Others

Jaagadiishiisaamaanyaniruttki Manuscript

Sri Kasinatha Sastri

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

s.c.m
Rui:
.
२954
८083
॥अथजागदीशीसामान्यनिरुक्ति-प्रारभ्यते॥

R सां श्रीगणेशायनमः॥अथसामान्यनिरुक्ते शिरोमणिवाएतावताप्रबंधेनसपरिकर हेतुं निरूप्यतासंगात नत्व निर्णयादिरूपतत्कार्यकारित्वाच्चतदाभासनिरूपूणप्रतिजानीते अथे तिअनमितीति यथाश्रुतमिदंहेतुदोषाणो लक्षणेतत्वञ्चदुष्टहेतूनांतभिप्रायेणैवउपधेयुसेकरे पीत्यादिवट्पति तत्रानुमितिपः अनुमितिनिधकार्यतानिरूपकसम्बंधि बनानुमितिनकारणझानपरसांध्यव्याप्यहेतुमान् पक्षःसाध्यवानित्याकारानुमितिपरंवातेनैकत्र हेतो व्यभिचारादिग्रहेप्यन्यस्यपरामर्शाटनमित्युत्पादेनव्यभिचारावास्या दिज्ञानेनान्यथासिहत्वाच्च व्यभिचारादिग्रहोभावस्पानमित्यजनकत्वपिनक्षतिरिति वरन्तिापर्वतोनिन्हिधूमोवन्हेरभिधेयत्वं वामेयत्वस्यव्यभिचारीत्यादिभ्रमादून मितिम निबंधादाह यथार्थेति नन प्रतिबंधकज्ञानविषयव्यभिचारादिपरकसाध्यादेरपि प्रत्ये केहेत्वाभासता पत्तिः अथविशिष्ट विषयज्ञान प्रतिबंधके तहटकन्चन विशिष्टमिति चत्तर्हि यथार्थति व्यर्थ विषय विशिष्टस्याप्रसिद्धत्वादित्यनुशयेनाहा यदिति। केचित्तुदुष्टानामेनहेतूनामेनानिलक्षणानितन्त्रतृतीयमिवप्रथममपि तायमानव्यभिचा रादे प्रतिबंधकत्वमभ्युपेत्यतर्थताशाभावप्रतियोगिनोयेव्यभिचारादयस्तत्तकारकयथार्थ ज्ञानविषयत्वमग्रेचतत्वमित्यस्यतत्वमित्यर्थः आद्यस्यैववा हतलक्षणत्वमिति प्राह लिंगमविवक्षित यहिषयत्वेनयाशविशिष्टविषयत्वेन तेनानुमिति प्रतिबंधकपक्षविशेष्यकभ्रमविषये साध्याभावासहेवादिनिष्ठेनातिप्रसे गः अवच्छेदकच्चेहानतिरिक्तरत्तित्वंतनविशिष्टस्यासत्वे पिभ्रमात् प्रतिबंधा पिनसति:विशेषणीयन्वतादेशविशिष्टोतराघटितत्वेन तेनमेयत्वा दिविशिष्टेसव्यभिचा रादौनातिप्रसंग: एबच्चपक्षतावच्छेदकादितिरहविशिष्टःपस पक्षनिष्टस्तहिरहोवासोध्याभाववइत्ति साधनसाधनवहत्तिमा ध्याभावोबाहेतदोष येनकेनापिसंबन्धेन तही श्वप्रकतोहेतुर्दुर यादधर्मिणि याद्देशधर्मवत्ताज्ञानं अनु मिति प्रतिबंधकै तेस्यधम्भिणस्तादशधर्मवत्व हेतु दोषत्यपिकश्चित्।अर्थपर्वतत्वेनपक्षवेवन्हित्त्वेनसार ध्यवेविशिष्टधुमत्वेनचहेतुत्वे पर्वतादेःकांचनमयत्त्वनिरहोद्दस्प वन्हिधूम शून्यत्वं पर्वतस्यमहानसीयव न्हिधूमविरहित्व मेयत्वस्यकेवलधूमस्यवाद न्हिव्यभिचारीति, शिष्टस्यधूमस्येवा पर्वती यवन्हिव्यभिचारोनदोषः नवातत्सम्बन्धनतत्रतस्यताईट त्वं अतस्तोवच्छिन्न तत्पक्षकर्मावच्छिन्नतत्साध्यकनविच्छिन्न नहेतु कानमितिप्रतिबंधकत्वं वाच्यं तथाच निर्वन्हिःपर्वतोवन्हिमान् पर्वतावृत्तिवन्हिमॉन् वा तयभिचारिणः पर्वतारत्तेर्वाधर्मादित्यादौन कौपिहेत्वाभासःस्यात् नाहशान मि तेरप्रसिद्धत्वादिति अत्रवदन्ति यहिषयनिश्चयस्य चिरोधिविषयता प्रयुक्तस्तदुत्तरं अनुमितौअनाहा-मानसज्ञानवापक्षतावच्छेदकविशिष्टपोसाध्यतावच्छे कविः शिष्टसाध्ये वैशिष्ट्यावगाहित्वस्यसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यनिरूपितल्याप्तिवि शिष्ट हेतुतावच्छेस्कविशिष्ट हेतुमत्वावगा हित्व स्पचयोव्यतिरेकस्तत्वं हेतदोपलं राम पक्षतावच्छेदकवैशिट्या दिकञ्चवैज्ञानिकनतुवास्तवंगाद्यव्याप्तिश्चान्दयतोव्यतिरेकतवयाच्याताशवगाहित्वप्रसिद्धि राहायज्ञान एवान्युपेतव्यानन्यगतिकत्ला ?

तएवच्चवस्तमात्रनिश्चयाट्नन्तरंनिर्वन्हित्त्वाविशिष्टेवन्हेरग्रहेपिनसतिस्तस्यविरोध्यविषयकत्वात् एवंसाध्यनियोत्तरंतस्यानुन मितावपिमानसज्ञानाविरोधित्वान नाशिपक्षेतारशसाध्यूवैशिष्ट्यस्यतारंशसाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्टतादृश हेतु वैशिष्ट्यस्यचावगाहिनीज्ञानस्ययहिषयज्ञाने विरोधिविषयक तत्वंताशज्ञानविशेष धित्ववाहेतोषत्वं ज्ञानविरोधित्वचतहिषयविषयकग्रहविरोधिग्रहविषयत्व एवधेिवरीतिरुत्तरत्रसर्वत्र सव्यभिचारलक्षणादावनुसतव्याइत्यपिकेचिता के चित्त यादव शपूक्षकयादशसाध्यकयादशहेती यावन्तोदोषाः संभवति तावदन्योन्यत्वमेकमात्रदोषस्थलेचतत्त्वमेवहत्वाभासत्वंसचातिरिक्तएवान्योन्याभोवति नवैयर्थं पंचविधभे दोक्तिस्त तत्संभवस्थलाभिप्रायेणव्यभिचारादेःसाध्याट्भेिनियंत्रितत्वात् शब्दाभेटमात्रस्यचाकिंचित्करत्वादितिमाहुः स्पादेतत् शब्दो नित्य शब्दात्वात् इत्यत्रासापा रणव्याप्तिःसर्वसाध्यवद्यारत्तेस्त त्रासत्वात् एवंशब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् इत्यस्यसत्यतिपक्षेनित्यत्वव्याप्याद्रव्यद्रव्यत्वादावपिपलस्यतहलाविरहादित्याशंकांतयोर लस्यत्वेननिराकुरुतेदशाविशेषतिाहेत्वोःसत्वोः असाधारण- पक्षमात्रत्तिः सन्प्रतिपक्षो विराधिपरामर्शयिस्यसतथा तयोर्दशाविशेषेहेतीसर्वसाध्यवद्यार त्तत्वस्यपक्षेसाध्याभावव्याप्यवत्वेस्पचभ्रमदशायामाभासत्त्वात अनुमित्यजनकत्वात्तहुडेहत्वादी साध्यवद्यारत्तत्वादिबढे प्रतिबंधकपरमायातिनतुतद्विषयस्यदोष त्वम् असत्वात् अन्यथाबाधभ्रमेणानुमित्स्यनुयात् तस्यापिदोषत्वस्यात् कोहिसाध्यामावतद्याप्यूवत्ता भ्रमयोरनुमितिविरोधित्वे विशेष: नियुक्तिकस्तप्रवादोनश्रद्धे यःयत्तुत्तानस्य यदन मितिप्रतिबंधकतावच्छेरकतत्व तत्प्रकारकप्रमाविषयत्वेच्चलक्षणार्थः तच्चहि विधंविषयरूपसाधारण्यादिबाघेचप्रमितसाध्याभाववान पस्त हिषयवनज्ञानस्यानुमिति प्रतिबंधकत्वात् अविषयरूपंचविरोधिसामग्रीकालीनत्वादिकं तत्वज्ञानस्येवतहिषयस्यहेतोरपीतितन्नतहत्वंहितोनाभेदेनबाधेतद भावात् अतरवनाथरतयावन्हिव्यभिचारिद्रव्यत्वादिमतिधूमेतिप्रसंगाच्चसाध्याभाववत्पक्षस्येवसाध्याभाववहातिहेतोञ्जनस्यप्रतिबंधकृत्वात् साधारण्यादिविषयों कत्वस्यज्ञाननिष्ठस्यैवप्रतिबंधकतावच्छेदकत्वात् सत्ता दिसाध्ये केज्ञाने निप्रसंगाच्च यथाकथञ्चित्तहत्वस्यचातिप्रसञ्जकत्वात विरोधिसामग्रीसमवे हितोऽपिचलिंगपरा मनिस्वसाध्यकानुमितेःप्रतिबंधकोमणिसमन्हितोवन्हिरिवदाहस्यअथयडूमो विशिष्टज्ञानेसत्यवश्यमनुमितिप्रतिबंधातदेवात्रप्रतिबंधकतावच्छेदकमुक्तं भवति प्रतिबंधकीभूत विरोधिसामग्रीकालीनत्वादिविशिष्टेपरामर्शतथा इतिचेत् नवैकालादिसाधारणकारणघटितासामग्रीक्वापिप्रतिबंधिकाविशेषतरकातत्सत्कार्योत्पादर स्यदुरित्वात किंतुविरोधिपरामर्शस्तथादिचतत्सत्वः पितत्साध्यबाधावतारान्मान मितिप्रतिबंधःप्रामाणिकस्तदा भूप्रामाण्यग्रदाभावस्यव तदभावस्यापि वैशिष्ट्यंत त्रनिवेश्यतां यथाचभ्रमप्रमासाधारणविरोधिपरामर्शसत्व नानुमितिस्तथा तथाविधवाधादिग्रहपीरयतिप्रसंगानचातीतादोलिंगविरोधिपरामर्शकालीन त्वमपि यदपि है सा यहिषयत्वेन ज्ञानस्यअनुमितिप्रतिबंधकत्वंतहत्त्वमेववाच्यसत्प्रतिपक्षेचविरोधिव्यास्यादिकमेव तथातहत्वमपिहेतोस्तज्ञानरूपसंबैधनतस्यसमूहालंबनरूपतया हेतुह्यविषयत्वादिति तदपितुच्छंसाध्याभाववत्ययविषयत्वेन तादशपर्शज्ञानप्रमात्वविषयत्वेनवा ज्ञानस्यप्रतिबंधकत्वं तस्यचसाध्यवत्यपिपक्षेसंभवादतिव्याप्ते विशिष्ट विषयत्तेनप्रतिबंधकत्वं विशिश्च तत्राप्रसिद्ध मिति चेत्तर्हि किंसर्वत्र सहस्रतिपक्षेसाध्याभावव्याप्यवान् पसः प्रसिद्धः यथाकथंचित् संबंधेनतस्त्वंचातिप्रसक्तं धूमादरपिशाच पेणतदाश्रयाश्रयत्वादिनावासम्बंधेनव्यभिचारा दिमत्वात् योदशसंबंधावगाहित्वनज्ञानस्यप्रतिबंधकत्व तेन तत्वञ्चनसर्वत्रतत्प्रतिपक्षिते देतावत्तिचक्तचिते सताविति रुतंपल्लवितेन। यद्यपीति स्थाणुत्वाभावस्यनद्याप्यकरादेचनिश्चयेस्थाणुत्व प्रत्यक्षशाब्द पोरनुपातानचैवनरशिर-कपालंयुचिप्राण्यंगत्वादित्यादिना प्यागमप्रतिरोधार स्यात् तत्रानुकूलतकोभावेनबलवत्तरागमविरोधेन व्याप्तिनिश्चयस्यानुमितेश्र्वानुत्पत्ते रितिभावः।यहेस्पाद्यभ्युच्चयमाञप्रत्यक्षप्रत्यानुमानिकबाधादिनिश्वयस्पाप्रतिबंधा कत्वे पिशाब्दप्रतिप्रतिबंधकत्वात् योग्यताज्ञानेनान्यथासिहत्वात् तदभाचीनतत्र हेतुरितिचेदेवमप्युपनीतभानविशेषप्रतितत्त्वेनहेतुनायादुरित्वात् ॥७॥अथजागदी शीसामान्यनिरुक्तिः हेत्वाभासनिरूपणेप्रसंगस्यापिसंगतित्संभवतीतिव्याप्तिपक्षधर्मता विशिष्ट हेतुनिरूपणेसतिव्याप्तिपक्षधमनाविरोधितहिरहेवतोदष्टहेतोःस्म रणादुतस्तदप्रदर्शकमूलस्यन्यूनतांपरिजिहीर्षःप्रसंगस्यापितन्निरूपणप्रयोजकत्वमाहा एतावतेति परिकरः व्याप्तिपक्षधर्मनिरूप्येवंतमुक्तकूणदुष्टहैतोःस्मृतत्व स्यप्रसंगनिवेहिकस्यलाभायतत्प्रसंगादिति सपरिकरहेतुनिरूपितप्रमंगसंगते रित्यर्थः तज्ज्ञानजन्यजिज्ञासाधीनत्वपंचम्यर्थः अन्वयश्वास्यनिरूपणमित्यनेन तत्व नि णेयविजयप्रयोजकत्वादितिमूलं यद्यपिहेत्वाभासनिष्ठतत्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयत्वाथकतयाशिथप्रवत्युपयोगिनिरूपणघटक ज्ञानप्रयोजनप्रदर्शनपरंतथापिर तन्मात्परत्वेसंगत्यप्रदर्शनेनमूलस्यन्यूनतास्यादितितस्यैककार्यकारित्वरूपसंगतिप्रदर्शनपत्वमपिसंभवतीतिस्फुटीकर्तुमाह तत्वनिर्णयादिति आदिपदाहिजयपरिग्रहः तत्कायेंकारित्वात सपरिकरहेतुप्रयो ज्यकाप्रयोजकत्वात प्रयोजकत्वंचजनकता बच्छेदकादिसाधारणस्वविषयक ज्ञानकार्य प्रतिस्वस्यतथात्वमक्षतमेवेति नखे निर्णय प्रमिति कोटिनिश्चयःनेत्रव्याप्तिपक्षधूर्मताविशिष्ट हेतुज्ञानमिव तहिपरीतकोटिसाधकस्यहेत्वाभासत्वज्ञानम प्युपयुज्यतेप्रतिबंधकीभूतविपरीतकोटिव्याप्यवत्ता ज्ञानाप्रामाण्यग्राहकत्वादित्फभयोस्तत्वनिर्णयप्रयोजकत्वअथवातत्वनिर्णयःसाध्यक्त्ताज्ञानेप्रमात्वनिश्वयःतंत्रानुमापकहेतोव्यात्यादिविशिष्टत्वरूपसहेतुत्वज्ञानमिव विपरीतकोटिसाधेकहेलोर्दुष्टत्वज्ञानम प्युपयुज्यतेप्रक्तसाध्यग्रहापामाण्यग्रादकविपरीतकोटिसाधकहेत्वदुष्यत्वंग्रह विघटनहाराविनयप्रयोजकत्वैचहेत्वाभासस्यस्व राम ज्ञानाधीनपरोक्तदेतदोषोभावनगराव्याप्यादिविशिष्टहेनोअखजानाधीनसत्यायप्रयोगहाराबोध्यमूलोक्तलक्षणानीदुष्टदेतुलसणत्वदोषेष्वतिव्याप्तिः यथार्थेज्ञाननिष्ठा २.

मिनिप्रनिबंधकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वपर्यतस्यसमूहालंबनज्ञान विषयताश्रयोदासीनपदार्थवारर्णायप्रथमूलसणे विवक्षणीयतयावाधादिज्ञानप्रतिबंधकतायोप्रायसो हेतुविषयतायाअनवच्छेदकत्वात्तत्रत्महेतावव्याप्तिश्चयहिवयकत्वनेत्यादिलक्षणेचनृतीयायाअवच्छेदकत्वार्थत यासुतरांतथेत्यत भाद। यथाश्रुतमिति दमेतल्लक्षण त्रयननहेतु बदाभासंततिव्युत्पत्याहेत्वाभासपदस्यदुश्हेनुपरत्वे दुष्टहेतु निर्णयस्यप्रनितातत्वातल्लेक्षणमेवा कॉक्षितमतस्तुनुक्तीमूल स्यन्यूनता अन्यविधव्यु स्पत्याहेत्वाभासपट्स्य हेतु दोषपरत्वसभवेपिने चेत्यादिनार्दुष्हर्नामे व विभजना दुष्टहेतुनिरूपणस्यप्रतिज्ञातत्वेनतत्संग एवंदुष्ट हेतु निरूपणस्यापकतत्वेसदेतूना वि भागानहतयातेपासेकरेणविभागव्याघातशक्याअनवतारात् उपधेयसकोपीयाँ दिग्रंथस्यउपाध्यसकरेणविभागोपपाटान परस्यासगनिरित्यतआहतहवेचनिनादेशटो पवत्वं चैत्यर्थः दुष्टहेतूनालक्षणमित्यनुषज्यतेस्फुमिति शेषः तथाचदुर हेतु निरूपणस्पतिज्ञातत्वे पिोषलक्षणेलते दुष्ट हेतुलसणस्यस्फुटतयालाभेनोक्तानुपपत्तिरि तिभावःतभिप्रायेणेवैति दुहेतुलक्षणाभिप्रायेणैवेत्यर्थः अनुमितिपदस्यानुमिति सामान्यपरत्वे संभवात् यत्किचिनुमितिपरत्वेऽतिप्रसंगात प्ररुतपक्षमाध्यहेतुर कानुमितिपरत्वमावश्यक तथाचव्यभिचारादावव्याप्तिःवन्हिधूमूज्यभिचारी तिजानाभावस्यपर्वतोधूमवा नित्यनुमित्यजनकत्वात् लक्षणपातत्यप्रकतानुमितिकार णतानमात्रपरत्वेचवाधादावव्याप्तिः बाधादिज्ञानस्यपरामशीप्रतिबंधकवादतोऽनुमितिपदमजदत्स्वार्थलक्षणयातदुभयपूरत्याज्याचष्टे नत्रेति तादृशवाक्यलक्षण स्पर्थ लक्षणपटकनावच्छेदकमुभयसाधारणमनेगतरूपमाह अनुमिति निष्ठकार्य नैति अनुमितिपूरस्यपरुतपक्षतावच्छैट्कविशिष्टेप्ररुतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकपलतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहतुकान मितिपरत्वस्वयमेवदर्शयिष्यति अतोनवदमाणाऽतिप्रसंग:निरूपकत्वंचा त्रयदिप्रतियोगिताकार्यस्यकार्यताप्रतियो गित्वाभावादनुमित्यसंग्रहः अतःसंबंधिपदसंबंधिदयसाधारणस्यतत्साक्षात्कारजनक साक्षात्कारविषयतात्मक निरूपकत्वस्यलामायअत्रपर्वतोवन्हिमान्इश्च तथा इत्यादिसमूहालबंनानुनियादिविरोधिहनिष्ठवन्यभावादिरूपवाधारे पर्वतादीधूमादिनावन्त्यादिसाधनेदोषताप्रसंग: प्रकृतानुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपके सबंधिया हेत्वस्यप्रतिबध्यतानवच्छेदकत्यातदवच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधफेलोनिवेशासेभवात् तथानियहत्त्वव्यापकप्रतिबध्यतानिवेशेचान मित्यविरोधिनिव्यभि चारदीपरामर्शाविरोधिनिबाधादोचाव्याप्तिः उभयविरोधिपक्षाप्रसियादावेव तादृशप्रतिबध्यतानिरुपक ज्ञानविषयत्वसत्वाट्तःकल्पातमाह साध्यव्याप्येतिरुत पसूतावच्छेदकविशिष्टपक्षेप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न तयाप्तिविशिष्ट प्रकृतं हेतुनावच्छेदकावच्छिनप्रकारकानुमितिसामान्यपरमित्यर्थःसवेचसमूहालेवना नमिताप्तिविषयक तयाव्यभिचारज्ञानादिप्रतिबध्यत्वान्नव्यभिचाराद्यसयहदर्शितसमूहालेबनादिप्रतिबंधकतामादायातिप्रसंगस्यवारणायसामान्यपद तथाचता सादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबंधकनाशालि यथार्थ ज्ञान विषयत्वेपर्यवसितार्य अत्रसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नादिप्रकारकानमितिसामान्यांतर्गनायोप ३ वितोवन्हिमानवन्हिव्याप्यधूमवोतिइत्याद्यनुमितोहदोनवहिमानित्यादिनिश्चयस्थापूतिबंधकलात्वाधसत्प्रतिपक्षस्वरूपासियाश्रयासिहिष्वव्याप्तिवारणायमर रुतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षविशेष्यकलनिवेश: ट्रेव्यत्वादिनाहदादिविशेष्यकानुमिनौतया विधवाधनिश्चयस्या प्रतिबंधकत्तात्तदोषतावस्थ्यमतःपस्ताक्च्छे दकावच्छिन्नत्वोपादाने अवच्छेटूकत्वेचतत्पर्यावधिकरण त्वतेनातेजस्वी पर्वतोवन्हि मानित्यादी विशिएपर्वतत्वादिमनिवन्द्यायभावरूपबोधस्यकांचनमयःपर्वतोचन्ति मानित्यारीचाश्रयासिद्धेः शुद्धपर्वतत्वाद्यवच्छिन्नपक्षकानुमित्यतिरोधित्वैपिनासंग्रहःस्वमग्रेपिबो ध्यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यप्रकारकत्वानिवेशेपरामर्शाविरो धितयाबाधसत्तातिपक्षेपोरव्याप्तिः तत्रसाध्यतावच्छेदका वच्छिन्नत्वस्या नुपादा नेपितदोषनादनस्य्यवन्हित्वावच्छिन्नाभावनिश्चयस्यधूमजनतेजस्वीचन्हिव्याप्यधूम वाश्चइत्यायनमित्यप्रतिबंधकत्वात् यत्तुसाध्याप्रसिद्ध्यवारणपधाजनकत्वं नदुपादानस्य इतितुनस त वन्हि कांचनमयइत्याद्यादिनिर्णयस्यपक्षेचन्हित्वाग्निाचन्ह्याद्यन मित्यविरोधित्त्वेपिहितीयदलेप्ररुतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नातभाव सत्त्वातस्यकाँचनमयवन्हिव्याप्य धूमवान्पर्वतइत्यनुमितिविरोधितसातत्रलसणसमन्यात द्वितीय दुलप्रवेशायभिचारविरोधसाधनाप्रसिडिस्वरूपासिद्धिघुनाव्याप्ति तत्रापिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितच्यातिविशिष्टत्वनिवेशाह्यभिचार विरोधयोज्यिाप्ति-वन्दिर धूमव्यभिचारीति ज्ञानदायामपिद्रव्यत्वादिनाधूमादिनिरुपितव्यातिज्ञानसभदात तषितादस्थ्यमतोव्याला साध्यनावच्छेदकाचच्छिन्नीयत्वा पाटानेअन्वयव्यातिव्यतिरे कव्याप्तीविशेष्योपादायतदुभयविशिष्टहेतुकारत्वमेवनिवेश्यम् एकमात्र व्याप्युपादानसाधारण्यानपसे हारित्स्योरक्तराम ग्रहप्रसंगात इयग्रेव्यक्तीभविष्यति नारश व्याप्तिहयूप्रकारता निरूपित हेतुप्रकारता यास्तत्साध्यकतहेतुका नुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारता वनानुगमगनिवेशूनचून से भवतिसाध्याभावहात्तित्वज्ञानशा पार केवलन्यतिरेकव्याप्त्यादिप्रकारकहेतुमत्वज्ञानोत्पत्यासाधारण्योदस्तादृशशाल्यनुमिदिसामान्यनि रोधिताभावात व्याप्तिनिशि विषयकत्वमात्रस्य तहिशिष्ट हेततावच्छेदका वच्छिन्नविषयकत्वमात्रस्यवानिवेशेस्वरूपासिहा वव्याप्तिरतःपसाशेतादृशव्याप्तिविशिष्टहेतुनावच्छेदका वच्छिन्न प्रकारकत्वनिवेश पसा शेव्याप्तिविशिष्ट प्रकारकत्व मात्रनिवेशेपितोषतादवस्थ्यधूमाभाववान्ददइत्यादिज्ञानस्यद्रव्यत्वा दिना हेतुमत्वज्ञानाविरोषित्वानू साधारपणा नव्याप्तिश्चवन्हित्वावन्न धूमाभाववत्तित्वादियहर स्पधूमाव्यिाप्ति विशिष्टतत्तयत्तित्वावच्छिन्न प्रकारकूज्ञानाविरोधित्वात अनाहतुतावच्छेदकावन्नित्वनिवेश: पक्षांशसाध्यादिप्रकारकसंस्काराराहार्यज्ञानादेवन राम वाधादिज्ञानाप्रतिवध्यत्वादसे भवइत्यतस्तारशानुमितिव्यापकतानिदेशः साध्यच्याप्यहाँधमिनारच्छदकसाध्यवत्वज्ञानस्येवसाध्यव्याप्यतुमान्यतःसाध्यवार ३ EN नित्याकारकत पातादृशाकारलेरचनस्वरसानादशहेनुविशिष्टपसतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यतावच्छेदका वच्छिन्नप्रकारकानुमितित्वव्यापक प्रनिबध्यत्वस्यला क्षणघरकतोपगमेपर्वतत्वायवच्छेदेनवन्हेःसाध्यत्व तत्समानाधिकरण्येनसाध्याभानादरदोषत्वप्रसेगःसामानाधिकरण्य मात्रावगाहिबाधादिज्ञानस्यशुद्धपर्वतत्वावच्छ नवन्यादिज्ञानप्रत्येवप्रतिबंधकत योधूमविशिष्टपर्वतत्वावृच्छिन्नधार्मिकवन्यादिज्ञानाप्रतिबूधकत्वादिनि तपेक्षितं नचविशेष्यताचच्छेदककोटोधूमाधिकस्यमा नैपिशुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नसंयोगसंबंधार्यत्रसंसर्गतात्त्रपूर्वतत्वसामानाधिकरण्यनवन्त्यभावादिज्ञानस्यनिवेधकत्वमावश्यकैतादृशानुमितेरपिशुद्धएर्चने त्यावच्छेदेन वन्त्याद्य वगाहित्वादितिवाच्यं धर्मितावच्छेदकावच्छेदेनविशिष्टबुडौधर्मिताच छेदकतपर्यायधिकरणावच्छिन्नत्वमेवसंसर्गाशेभा सतेननु तदेक देशावन्छिन्नत्व मपित धर्मावच्छिन्नविशेष्यनानिरूपिततदेकदेशव्यापकत्वाचच्छिन्नसंसर्गनाया अपोमाणिकत्वात् अयलिंगोपधान मलेदेनोःसर्वत्रैव धर्मिनावरक तयागनानादश संसर्गतीभ्युपगम आवश्यकः अन्यथागृहपर्वतत्वावच्छेदेन तमत्त्वज्ञानस्थलेहेतुविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नससर्गका नुमितेरेवाभ्युपगमेपर्वतवादिसामानाधिकर ण्यमात्रावगाहिबाधादिग्रहकालेपितथाविधसाध्यनिश्चयवतोनुमित्यापतिः नहिसामानाधिकरण्येनवासियोसत्योस्तुमिति कश्चिदुपेति तार शनाधादियहस्यक चिट्प्यनुमितौ प्रतिबंधकवी भावानेषांहेत्वाभासनाविलोपापत्तिश्चतिचेदेवमपिलिंगानुपधानमतेतादृशाविषयता यामानाभावएचपरुतयेथस्तु नलि गोपधानमसाभिप्रायकान मतेनमिते सर्वत्रैवारतयातादृशाकरणस्याल्यावर्तकत्याअनुमितिपदस्यतादृशान मितिपरत्वप्रदर्शना संगतेः केचित्तुलिंगानुपधानमते नुमिति पदस्यमयपरत्वव्यार व्यायलिंगोपधानमतेयथा श्रुतपरतामाश्रयतेसाध्यव्याप्येत्यादिनाडूत्या कारानुमितिपरंअनुमितेरित्याकारतामनाभिप्राकृमितिव्याचक्षतेयारल्या प्रयोजन स्फुटयति नेने तिएकत्रवन्हित्त्वाचेकधर्मावच्छिन्नेव्यभिचारादीत्यादिनास्वरूपासिद्धिपरिग्रहः अन्यस्यूपरामर्शानहन्हित्वादिरूपापरधर्मावछिन्नेच्याप्तिपक्षधर्मताद्यवगाहिज्ञानात व्यभि चारादित्यस्यानु मित्यजनकत्वे पीत्पनेनसबंध: यत्रतद्रूपावच्छिन्न व्यभिचारज्ञानोत्पत्तिद्वितीय क्षणकथं चित्तद्रूपावच्छिन्नलिंगकपरामर्शः तत्राणेक विलंबेनानुमित्फ पगमेव्यभिचाराभावात् नतत्रव्यभिचारोदर्शितः ननुतह मोवच्छिन्नलिगकानुमितीतहमावच्छिन्नमितव्यभिचारादिज्ञानाभावूस्यहेतुत्वोपगमान्नव्यभिचार तहर्मा वच्छिन्नलिंगकत्वंचना व्यवहितोत्तरत्वसंबंधनत पावच्छिन्नधर्मिकव्याप्त्या दिजानविशिष्टत्वताहशसंबंधेनव्यभिचारज्ञानवि शिष्टं यत्तदन्यत्व मेववाजन्यतावच्छ देके तेनधूमव्याप्यवन्हिमानयमित्याकारकशाब्दादिपरामशत्पित्तिहिती यक्षणेयरलो किकमन्निकर्षादिजन्योधूमव्यभिचारी नन्हिधूमव्याप्ये धनबानित्याकारकसमूहालेब नग्रहलजन्यानमिनेरुक्तसं बंधनवन्हित्वाचच्छिन्नधर्मिकच्या त्या दिजानेविशिष्टलैपिनसतिरित्यतआहे ज्यात्यादीति कृप्तकारणतोकव्याप्त्यादिज्ञानसत्लेव्यभिचारज्ञाना भावव्यतिरेकेणानुमितिव्यतिरेकस्यासिद्धत्वादितिभावःव्याप्तिज्ञानार्व्यभिचारजनाभावेनान्यथासिद्धत्वशेकाप्रागेवनिराकतानमनिर्नव्यभिचारादावव्याप्तिः यत्रासदे तुविशेषतादृशानुमितेरप्रसिहिस्तबदोषेष्वव्यात वेश्यमाणतयागुताह शयथाश्तव्यारव्यायामनिर्भरसूचनायवर्तीत्सुक्तंपर्वतोवन्हि मान्यूमा दिल्या दिसतस्थलेवाधार दिभ्रमविषयेऽतिव्याप्तिवारणायेयथार्थपटूसार्थक पति पतीनिन्हि रिति अत्रेति पदस्यत्रितयस्थलेसंबंधामेत्रय्लाभःप्रत्येकममादायातिप्रसंगसभवात्तादशमी मूहालंबनभ्रमपर्यन्तानधावनेवैफल्यादितिध्येयं प्रथमश्रमानुमि तौविरोधी असौचत्तजनक ज्ञानतथातयोपिप्रथमेन्यत्रासिड्स्पसाध्योभाववह तित्वस्यधूमाशे भ्रमत्वं अंत्येचप्रमेयत्वाभाववत्तित्वस्या प्रसिद्ध्यानतधमत्व कित्वभावाशेअनुयोगिताविशेषसंबंधेनसाध्यस्यभ्रमत्व मिस्पतादृशविशेषमा हत्यशिथव्युत्पाद नायोनेकवि धभ्रमकथनं दत्ववधेयंअभिधेयत्वंप्रमेयत्वव्यभिचारीत्पत्रस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्दसंबंधेनप्रमेयत्वभ्रमोवाच्यःप्रतियोगितांशेसा ध्यतावच्छेदकधमोच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसबधावच्छिन्नत्वयोःसाध्याभावपत्तित्वरूपव्याप्तिघटकूतयान दशेतभयावगाहि व्यभिचारज्ञानस्यैवव्यातिज्ञा नविरोधित्वात् सर्वचभेदादीप्रमेयत्वत्वाच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वप्रसिहावपिस्वरुपसबंधावच्छिन्नताशप्रतियोगिकलाप्रसिद्ध्यातादृशंभ्रमानुपपत्तिःप्रतियोगिताशेर संबंधविशेषाद्येवच्छिन्नत्वेस्यभ्रमइत्यपिनयुक्ततस्यसंबंधघटकत्तयातत्यकारकत्व परितंतश्रमदानपत्तिः नच लेन संबैधनप्रतियोगिताप्रकारकएवात्रभ्रमो विवक्षितः नतुतदवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंसर्गकूद तिवाच्यलाघवात् प्रतियोगिताससर्गक ज्ञानस्यैवानुमितिहेतुतयातप्रकारकजानस्याकिचित्करत्वा दबाहुः स्वावच्छिन्न साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबंधेनसाध्येतावच्छेदकर त्वत्वमेवाभावस्यसाध्याभाववत्तिलपट कलाघवात एवंचताहशसंवैधेनाभावांशेसा ध्यतावच्छेदकप्रकारकव्यभिचारज्ञानस्यव्याप्तिग्रहविरोधितयाघटत्वादेः प्रसिद्धनतादृशसंबेधेन मेयत्वत्वादेरभावांशेभ्रमात्मकस्वतथाविधग्रहो विवक्षितइति विचि मानुपपन्न अन्नपथमेसाध्याभाववत्तित्वज्ञान विरोधी हेतौ साध्याभावव हत्तित्वरूपव्यभिचारस्यभ्रमः द्वितीयेचतदप्रसिद्ध्याव्यापकसामानाधिकरण्यग्रहविरो धीसाध्यतावच्छेदकेहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यभ्रमो भिहित: असमानप्रकारकज्ञानस्याविरोधितयादिविधव्यभिचारसंग्रहायहि विधल्पार प्तिविषयकसमूहालेबने ज्ञानस्यैवलक्षणेप्रवेश्यत्वात नचहेतुःसाध्यस्यव्यभिचारीत्यतःसाध्यतावच्छेद के हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताक्छेदकत्वस्यद लभतयातदवगा हितानस्याभिधेयत्वप्रमेयत्वव्यभिचारी त्याकारकज्ञानोपपद्यतइति वाच्यपतो भाववदेत्तित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं धाराम मेव हेतुःसाध्यस्यव्यभिचारीपत्रव्यभिचारपदार्थः तत्रादिमव्यभिचारपदार्थकदेशेभावानुयोगितारूपषष्ठ्यर्थस्यनत्रप्रत्यर्थतावच्छेदकवन्हित्वाद्यवच्छिन्ननिरुपि ।

नत्वसंबंधेनप्रकृत्यर्थस्यान्वयःमत्व यार्थ-स्वरूपसंबंधवानुनस्याभेदेनप्रथमान्तार्थःन्वयःहितीयेतत्पदार्थपरवाक्यस्थलेचतदेकदेशसामानाधिकरण्यहेतुपदार्यान्वित प्रथमार्थनिरूपितत्वस्यान्वयःषष्ठीप्ररुतेस्तधर्मपरत या षष्ट्यतार्थस्यसाध्यतावच्छेदकनिष्ठत्वस्यतादृशान्वयबललभ्यहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद कत्वतस्यचड़ितार्थसंबंधिनएकदेशघटकत्वरुपसंबंधेसंबंधिनश्चाभेदेनप्रथमान्ताथै न्वयःसूचनाक्तवाक्यात्नत्रसोध्यतावच्छेदकेहेतुसमानाधिकरणाभाव तियोगितावच्छेदकत्वस्यापिलाभानतदवगा हिश्रमस्यदर्शिताकारतासंभवादित्यपिवतिभ्रमादितिपंचम्यर्थः प्रयुक्तत्वंतस्यप्रतिबंधपदार्थ नुत्पादोन्वयः यथा थेति यथार्थपदेनस्वव्याधिकरणप्रकारावच्छिन्नायाया विषयतातत्तनिरूपिकत्वरूपस्यसशिप्रमात्वस्वविवसणीयतपादर्शितभ्रमाणा किंचिदंशेप्रमात्वेपिनतमाला यदोषतिभावः अत्रययाथ पदेनस तुस्थले नुमिति विरोधिभ्रमविषयसाध्याभावादावतिप्रसंगवारणेपिअसहेतुस्थलेतारशुप्रमाविषयदोषघटकसाध्यादेःप्रत्य कंदोषत्वापत्तिर्दुवरिवेतितदर्थप्रकारांतरानुसरणेचततएवपूर्वदोषस्यापिवारणसभवेयथार्थप देव्यमितिदोषस्यहरतयातस्यवयथार्थपदापतितलक्षणान्तरानु सरणेवीजत्वमाह नन्विति एकदेशस्यापिविशिष्टघटकनयाहेत्वाभासपदार्थत्वस्येष्टत्वादाहपत्यकामति प्रत्येकपदार्थ पर्याप्तसाध्यतावच्छेदकाद्यवच्छिन्नस्येत्यर्थः है। स्वाभासत्वापत्तिः हेत्वाभासपदार्थत्वापत्तिः यद्रूपावच्छिन्नज्ञानस्यानमित्यविरोधित्वतदपावच्छिन्न हेताभासव्यवहारस्वतद्रूपावच्छिन्नमात्रज्ञानादेतो?ष्टत्वव्यवे हारस्यानुदयेनेष्ट्रोपत्ति संभवतीतिभावःयारशविशिएविषयकत्वताहशानुमिति विरोधितानतिरिक्तरतिस्तत्वमिति विवक्षयांसाध्यादौनातिव्याप्तिरित्याशयेना शेक अथेति विशिष्टविषयकंसाध्याभाववदरतित्व विशिष्टंसाधनादिविषयकमेवतघटकेचनादृश विशिष्ट पटकृप्रत्येकपदाथेविषयकवचनविशिष्टन नादश विशिएनि रुपितं तथाच प्रत्येकपदार्थविषयकत्वस्यप्रतिबंधकतायाअतिरिक्तरत्तित्वान्नातिव्याप्तिरितिभावः व्यर्थमिति यथार्थपदार्नुपादाने पिसहेतुस्थले तिव्याप्तिग वर्णसंभवात् ननुतत्रभ्रमविषयप्रत्येक पदार्थस्योक्तरीत्पावारणेऽपितहिषयविशिष्टेतिव्याप्तिरतआहाभ्रमविषयेति अप्रसिइत्वादिति तथाचेक्वातिव्याप्तिरितिभाव के चित्विति नन्स्यदृष्टहेतुलक्षणत्वेदोषेष्वतिव्याप्तिः तेषामप्यनुमिति विरोधियथार्थज्ञानविषयत्वातुनचादिपसकवन्त्यादिसाधकस्थलेवन्यभाववतहदादि रुपोषाणामपिदृष्ट्र हेतुत्वमिष्टवे तिवाच्य तद्पावच्छिन्नपक्षकत पावच्छिन्नसाध्यकतद्रूपावच्छिन्नहेतुकस्थलै नरूपेणदृष्टस्यलक्षण यदितद्रूपावच्छिन्न पक्षमा ध्यहेतुकानुमिति विरोधियथार्थज्ञानविषयमानदाहुदत्वावच्छिपक्षकवन्हित्वावच्छिन्नसाध्यकधूमत्वावच्छिन्नहतुकानुमिति प्रतिबंधकप्रमाविषयवन्याभाववस्दा दशनाघूमत्वादिनादुश्त्वाभावादतिव्याप्तिरित्याशेकापरिजि ही घु-ताशाभावप्रतियोगिनीज्ञानमिति षष्ठीसमासमादत्यताशाभावप्रतियोगिप्रकारकयथार्थ ज्ञानविषय र सालमर्थन्याख्यास्यति तच्चज्ञायमानदोषस्यप्रतिबंधकतामतएक्संगच्छने नस्तन्मतसवालंब्यवाहतत्रेति तेषुलसणेषुमध्येइत्यर्थः तत्तीयलक्षणस्य्सर्वमतएवज्ञायमान ५ दोषनिबंधकतामताभिप्रायकन पादर्श तत्वेनोपन्यासः तदर्थश्चेति तानदोषानादायलक्षणसंगमनीयमितिदर्शयितुंव्यभिचाराट्य इति ननतेनरूपेणलक्षणपटकत्वमि त्यवधेयमेवंचूयथार्थपदादानेदुष्टत्व भ्रममाायप्रकृतहेतुभिन्नतिप्रसंगति यथार्थपदसार्थक्यं यद्यपिपर्वतत्वावच्छिन्नेवन्हित्वावच्छिन्नसाधनेधूमत्वाद्यवच्छिन्मोदु एइत्यादेःसहेतो दुष्टत्वल्पवहारस्यनापतिस्तत्रतत्तत्साध्यपसहेतुकानुमितिप्रतिबंधकदोषप्रकारकज्ञानविषयत्वस्पेवप्रत्येत्तव्यत्वात्तादृशानुमितिप्रतिबंधकबाधव्यभिचारा दश्वाप्रसिहत्वात् हुदादीवन्त्यादिसाधनमादायसर्वत्रवदुष्टत्वव्यवहारष्टस्तथापिधूमसाधनेवन्हित्वेनायंदुएइत्यादीवन्हित्वाद्यवच्छिन्नहतुकधमत्त्वावच्छिन्नसाध्यकान मितिप्रतिबंधकदोषप्रकारकज्ञानविषयत्वमत्ययात् वक्ष्यमाणसर्वधावच्छिन्नतादृशानुमितिप्रतिबंधकधूमाभाववहात्तित्वविशिष्टवन्यादिरूपप्रसिदोषप्रकारताशालिभ्रम मादायरासादितात्पर्येणापितथाव्यवहारःस्यात् नचतविशेष्येततीयान्तार्थवन्हित्ववैशियला भातासभाद्यशेतहाधेनायमतिप्रसंगतिवाच्यतथासतिदोषपदार्थ घटकान मितौवन्हित्वावच्छिलहेतुकृत्वालाभात्तल्लाभानुरोधेनहेतुप्रकारकज्ञानजन्यांनुमिनिप्रतिबंधकरूपदोपदार्थघटकहेतीन्हित्ववैशिष्ट्यरूपस्यत्तीयान्तार्थस्यत कारनायाश्वावच्छिन्नत्वार्थततीयांतलभ्यवन्हित्वाद्यवच्छिन्नत्वस्यान्वयइत्यस्यैवोपगंतव्यत्वात नचविशेष्येवान्हित्वादिधर्मबोधसमभिल्याहारस्थलदोषार्थधातोरी ववन्हित्वावच्छिन्नतकानुमितिप्रतिबंधकोर्थ: अथवा नमित्यर्थकसाधनशब्दस्यैववन्हित्त्वावच्छिन्नहेतु कानुमितिरूपविशेषलाक्षणिकत्वंधात्वे) नमित्यन्त वसाध नपदार्थानन्तयप्रसंगात् नथाचविशेष्यपवतीयान्तार्थवैशिष्ट्यान्वयोपगमान्नोक्तानिप्रसैगइति वाच्यमेवमपिवन्हिनाधूमसाधनेरासभोदुष्इत्यादिभ्रममादायातिप्रस गादितियथार्थपदसार्थक्यमथ वाइतरभेदानमापकमेवेदंलक्षणंतथाचपर्वतपक्षकधूमसाध्यकवन्हिहेतुकदुष्टलक्षणस्यतयाविधानमितिविधिव्यभिचारादिभ्रममादाय सडेतोद्तरभेव्यभिचारात यथार्थपर्दज्ञानं चात्रवज्ञानविषयप्रकत देतुतावच्छेदक वत्तसंबंधावगाहिंयात्य तेनप्ररुतहेतुभिन्नस्यसंबंधान्तरेणदोषप्रमाविषत्वेपिना। तिप्रसंग: अग्रेपीशसंबंधेनैवतहत्ववाच्यू अथज्ञायमानपक्षनिष्ठसाध्याभावत्वादिनाबाधादिदोषाणां प्रतिबंधकतानसभवतिसाध्याभावत्वाटिनापदार्थोतस्यैव यत्र ज्ञानंतत्रदोषाणामज्ञायमानतयाअविरोधित्वनानुमित्यापत्तैः किंतुज्ञानीयपक्षतावच्छेदकाद्यवच्छिन्नविषयतानिरूपितसाध्या भावत्वाद्यवच्छिन्नविषयतावत्वेनतादश विषयतया ज्ञानविशिष्टत्वेनवातचनाहशभ्रमविषयपदार्थातरसाधारणमेवेतितेषामेव नादृशभ्रमट्शायांविरोधित्वान्नक्तापत्तिःएवेचसहेतूनामपिप्रतिबंधकतावर च्छेदकनिरुक्त विषयताश्रयवन्त्यभावादिप्रमाविशेष्यत्वादतिव्याप्तिरितिचेन्नयद्पावच्छिन्न विषयतासामान्यं प्रतिबंधकतावच्छेदकंतद्रूपविशिष्टप्रकारकप्रमाविशे ष्यत्वमेनविवक्षणीयंहदोवन्हिमान्धूमादित्यादौतारशंरूपद्दविशिएवन्यभावत्वादिकहूदेवन्हि स्पादिज्ञाननिरूपिनतद्रूपायच्छिन्नविषयतासामान्यस्यैवहत्वा वच्छिन्नविषयता निरूपितवन्यभावत्वावच्छिन्नविषयता त्वेनदोषनिष्ठानुमिति प्रतिबंधकता यामवच्छेदकत्वात् सडेतस्थलेचनकेवलवन्यभावत्यादिकवथा। तदवच्छिन्नविषयूतासामान्यान्तर्गतधर्म्यविषयक ज्ञाननिरुपिततारशविषयतानामनुमितिप्रतिबंधकतानवच्छेदकत्वातूपर्वत विशिष्श्वन्त्यभावत्वादिविशिश्चनकि चिस्तप्रसिद्धमितिनातिप्रसंगततीयमपिलक्षणमनयैवरीत्यापरिस्करणीयमितीदंबोध्यमस्यदरहेतुलक्षणत्वेज्ञायमानदोषप्रतिबंधकतामतानाश्रयणेपिय दूपावच्छि नपक्षसाध्य हेतुकानुमितिप्रतिबंधकप्रमाविषयतहेतुतावच्छेदकवत्वंनपावच्छिन्नपक्षसाध्यस्थलेतेनेवरूपेणदुष्टत्वमित्यर्थकतामुपगम्ययथार्थपदार्थक्वर मुपपादयितुंशक्यते ननुद्वितीयतृतीयुलक्षयो देख़िखतिव्याप्तिरव्याप्तिश्चक चिहेतोयत्यदैनदोषस्यैवोपादेयतयातत्वस्यतन्मावत्तित्वादतआह तत्वमित्यस्येतिर प्रथममात्रस्यटहेतुलमणत्वेनोपपत्तीचरमयो र्दोषलक्षणत्वमेवोचितंतत्वमित्यस्ययथा श्रुतार्थकत्वादनुरोधादतस्तथैवाहाद्यस्यैवेति ईदृशव्यारव्यायानिर्दोषत्वा त्याहुरित्यक्तंलिंगनानस्यति लिंगांशनिवेशस्यनिष्प्रयोजनकतयातस्याविवक्षितत्वमाह। लिंगमिति यहिषयकत्वेनेत्यत्रततीयायविच्छेदत्वंतच्चेदमन तिरि तरत्तित्वरूपमिदानी निवेश्यतेतदासंभवः विशिष्टस्यानतिरिक्ततयावन्न्यभावविशिष्टदोदितोषविषयकत्वस्यशुद्धहुदत्वावच्छिन्नविषयकज्ञानेपिसत्वेनानुमिति प्रतिबूधकता तिरिक्तत्तित्वादतःस्वरूपसे बधरूपमेवनहाच्यतथाच पर्वतोवन्हिमानित्याद्यनुमितिप्रतिबंधकत्रमविषयवन्त्यभावादाव तिव्याप्तिस्तहिषयकत्वस्या मिप्रतिबंधकतावच्छेदकत्वात असंभवभयेनचावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशनासंभवात् अतोयहिषयकत्वेनेतिपदव्याचष्टे यादृश विशिष्ट विषयकलेनेति या दृशुविशिष्टविषयकत्वेन येद्रूपावच्छिन्नविषयताकत्वेनएवैचतत्वमित्यस्यता पावच्छिन्नत्वमर्थः।व्यारव्याप्रयोजनंप्रकाशयति तेनेति यत्रकारकत्वेनप्रतिबंधकत्तम सुक्तापक्षविशेषणकभ्रममादायवन्यभावादीनातिप्रसंगसंभवःपर्वतादावर्तिप्रसंगसंभवेपियत्संबंधावच्छिन्नयन्निष्ठप्रकारकृले नानुमितिप्रतिबंधकत्वतेनसंबंधेनत हत्वस्यदुष्टताव्यवहारनियामकत्वोपगमेपर्वतविशेषणकवन्यभावज्ञानस्य विशेषणताविशेषसेबंधावच्छिन्नाधेयतासंसर्गावच्छिन्नपर्वतादिनिष्ठप्रकारताकत्लेन तिबंधकलात् तेन संबंधेनपर्वतादिमत्ताया:पर्वतमहानसान्यतरत्वादिरूपसद्धेतोसत्वेपिप्रसिद्धूमादिरूपहेतावसत्वात्तत्रदुष्टताव्यवहारापत्तेरपौगर्तितदनुरोध नपक्षविशेष्य केयुक्तश्रमपदनिश्वयसामान्यपर तैनसं त्वादीत्यादि पदग्राह्यसाध्यपून्यक्षकदुष्टताअनुमिति प्रतिबंधप्रमाविषयेसाध्याभावार्टरवसत्वे पिना संगतिः नातिप्रसंगैइति उक्तव्यारव्याने नतिरिक्तरत्तित्वोपमैवावच्छेदकत्वविचक्षणीयविशेषणीभूतवन्त्यभावाद्यविषयकेशुहूदत्वारिनावन्त्यभावविशिष्टहरा सा- दिविषयकज्ञानेवन्धभावविशिष्टइदत्वावच्छिन्नविलक्षणविषयतानिरूपक्व स्पासत्वेनोक्तासंभवानवकाशात् तथाचकेवलवन्यभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयकत्वस्यम ६ तिबंधकतातिरिक्तवृत्तित्वान्नातिप्रसंगइत्यर्थः ननुस्वरुपसेवधरूपावच्छतकत्व निवेशे यमेवातिप्रसंगोदरअप्रमाययज्ञानाभावादिविशिष्ट्यद्रपायच्छिन्नविषयक वंनिश्चयत्वप्रतिबंधकतावच्छेदकतापर्यास्यधिकरणमित्येताहश विवक्षयातादशातिप्रसंगवारणेपुनरसंभवःबन्धभावत्वादिनाघोद्यवगाहि नोवन्यभाववान्द इत्यादिज्ञानस्यापिप्रतिबंधकन यातत्साधारण्यानुरोधेनवन्हि त्वाद्यवच्छिन्नप्रकारतानिरूपिनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरुपितहूदत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यताक निश्चय त्वनैवप्रतिबंधक नायावक्तव्यतयावन्यभावविशिष्टइदत्वावच्छिन्नविषयतायाः नाशप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयनात्वनावच्छे दकत्वेपि अप्रमाण्यज्ञानाभावादिविशिष्टवन्यभावविशिष्टत्वावच्छिन्नविषयताक निश्वयत्वस्यावच्छेदकतापर्यापनधिकरणत्वादेतः तृतीयायाअनतिरिक्तरतिर वरूपावच्छेदकत्वस्फुत्यति अवच्छेदकन्दै चेति दहलसणेघरकत्वंसप्तम्यर्थः नच विशिष्टविषयकलस्या प्रतिबंधकसंशयादीसत्वात्पुनरसंभवतिवाच्य ज्ञानस्ये स्यत्रज्ञानपदमनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्केदितनिश्चयपरंषयर्थआधेयत्वंतस्ययहिषयकत्वेन्वपः एवंचतादृशनिश्चयक्तित्व विशिष्टयाशविशिष्टविषयकत्वमनुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तरत्तिसादृशेत्त्वस्य विवक्षणीयतया:संभवानवकाशात अनतिरिक्तवृत्तित्वंचस्वव्यापकतत्कत्वंनतुतच्छन्यारत्तित्वं विशिष्टस्यविशेष्यीभूतविशिष्ट विषयकत्वानतिरिक्ततयातस्यातिप्रशक्तत्वे विशिष्टतस्मिन्ननतिप्रशक्तत्वस्यदुर्घटकत्वात् यतुप्रतिबंधकताशून्यतारशनिश्चयावृत्तित्वमेवानतिरिक्तरत्तित्व मेतोनोत्त रोल्पाइसंभवइतितदसत् तथासतिमूल्ोपात्तस्यज्ञानस्यत्यस्यवैच्यय्येप्रसंगात ह्रदत्वाद्यवच्छिन्नविषयकयत्किंचित् ज्ञानीयविषयत्तातन्निरूपकत्वस्यप्रतिबंधकता शून्यतादृशनिश्चयारत्तिलेनगुडहूदत्वाद्यवच्छिन्नतिप्रसंगाच्च अस्मन्मतेनुमिति प्रतिबंधकतायास्तादृशनिश्चय रत्तिल विशिष्टादत्वाद्यवच्छिन्नविषयकत्वत्वाद्यव च्छिन्नव्यापकताविरहेणातिप्रसंगानवकाशात् अथैवमपिजातित्वारिनादत्वादिविषयकस्पजातिमान्वन्त्यभाववा नि त्यादिज्ञानस्यापियन्त्यभावविशिष्टइदत्त्वावच्छि। नविषयकूतयातस्यहूदोवन्हिमानित्यायनमित्यविरोधितयासंभव जलवान्चन्हिमा निस्पादिस्थलीयदोषासंयदेणाविशे पितधर्मावच्छिन्नपक्षादिस्थलीयस्यापिकिंचिहि शिष्टतहटितदोषासंग्रहेणचपक्षतावच्छेदकाद्यंशेन्याप्रकारकत्व निवेशस्याशवचत्वात् ताश विशिष्टाघटकपदार्थाविषयकत्वस्यज्ञान विशेषणलैमर्वमाकाशवदित्यादि स्थलीयबाधाटीतट्घटकाप्रसिद्याव्याप्तिः पद्यद्रूपावच्छिन्नस्पयस्ययस्ययोदशविशिष्घटकतातत्तद्रपावच्छिन्नतत्तनिष्ठ विषयताभिन्न किंचिदवच्छिन्न विषयता शू न्यत्वंज्ञानेनिवेश्यजातिवाद्यवच्छिन्नस्यद्दत्वादे वन्यभावड्दत्वावच्छिनात्मकदोषपटकतेतिजातिवाद्यवच्छिन्नदत्वादिविषयतातादशाविषयताभिन्नैवतच्छ्न्य त्वंचनोक्त ज्ञानस्येनिनदोषइत्यपिनसत्तथासतिहदोजात्यभाववानित्यादिस्थलीयबाधादेर्दुः संग्रहत्वातजातित्वादिनाइदत्वादिरूपधर्मितावच्छेदकावगाहिनोजाति मानजातिमानित्यादिज्ञानस्यजातिवाद्यवच्छिन्नइदेवादिनिष्ठधर्मितावच्छेदकतारुपविषपनायानिरुक्तविष यनाभिन्नत्वविरहेणतादृशज्ञानस्यानुमित्स्यप्रतिबंधकस्प शून्य त्वान्तेनावारणात मैवंयपावच्छिन्नविषयतात्वतादृश विशिष्ट विषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकतद्पावच्छिन्नविषयता शून्यत्व स्पज्ञानवि शेषणतयासामंजस्यात् अप्रतिबंधकतानविष यतावच्छेदकजातित्वादिविशेषितद्दत्वादिघटितनत्तपावच्छिन्नाविषयतात्वावच्छिन्ना भावस्प दोषात्मकविशिरविष यतासमानाधिकरणत्वात् तज्ज्ञानव्यारतिरितिनिष्कर्षः विशिष्टस्य विशिष्ट विषयत्वस्यासत्तेपिवन्यभावत्वादिनाघटायूवमाहि निभ्रमेासत्वेपितथाचविशिष्ट विषयक लेनप्रतिबंधकता नसंभव नीतिभावःभ्रमात्प्रतिबंधेपितादृशभ्रमस्यानुमित्यनुत्पादनयोजकत्वेपिनमतिः नौक्तयुक्त्यापर्याप्तिनिवेशे सेभवः तदनिवेशेपूतिप्रसंगोपा ननुविशिस्टोषघटकीभूततदेकदेशविषयतायोस्वरुपसंबंधसूपावच्छेदकत्वसत्वेपिविशिष्टविषयिता जमान्यस्यतादृशावच्छेदकत्वस्यविवक्षयोऽतिप्रसंगेवारणसंभ वात्त देवकन विवक्षिमिति नचसामान्यपद्स्यव्यापकत्वार्थकतयाप्रतिबंधक तावच्छेदकतायांविशिएविषयतावव्यापकत्वेप्रवेश्यंतदपेसया प्रतिबंधकतायांविशिष्टवि षयताव्यापकृत्तनिवेशनमेवोचित मितिवाच्यं यतोवन्यभावविशिष्टहदादिनिरूपितविषायतायाअनुमित्यप्रतिबंधकसंशया हा प्रिामाण्यज्ञानास्वेदितज्ञानसाधारणतया नुमितिप्रतिबंधकतायास्तव्यापकत्वमित्यनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्केदितनिश्चयरत्तित्वविशिष्टयद्रपावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वेप्रतिबंधकतापीभवताविवसणीयंत रपेक्षयालाघवेनस्वरूपसंबंधरुपावच्छेदकतामांबाधादिदोषविशिष्ट विषयितात्वव्यापकत्वमेव विवक्षितमुचितंतथासति निश्चयत्वाद्यनिवेशात समानाकारज्ञानेषविषयि ताभदस्याप्रामाणिकतयासंशयादिक्षानीयविषयताअपिनिश्चयत्वादिविशिष्टीयतयाप्रतिबंधकतावच्छेरकतया प्रतिबंधकतावच्छेदकतायाबाधादिस्पदोषनिरूपितविष यतालव्यापकतायाअसतत्वात नचवन्यभाववान हुदोवन्हिमानिरयाहार्यतानीयवन्द्यभाववि शिष्टददादिविषयितानानाहार्यज्ञानसाधारणीतादशाहार्यज्ञानसमानाका रकानाहार्यज्ञानाप्रसिद्धः ददोवन्त्यभाववानित्यायनाहार्यतानीयवन्यभावविशिष्टड्दादिविषयिता यावन्त्यादिप्रकारतानिरूपिततादृशाहार्यज्ञानीपविशिष्टहदादिवि यिताभिन्नत्वात् तथाचाना हार्यज्ञान रत्तित्व विशिरविषयितायाएवप्रतिबंधकनारच्छेदकतयानदर्शिताहार्यज्ञानीयविषयितासाधारणविशिष्ट विषपितात्वव्यापकत्व मिल तिवाच्य सर्वसत्सनोहार्यज्ञानीयविशिष्टविषयितात्वव्यापकनास्वविवक्षणीयत्वात्तावतापिसंशयान्यत्वाप्रामाण्य ज्ञानानास्केदितत्वयारप्रवेशेनलाघवान पायात् मेवर स्वरूपसबंधरूपावच्छेदकत्वप्रवेशेपाषाणमयत्वाद्यवच्छेदेनवन्यभाववत्ता निश्चयविशिष्टस्य पाषाणमयत्वविशिष्ट पक्षादेऊनस्यवन्यायनमिति प्रतिबंधकतरातद बच्छेदकवियिताकपाषाणमयत्वादिविशिष्टपसादावतिव्याप्ते अनतिरिक्तरत्त्विरूपावच्छेदकत्वनिवेशमतेतादृशविशिष्टविषयितायाः पाषाणम यत्वाद्यवच्छेदनवन्त्यभा वक्त्ता निश्चयाविशिष्टज्ञानसाधारणतयाअनुमितिपतिबंधकतातिरिक्तरत्तित्वेनातिप्रसंगानवकाशात् नचानतिरिक्तरतित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशेपिजलाद्यच्छेदेनयन्त्य भाववत्ताघटितस्यवन्यभाववज्जलादिमइत्तिजलादिविशिष्टस्यदादिरूपपक्षस्यजलवान्वन्त्यभाववो नित्यादिज्ञानसहितस्पजलवाश्व इदइत्यादिज्ञानस्यताहशेज्ञान विशिएतादृशज्ञानत्वेनैवप्रतिबंधकत यातादशप्रतिबंधकताभून्यज्ञानाविषयस्यसत्प्रतिपक्षाद्यनात्मकस्पवारणायज्ञानवैशिट्यानवच्छिन्नत्वस्यप्रतिबंधकनायाम वश्यं निवेशनीयतयामन्मतेपितवनानिप्रसंगइतिवाच्यं तानवैशिख्यानवच्छिन्नत्वस्यप्रतिबंधक नाविशेषणत्वेप्रतिहेतु व्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणतहेतुमत्पस रूपसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिःसाध्याभावांशेतद्यापकताग्रहविशिष्टत(नातानत्वेनस्वतंत्रसाध्याभावधर्मिकतव्यापकताग्रहविशिष्टत, दूताज्ञानसाधारण्यानुरोधनाच श्याप्त प्रतिबंधकतयैवोपपत्तेः तारशविशिष्टतानस्यज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबंधकतान्तरे मानाभावादुक्तविशिष्टेति प्रसंगस्तविचक्षणीयविशिष्ांतरापटि तत्व विशेषणेनैववारणीयः नचज्ञानयसाधारणाप्रतिबंधकताया:प्रत्येकज्ञानविषय विशिष्टविषयकत्वनान तिरिक्तरत्तित्वरूपावच्छेदकत्ववत्तथाचदर्शित विशिष्ट पटकस्यप्रत्येकज्ञानविषयस्यननिरुक्तविशिशात्मकतैतिनिरुक्त विशिशन्तराघटितत्वमुक्तविशिष्टस्यासतमेवेतिवाच्यंवस्यमाणविशिष्टान्तरादितत्वस्येव यारश विशिविषयकनिश्चय विशिष्ट्या दशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वप्रतिबंधकतानतिरिक्तरतितादृशविशिष्ट्याघटितत्वे पिविवक्षणीयतयोउक्तविशिष्टचारणसंभवात न चैवमुक्तसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिस्तस्यप्रतिहेतुव्यापकताविशिष्टसाध्याभावप्रति हेतुविशिष्ट पक्षात्मक निरुक्तविशिएयघटितत्वा दि तिवाच्यं सत्यतिपक्षघटकतारशविशिष्र्यदि षयताभिन्ननिरुक्तविशिष्टयविषयिताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्यविशिष्टयाघटितार्थकत्वा त्यत्रसत्यक्षाप्रसिद्धिस्तभिन्नांतमनुपादेयमेवसाध्यादिभेदेनलक्षणभेदात् भ्र मात्मकज्ञानीयविषयितासाधारणरूपेणैववाप्रतिहेतुव्यापकता विशिष्टसाध्याभावादिविषयितोपादेयानचदर्शित विशिष्टस्यसबतिपसरूपतानस्वीक्रियते अपितुहेतुतावे च्छेदकाटितसाध्याभावाभाववदत्तिमत्पक्षात्मक विशिष्टस्यैवव्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशिष्ट हेतुमत्पदपस्यैवोक्तरीत्यासंग्रहेहेतुधर्मव्यापकसाध्याभावका लीनतेमे विशिष्ट पक्षाव्यिावृत्तिरप्यशक्यास्यादित्यविशेषणव्यापकताघटितविशिष्ट मात्रस्यालक्ष्यता यामवयुक्तत्वात् तथाचोक्तप्रयांसमुपेक्ष्यतानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रति बंधकतानिवेशनमेवोचितमितिवाच्यमेवमपिप्रस्तहेतुनिष्ठसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व घटितस्यमतभेदेनासाधारण्यतिरोधरूपस्य विषयितायाःपक्षधर्मिक प्रस्त हेतुमत्ताज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रनिबंधकतायामेवावच्छेदकत्वात् प्रतिबंधकता याज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वनिवेशासंभवात् दर्शितातिप्रसंगवारणायचनिरुक्तविशि AA स्याघटिनत्वस्यैवनिवेशनीयत्वात् नरपक्षत्तित्वविशेषितप्रकृतहेतुनिष्टसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व मेवासाधारण्यादिरूपंवाच्येपसवृत्तित्वाद्यघटितविशिएविषर यितायाअप्रतिबंधकतानसाधारणतया प्रतिबंधकतानवच्छेदकत्वात् तादृशस्यचासाधारण्यादेः पक्षरतित्वविशिष्टप्रकृतहेतुसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व विशिष्ट प्रकृतहेतुरूपनिरुक्तविशिष्टयघटितत्यानिरुक्तविशिशपांघटितत्वनिवेशोपिनसंभवतीति वाच्यं पक्षत्तित्वाद्यघटितविशिष्टस्यैवासाधारंगरूपताया विरोधोपिफूल तःप्रतिरोधस्वतदन्यत्वेनवाविरोधिविशेषणीयमितिपकिव्याख्यानावसरेसंपादनीयत्वात् नन्वतिरिक्तरत्तित्वरूपावच्छेदकत्व निवेशेषिव्यभिचारादिघटितपदार्थातरे तिव्याप्तिःतहिषयकलस्यापिप्रतिबंधक्तानतिरिक्तरत्तित्वादताद विशेषणीयंचेनि नादशलक्षण मितिशेषः नादशविशिष्टेति अनुमितिप्रतिबंधकनापायपाव च्छिन्नविषयकत्वमवच्छेदकंतद्रूपावच्छिन्नेत्सर्थः व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नस्यव्यभिचारत्वादिरूपतारशरुपावच्छिन्नघटितवादसंभवदत्यनोंतरेविस्वावच्छिन्नाविषय कप्रतीतिविष यतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकमतःशुव्यभिचारादेयत्वविशिष्टव्यभिचाराभिन्नत्वे पिनक्षतिः तदधदितत्वंचतदविषयकप्रतीतिविषयकत्वंच एवंचा नुमितिप्रतिबंधकतायायादशरूपावच्छिन्नविषयकृत्वमवच्छेदकं तादृशंयत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकंतद्रूपावच्छिन्नाविषयप्रतीति विषयता बच्छेदकंयत्वंतवच्छिन्नत्वंसमुदितार्थ यद्रूपावच्छिन्नलमण गमनीयतदैवस्वार्थः भवति हिव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नाविषयूकनीतिविषयतावच्छेदकीभूतायेवा धात्वादयस्तदूच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदक व्यभिचारत्वादीतितवच्छिन्नलक्षणसमन्वयःप्रमेयत्व विशिष्ट व्यभिचारवादःस्वावच्छिन्ना विषयकपर तीतिविषयतावच्छेदकन्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविपरकतावच्छेदकत्वाभावान्नतदवच्छिन्नेऽतिव्याप्ति:प्रमेयत्व विशिएव्यभिचारादेरपिमेयत्वादिना व्यभिचारत्वाद्यवछिन्ना विषयक प्रतीतिविषयत्वात्तदोषःस्यादतस्तारशरूपायधर्मिणांत दवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयत्वेनानि वेश्यस्वमेव तोश विषयतार वच्छेदकत्वनविशेषितभयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वाश्रयाविषयकत्वस्यव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयकप्रतीते घटत्वात्तदोषाऽतःस्वाश्रयाविषयकत्वमपेश्यस्वाव च्छिन्ना विषयकत्वनिवेश:स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयत्तित्वस्यतादृशधर्मविशेषणत्वेव्यभिचारत्वादेपिप्रमेयत्वादिनाव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नाविषय कप्रतीतिविषयेव्यभिचारादीवतेमानत्वादसंभवइत्यतस्तारशविषयतावच्छेदकत्वेनधो विशेषितःप्रमेयंगगनबहाच्यत्वादित्यादीव्यभिचार त्वायवच्छिन्नावि ध्यकप्रतीतिविषयतावच्छेदकेंगगनाभाववन्मेयत्वादित राप्रयाविषयप्रतीत्यप्रसिध्द्याव्यभिचाराताशप्रतीतिविषयकत्वस्यदुरुषपादतया व्याप्तिरतस्तदव च्छिन्नाविषयकत्वनिवेशः अत्रविशिष्टोतराविषयकप्रनीतिविषयतावच्छेदकत्वस्पदोषतावच्छेदकधर्मविशेषणत्वापेक्षयाज्ञानस्य पत्रज्ञानपदार्थतारश विशिश विषयताव YAASANSOM विशिष्टव्यभिचारत्वाकायकत्वादाविषयवधतासाभ AI सनराविषयकत्वनिवेशएवोचितःएवंचनिष्कृष्टवक्ष्यमाणकल्पेयहिषयकनिश्चयस्येत्पत्रनिश्चयस्वतन्निवेश्यलाघवादित्यवधेयम् अथधूमव्यभिचारिवन्हिमान्धूमवान्चन्हे चरित्यादीबाधादेर्व्यभिचारादिघटिततयातत्राव्याप्तिः नचयद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वस्वावच्छिन्नविष्यत्वावच्छिन्नप्रतिबंधकतोसामान्यावच्छेदकंतादृशरुपान्तराघरि तत्वस्यविवक्षितत्वान्नदोषःव्यभिचारस्योक्तबाधविषयकत्वान्यूनवृत्तिव्याप्तितानप्रतिबंधकतावच्छेदकविषयताकवेपिताशप्रतिबंधकतासामान्यान्तर्गतानमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकविषयताकत्वविरहात्तद्घटितत्वस्याकिचित्करत्वादितिवाच्यंव्यभिचारत्वादिरूपस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतासामान्याच्छे दकविषयत्तानिरुपकतावच्छेदकस्यतट्वच्छिन्नाविषयकप्रनीतिविषयतावच्छेदकत्वाप्रसियासिभवात् मेयत्वविशिएव्यभिचारत्वावतथाविधविषयतानिरूपकतावच्छे दकत्वात्तस्यव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषय नावच्छेदकत्वाभावात् नचस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतासामान्यावच्छेदकविषयतानिरूपकता वच्छेदकः कश्चित्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकोयस्यसवंभूतंयद्यत्स्वमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादितवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकूत्वस्यति वक्षणीयतयानदोषति वाच्य तथासतिधूमव्यभिचारिवन्हिमानघूमवान्वन्ह रित्यादीबाधत्वाय्वच्छिन्नघटकतावच्छेदकस्यधूमव्यभिचारिवन्हिमत्वादेःस्वावच्छिन्नादि षयकातीतिविषयतावच्छेदकीभूतस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतासामान्यावच्छेदक विषयतानिरूपकतावच्छेदेकव्यभिचारत्वकृत्वाव्याप्तरत्वातन चस्वावच्छिन्नविषयितावच्छिन्न प्रतिबंधकतासामान्यावच्छेदकीभूतपत्किचिहिषयत्वंयाशयाशधविच्छिन्नानिरुपिततादृशतादशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीति त्वनमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादेःस्वपदेनोपादातुमशक्यत्वात् व्यभिचारवादिविशिष्टानिरूपितत्वासंभवात् व्यभिचारवा दिविशिष्ट विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधक तासामान्यावच्छेदिकायाःकस्यापिविषयतायाव्यभिचारत्वादिविशिष्शा निरूपितत्वासंभवात् तादृश विषयतायोयादृशधर्मविशिष्टानिरूपितत्वंघटत्वमेयत्व विशिष्टव्य भिचारत्वादरवताहशत्वात् तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकतयाव्यभिचारत्वादेःस्वपदैनापादातुशक्यत्वाचनकश्विदोषः अथवापरूमावच्छिन्नविष यत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकृतासामान्यावच्छेदकीभूतविषयितात्वयमावच्छिन्ननिरूपितत्वव्याप्यतहमवत्वमेवसमुदितार्थ इतिवाच्यबांधविशिष्न्यभिचारत्वाद्यवृच्छिर राम नातिप्रसंगात ताशधर्मावच्छिन्नविषयकबावच्छिन्नवाचतानप्रतिबंधकता यांके वलव्यभिचारविषयिता यास्ताह शव्यभिचारज्ञान प्रतिबंधकनायाचकेवलबाधविषयितार याअनवच्छेदकत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषार नायासवतथाविधसामान्यावच्छेदकत्वतस्यास्तारशविशिष्टनिरूपितत्वस्यावश्यकत्वात प्रथमकल्प स्वपदनचरमकल्पचयत्पदैनतस्योपादानसभवात् अथदन्त्य भावादिधर्मितावच्छेदकवन्त्यादिप्रकारकबुडेरिवधूमन्यभिचार विशिष्टवन्त्यादिधर्मितावच्छेदकेधूमव्याप्य तयावन्त्यादिप्रकारकग्रहस्यानाहार्य्यस्यासंभवेनतादृशपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षकसमूहालंबनानु मितेरे प्रसिद्ध्यातादृशप्रतिबंधकना घटितयथा श्रुतलेखणस्य तद्रूपावच्छिन्नपक्षकवन्त्यादिहेतुक दोषाव्याप्तिःस्वयमेववक्ष्यतेदाते नहा रणाया या मोठ्यति चेत् भवतुतावदेवतथापिविशेषगुणवभिन्नघटोगुण सामान्य वभिन्न इत्पादोदर्शिनसमूहालंबनानुमिनिसियाविशेषगुणवद्घदादिरूपा श्रयासिहेर्गुणवद्धदादिपराधघटितायाः संयद आवश्यकः यदिचतत्रघटत्वावच्छे इनगुणवत्वमेवबाधआश्रयासिहि स्तुघटत्वसामानाधिकरण्येनघटत्वावच्छेदेनया विशेषगुणवत्वं तस्यांचगुणत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नघटत्वव्यापकता घटितोक्तबाधस्यनप्रवेशः विशेषवत्तन घटत्वव्यापकतायास्तत्रप्रवेशापिसामान्यरूपेणव्या पकनायारूदन्तीवा दितिनतादशासियसंग्रहइकच्यते तदार विशेषगुणाभाववाद्वितीयक्षणावच्छिन्नोघटोगुणसामान्याभादवानित्यादौहितीयादिक्षणावच्छिन्नघटेविशेषगुणवत्वरूपाश्रयासिहोतदच्छिन्नेघूटेगुणवत्वरूपबा धप्रवेशावश्यकत्वाद्ययातलक्षणेचतत्सग्रहस्यावश्यकतयाउक्तविशेषणदानानुपपत्तिः वस्तातरत अत्रवदतीत्यादिनिकटकल्पेपिमेयत्वविशिएंव्यभिचारादि वारणायविशिष्शन्तराघटितत्वस्यनिवेशनीयतयातन्मतेदर्शितबाधसंग्रहादोषएवएतनस्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वावच्छिन्नयत्किंचित्रतिबंधकतावच्छेदक विष यिताकूविशिष्टनिरूपितवियिता व्यापक स्वावच्छिन्न निरूप्यताकधर्मवत्वसमुट्तिलक्षणार्थः मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादिकनैतादृशस्वेतदवच्छिन्नविषयक त्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतावच्छेदक विषयताक अहव्यभिचारादिविषयितात्वस्य तदवच्छिन्ननिरूपितत्वान्याष्यत्वात् उक्तस्थलेविशेषगुणविशिष्टघटादिरूपाश्रूयार सियादिविषयकत्वावच्छिन्नविशिष्पक्ष यहादिनिरूपितयक्तिचित्प्रतिबंधकत्तावच्छेदकविषयिताकविशिष्टनिझापित विषयितात्वस्य तादृशाश्रयासि ड्याट्रिनिरूपित त्वव्याप्यत्वात्तत्रलक्षणसमन्वय प्रनिर्वधकता यायावं त्वा निवेशानीतरीन्यावधिविशिष्टव्यभिचारादावनिप्रगःस्वावच्छिन्नानिरपितविशिष्टविषयितानपच्छिन्नप्रति बधकतावच्छेदकस्व वच्छिन्नविषयिताको योधर्मस्तत्वं समुदितलक्षणार्थः प्रमेयत्वविशिशव्यभिचारत्वादिक ननाद शस्तदाच्छिन्ना निरूपित व्यभिचारत्वाद्य वच्छिन्न विष पित्त्वावच्छिनायामेवशनिबंधकनायोनदा विष पिता अवच्छेदकत्तात् उक्तस्थलेचा अयासिद्धिनिषषिकत्वस्यतरनिरूपितबाधूवूिषयूितानदच्चि मायाविशिष्टपसग्रहनिबंधकानदवलदकत्वाससमनचयनिपरास्त यहिषयक नियस्यनिरोधिविषयिताप्रयुक्तइत्यादिनिष्कष्टकल्पेनुमितिप्रतिबंधकता सा-या अघटकत्वात् प्रतियकता याविशिष्टातरविषयकत्वानवच्छिन्नत्वविशेषणदानापाशंभवेनयत्वार्थस्य सरशपदार्थातरापतितत्वमेवयत्पदार्थेविशेषणंदेय अत्र केचित स्वसजातीयमिशिगन्तरादितसमेत्य तादाविशेषणदेयं मा जापचहत्ता सविभाजकम्पयनचरूपबाधत्तव्यभिचारत्वादितनरूपेणव्यभिचारत्वादेनी वाधादिमाजात्यमितिव्यभिचारपनितबाधादौनाव्याप्तिः नचर्य यहिष यानिध्व गस्यनिधिविषयिताप्रयुक्त भयाभावस्तत्वमित्यधिरोधिविषयितापयुक्तत्व दलस्य वैयर्यघटादलाशधर्मगसजातीयत्वाप्रसिद्ध्यैवानातिप्रसंगादितिवाच्यम्ससजानीपनिशिशन्नरघटितययस्वनविषयकप्रतीनिविषयत्तस्यविवक्षणेन अन्यो गिनिम्बत्वानन्तर्भावगापदार्थान्तरे तिप्रसंगवार कलयातहलसार्थक्यान् नचव्यभिचार विशिष्टमेयत्वादेहेत्वाभासत्वविरहाहेत्वाभास विभाजकरूपेणसजातीयापसि ड्यानस्यस्व पट्रेनोपादानुशक्यत्वात् मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादिकमेव स्वपदेनोपादेयम्तस्यशुद्ध व्यभिचारायभिन्नत याव्यभिचारत्वादिपहेत्वाभासविभाजक रूपेणनत्म जातीयप्रसिहरितित दविषयकप्रतीनिविषयत्वस्यव्यभिचारविशिश्मेयत्वादीसत्वात्तत्रानिप्रसंगइतिवाच्यं विशिष्टान्तराघटितत्वेना घटितस्यसाध्यसा धनग्रहाविरोधिज्ञाननिष्ठ विषयितासबंधेनव्याप्तिग्रहप्रतिबंधकतानतिरिक्तरत्तित्वादिरूपस्यन्यभिचारादिविभानकस्यात्रनिवेशात् नाइशरूपस्यव्यभिचारविशिष्टमे यत्वादिसाधारणत्वादित्याहुस्तन्न व्यभिचारघटितबाधादावपिविशिष्टान्त राघटितत्वाघटितन्यभिचारत्वादिसत्वेनतहटकून्यभिचारादेव्यभिचारवादिनातत्सजातीय नियान त्सं ग्रहानुपपत्तेः नेचचरत्तियावहत्वाभाविभाजकरूपणमाजात्यविवक्षणीय तथाचबाधादिय टकल्यभिचारादाबाधत्वाधसत्वान्ननवनाश बाधा दिसना तीत्वमतस्तत्संग्रहसंभव इति वाच्य एवंसेतिबाधविशिशव्यभिचारादौ स्वरत्तिवाथत्वव्यभिचारत्वा दियावद्धर्मेणसजातीयविशिष्टान्तरस्य व्यभिचार विशिष्टवाधादै प्र सिद्धावपित हटितत्वासंभवेनातिव्याप्नस्तस्माद्व्यभिचारादिघटितबाधादेः संग्रहप्रकारो दर्शनीयवाधारणीयू: मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादौतादृशव्यभिचारत्वा द्यच्छिलेनातिप्रसंग: नंदोषत्त्वप्रसंगः अत्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारोदो पत्यादिव्यवहाराभावान्नेयापत्तिःसंभवतिनचविशिष्टव्यभिचारादेः शुद्धत्यभिचारचा दि नादोषत्वस्याङ्गततया उक्त विशेषणदानैपितादशज्यवहारापत्तिर्दुवार वेति तत्रष्टापत्तीचव्यर्थविशेषणमितिवाच्यं दोषपदस्यनिरुक्तविशेषणावच्छिन्नानुमिति पनि बंधकतावच्छेदकस्वा वच्छिन्ननिरूपिताकत्वेनान्वयितावच्छेदकधमेबोधकतायाव्युत्पन्नत याप्रकतेचप्रमेयत्वादिविशिष्ट व्यभिचारत्वादिरूपस्यान्वयितावच्छे दकस्योक्तविशेषणविरहेणानतिप्रसंगादितिय नन्वश्रयासियादिस्यले पसतावच्छेदकाभाववत् पक्षत्वादिकमेवदोषः तस्यवहेतुनिष्ठत यो तौदुष्टत्वव्यवहारनि राम चोहकत्वात्तादृशधर्मस्य चत्तादशाभाववत् पक्षादिरूपतादृशविशिष्टान्तरघटिततयाऽव्याप्तिरित्यताहा एवं निताशाविशेषणदान नेत्यर्थःपक्षतावच्छेदकादिति आदिपदात्साध्यतावच्छेदकादिपरियहःपर्वतादिधर्मिककोचनमयत्वादिविशिष्टबुद्धो पर्वत:कांचनमयत्वाभाववानित्यादिधर्मिविशेष्यकनिश्वयस्येवपूर्वनेकांचनमयत्व नास्तीत्यादिधर्मिविशेष णकनिश्चयस्यापिविरोधित्वमानुभाविकम तस्तहिषयस्यापिदोषत्वमाह पक्षनिष्ठति आधेयतासंबंधेनपस विशिएइत्यर्थः वाकारसमुच्चये साधनवहुनिसाध्याभावतिसाधनधर्मिकसाध्याभाववत्तित्वप्रकारकज्ञानसाधनधार्मिकव्याप्तिज्ञानेप्रतिबंधकंसाधनवतिसाध्या भावतिज्ञानेपिसाधनेसाध्याभार वववृत्तिवतुल्यवित्तिवेद्यतयानियतोभासतइत्यभिप्रायेणसाधनवतिसाध्याभावइतितादृशलानस्यासमानविशेष्यकस्यमणिमेत्रादिन्यायेनस्वातंत्र्येणप्रतिबंधकदर मितिप्राचीनमताभिप्रायेणेदंदोपति नतुपक्षतावच्छेदकाभाववृत्पक्षकत्वादिरितिशेषः तथाचालक्ष्यत्वान्नताव्याप्तिरितिभावः ननुपक्षतावच्छेदकाभाववत्पशादी नाहेत्वरत्तित्वात्कथहेतौ दुष्टताव्यवहारइत्यनाह येनकेनापीति एकतानविषयत्वा दिनेत्यादिस्त हान् तदवच्छिन्नोदुपोदुष्ट पदप्रतिपाद्यः तथाचहेतोलादृशदोषा नधिकरणत्वेनक्षतिः दुष् इत्यादीसामान्यताःसंबंधिनमनिष्टार्थत्वात् गर्वचसक ज्ञानविषयत्वादिनावन्द्यभाववद्धदादिरूप दीपस्या मादीसत्वेनपर्वतादीचवन्त्यादि साधनेतस्पदुष्टचव्यवहारा पूनिर्विषयतायानपावच्छिन्न पक्षमाध्यहेतु वाचकरसमभिहारस्थले दुष्ट पदस्पतद्पावच्छिन्नपप्ससाध्यहेतुकानुमितिपतिबंधक तावच्छेदकस्वावच्छिन्न निरुपितविषयताकधीवच्छिन्नसबंधिबोधकत्वव्युत्पत्यापूर्ववहारणेपिपूर्वदेववन्हिनाधूमसाधनेरासभोदुष्ट इत्यादिव्यवहारोनिरुत दोषमात्रस्यदुष्टताव्यवहारविषयतावच्छेदकत्लेदारतिप्रकत हेतुतावच्छेदकविशिएसंबंधोनिष्ठार्थतांवच्छेदकोचाप:एतल्लाभायमरुतहतुरिफक्त देव न्हसाधनधूमौदुष्टइत्यचंद्रदत्वावच्छिन्नपक्षकव न्हित्वावच्छिन्नसाध्यकघूमत्वावच्छिन्नहेतुकान मितिप्रतिवेधकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषपिताकपमा वच्छि लसंबंधोधूमड्यन्वयबोधः तत्रप्रनिर्वधकतावच्छेदकत्वावच्छिन्न विषयकधमविशिष्टयनदुष्यात्वर्थ माधनपदेलक्षणयाघूमत्वावच्छिन्नहेतुका नुमितिपरतहतिसप्तम्यता येहदत्वावच्छिन्नूपक्षकत्ववन्हेरितिषष्ठ्यनार्थस्यवन्हित्वावच्छिन्नसाध्यकत्वस्यचान्वयः तादृशानुमित्यन्वितसप्तम्यतार्थनिरूपितत्वस्पदुधात्वर्थकदेशेप्रति वधकत्तू न्वयः एवंचपर्व तेवन्हे स्माधनेधूमोदुष्टइत्पत्रपर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकवन्हित्वावच्छिन्नसाध्यकधूमत्वावच्छिन्नहेतुकानमितिप्रतिबंधकतावच्छेरकेस्वावच्छिन्नान रूपितविषयताकधर्मविशिएसंबंधीधूमदत्येव प्रतीय नेतादृशधर्म श्वाप्रसिद्धपवेनिन तयाव्यवहारःपक्षविशेष्यादिकमनन्तर्भाव्यधूमोदुष्टइत्या दिव्यवहारस्तदष्यतए वे निदिक साधननिष्ठसाध्याभाववत्तित्वादै रेवेव्यभिचारत या प्रसिहितुन विशिष्टसाधनादेस्तोननस्य दोषत्वमितिकश्चिदाहव्याचष्टे पिलक्षणमेन्यथैवान्ययातिप्रसंगात तादृशव्यारन्यामपन्यस्यति यादृशेति यद्रूपावच्छिन्नार्थकज्ञानज्ञान वावच्छिन्नेत्यर्थ कंतस्यधर्मिणः नावच्छिन्नस्यत्तेनसंबधे नेविशेषःतादृशधर्मवलसाया, ग/नादिविशेषणकसाध्याभाववत्तित्वादिविशेष्यकतानस्यव्यायादिज्ञान प्रतिबंधकत्वेपिसाध्याभाववहत्तित्वादेराधेयतासंबंधेनसाधनीयत्वादिकंनदोषःसाधनादेःसाध्याभाववत्तित्वादिधर्मिताविरहात् अत्राप्यवच्छेदकत्वंपूर्ववत नसरु पसंबंधविशेषःपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ननिष्ठ केवलाभावत्वावच्छिन्नादावतिप्रसंगान तदवच्छिन्नधर्मिकतदवच्छिन्नवत्ताज्ञानत्वस्यापिप्रविबंधकनारकरी प्रिय विष्टतात अवच्छेदकतापर्याप्तिविकपणेचह्नदत्वावच्छिन्ननिष्ठ वन्यभावत्वावच्छिन्नयत्वेज्याप्तिर्य तोचन्हित्वादिनाघटायवगाहिनोपिढ्दो नवन्हियानित्यादि । म्याहदोदन्तिमानित्यायनमितिप्रतिबंधक तयारुदत्वावच्छिन्नविशेष्यकवालववन्यभावत्वावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयत्वेननप्रतिबंधकता अपितुस्दविशेष्यकवन्हित वच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानियत्वे नव अनस्तादशमेवरूपप्रति अवच्छेद पर्यायधिकरणनतहदत्वावच्छिन्नधर्मिकवन्त्यभावत्वावचिन्नप्रका कनिश्चयलमिनियद्रपपदेनवन्द्यभावत्वाद्यपादानेनसंभवतीनि पर्वतोवन्यभाववानित्यादीपर्वतत्वावच्छिन्ननिष्ठवन्हित्वावच्छिन्नवत्वरूपबाधादेरसंग्रहभनयद्रूपा वच्छिन्नधर्मिणियद्रपादच्छिन्नप्रकारतानिरूपितय पावच्छिन्नप्रकारताकनिश्च यत्तेनप्रतिवेधकतातपविशिष्टेतद्रू पावच्छिन्नविशेषिततद्रूपावच्छिन्नवत्वं दोषतिनि वसायाअसंभवात् जैत्रसाधननिष्ठसाध्याभाववर्तित्वादेविसाध्याभारवहत्तिसाधनादेरपिटोष त्वत्पतिविरहात एतोवानायासोऽनर्थकइत्यस्वरसः कश्चिदित्यनेनसूचि तः यथाव्याख्यानेयथाश्रुनानिन्हिः पर्वतोवन्दिमानियादीप्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टविशेष्यप्ररुतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुभितेरमसिध्या व्या सिदर्शयिष्यतेतत्रविशेष्यपक्षतावच्छदकाद्यप्रवेशनाप्रसिदितस्तन्निवेशतप्रयोजनमाहा थेति पर्वतादे:कांचनमयत्वविरहइत्यादौसर्वत्रनदोषतिसंबध्यतेतयाचपस तावच्छेदकाप्रवैशेपूर्वोक्तयुक्यासंभववारणाययत्किंचिमा वच्छिन्नपससाध्यकानुमिति सामान्यप्रतिबंधकत्वमेवनिवेश्यमितिपर्वतोवन्हिमानित्यादीपर्वतनिष्ठकांचन मयत्वाभावादापतिप्रसंगरतस्यापिकांचनमयत्वादिसदितपर्वतत्वादिरूपयत्किंचिकूर्मावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमितिसामान्यप्रतिबंधकज्ञान विषयत्वादिति भावः आ दिपदेवस्त्वंतरसंग्राहकंप्रहलानुमित्यविषयपदार्थाभावे तिव्याप्तिसूचयित्वातहिषयसाध्याद्यभावेतांसूचयति हदस्यति इदनिष्ठवन्हिशून्यत्त्वेधूमशून्यत्वं चेत्यथै हनिष्ठर साध्याभावेऽतिव्याप्तिसूचनचनरुतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमतपक्षकत्वरूपसमुदायदलस्यैवानिशेबोध्यामहानसी येति महानसीयवन्त्यभावामहानसी यधूमामा राम वश्वत्यर्थः। अनातिव्याप्तिसूचनप्ररुतमाध्यतावच्छेटूकप्रकृतदेतुतावच्छेदकयोरप्रवेशेबोध्य इदमुपलक्षणंसाध्य हेतोरनिवेशेपिजलत्वाभावादावतिन्याप्तिर्वोध्या पर १० रुतहतुत्तावच्छेदकावच्छिन्न हेतुकत्वानिवेशेपक्षधर्मनातानप्रतिबंधकनामादायातिव्याप्तिसूचयित्वाल्याप्तिज्ञानप्रतिबंधकतामादायातिव्याप्तिसूचयति। मेयत्वस्येति॥

वन्हिव्यभिचारइत्यनेनान्वयः अत्रातिव्याप्तिस्वादशसमुदायदलस्यैवानिवेशेवोध्या प्रस्तहेतुकत्वे निवेश्य येतोषस्यशक्यवारणतयादेतुतावच्छेदकनिवेशायआद केवलेधूमस्येति चन्हियून्यान्तरधूमव्यक्तिव्या वर्वकविशषणानबेच्छिन्नपेयर्थः साध्यतावच्छेदका निवेशेपूर्वसाध्येक्त्ताज्ञानविरोधिन्यतिव्याप्तिदर्शिताइदानींव्यत्तितान विरोधिन्यतिव्यानिदर्शयतिविशिषधूमस्यवापर्वतीयवन्हिव्यभिचारतिदोषलक्षणबष्टलक्षणपिपक्षतावच्छेदकादिनिवेश्यआवश्यकतादर्शयति नवातसंबंधैने नि तत्रपर्चतत्वावच्छिन्नवन्हित्वावच्छिन्वन्हिसाधनेतस्य विशिष्टधूमत्वावच्छिन्नस्यपक्षादीपक्षतावच्छेदकार्यादेशसेबंधनविशेषणत्वंयत्राभिमतंतत्रतत्संबंधेनतदव च्छिनत्वं निवेश्पमितिसूचयितुंतत्यक्षकेत्तंपक्षतावच्छेदकादिनिवेशेपलनिवेशस्याप्रयोजकत्वादितिः वाच्यमिति। तद्पावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकोषलसणेनिवे शनीयं तथाचेतिनिर्वन्हि पर्वतोवन्हिमानित्पचपक्षतावच्छेटुकनिर्वन्हित्वविशिष्टपर्वतेवन्हिवैशिष्ट्यावंगाहित्वमनुमितेर्नसभवति स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदक स्वप्र कारकानाहाज्ञानस्यानेभ्युपगमातपर्वतःपर्वतात्तिवन्हिमानित्यन्त्रपूर्वतात्तित्वरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकत्वानुमिते संभवति स्वस्मिन्स्वारत्तित्वावर च्छिनप्रकारकानाहार्यज्ञानस्याननुभाविकत्वादेपर्वतोवन्हिमान्वन्हिव्यभिचारिणइत्यत्रबन्दिव्यभिचारित्वरूपहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नेवन्हिल्याप्यत्ववैशिष्ट्या वगाहित्वमन मितौनसभवतिपूर्वोक्तयुक्त पर्वतोवन्दिमान्पर्वतारने रित्यत्रपर्वते पर्वतारत्तित्वरूपहेतुतावच्छेदकोवच्छिल्लवैशिष्ट्यावगाहित्वनानुमितेःसंभवतिर उक्तयुक्तरितियथाविवक्षितानमित्यप्रसिद्धिप्रयोजकभैदैननानास्थले च्याप्तिकथननकोपि हेत्वाभास स्यादिति तयाचा पार्थकत्वरूपनिग्रहस्थानसत्वेनस्थाप्रयोक्तु निग्रहापपत्तावपिनिर्वन्द्रिपर्वतवन्हे साधने मोदुष्ट इत्यादिव्यवहारोदुरुपपादृइतिभावःतादृशानुमितेः तथाविवक्षितानुमितेरप्रसिदत्वादिति आहार्यपरोक्षता नानुगंमादितिभाषः। यहिषयकनिश्चयस्येति यद्रपावच्छिन्नविषयकनिश्वयेत्यर्थः तदुत्तरपदस्योत्तरकालीनार्थकतयातहत्तरमिति धातूपस्थाप्यानमितिरूपक्रियावि शेषणमताहितीयाअग्रिमकल्पेचतादृशज्ञानरूपक्रियाविशेषणमतोज्ञान पदमपिसाथेकैतत्पदंचतारशनिश्चयपरामर्शक उत्तरपदंचाव्यवहितोत्तरकालार्थककालाव नारत्यंतसुयोगदत्यनेनहितीयाधिकरणेउत्तरपदस्योत्तरकालपरत्वादितितुनयुक्तव्यापकत्वात्मकस्यात्यत्तसेयोगस्यप्रहतेः विवक्षितत्वात् अनुमिती अनुमितिसामा न्येहूयोर्व्यतिरेकइतिसंबंधःतत्वंतपावच्छिन्नत्वअत्रचतन्नानानन्तरज्ञाननिष्ठ नादशोभयाभावेतरज्ञानीयायाएवविरोधिविषयितायाःप्रयोजकत्वाहिरोधिविषयितायाता स्शनिश्चयीयत्वकथनस्वरूपकीर्तनमानतुलसणघटकेतथाचयदूपावच्छिन्नविषयक निश्चयाव्यवहितोतरानुमिनिसामान्यस्यविरोधिविक्षपिताप्रयुक्तोभयाभावव त्वंताशरूपावच्छिन्नत्वदोषत्वमितिसमदितार्थः वन्त्यभावविशिष्ट दत्वावन्छिन्नविषयकनिश्चयानंतरददीवन्हिमान्चन्हिव्याप्यधूमना साकार कानुमिते कदाप्य सा नुत्पत्याघटायनुमितयएवतादृशनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्यान्तर्गतास्तासुचद्दत्वादिविशिष्टेयहन्हित्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वंवन्हित्वाद्यवच्छिन्ननिरू १|| पितव्याप्तिविशिधूमत्वावच्छिन्नविशिष्ट्यावगाहित्वंचतंदुभयाभाववत्वमक्षतमेवतंत्रतोदशनिश्वयीपविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमपिस्वनिष्ठप्रतिबंधकतावच्छेदकध मेस्पस्वानन्तरोत्पन्न निष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकधमाभावप्रयोजकत्वात् तदत्वविशिएविशेष्यकत्वावच्छिन्नवन्हित्त्वविशिश्प्रकारिताघटितधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यता निरुपितप्रतिबंधकतावच्छेदकीभूतायाददत्वावच्छिन्नविशेष्यकत्वावच्छिन्नवन्हित्वावच्छिन्नाभावीयप्रकारितायास्तादशवन्हित्वावच्छिन्नप्रकारकत्वघटितोभ याभावेतयात्वात् नचतादृशविशिश्प्रकारकत्वमात्रेनविपरीतनिश्चय प्रतिबध्यतावच्छेदकमपितुनदिशेषितानाहार्यज्ञानत्वंतत्कथंतप्रकारकत्वाभावस्यतयावि धपिरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमितिवाच्यं विशिष्टाभावप्रयोजकस्यविशेष्यवन्निविशेषणाभावप्रयोजकत्वात् अनाहार्यतानत्वाश्रयानमित्पादिनिष्ठतादशविशिष्टप्रका रकत्वाभावस्यविरोधिविषषिताप्रयुक्तत्वाक्षतेरितिदोबन्दिमान धूमादित्यादीवन्त्यभावादिविशिष्टइदत्वावच्छिन्नेलक्षणसमन्वयःनिर्वन्हिः पर्वतोवन्दिमानित्यादौना दृशानुमितरप्रसिहावपिवन्दिमत्यर्वतादिरूपाश्रयासियादिविषयकेनिश्चयानन्तरप्रसिघटाद्यनुमितिषु अन्यत्रपक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वावच्छिन्नसाध्यता वच्छेदकविशिष्ट प्रकारकत्वघटितोभयाभाववत्वमक्षतमेवेनिलोणसमन्वयःनचाहार्यज्ञानमात्र प्रसिद्धस्यनिर्वन्दिपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवन्दिप्रकारकज्ञानत्वस्या विरोषिविषयकज्ञानप्रतिबध्यतानवच्छदकतृ यातादृशधर्मावच्छिन्वन्त्यादिप्रकारकत्वस्याभावे विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वमप्रामाणिकमि तिवाच्यं तादृशज्ञानत्वस्य प्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वेपितद्यापकस्यपर्वतत्वावच्छिन्नेवन्दित्वावच्छिन्नाभावप्रकारकत्वस्येववन्हिविशिष्टपतविषयकवानप्रतिवध्यतावच्छेदकतयाव्यापर काभावप्रयोजकस्यसुतरांव्याप्याभावप्रयोजकतयातादश विशिष्ट विशेष्यकत्वावच्छिन्नवन्त्यादिप्रकारकत्वाभावस्यतारशदोषविषयताप्रयुक्तत्वस्यावश्यकत्वात न चविरोधिज्ञानासत्वेपिनिर्वन्हि: पर्वतोवन्हिमानित्यादिज्ञानस्याहार्यस्यानुत्पत्याइच्छाघटिततादशाहार्यज्ञानसामग्र्यभावस्पवनिर्वन्हि त्वविशिष्टेवन्हि वैशिट्यावर हित्वाभावप्रयोजकत्वंनतविरोधिविषयित्वस्यक्वचिदप्यकुप्तत्वादितिवाच्यमभाचाधिकरणतायामेव विषयिताप्रयुक्तत्वस्यनिवेश्यतयाअधिकरणतानांचाभावाभेदेप्यधि करणभेदनभिन्नतयाविरोधितानानन्तरोत्पन्नतानेताहशवशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विनिगमनाविरहेणापूर्वता नीयविरोषिविषयितायाअपिप्रयोनेक त्वात्यक्षियिताप्रयुक्ततादशाभयाभावस्तत्वमित्येतावन्मात्रेरुतेद्दोवन्यभाववानित्पादिज्ञानीयवन्धभावविशिष्दविषयितायासवतदन्तः पातिवन्धभावत्वविशि विषेपितोयाअपिप्रतिबंधकतावच्छेदककोटौप्रविष्टतयाप्रतिबध्यतावच्छेदकस्यहदत्वादिविशिरेवन्त्यादिवशिश्यावगाहित्वस्पविरहप्रयोजकतयाबाधाधकदेशेव न्यभावत्वादिरूपविशिव तिव्याप्तिरितियहिषयकनिश्श्याव्यवहिनोत्तरानुमितिसामान्यस्यविरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाववत्वंनिवेशित नचयादशविषपितासामान्यमय कस्लाहशोभयाभावस्तत्वमित्येवसम्यकद्दत्वादिविषयितासामान्यन्तर्गतायोइरइत्यादिनानीयविषयिताया मुभयाभावप्रयोजकत्वासत्वादतिल्यारनवकाशादिनिवार्य पाषाणमयोनवन्दिमानित्पादितानविशिष्टस्येपर्वतःपाषाणमयत्पादिज्ञानस्पपर्वतोवन्हिमानित्यादिज्ञान प्रतिबंधकतायाज्ञानभेदेनविषयिताभेदस्याभावात्पाषाणमा यत्वविशिष्पर्वतादिविषयितासामान्यस्यैवोभयाभावप्रयोजकत्वात्पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतादावतिव्याप्तेर्दुर्वारत्वात ह्रदोवन्त्यभाववानित्यादिङ्गदादिविषयक निश्चयोर तरोत्पन्नघटाद्यनुमितौविरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभावसत्वात्केवलहदादावनिव्याप्तिरतःसामान्यपदपूरित तथासतिहदादिनिश्चयानन्तरोत्पन्नानुमितिसामान्य न्तरगतायोइदइत्यादिनिश्चयानन्तरजातहदावन्दिमान्चन्हिल्याप्यधूमवा श्वेत्याद्यनुमिनीविरोधिविषयिता प्रयुक्ततादृशोभयाभावासत्वान्नातिन्याप्ति केवलइदत्यादि नावन्यभावविशिरददादिविषयकनिश्वयानंतरमुक्तसमूहालबनानुमित्फत्पत्यातादृशविशिष्टस्यापि दोषत्वान पपत्तिरतोयत्पदंयविच्छिन्नपरतयोपवर्णितवन्त्यमा वविशिष्टददादिविषयकस्यहोवन्हिमान्नवेतितानस्यानन्तरतादशसमूहालंबनानुमित्फत्पत्यात दोष ताट्वस्थ्य मतोनिश्चयेति अनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्केदितसंशया न्यतानपरतेनाहायर्याप्रामाण्यता नास्कैदितस्यापिदोषविषयक निश्चयस्यानन्तरेतादशानुमित्युपत्तावपिनक्षतिः दोषविषयकनिश्चय नाशेसति तदनुमितेरुत्पत्सातदोषाप तिरतो व्यवधाननिवेशः एवंदोषविषयकलौकिकनिश्चयाव्यवहितपूर्वमनुमित्युत्पत्यापितोषाः तउत्तरेति तत्सामानाधिकरण्यमप्यनमितौनिवेश्यमतएकस्यबाधनश्वर यानन्तरमन्यस्यानुमित्कारपत्तावपिनक्षतिः बाधादिनिश्चयानन्तरपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नसोध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यादिप्रकारकस्याहार्यलौकिकस्यचप्रत्ययस्या, त्पत्यातादशज्ञानसामान्यमुपेट्यानुमितिसामान्यनिवेशः यत्साध्यकयत्यसकय हे तुकयादशुदोषविषयकनिश्वयानन्तरकस्याप्यनुमितिर्नजातात तादृशानुमितेरम सिद्ध्याऽव्याप्तिरतोऽनुमितिस्थले नाहार्य्यदोषविशेषाजन्यज्ञाननिवेश्यकल्पातरमाद नाहाय॑ति तथाचतादृशानुमिसप्रसिद्धिर्यत्रतत्रतथाविधमानसोपनीतभानादिक मादायेवलक्षणसंगमनीयमितिभावः बाधादिनिश्चयानन्तरमाहार्यसाध्यादिप्रकारकपत्यसोत्पत्यासंभवो व्याप्तिर्वत्यतोऽनाहायति शेखोनपीतइत्यादिनिश्चयानन्तरंशरवा दौपीतत्वादिप्रकारकस्यदोषविशेषजन्यचाक्षुषादरुत्पत्यारिके पीत शेरबत्वा दित्यादिस्थलीयबाधादावल्याप्तिरतोमानसेतिपदंदोषविशेषाजन्यज्ञानपर तेननादंगोरइया दिनिश्चयानन्तरंमिथ्याज्ञानजन्यवासनारूपाषविशेषजन्यस्यात्मविशेष्यक गौरवादिप्रकारकमानसस्योत्पत्तावपिमहंगौरआत्मत्वादित्यादिस्थलीयवाधादौनाव्याप्तिःए तिनयादशपक्षसाध्यहेतुकस्थलेबद्दोषविषयक निश्चयानन्तरंविरोधिसामग्र्यादिवशेनमानसशानंकदापिनजातंतत्राव्योतिरित्यपिनिरस्ततत्राप्यनुमिनिशाब्दबोधादिक सा मादायलक्षणसमन्वयसंभवात्पक्षतावच्छ केरादिदलहपनिवेशव्यारत्तिः पूर्वरीत्याबोध्याविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वनिवेशप्रयोजनंचस्वयमेववक्ष्यतिपत्रविषयविशेषेस १२ मूहालंबनताननजातंतत्रपक्षतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावूगाहित्व विशिष्टसाध्यव्याप्ति विशिष्टवैशिष्ट्यावंगाहित्वाभावरूपविशिष्टयभावाप्रसिहाव्याप्तिरतोविशिष्ट भावमुपक्ष्योभयाभावनिवेशःताहशोभयाभावप्रयोजकविरोधिविषयितावत्वंयपविशिष्ट विषयकत्वव्यापकनपावच्छिन्नत्वंदोषत्त्वमित्यस्यवसम्यत्केपियथासन्निवेशेनवै यर्थ्य ननुकांचनमयः पर्वतो दन्हिमान्धूमादित्यादौपक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षाप्रसिद्या विशिष्टपक्षेविशिष्टसाध्यदिवैशिष्ट्यागाहित्वापसिझेरित्यत आह पसतावच्छदके त्यादिआदिपदात्साध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्यादिपरियहः वैज्ञानिकमिति तत्प्रकारेणज्ञायमानत्वरूपमित्यर्थः तथाचपर्वतारे: कांचनमयत्वादिवैशिट्यस्यवास्तविक स्पबिरदेपि तिनरूपेणलायमानत्वमादायलक्षणसमन्वयः नचह्नदानवन्दिमानित्पादिनिश्चयानंतरंजायमानहदोद्रव्येजलमयवन्दिमहन्दिव्याप्यधूमवच्चैत्याद्याकारकसमूहालंबनद्दे स्वादिनाजायमानेवन्त्यादिवैशिष्ट्यावगाहित्लसत्वादसंभवतिवाच्यं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नायापसनिष्ठविशेष्यतांतन्निरूपितायासाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाप्रकारतार याचसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यप्रकारतानिरूपितल्याप्यत्वप्रकारतानिरूपिन हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नदतुप्रकारतानत्प्रतियोगित्वयोरवगाहितांनट्रपेन विवक्षणात विशिष्टविषयापसिद्धावपिपर्वताद्यशेकाचनमयलावगाहिनमविषयितायाव्यधिकरणकोचनमयत्वाद्यवच्छिन्नाया:प्रसिद्ध्यालक्षणसमन्वयात व्याप्तिप्रकारतास्थानेचनिर प्यनिरुपकभावापव्याप्तिघटकतत्तत्पदार्थप्रकारतानिवशनीयातनधूमवान्वन्हरियादीवन्हिव्यापकधूमसामानाधिकरण्यादिरूपव्याप्तेरप्रसिद्भावपिनक्षतिः नन्वत्रव्याप्ति दिनान्चयव्यामिश्वेदच्यतेतदाव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानविरोधिनिसाध्यनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वादिरूपानुपसंहारित्वेव्याप्तिस्तारशज्ञानस्यान्वयव्याप्तिज्ञानाविरोधित्त्वात्व्यतिरेदव्या प्तिविवक्षणेचहेतुनिष्ठसाध्याभाववहत्तित्वस्यसाध्यतावच्छेदकनिष्ठ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादावव्याप्तिस्त्वज्ञानस्यात्याभावाद्यनवगाहितयाव्यतिरे कव्याप्तिज्ञानविरोधित्वेमांनाभावादतआह व्याप्तिश्चेति अन्यतःअन्वयनिरूपिताप्रकृतहेतुनिष्ठाप्रकृतसाध्यनिरूपितेतियावत साचातान्योन्याभावभेदनभिन्नाअव्यभिच गि तसामानाधिकरण्यव्यापकसामानाधिकरण्यरूपानानाविधैवप्रात्याअतोऽत्यन्ताभावादिगर्भव्याप्तितानेन्योन्याभावादिगर्भव्यभिचारज्ञानस्यव्यापकतानाने साध्याभाववत्ति हित्वादितानस्पच माद्याभावानवगाहितया विरोधित्वपिनक्षतिः व्यतिरेकतःव्यनिरेकनिरूपितासाध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपाग्राह्याव्याप्तिपदेन विवक्षणी या तथाचतेद्याप्तिप्रकारतानिरूपितहेतुनावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताप्रतियोगित्वकूटाभावस्वनिवेशनीयतिभावः नननिर्वन्हिपर्वतोवन्हिमानित्यादौपक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यतावच्छेकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वमेवाप्रसिमितिकथेलक्षणसमन्वयइत्यनआह नादृशा चगोहित्वप्रसिहेरिति आहार्यज्ञानस्वेतिनिन्हित्त्वविशिष्टचन्हिमत्या जा यतामित्याकारकेच्छाजन्यप्रत्यक्षएवेत्यर्थः विरोधिविषयितानिवेशप्रयोजनमाहा एवंचेति। विरोधिवियिताप्रयुक्तत्त्वनियेशनेचेत्यर्थः नक्षतिः ननिर्वन्हिःपर्वतोपन्हिमानिरर त्यादीघतादौ तिव्याप्तिः तस्यघटादिनिश्चयत्यविरोध्यविषयकत्वात् स्वानंतरानुमिनिसामान्यनिष्ठतादृशोभयाभावप्रयोजकविरोधिविषयिताकत्वविरहान वन्दिमत्यनादि विषयकसमूहालेबनात्मकयादिनिश्चयानन्तरतादशज्ञाननिष्ठतादृशोभयाभावत्वस्य तज्ज्ञानीयविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वपिघादिनिश्चपाव्यवदितोनरानुमिनिसा मान्यान्तर्गसमूहालंबनानात्मकघटादिनिश्वया व्यवहितोत्तरानुमितीविरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाववत्तविरहान्ना तिव्याप्तिरितिभावःप्रयोज्पन योजकभावशायमा नुभवसिह-स्वरूपसबंधविशेषः विरोधिपदप्रयोजनमाह एवमिति अननूमितापीति नक्षतिः तस्यविरोध्यविषयिकत्वादित्य नषज्यतेनक्षतिः नसाध्यवत्पक्षे निव्याप्ति-विरो, धिविचयिनोपदेन नारशोभयाभावप्रतियागिनावच्छेदकको टीयद्रूपावच्छिनाशेयपावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्येनिविष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपिततपावच्छिन्ना) भावतद्याप्यान्यनरविषयितायाःसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयि ताबद्भूितविषयितावाविवक्षितत्वा दि तिभावः नचसिया धयिषाधीनायांसाध्यनिश्चयोत्तरसमूहालेबनानुमितो तादृशोभयाभावसत्वात्मिहि विषयेतिप्रमंगएवनास्ति एवंपक्षमाध्यनिश्चयोत्तरंतदतिरिक्त विषयकमाध्यविधया कानुमितेरनुत्पादेपिपक्षाशंसाध्याशेवाधिकावगाहिन्या अनुमितेस्माध्यधर्मितावच्छेदकान्यविधेयकानुमितेस्साध्यावच्छिन्नपक्षविधेयकानुमितेश्वोत्पत्यातत्रो भयाभा वासत्वादपिनातिप्रसंगप्रसक्तिरितिवाच्यं पत्रविषयविशेष सिपाधयिषावलामिध्यनरतारशानुमितिमरुतसाध्यसि प्रतिवध्यसाध्यादिविषयकानमितिश्चकदापिन जा नातत्रैवातिव्याप्तःसंभवात द्वितीयकल्पविषयितामात्र निवेश्यन तु विरोधिविपिता पर्यतमित्याशये नाह मानसूज्ञानेति साध्यनिश्वयस्यत्या दि मेयत्व विशिश्व्यभिचारा दिवारणाययथाश्रुनविशिष्टान्तरादितत्वनिवेशेउपदर्शितन्यभिचारादिघटितबाधाद्यव्यायाचिशिष्टान्तर्विषयित्वाप्योज्यस्वविषन्यिताप्रयोज्यताटशोभयाभावप्रयोज काभावाधिकारणताकत्वरुपंताविशेषणेनिवेश्यमेयत्वविशिव्यभिचारादिवियिताप्रयोज्यायाउक्तोभयाभावप्रयोजकल्यात्यायवगाहित्वाभाववत्तायाःशुद्ध्यमि चारादिविषयिताप्रयोज्यत्वनियमेनमेयत्व विशिष्टव्यभिचारादौविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यस्यविषयिताप्रयोज्यनिरुक्तोमयाभावप्रपोजकाभावाधिकरणताकत्वमितिनातिप्रस ग: उपदर्शितव्यभिचारघटितवाधादिविषयिताप्रयोज्यायाः पोसाध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायातहटकव्यभिचारादिविषयित्वाप्रयोज्यत्वेनतत्सग्रहः नचविशिष्ठपसे वि. शिष्टसाध्यवत्ताग्रहप्रतिबंधकताबकुछेदिकायास्तादृशवि षयितांतः पातिव्यभिचारादिविषयितायाअपिताशवाधादि विषयिताषयोज्यायोविशिष्टपसेविशिएसाध्यवैशिट्या वगाहित्वाद्यभावाधिकरणतायांप्रयोजकतयातादृशबाधादेरसंग्रहनिवाच्यंयत्किंचिरिशिष्टान्तरविषयितास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वनिवेशेनतत्मे ग्रहसंभवात् व्य सा- भिचारादिविषयितायोबाधादिवि यिनीन-पातिविषयितामात्रतिरूपेणवोपदर्शितसाध्यवनाग्रहप्रतिबंधकतावच्छेदकत पातेनैवरूपेणतादशसाध्यवगाहित्व विरदव ३३त्ताप्रयोजकत्वात् तादृशस्यचरूपस्यबाधादिविषयितानन्तः पाति व्यभिचारादिविषयितासाधारणव्यभिचारादिरूपविशिष्ट विष पितात्वाव्यापकत्वात् तद्रव्यापकरु पावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वस्पोक्तबाधादिविषपिताप्रयोज्योक्तसाध्यावंगाहित्वाभाववत्तायाममतत्वात् मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादिविषयितायोपेनरूपेणेव्योत्यादिग्र हःप्रतिबंधकतावच्छेदकतातद्रूपेण निरुक्तविषयितात्वव्यापकेनमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयितांत पातिव्यभिचारादिविषयितायांमेयत्वविशिष्टव्यभिचा रादिविषयिताप्रयोज्यव्यापाद्यवगाहित्वाभाव वत्ताया नियमतःप्रयोजकत्वान्नातिप्ररुंगावकाशः बाधसूत्प्रतिपक्षादिविषयकज्ञानस्यनानाविधबाधादि विषयक तानस्यतानन्तरंजातासंघटकानुमितौबाधादिविषयिताप्रयोज्या या भावाधिकरणतातस्यां विशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यत्वेपिस्व पूर्ववर्तितानीयविरोधिविषयिता याएवस्वनिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकाभावाधिकरणताप्रयोजकत्वात् एकैकबाधादिमात्रविषयकज्ञानानन्तरजाततानेयातत्ताधादिविषयिताप्रयोज्यनस्या विशिर शान्तर विषयित्वाप्रयोज्यतयाबाधा लक्षणसमन्वयःव्यभिचारादिपरितबाधादिविषयिताप्रेयोज्यायादीधीतिकारोक्तोभयाभावाधिकणतायाव्यात्याद्यवगार हिताविरहप्रयोज्यत्वेन यत्किंचिहिशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नताहशेबाधादि विषयतान्तः पातिव्यभिचारादिविषयूनाप्रयोज्यत्व नियमोन्तत्रतत्सं ग्रहायताहंशोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतापर्यन्तनिवेशःतथासतिदर्शितोभयाभावा धिकरणतायाउक्तरुपावच्छिन्नव्यभिचारादिविषयित्प्रयोज्यत्वनियमपि ताशीभयाभावाधिकरणताप्रयोजकसाध्या दिमत्तावगाहित्वाभावाधिकरणना पाउक्तरूपावच्छिन्नव्यभिचारादिविषयित्वाप्रयोज्यत्वेनताशबाधादे संग्रहःअथैनाह शोभयाभावघतितलक्षोपिकेवलनिर्वन्हित्वादिपक्षतावच्छेदकवन्द्यादिसाध्यकस्थलीयनिर्वन्हिनिष्ठ वन्यभावरूपबाधादिदोघेव्याप्तिः ताशबाधादिज्ञानस्याप्रतिव पत्यानदोषविषयितायाःप्रतिबंधकुतानवच्छेदकत्यातथाविधोभयाभावाप्रयोजकत्वात् तस्यदोषत्वानुगमेचतादृशहेतौदुष्टत्व व्यवहारानुपपत्तेः तत्रेयापत्तीचनिन्हि पर्वतोवन्द्रिमानित्यानावपितत्संभवेनैतादृशप्रयासवैफल्याच्चनचूतत्राभाववान्वन्दिमानित्यनाहार्यज्ञानस्पप्रसिद्यात त्यतिबंधकीभूतस्याभाववन्निर्वन्हि रित्यादि। तानस्यविषयएवदोषइतिवाच्यमभाववत्वसामानाधिकरण्यन निर्वन्हित्व ग्रहस्यतोदशवन्हिमत्व येदाविरोधित्वात अभाववत्वावच्छेदेनवन्यादिमत्ताग्रहविरोध त्वपिताशवन्त्यादिमत्तोद्यवगाहित्वस्यवन्य्भावा दिमत्वरूपपक्षतावच्छेदकविशिरसाध्यवैशिट्यत्वाव्या पकत यादवच्छिन्न प्रतिबंधकतावच्छदकविषपितायार स्नथाविधीभयाभावाप्रयोजकत्वात्तहिषयस्पदोषत्वानुपपत्तेःअभाववत्वावच्छेदेननिर्वन्हित्वयहस्यभ्रमरूपतयातहिषयविशिष्टस्येवा प्रसिझे: एक्वेन्हिमान्भिवन्हित रित्या दिस्थलीयदोषे नितरामव्याप्तिः वन्हिम निष्ठवन्हिमत्वादेरेवतत्रदोषत्वसभवात्तहिवयूकज्ञानस्यचकचिदपिप्रतिबंधकत्वायोगात् एवं यत्रनिर्वन्हिःपर्वतोवन्हिमानि त्यादीपर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येनवन्धभावादिमत्स्यपक्षतावच्छेदकपटकतातंत्रवतत्वादिसामानाधिकरणेयनवन्यादिमत्वं दोषः विशिष्ट पक्षग्रहाद्यविरोधितो नाश्रया सिह्यादिरूंपतानुपपत्तेरुक्तरीत्यैतल्लक्षणानाकान त्याचपर्वतत्वविच्छेदनवन्त्यादिमत्वमप्रसिईवन्द्रिशून्यपर्वनादेरपिसत्वात् नापिपर्वतत्वादिसामानाधिक रण्येननिर्वन्दिपर्वतत्वावच्छेदेनवावन्द्यभावा दिमूत्वरूपबाधादिःतज्ज्ञानस्यपक्षतावच्छेदक विशिष्टे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिन्वव्यापक विषयिताघटितधर्मावच्छिन्ना प्रतिबंधकतयां तत्रलक्षणगमनायोगात् नापिपर्वतत्वावच्छेदनवन्धभावा दिमत्वमप्रसिहत्वादितितत्रनकोपिषस्यात् यत्तुपयुक्तत्वव्यापकत्वं यहिषयक निश्चय निष्ठविरोधिविषयिताया उभयाभावव्याप्यत्त्वं स्वाश्रयतादशनिश्चयाव्य वहितोत्तरानुमितित्वसंबधनतादृशसंधलाभायवदत्तरमनुमिता विस्फक्तं एवंचविरोधि विषयक्यविषयकनिश्चयान्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापकस्तादृशोभयाभावइतिपर्य्यवसितएक्चनिर्वन्हिवन्दिमानित्यादिस्थलीयबाधादेविषयितायोस्वरूप संबंधरुपोभयाभावप्रयोजकत्वासंभवपिनिरुक्तोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौयद्पावच्छिन्नविशेष्येकय पावच्छिन्नप्रकारकत्वंनिविष्तद्रूपावच्छिन्नवि शेष्यूकतपावच्छिन्नाभावव्याप्यान्यतरप्रकारकस्पैवविरोधिविषयकत्वार्थकतयात्त्रलक्षणेसुसमन्वयमेवताशप्रपोजकत्वस्यानि वेशात नचैवतन्त्रवस्तुमात्रेति व्याप्तिवारवताहशोभयाभावस्पसमूहालंबनरूपघटादिविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरान मिनिल्यापकनाया असतत्वारितिवाच्यं विरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्ति यहिषयिताशालिनिश्चयय॑निश्वयातनविवक्षितत्वात् घटादिविषयितायास्तत्रनिरुक्तविरोपिविषयितानतिरिक्तरत्तित्व विरहात नचैव विरोधिविषयिताननिरि तरत्तिर्यदीयविषयितातत्वमित्येतावतैवसामंजस्येशेषवैय्यर्थ्य मितिवाच्यं यत्र पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्यन वन्द्यादेःसाध्यता तत्रपर्वतत्वादिसामानाधिकरण्ये नवन्याद्यभावामित्वस्यविषयिताया निरुक्तविरोधिविषयितानतिरिक्तरत्तित्वात्तत्रातिव्याप्तेवारकतयारीषसाथक्यात ते दुपादानतादृशवन्त्यभावादिमत्व विष यकनिश्वयानन्तरं पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्य नवन्द्याद्यनमित्युत्पत्यात्तादृशानुमि तौतथा विधाभयसत्वनातिव्याप्त्यनवकाशादिति तत्तुच्छ निर्वन्दिःपूर्वतोद हिमानित्यादीयत्रपर्वतत्वादिसामानाधिकरयनवन्यभावादेःपक्षतावच्छदकपटकतातत्रपूर्वतत्वसमानाधिकरण्येनवन्हिमत्स्य विशिष्ट पक्षग्रहा विरोपिले नाश्रयासिझनात्मकस्यहत्वाभासातरताभयनासभवदीषभावस्पनिरुक्तविरोवविषयितानतिरिक्त विषयिताकत यातिव्याप्तः तारशीभयाभावप्रतियोगितावर च्छेदकगर्भयपविशिष्टयनसंबंधेनयद्रूपावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वनिविशतेतदूपावच्छिल विशष्यकतत्संसर्गकतद्रूपावच्छिन्नप्रकारकानुमितित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतारच्छेदकत्वरुपविरोधित्वस्यवियितायानिशेतुशेषवैयर्यमुक्तीच्या निर्वन्हिमानित्यादिस्थलीयोवव्याप्तिश्चयत्नुपक्षतावच्छेदकवि, शिष्टेनिरुक्तसाध्यहेतुर्दैवैशिष्ट्यागाहिनिश्चयानिविषयते व विरोधिविषयितापदार्थ तथाचयनिरुपिततादृशविषयिताशालिनिश्चयोचरानुमितित्त्वव्यापकउभ्याभा वस्तत्व मितिसमुदितार्थः निश्चयत्वेनविशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन्नविरुडूकोरियप्रकारकर्मिविशेष्यकतानान्यज्ञानत्वं विशेषणविशेष्य तावच्छेदक भावानापन्चत्वनिवेशान्निन्दिः पवेतोचन्हिमानित्यादीपक्षतावच्छेदकविशिष्टसाध्यादिवशियग्रहस्पकत्रविरोधियप्रकारकत्व नियमेपिनतादृशवैशिष्ट्या वगादिनिर श्चयाप्रसिद्धिः यदीयविषयितातादृशनिश्वयारत्तितत्वमित्येतावतिरुतेद्दोवन्हिव्याप्यधूमकानित्यादाहदादिनिष्ठेवन्यभावादिमत्वेऽतिव्याप्तिःवन्यादिव्याप्यक्त्तानिश्च यस्यापिवन्त्योदिनिश्वयवकार्यसहभावेनवन्त्यभावादिग्रहविरोधित्वाइन्ह्यभावा दिमत्व विषयितायास्तादृशनिश्चयारत्तित्वादितिनशेषवैय्यर्थ्यमितितपिनवन्दिव्याप्या वान्वन्दिव्याप्यन्याय्यवादलोवन्त्यभाववानियेतादृशादाय॑तानोपगमेनवन्त्यभावादिमत्वविषयिता यावन्दिव्याप्यादिमत्वनिश्चयरत्तिनयोक्तानिन्यापानवकाशनशेष सार्थक्यानुपपत्ते: वन्दिमानवन्दिव्याप्यवांश्चहदोवन्यभाववानियेतादशाहार्यसाध्यादिवैशिष्ट्यनिश्वयेहेदोषन्हिमा नित्यादिस्थलीयबाधादिविषयितासत्वेनासंभव प्रसंगाच्च बन्याट्रिरूपधर्मितावच्छेदकानवच्छिन्नेवन्यभावादिविशेषितददादिनिरूपितविषयितायाःसाध्यादिनिश्चयारतित्वे पिघटादिनिरूपितायाअपिदोषविषयि त्वावच्छिन्नामाविषयितायाःसाध्यादिनिश्चयातितयाघटादाबुदासीना तिव्याप्तेवारणाययादशविशिष्ट विषयितासामान्यताहशनिश्चयारतितारश विशिष्टनिरूपि तविषयितायाएव विरोधिविषयितेस्यनेन विवक्षणीयतयाअप्रतीकारत भ्रमान्यत्तियदीयविषयितासामान्यतादृशनिश्चयारत्तितदीयविषयितायाधिवक्षणेननि हेपि विरोधियद्विषयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्येहयोयतिरेकइत्यनभिधाययहिषयकनिश्चयस्येत्यादिवक्राभिधानस्यग्रंथकाररीतिविरुडत्वात् एतेनविषयिता याउभयाभावप्रयोजकत्वंताद शोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकंपट्रपविशिष्टयेन संबंधनयद्पावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वघटिततपावच्छिन्नविशेष्यकतत्संसर्गकत द्रूपावच्छिन्नप्रकारकत्व विशेषितेनानुमिनित्वेनानाहायलौकिकसन्निकर्षायुजन्यतानत्वेनेवाअवच्छिन्नान्तनिरूपित प्रतिबंधकतावच्छेदकत्ववंचूयारशविशिष्टवि पायुतानिरुक्तत्था विधोभयाभावप्रयोजकताश्रयतादृशत्वमेवलसणेविषयित्वादविरोधित्वादिकयनंतुस्वरूपारख्यानमात्र मिनिमल पितमप्यनादेयम् निन्हिवन्हिमा नि सादिस्थलीयदोषस्पाक्तयुक्तरादुःसंग्रहत्वात् अत्रके चित् केचिदित्यूग्रिमकल्पवात्रापिकल्पेदीधीनिरुतोननिर्भरनिन्हिव हिमानित्यादिस्यूलीपदाषासंग्रहणास्वरस्यानि मकल्पकेचिदि स्पनेनेवात्रपिकल्पेवदै ती येनेनसूचितत्वात् निर्भरस्त केचिदित्यादिकल्पएवं अतएवात्रप्रकर्षोधनायप्रोहुरिस्युक्तमिति परे तु घटाभोवादिधर्मिनाय माननिवेश्यअनाहोर्यवन्यादिविशिष्टबुद्त्तिवन्यभावादिनिश्चयत्वाभ्यांसमानधर्मितावच्छेदकत्वात्यासत्यैवप्रतिबध्यप्रतिबंधकभाव : कल्स्यते एक्चतहेशनिष्ठस्यः कवन्त्यादिक्षानप्रतितडर्मितावच्छेदक वन्यभावादिमत्ताज्ञान प्रतिबंधकवेकल्पनीयधर्मितावच्छेदकभेदेनतदकल्पनाप्रयुक्तलाघवानुरोधेनधर्मितावच्छेदकथ स्वपूर्ववत्तिप्रतिबंधकनिरूपिततिबंधकतावच्छेदकसंवैधस्पोत्तरवर्तिनिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकसंबंधनतद्देशासंबंधित्वप्रतियोजकतयावन्यभागादिनिष्ठवन्त्यभा बादिप्रकारकज्ञानीयधर्मितावच्छेदकताव्यविषयितायास्तदुत्तरोत्पन्नानाहार्यवन्त्यादिप्रकारकतानस्यवन्त्यभावादिधर्मितावच्छेदकत्व विरहप्रयोजकत्वाइन्यभाना दिविशिष्टचन्त्यादिवैशिष्ट्यावगाहित्त्वविरहस्यवन्त्यभावादिपर्मितावच्छदक वन्द्यादिप्रकारकनिश्चयीयविषयिताप्रयुक्तत्वमक्षतमेवेतितानिश्वयविषयास्पदोष त्वमव्याहृतमेवनि नचधर्मितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्याविपरीतज्ञानप्रतिबंधकत्वनिन्हिविशेष्यकवन्हितानजायतामित्याकारकेच्छाजन्यस्यनिन्हिवन्हिमान्यूटाभाव। दोश्ववन्हिमोनित्याशिकाहार्यज्ञानस्यविपरीतज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकानाकोतनयाघटाभाववानन्यभाववानित्यादिनिश्चयकालेतथाविधेच्छासत्वेघदा भावविशिरविणे ध्यकवन्दिज्ञानजायता मित्याकारकेच्छापिनवनादशज्ञानापत्तिरितिवाच्यंय तस्मामान्यतोवन्त्यादिज्ञानेच्छाविशिष्टान्यत्वरूपमनाहार्यत्वनप्रतिबध्यतावच्छेदककोटी निवेशनीय कित्वाहार्यज्ञानोपपत्यर्थ विशेष्यनानिष्ठयेत्स्वविषयतावच्छेदकत्वेतदवच्छेदकतावच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकवन्यादिज्ञानेन्का विरदस्य पास्वाव्यवहितप्रावरणावच्छिन्नाधिकरणतातहिशिष्ट धर्मितावच्छेदूकनायास्वप्रतिबध्यतावच्छदक संवैधत्वमुपपततारशेच्छविरहस्यप्रतिबंधक विशषणत्ववा विशेषणता विशेषधर्मिताचच्छेदकतापदितसामानाधिकरण्यसबंधनोपगैतव्यमुक्तस्थलेचघटाभावादी तादृशेच्छाविरकस्यसत्वान्चोक्तापत्तिरधिकमन्यवानुसंधेयमिति वदति निवेन्हिःपूर्वतोवन्हिमानित्यादिस्थलीयदोषसाधारण्यायप्रकारांतरेणवर्ण यता केषां चिमतमाह। तारशपक्षनि पमतावच्छेदविशिष्पक्षत्यर्थः तारशसाध्यतिमा ध्यतावच्छेदूक विशिष्टसाध्येत्यर्थः तादृशदेत्त्विति देतुतावच्छेद कविशिष्ट हेविसर्थः तानस्पविरोधिविषयकंयहिषयकेतानमिति योजना ज्ञानतानसामान्य नघटादिवि षयकस्यक्तचित्समूहालेबनस्पतादशविरोधिबाधादिविषयकत्वेपिनातिप्रसंगःस्वावच्छिन्नविषयकवल्यापकतादशज्ञानविरोधिविषयिताकधर्मवत्वमितिफलितार्थना विषयितानिष्ठस्वरूपसंबंधारूपेतादशज्ञानविषयक ग्रह प्रतिबंधकतावच्छदकत्वात्मकतारशज्ञानविरोधित्वमेवनिवेशनीय ननुविषयनिष्ठनिर्वाच्यतारशतानविरोधि स्वतस्ववलक्षणत्वूतभवेशेषवर्यप्रगति विषयनिष्ठस्य निर्वाच्यतादशज्ञान विरोधित्वस्यवतदपेक्षयालधुतयातदेवाह तादृशज्ञानविरोधित्ववेति तादशज्ञानविरोधित पादनादशज्ञानमतिबंधकताचच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मवत्वंनदा पूर्व निरुक्तयथाश्रुतलक्षणार्थस्यपर्यवसानान्निर्वन्दिःपर्वतोचन्हिमानित्यादिस्थलीयदोषा म.सा च्यामिता स्वस्थ्यमितितन्निक्ति ज्ञानविरोधित्वचेनिातद्विषयविषयकेति। नयाच निर्वन्हिःपूर्वतोगन्हिमानित्यादौनाइशज्ञान विरोधिज्ञानापामडावपितद्विषयविषयक १५ स्पनिर्वन्ति पर्वतइत्यादिज्ञानस्यप्रतिबंधकय न्हिमान्पर्वतइत्यादिज्ञानतहि पपितामादा पैववन्हिमेपर्वतादिरूपतत्स्थलीयाश्रयासियालिसणसमन्वयः।अय्य बद्भालोदिरूपोदासीनविषयकसमूहालंबनात्मकपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यतव्याप्य हेतूप्रकारकज्ञान विषयविषयकघुटवस्तुलादिज्ञान प्रतिबंध कज्ञान विषयघटाभाववद्भूतलादावर्तिव्याप्तिः। नचपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यसाध्यतावच्छेदकावेशिष्टसाध्यतन्निरूपितळ्यामिविशिष्ट हेतुनावच्छेदकाव छिन्नूप्रकारकग्रहत्वळ्या पै कविषयितापूरितधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यूनानिपित प्रतिबंधकूतावच्छतस्वावच्छिन्ननिषयिताकधर्मरत्वनिवेशानदीपःघटबडूतला दिविषयिनायास्नादेशरहत्वाव्यापकत्वादितिवाच्यूपतःपर्वताद्यशेचन्हिमत्वायनचाहिनोनिर्वन्हि पर्वत इत्यादिज्ञानस्यपावीन्द्रप्रकारकत्वाद्यनिरूपितानिन्हित्वा दिप्रकारतानिरूपितपर्वतादिविषयितासवानाहार्य त्वविशिष्टतयावन्हि मत्यर्वनइत्यादिज्ञान प्रतिवध्यतावच्छेदिकानस्यावनिर्वन्हि पर्वतोचन्हिमानित्याद्याकारका हार्यज्ञानसाधारण्येमानाभावः आहार्यज्ञानसामग्र्यास्सादृशविषयिताप्रयोजकत्वासिहेपिरीततज्ञानाभापतिता यास्ताहशवियिताप्रयोजकानाहार्यज्ञानसा में ग्र्याश्वाहार्यज्ञानाजनकत्वात् तादृशग्रहव्यापिकावन्हिमत्वादिप्रकारतानिरूपितानाशपर्वतादि विषयनासाचनप्रतिवध्यतारच्छेदितिनिन्हिप्रकारतानिरू पिनपर्वतादिविषयितावेननिर्वन्हिःपर्वतइत्यादिज्ञानीयविषयितातथाविधगृहत्वव्यापिके तिचेत्तहिनिपिनात्वादिनाघटबडूक्लादिविषयितानामपितद्यापकनयादा सीनपदार्थचारणाशक्य मिति मैयद्रूपावच्छिन्नेयद्पावच्छिन्न प्रकारतात्वावच्छिन्नतादृशयहत्वव्यापकतद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतद्रूपावच्छिन्नप्रकारकमहत्वाव च्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतावच्छेदकस्वावच्छिन्ननिरूपितविषयताकधमत्वस्य विवक्षणीयत्नयासर्वसामंजस्यादिति दिन अवास्वरसमूचनाय केचि दितिसचोक्त युक्त्यानिन्हि वन्हिमानित्यादिस्थलीयदोषासंग्रहेणनधर्मितावच्छेदकत्वप्रत्यासत्यावे न्हिप्रकारकज्ञान प्रतिवन्ह्यभावज्ञानस्यतिबंधकत्तामते निर्वन्हिी वन्हिमानित्येताहशसमानांविषयेकानाहार्यवन्हिमानित्या कारक ज्ञानप्रतिबंधकतामाटायलसणसमन्वयः संभवतीनिवाच्यतारशमताश्रयणेपर्वतोवून्हिमानित्या दीवन्धभावबहादेदोश्ताप्रसगात्याशतिसर्वत्रयद्पावच्छिलार्थकतावदन्यान्यत्वमिति यत्रयादशपक्षसाध्यहतुस्थलेयारशदोषज्ञानस्यप्रतिबध्यज्ञानेम' सिद्मनियथा निर्वन्हि पर्वतोवन्हिमानेधूमादित्यादीन्हिविशिष्टपवतादिरूपाश्रयसि डि धूमाभावविशिष्टस्वरूपासियादौनोज्ञानस्पतत्रतादृशदोषाणांग्रात्याभाव ताप्यरुपघटकदनविशेषण विशेष्यभावभेदेनचविभिन्मानामनुगमेनविशिष्टपविशिष्टसाधनवैशि श्यग्रह विरोधित्वरूपासिहि त्वादिनैवतावदन्यान्य त्वचतक सेवहिमा - धूमाद्रह लांचनमयन्हिमा माड्रोवन्हिमान्कोचमयधूमादित्यादीतविशिश्पक्षेविशिष्टसाध्यसाधना शिष्ट्यावगाहिपदज्ञानंतहिरोधित्वमेव नथाप भेदेषातयोगितयानिवेशोनतुवन्हि विशिष्टपर्वतत्वनिर्धमत्वविशिष्टनिन्हित्यादिनाप्रयोजनविरहाता यत्स्थलीयस्यचयादृशदोषविषयूकज्ञानस्यप्रतिवध्यज्ञानमामि ई यथा निर्वन्हिवन्हिमानित्यादिस्थलीयस्यबाधादेानस्यतत्रदोषाणामगत्यावन्त्यभावविशिष्धनिर्वन्हित्ववन्त्यभावल्याप्य विशिष्टनिन्हित्वनिर्वन्हिनिष्टवन्द्यमावर स्वतन्निष्टवन्यभावंव्याप्यूत्वादिननुगतरूपणवनिवेशः अत्रवि शिष्टभिन्नभिन्नत्वस्यंशुद्ध विशेष्यसाधारणतयासर्वमाकाशवटिम्यादाकाशाभाव विशिष्ट सर्वादि रूपबाधादिभिन्नत्वस्याप्रसिहतयाचतत्तूहिशिष्टनिरुपितविषयितान्यतम विषयितानिरूपकत्तावच्छेदकधर्मक्वमेवाभिमतमाअयेचप्रकारोयाशपससाध्या हेतुकस्थलेउक्तसमूहालंबनानुमितेरमसिहिस्सवादरणीयः। यत्रतत्प्रसिद्धिस्तत्रलापवायथाश्रुतमूलभ्यलक्षणमेवसाधीयः शब्दाभेदस्या किं चित्कर ताया स्वयमेववस्यमाणत्वादिल्यवधेयमा यत्राचाअपाप्तिमाघेकविधरावदोषः प्रतिवध्यज्ञानंचपसिह महानसत्ववान्पर्वतोवन्हि मान्धूमादित्यादीत विशिष्टपसय हविरोधित्वादिरूपाश्रयासिद्धित्वादेरेवदोषसामान्यत्वलक्षणत्वमुचितं नतमहानसत्वाद्यभावविशिष्टपर्वतत्वावच्छिननादशाभावव्योप्यविशिष्टपर्वतत्वाचवच्छि नादिभिन्न भिन्नत्वस्यनिरुक्त समूहालेबनानुमितिविरोधिन्वस्पचंगौरवादिन्याशयेनाह एकमात्रदोषस्थलति। एकविधस्वयत्रदोषस्नहिषयकज्ञान प्रतिबध्यज्ञा नसिहताशस्थूल ड्यर्थः तैनात्याभावन याप्यभेदेन विशेषणविशेष्यभावभेदेनचसर्व दोषाणांनानात्व सेभ वादेकमात्रदोषस्थलस्याप्रसिहत्वे पिपर्वतान्यः पर्वतोचन्हिमानधूमादित्योदायेकमात्रदोषस्थलेचयात्द्याभावनाष्यरूपघटकादिभेदन विभिन्नोत्रयासियादीनामनुगमकरूपाभावनतावदन्यान्यत्व स्पलक्षणवा वृश्यकलेचनशतिः तत्पनः शत्वं निरुक्ताश्रयासिद्धिन्वादिकमिनियावत्। इदमुपलसर्णयत्र परामर्शविरोधिनोव्यभिचार विरोधासिड्यरूपयादोषाननुबाधप्रतिरो घीपर्वतोवन्हिमान दत्ता यादीपरामर्शविरोधित्वमेवसामान्यलक्षणयत्रबा प्रतिरोधासिड्योदोषानतुन्यभिचारविरोधीहदोचन्हिमान्यूमाकांचनमयह क्यत्रव्यभिचारासिद्धी सनदोषो कीच त्य-पर्वतोधूमधाचन्हेरित्यागी नवविशिष्ठपक्षविषयकव्यामिविशिष्टसाधूनग्रहविरोधित्लाट्रिकृतथेत्यपिबोध्यमातहाच्छिन्नभि लवरूपलक्षणघस्क नबोभा गा. तियाहेत्वाभास सामान्यतभेदाननुमापकत्वैपिव्यभिचारावारकतयातदितरांशस्यवैयध्ये मित्पनआहासचेति। मचान्योन्याभावार तिरिक्तवनियोजनासरतहमा अवभेदकता वच्छिन्नति योगिताकवानिरिक्तः सत्तामानिरिक्त तथाचार्मभेदान्यप्यर्थ तत्तडविच्छिन्नभेदमात्रावृच्छिन्न प्रतियोगिताकान्योन्या विस्यमतियोगितावेच्छेरकीभूतभेदप्रतियोगितावच्छेदकतर्मस्वरूपन्वेपितादशभेद्कूदावच्छिमप्रतियोगिताकभेदत्वस्यनानाधम पुकरर साल्पानापेक्षयातहिशिक्षक पदस्पलाघवेन्कल्पयितंयुक्तवादियभिशय एतम यथाश्रुताभिप्रायेणतडमावच्छिन्ननिरूपितविषयितान्यतमविषयितानिरूपकतावच्छे १६ दकधर्मवत्वस्यलक्षणलेलधिक काशत काविशेषणप्ता कामिन्यवधेयनमा व्यादिभेदेनलक्षणभेदेहदावन्हिमानित्यादिस्थलीयलक्षणस्य पंचहेत्वाभावसाधारण्यसंभ नात्तादृशलक्षणाक्रांताना पंचविधत्वोत्तम गतिरित्यत्भार वृषिधगदानावित पेनविधत्वोक्तिरित्ययः तत्सभवस्थलेति यत्रपंचानामेव हेत्वाभासानांसंभवोगौरवः घटा वादित्यादीनस्थलीघलक्षणाकांनस्यपंचविधत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः नन्वेवलक्षणाननगमादितरभेदानुमानेभागासिद्धिरित्यनाह व्यभिचारादेरित्या दिसाध्यादिभेदनियंत्रि तत्वात साध्यादिभेदनियंत्रितलस्यतावच्छेदक त्यात तथाच लक्षणायवलस्यनावच्छदकस्याप्यननगमान्नभागा सिद्धिरितिभावः नन्वेवमनुगतोक्त्यसंभवात् नायंप्रका रःसाधीयानित्यताह शब्दाभेदस्यति इदंपुनरिहायधयतावदन्यान्यनमत्वमितरभेदानुमान कमेवनतुदोषपदवत्तिनिमित्त तथासतिनिर्वन्हित्वविशिष्टेवन्हे साधनेधूमा दष्टइत्यादीष्टपदस्य वन्त्यभावविशिष्टनिवेन्हित्वावच्छिन्नान्यतमवृदर्थकत यानिन्हितविशिष्टेवन्हिसाधनेइत्यादेशनन्दितार्यकत्वप्रसंगात अनुमिति असिद्ध्यातस्य हित्वन्वेयिनिन्हित्व विशिष्टविशेष्यकरन्यनमित्यभावप्रयोजकत्वार्थकत्वासंभारिकत्वंभावप्रयोजकभ्रमान्यत्तिविषयिता निरूपकवत्वमेव तथा उक्तस्थलेचप्रकारताप्र कारतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्न प्रकारताचोभयमेव साधन पदार्थः प्रकारतारूपतदर्थःपरतदर्थकदेशव्याप्तिप्रकारतानिरूपकप्रकारसायांचषष्ठ्यं तवन्हि पदप्रतिपाद्यम्यवन्द्रिनिष्ठत्वस्यस्वरूपसबेधेनसाधनपदार्थप्रकारताहयेसप्तम्यतार्थस्पनिर्वन्हित्वादिविशिष्ट विशेष्यतायाश्वनिरूपितत्तसंबंधेनान्वयःसाधन पदी तरसप्तम्पोनिरुपकत्वं हित्वंचार्थःनिरूपकत्वनिरुक्तसाधनपदार्थयो: पृथगन्वयः तदन्वित निरुपकत्वेचहि त्वान्वयः द्वित्वान्वयिताशनिरुपकत्वयोर्दोषपदार्थघटका भावेन्वय: तथाचनिन्हित्त्वविशिष्टविशेष्यतानिरूपितन्हि निष्ठप्रकारता निरुपकत्वस्यतादविशेष्यतानिरूपितायावन्हिप्रकारतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपि तधूमत्वावच्छिन्नप्रकारतातन्निरूपकत्वस्यहयोरभावप्रयाजकत्रमान्यत्तिविष रितानिरूपकवा नित्यवान्वयवोधःप्रतिबंधकीभूतभ्रमविषयितानिरूपकाभावमादा ये पर्वतैवन्हिसाधने धूमोदुष्टइत्यादिश्यागवारणायविषयिता यांभ्रमान्यत्तित्वं निवेशितंदोषयटककेवल साध्यादौदोषव्यवहाराभावात् अत्रायंदोषइत्यादीस्वविषयक निर श्याव्यवहितोत्तरानुमिनिनिष्ठतार शोभूपाभावाधिकरणतात्वव्यापकविरोधिविष गिनाप्रयोन्यताकूध मेएव दोषपदार्थइतिदिक। असाधारणपस्यपक्षतित्वेसतिसाध्यव्या पकीभूनाभावे प्रतियोगित्वात्मकस्यसत्प्रतिपक्षस्यचपक्षनिएमाध्याभावव्याप्यवत्वरूपस्यबुद्धेविरोधिविषयकतयांसाध्यवत्तीज्ञानप्रनिबंधकत्वं निर्विवादमेव सर्वचतन्ता नदशायाहे तोरनु मितियजनकत पान दुःप्रतिबंधकत्वमावश्यकमित्येतादृशयथाश्रुनाथ परस्यदशाविशेषइत्यादिमूलस्यानुत्पत्तिरन्यथासाधारण्यादिज्ञान प्रतिबंधक माया अपिव्यवस्थापयितुमुचितत्वात् अतस्तादृशमूलमन्यथाव्यारव्यातुमवतरिणिकामाहा स्पादेतदिति इस्त्रासाधारण्यतत्स्थलीयासाधारण्यरुपोषप्रकारकहेतु विशेष्यकत्रमविषयेसर्वसाध्यवद्या रतेत्वात्मके अव्याप्तिरिति तहिषयकत्वस्यनिरुतानुमित्यूप्रतिबंधकूहेत्वविषयकज्ञानसाधारणतयानाशप्रतिबंधकतातिरिक्त त्तित्वादितिभावाननुकेवलं सर्वसाध्यवहारतवूनदोष अपितुसाधानवृत्तित्व विशिश्तादशविशिष्ट विषयकृत् तुन प्रतिबधूकतानिरिक्तवतीत्यताह सवैति तत्र तावसत्वात् अरत्तेसाध्यबतिपक्षेहेतोरत्तरितिशेषःतथाचतादश विशिष्टस्याप्रसियातस्यदोषत्वासंभवेनसिहस्य अविशिष्टसाध्य वह्यारतत्वस्यैवतवदोषताया आवश्यकत्वादितिभावः अद्रव्यद्रव्यत्वादाविति असमवेतद्रव्यत्वादावित्यर्थ:असमवेतवस्यध्वंससाधारणतया नित्यत्वाव्याप्यत्वासंभवाहिशेष्यांशनिवेश: अप्यनी तर अव्याप्तिरित्यनुज्यतेतहिषयकत्वस्यपसाविषयज्ञानसाधारणतयाप्रतिबंधकलातिरिक्तहत्येवआह पक्षस्येति तथाच पक्षघटित विशिशप्रसिध्या पसापति) तस्यैवदोषत्वमावश्यक मितिभावः तयोस्तारशस्थलीयदोषत्वेनाभिमतयोरुतधर्मयोःशब्दोनित्यशब्दत्वादित्यादौशब्दत्वादिविशेष्यनित्यत्त्ववद्या रत्तत्वादिजानवि पये व्याप्तिःशंकानास्पदत्वादलस्यताभ्युपगमेनतत्परिहारस्यचारपन्नासंभवदुक्तत्वातु हेतुपदंसहेतुपरतयाव्याचष्टे हेत्वोरिति सत्वोःसाध्यवहारत्तत्वरुषासाधा एण्यसाध्याभावव्याप्यवत्पक्षकत्वरुपसत्प्रतिपक्षत्वासंभवादसाधारणसत्प्रतिपक्षपान्यथाव्याचेष्टे असाधारण दूर्ति तथापकत्सेत्प्रतिपक्षपदार्थः प्ररुतसहेत्वों दुश्वारूपाभासत्वयोगादाभासपदमन्यथाव्याचष्टे आभासत्वादितितह रिसत्रतसंदस्यहेतुपरत्वनसंभवतिसत्वनिपसूस्थले प्रतिबंधक ज्ञानस्यहेतुविषयक वा नयमात हेतुविषयकथनस्या प्रयोजकत्वात् बुद्धि परस्यापिबुद्धिसामान्य परत्वनसंगचे तिहत्वा दिमात्र विषयकज्ञानस्याप्रतिबंधकत्वादतस्तत्पदस्पहेतुपसोभयपरत याबुद्धिपदस्यसाध्यवहारतत्वसाध्याभावव्याप्यवत्वावगाहिबुद्धि परत यातबुदिपहेतुविषयकसाध्यवद्यार तत्वबुद्धिपक्षविषयकसाध्यभावव्याप्यवत्ताबुद्धि परवनव्याच तहुरितित्यास्तस्यतालाभायव्हेत्वारित्यनंतर तस्वकारोत्रियोजनीयस्तदर्थेअंतर्भाव्यव्याचष्टेप्रतिबंधकत्वैपरमायातीतिपर केवलअवधारणव्य बच्छयस्पष्ट यतिन वितितहिषयस्पतादशबुद्धिविषयस्यदोषत्वदीपलक्षणलक्षत्वे असत्वात् लक्षनाप्रपोजकरूपस्यासत्वात् प्रतिबंधकीभूतज्ञानप्रमावस्यैवतहि। षयस्यलक्ष्यताप्रयोजकत्वादितिभावः असत्वादिविशिष्टस्यासि इत्वादितिनार्थःएकदेशेएकव्याप्तेराशकिततयावि शिष्यप्रसिद्भस्तलक्ष्यतानिवाहकत्वविरहेणान पयोगाट्न्यथाप्रतिबंधकीभूतमूविषयस्थापिदोषत्वेबाधभ्रमणपससा ध्याभावभ्रमेण तस्यूभ्रमूविषयसाध्याभावादिः नन्वेवमुक्तस्थले प्राचादशाविशेषेहेतो?श्ताप वादोनोपपद्यतइत्पतआहा नियुक्तिकस्त्विति उपदर्शितस्थलेपिदशा विशेषेहेतो?ष्टतानेगीकुर्वःतत्साधारण्यायलसणमन्यथाव्याचष्टे यस्तभनमुपन्यस्यति यत्तिति त सा तानस्येतिषश्वेतार्थस्ययत्पदान्चधातथाचतानसंबंधित्वं विशिष्टयपावच्छिन्,यत्तिचित्संबंधेनानुमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकमित्यर्थः। अत्राप्यवच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्ति त्वैउक्त युक्रेस्तत्पदसभपातद्पाच्छिन्नपरलसणार्थःव्यकमेणलक्षणयोरथैः। नन्वेतावतेवकथदर्शितसत्यतिपक्षादौलक्षणसमन्वयात प्रतिबंध केतावच्छेदकीभूत विशिष्टविषयकत्वस्याप्रसिद्दे कधेवाव्यभिचारादिकमादायसव्यभिचारादावलक्षणगमनेव्यभिचारादिविषयकत्वस्यैवप्रतिबंधकतावच्छेदकतयाव्यभिचारादरत थो त्वादित्यतआहातच्चतितादृशप्रतिबंधकतावच्छेदकचत्यर्थः।भ्रमात्मकबाधनियमादायलितायासई तार्दुष्टता याअसंभवं स्फुटीकतुमाहाबाधेचेतिबाधज्ञान निष्ठप्रतिबंधकतापांचेमार्थः अवच्छेदक इतिशेषःपक्षस्यवास्तवसाध्याभावव वज्ञानकमितिसूचयिताप्रमितेति विषयस्यावच्छदकत्वे युक्तिमाह। तहिष यकत्वेनेति तथाचविषयविषयकत्वस्यवाविषयस्यापिविषयितयावच्छेदकत्वमका निभाईगिधिसामग्रीकत्वादिति। विरोधिकोट्यन मितिसामग्री कालीन वनपरामा शादःप्रतिबंधकत्व मित्यभिमानः। तथाचतदादायैवसत्प्रतिपक्षिते साधारणेचसडेतोदशाविशेषेदुएत्वमितिभावः। ननुज्ञाननिष्ठविरोधिसामग्रीकालीनत्वमादायक येहतार्दुष्टत्वंतस्यतानेसूबसत्वा दिसाशंका परिहरति तत्वंचुतिातहिषयकदेतोरपीतितत्काल निरूपिताधेयतात्मकस्यतत्कालीनत्वस्याधेयभेदेनभेदानभ्युपगमा दभ्युपगमेचायतोसंवैधेनतत्कालेस्यावच्छेदकत्यातमादायैवलक्षणसमन्यादितिभावः।। नाभेदेनेति। विवक्षितुंशक्यमितिशेषःसाध्याभावव हत्तित्वादिविशिष्टसा धेनरूँपदोषस्याभेट्संबंधेनहेतोसत्वान्न नसबंधेनतत्वविवसायाअप्रसक्तिबाधेतदभावादिति वन्त्यभावेवड्दादिपबाधेधूमादिहेत्वभेदासत्वादित्यर्थः तथा चतत्राव्याप्तिरितिभावः। अतएवबाधितेअव्याप्तेरेवानाश्रयतयातहत्वं विवसाह मितिशेष:धूमादेवन्यभाववरदादिनाश्रयत्वादेकै ज्ञानविषयत्वा दिरूपसंबंधस्या चाधारत्वानिर्वाहकत्वा दितिभावः अव्याप्तिमुत्कातिव्याप्तिमप्याहवन्हिव्यभिचारीतिनिनुसाध्याभावव इत्तित्वादिरूपविषयएवप्रतिबंधकतावच्छे कोनतुतत्तहिशिष्द्रव्यत्वादितदाश्रयश्चनधूमादिरित्याशकानिराकरोति। साध्याभाववदिति साध्याभावव इत्तिहतो ज्ञानस्यतिताहश हेतुविषयकज्ञानस्यत्यर्थः। तथाचवन्धभाववहत्तित्वादिविशिष्ट व्यत्वादिकमपिविषपितयावच्छेदकमेवेतिभावः। ननुधूमादेस्तादृशधर्मवूत्वेपिवन्हीसाध्येमा दुष्त्यादिव्यवहारस्पना पतिसंभवःउक्त त्यातहेतुकानमितिविरोधिरूपवत्वस्यवतत्रदुष्टताव्यवहारनियामकत्वाताअन्यथातवाप्यूपूतीकारादित्ये तोन्यत्रातिप्रसंगमाहोसाधारण्यादि विषयकत्वस्यति ज्ञाननिष्ठस्पज्ञानत्तित्वविशिश्स्यासत्वाट्रीतिसत्तावान नानादित्पादोज्ञानहें तुकसत्ताद्यनुमिति प्रतिबंधकेतावच्छेदूकंज्ञानाशसत्वाभाववत्तित्वा, राम विगाहित्वमादायसत्वेसाध्यज्ञान दुष्टमित्यादिव्यवहारापत्तेरित्यर्थः। येनकेनापिसबंधनतहत्तित्वविक्षणी पमित्यपिदूषयति यथाकथचिदिति अतिप्रसंजकत्वादिति १७ उक्तधर्ममादायसत्तादिसाध्यकेज्ञानेधूमाद्यशेयहन्त्यभाववहात्तित्वाद्यवगाहित्वएकज्ञानविषयत्वादिसम्बन्धेनतत्वमादायवन्त्यादिसाध्यकेधूमादावपिदुष्टत्वर व्यवहारापत्तरित्यर्थः सत्सतिषसादिस्यलेविरोधिसामग्रीकालीनत्वेनप्रतिबंधकतामादायलक्षणसत्वमुपपादितंततदूषयति। विरोधिसामग्रीनिनिस्वसाध्यानुमितिपर तिबन्धकति नस्वजन्यानुमितिप्रतिबन्धकइत्यर्थः। कारणत्वप्रतिबंधकूत्वयोरेकत्रानभ्युपगमादितिहदयो विभिन्नरूपेणतदुभयस्यैकत्रोपगमेप्रतिबन्दीसूचनाया हमणीति नेप्रतिबन्धकइसनुषज्यते तथाच विरोधिकोत्यनुमितिसामग्रीकालीनत्वेनपरामर्शदीनामनुमिति प्रतिबन्धकत्वमणिसमवहितत्वेनवन्त्यादीनामपिटा हप्रतिबन्धत्वापत्तिामणिसमवहित्वापेक्षयालाघवान्नमणित्त्वेनैवप्रतिबंधकताकल्पतेइतिच तर्हि विरोधिसामयीकालीनत्वापक्षपालाघवात्ताहशसामग्रीत्वे नविरोधिपरामर्शत्वेनैववाप्रतिबन्धेकत्वंप्रतेकल्पयितुमुचितमितिकथविरोधिसामयीकोलीनत्तमादायलसणसंगमनीयंत्स्यप्रतिबंधकतानिरिक्तरत्तित्वमितिमा वः।कार्यानुत्पत्तिव्याप्यतावच्छेदकत्वरूपप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमेवाविवक्षितम्। नतुकारणीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपतच्च विरोधिसामयीकालीन त्वष्यक्षतमवेत्याहाअथेत्यादिना। यहतियादृशधर्मविशिष्टनिश्वयाव्यवहितोत्तरक्षणवव्यापकोनु मित्पनुत्पादस्तादशपमेवेत्यर्थः। निश्चयत्वनिशाहापारिवि षयकसंशयसंस्काराद्यव्यवहितोत्तरक्षणेकदाचिदनमित्फत्पादेपिनक्षतिः असतल्लक्षणेप्रतिबंधकतावच्छेदकमुक्तप्रतिबंधकतावच्छेदकपदेन विवासिता भवति चेति विरोधिकोनुमिति सामग्याःप्रतिबन्धकत्वकथनप्रतिबंधकसमवहिताव्यवहितोत्तरक्षणेकार्यानुत्सादस्यावश्यक्तयाविरोधिसामग्रीकालीनत्वस्यनिरुक्तप्रतिब न्थकतावच्छेदकतायाआवश्यकत्वप्रदर्शनाया तथाआवश्यमनुमित्यूनुसादः विरोधिसामय्या प्रतिबन्धकत्वयदुक्ततवादोदूषयति नचेति नहीत्यर्थःकालादीति।। घटितेत्पनहेगभविशेगितथाचकारणसमुदायः सामग्रीसाच क्वचिदपिन प्रतिबंधिकाकालादिसाधारणकारणानामपितदैतान विष्टत्वात। तेषाचप्रतिबंधकतावच्छेदक कोटिनिवेशस्यनिष्पलत्वातातिबड्यंकायपितेषामनुगुणत्वादिस्यर्थः सातिषस्थलेपिरोधिकोट्यूनुमितिसामग्र्यास्तकोट्यनुमितिप्रतिबंधकत्वमत्यन्तासंभवदुक्ति कमेवतत्रफलानुसाउनसामग्र्याएवासत्तादित्पाहा विशेषतस्त्वित्यादिना अत्रसतिसाशलेसामग्रीनप्रतिधिकेत्यनुषज्यता तत्सत्तेसामग्रीसत्वे कायोत्सादस्यहूँ रत्वातासामग्र्याः कात्पित्तिनियतत्वादितिभावाननुतर्हितत्रपरामर्शादिरुपान मितिदेवसत्वादनुमितिः कथमेत्यतभाह। कित्तितिाविरोधिपरामर्शःसाध्याभावल्या. प्यूवत्तानियः। तथाअनुमिति प्रतिबंधाननयत्रवन्त्यभावव्याप्यवतोपरामर्शो वन्त्यभावाभाववानप्रसतिबाधनिश्वयश्ववर्तते त्वन्हिव्याप्यवताज्ञानेनवन्त्य नुमितिर्जन्यते इत्यनुभवसिडविरोधिपरामर्शमात्रस्यप्रतिबंधकत्वेचतन्नोपपद्यतइत्यताहायदिति। तत्सत्वे पिविरोधिपरामर्शसत्वैपितत्साध्यबाधावतरेताहर साशपरामर्शान मेयविरोधिकार पसाभावानश्चयदशायानानामातपानबधः।नप्रकृतसाध्यानामुत्यनुत्पादः। अपामाण्यग्रहाभावस्यपनतरवैशिष्ट्य मित्रानुषज्यनगत १८ भावस्यविरोधिकोटिविरहनिश्चयाभावस्पतविरोधिः परामर्शस्यशनिबंधकनावच्छेदकगर्भनिवेश्यता मिति अत्रविपरीतकोटिव्याप्यवत्तापरामर्शदशायातकोरि विरहनिश्चमसत्वेसत्परामेशेभ्रमत्वग्रहानंतरमेवानमितिःस्वीक्रियतनतुअन्यथेतिभ्रमत्वग्रहाभाववैशिष्ट्य वैशिश्यनिवशे वोपपत्ती तादृशबाधंग्रहाभाववैशिष्ट्य निवेशोव्यर्थदत्यनिहरसूचनाययदिचत्फक्त। अप्रामाण्यवहाभाववैशियस्यरष्टना प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वंचदर्शित नन्चस्त्वनुमिति विरोधिपरामर्शमात्रन तिबंधकंतथापिनपादितविरोधिसामग्रीकालीनतानस्पफलानुसाद नियतत्वात् ताटायीकालीनत्वस्यनिरुक्त प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वंदुरूपवादमेवाएवंचतथा विधविरोधिपरामर्शकालीनत्वमादायापिदशा विशेषेसत्प्रतिपक्षितस्यहेतोर्दुष्टत्वमुपे हास्य यतीनि रोधिपरामर्शादिकालीनत्वसमशीलबाधादिभ्रमकालीनत्वमादायसद्धे। तावतिप्रसंगमाहातथाचेति तथाविधेतिभ्रमप्रमासाधारणत्पथः। अपीत्यनामिनिबनुज्यते तथाचतादशबाधादिग्रहकालीनमपिनिरुक्तप्रतिबंधकतावच्छेद कत्ववद्भवत्येवेतिभावः। दतिइत्यतः अतिप्रसंगइतिबाधादेर नित्सदोषतायाः कनाप्यनभ्युपगभूनेष्टापत्यनवकाशादितिभावः विरोधिपरामर्शकालीनत्वमादायसवत्र सत्प्रतिपक्षितेदुष्टत्वनोपपोयितुं शक्यतइत्याह । नचतिनहीत्यर्थः। अतीतादेरितिनिथाचातीतादिसहेतीविरोधिपूरामर्शदशायाभवन्मतसिर्धसत्प्रतिपक्षितत्त्वैनोपपद्य ततिभावः सौतिपक्षितेसह तीविरोधिव्याप्यवत्पशाप्रसिद्धावपिप्रतिबंधकीभूतन्त्रमविष्यप्रसिनिरोधिव्याप्त्यादिरेवदोषइतिमूतदूषयति। यदुपीति।यविषयकत्वेने तितृतीयार्थःस्वरूपसंवैधरूपाविच्छेदकत्वंनतुअनतिरिक्तत्वरूपेतथासतिविधिव्याप्यादेदोषत्वानुपपन्तेः प्रतिबंधकतायोज्ञाननिष्ठत्वविशेषणेकामिनीजिज्ञासादिनि ष्ठप्रतिबंधकतावच्छेदकधर्मअतिप्रसंगवारणायाननुविरोधि कोटिव्याप्यत्वस्यपर्वतोवन्दिमान्धमातपर्वतोनवन्दिमान जलवादित्यादीप्रतिबंधकीभूततानविषयसम वायादिसंबंधावच्छिन्न पक्षधर्मवायाश्चप्ररुततावभावात्कथतस्य दुष्टत्वमतआह नहूत्वमपीति।विरोधिव्यास्यादिमत्वमपीत्यर्थः तज्ज्ञानरूपेणेति। विषयकज्ञान विषयत्वात्मकेनेत्यर्थः संबंधविशेषस्पाविवक्षितत्वादितिभावः। तादसबंधवांपूतहेतीउपपादयतितस्यति। विरोधिव्याप्त्यादिज्ञानस्पस्यर्थः। समूहालंबनत्येति नचैवंऋमिकपरामर्शयस्थलेसतिपक्षितत्वानपत्तिरितिवाच्यानजापितादृशव्याश्यादिप्रकारकप्रत्युत्तहेतुविषयकेश्वरज्ञानादिकमादायतत्वोपपत्तेःसाध्याभाव वत्पक्षविषयकत्वेनसाध्याभावप्रकारणपक्षावमादित्वेनसाध्याभाववरसशानात साध्याभावप्रकारकपक्षतानाशेप्रमात्वविषयकवेनत्पः मतभेदेन विकल्पः।तस्पता रशज्ञानस्यसाध्यवत्यपिपक्षेसाध्यवत्यपिसति अतिव्याप्तरितिपर्वतावन्हिमान्धूमादित्यादीभ्रमात्मकबाधादिज्ञाननिष्ठ प्रतिबंधकतावच्छेदकविषपितानिरूपकवन्यभार वादेःस्वविषयकज्ञानविषयत्वादिसंबंधेनवैशिष्ट्यस्यहेतोसत्वादितिभावादमुपलक्षणांवन्हिमान्धूमादित्यादीभ्रमात्मकविरोधिपरामर्शशून्यकालेपितहिषयविरोधिव्याः स्पादिकमादायापितोर्दुष्टत्वप्रसंगाबोध्यः तदापिपक्षाशेतद्विशिष्टविशेषणकसमूहालवनज्ञानसबंधनहतीतहै शिट्यसंभवातू।अनतिरिक्तरचित्वरूपमेवावच्छेदकत्वं वित क्षणीयमित्यभिप्रायेणबौधभ्रमप्रतिबंधकतामादायातिप्रसंगस्योद्धारमाशंकते विशिष्टेतिसाध्याभावविशिष्टपक्षेविषयकत्वमेवप्रतिबंधकूनानतिरिक्तवृत्तिनतुसाध्या भावमत्राविषयकत्वमित्यर्थः विशिष्टचसाध्याभावविशिष्ट पक्षश्च ।तबाधस्थलेसर्वत्रतादशवैशिष्ट्यूमिडवेत्यभिमानः।भ्रमनिराकरोतितित्किमिति।पक्षारत्तिसाध्य कसत्पनिपक्षमाध्याभावव्याप्य विशिष्टपक्षस्यप्रसिद्धत्वात सर्वत्रेति मत्प्रतिपक्षत्याभवन्मतसि के प्रेसिइति तथाचानतिरिक्तरत्तित्वरूपाच्छेदकत्ववित क्षितुमशक्यमिनिटर्शिताति व्याप्तिर्दुवारैवेतिभावः। तहत्वघरकसंवैधवितक्योपिदूषयति यथाकथचिदिति अनिष्सक्सहेतुसाधारणनथाच पर्वतादेवन्त्यादिमत्वसाध्येधू मादाँदरताव्यवहारापत्तिरितिभावः। तादृशसंबंधैनतहत्वस्यधूमादिरूपसद्वैतुसाधारणत्वस्फुटयतिधूमादेरिति ज्ञानरूपेण स्वविषयत्वेन तदाश्रयत्वादिना आदि नाएककालीन त्वादिपरिग्रहः व्यभिचारादिसत्वात् वन्त्यंभावव हत्तित्वादि सत्वात्।नयादशसंबंधावच्छिन्नय नकारना निपितधर्मिविशेष्यताशालित्वेनर तानस्पप्रतिबंधकत्वतेनसबंधेनन्हत्त्वमेवदुष्टतवाच्या सर्वचस्वरूपादिसूबधावूच्छिन्नसाध्याभाववत्तित्वादिप्रकारतानिरूपित हेतुविशेष्यताशालित्वेनैवव्याभिचारा दिवानस्यातिबंधूकतयानुन संवधेनेतहत्त्व स्पच्यरुत हे तारभावात नातिव्याप्तिरित्याशंकानिराकुरुतपादशेति। सर्वत्रसतिपक्षेतिद्दोवन्हिमानधूमवतइत्यादि स्थलेधूमक्दादिरूपहेतोव्याप्यताघटेकसे बंधेनवन्त्यायभावव्याप्यवताया असत्तादितिभावः।ददीबन्दिमधूमादित्यादीधूमादिरूपहेतीव्याप्यतापटेकस मेवायो दिसंवैधैनन्यायभावव्यायधूमत्वादिमतायाःसन्वात्सर्वत्रेयुक्तं क्वचित्स देतावितिसहेतुदेशोयामपि कर्चिदित्यर्थ पर्वतीवन्हिमानधूमादित्यादीविरोधिराम समवधानदशायापिप्रतिबंधकेतावच्छट्कप्रकारताश्रयवन्त्यभाववन्हिमदन्याच्या यादतादशप्रकारतावच्छेदकस्वरूपादिसंबंधैनधूमादिवत्तित्वादितिभावायत्त ज्ञानसबंधेनतहत्वमेनदुष्टत्वा ज्ञानेचविशिश्व्यवहाराद्यनरोधात क्वचिदेवकदाचिदेवक स्य चित्संबंधःएवंचविरोधिव्याप्यादे नविरोधिपरामर्शदशायामवप्रकतहेतोतत्स बंधस्तदैवतत्रदुष्टताव्यवहारातसाध्याभावार्टानंतुनतत्रु कदाचिदपितथापरमेश्वरा दिसाधारणसाध्यभावविशिष्ट पक्षादे नितुतत्र सर्वदेवेनि। नतहासास्पदमेव सकलाभियुक्त पुरुषसाधारणस्यनियतव्यवहारसमसिहत्वाते वासनाविशेषवना तादृशव्यवहारस्यविपरीतस्यापिसंभवाता ज्ञानस्यनियतसबंधत्वासाधकत्वादितिावाधसत्प्रतिपक्षजानयोः सिंझशाब्दज्ञानप्रतिबंधकत्वमादायबाधसत्यनिपसपोरनुमिनिमात्रतिधमोच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताप्रयाभावप्रतियोगिज्ञानविषयत्वमलिंगासाधरणदोपत्वेन S सा संभवतीत्याक्षिप्तमणिलतातादशप्रतिबंधकतायांचयुक्तिनक्तितिन्यूनतापरिहारायतत्रयुक्तिमाह स्थाणुत्वाभावस्येतिस्थाणुत्वप्रत्याशाब्दयोरिति समानधर्मितारच्छेदकस्य ९ स्थाणुत्वप्रकारकस्यलौकिकसन्निकर्षाद्यन्यप्रपक्षस्यशास्यचेत्पेर्थःपूर्व शाब्दबुबाधतूदभावृव्याप्यवताज्ञानयोः प्रतिबंधकलेनशिरः कपालमिति नरशिरः कपालश्रुचि त्वानुमापकेतन मिक्रपाण्यं गत्वपरामर्शेनस्वतःफलहरावागमन शौचबोधनिराधास्यादि सचानुभवविरुदः तत्रपाण्यगत्वतानदशायामपिशाब्दाशौच तानस्या नभवसिदत्वादिनिभावःसमाधत्तेतत्रेति। तादृशौचज्ञानप्रा कालदूत्यर्थः सुकूलतर्दाभान्व्याप्तिनिश्चयस्यबलवनरागमविरोधेनानुमि तेश्च नसदितियोजना। एवंचवास्त वव्याप्यधर्मस्पयेनकेनापिरुपेणज्ञानमेव नविरोधिअपितुल्याप्तनेसोचमा ण्यंगत्वस्यज्ञानपिव्याप्तिग्राहकतर्क विरहेणव्यभिचारशंकपाशीच ज्याप्यतेनतन्नानसंभातिकारणांतरविरदेणयत्रव्यभिचारशंकाविरहातक कथंचितव्यापिहेपिगृहीतप्रामाण्यकागमतासविषय विपरीतविषयकवनतत्रापामार ण्यगृत्यततथाचतादृशाण्यंगत्वज्ञाननाचानुमितिजननेशाब्दाशचंज्ञानमनिबंधे राप्रभवतीतिसमुत्यार्थ आगमेप्रामाण्यग्रहश्वविशिष्ट परिग्रहादिनैवभवतियावा लतापापरामर्शनेनाप्रामाण्यगृह्य तेतावन्न भवत्येवामपरत्तिरितिभावःयहे त्यूादिययनबाधादिज्ञानस्यानिमित्य तिरिक्तज्ञानाप्रतिबंधकत्वव्यवस्थाप्यबाधादे लिंगासाधारणदोषत्वमेवीपपादित तन्नसंगच्छतेबाधितार्थस्यशाब्दाभ्युपगमेनुमितेरप्यनपवादात् तत्राप्यप्रामाण्यग्राहकतयाबाधादिग्रहस्यप्ररत्यादिविरोधितोपा पत्तरित्यत्रकल्पग्रन्यरुतो निर्भरमाह यहे सादीति।ननुआनुमानिकबाँधादिशायामपिलौकिकसन्निकोदितःप्रत्यक्षोत्पत्तिबाधनिश्चयसामान्यस्यप्रत्यक्षप्रतिबंध कवनसंभवतीतिअनुमित्यसाधारणप्रतिबंधकत्वंबाधनिश्चयत्वावच्छिन्नस्पाक्षतमतोयहिषयकुनिश्चयत्वनअनुमित्यसाधारणप्रतिबंधकत्वंतच उस्ताप्रयो जकत्वाभिप्रायेणयहेत्यादिनन्यस्यबाधलक्ष्यतापपादकत्वमुष्टसंगच्छतइत्यतआहे प्रत्यक्षमनीति समाने द्रियजन्यबाधनिश्वयसत्वलोकिकप्रत्यास्यापिअनस्पतेरानमानि केतिनिश्चयविशेषणंशब्दप्रतीति तथाचताव तैवलिंगासाधारणदोषत्वव्यापाततिभावः। तत्रापितदप्रतिबंधकत्वमाशंकता योग्यतेति अन्यथा सिद्धत्वादिति बाधादिनिश्च यदशायोगग्यताजानरूपकारणविरहेणैवशाब्दज्ञानानुत्पादादितिभावःनभावःबाधादिनिश्चयाभावःतवशाब्दबुद्धी यद्यपियोम्पवापसेशपहितीपक्षणेस्मरणादात्मका योग्यनानिश्चयेसति हितीयक्षणेशाब्दज्ञानवारणायतदभावस्यशब्दबोधतत्वस्य आवश्यकत्व तथापिबाधादिज्ञानस्यशाब्दाप्रतिबद्धकत्वपिनिर्विवादो पनीर्तमान विशेषप्रतिबंधकृतयेवबापादेलिंगासाधारणेदोषत्वनिराकर्णसंभवात् तत्रैव त निराकरोति एवम्पीतिउपनात भानू विशेषदोषविशेषाजन्यापनीत भानत लेनेबाधुनिश्चया यभावत्वेनदुरित्वादितिबाधादितिनिश्चयशायामनु मितेरिव ताट शोपनीतभानानुत्पादस्यसर्वानुभवसिद्धत्वादितिभावः। ॥ इतिश्रीगदाधररुतासामान्यनिरुक्ति सा-समाप्ता॥ कान्यकुजवंशावतंसन्यायशास्त्राध्यापकुजलालवाजपेयिनांसहाय्यमबलव्यपंचूलसण्यादियथाः-काशीनाथशास्त्रिणाशोधिताः॥वाराणसीधा २० दस्पनियोगेनतुयत्नतः॥काशीसेस्रुतमुद्रायाम कितायशिलाहारैः।।१५ श्रीकाशीजीमेज्ञानवापीके पूर्वकारकपुरश्रीविश्वनाथजीकेपासमहाराज शिवलाल किमानमेकाशी संस्कृतमूदायेनमेछपी जिनकोलेनाहोयउन्होंने सकार्यकसंपादकबाबूवाराणसीप्रसादयाकचौरीगलीमेभाईप्रतापसिंहजीकेटुकानपरमिलेगी। मितिचैत्रहारारुपासरेसंवत् १९३०॥ राम

maa
--..-
s.com
Re604
२ 514-6003
२४
॥तिगटाधरकतासामान्यनिरुक्तिसमाप्तिमगमत्॥ राम ॥
स्थानःक्ति

No text on this page.

Jaagadiishiisaamaanyaniruttki Manuscript

Author
Sri Kasinatha Sastri
Title
Jaagadiishiisaamaanyaniruttki Manuscript
File name
Jaagadiishiisaamaanyaniruttki Manuscript
Text
OCR done
Citation
1873
Publisher
Not Avavilable
Language
Sanskrit
Pages
42
Library
Others
Classification
Nayaya
DLI number
368818
Barcode
5010010029988.00
Scanning centre
RMSC, IIIT-H
Rights
OUT_OF_COPYRIGHT
VMLT id
HEP2CBijGtJ
Download PDF

Jaagadiishiisaamaanyaniruttki Manuscript