृतं साधु यया कृती
हरीसी को घी में गरम र परिल 'दीकी को खाले तदनन्तर इस घी को
भी पाले । इस रीति से निपक्षा को बुध कान पर्यत सेवन करने में शरीर में पल
चिरस्थायी रहता है, जैसे तज्ञ पुरुष के लिए एयार कियाहुमा कार्य neu
पीजकास्य रसायनम्-
चीजकस्य रसमद्गुलिहाय शर्करा मधु घृत विफलां च ।
शीलयासु जरता पुरुषेषु स्वागतापि विनिर्मित एव ॥५०॥
विजयसार के प्रगाढ रस को लाकर खाइ, मधु, घी, तथा त्रिफला को
सासे । इस रसायन के प्रयोग से श्रादई भी मरता (युद्धापा ) दूर होजाती है,
अर्थात् पृष्ट भी पुरुष युवा होनाता है॥ ५० ॥
। नवनायनीतकम् । पलाशनीजरसायनम् - घृतामलकशर्करातिलपलाशवीजानि य समानि शयनस्थितो मधुयुतानि खादेग्निशि । वलीपलितवर्जितस्तरुणनागतुल्यो यली वृहस्पतिसमः पुमान् भवति सोऽचिरेण ध्रुवम् ॥ ५५॥ पुरुष रात्रि में सोन के समय घी, भावला, खाड, तिल, ढाक के बीन (पलाशपापडा) इन पाच औषधियों को समान परिमाण में लेकर उचित मात्रा में प्रतिदिन खाता है, वह जरारहित होकर बल में प्रपत्त हाथी के और बुद्धि में बृहस्पति क समान हो जाता है ॥ १ ॥ द्वितीयं पिप्पलारसायनम्- पश्चाप्टौ सप्त दश वा पिप्पलीमधुसर्पिषा । रसायनगुणान्वेषी समामकां प्रयोजयेत् ॥ ५२ ॥ तिम्रस्तिनस्तु पूर्वाह्ने भुक्त्वाप्रे भोजनस्य च । पिप्पल्य. किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः ॥ ५३॥ प्रयोज्या घृतसंमिश्रा रसायनगुणैपिणा। तुं कासं क्षयं शोपं श्वासं हिक्का गलामयम् ॥ ५४ ॥ अर्शीसि ग्रहणीदोष पाण्डुता विषमज्वरम्। वैस्वर्य पीनसं शोफ गुल्मं वातवलासकम् ॥ ५५ ॥ पुरुष के बल यादि का विचार करक पाच, पाठ,सान, वा दश पिपली (यह प्राचीन काल की मात्रा है) धुन और मधु के साथ प्रतिदिन एक वर्ष पयत प्रयोग करावे। प्रात काल भोजन से पहिले तथा भोजन के बाद तीन पीपल सवन करावे । पीपलों को पहिले पलाशतार (टाकका क्षार) द्रव में भिगोदव । पिर इन्हे मुखादे । इस रीति स भावित करके इन्हें विशुद्ध गपधृत के साथ मद मद माच देकर भून ला इन परिस्कृत पीपलों के सेवन करने से ही में रसायन का गुण दिखाती है, अन्यथा नहीं। इस पिप्पली रसायन के सेवन करने से कास, क्षयरोग, शोष, श्वास, हिका, गजरोग, बवासीर, सग्रहणी, पाण्डुरोग, विषम वर, स्वरभन, शोथ, गुल्म तथा वातरक्त रोग नष्ट होता है 7 ॥५२-५५॥
पष्ठो श्याय १६७ (चरकोक्त) पिप्पलीबर्द्धमानरसायनम् -- क्रमवृधा दशाहानि दशपिप्पलिकं दिनम् । पईयत्पयसा सार्द्ध तथा चापनये.पुनः॥ ५६ ॥ जो जीयें व मोक्तव्यं पष्टिकं सीरसर्पिण। पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनः ॥ ५७॥ पिस्ता यलिभि सध्याःगुना मध्यपलैनौ। घूर्णाहता हस्ववलैयोज्या दोघामपान् प्रति ॥ ५८ ॥ दशपैप्पलिका श्रेष्ठ मध्यमः पट् प्रकीर्तितः । प्रयोगोऽयं भिएतास कनीयान् स चावलः ॥ ५ ॥ शृंदणं स्वर्यमायुष्पं सीहोदरयिनाशनम् । वयसः स्थापन मेध्य पिप्पलीनां रसायनम् ॥ १० ॥ दूध के साथ दश पीपल प्रतिदिन बढापर खावे (अर्थात् पहिले दिन दश, दसरे दिन बीत, तीसरे दिन तीन, चौथे दिन चालीस, पांचवें दिन पचास, छठे दिन साट, सातवें दिन सहत्तर, भाटवें दिन रसी, नवें दिन नव्वे तथा दशवे दिन सो पोल खाये )। फिर इसीरीति से प्रतिदिन दश पीपल घटाता नाय । जिस समय औषध जीर्ण होनाय, उस समय घी और दूध के साथ साठीनामक चावलों का मात खावे । यह ( उनीस दिन में समाप्त होनेवाला) हमार पीपलों का प्रयोग रसायन का पल दिखाता है। पूर्णपली पुरुष पीसकर, मध्यरली पकाकर तथा हखाली चूर्ण बनाकर पीपलों का प्रयोग करे । प्रतिदिन दश पीपलों का प्रयोग उत्तम, । पीपलों का मध्यम, और तीन पीरो वा प्रयोग पनिट (धम ) गिना जाता है। निर्यन पुरुषों के लिए तीन पीपलों का प्रयोग ही अति प्रशस्त है। यह रसाय ब्रहण, सुस्वरस्वकारी, मायुवर्द्धक, प्लीहोर नाशक, ३५१५५ (उमर वो स्थिर रखने वाला), तथा मेधाईक है ।। ४६-. । मेध्यरसायनम्- गुइत्यामार्गविहङ्गशाहिनी वचामयाविवशतावरीसमाः। धृतेन लीडा प्रकरोति मानयं प्रिभिर्दिनै श्लोकसहनधारिणम् गिलोय, अशमार्ग (ोग चिचिटा), वायविडला राहिनी, च, शहा सौर, शतावर । बाट औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि पूट कपड़- नयनावनीतकम्। छन कर चूर्ण बनाले ! इस चूर्ण को घी के साथ मिलाकर (कुछ दिन लगातार रमायनविधि के नियमों का अवलम्बन करके ) खाने से मनुष्य की धारणा शत्ति इननी प्रश्न होजाती है कि वह हजार हजार श्लोक प्रतिदिन कण्ठस्थ करसकता है त स्वर्यरसायनम्- ब्राह्मीयचाभयावासापिप्पल्यो मधुसैन्धवम् । अस्य प्रयोगात्सप्ताहाकिन्नरैः सह गीयते ॥ २ ॥ ब्राह्मी, वच, हरह, वासा ( भडूसे की छाल), पीपल, सेंधानमक, इन को समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट यपड़छान कर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को मधु के साथ मिलाकर साने से एक सप्ताह में ही मनुष्य का स्वर इतना श्रुतिरम- यीय होजाता है कि उसपर किन्नरत्व का सदेह होने लगता ह ॥ ६२ ॥ भृङ्गराजरसायनम्- धात्रीतिलान् भृङ्गरजो विमिश्रान् ये भक्षयेयुमनुजाः क्रमेण। ते कृष्णकया विमलेन्द्रियाश्च निधियोऽप्यामरणाद्वेयुः ॥१३॥ काले मागरे के चूण में श्रावलों और तिलों के चूर्ण को मिलाकर कुछ दिन तक लगातार सेवन करने से शिर के बाल काले जाते हैं, इन्द्रियों की शक्ति घट जाती है, और मरणपर्यत मनुष्य नीरोग रहता है ॥ ६३ ॥ द्वितीयं भृगराजरसायनम्- असितातेलविमिश्रापल्लवान भक्षयेद्य सततमिह पयोशी भृगराजस्य मासम् । भवति स चिरजीवी व्याधिनिर्मुक्तदेहो भ्रमरसदृशश कामचारी मनुष्य ॥६॥ भागरे के पत्तों में काले तिलों को मिलाकर जो मनुष्य एक महीने तक प्रतिदिन खाया करता है, और फेवल दूध पीकर ही रहता है, उस मनुष्य के शिर के बाल भ्रमर के समान काले होनाते है, और यह प्रवल पुरतशक्ति सपन्न होनाता है ॥४॥ - पष्ठो अस्यायः। १६८ तृतीयं भृङ्गराजरसायनम् - ये मासमेकं स्वरसं पियन्ति दिने दिने भृङ्गरजः समुत्थम् । चौराशिनस्ते यलवीर्ययुक्ताः समाः शतं जीवनमाप्नुवन्ति ॥ १५ ॥ जो पुरुष लगातार एक मासपन मागरे के सरस को पार केवल यथेट परिमाण में दूध का ही उपयोग करते हैं, वे पुरुष नरारहित तथा रल वीर्य सम्पन्न दोवर एक मौ वर्ष पर्यन्त जीवित रहते हैं ॥१५॥ त्रिफलारसायनम्- शिकला चश शिविली जौहप्तापा। भुका वर्षप्रयोगण रसायनगुणायदा ॥ ६ ॥ विफल यो वच मा पिपली के चुण के साय मधु और घृत मिलाकर एक वर्षपर्यत मतिदिन खाने से सायन के गुणों को दिखाती है ॥ En नागरलारसायनम्- शरस्मुख नागयला पुष्येणोद्धारयेद्भियम् । मूलं तस्याः शुचिर्भूत्वा, सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ ७ ॥ तस्य चूर्णस्प शाणं तु दुग्धैनालोच्य पायपेत् । जोणे दुग्धं च पातव्यमय परियजेयत् ॥ ६ ॥ क्रमशः सप्तरप्रेण यस्येव कार्षिकं परम। ततस्तपय पातव्यं यायन स्यादु द्रियः ॥६॥ अपश्यतश्च स्त्रीशूदमारण्य चैतदुच्यते । जातोपसर्ग यक्ष्माणामध्ये कादशपिकम् ॥ ७॥ रसायनमिदं हन्ति सदा वायुध घईते पर एव तु कल्प, स्यामधुकस्य रसायने ७१॥ मण्डकपर्याध तथा परस्य चाध्यत। पतदापलिकमोतं रसायनमनुचमम ॥ २ ॥ साद शतु के गाने पर पुष्य नक्षत्र का दिन शुभ होकर नागरला (गंगे. न) के मनों को टिपिरहे निर्मइ जनसं धोकर पा में गुगासे।
२०० नयनाचनीतकम्। तदन तर इन मूलों को यूट' कपड़छान कर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को प्रतिदिन एक शाण परिमित दूध में डालकर खिनावे । चूर्ण के जीर्ण होजाने पर भी केवल दूध ही का पान करे । अन्न का परित्याग करदे । तदनन्तर एक सप्ताह में एक वर्ष तक चूर्ण को बढादे। यदि कोई उपद्रव न होवे तो इस के बाद प्रतिदिन एक कर्ष परिमित ही चूर्ण का सेवन करता जाय । इस रसायन के प्रयोग के समय त्रियों को तथा अन्त्य जों को देखना अनुचित है, क्योंकि स्त्रियों के देखने से कामवासना, और अन्त्यजों को देखने से घृणा उत्पन्न होना स्वभाविक ही है, जोकि रसायन के प्रयोग में सर्वथा परिहार्य है । इसीलिए इस रसायन का प्रयोग बन में जाकर कुटिप्रादेशिक विधि से ही करना अति प्रशस्त है। इस रसायन के प्रयोग से ग्यारह लक्षण सम निधन भी यदमा रोग नष्ट होजाता है। और आयु बढती है। इसीरीति से मुलहठी, मण्डूकरी, तथा अदरक लो मेवन करने से रसायन के गुण प्राप्त होते हैं । यह भावलिक ऋषि प्रणीत रसायन सर्वोत्कृष्ट रसायन है ॥ ६७-७२ ॥ अथ काकमाचीरसायनम्- मार्गशीर्ष शुभे मासे संशुद्धो वमनादिभिः । उपतफलपुष्पां तु कामाची समाहरेत् ॥ ७३ ॥ पलानि दश शुद्धायाः काकमाच्या समाहितः । पकापर्णायसे पात्रे तैलार्द्धन शनैर्भिषक् ॥ ७४॥ तस्य मात्रां प्रयुञ्जीत पष्टिकान्नश्च भोजयेत् । तेन शाकेन भुञ्जीत मात्रया प्रष्टिकोदनम् ॥ ७५ ॥ अनुपान पियेचान जलमामलकैर्युतम् । एकविंशतिरात्रं तु प्रयोगोऽयं महोत्तम ॥७॥। द्विसप्तरात्रं मध्यं तु सप्तराचं तथावरम् । प्रयोगमाचरनेनं ग्राम्यधर्म तु वर्जयेत् ॥ ७७ ॥ नचाचरेदिवा स्वापं व्यायामं च विवर्जयेत् । क्रमशश्च प्रयोगान्ते रसानभ्यवहारयेत् ॥ ७ ॥ न चातिवेलं भुजीत नचातात्म्यं कथं च न । एप प्रायेण वृद्धानां यौवनं पुनरानयत् ॥ ७ ॥ चली हन्यागतं धाऽऽयुः प्राणिनां सनिवर्तयेत् । येत्वोपहतपुंस्त्यास्तु तेषां पुंस्त्वं विशोधयेत् ॥ ८ ॥ ।
पष्ट ज्यायः। २०१ विजातिभिश्च संयुक्तान्, कर्मभिविविधः शुभैः । सेव्यमानं यथेष्टं तु फ्रमात्समुपनामयेत् ॥ ८ ॥ धन्यं यशस्यमायुभ्यं कल्याण मङ्गलप्रदम् । सर्वत्र विश्रुताभिण्यं काकमाचीरसायनम् ॥८२॥ मङ्गल स्वरूप मार्गशीर्ष नामक महीने के पानपर वमन विरेचन आदि क्रि]. ओं को करके पहिले शरीर को शुद्ध का लेवे । तदनन्तर पुप, और पल सयुक वारमाची (पकोय-वा कताई) सुपों को उखाड़ कर लाये । इन को निर्मल जल से धोकर रख देवे । तदनन्तर दश पल परिमित शाकमाची को लेकर पांच पत परिमित तेन्द्र के साथ लोहे के पात्र में डालकर यथाविधि पाके । जब यह शाक सिद्ध हो जाय तो इसे उतार ले । तदनन्तर इस शाक को उचित मात्रा में लेकर माठी ना चावलों के मान के साथ खावे । भोजन के बाद भावलों के शीतपाय को (पानी के परिवर्तन में) पी । म ति से कीस दिनतक इस रसायन का प्रयोग करे। इस रसायन का तीन सप्ताह का उसम, दो मप्ताह का मध्यम, तथा एक सप्ताह का भधप प्रयोग होता है । इस रसायन के प्रयोग के समय प्राम्यधर्म (सीपहवास ) करना सर्वथा अनुचित है। दिन में सोना भी नहीं चाहिए । व्यापाय ( कसरत.) वरना मी छोडदेना चाहिए । रसायन काल के समाप्त होने पर प्रमपूर्वक रमों का उपयोग काना प्रेयरकर है। इन सों को अत्यधिक मात्रा में भी सेवन करना अनुचित है। भसाम्य (प्रकृति विरुद्ध द्रव्य) वस्तुओं का भी परित्याग करदे । इम के प्रयोग स १८ पुकार भी नव वन (नई जवानी ) धारण कालते है । बलियो नष्ट हो जाती है । मष्टप्राय पाय भी पिर लोटजाती है। पुम्पत्तशक्ति रहित पुरुषों की नासरता दूर दोनाती है । उचित समय तक विविध शुम कमी के साथ इस रसायन का प्रयोग कराने से विजातीयों में मिल हुए पुसा भी फिर पाने मूलधर्म को स्वीकार करलेने है। यह मामाची रसायन अतिप्रशस्त, कीर्तिश्रा, पायुवईक, मङ्गलारी, तथा प्रसिद्ध भल्लातकरसायनम्- सद्दामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैतेन या गुडन पयसा घृता यवशकुभिर्या सह । 1.0
२०२
नयनायीतकम्।
तिलेन सह मानिकरण पललन सुपेन या
वपुष्करमयकरं परममेध्यमायुम्करम् ॥ ५३॥
भाध पल परिमित भावलों, दधिसर, तिनतेल, गुड़, दूध, घी, जो के सत्त,
तिल, शहद, मासरस, इन में से किसी एक के साथ शुद्ध किए हुए मिलावों के खाने
से शरीर सुदृढ हो जाता है। यह रसायन अत्यन्त मेधावर्द्धक, तथा मायुवर्द्धक है
कृपपतिलरसायनम्-
दिने दिने कृष्णतिलप्रकुञ्चं समश्नतां शीतजलानुपानम् ।
पोषः शरीरस्य भवत्यनल्ने दृढीभवन्त्यामारणाय दन्ताः॥८॥
प्रतिदिन एक पल परिमित काले तिलों को खाकर शीतल जल को पीने से
शरीर सुदृढ हो जाता है, और मरण पर्य-न दात सुदृढ रचते है अर्थात् टूटते
नहीं ।। ८४ ॥
श्वदंष्ट्राचं चूर्णम्-
.चूर्ण श्चदंष्ट्रामलकामृतानां
लिहम्ससीमधुभागमिधम् ।
वृपः स्थिर. शान्तविकारदु.खः
समाः शतं जीवति कृष्णकेशः॥५५॥
गोखरू, थावले, गिलोय, इन तीन औषधियों को समान परिमाण में कूट
कपड़छानकर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को मधु और घी के साथ मिलार खाने से
विविध प्रकार के रोग नष्ट हो जाते हैं, और शरीर सुदृढ, सुरतक्षम, हो जाता है ।
शिर के बाल काले होनाते हैं ॥ ५ ॥
वचारसायनम्-
मासं बवामप्युरसेवमाना नीरेण तैलेन घृतेन वापि ।
भवन्ति रक्षोभिरधृष्यरूपा मेधाविनो निर्मलमृष्टवाक्याः ॥८६||
दूध, तेन, अथवा घी के साथ वच के चूर्ण को एक मास पर्यंत लगातार पाने
से भूतबाधा नहीं होती। और वे पुरुष अत्यत मेधावी हो जाते हैं । तथा वाणीगत
गद्दरता प्रभृति रोग दूर हो जाते हैं ॥८॥
पष्ठो अयाय:। २०३ मण्डूकपर्णीरसायनम्- माइकपणीमपि सतयन्तो भृष्टी घृते मासमननभताः। जीवन्ति कालं विपुलं प्रगहमा- स्तारुपयलावण्यगुणोदयस्थाः ॥ ८ ॥ महकाणी को पत्र में भूनकर एक मास पर्यंत लगातार सेवन करने से मनुण दीर्घजीवी, मेधावी, तथा तरुण हो जाता है। इस रसायन के प्रयोग में पान परित्या करके केवल दूध से ही प्राण धारण करना चाहिए ॥ ८ ॥ ऋतुविभागेन हरीतकीरसायनम्- ग्रीमे तुल्पगुडा, ससैन्धवयुतां मेघावनद्धाम्बरे, साथै शर्करया शरधमलया, शुएट्या तुपारागमे । पिप्पल्या शिशिरे, वसन्तसमये तौद्रेण संयोजिता त्वाख्यातान हरीतकी बुधधरः सर्यामयध्यशिनी ॥5 ग्रीष्म ऋतु में समान गुड़ के साथ, वर्षा ऋतु में सेधातवय के साथ, शरदशतु मे तांड के साथ, हेमनगनु में सौर के पूर्ण के साथ, FAfor ऋतु में पिपलो के चूर्ण के साथ, तथा वसम अनु में मधु के साथ हरी (स) का पूर्ण के गने से रोग दूर हो जाते ६॥ १८ ॥ गन्धकराजरसायनम् शुद्धो यालगोपयसा त्रिवार ततधतुतिगृहचिकामिः । पमाRधायोग्याराजर्मयोऽध्यारं पृथगाण Heen शुषे सितां योजय तुल्यभाग रसायनं गन्धकाराजसंशम् । माग्मित सेवितमति मग वीर्य व पुरि देहयतिम् ॥६॥ कण्डं च कुछ विषदोपमु मासोद जयप्रयोगः । घोरातिसार प्रदीपदं यहोरकं दशल्युनम् ॥ जीपंज्यरे महगणं प्रशएं पातामपानाहरणे समपं । जाकर केशमतीय फरणं करोति मसति बाधयम् ॥२॥ रसायन पर्वतजारमा सारामलीलाविकराजियम् । ससोगवेग राह मुमति दरेप गधाराजयोगः ॥२३॥ .
२०४
नयनायनीतकम्।
पहिले गाय के दूध में यथाविधि भावना सार गन्धक को तीन बार विशुद्ध करले
तदनन्तर दालचीनी, छोटी इलायची, तेनात, नागरेशर, गिलोय, हरड़, बहेड़ा,
चावला, सोंठ, मांगरा, अदरक, इन प्रोधियों के रत्त के माथ अलग पाठ माठ बार
भावना देवे । जन भावना समाप्त हो जाय, तो गन्धक के सामान विशुद्ध खांड मिला-
कर एक माषा प्रतिदिन हाया करें। इसका नाम गधरान रसायन है। इसके सेवन
करने से मनुष्य का शरीर सुदृढ, पुत्र, तथा विपुलवीर्यशाली होनाता है । इस रसायन
को दो मास पर्यत लगातार सेवन करने से कगडू, कुठ, विषमाधा, प्रवल भतिसार,
समदणी, प्रबल शूलयुन, रक्त का श्राना, जीर्णज्वर, प्रमेह, तथा विविध प्रकार के
वातरोग दूर हो जाते हैं । यदि इस रसायन को । महीने तक किया जाय तो सिर के
बाल बहुत काले हो जाते हैं यह रसायन प्रजादाता है । इस रसायन के प्रयोग के
समय क्षार, अम्ल, नेल अदि द्रयों का सेवन करना निषिद्ध है । गन्धकरान नामक
इस रसाया के सेन करने से सोमरोग, तथा मुष्पवृद्धि नष्ट होजाती है॥ ८९-६३॥
पलाशवीजतैलम्-
पलाशयोजतैलं तु शीलितं तु यथावलम् ।
रसायनविधानेन जरां हन्ति न संशयः ॥१४॥
पलाश (ढाक ) के बीजों के तेल को बलाबल का विचार करके उचित मात्रा
में रसायनविधान के अनुसार प्रयोग करने से वार्द्धय ( युढापा) दूर हो जाता है
॥४॥
लाङ्गलिकारसायनम्
लागलोत्रिफलालाई पृथक् तोलद्वयोन्मितम् ।
मावस्वरसे पष्ट्या गुटिकानां शतत्रयम् ॥ २५॥
छायाविशुष्कां गुटिकामिहार्हो
दिने तथैकामपि तां क्रमेण ।
भजेतिरिक्त क्रमशश्च मण्डं
पेयां विलेपी रसकौदन च ॥१६॥
सर्पि स्निग्धं मासमेकं यतारमा
मासादृर्व सर्वथा स्वेरवृत्तिः ।
चय यत्नात्सर्वकालं त्यजीणे
वणैवं योगराज विदध्यात् ॥ १७ ॥
पठो भ्यायः। २०५ भपति विगतरोगो योऽप्यसाध्यामयात: प्रबलपुरुपकारः शोभते योऽपि वृद्धः। उपचितपृथुगात्र धोत्रनेत्रादियुक्त- स्तरण इच समानां पञ्च जीवेच्छतानि IEEM बलिहारी, त्रिफला, लोहमस्म, इन को पृथक् एक एक तोला लेकर भांगरे के रस के साथ घोटकर तीन सौ साठ गोलिया बनाले । इन गोलियों को छाया में मुसार प्रयोग में लाये। इस रसायन को सेवन करने के पूर्व रिवन का प्रयोग पाना चाहिए । जब विरेचन करने से कोष्ठ शुमि हो गाय तर इस रसायन का प्रयोग करे । पहिले पाधी गोली को ही खाना समुचित है, जिस समय माधी गोली साम्य हो आय, तब प्रतिदिन एक गोली सेवन किया करे । गोलियों के खाने के बाद मण्ड, पेया, विलपी, तथा मासरस और श्रोदन पप के लिए प्रयोग करे। निग्ध पदार्थ, तथा पुन, एक पास पर्यंत प्रचुर परिमाण में सेवन करे । एक मास के बाद स्वेच्छापूर्वक पाहार तथा विहार कर सकता है इस लातलिया रसायन के प्रयोग परने से अप्ताप्य रोगों से युक्त पुरुप भी नीरोग हो जाता है, और वृद्ध पुरुष भी प्रचुर पुरुषन्द ( मरतसामर्थ्य ) सम्पन्न होता है। इसके प्रयोग से शरीर सुदृढ, तथा मांसल होनाता है । कान और पाखों में सुनने और देखने की शक्ति पाजाती है। इस रसायन को एक वर्ष पर्यंत प्रयोग करने से पाच सौ वर्ष तक ( युवा पुरुष के समान रहकर ) जीवित रहता है ॥ १५---१८ ॥ शवाचरीरमायनम् - বাথরুয়ার ये सर्पिरशन्ति सिताद्वितीयम् । तान जीविताध्यानमभिप्रपन्नान् न विप्रलुम्पन्ति विकारचौरा ॥ ९ ॥ शतावर के कल शाप से प्रमाचिन पुनको नाइ के साथ मिलाकर कुछ दिन तक लगातार प्रयोग करने वाले पुरुषों को जीवन मार्ग में रोगरूपी चोर या मा नहीं लूट सकते हैं, पर्शन वे पुरस निवित प्राधि पारियों से पीड़ित नहीं रहते है।
२०६ नवनावनीतकम्। शतावर्यादिचूर्णम्- शतावरी मुण्डिनिका गुडूची सहस्तिकर्णी सहतालमूली। एतानि कृरया समभागयुक्ता- न्याज्येन किंवा मधुना वलिह्यात् ॥ १०० ॥ जरायजामृत्युधियुक्तदेहो भवेन्नरो वीर्यवलादियुक्तः। विभाति देवप्रतिमः स नित्यं प्रभामयो भूरिविवृद्धधुद्धिः ॥ १०१ ॥ शतावर, मुडी (गोरखमुडी), गिलोय, हस्तिवर्णपलाश, तथा मुसली इन पाच औषधियों को समान परिमाण में लेकर कूट कपड़छानकर चूर्ण बनाले । तदन तर इस चूर्ण को मधु अथवा घृत के साथ मिलाकर खाने से मनुष्य अतुल शक्ति सपन्न तथा बाद्धका । युढापा) रहित हो जाता है। इस के प्रयोग से मनुष्य मेधावी, कियप्रभाशाली तथा देवस्वरूप होजाता है ॥ १००-१०१ ॥ नस्यतैलरसायनम्- त्रिफलां च समां कुर्यान्नीली नीलोत्पलानि च। अंजनं पिप्पलीमूलं पत्रं सहचरस्य च ॥ १०२ ॥ त्वचमर्जुनवृक्षस्य फलं पिण्डारकस्य । जम्बूमूलकपाय च जम्बूमूलाच मृत्तिकाम् ॥ १०३ ॥ भृङ्गको लोहचूर्ण व ह्यतमात्राणि कारयेत् । एतद्वैभीतके तैले शनैर्मृग्निना पवेत् ॥ १०४ ॥ ततः संशोधनं कृत्वा नस्ताकर्म समाचरेत् । तिलतैलन कृशगं मासं भुजीत वै नरः ॥ १०५ ॥ तृपितेन च पातव्यं त्रिफलासलिलं तथा। तोयकृत्यं यदन्यच तश्च तेनैव कारयेत् ॥ १०६ ॥ नस्यतैलप्रयोगेण मासेकेनैव मानव. । शहसुश्वेतकेशोऽपि भृङ्गकेशः प्रजायते ॥ १०७॥ हरड़, बदड़ा, श्रावला, नीला कमन, अमन ( सुरमा) पीपलामूल, सहचर- पर (करसरैया के पत्ते ) अर्जुनलाल, पिण्डारक फज (कले मैनफल अथवा पिडारा) पष्टो भ्याया। २०७ जामुन के मूल के पास की मिट्टी, भांगरा, तथा लोईचूर्ण, इन औषधियों को पृथक् एक एक कप लेकर कल्क बनाले । और जामुन के मूल की छाल का काए बनाले । बहेड़े के पोन से निकाले हुए तेल को इनके साथ पकावे । १३ मिद होनाय तो इस तेश से प्रतिदिन नस्य किया करे । तिलतल के साथ कृशा (तिल, एइल, और उड़द की दाल को पास बनाई हुई खिचड़ी ) को खावे । इस प्रकार एक मास पर्यंत इस तेल को नत्यकर्म करके कशरा का ही उपयोग करे । प्यास लगने पर त्रिफला का जल पीना चाहिए | और कामों को भी जिनमें पानी की आवश्यकता हो, उनमें भी त्रिफला जल ही प्रयुक्त करना चाहिए । इस नस्य तैल को एक माप पर्यंत उत्तविधि के साथ प्रयोग करने से शंख के समान सफेद राल भी पर के समान काले हो जाते हैं । १०२-२०७॥ आश्विनरसायनम्- तथ्यमानं तपोऽत्युनं विश्वामित्रं महामुनिम् । अश्विनी देवभिपजावूचतुर्भिपजां वरौ ॥ १०८ ॥ तपश्वरणखिन्नस्य नरस्याप्यायनं पुनः। रसायनमिदं श्रेष्ठमारोग्यवलबर्द्धनम् ॥ १० ॥ गौरामलकचूर्णानां प्रस्था स्यामिछशिरोद्धृतः । एकविंशतिरात्रं तु स्वरसेनैय मापयेत् ॥ ११० ॥ प्रस्थः पिपलीचूर्णस्य पलाष्टकमयोरजः। द्वौ मस्यौ मधुनः स्यातां सर्पिपश्चादकं भवेत् ।। १११ ॥ वो प्रस्थौ शर्करायाच त्वर्द्धप्रस्थं च चित्रकात्। पतसंभृत्य संमारं प्रक्षिप्य घृतमाजने ॥ ११२॥ मासमेतस्थितं माण्डे प्राश्नीयात्तु यथायलम् । तौलका तोलकं वा लिह्याकल्पमभुतवान् ॥ ११३॥ न चात्र नियमः कश्चित् मानभोजनमैधुने । शतं जीपति मेधापी वलीपलितजितः ॥ ११ ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं कल्याण मङ्गलं परम् । विश्वामित्रय चाभीष्टमृपिमिशाभिपूजितम् ॥ १५ ॥ प्रतिगयंकर बकालव्यापी तपस्या में निरत रिसामि मुनि को देखकर
२०८
नवनापीतपम्।
चयर्य, देववैद्य, अश्विनी चुमारों ने कहा कि-महामुने ! तपश्चर्या के झेश से दुर्वल
शरीर वाले पुषों को बल, और भारोग को देने वाला यह रसायन अतीव प्रशस
है । भाप इसका ही प्रयोग करें। शिशिर ऋतु में निकाले हुए भावलों को एक
प्रस्थ छाया में सुखाले । तदनन्तर इहें कूट पाइछानका यथाविधि चूर्ण बनाले । इप्स
चूर्ण का तीन सप्ताह तक यावलों के रस मे ही (२१) भारना देवे । तदनन्तर इस पूर्ण
को सुखा दे। फिर इस चूर्ण में एक मस्थ परिमित पिप्पलीघूर्ण, अाठरल परिमित
लोहमस्म, दो प्रस्थ शहद, चार प्रस्य गव्यघृत, दो प्रस्थ साइ, तेथा प्राधा प्रस्थ
चीते का चूर्ण मिलाकर स्निग्धपात्र में रखदेवे । एक माप्त तक इस पात्र को सुरक्षित,
प्रदेश में रसदे । तद तर इम में से प्रति दिन प्राधा तोला, या एक तोला खाने से
पहिले प्रात शाल खा लिया करें। इस रसायन के प्रयोग के समय स्नान, भोजन, स्त्री
सहवास, प्रभृति कार्यों को करना निषिद्ध नहीं है इस रसायन के प्रयोग से मनुष्य जरा
रहित होकर एक सौ वर्ष पर्यंत जीवित रहता ह । यह रसायन मेधाजनक, श्रायुवक,
कीर्तिकर, मालस्वरूप, मङ्गलक री, तथा अत्यन्त प्रसशनीय है । इस रसायन यो
विश्वामित्र महामुनि ने बहुत पसद किया था, और थ य प्रपियों ने भी इसे समादर
णीय बनाया था ।। १०६-११५॥
अश्वगन्धाचं रसायनम्-
हेमन्तेऽधाश्वगन्धां नियतमपि तिलान कृष्णकान् भक्षयेद्वै
संमिश्रान् शर्कराभि सततमिह पय शीलयेद्योगयुक्त ।
एतच्चैवैश्चरेण स्वयमिह गदितं विष्णवे चल्यचर्य
यत्पीत्वा द्वादशाहं भवति हि तरुण क्षीणकामोऽपि वृद्ध ११६
हेम तसतु में असगन्ध के चूर्ण को काले तिल तथा सार के साथ मिलाकर खावे,
इसक अनन्तर दूध को अवश्य पी लेना चाहिये । बलकारक योगों में सर्वश्रेष्ठ यह
योगराज शिवनी न विष्णु को बनाया था। इस योगराज को केवल बारह दिन
लगातार सेवन करने से वृद्ध पुष भी मुस्तशक्ति संग्न हो जाता है ॥ ११ ॥
अश्वगन्धारसायनम्-
अश्वगन्धां पयस्यां च संसृज्य पयसा पिवेत् ।
मासमेकं प्रयुंजानः सुकृश स्थूलतां प्रजेत् ॥ ११७ ॥
असगध तथा विदारीकन्द के चूर्ण को दूध में डालकर एक मास पर्यत लगातार
पीने स कृश पुरुष भी मोटा हो जाता है ॥ ११॥
सप्तमो ल्यायः। २०६ 4 अश्वगन्धारसायनम्- पीताश्वगन्धा पयसाईमासं घृतेन तैलेन मुखाम्युना वा। यस्य पुष्टिं वपुपो विधाने घालय स्रस्यस्य यथाम्वुवृष्टिः १५८ असमय पे चूर्ण को दुध, घी, तेल, श्रथया गरम पानी के साथ दो सष्ठाद पर्यंत साने से करा पुरुष का शरीर इस प्रकार घटना है जिस प्रकार के पड़ने से छोटा सस्य ॥११॥ अश्वगन्धारसायनम्- समूलदलपुप्पाटयामभ्यगन्धा विचूर्णयत् । सर्पिपा तोलकमितं शीलयित्वा पयः पियेत् ।। ११६ ॥ पयसौदनमश्नीयदिकविंशतिरात्रिकम् । सुरशोऽपि भवेत्स्थूला वनांच प्रमान्यितः ॥ १२० ॥ इति श्रीमना सदानन्दशमेशा प्राणाचायेंण प्रतिसहते नधनायनीतके रसायनप्रयोगविज्ञानीयो नाम पष्टोन्याय: समास pot- असाध के कन, पत्र, या मूल लेकर याविधि चूर्ण बनाल। एक तो पीमित इस चूर्ण को धूत के साथ सान करके पीछे दुग्धपान करे । दूध के माप ही भात गये। इस रीति से तीन माह तक चूर्ण को सेपन करने मे दुरला ला पुरुष भी स्थल , मलपान वणजायो हो जाता है ॥११-१२॥ इति प्रतिमापते नयनावनीत के मारदीपिका हिदीभावागावा यायः ॥ अथ यवागूप्रयोगविज्ञानीयःसप्तमोऽध्यायः। यवागूलक्षणम्- म्याम्यत्तसाघमात्रायास्तण्डुलस्नुपभागिकी। पद्गुणेऽम्मति संसिद्धा पागू पिनिगपते ॥१॥ जिन परिमार में निष भारत लाने या हो उस मात्रा मे अनुपाय सपनों से गुने पानी में डालकर सपा को सागपा है।
२० नवनावनीतकम् । यूपलक्षणम्- अष्टादशगुणेनेह धारिणा खलुसाधितः । मुगादिमिः स्मृतो यूपो निय॒हश्च स एव च ॥ २॥ मूग भादि शिम्बी धान्यों में अठारह गुना पानी डालकर बनायेहुए अन्न विशेष को यूप अथवा नियूह कहते हैं ॥ २ ॥ पेयालक्षणम्- तण्डुलभ्यस्तिथिगुणे धैकादशगुणेऽम्भासि । साधिता स्वल्पसिक्या तु पेया विझेरुदीरिता ॥३॥ चावलों से पद्रहगुने अधवा ग्यारह गुने जल को डालकर बनायेहुए स्वल्प सिक्य (जिस में भक्तकणिकाए स्वल्य मात्रा में हों) अन्न विशेष का नाम पेया है ॥ ३ ॥ ज्वरहरयूपः- कुलत्थकृष्णायचमूलकानां नियूहमेषां घृततैलमियम् । . दना युतं तण्डुलसैन्धवाभ्यां ज्वरं जयेत्कोष्ठगतं व घायुम् ॥४॥ कु नत्थ, पीपल, जौ, मूलक इन के यथाविधि बनायेहुए यूष को घृत और देस मिलाकर अथवा दही, तथा सैन्धव युक प्रोदन के साथ खाने से मर और कोष्टगत पात दूर होता है ।। ४ ।। लाजपेया- लाजपेयां सुख जरा पिप्पलीनागरैः शृताम् । पियेज्ज्वरी ज्वरहरा क्षुद्वानल्पानिशदितः ॥ ५॥ पिपली तथा सोंठ, के सयोग से बनाई हुई लाजपेया भर में मन्दामिवाले रोगी को भूख लगजाने पर पिलानी चाहिए ॥ ५ ॥ , पञ्चकोलसाधिता यवागू सनागरं पिप्पलीवव्यांचत्रक, सपिप्पलीमूलमथापि तण्डुलान् । संयोज्य सिद्धा प्रथिता यवागूः, प्रदीपनी शूलहरा परा च ॥ ६॥ सोंठ, पिपली, चव्य, चीता, पीपलामूल तथा तरडुलों के योग से यथाविधि बनाई हुई पवागू भूत बताती है, और शूल को दूर करती है ॥ ६ ॥ 1 G
सामोऽध्यायः।
संग्राहिणी यवागूः-
मध्यं कपित्थस्य सचिस्यमध्यं,
चारिका दाडिमतकासिद्धा।
संग्राहिणी चैव तु पाचनीया,
पेया सघाते तु सपशमूला ॥७॥
कपित्पमता (पके कंध फल का गूदा ), दिलमबा (बेलगिरी), चगिरी,
भनारदाना, तक के संयोग से बनाईईई पेपा बा याग विशेषतया समाहिणी [ तरल
मल को पिण्डित करने वासी ], व्या पावनी [भादि को परिपक करनेवाली है।
पातिक प्रतिघर में शालपणी, पृश्निाणी, छोटी कटेरी, रही क्टेरी, तथा गोखरू
सहित पूर्वोक द्रव्यों से साधित यवार देनी चाहिए ॥७॥
शालपएदियवाग:-
स्थाच्छालपणाप पृश्निपूर्ण,
घला तथा पिल्यफलस्य मध्यम् ।
सदाडिमा तण्डुलसंप्रयुक्ता,
पेयातिसारे कफपित्तजे तु॥८॥
शलपी, धिरणी, साटी, सिवमया (सगिरी), अनारदाना, तथा
सालों के संयोग से बनादुई पेया बफ तथा पिता अतिमार में देनी चाहिए।
रातिसारमी यवागू
होयरधान्योत्पलनागरेपु
छोगे पयस्यम्भसि पृश्निपपीः ।
सतएदुखांना विपचेद्विधिज्ञो,
रहातिप्लारेपु हितां यथागूम् ॥ ६॥
मुगा धनिया, कमल, सौंठ, माणा, तथा तगहों के योग में अपना
संयु नारीप में मनाई हुई या रतातिकारियों के लिए प्रतिशत
श्राम मूत्रकृच्छहरं ययागूद्वयम्-
আম র বাবা না,
যা মিথ বাবাঘ ৪ বসু।
বা ও গায়,
सफाणिता पस्तिएजामु पेया॥१०॥
नवनापनीतकम् । सोंठ, अतीस, तण्डुल, नया अम्ल के साथ बनाई पेया श्रामदोष में देनी चाहिए । कण्टकारी, गोसरू, और फाणित (निकृष्ट गुडपिशेष) से बनाई हुई पेया बस्तिगत वेदनाओं में प्रति प्रशस्त है ॥ १०॥ कृमिनी यवागूः विन पिप्पलीमूलशिग्रं सुचिका मोचरसं च तद्वत् । प्रसाधिता तफयुता ययागूः कोष्ठाथयान् हन्ति क्रिमीन मरस्य ११ वायविडग, पीपलामूल, सहिजने की छाल, सजीखार, तक तथा मोचरम, के सयोग से यथाविधि बनाई यथागू कोष्ठगत क्रिमियों को नष्ट करती है ॥११॥ पिपासाहरी यवाग:- द्राक्षा, सविश्वा च सशारिवा च, लाजाश्च सिद्धाः सह पिप्पलीभिः । पेया सुशीता मधुसंप्रयुक्ता, तृष्णां निहन्यात् सुचिरप्रवृद्धाम्॥१२॥ किसमिस, सोंठ, अनन्तमूल, पिपली, तथा लाज ( मृष्टघान्य) के सयोग से यथाविधि बनाईहुई यवागू में शीतल होनेपर मधु डालकर पीने से चिरकाल से लगी प्रबल तृषा भी शान्त होजाती ॥ १२ ॥ विपनी यवागूः-- ससोमगजी तु हिती यवागू पदन्ति रोगेषु विषान्वयेषु । वावची के सयोग से यथाविधि बनाईहुई यवागू विषयसंग जनित रोगों में अति गुणकारी है। बृहणी यवागू घरामेदायिते तु सिद्धा स्याद् वृहणी तु नृणां यव गुः ॥ १३ ॥ वराह के म स के कषाय के साथ विधिपूर्वक बनाई हुई यवागू अत्यन्त बृंहण कारी है ॥ १३ ॥ जीणप्रतिश्यायहरी यवागूः- यवैर्यवागूस्तु सदाडिमाम्ला सञ्यूपणा हिगुनि चद्विपक्का । घृते सतैले लवणे च युवा जीर्णप्रतिश्यायहिता कफेच ॥१४॥ सोंठ, क ली मिाच, पिपली, हींग, पानारदाना, तथा यवों के सयोग से . 3 सप्तमोऽध्यायः। २१३ प्रथाविधि बनीडई कार को घी, देल, तथा लवण मिलाकर जीर्ण प्रतिश्याय, पयवा कफ प्रकोप में खाना चाहिए ॥ १४ ॥ कपणी यवागः गोधुकानां परितापितानां स्थापणीया मधुसंप्रयुक्ता । गवेधुक (धान्यविशेष ) साधिन यवागू मधु मिलाकर सेवन करने से वर्षणीय लेखनकर या विरूक्षणारिणी है।" नहनी यवागू सर्पिष्मती सैन्धवसम्प्रयुता तिलैयुता मेहकरी ययागः ॥१५॥ तिल, यी, तथा सेंधानमक के संयोग से ययाविधि नीदुई पागू महनार्म परती है । १५ ॥ विरुक्षणी ययागः कुशामलक्या कथित कपाये श्यामाकपेया तु घिरूक्षणीया। युरा, और भावों के नियंह में बनीवई श्यामा धान्यों की पेया विरुक्षण के लिए प्रशस्त है। वासहिकादिहरी यवागूः श्वासपु दिकासु तथैय कामे हिता यथागू दशमलसिदा ॥१६॥ दशमल के पाप के सयोग से बनी हुई या श्रास, दिशा, या सस रोग में নিয়ৰখা আমাথষ্ট पक्वाशयरुजाहरी यवागू:- रजासु सफाशयसंभवामुहिता मनमायम विपका। पुन और तेन में मदिरा क साथ बनीई (शाक पदियों की ) यस पर रागत वेदनाथों में देनी चाहिए ॥ १६॥ वर्षोनिरस्पनी यवागू मांस पेश तिलैः सशक सिदा भद्गनिरष्यनीनु ॥ १७ ॥ मौस, दम, दिन, तथा पाक के मेयोग में यानिधि नई याम् मतको पादर निघलने के लिए सीप रात men "संग्रहणभेदने-पागूदयम् - जम्म्याप्रयोजाम्बकपिरपिर २१४ नवनावनीतकम्। संग्राहणीया तु भवेद्यवान् । क्षारं च हिंगून्यथ चित्रकं च वृक्षाम्लसिद्धा खलु भेदनीया ॥ १८॥ जामुन के बीज की मजा, आमके बोन की मजा, कैथ का फल, तथा वित. मजा क से विधिपूर्वक बनी?ई यवागू ( अतिसार प्रभृति रोगों में) मन का संग्रहण करने क लिए पतिप्रशस्त है। तथा जवाखार, हींग, चीते की छाल, तथा वृक्षाग्ल (अम्लवेनस ) के सयोग से यथाविधि यनीहुई यव गू मलावरोध को दूर करने लिए अतिप्रशस्त है ।। १८ ॥ यवागूद्वितयम्- वातानुलोमं कुरुरु यवागू कणाशिफाशुएट्यभयाविपक्का । तक्रण सिद्धातु हितार्यवागू परंधृतव्यापदि सम्प्रयुक्ता ॥ १६॥ पीपलामूल, सोंठ, तथा हाड़ के सयोग से यथाविधि बनीहुई यवागू कोष्ठगत वायुग अनुलोमन करने के लिए देनी चाहिए । तक के सयोग से बनाईहुई ( ताण्डु- लादिक की ) यवागू. पृतन्यापद (घृतप्रयोगनित भजीण भादि विकारों में ) में प्रशस्त हे ॥ १६॥ यवागूप्रयोगौ- व्यापन्नतैलस्य हिता यवागू सतौपिण्याककृता सतक्रा। सपिप्पलीकामलकैर्विपक्का कण्ट्या यवागूर्यमके यवानाम् ॥ २० ॥ तक, तिलरल्क, तथा मधु के सयोग से विधिर्वक बनी हुई यवागू तेलव्यापर (तेल प्रयोगननित विकार ) में देनी चाहिए। पिपली और श्रावलों के सयोग से घृत और तल में बनीहुई यवों की यवागू कराव्य ( कण्ठ रोग नाशक ) है ॥२०॥ यवागूद्वितयम्- दना तथोपोदिकया विपक्का सतण्डुलायान्मदनाशिनी तु । गोधारसतीरमयूरपीजै सिद्धा यवागू तु भवेत्तुननी ॥२१॥ उपोदिका (पोई का शाक) तथा दही के सयोग से बनीहुई तरहों की यवागू (विष, मद्य, तथा अ यकारण जनित ) मद को दूर करती है । गोपा का मांसरस, तथा दूध के सयोग से बनीहुई अपामार्ग के बीजों की यवागू तुधानाशा है ॥२१॥ -
सप्तमो ऽध्यायः
२१५
।
वातकफप्रकोपहरं यवागू द्वयम्----
सपञ्चमूला धृततैलमिया सदामिडा पातहरा यवान् ।
सिद्धा तथा वा दशमूलिकाभि श्लेष्मामयत्री तु पुराणधान्या॥२२॥
पञ्चमूल (शापपर्णी, पृभिरखी, यही कटेरी, छोटी कटेरी, तथा गोचर ) के
संयोग से धनारदाना, घी, तथा तेल मिलाकर यथाविधि बनाई हुई तण्डुलों की यवागू
विशेषतया बागाशक है । इसी रीति रो दशमूल के रायोग से बनीदुई पुराने चावलों
या श्लैष्मिक रोगों में हितकर है ॥ २३ ॥
पित्तहरा यवागू-
होओरधानयक यष्टिकामिमा॑तावरीचन्दनपर्पटवा ।
सपद्मनीलोत्पलसकरामिः सिद्धा पिवरिपत्तहरा यवागूम् । २३ ॥
गन्धवाला, धनियां, मुलहठी, विसमिम, शतावर, धन्दन, पित्तपापड़ा, मयत
नीलकमल, तथा शकरा के संयोग से यथाविधि बनाई यवागू पित्तनाशक है ॥२३॥
आपमन्त्र:-
अग्निमें माध्यगाद् देशादायुः प्राणान् दधातु मे।
इन्द्रो मे यतमादण्याच्छिवं चापो दिशन्तु मे ॥ २४ ॥
इत्येनं मन्त्रमा वै भुक्त्या गत्या तथा रिमयः ।
अपमानः स्पृशेदापस्तयाम्यायुनहीपते ॥ २५ ॥
अलि (पानि नामक देवा-देहिकतार ) मेरे शरीर से न निकले, बार मेरे
प्राणों को (शरीर में ) स्थिर हो । इन्द्र (बलापिठात देवता ) मेरे (शरीर में )
बल का पाधान करे । अल मुझे वस्याण दें। भोजन के अनन्तर, पथदा श्रीमावाम
बाने के बाद इस पिप्रणीत मत्र का जप करते २ जल स्पर्श करने से घायु सीप
नहीं शेती॥ १४ ॥२५॥
पवागूद्वयम्-
ताम्नयूडरसे सिद्धारेतोमार्गरक्षापहा ।
समापयिदला पृथा घृतारोपसाधिता ॥ २६ ॥
शुर माह के रस के साथ बनी हुई ताखोकी या शुमार्ग के रोगों
कोदापाती है। पर दूध के सयोग मे बनीहुई दलालि (जिनके हिस)
उड़द की दाल को PREJk ॥२॥
नवविनीतकम्।
पडायूपम्-
मुद्यूपं रसं तनं धान्यजीरकसंयुतम् ।
पडझं यूपमित्याहु सैन्धवेन समन्वितम् ॥ २७ ॥
अग्निसन्दीपनं प्रोनं ग्रहणीदोपनाशनम् ।
अरोचके ज्वरे चैव श्रेष्ठं चेव प्रवाहिके ॥ २८ ॥
मृग व यूप म मासरम, तक, धनिया, जीरा तथा सेंधानमक मिलाने से
षड्यूप बनता है । यह षडयूष जठराग्नि को प्रदीप्त करता है। प्रहणीगत दोषों
को दूर करता है । प्रवाहिका, भरोचक, तथा घर में लाभ दिखाता हैं। यह
उपयुक्त है ॥ २७ ॥ २८॥
अतिसारहरी यवागू:-
अजमोदा समझा च बालक पद्मकेशरम् ।
यवागू साधयेदेमि सर्वातीसारनाशिनी ॥ २६ ॥
नमोद, मजीठ, मुगघवाला, तथा पद्मकेशर के सयोग से बनीहुई यवागू
विविध प्रकार के प्रतिप्तारों को दूर करती है ॥ २६ ॥
। सर्वातिसारहरी यवागू:-
शायरकभर्द मुस्ताविश्वौपधविल्वधातकीपुर्णः।
सिद्धा हिता यधागू विधिना सर्वातिसारेपु ॥ ३० ॥
शावरलोध, मद्रमोथा, सोंठ, बलगिरी, तथा धाय के फूलों के संयोग से पथा-
विधि पनीहुई यवागू सब यतिसारों को दूर करती है ॥ ३० ॥
संग्रहणीहरी यवागू:-
बालयिल्ययलाशुण्ठीधातकीमुस्तधान्यकैः ।
कपायै साधिता ख्याता यवागू ग्रहणीहरी ॥ ३१॥
बेलगिरी, सरटी, सोंठ, पाय के फूल, नागरमोपा, धनियाँ इन भौषियों के
पाय के साथ बनाई हुई यवागू रामहणी को दूर करती है ॥ ३१ ॥
कृमिहारिणी यवागूः-
पिडादाडिमशिफायवानीविश्वसाधिता।
सस्वर्जिका सुप्रसिद्धा यवागू क्रिमिहारिणी ॥ ३ ॥
वायविहग, दाडिम के जाह की दाल, पनवायन, लारा, भावला, तथा चंदन के
योग से बनाई हुई पागू में सजीतार मिलाकर खाने से झिमिरोग दूर होता है ॥१२॥
सप्तमो जयायः। २१७ स्त्तपिकहरी यवागू - । यालकोत्पल कोशीरलाक्षामलकचन्दनः। यवागू साधिता हन्ति रक्तपित्तं सुदायणम् ॥ ३३ ।।। सुगन्धवाला, मल, खश, लारा, भावला, तथा लाल चन्दन के सयोग से बनाई हुई यवाग् अजीर्ण को दूर करती है ॥ ३३ ॥ अतिसारहरी यवागू:- अम्बएकीकुटजवीजसशगयेर- माम्रास्थिलाधवटकट्फलजम्नुसारम् । स्याद्धातकी सहिरिवेरशिलामिदेच चारिप्रमुत्तमपि चोत्पलकेशरं स्थात् ॥ ३४ ॥ पतानि तुल्यधरणानि तुलाधृतानि संगृह्य तम विधिना प्रणयेकपापम् । काधेन तण्डुलकता विधिना यवागू ख्यातातिसारशमनी प्रहमाहराच॥३५॥ पाठा, इजी, सोंड, भाम के बीज की मजा, लोध, यद की छाल, कायफन की धान, नामुन की छाल, धाप के फूल, सुगधनाना, पापापमेद, जनमोपा, कमल केशर, इन औषधियों को समान परिमाय में यथाविधि पाय पावरे 1 सिमोने पर पाप यो धान लेवे। इस कषाय के साथ तण्डलों की पाविवि नाई १६ या मनिसार तथा रापदणी को दूर करती है ॥ ३४-३५॥ ज्वरहरी यवागः- ययचापलासपटोलमूलकानां दधिपृततेल लत्यतण्ड पानाम् । विधिविदिमामिह चरिपयेद्ययागं शमयति कोहगतान ज्यांच पायन् ॥ ३६॥ जो पोरनपटोन, मूली, दही, पी, तन, कुलस्य, तपा एडतों के सपोर से पाधि बाई या पोटगत मरों को नया काम को पूर करती है ।। ३ । २८ २१८ नवनावनीतकम्। कल्याणिका यवागू:- अजाज्यवाकुचिकटवरं सचित्रक कारकबेल्लभागम् । घृतेन भृष्टा लवणांशयुक्ता फल्याणिका नाम यवागूरग्या ॥ ३७॥ हतां तु दीप्तां ग्रहणी करोति निहन्ति पित्तं कफमारुतौ च । प्लीहानमर्श स्थखिलानि चह निहन्ति गुलमांश्च हलीम च॥३८॥ सफेद जीरा, काला जीरा, भगवर, (अदरक अथवा सोंठ 1, चीते की जड़, तथा करैला, इन को धूत में भूनकर, तथा लवए डालकर यथाविधि बनाई हुई यवागृ मन्द ग्रहणी को प्रदीप्त काती है ॥ वात,पित्त तथा कफ को शमन करती है । इसके प्रयोग से बवासीर, डीहरोग, गुल्म, तथा हलीमक रोग नष्ट हो जाता है । इसका नाम क्त्या- सिका यवागू है ॥ ३७-३८ ॥ वातहरी यवागू:- शतपुष्णां शी विल्वं पुष्करं चित्रकं पचा। बिई सौधर्वलं चैव शृङ्गवरं सपिप्पलीम् ॥ ३६ ।। कण्टकारी च लवणं दाडिमं तुंरुणि च । कुस्नुम्बुरुमजाजी व समभागानि कारयेत् ॥ १० ॥ तण्डुलान् यमके भृष्टान् यवागूं साधयेद्भिषक् । योनिशूलमुदावर्त मूत्ररुच्छंच दारुणम् ॥ ११ ॥ यावन्तो धानिका रोगाः सर्वानेतानियच्छति । एषा यवागूः कथिता शश्विभ्यां भिपजां हिता ॥४२॥ इति सदानन्दशर्मणा प्रतिसंस्कृते नवनापनीतके यवागूप्रयोगविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः । शतपुल ( सोये के नीन अधका सौंफ), कचूर, विल्यमल, पुहारमल, वन, विटवलवण, सौवर्चल लवण, पावर ( अदरक अथवा सोंठ ), पील, कर. कारी, लवण शुतारदाना, धनिया, हरा धनिया, जीरा, इन औषषियों को समान परि- गाण में लेकर घी और तेल में यथा विधि बनाई हुई तण्डलों को ययाग योनिशूल, उदावतं, तथा मूत्रकृच्छ्र. को दूर करती है। सब प्रकार के मान रोगों को हरती है। इस याग को पशिनी कुमारों ने बयों के हित के लिए बताया या ॥ ३६-३॥ इतिसादीपिकात्यायं हिन्दीभाषाशारण सप्तमोऽयायः।
अथ वृष्यप्रयोगविज्ञानीयोऽष्टमोऽध्यायः। कुलीरशङ्गीपूर्णम्- कुलीरश्रयाः यश्चर्णमालाड्य पयसा पिवेत् । सितापृतपयोऽन्नाशी स नारीपु पायते ॥ १ ॥ इलीरगनी (काकाहालिंगी) के चूर्ण को गरम दूध में डाका, तया खांड, घी, और दुध सहित मन्त्र का सेवन करने से मनुष्य मुरतशक्ति संपन्न होनाता है ॥१॥ सारस्वतघृतम् इक्षुधिदार्यामलकरघृतानां समधुकानाम् । मस्थाः पृथग विधया रसप मापस्य सपतुलितस्य ॥२॥ मधुकपलान्यपि पक्ष प्राशा दत्या विषावयेत्तु घृत्तम् । पतरसारस्वततमुक्तं राजः पुत्रकामस्य ॥ ३ ॥ पाकात एक प्रस्य ईका रस एक प्रय, विदारीकन्द का रस एक प्रम्प, यक्लिों का स्वरस एक प्रस्थ, दुध एक प्रस्थ, लहटी का काप एक प्रस्थ, उडर का हाथ इन सब के यराधा । कल्या-लहटी पांचाल । पयाविधि पृ. १। परले । म पृत के सेवन करने से अपत्यपुरा प्राप्त होता है। इस का नाम सार- खत पृत ॥ २॥३॥ श्रामलकाध घृतम् आमलक्या रसास्यास्प इतुरसस्य च। अस्थमाजस्य दुग्धस्य पयसः प्रस्थमेय च ॥४॥ पिदाणा रसामरपो नमस्पं च साधयेत् । शीत दद्यान्मधुप्रस्थ शर्करा कुडयोम्मिता ॥ ५ ॥ मरिच पिप्पली चैय कुइयमितं पृथक् । जीवनीयं च पास कृपय तदुत्तमम् ॥६॥ गालामा म एक प्रथा पर प्रथा का एक प्राप पानी ए. प्रवासाबाम एकप, या एक प्ररप लेप प्या- कित पारे। जब सिद्ध होना तो इसमें शीत होने पर एक प्रार २२० नवनावनीतकम्। परिमित मधु डालदे । तथा खांड, काली मिरच का चूर्ण, पिप्पली चूर्ण इन तीन औषधियों एक एक कुडव परिमित डाल दे । यह घृत जीवनीय, तथा बलवर्द्धक है। इस के सेवन करने से रतिशत्ति प्रबल होनाती है ॥ ४-६॥ शतावरीघृतम्- घृतं शतावरीगर्भ दीरे दशगुण पचेत् । शर्करापिप्पलीक्षौद्रं युक्त तदृष्यमुत्तमम् ॥ ७ ॥ शतावर के कल्क के साथ एक प्रस्थ परिमित गव्य धृत में दशगुना दूध डालकर यथाविधि पाककरे। जब धृन सिद्ध होनाय खाड, पिप्ली चूर्ण तथा शहद मिलादे । इस घृत के सेवन करने से प्रचुर सुरतशक्ति पाजाती है ॥ ७ ॥ विंशतिवेगिको योगः रसो गोक्षुरकारसर्पिः द्वे च दुग्धे गवाजयोः । प्रसृतं मधुसंयुक्तं योगो विंशतिवेगिकः ॥८॥ गाय तथा बकरी के दूध में गोखरू के पचाग का स्वर और घी मिलाकर चूल्हे पर चढ़ाकर पकावे । जिस समय दूध पाधा रहजाय उस समय इसे उतार दे। शीतल होने पर इस में थोड़ा सा मधु मिलादे । इस दूध को पीने से शितिवेगिक (नोस थार गमन रन का) सुरतमामर्थ्य भनाता है ॥ ८॥ क्षीरकाकोलीप्रयोगः- क्षीरेण दीरकाकोली सिद्धां घृतसितान्विताम् । तीरं चानुपिवेद्यस्तु स नारीपु वृषायते ॥ ६॥ चोरकाकोली के चूर्ण को दूध में पकाकर, यो और खाद मिलाकर सारे । तदा तर दूध को पीवे इस के मेवन करने से सुरतशक्ति बढती है ॥६॥ पदंदादि प्रयोगः श्वदंष्ट्रेचरमापारमगुप्तायोजशतायरीः । पिम् सारेण जीणोऽपि गच्छति प्रमदाशतम् ॥ १० ॥ गोसफ के बीन, तालमसाना, पहिस उदर, कोद के बीज, रामारा श्रोधियों को ममान परिमाल में लेकर यथाविधि र पदमाग पर पूर्ण बनाने । इम पूर्ण को उचित मात्रा में दूध में डालकर पीने से १८ पुष गी प्रबल सरस शक्ति गपस होजाता है...॥
अष्टमोऽध्याया। उसे समान . मधुकचूर्णम् कर्ष मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमन्वितम् । पयोऽनुपानं यो लिह्यानित्यवेगः सभा भवेत् ॥ १५ ॥ मुलहठी के मूलों को चाकू से धर्षित करके बाहर का छिलका निकालकर पूर्ण बनावे । इस को उचित माना में घी और मधु के साथ खावर प्रतप्त दूध को पीये। इस प्रयोग से भी सुरतसामर्थ्य यदनाता है ॥ ११ ॥ विदार्यादिप्रयोगः चिदारी, चात्मगुप्ता च तगामलकमेवच । पियालपुरकैःसाध पत्तव्यं पयसा सह ॥ १२ ॥ विपकं तद् घृत भृष्टं शतकृत्वा मधूक्षितम् । भवयित्वा नरः क्षीणः पुनवृष्यत्वमाप्नुयात् ॥१३॥ विदारीकंद, कौंछ के बीज, भावले चिरौंजी, तथा तालमखाना इन पौषियो के चूर्ण को भटगने दूध में डालकर पकाये । गिम समय पिएसा मनाय, घी में भूनकर सेवन करने से क्षीण पुरुष भी हरतशक्ति सपन्न हो जाता है ॥११-१३॥ पञ्चकरचूर्णम् फुलोरङ्गी मधुकं सुरकेनुरको धरी । सपञ्चशर्कर चूर्ण तथैव मधुसर्पिपी ॥ १४ ॥ श्रतोऽक्षमात्रां प्राश्नीयात्पुमान् यस्यांगनाशतम् । अनलकटुकाहारो भयेदिह हि सदा ॥१५॥ कायदाशिंगी, मुलदठी, गोखरू के बीन, तालमखाना,तथा शसार इन पान श्रौषधियों को समान परिमाण में लेकर कूट क्पष्ट धानका चूर्ण बनाले । इस चूर्ण में पूर्ण के गवर बाद मिला है। इस चूर्ण को मधु और घी के साथ मिला सेवा करने से पुरतमामध्यं यद जाता है । इसके से पाने के समय अम्ल, पा परे सवाल हा पदार्थों को सेवन न करे ।। १४-१५॥ स्वयंगुसादिमोदकः जलाटके स्थगुप्ताया मूलं पञ्चपलं पचेत् । का तस्मिन् ज्योऽपर्द्ध कृत्वा चूर्णानि दापयेत् ॥ १६ ॥ शराया भयस्य प्रस्य शान्मधुसपियो। ।
२२२ नवनापनीतकम् । गोधूमचूर्णनीयान्मोदकं पलसंमितम् ॥ १७ ॥ अतः एकं नरःप्राश्य पष्टिं गच्छति मैथुनम् । पुरुषः कामिनीकान्तः परमं वृश्यमुच्यते ॥ १८॥ कॉछ की जड़ पाच पल लेकर एक माढक परिमित जल में पाक करे । निस समय यह जल चतुर्थोश रहनाय तो उस में खाड एक प्रस्थ परिमित, भाषा प्रस्थ परि. मित शहद डालदे। तदन तर आधा प्रस्थ परिमित घी में गोधूमचूर्ण ( भाटा) यथाविधि भूनकर इसमें मिला दे । तदनन्तर यथाविधि एक एक पल परिमाण के मोदक बनाले । प्रतिदिन एक एक मोदक साने से अत्यन्त प्रवल सुरत शक्ति आजाती है, वह स्त्री का परम प्रिय होजाता है । यह मोदक अतीव वृष्य है ॥ १६-१८ ॥ तिलयोगः- रसेन चटकानां च नितुपानिर्मलांस्तिलान् । भावितान् यावतः प्राशेत्तावद्गच्छति मैथुनम् ॥ १६ ॥ तुपरहित (छिलके रहित ) निर्मल तिलों को चटकों के मास के रस की भावना । इन तिलों के सेवन करने से मुरतशक्ति श्राजाती है ॥१६॥ गोधूमप्रयोगः क्षीरपकास्तु गोधूमाः स्वयं गुप्ताफलानि च । शीतं मधुघृताक्तं च प्राश्य गृथ्याः पयः पिवत् ॥ २० ॥ प्रयोगादस्य गच्छेत्तु वृपत्वं पक्षमततः। नित्यव्यवायमिच्छद्भिः सव्यो योगस्त्वयं सदा ॥ २१ ॥ गोधूम (गेहू । तथा बाउ के बीजों को दूध में पकावे । जिस समय दूध टा होजाय, उस समय उस में घी और शहद मिलाकर पी लेपे । उसके बाद गृष्टि सतक (एक बार सईहुई) गाय का दूध ( गरम ) पीले । इस योग को एक बार सेवन करने से पद्रह दिन तक स्वीसहवाम करने की शक्ति पानाती है। निय स्त्रीमदयास प्रेमियों को इस योग को नित्य ही सेवन करना चाहिए ॥ २० ॥२१॥ मापयोगः- भ्वदंप्रकाशदुग्धाभ्यां धौताम्मापान् विपाचयेत् । दिल्यमानं ततः पिएडं भक्षयेन्मधुसपिंपा ॥ २२ ॥ ततश्चानुपियरसायं शर्करासहितं पयः।
अएमोऽध्यायः २२३ एकाहा गन्तुमिच्छया पुरुपः प्रमदाशतम् ॥ २३ ॥ गोखरू के काय, तथा दूध साप धोयेहुए उपदों को पकावे । जिस समय पक कर इन का पिडसा बनजाय उस समय इसे उतार ले। एक पल परिमित इसे लेकर शहद और घी के साथ मिलाकर सेवन करे । तदनन्तर गरम दूध में पूरा मिलाकर पीये । इस के सेवन करने से मनुष्य एक ही दिन में सौ स्त्रियों से सात करसकता है ॥ २२ ॥२३॥ विदारीयोग:- विदारी पयसा पक्का सर्पिपा मधुना सह । प्राश्य शीतं यथाकाम पटि गच्छति मैथुनम् ॥ २४ ॥ विसारीकन्द को दूध में पकाकर मधु और घी के साथ खाने से मनुष्य साठ बार स्त्री महसास करसकता है ॥ २४ ॥ विदारीचूर्णम् - विदारीणां भवेन्यूर्ण तद्सनैव भाषितम् । मधुसर्पिःसमायुक्तं प्राश्य स्वादशवैगिकः ॥२५॥ विदारीकन्द के चूर्य को विदारीकन्द के खरस की ही सात भावना देवे । इस चूर्ण को शहद और घी के साथ मिलाकर खाने से मनुष्य दशा घीसहराम करने की इच्छा करता है ।॥ २५॥ দল- तथामलकचूणानि भाषितानि तु तदसे । घृतमाक्षिकसंयुक्तं शाश्य स्यान्छनवेगिकः ॥२६॥ पावलों के चूर्ण को jaनों के ही बरस की सात भारना हो। इस पूर्ण को मधु और धृत मिलाका साने से सौहार स्वीसहवास कर सकता है ।।२।। अश्वगन्धायोगः- तथाश्वगन्धामूलानि शृंगानि च फलानि च। दिया धीरेण पीतन रात्री कुर्वन्ति घिशिकाम् ॥ २७ ॥ पसगध के मूल, शुग, व्या फलो को दूध के साथ दिन में साने से में बोस बार श्रीसरसाल परने कीरा होती है ॥ २५ ॥ स्तम्भनयोगः-- आयएमाघरका सर्पि: स्वपंगुफानि च।
F २२४ नवनावगीतकम् । पादलपः प्रकर्तव्यो वृपोयावनगां स्पृशेत् ॥ २८ ॥ चटकों के भण्डे का रस, घी, तथा कौंछ के बीजों को पीस पर चाणतल में लेप करने से जबतक भूमि में पैर न रक्सेगा तबतक शुक्रस्तम्भ होगा ॥२॥ शुक्रस्तम्भनयोगः- निष्पक्ष चटकं कृत्वा वरटीभिस्तुदंशयेत् । घृतं तेन विपकं तु पादलेप प्रशस्यते ॥ २६ ॥ पक्षाहित चटक नामक पक्षी के गांव में घरटी (डेंभू इति पनाबी भाषा, वर्र, ततैया इति हिंदी भाषा') नामक विषैले कौत्रों से दर्शन करावे । तदन तर उस चटक के माप्त के साथ घी को पकावे । इस घी को पैरों में लेप करने से शुरस्तम्भ होनाता है ॥ २६ ॥ विदार्यादिपूपलिका विदारीमापचूर्णानि तथा लोहितशालयः। बराहमेदः संयुतं चटकाण्डरसस्तथा ॥ ३० ॥ युतं च लपणं दत्वा घृते पूपलिका पचेत् । तत. पाणितलं प्राश्य गच्छति प्रमदाशतम् ॥ ३१ ॥ विदारीकन्द, धोयेहुए उदद, तथा लोहितशालियों के तण्डलों, के चूर्ण में सुपर की चर्वी और चटकों के अण्डों के रस को डालकर, तथा उपयुन मात्रा में नमक मिलाकर यथाविधि घी में छोटी २ परिया पावे । इन पूरियों को एक वर्ष परिमित ही याने से मनुष्य सौ स्त्रियों से सहवास करसकता है ॥ ३० ॥ ३१॥ शतावरीयोगः- शतावरी दुग्गसिद्धा प्रपिचन्मधुसर्पिपा । दुग्धानुपान ग्रीष्मेऽपि दश गच्छन्नरोनाः ॥ ३२॥ शतावर को दूध में पकाकर मधु और घी मिलाकर पीवे । तदन र दूध को पीले । इस योग को सेवन करने से यो मकाल में भी मनुष्य दशात्रियों के साथ सहवाम करसकता हे ॥ ३३॥ बुलीरशुड्यादिशकुलिका- पुलीरशृङ्गी मधुकं पियालो गोक्षुरो वरी। स्वयं गुप्ता च गोधूमा विसप्रन्थिरथाएम. ॥ ३३ ॥ आजेन पयसा पिठा घृत शप्पुलिकां पचेत् । -1 . अष्टमोऽध्यायः कर्षमा तत. प्रादय स्त्रियं यात्पतिहर्पितः ॥ ३४॥ काकडासिंगी, मुलहठी, चिरौंजी, गोवा के वीन, शतावर, पाँठ के बीन, गोयूम, पद इन को करी के दूध में पीसकर घी में रालिका ( सोरी बनावे । श्स को एक वर्ष प्रमाण साने से प्रचण्डवेग से सीसहवास रसाता है ॥३३॥३४॥ चटकाएडप्रयोगः चत्वारि चटकाण्डानि घृते भृष्ट्वा तु शीलयेत् । अनुपीत्वा सुरामण्ड नरस्तन वृषायति ॥ ३५ ॥ घटक (चिढ़ा) के चार घडों को घी में भूनर साले । उस के बाद उपयुक्त मात्रा में मयपान करलेवे। इस योग को सेवा करने से श्रत मुरत सामर्थ थानाना है ॥ ३५॥ कुक्कुटमांसप्रयोगः- तृतः पुकादमांसानां गत्या योऽनुपियत्ययः । न तस्य लिङ्गशैथिल्यं नत्र शुक्रक्षयो भवेत् ।। ३६ ॥ पुरगे के मास को यथेष्ट परिमाण में सार दूध को पीने से नीमहवास करने पर न सो शिथिलता ही भाती है, और न गुमपात ही शेता है ॥२६॥ गोचरकादिचूर्णम्- गोक्षुरफेक्षुरको शतमूली घामरिजवलातिपलानाम् । चूर्णमिदं पयसा निशि पेयं यस्य गृहे प्रमदाशतमस्ति ॥ ३७॥ गोतह के रोन, तारमत ना, शावर, बाँद के योन, सरेटी, अतिग्ला (कपी) इन भोरधियों के यथाविधि बनायेदुए चूर्ण को दूर के साथ रात को पी। उस पादमी को उचित है, जिस परमी रे या में सौ प्रिया हो ॥ ३५॥ माषयपादिप्रयोगः- मापयूषण यो भुवा धृताटां परिवादनम् । पया पियति रात्रि सना जागति वेगवान् ॥३॥ घृत सयुक्त साठी आलों के भान को उदारा साप सापको पीने से मनुष्य माग से सीमा 10 - - - २२६ नवनावनीतकम्। यस्ताण्डप्रयोगः पिप्पलीलवणोपेतौ बस्ताण्डौ प्राज्यसर्पिषा। साधितौ भक्षयद्यस्तु स गच्छेप्रमदाशतम् ॥ ३६॥ बकरे के अएकोशे म पिपलीचूर्ण तथा नमक मिलार प्रचुर घी में एका- कर खाने समय सौ स्त्रियो के साथ सहवास करसकता है || ३६ ॥ मापदुग्धयोगः- माषान् सुधौतापयासि त्रिकण्टकयुतान् पचेत् ।। सघृतं प्राश्य नियतं यात्यपूर्वमिव स्त्रियम् ॥ ४० ॥ धोयेहुए उड़द, तथा गोखरू के बीजों को दुध मे घृत सहित पकाकर सेवन करने से मनुष्य अजातपूर्व उत्साह से स्वीसहवास करता है ॥ ४० ॥ दुग्धप्रयोग:- स्वगुप्ताया चीजं सुरकशतमूली मुशलिका विदारी त्वम् शृङ्गी सुरकुसुममेलामपि बलाम् । विप क्षीरेण प्रतिदिनमिहाश्नाति खलु यः त्रियामायां चामामपि स खलु रामां शिथिलयेत् ॥४१॥ पौर के बीज, गोखरू के बीज, शताना, सफेदमुशली, विदारीकन्द, दालचीनी, कावड़ शिंगी, लौंग, छोटी इलायची, खरेटी, इन औषधिचों के चूर्ण को डालकर पकाये हुए दूध को जो पुरुष प्रतिदिन पान किया करता है, वह यौवनमदप्रमत्त, वि. चित्र भाववाली भत्यन्त दुसाध्य स्त्री को भी एक रात में ही शिथिल र देता है ॥४१॥ घृतगोदुग्धयोगः शर्करा मधुदुग्धं च घृतं त्रिकटु सरः। तयमेकध्यमेतद्वै पियदिन्द्रप्रियं पयः ॥ ४२ ॥ इति सदानन्दशर्मणा प्रातस्कृते नयनापनीतके वृष्यप्रयोगविज्ञ नीयो नाम अष्टमोऽध्यायः समाप्त। दूर में पो तथा निष्टु, दालका पकाने । तदननर सां: तथा पधु मिलाकर ले। दम दूध के सपन करने से भी पता बानी है। यह दूध इन्द्र के लिए पति प्रिय है। इति निसरकते नवनावनात सारदीपियां हिन्दीमापाव्यासायाम. मोऽध्यायः।
अथ नेत्राञ्जनादिप्रयोगविज्ञानीयः नवमोऽध्यायः। . वंदेहिकायतिः शहस्य मागावस्यारस्तताउन मनाशिला। मन शिलाई मरिच मरिचान सैन्धवम् ॥ १॥ शपेयं गवां तारे स्वजातीरे मनःशिला। अपीधीरे च मरिच स्त्रीस्तन्यन च सैन्धवम् ॥२॥ एप घेदेहिका पर्तिनाशयेन्नयनामयान् । अर्जुन विघटकाचं मलं लोहितराजिताम् ॥ ३ ॥ धारिणा तिमिरं दन्ति चाव॒दं क्षन्ति मस्तुना । विधरं मधुना इन्ति नीतीरेण तपार्जुनम् ॥ ४ ॥ एन पार भाग, प्रतशित दोभाग, कालीनिश्च एक भाग, तपा सेंधानमक भाधा माग लेवे । इस योग में शेरा को गाय के दूध में, पनशिल को एकरी के दूध ये, काशीमिरप को भेड़ के दूध में तथा शाम को सीस्तन्य के साथ पीसकर प्रयोग में लाना चाहिए। यानिधि छोटी छोटी तिर बनाने । मा नाम देदेशिकासो पासों में लगाने में न, पिया, पाच, मन, पा तोदितरानिता भाग में लाल परेसानों पहना )न्ट हो जाती है। पैदेदिका पति का पानी के माप सिर लगाने से तिमिर रोग, मस्तु, १ दही पानी) के साथ भयुरोप, शाम साप पिपारोग, बीमार के साथ गिर लोग जुनरोग न होनाता 1-1 भधपीनादिगुटिका माजमारियामलाया, परिमजिरिटे। ভাই আহিল। বাধ্য ন্যয় মিমিথ্যাবৎ ॥x पर पत्रा, पालीमिरtrain, महा पो, “पा मुनादी, 8 भाषियों को मार मिसरी . २२८ नवनावनातकम् । साध महीन पीसकर यथाविधि वर्तिका बनाले । इन वर्तिकाओं को छाया में सुखा और प्रयोग में लावे। इस वर्तिश के प्रयोग से विविध दोषज तिमिर रोग शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं ॥५॥ अतिरोगहरी वर्तिका एकमरिचा द्विकतका त्रिशर्करा चतुः समुद्रफेनयुता। पुष्पाञ्जनपञ्चयुता वर्तिः सर्वातिरोगेषु ॥६॥ कालीमिरच एक भाग, निर्मली के फल दो भाग, खाड तीन भाग, समुद्रफेन, चार भाग, तथा पुष्पाजन पांच भाग लेकर पानी के साथ पीसकर यथाविधि वर्तिका बनाये । इस वर्तिका को घिनकर आखों में लगाने साख के सब प्रकार के रोग दूर हो जाते हैं ॥ ६॥ पुष्पाञ्जनादिरसक्रिया- शर्करा गैरिक क्षोद्रं पुपानमधापि पा। एषा रसकिया मुख्या सर्वनेत्ररुजापहा ॥ ७ ॥ • खाड, विशुद्ध, गेरू, तथा पुप्पाजन को शहद के साथ पीसकर प्रयोग करने से सब प्रकार के नेत्ररोग दूर हो जाते है ॥ ७ ॥ अतिशूलहरः प्रयोग:- दना लवणमिश्रण मृद्रीयात्पात्रमायसम् । शूलार्तमञ्जयेत्रमाशु स्वस्थ भविष्यति ॥८॥ दही में नमक मिलाकर लोहे के विमल पात्र में प्रलेप करदे । कुछ समय के बाद उन से माखों में अघन करने से शीघ्र ही अतिशूल न हो जाता है ।। ८ ।। सैन्धवाद्यञ्जनम्- सैन्ध वृहती ताम्र कटुको शलपिप्पलीम् । विचूर्य काम यलेन विदध्यादअनं शुभम् ॥ ६ ॥ सैन्धवाघानमिदं नामत. परिकीर्तितम् । शुफाक्षिरोग शुलं च हन्ति पिलं तथालनात् ॥ १० ॥ सेंधानमक, बड़ी स्टेरी, अप्रभस्म ( महा केवल गन्धक क सयोग से मस्मी कृत ताम्र लेना चादिए), बटुकी, राखचूर्ण, तथा पीरल, सको पीमार बारीक तथा वोमन अजन ननावे । इस माम सैघनाय अजन है । इसके लगाने से शुष्फ, अदिरोग, गुण, मया पित्त रोग नष्ट होता है | t--10॥ - नयमो ऽध्याय:। - - नेत्रशुलहरःप्रयोगः- पिपलीभिई रिद्राभिमद्रीयादर्पणं मुहुः । शूलार्तमायनेत्रमाशु स्वस्थ भविष्यति ॥ ११ ॥ पिणलीचूर्ण, तथा हलदी को पानी से घिसकर दर्पय पर प्रलिप्त करदे । तद. नन्तर उसको आँखों में लगाने से नेत्रशूल शीघ्र ही नट हो जाता है ॥ ११ ॥ चूर्णाजनम् - श्रीयासमेहबरकाष्ठं सूदमचूर्ण तु कारयेत् । तच्चूर्ण यस्तमूत्रेण निराध परिमाययेत् ॥ १२॥ पतच्चूर्णाअनं श्रेष्ठं पिल्लक्रिमिविनाशनम् । प्रकीर्तितमिदं चैव तिमिरस्य च नाशनम् ॥ १३ ॥ कुखमरसेन तिमिरं निहन्ति शुभकातिरोगमुदकेन । पालनानि च मधुना साजातानि पयसा च ॥१५॥ चीड़ के सयुक्त काल के भाग का सूक्ष्म चूर्ण बनाले । तदनन्ता तीन दिन तक करी के मुत्र से भावना देये। घोट घोटकर पति कोमल गारी अंगन नाले । इसका नाम पूषोंजन है। इसके प्रयोग से पिल्लरोग के किमि नष्ट हो जाते है। यह तिमिरनाशक भी है। इस चूर्णाजन को अनुप के इस के साथ मगाने से Fair रोग, पानी के साथ लगाने से गुरु बनिरोग, द से भाराम कालिक रोग, तपा बीत या पानी के साथ लगाने से सद्योजात नेत्र रोग नष्ट होजाता है १२-१४ प्राध्यहरो योग:- ধূলায় মালবো। पताम्यं क्षौद्रयुक्ताम्य बहादग्धः प्रपश्यति ॥ १५ ॥ याले सार की सादी, तथा यापनों के रस को शाम के साथ मिलाकर बसों में लगाने से तीन दिन में ही अंश पुष्प भी देगो लग जाता है | तुम्थाअनम्- गोत्रच्छगणरसेमलकाधिक च,मीस्तन्येऽपिपि पिषेघमाशिकच। पर ज्यालतमनेकशी निापकतर गस नरस्य चतुः१६ गोमूत्र, गरम { परीके मल का रस, भागोर 118), गे, भी साधी, नि(मनाम विष से पानी के साप धिमकर बनार" RET) में था ये ए नारे बोरे कोबर बार पुकार | H RET मर दात पर पुमागे एनालगंधेरे मन को भागों में खपाने से आपकी - r -- नधनावनीतकम्। दृष्टि शक्ति गरह के समान हो जाती है ॥ १६ ॥ चन्द्रोदया वर्तिः- रसाअनं सशैलेयं कुङ्कुमं समन शिलम् । शझं सश्वतमरिचं शर्करा चेति सप्तमम् ॥ १७ ॥ एपा चन्द्रोदया नाम वर्तिदेहनिर्मिता। हन्यापिल्लं च कण्डूं च शुक्र सतिमिराय॒दम् ॥ १८ ॥ रसोत, शेलेय, (भूरी छरीला ), केशर, मनसिल, सहिजने के बीज, तथा खाड इन सात औषधियों को लेकर पानी से घोटकर वर्तिका बनाले । इस वर्तिका के प्रयोग करने से पिक, कण्डू, शुक, तिमिर तथा नेत्रावुद रोग नष्ट होता है। इस वर्तिका का अविष्कार कर्ता विदेह है ॥ १७-१८॥ उशीरं तगरं चैव सैन्धवं परिपेलवम् । स्वचं च गैरिकं चैव पिष्टा कुर्यादिडालकम् ॥ १६ ॥ लपोऽयं शमयत्याशु दाहं शोथं च नेत्रगम् । पित्तराभवं नेत्रगद हन्ति विशेषतः ॥ २० ॥ सतगर, सेंधानमक, परिपेल (भदमोया, केवटीमोथा ) दालचीनी, गेरू इन औषधियों को बारीक पीसकर भाखों के बाह्यप्रदेश में लेप करे । इस लेप से नेत्रात दाह, तथा शोध नष्ट हो जाता है । यह लेप विशेषतया पित्तननित और रक्त- जनित नेत्र रोगों को दूर करता है ॥ १९-२० ॥ मनोहा सह तेलन छागक्षीरेण चाअनम् । गैरिकं यस्तमूत्रेण वृपमूण पिप्पलीम् ॥ २२ ॥ सममागानि पिटानि ततो पति प्रकल्पयत् । पपा पिलेपु योक्तव्या यस्मात्स्रावश्च जायते ॥ २२ ॥ तैलपिष्ट मनशिल, बकरी के दूध में पीमा हुश्रा सुरमा, बकरी के मन में पीसा हुआ गेरू, तथा बेल के मूत्र में पीसी हुई पिपली का चूर्ण, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि उपयुक्त वर्तिका यनावे । इस यतिका के प्रयोग से पितरोग, नपा मलिनसा दूर हो जाता है । २१-२२ ॥ मन 'शिलामअनंच वतानि मरिवानि च। सर्वाण्येकप्रमाणानि चूर्ण तिमिरनाशनम् ॥ २३ ॥ माशिल, सुरमा, सहिनने के बीज, इन तीन श्रोधियों को समान परिमाए में लेकर बारीक भजन बनाये। इस चूर्ण के खगाने से तिमिर रोग नष्ट होता है ॥२३॥ 1 , सवमो ऽध्यायः। २३१ सिद्धयोग:--- निपला सहरिद्रांनु समांश सलिले पचेत । सारसे क्षीरसस्टेस सेको वेदनापहः ॥ २४ ॥ इमं योगोतां सिद्धं युआत मतिमान् भिपक् । सर्येषु नेत्ररोगेषु शलवासु विशेषतः ॥ २५ ॥ निकला, तथा इनदी को समान परिमाण में लेरा दुग्धमिक्षित जल में डाल. घर पाये । तदनन्तर यथाविधि से करें। यह पनुभूत तथा उत्तमयोग है। यह सेक विविध प्रकार के नेत्र रोगों को दूर करता है। यह सेक शूलमयुक्त नेत्र रोगों में विशष गुणकारी है ॥ २४ ॥ २५॥ आश्च्योतनम् - पुनर्नवाया: पत्राणि यही कण्टकारिकाम् । श्वदंशा बर्द्धमानं च काययेदाजदुग्धतः ।। २६ ॥ पतदाश्च्योतनं श्रेष्ठं पयोमधुसुपादक। पाश्च्योतनमिदं श्रेष्ठमभिष्यन्दराजापहम् ॥ २७ ॥ पुनर्नवा के पत्र, बडी कटेरी, गोखरू, तथा एएइ पर इन औषधियों को करी दूध में दालकर पकावे । सिद्ध होने पर यथाविधि इस दद में दुष, राहक, गरम पानी के साथ मिलाकर पाप में दाले । इस से पगिय्यकन्द गत वेदना प्रति लक्षण शान्त होते है ।। २६६२७ ।। नेत्रशलहरः प्रयोगः- ताप्रपा धृताम्यतं जागरहेन धूपितम् । नाक्षिारण मृदिने शन परिपेचनम् ॥ २८ ॥ धृत को प्रलिप्त र सनरी के शीग को ग्लायर इसे धूपित परे । तदन-र रा धूपित त में सोतन्य मिRIN भावों में इस के परिपतन करने से मन मेशल नट होजाता २ ॥२८॥ नेत्रशलहरः प्रयोगा- पोरी मधु शैलप इंद्रमय च । यधायनर्जरीत्या पायानेगे गुची ॥ २६ ॥ अंदन यदुशा सिहं पारितं च गुर्मुर। प्रसार में २३२ नवनायनीतकम्। श्राश्च्योतनमुदारं स्यान्नेत्रयोभृशशुलयोः ॥ ३०॥ पुण्डरीक काप्ट, मुलहठी, तथा शैनेय (सुगन्धद्रव्य विशेष), इन तीन श्रोप- धियों को पीस कर गरम करके पिण्डिया बनावे। इस पिरिडका को माखों में बांधने से नेत्रव्यथा दूर होजाती है। अश्वा इन औषधियों को पानी से पीस कर रस निकाल कर पासों में परिषचन परे। इस से नेत्रशूल दूर होता है नेत्रमयहरः प्रयोगः- द्वयोवृहत्योर्मूलत्वक् पिप्पली विश्वभेषजम् । सैन्धवं ताम्रसंयुक्लं क्षीरेण सह पेपयेत् ॥ ३१ ॥ श्लक्ष्णपिष्टांस्तु तान् कृत्वा लपयेताम्रभाजनम् । सप्तरात्रमथाटाहं पिष्ट्वा पिष्वा प्रलेपयेत् ॥ ३२ ॥ अञ्जयेत्तु ततश्चतुर्वेदनानिमिवहणम् । श्वयधुं ताम्रराजिञ्च प्रसह्य विनिवर्तयेत् ॥ ३३ ॥ पटलं च तथा काचं तिमिरं चापकर्षति । योगोऽयं विनियोक्तव्यो बहुनेत्रामयापहः ॥ ३४ ॥ छोटी कटेरी का मूल, बड़ी कटेरी का मूल, पीपल, सोंठ, सेंधा नमक, तया ताम्र (ताम्रभस्म अथवा चूर्ण) को लेकर दूध के साथ पीसकर बारीक पिष्टिका बनावे । तदनन्तर इस पिष्टिका को ताम्र पात्र में प्रलिप्त करदे । इसी रीति से प्रति- दिन नवीन पिष्टिका बनाकर ताम्रपात्र में प्रनित करदे । तदनन्तर इस के निस्त जल से बांखो में अंजन करे। इस से विविध प्रकार की नेत्र वेदना दूर होजाती हैं । इस के प्रयोग से नेत्रगत शोथ, भारतता (लाली) पटल, काच तथा तिमिर रोग दूर होता है । यह योग विविध प्रकार के नेत्ररोगों को दूर करता है ॥३१-३४॥ रसाञ्जनादिप्रयोगः रसाअन तथा धात्री शिला तु मधुष्टिका। पुनर्नवा गैरिकं च कुशमूलं च दापयेत् ॥ ३५ ॥ क्षौद्रयुक्तं भवेदेतत्स्राव कराविनाशनम् । तिमिरं हन्ति च तथा सर्वाक्षिगदनाशनम् ॥ ३६ ॥ रसोत, आंवला, मनशिल, मुलहठी, पुनर्नवा, गेरू, तथा कुशमूल इन को
जनमोरयायः।
पीसकर मधु के साप लगाने से नेत्रता, वराह, तथा तिमिर रोग प्रभूति नेररोग
र होजाते हैं ॥ ३५ ॥ ३६॥
अभिष्यन्दहरी पतिः-
रखाजनस्य चत्वार चन्दनस्य च पोडरा।
मधुपटी शर्करा च वर्तिः प्रकुपिते ऽक्षिणि 1॥ ३७॥
रसोत चार भाग, और लाल च दन सोलह भाग, मुलपठी, तथा सार, इन बार
श्रौषधियों से यथाविधि वर्निस बनाये। इसके प्रयोग से अमिण्यद मादि नेत्र रोग
दूर होते हैं स ३७॥
सौवर्चलायसनम्-~
सौवचल हरिद्रे द्वे त्रिफला टुकत्रिकम् ।
मधुकेन समायुतं श्रेष्ठं विमिरनाशनम् ॥ ३८ ॥
सचिन नमक, दाहलदी, हलदी, हग्द, पदा, विज्ञा, सोंठ, काली मिरच,
पीपल, मुलहठी इन तिथियों को कट र अनन नाले के प्रयोग से तिमिर
है
हिततमाति:-
जातीशमन शिला समधुका फेन समुद्राच्या
मंजिष्ठा मरिचरंजन समधृत प्राचीनका पिप्पली।
द्यापय समांशिकां द्विगुणितं यत्तशुभं गैरिक
सर्वव्याधिविनाशिनी हिततमा वतिः स्मृतापामये ॥ ३६i
माई, शसपूर्ण, मनशिल, मुलहठी, समुद्रफेन, मजीद, एली मिरप, मुरमा,
पाटर (पद-पानी), पीपन इन पर शोपियों को समान परिमाय में लेकर इन से
दूना विशुर गैरिक (गेस) मिलार यथाविधि किस नारे । १२ वलिंग के
प्रयोग से नेत्रगत विविध रोग होनाते हैं । इस का नाम दिलमता ali
पिल्लापहारिका पतिः-
प्रपोपहरी मधुकं शुकग समन शिला।
शपिपलियीजानि रसाउनमयाअनम् ॥
गतिपुष्पं फल मैप तस्य सन्धयम्।
समुदपेनं मरियं समभागानि मासिकम् ॥४१॥
२३४ नवनावनीतकम्। छायाशुष्कास्तु गुडिकाः सुनिगुप्ता निधापयेत् । पिलानां रोमजननी पतिः सर्वाक्षिरोगिणाम् ॥४२॥ पुडरीकाप्ट, मुलहठी, साड, मनसिन, शंखचूर्ण, पिप्पलीचूर्ण, रसोत, सुरमा, पुष्पानन (कृत्रिम सुरमा, जस्त का मुरमा ), निर्मली के फल, समुद्रफेन, सेंधा नमक, तथा काली मिरच, इन सब श्रौषधियों को छाया में सुखाकर रखदे । इन वर्तिाओं के प्रयोग से पिल्ल पक्ष्मशात, प्रभृति सब ने दूर होनाते हैं ॥४-४२॥ सोतोजनाद्यञ्जनम्- स्रोतोञ्जनस्य मागो भागश्च भवत्समुद्रफेनस्यः। श्वेतमरिचस्य भागो, भागोऽप्यथ पिप्पलीनाञ्च ॥ ४३ ।। लवणाद्विभागयुक्तं निमिना परमर्चितं हितमुदारम् । तिमिरापहं सुसूक्ष्म चूर्ण स्यादार्यजनयोग्यम् ॥ १४ ॥ मुरमा एक भाग, समुद्रफेन एक भाग, सहिजने के बीज एक भाग, पिपली एक भाग, तथा संधा नमक दो भाग, इन औषधियों को उक्त परिमाया में लेकर यथा- विधि पति सूक्ष्म अजन बनाले । इस अजन के भाविकर्ता निमि नामक प्राचार्य हैं। इस अजन को वे अधिकतया प्रयुक्त किया करते थे। इसके प्रयोग से तिमिर रोग नष्ट होता है । यह अजन भार्यजनों ( महाभाग्यशाली, भव्य पुरुषों ) के प्रयोग । अर्थात् इस अजन को बड़े ( प्रतिष्ठित) पुरुष भी बिना किमी श्राशंका के प्रयोग में लासकते हैं । ४३ ॥ ४४ ॥ गैरिकाद्यअनम्- गैरिकं शर्करा चैव पुष्पाअनमथापि वा । मधुना संप्रयुक्नषा नरामयारसक्रिया ॥ ४५ ॥ विशुद्ध गेरू (गेरू के शुद्ध करने की विधि हमारी बनाईहुई रसतरहिणी में इस प्रकार लिपी है- सुवर्णगौरिक पवे चूर्णाश्त्य ततः परम् । भाषित गव्यपयमा शद्धिमायायनुत्तमाम् ॥१॥ . के लिए अत्युत्तम
नवमो ज्यायः।
-
२३५
इस का अर्थ यह है कि-मुवर्णगरिक (उत्तम गेस) को लेकर में सरल में गाय के
दूध को माना देकर पीसने से गेरू विशुद्ध होजाता है ॥] सांड, Bा पुष्पांजन
(नन्त का मुरमा) को समान परिमाण में लेकर पीसकर इंजन बनाले । इस अनन
को मधु के साथ भागों में लगाने से नेत्रगत रोग दूर होनाते हैं ॥ ४५ ॥
पध्याति:-
अभयांयालयो मागा, मागः स्यादिश्योपजात्।
वतिरप्सु विपिधा सर्वनरामये हिता ॥ ४६॥
हाइतीन भाग, तथा सोंठ एक भाग लेकर पानी के साथ पीसकर यतिका
बनाये । इस वर्तिका के प्रयोग से नेत्रगत विविध रोग दूर होते हैं ॥ ४ ॥
शिवावति:-
सितमरिचसमुद्रफेन सिता-
शर्कराशनाभीरजस्ताम्रजा
कतकफल मयोरजोगर्मुटी-
मूलमेला तथा चन्दनं सैन्धवम् ।
अपि च कटुकरोहिणीपिप्पलीना,
कणाः पिप्य वति जलेः कारयेत्,
तिमिरपटलकएडुकाचापहा,
रात्रिमन्धापहा तिरेपा शिया ।। ७॥
सहिजने के बीज, समुद्रफेन, सितशर्करा (स्वफेद खांड अथवा मिश्री), शख-
नाभि का सूक्ष्मचूर्ण, ताम्रपूर्ण (ताम्रभस्म केवल गन्धक नारित), निर्मली के फल,
लोहमस्म, ( केवल त्रिशलाकाथ मारित ), गर्मुटीमूल (तृणविशेषकामूल, अथवा
तृणधान्य विशेष की जड़ ), कटुकी, तथा पिप्पली, इन श्रौषधियों को समान परि-
माय में से कर कूट कपड़छान कर चूर्ण बनावें । तदनन्तर सरल में डाका पानी के
साथ घोटकर वर्तिका बनाले। इस पति के प्रयोग से तिमिररोग, पटलगतदोष,
कराडू, काच रोग, तथा राज्याधता नष्ट होती है । इस का नाम शिवावति है ॥४७॥
अगुर्वायञ्जनम्-
अगुरु चन्दनं पञ्चमं च सकेशरम् ।
वृहती श्वेतमरिचं भद्मुरतामधोत्पलम् ॥ ८॥
Y नवनापनीतकम्। एतानि समभागानि नारीदारेण पेपयेत् । नारीतीरस्य चालाभे छागीक्षीरेण पेषयेत् ॥ ४६॥ कण्इतिमिरमानावं तथा लोहिनराजयः। नकमन्धतश्चैवान्यानेत्ररोगाग्नियच्छति ॥५०॥ इति श्रीसदानन्द शर्मणा प्राणाचार्येण प्रतिसंस्कृते नवनावनोतके नेत्रप्रयोगविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः भगुरुकाठ, लालचन्दन, तेजपात, केशर, नागकेशर, बड़ी फ्टेरी, सहिजने के बोन, भद्रमोथा, तथा कमल के फल इन पौषधियों को समान परिमाण में लेकर मृदम चूर्ण बनाले । तदनन्तर इसे स्त्रीस्तन्य के साथ, अथवा इस के न मिलने पर बकरी के दूध के साथ पीमर सूक्ष्म अजन यनाले। इस अजन के प्रयोग से नेत्र• कराड, तिमिररोग, जलस्राव, लोहितराजिता (लालरखा) नवान्धरोग (रात को न दीखना ) तथा अन्य नेत्ररोग नष्ट होजाते हैं ॥ ४-५० ॥ इति प्रतिसस्कृते नवनावनीतके सारदीपिकायां नवमोऽध्यायः । अंथ केशरञ्जनप्रयोगविज्ञानीयो दशमोऽध्यायः। भृङ्गराजाद्य तैलम्- सभृङ्गनिम्बपञ्चाङ्गैस्तिलतलं विपाचयेत् । नस्याभ्यानयोगोऽयं सिद्ध' पलितनाशन ॥ १॥ शाले भांगरे का पवाग, तथा नीम के पचाङ्ग के साथ यथाविध तिल तेल का पाक करे । सिद्ध होने पर छानकर रखले । इस तेल से नस्य, तथा अभ्यः (मालिश) करने से पलित (बालों का सफेद होना ) रोग नष्ट होता है ॥१॥ प्रपोएडरीकाद्यं तेलम्- प्रपौण्डरीकमधुकमञ्जिष्ठाचन्दननोत्पलैः। सिद्ध धात्रीरसे तैलं नस्येनाभ्यंजनेन च ॥२॥ सर्वान् शिरोगदान हन्ति पलितानि विशेषतः । प्रपौण्डरीकाद्यमिदं तैलमैतन्महोत्तमम् ॥ ३॥ " ।
'दशमोध्याया। पुंसीक काप, मुलइटी, माठ, बालचन्दन, तथा उसल, इन श्रौषधियों के साथ चौगुने भावलों के स्वरस को डालकर यथाविधि एक प्रस्थ परिमित तिल तेल का पाक करे । स तेल को नस्य अधया प्रभा ( मालिश) द्वारा प्रयोग करने से शिर के सब रोग दूर होते हैं। पलिल रोग में यह विशेष गुण दिखाता है । इसका नाम पोएडरीकाच तत है ॥२३॥ केशकृणीकरणम् रोचना काफमाचीच शतपुष्पा तिलास्तथा । अनेन प्रतिताः केशा मयन्त्यजनसनिमाः ॥ ४ ॥ रोचना (भावला, निशोथ, दन्ती, अथवा गोलोचन ), मकोय, शतपुष्पा (सौंक या सोये के बीज ), तथा काले तिल इन सब औषधियों को पीसकर लेप करने से शिा के बाल अंजन के समान होजाते है ।। ४ ।। केशकृष्णीकरो योगः नीलिका सधपं चैव जलपिश च पिप्पली। अनेन प्रक्षिताः फेशा भवत्यजनसनिभाः॥५॥ नील, सेंधानमक, तथा पिपली को पानी के साथ पीसकर लेप करने से शिर के बाल भजन के समान काले होजाते है ।॥ ५॥ पलितहरो योगः अभयामलकोद्भूतं स्वरसं यात्रपीडितम् । समाहस्य प्रयनन पूर्व प्रक्षालयेच्छिरः॥६॥ श्रलम्बुदं च संगृह्य पिष्ट्वा नीलिकया सह । तेनाणेन शिरो लिम्पत्पतितं न भविष्यति ॥७॥ हाड और चावलों के यन्त्र निष्पीडित रस से पहिले शिर का प्रक्षालन करे। तदनन्तर मलम्बुद (सुगन्धवाला ) को नील के साथ पीस कर कुछ गरम करले । फिर कोणावस्था में ही इस से शिर में प्रलेप करने से पलित नष्ट होजाता है ॥७॥ पलितहरः प्रयोगः- तुत्यमुस्तं सफाशीसं कुम्मपित्तमयोरज.। दन्ती च सहदेवा च भागो भृगरजय च ॥८॥ विमीतकानां तैलेन सिद्धं पखितनाशनम् । अगझं सततं कुर्यात्पलितं न भविष्यति ॥
. २३८ नवनावनीतकम्। तुत्थ (तूतिया, नीलायोथा), नागरमोथा, काशीस, कूर्मपित्त ( कहुए का पित्त, लोहचूण, दन्ती, सहदेवा (पीतरला ) तथा मंगराज (भांगरा) इन औष- थियों को समान परिमाण में लेकर क्रुक बनाकर यथाविधि बहेड़े के तेल का पाक परे । इस से अभ्या करने से पलित रोग दूर होता है ॥ ८ ॥ ६ ॥ पालित्यहरतलम् - भृगरजस्य प्रस्थं तद्वत्पयसः पलं च मधुकस्य । तैलकुडवे विषकं कुर्यात्कृष्णामपि चलाकाम् ॥ १०॥ नाशयति बलीपलितं द्वादशवर्षाणि सप्तरात्रेण । मासेन च घशतं नस्तःकर्मप्रयोगेण ॥ ११ ॥ 'एक कुडा परिमित तिल तल को लेकर एक प्रस्थ परिमित भांगरे के रस, तथा दूध, और एक पल परिमित मुलहठी के क्ल्क के साथ यथाविधि पाक करे । इस तेल के प्रयोग से बलाका भी अंत हो जाती है । इस तेल को एक सप्ताह तक नस्य कर्म द्वारा प्रयोग में लाने से बारह वर्ष तक, और एक मास तक प्रयोग करने से सौ वर्ष तक वलियों का पड़ना तथा पलित रोग नहीं होता ॥ १०-११ ॥ द्वितीय पालित्यहरतैलम्- रामतरुण्या मूलात्पलद्वयं पलं च मधुकस्य । शायरकस्यार्द्धपलं दश च पलान्यक्षतैलस्य ॥ १२॥ आदित्यन विपक्कं पात्र कार्णायसे दशाहानि । कुर्यानस्त' कर्म भ्रमरसवर्णानि पलितानि ॥ १३॥ रामतरुणी ( सेवती गुलाब) के मूल दो पल, मुलहटी दो पल, तथा पठानी- लोध भाधा पल लेकर चूर्ण बनाकर दशपल परिमित बहेड़े के तेल में डालकर लोहे के पात्र में रखदे । इस पात्र को धूप में दश दिन तक पढ़ा रहने दे । इस तेल के निस्य कर्म द्वारा पलित रोग नष्ठ होकर बाल भ्रमर के समान काले हो जाते है,॥ १२-१३॥ - आमलकाधघृतम् श्रामलकरसः प्रस्थः सर्पिः प्रस्थं पलं च मधुकस्य । संभृत्य सर्वमेतद्वद्या मृद्वग्निना विपचेत् ॥ १४ ॥ अन्धमनन्धं कुर्यात्पलितमपलिनं तथैव दृढदन्तम् । एतन्नस्तःकरणं गतामपि निवर्तयद् दृष्टिम् ॥ १५ ॥ .
दशमो ज्याया।
एक प्रस्थ परिमित गव्य त लेकर समान भावलों के साथ एक पल परिमित
मुलहठी का क्ल्क डालकर यशाविधि मद मद अग्नि द्वारा घुन पाक करे । सिद्ध होने
पर इस घृत को नस्य कर्म द्वारा प्रयोग करने से श्राध्य (अधापन), तथा पलित
रोग दूर होजाता है । इस के प्रयोग से दात सुदृढ होनाते हैं, और गई हुई दृष्टिशक्ति
पुनः भाजाती है ॥ १४ ॥१५॥
त्रिफलाद्यतेलम्-
त्रिफलां च समां कुर्यातीली नीलोत्पलानि च ।
अक्षमात्रा-पृथग्भागफलं पिण्डारकस्य च ॥१६॥
अञ्जन पिप्पलीमुलं पत्रं सहवरस्य च।
जम्बूकपायः कर्तव्यो जम्वृमूलाच मृत्तिकाम् ॥ १७ ॥
ककुभस्यत्वचा कर्प द्वौ तैलकुडवौ पचेत् ।
पतीतके तैले शनैर्मुद्वग्निना पचेत् ॥ १८ ॥
सिद्ध पञ्चदशाहानि नस्तःकर्म समाचरेत् ।
ततः पोडशक ह्यहि नश्वेतः कृष्णमूर्द्धजः ॥ १६ ॥
सुवलनयनः श्रीमान् भवेनीलसरोरुहः ।
इत्युवाचा भगवानगस्त्यो वदतां वरः ॥ २० ॥
इरह, वडा, पावला, नील, नीला कमल, पिंडारफल (काले मैनफल,
श्रधा पिंडारा) अनन, पीपलामून, साचा पत्र (करसंध्या के पत्ते), तथा
अर्जुन छाल इन औषधियों को पृथक् एक २ कर्ष परिमित लेवर कल्क पनावे ।
और नामुन के छाल का पाय बनावे । इस रुक और एक के साथ नामुन के पद
के मूल के निश्वात प्रदेश की मिट्टी डालकर दो वुडन परिमित विभीतक्तैन (हे.
ईका तेल ) का धीमी २ भाव द्वारा यथाविधि पाक करे । निस समय तेल सिंह
होनाय, उस समम निकाल कर धानले । स तेल से परह दिन तक लगातार नाम
करे । सोलहवें दिन शि के सब बाल पाले हाजाते हैं। पुर की शान्ति प्रदीत
होगातीस योग को परस्य महर्षि वात्य ने कहा था 18-1.॥
द्वितीयं त्रिफलाचं तैलम्-
त्रिफलासहचरकुसुम जम्मामय कामासुमा ।
चूतफलस्य च मयं तप पिणारजंतु फलम् ॥ २॥
२४० नकापनीतकम्। कासीसमसनकुसुमं नीली नीलोत्पलं विसनन्धिः। द्वे करटकारिक द्वे च शारिखे दापयेश मदयन्तीम् ॥ २२ ॥ अजनमञ्जनवर्णश्च कईमो लोहचूर्णश्च। भृगरजस्य स्वरसस्तथैव चैतिक तैलम् ॥ २३ ॥ असनकपायालु लत पात्र कार्णायसे दशाहानि। स्थितमादित्य विपक्क सम्यइ मृद्वग्निना विपचेत् ॥२४॥ मुद्वथ मापेषु च सुक्तं स्थाप्यमर्द्धमादाप्य । पूर्णे ततोऽर्द्धमासे कृतरक्षं तत्प्रयोक्रव्यम् ॥२५॥ विफलाभवितकाय. कशराशीमापमस्य तैलस्य । एकान्तरं सुनियत सुनिवाते नस्ततो दद्यात् ॥२६॥ तैलप्रस्थं त्वेतद्य सम्यड् नावयेत नासिकया। उपयुक्ते श्वतशिरा स कृष्णकेश पुनभवति ॥ २७ ॥ हरड, बहेडा, भावला, सहचर कुसुम ( कटप्सरैया के फूल'), जामुन के फूल, काश्मर्यकुसुम (गभारी के फूल ) भर्जुन के फूल, श्राम के बीज की मज्जा, पियडारकफल ( काला मैनफल, वा पिंडारा), काशीस, विजयसार के पूल, नील, नीला कमल, विसनिय ( कमल का कन्द) बडी कटेरी, छोटी कटेरी, अन तमूल, श्यामालता, मदय ती ( नवमल्लिका ), सुरमा, सुरमे के समान कृष्णवर्ण वाला कर्दम (कीचड़), लोहचूर्ण, तथा काले भागरे का खरस, इन औषधियों को उपयुक्त परिमाण में लेकर कल्क बनाले । इसे विजयसार के हाथ में मिलाकर एक प्रस्थ परिमित बहेड़े के तेल में डालकर प द्रह दिन तक लोहे के पात्र में पड़ा रहने दे। इस में श्राधा सिरका भी डालदेना चाहिये । जब पद्रह दिन व्यतीत होजाय तो यथाविधि तेल का पाक करे। सिद्ध होनेपर तेल का प्रयोग करे। कुछ दिनतक पहिले त्रिफला का सवन करे । तदन तर एक मासा परिमित इस तैल को लेकर निर्यात प्रदेश में नस्यक करे। तथा कृशरा का भक्ष्यरूप में सेवन करे। एक दिन बीच में व्यवधान करके इस तेल का प्रयोग करना चाहिए । जो पुरुप एक प्रस्थ परिमित इस तेल को नस्य कर्पद्वारा प्रयोग म लाता है, उस पुरुष के सफेद होएहुए राल भी फिर काले हो जात है ॥ २१-२७ ॥ केशस्थिरीकरणम्- मधुकेन्दीवरमृद्वीतलाज्यतीरभृङ्गलेपेन ।
दशमोध्यायः। अचिराद्वन्ति केशा दृढमूलायता मुजय ॥ २८ ॥ मुलहठी, नीला कमल, किसमिस, दिलतल, घी, दूध तथा मामरा इन सत्र औषधियों को पीसकर लेप माने से बात कोमल तथा मुदमूल होनाते हैं ॥ १६ ॥ केशोत्पादनम् गोक्षुरस्तिलपुष्पाणि तुल्ये च मधुमर्पिपी। शिर प्रलपितं सधः फेश समुपचीयते ॥ २६ ॥ गोखरू, तिल के फूल, शहद, तथा घी, इन सब को समान परिमाए लेकर पीसकर शिर में लेप करने से कुछ दिनों में ही बाल उगनाते हैं ॥२६ पलितप्रतिषेधक प्रयोगः लोहमलामलकल्कै सजपाकुसुमैनरः सदा नायी। पलितानी न पश्यति गङ्गामायीच नाकाणि ॥३०॥ मगडूरचूर्ण, भावालों का करक, तथा गुडहल के फूलन के परक को मलकर जो मनुष्य प्रतिदिन धान किया करता है, उसे पलित रोग कमी नहीं होता, जैसे गग पान करनेवाला भी नरक में नहीं जाता ।। ३० । गुञ्जापनादिलेपः गुञ्जापत्रं विषं तैलं तिला मधुकका जिक्म् । पतनत्यनेन नो पेशा लेपादोहन्ति चाद्भुतम् ॥ ३१ ॥ इति सदानन्दशर्मा प्रतिसंसते नयनायनीतके देशरखनप्रयोगविशानीयोनाम दशमोऽध्याय. समाप्त । गुला के पप, नामविष तिनल, ते तिल, मुलहठी, रोधियों को बाजी के साथ पीसकर लेप करने से बालों का मिना या होनाता है। यदि पाल गिगये में तोपर उगभाते है ॥३॥ इति सादीपिका हिन्दीमापागाण्यापा दशमोऽव्याप
अथ हरतिकीकल्पविज्ञानीय
एकादशोऽध्यायः।
-
है
,
हरीतक्याः परिचयप्रश्नः
सुम्वोपविष्टं ब्रह्माणमश्चिनौ वाक्यमूचतुः।
कुतो हरीरको जाता कति जातिश्च कोर्यंत ॥१॥
रसाश्च कति सख्याता कति चोपरसा स्मृताः ।
कति नामानि चौतानि दिनु तासां च लक्षणम् ॥ २॥
कांश्च रोगान् शमयति वर्णरूपाणि कानि च।
कैन यण संयुक्ता कान् रोगान् संनियच्छति ॥३॥
एतं प्रश्नं यथापृष्ट भगवन् ' चनुमर्हसि ।
सुख पूर्वक बैठेहुए ब्रह्माजी से देववैद्य अश्विनी कुमारों ने इस प्रकार प्रश्न
किया कि भगवन् । हरीतकी की उराति कहा मे हुई, उस के भेद कितने हैं, उस में
प्रधान रस तथा उपास कितने हैं ?, उसके नाम कितने हैं, उनके लक्षण क्या
वह किन २ रोगों को दूर करती है, उनका वर्ण तथा रूप कैसा है, तथा किस २
द्रव्य के साथ देने से किन २ रोगों को दूर करती ह ?, कृपया इन प्रश्नों का यथाक्रम
उत्तर दीजिए ॥१३॥
ब्रह्मण. प्रत्युत्तरम्-
अश्विनर्विचनं श्रुत्वा ब्रह्मा घचन मब्रवीत् ॥ ४॥
भवद्भयां यदिदं पृष्टमस्य व्याकरण पृथक् ।
प्रयदयाम्यनुपूर्वेण बुद्धिवृद्धिकर परम् ॥५॥
देववैद्य अश्विनी कुमारों के वचन सुनकर ब्रह्माजी ने कहा कि, आपने जो
हरीतकी के विषय में विविध प्रश्न किये हैं, बुद्धि बढाने के लिए प्रमश में उत्तर
दता हूँ॥४-५॥
हरीतक्या उत्पत्तिः
पपात वि.दुदिन्यां शक्रस्य पिवतोऽमृतम् ।
ओपधीनां तत. श्रेष्ठा प्रादुर्भूना हरीतकी ॥६॥
एकादशो यायः।
अमृत पान करते समय इन्द्र के मुख से जो अमृत का यूंद पानी पर गिरगया
पा, उस से मन श्रौषधियों में घे झोनकी का प्रादुर्भाव हुअा था ॥ ६ ॥
हरीतश्या जातयः
विजया रोहिणी धैव विवृता पूतना मृता ।
जीवन्ती चामया चैव सतनातिहरीतकी॥७॥
पिनया, रोहिणी, प्रिया पूतना, भमूना. जीवन्ती, तपा अभया ये हरीतकी
की मात जातियां ई ॥७॥
तासां स्वरूपाणि-
अलावुवृत्ता विजया या वृना सातु रोहिणी।
पश्चास्ना विवृता, मुदमा पूतनास्थिमयी मता REP
स्थूलमांसामृता ईया जीवन्ती स्वर्णपाणनी।
अभया कालिका लोके निर्दिष्या ग्रामणा पुरा ॥ ॥
अलाउ (मोटीतुम्बी, लौकी) के समान पाकर बाली जिया, गोल रोहिणी,
पांच परखकाली निता, सुक्ष्म स्थिसंगुन पूनमा, तपा मोटे दिल के पाली
अमृता, सोने के समान वाली जीवन्ती, तथा काले वर्णमाली र श्रमपा
गंशा है, इस प्रकार पानी में बहाth
तासांप्रयोग:-
घिजपा सर्पगोगेपुरोहिणी मारोपिणी ।
वियता सरोगेषु प्ररंग पूतना दिता ॥१०
विरेचने ऽमृता दया जीयन्ती चूर्णकरने ।
मेघरांग उभण शस्ता योगस्यासामयं मत.n
विजयास प्रयोगों में, दिली प्रकोप के लिए,
निसा रोगों में,
पूतना प्रलेग्नाम में, अमृता विरगन करिए, सी स्ना तथा
पमा मा मेरोगों को दूर करने के लिए प्रशस्त १६ इनका
पोntit.~R
विजयापाः प्राधान्यम्-
RATAपि जाताना प्रधानां पिसया स्मृताः
मुग्मयागा गुलमा समापते ॥१२॥
२४४ नवनावनीतकम् । विजया नामक हरीतकी सात प्रभार की हरीतकियों में श्रेष्ठ है। यह विजया सब स्थानों में मिलसकती है, इसका प्रयोग सुखपूर्वक किया जासकता है, तथा यह सब रोगों को दूर करसकती है ॥ १२ ॥ त्रिवृतायाः प्राशस्त्यम्- नृशादिमुकुमाराणां कृशानां भेषजद्विपाम् । भिवृता परमा शस्ता हिता सुखविरेचनी ॥ १३ ॥ राना महाराजा प्रभृति सुकुमार, दुर्घल, तथा औषध से देष करने वाले पुरुषों मुखपूर्वक निरचन कराने के लिए त्रिता भतीव प्रशंसनीय है ॥ १३ ॥ हरीतक्या माहात्म्यम्- शक्राशनसमुत्था तु सूपचारा सदाभया। सदा पुष्टिकरी चैव दरिद्राणां चिकित्सति ॥ १४ ॥ तथैव सुकुमाराणां प्रायलशाच ये नराः। अभया हि नृणां धन्या चिकित्साथै सदा हिता ॥ १५ ॥ इद्र के अमृतपान से समुत्पन्न हरीतकी का प्रयोग करना भतीव सुगम है। शरीर का परिपोष करती है । निर्धन पुरुषों की चिकित्सा करती है । सुकुमार प्रकृति वाले, तथा सर्वदा रोगी रहने वाले व्यक्तियों की चिकित्सा के लिए हरड़ भतीव उपादेय है ॥ १४ ॥१५॥ हरीतक्या पश्चरसाः हरीतकी पञ्चरसां लवणेन विवर्जिताम् । वातपित्तकफामनीमामनन्ति महर्षय ॥ १६ ॥ मजाधित तु मधुरमम्लं मारवाधेित विदु । स्वगाधितं तु कटुकं तिनं वृन्ताधितं तथा ॥ १७ ॥ अम्न्याश्रितं कषायं तु रसमाहर्मनीषिणः । हरतिक्या विशेषेण सर्वदा सर्वगोचरम् ॥ १८ ॥ कर्फ कटुकपायत्वादम्लत्वान्मारुतं हरेत् । स्वादुतितया पित्तं रौक्ष्यादाम जयत्यसौ ॥१६॥ हरीतकी में लवण रहित श्रय पांच रस पाये जाते है। यह प्रकुपित्त बान, पित्त, कफ, तथा श्राम दोपों को नाश करदेती है। हरीतकी की मजा के भाग में विशेषतया मधुर, मायुभाग में अम्ल, त्वचा में क्टु ( चरपरा ), अन्त में तिक्त (क - -
एकादशोऽध्याय:।
इमा ), तेधा अधिमाग में कपाय रस सदा पाया जाता है । यह कटु वैया काय
रस से
। युक्त होने से कफ को, मधुर तथा तित रस युक्त होने से पित्त को, अम्ल रस
युन होने के कारण वात को वश क्ष्यगुण युक्त होने का कारण आम दोष को
दूर करती है ।। १६-१६
हरीतकी रसायनम् -
स सन्धयं तु यः सादेद भयं समहौषधाम् ।
व्यत्यासेन च पिप्पल्या न घ्याधिविहत तम् ॥ २० ॥
सोंठ, तथा सैन्धव के चूर्ण के साथ पहिले दिन, और दूसरे दिन सन्धत तपा
पिपली चूर्ण के साथ हरीनकी सेवन करे । इस प्रकार विपर्यय परके हरीतकी के
सेवन करने से ध्याधियां नहीं सताती हैं ॥ २० ॥
गुडहरीतकीयोग:-
गुडद्वितीये यो देद खादत्पथ्ये सदान्यहम् ।
सहसं स समाः प्राप्य नर. समयाअयेत् २१ ॥
गुड़ के मार प्रतिदिन दो दो हरड़ सेवन भरने से मनुष्य एक हजार वर्ष तक
जीवित रहता है, और सब रोगों से विपुन होजाता है ॥ २१ ॥
अभयानयोगः-
अभयां सह मुद्री भुक्षानो लधु भोजनम् ।
सम्बत्सरशतं जीवेणुध विविधान् गदान् ॥ २२ ॥
अरोगो घलसम्पनी बलीपलितपर्जितः।
ओजस्वी च भवेन्नित्यं सदा पध्यानिपचिता ॥२३॥
हरह को मुद्रम के मार खावर लघु भोजन करले । इस रीति से लगातार
हाद का प्रयोग करने से मनु एक सौ वर्ष तक जीवित रहता है। उसके मन रोग
दूर हो जाते हैं, और भागे भी रोग नहीं होने । ३६ सम्म हो जाता है। वनी
पनि प्रति बुझपे के चिन्हों से रहित हो जाता है । तथा रदा भोजती हो जाता
है ।। २३-२॥
प्रथमो विरेचनप्रयोगः-
अभयां च हरिद्धां च विपल्या सैन्धयं तथा ।
कुछ चीत समायुक्तं गोमूत्रेण विरेचनम् ॥ २५ ॥
हरदा, पदी पिपली, से-धव, तथा कुछ इन प्रौपधियों के चूर्ण को गोमूत्र
के साथ
सेने से विरेचन हो जाता है ॥ २४ ॥
२४६ नवनविनीतकम्। द्वितीयो विरेचनयोगः- गुडो द्राक्षारसधैव क्षौद्रश्चैव हरीतकी। एतत्काढायनप्रोक्तं पैत्तिकानां विरेचनम् ॥ २५ ॥ गुड़, दास का रस, तथा शहद के साथ हरीतकी चूर्ण सेवन करने से विरेचन होता है । यह पैतिर रोगों में विशेषतया लाभकारी है । इस योग के भाविकर्ता हाशायन नामक मुनि है॥२॥ तृतीयो विरेचनयोगः पिप्पल्यः सैन्धवञ्चैव विडङ्गानि हरीतकी । पतगोमूत्रसंयुक्तं सहरिद्रं विरेचनम् ॥ २६॥ हलदी, पिपली सेंधानमक, तथा वायविडग के चूर्ण में हरीतकी का चूर्ण मिलाश गोमूत्र के साथ पीन से विरेचन हो जाता है ॥ २६ ॥ हरीतकीरसायनम्- हरीतकी समगुडा मधुना खलु संयुताम् । यः खादन्वहं तस्य रसायनफलं भवेत् ॥ २७ ॥ सर्वान् रोगान् निहन्त्येषा पूर्वोक्तान हि हरीतकी । पावकं वद्धयत्येषा गुल्मं चाशु नियच्छति ॥ २८ ॥ हरीतकीप्रयोगस्तु जठराण्यपि नाशयेत् । अर्शसां शमनी चैव सर्वमेहप्रणाशिनी ॥ २६ ॥ हरीतकीप्रयोगात्त श्वयथुः प्रविदीयते । उदीर्णमारुतेनैव तोयमुक्तो ऽम्बुवाहक. ॥ ३० ॥ कासश्वासादय सर्वे रोगाः खल्वमयाशिनम्। सभया नाभियाधन्ते चमूमैन्द्रीमिवासुराः ॥ ३१ ॥ यथा वैश्शनरो युक्तो वायुना बलवान्भवेत् । तथा वीर्यसमापना गुडन स्याद्धरीतकी ॥ ३२॥ अभया सर्वदैवेद निर्भयोपक्रमामपि। गदा मयसमायुक्ता पलायन्ते विलोक्य तु ॥ ३३ ॥ इरीतकी के चूर्ण में समान गुड़ मिलाकर मधु के साथ प्रतिदिन खाने से नुष्य रसाएनोत पल पाता है। यह हरीतको पूर्वोक सब रोगों को दूर करती है।
एकादशोऽध्यायः जटगग्नि को प्रीम करती है । इस से गुल्म, जठररोग, प्रमेह, तथा यातीर नष्ट होजाती है। हरीतकी के प्रयोग से शोध इस प्रकार नष्ट होता है जैसे तेन इवा से जा रहित बादल नष्ट होता है। अभया सेवन करने वाले को कास प्रभूति रोग प्रकार इष्ट नहीं पहुंचा सकते हैं, जैसे असुर इन्द्र की सेना को पपस्त नहीं कासकते हैं । हवा के लगने से जिस प्रकार पनि प्रदीप्त होती है, उसी प्रकार गुह के साथ हरीतकी अधिक शक्ति सम्पन्न होजाती है। भय रहित क्रियावाली अमया को भी देख कर रोग मययुक्त होकर भाग जाते है ।। २७-३३ ॥ हरीतक्या माहात्म्यम्- यथा कथञ्चिद्रुडमिश्रितैषा सक्षौद्रयुक्ता परिशीलिता तु । दुरासदाश्चेष चिरस्थितांश्च गदानराणां चिनिहन्ति कामम् ॥३॥ नसोऽस्ति रोगो भुवि मानवानां हरीतकी यं न जयेत्सा । यशस्विनी ताममृत सूनां प्रयोजयेत्सर्यत पर धीरः ॥३५॥ दितं हयानां लवणं प्रशस्तं जलं गजानां ज्यलनं गवाच । हरीतकी श्रेष्ठतमा नराणां चिकिरिसते पहजयोनिराह ॥३६॥ इति सदानन्दम्मेणा प्राणाचार्येण प्रतिसंस्ते नवनावनातके हरीतकीकल्पप्रयोगविशानीयो नाम एकादशोऽध्याय: समाप्त हरीतकी के चूर्ण को शुद्ध तथा शहा के साथ खाने से मनुष्यों के दु साध्य, तथा जागी रोग भी ना होजाते हैं। सहार में ऐसा कोई भी मनुष्यों का रोग नहीं है, जिसे हरीतकी दूर नहीं कासकती है। इसलिए मत से पैदा होनेवाली हरी) को लगातार सेवन करना चाहिए । घोड़ों के लिए सपथ, हाथियों के लिए मल, सपा गायों के लिए जलन ( पौषि विशेष) जिस प्रकार पध्य है उसी प्रकार मनुष्यों भी चिनिसा के लिए हरीरी सर्वश्रेष्ठ है ॥ ३४-३।। इति प्रतिसस्ते नवनावनी के सारदीनिशी हिन्दीमापाच्यारूपाया एकादशोऽणाया।
।
अथ शिलाजतुकल्पप्रयोगविज्ञानीयो
द्वादशोऽध्यायः।
शिलाजतुवर्णनम्-
अनम्लं च कपायं च कटु पाके शिलाजतु ।
नात्युष्णशीतं धातुभ्यश्चतुभ्यस्तस्य सभव ॥ १ ॥
हेम्न सरजतात्तानात्तथा कृष्णायसादपि ।
रसायन तद्विधिभित्तदृष्य तच रोगनुत् ॥ २ ॥
शिलानीत अम्लास रहित, क्वायरम, तथा विपाक में कटुरस सयुक्त है। यह
न तो, अधिक गरम ही है, और न अधिक शीतल ह । इस की उत्पत्ति चार
धातुओं स है । शिलाजीत सोना, चादी, ताश, तथा लोहा इन चार धातुओं से उत्पन्न
होती है । यह रसायन ( युद्धापा, तथा सवरोग नाशक ) है । शिलाजीत विधि पूर्वक
सवन करन स शरीर में वृक्षता लाती है, और सारे रोगों को नष्ट करदती है ॥१॥२॥
। भावनया तीर्योत्कर्षः-
वातपित्तकफमेस्तु नियूदेस्तरसुभाषितम् ।
चोर्योत्कर्ष परं याति सरेकैकशोऽपि वा ॥३॥
वात, पित तथा कफ नाशक औषधियो के कषाय के द्वारा (शिलाजीत को)
भावना देने से शिलाजीत म ( रोग नाशक ) शक्ति अधिक भानाती ह । वातादि
दोप नाशक एक औषधि , अथवा अनेक औषधियों के स्वरस, अथवा कषाय क
द्वारा भावना देनी चाहिए ॥ ३ ॥
भावनाया: प्रकार:-
प्रक्षिप्तोद्धृतमप्येनत्पुन प्रक्षिपेद्रसे।
कोणे सप्ताहमेतेन विधिना तस्य भावना ॥ ४॥
शिलाजीत को श्रौषधियों के कपाय में डालकर निकाल ले । फिर उसे दूसरे
कपाय में डालद । भावना देने का पाय मदो ण होना चाहिए। इस प्रकार एक
सप्ताह तक भावना देनी चाहिए ॥ ४॥
द्वादशोऽध्यायः।
२४
लौहसाहचर्येण तस्य दीघायुष्करत्वम्
पूर्वोलिन विधानेन लोहेश्चूर्णीकृतैः सह ।
तत्पीतं पयसा दद्याइघिमायुः सुखान्वितम् ॥ ५ ॥
शोक रीति से चकित ( भरलीकृत) लौहों के (पति मुवणे यादि
सात धातुओं के ) साथ शिलाजीत दूध अनुशन के सहित सेवन करने से सुवमय तथा
दी जीवन प्रदान करती है ॥ ५॥
अस्य प्रयोगक्रमः
मेधास्मृतिकर यल्यं देहदादयंकरं परम् ।
जराव्याधिप्रशमनं दाराशी तत्प्रयोजयेत् ॥६॥
चीराशी होश धारणा तया स्मरणशक्ति रसाने वाली, देवदताकारिणी
नहारिणी, तथा व्याधिक्षयकारिणी शिलाजीत का सेवन करना चाहिए ॥६॥
प्रयोगस्य वैविध्यम्-
प्रयोग सासाहात् त्रिसप्ताहाच सप्तकात् ।
यिनियरिलविघातस्य परो मायोऽपरंस्तथा ॥ ७॥ .
शिलाजीत का प्रयोग तीन प्रकार का है । पहिला सात सप्ताह का, दूमा तीन
सप्ताह ( २१ दिन) का, और तीसरा एक ममाह का होता है। इन में हिला
प्रयोग उत्तम, दूसरा प्रयोग मध्यम, तया नीता प्रयोग बधम है ॥ ७ ॥
मावाया वैविध्यम्-
गुआर चतुर्गुआं द्विगुज विधा मता।
मावास्य प्रवरा मध्यावरा ति प्रकीर्तिता ।।
शिलाजीत की मात्रा भी तीन प्रकार की है। पहिलो पाइ रती की, मरी
चार रती की, और तोमरी दो पत्नी की है। इन में परिली मा उत्तम, मरी
यापम और तीसरी मधम है॥८॥
मात्राया निधारणम्-
प्रपले नुत्तमा माययले मानां च माममाम् ।
अयगं चारपलिनि मात्रामस्य प्रपोजयेत् ॥९॥
- २५० नधनापनीतकम्। यदि मनुष्य पूर्णबनी हो तो उत्तम मात्रा में, मध्यमदली हो तो मध्यम मात्रा में और अवारली होती अवर मात्रा में शिवाजीत का प्रयोग कराचे }} शिलाजतुनः स्वरूपम्- हेमाद्याः सूर्यसन्तप्ताः स्वमलं गिरिधातवः। जस्वामं यद्वमन्तीह प्रोच्यते तन्छिलाजतु ॥१०॥ हेम, रजत, ताम्र भादि पर्वतस्य धातु जतु (लाख) के समान जिस पदार्थ को वमन करती है (मात् उन से वीभूत होकर जो पदार्थ बाहर निकलता है ), उसे शिलाजीत कहते हैं ॥१०॥ शिलाजतुभेदाः- सौवर्ण राजतं ताम्र लौहशेति चतुर्विधम् । शिलाजतु समाख्यात प्राणाचार्यर्विचक्षणैः ॥ ११॥ विश्वद्य शिरोमणि शिलाजीत के चार भद मानते है । पहिला सौवर्ण ( जपा के फूल के समान भाकार वाला), दूसरा राजत, तीसरा साम्रज, तथा चौथा लौह ११ सौवर्णशिलाजतुनः स्वरूपम् मधुर सतितश्च जपापुष्पनिमश्च यः। विपाके कटुशीतश्च स सुवर्णय निम्रवः ॥ १२॥ जिम शिलाजीत का मधुर, तथा तिक्त रस, और रग जपा के फूल के समान भारत हो, तथा जिस के विपाक में क्टु रस तथा शीतता उत्पन्न हो वह सुवर्ण धातु उत्पन्न है, भर्थात् वह सौवणे शिलाजतु है, यह समझना चाहिए ॥ १२ ।। राजतताम्रशिलाजतुनः स्वरूपम्-- राजत कटुकः श्वेतः शीत. स्वादुर्विपच्यते।' ताम्रो पहिणकण्ठाभस्तीणोष्णः पच्यते कटुः ॥१३॥ जिस शिलाजीत का वर्ण श्वेत, रम टु, ओर विपाक मधुर तथा जो शीतल हो उसे रजत धातु का निर्यात समझना चाहिए (अर्थात् वह राजत शिलाजतु है यह समझना चाहिए)। जिस शिलाजीत का वणं मोर के कण्ठ प्रदेश के समान नीलाम, रस तिक, नया प्रभार तीक्ष्ण हो उसे ताम्र धातु का नियम समझना चाहिए उसका नाम तामन शिनानतु हे ॥ १३ ॥ . से .
यायः। ফ্লাইগা। लौहशिलाजतुनः स्वरूपम्- या गुग्गुलुनीकाशं तिनं सलवणं तथा । विपाके कटु शीत लघश्रेष्ठं तदायसम् ॥ १४ ॥ जिसका भाकार गूगल के समान, म तिक तथा लवण, और विपाक क्टु तथा शीतल हो वह सर्वश्रेष्ठ प्रायस ( लोहे से उत्पन्न ) शिलाजीत होती है ॥१४॥ आयसशिलाजतुनः प्राशस्न्यम्- गोम्नगन्धः सर्वेषां सर्वे कर्मसु यौगिका। रसायनमयोगेपु पश्चिमस्तु विशिष्यते ॥ १५ ॥ शिलाजीत के चारों भेदों में गोमुन्न का गन्ध पायाजाता है। इस के चारों ही भेद प्रयोगों में प्रयुक्त किएनाने है। रसायन के प्रयोगों में शिलाजीत के चतुर्य भेद (अर्थात् भापन शिलाजतु ) का प्रयोग विशफ्नया गुणकारी है ॥ १५ ॥ शिलाजतुनः प्राशस्त्यम् गोभूमाधि कम्णं गुग्गुस्रा विशर्करं मनम्। निग्धमनम्लकपायं मृदु गुरु च शिलाजतु |ष्ठम् ॥ १६ ॥ जिस शिलाजीत में गौमूत्र का गन्ध हो, और पावर काला, तया गागलु दे समान हो, और जो कोमल, खिराध, मम्त रहित, पाय, मृा, तथा भारी हो वह शितानीत सबसे श्रेष्ठ मानीनाती है । १६ ॥ चतुर्भेदस्य शिलाजतुनः साधारणप्रयोगः- यघाममं घातपित्ते श्लेष्मपित्त कफै त्रिपु। विशेषतःप्रशस्यन्ते मला हेमादि धातुजाः ॥ १७ ॥ सापतिक रोगों में सौवर्ण, सयौतिक रोगों राजन, शैमिक रोगों में तार, पौर त्रिदोषज रोगों में श्रापस शिलाजन का प्रयोग साना पनि प्रशस्त - शिलाजतुप्रयोगे वर्जनीयम्- शिलाजतुप्रयोगेपु विदाहोनि गुरुणिचा कुलत्यांध विशेषेण संयंगलं विषयेत् ॥ १८ ॥ शिलाजीत के प्रयोग के समय विरारी तथा गुरु भोजपदणों का प्रयोग न रे। तर युनायों को जोनापन्न झोर 16n में प २५२ नवनविनीताम् । शिलाजतुनः सामान्येन भावनोपधानि- पयांसि शुक्कानि रसा: सयूपा, तोयं समुत्र विविधाः कषाया । आलोहनधि गिरिजश्य सिद्धा स्त ते प्रयोज्याः प्रसमीक्ष्य कार्याः ॥ १८ ॥ विविध प्रकार के दूध, सिरका, तथा मासरस, युष, जल, गोमूत्र, और विविध प्रकार के कार्यों के गुणागुण का विचार करके शिलाजीत की भावना में प्रयोग करना चाहिए। अर्थात् जिस समय जिम रोग को दूर करने की इच्छा से शिलाजीत का प्रयोग कराना हो उस समय तद्रोगनाशक औषधियों से ही भावना देनी चाहिए ॥ १६॥ शिलाजतुनःप्राशस्त्यम् न सोऽस्ति रोगो भुचि साध्यरूणे, ज्वत्वश्मयं न जयेत्प्रसा। । तत्कालयोगैर्विधियत्प्रयुक्त, स्वस्थस्य चोर्जी विपुलां ददाति ॥ २० ॥ इति श्रीमंता सदानन्दशर्मणा प्राणाचार्येण प्रतिसंस्कृते नवनावनीतके शिलाजतुकल्पप्रयोगविज्ञानीयो नाम द्वादशो ऽध्यायः। १ . . मसार में ऐसा कोई भी साभ्यरोग नहीं है, जिसे शिलाजीत समयोचित रीति से बनाये हुए विविध रोगनाशक योगों के द्वारा दूर न करसके । इसके प्रयोग से रोग ही नष्ट नहीं होते, किनु स्वस्थ पुरुष भी इसका प्रयोग करके अतुल नल लाभ कर सकते हैं ॥२६॥ इति प्रतिसस्कृते नवनावनीतके सारदीपिकारयाया हिन्दीभापाव्याख्याया द्व दशोऽध्यायः ।
भगवान्
अथ चित्रककल्पप्रयोगविज्ञानीय-
स्त्रयोदशोऽध्यायः।
केशवस्य प्रश्नः
धन्वन्तरि महाप्राज्ञ केशवः पर्यपृच्छत ।
अस्त्यौषधं किचिदेवं सर्वाधिनिर्वहणम् ॥१॥
विश्णु भगवान ने माय देववैध धन्वन्तरि से प्रश्न किया कि, महापर!
ऐसी भी कोई श्रौषधि है, जिसके प्रयोग में सब व्याधिया न होनावें ॥१॥
धन्वन्तरेः प्रतिवचनम्
केशवस्य पवः श्रुत्या धन्वन्तरिरभापत ।
चित्रकासशंकिश्चिमात्योषधमिहोच्यते ॥२॥
विष्णु कप्रन को सुनकर धन्वन्तरि ने कहा कि भगवन । चित्रक से
अन्य और कोई भी ऐसी औषधि नहीं है, जिस से सर रोग निवृत्त होके ॥२॥
चित्रकस्य त्रैविध्यम्-
विविध स च विशेषः कृष्ण तो ऽध पीतका।
प्रवरावरमध्ययमानुपूर्या विनिर्दिशत् ॥ ३॥
चित्रक तीन प्रकार का होता है-कृष्णविष, वचिषक, तथा पोवचित्रक।
कृष्णचित्रक उत्तम, श्वेतचित्रक अधम, ता पीतचित्रक मध्यम होता है |
त्रिविचित्रकपरिचयः
यशास्त्र चित्रकपुपैयः पीतसितासितैः ।
योत्तर सगुणवान विधिना च रसायनम् ॥ ४ ॥
जित वर्ण का पृन हो उसी यण के अनुसार उसका नाम समझना चाहिए
(पर्धान पीजेपृत वाला चीता पीनचित्रक, सफेद पुन बाला चीता श्वेतचिषक, तथा
काल पनवाला चीता कृष्णचिक नाम से वहानाता है। यह उत्तरोत्तर पहिले से
दुम, और दमरे से तीमरा ) उत्कृष्ट गुण वाला होता है। मायनोन विधि से सेवन
पाने से यह रशयनीत गुण दिलाता है ॥ ४॥
- २५४ नयनावनीतकम् । कृष्णचित्रकस्य प्रयोगः वादोपिणां मेहिनाच तथैवोदररोगिणाम् । वैष्णं हितं विजानीयात् श्वित्रिणां च विशेषतः ॥ ५॥ खाचरोग, प्रमेह, उदररोग तथा वित्रकुष्ठ पीडित पुरुषों के लिए कृष्णचित्रक अंतीव कल्याणकारी है ।। ५॥ श्वेतचित्रकस्य प्रयोग:- प्रहएयशोविकारममतीसारविनाशनम् । वयस स्थापनं मेध्यं श्वेतपुष्पं विनिर्दिशत् ॥ ६ ॥ वन चित्रक सप्रदशी, बवासीर, तथा प्रतीक्षा के दूर करने के लिए प्रतीय उपयुन है । तथा मेधा (धारण शक्ति वाली बुद्धि ) वर्धक है। इस के प्रयोग से वय स्थापन होता है ॥६॥ 'पीतचित्रकस्य प्रयोगः मेवाभिवर्द्धनश्चैव जाठराग्निप्रदीपन । तेजोवर्णकरश्चैव कफहा पीतचित्रक ॥७॥ पौत चित्रक मेधावर्द्धक, उदराग्नि दीपक तेन तथा वर्ण को समुन्वत करने पाला और कफ नाशक ।। ७ ॥ त्रयाणां त्रिदोपनाशकत्वम् वातपित्तकफास्तु निर्दिशेदनुपूर्वशः। समादाय यथालाभ सर्वानेवोपयोजयेत् ॥ ८॥ तीनों चित्रक क्रमस वात, पित्त, तथा कफनाशक हैं ( अर्थात् कृष्णचित्रक वात नाशक, श्वलचित्रक पिच नाशक, तथापीतचित्रक कफ न शक ह ) । इन तीन चित्रों में जो भी मिलसके, उसीका ही प्रयोग करसकते हैं ॥ ८॥ ' चित्रकस्य ग्रहणकाल:- कार्तिक मार्गशीप बाप्पाषाढ मतिमान् भिपक्ष। पुष्ययोगे तु संप्राप्त गृहीयाचित्रकं शुभम् ॥ ॥ कार्तिके तूझरेकृष्ण मार्गशीर्ष सित तथा। 'थापाद पीतक चापि स कालस्तस्य संग्रहे ॥ १०॥ कार्तिक, मार्गशीष, अथा पापा ३ महीने म पुष्य नक्षत्र के दिन विज्ञ वैद्य
.
प्रयोदशोऽध्यायः।
२५५
निदोष चित्र को प्रण से । कार्तिक के महीने कृष्णचित्रक को, मागशीव के महीने
वनभित्रक को तथा प्रापाट के महीने पीनविक यो प्रहण करना चाहिए ||१-१०॥
ग्राह्यचित्रकस्य स्वरूपम्
सुते चौपजातं तु प्रायोनिरुपद्रवम् ।
सूचीमण्डलपत्रं तु दण्डपत्रं च यद्भवेत् ॥ ११ ॥
प्रमशानोपरवलीकरयचत्वरवर्जितम् ।
देवान् सम्पूज्य विधिवत् प्रामणान् स्वस्तिवाच्य च ॥१२॥
देवताओं की पूजा करके, तथा ब्राह्मणों से वस्तिवाचन कराके, श्मशान उसर
भूमि, वामी, पेय । चिता के निकटवति प्रदेश } तथा ) चत्वर (भागन), प्रदेश में
उस चित्र को छोड़ कर उबर भूमि में पैदा हुए चित्रक को यहा करे। जिस चिनक
के सूची मण्डल के वादपद के ममान दो पर हों, उमे ही प्रहण करे ॥१४१२॥
चित्रकस्य गुणाः-
चित्रका कटुकास्तिका पाके चौपः प्रकीर्तितः ।
कमिशः पाचनश्चय कुष्ठाशीप्रणीहर० ॥ १३ ॥
যমন যন্ত্রনায়হান।
प्राही वातश्लपमहरयामाजीर्णनिवर्हणः ॥ १४ ॥
चीता अत्यन्त चरपरा,लिक, उष्ण, कृमिनाशक, तथा पाचन है। तथा यह कुछ
बवासीर, सग्रहणी, शोथ तथा अभिमान्द्य को दूर करता है । इस प्रयोग से बात.
SALARIशक, मामाजोगी को दूर करने वाला, तथा माही है ॥ १३ ॥१४॥
चित्रकरसायनम् ।
छायाशुष्क चित्रकं तु मासं चूतं निहन् ।
सपा मधुसपिभ्यां पिवन चा पयसा यतिः ॥ १५ ॥
अम्मसाया हितानाशी शतं जीवत्यनामयः।
मेधावी बलवाकान्तो यपुग्मान् दीपावकः ॥ १९ ॥
छायाशुष्क चिपकमूल को यथाविधि बूट वपदान कर चूर्ण बनाले । स -
चूर्ण को मधु, और घी, दूध, अथवा पानी के साथ पथ्य सहित सेवन करने से मनुष्य
नौरोग होकर सौ वर्षतक जीवित रहना है। इस यो प्रयोग से पुरुष मेधा सम्पन
बलवान, रमणीय दर्शन, मुदृढ शरीर, ता प्रदीमामि (जिसकी उदयग्नि पति प्रमल
हो), होआताई ॥ १५ ॥ १६ ॥
नयनायनीतकम् । चित्रकस्य प्रयोग:- तेलन लीटोमासेन वातान्हन्ति सुदुस्तरान् । मूत्रेण श्वित्रकुष्ठानि पीतस्तगण पायुजान् ॥ १७ ॥ चिनक के चूर्ण को एक मास पर्यन्त तेल के साथ सेवन करने से दारुण वात- गेग, गोमूध के साथ प्रयोग करने से श्वित्रकुष्ठ रोग, तथा तक (छाछ) के साथ खाने से अशरोग निवृत होता है ॥ १७॥ चित्रकरसायनम्- चिंशतिचित्रकस्येह पलान्यावापयेद् घटे । पयसा सह जातं तु मन्यानेनावमन्धयत् ॥ १८॥ यत्तत्र सस्तिक च तस्य मानां प्रयोजयेत् । जीणे तेनैव चाश्नीयात्सघृनं पष्टिकोदनम् ।। १६ ।। रसायनप्रयोगादि प्रजराश्च्यवनादयः। मेधाकान्तिवपुग्मन्तो जातास्ते देवसनिमाः ॥ २० ॥ इति श्रीमता सदानन्दशर्मणा प्रतिसंस्कृते नव- नायनीतके चित्रकप्रयोगनिशानीयो नाम प्रयोदशोऽध्याय । बीस पल परिमित चित्रकमल लेकर (एक द्रोश परिमित) दूध में दघि (दही) प्रस्तुत करे। इस दही को मथ करके घी तथा तक बनाले। इस घी को तथा तक को उपयुक्त मात्रा में प्रयोग करे । घृत तथा तक के जीण होनाने पर इस घी तथा तक के साथ साठीसज्ञक चावलों के भात का उपयोग कर । इस रसायन के प्रभाव से जराजी च्यवन मृति ऋषि मेधासम्पन्न, कान्तिमान् , वथा मुदृढ शरीरयुक्त होकर देवतुल्य होगयेथे ॥ १८-२० ॥ इति सादीपिकात्याया हि दीभाषाभ्यारयाया त्रयोदशोऽध्याय । अथ कौमारभृत्यविज्ञानीयश्चतुर्दशोऽध्यायः सुवर्णचूर्णम्- चामीकरवचापथ्या ब्राह्मी ताप्यं विर्णितम् । मध्वाज्या-मां लहयद्वा स्वामलकजं रज ॥१॥ . डालकर चतुर्दशोऽध्याय: सुवर्णचूर्णमेतत्तु समाख्यातं तु नामतः । प्रयोक्लव्यं सदैवतदायुर्मेधाकर शिवम् ॥ २॥ सुवर्ण भस्म, वच, हरड़, ब्रायो, तथा खणंमातिक मल, इन औषधियों को उपयुक्त परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाका रखले । अथवा सुवर्णभस्म तथा काबलों को उचित परिमाण में लेकर चूर्ण बना । इस पूर्ण को शहद, तथा घी के साथ बालक यो घटाना चाहिए । इस चूर्ण का संबंध ही प्रयोग करना उचित है। इप्त के प्रयोग से घायु, तथा मेधा बढ़ती है। यह चूर्ण पालकों शकल्याणकता है। इस का नाम सुवर्णचूर्ण है ॥ १ ॥३॥ स्वरया दन्तोद्गमनोपायः दन्तपाली समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत् । पिप्पल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन था ॥३॥ यदि बालक के सात निकल रहे हो तो पिप्पली चूर्ण दो मधु में मिलाकर दन्तपाली पर लगादे । इस के लगाने से शीष ही दान भाजाये गे । थथवा पाय के तथा चावलों के चूर्ण को शहद के साथ दन्तपाली पर मलने से दांत शोध ही निकल पाते है॥३॥ अतिविपाचूर्णम् पिचूर्णिता विपामला प्रयोजिता तु मात्रया । निहन्ति यालकावरं न संशयो ऽध कश्वन ॥ ४॥ अतीस के चूर्ण को उपयुक्त मात्रा में प्रयोग कराने से बालकों का दूट जाना है, इस में सन्देह नहीं है ।। ४ ।। यचाचूर्णम्- बचाभयाविणचूर्ण तु माया विनियोजितम् । शिशूनां परमत्युप्रमतीसारं च नाशयत् ॥ ५ ॥ वच, दरड़, ता अतीय इन तीन श्रोधियों को समान परिमाण में लेकर घट कपड़छान कर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण के प्रयोग करने में शिशुओं का ज्वर तथा अत्युप्र पतीसार नष्ट होता है।॥ ५ ॥ नरेन्द्रगुटिका। विधा यीनका पथ्या वृहदेला बचा मिसिः।
नयनायनीतकम्। लपदकं पिच जीरकं पीतमूलिका र सौपचलंच पियुधः सममेय समाहरेत् । चूगीफनमिदं सर्य ययत्तिहारसन तु ॥ ७ ॥ व्यापारसन घा घारप्रयं खलु विमाययेत् । गुआपादांशतधाम्य गुजैकप्रमिताः शुमाः ॥८॥ निर्मापयेत्तु टिका यालरोगविशारदः । नरेन्द्रगुटिका या नामतः परिसीर्तिता॥ श्रीमनरेन्द्रनाथारख्यगुरुवर्णमहोदयः । यापिटतेयं गुटिकाख्याता पैद्यहितेच्छया ॥ १० ॥ ज्वरं शलमतीसारं प्रतिश्यायमजीर्णकम् । छमीन् यद्दं चैव गुटिफेयं व्यपोहति ॥१॥ मतोम, अजरायन, वाद, बड़ी इलायची, पच, साक, लौंग, पापविद्यार, सफेद जीरा, रेवंदचीनी, तथा काला नमक, इन औषधियों को समान परिमाय में लेर यथाविधि पूर्ण मनाले । इस चूर्ण को यतिका (पालघ) के अथवा छोटी पटेरी के रस की तीन मारना देकर एक २ रती की गोली पनाले। मात्रारती मे १ रत्ती तक है। इस का नाम नरेन्द्रगुटिका है। इस गुटिका के भाविष्कर्ता श्रीयुत परमपूज्य गुरुवर्य नरेन्द्रनाथ मित्र महोदय है। इस गुटिका को वैद्यों के हित की कामना से मैने प्रकाशित दिया है। इस के प्रयोग से वर, शूल, अतिसार, प्रतिश्याय, अजीर्ण, किमिरोग, तथा यकृद्रोग नष्ट होता है ॥६-१॥ श्रानन्दोदय चूर्णम्- विधा यवानी कटुकी विडॉ नागकेशरम् । पलाशयीज कारखं वीजं भृष्टं च नागरम् ॥ १२ ॥ शतक्रतुफलं चैव व्याघ्रीकुसुमकेशरम् । ही वचा तथा पथ्या दाडिमस्य शिफा तथा ॥ १३ ॥ समं समं समादाय प्राणाचार्यः प्रयत्नतः। लक्ष्णचूर्ण विधायाथ वस्त्रपूतं तु कारयेत् ॥ १४ ॥ वस्त्रपूतमिदं चूर्ण काचंकुष्यां निधापयेत् । समाख्यातमिदं चूर्णमानन्दोदयसंज्ञकम् ॥ १५ ॥ शिशूनां पर्वतीयानां कृमिरोगव्यथावताम् ।
। , चतुर्दशो ऽध्यायः। आविएतं चूर्णतन्मयाहारोग्यकाम्यया ॥ १६ ॥ रामूलमुभूजयितुं पर्वतीयानिमिव्यथाम् । अमोघमनवा र चूर्णमतन्महीपघम् ॥ १७ ॥ आरभ्य गुशापादांशात गुंआद्वितयसंमितम् । चूर्णमेतत्प्रयुजीत यलकालापेक्षया ॥ १८ ॥ जरे पयुक्तिं वारि दिल्यमजातिसारके। कास व्याघ्रीफदरजश्छद्या सुदाफलद्रयः ॥ १६ ॥ शुले तु जीरकं भृष्ट मामाने चविशेषतः। श्रानन्दोदयचूर्णस्य सहपाने प्रशस्यते ॥ २० ॥ श्रीस, अजवायन, कटुकी, वायविडंग, नागकेशर, पलाश के बीज (पलाश पापडा), कराचीन (कने के बीजों को आग में एक अघ मिनट रखकर अष्ट करलेना चाहिए, अर्थात् मजा का भाग जबतक न मने तबतक ही श्राग म रखना चाहिए ), सोंठ, इजी, कण्टकारी के फूलों की केशर, काहाशिंगी, पच, पाए, तथा दाहिम की जाट को छान इन सब औषधियों को समान परियाणा में सेकर यथाविधि कूट पदयान कर चूर्ण बनाले । तदनन्तर काम्पी (शेनल ) में रखदे। इस का नाम श्रानन्दोदप चूर्ण है। कृमिरोग पीड़ित पर्वतीय शिशुओं की आरोग्य कामना से प्रेरित होकर मैने इस चूर्ण का अविष्कार किया है। पर्वतीपक्रिमियरोग को समूल नाश करने के लिए यह चूर्ण अव्यर्थ, निति, तथा महौषध है । इस चूर्ण की मात्रारती से २ रत्तो तक है। शिशुओं के बलावल का विचार करके उपयुक्त मात्रा में प्रयोग करे । इस चूर्ण का ज्वर में पर्युषित (बासी ) पानी, अतिसार में बेलगिरी कास रोग में कटकारी के पल का चूर्ण, वमन (उलटी थाना ) म ककारी के फल का रह, और शूल तथा बागान (अपारा) में प्रभुना जीरा सहपान के लिए प्रति प्रशस्त है। १२-२०॥ प्राणेश्वरचूर्णम् रुदभागमितां शुभ्रा कठिनी विमलीकृताम् । जातीफलं कुङ्कमच गुणाभागिकमुत्तमम् ॥ २१ ॥ क्षुद्रलां च तथा देयकुसुमं तितिमागिकम् । नथा दारसितां चैव चतुर्भागमितां शुभाम् ॥ २२ ॥ समादाय मिपमा लक्षणचूर्ण तु कारयेत् ।
. नवनावनीतकम् । ततः सितां सुर्विमलां पञ्चविंशतिभागिकाम् ॥ २३ ॥ चूर्णेऽस्मिंस्तु विनिक्षिप्य मेलयेदतियततः । समारयातमिदं चूर्ण प्राणेश्वरसमाइयम् ॥ २४ ॥ मापकात्समारभ्य चतुर्मापक संमिता। गुआपञ्चकतो वापि त्रिंशद्गुअमिता परम् ॥ २५॥ पूर्णमामा समाख्याना विशवैद्यानुमोदिता। गुआर्द्धती द्विगुान्ता मात्रा तु स्तन्यपायिनाम् ॥ २६ ॥ बहुवर्णमलनावातिसारपरिणाशनम् । अमोघमनवयं च चूर्णमेतन्महोत्तमम् ॥ २७ ॥ विशुद्ध कठिनी ग्यारह भाग, जायफल तथा रेशरे पृथर तीन भाग, छोटी इला. यची, तथा लौंग पृथक् एक २ भाग, तथा दालचीनी चार भाग ले। इन औषधियों को उक्त परिमाण में लेकर यथाविधि फूट कपड़दान कर चूर्ण बनावे । तदनन्तर इस पूर्ण में पच्चीस माग विशुद्ध सांड मिलाकर रखदे। इसका नाम प्राणेश्वर चूर्ण है। इस चूर्ण की भाधे मासे से चार मासे तक, अथवा पांच रत्ती से तीस रची तक (तरु- ण पुरुषों के लिए ) पूर्ण मात्रा है। और स्तन्यपायि शिशुओं के लिए श्राधी रत्ती से दो रत्ती तक मात्रा है। विविध वर्ण मयुक्त मलभेद युक्त प्रतिसार को दूर करने के लिए यह चूर्ण अव्यर्थ तथा निर्दोष अत्युत्तम महौषध है ॥ २१-२७ ॥ बालरेचनपूर्णम् विमतं गन्धपापाणं मिसिर्भागमितं पृथक् । मधुयष्टी स्वर्णपत्री तथा भागद्वयोन्मिता ॥ २८॥ सिता सुविमला चैव रसमागमिता तथा । सञ्चूर्ण्य सर्वमेतत्तु श्लक्षणचूर्ण तु कारयेत् ॥ २६ ॥ काचकुप्यां निधायाथ पिधानेन निरोधयेत् । समाख्यातभिदं चूर्ण बालरेचनसंज्ञकम् ॥ ३० ॥ मलबन्धव्यशानां शिशूनां रेचनाय तु। अमोघमनवद्यश्च चूर्णमेतन्महायुधम् ॥ ३१ ॥ दृष्टप्रत्ययमेतत्त विज्ञवैद्यामिनन्दितम् । प्रकाशितं मया चूर्ण शिशूनां हितकामयया ॥ ३२ ॥ मापकैकात्समारभ्य चतुर्मापकसंमिता।
चतुर्दशोऽध्यायः
यालरेचनचूर्णस्य मात्रा तु तण्णोविता ॥ ३३ ॥
रहिकाता समारभ्य रहि द्वितयसंमिता।
मात्राविदर्चिता मात्रा झया यालोचिता तथा ॥३५॥
शुद्ध गंधक एक भाग, सौर ए भाग, गुलद्दढी दो भाग, सनार की पत्ती पो
भाग, तया हि भाग र यथाविधि कूट कपडदान कर चूर्ण को बोतल में बाल-
र पिधान लगार दे। इस नाम बालरेचन चूर्ण है। मलबन्ध की वेदना
से पीडित शिशुओं के विरेचन कराने के लिए यह चूर्ण अचू, निदोष, तथा महौ.
पध है। अनुभूत तथा विज्ञशण द्वारा प्रशंसित इस चूर्ण को बालकों के कल्याण
की कामना से मैने प्रवाशित कर दिया है। एक मासे से चार मासे तक इस चूंग की
(तरुण पुरुषों के लिए) पूर्णमारा है । और बालकों के लिए एक रत्तो से दोस्ती
तक मात्रा विज्ञत्रयों से निर्धारित पूर्णमाना है ।। २८-३४ ॥
यालाभयाणम्-
धालाभयां समानीय श्लदणचूर्ण तु कारयेत् ।
चत्रपूतं विधायाय कायकुप्यां विन्यसेत् ॥ ३५ ॥
चूर्णमतत्समाख्यातं यरं यालाभयामिघम् ।
गुकतः समारभ्य मात्रा गुनत्रयोन्मिता ॥ ३६॥
यामात्सरं मात्रया तु ज्वरमध्ये प्रयोजितम् ।
चूर्णमेतद्विशेषेण ज्वरमुत्तारयत्परम् ॥ ३७ ॥
जगी हाई को लेकर बारीक चूर्ण बनाते । तदनन्तर काड़े से छानकर, शीशी
में रखदे । स का नाम शलाभया चूर्ण है । इस की मात्रा ती से तीन रती तक
है। इस चूर्ण को बदहुये घर में तीन तीन घंटे के बाद देने से माशीम ही दर
जाता है.३५-३७॥
वालचरेमांशचूर्णम्-
वियां तथा पातमूली समानीय समाशिकाम् ।
चूर्णीकृत्य प्रयान काचकुष्यां तु विन्यसत् ॥ ३ ॥
चूर्णमतन्मतं घालम्परेमांकुशसंचकम् ।
गुआर्द्धत समारभ्य माना गुजाद्वयोन्मिता ॥ ३ ॥
चूर्णमेतजयरे युक्तं मलयन्धादिलक्षणम् ।
स्वरमुत्तारयत्याशु पालानां घिरमयरम् ॥ ४० ॥
२६२ नवनावगीतकम् । अतीस, और रेवरचीनी को समान परिमाण में लेकर यथाविधि फूट कपड़छान कर चूर्ण बनाले । तदन तर इसे शीशी में डालकर रसदे। इस का नाम बालज्वरे भांकुशचूर्ण है। इस चूर्ण की मारा माधी रत्ती से दो रची तक है। इस चूर्ण को चहुए घर म प्रयोग करने से मलव धादि लक्षणयुक्त बालकों का विषमयर शीघ्र ही उतर जाता है ॥ ३८-४० ॥ बालक्रन्दनचिकित्सा- वित्रस्यते तु बालाय रुदते ऽभीक्षणमेव च । त्रिफलां सह पिप्पल्या लेहयेन्मधुसर्पिपा ॥ ४१ ॥ यदि बालक डर रहा हो, अवा लगातार रो रहा हो तो त्रिफला तथा पिपलो के.चूर्ण को उपयुक्त मात्रा में लेकर शहद और घी के साथ मिलाकर चटावे । इस चूर्ण के चटाने से बालक का रोना तथा डरना वद होनाता है ॥ ४ ॥ मण्डलचिकित्सा मण्डलानि विवर्णानि लक्ष्यन्ते यस्य गात्रके। दशमूलैः सुपिप्टैस्तं घृतमिथै प्रलपयेत् ॥ ४२ ॥ करकै पुनर्नवायाश्च तथैव मधुकस्य च। सुखोदकेन सेकञ्च सततं तस्य कारयेत् ॥ ४३ ॥ जिम बालक के शरीर में विपरीत वर्ण वाले मण्डलाकार के चिह दृष्टिगोचर हों, उस के शरीर में दशमूल, पुनर्नवा, तथा मुलहठी इन औषधियों की बारीक पिष्टिका बनार लेप करे, तथा सखोष्ण ( सुहाता गरम ) जल से बार बार सेक करे ॥४२॥४३॥ ज्वरे स्तन्यशोधनम् ज्वरितस्याथ वालस्य मातु क्षीरं विशोधयेत् । स्तन्यशोधनवर्गानं कपायमुपकल्पयेत् ॥ ४० ॥ बालक के वासे पीडित होने पर माता के दूध की परीक्षा करके, इसके शोधन करने के लिए चरक सहिता निर्दिष्ट स्त यशोधन वर्गोक्त औषधियों का क्षाय बनाकर पिलावे । चरक सहिता निर्दिष्ट स्तन्यशोधन गण का पाठ मेरे बनाये हुए महाक्षाय- शतक में इस प्रकार है-"पाठा शुण्ठी देवदारु मुस्त मा गुचिका । अनन्तमूल निद्रारिस्तथैव क्टुरोहिणी ॥१॥ शतऋतुफल चैव लेभिर्दशभिरौपये । समारया तत्वय श्रेप स्तन्यसशोधनो गण ॥ २ ॥ यथालाभ समग्र वा भेषज गणमाक्तिम् । .
. चतुर्दशो ऽध्यायः २६३ शापित हन्नि युक्तं तु स्तन्यदोष त्रिदोषजम् ॥ ३॥ इसका अर्थ इस प्रकार है-पाद, सोंठ, देवदार, नागरमोथा, मूमल गिलोय, अनन्तमूल, चिरायता, कटुकी, तथा इन दश श्रौषधियों के गण को तवशोषन गण करते है । इस गा की एक, दो श्रधा तीन प्रभृति प्रोधियों से, अथवा सर औषधियों को उपयु, परिमाण में लेकर, यमनिधि हाथ मनाये । इस कषाय के सेवन करने से विदोषपित स्तन्य भी शुर होजाता है ।। ४ । । उशीराचं तेलम् उशीर भद्रमुस्तां च प्रायमाणामपापि च । तथा चादनकरकेन मधुकं च सशर्करम् ॥ ४५ ॥ जीवनीयोपसिद्धं च तेलमम्यञ्जन हितम् । कृशस्य शुष्यतो वापि कुमारस्थागवद्धनम् ॥ ४६॥ राश, भद्रमोगा, पापमाणा, चन्दन, पुलहठी, खाद, तया जीवनीयगण निर्दिष्ट श्रौषधियों के कल्क के साथ यथाविधि पाक करके बनाया हुआ तेल प्रया ( मालिश) के लिए अतीव लामदायक है । इस तेत के अभ्य से दुघल बालकों के अंग बहने है श्री जिन के अंग सूखते जाते हों उनकी परिषष्टि के लिए यह तेल विशेषतया हितकर है ॥ ४५-४६ ॥ उशीरायतम् पमियोपधैः साकं घृतं गम्यं तु साधयेत् । प्राशने च नियुओत कुमारस्थागवर्द्धनम् ॥ १७॥ इन (शीराद्यौलाना दी श्रौषधियों के साए यथाविधि त पाक करके बालक को खाने के लिए दे। इस त के प्रयोग मे बालक के अंग परिपुष्ट होते हैं। मधुपर्योतीरम्- मधुपया विपकं तु झोरमसै प्रदापयेत् । शस्य शुध्यतो वापि कुमारस्याङ्गपद्धनम् ॥ ४ ॥ मुन्नटी का चूर्ण पालकर यथाविधि दूध का पाक करे । इरा दूध को पिलाने से दुपले पतले बालक के, या जित्त के अग सम्बते भाते हो, ऐसे बालक के अंग परिपुष्ट हो जाते हैं !! Neu अष्टमङ्गलघृतम्-- पिपली सारिया ब्राह्मी यचा कुठं च सन्धयम् ।
नवनावनीतकम्। सिद्धार्थकः सप्तमस्तु पृतमष्टममुच्यते ॥ ४६॥ सिद्धं घृतमिदं मध्यं प्रातःप्रातःप्रयोजयेत् । मापकात्सिमारभ्य मात्र मापद्वयोमिता ॥ ५० ॥ घृतस्यास्य प्रयोगण मेधावी जायते शिशुः। न च नभयं तस्य भजतस्त्वष्टमङ्गलम् ।। ५१ ॥ पीपल, श्रम तमूल, ब्राह्मी, वच, कूट, संधानमा, तया सफेद सरसों इन सात श्रौषधियों के काम के साथ यथाविधि घृत का पाक रे। इस घृत को प्रतिदिन प्रातः पाल यालक को पिलाये। इस की मात्रा अाधे मासे से दो मासे तक है। इस पृत के प्रयोग से वातक मधावी ( धारणशक्ति मन ) होनाता है । तथा स्कन्द, स्फन्दाप- स्मार प्रभृति ग्रहों का भी भय नहीं होता। इस का नाम भष्टमङ्गल पृत है ४६-५१ उमर्दनम् तर्करीमुत्पल चैव सैन्धवं विकसां तिलान् । अपामार्गफलं कुष्ठं चूर्णमामलकस्य च ॥ ५२ ॥ अश्वगन्धां वचा धैव प्रियहुँ गौरसर्पपान् । समभागानि सर्वाणि पयसा सह पेपयेत् ॥ ५३॥ श्रद्गान्युन्मद्य बालस्य संख्येत्तु सुखाम्भसा। एतदुन्मर्दनं श्रेष्ठ हीनमासे प्रयोजयेत् ॥ ५४ ॥ तारी (अरणी, नयन्ती, अथवा पवाड़), कमल के फूल, सेंधा नमक, मजीठ तिल, गोंगे थे वीज, कूठ, भावना, असगध, वच, प्रियगु, तथा सफेद सरसों इन सब श्रौषधियों को समान परिमाण में लेकर पानी के साथ पीसकर उबटने ये पिण्ड के समान पिएह बनाले इस पिण्ड स बालक के श्रों को बार २ परिमर्दन करे । तद- नन्तर मुखोण (जितना गरम सहारा जासके ) जल से स्नान करादे । उ-मर्दन [उबटना] का प्रयाग कृश (दुबले पतल ) बालकों के लिए प्रति प्रशस्त है ५२-५४ क्षीरद्रोणीविगाहनम्- क्षीरद्रोण्यां सुशीतायां स्वभ्यतमवगाहयेत् । प्रयोगेण सदा बालः सुविशालतनुर्भवेत् ॥ ५५ ॥ दृध का गरम करक द्रोणिश (द्रोणीखल्व के समान आकार वाला पात्र, ग्व) में डालकर ठडा होन दे। जिस समय यह ठडा होजाय, उस समय बालक के शरीर में तेल की मालिश करके [ उचित समय तक ] इस में पड़ा रहने दे। किन्तु 1 चतुर्दशोऽध्याया। बालक वे शिा को दूध से उंचा कर के अपने हाथ में रखकर ही लिटाना उचित है, अन्यथा मार, मुख, कान, श्रादि मागों से दूप भर जावेगा। यदि पालक बैंड सकता हो तो चाना ही उचित है ।। ५६ ॥ कदफलादिलेहा- अथ श्वसिति यो बालः कासते च पुनः पुनः तस्मै लेहमिमं दद्यात् भिपगत्यल्पमात्रया ॥ ५७ ॥ कट्फलं, शृङ्कवरं च पिप्पली च हरीतकी। सौवर्चसंच चूणानि लेयेन्मधुसपिपा ॥ ५ ॥ कायफल को छाल, मोड, पील, हाड, तथा काला नमक इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि घट रूपवान पर पूर्ण बनाते । इस चूर्ण को शहद, तथा घी के साथ मिलार चटाने से बालों की सांसी, तथा श्वास नामक रोग नर होता है। इस चूर्ण की मात्रा एक रती से तीन रती तक है ॥५.७.४८॥ हरेणुकादिलेहः- हरेणुकां पिप्पली व सूदमैलां सदुरालभाम् । द्राक्षांचेति सुपिष्टानि लेहयेन्मधुसर्विया ॥ ५ ॥ रेणुका के योग, पीपल, छोटी इलायची, घमासा, सपा सिमिस इन मौर. धियो समान परिमाण में लेकर, यथाविधि पूर्ण पनार, उपयुक्त मात्रा में शहद और धी के साय मिलाकर, मंगे को पावे । शीघ्र ही काम, माना होगा। कुष्ठादिचूर्णम् पुहं पुरकरमूलं च शुण्ठिका च हरीतकी। सूक्ष्मचूर्णाकृतं कासे जलेनोपणेन पायपेत् ॥ १०॥ स्ट, परमल, सोंड, तथा रहको समान परिमाण में लेकर परिधि पर्व बनाले । स पूर्ण को गरम जल के साथ पिलाने से बालों से साती शोम दर होजाती है. भद्रमुस्वादिचूर्णम्- मनमुस्तां तथा ही तगरंसद चौरकम् । पूर्ण मुरायुना पीत परासनियारणम् ॥११॥ . - नवनापनीतकम् । नागरमोथा, कावहाशिगी, तगर, तथा चोक [ गढवाली भाषा में इसे "चोरा" कहते हैं । इन प्रौषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनावे । इस चूर्ण को सुशोष्ण (सुहाता गरम ) जल के साथ पिलाने से खासी दूर होजाती है। लाक्षादिचूर्णम् लानां हरिदां मजिष्टां पिप्पली देवदारु च । एतच्चूरुितं युक्तं परं कासनिशरणम् ॥ ६२ ॥ लारत, इलदी, मजीठ, पीपल, तथा देवदार इन सोधियों को समान परि- माण में लेकर याविधि का कपड्यान कर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण के प्रयोग से चौखकों को खासी दूर होती है ॥ १२ ॥ चालचन्द्रामृतचूर्णम्- यांशी प्रतिविपा शृङ्गी सौभाग्यं मागधी बचा। हरीतकी मुस्तकं च सर्व तु समभागिकम् ।। ६३ ।। श्लदणचूर्णीकृतमिदं काचकुप्यां निधापयेत् । चूर्णमेतन्मतं रम्यं बालचन्द्रामृताभिधम् ॥ ६ ॥ विमृश्य सूक्ष्मया बुद्धया त्वाविष्कृतमिदं मया । कासवेग प्रदातव्यं कासनं श्लेष्मसारकम् ।। ६५ ।। गुञ्जाद्धतो द्विगुजान्ता मात्रा शिशुगणोचिता। मापकाद्धाद् द्विमाषान्ता मात्रा तु तरुणोचिता ॥६६॥ धशलोचन, अतीस, काक्नशिंगी, मुहागा, पीपल, वच, हरड़, तथा नागरमोथा इन बाट औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि अतिसूक्ष्म चूर्ण बनाकर मोनल में रखदे। इस का नाम बालचन्द्रामृत चूर्ण है। अतिमूक्ष्म रूप स विचार करके मैने इस चूर्ण का आविष्कार किया है । इस चूर्ण घो कास की प्रबलावस्था में देना चाहिए। इस के प्रयोग से कफ निकलकर खासी या वेग दूर होनाता है । इस की माना बालकों के लिए पाधी रत्ती से २ रत्ती तक और तरुण पुरुषों के लिए प्राधे मासे से दो मामे तक है।। ६३-६६ ॥ तृष्णाहरो योगः तृगतस्य च वालस्य दीनवक्त्रस्य शुष्यत । मुस्तां यष्टी दाडिमं च जलयुक्त प्रयोजयेत् ।। ६७ ।।
- जागी।६८॥ चतुर्दशो यायः। यदि बालक का मुरा प्यास के कारण सूपरहा हो तो नागरमोथा, मुलहठी, तया अनारदाना इन का चूर्ण पानी के साथ पिलावे। शी ही प्यास शान्त हो फायेगी पियंगुकादिकल्क:- कल्कः प्रियंगुकायास्तु मद्रमुस्तस्प चैव हि । तण्डुलादकसंयुको मधुना तु सुपाहर ॥६॥ प्रियगु मोर नागरमोथा को समान परिमाण में लेग पीस लें। इसे शहर के साथ घटारर तण्डलोदक (चक्लिों का धोवन ) पिटादे । शीघ्र ही प्यास युक लाजादिचूर्णम्- लाजप्रतिविषाको भद्रमुस्तं विचूर्णितम् । मधुपुकं प्रयुञ्जीत तृष्णाच्यदिते शिशी ॥ ६६ ॥ धान की सील, श्रीम, कटुकी, तथा नागरमोथा इन पार पौषधियों को समान परिमाण में लेप चूर्ण बनाकर शहद के साथ बालक को घटाने । य चूर्ग घे यास, त्या उत्तटी भाना दोनाता है ॥६॥ छार्दई रायोगाः पियन्नधूरकं वापि कीया मधुनाविताम् । घनशनपिपाचूर्ण लिहेवा यमनापहम् ॥ ७० ॥ शव को पानी में मिलाकर पिलाने से, भषा करकी के पूर्ण को के मा चने से धमन सन को जाता है । अथवा नागरमोथा, काकहाशिंगी, और भी के पूर्णको मधु के साप घटाने से उनकी भाग बंद होता है... दादहरो योगः- चन्दनोशारदावरपपचूर्ण तण नियाम् । पिष्ट्वा पायोम्यस्त्यच्यच दिमशीतलः ॥ साल पन, सरा, गाला, नौका पूर्ण, या इनोस भौमिकी पनी के साथ पीसकर लेगमा याहिए । यह लेन सा दोषाग ६, और कार को शाल बसा है 10.1 विष्फोटकचिकित्मा- यश पिस्फोटका गा परिदादा साइरहे ।
२६८
नवनापनीतकम् ।
तं तितमधुरै शीतैः कपायैः समुपमामेत् ।। ७२ ॥
जिस बालक के शरीर में विरफोक (विशेष प्रकार के फोडे), तथा जलन
हो तो उस की चिकित्सा निन (पढ्या ) और मधुर रसवाली पनौषधियों के क्वाथ
द्वारा करे।। ७२ ॥
पर्पटकादिप्रलेपः-
अथ पर्यटजं चूर्णमुशीरं गौरमृत्तिकाम् ।
सममुदृत्य सर्वाणि विष्टै रालेपनं हितम् ।। ७३ ॥
पित्तपापडा खश, तथा सफेद मिटो, इन को समान परिमाण में लेकर पानी
से बीसकर लेप करे । यह लेप रिफोटकों को दूर करता है ॥ ७३ ॥
सौगन्धिकादिप्रलेपः-
सौगन्धिकं हरिद्रां च कुमुदस्य च केशरम् ।
चन्दनं च समाक्षिष्ठं कुर्यादालेपनं शिशो ॥ ७ ॥
सौगन्धिक (नीला कमल, लाल कमल, हलदी, कुमुद ( सफेद कमल) की
केशी, लाल चदन, तया मजीठ, इन औषधियों को पानी के साथ पीसकर लेप करे।
यह दाह तथा विस्फोटकों को दूर करता है ॥ ४ ॥
मञ्जिष्ठादिप्रलेपः।
मञ्जिष्ठां श्रावणी शुक्ति शहं शाद्वलयेतसम् ।
पतदालेपनं कुर्याद्विस्फेट करिनाशनम् ॥ ७५ ॥
मजीठ, मुडी, शक्ति (सीप, सीपी), संत, दूब, तया वेतसमून, इन को पानी
से पीसकर लेप करे। यह लेप विस्फोटकों को दूर करता है । ७५॥
मुखपाकचिकित्सा-
मुखपाकेपु मृद्रीकां क्षौद्रयुक्तां प्रलेपयेत् ।
रसाजनमधुभ्यां च मुखमस्य विशोधयत् ॥ ७६ ॥
वालकों के मुखपाक नामक रोग में किसमिस को अथवा रसोत को घिसकर शहद
के साथ मुख के श्रदा लगावे। इस ले के प्रयोग से बालकों का मुखपाक (मुहका
माना) शीघ्र ही दूर होजाता है ॥ ७६ ॥
सुमनाप्रवाललेयः
मातुः स्तनं हि यो नेच्छेन्मुखपाकेन बालकः ।
सुमनाया प्रवालस्तं सतौदै प्रतिसारयेत् ॥ ७ ॥
चतुर्दशोऽध्यायः।
૨૧૬
जो बालक मुखपाक के काम माता के स्तन का पान पाना त्यागदे, उस के मुख
में सुमना ( चमेली) के कोपल पत्तों को पीसकर शहद के साथ लगावे ॥४७॥
शरेषिकामसीपलेपः-
शरेषिकामसी चैव करकेतन लेपयेत् ।
चरक विशुद्ध विशाय सर्पिया प्रतिसारयेत् ७८ ॥
शरेषिका (शर नामक तृष का कारइ-शाकडा) की मस्म को समना (चमेली)
के पत्तों के घर के साथ लगावे । जब मुख विशुद्ध (मुखपाकादि रहित ) होनाय
तो घी का लेप दें
धातकीपुप्पादिवैलम्-
धातकीकुसुमं चैव शल्लकी जिक्षिणीमपि।
समझा रोहिणीव पिष्टा तैलं विपाच्यत् ॥ ७ ॥
सिद्धं पूर्त काचकुप्या विन्यसेनिपगणी
विशोध्य कर्णयार्देयं कर्णनावानिवृत्तये ॥८० ॥
धाग्य के मूल, शतकी (शालका भेद-सजई । जिशिनी (काला सेमर, मा
गुलदुली ) मजीठ, तया कटकी को उचित परिमाए में लेकर यथाविधि कक बनाले ।
इस कल्क को नेद से चनुाँश लेकर विधिपूर्वक तस पाक करे। सिर होने पर
तेल को खद्वारा छानकर शीशी में रखदे। कानों में पोकर इस तेल के दालने से
वर्णमाय दूर होनाता है."
घिन्यायं तैलम्-
बिल्वचन्दनसिद्धच तैतं स्यात्पूरणे हितम् ।
कनाये तिकणे तथैव कमिकरोंक २१॥
बलगिरी, तया चम के करक के साथ यथाविधि लशक करे । इस तेल से
पूरण करने से कर्यानाव, प्रतिकणं, तथा कृमि नामक रोग दूर होता है ॥८॥
विस्वतेलम्-
यित्वकल्कन संयुक्त कपिरपस्य रसेन च।
सतौर निपतलं परं नातोपिशोधनम् ॥२॥
बेलनिक, या रस, तथा दूध डालघर विधि तिललका
पार करे। इस तेल से पुरण मे संघर, धियं भवनिविध र
दूर होते हैं ॥ २॥
२७० नवनावनीतकम्। सर्वगन्धाचं तैलम्- सर्वगन्धविपक्कं च तैलं पूतिश्रुतौ हितम् । कर्णनाये च योतन्यं तथैव श्रुतिविद्रधौ ॥८॥ मुगन्धिद्रव्यों के बल के साथ ययाविधि बनाया हुभा तेल पूतिकर्ण, कर्णस्राव, तथा कर्णविद्रधि को दूर करता है ॥ ३॥ कर्णधूपनम् - अक्षगुग्गुलुना चैव संशुद्धे परिधूग्नम् । विधातव्यं प्रयत्नेन पूतिकर्णापहं परम् ॥ ८ ॥ कान को धार बहेड़ा, तथा गूगल की धूनी देनी मतिप्रशस्त है । इस से करीसापादिन य दोगन्ध्य दूर होजाता है । ८२ ॥ कर्णशूलहरः प्रयोगः- कर्णी रुजाता मंतिमान् गन्धतैलेन पूरयेत् । मूलकस्य रसवापि सुखोष्णः कर्णशूलजित् ॥ ८ ॥ पूर्वोक ग धतेल के द्वारा कर्ण पूरण करने से कर्णशूल निवृत्त होनाता है। और मूली के खरस को गरम करके सुखोष्ण (सुहाती २ ) अवस्था में डालने से भी वर्णगत शून दूर होता है ॥ ८५ ॥ अथ च्छर्दिहरा प्रयोगा:- तत्रादौ कुलीरशृङ्गयादिलेहः। कुलीरशृङ्गी मरिचानि लाजा मधूलिका मागधिकारनं च । विचूर्ण्य काम मधुयष्टिकां च क्षौद्रेण लहो वमिहत्प्रदिष्ट ॥८६॥ काकडाशिंगी, काली मिरच, सील, मधूलिका ( मूर्वा-मुलहठी ) पीपल, सुरमा तथा मुलहठी, इन सब श्रौषधियों को समान परिमाण में लेकर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को शहद के साथ चटान से वमन ( उनटी आना ) रोग निवृत्त होजाता है । भाादिलेहः- भार्ग: सपिगली पास पयस्यां मधुबन्विताम् । श्लैष्मिकायां लिहेच्छयोंमिति हो वाच जीवकः ॥७॥ भारगी, पीपल, पोट, तथा पयस्या ( क्षौरकाकोनी अथवा विदारीक द) इन श्राधियों । चूर्ण बनाकर इसे श्लेष्मन नित वमन को दूर करने के लिए शहद के साथ सवन करे । यह जीवक नामक माचार्य का कथन है । ८७॥
:- चतुर्दशोऽध्यायः २७१ भद्रदाय दिलहः- भद्रदास च कुष्ठं च हरीतक्यश्च सैन्धवम् । घृते न लेदयेत्प्राज्ञो वमयौ मारनामके ॥८॥ देवदारु, फल, हाड़, तया सेंबानमक इन औषधियों को कूट कर चूर्ण नाले । इस चूर्ण को घी के साथ सेवन करने से वातजानित वमन दूर होजाना है ॥ ८८१ धान्यादिलेह- कोलमजाऽअनं धात्री मुस्तकं मधुसंयुतम् । सपिप्पलीको लेदोऽयं क्षिप्रं छदि व्यपोहति ॥८॥ बेर की माँगी, मुरमा, भावला, नागरमोथा, नया पीपल इन को दूर कप ह. धान कर चूर्ण बनाल । इस चूर्ण को शहद के साथ लेहन करने से वमन (उलटी भाने रोग ) निवृत्त होनाता ह ॥ ८॥ चातुर्जातकादिलेहा- चातुर्जातकचूर्ण तु गोमयस्य रसेन य । विलिहा मधुना जन्तुस्तेनच्छा विमुच्यते ॥ १० ॥ दालचीनी, छोटी इलायची, तनपान, तया नागकेशर इन के पूर्ण को गोबर के रस में मिलाकर शहद के साथ कराने से दर्द ( उलटो पाने का निवृत्त होनाती है। पिप्पल्यादिचूर्णयोग:- पिपलीमारवानां च चूर्ण मधुमितान्वितम् । रसेन मातुलङ्गस्य योजयेर्दिनाशम॥ पौरल, तथा कालीमिरन के चूर्ण में शहर तथा Air मिलाकर मातुल के रस के साथ सेवन करने से रमन (उलटी पाने का) रोग ना होनाता है। काथप्रयोगः पानसम्मयालांध क्षीरिणां च स्यवस्तथा। पपस्या सारिया मूलंगराष्टीरं च सचित्रकम् ॥१२ एतेशयितं सिदं मधुशरया युतम् । विगन्धिकयुतं हर्ष यतीसारनाशनम् ॥ ३॥ श्राम, तथा जामुन के ओमन पर, और सा वगर, पौरन, गबर प्रत)
२७२
नवनावनीतकम्।
वृक्षों की छाल, क्षीरकाकोली, अनन्तमूल, गण्डीर (शाक विशेष, अथवा मजीठ)
तथा चीते की इन औषधियों के यथाविधि बनाये हुए हाथ में दालचीनी, छोरी
इलायची, तथा तेजपात इन का चूर्ण और शहद तथा खाड डालकर पीने से वमन
तथा भतीसार बद होजाता है ॥ १२ ॥ ३॥
विल्यमूलकपायः
विल्वमूलस्य निः काथो लाजाचूर्णैः सुसंस्कृतः।
सितामधुभ्यां बालानां क्रिमिच्छदि व्यपोहति ॥ ६४ ॥
बेन के मूल की छाल का यथाविधि वाथ बनावे । इस में खीलों को डालकर
शहद तथा खाड मिलाकर सेवन करने से बालकों की क्रिमिरोग जनित छदि निवृत्त
होजाती है ॥ १४॥
अथ शूलहरा योगा:-
वातशुलहरो योगः
पलां हिङ्गु च भार्गी च शृङ्गवरं ससैन्धवम् ।
घृतेन पाययेत् तिनं बातशूलविनाशनम् ॥ २५ ॥
इलायची, हींग, (धी में भूनीहुई ही हींग लेना उचित है ), भारंगी, शृङ्गवेर
(अदरक अथवा सोंठ), तथा सेंधा नमक इन औषधियों के चूर्ण को उचित
परिमाण में लेकर गरम घी में डालकर पिलाने से बातजनित शूल शीघ्र ही दूर
होजाती है ॥५॥
प्रवाहिकाहरो योगः-
श्वेतांस्तिलान् समधुकान शर्करातलमाक्षिकैः ।
लेहः प्रवाहिका हन्यालोहितं यश्च सार्यते ॥ ६ ॥
सफेद तिल, तथा मुलहठी को पीसकर खाड, तेल, और शहद में मिलाकर
चाटने से प्रवाहिका तथा रत्तातिसार दूर होजाता है ॥ १६ ॥
मधुकादिप्रयोगः-
मधुकं तिलकल्कश्च शर्करामधुयोतिजः।
तण्डुलोदकसंयुक्तो बालरतातिसारजित् ॥ १७ ॥
मुलहठी, तथा तिलों का कल्क बनाले । इस में खाड तथा शहद डालकर
तरकुनोदक (चावलों वा धोवा ) के साथ सेवन कराने से बालकों का रत्तातिसार नष्ट
होता है ॥ १७॥
चतुर्दशो ऽध्यायः २७३ प्रवाहिकाहरो योगः वरभंगाश्च रोधं च काश्मी च सशर्करा। मधुकं विल्यमूलं च समंगाशुमती बला ॥ ८ ॥ तथैव शाल्मलीपुष्पं पृश्निपणी सधातकीम् । पतैः सिद्धं घृतं हन्याद क्षिप्रमेय प्रवाहिकाम् ॥ १६ ॥ वट (बरगद ) के अवरोह, लोध, गंभारी, वांड, मुलहठी, बेन की जर [की छाल ], मजीर, शालपणी, सेमर की फूल, पृश्निपणों ( पिठबन ), तथा 'धाय के पूल इन प्राधियों के कल्क को टालर यथाविधि पृत पाफ करे। इस धूत के सेवन करने से प्रवाहिका शीघ्र ही नष्ट होजाती है ।। ६८ uten मुखधावनम्--- घरांगमय रोधं च मुख्यान्यामलकानि च । समानि क्षौद्रयुक्तानि योऽयानि मुखधावने ॥ १० ॥ तन, लोर, तथा भारतों के चूर्ण को पानी में भिगोदर दानले। इस पानी में शहद डालकर मुर धोने से मुखपा दूर होनाता है॥ १..। हरिद्रायं तैलम्- हरिद्रा निम्यपत्राणि मधुकं चैव सोत्पलम् । तैलमेभिर्विपतन्यं मुखपाके समायम् ॥ १० ॥ इलदी, नीम के पत्ते, गुलहठी, कपल. तया भागात श्रौधियों के बक के साथ यथाविधि तेलपाक करे । इस सेल के प्रयोग से मुनराक दर होता है१.१ मुरापाके विशेषक्रमः सोद्राणि कपापाणि त्रिफलाचूर्णमय च । मुखपाके प्रास्तानि धायन लेपनानि च ॥ १०२॥ पायगुणसपुन (पर, उदुम्बर, प्रति) पौरधियों के पाय में शाद बाल. कर TREE में युग बालन के लिए पति राम है। और मिसा (हे। wit) के पूर्ण में शामिलामा प्रपन के लिए प्रात 11॥ गरिकादिप्रलेप:- বন্ধ শ মাগধাৰ ঘূর্ণ। - २७४ नवनावनीतकम्। , रसाअनेन वा चारा लेपस्तु मुखपाकजित् ॥ १.३॥ विशुद्ध गेरू, भूनाहुभ मुहागा, तथा घाम के बीज की मींगी, इन तीन और धियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को पानी से, अथवा रसोन में साथ पानी से पीस कर मुख के अंदर लेप करदे । इस लेप से बालकों का मुखपा शीघ्र ही भाराम होजाता है ॥१०३ ॥ उरोघातहरः प्रयोगः- द्वे वृहत्यौ रवकत्वक् श्वदष्ट्रा यासकस्तथा । शृंगवेरं यवाश्चैव दावा वृक्षादनीं तथा ॥ १०४ ॥ क्षीरमुत्वाधयेदेभिः पिप्पलीघृतसंयुततम् । उरोधातेषु दातव्यमिति भापति जीवकः ॥ १०५॥ छोटी कोरी, और बडी क्टेरी, एरण्डमूलत्वक् , गोखरू, भहूसा, भृगवेर (पदरक अथवा सोंड ), जौ, दारुहलदी, वृक्षादनी (बदा सज्ञक वृक्षविशेष, अथवा पिप्पलवृक्ष ) इन औषधियों को उचित परिमाण में डालकर यथाविधि दुग्ध पाक कर । पकने पर इस में पिप्पली का चूर्ण तथा घी का प्रक्षेप ढालकर उरोधात में प्रयोग कराना चाहिए, यह जीवक पाचाय का कथन है॥ १०४॥१.५ ॥ गुडहरिद्राप्रयोगः- गुडदारिद्राया कल्केन परिशीलितम् । उरोधात हरत्याशु विविधाघातहेतुजम् ॥ १०६ ॥ गुड को कच्ची हलदी के पलक के साथ सेवन करने से विविध प्रकार के आपातों से उत्पन्न उरोधात रोग शीघ्र ही नित होजाता है । १०६॥ स्वल्पपञ्चमूलादिकपायः खुट्टाकं पञ्चमूलं व कुलस्थान बदराणि च । ससैन्धवः कपायस्तु शर्कराश्मारभेदनः ॥ १०७ ॥ शालपर्णी, पश्निपणी ( पिठवन ), छोटी क्ठेरी, बडी क्टेरी, गोखरू, कुलस्य तथा खट्टे वा इन औषधियों के यथाविधि बनायहुए कषाय में सेंधानमक डालकर पिलाते स मृतशर्करी तपा अश्मरी नष्ट होती है ॥ १० ॥ यवागूपयोगः- दो करौ दर्भकं च कार्याली मधुशिग्रु च। ॥
चतुर्दशोऽध्यायः २७५ भ्वदंष्ट्रा यसुकश्चैव मृणाल्यथोत्पलै सह ॥ १०८ ॥ एतै सिद्धां पिरेवाली यवागू विधिसाधिताम । एवं नातिचिरादेव शर्करा व क्षयं प्रजेत् ॥ १० ॥ दोनों करन, दर्भमूल, कापासी ( लास वास की जड ), मधु शिम ( लाल सहिनने की झाल), गोखरू, यसुरु (पुरा विशेष मदा का वनमूंग) मृणाली (पदिनी, मृणाल, लामनक, अशा सश), AAP मल लोधियों के माय यथाविधि बनाई हुई यवागू के प्रयोग कराने से मूत्रशर्करा शीघ्र ही दूर होनाती ७ मूत्रग्रहहरो लेह- विप्पली सैन्धवं चैव सूक्ष्मैला मरिचानि च । शर्करामधुसंयुको लहो मूत्रमहापहः ॥ ११० ॥ पीपल, सधानमक, छोटी इलायची, कालीमिरच, इन औषधियों के चूर्ण को 3 तथा शहद के साप मिलाकर लेह ना ले । इस लेप को पाने से मापात दा होता है ॥ ११॥ यवतारप्रयोगः- ययकार सितायुक्त मात्रया विनियोजितम् । मूत्रकृच्छु निहन्त्याशु बालानां तु व्यथापताम् ॥ १९ ॥ जवातार को उपयुन मात्रा में लेकर साह के साथ खिलाने से मालकों का मूत्र- कृच्छ दूर होता है ।। १११॥ शर्कराश्मरीमूत्रकृच्छ्रेषु पध्यम्-~- कुलस्यान् मधुशिन च कल्पितस्तित्तिरस्तथा। अपनेदो रसस्तयां सौधर्चलसमन्वितः ॥ १२ ॥ मारिफेवं तालफलं तएडलीयं च तमाकम् । जीणमाएदकं चैध शराविषु शस्यते ॥ ११३ ॥ समय, म मुशिप (ताल सहिंजना) aषा तितिर इन तीनों के विधिक बनाये हुए EAR में गौतम (बाल ) न टाल र, या मारियल का जल तापल, चौलाई,ल, पुराना पेठा प्रभृति द्रण का प्रति रोगों में पण हैं। ११२-११३॥
२७६ नवनाचनीतकम् । कर्णस्रुतिहरं तैलम्- जम्बूमपाल स्तरुणाः कपित्या वरप्रवालानि तथा प्रयुगा.। एतैर्विपकं हितमाह तैलं कर्ण तिनं परमं सुवैद्यः ॥ १४ ॥ जामुन की छाल, बच्च! वैध फल, वट के नवीन कोमल पत्र, तथा भवरोह, इन औषधियों के साथ यथाविधि तैलपार परे । इस त यो कान में डालने से वर्ण- साव दूर होता है ॥ ११४॥ স্কিযিমু- चचा यवानी च पलाशवीज- मवल्गुजः पिप्पलीचूर्णमिनम् । फलं गृहत्या मरिचं विडत कम्पिलकं चैव क्रिीमनमाहुः ॥१५॥ वच, भजवायन, पलाश के बीम ( पलाश पापड़ा), वावजी के बीन, पिपली चूर्ण, बढी क्टेरी का फल, कालीमिरच, वायविडग, तथा कमीला इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाले । इस चूर्ण के प्रयोग से विविध प्रकार के क्रिमिरोग न होजाते है ॥१५॥ कुष्ठाद्युद्वर्तनम् कुष्ठं हरिद्रे गृहधूमनिम्य हरीतकी वै कुटजात्कलं च । तक्रेण पिष्टं हितमेतदाहु रुमर्दन कछुविनाशयनाय ॥ ११६ ॥ सिम नि दहूँ किटिभानि पामां सर्वांश्च त्वग्दोपगदान निहन्यात् । प्रक्षालनार्थ तु निषेव्यमानं प्रातःसदा शस्तमिदं शिशनाम् ॥ ११७ ॥ बूट, हलदी, दास इलदी, घरका धूओं, नीम के पत्ते, हाड, तथा इद्रजी इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट कपड़छान कर चूर्ण बनाले । तदनन्ता तक के साथ पीसकर उदर्नन (उबटना ) बनाले । इस उपटने के प्रयोग से काजू, सिमरोग, दद्रु, विटिम, पामा, तथा विविध प्रकार के स्वचा के रोग नष्ट चतुर्दशी यायः २७७ होजाने हैं। इसका प्रयोग प्रतिदिन रात के समय वालों के मान कराने के लिए अति प्रशस्त है ॥ १२६-१७ ॥ प्पाहा कपाय:- नीलोत्पलानां नालानि शालूकानि पिसानि च । क्षीरीणांव प्रयालानि यष्टीमधुकमेय च ॥ १८ ॥ दर्भमूल मुशीरं च हाथयेद्विमलाम्मसि । रारामधुसंयुकं तृष्णाशमनमुत्तमम् ॥ १९ ॥ नोले कमल के नान, कन्द, तया विस क्षीसिनों (बट उम्बर प्रमृति के कोमल पत्र, मुलहटी, दर्भ की जड़, तथा राश इन औषधियों के यथाविपि प्राचिन कथाय में खाद, तपा शE डालवर प्रयोग कराने से तुम्हारोग दूर होजाता है। 114-११६॥ नीलोत्पलादिलेहः- नीलोत्पलाल्पामलकं प्रियंगुःशारिया तथा । पिटरेते. कुमारणा लेहस्तृष्णाहर स्मृतः ॥ १२० ॥ नीले कमल के फूल, भावला, प्रिया, तथा शारिता (पन-तमुल ) इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि भू बनाते । इस चूर्ण को मधु साय चटाने से रालकों का रोग दूर होता है ॥१२॥ दाडिमवीजाधवलेहः- दाडिमम्य च पीजानि चन्दन पारम् । पिपस्य शर्करा को लेइम्तृष्णापिनाशनः ॥ १२ ॥ पाहिम के बीन (पनारदाना ), बदन, परेशर (फमन की पेशर), वा पोल न भोपथियों को समान परिा में लेकर पूर्ण बनाते। इस से कोस या मधु के साथ करने से बालकों की तृण होनाती है ॥ १२१ 1 वणारा प्रयोगा- स्परः पालानि समानयिया परिमाणां मधुपटिशांध। सोयेन संपन्य नपेक्षिप्यात भ गृहस्थापयशाशदेश १ १२२॥
२७८ नवनावनीतकम् । ससारियोशीरसनागपुष्पं सचन्दनं पाकनालमिश्रम् । पालोड्य नीलोत्पलपरयुक्तं हिमाम्बुना चापि समन्त्रितं च ॥ १२३ ॥ पते. कपाय परिपिक्तगात्रः पिबेत्त लावेन रसेन युक्रम् । सशकरं तं विधिवत्सुरीत बालस्य नित्यं लवणाम्लवय॑म् ॥ १२० ॥ क्षीरि पदों ( वट, उदुमा प्रभृति) की छाल तथा कोमल पत्र, और मुन्नहठी को पानी से पीस कर नवीन मृक्लश में डालकर घर के असकीर्ण प्रदेश में रखदे । तदन तर इसमें अन तमूल, खश, नागकेशर, बदन, कमल की डडी, तथा नीले कमल, और शीतल जल भी डाल दे । इस क शीतल होनाने पर इससे परि- षेक (मान) करावे । तदनतर लावक (तनामक पक्षी विशेष ) मास के रस के साथ रस शीत पाय में खाड डाल कर प्रयोग करावे । इसमें लवण तथा अम्ल डालना निषिद्ध है ।। १२२-१२३,॥ तृष्णाहरा विविधयोगाः शीताः प्रदेहाः परिपेचनानि अत्यन्तशीतानि गृहाणि चैत्र । धाव्यश्च शीतार्द्रपटोसरीया रसाच शीता. शमयन्ति तृष्णाम् ॥ १२४ ॥ शीतन प्रलेप, शीतल परिपेचन (नान), अत्यत शीतल घर, शीतल और गीले पट को धारण करने वाली धात्रिकाए, तथा शीतल रस तृष्णा को दूर करते हैं ॥ १२४॥ पित्तज्वरहरः प्रयोग:- तृष्णापश्चैप विधि प्रदिए स्तथैव पित्तज्वरदाहहन्ता । मूर्वासमझाम्बुदसर्वपाणा मुद्वर्तनं काममिह प्रयोज्यम् ॥ १२५ ॥ तृष्णा नाशक पूर्वोक विधि पिनजर के दाह को भी प्रशान्त करदेती है।
चतुर्दशो ऽध्यायः। तथा मूळ ( मूल ), मजीठ, नागरमोथा, तथा सरसों इन श्रौषधियों के उद्ध- तन { उबटना, के प्रयोग से भी -रजना दाइ साल होता है ।। १२५ ।। कासहरो लहः- हिंगु कर्कटही गरिक मरिचानि नागरकमेला। लहो मधुना युतः कासे श्वास च हिकायाम् ॥ १२६ ।। शुद हींग, काबहारिंगी, गेरू, कालीमिरच, सोंठ, तथा बोटी इलायची इन को उचित परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाले। इस चूर्ण को के साथ घटाने से पास, वाम, क्या हिवा रोग दूर होता है ।। १२६ ॥ अकूणकहर: प्रलेप- फलत्रिक लोधपुनर्नवे च सङ्गरं इतीद्वयं थे। आलेपन सेमहरं मुखाणं कुकूर्णके कार्यमुदाहरन्ति ॥ १२७ ॥ राष्ट्र रहे, रिला, लोधा पुनर्नवा अदरक, छोटी कटेरी, चोर पड़ी फटेरी इन औषधियों को लेकर पानी से पीसर असोय करके नेत्रवत्म में खेपरने से माता की मांखों से पानी का पाना और बएड क्षणात्मक कूक रोग नष्ट होता है ।। १२७॥ गुदपाकहर: प्रलेप:-- गुदापाक तु यालानां पिचमा कारयेमियाम् । रसाअनं विशेषण जनालपनयोहितम् ॥ १२८ ।। इति धीमता सदानन्दशर्मणा मतिसंस्थते नवनायनीसके कौमारभृत्यधिशानीयो नाम चतुर्दशोऽध्याय । पातकों के गुवापार में पिनाक किस करना पनि प्रशस्त है। साने के लिए, तथा वायुप्रदेश में प्रलेपन के लिए रमा पतीव हितार है ॥ १२ ॥ इति प्रतिराने नानानिीत सारदौरिया हिदीमाशयाशी गोडणाय ।
.
वन्ध्याचिकित्सितविज्ञानीयः
पञ्चदशोऽध्यायः।
मातुलङ्गीजप्रयोगः
मातुलुङ्गस्य चैकस्य बीजानि निखिलान्यपि ।
ऋत्वन्ते दुग्धपिष्टानि पीत्वाप्नोत्ययला सुतम् ॥ १ ॥
एक विनोरा नींबू लेकर उसके बीजों को निकाल ले । इन बीजों को दूध के
साथ पीसकर ऋतुकाल में शुद्धिस्नान करने के बाद पान करने से (वध्या) नारी पुत्र
पैदा करती है ॥१॥
मातुलुङ्गमूलघृतम्-
मातुलुङ्गशिफाकल्कासद्धं गर्भप्रदं घृतम् ।
पिवेद्वन्ध्या प्रयत्नेन गर्भसंजननं परम् ॥ २॥
बिजौरा नींद की जड़ के करक द्वारा यथाविधि बनाये हुए धृत को पान करने
से कमा खियां भी गर्भधारण करती हैं ॥ २ ॥
लक्ष्मणामूलप्रयोगः-
पुष्योद्धृतं लक्ष्मणाया मूल दुग्धेन कन्यया।
पिष्ट पीत्वा ऋतुस्नाता गर्भ धत्ते'न संशयः ॥ ३॥
पुष्य नक्षत्र वाले दिन लक्ष्मण का मूल उखाड़े। इसे कन्या द्वारा दूध के
साथ पिसवा कर, ऋतुकाल में शुद्धिस्नान काने के बाद पिलाये। इस प्रयोग से बंध्या
स्त्रियां भी गर्भधारण करती हैं ॥ ३ ॥
बलादिप्रयोगः-
बला सिता सातिवला मधूकं, घटस्य शुङ्गं गजकेशरं च ।
एतन्मधुतीरघृतैर्निपीय वध्या सुपुत्रं नियतं प्रस्ते ॥४॥
खरेटी, सिता ( सफेददूब, खाद, सफेद कंटकारी, अथवा विदारीकन्द )। अतिबला
( कंघी), मुलहठी, वटशुज (वट के प्ररोह ), तथा नागकेशरे इन औषधियों को
समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट कपड़छान कर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को
शहद और धृत के साथ दुध में डालकर पीने से क्या स्त्री भी अवश्य पुत्र
उत्पन्न करती है ॥४॥
पञ्चदशो न्याय २८१ पलाशपत्रयोगः- पलाशपत्रं पिटं तु पयसा खलु गर्मिणी। पीत्वा पुत्रमयामोति धीर्यवन्तं न संशयः ॥ ५ ॥ ढाक के एक पत्ते को लेकर शिला में पीसले । तदनन्ता दूध में डालकर पीने से गर्भिणी मी निःसंदेह पराक्रम संपन्न पुत्र को पैदा करती है ॥ ५ ॥ नागकेशरयोगः गोघृतेन सह नागकेशर श्लक्ष्णचर्णितमृता नितम्बिनी। गव्यदुग्धनिरता पिवेद्यदि स्यात्तदा नियतमेव चीरस्ः ॥ ६ ॥ नागकेशर के चरण को गाय के भूत के साथ नुकाल में शुद्धिस्नान करने के भनन्तर सेवन करे, और गव्यदुग्ध को विशेषतया सेन को। इस मार इस चूर्ण को सेवन करने से अवश्य ही बी पुत्र उत्पन्न करती है ॥६॥ मयूरशिखामूलप्रोगः विफा यहिशिखायास्तु शीरेण परिपेपिताम् । पिथेद् ऋतुमती नारी गर्भ धत्ते न संशयः ॥ ७ ॥ मोर शिक्षा की जड़ को पीसकर, दूध में डालकर (ऋतुरात में प्रतिस्नान करने के घनन्तर पीने से स्त्री अवश्य ही गर्भधारण करती शिवलिङ्गीजिन्नयोगः । शिवलिगायोजचूर्ण निपीतं गत्यदुग्धतः । पन्यानां पुप्रजननं समास्यतं मद्वीचमम् ॥८॥ सिलिनी के बीजों के चूर्ण को गाय के दूध के साप सेवन करने से प्या त्रिया मी पुत्र उत्पन्न करती है। यह पुत्र प्रापन के लिए Anम योग है। सौभाग्यनन्दनं घृतम् शतावरी याजिगन्ध्रा यता पदिशिसाशिफा । মানুষ মূৰ ঘ হয়ে মুগ্ধ ॥ ॥ नागफेशरक चैय स्वगुताया शिफास्तथा।
२८२ नवनावनीनकम् । पते पलिकेर्भागघृतप्रस्य पिपाचयेत् ॥ १०॥ घटशुगफपायं च दापयेत् तत्र फोपिदः। आज या गव्यमपि घा तीरंदाचतुर्गुणम् ॥ ११॥ मिद्ध घृते क्षिपद पिल्यं चूर्णितं नागफेशरम् । धृत मेतत्समाख्यातं घुधैः सौभाग्यनन्दनम् ॥ १२ ॥ जन्मपच्या कापन्ध्या मृतवरसाध योषितः । घृतस्यास्य प्रयोगेण विन्दन्ति तनयान छतम् ॥ १३ ॥ तनयाय प्रजायन्ते दर्शनीया सुमेधसः। सुधियामाः सुपुष्टाय सर्वथा दीर्घजीविनः ॥ १४ ॥ आरभ्य मापप्रितयात्तीखकाभ्रमितं घृतम् । प्रयुञ्जीत मिषग्यों नित्यं सौभाग्यनन्दनम् ॥ १५ ॥ शतावर, भसगंध, सरेटी, मोरशिता की जड़, एग बी जद, नाग केशर, तथा पाँच की जा, इन श्रोधियों को पृथक् एक २ पल लेकर कर बनावे । तद. नतर यट शुओं (रोह) से याविधि साधित कपाय पे साथ तथा इस पल के साथ यथाविधि एक प्रस्प (मानपरिभाषा के अनुसार दो प्रस्य) पद या पाक परे। तदनन्तर इस में बकरी का थवा गाय का दूध चौगुना बालकर पाक करे । सिर होने पर छानकर इस में एक पल नागकेशर का चूर्ण डालदे। इस का नाम सौभाग्यन दन पृत है। इस घृत के प्रयोग करने से ज मध्या, काकवघ्या, तथा मृतवत्सा मी स्त्रिया शीघ्र ही नेहुपुरसम्पन्न होनाती है । वे पुत्र भी दर्शनीय, मेधा. शाली, महापराक्रमी, दशरीर, तथा दीर्घजीपी होते है। इस घृत की मात्रा ३ मासे से प्राधा तोले ता है ॥४-१५॥ वटशुगदुग्धप्रयोगः- घटशुङ्गस्य करकेन तीरंतु परिसाधितम् । निपीतं कस्यया शीघ्र गर्भसन्धारणं मतम् ॥ १६ ॥ वट ( रगद ) के शृङ्गों के हक के साथ यथाविधि दुग्धपाक करे । इस दूध को सेवन करने से वन्ध्या शीघ्र ही गर्भधारण करती है ॥ १६ ॥ कुरण्टमूलादियोगः- कुरएरमूलं धातल्या कुसुमानि घटाङ्कराः। नीलोत्पलं पयोयुक्तमेतद्गर्भप्रदं ध्रुवम् ॥ १७ ॥ - + पञ्चदशोऽध्यायः। कुरएटमूल (कटसरैया की जड़, नीले फलवाली मिटी की जड़), पाय के फूल, वट के अंकुर, तथा नीले कमल के फूलों के चूर्ण को दूध के साथ पीने से गर्भ रह जाता है ॥ १५॥ नागकेशरादिदुग्धयोगः- नागकेशरकं चैव पयस्या यटकम् । एतेषां कस्कतः पदं दुग्धं गर्भप्रदं परम् ॥ १८ ॥ नागकेशर, क्षीग्याकोली तथा इट के शुओं का पल्क डालकर यथाविधि दुग्धपाक करे । इस के सेवन करने से बम विसं गर्भधारण करती है ॥ १८ ॥ अश्वगन्धादुग्धम् अश्वगन्धाकपायेण सिदं दुग्धं कृतान्यितम् । ऋतुस्नाताना माता पीत्या गर्म दधाति हि ॥ १६ ॥ असगंध के कयाय के साथ यथाविधि को पकावे । इस में योड़ा सा धी डालकर ऋतुकाल में शुद्धिस्नान करने के बाद प्रात:काल के समय पीने से स्त्री अवश्य ही गर्भ धारण करती है ॥ १६॥ एरण्डवीजादियोगः परण्डस्य तु बीजानि मातुलुङ्गस चैव हि । सर्पिया परिपिष्टानि पिवद्गर्भपदानि च ॥२०॥ एरण्ड (अंडी ॥ दी) के तथा विजय नियू के बीजों को लेकर पीमते। तदनन्तर इन्हे घृत के माय मिनार पारे। इस प्रयोग से गर्भस्थिति होजाती है। घातकीपुष्पादियोगः धातकीकुसुमैयुक नारी नीलोपलं लिहत् । ती मधुयुतं प्रातः शिमं गर्भण युज्यते ॥ २१ ॥ दायरे या मोसे कपल के पूजा को पान परिमाण में लेपचूर्ण बनाकर शहद के सा नुहाल में शुदिलान करने के बाद बात सेवन करने पोशीम दो गर्मधारय मालती है" भूस्तृणादिलपः भूस्तृणस्य तु मलानि पचा मुबात तथा । समागानि सर्वाणि चूर्णीकृस्प प्रपातः ॥ २२ ॥ 4 . २८३ नवनावनीतकम्। मधुना लेपयेधोनिमृतुमाता निशामुखे। शोभनं जनयेत्पु बलवीर्यसमन्वितम् ॥ २३॥ भूस्तृण (न्यतृण विशेष) की जड़, यच, तथा मुआतक (विशेष) इन तीनों को समान परिम ण में लेकर यथाविधि कूट कपडद्यान कर चूर्ण बनाले । इस चूर्ण को शहद में मिलाकर (ऋतुकाल में शुद्धिम्नान करने के बाद सायकाल के समय) योनि में प्रलेप करे। तदनन्तर वह पति के साथ सहवास करके गर्भधारण करके बलवान् तथा वीर्य सपन्न सुन्दर पुन को उत्पन्न करती है ॥ २२ ॥ २३ ॥ श्वेतवृहतीमूलप्रयोगः तीरेण श्वेतवृहत मूलं नासापुटे पियेत् । पुनार्थ दक्षिणा नासा वामया कन्यकार्थिनी ॥ २४॥ सफेद फूल वाली बडी कटकारी के मूल [ के चूरण ] को दूध मे डालकर पुत्र प्रसव करने की इच्छा हो तो नासिका के दहिने छिद्र से, और कन्या पैदा करने की इच्छा हो तो नासिका के काम छिद्र से नस्य करे ॥ २४ ॥ फलघृतम्--- मजिष्ठा मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा चला। मेदे पयस्या काकोली मूल चैवाश्वगन्धजम् ॥ २५ ॥ अजमोदा हरिद्रे द्वे प्रियगुः कटुरोहिणी। उत्पलं कुमुदं लाक्षा काकोल्यौ चन्दनद्वयम् ॥ २६ ॥ एतेषां कार्पिकै गैघृतप्रस्थं विपाचयेत् । शतावरीरसं क्षीरं घृताईयं चतुर्गुणम् ॥ २७ ॥ सपिरेतन्नर पीत्वा स्त्रीपु नित्यं वृषायते। पुनाञ्जनयते वीरान्मधाढ्यान् प्रियदर्शनान् ॥ २८ ॥ या चैवास्थिरगर्भास्यात्पुत्रं वा जनयेन्मृतम् । अल्पायुपं वा जनयद्या व कन्यां प्रसूयते ॥ २ ॥ योनिरोगे रजोदोपे परिस्रावे च शस्यते । प्रजावर्द्धनमायुष्यं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ ३० ॥ नाम्ना फलघृतं हेतदश्विभ्यां परिकीर्तितम् । अनुक्तं लक्ष्मणामूलं तिपन्यत्र चिकित्सकाः ॥ ३१ ॥ मीठ, मुनहठी, कूठ, इरड, बहेडा, पावला, खाइ, खरंटी, मैदा, महामेदा,
,
पञ्चदशोऽध्यायः।
२८५
एयस्या (तौरकाकोली, भथरा विदारीकन्द ), काकोली, भसगध, अजवायन, हलदी,
दारहलदी, प्रियय, कटुपी, कमल, मुद, लास, काकोली, दीरकाकोली, सफेद चंदन,
लाल चदन, इन औषधियों को अलग २ एक २ कर्ष लेकर कल बनाले । इस फल
के साथ एक प्रस्थ (मानपरिमाया के अनुसार दो प्रस्थ ) घृत का पाक दरे । पाक
करते समय धी से चौगुना शतावर का रस डालना चाहिए। इस घी के सेवन करने
पुरुष खीसहवाम में नृपता धारण करता है। इस पृत को प्रयोग करने वाले
पुरुष के वीर, प्रतिभाशाली, तथा प्रिय दर्शन पुत्र होते हैं । जिन स्त्रियों के गर्भ नहीं
रहता, जिन के मृत पुत्र उत्पन्न होते हैं, जिन के पुत्र अल्पायु होते हैं, अथवा जिन
स्त्रियों की बार २ कन्या ही होती है, उन नियों के लिए यह घृत अति लाभदायक
है । इस घृत के सेवन करने से योनिरोग, रजोदोप, तथा मदर प्रभृति स्त्रीरोग दूर
होते हैं । यह धुत विशेषतया, प्रजावईक, श्रायुमनक, तथा विविध प्रकार के बालों
को दूर करने के लिए प्रशस्त है। इस का नाप फल धूत है। इस के भाविष्का
अश्विनीरमार हैं । यद्यपि इस प्रयोग में लक्ष्मणामुल का निर्देश नहीं किया है,
तथापि चिकित्सक इस ( लक्ष्मणामून ) को भी [ गर्भप्रद होने के कारण ] दाल-
अश्वगन्धाघृतम्-
अश्वगन्धाकपायेण पञ्चधा परिसाधितम् ।
घृतं निपीतमृत्वन्ते गर्भधारणमुत्तमम् ॥ ३२ ॥
असगंध के कपाय के साथ यथाविधि पांच पार न पाक करे । इस पृतको
ऋतुकाल में शुमान करने के मनन्तर सेवन करने से नी पश्य ही गाभ धारण
करती है ॥ ३३ ॥
गर्भप्रदयूर्णम्-
घटशुद्रं चचा धात्री यला चेति विचूर्णयत् ।
गर्भप्रदमिदं चूर्ण यध्यात्वपरिणाशनम् ॥ ३३ ॥
पर के रोद, वच, गाला, ज्या परेटी, इन औषधियों को समान परिमाण
में लेर यथाविधि चूर्ण बनाले । इस चूर्ण के प्रयोग करने से मानपन दूर होता है।
दम का नाम नभप्रद चूर्ण ६ ॥३॥
बटगुगदुग्धम्-
घटनान् समादाय झीरं सलु विपाचयेत् ।
दुग्धमेतनिरीतं तु गर्भ घते सदाहना ॥ ३४ ॥
२८६ नवनावनीतकम्। घर के भवरोहों के माथ ययाविधि दूध पकावे । इस दूध को सेवन करने से नियां गर्भधारण करती है ॥ ३४ ॥ प्रजाकरं घृतम् फलदलवल्कलमूलपयोभिर्पतममलं तु घटस्य सुसिद्धम् । घृतमुदितं हि प्रजाकरमेतत्परिफलितं हि ददाति सुपुत्रान् ॥३५॥ इति श्रीमता सदानन्दशर्मया प्रतिसंस्कृते नवनावनीतके ययाचिकित्सितविज्ञानायो नाम पञ्चदशोऽध्यायः। . वट के फल, पत्र, छाल, जड़, तथा दूध के साथ यथाविधि घृत पाक करे। इस घी के प्रयोग से (ध्या स्त्रियों के, तथा वध्य पुरुषों के भी) बहुत पुन उत्सम होनाते हैं ॥ ३५॥ इति प्रतिसस्कृते नवनावनीतके सारदीपिकारयायां हिन्दीभाषाव्याख्यायां पण्दशोऽध्यायः। अथ सुभगाचिकित्सितविज्ञानीयः पोडशोऽध्यायः। मजिष्ठाद्य तेलम्- मक्षिधामधुकसचन्दनैः सलाझा, काश्मीरप्रभवयुतैः सकर्षमात्रैः तैलस्यप्रमितपलाटकं विपकं, यत्तीरे द्विगुणमिते भवस्यजाया ॥१॥ अभ्यगादनु दवसं विधीयमानं, नारा वितरति सप्तभिर्दिनस्तत् । वक्त्राम्जप्वननुकपोलाभत्तिभागा; प्रस्फूर्ज द्राचमुभगत्वमत्युदारम् ॥ २॥ मंजीठ, मुलहठी, लालचन्दन, लास, तथा कुकुम इन श्रौषधियों को पृथक एक २ कप परिमित लेकर आठ पल्ल परिमित तिलतल का पाक करे ! इस में पास पोडशो ऽध्यायः २०७ करते समय दूना बकरी का दूध डाले। इस तेल के अभ्यत से सात दिन में ही त्रियों के कोमल कपोल स्थलों पर अतिरमणीय, चमकदार, तथा विलय मुन्दाता थाजाती है। १॥२॥ बुङ्गमाय तैलम्- फुङमं चन्दनं साधं पत्तहँ रकचन्दनम् । फालीयकमुशीरं च मजिष्ठा मधुपष्टिका ॥ ३ ॥ पत्रकं पनकं पलं कुष्ठं गोरोवन निशा। खाता दारुहरिद्रा च गैरिक नागकेशरम् ॥४॥ पलाशकुसुम चापि प्रियंगुश पटांकुराः। मालती च मच्छिष्टं सर्पपा सुरभिर्यचा ॥ ५॥ चतुर्गुणपयः पिटरतरक्षमितेः पृथक् । पचन्मन्दाग्निना चैधस्तै प्रस्पद्वयोन्मितम् ॥ बदनाम्यनादेतद् व्यहं नीलिकया सह । तिलकं माप न्यच्चं नाशपेन्मुपदूपिकाम् ॥ ७ 50 पनिनौकएटकं वापि हेरेजतुमणि तपा। विदयावदनं पूर्णचन्द्रमण्डलसुन्दरम् ॥८॥ केसा, सफेदचंदन, लो, पn (T RIविशेष ) लाल चंदन, कालीक (FORTOIE) सश, मजी, पुलहठी, तन, घास, मल के फूल, गुरु, गोरोचना (गौलोचा), नाव दाम हरदौ, गेर, नागकेशा, टाक से पूल, प्रियंग, कट माant, a गोप, सरसो त FIR न म यच भोपियों को पम् एक ९१ प.पं परिमित लर मा पनाले । १५ साय चौगुना १५ (दुध अथवा नस) हालका पयाविधि दो पण तिलतल पा करें। इस तेल कम्पा से मुखात पार नीलिका, निसर, मार, न्याय, मुश्किा, चिनी र ४, अनुमति प्रमृति विष दोषदर छोकर पुष बद्रमा के समान होना है ॥३-८॥ मयरमलेपः- मसूरी क्षीरसपिपलिप्तमास्यं पृनाम्यितः । सप्तरवाहासत्यं पुण्डर्गदलोपमम् ॥ मार (बर ) कधी या दूध के साथ पामार काने में गुरु घर में दो पल मन मुदा हो जाता । -- VAN N ....२५२ नवनावनीतकम् । मुखसौन्दर्यकरो लेपः BRARY: परिणतवटदलकाञ्चनपर्णीमधुकप्रियंगुपनानाम् । सहदेवीहरिचन्दनलानावाहीकलोध्राणाम् ॥ १०॥ समभागलपिष्टैविलासिनीनां करोति नियतमयम् । अधरितशारदशशवरदीधिति मुखपत लेपः ॥ ११ ॥ परिपक क्ट के पत्र, कचनार, मुलहठी, पियगु, कमल के फूल, सहदेवी हरि. चन्दन (लाल चदन अथवा चदन विशेष) लाल, केशर, तथा लोध इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर पानी से पीसकर मुख पर लेप करने से मुख शारदीय चद्रमा की गति को परास्त करके कमल के समान कान्ति धारण करता है ॥ १०-११ ॥ मुखकान्तिकरः प्रलेपः चितुपयवचूर्णयष्टी मधुसितसिद्धार्थलोधलपेन । स्त्रीणां भवन्ति नियतं वरकनकोपमानि वदनानि ॥ १२ ॥ तुपरहित यवो का चूर्ण, मुलहठी, शहद, सिसिद्धार्थ (सफेद सरसों ) तथा लोध इन औषधियों को पानी से पीसकर लेप करने से स्त्रियों के मुख पर सोने के समान चमक आ जाती है ।। १२॥ वदनकलङ्कहरो योगः कृष्णातिलकृष्णजीरकसिद्धार्थजीरकैः समं पयसा । लेपोऽतिवदनसुभगोवदन कलङ्कं च नाशयति ॥ १३ ॥ काले तिल, काला जीरा, सरसों, तथा सफेद जीरा इन औषधियों को पानी से पीसकर लेप करने से मुख गत व्यङ्गादि दोष दूर होकर अति सुंदर हो जाता है । अङ्गरागः तिलसर्पपरजनीद्वय कुष्ठकृतोद्वर्तनानि भजमानाः। कान्ति हसन्ति हेनो विभ्रति सौरभ्यमधिकं च ॥ १४ ॥ तिल, सरसों, हलदी, दारुहलदी, तथा कूल, इन औषधियों से बनाए हुए उद. सन ( उबटना ) के प्रयोग, करने से स्त्रियां सोने की कान्ति को देखकर हसती है (अर्थात उनकी कान्ति सोने से भी अन्टी हो जाती है)। और शरीर में सुगन्ध आजाती है ॥ १४॥ .
पोडशो ज्यायः। २८ मुखदौर्गन्ध्यहरी गुटिका जातिफलजातिपत्राचीनलामुस्तयष्टीभिः । अपहरति पूतिगन्धं गुरिका विहिता मुखत्यस्ता ॥ १५ ॥ जायफल, जावित्री, सुगंधवाला, छोटी इलायची, नागरमोथा, तथा मुलहठी, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर यथाविधि कूट कर पानी से गोलियां बनाले । इस गोली को मुय में रखने से मुम्ब की दुर्गध दूर होजाती है ॥ १५ ॥ गावदौर्गन्ध्यहरो लेपः- मलयजबालकजलधरजम्बूदललोध्रधान्यकैस्तुलितैः । लेपः सहदपि विहितः प्रचुरंतनुगन्धमपनयति ॥ १६ ॥ चदन, मुगधनाला, नागरमोथा, जामुन के पर, लोप, नशा धनिया, इन औषधियों को समान परिमाण में लेकर पानी से पीसकर लेप करने से एक बार में हो शरीर की दुर्गंध दूर हो जाती है ॥ १६ ॥ मलवातहरं चूर्णम् या प्रदोषसमय मधुमिधं घोजपूरकदलोद्रचूर्णम् । स्वादयत्युपहवा न भवेत्सा पूत्यधः पवननिगमगैः ॥ १७ ॥ बिजौरे के पत्तों के चूर्ण को शहर के साथ मिलार जो श्री प्रदीपसमय में ताती है, वह दुगन्धित अधोवायु को नहीं छोड़ती ॥ १७ ॥ चूर्णदग्धप्रतिक्रिया- ताम्बूलमध्यस्थित चूर्ण केन दग्धं मुखं यस्य भवेकदाचित् । तैलेन गराडूपमसौ विदध्या- दशरनालन पुनपुनर्वा ॥१८॥ जिस पुरा का मुख ताम्यूल मध्यपत चूने के पापिय पाण जल गया हो, वह तेल से थायमा कांजी से गण्डम धारण करे । शीम ही अच्छा हो जायगा। जात्यादिगुटिका- जानीकर्पूरगानि कवोलकफलानि च । इत्येषा गुटिका कार्या मुखसौभाग्यदिनी ॥ १ ॥ ३७
२९०
-
नवनावनीतकम्।
चमेली, कपूर, सुपारी, तथा शीतल चीनी इन यौषधियो को।समान परिमाण
में लेकर यथाविधि टिका बनाले । इस को मुस में रखने से मुख दौर्गन्ध्य दृर
होता है ॥ १६ ॥
जातिपत्रादिलेहा-
जातीपत्री कणा यष्टी मातुलुगदलं मधु ।
एला लेहे भवन्नाद. किन्नरस्वरतोऽधिकः ॥ २०॥
जावित्री, पिपली, सुनहठी, मातुलुश के पत्र, तथा छोटी इलायची इन को समान
परिमाण में लेकर यथाविधि चूर्ण बनाले। इस चूर्ण को शहद के साथ मिलाकर
लेहन करने से किन्नरों के स्वरसे भी अधिक मधुर स्वर होजाता है ॥ २१ ॥
मपकप्रतिक्रिया -
वातारिपत्रवृन्तप्रान्तेनादाय चूर्णकं बहुशः ।
धृष्टस्तेन तु मषकः प्रसुतरुधिरः शमं याति ॥ २२ ॥
एरड के पत्ते के वृन्त के अग्रभाग मे चूना लेकर मषक को अवधर्पित करे ।
इस प्रकार घर्षण करने से मपक में से खून निकल कर यह नष्ट हो जाता है ॥ २२ ॥
व्यङ्गहरो लेपः-
रक्तचन्दनमखिष्ठाकुष्ठरोध्रप्रियङ्गवः ।
घटाकुरा मसूराश्च व्यङ्गमा मुखकान्तिदा. ॥ २३ ॥
लालच दन, मजीठ, रोध, प्रियगु, वट के अकुर, तथा मसूर इन औषधियों
को पानी में पीसकर लेप करने से व्या दूर होकर मुखार चमक भाजाती है ॥२३॥
योवनपिटिकाहरो योगः-
सिद्धार्थकवचारोधसैन्धवैश्च प्रलेपनम् ।
विहितं विनिहन्त्याशु पिटिका यौवनोद्वाः ॥ २४ ॥
सरसों, वच, गेध, तथा सेंधानमक इन को लेकर पानी से लेप करने से मुखगत
यौवनपिटिकाए (जवानी को पुतिशं) दूर होताती हैं ॥ २४ ॥
नीलिकाहरो लेपः-
जातीफलस्य लेपस्तु हरेद् व्यङ्गं च नालिकाम् ।
मजिष्ठाजातिपत्रीभ्यां लेपो या वधयान्वितः ॥ २५ ॥
जायफल को, पथवा मनौट, वच, तथा जावित्री को पीस कर लेप करने से
मुखरत नीलि का दर होजाती है ॥ २५ ॥
-- . योदशोऽध्यायः। मुखकार्यहरो लेपः- अकतीरहरिद्राभ्यां मदविरवा प्रलेपयेत् । मुखकायें शमं याति चिरकालोद्गवं ध्रुवम् ॥ २६ ॥ इलदी के चूर्ण को पाक के दूध के Eष पीसकर करने से मुख की कृप्या ना दूर हो जाती है ॥ २६॥ गावकार्यहरः परिपेक:- या कुष्टमर्षपतिले निशया च दापा, गान प्रलिप्य सलिलैः कुरतेऽमिकम् । तस्याः प्रततयरकाशनकान्तिगौर गा भवेद्विगतकापर्यप्रतीय रम्यम् ॥ २७ ॥ दूर, सरसों, तिल, हलदी. तथा दामहली, इन विधियों के उबटने से शरीर को प्रलिप्त, तथा परिमदित करके जो मी प्रतिदिन काम करती है, उसके शरीर नपेठप सोने के समान चम भागाती है, और शरीर को कालिमा दूर होकर मणीप होजाता है ।॥ २७ ॥ प्रतिसंस्कारसमाप्ति काल: (गीतिः) नयनेमानन्दचन्द्र प्रमिते तु विक्रमादे। आखत घ माघमासे शिवरानिकाभिशायाम् ॥ २८ ॥ नयनायनातकस्य मतिसंस्ततिः समाना। भिपजां मपपाता भघिसाय योमयोतु ॥ २६॥ इति गढपालमएदलान्तर्गतधीनगरीनकटयतिखोसास्य- प्रामधास्तवदेन सदानन्द शर्मा प्रतिसंस्थत नव. नापनीत के सुमनाचिकित्सितविज्ञानीयो नाम হাম্বাব: समाचनपनापनीतकम् ॥ शिम पद १५ CRI महीने की शिवति faful त्रि में मारी11 AMIR किया था पर "मानानी नामर" प्रवियर सिमाना हो ॥ १-en हनिमRARREntहिन्दी पोशी . अत्युपयोगी वैद्यक पुस्तकें ! १ भैपज्यरत्नावली-धीगोविन्ददास प्रणीत-सुप्रसिद्ध कविराज श्रीयुत नरेन्द्रनाथ जी मित्र द्वारा संशोधित तथा परिवर्तित आयुर्वेदाचार्य श्रीयुत जयदेव विद्यालंकाररत सरल भाषा टीका सहित । इस संस्करण में खास विशेषता यह है कि औषधियों की मात्रा doses समयानुकूल बना दिये हैं । संपूर्ण पुस्तक का दाम रखा है, पुस्तक लगभग १२०० पृष्ठ में समाप्त होगी, पक्की जिलद सहित । २ चक्रदत्त-चक्रपाणि विरचित-श्रीयुत शिवदास सेन कृत प्राचीन सरल संस्कृत व्याख्या सहित-बढ़िया गलेज काग पर मुम्बई टाईप में छपी है, कपड़े की जिल्द सहित मू०५, ३ रसकौमुदी-श्रीमद्भिपग्वर ज्ञानचन्द्रशर्मणा विरचिता-प्राचीन रस ग्रन्थ सटिप्पण मू010 .४ पारदयोगशास्त्र-श्रीमद्रासायनाचार्य शिवराम योगीन्द्र विर चितम् सटिप्पण मू०॥ ६ रतिरहस्य-श्रीकझोक विरचित-काश्चीनाथ कृत दीपिका सरल संस्कृत व्याख्या सहित-पक्की कपड़े की जिल्द मू० ३॥ ६ . सायक-ज्योतीश्वराचार्य प्रणीत सटिप्पण बढिया सस्करण । ७ अनङ्गरण महाकविकल्याणमल्ल विरचित-प्रत्युतम् १॥) ८ कुचुमारतन्त्र-परिवर्द्धित संस्करण । ६ कन्दर्पचूडामणि-संस्कृत टीका सहित मू० १०) १० गुणों का खजाना-स्वा० परमानन्द उदासी कृत-इसमें हर एक प्रकार की बीमारियों के फकीरी आजमाये हुए नुसंखे लिखे हैं, तेल अर्क शरवत आदि के बनाने के तरीके, धातु उपधातु के शोधन मारण के उपाय आदि अनेक उपयोगी चाते हैं कुल ६७५ गुण हैं। सरल भाषा में ४०० पृष्ठ की पुस्तक का दाम केवल २) है। 'नके अतिरिक्त हमारे हां हर एक प्रकार की संस्कृति तगा पुस्तकें मिल सकती हैं- मोतीलाल बनारसीदास, थप्पक्ष-पजाज संस्कृत पुस्तकालय, सैदमिट्टा बाजार, लाहौर.
एक आध भाषा टाका छपा था यह मा अशुद्ध तथा अधम अनप
करने वाली थी इसी त्रुटि को देख कविराज श्रीविद्याधर जी
चालकार ने इस की सरल मापा टीका करदी है ताकि सर्व
साधारण भी इस को आसानी से समझ सके इस पर भी लाचार
के सुप्रसिद्ध सिद्धहस्त कविराज श्री मरेन्द्रनाथ जी मित्र ने इस
का संशोधन किया है और मात्रायें आज कल के समयानुसार
करदी है। अपर मूल श्लोक और नीचे मापा टीका दी है। हर
क योग को पृथक र छापा है। साथ में सब प्रकार के यन्त्र के
कपदपप्रमुद्रितस्य मनोहराघरणपट्टयर स्यात्य पुत्तर
4 रुप्पशाणि।
याव्यम्-यीयस्यैव संख्या विमुदितोऽयं प्राय ति
यतामेनप्रणाय अयश द्वितीयसंस्कायतर प्रतिपालनीयः
१२ अनङ्ग रङ्गम् ।
महाकवि श्रीकल्याणमन विरचित ।
यह नीन सस्करण हमने पुना पिलायत तथा जर्मनी में उप.
लब्ध कर एक हस्तलिखित प्रतियों से शामिदिर द्वारा संशोधन
करा कर पड़िया ivory कागज पर हाई। सप संस्करण से
सस्ता तथा पादया सांजरा पपपाया है। मूल्प भी केवल 17
१३ रति रहस्य।
विवित या काशीनाथ पृत व्यापया याद