·**vordü.CSNICE15309•?? SangiSGSM • ** 9495304fess&$$ *1982.34.64 Faesimile of a leaf of the MMS. 11460 in riva series. Freserved in the Govt. Oriental MSS. Library, Madras. The text is from canto II. It kuins with AHIAAT 1131 FTZ e:e and continues we ॥२३॥ and ends with वचो हि वाच्य

·No text on this page.

·2. ՔՆԻԴԵԼՖԻՖԱՅԼՆեթանյան Է ՀԱՐԿՄԱՆ Նշոյանան-ՀԵՀ Հ ր.2թթոռացեք։ Կամ - : ահա, մինչև Արաբական>> ԲանկՋԱՆ ՈՒ ՀԻՄԱՐԻ ՀՐԱԺԱնուն, ԱՆԵԼՈՒԹթիլիա, Իտալ թուն: ՆԵՒ ԲՌՆԱԲԱՎեսթ Վերի, - մ-սեմիա)։Անահիտ շարում են ԱՄՆ ԼԵՎՈՆ ԻՐԱԿԱՆ Է ՆԱ Մ Ա Ն ԻՄԱՆԱՅ ՆմոնյԼԻ ՈՍ ԴՈՒ ինԱՆԱԿՈՒՄ Է ԵՐԵՒԱՆԻ | ՀԷԿՈՒՍԻ,Դահլել է նա։ ՈՒրին:22 տրտնջվադծոտնի Շիվինի ցլ : ԻՄԵԳ ՄԵԿ Արդ ի կ Facsimile of a leal of the X MS. in Sexit script bwk aging to His Holine Rajusin lleur Pandita. C. I. E., Serial. Tlle text is ir/n Caոt . It i:ins initi: :::: :::: stainz:a, vit., 4741ՎԱՀՌՀ 44717747f4: 1 (1767 FIHf: and continues up to the end of the poem giving the grasast of the wet wteve e siti a verse indicating the relative of tvia #a :k in the lann:'ia- -րril 4*. *:: պիսյՀ: Հ.fԳ/10 271:

·SIVASVÄMIN'S
KAPPHINĀBHYUDAYA
OR
EXALTATION OF KING KAPPHIŅA
critically edited for
the first time with an introduction
and an appendix
GAURI SHANKAR, M.A., B. LITT. (Oxon.),
Lecturer, Government College,
LAHORE.
-
PUBLISHED BY
THE UNIVERSITY OF THE PANJAB,
LAHORI.
1937

·PANJAB UNIVERSITY
ORIENTAL PUBLICATION
NO. 26
first Edition1937-50 copies
Irinted by
XHAZANONII RAM LIIN AT TINIG MANONAX LECTIIC: I'RKSH,
MAID MITILA MAWAN, LANOI.
INDIA.

·काश्मीरभदृश्रीशिवस्वामिकृतं
कप्फिणाभ्युदयं महाकाव्यम्
इलिशसंस्कृतभूमिकाद्वयोपेतम्
सपरिशिष्टं च
गौरीशङ्कर एम. ए., बी. लिट्. (आक्सफ़ोर्ड)
लैक्चरर, गवन्मेण्ट कालेज,
लाहौर, इत्येतेन
सम्पादितम्
मूल्य ३०)
पञ्चनदीयविश्वविद्यालयेन
সাহির
१९३७ ई०

·No text on this page.

·DEDICATED
HORACE BARRATT DUNNICLIFF,
M. A., (Cantab.), Sc.D., E. 1. C., I. E. S.,
Principal, Government College,
LAHORE.
As a mark of respect and admiration
by the author.

·No text on this page.

·PREFACE Kashmir is known to the outside world mainly as a land where nature presents herself in charming shape and glorious garb. It has beautiful vales, brightened by the luxuriant growth of many-coloured fragrant flowers, lakes of great dimensions, coverd with lotus beds, snow-fed rivers, streams of fresh, sweet water, high-pcaked mountains, and springs with picturesque settings. In a land wliere nature has been so gracious, it is not uncommon to find men-a part of nature's creation-who excel others in their achievements in the domain of art and literature. Ancient Kashmir occupies a respectable niche in the gallery of Literature, particularly classical Sanskrit. Apart from Kalidasa, to whom some scholars have sought to assign a home in Kashmir, in the long list of famous writers and scholars who have enriched and extended the realms of thought and knowledge, we come across Prakrit poets like Pravarasena of the Setubandha fame, prolific writers like Kshemendra and Ratnakara, literary critics like Anandavardhana and Mammaţa, chorniclers like Kalhana and Saiva philosophers like Kallaţa. The reign of king Avantivarman (855-883 A. D.) witnessed a remarkable revival of Sanskrit learning in Kashmir. Sivasvamin was one of the gems' of Avantivarman's court.

·ii IIe scems to have been an exponent of the principles formulated by Dandin in his Kavyadars and is credited with the authorship of seven Mahakavyas, several dramay, and prones works, and other writings. But the Kapphiņabhyudaya and a few stray verses make up all that is left to us to read and admire. The Kapphiņabhyudaya is written in a highly ornateand complex style and only a scholar equipped with an intimate knowledge of Sanskrit gramınar, language, rhetoric, and literature and fully conversant with the modern critical method of study and research could do justice to it. This poem is an important link in the long chain of Sanskrit Kavyas in Kashmir and its value and importance can only be realised by minute and laborious study, supplemented by the help afforded by the Editor's introduction. Śivasvamin is equally at home in Sanskrit and in Prakrit ( Vide Canto xix ). llis imagination Hear's liigh and he display, exquisite poetic skill. The theme of his work is a Buddhist story. He has adapted the simple Avadana story to his needs and has succeeded in producing a poem of a very high order, so that we might apply his own words and Hay that he was a pioneer of Citrakavya and well-versed in many stories (fafarag omfatteteater) and that the mere melody of his words filled the hearts of scholars with wonder ( hardt fartasy gferni Arifraft). My friend and colleague, Pandit Gauri Shankar, is an old pupil of mine. I have been watching his career with much interest and have reason to feel proud of him in that he has been able to bring out the first critical cdition of this Mahakāvya. He has spent full five years working at this difficult Kavya and the result is a very useful and scholarly work.

·111 His edition of the text and his introduction to it can serve as models for future editions of Sanskrit Kavyas. He had to encounter great and serious difficulties in editing this work which liad no Sanskrit commentary attached to it. He had to rely partly on the defective manuscript material available but mainly on his own parts, his clear intellect, his assiduity, and his close adherence to the principles of textual and literary criticism. Thc Prakrit canto was a hard nut to crack but by his knack and patient and diligent work the Pandit has managed to render it into Sanskrit. Creditable as the work is, I cannot but feel that the editor has been greatly handicapped by the paucity of manuscript material available. With more manuscripts the learned editor could have produced better results and his talent and scholarship would have found greater scope for work. GULBAHAR SINGHI Governmont Collego, Lahore. Docomber 12, 1936.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·CONTENTS FRONTISPIWON PRISHAON By L. Gulbahar Siugh, M.A., LL.B., Head of tho Sanskrit Departmont, Govorniont Collogo, Lahoro. INTRODUCTION Pagos # 1. MANUSCRIPTS OF THE POIM 1. Transcripts of the poem ii. Search for other Manuscripts and transcripts of ii the poom #ON iv vi Xvi # 2. THE COLLATION OH THE MANUSCRIPTS i Tho Nopal Text ii. The history and relationship of the Manuscripts iii. A comparative statement of select Variants 3. TESTIMONIA ... 1. Pratikas of quotations from Sivasvimin 4. THE SOURCES OF THE POUM i. The Avadanagataka ... į. The Manorathapürani iii. The Dharmapuda common tury in. The changes introduced hy Šivasvämin 4. The story of king Kupphiņa in Avadana, 88. 5. ANALYSIS OF THE POEM 6. ABSTRACT OF THE POEM . xxii xxii . xxiy XXV ### xxviii #W. Xxxiii .

·( 2 ) Pagos Xxxviii Xxxvili . ## ## ## # ### xliii xliv . xlyi xlvii xlix # .. w 1 #W li 7. THE AUTHOR i. His namo ii. His motivo in writing tho room 8. THE NAME KAPPHINA... 9. SIVASVAMIN AND BUDDIITSM i. Buddhist terms occuring in tho poom 10. DID SIVASVÄMIN WRITE ANY OTHER WORK BESIDES TIIE KAPPIIIŅĀBUTYUDAYA ? ... 11. HIS CONTEMPORARIES 12. IMPORTANCE OF SIVASVÄMIN'S WORK - A rósumé 13. SIVASVAMIN AND RATNAKARA AND TIIRIR PREDECESSORS i. A comparativo analysis of the schome of the IIara vijaya and the Kapphinabhyudaya ii. The Haravijaya, Mägha, and the Kapphinabhyudaya 14. STYLE OF SIVASVAMIN AND MIS THOUGHT 15. HIS LANGUAGE AND METRE i. Table showing the froquency of motros in differont cantos ii. Choicest expressions in Arthantaranyama and other good sayings iii. Prakrit used by Sivasvamin iv. A list of fragmentary and obscuro stanza. 16. CONCLUSION AND ACKNOWLEDGEMENTS... 17. SANSKRIT SUMMARY OF TIIN INTRODUO. TION 18. TEXT 19. THE 'CITRA-KAVYA' FIGURES ILLUSTRATED 20. PRATIKA INDEX 21. BIBLIOGRAPHY WWW * NW 1xxiv lxxvii Ixxviii * ### 3460 XVI-Xviii ... ## www ·" " " " CORRECTIONS Canto I 8b for ससंन्ध्य Tread ससन्ध्य II 19c, XIII 401, XX 4a for Branfet read 39 for 1 Similarly change ज to r in अनुरजनम् II 20d and अज्जनरजन II 3Sa; in कुज्जर IV 38b, VI 4d, VIII 178, XVII 50c; in अजन VII 8d; in रजितमज्जरी VIII 13a; in पुज्ज XI 32lb; in मारी IX 36&. V 49b for putea fat read fuegsfat VII 378 for ret rgn: read rette: VIII_9b for स्थिरधति म्यति read. स्थिरतिक्षति 11d for सारुति read सारुति 20b for कुलिताति read कुलितालि IX 12d for मनः स्व read मनस्त्व 29b for acesta format read arafafat ano as in the footnotes. 31b for रतेश्वरं read रतेश्वरे x 21d for द्विषद् reed विपद् 350 for दस्थु read दस्थुः XI. 29a for मलिन read मलिन- XII 1d for रथ्या रजो read, रय्यारजो Ba for अरोहतो read. आरोहतो 34a for कम्ख्या: read. कास्याः 47a for अभिशिव read भ्रमिशिव XIII 18c for मधुमान read मधुपान 23d for मतीव read. मितीव 23c and XVII 500 for w-read, मूळ- 40b for सरल read. सरक Canto XIV 6a for TTF read F** 298 for बलदेकता read वदेकता " " " " " " " ·2 7 ху Ha for at read it 24b for our reacto XVI 6n for this roulant 60. for बिडम्बनैव real विडम्बनैव 1061 for to reach test XVII 7d for मुण्टा reid मुबटा 51a for a read XVII 22n for it road writ 230 for fint raul pairat 480 for कोपसेवि tart. क्रोधनेऽधि 59od for दस्ताधूसरा et दस्ता धूसरा 65d for : Yout সকল 670 for मथनेन मियो Ved मथनेनामिषी 74a for ज्ञेया read गेया Adc for fargent read wyna XX 33d for an tETT: re: 1 11 7 77 11 For the following see the lootnotes rogarling the variants I 441 for wat read yat II 180 for perfect read feria VI 83 for Roading read Rondlings VIII 32 after d read l. It has fetare, which is printed bolow XI for 3-13 rond 8-16b XI 30c for Mirada: read andard: XVII 34 for O read b Introduction Page XVI lino 28, omit in before authontio XIX 11 for 202 and 709 read 122,446 XXIV 33 for Sartifioinl rexil artificial Sanskrit XXIX 1 for Sitadhavnja real Situdhvnja XXXV 11 for the rost read rost thero XLVI 27 for Sakti read Sukti- LVII 27 for धम्मिल rem धम्मिा LXII 2 for व्योमा read. व्योमो LXXIV 19 for malliable reacl malleable. 1 2 ·INTRODUCTION Tho Kopphiņülhyudaya was closcribed for the first tino in somo detail in the closcription of Manuscripts by Soğugiri Šīstrin in the Report for tho yours 1893-4 issued from the Madras Govornment Oriontul Mnuuscripts Library It is nientionoil in Aulrocht's Catalogus Catalogorum, Vol. I, pp. 79, 626, 054; Vol. II, 1). 15; and Vol. III, p. 18. Prolossor E. W. Thomas in his odition of the Kavindravacunasamuccaya' (p. III ff.) hus montioned this poom under its author Sivasväniin. MANUSORIPTS OF TIIL POEM The text of the present olition is luscel on the following Manuscripts :-- (M] Tho pulm-loul (154"x13") Manuscript (11460) in Uriya charactors coutuining 91 pagos with 6 linos on a page. This lelongs to the Govornmont Oriental Manuscripts Library, Madrus". It is complete in 20 cantos und old in appoarance. IN] The palm-loaf (113"x2") Manuscript in Nowūri charactors, It helongs to Ilis IIoliness Rūjoguru Ilomaraja Pandita, C. I. E., D. P. I., Nepal. The appearance is old and it is incompleto. Only 34 folios are availaulilo, folios 1, 4-21, 26, 35 aro missing. It originally containod 55 folios. MINI 1 MATY werp wat tror WANI FM www 14. D. M. G. XXVIII pp. 118-124. Kr. vindravacunammuccaya, Bibliotheca Indi- C# Horion. Koitlı’s History of Sanskrit Literaturo pp. 183,184. 2 A Descriptivo cataloguc of the Sanskrit Manuscripts in the Government Oriental MSS. Library, Madras, vol XX, pp. 7096-7. M. Soragiri Sīstrin, Report No. 2 (1898- 1894) pp. 49-56; 195-199.

·(M31 The transcript 111.1611 which in the mannen tunt nt l'uri and Kashmir. Tho original Manuscript in untreable. Hur details solclow. TR\NSCRIHTS ON TIL MOBA Thero sure tliron transcripta' «of the quam in the Marin (overnment Oriental Manuscripts Library: ana in Telugu 111,691, the other two in Devangari (11.103) and (11.1011. In 1893 in the Miura Oriental (tort. MSS. Library thoro was only onoa maneript. 111.1601 of the pum in Uriya which was transcribel in Tolu 11140914. The latter winnin t1'1111:4- cribul in Dovinžgurt 1114631, indiontod 19 (1191. Time Deramanuri Iransarij, tion (11461) was made in 1904 from the Mannseript resives from Malcolivat Misrn of Iuri", and is indiontod as (M3). It is incompleto. SEARCTI FOR OTTITR MSS. ANI) TR.INSCI(11'T OP TIL POIS Aufrocht's montion of the poem al noticed in Irraprimul strin'. Roport on a soarch of Manuscripts (1895 1900) suggested the truckity of 11 onquiry if a copy of tho work found ly Ilarprudu Santrin at the future of Gopinatha Misira at Damodarupurçluan coulil bo trroad now. With the kimi holp of Irofessor Thoms an onquiry was carricel on ly the libruin of the Indiu Ollico. In a roply from tho 1). I'. I, Biliar unul Orisut, it wit "portes tlint this MS. was untracoublo, but another copy of th: MS, WH* troud in the Puri Library. A transcript of this was tired for my true. Prin the doscription of this transcript the important fact our thout the l'uri Mart script which is in Uriyi wna copied from the mulu lon( Mantmeript of the late Gopinathu Misia. Tho Into Maluimahopediyaya Mucenivit Miira otthus Manuscript copied from the palu loaf Manuscript of the lato Court Air who was his co-villagor. Tho formor kopt it in tho Muktimanda Liburary of the Jagannătha Tomplo of which he was the secretary, The MS. WICH VAN 4 1,045, HSFTWARETTI 1 ibid. 2 Tho Alphabotical Indox of the Sanskrit Manusoripts of tho Madras Library (1893), P. 15. 3 In the Report (1809-94) tho Curator ro. ma that he ongaged an Uriya man to copy tho poom in Telugu character but owing to his (copyist's) ignoranca of Banskrit tho transcript is very imporfoct and roquiros a ouroful collation. + Thun aurator with laberury maprint that information in his letter Na, N. 0.63931 dutel 21. 1.31 to that matary to the (tot. et Murau law (tan), Iepi. and was forwardia ly the latter authority totho Librarinu, Imella olllow, whanupplied 11 copy of the nine tn Irofee Tan. 6 Vida, Annual Report 1904 -- 1908, No. 4 in the list of Manuscript trannerilul for the Covt. Oriental M38. Ibrary, Madras.

·iii transcriboil in Msulras (No. 11161), indiontod as [M3]. So by this co-incidonco a transcript of Harrasüda's Manuscript was acquiroci. Whion Professor Thomas asked mo to undertako tho study of tliis work, it occurrod to me that sinco the author was a nativo of Kashmir it was probablo that somo trace of tho pooin might bo found in the libraries of Kıslunir, ospocially is somo of them have not published their cataloguos. On onquiring through the Indin Ollico it was discoverod that a manuscript of the poom oxistod in tho Kashinir Rosearch Dopertinent Library. Tho Indir Ollico arrangol to obtain for mo froin Kashmir a transcription of the samo, which efter collution turnod out to box copy of 11461 [113]. Madras was montionod as its plnco of acquiroinont. Tho work on the poom was sturtocl in Octobor 1931 at Oxford undor the suporvision of Professor F. W. Thomas, who kindly lont tho transcript of MS. (11:163] of Madras belonging to him. It had boon collated with (11461). The original manuscript and transcript coull not bo had thoro as the rogulntions forbia their sonding abroad. IIowovor, during my two yours stay at Oxford I socurod tho transcriptis from luri and Kaslımir which are tho samo as 11461 (M3), already incorporated in tho transcript bolonging to Professor Thomas. Theso transcripts from Puri and Kashmir hayo not provod of much uso, but thoy have shown how scribal orrors can be manipulated when the same manuscript is copied at different timos by difforont scribes in differont countries. On my roturn to India in Oct. 1933, I borrowed the Uriya Manuscript (11160) from Madras and transcribod it myself into Devanaguri from the Uriyi script, which is tho inost intricnto of tho Indian scripts. To an ordinary obsorver the script rooms to bo a sorios of circles and curves with dots intervening. On oxumination it was found that this MS. forned part of a bigger volume as its folios run from 58-104, i. . 46 folios or 92 pages. It is very clourly writton and with the help of a magnifying glass I had not inuch difliculty in transcribing it for any uso. During the progross of my work in Lahore, I received a note from Principal Dr. A. O. Woolnor that Dr. Johnston from Oxford had written to him to inforın mo that Dr. Tucci of Romo had made a referonce to a Nepal manuscript of Sivasvimin's Kappliņābhyudaya in his article contributed to the Wintornitz Commemoration Volume. This was a vory happy news. So far I had Ver 1 Fostschrift Moriz Wintornitz (1989), pp. 243-247.

·iv Lost hope of findings in second MS. of thiquum and wanted to buy text, on the only availablo Ilpiya 14, But this tiforneo NA HALI: V of lioman I sturtech on it now line of omury. Aftar con autin: Profetior "locis article I at once wrotu to limit Rumme il lu could apply 1 with triptof his copy of tho jxom um alme wrote to We owner of the 11:, #Nami, lix Huti noss Riijnguru llomraju l'initi, C.I.A, 1). P. I. Supravedla tradul Cinra. khi-Dukninubu. Pro fosor Cuoci in raply referral on vak tarthe Ringara who was vory kind to your near transcript' in Davamari eft in hierdie und a note on the same writton hy him in Sabril, T'han 180orint I rull N. Tho Socrolitry of the Axintia Society of BerggelCabuti, lampiry informod that thoro was no Ms. of the juwen in the MX, collection of the society, is printo catalogue was tot available at that time. TII COLLATION ON TIIKMINI SERII'I'S 11 11 a) Tho numbor of study in Nan M:3: Cantos : II III V VI Stunnis in M 44 53 M3 44 63 Cantos : XI XII XIII XIV XV XVI X111 XVIII XIX XX Stanzas in M 37 47 M3 19 42 M3 is an incompleto text, ** it omiti u following staza which are found in M and eventually in N, for the lastlo in to complete in the oxtant portions than M: Iy 29-1 y 18-27, 29, 30, 31, 32, 43, 44.16 VI 33, 37, 40, 42, 44, 53, 58, 59, 61, 03 04, 76, 77. HO, H3 17 VIT 14, 16, 20, 21, 27, 33, 341.7 VIII 4, 16, 17, 21, 32, 33, 34, 41, 43, 44, 50, 56183 IX" 13, 15, 23, 26, 37, 39-6 X 10, 16, 18, 274 XI It broaks off after the fourth hyllablo of 3) un to the 9th syllable of 16b. It givor 13xb after 10d. It omits therefore, 3 161, (selulius 13abs); and 25, 26, 30, 33, 30. 18. The numbering whow that ustne Web de le prop 12 tipo 1 1 Vido, facsimilo on the frontispioco. 2 MS omits 81 and not 82 8 M9 omits 23 ·V Polion woro lost; aſtor 2 tho toxt givos 14. XIT 10, 17, 20, 22, 45=35 XIII' 11, 14, 25, 31, 385 XIV 12, 13, 3.1, 26, 29, 32, 39=7 XV 4, 8, 11, 19:4 XVI Tho confusion in this toxt aftor 67 is an oxomplary ono, on collation with Mit runs 1- Ganh, 56-61, 75-80, 6800, 69-74, 87-92, 81-86, (XVII 1-5), 93, 94, 95. Thoroforo it roponts 56-61. In all it has tho suino numbor of stanzas un M. XVII The first prigo of XVII is rond boforo tho list pago of XVI, as such rovorsion gonorally happenis in MSS. with looso leaves. Tho stanzas aro not numborod aftor 4. It omits 7-11=5. XVIII Tho stiumus iro not numborod aftor 24. Tho first throo stanzas of XIX procodluci by tho lost ono oſ XVIII along with its coloplion como in betwoon 22 and 23. This confusion is of the naturo of XVII. In all it has tho suino numbor of stanzas as M. XIX It has the same numbor of stanzas as M. It has no Prasasti, i, o, it omits 43-46 and those which are not found in M. It broaks off at 421). b) TETON TEXT Tho Nopal text begins with the last four syllables of 12a of the first canto and broaks off after the first syllable of 12c of the second canto. Tlion tho Colios aro inissing till tlio end of tho oighth canto whoro it again bogins with tho last syllablo of the 54th stanza. (t again broaks off at tho fourth syllablo of 35d of tho tonth canto and bogins with tho 4th syllable of 12b) of tho olovonth canto and continuos up to the 7th syllable of 34d of the 14 tlı canto. Aguin it bogins with the 9th syllable of Ia of the 15th canto and continuos till the ond. Thus the N toxt breaks at four places, the longest breal being the complote loss of the toxt of III-VII Cantos. This text is fuller as compared with. M and gives w largor numbor of stanzas in the following cantos Х XV XVI XVII XVIIC XIX XX 40 40 130 57 151 47 By no inoans can those additional stanzas bo provod to be intorpolation, for xv, 32 is quoted from this poem in Skm. ii, 713, and it is not 1 M8 omits 91. . HRINU ·found in M; and xviii, 14 in nool in the 'TukaNarva The N text basale following stanzas not found in M : -- 330d, 31, 35=(M3 malonu tavo liwa via. Brad ne stane, A nuinbors two linos viz. 36ci ils ono st117. XV 27 oil, 28 ab), 32, 33, 36, 37, 38.00 XVI 9, 18, 28, 29, 33, 34, 19, 45, 53, 55, 6:4, 67, 69, 71), 73, 75, , HC), 81, 95, 90xh, 99ed, 103, 106, 110 119, 120, 1:733, XVII 6, 13, 22, 23, 28, 29, 3.1, 45, 49, 53, 60311 XVIII" 6, 8, 12-15, 20, 21, 215, 20, 29, 30, 31, 33, 34, 36, 37, 38, 10, 11, 13, 45, 46, 49, 51-58, 60, 61, 63 66, 68, 70 73, 774, NINI, AG, 87, 88, 94, 95, 97, 98, 100, 102, 103, 110, 111, 119, 110, 119, 193, 132, 135 cil, 136 xb, 143, 100.71 XIX 6, 10, 13, 21, 23-25 14, 15, 18, 19, 20, 28, 371, 39, 41,47: 911M members twulinex 33mh us one stangal; M omits the 6th stanza of the Primati and Namith tho 4th ono. c) THE IIISTORY AND RELATIONSHIP OF TIIS MANUSCRITS Toxta in Classical Sanskrili, unlike these in the Verlie: where the purity of the toxt is vouchaufed ly tho scholarly hathocla sanctificxl loy the nipious uso, havo boon mutilatul and clofucod by the Inxity and innance of siribon in ovory ago. It is the business of the editor to gut lelimut the corruptionis in the endlouvour to recover the autograph, i. th, the text 1193 originally writton by the author. It is obvious that govoral ancestors must have intorvettend but woun our M88. of the poom of this periodi and the distant arelotype. We know of course that all tho oxtant MSS. of our auther uro Inter hyuny hurtreci yaura than the author himself. Wo iro cortain that oven in the life time of our author vory ſulty copios of his copios must love buun put into aireutation and the errors must havo accumulatod immonruly its the text wils transmitted from genoration to gonorntion. The text rurn the sun risks on each ocension when it is transcriboci, sinco all copyists aro subject to thosutuointiruitiers. toxt in liko a travellor who goos from ono inn to another loning in articlo of lughagent cach stage'. Copios of our text woro not inochanioni prxtuation and were not exemplary as thoy were tho proluot of human hund guiled loy huntu intelligence, When wir M omitu ST. 1 M omits 46 and not 44; It also omits 126, 127 ·vii Diſforoncos in the throo toxts in our caso may be classified undor loss and change in toxt. Tho possibility of addition is out of question, sinco N is fragmontury, though comploto in tho oxtant portions, M is not comploto, for all the quotations from tho author aro not trucoablo in it, and it is fragmentary in many stanzas. Loss in tho cnso of N is due to an oxtornul cause of corruption--completo not of folios unfortunatoly got dotached and was lost; the transcripts at Puri and at Matras lindioutoras M3] may bo said to be eclectic in their mnturo as thoy omit thoso stands which suro oithor fragmentary or wero niissing in the original from which thoy woro copiod. Omissions are tho surost tosts of aflinity in this caso of M3 and tho Puri transcript, which are dorivod from tho sano sourco. The omission of stanzas in M3 sooms to bo doliborato in tho fifth canto, for nourly all thoso stanzas aro omittod which are frugmontary, while in other cases such omissions aro cases of oversight by tho scribo, o. g., tho oyo windors from a particular wori or portion of a word to a similar word olsowhoro in tho contoxt with tho rosult that the intorvening words aro omittod. This is known as omissio ex homocotelonto. In tho cuso of pooms wlion a scribo has finishod ono stanza his oyo wandors to the close of anothor stanza and ho may begin to write the noxt one omitting that which ho had to write in tho actual sequouco. Another possiblo source of oinission may bo due to the overlooking of lines in the first instance but shown on the margin and their total disapponrance in tho second instance. It may also be mentioned that several copies may havo boen prepared at ono time by asking several scribes to writo to dictation, and tlo slow writor was liablo to omit cortain passages in order to koop paco with tho rapid writor, and the copy of the former was nover corroctod. Copios from this incorroct copy put in circulation amplificd tho mistakos. Omissions may be due to haplography i. o. ono only of the two identical or similar syllablos or words is written. This loss of syllables occurred specially in tlo sabdålankāras of VI and XVIII cantos. Another source of error is aittography i. e. ropotition from the immediate or neighbouring texts. For dotails soo the footnotes in the toxt and the comparative statoment of variants. The possibility of confusion varies according to the character of alphabet in which a toxt has boon copiod. The minor scribal errors noticed in the footnotes in our toxt which havo resulted in actual variants are due to the special orthographio similaritios in the script. In Uriya tho following lottors can be confused and this confusion re·viii 7 sults in possible variants:- Tanda (vida, 372, 32; VI, 47e; TITT, TTATXIV. 2a; Ta, Ta VI, 23b). JT11, Fit through confusion of Tinu T XVI, õla; 37 and 5 (vide, ata and T6 III, 33c); anul = (vido, os und V, V, 104); ET and 4 (vide, to and 979 IV, 42; XUI, Md); and 27 (vide, afat an afat VI, 21,0); a, a, and a (vido, e und & XII, 130; XUT, 71; 097 mul outfit X, Ic); 2 and 7 (vido, entre and also VI, 39h, 47b, 561; VII, 110; XV, 971); T and " (vide, wird and fra v. 3501, VI, 2013), Pronunciation of tho scribo influoncus the orthography of the MIN. e.g, in Uriya thoro is only one symbol to ruprosent and hence and a interchange. Similarly tho throo sibilunts toul to bo pronounced in 14; and sugat is written as स्व (vide उत्स्वास and उच्छ्वास), Phonetic confusions in the symbols in tho Lovinugart script result from the similarity in pronunciation of and ; and a The Devanīgari transcript 11463 (M2) contains orrors, for it will copied from Telugu transcript which itself with imperfect boolitsotho men who copied it from Uriyū was not compotent in Sanskrit. This fiet anly shows how errors are handod down froin gonorntion to goneration, With regard to the variants we have boon puidol in their choice for adoption in the body of the text, by tho principlo of what the author from all we know of him is likely to havo writton and what corruptions the transcribers of various periods are likely to havo hubstituted for the original text. The genesis of some of those variants lios in tho vory nature of words which are metrically equivalent synonyms or of worils and phrases of similar signi. ficance e. g. 1979, bla, fa; affare, portant. (Vidlo, the compurativo list, vt variants). It is possible that in the original toxt some of the variants might have appeared on the margin as paraphrasing clomant, but wurultor on incor porated in the body of the toxt by somo inclincriminato scribe. It is further possible that in the original toxt, tho uuthor might live allowedl synonyms tu remain which were later on substituted, one for the other, in the sulmequunt copies. Sometimes the scribe voluntarily substitutos fourmiliar words for unfamiliar words. At other times fluctuation in the spolling of proper mon may result in variants e. g. कप्फण und कप्फिण. We have recognized the purity of Prakrit toxt in XIX aanto, for here the scribe could not exercise his guossos, With round to the relation of MSS. we have to observe that at the end of M and N there is an important fact mentioned by the scribe. At both the places we find:

·ix अन्धः सहस्रमेक सप्तशताभ्यधिकमधिकधीमद्भिः। अपि वर्णाः षड्विंशतिरिति गणितः कल्फिणाभ्युदयः॥ This shows that both bolong to the same archetypo. Omissions in M can lo accountod for by roasons statod abovo. The text in M3 is still moro incomploto. It doos not contain tho Irasesti. M is found in Uriyū whilo the original of M3 was also Uriya. N is writton in Nowūri script. IIonco, Mand N bolong to ono family, whilo M3 comos from another Hourco. As the readings in N in grontor nuinhor of casos have proved to be moro probablo, thoroforo in Cos of doubt the roadings in N in goneral have boon trukon to bo moro trustworthy than thoso in M. But sometimos M has pronervoci a true roulling which N has lost. It is vory unfortunate to noto that no manuscript of this poom has come to light froin Kashunir, the home of the poot. It is progorvod in Uriya script, for it was in tho eastorn provinces of India that Buddhism lingorod as Into as the invasion of Kliiljnito Bakhtiar in the 12th contury. Wo find it also in Nowali, tho script of Nopal, the last strong-hold of Irindu und Buddhist culturo in northern India. Conjocturo in omondation of corrupt passagos, if at all exorcisod, has boon appliod very carolully and has hoon tho last rosort whero all other methods havo failed. Tho rendor will find vory fow casos of such suggestions in the body of the footnotes. a) The following is a comparative statement of select variants which illustrato more fully the above remarks: CANTO M M3 REMARKS 40 मरुञ्चलित मरुद्वलितेपु M3 moaningloss. 5b नद्ध M moro appropriato. 5c सानु साल 6b पांशुम् पासुम् lexioon givos both. fic सचूर्ण HOTTEET M3 follows the use of the past tense in other stanzas in the context. 70 graft हारावली M more appropriate. 8d त्रियामाम् निशायाम् M gives correct context. 12a चीनवस्त्र चीरचारु M3 alliterative. 14a M more appropriate. 1600 synonymous. 1 Haro as well as in the body of the book words are shown as variants. sometimog syllablos or part of words or I ty LIT part 4 2 st ps4 ·x N उदुत (MR) M 16d लीलाम् लीनाम् worly with the interclunnge of न and ouranIsco possibler. 20b तलानि तरानि र and ल intotchunmu. 200 निविष्ट विमुग्ध N proforublo. 21 लीनैः नीलै:(M3) of. I, IGl. 210 जग्मुः 01: जह्वः TE: 1'roforable. 22d सारम् सानुः N moro approprinte, of. I 5e. 23d चूडः चूलः and interolungo, 26 उत्तान्य- M proforallo. 27b वैकल्यतो वैवल्यतो synonymother 27d रेखा(M3) लेखा ol. I.33d. 28b उद्गत synonymous 280 मरीचिशोचि मयूखकान्ति- 28d उन्मीलिता उत्पेतुपी M moro sugestivo. 290 निविष्ट विचित्र M moro kirojirinta. 32d आमिमिन्दन आममन्त्रन् N profarhlo. 33b सम्बन्धबन्धुभिः सब्रह्मचारिभिः M clourer and more appropriate प्रभ्रष्टवारिभिः(3) 35b भ्रश्यत् पुष्यत्, M moro approprinto. शुष्यत् (MS) 36d भित्तिरचितान् चित्ररचितान् N more mouningful. निर्जरनिभान (M3) 39b निन्नः M moro surreative. दिन्यैः (का०) 39b प्रभाभिः प्रजामिः Nsuits चियः 40d ईयुः (M and N) आपुः (M3) synonymouse 41c दुग्धं भुक्त्वा M inoro suitablo. तुङ्ग (M3) lc समये समरे similarity of sound. 3b क्षालित पाटव (M3) M moro approprinte 4b नृप 7d रतिम् गतिम् M moro suggestivo. 8d अमरे परो M more appropriato. 11cd The transposition of phrases is noticeablo in strat fuñ and हारवल्लरीम् which is due to scribal orror. M. M8 12b विवर्तयन्तं विवर्णयन्त M more appropriate. चियः, II ·III " " 15a लोलेक्षण M rolundant. 17b विचित्र विभिन्न synonymous of, IV. 9b. 17b विराजितम् सभाजितम् 18c चित्रीकृतसभ्य- सारीकृतकृत्य M3 moro allitorativo. 240 M moro suggestive. 250 विचित्र विभिन्न of. II,17b. 26d हीयते दीयते synonymous. 29 चेतसा तेजसा M moro appropriate. 52d वृषाते प्रयुज्यते M allitorativo. 7b M3 proforable. 112 प्यधित क्षुभित M supplies tho vorb. 14a क्षमापाल: भूपाल: synonymous. 160 उत्ताम्यत् उस्त्रास्य M givos bottor sonso. 181 क्रोधाग्नि प्रेद्धाग्नि 211 कोपानि synonymous. 23d कोपोष्म 26 मलनेन मथनेन 32a स्वेदाम्बु स्वेदाम्भः 42b क्रोधेनेद्धाः क्रोधोनद्धाः M givos better sense. 2a अनुज्ञाम् नूनम् M more appropriato. 3d वृन्दे तन्त्रे synonymous. 6b वर्णाम् वक्त्रम् M suits better. 8d जायते भ्राजते M3 moro alliterative. 9b चित्र भिन्न cf. II, 17b, and 250. Ja उपजो उपयोग M more alliterative. 152 तद्वार च क्रूर Msuits better. 24d किमन्यत् किमेतत् Mfar botter. 26c शक्तिरग्रे संगराग्रे M3 meaningless. 28b -तायै तापैः 30b प्रभाव M more meaningful. 31b भोग्या योग्या M gives no sense. 350 त्रासिता विद्यमान स्विद्यमानाहवश्री M3 more suggestive. 41d व्यंसितांसो व्यंसिताको Malliterative. 42b पोषैः घोषैः M more meaningful. la नृपस्य चेष्टितम् नृपेषु निष्ठुरम् M3 more appropriate. 4a आववी M3 meaningless. ba अभिभाषिणं विलापिनं M more forceful. . IV " : V आकृती ·xii Mallitorative. NI moro appropriate. M gives some sonne. M moro appropriate 470 दूत्य " VI M:3 more suggestive. of. I,285 Mgives hotter. HONET. 8d पिंपति बिभ्रति 10d बले नले 15a भिषक् स भिषज्य 41d स्थिति स्मित 45a रजस्विता जवस्विता भृत्य 3a पीताम्बर स्फीताम्बर 13a उद्धृत उद्भूत 170 अमल: अनल: 19d श्लिष्टं शिष्टं 22. वहति न वलयिनि 24c सर्वेपु सर्वेष्ट 296 पश्यन् नश्यन् 30a चारिणां वारिणा 35a स्फुटोरुसार स्फुटेन्दुरागाः 36a0 प्रस्नौति प्रस्तौति 41a वृष्टि दृष्टि 75c स्फीत शीत 110 पूजोचित शृङ्गार्जित 11d चलद् वलद 12a सूत्कारेण सीत्कारेण 12d योद्धं रोर्बु 17d व्यपजहुः 19a जवा 23b स्रुति श्रित 240 नाशं नास 6a अवलम्ब्य अवलोक्य Ta श्रियः श्रितः 1280 विरचितं अविरतं 24c प्यधित वितत 26b मण्डलताण्डवम् मण्डितमण्डलम् 31a अचलङ्ग अतुलतुङ्ग 39a भुवि ववे प्रतिवनो 400 उच्चलत् 46a विदलिते विगलिते M supplios te vorby. of. IV. 110 M3 more monningful. both can give meaning M3 more approprinte. similarity in sounds. M3 meaningleons of. VI.. M. moro approprinter. of. VI,3910,476, al, of. III,Gd. M3 Aqomy batter, M moro appropriate. hoth ann givey ionito. confusion betweon and VII परिचक्रुः VIIT M more approprinte. M3 suitablo. both olscura, M supplies the verb. MI sooms inoro appropriato. M more sonsiblo. M. decidodly botter, both possiblo. M moro appropriate. M sooms bottor, 60 वल्गु ·xili N अवनि IX both permissible. M, N moro appropriate. " M M3 1d अवनी आवली 1d व्यहत व्यकृत 20 उपवन अथ वन 30 उक्तवान् अभ्यधात् 110 विप्लुतैः निहुतैः 13a आपुः omnits 135 तलेषु Onits 170 नग 175 लन्नाम् लक्षिताम् 26b सौख्यतः omitin 341) विलोचनम् विडम्बनाम् 360 निपुणरसज्ञ न पुनरसजि व्यहृत उपवन अभ्यधात् विप्लुतैः ईयुः दलेषु लक्षिताम् मौग्यतः विलोचनम् न पुनरसजि M.3 and N M and N of. I,40d. N more appropriato. N far bottor, M3, N moro appropriate. N more suitable. M and N a caso of similarity of sounds resulting in two roadings. N most appropriate. N appropriate. ol. IX, 13a; I, 40d. M not proferable. M3 inappropriate. N M3 विकचत्व नितम्बिनी ईषुः अभिनदि 20 बभुः " " 385 विकरत्व विकलत्व 39 मनस्विनी omits 400 ईयुः आपुः 10 अभिनव अभिनदि ययुः 30 त 35 प्रताप प्रयासं 5d वन्ध्यम् विद्धम् 9e गलन्ती गलन्ती 11d सहेला: महेलाः 14b नलिन मुकुल 15d पिङ्गलमजल मङ्गलपिङ्गाल 17b रस-सस्मर omits रस 17c ससर्ज ससक्ष 20 प्रबल श्रवण 235 चिरं सम् निराशं 27b विचचार omits 31a उपरि उरसि 325 कुण्ठित कृणित 37d समररवक्षत समसरदच्युत प्रतापम् वन्ध्यम् मणन्ती महेलाः मुकुल मङ्गलपिङ्गल सरसस्मर N not preferable. M M preferable. A case of transposition. श्रवण निरंशम् विरराज उपरि জুষির समसरदच्युत of. XI,34b. M ludicrous. N more appropriate. N more appropriate. M3 inappropriate. M N and M3 supply the verb. M more appropriate. XI 1b सममुदियाय समुदभवत् omits ·xiv 34b ससर्ज XII 16b द्विरदरदो omits विकटशिरो Nmore) Immrajrinter. 17b विस्मरदीर्घ दधदतिदीर्घ वधदतिदीर्घ M 18a परिकलन परिकलय्य परिकलय्य Mmminglists 20b धाग्यमान धाव्यमान बाध्यमान anso of transposition. 20d अधात् अगात् अधात् M3 insproprinte. 22d उडु similarity in pronunciation lol to this variant. 230 अहस्कर भास्कर NI 1106 apoirinto. 24d अतिपात अश्रुपात असुपात N 3, "itft vily ist 24d एतादृशाम् एणशाम् एगाशाम् MI vory innpproprinte. 28b सुखाविलास सुखाभिलास सुखाभिलाप Vitrinnta duo to pronuncintion. 300 जलोद्भिदैः Omits सलोनवैः imilurity of sounds. 30d मलिनैः omits कलुपः M alliterativo. ससर्ज सस of... 170. 1a अथैकदा अथोपदा अथेषदा- N deciclocily the best. 150 उत्स्वसन्त्यः उल्लसन्त्य kynonymous 160 उत्स्वास उत्स्वास उवास pronuneintion louis to tho incorrect variant. 19d वापीषु कामीव कामीव वापीषु कामी च बापी it, Cuse of treaminition. 200 कम्पितुम् omits सुम्बितम् N more approprinto. 25b क्रुधेव मुधैव क्रुधेव M3 inapproprinto. 26b उच्चासि उत्स्वास of. XII, 16 and 10. 5a चलोष्ठं चलौष्ट चलोट both possible. 7b वध्वाः दयुः M givos no sonno. 14a अमृशत् omits अमणत् N more appropriate. 19b उत्सलिते उत्सलिते उच्छलिते Cl. XII, 16, 16,96. 20a अलसं वचनं लधु संचलनं अलसं वचन M3 inappropriato. 34an मानिनीभिः कामिनीभिः मानिनीभिः 35b बन्धात् गर्वात् गर्वात् Minupproprinte. 39d घोष घोष पोष N moro approprinto. cl. IV49b. 7d विनिन्थिरे विललम्बिरे विलिस्थिरे N most appropriato. 130 नीवी omits नीविः hoth possible. 18a वाक्षि काक्ष कान M inappropriato. 18b अलम्यत अजन्यत অপর M adopted. 180 पटुपरिमृजन पटुपरिमृजन् यदुपरिसृजत् N inappropriato. XIII XIV ·रमण 220 रमण सुरत 255 विधूननाम् विमाननाम् 300 विकृतं विकृतं विमाननाम् विहृतं XY 305 परिकर्मणा मृदुकर्मणा 110 बिभ्रति दूराद् 13b दिसता दिसता 18b संप्रासायों omits 19 पश्चिमात्यः onmits 20 नीलाम्र 27 चलद चलद् 29d प्राप द्राक् 30b हुंकृतं हुंकृतं 310 भव्य भव्य 350 जपति जगति 3d श्यामल सालक ददौ प्रतिकर्मणा बिभ्रति दिसुना कुर्वाणायां पश्चिमाब्धिः लीलान वलद् द्राक् झंकृतं लीनाच synonymous. M noro allitorativo. N docidodly tho bost, cf. IX, 1d. M most appropriate. M & N supply the vorb. both possiblo. N inappropriato. N moro appropriate. M docidedly tho best. of. VII, 11d. M monningloss. onomatopoetio words. N more appropriate. N docidedly the reading. M appropriate. M doos not suit the context. XVI झगिति सालक ददौ 10d बी "" निशि निशि दिशि दिशि द्विषः व्यथाम् 17d क्रामत्याशा कामत्याशा रविभृशम् रवि शम् 40 विषण्णायां विषोढायां 40d द्युतिः द्युतिः 600 कुर्वन्ति कुर्वीत 650 क्रोध क्रोध 68 बलस्वामि वलस्वाम्य 89d अस्तमित अस्तमित 102b कर्बुरम् XVII 1b बधूनाम् omits 10 अपि चतुरं omits 8a अवलत् omits 21 पप्रथे विषम अग्रिमप्रथम 30. प्रमदाभिः प्रमदाभिः 32 घट घट 320 कामिनः मानिनः दिशि दिशि व्यथाम् व्यनत्याशा रविनृणाम् विषोढायो प्लुतिः कुर्वीत कोप लवस्वाम्य मुषित N more appropriate. N more appropriate. M inappropriate. N more appropriato. M inappropriate. synonymous. a case of transposition. synonymous. both possible. N decidedly better. N decidedly better. of.XV 278. M appropriate. N more appropriate. of. XIII,39d. M inappropriate cf. XIV,34a पितॄणाम् घटयितुं अचलतू obscure समदाभिः पद मानिनः ·xvi 52 वर्मा 57d जन्ये 38d रण नर transposition. 41b सुदुर्जयशब्दः मृदुर्जयगर्जः सुदर्जयगजैः N lar bottor. 41c जगद्विततांशु obscure दिगर्दितासुः N moro moaningful 478 चुकुटीभिः भृकुटीभृत् अकुटीभृत् N inoro uppropriate. 50a सुधयौक्षत् obscure युधि योधान् M supplies the vorby. obscure वर्मा synonymous. 5d मृग मृग वृष N moro appropriato. जन्ये जज्ञे N supplion tho vorb). XVIII 4a बुद्ध्वा यं obscure क्रुद्धाक्षं N inoro appropriate. 50 मत्ताभा मन्द्राभा अभ्राभा N 160 संहर्ने संपार्श्व संग्रामे N 48c कोप क्रोध क्रोध f, XVI, tốc. 89c पूजालब्धं पूजालब्ध पुष्णन्बल N moro approprinto. 93a स तेन शतेन similarity of sounds. 149a ज्वालनैः ज्वालनैः दाहनैः synonyinous. 149c आलिङ्गय आलिङ्गन्य आहलाय N more appropriato. 151c यत्रास्त्र मन्त्राम्भः XIX See the section on Prakrit in the Languago and Motro of the poot. XX 5a प्रताप प्रभातं प्रभातं M inapproprinto. 10d यो बभार यो बभार उज्जगार N dociclodly the boxt. धीरैः सिद्धये N inapproprinto. 23a प्रस्तुवाने प्रस्तवाच्ये नम्तवाच्ये Mmore approprintre. 380 च येषां न येषां N moro appropriate. 40d इत्याचक्ष्य omits भूतोत्तारे M incorrect. 42a संभाष्यैवं संभाष्यैवं ঋতুৰ্মী N appropriato. स तेन 17b धीरैः दमे हर TESTIMONIA In the case of classical Sanskrit authors gonerally the commontury to their texts provides an authentic testimonin for tho oditing of the toxt. But our author was never commented upon and as an aid of partial or subsidiary character in the editing of this text wo only possoss soino quotations from him which are traceable in both published and unpublishod works. a) Quotations from Kapphiņābhyudaya in Sanskrit Anthologios. Professor Thomas in his edition of tho Kavindravacanasamuccaya has given the 'pratikas' of verses aseribed to Sivasvimin and found in Anthologies, both published and unpublished, in the Kavikunthabharana of ·xvii Kgomondrn, and in the Padaoandrikū of Rāyamukuta (first noticed by Auſrocht in Z. D. M. G. XXVIII pp. 118-21). He has also mado a reference to Sarvinanda and Lingabhatta. Tho vorses ascribed to Sivasvimin are found in the following Anthologies:- I Kavindraynonnasamuocaya (Circa 1000 A. D.) II Saduktikarnämſta of Sridhara (1205 A. D.) III "*Anthology by Jalhana. (1247 A. D.) IV Sürngndharapaddhati (1363 A. D.) V Subhinitüvali of Vallabhadova (15th century) VI *Subhügitahürivnli of Furikavi. VII *Sabhyalarikarana of Bhattagovindajit. VIII Padyaracana. IX Sarasamgraha of Sambhudisa. Х "Subhasitaratnakara of Bhattasrikrana. (1) In the Kavindravacanusamucoaya (p. 98) a note is given that fol. 53a begins with चीयत (for दीयते, end of the verse Sbhv. 2099) भट्टश्रीशिवस्वामिनः Sthy. has 'पतति भुजयोरन्त''न दीयते' and it is noticed by the editor that "A and D mark a gap in the fourth line as we have done. Bomits this verse." The text in Kapphini-. XIV, 29, न पतिमुजयोनिस्पन्दान्तः प्रिया निरचीयत makes this noto in Kavindra-. more probable and it also completes the fragmentary text in Shhv. For Kapphiņā- page fat in XIV, 29a; Sbbv. has किमुपरिगता (2) Sbhv. shows a lacuna in 1756 a: Faggraf - **HATHA:. According to the Kapphiņā-. (xiii. 30) we ought to read the above text as क्लमनुदामनुदारमनोमुदः (3) Sbliv. (1416) and Sīrign-Pad. (3511) have gott. The text in Kapphini-. (xii. 27) ronds OTTEIT, (4) Shhv. (2062d) has starteritat amet ata fararent. The editor remarks that A, D omit 17 a which is given by C, B, The Kapphind-, xiv. 7 ronds enarrafuatait at atita farfareut. (5) Sbliv. (2100h) has oYEU: TETTUTTARTgl. The reading in Kapphiņā-. (xiv. 14) is differont viz. macunu yeyote TAPETET. (6) In the MS. of the Seduktikarnāmſta of Sridhara in the Aufrecht Collection at the India offico Library, London, there is a lacuna in Skm. ii. 268 which is supplied by Kapphiņā-. in XIV. 37cd. viz. farmacienta pe स्मरस्य न वल्लभैरिति सुवदनाबिम्बोष्ठानां रसः परिचिच्छिदे 1 Tho autorisk (*) donotos hero the unpublishod works. PANA ·xviii man ܙܚܙ b) The Kappliņābliyudaya is ſound quotod in tho following commentaries on the Lexicon of Amarasimha :- The Tikasarvasva of Survünanda (1169 A. D.) ii *The Padacandrikā of Rāyamukuta (1431 A. D.) iii *The Lingabhattiya of Lingabhati. iv *The Subhuticandriku of Subhuticnndran. i The Tikūsarvasva published in the Trivandrum Sanskrit Sorios, has the following fragments from tho Kupphinñbhyudaya which woro first identified by Seşagiri Šāstrin (Report 1893-94). The Kapphiņāblıyudaya Tho TikisalynBVIL II,38d निष्ट्रियसौ नीतिमयेन हेतिना (iv, 98) Tho suno us in Kupplhinin. VI,6a यत्रालसप्रक्रमसारसालं (iv,176) प्रभारसप्रक्रमसारसालाम् VIII,36 नवकदम्बकदम्बकसन्तत- (iv, 24) Tho Aaino na in Kopphinit.. प्रसवनीयवनीयकषट्पदः 1.203 Tho samo es in Kapphiqi-. VIII,43 सकलशे कलशेवलमालिके III. 177 सकलशे कलशे वनमालिके (Mark above the difference in the rondings of tho samo passngo in the Tikāsarvasva). VIII,53 नवनमेरुकलावलिराबभौ II. 251 Tho sano as in Kapphini.. सुकपिशा कपिशावमुखादपि XII,29 आबिभ्रती बच II.381 Iidiffors in dalono. कालीयकीयं तिलक ललाटे । स्वर्णज्वलत्पुञ्जमुखाङ्कितेन or निमग्ननिःशेषमिव स्मरेषु स्वर्णज्वलत्पुद्धमुखान्विते च स्वर्णज्वलत्पुङ्खमुखाङ्कितेव ॥ XV,13 प्रेयन्तेऽमी परमररयो हर्म्यवाताय- II. 39 The stumens in Kupphityin. नानाम् XVII,32 मानिनः कुलवधूरिव रागा I.39 Tho anmo as in Kapphinei". दप्सरा व्यधित पार्श्वमशून्यम् XVIII,14 दर्शकाश्मकभूपालो 1.18 दर्शकाश्मकभूपानी विष्वगारम्भरोषितौ । विष्वगारम्भरोपिती योदु निविविशाते ता- योछु विनिविशाते ता- विष्वगाररम्भरोषितौ॥ विष्वगारम्भरोपितो XVIII,55 सेवावाशिशिवावाशे I.138 Tho samo as in Kapphiņa.. XVIII,125 मायातश्च्युतिमायातः I.51 Tho same as in Kajyphiņa-. शोभितः शतशोभितः। सन्यासं धाग्नि सव्यासं मानशेवधिमानशे ॥ XIX,17 रवावद्धा IV, 163 Tho samo as in Karphiņa.- बभौ नतः ·xix sarvasva. ii) The text of tho Kapphinäbhyudaya and the *pudacandrika" Tho Kapphiņābhyudnya. Tho Paducandrika". VIII,26 जवनिकावनिकान्तिकृदातता 1.0,558 जवनिकावनिकान्सिस्तता 1.0,542 The game as in Kapphiņa-. X,11 प्रसभमिवाहवविद्यला महेलाः प्रसभमिवानन्दविह्वला मेहला XV,13 Tho samo as in the Tiki- The same as in the Kapphiņa-, XIX,17 रवावद्धा Tho samo as in the Kapphiņa- (For Riyamukuta seo the British Museum Catalogue (1893) II part, No. 14093 010; unii soo also the noto on pp. 202 and 769 of the Vyākhyāsudha on Amamkosa.) Tho Subhūticandrika (Vido, p. 4246 vol IV of the Trionnial Cataloguo of MSS., Govornment Oriental Manuscripts Library, Madras; and not p. 4945 as givon in tho indox, duo to misprint) quotos Kapphiņa XVII, 32. The Lingabhattiya is said to have quoted from tho Kapphiņābliyudaya. (See p. 188 of Soşagiri's Roport 1893-4.) Both of these commentaries aro yot unpublished. iii) The following text of xviii, 55, Kapphiņābhyudaya is quoted by the writer of the commentary on the Kätantraganadhūtuvștti which was composed in 1537: garantererarrangt franarauerfeiern (See the Tikäsarvasva I. 132 above.) Here the first half is from XVIII, 55 and the second half is from XVIII, 92. Ramanatharaya reads TT for TT here. (See pago 176f. of the toxt of the Manoramā by Rāmanātharāya in Bongali Script printed at Calcutta B. S. 1311. See also Catalogus Catalogorun I, pp. 90, 493, II. p. 15 and the British Museum Catalogue p. 951). iv) The text of the Kapphiņābhyudaya and poetics :- Mammnta tho writer of the Kiivyaprakasa & standard work on Sanskriti pootics writton about 1100 A. D., has four verses from the first canto of the Kapphiņābhyudaya, although he does not give the source. Thoso aro traced out here for the first time. Thoy are also found in the Subhūşitaratnabhändagira, a rocont Sanskrit Anthology, (a) In tho Kavyaprakāśa IV, 38, Kārika 55, the following is given as an oxample of sabdasaktimüla Dhvani :- उल्लास्य कालकरवालनवाम्बुवाहं देवेन येन जरठोर्जितगजितेन । निर्वापितः सकल एव रो रिपूणां धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलितः प्रतापः ॥१,२४॥ 1 India Ofico Cataloguo of the Sanskrit 2 Soo Kavindravacanosumuccaya, Introduc- Manuscripts, Part I, (1887) by J. Eggol tion p. 113. ing, p. 269. 9 Anandātrama Sanskrit Series No. 66.

·Muwetaun - 1 3 The Kavyaprakasa reads महाम्बु for नवाम्बु (b) In the Kūvyaprakāśa IV. 34, Kúriki 63, the following is quotol as an example of Vastudhvani suggested by a figuro: --- दन्धिगन्धगजकुम्भकवाटकूटसंक्रान्तिनिघ्नघनशोणितशोणशोचिः। वीरैर्व्यलोकि युधि कोपकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः ॥१,३७॥ (c) In the Kavyaprakāśa IT, 19; Kürika 12, the following is quoted as an example of sūbdīvyañjanā:- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशालवंशोमतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ॥१,३८॥ (a) In the Kavyaprakitsa X, 39, Kariku 87, the following is quotod as an example of a srauti simile in a compound :--- अत्यायतैर्नियमकारिभिरुद्धतानां निः प्रभाभिरनपायमयैरुपायैः । शौरि जैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैर्भुवनं बभार ॥१,३९॥ v) Pratikas of quotations from the Kapphiņābhyuday and of Htunzas attributed to sivasvamin :- अत्यायतैनियमकारिभिरुद्धतानाम् Kapphina-. I, 39; Kavya. x. 38; S. R. B. p.110. 2 आतन्वन् सरसां स्वरूपरचनाम् Kkbh. V, 1. आद्यत्वावधि शिण्ढि शिण्ढि Kkbh. IV. 1. 4 आबिभ्रती नतभ्रूः Kaphinsur. XII, 29; Tiki. II. 381. उत्खातप्रखरां सुखासुखसखी Kkbh. IV, 1. 6 उल्लास्य कालकरवालनवाम्बुवाहं Kappinsi-. 1, 34%B Kavy. IV, 39;8. R. B. p. 139. 7 किमुपगमिता भो तप्तद्विलोहवदकेताम् Kapphini-. XIV, 29; Sibliv. 2099. 8 गतोऽस्तं धर्मांशुः Sbhv. 1140. 9 गुणमयोऽपि सदोष इव कचित् Kapphina-. VIII, 30; Sbhv. 1756. 10 चित्रैर्यस्य पतत्रिभिर्दशदिशो Sbhv. 810. 11 जवनिकावनिकान्तिकृदातता Kappinsi-. VIII, 26. Pada. ii, 6, 3, 22. 12 तेजोराशौ भुवनजलधेः :: Kapphina-. XV, 32; Sikm. ii, 713. 13 दृशा सपदि मीलितम् Sbhv. 2097. 14 axtarea maternit Kapphiņā-. xviii, 14. Tika I, 18 15 दन्धिगन्धगजकुम्भकवाटकूट Kapphina-. I, 37. Kivyu. IV, 39. S. R. B. 1. 129. 16 नवनमेरुफलावलिराबभौ Kapphins-. VIII, 53; Tiki. II, 251. 17 नवकदम्बकदम्बकसन्तत- Kapphina-. VIII, 36. Trki. IV, 29. 18 निष्ट्रियसौ नीतिमयेन हेतिना Kapphinar. II, 38. Tika.. IV, 98. 19 नैषा वेगं मृदुतनुः Sbhv. 2107. 20 पित्रापि त्रायते या न खलु Kkbh. IV, 1. 21 HATTEGREERT HEAT: Kapphiņa-. X, 11; Pada. il, 6, 1, 2; footnote in Vyakhyāsudhā, under महेला बनु बौ - ·xxi 22 fotspft HT Erasaan Kappliņā-. XV, 13; Tikā, II, 39; Pada ii, 2, 17; footnoto in Vyaklıyasudhå under arft 23 HOE F PESTARTIT: Kapphiņa-. XIV, 37. Skm. ii, 628. 24 WETi ghorecalauras-Kapphiņš-. I, 38. Kävya II, 29; S. R. B. p. 109. 25 774) TRUTH Sbhv. 1826. 26 #fata: aura TITEL Kapphiņi.. XVII, 32. Tikā. I, 39; Subhūti-. 27 Herrarayfarerra: Kapphiņä-. XVIII, 125; Tikä. I, 51. 28 rua maifa Sbhv. 710. 29 HATIT Kapphiņa-. VI, 6; Tika. IV, 176. 30 TAITEET Kapphina-. XIX, 17; Tiki. IV, 163; Pada. iii, 4, 12; footnote in Vyükhyfsudhi under aract 31 रूक्ष विरौति परिकुप्यति Sbhv. 438. 32 agafales at Kapphiņå-. XIV, 14; Sbhv. 2100. 33 FAHAM Kapphiņd-. XIV, 33; Sbhv. 2101. a gaufrat: Kapphiņi-. XIV, 15; Sbhv. 2098. 35 Free PH Kapphiqi-. viii, 43; Pikā. I. 203. 36 HYUT apporter of Kapphiņā-. XII, 27; Sbliv. 1416. 37 fat at aeth Kapphiņā-. XIV, 7; Sbhv. 2062. 38 Sazriet Subhäşitahārivali". The authorship is disputed. See the Kavindravacanasamuocaya. 39 Harenfarferatante Kapphiņa-. XVIII, 55; Tikā. I, 132; Manorama of Rāmanāthariya p. 176. 40 Fararatarea ferah Kapphiņā-. XVIII, 95; Manoramă of Rāmanāthariya. 34 1 THE SOURCES OF THE POEM The story of Kapphiņa, or Mahākapphiņa or Kapphiņa the Great or Kapphiņa the Elder is found in the Avadūnasataka' in the Manorathapūraņi“, which is a commentary on the Anguttara Nikāya, and in the commentary on the Dhammapada". The Kapphinābhyudaya is based on the story in the Avadanagataka with minor modifications. 1. THE AVADĀNASATAKA Kapphiņa in one of his previous births was contemporary with Vipaśyi 1 Bibliothooa Buddhica III. mapada, Vol. II. 2 P. T. 8. Manorathapūrani Vol. I. 4 Los Annales du Musée Guimot, Tomo 18, 8 P.T. 8. The commontary on the Dham pp. 896f. and 459.

·xxi and built a Vihāra. He was, then, known as Brahmadatta, King of Bonaros, when he served a Pratyeka Buddha, and, in the time of Knøypa, ho achieved complete control of his senses. In the time of Śükyamuni ho wis known as the son of Kalpa, a King in the Southern India. Whon he was in Powor ho sent an insolent message to the rulers of six cities, Srivastī und othors, in Northern India, that they must submit to his rulo. Tho rulers of thoso sitios took refuge under Buddha who by a miracle convorted King Kapphina who had come there under the command of the Buddha. He was thon raisod to the status of an Arhat. 2. THE MANORATIIAPORANI In the days of the Padamuttarabuddha, Kapphiņa, in his provious birth lived at Hamsavati, and in the time of the Kassupasannmålsambuddha was born at Bārānasi. In the time of the Buddha ho was born at Kukkušavatinugara as King Kapphiņa and his wife was Anojā who had desired carnostly in hor proviour birth when she was the wife of King Kapphiņa, (who was thon tho chiof house-holder in Bārīnasi) to be so named. King Kapphiņa heard of the Law, the Buddha, and tho Sangha from merchants who visited his country. He ronouncod his kingdom and wont forth to meet the Buddha, who forosesing Kapphina's attitudo had stationoa himself on the bank of the Candabhāgā. King Kapphina with his followors crossed the Gangã and another river boforo he came to the Candlabhaga, whoro he met the Buddha, who converted him to Buddhism. Iris quoon, Anojx, whon she heard of her husband's renunciation, followod in his footstops and camo to the Buddha who converted her as well. One day Mahakapphina was hoard saying, 'Oh happiness! Oh happiness !' The monks concludod that he was thinking of the happiness of his kingdom, but the Buddha told tho monks that it was the happiness of drinking of the Law that he was thinking of and the Buddha recited the 79th verse of the Dhammapada: 'He who drinks of the Law lives happily with a sorono mind. In the Law preached by the noble, the sage ever finds his joy'. 3. THE DHAMMAPADA COMMENTARY Kapphiņa, in his previous birth, was a contomporary of the Buddha Padamuttara. In another birth, as a head weaver ho sorved a thousand 1 See 'Buddhist Legends' by E. W. Bur- 29, p. 166. lingame (H, O. S.), Vol. 28, p. 101, Vol. 位於未能举行 14 ·xxiii Pacookabuddhas. In the times of the Buddha Kassapa he was the senior house-holder at Benales whore he and his community presented a monastery to the monks. His wife presented AnojA flowers to the Buddha. This community of house-holders was born in Kukkutavati and their senior was King Kapphiņa whose wife was Anoji. King Kapphiņa and the courtiers, Queen Anoja and her ladies-in-waiting, heard of the Buddha, the Law, and the Order, and they set out to visit the Buddha. They crossed three rivers-the Aravacchâ, the Nilaváhani, and the Candabhigā before they met the Buddha who expounded to them the Law and they retired from the world. The elder Kapphina was found rejoicing and saying 'Oh happiness". Tho monks thought that he was remindod of his formor happiness as the king. Tho Buddha told them that it was the happinoss of the Nibbina and recited the 79th Stunza of the Dhammapada. The same story with very minor difforencos from the ono given above is translatod by T. Rogors in his Buddhaghosa's parables, pp. 78-85. Its summary may bo givon as follows:- Thore livod noar Benares a thousand weavers who servod a thousand Pacceka-Buddhas with food and drink and built monasteries for them. They were reborn in Benares in families of wealthy men and pleased Kassapa who was then preaching the Law. Afterwards they appeared in the Nat country, and in the time of the Gotama they were born in the country of Kukkuvati. Tho head woavor bocamo King Mahikappiņa whose wife was the daughter of tho groat king of the Sakete country. Five hundred merchants came from tho country of Savatthi and informod the king of the Three Jewels', the Buadlia, tho Dharuia, and tho Sangha Tho King was filled with devotion and joy whon ho hoard of the Throo Jowels'. Ho renounced his kingdom and sot off on his journey to the place whero Tho Jewels' were found. He crossed the Avarakka, tho Nilavāla and the Kandāpa rivers. On the other side of tho Kandipa rivor ho mot the Buddha who expounded the Law to him and made him a Sotapaana. Tho Quoen also, with her attendants, was admitted into the Ordor. Thus wo possoss two vorsions of the legend of Kapphiņa as preserved in the Sanskrit Avadanašataka and the Pali coinmentaries. In the formor King Kapphiņa is said to havo rulod in the Dakşiņāpathia and in the latter at Kukkutavati, wlioso goographical position has not yet been ascertained. In the Avadīnasataka Karphiņa invados Srävasti wlion he is converted to ·xxiv sebab Buddhism by a miracle while in the Pali versions ho voluntarily renouncos his kingdom after hearing of the three jewels'. Sivagvāmin following the version of the Avadänasntaka in writing his Kapphiņābhyudayam has introducod many changes and that with ovident reason. The deviations from the legend in tho Avadinahataka aro: i. King Kapphiņa is informed by a spy that Prasonajit, rulor of Srivasti is hostile towards him. He holds a council of his allion who docido that an embassy should be despatched to Prasonajit aking him to make submission to him. Otherwiso war will bo declarod. (Kapphina- 1-V.) ii. The digression which follows is puroly introducou to conforın to the rules of writing a Mahakavya. (VI-XV) iü, The envoy goes to Prasenajit who rofusos to subinit. iv. War is declared and the two opposing armios ongage in a fierco battlo. The Buddha appears on the scono as tho result of the prayors of Prasenajit who is unable to withstand the advanco of tho onomy, The Buddha changes the mind of King Kappliņu with a mirnolo. He preaches to him the Law, but when requested by King Kapphiņa to initiate him into the order, ho rofuses to do so but admonishos him to practise selflessness in the discharge of his dution as the rulor of his kingdom. vi. Queen Anojā doos not find any mention hy Sivasvamin. vii. Our poet has introduced several charactors bosidos Kapphina (vido, the Analysis of the poem). King Kapphina, according to all tostimony was one of the Mahāśravakäs and a contemporary of the Buddha. Prasenjit is a historical personago, the ruler of Srāvasti and a contemporary of the Buddha, other porsons introduced as courtiory of King Kapphiņa and Prasenjit are not montioned oithor in tho Ava dānaśataka or in the Pāli Texts, the namos howevor aro tracoabla in the Mahābhārat' and the Puriņas.' This shows that our author was familiar with Purāņio lore and the epic litorature. The first four of these departures from the original aro due to tho regulations for writing Sartificial anskrit poetry of high standard, whilo tho fifth one shows the influence of the Hindu ideal of lifo as found in the Laws of Manu. The doctrine of 'Non-attachment' in the pursuit of ono's duties finds 1 See, Ancient Indian Historical tradition Mahābhārata by Sörenson. by Pargiter and Index to the names in the PARA SA ·HAMMAR full adhoronco in Sivasvåmin. The Buldhist iconl of monkhood is replacod by that of a housoholder who woeks salvation by doing his dution in a spirit of solf-ronunciation. Tho Sanskrit toxt of the story of Kapphiņa as found in the Avadina- Sataka which was closely followed by tho poot as shown Olsowhere is as follows: कष्मिण इति ८८ बुद्धो भगवान्सस्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजमी राजमात्रैर्धनिभिः पौरैः श्रेष्टिभिः सार्थवाहैर्देवैर्नागैर्यक्षैरसुरैर्गरुडैः किन्नरैर्महोरगैरिति देवनागयक्षासुरगरुडकिचरमहोरगाभ्यर्चितो बुद्धो भगवान् ज्ञातो महापुण्यो लाभी चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणां स- श्रावकसः श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । तेन खल समयेन दक्षिणापथे कल्पो नाम राजा राज्यं कारयति प्रद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च प्रशान्तकलि- कलहडिम्बडमरं तस्कररोगापगतं शालीनुगोमहिषीसंपन्न प्रियमिवैकपुत्रकं राज्यं पालयति । सोऽपरेण समयेन देव्या साध क्रीडति रमते परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातो- ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेतः। तस्य जातौ जातिमहं कृत्वा कफिण इति नामधेय ज्यवस्थापितम् । कफियो दारकोऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो दत्तो द्वाभ्यामंसधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्या द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्याम् । सोऽष्टाभिर्धात्रीभिरुनीयते वयते क्षीरेण दना नवनीतेन सर्पिषा 'सर्पिमण्डेनान्यैश्चोत्तप्तोत्तप्तैरुपकरणविशेषैराशु वर्धते हृदस्थमिव पङ्कजम् । यस्मिन्नेव दिवसे कपिफणः कुमारो जातस्तस्मिन्नेव दिवसे अष्टादशानाममात्यसहस्राणां पुत्रा जाताः सर्वे महानग्नाः। तेषां प्रतिरूपाणि नामानि व्यवस्थापितानि ॥ यद्राजा कल्पः कालधर्मेण संयुक्तस्तस्यात्ययात्कफिणः कुमारो राज्ये प्रतिष्ठितः तानि चाष्टा- दशामात्यपुत्रसहस्राणि सर्वाण्यमात्यस्वे नियुक्तानि ॥ अथापरेण समयेन राजा महाकष्मिणोऽष्टा- दशामात्यसहस्रपरिवृतो मृगवधाय निर्गतः। पुरस्तात्पृष्ठतश्च सर्वबलौघमवलोक्यामात्यानामन्त्रयते । अस्ति भवन्तः कस्यचिदेवंरूपो बलौघस्तयथा ममैवैतीति । ततः प्रियवादिभिरमात्यैरभिहितम् । देव नान्यस्य कस्यचिदिति । अथ मध्यदेशाद्वणिजो दक्षिणापथं गताः। तै राज्ञो महाकप्फिणस्य प्राभृतमुप- नीतम् । राज्ञा उक्ता भो वणिजः कस्तत्र राजेति ॥ वणिजः कथयन्ति । देव केचिद्देशा गणाधीना: केचिद्राजाधीना इति ॥ यावदाज्ञा महाकरिफणेन श्रावस्त्यादिषु षट्सु महानगरेषु दूतसंप्रेषणं कृतम् । यद्यस्थिता भवथ नोपवेष्टभ्यं शीघ्रमागन्तव्यमन्यथा व उत्तमेन दण्डेन समनुशासिष्यामीति ॥ एतद्वचनमुपश्रुत्य षण्महानगरवासिनो राजानो भीतास्त्रस्ताः संविना आहृष्टरोमकूपाः संगम्य एक- समूहेन श्रावस्तीमनुप्राप्ताः । ततो भगवत्सकाशं गताः तैस्स वृत्तान्तो भगवतो विस्तरेण निवेदितः। भगवता ते समाश्वासिता उक्ताश्च स दूतो मत्सकाशमानेतन्य इति ॥ ततस्तैर्दूतस्य निवेदितम् । अस्त्यस्मा राजाधिराजस्तं तावत्पश्येति ॥ ततो भगवता दूतागमनमवेत्य जेतवनं चतूरनमय निर्मितं देवानामिव सुदर्शनं नगरम् । अत्र चत्वारो महाराजानो दौवारिका स्थापिता ऐरावतसदृशा हस्तिनो बालाहकसदशा अश्वा नन्दी- MANDIRamerememraram INRNweparwwwwwwanisatyam 8 formata in classical Sanskrit. 1 सर्पि-ought to bo सपिर्- 2 TOTEF in classical Sanskrit.

·xxvi घोषसदृशा रथा व्याडयक्षसदृशा मनुष्या स्वयं च भगवता चक्रवर्तिवेषो निर्मितः सप्ततालोद्गत च सिंहासनं यन्न भगवानिषण्णः। ततो दूतस्तथाविधां शोभा दृष्ट्वा परं विस्मयमापन्नः ॥ ततो भगवता लेख लेखयित्वा स दूतोऽभिहितः । कफिणो मद्वचनाद्वक्तव्यो लेखवाचनसमकालमेव यद्युत्थितो भवसि नोपवेष्टव्यं शीघ्रमागन्तव्यम् । अथवा नागच्छसि अहमेव महता बलौघेन सार्धमागमिष्या- मीति ॥ ततो दूतेन गत्वा राज्ञो महाकप्फिणस्य लेखं वाचिकं च यत्संदिष्टं तत्सर्वं निवेदितम् ॥ ततः कष्फिणो राजा अष्टादशामात्यगणसहस्रपरिवृतोऽनुपूर्वेण चन्चूर्यमाणः श्रावस्तीमनु- प्राप्तः । प्रातिसीमानश्च राजानो राजानं महाकप्फिर्ण प्रत्युद्गताः । तैमहासत्कारेण नगरं प्रवेशितः । मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य भगवतो निवेदितवन्तः । ततो भगवता तस्यागमनमवेत्य जेतवनं चतूरबमयं निर्मितं देवानामिव सुदर्शनं नगरं यत्र चत्वारो महाराजानो दौवारिका स्थापिता ऐरावतसदृशा हस्तिनो 'बालाहकसदृशा अश्वा नन्दीघोषसदृशा रथा व्याडयनसदृशा मनुष्याः स्वयं च भगवता चक्रवर्तिवेषो निर्मितस्सप्ततालोद्गतं च सिंहासनं सर्व तथैव निर्मितम् । ततो राजा महाकप्फिणो जेतवनं प्रविष्टः । सहदर्शनादस्य यो रूपे रूपमद ऐश्वर्य ऐश्वर्यमदः स प्रतिविगतः । बलदर्पोऽद्यापि प्रतिबाधत एव ॥ ततो भगवता लौकिकं चित्तमुत्पादितम् । अहो बत शको देवेन्द्र ऐन्द्रं धनुरादाया- गच्छत्विति । सहचित्तोत्पादाभगवतः शक्रो देवेन्द्रः सारथिवेषेण ऐन्द्र धनुरुपनामयति । भगवता महाकप्फिणस्योपनामितम् । तच्च राजा महाकप्फिणा उत्क्रष्टुमपि न शक्नोति कुतः पुनरारोपयिष्यति । ततो भगवता सप्तायोभेर्यो निर्मिताः स्वयं च तद्धनुरर्धचन्द्राकारेणारोप्य शरः क्षिप्तो येन ताः समायोभेर्यश्छिद्रीकृताः । ततः शब्दो निर्गतः । आरमध्वं निष्कामत युज्यध्वं बुद्धशासने । धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुअरः ॥ यो झस्मिन्धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति । प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति । स च शब्दो यावदकनिष्ठान्देवानातः ॥ ततो राज्ञः कफ्फिणस्य योऽभूदलमदः स प्रति- विगतः । तस्य बुद्धिरुत्पना किमिदमिति ॥ ततो भगवान्राज्ञो महाकप्फिणस्य चित्तप्रकारमुपलए राजवेषमन्तर्धाप्य इदं सूत्रमारब्धवान् ॥ दशबलसमन्वागतो भिक्षवस्तथागतोऽर्हन्सम्यक्संबुद्धश्चतुबैशारधविशारद उदारमार्षभ स्थानं प्रतिजानीते ब्रह्मचर्य प्रवर्तयति पर्षदि सम्यसिंहनादं नदति । यदुतास्मिन्सतीदं भवत्यस्योत्पा- दादिदमुत्पद्यते । यदुताऽविद्याप्रत्ययाः संस्काराः । संस्कारप्रत्ययं विज्ञानम् । विज्ञानप्रत्ययं नाम- रूपम् । नामरूपप्रत्ययं षडायतनम् । षडायतनप्रत्ययः स्पर्शः । स्पर्शप्रत्यया वेदना । वेदनाप्रत्यया तृष्णा । तृष्णाप्रत्ययमुपादानम् । उपादानप्रत्ययो भवः । भवप्रत्यया जातिः । जातिप्रत्यया जरामरण- शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः संभवन्ति । एवमस्य केवलस्य महतोदुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति ॥ यदुतास्मिनसतीदं न भवति अस्य निरोधादिदं निरुज्यते । यदुताविद्यानिरोधात्संस्कारनिरोधः । संस्कारनिरोधाद्विज्ञाननिरोधः। विज्ञाननिरोधानामरूपनिरोधः । नामरूपनिरोधात्पडायतननिरोधः । षडायतननिरोधात्स्पर्शनिरोधः । स्पर्शनिरोधाद्वेदनानिरोधः । वेदनानिरोधात्तृष्णानिरोधः। तृष्या- निरोधादुपादाननिरोधः । उपादाननिरोधाद्भवनिरोधः। भवनिरोधाज्जातिनिरोधः । जातिनिरोधाजरा मरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा निरुध्यन्ते । एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो HINDHVPram trihinde AMRATATINGTONpMahenymum है। 1 ibid. 2 ibid.

·xxvii भवति ॥ स्वाख्यातो मे भिक्षवो धर्म उत्तानो विवृतश्छिन्नप्लोतिको यावद्देवमनुष्येभ्यः सम्यक्सुप्रका- शितः । एवं स्वाख्याते मे धर्म उत्ताने विवृते छिन्नप्लोतिके यावद्देवमनुष्येभ्यः सम्यक्सुप्रकाशिते याव- दलमेव भिक्षवः श्रद्धाप्रबजितेन कुलपुत्रेण अलं योगाय अलमप्रमादाय अलं शास्तुःशासने योगमापर्नु कामं त्वक्स्नाय्वस्थ्यवतिष्ठता परिशुष्यतु शरीरान्मांसशोणितम् । अथ च पुनर्यत्तदारब्धवीर्येण प्राप्तव्यं स्थामवता वीर्यवतोत्साहिना दृढपराक्रमेणानिक्षिप्तधुरेण कुशलेषु धर्मेषु तद्वहनादनुप्राप्ता न वीर्यस्य स्रंसनं भविष्यति ॥ तस्कस्य हेतोः । दुःख हि कुसीदो विहरति व्यवकीर्णः पापैरकुशलैधमैः सांक्लेशिकैः पौनविकैः सज्वरैर्दुःखविपाकैरायत्यां जातिजरामरणीयैर्महतश्चार्थस्य परिहाणिर्भवति । आरब्धवीर्यस्तु सुखं विहरत्यवकीर्णः पापैरकुशलैधमैः सांक्लेशिकैः पौनविकैः सज्वरैर्दुःखविपाकै- रायत्यां जातिजरामरणीयैर्महतश्चार्थस्य पारिपूरिभवति ॥ मण्डपेयमिदं प्रवचनं यदुत शास्ता च संमुखीभूतो धर्मश्च देश्यतः औपशमिकः पारिनिर्वाणिकः संबोधिगामी सुगतप्रवेदितः । तस्मात्तर्हि भिनवः आस्मार्थ च समनुपश्यद्भिः परार्थ चोभयाथै घेदं प्रतिसंशिक्षितव्यम् । कच्चिन्नः प्रव्रज्या अमोघा भविष्यति सफला सुखोदया सुखविपाका येषां च परिभोक्ष्यामहे चीवरपिण्डपातशयना- सनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारांस्तेषां ते काराः कृताः क्वचिदत्यर्थमहाफला भविष्यन्ति महानुशंसा महाद्यतयो महावस्तारा इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम् ॥ अस्मिन्खलु धर्मपर्याये भाष्यमाणे राज्ञा महाकप्फिणेनाष्टादशामात्यगणसहस्रपरिवारेण विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिील ज्ञानवज्रेण भित्वा स्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम् । ततो दृष्टसत्यो भगवच्छासने प्रवजितः । तेन युज्यमानेन घटमानेन व्यायच्छमानेनेदमेव पञ्चगण्डकं संसारचक्र चलाचलं विदित्वा सर्वसंस्कारगतीः शतनपतनविकरणविध्वंसनधर्मतया पराहत्य सर्वक्लेशप्रहरणाद- हत्त्व साक्षास्कृतम् । अर्हन्संवृत्तवैधातुकवीतरागः समलोष्टकाञ्चन आकाशपाणितलसमचित्तो वासी- चन्दनकल्पो विद्याविदारिताण्डकोशो विद्याभिक्षाप्रतिसंवित्प्राप्तो भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखः सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्योऽभिवाथश्च संवृत्तः । भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धभगवन्तं पप्रच्छुः । कानि भदन्त कप्फिणेन कर्माणि कृतानि येनाभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकोऽष्टादशामात्यगणसहस्रपरिवारो महानग्नबलः प्रव्रज्य चाहत्त्वं साक्षात्कृतमिति ॥ भगवानाह । कप्फिणेनैव भिक्षकः पूर्वमन्यासु जातिषु कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्योघवत्प्रत्युपस्थितान्यवश्यंभावीनि । कफ्फिणेन कर्माणि कृतान्युपचितानि कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति । न भिक्षवः कर्माणि कृतान्युपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते नाब्धातौ न तेजोधातौ न वायुधातावापि तूपाप्तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्यशुभानि च । न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि सामग्री प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् ।। भूतपूर्व भिक्षवोऽतीतेऽभ्वन्येकनवते कल्पे विपश्यी नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां वुद्धो भगवान् । स बन्धुमी राजधानीमुपनिश्चित्य विहरति बन्धुमतीयके दावे ॥ यावदन्यतमेन सार्थवाहेन महा- समुद्रात्प्रभूतानि रवान्यानीतानि । विपश्यी सम्यक्संबुद्धः सनावकसङ्घस्त्रैमास्य भक्तेनोपनिमन्त्रितः विहारं च कारयित्वा चातुर्दिशाय भिक्षुसङ्काय निर्यातितवान् । किं मन्यध्वे भिक्षवो योऽसौ सार्थवाह एष एवासौ कफिणो राजा तेन कालेन तेन समयेन । यदनेन विपश्यी सम्यसंबुद्धः सश्रावकसकस्बैमास्यं स्वान्तगृहे भक्तेनोपनिमन्त्रितः विहारं च ·xxviti कारयित्वा चातुर्दिशाय भिक्षुसङ्घाय निर्यातिताxxx तेनेदानीमभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः संवृत्तः॥ अपराण्यपि भिक्षवः कफ्फिणेन कर्माणि कृतान्युपचितानि । भूतपूर्व भिनवोऽतीतेऽध्वनि वाराणस्या महानगर्यो ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्य कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजन- मनुष्यं च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमरं तस्कररोगापगतं शालीक्षुगोमहिपीसंपन्न धार्मिको धर्मराजो धर्मेण राज्यं कारयति । सोऽपरेण समयेन संप्राप्ते वसन्तकालसमये संपुष्पितेषु हंसक्रौञ्चमयूरशुक- शारिकाकोकिलजीवञ्जीवकनिर्घोषिते वनपण्डे अष्टादशामात्यगणसहस्त्रपरिवृत उद्यान निर्गतः । तेन तत्रोद्याने ग्लानः प्रत्येकबुद्धो दृष्टः । स तेन सांप्रेयभोजनेन त्रैमास्यमुपस्थितः परिनिर्वृतस्य च शरीरस्तूपं कारयित्वा अमात्यगणसहायेन तैलाभिषेको दत्तः । तेन सपरिवारो महानग्नबलाधानेन सवृत्तः ॥ भूयः काश्यपे भगवति प्रबजितो बभूव । तत्रानेनेन्द्रियपरिपाकः कृतः । तेनेदानीमहत्त्व साक्षात्कृतम् । इतिहि भिक्षवः एकान्तकृष्णानां कर्मणामेकान्तकृष्णो विपाक एकान्तशुक्लानामेकान्तशुक्लो ग्यति- मित्राणां व्यतिमिश्रस्तस्मात्तर्हि भिक्षव एकान्तकृष्णानि कर्माण्यपास्य व्यतिमिश्राणि चैकान्तशुक्नेष्येव कर्मस्वाभोगः करणीय इत्येवं वो भिनवः शिक्षितव्यम् ॥ इदमवोचनगवानात्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दन् । [An extract taken from Avadīnaçataka--A century of Hdifying Tulos belonging to the Hinayana, Rdited by Dr. J. S. Spoyer, Prolossor at tho University of Leiden--vol. II vargas 8-10, published at St. Potorsbourg 1909, in Bibliotheca Buddhica III, pages 102-110.] ANALYSIS OF TIIT POEM Canto I. II. Stanzas 1. Invocation to the Buddha as Dasabalı. 2-22. Description of Lilivati, a town situatod on tho Vindhyan. 23-44. Desoription of Kapphina, master of Lilhi.vati. 1. A spy from the North arrives in the Court of King Kapphiņa. 2-3. The poet remarks on the nood for the systom of ospionugo. 4. The spy enters the Assembly Hall. 5-9. The Hall is described. 10-18. The spy sees King Kapphina who is again describod, 19-22. The King receives tho spy, who addrossos the Assombly. 23-53. The spy speaks of the Kosala Kingdom und its ruler, King Prasenajit, the latter's hostility towards King Kapphiņa, and his advice to overcome him. 1. The description of the effect producod on tho vassal choiftains who were attending the Court of King Kapphiņa by the news brought by the spy. The chioftains aro:- 2.Subahu. 4. Bindu. 3. Darsaka. 5. Ekalaksaya. III.

·6. Subandhu. 24. Sitadhavaja. 7. Jişņu. 25. Indu. 8. Bala. 26. Nala. 9. Suharman. 27. Satadhanuh. 10. Bhüridhaman. 28. Salva. 11. Pandya. 29. Pșthudhvaja. 12. Surāştra 30. Jşmbha. 13. Suketu. 31. Pradyota. 14. Bhismaka. 32. Babhru. 15. Pavana. 33. Gada. 16. Kirmira. 34. Protha, 17. Andhra. 35. Ugrasena. 18. Utkala. 36. Karandhama. 19. Bhima. 37. Dantavakra. 20. Samudra. 38. Rukmin. 21. Drąhadhanuh. 39. Sauvalka. 22. Ambarisan 40. Kauravya. 23. Kanka. 41. Duhşeņa. 42-43. A general description of the disturbance created. 1-4. Description of the Assembly, 5-41. Subāhu's speech: He asks the King to prepare for a battle and mentions individually the members of the audience, viz., Sušarman (20), Drdhadhanuh (21), Bala, Nala, Gada, Pāņdu, Proths, Kirinira, Kanka, Akşti, Pavana, Surāştra, Andhra, and Indu (all in stanza 22). 42. Tbo poet brings in again the mention of Pavana, Śatadhanuh, Babhru, Jrmbha, Ambarışa, Pradyota, Protha, and Pānøya. 1. The Council of war is still sitting after the speech of Subābu, and the Kings are again mentioned by name:- 2. Nala. 8. Bhūridhāman. 3. Sušarman. 9. Karandhama. 4. Akřti. 10. Bala. 5. Pavana. 11. Rukmin. 6. Satadhvaja. 12. Bhima. 7. Gada. 13-15. Bhişmaka. 16-42. Bhişınaka addresses the assombly and proposes that a IV. V.

·XXX VI. VII. VIII. messenger should be sont to Prasonajit bororo any action is taken against him. 43-45. King Kapphiņa approves. 46-48. Darsaka is chosen as the messengor. 49. He sets out on his errand. 50-51. A Vidyadhara, Vicitrabihu by numo, comos and imploros King Kapphiņa to accompany him to the Malayn mountain. The King accodes to his roquost and goos with his royal camp to his friend, Vieitrabāku. 1-10. King Kapphiņa sees the mountain Malaya. 11–84. Vicitrabahu describes the loveliness of tho mountain. 1-39. The description of the oncampment in which tho Vidyachtras help the followers of King Kapplina in their propriltions. 1. The six seasons appear simultaneously on the mountain, and they are described:- 2–15. Vasanta (spring) 37-48. Surat (clowy autumn) 16-23. Grişma (summer) 49-54. TIomanta (autumn) 24-36. Varsă (rains) 55-59. Sisira (winter) 60. A general description of the seasons. 1-40. The description of the amusomonts of the king's attendants who are gathering flowors in the forest. 1-40. The description of their enjoymont of water sports, 1-37. A description of the sunset. 1-21. A description of the rising of the moon, 22-47. The women make their toilet. 1-40. A description of drinking partios. 1-40. A description of amorous sports 11ccording to the Kitinasistra. 1-39. The Dawn is described. 40, King Kapphiņa awakened by the swoot oulogion of the min. strels, leaves the abode of his friend Vicitrabahu and roturng to his capital. 1. Darsaka reaches Śrāvasti. 2-11. Description of Srävasti. 12-14. Darsaka received by King Prasenajit. 15-25. Prasenajit enquires contemptuously the purpose of his visit. 26-48ab. Darsaka delivers his message. IX. X. XI. XII. KIIT. XIV. XV. KVI.

·Xxxi 4800-64. Prasenajit becomes angry and declares that he would rather go to war than subunit to Kapphiņa. 65-82. Darsaka very much enraged urges Prasonajit to reconsider his decision, 83. He returns to his own city where King Kapphiņa is holding an assembly. 84. The effect of the reply from Prasonajit on the camp of King Kupphiņa is described again and the following kings are cited: 85. Rughu. 97. Sivi. 86. Asmaku. 98. Sauviravarna. 87. Kukura, 99. Saravarman. 88. Nisida. 100. Kadambaka. 89. Mucukunda. 101. Aja. 90. Salxdova. 102. Manu. 91. Prasada. 103. Tarşa. 92. Surandua. 104. Sruta. 93. Kandu. 105. Dhundhu. 94. Madraka. 106. Aştaka 95. Aditya. 107. Ruru. 96. Bala. 108-110. Warriors coine home and make preparations for the expedition. 111. Prasenajit also began to propitiate Buddha before his march against the enemy. 112-127. A description of the dejection of the warriors' wives as they contemplato the separation from their husbands who must go to war. 128-130. The army sets out for war. XVII. 1. Kapphiņa gets enraged. 2-46. Paraphernalia of battle are described, including the infantry, the cavalry, the chariots and the elephants. A fierce battle ensuos. XVIII. 1-16. The army of King Kapphiņa harasses Prasenajit's forces. The combatant warriors are distinguished by name :- Trasadasyu and Yavana (2), Surandhra and Nala (4), Jişnu ·xxxii and Raghu (6), Subihu akud Niandha (8), Protha and Knudu (9), Muca and Anauanya (10), Mucukunda und Inu (11), Darsaka and Asmaka (14), Biudu and Kukura (10). 17-19. King Kamhina watches the progress of his army in the battle. The hieroos of tho battlo aro again montionox: Ekalavyu (20), Subandhu (21), Bala (221, Saravurma (23), Nakula and Sahadeva (25), Sandova and Andhrit (26), Pandya (27), Druma (29), Bali (30), Milämnina (31), Yunandara (32), Bhỉgusūnu (33), Jambha (34), Babluruu Madraka (35), Śivi (36), Bhürid hämnan (42), Sauvira (13), Rukinin (45), Astaka (46), Karandhama (17), Dhundhu and Bhima (49). 51-64. Prasenajit advances but is forced to rotrout. 67-88. King Kapphiņa encourages his army. 89-103. Prasenajit becomes furious and attacks the army of King Kapphiņa. 104. Kapphiņa is dismayed to seo luis army thus hrugsod hy Prasenajit. 105-120. Kapphiņa routs the forcos of Prusonajit. 121-140. Prasenajit is unable to withstand the attacks of Kappalinn's forces. 141-147. FIe prays to the Buddha for holp). 148-150. The Buddha appoals and subclues Kapplinu, who is rundorar! helpless on account of the miracles workod by the Mastor. 151. King Kapphiņa acknowlucigen liix noed for the help of the Master and entreats hinı, XIX, 1-45. King Kapphiņa eulogisos tho Buddha. XX. 1-23ab. The Buddha delivers a sormon. Tho Tucldha in dosoribudl 1. 10. 23cd-28. King Kapphiņa requests the Buddha to initiato him as # monk. 29-40abc. The Buddha advises that King Kapphiņa shoulil wait until the time for him to renounce tho world ha# come, and that he should, till then, continue to rulo his kingdom for the benefit only of the Buddha, the Dharma, and the Sanghu. 403. The Buddha vanishes. 41-42. King Kapphiņa retires to his capital and continuos to rule there according to the advico of the Buddha. 43-47. The Prasasti of the poet, i. e, hjn account of himself.

·Xxxiii ABSTRACT OF THE POEM I. Śivasvāmin, the author, opens his poem, invoking the blessings of the Buddha, possessed of the ten powers, with the description of a town Lilavati by name, situated on the banks of the Narmada in the Vindhyas. The prosperity of this town was obvious from its many beautiful buildings, whose silken banners kissed the sky. From the grandeur of its crystal palaces with golden domes and jewelled windows one could imagine that it was either the goddess Kāli or the royal Goddess of Glory incarnate. Sublimity, grace and strength were combined in its architecture. Its ruler, King Kapphiņa, was tall, brave and adventurous, and had a large following of vassal chieftains. He was Śiva personified, who by the mere sound of his voice could put his enemies to flight and whose fame had spread in all directions. His skill in wielding his sword was known to his enemies whose cities lay in ruins. He governed his kingdom according to the rules laid down in the books of politics and employed spies to enquire into the state of affairs both at home and abroad. II. 1 Once a spy, who had been sent to the North, returned to the Royal Assembly of King Kapphiņa reporting that there was a king Prasenajit, by name, who ruled over the thriving kingdom of Kosala. "Prasenajit” he said, "is loved by his subjects as he possesses all the virtues of a noble ruler, glories in his prowess and entertains a feeling of enmity towards you". The poet gives an impressive description of Prasenajit, a contemporary of the Buddha, and his capital Śrăvasti, a favourite resort of the Buddha. When the messenger reaches Śrīvasti (XVI canto) the poet's description of the town and of the king bears witness to his love for both. III. On hearing from the messenger of the hostile attitude of Prasenajit the whole assembly becomes greatly enraged. becomes greatly enraged. Forty-one chieftains are mentioned all exhibiting their fury, tearing off their bracelets, wringing their hands, perspiring, and uttering menacing words. Of these Subāhu, Darsaka and Bhìşmaka are of importance for their part in the later story, while the names of Pāņdya, Surāştra, Andhra, and Utkala refer to the territories over which they ruled.

·XXXIV IV. The poot describos tho groat turnult in the assembly hall. In this atmosphore of groat tonsion Subīlu boging a fiory spoooh which shows that ho was well vorsed in the scienco of politics, as ho points out with sounsi argumonts that the only courso of action loft for king Kamphima is to wigo war at once against the onoiny. To add woight to his arguments, ho points to the mombors giving an opithet to cach. Ho anys that formidallo Suharman, furious Drethadhanuş, powerful Bala, and othors can brook no further humiliation. Finally ho taunts them by saying 'Do you stay hero. I will fight thu enemy alone'. This rouses their enthusiasnı. At the close of his spooch lo is loudly applauded. Before the Council of War adjournis another chieftain, Bhinmak, stands up and supporting the motion proposed by Sulihu suggests sonding a messonger to Prasonajit, the hostile king, as a nocossney monsuro boforo actually going to war. The anger of king Kupphine, who was vory much enraged, is assuaged, and he gives his approval to the icon. Duranku, na other member of the audience, is soloctod 24 mossongor to Prasonnjit. Tho import of the message is not given, but it is impliod that the hostilo king musta either pay homage to king Kapphiņa or suffor an invasion. It is an ultimatum. The king by a gesturo ordors tho mossongor to procuoil on his orrand and he at once sets out on his journey to tho North. So far the poet has been following the traditional Avadsins of Kapphiņa current in his time. At tho samo timo, since he olaims to bo writer of a Mahakivya, he must describe mountains, sousong, ote. To thorofore, introduces a demigod, or a Vidyadhara, Vicitrabahu ly namo, # Priond of king Kapphiņa, who invites the latter to his abodo in tho Malayn mountain. The king agrees to the proposal and follows his friond with all tho paraphornalia of a king of India of the 9th century, including the haroin and tho arıy. VI. The description of the mountain Candanicala in this ounto is consistent with the vast grandeur and the majostio sconory of tho Himalnyas which this poet Imew very well. The poet's imagination nurtured in that abundant luxuriance of nature takes in long vistas and covor's Vast rogions. Each stanza has one theme to describe and the poot each time oxorcises his imagination to such an extent that the description to tho western mind may soon exaggorated ·xxxy and too artificial. Tho poet focusses his attention on one subject which he is going to describe, and tries to see it from different angles of vision. This scheme runs throughout the canto and the metre changes with the shiſting of the scene and the dignity of metre varies according to the loftiness of the subject. The glowing mountain appears to the poet as a huge mass of fire funned by fierce winds. It has ravines and precipices where the trees were alive with the warbling of delighted birds. The lofty snow-clad peaks remind the poet of the ocean rising to clasp the moon. The arbours and the groves, the gold-coloured peaks at sunset, and the verdant plateaux attract his attention. He fancies that the sun seems to the rest for a while to cool itself. Then the king's friend, Vicitrabūhu, who is more familiar with the place begins to describe its particular features. Here we are told of its richnoss in flowers, and of the brilliance of its outcropping minerals. There follows a description of the wild animals roaming about the ponance groves of ascetics, of the cowherds and their huts, of the lotus ponds, and of the chirping birds. In stanza 23, the Vidyadhara comparos the mountain to the sublime and calm image of the Buddha with the right shoulder covered. The king's friend then proceeds to describe the crystalline walls used as mirrors by celestial ladies, the sweet smelling grass, fragrant flowers, sandal-woods, music of Kinnara ladies, and the calls of cuckoos. A reference is made to the Buddha; and the mountain is compared to the Indra and the Bodhisattva (vide, stanzas 46, 57, 59). The heaps of bones of Nāgas aro pointed out in stanza 61. The Ideal of an Arhat with the several methods of attaining it form the subject of the 65th verso while Bodhi is mentioned in verse 69. VII. The king with his army consisting of elephants, horses, chariots, and soldiers, accompanied by the ladies of the harem, wishes to pass some time on the Mountain candanācula. All preparations for laying out the camp are made with the help of the Vidyadharas. Tents are pitched, huts are built, arrangement for the kitchen are made, and the ladies of the harem are well housed. The elophants and horses are taken to ponds to bathe and the camp looks delightful. VIII. The six seasons simultaneously appear on the mountain to honour ·XXXVI king Kapphim, Thero is spring, whon mango grovos, Vakuln troos, suliron plants, and Navamäliki croorous put forth swoot and fragrant flowers. Thoro is summer wheu pencocks hide thomsolvos undor their plumago, and when the men in the camp enjoy the broozo of fans in plonsura liuts. Theru in the rainy season which doprosses the ladies whoso liusbands aro abraod in the swont but melancholy notes of poucocks rouch their ears and tho rumbling noise of the clouds rends thoir hearts. Thero is autumn whon to water in the ponds becomes liinpid and the lilies smile brightly. Thoro in clowy autumn when the nights are clear and the moon shines plonsantly. That is the timo whon Ketaka plants blossom and paddy fields ripon. There is tho winter horson when snow destroys the charın of lotus pondh. Tivorywhere it is closolute and dreary, and the Nameru troos with louvos yellow and soro kulo hoon hora and there. IX-XV. Men and women in the king's camp on tho mountnin aro toruptor by the abundance of flowers and the charın of the sonsons to pluck Mlowork and enjoy the company of their loving friends in that pustimo. When thoy are tirod and overcome by the heat they bathe in tho cool ponds and strony which are full of lilies and lotuses. They frolick about in tho wntor. Tho wators of these streams are tinted with the toilet powolors of those Incies. People way their evening prayers as the lotuses closo. Tho purtion of non xul womon retire to their rest-housos as the moon rises. Propnuutions ura mudio by the ladies for the drinking parties which are attended with grout mirth. The ladies wear ornaments to add beauty to their lovely limbs. Moskongger's movo about carrying news from the lover to the belovel. Then begin tho nunting scenes of enjoyment as the goblet passes from one to another, onoh vying with the other to excel in coquettish behaviour. When drunk they retiro to rust. The poet here indulges in amorous and erotic doscriptions. Whion it is morning and the sun begins to chase the gloom of darkness, whon stars begin to disappear, and lotuses begin to bloom, when the boes again buzz about in the lotus ponds, when Brahmans begin to perforın their morning ritual, and the sacrificial fires rise up to the sky, the hards sing tho praises of king Kapphina to awaken him. King Kapphiņa wakes up and having fully onjoyed the hospitality of his friend, Vicitrabahu, retires to his capital, Lilavati, where he has boon long expected.

·Xxxvii XVI. Hero the poot takes up the story which he had left unfinishocl at the end of the fifth canto. Darsaka, who had been sent as an envoy to Prasenajit, reaches Śruvastſ, where he sees that the houses are made of precious stone, that the people practise righteousness, that Mára has no influence over them, that the evil influences of tho Kali age are no longer to be felt, and that there are many Buddhist monasteries, Vihūras and Caityas. The city indeed looks as if it were presided over by the Buddha himself. He is received by the chamberlain as he enters the palace, and is introduced to Prasenajit who in all scornful tone enquires the object of his visit. Darsaka delivers the message of king Kapphiņa which provokes Prasonajit very much. Prasenajit is furious and declares that he will not submit to Kappliņa and that the proper reply to his mossnge would be an army ready for battle. Darsaka gives his parting advice to Prasonajit and withdraws to his own city. Wlien he conveys the reply from Prasenajit to the allies of Kapphiņa their anger was unhounded. Great confusion and a spirit of higlı tension are evident as was the case when Darśaka was sent to Prasenajit. Preparations for war are soon undertaken and the warriors arm themselves and march against Prasenajit. XVII Kapphiņa is enraged and the chariots, the cavalry, and the elephants are at onco arrayed to march against the enemy and a fierce battle follows. XVIIT The dreadful battle continues in which the army of Prasenajit is put to flight. Ho finds himsolf helpless and prays to the Buddha for help. Ho appears and by meuns of a miracle overpowers Kapphiņa who soos no other way out of the difficulty but to rosign himself to the Buddha. XIX King Kapphiņa pays homage to Buddha in » Prakrit Eulogy. XX King Kappliņa hour's sermon of the Buddha and exprossos his desire to enter the order of tiho Budilist monks. The Buddhis advisos him not to ronounce the world but to practiso solflessions in the discharge of his duties as the rulor of huis kingilom. The Buddha disappoars and king Kapphiņa retires to his kingilom. At the close of the poem tho loot gives an account of himsoll.

·Xxxviii TIIE AUTIYOR a) His namo: Kūšmirabhatta Sivasvámin. Bhatta' in molorn Kaslimivi is 'buta', i loaluman, a Kasumiri Pundit all of whom aro Brahmans. It is dorived from the Sanskrit word 'bharlie which in Prakritic forin guvo Bhuttat. The littor has won rotained by the Sanskritists, and appondod to tho proror names at the beginning or at the end. It was used in tho senso of 'lonrnoel'. Some of the imporunt inutanco4 aro Bhatta Nārāyanı, tho author of tho Vontramhara, Marnmat Bhatha, the author of the Kävyaprakisa, Kumariln Bhatta, tho lournod philosophor of Southern India. But mostly it is found affixed or profixon to the numos of writers from Kjuśmira, as a title given to n lournod Brahman or tu gront tonolur. In the Kapphiņābhudaya (XX, 44,46) and in the colophons of the sumo the author has written Śrīsivagvümin and Sivasvimin ss roforring to himsoll. Both of theso names with and without the $ri aro found in the Anthologios. b) The poet's account of himself:- From the 'prasasti' which coinos at the end of the Kapaliņaibhyudnya. we gather the following inforination. i. Śivasvamin was the son of Bhatticaryasvimin (Bhattarkusvämin?) and he wrote this poem, the Karphiņābhyudaya which he calls 'sukti naktiśrīḥ', at the instance and encouragomont of the Buddhist procoptor, Candramitra. He talks of him in tho past tonso (Aorist purst whüt'). He might have come in contact with this roligious tonchor who asked him to show his talonts as a poot in writing tho poetic version of the Avadana of Kapphiņa. ii. The poet dedicates the whole poom to Śiva (vidlo, tho praśnuti) which fret shows that he was not a Buddhist by faith, but that ho was well vorsod in that Faith and could write on that subject. At the samo timo, from a religious point of viow, he prosents state of affairs which is a compromise. His poem serves to show the process of absorption of Later Buddhism by Saivism and Vaişņavism, iii. In the fourth verse (vide the prabusti) ho glorios in his work which he says is a lamp lit to remove the darkness of ignorance and which is also meant to stop the prattling of the pootstore. द्वाणी श्रुतिमात्रकेण सुधियां घेतश्चमत्कारिणी येनामुद्रि विरोधिनां मुखकुल स्वोद्गारकौतूहलैः । नाज्ञानघनान्धकारपटलप्रक्षेपदीपाकुरं च्यातेने कृतिनां कृते सुकृतिना काव्यं शिवस्वामिना ॥२०,४६॥ wer Wewe PR in any w I See Monier Williams' Dictionary; and Griorson's Kashmiri Dictionary, p. 137.

·Xxxix 'Sivasvimin of noble deeds, the mere hearing of whose Muse ovoked admiration in the hearts of savants and who sealed his opponents' lips by his wonderful strains, produced for the benefit of the righteous (this) poem which is & veritable shooting light dispelling the intense gloom of ignorance.' In the last stanza of the prasasti the poet pays tribute to himself which fact shows that he had acquired great fame in his life time. It is also clear from this stanza that he had studied Kalidasa, Dandin and Bhartřmentha:- विदितबहुकथार्थश्चित्रकाव्योपदेष्टा यमककविरगम्यश्चारुसन्दानभाणी । अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेण्ठप्रचारो जयति कविरुदारो दण्डिदण्डः शिवाङ्कः ॥२०,४७॥ 'The eminent poet Śivasvimin (lit. Śiva-marked, i. e., one whose name contains the word Śiva) or the eminent poet who is Śiva-marked i. e., who incorporates the word Siva in the final stanza of every canto of his poem, knower of the subject matter of manifold storios, illustrator of citra'-figure, writer of stanzas adorned with 'yamaka', reciter of charining gnomic vorses', follower of Kalidasa (lit. author of Raghu i. e. the Raghuvamsa) practiser of Montha's style, and Dandin's castigator, stands paramount and transcendant'. He unlike his contemporary Ratnīkara, does not mention that he flourished at the Court of King Avantivarman, but this much is certain that he does allude to his contemporaries when he mentions 'virodhinām' opponents in the field of poetry. c) Author's motive in writing the poem:- Śivas vāmin wanted to write a Mahākāvya, and in doing so he has very closely followed the instructions of Dandin, the writer of the Kavyadarśa”, who wrote in the 6th contury (?). The subject of the poom is taken from an old narrative. The hero is noble and adventurous. Ministers asseinble and spies take part in discussions of state affairs. Descriptions of a mountain, of the seasons, of the sunset and the rising of the moon, of drinking and amorous dalliance, have their due placo. The horo's campaign, his war with the enemy, and his final triumph bring us to the end of the poem, which is full of sentiments, emotions and effoctive transitions. In the use of metres the poet follows the rules. Each canto is written in a single metre with a change of metre in the last one or two stanzas. As a matter of fact our poet closely follows the toxt of the Kavya- WY AMET Whethpaste MRSM 1 सन्दान may moan सन्दानितक, a collection of three slokas forming one sentenco. 2 See Kávyādarśa, I, 14-19.

·xl darśa, in his illustration of the 'oitra kávya' in VI and XVIII canton. Tho concluding stanza of the poom also indicatos that the proot wanted to excel Dandin in poetic merits. It also seems that the poot meant to mirato allegorically to story of the human soul which has beon slumbering and has been allured by the temptations of the world and which is at last awakonod by pullon shook at horno outstanding event, as it was in tho ouse of Asoka and the Buddha himself. We might say that the conversion of Kapphina voprosents tho onlightenmunt of such a soul. Here this Mahākavya inay be compared with the Buddhacarita and the Suundarānanda of Asvaghoşn. a) The name of the poem. Śivasvāmia probably chose the namo of his poum on tho malul of the Bhuvanābhyudaya', a work of his predecessor Sarikuku, now lost to us. Tho title "abhyudaya' has been often used to nano tho works which colobrate the deeds of great heroes, viz. Puşpasona's Dharmasarıübhyudaya", Jinasena's Pārsvābhyudaya, and Venkatesa's Rūmübhyudaya." THE NAME KAPPHIŅA. M. Burnout in the 'Lotus" enggostod Kampilya ng the locality which gave rise to this name. Ho gives various readings of the unmo as found in the Buddhist Sanskrit works. In Chinese Kapphiņa or Karnphilla has como lo lo lisociadod with the Constellation Scorpio and it is suggested that Kapphina WALA H onllod NET MARY HAM 44 44 P. 42. 1 Rājatarangiņi IV, 709-4. Bühler's Report 1877, 2 Aufrecht's Catalogus Catalogorum. 3 A descriptive Catalogue of the Sanskrit MSS. in Madras Govt. Oriental MSS. Library, Vol. XX. 4 Le Lotus de la Bonno loi. pp. 1, 294. The reading are kapphilla, kaphiņa, kas phin, kamphilla, kaphina, and kachphiln. A bibliography on the namo and story of King Kapphiņa :- 1 The Avadānasataka, Bib. Buddhica III. 2 Saddharmapundarika ed. H. Kern and Bunyiu Nanjio, 1912, pp. 2, 207. 8 The Saundarānanda ed. E. H. Johnston, 1928, (XVI, 90). 4 Tbe Lulituvistarn. Bibliothocu Iudion 1877, P. 1. 6 $. B. E. Vol. XXI.2, 217, 108; vol. XIIX (ii) 2, 90. 6 Rgya Tchór Ral l'autr. par Ph. Ka Fouconix 1848. 7 J. R. A. 8. 1880, p. 28. The PAli Text Sooloty Publiontions, 8.26. 8 Tho Apacúnn II, p. 468. 9 Manorathaprirani Vol. I. p. 818. 10 Samyatta Nikilyn T. pr. 148. 140; 11, pp. 284-5; V. p. 316. 11 Auguttara Nikaya I, p. 28; III, p. 299. 12 The Thera and Thorigătki (1888) I. P. 61. 19 Udana I, p. 5. 14 Sumangalivilisini p. 240.

·xli because he was born in answer to a prayer addressed to the Regent of Scorpio'. M. Sylvain Lévi has given Kosala and Kipin under the Nakşatra Rohiņi, With regard to the association of the word Kapphiņa with Kipin or Kapin or Kophene I have to make a suggestion:- i. In the Pāli texts the King is said to have crossed the Candrabhāgā before he met the Buddha. This shows that he must have come from the North if the Candrabhāgā is the modern Chenab of the Punjab'. His personal features, especially the Aryan nose, also resemble those of a man from the North. (cf. 'Do you see that monk coming to us, pale, thin, with prominent nose'-Kindred Sayings II. pp. 193-4]. ii. Kipin or Kapin may tend to denote the kingdom of Kāśmiraº and the poet Sivasvamin chose a theme by which he could sing the glories of Kāśmira as well as that of Kapphiņa, one of the twelve great disciples of the Buddha. iii. Moreover, it is difficult to decide as to how far this proper name 15 Paramatthadīpani, Part III, pp. 78, 81. 16 Mahābodhivamsa, p. 83. 17 Nettiprakarana, p. 151. 18 The Commentary on Dhammapada, Vol. II. pp. 112-127. 19 Paramatthajhotikā, I, 189; II. 440. 20 The Visuddhimagga of Buddhaghoşa, p. 393. avon 21 Gradual sayings, Vol. I. p. 20. 22 Psalms of the Brethren, pp. 254, 366. 23 The Path of Purity, p. 455. 24 Kindrod Sayings, Vol. I. pp. 189, 194; Vol. II, pp, 193-194; Vol. V. p. 279. 25 J.P. T. 8. 1888, p. 66. 26 Tho Jätaka, Vol. IV. p. 112. 27 Further Dialogues of the Buddha, (8. B. B.) Vol. V. ii, 199. 28 H. Kern, Manual of Indian Buddhism, 2 The Bulletin de l'École Française d'Extremo-Orient, Tome V, 1905, pp. 268, 277. 3 See the Commentary on the Dhammapada in P. T. 8. 4 The Chadrabhāgā, however, cannot necessarily be identified with the Chenab of North India alone; the same name is givon to a river in south India too (of. Garuda-purīna 55, 8-11) and to one in Ceylon (cf. Geiger Mülvamsa LXXIX, 48, 52). 5 Soe Mrs. Rhys David's 'Sākya or Buddhist origins' p. 39, 140 f. P. T. 8. Gradual sayings I. 20. Psalms of the Early Buddhists, p. 256 n. 6 Soe Max Müller, 8. B. E. XXI 2 n. Stein-Rājatarangiņi II, 854. Lévi-Journal Asiatique 1895, vi. p. 371. Prazyluski-'La Légende de L'Empereur Acoka,' under Kipin, Watters-On Yuan-Chwang, i. 269, 278, 289, 290. p. 82. 29 Nariman, Litorary History of Sanskrit Buddhism, pp. 45, 164. 80 Rajendralal Mitra-Nepalese Buddhist Literature, p. 88. 1 Handbook of Chinese Buddhism by Eitel (1904).

·Kapphiņa, is relatod to Siyanı, Dissana, Bukkana, Vopane and Mayyana, all Soutlı Tndian namos. Mark ospocially tho final na in all of them. a) Derivation of the word Kapphina. Akamuna, a Japanese dictionary of Bullhist Propor numos, givos Mahākarphina (Skt. Mahakalpin). In the Avalannántaka le is wait to ho the son of king Kalpa (lit. & sycle of timno). Kalpin will, thoroforo, monn 'ono lasting an aoon'. Kalpa also moans .compotent'. It is belitting thin one of the foremost disciples of the Buddha should ho so namo, unless wo tako the name to refer to his kingdom Kopliono or Kipin or Kapin.' The Lalitavistara has Kaphila and Kaplıphila." To Iutor Sanskrit Litornture, when the Kapphiņābhyudaya was referred to, wo find many variants for the namo Kapphiņa. i. In the footnotes on page 1.22 of tho Vyüklyfisudha, a commentary on the Amarakosa, we have 'Kathitübhyudaya'. ii. In the Tikäsarvasva we have 'Karni', Kacchi' and 'Kalpi' on pagos 18, 132, 132 respectively. iii. In one of the India Office Manuscripts, No. 541, folio 118, of tho Paclit. candrikă of Rāyamukuta it is writton as Kasphinn. iv. In the Manorama of Ramanātharīyu wo kavo Kapphila. If we derive it from 'klệp,' the aspirato in Rapphing is inoxplicablo, unless there were such a word as 'Kaşpiņa', which woulil esivo Kappiling like 'puppha' nipphala' from 'puşpa' and 'niạphala'. c) King Kapphiņa and Barabudur. In Professor Krom's 'Barabudur ono finds that the roliofs on the second main wall of the Barabudur temple in Java follow the toxt of the Gandavyūha, a Buddhist Sanskrit work. Dr. B. C. Shastri, M. A., M. O. L. D. Litt., in his article in de Bijdragen tot de Taul-, Land- on Volkonkundo Van Nederlandsch-Indië Doel. 89, Afl. 1. pp. 173-81., las tried to suplement Professor Krom's identification of this toxt. According to Dr. Shastri tho following text of the Gandavyuha is carved on the socond roliof:. "न च ते महाश्रावकाः शारिपुत्रमौद्गल्यायनमहाकाश्यपरैवतसुभूत्यनिरुद्धनन्दिककफ्फिणा- terramenta digerigarritaraa aeroralag Farah Teg:" Sos Toyut oditor by D. T. Suzuki and H. Idzumi, Part I and Part II, Kyoto, (1934) pago 17, lines 22-24. 1 Soe V. A. Smith, Early History of India 2 Soo Tho Lalitavistaru od. Lofinaun (1902) (3rd edition) pp. 266 n., 374 n, p. 1; od. Mitra (1877) p. 1. SO YOTE YAW wyp ·xliii 'Those great Śrīvakas headed by Śāriputra, Maudgalyāyana, Mahakāśyapa, Raivata, Subhūti, Aniruddha, Nandika, Kapphiņa, Kātyāyana, Pūrņa, and Maitrāyaṇīputra did not see the miracles of the Tathāgata in the Jeta-grove.' ŠIVASVAMIN AND BUDDHISM In the Kapphiņābhyudaya (XX, 17) the Buddha preaches a sermon on the Hetu-mālāt or the chain of twelve links which ties a person to bondage, and lays stress upon the achievement of salvation by detachment from the things of this world (XX, 22cd, viz, Tretryffriretur #raf). Here the author has followed the Avadānašataka and at the same time tried to harmonise the spirit of the Buddha with the Hindu view. King Kapphiņa having heard the sermon of the Buddha at once exclaims प्रोचे राजा जातचित्तप्रसादो दीक्षादाक्ष्ये दक्षिणो दाक्षिणात्यः ॥२०, २३०d.॥ अद्योदीर्ण दीर्णमान्ध्य ममाक्ष्णोरयाकस्मादस्मि सुप्तप्रबुद्धः । आभिर्भ रतीभिस्तवाहं मग्नो मनः सम्यगभ्युद्धृतोऽस्मि ॥२०, २४॥ The southorn king, who had attained peace of mind and who was sincere and earnestly desirous of initiation exclaimed, 'Thy sermon has now rent the intense opacity of my eyes, I have now suddenly awakened from sleep. Sunk deep in the sea of doubts I have been liſted to perfect safety by these words of Theo, the Master.' If we compare these words of king Kapphiņa to those of Arjuna in the Bhagavadgitā (18. 73), we find a very close resemblance. Arjuna says नष्टो मोहः स्मृतिलब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥१८, ७३॥ 'Delusion is destroyed. I have obtained memory by thy grace, O Imperishablo, I am firm and all my doubts have passed. I will do your word.' King Kapphiņa expresses his desire to adopt the life of a monk but the Buddha says- सत्यं सत्यां सत्यदृष्टौ सुदृष्टे पात्रं पुत्र त्वं भृशं भिक्षुवृत्तेः ॥ कालस्त्वस्यास्ते प्रतीक्ष्यः कियानप्यायातीच्छाप्राप्तकाला हि सिद्धिः॥२०,३०॥ 'It is true, my son, that endowed with correct vision to discriminate truth from untruth, a man like you is qualified for the Bhikşu's mode of life. But you have to wait for some time before you attain it. Verily, consummation achieved by earnest desire is sure to come at its proper time'. 1 of. Ye dharmāḥ hetuprabhavāḥ hetum nirodha eyam vādi mabābramaņaḥ, teşāma tathāgato hyavadat I teşām oa yo ·xliv Does not tho root roſor to the four stages in a man's lifo nocorling lies Manu? He does not want the king to ontor a monastory but makox tho Buddha ask him to wait for somo timo. But great einphasis is laid upon loading a lifo of Holflosinons us we find in the Gita. The Buddha asks him to rulo his kingdom for tho throo Jewels, the Buddha, the Dharma, andl tho Srncha. मा भोगेभ्यो भङ्गुरेभ्यः प्रकृत्या मा प्राणेभ्यो मा श्रिये मा यशोभ्यः । श्राद्धः शुद्धः श्रद्धया शाधि साधो पृथ्वी पृथ्वीरन रखत्रयार्थे ॥२०,३२॥ धर्मे श्रद्धा सम्मतिः सस्यसारे दाने दार्य सम्प्रधान दयायाम् । क्षान्तौ क्षोदः प्रेम पुण्ये दमे एग् येषां मुक्तास्ते गृहस्थाश्रमेऽपि ॥२०,३८॥ 'Do thou, O jewel of the Earth, govorn the Earth with frith, purity, and devotion, not for pleasure which is transitory by naturo, not for lilo, not for wealth, not for glory, but for the throo precious jowols (the Buddha, tho Dharma, and the Sangha)'. 'Verily those who have faith in the Law, rogard for the roul Truth, courage to give, ardour for compassion, forvour for forbearance, love for righteousness, an eye for self-control, achievo salvation ovon whilo they livo 114 householders'. These versos point towards tho doctrino of Anianktiyan of the Bhagavadgitū where the bolief in londing a sollloss lifo is pronchol. This shows how much tho lator Buddhism was influonco by the rino of the orthodox Hindu faith and shows tho roahen for the Kilómira compro. mise between Hinduism and Buddhism." The following Buddhist terminology occuring in tho toxt shows that Śivasvamin was familiar with the Bauddha Philosophy, ospocially on account of his association with Candramitra, a prominent Bhikyu of his timo. 1 Apadāna I, 2. A legend of glorious achievoinont. 2 Anātmavutta XX, 21. Tho thoory of anitman'. 3 Āryasatyam VI, 65. The four noblo truths. 4 Agrava VI, 69. Subtlo dofiling mattor. 5 Arhatva VI, 65. The state of hoing an Arlut. 6 Buddha VI, 46; XVIII, 141, 151; The Enlightonod. XIX, 1; XX, 29, 33. 1 See Stein, Rājatarangini I, 9, 76, 92: II, 11. The Bodhisattva Dootrina by 385. Haradnyal, 1982 2 i. See the Conception of Buddhist iii. Outlines of Mahayana Buddhism by Nirvana by Stcherbatsky, 1927. Susuki, 1907, TE VINY Chip PIA Hit I #H ·xlv 7 Bodhi I, 1; VI, 69. Wisdom, perfect knowledge. 8 Bhartủ, XX, 24. The Buddha. 9 Bhūmi XX, 20. The ten stages of attaining ‘nirvāṇa'. 10 Bhikşubhāva XX, 29. The state of being a Buddhist Monk. 11 Caitya XVI, 11. A Buddhist Sanctuary. 12 Dasabala I, 1. The ten powers possessed by the Buddha. (See Acta Orientalia Vol. IX. p. 260). 13 Dharma XVI, 2; XX, 17, 33, 38. Doctrine. 14 Dịşti XX, 22, 30. Intuition. 15 Duḥkha XX, 16, 17. Suffering. 16 Dhyana VI, 65. Concentrated Comtemplation. 17 Dhātu VI, 65. Elements. 18 Hetumālā XX, 17. The Chain of causal Laws also known as 'pratityasamutpāda'. 19 Jina VI, 23. The Buddha. 20 Māra XVI, 7. Temptation. 21 Mukti XX, 22. Salvation. 22 Maitri XX, 35. Friendliness, one of the Paramitās, 'Perfections'. 23 Moksa XVI, 4, 11. Emancipation. 24 Nirvana XVIII, 147; XX, 13. Extinction of all suffering. 25 Nirodha XX, 17. Extinction; one of the four noble truths. 26 Prātihārya XVIII, 149, 151; XX, 3. A miracle. 27 Ratnatraya XX, 32. The three jewels-The Buddha, the Dharma, the Sangha, 28 Rāga XX, 22, 35. Attachment. 29 Samskāra XX, 15. One of the five skandhas'. 30 Svimin XX, 29. The Buddha. 31 Śåstr XX, 23, 40. The Buddha. 32 Sugata XVI, 11; XX, 3. The Buddha. 33 Sangha VI, 46; XX, 33 The Order. 34 Sparsa XX, 15, 16. Sensation. 35 Samvid VI, 65; XX, 28. Knowledge. 36 Şadabhijña VI, 65. The one possessed of six psychic powers.

·xlvi 37 Upidina XX, 16. Substratum. 38 Vedana XX, 16. Ono of tho Skundis. 39 Vihara XVI, 11. A Monastory. It is interosting to note that our poot has mainly drawn upon the Avadīnasataka in XX Canto. In tho Sorinon pronohod thoro ly tho Buddha the following particular words closurvo special notice as they cour at both' the places, straut, ***** (15); The Lietumälä (16, 17); Sta (181; Frongilate (18); ACTIE (19); MTPTTET, SAHTETUTA (20); ATT (20); utarafat (20); RET: AT (20): WITH (15); FT: 20); 470177** (15). The close comparison of the toxt in XX (14-20) with the sormon in the Avadanagataka will show that tho poot has tried to reproduce in vorno, using even similar vocabulary, what he found in proso. DID SIVASVAMIN WRITE ANY OTHER WORK BESIDES TIIM KAPPHIŅABHYUDAYA ? As referred to in the Kavindravacanasamucanya, Bhancurkarn's Report (1897) on p. xi, has the following anonymous vorso in prniho of Sivahvimin:- वाक्यानि द्विपदीयुतान्यथ महाकाव्यानि सप्त क्रमात् ध्यक्षप्रत्यहनिर्मितस्तुतिकथालक्षाणि चैकादश । कृत्वा नाटकनाटिकाप्रकरणप्रायान् प्रबन्धान बहून् विश्राम्यत्यधुनापि नातिशयिता वाणी शिवस्वामिनः ।। 'Not even now doos Sivasvämnin' s romarkablo muso stop to rust though she has produced many monographs comprising vornos in Dvimet metro, seven Mahakāvyas one after anothor, olovon Inos of lying and narrativos composed day by day in praise of Siva and many other works consisting mostly of Natakas, Nātikas, and Prakarunas'. This verse is also found quoted in a footnoto on p. 132 of tho Kavikanthābharana (Kūvyamala, 4). It is quoted from the Saktimuktilvali. In view of this eulogy Sivasvūmin sooms to havo writton many works, But the ravages of time have left to us only tho kapphiņabhyudaya and tho verses in Anthologies which are attributod to Sivasvimin. The colophon to the first and the last canto in the Nopal manuscript of this poem runs as follows:- a) स्तोत्रातिकाङ्कस्य शिवभट्टशिवस्वामिनः कृतौ कप्फिणाभ्युदये शिवाके नगरीनरेन्द्र- वर्णनो नाम प्रथमः सर्गः । TO C44 AM 1 In the Avadānasataka (vide, ibid) and in the Kapphiņābhyudaya XX Canto. 2 Some rond 7 for aurat (rauf is suggosted) ·xlvii 1 b) स्तोत्राह्निकाङ्कस्य काश्मीरकस्य भट्टश्रीशिवस्वामिनः कृतौ कप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये शिवाङ्केऽभ्युदयलाभो नाम विंशतितमः सर्गः । The colophon in M omits forats and FRENTE A TI T. But these two words are significant in that this poet uses the word Śiva in the last stanza of every canto and the title in (lit. composing one poem in praise of some deity a day) corroborates the text in this stanza (e.g. 579TTERA ATT *277-). Let us hope that further search of Manuscripts in India may bring to light some more of his works. On p. XXIX of Bühler's Report, 1877, we have a reference to Śivasvāmin who enlarged 'Kalūdikşi", a treatise on Saiva philosophy. This manuscript was borrowed from the Bhandarkar Research Institute, Poona and on examination was found to be an enlargement by some Šivasvāmin of Kalădikşā, a book on Tantra written by Manodadatta. It is written in Shradā script. On p. 620 of J. R. A. S. for 1912 the authorship of the MS. No. 67 of Stein's Collection deposited at tho Indian Institute, Oxford, has beon ascribed to Srišivasvīmin. On examination of this MS. with the kind permission of Sir Aurel Stein it was discovered that the compiler of the Catalogue had mis-understood the statement in the colophon of that MS. which runs : iti śrinandīśvarāvatāre sriớivasvaminoktam sandhyāmābūtmyamiti bhadram (in Sāradā characters). The book is in the form of a dialogue between Devi and Bhairava, which words are synonymous with Pūrvati and Siva. In the colophon the writer means 'here ends the sandhyāmahatmya as narrated by Śri- Sivasvīmin (i. e. by Lord Siva to Devi)'. This Śivasvāmin has, therefore, nothing to do with the author of the Kapphiņābhyudaya. HIS CONTEMPORARIES Ancient Käśmira was known among the Pandits of Northern India as the abode of Śāradit, the goddess of learning, and this belief was not groundloss in that it contributed very much to the mass of Sanskrit learning. Among the outstanding roots and writers on poetics one may refer to Ratnakara, Anandavardhana, Mammata, Bilhana, Kşemendra, and Kalhaņa. In the famous Rūjatarangini of Kalliaņa, edited and translated by Stein, one finds the names of other writers whose works are lost, such as Sankuka. Ratnākara lived under two kings, Jayāpida and Avantivarman (855-- 83 A. D.) a great patron of learning. In the Rājatarangiņi (V) we have- 1 MS. reads in the colophon fa HETHEATfafa: FHTH: It is followed by a भैरवस्तव मनोददत्तविरचितः शिवस्वामिविस्तारितः दीक्षा- ·xlviii "The minister Sūra, by honouring learned mon with a seat in the [king's) Sabha, caused learning, whose flow had boon intorrupted, to closcend (again) upon this land”. (32) "The scholars who were granto grent fortunoy and high honours proceeded to the Sabhū in vehiclos (littors) worthy of Kings". (33) "Muktākaņa, Sivasvāmii, the poot Anandavardhara, and Ratnakura obtained fame during the reign of Avantivarman". (34) "In tho tiine of Avantivarnan tho illustrious BhattırKullatur and other holy men (siddhas) descended to the ourth for the benefit of the poople (66)". Ratnākura wrote his voluminous Malikivya, the Maravijaya, in fifty Cantos. In that work, his exquisito language, his comnand of style in all its varieties, his ability to use various metrov, his art of making tho sound correspond with the senso, his full knowledge of Suiva philosophy, and his mastery of Nitiśāstra, Kāmasūtras, and pics and tho Puriiņas, mako him stand unique among the writers of Kavya and tostify to his boing a true successor of Kūlidūsa, Bhiravi, Migha and Bäni. Anandavardhana belonged to thut sohool of pootios which hold that suggestion was the soul of pootry. As a mattor of fact by writing Dhynnyaloka he put that theory on a firin footing, Kallata' wrote commentaries ou Spanda and Suivasutrus. To this galaxy of writors in the timos of Avantivarmun belonged Śivasvimin, the writer of the Kapphiņābhyudaya. To write a Mahakavya, by Sivasvinin's timo, had bocomo the indispensable condition of greatness of u poot and that Sivasvämnin, from all ovidence a Śaiva, should have delved deep into Buddhist tradition and thought and should have celebrated a Buddhist Logond in 1 work of such a major importance is evidence not only of tho influonce exorted over him by his proceptor Candramitra, nor only of tho tondency to incorporato the Buddha in the hierarchy of Avataras, but also of the receptivo nature of the poet's rnind which refused to be hide-bound by narrow orthodox Brahmnuninın but thirstod to explore fresh fields and pastures now. Ratnakara-a Saiva' to the core-had volebrated the exploits of Siva- Śivasvämin's own ideal; Māgha a Vaişnuva in thought and spirit had sung the overmastering triumph of Lord Krsna over his arch-enomy, Sisupäla; but 1 Seo, Stein's translation of the Rajatarangini (V Book). + na law ·xlix Sivasviūmin, with a boldness characteristic of lim, hit upon a theme entirely new in thought and spirit, and surpassed them by celebrating not so much the heroism of the victor or the degeneration of the vanquished as the triumph of the very soul over life's ambitions. And to do this he turnod for inspiration, light and guidance to the loro of a religion where reason and devotion are mingled in such a pleasing and appoaling combination. IMPORTANCE OF SIVASVAMIN'S WORK-A RÉSUMÉ The reign of King Avantivarman (855/6-883 A. D.) forms one of the glorious records in the chequered history of Kashinir. Aided by his farsighted and ablo Minister Sara, he succeeded in giving the 'happy valley' a comparatively long poriod of peace and prosperity which provided a fruitful era of great literary activity. As Kalhaņa says in his Rūjatarangiņi: मुक्काकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः। प्रर्था रत्नाकरश्चागात् साम्राज्येऽन्तिवर्मणः ॥५, ३४॥ ‘Muktākaņa, Sivasvimin, the poot Anandavardhana and Ratnākara becaine famous during the reign of Avantivarman'. Anandavardhana and Ratnükara have their fame established through published works, Muktākaņa is familiar only through stray quotations, while Śivasvāmin till 1893 was known only from several stanzas attributed to him in anthologies and Kşomendra. Šeşagiri Šāstrin in 1893 gave an account of a poem Kapphiņābhyudaya by Bhattativasvamin. Therein he traced and identified the quotations from that poem given in the Tīkāsarvasva of Sarvananda and in the Subhāṣitā vali of Vallabhadeva. Professor Thomas in his Kavindravacanasamuccaya gave a fuller account of the stanzas attributed to Sivasvimin in differont anthologies and of the quotations from his work, the Kapphiņābhyudaya. The poom itself seems to have been quite well known and the fact that it had established a reputation for itself among the great Sanskrit works is testified by the liberal use made of it by many a Sanskrit writer. Its importance as a literary production of note was soon realised by compilers of anthologies, writers on Sanskrit poetics, Commentators on Lexicon, and grammarians. The compiler of the Kavindravacangsamuccaya (circa 1000 A. D.), Sarvānanda (1159), Śrīdhara (1205), Sārngadhara (1363), and Ramānātha (1537) have all at one time or another recognized its merit and acknowledged their debt by extensive quotations from it. As it would appear, Mammata (ciroa 1100 A. D.) has also quoted ·سر from it in his Kavyaprakāśa although it is surprising for a writor of such comparatively early date that he should not liavo given the sourco. Further, Sivasvinin's work assumos un importance in the history of Sanskrit Literature in general and the litorary luistory of Kashmir in particu. lar, in-as-much-as it helps to show the dovolopiont of kivys in Kashmir and the influence of Ratnakara on his contomporries. To the religious his tory of that period it makes a useful contribution. Its thomo is noithor Pauritnic nor epic like most of the Mahäkivyas, nor is it historical liko Vikuminkindevacarita or Navasāhasānkacarita; on tho contrary it clonls with tho Buddhist legend of King Kapphiņa who is well known in Pali and Sanskrit Bullhisti Literature. From the Buddhist sources it appoars that King Kuphina was i contemporary of the Buddha and was converted by him to Buildliism. Tho Buddhist tradition has givon him a place among tho twolvo chiot clinciples of the Buddha, and refers to him as having becoino an Arlat in the Buddhin's life-time. Even in the engravings on the walls of tho Barubudur Tomplo in Java his figure appears among the Śrūvakas. Such a porsonulity, popular in legends and tradition, provided Śivasvimin with a suitable horo for his Mabākāvya. But the merit of Sivasvūmin lios in moulding tho mutorial furnished by such a legend into a Mahākāvya written in strict obsortation of the rulos laid down by writers on Poctics. Whilo doing so ho coull not Osonpo tho influence of the religious atmosphere of his ago. Although ho acknowlodgos that in writing his poem he was inspirod by his Buddhist procoptor, Cundermitra, yet it is not the Buddhist ideal of monkhood that ho holds supromo in the concluding verses of his poem, but it is that of a houscholdor or the 'grhastha' whose 'asrama' has always boon givon the highost place in the fabric of Hindu Society. This sooms to indicate the process of absorption of the later Buddhism by the reviving Vaišnavisk and Saivism and suggosts that the teachings of Krøna and the Buddha had begun to bo reconcilod. Thus Sivasvämin's poem is an important evidence of the tendoney which gradually found its full expression in Kşomendra's Dasavatiracarita. ŚIVASVAMIN, RATNĀKARA AND THEIR PREDECESSORS Šivasvāmin, as he was a succossor of the great writors of artificial Sanskrit poetry, has combined in him all the morits and demerits of such writers, chiefly Bhāravi, Bhatti, Mágba, and especially Ratnakara. The onon·li ing of his poem is a tor Hara vijaya, the introduction of a spy from the north follows that in Bharavi, the description of the mountain is common to all of them, the part played by the Vidyadhara rosomblos that of the Yukņa in Bhāravi and of Dūruka in Māgha. In the sixth canto he very closely imitates Mīgha even in the schomo of metros. Mīgha has in the beginning of the fourth canto eightoen 'upajūti' vorsos. These aro followed by verses, overy third of which is a 'yamaka;' whilo Sivasvāmin has the first twelve verses of the sixth canto in Upajūti metro, these boing followed by others in which ovory second vorso is a Yamaka. In tlo ninoteenth canto, which is written in a mixed form of Sanskrit and Prakrit, he has followed Bhatti. Bhūravi employed the word 'Laksmī, Māgha used the word Sri, Ratnakara has Ratna and Sivasvūmin Śiva in the last verse of every canto. Tho 'prasasti' is found at the end of the works of Māgha, Ratnākara, and Śivagvāmin. A COMPARATIVE ANALYSIS OF THE SCHEME OF THE HARA- VIJAYA AND THE KAPPHINABHYUDAYA Haravijaya. Kapphiņābhyudaya. I. 1-3. Invocation to Siva. I. 1. Invocation to the Buddha. 4-33. Description of Jyots- 2-22. Description of Lilanävati on the Mandara vati on the Vindhyamountain. cala. 33-64. Description of Siva, 23-44. Description of Kap- Lord of Jyotsnīvati. phiņa, Master of Lilāvati. VII. Description of the agitation III. Description of the agitation in the assembly of Śiva on in the assembly on hearing hearing that Andhaka had from the spy that Prasenajit harassed the gods and driven was hostile towards Kapphithem out of heaven, Seveņa. The latter's vassal kings ral attendants of Siva are are named, viz. Subāhu, Darindividually referred to, viz. saka, Subandhu, Jişņu, Bala, Virabhadra, Kalamusāla, Pandya, Suketu, Surāştra, Meghanila, Vajramuşti, Jişņu, Andhra, Ambarīşa, Indu, Sunandaka, Ketu, Amardaka, Nala, Sālva, Pradyota, and Jyotişmat, Agnimukha, Caothers.

·lii IV-V. Subihu advisos that I'risonajit should bunttackod without losing any moro timo, but Bhismaku advisor that an ambassador should be sont to Præsonnjit to ask him to subunit to the sovorointy of Kapphinn. Darhka is ponti on that orland. ņdānana, Nilavajla, Nandin, and others. VIII-XVI. Kalamusala, wloadvises that Andhaka should be attacked at once, is followed by Prabhāmaya(IX), Attaliitsa (XII), Candesvara (XIII). Puspahasa (XIV) and Nandişena (XV) who express their opinions on the matter; and it is finally decided (XVI) that Kalamusala should be sent as an ambassador to Andhala to persuade him to give up the Svarga. XXX-XXXI. Külamusala's journey from Jyotsnīvati to Svarga and the description of Andhaka (XXXI). XXXII. Kalampusala's reception. Kalamusala dolivors his mossage. The reply of Usans (XXXIII). Kālamusala's angry rotort (XXXIV). Speech of Andhaka (XXXV). Speech of Kanakākṣa (XXX- VI). Speech of Vajrabahu (XXX- VII). Kalamusala's angry parting words (XXXVIII). XXXIX. Return of Kalamusala. XVI. 1-11. Darkaku's journey to Srivasti and the des cription of the town, 12-11. Darinka's rocoption. 26-48. Darsakiu Molivors him MOHALKO. 48-64. Prasomajit's roply, 65-82. Darsaka's reply, 83. Darsaka roturns anci dolivers tho scornful roply of Prasonajit to Kapphina's command, ·liii XXXIV-XXXVIT boul close rosemb- 84-110. Description of the efflance to stanzas 84-110 of ect which the reply of XVI canto in the Kappliņā. Prasonajit produced bhyudaya. on the vassal kings of Kapphiņa. Several of them are again named individually. XL. 57-64. 112-127. The wives of these princes are introduced in a very dismal mood, because they feel the separation from their lords who prepare to go to war. XLI. 65. The uriny marches. 128-130. Tlie army marchos. Tho description of battle in the following cantos corresponds in each of the two Maliäkivyas. THE HARAVIJAYA, MAGHA, AND THE KAPPHIŅABHYUDAYA In the following pages a comparison of the poem with Māgha and the Hara vijaya has been made and it will be noticed how common stray phrases and even single lines in stanzas in the three Kávyas so closely resemble. These groups of stanzas will give the reader an idea of the influence exerted by Maghıx and Ratnākara' on Śivasvamin in the choice of language, thoughts and feelings. But the similaritios which exist in thought or in language in certain cases do not necessarily mean that there was actual plagiarism practised by Śivasvamin. In the works of two inspired poets especially where they (the works) belong to the same class of poetry following the same set of rules, descriptions of the similar objects may correspond and the language they choose to express their common ideas may turn out to be more or less similar. Moreover, in the training of a Sanskrit poet it was essential that he should set up a model for tho exercise of his poetic talent and then attempt to equal and excel it. Śivasvämin does not merely borrow phrases or poetic 1 See (1) For Magha and Ratnākara soo Jacobi, W.2, K. M. IV. p. 203 ff. (2) Kavyamimims of Rajabokhara, Chap. XI. (3) Thomas in the Bhandarkar commemoration Volume.

·liv expressions from Māgha and Ratnākarı, but improvos upon their idlous and expressions. The translation fails to bring out the full charing of tho original, l'or instance, it is difficult to translate tho possiblo suggostions conveyod ly the very significant adjectives in the description of the apparence of darkross (XI, 30). Only an exhaustive annotation of owch adjectivo, giving in full all the possible suggestions implied would do justico to thonm vix., निःसृतः, उच्छ्वसितैः, सप्लुतैः, उल्लसितैः, उत्फलितैः । Translation of all bruu pootry is ten impossibility, for according to Anandavardhana tho essonce of pootry lios in sustion. Haravijaya Kappliinibhyurluya अस्त्युनते सुरसरिजलधाग्यमान- अस्ति प्रथा परमदैत्यसुखायनान्त:- भागे नवार्करुचि मन्दरशैलशृङ्गे । स्यूता गजाननगुहावसिताधिविन्ध्यम् । ज्योत्स्नावतीति नगरी भुवनत्रयैक- लीलावतीति नगरी कलितापदाना भूषा वृषाङ्कशिरसीव शशाङ्कलेखा ॥ १,४॥ दुर्गेव भावितरणा हरिणाङ्कनेन ॥१,२॥ 'On the lofty poak of the Mandara 'On the top of tho Vinilliya inounmountain whoso regions are washed twin nour tho (naKIL Ovos, it is unid by the waters of the colostial river that thoro is a town Loliuvati just naar (the Ganges) and which is bathed in tho happy abodo of the goxls, tho the glow of the morning sun, thore is contro of glorious clools an illuminaale town Jyotsnāvantı by name, the tod by tho moon. It rosomblos Durga solo ornament of the three worlds, on the mountain Vindhyl, who is tu which looks like the digit of the sourco of unhappinoys to tho (lomony, moon on the head of the bull-marked dark of comploxion, groatly attached God.'I,4. to Ganoka and Kumitra, performing noblo coeds and radiating light through the moon.' I, 2. शय्यागृहं सुरतकेलिविमर्दशीर्ण- शय्यालयेष्वसितपावतंसराजि- कर्णावतंसविकचोत्पलपत्रखण्डैः यस्यां रराज रमणैरुपभुक्तमुक्ता। यत्राङ्गना दलयतः कुसुमायुधस्य उद्दाममन्मथमहेभविकीर्णशीर्ण- भग्नैः कृपाणशकलैरिव कीर्णमासीत् ॥१,१६॥ खेलस्खलत्स्फुटविशृङ्खलखलश्रीः॥१,१॥ 'Where the bed-chamber was be- 'Whero in bod-charnbors thoro strowen with bits of the petals of shone a line of bluo lotuhos od us blooming lotus flowers usod as ear ear-ornamonts onjoyed and thrown ornaments which were broken during away by the gallant, closely rosombthe friction of amorous sports, as if ling a loose chain of tho infuriated, with the pieces of the broken daggers hugo elephant, Kama, which the ·lv of the flowor-woponed god who had chain) was broken and loosened in his been molesting women.' I, 16. sport.' I. 14. रोपारुणीकृतदृशो नडकूबरस्य तत्रत्येश्चकिततरं निरीक्षमाणा हुकारधूमपटली मुखरन्ध्रभागात् । सम्भाव्यत्रिभुवनघस्मरोग्रशक्तिः । दैत्याधिराजकवलीकरणादरेण कृत्येव भ्रुकुटिरतिस्फुटा ललाटे कृत्यामिवैक्षत जनः सहसोत्पतन्तीम् ॥७,१३॥ शाल्वस्य प्रसरदमर्षमुल्ललास ॥३,२८॥ 'Tho poople saw the mass of smoko 'Obsolved in consternation by of 'lumkīra,' coining out of the cavity- those present there, a distinct frown like mouth of Nadakübara, whose oyes appeared on the forehead of Śälva were red with angor, as if it woro the as his anger roso, which (frown) Rakşasi Kștyſ springing up suddenly was liko Křtył of terrible power likely in lieu ougerness to swallow the lord to dovour gagorly the three worlds.' of demons.' VII, 13. III, 28. प्लोषावलग्नस्य वपुष्युदन- अन्तःस्थस्फुरदुरुमन्युवह्निसृष्ट- ज्वालाजटालस्य विलोचनाग्नेः। स्पष्टोष्मक्वथनविशोषशङ्कयेव । प्रशान्तिहेतोरिव सम्भ्रमेण भीमस्य द्रुततरविद्रुतं निरीय नियन्ति धर्मोदकशीकरौधाः ॥९,६३॥ स्वेदाम्भो बहु बहिरानशे शरीरम् ॥३,१९॥ The ovorflowing drops of perspira Profuse and fast streaming water tion came fast out of the body in of perspiration immediately exuded order to extinguish so to speak the from and, as if afraid of evaporation fire of his eyes, emitting fierce flames through boiling, covered the exterior and actively consuming his body.' of Bhima's body which was extremely IX, 63. heated by the huge fire of anger blazing within.' III, 13. निरूपयामो नयवर्म केवलं वचो हि वाच्यं हितमायतौ चरैः। यथाभिलापास्तु परस्य वृत्तयः ॥१२,२९०d॥ स्वतः प्रमाणं परतस्तु भूपतेः स्वतन्त्रवृत्ता विधयो विधेरिव ॥२,२४bedia 'We shall only suggest the path of The spies have to tell what will policy; as for the course of action it be beneficial in the future. After depends on the Lord's will.' XII, 29. that, the King's ordinances working independently like those of Fate aro authority in themselves.' II, 24. बिभर्ति पारिप्लवतामुदन्वत- गुरुभरगिरिमन्थक्षोभिताक्षोभ्यसिन्धु- स्तदुर्मिसंसर्गकृतामिवोत्थिता। व्यतिकररसयोग्यावासनावासितेव । अवैमि लक्ष्मीनयवर्मनागता समभिमतविमर्दा रौद्रकर्मप्रियेषु स्थिरं निबध्नाति नृपे पदं पुनः ॥१२,३३ ॥ प्रसरति रममाणा तादृशेष्वेव लक्ष्मीः॥४,३१॥

·Ivi 'Lakşmi arising out of the ocenu 'The Goddess of Fortune, having carries with her the ficklenoss due to onjoyed tho ombrucos of the undisturbher association with the waves, but od son agitatoil by tho churning stick of methinks that approaching by the the hugo mountain and still rotaining path of policy she establishes herself the improssion of the humo yo to sponk, firmly in the king.' XII, 23. delights in strilo (ornbracos) and takes longuro in moving among those who liko violent cody (or who liko rough handling).' IV, 31. अभ्येयुपां विरचिताञ्जलिबन्धमुर्वी- तृष्णा दयामनसा परिरक्षतासून् । येनोपतापशमनैकरसेन खड्ग- उल्लास्य कालकरवालनवाम्बुवाई धाराजलैः शममनीयत शात्रवणाम् ॥१६,३९॥ देवेन येन जरठोर्जितगजितेन । फूत्कारपावकशिखानिकरो दिधक्षु- निर्वापितः सकल एव रणे रिपूर्णा राक्रान्तकालियफणानिकुरुम्बमुक्तः । धाराजलैम्बिजगति ज्वलितः प्रतापः ॥१,२४॥ निर्वापितः सपदि यस्य शिखण्डमूल- निष्यन्दमानयमुनाजलनिर्भरौधैः ॥१६,७४॥ 'Who mercifully disposed and sololy 'Raising the dark frosh cloud of intent on alleviating their sufforing sword this king with tho torrihlo and spared the lives of tho onomios who loul thundlor of his war ory lias approached with folded hands, and totally oxtinguished the blazing proquenched their thirst for territory with Woss of his onomios in the throo the water of the edge of his sword.' worlds with tho wntor of tho koon The mass of the flames of the fire odgo of his sworil, just us the god of hisses ejected by the numerous Indra sonling out dark now clouds hoods of the vanquished Kāliya, was togothor with torriblo iind deup at once extinguished by the surging thunder cools tho rnging hont of the torrents of the waters of the Yamunï worlds by torrontial ring.' I, 24. flowing under his crest.' XVI, 74. तत्तस्य कश्चिदुपयातु समीपमाशु तदुपान्तमियान्तु कश्चन सन्देशदानचतुरो दितिजस्य दूतः । द्विपदोकस्तवशासनारपुरः। भिन्नेतरप्रकृतिमण्डलकार्यतत्व- रिपुसंप्लवजिष्णुभूभुजा बोधे यतः प्रणिधिमेव रिपोस्तमाहुः ॥१६,७९॥ परमात्र खलु दूतभारती ॥५,३९॥ 'Then let an envoy, clever in con 'Lot some one by your command veying messages, at once go to that first go to him in the country of the descendant of Diti for he (the envoy) enemy. Indood the words of a is said to be as good as a spy for messenger make the best weapon for ·lvii knowing the truth about the affairs of kings who desire to conquer a surging an enemy's kingdom, his allies and the host of onemies.' V, 39. constituents of his state.' XVI, 79. बिभ्राणैरधिकगुणत्वमङ्गनानां विषानया करकमलस्य खण्डिते हस्ताः प्रसभमकारि पल्लवानाम् । दधासि किं मयि पुनरुक्तखण्डनाम् । प्रत्यग्रोज्ज्वलनिजशोभया सरागैः समालपन् मधुरमधुव्रतार- भग्नानामपि पुनरुक्त एव भङ्गः ॥१७,५२॥ मुंगेलणामिदमिव बालपल्लवः ॥९,१६॥ 'The pink finger's of the ladies, 'Why should you inflict a superwhich were possessed of greater excel- fluous injury on me who have already lenco rendered the impetuous plucking been injured by the lustre of your of petals superfluous, for they (the lotus-like hand'-thus did the young petals) had already been plucked (van- sprout soom to address the fawn-eyed quished) by their fresh brilliant lustre.' one through the sweet hum of the XVII,52. bees.' IX, 16. वीचिक्षोभाविर्भवत्सम्भ्रमत्वात् प्रतिनववनिता नितान्ततान्ते- कान्तं काचित् सस्वजे जातसौख्या। जेलममतीर्य ततस्तरङ्गभीरुः । प्रायेणेत्थं श्रेयसे विक्रियापि अगलितमलगद् गले स्वभर्तु- प्रादुर्भूता कल्पते कोमलानाम् ॥१८,४१॥ विपदपि कुत्रचिदावहेत् फलाग्यम् ॥१०,२१॥ A certain lady alarmed of the The young lady out of too much tossing of the waves embraced her exhaustion entered the water and, lover and derived pleasure therefrom. then afraid of the waves, clung .close Thus it often happens that even a to her husband's neck. Even calamity calamity that befalls the fair ones at certain times may lead to the best conduces to bliss.' XVIII, 41. of results.' X, 21. व्यक्तोपकारमधुना स्थगितासु दिक्षु प्रियवसतिप्रयाणसमये पिदधत्पदवी- प्रेयोगृहं सुखमलक्षितमेव यामः । मिदमुपकारि नस्तम इतीव निमनगमाः। धम्मिलबन्धरुचिरैरभिसारिकाभिः अलिमलिनस्य वेणिवलयस्य रुचां निचयै- प्रेम्णा तमश्चिरमितीव शिरोभिरूहे ॥१९,४३॥ रभिसरणोत्सुकाः प्रियतमाः पुपुषुः सुदृशः॥११,३५॥ 'Now that the quarters have be- This darkness, concealing our como obscure, we shall easily go un- path as it does, at the time of our noticed to the dwellings of our lovers, visit to our lover's home is our beneactuated by this feeling, as it were, factor. Actuated by this feeling, as the ladies going to visit their lovers it were, beautiful-eyed mistresses with lovingly bore darkness for long as a stooping gait eager to visit their lovers great benefactor their heads fostered it (darkness) with the amassed adorned with beautifully braided gleam of their curling braids hair.XIX, 43. blackened by bees.' XI, 35. on ·Iviii नस्तान्धकारवसनां रजनीपुरन्धि- श्यामा समाश्लिष्य सरागमिन्दी मालिङ्गति प्रियसुधासुति दिक्सखीभिः । नभःस्थल तल्पमिवाधिरूदे । दूरं मृणालशकलामलतन्मयूख- तमोमुचः सख्य इवोच्छ्वसन्त्यो हासच्छटाञ्चितमुखीभिरिवापसझे ॥२०,४७॥ दिशः शनैर्दूरमिवापसस्नुः ॥१२,१५॥ "When the rnoon (omittor ofe- 'Whon the moon, presionatoly lightful ambrosia) embraced the mis. ombracing tho night, mounted the tress of the night whoso garmont of bed of the firmament, the quarters darkness had slipped down, hor Prionis, free from darkness and whining bright the quarters, moved away, their fucos gradually strochou ont like colighted being adorned with gleaming srnilo in companions gruilly moving away the form of lunar rays bright as bits (wlion their friend's lovor takes hor to of lotus-fibers.' XX, 47. his thod).' XII, 15. आह्लादहेतुनिरवद्यशरीरयष्टि- मृगीदृशामालतानुपाङ्गि- लावण्यकान्तिकलुपीकरणेन तासाम् । लावण्यलक्ष्मीपिहितप्रभेण । आसीत् कुशेशयदृशामयथार्थतैव यथावदप्याकलितेन तासां पर्यस्तभास्वररुचामपि भूषणानाम् ।।२३,४६॥ स्फुटा न लेभे प्रतिकर्मणा श्रीः ॥१२,३६॥ The ornaments, though racinting The toilet of the fawn-oyocl Indios, lustre all round, did not sorvo thoir ovon though carefully mulo was eclippurpose in the case of the lotus-oyod sod in boauty by the innate charm ones, for they defiled the lovely lustro and lovolinons of their croopor-liko of their slendor frames which woro bodies and frilou to look huporb, spotless and a joy for over.' XII,36. XXIII, 46. उदयशिखरिशृङ्गन्वेदिकायां प्राचीश्वासोपममरुदधिप्राच्यशैलाश्मशय्य नवरुधिरारुणकान्ति भानुबिम्बम् । संप्राप्तायां दिवि नवनबा वासरस्थ प्रसूतिम् । अनुकृतदिवसप्रवेशलक्ष्मी- आविर्भावो भवति रुधिराधारमिश्रस्य सद्यः प्रसवविशङ्कटगर्भशय्यमासीत् ॥२८,८०॥ साइकदन्या ककुभि कलभस्येव सन्ध्यातपस्य ॥१५,१८॥ 'The solar disc bright and rod ns 'Whon tho sky has just hoon doli. fresh blood on the altar of the peak of vorod of the day on this stony bed ol the Rising mountain imitated a largo the Eastorn mountain, the broozo 'garbha-sayyā' about to be delivered of sooining to be the sigh of tho Krustorn the glorious morning.' XXVIII, 80. quarter, thero suddenly apponrs in tho eastern direction the twilight sun as if it woro the young ono of an olophant besmeared with blood.' XV, 18. - ·lix इति गिरमुपकर्ण्य प्रेयसीबाहुबन्ध- इति गिरमुपकर्ण्य मागधीयां व्यतिकरकृतरत्नावापकव्यक्तचिह्नम् ॥२९,६३a.b॥ श्लथशयनः सुहृदो गृहेऽभिरत्य ॥१५,४०abu 'Having heard these voices (Śiva), 'Having thus heard the panegyrics showing (on his neck) clear impress of the bards, (the king), after enjoying of jewelled bracelets caused by the himself at the house of his friend, his close embraces of his wife (loft his bed being crumpled (left for his city).' bod).' XXIX, 63. XV, 40ab. स शृण्वन्नात्मनोऽभिख्यां जगाहेऽविरलां राजद्वारंदूतो जितद्विषः॥१६,१२cd राजमार्गानलङ्घयत् ॥३२,३१ed॥ 'He hearing his own praises passed The messenger of him who had along the main roads.' XXXXII, 31. conquered his enemies entered the gate of the palace which was thronger with people.' XVI, 12cd. क्रूरेऽपि मार्दवोपेता वामाचारेऽपि दक्षिणाः । वैभवेऽप्यनहङ्काराः शक्तावपि मृदुक्रियाः । पापेऽपि शुद्धमतयस्त्वादृशा भुवि दुर्लभाः॥३२,७९॥ सौम्यास्तेजस्यपि स्युः के द्वित्रा अपि भवादृशाः॥ १६,३२॥ 'Rare on this earth are people like There are but two or three peryou who are merciful even to the sons like you who are humble even in cruel, sincere even towards the crooked, prosperity, gentle in deeds even when and pure-minded even towards the they are in power, and modest even sinful.' XXXII, 79. when they are in a position of authority.' XVI, 32. शौर्यद्रुमो भुवनकाननसीम्न्यराति शौर्यद्रुमः समधित द्विषतां गृहेषु सीमन्तिनीजनजटादृढमूलबन्धः ॥३३,६cdu शाखाशिफानिबिडतीव्रमयीमवस्थाम् ॥१,३१cd॥ The tree of valour, on the border The tree of valour acquired firm of the forests of the earth, was and strong hold in the dwellings of his firmly rooted in the matted hair enemies taking a firm hold with its of the matrons of his enemies.' fibrous roots and branches.' I, 31. XXXIII, 6. Māgha Kapphiņābhyudaya प्राग्भागतः पतदिहेदमुपत्यकासु प्राग्भारदीर्घदृषदुत्थितनि:राम्बु- शृङ्गारितायतमहेभकराभमम्भः । लम्बिप्रवाहविकरालकरः करोति । संलक्ष्यते विविधरनकरानुबिद्ध- सिन्दूरसुन्दरपरागपिशङ्गमूर्धा मूर्द्धप्रसारितसुराधिपचापचारु ॥४,४९॥ रम्भाविजृम्भितरदोऽयमिभानुकारम् ॥६,५५॥ "Here at the foot of the hills de 'This (mountain) looks like an scends from the top the water-fall, elephant, who has a huge trunk in the ·Ix . resembling the long and docorated form of the long shoot of onsondo tusk of a huge elephant; and as it is water which pours from undernenti pierced by tho rays of various jewols it tho big rock at tho top, whoso hond looks beautiful like a rainbow shooting is paintod lod with tho hoautiful rodupwards.' IV, 49. load powdor, and who has the plantain troos tor its long thusks.' VI,55. अवजितमधुना तवाहमक्ष्णो तनुत्विपो गुणगणशालिनः पुरः रुचिरतयेत्यवनम्य लज्जयेव । जमा स्थितिन सुतनुलोचनस्य ते । श्रवणकुवलयं विलासवत्या श्रुतिस्पृशः सितनलिनस्य पट्पदः भ्रमररुतैरुपकर्णमाचचक्षे ॥७,६०॥ क्वणनिति व्यधित विगर्हणामिव ॥९,३५॥ "Now I am vanquished by the ' It does not locomo you of fooble beauty of your eyes', thus the bluo lustro to ontor into rivalry with the ear-lotus as if drooping in shame whis. Epilondlid oyos of the fair-limbod ono, pered into the ear of the playful ono thus thu hoe hy its humming soomel by means of the humming of the hoes.' to rompronch the blue (0tux-lotus which VII, 60. touchod her oar.' IX,35. आघ्राय श्रमजमनिन्धगन्धबन्धु मुखपतितपुरन्धिसौरभोकैः निश्वासश्वसनमसक्तमङ्गनानाम् । नलिनकुलेप्वलिभिः कुलायलीलाम् । आरण्याः सुमनस ईषिरे न भृङ्गै कलयितुमलसत्वमाललम्बे रौचित्यं गणयति को विशेषकामः ॥८,१०॥ भवति हढा मधुपायिनां क्व वृत्तिः ॥१०,१४॥ 'Having freely smelt tho bouuti 'Tho boos ongor for the frufranco fully scented broeeze of the sighs of omittoil by the mouthy of the matrons lovely ladies, due to fatigue, the boos grow lax in the sportivo builling (no longer) longed for wild flowers. of nests in lhels of lotusyi. TIOHE} One imbued with intense passion caros who drink wino llevo uo fixity of not for the proprieties.' VIII, 10. purposo.'X, 14. व्यसरन्नु भूधरगुहान्तरतः पटलं बहिबहलपङ्करुचि। दिवसावसानपटुनस्तमसो दिव इव निःसृतैर्गिरिनदीभ्य इवोच्छुसितै- बहिरेत्य चाधिकमभक्त गुहाः ॥९,१९॥ र्भुव इव संप्लुतैः क्षिसितलादिव चोलसितैः । किमलम्बताम्बरविलग्नमधः जलधितलोजवैरिव ककुभ्य इवोल्फलित- किमवर्धतोर्वमवनीतलतः। स्तिमिरकुलैरनीपदुदमेषि मसीमलिनैः ॥११,३०॥ विससार तिर्यगथ दिग्भ्य इति प्रचुरीभवन निरधारि तमः ॥९,२०॥ 'Did the mass of darkness, of the "Massos of darknoss, black as ink, colour of accumulated mud, and appoarod in great abundanco, and it deepening at the close of day, issuo seemed as if they had issued forth ·lxi from within the mountain caves and from the sky or had been exhaled by spread outside or did it coming froin the mountain streams or spurted out outsido establish itself there firinly, by the earth or emitted from the was it rooted in the sky and hung nether regions or sprung from the down afterwards, was it diffused up- surface of the ocean or had been wafwards from the surface of the earth; ted from the directions.' XI,30. or did it procood sideways from the quarters ? Thus as the darkness gathered in, it became difficult to ascertain (where it came from). IX, 19-20. रजनीमवाप्य रुचमाप शशी कृतोपकारे हि निवेशयन्ति सपदि व्यभूषयदसावपि ताम् । प्राणैरपि प्रत्युपकारमार्याः अविलम्बितक्रममहो महता- तथाहि लब्ध्वाभ्युदयं समुद्रा- मितरेतरोपकृतिमचरितम् ॥९,३३॥ दवीवृधत्तं शशभृत् स्वधाना ॥१२,१८॥ The moon, coming in contact with The noble return the good done the night, attained brightness and to them even at the cost of their instantly adorned her (the night) as lives; as for instance, the moon having well. Oh, how prompt is the mutual received birth from the ocean caused helpful activity of the great. IX, 33. it to grow by her lustre.' XII, 18. अकृत्वा हेलया पादमुच्चैमूर्धसु विद्विषाम् । पलायमानं पुरुषं रक्तपङ्कप्लुते पथि । कथङ्कारमनालम्बा कीर्तिर्यामधिरोहति ॥२,५२॥ अतिकोमलया गत्या कथं श्रीरनुयास्यति ॥१८,६९॥ How can glory ascend the sky "How can the Goddess of Fortune, unsupported, without stepping spor- treading with soft steps on the road tively on the lofty hends of the covered with clotted blood, follow a enernios ?' II, 52. person who is taking to flight (from thie battlefield).' XVIII, 69. STYLE OF SIVASVAMIN AND HIS THOUGHT Śivasvúmin has shown his skill in luis choice of language, in his use of poetic imagery, in his mastery in using double entendre and in his effective employment of word-figures. At times he improves upon the idea expressed by his predecessors, especially Māgha and Ratnākara (see the above comparison), and in some cases he brings into play his powers of concise expression and charming style to such an advantage that he even excels them, viz., शोकं कोकाः कुमुदमलयश्चन्द्रपादा दिगन्तान् दीपा वीरभिमतभुजाभ्यन्तरं चाभिसर्व्यः । .

·Ixii ज्योत्स्ना काष्ठा निपदनमिभा बहिणो वासयष्टी- व्योमापान्तास्तिमिरपटली तुल्यमेव त्यजन्ति ॥कप्फिया. १५,२१॥ 'Thoruddy goose loavo thoir sorrow, tholicos, the night-lotus, the moon beams the ends of quarters, the lamps thoir wicku, to ludios tho clasps of their lover's bosoms, the moonlight tho (lirections, tho oloplaunts thuir alırlos, the peacoks their roosts, and the borilors of the sky tlo INSHOH of darkross all simultaneously (with the rising of the Sun)'. Koppling- XV, 21. The same idoa is oxpressod hy Ratajkun in tou staun121* in the larvijaya. XXVIII, 108-118. For conoisoness, bravity und vivacity wee mmy quotky : दशनवसने लौहित्येन स्तनेषु तथोष्मणा मधुपपटलीभूते धूमश्रिया कबखबरे । सरुषि हृदये तासां ज्वालाकुलैदेशि कजलै रिति परिणमन् कन्दनिर्विभक्त इवाभवत् ॥करिफया १४,२३॥ The fire of lovo was, as it woro, apportiorul whilo boing transformed into redness on the lip, into warmth in the breast, into mansod smoko in the luxuriant tressos- veritable hivo of boos, into a body of flaumen in their passionate heart, and into soot (in the form of collyrium) in the eye.' Kapphini- XIV, 23. समजनि न तत्प्रेम त्यक्तं यदीपदपीयेया स्मरसुखसखी नासावीp विना कलहेन या । न खलु कलहः सोऽन्योन्यं यः प्रसादनवर्जितः प्रसदनविधिर्नासौ यूनां न येन विलिपियरे ॥कप्फिण १४,७॥ 'There was no love contractod by young pooplo which was ovon slightly free from jealousy howsoover small, and no joalousy, Kamu's plasmuro. companion, unaccompanied by bickerings, no bickerings which Inekel inutual conciliation, and no conciliation of the young which did not molt thom.' Kapphiņā- XIV, 7. How close is the soquence of emotions in; समधित न या रागिद्वन्द्र बभूव न सा सखी न मदनवशे यावस्थाता न तावपि रागियो । मिथुनमिषुभिर्विव्याध क्रमेण न स स्मरो न्यविशत न यन्मांसग्रन्थौ न विद्धमभूत तत् ॥कप्फिणा १४,४॥ 'She who did not reconcile loving couple was not a true friond, they were not true lovers who were not swayod by Kama, ho was not Kama who did not pieroe the couple with arrows in due course and that was no piercing which did not enter into the vitals.' Kapphini- XIV, 4. , ·lxiii - The use of the word 'muhuh' in the following stanza adds force and beauty to the expression: मुहुरविशदा विश्रम्भार्दा मुहुः स्मृतमन्यवो मुहुरसरलाः प्रेमप्रह्वा मुहुर्मुहुरस्थिराः । वितथशपथोपालम्भाज्ञा मुहुर्मधुरा मुहुः परिववृधिरे निष्पर्यन्ता मिथो मधुरोक्तयः ॥कषिफण० १४,१२॥ 'Now incoherent, now imbued with confidence, now reminiscences of past bickerings, now artful, now humble with affection, now faltering, now full of false oaths, taunts and commands and again melliferous--thus did the mutual pleasant talk proceed endlessly.' Kapphiņā- XIV, 12. His play of fancy ('utprekşā') is clear from the following :- चपकाभिमुखं यदा ननाम प्रमदा भर्तरि भाषितान्यगोत्रे । प्रतिबिम्बपदेन जातलज्जा मधुनीव प्रविवेश तेन नूनम् ॥कप्फिण० १३,३६॥ 'When the young lady leaned towards the goblet and as her husband inontioned hier rival's name, she was ashained and seemed indood to sink into the wine by means of her reflection.' Kapphiņi- XIII, 36. रुरुचे चषकार्पिताननाया युवतेरुत्पलषट्पदोऽयवर्ती । समदादिव निर्गतस्तदानीं मनसो मानमयो महान्धकारः ॥कप्फिण० १३,२४॥ The lotus-bee hovering in front of the lady whose face was reflected in the goblet, looked like the deep darkness of pride which had issued from her proud heart.' Kapphina- XIII, 24. The sunset causes a dismay in the heart of Cakra vāka birds and the lotus-ponds that were so gay and charming look dreary and desolate. Mark the pathos in the following: श्लथजलवेणयः पतति भर्तरि तिग्मकरे वपुरवनम्रपद्मवदनाः शतपत्रभुवः । वियुतरथाङ्गनामपृथुपज्ञतिनिधुतिभिः करतलपीडनाभिरिव जनुरथ व्यथिताः ॥कप्फिण० ११,२५॥ 'When the Sun, their lord, sustained the fall, the afflicted lotus ponds, with their watory braids dishevelled and their lotus faces cast down, smote their bodies with the flutterings of the broad wings of the separated 'Cakravāka' birds as if with the blows of their palms.' Kapphiņā- XI, 25. स्फुरति तदेव मण्डनविधौ मधुपायिकुलं विकसति सैव सान्द्रमकरन्दरसोज्ज्वलता। अथ च गतेऽस्तमंशुमति नैव बभौ नलिनी ध्रुवमसुपात एव दयितच्युतिरेणदृशाम् ॥कप्फिण ११,२४॥

·Ixiv The swarm of boos hovors round to docornto it just tho Anio and the thick flower juice glitters as boforo, but tho lotus lost all its blom when the Sun had set. Inclood for the fawn-oyod onos sopuration from their bolovod means death.' Kupphini-XI, 24. हसितेव जितेव तजितेव क्षयितेवोन्मथितेव निर्धतेव । मधुपानमदेन मानिनीनां मनसः कापि जगाम मानवृत्तिः ॥कप्फिणा० १३,१८॥ 'As if ridiculod, vanquishod, monacod, hublad, ingrucoland Hurno, the joalous prido of proud ladios vanishod from their hourls whon their passion was excited by drinking wine.' Kapphiņi- XIII, 18. प्रतिमाहिमरश्मिरासवस्थः परिपीतो हिमशीतलस्वभावः । कुरुते मम कम्पमेष शैत्यादिति मुग्धा मदधूर्णनं विवेद ॥कप्फिणा० १३,८॥ 'When the artloss young maidon rueloil in intoxication, who thought she was trembling so to spouk with cold sho hnd quaffect the moon reflected in the wine and naturally cool ng snow.' Kupphini-XIII, B. Simplicity in langungo combinoil with clorosis of thought is soon in the use of yad: यदनिष्ठितवस्तु यत्सहास यदकाण्डोति यत्स्वभावमुग्धम् । यदसाधुपदं स्खलत्पदं यत् तदुदैत् क्षीबधियो वचः कथासु ॥कप्फिणा १३,१७॥ "Whatever was of unstoudly purposo, ridiculous, irrolovant, naturally absurd, ungentlemanly and incolorant in expression and rudo, Will found afresh in the chattor of those whose honds woro muddol with wino.' Kapphiņā- XIII, 17. अलसं वचनं दृशो विलोलाः स्थिरविश्रम्मरसानि चेष्टितानि । कलहेऽपि रति वितन्यतासां मथुना सूपकृतं मनोभवस्य ॥कप्किया० १३,२०॥ 'Languid talk, tremulong eyes, and a bohaviour characterized by perfect intimacy, and providing plousuro ovon whon thoy quarrolled, wino rendered a great service to Kima.' Kapphini-XIII, 20. The description of the rising of the moon is full of fine icons put in graceful language (it will be found in the counpurison with Ratnakara givon elsewhere). At the same place will be found the description of the approarance of the masses of darkness which, when compared with the two versos from Māgha is more concise and effective. To quote from an anthology: चित्रैर्यस्य पतत्रिभिर्दशदिशो भ्रान्स्वा समेतैः सुख विश्रान्तं शयितं प्रभुक्तमुषितं स्कन्धे फलैः प्रश्रिते। तस्यैवोन्मथितस्य दुष्टकरिणा मार्गद्रुमस्याधुना कारीषाय कषन्ति शोषपरुषां गोपालबालास्त्वचम् ।।सुभा०८१०॥

·Ixv 'On whose fruit-laden trunk various birds gathering after having roamed over the ten quarters used to rest, comfortably sleep, eat and dwell, the dry and hard bark of the same wayside tree now uprooted by a vicious elephant is being stripped off by cowherd youths for a heap of dry cowdung.' Subha-810. गतोऽस्तं धर्मोशुव्रज सहचरीनीडमधुना सुखं भ्रातः सुप्याः सुजनचरितं वायस कृतम् । मयि स्नेहाद्वाष्पस्थगितनयनायामपघृशो रुदत्यां यो यातस्त्वयि स विलपत्येष्यति कथम् ॥सुभा० ११४०॥ 'The Sun has set, Ocrow, now go to the nest of your mate, brother, sleep well. You have acted as a gentleman. How can that pitiless creature, who went away when my eyes were suffused with tears, as I wept out of affection, come at your croaks.' Subhū- 1140. मधुलिहः प्रविलोक्य हिमाहतां परिचितामपि पङ्कजिनी जहुः । क सुचिरं क्रियते मलिनात्मभिर्धवतरा बत रागमयी मतिः ॥कप्फिण० ८,५२॥ The boes when they saw the lotus-plant blighted by frost forsook it even though (they were) so intimate (with it). Alars, where do the blackhearted cherish a steady and enduring feeling of love ?' Kapphiņā- VIII, 52. Alliteration, when it adds force to expression and avoids the intricacies of meaning is very carefully employed in the eighth canto, where the last part of every verse is a 'yamaka. समुदिते सुरभौ पथिकाः पथि स्थिरतिक्षति चुक्षुभिरे क्षणात् । शशभृतीव समीयुषि सिन्धवो वितिमिरे तिमिरेचितवीचयः ॥कप्फिण० ८,९॥ "When the spring season set in, the travellers on their way completely loosing their courage for a moment, felt agitated, just as at the rise of the bright moon the oceans become agitated with their waves disturbed by fish.' Kapphiņā- VIII, 9. Some of the verses attributed to Sivasvāmin in the anthologies are written in the style of the Kapphinābhyudaya, viz., भोक्तुं भक्त्वा न भुङ्क्ते कुटिलबिसलताकोटिमिन्दोवितर्कात् ताराकारांस्तृषार्ती न पिबति पयसः स्थूलबिन्दून् दलस्थान् । छायां सध्वान्तसन्ध्येत्यलिकुलशवला वेत्ति चाम्भोरुहाणां कान्ताविश्लेषभीरुर्दिनमपि रजनी मन्यते चक्रवाकः ॥ सुभा० १८२६ ॥ "The 'cakravāka' bird breaks the curling end of the long lotus fibre but mistaking it for the moon eats it not. It does not drink, even though thirsty, the big drops of water looking like stars on the lotus leaves. It takes ·lxvi the lustre of the lotusos cappaled by tho swarm of loos to lo the twilight intermixed with darkness. (Thus) prehensive of Hoparntion from its bolovod it mistakes even the day for the night-, Subhi- 1826. या बिम्बौष्ठरुचिर्न विद्रुममणिः स्वप्नेऽपि तां दृष्टवान् हासश्रीः सुदृशस्तपोभिरपि कि मुक्ताफलैः प्राप्यते। तत्कान्तिः शतशोऽपि वह्निपतनम्नः कुतः सेत्स्यति त्यत्तवा रत्नमयीं प्रयासि दयितां कस्मै धनायाध्वग ॥ सुभा० १०५१ ॥ 'Tho lovely lustre of lior chorry lips was novor ovon drount of by the 'vidruma' jewel. Can the gloam of the laughter of the boxutiful-nyod one bo obtained by poarls evon by penancos ? Ilow could gold noliovo thint honuty even by passing though fire a hundred timos? Tenving your lolovod who is so ricli in jewels, for what richos, O traveller, ture you journoying ?' His fondness for using torms from tramaturgy in double entendre is cloar from several stanzas in the poor su tho vorso in Kgomenilrau's Kavikanthabharana which he attributes to Sivasvůmin in i proof of the famo tendency. For example, Kkbhv, 1:---- आतन्वन् सरसा स्वरूपरचनामानन्दिबिन्दूदयं भावनाहि शुभप्रवेशकगुणं गम्भीरगर्भस्थिति । उच्चैर्वृत्तिसपुष्करग्यतिकरं संसारविष्कम्भकं भिन्द्याद् वो भरतस्य भाषितमिव ध्वान्तं पयो यामुनम् ॥ May the wators of the Yamunā dispel your gloom (ignorance) like the work of Bharate-the former is आतन्वन् सरसा स्वरूपरचनाम् i.o. displaying a liquid formation, and the latter is also आतन्वन् सरा स्वरूपरचनाम् i. c. explaining the eight sentiments in the construction of a Drain the former is आनन्दिबिन्दूदयम् i. e. composed of delicious drops of water, and the latter is also shraferarea i. e. noting the intorosting dovelopinont of the farmy (a suddon development of a secondary incident)--tlne formor is भावग्राहि i. o. rejoining the heart, and the latter is also भावग्राहि i. e. dealing with the emotions, the former is शुभप्रवेशकगुणम् i. e. possessing hoalthy proportion for the bathers, and the latter is also शुभप्रवेशकगुणम् i. o. mentioning the characteristics of an intorlude acted by inferior characters.---the former is Trufforifera i.e. pognosning a great depth and the latter is also starrerfat i. e, referring to a gravo Garbhasandhi,--the former is the i.e. rolling and swelling, and the latter is also उच्चैर्वृत्ति i, e. indicating the superior style-the former is सपुष्करन्यतिकरम् i.e. containing clustres of lotuses and the latter is also सपुष्करव्यतिकरम् i. e. comprising a description of the art of dancing-and. the former is संसारविष्कम्भकम् i. . , ·lxvii terminating the course of transmigration and the latter is also perfactante i. e. describing interludes.' Compare Kappliņābhyudaya XIII, 40:- अग्रे विकीर्णनिभृतप्रायादवाक्यपुष्पाञ्जलिः सरकविभ्रमसूत्रधारः । प्रस्तावना दयितसन्धिरसैः शिवामित्थं व्यधत्त रमणीरतिनाटकस्य ॥ Thus the stage manager in the guise of the round of the goblet scattering in the beginning handfuls of flowers in the form of confidential loving speeches introduced auspicious Prologue of the drama of the enjoyment of the lovely ladies with interesting juncture (fa) and sentiments (T) in the form of the pleasant moisture of the 'sandhi' in the beginning.' It is sometimes suggestod that clouble entendre and word play in Sanskrit poetry takes away much of the charm in kavya-style. No doubt it is by no means easy to understand such pieces. But they bring out the richness of the language and the skill of the poet to mould the material in different metres. The 'citra-kävya' was developed with the art of arraying the armies in different forms in the battlefield. Moreover, high class of sanskrit poetry, which is often called 'artificial' was written for the society who could appreciate such niceties and had the time to indulge in such intellectual pleasures. Sanskrit poets gave the word puzzles a poetio garb which made them more interesting and charming. Some examples of double entendre mostly found used in VI and XVIII canto of this poem are given below:- द्विपदीपवतालयोगभाजः सहसारङ्गवराहरासभाजः । दधते रसभावलास्यशोभा सममेषोऽदिरिमा नटस्त्रियश्च ॥कप्फिण० ६,१५॥ 'This mountain and these actresses look eminently and equally charming in sentiment, emotion, and grace--the former containing birds, footprints, palmyra palms, ascetic practices, light and posions, and the latter adept in dancing and beating time to songs in the dvipadi-metre, the former inbabited by antelopes, boars, asses, and goats, and the latter enjoying power, dresses, presents, lure, and bows.' अचल एष चकास्ति सुरश्रिया कुररकीसकिराततयानया। जगति कुअभुवास्य विराजितं कुररकीसकिराततयानया ॥कप्फिण० ६,६०॥ This mountain shines with sunlight, whose path abounds in ospreys, apes and hogs, and whose bowers look splendid on account of being overgrown with the 'kurara', 'kisa', and 'kiräta' plants.'

·Ixviii Stanza I, 23 (Kapphim -) ann lo takon as coscribing Kapphina, Siva and a mountain, viz. तस्यामहीनकटकस्फुटवीरभद्रसम्पृक्तशक्तिमहिमामितभूतिशोभः । भूभृद्रभूव बहुदर्शनभोग्यमूर्तिः श्रीकप्फिगाप्रभुरियेन्दुकलावचूडः ॥ 'In that city there was a king Kapphina wlo worn a crost resembling lunde digiti, who was adornol with the glory of his ominont regal powers which woro combined with those of the distinguished and illustrious loroos of his famous metropolis, whoso presence affurilor plonmuro in upito of ropouled visits; -he rosomblod a mountain whoso bonuty woull repay the trouble of ropeated visits, which is crosted with Indukslå plants, which is glorious with tho groat majosty and the noblo potoncy umocintol with the luxuriant 'virabhadrav gruss growing on its forinidablo rilgos; au he was liko Siva who hus the lord of serpents for his bracoloti, who is the cligit of the moon for his crost, whose image desorvos to ho adorod in many visitis, (or with many sacrifices), and who shines with unlimitod glory on account of the noble Valour of the famous Virabhadra." प्रकृतिविकृतिभाजो भगुराङ्गस्य भूय- श्छलगतिषु सहिष्णोवैरिवर्गाकुलस्य । सततमिति शरीरस्येव राज्यस्य राजन् फलमिह परलोकोद्धारशुन्छः किमन्यत् ।। ४, २४ ।। 'O king, what can ever be the reward of Hovereignty, whose conati. nents are subject to change and whose praktis' turo variable, which is exposed to conspiracies and disturbed by hosts of onoinios, other than the glory which comes from marching against an enemy's country; just ns in the case of the body whose limbs aro perishable, which is subject to clovintions from the normal state, which is disturbed by passions and which suitors from acts of knavery, thore can be no bottur toward than its purifiontion louling to salvation.' Sivasvamin has tried to give expression to his feelings regarding the life at court of the time he lived in. Saturated with the traditional idoals of writing a 'mabākávya', he has described all that was roquired in such a poom. But the didactio charucter of his 'maliüküvya' is ovidont from the finish of his poem. In his conception of kingly duties, and in his description of a kingdom's prosperity, he conforms merely to the classio ideals laid down by the long line of Hindu law givers. But singularly onough, in the final inossage to ·the world, which he puts in the mouth of the Buddha, he reflects, as though in a mirror, the developing tendency of the period to attempt a compromise between Buddhism and orthodox Hinduism. To a Buddhist, the ideal existence is that of a monk who by following the eightfold path is qualifying for the final struggle to break the bonds of the birth-cycles. According to this conception of monastic life, therefore, nothing could have been more caloulated to bring eternal glory and 'nirvana' to king Kapphiņa than the change of kingly attire for the mean garb of a Bhikşu. But the poet's Buddha is the final link in the chain of Avataras, and what could have been more appropriato for him than to end with the message of his predecessor Sri Krşņa, and to exhort king Kapphiņa to serve the Buddha, the Dhamma and the Sangha, best by discharging his own regal duties according to the Law or Dhamma ? Wo, therefore, find in this room the treatment of a tendency which found its final expression in another fellow Kashmiri poet, Kşemendra in his Daśāvatāracarita. HIS LANGUAGE AND METRE In the use of language Sivasyāmin is by no means less important than Māgha and Ratnakara. The richness of his vocabulary marks him out to be a literary artist of great eminence who experimented with new material and made use of the choicest and rarest forms of expression. He has made a profuse use of aorists in the ninth canto, of past perfect forms in the fourteenth. The shortening of the long vowel in 'prasūkā' to 'prasuka' (VII, 10), is the only departure from the strict rules of Sanskrit Vyākarana introduced perhaps to adjust the metre. In this Mahakavya, Śivašvāmin has throughout, made a very apt choice of the ‘gunas' to confirm to the sentiment (rasa), and by the harmony between sound and sense he imbues the reader with an appeal and charm of his own. In the first five cantos wherein he describes the scenes in the court of a king attended by chieftains whose enthusiasm is as its height in anticipation of a war, he employs 'ojoguņa' in the service of virarasa'. In the descriptive portion of the poem (VI-XV) be takes us away from the main theme of the poem and uses the 'vaidarbhīrīti', whose chief qualities, perspicuity, grace, and elevation are best noticeable in his description of the seasons, the rising of the moon, and the dawn. Again, in the description of the battle scenes he employs long com- ·1xx pounds, hyperbolic expressions, and words which luck wootnoss, all thoso being found in the 'gaudí rīti'. In the closing canto of his poom ho han innehurya' (nwootness) ‘kānti, (grace) and 'prasüda' (vivacity), which agree with the sublimo and tranquillising influence of the Buddha who is introduce thoro. Taking the poem as a whole if we could ignore the citrakivya' which according to Mammata does not constituto pootry of the highost ortlor, Sivagvāmin's achievement as a Mahakavi clous in no way fall short of the idoals of a true Sanskrit poet. Sivasvāmin has employed forty-threo motres in all in his poom, but be surpasses Bharavi and Migha in oploying thirty-Hovon motros (vidio VI canto) where they could only uso sixtoon sunul twonty-two in the corresponding V and IV cantos of their poems respectivoly, The metres used by our poot are given loro in their closconding orlor. Out of 1130 stanzas published in this odition tho poot hun oinployol tho Anuştup in 256 stanzas only in XVI ina XVIII cunt; tho Vrenntntiluka in 68, prevailing in I and VI; tho Drutavilunbite in 61, provailing in VIII; tho Svāgata in 57, mainly in XVII; the Vamsastha in 56, chiefly in II; tho Viyogini in 50, mainly in V; the Malini in 49, spocially in IV; tho Upajati in 47, mostly in XII and V; the Śälinr in 46, the basis of XX; tho Praburgint in 43, chiefly in III; the Malabhūrini in 42, mainly in XIII; the Mattumayarı in 41, chiefly in VII; the Puspitigri in 41, inainly in X; tho Kucira in 40, chiefly in IX; the Hariņi in 40, mostly in XIV; to Manulakrinta in 10, pocially in XV; the Nardataka in 37, mainly in XI. The long employed motras aro:- the Sragdhară in 15 stanzas, chiofly in XVIII; tho Indravajra in 8, used in VI, XII and XVIII; the Sürdülavikridita in 8, mainly in XVIII; the Upandravajră in 7, mainly in VI and XII. Thero are two instances of unch of the Pramitakşari, the Lalanā, the Pathya, and tho Saurya Sikha. The Citi forin of Arya occurs four times in VI; and tho Arya is uhod in 44 stanzas of XIX; while there is but one stanza each of the Vidyunmila, the Rathoddhata, the Indravamsa, the Cañcaläksiki, the Sragvini, the Totaka, the Vaišvadovi, the Mañjubhāşiņi, an unnamed variety of the Atijngnti, the Kurarfruta, tho Sasikala, the Tüņaka, the Vāņini, the Sikhariņi, tho Vambupatrapatita and the Asvalalita. There are still six fragmentary stanzas in VI canto whose motre could not be asoertained. The annexed table will show the frequency of metros in different cantos and the metre in each of them.

·Name of Metre I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII XIII XIV XV XVI XVII XVIII XIX XX Total t. .., ... .. .. ... ... " .. ". 128 ".. .. ... .. ... ... 128 edo 1 ... 256 ( 1) 1(2) + ... .. ... (A) Samavrtta (a) Anuştup 1. Anuştup 2. Vidyunmālā (6) Tystup 3. Upendravajrā 4. Indravajrā 5. Upajāti 6. Syāgatā ..• .. ... ... ... 4 . 3 .. . ..* .. .. 3 ... 2 3 ... . t.. 5 41 1 .. .. ... 1. 7 (3) 8( 4) 47 ( 5) 57 (6) 44 46 ( 7) 1 (8) 1 1. ... 56 I! ... lxxi 7. Śālini 1 + .. II. 1 .. ... 8. Rathoddhatā 1 ... ... ** ... *** . ... ... ... 51 3 :: ... . 2 ... ... . &.. 1 ... ... .. .. ... 3 58 ... ... .. ** ... 2 (c) Jagati 9. Vamśastha 10. Indravamsa 11. Druta vilambita 12. Pramitākşara 13. Cañcalākşikā 14. Sragyiņi 15. Totaka 16. Lalanā 17. Vaišvadevī . ... .. 1 t. 56 ( 9) 1 (10) 61 (11) 2 (12) 1 (13) 1 (14) 1 (15) 2 (16) 1 (17) .. ... .. 1 . + S. #.. 1 ... .. ... .. 2 . 1. ... ... ... .. . ... *** ... ... ... ** ** .. .. .. ... 1

·No text on this page.

·No text on this page.

·Ixxiv Our poet is fond of employing the figuro 'aurthäntoinnyasa' in which a general proposition is adduced to support a particular instance and vice versa. Some instances of this figuro from tho Kapuhinüblıyudnya nro givon bolow. प्रभुष्वियं सानृणतानुजीविनां भवन्ति यद्वस्तुषु तत्त्ववेदिनः ॥२,२०॥ Depondants can ropay their mastor's favour ouly by oollooting information about matters ontrusted to thom.' भवन्ति ते भाजनमर्थसंपदा विदन्ति ये भृत्यजनानुरक्षनम् ॥२,२००1।। Thoy bocomo the recipionts of succoss and prosperity who kuow how to please their servants." रहो हि तयत्र न सन्त्यसंस्तुताः॥२,२१३॥ That is a secluded place whoro thoro aro no strangors. विपत्तयो झुत्तरपण्डितं नरं त्यजन्ति सिंह हरिणाङ्गना इव ॥२,३४०॥ "Miseries leave alone a man who has foresight just as the founalo door fight shy of the lion.' असहनसहवृद्धोत्साहसैकान्तकान्ता ब्रजति नहि नृपश्रीर्घिता दीर्घसूत्रे ॥४,२३०॥ 'Royal glory of a king fostered with intolorrnoo and chorishod Hololy by rashness, stays not long with the procrastinutor'. ढिममयमयो हि प्राज्यतेजोऽभिषङ्गात् विघटितकठिनत्वं याति कर्मण्यभावम् ॥४,२८०du 'Iron, tough as it is, bocomes malliablo when ith hardnosa in ovoroomo by the appliance of intenso hoat.' न हि जातु भवन्ति भङ्गुरा मतिभूयस्त्वविवेकिताश्रियः ॥५,१९७॥ 'Imperishable are the virtuos of wisdom and discrimination.' इयमुज्ज्वलतानुजीविनः समये संस्मृतिमेति अत्प्रभोः ॥५,४८edu 'It is the glory of the sorvant to bo roinombored by his mastor at the proper time.' प्रेम्णः फलं खलु परस्पररम्यगोष्ठी ॥५,५०d॥ The fruit of affootion, indood, is delightful mutual talk.' तत्सौन्दर्य साधुगुणाविष्टमदीनं तृप्यन्त्युच्चैर्येन च चढूंषि जनानाम् ॥७,३७०du That is beauty which is full of noble virtuos and grandiour and appoals to the eyes of the people.' सारः सर्ता सततमेष सुजन्मलाभो यत्सक्रियां प्रकटयन्ति गृहागतानाम् ।।७,३८०du 'The main trait of a gentleman's character on account of which ho valuos his birth as a human being is that he shows courtosy to those who come to his house.' गुणमयोऽपि सदोष इव कचित् ॥८,३०॥ 'Even the noble seem to be ignoble on cortain occasions." क सुचिरं क्रियते मलिनात्मभिः ध्रुवतरा बत रागमयी मतिः ॥८,५Redu ·lxxy 'Alas, where can foul-minded people cherish steady and enduring affection.' सता मनस्त्वपरसुखोपकारकृत् ॥९,१२॥ The mind of the great always looks to the happiness and welfare of others.' स्पृशन्ति के कृशविभवं कमर्थिनः ॥९,३६॥ 'What supplicants approach a person who is in straitened circumstances.' भवति दृढा मधुपायिनां च वृत्तिः ॥१०,१४॥ Those who drink wine have no fixity of purpose.' किमिव हि दुष्करमस्ति रागवृत्तेः ॥१०,१८३॥ 'What is there which is of difficult achievement for one actuated by love.' विपदपि कुत्रचिदावहेत् फलाम्यम् ॥१०,२१३॥ 'Even a calamity may at times bring about the best of results'. तनुरपि विषमं तनोति तापं समुपचितप्रणयस्य खण्ड शः ॥१०,२२०d॥ 'Even the slightest breach of a long-standing affection causes accute affliction.' जनयति हि किमप्यनल्पमोजः दृढतरभावकृतः प्रियप्रसादः ॥१०,२४०d॥ 'A present from one's lover offered with great affection produces an indescribably intense exhileration.' फलमभिवान्छितानुपदभावि हि भव्यधियाम् ॥११,१३॥ The good-intentioned have their aspiration closely followed by its achievement.' बत दुरतिक्रमा कृतधियामपि कालगतिः ॥११,९d॥ 'Oh, even for those of cultured mind it is difficult to transgress the course of fate.' नहि महता क्षयेऽपि गुणगौरवमेति हतिम् ॥११,१८॥ "The grandeur of the merits of great men does decline not even in adversity.' समागमः कस्य सा न भूत्यै ॥१२,an To whom does the company of the noble not bring prosperity.' कृतोपकारे हि निवेशयन्ति प्राणैरपि प्रत्युपकारमार्याः ॥१२,१८abu The noble requite their benefactor even at the expense of their lives'. सद्यान्तराया न हि रागवृत्तिः ॥१२,३७॥ 'Affection does not tolerate any impediment'.

·lxxvi Halasana तदेव हि प्रेम स एव रागो न स्थायितां यत्र बिभर्ति कोपः ॥१२,४१॥ 'Thaut is true love, that is real affootion, whoro ungor doos not lust long.' दधते के न गुणेषु पक्षपातम् ॥१३,३०॥ 'Where is the man who does not valuo virtuo?' फलति सुधियां पात्रन्यस्तः सहस्त्रगुणं विधिः ॥१४,२१॥ 'Labour bestowed by the wiso on a fiti rocopiont produces thousand fold fruit.' अन्तःशून्यादपि हि सुमुखे वेधसि स्यात् फलश्रीः ॥१५,७।। 'A rich harvost may be ropa oven from fallow land, if fato ho favourable.' न बलीयोऽभिभूतस्य श्राणायात्मभुवोऽप्यलम् ॥१६,४३abu 'Ono attacked by the powerful onnnot lo roscuod ovon ly his own sons. अहो विवृतसाका दुर्मेयाश्चित्तवृत्तयः ॥१६,४९०।। 'Oh, liow unfathomable are the mental states that tro obviously complicated.' आयातीच्छाप्राप्तकाला हि सिद्धिः ॥२०,३०॥ 'Verily, succoss comos as tho propor timo varnostly chorinhod for it arrives.' Somo instances of good sayings occuring in this poom aro given below:- किमपि बलमलङ्गम्यं पश्य तेजस्वितायाः ॥४,३३०॥ 'Behold, wliat an unsurpassable powor belongs to glory.' उपधित्रयशुद्धितोऽस्य किं कनकस्येव परं परीक्षणम् ॥५,१६०d 'There is no use testing liin aſtor ho he undergone the thiroo tosts just as there is no uso testing gold aftor it his passod thrico through the firo.' स हि नैति विपत्तिबन्धुतां निपुणामात्यपरिष्कृतो नृपः ॥५,२००d॥ 'He (a king) who is lucky enough to have clover miniators novor courts disastor.' स सखा सुखदुः :खयोः समः ॥५,२१३॥ 'He is tho friend who remains the same in griol and happinoH8.' विजयस्य परं पदं नयः ॥५,२४३॥ 'Policy is the best means of victory.' वहनाय मनो महीयसां युगपत् क्रोधतितिक्षयोः क्षमम् ॥५,३७॥bu The mind of the great is able simultanoously to harbour angor and forbearance.' दारितादि तृणस्तम्बे दन्तं न्यस्यति न द्विपः ॥१६,२३॥ 'An elephant will not lowou for a shoat of grass his tusk which has split mountains.'

·lxxvii अपि यत्नप्रमृष्टस्य मलमन्तरनुज्झतः । ताम्रस्येव खलोक्तस्य श्यामिका लक्ष्यते पुरा ॥१६,५०॥ 'A wicked man's speech, however carefully varnished but retaining its inherent filth, shows its foulness at the outset just as copper carefully burnished yet retaining inner taint shows the rust before long.' ईयामलं खलेष्वास्ते विषमाशीविषेष्विव ॥१६,५२०d॥ 'The taint of envy abides with the wicked as venom with serpents.' विडम्बनैव पुंसि श्रीः परप्रतिपांसुले । कान्ति कामिव कुर्वीत कूणौ कटककल्पना ॥१६,६०॥ The glory of a person who is soiled by paying homage to others is a mockery. How glorious forsooth a crooked-armed man look when adorned with bracelets.' किमोजः सत्यभाषित्वं कः स्वर्थों धर्मसंग्रहः । किं शाख्यमकृतज्ञत्वं का श्रीर्दीनोन्नतिर्नृणाम् ॥१६,६१॥ 'What is magnanimity ? To tell the truth; What is self-interest ? To store glorious merit; What is wickedness ? Ingratitude; And what is true glory in man ? To uplift the poor'. पलायमानं पुरुषं रक्तपङ्कप्लुते पथि । अतिकोमलया गत्या कथं श्रीरनुयास्यति ॥१८,६९॥ 'How can the Goddess of Glory walking daintily follow a person who is running away from the battlefield) on the road covered with the mire of blood." स जीवति रुषा यस्य द्विषन्दग्धो न जीवति । पलायते यस्तगीतो लक्ष्मीस्तस्मात् पलायते ॥१८,७९॥ 'He alone lives whose enemy consumed by his anger lives not and he who runs away in dread of him (the enemy) is forsaken by the Goddess of Glory.' As regards Sivasvamin's use of Prakrit in XIX canto we can say that he has intentionally mixed the literary Prakrits drawing mainly upon Sauraseni and Ardhamagadhi. The Text adopted in this edition is based on a single manuscript, o. g. [N], for M was hopelessly corrupt. Some forms are pure Sanskrit while others agree with Sauraseni phonology, and yet others conform to Ardhamāgadhi morphology. It has been attempted for the first time to give the Sanskrit'chāyā' along with the text (pp. 143-150), and it is believed that the Sanskrit and Prakrit critics will now be in a position to appreciate the talents of . .

·lxxviii ) Śivasvimin who displayed his mastory of both Sanskrit and Prakrit. Sivnuvimin seems to have followed Bhatti in this illustration of an, who (1hutļi) calls like our poet his xiii canto 37TATEATEATT ETTH. Tho rondlor is roſorrod to the text and the footnotos for further oxogosis on tho Prakrit of Sivasvimin. The astorisk mark (*) has boon used throughout tho toxt to donoto where eithor the text in obscuro or hopolessly corrupt, or quito unintolligiblo, or even whore a lino is dofootivo according to the motro usod in tho strza. The sixth and eightoonth cantos are full of instances of "citromkavya'. For tho convenienco of the roador such prosagoa whoro istorisk in usod aro tabultod as undor:- Canto Fragmentary stanzas, honoo Comploto stanzas, yot obyoure obscuro II 48. III 21, 35, IV 29 a. 39. V 18-21, 23-26, 29-31, 38, 43, 44. 17, 22, 41. VI 33, 37, 39, 40, 42, 44, 45, 53, 59, 12, 14, 43, 51, 56, 67, 73, 76, 81, 61, 63, 65, 66, 74, 77. 82, 83. VII 16, 31, 33, 34, 23, 27, 37. VIII 4, 32. 6, 12, 15, 16, 23, 27, 34, 44, 69. X 35. XI 3, 9, 11, 32. XIII 27. XIV 39, 40. хү 2, 3, 4, XVI 117, 127. 9, 27, 30, 34, 36, 06, 6A, 72, 84, 95, 116, 121, 122, 128. XVII 34. 11, 23. XVIII 29, 94, 97, 98, 111, 112, 137. 15, 21, 36, 47. XIX 6, 14, 19, 30, 32, 37, 41, 45. XX 12, 14, 15. Unless some other manuscript is forthcoming, it is diffioult for the present editor to make clear the sense of the abovo padangos on tho basis of the available apparatus criticus, but it is earnestly hoped that somoono in future may take up the study of this Epic poom whon now materials are anearthed and frosh information gathered on the subject, for in the words of Bhavabhabi कालोमयं निरवधिविपुला च पृथ्वी।

·lxxix Having gathered together all this information about this Mahákävya and pursued all this study into the salient points regarding the text, its language, thought, thene, and style, it seeins strange that such a poem should have remained comparatively obscure. Although it had the distinction of being quoted and referred to in anthologies and other works it has not, so far, been commented upon. The plausible reason for this seems to be that the Brahmanic literary society ignored its importance under the mistaken belief that it celebrated the triumph of a non-Brahmanic faith. It has already been shown that what appears to be a triumph on the surface is in reality an attempt to reflect the growing tendency of the time to absorb Buddhism in the fold of Saivism and Vaignavism. The editor has, in conclusion, the duty and pleasure of making certain acknowledgements. First to Dr. F. W. Thomas, M. A., Ph. D., Boden Professor of Sanskrit, Oxford University, Oxford, who was the sole inspirer in the undertaking of this difficult work. But for his kind and generous help it would have been impossible to bring to light this literary production of Sivasvāmin which has remained in the dark for the last millenium or so. Professor Thomas afforded every help to the editor during his stay at Oxford in procuring for him transoripts of the poem from India and in reading once through whole of the text with him. To late Dr. A. C. Woolner, Vice-chancellor of the Panjab University and a teacher, friend and colleague of the editor, the editor owes a deep debt of gratitude. It was Dr. Woolner who made it possible to bring out this work in the Panjab University Oriental Publication Series, To those who have assisted him in procuring manuscripts and transcripts the editor tenders his sincere gratitude. In special he wishes to thank the Librarian, India office Library, London, for procuring for the editor the transcript from Puri and Kashmir and the information regarding the Madras MS. and transcripts; Mahāmahopadhyāya Professor Kuppuswami Śastrin M.A., I. E. S., Curator, Govt. Oriental Manuscripts library, Madras for lending to the editor the Oriya MS. and the Devanāgari transcripts for a pretty long time of two years or so; and the authorities of the Panjab University Library for preparing a rotograph copy of the Uſiya MS. for the editor's use. It is impossible to exaggerate the debt which the editor owes to Rajaguru Hemarāja Pandita of Nepal who so very kindly sent a transcript of the manuscript of the poem in his possession which proved of invaluable help in the preparation of the text.

·lxxx The editor wishes to pay a special tribute to the holp given by Pandit Ram Chandra Kushala Shastri, B. A., of the Oriental College, Lahore, in the task of correcting the proofs and in making some valuablo suggestions for the improvement of the text which are duly noted in the footnotos. To Pandit Sricandra Tarkatirtha, Vice-Principal Raghunatha Pathshala, Jammu, the editor is obliged for the preparation of some of the figuros illustrating the citra-kivya' stanzas. To Lala Gulbahar Singh M. A., LL.B., Profossor of Sanskrit, Government College, Lahore, the editor tendors his doop sonso of gratitude for his very kindly revising the Introduction. The oditor holds himself responsible for all the errors in the book which might have osoapod bis notice. He would consider himself amply rewarded for his labours if the book could arouse interest among Sanskrit scholars in the study of Sanskrit ‘kivya literature' in general and Kashmir "kävya literaturo in particular. Government College Lahoro March 27, 1936. GAURI SHANKAR 1 ·श्रीकष्फिणाभ्युदयमहाकाव्यस्य संक्षिप्त परिचयः । (विस्तृतपरिचयस्तु इलिशभाषानिबद्धभूमिकातोऽवसैयः) अथेतः पूर्वम् ८५५ ईस्वीवर्षादारभ्य ८८३ ईस्वीवर्षपर्यन्तं राजराजेश्वरो- ऽवन्तिवर्मा काश्मीरान् शशास । तस्य च शूराख्यमन्त्रिणो नैपुण्येन सकला अपि प्रजाः परमैश्वर्यभाजो बभूवुः । विद्वन्मण्डली च मण्डयामास तत्परिषदमिति- सुस्पष्ट राजतरङ्गिणीस्थेनानेन पद्येन- "मुक्ताकणः शिवस्खामी कविरानन्दवर्धनः। प्रथा रत्नाकरश्चागात् साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः ॥५,३९॥” इति । उक्तिरेषा चैषां काव्यकलाधुरीणानां कविशिरोमणीनां तदानींतनी प्रख्याति प्रकाशीकरोति । अद्यत्वेऽपि ध्वन्यालोककर्ताऽऽनन्दवर्धनो हरविजयप्रणेता रत्ना- करश्च स्वकृतिभ्यामेव विख्यातौ । मुक्ताकणश्चापि सुभाषितमालाप्रोताभिः सूक्ति- मुक्ताभिर्विदितचर एव विदुषाम् । परं शिवस्वामिनः कृतीनां प्रकाशकं केवलं कविकण्ठाभरणमन्ये च केचित्सुभाषितसंग्रहा एवासन् । १८९३ ईस्वीवर्षे श्रीशेषगिरिशास्त्रिमहोदयैर्मद्रासराजकीयहस्तलिखित- पुस्तकालयपुस्तकानां सूचीपत्रे शिवस्वामिनः कृतेः कष्फिणाभ्युदयस्यापि नाम प्राकाशि । अपि च प्रोफैस्सरश्रीटामससम्पादितकवीन्द्रवचनसमुच्चयस्य प्रस्ताव- नायामपि कविशिरोमणेः शिवस्वामिनोऽनेकानि पद्यान्युपलभ्यन्ते, यानि टीका- सर्वस्वे पदचन्द्रिकायामन्येषु च बहुषु सुभाषितसंग्रहेषूदाहृतानि दृश्यन्ते । मम्मट- भट्ट-सर्वानन्द-रायमुकुट-श्रीधर-शाधर-वल्लभदेवादिविदुषां रचना सद्धृतरेतदीयप- धैरेतदपि प्रतीयते यत्तदानीमस्य महाकाव्यस्य ख्यातिस्तेषु परां कोटि प्राप्ताऽऽसीत्॥ अस्य महाकाव्यस्य संपादनाश्रया मूलकोशास्तत्प्रतिलिपयश्च·lxxxii १ . १) मद्रासराजकीयहस्तलिखितपुस्तकालयेऽस्य काव्यस्यैक एव कोश उडि- याक्षरैस्तालपत्रेषु लिखित उपलब्धो यस्य विवृतिरधस्तात् क्रमेणाक्यते- कप्फिणाभ्युदयम्-क्रमाङ्काः ११४६०, लेखाधारस्तालपत्राणि, मानम् १५३४१३ इञ्चपरिमितम् , पृष्ठसंख्या ९०, प्रतिपृष्ठं पतयः ६, लिपिः औड्री, सर्गाः २० । हस्तलिखितपुस्तकमिदं जीर्णमप्यजीर्णमिव दृश्यते । अस्माभिश्चैतत् [M] इति सङ्केतितम् ॥ २) अस्य काव्यस्यान्यत्प्रतिलिपिद्वयमपि तस्मिन्नेव पुस्तकालये विद्यते । तत्र प्रथमायाः क्रमाङ्काः ११४६२ सा च तेलगूलिपिनिबद्धास्ति । द्वितीया च देव- नागरीनिबद्धा । तस्याः क्रमाङ्काः ११४६३ । एतत्प्रतिलिपिद्वयं पूर्वस्माद् उड़िया- कोशात् कारितम्। तत्रान्याऽप्येकाऽस्यैव काव्यस्य मूलकोशप्रतिलिपिः ११४६१ इति क्रमाङ्कोपेतोपलभ्यते, येतस्ततोऽनेकेषु स्थलेषु त्रुटितबहुला वर्तते । श्रीहरप्रसाद- शास्त्रिनिर्देशमनुसृत्यास्माभिर्गवर्न मिण्ट-आफ़-इण्डियासाहाय्येन पुरीपुस्तकालयाद- स्यैव महाकाव्यस्यान्य एको मूलकोशः प्राप्तो यः साकल्येन ११४६१ इति क्रमाङ्कितां [M3] इति सङ्केतितां प्रतिलिपि काश्मीरोपलब्धां प्रतिलिपि चानुसरति । ३) नेपालराजगुरुश्रीहेमराजपण्डितैः प्रेषिता तालपत्रगता प्राचीननेवारी- लिपिबद्धा एतन्महाकाव्यस्य प्रतिलिपिः [N] इति निर्दिष्टा अतीव लाभावहा संजा- ता। बहुषु स्थलेषु नष्टपत्राया अपि विद्यमानपत्रेष्वस्याः पाठान्तराण्यतिसमीचीना- नि विशेषतश्चैकोनविंशतितमे सर्गे ॥ आधारभूतानेतान् त्रीन मूलतत्प्रतिलिपिकोशान् सम्यगाकलय्यास्माभिरस्य महाकाव्यस्य यथामति शुद्धरूपसम्पादने प्रायाति । बौद्धसंप्रदायसंबद्धतया टीकाटिप्पणीशून्यत्वादस्य महाकाव्यस्य संशोधनेऽस्माकं महान् प्रयास आपतितः। काव्यमिदं पौराणिकी रामायणमहाभारतसम्बन्धिनी वा कामपि घटनामा- श्रित्य नोपनिबद्धम् । परमस्याधार एकैतिहासिकी बौद्धावदानकथा वर्तते । तत्कप्फि- णावदानं चावदानशतके मनोरथपूरण्यां धम्मपट्टीकायां चावलोक्यते, कप्फिण- शब्दस्तु बौद्धग्रन्थेषु प्रायेणोपलभ्यते । जावाप्रदेशान्तर्गत-'बोरोबुदुर'-मन्दिरभि- त्तिषु गण्डव्यूहबौद्धसूत्रमनुसृत्याङ्कितचित्रेष्वस्य प्रतिमोपलभ्यते । पालीभाषायां कप्फिणशब्दस्यावदानशतके च कल्पशब्दस्य प्रयोगो बहुलः । एवमेव चीनदेशीय- बौद्धग्रन्थेषु कम्पिलशब्दस्य प्रयोग उपलभ्यते । शब्दस्यास्य भारतवर्षीयपश्चिमो- त्तरप्रान्तवाचकैः कपिन,-किपिन, कोफिन-शब्दैः कियान संबन्ध इति निर्णेतुं न शक्यते । अथच दाक्षिणात्यनामसु 'सायण', 'मय्यण', 'दिस्सण', 'बुक्कण', 'बोप्पण' इत्येतैः नामभिः 'कप्फिण' नाम्नः कः संबन्ध इत्यपि न निश्चीयते ।

·lxxxiii अवदानशतकेऽष्टाशीतितमेऽवदाने कप्फिणगाथेत्थं वय॑ते । कपिफणः पूर्वस्मिञ्जन्मनि 'विपश्यीबुद्ध' समकालीनो गण्यते । तेनैको विहारो निरमायि । ततोऽन्यस्मिन् जन्मनि वाराणस्यामसावेव 'प्रत्येकबुद्ध'सेवको ब्रह्मदत्तनृपनाम्ना ख्याति लेमे । 'कश्यप'बुद्धसमये जितेन्द्रियेण तेन 'शाक्यमुनि'बुद्धसमये च दाक्षिणात्यस्य कल्पनाम्नो नृपतेरात्मजत्वेन जनिरुपलब्धा । राज्यसिंहासन- मधिरुह्य तेन श्रावस्त्यादिनगरषद्कानांराजानः समाक्रान्ताः। तेषां बुद्धमतानुयायि- तया ते बुद्धमेव शरणं भेजिरे । भगवान् बुद्धः स्वयमेव तत्र योगबलेन तं कप्फिणं वशीचकार । एवं च बुद्धवचनामृतावर्जितहृदयोऽसौ क्षात्रभावं परित्यज्य भिक्षु- त्वमापेदे। मनोरथपूरण्यां कथानकमिदं रूपान्तरेण वर्ण्यते । ‘पमुत्तर' बुद्धसमये कप्फिणोऽयं स्वपूर्वजन्मना हंसवतीं 'कस्सपसम्मासम्बुद्ध'समये वाराणसी 'शाक्यमुनि'बुद्धसमये च कुक्कुटवती नगरीमलञ्चकार । तत्रासौ स्वमहिण्या- ऽनोजया सममुवास । तत्र बुद्धो धर्मः सङ्घश्चेति रत्नत्रितयं प्रादुर्भूतमिति वणिक्- कर्णपरम्परया ऽऽकर्ण्य तदन्वेष्टुमसौ स्वराज्यं तृणवत् परित्यज्य गङ्गामवतीर्य चन्द्रभागातीरं प्राप, यत्र भगवान् बुद्धस्तद्भावतुष्टस्तं स्वधर्मदीक्षया दीक्षितवान्। तन्महिषी चापि तमनुससार भिक्षुवृत्ति चाप । धम्मपदटीकायामप्येतदेव कथानकं विद्यते परं तत्र'अरवच्छा' 'नीलवाहना' 'चन्द्रभागा' इति नदीनां नामानि भिन्नत्वेन वर्णितानि यास्तेन बुद्धभगवतः साक्षा- कारात्पूर्वमुत्तीर्णाः। अवदानशतकगाथामवलम्ब्य (पूर्णकथोद्धारः भूमिकायाः xxv-XXVIII पृष्ठेषु निहितः) काव्यमिदं विविधैः छन्दोभिविंशतिसर्गात्मकं निर्माय स्वीयं प्रतिभानैपुण्यं प्रदर्श्य शिवस्वामिना नै महाकावित्वं संप्रकटितम् । कप्फिणाभ्युदयकथावस्तु महाकाव्येऽत्र कविना लीलावतीनरेन्द्रेण कप्फिणेन श्रावस्तीपतेः प्रसेन- जितो विजयः, प्रसेनजिता ध्यातेन बुद्धनाविर्भूय खप्रभावेन कप्फिणस्य पराभवः, प्रशान्ताभिमानस्य कप्फिणस्य बुद्धस्य शरणगमनं धर्मोपदेशप्राप्तिश्च-इत्येताव- देव प्राधान्येन वर्णितम् । महाकाव्यप्रथामनुसरता तु तेन नगरपर्वतर्तुवनविहार- जलक्रीडाप्रदोषचन्द्रोदयमधुपानसुरतप्रभातवर्णनैः चारवाक्यसभाक्षोभनीति- प्रपञ्चयुद्धादिवर्णनैश्च काव्यमिदं भूयः समुपबृंहितम् । कात्स्न्येन यथाक्रमं च कथावस्तुनः परिशीलनकामैः इङ्गिलशभूमिका द्रष्टव्या ।

·lxxxiv काव्यान्ते च खपरिचायकं पद्यद्वितयं प्रथितमेतेन महाकविना यथा- यद्वाणीश्रुतिमात्रकेण सुधियां चेतश्चमत्कारिणी येनामुद्रि विरोधिनां मुखकुलं स्वोद्गारकौतूहलैः । तेनाज्ञानधनान्धकारपटलप्रक्षेपदीपाङ्कुरं व्यातेने कृतिनां कृते सुकृतिना काव्यं शिवस्वामिना ॥२०, ४६॥ अन्यञ्च- विदितबहुकथार्थश्चित्रकाव्योपदेष्टा यमककविरगम्यश्चारुसन्दानभाणी । अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेण्ठप्रचारो जयति कविरुदारो दण्डिदण्डः शिवाङ्कः ॥२०, ४७॥ एकमन्यदपि पद्यं भाण्डारकरविवृते(१८९७)रेकादशे पृष्ठे कविकण्ठा- भरणस्य (काव्यमालाङ्कः ४) च १३२तमे पृष्ठे समुपलभ्यते- वाक्यानि द्विपदीयुतान्यथ महाकाव्यानि सप्त क्रमात् व्यक्षप्रत्यहनिर्मितस्तुतिकथालक्षाणि चैकादश । कृत्वा नाटकनाटिकाप्रकरणप्रायान् प्रबन्धान बहून् विश्राम्यत्यधुनापि नातिशयिता वाणी शिवस्वामिनः ॥ प्रथमचरमसर्गान्तपुष्पिकावचनं 'स्तोत्राह्निकाङ्कस्य' इत्येतत् 'ध्यक्षप्रत्यह- निर्मितस्तुतिकथा'-इत्यनेन संघटते । सुभाषितावलिषु कोषटीकासु चाप्यस्य कवेः कृतीनां बहूनि पद्यान्युदाहृतान्युपलभ्यन्ते । तानि प्रतीकसूचिकायां (xx-XXI पृष्ठयोः) द्रष्टव्यानि । काव्यप्रकाशकृतामम्मटेन भद्रात्मनः', 'उल्लास्य काल-', 'दर्पा- न्धगन्ध-', 'अत्यायतैः' इत्यादि पद्यचतुष्टयं कल्फिणाभ्युदयप्रथमसर्गस्थमुदाहृतम् । तेनापि खलुन क्वचिदपि काव्यमिदं नामतो निर्दिष्टम् । इतः पूर्व चैतेषामुद्धरणमूलम- विदितमेवासीद्विदुषाम् । एभिरुद्धरणैरेतदपि सम्यक् स्फुटीभवति यदनेन महा- कविनाऽन्येऽपि बहवो ग्रन्था निर्मिता ये कालयवनिकाच्छन्नवपुषो मेदानीमुपलब्धं शक्यन्ते। अयं महाकविः शिवस्वामी हरविजयकर्ते रत्नाकरस्य समकालीनः । पूर्वजैः कालिदासभारविमाघप्रभृतिभिरसौ कियान प्रभावित इति LI-LXI पृष्ठेषूदाहृतै- माघहरविजयपथैः सम्यग् विशदीभवति । , १ सन्दानमिति सन्दानितकवाचि स्यात् । २ 'काव्यानि' इत्यनुमीयते पाठः । ३ अत्र प्रोफेस्सर-टामस-सम्पादितकवीन्द्रवचनसमुच्चयभूमिकानुशीलयितव्या ।

·अन्तःस्थ- - उल्लास्य काल- - ... ... .. दिव इव ... पाघ्राय ... तद्यथा भावसाम्यम् शिवस्वामिनः रत्नाकरस्य नगरीवर्णने शय्यालयेषु... ... (१,१४) शय्यागृहं (१,१६) सभाक्षोभवर्णने तत्रत्यैश्चकित (३,२८) रोषारुणी-... ... (७,१३) सभाक्षोभवर्णने (३,१६) लोषावलमस्य नरेन्द्रवर्णने (१,२४) अभ्येयुषां ... ... (१६,३६) (फूत्कारपावक-...(१६,७४) चन्द्रोदयवर्णने स्यामा (१२,१५) लस्तान्धकार-.... (२०,४५) प्रसाधनवर्णने मृगीहशा (१२,३६) आहादहेतु...... (२३,४६) प्रभातवर्णने प्राचीश्वासो (१५,१८) उदयशिखरि-...(२८,८०) वनविहारवर्णने त्विषानया (६,१६) बिभ्राणै-... ... ... (१७,५२) अपरश्च शिवस्वामिनः माघस्य (शिशुपालवधे) निर्भरवर्णने प्राग्भारदीर्घ- (६,५५) प्राग्भागतः ... ..(४,४९) प्रदोष वर्णने ... (११,३०) व्यसरन्नु (६,१६) चन्द्रोदयवर्णने कृतोपकारे (१२,१८) रजनीमवाप्य... ...(६,३३) सलिलक्रीडावर्णने मुखपतित (१०,१४) (८,१०) कुसुमावचयवर्णने तनुत्विषो ... (६,३५.) अवजितमधुना ... (५,६०) एवं सम्यक् तुलितानां तेषामन्यत्रापि समानशैलीकत्वं पूर्वस्यापरत्र प्रभावश्च च प्रकटयितुं शक्यते । एतत्तु दिङ्मात्रमेव दर्शितम् । महाकाव्यमिदं श्रीचन्द्रमित्रबौद्धभिक्षोः प्रेरणयैव विरचितमिति ग्रन्थकर्तुः प्रशस्तेझयते । एतेनै- तदपि प्रतीयते यदयं महाकविः खसमकालीनबौद्धभिक्षुभिरवश्यं प्रभावितो. ऽभूत् । काव्यमिदं भगवतो बुद्धस्योपदेशेनोपसंहृतम् । अत्र भगवता बुद्धेनावदान- शतकवत् कल्फिणस्य कृते भिक्षुवृत्तेरुपदेशो न कृतोऽर्हत्त्वं चास्य न सम्पादितम् । परं गृहस्थधर्म एव संभवतो बोधिसत्त्वमतमवलम्ब्य तत्समदं समुपस्थापितः। अस्य काव्यस्यैकोनविंशः सर्गः संस्कृतप्राकृतमिश्रितभाषया निबद्धोऽस्ति । भट्टिकृतरावणवधमहाकाव्यस्य त्रयोदशसर्गसरणिरत्र प्रायः स्वीकृता शिवखा- मिना । रैवतादि माघो यथा दारुकस्य, हिमालयं यथा भारविर्यक्षस्य तथैव शिवस्वामी मलयाचलं विद्याधरस्य मुखेन वर्णयामास । माघशिवस्वामिनोः पर्वतवर्णनात्मकयोः सर्गयोः छन्दःक्रमोऽपि न भिन्नः, प्राय एकान्तरयमकनिवेश- दर्शनात् । यथा भारविणा सर्गान्तिमपद्ये लक्ष्मीशब्दो माघेन श्रीशब्दो रत्नाकरेण रत्नशब्दः प्रयुक्तस्तथा शिवस्वामिना शिवशब्दः । अत एवासौ 'शिवाङ्क' इत्युप- पदविभूषितोऽभूत् । हरविजयकप्फिणाभ्युदययोः सर्गाणां विषयक्रमोऽपि समानप्राय एव । .

·Ixxxvi हरविजयम् कप्फिणाभ्युदयम् १ शिवाभ्यर्थना १ बुद्धाभ्यर्थना ज्योत्स्नावत्या नगर्यास्तत्स्वामिनश्च लीलावत्या नगर्यास्तत्स्वामिनश्च वर्णनम् वर्णनम् ७ अन्धकासुरपराजितेषु देवेषु शिव २ दूतेन प्रसेनजितः कप्फिणं प्रति परिषदि स्खदुर्दशामुपवर्णितवत्सु विरोधे दर्शिते राजसभायां सुबाहु- वीरभद्रकालमुसलादिगणानां क्रो दर्शकादिगणानां क्रोधावेशवर्णनम् । धवर्णनम् । ९-१६ कालमुसलनीतिमनुसृत्यान्ध ४-५ सुबाहुविमर्शनाविलम्बितं प्रसेन- काक्रमणविधानम् । अन्ते च कालमु जिदाक्रमणविधिः । अन्ते च दर्श- सलस्य दौत्येनान्धकान्तिके प्रेषण कस्य दौत्येन प्रसेनजितत्पार्चे निर्णयः। प्रेषणनिर्णयः। ३०-३८ कालामुसलस्य वर्गयात्रा । १६-दर्शकस्य श्रावस्तीयात्रा । प्रसेनजि- अन्धकसंगमः। देवसंदेशश्रावणम्। त्सङ्गमः । सन्देशश्रावणम् । तयो- तयोश्चोत्तरप्रत्युत्तरवर्णनम् । श्चोत्तरप्रत्युत्तरवर्णनम् । दर्शकस्य क्रोधाविष्टस्य प्रत्यावर्तनम् । ३९-५० सैन्यसंभारप्रस्थानपूर्वकं युद्ध- १७-१८ युद्धवर्णनम् वर्णनम् । प्रस्तुतकथामनुसृत्यैवैतत्साम्यं वर्णितम् । महाकाव्यनियतपद्धतिमनुसरतोः रत्नाकरशिवस्वामिनोः ग्रन्थयोः पर्वतवर्णनं कुसुमावचयजलविहारसन्ध्याचन्द्रोदय- मधुपानकामक्रीडाप्रभातवर्णनान्यपि भूयः साम्यं वहन्तीति दिङ्मात्रं निदर्शितम् । कथंकारं काव्यमेतत् स्वजन्मभूम्यां काश्मीरेषु लुप्तप्रायं बभूव, कथं च नाद्यावधि मल्लिनाथप्रभृतीनां टीकाकृत्प्रवराणां केनापि टीकया सनाथीकृतमिति विचिकित्सायां काव्यस्यास्योपेक्षाया हेतुरस्य बौद्धकथाश्रितत्वमेवेत्यनुमीयते । परमुपेक्षितृणामेष भ्रम एव आसीत् । यत एतत्काव्याश्रिता सरणिरार्यधर्मस्य व्याप- कतां द्योतयन्ती आपनबौद्धयानस्यान्यसम्प्रदायरूपतया परिणतौ सहायिकाऽभूत्। १ उपलब्धोडियालिपिबद्धपुस्तकादनुमीयते यदयं ग्रन्थः बौद्धर्मानितः । यतः भारतस्य प्राच्य. प्रान्तेष्वेव बौद्धधर्मो विदेशीयाक्रमणेभ्यः सुरक्षितः । द्वादशशताब्दीपर्यन्तं च विहारप्रान्ते स जीवन्मृत इव जीवनमुवाहेति ऐतिहासिकाः । नेपालराज्यं च परमं शरणं भीतत्रस्तार्यसंस्कृते रित्यनेनैवहेतुना नेवारीलिप्यां पुस्तकमेतदुपलभ्यते, काश्मीरेषु कपिफणाभ्युदयस्य शकुककृत भुवनाभ्युदयवत् समाना गतिरित्यलम् ।

·lxxxvii हाय गार्हस्थ्यं आर्यधर्मादुदितो वौद्धोधर्मो भारते तस्मिन्नेव निलीन इति नाविदितमितिहासवि- दाम् । परमार्यधर्मस्य बौद्धधर्ममधिकृत्य पूर्वापरावस्थायां महदन्तरं जातम् । भार्योऽवतारवादस्तु बुद्धादर्वाचीन इति समीचीनं मतम् । तत्र च परमनास्ति- कस्यापि बुद्धस्यावतारेषु गणना तात्कालिकं वैष्णवधर्मस्यावतारवादं पोषयति । पुराणेष्वपि भगवतो बुद्धस्यावतारत्वं स्वीकृतं वर्तते । क्षेमेन्द्रविरचितदशावतार- परितं चापि तात्कालिकमवतारवादं प्रमाणीकरोति । भगवान् बुद्धस्तदानीं कप्फिणं संन्यासमार्गमनुपदिश्य गृहस्थे प्रवर्तयामास । एतेनैतदपि प्रतीयते यत् शेवस्वामिसमये भगवतो बुद्धस्य गणना वैष्णवावतारेष्वेवासीत् , भिक्षुवृत्तिमप- बुद्धाय रोचत इति सामयिकप्रभावो नतु शुद्धबुद्धोपदेशः । नवम- पताब्द्यां काश्मीरेष्वेषैव भिक्षुधर्मदशा चासीत् । संक्षेपतः सर्वमिदं निर्दिष्टम् । अस्य महाकाव्यस्याऽविकलानुशीलनेनैव काव्यरसास्वादः विविधच्छन्दोवैचित्र्य रीतिगुणालङ्कारचित्रचित्रण रचनाचातुर्य व सम्यगनुभूयते । अन्ते चास्माभिरेते सहृदया महानुभावाः सहर्ष धन्यवादैरभिनन्द्यन्ते पैरेतस्य महाकाव्यस्य प्रकाशने साहाय्यं कृत्वा वयं चिरमनुगृहीताः-प्रोफैस्सर रफ़. डब्ल्यू. टामसमहोदया यैः प्रेरितोऽहमस्य प्रकाशने समर्थोऽभवम् , आक्स- फोर्डविद्यालये तैर्महता परिश्रमेण समग्रमेतत् पुस्तकं मया सह सम्यगालोचितम् ; नेपालमहाराजाधिराजराजगुरवः श्रीहेमराजपण्डितमहोदया यैः प्रेषितां स्वपुस्तक- प्रतिलिपि विनाऽस्य काव्यस्य बहूनां स्थलानां विशेषतश्चैकोनविंशसर्गस्य पूर्णता संदिग्धैवासीत:-पञ्चनदीयविश्वविद्यालयस्योपाध्यक्षस्वर्गीय-डाक्टर ए. सी. बूल्लरमहोदया यैरस्य काव्यस्य विश्वविद्यालयद्वारा प्रकाशनं स्वीकार्य सत्परामर्श दत्त्वा च वयमनुगृहीताः;-श्रीमन्तः कुशलापरनामधेया लवपुरीय ओरियण्टल- कालेजेऽध्यापका रामचन्द्रशास्त्रिमहोदया यैरस्य सन्दिग्धस्थलेषु पाठसंशोधने सम्मतिं दत्त्वा 'प्रूफ'संशोधनेऽपि साहाय्यं कृत्वा वयं महदुपकृताः;-इण्डिया आफ़िस-पुस्तकालयाध्यक्षा यैः पुरीपुस्तकालयात् काश्मीरेभ्यश्च प्रतिलिपिद्वयं प्रापितम्-मद्रासराजकीयपुस्तकालयाध्यक्षाः कुप्पुस्वामिशास्त्रमहोदया यैरस्य काव्यस्य हस्तलिखितपुस्तकत्रयम् उड़ियाभाषायामेकं देवनागर्या च द्वे संप्रेष्यास्य प्रकाशने यशोऽर्जितम्-पञ्जाबयूनिवर्सिटीपुस्तकालयाध्यक्षा यैः उडियामूल- पुस्तकस्य चित्रप्रतिलिपिः (रोटोग्राफ इत्यभिधेया) कारिता;-श्रीजम्बूरघुनाथ- पाठशालोपाचार्यपण्डितश्रीचन्द्रतर्कतीर्थमहोदया यैरेतत्काव्यगतचित्रश्लोकानां तदनुसारीणि कतिपयचित्राणि निर्मितानि; लवपुरीय-गवर्नमैण्टकालेजसंस्कृता-

·lxxxviii
ध्यापकाः श्रीप्रोफैस्सरगुलबहारसिंहमहोदया यैराङ्गलभाषाभूमिका महता परि-
श्रमेण पर्यालोचिता।
तदेवं सुदुर्लभस्याऽस्य काव्योत्तमस्य कथमपि प्रकाशनं कर्तुं पारितवा-
नस्मीत्येवमन्ये नव्यकाव्यास्वादसमुत्सुकहृदां सहृदयानां महान्तं परितोषमावहेत्,
तावतैव च मे परिश्रमोऽपि साफल्यमाप्नुयादित्याकलये ।
गवर्नमैण्ट कालेज,
लाहौर
मार्च २७, १९३६
इति निवेदयति विदुषामनुचरः
गौरीशङ्करः

·अथ कप्फिणाभ्युदयं महाकाव्यम् । प्रथमः सर्गः। सर्वज्ञतादिगुणगोचरमाययौ या ध्येया यतोऽपि यतिबन्धुरबोधि बोधिः । सा सत्यनिर्धतचतुर्विधविभ्रमाति- मूर्तिर्दशां दिशतु दाशबली शिवं वः ॥१॥ अस्ति प्रथा परमदैत्यसुखायनान्त:- स्यूता गजाननगुहावसिताऽधिविन्ध्यम् । लीलावतीति नगरी कलितापदाना दुर्गव भावितरणा हरिणाङ्कनेन ॥२॥ या तुङ्गसौधतलकीलितकेतुदण्ड- पण्डैर्जवाजलमुचामभिपाटितानाम् । श्रीकृष्णः शरणम् ॥ 1-The manuscript M begins with नमः, M2 has श्रीकृष्णाय नमः; MB has stanza 1. In N the first folio is lost and the poem begins with stanza a,M is not clear on s in सर्वज्ञता. I 12b. The transcript M2 begins seems to read सर्वकता with the third stanza. The tran C,M3 reads सामन्त्य for सा सत्य seript M3 begins with stanza I. M_2a,M reads नाभिः; नान्त:- or नाभि- is has in the beginning श्रीराधाकृष्णाभ्यां suggested.

·२ प्रथमः सर्गः उत्सङ्गिनीभिरवतंसपताकिकाभि- बन्धं व्यधादिव दिवि व्रणपट्टिकाभिः ॥३॥ यत्रान्वकारि चलचीनजवैजयन्ती- विन्याससारशिखरै शमैन्द्रनीलैः। ओकोभिराकुलमरुचलितद्युसिन्धु- विक्षिप्तवीचिवलयस्य विहायसः श्रीः॥४॥ दिग्दन्तिदानजलधूसरधाग्नि विन्ध्य- स्कन्धे समिद्धमणिनद्धतलेन यस्याः । सौवर्णसानुबलयेन निकालपट्ट- मूर्छन्महारजतराजिरुचा विरेजे ॥५॥ तिष्ठन् यदभुवि चामरधूतमन्त- स्तल्पोपभुक्तपटवासपरागपांसुम् । शृङ्गारवानिव गवाक्षमुखैः स्मयात् स्म ताम्बूलमुद्रिति विभ्रमवासवर्गः॥६॥ यस्यां विलासभवनेषु गवाक्षजाल- प्राज्यप्रवेशविशदाः क्षितिषु क्षपायाम् । कान्ताविमर्दसुरतत्रुटितावमुक्त- मुक्तावलीविलसितं दधुरिन्दुपादाः ॥७॥ ध्वान्तानुविद्ध इव नीलशिलालयानां भाभिः ससंन्ध्य इव शोणदृषद्गृहाणाम् । ज्योत्स्नावमृष्ट इव साधु च सौधधाम्नां यामीयिवान् रविरहर्बुबुधे त्रियामाम् ॥ ८॥ 3d,M. has बन्धं व्याधात् M3 विद्धं व्यधात् 4c,Momits ल in आकुल C,M3 मरुदलितेषु for मरुचलिता 5b,M3 ०बद्ध for ०नद्ध०c,M3 साल tor सानु० 6b,M पांशुम् C,M3 स्मयात्म for सचूर्ण in M. 7d,M3 हारावली for मुक्तावली in M. 80, M3 Fargaret for frTHE ·प्रथमः सर्गः ३ यत्रेन्द्रनीलमणिखण्डगवाक्षभाञ्जि ज्योतीरसोदवसितानि समत्वमापुः । कल्लोललोलनविलोलितकालकूट- कालीकृताम्बुकुहरस्य पयःपयोधेः ॥९॥ श्यामाश्मवेश्मशिखरावलितुल्यकाल- संकीर्णतारतरणिप्रतिमा बभौ या । कालीव कल्पविलयोत्सवकल्प्यमान- वेषार्पितार्ककुलमण्डनमौलिमाल्या ॥१०॥ स्फारस्फुटस्फटिककूटकुटीनिविष्ट- नीलाश्मनिर्मितगवाक्षमरीचिमिश्रा । या कालकण्ठरुचिसङ्करशङ्कराट्ट- हासच्छटाभ्रपटलप्रतिमां बभार ॥११॥ रोचिष्णुनीलपटचञ्चलचीरचार- च्छायानिभा नभसि यत्र बभूव गङ्गा । उत्तालतालतलचुम्बितमेषभूषु प्रासादपद्धतिषु शाश्वतवैजयन्ती ॥१२॥ उद्घाटनोत्कटकवाटपुटध्वनीनि व्यात्तानि नीलमणिमन्दिरगोपुराणि । यस्यां ददर्श विकसद्विकटाट्टहास- सङ्घट्टराहुवदनावटतर्कतोऽर्कः ॥१३॥ शय्यालयेष्वसितपद्मवतंसराजि- यस्यां रराज रमणैरुपभुक्तमुक्ता । 9d,M हा in कुहर 10c,M कल्पमान for कल्प्यमान d,M3 मौलिमाला for मौलिमाल्या in M. 11MB has मिश्राः and प्रतिमा in band d. 12a,N begins with खीरचारु० The previous folios are lost. B.M छायान्निमाल,N मेषभूषु M3 भूय M भूयः 13b,N omits च्यात्ता in व्यात्तानि ·प्रथमः सर्गः उद्दाममन्मथमहेभविकीर्णशीर्ण- खेलस्खलत्स्फुटविशृङ्खलशृङ्खलश्रीः ॥१४॥ आमुक्तमौक्तिककरालतलेषु यस्या- मत्यन्तहारिषु हरिन्मणिकुट्टिमेषु । हिण्डीरपिण्डपरिपाण्डुतडागतोय- तर्षप्रकर्षरभसाः पतगा निपेतुः ॥१५॥ यत्रोपभोगभवनेषु विलासिनीनां हेलाविमुक्तपरिकुण्डलिताकृतीनि । दामानि बभ्ररभितो मणिमेखलानां कन्दर्पकूवरिपरिच्युतचक्रलीलाम् ॥१६॥ नीलाभ्रकाननकरालतमालवल्ली- राकाशदिद्विरददाननदीरदीनाः । या साधु सौधपरिपाण्डुरपुण्डरीक- षण्डालिनीरवहताऽगुरुधूमवेणीः ॥१७॥ अच्छिन्नदानजलसन्ततिसिक्तभूभि- रारूढदीर्घसुदृढप्रतिमाननैर्या । नीचैरगम्यगतिमुन्नतिमाश्रयद्धि- भैजे गृहैर्जयगजैरिव राजलक्ष्मीः ॥१८॥ या सप्तसप्तिरथसप्तिभिराकृतीनां ज्योतीरसोपलभुवि प्रतिविम्बितानाम् । आलोकनेन बलमानबृहत्तुरङ्ग- शङ्कः स्वघोषघटया बिभरांबभूवे ॥१९॥ 16b,N ०वमुक्ति for विमुक्त b,M3 परिमण्डलित for परिकुण्डलित in M. C,M3 भेजुः for बभ्रुः in M. d.N चक्रलीना for oलीला 18d,N भूजैः tor भेजे 19b,N प्रतिफेलुषीणां and M3 प्रतिफेलुरासां for प्रतिबिम्बितानाम् C,N वहमानवृहत्तुरजीशकैः M3 बहुमानवलतुरङ्गाशके ·प्रथमः सर्गः दिग्दन्तिदृप्तपरिणामनिखातदन्त- भग्नप्रभाकुरकरालतलानि यस्याम् । नीलाश्मतोरणतटानि विमुग्धहंसाः स्वच्छाम्बुनूतनमृणालरसादपश्यन् ॥२०॥ लीनैर्विलासशयनीयगृहेषु यस्यां लीलाविमर्दलुलितैर्नलिनावतंसैः। जग्मुः श्रियं मृगदृशां मकराङ्कमुक्तै- राकर्षपाशवलयैरिव भूमिभागाः ॥२१॥ स्पर्शेर्दिशन् कुसुमकार्मुकनर्मकर्म धर्मोमिमर्मरितमर्मसु शर्मशीतैः । यत्राश्लिषन्मरुदनिर्मदनर्मदाम्यु- कल्लोलशीकरकरालितशैलसानुः ॥२२॥ तस्यामहीनकटकस्फुटवीरभद्र- संपृक्तशक्तिमहिमा भृतभूतिशोभः । भूभृद्धभूव बहुदर्शनभोग्यमूर्तिः श्रीकप्फिणः प्रभुरिवेन्दुकलावचूलः ॥२३॥ उल्लास्य कालकरवालनवाम्बुवाह देवेन येन जरठोर्जितगर्जितेन । निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणां थाराजलैस्त्रिजगति ज्वलितः प्रतापः ॥२४॥ 20a,N निखातभमदन्त; b,N तरानि for तलानि d,N विमुग्ध for निविष्ट in M. 21a,N and M3 नील: for लीनैः; C,N ऊहुः for जहुः M3 जग्मुः 22d,N शैलसानुः M has शैलसारम् 23b,N मुक्तिशोभः; d,N चूल: M चूडः d, M reads cut throughout. The i in Kapphiņa is found in other texts; see the Introduction under the name Kapphinar. 24a, Kavyaprakāsa has महाम्बुवाहं । 24d,M3 ज्वलितप्रतापः ·६ प्रथमः सर्गः यः सङ्गरे गुरुभटोद्भटधैर्यधूति- स्वाध्यायसाधनपरः प्रणवायमानम् । हुङ्कारमन्तकधनुर्ध्वनिदुष्प्रबोध- सुप्साहिताजगरजागरमुजगार ॥२५॥ उत्तान्यमानमनुबन्धकबन्धबन्ध- स्कन्धो रन्ध्ररुधिरप्लुतिपूरदण्डैः। छायाविधायि धृतशौर्यगुणानुगुण्यं तापं जहार भुवि यस्य यशोवितानम् ॥२६॥ शूरप्रतापरविमण्डलराहुजिह्वा वैकल्यतो रिपुभिराहवदेवताभ्रूः। प्रत्यर्थिकीर्तियमुनाबललाङ्गलाग्र- लेखा व्यलोकि युधि यत्करवालवल्ली ॥२७॥ दृप्तेभकुम्भनिपतत्करवालयष्टि- निष्पिष्टमौक्तिकगणोद्गतधूलिलेखा । येनोच्छ्वसच्छिशिररश्मिमरीचिरोचि- रुन्मीलिता नभसि कीर्तिरिव व्यलोकि ॥२८॥ यः खगनिर्दलितनिष्ठुरवैरिकण्ठ- निष्ठयूतमाक्षिपदनुष्ठिततन्त्रवृत्तिः । आत्मप्रतापपटजालनिविष्टसूत्र- सन्तानतन्तुतुलयाऽस्रशिरासहस्रम् ॥२९॥ 25b,M पुरः for परः cd,N दुर्धरौघयस्ता for दुष्प्रबोधसुप्ता 26a,N उत्तम्भ्यमानमनुबन्धि for the above reading. b,M द्युतिसूरदण्डैः for प्लुतिपूरदण्डैः M3 रुधिरोद्भटपूरवर्षेः b,N स्कन्धान्धरन्ध्र c,M श्रेया or प्रेया for छाया 27b,N & M3 वैहल्यतो for वैकल्यतो M देवताभिः for देवताभ: d,M3 रेखा for लेखा 28b,M3 उधुत for उद्त C,N मयूखकान्ति for मरीचिरोचि d,N उत्पेतुषी for उन्मीलिता 29b,M निष्ठित for this oनुष्ठित is suggested. CM निविष्ट N विचित्र ·प्रथमः सर्गः अग्राहि नीव्रजविजर्जरकक्षकूट- जूटैर्घटाघटितकाककुलाक्षमालैः। दीक्षेव विक्षतविटङ्ककुटीकपोत- भसत्रिपुण्डकधरैर्यदरातिसौधैः ॥३०॥ शोकान्धशात्रववधूनयनप्रणाल- निर्वाहितास्रजलसिक्ततयेव यस्य । शौर्यद्रुमः समधित द्विषतां गृहेषु शाखाशिफानिबिडनीव्रमयीमवस्थाम् ॥३१॥ खेदाविला बकुलमाकुलतान्वितेन चित्तेन चूतमतिमुक्तकमुक्तकष्टाः । शोकादशोकमवमानवमालिकाच त्यागे पुरां यदरियोषित आममन्त्रन् ॥३२॥ दीर्णद्विषद्विपशिरोबिसृतैर्विशुद्ध- सम्बन्धबन्धुभिरनुव्रजनेच्छयेव । आरोहतो नभसि यद्यशसः सितस्य मुक्ताफलैरतिरयादुदफालि लोलैः ॥३३॥ खगानभिन्न रिपुकुञ्जरराजिकुम्भ- क्षोभादलक्षितसमुल्लसितासितश्रीः । मुक्ताफलप्रकरवृष्टिरधःपतन्ती येनारिकीर्तिरतिसादरमालुलोके ॥३४॥ संघट्टजर्जरभुजाभरणारुणाश्म- भ्रश्यत्परागपरिपांसुलमांसलांसाः । d,M3 अस्त्र N अम्र; अस्त्र is suggested. 30b,M कूटैः for जूटैः 31d,N शाखाशिफानिचितनीभ्रमयीमवस्थाम् M शाखाशिफां निबिडतीव्रमयीमधस्तात् 32a,N चकुलमाकुलभावितेन M has ताचितेन, ताडितेन; d,M आमिमिन्दन् for आममन्त्रन् 33b,N स ब्रह्मचारिभिरनु M3 प्रभ्रष्टवारिभि ·८ प्रथमः सर्गः पृथ्वीभृतः सततसन्निधिशालिशौर्य- तेजोऽङ्कुराङ्कितभुजा इव यं प्रणेमुः ॥३५॥ जीर्णत्रुटत्पटलरन्ध्रनिविष्टवृष्टि- क्लेदातिच्युतिपरप्रबलत्वचोऽन्तः । प्रत्यर्थिवासगृहभित्तिभुवो यदीय- भीत्येव चित्ररचितान मुमुचुः पतीन् खान्॥३६॥ दोन्धगन्धगजकुम्भकवाटकूट- संक्रान्तिनिघ्नघनशोणितशोणशोचिः । वीरैर्व्यलोकि युधि कोपकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः ॥३७॥ भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोभतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ॥३८॥ अत्यायतैर्नियमकारिभिरुद्धतानां निम्नैः प्रभाभिरनपायमयैरुपायैः । शौरि जैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैर्भुवनं बभार ॥३९॥ तेजस्विताविरहिणो लघिमानमेत्य जाड्यं श्रिताः प्रशमितायतयोधिदोषाः । 35b,N पुष्यत् for भ्रश्यत् in M शुष्यत् in M3. M पांशुल for पांसुल 36b,M3 द्युतिपरप्रबलात्मनोऽन्तः for च्युति० as above. a,M3 निर्जरनिभान for M मित्तिरचितान 37a.,N दर्पानुगन्ध b,M3 रोचिः tor शोचिः 38b,M3 धृत for कृत 39b,M निनः, M3 चित्र्यैः, Kavyaprakāsa has दिव्यैः b,M प्रभाभिः M3 प्रजाभिः ·प्रथमः सर्गः ६ ग्रीष्मावसानदिवसा इव यस्य लोके संकोचमीयुररयः परिहीणमानाः॥४०॥ काष्ठान्तरज्वलिततीव्रतरप्रताप- सिद्धं प्रकल्पितकरेण महीपतीनाम् । दुग्धं यशोऽधिकृतनिर्वृति विश्वयात्रा- पात्रेण येन महता रभसेन पीतम् ॥४१॥ यस्य प्रयाणसमये करिकर्णजाल- कीर्णैस्तुरङ्गखुरकुट्टनदीर्णदेहैः। श्रान्तैर्दिगम्बरविलङ्घनतो निपत्य वापयांसि पपिरे पृतनारजोभिः ॥४२॥ प्राज्यप्रतापजजयार्जितराजकोऽपि निष्कण्टकानि भुवनान्यपि यः प्रशासत् । वातां चरैश्विरमवाहयत प्रजाना- माचारतुच्छचरिता विभवेऽपि नार्याः ॥४३॥ इति निरतिशयश्रीशीलशौर्यचतोऽसौ दिशि दिशि नृपचेष्टाश्चिन्तयन् मण्डलोत्थाः। ज्वलितविजयराज्यप्राज्यतेजाः प्रजानां शिवममृतमनल्पं प्राप कीर्तिप्रवाहम् ॥४४॥ इति श्रीकाश्मीरभट्टशिवस्वामिनः कृतौ कप्फिणा- भ्युदये महाकाव्ये शिवाङ्के नगरनरेन्द्र- वर्णनो नाम प्रथमः सर्गः। 41b,N सिद्धां प्रकल्पितकरेण महीमहीनाम् ; M3 the 44a,M श्रितो tor oश्रतो same as in N. b, M o tratat: for OTETT: C,N भुक्त्वा यशोऽर्थकृतनिर्वृत० The colophon in N has स्तोत्राह्निकाङ्कस्य M3 तुझं यशोऽधिकृतनिर्वृत० and frame besides the text in M.

·द्वितीयः सर्गः। अथोचराशानृपमण्डलक्रियाविचारहेतोः प्रहितो हितक्रियम् । कदाचिदेनं समये सभासदं प्रतीपमाप प्रणिधिः प्रजापतिम् ॥१॥ प्रजाः श्रियोर्थान् प्रकृतीरशेषतो रिपोरनिश्चित्य न स न्यवर्तत । प्रभुष्वियं सानृणतानुजीविनां भवन्ति यद्वस्तुषु तत्त्ववेदिनः ॥२॥ न यस्य लोकान्तरदीपनैश्चरैः प्रपूर्यते क्षालितलक्ष्म मण्डलम् । महाकरैस्त्यततनुः स तेजसा क नाम काले मतिमान् भवेदिनः ॥३॥ परेण पुंसा परमं समास्थिता नृपप्रसादप्रभवप्रभा सभा। अगाहि तेनावितथार्थवेदिना समाधिनेवानुमता मतिर्मुनेः ॥४॥ करालकेयरविटङमण्डलीनिविष्टरत्नातिपुञ्जपिञ्जरैः । ज्वलत्प्रतापज्वलनैरिव द्युतिं बभार या भूमिभुजां भुजद्रुमैः ॥५॥ विना युगान्तं युगपत् स्थितिं यदि व्रजेत्सुमेरोः शिखरेषु भाखताम् । ततिस्तदाष्टापदविष्टरस्थिता तुलामियाद्यत्र नरेन्द्रमण्डली ॥६॥ उरस्कवाटैविकटैर्महीभुजां परस्पराश्लेषविशेषशालिमिः । पिधानयोगादिव मुष्णती दृशो मुमोच यस्या न गभीरता रतिम् ॥७॥ 60,N तया for तदा 70, N Faart for forma and it for prit d,N यस्यां for यस्या N गतिम् for रतिम् 10.N समरे for समये 3b.M3 पाटव for क्षालित; ON and MB स्वतेजसा tor स तेजसा 4b.N भूतप्रसाद M नृतप्रसाद for नृपप्रसाद 5b,MB विनष्ट for निविष्ट ·द्वितीयः सर्गः महीभृतां भित्तिषु चित्रवर्तिनां पुरः स्थितानां च भयेन निश्चलम् । नृपासनाध्यासिनि यत्र कफिणेऽमरे विशेषो न निमेषतोऽभवत् ॥८॥ अनल्पसत्त्वाः कटकैः परिष्कृताः प्रकृष्टपक्षोच्छ्रितयः समुन्नताः । उदन्वतः कुक्षिमिव प्रविश्य यां न भूभृतः प्रापुरतिप्रकाशताम् ॥९॥ सभाङ्गणे तत्र स लोकसङ्खला विलङ्घय कक्षाः क्षितिपालमैक्षत । तपोधनः सत्वरजस्तमोभुवः परं व्यतीत्येव पुमांसमव्ययम् ॥१०॥ दधानमग्रस्थितवारसुन्दरीप्रकीर्णकोत्कीर्णसमीरणेरिताम् । क्षितौ नतां वक्षसि हारवल्लरी विलासदोलामिव तेजसां श्रियः ॥११॥ विलासतो मन्थरमन्थरं मुहुर्विवर्तयन्तं मणिकन्दुकं करे । रणेषु निर्जित्य जुहूषया हृतं द्विषयश:पिण्डमिव खतेजसि ॥१२॥ मयूखभङ्गैः कनकाङ्गदोद्गतैः शिखासहरिव शौर्यतेजसः । भुजद्रुमे प्रारभमाणमुज्ज्वले जयाय नीराजनमाजिघस्मरे ॥१३ ।। किरीटकूटेन विटङ्कराजिकाविराजिजाम्बूनदजाततेजसा । विडम्बयन्तं नयनानलांशुभिः कपोलपालि कपिलां कपालिनः ॥१४॥ चलाचलश्यामलपक्ष्मलक्ष्मणा तरङ्गितापाङ्गविवृत्तवृत्तिना । अभीक्ष्णमक्ष्णा ददतं क्षितिक्षितां प्रसादनीलोत्पलमालिकामिव ॥१५॥ अभङ्गुरग्राममुपाश्रितश्रुति स्वरेण संमूर्च्छितमूर्छनोच्छ्रिति । कलाप्रवीणैरुपवीणयद्भिरभ्युपास्यमानं कुशलं कुशीलवैः ॥१६॥ प्रकोष्ठकोष्ठे कटकेन सङ्गिना विचित्रविच्छित्तिजुषा विराजितम् । भुजद्रुमालानितशौर्यकुञ्जरप्रकाशकार्तखरशृङ्खलश्रिया ॥१७॥ 8c,M. omits नि in ध्यासिनि d,N परो for sमरे 9b,N प्रकृत्त for प्रकृष्ट 10d,M प्रतीत्येव for व्यतीत्येव 11,N कथं क्षितौ वक्षसि तेजसां श्रियो d.N विलासदोलामिव हारवल्लरीम् 12c,N has lost the folios after this upto VIII canto, 54th stanza. C,M3 जुहूपुरा for जुहूषया 15a,M omits क्षण; M लोलेक्षणश्यामल 16b,M3 स्वरेषु for स्वरेण C,M3 रित्यु० for रभ्यु० 17b,M3 विभिन्न for विचित्र and M3 सभाजितः for विराजितम् c,M3 fan for ofta in afara ·१२ द्वितीयः सर्गः उदस्तमेकं चरणाजमासने दधानमुत्तानतलोच्छ्वसच्छवि । नखांशुचित्रीकृतसभ्यभूमिना भुजेन संभावितजानुमण्डलम् ॥१८॥ ( इति नवभिः कुलकम् ) अरुद्धमार्गः प्रतिहारवेदिना पुरः परागत्य स मेदिनीपतेः । विधाय लोलाजलिदन्तुरं शिरः कृतप्रणामो निषसाद भूतले ॥१९॥ प्रकाशितप्रेम नृपः प्रसेदिवान सिषेच तस्मिन् स विलोचनामृतम् । भवन्ति ते भाजनमर्थसंपदा विदन्ति ये भृत्यजनानुरजनम् ॥२०॥ स तत्र विश्वस्ततया सभासदां विविक्तवाच्यामपि चारभारतीम् । समक्षमाकर्णयितुं प्रचक्रमे रहो हि तद्यत्र न सन्त्यसंस्तुताः ॥२१॥ विभाव्य दीप्रप्रतिभाप्रभः सभा स भूभुजोत्सृष्टचलाक्षिचोदितः। द्विषत्क्रियाचारविचारचारुधीरुदाहरत्सूचितसंगरा गिरः ॥२२॥ धियैव निर्णीतनिगूढकर्मणां भवादृशां पार्थिव वेद्यमस्ति किम् । असौ ममापनपता तथापि यन्नयामि वाचः पुनरुक्तवाच्यताम् ॥ २३॥ निवृत्तशाठयोत्तरमस्खलन्मनो वचो हि वाच्यं हितमायतौ चरैः । खतः प्रमाणं परतस्तु भूपतेः स्वतन्त्रवृत्ता विधयो विधेरिव ॥२४॥ तथापि कालोचितमस्य कर्मणः करोमि पृथ्वीश पुरः प्रबोधनम् । विचित्रचिन्ताचलचेतसं पदे हितैषिणो हि सरयेयुरीश्वरम् ॥२५॥ समाश्रितं शाश्वतयानपात्रतां श्रियामनारुह्य निकेतनं वरम् । विगाहते यः क्षुभितं परार्णवं स तद्धलौघेन निरस्य हीयते ॥२६॥ चलेष्ववश्येषु विरुद्धवृत्तिषु प्रयोज्य वीर्येण गुणेषु षट्खपि । नृपश्चिरं चित्तमिवेन्द्रियेष्वथो निरूपणीयं मुनिवनिरूपयेत् ॥२७॥ 180,M3 सारीकृत्य for चित्रीकृत्य former not being inked, 21b,M वाक्या or वाच्या written one above C,M3 स्वतः for अतः the other. 25c,M3 विभिन्न for विचित्र 230,M3 यतोऽपि for तथापि 26c,M3 दीयते for हीयते 24a,M शाठ्योत्तर overlaps शाठ्येतर, the 273,M3 बलेषु for चलेषु ·द्वितीयः सर्गः १३ नयानुगा धीरधियो धुरन्धरा विचारिणश्चारचरिष्णुचक्षुषः । अयं किमल्पोपचयो भवद्विधा वदन्ति नोत्थानमवद्यमद्य यत् ॥२८॥ इदं हि तावत् प्रथमं पृथुद्युते विचार्यतामार्य निजेन चेतसा । किमु क्वचित् कृष्टधनुर्धरोष्मणः तव प्रतापस्य भवेदगोचरः ॥२९॥ महाप्रभावप्रभवस्य तस्य ते ज्वलत्यविच्छित्ति पराक्रमानले । विदग्ध निर्दग्धुमिहात्मनः कुलं विपक्षपक्षे समभावि भूभृता ॥३०॥ समृद्धिभूरस्ति निरस्तदुर्गतिः प्रजेश देशो दिशि यक्षरक्षिणः । जगाम सत्कौशल कोशलाइति प्रजासु यः प्राज्यजनः प्रकाशताम् ॥३१॥ श्रियः पदं तत्र दुरासदं परैरमाय निर्माय पुरूपमः पुरम् । विजृम्भते बिभ्रदकम्प्रसेनतां प्रसेनजिज्जातमहा महीपतिः ॥३२॥ अनश्वरेणेश्वरभूतिभागिना क्षमाभृता संभृतवाहिनीश्रिया । प्रभामुभाभ्यां भजते दिगुत्तरा प्रसाधिता तेन हिमाचलेन च ॥३३॥ खके सुकर्माथ परे परन्तपो निरन्तरायं स न वेद नान्तरम् । विपत्तयो ह्युत्तरपण्डितं नरं त्यजन्ति सिंह हरिणाङ्गना इव ॥३४॥ मनोरथं धर्म्यमिवानघाः श्रियः सहस्रनेत्रं दिवि देवता इव । उपासते तं सुभगप्रजं प्रजाः क्षपापतिं व्योमनि तारका इव ॥३५॥ श्रितेन शुद्धिं परिपूरिता सभा नृपेण सा तयशसेव दिक्तटी । चकास्ति लावण्यमयामृतस्ता शरत्रियामेव तुषाररोचिषा ॥३६॥ गुणायतैरायतिवेदिभिः समं समैरमात्यैरवमत्य दुर्मतीन् । नयत्यसौ मण्डलचिन्तया दिनं प्रवृत्तपाङ्गुण्यकथोऽकथंकथः ॥३७॥ विमर्शसिद्धाजनरजनोज्ज्वलं निवेश्य मार्गेषु विचारलोचनम् । पदे पदे कण्टकसङ्घला भुवो निमाष्टर्थसौ नीतिमयेन हेतिना ॥३८॥ 28a,M3 दुर्द्धरा for धुरन्धरा 29b,M3 निवार्यताम् for विचार्यताम् 300,M3 विदग्धधी for विदग्ध निर्दग्धु 32b,M3 रमात्य for रमाय 33a,M3 अनश्वरेणश्वर for अनश्वरेणेश्वर 34b,M नोन्तरम् M3 नान्तरम् tor नोत्तरम् 35a,M अनघश्रियः M3 अनघाः श्रियः ·द्वितीयः सर्गः तनोत्यतान्तः प्रकृतिष्वसौ तथा समासु सीमानमुपायसंपदाम् । प्रकर्षमस्योशनसोऽपि शासनानयो यथा याति ययातितेजसः ॥३९॥ जयोद्यमेच्छासमलङ्कृतं मनो जगजिगीषां व्यवसायभूषणाम् । क्रियोर्जितत्वं विभवप्रसाधनं वहत्यनुत्सेकविराजितां श्रियम् ॥४०॥ उदारताऽनुद्धतिरुनता धृतिः शमः क्षमा दक्षिणता दया दमः । इमामसौ बिभ्रदमात्यसंपदं क्षिणोति शारीरविपक्षसंहतिम् ॥४१॥ अनेकमेको जगदन्तरं तरन् स चिन्तितद्वादशमण्डलोदयः। वहन् समूहं महसां महीयसां परं पदं कामति भानुमानिव ॥४२॥ प्रियं दिशन्नाभियुनक्ति भूरिशः करैः समाश्लिष्यति नातिकर्कशैः । इति प्रजा लालयते स पेशलं वधूं नवोढामिव लम्भयन् धृतिम् ॥४३॥ अभिन्नमर्यादमुढभूभरैश्चतुर्भिरक्षोभ्यगभीरवृत्तिभिः । परिष्कृता राजति तस्य राजता स्थिरैरुपायैः क्षितिरर्णवैरिव ॥४४॥ सदस्सु दूतत्रयकार्यमार्यधीः प्रवर्त्य निर्वर्तितवासरक्रियः । शृणोति दोषैरधिदोषमुज्झिता गिरः स गूढाः परचक्रचारिणाम् ॥ ४५ ॥ अनल्पसत्कारसहस्रसंयतैः सुदुर्लभप्रत्युपकारदुःखिभिः । रणोत्सुकैबन्धुजनैरसूयते तदस्य सौभाग्यमभूतशात्रवम् ॥४६॥ प्रमाद्यदुद्दाममहेभमण्डलीतरङ्गितोत्तुङ्गतुरङ्गसङ्गिभिः । युगान्तमेघौघघटाविशङ्कटां करोत्यसौ दिक्षु बलैस्तिरस्क्रियाम् ॥४७॥ इदं पुरे चित्रतरं च तत्र यन्नृपस्य नीचैश्चरितं चिचीषताम् । पथि प्रकाशेऽपि कुतोऽपि दृश्यते दृशां तमः सान्द्रममन्द्रतन्द्रिणः॥४८॥ अधिष्ठितं नूनमनूनधामभिः पुरं सुरैः कल्पिततन्महर्द्धिभिः । अभीरुता तस्य कुतोऽन्यथा तथा जयोर्जिते जाग्रति भूभुजि त्वयि ॥ ४९ ॥ 39a,Momits ति in प्रकृतिष्वसौ 43a,M3 प्रिय for भियं 40d,M seems to read अनुच्छेक for अनुत्सेक 46d,M reads मभूद for मभूत० 42a,M अनेकमेव it may be oमेको 49b,M has पुरः for पुरं in M3 ·द्वितीयः सर्गः नरेन्द्रचन्द्रस्य यथा यथोदयाद्विजृम्भते तस्य स सैन्यसागरः। तथा तथा नूनमिमामपि क्षिति पुरा हरत्येव च कार्मुकोर्मिभिः ॥५०॥ तदित्थमुत्तिष्ठति तत्र दारुणे दिने दिने रोग इवोल्वणे रिपौ । प्रकोपनाय प्रशमाय वृष्यतां वृषद्युते दुर्विषहं विषं महत् ॥५१॥ आयान्तु द्विरदरथाश्वपुञ्जभाजां पौराणां निनदपरम्पराः पुरस्ते । तस्यारेघृतधृतिधामदुःश्रवास्ताः श्रावस्त्यां श्रवणगुहाङ्गनातिथित्वम् ॥५२॥ इति नृपतिसमाजदोभपैशुन्यकारि प्रणिधिरधिमहार्थं वाक्यमुच्चैरुदीर्य । श्रमशमशिवभूभृद्वीक्षणाम्भोऽभिषिक्तः सपदि स विरराम प्राप्तसत्कारसारः॥५३॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये चरविक्षेप- विन्यासो नाम द्वितीयः सर्गः। 51c,M वृष्यतां MB दृप्यतो d,M3 प्रयुज्यते for M वृषद्युते ·तृतीयः सर्गः। संप्राप्य प्रणिधिगिरां गरीयसीनामत्यन्तं तरलितताम्रतारकाणाम् । संरम्भो भ्रुकुटिचलद्भु बभ्रुभासां क्रोधेन प्रसभमलम्भि भूपतीनाम् ॥१॥ सारम्भं करतलताडनैः कठोरैः केयूरं मणिमयमच्छिदत्तुधान्धः । दोस्तम्भप्रणयिपराक्रमद्विपस्स प्रारम्भे युध इव शृङ्खलं सुबाहुः ॥२॥ भूपालः करपुटपेषतः प्रवृत्तं क्रोधान्धो दधदधिधाम धूमदण्डम् । संह भुवनमदर्शि दर्शकाख्यो युद्धात्मा यम इव दण्डवानुपेतः ॥३॥ अङ्गेऽङ्गे प्रतिफलितैर्महीपतीनामाकारैः प्रतिघनधर्मबिन्दु विन्दुः । अभ्यहे कुरुकुलकोपितासुरद्विसंरम्भप्रकटितविश्वरूपलीलाम् ॥ ४॥ चिक्षेप प्रमृदितमर्मरोर्मिकोत्थं रत्नाश्मप्रकरमनेकमेकलक्ष्यः । पाणिभ्यां भुवि कुसुमाञ्जलिक्रमेण प्रत्यर्थिक्षयनवनाव्यसूत्रधारः ॥५॥ आक्षेपच्छिदुरकरालहार उच्चैर्मुक्तोषप्रकरमवाकिरत्सुबन्धोः । उन्माद्यद्गुरुभुजशौर्यवारणोद्यत्फूत्कारच्युतसितशीकरोत्करश्रीः ॥६॥ आस्फोटस्फुटमणिभङ्गमङ्गदानामुत्तुङ्गद्युतिनिकरच्छलेनजिष्णुः । दोर्दण्डप्रसरदसृकशिरासहखैरातेने बलिमिव कोपकालरात्र्यै ॥७॥ 6e,M has वारणोद्य for वारणोत्थ, M3 वारणो- 3a,M3 प्रवृद्धि for प्रवृत्तं C,M3 दर्शकाख्यं for दर्शकाख्यः 4a,M3 अङ्ग for अङ्गे in अङ्गेऽङ्गे; b,M3 वद्भिः 7b,M उन्मत्त for उत्तुङ्ग in M3.. for farg: in M2, MB स्तलेन for छलेन 2c,M omits : after दो in दोःस्तम्भ क्षत् d,M3 फुत्कार for फूत्कार , ·तृतीयः सर्गः १७ जृम्भाभिः स्फुटमुखगह्वरस्य जिह्वा ताम्बूलव्यतिकरपिङ्गला बलस्य । निर्दग्धुं परबलपुञ्जमुजिहाना ज्वालेव व्यचलदमर्षपावकस्य ॥८॥ आताम्रा सपदि सुशर्मणो मुखश्रीरालक्षि क्षुभितकपायितायताची । प्रत्यग्रप्रचलदसूझकोपकार्यकालीव प्रविकचपिङ्गपङ्कजाक्षी ॥९॥ दन्ताग्रक्रकचकठोरघट्टनोत्थं सामर्ष ध्वनितमधत्त भूरिधामा । क्रोधाग्निस्फुटतरतीव्रतापतप्तस्थूलास्थित्रुटितचटत्कृतानुकारम् ॥१०॥ पाण्ड्यस्य प्यधित पिशङ्गितोऽङ्गदानां क्षोदः मां कठिनकराग्रकुट्टितानाम् । आस्फोटैर्विकटतटांसकुम्भकूटात् सैन्दूरं रज इव विक्रमद्विपस्य ॥११॥ उज्जृम्भाविकटमुखावटोत्थमौज्झीदुष्णोष्णश्वसितसमीरणं सुराष्ट्रः । सौन्दर्य ललितगुणाणिमाभिमम्लौ तेनैव प्रतिबलकीर्तिकाननानाम् ॥१२॥ ताल्वग्रप्रतिफलितप्रतिप्रणादं क्रुद्धात्मा यदकृत हुंकृतं सुकेतुः । लोकानां तदिह झषध्वजं दिधक्षौ त्रैयक्षे वपुषि लुलोकिषां लुलाव ॥१३॥ क्ष्मापालः क्षणधुतधूसरोष्ठमुझन् निश्वासश्वसनमुदुष्म भीष्मकाख्यः । कोपानिप्रणयिनि चित्त एव दग्धुं संकल्पैः समुपनिनाय वैरिवर्गम् ॥ १४ ॥ भीष्मोष्मा गलितभुजद्रुमप्रसर्पभूमौषः प्रहतपृथूरुघोरघोषः। बभ्राजेऽरुणतरतारकास्फुलिङ्गः स्फीतत्वं पवनवने प्रकोपदावः ॥१५॥ सारम्भं भुजतरुपञ्जरान्तराले किर्मीरः करपरिमर्शमादधानः । उत्ताम्यत्त्वरितमरातिदारणार्थ भूयिष्ठं मन इव मत्सरादरौत्सीत् ॥१६॥ केयूरारुणदृषदां करप्रहारैः पिष्टानां पिहितवपुः परस्परात्रैः । उत्पातप्रसरपिधानधूसरस्य पारेमे प्रलयरवेविडम्बमान्ध्रः ॥१७॥ 9c,M कालीपत्नी or कालपत्नी for M3 प्रकोपकार्य 13a.,M3 अर्थ्यग्र for ताल्वन in M. 10a,M3 स्कं for त्थं in घट्टनोत्थं 14a,M3 भूपाल: for मापाल: O,M omits मि in क्रोधाग्नि 15a,M3 भीष्मोऽयं for भीष्मोष्मा 1la,M3 क्षुभित for प्यधित 16c,M3 उत्तास्य for उत्ताम्यत् M reads पिशङ्गभो for पिशङ्गितो 17b,M3 परम्परागैः for परस्परागैः 12a,M3 उत्क्रमौष्ठात् for उत्थमौज्मीत C,M उत्खात for उत्पात C,M मालि for माभि ·२० तृतीयः सर्गः सन्तापैर्गुरुदशनाधरच्छिदाभिः पाण्यग्रप्रकटललाटपट्टकाषैः । मार्टि स क्षितिपचमूप्रसाधनाय क्रोधाग्नौ निजभुजवीर्यवर्म रुक्मी॥३८॥ व्यावृत्य स्थिरभुजपीडितोरु यद्यद् दिक्चक्रं क्षुभितमुदीक्षते स तत्तत् । दृष्टीनामनलकणैरकल्प्यमूलैः सौवल्कः सकलमजिज्वलज्ज्वलद्भिः॥३९॥ चिक्षेप स्रजमभिकृष्य गाढमन्युः कौरव्यः कुवलयकल्पितामुरस्तः । संकल्पाकलितपुरःस्थितारिसेनासंहारप्रकटितकालपाशशङ्काम् ॥ ४० ॥ दुषेणः कठिनचपेटपिष्टलुण्ठत्केयूरोच्छलितरजश्छटाच्छलेन । यत्पुष्यत् त्रिभुवनमण्डलोष्ममण्डं दोर्दण्डात्तदनवमं ववाम धाम ॥४१॥ क्ष्मापालाः किं मृणालम्रदिमसु मथनं निर्धनाना धरित्री क्रोधेनेद्धाः कुरुध्वे फणिषु परमितीवार्थनार्थेन तेषाम् । प्राप्ताः पातालमूलाच्छिदुरमणिगुणच्छाना पादमूले पेतुः पादप्रहारप्रभवभरभवद्भोगभङ्गा भुजङ्गाः ॥४२॥ इत्थं संरम्भजृम्भाविभवसरभसभ्रान्तभूयिष्ठभूभृद्- भूरिप्रागल्भ्यभूमाऽऽभरणभुजभरैर्भङ्गुरस्तम्भगर्वा । सोल्लासं लास्यवेल्लद्विकटशिवभुजादण्डषण्डोरुवात- क्षुभ्यत्क्षोणीधरक्ष्मावलयविलसितं सा सभा संबभार ॥४३॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये सभा- संक्षोभो नाम तृतीयः सर्गः ॥ 38b,M3 प्राण्यग्र for पाण्यग्र; M3 कम्पैः for काषैः 42b,M3 क्रोधोबद्धाः for क्रोधेनेद्धाः d,M3 कक्षलक्ष्मी for वर्म रुक्मी ·चतुर्थः सर्गः। अथ सदसि समस्तायस्तभूपालचक्रे प्रकटितगुरुकोपारम्भसंरम्भजुम्मे । वहति विलसितानि प्रस्तुतानि प्रचण्ड- प्रलयजलदजालाडम्बरैरम्बरस्य ॥१॥ अनधिगतनृपाज्ञाविप्नितेच्छेषु दुःस्थ- स्थितिषु परिमृशत्सु स्थूलमंसस्थलाग्रम् । प्रभुमुखकृतलक्ष्यैरीक्षणैरक्षमेषु क्षितिपतिषु रणायान्वेक्षमाणेष्वनुज्ञाम् ॥२॥ विदलितकरशाखं नर्तितभूविलासा- नुमितनृपतिकार्यान्तर्गतव्याकुलत्वे । विदधति विनिबद्धव्यहमन्योन्यमारात किमपि सुनयचिन्तामन्त्रणं मन्त्रिवृन्दे ॥३॥ जनितभुजविजृम्भेष्वग्रदूतेषु काल्याः प्रहरणरणकण्डूकल्पिताचार्यकेषु । 3a M3 तन्त्रे for वृन्दे 2d,M३ वेक्ष्यमाण for न्वेक्षमाण and नूनं for ०नुशाम ·२२ चतुर्थः सर्गः अहमहमिकयाहकारहुंकारगर्भ हृदि रणरणकेषु क्ष्माभृतामुल्लसत्सु ॥४॥ विकटमुकुटरत्नाभ्युत्थितैरंशुजालै- वियति विहितशम्पं कम्पयित्वोत्तमाङ्गम् । अदयदशनदंशक्लान्तिभाजोऽधरस्य स्मितरुचिसुधयोच्चैः साधु संधाय सेकम् ॥५॥ वदनपवनगन्धाकृष्टदन्तांशुशुभ्र- भ्रमरभरनिभेन भ्राजितव्यक्तवर्णाम् । प्रसभमभिससर्ज क्रोधवसिप्रतापा- दिव जितजडिमानं वाचमुच्चैः सुबाहुः ॥ ६॥ महति पतिसमाजे जल्पितर्जातजाड्यैः किमपि किल विवक्षुर्यत् त्रपां नावगाहे । तदिदमकृतकानां प्रेरिकाणां प्रसङ्ग प्रसभमभिगतानां सक्रियाणां महत्त्वम् ॥७॥ प्रकृतिपरिचितत्वं रन्ध्ररक्षाक्षमत्वं परुषमपि हितार्थाधायि विज्ञप्तिवाक्यम् । यशसि रुचिरसाध्या धीरलालाटिकत्वं प्रभुषु भृशममीभिर्जायते भृत्यभावः ॥८॥ समररभससेनासिन्धुसंधुक्षणेन्दं प्रलयपवनमुग्रक्रोधचित्रार्चिषां वः । तदिह नृपतयो मे शौर्यमाणिक्यशाणं सदसि वचनमेतत्सोपजोषं जुषध्वम् ॥९॥ amayawune 4c,M3 गत tor गर्भ 6b,M8 वक्त्रम् for वर्णाम् 7b,M3 मानावगाहे for अपां नावगाहे 9b,M3 भिन्न tor चित्र d,M3 उपयोग tor उपजोष ·चतुर्थः सर्गः ૨૨ २ क्क भुवनचरमस्योदाम देवस्य तेजः किसलयितमसंख्यैः संख्यवीर्याङ्कुरैः । क च शिखिन इवाग्रे भङ्गि पातङ्गमङ्गं प्रतिबलबलमसत्तेजसश्चित्यतेऽतः ॥१०॥ पृथुफलपरिभोगैः प्रापितेषु प्रसादै- गुरुबलभुजसारेष्वेवमसासु सत्सु । कथमनुदितपूर्वः शत्रुशङ्काकलङ्को विशति यशसि शुभ्रे नायमल्पो निकारः ॥ ११ ॥ अनुपचितभुजोर्जा निर्जिगीषाजडो वा विरलबलसहायो वा सहेतारिवृद्धिम् । प्रतिपदपरिमृष्टेष्वेषु तैदेण्यादभीक्ष्णं बत वदत किमेकस्यापि संभावनास्ति ॥ १२ ॥ विदलितगजसेनामण्डलीगण्डषण्डः सततसमरशौण्डो मण्डलाग्रप्रचण्डः । निबिडबलमकाण्डाखण्डलाखण्डनोऽपि स्फुटयति भुजदण्डो नास्य कण्डूलिताङ्कः ॥१३॥ प्रतिघकपिलकान्तिः कल्पितानेन चाजौ भृकुटिकुटिलभीमधूललाटाटवीयम् । स्मयपरवशहष्यदृष्टि दृष्टाश्च नष्ट- द्रुतरिपुबलसेनासंकुला दिग्विभागाः ॥१४॥ गिरितटविकटे च क्रूरवक्षःकवाटे द्विरदरदनखण्डाः संगरे भग्नमनाः । 10d,M3 उष्णव्यत्यये चिन्त्यतेऽन्तः for मस्मत्तेजस- 11a,M3 पोषितेष्ट for प्रापितेषु श्चित्यतेऽतः 14b,M3 ज्वाललालाटवीर्याः for भ्रूललाटाटवीयम् ·२४ चतुर्थः सर्गः मुखितनृपतिलक्ष्मीसंभृतस्मेरसान्द्र- स्मितकिरणकराला कान्तिमस्योद्वहन्ति ॥१५॥ अपि विरचितसंस्थः क्षुद्रदोषान्धकार- प्रसरदलनदीक्षादक्षिणो दक्षिणायाम् । शरदि रविरिवारादाददात्येष तीव्र प्रसृतकरसहस्रः सर्वदिग्भ्योऽपि सारम् ॥ १६ ॥ अविरतमविरक्ताः सन्ति चामी सहायाः क्षयितबहुविपक्षाः क्षत्रियाः क्रूरशौर्याः । नियतमपि हि येषामेककालत्रिलोकी- कवलविधिरनिच्छामात्रविघ्नादनिघ्नः ॥ १७ ॥ विपदसहसहायोत्साहशौर्यातिभार- स्वभुजबलसमिद्धो नद्धसम्पत्तिरेवम् । त्वमिव भुवनभर्ता भूपते कोऽपरोऽस्ति त्रिभुवनविजिगीषापूरणकप्रवीरः ॥ १८ ॥ तदिह नरपते धीधीर कसादकस्माद् विजयजलधिमन्था मन्थरत्वं गता ते । विमृश भवदमर्षेन्दूदयैकप्रतीक्षा- श्चलभुजवनवीचिक्षोभिणः क्षत्रसिन्धून् ॥ १९ ॥ विधुररिपुपुरन्ध्रीतीनिश्वासताप- व्यतिकरित इवोच्चीष्ममुष्माणमाप्य । प्रकटितरिपुदाहो भाति यस्य प्रतापः स्फुरति सदसि सोऽयं क्रूरकर्मा सुशर्मा ॥ २० ॥ दृढधनुरयमास्ते शौर्यशौण्डो यदीयः पृथुलपुलकजाला कोपकम्पच्छलेन । 15ar,M तद् द्वार for च क्रूर b,M3 संयुगे for संगरे 170,M3 नियम tor नियत ·चतुर्थः सर्गः २५ सुचिरसमरलाभोद्भूतसोत्कर्षहर्षः प्रकटमिव विधत्ते ताण्डवं बाहुदण्डः ॥ २१ ॥ बलनलगदपाण्डुप्रोथकिर्मीरकङ्का- कृतिपवनसुराष्ट्रान्धेन्दवोऽपि क्रुधान्धाः । प्रलयसमयदृष्टा द्वादशार्का इवैते प्रकटयितुमशेषप्लोषितेजः प्रवृत्ताः॥ २२ ॥ नृप तदलमचिन्त्यैनीतिचिन्तान्तरायैः सफलयतु भुजस्ते भूभृतां वाञ्छितानि । असहनसहवृद्धा साहसैकान्तकान्ता व्रजति न हि नृपश्रीर्दीर्घतां दीर्घसूत्रे ॥ २३ ॥ प्रकृतिविकृतिभाजो भङ्गुरागस्य भूयः छलगतिषु सहिष्णो(रिवर्गाकुलस्य । सततमिति शरीरस्येव राज्यस्य राजन् फलमिह परलोकोद्धारशुद्धेः किमन्यत् ॥ २४ ॥ अति बलवति शत्रौ तुल्यशौर्योदये वा दधति समुचितत्वं नीतिचिन्तान्तरायाः। वद सुनयविवक्षालक्ष्यतां तुच्छतूल- प्लवलघिमसु रामन् कोशलाः कोशलेषु ॥ २५ ॥ इयमिह ननु नीति(रुलोकस्य माता प्रभवति विजिगीषोर्वस्तुनः कस्य सिद्धयै । वहति नयविभूतेः शक्तिरग्रेसरत्वं सममिदमुदपादि क्षात्रमुग्रं च तेजः ॥ २६ ॥ 22b,M3 छविपवन perhaps for शिवियवन 24a,M3 भूप for भूयः a,M3 किमेतत् for किमन्यत् 260M,3 संगराग्रे for शक्तिरग्रे ·चतुर्थः सर्गः रणसरसि वसन्ती सान्द्रनिस्त्रिंशधारा- सलिलसततसिक्तेर्जातजाड्येव लक्ष्मीः । समभिलषति भूम्ना प्लुष्टदुष्टारिसेना- वनविभवविवृद्धं क्रोधनानां प्रतापम् ॥२७॥ धृतधनलवलीलादुर्विदग्धोद्धतानां प्रभवति मृदुतायै तादृशां तेज एव । द्रढिममयमयो हि प्राज्यतेजोऽभिषङ्गाद् विघटितकठिनत्वं याति कर्मण्यभावम् ॥२८॥ त्वयापि सर सुभग कुशिष्यस्येव तस्योपदिष्टाः । दुरुपशयघनार्तिस्तम्भमाजो जनस्य श्रुतिपथमवगाढुं न क्षमाः सामवादाः ॥२९॥ तदलमतिविलम्ब्यालम्ब्यतां मन्युवह्नि- य॑तिकरविकरालो धीरहुंकाररौद्रः । यदमृदु यदवश्यं यत्प्रभावोर्जितं वा युधि तदुपदधानाः पात्रता यान्ति सिद्धेः॥३०॥ गुरुभरगिरिमन्थक्षोभिताचोम्यसिन्धु- व्यतिकररसयोग्यावासनावासितेव । समभिमतविमर्दा रौद्रकर्मप्रियेषु प्रसरति रममाणा तादृशेष्वेव लक्ष्मीः॥३१॥ अपि नयननिमेषोन्मेषमात्रं समस्ता- दपरपरिभवात श्लाघ्यमान्यं कृतार्थम् । 27b,M3 सक्तेः for सिक्तः in M. 28b,M3 तापैस्तादृशां तेजसैव for oतायै 29a,M shows lacuna. M3 omits the verse altogether. 30b,M has विकराला and रौद्री. But वह्नि is masculine, hence the change. O,M3 प्रसङ्गो for प्रमादो or प्रभावो 31b,M भोग्या tor योग्या' ·चतुर्थः सर्गः इमममलिनमिच्छोच्छ्रायमापादयन्तं क्षणमपि न वियुङ्क्ते पक्षपातादिव श्रीः ॥३२॥ जगति गतिमदुच्चैर्निर्निवारप्रवृत्त सकलमसकलश्रीरेकदेशोद्गतापि । शमयति शशिलेखाऽशेषदोषान्धकार किमपि बलमलवयं पश्य तेजस्वितायाः॥३३॥ अपि किमिदमुदाध्वे क्रोधनाः श्यामशोचि- श्शवलितसकलाशाकाशवक्त्रैस्तनुत्रैः । निरवयत वपूंषि क्षोभितध्मायमान- प्रतिघदहनधूमश्यामलानीव वीराः ॥३४॥ प्रतिबलगजसैन्यासन्नगन्धानुबन्ध- प्रकटितपटुदास्फालितः कर्णतालैः। गुरुरणभटनादस्विद्यमानाहवश्री- व्यजनपवनलीलां कुञ्जराः कल्पयन्तु ॥३५॥ अवितथमथवैते यूयमस्पृष्टकोपा- श्विरमनुदितशौर्यश्रान्ति विश्राम्यतैवम् । अयमतिविकटांसो भासुरासिममाजौ सफलयतु कृतान्ताकाशितं बाहुदण्डः ॥३६॥ क्षितितलफलकेऽस्मिन् सिन्धुसंसक्तलेखा- वलयिनि भुजवेगास्फालिनि भ्रान्तिभाजौ । समहिमहिमहेमक्ष्माधरौ किं करेण त्रिभुवनजयदीक्षादीक्षितो दोलयामि ॥३७॥ 32d,M3 वियुजेत् for वियुङ्क्ते 34b,M3 क्षोभितोदानभान for क्षोभित० 35c,M त्रासिता विद्यमान for विद्यमानावश्री 37d,M3 दक्षवत् for दीक्षितो ·चतुर्थः सर्गः सदसि दलितदृप्तारातिसेनाक्षतोत्थ- क्षतजजलनिमजत्कुजरस्यन्दनाश्वा । सरतु सुचिरमुर्वी जामदग्न्यप्रसर्पत्- परुषपरशुपिष्टक्षत्रसोंपसर्गम् ॥ ३८ ॥ सपदि नृपतिचक्रं प्रेक्षतां स्फारिताचं क्षितिपतिजयलक्ष्मी नृत्यमानां* ममाजौ । खकरतुलितकांस्याकारवेधोऽण्डखण्ड- क्षितिवलयविशेषाश्लेषसंघघोषैः ॥३९॥ भवतु नियतिमेधामञ्जरीजातमेत- ज्जलधिजलकवाटश्लिष्टशैलावनम्रम् । मम सुरगिरिवृन्तोद्भेदि भूपीठपुष्पं धृतधनवनमालाकेशरं कर्णपूरे ॥४०॥ विहितगुरुविकासभ्राजमानप्रवृद्धो- कलिकनृपसरोज मन्थरोन्मन्थमित्थम् । स्फुरदुपधि सुबाहुः क्षिप्रमाक्षिप्य वाक्यं विचलितभुजदण्डव्यंसितांसो व्यरंसीत् ॥४१॥ वाक्यं सौवाहवं तत्पवनशतधनुर्बभ्रुजम्माम्बरीष- प्रद्योतप्रोथपाण्ड्याः प्रसभमनुपदं तद्रसारब्धपोषैः । भावस्तबीजगभैंर्मुखमिव चरमे सन्धयः सन्दधानाः पर्जन्यप्राज्यगर्जोर्जितमुदितशिवाः स्फूर्जदूर्ज जगर्जुः॥४२॥ इति श्रीकप्फिणभ्युदये महाकाव्ये राजवाक्यं नाम चतुर्थः सर्गः॥ 39d,M3 क्षितितलपरिवेया for क्षितिवलयविशेषा 40a,M has नियत for which नियति is sug. gested, 42a,M reads here पवन cf. IV, 22. M3 has विभ्र for बञ्च b,MS घोषैः tor पोषैः ·अथ पञ्चमः सर्गः इति तत्र सुबाहुभारतीमनुसन्धातुमवन्ध्यया गिरा। गुरुसंगरकाम्यया कथां विदधानेषु नृपेषु निष्ठुरम् ॥ १॥ उपयाति रुषाऽऽविले नले बहुसौवाहवरक्तिशंसया । सरसः समतां विजृम्भया विकरालोत्कलिकाविवर्तिनः ॥२॥ फणिनीव मुहुर्मुहुः क्रुधा रसनालिङ्गनसान्द्रसूक्कणि । पृथुकम्पबशे सुशर्मणि श्वसति श्वासहुताशकर्कशम् ॥३॥ कुपिताकुलकालघट्टनाविदलद्दन्तनिनाददारुणम् । मृदिताङ्गुलिमर्ममर्मरखनितं तन्वति तारमाकृतौ ॥ ४ ॥ रणरूढिकथाभिभाषिणं पवने यौवनभीषणोष्मणि । पिबतीव सुबाहुमादरात् सततं संगरशौण्डया दृशा ॥५॥ वलयीकृतबाहुमण्डलीदृढपर्यवनिवेशनिश्चले । स्तिमितस्तिमितं शतध्वजे नृपचक्रस्य मतानि जिघ्रति ॥६॥ पृथुवेपथुसंगतर्गदे दशनच्छेदविसंस्थुलस्थितेः । स्मितदीधितिदण्डधारणां विदधानेऽधरपल्लवक्षितेः ॥७॥ 1d,M3 नृपस्य चेष्टितम् for नृपेषु निष्ठुरम् 2a,M3 बले tor नले 3b,M3 लिङ्गित for लिङ्गन 4d,M3 माववौ for माकृती 5a,M3 विलापिनं for मिभाषिणं ·३० पञ्चमः सर्गः गुरुधामनि भूरिधामनि स्फुटमुत्तुङ्गभुजङ्गजृम्भया । करपट्टचपेटपीडनैर्भवनस्तम्भवपूंषि पिंपति ॥८॥ दधति भृकुटीविशङ्कटं नयरोमन्थनमन्थरस्थिति । श्वसितानि किरत्करन्धमे करपर्यङ्कनिषएणमाननम् ॥९॥ लयलोलितपादपल्लवे रणलाभोत्सवनर्तितध्रुवि । अधरोपरिरोमकूर्चिकां करयुग्मेन बले विमृद्गति ॥१०॥ पिबतीव हृदि क्रुधार्चिषां क्षणसन्धुक्षणकाम्ययोद्धतान् । विवृतेन मुखेन रुक्मिणि क्षितिपक्षोभभुवो नभस्वतः॥११॥ विरचय्य सभाङ्गणक्षितिं श्वसितम्लापितपुष्पसंस्तराम् । वदनेन नतेन निश्चलं किमपि ध्यायति भीमभूभुजि ॥१२॥ करवालकरालिते करे युधि यस्यान्तककाशिणः क्षणात् । दधतेऽङ्गणलाभशालितां त्रिजगद्ग्रासमहामनोरथाः ॥१३॥ सदसि ब्रुवतः पृथुस्फुरत्पलितश्मश्रुमिषेण यस्य सा । वहतीव सरस्वतीमुखे चललीलाञ्चितचामरश्रियम् ॥१४॥ रिपुरोगभिषक् स भीष्मकः क्रमशुश्रूषितसभ्यमभ्यधात् । नयतत्त्वविमर्शिनी शनैरशनिं मोहमहागिरेर्गिरम् ॥१५॥ अभिमानमहार्थमूर्जितं यदुदाहारि सुबाहुना वचः । उपधित्रयशुद्धितोऽस्य किं कनकस्येव परं परीक्षणम् ॥१६॥ नयनेयधियो महीयसि प्रभुकृत्ये कृतमन्त्रतन्त्रणाः । अकथंकथसंकथाः कथं प्रकृतायापि वदेयुरीदृशाः ॥१७॥ तदपायमपायदर्शनादुपवास्य प्रवितीर्णचोदना । मुखर -प्रेमणि संमता मतः॥१८* ॥ 8d,M3 बिभ्रति for पिंषति 10d,M3 न for बले 15a,M3 भिषज्य for भिषक्स 16a,M3 अतिमानि for अभिमान 18 M3 omits from this staza upto 27th, both inclusive. These verses are fragmentary. Scanning is given for the missing portion in each stanza.

·पञ्चमः सर्गः ३१ - - क्षममेव पुनः कथां तु न - नीतिविमर्शदर्शिनीम् (*)। नहि जातु भवन्ति भङ्गुरा मतिभूयस्त्वविवेचिताः श्रियः ॥ १९ ॥ विजयाय [भ] हाय संगमः। न (स) हि नैति विपत्तिबन्धुतां निपुणामात्यपरिष्कृतो नृपः ॥२०॥ स सखा सुखदुःखयोः समो विजयी शौर्यभुजः प्रजाभुजः । अहितान्वि रिवशास्त्रसंस्कृतैः ॥२१॥ कियदप्यत एव वो वयं प्रतिभासानुगतिं दिदृक्षवः (*)। उचितं हि पदे प्रिया(र्थि)नामभिधातुं हितसंहितं वचः ॥२२॥ घटिताङ्गमुपायकीलि(ता) रोन्मता (*)। पुरुराज्यपदाधिरोहणे नयनिःश्रेणिरुपैतु हेतुताम् ॥२३॥ विजयस्य परं पदं नयस्तमथो मन्त्रपरिष्कृतं जगुः । स धिया सुधियः समेधते कल्पते ॥२४॥ वशितां परमं परीप्सया क्रमसाध्येऽपि विधौ विधित्सतः । किमसांप्रतमप्रपश्यतो निविशन्ते यदसून् विपत्तयः ॥२५॥ गुणचक्रविचारचारिणीचरचर्या -1 - महीभुजो विजिता चार्णवमेखलाक्षितिः ॥२६॥ न विभाति निरुद्यमो नयो न नयातिक्रमकृत्पराक्रमः। परमेति हि सिद्धिरिद्धतां नयगर्भव्यवसायसाधिता ॥२७॥ दधते नियतं जिगीषवो भुवमम्भोधिपरिष्कृतां हृदि । मनसः कथमन्यथा जये विजयन्ते निखिलं महीतलम् ॥२८॥ तदिहानविधौ विधुन्वता नृपते धैर्यधुरं सुनयक्षेत्रपरिक्षयः क्षणात् ॥ २९॥ सकलैरपि नो भवद्विधैर्न परीक्ष्याः प्रतिपक्षसंपदः । कुपथा प्रबलात्तरंकिता वरिवस्यास्ति महीभुजे ॥३०॥ - 29-32 M3 omits 30 M is corrupt in cd ·३२ ३ पञ्चमः सर्गः - सराजनिभाक्रोध *विराजि राजकम् । तदकम्पबलः प्रसेनजिद् ध्रुवमश्राव(ण)विश्रुतोऽमुना ॥३१॥ विबुधास्पदमक्षतक्षम दधतं बन्धुरजातरूपताम् । स्थितिमापुरलङ्कता नलं परितस्तं परिवार्य भूभृतः ॥३२॥ कठिनं कुलिशाग्रकुण्ठनप्रथमाचार्यकमेति यद्वपुः । सममेष्यति तस्य भेद्यतां न सुखेनाश्मवदश्मके शरः ॥३३॥ नयशोभितशौर्यशालिना न स भव्यव्यवसायसंपदा । मनसेव वियुज्यतेतरामविषादेन निषादभूभृता ॥३४॥ सहदेवसुरन्ध्रमद्रकद्रुमसौवीरवकश्रुतैर्नतः । स गुणैरिव सप्तभिःखरैरविनष्टास्य च गीयते सभा ॥३५॥ इति तत्र निरस्तसंप्लवैश्चिरचिन्त्यत्वमुपागते गुणैः । प्रविशन्तु परीप्समीप्सितस्थितये युष्मदुपाययुक्तयः ॥३६॥ वहनाय मनो महीयसां युगपत् क्रोधतितिक्षयोः क्षमम् । प्रबिभयुदधिर्विरोधिनी सममेवासमशोचिरम्भसी ॥३७॥ सुचिरोपचितान् प्रियोचितान् कुलकीर्त्यात्मसुहृत्स्वबान्धवान् । समरेण सहापहारयेत् ॥ ३८॥ त्वदुपायतया तु कश्चन द्विषदोकस्तव शासनात्पुरः । रिपुसंप्लवजिष्णुभूभुजां परमास्त्रं खलु दूतभारती ॥ ३९ ॥ प्रहितं हितशंसि पुण्यतो भवता साहसिकैकवृत्तिना । न स साम समाहितः समं न महानुग्रहमाशु मंसते ॥४०॥ ailewrepreroin ameMmraPale 31 Thore is lacuna in the first line. 32 In M3 it occurs after 28. b,M3 भूषिताम् for रूपताम् d,M omits परितस्तं 35d,M पीयते for गीयते 376,M3 प्रभवति for प्रबिभर्यु 38 M3 omits this. 39a,M3 तदुपायभियान for त्वदुपायतया तु for this तदुपान्तमियातु is suggested. 40d,M3 शस्यते for मस्यते ·पञ्चमः सर्गः ३३ सम यदिवान्तिकमार्तिकंप्रिया (प्रता)* न पथि स्थास्यति तावके तदा । न नयानपदर्शनान्मनः स्थितिमत्यूर्जितराजिराजकम्* ॥४१॥ स्फुटया प्रकटीकृताशयः स बभौ भीष्मकभूभुजो गिरा। शरदेव विशारदश्रिया नृपचन्द्रोऽथ परं प्रसेदिवान् ॥ ४२ ॥ उपाय चिन्त्यतां नयमार्गोऽतिनिरर्गलागमः । विकटांसविशङ्कटो मम स्थित एवायमतोऽन्यथा भुजः ॥४३॥ वदतीति समं समाहिते विधिवन्मन्त्रमुदुष्म भीष्मके । कृशितक्रोधविषं मनोऽभवत् ॥४४॥ न च तस्य रजस्विता तदा ददृशे हर्षुलतैव तु व्यभात् । प्रगतानुगतप्रकाशिनी ध्रुवमीहङ् महतां हि भारती ॥४५॥ अवसाददुरासदं सदः स समालोक्य चिरं स्वतेजसा । अकिरत् करणीयकोविदे नयदिग्दर्शिनि दर्शके दृशम् ॥ ४६॥ स समग्रसुखावहं वहन्नथ तस्मै स्मयमानमाननम् । द्विषतः पुरि दूत्यमीयिवान् निविशस्वेति निदेशमादिशत् ॥४७॥ नृपशासनमार्तिशासनं स परं लाभममन्यतादृतः । इयमुज्ज्वलतानुजीविनः समये संस्मृतिमेति यत्प्रमोः॥४८॥ स चिरस्य निरस्य तत्सदो जनितज्योत्कृति सत्कृतः कृती । ववृते विवृतद्युतिर्दिशं चरितुं चित्रशिखण्डिमण्डिताम् ॥४९॥ अत्रान्तरे नृपमुपेत्य विचित्रबाहु- विद्याधरो मलयकूटतटीकुटीरः । प्रीतेरयाचत तमात्मपुरे प्रयाणं प्रेम्णः फलं खलु परस्पररम्यगोष्ठी ॥५०॥ 11d,M3 स्मित for स्थिति 12c,M3 हि for वि in विशारद 43, 44 M3 omits these. 15a,M3 जवस्विता for रजस्विता d,M रभसादृङ् for ध्रुवमी 46b,M3 लोच्य tor लोक्य 47a,M3 असमग्र for सममग्र; ससमग्र suggested. C,M3 भृत्य for दूत्य ·३ पञ्चमः सर्गः तद्वाक्यादथ भूपतिर्विदधिवान् सार्था तदभ्यर्थनां सौहाद्रवसान्द्रवृत्ति सुहृदि प्रस्फार्य चेतः शिवम् । शुद्धान्तैः सह शुद्धधीरुदचलद्विद्याधरं गत्वरं हृष्टं दृष्टनयैरुदूढजगतीराज्यस्थितिमन्त्रिभिः ॥५१॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये दूतसंप्रेषणो नाम पञ्चमः सर्गः। 51d,M हृष्ट for दृष्ट and मन्त्रवित for मन्त्रिभिः ·षष्ठः सर्गः। अखर्वमौर्वाग्निमिवोदधेः प्लुतं फणीश्वरश्वाससमीरणेरणैः । ज्वलत्प्रभाडम्बरचुम्बिताम्बरं प्रकृष्टमैक्षिष्ट स चन्दनाचलम् ॥१॥ श्रितं त्यजद्भिः शमिभिः शरीरादरीनतान्तं बदरीनतान्तम् । श्रियं श्रियन्तं शकुनिप्रवृत्तमुदारवप्रांशुमुदारवप्राम् ॥२॥ स्फीताम्बरप्लावि विशालशृङ्ग ज्योतीरसज्योतिषमङ्गस्तेः । बालस्य सन्दर्शनकाम्ययेन्दोग साधुदुग्धाब्धिमिवोजिहानम् ॥३॥ अमन्दमुघद्वसुधामहासा सुधामहासानुमलंचकार । उद्दामधीरध्वनिकुञ्जरायं निकुञ्जरायं दधती तटोवीं ॥४॥ यस्याग्रभूः श्यामलमेघमालासनद्धजाम्बूनदसानुरेति । अन्तनितान्तज्वलदुज्ज्वलाचिरुद्धूमदावानलजाललीलाम् ॥५॥ यत्रालसप्रक्रमसारसालं मसारसालं दधती धिनोति । आक्रीडभूरच्छिदुरापरागे दुरापरागेऽपि रतिं दधाना ॥६॥ यत्कानने विश्रमकाम्ययेव सचन्दनाश्लेषविशेषशीते । निजोष्मभीष्मार्चिरुदूढतान्तिर्दधाति दीपांशुरसव्ययात्राम् ॥७॥ 3a,M पीताम्बर for स्फीताम्बर b,M अङ्गसूत्रे for अङ्कसूते in M3; अगसूतेः suggested 5d.M मालिनीव for जाललीला 6a,M3 रस for ०लस० C,M3 भूभृ० for भूर० 7c,M3 ताति or तान्ति for तान्त in M for which तान्तिः is suggested.

·३६ षष्ठः सर्गः परं पदं कामिचमूरतानां वोढारमूर्वी स चमूरतानाम् । इन्दुर्बलत्याशु विहायसायं सदंशुमत्तामविहाय सायम् ॥८॥ तदुत्सुकान्तश्चरबन्धुभूभृदभ्यर्थनप्रेरणयेव नूनम् । करोति यस्यावतराय कुक्षौ वीचीकराकर्षणमम्बुराशिः ॥९॥ स मुद्रतारम्भरता यदङ्के समुद्रतारं भरतान्ववायाः। विभावयन्ति मयतो निशानां विभावयन्ति म यतो लयं भाः॥१०॥ अथाचलालोकनलोललोचनं विलोक्य विश्रम्भभुवं भुवः पतिम् । जगेवचश्चारु विचित्रबाहुना गिरः सुहृत्सौख्यफला हि वाग्मिनाम् ॥ ११ ॥ कुसुमसुधामलयोऽगस्तनुते यस्मिन्वपुः सुधामलयोगः । सुरवसुधामलयोगस्येन्द्र स्थाच्छैष सोऽसुधामलयोगः ॥१२॥ उद्भूतधातुधृतकुङ्कुमपङ्कपिङ्गतुङ्गोत्तमाङ्गभृतपुष्कलपुष्पराशेः । धौरङ्कमस्य दयितेव ततोडहारधाराधिरोहति धराधरनायकस्य ॥१३॥ नय समयावमयावः प्रोक्तं प्रीतं गता मयावमयावः । मां समया वमयाव श्रावितमद्रि प्रकामयावमयाव:* ॥१४॥ द्विपदीपदतालयोगभाजः सहसारङ्गवराहरासभाजः। दधते रसभावलास्यशोभा सममेषोऽद्रिरिमा नटस्त्रियश्च ॥१५॥ एषैव या नियतमस्य शिरोऽग्रभूमि- भव्या सभा मघवतोहितरेफलोपाम् । 8a,M3 कामवसूरतानां for कामिचमूरतानाम् d,M3 स्याच्छैय सो for स्यतासो in M b,M3 मुन्नीयवसूरतानां for मूर्वी स चमूरतानाम् 14M3 reads 10c,M3 विद्रावयन्ति for विभावयन्ति; in das नयसमयीवमयाव प्रोक्तं । प्रीतिं गता मयावमयाव । well. मा समयावमयाव श्रावि । तामर्द्रिप्रकाममयावमयावः। d,M3 नगंताः for लयं भाः 15a,M भास: for भाज: 11c,M3 वादिना for वाहुना C,M3 लास for लास्य a,M3 फलं हि for फला हि d,M3 स्तट for नट 12a,M3 स्त्वनुते for स्तनुते ·षष्ठः सर्गः ३७ नायं तपोवनभुवश्च बिभर्त्यदूरे भव्यासभा मघवतो हितरेफलोपाम् ॥१६॥ प्रकृतिविकासिना कटकिना सुतरा- मभिमतसामजाततरसा बलिना । अलममलः समाक्रमितुमेष मही- मनुनयवर्त्मनेव नृपतिर्वपुषा ॥१७॥ वहति गोव्रजमण्डलमार्तता हृदयमुत्कटकम्बलवल्लवि । इह रघोरकरोन्मृगया वनं सदयमुत्कटकम्बलवल्लवि ॥१८॥ प्रेमोदयाईमनसां न हि कामिनीनां प्रेयस्यशक्यमिह किश्चदतीव वक्तुम् । अस्य छुचुम्बिनि तटे तरणेनलिन्यः श्लिष्टं पिबन्त्यपि जगत्त्रयतापि तेजः ॥१९॥ इह यां द्युतिं खगसभारतीरामया नुदिता सरित्तरुषु भारती रामया । धियते प्रियोत्र रसभारती रामया स्मरसङ्गमादलसभारती रामया ॥२०॥ इह विरचितमूर्द्धवर्णशोभासुरतरुजा करणे हितस्वभावा । लसति न वसुधामरालतारा नटवनितेव रसेषु काननेषु ॥२१॥ घण्टावली वहति न स्थितमन्त्रनद्ध- कम्पारवा शकलवादरतोरणेषु । 16a,M3 साच नियमे for या नियतमस्य b,M3 लोयां for लोपां or लोफां in M 17,M3 अनल for अमल: d ननु नय for मनुनय 18a,M3 मात्तता for मार्तता C,M महा for वनं 19a.M3 शिष्ट for श्लिष्ट 20a, Mugait for at få in M3 b,M सरभस for सरित्तरुषु C,M3 प्रियानुसर for प्रियोऽत्र रस 21c,M3 लपति for लसति ·३८ षष्ठः सर्गः षड्वैरिजेषु मुनिपार्षदलब्धशक्तिः कम्पारवाशकलवादरतोरणेषु ॥२२॥ कृतनन्दनाङ्गदमलं क्षमया शतमाहितं शुभविभागहनम् । वृतदक्षिणांसमभिजातरुचिं प्रणमन्त्यमुं जिनमिवेह जनाः ॥ २३॥ को नाम नातिथिरिहाश्रमकन्यकानां वाचा रमेत मधुरस्वरयारसेन । सर्वेषु शान्तिरुचितेति न धर्मवृत्ता वाचारमेतमधुरस्वरयारसेन ॥२४॥ अस्योत्सङ्गासङ्गमणिप्राकटमूर्तेः स्वं पश्यन्त्यश्चारुणि चामीकरवप्रे। खासुन्दर्यः कल्पितुमाकल्पमनल्पं रत्नादर्श मङ्गलमित्येव वहन्ति ॥ २५ ॥ स्फुटयति कटको-रस्य बिभ्रत्करौघं विषदनमवसन्ना दीप्रभोपत्यकामाः । अपि मदयति भृङ्गस्तापसीः पुष्पितेऽस्मिन् विषदनमवसन्ना दीप्रभोपत्यकामाः ॥२६॥ मन्दारमन्दिरपुरन्दरनन्दनो:- मन्दीकृताद्रिवरमन्दरकन्दरश्रीः । उत्कन्दकुन्ददलसुन्दरसिन्धुवार- सन्दोहसान्द्रमकरन्दमदोषमास्ते ॥२७॥ 22a,M3 वलयिनि for वहति न C,M3 सर्वेष्ट for सर्वेषु b,M3 रवां for रवा and शकबला at both d,M3 has स्मरया for स्वरया places; while M varies between शक- 25b,M3 सं, स्वं is suggested. बला and शकलवा aM, वदन्ति for which वहन्ति is suggested. 23b,M3 गत for शत 26a,M कषौघ for करौधं 24a,M3 नातिथिमिहा for नातिथिरिहा b,M3 गत्य for पत्य b,M3 मधुरं for मधुर ·षष्ठः सर्गः ३९ बिभर्ति भूरत्र वनं करालं कालीयकामानलतापमिद्धम् । काली शमन्ती रमणस्य कण्ठे कालीयकामानलतापमिद्धम् ॥२८॥ आकर्ण्य तां विकलकोमलकिन्नरस्त्री- गीतक्रियां श्रवणबोधितरथ्यरङ्गम् । नश्यनिमेषमुनिमण्डलदृष्टि दृष्टः प्राप्तोऽत्र दीर्घयति वासरमुष्णरश्मिः ॥२९॥ इह पल्वलचारिणां रवे विषरोमन्थकषायतारसात् । जलधेरधिकः परोऽम्भसां विषरो मन्थकषायतारसात् ॥३०॥ मन्दसन्दं सुन्दरविद्याधरनारीगीतखानं बन्धुरमाकर्ण्य रसेन । नानातालन्यासयुताः शिक्षितुमुच्चैरभ्यस्यन्तीवप्रतिनादैरिह दर्यः॥३१॥ सरति मरुति नाम्बुदसवनैः कलममणिशशाङ्ककासारता । विरहमिह न सोढुमत्रोच्छ्सत् कलममणिशशाङ्ककासारता ॥३२॥ सुरशोषया विकल- करवालधारया*। मदनाभियानसमरागतान्तया भुवि भाति शूरशबरश्रियाप्ययम् ॥३३॥ इह वहति सरिति संश्रितनलदमयन्तीरतारसेवाविरलम् । स्थितयुवमिथुनास्य तटी नलदमयन्तीरतारसेवाविरलम् ॥३४॥ नैर्मल्यप्रतिफलितस्फुटेन्दुरागाः शर्वर्या मरकतरत्नसानुभागाः । कल्हारोच्वसितसरःसमूहमासो भृङ्गाणां विदधति विप्रलम्भमस्मिन् ॥३५॥ पुण्यात्मैष गिरिविनोपकरणैः प्रस्नौति शालिश्रियं केदारेषु मदारसत्कुररया कारानलिन्यासतः । - 28a,M3 करार्थ for करालं C,M3 नागी for काली 29b,M3 रथ्यरंग: for रथ्यरङ्गं C,M पश्यन् for नश्यन् 30a,M3 वारिणां for चारिणां c,M3 शरो for परो 31a,M3 मन्यस्वन्यं for मन्दस्यन्द d,M वप्रति० for ०पर्वत० 33,M3 omits this 35a,M स्फुटोरुसार for स्फुटेन्दुरागाः ·४० षष्ठः सर्गः पमानां वहते तथा परिमलान्यस्मिन् वहन्तः कृताः केदारेषु मदारसत्कुररया कारानलिन्यासतः॥३६॥ दृष्ट्वा कुविलाश्रवातं श्रवती बिभ्राणोऽयं सानुभरन्ध्रः पुरन्ध्रः । शुद्धः शुद्धातश्रियं संविधत्ते कोऽ...... ..व्या* ॥ ३७॥ कामनोज्ञोल्लसल्लासहंसानवा* काननं प्राप्य लीलासहं सानवः । बिभ्रते हारितां हासदामालया रम्यया शाखिनां हासदामालया ॥३८॥ प्रविघटितविकटदलपुट...... स्फुटधवलकमलकुहरचलदलिः। त्वदभिगमनरसरभसतरलित- प्रकटनयन इव वहति रुचमयम् ॥३९॥ यो पां पृषनुरुदकारय रसिकाङ्कुरराजिरेणुः । अस्मिन्वलिन्यपि यतो नतिमे वासन्तहासरसिकाङ्कुरराजिरेणुः ॥४०॥ वृष्टिच्छेदाशंसिचलाखण्डलचाप- भ्रान्तित्रासायासपरिहापितपिच्छान् । रत्नच्छायोच्छ्रायसमाच्छादितमेघः प्रावृद्कालेऽपि व्यथयत्येष मयूरान् ॥४१॥ अमुं निदानं विदुरायतीनां नेह प्रभावाश्छिदुरा यतीनाम् । अताडनैः कार्मुकमाविलेषु माविलेषु ॥४२॥ - 36a.,M3 प्रस्तौति for प्रलौति b,M3 कारालवि० for कारानलि. C,M3 कस्मिन् for न्यस्मिन् 37M3 omits this. 39b.M3 बलदलि: tor चलदलि: 40,M3 omits this, 41a,M3 दृष्टि for वृष्टि d,M3 एव for एष 42,M3 omits.

·षष्ठः सर्गः अत्युज्ज्वलोर्मिकमहाकटकप्रकाश- मुच्चैरुढघनसारपरागपूरम् । मध्ये निषण्णदिननायकमाहुरेनं हेमाङ्गदेहमिव भूभुजमन्दभावम्* ॥४३॥ कलकण्ठोपकण्ठा माराकल्पा जय्यकल्पाकरामा। वर्यात्कुर्यात् कस नानन्दमेषां राधन्याधानधन्याधरामा* ॥४४॥ स शिवमिह सदाकृतप्रकाशं नवविषमेषुमदेन संप्रसक्तम् । स्वरुचिकपिशितासमांसमद्रिवहति भुवानमयं च ये चक्रम् ॥४५॥ यो नाम योगभृदिह प्रतनोति बुद्धः सङ्घागमस्तिमितमन्दरसानुतत्त्वम् । प्रामोति तुङ्गतरभृङ्गतयाभिभूत- सङ्घागमस्तिमितमन्दरसानुतत्त्वम् ॥ ४६॥ गुरुरन्ध्रसमीरणानुषङ्गात् तरुभिः सानुषु सन्ततं चलद्भिः। क्लमिनोऽन्तिकमायतः खरांशोय॑जनैर्वीजयतीव वाजिनोऽयम् ॥४७॥ अस्मै विसायिभासे ननु नमति न कः पापिनां वृत्तमुच्चै- रक्षोदीयानपात्रेऽध्वनिधनमलिनां सारसांयात्रिकानाम् । धत्ते* लीलागतिः सा भृशमिह सुदृशां कानने चैष धत्ते रक्षोदीयानपात्रे ध्वनिधनमलिनां सारसांयात्रिकानाम् ॥४८॥ उच्चोच्चचन्दनतरूत्तरसालसक्त- सर्पप्रसर्पिफणफूत्कृतधूमपूरम् । 44,M3 omits. 45a,M3 स नवमिह सदातपप्रकाशं c,M3 शमायमद्रिः for समांसमद्रिः d,M3 विहतयुवानमयं नधक्षरक्तम्* 46a,M३ योगवृद् for योगभूद: बुद्धी for बुद्धः c,M शृङ्गगते for तुगतर 47b,M3 वलद्भिः for चलगिः C,M3 मागतः for मायतः and शराङ्गो for खरांशोः 48a,M3 विस्मापितारो for विस्मायिभासे, मूर्त for वृत्तम् b,M3 पातेष्व० for पात्रेऽध्व and साकसांपाति- कानाम् for सारसांयात्रिकानाम् ·षष्ठः सर्गः अत्रैत्य लोचनकुलं तरणेस्तुरङ्गा अङ्ग क्षणं क्षुभितकूबरि कूणयन्ति ॥४९॥ भयापनीभूरिभयापनीभूरनाविलास्यामरनाविलास्या । विराजतीभारविराजतीभावराजिरामाधवराजिरामा ॥५०॥ रागोपात्तैर्युवभिरव* शृङ्गारैर्गोसंपातैरुपवनरतिसंचारैः । अश्रान्त्यैव श्रमशमनसरोमन्थैर्लोकेनाराध्यत इह न चिरादुचैः ॥५१॥ भवति कुजदरी गहनां गिरेरविरमजनकाममहानितः । रतिगृहांश्च बिभर्त्ययमुच्चकैरविरमजनकाममहानितः ॥५२॥ शयितकराल - -दतीनां गहनगृहेऽस्य सालवकुले सखीव सौख्यम् । दिशति निशि प्रवेश्य शनकैः प्रियेन्दुपादान विकटदल यत्र वात्या॥५३॥ वपुषि ललितां भूषां गत्या पुरन्ध्रिजनः कुचै- नवनखचितैरुचक्रान्तैरतीतनदीनते। इह मणिमयैः सिन्धुः प्रीत्यै ततस्तरुभिस्तटे नवनखचितैरुचक्रान्तैरतीतनदीनते ॥५४॥ प्राग्भारदीर्घषदुत्थितनि:राम्बु- लम्बिप्रवाहविकरालकरः करोति । सिन्दूरसुन्दरपरागपिशङ्गमूर्धा रम्भाविजृम्भितरदोऽयमिभानुकारम् ॥५५॥ 49a,M अझं for अङ्ग 51a,M3 युवतीभिरिव सशृङ्गारैः b,M3 उपनतवनसंचारैः 52b, M3 offer for offer 53,M3omits. 54a,M3 पन्या for गत्या b,M3 नवनगततः for नवनखचितैः C,M3 सिन्धू पीत्यै तत्तरुभिश्च तैः for the above. a,M3 नदानते for नदीनते । 55a,M3 प्राकार for प्राग्भार ·षष्ठः सर्गः ४ कमलदलावलिस्थलमिहाधितिष्ठति निरङ्कुशं कुशचलद्- गलदलिसादरकुमुदयोषितं न रजनीकरोपमलया। व्रजति च तृप्तिमतिहि* चिरस्य परिरभ्य रागरभसाद् गलदलिसादरं कुमुदयोषितं न रजनीकरोपमलया ॥५६॥ लक्ष्मीलक्ष्यैर्लक्षश इन्दीवरनीलैः फेनस्फीतैस्तीर्थविलैर्नागपतीनाम् । व्याप्तो भूभृत्सर्वत एषोऽनुविधत्ते हर्षोत्फुल्लल्लोचनसंघस्य मघोनः ॥५७॥ इह भूः समूढनवनीरतावर्यमा नुतिमहतीन नवनीरतावर्यमा । भ्रमति प्रवृद्धरतिमेखलापद्धति मुनिरातनोति च शमे खलापद्धतिम् ॥५८॥ देहं पयोपदधातीह* स बोधिसत्त्वः पयो भुजङ्गमभुजे पतताम् । अलमशङ्कत सङ्घसङ्गिना श्रीमुखाम्बुरुहचुम्बनतन्तुचक्रे* ॥५९ ॥ अचल एष चकास्ति सुरश्रियां कुररकीसकिराततयानया । जगति कुञ्जभुवास्य विराजितं कुररकीसकिराततयानया ॥६०॥ अमी दृश्यन्तेऽद्रेः सविधजलधिद्वीपलुठिताः सुपर्णक्षुण्णानामिह फणवतामस्थिनिचयाः । वकर्ष तत्वर्या नु वर गतरागा * हस्त्रैर्जव शिखिनिभापनया * ॥ ६१॥ विकसति मरुदिह मृदुचल- दलकमनललोहितेन वदनेनायम् । 56a,M3 वहद् for चलद् 58 and 59,M3 omits. b,M3 अलसादरं, for अलिसादरं and पोषितं 60b,M3 यानघा for यानया for योषित 61,M3 omits.

·षष्ठः सर्गः नद्या। सुभटः श्लिष्यति कोपा- दलकमनललोहितेन वदनेनायम् ॥ ६२ ॥ खरमिहासौ रत्नरम्भाशिखाये स्फुरितविमलपत्रः प्राप्य विम्बप्रतिष्ठाम् । करफलितधातूद्धृतरेणुर्विवस्वान् भवति सरलनालोत्तालताम्रोत्पलानि ॥ ६३ ॥ सप्तरसःकलासु त्याचरं सप्रसरं च पीत्या । इह प्रियश्चुम्बति चारुचाटुलीलाविलेव लीलाम् ॥ ६४ ॥ ध्यानाष्टके गतिविपर्ययमार्यसत्यै- देतेन्द्रिया धातुत्रयापचयतः प्रतिसंविदह- महत्त्वशुस्त्य * षडभिज्ञमवाप्नुवन्ति ॥६५॥ सुरतास्थया प्रणतता सुरता समयं गताः सुरविलासमयम् । - (ददते) दयिते हि नः सुरभसादयिते ॥६६॥ लौति केसरिकुलं द्रुतनागी मर्कटं कृतमदश्चितयानः । ग्रीवया * सुदमग * गरिष्ठा मर्कटं कृतमदश्चितयानः ॥६७॥ इहास्थितो नियमसमुत्थया मुनिः समुच्चकैरधितरुचाभिपूषणम् । गिरं शतैरिदमपि नाददे प्रिया समुच्चकैरधितरुचाभिपूषणम् ॥ ६८॥ स्यन्दनस्य शिखरैरयंसतां दक्षिणोदतिरयं प्रभावतः । आश्रवानिह न बोधिबन्धुरा दक्षिणोदतिरयं प्रभावतः ॥ ६९॥ ददते प्र 62b,M मलन for मनल 68b,M3 चारु for चामि C,M3 सुरभिः for सुभटः and दलिक्न for 698,M3 रसौ स्यता for रयंसतां C,M3 बबोध for नबोधि 63-66, MB omits.

·षष्ठः सर्गः ४५ नारीसंहतिरत्र पातुमशितुं रन्तुं वरीतुं वरं दान्तं शान्तमुदासितामयुगतानाशारतालापिनी । राजीजीवपतत्रिणां स्थितिमियं रत्नस्थलीष्वादराद् दान्तं शान्तमुदासिता मयुगता नाशारता लापिनी ॥ ७० ॥ नार्यो दिशन्त्यागसि रागयुक्तरसाम यूनां न वचो दयन्ते । नाव्याय चेतोत्र च नाटकीया रसा मयूनां नव चोदयन्ते ॥ ७१॥ रुचिरचितप्रमोदलवलीकलताभवनः सरमयतीरतारतिमिरारिकनावदरः । रुचिरचितप्रमोदलवलीकलताभवनः सरमयतीरतारतिमिरारिकनावदरः ॥७२॥ (समुद्कः) दग्धमपि सरं घटयति स्फुटमुपवनभू- रत्रपरागता सुमनसा मनसिजवनतः । घट्टनतोत्र भ्रमन्नृपगणो यत इह * रत्रपरागता सुमनसा मनसिजवनतः ॥७३॥ ननजज पापा वव प्रप पापा मम रर वपा स्वभ द्रद्र पापा । विवि धुधुतत पापा ... ... ररयय पापा खखनन जजपापाज्ययत्रत्रपापा* ॥७४॥ इत्थं गुणादि दिशते सुखमल्पमुर्वी सारावता समवना विवराहितान्ता । 70b,M3 मुपासिता for मुदासिता 2,M3 नार्यो दशत्याशशि for the above 71b,M3 रसादयूनां for रसाम यूनां bM3 वनोदयन्ते for वचोदयन्ते 73b,M3 रनुपरागता tor रत्रपरागता C,M घटनतो for घट्टनतो 75a,M मुख for सुख b,M3 पारावता for सारावता C.M3 शीत for स्फीत ·४६ षष्ठः सर्गः । स्फीतप्रसक्तफलिनी सफला फलेषु सारावता समवना विवराहितान्ता ॥७५॥ महतीवादनवासानतानसा वानदवा । हरति तटी च पथा वादनवासा नतानसा वानदवा* ॥ ७६ ॥ (यमकप्रतिलोमबन्धः) योगान्धारः कुर्वाणानां बलोनुतर्षि भरोचिसो लानो नापन्ना धारः सकल मवसुध वशरणो नुकम्पितपोतकः । मञ्जूषा भाषा मस्ति मानलिन नवविशदहिततः कुलेशोराजीवहीनः समररसित विसरित- वपः समाराध राजिस ॥ ७७ ।। एष महीभृत्पविदधदशनैः शाश्वतिकाश्रितशुचिशशिभाभिः । कैरवमानं सुरसवनमितः सागरयोजननयनदगेहः ॥७८॥ द्यामवदार्य स्थित इह शिखरैस्तुणतटे जगति न्युपनीतः। कैरवमानं सुरसवनमितः सागरयोजननयनदगेहः ॥७९॥ वासवासतान्वमानमान्वतासवासवा तापनीयनीलपाल्यपालनीयनीपता । सीमतारपादपारपादपारतामसी भीमतासिभा चकास्ति काचभासितामभी॥८॥ (प्रतिपादप्रतिलोमः) अस्मिन्नास्ते सैन्यं सैन्यं नयन नयम नवम वमम ममम । शाखां शीतां श्लिष्यत्युच्चैरहित रहित रत रख रदितम तम* ॥८१॥ 76,77,M3 omits.. Readings in 77 are hopelessly corrupt. 78b,M3 शुचिगगिरामिः 79M3 b,M3 तुगतटस्तु जगति ननु नीतः। 80,MS omits. 81,82 readings are very corrupt.

·षष्ठः सर्गः ४७ बिभ्रत्यम्भो नद्यः कीर्ण शरशरशर सिक सिकतिल तिल । हेमक्षोदैरन्तः क्रीडति शक शक लक लक कशि महि महि* ।। ८२॥ (आवलिः) पुलकभुवाम्बुना नटभासतासिहरसोदय- सविकला नवभरवधाविनयतानतारभवन । भवति नचेह चन्दनवनं विषक्तविषपौघसंघटतया दिनकरपपाटितशिलातलाशितटिशापभारमकनदि* ॥ ८३ ॥ (ललितम्) नेत्राकृष्टैरिहाधिव्रजमलसलसल्लवीदोलताभिः कीर्यन्ते शीकरौघाः सकलशिवलता नावनीता मथापि । शृङ्गश्रेणी च तुङ्गाङ्गणमणिरधुनाधाकृताशेषशैला कुर्वाणेनात्मतुष्टिं सकलशिवलतानावनीतामथापि ॥८४ ॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये पर्वतवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः॥ 83,M3 omits. Reading are very corrupt. 840,M ate for lich ·सप्तमः सर्गः इत्थं तास्ताःक्ष्माधरवस्तुस्तुतिगर्भाः श्रुत्वा श्रव्या विश्रुतविद्याधरवाचः। शैलोत्सङ्गश्रीपरिभोगस्पृहयालुः स प्रास्तावीत् संस्तुतमाक्रीडविहारम् ॥१॥ क्षोणीक्षोदः क्षमापतिविश्वाश्वशफाश्मक्षोभक्षुण्णो धामनवद्यामुमजत् । विभ्रद् भूभृद्भरिविमर्दातुललीलापीडोड्डीनो डामरभूविम्बविडम्बम् ॥ २॥ अद्रिर्वातायातविकम्पिद्रुमबाहुः सेना सा चोदस्तरजोराजिदुकूला । इत्यन्योऽन्यं कम्पपराङ्गं घटमानौ प्रास्ताविष्टामिष्टवदुच्चैः परिरम्भम् ॥३॥ दानोदामस्सन्दजुषो गन्धगजेन्द्राः श्लिष्यन्तोऽधः माधरराजस्य विरेजुः । स्थेयस्थानं बन्धुमनीकोद्वहनार्थ पृथ्वीपृष्ठे प्रष्ठविवृद्धाः इव पादाः ॥४॥ पैरागत्यानन्तचमूचक्रमहिनो धूलिवाताद्वाहिकसारैर्निरसारि । ते दुग्धाब्धेर्निर्यति लोकस्य विवृद्धामालोकेच्छां चिच्छिदुरुचैःश्रवसि प्राक् ॥५॥ संक्रान्तस्वाकारकरालाः स्फटिकोवींर्गखवं पश्यदधोऽन्यद्विपशङ्कम् । नासास्फोटस्फालितनिर्घोषविषाणक्रोधायस्तं हास्तिकमस्ताङ्कुशमासीत् ॥६॥ क्षुण्ण क्षोदं मुद्गभुजां पादसमहरुद्यम्याद्रिोमविसर्पिस्फटिकानाम् । पूषोष्माणं रोडुमिवाम्भोदवितानं तेने भक्तया भूपतिशुद्धान्तवधूनाम् ॥७॥ अर्कज्योति नि महानीलशिलोत्थं पक्ष्मप्रान्तातिथ्यमथो तथ्यमवाप्य । सान्द्रच्छायाराजि रजो जातमभीक्ष्णं राजस्त्रीणामजनमक्षुण्णकमक्ष्णाम्॥८॥ b,M3 श्राव्या विस्त for श्रन्या विश्रुत la,M3 तस्य for तास्ताः ·सप्तमः सर्गः ४९ उदृतन्तः कुट्टितकूटैः खरटकैरङ्केष्वद्रावितसारङ्गतुरङ्गाः। भूम्ना भूभृत्यश्वमुखीं वीक्ष्य समक्षं हर्षोत्कर्षान्नर्तमिवोवृत्तमकार्पः॥९॥ पर्याणागोत्कीर्णनियन्तारमनीचैरारोहन्तं सोत्सुकमश्वं प्रसुकायाम् । तस्थौ सादी सा च कषाघातविधूतं दुद्रावोग्रं प्रग्रहमन्यः परिवश्य ॥१०॥ वातायत्तावेल्लपताकाकदलीकैरावल्गद्भिः सानुषु रेजे गजराजैः। शैलाभ्याशाभ्यागतपूजोचितभूभृत्सत्कारव्यानम्रचलच्छृङ्गशिरःश्रीः ॥११॥ सूत्कारेण प्राज्यतरेण द्विरदानां सद्यः श्रोत्रातिथ्यकृता विद्रुतनिद्राः। सिंहाः सैन्यं मूञ्छितमाभुज्य दृशोऽद्रौ स्थानं रोर्बु बन्धुरताबन्धु बबन्धुः ॥१२॥ नेमिखानारूढघनौषध्वनिशङ्काः केकावन्तः कीर्णकरालोच्छ्रितपिच्छाः । शोभा बभ्रुर्भूपतिसंभोगसुखार्थ शैलश्रीभिः संभृतवेशा इव केशाः ॥१३॥ क्रान्तस्कन्धाः पाकपुरस्कारसहस्रैः प्राप्ताः पूर्व प्राणिवधायासवपूगैः। मृष्ट्यै कृष्टाश्मान्तकमारालिकलोकैः कृत्यारम्भं सद्मसु माहानसमूहुः ॥१४॥ आक्रीडेषत्तुङ्गतुलामण्डपदण्डस्कन्धोदग्रान् बन्धुरमुद्ग्रन्थिगुणोधान् । मत्वा श्लिष्टान् चन्दनवृक्षेषु महाहीन् यष्ट्याकृष्टान् दृष्टिविलोलं व्यपनिन्युः॥१५॥ वस्त्रवातव्युष्टवधूविभ्रमवासं कृष्टालान्य पौरपृथक्प्रस्तुतवस्त्यम् । ......मन्दुरमन्द्रै* चक्रुः सैन्यान्याशु निवेशं शिबिरस ॥१६॥ गुप्तं मीलद्गोपुरमप्यर्गलवगैः प्राकाराग्रोल्लङ्घनलव्याङ्गणमार्गाः । त्रस्तक्रन्दद्गोपकुलं केऽपि कुटीरं तत्रत्यानामावसथार्थ व्यपजहुः ॥१७॥ 9d,M3 वृत्त for नर्त 10a,M3 पाषाण for पर्याण C,M3 शीविकषा (शावकषा) for सा च कषा in M d,M3 प्राक् for उग्रं 11a,M3 वल्लि for वेल्ल b,M आवल्लद्भिः for आवल्गद्भिः b,M3 सानुभिः for सानुषु c,M3 शृङ्गाजित for पूजोचित d,M3 वलशृङ्ग for चलच्छृङ्ग 12a,M3 सीत्कार for सूत्कार C,M3 सूर्जितमाभुज्य दृशादौ for मूच्छ्रितमाभुज्य दृशोऽद्रौ d,M योद्धं for रोदं 14,Not found in M3. 15b,M द्व० for oनब० c,M3 कार्शा (कार्यात्) शिष्यन् वर्णक० for मत्वा मिष्टान् चन्दन० 16,It is fragmentary and missing in M3. 17a,M3 सुप्तं for गुप्त; M3 व) for वगैः c,M3 त्रस्तुः कृन्वत्या कुलकं कोऽपि d,M3 परिचक्रुः for व्यपजहुः ·सप्तमः सर्गः पर्याणान्तःपीडनमन्योरुविहारा राज्यः कूजन्नूपुरमश्वादवतीर्य । संप्राविक्षन् वर्षवरालम्बितहस्ताः शुद्धान्तेषु प्रत्नपलिक्रीपरिवाराः ॥१८॥ राजस्त्रीणां सक्तनवालक्तकरक्तैः स्पृष्टः पादैः पद्मपलाशोपमरूपैः । आसीदद्रिः पुष्कलसस्यौघमिषेण व्यक्तं हर्षोदश्चितरोमाञ्चवपुःश्रीः ॥१९॥ आलोक्योच्चैरध्वनि वैहङ्गममङ्गं ग्राम्यस्याशायुक्तकृतप्रेषणभाजः । कोटेरन्वग्वीथि वृथाध्यायितशूलं श्रान्ताः श्रेण्या वैवधिका वीवधमूहुः॥२०॥ क्रोधाविद्धो लुण्ठितसंतुष्ट्या दुःखान्धः* क्रान्तावासः कोऽपि भुजङ्गैरसहिष्णुः। बभ्रामोच्चैः सस्मितसेनाजनदृष्टः स्कन्धावारं व्याकुलफूत्कारविरावः ॥२१॥ सन्धौ सिन्धोः सेतुसमासक्तकपीन्द्रव्यस्तक्षुभ्यक्ष्माधरलीलां तुलयद्भिः । कासाराणां साररसानामवगाढुं गाढं क्लान्तैर्वारि महेभैरवतेरे ॥२२॥ आलिङ्गन्ती स्फारितया पुष्करकोटथा प्राणालं श्रीप्रस्तुततोयसुतिचक्रम् । हस्तैरम्भःपूरणपीनैरथ घट्टेसूक्षामासुः कुक्षिमिभाः फूत्कृतसारैः ॥ २३ ॥ स्फारं स्फारं प्रस्फुरती पल्वलपाने तर्षोत्कर्षात्तारतरां कृष्टनिविष्टाम् । अन्तर्नासं सन्ततिमातां शफरीणां त्रस्तः क्षोभान्मक्षु निरष्ठीवदिभोऽग्रे॥२४॥ जिघ्रन्नम्भःसंभृतवन्यद्विपगन्धक्रूरक्रोधोद्धोधचलत्कुञ्जकवाटः। खेदोदञ्चत्सेचकमास्फालितहस्तस्तीरे तन्वन्नास्थित नादं गजराजः ॥२५॥ मातङ्गानां व्याकुलवारिबुडितानामत्युत्तुङ्गाः पिङ्गरुचः पुष्करदण्डाः। सूत्काराम्भ केसरसाराः सरसीषु प्रापुः प्रौढोत्फुल्लिततानोत्पललीलाम्॥२६॥ तोये मनस्योद्गलमालोल्बणसीधोः पीलोः पीनाभोगभृतः कुम्भयुगेन । कावेरी या तत्क्षणमालक्ष्यत मृष्टाभ्युद्गतचारूच्चकुचेव* ॥२७॥ उद्धृयोच्चैः साचिकराग्रोद्वलनाभिः पूलं पीलुः पल्वलधासस्य जघास । अद्रिद्रोणीगह्वरगम्भीरगलानश्वभ्रादभ्रभ्रान्तविसारोद्गतगर्जम् ॥२८॥ 19a,M3 जवा for नवा d,M3 रोमाञ्च tor रोमाञ्चित in M 20,21, Missing in M3 23b,MS श्रित for श्रुति e,M3 पानः for पीनैः 240,M नाशं for नासं in M3. 25d,M3 तीर्थ नापतनोदद्विजराजः 26b,M खण्डाः for दण्डाः 27,Missing in M3.

·सप्तमः सर्गः जिघन्तः क्ष्मामस्तपरिष्कारखलीनाः खेलोदञ्चबालधयः स्वेदसमुन्नाः । मन्दं मन्दं मान्दुरिकैर्गायनसक्तैः बिल्वं व्यामायाममकृष्यन्त तुरङ्गाः ॥२९॥ उत्थाय श्रीवृक्षकलक्ष्मीपरिवृत्तश्चक्रे नातिच्छेदमुखस्फारितघोणः । देहोद्धातं क्रूरखुरन्यासनिमममापीठोद्यत्पादसमुद्गाधिकमुद्रम् ॥३०॥ प्रौढप्रोथग्रन्थिगुणाक्षिप्तखलीनैरश्वारूढा रक्षिभिरारादवतेरुः । मुगाहारास्नातुमुदश्च पक्षध्मानत्रासचलादं सरसीषु ॥३१॥ आप्लुत्योच्चैः सिन्धुषु सन्तेरुरथाश्वाः क्षोभश्लिष्यत्संकुलशैवालसरोजैः । आसिञ्चन्तस्तीरतटोवीरनपोढक्रीडालोलालङ्कतिखण्डैरिव गात्रैः ॥३२॥ चेरुद्रोणीः कोटरकीर्णान् यवसौधान् उद्धामा...... .रवन्धुरितांसाः। तपरावृत्तविसर्पानाकारास्तासक्तशकुन्मक्षिकमश्वः ॥३३॥ त्रासायासं पत्ति* कुतोऽप्यन्यतरेश्वे संरम्भेणोदस्तसमस्तत्रिककूटाः। अश्वश्रेणीष्वत्र विविष्टित समंसारु... ...न्धरवाधाम्नि चचाल* ॥ ३४ ॥ तीर्णः कीर्ण कर्णसुखास्यध्वनिघासं ग्रीवां चञ्चत्काञ्चनसंन्यासमुदस्य । औझीदश्वो निःश्वसितं फूत्कृतवातोदस्तायस्तप्रोथपुटोत्थप्रतिनादम् ॥ ३५ ॥ युद्धाविद्धोद्भूतकुटीकुक्कुटकूटं प्रेवत्प्राज्यवाजिकजीर्णोर्जितपक्षि । कूजत्कीरं लोलललल्लावकलीलं चक्रुर्नर्मक्रीडनकं राजयुवानः ॥३६॥ दृष्टौ दृष्टाः सोऽकृत कान्त्या कमनीयोऽमन्दानन्दा नैव नृपानीकनिवेश:* । तत्सौन्दर्य साधुगुणाविष्टमदीनं तृप्यन्त्युच्चैर्येन न चशूषि जनानाम् ॥३७॥ विद्याधरा विदधतः कटकस्य सेवा सत्कारिणी न खलु ते तहपुस्तदानीम् । सारः सतां सततमेष सुजन्मलाभो यत्सत्क्रियां प्रकटयन्ति गृहागतानाम् ॥ ३८॥ 30a,M. लक्ष्मा for लक्ष्मी in MS 31c,M शषपाली for the lacuna. 33,34, Missing in M3. 376,M3 गुणाकृष्टमतीनाम् for गुणाविष्टमदीनं d,M च for न ·५२ सप्तमः सर्गः क्षितिपतिपरिभोगं क्ष्माधरो लक्ष्म लक्ष्म्याः स्थिरगुरुगुणपक्षारक्षमक्षुण्णमाप्य । अकृपण इव दाता श्रीफलैरापुपूरे स शिबिरशिवदीक्षादक्षिणो दक्षिणाशाम् ॥३९॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये शिबिरसंनिवेशो नाम सप्तमः सर्गः॥

·अष्टमः सर्गः अथ समं क्षितिपालमनोमुदे खचरसिद्धिवशाद्विविशुः श्रियम् । मधुमदध्वनितालिमनोरमद्रुमलये मलये सकलर्तवः ॥१॥ कुसुमतानमता नवमञ्जरी प्रमदलाभदलाभरणद्रुमम् । अमृशदस्तशदस्तवकापदं मधुमलं विमलं बकुलं नृपः ॥२॥ विशदशीकरशीतलशालिषु प्रकृतिराकृतिनिर्भरवारिषु । रभसयन् सुरभौ नृपमाधवौ मतमरुद्धमरुद्धसुखोदयः ॥३॥ अभिमतेन विलीय निरन्तरं मधुकरेण परं परिचुम्बिता । रुचिररागरसस्ख...... कोविकोसनमन्जरी* ॥४॥ अधिगतं परिरम्भसुखामृतं श्रुतिपुषः पपुषा सुरभित्रियः । कुरवकेन निरन्तरमाददे ललिततोलिततोलितवल्लिना ॥५॥ प्रणयिनीमवलम्ब्य रसोन्मुखीं मधुरहासवती कुसुमश्रियम् । विलसितुं सहकारमही मधुर्निविविशे विविशेषपरिष्कृताम् ॥६॥ स्थिरधृतिनियमेन वनश्रितः कमपि मन्त्रमयं मधुपोऽजपत् । अभिचरन्निव पान्थविलासिनीनिरवमो रवमोहितमानसः ॥७॥ 4,M3 omits. 5d,M3 दलिततालिततानितवल्लिना 6a,M3 अवलोक्य for अवलम्ध्य 7a,M श्रियः tor श्रितः d,M नरवमो for निरवमो ·५४ अष्टमः सर्गः द्विजगणः समुपेत्य वनस्थलीः परिचचार समुज्ज्वलकिंशुकाः । सदहना मधुना मकरध्वजाऽध्वरचिता रचिता इव वेदिकाः ॥८॥ समुदिते सुरभौ पथिकाः पथि स्थिरधृति व्यतिचुक्षुभिरे क्षणात् । शशभृतीय समीयुषि सिन्धवो वितिमिरे तिमिरेचितवीचयः ॥९॥ वकुलमाकुलितालिपटं मधावधिशिरःस्तबकेन जनोऽत्यवेत् । ध्वजमिवात्मभुवो भुवि भासुरं समकरं मकरन्दविलासिना ॥१०॥ जगति यामतनोर्जयघोषणां जगदुरन्यभृतो व्यपदेशतः । सरति सौरभसाक्षिणि दक्षिणे मरुति सारुतिसारमवर्णयत् ॥ ११ ॥ विरचितं दधती विकरालतां मकरकेतुकिरातसमीरिता । क मधुमासि निराकृतकामिनीजनशशा न शशाक शराशनिः ॥१२॥ मधुरमाधवरजितमञ्जरीकृतपरिष्कृति केसरकाननम् । सुतलतामकरन्दकणच्छटासिकतिलं कति लङ्घयितुं क्षमाः॥१३॥ अतनुकेतनयष्टिरनुच्चकैः प्रविकचा सहकारतरोलता । क्षितिमवक्षतिभिर्नवकेशरैरलिपतालिपताकिकयोज्ज्वला ॥१४॥ प्रसवशालिविषालिरवाकुला अरतिवशा च रसादपराङ्मुखी । ऋतुवरेऽनवरे नवमालिका विगतमानतमा नतिमागता ॥१५॥ शुचिसमृद्धिरुदश्चितमल्लिका प्रहसितं मुखमादधती गिरेः। अभितरन्तु* वराङ्कभुवि द्युतिं पुलकजालकजातनुधर्ममुक् ॥१६॥ रतिगृहे समदस्मरकुञ्जरश्रवणतालविलासमुपेयुषी। द्युतिमधत्त जवानिलजीवितक्लमितभव्यजनव्यजनावली ॥१७॥ तपति तीव्रतरं तरणौ तथा व्यधित चन्द्रकचक्रमसौ ततम् । नहि यथा परितापकरी रवेः करकलापि कलापिनमाविशत् ॥ १८॥ 11d,M3 मारमदर्शयत् for सारमवर्णयत् in M. and Atafet for Firsta 12a,M3 अविरतं for विरचितं C,M मास for मासि d,M शराशनः for शराशनिः 15d,M3 मानता for मागता 16,17, Not found in M3. 18d,M3 आविशेत् for माविशत ·अष्टमः सर्गः विषमधर्मदिनोष्मकृतक्लमं क्षणमिवोक्षितुमर्यममण्डलम् । भुवि निपत्य जवाजगृहुर्जलं रविकरा विकरालतरत्विषः ॥१९॥ चलदलोद्वलितामलमल्लिकापरिमलाकुलितातिकुलाकुलः । अकृत सैन्यमिवोर्जयितुं मरुन् मलयजालयजालकलालनाम् ॥२०॥ बलपरिग्रहपूर्णमनोरथा न गणयन्ति हि कामपि दुःस्थितिम् । यवहन् सुदृशो न शुचौ क्लमं प्रियसहायसहावसमागमाः ॥२१॥ रविरुचिज्वलितं परिसर्पतोश्चरणयोमणिकुट्टिममङ्गणम् । किणकिणैः सुदृशोऽरुणताऽभवत् स्वपितयापितयावकयोरपि ॥ २२ ॥ दिवसमानसमानमितक्षपो मुखरभानुरभानुगखेटकः । रविरुचा तरुचातकमत्यगे शुचिरभूदरभूदवकृच्च सः ॥ २३ ॥ विदधदम्बुमुचः पथिकाङ्गनाविनिहितान्तकपाशभयंकरान् । प्यधित शैलमखण्डशिखण्डिनीकुलमुदेऽलमुदेत्य घनागमः ॥२४॥ गुरुनिदाघजघोरघनातपक्लमजुषां ककुभामतिशीतला । घनपटी परिरभ्य जलार्द्रिका समतताऽमततापतिरस्क्रियाम् ॥२५॥ वहति केकिनटे रुचिरं चिरं दलितचन्द्रकमण्डलताण्डवम् । स्फुटमिवाम्बुमुचां मुमुचे ततिर्जवनिकाऽवनिकान्तिकृता तता ॥२६॥ प्रियतमादभविष्यत चेत् पृथक् तदचिरादमरिष्यत निश्चितम् । घनघनोर्जितगर्जितसंभ्रमा ममदिरेमदिरेक्षणया क्षणे* ॥२७॥ ध्रुवमिवाशु निपीय सहाम्बुना निबिडडम्बरमम्बुधिगर्जितम् । विदधतः प्रथिमानमुदारदिग्वजगुरुं जगुरुन्नतमम्बुदाः ॥२८॥ प्रियकपिङ्गरुचो हरिगोपिका द्युतिमधुर्विधुराध्वगसंहतेः । स्फुटितचित्रभुवां भुवि कर्दमोद्गमसृजामसृजामिव बिन्दवः ॥२९॥ 20a,M3 वलिता for दलिता 21,M3 omits. 240, M3 for faga fra 25c,M3 has धनपर्टी & जलाद्रिका d,M मत for मित in M 28d, Readings in M are very corrupt. those in M3 are given.

·५६ अष्टमः सर्गः - गुणमयोऽपि सदोष इव कचिद् भवति यत्कमलाकरसारसाः । समुदयेऽम्बुमुचामभवन् जगतक्लमनुदामनुदारमनोमुदः ॥३०॥ अचलशृङ्गजुषस्तडितो दधुस्तरलिता रसना इव ये घनाः । उडुकदम्बककोकनदे नमःसरसि तैरसितैर्महिषायितम् ॥३१॥ कुटजकुड्मलकोमलमालतीमलिनसान्द्रशिलीन्ध्रसुगन्धिना । अधिजगे मरुताध्वगमण्डलीगमरुधामरुधास्य *॥३२॥ वरवधूरवधूय यदास्यते परमहो महती बत मूढता । जलधरैरिति रम्यबकावलीदशनकैः शनकै हसे जनः ॥३३॥ स्फुटमिवाम्बुदवारिपिपासिता परमपामुपदंशविधित्सया । ध्वनिभिरुद्धतमध्वगजीवितं विशकुलाश कुलायवतां ततिः ॥ ३४॥ मृतिमुपैषि पुरा रुषमेषि चेद् दिवमिवाभिहिता कृततर्जनम् । स्तनवती स्तनता स्तनयित्नुना पदमसादमसावकरोत्प्रिये ॥३५॥ नवकदम्बकदम्बकसन्ततप्रसवनीयवनीयकषट्पदः । अकृत तोयततो यशसे नगो भुवि भुजङ्गभुजङ्गलितापदम् ॥३६॥ स्फुटतया भुवि बिभ्रति यत्र ते हलधराङ्गरुचं कुमुदाकराः । स समुदैत् क्लमसंगलितकणत्कतिपयातिपया जलदात्ययः॥३७॥ स्थगयितुं समवाहि न मण्डलं दिनपतेर्जलदैर्जलकालवत् । क महतां सुचिर क्रियते द्युतिर्विकलिता कलितापकरैः खलैः ॥३८॥ भुवि ववे पवनैर्घनडम्बरग्लपितदिक्तरुणीश्वसितोपमैः । कमलिनीमकरन्दसमुल्लसत्सुरभिकैरभिकैरवकाननम् ॥ ३९ ॥ शरदृतौ विकटांसतटाटवीस्फुटसटास्फुटसुन्दरतां हरेः । क्षितितलं परिपाकसमुच्चलत्कलमचूलमचूचुरदुच्चकैः ॥४०॥ 31a,M3 अतुलतुङ्गजुषः for अचलशृङ्गजुषः b,M वत्करुणा for दिक्तरुणी 32-34, M3 omits. d is not clear in M. 40a,M3 तटोत्कटे for तटाटवी 32, M is not clear in d for the lacuna. b,M3 तट for सटा It has सिषेविता C,M3 समुल्लसत् for समुच्चलत् 39a,M3 प्रतिवनो tor भुवि ववे ·अष्टमः सर्गः गतधनापदमाप्य धृतोदयं सपदि चन्द्रमखण्डितमण्डलम् । अकलुषत्वमलम्बितमा तमोदलनलालनलासिजलैरपि ॥४१॥ प्रववृते परितः परिचुम्बितुं कुमुदकाननमुन्मुखरागवत् । शिशिररश्मिमुखेन शरत्प्रिया विलसदंशुसदंशुकशोभिना ॥४२॥ अघटयन्मदनस्य सरोगृहे शरदसावभिषेकमहोत्सवम् । रुचिररुच्यसितैरिव सारसैः सकलशे कलशेवलमालिके ॥४३॥ शुकततिः श्रुतपालिवधूलसल्ललिततालचलद्वलयस्वना । चकितमभ्यचरत् कपिशङ्किनी दशदिशः शदिशन्त*महीतला ॥४४॥ गिरिगुरुश्रुतिशालिमहोदयः कृतिसमाज इवाप्रतिभावताम् । अपजहार चिरस्य शिखण्डिनां ध्वनिबलानि बलाहकसंक्षयः॥४५॥ विदलिते सपदि प्रतिबन्धके रविरदीपितरां घनमण्डले । क इव वा न धृतप्रचये रिपौ नवहते वहते द्युतिमुज्ज्वलाम् ॥ ४६॥ अतिचलजलदोत्थमुपप्लवं सरभसं परितः परिषष्वजे । प्रियसखीव शुचिस्मितशोभिनी सुकुमुदा कुमुदारफलां शरत् ॥४७॥ मदनकेतनकेतकिनी शरच्छिदुरसादरसादमितोऽकरोत् । स्थलगता जगतो जलगास्तथा सरजसारजसा द्विविधाः श्रियः॥४८॥ भवति यत्र परस्परभागिनी मृगदृशां स्तनमण्डलसोष्मता । स समयः समयादथ हैमनो जनवशी नवशीतसमीरणः ॥४९॥ अमितमभ्यसितुं शरदत्ययः शशधरादिव शीतलताश्रियम् । रभसयन्दयिताधृतं वधूजनमदीनमदीर्घयत क्षपाः ॥५०॥ हिमसमीररणद्दशनाः शनैः सुभगशीत्कृतशैत्यधुताधराः । प्रणयिनां सुदृशः सहसाऽपतन्नुरसि तारसितानुपमस्मिताः ॥५१॥ 41,42,44,M3 omits. 46a,M3 विगलिते for विदलिते 49a,M3 परस्परभाषिणी for परस्परभागिनी 50,M3 omits.

·अष्टमः सर्गः मधुलिहः प्रविलोक्य हिमाहतां परिचितामपि पङ्कजिनी जहुः । क सुचिरं क्रियते मलिनात्मभिधुंवतरा बत रागमयी मतिः ॥५२॥ विदधती हिममारुतधुक्षितस्मरकृशानुविकीर्णकणाकृतिम् । नवनमेरुफलावलिराबभौ सुकपिशा कपिशावमुखादपि ॥ ५३॥ विशकलं सकलं सुरतार्णवं पृथुतरं तु तरन्तु जना इति । निजजनी रजनीरभिवर्धयन्नृतुरहानिरहानि तनून्यधात् ॥ ५४॥ श्रितमभीष्टविशाखसुखार्द्रतां हिमरजःप्रसरैरतिभैरवम् । धवलयन् गगनं धृतकृत्तिकं शशिशिरः शिशिरः प्रमथोऽभवत् ॥५५॥ प्रणयिनां निबिडैरिव पिण्डकैरधिमनो ज्वलतः स्मरतेजसः। मुमुषुरेणदृशस्तुहिनव्यथामसुतरां सुतरां स्तनमण्डलैः ॥५६॥ व्यधित यां हिमचन्दनमण्डितामवनतो रसिकः शिशिरः स्वयम् । विशदकुन्दनिभात्प्रमदोदयाद् विहसतीह सतीव मही म सा ॥ ५७॥ तुहिनवातनवाततविभ्रमा सुभगता सुगता सुखदायिनी । अतिवरा विवरावियुता जहाँ सफलिनीरलिनी रसताहृता ॥ ५८॥ भृङ्गा विनाशमभवत्सरसां हिमेन कम्पे तुषारमरुति स्वरसनिभासः। तीरेषु चावहत वाति कृताध्वनीन- कम्पे तुषारमरुति स्वरसन्निभास:* ॥ ५९॥ इत्यद्रावादधे श्रीब्रतुभिरपतितं संगता वल्गुवल्ली- लेखे सुप्तालिममा सरलदलरसग्रामलिप्तासुखेले । 840, N begins with yra the last word. d,M3 तनु व्यधात् for तनून्यधात् 56,M3omits. 580,M3 विहता for वियुता, M3 अविवरा for अतिवरा d,MS सफलिनीरलिनीरसता कुतः ·अष्टमः सर्गः सेना रम्येऽथ रेमे श्रितशिवशिखरा तत्र सेव्यानुपात्तान् सारे मत्वा समस्तानमतधुतमनस्तामसत्वामरेसा ॥६॥ (युग्मपादप्रतिलोमः) इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये सर्वर्तुवर्णनो नामाष्टमः सर्गः 60a,M3 वन्य for वल्गु b,M3 स for ऽथ ·नवमः सर्गः। अथात्यये गगनविहारभूभुजां गिरं गिरावृतुगणबन्धबन्धुरे । महीपतिः कुसुमचिचीषया चिरं वनावनी व्यहृत वधूभिरावृतः ॥१॥ नृपे विशत्युपवनमन्मथाहवं तदाज्ञया पुलककरालकङ्कटाः । दधुस्तदा तदनुचरैः समुद्यता मनोभवप्रहरणमालिकाः स्त्रियः ॥२॥ अहो सखे कृतमतिसाधु काननं स्खलाञ्छनैर्नवकमनीयकान्तिभिः । सरः सुखादिदमिव मित्रमभ्यधाद् मधुं वधूजघनविभूषणारवैः ॥३॥ मृगीदृशां प्रसवचिचीषयोच्चकैलतान्तरप्रहितदृशां समुत्सुकम् । पथि स्खलचरणसरोजजा रुजा ददौ दशा सुविशदसीत्कृतां मुखे ॥४॥ अलक्तकच्छुरिततलैः पुनः पुनः समुल्लसत्कमलपलाशकोमलैः । वधृपदैः शिरसि रसेन ताडितं तदङ्गणं सपदि सरागतामगात् ॥५॥ समं गतावभिमतपार्श्वमीलने निरन्तरे परिणतधर्मबिन्दुना । व्ययोज्यत प्रखरनखव्रणार्तिना क्षणं प्रियात्कुचकलशेन कामिनी ॥६॥ la,NM3 विहारभुम्भुवा; M3 विहारि for विहार a.N अवनि for अवनीं; M3 व्यकृत for व्यहृत; आवृतं for आवृतः Pa,M3 अथवन for उपवन 3,M3 मुक्तवान् for मभ्यधात् cd,M3 स्मर and मधु: for स्मरः and मधु 6a,M समागतावभिमत MS समागतामभिमत C,M3 व्ययोध्यत and व्रणाक्तिना d,M3 प्रिया for प्रियात् d,M3 मालिका ·नवमः सर्गः ६१ नतानना रजसि विराजिलक्षणां निरीक्षितुं प्रियचरणाङ्कपद्धतिम् । दधे गतिं कृतकृतकाध्वविक्लवा सुमन्थरां सुपरिचितत्रपाऽपरा ॥७॥ जडक्रमा चतुरविहारकाम्यया समाश्रिता दयितकरावलम्बनम् । सुखोदयश्लथचलनीविबन्धना वधूरथाधिकतरमन्थरं ययौ ॥८॥ असन्नतिं पृथुलनितम्बमण्डलीभरानमधुवतिभुजावलम्बने । उपेयुषी सपदि बभार कामिनः समुन्नतिं सफलतरां शिरोधरा ॥९॥ परस्पराप्तिभुजगूढपार्श्वयोस्तथाऽभवत् समगमनं विलासिनोः । अगात्प्रियाघटिततनुर्यथानयोरुमापतिः सुबहुगुणोपमास्पदम् ॥१०॥ उपेत्य नो नवमृदुपल्लवावलीविलोपनैरलमलमेणलोचनाः । इतीव संव्यदधत वातविप्लुतैर्निवारणं किसलयपाणिभिर्द्धमाः ॥११॥ समुन्मिषन्मुकुलकुलार्जितैरलीन् स्वसौरभैश्चिरमुपकृत्य निर्वृतान् । मरुद्वधूपरिमलमार्गमानयत् सतां मनः खपरसुखोपकारकृत् ॥ १२ ॥ शिखाग्रहादभिमुखमापुरानति नखक्षतिं मृदुषु दलेषु सेहिरे । द्रुमाः परं बभुरुपभुक्तमण्डनाः क नाभवन्नलिनदृशः प्रदक्षिणाः ॥१३॥ उपागतेष्वभिमततां रताहवे निरन्तरं विटपिषु वारयोषिताम् । सुकेशरैः कुपितकषायकान्तिभिर्विलोचनैरिव कुसुमैलता बभुः ॥१४॥ विकासिषु व्रततिभुजेषु सङ्गतां रतार्थिनीं रमयितुमङ्गनां नगः । युतस्तया कुसुमचयैर्निपातिभिः सितांशुकावरणमिवाभितो व्यधात् ॥१५॥ विपानया करकमलस्य खण्डिते दधासि किं मयि पुनरुक्तखण्डनाम् । समालपन्मधुरमधुव्रतारवैर्मृगेक्षणामिदमिव बालपल्लवः ॥१६॥ 7, M omits 7 cd and 8 10d,M सुबल for सुबहु; M रमा for रुमा e,M3 निडुतैः for विप्लुतैः 11d,M3 निवारणाम् for निवारणम् 12d,N स्वपद for स्वपर 13a,M3 omits; N मीयुः for मापु: b.N नखक्षति मृदुषु दलेषु सेहिरै M has क्षतिः and तलेषु 14a,M तपागमेषु for उपागतेषु e,M स for सु with केशरैः 15,M3 omits.

·नवमः सर्गः नखावलीमभिदयितं लताग्रहग्रहोद्यतस्थिरभुजमूललक्षिताम् । सखी मितस्मितवृतविभ्रमं ध्रुवा विलोलया नवयुवतेरदर्शयत् ॥ १७॥ समेतया कुसुमचयार्थमन्यया स्तनाहतेस्तरुणतरुस्तरङ्गितः । ध्रुवं मुहुः कुचपरिरम्भलोलुपो न लोलतामशिथिलयत्स मानतः ॥१८॥ धृतस्पृहं विटपवतीविकस्वरस्फुटश्रियं नमयितुमग्रवल्लरीम् । समुल्लसत्सुललितबाहुकन्दलीतरङ्गितांशुकसुखलक्षविग्रहा ॥१९॥ कलाकुलालिकुलविलोलमञ्जरीरजःकणव्यतिकरकूणितेक्षणा । प्रियं पुरः स्थितमपि वीक्षणोत्सुकं व्यलोकयन्न खलु विदग्धनायिका ॥२०॥ (युग्मकम् उपेयुधः सुहृदि विलासलेखता करस्थितौ विटपदलस्य सुभ्रवः । दधेऽधिकं प्रसृततरेण सङ्गिना नखांशुना नियमनतन्तुविभ्रमः ॥२१॥ निबनती शिरसि नतस्य कामिनः स्रजं वधूस्तनतटलीनतन्मुखा । त्रुटद्गुणग्रथनविलम्बकैतवात् समन्वभूत् कुचयुगचुम्बनं चिरम् ॥ २२ ॥ प्रतिस्त्रियं स्वजयति वल्लभे वधूरनीक्षणं कुसुमचयाकुलाकुलः । व्यधत्त यच्युतकुसुमः सवेपथुः फलोज्झितं तदकृत पाणिपल्लवः॥२३॥ तथा लतालुलितमधुव्रताकुला विलासिनी विगलितमाननं व्यधात् । उपान्तगाभिमतकपोलमण्डले यथोच्चकैरविकलमाप चुम्बनम् ॥ २४ ॥ नतभ्रवः कुसुमरजोविरूषितं त्वमीक्षणं सुखय मुखानिलैरिति । चुचुम्बिषौ नवयुवतः प्रिये मुखं तदन्तिकं निपुणसखी निनाय ताम्॥२५॥ नवोढया दृढदयितक्षतोष्ठया यदार्ति विरुतमतानि मौग्ध्यतः । प्रबोधितव्रततिगतालिनिखनः सखीजनस्तदलमलक्षितं व्यधात् ॥ २६ ॥ 17a,M नग for नख करस्थितौ is suggested. b,M लक्षणम् tor लक्षिताम् 24c,N उपान्तिगो, it may be read उपान्तगा 21b,M विटमदनस्य tor विटप दलस्य 25a,M3 विभूषितं for विरूषितं b,M has करस्थिते; N करस्थितै for which 26,M3- omits; b,M सौख्यतः for मौग्ध्यतः ·नवमः सर्गः ६३ विलासिना सपदि विपक्षसंनिधौ सुशर्मदं श्रवणवतंसगोचरे । यदद्भुतं कुसुममपि प्रकल्पितं महाफलं तदभवदानतध्रुवः ॥२७॥ समीयुषोः कमपि रसं विलासिनोः सखीजनो नववनराजिपजरे । अनीनमत्कुसुमचयापदेशतो लता लतागृहगहनत्वकाम्यया ॥ २८ ॥ समत्सरं निहितदृशं प्रतिस्त्रिया नखावलीवलयि नितम्बमण्डले । अदुमेहे तरुकुसुमेऽप्युदीरितां सुमध्यमा न नमयति स्म दोलताम् ॥२९॥ समाहतः कुसुमदलैरवद्यवान् नियन्त्रितो नवबिसनालतन्तुभिः । इयत्यपि स्फुटमभिगत्य निग्रहे प्रियः कथंचन समियाय सुभ्रवः ॥३०॥ निवासयत्युरसि विलासशेखरं रतेश्वरं गदितविपक्षनामनि । मनस्विनी न परुषमाषद्वचः सखीषु तु व्यधित दृशं पयःप्लुताम् ।। ३१ ॥ वधूर्गुरोः प्रतिललनाविलोकने वतंसकान्निहितवतः स्तनावधौ । तया धृतं यदभृत तन्मयं मनो बभूव तत्फलगुरु पारितोषिकम् ॥३२॥ सवेपथुः स्वपदयुगासनीकृतस्थिरस्थितिप्रियतमपादपाया। लतान्यया निबिडनितम्बमण्डलस्तनेरितप्रणयि तरोः समाददे ॥३३॥ श्रुतेः पदं व्रजति नवोत्पले रुचिं तदाश्रयां तरलदृशो विलोचनम् । स्वशोचिषाहरत समत्वमानिनां समुन्नतिं न दधति दीर्घदर्शिनः ॥३४॥ तनुत्विषो गुणगणशालिनः पुरः क्षमा स्थितिर्न सुतनुलोचनस्य ते । श्रुतिस्पृशः सितनलिनस्य षट्पदः कणनिति व्यधित विगर्हणामिव ॥३५॥ पुरन्धिभिर्विटपिषु लुप्तमञ्जरीसकेशरप्रतिनवगुच्छपतिषु । पराङ्मुखैन पुनरसजि षट्पदैः स्पृशन्ति वा कुशविभवं कमर्थिनः ॥३६॥ 27d,N महत्फलं for महाफलं 28d,M लताग्रह for लतागृह 29a,M3 विहित for निहित b,M वलयिनि मूलमण्डले b,M जाल for नाल 30a,N समाहितः for समाहतः d,N वास for सम् 31a,N निवेशयत्युरसि; M3 शेखरे 33d,M सने for स्तने c,M लतालया for लतान्यया 34b,M3 विडम्बना for विलोचनम् C,M स्वशोचिषां हरति for स्वशोचिषाऽहरत a.N ददति for द्धति 36c,M निपुणरसज्ञ for न पुनरसज्जि ·६४ नवमः सर्गः रतं दधत्तिलकपदे कृतास्पदः कपोलयोश्विरमथ चुम्बितस्तनः । धृतायतिर्वपुरभितोऽभिषखजे नतध्रुवां सलिलभरो निदाघजः ॥३७॥ मृगीदृशां रुचिरकचाञ्चितैरपि स्मितोदयादतिविकचत्वमागतैः । सुगन्धिभिः सदलकतामपि श्रितैर्दधे मुखैरसदलकत्वमग्रतः ॥३०॥ मनस्विनीमुखकमलेषु सालसा दृशोः स्थितिं परमुपदिश्य वल्लभैः । अथादधे पुलकपयोभिरन्वयस्तदीक्षणव्यसनिषु नायकेष्वपि ॥ ३९ ॥ विपुलपुलकपूरव्याजतः स्नानदूत्य- प्रहितनिजजलास्ताः सुभ्रुवो वल्लभात्याः । श्रमसमुदयमन्दाः स्यन्दिनीं मङ्गुमीयुः शुचिशिवशिशिराम्भःशीकरालीकरालाम् ॥ ४० ॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये कुसुमावचयो नाम नवमः सर्गः। 37a,M3 omits. N Shows lacuna fort 39a, M3 omits. a, N feaffaeft for Haftarit दधत् b,M3 जलान्ताः, N जलार्ताः for जलास्ताः 38b,M विकरत्व for विकचत्व; M3 विकलत्व 40a,M3 खातभूय for स्वानंदूस्य G,M3 सदलिकता;d,M3 सदलिकत्व ·दशमः सर्गः अथ वनगहनागिरीय पृथ्वीतलविलनिर्गतनागनायिकामाः । अभिनदि दिनकृत्करालतापक्लमवशमन्थरमन्थरं ययुस्ताः ॥१॥ पथि पृथुलनितम्बबिम्बचुम्बिस्खलितविशृङ्खलमेखलाकलापाः । कलितकलकलाकुला बभुस्ताः प्रविसृततूर्यरवसरैकसेनाः ॥२॥ अपि धृतनिभृताततातपत्रा विटपवतां पिबतां पथि प्रतापम् । प्रतिकृतिमजुषन्त जोषमता भवति हि मार्गगतः कदा न सेव्यः ॥३॥ उचितखचितचारुलोलचूडामणिगणकान्तिकदम्बकेन काचित् । समतत सितमप्यथातपत्रं चिरमिव चन्द्रकसान्द्रचन्द्रकाङ्कम् ॥४॥ प्रियकरततमुत्तरीयमुच्चैः प्रतिवनितामभितः परं परस्याः । अतत न बहिरेव तापशान्ति व्यधित मनोऽप्यतितीव्रतापवन्ध्यम् ॥५॥ भ्रमितमभिमुखं प्रियेण वध्वा व्यजनकमीक्षणगोचरे परस्याः । यदनिलमनलं तयोश्च योगात् सममवमत् तदभूचिराय चित्रम् ॥६॥ पुलककणकरालपाण्डुगण्डस्थलफलितस्फुरदातपत्रकान्तिः । सुतनुरतनुघोरधर्मशान्त्यै विनिहितचन्दनराजिकेव रेजे ॥७॥ 1c,M3 अभिनव for अभिनदि 2a,M3 बिम्बमार for बिम्बचुम्बि CM ययुः for बभुः 3a,M भूत for धृत b,M3 प्रयासं for प्रताप 4b,M3 रोचिरुदञ्चितेन for कान्तिकदम्बकेन 5d,MS विद्धम् for वन्ध्यम् 60,M तदनिल for यदनिल ·६६ दशमः सर्गः रचितशिखिविचित्रपत्रराशेरधिवसुधास्थितिमुष्णवारणस्य । प्रतिकृतिमविलक्षणां मृगाक्षी समतत नूपुररत्नरश्मिरागैः ॥८॥ घटयसि चटुलक्रमावलग्ने किमतितनीयसि तान्ततां श्लथत्वात् । इदमिव सुतनो गौ गलन्ती मणिरशना पटुपादयोः पतित्वा ॥९॥ जडपरिचय एव दोषपोषी तिरयति नूनमपत्रपां प्रवृद्धः । युवतिगतिविनिर्जिता जहुर्यद् मृदुगतिगर्वपरिग्रहं न हंस्यः ॥१०॥ अथ तवयवावमर्षलीलातरलतरङ्गकराग्रकम्पमम्भः । अविवररववाहि वाहिनीयं प्रसभमिवाबदविह्वलं महेलाः ॥११॥ अमलकमलकोमलाभिवेल्लत्परिमललालितलालसालिलोलः । मरुदतनुत मन्थरोमिमालः शुचिजलशीकरशीतलार्घमासाम् ॥ १२ ॥ कलयितुमिव कौतुकेन कान्ताः कुवलयदृष्टिकुलानि कूलवत्याः। वपुरविरलपक्ष्मलक्ष्मभाञ्जि द्रुततरविद्रुतनैद्रमुद्रमूहुः ॥ १३ ॥ मुखपतितपुरन्ध्रिसौरभोत्कैनलिनकुलेष्वलिभिः कुलायलीलाम् । कलयितुमलसत्वमाललम्बे भवति दृढा मधुपायिनां क वृत्तिः ॥१४॥ अथ सरिदरविन्दवृन्दसर्पत्पुरुमकरन्दपरागरागतोऽभात् । घटयितुमभिषेकमङ्गनानां परिहितपिङ्गलमङ्गलाम्बरेव ॥१५॥ युवतिषु सरितं सखीष्विवोचैश्चिरसमितासु समुत्सुकां समीक्ष्य । विकटतटनितम्बचुम्बनाय व्यधित न चक्रविहङ्गमः प्रसङ्गम् ॥१६॥ 9a,M3 क्रमावलम्बे for क्रमावलमे b,M & N किमसि for किमति CN Hect for Torft 10,M3 omits a,M एष for एव 11d,M सहेलाः for महेलाः 12b,N जाल: for लोल: d,M आर्चम् for अर्धम् 14b,M3 मुकुल for नलिन C,N shows lacuna for कलयितु 15b,N पुरुमकरन्दपरागरागतोभात् । M गुरुमकरन्दपरागलोभलाभात् M3 भोगलाभात् for लोभलाभात् d,M3 मङ्गलपिङ्गलाम्बरेव 16,M3 omits. b,M मसितासु for समितासु d,N प्रसन्नम् for प्रसङ्गम् ·दशमः सर्गः ६७ श्रुतिमधुररथाङ्गनामनादस्मृतरसससरसीत्कृतवनानाम् । स्मितचलदधरं ससञ्ज दृष्टिर्मुखकमलेषु परस्परं प्रियाणाम् ॥ १७ ॥ सममनुभवितुं प्रियैर्विलासानपरिचितं परमार्थभीरवोऽपि । प्रसभमपभियः पयोऽभ्ययुस्ताः किमिव हि दुष्करमस्ति रागवृत्तेः॥१८॥ पयसि परिणता व्यवत्त वध्वाः प्रतिकृतिरुत्तटकोटिसङ्गतायाः। जलनिधिजलजालजायमानप्रतिनवविष्णुवधूवपुर्विलासम् ॥१९॥ श्रवणकुवलयेन कोमलायाः पयसि परिप्लुतिमीयुषा चलोौं । अधिगतनिजजन्मभूप्रभूतप्रमदवशादशनैरनृत्यतेव ॥२०॥ प्रतिनववनिता नितान्ततान्तेर्जलमवतीर्य ततस्तरङ्गभीरुः । अगलितमलगद् गले स्वभर्तुषिदपि कुत्रचिदावहेत्फलाग्यम् ॥२१॥ प्रियकृतपरनामपूर्वसेका शिशिरजलैरथ मोहमाप कापि । तनुरपि विषमं तनोति तापं समुपचितप्रणयस्य खण्डनांशः ॥२२॥ युवतिमुखसरोजलोलुभा मां बत नियमेन निरंशमुज्झति श्रीः इति पयसि वधूनितम्बभिन्ने बिसकुसुमेन विषादिनेव मळे ॥ २३॥ गुरुमपि गुरुणा कृतां कृशाङ्गी न कमलकुड्मलमालिकां न दभ्रे । जनयति हि किमप्यनल्पमोजो दृढतरभावकृतः प्रियप्रसादः ॥२४॥ सरभसललनादृढावगूढ़रतनुतरं समवाप्य रागमाभ्यः । वियुतिमिव पुरो विशङ्कमानैरविषहशक्तिमकम्पि वारिपूरैः ॥ २५ ॥ गिरितटविकटैनितम्बबिम्बैः प्रसरनिरोधमवाप्य वारि तासाम् । निरुपमतमरूपदृष्टिजातस्मयमिव रुद्धगति क्षणस्य तस्थौ ॥२६॥ 17a,M3 श्रुत for श्रुति b,N सरसस्मर for रससस्मर C,M ससर्ज for ससा 18,M3 omits. 19b,N उद्भट for उत्तट 20a,M प्रवल for श्रवण 21c,N अगलितमलमङ्गलेष्वभर्तुः 23b,M चिरं समुज्झति for निरंशमुज्झति 24b,M3 निद for न दधे 25b,N समवार्य for समवाप्य 25d,N रविषहशक्तिमकम्पि M रिव सहसत् किम् M3 रिव सहसा for रविषहशक्ति 26c,M नात for जात d,M क्षणं स for क्षणस्य ·दशमः सर्गः सरिति मरकताश्मभासि दृश्या बुडिततनुर्विरराज गौरगात्री। कषषदि नवप्रमृष्टनिर्यन्महसि महारजतस्य राजिकेव ॥२७॥ उदरभुवि तनूदरीरुदारं रुचिररुचीश्चिरमीक्षितुं चरन्तीः । अजनि जलमितस्ततो विसर्पच्छफरविवृत्तविलोचनप्रचारम् ॥२८॥ तततनुरनुदीर्घवारिमार्गप्रथिमपुरःप्रसरप्रवृत्तमग्रे । न्ययमयत निपत्य केशपाशस्तरलतरङ्गतुरङ्गमङ्गनायाः ॥२९॥ विकचकचमशीर्णशैवलौघे परिमलितं नलिनोत्थरेणुरक्ते । पयसि पटु न निश्चिकाय कार्य चलति चलावयवं युवा युवत्याः ॥३०॥ उपरि परिगलद्भयं पतन्त्या प्रतततरङ्गभुजस्य वारिराशेः । अविदितपरिखेदया सखेदं रतिपरया पुरुषायितं कयापि ॥३१॥ प्रसभकरभरापनुबनीरप्रहतिकणकणकूणितातिकोणा । असहत सहचारिणा सहैका स्मितरुचिशारितवारि वारिलीलाः॥३२॥ स्तनजघनविमर्दमङ्गनानां सुकृतशतैरपि दुर्लभं तदाप्य । अदधत कलुषत्वमम्बुवेगो विगतविवेकमिदं हि तजडत्वम् ॥३३॥ सुतवसनपयःकणापदेशात् सुचिरमनुव्रजिता इवाम्बुभिस्ताः । (सपदि) तटगतप्रियात्तहस्ताः समुदतरन्समुदस्तरङ्गवत्याः ॥३४॥ परिहितपरिपाण्डुरोचरीया नवसलिलप्लतिनिर्मलत्विषस्ताः । हिमपटलजुषामनीषदस्थु श्रियम ॥३५॥ स्तनजघनसमागमच्युतानां विषमदशान्वयिनां वनं श्रितानाम् । युवतिभिरतिमात्रपीडितानां परमुदपादि विरागिताम्बराणाम् ॥३६॥ 27,M3 omits. sion of stanzas due to the loss of b,M विचचार for विरराज lines at one stage on the other in 31d,N कयाचित् for कयापि the handing down of MSS. 32b,M कुण्ठित for कणित 34,35, M omits. The readings of N d.M सीरित tor शारित show that there were other stanzas d,N लीलाम् for लीलाः after 33, but they are lost in M. and 33After this there is a confusion in are found in N as given here. the three MSS in regard to the divi- 36,N breaks after श्रियम......

·दशमः सर्गः ६९ अभिकबरि विलासवासनायै पवनधुतः सुदृशां क्षणप्रणीतः । जयमिव विमृशन् कचैः खकान्तेः समसरदच्युत एव धूपधूमः ॥ ३७॥ प्रियकरमलनानितम्बिनीनां वपुषि मनोरमकाम्यकान्तिकान्ते । मुकुर इव मुहुर्मुहुः प्रमृष्टे प्रतिफलितं ददृशे वपुः सरस्य ॥ ३८॥ उन्मेषिभूषणरणझणनादवाद्य- नृत्यत्स्तनार्पितमनोहरहारलेखाः । ऊहुर्विचित्रशुचिवर्णककाम्यभासः स्मेरां श्रियं स्मरमहोत्सवभूमयस्ताः ॥३९॥ इत्याहिताविवरवारिकृताभिषेका- स्ताः शीतमित्यथ सवेपथवो वदन्त्यः । यूनां परप्रणयशालिषु मानसेषु प्राक् प्राविशंस्तदनु दोर्दुमपञ्जरेषु ॥४०॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये सलिलक्रीडावर्णनो नाम दशमः सर्गः। 37a,M3 अधि for अभि d,M समरखक्षत for समसरदच्युत 38b,M गम्य for काम्य In the colophon M3 has लीला for क्रीडा ·एकादशः सर्गः अथ सुदृशां प्रियप्रणयविभ्रमभावनया सममुदियाय नैशसुरतोत्सवसस्पृहता । रविरपि सञ्जहार करडम्बरमम्बरतः फलमभिवाञ्छितानुपदभावि हि भव्यधियाम् ॥१॥ अवसितवासरावसरनृत्यरसोल्लसित- त्रिपुररिपूत्तमाङ्गतलताडनतो विधुतम् । निरवधि वेधसः कनकधाम समिद्धमधो व्यपगतखण्डमण्डमिव मण्डलमुष्णरुचः॥२॥ दिशि दिशि प्रवृद्धये प्रहितमम्बुजकोशरुचि- प्रसृतकरो दधत् कनकधातुरसस्य तुलाम् । वपुरतिमन्दमाप्य रविरास्थित पात्रमयो* वणिगिव मण्डलेऽथ समघट्टयदंशुधनम् ॥३॥ अधिकविषक्तकूबरयुगानमदंश(स)भुवो विचलितकर्णचामरतिरोहिततान्तदृशः । कथमपि नातिकर्कशखलीनधृता वियुतः सवितुरवातरनपरशैलशिरस्तुरगाः॥४॥ 3-13, Not found in M3; and N begins with 12b, one folio being lost.

·एकादशः सर्गः ७१ अनुसृतमाया कमलिनीमकरन्दरुचा परिणतकोकशोकवशवीक्षणवाष्पभरम् । रतरसिकाङ्गनानयनदर्पजलनपित समधित मन्दतां सपदि धाम गभस्तिभृतः ॥५॥ रविरुचितापतो द्रुतमहारजताद्रिशिला- बहलरसाङ्कपङ्कपटसन्नशफं पतताम् । समजनि वाजिनां गतिरपास्तरयास्तगिरा- वहरहरत्ययेऽपि परिवृद्धिमिवानयताम् ॥६॥ अधिगतजिह्मभावमुपपादितसंघटनाः सपदि भविष्यदन्धतमसौषभियेव भृशम् । परगिरिशृङ्गमारुरुहुरुष्णकरस्य कराः परपरिभूतिषु प्रथममेव न जाग्रति के ॥७॥ स्फुरदरुणप्रभाभरणभास्वरभावभृतां भृशपरिमण्डलेन बहलोष्मविशेषरुचा। उर इव शाङ्गिणः खमथ कुङ्कुमकान्तिजुषा जलधिसुतास्तनेन कृतमाकपिशं रविणा ॥८॥ त्रिदिवसदा सदाप्रकटिताशया प्रथिमता* विहततमोगतिविजितविष्णुपदः पतनम् । रविरपि नाम साम्प्रतमयं यदवापदहो बत दुरतिक्रमा कृतधियामपि कालगतिः ॥९॥ गुरुरथपातसंक्षुभितसिन्धुसमुच्छलित- स्फुरदुरुवाडवानलशिखापटलीतुलना । विजडिमशालिनीमभिनिविश्य दशामशन- रशिशिररोचिषो दशशती रुरुचेऽथ रुचाम् ॥१०॥ Ib,M has विजित for which विहत is suggested.

·७२ एकादशः सर्गः चरममहीधमस्तकतटस्थगितस्य रवे- रवनतिमागताः सरसकुङ्कुमकान्तिरुचः । उपदधुरंशवः परुषपट्टसमर* द्रुतजगदण्डखण्डकनकस्तुतिसुन्दरताम् ॥११॥ निपतितमुजिहीर्घरभिसङ्ग(त)पिङ्गलिम ग्रहपतिपद्मरागमणिकन्दुकमम्बुनिधौ । समवतरभतिष्ठिपदहापुरुषोऽतिपटुः पटमिव पाटलार्चिषमधिद्युतटि प्रकटम् ॥१२॥ धृतविततोष्मणः समभिपत्य भुवो निबिडं बुडिततनोदिनद्विपपतेः प्रसभं जलधौ । उपचितचीनपिष्टपरिपुष्टविभाविभवं वपुरथ कुम्भकूटमिव दृश्यमभात् तरणेः॥१३॥ इदमुदयोपयोगि वपुरप्यभिभावि हि मा ज्वलनमयं जलैर्मम विरोधिभिरापततु । असमरुचावितीव विनिधाय रुचां पटलं पयसि विरोचनो निविविशे विवशोऽम्बुनिधेः ॥१४॥ पटुकटुकोष्मभिः कनकधातुघटस्य गिरेः कुहरकटाहकेषु रविधामभिरुत्थतः। उपरि भरादिवोच्छलितया छटया गगनं प्रतिनवसन्ध्यया सपदि संवलितं शुशुभे ॥१५॥ com- 12b,N begins with 12b reading तिपय d,M2 अभिद्युतपटोऽप्रकटम् for the above. 13,M3 omits cd and begins with 17 14a,N पुनरप्य for वपुरप्य d,M विविशे for विवशो Iba,Mकटक for कनक C,M shows lacuna after छटया, pleted by N d,M shows lacuna before सपदि, completed by N ·एकादशः सर्गः ७३ ३ कृतविकरालकालकरवालविलूनवियद्- विकटशिरोऽनुकारिरविमण्डलनिःसृतया । असुलभरोधया रुधिरधारिकयेव समं समजनि सन्ध्यया घटितपाटलिम द्युतटम् ॥१६॥ परिणमता दृढं दिनपतिद्विरदेन तथा विसृमरदीर्घदीधितिमयैर्दशनैरशनैः । दलितमभूत्पराद्रिमणिसानु रजःछटया झटिति यथोदमजि दिवि सान्ध्यरुचिच्छलतः॥१७॥ प्रणतिपरायणा परिकलय्य दिनापचये परिणतिमीयिवांसमभिसन्ध्यमशीतकरम् । करपुटकुड्मलानि नियमेन दधे जनता नहि महतां क्षयेऽपि गुणगौरवमेति हतिम् ॥१८॥ अचलतटीतिरोहिततयोन्मुखभावभृता- मुपरि रुचां गता वितततां स्थिरसान्ध्यरुचिः । अकलुषपुष्परागगुरुदण्डभृताभ्रघटा द्युतिमतनोद् विमानगवितानपटीव रवेः ॥१९॥ रविरथपातनिधूतपयोधितरङ्गतति- व्यतिकरधाव्यमान इव यावदगाद्गलनम् । दिनविगमारुणातपकुसुम्भकषायरसः क्षतरुचि तावदम्बरमधात्परिधूसरताम् ॥२०॥ 16b,M द्विरदरदो for विकटशिरो 17b,N दधदतिदीर्घ for विसमरदीर्घ 18a,M परिकलन् ध्वनिना for परिकलय्य दिना 19b,M गता रुचां for रुचां गता; N स्थित for स्थिर 20b,N वाध्यमान for धाव्यमान M3 कलनम् for गलनम् c,M विषम for विगम M रस for रसः d,M3 अगात् for अधात ·७४ एकादशः सर्गः तिमिरविषाणकोटिभिरहस्करहेमतटे मदपरुषं प्रदोषवृषमेण रुषोल्लिखिते । वियदभितो बभार कुशसान्ध्यरुचिप्रचयः प्रचुरसुवर्णचूर्णपटलैरिव पाटलताम् ॥२१॥ गगनवने गभस्तिदलसन्ततिभिस्तरुण- स्तरणितरुः प्रदोषसमदद्विरदोदलितः । चिरमचलत्तथाऽनुपदमस्य यथा विशदं दिशि दिशि शीर्यमाणमुडुपुष्पकुलं ददृशे ॥२२॥ अनतिशयेन भुक्तसहवाससुखाः सुधियो ध्रुवमनुयान्ति सौहृदभुवा विकृतिप्रकृती । यदभिविभाव्य भास्करवियोगहतां नलिनी जहुरिह चक्रवाकमिथुनान्यपि सङ्गतताम् ॥ २३ ॥ स्फुरति तदेव मण्डनविधौ मधुपायिकुलं विकसति सैव सान्द्रमकरन्दरसोज्ज्वलता। अथ च गतेऽस्तमंशुमति नैव बभौ नलिनी ध्रुवमसुपात एव दयितच्युतिरेणदृशाम् ॥२४॥ श्लथदलवेणयः पतति भर्तरि तिग्मकरे वपुरवनम्रपनवदनाः शतपत्रभुवः । वियुतरथाङ्गनामपृथुपक्षतिनिधुतिभिः करतलताडनाभिरिव जघ्नुरथ व्यथिताः ॥२५॥ श्रितवति शान्तिमूष्मणि कठोरतरे तरणे- स्तरलिततारकोत्करकुशेशयकोषकुलैः। 21d,M रजः for चूर्ण 22d,N मृदु for मुडु 23b,M सुखं forभुवा C,M हस्कर for भास्कर d,M रिव for रिह 24d,M अतिपात for अनुपात d,M एतादृशाम् for एणदृशाम् 25,26,MS omits ·एकादशः सर्गः सममुदमजि पङ्कपटलीमलिनच्छविभि- वनमहिषैरिव द्युसरसस्तिमिरप्रकरैः ॥२६॥ गतवति कालमेघपरिवृष्टतमःसलिलैः प्रचयिभिरम्बरे वन इवाशु परिप्लुतताम् । शिखिशिखयेव धूमपरिधूसरभावभृता न चरमसन्ध्यया निविविशे न शनैशनम् ॥ २७ ॥ मुषितविवेकवृत्तिरुपपन्नबहुस्खलितः सुरतसुखाभिलाषजननो जितदृष्टिधृतिः । मद इव वल्लभावसथगत्युपदेशगुरुः परिववृधे प्रदोषबहलः प्रसरस्तमसाम् ॥२८॥ समदमहेभभिन्नकटदाननदीमलिन- जगदवगाह्यते स दिवसान्ततमोविसरैः । असुचिरभाविशीतकरसङ्गमदिग्वनिता- रतिगृहदग्धधूपविसृतैरिख धूमपटैः ॥२९॥ दिव इव निःसृतैर्गिरिनदीभ्य इवोच्वसितै- र्भुव इव संप्लुतैः क्षितितलादिव चोल्लसितैः । जलधितलोद्भवैरिव ककुभ्य इवोत्कलितै- स्तिमिरकुलैरनीषदुदमेषि मसीमलिनैः॥३०॥ कुसुमकरालितासु कबरीषु कुरङ्गदृशां कुवलयकूटकुडालतटीषु सरित्सु तमः । 26d,M प्रकटैः for प्रसरैः 27b,M इवांशु for इवाशु 28b,M सुखाविलास for सुखाभिलाष b,M3 जननोचित for जननो जित C,M सुचवामपथ N वल्लभावसथ M3 वर्णभावसष 29,30,M3 omits 300,M जलौद्भिदैः for जलोद्भवैः d,N कलुषैः for मलिनैः ·एकादशः सर्गः मदमुचि दन्तिनां कटकटाहककोटरके स्फुटितमजीघटद्विकटपट्पदपेटकताम् ॥३१॥ अनुकरशीतमुख इव भैरवता वहता बहुबाहुषण्डपरिपुजनया नृपुरम् । अजनि परस्परान्वयविधिर्जगदाक्रमण- प्रवणमहोदयेन तमसा नु तदा ककुभाम् ॥ ३२॥ जगदुदरे निधाय ससमुद्रनगाद्रिवनं पयसि निषेदुषा क्रमविलचिन्तलोकभुवा । अनवसितश्रिया दुरवबोधनयोद्गतिना सपदि न कृष्णता न समभारि तमीतमसा ॥३३॥ यदुरुहिरण्यगर्भकनकाण्डकवाटतले दिनकरदीपकजलजमति ससञ्ज रजः। तदिदमुषावतारमरुदाहतिशातनया विगलितमन्धकारपटलच्छलमुच्छलितम् ॥३४॥ प्रियवसतिप्रयाणसमये पिदधत्पदवी- मिदमुपकारि नस्तम इतीव निमनगमाः । अलिमलिनस्य वेणिवलयस्य रुचां निचयै- रभिसरणोत्सुकाः प्रियतया पुपुषुः सुदृशः ॥३५॥ तिमिरमवाधतावियुतयोमिथुनं पततो- विधिबहुधाकृताभिसरणोत्कधियस्तु वधूः । PuranamamuNNEL 31a,M तरङ्ग for कुरङ्ग 32a,N अनुकरणाभिमुख for अनुकरशीतमुख C.M3 यानपरं for यानूपुरम् 38,MS omits; b,M is not clear for पयसि निषेदुषा 34b,M3 ससर्ज for ससक्ष 35d,M प्रियतमाः for प्रियतया M सुदृशाम् for सुदृशः M3 प्रियतमाय ययुः सुदृशः ·पकादशः सर्गः विषयविशेषभेदपरिणामगुणागुणयो- नहि जगतः स्वभावसमवायि समुन्मिषितम् ॥ ३६॥ इत्युद्वृत्तसमुद्धतान्धतमसव्याधूतविश्वस्थिती कल्पापायमहाभयेपि सहसा मग्ना तमिस्रामुखे । ध्यात्वाग्रे शिवशेखरोदयमनुद्विग्नैव तस्थौ प्रजा प्रत्यासन्नसुखोदयो हि न मनः क्लिश्नाति दुःखोद्गमः ॥ ३७॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये दिनान्तवर्णनो नाम एकदशः सर्गः॥ 36,M3 omits; b,M विधिवहुधाकृताभिसरशोकधि- यस्तवधूः N विधिवदुपाकृताभिसरणोत्कधियस्तु c,N परिणामि for परिणाम d,M स्वत्ताव for स्वभाव 37a,M इत्याकृत for इत्युवृत्त ·द्वादशः सर्गः अषदाधूततमोनुबन्धा प्राच्या रुचिः केतकधूलिवर्णा । एप्यन्निशानाथचरिष्णुरथ्यरथ्या रजोराजिरिवाविरासीत् ॥१॥ क्राम्यत् क्रमेणाम्बरगोचरेऽपि वलक्षमालक्ष्यत धौतधिष्ण्यम् । आविर्भवदुर्लभचन्द्रसङ्गक्षपावपुश्चन्दनचूर्णचारु ॥२॥ श्रीः शीतरश्मेददृशेऽथ दृश्या प्राच्यामुदञ्चचिमिराकुलानाम् । आश्वासनोक्तीर्जगतां विवक्षोः स्मितप्रमेवोन्मिषिता मघोनः॥३॥ तमोभिराधूसरिताधुनैव दोषाकुला साम्प्रतमेव भूत्वा । सैवाबभौ रात्रिरुपायतीन्दौ समागमः कस्य सतां न भूत्यै ॥४॥ अथ क्रमान्मुग्धमृणालकन्दसौन्दर्यगर्भा नुदती तमांसि । लेखोदगादिन्द्रदिशः सितांशोररावणस्येव विषाणकोटिः ॥५॥ केलिक्रियाशककरामकृष्टशचीकचरस्तवतंसशोभैः । इन्दोरमन्दैः खचिता मयूखैः पौरन्दरी सुन्दरतां दधे दिक् ॥६॥ कदम्बधामाधिकगौरमिन्दोविषक्तमूहे सुरधानि धाम । उपानिलारूषितकल्पवल्लीपरिप्लुतप्रौढपरागलीलाम् ॥७॥ अरोहतो धिष्ण्यपदं हिमांशोरम्भोनिधेगर्भगृहानिरीय । सोपानराजीष्विव राजितासु विशश्रमुर्वीचिचमूषु पादाः ॥८॥ 18,M अथैकदा N अथेषदा 5d,M3 ऐरावतस्य for ऐरावणस्य 0 ·द्वादशः सर्गः दरीषु दूरं तमसोऽभियातः पलायनाध्वानमिवाथ रोद्धम् । समं समेत्यैव शशाङ्कपादैराचक्रमे भूधरचक्रवालम् ॥९॥ आसाद्य सद्यो धुतलं मयूखैस्तमः शशी प्राग्जगतां जहार। महात्मनामुन्नतिमार्गलामे नान्योपकारात्करणीयमन्यत् ॥१०॥ धामुजिहानः परिपाटलाभाः प्रभाः पयोधेश्चिरमाचकर्ष । दिक्कामिनीमण्डलमण्डनाय प्रवालवल्लीरिव शीतरश्मिः ॥११॥ शिखाभिराश्लिष्ट इवौर्ववढेरत्युल्बणां पाटलता प्रपन्नः । सिन्धोस्तरङ्गैरिव नुद्यमानो जवाजगाहे गगनं मृगाङ्कः ॥१२॥ तारासु तारापथभित्तिभागे तिरोदधत्या वपुषो विशेषान् । पुराणचित्रप्रतिमोपमासु ज्योत्स्नासुधाकूर्चिकया निपेते ॥१३॥ ततः कराक्रान्तचरत्कुरङ्गच्छायः स्पृशन् कर्कटवृश्चिकादीन् । तुतोद नीलं तिमिरेभवृन्दं ज्योत्स्नासटाको हरिणाङ्कसिंहः ॥१४॥ श्यामां समाश्लिष्य सरागमिन्दौ नमस्तलं तल्पमिवाधिरूढे । तमोमुचः सख्य इवोच्छ्वसन्त्यो दिशः शनैर्दूरमथापसमुः ॥१५॥ वेणीषु मूर्छामिव संप्रयाताः कपोलयोास्यमिवादधानाः । स्मितेष्वथोच्छ्वासमिवोद्वहन्तो विलासिनीः शिश्लिषुरिन्दुपादाः ॥१६॥ ददौ तथोद्दीपितमन्मथार्तिः शशी प्रभामत्ततयोन्मदत्वम् । विलवयामास यथा प्रवृद्धो भुवोऽपि मूर्ति मकरावचूलः ॥१७॥ कृतोपकारे हि निवेशयन्ति प्राणैरपि प्रत्युपकारमार्याः । तथाहि लब्ध्वाभ्युदयं समुद्रादवीवृधत्तं शशभृत्स्वधाम्ना ॥१८॥ स्तनेष्विवाम्भोरुहकुड्मलेषु कृत्वा करैः पीडनमार्द्ररागः । नयन् विकास कुमुदाननानि वापीषु कामीव ललास चन्द्रः ॥१९॥ 16c,M उत्स्वास for उच्छ्वास 9b,M धान for ध्वान d,M चक्रवाल: for चक्रवालम् 10,M3 omits, c,N उन्नत for उन्नति 11a,M लाभ for लाभाः 15,M उत्स्वसन्त्यः for उच्चसन्त्यः d,N इन्द्रपादाः for इन्दुपादाः 17,M3 omits; a,M तदा for ददो 19d,N कामी च वापीषु ·द्वादशः सर्गः निपीतसन्ध्यामदिरारसायां निद्राजुषि क्षीबतया क्षपायाम् । कुमुद्वतीं चुम्बितुमात्तकम्पो बिम्बच्छलेनोपससर्प चन्द्रः॥२०॥ कदम्बधूलीधवलेन धाम्ना समेधयन् कैरवकोरकाणि । मनोभिदः पुष्पशरस्य सख्युश्चक्रेऽस्त्रसंधानमिवोडुराजः ॥ २१ ॥ अथाददे तत्क्षणमात्रनिम्नविमृष्टरात्रिक्षयखेदिनीभिः । त्वराश्लथग्रन्थिगलद्विभूषं प्रसाधनश्रीः प्रियवल्लभाभिः ॥२२॥ प्राणेशदूतीप्रणयावाक्यप्रमोदपर्याप्तिविहासिनीभिः । दधे तदा दृष्टिभिरेव तासां विलासकर्णोत्पलमण्डनश्रीः ॥२३॥ रतत्वरावेशसकम्पपाणिविन्यासशैथिल्यधरैर्वधूनाम् । रतौ पुरः पातमिवामृशद्भिर्नास्थायि गाढं कबरीषु पुष्पैः ॥२४॥ हारावली गाढतरप्रियाङ्गसङ्गे विधत्ते व्यवधि क्रुधेव । औत्सुक्यकम्पोच्छ्वसितैः स्तनाग्रैरामुच्यमाना नुनुदेऽङ्गनानाम् ॥२५॥ अबन्धि ताभिः कठिनावकृष्टसन्धानसूत्राङ्कितपाणिशाखम् । उच्छ्वासिपीनस्तनपूर्यमाणः कृच्छ्रात् त्रुटत्कञ्चुककोणसन्धिः ॥२६॥ संलापयन्त्या दयितस्य दूतीं वध्वा विभूषां विनिवेशयन्त्याः । प्रसन्नता कापि मुखस्य जज्ञे वेषश्रिया नु प्रियवार्तया नु ॥२७॥ बिम्बच्छलेन सरवासगेहे तन्व्याः कपोलेऽवततार चन्द्रः। जगजिगीषोन्मिषितस्य सख्युः सभाजनायेव मनोभवस्य ॥२८॥ आबिभ्रती बच बभौ नतभूः कालीयकीयं तिलकं ललाटे । निमग्ननिःशेषनवस्मरेषुस्वर्णज्वलत्पुङ्खमुखाङ्कितेव ॥२९॥ -RemenwwwamriummenimamPalparanAmARImmenimaminatanisement 20,MB omits; e,M कम्पितु for चुम्बितु 22,M3 omits; a,M faa for FIFT b,M विसृष्ट for विमृष्ट 24aMN विजिवरा for रतत्वरा C.N रणैः for रतो 25b,M3 मुधैव for क्रुधेव 26b, N Treri for ytrá; C,M3 breath for उच्छ्वास ·द्वादशः सर्गः गुणग्रहोत्पीडनयुज्यमानश्रोणीपटाग्रस्फुटदृश्यनामि । नखांशुकल्माषितनीविबन्धं बबन्ध काञ्ची जघने घनोरूः॥३०॥ शुद्धेन सद्वृत्तगुणान्वितेन निगृहनेष्वारसता सलीलम् । पुरन्ध्रिदोष्कन्दलिकास्वसजि पत्येव गादं वलयबजेन ॥३१॥ ररास रम्यं रशना शनैर्यत् तदा तदेवाजनि जम्भमाणम् । नितम्बशय्यारसिकस्य नार्याः प्रबोधतूर्य मकरध्वजस्य ॥ ३२ ॥ आलम्बि मञ्जूवलशिञ्जितेन नतभ्रुवो नूपुरमण्डलेन । उन्माथिनो मन्मथकुञ्जरस्य विशृङ्खलं शृङ्खलपाशकश्रीः ॥३३॥ प्रियोत्सुकाया जघनेन कश्याः कण्ठेन हारस्य विरुद्धबन्धे । मिथो रतानन्दमिव प्रदातुं कृतो विसर्गः स्वपरिच्छदस्य॥३४॥ तिरस्क्रियायाः परिहारहेतोर्योत्स्नाकृतायाः शरणं प्रपन्नाम् । दधुः सरोजश्रियमशिलमां नार्यो नवालक्तकविग्रहेण ॥३५॥ मृगीदृशामङ्गलतानुषङ्गिलावण्यलक्ष्मीपिहितप्रभेण । यथावदप्याकलितेन तासां स्फुटा न लेमे प्रतिकर्मणा श्रीः ॥३६॥ अस्मिन् क्षणे कामिषु तीव्रकाममनोरथाध्वक्षणसङ्गतेषु । ता मेनिरे भारमिवाङ्गभूषां सह्यान्तराया हि न रागवृत्तिः ॥३७॥ सख्यै वदन्ती प्रियवृत्तमेका मूकापि सङ्केतमगाचिरेण । कथा हि विश्वासिनि रागभाजां प्रियार्थगर्भा न परैति निष्ठाम् ॥ ३८ ॥ सखीकथाकौतुकिनं नतभूरन्वनिषण्णं दयितं विवेद । सस्मेरवाभिमुखस्थितालीकनीनिकान्त प्रतिबिम्बदृष्ट्या ॥३९॥ विधूतदीपं भवने भ्रमन्त्या स्थित्वा चिरं तल्पमथाश्रयन्त्या । मुहुर्गवाक्षेक्षितमार्गवीथ्या प्रत्यैक्षि कृच्छ्राद्दयितः कयापि ॥४०॥ 30a,N युञ्जमान for युज्यमान b.M नाभिः for नाभि 31a,M3 वृत्ततया for वृत्तगुणा 37b,N मनोरथान्वक्षम for मनोरथाध्वक्षण 38b,N सूत्का for मूका 40a,M वधूस्तदीय for विधूतदीपं ·८२ द्वादशः सर्गः कृतागसामप्यनुमेनिरे ताः सखीभिरभ्यानयनं प्रियाणाम् । तदेव हि प्रेम स एव रागो न स्थायितां यत्र बिभर्ति कोपः ॥४१॥ केलिक्रमेण प्रियमाक्षिपन्तमन्वक् समागत्य पिधानमक्ष्णोः । स्पर्शान्तरात् संस्पृशती चिरस्य तदङ्गमेका न किलाभिजज्ञे ॥४२॥ अतृप्तमुच्छ्वासतरङ्गितानि सवाष्पकष्टस्खलिताक्षराणि । प्राप्तोऽनुगेहं निशशाम कान्तः सखीषु सन्देशपदानि तन्व्याः ॥४३॥ प्रिये वधूर्यत्सहसाभ्युपेते व्रीडां व्यधत्तावनतिं मुखेन्दोः । प्रागुत्सुकं कातरमिष्टदृष्टावतर्जयत्तेन रुषेव चेतः ॥४४॥ अर्धावनच्युतवेणिपुष्पा सालक्तकाग्राङ्गुलिरागात्री । भ्रष्टाङ्कसंसक्तविलेपशुक्तिसिक्तांशुकैका प्रियमभ्युदस्थात् ॥ ४५ ॥ शशाङ्कसंघर्षमिवावलम्ब्य कृतानुयात्राः प्रसभं तमोभिः । आमोदमत्तालिकुलाकुलाङ्गयो नाथानिवोच्चैरभिसरन्याः ॥४६॥ सन्ध्यानृत्यभ्रभिशिवभुजाभ्रंशिभस्मौघभासि ज्योत्स्नापूरेऽपरिमिति जगद्वयश्नुवाने हिमांशोः । एकैकात्मप्रभवविशिखस्यूतगात्रैरिवाथो रागिद्वन्द्वैर्भटिति घटना गाढमन्योन्यमूहे ॥४७॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये चन्द्रोदयप्रसाधनवर्णनो नाम द्वादशः सर्गः। 41c,N चैव for एव 425,N अन्वक्षम् for अन्वक्. d,M एकापि for एका न 43a,M अदृष्ट for अतृप्त c,N देहं for गेहं 44cd,M दृष्ट्यावित यत् for दृष्टावतर्जयत् 45,M3 omits; a,N बद्ध for नद्ध 46b,M कृतानुयाताः for कृतानुयात्रा: 47a,N नृत्त for नृत्य ·त्रयोदशः सर्गः धृतसन्धिरसो विचित्रवृत्तिर्विदधानः स्फुटशुद्धपात्रयोगम् । मधुवारविधिः सनायकाङ्को ववृधे नाटकवन्नितम्बिनीनाम् ॥१॥ दधतस्तरुणानवेक्ष्य तृष्णामथ चित्रग्रहगृधनुरासवाङ्कम् । अमृजत् स्मरकिङ्करो वधूनां मुखपारीः प्रमदाश्रुवारिसेकैः ॥२॥ क्षुभितोत्कलिकेऽथ रागसिन्धौ सशशिश्रीमणिपारिजातयुक्ता । पिशुना समुदेष्यतः प्रियाणां मदिराभूद्दयिताधरामृतस्य ॥३॥ सममाहितपक्ष्मपातमारान् मदिरारागिणि पेतुरुत्सकानि । नयनानि वधूमुखे च यूनां चषके चालिकुलानि सोत्पलाङ्के ॥४॥ लुलितालसलोचनं चलोष्ठं विलसत्कान्तकपोलमायताक्ष्या । निदधेऽधिमुखं सुखाय पत्युर्मुखगण्डूषसुरा नु भावना नु ॥५॥ यदभूषयदाननं नताझ्याश्चषके विम्बवशादिमामतोऽसौ । परिणम्य कपोलयोः सुरा तद् विदधे प्रत्युपकारिणीव कान्तिम् ॥६॥ सपरिसुतिवीचिभिः सकम्पं चषके चन्द्रमसं निरीक्ष्य दध्युः । मकरन्दपिशङ्गदीर्घिकाम्भःशफरीस्फारविवर्तनं युवानः ॥७॥ 5a,M3 चलौष्ठं for चलोष्ठ C,M अथ for अधि C,N मुखाय for सुखाय 6b,M उपागतोऽसौ for इमामतोऽसौ d,N कान्तम् for कान्तिम् 7b,M वध्वाः for दध्युः ·त्रयोदशः सर्गः प्रतिमाहिमरश्मिरासवस्थः परिपीतो हिमशीतलखभावः । कुरुते मम कम्पमेष शैत्यादिति मुग्धा मदघूर्णनं विवेद ॥८॥ मदकोपकषायितायताक्ष्या मदिरारागिकपोलपालिकायाः। बुबुधे स्खलता प्रियेण तन्व्याः श्वसितैस्तापितसीधुभिः प्रकोपः ॥९॥ वहतोर्मदमानयोर्विमोहं नयतोः कामपि विक्रियां स्वभावम् । प्रथमः प्रविवेश चित्तमासामपरः क्वापि निरीय विद्रुतोऽभूत् ॥ १० ॥ दयितोष्ठ्यरसामृताभिलाषाचषके सासवके कृतावतारः । परिपीतपरिसुतिक्षताशः परिभावीव निशाकरो ननाश ॥११॥ परितः परिणाममीयुषोच्चैर्मदिरामोदमदेन मानिनीनाम् । स्खलितेऽपि वपुष्यवाप यन्न स्खलनं प्रेम तदद्भुतं बभूव ॥१२॥ प्रतिमोपगतः प्रियाकरस्थे चषके निःश्वसितावधूतशीधौ । अरुणां रुचिमाश्रितः सकम्पः क्षुभितः क्षीब इव क्षपाकरोऽभूत् ॥१३॥ अमणन्मृदु यत्पुरन्ध्रिरन्तः प्रियमास्यासवमेत्य पाययन्ती । स्फुटमस्य तदेव तृप्तियोग्यं व्यधित खादुतरावदंशभावम् ।।१४।। परिवर्तितगीतयोर्धकण्ठे भ्रमितभ्रूलतमीषदीक्षमाणाः । करपल्लवकम्पमानपार्यः सुदृशः शीधुमदोदयं विवः ॥१५॥ चषके मधुनि(तासिताजप्रसरत्केसरकर्दमेऽवसन्नाम् । रतचाटुगुणैर्नवोढवध्वाः शनकैदृष्टिमथोजहार कान्तः ॥१६॥ यदनिष्ठितवस्तु यत्सहासं यदकाण्डोद्धति यत्स्वभावमुग्धम् । यदसाधुपदं स्खलत्पदं यत् तदुदैव क्षीवधियां वचः कथासु ॥१७॥ हसितेव जितेव तर्जितेव क्षयितेवोन्मथितेव निर्धतेव । मधुमानमदेन मानिनीनां मनसः कापि जगाम मानवृत्तिः ॥१८॥ 8d,N पूर्णनं for घूर्णनम् 10a,M वदतोः for वहतोः 11,M3 omits; OM परिवीत for परिपीत 13c,M तरुणां for अरुणाम् 14,M3 omits; a,M अमृशत् for अमणत् 16a,M च्युत for धुत 170,M यदशाठ्यपदं for यदसाधुपदं ·त्रयोदशः सर्गः स्मरसायककण्टकैः कराले मधुपूरोच्छलिते सरागपङ्के । हृदये सुदृशां तमोमयेये शकितं न त्रपया पदं निधातुम् ॥ १९॥ अलसं वचनं दृशो विलोलाः स्थिरविश्रम्भरसाचेष्टितानि । कलहेऽपि रतिं वितन्वताऽऽसां मधुना सूपकृतं मनोभवस्य ॥२०॥ मधुना शशिनः सुधेव लेभे मधुमाधुर्यमिवाददे शशाङ्कः । चषके प्रतिमोदयादनीचैरुभयोः स्वार्थधियेति सङ्गमोऽभूत् ॥ २१ ॥ गतया परिवृद्धिमाननेन्दोरमृतं चारु चिरं परिस्रवन्त्या । स्मितचन्द्रिकया मधूपरागच्छविसन्ध्या तनुतामनायि तन्व्या॥२२॥ अमृतद्रवमात्मसात्करिष्याम्यमुनोद्गीर्णमतीव साधु सीधुः । प्रतिमोत्थममूर्छयन् मृगाई चषके चञ्चलवीचिघट्टनाभिः ।। २३ ।। रुरुचे चषकार्पिताननाया युवतेरुत्पलषट्पदोऽग्रवर्ती । समदादिव निर्गतस्तदानीं मनसो मानमयो महान्धकारः ॥२४॥ श्रवणेन चटूनि रूपमक्ष्णा प्रणतिं भावनया मुखेन सीधु । सुतनुर्मनसाऽनुरागबन्धं प्रतिजग्राह समं प्रियादमूनि ॥२५॥ असिताजपरागपांसुपिङ्गे मधुताम्रद्युतिपद्मरागपात्रे । प्रतिबिम्बितकुङ्कुमाङ्ककान्तावदनाब्जं विविद विटैगरिम्णा ॥२६॥ मधुनि प्रतिमां नवोढवध्वाः स्पृहया रेष्ठमुखस्य भावयन्त्याः । सुरभिश्चषकोत्पलस्य नाभूद् व्यदधन्नेत्रनिमीलनान्यभीष्टः *॥ २७॥ विततार मदं जहार लजामपुषत् कामकलां ददेऽनुरागम् । सुरतैकसखी सुखं वधूनां विदधे नो किमिवातुलं प्रसन्ना ॥२८॥ 19b,M त्सलित for च्छलित 20a,M3 लघुसंचलनं for अलसं वचनम् BAM3 रसानि for रसाई c,M नतिं tor नीतं; चतन्वता for वितन्वता 21b,M दवे for ददे; M शशाङ्कम् for शशाङ्क: d,साधिपयोऽति for स्वार्थधियेति 22,M generally has where is expected. b,M3 चारुतरं for चारु चिरं 25,M3 omits; C,N रागवत्तां for रागबन्ध 26b,M3 ताने for पात्रे 27d,N विदधन् for न्यदधन्: M3 नेत्रनिमीलनाय कान्त: for the reading given above ·त्रयोदशः सर्गः रसितेन रसादनूनमाना मधुना क्षीबतया तथा विभक्ता। अपराद्धमपि प्रियं यथाऽसौ सभयाऽस्थापयत प्रसाद्यपक्षे ॥ २९ ॥ सुरभिश्वसितं सितायताक्ष्याः पतितं कोष इवादरेण गोप्तुम् । मदिरोत्पलमामिमील पायर्या दधते के न गुणेषु पक्षपातम् ॥ ३० ॥ स्मितपुष्पचितेषु सानुरागेष्वविपन्नमरवृद्धिषु प्रियाणाम् । तरुणैः परितृप्तता पिवद्भिर्न मुखेष्वाकलिता न चासवेषु ॥३१॥ विनयन् विनयं स्मितानि पुष्णन् नयनानि भ्रमयन् वचांसि धुन्वन् । मुखराणि विभूषणानि कुर्वन् वरवेषो ववृधे मदो वधूनाम् ॥ ३२ ॥ गणिकेव गुणागुणानभिज्ञा प्रतिलभ्यान्तरमुत्कटानुरागा। न विकारशतानि नातितीक्ष्णा मदिरा दर्शयति स कामुकानाम् ॥ ३३ ॥ मणिशक्तिशतेषु मानिनीभिर्मधुसंक्रान्ततनुः पपे शशी यः । अचिरेण चकार चन्द्रिकाभिः स मनो मानतम प्रमुक्तमासाम् ॥ ३४॥ मधुपः शुशुभे निलीनमूर्तिश्चषके नीलसरोजगन्धबन्धात् । प्रतिमाशशिनः कलङ्कलेशो मधुना धौत इवोत्प्लुतः क्षणेन ॥ ३५ ॥ चषकाभिमुखं यदा ननाम प्रमदा भर्तरि भाषितान्यगोत्रे । प्रतिबिम्बपदेन जातलजा मधुनीच प्रविवेश तेन नूनम् ॥ ३६॥ अपदिश्य मदोदयार्तिमन्या त्वरमाणा रमणे निरस्तशुक्तिः। शयनीयनियोजनाय दासीं न्यगदद् वल्लभनन्धमानवाञ्छा ॥ ३७॥ मधुपूरपरिप्लुतेऽङ्गनानामतिवृद्धोऽप्यवतीर्य चित्तमार्गे । विजहार निरर्गलं प्रकोपो न च चस्वाल यदद्भुतं तदासीत् ॥ ३८॥ अविनीतिलतावसन्तमासः सुरताशोकपुरन्ध्रिपादधातः । नयनोत्पलषण्डमातरिश्वा जगृहे पोषदशां मदो वधूनाम् ॥ ३९ ॥ Parama म - 29c,M3 मिव for मपि d,M प्रसाद for प्रसाद्य 33c,M aifa for fa 348,M3 कामिनीभिः for मानिनीभिः 35h,N गर्वात् M बन्धात् 37c,M दासी न्वगदत् for दासी न्यगदत् 38,MB omits. 39a,M अवनीति for अविनीति c,M ताण्ड for षण्ड; d,M घोष for पोष ·त्रयोदशः सर्गः अग्रे विकीर्णनिभृतप्रणयार्द्रवाक्य- पुष्पान्जलिः सरलविभ्रमसूत्रधारः । प्रस्तावनां दयितसन्धिरसैः शिवार्था- मित्थं व्यधत्त रमणीरतनाटकस्य ॥४०॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये मधुपानवर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः। 40c,M शिवाङ्का for शिवार्था The colophon in N reads आपानविभ्रमो नाम, ·चतुर्दशो सर्गः रसरभसया रागस्थित्या मुहुः प्रियलालसं चिरगुणितया मानावृत्त्या मुहुः पिहितस्पृहम् । मधुमदमुदा लेभे लुभ्यन्नदुर्लभवल्लभो निधुवनविधिक्रीडालम्ब नितम्बवतीजनः ॥१॥ ग्रहगणगुरौ रागालग्ने विलासमहोत्सवे वपुषि सुदृशां श्रीप्रासादे प्रतिष्ठितमन्मथे । कुचकलशकश्लिष्टैः सद्य: करैः सुसमाहितं पुलकसलिलनातो जज्ञे जनो रतिकल्पकः ॥२॥ अनुमतमिवानेतुं पोषं तमीतमसां कुलं दिशि दिशि दृशो विन्यस्यन्त्यः श्रियाङ्कुरिताञ्जनाः । मदनहुतभुग्धूमच्छायैः पटैरसितैर्वृताः प्रययुररसद्भूषैरङ्गैः प्रियानभिसारिकाः ॥३॥ समधित न या रागिद्वन्द्वं बभूव न सा सखी न मदनवशे यावस्थातां न तावपि रागिणौ । 1b,M पुषितया for गुणितया CM लभ्यं tor लुभ्यन् 2a,M राशा for रागा; d.M घनो for जनो 3a,M भनुगत for अनुमत a,M अलसीभूतैः for अरसद्भूषैः ·चतुर्दशः सर्गः मिथुनमिषुभिर्विव्याध क्रमेण न स सरो न्यविशत न यन्मानग्रन्थौन विद्धमभूच तत् ॥४॥ अहमहमिकामत्यां सत्यां शरासनयष्टिका कुसुमधनुषो यत्नादेणीदृशोऽवललम्बिरे । कथमितरथा क्षीबक्षीवाः सवेपथुभिः पदैः सरकसदनाल्लीलातल्पं ययुनच चस्खलुः ॥ ५॥ स्तनकलशयोर/दस्ते तुरङ्गदृशोंऽशुके श्लथयति शनैनवीसन्धि सकम्पकरे प्रिये । अभिमुखसुखस्वेदक्लेदाजडा मणिमेखला च्युतिमिव शुचा शङ्कित्वाकाचुकूज न कोमलम् ॥६॥ समजनि न तत्प्रेम त्यक्तं यदीपदपीय॑या सरसुखसखी नासावीा विना कलहेन या न खलु कलहः सोऽन्योन्यं यः प्रसादनवर्जितः प्रसदनविधिर्नासौ यूनां न येन विलिल्यिरे ॥७॥ अनुनयगुरुर्गोष्ठीबन्धो मुखासवसम्पदा शपथशिबिरं विश्रब्धानां धियां प्रथमातिथिः । अविनयवचोवादस्थानं पुरन्ध्रिषु पप्रथे मदविलसितस्यैकाचार्यश्चिरं रतिविभ्रमः ॥ ८॥ रतिकृति गते मायानिद्रां पुरोऽर्पितचुम्बना पुलकपयसा मत्वा तत्त्वं मुखापहृतानना । कृतकशयितो निग्राह्योऽसीत्युदीर्य कलं वधू- व्रणितमधरे दत्त्वा दन्तैरपूरयत स्पृहाम् ॥९॥ 5a,N मत्या for मत्यां; N सत्यं for सत्यां c,M क्षीबक्षीवैः for क्षीवक्षीवाः d,M सरल for सरक 60,N खेद for स्वेद 7b,M वा for या; a,M विनिन्यिरे for विलित्यिरे ·२० चतुर्दशः सर्गः कलहकलया यत्संवृत्यै त्रपावनतानना पिहितपुलकोद्भेदं सुभ्रूश्चकर्ष न कञ्चकम् । दयितमभितस्तामुत्कण्ठां विवQरनन्तरं झटिति झटिति त्रुट्यन्तोऽन्तःस्तनांशुकसन्धयः ॥१०॥ चटुषु चटुले गाढाश्लेषिण्यपाररते प्रिये यदविदितवत्प्रादुर्भूतं महाधमकृत्रिमम् । किमपि मणितं केनाप्यन्तर्व्यधाप्यत कामिनी मिथुनमथने तब्रह्मास्त्रं बभूव मनोभुवः ॥११॥ मुहुरविशदा विश्रम्भाा मुहुः स्मृतमन्यवो मुहुरसरलाः प्रेमप्रह्वा मुहुर्मुहुरस्थिराः । वितथशपथोपालम्भाज्ञा मुहुर्मधुरा मुहुः परिववृधिरे निष्पर्यन्ता मिथो मिथुनोक्तयः ॥१२॥ जघनवसनं मोक्तुं पाणेः प्रियस्य विसर्पतः स्मरविवशया सभ्रूभेदं करेण सकम्पया। शिथिलशिथिलं नार्या नीवी न्यरुध्यत केवलं मुकुलितवलीविन्यासेन प्रवेशपथः कृतः ॥१३॥ वदननिहिते ताम्बूलांशे श्रिते रतिबीजतां कुवलयदृशः पत्युर्जज्ञे स रागतरुस्तदा । किसलयमुचो यस च्छायामुपाश्रितयोस्तयो- विषमविषमः कात्स्न्येनास्तं गतो विरहक्लमः ॥१४॥ वदनशशिनः स्पर्शे शीतादिवागतवेपथुः स्तनयुगलके भ्रान्त्वा तुङ्गे निलीन इव श्रमात् । 10a,M न पादनतानना for पावनतानना 1la,N अशान्त for अपार C,M व्यधास्थत for व्यधाप्यत 12,M3 omits; ON अक्का for आशा 13,M3 omits; c,N नीविः for नीवी d,M मुच्चलित for मुकुलित ·चतुर्दशः सर्गः ज्वलितमदनाङ्गारे तन्व्यास्ततो जघनस्थले सपुलकजलः पत्युः पाणिविलीन इवाभवत् ॥१५॥ विपुलपुलके बिभ्रत्योष्ठौ चुचुम्बिषया चलौ निभृतनयनन्यासं प्रेम्णा विलोकयति प्रिये । सममभिमतप्रेक्षातृष्णां त्रपांच समेतया न करकुसुमं क्षिप्तं दीपे न चोज्झितमङ्गणे ॥१६॥ त्रुटितगुणता सोत्कम्पामिः कराङ्गुलिभिः कृता चिरतरमपि भ्रान्त्वा तन्व्या न कञ्चुकसन्धिषु । झटिति विहिता लब्धोच्छ्वासं स्तनद्वितयेन सा कृतमिह कदा सद्वृत्तै! मनोरथपूरणम् ॥१७॥ न मणितपदैर्नाङ्गाश्लेषैर्न काक्षनिरीक्षितै- न सुरतगुणैर्न व्याहारलभ्यत तत्सुखम् । पटु परिमृजन् स्वेनास्येन सुताश्रुकणे दृशौ यदुदितरुषस्तन्व्याः कान्तः किमप्यनुभूतवान् ॥१८॥ रतिपतिधनाटङ्कारो मदद्विपडिण्डिमः सपुलकजलप्रेमप्रावृदपयोधरगर्जितम् । निधुवनयुधस्तूर्यातोद्यं जहार नतभ्रुवां जघनसरसीहंसखानः श्रुति रसनारवः ॥१९॥ श्रमजलकणक्लेद क्लिष्ट श्लथाकुरपत्रक सररथधुराचक्राकारभ्रमन्मणिकुण्डलम् । 150, M3 Farofa for varioa 16a,M चले for चलो .,M तृष्णा पारसमेतया for तृष्णां त्रपां च समे- तया 17,M विहितं for विहिता d,M सवृत्ते नो for सवृत्तों 18a,N नाडा for नाङ्गा M वाक्षि for काक्ष b,N सुरभि for सुरत; N नाप्याहाः for न व्याहाः M अलभ्यत N अजन्यत e,N यदुपरि मृजत् for पटु परिमृजन d,M रुचा for रुषः ·९२ चतुर्दशः सर्गः प्रचलजघनप्रेसत्काञ्चीगुणाश्चितशिजितं सुरतमजनि क्रीडाभाजामुढविपर्ययम् ॥ २० ॥ विनयमपरिक्लिष्टं श्लिष्टं प्रियं परिचुम्बनं निधुवनविधौ यद्यचक्रुश्चकोरदृशां नराः । प्रतिविदधिरे तत्तत्तेषां विशेषणशालि ताः फलति सुधियां पात्रे न्यस्तः सहस्रगुणं विधिः ॥२१॥ हठविघटितस्मेरच्छायाप्रयत्नधुताधरा शिथिलवलितग्रीवा किञ्चिद्विवश्चितचुम्बना । रमणसुहृदां कान्ताक्लप्ता निरुद्धकचग्रहा कृतककुपितक्रीडा कामप्यगात्कमनीयताम् ॥२२॥ दशनवसने लौहित्येन स्तनेषु तथोष्मणा मधुपपटलीधूने धूमश्रिया कबरीभरे । सरुषि हृदये तासां ज्वालाकुलैईशि कजलै- रिति परिणमन्कन्दर्पानिर्विभक्त इवाभवत् ॥ २३॥ युगलमगलतर्षोत्कर्षे तरूत्पलशोभयोः पटविघटनादूर्वोः पूर्व प्रिये परिपश्यति । श्रुतिकुवलयं दीपोच्छित्यै निरास यदङ्गना ज्वलति रसनारोचिर्दीपे तदाप निरर्थताम् ॥ २४ ॥ मधुमदमसौ सौभाग्यं तत्प्रियानुनयं स च प्रतिषविरतिं साऽन्वक्तापं स मानविमाननाम् । सररसमसौ स व्रीडामोकं स चापि विदग्धतां दयितहृदयस्वीकारं सा पुपोष मृगीदृशाम् ॥ २५ ॥ alc,M3 तासां for तेषां शालि तां for शालि ताः 23b,M धूपे for धूने 24,M3 omits: B.N गौरयोः for शोभयोः 25b,M कृत्कोपं for अन्वक्ता M मानविधूननाम् for मानविमाननाम् C,N मुक्ति for मोकं ·चतुर्दशः सर्गः पुलककणिकामुक्तासत्या करालकपोलकं श्रमवशचलच्चक्षुस्तारं तरत्तिलकप्रभम् । अमलममिलत्पक्ष्मश्रेण्या प्रियावदनं यथा सुचिरमपिबदृष्ट्या कामी मुखेन तथा कुतः ॥२६॥ तनुरनुशये गाढाश्लेषो भुजेषु मदे महान् वपुषि पुलको दी दृष्टौ प्रदिष्टनिमीलनः । वचसि विचरचाटुश्चित्ते चरिष्णुरनीचकै- रिति रतिरसावेशो यूनां ययौ शतशाखताम् ॥२७॥ दशनदशनैरोष्ठो मलौ न पल्लवकोमलो व्यपहतनखच्छेदादङ्गं शिरीषमृदुच्छवि । न भुजलतिका गाढाश्लेषे श्रमं ललिता ययौ युवतिषु किमप्यव्याख्येयं सरस्य विजृम्भितम् ॥ २८ ॥ किमुपगमिता भ; तप्तद्विलोहवलदेकता- मुत रमयितुः स्यूताङ्गेऽङ्गे शितैः स्मरसायकैः । विलयनमथ प्राप्ता रागानलोष्मभिरित्यहो न पतिभुजयोनिस्पन्दाऽन्तः प्रिया निरचीयत ॥२९॥ अपि कृतवती येषु क्लान्ति नवा नवमालिका मृदुषु सुदृशां भारेणेव स्थितं परिकर्मणा । अलघु विहृतं तैरेवाङ्गैरनगमहाहवे किमिव सुकरं नारूढानां दशामनुरागिणीम् ॥३०॥ 26,M3 omits b,M चरत् for तरत् 27a,M अनु for तनु; M मदो for मदे b,M भेदो for भेदी; M प्रविष्ट for प्रदिष्ट C,N विकट: for विचरत 28b,N अनङ्गं for दङ्गं E.N श्लेषैः श्रमं ललिता ययुः 29,M3 omits d,M निष्फुल्लाङ्गी for निष्पन्द्रान्तः 30e,M3 विकृतं for विहृत ·९४ चतुर्दशः सर्गः विनयवियुतं यावद्यावत्रपापरिवर्जितं कृशतरकृतं यावद्यावत्समाधिपराशुखम् । धुतधृतिधुरं यावद्यावत्सुदीर्घमनोरथं युवतिषु मुदे तावत्तावद्रताङ्गमभूनृणाम् ॥३१॥ रुचिषु विलसन् फुल्लन् क्षु क्रियासु समुच्छलन् भणितिषु लुठन् जुम्भासूद्यन्मुखेन्दुषु संगलन् । रतिषु निवसन्नङ्गे स्विद्यन्नदर्शि मृगीदृशां मनसि विकसत्रिष्टादिष्टोऽनुवृत्तिमहोत्सवः ॥ ३२ ॥ व्यसनमचलं यत्राचार्यो व्रतं विषयार्द्रता सुहृदविनयो दासः प्रेम प्रभुर्मकरध्वजः । गृहमशिथिलाश्लेषः शय्या खरूपमभेदिता रमणमिथुनान्यव्याख्येयां दशां विजगाहिरे ॥३३॥ कथमिव वयं के वा कस्मिन् विधावभवाम वा किमुदितमदाः किं सोन्मादाः हताः शयिता मृताः । किमिव तदभूत्सौख्यं किं वा सुखेतरदित्यहो सुरतविरतौ जश्चिन्ताकृतोऽपि न कामिनः॥३४॥ बलमकृतकं भूयान्वेषो विशुद्धिमदजन सततसुरभिः कर्णोत्तंसः स्थिरस्थिति जीवितम् । अचरमतरं शृङ्गाराङ्गं प्रसाधनमक्षयं प्रियचटुविधिः स्त्रीणामेकोऽप्यनेक इवाभवत् ॥ ३५ ॥ 31a,M3 विधुतं for वियुतं, M2 अलघु for विनय M तया for mपा b.M कृशं for कृप 32 of M is 31 in N; M3 omits. a,M दृष्टि for दृक्षु e,M विसरन् for निवसन् d,M वृत्त for वृत्ति 34a, N Fifi for final at b,M किमु for मृताः N breaks off at कृ of d कृतोपि up XV9. a,M3 योगिनः for कामिनः to ·चतुर्दशः सर्गः समभिलषिताश्लेषे पूर्व ततो धृतसाध्वसे चलदवयवे कान्तासङ्गात्ततो विहितत्रपे । निभृतचटुभिश्वेतोरूपैरथो विघृताशये युवतिसुरते विश्रम्भा ततर्प न वल्लभः ॥३६॥ फलमलघु किं लीलावया गृहं नु गुणश्रिया- ममृतमथवैकस्थं पिण्डीकृतं नु रसायनम् । निधिरुत रतः सर्वस्वं नु स्मरस्य न वल्लभै- रिति सुवदनाबिम्बोष्ठानां रसः परिचिच्छिदे ॥३७॥ क्षणमनिभृतं मायन्मानं क्षणं क्षणमुत्सुकं क्षणमसुलभवीडं धीरं क्षणं क्षणमाकुलम् । ऋजुभिरशठास्तुष्टैस्तुष्टाः प्रकृष्टरता रतै- विविशुरवशा वश्यैः पुम्भिः प्रियाः सरसां दशाम् ॥३८॥ चिरपरिचितश्रीशङ्कानां घनाञ्जनशोचिषां श्रमजलपृथनीता जहुः स्थितिष्वथ सङ्गिषु । अलभत पदं निद्रामुद्रा वधूजनचक्षुषां दलकुल इव श्यामाजानां शिलीमुखसंहतिः ॥३९॥ इत्थं ज्योनासमदमदिराक्षीबितासु क्षपासु क्रीडाक्रोडीकृतमकृतकोत्कम्पमाश्लिष्टकण्ठाः । दृप्यत्स्त्रैणं प्रसभमकुतोभीतयस्तेन निन्यु- हृष्टान्ताभिः कुसुमधनुषाभीक्ष्णमक्ष्णा शिवेन ॥४०॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये सुरतसम्भोगवर्णनो नाम चतुर्दशः सर्गः। 39,Ma omits.

·पञ्चदशः सर्गः गायं गाय निरवधि वधूसौधसेनामधोऽधः कामक्रीडाकुसुमकलिकाकुभलीभावमूलम् । इत्थंकारं जनितरजनीज्यानिसाकल्यकल्याः कल्यं भर्ने द्रुतमचकथन् वन्दिनो वन्दनाभिः॥१॥ गर्जाजातं जनितजरठावेशमाणा(शा)* यदं प्रातः प्रातः प्रहंतमुरजामेघमेघौघमुक्तम् । सद्यः संस्था निरसिसिपते येन नैभृत्यलीना निद्राहंसी नलिननयना नेत्रनीलाब्जपुजे ॥२॥ कारं कारं निधुवनविधीनुल्लसत्कान्ति कृच्छ्रा- दाद्रो निद्रामधिगतवतां रागभाजां कथञ्चित् । दुःखं दत्ते वदनपवनापूरितः कल्यकम्बुः शुद्धोऽपूतैर्भवति चपलैमूरलब्धान्तरः सन्* ॥३॥ धातः पश्य प्रतिमतमसो* मिश्ररागोद्गमस्य श्लिष्यदृष्टेरभिमतमुखे सौधवातायने च । शश्वच्छकाशिथलितभुजालिङ्गनस्योजिहीते कोऽपि स्वादोऽभिसरणवधूचूर्णरम्योत्सवस्य ॥ ४॥ 2,M गर्भाजातं tor गर्जाजातं; यखेदं for यथेदं 4,M3 omits.

·पञ्चदशः सर्गः अत्यौत्सुक्यात्परवशदृशो यामनिवर्णितामाः प्रापुः स्नेहेऽप्यविदितरसस्वादनां पूर्वरात्रे । तामन्योन्यावयवविचरदृष्टि सुप्तप्रबुद्धाः कामक्रीडाद्विगुणितरसां कामुका निर्विशन्ति ॥५॥ सस्तवापांस्तुदति विरुते ताम्रचूडस्य चेत- स्तारारागान्तरपरिगमाशङ्कनेनाभिसर्व्यः । कोषं बिम्बाधररसमयं धैर्यतोयालवालं भूयो भूयः प्रतिगमविधौ प्रेयसः पाययन्ते ॥६॥ अप्याविष्टश्चटुषु युवते त्मकण्ठातिथित्वं यद्दोवल्लीवलयमशकन्नेतुमा पराधः । निन्ये रन्तुस्तदुषसि कलं कम्बुना कूजतोचै- रन्तःशून्यादपि हि सुमुखे वेधसि स्यात्फलश्रीः ॥७॥ जुम्मारम्भे विवलितभुजास्फालिता या च तन्व्या या च ध्माता ध्वनति रजनेरत्यये कम्बुपतिः । रन्तुश्चेतो व्यथयति तयोः पूर्विका नोत्तरावत् सायथ्येऽपि प्रभवति रुजे कः सुवृत्तोपसेवी ॥८॥ निद्राशेषारुणजडदृशोऽध्यास्य तल्पापरान्तं प्राक् संबुद्धाः सुरतसुहृदामङ्कमारोप्य पादान् । खेलप्रेङ्घत्सवलयभुजावल्लि संवाहयन्ति प्रातः प्रेमश्रिय इव गृहे विग्रहिण्यो गृहिण्यः ॥९॥ लब्ध्वा बोधं दिवसकरिणः कीर्णनक्षत्रमालं दीर्घादस्माद् गगनशयानादुजिहानस्य दर्पात् । 6c,M3 धैर्यतोऽप्यालवालम् for the reading given above d,M3 प्रापयन्ते for पाययन्ते 8,M3 omits. 9,N begins with दृशो of 9a, after the break beginning with XIV, 33 ·९८ पञ्चदशः सर्गः मजदानोदकमलिनितो जर्जराभीपुरज्जुः भ्रश्यत्येष प्रशिथिल इव श्रोत्रशङ्खः शशाङ्कः ॥१०॥ आलोकेनातनुतमतमोमोषकेणाप्यमूषां नैवासाभिर्जित उरुदृशां विप्रयोगान्धकारः । इत्थं बिभ्रत्यवनतशिखैरात्मभिर्दह्यमाना व्रीडावेशादिव रतिगृहे पाण्डिमानं प्रदीपाः ॥११॥ ज्योत्लाजालान्वयिकरकुलं गौरवस्यैकमोको ज्योतिश्चक्रं परिचितममूमङ्गलग्नां निशां च । सन्त्यज्येन्दुः प्रवसति जवाल्लाघवं दूरमाप्तः पान्थैः पन्था न हि न सुगमोऽनूढभूयिष्ठभारैः ॥१२॥ रागिक्रीडामलितकुसुमामोदधूपाङ्गरागा- श्लेषश्लाध्यं परिमलमलं कृत्वमादित्सतेव । अभ्यावेष्टुं रतिगृहगुहां गन्धवाहेन कल्यं प्रेर्यन्तेऽमी परमररयो हर्म्यवातायतानाम् ॥१३॥ तल्पत्यागावसरविधुता दूरमैरावणाङ्गा- दुत्सर्पन्ती दिवसपवनै—तधूलिच्छटेव । दीींकृत्योदयगिरिशिरःश्रेणिसीमन्तलेखां प्राहालोके छविरथ दिशि व्यज्यते वासवस्य ॥१४॥ आनन्दाश्रुप्रसरसरसैरीक्षितैश्चक्रनाम्ना- मम्यावृत्तिप्रगुणनिहितै(तधौतान्तिकेव | 10b,M गमन for गगन 13bN असत्कुत्समादित्सुनेव for the above C,Nसज्जदानोदकतुलमलो for मज्जदानोदकमलिनितो 14,M3 omits; b,N भूतधूलिच्छदेव for the 11d.N वेग for वेश above 12b,M अङ्क for अङ्ग CAN दीर्घा कृत्वा for दीर्घाकृत्य d,M दूर for नूढ ·पञ्चदशः सर्गः आविर्भाविप्रणयिदिवसालोकलिप्ता मलौथै- मेधैरं दिगमरपतेस्तामसैस्त्यज्यतेऽसौ ॥१५॥ लीलोदस्तारुणकरपरामर्शवत्तारकान्ता व्यात्तेनाह्नः श्वसनसुरभिश्वासभाजा मुखेन । भास्वत्पादप्रसरणसमातन्यमानाम्बरेयं प्रातस्तूविखगरुतैर्ऋम्भते वासरश्रीः ॥१६॥ यावद्यावयुवतिवलितोत्सङ्गविद्याधराङ्ग- क्रीडाक्लप्तश्रमशमसुखाः स्वर्गवाता वहन्ति । तावत्तावत्तरलतरलं तारकाचक्रमेति क्लान्ति वृन्तश्लथमिव परिभ्रंशि फुल्लं धुवल्ल्याः ॥१७॥ प्राचीश्वासोपममरुदधिप्राच्यशैलाश्मशय्यं संप्राप्तायां दिवि नवनवां वासरस्य प्रसूतिम् । आविर्भावो भवति रुधिरासारमिश्रस्य सद्यः साङ्कन्दन्यां ककुभि कललस्येव सन्ध्यातपस्य ॥१८॥ दैन्यं दैवादुपकृतिकृति क्लान्तिकीर्णेऽवतीर्णे नाश्वासाय प्रकृतिमहतामाशयो नोजिहीते । यत्तेजोभिस्तरलिततमोविप्लवैः प्लावितोम- रिन्दोर दिशति पततो निश्चयात् पश्चिमाब्धिः॥१९॥ आशावल्लीकिसलयततिर्योमनीलाभ्रविद्युत् प्राच्याद्रीन्द्रद्विपपतिशिरश्चीनपिष्टातवृष्टिः । 15c,N भाव for भावि 16d,M तूर्ण for तूयः 17a,M वलय for वलित 18a,M शय्यां for शय्य b,N कुर्वाणायां for संप्राप्तायां 19,M3 omits; a,M विशति for दिशति; M पतितः for पततः M पश्चिमात्यः for पश्चिमाब्धिः ·१०० पञ्चदशः सर्गः ध्वान्तच्छायातपरुचिरहःकालकालाहिजिह्वा राजत्येषा धनकषदृषत्वर्णलेखाग्रसन्ध्या ॥२०॥ शोकं कोकाः कुमुदमलयश्चन्द्रपादा दिगन्तान दीपा वीरभिमतभुजाभ्यन्तरं चाभिसर्व्यः । ज्योत्लां काष्ठा निषदनमिभा बहिणो वासयष्टी- व्योमोपान्तस्तिमिरपटली तुल्यमेव त्यजन्ति ॥२१॥ वारं वारं गलितकुसुमामोदसंमर्दमिश्रं पीत्वा पीत्वा मधुपरिमलं वासगेहेषु वायुः। क्षीबक्षीवः क्षणमथ मृगप्रेक्षणानामतृप्यन् भूयो भूयः सुरभिषु लुठत्युनतेषु स्तनेषु ॥ २२ ॥ आनीतस्यावतमसमलैमासलैविप्रलम्भं ज्योत्स्नाजाले जल इव शुचिन्यादितो मजयित्वा । काष्ठासङ्गज्वलनत इव काथ्यमानं कषायं सन्ध्यारागं दिवसरजकः कल्पयत्यम्बरस्य ॥ २३ ॥ आवश्यायातिशयशिशिरैराप्लुतास्तीर्थतोयै- युक्ता मुक्तामलजलजलकणस्यन्दिनीभिः शिखाभिः । हस्तैहोमोपकरणसमित्पुष्पबहिर्विहस्तै- विप्रा देवा इव सवपुषो वह्निशालां विशन्ति ॥ २४ ॥ पूष्णा नक्तं निहितमहसश्चित्यचित्रार्चिषोऽमी पीत्वा पीत्वा विधिहुतमुपासन्नसानाय्यमाज्यम् । तेज प्रत्यर्पणमिव पुरः संविधातुं खरांशो- रारोहन्ति ज्वलदुरुशिखाश्रेणिनिःश्रेणिभिर्याम् ॥२५॥ 20a,M वर्ती for वल्ली; N लीला for नीला b.N पिष्टामि tor पिष्टात 21,N जैहयं for ज्योत्स्नां 22a,M सन्दर्भ for संमर्द 23b,M आर्द्रतामर्जयित्वा for आदितो मजयित्वा ·पञ्चदशः सर्गः १०१ गोपीहस्तैः स्तनमुखरसश्लेषितच्यावितास्या- स्तर्षाधासुतिरुतिमथोत्कर्णमाकर्णयन्तः । गोभिल-ढाजठरककुदः संप्रतीक्षन्त एते घोणास्वादोल्लसितरसनास्तर्णका दोहनिष्ठाम् ॥२६॥ नेत्राकृष्टिव्यतिकरवलद्दण्डदष्टाङ्गुलीनां चक्रोच्छोटोच्छलितकलशीशीकरााम्बराणाम् । भुग्नामुग्नभ्रमितजलताभङ्गिभिन्नस्तनीनां मन्थे कुन्थधनि हरते वेल्लितं वल्लवीनाम् ॥२७॥ हीनाङ्गानामपि हि नियताऽऽसेविनां नूनमादौ व्यञ्जन्त्येव श्रियमलघवः स्वामुपेक्ष्यापि लक्ष्मीम् । नीतः पूष्णा यदयमुदयं स्वोदयात्पूर्वमेव प्राप्तस्तेजोभुवनभवनापूरि दूरादनूरुः ॥२८॥ यावद्यावल्ललितरचनाचारु चङ्गम्यतेऽसौ सीनि व्योमः शितिमणिशिलाकुट्टिमाभे दिनश्रीः । तावत्तावत्तरुणतपनाऽऽताम्रिताभ्रच्छलेन द्रागार्दा पतति चरणालतकच्छायमस्याः ॥२९॥ अम्भोजेषु श्लथदलविशनैशतोयांशशीत- स्पर्शभ्रश्यत्स्वपनमलिनां हुंकृतं श्रूयतेऽन्तः । प्रेढत्पादप्रसरणविधि प्रस्तुवत्याः प्रबोधं मञ्जीराणामिव रुणरुणाशिञ्जितं मञ्जु लक्ष्म्याः ॥३०॥ 26a,M सुख for मुख; M श्लेषितैराततास्याः for श्लेषितच्यावितास्याः b,N क्षीर for ऊधः 27a,M चलद् for वलद् b,M वक्राक्षेपो for चक्राच्छोटो, M3 ०क्ष्वेट cd, missing in M 28ab, missing in M C,N उदयत् for उदयं d,M प्राप्तात् for प्राप्तः, N भुवनरचनासूरि for भुवनभवनापूरि 296,M ताम्र for ताप; it may be तान d,M प्राप for द्राक्; पतित for पतति 30b,N झंकृतं for हुंकृतं ·१०२ पञ्चदशः सर्गः अङ्गे स्त्रीभिः प्रियपरिमलाशङ्कया श्लाघितश्री: किञ्जल्काशाश्रयिभिरलिभिः संघशः संगतौषः । क्षीबक्षीवैः स्थितमधुधिया रुक्मपारीषु दृष्टः कल्यं कालीयककपिलिमाभ्येति बालातपोऽयम् ॥३१॥ तेजोराशौ भुवनजलधेः प्लाविताशातटान्तं भानौ कुम्भोद्भव इव पिवत्यन्धकारोत्कराम्भः । सद्यो माघन्मकरकमठस्थूलमत्स्या इवैते यान्त्यन्तःस्थाः कुलशिखरिणो दृष्टिवर्त्म क्रमेण ॥३२॥ ध्वान्तं धाम्ना पवितुमवितुं लोकमालोकलक्ष्म्या प्राप्तस्याहर्वहति शिरसा भास्करस्यैष पादान् । प्रायस्तुङ्गप्रकृतिभिरिह श्लाघनीयोद्यमेभ्यः सत्कारार्थव्यतिकरभुवि व्यज्यते गौरवं हि ॥३३॥ प्रत्यक्पादप्रकटकटकिन्यासपूर्वव्युदस्त- प्राच्यप्राञ्चच्चरणनटनोत्तानितामन्दतुन्दाः । आरोहन्ति श्लथदलचलच्चामरैः कन्धरात्रैः फेनच्छायाच्छुरितहरितो हारिदश्वाः खमश्वाः ॥३४॥ सन्ध्याध्यानप्रगुणितजपैर्मत्रवादिप्रधान- दृष्टामृष्टे गगनमुकुरे सूत्रकृत्यावतारम् । नष्टानष्टान् झगिति जगतो लम्भयन्ती पदार्था- नेषा तोषं दिशतु मनसः पूषमूर्तिः प्रसन्ना ॥ ३५॥ 31a,M इंहो for अङ्गं d,N व्यक्ति, Skm. has सृष्टि for दृष्टि e,M M भव्य for रुक्म; d,M तालीफल for 33,M omits; found in N कालीयक 34a,M प्रत्यक्ष for प्रत्यक्पाद 32 Not found in M M कुन्दाः for तुन्दाः Quoted in Skm. ii, 713; N अन्तःस्थाः 35c,M जपति for झगिति; M लङयन्ती for Skm. अन्तस्थाः; N कुलशिखरिणो Skm. कुल लम्भयन्ती शिखरिणी d,M दिशति for दिशतु ·पञ्चदशः सर्गः शैलेष्वकर्कोपलतलललदहितल्पस्थलेषु स्थित्वा स्थित्वा तत इव ततं संगतैः प्लोपदोषम् । आश्वासाय स्फुटमिव शनैः शीतले पद्मखण्डे संप्रत्येतैरवतरविधिः साध्यते सूर्यपादैः ॥३६॥ आमृदन्तस्तम इव सरस्सीग्नि सम्भूय पई तारासाथैरिव प्रतिभुवा फेनकैः श्लिष्टपादाः । भान्त्यादष्टस्फुटबिसलताचुञ्चुभिश्चञ्चुचक्रै- श्चका वन्दीकृतविरहकच्चन्द्रलेखा इवते ॥ ३७॥ वृत्ते पत्युः प्रवसनविधौ रात्रिराजः कलत्रं क्लान्तक्लान्तामभिकुमुदिनी मन्थरं तस्थिवांसः । तत्किञ्जल्कासरधवला बिभ्रतीह द्विरेफा- श्चिन्ताजिह्मस्थितपलितवत्कञ्चुकिच्छायमेते ॥३०॥ खच्छायातर्जितेन्दुद्युति निखिलजनानन्दसंधानबन्धु लक्ष्मीसारं शिरःसु स्थितमवनिभृतामुह्यमानं समूहैः । उत्खाताशेषदोषं सह तव यशसा लब्धदिक्चक्रचर्य स्ताद्भावन्मण्डलाग्रस्फुरितकृतमदः सुप्रभातं सुखाय॥३९ ।। इति गिरमुपकर्ण्य मागधीयां श्लथशयनः सुहृदो गृहेऽभिरत्य । स्वपुरमथ शिवं प्रतीपमेत्य क्षितिपतिरास्त तदा कृतप्रतीक्षः॥४०॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये प्रभातवर्णनो नाम पञ्चदशः सर्गः 36, M omits; found in N. 37,M omits; found in N. 38,M omits; found in N. 39a,M स्वच्छः प्रातः for खच्छायात० Mनं दान for संधान 40e,N इव for अथ colophon : M प्रदोष for प्रभात ·षोडशः सर्गः अथोत्साहवतेव श्री प्रतीतिः कविनेव च । दर्शकेन पुरी प्रापि प्रसेनजिदधिष्ठिता ॥१॥ दानदादीनदानाम्बुविमर्दोद्दामकर्दमे । नेकपादपि चस्खाल चित्रं धर्मो यदन्तरे ॥२॥ समस्तम्भा क्यन्त्यः खं सद्वाराः सालकाननाः। या बभार वलीकान्तकायाः शाला वधूरिव ॥३॥ इष्टान्मुदा हविर्धारादुर्दिने याति यत्पथे। यज्ञधूमासितपटा मोक्षलक्ष्म्यभिसारिका ॥४॥ विबुधैरप्सरोभिश्च शतक्रतुपरीतया । भूदर्पणेऽमरावत्याः प्रतिबिम्बायितं यया ॥५॥ सन्ध्याख्यमधुनामीन्दुर्यत्र कुट्टिमसंक्रमात् । लग्नं धत्ते चलचारुस्त्रीपादालक्तकद्रवम् ॥६॥ 20,M3 पम्फाल for चस्खाल; d,N चरन् for चित्रं 4a,M इष्टाम्बुदा for इष्टान्मुदा Sa,M वयन्त्यश्च for वयन्त्यः खं; b,M सद्धारा 6a,M कामीन्दु for नापीन्दु श्यामलाननाः for सद्वारा: सालकाननाः; d,N C.N लग्न for लग्नं;d,N ०च्छविम् for द्रवम् ; ०च्छाया: forकायाः M3च्छलम् ·षोडशः सर्गः १०५ न विनायकविक्रान्ता न दुर्गाननरोचिता । ईश्वरायतनत्वेऽपि न कुमारवृता च या ॥७॥ या चक्रेऽकांशुसंपर्कज्वलद्गल्बर्कपादपैः । रत्नसालैर्युषद्धोषजुषां नीराजनं दिशाम् ॥८॥ आर्यलोकोऽर्कभासश्च यत्र तुल्यं महातपाः । भूमिभागोऽथ कवयः समया सन्धिमत्सरा* ॥९॥ कले पलायमानस्य तापितस्य मखाग्निभिः । तोदनैरिव या यूपैर्ददौ दिशि दिशि व्यथाम् ॥१०॥ रेजे विहारविच्छित्तिः सुगतानुग्रहासिता । सर्वतश्चैत्यया मूर्त्या मोक्षवल्लभमाश्रिता ॥११॥ स तां सतां संमतात्मा परीत्य पुरुधीः पुरीम् । जगाहेऽविरलां राजद्वारं दूतो जितद्विषः ॥१२॥ अन्तर्विश्य विशां पत्ये विदितो वदतां वरः । सभासंभावनां सत्यां सत्यः सत्यं समाददे ॥१३॥ स रेजे राजके सजे नृपस्येन्दोरिवान्तिके । तेजसा तारतारेण ताराराशाविवोशनाः ॥१४॥ तं ततः सन्ततस्यन्दिसान्द्रचन्द्रकचन्द्ररुक् । ऊचेऽश्चितस्मितो दीप्तदीप्रसेनः प्रसेनजित् ॥१५॥ आरोपितत्रिवर्गार्थोपक्रमैः संक्रमैरिव । कच्चिदञ्चति लोकेषु लीला लीलावतीपतेः ॥१६॥ 7d,N कुमारा for कुमार d,M आदृता for आश्रिता 8b,N गलद्...पावकैः for ज्वलद् ...पादपैः 12c,N विरजा for अविरलां C,M द्विषद् for धुषद् 13a,N अभिविश्य for अन्तविश्य 9,M omits b,N पत्युः for पत्ये 10c,M दीपैः for यूपैः, d,M बभौ निशि निशि द्विषः cd,N सभां संभावनालभ्यं सभ्यः सोभ्यासमानशे for ददौ दिशि दिशि व्यथाम् 14a,M सज्जन for सज्जे 11a,N भेजे for रेजे 15a,M ततः स and अन्ततः for तन्ततः C,M चैत्यमायायां for चैत्यया मूर्त्या od,N अनितं सितच्छाया for अश्चितस्मितो दीप्त ·द षोडशः सर्गः तुष्टिः प्रकृष्टा दृष्टा नस्त्वां तेनेह प्रहिण्वता। वासरं प्रस्तुवानो हि व्यनक्तयाशा रविनृणाम् ॥१७॥ तेजस्व्यपि श्रितः प्रैष्यं प्रभोर्वक्ष्यक्षयाः श्रियः । शाखी शंसति शंसाहा॑न् नः स्कन्धेरधो निधीन् ॥१८॥ राज्ञः खभ्यस्तमाकूतं खाशयादपि दीप्यते । सादसह्यतरं भानोस्तेजोऽम्बुप्रतिबिम्बितम् ॥१९॥ त्वादृशैर्गोप्तृभिर्गुप्ता न शीर्यन्ते नृपश्रियः । मृदो मृद्ध्योऽप्यलं वोढुमयःपक्काः कृशानुना ॥२०॥ नीतं तेजस्त्वयि न्यासं स्याद् भूयः सुलभं प्रभोः । आदत्ते प्रातरेत्याः सुखमग्न्यर्पितं महः ॥२१॥ दूरस्थोपि दिशः शास्ति सहायैस्त्वादृशैरसौ । व्योमस्थं प्रापयन्त्यक किरणाः पार्थिवान् रसान् ॥ २२॥ अर्थोऽनणीयानाख्यातस्त्वां तेनेह प्रहिण्वता । दारिताद्रिं तृणस्तम्बे दन्तं न्यस्यति न द्विपः ॥२३॥ तदुद्गिर गिरं कर्णे वितीर्णोदीर्णनिर्वृतिम् । त्वदृष्टिहृष्टया दृष्ट्या माऽतिशायि श्रुतिर्मम ॥२४॥ दूताकूतसुधासूर्ति श्रीव्यक्तिं शारदामिव । विरचय्योचितां वाचं विरराम महीपतिः ॥२५॥ खार्थेच्छायमुनाकृष्टिबललाङ्गललेखिकाम् । दूतोऽथ प्रतिभोत्कर्षाद् गुर्वीमुदगिरगिरम् ॥२६॥ 17d,M क्रामत्याशा रवि शम् 18,M omits 19b,M द्यु for अम्बु 20d,M अयःपिण्ड: for अयःपकाः 220.N पाययन्ति for प्रापयन्ति 24a,M कान्ते for कणे; b,M उत्कीर्ण for उदीर्ण 250,M मूर्तिः for सूतिम् CAN औचिर्ती for उचितां; N वाचां for वाचं 26a,M वलिना for यमुनाb,M हल for बल C,N उद्गार for उत्कर्षात् ·षोडशः सर्गः १०७ तद्वृद्धिसहवृद्धाय प्रश्नो लीलां च नायकः । ननूदयादभिन्नास्थं व्योम्न्यभूल्लसनं रवेः* ॥२७॥ त्वत्स्वार्थसिद्ध्युपनोऽयं मद्विसर्गः प्रभोरिह । वक्ष्यन् पुरोऽर्थ प्रस्तौति रूपकैप्वामुखं कविः ॥२८॥ त्वत्सम्बन्धे गते प्रौढिं भर्तु स्यन्त्यलं श्रियः। भासन्ते सौधसंक्रान्ताश्चिरं चन्द्रस्य चन्द्रिकाः ॥२९॥ भर्तुरेवानुभावोऽयं यदित्थं प्रातिभं मम । घुमणिद्युतिभिर्दब्धं दर्पणं* दृष्टिजैयदम् ॥३०॥ तत्प्रेषणप्रभावोऽयं त्वत्प्रियं यन्मयाप्यते । अम्भसोऽभ्रेण वृष्टस्य शुक्तौ मुक्तात्मता भवेत् ॥३१॥ वैभवेऽप्यनहङ्काराः शक्तावपि मृदुक्रियाः । सौम्यास्तेजस्यपि स्युः के द्वित्रा अपि भवादृशाः ॥३२॥ शक्तिीत्या नयो लक्ष्म्या लक्ष्मीमैत्र्या गुणैरसौ । ते चात्मनात्मा बुद्ध्यासौ ते धीर्वाचानुगम्यते ॥३३॥ एवं गुणित्वेऽप्याद्य खार्थे ते जागरूकता । आत्मप्रयोजनत्वे हि वियुते श्रीः शरीरिणम्* ॥३४॥ श्रीरनाराधिते ते स्याद् वन्ध्या विन्ध्यपुरीपतौ । तनोः सर्वाङ्गवत्त्वेऽपि सेव्यो मूर्नैव साध्यते ॥३५॥ त्वय्येवमस्वपक्षेपि प्रेम प्रस्तौति नः प्रभुः। लक्ष्येण लक्ष्मणा लक्ष्म्या लिप्यते मलददाय्यपि* ॥३६॥ 27a,M ग्रह for सह b,M लीना for लीलां cd, M is very corrupt 28,29 Not found in M 30b,M यदीत्थं for यदित्यं .c,M वृद्धं for दृग्धं a,M दृष्टिजैक्षणम् for जैहयदम् 31b,M मयोच्यते for मयाप्यते 33,34 omitted in M 35a,M वश्या for ते स्यात् CAN स्पन्दो for सेव्यो 36d,N लिप्यते मददाय्यपि for the above ·१०८ षोडशः सर्गः मजन्ति नैवोन्मजन्ति तत्प्रतापे रिपुश्रियः । आह्लादनाय किं ज्योत्स्ना चन्द्रस्य सति भावति ॥३७॥ विपक्षं हन्ति तेजस्वी पात्रसाहाय्यकेर्जिते । उखानिखाता हि सुखं नयत्यग्निरपः शुषिम् ॥ ३८॥ ततः स्वार्थाय तस्याग्रे सर्वस्वस्यार्पणं क्षमम् । सूरे प्रकाशयत्याशाः श्रीः श्लिष्यति कुशेशयम् ॥३९॥ पराक्रान्तौ विषोढायां लघोरभ्युदयो ध्रुवम् । पांशोः पद्भयां हतस्य स्यादन्तरिक्षप्लुतिः परा ॥४०॥ अनर्थों नायमल्पस्ते यत्तुभ्यं स प्ररुष्यति । सर्वकषा हि तत्क्रोधाः कल्लोला जलधेरिव ॥४१॥ प्रजाप्रेयांसमेनं त्वं प्रियाकुरु विराध्य मा । धीमतां निधनातीतमाराध्याराधनं धनम् ॥४२॥ न बलीयोऽभिभूतस्य त्राणायात्मभुवोऽप्यलम् । सहैवांशुसहस्रेण प्रदोषो ग्रसते रविम् ॥४३॥ ज्ञातास्वादाः श्रियो राज्यं भृत्या मित्राणि बान्धवाः । एकस्य मानस्सार्थे कः कृती धनमियत् त्यजेत् ॥४४॥ न मानमलमत्यत्वा भूतिं प्राज्ञोऽधिगच्छति । प्राग्वान्तधूमजालोऽनिर्चालाभिर्लभतेऽन्वयम् ॥ ४५ ॥ तेजस्विमण्डले मित्रे त्वां तत्रानुप्रवेशकम् । प्रवर्धमानं पश्यन्तु क्रमेणेन्दुमिव प्रजाः ॥४६॥ 37b,M त्वत् for तत् d,M3 द्युतिः for प्लुतिः 38b,M जिते for अजिते 41a,M न्यायमन्दस्तु for नायमल्पस्ते C,M उखां निखाद्य for उखानिखाता b,N प्रकुष्यति for प्ररुष्यति d,M शुषिः for शुषिम् 42 Not found in M 390,M काश N कोश, for which आशाः is 44c,M प्रकम्पमानः स्वार्थे for एकस्य मानस्यार्थे suggested d,M3 इति, M इह for इयत् 40a,N विषण्णायां tor विषोढायां 44 Not found in M ·षोडशः सर्गः १०९ स्वयंवरस्रजेव त्वां श्लिष्टमौलिं तदाज्ञया । यावदायुर्वृणोतु श्रीरनुरक्ता वधूरिव ॥४७॥ स्पष्टसामसगर्वार्थमित्थमूचिषि दर्शके। क्रूरामर्षार्जितव्याजं व्याजहार प्रसेनजित् ॥४८॥ कायमार्य इवाकारः क चेदं पटु दुर्वचः । अहो विवृतसाङ्कर्या दुर्मेयाश्चित्तवृत्तयः॥४९॥ अपि यत्नप्रमृष्टस्य मलमन्तरनुज्झतः । ताम्रस्येव खलोक्तस्य श्यामिका लक्ष्यते पुरः॥५०॥ अमङ्गलानां माङ्गल्या कौशिकानामिवासताम् । तेजो दधाना सूरश्रीदृष्टिरोगाय जायते ॥५१॥ हिंसारतिषु रौद्रेषु मलिनेष्वन्यबाधनम् । ईर्ष्यामलं खलेष्वास्ते विषमाशीविषेष्विव ॥५२॥ हादिन्यपि प्रसन्नापि तवाहंकारतेजनात् । मूर्तिर्जाता जलस्येव वह्नितप्तस्य दाहिका ॥ ५३॥ के यूयं येषु चायान्ति प्रह्वभावमिमं जनाः। कूपमण्डूककल्पो वा विन्ते नान्यप्रभा खलः ॥५४॥ जिनोक्तियुक्त्या कुणपः* परखस्वीकृतौ वयम् । युष्माभिरविवेकात्तच्छक्तितौच्छयं समर्थितम् ॥ ५५॥ अमुष्याकाण्डभूपीठासगर्धादुदञ्चितः । वेलावलयसैन्याब्धिर्बुद्धोक्तिस्तम्भितोद्यमः ॥५६॥ 47c,M वृणोति for वृणोतु 49d,N दुर्शेयाः for दुमैयाः 51c,M शर for सूर d,M रोषाय for रोगाय M कल्पते for जायते 52b,M अल्पबान्धवम् for अन्यबाधनम् 53 Not found in M 54a,M इयान्यातु for चायान्ति d,N अन्य for अपि 55 Not found in M 56ab,M अमुष्याकष्टभूयिष्ठप्रासमर्दादुदश्चितः ·षोडशः सर्गः अन्यथोद्यानयात्रेव स्वर्गक्रान्त्युद्यमोऽपि नः । कैवास्था शबरे विन्ध्यभाजि भूभुजि तावके ।। ५७ ॥ किमेतत्क्रोधकृद्वाक्यं दूते भ्रातर्यपि क्षमम् । प्राश्नाति प्राणहद्भोज्यं भिषमैन्येऽपि नातुरः ॥ ५८ ॥ पराज्ञाभारनमितं शिरः साधोर्निरूष्मकम् । नोत्तम्भयितुमाकृष्य शक्यं गुणशतैरपि ॥५९ ॥ बिडम्बनैव पुंसि श्रीः परप्रणतिपांसुले । कान्ति कामिव कुर्वीत कूणौ कटककल्पना ॥६॥ किमोजः सत्यभाषित्वं कः स्वर्थों धर्मसंग्रहः । का धीरात्मप्रभाज्ञत्वं का श्रीर्मानोन्नतिर्नृणाम् ॥ ६१ ॥ मूर्तिरर्कोपलस्येव ममेयं दाह्यदग्धये । भूरितेज कृतामर्षाजाज्वलीति पताकिनी ॥६२ ॥ अयं समासः कर्तासि यादृशं तस्य शासनम् । तद्वो वक्ष्यति दूतीव मत्सेनाधूलिधोरणी ॥ ६३ ॥ इत्योजस्विसभानन्दसिन्धुसन्दीपनेन्दुना । विवृत्य वचसा वाञ्छां व्यरमद्वसुधाधिपः ॥६४॥ स्वपक्षरूक्षाधिक्षेपमारुतक्षुभितौजसा । इत्युद्यत्कोपवाग्ज्वालं जज्वले दर्शकाग्निना ॥६५॥ 57a,M उद्दानपात्रे for उद्यानयात्र; b.M उपयोगिनः for उद्यमोऽपि नः 58ab,M किं ते मत्क्रोधतद्वाक्यं दूत भ्रातर्यपि क्षम c,M प्रीतिभू for प्राणहृत् d,M भिषगिन्द्रो for भिषङ्मैत्र्ये 59a,M पारावतार for पराशाभार b.M निरूपकं for निरूष्मक CM येस्तम्भयितुं for नोत्तम्भयितुम् d,M सज्य for शक्यं 60c,M कुर्वन्ति for कुर्वीत 61b,M धन for धर्म d,M दीन for मान 62 Not found in M 63b,M यादृशः for यादृशं 64b,M सभासन्धुक्षणेन्दुना for the above. 6ba,M विक्षेप for अधिक्षेप C.N क्रोध for कोप Nate for sale ·षोडशः सर्गः अभ्याशाभ्यागतभ्रंशैरभव्यैर्भूयसा जडैः। कालेऽप्युक्तं हितं पथ्यमपथ्यार्थ समर्थ्यते ॥६६॥ साम्यमेति गुरुः साम्ना क्षुभ्यते चामुना लघुः । शाम्यत्ययोऽम्भसा तप्तं सर्पिः सर्पति तूच्चकैः ॥६७॥ लघुरर्थलवस्खाम्यमददुर्ललितक्रियः। अनुस्वं मन्यते शोच्यान् शक्रयुक्तार्थवानपि ॥६८॥ स्थाप्यमानोपि पथ्यार्थे नार्यः कालुष्यमश्नुते । परिवारे चिरन्यस्तः स्पृशति श्यामिकामसिः॥ ६९॥ शक्तो बलीयानीशः सन् पिप्रीपुरतथात्मना । अतीयते यत्तत्रास्य किं भाव्यन्यदभावतः ॥७॥ विसृष्टस्त्वयि तेनाहमनुकम्प्येऽनुकम्पया। तत्तु त्वयान्यथाऽग्राहि यमाय स्पृहयालुना ॥७१॥ खभाग्यपरमाणूनां शेषोंऽशस्ते कियानपि । यदुग्रमपि* तां श्लाघां त्वदर्थे साम्न्यचीकरत् ॥७२॥ अन्यथा क लघुश्लाध्यं साम क च स कप्फिणः । याजोपक्रमपूर्व हि हरिनष्टे मृगबजे ॥७३॥ क्रोधान्धकारितमुखं कुटिलो मलवान् जडः । लब्ध्वा बहुलपक्षं तं त्वं कृशो भव चन्द्रवत् ॥ ७४ ॥ अभिषेणयतीशे नः क्षुब्धे वाब्धौ युगक्षये । जल्प यद्यल्पकोऽप्यंशः क्षितेः स्वस्थोऽवशिष्यते ॥ ७५ ॥ कोऽलं व्योमाजुलैर्मातुं मल्लः को मितयेऽम्बुधेः । अतिप्रमाश्चमूस्तस्य कोऽवधारयितुं क्षमः ॥७६ ॥ 66b,M अभयैः...जनैः for अभव्यैः...जडै: 69,70, Not found in M d,N अपथ्याथै for अपथ्यार्थ 71c,M अति for अन्यथा 67 Not found in M d,M मया यस्य दयालुना 68a,M बलस्वामि for लवस्खाम्य 72d,M धाम्न्यचीकरम् for सीम्न्यचीकरत् a,M शुक्रशुक्रार्थ for शक्रयुक्ता 73,75,76 Not found in M ·११२ षोडशः सर्गः पङ्गोरिवार्णवोल्लङ्घः शिशोरिख शशिग्रहः । अवहासफलोऽयं ते दुर्मानः कप्फिणाश्रयः॥७७॥ आपृच्छख श्रियो भोगान् ज्योक् कुरूर्जेऽञ्जलिं वह । खागतेनोपतिष्ठव चिरादागामुकं यमम् ॥७८॥ इयतीमपि वेलां ते यत्वाम्यामि विराध्यते । सैषा कारा क्रुधां भर्तुराज्ञापेक्षा कदर्थना ॥७९॥ यच्चाथ बुद्धिबौद्धी ते (मे) नियन्त्रीति पे ततः । कोपासकस्त्वं जैनेऽर्थे क्व च राज्यध्वजो धनुः ॥८०॥ मौण्ड्यं विहारः काषायं जिनोपनमिदं व्रतम् । न तु मौलिन युद्धान्तं नाङ्गलीला दुकूलिनी ॥ ८१॥ तदमूमेव वाञ्छन्ति पूरयन्ति पुरश्रियम् । क्षयेण मुग्धासत्स्वामिक्षुरप्राः क्षुरवत्खराः ॥८२॥ सामर्षोत्कर्षमित्युका त्यत्का गोष्ठीमगादसौ । उदात्तस्तदुदन्तोक्त्या स्वसेनादर्शनोद्यतः ॥ ८३॥ सेनान्यं यस्य पस्पर्श सामर्षमिव मारुतम् । सदासरःस्वनास्वाद्य* क्षोभमभ्याजगाम सः॥८४॥ क्रुधोदगागिरामोधो घोरघोरो रघोर्लघु । ववादब्धेर्महावर्ताक्षोभारम्भ इव ध्वनिः ॥८५॥ 77.0M फलायस्ते for फलोऽयं ते 78b,M ये कुर्युस्तेऽज्जलिग्रह d,M स्वयं for यमम् 79a,M इयन्ती for इयती b.M स्वाम्येव for क्षाम्यामि C,M क्रुधा tor कुषां 80,81 Not found in M 82a,N वान्छन्ते for वान्छन्ति b,N पुरा प्रियां for पुरश्रियम् a,N प्राशुरखेचराः for क्षुरवत्खराः 84M, Readings are very corrupt 8ba,M द्धोवेगाभिगमो for the above c,M वक्त्रंदधे for वक्त्रादग्धेः ·षोडशः सर्गः ११३ प्रलयार्कप्रमेवाभूदारोहन्ती भयप्रदा । किञ्चित्प्रकीर्णा कोपश्रीरश्मकेशाश्मवेश्मनि ॥८६॥ संक्रान्तिकृत्कराग्रेण मलिताङ्गे मुहुर्मुहुः । रूपमैक्षिष्ट रोषश्रीः कुकुरे मुकुरे यथा ॥८७॥ दीर्ष वाग्जालमाक्षिप्य क्रुधं नावमिवैरयन् । द्विषो मीनानिवोद्धर्तु निषादोऽभूत्समाकुलः ॥ ८८॥ मुमुचे मुचुकुन्देन कुन्दाच्छच्छविरिन्दुना | केतुभारूषितेनेव रोषेणास्तमितत्विषा ॥ ८९ ॥ दुःसहं सहदेवेन देवेनेव प्रगर्जता। घनोदये क्रुधा भूमौ ववृधे पौलकं पयः ॥९॥ मन्युयक्ष्मातुरस्तूर्ण प्रसादेनावसीदता । प्रत्याचचक्षे सक्षोभो भिषजेव महामिषः ॥९१ ॥ लब्धरन्ध्रा सुरन्ध्रस्य कोपश्रीनींचवागिव । परप्राणापहारार्थे प्रवृत्ता नान्वतप्यत ॥९२॥ कन्दोरमन्दं सस्पन्दे कार्यकालक्रुधा भुजः। कलयन् कालियस्यामां कालिन्दीहदसादिनः ॥९३॥ युयुजे वीर्यशौर्यश्रीनिर्भयोऽन्यैरलुण्ठितः । सिन्दूरामं मुखं भर्ध्या मद्रका क्रोधमुद्रया॥९४ ॥ त्रसदस्योः सदस्युद्यस्त्रसदस्योः सदस्यदुत् । आसाद्य सद्यो नै साधं क्रुधादित्योऽतमद्युतत्* ॥९५ ॥ 86b,N प्रभा for प्रदा e,N कांपिल्यकीर्णा for किञ्चित प्रकीर्णा 89d,N मुषित for अस्तमित 91d,M महाभयः for महामिषः 92b, M silu for stoffe d,M वाप्य० for नान्व० 98a,N न मन्दं for अमन्दं a.M शालिनः for सादिनः 94b,M अक्ष for अन्यै e,M भर्ता for भा 95,M omits ·११४ षोडशः सर्गः द्रुमस्य क्रोधविटपो यदैव भुवि पप्रथे । युद्धाद्भुताध्वनीनानां तदैवोच्वसितं बलम् ॥९६ ॥ शंसन्ती शशिनीवोल्कां सावेशामशिवां शिवौ। भृकुटीं वीक्ष्य निश्चिक्युर्लोकाः क्षत्रकुलक्षयम् ॥९७॥ पुरप्रवेशाभिमुखे द्विट्चमूतापतापसे । चक्रे सौवीरवर्णस्य दीपनं क्रोधगाथकः ॥९८॥ रुक्माङ्गदशिरासारैः श्वासाग्न्यूष्मविलोपितैः । भुजयोप्यतं व्यूये वर्मेव शरवर्मणा ॥ ९९ ॥ प्रक्षोभारम्भसंरम्भभमाङ्गदकदम्बकः । जगाहे रौद्रमाकारं विषसाह(२) कदम्बकः॥१०॥ मुखे तरङ्गिणी क्रोधाङ्गारालिङ्गनपिङ्गला । अजस्य जिह्वा गर्जोर्जे मेघे विद्युदिवायुतत् ॥ १०१॥ मनोर्मुखममर्षोष्णधर्माम्भोबिन्दुदन्तुरम् । उत्पाताग्निकणाकीर्णमिन्दुविम्बमिवाबभौ ॥१०२ ।। दन्ताग्रकोषघोष यं तर्षोऽकार्षीदमर्षतः। प्रतीये स परैः क्रूरः कृतान्तधनुषो ध्वनिः ।।१०३ ॥ दिदीपे दूतदुर्वाक्यसिन्धुपूरप्रवेशनैः । सर्वात्मनैवाखोर्जःश्रुताब्यौर्वहुताशनः ॥ १०४ ॥ Ramaywatimeticle HOLDINPrah 96,M omits ab 97a,M शंस च for शसन्र्ती b N omits afferat C,M भृकुटी: for भृकुटी 98a,M स्थिर for पुर b,M विद्यासूताय वेधसे C,M मल्लम्य for वर्णस्य d,M नक: for गायकः 999,M रूक्ष for रुक्म and सारं for सारैः Momits cd. 100d,N द्विषामातकदम्भकः for विषसाहं कदम्बकः, 101b,M द्वि० for oङ्गा० and लङ्घन for लिङ्गन 102b,M कव॒रम् for दन्तुरम् 103,Not tound in M 104a,M वाह for वाक्य b,M पूरं प्रवेचनैः for पूरप्रवेशनैः ·षोडशः सर्गः ११५ सलंसे स धराधारो धुन्धोर्मुक्तागुणस्त्रुटन् । विषौष्मवेल्लनक्लिष्टः क्रोधाहेरिव कञ्चुकः ॥१०५॥ दृष्ट्यैक्षिष्टाष्टको घृष्टस्कन्धजां धूमधारिकाम् । भगिनी भुजशय्यायां शौर्यश्रीकबरीमिव ॥१०६॥ कोपोष्णश्वसितक्लिष्टकण्ठमाल्यं रुरोरुरः। अकाण्डामोददारिद्रयं द्विरेफाणां द्रुतं ददौ ॥१०७॥ रणारण्येऽनरण्याग्नेरमर्षानिलिष्यतः । दिशः प्राक्प्रभवश्चक्रे क्रोधधूमोऽन्धकारिताम् ॥१०८॥ तदित्थं क्रोधसंरम्भसंभारक्षुभितं सदः । मेघौधघोरघोषस्य क्षयव्योम्नस्तुलामगात् ॥१०९॥ तैय॒दस्य सदस्यास्था माते प्रधनदुन्दुभौ । गृहान् विगाह्याऽसह्योर्ज प्रसह्य समनद्यत ॥ ११० ॥ प्रसेनजिदपि प्राप्य पूजारिष्टदेवताम् । दृष्ट्वा दशबलादेशं दिशमादिशत द्विषः ॥१११ ॥ रणश्रीसाधनौत्सुक्यात्संवर्मयति राजके । संजग्मिरे च सख्येव खिन्ना भूपस्त्रियः शुचा ॥११२॥ काचित् कण्ठश्रिता पत्युर्ययुत्सोरथुवारिभिः साञ्जनैलॊहवर्मेव पिननाहाङ्गसेचनैः ॥ ११३ ॥ भर्तुरङ्गप्रभाभ्यङ्गात् सङ्गतस्वर्णवर्मणः । पिङ्गा पुराङ्गनाऽन्याभूद् भृष्टेव विरहाग्निना ॥११४॥ परस्याः प्रयियासन्तं वाष्पधारान्धकारितः। प्रियं रुरोध दूरोधो नेत्रदुर्दिननीरदः ॥११५॥ 106.Not found in M 107b,M माला for माल्यं उरु: for उरः 108b,N अमर्चार्ज for अमर्षात् ज्वलिष्यतः for निर्बलिष्यतः C,M द्विषः प्रेक्ष्य ततः for दिशः प्राक्प्रभवः d,M कारिणः for कारिताम् 109-119,Not found in M ·११६ षोडशः सर्गः उदस्तया प्रियायान्या पुण्याहोत्पलमालया । धूमाल्येव वियोगानेरभून्य * प्रकृतिर्बभौ ॥११६॥ अनुव्रज्य सुचिरस्ताका अन्यस्या न तथाऽरौत्सीद्गतिं तत्प्रेयसो यथा ॥११७॥ साम्रा दृष्टिर्नवोढायाः पत्युः पादाग्रकीलिता । प्रावर्तयत खिन्नायाः पारतन्त्र्यं परिक्रमे ॥११८ ॥ आप्रश्नान् प्रार्थिता पत्या प्रिया दोःकन्दलीद्वयम् । यत्कण्ठेऽकृत तत्तस्य रक्षासूत्रकतामगात् ॥ ११९॥ मुखामोदभ्रमभृङ्गमभिन्नस्वेदबिन्दुकम् । कापि शोकाग्निभस्मांशशारश्रीरावहन्मुखम् ॥१२० ॥ लिसे ललाटे भृङ्गालि भर्दप्रसदनोचितम् । भयादैक्षीदिवैणाक्षी लम्बालकलताश्रितम् ॥ १२१॥ साजनैरश्रुभिः पानं पाणी* पाययति प्रिये । निन्येऽन्या श्वासशोकाग्निधूमौधेनेव नीलताम् ॥ १२२ ॥ लीलाम्भोज नवोढायाः सवेपथुकरे स्थितम् । चाटुनेव चलचक्रे प्रेयसो गतिवारणम् ॥१२३॥ कवाटेनार्धरुद्धाङ्गी याता पत्युर्विलोकने । विरहक्रकचक्लिष्टा मिदामागादिवाऽपरा ॥ १२४ ।। शोकश्लथभुजोत्सृष्टैर्वलयैः पदवीं परा । व्यधाद् बद्धक्रमैः पत्युः पूर्णा पाशशतैरिव ॥ १२५ ॥ THI RANGRAMMAod 120b,N oभानियत् for oअभिन्न 121a,N भृङ्गालि: for भृङ्गालि प्रसवन for प्रसदन C.N उपादिक्षदिवैणाक्ष्या for the above 122b,M पाणियाविति for which पाणौ पाययति is suggested C,M निश्वास for न्याश्वास d, Mwaitegraniteant for the above 123c,M चपलेन for चाटुनेव d,N प्रेयसा पतिवारणम् 124a,N द्विरूढाझी for अर्धरुद्धाङ्गी b.M प्रीता, N यात: for याता, suggested 125c,M वाधार्थवक्रगैः for व्यधादद्धक्रमः ·षोडशः सर्गः युद्भटाः। अस्ति तत् प्रसवाम्लानां रूक्षां क्लिष्टोष्ठपल्लवाम् । प्रियप्रवासग्रीष्मोष्मा कांचित् चक्रे वधूलताम् ॥१२६ ॥ ते सा सरागं च सोष्मसां पुरन्ध्रीहपातै - ध्याने स्तुसुराङ्गना ॥१२७॥ ततः श्रोत्रातिथीभूतपूर्योद्भटभटारवाः । ओकोभ्यो निरगुस्तोषादुपायेभ्य इवोदयाः ॥ १२८॥ शूराठ्यश्रेणिगर्जद्गजस्थतुरगसन्दनस्यन्दिदर्प सर्पसंपत्तिपत्तिध्वनितधरधनुःसायकासारसारम् । दीप्रणासप्रहासानलसलसदसिप्रेद्धवृद्धध्वजद्धि- प्रेडनिस्सङ्ख्यसङ्ख्यस्वनमवनिभुजां सैन्यमाविबभूव ।। १२९ ॥ क्षुन्दन्तः क्ष्मां केतुभिः खं लिखन्तः क्षिण्वन्तोऽक्षीण्याक्षिपन्तः क्षितीन्द्रान् । कल्पभ्रंशाप्रोद्भटाः सैन्यसार्था- श्वेलुयुद्धायाध्वना ते शिवेन ॥ १३०॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये सैन्यप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः। 128a,M भिधाभूत for अतिथीभूत ·ससदशः सर्गः दर्शकानुशयदर्शनदर्शे पिण्डपातनमथारिपितॄणाम् । कप्फिणो घटयितुं रणदीक्षः क्रोधजे पुलकवारिणि सत्रौ ॥१॥ तस्य तत्प्रकृतिचक्रमरातिक्रोधदोषदृढकोपमुदूहे । कल्पभङ्गदिनसर्गविहस्तद्वादशार्ककिरणक्षुभिताभाम् ॥२॥ मन्थभिन्नजलधिध्वनिधीरो दुर्धरः समरदुन्दुभिनादः। शूरसङ्गममिव युवधूनां वक्तुमम्बरमथोदवरिष्ट ॥३॥ अद्रिनिर्दलननिर्दयवज्रस्फूर्जथुप्रसरपीवरपूरैः । दुन्दुभिध्वनिभरैर्भूतमन्तःस्फोटनिम्नमिव दिक्कुलमासीत् ॥ ४॥ स्वामिसत्कृतिलताङ्कुरक्लप्ति कोपकल्पविलयानलवायुम् । सत्वकाञ्चनकषोपलपट्टू दंशनादरमधत्त नृपौधः ॥५॥ वर्मभिर्वसितुमूर्ध्वमुदस्तैर्भूभुजः प्रतिभयं वपुरुहुः । मेदुरैर्नववलाहकजालैलायमानशिखरा इव शैलाः॥६॥ 1c,M अपि चतुरं for घटयितुं 2bN क्षोददास्य for क्रोधदोष d,M oभाभं for आभा 4, Readings in M are very corrupt C,M हृत for भूत 5d,M दर्शन for दंशन 6,Not found in M ·सप्तदशः सर्गः रुक्ममुष्टिरुचिरूषितकोषा व्यधुतनसिलता गललम्बाः । लोहकङ्कटवतां सुभटानामुमटाभ्रनिभृता इव शम्पाः ॥७॥ श्यामलाभिरचलत्पुलकाभिः पण्डिताभिरिव मोहनकृत्ये । प्रेयसीभिरिव बभ्रुरशून्यं पार्श्वमाहवभटाः छुरिकाभिः ॥८॥ संवृतानि वदनानि शिर स्वराण्यपि भृशं सुभटानाम् । जातजिग्रसिषुराहुमुखाभाभिन्नभानुभयदं वपुरापुः॥९॥ सङ्घसङ्घटनया घटिताङ्गा भूभुजो बभुरिभा भृशमग्रे । घोरघोषिण इवोग्रघनौघाः कृष्णघोषरुषितस्य मघोनः॥१०॥ तेजनानुभवभिन्नकटाग्रा कालिकेव गजता गुरुगर्जा । प्राङ्गणे प्रमथरेतरधारा* सारधारि मदवारि ववर्ष ॥११ सद्गुणैः कृतयुगक्षयरक्षश्चक्रवत्यविधुराणि वहन्ती । विष्णुमूर्तिरिव सादितमोहा शिश्रिये श्रियमथो रथकड्या ॥१२॥ लक्षशो बहुललक्षितलाचाक्षालितप्रचुरचामरचक्राः सप्तयः पथि समं समपातन्मयोऽर्णव इवौर्वशिखाङ्काः ॥ १३ ॥ उत्फलद्भिरविमर्भयदत्वं काञ्चनीयकवचाश्चितकायैः । पत्तिभिः पृथुबलैः स बलौषः सस्फुलिङ्ग इव खाण्डववह्निः ॥१४॥ स्यन्दनं द्रढिमवत्पृथुतुङ्गभूरिसत्त्वभरणादविकम्पा । अध्यतिष्ठदथ कप्फिणमूर्तिः केलिकोलहरिपोत्रमिवोर्वीम् ॥१५॥ 7b,M प्राद्युतन् for व्यधुतन् नद्धाः for oलम्बाः 8a,M अवलत् for अचलत् C,M अथ for इव 9a,M संभृतानि for संवृतानि 100,M धनाभाः for धनौषाः 11a,M धृतार्चा for ववर्ष 12a,M षड्युगैः for सद्गुणैः d,M कट्या N कुड्याः, may be कड्या 13,Not found in M 14 The order in M is ba b.M उतत्पतद्भिः for उत्फलद्भिः 15a,N तुङ्गा for तुङ्ग०, suggested c,M कप्फण for कप्फिण ·सप्तदशः सर्गः द्यां नुदन्निव पिबन्निव काष्ठाः क्षमा खनन्निव धयनिव धाम । प्रास्थिताथ पिदधान इवाहः सप्रताप इव विग्रहवाही ॥१६॥ दीर्घदर्शिनमिवार्यमुपाया वासरा इव सुतेजसमर्कम् । तं मनोरथमिवानघमर्थाः साधनैरनुययुः क्षितिपालाः॥१७॥ पीवहृष्टहरिहेषितघोषैः पीलुपीत्करणपल्लवितौघम् । चक्रिचक्ररवमेदुररूपं तूर्यजं रसितमारुणदाशाः ॥१८॥ उत्खनद्भिरनुखं निखिलानां खगिनां सुखसखैः मुखरागैः । प्रेखितैर्मुखरितं शतसङ्ख्यैः सङ्ख्यशङ्खरसितैः खरशब्दैः ॥१९॥ मेघमत्तकरिकर्णकवाटैः केतुभिः समरसिन्धुतरङ्गैः । तद्वियविटपिपीनपलाशैराजिभूव्यजनकैबलमाभात् ॥२०॥ संभृताङ्गरमसानुभवाभिभूपतेरथ घनप्रचयाभिः । अग्रतश्च परपक्षचमूभिः पप्रथे विषमदृष्टिभिरुचैः ॥२१॥ कृत्वलोकहठसंहृतिहेतोर्व्यापिनी समघटिष्ट रिपूणाम् । सेनया धरणिधृद्ध्वजिनी सा द्यौटुंतं प्रलयकालिकयेव ॥ २२ ॥ शङ्खमुख्यमुखदुन्दुभिनादो वर्णवादगुरुरतशंसी । मानमन्युमदनानि* मिथोऽन्तर्भूभुजां सममपप्रथदर्थ्यः ॥२३॥ तल्पलासितमहाकरवालं कम्पमानकटकाग्रभुजं सा । वाहिनी रतमिवाहवमाप्तं प्रत्यनीकमवगृह्य निरूहे ॥२४॥ visammarAmmanumaniantarvas 16c,M अहः for अहः 17a,N दर्शन for दर्शिनम् e,M उन्मनोरथ for त मनोरथ 18b,M शीत्करण for पीत्करण a,M भूर्यलं for तूर्यजं 19b,M खण्डिता for खगिनां CM गत for शत a,N खमखः for खरशब्दैः 20c,M उल्लसत् for तद्वियत् M साच्छ for पीन a,M राजिभिर्ध्वजनकैः for the above 21d,N हृष्टि च हृष्टिमिः for विषमदृष्टिभिः 22,23, Not found in M 24b,M कल्पमान for कम्पमान ·सप्तदशः सर्गः सजवा जयमिता मुखरास्याश्चापलासनपरा गुणघोषाः । अन्तरा चिरमुभे अपि सेने पत्तयश्च विशिखाश्च निपेतुः ॥२५॥ प्रस्तुते प्रसृतरौद्ररसार्द्र क्षत्रसंहरणनाटकनाव्ये । पूर्वमन्तकनटो रणरङ्गे बाणकुन्तकुसुमाञ्जलिमास्थत् ॥ २६ ॥ मन्युना खरतरेण चमूनामेवमेत्य समभिद्यत सक्तम् । येन नाल्पमपि तत्क्षणमाजि प्राप कश्चन कचाकचि मुत्का ॥२७॥ वज्रमुष्टिपरिपिष्टशिरवस्फोटभिन्नशिरसा सुभटानाम् । लोहपावकशिखाशतमिश्रं व्यज्यते स्म न परिस्रवदस्रम् ॥२८॥ केपि दीर्घदुरतिक्रमरथ्यामन्थनेन सुचिरं श्रमभाजः। संनिपत्य करवाललतायाः छायया विदधुरूष्मविमोक्षम् ॥ २९॥ शुद्धदन्तरुचिभिः समदाभिोतमानकरपुष्करभाभिः । केऽपि गाढघटनामभिलेषुः प्रेयसीभिरिव पीलुघटाभिः ॥३०॥ अभ्युपेत्य रभसाद्रणशौण्डाः सङ्गिनीभिरिषुभिर्हतचित्ताः । निर्वृता युधि न केवलमासनेवमेव दिवि दिव्यवधूभिः ॥३१॥ सान्द्रबाणपटसंवृतमूर्तेर्दन्तिदन्तशयनीयशयस्य । मानिनः कुलवधूरिव रागादप्सरा व्यधित पार्श्वमशून्यम् ॥३२॥ योधमाहवविधावनुभूतं हस्तिहस्तपरिवेष्टनमिष्टम् । न व्यसस्मरदथेभकरोरूरूपगृहनसुखेन सुरस्त्री ॥३३॥ क्षोभिताहवभुवस्तरुणाङ्गास्तिल्लितेन तरन तुरङ्गाः । आयतैर्जगृहिरे प्रविकीर्णैः कुञ्जराग्रकरवञ्चकबन्धैः ॥३४॥ 25b,N योगात् for घोषात्, घोषाः is suggested 328,N पद, M घट tor पट, suggested 26c,N शृङ्गे for रहे c,M कामिनः for मानिनः 28,29,Not found in M a,M अधित for व्यधित 30a,M प्रमदाभिः for समदाभिः 33d,M सतृष्णा for सुरस्त्री CM शान्ति for गाढ 34,Not found in M 31b,M भृत for हृत There is lacuna in C ..

·१२२ सप्तदशः सर्गः वाजिनां शफशिलाशतकम्पैराश्रितः शिथिलभावमथाङ्गात् । तत्यजे समरभूमिभुजङ्ग्या स्त्यानधूलिकुलकञ्चुककोषः ॥ ३५ ॥ उद्यमस्य दधतो विफलत्वं श्यामलीकृतदृशो लघुरूपाः । प्राप्य संहतिमनार्यविलासाः पांसवोऽधिमृधमाविरभूवन् ॥३६॥ पीडयाथ रथहास्तिकपत्तिप्राज्यवाजिखुरजर्जरिताझ्या । शिश्रिये पृतनया रजसा द्यौः पलायनपरायणयेव ॥३७॥ संवरं विदधिवांसममन्दस्पन्दका अपि रजःपटमाप्य । जालमध्यविधुरा इव मत्स्याः पारतन्त्र्यमगमन् रणशौण्डाः ॥३८॥ अस्तमाप दिवि दीनकरोऽर्कः प्रोषितेव निमिमील दिनश्रीः। अस्फुटाः समकुचन्निव काष्ठा निष्ठितेषु रणरेणुतमासु ॥ ३९ ॥ निर्वहन् रणवतां रुधिरौघः प्रेरयन् प्रधनपांसुतमांसि । व्यञ्जयन् जनदृशामवतारं दारुणस्तरणिताप इवोदैत् ॥४०॥ द्विद्विपोत्थमदगन्धगुणाम्भःस्वादनार्जितसुदुर्जयगजैः । दुर्दिनीकृतदिगर्दितपांसुः प्रासि दानजलवृष्टिरिभात्रैः॥४१॥ अभ्युपेयुषि विजर्जरभावं भूरजोजठरजालजरायौ । सस्फुरैरथ बलैर्विवृताक्षं गर्भवासत इवाविरभावि ॥४२॥ विस्फुरद्बुधिरसिक्तरणोवींमन्तरा बलरजश्च नभःस्थम् । रूप्यहाटककवाटसमुद्गस्थायिवन्नृपतिरत्नगणोऽभूत् ॥४३॥ भूभुजो निजनिजोर्जितनामश्रावणादिगुणदीपितमानाः । ते पुनर्यममनोरथरक्षोरौद्ररात्रिमुखमाहवमूहुः ॥४४॥ 35d,N व्योम, M ध्वान for स्त्यान, suggested 36d.N अधिविधम् for अधिमृधम् 370,N सान्द्रा for सार्दा 38d.N नर for रण 40a,M निर्वृतः for निर्वहन 41a,M अव for मद b,M मृदुर्जयशब्दः for सुदुर्जयगजैः c,M दुर्बलीकृतजगद्विततांशु d,M प्रापि for प्रासि 420,M अप for अथ 43a,N विस्फुरन् for विस्फुरत bN नमःस्थ: for नभःस्थं d,N Oस्था इव for स्थायिवत् ·सप्तदशः सर्गः १२३ चक्रचापपरिषद्घनौषप्रासपट्टिशपरश्वधशूलैः । ते गदासिशरशक्तिशतघ्नीवज्रमुष्टिभिरथो मिथ आनन् ॥ ४५ ॥ आततः समरभूशयनीये शीर्णशूरशतशोणितराशिः। आससाद नवसान्द्रकुसुम्भप्रच्छदांशुकतुलां पितृभर्तुः ॥४६॥ मूर्धभिः क्षितिभृतां भृकुटीभिर्भावितैर्भयपदैविकटास्यैः । तस्तरे रणधरा शतसङ्ख्यैद्यौरिव प्रलयकेतुकलापैः॥४७॥ तत्क्षणं गलविलोल्लसितासृग्यष्टिकोटिघटितांसशिरोऽभूत् । वीरचिह्नमिषुणा जवलून केशचामरचितं ललितास्यम् ॥४८॥ न्यनिविष्टशरदारिततुन्दभ्रश्यदान्त्रनिगडाश्चितपादः । स्वान्तनूमपरतन्त्र इवेभः प्रेर्य पर्यणमदन्यकरीन्द्रः॥४९॥ घोरघातघटमानविमूर्छानुद्यतोऽधिवसुधं सुधयौक्षत् । कुजरेन्द्रकरकोटरकीर्णा स्यन्दमानघनशीकरवृष्टिः॥५०॥ दन्तिदीर्णतनुमूर्ध्वमुदस्य प्रांशुना युधि करेण करीन्द्रः । संगमोत्सुकधियै सुरनाय सादरं सुभटमर्पयतीव ॥५१॥ मण्डितः परिणतो गुरुवा प्रौढमूर्तिहरियुग्ममकृच्छ्रात् । दन्तयोरुदवहद् गजराजः शृङ्गयोरिव वृषस्तटपङ्कम् ।। ५२ ।। प्राणितप्रवमनावधियुद्धाः संश्रिताः स्वसुकृतेन विमानान् । स्वप्रभोर्बलपरिक्षयदृष्टौ संक्रुधो वतरितुं पुनरीषुः॥५३॥ 45,Not found in M 47a,N भुकुटीभृत् for भृकुटीभिः b,N भ्रूविभङ्गमयदैः for भावितर्भयपदैः 48b,M दृष्टि for यष्टि d.M दामरचितं for चामरचितं 49,Not found in M 50a,N शौर for घोर विमर्षान् for विमूर्छन् b,N युधि योधान् for सुधयौक्षत् 51d,N अर्पयतेव tor अर्पयतीव 52a,M वर्मा tor वर्मा N पुरु for गुरु a,M मृग for वृष 53,M omits ·१२४ सप्तदशः सर्गः कष्टकाङ्कटिककुट्टितकोटेष्टकृतं कटुकरोटककूटात् । उन्मिमेष मुखमग्रमहीभृत्तर्पितान्तकगुरूद्गरणाभम् ॥५४॥ भ्राम्यतां अधनकालनिशायां नीलचर्मतिमिरव्रजभेदि । फेरवस्फुटमुखस्फुरितोल्कादीपिकाकुलमकल्पितमासीत् ॥५५॥ द्यौर्विमानविलसन्मृतशूरा येन येन च यमो निरतृप्यत् । येन भूरजनि चोच्चकबन्धा कर्म तन्नतु परं निधनेऽभूत् ॥ ५६ ॥ इत्यञ्चचक्रिचक्रच्युतिचलितचमूचारिचण्डोचचर्य जीर्यनिर्व्याजवाजिवजविजयपदं दातपादातमादौ । ज्वालाजालैः समिद्धं द्विरदरदघटाघोरसंघट्टजैस्त- जज्ञे राजन्यसैन्यं त्रिपुरमिव शरोल्लीढमिष्टं शिवस्य ॥५७॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये संकुलयुद्धं नाम सप्तदशः सर्गः। Papamdevartan rewirmwardRSIR 54d,M उद्धरणाभम् for उद्रणाभम् 55b.M वर्त्म for चर्म c,M उल्कं for उल्का 56,M omits 57a,M इत्थं तच्चक्रि० for इत्यञ्चञ्चक्रि० M चारु चण्डोचरूपं for चारिचण्डोच्चचर्यम् b.N वीर्य for जीर्यन् d,M जन्ये for जशे Colophon in M has सङ्कुले युद्धे omitting नाम; M has कप्फिल for कप्फिण ।

·अष्टादशः सर्गः अथ सानचमूवल्लीसमुदायबलोदयः । आसेदे नृपचक्रेण समुदायबलोदयः ॥१॥ (यमकम् ) विकटायां रणाटव्यां तत्र सा त्रसदस्युना । यावनी वित्तशौर्यश्रीर्मुमुषे मिषयोधिना ॥२॥ पपौ पापापपापापा वावेवविववाविव । सासासासिः सासुसंसदुदैदादददादिदोः ॥३॥ (चतुरक्षरः) स्वराज्यभग्नं क्रुद्धार्थ कलिनाकपटच्छदम् । सुरन्ध्रसेनाऽनुययौ दमयन्ती दृढं नलम् ।। ४॥ तथाश्वीयखुरक्षुण्णा दूरमारेणुराजयः। यथोदमजन्नभ्रामा दूरमारेणुराजयः ॥५॥ पूषेवाम्बुमुचा यावदाजन्ने जिष्णुना रघुः । लघु तावचमुद्देशं रुरुर्मरुदिवापतत् ॥ ६॥ रराघोरं रघोरी घोरघोरैरभैरघुः । रुरुरोधैरघोराघराघाघर्घरघुपुरः ।।७।। (ब्यक्षरः) 1a,M वति for वल्ली d,N समुदायवनादयः 2b,M तत्र for सा०३० d,M मुमुचे ऽथ for मुमुचे मिष० 4a,M स्वराज्यभन्नो बुद्धा यं 5c,M मत्तामा for अभ्रामा 6.Not found in M 7,Momits यक्षरः ·अष्टादशः सर्गः धैर्यैकबद्धकक्ष्येण धृतधूलि विवलगता। सुबाहुनाऽऽजिमल्लेन निजन्ने निषधो युधि ॥ ८॥ प्रास्तावि लीला प्रोथेन सहसा कन्दुकन्धराम् । निक्षूनां नयमानेन सहसा कन्दुकन्धराम् ॥९॥ चिकित्सातीतया गत्या साददायी धृति हरन् शनकैरनरण्याङ्गे ददृशे संगलन्मदः ॥१०॥ धनिना धीनिधानेन धुनानेनाधुना धनुः । नाधूनि निधनाधानं नानधीनधनाधने ॥११॥ (निरोष्ठ्यः) मण्डलं माधता कृत्या परमाननमानया । आनिन्ये मुचुकुन्देन्दोर्मान्धमाहृतिराहुणा ॥१२॥ ग्रासमानमनीकाभामतराशंसया डयत् । यामायतननीकाशं समराग्रमभाषत ॥१३॥ दर्शकाश्मकभूपालौ विष्वगारम्भरोषितौ । योद्धं निविविशाते ताविष्वगारम्भरोषितौ ॥१४॥ तुङ्गेषुमाला सैन्योतं* गर्जतोरन्यमर्दनम् । द्वन्द्वयुद्धं ततो रिद्धं तुलामन्योन्यमागतम् ॥१५॥ बिन्दुः कुकुरमाप्योचैरसमर्जुनपानतः । अनूनम्हे संग्रामे रसमर्जुनपानतः ॥१६॥ सैन्यन्यासाय सेनान्यं निःसामान्यं समानयत् । महीं महामहीपालो दूरादैक्षिष्ट सांयुगीम् ॥१७॥ 8,Not found in M 9a,M प्राप्ता विलीन० for प्रास्तावि लीला C,M निलूना for निळूना 10,The order in M is 11,10 CM अमरस्य for अनरण्य d,M स for सं 11,In M निरोष्ठथः follows 9 and in N it is after 10, but it ought to be after 11 C,N नाधुनि for नाधूनि 12-15, Not found in M 160,M संह।, M3 संपावे for संग्रामे ·अष्टादशः सर्गः १२७ %3D केलौ काकोलकोलालककलकलका लालकोऽलीककालो लोकालोकैकलोकी ललकुकलकला कालिका कालकोलम् । काकी काका कुलोल्का कुलकललललल्लोलकीलालकीलं काली कल्लोलिकूलं कलकलकललं कल्किलोकं लुलोके ॥१८॥ रेजे राजाधिराजोऽसौ राजके तत्र विस्फुरन् । वाडवाग्निरिवोन्मनः सिन्धुकल्लोलमण्डले ॥१९॥ अमुं मुत्का द्विषां मल्लो मेकलव्यंसनाय कः। मत्वेति चक्र सेनान्यमेकलव्यं स नायकः ॥२०॥ निषेदुषीर्विवादाङ्गनिखनन्नखिलामुखे । मुख्यो स्तृप्त्यै चमूचक्रे सुबन्धुर्नाम सार्थकम् ॐ ॥ २१ ॥ असिधरोत्थिते न्यस्यन्नवधीदम्भसीमकम् । बलो मनुमनुक्रन्दनवधीदम्भसीमकम् ॥ २२ ॥ प्रोणुनाव शरैर्वम शरवर्मा सुशर्मणः । प्रावृषेण्य इवाम्बोधो धारासारैस्तटं गिरेः ॥२३॥ तस्मिन् सोऽप्यथ नाराचानासज्यातोद्यतोरणे । अज्ञातमोक्षसन्धाना नासज्यातोद्यतोरणे ॥२४॥ समुद्धत क्षमामाद्रीमविपन्नकुले हिता। सहदेवचमूगर्जा जम्भे कुरुतापिनी ॥२५॥ सा सेना सहदेवस्य पातं गन्तुं गजालया। निन्येऽन्ध्राग्निरुचा वृत्तं पातङ्गन्तुङ्गजालया ॥२६॥ 18a,N कालाल for कोलाल b,N किल कुकलिकका लालिका for ललकुकलकला कालिका O,M are for parent d,M कलोल for कल्लोलि 20,21,Not found in M 22a,M उद्यतेजाः सन् for उत्थिते न्यस्यन् cd,N अनुत्क्रान्तं for अनुक्रन्दन् 28,Not found in M 24, M is very corrupt. N is given. 25,26,Not found in M ·अष्टादशः सर्गः -- क्रुत्कण्डूचण्डपाण्डित्यः पाण्ड्यो दोर्दण्डपण्डितः । काण्डैः पाण्डुयशःशौण्डो घामकाण्डेऽप्यखण्डयत् ॥ २७॥ धरधीरो धराधारो धारारुरुधुरुधुरः । धरौरेधधुराधारं रुरोध रुधिरैर्धराम् ॥२८॥ सान्द्रा शिखासारा सुस्कन्धा यत्रपोषिता । उच्छ्रायिनी दुमच्छाया तस्योष्माणमशीशमत् ॥ २९ ॥ पुरा नृपैरेकलव्य एवमाहाभिषेचितः । मत्तः कोऽन्यो बले सद्य एवमाहाभिषेचितः॥३०॥ पृथुरुत्कलिकालामा तस्य संगरसागरे । लयं प्राप महावर्ता सा महामिषवाहिनी ॥३१॥ तेजसातिशयानेन युगन्धरजसाविलम् । विमर्दादम्बुना चक्रे युगन्धरजसाविलम् ॥३२॥ भृगुसनुहतानेकनृपोचितधरातलम् । तदीहिते सरुधिरं ददृशे समराजिरम् ॥ ३३ ॥ (असंयुक्तः) जम्भो बिभ्रद्भुजौ स्तम्भाविव खानधरेतरः। श्रुतर्षण्यो दधे वंशविवस्वानधरे तरः ॥३४॥ चभ्रे बभ्रुः क्रुधादप्रधान्तभ्रूभृकुटीभरात् । मुखमन्तकवद्रौद्रं मद्रकोपद्रवे द्रुतम् ॥३५॥ (अतालव्यः) शिविर्यामिव गोत्रारिरहितस्तमसोरजाः । उज्झन्ति यः पपौ बभ्रोरहितस्तमसोरजा:* ॥३६॥ 27d,M उद्दामकाण्डैरखण्डयत् for द्यामकाण्डेऽप्य- 33,34 Not found in M खण्डयत 35a,N बनु for दभ्र 28b,N धीधारुरधिंधुर्धरः 36,38, Not found in M 29-31 Not found in M ·अष्टादशः सर्गः ज्यायो यशश्च यच्छाय इयायाजी जयेच्छया । योज्याशोच्याशयः शंयुः शौचशय्याशयोज्यता ॥३७॥ (तालव्यप्रायः) कहेनत्य शरास्तस्मिन्नमुच्यन्त कलं घनाः । दिक्चक्रे च यशःसंघा नमुच्यन्तकलङ्घनाः ॥३८॥ सेना रुरुधिरे तेन रुधिरेऽरेरुतेऽरुधि । रुतेन सेविना नारे नाधिते नाधिरेधिना॥३९॥ (गूढपादत्रया) तदा नात्र सवेतालरासे दूरं गता रणात् । कबन्धा नटतामुच्चैरासेदू रङ्गतारणात् ॥ ४० ॥ सासिभिः साधितास्वाजिवसुधासु युयुत्सुभिः । योधान द्युललनाः कान्तानालिझ्याप्तमुदोऽभवन् ॥४१॥ ( अमूर्धन्या) ददृशुर्भूरिधामानं कुञ्जरोपरि पूषणम् । गिराविवाग्रं पुष्पेषु कुञ्जरोपरिपूषणम् ॥ ४२ ॥ स सौवीरमचक्षुष्यं गजस्थः कर्परोद्धृतम् । पीत्वा दीपितकोपाग्निश्चक्रे प्राक् पाटवार्जनम् ॥४३॥ नादीनदानीनिनदानदीनानादौ निनादेन नुदन्निदानीम् । नोदन्ददानानदुनोदनिन्दन्नानन्ददो दानददानदूनः ॥४४॥ समरोदरमापूर्य रसेन बलशोषिणम् । रुक्मी तीब्रोत्थितं तर्षमहाष दूष्मदीपनम् ॥ ४५ ॥ अथाष्टकः सरन् प्रीती राजगामानपायिनीः। संख्यं चण्डैश्चमूचक्रराजगमानपायिनीः ॥४६॥ 39d,N सेधिना for सेविना 40-41,Not found in M 42b,N भूषणम् for पूषणम् N पुंखांशु for पुष्पेषु 43,Not found in M 44a,M नदीनदानां for नादीनदानी d,M न नन्ददो for नानन्ददो 45-46,Not found in M ·१३० अष्टादशः सर्गः श्रुत्वा संख्यमहाशब्दं ध्यात्वा ध्यात्वा करन्धमः । आत्तज्याभुज्य* जग्राह पाणिनीयमिवाष्टकम् ॥४७॥ प्रधनेऽधिकृता योधा विदधुर्जयसाधनम् । कोपसेविकृताबाधास्वादनैर्जयसाधनम् ॥४८॥ (गोमूत्रिकाबन्धः) धावनधः क्रुधा धुन्धौ धुनानः कन्धराधराम् । भीमोऽभ्यगान्मृधं तार्क्ष्य इव नागजिघृक्षया ॥ ४९ ।। यानसेवनहासिन्या न्यासिहानवसेनया । वानतो हितभीमास्तस्तमाभीतहितो नवा ॥५०॥ (प्रतिलोमानुलोमपादः) अथापरोऽपि भूपालः पीली पीलुपरम्पराम् । आरुह्य युयुधे क्रोधक्षयावधि परस्परम् ॥५१॥ भासनाचरणापाया नायाता यशसा मता। राजराजिररोधाः समायादानसलालसा ॥५२॥ (प्रातिलोम्येनापरः श्लोका) सा ललास नदायामा सधारोरजिराजरा । तामसाशयतायाना या प्राणा रचना सभा ॥५३॥ उपसर्गाः क्रियायोगे रूपसिद्धरुपाश्रिताः । राज्ञां नानेकधातूनां क्रोधेऽभूवनिरर्थकाः ॥५४॥ सेवावाशिशिवावासे केशकाननकाशके । सेध्यावाच्यच्यवाध्यासे केस्थिताजिजितास्थिके ॥५५॥ (प्रतिलोमानुलोमपादार्द्धः) mIOneNPRAawaymeneurwanamoon 47,M शs for शब्दं 48a,M अधिकृता for विकृता M घोषा for योधा C.N क्रोध for कोप 49,Not lound in M 50,M भीमस्तस्तमो for भीमास्तस्तमा 51-58,Not found in M ·अष्टादशः सर्गः १३१ अथान्तदृप्तनागाद्रौ रौद्रराजन्यवीचिके । नामजदत्र भीष्मौजा भीष्मकः समरार्णवे ॥५६॥ तीव्रपादश्चरः साधू रोधो वासमहोऽयने । नेयहोमसवाधोरो धुस्सारश्चदपाव्रती ॥५७॥ (प्रतिलोमानुलोमार्द्धः) पिष्टारिः पांसुपीताशो द्रवद्भटघटाकुलः । रौद्रस्तस्याजिसंमर्दो विश्वविद्रावणोऽभवत् ॥ ५८॥ आररास धरा सर्वा शूरराद्धवरासवा । वासरावसरादस्ताधूसरासधरादरात् ॥ ५९॥ (मुरजबन्धः) तस्यासन्नुच्चरच्चापचक्रमुद्गरपट्टिशाः। सायकासारदीप्रासिप्रासप्रसरभास्वराः ॥६॥ सैनिका राजका रुष्टा मानिकाभायका रुचा। चारुकायप्रकारस्था गुरुका राजकारवः ॥६१॥ (मुरजः) संसारे ससुरासुरे सुररसः सारोरसौ सूरिसू- रसंसाससरी सरासिहरसा सूरूरसाः सारसाः। सासाराससिरा सिरासरिसिरस्मरे रिम्सा सुरः सूरी रासरसे ररेरसुसुरा रासो ररासौरसम् ॥६२॥ स तत्र भीष्मको भीष्मं चक्रे तत्कर्म दारुणम् । ग्रीष्मोष्मधामवनवद्यथा मम्सौ द्विषां बलम् ॥ ६३॥ प्रसेनजिदनीकिन्याः सेनान्यासमुदासिता । साऽथ तस्य चमूरुचैः सेनान्यासमुदासिता ॥६४॥ तस्योल्लसद्हलमेलकदिव्यनाना- विद्यामदत्रपटलीकलुषावलोकः । 59d,M सरसादरात् for सधरादरात् 60-61,Not found in M 62a,N सुसरसः for सुररसः 63-66,Not found in M ·१३२ अष्टादशः सर्गः वायुर्वलाहककलापमिवाभिलीय लीलाविलोलमलुनादलमेलव्यः ॥६५॥ (गूढचतुर्थः) तेन शत्रुकुरङ्गेभद्विषा दमयता युधे । स्पृहा रिपोर्ददे दूराद् द्विषा दमयता युधे ॥६६॥ सोऽथ सेना द्विषो वीक्ष्य द्रवन्तीरित्यवोचत । मथनेन मिथो लक्ष्यस्रवद्भरित्यवोचत ॥६७॥ (गोमूत्रिकाबन्धः) भुवां भवद्भिद्देशा आसामासेविता न के। क न कीर्तिमये सद्य आसामासे वितानके ।। ६८॥ पलायमानं पुरुषं रक्तपङ्कप्लुते पथि । अतिकोमलया गत्या कथं श्रीरनुयास्यति ॥ ६९ ॥ निजताजनि हत्वेह मानं मा विभुता भुवि । नच काचन सारासा माया मा रिपुतापुरि ॥७॥ (प्रातिलोम्येन स एवार्थः) नाक्षमोषितमोजो न समाप्तिगूढचर्मया । नशल्योद्धरणे यत्नः कोऽयं वो धर्मसंभवः ॥७१ ॥ ध्यामिमात्* कौमुदीकान्तमानिभावो नराजितः । केनासौ सहवृद्धोऽपि मानिभावो न राजितः ॥७२॥ शौर्यासक्ते विरक्ताश्चेदुच्चैराधेयभीरवः । कुन्तेरतीतास्तद्यूयमपार्था एव सम्प्रति ॥७३॥ यानवार्ता सती ज्ञेया यागेऽतीव न साव्यया । या व्यसा किन्तु या माया यामाया यनवानया ॥७४॥ (पद्मवन्धः) 67d,M स्तवभूः for स्रवद्भः 68,70-73,Not found in M 74a,N गेया for शेया 74c,N किन्तया tor किन्तु या ·अष्टादशः सर्गः १३३ आत्मा कौरवमोक्षण कलङ्कीककलासनात् । दुःशासनानुरक्तो वा कथं भीमो भविष्यति ॥७५॥ प्रकृत्या विमुखः कान्तः कृतान्ते सङ्गतो रवान् । यस्याभिधाता ताम्प्राक्षीदवसानविधौ सवः ॥७६ ॥ (कथितापलपितकः) एषा हि भवतो युद्धात्पलायनपरायणान् । हसति श्रीर्दलद्दन्तिकुम्भमुक्तास्मितोद्गमैः ॥ ७७॥ कोऽयः शब्दो वार्ता लक्ष्म्या नाशा कस्मिन् दुःसन्धेये । कोऽसौ वासो राशिश्लोको वेषायालं तातोऽतीते ॥७८॥ (कथावस्त्वपरित्यागेन प्रश्नोत्तरम् ) स जीवति रुषा यस्य द्विषन् दग्धो न जीवति । पलायते यस्तगीतो लक्ष्मीस्तस्मात्पलायते ॥७९॥ चेतश्चेद्वीर्यविमुखं व्रीडा वा स्वीकृता ततः। दुस्तरामात्मकर्माणि गतमानोऽयशसखा॥८०॥ (क्रियागुप्तिः) दिगन्तानयमामेन सेनामसद्भिया रणात् । साधु साधो यथार्थत्वं सेनानीत्वे त्वयार्पितम् ॥ ८१॥ भयेन यस्यावसरोन्तये रुषामरौ समायातरसो नदीयते । यशःप्रवाहोऽस्य शुचिः समीकभूमरौ समाया तरसो नदीयते ॥ ८२॥ स प्राणिति सतेजा यः स वाग्मी युधि वक्ति यः । अस्या इति गिरं गर्जन्मानकाङ्कक्रुधः सखीन् ।। ८३ ॥ (क्रियागोपितका) हे हे राजसमे करसादकसादसि कातरा । एषा हि वेला युद्धेव पुण्यपण्यापणावनिः ॥८४ ।। 81-84,Not found in M 3-78,Not found in M 80d.N गतिमारो यशः सखीम् torगतमानो यशः सखा ·अष्टादशः सर्गः या मे मता ताममेयामेहि दाननदाहिमे । मदावहा हावदाम तानहाससहानता ॥ ८५ ॥ (सर्वतोभद्रः) सेनापते पतत्येतत् माचक्रं विपदम्बुधौ । ओजसा क्षममुद्धतुं वराहवपुषस्तव ॥८६॥ गजराजकरावेशे जयज्यावर्द्धितारवे । राज्याशा महतान्ताराजवमध्यमहर्द्धिक ॥ ८७॥ (अर्द्धभ्रमः) सेनान्यामेवमुच्चैरभिदधुषि गिरं धीरताराजमान- राकूतैः शौर्ययोगैरजनिकरकराभासितत्रासमोक्षम् । मानारामे विमुग्धैरसदरुषि चिरं क्रूरधीराजमान- रायातैर्वर्यवेगैरजनि करकराभासितत्रासमोक्षम् ॥ ८८॥ (गोमूत्रिकोऽयुक्पादयमकः) अथ रुन्धन् द्विषामाशाः स्वं कैदार्यमिवाम्बुदः । पुष्णन् बलं मुक्तगों विजजृम्भे प्रसेनजित् ।। ८९ ।। तत्त्वी तत्त्ववतां तत्त्वी तावत्तातीतवित्तवित् । वेत्ता विततता वित्तं विववाविति वातवत् ॥९० ॥ सोऽनुजग्मेऽथ शिविना जाग्रता तत्फलोदये । व्यवसाय इवार्यस्य दैवेनारात्प्रसेदुषा ॥९१ ॥ वेविशाशैशवोश्वाशि शिवावाशशवाशिवम् । विश्वेशांशो विशां वंशं शशावाशु वशी शिविः ॥९२ ॥ स तेन साध क्रोधेद्धकौशलः कोशलेश्वरः । ददाह द्विबलं वह्निः सवायुरिव काननम् ॥ ९३॥ 86-88,Not found in M 89b,M स्व for स्वं C,M पूजालन्धं for पुष्णन्बलं 90a,N तत्वे for initial तत्त्वी 91a,M जज्ञे for जग्मे CM अy for आर्य 93a,N शतेन for स तेन b,M क्रोधेन for कोषेद्ध b,M कोशल: for कौशलः O,M विवलं for द्विड्बलं ·अष्टादशः सर्गः १३५ -- निशेशशनिशीनाशो नाशनाननिश निशानिनोऽनन्नीशानः शूनशूनाननीनशत् ॥९४॥ वैमानिकानां तद्युद्धं पश्यतां नवतामगात् । गर्जते सिन्धुराजाजावर्जुनायोर्जितस्पृहा ॥९५॥ मीमांसासुः सुमांसांससीमसोमसमः समम् । समासः सासमः सास मासि मासि स सोमसुत् ॥ ९६ ॥ इतः सकेशो लोकेश इतश्चानङ्कुशः कुशः। क्षिप्रक्षति - शस्त्रा शाशेषौ बभूवतुः ॥९७॥ शाशीककः शिशुक किंशुककोशकीशा शोकांशुके कुशिक -~- काशिकोशः। काशीशके शुकिकशाकि ककाशिकाशे केशीकशा कशिशशी - शेशकेशः ॥९८॥ स राजा संजहाराजौ द्विषां तेजः खतेजसा । रसान्तरमिवाप्तानां स्रोतसां लवणोदधिः ॥९९॥ सारा सप्राणरक्षा वधसरसधवक्षा रणग्रासरासा देवासव्यासमग्रा पुरि कटकरिपुग्रामसव्यासवादे । दानासक्तेभमक्षा वरनमनरवक्षामभक्ते सनादा नासेधव्यालमव्यानिजरतिरजनिव्यामलव्याधसेना ॥१०॥ (महाप्रतिलोमानुलोमः) धृत्वा धृत्वा धनुर्धारो बहुधा वसुधाधिपः । अव्याधि विविधैर्बाणैर्विव्याध व्याधवाहिनीम् ।। १०१॥ भ्रातातत्रापणिप्रायमसमसमदस्थामगत्या प्रकारा हावारम्भासनज्ञा जगति रणरसव्यासवत्ता कृताशा। P4,95,Not found in M 97,98,100,Not found in M 101a,M दीनो for धीरो ·अष्टादशः सर्गः भावानल्पा कलङ्काशनिरतिगगनस्थावरक्ष्माग्रसेना दासान्तध्वानसत्रासरविरिह रतक्षेमपथ्यारयोज्या ॥१०२ ॥ (महाप्रातिलोम्येनापरः श्लोकः) ज्यायोरथ्यापमक्षेतरहरिविरसत्रासनध्वान्तसादा नासेग्रक्ष्मारवस्थानगगतिरनिशं कालकल्पानवामा । शाताकृत्तावसव्या सरणरतिगजज्ञानसंभारवाहा राकापत्यागमस्थादमसमसमयप्राणिपत्रातताम्रा ॥१०३॥ ततो वीक्ष्य विपक्षण स्वपक्षं क्षयितं क्षणात् । चुक्षुमेक्षोभ्यदाक्षिण्यो दाक्षिणात्यः क्षितीश्वरः ॥१०४॥ तापेऽपि पततापत्तापीतापूततपत्तपाः । पत्तौ पत्तौ ततोऽपेते पपात पततां पिता ॥ १०५॥ दारणैर्दोग्धृदारूणां दारुणैः समदारुणैः । द्विषोष्मदूषितैदृष्टैर्ददाहेव दिशो दश ॥ १०६ ॥ टिटीके कटके कोटे कूटौ कौकुट्टिकाकटुः । कटकी कटिकोट्टैककुट्टाके कूटकुट्टकः ॥१०७॥ यत्र यत्र स नाराचानिरासे रसतो रिपौ। नुन्नात्मा तैरिवालून मृत्योर्ववेऽविशत्ससः ॥१०८॥ माता मति मतिमताममिताममत्ता मत्तेतिमातमितमात्ततमा तमोमाः । मीतोत्ततामतितमां ममतामतीतो मुत्तेमतोत्ततममीततमुत्तमात्मा ॥१०९॥ उद्गर्जबर्जुनः कीर्त्या हरिरक्षाज्वलद्रथः । भीष्माभानिषुशय्यायां द्विषो विष्वगसुष्वपत् ॥११० ॥ 102-103,Not found in M 104c,M दायीशः for दाक्षिण्यः 107,Readings of M are given 110,Not found in M ·अष्टादशः सर्गः १३७ - - स लालसोसेस्सलिले सलील लोलाल -- सिसुलं लिलासुः । ससीससाला सलसुल्लसांससालो ललासोल्ललसैलसंसत् ॥ १११॥ अपुनर्वृद्धये क्रुद्धो द्विषोऽदारीत्स तावतः । सर्वङ्कषोपि शश्राम सनस्यन्दा यमः॥११२॥ पापिनोऽपि पुनानेन पीनपीनाननूपिना । पानिनाननिपानेन पन्नं पन्नं पपे पुनः ॥११३॥ स्तम्भकैस्तस्य विस्तारप्रस्तावैस्तिमितैस्तदा । अस्तमीये समस्तैस्तैरगस्त्यग्रस्तसिन्धुवत् ॥ ११४॥ दूरेदरादरादरेरुदारो रुद्ररौद्ररुक् । दरिद्राो रुदद्दारादरदोददरदुदन ॥११५॥ विच्छायाच्छिन्नसंचारा शान्तलोका द्विषश्चमूः । तत्प्रतापैकतप्ताभून्मध्याह्न इव मेदिनी ॥११६ ।। पुंपिप्पलोल्पाल्पपलापलेय- पल्लालपालेलिपिलोलपूलम् । पालालपूलोपलला लुलोप लोलोल्लपां पल्लपपीलुपालीम् ॥११७॥ उपर्युपरि तद्भग्नास्तथा जगृहिरे परे । दिशः पृथ्व्योऽपि येनैतैः सम्बाधा इव मेनिरे ॥११८॥ यताततायी यातायां युतेतोयायितायतिः। यतौ यातुतयाऽतीये तायीयातो ययातिताम् ॥११९॥ 110-112,Not found in M 113b,M पापान for पीनान 11/,M स्तिमितः for स्तिमितैः 116,M omits 117,Readnigs of N are given; those of M being corrupt. 118c,M द्विषः संप्लोष्य येनेभैः 119,M bmits ·१३८ अष्टादशः सर्गः स धीनिधेरगाधोग्रगरिमापि धरागुरोः। धाम्नारानिधनं प्राप परसंगरसागरः ॥१२० ॥ विव्यवायवयावेयो वायवीये व्यये युवन् । ययावयाच्यावयवो ययाविव युवा वियत् ॥ १२१ ॥ भासुरासिः सराभास्यो यमास्ये गमयनरीन् । जायमानजयामाजौ लीलामलभताभयः ॥१२२ ॥ (दशव्यञ्जनबन्धः) रैरी रुरुररोरारु रुरुरोररिरूरुरत् । रुरौ ररे रे रीरररौ रुरुररं ररौ ॥ १२३॥ (एकाक्षरः) सारगी: सगरानूनधनसर्गों मनोरमः । स रागरोगारागारिगुरोग्रे मार्गमागमत् ॥ १२४ ॥ मायातश्युतिमायातः शोभितः शतशोऽभितः । स व्यासं धाम्नि सव्यासं मानशेवधिमानशे ॥१२५॥ (आद्यन्तयमकम् ) मीलितामेयगजतं गलत्तुरगमातुरम् । संयुगं निर्जनामं स भिन्नारातिमजीजनत् ॥ १२६ ॥ (दशव्यञ्जनबन्धः) आयोधनानि विभवः खरसादरीणां मानोदयादिहरयोगमिता विनाशम् । आयोधनानि विभवः स्वरसादरीणां मानोदयादिहरयोगमिता विनाशम् ॥ १२७॥ (समुद्यमकम् ) 120,121,123,124,Readings of N are 126b,M चलतुरगमारतम् given; thoseof M being very corrupt. 127a,M स्मर for स्वर 122,M omits d,M विहर tor oदिहर 125d,M सेवधि for शेवधि ·अष्टादशः सर्गः १३९ चण्डपट्टिशकुन्तासिफलतोमरभासुरे। तुरङ्गकुञ्जराविद्धे सम्बद्धो भीमसंगरे ॥१२८॥ (भाषापटूसमावेशः) वासरो वीर्यसूर्यस्य सरो धैर्योत्पलश्रियाम् । वासरोद्धा रणग्रामे स रोषाद्विद्विषामभूत् ॥१२९ ।। (काञ्चीबन्धः) महारथवरैरूढे स राजा बलिमुद्युते । उच्चैरथहयै रूढे तद्राजावभिदियुते ॥१३०॥ समासितो मानयतः कलोहतः समासितो मानयतः कलोहतः। समासितो मानयतः कलोहतः समासितो मानयतः कलोहतः ॥१३१॥ (महायमकम्) छायी मृधे हठाजीश इषुचापघटाकिणी । अथ गाढं तदा वीरः फलनीडं बभौ सुखी ॥१३२ ॥ (अपुनरुक्ताक्षरः) राजितस्तेन सौर्याख्यो हत्वारेबलराजितः । राजितस्तेजसा सोऽभूत् संप्राप्तोन्नतिराजितः ॥ १३३ ।। (आघन्तयमकम् ) सन्तापसीतानलशुद्धदक्षिणो वृत्तः समानार्जुनयापनश्रिया। 128a,M दन्त for चण्ड d,M सम्बन्धो for सम्बद्धो M सागरे for संगरे 129d,N वि for हि 130c,N जये for हयै 131,N has पादाभ्यास: for महायमकम् 132, M omits 133d,Mषष्ठांशो for संप्राप्तो ·१४० अष्टादशः सर्गः सुवर्णभृतोऽथ सुरासवासनो बभार सर्वेण पदेन रामताम् ।। १३४ ॥ (अर्थत्रयवाची) आश्रमालस्य मालस्य भैरवासिनि वासिनि । नास्या वैरस्य वैरस्य धूः पुराज्जनि राजनि ॥ १३५ ॥ त्रातरक्षाक्षमानीतिमानीतिरपदापदः । औनत्यमाससादासौ सदा सौख्यातिवर्जितम् ॥ १३६ ॥ आसीददक्षमानेष्टमस्य नारिक्षये मनः । आसीददक्षमानेष्ट इच्छा अस्यसामनि ॥ १३७ ।। (अयुग्मयमकम्) रणास्थासु विशालास्ये क्षिप्त्वारीनन्तकेतनौ । तेनास्तौ सुविशालास्ये बाहुभानन्तकेतनौ ॥१३८॥ लाञ्छितः साहसारामे सारामे यक्षमोहनः । मोहनः समभावेन भावेनर्वेकलाञ्छितः ॥१३९ ॥ (सन्दष्टयमकम्) हताखिलबलस्तेन ध्वस्तमुक्तैः स संयुगे । योधैः कतिपयैस्तस्थौ चिन्तावान् कोशलाधिपः ॥१४०॥ (अमूर्धन्यः) सङ्कल्पैराह्वयन भक्त्या तुष्टावारम्भवाहितम् । बुद्धमित्थं स रक्षायै तुष्टावारम्भवाहितम् ॥ १४१ ॥ 184d.M शब्देन tor सर्वेण M omits (अर्थत्रयवाची) 135cd,M omits 136, M omits ab 137,M omits cd and reads for ab BTF- साद क्षमानेष्टभ रुग्रस्य सीमनि 138a,M og for og 139a,M सहसा for साहसा d,N वयक for नक्षेक 140a,M खिन्न for अखिल b,M समं for स सं० 141a,M आहरन् for आहयन् ·अष्टादशः सर्गः १४१ भवतो भवतो दयिता दयिता रखता रवता मनसा मनसा । विहता विहता रयमा रयमा सुरमा सुरमा नवने नवने ॥१४२॥ (आवलिः) खामिस्य गात्रमेतन्मे पश्यसे हा हताः प्रजाः। दीयतां धीर युक्तार्थे न रजेन तमेन वा ॥ १४३॥ (अपशब्दाभासः) मन्दानमन्तं सदमन्दयानं मन्दानमन्तं सदमन्दयानम् । मामेति धीतारि महानयाते मामेति धीतारि महानयाते ॥ १४४॥ (संपुटयमकम् ) भवतस्तव हे नाथ कथिता गदिता मया । भिन्धि दारय तापाय तां मे राजय शोभय ॥१४५॥ (पुनरुक्ताभासः) त्रातुं तमथ शान्तोऽपि संजज्ञे युद्धवा जिनः । अनुग्रहेऽनुग्राह्यस्य यान्त्यमार्गमपीश्वराः ॥१४६ ॥ लक्ष्मीकल्पननाशितः कलिनिशामित्रे स्थितोऽभ्युद्यमे पुण्याफिट्टितमतिरञ्जलिरसास्वादप्रसादव्रती । निर्वाणानुगुणाकृतिचलितया वक्रश्रिया यः परे रेमे शीलपथे पुपोष नियमे मेधामतीते सरे ॥१४७॥ (कविकाव्यनामगर्भचक्रम् ) 142a,N दयसू for दयिता; N does not repeat 144a,N मन्वा for मन्दा रखता 146a,M तान्तं for त्रातुं C,M विहिता for विहता; N does not red,M जहुः for यान्ति peat रयमा and सुरमा; M omits आवलि: 147a,M काशितं for नाशितः 143, M omits b.M आविष्कृत for आफिट्टित . क ·१४२ अष्टादशः सर्गः ज्वलद्भिर्व्यापकैर्धाम्ना पूरयन्तीति मारणे । स तस्थौ प्रातिहार्यैद्यों पूरयन्तीति मारणे ॥१४८ ॥ दम्यानां दृढदुःखदायिदहनं दत्त्वा द्विषां दाहनैः क्षिप्रं क्षेपदशां च तूलतुलया धीपावनः पावनैः । भोग्यैर्भोगिभुजं प्रसेनजितमप्यालाद्य वैद्योतनै- स्तत्सेनासु च जीववर्षणपरैः स प्रातिहार्बभौ ॥१४९ ॥ कलयन्नमितं विचापलास्यं शरणाशं विपदा तिरोहितान्तम् । नततामरसे नवात्यपालं सरसानीकमरातितः समानम् ॥१५०॥ स्रस्तस्तम्बेरमास्ये मथितरथपथे सुप्तसप्तौ समाप्ते स्वे सैन्ये दैन्यदोषादिति जिनजनितैः प्रातिहार्यैरहार्यैः । मन्त्राम्भस्तम्भितोष्मस्फुरण इव फणी कप्फिणोऽथाभ्युपायं जन्यस्याजन्ममुक्तेः शिवमवबुबुधे नापरं बुद्धभक्तेः ॥१५१ ॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये युद्धवर्णनो नामाष्टादशः सर्गः। Rammeenawimmaunee 148a,N धान for धाम्ना b,M पूरयन्निति for पूरयन्तीति 149a,M दाहं for दत्त्वा ज्वालनः for दाहनः b,अनन्य for च तूल० C,M भोग्य for भोग्यैः M मालिङ्गय for आहाथ a,M सा सेना सुरजीवकर्षणपरः for तत्सेनासु च जीववर्षणपरैः 250 M omits 161a,M अस्तस्तम्बरमाग्रे for सस्तस्तम्बरमास्ये C,M यत्रास for मन्त्राम्म M कप्फणो tor कप्फिणो ·नवदशः सर्गः अह तोसा बुद्धो रणवहे पहूतं मिथो बधीरेण । पुरिसवरेण खमंसे दूरादूढो सभासाहि ॥१॥ आसादे रणमोहे भवओजो मह कलेसि तमहरणम् । तवपारम्भा वामे तइ मे सत्ता पसज्जन्तु ॥२॥ जन्तुहते रसगामा सन्तापं चलयसीह गिरिवन्धो । सच्चे तावसदीहे हीरसि करणेहि तो सितहा ॥३॥ ramewomeHAINARMAmerinterestion The Sanskrit ohäyd prepared by me is givon hore and no Sandhis are introduced. Text of N is closely followed in this canto, for the text in M is hopelessly corrupt. M omits 6, 10, 13, 21 and 23. 1 अथ तोषात् बुद्धो रणपथे प्रभूतं मिथोऽपधैर्येण । पुरुषवरेण क्षमापनाय दूरादूढः स्वभाषाभिः ॥१॥ ऊढः स्तुत इत्यर्थः 2 आशाते रणमोहे भवदोजो ममाकृत तमोहरणम् । तपः प्रारम्भात् वाम तदा मे सत्त्वानि प्रसीदन्तु ॥ २ ॥ 3 जन्तुहतो रसकामात्, सन्तापं चरसीह गिरिबन्धः । सत्ये तापसदिवसे हृष्यसि करणैस्ततः श्रितभः ॥ ३ ॥ ग्रामः इन्द्रियवर्ग:

·१४४ नवदशः सर्गः सम्पत्तो महसारं सहसितहारं मलासमे तरणम् । अगलच्छीलाहरसे सिद्ध-महेला-मतावसरे ॥४॥ वरणं दलयाहि समं समद्धि-दवे सुतोवहा-सरणम् । बन्धुसुखेलमतत्ते तारह सागार वन्देन्ते ॥५॥ सजा ते जवसुद्धी कम्पावरणं च सम्पदं पत्ता। अवमाहितोवरदमा अवसदम्भ-जर्यारम्भे ॥६॥ सोऽहं तवजर-मूढो महसामोको मलापहम्मत्ता । सुरआजोजे विसरा एतारे सवइ मे तरणम् ॥७॥ सुरवाणीदीपरमो बलवत्तवराजसाहिते सत्ता । कलितवचोरीतिस्सायचित्तचित्तेऽमितारमणे ॥८॥ धीरं तुह रेहन्ते पुरात्तराजावधीरसत्तारं । ताप-सम-मोह-कीलासारं मा-मारणारीणम् ॥९॥ . 4 सम्प्राप्तो महःसारं सहसितहारं मदाश्रमे तरणम् । अगलक्ष्मीलाभरसे सिद्धमहेलाभिमतावसरे ॥४॥ 5 वरणं देहि सम्यक् समृद्धिद्रव्ये श्रुतोपधास(श)रणम् । वन्ध्यसुखान् अलमातप्तान् तारयस्व सागार ! बन्दमानान् ॥५॥ 6 सज्जा ते जपशुद्धिः, कम्पावरणं च संपदं प्राप्ता । अवमाथितोपरतमा अवशदम्भास्त्रवारम्भे ॥६॥ M omits this stanza. जय भास्रब 7 सोऽहं तपज्वरमूढो महसामोको मलापहतत्वात् । सुरतायोज्ये विसरात् एतादृक् स्रवति मे तरणम् ॥ ७॥ N has only योरमूढो for सोऽहं तवजरमूढो; M3 has सोऽई तपोरमूढो; Mhas सोऽई तहोरमृणे. The reading in the Text is suggested, 8 सुरवाणीदीपरमो बलवत्तपोराजसाधितः शास्ता । कलितवचोरीतिः स्वादचित्रचित्तः अमितारमणः ॥ 9 धैर्य तव राजमार्न पुरात्तराज्यावधीर शास्तः परम् । तापश्रममोहकीडासारं मामारणापीडितम् ॥ ४ ॥ M and N have रोहन्ते for which I have read रेहन्ते जमानम् , N has पुराभण for पुरात्तरा; रीणम्-आपीडितम् -- ·नवदशः सर्गः अप्प-लसत्तप-मादा अधम्मता-वाद-रेणु-चर-मेत्तो। अप्पेहितावतारे वरधीर सिरीण मन्दार ॥१०॥ समधामोहोपरमं विसरजयवित्तं* सव्वसंमुत्तो । बलवत्तपसरिरंसो समत्त-समरो हरे हसितम् ॥११॥ अहिलासो जसदारे वासो वत्ते महोवलेपहरम् । एतो भावो गामे चित्ते समभास कम्माहि ॥१२॥ सल्लसमे कामगहे कलिलसिरे संसितोहमसि । आसंघा-दार-मणे सरिस-विरेका गुरूस्मपुरो ॥१३॥ अरणी भासा मम्महे* धीरमणी सत्त-पारणा-चरणी । सरणी सुहसंभरणी तरणी वसुधाम ते करणी ॥१४ ।। पुण्णाभङ्गविवित्ता एकत्ते पोढ-संकर-गुणोहे । मारव-हूण-कलिङ्गा अङ्गा वङ्गा वसन्तीह ॥१५॥ 10 आत्मलसत्तपोमात्रः अधर्मतावादरेणुचरमात्रः। आत्मेक्षितावतारः वरधीर ! धियां मन्दार । ॥१०॥ आत्मनि लसन्ती तपोमात्रा अस्य; चरन्तीघरमरा लोपयित्री मात्रा यस्य; M omits this stanza. 11 शमधाम ओघोपरमं विसर =(वितर) जगवृत्तं सर्वसंमुक्तः । बलवत्तपोरिरंसः समाप्तसमरः गृहे हसितम् ॥११॥ जयः जगत् N has मत्तो for मुत्तो 12 अभिलाषा यशोद्वारे वासः पत्रं ममावलेपहरम् । एतावान् भावः काम्यः चित्ते शमभास ! कर्मभिः ॥ १२ ॥ 13 शल्यसमे कामगृहे कलिलशिराः संश्रितोऽहमासम् । आशङ्काद्वारमनाः असशविरेकात् गुरूष्मपुरः ॥ १३ ॥ M omits this stanza. पुरं-शरीरम् 14 अरणिः भासा मन्मथे धीरमणिः सत्वपारणाचरणी। सरणी सुखसंभरणी तरणिः वसुधाम ! ते करणी ॥ १४ ॥ करणी रूपम् 15 पुण्याभङ्गविविक्ताः एकत्वे प्रौढसंकरगुणोधे । मारवहूणकलिला अशा वा वसन्तीह ॥ १५ ॥ N reads or for your in M ·नवदशः सर्गः गामन्तर-मन्तरसे रहन्त रच्छा-सुबन्धवमहन्त । सुरतरन्तरवासे सोहसि तं भावमालाहि ॥१६॥ अवलालोको वालो महे तुहं घोर-सोरतानन्ते । कम्पं करीणमुज्जल रससीहरणे रवावद्धा ॥१७॥ बहुलासकलङ्कहरा जा तत्ते सच्चकारणा सिद्धा । सारे हन्तीव रणे विजा तुह तं तमो हासा ॥१८॥ सोमालोकाहने खे वासं सरसमेहि तावञ्च । सम्मत्ता रवि-मू-रसि-भा-मारण-मण्डले* हरसे ॥१९॥ भावे भावे तो तं सारम्भजसे विलासहाव(व) वहसे । सम्पत्तो कम्पिर सो वासंमत्तम्मि ताववहे ॥२०॥ रुक्ख-लआ-सम्बन्धे कुजे तालेहिजासि* मारेण । धीरे तामसमम्मे मुक्को सवलेपमादेहि ॥२१॥ JIONameramaniallpeparsirdarmananesamataoMEINNASeAam ANIMATARIYARANORAMAN 16 सामान्तरमन्त्ररसः अईन् रक्षासुबान्धव ! महान् । सुरतरान्तरवासः शोभसे त्वं भावमालाभिः॥१६॥ 17 अबलालोको बालो महसि तव घोरशोरतानन्ते । अनुकम्पां कृत्वा उज्ज्वल ! रससिंहरणे रवाबद्धाः ॥१७॥ 18 बहु-लास-कलकहरा यावत् तप्से सत्यकारणात् सिद्धा। संसारे हन्त्रीव रणे विद्या तव तत् तमो भासा ॥ १८ ॥ लासः अभिलाषः 19 सोमालोकाधन्ये खे वर्ष सरसमेहि तावश्च । सम्यक्त्वात् रविसूरश्मिभाम् रणमण्डले धारयसि ॥१६॥ 20 भावे भावे अतः त्वं स्वारम्भयशाः विलासभावं वहसे । सम्प्राप्तः कम्प्रः स वर्षामात्रे तापवधः ॥२०॥ 21 वृक्षलतासम्बन्धे कुछ अताब्येथा मारेण । धीरः तामसमन्मथः मुक्तः स्वावलेपादिभिः ॥२१॥ M omits this stanza.

·नवदशः सर्गः १४७ आसंसारं मत्ताविजा सकहा-कलाव-संगत्ता। सद्वासव-सम-हन्ना भासि हरन्ता रजा अन्ते ॥२२॥ वाहरसि कस्स तामसदारं तावं च कामतो समरे । यत्तोदारं तरसे सद्दमलं वम्महोवरमे ॥२३॥ दूर-समारोपमहो तव सरणो भवतु सार-वित्तासो । मच्चू-लालस-दत्तो गासे-मत्ता पसाधेहि ॥२४॥ सकलङ्कदार-विमहो महिमरुचा गोपसारणो तह ते । तत्तपउत्थं बन्धवदीहमलं वम्महो जहसे ॥२५॥ गुरुणो णे(ण) वेहवगुणसारे चलबुद्धिराग-साहमिते । पर-बिद्धे सुखमा किर भ्रासं सहसा वतंसि तमे ॥ २६ ॥ तवगुरु पारंमितया अच्छसि तो देहं आपरंतावा । असुहा-संसो कीरसि वामो हावे समं देहि ॥ २७ ॥ 22 आसंसारं मानाविद्या सत्कथाकलापसंकान्ता। सद्वासवशमधन्या प्रभासि हरन्ती रजोऽन्ते ॥२२॥ 23 व्याहरसि कस्य तामसदारं तापं च कामतः समरे । यत्रोदारं त्वरसे शब्दमलं मन्मथोपरमे ॥ २३ ॥ Momits this stanza.वम्महोम्मन्मथ: 24 दूरसमारोपम् अहो तपःसरणं भवतु संसारवित्रासः । मृत्युलालसदत्तो प्रासमात्रः प्रसाधयस्व ॥ २४ ॥ 25 सकलङ्कदारविस्मयं महिमरचा गोप्रसारणं तथा ते । तत्त्वपर्यस्तं (तत्तपउत्थं) बान्धवदीर्घमलं मन्मथ ! जहासि ॥ २५ ॥ वम्महो perhaps-अहो! 26 गुरोः नूनं वैभवगुणसारे चलबुद्धिरागसाधम्र्थे । परवृद्धे सुक्षमा किल भ्रंशं सहसा व्यतनिष्ट तमसि ॥२६॥ N has ot for vi, suggested 27 तपोगुरु पारमितया ऋच्छसि तदा देहम आपरं तापात् । असुखाशंसः किरसि वार्म भावे शमं देहि ॥२७॥ असुखस्य अशंसा यस्य ·नवदशः सर्गः उद्धरसे वासङ्गमाआराहित मां अलालसविरामम् । सद्धंस-मेघरासं सवसो हर हे सुसंधेसि ॥२८॥ सुरसत्तम सो माला सम्पादामे सुखेव मोरसहा । कोशलवित्तप आदेगुणे स्वकरणेहि मतमेहि ॥ २९ ॥ मन्दारुणोऽसमञ्जसकीलालासारसंसरादासम् । समरे-हत्त-महम्मे परमुत्तम साम पूरेहि ॥३०॥ अवहे सत्तमगाहे भवत्तं* आलम्ब मंच्छरसमिद्धम् । दूरा कलङ्कि-वको स-दोष-रजं तु पालेसि ॥३१॥ धीरासर-संखोहे समुच्छलते सुमत्तपोरङ्गा । एता पहाववत्ता समासि वावा-रूचिरमय्या* ॥३२॥ अवहो वास स आसे करे समन्दो समूढ-सर-करणम् । सत्ता विभवा दारा देव महत्ते वसेसु परम् ॥ ३३ ॥ सत्ता रेहन्ती वासारम्भा बन्धुरङ्ग सुद्धी ते । अच्छसि तमुग्गमत्तो वहत्त-फलदिद्ध-बुत्तन्तो ॥३४॥ 28 उद्धरसे वर्षगमात् श्राराधित ! माम् अलालसविरामम् । सोद्ध्वंसमेघराशि सर्वशः हर । हे ! सुसन्धेहि ॥ २८ ॥ 29 सुरसत्तम ! असी माला शम्पादाम सुखेय मयूरसभा। कौशलवृत्तप । श्रादेयगुणः स्वकरयोः मतमेहि ॥ २६ ॥ 30 मन्दारुणः असमञ्जसकीलालसारसंसरात भासम् । समरे हतमाहात्म्ये परमुत्तम ! साम पूरयस्व ॥ ३०॥ 31 अपथेऽसत्तमप्राहे भवस्वमालम्ब्य मात्सर्यसमुद्धम् । दूरात् कलडिवक्रः सदोषराज्यं त्वम् अपीपलः ॥३१॥ 32 धैर्यासरसंक्षोमे समुच्छलति सुमन्त्रपौराशात् । एतावत्प्रभाववृत्तात् समासीत् पापायचिः परम्या ॥३२॥ M3 रम्या for रमय्या 33 अपथः वासः स आसीत् करोति स मन्दः समूढमरकरणम् । सत्त्वानि विभवाः दाराः देव ममान्ते अवशिशेरन् परम् ॥ ३३ ॥ 34 शास्तः । राजमाना वर्षारम्भात् बन्धुरा शुद्धिः ते । ऋच्छसि तमउद्गमः श्रतः प्रभूतफलहब्धवृत्तान्तः ॥ ३४ ॥ LAINMENTRainyasiasma..innamaARIDAY4Marwarweapm A

·नवदशः सर्गः
१४९
करुणाहि तवपदेसा सुरतेरुचा विसम्मदेरक्ता।
सुह-सत्ता कलगल-सिहि-सारस-मोरा वारद्धा ॥३५॥
रामो तत्तपवित्तं सुरथ-बदामोह-ताल-सङ्कत्तो ।
चित्ते लोहे वामो सच्छ-ललामो वि मार-दमम् ॥ ३६॥
सहइ तरंगेहि परं गाहइ हासम्बरं कला-जत्ते ।
वसइ दमे वाकरणं भासइ तो साकामं* अत्त-भवम् ॥ ३७॥
असिसिरकल्लोले हे सरमण चित्ते मितारणे सूरो ।
सुरवणकलाविरासी देवं(व) मेहन्तरालम्ब ॥३८॥
असमञ्जसोहिते जोरङ्गत्तो सो समुद्धरेहाव ।
भवसरसि हि तिमिरजरं सिञ्च इदं मोह-धीरङ्गम् ॥ ३९ ॥
जाताखहासमणे समलासिरवेरिवास एताहे ।
देवोहा सङ्ककुभा मायत्ता साम लंबेहि ॥४०॥
असम-स्मर-जवारे सम्मत्ते ता वसेहि तारङ्ग ।
सहसत्तमीसखेमं करणहुता दन्तुरसमेहि* ॥४१॥
14www.itaramaAREarmMROARD-nophirt"Nikaltar Maar M -
AMS.100 Hrutaar-PESHARIANTERTAINRIAY Arenawunita 1YHAIR UPWike+
Haram
MMERSONAMMARITAMAdmissione
.
35 करुणाभिः तपउपदेशात् सुरते अरुच्याः विसम्मदे अरक्ताः ।
सुखसत्वाः कलगलशिखिसारसमयूराः रवाराद्धाः ॥ ३५ ॥
36 रामः तत्त्वप्रवृत्तं सुरथपदामोहतारसक्रान्तः।
चित्ते लोभे वामो स्वच्छललामः अपि मारदमम् ॥ ३६॥
37 सहते तरऔः परं गाहते भासाम्बरं कृतायनः ।
वसति दमे व्याकरण भासते अतः सत्कामम् आत्मभवम् ॥ ३७॥
38 अशिशिरकझोले हे श्रमण ! चित्तेऽमितारण्ये सूर्यः ।
सुरवनकलाविरासीत् देव मेघान्तरालम्ब ! ॥ ३८ ॥
39
असमज्ञाशोभितः ज्वराकात्मा असौ समुद्भियताम् अव ।
भवसरसि तिमिरज्वरं सिश्च इमं मोघधैर्याकम् ॥ ३६ ॥
40 जाताक्षभासमणेः शमलासिरवेरिव आस्स्व एतर्हि ।
देवौघाः सङ्ककुभः मायात्मानः साम लम्बयस्व ॥ ४० ॥
41 अशमस्मरज्वरः सम्यक्त्वे तावत् वासय ताराग!
स हसन् त्वम् ईश क्षेमं करणमृतः दन्तुर* शमैः ॥४१॥

·१५० नवदशः सर्गः सत्तरसा कम्पो राअत्ता बुद्धिं तुमे समो रविणा । अहरं कालेयमहावसहर वासं बहु लहन्ता ॥४२॥ अङ्गसिरीमसच्चे देवं सकला-विजा-तमोहरणम् । कम्पावरणेहिं सामहि सरणो* वहइ हासगुणम् ॥४३॥ जूरसि रागो भोगोवरमे चित्ते परस्म(स्स) सम्माहि । सन्तोसं गामन्ते मेधामेत्ता विवत्तेहि ॥४४॥ तरिस-हरिस-वेरा मुच्चसे तो वियत्ता ववकिरख-ममत्तो सामिकालेहितावम् । सरस-महिम-सद्धा मारिभङ्गात(त)वाहं* फलउ च सविरुद्धा सम्मदेहा सिवं दे ॥४५॥ इति श्रीकप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये संस्कृतप्राकृतभाषासमावेशेन सम्बुद्धाभिष्टयो नामैकोनविंशः सर्गः ॥ WTIMIRANITAwarease Herms Antar I homootramANaMepawan. 1974TAARAMETERNAMAMINETIREMIMmsimprimemiNMARRIENMARAN . 42 सत्त्वरसात् अनुकम्प्रः रागात्मा बुद्धिः स्वं समो रविणा। अधरकालेयमहावृषधर सौरभं बहु लभमानः ॥ ४२ ॥ 43 अज1 श्रिया असत्यार्या देवं सकलाविद्यातमोहरणम् । कम्पावरौः सामभिः शरणं वहति हासगुणम् ॥४३॥ 44 अजीर्यत रागो भोगोपरमे चित्ते परस्य सम्यक्ताभिः । सन्तोषं कामयन्ते मेधामात्राः विवतैः ॥४४॥ 45 तर्षहर्षवैरात् मुच्यसे अतः विवर्तात् व्यपकर्षममत्वः अस्वामिकालःअभितापम् । सदृशमहिमश्राद्धः मारभशाप्तबार्थ फलतु च स्वविरुद्धात् शर्मदेहात् शिव ते ॥४५॥ M has तरसि हरसि for which तरिस हरिस is read by me. Colophon in Momits सम्बुद्धाभिष्टयो and has समावेशी नाम ।

·विंशः सर्गः अर्चाचर्चा चाटुचर्याभिरुच्चैः कृत्वेत्याजिज्यानिजन्यां जिनस्य । आज्ञादाक्ष्याद् दाक्षिणात्ये क्षितीशे प्रह्वीभूते शाखिनीवानिलेन ॥१॥ तत्सैन्येषु प्रागिव प्राकटेष्वप्योजोरूडैरूढसंपत्सु सत्सु । बौद्धथा गच्छत्सग्रमन्तर्द्धिमृद्धथा ब्रनज्योतिबृहयेव ग्रहेषु ॥२॥ स्पृष्ट्वा स्पन्दं सौगतैः प्रातिहार्यैः श्रावस्तीयक्ष्मापतेर्वाहिनीषु । वर्षावर्षप्राप्तपूरप्लवाभिः सम्यक् साम्यं निम्नगाभिर्गतासु ॥३॥ मौलिश्लिष्टाक्लिष्टसेवाजलीनामुष्णं पूष्णो मुष्णतां संहतत्वात् । सिञ्चत्युच्चैश्चक्रके खेचराणां धर्म्य धर्मस्वामिनं पुष्पवृष्टया ॥ ४॥ आतंत्रासध्वान्तभेदप्रभातं सन्ध्याम्भोदाभ्युजिहानेन्दुभङ्ग्या । ताम्रस्निग्धं लक्ष्मलक्ष्मीप्रशस्तं हस्तं काषायाम्बराग्रादुदस्य ॥५॥ अच्छाच्छामिर्मुक्तमुक्तालताभिर्हासश्रीभिर्वाकसरित्सारसाभिः । वर्षन् विद्यावैजयन्तीभिरोष्ठं मध्ये मेधाकौमुदीचन्द्रिकाभिः ॥६॥ a,M अद्धा for अर्चा b,M ओजो for अप्योजो O,M तेष्वा० for बौद्धथा० M मूर्धा for •मृद्धथा ,M वर्षापूरस्तप्त for वर्षावर्षप्राप्त d,M संपतकाम्यं for सम्यक्साम्यं a,M भालिष्ट for आक्लिष्ट b,M is very corrupt. C,M संचित्य for सिञ्चति ba,M आतिश्वास for आर्तत्रास M भेद्यप्रतापं for भेदप्रभातं OM प्रयस्तं for प्रशस्तं 6d,M मन्ये for मध्ये ·१५२ विंशः सर्गः काषायांशुश्रीभिरालोहिनीभिस्तत्त्वज्योति सभासनिभाभिः । वृद्ध वर्गस्योपवर्गस्य सर्गे शान्त्यै कृत्वा वाजिनीराजनेज्याम् ॥७॥ कालिन्द्यम्भोवेणिकालिङ्गिताङ्गत्वद्नामङ्गभङ्गीसमानाम् । बिभ्राणो भ्रूमञ्जरीकान्तिकीर्णामूर्णामन्तःशीकरोद्गारगौरीम् ॥ ८ ॥ शान्तैः कान्तैदीप्तिवैदग्ध्यदिग्धैः स्निग्धस्निग्धैर्दुग्धमुग्धैरदुग्धैः । दृष्टैरिष्टैर्विग्रहिण्या विमुक्तेरावयैवोदग्रमग्रेऽवतारम् ॥९॥ प्रेद्धां राद्धां रुन्धतीमन्धकार शस्तां शास्ताऽऽस्तिक्यवस्त्वेकवास्तुम् । भद्रां भावान्भामिवाभ्येत्य तुङ्गां गां गाम्भीर्योद्गारिणीमुजगार ॥ १० ॥ (इति दशभिः कुलकम्) साधो साधुत्वं पृथमानदोषादेषोऽसाभिर्भक्तिसंतुष्टतुष्टेः* । भागी भूतेरायतौ त्वं हि यस्याः पश्याम्यस्याः श्यामिको वृत्तिमेताम् ॥११॥ अमिहत्त्वस्य मन्ये तवायूं मूर्ति मोऽस्मीति मा मान्य मंस्थाः । श्रीमत्तां तां वक्ष्यतो मोक्षगन्त्रीं- - भङ्गं राजता राजते किम् ॥१२॥ अल्काप्युचर्यामसंसृप्ततृप्तिभ्रंश्यत्यन्तेऽत्यन्तसार्यकार्यः । निर्वाणान्तं खादु मुस्का मनस्वी पूर्वोच्छिष्टां कः श्रियं तां प्रतीप्सेत् ॥ १३ ॥ येभ्यो लभ्यं मर्थ प्रतीयात् तेऽपि स्कन्धाः सन्निरोधानुबन्धाः । सापायेनापायि वस्त्वाहरेत् कः कल्याणीभ्यः प्रोज्थ लोमं पथिभ्यः॥१४॥ संस्काराणां स्थाम विद्यादविद्या वित्यैते-ना मरूपाय* सालम् । रूपं तस्मादेति पाडायतन्यं तन्यतास्य स्पर्शतः स्पर्शसत्ता ॥१५॥ Ranwrimonarie mammi AY ... IMFr RRIHSHINE 20Y NFIRMA NATH PAY.WHIwrityawanpurwwwsamanarmuTHATOPATI 7,M बद्धे for वृद्ध 9a,M श्रान्तः for शान्तः M दी for दीप्ति a,M विमुक्तैः for विमुक्तेः 10d,M यो बभार for उज्जगार 11d,M स्वामिका for श्यामिका 12a,M तथासौ for तवा h,M मन्दः for मान्य d,M अर्क for किम् 13a, M e for d,M प्रतीच्छेत् tor प्रतीप्सेतु 14,15, M omits; 14 has Inguna in a and 15 is fragmentary in b ·विंशः सर्गः १५३ स्पर्शावेद्या वेदनाऽतश्च तृष्णा तृष्णा सोपादानसत्तानिदानम् । जन्मोपादानाद् भवोऽप्याददानः सूते जातिं सा जराद्यं च दुःखम् ॥ १६ ॥ दुःखस्कन्धे सामुदायं गतेऽर्थ नैरोधी धीरत्र धीरैर्निधेया । उन्मूल्येमां हेतुमालां भजेदं धर्मात् सत्वं तस्य सत्ता सुसत्ता ॥ १७ ॥ उत्तानोऽयं नच्छिदावान चान्यैः छिन्नश्छिन्नप्लोतिको विप्लवारिः। वैवृत्येनावृत्तिकृत्सु प्रकाशः स्वाख्यातो मे सांख्यधर्मेण धर्मः ॥१८॥ निष्कामासाञ्जालकादारभख स्कन्धत्यागं धाग्नि युज्यस्व बौद्ध । भङ्ग भूभृत्कुञ्जर प्रापयोगं मृत्योः सैन्यं त्वं नडागारवृत्या ॥ १९ ॥ योगायालं योऽप्रमादाय योऽलं शान्तः शास्तुः शासने धर्ममाप्तुम् । सांक्लेशिक्यास्तस्य पौनर्भविष्याभूमेर्भङ्गेऽभ्येति धीः पारिपूरिः ॥२०॥ नित्यानित्येऽनित्यनित्याभिमानं भित्त्वाऽन्यात्मन्यात्मनानात्मवत्ताम् । यात्यात्मीयास्थामनात्मीयकेऽस्यन्सौख्यं सौख्यख्यातिमानादिसौख्ये ॥२१॥ श्रेयोऽस्य स्यात्सत्यदृष्टेरवश्यं विश्वं विश्वानन्दनन्दीपहाणे । नन्दीमान्धारैति रागोऽनुराग रागत्यागान्मुक्तिरसाय कार्या ॥२२॥ इत्यावृत्ति शास्तरि प्रस्तुवाने वाचामुञ्चैरूचिषि च्यावितार्तिम् । प्रोचे राजा जातचित्तप्रसादो दीक्षादाक्ष्ये दक्षिणो दाक्षिणात्यः ॥२३॥ अधोदीर्ण दीर्णमान्ध्यं ममाक्ष्णोरद्याकरसादस्मि सुप्तप्रबुद्धः । आभिर्भर्तुर्भारतीभिस्तवाहं मनो मनः सम्यगभ्युद्धृतोऽस्मि ॥२४॥ aropany rethrar Aamataram. 16a,M दृष्टया for तृष्णा CM असौ for अस्यन् b,M तृप्त्या for तृष्णा; N shows lucunan 22a,N अस्तान्य for महाय for दान in निदानम् 23a,N प्रस्तवाच्ये for प्रस्तुवाने a,M सूत्र for सूते b,M उञ्चिचीषामिवातिम् 17a,M संप्रदाय for सामुदाय d,M दीक्षादक्षो for दीक्षादाक्ष्ये b.N सिद्धयै for धीरः 24a,M अत्र for अथ 18,19 M omits N मान्यं for आन्ध्य 20b,M आप्तं for आप्तुं b.M af for rent 0.M शान्तः शिक्षा for सांवशिक्याः d,N भथ for अस्मि 21a,N नेत्य० for अनित्य ·१५४ विंशः सर्गः तित्यक्षामि क्षेमरक्षी तितिक्षुर्भोगीवाङ्गात् कञ्चुकं भोगजालम् । क्षामक्षामे मेत्र गात्रेऽयगोत्र प्रव्रज्याज्यं प्राज्यमुक्षेर्मुमुक्षोः ॥२५॥ आपृच्छे मां रक्षणीया क्षमा मे ज्योक् तेजोभ्यः शान्तिरभ्येतु साध्वी । भिवास्तु स्वस्ति लक्ष्म्यै तदा त्वां सेवेऽरण्यान्यञ्जलिः सबनेऽयम् ॥ २६ ॥ लब्ध्वा दृब्धि त्वत्प्रणामाञ्जलीनां मौलिमौलिश्रीस्पृहां मुश्चतां मे । रुन्धां सन्ध्येवोज्ज्वलैषा प्रदोष कापायश्रीाग् दुकूलादरं च ॥ २७॥ संविद्वर्मा स्मृत्युपस्थानशस्त्रो योग्यं युग्यं प्राप्य संपत्प्रहाणम् । आर्याष्टाङ्गोत्तुङ्गमार्गाग्रसैन्यः क्लिश्नन् (मारा)रीनवोऽस्म्यद्य राजा ॥२८॥ इत्यभ्यर्थ्य क्ष्मापतौ भिक्षुभावं बुद्धानुजैकप्रतीक्षे स्थितेऽथ । कालप्रेक्षी दम्यदीक्षादमस्य स्वामी विश्वव्याजहा व्याजहार ॥२९॥ सत्यं सत्यां सत्यदृष्टौ सुदृष्टे पात्रं पुत्र त्वं भृशं भिक्षुवृत्तेः । कालस्त्वस्यास्ते प्रतीक्ष्यः कियानप्यायातीच्छाप्रासकाला हि सिद्धिः॥३०॥ ये संस्काराः प्राक्प्रजाकार्यमार्याः कार्य सूतास्तेज राज्यध्वजेन । तेषां शेषं भद्र भुत्का फलांशं सर्तव्योऽहं विद्विषां काल काले ॥३१॥ मा भोगेभ्यो भङ्गुरेभ्यः प्रकृत्या मा प्राणेभ्यो मा श्रिये मा यशोभ्यः । श्राद्धः शुद्धः श्रद्धया शाधि साधो पृथ्वी पृथ्वीरत्न रत्नत्रयार्थे ॥३२॥ बुद्धे बुद्धिं धत्व बोधाय बोधेर्निष्ठामिष्टे भक्तिधर्मेण धर्मे । श्रीसंघातं प्रापयस्वार्यसंघ द्राधीयस्याः संपदो ह्येष पन्थाः ॥३३॥ 26 M is very corrupt O,M तस्य for मेऽत्र 26,M omits 270,M श्री for एषा 28,M omits. N shows lacuna for HITT which is suggested. 29a.M अभ्यर्च्य for अभ्यर्थ 30b,M पूत for पुत्र स्वादृशो for स्वं भृशं d,Mand M3 for इच्छा कालादि for कालाहि 31a,M प्राक्तना for प्राकमजाक O,M शेष| tor शेष M मुक्त्वा for भुक्त्वा M फलाश tor फलाश 32d,M पृथ्वीरन प्राज्यरत्नत्रया 33a,M मोषेऽप्यखण्डे for बोधाय बोधेः Numbering in M is wrong ·विंशः सर्गः १५५ जात्यन्धोऽन्यस्त्रीजनालोकलौल्ये दृश्यं द्रष्टुं देववद् दिव्यदृष्टिः । उर्वीमुवीमाप्य कीर्ति प्रशासत् सस्तापत्तियोस्ति सोऽस्त्यस्ति नान्यः॥ ३४ ॥ रागो मैत्र्या द्वेषपोषः प्रमत्ते लोभो धर्म सत्यमानेऽभिमानः । येषामेते तेषु भान्त्येव भावाः स्थानावेशेनेह दोषोऽप्यदोषः ॥३५॥ यसादत्तादानमाचं निदानं प्राणिप्राणप्राणितव्यातिपातः । रक्षा कामं काममिथ्याप्रचारस्तस्मात्पापात्ते विरामोऽभिरामः ॥३६॥ कृत्वा न्यासं स्पर्शमात्रं क्रियाणां यः पुष्णाति प्रेमतः पुण्यपालीम् । स श्लाघ्योऽसौ वासरश्रीरिवार्कात् तस्माद् भेदं नैति लोकान्तरेऽपि ॥३७॥ धर्मे श्रद्धा सम्मतिः सत्यसारे दाने दाढ्य संप्रदायो दयायाम् । क्षान्तौ क्षोदः प्रेम पुण्ये दमे हर येषां मुक्तास्ते गृहस्थाश्रमेऽपि ॥ ३८॥ धन्विन् धिन्वन् पुण्यपण्यं पुषाण द्वेष्यं द्वेषोन्मेषमुष्णं मुषाण । धीकालुष्यं क्लान्तिकोषं कुषाण श्रेयो ह्यग्रे धर्मनिघ्नक्रियाणाम् ॥ ३९ ॥ मन्मायातस्ते समुत्तीर्णमाभिः सङ्गच्छख स्वाभिरुच्चैश्चमूभिः । इत्थं शास्ता तं प्रशास्य प्रशस्यं भूतोत्तारे तारभूतिस्तिरोऽभूत् ॥ ४० ॥ संबुद्धस्यानुग्रहप्रत्यवेक्षापक्षप्राप्ते कोशलेशोऽपि तसिन् । पोषायेन्दुः पूषणीवोपलिल्ये भर्तुर्भावो यत्र भृत्यस्य सोऽध्वा ॥४१॥ ऋद्ध्या बौद्ध्या सोऽथ संभूय भूयः स्वैरी स्वीयैः सैन्यशब्दैः शिवोत्थैः । लीलावत्यामेत्य लीलाः प्रचक्रे धर्मे सक्तः साधुभिः सानुलापः॥४२॥ Harmananewmarana PratapmustNSHI 34a,M यः for अन्य 35a,M द्वेषमोक्षप्रमत्तो for द्वेषपोषः प्रमत्ते प्रमादे for प्रमते seems better. 36b.N व्यानिपातः for ज्यातिपातः 37,M omits cd, hence the mistake after 33 b in numbering. 380,M च येषां for दमे दुग़ d,M नूनं for येषां 39,41,Momits. 400,M प्रशंस्य for प्रशस्य a,M इत्याचक्ष्य for भूतोत्तारे d,M तस्य दूतःस्थितो for तारभूतिस्तिरो० 42a,M संभाष्यैवं for ऋतथा बौद्धथा सोऽप्य for सोऽथ b,M स्वीयैः स्वीयशब्दैः N स्वैश्चान्यैश्च सैन्यैः M3,breaks off here. The remark is शेषः खण्डितः a.N omits सक्तः N सङ्गालन् मङ्गलाय for साधुभिः सानुलापः ·१५६ विशः सर्गः (ग्रन्थकर्तुः प्रशस्तिः) विद्याशाली शीलशोभासुभिक्षो भिक्ष्वाचार्यश्चन्द्रमित्राभिधोऽभूत् । बौद्धी बुद्धियं श्रिता शुद्धिसौधं सौधं साध्वी चन्द्रिकेवोच्चचार ॥४३॥ प्रेष्ठाद् गोष्ठीधर्मधर्येण धा धीमन्मध्येऽध्येषणां प्राप्य तस्मात् । भट्टार्कखाम्यात्मजेन प्रणिन्ये सूक्तिः सक्तश्रीः शिवस्वामिनेयम् ॥४४॥ मध्येकाश्मीरं शुद्धिमाह्लादकत्वं प्राप्तात्प्रालेयस्पर्धयेवाथ वृद्धिम् । काव्यात्क्लप्तोऽस्मात् कल्पतां पुण्यराशिःप्राणिप्राणानां प्रीणनश्रीः शिवाय ॥४५॥ यद्वाणीश्रुतिमात्रकेण सुधियां चेतश्चमत्कारिणी येनामुद्रि विरोधिनां मुखकुलं स्वोद्गारकौतूहलैः । तेनाज्ञानघनान्धकारपटलप्रक्षेपदीपाकर व्यातेने कृतिनां कृते सुकृतिना काव्यं शिवस्वामिना ॥ ४६॥ विदितबहुकथार्थश्चित्रकाव्योपदेष्टा यमककविरगम्यश्चारुसन्दानभाणी । अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेण्ठप्रचारो जयति कविरुदारो दण्डिदण्डः शिवाङ्कः॥४७॥ इति स्तोत्राह्निकाङ्कस्य काश्मीरकस्य भट्टश्रीशिवस्वामिनः कृतौ कप्फिणाभ्युदये महाकाव्ये शिवाऽभ्युदयलाभो नाम विशतितमः सर्गः। ॥ ममाप्तोऽयं ग्रन्थः ।। 43c,M साधुसौथं for शुद्धिसौध the colophon. d,N चान्द्री for साध्वी 47 M omits. In N it in writton after 44a,N इम्येण यात tor अभ्येण पर्यो the colophon which onds with maret b,M मध्ये for धीमन् ; M repeats मध्ये काध्यमिदम् । Hoo the noto on the works Mप्रेषणं tor अध्येषणां of the author in the Introduction. c,M भट्टाचार्यस्वामिजेन for भट्टार्कस्वाम्यात्म मेन The following stanza comos after the 45a,M अकस्मात् for काश्मीरं; बुद्धिः for शुद्धि colophon in M and N and gives the b.M प्राप्ता काले for प्राप्तात प्रालेय volume of the poom in tho language OM सता tor कल्पता of the scribos: M प्राणिप्राणाः प्राणिन: for the above. ग्रन्थः सहस्रमेक सप्तशताभ्यधिकमधिकधीमद्धिः । 46,N omits. In M. it is written before अपि वर्णाः पविशतिरिति गणितः कपिणाभ्युदयः ।।

·१५७ कविकाव्यनामगर्भकचम् (सर्ग १८, श्लोक १४७ ) शी प क्ष्मी -- ६ या १शि h k क या लि Maha २ ति सा. ३.स्वा 11 सा वा ज سه by 18 IR लक्ष्मीकल्पननाशितः कलिनिशामित्रे स्थितोऽभ्युद्यमे पुण्याफिट्टितसूतिरञ्जलिरसास्वादप्रसादव्रती । निर्वाणानुगुणाकृतिज्वलितया वक्रश्रिया यः परे रेमे शीलपथे पुपोष नियमे मेधामतीते सरे ।। ॥ सर्ग १८, श्लोक १४७॥ (१) अत्राङ्कः काव्यनाम तृतीयचक्रे-कफि(प्फि)णाभ्युदयः (२) अत्राङ्कः कविनाम चतुर्थचके-शिवस्वामिकृति (1) ·१५८ द गोमूत्रिकाबन्धः (सर्ग १८, श्लोक ४८) प्र ध ने धि ने धि कृ ता यो धा वि AN घ नम् W XXXX ध नम् क्रो ध ने धि कृ ता बा धा स्वाद नै जे य सा प्रधनेऽधिकृता योधाविदधुर्जयसाधनम् । क्रोधनेऽधिकृताबाधास्वादनैर्जयसाधनम् ॥१८, ४८॥ गोमूत्रिकाबन्धः सर्ग (१८, श्लोक ६७) सो थ से ना द्वि पो वी क्ष्य XXXX XXX म थ ने ना मि पो सोऽथ सेनाद्विषो वीक्ष्य द्रवन्तीरित्यवोचत । मथनेनामिषो लक्ष्यस्रवद्भरित्यवोचत ॥१८, ६७॥ गोमूत्रिकाबन्धः (सर्ग १८, श्लोक ८८) से ना न्या मे व मुबै र भि द धु पि गिर धी र ता रा ज मा नैः YYYYYX W मा ना रा मे व मुग्धे र सदर पि चिर कर धी रा ज मा भैः आ कू तैः शी ये यो गै र ज निक र करा भा सि तत्रा स मो क्षम् XXXXXXXXXXXXXXXXX आ या ते वै ये वे गै र जनि क र क रा भा सि तत्रा स मो क्षम् सेनान्यामेवमुञ्चैरभिदधुषि गिरं धीरताराजमान- राकूतैः शौर्ययोगैरजनिकरकराभासितत्रासमोक्षम् । मानारामे वमुग्धैरसदषि चिरं क्रूरधीराजमान- रायार्वर्यवेगैरजनि करकरामासितत्रासमोक्षम् ॥१८, ८८॥ (गोमूत्रिकोऽयुक्पादयमकः)

·१५९
पद्मबन्धः (सर्ग १८, श्लोक ७४)
य
भ
यामा ।
यामा
2)
lahe
भार
या
नवा
ता
12
गेती
गेती
म
यानवार्ता सती गेया यागेतीवनसाव्यया ।
याव्यसा किन्तु यामाया यामाया यनवानया ॥१८, ७४॥

·१६०
प्रकारान्तरेण स एव पनवन्धः
यामा
न्तु
य
쑁
य
साव्य
या
नवा
न
는
तीग
स
यानवार्ता सती गेया यागेतीवनसाव्यया ।
याव्यसा किन्तु यामाया यामाया यनवानया ॥१८, ७४॥

·मुरजबन्धः (सर्गः १८, श्लोक ५९)
रीस
रा
६
धु
गता
आररासधराधर्वा शूरराद्धवरासवा ।
वासरावसरादस्ता धूसरासधराधरात् ॥ १८,५९ ॥
मुरजबन्धः (सर्ग १८, श्लोक ६१)
निका
ap
प्र
स्था
गु
सैनिका राजका रुष्टा मानिका भायका रुचा।
चारुकायप्रकारस्था गुरुका राजकारवः ॥१८,६१॥

·१६२ (काञ्चीबन्धः । सर्ग १८, श्लोक १२९) । (काञ्चीबन्धः । सर्ग १८, श्लोक १३०) म उ हा च्चे वी र र्य व प्रा به स्य मे 613 स तद् धे जा यों दि त्प दि पा लि मि त्रि म 64 दि (याम) (भूत शु ते वासरोवीर्यसूर्यस्य सरो धैर्योत्पलश्रियाम् । वासरोद्धा रणग्रामे सरोषाद्विद्विषामभूत् ॥१८, १२९।। महारथवरैरूढे स राजा बलिमुद्युते । उच्चैरथहयै रूढे तद्राजावमिदियुते ॥१८, १३०॥

·१६३
अभ्रमकः (सर्ग १८, श्लोक ८७)
ग
ज
ज
करा रा | वे | शे
जय ज्या वदि | तार वे
य
रा | ज्या | शाम है | तो ता| रा
भ
ज व
म
ध्य | म | ह | दि | क
गजराजकरावेशे जयज्यावर्द्धितारवे ।
राज्याशामहतान्ताराजवमध्यमहर्दिक ॥१८,८७॥

·१६४ प्रकारान्तरेण स एव अर्द्धभ्रमकः ग ज रा क रा वे शे ज य ज्या व द्धि ता र वे रा ज्या शा शाम ह तांता ज व म ध्य ho द्धि क ko म ha म ज व wanteyony InHAN פון ho ज्या शा | म | ह तां | ता | रा ज्या व द्धि ता | र वे . य ज वे शे रा ज रा ज भ ग गजराजकरावेशे जयज्यावर्द्धितारवे । राज्याशामहतान्ताराजवमध्यमर्द्धिक ॥१८, ८७॥

·१६५ सर्वतोभद्रः (सर्ग १८ श्लोक ८५) या | मे म ar ता म | मे | या म मे मे | हि | दा | न दा हि | मे म दा व हा हा दा म ता न हा स हा न al CIT न हा न ता हा | स | स म | दा | व हा हा | व | दा | म मे | हि | दा | न | न | दा | हि | मे व या | मे म ता ता म मे या या मे मता ताममेयामेहि दाननदाहिमे । मदावहा हावदाम तानहाससहानता ॥ १८,८५ ॥

·PRATIKA INDEX N. B. The Roman figures indionto the aunto, aud tho Arabic liguros indicato tho stanimna. अ अखर्वमौर्वाग्नि- अग्राहि नीव्रज- अग्रे विकीर्ण- अघटयन्मदनस्य अङ्ग सिरीणमसच्चे अङ्गेऽङ्गे करदलिता- अङ्गेऽङ्गे प्रतिफलितः अङ्गे स्त्रीभिः अचल एष चकास्ति अचलतटी- अचलभूज- अच्छाच्छाभिः अच्छिन्नदान- अतिचलजलदो- अतनुकेतन- अतिबलवति शत्रौ अतृप्तमुच्छ्वास- अत्यायतैनियम- अत्युज्वलोमिक- अत्यौत्सुक्यात् अत्रान्तरे नृपमुपेत्य अथ क्रमात अथ तदवयवा- अथ म्लानचमूवल्ली- अथ वनगहना- VI, I अथ रुन्धन 1, 30 अथ सदसि XIII, 40 अथ सम VIII, 43 | अथ सरिदरविन्द- XIX, 43 | अथ सुइयां III, 21 | अथात्यये गगन- III, 4 | अथाचलालोकन- XV, 31 अथाददे तत्क्षणमात्र- VI, 60 अथान्तईस- XI, 19 अथापरोऽपि VIII, 31 अथाष्टकः स्मरन् xx, 6 | अथेपदाधूत- I, 18 अथोत्तराशा- VIII, 47 अथोत्साहवतेव श्रीः VIII, 14 | अयोदीण दीर्थमान्ध्य IV, 25 | अदिनिर्दलन- XII, 43 | अद्विातायात- I, 39 | अधिकविषक्त- VI, 43 | अधिगतं परिरम्भxv,5 अधिगतजिह्मभाव- V, 50 अधिष्टितं नून- XII, 5 / अनधिगतनृपाज्ञा- X, 11 अनल्पसत्कार XVIII, 1 अनल्पसत्वाः x,1 XVIIT, 89 TV, 1 VIII, 1 X, 15 XI,1 IX, 1 VI, 11 XII, 22 XVIII, 56 XVIII, 51 XVIII, 46 XII, 1 II, 1 XVI, 1 XX, 24 XVII, 4 VII, 8 XI,4 VIII, 6 XI,7 II, 49 IV, II, 46 II,9 - ·ii अनश्वरेणेश्वर- अनेकमेको जगदन्तरं अनतिशयेन भुक्त- अनर्थो नायमल्पस्ते अनुकरशीतमुख- अनुनयगुरु- अनुपचितभुजो- अनुमतमिवानेतुं अनुव्रज्य सुचिर- अनुसृतमाद्रेया अन्तविश्य विशां पत्ये अन्तःस्थस्फुर- अन्यथा क लघु- अन्यथोद्यानयात्रेव अपदिश्य मदो- अपि किमिदमुदाध्वे अपि कृतवती येषु अपि नयननिमेषो- अपि विरचित- अपि यत्नप्रसृष्टस्य अपुनर्वृद्धये अप्पलसत्तपमादा अप्याविष्टश्चटुषु- अबन्धि ताभिः अबलालोको अभङ्गुरग्राम- अभिकबरि अभिन्नमर्याद- अभिमतेन विलीय अभिमानमहार्थ अभिषेणयतीशे अभ्याशाभ्यागत- अभ्युपेत्य रभसादणशौण्डाः अभ्युपेयुषि विजर्जरभावं अमङ्गलानां माङ्गल्या अमन्दमुद्यत्- अमणन्मृदु यत्पुरन्धि- अमलकमल- अमितमभ्यसितुं II, 33 अमी दृश्यन्तेऽद्धेः II, 42 | अमुं निदान XI, 23 | अमुं मुक्त्वा XVI, 41 अमुष्याकाण्डभूपीठ- XI, 32 | अमृतद्रवमात्म- XIV, 8 | अम्भोजेषु श्लथदल- IV, 12 अयं समासः कर्तास्मि xrv,3 | अरणी भासा XVI, 117 अरुखमार्गः प्रतिहार- XI,5 अर्कज्योतिः XVI, 13 | अर्चाचर्ची चाटुचर्याभिरुचैः III, 19 अर्थोऽनणीयाना- XVI, 73 अर्धावन- XVI, 57 अहमिहत्त्वस्य XIII, 37 | अलक्तकच्छुरित- IV, 34 | अलसं वचनं XIV, 30 अवसाददुरासद IV, 32| अवसितवासरा- IV, 16 अवहे सत्तमगाहे XVI, 50 | अवहो वास स आसे XVIII, 112 अवितथमथवैते XIX, 10 अविनीतिलता वसन्तमासः XV, 7 अविरतमविरक्ताः XII,36 असन्मति XIX, 17| असमअसोहिते II, 16 असमस्मरजवारे x, 37| असिताब्जपराग- II, 44 | असिधारोत्थिते VIIT, 4 | असिसिरकल्लोले V, 16 | अस्तमाप दिवि XVI, 75 अस्ति तत् XVI, 66 | अस्ति प्रथापरमदैत्य- XVIT, 31 अस्मिन्नास्ते XVII, 42 | अस्मिन् क्षणे XVI, 51| अस्मै विस्माथि- VI, 4 अस्योत्सना- XITI, 14 | अह तोसा बुद्धो x,12 | अहमहमिका- VIII, 50 'अहिलासो जसदारे VI, 61 VI,42 XVIII, 20 XVI,56 XIII, 23 XV,30 XVI, 63 XIX,14 II, 19 VII, 8 XX,1 XVI, 23 XII, 45 XX, 12 IX,5 XIII, 20 V,46 XI,2 XIX,31 XIX,33 IV,36 XIII, 39 IV, 17 IX,9 XIX, 89 XIX, 41 XIII, 26 XVIII, 22 XIX,38 XVII, 39 XVI, 126 I.2 VI.81 XII, 37 VI, 48 VI, 25 XIX, 1 XIV, 5 XIX, 12 .

·- इति तत्र सुबाहु- . आप्रश्नान् प्रार्थिता V,36 V,1 I,44 II,53 VI, 75 XIV, 40 VII, 1 III,43 XVII, 57 VIII, 60 XX, 29 XX, 23 x,40 XI,37 XVI, 64 11,48 11,29 XI, 14 XVI, 79 IV,26 XVI, 4 VI,58 VI, 30 VI, 20 VI,34 VI,21 VI,68 आबिभ्रती बच VII, 32/ iii अहो सखे कृतमतिसाधु 1x, 3 । इति सन्न निरस्त- आकण्ये तां विकल- VI, 2 | इति निरतिशय- आकाक्षन् समर- III, 31 इति नृपतिसमाज- आक्रीडेघूत्तुङ्ग- VII, 16 इत्थं गुणादि दिशते आक्षेपच्छिदुर- JII, G इत्थं ज्योल्सासमद- आततःसमर- XVII, 46 इत्थं तास्ताः आस्मा कौरव- XVIII, 75 इथं संरम्भ- आताम्रा सपदि III.9 इत्यकिचक्र- आनन्दाचप्रसरसरसैः xv, 15 इत्यद्रावावधे आनीतस्यावतमसमलैः xv, 33 | इत्यभ्यर्थ्य क्षमापती आपृच्छस्व नियो XVI, 75 | इत्यावृत्ति शास्तरि आपृच्छे क्षमा XX, 36 इत्याहिना विवरवारि- XVI, 110 इत्युद्वृत्तसमु- आप्लुत्योच्चैः सिन्धुषु XII, 2 इदं पुरे चित्र- आमुक्तमौक्तिक- 1, 15 इदं हि नापत् आमृदन्तस्तम- XV, 37 इदमुदयोपयोगि आयान्तु द्विरद- II, इयतीमपि येलो ते आयोधनानि विभवः XVIII, 127 इयमिह ननु नीति- आररास धरा सर्वा इष्टान्मुद्रा हविधारा- आरोपितत्रिवर्गा- XVI, 15| इह भूः समूढनवनीरता- आरोहतो धिष्ण्य- XII,Bइह पल्बलचारिणी आतंत्रासध्वान्तxx, इह यां युति आर्यलोकोऽर्कभासश्च XVL) इह वहति सरिति XII, 33 | इह विरचित- आलिङ्गन्ती स्फारितया VII, 23 | इहास्थितो आलोकेनातनुतमतमो XV, 11 आलोक्योञ्चरध्वनि VIH, 20 उचितखचित- आवश्यायातिशयशिशिरैः xv, 24 उच्चोचचन्तुन- आश्रमालस्य XVIII, 135 उज्जृम्भाविकट- आसादे रणमोहे Xix, 2 उतन्तः कुहितकूटः आसाद्य सयो XII, 10/उत्खनगिरनुखं आसीददक्षमानेष्ट- XVIII, 137 उत्खाताहित- आसंसारं मत्ता- XIX, 23/उत्फसद्भिरबिभः आस्फोटस्फुटमणि- III, 7 उसानोऽयं मच्छिदावान् इ उत्तान्यमानमनुबन्ध- XVIII, 97 उत्थाय श्रीवृक्षक- इति गिरमुपकर्ण्य XV, 401 उदरभुवि तनूदरीरुदार , XVIII, - आलम्बि मजूज्ज्वल- VI, 49 III, 12 VII,9 XVII, 19 III,33 XVII, 14 XX, 18 1,26 VII, 30 X, 28 इतः सकेशो ·iy . - : उदस्तमेकं चरणाज- उदस्तया प्रियायान्या उदारतानु- उर्जन्नार्जुनः उद्धाटनोत्कट- उद्धरसे उद्भूतधातु- उधूयोच्चैः साचिकरा- उद्यमस्य दधतो विफलत्वं उन्मेषिभूषण- उपयाति रुषा- उपसर्गाः क्रियायोगे उपरि परिगलनयं उपर्युपरि तद्भन्नाः उपागतेष्व- उपेत्य नो उपेयुषः सुहृदि उर:कवाः - उल्लास्य काल- II, 18/ कलहकलया XVI, 116 कले: पलाय- II, 41 | कवाटेनार्द्ध- XVIII, 110 कष्टकाङ्कटिक- I, 13 कह्वेनैत्य शरास्तस्मिन् XIX, 28 | काचित् कण्ठश्रिता VI, 13 | कामनोज्ञोल्लस- 'VII, 28 | कारं कारं निधुवन- XVII, 36 | कालिन्यम्भोवेणिका- X, 39 काषायांशुश्री- V,2 काष्ठान्तरज्वलित- XVIII, 54 किमुपगमिता भर्ना X, 31 किमेतकोध- XVIIT, 118 किमोजः सत्य- 1X, 14 | किरीटकूटेन IX,11 कियदप्यत एव वो वयं IX, 21 कुटजकुड्मल- II, 7 कुपिताकुलकाल- I, 24 | कुसुमकरालितासु कुसुमसुधामलयो XX, 42 | कुसुमतानमता कृतनन्दनाङ्गदमल XVI, 34 | कृतविकरालकाल- VI, 78 कृतागसामप्यनु- XVIII, 77 कृतोपकारे हि VI, 16 कृत्स्नलोकहठ- V, 33 | केऽपि दीर्घदुरतिक्रम- XIV, 34 केयूरारुणदृषदा XIT, 7 | के यूर्य येषु XII, 21 केलिक्रमेण XVI,93 केलिक्रिया- VI, 66 केली काकोल- V, 18 कोऽयः शब्दो II,b | को नाम नातिथि- XIX, 85 कोपोष्णाश्वसित- XVIII, 150 कोऽलं व्योमाङ्गुलैः x, 13 क्रान्तस्कन्धाः IX, 201काम्यत् क्रमेणा- XIV, 10 XVI, 10 XVI, 124 XVII, 54 XVIII, 38 XVI, 113 VI, 38 XV,3 XX, 8 XX, 7 I,41 XIV, 29 XVI, 58 XVI, 61 II,14 V, 22 VIII, 32 V, 4 XI,31. VI, 12 VIII, 2 VI,23 XI, 16 XII, 41 XII, 18 XX,37 XVII, 22 XVII, 29 III, 17 XVI, 54 XII, 42 XII,6 XVIII, 18 XVIII, 78 VI, 24 XVI, 107 XVI, 76 VII, 14 XII, 2 ऋद्धया बौद्धया . एवं गुणित्वे एष महीभृत् एषा हि भवतो एषैव सा नियत- कृत्वा न्यासं कठिनं कुलिशाप्रकुण्ठन- कथमिव वयं कदम्बधामा- कदम्बधूली- कन्दोरमन्द कमलदलावलि- करवालकरालिते करालकेयूर- करुणाहि तव- कलयनमितं कलयितुमिव कलाकुला- - ·V aH VII, 17 XIX, 26 V,8 VIII, 25 IV,31 x,24 XI, 10 VI,47 XV,26 XIV, 2 XVIII, 13 WINT मने कुत्कण्डूचण्ड- क्रुधोदगाद्राि- क्रोधाः सदसि क्रोधान्धकारित- क्रोधाविद्धो- क्रोधोल्कैः सदसि क भुवनचर- कायमार्य इवाकारः क्षणमनिभृतं क्षममेव पुनः कथा क्षितितलफलके क्षितिपतिपरिभोग क्षुण्णं क्षोदं क्षुन्दन्तःक्ष्मा क्षुभितोत्कलिके क्षोभिताहवभुवः क्षोणीक्षोदः क्ष्मापालःक्षण- क्ष्मापालाः कि . , x,9 V,23 VI, 22 XVII, 50 XVIIT, 27 गुसं मीलगोपुर- XV1,86 गुरुणो यो बेहव- III, 23 | गुरुधामनि भूरिधामनि XVI, 74 | गुरुनिदाघज- VII, 21 गुरुभरगिरि- III, 36 गुरुमपि गुरुगा IV, 10 गुरुरथपात- XVI, 49 गुरुरन्ध्रसमीरणा- XIV, 38 | गोपीहस्तैः स्तन- V, 19 प्रहगणगुरौ IV.37 ग्रासमानमनीकामा: VII, 39 घ VII, 7 घटयसि चटुल-- XVI, 130 घटिताङ्गमुपाय- XIII,3 घण्टावली वहति XVII, 34घोरघातघटमान- VIL,2 III, 14चक्रचापपरिध- III, 43 चटुघु चटुले ঘদ্ভিয়- I, 34चरममहीध- I, 32 | चलदलोलिता- चलाचलश्यामलxr, 22 चलेववश्येषु XVIII, 87 चषकाभिमुख XIII, 33 | चषके मधु- VIII, 41 चिकित्सालीतया गया XIII, 22 चिक्षेप प्रमृदित- XI, 27/ चिक्षेप जममि- xv,3चिरपरिचितश्री- XIX, 16 घेतब्बीर्यविमुखं xv, 1 चेरुद्रोणीः VIII, 45 IV, 16 छायी मृधे X,26 XII, 30 जगति गतिमदुरैः V,20/जगति यामतनोः VIII, 30 जगदुदरे निधाय II, 37 | जडक्रमा- खजाग्रभिन्न- खेदाविला: गगनवने गभस्ति- गजराजकरा-- गणिकेव गुणा- गतघनापद- गतया परिवृद्धि- गतवति कालमेघ- गर्जाजातं जनित- गामन्तरमन्तरसे गाय गायं निरवधि- गिरिगुरुश्रुति- गिरितटविकटेच गिरितटविकटः गुणग्रहोत्पीडन- गुणचक्रविचार- गुणमयोऽपि गुणायतैरायति- XVII, 45 XIV, 11 XVIII, 128 XI, 11 VIII, 20 II, 15 IL,27 XIII, 36 XIII, 16 XVIII, 10 III, 5 III, 40 XIV, 39 XVIII, 80 VII, 33 XVIII, 132 - IV,33 VIII, 11 XI, 38 IX,8 ·vi जडपरिचय एप जनितभुजविजृम्भे- जन्तुहते जम्भो बिभ्रगुजौ जयोधमेच्छा- जाताखहास- जात्यन्धोऽन्य- जिघ्रन्तः :क्ष्मा- जिघ्रनम्भः जिनोक्तियुक्त्या जीर्णश्रुटत्पटल- जूरसि रागो जृम्भाभिः स्फुट- जृम्भारम्भे विवलित- जृम्भासु प्रसभ- जृम्भस्य ज्वलद- ज्ञातास्वादाः ज्यायो यशश्च ज्यायो रथ्या- ज्योत्स्नाजाला- ज्वलझिापकै- - X, 10 | तदलमतिविलम्ब्य IV, 4 तदा नात्र सयेताल- XIX, 3 तदित्थं क्रोध- XVIII, 34 तदित्थमुत्तिष्ठति IT, 40 तदिह नरपते- XIX, 40 तदिहानविधौ XX, 34 तदुत्सुकान्त- VIL, 29 तदुविर गिरं VII, 25 तद्वाक्यादथ XVI, 55| तवृद्धि सह- I, 36 तनुत्विषो XIX, 44 | तनुरनुशये III, 8 तनोत्यतान्तः xv, 8 तन्वाने तत- III, 18 तपति तीव्रतरं TIT, 30 तमोभिराधू- XVI, 44 | तरिसहरिस- XVIII, 37 तल्पत्यागा- XVIII, 103 तल्पलासि- xv, 12 | तवगुरुपारं XVIII, 148 | तस्मिन् सो तस्य तत्प्रकृति- XVIII, 107 तस्यामहीनकटक- तस्यासन्नु- X, 29 तस्योल्लसद्ध- XVIII, 104 XII, 14 तारासु तारापथ- XVI, I28 ताल्वप्रप्रति XVI, 39 तित्यक्षामि XVII, 48 तिमिरमबाधता- XVI,31 तिमिरविषाण- III, 28 तिरस्क्रियायाः XVIII, 90 तिष्ठन्यदक- XX,2 तीर्णः कीर्ण IT, 25 तीव्रपादश्वरः XVIII,5 तुजेषु माला IX, 24 | तुष्टिः प्रकृष्टा 'V, 18| तुहिनवात- XVI,82 IV,30 XVIII, 40 XVI, 109 II, 51 IV, 19 V, 29 VI,9 XVI, 24 V,51 XVI, 27 IX,35 XIV, 27 II,39 IIT, 35 VIII, 18 XII, 4 XIX, 45 XV, 14 XVII, 24 XIX, 27 XVIII, 24 XVII, 2 I,28 XVIII, 60 XVIII, 65 XVIII, 105 XII, 13 III, 13 XX,25 XI, 36 XI,21 XII, 35 I,6 VII, 35 XVIII, 57 XVIII, 15 XVI, 17 VIII, 58 XVII, 11 ट टिटीके कटके त तापेऽपि पतता तततनुरतनु- ततो वीक्ष्य ततः कराक्रान्त- ततः श्रोत्रातिथी- ततः स्वार्थाय तस्याग्रे तत्क्षणं गलविलो-- तटोषणप्रभावः तन्नत्यैश्चकिततरं तत्त्वी तत्व- तत्सैन्येषु प्रागिव तथापि कालोचित- तथाश्वीयखुर- तथा लतालुलित- तदपामवपाय- तदमूमेव तेजनानुभव·vii 19 - तेजसाति- तेजस्विता- तेजस्विमण्डले तेजस्व्यपि तेजोराशी तेन शत्रुकुरजे- तैयुदस्य तोये मनस्यो- तं ततः सन्ततस्यन्दि- त्रसदस्योः वातरक्षातमा वातुं तमथ वासायास त्रिदिवसदा त्रुटितगुणता त्वय्येवमस्व- स्वत्सम्बन्धे त्वदुपायता त्वादशैर्गोप्तृभिः- विषानयार्करकमलस्य XVIII, 32 | दानदादीन- I, 40 दानोद्दामxVI, 46 | दारणग्धि- XVI, 18| दिगन्तात्रय-- XV, 32 दिग्दन्तिदान- XVIII, 66 | दिग्दन्तिहस- XVI, 110 दिदी दूत- VII, 27 दिव इव निःसूते- XVI, 15 दिवसमान- XVI, 95 दिशि दिशि XVIII, 136 दीर्वदर्शिन- XVIII, 146 दीर्ध वाग्-- VII, दीर्णद्विषद्- XI, 9 दुःखस्कन्धे XIV, 17 दुःपेणः कठिन- XVI, 36 दुःसह सहदेवेन XVI, 29दूताकृत- V, 39 दूरसमारोप- XVI, 20 दूरस्थोऽपि IX, 16 | दूरेदरा- , X.VI,A VII, 4 XVIII, 106 XVIII, 81 I,5 I, 20 XVI, 104 XI, 30 VIII, 23 XT,3 XVII, 17 XVI, 88 I,33 XX, 17 III, 41 XVI, 90 XVI, 25 XIX,24 XVI, 22 XVIIT, 115 IV, 21 I,28 VII,37 XVI, 106 VI,37 VI,69 XV, 19 III, 26 III,27 VI, 79 XVII, 16 XVII, 56 XVI,96 VIII,8 XVII, 41 VI, 15 How दग्धमपि स्मरं ददृशुर्भूरि- ददौ तथो- दधतस्तरुणा- दधति भृकुटी- दधते नियत दधानमग्र- दन्तदीर्ण- दन्ताग्रकोष- दन्तापक्रकच- दम्यानां दृढ- दयितोष्ठय- दरीषु दूरं दन्धिगन्ध- दर्शकानुशय- दर्शकाश्मकभू- दशनदशन- दशनवसने- VI, 73 इलेभकुम्भ- XVIII, 48/रष्टो हष्टीः XII, 17 ष्टयैशिष्टाएको XIII, | रष्ट्रा कुविला- V.yदेई पयो- V, 28 | दैन्यं दैवादु- II, 11 दोर्दण्टे कर- XVII, 51 दोर्दण्डे शत- XVI, 103 चामवदार्य III, 10 या नुदानित XVIII, 149 चौविमान- XIII, 11 दुमस्य क्रोध- XII, 9 द्विजगण; समु- I, 37/ द्विद्विपोत्थ- XVII, 1 | द्विपदीपद- XVIII, 14 XIV, 28 धनिना धी- XIV, 23 धन्विन् धिन्वन् XVIII, 11 xx,39 ·viii धरधीरो धराधारो धर्म श्रद्धा - . - धातः पश्य धावन्धः धियैव निर्णीत- धृतधन- तविततो- तसन्धिरसो तस्टहं धृत्वा धृत्वा धीरासरसंखोहे धीरंतुह रेहन्ते धैर्यकबद्ध- ध्यानाष्टके गति- ध्रुवमिवाशु ध्वान्तानुविद्ध- ध्वान्तं धाम्ना XVIII, 70 XX, 21 XV,9 XI, 12 XII, 20 XVII, 40 IX, 22 IX,31 II, 24 XVIII,94 XX,19 XVIII, 21 XVI, 21 I,17 IV,23 V, 48 IX,2 XV, 27 VI,84 VII, 13 VI, 35 XVII, 49 - XVIII, 28 | निजताजनि- XX,38 | नित्यानित्ये XV, 4 | निद्राशेषा- XVIIL, 49 निपतितमुज्जिहीर्घ- II, 23 निपीतसन्ध्या- IV, 28 | निर्वहन् रणवतां XI, 13 निबनती शिरसि XIII, 1 | निवासयत्युरसि IX, 19 निवृत्तशाख्यो- XVIII, 101 | निशेशशनिशीनाशो- XIX,32 निष्कामास्मा- XIX, 9 निषेदुषी- XVIII, 8 नीतं तेज- VI, 65 | नीलाभ्रकानन- VIII 28 नृप तदलमचिन्त्यैः I, 8 नृपाशासनxv, 33 | नृपे विशस्यु- नेत्राकृष्टिव्यतिकर- IX, 17 | नेत्राकृष्टैरिहाधि- V, 45 नेमिस्वाना- IX, 25 नैर्मल्यप्रति- IX, 7 न्यनिविष्ट- XVI,43 XIV, 18 | पङ्गोरिवार्णवो- XVI, 45 पटुककटुको- V, 17 पथि पृथुल- VI, 14 | पपौ पापा- II, 3 | पयसि परिणता V, 34 | परस्परार्पित- II, 28 परस्याः प्रयियासत II, 50 पराक्रान्ती विषोढायां VIII, 36 | पराज्ञाभार- XVI, 7 परिणमता v,27 | परितः परि- IX, 26 | परिवर्तित- XVIII, 71 परिहितपरि- XVIII, 44 परेण पुंसा VI, 70 परं पदं VI, 71 | पर्याणाम्रो- नखावलीम् नच तस्य नतवः कुसुम- नतानना रजसि न बलीयो- न मणितपपदै- न मानमल- नयनेयधियो नयसमयावम- न यस्य लोका- नयशोभित- नयानुगा- नरेन्द्रचन्द्रस्य नवकदम्ब- न विनायक- न विभाति नवोढया नाक्षमोषित- नादीनदानी- नारीसंहति- नार्यों दिशन्त्या- XVI, 77 XI, 15 x,2 XVIII, 3 X,19 IX, 10 XVI, 115 XVI, 40 XVI, 59 XI, 17 XIII. 12 XIII, 15 x.86 II,4 VI,8 VII, 10 .

·No text on this page.

·No text on this page.

·xi मुहुरविशदा मूर्तिरर्कोपलस्येव मूर्धभिः क्षितिभृता मृगीदृशां प्रसव- मृगीदशामङ्ग- मृगीहशा रुचिरकाचा- मृतिमुपैषि पुरा मेघमत्तकरि- मेदिन्याः करहति- मौण्ड्यं विहारः मौलिमिष्टा- VII, 36 XVI,94 X, 23 X, 16 XX, 14 XX,31 VII, 5 XX,20 XVII, 33 VI, 46 VI, 40 I, 29 I, 25 य यः सारे गुरु- र यञ्चाथ बुद्धिः यज्जृम्भा- यताततायी यत्कानने , - , XIV, 12 | युद्धाविद्धो- XVI, 62 युयुजे वीर्य- XVII, 47 युवतिमुखसरोज- IX, 4 युवतिषु सरितं XII, 36 येभ्यो लभ्य IX, 38 ये संस्काराः VIII, 35 यैरागत्या- XVII, 20 योगायाल III, 23 योधमाहवविधा- XVI, 81 यो नाम योगxx, 4 थोपा पत्- यः खानिलित- XVI,80 III,20 XVIII, 119 रचितशिखि- VI, 7 रणरूढि- XVIII, 108रणाश्री- I,4/रणसरसि VI,6रणारण्ये I,9रणास्थासु I, 16 रतत्वरावेश- XIII, 17 रतिकृति गते XIII,6रतिगृहे V, 41 रतिपति- XI,34 XX,46 रराघोर XX,36/ररास रम्य I, 42 | रविरथपात- VI, 5रविरचिज्वलित 1,7 रविरुचितापतो XVI,8| रसरमसया I, रसितेन रसा- XVIII, 74 रागिक्रीडा- XVIII,50 रागोपातः XVIII, 86 | रागो मैया XV, 17 राजस्त्रीणां 29 राजितस्तेन I, 19राज्ञः स्व- XIV, 24 यत्रान्वकारि यन्त्रालस- यनेन्द्रनील- यत्रोपभोग- यदनिष्ठित- यदभूषयदा- यदिवान्तिक- यदुरुहिरण्यगर्भ- यद्वाणीश्रुति- यस्मादत्ता- यस्य प्रयाण- यस्याप्रभूः यस्यां विलास- या चक्रे या तुझसौध- पानवार्ता यानसेवन- या मे मता यावद्यावधुवति- यावधावल्ललित- या सप्तसप्ति- युगलमगलत रतं दधत् X,8 V,5 XVI, 112 IV,27 XVI, 108 XVIII, 188 XII, 24 XIV, 9 VIII, 17 XIV, 19 IX,37 XVIII, 7 XII,32 XI, 20 VIII, 22 XI,6 XIV, 1 XIII, 29 XV, 13 VI,61 XX,35 VII, 19 XVIII, 133 XVI, 19 XIX,36 XV, रामो तत्त- ·- - रिपुरोगभिपक् रुक्ममुष्टिरुचि- रुक्माङ्गन्दशिरा- रुक्खलआ- रुचिरचितप्रमाद- रुचिषु विलसन् रुरुचे चपका- . रेजे राजा रेजे विहार- रैरी रुरु- रोचिष्णुनील- ल लधुरर्थ- लयलोलित- लक्षशो बहुल- लक्ष्मीकल्प- लक्ष्मीलक्ष्यः लब्धरन्ध्रा लब्ध्वा दृब्धि लब्ध्वा बोध लाञ्छितः सहसा लिले ललाटे लीनै विलास- लीलाम्भोज लीलोदस्ता- लुलितालस- V, 15 वशिता परमां XVII, 7 XVI, 90 | वहति केकि- XIX,21वहति गीव्रज VI, 72वहतमिदमानयो- XIV,33वहनाय मनो XIII, 24/वाक्यं सीबाहवं XVIII, 19वाजिनां शशिला- XVI, 11 वातायत्ता- XVIII, 123 वारं वारं 1, 12वासरी वीर्य- वासवासता- XVI, GB बाहरसि कस्न V, 10 विकचकच- XVII, 13 | विकटमुकुट- XVIII, 147 | विकटायां VI, 57 विकसति मरुदिह XVI, 92 विकासिषु xx, 27 विगलिते सपदि XV, 10 विच्छायाच्छिन- XVIII, 13) विजयस्य परं पद XVI, 121 | विडम्बनैव पुसि I,21विततार मदं XVI, 123 विदधती हिम- XV, 16 विद्धदम्बुमुचः XIII,5/ विदलितकरशाख विदलितगजसेना- VIII, 10 विदितबहुकथार्थः XVII, 28 विद्याधरा विदधतः 'V, 44 / विद्याशाली XIV, 14 विधुररिपुपुरन्धी- IV, 6 विधूतदीपं XIV, 16 विनयन्विनयं IX, 32 विनयमपरि- VI, 64 विनयवियुतं XIX,6/ विना युगान्तं VIII,33 | विपक्ष हन्ति XVII, 6 विपदसहसहायो- v, 61 विपुलपुलकपूर- V,25 VII, 16 VIIL, 26 VI, 18 XIII, 10 V,37 IV,42 XVII, 35 VII, 11 XV, 24 XVILI, 129 VI, 80 XIX, 23 X, 30 IV,5 XVIII,2 VI, 62 IX, 15 VIII, 46 XVIII, 116 V,24 XVI, 60 XIII, 28 VIII, 53 VIII, 24 IV, 3 IV, 13 XX,47 VII, 38 XX, 43 IV, 20 XII, 40 XIII, 32 XIV, 21 XIV,31 II,6 XVI, 38 IV. 18 IX,40 , वकुलमाकुलिता- वज्रमुष्टि- वदतीति- वदननिहिते वदनपवन- वदनशशिनः वर्गुरोः वपुषि ललिता वरणं दलयाहि वरवधूरवधूय वर्मभिर्वसितु- वलयीकृत- , ·-- - विपुलपुलके विबुधास्पद- विबुधैरप्सरोभिश्च विभाग्य दीप्र- विमर्शसिद्धा- विरचय्य सभा- विरचितं दधती विलासतो मन्थर- विलासिना सपदि विव्यवायवयायेयो विशकलं सकलं विशदशीकर- विषमधर्म- विसृष्टस्त्वयि विस्फुरदुधिर- विहितगुरु-- VIII, 16 XVII, 300 XII,91 I.27 XVI, 129 XV,36 XVI, 125 I,31 XV, 21. XVIII, 73 XVI, 97 XVII, 8 I, 10 XII,16 XIV, 20 X,20 XIII, 25 VIIT, 56 XI,26 II, 36 VI,2 II,92 XII, 3 XVI, 35 x, 17 IX,34 XVIII, 47 22 XI,26 वृत्ते पत्युः XIV, 16 शुचिसमृद्धि- v, 32 | शुद्धदन्तचिभिः XVI, शुद्धेन सद्वृत्तगुया- IL, 22 | शूरप्रतापरविमपडल- II, 38 | शूराग्यश्रेणि- v, 12 | शैलेप्वकर्कोपल- VIII, 12 शोकश्लथभुजो- [I, 12 | शोकान्धशावव- IX, 27 शोक कोका: XVIII, 131 शौर्यासरत VIIT, E4शंसन्ती शशिनी- VIII, 3 श्यामलाभि- VIII, 19 | श्यामाश्मवेश्म- XVI, 71 | श्यामा समा- XVII, 43 श्रमजलकया- IV, 41 | श्रवणकुवलयेन xv, 98| श्रवणेन चटूनि VI, 41 | श्रितमभीष्ट- XII, 16 | नितवति शान्ति- XVIII, 92 | श्रितेन शुद्धि XVI, 32 / श्रितं त्यजनिः XVIII, 95| श्रियः पदं तत्र VIII, 57 श्रीः शीतरइमेः XIV, 33 श्रीरनाराधिते III, 39 | श्रुतिमधुर- श्रुतेः पदं XVI, 33 श्रुत्वा समय- XVI, 70 श्रेयोऽस्य XVII, 23 | लथदल- VI,53 I, 14सकरूकदार- VIII, 40 सकलैरपि नो XII.46 सखीकथा- xx, 9 | सल्यै वदन्ती XVIII, 98 | सबसबाटनया IX, 13स चिरस्य XIT, 18/ सजीवति XVIIT, 36 सजवा जय- VIII, 44 सज्जा ते जव- वृष्टिच्छेदा- वेणीषु मूर्छा- वेविशाशैशवो- वैभवेऽप्यन- वैमानिकानां व्यधित यां व्यसनमचलं . ब्यावृत्य स्थिर- श शक्तिीत्या शक्तो बलीयानीशः XX, स शयितकराल- शय्यालयेष्वसित- शरहती शशाङ्कसंघर्ष- शान्तैः कान्तः शाशीककः शिखाग्रहा- शिखाभिराश्लिष्टः शिविद्यामिव शुकततिः XIX, 26 V, 30 XII, 39 XII.38 XVII, 10 V,49 XVIII, 79 XVII, 25 XIX, 6 ·xiv स तत्र भीष्मको स तत्र विश्वस्ततया सता सता स तेन साध सत्तरसा कम्पो सत्ता रेहन्ती सत्यं सत्यां सद्गुणैः कृत- सदस्सु दूत- सदसि दलित- - सदसि ब्रुवतः सधीनिधेः सन्धौ सिन्धोः सन्ध्याख्यमधुना सन्ध्याध्यान- सन्ध्यानृत्य- सपदि नृपति- सपरिनुति- सप्तरसः कलासु स प्राणिति सभाङ्गणे तत्र समजनि न तत्प्रेम समदमहेभ- समधामोहो- समधित न या सममभिलषिता- सममनुभवितुं सममाहित- समररभससेना- समरोदर- समस्तम्भावयन्त्यः समागतावभिमत- समाश्रितं शाश्वत- समासितो मानयतः समाहतः कुसुम- समीयुषोः कमपि समुदिते सुरभी समुद्रतारम्भ- समद्धर्तु क्षमा- XVIII, 63 | समुन्मिपन्मुकुल- II, 21 | समृद्धिभूरस्ति XVI, 12 | समेतया कुसुम- XVIII, 93 | सरति मारुति XIX, 42 सरमसललना- XIX, 34 स राजा सहाराजी XX,30 सरिति मरकता- XVII, 12 | स रेजे राजके II, 45 सर्वज्ञतादि- IV, 38 स लालसो- V, 14 सल्लसमे कामगहे XVIII, 120 सवेपथुः स्वपद- VII, 22 | स शिवमिह सदा- XVI, 6 | स सखा सुखदुःखयोः XV,35 स समग्रसुखावह XII, 47 स सौवीरमचक्षुष्य IV, 39 सस्यन्दं परिणमता XIIT, 7 | सनसे स धराधारो VI, 64 | सहइ तरंगेहि XVIII, 88 सहदेवसुरन्ध्र- II, 10 साजनैरश्रुभिः XIV, 7 | साधो साधुत्वं XI, 29 सान्द्रबाणपट- XIX, 11 सामर्षोत्कर्ष- XIV, 4 साम्यमेति गुरुः XIV, 36 | सारगी: सगरा- x, 18 | सारम्भं करतलताडनैः XIIT, 4 | सारम्भं भुजतरुपञ्जरा- IV, 9 | सारासप्राणरक्षा XVIII, 45 स ललास नदा- XVI, 3 | सासिभिः साधिता- TX,6 | सा सेना सहदेवस्य II, 26 | साना दृष्टिः XVIII, 131 | सुचिरोपचितान् IX, 30 | सुरतास्थया IX, 28 | सुरभिश्वसितं VIII, 9 सुरवाणीदीप- VI, 10| सुरशोषया XVIII, 25 | सुरसत्तम सो माला IX, 12 II, 31 IX, 18 VI, 32 x, 25 XVIII, 99 X, 27 XVI, 14 I.1 XVIII, 111 XIX, 13 IX,33 VI, 45 V,21 V,47 XVIII, 43 III, 25 XVI, 105 XIX,37 V.36 XVI 122 XX, 11 XVII, 32 XVI,83 XVI, 67 XVIII, 124 III,2 III, 16 XVIII, 100 XVIII, 53 XVIII, 41 XVIII, 26 XVI, 118 V,38 VI, 66 XIII, 30 XIX, 8 VI, 33 XIX, 29 ·XV सूत्कारेण प्राज्य- सेना रुरुधिरे सेनान्यामेवमुञ्चः - स्पृष्ट्वा स्पन्द सेनान्यं यस्य mom I,22 XVI, 48 XX,3 I, 11 VII, 24 VI,3 VIII, 37 VIIT, 34 V,42 VI, 26 XI, 24 XI,8 XIII, 19 XIII,31 XVII, 15 VI,69 XVIIT, 80 XV, 6 सेनापते पतत्येतत् सेवावाशिशिवा- सनिका राजकाः सैन्यन्यासाय सोऽथ सेनाः सोऽनुजग्मे सोमालोकाहने सोऽहं तव जरमूढो संकल्पैराहयन् संक्रान्तस्वाकार- संक्रान्तिकृत्करा- संघट्टजर्जर- संतापशीता- संतापैर्गुरु संत्रस्य क्षिति- संपत्तो महसारं संप्राप्य प्रणिधि- संबुद्धस्या- संभृताजरभसा- सलापयन्या दयितस्य सवरं विदधिवास- - VII, 12 | स्पर्शेर्विशन् XVIII, 39 | स्पष्टसाम- XVIIT, 88 XVI, B स्फारस्फुट X.VIIT, 86 स्फारं स्फार XVIIT, E53 | स्फीताम्बरप्लावि XVIII, 61 | स्फुटतया भुवि XVIII, 17 | स्थुटमिवाम्बुद- XVIII, 67 | स्फुटया प्रकटी- XVITI, 91 | स्फुटयति कटको- XIX, 110 | स्फुरति तदेव XIX, 7 स्फुरदरुणप्रभा- XVIII, 141 स्मरसायक- VII, G | स्मितपुष्पचितेषु XVI, 87 स्यन्दन दहिम- I, 35 स्यन्दनस्य शिखरः XVIII, 134 सम्सस्तम्बरमा- III, 38 सस्तम्बापान् III, 37 सुतवसनपयः XIX, 4 स्वके सुकर्माथ THI, I स्वच्छायावर्जिते- XX,41वपत्नरूक्षा- XVII,21वभाग्यपरमाणूना XII,27 स्वयंवरम्रजेव XVII, 38 स्वराज्यभन XX, 28 स्वामिसस्कृति- XVIT,स्वामिस्य गात्र- XVIII, G2 स्वार्थेच्छायमुना- xx, 15| स्वेदाम्बुप्रशम- XIV,6 X,33 हठविघटित- हताखिलबलः X,36 हन्तु द्विद्विप- XII, 19 हसितेव जितेव XVIII. 114 हारावली गाद- VIII, 38 | हिमसमीररणदशनाः XVI, 69 हिंसारतिषु VIII, 7 हीनाङ्गानामपि हि VI, 67 हे हे राजसभे XX, 16इलादिन्यपि प्रसन्नापि II,34 XV,39 XVI, 6/5 XVI, 72 XVI, 47 XVIIT, 4 XVII, 5 XVIII, 143 XVI, 26 III,32 संविद्वर्मा स्मृत्यु- ह संवृतानि वदनानि संसारे ससुरासुरे संस्काराणां स्थाम स्तनकलशयोर/दस्ते स्तनजघनविमर्द- स्तनजघनसमागम- स्तनेष्विवाम्भो- स्तम्भकैस्तस्य स्थगयितुं समवाहि स्थाप्यमानो स्थिरतिः नौति केसरिकुलं स्पर्शावेद्या XIV, 22 XVIII, 140 III, 34 XIII, 18 XII, 25 VIII,61 XVI,62 XV,28 XVIII, 84 XVI,53

·BIBLIOGRAPHY
Ancient Indian Fistorical Tradition by F. E. Pargitor (1922).
Avadānasataku, ed. J. S. Spoyor, Bibliotheca Buddhica III, trans. M. Léon
Feer in Annales du Musée Guimot, Tome 18.
Barabudur hy J. N. Krom.
The Bodhisattva Doctrine by Haradayal (1932).
Buddhacarita, ed. E. B. Cowell (1898).
Buddhaghoşa's Parables by T. Rogers (1870).
Buddhist Legends by E. W. Burlingame, H. O. S. Vols. 28, 29.
A descriptive Catalogue of MSS. Government Oriental MSS. Library, Madras,
Vols. IV, XX.
The Commentary on the Dhammapada (P. T. S.).
The Conception of Buddhist Nirvāņa by Th. Stcherbatsky (1927).
Dašīvatāra-carita of Kşemendra (Kävyamālā No. 26).
Early History of India by V. A. Smith (1914).
The Glories of Magadha by J. N. Samaddar (1922).
Haravijaya of Ratnikara (Kävyamālā No. 22).
Handbook of Chinose Buddhism by E. J. Eitel (1888).
History of Sanskrit Literature by A. B. Keith (1928).
Indian Palaeography by Bühler-Indian Antiquary, Vol. xxiii, Appendix.
Index to the names in the Mahābhārata by S. Sörensen (1904).
Ka vikanthābharaṇa of Kşemendra (Kavyamālā No. 4).
Kavindravacanasamuccaya by F. W. Thomas, Bibliotheca Indica, New series,
No. 1809.
Kävyaprakāśa of Mammaţa (A. S. 8. No. 66).
11

·xvii Kīvyadaría of Dandin, el. O. Böhtlingk (1890). Kashmir Snivism by J. C. Chnttorjou (1914). Lalitavistarn, od. S. Lofmann; od. in Bibliothoon Indien hy Rajendra Lal Nitina Litorary I listory of Sanskrit Buckthium hy (1, K. Nariman (1920). La legondo do l'Emperour Acoka by Przyluski. A Manual of Indian Buddhisın by II. Korn (1896), Miscellaneous Essays Iyy 11. T. Colobrooko, Vol. II. Müghu, od. P. Durgaprasica and P. Šivadatta (1909). Oriya Alphabot by Mapherson. Outlinos of Mahayann Buddhism by 1). T. Sunuci (1907). Padacandriki of Räynmukuta, od. A. Boroonh (2 p.) 1887. Rajatarangini of Kalhanu, od. and translated by i1. Stoin (Toxt 1892 and Trans. 1900). Report on a search of Sanskrit MSS, (1877) by Pathlor. Report on a soarch for Sanskrit MSS. 1897, (1895 1900) lwy Taraprasada Süstrin. Report on a search of Sanskrit and Tamil MSS. (1893-1894) by Sonngiri Sastrin. Saddharmapundariku, od. II. Korn and B. Nanjio 1912. The Sanskrit Buddhist Litoraturu of Non hy Rajendra Lal Mitra (1882). Sakya or Buddhist origins hy Mrs. Rhys Davids (1931). Saundarinanda of Asvaghona, ed. T. II. Johnston (1926). Särngadharapuddhati of Šurngadhura ed. P. Peterson (1HSH). Subhăşitávali of Vallabhulova odl. P. Potorvon (1HH). Subhāşitaratnabhiņdagära cornpiled by K. P, Paruh (1911). Saduktikarnämsta of Sridharuddha, Bibliothecu Indian New Series vol. 234. The Saradi Alphabot, J. R. A. S. 1916. Sanskrit Prosody by A. Borooch (1889). Tikäsarvasva of Sarvinanda, od. in T. S. 9. Ny T. Canapati Sitatrin. Telugu Language by lIonry Morris (1820). Vyakhyasudha on Amarakosa ed. P. Sivudtatta (1929). On Yaun Chwang by T. Watters (1904-5). Recent Developments in Textual Criticism by A. C. clark (1914). Textual criticism by P. Postgate, Lity. D. in A Companion to Intin studios, 1921. An Introduction to Latin Textual Emendation by W. M. Lindsay (1896).

·xviii The Descent of Manuscripts by A. C. clark (1918). The Application of a few canons of Textual and higher criticism to Kālidāsa's Sukuntala by S. K. Belvalkar in Asia Major, 1925. A companion to Classical Texts by F, W. Hall (1913). Textual criticism of Inscriptions by Roland G. Kant, Pennsylvania (1920). Textual criticism in Encyclopaedia Brittanica 11th edition, Vol 26, pp. 708-15. Textual criticism by Sir Richard C. Jebb, Litt., D. O. M., in A Companion to Groek Studies (pages 720-733), 1916. On Textual criticism in the Introduction to the Adiparvan of the Mahabharata, by Dr. V. S. Sukthankar,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.