Acharya Shri Vinaychandra Gyan Bhandar, Jaipur

Shree Bhagavati Sutram Bhag-3

Maharaj, Ghasilalji · 2011/07

PDF Proofread

Front matter

મળવાનું છેng : ભાગ છે. સ્થાનકવાસી શકોહાર સમિતિ રિધ્ધિા કુવા રાડ, શ્રીન લેજ awan, (सौस) Publisbod by Shri akbil Bharat S S. JALD Shastroddbam Samst, Garedra Kura Road, RAJKOT, (Saurashtrs), W Ry Jadra . ये नाम केबिदिव नः प्रथयन्स्यवहां, मानन्ति ते फिमपि सान् पति नेष परना। उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा, कालो अयं निरवपिपिपुसा च पृथ्वी ॥१॥ हरिगीतान्द फरते मना भो मारी यस्न ना उनके लिये । मो मानते हैं तस्य छ फिर यत्न ना उनके लिये ।। मनमेगा समसा व्यक्ति कोई तस्व इससे पायगा । है कालनिरवधि विपुलपानी प्पान में या सायगा ॥१॥ ति मत १... २४८५ વિષ સ વત્ ૨૦૧૯ ઈસવીસન : ૧૯૬૪ पdिasque भरता अपामा पाश भगवतीसूत्र भा ३ तीसरेकी विषयानुक्रमणिका तीसरा शतक उद्देशा पहेला १ प्रथम उद्देशेका सक्षिप्तविपय विवरग २ मोकानगरी में वीर भगवान्का समवमरण ३ चमरके विपयमें दूसरे गणधर अमिभूतिका प्रश्न ४ गौतमके प्रति भगवानका उत्तर १८-२७ ५ सामानिषदेवर्दिके विषयमें गौतमका प्रश्न २८-२९ ६ सामानिषदेवर्टिके विषयमें भगवानका उत्तर ३०-३८ . सायस्त्रिंशरुदेव के ऋद्धि और विकुर्वणा सक्तिमा निरूपण ३८-४८ ८ ममिभूतिका वायुभूतिक प्रति चमरेन्द्रकी ऋटिके स्वरूपका वर्णन ४७-६५ ९ अमिभूतिके पथनका भगवानका समर्थन ५६-६० १. बालीन्द्रके प्रादिविषयमें घायुभूनिया प्रश्न ६०-६५ ११ नागराजधरणेन्द्रकी प्रद्धि विकुर्वणागक्ति आदिका निरूपग ६६-७८ १२ देवराज शफेन्द्रके ऋदि आदिया निरूपण ७९-८६ १३ तिप्यनामके मामानिर देवकी ऋद्धि आदिका वर्णन ८६-१०१ १४ तिष्यफ अनगारके विपयमें भगवानका उचर १०२-११२ १५ ईशानेन्दकी विकुणाका निरूपण ११२-१२३ १६ कुरुदत्त अनगारके स्वरूपका निरूपण १२३-१३४ १७ सनत्कुमारदेवकी ऋदि आदिका निरूपण १३५-१५१ १८ ईचानेन्द्रकी दिव्य देवऋदिका वर्णन १५१-१६४ १९ ईशानेन्द्रके पूर्व मवका वर्णन १६५-१६७ २० ईशानेन्द्रके दिकी प्राप्तिके पारणका निरूपण १६७-१९८ २१ ताम्रलिप्स तापसद्वारा स्वीकृत माणामिकी प्रवज्याकी माचा दिका निरूपण १९९-२०४ २९ तामजीकृत पादपोपगमनसपारेका निरूपण २०४-२१८ २३ पलिचचाराजधानी में स्थित देवादिकी परिस्थितिका निरूपण २१९-२४२ २४ पहिचचाराजधानीके निवासी देयोंने सामग्री सापसको कासगत जानकर उनके शरीरकी विडम्बना आदिका वर्णन २४३-२५७ ४ के फोपके स्वरूपका वर्णन स्थितिका निरूपण और शक्रेन्द्र के गमनागमन बादिका निरूपण । मपसिदिक है कि अभवसिदिक आदि विषयमें मनोपरफा निरूपण २५७-२०२ २७२- २७४-२९६ २९७-३०८ दूसरा उद्देशा ३०९-३१४ ३१५-३४५ ३४५-३०८ ३५८-३७५ ३७५-४२८ A ४२८-४४० ४४०-४६० २ उद्देशेका सक्षिप्सविषयोंका विवरण नका सममसरण और घमरेन्द्रका निरूपण मार देवोंकी उस्पातक्रियाका वर्णन २. पूनमव जाति मतम्या, और पादपोपगमन सयारेका निरूपण मति चमरेद्रकी उत्पात क्रियाका निरूपण दारा बजका ोडना और चमरफा भगवान के शरणमें पानेका निरूपण द्रा विचार बादिका निरूपण वाफ पुद्गलप्रक्षेपमसिसहरण शक्तिके कयनपूर्वक ऊपरकी ओर और नीचेकी भोर गमनशक्तिका निरूपण मौर घमरेन्द्र के गसिके स्वरूपफा निरूपण ભાવવા प्रति यमर द्रका तमा प्रार्थना आदिका निरूपण अपरफुमारके सौधर्मफल्पपर्यन्त ऊर्य गमनके स्वरूपका निरूपण तीसरा उद्देशेका प्रारम तीसरे शेका सक्षिप्त विपर्योका विवरण क्रियाके स्वरूपका निरूपण क्रिया वेदनके स्वरूपका निरूपण नीपोंके एजनादि क्रियाका निरूपण ४६१-४७५ ४७६-४९४ ४२५-५११ ५११-५२० ५२१-५२२ ५२३-५३५ ५३५-५५२ ५४२-५८३ ५ ५८३-५९० ४४ प्रमत्त और अपमच सयतोके स्वरूपका कथन ४५ लवण समुद्रके जल उपचय और अपचय (घटनट) होनेमें फारणका निरूपण ५९०-५९४ पौधा उद्दशा ४६ चतुर्य उद्देशनका विपयनिरूपण ४७ क्रियाके विचित्र प्रकारके शानविशेपया निरूपण ४८ वैक्रियवायुमायके स्वरूपका निरूपण ४९ परिणमिक-चलाइफ मेघके स्वरूपमा वर्णन ५० जीवके परलोकगमनके स्वरूपका कथन ५१ अनगारके विकुर्वणाके स्वरूपका निरूपण पाचवा उद्देशा ५२ पांचवे उद्देशकका सक्षिप्त विपय कथन ५३ विफुर्वणा विशेपवक्तव्यताका निस्पण ५४ अभियोग्य और आभियोगिय के स्वरूपका वर्णन ५९५-९९८ ५९८-६२४ ६१५-६२५ ६२६-६३४ ६३५-६४७ ६४७-६६६ ६६७-६६८ ६६९-६९७ ६९७-७१४ छट्टा उदशक ५५ छट्टे उद्देशफफे विपयोका सक्षेपका कथन ७१५-७१६ ५६ मिथ्पादृष्टि अनगारके विशेप विकुर्वणाके स्वरूपका निरूपण ७१७-७३४ ५७ अमायि अनगारफी विकुणा विशेपका वर्णन ७३५-७५३ ५८ घमरके आत्मरक्षक देवोंफी विशेपवक्तव्यता ७५४-७६० सातवा उशा ५९ सातवे उधेशेका सक्षिप्तविपयविवरण ६० शक्रके सोमादि लोयपालके स्वरूपका निरूपण ६१ यमनामक लोकपालके स्वरूपमा निरूपण ६२ घरुणनामक लोक्पालके स्वरूपका निरूपण ६३ चैश्रमण नामक लोकपालके स्वरूपका निरूपण ७६१-७६२ ७६२-७९६ ७९६-८१८ ८१९-८३० ८३१-८५०

६
८५२-८७४
८७५-८८.
भाठवा उऐशा
मारणे उपेक्षकके पिपयोंका सक्षिप्तसे निरूपण
मपनपति भादि देवक स्वरूपका निरूपण
नवां परेशा
इन्द्रियोंक विषयोंका निरूपण
दश पोशक
७ देवोंकी सभाका वर्णन
पोया शतकके १-८ उदेशक
८ देकि रिमान राजधानी भादिका निरूपण
नवर्षा साशक
९ नारकोंक स्वरूपका वर्णन
दशवा छदेशक
• श्याकि परिणामका निरूपण
८८१-८८७
८८८-९०४
९०५-९.८

શ્રી અખિલ ભારત સ્થા જૈન શાસ્ત્રોદ્વાર સમિતિ
રાજકોટ
શાસ્ત્રોની ટકી માહિતી.
ગયા સત્તરમા વાર્ષિક રિપોર્ટમાં બતાવેલ ર૧ શા પ્રસિદ્ધ થયા પછી
નીચે મુજબ વધુ કામકાજ થયેલ છે
૧
હાલમા ભગવતી ભાગ બીજે, સમવાયગ સૂત્ર તથા પ્રશ્નવ્યાકરણ એમ
ત્રણ સૂત્રો પ્રસિદ્ધ થયા છે
ભગવતી ભાગ ૩ ને બહાર પડવાની તયારીમાં છે
ક
ભગવતી ભાગ ૪ તથા ૫ મો હાલમાં છપાય છે
જ જ્ઞાતા સૂત્ર ભાગ ૧ તથા ૨ જે પણ છપાય છે
પ કરો લગભગ ૩૦ સૂત્રો પૂજ્ય ગુરુદેવે લખીને પૂરા કરવા છે તેમાનાં
છપાયા વગરનાં જે સૂત્રો બાકી છે તેનું અનુવાદનું તેમજ સાધનનું
કેટલુંક કામ ચાલુ છે અને કેટલુંક બાકી છે
૬ નિશીજું સૂત્ર, સૂર્ય પન્નતી તથા ચ% પન્નતી સૂત્ર એ બાકી રહેલા ત્રણ
સૂત્ર લખવાનું કાર્ય અત્યારે ચાલે છે
આવા આગમ શાના મહદ કાર્યમાં જ્ઞાનદાનના શોખીને, દાનવીરે
બનતી મદદ મોકલાવે તેમ વિનતી કરવામાં આવે છે

६
८५२-०७४
८७५-८८.
भाठवा उद्देशा
१६ भार उमेशकके रिपयोंका ससितसे निरूपण
१५ मपनपति भादि देवकि स्वरूपा निरूपण
नषवां रेशा
१६ इन्द्रियोंकि विपोका निरूपण
दशा देशक
२७ देवोंकी समाका वर्णन
चौथा शतकके १-८ उदेशक
६८ देकि रिमान राजषानी भादिफा निरूपण
नवर्षा उशक
६९ नारकोकि सरूपका वर्णन
८८१-८८७
८८८-९०५
९०५-९.८
दशथा पदेशक
७. श्यामंकि परिणामका निरूपण
९०९-९१९

॥ असखय जीविय मा पमायए ॥
શ્રી વિનોદકુમાર વી શ ણી
-
(ઢસા લીધા પહેલાં શાસ્ત્રાભ્યાસ કરતા)
જન્મ : પટે સુદાન સ. ૧૯૯૨
નિ વ શું
(રાજસ્થાન)
(રાજસ્થાન)
સા ૨૦૧૩ વૈશાખ ૧૧ ૧૨
સા ૨૦૧૩ માવ સુદ ૧૨
૨૬-૫-૫૭ ૨વિવા૨
તા. ૭-૮-૫૭ બુથ વા ૨
દી ક્ષા
ખી ચ ન
-
ફલો દી

સમિતિને મદદ કરવા તથા મેમ્બર થવાનાં
નિયમો
૧ રૂ. ૫૦૦ઇ પાંચ હજાર ભરનાર સાગરથ આમુરબીઝી તરીકે
દાખલ થઈ શકે છે તેમના નામથી એક સુત્ર પ્રસિદ્ધ કરવામા આવે છે
તેમ જ તેઓશ્રીનું જીવનચરિત્ર અને ફેટો શાસ્ત્રમાં છપાય છે તેમને
બબે કોપી દરક મની મળે છે
૨ રૂ. ૧૦૦૧] એક હજાર એક ભરનાર કિત મુરબ્બી તરીકે ગણાય છે
અત્યારે ફક્ત ૮૦ આવા મેમ્બર દાખલ કરવાને ગઈ કમીટીએ ઠરાવ
કરેલ છે, પાછળથી મેમ્બરે દાખલ કરી શકાય તેમ નથી. રૂા. ૧૦૦૧
ભરનારને રૂ. ૧૨૦૦ની કિંમત ઉપરના શાસ્ત્રો ભેટ મળે તે માટે
જેમને દાખલ થવું હોય તેમણે હલ ન કરવી.
૩ ૨૫yવાળા તથા પyવાળા મેમ્બર હવે લેવાનું બંધ છે
દાખલ થયેલા ખરાની ફીમાંથી, શાણો ભેટ આપતાં સમિતિને જે
નુકસાની વેઠવી પડે છે તે ખાધ પૂરી કરવા માટે મેમ્બરો પાસેથી
તેમજ અન્ય વ્યકિત તરફથી પાંચ વર્ષ સુધી ભેટની રકમ મેળવવામા
આવે છે જે રકમ ઓછામાં ઓછી રૂ. ૨૫ની દેવી જોઈએ, અને
તે રકમ પાંચ વર્ષ સુધી દર વર્ષે હસાથી મેકલી શકાય છે
રાજકોટ તા. ૧-૧-૬૩
મમળsીર
સાકરચદ ભાયચ૬ શા
મત્રી

॥ असखय जीविय मा पमायए ॥
શ્રી વિને દકુમાર વી રા ણી
મ
-
(દીક્ષા લીધા પહેલા શાસ્ત્રાભ્યાસ કરતા)
જન્મ પિટ કુરાન સ. ૧૯૪૨
દી સા
નિર્વાણ
ખી ચ ન
(રાજસ્થાન)
સા ૨૦૧૭ વૈશાખ ૧૧ ૧૨
તા. ૨૬-૫-૧૭ ૨વિ ૧ ના ૨
ફલે દી – (રાજસ્થાન)
સા. ૨૦૧૩ માવણ સુદ ૧૨
તા. ૭-૮-૫૭ બુ ૫ વા ૨

આઘમુરબ્બીશ્રીઓ
U
() શમી શામજીભાઈ વલ્લભાઈ વીરાત્રી રાજકોટ
ર
1
શેઠશ્રી તિલાલ મ ગળદાસભાઈ
અમદાવાદ
શમી રામજીભાઈ રામજીભાઈ વીરાણી
રાજકેટ,
(સ્વ) સમી મનલાલ શામળદાસ ભાવસાર
(ર) રેડમી ધારશીભાઈ કવનલાલ
બાસી.
માન

શ્રી અખિલ ભારત શ્વેતામ્બર સ્થાનકવાસી
જૈન શાસ્ત્રોદ્ધાર સમિતિ
ગરેડીયાકુવા રોઢ
રાજકેટ
દાતાઓની નામાવલી
શરૂઆત તા ૧૮-૧૦-૪૪ થી તા ૩૧-૧૦-૬૨ સુધીમા
દાખલ થયેલ મેમ્બરોના મુબારક નામે
લાઇફ મેમ્બરેનું ગામવાર કકાવારી લિસ્ટ
( નાની ભેટની રકમે આપનારનું, તથા રૂ ૨૫૦ થી ઓછી
રકમ ભરનારનું નામ આ યાદીમાં સામેલ કરેલ નથી )

આઘમુરબ્બીશ્રીઓ-૨૩ ન બને અમદાવાદ ( ઓછામાં ઓછી રૂ. ૫૦૦૦ની રકમ આપનાર ) મામ રૂપિયા ૧ શેઠ શાંતિલાલ મગળદાસભાઈ જાણીતા મીલમાલીક અમદાવાદ ૧૫૦૦૦ ૨ શેઠ હરખચલ કાળીદાસભાઈ વાવીયા હ. શેઠ લાલચ દબાઈ, નગીનભાઈ, વૃજલાલભાઈ તથા વલ્લભદાસભાઈ ભાથુવક ૬૦૦૦ ૩ કોઠારી જેમ અજરામર હા હરગોવિદભાઈ જેશ ભાઈ રાજકોટ પરપ૧ ૪ શેઠ ધારશીભાઈ જીવનભાઈ. બારસી ૫૦૦૧ સ્વ પિતાશ્રી છગનલાલ શામલદાસના સ્મરણાર્થે હા. શ્રી ભેગીલાલ છગનલાલભાઈ ભાવસાર પર૫૧ સ્વ. શેઠ દિનેશભાઈના કમરણાર્થે હ. શેઠ કાંતિલાલ મણલાલ જોશી નભાઈ અમદાવાદ ૫૦ ૦૦ શેઠ આત્મારામ માણેકલાલ હ. શેઠ ચીમનલાલભાઈ શાતિલાલભાઈ તથા પ્રમુખભાઈ અમદાવાદ ૮ શ્રી શામજી વેલજી વશ અને બી કડવીબાઈ વીરાણી મારક ટ્રસ્ટ છે એ સમજી વેલજી વીર રાજકોટ શ્રી શામજી વેલજી વશવ અને શ્રી કડવીબાઈ વીરાણી સ્મારક ટ્રસ્ટ હ. માતુશ્રી કડવીબાઈ વીરાણી રાજકોટ ૫૦૦૦ ૧૦ શેઠ પિયાલાલ પીતાંબરદાસ અમદાવાદ ૫૨૫૧ ૧૧ શાહ ૨ગજીભાઇ મેહનલાલ અમદાવાદ પn ૧૨ કી શામજી વેલજી વીરાણી અને શ્રી કડવીબાઈ વિરાણી સ્મારક ટ્રસ્ટ હ. શેઠ દુર્લભજીભાઈ શામજીભાઈ વીરાણી રાજકેટ ૫૦૦૦ ૧૩ શ્રી શામજી વેલજી વીરાજી અને શ્રી કઠીબાઈ વિરાણ સ્મારક ટ્રસ્ટ હબીમતિ મણીક વરબેન દુર્લભ વીરાણી રાજકોટ ૧૪ શ્રી શામજી વેલજી વીરાણી અને શ્રી કડવીબાઈ વીરાણી સ્મારક ટ્રસ્ટ હ. શ્રી છોટાલાલ શામજી વિરાણી રાજકેટ ૧૫ સવા માતુશ્રીના સ્મરણે હ ભાવસાર ભોગીલાલ છગનલાલ અને કુટુંબીજને ૬૦૦૧ ૫૦ ૦૦ ૫૦૦૦ ૫૦૦૦ અમારા ૫૦૦ અમદાવાદ અમદાવાદ અમદાવાદ ૧૬ શેઠ મીથીલાલજી જેવ તરાજજી યા ચડાવલવાળા ૫૫૦૨ ૧૭ શેઠ રામજીભાઈ શામજી વીરાણી અને સમરતબેન રામજી વીરાણી ટ્રસ્ટ રાજકેટ ૫૦૦૧ ૧૮ એક જેન ગૃહસ્થ અમદાવાદ ૫૪૨૫ ૧૯ શેઠ મુળચ દજી જવાહીક્ષાલજી બરડીયા ૫૦૦૧ ૨૦ શેઠ મુકુ દચદજી બાલીયાના સ્મરણાર્થે હા શેઠ મોહનલાલજી બાલીયા (પાલીવાળા) ૫૦૦૧ ૨૧ બા. વ્ર શ્રી વિનોદમુનિના સમરણાર્થે હા શ્રી શામજી વેલજી વીરાણી અને કડવીબાઈ વીરાણા સ્મારક ટ્રસ્ટ ગજકેટ ૨૨ શ્રી શામજી વેલજી વીરાણું અને ધી કડવીબાઈ વગણી સ્મારક ટ્રસ્ટ દ્વા શ્રી કેશવલાલ વીરાણી રાજકોટ ૨૩ શ્રીમતિ મણીબાઈ વૃજલાલ પારેખ ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ ફડ હા. પારેખ વૃજલાલ દુર્લભજી રાજકેટ ૫૨૫૧ નટ ઘાટકોપરવાળા શેઠ માણેકલાલ એ મહેતા તરફથી અમદાવાદમાં પાલડી બસ સ્ટેન્ડ પાસે પ્લેટ ન ૨૫૦ જમીન સમિતિને ભેટ મળેલ છે અને જેનું રજીસ્ટર તા. ૨૩-૩-૬૦ ના રોજ થઈ ગયેલ છે ૫૦ ૦૦ ૫૦૦૦ વાળી ૬૯૮ વાર મુરબ્બીશ્રીઓ – ૨૮ ( ઓછામાં ઓછી રૂા. ૧૦૦૦ ની રકમ આપનાર ) સ ન બર નામ ગામ રૂપિયા ૧ વરિત જીવરાજભાઈ વર્ધમાન કોઠારી હા કહાનદાસભાઈ તથા વેલાલભાઈ કે ઠારી જેતપુર ૩૬૦૫ ૨ દેશી પ્રભુદાસ મૂળજીભાઈ રાજકોટ ૩૫૦૪ મહેતા ગુલાબચ દ પાનાચંદ રાજકોટ ૩૨૮૯l-It હેતા માણેકલાલ અમુલખરાય ઘાટકોપર ૩૨૫૦ સ ઘવી પીતામ્બરદાસ ગુલાબચ દ જામનગર ૨૧૦૧ લલ્લુભાઈ ગોરધનદાસ ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ હ. શેઠ વાડીલાલ લલ્લુભાઈ અમદાવાદ ૨૫૦૦ નામદાર ઠાકોર સાહેબ લખધીરસિહજી બહાદુર મેરખી ૨૦૦૦ ૫. ૬ ૬ રતલામ પિરબ દર ખ સાત ૮ શેઠ લહેરચદ કુવરજી હા. શેઠ ન્યાલચંદ રચઃ સિદ્ધપુર ૨૦૦૯ શાહ છગનલાલ હેમ દ વસા હા મેહનલાલભાઈ તથા મોતીલાલભાઈ મુ બઈ ૨૦૦૦ ૧૦ શ્રી સ્થાનકવાસી જૈન સંઘ હા શેઠ થ%ાત વિકમચર મોરબી ૧૯૬૩ ૧૧ મહેતા સમી તુલસીદાસ તથા તેમના ધર્મપત્ની અ. સૌ માણીગૌરી મગનલાલ ૨૦૦૦ ૧૨ મહેતા પિપટલાલ માવજીભાઈ જામજોધપુર ૧૫૦૦ ૧૨ દેશી કપુરચા અમરશી હાલ દલપતરામભાઈ જામજોધપુર ૧૦૦૦ ૧૪ બગયા જગજીવનદાસ રતનશી દામનગર ૧૦૦૨ ૧૫ શેઠ માણેકલાલ ભાણુભાઈ ૧૦૦૧ ૧૬ શ્રીમાન ચ દ્રસિંહજી સાહેબ મહેતા (રેવે મેનેજર) કલકત્તા ૧૦૦૧ ૧૭ મહેતા સમચઇ નેણસીભાઈ (કરાચીવાળા) મોરબી ૧૦૦૧ ૧૮ શાહ હરિલાલ અનોપચદ ૧૦૦૧ ૧૯ મોદી કેશવલાલ હરિચ દ્ર અમદાવાદ ૧૦૦૧ ૨૦ કેકારી છબીલદાસ હરખચક મુ બઈ ૧૦૦૦ ૨૧ કોઠારી ગીલદાસ હરખચંદ ભાવનગર ૧૦૦૦ ૨૨ શાહ પ્રેમચંદ માણેકચ તથા અ સૌ સમરતબેન ૧૦૦૩ શેઠ કરમશી જેઠાભાઈ સેમેવા હા એ સૌ સાકરબેન ૧૦૦૦ ૨૪ ગેટ પિપટલાલ ચત્રભુજ કોઠારી સુરેન્દ્રનગર ૧૦૦૧ ૨૫ શ્રી સ્થા, જેન લી મી સંપ્રદાયના ક્ષમાણ નિધિ પૂજ્ય શ્રી બાલાજી સ્વામીના શિષ્ય પ્રખર પડિત શ્રી ઉત્તમ દજી મહારાજના સ્મરણાર્થે પૂજ્ય ભાષાજી સ્વામી પુસ્તકાલય તરફથી હ. શેઠ જેશી ગભાઈ પિાચાલાલ ૧૦૦ ૦ ૨૬ શ્રીમતિ આશાબેન હસરાજ સુરાણ મુ બઈ ૧૦ ૦૧ શાહ શાતિલાલ માણેકલાલ ૧૦૦૧ ૨૮ શ્રીયુત વિકુમાર C/o મહેતાબ છે જેને અમદાવાદ ૨૩ સ બઈ જન અમદાવાઇ ૨૭ અમદાવાદ દિલ્હી ૧૦૦૧ સહાયક મેમ્બર-૧૩૨ ન બર નામ ગામ ઉ૦૦ ૩ ૪ ( ઓછામાં ઓછી ૩ ૫૦૦ની રકમ આપનાર ) રૂપિયા ૧ થી સ્થા. જૈન સંઘ હ ઝાભાઈ વેલશીભાઈ વઢવાણુશહેર ૭૫૦ ૨ શેઠ નરોત્તમદાસ ઓઘડભાઈ જોરાવરનગર શેઠ રતનશી હીરજીભાઈ ઠા ગોશ્વનભાઈ જમજોધપુર ૫૫૫ બાટવીયા ગીરધર પમાણુ દ હા અમીચ દભાઈ ખાખીજાળીયા ૫૨૭ ૫ મેરબીવાળા સઘવી દેવચ દ નેણશીભાઈ તથા તેમના ધર્મપત્ની - સી મણીબાઈ તરફથી હા મુળચદ દેવચ દ સઘની મલાડ ૫૧૧ ૬ વેરા મણીલાલ પોપટલાલ અમદાવાદ ૫૦ ૨ ૭ ગેસનીયા હરીલાલ લાલચદ તથા ચ પાબેન ગેસલીયા ૫૦૨ શાહ મનહાલ પ્રાસુજીવનદાસ મુ બઈ ૫.૧ ૯ શેઠ ઈશ્વરલાલ પુરુત્તમદાસ અમદાવાદ ૫૦૧ ૧૦ શેઠ ચ દુલાલ છગનલાલ ૫૦૧ શેઠ શીવલાલ મરભાઈ (કરાચીવાળા) લીમડી ૫૧ ૧૨ કામદાર તારાચદ પોપટલાલ વેગજીવાળા રાજકોટ ૫૦૧ ૧૩ હેતા મોહનલાલ કપુરચ દ શેઠ ગેવિ દજીભાઈ પિપટભાઈ રાજકેટ ૫૦૦ ૧૫ શેઠ ગામજી શામજી વીરગણું સ્વ પિતાશ્રી નદાજીના માર્ગે છે. વેણીચ દ શાંતિલાલ (જાબુવાળા) મેઘનગર ૫૦૧ ૧૭ થી સ્થા જેન સ ઘ હા શેઠ ઠાકરશી કરશનજી ૧૮ શેઠ તારાચ ઇ પુખશજ છે ૨ ગાબાદ ૧૯ શ્રી સ્યા જેને જ ઘ ૨૦ મહેતા મૂળચંદ રાઘવજી હા મગનલાલભાઈ તથા દુર્લભજીભાઈ દ્વારા ૨૧ શેઠ હરખચ ઇ પુરુત્તમ હ ઈનકુમાર ચારવાડ ૫૦૦ કેશરમલજી વસ્તીમલજ ગુગલીયા ૫૦૧ શ્રી સથા. જૈન સ વ હ. બાટવીયા અમીચદગીરધરભાઈ ખાખીજાળીયા ૫૧ ૨૪ શ્રી ખીમજીભાઈ બાવાભાઈ કુલચ દભાઈ ગુલાબી ભાઈ નાગહાસભાઈ જમનાદાસભાઈ ૫૦૦ ૧૪ ૫૦૧ યાનગર ૫૦૦ ૫૦૦ ૫૦૦ ૯૫૦ ૨૨ અલ્લાહ મુ બ8 ૫e 1 ૪ મુ ભાઈ ૨૦૦૦. ૮ શેઠ લહેરચદ કુવરજી હા શેઠ ન્યાલચ હેરચ સિહપુર ૨૦૦૦ ૯ શાહ છગનલાલ મચાઇ વસા હ મોહનલાલભાઈ તથા મોતીલાલભાઈ ૨૦૦૦ ૧૦ શ્રી સ્થાનકવાસી જૈન સંઘ હ. શેઠ ચન્દ્રકાત વિકમ મરબી ૧૯૬૩ ૧૧ હેતા મચદ તુલસીદાસ તથા તેમના ધર્મપત્ની અ. સો મણગોરી મગનલાલ રતલામ ૧૨ હેતા પિપટલાલ માવજીભાઈ જામજોધપુર ૧૫૦૨ ૧૪ દેશી કપુરચદ અમરશી કા દલપતરામભાઈ જામજોધપુર ૧૦૦૦ ૧૪ બગીથા જગજીવનદાસ રતનગી નામનગર ૧૯૦૨ ૧૫ શેઠ માણેકલાલ ભાણજીભાઈ પિરબદર ૧૦૦૧ ૧૬ શ્રીમાન ચદ્રસિંહજી સાહેબ મહેતા (૨૯ મેનેજર) કaકત્તા ૧૦૦૧ ૧૭ મહેતા સમચ દ નેસીભાઈ (કરાચીવાળા) મેરબી ૧૦૦૧ ૧૮ શાહ હરિલાલ અનેપચ દ ખ સાત ૧૦૦૧ ૧૯ મોતી કેશવલાલ હરિચંદ્ર અમદાવાદ ૧૦૦૧ ૨૦ ઠારી છબીલદાસ હરખચક ૧૦૦૦ ૨૧ કોઠારી રગીલદાસ હરખચ દ ૧૦૦૦ શાહ પ્રેમ માણેકચર તથા અ. સૌ સમરતબેન ૧૦૦૩ ૨૩ શેઠ કરમશી જેઠાભાઈ સોમૈયા હ. અ. સૌ સાકરબેન ૧૦૦૦ ૨૪ શેઠ પોપટલાલ ચત્રભુજ ઠારી સુરેન્દ્રનગર ૧૦૦૧ ર૫ શ્રી શ્યા, જેને લીમી સંપ્રદાયના ક્ષમાગુણ નિધિ પૂજ્ય શ્રી રાધાજી સ્વામીના શિષ્ય પ્રખર પશ્રિત રત્ન શ્રી ઉત્તમચ દરજી મહારાજના મરણાર્થે પૂજ્ય દ્વારા સ્વામી પુસ્તકાલય તરફથી શેઠ જેથી ગાભાઈ પિચાલાલ ૧૦) ૦ ૨૬ શ્રીમતિ આશાબેન હસરાજ સુરાણા યુ કઈ ૧૦૦૧ શાહ ચાતિલાલ માણેકલાલ ૧૦૧ ૨૮ મત વિકુમાર - મહેતાબ જેને મુબઈ ભાવનગર ૨૨ અમદાવાદ મુ બઇ અમરવૃા ૨૭ અમદાવાદ રિરી ૧૦૦૧ ૫ સહાયક મેમ્બર-૧૩૨ 1 ન બર ૩ ૭ સુ બઈ ( ઓછામાં ઓછી પ૦૦ની રકમ આપનાર ) ગામ રૂપિયા ૧ શ્રી સ્થા. જૈન સંઘ કા ઝાલાઈ વેલશીભાઈ વઢવાણ શહેર ૭૫૦ ૨ શેઠ નરોત્તમદાસ ઓઘડભાઈ જોરાવરનગર શેઠ રતનશી હીરજીભાઈ ડ ગોરધનભાઈ જામજોધપુર ૫૫૫ બાટવીયા ગીરધર પમાણ દ હા અમીચ દભાઈ ખાખીજાળીયા પ૨૭ ૫ મોરબીવાળા સઘવી દેવચ દ નેણશીભાઈ તથા તેમના ધર્મપત્ની એ સી મણીબાઈ તરફથી હા મુળચદ દેવચ દ સઘની મલાડ ૫૧ ૬ વેરા મણીલાલ પિપટલાલ અમદાવાદ ૫૦૨ ગોસલીયા હરીલાલ લાલચદ તથા ચ પાબેન ગોસલીયા ૫૦૨ શાહ મનહરલાલ પ્રાણજીવનદાસ પા શેઠ ઈશ્વરલાલ પુરુષોત્તમદાસ અમદાવાદ ૫૦૧ ૧૦ શેઠ ચ દુલાલ છગનલાલ ૫૦૧ ૧૧ શેઠ શીવલાલ ઠમભાઈ કગીવાળા) લીમડી ૫૦૧ ૧૨ કામદાર તારાચદ પોપટલાલ ધનજીવાળા રાજકેટ પ૧ ૧૩ મહેતા મોહનલાલ કપુરચદ ૫૦૦ શેઠ ગોવિદજીભાઈ પોપટભાઈ રાજકેટ પ૦૦ ૧૫ શેઠ ગામજી શામજી વીરજી ૫૦૧ વ પિતાશ્રી નાદાજીના માથે હ. વેણીચર શાતિલાલ (જાબુવાળા) મેઘનગર ૫૦૧ ૧૭ ધી સ્થા જેન સ ધ હા શેઠ ઠાકરશી કરશનજી ૧૮ શેઠ તારાચ દ પુખરાજ) ઔર ગાબાદ શ્રી સ્યા જેન સ હ મહેતા મૂળચ દ રાઘવજી હા મગનલાલભાઈ તથા દુર્લભજીભાઈ પ્રોફા ૨૧ શેઠ હરખચંદ પુરુત્તમ હ ઈન્દ્રકુમાર એરવાડ પ૦૦ કેશરીમલજી વસતીમલજી ગુગલીયા ૫૦૧ શ્રી સ્થા. જૈન સ વ હા બાટવીયા અમીચ૮ ગીરધરભાઈ ખાખીજાળીયા ૫૦૧ શ્રી ખીમજીભાઈ બાવાભાઈ ફુલચ ભાઈ ગુલાબચંદભાઈ નાગરદાસભાઈ જમનાદાસભાઈ મુ બઈ માનગ ૫૦૦ ૫૦૦ ૫૦૦ ૭૫૦ મલાહ પ૧ 0 ૨૫ શેઠ મણીલાલ મોહનલાલ ડગલી હા મૂળજીભાઈ મણીલાલભાઈ મુબઈ ૧૧ ૨૯ સ્વકાંતિલાલભાઈના માથે હા શેઠ બાલચઇ સાકરચંદ ૫૧ ૨૭ કામદારતીલાલ દુર્લભજી (જેતપુરવાળા) ૫૧ ૨૮ શાહ જયતીલાલ અમૃતલાલ શીવ ૫૧ ૨૯ વેરા મણીલાલ ઉમીચંદ ૫૦૧ ૩૦ શેઠ ગુલાબચઇ ભૂરભાઈ તપ કરતુરબેન હા ભાઈ અનેપચર ખારોડ ૫૦૧ ૩૧ મહાન ત્યાગી બન ધીરજકુવર ચુનીલાલ મહેતા પ્રફ ૨૨ શ્રી સ્થા જેને સલ પ્રાણા ૫૦૧ ૩૩ શ્રી મગનલાલ છગનલાલ શેઠ શકેટ ૫૦૧ ૩૪ શેઠ ચતુરદાસ ઠાકરશી તથા અ. સી ન ક વરબેન જમનગર ૫૦૪ ૩૫ શેઠ દેવચદ અમરશી (બિન ધીરજકુવરની દીક્ષા પ્રસંગે ભેટ) ભાવઠ ૫૧ ૩૬ શ્રી સ્થા જૈન સંઘ (બિન ધીરજકુવરની દીક્ષા પ્રસગે ભેટ) ભાણવડ ૫૦૧ ૩૭ વકીલ વાડીલાલ મચ ઇ શાહ વિરમગામ ૫૦૧ ૮ મહેતા શાન્તિલાલ મણીલાલ હ. કમળાબેન મહેતા અમદાવાદ પપદ ૩૯ શ્રીયુત લાલચ દછ તથા અ સો હીસાબેન ૫૦૧ ૪૦ શેઠ મોહનરાજ મુકુનજી કછ બારીયા ૫૦૧ ૪૧ વ શ ઉકાભાઇ ત્રીભોવનદાસના સ્મરણાર્થે તેમના ધર્મપત્ની લમીબાઈ ગીરધર તરફથી હા માબેન તથા મગુન ૫૦૧ ૨ પારખ જપ તીલાલ મનસુખલાલ થાજકેટવાળા હ. વિનુભાઈ, ૫૦૧ ૩ બી મ્યા જેન સબ વાકાનેર ૫૧ ૪૪ થી સ્થા. જૈન ૫ શેઠ સુદઠમલજી શેષમલજી જેવર (બાર) પીપળગાવ ૫૦૧ ૪૬ . તુરખીયા લહેરચદ માણેકચ ના મરા તેમના ધર્મપત્ની જીવતીબાઈ તરફથી હા ભાઈ જય તીલાલ તમા નમચ ભાઈ ૪૭ શાહ અરદાસ યુકનશજ હા શુકનરાજ અમદાવાદ ૫૦૧ ૪૮ ભાવસાર દાસ ગણેશભાઈ મકા ૫૦૧ ૪૯ અ સો હીરાબેન માણેકલાલ મહેતા વાટકા૫ર ૫૦૧ ૫૦ મહેતા શાતિલાલ મગનલાલ તથા અ. સૌ પદમાવતી શાવિલાલ મહેતા ૫૧ શેઠ હીરાચ હજી વનેચ દળ કટારીયા હુબલી ૨૦૧ અમદાવાત બેટા પ૦૫ વડોદરા પp૧ અમર પ૦- પર શેક છેટુભાઈ હરગોવિંદદાસ કટેરીવાળા મુબઈ ૫૦૧ પત્ર પારેખ રતિલાલ નાનચદ મોગ્નીવાળા તરફથી તેમના પિતાશ્રી નાનચ દ ગેવિદજીના સ્મરણાર્થે તથા તેમના ધમ પત્ની એ સો વસત બહેનના અઠાઈતપ નિમિર હા ભુપતલાલ રતિલાલ અમદાવાદ પેપર પક સ્વ શાહ ત્રીભોવનદાસ મગનલાલના સ્મરવા તેમના ધર્મપત્ની શીવકુવરબાઈ તરફથી છ રતીલાલ ત્રીવનદાસ શાહ અમદાવાદ ૫૧૧ ૫૫ શ્રીમાન નાથાલાલ માણેકચદ પારેખ (માટુ ગા) ૫૧ ૫૬ શ્રી લીમડી પ્રાથયના ગચ્છાધીપતિ ૫ આચાર્ય મહારાજ શ્રી લાધાજી સ્વામીના સ્મરણાર્થે હા શેઠ જેશા ગાઇ પિચાલાલ (મહારાજ શ્રી છેટાલાલજી સદાન દીના ઉપદેશથી) અમદાવાદ ૫૦૧ પછ થી વિનયમુતિ શ્રી લક્ષ્મીચંદજી મહારાજના સ્મરણાર્થે હ. શેઠ જેથી ગભાઈ પિચાતાલ (મહારાજશ્રી છોટાલાલજી સદાન દીના ઉપદેશથી) અમદાવાદ ૫૦૧ પ૮ બા. બ પ્રભાવતીબેન કેશવલાલ ઉજજેનવાળા તરફથી તેમની લિસા પ્રસંગે વીરમગામ પપ૧ ૫૯ શેઠ શ્રીયુત હરજીવનદાસ રાયચ દ હ છબીલદાસ હરજીવન અમદાવાદ ૫૦૧ ૬૦ શેઠ પોપટલાલ હસરાજ તથા દિવાળીબેનના મરણ હા શેઠ બાબુલાલ પિપટલાલ અમદાવાદ ૫૦૨ ૬૧ અ. સૌ લીલાવતીબેન ઈશ્વરલાલ અમદાવાદ ૫૦૨ ૬૨ હેમાભી પ્રભુદાસ ભાજી કલકત્તા ૫૫૧ ૬. શેઠ વમનુદાસ એજરામ અમદાવાદ ૫૦૧ ૬૪ શ્રી ખ્યા જેને માટા સ ધ રાજકોટ ૫૦૧ ૬૫ શેઠ ચાદમદલ બીચ નાસિક સીટી ૫૦૧ ૬૬ ઝવેરી માણેક દજી પન્નાલાલ જલાણી હ. ધનવ તીબેન તથા કિરણબેન હિી પ૦૧ ૬૭ શેઠ હસરાજજી પૂણમલજી કાકરીયા બેગળાવ ૫૦૧ ૬૮ શ્રી જે. સ્થા જેન સભા કલકત્તા ૫૦૧ દ૯ શેઠ તેજસિહજી ફત્તેલાલજી છાજેડ ઉદેપુર ૫૦૧ ૭૦ શેઠ. રતનચક હકમીચદ મુ બS ૫૦૦ ૮ ૦૧ શાહ ઉમરશી ભીમશીભાઈ (શ્વ પિતાશ્રી ભીમશીભાઈ તથા માતુશ્રી પાલાબાઈ તથા ધર્મપત્ની પાનબાઈના સ્મરણાર્થ) મલાડ પર હર શાહ શામeભાઈ અમરસીભાઈ અમદાવાદ પર ૭૩ મહેતા ચન્દ્રકાન્ત નૌતમલાલ મુ બઈ ૫.૧ જ એક ભીખ% લાલચ પીપલગામ ૫૦૧ છપ બેન મોહનીબેન મહેતા મુ બઈ ૫૦૧ ૭૬ શ્રીમતી મધીબેન નવલ. ઇ શાહ લીમડી (સૌરાષ્ટ્ર) ૫૦૧ હ. મોતીબેન છ૭ શ્રીમતી વિમલાજી સૂરજમલ મહેતા બેલગામ ૫૦૧ ૭૮ ઉબણ નિહાલચંદ્ર હાકેમચ૮ વકીલ બી એ એલએલબી, રાજકેટ ૫૧ * સ્વ કે ઠારી મગનલાલજી કાનમલજીના મરણ 6 તેમના ધર્મપત્ની રાજકુવરબેન સતારા ૭૫૧ ૮૦ શેઠ મેહનલાલજી મ છાલાલ હ. રમણીકલાલ ( મુનિશ્રી ફતેચ મ.ના શિષ્ય ૫ મુનિ કનૈયાલાજી મ. ના ઉપદેશથી) જયપુર ૫૦૧ ૮૧ શેઠ કરીયાલાલજી સોહનલાલજી કાઠિયા પારડી ૫૦૧ ૮૨ શેઠ પ્રતાપમલજી કપુરચ હજી સારવાળા પૂજ્ય ફતેચ દજી મ. ના શિષ્ય મિશ્રી લાલજી મ. ના શિષ્ય શાંકમલજી મ. ના ઉપદેશથી અમદાવાદ ૫૦૧ ૮૭ માન લાલજી વશનલાલજી સમન્કરવાલ બાત ૫૦૧ 8. માલીવાલઝ ૮૪ શ્રીમાન ભૂરમલજી હીરજી સાકરિયા ( મ શ્રી સ્વામીદાસજીના સપ્રદાય મ. ની તૈચદજી મ. ના શિવ ૫ મુનિ શ્રી કનૈયાલાલજી મ ના ઉપદેશથી સારાવ ૫૦૧ ગૌરીશકર કાળીદાસ દેસાઈના સ્મરણાર્થે છે. ભૂપતલાલ ગીરીશકર ૮૬ શેઠ શ્રી નરભેરામભાઇ હસરાજભાઈ કમાણી જમશેદપુર ૫૦૧ ૮૭ સ્વ મહાસતીજી શ્રી નવજી મ. સા. ના કમરણાર્થે સ્વ. બચછ સ ખલાનાં ધર્મપત્ની શ્રીમતી જયની તરફથી [મહાસતીજી શ્રી સુદનામતિ તથા કુલમતીજીના ઉપદેશથી ] ૫ ઈર ૫૦૧ દિમી પ૦૧

આમુરબ્બીશ્રીઓ
C
(સ્વ) શેઠશ્રી હરખથઇ કાલીદાસ વાણ્યિા (સ્વ) એક રજીભાઈ મેહનલાલ શાહ
સાવડ
મ્બમદાવાદ
છે.
૧ વચ્ચે બેઠેલા માયાભાઈ શ્રીમાન મૂલય .
જવાહરલાલજી બરડિયા
૨ બાજુમાં બેઠેલા ભઈ મિસ્ત્રી લાલજી બરડિયા
૩ ઉભેલા સૌથી નાનાભાઈ પૂનમય બરડિયા
શિષ્મી સિગભાઇ પિયાલાલભાઇ
સ્વ શ્રી આત્મારામ માણેકલાલ

ના પ્રશ્રી ૧૧૫ જજ લાલ૫૬ સા
એક બે
I
વ
( 8 )
મ
- શેઠ
બેન
૬ શ્રી
_
uિ tી હરાજમાઇ જે
« સ્વ
ને
૮૪ ઝ
થાથી મથતા જ લાલજ મા લુષિા
૮૪ શ્રી
શિ
૮૫ સ્વ
શ્રી મ
() સાધી નિભાઇ કાંતિલાલ શાહ
વા
*

ટ દિધી ૫૦૧ ૮૮ શ્રીમાન લાલાજ કપુરચ દઇ બેરાના ધર્મપત્ની શ્રીમતી વસતીદેવી હું વાલા રાજમલજી હેમચ દછ તરફથી (મહાસતી શ્રી સુદર્શનામતિજી તથા ફૂલ મતિજી મહાદેવીને ઉપદેશથી) દિલ્હી ૫૦૧ ૮૯ વ મહાસતીજી શ્રી દીપનાદેવીજી મ સા ના સ્મરણાર્થે શ્રી એમ ગેસ જેન વિતા ગ ઘ તરફથી [અનેક ગુણલકત મહાસતીજી કી મકનદેવીજી મ સા ની પ્રેરjથી] ૯૦ સ્વ લક્ષમીપદજીના માથે નગિનાદેવી સુજતીના તરફથી હતે આ ઘવી દેમતકુમાર જૈન દિહી ૫૦૧ ૯૧ સ્વ પિતાઘી લાલા ઝવેરી ઘન્નામલઇ સુજન્સીના સ્મરણાર્થે હસ્તે શ્રીમતા નગીનાદેવી દિલડી ૫૦૧ અલવર ૫૦૧ ૯૨ લાલાજી કસ્તુછ ખુશાલચન્દજી સંચેતી ક જ્ઞાનચ છ ૯૩ સ્વ પુજ્ય પિતાશ્રી દુલ ભજી સમાચદ દફતરી હ ગૌરીશકર દુર્લભજી દફતરી » બાઈ ૫૦૦ ૯૪ શેઠ સેમચદ જેઠાલાલ ઘોલારાણી છે ચુનીલાલભાઈ જેડીયાવાળા મુ બઈ ૫૦૬ ૫ શેઠ ફેજલમલજી સુલતાનસિહજી બેરહયા અમદાવાદ ૫૦૧ ૯૬ શેઠ છગનલાલ શામજી વીરાણી તથા શ્રીમતી વૃજકુવરબેન છગનલાલ વીરાણી ટ્રસ્ટફડ તરફથી શેઠ છગનલાલભાઈના સ્મરણાર્થે રાજકોટ ૫૦૧ ૭ શ્રી વર્ધમાન સ્થા જેન શ્રાવક સંઘ હે પ્રમુખ બ સીલાલ કટારીયા હિનઘાટ ૫૦૧ ૯૮ લાલાજી રામલાલજી રેશનલાલજી (અનેક ગુણાકૃત મહાસતીજી મોહનદેવીના ઉપદેશથી) કહી ૫૦૧ ૯૯ સ્વ. મહેતા મગળજી મલાલના સ્મરણાર્થે હ તેમના ધર્મપત્ની ગુણવતીબહેન મહેતા પિડેરી પપ૧ ૧૦૦ બાટવીયા વનેચદ અમીચી [મહાવીર ટેક્ષટાઈલ સ્ટોર્સ બેગર ૫૫૩ ૧૦૧ શ્રીયુત વાચક ગેલઠા ટ્રસ્ટ ૧૦૨ શેઠ શુલરાજજી પુનમચ દઇ મહેતા નિસગઢ પપ૧ ૧૦૩ શેઠ અગરમલ્લજી ત્રીકમચ હજી ઈદાર સીટી પપ૧ માસ ૫૧

આઘમુરબ્બીશ્રીઓ
પ્રી વૃજલાલ દુર્લભજી પારેખ
રાજકa
કેરી હારવિદભાઇ જયદ
જેકેટ
શ્રી મિકીલાલ લાલપરસા. બિયા
તથા એમી જેવતાજ લાલજી મા
- - - -
(૩) સામી દિનેશભાઈ કાંતિલાલ શાહ
અમદાવાદ
૩ શ્રીમાન રાખી અનtણ મા.
ભાલિયા પાલી મારવા

૧૨૩ ૧૨૪ ૧૨૫ ૧૨૯ ૧૨૭ ૧૨૮ ૧૨૯ શેઠ ઝુમરલાલજી શીયા શેઠ મનસુખલાલ ત્રિીવનદાસ શ્રી દશા શ્રીમાળી સ્થા. જૈન સંઘ શ્રી જેને રન પુસ્તકાલય શેઠ અજીતમલ કનૈયાલાલ શેઠ વસ્તીમલજી જોરાવરમલજી ભુરટ શેઠ ચાદમલજી હરખચદજી કોઠારી હા ખમાબેન મુળચ દછ બાટવીયા ગુલાબચંદ લીલાધર બેન લમીબાઈ પૂર્વમલ મહેતા શ્રીવર વર્ષમાન પુસ્તકાલય & શેઠ હીરાલાલજી ગણેશલાલજી ઉદેપુર ૫૦૧ કોઈમ્બતુર ૫૦૧ જમશેદપુર ૫૦૧ જોધપુર ૫૦૧ અમદાવાદ ૫૦૦ હુબલી ૫૦૧ ૧૩૦ ૧૩૧ ૧૩૨ અમદાવાદ ૫૦૧ ખાખીજાળીયા પ૦૨ પાલનપુર ૫૦૧ કુવારીયા ૫૦૧ ૫૮૨-લાઇફ મેમ્બર અમદાવાદ તથા પર ૨૫ ૨૫૧ : નું અર નામ રૂપિયા ૧ શેઠ ગીરકરલાલ કરમચંદ ૨ શેઠ છેટાલાલ વખતચ હા ફકીરચંદભાઈ શાહ કાંતિલાલ નીલેવનદાસ ૨૫૧ શાહ પોપટલાલ મોહનલાલ ૨૫ ૫ શેઠ પ્રેમ સાકર દ ૨૫૦ ૬ શાહ રતીલાલ વાડીલાલ ૨૫૧ શેઠ લાલભાઈ મગનદાસ ૨૫૧ સ્વ. અમૃતલાલ વર્ધમાનના સ્મરણાર્થે હા. કાનજીભાઈ અમૃતલાલ દેસાઈ ૨૫૧ શાહ નટવરલાલ ચકુલાલ ૨૫૧ શાહ નરસિકલાસ ત્રીભોવનદાસ ૧૧ શાહ બીપીનચદ તથા ઉમાકાંત ચુનીલાલ પાણી ૩૦૧ ૧૨ શ્રી શાહપુર દરિયાપુરી આઠ ટી સ્થા. જૈન ઉપાશ્રય હા. વહીવટ કર્તા શેઠ ઈશ્વરલાલ પુરુષોત્તમદાસ ૨૫ 9 ૮ ૨૫૧ ૧૦. અમદાવાદ પ૧ દિલ્હી પ૦૧ અમદાવાદ ૫૦૧ કલા ૫૧ » ૫૦૧ દિલ્હી પ૧ ૧૦૪ કાનુના ધી ગડમલજી મુલતાન મદલજી કવાડ ગઢમીયાણાવાળા ૧૦૫ હાલાજી નવરતનચંદજી શેરડીયાના ધર્મપત્ની શ્રીમતી રાજકુમારીબેન ૧૬ શેઠ ચીમનલાલ રૂષભ દે ૧૦૭ શેઠ કાનજી પાનાચ દ ભીમાણી ટ્રસ્ટ ૧૦૮ શેઠ ગીરધરલાલ હસરાજ કામાણી ૧૯ અનેક ગુણાકૃત મહાસતી મોહનદેવજીના ઉપદેશથી વધમી બધુઓ તરફથી ૧૧૦ નવ વિનચંદજી પારેખના સ્મરણાર્થે લાલા પચ દછ તનચદ પારેખની વસ્તી શ્રીમતી પ્રેમાદેવી ાિત સ્વભાવી મહાસતીજી કુલકુવરબાઈને ઉપદેશથી] ૧૧૧ શ્રીમતી બામબાઇ મીઠીલાલજી લૂણીયા ચડાવલવાળા ૧૧૨ શેઠ ભરતકુમાર મણલાલ દલાલ ૧૧૩ શાહ હરખચદ અમદ ૧૧૪ ચાલ જગજીવનરામ વન્દાવનદાસ ૧૧પ શેઠ હસરાજ લક્ષમીચઇ કામાણી જેનબુવન ૧૧૬ દાદાજી સ્વ કપુરચંદજી તથા દીજી કેસરબેન શિરડીયાના સ્મરણાર્થે હા વાલા કુલચ દજી અને શ્રીમતી વીમાકવરી જવેરીની વતી શ્રીમતી નગીનાવી [મહાસતીજી ફુલમતીના ઉપદેશથી ૧૧૭ શેઠ નગીનદાસ ટાલાલ ૧૧૮ કી સ્થા. જૈન સ હ શેઠ ગણેશમ ગુલાબચાઇ ૧૧૯ શ્રી સ્થા. જૈન સંઘ ૧૨૦ આ સરાક જૈન વિહાલય ૧૨૧ ગાધી ભુરાલાલ નાનચદ ૧૨૨ શ્રીમાન હિંમતસિહ સાહેબ કહી એડીસનલ કમિશનર અજમેર લિવીઝનવાળાના પપત્ની એ સો. માણેકકુવરબેન તણી ખુશાલસિહજી ગયા દીધી ૫૦૧ અમદાવાદ ૫૧ પપ૧ ૫૦૧ I ૫૧ કલત્તા ૫૦૧ રહી ૫૧ અમદાવાદ ૫૦૧ અરોરા ૫૦૧ દેસર ૫૦૧ કુમારd ૫૦૧ સ બM t * પપ૧ ૩ ૪૦ ૪૩ ૪૫ ४६ ૪૮ ૨૯ શ્રી સામરમતી સ્થા. જૈન સંઘ હા શેઠ મણીલાલભાઈ ૨૫૦ ભાવસાર છોટાલાલ છગનલાલ ૨પ૧ ૪૧ ભાવસાર શકરાભાઈ છગનલાલ ૨૫૧ ૪૨ અ સૌ બેન જીવીબેન રતિલાલ હા ભાવસાર રતિલાલ હરગેવિદાસ ૨૫૧ ભાવસાર ભેગીલાલ જમનાદાસ પાટણવાળા ૨૫૧ જ સ ઘવી બાલુભાઈ કમળશી તથા તેમના ધર્મપત્નીઓ આ સૌ. ચ પાબેન તરફથી તથા વસ તબેન તરફથી ૨૫૧ અ સો વિઘ બેન વનેચ દ દેસાઈ વર્ષીતપ તથા અઠાઈ પ્રસંગે હા ભુપેન્દ્રકુમાર વનેચ દ દેસાઈ ૪૧૭ શાહ નટવરલાલ ગોકળદાસ ૨૫૧ સી સરસ્વતીબેન મણીલાલ છગનલાલ ૩૫૧ સૌ કકુબેન (ભાવસાર ભેગીલાલ છગનલાલના ધર્મપત્ની) ૩૦૦ ૪૯ આ સી સવિતાબેન (ન્ય તીલાલ લેગીલાલના ધર્મપત્ની) ૨૫૧ ૫૦ અ સૌ સુન દાબેન (રમણલાલ ભોગીલાલના ધર્મપત્ની) ૨૫૧ ૫. શેઠ હીરાજી રૂગનાથજીના મરણાર્થે છ વાગમલજી રૂગનાથજી ૩૦૧ પર શેઠ મણીલાલ બાઘાભાઈ ૨૫૧ પટવા સુમેરમલજી અનોપચજી જોષપુરવાળા ૩૦૧ સ્વ. માણેકલાલ વનમાળીદાસ શેઠના સ્મરણાર્થે ૯ રમણલાલ માણેકલાલ ૨૫૧ રવ શાહ ધનરાજછ ખેમરાજના સમરણાર્થે આ કનૈયાલાલ ધનરાજ ૩૦૧ ૫૬ થી સારગપુર દ આ કે. સ્થા. જૈન સંઘ ૯ શાહ ૨મણુલાલ ભગુHIS ૨૫૧ દોશી હરજીવનદાસ જીવરાજ તથા કમીબાઈ હરચના સ્મરણાર્થે હ. દોશી મનહરક્ષાલ કરશનદાસ મુળીવાળા ૨૫૧ શાહ પુનમચ દ ફતેચ દ ૨૫૧ પ૯ શ્રીયુત ચતુરભાઈ દલાલ પર ૬૦ શ્રીયુત અમૃતલાલ ઈશ્વરલાલ મહેતા ૨૫૫ ૬૧ ૯ જાદવજી મોહનલાલ તથા શાહ ચીમનલાલ અમુલખભાઈ ૨૫૧ આ સો. બેન લાભુબેન મગનલાલ હ શાહ અમૃતલાલ ધનજીભાઈ વઢવાણ શહેવાળા ૪૦ ૫૩ ૫૫ ५७ ૫૮ ૨૫૫ ૨૫ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫૫ ૨૫૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૧૩ શ્રી છીપાપોળ દરીયાપુરી આઠકોટી સ્થા જૈન સંઘ હ. શેઠ ચ દલાલ અચરતલાલ ૧૪ શાહ ચીનુભાઈ બાલાભાઈ Co શાહ બાલાભાઈ મહાસુખલાલ ૧૫ શાહ ભાઈલાલ ઉજમશી ૧૬ શ્રી સુખલાલ કે શેઠ હા ડો કે સરસ્વતીબેન શેઠ ૧૭ શ્રી સૌરાષ્ટ્ર સ્થા. જૈન સંઘ હ. શેઠ કાતિલાલ જીવણલાલ ૧૮ મારી નાથાલાલ મહાદેવદાસ ૧૯ શાહ મોહનલાલ ત્રિીકમલાલ ૨૦ શ્રી કોટી સ્થા. જૈન સબ હા શેઠ પિચાતા પિતામ્બરદાસ ૨૧ દેસાઈ અમૃતલાલ વર્ધમાનના મરવા' હા ભાઈલાલ અમૃતલાલ ૨૨ શાહ નવનીતરાય અમુખવરાય ૨૩ શાહ મણીલાલ આશારામ ૨૪ શેઠ ચીનુભાઈ સાકરચંદ ૨૫ શાહ હરજીવનદાસ ઉમેચ દ ૨૬ શાહ રજનીકાંત કસ્તુરચદ ૨૭ સંઘવી છવલાલ છગનલાલ ૨૮ શાહ શાતિલાલ મોહનલાલ પ્રાગધાવાળા ૨ ઇ. સૌ બેન રતનબેન નાચા હ. શેઠ કુલ પાલાલજી ૨૦ શાહ હરિલાલ જેઠાલાલ ભાડલાવાળા ૧ શ્રી સરસપુર દરીયાપુરી આઠ કેટી રવા. જેન ઉપાશ્રય હા ભાવસાર લેગીલાલ છગનલાલ ૩૨ શેઠ પુખરાજજી જમતીરામજી પુનમિયા સાહીવાળા ૩૩ સ્વ. પિતાશ્રી જવાહરલ્લાલજી તથા પૂજ્ય ચાચાજી હજારમલજી બરીયાના સ્મરણાર્થે હા મુળગા જવાહરલાલ બરવા ભાવસાર બબાભાઈ ( ગળાસ) પાનાચ ના મરવા હા. તેમના ધર્મપત્ની પુરીબેન ૩૫ રૂ પિતાશ્રી રવજીભાઈ તથા માતુશ્રી મુળીબાઈના મરણ હ. કકલભાઈ કોઠારી ૩૬ ભાવસાર કેશવલાલ મગનલાલ ૩૭ શાહ કેશવલાલ નાનમ દ જાખડાવાળા હા પાર્વતીબેન ૩૮ શાહ જીતેન્દ્રકુમાર વાધવાલ માણેકવા રાજસીતાપુત્વાળા ૨૫૧ ૨પ૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ર૫૧ ૨પર ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨પ૧ ૧૪ સ્વ ૨૫ ૨૦૧ ૨) ૨૫૧ ૨૫૧ ૩ ૪૦ ૪૫ ૩૦૯ ૫૦ ૩૯ શ્રી સાબરમતી સ્થા જેન સા હ શેઠ મણીલાલભાઈ ૨૫૦ ભાવસાર ડેટાલાલ છગનલાલ ૨૫૧ ૪૧ ભાવસાર શકરાભાસ્ક છગનલાલ ૨૫૧ ૪ર આ સો બેન જીવીબેન રતિલાલ હ ભાવસાર રતિલાલ હરગેવિદાસ ૨૫૧ ૪૩ ભાવસાર ભેગીલાલ જમનાદાસ પાટણવાળા ૨૫૧ સઘવી બાલુભાઈ કમળશી તથા તેમના ધર્મપત્નીઓ આ સૌ ૨ પાબેન તરફથી તથા વમ તબેન તરફથી ૨૫૧ આ સૌ વિલાબેન વનેચ દ દેસાઈ વર્ષીતપ તથા અઠાઈ પ્રસ ગે હા ભુપેન્દ્રકુમાર વનેચંદ દેસાઈ ૪૧૭ શાહ નટવરલાલ ગોકળદાસ ૨૫૧ અ. સૌ સરસ્વતીબેન મણીલાલ છગનલાલ ૩૫૧ ४८ અ. સૌ કકુબેન (ભાવસાર ભેગીલાલ છગનલાલના ધર્મપત્ની) ૪૯ આ સૌ સવિતાબેન (ન્યતીલાલ લેગીલાલના ધર્મપત્ની) ૨૫૧ અ સ સુન દાબેન (રમણલાલ ભોગીલાલના ધમપત્ની). ૨૫૧ ૫૧ શેઠ હીરાજી રૂગનાથજીના સમરણાર્થે વાગમલજી રૂગનાથ ૩૦૧ ૫૨ શેઠ મણીલાલ બધાભાઈ ૨૫ ૫૩ પટવા સુમેરમલજી અપચજી જોધપુરવાળા ૩૦૧ સ્વ માણેકલાલ વનમાળીદાસ શેઠના સ્મરણાર્થે હ રમઝુલાલ માણેકલાલ ૨૫૧ રવ શાહ ધનરાજછ ખેમરાજજીના સ્મરણાર્થે હા કનૈયાલાલ વનરાજ ૩૦૧ પ૬ શ્રી સારગપુર ૬ આ કો સ્થા હું શા માલ ભગુભાઈ. ૨૫૧ ૫૭ દેશી હરજીવનદાસ જીવરાજ તથા લકમીબાઈ લહેરચના મરણાર્થે હ. દેશી મનહરલાલ કરશનદાસ મુળીવાળા ૨૫૧ શાહ પુનમચ દ ફતેચ દ ૨પ૧ ૫૯ શ્રીયુત ચતુરભાઈ ન દલાલ પર ૬૦ શ્રીયુત મિતલાલ ઇશ્વરલાલ મહેતા ૨૫ શાહ જાદવજી મોહનલાલ તથા શાહ ચીમનલાલ અમુલખભાઈ આ સો. બેન લાભુબેન મગનલાલ હ શાહ અમૃતલાલ ધનજીભાઈ વઢવાણ શહેરવાળા ૫૪ ૫૫ જેન સંઘ ૫૮ ૨૫૧ ૪૦ ૧૪ શી છીપાળ દરીયાપુરી આઠકોટી ખ્યા જેન સર હા શેઠ ચ દુલાલ અચરતલાલ ૧૪ શાહ ચીનુભાઈ બાલાભાઈ Clo શાહ બાલાભાઇ મહાસુખલાલ ૧૫ શાહ ભાઈલાલ ઉજમશી ૧૬ થી સુખલાલ ી શેઠ હા છે કે સરસ્વતીબેન શેઠ ૧૭ શ્રી સૌરાષ્ટ્ર સ્થા. જૈન સંઘ હા શેઠ કાતિલાલ જીવણલાલ ૧૮ મેડી નાથાલાલ મહાદેવદાસ ૧૯ શાહ મોહનલાલ ત્રીકમલાલ ૨૦ શ્રી છોટી સ્થા. જૈન સા હ શેઠ પિચા લાલ પિતાળદાસ ૨૧ દેસાઈ અમૃતલાલ વર્ધમાનને સારા છે ભાઈલાલ અમૃતલાલ ૨૨ શાહ નવનીતશય અખતરાય ૨૩ શાહ મણીલાલ આશારામ ૨૪ શેઠ ચીનુભાઈ સાકરચંદ ૨૫ શાહ વ૨જીવનદાસ 8મેચ ૯ ૨૬ શાહ રજનીકાંત કસ્તુરચદ ર૭ સ ઘવી જીવણલાલ છગનલાલ ૨૮ શાહ શાતિલાલ મોહનલાલ પ્રાગટ્રાવાળા ૨૯ એ. એ. બેન રતનબેન નાચા હ. શેઠ પુલજી ચ પાલાલજી ૨૦ શાહ હરિલાલ જેઠાલાલ ભાઠાવાળા ૧ શ્રી સરસપુર દરીયાપુરી આઠ કોટી રથા જેન ઉપાશ્રય હ, ભાવસાર બીલાલ છગનલાલ ૩૨ શેઠ પુખરાજ મતીરામજી પુનમિયા સાદડીવાળા ૩૩ સ્વ. પિતાશ્રી જવાહરલાલજી તથા પૂજ્ય ચાચાજી હજારીમલ બરીયાના સ્મરણાર્થે હા મુળગઇ જવરલાલજી બરીયા ૩૪ 4 ભાવસાર બબાભાઈ (મગળદાસ પાનાથ દના મરા હા તેમના ધર્મપત્ની પુરીબેન ૧૫ સ્વ પિતાશ્રી રવજીભાઈ તથા માતી મુળીબાઈના સ્મા' હ, કઠલભાઇ કોઠારી ૩૬ ભાવસાર કેશવલાલ મગનલાલ ૭ શાહ કેશવલાલ નાનચ જાબડાવાળા છે. પાર્વતીબેન ૩૮ શાહ જીતેન્દ્રકુમાર વાડીલાલ માણેકચર રાજસીતાપુરસ્કાળા ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૫૧ ૨૫ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૨ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૧ ૨૫ ૩૦૧ ૨૫૬ ૧૫૧ ૨૧૧ ૨૫૧ ૨૧૧ ૨૫ ૮૯ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ભાવસાર કનુભાઈ સાકરચંદ ૮૭ શેઠ ભેરૂમલજી સાહેબ નેધપુરવાળા ૮૮ સ્વ બેનાણી વર્ધમાન ગમજીભાઈ કુ દgીવાળાના મરા" હ શાંતિલાલ વર્ધમાન સવ કચરાભાઈ લહેરાઈના સ્મરણાર્થે હ શાંતિભાઈ કચરાભાઈ ૯૦ એક સ્વામી બધુ હ. શાહ શીખવ્યાસજી જયતિલાલજી અ. સૌ સરસ્વતીબેન મણીલાલ ચતુરભાઈ શાહ (રદાનરી છોટાલાલ મહારાજશ્રીના ઉપદેશથી ) ૨ ચીમનલાલ મણીલાલ શાહ (દરીયાપુરી સંપ્રદાયના પૂ તપસ્વી મહારાજશ્રી માણેકચ દ્રજીના શિષ્ય મુનિશ્રી મગનલાલજી મહારાજશ્રીના સમરલ્સા ) ૯૩ બેન કુવર વજલાલ પારેખ ૯૪ શેઠ પુનમચ દછ જવાહરલાલજી બરડીયા આ સો લીલાવતી ધીરજલાલ મહેતા છે કે ધીરજલાલ ત્રીકમલાલ મહેતા ૯૬ શેઠ રાજમલજી વાસીલાલ કોઠારી કોશીલવાળા ૯૭ શેઠ ચુનીલાલ ભગવાનજી કે રતીલાલ ચુનીલાલ ૯૮ ભાગ્યવતી અરવી દકુમાર કે અરવી દકુમાર સકરાભાઈ ભાવસાર ચ ચળબેન મનસુખલાલ હા મનસુખલાલ જેઠાલાલ રૂપેરા ૧૦૦ સ્વ આસીબાઈ તથા વસ્તીમજી ભેમાજીના સ્મરણાર્થે હા. શેઠ મીઠીમજી દેવચ દછ એસવાલ કેવાળા ૧૦૧ સ્વ. શેઠ કીશનમલજી માટેના સ્મરણાર્થે હા. શરમજી કીશનમલજી જતવાલા ૧૦૨ સ્વ. શેઠ વકતાવરમલજીના સ્મરણાર્થે હ શેઠ ધીસાલાલ મુન રાજજી શીયારીયા (ધપુરવાલા) ૧૩ શાહ મહાસુખલાલ ભાઈલાલ (સદાન હી પડિત મુનિશ્રી ટાલાલજી મહારાજના ઉપદેશથી) ૧૦૪ અ. સૌ કાતાબેન કાળીદાસ કે કુમાર બુકબાઈન્ડીગ વર્કસ ૧૫ સ્વ હી મcanલ મગનલાલના સમાણાર્થે તેમના રુપ મેસર્સ દ્વારકાદાસ એન્ડ બ્રધર્સ તરફથી ૩૦૧ ૨૫૫ રા ૨૫૧ આ સો ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૫ ૨૫ ૫૧ રપી ૨૫ રિયા ૨૫૧ ૨૨૧ Ge ૧૫૧ ૨૫૧ ૨૨ ૨૫ ૨૩ એ. સી. બિન કાનાબેન ગોરધનદાસ (શાહમુનિના ઉપદેશથી) ૨૪ થી સુરત સુખલાલભાઈ ટાદવાળાના કમરણાર્થે છે દેશી છબીલદામ સુeગદભાઈ ૬૫ હાલાજી મકવઝ જૈન ૬૬ શઠ છેટાલાલ ગુલાબચંદ પાલનપુરવાળા દ શાહ ધીરજલાલ મોતીલાલ ૬૮ સાથી મુકત ચુનીલાલના સ્મરણાર્થે સઘવી જીવણલાલ ચુનીલાલ ભાવસાર હનલાલ અમુલખરાય મહેતા મૂળચંદ મગનલાલ ૧ વવ નરસિહાસ સાકરચના ધર્મપત્ની રેવાબાઈના સમરણાર્થે હ હરીલાલ નરસિંહદાસ શાહ સુચભાઈ મૂલથઇ હ. હસમુખભાઈ કુલચદભાઈ શેકશી મિશ્રી લાલજી જવાહરલાલજી બરડીયા શાહ વલ્લભાઈ મગનલાઈ ચુડાવાળા હ. જશવ તાલ હegણાઈ ૫ કમારી પુષ્પાબેન હીરાલાલ (ચાંદમુનિના ઉપદેશથી) શાહ મણીલાલ ઠાકરશી & કમળાબેન મણીલાલ લખતરવાળા (મદમુનિના ઉપદેશથી) ow મારી નલીનીબેન જયંતીલાલ ક, હરામ ત્રિભુવનદાસના ધર્મપત્ની કાશીબાઈને મરણ હ. શાંતિલાલ અમેવરામ (ચામુનિના ઉપદેશથી) 4. ભાવસર મિહનલાલ છગનલાલનાં કર્મપત્ની દીવાળીબાઈના સ્મણા હ રતીલાલ માણેકલાલ (ગાંસુનિના ઉપદેશથી) મહેતા વીચ છ ખુબ જ ધામ ગઢસીયાણાવાળાના અણા' મહેતા ચુનીલાલ હરમાનચા ૮૧ બાસીલાલ મોહનલાલજી પારી કે હામી પુસ્તક બહાર સ્વ. શેઠ નાથાલાલ રતનાભાઈ મારફતીયાના મરણ પુનાબેન તથી હ કરશનભાઈ (ચાંમુનિના ઉપદેશથી) શાહ મણીલાલ છગનલાલ ભાવસાર જયંતીલાલ જોગીલાલ ભાવસાર રમણલાલ ભેલ્લાહ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫ ૨૫ ૮૦ ૨૫૧ ૨૫૧ ૮૨ ૮૫ ૨૧ ૧૭ ર૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨પ, ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૦૧ અમલનેર ૧ શાહ નાગરદાસ વાઘજીભાઈ ૨ શ્રી ખ્યા જેને સઘ હા ગાડાલાલ ભીખાલાલ અજમેર ૧ શેઠ ભુરાલાલ મોહનલાલ ડગરવાલ અલવર ૧ શ્રીમતી ચ પદેવી કે બુદ્ધામલજી રતનમલજી સચેતી ૨ શેઠ ચાદમદલજી મહાવીરપ્રસાદ પાલાવત ૩ શ્રીયુત રૂષભકુમાર સુમતિકુમાર જેના આમનમેલ ૧ બાવીશી મણીલાલ ચત્રભૂજના સ્માર્થે તેમના ધર્મપત્ની મબાઈ તરફથી હા મિકલાલ, અનિલકાત, તથા વીનેદરાય આટકેટ ૧ મહેતા ચુનીલાલ નારછ આણ દ ૧ શેઠ રમણીકલાલ એ ક પામી હા મનસુખલાલભાઈ આકોલા ૧ શેઠ કે ચનલાલ રાધવજી અજમેરા કે મેસર્સ અજમેરા બ્રધર્સ એન્ડ મુ ( સદાન દી મુનિશ્રી છોટાલાલજી મહારાજના ઉપદેશથી) ઇગતપુરી ૧ શેઠ પન્નાલાલ લખીચદ જેન ઇન્દોર ૧ અ. સૌ બેન દયાબેન મોહનાલાલ દેસાઈ જેતપુરવાળા (બ. સૌ બેન વિઘાબેનનના વધીત નિમિત્તે) હા. અરવિંદ કમાર તથા જીતેન્દ્રકુમાર ૨ શ્રીયુત ભાઈલાલ છગનલાલ તુરખીયા ઉદયપુર ૧ શેઠ રણજીતવાલજી મોતીલાલજી હિગડ ૨ શ્રીમતી હિનબાઈ કે છતલાલજી મોતીલાલજી હિંગ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫. ૩૫૧ ૨૫ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૦૧ ૨૫૧ ૧૦૬ એ. સી. નાબેનના મરણાર્થે હા ભાવસાર નાગરદાસ હરજીવનદાસ ૧૦૭ શ્રી ઉમરચાઈ ઠાકરશી કે યુ ટી પાણી એડ સ સ ૧૦૮ ૫, માતુશ્રીના સ્મરણાર્થે હા. ભાવસાર ભોગીલાલ નકલા ૧૯ શાહ શાંતીલાલ મોહનલાલ ૧૧. સરસ્વતી પુસ્તકમ ઠાર હા. પ્રભુદાસ મહેતા ૧૧૧ સરસ્વતી પુસ્તક ભઠાર હા શાહ ભુરાલાલ કાળીદાસ ૧૧૨ સ્વ પિતાશ્રી મોતીલાલજીના સ્મરણાર્થે હા મહેતા રણજીતલાલજી મેતીલાલ ઉદેપુરવાળા ૧૧૩ શેઠ પરસોતમદાસ અમરસીનાં ધર્મપત્ની સ્વ સમબેનના સ્મરણાર્થે તથા એ સૌ સવીતાબેનના માસખમણના નિમિત્તે છે શેઠ સેમદ પતમાસ પટે સુદાનવાળા) ૧૧૪ શ્રીમાન જોરાવરમલ ધર્મચક્રજી ડુગરવાલ રાજાજી કાકેરડાવાળા (મુનિશ્રી માંગીલાલજીના ઉપદેશથી) ૧૧૫ કે. પનભાઈ પરસેતમદાસ (૧૬ સરસ્વતી પુસ્તક જ ઠાર ૧૧૭ સરસ્વતી પુસ્તક ભડાર ૧૧૮ સરસ્વતી પુસ્તક જ ઠાર ૧૧ શેઠ મેરિલાલ સુગનલાલ ઉદેપુરવાળા ૧૨૦ શેઠ કનૈયાલાલજી સરાણા પીપલવાવાળા ૧૨૧ કામદાર વાડીલાલ રતીલાલ (સાબરમતી) ૧૨૨ કુમારી પાબેન ભેગીલાલ ભાવસાર ૧૨૩ કુમારી ઉષાબેન જયતીલાલ ભાવસાર ૧૨૪ અમારી ચ દ્રાબેન રતીલાલ ભાવસાર ૧૨૫ કુમારી જયથી રમવલાલ ભાવસાર ૧૨૬ શાહ બઘાભાઈ આ બાલાલ ૧૨૭ બરઠીયા ચાંદમજી જવાહરલાલજી ૧૨૮ શ્રી વિજયદાન સુરીશ્વરજી જ્ઞાનમ દર પૌષધશાળા ૧૨૯ શેઠ પાનાચઇ ઝવેરચદ સારગપુર ઉપાશ્રય ટ્રસ્ટ હ. વકીલ બાબુભાઈ હી મતલાલ ૨૫૧ ૩૫૧ ૩૫૧ ૨૫૧ ૨૧૧ ૨૫૨ ૨પર ૨૮૦ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૫૧ ર૫૧ ૧૧ ૨પ ૨પ૧ ૨૫૧ ૨ શાહ જગજીવનદાસ પુરતમદાસ ૩ શાહ ગોકળદાસ શામજી ઉદાણી કલકત્તા ૧ શ્રી કલકત્તા જેન વે સ્પા (ગુજરાતી) સંઘ કલેલ ૧ શેઠ મોહનલાલ જેઠાભાઈના સ્મરણાર્થે હા શેઠ આત્મારામ મોહનલાલ ૨ કે મયાદ મગનલાલ શેઠ હા ડો રતનચદ મયા ઇ 3 4 નાથાલાલ ઉમેદચ દના માથે હા શાહ રતીલાલ નાથાલાલ ૪ શેઠ મણીલાલ તલકદના સ્મરણાર્થે 6. મારફતીયા ચ દુલાલ મણીલાલ ૫ સ્વ. શ્રીયુત વાડીલાલ પરસોતમદાસના મરણાર્થે હ. ઘેલાભાઈ તથા આત્મારામભાઈ ૬ શાહ નાગદાસ કેશવલાલ ૭ શ્રી સ્થા જૈન સંઘ હા. શેઠ આત્મારામભાઈ મોહનલાલભાઈ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨પ૧ ૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨પ૧ ૧ શ્રી સ્થા દરિયાપુરી જૈન સંઘ હા. ભાવસાર દામોદરદાસભાઈ ઈશ્વરલાલભાઈ ૨ પાર્વતીબેન કે જેસી ગઈ ઈશ્વરલાલભાઈ કરજણ ૧ થી રચાનકવાસી જૈન સંઘ મીયાગામ કરજણ કહેર ૧ સ્પા જૈન સંઘ હ જેસીંગભાઈ પિયાલાલ તરફથી (માધવસિંહજી મહારાજશ્રીના ઉપદેશથી) & ઠાકોરભાઈ રાયચ દ્ર કાસગઢ ૧ આ પ્લે સ્પા જેન સ ધ ઇ શેઠ દેવચદ અમુલખભાઈ કયા ૧ સવવી ઠાકરશીભાઈ સવજીના મરણાર્થે હે શાહ વી મતલાલ હરખચ 6 ૨પ૧. ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩ અ. સૌ બેન ચન્દ્રાવતી તે ચામાન બહેતલાલ નાહરના ધર્મપત્ની, હા શેઠ ૨છતલાલજી મેતીલાલજી ડિગડ ૪ શેઠ છગનલાલ બાગ્રેચા ૫ શેઠ મગનલાલજી બાચા ૬ વ શેઠ કાળલાલજી લેવાના રણાર્થે હ. શેઠ દોલતસિ હજી તેઢા ૭ સ્વ શેઠ પ્રતાપમલજી સાખલાના કમરણાર્થે હા. પ્રાણલાલ હીરાલાલ સાખણ ૮ શેઠ ભીમરાજજી થાવરચ દછ બાફ શ્રીયુત સાહેબ લાલજી મહેતા ૧૦ શેઠ પન્નાલાલજી ગણેશલાલજી હી ગઠ ૧૧ શેઠ દીપચદજી પન્નાલાલજી લેતા ૧૨ શેઠ કસ્તુરચ છ નારૂમલજી ૧૩ શ્રી યુ એલ કોઠારી ૧૪ બાબુ પરશુરામ છગનલાલજી શેઠ ૧પ શેઠ કનૈયાલાલ કાફલાલજી જેન ૧૬ શ્રી વર્ધમાન સ્થા. જૈન શ્રાવક સઘ આમડ ઉપલેટા ૧ શેઠ જેઠાલાલ ગોરધનદાસ ૨ સ્વ બેન સબેન કચરા હા ઓતમચદભાઈ, છોટાલાલભાઈ તથા અમૃતલાલભાઈ વાલજી (કલ્યાણુવાળા) ૩ શેઠ ખુશાલચઇ કાનજીભાઈ હ. પ્રતાપભાઈ ૪ થી વીઠ્ઠલજી હરખચ છે ૫ સ ઘણું મુળશટર હરજીવનભાઇના મરણાર્થે હ. તેમના પુત્રો જય તીલાલ તથા રમલ્ટીકલાલ ઉમરગાવ રેઠ ૧ શાહ મેહનલાલ પિપટલાલ પાનેલીવાળા એહન કેમ્પ મહેતા પ્રેમચંદ માણેકચ૮ના સ્મરણાર્થે હા. રાયચદભાઈ, પિોપટલાલભાઈ તથા રસીકલાલભાઈ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૦૧ ૨૫૦ ૨૫૧ ૩૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૧ ખ લાત ૧ શેઠ માણેકલાલ ભગવાનદાસ ૨ શેઠ વીવનદાસ મગળદાસ ૩ થી સ્થા. જૈન સંઘ ૪ શાહ ચંદુલાલ હરીલાલ ૫ શાહ સાકરચદ મેહનલાલ ૬ શાહ શકરાભાઈ દેવચંદ ૭ શાહ સુખલાલ દોલત ૮ ગાંધી બાપુલાલ મોહનલાલ ૯ બેન લલિતા માણેકલાલ ગાધીધામ ૧ શાહ મોરારજી નાગ એન્ડ કંપની ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ગુ દાલા ૧ શાહ માલશી ઘેલાભાઈ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ગુલાબપુરા ૧ શ્રી સ્થા જેને વર્ધમાન સંઘ હ. માગીલાલજી ઉકારમલજી નેપવાળા ૨ શ્રી એસવાલ ૫ચાયત હ. ગુલાબચ દજી ચેરડીયા ગેહલ ૧ સ્વ ભાખડા વછરાજ તુલસીદાસના ધર્મપત્ની કમલબાઈ તરપી હા માણેકચ દભાઈ તથા કપુરચદભાઈ ૨ પીપળીયા લીલાધર દાદર તરફથી તેમના ધર્મપત્ની અ. સી. લીલાવતી સાકરચક કોઠારીના બીજા વર્ષીતપની ખુશાલીમાં કે કામાર જુઠાલાલ કેશવજીના સ્મરણાર્થે હા હરીલાલ જુઠાલાલ કામદાર જ સ્વ. ઠેઠારી કૃપાકર માણેકચરના સ્મરણાર્થે હા તેમના ધર્મપત્ની પ્રભાવરમેન ૫ કઠાવી ગુલાબચંદ રાયચ દ ૨૭નવાળા ૩૦૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૦. ૩૦૦ કાનપુર શાહ રમણીકલાલ પ્રેમચંદ કદણી-(આટકોટ) ૧ દેશી રતિલાલ ટોકરશી કેલકી ૧ પટેલ એવિ દલાલ ભગવાનજી ૨ પટેલ ખીમજી જેઠાભાઈ વાઘાણી (તેમના સ્વ સુપુત્ર રામજીભાઈના સ્મરણાર્થે) કપાલા ૧ સ્વ શેઠ નાનચદ મેતીચ ધ્રાફાવાળાના સ્મરણાર્થે હ તેમના સુપુત્ર જમનાદાસ નાનચંદ શેઠ ૨ શ્રીમતી હીરાબેન, રતીલાલ નાનચંદ શેઠ પ્રાણાવાળા ફાળગ ૧ શેઠ ચ પાલાલજી દેવચ દજી ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૦૨ ૨૫૧ ૨૫૧ કેટહાપુર ૨૫૧ ૨૫ ૧ વકીલ મણીલાલ ખેગારભાઈ હરીલાલભાઈ ખારાઘોઠા ૧ સ્વ પિતાશ્રી હરજીવનદાસ લાલચ દ શાહ તથા સ્વ . સી બેન જમકુબાઈ તથા લીલાબાઈના સ્મરણાર્થે નરસિહદાસ હરજીવનદાસ ૨ સ્વ. શેઠ એવઠલાલ લમીચદના સ્મરણાર્થે હે ભાઈચ૮ ઓઘડભાઈ ખીચન ૧ શેઠ કસનલાલ પૃથ્વીરાજ મg ખુરદારોઠ શેઠ ગીરધારીલાલજી સીતારામજી એ ઠપવાળા ૨ શેઠ નરસિંહદાસ શાતિવાલજી ભરવાવાળા (મુનિશ્રી ગ્રાંતમલજીના ઉપદેશથી) ૨૫૫ ૨પ૧ ઉપર ૨૫૧ ૨૩ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૫ જામખંભાળીયા ૧ શેઠ વસનજી નાનજી ૨ શ્રી રાધા ન સ હ મહેતા રછોડદાસ પરમાણ તે ઘવી પ્રાલાલ લવજીભાઈ જામનગર ૧ શાહ ડેટાલાલ કેશવજી ૨ વેરા ચીમનલાલ દેવજીભાઈ 2 ટે સાહેબ પી પી શેઠ ૪ શા ગીલદાસ પોપટલાલ ૨૫૧ ૨૫૦ ૨૫૧ જુનારદેવ ૨૫૧ ૨૫૧ ૧ ઘેલા વીકમજી લાધાભાઈ જુનાગઢ ૧ શેઠ મણીલાલ મીઠાભાઈ હું હરીલાલા ( હાટીનામાળીયાવાળા ) જામજોધપુર ૧ થી 0ા જેન મઘ હ મહેતા પોપટલાલ માવજીભાઈ ૨ શાહ ત્રીજોવનદાસ ભવાવાનજી પાનેલીવાળા રશી માણેકચઇ ભવાન ૪ પટેલ લાલજી જુઠાભાઈ ૫ શેઠ બાવનજી જેઠાભાઈ ૬ શેઠ વૃજલાલ ચુનીલાલ જેતપુર ૧ કેપ્યારી ડેસ્કમાર ઝીલાલ ૨ અ. સી એન સુરજવર વેણીલાલ કોઠારી ૩ શેઠ અમૃતલાલ હીરજીભાઈ ઠ નરભેરામભાઈ (જસાપુરવાળા) જ દોશી છોટાલાલ વનેથઇ જેતલસર ૧ શાહ મી જઇ કપુરચંદ ૨ કામદાર લીલાધર છવરાજના મરણાર્થે તેમના ધર્મપત્ની જમબેન તરફથી હ. શાંતિલાલભાઈ ગેડલવાળા ૨૮૭ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૨ જસાણી રૂગનાથભાઈ નાનજી હ. ચુનીલાલભાઈ ૨૧૧ ૭ માસ્તર હમીચા દીપચંદ શોક ૨૫ પદીયા ૧ સ્થા. જૈન સંઘ ઠ શાહ પ્રેમચંદ છોટાલાલ શેઠ પોપટલાલભાઈ તરફથી) ૨૫૦ ધરા ૧ શાહ લેનદાસ છગનલાલ ૩૦૧ ૨ સ્વ પ્રેમચર ઠાકરશીના માથે હા શાહ ચુનીલાલ પ્રેમચ દ ૩૦૧ ઘટકણું ૧ શાહ અદલાલ કેશવલાલ ૨૫ લવડ (થાણા) ૧ મહેતા બુલાબ જ ગભીમજી ઘોઠનદી ૧ શેઠ ચહભા શોભાચ ગાયા ૨૫૧ ચુડા ૧ શ્રી સ્વા જૈન સ ષ હા. રતીલાલ મગનલાલ ગાધી ૨૫૧ ચોટીલા ૩૦૧ ૩૦૧ ૨૫૧ ૧ શાહ વનેચર જેઠાલાલ ની સ્થા જેન સઘને ભેટ ચારભુજારાડ ૧ શેઠ માગીલાલજી હીશચછ બાલ જમશેદપુર ૧ દેશી ચ દ વલમજી જલેસર (બાલાસોર ) ૧ સઘવી નાનવ પોપટભાઈ થાનગઢવાળા જયપુર ૧ બીમાન શેઠ શીરમલજી નવલખાનાં ધર્મપત્ની અ. સો પ્રેમલતવી ભવ તક ૧ શ્રીમાન સુન્દરલાલજી નેમીચ છ તહેસરા ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૩. જમખ ભાળીયા ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૧ શેઠ વસનજી નાની ૨ શ્રી સ્પા જેને સઘ હ મહેતા રોડદાસ પરમાર ૩ ૨ ઘવી પ્રાણુલાલ વવજીભાઈ જામનગર ૧ શાહ ઇટાલાલ કેશવજી ૨ ના ચીમનલાલ રવજીભાઈ ૩ કે સાહેબ પી પી શેઠ ૪ શાહ ગીલદાન પેપરલાલ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૦ ૨૫૧ જુનારદેવ ૨૫૧ ૧ પેલા ત્રીકમજી લાધાભાઈ જુનાગઢ ૧ શેઠ મલાલ મીઠાભાઈ લ હરીલાલા ( હાટીનામાળીયાવાળા) જામજોધપુર ૧ ધી સ્યા જેન મધ હ મહેતા પિપટલાલ માવજીભાઈ ર શાહ જીવનદાસ ભગવાનજી પાનેલીવાળા દેશી મામદ ભવાન ૪ પટેલ લાલજી જુઠાભાઈ ૫ શેઠ બાવનજી જેઠાભાઈ ૬ શેઠ વૃજલાલ ચુનીલાલ ૩૮૩ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૧ કેરી ટેલરકમાર લાલ ૨ એ. સી બેન સુજકુવર વેણીલાલ કોઠારી ચેક અમૃતલાલ હરજીભાઈ હ નભેશમભાઇ (અસારવા) જ દેશી ટાલાલ વનેચંદ જેતલસર ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૧ ચાક લુકમીચ૮ કપુર દ ૨૧ ૨ કામદાર વલાધર જીવરાજના મરા તેમના ધર્મપત્ની જનકબેન તરફથી હ. શાતિલાલભાઈ એડલવાળા ૨૫૧ જોધપુર ૨૫૦ ૨૫૧ ૨૫ ર૫૧ ૧ શેઠ નવરતમeણ પનવતસિંહજી ૨ શેઠ હસ્તમલજી મનરૂપમરજી સામસુખા ૩ શેક પુખરાજ પદમારાજ ભારી ૪ શેઠ વસ્તપરછ આદમજી સામરૂખ જોરાવરનગર ૧ શ્રી સ્થા. જૈન સંઘ . શેઠ ચંપકલાલ ધનજીભાઈ ઝરીયા ૧ મી સ્થા જેને સઘ હ શેઠ કપાલાલ બી મારી ડાયા ૧ શ્રી સ્વા નિ સલ ૨૫૧ ૨૫૧ સા ૧ હસાગ્રામ સ્થાન આઇ હ. એક સમૃદ્ધ તરફથી ૨પ૧ ૨ શ્રી થા. જૈન સ હ બગડિયા નરભેરામ જેઠાલાલ (ઢસા જકશન) ૨૫૧ તાગાલ ૧ સ્વ. ચુનીલાલ દનકના મરણાર્થે તેમના ધર્મપત્ની દુબાઈ તારી હ. શેઠ સમયદજી ૩૫૧ થાનગઢ ૧ શાહ ઠાકભાઈ કરશન ૨૫૧ ૨ શેઠ જેઠાલાલ જીવનદાસ રમ ૩ શાહ ધારશીલા પદવીરબાઈ હા. ખાલભાઈ ર૫ ૪ હસાબેન નરવીર હ. ભાઈ રવીદ માણેકચર ૩૦૧ દહાણુક ૧ શાહ હરજીવનદાસ ઓઘડ ખ ધાર (ઠરાચીવાળા) દાદ ૧ શેઠ માણેકલાલભાઈ એ ગારજી ૨૫૧ દિલ્હી ૧ ફલાણું પૂર્ણ - બે માળા) ૨૫ 8 ૫ ૨ શ્રીયુત કીશનચ દજી મહેતાબચ દશ ચેરીયા હા શ્રીમતી નગીનદેવી તથા શ્રીયુત મહેતાબચદ જૈન ૨૫ અ સૌ સજજનબેન ઈરમલજી પારેખ ૨૫૧ લાલાજી મીઠનલાલજી જેન એન્ડ સન્સ ૩૦૧ લાલાજી ગુલશનલાલજી જેને એન્ડ સન્સ ૩૦૧ ૬ બેન વિન્યાકુમારી જેન કે મહેતાબચ દ જેને (વૃદ્ધ મરલ સ્વભાવી કુલમતીજી મહાસતીજીની પ્રેરણાથી) ૨૫૧, શ્રીમાન લાલાજી રતનચંદજી જેન કે આઈ સી હોઝીયરી ૨૫ સ્વ શ્રી લાલાશ્રીચ છ ડુગરીયાના સ્મરણાર્થે રાજસ્થાન ન્યાયાધિકારી હુકમચ દછ જૈનના સુપુત્ર છતે કકુમાર વકીલના સુપુત્ર અનિલકુમાર તરફથી ભેટ હ વિનયકુમારી ૩૫૧ સ્વ લાલાજી ચ પાલાલજી ચેડીયાના સ્મરણાર્થે લાલચ હજી તથા હીરાલાલજી તથી હ શાતાદેવી ૩૫ ૧૦ એક સંગ્રહસ્થ તરફથી હ મહેતાબચ છ જૈન ૩૦૧ ૧૧ એક સ્વધર્મી બધુ તરફથી હસ્તે વિજયાકુમારીબેન ૩૦૧ ૧૨ બાબુ નિર જનસિહજી ન ૨૫૧ ૯ ધ્રાફ ૧ શેઠ મg]લાલ જેચ દભાઈ ૨૫૧ ધાર ૨૫ T ૨૦૫ ૧ શેઠ સાગરમલજી પનાલાલજી ધ્રાગધ્રા ભાવરીક્ષિત અ. સૌ રૂપાળીબેન હિમતલાલ સંઘવીની તપશ્ચર્યા સવવી ચીમનલાલ પુરતમદાસ સંઘવી તરફથી ૨ સ ઘવી નરસિંહદાસ વખત દ ૩ શ્રી સ્પા જૈન મોટા સ હ ૪ ઠકકર નારણદાસ હરવિદાસ ૫ કઠારી કપુરચ ઇ મગળજી ધોરાજી ૧ મહેતા પ્રભુદાસ મુળજીભાઈ ૨ બસો બચીબેન બાબુભાઈ મ નળજી જીવરાજ ૩૦૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૫ ૫૧ ૨૫ જોધપુર ૨૫૦ ૨૫૬ ૨૫ ૨૫૧ ૧ શેઠ નવરતમલજી ધનવતસિંહજી ૨ શેઠ હતીમાજી મનરૂપમલજી સામસુખા ૩ શેઠ પુખરાજ પદમારાજ ભડારી ૪ શેઠ વસ્તીમજી આન દમલજી સામસૂખા જોરાવરનગર ૧ શ્રી સ્થા. જૈન સંઘ હ. શેઠ ચ પકલાલ ધનજીભાઈ ઝરીયા ૧ શ્રી સ્થા જેન સા હ શેઠ કનૈયાલાલ બી. મોટી ઠોઠાયચા ૧ શ્રી સ્યા જેન સંઘ ૨૫ ૨૫૧ r ૨૫૦ સા ૧ ઢસાગામ સ્થા. જૈન સંઘ હ. એક સંગ્રહસ્થ તરફથી ૨૫૧ ૨ ટી સ્થા. જૈન સંઘ . બગઠિયા નરભેરામ જેઠાલાલ (ઢસા જ કશન) ૨૫૧ તાસના ૧ સ્વ. ચુનીલાલજી દગડના સમરણ' તેમનાં ધર્મપત્ની Rબાઈ તવી હા શેઠ રામચ દઇ ૩૫૧ થાનગઢ ૧ uહ ઠાકીભાઈ કાનજી ૨૫ ૨ શેઠ જેઠાલાલ ત્રીભોવનદાસ ૨૫ ૩ શાહ પારસીલાઇ પાશવીરબાઈ હા. સુખલાલભાઈ ૪ હસાબેન અરવીદ હ. ભાઈ સ્વીચ માણેકચ દ દહાણ ૧ શાહ હરજીવનદાસ આવડ ખ પાર (કાચવાળા) ૨૫ દાહોદ ૧ શેઠ માણેકલાલભાઈ એ ગારજી ૨૫૧ ૨૫ ૩૦૧ ૧ લાખ પૂરુંગાજી જેન (સેન્ટ્રલ બે વાળા) ૫ ૨૫૧ ૩૦૧ પણુસણા ૧ શ્રી સ્થા. જૈન સા હ શાહ છોટાલાલ પુજાભાઈ પાલેજ ૧ સ્વ મનસુખલાલ મેહનલાલ સઘવીના સ્મરણાર્થે હ ભાઈ ધીરજલાલ મનસુખલાલ પ્રાતીજ ૧ સ્થા. જૈન સબ શ્રીયુત અબાલાલ મહાસુખરામ ૫ના ૧ શેઠ ઉત્તમચ દછ કેવળચ દજી કો ફાલના ૧ મહેતા પુખરાજ હસ્તીમલજી સાદીવાલા ૨ મહેતા કુદનમલજી અમર દજી સાદડીવાળા ૨૫૦ ૨૫૧ ૩૦૧ ૨૫૧ ૨૫૧ બગસરા ૧ શેઠ પોપટલાલ રાઘવજી રાયડીવાળા હ માનસ ઘ પ્રેમચ દ શાહ ૨ સ્વ. માતુશ્રી જબકબાઈના સ્મરણાર્થે હ દેશાઈ વૃજલાલ કાળીદાસ બરવાળા-ઘેલાશા ૧ સ્વ મોહનલાલ નરસિહદાસના સ્મરણાર્થે છે તેમના ધર્મપત્ની સુરજબેન મોરારજી ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ અનાવર ૧ મી વર્ધમાન સ્થા જેન આવા સા હ મિઝીલાલ જેન વકિલ બાલેરા ૧ શાહ જેઠમલ હસ્તીમજી ભગવાનદાસજી ભણસારી બીદડા ૨૫ ૧ શાહ કાનજી શામજીભાઈ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૦૧ ૨૫૦ ૩ થી નવસૌરાષ્ટ્ર ઓઈલ મીલ મા લીમીટેડ જ સ્વ. રાયચક પાનાચ ના સમરણાર્થે હ ચીમનલાલ રાયચંદ શાહ ૫ ગાંધી પિપટલાલ જેચકભાઈ ૬ દેસાઈ છગનલાલ ડાહ્યાભાઈ લાઠવાળાનાં ધર્મપત્ની દિવાળીબેન તરફથી હ. કુમારી હસુમતી છે એક સંગ્રહસ્થ હ મહેતા પ્રભુદાસ મૂળજીભાઈ ૮ શેઠ દલપતરામ વસનજી મક્તા ૯ સ્વ પિતાશ્રી ભગવાન કચરાભાઈના તથા ચિ હસાના સ્મરણાર્થે જ પટેલ દલીચ દ ભગવાનજી ૧૦ મહેતા હેમચા કાળીદાસ જામખ ભાળીયાવાળા ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૩૦૧ ૨પ ધંધુકા ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૧ શેઠ પોપટલાલ ધારશીભાઈ ૨ સ્વ ગુલાબચદભાઇના સ્મરણાર્થે હ વેરા પિપટલાલ નાનચદ ૩ શ્રી ચત્રભુજ વાવજીભાઈ વસાણી ધુલીયા ૧ થી અમલ જેન જ્ઞાનાલય & શેઠ કયાલાલ જેઠ નયાદ ૧ શાહ મેહનલાલ ભુરાભાદ્ધ નારાયણ ગામ ૧ શેઠ મોતીલાલજી હીરાચાજી ધારીયા બેરીવાળા નકુરબાર ૧ મી સ્થા જેને સ વ હ. શેઠ પ્રેમ શબવાનલાલ નાગર ૧ શ્રીપાલભાઈ એન્ડ કાં સાગરમલજી હકડ કરવાળા તરફથી નાગપુર ૧ મી વર્ધમાન સ્થા જેન આવક સંઘ પાલનપુર ૧ લોકાગચ્છ સ્થા. જૈન પુસ્તકાલય હ. કેશવલાલ છ શાહ ૨૫ ૧ ૨૫૧ [ ૨૫૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૯ ભાવનગર 1 ૩૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૦૧ ૨૫૧ ૨૫૧ સ્વ કુવરજી બાવાભાઈના સ્મરણાર્થે હા શાહ લહેરચદ કુવરજી ભાદરણુ ૧ શ્રી સ્થા. જૈન સંઘ હા પટેલ પુલાભાઈ ઝવેરભાઈ ભીલવાડા ૧ શ્રી શાતિ જેને પુસ્તકાલય . ચાદમલજી મામલજી સાવી ૨ શેઠ ભીમરાજજી મીશ્રી લાલજી ભીમ ૧ ચંપકલાલજી જૈન પુસ્તકાલય હા શેઠ ગામલજી માગીલાલજી સુસાવલ ૧ શેઠ રાજમલજી નદલાઈ ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ ભોજાય જ્ઞાન મંદિરના સેક્રેટરી શાહ કવરજી જીવરાજ મદ્રાસ ૧ શેઠ મેઘરાજજી દેવીચ દછ મહેતા ૨ મહેતા મણીલાલ ભાઈચ દ મહેતા સુરજમલ ભાઈચદ ૪ મહેતા બાપાલાલ ભાઈચ દ મનફરા ૧ સ્થા છકેટી સ્થા જેન સ ધ મનોર ૧ શાહ શેરમલજી દેવીચ છ જશવ તવાળા હા. પૂનમચ દછ શેરમલજી બોલ્યા. માનકુવા ૧ રવ મહેતા કવરજી નાથાલાલના સ્મરણાર્થે હા. તેમના ધર્મપત્ની કુવરબાઈ હરખચ (માનકુવા સ્થા. જૈન સંઘ માટે) ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫૫ ૨૫૪ ૨૫૧ બીકાનેર ૧ શેઠ ભેરુદાનજી શેઠીયા બેરાજા ૧ શેઠ ગાગજી કેશવજી (જ્ઞાનભડાર માટે) બેલારી ૧ શ્રી સ્વા જૈન સ હ શેઠ હજારમલજી હસ્તીમલજી રાઠા બેરમો ૧ શ્રી રમે સ્થા. જૈન સવ હ. મહેતા નવલદ હાકેમચંદ એ ગલેર ૧ શેઠ લશનશાહજી ફુલચ છ સાહેબ ૨ અમેશ ટાલાલ માનસિંગ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ બેટાદ ૧ સ્વ. વસાની હરવિંદદાસ છગનલાલના સ્મરણાર્થે હા. તેમના ધર્મપત્ની છબલબેન બોડેલી ૧ શાહ પ્રવીણવાન નરસિંહદાસ સાણ ઇવાળા ૨ શાક ગરધરલાલ સાકરચંદ ભાણવ ૧ શેઠ ચદભાઈ માણેકચ કભાઈ ૨ સઘવી માણેકચંદ માધવજી કે શેઠ હાલ માણેકચ દ લાલપુરવાળા ૪ શેઠ રામજી જીણાભાઈ ૫ શેઠ પદમશી ભીમજી હેકરીયા ૬ હેકરીયા ગાઠાલાલ કાનાભાઈ હા એ સૌ શાતાબેન વસનજી ૭ વ મહેતા પૂનમચંદ ભવાનના મરણાર્થે હા. તેમનાં ધર્મપત્ની દિવાળીબેન લીલાધર (ગુરવાળા) ઉપર ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૧૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૯ -- ૩૧. ૨૫૧ ભાવનગર સ્વ. કુંવરજી બાવાભાઈના સ્મરણાર્થે હ. શાહ લહેરચદ કુવરજી ભાદરણુ ૧ શ્રી સ્થા. જૈન સંઘ હ પટેલ ધુલાભાઈ ઝવેરભાઈ ભીલવાડા ૧ શ્રી શાતિ જેના પુસ્તકાલય હા. ચાદમલજી મામલજી સઘળી ૨ શેઠ ભીમરાજજી મીથીલાલજી ભીમ ૨૫૧ ૩૦૧ ૧ ચ પિકલાલજી જૈન પુસ્તકાલય હા શેઠ ગામ છ માગીલાલજી ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ભુસાવલ ૧ શેઠ રાજમલજી નદલાલજી ચેરીટેબલટ્રસ્ટ જાય જ્ઞાન મંદિરના સેક્રેટરી શાહ કવરજી જીવરાજ મદ્રાસ ૧ શેઠ મેઘરાજજી દેવીચ દજી મહેતા ૨ મહેતા મણીલાલ ભાઈચ દ મહેતા સુરજમલ ભાઈ દ ૪ માતા બાપાલાલ ભાઈચ 6 મનફરા 1 સ્થા કરી સસ્થા જૈન સંઘ મનોર ૧ રાહ શેરમલજી દેવીચ છ જાવ તગડવાળા હા. પૂનમચંદજી શેરમલજી દયા માનકુવા ૧ સ્વ મહેતા કુવરજી નાથાલાલના સ્મરણાર્થે હા. તેમના ધર્મપત્ની ૧૨બાઈ હરખચદ (માનકુવા સ્થા. જૈન સ ધ માટે) ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ 2 ૪. હે પ્રવિણુચહ્ન ચત્રભુજ (ઘાટકોપર) ૮૧ ૪૧ શેઠ મનુભાઈ માણેકચદ હ ઝાટીયા નરભેરામ મોરારજી ૨૫ ર શાહ કાંતિલાલ મગનલાલ ૨૫૧ ૪૦ શેઠ મણીલાલ ગુલાબચદ ઘાટકોપર ૨૫૧ ૪ શેઠ જ્ઞનલાલ નાનજીભાઈ ૨૫૧ ૫ શાહ શીવજી માણેકભાઈ ૨૫ ૪૬ મેસર્સ સવાણી ટ્રાન્સપર્ટ કુ. હા શેઠ માણેકલાલ વાડીલાલ ૪૭ શાહ નગીનદાસ કલ્યાજી (વેરાવળવાળા) ૨૫૧ ૪૮ મહેતા રતીલાલ ભાઈચ ૨૫૧ ૪૯ શાહ પ્રેમજી હીરજી ગાલા ૨૫૧ ૫૦ બેન કેશરભાઈ ચ દુલાલ જેશી ગાભાઈ શાહ ૨૫૧ પ૧ પારેખ ચીમનલાલ લાલચ૮ સાયલાવાળાના ધર્મપત્ની આ સી ચચળબાઈને સ્મરણાર્થે હા સારાભાઈ ચીમનલાલ ૨૫૧ પર ધી મરીના મેઈન હાકુલ દેટ ફટ હ. શાહ મણીલાલ ઠાકરશી રપ૧ ૫a મહેતા માટર ટાર્સ હા. અનેપચ ૬ ઠી મહેતા ૨૫૧ ૫૪ શેઠ રસીકલાલ પ્રભાશકર મેરખીવાળા તરફથી તેમના માતુશ્રી મણીબેનના સ્મરણાર્થે ૩૦૧ ૫૫ પ્રવૃત જસવ તલાલ ચુનીલાલ વેરા ૨૫૦ પ૬ શાહ કુવરજી હસરાજ ૨૫૧ ૫૭ દીયા જેસી બહાલ ત્રીકમજી ૨૫૧ ૫૮ મહી અભે દ સુરત રાજકોટવાળા હ. દેસાલાલ અચદ ૨૫૧ ૫૯ શાહ જેઠાલાલ ઠામરથી પ્રાગટ્રાવાળા હ. આ વાહલાલ જેઠાલાલ ૧૦ સ્વ. પિતાશ્રી ભગવાનજી હીરાચ૮ જસાણીના સ્મરણાર્થે હ હમીદભાઈ તથા કેશવલાલભાઈ ૩૫૧ ૨૧ સ્વ પિતાશ્રી શાહ અબાલબ્ધ પુરુત્તમદાસના સ્મરણાર્થે ના થડ બાપાલાલ બાવાલ ૨૫૧ ૨૨ કસ્તુર અમરના સ્મરણાર્થે હા તેમનાં ધર્મપત્ની ઝવેરબેન મગનલાલ વતી જય તીકાલ સ્તુરચા મસ્કારીયા (ગુઠાવાળા) ૬૩ શેઠ નરશી હસરાજ વીસરીયા ૨૫૧ ૨૪ શાહ સ્તનશી મોશીની કુ. ૨૫૧ ૬૫ શેઠ શીવલાલ ગુલાબ મેવાવાળા ૧૬ શાહ ચદલાલ કેશવલાલ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૩ ૨૫૧ s ૨૫૧ ૨૫૧ ૬૭ સ્વ પિતાશ્રી વીરચદ જેસીગ શેઠ લખતરવાળાના માથે હા કેશવલાલ વીરચ ૮ ૨૫૧ ૬૮ ચ દુલાલ કાનજી મહેતા ૬૯ શ્રી વર્ધમાન સ્થા ન સ ધ હા કેશરીમલજી અને પચ દજી ગુગલીયા (મલાડ) ૨૫૧ g૦ સ્વ પિતાશ્રી પતભાઈ મોનાભાઈના સ્મરણાર્થે હ શાહ કાનજી પતુભાઈ ૨૫૧ હા આ સી પાનબાઈ હ. શેઠ પદમશી નરસિહભાઈ ૨૫૧ કર સ્વ નાગશીભાઈ સેજપાલના કમરા રામજી નાગશી ૪૦૧ ૭૩ સ્વ ગડા વારશી વોવનદાસ સરસઈવાળાના સ્મરણાર્થે છે. જગજીવન વારશી ગડા ૭૪ સ્વ કાનજી મુળજીના સ્મરણાર્થે તથા માતુશ્રી દિવાળીબાઈના ૧૬ ઉપવાસના પારણા પ્રસંગે હા જયતિલાલ કાનજી ૭૫ શાહ પ્રેમજી માલશી ગાગર ૨૫૧ છેદ શાહ વેલશી જેસી ગભાઈ છાસરાવાળા તરફથી તેમના ધર્મપત્ની સ્વ નાનબાઈના સ્મરણાર્થે ક, સ્વ પિતાશ્રી રાયશી વેલશીના સ્મરણાર્થે હા શાહ કામજી રાયશીભાઈ ૩૦૧ ૭૮ શાહ વરજાગભાઈ શીવજીભાઈ ૨૫ ૭૯ શાહ ખીમજી મુળજી પુજા ૨૫૧ ૮૦ અ સ ક્ષમતાબેન શાંતિલાલ કે શાતીલાલ ઉજમશી રાહ ૨૫૧ ૮૧ સ્વ કેશવલાલ વછરાજ ઠારીના સમરણાર્થે સુરજબેન તરફથી હા તનસુખલાલભાઈ ૮૨ સ્વ પિતાશ્રી હસરાજ હીરાના સ્મરણાર્થે હ. દેવશી હસરાજ કચ્છ બીદડાવાળા ૮૩ ઘેલાણી પ્રભુલાલ ત્રીકમજી (બોરીવલી) ઉપર ૮૪ શેઠ બકલાલ કસ્તુરચલીમી અજરામર શાસ્ત્રમાં ઠારને ભેટ (માટુ) ૨૫૧ ૮૫ અ સો બેન ૨જનગૌરી કે શાહ ચ દુલાલ હકમીચ દ ૮૬ શાહ નટવરલાલ પચદ તરફથી તેમના ધર્મ પત્ની એ સો સુશીલાબેનના વષીતપની ખુશાલીમાં ૨૫ ૮૭ દેશી ભીખાલાલ વૃજલાલ પાળીયાદવાળા ૨૫ ૮૮ શાહ નેપાળજી માનસરો ૨૫૧ Us ૩૦૧ ૨૫૧ w ૨૫ ૮૯ દેશી કુરચદ માણેકચ દ માટુબા ૨૫૦ ૯૦ શેક ચપકલાલ ચુનીલાલ દાદભાવાળા ૨૫૧ ૧ શ્રી વર્ધમાન સ્થા જેન શ્રાવક સંઘ હ. શાહ રવિચંદ સુખલાલ (દાદર) ૨૫૧ ૨ શાંતીલાલ ડગર અદાણી ૨૫૧ ૯૩ શાહ કરશન લધુભાઈ ૨૫ ૯૪ કિસનલાલ સી મહેતા (શીવ) ૨૫૧ ૯૫ માતુશ્રી જીવીબાઈના સ્મરણાર્થે હ, શામજી શીવજી કછ ગુદાળાવાળા (ગેરેગાવ) ૨૫૧ લઇ જવ શાહ રાયશી કચરાભાઈને માથે તેમના ધર્મપત્ની નિરુબાઈની વતી હ. જેઠાલાલ રાયશી ૨૫૧ ૭ સુશીલાબેન શકરાભાઈ કે નવીનચંદ્ર વસંતલાલ શાહ (વીલે પા') રપ૧ ૯૮ બેન ચ દબેન અમૃતલાલ વારિયા ૨૫ ૯૯ સ્વ. કાળીદાસ જેઠાલાલ શાહના સ્મરણાર્થે હ. સુમનલાલ કાળીદ સ (કાનપુરવાળા) ૩૦૧ ૧૦ શાહ ત્રીલેવન ગોપાળજી તથા અ. એ બેન કસુબા ત્રીવન (થાનગઢવાળા) (શીવ) ૨૫૧ ૧૧ સી. શાતાબેન (દીનુભાઈ ભેગીલાલના ધર્મપત્ની) (૮૨) ૨૫૧ ૧૦૨ ભાવસાર વિનુભાઈ જોગીલાલ એ બઈ ૨૫૧ સૂળી ૧ શેઠ ઉજમશી વીરપાળ હ. શેઠ કેશવલાલ મશી ૩૦૧ મોરબી ૧ શી માણેકચ૮ સુદરજી ૩૫૧ બાસા ૧ ઝીણુત નાથાલાલ ડી. મહેતા ૨ આઇ દેવરાજ પેથરાજ ૨૫૧ ૨૫o. મહેસાણા ૧ શાહ પદમશી સુરતના સ્મરણાર્થ છે શીવલાલ પદમણી – ૨૫૧ ૩૫ યાદગીરી ૧ શેઠ બાદરમલજી સુરજમલજી-બે કર્સ ૨૫૦ રતલામ ૨૫૧ ૧ અનેક ભકતજનો તરફથી હ બીમાન કેશરીમલજી ઠક (શ્રી કેવળચદ મુનિશ્રીના ઉપદેશથી) રાણપુર ૧ શ્રીમતી માતુશ્રી સમરતબાઈના સ્મરણાર્થે છે કે નરોત્તમદાસ ચુનીલાલ કાપડીયા ૨ સ્વ પિતાશી લહેરાભાઈ ખીમજીના સ્મરણાર્થે હ શેઠ કાળીદામ લહેરાભાઈ વસાણી ૨૫ ૩૦ રાણાવાસ, ૩૦૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૪૦e ૧ શેઠ જવાનમલજી નેમીચ દછ હા બાબુ રખબચ દજી રાયચુર ૧ સ્વ માતુશ્રી મોઘીબાઈના સ્મરણાર્થે 8. શાહ શીવલાલ ગુલાબચ ઇ વઢવાણવાળા ૨ કાળુરામજી ચાદમલજી સમિતી રાજકેટ ૧ વાડીલાલ ડાઈગ એન્ડ પ્રિન્ટીંગ વર્કસ ૨ શેઠ રતીલાલ ન્યાલશદ ચીત્તલીયા ૩ શેઠ મનુભાઈ મુળચ ળ (એછનીયર સાહેબ) ૪ શેઠ શાંતિલાલ પ્રેમ છે તેમનાં ધર્મપનીના વષીતપ-પ્રસ છે ૫ શેઠ પ્રજારામ વીઠ્ઠલજી ૬ બેન સબાળા નૌતમલાલ જસાણી (વર્ષીતપની ખુશાલી) ૭ મોદી સૌભાગ્યચ૦ મોતીચ દ ૮ બઘણી ભીમજી વેલજી તરફથી તેમના ધર્મપત્ની અ. સૌ. સમરતબેનના વષીતપ નિમિત્તે ૯ દેશી મતી પારશીભાઈ ૨પ૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૬. રા ૨૫૧ ર૫ ૨૫૧ ૩૬ ૨૫૦ ૨૫૧ ૨૫૧ ૧૦ કામદાર અદલાલ જીવરાજ (પ્રાગwાવાળા) ૧૧ હેમા ઘેલાભાઈ સવચક ૧૨ દફતરી પ્રભુલાલ પાલચ દ ૧૪ સ્વ. મહેતા દેવચંદ પુરુષોત્તમના સ્મથે તેમના ધર્મપત્ની હેમકુવરબાઈ તરફથી હ જયતીલાલ દેવચંદ મહેતા ૧૪ પારખ શીવલાલ ઝુંઝાભાઈ મેમ્બાસાવાળા ૩ અ સ ક ચનબેન ૨૫૧ ૨૫૨ રાપર ૧ પૂજ્ય વાલજીભાઇ ન્યાલચંદભાઈ ૨૫૧ ૩૫૧ ૩૫૧ ૨૫૫ ૨૫૧ રામપુરા ૧ શેઠ તેજમલજી મનહરલાલજી બે કર રાવટી ૧ શેઠ મીયા દજી જુહારમલજી કટારિયા લખતર ૧ શાહ રાય ઠાકરશીના સ્મરણાર્થે હ શાંતિલાલ રાયચદ શાહ ૨ ભાવસર હરજીવનદાસના સ્મરણાર્થે હ ત્રીવનદાસ હરજીવનદાસ શાહ તલકશી હીરાચ ના સ્મરણાર્થે હ ભાઈ અમૃતલાલ તલકશી ૪ શાહ ચુનીલાલ માણેકચ ૮ ૫ શાહ જાદવજી એ ઘડભાઈના સ્મરણાર્થે હ. શાંતિલાલ જાદવજી ૬ રાચી ઠાકરશી ગુલાબ ના સ્મરણાર્થે તેમના ધર્મપત્ની સમરતબેન તરફથી હ. જયતિલાલ ઠાકરશી લાલપુર ૧ નેમચંદ સવજી મેરી હ ભાઈ મગનલાલ ૨ શોઠ મુલગ્ન પિપટલાલ હ મણીલાલ તથા સી ગભાઈ લકીયા ૧ શ્રી વાકયા સ્થા જેન સા હ શાહ રતનસી કરમ લી બડી (સૌરાષ્ટ્ર) ૧ રાહ ચકુભાઈ ગુલાબચદ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૨૫૧ ૩૭ વી મઠી [પ ચમહાલ] ૨૫૧ ૨૫૧a ૨૫૧ ૩૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૧ શાહ કવરજી ગુલાબચદ ૨ છાજેડ ઘાસીરામ ગુલાબ ૩ શેઠ વીરચ દ ૫નાલાલજી કરણાવટ ૪ શ્રી સ્થા જેન આ ઘ હ શાહ શાતીલાલ ગુલાબચ દ લોનાવાલા ૧ શેઠ ધનરાજજી મુલચ દછ મુકા લુધીયાના ૧ બાબુ રાજેન્દ્રકુમાર જૈન તીદડીવાળા વઢવાણ શહેર ૧ શેઠ દીલીપકુમાર સવાઈલાલ કે શાહ સવાઈલાલ ત્રબકલાલ ૨ કામદાર મગનલાલ ગોકલદાસ હ રતીલાલ મગનલાલ ૩ સંઘવી મુળચોદ બેચરભાઈ હ છવલાલ ગફલદાસ જ શેઠ કાંતિલાલ નાગરદાસ ૫ વેરા ચત્રભુજ મગનલાલ ૬ સ ઘવી શીવલાલ હીમજીભાઈ ૭ શાહ દેવશીભાઈ દેવકરણ ૮ વેરા સાભાઈ લાલચ દ રસ્થા જેન સ ધ હ. વેરા નાનચદ શીવલાલ ૯ વોરા ધનજીભાઈ લાલચ દ સ્થા જેન આ ઘ હ. વેણ પાનાચંદ ગબરવાસ ૧૦ દેશી વીરચદ સુરચદ હ. દેશી નાની ઉજમશી ૧૧ સ્વ. વેરા મણીલાલ મગનલાલ હા. વેરા ચત્રભુજ મગનલાલ ૧૨ શાહ વાધવાલ દેવજીભાઈ ૧૩ કામદાર ગોરધનદાસ મગનલાલના ધર્મપત્ની અ. સો કમળાબેન ૨ ગુનવાલા ૧૪ શ્રી વૃજલાલ સુખલાલ વડોદરા ૧ કામદાર કેશવલાલ હિમતરામ પ્રોફેસર ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨પ૧ ૨ વકિલ મરીલાલ કેશવલાલ શાહ 2 સ્વ. પિતાશ્રી ફકીરચદ પુજાભાઈના સ્મરણાર્થે હા. શાહ રમણલાલ ફકીરચ૮ વડિયા ૧ શેઠ ભવાનભાઈ કાળાભાઈ પરમીયા ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ વલસાડ ૧ શાહ ખીમચ દ મુલજીભાઈ વરણી ૧ મહેતા નાનાલાલ છગનલાલના ધર્મપત્ની સ્વ ચ ચળબેન તથા પુરીબેનના મરણાર્થે હા મનહરલાલ નાનાલાલ મહેતા વટામણ ૧ શ્રી સ્થા. જૈન સંઘ હ પટેલ ડાયાભાઈ હધુભાઈ વડગાંવ ૧ શેઠ માણેકશtછ રાજમલજી બાફવા વાકાનેર ૧ ખનીયા કાંતીલાલ ઝબકલાલ ૨ બસ્તરી ચુનીલાલ પિપટલાલ મોરબીવાળા હ. પ્રાણલાલ ચુનીલાલ દફતરી વી છીયા ૧ શ્રી સ્થા જેન સાવ હા અજમેશા રાય વ્રજપાળ વિરમગામ ૧ માસ્તર વીઠલભાઈ મી ૨ શાહ નાગરદાસ માણેક ૩ શાહ મણીલાલ છgટાલ શાહપુરવાળા ૪ શાહ અમુલખ નાગાયનાં ધર્મપત્ની મ. સો ન લીલાવતીના વર્ધિતપ નિમિત્તે હ. શાહ કાંતિલાલ નાગરઘસ ૫ સ્વ. શેઠ ઉજમશી નાનથના સમયે હ. ચુનીલાલ નાનજ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫ ૨૫૧ ૧૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ અ. સૌ ૨૫૧ ૬ ભવ શેઠ મણીલાલ લક્ષ્મીચ દ ખારાઘોડાવાળાના સ્મરણાર્થે તેમના પુત્રો તરફથી 6. ખીમચ દભાઈ ૨૫ ૭ સર્વ શેઠ હરિલાલ પ્રભુદાસના સ્મરણાર્થે છે અનુભાઈ ૨૫૧ ૮ સઘવી જેચંદભાઈ નારણદાસ ૨૫૧ ૯ સ્વ શાહ વેલશીભાઈ સાકરચદ કાસગઢવાળાના સ્મરણાર્થે હ ચીમનલાલભાઈ ૧૦ પારેખ મણીલાલ ટોકરશી લાતીવાળા (માબેનના સ્મરણાર્થે) ૧૧ શાહ નાઝુદાસ નાનજીભાઈના પુત્ર વાઝલાલભાઈના ધર્મપત્ની નાર ગીબેનના વધીતપ નિમિત્તે હશાતિલાલ નારણદાસ ૨૫૧ ૧૨ કવ છબીલદાસ ગોકળદાસના સ્મરણાર્થે તેમના ધર્મપત્ની કમળાબેન તરફથી ક મ જુલાકુમારી ૧૩ શ્રી સ્યા જેન શ્રાવિકા સા હ ર ભાબેન વાડીલાલ ૨૫૧ ૧૪ સ્વ. ત્રિવનદાસ દેવદ તથા સર્વ અચળબેનના સ્મરણાર્થે હ ડે હિમતલાલ સુખલાલ ૨૫૧ ૧૫ રાહ મૂળમદ કાનજીભાઈ હ શાહ નાગરદાસ પઠભાઈ ૧૬ શેઠ મોહનલાલ પિતામ્બરદાસ હ ભાઈ કેશવલાલ તથા મનસુખલાલ ૨૫ ૧૭ શ્રીમતી હીરાબેન નથુભાઈના વષીતપ નિમિત્તે હ નથુભાઈના નાનચંદ શાહ ૩૦૧ ૧૮ શેઠ મલાલ શીવલાલ ૨૫૧ ૧૯ સ્વ મણીયાર પરસોતમદાસ સુધરજીના સ્મરણાર્થે હ સાકરપદ પરસોતમદાસ શાહ ૨૫૧ ૨૦ લવ મેહનદાસ દુલાભાઇના સ્મરણાર્થે હ. તેમના ધર્મપત્ની નાથીબાઈ તરફથી હ. શ કરલાલ તથા શાંતિલાલ ૨૫૧ વીજયનગર ૧ શ્રી વર્ધમાન વે સ્થા. જૈન શ્રાવક સઘ હ છોટુમલ અજિતસિહ ૨૫૧ વેરાવળ ૧ શાહ કેશવલાલ જેચંદભાઈ ૨૫૧ ૨ શાહ બીમગ્ર સૌભાગ્યચદ ૨૫૬ વ શેઠ મનજી ભાઈના સ્મરણારે તેમના ધર્મપત્ની લાઠકવરબાઈ તરફથી હ ધીરજલાલ માનજી ૨૫૧ ૪૦ ૪ બી સ્થા. જૈન સબ હ. શાહ ભેચ દ કરશનજી ૫ શબ્દ હનિહસ ફુલચંદ કાનપુરવાળા ૨૫૧ ૨૫૧ સશ ૧ શ્રી સર સ્થા. જૈન સવ & દેશી પાનાચ સોમચંદ ૨૫ ૨ ૨૦ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૪ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૧૧ સાદ શાહ હીરાચદ છગનલાલ હ શાહ ચીમનલાલ હીરાચદ અ. શો અપાબેન હા દેશી જીવરાજ લાલચ દ પટેલ મહાસુખલાલ દેસાભાઈ શબ્દ સાકરચંદ કાનજી ૫ પુરીબેન ચીમનલાલ કલ્યાણજી સંઘવી હી બડીવાળાના સમરણાર્થે હા. વાડીલાલ મોહનલાલ કોઠારી દ પારેખ નેમચંદ મોતીચ દ મુળીવાળાના સ્મરણાર્થે હા પારેખ ભીખાલાલ નેમચ૦ ૭ સંઘવી નારણદાસ ધરમશીન સ્મરણાર્થે હા. જયંતિલાલ નારણુદાસ શાહ કસ્તુર છે. હરજીવનદાસ હા , માણેકલાલ કસ્તુરચંદ શાહ ૯ શેઠ મોહનલાલ માણેકચ દ ગાંધી ગુડાવાળા તરફથી તેમનાં ધર્મપત્ની છાબેન લલ્લુભાઈને સ્મરણાર્થે ૧૦ સંઘવી કાન્તીલાલ હરખચંદ ૧૧ શાહ ભીખાલાલ નાગરદાસ સાબની ૧ ડોશી ચુનીલાલ ફુલ સાદી શેઠ દેવરાજ જીતમજી પુનમીયા ૨૫ ૩૦૧ ૨૫૫ ૨૫૦ ૧ ૨૫૧ સાવકે ૧ ચદનમલજી મુળાના ધર્મપત્ની અ, સો રબાઈ સુથા તરફથી હ, અમર છ મુખ ૨૫L સિગાપુર ૧ દેશી વનેચંદ વછરાજ ૨૫૧ સૂરત ૧ શ્રી શ્યા જેન સા હ શાહ રતિલાલ લદતુભાઈ ૨ શ્રી કલ્યાણચ દ માણેકચંદ હડાલાવાળા શ્રી હરીપુરા છકેરી સ્થા જેને સઘ હા બાબુલાલ છોટાલાલ સુરેન્દ્રનગર ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ 3 ૨૫૧ ૨૫૧ ૨૫૧ ૨ ૧ શેઠ ચાપશીભાઈ સુખલાલ ૨ ભાવસાર ચુનીલાલ પ્રેમચ દ સ્વ. કેશવલાલ મુળજીભાઈના ધર્મપત્ની અમશ્નબાઈના સ્મરણાર્થે હા ભાઈલાલ કેશવલાલ શાહ ચાહ ન્યાલચ હરખચ દ શાલ વાડીલાલ હરખચ દ ૬ શ્રી સ્વ. જેન સ ઘ ૪ ૨૫૧ પ ૨૫૧ ૩૦૧ ૧ ૨૫૧ સુવઈ સાવળા શામજી હીરજી તરફથી સાધન દી જેન મુનિશ્રી ટાલાલજી મહારાજના ઉપદેશથી સુવઈ સ્પા જૈન સંઘ જ્ઞાન ભંડારને ભેટ સેવાલીયા માસ્તર જેઠાલાલ મનજીભાઈ હા એજીનીયર સાહેબ અમૃતલાલ જેઠાલાલ ૨૫૧ સંજેલી ૨૫૧ ૨૫૧ ૧ ચાઈ હાજી ગુલાબી દભાઈ ૨ ટી સ્થા. જૈન સંઘ હ. શાહ પ્રેમ 6 કલીદ સાજત ૧ અ સો સામેન લાશ મહેતા (ફતેહનગર સરને લેટ) ૩૫૧

૩૧
૩૦૧
૨
હારીજ
૧ શાહ અમુલખ મુળજીભાઈ હ. પ્રકાશચંદ્ર અમુલખભાઈ
સ્વ બેન ચ દ્રિકાતાના સ્મરણાર્થે હ શાહ અમુલખ મુળજીભાઈ
હાટીના માળીયા
૧ શેઠ ગોપાલજી મીઠાભાઈ
શ્રીમતી આન દગૌરી ભગવાનદાસના સ્મરણાર્થે
હા તેમના નાનાબેન અ સૌ મજુલાબેન ભગવાનદાસ
૨૫૦
૨
૨૫૧
તા ૩૧-૧૦-૬૨ સુધીના મેમ્બરોની સંખ્યા
૨૩
પર
આઘ મુરબ્બીશ્રી
સરીશ્રી
સહાયક મેમ્બર
લાઇફ મેમ્બર
બીજા કલાસના જુના મેમ્બરે
૫૮૧
૫૩
૮૧૮
સમિતી વતી સૌ દાતાઓને આભાર માનું છું
હી સેવક,
રાજકેટ તા ૩૧-૧૦-૨
સાય: સામા છે
મની

બા બ્ર શ્રી વિનેદમુનિનું સ ક્ષિપ્ત જીવનચરિત્ર આ પરમ વરાગી અને દયાના પુજ જેવા પુરુષને જન્મ વિક્રમ સંવત ૧૯૯૨ પિટસુદાન (આફ્રિકા) મા કે ત્યા વીરાણી કુટુંબને વ્યાપાર આજ દિવસ સુધી ચાલુ છે, ત્યા થયું હતું શ્રી વિનોદકુમારના પુરયવાન પિતાશ્રીનું નામ શેઠશ્રી દુલમજી શામજી વીરાણી અને મહા ભાગ્યવાન માતુશ્રીનું નામ બેન મણિબેન વીરાણી બનેનું અસલ વતન રાજકોટ ( સૌરાષ્ટ્ર ) છે બેન મજુબેન ધાર્મિક ક્રિયામાં પહેલેથી જ રુચિવાળા હતા, પરંતુ શ્રી વિનોદકુમાર ગર્ભમા આવ્યા પછી વધારે દૂધમી અને પ્રિયમી બન્યા હતા પૂર્વ ભવના સરસ્કારથી શ્રી વિનેદકુમારનું લક્ષ ધાર્મિક અભ્યાસ અને ત્યાગ ભાવ તરફ વધારે લેવા છતા તેઓશ્રીએ નોન-મેટ્રીક સુધી અભ્યાસ કરી વ્યવહારિક કેળવણી લીધેલી અને વ્યાપારની પેઢીમાં કુશળતા બતાવેલી તેઓશ્રીએ યુનાઇટેડ કિંગડમ, ફન્સ, બેદછયમ, હોલેન્ડ, જર્મની, સ્વી ઝડ, તેમજ ઇટાલી, ઈછત વગેરે દેશમાં પ્રવાસ કરેલ સા ૨૦૦૯ના વિશાખ માસ, સને ૧૯૫૩માં લડનમાં પણ એલીઝાબેથના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે તેઓશ્રી લડન ગયા હતા કાશ્મીરને પ્રવાસ પણ તેમણે કરેલ, દેશ પરદેશ ફરવા છતા પણ તેમણે કઈ વખતે પણ કદમૂળને આહાર વાપરેલ નહી ઉગતી આવતી યુવાનીમાં તેઓશ્રીએ દુનિયાના રમણીય સ્થળે જેવા કે કાશમીર, ઈજીપ્ત અને સુરેપના સુદર રથોની મુલાકાત લીધી હેવા છતાએ તેઓને રમણીય સ્થળે કે રમણુક યુવતીઓનું આર્પણ થયુ નહી એ એના પૂર્વભવના ધાર્મિક સહકારને જ ૨ગ હતો અને એ ૨શે જ તેમને તે બધુ ન ગમ્યુ અને તુરત પાછા ફર્યા અને સાધુ-સાધ્વીજીના દર્શન કરવાને ઠેકઠેકાણે ગયા અને તેમના ઉપદેશ લાભ લીધે અને વાગ્યમાં જ લા. હુડા કાલ અવસપિત્તિના આ દમ નામના પાચમા આરાનું વિચિત્ર વાતાવરણ જોઈ તેમને કઈક લેભ થતું કે તુરત તેને ખુલાસે મેળવી લેતા અને ત્યાગ ભાવમાં સ્થિર રહેતા. દેશ પરદેશમાં પણ સામાયિક, પ્રતિકમણ, વિહાર આદિ પચ્ચખાણ તેઓ સૂકયા નહી લચી કેટિની સેવાને ત્યાગ કરી તેઓ સૂવા માટે માત્ર એક શેતર જી, એક એસીક અને ઓઢવા માટે એક ચાદર ફક્ત વાપરતા અને પગ ઉપર નહી પણ ભૂમિ પર જ વતન મન કજ શયન કસ્તા અને પહેરવા માટે એક ખાદીને વૈઘિ અને ઝભો વાપરતા, કે વખતે બને પહેરતા બહુ ઠઠી હેય તે વખતે સાદે ગરમ કેટ પહેરી લેતા અને મુહપતિ, પાથરણ, રજોહરણ અને બે ચાર ધાર્મિક પુસ્તકની ઝોળી સાથે રાખતા સડાસમા નહી પણ જ ગરમા એકાત જગ્યામાં ઘણે ભાગે શરીરની અશુચિ દૂર કરવા જતા, હાલતા ચાલતા, સ ઠાસ અને પેશાબ સ બ ધીમે જીવવાની બરાબર જતના કરતા, દેશમાં કે પરદેશમાં જ્યારે તેમને કેઈની સાથે મળવાનું થતું ત્યાર તેમની સાથે અહિંસામય જેન ધર્મનું સ્વરૂપ પ્રકટ કર્યા વગર રહેતા નહી ીિક્ષાથી એને જલદી દીક્ષા લેવાની પ્રેરણા કરતા અને એમ જ કહેતા કે જીદગીને કઈ ભરોસો નથી “જમવા જાય મા પાવ” આયુષ્ય તુરતા વાર લાગતી નથી, જીવન તૂટવુ સધાતું નથી માટે ધર્મકરણીમા સમયમાત્રને ન કરે એઈએ. પ્રમાદ બોંડલ સંપ્રદાયના ઘણાખરા પૂ મુનિવર અને ૫ મહાસતીજીઓને તથા બટાદ સંપ્રદાયના ૫ આચાર્યશ્રી માણેકચંદજી મહારાજ અને દરિયાપુરી સંપ્રદાયના શાંત-શાસ્ત્રજ્ઞ પૂ. મુનિશ્રી ભાલચ દજી મહારાજ, શમણ સંઘના મુખ્ય આચાર્યશ્રીજી આ મારામજી મહારાજ તપોમય જ્ઞાનનિષિ શાસ્ત્રોદ્ધારક બા બ્ર. ૫ આચાર્ય મહારાજ શ્રી ઘાસીલાજી મહારાજ વગેરે અનેક સાબુ સાખીઓના ઉપદેશને તેમણે લાભ લીધેલ. મુબઈમા સ, ૨૦૧૧ સાલમાં પસિંહજી મહારાજના સંપ્રદાયના પડિંતરત્ન શ્રી લાલજી મહારાજને પરિચય કયે લાલદજી મહારાજ પોતે, સ સારપક્ષના ત્રણ પુત્રો અને બે પુત્રીઓ એમ કુલ ૬ બલકે આખા કુટુંબે સયમ અગીકાર કરેલ, તે જાણી તેમને અાભૂત ત્યાગ ભાવના પ્રગટ થઈ કે જે કદી ક્ષય પામી નહી આ પહેલા તેઓ જ્યારે માતા-પિતાની સાથે પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી માવજી મહારાજના દર્શને બેટા ગયેલા ત્યારે તેમના ઉપદેશની જે અસર થઈ તે પણ મુખ્ય અસર પહેલી હતી અને બીજી અસર તે પૂન્ય લાલજી મહારાજના સહક બની દીક્ષા એ હતી આ એક પ્રસબાએ પૂર્વ ભવની બાકી રહેલી આરાધનાને પૂરી કરવાના નિમિત્તરૂપ દેહને વખતો વખત તેને માતાપિતા પાસે દીક્ષાની આજ્ઞા માગતા હતા અને તેને જવાબ તેમના પિતાશ્રી તરફથી એક જ હતું, જે હજુ વાર છે સમય પાકવા વ. શાનાભ્યાસ વધારે, ૪૫ સાહેબે સ સ ૨૦૧૨ના અષાડ સુદી ૧૫ થી શ્રી વિનોદકુમારે ગોડલ સંપ્રદાયના શાઅત્ત ૫ આચાર્યશ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ સાહેબ પાસે વેરાવળ ચાતુર્માસ દરમ્યાન ખાસ નિયમિત રીતે દીક્ષાની તૈયારી કરવા માટે તેમની પાસે જ્ઞાનાભ્યાસ કર્યો. તેની સાથે ૫ આચાર્ય શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજના સસાર પક્ષના કુટુંબી, ક્ષિાના ભાવિક શ્રી જસરાજભાઈ પણ જ્ઞાનાભ્યાસ કરતા હતા તેઓએ એ નિર્ણય કરેલ કે આચાર્ય શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ પાસે આપણે બને એ રીક્ષા લેવી, પહેલા વિનોદકુમારે અને પછી શ્રી જસરાજભાઈએ રીક્ષા લેવી, શ્રી જસરાજભાઈની દીક્ષા તિથિ પૂ શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ ૨૦૧૩ ના જેઠ સુદ ૫ ને સોમવારે માગરેલ મુકામે નક્કી કરી શ્રી જસરાજભાઈ વિનોદકુમારને રાજકોટ મળ્યા શ્રી વિનોદકુમારે થી જસરાજ ભાઈની યથાગ્ય સેવા બજાવી, માગરેલ રવાના કર્યા અને પિતે નિશ્ચયપૂર્વક દીક્ષા માટે આજ્ઞા માગી પણ તેના પિતાશ્રીની એકને એક વાલી સાભળી ને તેમને મનમાં આઘાત થયો અને દીક્ષા માટે તેમણે બીજે રસ્તે શોધી કાઢયે. પૂજ્યશ્રી લાલચ દજી મહારાજ અને તેમના શિષ્યોને પરિચય સુબઈમાં થયેલ હતું અને ત્યારબાદ કોઈ વખત પત્રવહેવાર પણ તે હતે છેલ્લા પત્રથી તેમણે જાણેલ હતું, જે પૂ શ્રી લાલચ દજી મહારાજ, ખીચન ગામે આચાર્ય શ્રી સમર્થમલજી મહારાજ સાહેબ પાસે જ્ઞાનાભ્યાસ અર્થે ગયા પિતાને પિતાશ્રીની આજ્ઞા (દીક્ષા માટે) મળે તેમ નથી અને દીક્ષા તે લેવી જ છે આજ્ઞા વિના કેઈ સાધુ મુનિરાજ ક્ષિા આપશે નહી અને સ્વયમમેષ રીક્ષા સૌરાષ્ટ્રમાં લઈને આચાર્ય શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ પાસે જવામાં ઘણા વિ થાશે, એમ ધારીને તેઓએ દૂર રાજસ્થાનમાં ચાલ્યા જવાનું નક્કી કર્યું તા ૨૪-૫-૫૭ સ ૨૦૧૭ ના વૈશાખ વદ ૧૦ ને શુક્રવારના રોજ સાજના માતુશ્રી સાથે છેલ્લું જમણ કર્યું ભજન કરી, માતુશ્રી સામાયિકમા બેસી ગયા તે વખતે કઈને જાણ કર્યા વગર દીક્ષાના વિમાથી બચવા માટે ઘર, કુટુંબ, સૌરાષ્ટ્ર, ભૂમિ અને ગોડલ સંપ્રદાયને પણ ત્યાગ કરી તેઓ બીચન તરફ રવાના થયા શ્રી વિનોદમુનિના નિવેદન પરથી માલૂમ પડયુ કે તા. ૨૪–૫-પ૭ના રોજ રાત્રે ખાઠ વાગે ઘેરથી નીકળી, રાજકોટ જ કશને જોધપુરની ટિકિટ લીધી. તા ૨૫-૫-૫૭ના સવારે ૮ વાગ્યે મહેસાણા પહેાંચ્યા ત્યા અઢી કલાક ગાડી પર રહે છે, તે જઇ ને વેચ કસ્વા માટેના વાળ રાખી ને બાકીના કઢાવી નાખ્યા અને ગાડીમાં બેસી ગયા. મારવાડ જ કશન તથા દરમ્યાન ગામમાં ૪૪ શયન કરતા અને પહેરવા માટે એક ખાટીને લેશે અને ઝમે વાપરતા, કે વખતે કબજો પહેરતા બહું ઠ4 હેય તે વખતે સાદો ગરમ કેટ પહેરી લેતા અને મુહપતિ, પાથ, રજોહરણ અને બે ચાર ધાર્મિક પુસ્તકની જેની સાથે રાખતા સ સમા નહી પણ જ ગલમાં એકાત જગ્યામાં ઘણે ભાગે શરીરની અથચિ દૂર કવ્વા જતાહાલતા ચાલતા, સાસ અને પેશાબ સબ ધીમા છવાયાની બાખર જતના કરતા પ્રમાદ દેશમાં કે પરદેશમાં જ્યારે તેમને કેઈની સાથે મળવાનું થતું ત્યાર તેમની સાથે અહિંસામય જૈન ધર્મનું સ્વરૂપ પ્રકટ કર્યા વગર રહેતા નહી દીક્ષાથી એને જલદી દીક્ષા લેવાની પ્રેરણા કરતા અને એમ જ કહેતા કે છગીને કેાઈ ભરોસો નથી “મારાં પિ મ મ ણ બાયુષ્ય તુરતા વાર લાગતી નથી, જીવન તૂટયું સ ધાતુ નથી માટે ધર્મકરણમાં સમયમાત્રને ન ક જોઈએ. ગોડલ સંપ્રદાયના ઘણાખરા – મુનિવર અને ૫ મહાસતીજીઓને તથા ટાદ સંપ્રદાયના ૫ આચાર્યશ્રી માણેકચ ૪જી મહારાજ અને દરિયાપુરી સંપ્રદાયના સાત-શાસ્ત્રજ્ઞ પૂ. મુનિશ્રી ભાયચંદજી મહારાજ, શ્રમનું સ વિના મુખ્ય આચાર્યશ્રી આત્મારામજી મહારાજ તપોમય જ્ઞાનનિધિ દ્વારક બા. વ્ર ૫ આચાર્ય મહારાજ શ્રી ઘાસીવાજી મહારાજ વર અનેક સાધુ સાધ્વીઓના ઉપદેશને તેમણે લાભ લીધેલ મુબઈમાં સ, ૨૦૧૧ સાલમાં શ્રી ધમસિંહજી મહારાજના સંપ્રદાયના પડિતરત્ન કા લાલચ હજી મહારાજને પરિચય થયે, લાલચદજી મહારાજ પોતે, સ સારપક્ષના ત્રણ પુત્ર અને બે પુત્રી એમ કુલ ૬ બલકે આખા કહેબે સયમ અગીકાર કરેલ, તે જાણી તેમને આભૂત ત્યાગ ભાવના પ્રગટ થઈ કે જે દી ક્ષય પામી નહી આ પહેલા તેને જ્યારે માતા-પિતાની સાથે પૂન્મ આચાર્ય શ્રી માણેકચંદજી મહારાજના અને બોટાદ ગયેલા ત્યારે તેમના ઉપદેશની જે અસર થઈ તે પણ મુખ્ય અસર પહેલી હતી અને બીજી અસર તે પુજ્ય શાહ મહારાજના સહકુટ બની દીક્ષા એ હતી. આ પ્રસ એ પૂર્વ ભવની બાકી રહેલી આરાધનાને પૂરી કરવાના નિમિત્તરૂપ હોઈને વખતો વખત તેઓ માતા-પિતા પાસે રીક્ષાની આજ્ઞા માગતા હતા અને તેને જવાબ તેમના પિતાશ્રી તરફથી એક જ ને, “જે હજુ વાર છે તી. જ્ઞાનાભ્યાસ વધારો, સમય પાકવા સ સાહેબે સ ૨૦૧૨ના અષાઠ સુદી ૧૫ થી શ્રી વિનેદકુમારે ગોંડલ સંપ્રદાયના શારા પૂ આચાર્યશ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ સાહેબ પાસે વેરાવળ ચાતુમસ દરમ્યાન ખાસ નિયમિત રીતે રીક્ષાની તૈયારી કરવા માટે તેમની પાસે જ્ઞાનાભ્યાસ કર્યો. તેની સાથે ૫ આચાર્ય શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજના સસાર પક્ષને કુટુંબી, દીક્ષાના ભાવિક શ્રી જસરાજભાઈ પણ જ્ઞાનાભ્યાસ કરતા હતા તેઓએ ત્મા એ નિર્ણય કરે કે આચાર્ય શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ પાસે માપણે બન્નેએ દીક્ષા લેવી, પહેલા વિનંદકુમાર અને પછી શ્રી જસરાજભાઈએ દીક્ષા લેવી, શ્રી જસરાજભાઈની કક્ષા તિથિ પૂ શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ ૨૦૧૩ ના જેઠ સુદ ૫ ને સોમવારે માગરા મુકામે નક્કી કરી શ્રી જસરાજભાઈ વિનોદકુમારને રાજકોટ મા શ્રી વિનોદકુમાર શ્રી જસરાજ ભાઈની યથા સેવા બજાવી, માગરોલ રવાના કર્યા અને પિતે નિશ્ચયપૂર્વક દક્ષિા માટે આજ્ઞા માગી પણ તેના પિતાશ્રીની એકને એક વાત સાંભળી ને તેમને મનમાં આઘાન થયે અને દીક્ષા માટે તેમણે બીજે રસ્તે શોધી કાઢયે. પૂજ્ય શ્રી લાલચ ૪જી મહારાજ અને તેમના શિષ્યોનો પરિચય મુંબઈમાં થયેલ હો અને ત્યારબાદ કઈ વખત પત્રવહેવાર પણ થતે હતે છેલા પત્રથી તેમણે જણેલ હતું, જે પૂ શ્રી લાલચ ૪જી મહારાજ, ખીચન ગામે પૂ આચાર્ય શ્રી સમર્થમલજી મહારાજ સાહેબ પાસે જ્ઞાનાયાસ અથે ગયા છે પિતાને પિતાશ્રીની આજ્ઞા (તીક્ષા માટે) મળે તેમ નથી અને દીક્ષા તો લેવી જ છે આજ્ઞા વિના કે સાધુ મુનિરાજ દીક્ષા આપશે નહી અને સ્વયમમેવ દીક્ષા સૌરાષ્ટ્રમાં લઈને આચાર્ય શ્રી પુરુષોત્તમજી મહારાજ પાસે જવામાં ઘણા વિને થાશે, એમ ધારીને તેઓએ દર રાજસ્થાનમાં ચાલ્યા જવાનું નક્કી કર્યું તા. ૨૪-૫-૧૭ સ ૨૦૧૩ ના શાખ વદ ૧૦ ને શુક્રવારના સાજના માતુશ્રી સાથે છેલ્લુ જમણ કર્યું ભજન કરી, માતુશ્રી સામાયિકમાં બેસી ગયા તે વખતે કેઈને જાણ કર્યા વગર રીક્ષાના વિનેમાથી બચવા માટે ઘર, કુટુંબ, સૌરાષ્ટ્ર, ભૂમિ અને ગોડલ સંપ્રદાયને પણ ત્યાગ કરી તેઓ ખીન તરફ રવાના થયા, શ્રી વિનોદમુનિના નિવેદન પરથી માલૂમ પડ્યું કે તા. ૨૪-૫-૧૭ના રોજ રાત્રે ખાઠ વાગે ઘેરથી નીકળી, રાજકોટ જ કરોને જેકપુરની ટિકિટ લીધી તા ૨૫-૫-૫૭ના સવારે ૮ વાગ્યે મહેસાણા પહેચ્યા ત્યા અઢી કલાક તે દરમ્યાન ગામમાં જઇ ને કેચ કા માટેના વાળ રાખીને બાકીના મઢાવી નાખ્યા અને ગાડીમાં બેસી ગયા મારવાડ જ કશન તથા માડી પડી રહે છે, પપુર જ ન થઇને તા ૨૬-૫-૧૭ ની વહેલી સવારે ૪ વાગ્યે ફાટી પહોંચ્યા ત્યાંથી પગે ચાલીને ખીચન ઉપાશ્રયમાં પહોંચ્યા અને ઉપાશ્રયમાં બિરાજતા મુનિવરોને દર્શન કર્યા વદ નમસ્કાર કરી સુખશાતા પૂછી, બહાર નીકળ્યા અને પિતાના સામાયિકના કપડા પહેર્યા અને પછી પૂજ્ય શ્રી મુનિવરની સન્મુખ સામાયિક કરવા બેઠા, તેમ “ના નામ પરામિ વિર જિ” ના બદલે “ના નીર પન્નુવામિ તિવિદ તિળિ” એવા તે શ્રી લાલચ ૪જી મહારાજે સાભળ્યું અને તેઓશ્રીએ પુછ્યું કે “ વિકમાર ! તમે આ શું કરે છે, તેને જવાબ આપવાને બદલે “He fif બેલી પાઠ પૂરે કર્યો અને પછી વિનયપૂર્વક બે હાથ જેને બો૯યા કે “સાહેબ! એ તે બની ગયું અને મેં સ્વમેવ દિક્ષા લઈ લીધી, બરાબર જ છે અને તેમાં કોઈ ફેરફાર થઈ શકે તેમ નથી. આ સિવાય આપશ્રીની બીજી કોઈ પણ પ્રકારની આજ્ઞા હોય તે ફરમાવે ” તે જ દિવસે બપોરના શાક | મુનિશ્રી સમર્થમલજી મહારાજ સાહેબે શ્રી વિનોદકુમાર મુનિને પિતાની પાસે લાવ્યા અને સમજાવ્યા કે “ તમે એક સારા ખાનદાન કટ અને વ્યકિત છે તમારી આ દીક્ષા અંગીકાર કરવાની રીત બરાબર નથી કારણ કે તમારા માતા-પિતાને આ હકીક્તથી દુખ થાય અને તેથી મારી સંમતિ છે કે હરણની ઠાઠ ઉપરથી કપડુ કાઢી નાખે જેથી તમે શ્રાવક નાવ અને જરૂર પડે તે આવઠોને સાથ aઈ શકે, એમ ત્રણવાર પૂ મહારાજશ્રીએ સમજાવેલા પરંતુ તેમણે ત્રણેય વખત એક જ ઉત્તર આપેલો કે “જે ય, તે થયુ હવે મારી આગળ શું કરવું તે ફરમાવે” શ્રી વિનોદમુનિના શ્રી મર્થમલજી જેવા મહામુનિના જવાબ પછી ખીચનને ચતુર્વિધ સંઘ વિચારમાં પડી ગયે અને મુનિશ્રીઓ પર સમારીને કોઈ પણ પ્રકારને આ નિષ્કારણ હમલે ન આવે તે માટે શ્રી વિનેદબુનિને જણાવવામાં આવ્યું કે અમારી સલામતી માટે તમારે જાહેર નીવેદન બહાર પાડવાની જરૂર છે ત્યારે શ્રી વિનોદમુનિએ પિતાના હસ્તાક્ષર નિવેદન બી સઘ સમક્ષ પ્રગટ કર્યું, તેને સાર નીચે મુજબ છે – મારા માતા-પિતા મોહને વશ થઈને દીક્ષાની આજ્ઞા આપે તેમ ન હતું અને “અત્તરવાં નીરિક મા વાપણ ને આધાર એક ક્ષણ પણ ઘણાથી વચિત રહી શકે તેમ નથી, એમ મને લાગ્યું સાહેબશ્વબેરેએ મને મારી દીક્ષા માટે વિચારી પછી કરવાનું કહે પરત મને માન શ્રી વાલમ ( માણમાં સમય માત્રને પ્રમાદ કરે ઠીક ન લાગે, તેથી શ્રી અરિહત ભગવતે તયા શ્રી સિદ્ધ ભગવતેની સાક્ષીએ મારા ગુરુ મહારાજ સમક્ષ પ્રવજ્યને પાઠ ભણીને મારા આત્માના કયાણ માટે દીક્ષા અંગીકાર કરી છેસમાજને ટે ખ્યાલ ન આવે કે મારી દીક્ષા ક્ષણિક જુસ્સાથી અગર ગેરસમજથી થઈ છે તેથી તથા સમાજમાં જેનશાસનની પ્રભાવના થાય તે હેતુથી મારે મારે વૃતાંત પ્રગટ કરે ઉચિત છે જ છે મા ) ઉત્તરાધ્યયનછ સુત્રના ૧૮ મા અધ્યયન પરથી મને લાગ્યું કે મનુષ્ય જીવનનું ખરૂં કર્તવ્ય સફળ આપનારી દીક્ષા જ છે છેવટ સુધી મેં મારા બાપુજી પાસે દીક્ષા માટે આજ્ઞા માગી અને તે વખતે પણ પહેલાની જેમ વાત ઉડાવી દીધી અને અનત ઉપકારી એવા મારા બાપુજી સમક્ષ હું તેમને કડક ભાષામા પણ કહી શકતે ન હતો અને બીજી બાજુથી મને થયુ કે આયુષ્ય અશાશ્વત છે અને આવા ઉત્તમ કાર્ય માટે મારે જરાપણું પ્રમાદ કરે ઉચિત નથી તેથી મેં વિચારીને આ પગલું ભર્યું છે અને મને પૂર્ણ વિશ્વાસ છે કે, શ્રી વીરપ્રભુ મહાવીર સ્વામીને સકળ આ કાર્યને અનુકશે જ “તથાસ્તુ' રાજકોટમાં શ્રી વિનોદકુમારના ગયા પછી પાછળથી ખબર પડી કે વિને કુમાર કેમ દેખાતા નથી એટલે તપાસ થવા માંડી ગામમાં કયાંય પત્તો ન લાગે બહારગામ તારે કર્યા. કયાયથી પણું સ તેષકારક સમાચાર સાપડયા નહી અર્થાત પત્તો મળે જ નહીં આમ વિમાસણના પરિણામે પિતાશ્રીને બે મહિના પહેલાની એક વાતની યાદી આવી તે એ હતી કે તે વખતે આ વિકુમાર આજ્ઞા માગેલી કે “બાપુજી આપની આજ્ઞા હેય તે આ ચાતુર્માસ ખીચન (રાજસ્થાન) ના કારણ કે ખીચનમા ૫ ગુરુમહારાજ થી સમર્થમલજી મહારાજ કે જેઓ સિદ્ધાત વિશારદ છે અને અનેકાંતવાદના પૂરા જાણકાર છે, તેઓ ત્યા બિરાજમાન છે જે સ્ત્રી પાસે શાસ્ત્રાભ્યાસ માટે પૂ શ્રી લાલચ દજી મહારાજગાદિ ઠાણા ૪ જવાના છે તે મારી ઈચ્છા પણ ત્યાં તેમની પાસે જવાની છે" આ વાતચીતનું મરણ પિતાશ્રીને આવવા સાથે તેઓએ ૫ પૂર્ણચંદ્રજી દકને પિતાની પાસે લાવ્યા અને વિને માર માટેની પિતાની ચિંતા વ્યકત કરી પડિતજીનું આ વાતને સમર્ધન મળ્યું તેઓશ્રીએ ବସ୍ତୁ કે પિડા ડે કિકુમારે મારી પાસે જાસૂવા માયુ હતુ કે, બીચનમાં કેવા પ્રકારની કરવા સમય ૪૮ તા સગવડ છે ! આમ મારી સાથે પણ વાર્તાલાપ થયે હતે. અને આ પ્રમાણે એકમત થતાં પિતાશ્રીએ ખીચન તાર કરવા સૂચના કરી ૨૬-૫-૫ના રાજ પૃથ્વીરાજજી માલુ ખીયન (રાજસ્થાન) ઉપર તાર કર્યો તા. ૨૮-૫-પ૭ના રોજ જવાબ આબે કે શી વિદભાઈએ બીચનમાં સ્વયંમેવ ક્ષિા ગ્રહણ કરી છે એટલે તેમના પિતાશ્રીએ રાવબહાદુરી એમ. પી, સાહેબ, શ્રી કેશવલાલભાઈ પારેખ અને પંડિતજી પૂછ ક એમ ત્રણેયને શ્રી વિને રને પાછા તેડી લાવવા માટે ખીચન મોકલ્યા તા ૨૮-૫- ૧૭ના રોજ રવાના થઈ તા ૩૦-૫–૫૭ ના રોજ સવારે ફી સ્ટેશને પામ્યા બેલગાઠીમાં તેઓ બીચન ગયા કે જ્યા વિર મુનિશ્રી શીરેમલજી મહારાજ પૂજ્ય પડિતરત્ન શાસ્ત્ર વિશારદ મી સમર્થમલજી મહારાજ આદિ ઠાણા ૮ તથા પૂજ્ય તપસ્વી મહારાજ શ્રી લાલાચાજી મહારાજ આદિ ઠાણ ૪ બિરાજતા હતા. કદલે સાધુ-સાધ્વીની સંખ્યા અઠ્ઠાવીસથી ત્રીસની હતી પછપરછના જવાબમાં શ્રી વિનોદમુનિએ કેશવલાલભઈ પારેખને કહ્યું કે અમે તે રક્ષા અગીકાર કરી લીધી છે તેમાં કોઈ ફેરફાર થાય તેમ નથી તમે અમારા વીરાણી કટ બના હિતિષી છે અને જે સાચા હિરષી હે તે માટે | બા અને બાપુજીને સમજાવીને મારી હવે પછીની મોટી દીક્ષાની આજ્ઞા અઠવાડીઆની અંદર અપાવી વો એટલું જ નહી પણ સવિ છવ કરૂં શાસન રસી ” ની ભાવનામાં અને આજ દિવસ સુધીના મારી ઉપરના ઉપકારનો બદ લામાં આગમને અનુલક્ષીને મારી ભાવના એ હોય જ અને છે કે, મારી દીક્ષા તેઓની તીક્ષાનું નિમિત્ત બને અને મારા માતા-પિતા સદગતિને સાથે અર્થાત મારી સાથે દીક્ષા લીએ આવા દઇ જવાનના પરિણામે તે જ સમયે શ્રી વિનેકમારને પાછા લઈ જવાની ભાવનાને નિફળતા સાપડી અને તા ૩૧-૫-પ૭ ની રાત્રીના રવાના થઈ, તા ૨-૬-૫૭ ના સવારે મહા પરીષહરૂપ ક્ષેત્રને અનુભવ કરી, શ્રી વિનોદકુમારના પિતાશ્રીને તમામ વાતથી વાકેફ કર્યા ડા વખતમાં ફકીના શ્રી સંજે ૫. શ્રી લાલજી મહારાજને કહે મા શોમાણ કરવાની વિનંતી કરી તેને અસ્વીકાર થવાથી સબ ગમગીન અને એટલે નિર્ણય ફેર અને બાઢ સુદ ૧૩ ના રોજ ખીચનથી વિહાર કરી કદી આવ્યા ન હતી દીક્ષા પછી અઢી મહિનાને આતરે ફલેતી ચોમાસા દરમ્યાન શ્રી વિનોદ મુનિને હાજતે જવાની સત્તા થઈ અને તે માટે જવા તૈયાર થયા એટલે તેમના ગુરુએ કહ્યું કે બહુ ગરમી છે, જરાવાર ભી જાવ એટલે શ્રી વિનોદ મુનિએ જેહરણ વગેરે ની પ્રનિલેખના કરી તે દરમ્યાન ન રોકી શકાય એવી હાજત લાગી તેથી કરી આજ્ઞા માગતા જણાવ્યું કે મને હાજત બહુ લાગી છે તેથી જાઉં છું, જલદી પાછા ફરીશ કાળની ગહન ગતિને દુખદુ રચના રચવી હતી આજે જ હાજતે એકલા જવાનો બનાવ હતે, હમેશા તે બધા સાધુઓ સાથે મળીને દિશાએ જતા હાજતથી મેળા થઈ પાછા ફરતા હતા, ત્યા રેલ્વે લાઈન ઉપર બે ગાયે આવી રહી હતીબીજી બાજુથી ટ્રેઈન પણ આવી રહી હતી તેની હિસત વાગતા છતા પણ બા ખમતી હતી શ્રી વિનોદમુનિનું હૃદય થરથરી વધુ અને મહ અનુક પાએ મુનિના હૃદયમાં સ્થાન લીધુ હાથમાં રજોહર લઈ જનના જોખમની પરવા કર્યા વગર ગાયોને બચાવવા ગયા ગાયને તો બચાવી જ લીધી પરંતુ આ ક્રિયામાં છકાય જીવની દયાના સાધનભૂત રજોહરણ કે જે વિદમુનિને આત્માથી વધારે પ્યારે હવે, તે હવે લાઈન ઉપર પડી ગયે અને શ્રી વિનોદમુનિએ તે પાછે મપાદન કરવામાં જડવાદને સિદ્ધ કરવા રાક્ષસી એન્જિનને ઝપાટે આવ્યા અને પિતાનું બલિદાન આપ્યું અરિહત અહિત એવા શબ્દ મુખમાથી નીકળ્યા અને શરીર તૂટી પડયું રક્ત પ્રવાહ છૂટી પડયા અને થોડા જ વખતમાં પ્રાત થઈ ગયે. બધા લેકે કહેવા લાગ્યા કે ગૌરક્ષામા મુનિશ્રીએ પ્રાણ આપ્યા અતિમ સમયે મુનિશ્રીના ચહેરા પર ભવ્ય શાનિત જ દેખાતી હતી હમેશા તેઓ જે તરફ હાજતે જતા હતા તે તરફ ફલેબી પિકરણ તરફ જવાની રહેવે લાઈન હતી આ લાઈન ઉપર રેવે સત્તાવાળાઓએ ફાટક મુકેલ નથી અને ત્યા તે પણ છે એટલે પશુઓની અવરજવર હોય જ છે અને વખતે વખત ત્યા તેર દિવેની હડફેટે ચડી જવાના પ્રસંગ બને છે કદી સંઘે આ દુર્ઘટનાના ખબર રાજકોટ, ટેલીફેનથી આપ્યા વખતે ટેલીફાન ખાળે. તે વખતે વિનમુનિના પિતાશ્રી બહાર અને માતુશ્રી મણિબેન સામાયિક-પ્રતિકમણુમાં બેઠા હતા, માત્ર નકર જ ઘરમા હવે કે જેણે ટેલિફોન Eઠા પણ તે કઈ ટેકાફેનમા રક્ત સમજી શકશે નહી અને સાચા મજ્યા પેશ્યલ પહેલી ફી પદે તે પહેલા અસ્કિાર થઈ ગયે સુચનાનો ટેલીફેન યા. હતા સમાચાર પ૦ અહી કલાક મોડા પહે, જે સંદેશ સમયસર પદે હતા તે માતા-પિતાને શ્રી વિનોદમુનિના ફળરૂપે પણ ચહેરે જેવા અને ખતિમ દર્શનને પ્રસગ મળત પર તુ અતરાય કશે તેમ બન્યુ નહી આથી બ્રેઈનને પિઝામ પતે મૂકવામાં આવ્યું અને માતા-પિતા તા. ૧૪-૮-૫૭ ના રોજ દેઈન મારફત ફલદી પહેરવા, શ્રી દુર્લભજીભાઈ અને મણિબેને પૂજ્ય તપસ્વીછી લાલચ દજી મહારાજ સાહેબ કરન કર્યા આ પ્રસંગે શ્રી લાલચદજી મહારાજ સાહેબે અવસગ્ન પિછાણીને અને મનું એકાએક એક્ય કરીને, શ્રી વિનેદનિના માતા-પિતાના સાત્વન અર્થે ઉપદેશ શરૂ કર્યો જેને ટૂંકામાં સાર આ પ્રમાણે છે “હવે તે એ રત્ન ચાલ્યું ગયું ! સમાજને આશાદીપક ઓલવાઈ ગયો ! ઝટ ઊગીને આથમી ગયો ! હવે એ દીપ ફરીથી આવી શકે તેમ નથી” શ્રી વિનોદમુનિના સસારપક્ષના માતુશ્રી મણિબેનને મુનિધીએ કે -બેની ભાવિ પ્રબળ છે આ બાબતમાં મહાપરુએ પણ હાથ ધોઈ નાખ્યા છે અને સૌને મરણને શરણ થવું પડે છે તે પછી આપણા જેવા પામર પ્રાણીનું શ ગg છે? હવે તે શો દૂર કરીને આપણે એમના મૃત્યુને આદર્શ ને માત્ર ધીરજ કરવાની રહી ૫ મી સમર્થમલજી મહારાજ સાહેબનો અભિપ્રાય --- પ્રાથમિક તેમજ અલ્પકાળના પરિચયથી મને શ્રી વિનોદમુનિના વિષે અનુભવ થયે, કે તેમની ધર્મપ્રિયતા અને ધર્માભિલાષા “જિm 9 ને પરિચય કરાવતી હતી. પ્રાપ્ત સામ્રારિક પ્રર વભવ તેમની રુચિ દષ્ટિચર થતી ન હતી. પરંતુ તે વાગવાણીના સંસર્ગથી વિવવિમુખ ધર્મકાર્યમાં સહા તત્પર અને તદીન રખાતા હતા. ખાસ પરિયના અભાવે મેરામ્ય પણ તેમની ધારાથી તેમની ધમનુરાગિતા તથા જીવનચી કઠિન કાય કરવામાં પણ ગભરાટના સ્થાને સુખાનુભવની વૃત્તિ લક્ષમાં આવતી હતી.

હવે શ્રી વિનોદમુનિના જીવનના બે પ્રશ્નો ઉપસ્થિત થાય છે તેને ખુલાસે કરવામા આવે છે પ્ર. ૧ તેમણે આના વગર સ્વયમેવ દીક્ષા કેમ લીધી? ઉિત્તર પાચમા આરાના ભદ્રા શેઠાણના પુત્ર એવતા (અતિમુકત) કુમારને તેની માતુશ્રીએ દીક્ષાની આજ્ઞા આપવાની તદન ના પાડી એટલે તેણે સ્વયમેવ દીક્ષા લીધી ત્યારબાદ ભદ્રા શેઠાણીએ પિતાના કુમારને સુરુને સોંપી દીધા તે જ રાત્રે તેણે બારમી ભીખુની ડિમા અગીકાર કરી અને શિયાળણીના પરિષહથી કાળ કરી નલીન ગુદમ વિમાનમાં ગયા તેવી જ રીતે શ્રી વિનેદકુમાર સ્વય દીક્ષિત થયા પ્ર ૨ આવા રોગી જીવને આ ભયકર પરિષહ કેમ આવે? ફરાર - કેટલાક ચરમ શરીરી જીવને નરાતિક ઉપસર્ગમાં આવેલ છે ઓ ગજસુકુમાર મુનિ, મેતારક મુનિ, કેથલ મુનિ, કારણ કે તેમની સત્તામાં હાર ભવના કમે દેવા જોઈએ, ત્યારે તેમને એકદમ મોક્ષ જવું હતું, તે માણતિક ઉપસર્ગ આવ્યા વગર એટલા બધાં કર્મ કેવી રીતે ? બા. બ. શ્રી વિનોદમુનિને આ પરિષહ આવ્યો, જે ઉપરથી એમ અનુમાન થાય છે કે તે એકાવતારી જીવ દેય. શ્રી વિનોદમુનિનું વિસ્તૃત જીવનચરિત્ર જુદા પુસ્તકથી ગુજરાતી ભાષા તથા હિન્દી ભાષામાં છપાયેલ છે તેમાથી અહી સાર રૂપે સંક્ષેપ કરલ છે

No text on this page.

॥ श्री वीतरागाय नमः ॥ जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य-श्रीघासीलाल-प्रतिविरचितया- प्रमेयचन्द्रिकास्यया व्याख्यया समलङ्कृत भगवतीसूत्रम् (तृतीयो भाग) (मृतीयशतके प्रथमोद्देशकस्य सक्षिप्तविपया' ) मोकानामनगर्या नन्दनोद्याने महावीरस्वामिन समवसरणम् , पर्पत्समा- गमनम् धर्मकयाश्रवणम्, पर्पत्प्रतिगमनानन्तरम् अग्निभूते पर्युपासना, ततो विकुर्वणा रूपपरिवर्तनशक्तिविशेषरूपा, अमरेन्द्रस्य प्रायशिकाना सामानिका नाम्, मनमहिषीणा च महादे स्वरूपमतिपादनम् अग्निभूतिवायुभूस्पोः समागम', अग्निभूतिप्रतिपादितचमरेन्द्रादिदेवसम्बन्धिविकुर्वणा, महद्धर्यादि- विपये वायुभूते सन्देह, महावीरद्वारा तस्सदेहनिवारणम्, अग्निभूति प्रति भगवतीसूत्रका हिन्दी अनुवाद तृतीयशप्तक का प्रथम उद्देशक इस तृतीयशतक में प्रथम उद्देशकके विपयोंकी सक्षिप्त सिपय इस प्रकारसे है-मोकानगरीके नन्दनोद्यान में मरावीर स्वामी का समयसरण, परिपद का गमन, धर्मकथाका श्रवण, परिपद्गमन, अग्निभूतिकी पर्युपासना, विकर्षण-रूप परिवर्तन करनेफी शक्ति, अमरेन्द्र, प्रायस्त्रिंशक, मामानिक, अग्रमहिपी और महर्चि, इत्यादि सयके स्वरूप का प्रतिपादन, अग्निभूति और यायुभूति का समागम, मग्निति द्वारा प्रतिपादित चमरेन्द्र मादि देवोंकी विकर्षणा, महर्खि ભગવતી સૂત્રને ગુજરાતી અનુવાદ ત્રીજા શતકને પહેલે ઉરાક ત્રીજા શતકના પહેલા શકમાં આવતા વિષયોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન આ પ્રમાણે છે મકા નગરીના નાધાનમાં મહાવીરસ્વામીનું સમવસરણ, પરિવાર ગમન અને ધર્મસ્થાનું અવગુ પરિષદનું વિસર ન, અગ્નિભૂતિની પપાસના વિમુર્વ-પરિવર્તન કરવાની શકિત, અમરેન, ત્રાયશિક, સામાનિક, અગ્નમહિયી વગેરેની સમદ્ધિ તથા વિશ્વાના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન, અગ્નિભૂતિ અને વાયુભૂતિનો સમાગમ, અગ્નિભૂતિ કામ પ્રતિપાદિત ચમરેન્દ્ર આદિ દેવોની વિકૃણ, મહર્તિ આદિ વિષયમાં વસુભૂતના . भगवतिम्ये वायुभूते क्षमायाचना घ, अग्निभूति-वायभूति-महावीरस्वामिना प्रयास मिलनम, दक्षिणाघलोकाधिपतिविपये आदित्यविषये च अमिभूते. परना, उत्तरार्घलोपाधिपतिविपये चन्द्रविपये च पायुभूते प्रश्न, तिप्यफ्स्य विकुणाया' प्रतिपादनम् अग्निमूसेविहारथ, वायुभूतेः ईशानेन्द्रकुरु दत्तयो विकुर्वणामाद्वर्या दिविषये पापदच्युतदेवलोफपर्यन्समदर्यादिविपये य महावीर पनि मन', महावीरस्प विहार , राजगृहे प्रभोः महावीरस्य समवसरणम्, उत्तरार्धदेवेन्द्रा णामागमनम् देवदर्यादिदर्शनम् तत्सहरण च, देव दर्यादिसहरणविषये वायु भूते परना, महावीरस्वामिनः फूटाफारशालादृष्टान्तेन तदुत्तरम् , देवदर्यादि माप्त्युपायप्रतिपादनम् , ईशानेन्द्रस्य पूर्वजन्मसम्पन्धिौर्य पुप्रमालतपस्विवामलेः आदि के विषयमें वायुभूति को सदेह होना,महावीर प्रमु बारा इस सदेशका निवारण होना, अग्निभूतिसे वायुभूतिको क्षमायाचना करना, अग्निभूति घायुभूति और महावीर इन तीनोंका मिलना, दक्षिणाघ- लोकाधिपति के विपय में और आदित्यके विपयमें भग्निभूति का प्रश्न, उत्तरार्धलोकाधिपति और चन्द्र के विपयमें धापुभूति का प्रभ, तथा तिष्यककी विफुर्वणा का प्रतिपादन, अग्निभूतिका विहार, ईशानेन्द्र, फुरुदास की विकर्षणा महदि आदिफे विपय में और यावत् अच्यु तदेवलोफ पर्यन्त महदोदि के विषय में षायुभूमि का महावीर से प्रश्न, महावीर का विहार, राजगृह में प्रभु महावीर का समवसरण उत्सराघदेवेन्द्राका आगमन, देवोंकी मद्धि आदि का दर्शन भौर पसका सहरण, देषी चादि के सहरण के विषय में घायुमति का प्रम, महावीर स्वामीफा कूटाफारशाला के दृष्टान्त से इसका उत्तर, देवद्धिं મનમાં દેહ અને મહાવીર પ્રભુ દ્વારા તે સંદેહનું નિવારણું, અગ્નિભૂતિ પાસે વાયુભૂતિની ક્ષમાયાચના, અગ્નિભૂતિ, વાયુભૂતિ અને મહાવીરનું મિલન, દક્ષિણાર્ધ લોકાધિપતિના વિષયમાં અને આદિત્યના (સૂર્યના) વિષયમાં અગ્નિભૂતિને પ્રશ, ઉત્તરાર્ધ વેકાધિપતિ અને ચન્દ્રના વિષયમાં અભિતિ પ્રમ, તથા તિષ્યકની વિમુર્વણનું પ્રતિપાદન, અગ્નિભૂતિ વિહાર, ઈશાનેન્દ્ર કાત્તની વિકણા, મહર્તિ આદિ વિષે અને અમ્મત વિલેજ સુધીના દેવેની મહ િઆદિ વિષેના વાયુભૂતિના મહાવીર પ્રભુને પ્રો, મહાવીરને વિઠાર, રાજગૃહમાં મહાવીર પ્રભુનું સમવસરણ, ઉત્તરાર્ષદેવેનોનું આગમન તેની અદ્ધિ આદિનું ઈન અને તેનું સહર, દેવદ્ધિ આદિના વિષયમાં વાયભૂતિને પ્રમ, કુરશાલાના દwાત દ્વારા મહાવીર પ્રભુએ આપેલે ઉત્તર, દેવદિ આતિની .

यनम्, . ममेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ १ ससिप्तविषयनिरूपणम् माणामित्रीमवज्यायाः ग्रहणम्, पादपोपगमननामकमनशन च, इन्द्राय घलिचम्चायां देवानां समेलनम् , पालतपस्वितामलि मति चलिचश्वाराजधान्याधिपवित्वार्थ देवाना मार्थनम्, 'अत्याग्रहय, तामस्तदस्वीकरणं च ततस्तीव्रतपः प्रमाण वामले. उत्तरार्घलोकाधिपतीशानेन्द्ररूपेण जन्म, बलि चश्चाया तज्जन्मवेदनम्, तवेद- नेन फुदानां पलिचचावास्तव्याना तामलिशवावमाननम्, शानवासिदेवद्वारा ईशानेन्दतामलेस्तदपमानज्ञापन च, तदपमान मानजन्यकोवेन ईशानेन्द्रस्य अरु टिविलासेन तेजोलेश्याप्रमावात पलिचश्चा या दहनम्, देवानामितस्तत पला- सतो पलिचश्वाराजधानीवास्तव्य देवानाम् ईशानेन्द्र प्रति क्षमाप्रार्थना, आदि की प्राप्ति के उपाय का प्रतिपादन, ईशानेन्द्र के पूर्वजन्मसयधी मौर्यपुत्र, पालतपस्वी तामली की माणामिकी प्रव्रज्या का ग्रहण, पादपोप- गमन अनशन, तथा इन्द्र के निमित्त यलिचचा में देवीका समेलन, पालतपस्वी तामली से पलिचचा राजधानी के अधिपतित्व को स्वीकार करनेकी देघोंकी प्रार्थना और अत्याग्रह, तामली का उसे स्वीकार नहीं करना, तीम्रतप के प्रभाव से तामली का उत्तरार्द्धलोकाधिपति ईशानेन्द्र के रूप में जन्म होना, पलिचचा में उसके जन्म की स्वपर होना, इस खपर से क्रुद्ध हुए पलिपचा निवासियों द्वारा तामली के शवफा- (मृतक शरीरका) अपमान करनाईशान कल्पवासी देवहारा ईशानेन्द्र सामलीको इस अपमान की खपर होना, अपने पूर्वजन्म के शरीर के तिरस्कार होने के ज्ञान से क्रुद्ध हुए ईशानेन्द्र का तेजोलेल्या घारा पलिवचाराजधानीका जलाना, देयोंका इधर उधर भागना, याद में પ્રાપ્તિના ઉપાથનું પ્રતિપાદન, ઈશાનેન્દ્રના પૂર્વજન્મ વિષે કથન મૌર્યપુત્ર બાસતપસ્વી તામસી પ્રાણામિત્ર પ્રજ્યા ગ્રહણ કરીને પાયગમન અનશન કરે છે, ઇન્દ્રને માટે બરિશચમાં રેવેનું સમેલન, બાલતપસ્વી તામલીને અવિચ ચા રાજધાનીનું આધિપત્ય સ્વીરવા માટે તેની પ્રાર્થના અને અતિશય આશ્રય, તામલી દ્વારા તેને અસ્વીકાર, તીવ્ર તપના પ્રભાવથી તામહી ઉત્તરાર્ધકાધિપતિ ઈશાનેન્દ્ર રૂપે જન્મ પામે છે, મણિય ચામાં આ સમાચાર જાય છે આ ખબર સાંભળીને ક્રોધે ભરાયેલા લસથાને નિવાસીઓ દ્વારા તામીના શબનું અપમાન થાય છે-ઇશાન૫વાસી રે ધરા ઈશાનેતામતીને આ અપમાનની ખબર પડે છે-પતાના પૂર્વજન્મના શરીરને તિરસ્કાર થવાથી કે પાયમાન થયેલા ઈશાનેન્દ્ર દ્વારા અવિચચા રાજધાનીને તેયા દ્વારા બાળવામાં આવે છે, ત્યાન દેવેની નાસ ભાગ, બચિા નિવાસી દ્વારા ઇશાને પાસે भगवतीको ईशानेन्द्रस्य सत्मार्थनया क्षमापरणेन तेजो छेश्याया अनकाप्टे' सहरणम्, ईचा नेन्द्रस्य मापुःसिद्धिमुक्तिस्थलादिमतिपादनम्, उत्तराध-दक्षिणा देवेन्द्राणां पर- स्परसमिल्नवार्तालाप-सहकार्यक्रमपतिपादनम् शळेशानयोः परस्परवित्रादे सनत मारस्मरणं तदद्वारा विवादनिर्णय., अन्ते सनत्कुमारस्य भव्यत्वमतिपादनम् । मूलम्-गाहा-केरिसी विकृत्वणा धमर-किरिय-जाणि-त्थि नगर- पाला य । अहिवइ इदिय परिसा, तइयम्मि सए दस उद्देसा । छाया-कीशी विकुर्वणा चमर क्रिया यान स्त्री नगरपालाय । अधिपति इन्द्रिय पर्पद वतीये शते दश उद्देशाः ॥ दीफा-तत्र प्रथमे उद्देशके 'केरिसी विउवण"त्ति पीशी घमरेन्द्रस्य विजुर्वणा-विविधपकरणरूपा शक्ति ? इत्यादि प्रश्नोत्तर वर्तते १। द्वितीये घलियाराजधानी के निवासी देवों बारा ईशानेन्द्र से क्षमा मागना, इसके पाद उनकी क्षमा प्रार्थना के कारण ईशानेन्द्रको तेजोवेश्या का सहरण करना, ईशानेन्द्र की आयुका प्रतिपादन, उनकी सिद्धि, मुक्तिस्थल आदिका-प्रतिपादन, उत्तरार्घ दक्षिणार्थ-देवेन्द्रोंका परस्पर मिलना पातचीत सहकार्यक्रम का कथन, शक और ईशान में परस्पर में विवाद होना, सनत्कुमार का स्मरण, सनस्कुमार द्वारा विवाद का निर्णय, अन्त में सनत्कुमार की भन्यता का प्रतिपादन । "करिसी पिउध्यणा" अमर किरिय-इत्यादि गाथा इस सृतीयशप्तक में दश १० उद्देशक हैं, इनमेंसे प्रथम उद्देशक में "केरिसी विध्यणा", घमरेन्द्र की विविध रूप करने की शक्तिरूप क्षमायाचना, क्षमायामनाना स्वीर शनशानेन्द्र वनस्मा पाछी भी લે છે ઈશાનેન્દ્રના આયુષ્યનું પ્રતિપાદન, તેમની સિદ્ધિ, મુક્તિwલ આદિનું પ્રતિપાદન ઉત્તરાર્ધ અને દક્ષિણાર્ધને દેવેન્દ્રના પરસ્પરના મિલનનું તથા જાતચીત અને સહકાર કમનું કથન, શક અને ઈશાનેન્દ્ર વચ્ચે વાદવિવાહ, સનમારનું સમરુ, સનકમાર દ્વાણ તેમના વિવાદનું નિરાકરણ, છેવટે સનત્કમારની ભવ્યતાનું પ્રતિપાદન, केरिसी पिउच्यणा" ALERIAL watertURI छे तेभानाप MIRE "करिसी पितम्बणा" અમરનની વિદુર્વા (વિવિધરૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ)નું વર્ણન કર્યું છે. બીજા , प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ* १ सक्षिप्तविषयनिरूपम् "चमर"चि चमरेन्द्रस्योत्पाताभिधानम् २ । तीये "किरिय"घि कायिक्या-अधि- फरणिकी-मादेपिकी-पारितापनिकी-प्राणातिपातिकी क्रियापश्चकवर्णनम् ३ । चतुर्ये 'नाण' चि दवेन यान पैक्रिय कृतम् इति जानाति इत्यादिवर्णनम् ।। पञ्चमे 'इरिय' ति माधुर्वाधान् पुद्गलानादाय अनादाय वा वैक्रियाणि स्यादिरूपाणि कर्तु समर्य' ? इतिवर्णनम् ६ । पप्ठे 'नगर'त्ति नगरसम्बन्धे पष्ठोदेशकः ६ । सप्तमे 'पाल्य'त्ति सोमादिलोकपालवर्णनम् ७ । अष्टमे ' अहिबा'त्ति अधिपतिविपय- वर्णनम् ८ । नरमे 'इदिय' ति इन्द्रियवर्णनम् २ । दशमे 'परिस' चि चमरेन्द्र परिपवर्णनमिति १० । इत्येव क्रमेण "तइयम्मि सए दस उद्देसा" तृतीये शने दश उदेशा सन्ति । विकुर्षणा के विपय में प्रश्नोत्तर हे १। दितीय उद्देशक में चमरेन्द्र के उत्पात का कथन है । तृतीयउदेशक में 'किरिय' कायिकी, आधिकर णिपी, प्रादेपिकी, पारितापनिकी, प्राणातिपातिकी, इन पाच क्रियाओं का वर्णन है। चौथे उद्देशकमें 'जाण' देवने चैक्रिय यान किया' ईस पात को साधु जानता है ? इम यात का वर्णन है। पांचवें उद्देशक में "इथि" पायपुशलों को ग्रहण करके अथवा नहीं ग्रहण करके साधु क्या क्रिय स्त्री आदिरूप करने में समर्थ है ? इस बात का वर्णन है ५। छठे उदेशकमें 'नगर नगर के मषध कथन है ६। सातवें उमेशकमें "पालाय" सोम आदि लोकपालों का वर्णन है । आठवें उपशफमें 'महिषह' अधिप- तिविपयक वर्णन है ८ । नौष उदशकमें "इदिय" इन्द्रियों का वर्णन १९ दश उद्दशकमें 'परिसा' चमरेन्द्र की परिपदा का वर्णन है १०॥ इसक्रमसे 'तइयम्मि सए दस उरेमा ततीयशतकमें दश उदेशक हैं। 8मा अमरेन्द्रना यात १४ २ain Rukul "किरिय" 451, મષિકરવિકી, પ્રાષિક, પારિતાવાનિકી, અને માતૃતિપાતિકી,આ પાચ સ્પિામોનું નિરૂપ કર્યું છે 2 ગાથા શિકમ “ના” ઉક્રિય યાન કર્યું,” એ વાત સાધુ જાણે છે ५३३१ मा पात प्रतिपादन युछ ४ एम म "इत्यि"HAYEHAR BE કરીને અથવા શહણ કર્યા વિના શું સાધુ વૈશ્યિશક્તિથી શ્રી આદિ રૂપ ધારણ કરવાને सभा मा पातर्नु न ६ मा 'नगर' वि सातभाभी "पालाप" सेम Measi७ भभामा “अहिया" विपति विष ८ "इदिय" धन्द्रियाविर: Rst at "परिसा" मरेन्द्रनी पर विर पर्धन १० लाशते "तइयम्मि सए इस उद्देमा" aln utilitu ETD નવમામા मगरविदा द्वितीयशतकान्ते अस्तिकायानो सामान्यतः सस्पमुक्तम् । वर पपति पञ्चविधानामपि पर्मास्तिकाया-धर्मास्तिकाप-भधर्मास्तिकापा-SSकाहास्ति- काय-जीवास्तिकाय-पुद्गलास्तिकापाना दम्यक्षेत्रकालमाषगुणतः सोपेण वर्णनमपि कतम् तथापि मकतोपयोगिव्या जीवास्तिकायस्य विशेपतो निविय धर्मपरिपादनद्वारा प्राधान्येन वास्तविकस्वरूपज्ञापनाय तृतीयश्चतकमारभ्यते- 'वेग काण' इस्पादि। मूलम्-" तेणं कालेण, तेणं समएणं, मोया नाम नयरी होत्था, वण्णओ, तीसेणं मोयाए नयरीए वहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसीभाए णंदणे नाम चेइए होत्था, वण्णओ, तेण कालेण, तेणं समएण सामी समोसढे, परिसा निग्गच्छइ, पडिगया परिसा। तेण कालेण तेण समएण समणस्स भगवओ महावीरस्स दोरचे अतेवासी अग्गिमूई नाम अणगारे गोयमगोचेण सत्तुस्सेहे, जाव -पज्जुवासमाणे एव वयासी-धमरेण भते! असुरिंदे, असुरराया के महिदिए, केमहज्जुईए, केमहावले, केमहाजसे, केमहासोक्खे बितीयशप्तक में अस्तिफायों का स्वरूप सामान्यरूप से कहा गया है यहाँ यद्यपि धर्मास्तिकाय, अधर्मास्तिकाय, आकाशास्तिकाप, जीवा स्तिकाय और पुद्गलास्सिकाय, इन पांचोही अस्तिपायोंका इन्य, क्षेत्र, काल, भाव और गुणकी अपेक्षा लेकर सक्षेपसे वर्णन भी कर दिया तष मी प्रकृत अर्थात् चालु प्रकरण में उपयोगी होनेके कारण जीवास्तिकाय के वास्तविक स्वरूप को विशेषरूप से विषिष भमौके प्रतिपादन द्वारा समझाने के लिये इस तृतीय शतकका मारम किया जाता है-तण कालेण' इस्पादि। બીજા શતકમાં અસ્તિકનું સ્વરૂપ સામાન્ય રૂપે બતાવ્યું છે કે તે શતકમાં ધમસ્તિકાય. અધર્માસ્તિકાય, આકાશસ્તિકાય, વાસ્તિકાય અને પગલાસ્તિકાય, એ પગે અસ્તિકાનું દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ, ભાવ અને શુગની દ્રષ્ટિએ સક્ષિપ્ત વર્ણન કન્ધામાં આવ્યું છે, તે પણ પ્રકૃતમાં ઉપયોગી હેવાને કારણે વાતાયના વાસ્તવિક સ્વરૂપને તેના વિવિધ ધર્મોનું પ્રતિપાદન કરીને સમજાવવા માટે આ ત્રીજા ચર્તની શરૂઆત કરાવે છે- "तेणं फाछेण तेण समरण मोया नाम नपरी" alt .

. प्रमेयचम्किा टीका श. ३ उ. १ मोकानगयाँ वीरसमवसरणम् केमहाणुभागे, केवइय च ण प्रभू विउवित्तए ? गोयमा ! चमरेण असुरिंदे, असुरराया महिडिए, जाव-महाणुभागे, से ण तत्थ चउत्तीसाए भवणावाससयसहस्साणं, चउसट्टीए सामाणिय- साहस्सीण, तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं, जाव विहरइ एव महिडिए, जाव-महाणुभागे एवइय च णं पभू विउवित्तए, से जहा नामए जुबइ जुवाणे हत्थेण हत्थे गेण्हेज्जा चक्कस्स वा नाभी अरगा उत्तासिओ, एवामेव गोयमा । चमरे असु रिंदे, असुरराया वेउदियसमुग्घाएण समोहणइ, सखेजाइ जोयणाइ दड निसिरइ, त० रयणाण जाव-रिहाण अहाबायरे पोग्गले परिसाडेइ, परिसाडित्ता अहासुहुने पोग्गले परियायइ, परियाइत्ता दोच्च पि वेउवियसमुग्घाएण समोहण्णइ, समो हणित्ता पभू ण गोयमा ! चमरे असुरिंदे, असुरराया केवल- कप्प जबूदोव वहहिं असुरकुमारेहिं देवेहिं देवीहि य आइण्णं, वितिकिण्ण, उवत्थड, सथड, फुड अवगाढावगाढ करेत्तए । अदुत्तर च णं, गोयमा ! पभू चमरे असुरिंदे, असुरराया ति रियमसखेज्जे दीव समुद्दे वहहिं असुरकुमारेहिं देवेहिं देवीहि य आइपणे, वितिकिण्णे, उवत्थडे, सथडे, फुडे, अवगाढाव- गाढे, करेत्तए, एसण गोयमा ! चमरस्स असुरिंदस्स, असुर- रपणो अयमेयारूवे विसए, विसयमेत्ते वुइए णो चेव णं सपत्तीए विकुविसु वा, विकुबइ वा, विकृविस्सइ वा ॥ सू०१॥ , ८ - भगरन्मिने छाया-सस्मिन् काले, सस्मिन् समये मोका नाम नगरी मासीत् , नका वस्पा मोकाया नगर्या पहि उच्चरपौरस्स्ये दिग्भागे नन्दन नाम पेत्यम् अमगद, पर्णका, तस्मिन् फाठे तस्मिन् समये स्वामी समरसता, पर्पद् निर्गच्छवि, मतिगता पर्पत ॥ तस्मिन् पाठे, तस्मिन् समये, थमणस्य भगवतो मरा धीरस्प द्वितीयोऽन्सेवासी अमिभूतिर्नाम अनगारो गौतमगोप्रा सप्तोरसेषा, सूत्रार्थ-(सेण कालेण तेण समएण) उस पाल में और उस समय में (मोया नाम नयरी होस्था) मोका नामकी नगरी थी (धण्णी) पर्णक इसका वर्णन थम्पानगरी के वर्णनके समान जानना चाहिये । (सीसेण मोयाए नयरीए पहिया उत्तरपुरत्यिमे दिसीभाए णदणे नाम बेहए होत्या) उस मोका नगरी के पाहर उत्तरपूर्वके दिग्मागमें अर्थात ईशान कोण में नदननामका एक चैत्य वयान था (वपणओ)वर्णक चम्पा नगरी के पूर्णमा चत्य के वर्णन के समान इसका वर्णन मानना (तेणं कालेणं तेण समएण सामी समोसदे) उस काल में और उस समयमें स्वामीमहावीर प्रमुवहां पधारेंपरिसा निग्गच्छद)सभा निफलो(परिगया परिसा) धर्मश्रषण कर समा विसर्जित हो गई। (सेण फालेण तेणं समएण) उसकाल में और उस समयमें (समणस्स भगवभो महावी रस्स दोच्चे अतेवासी) अमण भगवान महावीर के दितीय शिष्य (मग्गिमूई नाम अणगारे गोयमगोसणे) अग्निभूति नामके अनगार थे, इनका गौतमगात्र था (सन्तुस्सेहे) सात हाय फा इनके शरीरका प्रार्थ-(तेण काळेण तेण समएण) मे जनेत सभये (मोया नोम नयरी होस्था) in मनी नगरीत. (यण्णमो) तनु पर्दन ५ पानाश प्रभाले ४२. (तीसेण मोयाए नयरीए पहिया उचरपुरस्थिमे दिसीमाए गणे नाम चेहए स्था) भारी नगरी म शान सामानहन नाम येत्या (वण्णभो) २ पानगरी पूर्णभद्र बोमन तनु पन समन (सेण कारण तेण समपण) तेणेmaa सभये (सामीसमोस) भावीर स्वामी त्या पाय (परिसा णिग्गर) परिक्षा : alamal (पडिगया परिमा) ધર્મોપદેશ સાંભળીને સભા વિસર્જિન થઈ (शेण कालेण तण समएण) तेणे मन त समये (समणस्स भगवभो मापी रस्स दोधे अतेवासी) प्रभात मान भावाना ollen favu (अग्गिई नाम मणगारे गोयमगोते णं) मिति नामे मार तातमा गोतम गाना ai (सत्स्सेहे) तमना शरीरली Standard oiled. (नाव पञ्जुवासमाणे) अधुना . . . प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ १ मोकानगर्या धीरसमवसरणम् यावत् पर्युपासीन. एवम् अबादीव-चमरो भगवन् ? असुरेन्द्रः,अमरराज , श्यित् महर्दिकः, श्यित् महाद्युतिक', वियव महापल , फ्यिद् महायशा , क्यिन महासौरम्य , पियत् महानुभाग', क्यिच प्रभु विकुर्वितुम् ? गौतम ! चमर' अमरेन्द्र अमुररान महर्दिक ,यावत्-महानुभाग , स तत्र चतुस्त्रिंशतो भवनावास- शतसहस्राणाम् चपटे सामानिफमहस्राणाम् प्रयस्त्रिंशत प्रायस्त्रिंशकानाम् यावद उत्सेध-ऊचाई-था। (जाव पज्जुवासमाणे एव घयामी) यावत् प्रभुकी पर्युपामना करते हुए इन्हों ने प्रभुसे इस प्रकार पूछा-(चमरे णं भते ! असुरिंदे असुरराया) हे भदन्त ! असुरों का राजा एव असुरों का इन्द्र जो चमर है घा (केमरिहिए) कितनी पड़ी मदिवाला है ? (फेमहज्जुइण) क्तिनी पड़ी पुतियाला है। (केमहापले) फिसने बड़े पलघाला है ? (के महाजसे) कितने पड़े यशपाला है। (केमहासोक्खे) कितने पड़े सुखवाला है। (केमहाणुभागे) पित्तने पड़े प्रभावघाला है। (केवाय च ण पभू विउव्धित्तए) और वह कितनी विकुर्वणा कर सफता है। (गोयमा) हे गौतम! (चमरे ण असुरिंदे असुरराया) असुरेन और असुरराज घमर (महिट्टिए) पटुत यही ऋद्धिवाला है। जाव महाणुभागे) यावत् पाहुत बड़ा प्रभावशाली है । (से ण तत्व चउत्ती- साए मवणावाससयसहस्साण, चउसट्टीए सामाणियसाहस्सीण) वह पहा चौतीस लाख भवनापासों का, ६४ चोसठ हजार सामानिक देवीका (सायत्तीसाए तायचीसगाण) और ३३ तेत्तीस प्रायस्त्रिंशक पार्षापासना शनतम (एव वयासी) महावीर प्रभुने मा RF ५७या- (चमरे ण भते ! ममुरिंदे अमुरराया) B महन्त अनुरोना रात, मसुरेन्द्र यभर (केमहिडिए) दिया है ? (फेमहम्जुईए) ४ी तिवाणो छ ? (केमहावले) gen वा १ (केमहाजसे) tan यशव छ? (के महासोक्खे) हा अभयाणा ? (केमहाणुभागे) ४ प्रापयानी छ ? (फेवाय च ण पमू विठन्धिसए) मने azal विभुमा ४ छ ? (गोयमा !) है गौतम ! (घमरण अमरिंदे असुरराया) मसुरेन्द्र भने म २४ भ(महिडिए) मी रे *द्धिा थे (जाय महाणुमागे) તે ઘી જ વૃતિવાળ, વણ જ બળવળ, ઘણા જ યશવાળે, ઘણા જ સુખવાળે અને घर असावा छे (से ण तस्य चठवीसाए भवणावाससयसहस्साण, चठसदीए, सामाणियसाहस्सीण) मा यात्री हम अपनापासानु, रास M२ साभानि देवानु, (सायचीसाए तायत्तीसगाण) मने तेत्रीय प्रायFिAAN ८ भगवतिम छापा-तस्मिन् काले, सस्मिन् समये मोका नाम नगरी भासीद, वर्ग, वस्या मोकाया नगर्याः परि. उचरपौरस्स्पे दिगमागे नन्दन नाम पैत्यम् अभवत्, वर्णका, तस्मिन् काले तस्मिन् समये स्वामी समवसत , पर्षद् निर्गपति, प्रतिगता पर्पत् ॥ तस्मिन् काठे, सस्मिन् समये, श्रमणस्य भगवतो महा चीरस्य द्वितीयोऽन्तेवासी अमिभूति म अनगारी गौतमगोत्रः सप्तोरसेघा, सूत्रार्थ-( तेण कालेण तेण समएण) उस पाल में और उस समय में (मोया नाम नयरी होत्था) मोका नामकी नगरी धी (वण्णओ) वर्णक इसका वर्णन चम्पानगरी के वर्णनफे समान जानना चाहिये । (तीसेण मोयाए नयरीए पहिया उचरपुरत्यिमे दिसीमाए णदणे नाम बेहए होत्या) उस मोका नगरी के पाहर उत्तरपूर्षके दिग्भागमें अर्थात् ईशान कोण में नंदननामका एक चैत्य उघान था (वण्णओ)वर्णक-पम्पा नगरी के पूर्णम चत्य के वर्णन के समान इसका वर्णन जानना (तेणं कालेण तेण समएण सामीसमोसटे) उस काल में और उस समयमें स्वामीमहावीर प्रभुषहां पधारे(परिसा निग्गच्छद)समा निकलो(परिगया परिसा) धमश्रवण कर समा विसर्जित हो गई। (सेण पालेण तेणे समएण) उसकाल में और उस समयमें (समणस्स भगधभो महावी रस्स दोच्चे अंतेवासी) अमण भगवान् महावीर के दितीय शिष्य (अग्गिमूई नाम अणगारे गोयमगोप्तण) अग्निभूति नामके अनगार थे, इनका गौतमगोत्र था (सशुस्सेहे) सात हाय फा इनके शरीरका सूप्रार्थ-(तेण काळेण तेण समएण) अभये (मोया नोम नयरी होस्या) Aun नाम नस (बष्णमो) तेनु वक्षन ५ पानगरी प्रभाले ४२. (तीसेण मोयाए नयरीए पडिया उपरपुरस्थिमे दिसीमाए पदणे नाम चेहए होत्या) त म नमरी & Vशान भूधामा नन नामे (वण्णमो) २ पानगरीन पर नुन सभा (वेण काठेणं तेण समएण) ते भने त सभमे (सामी समोसरे) वीर स्वामी त्या भार्या. (परिसा णिग्गच्छा) पश्षि प Alermql अ (परिगया परिसा) ધર્મોપદેશ. સાંભળીને સભા વિસર્જિન થઈ (वेण काछेण तण समएण) मने त समये (समणस्स मगवभो मगवी रस्स दोधे अतेनासी) प्रभात भगवान महावीरना on शिप (मग्गिभई नाम मणगारे गोयमगोसे ण) भिभूति नामे AUR ता. मी गौतम मानना cal (सस्सेहे) तमना सरी- elu सात सय सवा. (माव पज्जुवासमाणे) प्रभुना , ममेयचन्द्रिमा टीका श. ३ उ १ मोकानगर्या वीरसमवसरणम् मोकानाम नगरी, "होत्या" आसीत् " वण्णओ " वर्णक इति, औपपातिष- स्प्रे चम्पानगरीवद विज्ञेय । "तीसे ण मोयाए नयरीए" तस्याः खलु मोकाया नगर्या "वडिया" वडि• "उत्तरपुरस्थिमे दिसिमाए" उत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे- उत्तरपूर्वदिगन्तराठे ईशानकोणे इत्यर्य: "णदणे नाम चेहए होत्या" नन्दन नाम चैत्पम् व्यन्तरायतनम् 'होत्या' आसीत्, "वष्णो" वर्णक -औपपातिक सो पूर्णभद्रचैत्यवत् वर्णन विज्ञेयम्, "तेण कालेण तेण समएण" तस्मिन् फाले तस्मिन् समये "सामी समोमदे" स्वामी समवस्त -महावीरममु समत्र सरणमभवत्, “परिसा निग्गच्छर" पर्पद् निर्गच्छति-जनवृन्दम् ममुवन्दनाये टीकार्य-तेण कालेण तेण समण्ण' उस काल और उस समय में अर्थात् अवसर्पिणी काल के चौथे आरक में तथा वह समय हीयमान अवस्था को प्राप्त हो रहा था उस समय में 'मोया नाम नयरी' मोकानामकी नगरी 'होत्या' थी 'घण्णओ' इस नगरीका वर्णक-वर्णन जेमा कि औपपातिक सूत्र में चपानगरी का किया गया है,घेसा ही जानना चाहिये । 'तीसेण मोयाए नयरीए' उस मोका नगरी के 'पहिया' पाहर 'उत्तर पुरथिमे दिसीमाए' उत्तरपूर्वदिशाके अन्तराल में अर्थात् ईशानकोणमें-'णदणे णाम चेहए होत्या' नन्दन नामका चैत्य या, अर्थात्-न्यन्तरायतन था । 'घण्णओ' इसका वर्णक-वर्णन करने वाला पाठ औपपातिक सूत्र में पूर्णमद्र चैत्यका वर्णन करने वाले पाठ के जैसा ही जानना चाहिये । 'तेर्ण कालेण तेण समएण' उसकाल और उस समय में 'सामी समोसढे यहा भगवान महावीर का समय सरण-आगमन हुआ 'परिसा निग्गया' परिपद प्रमु को बन्दना के टीकार्य-"सेण कालेण तेण समएण" भने समय र અવસર્પિકાળના ચોથા આરામાં તથા તે સમય જ્યારે પૂરા થવાની તૈયારીમા હતે न्यारे- "मोया नाम नगरी" भनाभन नगरी "त्या"ती. “वण्णमो" ઔપતિક સૂત્રમાં જેવું ચપા નગરીનું વર્ણન કર્યું છે, એવું જ તેનું વર્ણન સમજવું "तीसे ण मोयाए नयरीए" मी नाना "यडिया" र "उत्तरपस्थिमे दिसीमाए" शानभा "णदणे णाम चेइए होस्था" नन्न नामर्नु यत्य - व्यन्तरायतन 6 "वष्णओ" भोपपति सूत्रमा पर्षभद्र ચૈત્વનું જેવું વર્ણન આવે છે, એવું જ તેનું વર્ણન સમજવું "तेण कालेण वेण समएण" तणे भने त सभये “सामी समोसडे" त्या महावीर पाभी पायर्या. "परिसा निमाया" प्रभुने १६ श्वाने भार तया -- . . , १० भगवतीय आकीर्णान, व्यविकीर्णान्, उपस्तीर्णान, सम्तीर्णान् , स्पृटान, अवगाढावगासन पर्नुमएप खलु गौतम ! चमरस्य अमरेन्द्रस्य, अमुरराजस्य अयम् एक्यूपो विषय , विषयमात्रम् उक्तम्, नो चैव खल सपाया पर्वोत् का, विकृति का, विकृषिष्यति मा || सू० १ ॥ टीका--"तेणं फाठेणं, तेण समएणं" वस्मिन् पाले तस्मिन् समये, काले-अवसर्पिणी चतरफ्लक्षणे, समये-हीयमानलक्षणे "मोयानाम नयरी सिरियमसखेज्जे दीघसमुद्दे पहर्दि असुरकुमारे देवेहिं देवीहि य आइपणे, वितिकिपणे, उपत्थडे, सबसे, फळे अवगाढावगाठे करेसए) पुन हे गौतम ! यह असुरेन्द्र असुरराज घमर इस तिर्यगलोक में असल्यात दीप और समुद्रों को अनेक असुरकुमार देवों से और देवियों से आकीर्ण, व्यतिकीर्ण, उपस्तीर्ण, सस्तीर्ण, स्पृप्ट और भव गाठावगाठ करने के लिये शक्तिशाली है (एस णं गोयमा! चम- रस्स असुरिंदस्स असुररण्णो अयमेयास्ये विमए बिसयमेचे भुए, णोधेव गं सपत्तीए विकृचिसु वा चिकुव्या वा विकुन्निस्सइ बा) हे गौतम ! असुरेन्द्र असुरराज चमर की जो यह इस प्रकार से शसिशाली होने की पात कही है पद्द केवल घिपयमात्र प्रकट करने के लिये कही है इमसे यही प्रकट किया गया है कि उसमें इस प्रकार की ऐसी शक्ति है, पर उसने किसी भी समय आजतक ऐसी विक्रिया न पहिले की है और न बह ऐसी पिक्रिया करता है और न ऐसी षिक्रिया षह मागे फरेगा ही ॥ सू० १॥ अमुरछमारहि देहि देवीहि य आइण्णे, विविकिण्णे, उमस्यरे, सपरे, फरे भवगागावगावे फरेथए ) जी के गौतम 1 ते २५ मन् यभर सायात કરીને આ તિર્થમા અસખ્યાત ટોપ અને સમુદ્રોને અનેક અસુરકુમાર અને દવીઓથી આશ્ચર્ણ, વ્યતિકી, ઉપસ્તીર્ણ, સસ્તીર્ણ, પૃષ્ટ બને અવગાતાવગઢ ४२पान हितमान (एस ण गोपमा ! चमरस्स भमुरिंदस्स अमुग्रणो अयमे- यारूवे विसए विसयमेचे घुइए-णोधेव ण सपचीए विकृश्चिम घा पिकुवा या विकुम्बिस्सइ पा) गौतम ! ममुरेल र यमन alsh B५३) વાત કહી છે તે ફકત વિષયનું નિરૂપણ કરવા માટે જ કહે છે તે દ્વારા એ બતાવવામાં આવ્યું છે કે તેનામા એ પ્રાસ્ત્રી શક્તિ છે, પરંતુ તેણે આજ સુધી કરી પણ એ વિડિયા પહેલા કરી નથી, એવી વિકિયા તે કરતે પણ નથી અને તેમાં કરી પણ એવી વિકિયા તે કશે નહી સુ ૧m .

ममेयचन्द्रिया टीका श ३ उ. १ मोफानगर्या महावीरसमवसरणम् १५ रहित. साधुरुच्यते । “सतुस्सेद्दे" सप्तीत्सेधः सप्तहस्त प्रमाणकः उत्सेधः उच्छायो यस्य स सप्तोत्सेध. सप्तटस्तोन्नतपमाणशरीर इत्यर्थ । अमिभूतिश्च मगघदेशस्थगन्चर (गोवर) ग्रामरासि गौतमगोत्रीय श्रीवमुभूविविमसूनुः पृथिवी देवीकुक्षिज. कृत्तिकानक्षत्रोत्पन्नो वेदादिचतुर्दशविघापारावारपारीणो विद्वद धुरीणवासीत् । स च पट्चत्वारिंशतमे वर्षे महावीरस्वामिसमीपे दीक्षितः चतुः सप्ततितमे वर्षे च राजगृहे महावीरस्वामिनो विद्यमानावस्थायामेव निर्वाण प्राप्तवान । “जाव-पज्जुवासमाणे" यावत् पर्युपासीन.- भूपमाण., विनय नम्रतापूर्वक समुपामना कुर्वन् इति यावत् । अत्र यावत्पदेन औपपातिकसूत्रे उत्तरार्धस्य प्रथमभूप्रोक्तम् " ममचउरससठाणसठिए" इत्यारभ्य 'सजमेण चाहिये कि जो पुत्र फ्लप धन आदि से रहित है ऐसा साधु अनगार है। अग्निभूति अनगार की शरीरकी ऊंचाई “सत्तुस्सेहे" सात हाय की थी। ये अग्निभूति मगधदेश के गोवर ग्रामके निवासी थे । इनका गौतम गोत्र था। घसुभूति विप्र के ये पुत्र थे। पृथिवी देवी इनकी माता का नाम था। कृत्तिका नक्षत्रमें इनका जन्म हुआ था। वेद आदि १४ चौदह विद्याओं के ये पारगामी थे। विद्वानी में ये सबसे पड़े अग्रसर विद्वान् थे । ४६ घर्पकी अवस्था में इन्होंने भगवान महावीर स्वामी के पास दीक्षा धारण की थी। चौहत्तर ७४ घर्पकी अवस्था में राजगृह नगरमें भगवान महावीर स्वामी की उपस्थिति में ही इन्होंने मोक्ष प्राप्त किया था। इन गौतम गोत्रीय अग्निभूतिने 'जाव पज्जुधासमाणे' यावत् पर्युपासना करते हुए 'एष घयासी' ऐसा प्रमुसे पूछा-यहां 'जाघ' पदसे 'समचउरससठाणसठिए, बहररिसहणाराय છે અગર તે ઉપલક્ષણ છે તેથી એ અર્થ નીકળે છે કે જે પુત્ર, પત્ની આદિથી રહિત છે જેણે એ બધાને ત્યાગ કર્યો છે એવા સાધુને અણગાર કહેવાય છે भभिभूति भगाना शरीR- SAB "सत्तुस्सेहे" सात सय प्रभा व तमा મગધમાં આવેલા ગેવર ગામના રહેવાસી હતા. તેઓ ગૌતમ ગોત્રના હતા. વસુભૂતિ વિપ્રના તેઓ પુત્ર હતા. તેમની માતાનું નામ પૃથ્વી દેવી હતુ તેમનો જન્મ કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં થયે હતે વેદ આદિ ૧૪ વિમા તેઓ પાર ગત હતા. તેઓ વિદ્વાનોમા અગ્રેસર ગણાતા હતા. ૪૬ વર્ષની ઉમરે તેમણે મહાવીર પ્રભુ પાસે દીક્ષા લીધી હતી. અને ૭૪ વર્ષની ઉમરે રાજગૃહ નગરમાં જ્યારે મહાવીર સ્વામી વિરાજતા હતા ત્યારે भये भार सध्या ते. गौतम त्रिीय ति "भाव पज्जुषासमाणे" विपि पपासनाशन "एव धयासी" महावीर मधुने मास या અને भगवती धर्मश्रवणार्यश्च महावीरसमीपे समागच्छतीत्यर्थः, "पडिगया परिसा" पति- गता पर्पन-धर्मदेशना शुस्वा मी चन्दिरमा जनाः स्वस्वस्थानं गतवन्तः ॥ चमरस्य कीशी विकुर्चणा वक्तितते ? इति भगवन्त महावीरस्वामिन पति दितीयगणधरस्याऽग्निभूतेः मन्नमूचक प्रथमसूत्रमाह-" वेण कामेण तेणं समएण" इत्यादि । अन्तेवासी-अन्ते गुरोः समीपे गुरोरामायां वा सितु शीलमस्येति, अन्सेवासिशब्द' शिष्यार्थको पोय | "अणगारे" अनगार , यविधमानम् अगार गृह यस्य स अनगार' अगाररहित पुत्रकलनधनादि लिये और उनसे धर्मप्रचण के लिये उन भगवान महावीर के पाम आई 'पडिगया परिसा' धर्मदेशना सुनकर और प्रभुको वदना कर मनुष्य अपने २ स्थान पर वापिस लौट आपे । अय मृघ्रकार इस यातको इस सूत्र द्वारा प्रकट करते हैं कि भगवान् महावीर के शिष्य बितीय गणधर अग्निभूति ने उनसे 'चमरकी कैसी विकुणा शक्ति है। इस विषय में प्रभाकिया 'तेणं कालेण तेणे समएण' उसकाल और उस समयमें "समणस्स भगयो महावीरस्स दोचे अंतेवासी अग्गिमूई नाम अणगारे श्रमण भगवान् महावीर के वित्तीय अन्तेवास अग्निभूति नामके अनगार थे 'अन्ते पुरोसमीपे गुरुराज्ञाया था धसितु शील यस्य स ' इति अन्तेवासी-गुरु के समीप अथवा गुरु की आज्ञा में बसने का जिनका स्वभाव हो यह भन्तेवासी शिष्य कहलाता है। "अविद्यमान अगार गृह यस्य स भनगार" जिमके घर नहीं है वे ही अनगार हैं। अगार यह उपलक्षण है इससे यह समझना पार पाने माटे पार जी ने पानी से भावी "परिगया परिसाध्या सामजान तय प्रभुने प६ नमः४२ ४शन परिक्षा विभईन પામી. સૌ પિતાને સ્થાને પાછાં જ્યાં ત્યારે ભગવાન મહાવીરના શિષ્ય અને બીન ગણધરૂ મિતિએ ચમત્ની વિમુર્વણા શક્તિ (રૂપ બદલવાની શક્તિ) વિશે જે પ્રશ્ન પૂછયે તે સૂત્રકાર બતાવે છે "वेगं काठेणं तेणं समएर्ण" आणे भने त सभये "समणस्स भगवयो महावीरस्स दोघे अवासी अभय मनपान श्री महावीर पाभी भी शिप भी निभूति नामना AIR tan "अतेवासी" नो या प्रमाणे "मन्ते गुरुसमीपे गुरोरामाया था पसितुं शीळ यस्य सः" सा पासे मना શુક્ની આજ્ઞા પ્રમાણે વસવાની જેને ટેવ હોય તેને અવાસી શિપ) વાયો "अविधमान अगार गृह यस्य स अनगार જેને ઘર નથી તે અણગાર કહેવાય प्रमेयचन्द्रिका टीम श ३ उ. १ मोकानगर्या महावीरसमवसरणम् १५ रहित. साधुरुच्यते । “सत्तुम्सेहे" सप्तोत्सेध सप्तहस्त प्रमाणक' उत्सेध! उच्छायो यस्य स सप्तोत्सेधः सप्तहस्तोन्नतप्रमाणशरीर इत्यर्थः । अग्निभूतिश्च मगघदेशस्यगन्धर (गोवर) ग्रामवासि गौतमगोत्रीय श्रीवमुभूतिविप्रसनुः पृथिवी देवीकृतिज कृत्तिकानक्षत्रात्पनो वेदादिचतुर्दशविद्यापारावारपारीणो विद्वद धुरीणश्वासीत् । स च पटचत्वारिंशत्तमे वर्षे महावीरस्वामिसमीपे दीक्षित, चतु, सप्ततितमे वर्षे च रानगृहे महावीरस्वामिनो विद्यमानावस्थायामेव निर्वाण प्राप्तवान् । “जाव-पज्जुवासमाणे " यावत् पर्युपासीन - थूपमाण', विनय नम्रतापूर्वक समुपामना कुर्वन् इति यावत् । अत्र यावत्पदेन औपपातिपत्रे उत्तरार्घस्य प्रयममत्रोक्तम् समचउरससठाणसठिए इत्यारभ्य 'सजमेण चाहिये कि जो पुन फ्लप धन आदि से रहित है ऐसा माधु अनगार है। अग्निमृति अनगार की शरीरकी ऊंचाई "सत्तुस्सेहे" सात हाय की थी। ये अग्निभूति मगधदेश के गोवर ग्रामके निवासी थे । इनका गौतम गोत्र धा। घसुमूति विप्र के ये पुत्र थे। पृथिवी देवी इनकी माता का नाम था। कृत्तिका नक्षत्र में उनका जन्म हुआ था। घेद आदि १४ चौदह विद्याभों के ये पारगामी थे। विद्वानों में ये सबसे पड़े अग्रसर विधान् थे। ४६ वर्षकी अवस्था में इन्होंने भगवान महावीर स्वामी के पास दीक्षा धारण की थी। यौहत्तर ७४ वर्षकी अवस्था में राजगृह नगरमें भगरान् महावीर स्वामी की उपस्थिति में ही इन्होंने मोक्ष प्राप्त किया था। इन गौतम गोत्रीय अग्निमूतिने 'जाय पज्जुषासमाणे' यावत् पर्युपासना करते हुए 'एच थयासी' ऐसा प्रमुसे पूछा-यहा 'जाव' पदसे 'समघउरससठाणसठिए, घइररिसहणाराय છે અગર તે ઉપલક્ષણ છે તેથી એ અર્થ નીકળે છે કે જે પુત્ર, પત્ની આદિથી રહિત છે જેણે એ બધાને ત્યાગ કર્યો છે એવા સાધુને અણગાર કહેવાય છે अभिभूति मारना शरीरनी SAIJ "सत्तुस्सेहे" सात साय प्रभात. तमा મગજમાં આવેલા ગેવર ગામના રહેવાસી હતા. તેઓ ગૌતમ ગોત્રના હતા. વસુભૂતિ વિના તેઓ પુત્ર હતા. તેમની માતાનું નામ પૃથ્વી દેવી હતું તેમને જન્મ કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં થયું હતું. વેદ આદિ ૧૪ વિદ્યામાં તેઓ પાર ગત હતા. તેઓ વિદ્વાનોમાં અગ્રેસર ગણાતા હતા. ૪૬ વર્ષની ઉમરે તેમણે મહાવીર પ્રભુ પાસે દીક્ષા લીધી હતી. અને ૭૪ વર્ષની ઉમરે શજ નગરમાં જ્યારે મહાવીર સ્વામી વિરાજતા હતા ત્યારે भले भान सध्या सतत गौतभDuीय मिति "माच पन्जुवासमाणे" विवि पर्युपासना शम "एव पयासी" महावीर प्रभुने प्रभाव प ५७ये। ધન . भगवतीर तवसा अप्पाणं भायेमाणे विहरर इत्यन्त गौतमस्वामिन सर्वाणि विशेषणानि समाधाणि, तथाहि-"ससुस्सेदे समचउरस-सठाण-सठिए वइररिसरणाराय- सघयणे कणग-पुलग-णियस-पम्हगोरे उग्गतवे दिसतये तत्ततवे घोरतये उराले घोरे घोरगुणे घोरतवस्सी घोरपमचेरवासी उछ्सरीरे सवित्त विठल तेगलेस्से समणस्स भगवो महावीरस्स अद्रमामते उजाण् अहौसिरे माणकोहोवगए सनमेण तवसा अप्पाण मावेमाणे विहरर । सपण से भगव गोयमे जायसढे जायससए नायकोऊहल्ले, उप्पण्णसहे उप्पण्णससप उप्पण्ण फोहल्छे सजायसरे, सनायससए सजायकोऊटरले समुप्पण्णमढ़े, समुप्पण ससए समुप्पण्णकोजारले उद्वाए उठेर, उहिना जेणेव समणे मगन मगचीरे तेणेव उवागत उवागपिछत्ता समण भगव महावीर विक्खुतो आयाहिण पयारिणं करेर, फरिचा बदइ णमसा, वदित्ता णमसित्ता नपासपणे नाइरे मुस्सूसमाणे णमसमाणे अमिमुहे विणएण पालिटे पम्जुवासमाणे एक सघयणे, कणगपुलग-णिघसपम्हगोरे, उग्गप्तये दिसतवे तत्सतवे' इत्यादि 'विणएण पजलिउडे' यहा तक का समस्त पाठऔपपातिक सूत्र के उत्सरार्द के प्रथम मितीय सूत्र में गौतम स्वामी के विषय में कहा गया है यहांसे समझ लेना चाहिए । अर्थात् समचतुरस्रसस्थान- पाले थे, घनमापभनाराचसहननघाले थे, विशुद्ध सुघर्ण के खम की शाण पर घसी हुई रेखा के समान चमकीली कांतिवाले तथा कमल के केसरों के समान गौरवर्ण थे, इनकी तपस्या बड़ी उप्र भी, इनका तप भग्निकी तरह अधिक जाज्वल्यमान था, दूसरे मुनिजन जिनसपों को करना अति फठिन मानते थे उन तपों को ma नाव (पर्यन्त) या नया सूत्रा ४९ ४२वान के समरससठाण सठिए पाररिसरणारास घपणे फणगपुलमणिघसपमगारे उम्गसवे सदिचतरे तत्तये एमालविणएणे पनलिउरे' suit पतनासन मोपपति नना Sani પહેલા અને બીજા સત્રમાં ગૌતમ સ્વામી વિષે આપે છે તે મહા ગ્રહણ કર. દ્ધવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અગ્નિભૂતિ શણગાર સમચતુરક્સ સસ્થાન વાળા હતા, વાક્ષ નાશચ સહન વાળા હતા. કોટી પથ્થર પર ઘસવાથી વિશ સુવર્ણની સ્વી વિથ ખા પડે છે એવી જ વિશ્રાદ્ધ કાતિથી તેઓ યુક્ત હતા કમળને કેસસ જે તેમને ગૌર વર્ણ હતે. તે અતિ ઉગ્ર તપસ્યા તેમનું તપ અગ્નિના જેવું અતિશય જાજવલ્યમાન હતું જે તપ કરવાનું કાર્ય અન્ય મુનિજને અતિશય કિનમાનતા હતા એવું તપ તે કરતા . ४२dai ALI ममेयचन्द्रिका टीका १३ उ १ चमरविपये द्वितीय गणघरख्य प्रश्न. १७ वयासी' एपार्य तत्रैव विलोकनीय' । पव-वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादीत्-पृष्टवान “चमरे ण मते ! अमुरिंदे असुरराया" चमर. खलु भदन्त ! असुरेन्द्र अमरराज कीशी कियती वा महती चमरस्य ऋद्धिरिति जिज्ञा सयाऽऽx-"केमठिविण" किंमदर्दिक केन रूपेण किंस्वरूपा वा कियती वा महती ऋद्धि विमानपरिवारादिरूपा यस्य स तथोक्त । 'के महज्जुइए' किं महा युतिक विशिष्टशरीरामरणादि प्रभा भास्वररूपा यस्य स तया, 'के महापछे' कीदृश वल यस्य स नथा, 'कैमहाजसे' किं महायशा -फीदृश महद्यशो विशालकीर्तिर्यस्य स तया, 'के मद्दामोफखे' कीदृश महत् सौरव्यम् यस्य स तया, 'के माणुभागे' कीदृश महानुभाग =अचिन्त्यममायो यस्य स तथा "केवइयं चणं पभू विउवित्तए" फ्यिच खलु प्रभु विकृवितुम् ? कियद्प कतिसख्यक रूप विकृर्वितम् निर्मातु प्रमु समर्थ ? इति अग्निभूते प्रश्नः । ये तपसे थे। 'एव पयासी' में एव पद यह करता है कि उन्होंने इस प्रकार घक्ष्यमाणरूपसे पूछा-'चमरे ण भते ! असुरिंदे असुरराया केमहिडिए, केमहज्जुईए, केमहावले, केमहाजसे, केमहासोक्खे- के महानुभागे, केवइय च ण पभू विउन्वित्तए" हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमरकी फैसी अथवा कितनी ऋद्धि है अर्थात् असुरेन्द्र असुरराज चमरकी विमान परिवार आदिरूप ऋद्धि कितनी वहो है? 'के महायुतिक' उसके शरीरकी तथा आभरण आदि की प्रभा कैसी क्या है ? 'के महायले उसका पल कैसा है ? केमहाजसे । उसकी विशाल कीर्ति कैसी है? किं महासौख्यः' उसकामहासुख कैसा है ? किं महानुभागः' उमका अचिन्स्य प्रभाव केसा है ? और वह कितने रूपोंको अपनी विक्रिया से करनेके लिये समर्थ है? इस प्रकार ये अग्निभूति के मन हैं । इनका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते પવું પાણી તે અગ્નિભૂતિ અજુગારે મહાવીર સ્વામીને નીચે પ્રમાણે પૂછયુ "चमरेण मते ! अमुरिंदे अमुरराया के माहिए, के महज्जुईए, के महावले, के महाजसे, के महासोक्खे, के महानुभागे, केवइय च ण पमू विउविचए ?" કે ભદન્ત અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરની અદ્ધિ કેવી છે એટલે કે વિમાન પરિવાર આદિરૂપ ઋદ્ધિ કેવી છે તેના શરીરની તથા આભૂષણદિની વૃતિ (પ્રભા) કેવી છે તેનું બળ કેવું છે. તે કેવી વિશાળ પ્રતિ ધરાવે છે તેનું મહાસુખકેવું છે? તે કે અકલ્પનીય પ્રભાવ ધરાવે છે અને તે પોતાની વિકૃર્વ શક્તિથી કેટલા રૂપ ધારણ કરવાને સમર્થ છે?

भमनवीर १८ भगवानाइ-गोपमा इस्यादि । हे गौतम ! 'चमरेणं अमुरिंदे चमरः सुरेन्द्रा मवनपसिदेवः दाक्षिणात्येन्द्रः । अमुराणामिन्द्रः अमरेन्द्र असुरक्षासका मसुरेषु असुरदेवेषु परमैश्वर्यशाली इति यावत् । “अमुररापा" अमुररामा अ. मुराणां राजा ति अमरकुमारस्वामी इति-अमरराजा, पुन कीदृश इत्यवभार 'महदिए' इति । महर्दिक “जाब महाशुमागे” यावत् महानुभागः, अत्र यावत् पदेन महापुसिष महायला महायश इस्पेवेपा ग्रहणम् । तदराहते सत्यचेत्यादि । स तमन्चमरचम्याराजधान्याम्, 'चउतीसाए' चतुर्विंगत 'भा णाचाससयसहस्साण' भवनापासशतसहस्राणाम्चतुर्तिशल्लभवनानाम् एष 'चउसट्ठीए' चतु पष्टेः “ सामाणियसाहस्सीणं " सामानिक्सहस्राणाम्-समानया इन्द्रसहश्या अदचा सश्चरन्ति इति सामानिका ते सहस्राणि सामानिक- सहस्राणि तेपाम् इन्द्रतल्पसमृदिशालिना पतु पटिमहससामानिकानामिति यावत् "तायचीसाए" प्रयस्त्रिंशतः "हायचीसगाण" प्रायस्त्रिंशकानाम् अयकि- है-'गोयमा' हे गौतम गोत्रिय अग्निमृति !'थमरेण असुरिंदे यह चमर भवनपति देव है, और दक्षिणदिशा का इन्द्र है । असुरों का शासक है। क्योकी यह उनके यीचमें परम ऐश्वर्ग से शोभित रहता है। इसीसे उन असुरों का राजा स्वामी है। यह 'महिहिए' यह पहुस यहा भारी परिवार आदि प्रद्धियाला है। 'जाव महाणुभागे' यावत् महानुभागवाला है। यहां यावत्पदसे 'महापुतिफ महायल महायशा इन पदोका ग्रहण हुआ है। 'से णे सस्थ ऐसा वह घमर चमरचंचा राजधानीमें 'पट- तीसाए' चौतीस भषणाषाससपसहस्साण' मषनायासशप्तसहस्रका अर्थात् ३४ पोतीस लाख भषनों एच 'चनसट्ठीए' चौसठ 'सामाणियसाह स्सीण' सामानिक सहस्रका अर्थात् ६४ चोसठ हजार सामानिक देवोंका મહાવીર પ્રભુ તેને આ પ્રમાણે જવાબ આપે છે જેના હે ગૌતમ! णं अमुरिंदे" भ२ सपनपति छे भनेक्षित शिान राना શાસક કારણ કે તે તેમની વચ્ચે અતિશય અશ્વયથી શોભાયમાન લાગે છે તે "मपिदिए" ge A परिवार Eि३५ *दिना सुध ., "जाब माणुमागे" As a gतिथी सुस्त है, पक्षा છે? વિશાળ યશથી યુક્ત છે, મહાસુખથી અને અતિશય પ્રભાવથી યુકત "से प्रत्य" यभर समस्या समानामा "घउतीसाए भवमा माससयसहस्साणं" ३४ यात्रीस am मनापास। मन "पठसट्टीए सामाणिय साहस्सीणं" 8A साभानित रेवान तुल्य समृद्धिावान ने चमरे शना - रणधी सुस्त ममेयचन्द्रिका टीका श ३ उ १ अमिभूतिपति मगवदुत्तर शरसख्याकाना गुरुम्यानीयमहायकदेवाना स्त्राधिपत्यपूर्वक भोगान् भुजानो विहरतीतिभावः। एतेन तस्य चमरस्य अद्भुतसमृद्धिसौरख्यसौभाग्यादिशा लिव सूचितम् । अत्र यावच्छहाव चमरम्याऽन्यदपि वैशिष्टय प्रतिपादयति, तयादि-"चउण्ह लोकपालाण, पचण्ड अग्गमहिसीण, सपरिवाराण, तिण्ड परिसाण, सत्तण्ड अणियाण, सचण्ड अणियाडिवईण, चउण्ड घउसट्ठीण, आयरक्खदेवसाह- स्सीण, अन्नेसिंच वटुण, चमरचचारायहाणि वत्यन्वाणं देवाण य, देवीण य आहेबच्च, पोरेवन्च, सामित्त, भट्टित्त, आणा-ईसर-सेणावच्च फारेमाणे, पाठेमाणे महयाहयन-गीय-वाइय-तती-तल-ताल-तुडिय-घणमुग पद्धप्प- वाइयरवेण दिव्वाइ भोगमोगाइ भुजेमाणे"त्ति । ईन्द्र तुल्य समृद्धिशाली देवों का 'सायत्तीसाए' तेतीस 'तायत्तीसगाण' गुरुस्थानीय सहायकदेवोंका 'जाव विहरई' स्वामित्व भोगता हुआ रहता है। अर्थात् इन सपका मालिक यन्। छुआ घह इच्छानुसार पांचों इन्द्रियों के भोगों को भोगता रहता है। इस कथनसे सूत्रकार ने चमरको अनुत समृद्धिशाली पच सुख सौभाग्यशाली सूचित किया है । 'जाव विहरई' में जो याषस् पद आया है उससे सूत्रकार ने चमरमें अन्य घातों का वैशिष्टय प्रतिपादन किया है, जो इस प्रकारसे है 'घउण्ड ,लोकपालाण पंचण्ह अग्गहिसीण, सपरिवाराण, तिण्ह परिसाण, सत्सण्ह अणियाण, सत्तण्ड अणियाहिवईण, चउपहचउस- ट्ठीणं आयरक्खदेय साहस्सीण, अण्णेसिं च घहण चमरचचाराय- हाणिवस्थष्वाण देवाण य, देवीणं य आहेवच्च पोरेवच्य सामित्त महित भाणा-ईसर-सेणायच्च कारेमाणे, पालेमाणे महयायन-गीय चाइय- "वायत्तीसाए तायत्तीसगाण "त्री गुरुस्थानीय सहाय देवार्नु जाव विर" स्वामित्व हसत राय छ भने पानीछानुसार पाये ४न्द्रियोना સુખ લેગવે છે આ કથન દ્વારા સવારે અમરને અભુત સમદ્ધિથી યુકત અને સુખ सोमाय सजी मतव्य ® "जाब विहर" भारे 'भाव' (पर्यन्त) पहभायू છે એ દ્વારા ચમરમાં રહેલી બીજી વિશિષ્ટતાઓનું સત્રકારે પ્રતિપાદન કર્યું છે તે વિશિષ્ટતાઓ નીચે પ્રમાણે છે "चउण्ड लोकपाळाण, पचण्ड अम्गमहिसीण, सपरिवाराण, तिण्ह परिसाण, सत्तण अर्णियाणं, सचण्ठं अणियाडिवईण, चउण्ड चउसट्ठीण मायरक्व देवसाह- स्सीण, अण्णेसि च पटण चमरचचारायाणिवत्यवाण ठेवाण य, देवीण य आहेवश्च पोरेश्च सामिच मट्टित, आणाईसर-सेणावश्च कारेमाणे पालेमाणे " भगवतीमो छाया-चतुणां लोकपालानाम्, पश्चानाम्-अग्रमहिषीणाम् सपरिवाराणाम्. तिसूणां पर्पदाम् सप्तानाम्, अनीकानाम्, सप्तानाम् अनीकाधिपतीनाम् चतसा चतुष्पष्टीनाम् आत्मरक्षरदेवसहस्रीणाम्, अन्येपास पहनाम् चमरच नाराजधानी- वास्तव्यानां देवानाश्च देवीनाश्चाधिपस्पम्, पौरपत्यम्, स्वामित्वम्, भस्वम् आजेश्यरसेनापत्य कारयन-महवाहत-नाटधगीत धादित्र-तन्त्री-तल-ताल-मुटित- घन मृदा पटुप्रवादितरण दिव्यान् मोगमोगान् भुञ्जान इति, तत्र चतुणी लोकपालानाम्-सोम-यम-घरुण-चैवत्रणाख्यानां, सपरिवाराणाम्-परिवारसहि सानाम् पश्चानाम्-अनमहिपीणाम् पट्टदेवीनाम् पूर्वोक्तस पाम्-आधिपत्मम्- अधिपविस्वम्, पौरपत्पम्- पुरोवर्तित्वम्-अग्रगामित्वम्, स्वामित्वम्-स्वरवामि- मावस्वम्, म त्वम्-पोपकस्त्वम्, आजेश्वरस्य-माजामधानस्य सतोयत् सेनापत्यम् तथा अन्य तस्कारयन् स्वय पालयन तया अहतानि-अव्याहतानि-नाटय गीतयादिनानि, तया तन्त्री पीणा, तलवाला इस्तताला तुडिय शेपतुर्यामि तती-तल-ताल-तुसिय घणमुइंगपडप्पवाइयरवेण दिन्वाइ भोगभोगाई मुजेमाणेति । इस पाठका अर्थ इस प्रकार से है-सोम, यम, वरुण, और वैश्रवण ये चार लोकपाल है, सो इन चार लोकपालोंके ऊपर परिवारसहित पाँच पट्टरानियोंके ऊपर, तीन सभाओंकि कपर, सात सेनाभौक ऊपर, सात सेनाधिपतियोंके ऊपर, चौसठ हजार- अर्थात् २ दो लाम्ब ५६ छप्पन हजार आस्मरक्षक देवोंके उपर, तथा और मी चमरचया में रहे हुए देव देषियोंके ऊपर आधिपत्य, पौरवत्प पुरपर्तिस्य अग्रगामित्व, स्वामित्व, मईस्व-पालकस्थ, तथा आझाकी प्रधानता युक्त सेनापतित्व, कराता हुभा-दूसरों द्वारा स्वयं पलाता दुभा, तथा स्वयं पालन करता हुआ एव खूप जोरकी भाषाजके मायाइयना-गीय चाय-तवी-चल-ताल-सुरियघणसइगपडप्पघाइपरवेण दि चाई मोगमोगाइ सजेमाणे" ના પાઠનો અર્થ આ પ્રમાણે છે -સેમ યમ વરૂ અને વેશ્રવણ એ શાપ લાપા ઉપર પરિવાર સહિત પાચ પટરાણીઓ પર ત્રણ સલાઓ પર સાત સેનાએ પર સાત સેનાધિપતિ પર, ૨ લાખ પ૬ હાર આત્મરક્ષક દેવે.ઉપર, તા અમર ચચામાં રહેલા અન્ય દેવ દેવીઓ પર આધિપત્ય પરિપત્ય પુરવર્તિત્વ (અબામિત્વ, સ્વર્મિત ભર્તૃત્વપાલકત્વ તથા અજ્ઞાની પ્રધાનતાથી અંત સેનાપતિત કરતે અને બીજા બધા તારા જેની આજ્ઞાનું પાલન કરાય છે એ તે અમરેન્દ્ર ત્યાં અને બેગ ભગવતે આનમગ્ન રહે છેવળી ત્યા નાક, ગીત, અને નાના , प्रमेयचन्फिा टीका श. ३ उ. १ अग्निभूतिमतिमगवदुत्तर २१ घनश्च घनाकारो ध्वनी साधात् यो 'मुइगो'-मृदङ्गः 'पटु'पटुपुरुषेण प्रवा दितरवेण-शन्देन दिव्यान-भोगभोगान् भुञ्जानो विहरति । अयं तस्य चमरस्य विकुर्वणाशक्तेः स्वरूप सामर्थ्य-च दृष्टान्तमदर्शनपूर्वक वर्णयति 'एवतिय च ण पभू विउविचए' इत्यादि । यथा कश्चिद् युवा युवति इस्तेन हस्ते गाढ़ा- लिङ्गनपूर्वक सलग्नहस्तादलितया गृहाति, यया वा चक्रस्य नाभि (मध्य भागस्य काप्टम्) अरका साथ समन्तात् सरद्धा-प्रतिभाति सथैव वैक्रियशच्या समवहतःसन् जम्बूद्वीप स्वशरीरसम्बन्धि-सुरदेवदेवीमि' पूरयितुं समर्य साथ निरन्तर होते हुए नाटय, गीत और वादिनकी ध्वनियोंके साथ २ तथा वीणा, हस्तताल, प्रटित एक प्रकारका याद्यविशेप जिसे हिन्दी भाषामें खजरी कहते हैं तथा ध्वनि के साधर्म्य से घन मेघ जैसा आवाजवाले मृदङ्गकी ध्वनिके साथ२ दिव्य भोगोंको वष्ठ चमरेन्द्र भोगता हुआ आनन्दमग्न रहता है । अप सूत्रकार उस चमरेन्द्रकी विकुर्षणा शाक्तके स्वरूपको और उसके सामर्थ्यका दृष्टान्तपूर्वक वर्णन करते हैं 'एतिय च ण पभू विउवित्तए' घर चमरेन्द्र विकुर्वणा करने के लिये ऐमा समर्थ है जैसे-' से जहानामए जुवति जुवाणे एस्थेणं हत्ये गेण्हेमा' कोई युवा युवप्ति को अपने पल से हाथ पकड कर खंच लेता है और उसे अपने पाठपाश में भर लेता है 'चकस्स घानामि अरगा उचा सिया' अथवा जैसे चक्र के मध्य में रहने वाले फाप्ठ के साथ अरककाष्ठ सपूर्ण रूपसे सलग्न रहता है, उसी प्रकार यह असुरेन्द्र थमर वैफ्रियशक्ति द्वारा समवहत નાદની સાથે સાથે વણા, કરતાળ, ખ જરી, અને ઘન (મેઘ) અવાજ કરતા મુદગને અવાજ પણ સંભળાય છે આ કર્ણપ્રિય અવાજે અને બીજા દિવ્ય ભેગેને ભગવતે તે ચમરેન્દ્ર આન દમગ્ન રહે છે હવે સૂત્રકાર ચમરેન્દ્રની વિકુણા શનિના સ્વરૂપનું અને તેના સામર્થ્યનું દૂતે સહિત વર્ણન કરે છે, एमतिय च ण पम् विउविसए" से नहा नामए जुवति जुवाणे इत्येण स्पे गेण्हेजा" वा शat युपान । युपतीने लाय पान पाताना माहुपाशमा देवाने समर्थ राय छे “ पक्कस्स वा नामि अरगा उचा सिया" જેવી રીતે થાકની નાભિ (મધ્યમા હેનારૂ કાષ્ટ ) ચાના આરાઓને પકડી ખવાને સમર્થ હેય છે, એવી જ રીતે તે ચરેન્દ્ર વિકણા કસ્વાને એટલે સમર્થ " २० भगवतीम्रो छाया-चतुर्णा लोकपालानाम्, पश्चानाम्-अग्रमहिपीणाम् सपरिवाराणाम्. तिसणा पर्पदाम् सप्तानाम्, अनीकानाम्, सप्तानाम् अनीकाधिपतीनाम् पतसना चतुष्पष्टीनाम् आत्मरमरदेवसहस्रीणाम्, अन्येपाच पटनाम् चमरवनाराजधानी- वास्तव्यानां देवानाश्च देवीनाश्चाधिपत्यम्, पौरपत्यम्, स्वामित्वम्, भर्तृ स्वम् आजेश्यरसेनापत्य फारयन् महताहत-नाटयगीत-चादिप्र-तन्त्री-तल-ताल-त्रुटित- धन मृदा पटुपयादिवरण दिल्यान् भोगभोगान् भुखान इति, तत्र चतुर्णा लोकपालानाम्-सोम-यम-घमण-वैश्रवणाख्यानां, सपरिवाराणाम्-परिवारसहि- सानाम् पश्चानाम्-अग्रमहिपीणाम् पट्टदेवीनाम् पूर्वोक्तसर्वे पाम्-आधिपत्पम्- अधिपतित्वम्, पौरपरपम्- पुरोवर्तित्वम्-अग्रगामित्वम्, स्वामित्वम्-स्त्रस्वामि- मावस्वम्, म त्वम्-पोपकस्वम्, आजेश्वरस्य-आजामधानस्य सतोयत् सेनापत्यम् सपथा अन्यै तयारयन् स्वय पालयन तया अहतानि-अव्याहतानि-नाटय- गीतवादिनानि, सया तन्त्री पीणा, तलवाला हस्तताला: तुडिय शेपतुर्याणि सती-सल-ताल-तुस्यि घणमुइंगपडप्पघाइयरवेण दिन्वाइ भोगमोगाई मुंजेमाणे'ति । इस पाठका अर्थ इस प्रकार से है-सोम, यम, वरुण, और वैश्रवण ये चार लोकपाल है, सो इन चार लोकपालोंके ऊपर परिवारसहित पाँच पटरानियोंके ऊपर, तीन सभाओंके ऊपर, सात सेनाओंके ऊपर, साप्त सेनाधिपतियोंके ऊपर, चौसठ हजार- अर्थात् २ दो लाख ५६ उप्पन हजार मात्मरक्षक देवोंके उपर, तथा और भी बमरप्यचा में रहे हुए देव देवियोंके ऊपर आधिपत्प, पौरवत्य पुरवर्तिस्व अप्रगामित्व, स्वामित्य, 'म स्व-पालकस्य, तथा आज्ञाकी प्रधानता युक्त सेनापतित्व, कराता हुआ-दूसरों द्वारा स्वय पलाता हुमा, तथा स्वय पालन करता हुमा एष खूप जोरकी झावाजके मायायनह-गीय-बाय-तती-सल-वाम-सियघणमुगपद्धप्पपाइयरवेण दि बाई मोगमोगाइ भुजेमाणे" ના પાઠ અર્થ આ પ્રમાણે છે -સેમ ચમ વધુ અને વૈશ્રવણ એ ચાર લેપાલે દ્વાપ૨ પસ્વિાર સહિત પાચ પરણીઓ પર ત્રણ સભા ૫ર સાત સેનાઓ પર તાત એનાધિપતિએ શપ૨, ૨ લાખ ૫૬ હાર માત્મરક્ષક દેવે ઉપર, તથા અમર ચચામાં રહેલા અન્ય દેવ દેવીઓ પર અધિપત્ય પરિપત્ય પુસ્વર્તિત્વ (અગામિત્વ, સ્વામિત્વ ભવ-પાલકત્વ તથા આજ્ઞાની પ્રધાનતાથી મુકત સેનાપતિત્વ કરતે કે અને બીજા બધા દ્વારા જેની આજ્ઞાનું પાલન કરાય છે એવું તે શુમરન ત્યાં અનેક ભોગ ભોગવતે આનદમગ્ન રહે છે વળી ત્યા નાટક, ગીત, અને વાત્રાના .

ममेयरन्द्रिकाटीका श.३ उ १ अमिभूति प्रतिभगवदुतर २६ अङ्कानाम्, अञ्जनानाम्, रत्नानाम्, जातरूपाणाम, अञ्जनपुलकानाम् स्फटिका- नाम्, इति । रस्नानां फतनादीनाम्, वोणाम् हीरफाणाम् अङ्कानाम्-स्फ- टिकानाम् इति पोहशविधाना रत्नानां सारपुद्गलान् गृहीत्वा वैक्रियसमुद्धात परोतीति भाव । चिकीपितरूपनिर्माणार्थ द्वितीयवारमपि वैक्रियसमुद्घातेन समवइन्तीत्याह 'दोन्चपि वेउन्नियसमुग्धायेण समोडण्णाई" द्वितीयमपि वैक्रियसमुद्घातेन समय हन्तीति 'पभूण गोयमा' प्रभु ग्वल्ल हे गौतम " चमरे अमरिंदे अमुरराया" चमर अमरेन्द्र अमुरराज 'केवलकप्प' केवल परिपूर्ण क्ल्प-स्वकार्यकरण सामयम् 'जबृदीव दीव' लक्षयोजनायामविष्कम्भ जम्बूद्वीपनामकमध्यजम्बूद्वीपम् "वहहिं अमरकुमारेहिं देवेडि देवीही य” वहुमि अमरकुमार देवे देवीमिश्ध 'आईण' आकीर्णम् व्याप्तम्, 'वीडपिण्ण' व्यतिकीर्णम्, विशेषेण व्याप्तम् 'उवत्यह' उपस्तीर्णम्-उपरि-उपरि आच्छादितम् ‘सयड' सस्तीर्णम्-परस्पर अकाण मजणाण ११, रयणाण १२ जायख्याण १३, अजनपुलयाण १४ फलिहाण' १५ इन रस्नोंका सग्रह हुआ है । तात्पर्य कहने का यह है कि इन सोलह प्रकार के रस्नों के सारभूत पुग्दलों को ग्रहण कर यह क्रियसमुद्धात करता है। यदि वह पुन इच्छितरूप बनाना चाहता है तो वित्तीयधार भी वह वैक्रियसमुद्धात करता है। यही यात 'दोच पि घेउन्चियसमुग्धारण समोहण्णा इस पाठ द्वारा प्रफटकी गई है। 'पभूण गोयमा। चमरे असुरिंदे असुरराया केवलकप्प जवूदीव दीघ वहहिं असुरकुमारेहिं देवेहिं देवीहिंय आइण्ण, यितिकिण्ण, अवस्थर सथड़, फुट, अवगाढायगाट करेचए' और यह असुरेन्द्र असुरराज चमर केवल बिलकुल पूरे-कल्प अपने कार्य करने में शक्तिमान् इस एक लाख योजन लये घोड़े जायरुवाण अजनपुलयाण फलियाण " કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે ઉપરોક્ત સેળ પ્રકારના રત્નના સારભૂત પુદ્ગલેને ગ્રહણ કરીને તે ક્રિય સમૂહાત કરે છે જે ફરીથી ઈચ્છિત રૂપ બનાવવાની ઈચ્છા થાય તે તે બીજીવાર પણ વૈકિય સમાપત કરે છે र पाd Vारे दोच्यपि उश्चिय समुग्धारण समाइण्णइ सासूत्र दास Baf छ पण गोयमा चमरे अमरिंदे अमरराया केवलकप्प जयदीव दीव घहुति असरफुमारेहिं देवेहि य देवीहि य आइण वितिविण उपस्थत सयड फूड अवगागवगाट फरेचए" गीतम! ते सुरेन्द्र भसुश भर मेटतिवाणी છે કે આ એક લાખ જનની લબાઈ પહેળાઈવાળા જ બુદ્ધીપને અનેક અસુરકુમાર २४ भगवती फर्मपुद्गलसमूहाद् विविधम्रक्ष्मन्तनसारपुद्गलान दण्डनिसर्गहीवान् परितः सामस्त्येन पादत्ते फस्य पुद्गलान् भादचे इत्यार-'तनहा' तद्यथा ". रयणाण जाव-रिद्वाण अहवायरे पोग्गछे" तदूरस्नाना यावत् रिष्टाना यथा पादरान पुद्गलान फर्केतनादि यावत् रिष्टपर्यन्तपोडविधरत्नानां यथा बादरान मसारान् पुद्गलान् दण्डनिसर्गगृहीतान् परिशातयति 'जहा सहमे पोग्गरे परियाएर' यया सूक्ष्मान् पुद्गलान् पर्यादा-सारान् पुद्गलान् पर्यादथे । अत्र यावच्छदात्-"वइराण, पेरुलियाण, लोहियकवाण, मसारगलान, इसगरमाण, पुरुयाण, सोगधियाण, जोतीरसाग, अकाण, रपणाण, जतानाम् नापरुवाणं,अजणपुलयाण,फलिहा,छाया-वाणाम्, वैर्याणाम्,लोहिताक्षानाम, मसारगल्लानाम्, इसगर्माणाम् , पुलकानाम्, सौगन्धिकानाम्, ज्योतीरमानाम्, दण्डाकाररूपमें परिणत हुए ये आत्ममदेश ऊँचे नीचे और लम्बे रहते हैं, और इनकी मोटाई शरीर के परापर होती है इनके साथ कर्मप्रदेश रहते हैं। इस समय भिन्न २ जाति के सूक्ष्म सारभूत पुग्दलों को यह दर चारों तरफ से पूर्णरूप से प्रहण करता है। कितने पुम्बलों को यह ग्रहण करता है तो इसके लिये सूत्रकार कहते हैं'त रयणानं भाव १३ रिहार्ण अहापायरे पोग्गले परिसादे' वह कर्केसन आदि रिष्ट- सफ के १६ प्रकार के रस्नों के यथायादर-अमार पुग्दलों को परिशाटन करदेता है-छोड़देता है-अर्थात् उन्हें दूर कर देता है और अहासु- हुमे पोग्गले परियाए।' उनके यथासूक्ष्म-सारभूत-पुग्दलोंको ग्रहण कर लेता है । यहा पर पाषत् शन्दसे 'घइराण २, वेरुलियाण लोहियक्वाण ३, ममारगलाण ४, ईसगम्भाण ५, पुलयाण ६, सोगधियाण ७, जोइरसाणे ८, પરિણમેલા તે આમતે ઉપરથી નીચે સુધી લાવ્યા રહે છે અને તેમની જાડાઈ શરીરની બરાબર હોય છે તેમની સાથે કર્મપ્રદ રહે છે તે સમયે તે જુદી જુદી જાતના સારભૂત પગને ચાર તરફથી પૂર્ણરૂપે કરે છે મનો પાગલેને તે પ્રહણ કર છે એ સૂત્રકાર નીના સૂત્રમાં બતાવે છે त रयणागं माव रिद्वाण महाबापरे पेमगले परिसाद तनवी मा २५ ५५ तन PARना लाना असा Yealनु परियार (BLAT9) भने “भामुश्मे पोमाछे परिगाए। तमना सारभूत Yearn 89 रे के ही नाच (1) HAIRA GAIना रलाना सूत्रपामा समावेश राय थे वइराणं वेरुलियाण छोहियक्लाण मसारगळा इसगन्माण पुलपाणं सोगभियाण गोइरसाण माण भजयाण रयणाण . प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३.७ १ सामानिकदेवर्दिविपये गौतम प्रश्न' सम्पन्नः 'नाव' यावत् यावत्पदेन- "महज्जुईए महावले महाजसे महासोक्खे महाणुभावे," इत्येतेषां ग्रहणम्, मर्दादिपदानामों व्याख्यात एव । “एव इय च ण पभू विउवित्तए" एतावच खलु प्रभु. विकृवितुम्-यदि अमरेन्द्रः चमरः पूर्वोक्तवर्णितातिशयसमृद्धिातिसौख्यसपत्तियशाच्यातिविशिष्टो जम्यूद्वीप द्वीपान्तरच वैक्रियकरणशच्या निर्मितविविधाऽमुरकुमारदेव देवीमि पूरयितु समर्थ. तर्हि "चमरस्स ण मते ! अमुरिंदस्स अमुररष्णो सामणिया देवा के महिहिया नाव" घमरम्य भगवन् ! अमरेन्द्रस्य अनुरराजस्य सामानिका देवा. किं महर्टिका यावत् चमरस्य सामानिकादेवा कियन्महर्दिका कियञ्च यावत्-इह यावत्पतेन फ्यिन्महायुतिया क्यिन्महावला क्यिन्महायशस किय न्महासौख्या. नियन्महानुभावा., इत्येतेपा ग्रहणम्, एपामर्यः व्याख्यातएव "केवइय च ण पभू विउवित्तए" कियच्च खलु प्रभु विकुर्वितुम् वैक्रियकरणशच्या विविधरूपनिर्माणद्वारा द्वीपद्वीपान्तर पूरयितु समर्था ॥२॥ माद्विसम्पन्न है 'जाव' पदसेगृहीत 'महज्जुइए, महायले, महाजसे, महासोक्खे, नहाणुभावे' वह महाद्युतिधाला है, महापलशाली है, महा- यशस्वी है, महासुखसपन है और घह, एवतिय च ण प विउब्धि प्सए' विक्रयाशक्ति से ऐसा युक्त है कि यदि वद विक्रिया करे तो अपनी चिक्रियासे किये हुवे देव देवियों मारा समस्त जंछीप को तथा अन्य दीपान्तरों को भी भर सकता । तो फिर हे भदन्त ! 'घमरस्स णं असुरिंदस्स असुररणो सामाणिया देवा के महिसिया जाच केवइय च ण पमू विउन्धितए' उस असुरेन्द्र असुरराज घमर के सामानिक देव कितनी पटो ऋद्धिवाले है तथा यावत्पद गृहीत कितनी महाप्रतिषाले हैं, फितने पलिष्ठ है कितने महायश शाली है और कितने सुखसंपल है। और ये अपनी वैक्रियशक्तिवारा બધી વિણ શકિત ધરાવે છે તે તેના સામાનિક દેવે કેટલી ઋદ્ધિ સંપન્ન છે? तेस el fast भुत छ ? Ansh जाप (पर्यन्त) ५४थी "महज्जाए, महापछे, महामसे, महासोक्खे, माणुमावे" पहा १४य छ ४४वार्नु તાત્પર્ય એ છે કે તે અસુરેન્દ્ર અમર આટલી બધી ઋદ્ધિ, પુતિ, બળ, યશ, સુખ -અને પ્રભાવવાળે છે, તે તેના સામાનિ ? કેટલી દ્ધિ, gતિ, બળ, યશ, સુખ અને પ્રભાવવાળા છે? જે ચમરેન્દ્ર પિતાની ક્રિય શક્તિથી બનાવેલા દેવ દેવીઓથી આખા જબુતીપને તથા અન્ય હિપને પણ ભરી દઈ શકે છે, તે તેના સામાનિક - २८ - भगवतीमो मूलम्-जइ ण भते १ चमरे असुरिंदे, असुरराया एव महिडीए, जाव एवइय च णं पभू विउवित्तए, चमरस्स णं भते ! असुरिंदस्स, असुररपणो, सामाणिया देवा के महिडिया, जाव केवइय च ण पम् विउवित्तए । सू०२ ॥ छाया-यदि भगवान् ! चमर अमुरेन्द्रः अमुरराज. एव महटिका, यावत एतावच प्रम विकृर्वितम्, चमरस्य भगवन् ! अमुरेन्द्रम्य, अमुररामस्प सामानिमा देवा किं महर्दियाः यावद-कियच्च प्रमूर्यिकृर्वितम् ॥ २॥ टीका-"जइण भते !" यदि खल्ल मदन्त ! "चमरे अमरिंदे अमुरराया" चमरः अमुरेन्द्र अमुरराज "एव मट्टिीए" एव महर्दिकः पूर्वोक्तमहाऋदि 'जाण मते ! चमरे असुरिंदे असुरराया' इत्यादि । सूत्रार्थ-(जाण भते ! चमरे अमरिंदे असुरराया एव महिदिए आष एपइये घण पम् विउविसए) हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमर ऐसी पड़ी ऋद्धिघाला है यावत् यह इस प्रकार की ऐसो २ पिफुर्वणा करने की पढी चटी हुई शक्तिषाला है, तो (अमरस्सण भते ! असुरिंदस्स असुररण्णो सामाणिया देवा के महिदिया जाब केषाय च णं पभूषिउष्णिचए) हे भदन्त ! उस भसुरेन्द्र असुरराज चमर के जो सामानिक देव है ये कितनी पड़ी ऋदिवाले हैं यावत् उनकी विकर्षणा शक्ति कितनी है ? ॥०२॥ टीकार्य-'जइण भते ! 'हे भदन्त ! यदि 'चमरे असुरिंदे' चमर भसुरेन्द्र 'असुरराया' असुरराज 'एष महिसिए' पूर्णोक्त ऐसी महा जाण मते ! चमरे अमुरिये ममुरराया " इत्यादि । सूत्रार्थ-(भइण मते ! चमरे अमरिंदे ममुरराया एव महिदिए जान एषाय य ण पम् विउन्विचए) भात ! . सुरेन्द्र, मम बम આટલી બધી ઋદ્ધિ આથિી યુક્ત છે અને તે આટલી બધી વેકિય શકિતવાળો છે તે (घमरस्स ल मंते ! भमरिक्स ममुररण्णो सामाणिया देवा के माडिया जाब केपश्य च णे पम् विविधए !) Ed! भमरे, सुरस भरना સાનિક રે દેટર્વી ઋદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે? અને તેઓ કેવી વક્રિયશક્તિ ધરાવે છે? Ant-"माण भते" alt. गोभ स्वामी महावीर प्रभुने म કે તે અસુરેન્દ્ર અસુરજ સમર આટલે બધે સતિવાળે છે, અને તે આટી २९ ममेयचन्द्रिका टीका श ३.उ १ सामानिकदेवर्दिविपये गौतम प्रश्न सम्पन्न 'नाव' यावत् यावत्पदेन- "महज्जुईए महावले महाजसे महासोक्खे महाणुभावे," इत्येतेपा ग्रहणम्, महादिपदानामयों व्याख्यात एव । “एव इय च ण पभू विउवित्तए" एतावच खलु प्रमु. विकुर्वितुम् यदि अमरेन्द्र. चमरः पूर्वोक्तवर्णितातिशयममृद्धिधुतिसौख्यसपत्तियश ग्यातिविशिष्टो जम्यूद्वीप द्वीपान्तरश्च वैक्रियकरणच्या निर्मितविविधाऽमुरकुमारदेव देवीमि पूरयितु समर्थ तर्हि "चमरस्स ण भते ! अमरिंदस्स असुररण्णो सामणिया देवा के महिहिया नाव" चमरम्य भगवन् ! असुरेन्द्रस्य अमुरराजस्प सामानिकाः देवा. किं महर्दिका यावत् चमरस्य सामानिकादेवा पियन्महर्दिका कियच यावत् इह यावत्परेन फ्यिन्महाधुतिका क्यिन्महायला क्यिन्महायशस. किय न्महासौख्या. पियन्महानुभावा , इत्येतेपा ग्रहणम्, एपामर्थः व्याख्यातएव "केवडय च ण पमू विउवित्तए" फियच्च खलु प्रमु विकृर्वितुम् पैक्रियकरणशच्या विविधरूपनिर्माणद्वारा द्वीपट्टीपान्तर पूरयितु समर्या ॥२॥ ऋद्विसम्पन्न है 'जाय' पदसेगृहीत 'महज्जुहए, महायले, महाजसे, महासोक्खे, नहाणुमावे' वह महाद्युतिवाला है, महापलशाली है, महा- यशस्वी है, महासुखसपन्न है और घह, एवतिय च ण प विउन्धि प्स' वि क्रयाशक्ति से ऐसा युक्त है कि यदि वह विक्रिया करे सो अपनी विक्रियासे किये हुवे देव देषियों द्वारा समस्त जवूछीप को तथा अन्य दीपान्तरों को भी भर सकता है। तो फिर हे मदत ! 'चमरस्स णं असुरिंदस्स असुररणो सामाणिया देवा के महिसिया जाय केवइयं ष ण पभू विउम्वित्तए' उस असुरेन्द्र असुरराज चमर के सामानिफ देष कितनी यही ऋद्धिघाले है तथा यावत्पद गृहीत कितनी महापुतिपाले हैं, कितने पलिष्ठ है कितने महायश शाली है और कितने सुखसंपम है। और घे अपनी वैक्रियशक्तिबारा બધી વિફર્વણ શકિત ધરાવે છે તે તેના સામાનિક દે કેટલી અદ્ધિ સંપન્ન છે? तेही qिualsती यात १ भनी “जाप (पर्यन्त) ५४या "महज्जुइए, महाषले, महाजसे, मासोक्खे, महाणुमाये" ५। ४ ४ाय वार्नु તાત્પર્ય એ છે કે તે અસુરેન્દ્ર અમર આટલી બધી દિ, શુતિ, બળ, યશ, સુખ --અને પ્રભાવવાળે છે, તે તેને સામાનિક ટે કેટલી ઋદ્ધિ, વૃતિ, બળ, યશ, સુખ અને પ્રભાવવાળા છે જે અમરેજ પિતાની વેકિય શકિતથી બનાવેલા દેવ દેવીઓથી આખા જ બુકીપને તથા અન્ય હીપને પણ ભારી શકે છે, તે તેના સામાનિક , भगवतीमो २८ मूलम्-जइ ण भते १ चमरे असुरिंदे, असुरराया एव महिड्डीए, जाव एवइय च ण पभू विउवित्तए, चमरस्स ण भते ! असुरिंदस्स, असुररपणो, सामाणिया देवा के महिड्डिया, जाव केवइय च ण पभू विउवित्तए ॥ सू०२॥ छाया-यदि भगवान् ! चमर अमरेन्द्र अमरान एष महदिक, यावत एतावच मभु विकुर्वितम्, चमरस्प भगनन् ! असुरेन्द्रम्य, असुरराजस्य सामानिश देवाः किं महर्दिया यावद-कियथ मभुर्विवर्तितम् ॥मू० २।। टीका-"जण मते " यदि खल भदन्त ! "चमरे अमरिंदे असुरराया" घमर असुरेन्द्र असुरराज “पत्र महिहीए" एव महर्दिक पूर्वोक्तमहाऋदि जइण भते ! चमरे असुरिंदे असुरराया' इत्यादि । सूत्रार्थ-(जपण भते ! घमरे अमरिंदे असुरराया एव महिडिए जाव एघदय च ण पमू विउवित्तण) हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमर ऐसी पड़ी ऋद्धिवाला है यावत् वद इस प्रकार की ऐसो २ विकर्षणा करने की पढी चढ़ी हुई शक्तिघाला है, तो (चमरस्सण मते ! असुरिंदस्स असुररण्णो सामाणिया देवा के महिडिया जाय केवइयं पण पभूविउमित्तए) हे भदन्त ! उस असुरेन्द्र असुरराज चमर के जो सामानिक देव हैं घे फितनी पड़ी ऋद्धिधाले हैं यावत् उनकी विक्कुर्वणा शक्ति फितनी है ? सू०२॥ टोकार्य-'जइण मते ! 'हे मदन्त ! यदि 'चमरे असुरिंदे चमर असुरेन्द्र 'असुरराया' असुरराज 'एक महिसिए' पूर्वोक्त ऐसी महा जाण मसे! चमरे अमुरिदे अमुरराया" इत्यादि। सूप-(माण मते ! चमरे अमरिंदे अमुरराया एवं महिदिए जाय एपश्यं य ग पम् विउष्षिधर) ३ मत ! नरेन्द्र, मन भर આટલી બધી ઋતે આથિી યુક્ત છે અને તે આટલી બધી વૈકિય શકિતવાળા છે તે (चमरस्स 'ण मंते ! अमरिंदस्स अमररण्णो सामाणिया देवा के महड़िया नाव काय च णं पभू विउविचए ) त !, राम मभरना સામાનિ દે કેટલી ઋદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે અને તેને કેવી વૈશિક્તિ ધરાવે છે? ASM-माण मते" ULE मौतम स्वामी महापार भने IMRO ને અસુર અસુરરાજ અમર બાટલે બધે સતિવાળા છે, અને તે માટે ३ ~ प्रमेयचन्फिा टीश २ ३ ३ १ अप्रिभृति प्रति मगवदुत्तर सामानिकदेव तिर्यग-असम्ध्येयान, द्वीपसमुद्रान बहुमिरमुरकुमारैः देवैश्य देवी मिश्य आकीर्णान, व्यतिफोर्णान्, उपम्तीर्णान, सस्तीन, स्पृष्टान्, अवगाढाव गादान गर्नुम्, एप चलु गौतम ! चमरम्य अमरन्ठस्य, असुरराजस्य एकैकस्य सामानिकदेवस्य अयम् एतद्रूपो विपय , विषयमानम् उदितम्, नोचैव खलु सम्पत्या भ्याकापुर्वा, विर्वन्ति वा विकृर्विष्यन्ति वा । मू० ॥३॥ सखेने दीयममुद्दे पट्टहिं असुरकुमारेर देवेहिं देवीरिय आइण्णे वितिकिपणे उपत्थडे मथडे फुडे अवगाढावगावे करेत्ता पभू ] उस असुरेन्द्र असुरराज चमर का एक एक मामानिक देव इस तिर्यग्लोक में असह्यात हीपी और समुद्रों तक के स्थलको अनेक असुरकुमार देवों से और अनेक देवियोंसे आकीर्ण, व्पतिकीर्ण, अपस्तीर्ण, सस्तीर्ण, स्पष्ट, एव अवगादाचगाद करने के लिये समर्थ है।एस ण गोयमा ! चमरस्स असुरिंदस्स असुररण्णो एगमेगस्स सामाणियदेवस्स अयमे- यारधे विसग, विसयमेत्ते युइए णा घेव ॥ सपत्नीण विकृधिसु वा विकुन्यति घा, विकुन्विस्सति वा] हे गौतम ! असुरेन्द्र असुरराज घमर के एकर सामानिक देव का जो यह पूर्वोक्त रूपसे विपय कहा गया है-यह फेघल विषयमान ही है अर्थात्-इस कथन से यही प्रकट किया गया है-कि एक सामानिक देव में इतनी२ विक्रिया करने की शक्तिह पर आजतक उसने ऐसी विक्रिया नहीं की है, न वह करता है और न वह आगे भी करेगा ।। सू० ३ ॥ एगमेगे सामाणियदेवे तिरियममखेग्जे दीवसामुई यहहिं अमुरकुमारेहि देवेहि देवीदि य आइण्णे विविकिपणे उपत्यरे, सयदे, फटे अवगाढावगादे परेसए पम्) કે ગૌતમ ! તે અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરના પ્રત્યેક સામાનિક દેવ તિર્યોકના અસ ખ્યાd દીપે અને સમુદ્રને પણ અનેક અસુરકુમાર રે અને કેવીવી આકાશ વ્યતિકી, ઉપસ્તીર્ણ, સસ્તી પૃષ્ટ અને અવાહિત કરવાને સમર્થ છે (एस ण गोयमा ! चमरस्स अमरिंदस्स असररम्णो एगमेसस्स सामागियदेवस्स अपमेयारूवे पिसए, विसयमेरो पुहर णो चे ण सपत्तीए बिब्धिमु या विनंति षा, विक्कुन्धिस्सति वा) र गौतम ! मरेन्द्र असु२२१५ मा प्रत्येक સામાનિક દેવની ક્રિય ઠત બતાવવાને માટે જ ઉપરોક્ત વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે પણ તેમણે આજસુધી કહે પણ એવી વિયા કરી નથી, વર્તમાન કાળે પણ તેઓ એવી વિકિયા કરતા નથી અને માવષ્યમા પણ ફરશે ની જ, કાર . ३२ मगवतीम्ने देवो वैफियसमुदातेन समवहन्यते, समवहत्य यावत्-द्वितीयमपि वैक्रियसन दातेन समवान्यते, समवहत्य ममुगौतम ! चमरस्य अमरेन्द्रस्प, अमुररामस्य एफैकः सामानिकदेवः केवलफल्प जम्बूद्वीप द्वीप पहुमिरमरकुमारे देवश्च देवी मिध आकीर्णम्, व्यसिफीर्णम्, उपस्तीर्णम्, सस्वीणम्, स्पृष्टम्, अवगाढावगाव फर्तुम्, अयोधरश्च गौतम ! प्रमु चमरस्य अमरेन्द्रस्य, अमरराजस्य एकेक' सपद्ध रहता है। ( एषामेघ गोयमा ! ) इसी तरह हे गौतम ! (घमरस्त असुरिंदस्स असुररपणो एगमेगे सामाणियदेवे देउब्धिय समुग्धाएणं समोहण्णइ) उस असुरेन्द्र असुरराज घमर का एक एक सामानिक देव वैफ्रिय समुद्धात से युक्त है (ममोहणित्ता जाय दोबंपि घेउन्षियसमुग्धारण समौहण्णइ) समुद्धात करके यावत् वह सामा निफ देय दुपारा भी वैक्रिय समुद्धात करता है। (गोयमा ! चमरस्स असुरिंदस्स असुररपणो एगमेगे सामाणियदेवे हे गौतम ! उस असु. रेन्द्र भसुरराज चमर का एफर सामानिक देव (फेघरकप्प जदीर्व) केवलफल्प-समस्त अबूद्वीप को चैफियसमुद्धात बारा कृत (बहुर्हि असुरकुमारदेहि य देवीहिंय] अनेक असुरकुमार देयोंसे और देवियोंसे [आइण्ण] भाकीण [वितिकिण्ण] व्यतिकीर्ण [उपत्थर] उपस्तीर्ण [सथर्ड] सस्तीर्ण [फुर्डस्पष्ट और [अषगाढावगाढ अयगाढावगाढ [करेचए] करनेके लिये [प] समर्प है [अदुत्तरच ण गोयमा !] तथा हे गौतम ! [चमरस्स-अमरिंदस्स असुररपणो एगमेगे सामाणियदेवे सिरियम- थाना भाराबाने माने रेटही समय य ( एवामेव गोयमा !) मे प्रभाये, के गोभ, (घमरस्स भमुरिंदस्स अमुररम्णो एगमेगे सामाणिय देवे वेठब्वियसमग्पारण समोडण्णइ ) सुरेन्द्र समुशर यमरना प्रत्ये: सामानिय समुधात ४२वाने समय समोहणिया जाय दोसपि वेड बिय समुग्धारण समोरणा) समुदत NR 0 मत ५९ साभानित ३१ ४िय सभागात ४२ छ (गोयमा ! चमरस्स अमरिंदस्स असुररष्णो एगमेगे सामाणिय देवे) गौतम ! वे भसुरेन्द्र भुर। भरना प्रत्ये सामानि र (केवळकप्प अपदोव महर्षि अमुरफुमारदेयेहि य देवीहिय ) यि अभुमात २०२५ सिमित ने अमुभा देवो मान वानाकी समस्त resीपने (माइष्ण, निति विष्ण, उवस्यहं, सयड, फुर, मवगादापगाठ, करेचए पम्) मा (Eिd) વ્યતિકી, ઉપસ્તી, સસ્તીર્ણ, સ્પષ્ટ અને આવનાહિત કરવાનો સમય છે (मदुत्तरं च ण गोयमा !) मे नही ५५ (चमरस्स भरिदस्स अमुररको ममेयचन्द्रिका टीका श ३ उ' १ अमिभूति पति भगवदुत्तर ३५ देवानाम् अन्येपाञ्च वहनाम् चमरचश्वाराजधानी वास्तव्यानाम् देवानाञ्च देवी- नाच अधिपत्यम्-अधिपतिफर्म पुरोवर्तित्वम् अग्रगामिन्च स्वामित्वम्-स्वस्वामि माव भठत्व पोपपत्वम् आजेश्वर सेनापत्यम्-आजेश्वराणाम् अज्ञामधानानां सताम् यत् सेनापत्य तत्तया तत्कारयन्तोऽन्यै पालयन्तः स्वयम् ते तथा तथा महता रवेण इतियोग आइतानि अन्याहतानि नाटयगीतवादितानि तया सन्त्री वीणा तरतामा हस्तताला ध्रुटितइतिशेपतुर्याणि तथा घनमृदङ्गः घनाकारो ध्वनि साधात्-यो मृदङ्ग पटुना-दक्षपुरुषेण प्रवादित पतेपा यो रव स तया तेन रवेण दिन्यान भोगमोगान मुजाना. विहरन्ति,"एव महिडीया जाव" एच महर्दिका यावत्, यावत्यदेन-महाशुतिया महायला महायशस महासौख्या' महानुभाग सामानिषदेवा इन्द्रतुल्य ऋष्यादिभि "एवइय च ण पभू निउन्चि चए" एतावश्च खल्ल प्रमुर्विदुवितुम् चमरस्य एफैय सामानिको देव. घमरेन्द्र- अनीकानाम, मप्ताना अनीकाधिपतीनाम् आत्मरक्षकदेवाना अन्येपा घ पटनाम् चमरचंचाराजधानीवास्तव्यानाम् देवाना च देवीना च आधिपस्य, पुगेवर्तित्वम् स्वामित्व, भर्तृत्व आज्ञेश्वर सेनापत्यम् कारयन्त पालयन्त" इत्यादि पाठ जो कि यहीं पहिले सूत्र के टीकार्थ में लिखा गया है प्रहण किया गया है। इसका अर्थ भी घही पर लिग्व दिया है अत घहीं से इन पदों का अर्थ देख लेना चाहिये । 'एव महिडिया जाय-एवई घ विउव्यित्तए पभू' यहां यावत्पदसे "महाद्युतिका , मदायला, महायशस महासौख्या, महानुभागा इन पदो का सनह हुआ है। इस तरह चमर के सामानिक देव ईस पूर्वोक्त क्थन द्वारा इन्द्र-चमर तुल्य हैं यह प्रकट किया है। अप 'एषय च' इत्यादि पाठ द्वारा सूत्रकार यह प्रकट करते है कि चमरेन्द्र का एक २ सामानिक देव चमरेन्द्र के समान विकर्षणा करने के लिये समर्थ है । इममें दृष्टान्त यह है कि-'से अनीकानाम्, सप्तानाम् अनीकाधिपतीनाम्, आत्मरक्षफदेवाना, अन्येषां च यहूनाम् घमरचचा-रामधानीवास्तव्यानाम् देवाना च देवीनां च भपिपस्य, पुरोवर्तित्वम्, स्वामित्व, म त्य, आशेश्वरसेनापस्य कारयन्त पालयन्त પહેલા સૂત્રના ટીકાર્યમા આ પદેને અર્થ આપે છે તે ત્યાંથી વાચી લે एक महिहिया भाप एवश्य च ण विउविचए पभू અમરેન્દ્રને દરેક સામાનિક દેવ પણ અમૂના જેવી જ િવૃતિ, બળ, યશ, સુખ અને પ્રભાવવાળે છે જેટલી વિમુર્વ શક્તિ અમર ધરાવે છે એટલી જ વિકણ શકિત ચમને પ્રત્યેક સામાનિક દેવ પણ ધરાવે છે તે સામાનિક દેવાનું સામર્થ્ય બતાવવા માટે સરકારે - भगवतीमो टीका-सम्मति असरफुमारेन्द्रस्य सामानिए देवविपये पृष्टस्य अमिभूतेरुत्तर- यति भगवान 'गोयमा' इत्यादि । “गोयमा चमरस्म अमरिंदम्स अमुररणो" गौतम चमरस्य अमुरे द्रस्य असुरराजस्य "सामाणिया देवा मरिडिया" सामानिका देवा महर्दिका 'जा' पावत-यावत्पदेन-महाद्युतिया महाबला महायनस महासौख्याः महानुभागा वर्तन्ते "ते ण तस्य साण साण भत्रणाण" ते खलु तत्र स्थेपां स्वेपां भवनानाम्-निज निज भवनानाम् "साण साण सामाणियाण" स्पेषा स्वेषा सामानिकानाम् स्व स्व मामानिकानाम् “साण साण अग्गमरिसीण"स्वास स्वासाम् अग्रमडिपीणाम्-स्त्र स्त्र पट्टामीनाम् “जाव दिवाई भोगभोगाइ राम माणा विहरति" यावत् दिव्यान भोगमोगान् साना विहरन्ति, अप्र यारस्पदेन तिमणां परिपदाम् सप्तानाम् अनीकानाम् सप्तानाम् अनीकाधिपतीनाम् आत्मरक्षक टीकार्य-इस सूत्र द्वारा अग्निभूति के प्रश्न का जो उनोने असुर- कुमारेन्द्र के सामानिफ देव के विषयमें प्रभु से पूछा है उप्सर दिया गया है इसमें प्रभु ने कहा 'गोयमा' हे गौतम गोमियअमिभूति ! 'चमरस्स असुरिंद स्स असुररणो' असुरेन्द्र असुरराज चमर के 'सामाणिय देखा' जो सामा निक देव हे वे 'महिडिया' महर्दिक हैं। 'जाव' पदसे यहा "महा पुस्तिका महायला महायशम यहासौख्या महानुभागा" इन पदों का प्रहण हुआ है। तेण सत्य साण माण भवणार्ण' थे सामानिक देव अपने २ भवनों के सामाणिय देवाण' सामानिक देवों के साण २ अग्गमहिसीण' अपनी २ अग्रमहिपियों के ऊपर प्रमुस्थ करते हुए याषत् 'दिष्याई भोगभोगाई' दिल्य भोगों को 'मुंजमाणा विहरति भोगते रहते है । यहा यावत् पदसे "तिमृणा परिपदा, सप्तानाम् તીય આગલા સૂત્રમાં અસુરેન્દ્ર અજીરાજ અમરના સામાનિક ર વિષે બોતમ સ્વામીએ પૂછેલા પ્રશનને ઉત્તર આ સૂત્રમાં માપવામાં અાવ્યે છે – મહાવીર પ્રભુ ગૌતમ સ્વામીને જવાબ આપે છે કે આસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરના સામાનિ દેવે "मरिट्टिया" H! दिवा छे “नाव (44-त)" weी नाना पो १२५ ४११ -"मापुसिका , मापला , महायशसः, मासौरूपाः, महानु- भाषा सानि देव भतिजा, म मगाण, भा या, म. भुमा भने भूसा भुqatoils " सेम् तस्य साण साण मयणाण ઈત્યાદિતે સામાનિક દેવે પિત પિતાના ભવને_પર, પિત પિતાના સામાનિક રે પર, પિત પિતાની પટ્ટરાણીઓ પર આધિપત્ય ભેગવે છે અને દિવ્ય બે લાગે છે यावत् ५४था बना सूत्र AeY Rपाना है. “तिमा परिषदा, सतानाम् - प्रमेयचन्द्रिका टीका श . उ. १ सामानिकदेवर्दिविपये भगवदुत्तर प्रमु. खलु गौतम ! हे गौतम ! " चमरस्म अमुरेंदस्स अमुररष्णो एगमेगे सामाणियदेवे केवलकप्प जीव दीव बहुटिं अमुरकुमारेडि देवेडिंय देवीडिय" चमरम्य अमरेन्द्रस्य असुरराजम्य एक सामानिकदेव केवलफल्प जम्बूद्वीप दीप धडुमिरमुरकुमार देवे देवी भिश्य "आइपण विउविण्ण उवस्थह सयड फुड अगाढावगाद करेत्तए" आणीर्णम् न्यतिकीर्णम उपस्तीर्णम् सस्तीर्णम् स्पष्टम् अवगाढावगाढ कर्तुम् आकीर्णमित्यारभ्य अवगाढावगाहपर्यन्तमटानामर्यस्तु पूर्वमन्त्रे प्रदर्शित , 'अदुत्नर च ण गोयमा !' अथोत्तरञ्च ग्वलु गौतम ! हे गौतम ! अथानन्तरम् 'पभू चमरम्स अमरिंदस्स अमुररष्णो एगमेगे सामाणियदेवे तिरियमसखेज्जे दीवममुद्दे यहर्षि अमुरकुमारेहिं देवेहि य देशीरिय आइण्णे विइपिण्णे उपत्यडे सयढे फुडे अगाढावगाटे यरेत्तए 'प्रभु चमरम्य अमरेन्द्रस्य अमुरराजस्य एक सामानियदेव तिर्यग्समख्यातान द्वीपसमुद्रान् बहुमिरमुर- कुमारे दवैध देवीमिध आफीर्णान व्यतिमीणान उपस्तीर्णान सस्तीर्णान स्पष्टान् अवगाढावगाढान् फर्तुम्-एवमेव चमरस्य एफैर सामानिकोदेवो वैफ्रिय- 'केवलकप्पं 'जबूदीव दीव' इस जमीप नामक प्रथम दीपको 'यलिं' अनेक 'असुरफुमारेहिं असुरकुमारोंके रूपो से और 'देवीहिं देवियोंके रूपोंसे आकीर्ण, व्यतिफीर्ण, उपस्तीर्ण, सरतीर्ण, स्पृष्ट और अवगाढायगाद करने के लिये समय है इन सभी शन्दाका अर्थ पहिले मन्त्र में कर दिया गया है अतः वहांसे देव लेना चाहिये । 'अदुत्तर च ण गोयमा' यहा से लगायर 'विकृषिस्सति वा तक का सूत्र पाठ स्पष्ट अर्थवाला है फिर भी इस पाठका सक्षिप्त अर्य इस प्रकार से है-हे गौतम ! असुरेन्द्र असुरराज चमरका जो एकर सामानिक देव है पह जैसे चमरेन्द्र अपनी विक्रिया से क्रिय समुद्धात छारा उत्पादित अनेक असुरकुमार देयोंसे और देवियों से सभुधात सीन ते सामानि देव " केवल्यप्प जयूदीय दीव समस्त दीपने ४ "बहुटि भमुरकुमारेहि" ने समुभा भने "देविही" पायाना ३५ આકર્ણ, વ્યતિદીર્થ સરતી, ઉપસ્તીણ પૃષ્ટ અને આગાહિત કરવાને સમર્થ છે ( AWहान मर्थ पानी भासायाछ) “अदुप्चर च ण गोयमा" guilt એટલું જ નહીં પણ છે ગૌતમ! અસુરેન્દ્ર, અસુરરાજ ચમરને પ્રત્યેક સામાનિક દેવ પિતાની વૈજય શક્તિ દ્વારા વૈકિય સમાઘાત કરીને ઉત્પન્ન કરવા અનેક અસુરકુમાર રેવે અને દેવીઓથી તિબ્લેકના અસ ખ્યાન શ્રી અને સમુદ્રોને આકીર્ણ વ્યતિકી, , " भगती तुल्यं विकर्षणाकर्तुम् समर्थोऽस्ति, सप्र दृष्टान्तमाह-"से जहानामप जुमति पुनाने स्पेणं हत्ये गेण्हेजा" तयथा नाम युपति युवा इस्तेन हम्ते गृहीयात्-पया फश्चिद् युग युवति हस्तेन हस्ते गृहीत्वा परस्परससक्तालितया युवस्या सलग्न र मसिमाति, "चस्स या णामी अरयाउत्ता सिया" चास्य वा नामि मरयायुक्ता स्यात्-यथा वा चक्रस्य नाभि अरक साक ससक्ता मतिभाति 'एवमेय गोयमा ! एवमेव गौतम ! अमेनैव प्रकारेण हे गीतम! " चमरम्स अमरिंदरस असुररष्णो एगमेगे सामाणियदवे वेउन्धियममुग्याएण समोरया" चमरस्य अमरेन्दस्व असुरराजस्य एकैक सामानिको देवो क्रियसमुद्घातेन समवदन्यते 'समोहणित्ता' समवहत्य 'जाब टोच्चपि' यावत् द्वितीयवारमपि "घेउन्चियसमुग्यायेण समो हष्णइ" वैक्रिय समुद्घातेन समपहन्यते "समोहणिचा समवास्य 'पभू गं गोयमा! जहानामए' जैसे कोई युथा पुरुप अपने हाथ से युवतीका पका लेता है तो उस समय घह परस्पर में सक्ताङ्गुलि होने के कारण उससे सलग्न असा प्रतीत होता है अथवा-चक्रकी नाभि अरक काष्ठोसे ससररु प्रतीत होती है 'एवामेव' इमी तरह 'गोयमा' हे गौतम! 'चमरस्स असुरिदस्स असुररणो' उस असुरेन्द्र असुरराज चमरका 'एगमेगे सामाणियदेवे' एक एक सामानिक देव 'घेउध्वियसमुन्धारण समोहण्णइ' बैंफियसमुद्धात बारा अपने आत्मप्रदेशोको पाठर निकालने और उन्हे पुनः सकुचित करनेकी शक्तिसे युक्त होता है। समुद्घात करके फिर वह द्वितीय रूप पनाने के लिये उब्धियसमुग्धोपण समोरपणा' चैक्रिय समुहातसे युक्त होता है अर्थात् दुपारा भी वेक्रिय समुद्घात करता है। 'समोहणिया' इस तरह समुद्घात करके वह सामानिक देष नीय eld 2 छ-"स जहा नामए" त्या का शत पान સુવતીને હાથ પકંઠને પિતાના બાહુપાશમા એ ચી લેવાને સમાય છે, જેવી રીતે ચક્રની નાભિ આરાઓને પકડી રાખવાને સમર્થ હોય છે, एवामेव मेरा प्रभाव" गोयमा! "मौतम! घमरस अमरिंदस्स असुररणो" सुरेन्द्र मसुर। यभरना एगमेगे सामाणियदेवे" દરેક સામાનિક ને " पेठब्धियसमग्याएण समोरण्णा वमि સમુદત દ્વારા પિતાના આત્મપ્રદેશને બહાર કાઢવાને અને ફરીથી તેને સમુશ્ચિત કરવાની શક્તિ ધરાવતું હોય છેએક વાર સમાધાત કરીને ફરીથી બીજી સ્વરૂપ બનાવવા માટે सनियसमपाए समोइण्णा"शधा पनि समपात समोइमिना" mind . " ममेपचन्द्रिका टोका श३.उ १ प्रायविंशकदेव ऋदिविकुर्वर्णाशक्ति निरूपणम् ३९ विसति था, जइण भते । चमरस्स असुरिंदस्स, असुररणो लोगपोला देवा एवमहिढिया,जाव-एवइय र ण पभू विकुवित्तए, चमरस्त ण असुरिंदस्स, असुररण्णो अग्गमहिसीओ देवीओ केमहिड्डियाओ, जाव केवइय च ण पमू विकुवित्तए, गोयमा । चमरस्स ण असुरिंदस्त, असुररण्णो अग्गमहिसीओ महिड़ढियाउ, जाव-महाणुभागाओ, ताओ ण तत्थ साण साण भवणाण साण साण सामाणियसाहस्सीण, साणं साण महत्तरियाण ताण साण परिसाण,जाव एव महिढियाओ,अण्ण जहा लोगपालाण अप. रिसेस। सेव भते ! सेव भते । ति ॥ सू ४ ॥ छाया-यदि भगवन् ! चमरस्य अमरेन्द्रस्य, अमुरराजस्य सामानिका देवा एव महर्टिका., यावत्-पताश्च प्रमुर्विकुर्वितुम् , चमरस्य खलु मदन्त ! अमरेन्लस्य, अमुररामस्य प्रायस्त्रिंशका देवा किंमहर्दिका ! प्रायस्त्रिंशका अय सम्रकार घमरेन्द्र के जो प्रायस्त्रिंशक देव हैं उनकी माद्धि आदि के और निफुर्वणा शक्ति के विषयका कथन करते हैं- 'जइ ण भते चमरस्स' इत्यादि । स्त्रार्थ-(जइ ण मते !) हे भदन्त ! यदि (पमरस्स असुरिंदम्स असुररणों) असुरेन्द्र असुरराज चमरके (सामाणिपदवा ए महिट्टिया जाय एवक्ष्य च ण पभू विकुम्बित्तए) सामानिक देव यदि इस प्रकार की महाफद्धिवाले हैं यावत् इतनी विक्रिया करने के लिये समर्थ हैं तो (थमरस्स ण भते ! असुरिंदस्स असुररण्णो હવે સૂત્રકાર ચમરજૂના ત્રાયશ્ચિંશક ની ઋદ્ધ અને વિકૃણ શક્તિનું વર્ણન न ४२ छ.-"जाण मते ! चमरस्स ઈત્યાદિ सूत्रार्य- (जाण मते)सन्त ! (चमरस्स अमरिंदस्स भमुररणों) सन् २५ भरमा सामाणिय देवा एष महिदिया जाव एषाय च ण पमू विविधए) सामानि latesी भRE REL गुस्त भने माकी या त परावत (चमरस्स ण मंते ! अमुरिंदस्स अमर भगवतीद करणशकपा असख्येयान् तिर्यग्दीपसमुद्रात नानाऽसुरकुमारदेवदेवीमि: भर्ने समयः इति भाव । “एस गोयमा! यमरस्म अमरिंदस्स अमुररको एगमेगस्स सामाणयदेवस्स अयमेयारूवे विसए विसयमते पुए, णोक्षेत्र में सपचीए विकुर्विमुपा विकुन्धति वा, विकृषिस्सति वा" पप ग्वालु गौतम! पमरस्य मसुरेन्द्रस्प अमरराजस्य एकवस्य सामानिक्देवस्य अयम् एतड़पो विषयः विषयमाप्रम् उदितम् नोव खल सपच्या व्यका विकुर्वन्ति पा विकृर्षिय न्ति या व्याख्या पूर्वसूत्रे कयिताः ॥३॥ म ॥ घमरस्प प्रापत्रिंशकदेवसम्बन्धि प्रादिविकुणाशक्यादेवक्तव्यतामस्ताव'- भूगम्-"जइण भंते | घमरस्स असुरिंदस्स, असुररण्णो सामाणियदेवा एव महिद्रिया, जाव एवइयं च ण प विक- वित्तए, चमरस्स ण भते! असुरिंदस्स असुररण्णो तायत्ती सया देवा केमहिड्डिया, तायत्तीसया जहा सामाणिया तहाणे- यव्वा लोयपाला तहेव, णवर सखेजा दीवसमुद्दा भाणियव्या (बहुहिं असुरकुमारहिं देवेहिं देवीहिंय आइन्न जाव विक्कु तिर्यग्लोकके असख्यात द्वीप और समुद्रोको आकीर्ण आदि विशेषण घाला कर सकता है उसी प्रकार तिर्यग्लोक के असंख्यात दीप समुद्रों को क्रियसमुहात बारा उत्पादित अनेक असुरकुमार देवोंसे और देवियोंसे आकीर्ण मादि स्वरूपवाना कर मकता है परन्तु गौतम ! उन्होंने ममीतक ऐसा किया नहीं है-वर्तमान में भी ऐसा नहीं करते हैं और न आगे भी ऐसा घे करेंगे। उनकी शक्तिको फेवल प्रदर्शनमात्र है इससे उनमें इतनी शक्ति है यही केवल प्रकट किया गया है | म० ३ ॥ સરત, ઉપસ્તા, પુખ એને અવગઠિત કસ્તાને સમર્થ છે આ રીતે એ વાતનું પ્રતિપાદન કરાયુ છે કે ચમારના જેટલી જ વૈક્રિય શકિત તેના સામાનિક દેવે પણ ધરાવે છે પરત હે ગૌતમ! તેમણે આજ સુધી એવું કદી કર્યું નથી, વર્તમાન પણ તેઓ એવું ક્યતા નથી અને ભવિષ્યમાં પણ એવું કરશે નહીં. આ સમગ્ર કમનો કે તેમની શકિત દર્શાવવાનું જ છે મા કથન દ્વારા તેમની શક્તિનું માન માત્ર કરવામાં આવ્યુ છે (સ. ૩) प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ१ त्रायस्त्रिंशदेवऋद्धिविकुर्वणाशक्तिनिरूपणम् ४१ अमरेन्द्रस्य, अमरराजस्य अग्रमहिप्यो देव्य. किंमडर्टिका यावत्-क्यिच्च प्रभू विकृवितुम् ? गौतम ! चमरस्य अमुरेन्द्रम्य, अमरराजस्य अग्रमहिण्यो महर्टिका', यावत्-महानुभागा, ताम्तत्र स्वेपा स्वेपा भवनानां स्वासां स्वासा सामानिक साहस्त्रीणाम् स्वासो स्वामा महत्चरिकाणाम्, स्वासा स्वासा पर्पदाम् यावत्-एव मह- दिका अन्यद्यया लोकपालानाम् अपरिशेपम् । तदेव भदन्त तदेव मदन्त ! इति।।४ ग्वाय च ण पमू विकुवित्तण) हे भदन्त ! यदि असुरेन्द्र असुरराज चमरके लोकपालाकी सी पड़ी ऋद्धि है और वे इतनी पड़ी विक्रिया कर सकते है, तो (चमरस्म ण असुरिंदस्म असुररपणो अग्ग महिमीओ देवीओ के महिडियाओ जाव केवइय च ण पम् विकु वित्तए) असुरेन्द्र असुरराज चमर की जो अग्रमरिपिया हैं वे कितनी विक्रिया करने के रिये शक्ति शारिनी है ? (गोयमा) हे गौतम ! (चमरस्स ण असुरिंदस्म असुररण्णो अग्गमहिसीओ महिड्डियाओ जाव मशाणुभागाओ) असुरेन्द्र असुरराज चमरकी जो अग्रमष्ठिपिया हैं वे पटुत बड़ी ऋद्विघाली है यावत् यात प्रभावशाली हैं। (ताओ ण तत्व साण माण भवमाण साण माग मामाणियसाहस्मीण, साण साण महत्तरियाण, साण माण परिसाण जाव एव महिड्डियाओ अण्ण जहा लोगपालाण अपरिसेस सेष भते! सेव भते ! ति) वे चहा अपनेविमानों पर, अपने अपने हजार सामानिक देवों पर, (जइण मते ! चमरस्स अमरिंदस्स अमुररण्णो लोगपाला देवा एव महिड्डिया जाव एवश्य च पभू विकुविचए) महन्त ! मसुरेन्द्र मार।०४ यभरना asia જે આટલી બધી અદ્ધિવાળા છે અને આટલી બધી ક્રિયશકિત ધરાવે છે તે (चमरस्स ण अमरिंदस्स असुररण्णो अग्गमडिसीमो देवीओ के महिडियाओं जाव केवइय च ण पभू विकुन्चित्तए) भुरेन्द्र म र यमनी पा 32वी ઋદ્ધિઆદિથી સંપન્ન છે તેઓ કેવી ઉકિય શકિત ધરાવે છે? (गोयमा !) गौतन ! (चमरस ण असुरिंदस्स अमुररणो अग्गमडिसीमो महिट्टियाभो जार महाणुभागामो) मसुरेन्द्र मसु२२०१ यभरना पक्षी मे hr मा , ति, यय सुभ भने प्रभावी छ (ताओ ण तत्य साण साणं मवणाण साण साण सामाणियसाहस्सीण, साण साण महचरियाण, साण परिसाण जाय एय महिरियाओ-अण्णं जहा लोग पालाणं अपरिसेस- सेवं मसे ! सेव मते । चि) ती त्या पात पोताना विमान ४२, पात पाताना સહસ સામાનિક વે પર, પિત પિતાની સહચરીરૂપ મહત્તરિક સેવાઓ પર અને साण - भगवतीय यथा सामानिकास्तथानातव्या, लोकपालास्तथैव, नवरम् सत्ययाः सीप समुद्रा मणितन्या (बहुमि. असुरकृमारे दय, देवीभित्र बागीनी यारत् विकुर्विष्यति पा) यदि भगवन् ! चमरस्य अमरेन्द्रस्प, भगुरराजस्य लोपालादेवा एव महदिका, यावत्-एतावश प्रभूनिकुवितुम्, चमरस्प तायत्तीसया देवा के महिया ?) हे भदन्त ! असुरन्द्र असुरराज उस चमर के जो प्रायग्निशकदेव , घे किमनी पड़ी ऋद्विवाले हैं? (नायत्तीसया जहा सामाणिया तो यया) हे गौसम। जिस प्रकार से चमर के सामानिक देवोंका वर्णन किया गया है उसी प्रकार से घमर के घायस्त्रिंशकदेघोंफा भी वर्णन जानना चाहिये। (लोयपाला-तहेव) इसी तरह से लोपालोंका भी कथन जानना चाहिये । (णघर) विशेप ऐमा है कि-(मखेजा दीरममुग भाणियम्बा) वे अपनी विक्रिया द्वारा निष्पन्न रूपो हारा-अनेक असुरकुमार देव एच देवियोंके रूपों मारा-तिर्यग्लोपमें सरपात और द्वीपसमुद्रोंको भर सकते हैं ऐसा जानना चाहिये । (पाहुहिं असुरकुमारेहि देहि देवीहिंय आइन्ने जाप विकुन्धिम्सति या) अनेक नसुरकुमारों से तथा देवियोंसे सख्यात दीप समुद्रकों भर सकते हैं, ऐसा जो या उनकी विकर्षणा के विषयमें कथन किया गया है-सो यह केवल उनका सामर्यमा दिग्वलाया है यावत् थे ऐसी विक्रिया नहीं करेंगे। (जाइम मंते । चमरस असुरिंदस्म असुररण्णो लोगपाला देवा एवं महिडिया रष्णो वायचीसया देवा के महड़िया ?) -त! मरेन्द्र भुर भरना प्रायशि veी मा ऋद्धि AIR युस्त ! (तायत्तीसया जहा मामा णिया ता णेयवा) ala मने विपदा ति वि यमरना साभानि वाना वर्ग प्रभावे मभरना यलिय वोर्नु पर्षन पर सभरवु (सोयपासा सहेय) arundli in ५५ र प्रभाव सभा (गयर) विशेषता , (सखेजा दीवसमरा भाणियचा) तम्। पोताना in Asia Sla ४२ અનેક અસુરકુમાર દેવે અને દેવીઓના રૂપથી તિર્યવ્હેકના સમાન તપ અને समुद्रीन uisa sau छ (परहि अमुरफमारेहि देवेहि देपि म आइने जाब विकृन्निस्सति) તેઓ અનેક અસુરકુમાર દેવ અને દેવીઓથી સખત શ્રીપસમોને ભરી દઈ શકે છે તેમની વિશ્વ શક્તિ વિશેનું આ કથન તેમનું સામર્થ્ય પ્રકાર કરવા માટે જ લખવામાં આવ્યું છે પણ તેમણે એવું કદી કર્યું નથી, એને કરશે પણ નહીં.

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ१ प्रायस्त्रिंशदेवऋद्धिविकुर्वणाशक्तिनिरूपणम् ४१ असुरेन्द्रम्य, अमरराजस्य अग्रमडिप्यो देव्य. किंमर्द्धिका. यावत्-कियच प्रभू विकुर्वितुम् ? गौतम ! चमरस्य अमुरेन्द्रम्य, अमुरराजस्य अग्रमहिन्यो महर्दिका', यावत्-महानुभागाः, ताम्तत्र स्वेपा स्वेषां भवनाना स्वासा स्वासा सामानिक साहस्त्रीणाम् स्वासो स्वामा महत्तरिका गाम्, स्वासा स्वासा पर्पदाम् यावत्-एव मह- दिकाः,मन्यद्यया लोकपालगनाम् अपरिशेपम् । तदेव भदन्त तदेव मदन्त ! इति।।४ एवष्य च ण प विकचित्तए) हे भदन्त ! यदि असुरेन्द्र असुरराज चमरके लोकपालोंकी ऐसी पड़ी ऋद्धि है और वे इतनी पड़ी विक्रिया कर सकते है, तो (चमरस्म ण असुरिंदस्स असुररणो अग्ग मरिसीओ देवीओ के महिडियाओ जाव केवड्य च ण पभू विफ चित्तए) असुरेन्द्र असुरराज चमर की जो अग्रमहिपिया है वे कितनी विक्रिया करने के लिये शक्ति शालिनी है ? (गोयमा) हे गौतम ! (चमरम्म ण असुरिंदस्म असुररणो अग्गमरिसीओ महिड्डियाओ जाच माणुभागाओ) असुरेन्द्र असुरराज चमरकी जो अग्रमदिपियां हैं वे यष्टुत बड़ी ऋद्विवाली है यावत् षष्टुत प्रभावशाली हैं। (ताओ ण तत्थ साण माण भवसाण साण साग सामाणियसाहस्तीण, साण माण महत्तरियाणं, साण माण परिसाण जाव एव महिड्डियाओं अण्ण जरा लोगपालाण अपरिसेस सेघ भते! सेव मते । चि) घे घहा अपनेषिमानों पर, अपने अपने हजार सामानिक देवों पर, (जहण मते ! चमरस्स अमरिंदस्स अमुररण्णो लोगपाला देवा एष महिड्डिया जाव एवइय च पभू विकुचिसए) महन्त ! मसुरेन्द्र मासु २००४ यभरना aslil જે આટઢી બધી દ્વિવાળા છે અને આટલી બધી વિદિયશક્તિ ધરાવે છે તે (चमरस्स ण अमरिंदस्स अमुररण्णो अग्गमडिसीओ देवीओ के महिडियाओ जाव केवाय च ण प विकुब्बित्तए) भभुरेन्द्र प्रभु यमनी घट्ट zeel દ્ધિઆદિથી સંપન્ન છે? તેઓ કેવી ઉકિય શકિત ધરાવે છે? (गोयमा !) गौ11 (चमरस्स ण अमुरिदस्स असुररण्णो भग्गमहिसीओ महिडियाओ जार महाणुमागाभो) मसुरेन्द्र मनु२२॥ यभरना पट्टी भसा दि, धुति, भुम भने प्रभावी छ (तामो ण सत्य साण साण मवपाण साण साण सामाणियसारस्सीण, साग साण महत्तरियाण, साण साण परिसाण जाय एव मरिडियाओ-अण्णे जहा लोग पालाणं अपरिसेसं- सेव मते ! सेब मते । चि) ते त्या पात पोताना विमाना. अर, पात पाताना સહસ સામાનિક વે પર, પિત પિતાની સહચરીરૂપ મહત્તરિ દેવાઓ પર બને भगवतीय यथा सामानियास्तथाज्ञातव्या., लोम्पालास्तर, नगरम् मारपगाडीर समुद्रा भणितच्या (पहमिः भसुरकुमार. ये, देवीभिम भारीमा यारत् विकुर्विष्यति वा) यदि भगवन् ! घमरस्य प्रमुरेन्दम्प, अमरराजस्य लोफ्यालादेश एन महदिका, यावत्-एतारण प्रभूषित विनम्, चमरस्य तायत्तीसथा देवा के माडिया !) हे मदन्त ! असुरेन असुरराज उस घमर के जो प्रायस्त्रिंशकदेव हैं वे कितनी पड़ी अदिवास है? (नायत्तीसया जरा सामाणिया ताण यन्ग) हे गौतम! जिम प्रकार से घमर के सामानिक देवोंका वर्णन किया गया उसी प्रपार से घमर के प्रायग्निशकदेयोंका भी घणन जानना चाहिये। (लोयपाला-तहेव) इसी तरह से लोपालोंफा भी कथन जानना पाहिये । (गवर) विशेष ऐमा है कि-(मखेजा दीयममुरा भाणियबा) वे अपनी विक्रिया द्वारा निष्पन्न रूपो धारा-अनेक असुरकुमार देव एय देवियों के रूपों द्वारा-तिर्यग्लोपमें मख्यात और द्वीपसमुद्रोंको भर सकते हैं ऐसा जानना चाहिये । (पष्टहिं असुरफुमारे देवे हि देवीहिय मान्ने आष विकुन्धिम्मति पा) अनेक असरकुमारों से तथा देनियोंसे सख्यात द्वीप समुद्रकों भर सकते हैं, ऐसा जो यह उनकी विकर्षणा के विपयमें कथन किया गया है-सो यह कपल उनका सामर्थ्यमा दिखलाया है यावत् घे ऐसी पिक्रिया नहीं करेंगे। (अक्षण भंसे । धमरस्सअसुरिंदस्स असुररण्णो लोगपाला देवा एवं महिलिया रण्णो वायधीसया देवा के माडिया ?) Bewa ! सुरेन्द्र र २२५ यभरना प्रायसिं मी म *EिMIER युस्त ! (तापचीसपा ना मामा णिया तडा गेयना) मिन विना सहित लिप यमन्ना भाभानि विना पईन प्रमाले यमरन सिं विनु पर्मन पर सभर (लोयपाला तहेव) alid यन मे प्रभाले अभाव. (णयर) वि4ता । (सखेजा दीवसमा भाणियबा) ते पाताना पाय usal Six sat અનેક અસુરકુમાર અને દેવીઓના રૂપથી તિઓને સખ્યાત છે. અને समुद्रीन cिa la (पर्हि भमरकुमारे िदेव देवि व पाइने जाब विकृजिस्सति ) ती ने भार वा सवा Avila દ્વિપસમુદ્રોને ભરી દઈ શકે છે તેમની વિક શક્તિ વિષેનું આ કથન તેમનું મામ પ્રકાર કર માટે જ વામા જાજ છે પણ તેમણે એવું જ કર્યું ન એને કરશે પણ નહીં.

अमेयचन्द्रिमा टीका १३ उ १ प्रायविंगदेवादिविकृर्वणाशक्तिनिरूपणम् ४१ अमरेन्टम्य, असुरराजस्य अग्रमहिप्यो देव्य किंमहर्दिकाः यावत्-क्यिच्च प्रभू विकृर्वितुम् ' गौतम ! चमरस्य असुरेन्द्रम्य, अमुररानस्य अग्रमडिष्यो महर्टिका', यावत्-महानुभागाः, ताम्तत्र स्वेपा स्वेपा भवनाना स्वासा स्वासा सामानिक साहस्त्रीणाम् स्वासा स्वामा महत्तरिकागाम, म्वासा स्वासा पर्पदाम् यावत्-एव मह दिया ,अन्यद्यथा लोकपालानाम् अपरिशेपम् । तदेव भदन्त तदेव मदन्त ! इति॥४ रवड्य च ण पभू चिकुचित्तण) हे भदन्त ! यदि असुरेन्द्र असुरराज चमरके लोकपालाकी सी पट्टी ऋद्धि है और वे इतनी यड़ी विक्रिया कर मकते हैं, तो (चमरस्म ण असुरिंदस्स असुररण्णो अग्ग महिमीओ देवीभो के महिडियाओ जार केवडय च ण पम् विकु- वित्तए) असुरेन्द्र असुरराज चमर की जो अग्रमरिपिया है ये कितनी विक्रिया करने के लिये शक्ति शालिनी है? (गोयमा) हे गौतम ! (चमरम्म ण असुरिंदस्म असुररणो अग्गमहिसीओ महिड्डियाओ जाव माणुमागाओ) असुरेन्द्र असुरराज घमरफी जो अग्रमछिपिया हैं वे पशुत बड़ी प्रदिगाली यावत् यहुत प्रभावशाली हैं। (ताओणं तत्थ साण माण भवसाण साण माग सामाणियसाहस्मीण, साण माण महत्तरियाण, माण माण परिसाण जाव एव महिटियाओं अण्ण जहा लोगपालाण अपरिसेस सेव भते। सेव भते । चि) वे घहां अपनेविमानों पर, अपने अपने हजार सामानिक देवों पर, (भइण मते ! चमरस्स अमरिंदस्स अमुररष्णो लोगपाग देवा एव महिडिया जाव एवइय च पमू विकुन्नित्तए) मन्त! असुरेन्द्र मसु२।४ न्यभरना ashal જે આટલી બધી અદ્ધિવાળા છે અને આટલી બધી વયિશક્તિ ધરાવે છે તે (चमरस्स ण अमरिंदस्स अमुररण्णो अग्गमडिसीओ देवीयो के महिडियाओ जाय फेवइय च ण पभू विकुवित्तए) अमरेन्द्र भभु२००४ यमनी ५-Manzeeी અદ્ધિઆદિથી સંપન્ન છે. તેઓ કેવી વૅકિય શકિત ધરાવે છે? (गोपमा !) गो1-1 (चमरस ण अमुरिंदस्स असुररणो अग्गमधिसीओ मरिडियाभो जाव महाणुभागाभो) अमरेन्द्र भव२२०१ यमरना चरा घeी ग भ& *ia, ति, 4 भुम भने प्रभाववाणी छे (ताओ ण तत्य साण साण मवणाण साण साण सामाणियसाहस्सीणं, साण साण महत्तरियाण, साण साण परिसाण नाय एव मदिरियाओ-अण्णं जहा लोगपालाण अपरिसेस- सेव मते । सेव मते । ति) मा त्या पात न मानअर, पात पता સહર સાનિક વે પર, પિત પિતાની સહચરીરૂપ મહત્તરિક અવાઓ પર અને भगवतीय टीका-चमरस्य सामानिक देवसम्बन्धि ऋदिविकर्षणाक्पादि विपये महावीरस्वामिनः समाधानवणानन्तरम् अग्निभूति चमरस्य प्रयस्त्रिंशत्संख्याकत्रायविंशकनामकसंरक्षपधानपादेवसम्मन्धिऋद्धिविकणाशक्तया दिस्वरूपजिज्ञासया महावीरममुं पृच्छति 'जाणं मंते! इत्यादि। हे प्रभो! यदि चमरस्य मामानिकादेवा पूर्ववर्णितरीत्या एतादृशालौकिक- दिव्यश्वर्यसमृद्धिशालिनः, एतावच विकृर्वितुं समर्यास्तचिमरस्य प्रायति- अपनी मित्ररूप महत्तरिका देवियों पर और अपनी परिषदा के ऊपर एकाधिपत्य रखती हुई दिव्यभोगों को भोगती हैं यावत् वे अनमहिपियां ऐसी घड़ी ऋद्धिवाली हैं। इनके संबंधकी और बातें लोकपालों के कथन की तरह जाननी चाहिये ॥स. ४॥ टीका-चमर के सामानिक देव संबंधी ऋद्धि, विकुर्वणा शक्ति आदि के विषय में महावीरस्वामी से समाधान सुनने के बाद अग्निभूति चमर के जो ३३ तेत्तीस संख्यक वायस्त्रिंशक नामके उसके गुरुस्थानीय प्रधान देव हैं उनकी ऋद्धि एवं चिकुर्वणा शक्ति आदि के स्वरूप को जानने की इच्छा से महावीर प्रभु से पूछ रहे है-'जह हे भंते' हे भदन्त ! यदि चमरके सामानिक देव पूर्ववर्णित रीति के अनुसार ऐसे अलौकिक दिव्य ऐश्वर्य और समृद्धि से युक्त हैं तथा इतनी वे विक्रिया करने के लिये शक्तिशाली हैं तो चमर के जो પિત પિતાની પરિષદા પર આધિપત્ય ભોગવે છે અને દિવ્ય ભોગે ભેગવે છે. તેઓ મહા અદ્ધિ અદિથી યુક્ત છે તેમના વિષેનું બાકીનું સમસ્ત કથન કપલેનાં કથન પ્રમાણે જ સમજવું. ગૌતમ સ્વામીએ કહ્યું “આપનું કહેવું તદ્દન સાચું છે તેમાં શંકાને કેઈ સ્થાન નથી.” સૂ. ૪ કે ટીકાથ–ચમરના સામાનિક દેવેની અદ્ધિ, વિદુર્વણ શકિત આદિ વિષે મહાવીર સ્વામીને ઉત્તર સાંભળીને અગ્નિભૂતિ અણુગાર અમરેન્દ્રના ૩૩ ત્રાયશ્ચિક ની ઋદ્ધિ, વિદુર્વણ શકિત આદિ જાણવાને માટે મહાવીર પ્રભુને પ્રશ્નો પૂછે છે ત્રાયશ્ચિશક દેવે ચમરેન્દ્રના સંરક્ષક દેવે છે. प्रश्न-"जइणं भंते !" त्याहि. महन्त ! ले मसुरेन्द्र भभु२२ भरना સામાનિક દેવે આટલી બધી મહાઋદ્ધિ આદિથી તથા પૂર્વક પ્રકારની વિર્વણ શકિતથી યુક્ત છે, તે તેના ત્રયમ્રશક દેવો કેવી મહા ઋદ્ધિ, એશ્વર્ય, પ્રભાવ અને સુખથી યુકત છે? તથા તેઓ કેવી વૈક્રિય શકિતવાળા છે?

प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ.१ त्रायस्त्रिंशकदेवऋद्धिविकुर्वणाशक्तिनिरूपणम् ४३ शकादेवाः फीशसमृद्धिसुखसम्पत्तिशालिनः ( कियच्च विकुर्वितु समर्था ) ? इति महावीरस्वामिनम्मति प्रश्नाशयः। भगवानाह- "तायत्तीसया जहा सामाणिया तहा णेयबा" इति । यथा सामानिका देवाः अपूर्व दिव्यैश्वर्य मुखसमृद्धिविशिष्टा, विकृर्वणाशक्त्या निर्मितविविधासुरकुमारादिभिः जम्यू- दीपं द्वीपान्तरं समुद्रांश्च पूरयितु समर्थास्तथैव चमरस्य सहायकाः प्रायस्त्रि- शका देवा अपि विशिष्टेश्वर्यसमृद्धिशालिनः (विकुर्वणाशल्या कृतानेकासुर- कुमारदेवदेवीमिः जम्बूद्वीपम् असंख्येयद्वीपसमुद्रांश्च पूरयितुं समर्थाः) इति भावः । तथा सोम-यम-वरुण-चैश्रमणाभिधेया लोकपाला अपि तथैव मह- दिसम्पन्ना वर्तन्ते किन्तु सामानिकत्रायस्त्रिंशकाधपेक्षया तेपामेताववैशिष्टयं प्रायस्त्रिंशक देव है वे कैसी समृद्धिवाले, सुखसम्पत्तिवाले हैं ? और कितनी चिक्रिया करने की शक्तिवाले हैं ? अग्निभूति के प्रश्न का इस प्रकार का अभिप्राय जानकर प्रभुने उनसे कहा-हे गौतम ! 'तायत्तीसया जहा सामाणिया तहा णेयबा' जिस प्रकारसे सामानिक देव अपूर्व दिव्य ऐश्वर्य एवं सुखसंपत्तिसे विशिष्ट है और विकुर्वणा शक्ति द्वारा निर्मित अनेक असुरकुमार आदि से जंबूद्वीपको तथा दीपान्तरोंको एवं समुद्रोंको भर सकनेमें समर्थ है उसी तरह चमर के सहायक जो वार्यास्त्रशक देव है वे भी विशिष्ट ऐश्वर्य और संपत्तिसे युक्त है और विकुर्वणा शक्ति द्वारा कृत अनेक असुर- कुमारदेवोंसे तथा देवियोंसे जम्बूद्वीपको और असंख्यात तिर्यग्लोक संबंधी द्वीप समुद्रो को भर सकने के लिये समर्थ है। तथा सोम, यम, वरुण और वैश्रमण ये जो चार लोकपाल हैं वे भी उसी तरह से विमान परिवार आदिरूप घड़ी भारी उत्त२-"गोयमा ! तायत्तीसथा जहा समाणिया तहा णेयव्या" હે ગૌતમ! જેવી રીતે ચમન સામાનિક દેવો અપૂર્વ દિવ્ય આશ્વર્ય અને સુખસંપત્તિવાળા છે, એવી જ રીતે ચમરેન્દ્રના ૩૩ તેત્રીસ ત્રાયશ્ચિંશક દેવો પણ અપૂર્વ દિવ્ય અધુર્ય અને સુખસંપત્તિવાળા છે જેવી રીતે ચમરેન્દ્રના સામાનિક દેવો પોતાની વિદુર્વણુ શક્તિથી નિર્મિત અનેક અસુકુમાર દેવો અને દેવીએથી જંબૂદીપને તથા તિર્થક્ષેકના અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રને ભરી દેવાને સમર્થ છે, એવી જ રીતે ચમરેન્દ્રના ત્રાયશ્વિક દેવો પણ પિતાની ક્રિય શકિતથી પેદા કરેલા અનેક અસુરકુમાર દેવો અને દેવીવડે જંબૂઢીપને તથા તિર્યકના અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રોને ભરી દેવાને અમર્થ છે તથા સેમ, યમ, વરૂણ, અને શ્રમણ નામના જે ચાર લેકપાલ દેવે છે, भगवती यत् ते 'लोकपाला विकुर्वणाशतधा · निप्पादितनिजानेकामुरकुमारामर- सुरकुमारीभिः संख्येयद्वीपसमुद्रान व्याप्तुं भर्तुं शक्नुवन्ति नतु असंख्येयान द्वीपसमुद्रान् इत्याशयेनाह-'लोयपालो तहेव वणवरं संखेना' इत्यादि।नवरं शहो विशेषार्थकः। विशेषना च तेपां लोकपालानाम् सामानिकत्रायस्त्रिंशकापेक्षया उपर्युक्तैव । परन्तु तेपां चिकुर्वणाशक्तः विषयमाप्रगतत्मतिपादितम् स्वरूपमात्र मेतावदुक्तम् , अर्थात् तेषामेतायत्सामथ्र्य वर्तते यत् विकर्षणाशक्त्या थैक्रिय- समुद्धातेन समवहताः सन्तो निप्पादितनिजानेकरूपैः संख्यातान् द्वीपसमुद्रान ऋद्धिसे युक्त हैं, किन्तु सामानिक एवं प्रायस्त्रिंशक देवोंकी अपेक्षा इनमें इतनी विशेषता है कि ये लोकपाल विकुर्वणा शक्ति द्वारा निष्पादित अनेक असुरकुमारोसे और देवियोंसे संख्यात द्वीपी और संख्यात समुद्रोंको ही भर सकने में समर्थ है असंख्यात द्वीप समुद्री को नहीं । यही यात 'लोयपाला तहेव पायरं संखेना' इस सूत्र पाठ द्वारा प्रदर्शित की गई है। यहां जो नवरं शब्द है वह विशेपार्थक है और इन लोकपालोंमें जो सामानिक एवं प्रायविंशक देवोंकी अपेक्षा विशेषता है वह ऊपर में प्रकट की जा चुकी हैं। विकुर्वणा शक्तिका इन सबकी जो इस प्रकार का यह कथन किया गया है वह मात्र उसके स्वरूप को कहने के निमित्त ही प्रकट किया गया है अर्थात् इनकी विकुर्वणा शक्ति की इतनी ताकात है यही कहा गया हैं। तात्पर्य यह है कि यदि ये लोकपाल विकुर्वणा शक्ति जनित वैक्रिय समुद्धात से युक्त होकर जो अनेक असुर- તેઓ પણ એજ પ્રકારના વિમાન પરિવાર આદિરૂપ અતિશય મહાન રુદ્ધિ આદિથી યુકત છે. પણ સામાનિક દેવ અને ત્રાયશ્વિક દેવો કરતાં તેમનામાં શી विfaredi छ ते नीयता सूत्रमा मताव्यु छ-लोयपाला तहेव णवरं "संखेज्जा" ઈરાદે લોકપાલ દેવે પોતાની વિમુર્વણ શકિત દ્વારા નિર્મિત અનેક અસુર કુમાર દેવ દેવાઓ વડે સંખ્યાત દ્વીપ અને સમુદ્રોને ભરવાને समर्थ छ અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રને ભરવાને સમર્થ નથી આ પદ વિશિષ્ટતા બતાવે છે તેમની વિકુવણ શકિતનું ‘ઉપર જે વર્ણન આપવામાં આવ્યું તે તેમનું સામર્થ્ય मतावाने भाटे આપ્યું છે. પણ ખરેખર તે તેમણે કદી પણ સૂત્રમાં "णव" - આ પ્રકારની વિકણું ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ त्रायस्त्रिंशकदेवऋद्धिविकुणाशक्तिनिरूपणम् ४५ व्याप्नुयुः, किन्तु न कदाचित् यथोक्तार्यसम्पादनेन व्यकुर्विषुः, विकुर्वन्ति विकु- विप्यन्ति वेति महावीरस्वामिनोऽग्निभूतिम्पति कयनस्याशयमाह-'जाव-विकु- निस्संति' इति । भगवन् ! चमरस्य सोमयमवरुणादिलोकपालानां यदि पूर्वोक्तरीत्या ईदृशी महती समृद्धिवर्तते तर्हि एपां अग्रमहिपीणां कियती समृदिः कियञ्च विकुर्वितुं सामर्थ्य मिति पृच्छति-जाणं भंते ! चमरस्स इत्यादि । हे गौतम ! चमरस्य काली-रात्री-रत्नी-विद्युत्-मेघाभिधानाः पञ्चाग्रमहिष्यः दिव्यसमृद्धिशालिन्यः, महामभावशालिन्यश्च सन्ति. तत्र निजनिजभवनानाम्, कुमार देवोंसे तथा असुरकुमार देवियों से द्वीप और समुद्रोंको भरना चाहें तो इतने दीप और समुद्री को भर सकते हैं, परन्तु इस तरहसे उन्होने आज तक ऐसी विकुर्वणा नहीं की है और न वर्तमान में ये करते हैं और न आगे ऐसी विकुर्वणा ये कभी करेंगे ही। यही महावीर स्वामीके कथन के आशय को सूत्रकारने अग्निभूति के प्रति 'जाव विकुचिस्संति' इस पाठ द्वारा प्रकट कियागया हैं अय अग्निभूति प्रभु से यह पूछते है कि हे भदन्त ! चमरके सोम यम वरुणं आदि लोकपालोंकी ऐसी बड़ी समृद्धि है तो उसकी जो अग्रमहिपियां है, उनकी समृद्धि कितनी है और कितनी उनकी विक्रुर्वणा करनेकी शक्ति है इसी बात को सूत्रकारने 'जहणं भंते ! चमरस्स' इत्यादि मूत्र पाठ द्वारा प्रकट किया है। अग्निभूति के इस प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते हैं कि हे गौतम ? चमर की जो पांच पटरानियां है कि जिनके शुभ नाम काली, रात्री, रत्नी, विद्युत् और मेघा हैं वे दिव्य समृद्धि शालिनी हैं, महाप्रभाव- વર્તમાનમાં કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં કરશે ना मेरी पात "जाव विकुन्चिस्संति" હવે અમરેન્દ્રની પટરાણુઓની રુદ્ધિ આદિ તથા વિકરણ શકિત જાણવા માટે અગ્નિભૂતિ અણગાર મહાવીર પ્રભુને નીચેને પ્રશ્ન પૂછે છે- "जइणं भंते ! चमरस्स" क्या है महन्त ने सभरेन्द्रना alia भारी બધી ઋદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે અને આટલી બધી વિમુર્વણા શક્તિશાળી છે, તે અમરેન્દ્રની પટ્ટરાણીઓની અદ્ધિ આદિ તથા વિદુર્વણ શકિત કેવી છે? . ઉત્તર–અસુરેન્દ્ર ચમરની પાંચ પટ્ટરાણુઓનાં નામ मा प्रभार छ-tel, રાત્રી, પત્ની, વિદ્યુત અને મેઘા તે પાંચે પટ્ટરાણુઓ દિવ્ય સમૃદ્ધિવાળી છે, મહાપ્રભા- . ४श नथी, પડ્યું " સૂત્ર દ્વારા પ્રકટ કરી છે ४८ भगवती अपरिसेसं भाणियब्वं, जाव-अग्गमहिसीणं वत्तवया सभत्ता, से कहमेयं भंते! एवं ! ॥ सू० ॥ ५ छाया-भगवान् द्वितीयो गौतमः श्रमणं भगवन्तं महावीरं चन्दते, नम- स्पति, यन्दित्या, नमस्थित्वा येनैव तृतीयो गौतमी वायुभूतिग्नगारस्तेनैव उपागच्छति, उपागत्य तृतीयं गौतम वायुभूतिमनगारम् एवमयादीव-एवं खलु गौतम ! चमरः असुरेन्द्रः, अमुररानः एवं महर्दिकः, तथैव एवं सर्वम् अपृष्ट- व्याकरणं ज्ञातव्यम् अपरिशेपं यावत बक्तव्यता समाता; ततः स तृतीयो गौतमो वायुभूतिरनगारो द्वितीयस्य गौतमस्य अग्निभूतेः अनगारस्य एवम् भगवं दोच्चे गोयमे ! इत्यादि सूत्रार्य-पूर्वोक्त रूपसे (दोच्चे भगवं गोयमे) भगवान् द्वितीय गणधरने कहकर (समणं भगवं महावीरं वंदह नमंसह) श्रमण भगः वान् महावीर को बंदना की उन्हें नमस्कार किया (व दित्ता नमंसित्ता) चंदना नमस्कार करके (जेणेव तच्चे गोयमे वायुभूई अणगारे) के जहां तृतीय गणधर गौतम वायुभूति अनगार थे (तेणेच उवागच्छ ) वहाँ पर गये (उवागच्छित्ता) वहां जाकर उन्होंने (तच्चं गोयमं वा- युभूई अणगारं एवं वयासी) उन तृतीय गणधर गौतम वायुभूति अनगार से ऐसा कहा-(एवं खलु गोयमा! चमरे असुरिंदे असुरर एवं महिडिए तं चेव एवं सव्वं अपुट्टवागरणं णेयव्यं अपरिसेसियं जाव अग्गहिसीणं जाव वत्तव्चया समत्ता) हे गौतम ! यह निश्चित है कि असुरेन्द्र असुरराज चमर ऐसी बडी ऋद्धिवाला है इस प्रकार "भगवं दोच्चे गोयमे " Vत्यात सूत्रार्थ--(दोच्चे भगवं गोयमे) पूर्वोत शहा स्यारीने मानना-मीन २ निभूति (समण भगवं महावीरं चंदइ नमसइ)भा पासवान महावीरने વંદણા કરી नभ२४॥२ ४ा. वंदित्ता नमंसित्ता) ! नमः॥२ ४शन (जेणेव तच्चे गोयमे वाउ(ई अणगारे तेणेव उवागच्छइ ). orयां नील ५२ वायुभूति भाग२ sil, या गया, (उपगच्छित्ता) त्यांwa (तच्च गोयमं वायुभई अणगारं एवं वयासी) Nira तेभर alert bur वायुमति मारने मा प्रभाव धु- (एवं खलु गोयमा! चमरे अमरिंदे अमुरराया एवं महिडिए तं चेव एवं सब्बं अपुवागरणं णेयव्य अपरिसियं जाव अम्गमहिसीणं जाव वत्तव्यया समत्ता) डे गौतम! मे पात निश्चित અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમર ઘણી મહાન ઋદ્ધિવાળો છે ચમરથી શરૂ કરીને તેના . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३३.१ अमिभूते वायुभूति प्रति चमरऋद्धिस्वरूपवर्णनम् ४९ आख्यातः, (आचक्षाणस्य) भापमाणस्य, प्रज्ञापयतः प्ररूपयतः एतदर्थ नो श्रद्द- धाति, नो प्रत्येति, नो रोचयति, एतदर्थम् अश्रद्दधन अपत्यन, अरोचयन उत्थया उत्तिष्ठति, उत्थाय यत्रैव श्रमणो भगवान् महावीरस्तत्रैव उपागच्छति, या. वत्पर्युपासीनः एवम् अादीत्-एवं खलु भगवन् ! मम द्विनीयो गौतमोऽग्नि- सब विषय यहाँ पर चमर से लगाकर उसकी अग्नमहिपियों तकका अग्निभूतिने वायुभूतिसे विना पूछे कहा- ऐसा जानना चाहिये । इस . तरह चमर से लेकर उसकी अग्रमहिपियों तक की वक्तव्यता समाप्त हुई । (तेणं से तच्चे गोयमे वायुभूई अणगारे) इस के बाद तृतीय गौतम वायुभूति अनगारने (दोचस्स गोयमस्स अग्गिभूयम्स अणगारस्स) द्वितीय गौतम अग्निभूनि अनगार की (एवमाइक्ख- माणस्स ) इस प्रकार से कही गई (भासमाणस्स) भापी गई (पण्ण- वेमाणस्स) जताई गई (परूवे माणस्स) प्ररूपी गई (एयमटुं नो सद्द- हइ) बात पर विश्वास नहीं किया (नो पत्तियइ) न उसके बात पर प्रतीति की (नो रोएइ) उन्हें यात रूचि नहीं (एयमढे असदहमाणे, अपत्तियमाणे, अरोएमाणे, उठाए, उइ) इस प्रकार इस बात पर अश्रद्धालु बने हुए, प्रत्यय (विश्वास रहित) बने हुए, रुचिरहित बने हुए वे अपनी उत्थानशक्ति से उठे (उहित्ता) और उठ कर (जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव ऊबागच्छइ ) जहां श्रमण भगवान् महावीर विराजमान थे वहां आये (जाव पज्जुवासमाणे एवं दयासी) પટ્ટરાણીઓની સમૃદ્ધિ, વિદુર્વા શક્તિ આદિનું સમગ્ર કથન અગ્નિભૂતિએ વાયુભૂતિ અણગારને કહી બતાવ્યું આ બધુ વાયુભૂતિએ પૂછ્યું ન હતું છતાં પણ मामभूतिमे तेभने ही मयु. (ते से तच्चे गोयमे वायुभूइ अणगारे) श्री पायुभूति मारने (दोचस्स गोयमस्स अग्गिभूयस्स अणगारस्स) भी १५२ अतिभूति Agu (एवमाइक्खमाणस्स) डी (भासमाणस्स) aneी, (पण्णवेमाणस्स) मतावली मने (परूवेमाणस्स) प्र३पक्षी (एयमदं नो सदहइ) पातमा श्रद्धा थर्ड नही, (नो पत्तियइ) a पानी भने प्रति य नहीं, (नो रोएइ) तेभने ते पात रुचि नही. (एयम8 अबद्दहमाणे, अप- त्तियमाणे, अरोएमाणे उट्ठाए उढेइ मा शते तेमनी पात પ્રતીતિરહિત, અને રુચિરહિત બનેલા તેઓ પિતાની ઉત્થાન શકિતથી ઉઠયા. (उहित्ता) त्यांचा हाने (जेणेव समणे भगवं. महावीरे तेणेव उवागच्छइ) જ્યાં શ્રમણ ભગવાન મહાવીર બેઠા હતા ત્યાં આવ્યા जाव...पज्जुवासमाणे एवं પ્રત્યે અશ્રદ્ધાળું, ४८ भगवतीमत्र अपरिसेसं भाणियव्वं, जाव-अग्गमहिसीणं वत्तवया समत्ता, से कहमेयं भंते! एवं ! ॥ सू० ॥ ५ छाया भगवान् द्वितीयो गौतमः श्रमणं भगवन्तं महावीरं चन्दते, नम- स्यति, वन्दित्वा, नमस्थित्या येनैव तृतीयो गौतमो वायुभूतिग्नगारस्तेनैव उपागच्छति, उपागत्यं तृतीयं गौतमं वायुभूतिमनगारम् एवमवादीत-एवं खलु गौतम 1 चमरः असुरेन्द्रः, अमरराजः एवं महर्द्धिकः, तथैव एवं सर्वम् अपृष्ट- व्याकरणं ज्ञातव्यम् अपरिशेपं यावत = वक्तव्यता समाप्ता; ततः स तृतीयो गौतमो वायुभूतिरनगारो द्वितीयस्य गौतमस्य अग्निभूतेः अनगारस्य एवम् भगवं दोच्चे गोयमे ! इत्यादि सन्त्रार्थ-पूर्वोक्त रूपसे (दोच्चे भगवं गोयमे) भगवान् द्वितीय गणधरने कहकर (समणं भगवं महावीरं बंदइ नमसइ) श्रमण भग- वान महावीर को वंदना की उन्हें नमस्कार किया (वंदित्ता नमंसित्ता) वंदना नमस्कार करके (जेणेव तच्चे गोयमे वायुभूई अणगारे) वे जहां तृतीय गणधर गौतम वायुभूति अनगार थे (तेणेव उवागच्छइ) वहां पर गये (उवागच्छित्ता) वहां जाकर उन्होंने (तच्चं गोयमं वा- युभूई अणगारं एवं वयासी) उन तृतीय गणधर गौतम वायुभूति अनगार से ऐसा कहा-(एवं खलु गोयमा! चमरे असुरिंदे असुरराया एवं महिडिए तं चैव एवं सव्वं अपुट्टवागरणं यवं अपरिसेसियं जाच अग्गमहिसीणं जाव वत्तव्यया समत्ता) हे गौतम ! यह निश्चित है कि असुरेन्द्र असुरराज चमर ऐसी बडी ऋद्धिवाला है इस प्रकार "भगवं दोच्चे गोयमे " त्यान सूत्रार्थ- (दोच्चे भगवं गोयमे) धित शwal न्याशन मानना-भान ४५२ मतिभूतिये (समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ)श्रम मवान महावीरने વંદણા કરી प्रा. वंदित्ता नमंसित्ता ) व नमा२ शन (जेणेव तच्चे गोयमे वाउ(ई अणगारे अणगारे तेणेव उवागच्छइ ). rयां नील गांध२ वायुभूति म॥२ sil, त्या गया, (उवागच्छित्ता) त्यisa (तचं गोयमं वायुभुई अणगारं एवं वयासी) त्यां न भ alon guR वायुभूति मारने मा प्रभारी 3j- (एवं खलु गोयमा! चमरे अमुरिंदे अमुरराया एवं महिटिए तं चेव एवं सब्बं अपुवागरणं णेयव्य अपरिसेसियं जाव अग्गमहिसीणं जाव वत्तव्यया समत्ता) गौतम! मे पात निश्चित અસુર અસુરરાજ ચમર ઘણી મહાન ઋદ્ધિવાળો છે ચમરથી શરૂ કરીને તેની નમસ્કાર प्रमेयचन्द्रिकाटीकाश.३ उ.१ अग्निभूते वायुभूति पति चमरऋद्रिस्वरूपवर्णनम् ५१ वन्दित्वा नमस्यित्वा “जेणेव तच्चे गोयमे वायुभूतीणगारे" येनैव तृतीयो गौतमो वायुभूतिस्नगारः 'तेणेव उवागच्छह ' तेनैव उपागच्छति, उपागत्य तच्चं गोयम वायुभूति अणगारं एवं वयासी" तृतीयं गौतमं वायुभूतिमनगारम एवमवादीत्-एवमुक्तवान् ‘एवं खलु गोयमा' ! एवं खलु गौतम !-हे वायु- भूते ! "चमरे अनुरिंदे अमुरराया एवं महिड्डीए तं चेव एवं सव्वं अपुठ्ठवागरणं णेयव्यं " चमरः असुरेन्द्रः अमरराजः एवं महर्द्धिकः तच्चव एवं सर्वम् अपृष्ट- व्याकरणं ज्ञातव्यम्-वायुभूतिना अपृष्टः सन्नेव अग्निभूतिः चमरादि पट्टमहिपी. टीकार्थ-'भगवं दोच्चे गोयमे भगवान् द्वितीय गणधरने 'समणं भगवं महावीरं वंदई नमंसह' श्रमण भगवान महावीर स्वामीको पंचगंग नमनपूर्वक नमस्कार किया 'चंदित्ता नमंसित्ता' वन्दना नमस्कार करके 'जेणेव तच्चे गोयमे वाउभूई अणगारे' जहां तृतीय गौतम वायुभूति अनगार ये 'तेणेव उवागच्छद' वहां पहुंचे। उचागच्छित्ता वहां पहुंच कर उन्होंने 'तच्चं गायम चाउभूई अणगारं एवंवयासी' उन तृतीय गौतम वायुभूति अनगार से ऐसा कहा-'एवं खलु गोयमा' हे वायुभूते ! 'चमरे असुरिंदे असुरराया' असुरेन्द्र असुरराज चमर 'एवं महिड्डीए' एसी बडी भारी ऋद्धिवाला है । 'तं चेव एवं सध्वं अपुट्ठवागरणं णेयव्वं' द्वितीय गणधरने जो तृतीय गणधर वायुभूतिसे चमरेन्द्र की विभूति आदि के विपयों जैसा कि वर्णन इसका उपर कियाजाचुका है जो ऐसा ही कहा सो वह सब तृतीय गणधरने उनसे पूछा नहीं था- अतः इसे अपृष्ट व्याकरण कहा है । द्वितीय - "भग दोच्चे गोयमे" ilan A५२ लापान AGOभूति "समणे भगवं महावीरं वंदइ नमसइ" श्रम लगवान महावीर स्वाभान पांय गो नभावाने नभ२४१२ ४ा. “वंदित्ता नमंसित्ता" या नमार शन "जेणेव तच्चे गोयमे वाउभूई अणगारे" न्यi alon regU२ वायुभूति मार मेहता, स्यां "तेणेव उवागच्छइ" तो गया. "उवागच्छित्ता" त्याने भो "तच्चं गोयमं वायुभूई अणगारं एवं व्यासी" ते alon गोतम पायुभूति मारने २मा प्रभारी ४धु- "एवं खलु गोयमा ! ७ वायुभूति ! "चमरे अमुरिंदे अमुरगया" सुरेन्द्र मसु२२।०४ य५२ " एवं महिडिए' upler मारे રુદ્ધિસંપન્ન છે. અહીં સૂત્ર એકથી સુત્ર ચારમાં આવતું ચમરેન્દ્રથી લઈને અમરેન્દ્રની પૂછયા વિના જ આ વાત અગ્નિભૂતએ તેમને પાસે પ્રકટ કરી હતી તેથી તેને पन यह તેમને गगारे 24 મેવું કહ્યું છે ३५॥ હે ગૌતમ भारपाका अपरिसेस 4. એ પયતનું यिन - भगवतीमने भूतिः अनगारो माम् एषमाख्याति, भापते, प्रज्ञापयति, प्ररूपयति-पवं खल्लु गौतम ? चमरः असुरेन्द्रः, अमुरराजो महादिका, यावत-महानुभागः स तत्र चतुस्त्रिंशद्भवनावासशतसहस्राणाम् एवं तच्चैव सर्वम् , अपरिशेपम्, गणितव्यम्, यावत्-भग्रमहिपीणाम् वक्तव्यता समाप्ता, तत्कथमेतत् भगवन् ! एवम् ।।०५। टीका-"भगवं दोच्चे गोयमे समणं भगवं महावीरं बंदइ नमसइ" भगवान् द्वितीयो गौतमः श्रमणं भगवन्तं महावीरं वन्दते नमस्यति “वंदित्ता नमंसित्ता" वहां आकर उन्होंने यावत् पर्युपासना करते हए श्रमण भगवान महावीर से इस प्रकार कहा- (एवं खलु भंते ! मम दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे ममं एवमाइक्खइ) हे भदन्त ! वितीय गौतम अग्निभूति अनगारने मुझसे ऐसा कहा है (भासह) ऐसा भाषित किया है, (पण्णवेइ) ऐसा जताया है (परवेइ) ऐसा प्ररूपा है (एवं खलु गोयमा ! चमरे असुरिंदे असुरराया महिड्डीए, जाय महाणुभागे) कि हे गौतम ! असुरेन्द्र असुरराज चमर पहुत बडी ऋद्धिवाला है यावत् महा प्रभाववाला है। (सेणं तत्थ चोत्तीसाए भवणावाससय- सहस्साणं एवं तं चेव सव्यं अपरिसेसं भाणियन्वं जाव अग्गमहि- सीणं वत्तन्वया समत्ता-से कहमेयं भंते एवं) वह ३४ चोंतीस लाख भवनावासोंका एकच्छत्र अधिपति बना हुआहै, इत्यादि समस्त कथन अग्र महिपियों तकका यहां कहलेना चाहिये। तो हे भदन्त ! यह उनका कथन किस प्रकार से है? ॥ सू० ५ ॥ बयासी) त्यांra विधिपूर्व महावीर भगवाननी पर्युपासना शने तेभले भने मा प्रमाणे धु- (एवं खल भंते ! मम दोच्चे गोयमे अग्गिभूइ अगगारे मम एवमाइक्खइ) હે ભદન્ત ! બીજા ગણધર અગ્નિભૂતિ અણગારે મને એવું કહ્યું છે (भासइ) भेला युछ पण्णवेइ मे मतायु छ भने (परूवेइ) मे ५३ युछ है (एवं खलु गोयमा धमरे असुरिंदे असुरराया महिड्डीए,जाच महाणुभागे) गौतम! અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમર ઘણી ભારે ઋદ્ધિ, ધૃતિ,યશ,સુખ,બળ અને પ્રભાવવાળે છે. (से णं तस्थ चोत्तीसाए भवणावाससयसहस्साणं एवं तं वेव सव्वं अपरिसेस भाणियन्त्रं जाव अग्गमहिसीणं वचन्चया समत्ता से कहमेयं भंते एवं) અહીં ૩ત્રીસ લાખ ભવનાવાસના આધિપત્યથી લઈને ચમરની પટ્ટરાણીઓ પર્યન્તનું સમસ્ત કથન સત્ર ૧ થી ૪ પ્રમાણે કહેવું જોઈએ. તે હે ભદન્તા તેમનું તે કથને શું સત્ય છે? A સ. ૫ - प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.१ अग्निभूतेः वायुभूति प्रति चमरऋद्धिस्वरूपवर्णनम् ५३. न विश्वसिति 'नो पत्तियई' नो प्रत्येति न प्रतियुध्यते अग्निमृतिकथितं चमरा- दिस्वरूपं तयैवेति प्रतीति न करोति । 'नो रोएइ नो रोचयति-न वाञ्छयति "एयमटुं असद्दहमाणे" एतदर्थम् अश्रदधत् 'अपत्तियमाणे' अपत्यन् 'अरोह माणे' अरोचयन् 'उठाए' उत्थया उत्थानशक्त्या 'उठेइ' उत्तिष्ठति 'उहित्ता' उत्थाय "जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छई" यत्रैव श्रमणो भगवान महावीरस्तत्रैवोपागच्छति 'जाव-पज्जुवासमाणे एवं वयासी' यावत् पर्युपासीन: एवमयादीत, यावत्पदेन-'उवागच्छित्ता बंदइ नमसइ बदित्ता नमंसित्ता' इत्ये तेषां ग्रहणम्, भगवत्समीपे गत्वा चंदननमस्कारपुरःसरम् पर्युपासीनः वक्ष्यमाण- सदहई' इस चमरादि के वर्णन रूप अर्थको अपनी श्रद्धाका विषयभूत नहीं बनाया । 'नो पत्तिय इ' अग्निभूति ने चमरेन्द्र के विषयमें जो कुछ कहा हैं यह बिलकुल सत्य ही कहा है ऐसी प्रतीति उन्हें नहीं आई । 'नो रोएई' अग्निभूति का वह कथन उन्हें रुचा नहीं । अतः वे 'एयमढें असदहमाणे' इस अग्निभूति के अमरेन्द्र विषयक वर्णन पर अश्रद्धालु होकर 'अपत्तियमाणे' प्रतीति से रहित होकर 'अरोएमाणे' अरुचि से युक्त होकर 'उद्याए उद्वेइ' अपनी उत्थान शक्तिसे आसन पर से उठे 'उहित्ता'और उठकर 'जेणेव समणेभगवं महावीरे तेणेव उवागच्छइ' जहां पर श्रमण भगवान महावीर विराजमान थे वहां आये 'जाव पज्जुधासमाणे एवं बयासी' वहां आकर यावत् प्रभुकी पर्युपासना करते हुए उन्होंने उनसे इस प्रकार कहा-यहाँ 'यावत्' पदसे 'उवागच्छित्ता वंदइ, नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता' इस पाठ का संग्रह हुआ है। तात्पर्य-कहनेका यह है कि जब वे प्रभु के श्रद्धा G५O नही. "नो पत्तियइ" अभिभूतिमे यमरेन्द्रना विष पात ही ते सत्य ४ छे मे तात तेभने 45 नी. "नो रोएई” माभूतिना पात भने गभी नहि तथा 6 एवमट्ट असद्दहमाणे " अभिभूतिनी यभरेन्द्र विधनी Hi माणु यधने, "अपत्तियमाणे" प्रतानि ति यधने, “अरोएमाणे" भयिथा उठाए उठे" वायुभूति मा२ तेभनी जत्थान शस्तिथी यां "उद्वित्ता जेणेव" त्या हीन या श्रम लगवान महावीर स्वामी माता त्या माश्यां "जाव पज्जुवासमाणे एवं वयासी" मही "जाव (पति)५४थी नायन। 413 म यो छ. "उबांगच्छित्ता वैदइ, नमसइ, बंदिता, नमसित्ता" યુકત બનીને જ ५२. भगवतीने पर्यन्तस्य समृद्धयादिविकुर्वणाशक्तिस्वरूपविविधदिव्यश्वर्यमुखसम्पत्यादि सर्व वृत्तान्तम् अवर्णयत् । " अपरिसेसियं जाय अग्गमहिसीणं जाव वत्तबया समत्ता" अपरिशेपम् चमरादारभ्य सम्पूर्ण यावत् अग्रमहिपीणां यावत वक्तव्यता समाप्ता "तेणं से तच्चे गोयमे वायुभूती भणगारे" ततः स तृतीयोगौतमो वायुभूतिरनगारो " दोचस्स गोयमस्स अमिभूइस्स अणगारस्स" द्वितीयस्य गौतमस्य अग्निभृतेः अनगारस्य 'एवमाइक्खमाणस्त' एवम् आख्यात:-एवम् उक्तरीत्या चमरादीनाम् ऋद्धयादिस्वरूपं सामान्यतया कथयतः 'भासमाणस्स' भाषमाणस्य-विशेपतया कथयतः 'पण्णवेमाणस्स' मनाएयतः वचनभेदेन नाम- दिभेदेन वा कथयतः 'परूवेमाणस्स मरूपयन:-स्वरूपतः कथयत: मट नो सहइ' एतदर्थ नो श्रद्दधाति-अमिभूति कथितंचमरादि स्वरूपं वायुभूतिः गणधरने उनसे चमर की विकुर्वणा शक्ति के विषयमें कहा,-उनकी वैक्रयिकशक्तिके विषयमें कहा, उनको ऋद्धि समृद्रिके विषयमें कहा, उनके सामानिक प्रायस्त्रिंशक देवोंके विपयमें और अनीकाधि- पतियोंके विषयमें कहा और देवियोंके सामर्थ्य और ऐश्वर्य के विपयमें कहा, दिव्यश्वर्य सुख सम्पत्ति आदिका सय वृत्तान्त वर्णन किया, तब से णं तच्चे गोयमे वाउभूई अणगारे उन गौतम वायुभूति तृतीय गणधर अनगारने 'दोच्चस्स गोयमस्स अग्गिभूइस्स अणगारस्स' दितीय गौतम अग्निभूति के 'एवमाइक्खमाणस्स' इस प्रकार के सामान्य कथन को 'भासमाणस्स' विशेष कथन को 'पण्णवोमाणस्स' वचनभेद अथवा नामादिक भेदसे किये गये कथनको 'पख्वेमाणस्म' स्वरूपसे किये गये कथन को अर्थात् 'एयम8 नो અપૃષ્ટ વ્યાકરણ” કહેલ છે. બીજા ગણધર વાયુભૂતિએ તેમને અમરેન્દ્રની ઋદ્ધિ, તિ, બળ, યશ, સુખ અને પ્રભાવ વિષે કહ્યું તેની વિદુર્વણા શકિતવિષે પણ કહ્યું ચમરેન્દ્રને સામાનિક દેવે, ત્રાયશ્વિશક દવે, લોકપાલ અને પટ્ટરાણીઓના દિવ્ય અશ્વ આદિની તથા તેમની વિફર્વણુ શકિતની પળુ વાત કરી અગ્નિભૂતિ અણગરની વાત વાયુભૂતિને ગળે ઉતરતી નથીએ બતાવવા માટે સરકારે નીચેનાં સૂત્ર આપ્યો છે. "से गं तच्चे गोयमे वाउभूई अणगारे" ते alr reguR ગૌતમગોત્રીય वायुभूति गाने “दोच्चस्स गोयमस्स अग्गिभूइस्स अणगारस्स" on ગણધર અગ્નિભૂતિના "एवमाइक्खमाणस्स" मा, प्रा२ना सामान्य नमः भासमाणस" विशेष यिनी, "पण्णवेमाणस्स" क्यन मया नामाता या शये ४थनमा, "परूवेमाणस्स! Herial HEARI ४२रायेही ३५ल्यांनी मे है "एयमढे नो.सद्दइइ" भनी दि.माहिना पान३५ विषयमा ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ अमिभूते वायुभूति प्रति चमरऋद्धिस्वरूपम् ५५ सर्वम् अपरिशेपम् भणितव्यम्- भगवन् ! द्वितीयो गौतमोऽग्निभूतिर्माम् एवं कथयति यत् चमरः अमुरेन्द्रो महर्द्धिसम्पन्नो महाप्रभावः सौभाग्यशाली चतु- त्रिंशल्लक्षसंख्याकभवनावासादीनां स्वसत्ताधिपत्येन स्वामित्वं कुर्वन् दिव्यान् भोगभोगान् भुञ्जान विहरति, विकुर्वणाशक्त्या च वैक्रियसमुद्घातेन समवहत्य जम्बूद्वीपम् असंख्यातान् द्वीपसमुद्रांश्च व्याप्तुं शक्नोति, 'जाव-अग्गमडिसीणं वत्तव्यया समत्ता' यावत् अग्रमहिपीणां वक्तव्यता समाप्ता- एवं तदीयसामानि- कत्रायस्त्रिंशकलोकपालानमहिपीणामपि तथैव समृद्धयादिसमुपभोगपूर्वकं चैक्रि- यकरणादिसामर्थ्य वर्वते इति से कहमेवं भंते एवं?' तत्कथमेतत् भगवन् ? एवम् यद् यदुक्तम् तत्तत्सर्वम् हे भगवन् सत्यमस्ति? ॥५॥ सव्वं अपरिसेसं भाणियव्यं जाव अग्गमहिसीणं चत्तव्यया सम्मत्ता' वह वहां३४चीत्तीसलाख भवनाचासौंका एकाधिपत्य भोगता हुआ दिव्य भोगोंको भोगता रहता है विकुर्वणाशक्ति उसकी इतनी बढी चढ़ी है कि उससे वह वैक्रिय समुद्घात से युक्त होकर इस जम्बूद्वीपको तथा असंख्यात द्वीप समुद्रोंको भर सकता है इत्यादि रूप से पूर्व का सय कथन वायुभूतिने जैसा कि उनसे अग्निभूतिने कहा था प्रभु महा- वीरके पास कह दिया. यहाँ तक का कि जहां तक के कथन में अग्र- महिपियोंकी वक्तव्यता समाप्त हुई है । इस प्रकार चमर के सामा- निक देव, ब्रायस्त्रिंशकदेव, लोकपाल, अग्रमहिपियों की भी उसी प्रकार से समृद्धि आदि का उनके दिव्यभोगों, उनके चैक्रियकर- णादि सामर्थ्य का कथन करके वायुभूतिने 'से कहमेयं भंते! एवं' प्रभु से पूछा-हे भदन्त ? यह सब कथन क्या सत्य है ?॥सू. जाव अग्गमहिसीणं वत्तव्यया सम्मत्ता" त त्यो यात्रीस दाम मनापास ५२ આધિપત્ય આદિ ભગવે છે તે ત્યાં અનેક દિવ્ય ભેગે ભેગવે છે તે એટલી બધી વિદુર્વણ શકિત ધરાવે છે કે વૈક્રિય સમુહાત દ્વારા ઉત્પન્ન કરેલા અનંત દેવ દેવીએ વડે તે જંબુદ્વીપને તથા તિર્યલેકને દ્વીપ સમુદ્રોને ભરી દઈ શકે છે આ રીતે અમરની પટ્ટરાણુઓની સમૃદ્ધિ તથા વિદુર્વણ શકિત સુધીના વિષયમાં અગ્નિભૂતિએ કહેલી બધી વાત વાયુભૂતિ અણગારે મહાવીર પ્રભુને કહી સંભળાવી આ રીતે ચમરના સામાનિક દેવે, ત્રાયઅિંશક દેવે લોકપાલે અને પટ્ટરાણીની સમૃદ્ધિ, દિવ્ય ભેગે, ક્રિય शस्ति माहितुं वर्णन ४६२ वायुभूति भडावीर प्रभुने ५७यु “से कहमेयं भंते एवं" id मभिभूति मधुपर्नु ते ४थन सत्य छ ? ॥ सू. ५ ॥

. भगवतीने रीत्या भगवन्तं पृष्टवान्-'एवं खलु भदन्त ! 'मम दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे ममं एवमाइक्खड़, भासइ, पण्णवेइ, परूवेई" मम द्वितीयो गौतमो. ऽग्निभूतिः अनगारो माम् एवमाख्याति, भापते, प्रज्ञापयति, मरूपयति एवं खलु गायमा ' एवं खलु गौतम ! हे गीतमगोत्रीय-अमिभृते "चमरे अमरिंदे असुरराया महिडीए " चमरः अमरेन्द्रः असुररानो महर्दिकः 'जात्र महाणुभागे' यावत् महानुभागः, अत्र यावत्पदेन- महात्ातिका महाबलः महा यशाः महासौरूपः महानुभाग:-अचिन्त्यमभावसम्पन्नः, 'से णं तस्य चोत्तीसाए भवणावाससयसहस्साणं' स तत्र चतुस्त्रिंशद् भवनावासशतसहस्राणाम् चतु- स्त्रिंशल्लक्षभवनाधिपतिः ‘एवं तं चेव सव्वं अपरिसेसियं भाणियव्वं' एवं तदेव पास आये तब उन्होंने वहां उन्हे चंदना की नमस्कार किया, वंदना नमस्कार करके पर्युपासना करते हुए उन्होंने प्रभुसे इस प्रकार पूछा- 'एवं खलु भंते ! हे भदन्त ! 'मम दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे मम एवमाइक्खइ' मुझ से द्वितीय गौतम अग्गिभूति अनगारने इस प्रकार कहा है, इस प्रकार विशेपरूप से कहा है, इस प्रकार से ज. ताया है-इस प्रकार से प्ररूपा है कि 'एवं खलु गोयमा! हे गौतम ! वायुभूते । 'चमरे असुरिंदे असुरराया महिड्डीए जाव महाणुभागे' असुरेन्द्र असुरराज चमर बहुत बड़ी परिवार विमान आदि ऋद्धि- वाला है यावत् महाप्रभावशाली है-यहां 'यावत्' पद से महाद्युतिका महायला, महायशाः, महासौख्यः, महानुभागः' इस पाठका संग्रह हुआ है 'से णं तत्थ चोचीसाए भवणावाससयसहस्साणं, एवं तं चेव ત્યાં જઈને તેમણે તેમને વંદણા નમસ્કાર કર્યા. વંદણ નમસ્કાર કરીને પપાસના કરતાં કરતાં તેમણે મહાવીર પ્રભુને આ પ્રમાણે પૂછયું- "एवं खलु भंते !" मात! "मम दोच्चे गोयमे अग्गिभूह अणगारे ममं एवमाइक्खइ" त्याt. elan Reg२ गौतम अभिभूति AR મને આ પ્રમાણે કહ્યું છે. આ પ્રકારે વિશેષ રૂપે કહ્યું છે, આ પ્રમાણે બતાવ્યું છે, मा प्रभारी प्र३ यु छ "एवं खलु गोयमा" ॐ गौतम वायुभूति भागार "चमरे अमुरिंदे असुरराया महिडीए जाव महाणुभागे" असुरेन्द्र, सु२२०४ न्यभर બહુ જ ભારે પરિવાર, વિમાન આદિ સમૃદ્ધીવાળે છે, મહાવૃતિવાળાં, છે, મહાબળવાળો छ भला यश संपन्न छ, महा सुभ सपन्न छ भने ध। प्रभावशाली छ.," से गं तत्य चात्तीसाए भवणावाससयसहस्साणं, एवं तं घेव.सब अपरिसेसं भाणियन' . अमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ भगवता अमिभूतेः कयनसमर्थनम् एवम् आख्याति, भापते, मझापयति, मरूपयति-"एवं खल्ल गौतम ! चमरः असुरेन्द्रः अमुररानो महर्द्धिकः, एवं तचैव सर्व यावत्-अग्रमहिपीणां वक्तव्यता समाप्ता सत्यः एपोयः, अहमपि गौतम ! एवम् आख्यामि, भापे, प्रज्ञापयामि, प्ररूपयामि, एवं खलु गौतम ! चमरः असुरेन्द्रः, असुरराजो यावत् -महर्दिक स एव द्वितीयो गमो भणितव्यः, यावत्-अग्रमहिष्यः, सत्यः एपोऽर्थः, तदेवं भूई अणगारे एवमाइक्खइ) हे गौतम द्वितयगणधर गौतम अग्नि- भूति अनगारने जो तुम से ऐसा सामान्यरूप से ऐसा कहा है (भानइ) विशेषरूप से ऐसा कहा है (पण्णवेइ) इस प्रकारसे जताया है (परुवेइ) इस प्रकारसे प्ररूपित किया है कि (एवं खलु गोयमा ! चमरे असु- रिंदे असुरराया महिड्डीए एव तं चेव सव्वं जाव अग्गमहिसीणं वत्त- व्वया समत्ता ) हे गौतम ! बायुभूते ! असुरेन्द्र असुरराज चमर बहुत पड़ी ऋद्धिवाला है, इत्यादि इस विषयक सब कथन यहां तक का कि जहांतक अग्रमहिपोयिपयक वक्तव्यता समाप्त हुई है सो (सच्चेणं एसम?) यह सब उनका कथनरूप अर्थ सत्य है । (अहं पि णं गोयमा ! एचमाइक्खामि भासामि पण्णवेमि पस्वेमि) हे गौतम ! मैं भि ऐसा सामान्य रूपसे कहता है, ऐसा ही विशेष रूप से कहता हूं, ऐसा ही जताता हूं और ऐसा ही प्रवपित करता हूं- कि (चमरे असुरिंदे असुरराया जाच महिड्डीए सोचेव वितीओ गमो भाणियव्यो) असुरेन्द्र असुरराज चमर बहुत बड़ी ऋद्धिवाला है दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे तव एवमाइक्खइ) गौतम मीत गाधर गौतम निभूतिथे तभने मा प्रभारी ने सामान्य३ ४७छ, (भासइ) विशेष ३थै ४४ थे, (पण्णवेइ) मतान्यु छ भने (परूवेइ) प्र३५ ४२॥ एवं खलु चमरे असुरिंदे असुरराया महिड्डीए एवं तं चेत्र सव्वं नाव अग्गमहिसीणं वत्तव्यया सम्मता) गौतम वायुभूति मसुरेन्द्र मसु२२०१ यम२ ध! सारे समृदिपाणी छे, छत्या मभडिषीया (पट्टराणा मे!) सुधान सभात ४थन सच्चे एसमडे) सत्य छ (अहं पिणं गोयमा एवमाइक्खामि भासामि पपवेमि परूवेमि) हे गौतम दुपार मेभा ४९ छु भन्न विशेष ३ ४ छु मेमर सभाj छु भने मे प्रभारी प्र३५॥ ४३ छु (चमरे अमुरिंदे असुरराया जावमहिड्डीए सोचेच विडओ गमो भाणियब्बो) सुरेन्द्र प्रभु२२।०४ , यम२ भगवतीय मूलम् गोयमाई ! समणे भगवं महावीरे तच्च गोयमे वायुभूति अणगारं एवं वयासी-जं गं गोयमा ! दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे तव एवमाइक्खइ, भासइ, पण्णवेइ, परूवेइ- "एवं खल्लु गोयमा! चमरे असुरिंदे, असुरराया महिड्डीए, एवं तं चेव सव्वं जाव अग्गमहिसीणं वत्तवया समत्ता "सच्चेणं एसमटे, अहं पिणं गोयमा ! एवमाइक्खामि, भासामि, पण्णवेमि, परूवेमि एवंखल गोयमा! चमरे असुरिंदे, असुरराया जाव-महिड्डीए, सोचेव वीतिओ गमो- भाणियव्यो, जाव अग्गमहिसीओ; सच्चेणं एसमट्टे सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति तच्चे गोयमे वाउभृई अनगारे समणं भगवं महावीर वंदइ; नमसइ वंदित्ता नमंसित्ता जेणेव दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे तेणेव उवागच्छइ; उवागच्छित्ता दोच्चं गोयम अग्गि भूई अणगारं वंदइ; नमसइ; एयमटुं सम्मं विणयेणं भुज्जो भुजो खामेइ ॥ सू०६॥ छाया-गौतम ! इतिश्रमणो भगवान महावीरस्तृतीयं गौतमं वायुभूतिम्-अन. गारम् एवम् अवादीत्-यत् गौतम ! द्वितीयो गौतमः अग्निभूतिः अनगारः त्वाम् गौयमाई ? समणे भगव' महावीरे' इत्यादि । मुन्नार्थ-(गोयमाई) हे गौतम ! आदि श्रमण निर्ग्रन्थों ! इस प्रकार संयो- धित करते हुए (समणे भगव' महावीरे) श्रमण भगवान महावीरने (तच्च गोयम वायुभूति अणगारं एवं वयासी) तृतीय गौतम वायुभूति अनगार से इस प्रकार कहा-(जं गं गोयमा ! दोच्चे गोयमें अग्गि- "गोयमाई समणे भगवं महावीरे " त्या । (गोयमाई)" गौतम मा श्रम नि ! भा प्रमाणे समाधनं शन (समणे भगवं महावीरे) श्रभष्य भगवान महावारे तच्च गोयमं वायुभूति अणगारे एवं वयासी) : गोतम, वायुभूति, मारने प्रभाव से जंण गोयमा .

अमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ भगवना अग्निभूतेः कथनसमर्थनम् ५७ एवम् आख्याति, भापते, प्रज्ञापयति, प्ररूपयति-"एवं खल गौतम ! चमरः अमरेन्द्रः अमरराजो महर्द्धिकः, एवं तचैत्र सर्व यावत्-अग्रमहिपीणां वक्तव्यता समाप्ता सत्यः एपोऽर्थः, अहमपि गौतम ! एवम् आख्यामि, भाषे, प्रज्ञापयामि, मरूपयामि, एवं खलु गौतम ! चमरः असुरेन्द्रः, असुरराजो यावत्-महर्दिकः स एव द्वितीयो गमो भणितव्यः, यावत्-अग्रमहिप्यः, सत्यः एपोऽर्थः, तदेवं भूई अणगारे एवमाइक्खइ) हे गौतम द्वितयगणधर गौतम अग्नि- भूति अनगारने जो तुम से ऐसा सामान्यरूप से ऐसा कहा है (भामह) विशेषरूप से ऐसा कहा है (पण्णवेइ) इस प्रकारसे जताया है (परुवेइ) इस प्रकारसे प्ररूपित किया है कि (एवं खलु गोयमा ! चमरे असु- रिंदे असुरराया महिड्डीए एवं तं चैव सव्वं जाव अग्गमहिसीणं वत्त- चया समत्ता ) हे गौतम ! वायुभूते ! असुरेन्द्र असुरराज चमर बहुत पड़ी ऋद्विवाला है, इत्यादि इस विषयक सय कथन यहां तक का कि जहांतक अग्रमहिपीविपयक वक्तव्यता समाप्त हुई है सो (सच्चणं एसम?) यह सब उनका कथनरूप अर्थ सत्य है । (अहं पि णं गोयमा! एवमाइक्खामि भासामि पण्णवेमि परुवेमि) हे गौतम! मैं भि ऐसा सामान्य रूपसे कहता हूं, ऐसा ही विशेप रूप से कहता हूं, ऐसा ही जताता हूँ और ऐसा ही प्ररूपित करता है- कि (चमरे असुरिंदे असुरराया जाव महिड्डीए सोचे वितीओ गमो भाणियव्यो) असुरेन्द्र असुरराज चमर बहुत बड़ी ऋद्धिवाला है दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे तब एवमाइक्खइ) हे गौतम मी २ गौतम निभूतिथे तभने या प्रमाणे रे सामान्य३ ४७यु छ, (भासइ) विशेष ३ ४४यु छ, (पण्णवेइ) मतान्यु छ भने (परूवेइ) प्र३५ ४री छ एवं खलु चमरे अमुरिंदे असुरराया महिड्डीए एवं तं चेव सब्बं नाव अग्गमहिसीणं वत्तव्यया सम्मता) गौतम वायुभूति मसुरेन्द्र मसु२४ अभ२ घी मारे સમૃદ્ધિવાળે છે, ઈત્યાદિ અગમહિષીઓ (પટ્ટરાણીઓ) સુધીનુ સમસ્ત કથન સર एसमढे) सत्य छ (अहं पिणं गोयमा एकमाइक्खामि भासामि पणवेमि परूवेमि) हे गौतम दुपा सभर ४ छु मेभ विशेष ३थे छु मेर सभाj छु मने से प्रभारी प्र३५ ४३ छु (चमरे असुरिंदे असुरराया जायमूहिडीए सोचेव विडओ गमो . भाणियचो) मसुरेन्द्र मभु२२।४ यभर .

: भगवतीको भगवन् 1 इति तृतीयो गौतमो वायुभूतिः ‘अनगारः श्रमणं भगवन्तम् महावीर वन्दते, नमस्यति, घन्दित्वा नमस्यित्वा येनैव द्वितीयो गौतमोऽग्निभूतिः अग- गारस्तेनैव उपागच्छति, उपागत्य द्वितीय गौतमम्-अग्निभूतिम् अनगारम् वन्दते, नमस्यति, एतदर्थं सम्यग् विनयेन भूयोभूयः क्षमापपति ।।म्० ६॥ इत्यादि वही द्वितीय गम यहां जानना चाहिये (जाव अगमहिसीओ) और वह अग्रमहिपियोंके प्रकरणकी समाप्ति तक यहां ग्रहण करना चाहिये (सच्चेण एसम?) हे गौतम ! यह अर्थ बिलकुल सत्य है। (सेवं भंते ! सेवं भंते! ति तच्चे गायमे वाउभूई अणगारे समणं भगवं महावीरं वंदह नमसइ) हे भदन्त ! आप देवानुप्रियने जो कहा है वह ऐसा ही है-वह हे भदन्त ! ऐसा ही है इस प्रकार कह कर तृतीय गौतम वायुभूति अनगारने श्रमण भगवान महावीर को वंदन नमस्कार किया याद में वे (जेणेच दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे तेणेच उवागच्छइ) जहां द्वितीय गौतम अग्निभूति अनगार थे वहां आये (उवागच्छित्ता) वहां आकर उन्होंने (दोच्चं गौयमं अग्गिभूई अणगारं चंदइ नमसइ एयमत्थं सम्मं विणएणं भुजो भुजो खामेइ) द्वितीय गौतम अग्निभूति अनगारको वंदना की उन्हें नमस्कार किया और उनकी बात पर विश्वास आदि न करने जन्य दोष की विनयपूर्वक बार२ उनसे क्षमा मागी ॥ सू० ६ al सपिाणी छे. माही wilon सूत्रनुं समरत वर्णन ३२ . (जाव अग्गमहिसीओ) पट्टामान ४२९सुधीमा मातु सभृति विशु ति मार्नुि पन मह se] ४२(सच्चेणं एसम) 3 गौतम मा पात तहन साधा. सेव मंते ति तच्चे गोयमे वाउभूई अणगारे समणे भगव महावीर वंदइ नमसइ) આપનું કથન સત્ય છે, તેમાં કઈ સંદેહને સ્થાન નથી“એમ કહીને ત્રીજા ગૌતમ વાયુભૂતિ અણગારે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને વંદણા નમસ્કાર કર્યા ત્યાર બાદ જેવ देच्चे गोयमे अग्गिभूइ अणगारे तेणेव उवागच्छइ तमो rai allsa reguR अस्निभूति मगार सता त्यां गया. (उवाच्छित्ता) त्यां न भरे दोच्चे गोयमे अग्गिभुई अणगार बंदइ नमसइ एयम€ सम्मं विणएणं भुजो भुज्जो खामेइ) ilan गौतम निभूति मारने वा नभ२।२४ा भने तेमना पातमा અદા ન કરવાને માટે લાગેલા દોષને માટે વિનય પૂર્વક વારંવાર ક્ષમા માગી. સૂદ प्रमेयचन्द्रिका टोका श.३. उ. १ भगवता अग्निभूतेः कयनसमयनम् टीका-महावीरस्वामी पूर्व सन्दर्भ अग्निभूतिकथितचमरादिसम्बन्धिसमृद्धघा- दि विषयकं वायुभूतेः सन्देहं पश्नाशयश्च युद्धया अग्निभूतेर्वचनानि सत्यापयन् प्रमापयंश्च वायुभूतिसन्देहनिवारणाय तमेवमवादीत-'गोपमाई ' इत्यादि, हे गौतम ! अन्यश्रमणनिन्यान् आमन्य भगवान् प्राइ-चमरादीनां समृद्धयादीन सामान्यविशेषप्रकाराभ्यां स यदवर्णयत माज्ञापयत् प्रारूपयञ्च तत्सर्व सत्यमेव तेन कथितम् इति तद्वर्णितमाचमरादिपटमपीपर्यन्तम्य समृद्धयादिवृत्तान्त महमपि आख्यामि-भापे प्रज्ञापयामि प्ररूपयामि चेत्येवं त्रुवाणस्य श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य वचनम् आतत्वेन यथार्थत्वात् श्रद्धया सत्यात्मकं प्रामाणि- टीकार्थ- पूर्वसन्दर्भ (प्रकरण ) में अग्निभूति कधित चमरादि संबन्धी समृद्धि आदि विपयक वायुभूति के वचनो में सत्यता और प्रमाणता प्रकट करते हुए वायुभूति के सन्देह को और प्रश्न के आशय को समझकर महावीरस्वामीने अग्निभूति के वचनोंमें सत्यता और प्रमाणता प्रकट करते हुए वायुभूति के मन्देह को निवारण करने के लिये उनसे वही बात कही कि हे वायुभूते! गौतम जो ! अग्निभूति ने चमर आदि की समृद्धि आदिका सामान्य विशेप रूपसे वर्णन किया है, प्रज्ञापन किया है प्ररूपणा कि है यह सब उन्होंने सत्य ही कहा है। मैं भी तदणित चमरादि को समृद्धि आदि का एवं अग्रमहिपियों तक की समृद्धि आदिका सय वृत्तान्त उसे वैसा ही कहता हूं, वैसा ही उस पर भापण करता हूं, वैसा ही जनाता हूं, वैसा ही उसे प्ररूपित करता हूं, इस प्रकार कहने वाले श्रमण भगवान् महावीर के वचन को आप्तवचन होने के कारण यथार्थ रूपसे ટીકાથે-આગલા પ્રકરણમાં અગ્નિભૂતિ અણગારે કહેલચમરાદિની અદ્ધિ આદિના વિષયમાં વાયુભૂતિના હૃદયમાં જન્મેન્ના સદેહને સમજીને ભગવાન મહાવીરે અનિભૂતિ અણુગારના કથનમાં રહેલી સત્યતા પ્રકટ કરીને વાયુભૂતિ અણગારના સદેહનું નિવારણ કેવી રીતે કર્યું તે આ સૂત્રમાં બતાવ્યું છે. મહાવીર પ્રભુએ કહ્યું કે અગ્નિભૂતિએ ચમરાદિની હિ, વિપુર્વણુ શકિત આદિનું જે વર્ણન કર્યું છે તે સાચું છે હું પણ ચમરાદિની ઋદ્ધિ આદિ વિષે તથા તેની પટ્ટરાણેએ પર્યન્તની ઋદ્ધિ આદિ વિષે એજ પ્રમાણે કહું છું એજ પ્રમાણે પ્રતિપાદન કરું છું, એ જ પ્રમાણે સમજાવું છું અને એ જ પ્રમાણે પ્રરૂપણ કરું છું. મહાવીર પ્રભુના તે વચને ના આપ્ત વચન ગણીને તે વચનામાં વાયુભૂતિને .

- :: :. भगातीचे भगवन् ! इति तृतीयो गौतमो वायुभूतिः अनगारः श्रमणं भगवन्तम् महारीरं वन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा नमस्यित्वा येनैव द्वितीयो गीतमोऽग्निभूतिः अन- गारस्तेनैव अपागच्छति, उपागत्य द्वितीयं गौतमम्-अग्निभूतिम् अनगारम् चन्दते, नमस्यति, एतदर्थं सम्यग् विनयेन भूयोभूयः क्षमापपति ॥मू० ६॥ इत्यादि वही द्वितीय गम यहां जानना चाहिये (जाव अग्गहिसीओ) और वह अनमहिपियों के प्रकरणकी समाप्ति तक यहां ग्रहण करना चाहिये (सच्चेणं एसमहे) हे गौतम ! यह अर्थ बिलकुल सत्य है। (सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति तच्चे गायमे याउभूई अणगारे समणं भगवं महावीरं वंदह नमसइ) हे भदन्त ! आप देवानुप्रियने जो कहा है वह ऐसा ही है-वह हे भदन्त ! ऐसा ही है इस प्रकार कह कर तृतीय गौतम वायुभूति अनगारने श्रमण भगवान् महावीर को चंदन नमस्कार किया याद में वे (जेणेच दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे तेणेव उचागच्छइ) जहां द्वितीय गौतम अग्निभूति अनगार थे वहां आये (उवागच्छित्ता) वहां आकर उन्होंने (दोचं गौयमं अग्गिभूई अणगारं चंदइ नमसइ एयमत्धं सम्मं विणएणं भुजी भुजो खामेइ) द्वितीय गौतम अग्निभूति अनगारको वंदना की उन्हें नमस्कार किया और उनकी बात पर विश्वास आदि न करने जन्य दोष की विनयपूर्वक बार२ उनसे क्षमा मागी ॥ सू० ६ uel or सविाणी . मी bilon सूत्रनुं समस्त वर्षा न नये. (जाव अग्गमहिसीओ) पट्टी माना ४२८५ सुधीमा मातुं समृद्धि विgg शत भानु वन मही Age ५२j (सच्चेणं एसम8) गौतम मा पात तन साया . सेवं भंते ति तच्चे गोयमे वाउभूई अणगारे समणे भगव महावीर वंदइ नमसइ) આપનું કથન સત્ય છે, તેમાં કેઈ સંદેહને સ્થાન નથી એમ કહીને ત્રીજા ગૌતમ વાયુભૂતિ અણગારે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને વંદણા નમસ્કાર કર્યા ત્યાર બાદ जेणेव देच्चे गोयमे अग्गिभूइ अणगारे तेणेव उवागच्छइ तो arii ullat. ६,५२ निभूति भY॥२ ता त्यां गया. (ज्वागच्छित्ता) त्यो नि तेमणे दोच्चे गोयमे अग्गिभुइं अणगार दइ नमसइ एयम सम्मं विणएणं भुज्जो भुज्जो खामेइ) ilon गौतम निभूति मारने नभार या भने तमना पातमा શ્રદાન કરવાને માટે લાગેલા દેશને માટે વિનય પૂર્વકવારંવાર ક્ષમા માગી. છે સુ- ૬ - प्रददिका टीका श. ३. उ.१ वलीन्द्रऋद्धिविपये वापुभूतेः प्रश्नः ६१ सा-ततः स तृतीयो गौत्तमो वायुभूतिरनगारो द्वितीयेन गौतमेन अग्नि- मुनिनान्ना अनगारेण सार्ध यत्रैव श्रमणो भगवान महावीरः, यावत् पर्युपासीनः एवमत्रादीन-यदि खल भदन्त ! चमरः अमरेन्द्रः, अमुरराजः एवंम दिफा, पारन्-एतावच प्रभु विकुर्वितुम्, चलिर्मगवन् ! वैरोचनेन्द्रः, वैरोचनरानः कि महर्दिकः, यावत्-कियञ्च प्रभु विकुर्विनुम् ? गौतम ! यलियरोचनेन्द्रः, वैरोचन. रानो मर्दिकः, यावत्-महानुभागः, स नत्र त्रिंगनां भवनावासशतसहस्राणाम्, 'तपणं से तचे गोयमे वाउभूई अणगारे' इत्यादि । मूत्रार्थ-(तपणं) इसके बाद (से तचे गोयमे वाउभूई अणगारे) वे तीसरे गौतम वायुभूति अनगार (दोच्चेणं गायमेणं अग्गिभूईणा- मेणं अणगारेण सद्धि) द्वितीय गौतम अग्निभूति अनगार के साथ (जेणेव समणे भगवं महावीरे) जहां श्रमण भगवान महावीर विराजमान थे (जाव पज्जुबासमाणे एवं चयासी) वहां गये घाट जाकर उन्होंने यावत् पयुपासना करते हुए श्रमण भगवान महावीर प्रभु से इस प्रकार कहा (जह णं भंते! चमरे असुरिंदे असुररामा एवं महिडीए जाव एवइयं च णं पभू विकुवित्तए) हे भदना ! असुरेन्द्र असुरराज चमर यदि इस प्रकारकी महाप्ररद्धि पाला। और इतनी पढी चढो विकुर्वणा करने की शक्ति से युक्त है त (पलीणं भंते! बहरोयणिंदे वइरोयणराया केमहिडीए जाय फेपाल । णं पमू विकुवित्तए ?) हे भदन्त ! पैरोचनेन्द्र रोपनराग पनि कितनी बड़ी समृद्धिवाला है यावत् वह फितनी घटी पिकृष्णा "तए णं तच्चे गोयमे वाउभई अणगारे" त्या सूनाथ-त्या२ ०४ (से तच्चे गोयमे याउभूई अणगारे) aaila aid Ixull भार (दोच्चेणं गोयमेणं अग्गिभूईणामेणं अणगरेण राति) ofaim मिति भनी साथ (जेणेच समणे भगव' गाहावीरे) arul nam महापार विमानता त्या गया. (जाव पज्जुवारागाणे एप पानी) पर्युपासना पर्यन्तनी समस्त विधि ४शन तो PAL HD HA' (rum चमरे अमरिंदे अमुरराया एवं महिडीए नाप एपनि पy fatplem હે ભદન્ત જો અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચાર આરતી બપી પણ ળિ ના પાન wa Agu हितवा . . (यलीणं भरो गइरोगाण it महिडीए जाव केवइयं च णं पभू विपुष्यिाए) M 41 Pustirh hin रा मनि seी बारे समृद्धि Relad Dain favi at HAATHA ६० भगवती फश्चाकलय्य तृतीयो गणधरो वायुभूतिरनगारो भगवन्तं महावीरं प्रणम्य अपि- भूतेरभिमुखञ्चागत्य तमपि नमस्कृत्य च तद्वचनाश्रद्धानमनितमपराधं भूगो- भूयः क्षमापयति सविनयमिति सूत्राशयः ॥ ६ ॥ मूलम्--तए णं से तच्चे गोयमे वायुभूती अणगारे दोच्चे णं गोयमेणं अग्निभूणामेणं अणगारेणं सद्धि जेणेत्र समणे भगवं महावीरे; जाव-पज्जुवासमाणे एवं वयासी-जइणं भंते! चमरे असुरिंदे; असुरराया एवं महिड्डीए; जाव-एवतियं च णे पभू विकुवित्तए; वली णं भंते ! वइरोणिदे; वइरोयणराया केमहिड्डीए; जाव केवइयं च णं पभू विकुवित्तए ? गोयमा! बलीणं वइरोयणिदे, वइरोयणराया महिड्डीए; जाव-महाणुभागे, सेणं तत्थ तीसाए भवणावाससयसहस्साणं; सट्टीए सामाणियसा- हस्सीणं; सेसं जहा-चमरस्स तहा पलिस्स वि यवं नवरं साति- रेगं केवलकप्पं जंबूद्दीव भाणियवं; सेसं तं चेव निरवसेसं णेयवं नवरं नाणत्तं जाणियत्वं भवणेहि सामाणिएहि य सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति तच्चे गोयमे वायुभूई जावविहरइ ॥सू०७॥ श्रद्धा के विषयभूत बनाकर और उन्हें प्रमाणिक मान कर तृतीय गणधर वायुभूति अनगारने श्रमण भगवान् महावीर को नमस्कार किया और बाद में फिर वे जहां अग्निभूति विराजमान थे वहाँ उनके समक्ष गये । वहां उन्हें वन्दना नमस्कार कर के उन के वचन की अश्रद्धा जनित अपने अपराध की धार २ बडे ही विनम्रभावसे क्षमा याचना को। इस प्रकार से इस सूत्र का आशय है । सू०.७ ।। . સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા ઉપજી તેમનાં કથનને પ્રમાણભૂત માનીને તેમણે તેને સત્ય અને યથાર્થ માન્યું. ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને તેઓ ત્યાંથી અગ્નિભૂતિ અણગાર પાસે ગયાં. ત્યાં જઈને તેમણે તેમને વંદણ નમસ્કાર કર્યા. અને તેમના વચનમાં ને મૂકવાના અપરાધ માટે તેમણે વિનમ્ર ભાવથી વારંવાર તેમની ક્ષમા યાચી, સદા ! प्रमेयंचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ क्लीन्द्रऋद्धिविपये वायुभूतेः प्रश्न: टीका-दाक्षिणात्यामुरकुमारराजचमरादि देवानां समृद्धिसौख्यविकुर्वणां शत्यादीन् सम्यग्रूपेण ज्ञात्वा निवृत्तसन्देहस्तृतीयो गणधरो वायुभूतिरनगारः अग्नि भूतिना सह महावीरमभोः समीपं समागत्य सविनयं समुपासनां कुर्वाणः वक्ष्य- माणरीत्या भगवन्तं महावीरं पप्रच्छ-हे भगवन् ! यदि चमरः असुरेन्द्रो यथोक्त- समृद्धयादि सम्पन्नः पूर्वोक्तां महाश्चर्यकारिणी विकुर्वणां च कर्तु समर्थस्तदा औदी- च्यामुरकुमारराजो वैरोचनेन्द्रो वलिः कियन्महर्द्धिसम्पन्नः कियती कीदृशीञ्च विकुर्वणां कर्तुं समर्थः इति कृपया मां प्रज्ञापयतु भदन्त ! इति पृच्छति-'तए णंसे तच्चे' इत्यादि । शब्दार्थस्तु सरलतपा न मपञ्चयते । वैरोचनेन्द्रपद व्युत्पत्तिस्तु- हैं- हे भदन्त ! वह ऐमो ही है। इस प्रकार कह वे तृतीय गौतम वायुभूति अनगार यावत् अपने स्थान पर विराजमान हो गए सू० ६ टीकार्थ- दक्षिण दिशा के स्वामी असुरकुमारराज चमरादि देवोंको समृद्धि, उनके मुख और उन की विकुर्वणाशक्ति आदि विषय को अच्छी तरह से जान कर निःशंक यने हुए गणधर वायुभूति अन- गारने अग्निभूति के साथ महावीर प्रभु के समीप जाकर के बडे विनय के साथ उनको वंदना तथा पर्युपासना करते हुए और वक्ष्यमाण- रीति से उन महावीर प्रभु से पूछा- हे भदन्त ! यदि असुरेन्द्र असुरराज चमर यथोक्त समृद्धि आदि से सम्पन्न है, और पूर्वोक्त आश्चर्योत्पादक विकुर्वणा करने के लिये शक्तितशाली है- तो कृपा कर मुझे हे भदन्त ! यह और समझा दीजिये कि- 'तए णं से तच्चे वैरोचनेन्द्र वैरोचनराज बलि कितनी बडी ऋद्धि का अधिपति है ? इत्यादि इस सूत्र पाठ का अर्थ सरल-सुगम है अतः इसपर व्याख्या ગણધર વાયુભૂતિ અણગારે મહાવીર પ્રભુને વંદણુ નમસ્કાર કર્યા. ત્યાર બાદ તેઓ तमन स्थाने गया. ॥ सू. ७ ॥ ટીકર્થ– દક્ષિણ દિશાના સ્વામી અસુરકુમારરાજ ચમરાદિની સમૃદ્ધિ સુખ, વિકુવાશક્તિ આદિ વિષે પૂરેપૂરી માહિતી મેળવીને- પિતાના સદેહનું નિવારણ થયા પછી વાયુભૂતિ અણુગાર અગ્નિભૂતિ અણગારની સાથે શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પાસે જાય છે તેમને વંદણા નમસ્કાર કરીને પપાસના પૂર્વક નીચેને પ્રશ્ન પૂછે છે. હે ભદન્ત ! જે અસુરરાજ અસુરેન્દ્ર ચમર આટલી બધી દ્ધિ આદિથી યુકત છે, જે તે આટલી બધી વિદુર્વણ શકિતવાળે છે, તે વૈરાગનેન્દ્ર વૈરેચનરાજ બલિ કેટલી મહાદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે? તે કેટલી વિફર્વણ શકિત ધરાવે છે? સૂત્રપાઠને અર્થ - ६२ पष्टीनां सामानिकसाहस्रीणाम्, शेषं यथा चमरस्य तथा क्लेरपि नेतध्यम्, नवरम् वातिरेक केवलफल्पं जम्बूद्वीपम् [इति] भणितव्यम्, शेषं तच्चत्र निरवशेष ने. तव्यम्, नवरम्-नानात्वं ज्ञातव्यं भवनैः, सामानिश्च, तदेव भगवन् ! देव 'भगवन् । इति तृतीयो गौतमो वायुभूतिर्यायन-विहरति ॥ मू०७ ॥ के लिये शक्तिशाली है ? (गायमा) हे गौतम ! (पली णं यारोमणिंदे वइरोयणराया महिड्डोए जाच महाणुभागे) वैरोचनेन्द्र वैरोचनराज जो बलि है वह बहुत पडी ऋद्धिवाला है यावत् वह महा प्रभावधाला है। (से गं तत्थ तीसाए भवणावासमयसहस्साणं, सहीए सामाणिय साहस्सीणं-सेसं जहा चमरस्स तहा पलिस्स वि णेयन) वह वहां पर तीस लाख भवनावासोका और साठ हजार सामानिक देवों का स्वामी है । बाकी का इस वली का इस विषय का और कथन चमर की तरह से ही जानना चाहिये। (नवरम्-सातिरंगं केवलकप्पं जंबूदिवं भाणियवं-सेसं तं चेव निरचसेसं णेय) यहां विशेषता केवल इतनी है कि यह वैरोचनेन्द्र वैरोचनराज यलि अपनी विकुवर्णा से पूरे जबूद्वीप से भी अधिक प्रदेश को भर सकने में समर्थ है। (नवरं नाणत्तं जाणियब्वं भवणेहि सामाणिएहि य-सेवं भंते! सेवं भते! ति तच्चे गोयमे वाउभूई जाब विहरइ) विशेषता यह हैं कि भवन और सामाकि में भिन्नता है। हे भदन्त ! जैसा आप देवानुप्रियने कहा है वह ऐसा ही (गोयमा) ॐ गौतम ? वलीणं बहरोयणिदे वइरोयणराया - महड्डीए जाव महाणु भागे) वैशयनेन्द्र वैशयन।०४ मलि म ४ बारे समृद्धि कृति म सुम यश भने प्रभावामा छ. (से गं तत्य तीसाए भवणावाससयसहस्साणं सहीए सामाणीयसाहस्सीणं) ते त्यांनी alm मनापासीनता, सts साभानि raat स्वामी छ. (सेसं जहा चमरस्स तहा बलिस्स वि णेयन्वं) डीनुं मधु पान यमरना वर्णन प्रभा] १ सभा (नवरं- सातिरेगं केवल कप्पं जबूदीवं भाणियव्वं- सेसं तं चेव निरवसेसं णेय) विशेषता मेटशी वैशेयनेन्द्र બલિ તેની વિણ શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલા રૂપ વડે સમસ્ત જંબુદ્વીપ કરતાં પણ અધિક પ્રદેશને ભરી શકવાને સમર્થ છે બાકીનું સમસ્ત કથન ચમરે મુજબ સમજવું (नवरं नाणत्तं जाणियध्वं भवणेहि सामाणिएहिं य- सेव भंते सेव भंते ति तचे गोयमे चांउभूई जाब विहरइ) विशेषता मे मा भने सामातिमी ભિન્નતા છે. આપનું કથન સત્ય છે. આપની વાત યથાર્થ છે, એમ કહીને ત્રીજા .

६३ ममेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ बलीन्द्रऋद्धिविपये वायुभूतेः प्रश्न: टीका-दाक्षिणात्यामुरकुमारराजचमरादि देवानां समृद्धिसौख्यविकुर्वणा शत्यादीन् सम्यग्रूपेण ज्ञात्वा निवृत्तसन्देहस्तृतीयो गणधरो वायुभूतिरनगारः अग्नि भूतिना सह महावीरमभोः समीपं समागत्य सविनयं समुपासनां कुर्वाणः वक्ष्य- माणरीत्या भगवन्तं महावीरं पमच्छ-हे भगवन् ! यदि चमरः असुरेन्द्रो यथोक्त- समृद्धयादि सम्पन्नः पूर्वोक्ता महाश्चर्यकारिणी विकुर्वणां च कर्तुं समर्थस्तदा औदी- घ्यामुरकुमारराजो वैरोचनेन्द्रो वलिः कियन्महर्द्धिसम्पन्नः कियती कीदृशीश्च विकुर्वणां कर्तुं समर्थः इति कृपया मां प्रज्ञापयतु भदन्त ! इति पृच्छति-'तए णसे तच्चे' इत्यादि । शब्दार्थस्तु सरलतपान प्रपञ्चयते । वैरोचनेन्द्रपद व्युत्पत्तिस्तु- हैं- हे भदन्त ! वह ऐमो ही है। इस प्रकार कह वे तृतीय गौतम वायुभूति अनगार यावत् अपने स्थान पर विराजमान हो गए सू० ६ टीकार्थ- दक्षिण दिशा के स्वामी असुरकुमारराज चमरादि देवोंको समृद्धि, उनके मुख और उन की विकुर्वणाशक्ति आदि विषय को अच्छी तरह से जान कर निःशंक बने हुए गणधर वायुभूति अन- गारने अग्निभूति के साथ महावीर प्रभु के समीप जाकर के पडे विनय के साथ उनको वंदना तथा पर्युपासना करते हुए और वक्ष्यमाण- रीति से उन महावीर प्रभु से पूछा- हे भदन्त ! यदि असुरेन्द्र असुरराज चमर यथोक्त समृद्धि आदि से सम्पन्न है, और पूर्वोक्त आश्चर्योत्पादक विकुर्वणा करने के लिये शक्तितशाली है- तो कृपा कर मुझे हे भदन्त ! यह और समझा दीजिये कि- 'तए णं से तच्चे वैरोचनेन्द्र वैरोचनराज बलि कितनी बडी ऋद्धि का अधिपति है ? इत्यादि इस सूत्र पाठ का अर्थ सरल-सुगम है अतः इसपर व्याख्या ગણધર વાયુભૂતિ અણગારે મહાવીર પ્રભુને વંદણા નમસ્કાર કર્યો. ત્યાર બાદ તેઓ तभन स्थाने, गया. ॥ सू.७ ॥ ટીકાથ દક્ષિણ દિશાના સ્વામી અસુરકુમારરાજ ચમરાદિની સમૃદ્ધિ સુખ, વિકુવણશકિત આદિ વિષે પૂરેપૂરી માહિતી મેળવીને- પિતાના સદેહનું નિવારણ થયા પછી વાયુભૂતિ અણગાર અગ્નિભૂતિ અણગારની સાથે શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પાસે જાય છે તેમને વંદણ નમસ્કાર કરીને પર્યપાસના પૂર્વક નીચેને પ્રશ્ન પૂછે છે. હે ભદન્ત! જે અસુરરાજ અસુરેન્દ્ર ચમર આટલી બધી ઋદ્ધિ આદિથી યુકત છે, જે તે આટલી બધી વિદુર્વણા શકિતવાળે છે, તે વૈચનેન્દ્ર વિરેચનરાજ બલિ કેટલી મહાદ્ધિ આદિથી ચુકત છે ? તે કેટલી વિકૃણ શકિત ધરાવે છે ? સૂત્રપાઠને અર્થ -- , भगवती वि-विशिष्टं रोचनं दीपनं प्रकाशनमिति यावत्, येषां ते विरोचनाः विरोचना एवं वैरोचनाः प्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽण् प्रत्ययः । औदीच्यामुरकुमारदेवाः दाक्षिणा. त्यासुरकुमारापेक्षया विशिष्टा तेपामधिककान्तिशालित्वात् । तेपामिन्द्रो वैरो- चनेन्द्रो, वलिनामा राजा अभिधीयते । हे गौतम ! वायुभूते । वैरोचनेन्द्रो बलिः महासमृद्धिशाली महामभावसौ. भाग्यशाली च विराजते, स तत्र पलिः त्रिंशल्लक्षसंख्यक भवनावासानाम्, पष्टि सहस्रसंख्यकसामानिकदेवानामुपरि स्वसत्तया स्वामित्वं कुर्वन् दियान भोग- भोगान् भुञ्जानो विहरति चमरवत् प्रयस्त्रिंशत्लोकपाल-अग्रमहिपी-अनीक-अनीका- धिपतिपभृतीनां निखिलं स्वाधिपत्यं स्वामित्वं बलेरपि योध्यम्, किन्तु बलेरोदी- च्यामुरकुमारेन्द्रत्वेन दाक्षिणात्यामुरकुमारेन्द्रचमरापेक्षया विशेषता चेयं वर्तते नहीं लिखी है । वैरोचनेन्द्र पद की व्युत्पत्ति इस प्रकार से है-वि- विशिष्ट-रोचन-दीपन-प्रकाश-जिन्होंका है वे विरोचन है-ये विरों- चन ही वैरोचन है । क्यों कि उत्तरदिशाके असुरकुमारदेव दाक्षि. णात्य असुरकुमारोंकी अपेक्षा अधिक कान्तिशाली हैं। इनका जो इन्द्र है वह वैरोचनेन्द्र है। उसका नाम बलि है । हे गौतम! वायुभूते! वैरोचनेन्द्र चलि बहुत बडी ऋद्धिवाला है । तथा महाप्रभाव और सौभा. ग्यशाली है। यह अलि वहां ३० तीसलाख भवनावासो और ६०साठ हजार सामानिक देवोंके ऊपर अपनी सत्तासे स्वामित्व करता हुआ दिव्य भोगभोगोंको भोगता रहता है। चमरकी तरह त्रायस्त्रिंशक, लोकपाल, अग्रमहिपी, सेना, सेनापति आदि समस्त इसके अधि- कार में है। इन सबका वह संपूर्णरूपसे स्वामी है। किन्तु यह पलि સરળ હોવાથી અહીં તેનું વિવેચન કર્યું નથી વૈરેચનેન્દ્ર પદની વ્યુત્પત્તિ નીચે પ્રમાણે वि विशिष्ट, रोचन, दीपन, प्राविशिष्ट प्राय छेतेन विशयन કહે છે. તે વિરેચનને જ વિરોચન કહે છે. દક્ષિણના અસુરકુમાર દેવે કરતાં ઉત્તરના અસુરકુમાર દેવે વધારે કાન્તિવાળા છે તેમને જે ઈન્દ્ર છે તેને વેચનેન્દ્ર કહે છે તેનું નામ Mલ છે ભગવાન મહાવીર કહે છે હે વાયુભૂતિ ! વૈરાચનેન્દ્ર બલિ બલિ છે ભગવાન મહાવીર કહે છે, હે વાયુભૂતિ બૅચનેન્દ્ર બલિ ઘણે ભારે ઋદ્ધિવાળે છે તે ઘણાબળ વાળે ઘણા યશવાળે, ઘણું ધૃતિવાળે, ઘણું સુખવાળે અને ઘણે પ્રભાવશાળી છે ત્યાં તે ૩૦ ત્રીસ લાખ ભવનાવાશે અને સાઈઠ હજાર સામાનિક દેવપર આધિપત્ય ભગવે છે ચમરની જેમ ત્રાથસિંકદે લેપાલ પટરાણીએ સેના સેનાપતિ આદિ સંમંતિ પર ममेयंचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ वलिंन्द्रऋद्धिविषये वायुभूतेः प्रश्नाभगदुत्तरं च ६५ यत् तस्य निजविकुर्वणा शक्त्या वैक्रियसमुद्घातेन निर्मितनिजात्मनानारूपैः- सातिरेक साधिकम् जम्बूद्वीपं पूरयितुं सामर्थ्यम्, शेपं सर्व चमरवदेव ज्ञेयम् । परन्तु उक्तरीत्या भवनविपये सामानिकदेवविषये चापि विशेपता विज्ञेया इति रीत्या भगवतो महावीरस्य वायुभूतिम्मति बलेरोचनेन्द्रस्य समृदिविकुर्वणादि विषयक प्रश्न समाधान मूचयनि-गोयमा! बलीणं चहरोयणिंदे' इत्यादि । शब्दार्थः सरलः । महावीरस्वामिनो पलिसम्बन्धिसमृद्धिविकुर्वणादिविषयक यथार्थ प्रमाणिकच वक्तव्यसमाधानं श्रुत्वा तृतीयो गणधरो वायुभूतिरनगारस्तदीयं प्रवचनं मामाणिकत्वेन स्वीकुर्वन विहरति । मु० ७ ॥ औदीच्य असुरकुमार देवांका इन्द्र है, सो दाक्षिणात्य असुरकुमारों का इन्द्र जो चमर है उसकी अपेक्षा इसमें विशेषता यह है कि यह अपनी विकुर्वणा शक्तिसे निर्मित वैक्रिय समुद्धात द्वारा जन्य अपने अनेक रूपोसे कुछ अधिक जवृद्धीपको भरनेका सामर्श रखता है। बाकी और सब बाते इसकी चमरकी तरह जानना चाहिये । परन्तु उक्तरीतिके अनुसार भवनोंके विषयमें और सामानिक देवकिविषय में भी विशेषता जाननी चाहिये। इस रीति से भगवान महावीर प्रभुका वायुभूति के प्रति बलि वैरोचनेन्द्रकी समृद्धि विक- चणा आदिके विषयका समाधान इस सूत्रपाठ में दिया गया है। इस सूत्रपाठका शब्दार्थ सरल है। इस प्रकार भगवान महावीर स्वामी- से पलि सम्बन्धी समृद्धि विकुर्वणा शक्ति आदिके विषयका यथार्थ एवं प्रामाणिक समाधान सुनकर तृतीय गणधर वायुभूति अनगार उनके प्रवचन में प्रामाणिकता स्वीकार करते हुए अपने स्थान पर विराजमान हो गये ।।मू० ७॥ તેને અધિકાર ચાલે છે. તે બધા પર તે સંપૂર્ણ આધિપત્ય ભેગવે છે આ બલિ ઉત્તરના અસુરકુમાર દેવેને ઈન્દ્ર છે દક્ષિણના અસુરકુમારરાજ ચમર કરતા બલિમાં રહેલી વિશેષતા નીચે પ્રમાણે છે – બલિ પિતાની વૅક્રિય શકિત દ્વારા નિર્મિત પિતાના અનેક રૂપથી જંબૂદ્વીપ કરતાં પણ અધિક સ્થાનને ભરી શકવાને સમર્થ છે. બાકીનું બલિનું સમસ્ત વર્ણન અમરેન્દ્ર પ્રમાણે જ સમજવું પરંતુ ભવન અને સામાનિક દેવના વિષયમાં ઉપર કહયાં મુજબ વિશેષતા સમજવી આ રીતે વરેચનેન્દ્ર બલિની ઋદ્ધિ વિદુર્વાણ શકિત આદિનું કથન સાંભળીને વાયુભૂતિ અણગારને સંતોષ થયે તેમણે કહયું હે ભદન્ત આપની વાત તદન સાચી છે તેમાં સદેહને સ્થાન જ નથી ત્યાર બાદ ભગવાન મહાવીર ને વંદણુ નમસ્કાર કરીને તેઓ તેમને સ્થાને જઇને બેસી ગયાં છે સૂ. ૭ -- भगवतीने नागराजधरणेन्द्रस्य समृद्धि-विकुणाशत्यादिविषयवक्तव्यताप्रस्ताव मूलम्-भंते ! ति; भगवं दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता एवं व- यासी जइणं भंते ! वली वइरोयणिंदे,वइरोयणराया एवं महिडीए, जाव-एवइयं चणं पभू विउवित्तए,धरणे ण भंते ! नागकुमारिंदे, नागकुमारराया केमहि ीए, जाव-केवइयं च णं पभू विकुवित्तए? गोयमा ! धरणे णं नागकुमारिदे नागकुमारराया महिडीए, जाव-सेणं तत्थ चोयालीसाए भवणावाससयसहस्साणं,छण्हं सामा- णिय साहस्सीणं, तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं,चउण्हं लोगपालाणं- छण्हं अग्गमहिसीणं, सपरिवाराणं, तिण्हं परिसाणं; सत्तण्हं अ- णियाण, सत्ताहं अणियाहिवइणं,चउव्वीसाए आयरक्खदेवसाह- स्सीणं, अन्नेसिं च जाव-विहरइ, एवइयं च णं पभू विउवित्तए, से जहा नामए जुवई जुवाणे जाव-पभू केवलकप्पं जंबूदीवं दीवं जाव-तिरियं संखेज्जे-दीव समुद्दे बहुहिं नागकुमारीहिं जाव-विउ विस्संति वा, सामाणिया, तायत्तीसालोगपाला, अग्गमहिसीओ य तहेव जहा चमरस्स एवं धरणे गं नागकुमारराया महिड्डीए जाव एवइयं जहा एवं इयं जहा चमरे तहा धरणेऽवि, नवरं- संखेजे दीवे समुद्दे भाणियवं, एवं जाव धणियकुमारा, वाणमंतरा, जोईसियावि, नवर्ग-दाहिणिल्ले सवें अग्गिभूई पुच्छइ, उत्तरिल्ले सवे वायुभूई पुच्छइ ॥ सू० ८ ॥ छाया- भगवन् ! इनि, भगवान् द्वितीयो गौतमोऽग्निभूतिः अन्सार: श्रमणं भगन्त्रतं महावीरं वन्दते, नेमस्यति. वन्दित्वा नमम्यित्वा एवम् नागराज धरणेन्द्र वक्तव्यता- भंते! त्ति भगव दोच्चे गोयमे ! इत्यादि । सूत्रार्थ- (भंते ! ति) हे भदन्त ! ऐसा कहकर भगवान् द्वितीय નાગરાજ ધરણેનું વર્ણન भंते ति भगवं देच्चे गोयमे" सूत्रा- (भवेति) "ant मे छीने wilon U२ मिति aut ઈત્યાદિ प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३३.१नागराजधरणेन्द्रसमृद्धिविकुर्वणाशत्यादिनिरूपणम्६७ अवादीत् यदि भगवन् ! वलिः वैरोचनेन्द्रः, वैरोचनराजः एवं महर्धिकः, यावत् एतावच प्रभुर्विकुर्चितुम् ; धरणः ! खल भदन्त ! नागकुमारेन्दः, नागकुमारराजः किं महर्दिकः, यावत्-कियच प्रभुविकुषितुम् ? गौतम ! धरणः खलु नागकुमारेन्द्रः, नागकुमारराजो महर्दिकः, यावत्- स तत्र चतुश्चत्वारिंशतां भसनावासशतसहस्राणाम् , पण्णां सामानिक साहस्रीणाम् , त्रयस्त्रिंशतः त्रायस्त्रिंशकानाम् , चतुर्णाम् लोकपालानाम् , पण्णाम् अग्रमहिपीणाम्- सपरिवाराणाम् , तिमृणां पर्पदाम् , सप्तानाम् अनीकानाम् , सप्तानाम् अनीका- धिपतीनाम् , चतुत्रिंशतआत्मरक्षकदेवमहस्राणाम् , अन्येपाञ्च यावत्-विहरति, गौतम अग्निभूति अनगारने श्रमण भगवान महावीरको (वंदइ) वंदना की (नमंसइ) नमस्कार किया (चंदित्ता नमंसित्ता) वंदना नमस्कार करके (एवं बयासी) फिर उन्होंने ऐसा पूछा (जहणं भंते ! बली वइरोयणिंदे वहरोयणराया एवं महिड्डीए जाव एवइयं च णं पभू विज- वित्तए) हे भदन्त ! यदि वैरोचनेन्द्र वैरोचनराज पलि इस प्रकार की महा ऋद्धिवाले है यावत् वे इतनी विक्रिया करनेके लिये समर्थ हैं तो (धरणेणं भंते !) हे भदन्त ! धरण जो कि (नागकुमारिंदे नाग- कुमारराया) नागकुमारी के इन्द्र है और नागकुमारों के राजा है ( के महिलाए जाव केवइयं च णं पभू विकुवित्तए) कितनी बड़ी ऋद्धिचाले है यावत् वे कितनी घडी विक्रिया करने के लिये शक्ति- शाली है । (गोयमा) हे गौतम । (धरणेणं नागकुमारिंदे नागकुमार- राया महिङ्काए जाव से णं तत्थ चोयालीसाए भवणावाससयसह- स्साणं छहं सामाणियसाहस्सीणं तायत्तीमाए तावत्तीसगाणं, चउण्डं लोगपालाणं, छह अगमहिमीणं सपरिवाराणं, तिण्हं परिमाणं श्रम भगवान महावीरने "बंदइ नमसई" ! ४ नमः॥२ या वंदित्ता नमंसिचा पा नभ२४२ ४शन भरे एवं वयासी तमने 20 प्रभारी ५७ जइणं भंते वली वइरोयर्णिदे वइरोयणराया एवं महिड्डीए जाब एवइयं च णं पभू विउन्चिनए હે ભદન્ત! જે વૈરાચનેન્દ્ર વિરેચનરાજ બલિ આટલી ભારે ઋદ્ધિ આદિથી યુકત છે, ते मारली मधी विधु तिघरा तोधरणेणं भंते नागकुमारिंदे नागकुमारराया Sward नमारेन्द्र नाभा२२।०८ घर केमड्डिीए जाव केवइयं च णं पभू विउन्धित्तए पी महासद्धि माथी युत छ ? ते eat alsयतिपालो छ ? गोयमा गौतम ! धरणेणं नागकुमारिंदे नागकुमारराया महिडोए जाव से गं तत्थ चोयालीसाए भवणावासमयसहस्साणं छण्डं सामाणियसाहम्सीणं तायत्ती साए 'तायत्तीसगाणं चउण्डं लोगपालाणं ठण्डं अग्गमहिसीणं सपरिवराणं तिष्ई -- . भगवतीचे नागराजधरणेन्द्रस्य समृद्धि-विकुर्वणाशतयादिविषयमयतव्यतामस्तावः मूलम्-भंते! ति; भगवं दोच्चे गोयमे अग्गिभूई अणगारे समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ; वंदित्ता नमंसित्ता एवं व. यासी-जइणं भंते ! वली वइरोयणिंदे,वइरोयणराया एवं महिटीए, जाव-एवइयं चणं पभू विउवित्तए,धरणे ण भंते ! नागकुमारिंदे, नागकुमारराया केमहिए, जाव-केवइयं च णं पभू विकुवित्तए ? गोयमा ! धरणे णं नागकुमारिदे नागकुमारराया महिड्डीए, जाव-सेणं तत्थ चोयालीसाए भवणावाससयसहस्साणं,उण्डं सामा- णिय साहस्सीणं, तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं,चउण्हं लोगपालाणं- छण्हं अम्गमहिसीणं, सपरिवाराणं, तिण्हं परिसाणं; सत्तण्हं अ- णियाणं, सत्तण्हं अणियाहिवइणं,चउबीसाए आयरक्खदेवसाह- स्सीणं, अन्नेसि च जाव-विहरइ, एवइयं च णं पभृ विउवित्तए, से जहा नामए जुबई जुवाणे जाव-पभू केवलकप्पं जंबूदीवं दीवं जाव-तिरियं संखेजे-दीव समुद्दे वहुहिं नागकुमारीहिं जाव-विउ विस्संति वा, सामाणिया, तायत्तीसा लोगपाला, अग्गमहिसीओ य तहेव जहा चमरस्स एवं धरणे णं नागकुमारराया महिड्डीए जाव एवइयं जहा एवं इयं जहा चमरे तहा धरणेऽवि, नवरं- संखेजे दीवे समुद्दे भाणियवं, एवं जाव धणियकुमारा, वाणमंतरा, जोईसियावि, नवर्ग-दाहिणिल्ले सवे,अग्गिभूई पुच्छइ, उत्तरिल्ले सवे वायुभूई पुच्छइ ॥ सू० ८॥ छाया- भगवन् ! इनि, भगवान् द्वितीयो गौतमोऽग्निभूतिः अन्गारः श्रमणं भगन्वतं महावीरं वन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा नमम्यित्वा · एवम् नागराज धरणेन्द्र वक्तव्यता- भंते! त्ति भगव दोच्चे गोयमे ! इत्यादि । सून्नार्थ- (भंते ! ति) हे भदन्त ! ऐसा कहकर भगवान् द्वितीय નાગરાજ ધરણેન્દ્રનું વર્ણન भंते ति भगवं देवे गोयमे " त्या समाय- (भंतेत्ति) "आन्त मे हाने alon veg५२ निभूति AII .

. प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.१ ना०५० समृद्धिविकुर्वणाशक्त्यादिनिरूपणम् ६९ यथा चमरस्य, एवं धरणः खलु नागकुमाररानो महद्धिका यावत् एतावच्च यथा चमरः तथा धरणोऽपि नवरम्-संख्येयान् द्वीपान्-समुद्रान् भणितव्यम्-एवं यावत्-स्तनितकुमाराः, वानव्यन्तराः, ज्योतिप्काः अपि, नवरम् दाक्षिणात्यान् सर्वान् अग्निभूतिः पृच्छति, उत्तरीयान् सर्वान् वायुभूतिः पृच्छति ॥०८॥ रूपो द्वारा अनेक नागकुमारों और नागकुमारियों द्वारा इस संपूर्ण जंबूदीप को भर सकने की शक्ती रखता है-यावत् वह तिर्यग्लोक में संख्यात दीप और समुद्रोंकों उन रूपो द्वारा व्याप्त करने में सामर्थ्य रखता है, परन्तु उसने अभी तक न ऐसा किया है, न वर्तमान में वह करता है और न आगे वह ऐसा करेगा ही, नागराज धरणेन्द्र के सामानिक देव, बावस्त्रिंशक देव, लोकपाल और अग्रमहिपियां इसी तरहसे जाननी चाहिये कि जैसी ये सब वस्तुएँ चमर की कही गई है। इस तरह नागकुमारराज धरण महाऋद्धि से युक्त है, यावत् उनकी विकुर्वणा शक्ति ऐसी है। अतः उसके विपय का कथन चमर की तरह से जानना चाहिये । चमर और इसके कथनमें जो कहीं अन्तर है तो वह संख्यात द्वीपसमुद्रों की अपेक्षासे है। जय कि चमर अपनी विकुर्वणा से तिर्यग्लोक में असंख्यात द्वीप और समुद्रों को पूरा भर सकता है- तव कि यह संख्यात की संख्या में ही उन्हें पूरा २ भर सकता है- (एवं जाव थणियकुमारा, वाणमंतरा, ઉત્પન્ન કરેલા અનેક નાગકુમારદેવે અને નાગકુમાર દેવીઓના રૂપથી સમસ્ત જંબુદ્વીપને તથા તિર્યકના સંખ્યાત દ્વિપ સમુદ્રને ભરી દેવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે. પરંતુ તેણે એવું કદી કર્યું નથી, તે કદી એવું કરતું નથી અને ભવિષ્યમાં પણ તે એવું કરશે નહીં નાગરાજ ધરણેન્દ્રના સામાનિક દેવે ત્રાયશ્ચિંશક દેવે લોકપાલ અને પટરાણીઓની ઋદ્ધિ આદિનું તથા વિદુર્વણ શકિતનું વર્ણન પણ ચમરના સામાનિક દેવ, ત્રાયસ્વિંશક દેવો, કપાલે, અને પટરાણીઓની ઋદ્ધિ તથા વિદુર્વણ શકિતના વર્ણન પ્રમાણે જ સમજવું આ રીતે નાગકુમારને રાજા ધરણ મહાદ્ધિ વૃતિ, યશ, સુખ પ્રભાવથી યુક્ત છે તે પણ ચમરેન્દ્રના જેવી વિકુણા શકિત ધરાવે છે. પણ અમરેન્દ્ર અને ધરણેન્દ્રને વિફર્વણ શકિતમાં નીચે પ્રમાણે તફાવત છે. થમરેન્દ્ર તેની વિમુર્વણુ શકિત દ્વારા નિર્મિત રૂપે દ્વારા તિર્યકના અસંખ્યાત દ્વીપ અને સમુદ્રને ભરી દઈ શકે છે પણ નાગકુમારેન્દ્ર ધરણતિર્યકના सध्यात द्वीपो भने समुद्रीन भरी छ एवं जाव थणियकुमारा वाण मंतरा અલ भगवती ६८ एतावञ्च प्रमुर्विकुर्वितम्, तपथा नाम युवति पुया यावत्-प्रमः केवलकल्प जम्मू- द्वीपम् . द्वीपम् यावत्-तिर्यक संख्येयान द्वीपसमूदान यहीगिः नागकुमारीभिः यावत-विकुर्विष्यति चा, सामानिकाः विंशः, लोकपालाः अग्नमहिप्यत्र तथेत्र सत्तण्ड अणियाणं, सत्तण्हं अणियाहिबईणं, चयीसाए आपरक्व- देवसाइस्सीणं अन्नेसिं च जाय बिहरह) नागकुमारेन्द्र, नागकुमार- राज धरण पहुत ऋद्धिके स्वामी हैं यावत् वे चालीस लाख भवना- वासों के ऊपर, ६ छ हजार सामानिक देवों के ऊपर, तेनीम वापम्प्रिं. शक देवों के ऊपर, चार लोकपालों के ऊपर, अपने २ परिवारवाली दछह पटरानियोंके उपर, तीन सभाओंके ऊपर, सात सेनाओंके ऊपर, सात सेनापतियों के ऊपर, चौवीस हजार आत्मरक्षक देवों के ऊपर स्वामित्व करते हुए यावत् दिव्य भोगों को भोगते रहते है । (एक- इयं च ण पभू विउवित्तए-से जहा नामए जुबई जुधाणे जाव पभू केवलकप्पं जंबूदीवं दी जाय तिरियं संखेज्जे दीवममुद्दे बहहिं नागकुमारीहिं जाव विउन्धिस्सति चा, सामाणिया तायत्तीसा लोगपाला अग्गमहिसीओ य तहेव जहा चमरस्स, एवं धरणेणं नागकुमारराया महिड्डीए जाव एवइयं जहा चमरे तहा धरणे वि) उसकी विकुर्वणा शक्ति इतनी है कि जैसे कोई युवा पुरुष युवती स्त्रीके हाथको पंकह लेता है-अर्थात् जैसे युवा और युवती परस्परमें चिपट जानेकेकारण संलग्न प्रतीत होते है उसी तरह वह नागराज धरणेन्द्र योवत् अपने परिसाणं सत्तण्डं अणियाणं सत्तण्डं अणियाहिवइणं चउब्बीसए आयरक्ख- देवसाहस्सीणं अन्नेसिं च जाव विहरइ नागभारेन्द्र नाभा२।०४ ५२९] roll मारे સમૃદ્ધિ આદિથી યુકત છે તે ચાલીસ લાખ ભવનાવાસ પર છ હજાર સામાનિક દેપુર, તેત્રીસ ત્રાયશ્ચિશકપર, ત્રણચાર લેકપાલો પર, પિતતાના પરિવારથીયુક્ત પટ્ટરાણીઓ પર ત્રણ સભાએ પરસાત સેનાઓ પર સાત્ સેનાપતીઓ પર અને એવહાર આત્મ- રક્ષક દેવે પર આધિપત્ય ભેગવતે હોય છે. તે ત્યાં અનેક દિવ્ય ભેગે ભેગવે છે. (एवइयं च णं पभू विउवित्तए से जहा नामए जुबई जुवाणे जाव पभू केवल- कप्पं जवूदीवं दीवं जाब तिरिय संखेज्जे दीवसमुद्दे बहुर्हि नागकुमारीहिं जाय विउविस्संनि चा, सामाणिया तायत्तीसा लोगपाला अग्गहिसीओ य तहेव जहा चमरस्स, एवं धरणेणं नागकुमारराया महिडीए जाव एवइयं जहा चमरे तहा धरणे वि) જેવી રીતે કોઈ યુવાન કે યુવતીને હાથ પકડીને તેને બાહુપાશમાં જકડી લેવાને સમર્થ હોય છે, એવી જ રીતે નાગકુમારે ધરણ પણ પિતૉની વક્રિય શકિત દ્વારા .

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.उ.१ ना०प० समृद्धि विकुर्वणा शक्त्यादिनिरूपणम् ७१ 'विउवित्तए' । विकुर्वितुम् विकुर्वणां कर्तुम् । तदेत्याक्षिप्यते । 'धरणेणं'त्ति । धरणः तन्नामा नागकुमारेन्द्रः । 'केमहिड्ढीए' । किंमहर्द्धिकः, केन रूपेण किंरूपा चा महती ऋद्धिरस्येति किंमहडिकः कीदृक्समृद्धिशाली । 'जाव-केवइयं चणं । यावत्-कियच-फियदवधिकम् । 'विकुञ्चित्तए' विकुर्वितम् विकुवणी कर्तु पूर्वोक्तां वैक्रियक्रिया सम्पादयितुमिति यावत् । समर्थ इति पूर्वेणान्वयो वोध्यः । एतत्सर्व विशदरूपेण प्रतिपादयतु इति प्रश्नाशयः । महावीरस्वामी धरणनामकदेवसम्बन्धिसमृद्धयादिकम् अग्निभूति प्रति वर्णयनि 'गोयमा' इत्यादि । हे गौतमगोत्रीयाग्निभूते ! 'धरणे णं' । धरणः खलु धरणनामकः दक्षिणनिकायेन्द्रः, 'नागकुमारिदे' नागकुमारेन्द्रः, 'नाग- कुमारराया' नागकुमारराजः, 'महिडीए' महर्दिकः, अतिशयसमृद्धिशाली वर्तते 'जाव-से णं तत्थ यावत्स धरणेन्द्रः खलु तत्र दक्षिणनिकाये "चोयाली- साए" चतुश्चत्वारिंशत् 'भवणावाससयमहस्साणं' भवनावासशतसहस्राणाम्- चाहता हूं कि धरणनामका जो नागकुमारेन्द्र है वह 'के महिड्ढाए' कितनी बड़ी ऋद्धिवाला है। 'जाव केवइयं च णं पभू विकुवित्तए' यावत् वह विकुर्वणा करनेके लिये कितना समर्थ है ? सो यह सब विषय विपदरूप से आप कहिये। इस प्रकार द्वितीय गणधर अग्नि- भूति की जिज्ञासा जानकर भगवान महावीर स्वामीने जो उनसे नागकुमारेन्द्र धरण के विपय में जो कहा-वह इस प्रकार से है-'गोयमा' हे गौतम ! 'धरणे णं' धरणदक्षिणनिकाय का इन्द्र जो धरण नामका 'नागकुमारिंदे' नागकुमारेन्द्र और 'नागकुमारराया' नागकुमारराज वह 'महिडीए' अतिशय समृद्धिशाली हैं। 'जाव से णं तत्थ' यावत् वह दक्षिणनिकाय में 'चोयालीसाए' चवालीस 'भवणावाससयसहस्साणं' भवनावासशतसहस्रोंका अर्थात् ४४चवालीस लाख भवनावासोंका 'छण्हं ગ્રહણ કરવાનું છે પણ હવે હું એ જાણવા માગુ છું કે ધરણ નામને જે નાગકુમારેન્દ્ર " के महिड्डीए " वा मानदि माथि युति छ? जाव केवइयं च णं पभू विकुन्मित्तए भने ती विवाहित परावे छ? निभूति मारने मा પ્રશ્ન સાંભળીને શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે તેમને આ પ્રમાણે જવાબ આપે- - "गोयमा" गौतम! "धरणे णं नागकुमारिंदे नागकुमारराया" क्षिनिय नो नागभारेन्द्र नागभार! AM पर "महिवाए" अतिशय समृद्धिवाणी छे "जाब से णं तत्य" ते अतिशय धुति, यश, सुभ भने प्रभाव संपन्न छ ते क्षिy निय "चोयालीसाए भवणावास सयवहस्सा ४४युभाela etv सपनापासा पर, ७० সান্তীয় टीका- महावीरस्वामिनः सकाशाद् वैरोचनेन्द्रबलिराजस्य समृद्धपादिर्क श्रुत्या द्वितीयो गणधरोऽमिभूतिचन्दनपूर्वकं नमस्कुर्वन् महावीरम नाग कुमारेन्द्र धरणस्य ऋद्यादिकं जिशासमानः पृजाति-मंते!-त्ति, भग'- इत्यादि । हे भदन्त ! यलिनामा औदीच्यामुरकुमारेन्द्रः उत्तरदिशाधिपतिः 'वइरोयणिदे' वैरोचनेन्द्रः-पूर्व व्याख्यातम् । ‘एवं मदिडीए'त्ति, एवं महर्दिक: यधोक्तदिव्यऋद्धिसम्पन्नः । 'जाव-एवइयं च णं' ति । यावत्-एतावत्र, यावत्पदम् अशेषार्थकतया-पूर्व वर्णितार्थवाचकम् । 'पभू' नि । प्रभुः समर्थः । जोईसिया वि-नवरं दाहिणिल्ले सव्ये अग्गिमूई पुच्छई, उत्तरिल्ले सब्वे वाउभूई पुच्छइ) इसी तरहसे यावत् स्तनितकुमार, वाणमन्तर, ज्योति- विक भी जानना चाहिये । विशेषता यह है कि समस्त दक्षिणदिशाके इन्द्रोंके विषयमें अग्निभूति पूछते हैं और उत्तरदिशाके इन्द्रोंके विषयमें वायुभूति पूछते हैं |सू० ८|| टीकार्थ- महावीरस्वामी से वैरोचनेन्द्र पलिराज की समृद्धयादिक सुनकर द्वितीय गणधर अग्निभूतिने वन्दना नमस्कार करके महावीर प्रभुसे नागकुमार धरणेन्द्र की द्धयादिक जाननेकी इच्छा से पूछा-कि "भंते" हे भदन्त ! पलि नाम का जो औदीच्य असुरकुमारेन्द्र उत्तर- दिशाधिपति वैरोचनेन्द्र है उसके विपयमें तो आप से वृत्तांत सुना है इससे हम यह जान गये हैं कि वह 'एवं महिडीए' इस प्रकारकी महाऋद्धि से युक्त है। 'जाव एवइयं च णं पभू' और यावत् वह इस प्रकारको विक्रिया करसकनेमें समर्थ है। यहां 'यावत्' पद से पूर्व में वर्णित समस्त अर्थ गृहीत हुआ है। परन्तु अब मैं यह जानना जोडसिया व नवरं दाहिणिले सब्वे अग्गिभूई पुच्छइ उतरिल्लै सव्वे घाउभूई पुच्छइ એ જ પ્રમાણે સ્વનિતકુમાર વાયુમંતર અને તિષિક દેવના વિષયમાં પણ સમજવું વિશેષતા એ છે કે સમસ્તૃ દક્ષિણ દિશાના ઈન્દ્ર વિષે અગ્નિભૂતિ પૂછે છે અને ઉત્તર દિશાના દેવો વિશે વાયુભૂતિ મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે. એ સૂ૮ ટીકાથ– વૈરચન્દ્ર બલિરાજની સમૃદ્ધિ આદિનું વર્ણન મહાવીર સ્વામીને મુખેથી સાંભળીને બીજાં ગણધર વાયુભૂતિ અણગારે નાગકુમારે ધરણની સમૃદ્ધિ આદિ જાણવાની ઈચ્છાથી વંદણ નમસકારાદિ કરીને મહાવીર પ્રભુને પૂછ્યું તે હે પ્રભ SHशामिपति शयनेन्द्र मावि "एवं महिए" मा URनी मा समृद्धिमा था सुस्त छ, जाव एवइयं च णं पभू" मने नी विशुप'! तिवाना છે એ વાત તે આપના મુખેથી સાંભળી અહીં યાવત્ પદથી પૂર્વોક્ત સમસ્ત સૂત્રપાઠ - " प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३३.१ ना०५० समृद्धि विकुर्वणा शक्त्यादिनिरूपणम् ७१ 'विउवित्तए' । विकुर्वितुम् विकुर्मणां कर्तुम् । तदेत्याक्षिप्यते । 'धरणेणे'त्ति । घरणः तन्नामा नागकुमारेन्द्रः । 'केमहिइढीए'। किंमहर्द्धिकः, केन रूपेण किस्पा वा महती मदिरस्येति किंमहर्दिक कीटक्समृद्धिशाली । 'जाव-केवइयं चणं' । यावत्-कियच-कियवधिकम् । 'विकुवित्तए' विकुर्वितम् विकुवां कर्तु पूर्वोक्तां चैक्रियक्रिया सम्पादयितुमिति यावत् । समर्थ इति पूर्वेणान्वयो बोध्यः । एतत्सर्व विशदरूपेण प्रतिपादयतु इति प्रश्नाशयः । महावीरस्वामी धरणनामकदेवसम्बन्धिसमृद्धयादिकम् अग्निभूनि प्रति वर्णयनि 'गोयमा' इत्यादि । हे गौतमगोत्रीयाग्निभूते ! 'धरणे णं' । धरणः खलु धरणनामकः दक्षिणनिकायेन्द्रः, 'नागकुमारिदे' नागकुमारेन्द्रः, 'नाग- कुमारराया' नागकुमारराजा, महिड्डीए' महर्दिकः, अतिशयसमृद्धिशाली वत्तेते 'जाव-से णं तत्य यावत्स धरणेन्द्रः खलु तत्र दक्षिणनिकाये "चोयाली- साए" चतुश्चत्वारिंशत् भवणावाससयमहस्साणं' भवनावासशतसहस्राणाम्- चाहता हूं कि धरणनामका जो नागकुमारेन्द्र है वह 'के महिड्ढाए' कितनी बड़ी ऋद्धिवाला है। 'जाव केवइयं च णं पभू विकुब्धित्तए' यावत् वह विकुर्वणा करनेके लिये कितना समर्थ है? सो यह सब विषय विपदरूप से आप कहिये । इस प्रकार द्वितीय गणधर अग्नि- भूति की जिज्ञासा जानकर भगवान महावीर स्वामीने जो उनसे नागकुमारेन्द्र धरण के विपय में जो कहा-वह इस प्रकार से है-'गोयमा' हे गौतम ! 'धरणे ण धरणदक्षिणनिकाय का इन्द्र जो धरण नामका 'नागकुमारिंदे' नागकुमारेन्द्र और 'नागकुमारराया' नागकुमारराज हैं वह 'महिडीए' अतिशय समृद्धिशाली हैं। 'जाव से णं तत्थ' यावत् वह दक्षिणनिकाय में 'चोयालीसाए' चवालीस 'भवणावाससयसहस्साणं' भवनावासशतसहस्रोंका अर्थात् ४४चवालीस लाख भवनावासोंका 'छण्ह અહણ કરવાને છે પણ હવે હું એ જાણવા માગુ છું કે ધરણ નામને જે નાગકુમારે के मड्डिीए "वी महाद्धि मास्थिी युत छ? जाव केवइयं च ण पभू विकुन्चित्तए भने ती विशति धरावे छ? निभूति मारने मा પ્રશ્ન સાંભળીને શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે તેમને આ પ્રમાણે જવાબ આપે- "गोयमा" गौतम! "धरणे णं नागकुमारिंदे नागकुमारराया" क्षिनिय नो नामारेन्द्र नारा भारत An ५२८५ "महिड्डीए" अतिशय समृद्धिपामा छ "जाव से णं तत्य" ते अतिशय धुति, यश, सुभ भने प्रभाव संपन्न छेते क्षिा निय "चीयालीसाए भवणावास सयवहस्सा ४४युभातास लाम नपनापास पर, “ . - ७४ मगवतीने क्रियया समवधातेन निर्मितविविधनागकुमारदेवदेवीमभृतिमिस्तिर्यकसमय- यान द्वीपसमुद्रान् व्याप्तुं तस्य सामर्थ्य प्रतिपाद्यते । उदाह- 'तिरिय संखेज्जे' इत्यादि । तिर्यक संख्येयान् 'दीव-समुई द्वीपसमुद्रान, पति नागकुमारीदि' बहुभिः नागकुमारैः देवेः नागकुमारीभिः देवीभिश्च । 'जाव' यावत् इति, एतद्यावत्पदेन चतुर्थेन धरणेन्द्रस्य विपुणाशक्तः स्वरूपमात्र- मेतत्मतिपादितम् नतु यथोक्तार्यसम्पादनेन कदाचित् व्यकुर्वीत् , विकृति, विकुर्विष्यति वेति गम्यते । तदाह-विउविससति वा' इति । तथा 'सामाणिया' सामानिका देवाः, 'तायत्तीसा' प्रायस्त्रिंशा गुरुस्थानीयात्रयसिंदेवा, 'लोगपाला' चतुःसंख्यकाःसोमादिलोकपालाः, 'अग्गमहिसीओ य' 'अग्रमहिष्यश्च 'तहेव' तथैव 'जहा' यथा 'चमरस्स' चमरस्य, अर्थात् धरणेन्द्रस्यापि चमर रूपोंसे इस संपूर्ण जंबूदीप को भर सकता है उसी प्रकार वह तिर्य. ग्लोक में संख्यात द्वीप और समुद्रीको भर सकता है। इसी विषयको 'तिरिय संखेज्जे दीवसमुद्दे यहुहिं नागकुमारी हिं।" 'जार विउन्धि स्संति पाठ द्वारा यह प्रकट किया है कि इस प्रकारसे वह धरणेन्दकी केवल विकुर्वणाका स्वरूप मात्र प्रतिपादित किया गया है । परन्तु उसने इस तरहसे आजतक अपनी विकुणाशक्तिका प्रयोग नहीं किया । न वह इस रूपमें अपनी विकुर्वणशक्तिका प्रयोग वर्तमान में करता है और न वह इस रूपमें इस शक्तिका प्रयोग भविष्यत्काल- में भी करेगा। 'सामाणिया देवा तायत्तीसा, लोगपाला, अग्गमहि- सीओ, तहेव जहा चमरस्स' सामानिक देव, गुरुस्थानीयत्रायविंशक देव, सोमादि चार लोकपाल, एवं पदेवियांये सय पदार्थ धरणेन्द्रके ऐसे ही हैं जैसेके ये सब चमर के हैं। इसी विपयका उपसंहार २ ६५ छ तिरियसखेज्जे दीवसमुद्दे बहुहिं नागकुमारी हिं जाव विउन्नि- આ સૂત્રપાઠ દ્વારા એ બતાવવામાં આવ્યું છે કે ધરણેન્દ્રની વિમુર્વણ શકિત કેટલી બધી છે તે બતાવવાને માટે જ ઉપરનું વર્ણન કર્યું છે પણ તેણે પિતાની તે પ્રકારની વિકૃણા શકિતને પ્રયોગ ભૂતકાળમાં કદી કર્યો નથી, વર્તમાનમાં કદી કરતું નથી અને ભવિષ્યમાં કદી કરશે પણ નહીં सामाणिया देवा वायत्तीसा लोगपाला अग्गमहिसीओ तहेव जहा चमरस्स ધરણેન્દ્રના સામાનિક દેવે ગુરુ સ્થાનીય ત્રાયશ્ચિંશક દેવે કપાલે અને અમહિષીઓ, (પટ્ટરાણીઓ)ની ઋદ્ધિ આદિનું વર્ણન ચમરના સામાનિક દેત્રાયશિક લોપાલ અને પટ્ટરાઈએ પ્રમાણે જ સમજવું હવે આ સૂત્રને ઉપસંહાર કરતા સૂરકાર કહે છે संति " अमेयचन्द्रिकाटीका श.३७.१ धरणेन्द्र ऋदि विपये गौतमस्य प्रश्न: ७५ समाना एवं सामानिकदेवादयो योध्याः 'एवं धरणे णं नागकुमारराया महिदीए जाव-पवतियं जहा चमरे तहा धरणेऽवि" एवं धरणः खलु नागकुमारराजः महर्द्धिकः यावत् एतावच यथा चमरः तथा धरणोऽपि । किन्तु 'नवरं' एतावान् विशेषो यत्-'संखेज्जे' संख्येयान् 'दीवे' द्वीपान् 'समुद्दे ' समुद्रान् वैक्रियसमुद्घातेन निर्मितरूपैः पूरयितुं सामर्थ्य मिति सूचयन्नाह-'भाणिय वे' भणितव्यम् कथयितव्यम्-विज्ञेयमिति यावत् । एवं प्रकारेण चमरधरणेन्द्रवदन्येपामपि हरि-वेणुदेव - अग्निशिख-लम्ब-सुघोप- जलकान्त-पूर्ण-अमितानां दाक्षिणात्यामुरकुमारेन्द्राणां, बलिभिन्नानाञ्चौदी- च्यानां भूतानन्द-हरिसह-वेणुदारी-अग्निमाणव-वशिष्ट-जलमभ-अमितवाहन- करते हुए मूत्रकार कहते हैं एवं धरणेणं नागकुमारराया महिड्डीए जाव एवतियं जहा चमरे तहा धरणे वि' किन्तु चमरकी विकुर्वणामें और धरणेन्द्रकी विकुर्वणामें जो अन्तर है वह 'नवरं' इस प्रकारसे है यह बात इस पद द्वारा प्रकट की जा रही है- 'संखेज्जे दीवे समुद्दे भाणियब्वे चमर अपनी विक्रियो शक्तिसे निप्पादित देवों एवं देवियों द्वारा पूरे जंबदोपको और तिर्यग्लोकमें असंख्यातदीप समुद्रोंको भरनेकी क्षमतावाला है, तय कि यह धरणेन्द्र ऐसा नहीं है यह तो इतनी क्षमतावाला है कि तिर्यग्लोक संबंधी संख्यात द्वीपो और समुद्रीको भर सकता है। असंख्यातोको नहीं। इसी प्रकारसे चमर धरणेन्द्रकी तरह हरि, वेणुदेव, अग्निशिख, वेलम्य, सुघोप, जलकान्त, पूर्ण और अमित इन दक्षिणनिकायके असुरनिकाय इन्द्रोंको, तथा बलि- भिन्न उत्तरनिकायके भूतानंद, हरिसह, वेणुदारी, अग्निमार्णव, वशिष्ट, जलप्रभ, अमितवाहन, प्रभंजन और महाघोप इन इन्द्रौकी समृद्धि, एवं धरेणेणं नागकुभारराया महिडीए जाव एववियं जहा चमरे तहा धरणे આ રીતે ચમર અને ધરણની અદ્ધિ આદિ તથા વિદુર્વણ શકિત સરખી છે 'नवरं' ५ तेमनी विदुए। शहितमा नाय प्रभारी तसत छ- संखेज्जे दीव समुद्दे भाणियन्वे" यभर तेन या तिथी Burन रेखा वो भने वाम વડે સમસ્ત જંબુદ્વીપને તથા તિર્યકના અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રોને ભરી દેવાનું સામર્થ ધરાવે છે પણ ધરણેન્દ્ર તે તિર્યકના સંખ્યાત કપિ અને સમુદ્રોને ભરી શકવાને સમર્થ છે – અસંખ્યાત દ્વીપ અને સમુદ્રને નહીં એ જ પ્રમાણે હરિ વેણુદેવ, અગ્નિ શિખ લખ, સુષ જયકાન્ત પૂર્ણ અને અમિત એ દક્ષિણનિકાયના ઇન્દ્રોની તથા ઉત્તરનિકાયના બલિ, ભૂતાનદ હરિ હું વેદારી અનિમણવ વશિષ્ટ જલપ્રભ અમિત वि" মানী प्रमजन महाघोपाणां भवनपतीनां समृद्धिविणारयादियं बोध्यम् । तदाह- "एवं जाय-धणियकुमारा' एवं गायत् स्तनितकुमाराः, स्तनितकुमारनन्देन भवनपतिदेवविशेपो गृह्यते । अत्रत्य यावत्पदमुचिताशय उक्तः तदुक्तं प्रजा पनायाम्-“चमरे धरणे तह वेणुदेव-हरिकंत-अग्गिवाहे य, पुण्णे जन्टकंतेवि य अमिय विलंये य घोसेय" एते दक्षिणनिकापेन्द्राः, इतरे तु "पलि-भूगाणंदे वेणु दालि-हरिस्सहे अग्गिमाणयवसिहे, जलप्पमे अमियराहणे पोजणे महापीस" इति औदीच्येन्द्राः वाणानंतर-जोरसीया वानभ्यन्तगयन्तरेन्द्रा अपि सपरि- वारा धरणेन्द्ररत् समृद्धयादिशालिनो विशेयाः । बने भवा वाना, विविधम् विकुर्यणाशक्ति आदि जानना चाहिये । यही पान एवं जाव धणिय. कुमारा' इस पाठ दारा पुष्ट की गई है। भवनवासी देवांका एक मेद स्तनितकुमार है। यहां के यावत्पदसै जो आशय निकलता है वह हमने कह दिया है। अर्थात् चमर धरणेन्द्रकी तरह ही स्तनितकुमार तक सबकी समृद्धि और विकुर्णाशक्ति आदि जाननी चाहिये । प्रज्ञापनामें यही कहा है-'चमरे धरणे तह वेणुदेव हरिकंत अग्गिसीहे य, पुण्णे जलकते विय, अमिय चिलंवे य धोसे य' ये दक्षिणनिकाय के इन्द्र हैं । तथा-'यलि भूयाणंदे वेणुदालि हरिस्सह अग्गिमाणक, बसिट्टे, जलप्पभे, अमियवाहणे, पहजणे महाघोसे ये उत्तरनिकाय के इन्द्र हैं । 'वाणमंतर जोइसिया वि' सपरिवारवानव्यन्तरेन्द्र तथा ज्योतिषिकेन्द्र भी धरणेन्द्र की तरह समृद्धयादिशाली जानना चाहिये । વાહન પ્રભજન અને મહાધેષ એ ઈન્દ્રોની સમૃદ્ધિ તથા વિફર્વણશકિત આદિના વિષયમાં पाय यभर भने पन्द्र प्रभाव न सभा मे पात "एवं जाव थणियकुमारा આ સૂત્રપાઠ દ્વારા સમજાવવામાં આવી છે ભાવનાવાસી દેવોને એક ભેદ સ્વનિતકુમાર છે કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે ઉપરોકત ઈન્દ્રોની સમૃદ્ધિ તથા વિયુર્વણ શકિત ચમર धरणेन्द्र समान छ प्रज्ञापन सूत्रमा पy मे पात ही " चमरे धरणे तह वेणुदेव हरिकंत अग्गिसीहे य पुण्णे जलते वि य अभिय बिलंचे य ચમર, ધરણ, વેણુદેવ, હરકત, અશિખ, પૂર્ણ, જલકાંત અમિત લખે भने सुधाप, में क्षिनिsrat gन्द्रो तया वलिभूयाणंदे वेणुदालि हरिस्सहे अग्गि माणव, बसिढे जलप्पे अमियवाहणे पईजणे महाघोसे" माल भूतान हाश હરિસહ, અગ્નિમાણવ, શિષ્ટ, જલપ્રભ, અમિતવાહન, પ્રજન, અને મહાષિ, એ Sainना " वाणमंतरजोइसिया वि" सपरिवार पानव्यन्तरेन्द्र भने ज्योति देवाना पY परीकी समृद्धिमा सछे. वने भवावाना तथा घोसेय" ७७ प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ धरणेन्द्र ऋद्धिविपये गौतमस्य प्रश्न: भवननगरावासरूपम् अन्तरम् आश्रयात्मकोऽवकाशो येषां ते व्यन्तराः देव- विशेषाबानाश्च ते व्यन्तरा बानवयन्तराः अथवा विगतमन्तरं भेदो मनुष्येभ्यो येपांते व्यन्तराः अथवा विविधमन्तरं पचनान्तरं गुहान्तरं काननान्तरं वा आश्रयरूपं येपांते व्यन्तराः तेचाष्ट प्रकारा:-पिशाचाः-भूताः-यक्षाः-राक्षसाः- किंपुरुपाः-महोरगा:-गन्धर्वाश्च । एतेषु च दक्षिणोत्तरभेदेन प्रतिनिकायं द्वौ द्वौ इन्दौ भवतः यया-"काले य महाकाले सुरूप-पडिरूप-पुण्णभद्दे य, अमरवह मणिभद्दे भीमेय तहा महाभीमे, किंनर-किंपुरिसे खलु सप्पुरिसे चेव तह महापुरिसे, अइकाय-महाकाए-गीयरई चेव गीयजसे' त्ति । काल:-महाकाल:- 'चने भवा' वाना, तथा "विविधं भवननगरावासरूपं अन्तरं येपां ते व्यन्तराः" "वानाश्च ते व्यन्तराः इति वानव्यन्तरा" ये व्यन्तर वनों में रहते है तथा इनके रहने के भवनावास जो होते है वे विविध प्रकार के होते है। अथवा-विगतं अन्तरं मनुष्येभ्यो येपां ते व्यन्तराः" मनुष्यों से इनका भेद नहीं होता है इस लिये भी ये व्यन्तर कहलाते है अथवा- 'विविधं अन्तरं पर्वतान्तरं, गुहान्तरं काननान्तरं येपांते व्यन्तराः" इनका जो निवासस्थान पर्वत, गुहा, आदि रूप होता है वह विविध प्रकारका होता है इसलिये ये व्यन्तर कहलाते है। ये व्यन्तरदेव आठ प्रकार के होते है- पिशाच, भूत, यक्ष, राक्षस, किन्नर, किंपुरुप, महोरग और गंधर्व । इन व्यन्तरों के प्रत्येक निकाय में एक दक्षिणका और एक उत्तर का इस तरह दो २ इन्द्र होते है । वे इस प्रकारसे हैं-काल, महाकाल, सुरूप, प्रनिरूप, विविधं भवननगरावासरूपं अन्तरं येपां ते व्यन्तराः वानाश्च ते व्यन्तराः इति वानव्यन्तराः" वनमा २ना। वोन पानव्यन्त ४ छ तमना नपनापास विविध प्रा२ना हाय छ. अथवा विगतं अन्तरं मनुष्येभ्यो येषां ते व्यन्तराः મનુષ્ય અને તેમની વચ્ચે ભેદ હૈ નથી તેથી તેમને વ્યન્તર કહેવામાં આવે છે. अथवा- विविधं अन्तरं पर्वतान्तरं, गुहान्तरं काननान्तरं येपां ते व्यन्तराः તેમનું નિવાસસ્થાન પર્વત ગુફા આદિપ હોય છે. તે વિવિધ પ્રકારનું હેય છે તેથી તેમને વ્યન્તર કહે છે તે વ્યક્તર દેવના આઠ પ્રકાર નીચે પ્રમાણે છે- પિશાચ, ભૂત, યક્ષ, રાક્ષસ, કિન્નર, કિપર્વ મહેરગ અને ગંધર્વ તે દરેક વ્યક્તિના બે ઈદ્ર હોય છે (૧) ઉત્તર નિકાયને ઈન્દ્ર (૨) દક્ષિણ નિકાયને ઈન્દ્ર આ રીતે આઠે નિકાયના મળીને नाये प्रभारी से 9 (१) स, (२) माद, (3) सुरू५, (४) प्रति३५ (५) . . ७८ भगवतीस मुरूपः-प्रतिरूपः- पूर्णमदः-- अमरपतिमणिभद्रः-भीम:- मदामीम:- किपरा- किंपुरुप:- सत्पुरुषः- महापुरुपः अतिफाय:- महाकाया-गीतरतिः-गीतयशा- थेति । 'जोइसियात्रि' ज्योतिपिकाः ज्योतिषके भवाः ज्योतिपिकास्त एव ज्योतिरिकाः मूर्यचन्द्र ग्रहनक्षत्रतारकाः देव विशेषा अपि सपरिवारा धरणेन्द्रवत् समृदयादिसम्पन्नाः ज्ञातव्याः, किन्तु एतेषां व्यन्तराणां ज्योति- पिकाणाञ्च देवविशेषाणां प्रायस्त्रिंशका:-लोकपालाम न भवन्ति अतस्तेषा वर्णनं न कार्यम्, केवलंचतुःसहस्रसंख्यकाः सामानिकाः तचतुर्गुणिताः पोडश सहस्रसंख्यका आत्मरक्षकदेवाः, चतस्रोऽग्रमहिप्यश्च चोध्यो। नवरम-विशेष एतावानेव यद्एतेषु सर्वेषु दाक्षिणात्येन्द्रविषये सूर्य विषये चाग्निभूतिः, औदी- पूर्णभद्र, अमरपतिमाणिभद्र, भीम, महाभीम, किन्नर, किंपुरुष, सत्पुरुप, महापुरुष, अतिकाय, महाकाय, गीतरति, और गीतयश, ज्योतिश्चक्रमें जो देव होते है ये ज्योतिप्क देव है। सूर्य, चन्द्र, ग्रह, नक्षत्र और तारक ये सब देव विशेप है। ये भी अपने २ परिवार सहित धरणेन्द्रकी तरह समृद्धयादिक सम्पन्न है। व्यन्तरों में और ज्योतिष्क देवेमें त्रायस्त्रिंशक और लोकपाल "भ्रायस्त्रिंशक लोकपालवा व्यन्तर- ज्योतिका:" इस सूत्र के अनुसार नहीं होते है। भवनवासी और कल्पवासियों में ही ये होते है। इसलिये व्यन्तर और ज्योतिष्क देवेमें इन दोनों का वर्णन नहीं करना चाहिये । केवल सामानिक देव, आत्मरक्षक देव और अग्रमहिपियोंका ही इनमें वर्णन करना चाहिये, सो इनमें सामानिक देव ४ हजार होते है । इनसे चौगुने अर्थात् पूर, (6) अमर पतिभाति (७) भीम (८) भलामीम, (e) SHR, (१०) पुरुष (११) ५३५, (१२) महापुरुष, (१३) मतिय (१४) महाय, (१५) तति અને (૧૬) ગીતયશ, તિશ્ચકમાં રહેલા દેવેને તિષ્ક દેવે કહે છે. સૂર્ય, ચંદ્ર ગ્રહ, નક્ષત્ર, અને તારા એ બધાં વિશિષ્ટ પ્રકારના જ્યોતિષ્ક દે છે. તેઓ પણ સપરિવાર Ud-नवी समृद्धि माथी युत छ, त्रायस्त्रिंशक लोकपालवा व्यन्तर- ज्योतिप्काः વ્યતર અને તિષ્ક દેવમાં ત્રાયશ્ચિશકે અને કપાલે હતા નથી. ભવનવાસી અને ક૫વાસીઓમાં જ તેઓ હોય છે તેથી વ્યન્તર અને તિષ્ક દેવેની સમૃદ્ધિ આદિનું વર્ણન કરતી વખતે ત્યાં ત્રાયઅિંશકે અને કપાલેનું વર્ણન કરવું જોઈએ નહીં, પણ સામાનિક દેવે આત્મરક્ષક દેવ અને પરાણુઓનું જ વર્ણન કરવું જોઈએ તે દરેકમાં ચાર હજાર સામાનિક દે અને ૧૬ સોળ હજાર અત્મિરક્ષક દેવે હોય છે તે દરેકને ચાર રાણીઓ હોય છે અહીં એ વાત ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે - . प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ज्योतिन्द्र ऋद्धिविपये गोतमस्य प्रश्नः ७९ च्येन्द्रविपये चन्द्रविषये च वायुभूतिः भगवन्तं महावीरं पृच्छति तदाह-'दाहि- जिल्ले सव्वे अग्गिभूइ पुच्छइ, उत्तरिल्ले सव्वे वाउभूई पुच्छइ" ति ॥९०८॥ देवराजशकेन्द्रस्य समृद्धिविकुणाशक्त्यादिवक्तव्यता प्रसूयते-'भंते' इत्यादि मूलम्-भंते ! त्ति भगवं दोचे गोयमे अग्गिभूइ अणगारे समणं भगवं महावीरं वंदइ, नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता, एवं वयासी-जइणं भंते! जोइसिंदे जोइसराया एवं महिड्डीए, जाव -एवइयं च णं पभू विकुवित्तए, सक्केणं भंते ! देविंदे, देवराया केमहिड्डीए, जाव-केवइयं च णं पभू विकुवित्तए ? गोयमा ! सकेणं देविंदे, देवराया महिड्डीए, जाव-महाणुभागे, से णं वत्ती- साए विमाणावाससयसहस्साणं, चउरासीए सामाणियसाह- स्सीणं, जाव-चउण्हं चउरासीणं आयरक्खसाहस्सीणं, अन्नेसि जाव-विहरइ, एवं महिड्डीए, जाव-एवइयं च णं पभू विउवित्तए, एवं जहेव चमरस्स तहेव भाणियवं, नवरं-दो केवलकप्पे जंबू- दीवे दीवे, अवसेसं तं चेव, एस ण गोयमा ! सकस्स देविंदस्स, देवरण्णो इमेयारूवे विसए विसयमेत्तेणं बुइए, नोचेव णं संप- त्तीए विकुविंसुवा, विकुबइ वा, विकुव्विस्सइ वा ॥ सू० ९ ॥ १६ हजार आत्मरक्षक होते है। और अग्रमहिपियां यहां चार ४ होती है। विशेपता केवल इतनी ही हैं कि इन सबमें जो दक्षिणनिकायके इन्द्र है उनके विषय में और सूय के विषय में अग्निभूति पूछते हैं और उत्तरनिकाय के इन्द्र है उनके विषय में एवं चन्द्रमा के विपय में वायुभूति भगवान् महावीर से पूछते है । इसी बात को सूत्रकार ने "दाहिणिल्ले सब्वे अग्गिभूई पुच्छइ उत्तरिल्ले सवे नाउभूई पुच्छइ ति इस पाठसे प्रकट किया है ॥ सू० ८ ॥ કે દરેકના દક્ષિણનિકાયના ઇન્દ્ર વિષે અને સૂર્ય વિષે અગ્નિભૂતિ પ્રશ્ન પૂછે છે અને ઉત્તર નિકાયના ઇન્દ્ર વિષે અને ચંદ્રમા વિષે વાયુભૂતિપ્રશ્નો પૂછે છે સૂત્રકારે એજ વાત नायना सूत्रमा प्र४८ -" दाहिणिल्ले सव्वे अग्गिभूई पुच्छइ, उत्तरिल्ले 'सव्वे वाउभूई पुच्छइ ति" १.८॥

भागः भगवतीसूत्रे संपनीए विकुचिमु बा, विकुन्चइ या, विकृचिस्सा या ॥ मू०९ ॥ छाया- भदन्त ! इति, भगवान् द्वितीयो गौतमोऽमिभूविरनगारः श्रमणं भगवन्तं महावीरं चन्दते, नमस्पति, वन्दित्वा नमस्यित्वा एवमयादीत-यदि भदन्त ! ज्यौतिपेन्द्रः, ज्योतिपराजः एवं महर्द्धिगा, यागन् - एतापच प्रभु विकुर्वितुम्, शको भदन्त ! देवेन्द्रः देवराजः किंमहर्दिका, यावत्-कियच्च प्रभुविकुर्वितम् ? गौतम! शको देवेन्द्रः, देवराजो महद्धिकः, यावत्-महानु स द्वात्रिंशतो विमानावासशतसहस्राणाय, चतुरशीतेः सामानिक- देवराज शकेन्द्र वक्तव्यता- 'भंते ! तिं भगव दोच्चे गोयमे' इत्यादि- सूत्रार्थ-(भंते ! ति) हे भदन्त ! इस प्रकारसे संयोधित करके (भगवं दोच्चे गोयमे) भगवान् द्वितीय गौतम अग्निभूति अनगारने (समण भगवं महावीरं बंदइ नमसइ) श्रमण भगवान महावीर को चंदना की और नमस्कार किया (चंदित्ता नमंसित्ता) चन्दना नमस्कार करके (एव' वयासी) इस प्रकार पूछा (जइणं भंते ! जोइसिंदे जो इसराया एवं महिड्डीए जाव एवइयं च णं पभू चिउन्चित्तए) हे भदन्त ! यदि ज्योतिपेन्द्र ज्योतिपराज इतनी बडी ऋद्विवाला है और ऐसी विकुर्वणा शक्तिवाला है (सकेणं भंते ! देविंदे देवराया केमहिड्डीए जाव केवइयं च णं पभू विउव्चित्तए) तो हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शकेन्द्र कितनी थडी विभूतिवाला है और कितनी बडी विकुर्वणा शक्तिवाला है ? । (गोयमा) है गौतम ! (सक्केणं देविदे देवराया महिलाए जाव દેવરાજ શકેન્દ્ર વતવ્યતા सूत्रार्थ- (भंतेत्ति) " महन्त मे साधन शन(भगवं दोच्चे गोयमे) मपान vilon गौतममनभूति म॥२ (समण भगवं महावीरं चंदइ नमसइ) अभाशु नान महावीरने व नभ४ा (वंदित्ता नमंसित्ता) पहा नभा शन तभ (एवं वयासी) तमने 20 प्रभारी ५७यु- जइणं भंते जोइसिंदे जोइसराया एवं महिड्डीए जाव एवइयं च णं पभू विउवित्तए) के महन्त ने જોતિન્દ્ર તિરાજ આટલી બધી સમૃદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે, અને આટલી બધી क्षुः शतिया संपन्न छ त सक्केणं भंते देविंदे देवराया के महिड्डीए जाव केंवइयं च णं पभूविउवित्तए) ME-1 हेवेन्द्र पर सजेन्द्र जी भह समृद्धि माहिया युधत छ ? ते पापा शतिपाो छ गोयमा गौतम सक्केणं देविदे देवराया महिड्डीए जाव महाणुभागे 3न्द्र. २४ हेवेन्द्र मारे समृद्धि यश ममेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ देवराजशकेन्द्रवक्तव्यतानिरूपणम् ८१ साहस्रीणाम् यावत्-चतरणां चतुरशीत्याः आत्मरक्षकसाहस्रीणाम्, अन्येपां यावत्-विहरनि, एवं महर्दिकः, यावत्-एतावच प्रभुर्विकुर्वितुम् , एवं यथैव चमरस्य तथैव भणितव्यम् , नवरम्-द्वौ केवलकल्पो जम्बूद्वीपो द्वीपो, अवशेष तच्चैव एप गौतम ! शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवराजम्य अयम् एतद्रूपो विषयः, विषयमात्रम् , उक्तम् , नो चेव सम्पत्या विकुर्वति विकुर्विष्यति वा ॥मू० ९॥ महाणुभागे) हे गौतम ! शकेन्द्र शक्रराज देवेन्द्र यहुत घडी ऋद्धिचाला है-यावत् वह महाप्रभाववाला है। (से णं बत्तीसाए विमाणावाससय- सहस्साणं चउरासीए सामाणियसाहस्सीणं जाव चउण्हं चउरासीणं आय. रक्खसाहस्सीणं अन्नेसिं जाव विहरइ)वह ३२ पत्तीस लाख विमानादासों को ८४चोरासीहजार सामानिक देवों का, चार चौरामी हजार आत्मरक्षक देचौका-अर्थात् ३ त्रण लाख ३६ छत्तीस हजार आत्मरक्षक देवोंका तथा औरभी देवों का स्वामी बना हुआ है और दिव्य भोगों कोभोगता रहता है ( एवं महिड्डीए, जाव एवइयं च णं पभू विउवित्तए-एवं जहेव चमर स्स तहेव भाणियच) इस तरह वह देवेन्द्र देवराज शकेन्द्र ऐसी घडी ऋद्धिवाला है। तथा इसकी विकुर्वणा करनेकी शक्ति जैसी चम- रेन्द्रकी कही गई है वैसी है । (णवरं) परन्तु उसकी विकुर्वणा में और इसकी चिकुर्वणा में जो अन्तर है वह इस प्रकार से है , (दो केवल कप्पे जंबूद्दीवे दीवे अबसेसं तच्चेव) शकेन्द्र अपनी विकुर्वणा से दो जंबूद्वीपोको भर सकता हैं तब कि चमरेन्द्र अपनी विकुर्वणासे एक जम्बू- दीपको ही भर सकता है ! पाकी का कथन सब चमरेन्द्र की तरहसे मन्ति सुभ भने प्रभावथी युत छ. (से ण बत्तीसाए निमाणाससयसह- स्साणं चउरासीए सामाणियसाहस्सीण जाव चउण्डं चउरासीणं आयरक्ख साहस्सीण अन्नेसि जाव विहरइ) RHM भानव ५२ ८४ यासीहा सामानि ॥ પર ત્રણ લાખ છત્રીસ હજાર આત્મરક્ષક દેવે પર તથા અન્ય દેવો પર આધિપત્ય ભોગવે छते त्यो भने दिव्य लोगोछे (एवं महिड्डीए जाव एवइयं च ण पभू विउवित्तए एवं जहेव चमरम्स तहेव भाणियव्व) मा शत त हेवेन्द्र ३१२०० શકે ઘણી ભારે અદ્ધિ આદિથી સંપન્ન છે અમરેજના જેવી જ વિદુર્વણુ શકિત ધરાવે છે (णव) પણ ते मन्नेनी विया शतिभा नाय तसत छ (दो केवलकप्पे जयूदीवे दीवे अबसेस तच्चेव) शहेन्द्र तना विर्य' शतिथी पन देखा રૂપ વડે બે બુદ્ધને ભરી શકે છે પણ ચમરે તેની વિમુવર્ણ શક્તિથી ઉત્પન્ન કરેલા રૂપે વડે એક જ જેને ભરી શકે છે બાકીનું બધુ વર્ણન અમર પ્રમાણે -- - भगवतीसरे संपत्तीए विकुगिस वा, विकुबइ वा, विकृजिस्मा या ॥ ०९॥ छाया- भदन्त ! इति, भगवान् द्वितीयो गीतमोऽग्निभूतिरनगारः श्रमणे भगवन्तं महावीरं चन्दने, नमस्पति, वन्दित्वा नमस्यित्वा एवमयादीद-यदि भदन्त ! ज्योतिपेन्द्रः, ज्योतिपरानः एवं महर्द्धिगः, यापन - एतापत्र प्रा विकुर्वितम्, शको भदन्त ! देवेन्द्रः देवराजः किंमहर्दिकः, याव -क्रिया प्रभुविकुर्वितम् ? गौतम ! शक्रो देवेन्द्रः, देवरानो मदिका, यावत्-महान- भागः स द्वात्रिंशतो विमानावासशतसहस्राणाम् , चतुरशीतेः सामानिक- देवराज शकेन्द्र वक्तव्यता- 'भंते 1 त्ति भगव' दोच्चे गोयमे' इत्यादि- सूत्रार्थ-(भंते ! ति) हे भदन्त ! इस प्रकारसे संयोधित करके (भगवं दोच्चे गोयमे) भगवान् द्वितीय गौतम अग्निभूति अनगारने (समण भगव' महावीरं चंदइ नमसइ) श्रमण भगवान महावीर को चंदना की और नमस्कार किया (वंदित्ता नमसिना) चन्दना नमस्कार करके ( एवं चयासी) इस प्रकार पूछा (जइणं भंते ! जोइसिंदे जो इसराया एवं महिडीए जाच एवइयं च ण पभू विउन्धित्तए) हे भदन्त ! यदि ज्योतिपेन्द्र ज्योतिपराज इतनी बडी ऋद्धिवाला है और ऐसी विकुर्वणा शक्तिवाला है (सफेणं भंते ! देविंदे देवराया केमहिड्डीए जाव केवइयं च णं पभू विउवित्तए) तो हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शकेन्द्र कितनी यडी विभूतिवाला है और कितनी बडी विकुर्वणा शक्तिवाला है । (गोयमा) है गौतम ! (सक्केणं देविदे देवराया महिङ्काए जाव દેવરાજ શકેન્દ્ર વક્તવ્યતા सूत्रार्थ- (भंतेत्ति)" महन्त मे समाधान शन(भगवं दोच्चे गोयमे) भगवान oilca गौतमनिभूति ॥२ (समण भगवं महावीरं चंदइ नमसइ) श्रम मान महावीरने व नमा२ ४या (वंदित्ता नमंसित्ता) व नभर शन म (एवं बयासी) तेभने मा प्रमाणे ५७यु- जइणं भंते जोइसिंदे जोइसराया एवं महिडीए जाव एवइयं च णं पभू विउवित्तए) मतने જેતપેન્દ્ર તિરાજ આટલી બધી સમૃદ્ધિ આદિથી ચુકત છે, અને આટલી બધી पण तिया संपन्न छ । सक्केण भंते देविदे देवराया के महिडीए जाव केवइयं च णं पभूविउवित्तए) ME1 देवेन्द्र हे शन्द्र ही भो सद्धि माहिया युत छ ? वी वर्षा तिपायो छ गोयमा गौतम सक्केणं देविंद देवराया महिडीए जाच महाणुभागे. 23 \२४ हेवेन्द्र सारे संभूति या अमेयचन्द्रिकाटीका श.३७.१ देवराजशकेन्द्रवक्तव्यतानिरूपणम् चन्द्रः सूर्यो वा 'एवं मड्डिीए' एव महर्दिकः एतादृशधरणेन्द्रवन्महासमृद्धि- शाली 'जाव' यावत् 'एवइयं च ' एतावच पूर्वर्णितावधिकञ्च 'पभू' प्रभुः समर्थः विकृवित्तए' विकुर्वितम् विकुर्वणां कर्तुं समर्थ इति पूर्वेणान्वयस्तदा 'भंते ! भदन्त ! 'सबकेण' शक्रः खलु प्रथमसौधर्मदेवलोकस्वामी, 'देविदे' देवेन्द्रः, 'देवराया' देवरानः 'केमदिडीए' कीदृशमहर्द्धिसम्पन्नः, 'जाव'-यावत् 'केवइयं चणं' कियच्च खल कियदवधिकमिति यावत् , 'पभृ'प्रभुःविकुवित्तए' विकुर्वितम्। भगवानाह 'गोयमा! सक्केणं' इत्यादि । हे गौतमगोत्रीय अग्निभूते! शक्रः खलु 'देविदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः 'महिड्डीए' महर्दिक: अतिशयसमृद्धिशाली, 'जावं महाणुभागे' यावत-महानुभागः महामभावशाली वर्तते, पावच्छन्देन महाद्युति-महावल-महायशो महासौख्यः 'सेणं' स खल देवेन्द्रः सिंदे जोहसराया एवं महिड्डीए जाव एवइयं च णं पभू विउवित्तए' ज्योतिपेन्द्र ज्योतिपराज चन्द्र अथवा सूर्य ऐसी घडी ऋद्धि के अधिपति है और इतनी घडी विकुणा करने के लीये शक्ति के भंडार हैं तो 'भंते' हे भदन्त ! सफेणं देविंदे देवराया के महिड्डीए जाय केवड्यं च णं पभू विकुवित्तए' जो प्रथम सौधर्मदेवलोक का स्वामी शकेन्द्र है कि जो देवेन्द्र और देवराज है कैसी वडी ऋद्धि- वाला है और कितनी घडी विक्रिया कर सकने में समर्थ है ? इस प्रकार अग्निभूति का प्रश्न सुनकर भगवान्ने कहा 'गोयमा' हे गौतम गोत्रीय अग्निभूति 'सफेणं देविंदे देवराया महिड्डीए जाव महाणुभागे' देवेन्द्र शक्रराज शकेन्द्र अतिशय समृद्धिशाली है- यावत् वह महा- प्रभावसंपन्न है। यहां यावत् शब्दसे "महाद्युति, महायल, महायश, महासौख्य" इन पदोंका ग्रहण हुआ है । वह शकेन्द्र वहां ३२ यत्तीस एवं महिडीए जाव इयं च णं पभू विकूवित्तए" ज्योतिष ज्योतिपन्द्रय અથવા સૂર્ય આટલી બધી ઋદ્ધિવાળા છે અને આટલી બધી વિદુર્વણ શકિત ધરાવે છે ! " भंते " मह-" सक्केण देविंदे देवराया के महिड्डीए नोव केवइयं च ण पभू विकुन्वित्तए" घसा देवोना स्वाभी, , वन्द्र शा ઘણી જે ભારે સમૃદ્ધિવાળે છે ? તે કેવી વિદુર્વણુ કરવાને સમર્થ છે? ત્યારે મહાવીર प्रभु मनिभूतिने मा प्रभाव माध्या " सक्केण देविदे देवराया महिड्डीए ” ઈત્યાદિ હે ર્ગોતમ અગ્નિભૂતિ દેવેન્દ્ર દેવરાય શકે ઘણી જ ભારે સમૃદ્ધિ यावत् " पEथी नयनी सूत्रपा अड ४२यो छ-महाधुति, महाबल महायश महासौख्य" ते महाति, भा, भायश, भामुम भने વાળે છે અહીં " ८२ भगवतीय टीका-द्वितीयो गणधरः अमिभूतिः धरणेन्द्रपकरणवगितज्योतिष्क देवविशेषसम्बन्धिसमृद्धयादिमुपश्रुत्य शकेन्द्रसम्बन्धिसमृद्धयादि जिन्नासया भगवन्तं पृच्छति- 'भंते "त्ति । हे भदन्त ! 'भगवं' भगवान, दोच्चे गोयमे द्वितीयो गौतमः गौतमगोत्रीयः 'अग्गिभूई' अमिभूतिः गणधरः 'अणगारे' अनगारः, 'समणं' श्रमणं, 'भगवं' भगवन्तं' 'महावीर चंदई बन्दते स्तौति, 'नमंसई' नमस्यति नमस्करोति 'वंदित्ता' वन्दित्वा 'नमंसित्ता' नमस्तस्य 'एवं' वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादीन-अकथयत्-'नइणं' यदि खलु निश्चयेन भंते ! भदन्त ! 'जोइसिदे' ज्योतिपेन्द्रः 'जोइसराया' ज्योतिपरानः ही जानना चाहिये । (एसणं गीयमा ! सफारस देविंदस्स देवरणो इमेयाख्वे विसए विसयमेत्तणं घुइए, नोचेव संपत्तीए विकुविसु वा, विकुन्विइ वा विकुन्विस्सइ वा) है गौतम ! शकेन्द्र की विकुर्वणा करने के विषय में जो ऐसा कहा गया है वह सिर्फ उसकी शक्ति का प्रदर्शन करनेके लिये ही कहा गया है इस प्रकार की विकुर्वणा करके उसने आजतक न ऐसा किया है और न वह वर्तमान में ऐसा करता है और न भविष्यत् में वह ऐस करेगा ही ॥ सू० ९ ॥ टोकार्थ-द्वितीय गणधर अग्निभूति धरणेन्द्रके प्रकरणमें वर्णित ज्योतिषिकदेव सम्बन्धी समृद्धि आदि को सुनकर अब वे प्रभु से शक्रेन्द्र संबंधी समृदयादि को जानने की अभिलापासे पूछते हैं- 'भंते ! त्ति' हे भदन्त ! ऐसा कहकर पहिले उन्होंने प्रभु की वंदना की, उन्हें नमस्कार किया, याद में प्रभु से उन्होंने विनयावनत होकर इस प्रकार कहा- हे भदन्त ! 'जइणं भंते!' हे भदन्त ! यदि 'जोइ. सम. (एस णं गायमा सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो इमेयारूवे विसए विस- यमेत्तेणं घुइए नो चेत्र संपत्तीए विकुब्बिसु वा विकुबइ वा विकुब्बिस्सइ वा) હે ગૌતમ ! દેવેન્દ્ર શુક્રની વિદુર્વણા શકિતની આ જે વાત કરવામાં આવી છે તે તેનું સામર્થ્ય બતાવવા માટે જ કહેલ છે પણ આ પ્રકારની વિમુર્વણ પહેલાં તેણે કરી નથી અને ભવિષ્યમાં કરશે પણ નહીં સૂ. ૯ ! ટીકાર્થ –ધરણેન્દ્ર પ્રકરણમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણેની જ્યોતિષિક દેવેની સમૃદ્ધિ વિદુર્વણ આદિનું વર્ણન સાંભળીને બીજા ગણધર અગ્નિભૂતિને શક્રેન્દ્રની સમૃદ્ધિ આદિ onejपानी अभिलाषा थाय छ." भंते ति"तथी" - " मे समधन शन તેઓ મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરે છે ત્યાર બાદ તેઓ વિનયથી તેમને આ प्रमाणु भूछे थे.- " जइण मते " MENan. " जोइसिंदे जोइसराया प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३३.१ देवराजशकेन्द्रवक्तव्यतानिरूपणम् ८३ चन्द्रः सूर्यो वा 'एवं महिड्डीए' एव महर्द्धिकः एतादृशधरणेन्द्रवन्महासमृद्धि- शाली 'जाव' यावत् ‘एवइयं च ण' एतावच पूर्वर्णितावधिकच 'पभू' मभुः समर्थः विकृवित्तए' विकुर्वितम् विकुर्वणां कर्तुं समर्थ इति पूर्वेणान्वयस्तदा भंते ! भदन्त ! 'सक्केण शक्रः खेल प्रयमसौधर्मदेवलोकस्वामी, 'देविदे' देवेन्द्रः, 'देवराया' देवराजः 'केमहिडीए' कीदृशमहर्द्धिसम्पन्नः, 'जाव'-यावत् 'केवइयं च णं' कियञ्च खल कियवधिकमिति यावत् , 'पभू'प्रभुःविकुवित्तए' विकुर्वितम्। भगवानाह 'गोयमा! सक्केणं' इत्यादि । हे गौतमगोत्रीय अग्निभूते। शक्रः खल 'देविंदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः 'महिड्डीए' महर्द्धिकः अतिशयसमृद्धिशाली, 'जाय महाणुभागे' यावत्-महानुभागः महामभावशाली वर्तते, पावच्छन्देन महाद्युति-महाबल-महायशो महासौख्यः 'सेणं' स खलु देवेन्द्रः सिंदे जोइसराया एवं महिड्डीए जाव एवइयं च णं पभू विउवित्तए' ज्योतिपेन्द्र ज्योतिपराज चन्द्र अथवा सूर्य ऐसी घडी ऋद्धि के अधिपति है और इतनी पडी विकुर्वणा करने के लीये शक्ति के भंडार हैं तो 'भंते हे भदन्त ! सफेणं देविंदे देवराया के महिड्डीए जाव केवइयं च णं पभू विकृवित्तए' जो प्रथम सौधर्मदेवलोक का स्वामी शकेन्द्र है कि जो देवेन्द्र और देवराज है कैसी बडी ऋद्धि- घाला है और कितनी बडी विक्रिया कर सकने में समर्थ है ? इस प्रकार अग्निभूति का प्रश्न सुनकर भगवान्ने कहा 'गोयमा' हे गौतम गोत्रीय अग्निभूति 'सफेणं देविंदे देवराया महिड्डीए जाव महाणुभागे' देवेन्द्र शक्रराज शकेन्द्र अतिशय समृद्धिशाली है- यावत् वह महा- प्रभावसंपन्न है । यहां यावत् शब्दसे "महाद्युति, महावल, महायश, महासौख्य" इन पदोंका ग्रहण हुआ है । वह शक्रेन्द्र वहां ३२ यत्तीस एवं महिडीए जाव इयं च णं पभू विकूचित्तए " याति५४ च्यातिन्द्रय અથવા સૂર્ય આટલી બધી ઋદ્ધિવાળા છે અને આટલી બધી વિદુર્વણ શકિત ધરાવે છે ! " भते ॥ ME » सक्केण देविदे देवराया के महिडीए नोव केवइयं च णं पभू विकुन्चित्तए" usal malist स्वामी, देव, वेन्द्र 15 34 ઘણ જે ભારે સમૃદ્ધિવાળે છે તે કેવી વિદુર્વણા કરવાને સમર્થ છે ? ત્યારે મહાવીર प्रभु तिने २५ प्रमाणे या साध्या " सक्केण देविंदे देवराया मट्टिीए " त्या गौतम निभूति देवेन्द्र देवराय A uploratरे समृद्धि यावत् " पथा नायनो सूत्रपाअडएY ४२रायः छ-महाद्युति, महाबल महायश महासौख्य " ते माति, भा, भडायA, भानु भने વાળ છે અહીં " ८२ শাৰী टीका-द्वितीयो गणधरः अग्निभृतिः धरणेन्द्रप्रकरणवगितज्योतिष्क देवविशेषसम्बन्धिसमृद्धयादिमुपश्रुत्य शन्द्रसम्बन्धिसमृद्धयादि जिशासपा भगवन्तं पृच्छति- 'मंते "त्ति । हे भदन्त ! 'भगवं भगवान, दोच्चे गोयमें द्वितीयो गौतमः गौतमगोत्रीयः 'अग्गिभुई' अमिभूतिः गणधरः 'अणगारे' अनगार, 'समणं' श्रमणं, 'भगवं' भगवन्तं' 'महावीर' 'वंदई वन्दते स्तौति, 'नमसई नमस्यति नमस्करोति 'वंदित्ता' वन्दित्वा 'नमंसित्ता' नमस्तस्य 'एवं' वक्ष्यमाणप्रकारेण 'वयासी' अवादी-अश्ययन-'जाणं' यदि खल निश्चयेन 'भंते ! भदन्त ! 'जोइसिदे' ज्यौतिपेन्द्रः 'जोइसराया' ज्योतिपराजः ही जानना चाहिये । (एसणं गोयमा ! सफस्स देविंदस्स देवरणो इमेयारूवे विसए विसयमेत्तणं घुइए, नोचेव संपत्तीए विकुचिस्तु वा, विकुब्विइ वा विकुन्धिस्सइ वा) हे गौतम ! शकेन्द्र की विकुर्वणा करने के विपय में जो ऐसा कहा गया है वह सिर्फ उसकी शक्ति का प्रदर्शन करनेके लिये ही कहा गया है इस प्रकार की विकुर्वणा करके उसने आजतक न ऐसा किया है और न वह वर्तमान में ऐसा करता है और न भविष्यत् में वह ऐस करेगा ही ॥ सू० ९ ॥ टोकार्थ-दितीय गणधर अग्निभूति धरणेन्द्रके प्रकरणमें वर्णित ज्योतिपिकदेव सम्बन्धी समृद्धि आदि को सुनकर अब वे प्रभु से शकेन्द्र संबंधी समृद्धयादि को जानने की अभिलापासे पूछते हैं- 'भंते ! त्ति' हे भदन्त! ऐसा कहकर पहिले उन्होंने प्रभु की वंदना की, उन्हें नमस्कार किया, बाद में प्रभु से उन्होंने विनयावनत होकर इस प्रकार कहा- हे भदन्त ! 'जणं भंते है भदन्त ! यदि जोड समrj. (एस ण गोयमा सक्कस्स देविंदस्स देवरको इमेयारूचे विसए विस- यमेत्तेणं बुइए नो चेव संपत्तीए विकुविसु वा विकुच्चड़ वा विकुब्बिस्सइ वा) હે ગૌતમ ! દેવેન્દ્ર શુક્રની વિકુર્વણ ચકિતની આ જે વાત કરવામાં આવી છે તે તેનું સામર્થ્ય બતાવવા માટે જ કહેલ છે પણ આ પ્રકારની વિદુર્વણા પહેલાં તેણે કરી નથી અને ભવિષ્યમાં કરશે પણ નહીં ! સૂ. ૯ ટકાથ ધરણેન્દ્ર પ્રકરણમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણેની તિષિક દેવની સમૃદ્ધિ વિકુણા આદિનું વર્ણન સાંભળીને બીજા ગણધર અગ્નિભૂતિને શક્રેન્દ્રની સમૃદ્ધિ આદિ edeyunil Aमिला थाय छे." भंते ति" तथा" - " मे समाधन Na તેઓ મહાવીર પ્રભુને વંદણા નમસ્કાર કરે છે ત્યાર બાદ તેઓ વિનયથી તેમને આ પ્રમાણે પૂછે છે- जणं भंते " HERa. " जोइसिंदे जोइसराया , मेयचन्द्रिकाटीका श.३३.१ देवराजशकेन्द्रवव्यतानिरूपणम् जानो 'विहरह' विहरति ‘एवं महिड्डोए' एवं यथोक्तमकारो महर्दिक: हासमृद्धिसम्पन्नो वर्तते इति शेषः। 'जाब एवइयं च णं' यावद एतावच्च स्वावदधिकम् 'पभू' प्रभुः समर्थः 'विउवित्तए' विकुर्वितम् , अर्थात् एतावत्प- देनापि न ज्ञायते यत् कियती कीदृशीश्च विकुवा कर्तु स समर्थ इत्याकांक्षाशान्तये भाइ- 'एवं जहेव चमरस्स' इत्यादि । एवं यथैव चमरस्य, विकुर्वितुं सामर्थ्यमिति वहेब' तत्समानमेव 'भाणियव्यं' भणितव्यम् शक्रस्यावि विकुर्वितुं सामर्थ्य जातव्यम् किन्तु 'नवरं' विशेषः पुनरेतावानेव यत् 'दो केवलकप्पे जंयूदीवे दीवे' द्वौ केवलकल्पो सम्पूर्णी-जम्बूद्वीपो द्वीपों वैकियसमुद्धातेन समवहत्य निप्पादित निजानेकरूपैः पूरयितुं समर्थ इति 'अवसेसं' अवशेपम् 'तंचेच' तचैव परिशेपं सर्व तदनुसारमेव विज्ञेयम् । उक्तप्रकारेण भगवान् महावीरः अग्निभूति प्रकार से महाऋद्धि संपन्न है। 'जाव एवइयं च णं पभू विउवित्तए' यावत् वह इतनी विकर्षणा करनेके लिये समर्थ है यहां 'एवइयं' इस पदसे विकुर्वणा करनेकी कोई हद तो प्रकट की गई नहीं हैं- अतः उसे स्पष्ट करने के लिये सूत्रकार कहते हैं कि- 'एवं जहेव चमरस्स तहेव भाणियव्वं' चमरेन्द्र की विकुर्वणा करनेकी जैसी शक्ति है वैसे ही शक्ति शफेन्द्र की भी जानना चाहिये। किन्तु इसमें जो विशेषता है वह 'नवरं इस पदसे सूचित करते हुए सूत्रकार कहते है कि- 'दो केवलकप्पे जंबूद्दीवे दीवे' शकेन्द्र चैक्रिय समुद्धातसे समवहत होकर निष्पादित निज अनेक रूपोंसे दो जंबूदीपों को भरने की शक्ति रखता है। 'अवसेस तं चेव' वाकीका और सब कथन यहां उसके अनुसार ही जानना चाहिये। इस उक्त प्रकारसे भगवान महावीर अग्निभूतिसे शक्रकी शक्ति आदिको "एवं महड्डोए जाब एव इयं च णं पभू विउवित्तए" त २४ न्द्र मा પ્રકારની સમૃદ્ધિ આદિ વાળે છે અને એટલી જ વિતુર્વણ કરવાને સમર્થ છે. एवइयं પદથી વિમુર્વણાનું પ્રમાણુ પ્રકટ થતું નથી. તેથી તેની વિગુણનું પ્રમાણ नायना पट्टो द्वारा प्युछे-" एवं जहेव चमरस्स तहेव भाणियन्वं" અમરેન્દ્ર જેટલી વિમુર્વણ શક્તિથી યુક્ત છે એટલી વિકુર્વણ શક્તિ શકેન્દ્ર પણ ધરાવે छ “णवरं" ५२तु " दो केवलकप्पे जंबूद्दीवे हीवे " :न्द्र वैठिय સમુઘાતથી ઉત્પન્ન કરેલા દેવ દેવીઓનાં રૂપ વડે બે જંબુદ્વીપોને ભરી દેવાને સમર્થ છે, પણ यभरेन्द्र द्वीपने मरवाने समर्थ छ. "अवसेसं तं चेव" मार्नु समस्त વર્ણન અમરેન્દ્ર પ્રમાણે જ જાણવું શકેન્દ્રના સામર્થ્યની વાત તેની શક્તિ બતાવવાને " ८४ भगवतीम - शक्रः . 'बत्तीसाए विमाणावाससयसहस्साणे' यात्रिंशविमानावासमत सहस्राणाम्-द्वात्रिंशल्लक्षसंख्यकविमानानाम् 'चउरासीए सामाणियसाह स्सीणं' चतुरशीतिमामानिफसाहस्रीणाम् - चतुरशीतिसहस्रसंख्यकसामानि. कानाम् 'जाव'-यावत् , 'चउण्डं चतुर्णाम् 'चउरासीणं' चतुरशीत्याः 'आयर- कखसाहस्साणं' आरमरक्षकसहस्राणाम् पत्रिंशदधिकलक्षत्रयात्मरक्षकदेवाना यावत्पदेन "अटण्डं अगमडिसीणं सपरिवाराण, चउण्इं लोगपालाणं, तिण्डं परि- साणं, सत्तण्डं अणियाणं, सत्तण्डं अणियाहिबईणं ति। अष्टानाम् अग्रमहिपीणाम् सपरिवाराणाम् , चतुर्णा लोकपालानाम् , तिमृणां पर्पदाम् ,सप्तानाम् अनीकानाम् सप्तानाम् अनीकाधिपतीनाम् इतिसर्व विज्ञेयम् 'अन्नेसि' अन्येपाच देवादीनाम् उपरि 'जाव'-यावत् स्वसत्त्या आधिपत्यं स्वामिलं भवेत्वं कुर्वन भोगभोगान लाख विमानवासों का अधिपति है चौरासी हजार सामानिकदेवौका स्वामी है और ३ तीन लाख ३६ छत्तीस हजार आत्मरक्षक देवोंके ऊपर ऐश्वर्य का भोक्ता है। यही पात 'यत्तीसाए विमाणावाससयसहस्साणं चउरासीए सामाणियसाहस्सीणं, चउण्हं चउरासीणं आयरक्खसाह स्सीणं" इन पदों द्वारा प्रकट की गई हैं। यहां जो यावत् पद का प्रयोग हुआ हैं उससे 'अट्टण्हं अग्गमहिसीणं सपरिचाराणं, चउण्हं लोगपालाण, तिण्हं परिसाणं, सत्तण्हं अणियाण, सत्तहं अणियाहिव- ईणं' इन पदोका ग्रहण हुआ है। 'अन्नेसि च जाव चिहरह' यहां पर यावत् पदसे स्वामित्वं, भर्तृत्वं, कुर्वन् दिव्यान भोगभोगान् भुजानो' इन पदोंका संग्रह किया गया है । 'एवं महिड्डीए' वह शक्रेन्द्र इस મહાપ્રભાવશાળી છે તે ૩૨ બત્રિસલાખ વિમાનવાસોને રાશી હજાર સામાનિક દેવોને भने नए म छत्री St२ मामरक्ष वानी अधिपति मे पात"वत्तीसाए" ઈત્યાદિ સૂત્રપાઠ દ્વારા પ્રકટ કરવામાં આવી છે. અહીં આવેલા यावद પદથી नीयन सूत्रपा Ase | छे अटण्ह अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं चउण्हं लोग पालोग तिष्हं परिसाणे सत्तहं अणियाणं अणियाहिवईण" शनि परिवार सहित ની આઠ પટ્ટરાણીઓ પર, ચાર લોકપાલ પર, ત્રણ પરિષદે પર સાત સેના પર અને सात सेनापति ५२ शासन लोग छ. " अन्नेसिं च जाब विहरइ" या सूत्रपा मां At जाव यत् ५६था नीयता सूत्रपा 8! ४२॥छे स्वामित्वं भई त्वं कुर्वन् दिव्योन् भोगभोगान् मुंजानो" .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ तिप्याणगारस्य विकुर्वणाशक्ति निरूपणम् ८७ पुण्णाइं अटै संवच्छराइं सामण्णपरियागं पाउणित्ता मासियाए संलेहणोए अत्ताणं झुसित्ता, सर्द्धिभत्ताई अणसणाए छेदित्ता, आलोइयपडिकते, समाहिपत्ते, कालमासे कालंकिच्चा सोहम्मे कप्पे सयंसि विमाणंसि; उववायसभाए देवसयणिजंसि देवदूस तरिए अंगुलस्स असंखेजइ भागमेत्ताए ओगाहणाए सक्कस्स देविं दस्स, देवरपणो सामाणियदेवत्ताए उववन्नो, तए णं से तीसए देवे अहुणोववन्नमेत्ते समाणे पंचविहाए पज्जत्तीए पजत्तिभावं गच्छइ, तं जहा-आहारपज्जत्तीए; सरीरपजत्तीए; इंदियपज्जत्तीए आण-पाणपज्जत्तीए, भासा मणपज्जत्तीए, तएणं तं तीसयं देवं पंचविहाए-पज्जत्तीए पज्जत्तिभावं गयं समाण सामाणियपरि- सोववन्नया देवा करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु जएणं, विजएणं वद्धाविति, वद्धावित्ता एवं वयासी- अहो !! णं देवाणुप्पियेहिं दिवा देवड्डी, दिवा देवज्जुई, दिवे महावले दिवे महाजसे दिव महासोक्खे दिवे देवाणुभावे लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागए,जारिसियाणं देवाणुप्पियेहि दिवा देवड्डी, दिवा देवज्जुई, दिव्वे देवाणुभावे लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागए तारिसियाणं सक्केण वि देविदेण, देवरपणा दिव्वा देवड्डी, जाव- अभिसमण्णागया तारिसियाणं देवाणुप्पियेहिं वि दिव्वादेवडी, जाव-अभिसमण्णागया, सेणं भंते ! तीसए देवे केमहिड्डीए, जाव-केवइयं च णं पभू विकुवित्तए ॥ सू० १० ॥

भगवतीसरे शकसामर्थ्यादिकं प्रतिपाद्य तदीयोक्तसामर्यादिस्वरूपमात्रमदर्शनमुपसंहरवि 'एस गं गोयमा' हे गौतम ! एप खलु 'सपासस समस्य देविंदस्स' देवेन्द्रस्य 'देवरणो' देवराजस्य 'इमेयारूये' अयम् एतावद्रूपी 'विसर' विषयः 'विसय- मेत्तेणं युइए' विषयमा खलु उक्तम्-प्रतिपादितम् 'नो चेव णं' नोचैव खलु नेत्र कथमपि 'संपत्तीए' सम्पत्त्या यथोक्तार्यसम्पादनेन 'विकृषिमुवा' या चंद् या कदापि चिकुर्यणां कृतवान, 'विकुञ्चतिया' चिकरोति वा 'विकुन्निस्सति' विकरिप्यति वा, अर्थात् शकेन्द्रस्य चिकुर्यणाशकः म्वरूपमात्रमेतावत्मतिपादित नतु व्यवहारे विकुर्वणायाः कथमपि प्रयोगकरणम् भवति इति अग्निभूति- मति भगवत उत्तराशयः ॥ मु. ९ ॥ मूलम् -'जइ णं भंते ! सक्के देविदे, देवराया एवं महिडीए, जाव एवइयं च णं पमू विकुवित्तए, एवं खलु देवाणुप्पियाणं अंतेवासी तीसए नाम अणगारे पगइभदए, जाब विणीए, छठे छट्टेणं अणिक्खित्तेणं तवोकम्मेणं अप्पाणं भावेमाणे बहुपडि- कह कर यह सामर्थ्य उसमें केवल कहने के लिये ही है वह अपनी इस सामर्थ्य का उपयोग नहीं करता है। यह प्रकट करते हुए कहते हैं 'एस णं गोयमा! सकस्स देविंदस्त देवरको इमेयारूवे विसए, नो चेव णं संपत्तिए विकब्धिस्सु वा, विकुञ्चति वा विकुव्विस्सति वा' हे गौतम! यह जो उक्त रूप से देवेन्द्र देवराज शक्रकी शक्तिका वर्णन किया गया है वह सीर्फ स्वरूप मात्र प्रदर्शन के लियेही किया गया है। यथोक्तार्थ के सम्पादन से उसने आज तक उसे अपने व्यवहारमें प्रयुक्त नहीं किया है, नहीं करते है, आगे नहीं करेंगा, इस प्रकार भगवानने अग्निभूति से शकेंन्द्रके विपयमें कहा ॥सू.९॥ માટે જ કહી છે. ખરેખર તે તે તેની આ વિદુર્વણ શક્તિને કદી પણ ઉપયોગ કરી नथी. मेवात नायन सूत्र द्वारा 42 45 छ-"एस णं गोयमा सकस्स देविंदस्स देवरण्णो इमेयारूचे विसए विसयमेत्ते णं बुइए नो चेव ण संपत्तीए विकुबिसु था विकुन्नति वा विकुब्बिस्सति वा " गौतम ! Sad समरत यन દેવરાજ, દેવેન્દ્ર, શકની શકિત બતાવવાને માટે જ કરાયું છે. તેણે આજ સુધી કદી પણ તે વિકૃર્વણ શક્તિને પ્રગટ કર્યો નથી, વર્તમાન કાળે કરતો નથી અને ભવિષ્યમાં પણ કરશે નહીં. ભગવાને અગ્નિભૂતિ અણગારના પ્રશ્નને આ પ્રમાણે જવાબ આપે (સુ) अमेयचन्द्रिका टीका श.३ ७. १ तिप्यकाणगारविषये गौतमस्य प्रश्न: ८९ मतिकान्तः, समाधिमाप्तः कालमासे कालं कस्वा सौधर्मे कल्पे स्वस्मिन् विमाने उपपातसभायां देवशयनीये देवदूप्यान्तरितोऽङ्गलस्य असंख्येयभागमात्रायाम् अय- गाहनायाम् शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य सामानिकदेवतया उत्पन्ना, ततः स विप्पको देवोऽधुनोपपन्नमात्रः सन् पञ्चविधया पर्याप्त्या पर्याप्तिभावं गच्छति, तद्यथा-आहारपर्याप्त्या, शरीर-पर्याप्त्या, इन्द्रिय-पर्याप्त्या, आन-प्राणपर्याप्त्या, प्रतिक्रम करके (समाहिपत्त) समाधि प्राप्त होकर (काल मासे कालं किया) काल मासमें काल करके (सोहम्मे कप्पे) सौधर्मकल्पमें (सयंसि विमाणंसि) अपने विमानमें (अवधायसभाए देवसयणिज्जसि) उपपात सभाके देवशयनीय (शय्या) में (देव दुसंतरिए) देवदृष्यसे अन्तरित होकर (अंगुलस्स असंखेजह भागमेनाए ओगाहणाए) अंगुलके असं. ख्यातवें भाग प्रमाणवाली अवगाहनामें (सफस्स देविंदस्स देवरपणो सामाणिय देवत्ताए उवचनो) देवेन्द्र देवराज शक्रके सामाणिक देवके रूपमें उत्पन्न हुए है। (तएणं से तीसए देवे अहुणोववन्नमत्ते समाणे) अधुनोपपन्न मात्र वे तिष्यकदेव (पंचविहाए पजत्तीए पजत्तिभा, गच्छद) वहां पर पांच प्रकारकी पर्याप्तियोंसे प्रर्याप्ति- भावको प्राप्त हुए है। (तंजहा) वे पांच प्रकारकी पर्याप्तियां इस प्रकार से है- (आहारपज्जत्तीए, सरीरपजत्तीए, इंदियपज्जत्तीए, आणपाणपजत्तीए, भासामणपबत्तीए) आहारपर्याप्ति, शरीर- (आलोइयपडियकते )arel तथा प्रतिभा प्रशन(समाहिपत्ते) साधि पाभीन (कालमासे काल किच्चा) anelan taria समय मा०ये त्यारे ४५ धर्म पामीन ( सोहम्मे कप्पे ) सौधम समi( सयंसि विमाणंसि ) पाना ( उववायसभाए देवसयणिज्जसि ) ઉપપાનસભાની દેવામાં देवसंतरिए ) Age ( 4थी) Ald धन अंगुलस्स असंखेज्जइ भागमेत्ताए ओगाहणाए) Yखन सभ्यामi Hu Rural AKSHI (सक्कस्स देविंदम्स देवरणों देवत्ताए उवबन्ने) विरार, देवेन्द्र ना सामान ३५३थे यन्न थये छे. ( तएणं से तीसए देवे अहुणोववन्नमेत्ते समाणे ) 800 Hir Sपन्न येत तिष्य हेव (पंचविहाए पज्जत्तीए पज्जत्तिभावं ग) त्यां ५५ रनी पारितमाथा पयारत अवस्था पाभ्यो (तंजहा ते पाय पारितया नाय प्रमाणे - (आहारपज्जत्तीए ) माहार पति, शरीरपज्जत्तीए शरी२ पति (इंदियपज्जनीए) छन्द्रिय पात, (आपापाणपज्जत्तीए) सपास पाति, ( भासामणपज्जत्तीए) लामन पारित भाशते વિમાનમાં ८८ भगवतीमत्र . छाया-पदि भदन्त ! शको देवेन्द्रः, देवराजः एवं मर्दिकः, यावत्-एताप प्रभुःविकृर्षितुम्, एवं खलु देवानुपियाणाम् अन्तेयासी तिष्यको नाम अनगार: प्रकृतिभद्रका, यावत्-विनीतः पठं पप्ठेन अनिक्षिप्तेन तपःकर्मणा आत्मानं भावयन् बहुमतिपूर्णानि अष्टसंवत्सराणि श्रामण्यपर्याय पालयिता मासिक्या संलेखनया आत्मानं जूपित्या, पष्टिं भक्कानि अनशनेन छिच्चा, आलोचित- 'जइणं भंते ! सफे देविदे' इत्यादि । सूत्रार्थ-(जइणं भंते !) हे भदंत ! यदि(देविंदे देवराया) देवोंके इन्द्र देवराज (सबै) शक्र (एवं महिवाए) ऐसी पडी ऋद्विवाले है (जाव एवतियं च णं पभू विउन्धित्तए) यावत् वे इतनी विणा करने के लिये शक्तिशाली हैं तो (एवं खलु देवाणुप्पियाणं अंतेवासी) आप जो (तीसए नामं अणगारे) तिष्यक नामके अनगार हुए हैं, कि जो (पगइभद्दे) प्रकृति से भद्र धे (जाय विणीए) यावत् विनीत थे (द्वं छट्टेणं आणक्खित्तेणं तचोकम्मेणं) और निरन्तर छ? छटकी तपस्यासे (अप्पाणं भावे माणे) जो अपनी आत्माको भावित करते रहते थे (पहु पडिपुण्णाई असंवच्छराई सामण्णपरियागं पाणित्ता मासियाए संलेहणाए अत्ताणं झूसित्ता) ठीक वे आठ वर्ष तक श्रामण्य पर्यायका पालन करके, एच १ एकमास की संलेखनासे अपने आपको युक्त करके, साठ भक्तोंका अनशन द्वार छेदन करके (आलोइयपडिकते) आलोचना, -तिष्य नभन सामानि हेवनी समृद्धि मान पन- जहणं भंते सक्के देविदे" त्याहि- सूत्रा--- (जरण भंते ! देविदे देवराया सक्के एवं महिड्डीए जाव एवतिय च णं पभू विउन्चित्तए) BRE-TI RAr, हेवेन्द्र at antial બધી સમૃદ્ધિ આદીથી યુક્ત છે, અને જો તે આટલી બધી વિદુર્વણ શક્તિ ધરાવે છે તે (एवं खलु देवाणुप्पियाणं अंतेवोसी) पछी २५ पानुप्रिया शिष्य (तिसए नाम अणगारे) तिष्य नामना म(पगइभद्दे) २ मा प्रतिना ता. (जाव विणीए) ने विनीत पतना yelirt छटुं छट्टेणं अणिक्खित्तेणं तवो कम्मेणं) 2 निरत२ ७gn पा२२ छ तपश्या १3 (अप्पाणं भावे माणे) चाताना मामा भावित ४२a sal, ( बहुपडिपुण्याई अट्ठसंवच्छराई सामण्ण- परियागं पाउणितो मासिआए सलेहणाए अत्ताणं असिना भी 2 वर्ष પછી શ્રમણ્ય પયયનું પાલન કર્યું હતું અને એક માસને સંથારે કરીને સાઠ ભકતે અનેશન દ્વારા છેદન કરીને એક માસના સાઠ ટંકના ભજનને ઉપવાસ દ્વારા ત્યાગ કરીને , भमेयचन्द्रिका टीका श.३७, १ तिप्यकाणगारविषये गौतमस्य प्रश्न: पतिकान्तः, समाधिमाप्तः कालमासे कालं कस्वा सौधर्म कल्पे स्वस्मिन् विमाने उपपातसभायां देवशयनीये देवद्ध्यान्तरितोऽङ्गलस्य असंख्येयभागमात्रायाम् अब- गाहनायाम् शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य सामानिकदेवतया उत्पन्नः, ततः स तिष्यको देवोऽधुनोपपनमात्रः सन् पञ्चविधया पर्याप्त्या पर्याप्तिभावं गच्छति, तधया-आहारपर्याप्त्या, शरीर-पर्याप्या, इन्द्रिय-पर्याप्त्या, आन-माणपर्याप्ल्या, प्रतिकम करके (ममाहिपत्त) समाधि प्राप्त होकर (काल मासे कालं किचा) काल मासमें काल करके (सोहम्मे कप्पे) सौधर्मकल्पमें (सयंसि विमाणंसि) अपने विमानमें (ज्यवायसभाए देवसयणिज्जसि) उपपात सभाके देवशयनीय (शय्या) में (देव दूसंतरिए) देवदृष्यसे अन्तरित होकर (अंगुलस्स असंखेजइ भागमेताए ओगाहणाए) अंगुलके असं- ख्यातवें भाग प्रमाणवाली अवगाहनामें (सफरस देविंदस्स देवरपणो सामाणिय देवत्ताए उववनो) देवेन्द्र देवराज शाके सामाणिक देवके रूपमें उत्पन्न हुए है। (तएणं से तीसए देवे अहुणोववन्नमत्ते समाणे) अधुनोपपन्न मात्र चे नियकदेव (पंचविहाए पजत्तीए पजत्तिभाचं गच्छद) वहां पर पांच प्रकारकी पर्याप्तियोंसे प्राप्ति- भावको प्राप्त हुए हैं। (तंजहा) वे पांच प्रकारफी पर्याप्तियां इस प्रकार से हैं- (आहारपजत्तीए, सरीरपजत्तीए, इंदियपजत्तीए, आणपाणपजत्तीप, भासामणपजत्तीए ) आहारपर्याप्ति, शरीर- (आलोइयपडिक्कते Maral याप्रतिम शन(समाहिपत्ते) समाधि पामीन (कालमासे काल किच्चा) utelar ससाना समय मा०ये त्या ॥ ५ पाभी ( सोहम्मे कप्पे ) सीध मा( संयंसि विमाणंसि ) पाताना ( उववायसभाए देवसयणिज्जसि) ઉપપાતસભાની દેવસ્થામાં देवदूसंतरिए ) प्य (1441 ) BHEd Aने अंगुलम्स असंखेज्जइ भागमेत्ताए ओगाहणाए ) अनुसना मसभ्यातभा मा प्रभावामी ARCHHI (सकारस देविंदम्स देवरण्णो देवत्ताए उववन्ने) ३१२३४, ३३.५६ सामान ११३ S५ ये छ. ( तएणं से तीसए देवे अहुणोववन्नमेत्ते समाणे ) BE Sir Buन्न थयात तिप्य ३५ (पंचविहाए पज्जत्तीए पज्जत्तिभावं જો ત્યાં પાંચ પ્રકારની પર્યાપ્તિએથી પર્યાપ્ત અવસ્થા પામે છે તંદા તે પાંચ यातियो नाय प्रमा- (आहारपज्जत्तीए) मा पारित, शरीरपज्जनीए शारी२ पति (इंदियपज्जनीए) धन्द्रिय पर्यात, (आणपाणपज्जत्तीए) श्वास-पास पर्यास्त, ( भासामणपज्जत्तीए ) मायामन ययाति शते વિમાનમાં ९० भगवतीसूत्रे भापामनःपर्याप्त्या, ततस्तं तिप्यकं देवं पञ्चविधया पर्याप्या पर्याप्तिभावं गतं सन्तं सामानिकपर्पदुपपन्नका देवाः करतलपरिगृहीतं दशनखं शीऽऽवते मस्तके अनलिंकृत्वा जयेन विनयेन वर्धापयन्ति, वर्धापयिला परम-अवा. दिपुः-अहो ! ! देवानुपियैः दिव्यादेवदिः, दिव्या देवधुतिः, दिव्यं महाबलं दिव्यं महायशः दिव्य महासौख्यम् दिव्यो देवानुमायो लब्धः माप्तः, अमि- समन्वागतः, याशिको देवानुमियः दिव्या देवदिः, दिव्या देवद्युतिः, दिव्यो देवानुभावो लब्धः माप्तः, अमिसमन्वागतः, तादृशिकी शफेणापि देवेन्द्रेण, देव- पर्याप्ति, इन्द्रियपर्याप्तिश्वासोच्छवासपर्याप्ति, भापामनप्रर्याप्ति । सो इन पांच प्रकारकी पर्यासियोंसे वे पर्याप्त हुए हैं। (तएणं ते तीसयं देवं पंचविहाए पजत्तीए पजत्तीभावं गयं समाणं) इस प्रकार पाँच पर्याप्तियों द्वारा पर्याप्त बने हुए (भापा और मनपर्याप्ति साथ बनती है) इसलिये पांच कही है । उन तिप्यक देवको (सामाणिय परिसोववन्नयादेवा) सामानिक समितिके देव (करयल परिग्गहियं दस नहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु जएणं विजएणं वापिंति) दोनों हाथोंके दशों नखांको जोडकर अर्थात् दोनों हार्थोकी अंजलि बनाकर और उसे मस्तक पर रखकर जय विजयके शब्दोचारण पूर्वक वधाते है, पढाते है। और (वद्धावित्ता) वधाइ देकर (एवं चयासी) इस प्रकार कह रहे है- (अहो णं देवाणुप्पिएहिं दिव्या देविडो दिव्वा देवज्जुई दिव्ये महायले, दिव्वे महाजसे, दिवे महासोक्खे, दिव्वे देवाणुभावे, लद्धे पत्ते अभिसमण्णागए, जारिसियाणं देवाणुप्पिएहिं दिव्या देवड्डी તિષ્ણકદેવ ત્યાં પાંચ પ્રકારની પતિઓ પામીને પર્યાપ્ત અવસ્થાથી યુક્ત બન્યું છે. (तएण तं तीसयं देवं पंचविहाए पज्जत्तिए पज्जत्तिभावं गयं समाणं આ રીતે પાંચે પર્યાપ્ત મેળવીને પર્યાદ્ધિાવસ્થામાં આવેલા તિકદેવને सामाणियपरिसीवववन्नया देवा) सामानि समितिमा है। (करयलपरिग्गडियं दसनह सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कडू जएण विजएण बद्धाविति ] a tuit દશે નખને જોડીને એટલે કે બન્ને હાથની અંજલિ બનાવીને તથા તે અંજલિને શિર ५२ भूदान य वियना शहाच्या पूर्व अमिनाहन मा छ भने वडावित्ता एवं वयासी अमिनाहन मापान मा प्रभार ४ छे. अहो णं देवाणुप्पिएहिं दिव्या देविढी दिबा देवजुई दिव्वे महाबले दिवे महाजसे दिवे महासौक्खे दिव्वे देवाणुभावे लढे पत्ते अभिसमण्णागए .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ तिप्यकाणगारविपये गौतमस्य प्रश्न: राजेन दिव्या देवर्दिः, यावत्-अभिसमन्वोगता यादृशिकी शक्रेण देवेन्द्रेण देव- राजेन दिव्या देवद्धिः यावत् अभिसमन्वागता ताशिकी देवानुप्रियैरपि दिव्या देवर्दिः, यावत्-अभिसमन्वागता, स भगवन् ! तिष्यको देवः किंमहर्दिकः, यावर कियञ्च प्रभुर्विकुर्वितुम् ? || सू० १० ॥ दिव्या देवज्जुई दिव्वे देवाणुभावे लढे पत्ते अभिसमण्णागए तारिसियाणं सक्केण वि देविंदेण देवरण्णा दिवा देविड़ी जाव अभिसमण्णागया) अहो ! आप देवानुप्रियने दिव्य देवद्धि, दिव्य देवद्युति, दिव्य महायल, दिव्य महायश, दिव्य महासुख, दिव्य देवानुभाव यह सय प्राप्त किया है उसे आपने अपने आधीन बनाया है, और आपने उसे अपना भोग्य यनाया है । सो जैसी आप देवानुप्रिपने यह दिव्य देवऋद्धि यह दिव्य देवद्युति यह दिव्य देवानुभाव लब्ध, प्राप्त और अभिसम- न्वागत किया है । सो वैसी ही दिव्य देवऋद्धि आदि देवेन्द्र देवराज शक्रने भी लब्ध, प्राप्त और अभिसमन्वागत की है (जारिसियाणं सक्केणं देविदेण देवरण्णा दिव्या देविड्डी जाव अभिसमण्णागया, सेणं भंते ! तीसए देवे के महिड्डीए जाव केवइयं च णं पभू विकुवित्तए) तथा जैसी देवेन्द्र देवराज शक्रने दिव्य देवऋद्धि लब्ध यावत् अभि- समन्वागत की हैं उसी प्रकारकी दिव्य देवऋद्धि आदि आपने भी जारिसियाणं देवाणुप्पिएहि - दिव्या देवड्ढी दिव्या देवज्जुई दिव्वे देवाणुभावे लद्धे पत्ते अभिसमण्णागए तारिसियाण सक्केण वि देविदेण देवरण दिव्या दिविड्ढी जाव अभिसमण्णागया) भाप हेपानुप्रिये हिय हे समृद्धि, ०५ वधुति, દિવ્ય મહાબળ, દિવ્ય દિવ્ય મહાસુખ અને દિવ્ય મહાપ્રભાવ પ્રાપ્ત કર્યો છે- તમે તેમને તમારે આધીન કર્યા છે તમે તેમને તમારે માટે બનાવ્યાં છે. જેવા દિવ્ય સમૃદ્ધિ દિવ્યતૃતિ અને દિવ્ય પ્રભાવ આપે પ્રાપ્ત કર્યો છે આપે આધીન કર્યા છે. અને આપને માટે બેંગ્ય બનાવેલ છે એવી જ દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિ આદિદેવર.જ દેવેન્દ્ર पण भेगमी के पास शो भने चौताने आधीन श - (जारिसि याण सक्केणं देविदेण देवरगा दिव्वा देविड्ढी जाव अभिसमण्णागया, तारिसियाण देवाणुप्पिएहिं वि दिन्चा देविड्डी जाच अभिसमण्णागया से ण मंते ! तीसए देवे के महिड्ढीए जाव केवइयं च णं पभू विकुन्धित्तए તથા જેવી દિવ્ય દેવ સમૃદ્ધિ આદિ દેવરાય દેવેન્દ્ર શકે પ્રાપ્ત કરેલ છે, એવી જ દેવ મહાયશ, भगवती भापामनःपर्याप्स्या, ततस्तं तिप्यकं देयं पञ्चविधया पर्याप्स्या पर्याप्तिभार गतं सन्त सामानिकपर्पदुपपन्नका देवाः करतलपरिगृहीतं दशनखं शीऽऽनते मस्तके अञ्जलिंकृत्वा जयेन विजयेन वर्धापयन्ति, वर्धापयित्वा पवम-अना. दिपुः-अहो ! ! देवानुमियः दिव्यादेवर्दिः, दिव्या देवयुतिः, दिव्यं महावलं दिव्यं महायशः दिव्य महासौख्पम् दिव्यो देवानुभावों लब्धः प्राप्तः, अमि- समन्यागतः, यादृर्शिको देवानुपियैः दिव्या देवदिः, दिव्या देवद्युतिः, दिव्यो देवानुभावो लब्धः माप्तः, अमिसमन्वागतः, वाशिकी शफ्रेणापि देवेन्द्रेण, देव पर्याप्ति, इन्द्रियपर्याप्ति, श्वासोच्छवासपर्याप्ति, भाषामनप्रर्याप्ति । सो इन पांच प्रकारकी पर्यासियोंसे वे पर्याप्त हुए हैं। (तएणं तं तीसयं देवं पंचविहाए पज्जत्तीए पज्जतीभावं गयं समाण) इस प्रकार पाँच पर्याप्तियों द्वारा पर्याप्त यने हुए (भापा और मनपर्याप्ति साथ बनती है) इसलिये पांच कही है। उन तिप्यक देवको (सामाणिय परिसोववन्नयादेवा) सामानिक समितिके देव (करयल परिगाहियं दस नहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलि कटु जएणं विजएणं वद्धाविति) दोनों हाथोंके दशां नखांको जोडकर अर्थात् दोनों हाथोंकी अंजलि बनाकर और उसे मस्तक पर रखकर जय विजयके शब्दोचारण पूर्वक वधाते है, बढाते है। और (वद्धावित्ता) वधाइ देकर (एवं क्यासी) इस प्रकार कह रहे है-- (अहो णं देवाणुप्पिएहिं दिव्या देविडो दिव्वा देवजुई दिब्बे महायले, दिव्वे महाजसे, दिव्वे महासोक्खे, दिव्वे देवाणुभावे, लद्धे पत्ते अभिसमण्णागए, जारिसियाणं देवाणुप्पिएहि दिव्वा देवड्डी તિષ્ણકદેવ ત્યાં પાંચ પ્રકારની પર્યાપ્ત પામીને પર્યાપ્ત અવસ્થાથી યુકત બને છે. (तएण ते तीसय देवं पंचविहाए पज्जत्तिए पज्जत्तिभावं गयं समार्ण આ રીતે પાંચે પર્યાપ્તઓ મેળવીને પર્યાદ્ધિાવસ્થામાં આવેલાતે તિષ્યદેવને सामाणियपरिसीवववन्नया देवा) सामानि समितिना है (करयलपरिग्गडियं दसनई सिरसावत मत्थए अंजलि कटु जएण विजएण चद्धाविति ] - लायन દશે નખને જોડીને એટલે કે બંને હાથની અંજલિ બનાવીને તથા તે અંજલિને શિર ५२ भूीय वियना सण्या पूर्व अभिनन सा छ भने बद्धावित्ता एवं वयासी भनिनन मापान मा प्रमाणे ४ छे. अहो णं देवाणुप्पिएहिं दिध्या देविढी दिव्या देवजुई दिव्वे महावले दिवे महाजसे दिवे महासौक्खे दिव्वे देवाणुभावे लद्धे पत्ते अभिसमण्णागर , . अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ तिप्यकाणगारविपये गौतमस्य प्रश्न: ९१ राजेन दिव्या देवदिः, यावत्-अभिसमन्वोगता यादृशिकी शक्रेण देवेन्द्रेण देव- राजेन दिव्या देवद्धिः यावद् अभिसमन्वागता तादृशिकी देवानुप्रियैरपि दिव्या देवद्धिः, यावत्-अभिसमन्वागता, स भगवन् ! तिष्यको देवः किमहर्दिकः, यावत् कियञ्च प्रभुविकृर्वितम् ? ।। सू० १० ॥ दिव्वा देवजुई दिव्वे देवाणुभावे लढे पत्ते अभिसमण्णागए तारिसियाणं सकेण वि देविदेण देवरण्णा दिवा देबिट्टी जाव अभिसमण्णागया) अहो ! आप देवानुप्रियने दिव्य देवाई, दिव्य देवद्युति, दिव्य महाबल, दिव्य महायश, दिव्य महासुख, दिव्य देवानुभाव यह सब प्राप्त किया है उसे आपने अपने आधीन बनाया है, और आपने उसे अपना भोग्य यनाया है । सो जैसी आप देवानुप्रियने यह दिव्य देवऋद्धि यह दिव्य देवद्युति यह दिव्य देवानुभाव लब्ध, प्राप्त और अभिसम- न्वागत किया है । सो वैसी ही दिव्य देवऋद्धि आदि देवेन्द्र देवराज शकने भी लब्ध, प्राप्त और अभिसमन्वागत की है (आरिसियाण सक्केणं देविदेण देवरण्णा दिव्या देविट्टी जाव अभिसमण्णागपा, सेणं भंते ! तीसए देवे के महिड्डीए जाव केवइयं च णं पभू विकृवित्तए) तथा जैसी देवेन्द्र देवराज शक्रने दिव्य देवऋद्धि लब्ध यावत् अभि- समन्यागत की हैं उसी प्रकार की दिव्य देवऋद्धि आदि आपने भी जारिसियाण देवाणुप्पिएहि दिव्या देवड्दी दिव्या देवज्जुई दिव्वे देवाणुभावे लद्धे पत्ते अभिसमण्णागए तारिसियाण सक्केण वि देविदेण देवरण दिव्या दिविड्डी जाय अभिसमणागया) ५५ पानुप्रिये ६०५ ४व सभृति, ६०५ विधात, દિવ્ય મહાબળ, દિવ્ય મહાયશ, દિવ્ય મહાસુખ અને દિવ્ય મહાપ્રભાવ પ્રાપ્ત કર્યો છે-- તમે તેમને તમારે આધીન કર્યા છે તમે તેમને તમારે માટે ભેચ બનાવ્યાં છે. જેવા દિવ્ય સમૃદ્ધિ દિવ્યતા અને દિવ્ય પ્રભાવ આપે પ્રાપ્ત કર્યો છે આપે આધીન કર્યા છે. અને આપને માટે જોગ્ય બનાવેલ છે એવી જ દિચ દેવસમૃદ્ધિ આદિ દેવરાજ દેવેન્દ્ર शप मेगा - HTRA माधीन है - (जारिसि याण सक्केणं देविदेण देवरव्या दिव्या देविड्ढी जाव अभिसमण्णागया, तारिसियाण देवाणुप्पिएहि वि दिव्या देविट जाव अभिसमण्णागया से णं भंते ! तीसए देवे के मड्डिीए जाव केवइयं च णं पभू विकुवित्तए તથા જેવી દિવ્ય દેવ સમૃદ્ધિ આદિ દેવરાય વેજ શકે પ્રાપ્ત કરેલ છે, એવી જ દેવ . ९२ भगवतीय टीका-अग्निभूतिः दाक्षिणात्येन्द्र देवराजशनमय सामानिकदेव विशेषतिप्यक सम्बन्धिसमृद्रिविकुर्वणाशत्यादिकं निभासमानो भगवन्तं महावीरं पृच्छति- 'जइणं भंते ! इत्यादि । हे भदन्त ! यदि खलु यदा हि 'सक्के देविदे शको. देवेन्द्रः, 'देवराया' देवराजः, ‘एवं महिड्डीए' एवं महर्दिका-उपर्युक्तसमृदि- शाली, मथमसौधर्मदेवलोकाधिपतिः, 'जाव-एवडयं चणं' यावत्-एतावत्र खलु-पूर्ववर्णितावधिकच 'पभू विउवित्तए' प्रभूः विकृवितुं, विकर्वणां कk समर्थ इति यावत् तदा-'सेणं भंते ! तीसए देवे केमहिङ्काए, जाव केवड्यं च णं पभू विकृचित्तए' स खलु भदन्त ! तिप्पको देवः कि मर्दिकः, याश्व कियच प्रभुः चिकृतिमित्यग्रेणान्वयं कृत्वा प्रश्नाशयो योध्यः, अथ तिप्यकस्य प्राप्त यावत् अभिसमन्वागत की है सो हे भदन्त ! यह तिष्यक देव कितनी बडी महर्द्धिवाला है, यावत् वह कितनी बड़ी विकुर्वणा करनेकी शक्तिसे युक्त है। टीकार्थ- अग्निभूति दाक्षिणात्येन्द्र देवराज शक्रके सामानिक देव विशेष तिष्यक संबंधी समृद्धि और विकुर्वणा शक्ति आदिको जाननेकी इच्छासे युक्त होकर भगवान महावीर से पूछ रहे हैं कि- 'जाणं भंते !' है भदन्त ! यदि 'देविंदे देवराया सबके' देवेन्द्र देवराज शक 'एवं महिडीए' ऐसी घडी समृद्धि से युक्त हैं- अर्थात् प्रथम सौधर्म देवलोक का अधिपति शक्र उपर्युक्त समृद्धिशाली है- 'जाव एवइयं च णं पभू चिकुन्धित्तए' यावत् वह पूर्ववर्णितरूप से विकुर्वणा करनेकी शक्ति से विशिष्ट है तो 'सेणं भंते! तीसए देवें' हे भदन्त ! वह तिष्यक देव 'के महिड्ढीए' कितनी कैसी बडी समृद्धिवाला हैं, और 'जाब केवइयं च णं पभू विकुन्चित्तए' यावत् कितनी विकर्वणा करने के लिये वह शक्तिसंपन्न है, इस प्रकार आगेसे अन्वय करके यहाँ સમૃદ્ધિ આદૂિ આપ દેવાનું પ્રિયે પણ પ્રાપ્ત કરી છે – હે ભદન્ત તે તિષ્યદેવ કેવી મહાન સમૃદ્ધિ આદિથી યુકત છે ? તે કેવી વિકર્વણા શકિત ધરાવે છે? સૂ ૧૦ ટીકાર્ય–દેવરાય, દેવેન્દ્ર, શક્રેના સામાનિક દેવ તિષ્યકની સમૃદ્ધિ, વિકુવર્ણ शहित मानवाने भाटे भडापार प्रभुने पूछे छे ?” जइणं भते! एवं महिढीए". देविंदे देवराया सक्के " महन्त ! पश, वेन्द्र A Ateeी मधी समृद्धि धुति, यश, मस, सुप भने प्राथा युत ," जाव एवइयं च णं पभू विकुन्चित्तए "नेते माजी मधी पिया ४२वाने समय छ, तो सेण भंते तीसए देवे के महिड्डीए जाच केवइयं च णू पभू विकन्छिनए" at શકેન્દ્રને સામાનિક દેવ તિબ્બક કેવી સમૃદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે તે કેવી વિક १ . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३३.१ तिप्यकाणगारविपये गौतमस्य प्रश्न: अनगारस्य शक्रसामानिकदेवत्वमाप्तिकारणमुपपादयति-' एवं खलु' इत्यादि । एवं-वक्ष्यमाणरीत्या खल-निश्चयेन देवाणुप्पियाणं' देवानुप्रियाणां महानुभावानाम् । 'अंतेवासी' अन्तेवासी अन्ते गुरोः समीपे वस्तुं शील मस्य इति अन्तेवासी शिष्यः 'तीसए नाम' तिप्यकनामा 'अणगारे, अनगारः 'पग्गइ भद्दए' प्रकृतिभद्रका, भद्रएव भद्रकः स्वार्थे कन् प्रकृत्या स्वभावेन भद्रका सरलः परोपकारशीलः 'जाव-विणीए' यावत्-विनीतः विनयाजवादिगुणोपेतः, यावच्छब्देन पगइ उपसंते, पगइ पयणु कोहमाणमायालोहे मिउमदवसंपन्ने आलीणे भदए" छाया- प्रकृत्युपशान्तः, प्रकृतिमननुक्रोधमानमायालोभः मृदुमार्दवसंपन्नः आलीनभद्रका, 'छट्ट- छ?ण' पप्ठं पप्ठेन 'अणिविश्वत्तेण' अनिक्षिप्तेन निरन्तरेण तवोकम्मेणं' तपाकर्मणा 'अप्पाणं' आत्मानं 'भावे माणे' भावयन् वासयन 'बहुपडिपुण्णाई' प्रश्नका आशय समझ लेना चाहिये। अब मृत्रकार यह प्रकट करनेके लिये कि तिष्यक अनगार जिस कारण से शक के सामानिक देव- पदको प्राप्त हुए है कहते है 'तीसए नाम अणगारे' तिष्यक नामके अनगार जो 'देवाणुप्पियाणं अंतेवासी' आप महानुभावके शिष्य थे- और 'पग्गइभद्दए' स्वभावसे ही जो परोपकार शील थे। भद्रकका अर्थ सरल होता है और सरलका अर्थ परोपकारशील होता है) 'जाव विणीए' यावत् विनीत थे- विनय, आर्जव आदि गुणोसे युक्त थे यहां 'यावत्' शब्द से 'पगड़ जवसंते, पगइ पयणुकांहमाणमायालोहे, मिउमद्दय- संपन्ने, आलीणे. भद्दए' इस पाठका संग्रह हुआ हैं 'अणिक्खित्तण छटुंष्टेणं तवो कम्मेणं अप्पाणं भावे माणे' निरन्तर छट्टछट्टकी तपस्यासे શક્તિવાળે છે ? તે તિષ્યકે કેવી રીતે શક્રેન્દ્રના સામાનક દેવનું પદ પ્રાપ્ત કર્યું તે હવે सूत्रा२ नीयन सूत्री व मताचे छ." तीसए नामे अणगारे" तिव्य नामना અણુગાર देवाणुप्पियाण अंतेवासी " तीसए नाम अणगारे"तिय नामना भा॥२ देवाणुप्पियाणं अंतेवासी" सावानुप्रियाना शिष्य सता "पग्गइभदए" તેઓ સ્વભાવે પરોપકારી હતા (અહીં ભદ્રને વન પ્રત્યય લાગવાથી ભદ્રક શબ્દ બન્ય छेमा थेट सरस भने स२० मेटने प५४ायी] "जाव विणीए" ते! વિનીત પર્યન્તના ગુણોથી યુકત હતા એટલે કે વિનય આર્જવ આદિ ગુણોથી યુક્ત હતા અહીં यावत् (जाव) પદથી નીચેને સૂત્રપાઠ ગ્રહણ કરાવે છે पगइ उपसंते पगइपयणुकोहमाणमायालोहे, मिउमद्दवसंपन्ने अलीणे भदए हवे तेभावी तपस्या ४२ता ता ते मता छ " अणिक्वित्तेणं ठं छट्टेण तवोकम्मेणं अप्पाण भावे माणे" तसा निरत छने पारणे ७४ना तपस्या भगवतीपत्रे टीका-अग्निभूतिः दाक्षिणात्येन्द्र देवराजशकस्य सामोनिकदेवविशेषतिष्यक सम्बन्धिसमृद्रिविकुर्वणाशक्त्यादिकं निभासमानो भगवन्तं महावीरं पृच्छति- 'जइणं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! यदि खलु यदा हि 'सक्के देविदे' शक्रो- देवेन्द्रः, 'देवराया' देवराजः, 'एवं महिड्डीए' एवं महर्दिकः-उपर्युक्तसमृद्धि- शाली, प्रथमसौधर्मदेवलोकाधिपतिः, 'जाव-एवइयं च णं' जाय-एवइयं च णं' यावत्-एतावन खलु-पूर्ववर्णितावधिकञ्च 'पभू विउवित्तए ' प्रभूः विकुर्वितुं, विकुर्वणां कर्तु समर्थ इति यावत् तदा-'सेणं भंते ! तीसए देवे केमहिए, जाव केवइयं चणं पभू विकुवित्तए' स खलु भदन्त ! तिष्यको देवः किं महद्धिकः, यावत् कियञ्च प्रभुः विकुर्वितुमित्यग्रेणान्वयं कृत्वा प्रश्नोशयो बोध्यः, अथ तिप्यास्य प्राप्त यावत् अभिसमन्वागत की है सो हे भदन्त ! वह तिष्यक देव कितनी बडी महर्द्धिवाला है, यावत् वह कितनी बड़ी विकुर्वणा करने की शक्तिसे युक्त है टीकार्थ- अग्निभूति दाक्षिणात्येन्द्र देवराज शक्रके सामानिक देव विशेष तिष्यक संबंधी समृद्धि और चिकुर्वणा शक्ति आदिको जाननेकी इच्छासे युक्त होकर भगवान महावीर से पूछ रहे हैं कि- 'जणं भंते! हे भदन्त ! यदि 'देविंदे देवराया सक्के देवेन्द्र देवराज शक 'एवं महिडीए' ऐसी घडी समृद्धि से युक्त हैं- अर्थात् प्रथम सौधर्म देवलोक का अधिपति शक्र उपर्युक्त समृद्धिशाली है- 'जाव एवइर च णं पभू विकुञ्चित्तए' यावत् वह पूर्ववर्णितरूप से विकुर्वणा करने की शक्ति से विशिष्ट है तो 'सेणं भंते ! तीसए देवे' हे भदन्त ! वह तिप्यक देव 'के महिड्ढीए' कितनी कैसी पडी समृद्धिवाला हैं, और 'जाव केवइयं च णं पभू विकुवित्तए' यावत् कितनी विकुर्वणा करने के लिये वह शक्तिसंपन्न है, इस प्रकार आगेसे अन्वय करके यहाँ સમૃદ્ધિ આર્દિ આપી દેવાનું પ્રિયે પણ પ્રાપ્ત કરી છે હે ભદન્ત ! તે તિષ્યકદેવ કેવી મહાન સમૃદ્ધિ આદિથી યુકત છે? તે કેવી વિર્વણુ શકિત ધરાવે છે સૂ ૧૦ ટીકાર્ય–દેવરાય, દેવેન્દ્ર, શક્રના સામાનિક દેવ તિબ્બકની સમૃદ્ધિ, વિકુવર્ણ Asal Yपाने भाटे महावीर प्रभुने छे छे है" जइण भते ! एवं महिड्डीए" देविदे देवराया सक्के "महन्त ! Tir, हेवन्द्र मा मधी समृद्धि ઘુતિ, યશ, બેલ, સુખ અને પ્રભાવથી યુકત છે, जाव एवइयं च णं पभू विकुबित्तए " माह मा वि ४२वाने समर्थ थे, तो सेण भंते तीसए देवे के महिड्डीए जाव केवइयं च णू पभ विकुवित्तए" and શબ્દને સામાનિક દેવ તિષ્યક કેવી સમૃદ્ધિ આદિથી યુકત છે તે કેવી વિક . ममेयचन्निकाटीका श.३उ.१ तिप्यकाणगारविषये गौतमस्य प्रश्न: ९३ अनगारस्य शकसामानिकदेवत्वमाप्तिकारणमुपपादयति-' एवं खलु' इत्यादि । एवं-वक्ष्यमाणरीत्या खलु-निश्चयेन देवाणुप्पियाणं' देवानुप्रियाणां महानुभावानाम् । 'अंतेवासी' अन्तेवासी अन्ते गुरोः समीपे वस्तुं शील मस्य इति अन्तेवासी शिष्यः 'तीसए नाम' तिप्यकनामा 'अणगारे, अनगारः ‘पगइ भदए' प्रकृतिभद्रका, भद्रएव भद्रकः स्वार्थे कन् पकृत्या स्वभावेन भद्रकः सरलः परोपकारशीलः 'जाव-विणीए' यावत-विनीतः विनयाजवादिगुणोपेतः, यावच्छन्देन पगइ उवसंते, एगइ पयणु कोहमाणमायालोहे मिउमदवसंपन्ने आलीणे भदए" छाया-प्रकृत्युपशान्तः, प्रकृतिमतनुक्रोधमानमायालोभः मृदुमार्दवसंपन्नः आलीनभद्रका, 'लष्ट'- छट्टेण' पप्ठं पप्ठेन 'अणिक्विनेण' अनिक्षिप्तेन निरन्तरेण 'तबोकम्मेणं' तपाकर्मणा 'अप्पाणं' आत्मानं 'भावे माणे' भावयन् वासयन 'बहुपडिपुण्णाई प्रश्नका आशय समझ लेना चाहिये । अव मुत्रकार यह प्रकट करने के लिये कि तिष्यक अनगार जिस कारण से शक्र के सामानिक देव- पदको प्राप्त हुए है कहते है 'तीसए नाम अणगारे' तिष्यक नामके अनगार जो 'देवाणुप्पियाणं अंतेवासी' आप महानुभावके शिप्य थे- और 'पग्गइभए स्वभावसे ही जो परोपकार शील थे। भद्रकका अर्थ सरल होता है और सरलका अर्थ परोपकारशील होता है) 'जाव विणीए' यावत् विनीत थे- विनय, आर्जव आदि गुणोसे युक्त थे यहां 'यावत्' शब्द से 'पगइ उवसंते, पगह पयणुकोहमाणमायालोहे, मिउमय- संपन्ने, आलीणे. भदए' इस पाठका संग्रह हुआ हैं 'अणिक्खित्तेणं छटुंण्टेणं तवो कम्मेणं अप्पाणं भावे माणे' निरन्तर छट्टछट्टकी तपस्यासे શકિતવાળે છે? તે તિષ્ય કે કેવી રીતે શકેન્દ્રના સામાનક દેવનું પદ પ્રાપ્ત કર્યું તે હવે सूत्रा२ नीयन सूत्री व मताचे छ. " तीसए नामे अणगारे" तय नामना भा॥२. " देवाणुप्पियाणं अंतेवासी " तीसए नाम अणगारे"तिय नामना भए॥२ देवाणुप्पियाणं अंतेवासी" भावानुप्रियना शिष्य उता "पग्गइभदए" તેઓ સ્વભાવે પરોપકારી હતા (અહીં ભદ્રને વન પ્રત્યય લાગવાથી ભૂદ્ધક શબ્દ બન્ય छस मेट स२६ मने स२ सेट ५२१५४ाशी ] "जाब विणीए" तसे વિનીત પર્યાના ગુણોથી યુકત હતા એટલે કે વિનય આર્જવ આદિ ગુણોથી યુક્ત હતા અહીં यावत् (जाव) " ४थी नीयना सूत्रपाअड ४२॥यो छ पगइ उपसंते पगइपयणुकोहमाणमायालोहे, मिउमदवसंपन्ने अलीणे भद्दए " वेतन्यावी तपस्या ३२ता तांताव छ " अणिक्खित्तेणं छटं छट्टेणं तबोकम्मेणं अप्पाणं भावे माणे"मानित ने पाये छनी तपस्या भगवतीमा बहुमतिपूर्णान-संपूर्णान् 'अहसंवच्छराई' असंवत्सरान् अष्टौ वर्षाणि यावद 'सामण्णपरियागं श्रामण्यपर्यायं चारित्रपर्याय पाउणित्ता' पालयित्वा सम्यक् परिपाल्य 'मासियाए' मासिक्या मासेमवा मासिकी तया मासावधि सम्पाद्यमानया 'संलेहणाए' संलेखनया 'अत्ताणं' आस्मानं 'शुसेत्ता' जूपित्या योजयित्वा 'सटि भत्ताई' पष्टिं भक्तानि 'अणसणाए' अनशनेन 'छेद्देत्ता छित्वा 'आलोइयपडिफते' आलोचितमतिकान्तः आलोचनं पतिक्रमणञ्च विधाय 'समाहिप' समाधिमाप्तः चित्तस्वास्थ्य माप्त: 'कालमासे कालावसरे 'कालं- किचा' कालं कृत्वा 'सोहम्मे सौधर्म 'कप्पे' कल्पे देवलोके सपंसि' स्वस्मिन निजे 'विमोणंसि विमाने 'उक्वायसमाए' उपपातसभायाम् 'देव जो अपनी आत्माको भावित करते रहते थे, उन्होने 'थटुपडि- पुण्णाई अढ संवच्छराई ठीक पूरे पूरे वर्पतक 'सामण्णपरियागं पाउ- मित्ता' श्रामण्यपर्यायका परिपालन किया अर्थात चारित्र पर्याय को अच्छी तरहसे आराधना की अन्तमें 'मासियाए संलेहणाए' एक मास अवधिवाली संलेखना से 'अप्पाणं झूसेत्ता' आत्माको युक्तकरके अर्थात एक मासकी संलेखना धारण करके 'सहिभत्ताई और उसमें ६०साठ भक्त भोजनोका 'अणसणाए छेदेत्ता' अनशन द्वारा छेदन करके अर्थात् ३० तीस दिनके दोनो भक्तोके जोरके ६० साठ आहारोंका उप- वास द्वारा परित्याग करके 'एवं आलोइयपडिक्कते' पूर्वकृत दुष्कृतोकी आलोचना और प्रतिक्रमण करके 'समाहिपत्त' चित्तको स्वस्थताको प्रात होकर 'कालमासे कालं किच्चा मृत्यु के समय मरण करके 'सोहम्मे कप्पे' सौधर्मनामक देवलोक में 'सयंसि' अपने 'विमाणंसि' विनानमें 'उ व- થી પિતાના આત્માને ભાવિત કરતા હતા " बहुपडि पुण्णाई अर्सवच्छराई सामण्णपरियागं पाणित्ता " તેમને પૂરા આઠ વર્ષની શ્રમણ્ય પર્યાયનું પાલન કર્યું હતું એટલે કે આઠ વર્ષ સુધી ચારિત્ર પર્યાયની સારી રીતે આરાધના કરી હતી આખરે मासियाए सलेहणाए अप्पाणं झुसेचा એક માસને संथारी उशन "सहि भनाई अणसणाए छेदेत्ता" भने तमा सा: it aire ને અનશન (ઉપવાસ)દ્વારા ત્યાગ કરીને એટલે કે ૩૦ ત્રીસ દિવસંના ઉપવાસ કરીને एवं आलोइय पडिकते" भने पूर्व रेखा कृत्यानी मायना तथा परिम शने, समाहिपत्ते, चित्तनी २५श्यता पामीन, "कालमासे कालं किञ्चा" भृत्युने। समय भावता धर्म पाभान "सोहम्मे कपो" सोय नामना देवमा " सयंसि विमाणंसि" पोताना विभागमा । उववायसभाए ઉપપાત સભામાં .

प्रमेयचन्द्रिका टीकाश.३ उ.१ तिप्यकाणगारविपये गौतमस्य प्रश्नः सपणिजंसि देवशयनीये 'देवसंतरिये' देवदृप्यान्तरितः देवदूप्यवस्त्राच्छादितः सन् 'अंगुलस्स' अगुलस्य 'असंखेज्जइभागमेत्ताए' असंख्येयभागमात्रायाम् असंख्येभागप्रमाणायाम् 'ओगाहणाए' अवगाहनायाम् 'सकस्स' शंक्रस्य 'देवि- दस्स' देवेन्द्रस्य 'देवरण्णो' देवराजस्य 'सामाणियदेवत्ताए' सामानिकदेवतया सामानिकदेवत्वेन सामानिकदेवल्पेणेति भावः 'उववन्नो' उत्पन्नः (तिष्यकनामा अनगार इति पूर्वेणान्वयः) 'तएणं से' ततः तदनन्तरं स 'तीसए' तिष्यका 'देवे' देवः, 'अगुणोववन्नमेत्ते समाणे' अधुनोपपनमात्रः सन् तत्कालोत्पन्न मात्र एव 'पंचविहाए' पञ्चविधया पञ्चप्रकारया 'पज्जत्तीए' पर्याप्त्या 'पज्ज- तिभावं पर्याप्तिभावं गच्छति प्राप्नोति । पर्याप्तिर्नाम-आहारादिपुद्गलग्रहण- परिणमनहेतुः आत्मनःशक्तिविशेप उच्यते सा च-पर्याप्तिः पञ्चविधा-कया च पञ्च विधयेत्याह- 'तं जहा' तथा 'आहारपज्जत्तीए', सरीर-पज्जतीए, इंदिय वायसभाए' उपपातसभामें ' देवसयणिजंसि' देवशय्यामें 'देवइद्- संतरिए' देवदृष्यवस्त्रसे आच्छादित हो अंगुलस्स असंखेजइ भागमेत्ताए अङ्गुलके असंख्यातवें भाग प्रमाणवाली ओगाहणाए' अवगाहना में 'देविंदस्स देवरपणो सकस्स' देवेन्द्र देवराज शक्रके 'सामाणियदेवत्ताए' सामानिक देवकी पर्याय से 'उववन्ने' उत्पन्न हुए हैं । 'तएणं से इसके बाद वे 'तिसए' तिष्यक देव 'अहुणणेववन्नमेत्तें' वहां एक अन्तर्मुहूर्तमें 'पंचविहाए पजत्तीए' पांच प्रकारकी पर्याप्तियोंसे 'पज्जत्तिभावं गच्छई' पर्याप्त अवस्थाको धारण करनेवाले हुए हैं। आहार आदि पुद्गलोंकों ग्रहणे करने और उन्हें आहारादि रूपमें परिणमानेकी जो आत्माकी विशेप शक्ति है-उसका नाम पर्याप्ति है। ये पर्याप्तियां ५ पांच होती "देवसयणिज्जसि" हेपशव्यामा, "देवसंतरिए" हेवप्य था सानादित धन अंगुलस्स असंखेज्जइ भागमेत्ताए" Yखना मसण्यातभा मा प्रभावाणी "ओगाहणाए" 24quनामां, "देविंदस्स देवरण्णा सक्कस्स सामणियदेवत्ताए १२।०४, देवेन्द्र शना सामानि वनी पर्याये "उवचनो" जपन्न याय छे. "तएणं से" यार माह तिसए "ते तिच्यव" अहुणोववन्नमेत्ते त्या मे तमुतभा "पंचविहाए पज्जत्तीए पज्जत्तीभावं गच्छई" पांय પ્રકારની પર્યાપ્તિઓથી યુકત થઈને પર્યાપ્તાવસ્થા પામ્યા છે. આહારાદિ પુદગલને ગ્રહણ કરવાની અને તેને આહારાદિ રૂપે પરિણુમાવવાની જે આત્માની વિશેષ શક્તિ છે, से तिने पति से छे. पालियो पांय डॉय छ. " तंजहा" भ?

" 4 भगवती पज्जत्तीए, आण-पाणपज्जत्तीए, भासा-मण पजत्तीए, आहारपर्याप्स्या शरीर-पर्या प्या इन्द्रियपर्याप्त्या आन-माणपर्याप्त्या भाषा-मनःपर्याप्त्या च । यपि पडूविधा पर्याप्तिः प्रतिपादिता । तथापि भापामनसोः युगपद् बन्धनेन देवेषु पञ्चविधैव पर्याप्तिरुपता। तत्र यया पर्याप्त्या आहारम् आदाय खलरसरूपतया परिणमयति साऽऽहारपर्याप्तिः, यया रसरूपेण परिणतम् आहारं शरीररूपेण परि- णमयति सा शरीरपर्याप्तिः, यया खलरूपेण परिणतम् आहारम् इन्द्रियरूपतया परिणमयति सा इन्द्रियपर्याप्तिः, यया उच्छवासमायोग्यवर्गणादलम् आदाय उच्छ्वासरूपतया परिणमय्य अबलम्व्यच मुश्चति सा उच्छ्वासपर्याप्तिः, एव- मेव आन-प्राणश्वासोच्छ्वासपर्याप्तिरभिधीयते, यथा पुनर्भापामायोग्यवर्गणा देव्यं गृहीत्वा भापारूपेण परिणमय्य, आलम्ब्य च मुश्चति सा भापापर्याप्ति:, यया च मनोयोग्यवर्गणादलं गृहीत्वा मनोरूपेण परिणमयति सा मनःपर्या- प्तिः। यद्यपि एताः सर्वाः पर्याप्तयः पुद्गलेभ्यः उत्पधमानान्तःशक्तयो भवन्ति तथापि आत्मनां तत्तत्कार्येषु सहायिकाः सत्यः शरीरं निर्वाहयन्ति, परन्तु शरीरविकाशममाणमेतासां पर्याप्तीनामपि विकासो भवति । "तएणं तं तीसयं ततः-तदनन्तरं खल्लु तं तिष्यकं 'देवं देवं पंचविहाए' पञ्चविधया 'पज्जत्तीए' पर्याप्त्या 'पज्जत्तिभावं पर्याप्तिभावं 'गयं समाणं गतं प्राप्त सन्तम् 'सामाणिय परिसीववनया' सामानिकपपंदुपपन्नकाः सामानिक- पर्पदि समुत्पन्नाः देवाः 'करयलपरिग्गहियं' करतलपरिगृहीतम् हस्ततल- है-तं 'जहा' जैसे-आहारपर्याप्ति, शरीर पर्याप्ति, इन्द्रियपर्याप्ति श्वासा- उसपर्याप्ति और भापामन:पर्याप्ति-इन पांचों प्रकार की पर्याप्ति- योंके पूर्ण होने पर हो जीव पर्याप्त कहलाता है। इन सब प्राप्तियों के पूर्ण होने का काल एक अन्तर्मुहूर्त का शास्त्रकारों ने कहा है। सब से पहिले जीव शरीरपर्याप्ति को पूर्ण करता है । इस तरह इन पांच पर्याप्तियों से पर्याप्त बने हुए उन तिष्यकदेव के पास 'मामाणियपरिसोववन्ना देवा' सामानिक परिषद् के देव 'करपल- (स) मा२ पारित, (२) शरीर पर्यात, (3) धन्द्रिय प्राप्ति, () श्वासापास પર્યાપ્તિ, અને (૫) ભાષામના પર્યાપ્તિ આ પાંચ પ્રકારની પર્યાપ્તિયોથી સંપન્ન જીવને પર્યાપ્ત કહેવાય છે તે પય તો પૂર્ણ થવાને કાળ એક અતર્મુહૂર્તનો કહ્યો છે. સૌથી પહેલાં જીવ શરીરર્યામને પૂર્ણ કરે છે. આ રીતે પાંચે પર્યાપતયોથી ત્રર્યાસ, मनात तिष्य वनी पासे " सामाणियपरिसीववन्ना; देवा सामानि पEि- .

ममेयचन्द्रिका टीका श. ३.१ तिष्यकाणमारविपये गौतमस्य मनः ९७ संगृहीत 'दसनह' दशनखम् 'सिरसावत्तं' शिरसाऽऽवर्तम् शिरसि प्रदक्षिणपरि- भ्रमणं यस्य तम् ‘मत्थए' मस्तके शिरसि 'अन्नलि' करसम्पुटं 'कटु' कृत्वा 'जएणं' जयेन जयशब्दोचारणेन 'विजएणं' विजयशब्दोचारणेन-'बद्धाविति' परिग्गयिं' दोनों हाथों को इस प्रकार से जोड़कर आते हैं कि जिससे उनके 'दसनह' दशों नख आपस में संमिलित हो जाते हैं । इस प्रकार वे दोनों हाथोंको 'अंजलिं कटु' अंजलि रूप में बनाकर और उसे 'सिरसावत्तं' मस्तक के उपर घुमाकर उसके पास में आये। वहां आकर उन्होने उसे 'जएणं निजगणं' आपकी जय हो आपकी विजय हो 'वद्धाविति' इस प्रकार वधाई दी । शंका-सिद्धांत में पर्याप्तियां ६ छह प्रकार की कही गई हैं पर यहां ५ पांच प्रकार की कही गई हैं सो क्या कारण हैं? उत्तर-ठीक है पर्याप्ति तो ६ छह ही होती है पर भाषा और मनपर्याप्ति इन दो पर्याप्तियों का देवों में पंध होता है इसलिये वहां ये इस अपेक्षा ५पांच ही कही गई है। जीव जिस शक्ति के दोरा आहार के पुलों को ग्रहण करके उन्हे खल भागरूप से और रस भागरूप से जो परिणमाता है-उस शक्तिका नाम आहार पर्याप्ति है । जिस शक्तिरूप पर्याप्ति के द्वारा रसरूप से परिणत हुए आहार पुङ्गालो को जीव अपने शरीररूप में परिणमाता है उस प्रयोनिका नाम आहारपर्याप्ति है। तथा खल पहना वा " करयलपरिग्गहियं " तेमना मन्ने लाथने जीने "दसन -तमना wrने डायना इथे नम मे भागने भगी लय मेवी शत अंजलिं कटु यति३५ मनवीन भने तेनु " सिरसावत्तं " शि२ ५२ भावनि ४शन मनी पास मान्या त्या भावाने " जएणं विनएणं " मायनो य डी, आपने विलय है, मेवा ना साथ " बद्धाविति " भणे तेन लिनन Atral. શંકા-સિદ્ધાંતમાં તે છ પ્રકારની પર્યાણિયો કહી છે. તે અહીં શા માટે પાંચ પ્રકારની સિયો કહી છે? ઉત્તર-પતિયો છ હાય છે, તે વાત સાચી છે પણ દેવામાં મનપતિ અને ભાષાપર્યાપ્તિને એક જ બંધ હોય છે, આ દષ્ટિએ તેના છે ને બદલે પાંચ પ્રકાર કહ્યા છે. જે શક્તિ વડે જીવ આહારના પદોને ગ્રહણ કરીને તેમને ખલભાગ રૂપે તથા સિભાગ રૂપે પરિણાવે છે, તે શકિતને આહાર પતિ કહે છે. જે શકિતરૂપ પર્યાપ્તિ દ્વારા રસરૂપે પરિણમેલાં આહાર રૂપ પુથ્થોને જવ પિતાના શરીર રૂપે પરિણુમાવે " -- -" भगवतिसरे रूप से परिणत हुए आहार पुलों को जो जीव अपनी इन्द्रियों के आकार में परिणमाता है उसका नाम इन्द्रियपर्यानि है। जीव जिस शक्ति के द्वारा उस के योग्य गृहीत चर्गणादल को उस रूप में परिणमा कर के और उनका अवलम्बन कर के जो उन्हे उवास के रूप में छोड़ता है उसका नाम उच्चास पर्याप्ति है। इसका दूसरा नाम आनमाण पर्याप्ति भी हैं। भापायोग्य गृहीत पुलों को भापावर्गणाओं को जीव जिस शक्ति के द्वारा भापा रूप से परिण- माता है और उन्हे छोडता है उसका नाम भापा पर्याप्ति है मनो योग्य वर्गणा द्रव्य को जिसके द्वारा ग्रहण करके मनरूप से जीव परिणमाता है वह मनः पर्याप्ति है । यद्यपि ये सब पर्याप्तियां पुदुग्लद्रव्यों से उत्पन्न हुई एक प्रकार की शक्तियां हैं तो भी आस्मा को उन कार्यों में सहायक होती हुई ये शरीर का निर्वाह करती हैं। शारीरिक विकांश के अनुसार इनका भी विकास होता है। किस २ जीवके कितनी २ पर्याप्तियां होती है इसका कथन इस प्रकारसे है । जैसे- एकेन्द्रिय जीवोके चार पर्याप्तियां होती है विकलेन्द्रियोंके ६ पांचऔर संज्ञीजीवो के ६ छह प्रर्याप्सियां होती है । 'तएणं तं છે, તે પરિણમેલા આહાર પુદગ્લેને જીવ જે શકિત દ્વારા ઈન્દિરૂપે પરિણુમાવે છે તે પર્યાતિ ને શરીર પર્યાપ્તિ કહે છે. ખલરૂપે શકિતને ઈન્દ્રિય પર્યાપ્તિ કહે છે. શકિત દ્વારા જીવ ઉછવાસને યોગ્ય ગ્રહણ કરાયેલા વર્ગ@દલને ઉચ્છવાસ રૂપે પરિણયાવીને અને તેનું અવલંબન કરીને તેમને ઉચ્છવાસને રૂપે છેડે છે, તે પર્યાતિને ઉચ્છવાસપતિ કહે છે. તેને આનપ્રાણ પર્યાપ્તિ પણ ભાષાગ્ય ગૃહત અદલે-ભાલા વગણાઓને-જીવ જે શકિત દ્વારા ભાષા રૂપે પરિણુમાવે છે અને તેમને છેડે છે, તે પતિને ભાષા પર્યાપ્ત કહે છે. મનેયેગ્ય વર્ગUએને જેના દ્વારા ગ્રહણ કરીને જીવ તેમને મનરૂપે પરિણુમાવે છે, તે પર્યાપ્તને મનઃ પર્યાતિ કહે છે. જો કે આ બધી પર્યાપ્તિ પુલ દ્રવ્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી એક પ્રકારની શક્તિ છે, તે પણ તેઓ આત્માને ઉપરોકત કાર્યોમાં સહાયક બનીને શરીરને નિર્વાહ કરે છે. શારીરિક વિકાસ પ્રમાણે તેમને પણ વિકાસ થાય છે. કયાં કયાં જીવને કેટલી પર્યાપ્તિ હોય છે તે નીચેનાં વાકોમાં બતાવ્યું છે. એકેન્દ્રિય જીવોને ચાર પર્યાતિયે હૈય છે, વિકલેજિયને પાંચ અને ચૂંટણી જીને છ પર્યાપ્તિ હોય છે.'

- प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३. उ.१ तिप्यकाणगारविपये गौतमस्य प्रश्नः वर्धापयन्ति समानयन्तीत्यर्थः 'वद्धाविता' वर्धापयित्वा 'पर्व' वक्ष्यमाणपका- रेण 'वयासी' अवादिपुर-अहो !! महदाश्चर्यम् 'देवाणुप्पिएहि देवानुप्रियः दिवा' दिव्या अपूर्वा 'देविड्डी' देवद्धिः सुरभवनादिसमृद्धिः 'दिव्वा' दिव्या 'देवजुई' देवद्युतिः सरकान्तिः 'दिव्वा देवड्डी' दिव्या देवर्दिः-देवसम्बन्धि श्रेष्ठविमानपरिवारादिरूपा, 'दिव्या देवज्जुई दिव्या देवधुतिः-शरीरामर- णादिप्रभामास्वररूपा, 'दिव्यं महाबले' दिव्यं महाबलम्-अतिशयितशरीर- शक्तिविशेषः, 'दिन महानसे' दिव्यं महायशः-अतिविशालकीर्तिरूपम् , 'दिव्वं महासोक्खे' दिव्यं महासौख्यम् मभूतसातवेदनीयजनितममोदरूपम् 'दिवे देवाणुभागे' दिव्यो वानुभागः अतिशयदेवमभावस्वरूपः, लद्धे लब्धः-उपार्जितः पत्ते' प्राप्तः-उपार्जितः स्वायत्तीभूतः 'अभिसमण्णागए' तीसए' जय वह तिष्यक देव इन पर्याप्तियोंसे पर्याप्त बन चुका तथ 'सामाणिय परिसोचवन्ना' सामानिक परिपदोंके देव उसके पास आये और आकर 'करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु' दोनों हाथोंकी, आपममें दशोही नख जुड़ जावे इस प्रकार से अंजलि घनाकर और उसे मस्तक पर धुमाकर 'जएणं विजएणे वडा- चिंति' उसे वधाइ देने लगी- आपकी जय हो आपकी विजय हो इस प्रकारके शब्दोका उचारण करते हुए उसका सन्मान करने लगे। 'वद्धावित्ता' सन्मान करने के याद 'एवं चयासि' उन्होंने उसे ऐसा कहा- 'अहो णं देवाणुप्पिएहिं दिव्या देचिड्डी दिव्वा देवजुई दिब्वे देवाणुभावे' बडा आश्चर्य है- आप देवानुप्रियने दिव्य-अपूर्व सुर- भवनादिरूप यह समृद्धि, दिव्य देव संबंधी कान्ति, दिव्य अतिशय- युक्त शारीरिक कान्ति विशेप, अति विशाल कीर्तिरूप दिव्य महा यश, सातावेदनीय के उदय से जनित प्रभूत प्रमोदरूप, दिव्य महा सौक्स्त्र, अतिशय प्रभावरूप दिव्य महानुभाव, 'लाद्धे' उपार्जित किया ઉપકત પચે પર્યાપ્તિથી પર્યાત બનેલા તિષ્યક દેવનું સામાનિક દેએ સન્માન ध्यु" बद्धाविता " સન્માન કરીને " एवं क्यासी" તેમણે તેમને આ प्रमाणे ४&यु- " अहो णं देवाणुप्पिए हिं दिव्या देविड्डी दिव्या देवज्जुइ दिव्वे देवाणुभावे " હે તિષ્યક ! આપ દેવાનુપ્રિયે અપૂર્વ દેવ ભજન આહિરૂ૫ દિવ્ય સમૃદ્ધિ અપૂર્વ કાન્તિરૂ૫ દિવ્ય વૃતિ, અતિ વિશાળ કીર્તિ રૂપ દિવ્ય મહાયશ, સાતા વેદનીય ના ઉદયથી પ્રાપ્ત થયેલ અતિશય પ્રમાદરૂપ દિવ્ય મહાનુભાવ ” कद्ध ઉપાર્જિત " १०० भगवतिमूचे अभिसमन्वागत:-स्वायचीभूतः स्वाधीनतया भोग्यरूपेण उपस्थितः 'दिव्वे देवा- गुभावे दिव्यो देवानुभावादेवममावः 'लदे'लब्धः 'पत्ते' माप्त: 'अभिसमग्णागए' अमिसमन्वागतः, अभिः आमिमुख्येन, सम्यग् इप्टानिष्टावधारणपूर्वकम् अनु- शब्दादिस्वरूपाचगमात् पश्चादागतो ज्ञातः सांमुरुयेनाऽनुमवविपयीकृत:- परि भोगतः उपभोगं माप्तः स्वाधीनतया उपमोगरूपेण उपस्थितः इत्यर्थः । 'जारिसिया' याशिकी 'णं खल्ल देवाणुप्पियेहि' देवानुपियैः 'दिन्ना' दिव्या 'देविड़ी' देवद्धि: देवभवनादिसमृद्धिः 'दिव्या देवजुई दिव्या देवगतिः-देव शरीरकान्तिः, 'दिन्वे देवाणुभावे' दिव्यो देवानुभावः देवमभावः-देवाधिप- त्यम् लब्धः प्रासः अभिसमन्वागत: 'तारिसिया' तादशिकी 'खलु सणावि' शक्रेणापि 'देविदेण' देवेन्द्रेण 'देवरण्णा' देवराजेन दिव्या देवसमृद्धिः देयकान्तिः दिव्यो देवानुभावश्च लब्धः-माप्तः इत्यादि यावत्-पूर्ववद्वोध्यम् 'जारिसिया' है, 'पत्ते' प्राप्त किया है अर्थात् उपार्जित फर उसे अपने आधीन, पना लीया हैं 'अभिसमण्णागए' और उसे भोग्यरूपसे आपने अपने समक्ष उपस्थित भी कर लिया है । 'जारिसिया णं देवाणुप्पिएहिं दिव्या देविड्डी, दिव्या देवाणुभावे लदे, पत्त अभिसमण्णागए' आप देवानुपियने जैसी यह दिव्य देवभवनादिरूप समृदि, दिव्य देवकान्ति, आदि रूप सब कुछ माह किया है तारिसिया णं देवाणुपिएहिं वि दिव्या देविट्टीजाव अभिसमण्णागया' वैसी ही दिव्य देवक्रिद्धि आदि रूप सप कुछ शक्रने लब्ध किया हैं प्राप्त किवाहें तथा अभिसम-' न्वागत (अधीन) किया है । तथा जैसा उनने ह सब कुछ प्राप्त ध्या छ, "पत्ते" प्राप्त या छ-पति शने तभन तमारे साधीन Neli. "अभिसमण्णागए" भने २ लाय३३ पनी समक्ष ५४ ५९५ ४१ धां छ "जारिसियाणं देवाणुप्पिएहिं दिव्या देविड्री, दिव्वा देवाणुभावे लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागए" मा हेपानुप्रिये दी म्या हेमना ३५ समृद्धि, नियन्ति, दिव्य प्रभाव माEि३५ मधु प्राप्त थु छ, “ तारिसियाणं देवणुप्पिएहि वि दिव्या देविड्डी जाव अभिसमण्णागए" पी हिय हेक्समृद्धि, मधुरा દેવેન્દ્ર શકે પણ ઉપાર્જિત કર્યું છે. પ્રાપ્ત કર્યું છે અને પિતાને અધીન કર્યું છે. તથા જેવી રીતે શકે જે તે સમૃદ્ધિ આદિ સમસ્ત લબ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે, એવી જ વિતે તમે પણ તે સમૃદ્ધિ આદિ સમસ્ત ક્ષધિ પ્રાપ્ત કરી છે. આ રીતે સામાનિક દેએ તિષ્યને કહેલું કથન પૂરું થાય છે, , प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ तिप्यकाणगारविपये भगवदुत्तर निरूपणम् १०१ यादशिकी खलु देवसमृद्धिः देव कान्तिः देवानुभूतिश्च शक्रेण लब्धा 'तारिसिया' ताशिकी देवस्य ऋद्धिः सम्पत्ति:-कान्तिः अनुभूतिश्च देवानुमियैरपि लब्धा इत्याशयेनाह-'जारिसिया' इत्यादि । उभयोः परस्परं देवसमृद्धयादिविषयक- तुल्यतामनिपादनेन सर्वथा दिव्यदेवसमृद्धिकान्तिप्रभावसाम्यं प्रतीयते।' जन्मान्तर देवद्धर्थावपार्जनापेक्षया लब्ध इत्युक्तम् , देवभवे तत्प्राप्त्यपेक्षया माप्त इत्युक्तम् , तद्भवापेक्षया अभिसमन्वागत इत्युम् , उपर्युक्तविशेषण विशिष्टः स तिप्यकः किंमहर्द्धिकः यावत्-कियच खलु प्रभु विकुर्वितुम् इत्याह- सेणं भंते' इत्यादि। अन्यत्स्पष्टम् ।। सू. १०॥ मूलम्-'गोयमा ! महिड्डीए, जाव महाणुभागे, सेणं तत्थ सयस्स विमाणस्स, चउण्हं सामाणिय साहस्सीणं, चउण्हं अग्ग- महिसीणं सपरिवाराणं, तिण्हं परिसाणं, सत्तण्हं अणियाणं, सत्त- ण्हं अहियाहिवईणं, सोलसण्हं आयरक्खदेवसाहस्सीणं, अण्णे- सिंच वहणं वेमाणियाणं देवाणं देवीणंय जाव विहरइ, एवं महि आदिरूपमें किया है वैसा ही आपने भी किया है । सो है भदन्त ! हम आपसे यह पूछ रहे है कि उनके इस प्रकारके कथनसे विष्यकदेव और शक की समृद्धयादिक में सर्वथा तुल्यता प्रतीत हो रही है अतः क्या यह उन दोनों की समृद्धयादिक में सर्वथा तुल्यताका कथन कहां तक युक्तियुक्त समर्थित है । तथा वह विकुर्वणा करने के लिये कितनी बडी शक्तिसे संपन्न है । यह सब समझाये । जन्मके अन्त में देवद्वर्यादिक के उपार्जन की अपेक्षा देवद्धर्यादिकको लब्ध, देवभवमें उसकी प्राप्ति होजाने के कारण प्राप्त और उसके भोगकी अपेक्षासे उसे अभिसमन्वागत कहा गया है। १० હવે અગ્નિભૂતિ અણગાર મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે--હે ભદન્ત! સામાનિક દેવના ઉપરોકત કથનથી તે તિષ્યક દેવ અને કેન્દ્રની સમૃદ્ધિ આદિમાં તદન સમાનતા જણાયું છે તે તે બન્નેને સમૃદ્ધિ આદિની સમાનતાનું કથન કેટલે અંશે સાચું છે? તથા તે તિખ્યક દેવ કેટલી વિકૃણા કરવાને સમર્થ છે? દૈવી સમૃદ્ધિ આદિને કહેવાનું કારણ એ છે કે મનુષ્ય ભવને અત્તે તે મળી છે. દેવભવનમાં તેની પ્રાપ્તિ થવાથી એને “પ્રાપ્ત' કહેલ છે, અને ભેગની अपेक्षा तेने भनिसभन्वागत (अधीन थयेट)ी छ. ॥ सू. १० ॥

. १०२ भगवती ड्डीए, जाव-एवइयं च णं पभू विकुवित्तए, से जहा-णामए जुवई जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेण्हेजा, जहेव सकस्स तहेव जाव एसणं गोयमा ! तीसयरस देवस्स, अयमेयारूवे विसए, विसयमेत्ते बुइए, णोचेव णं संपत्तीए विकुब्बिसु वा, विकुवति वा विकुक्ति- स्सति वा ॥ ११ ॥ छाया-गौतम ! महर्दिकः, यावत्-महानुभागः, स तत्र स्वकस्य विमा- नस्य चतसृणाम् , सामानिकसाहस्रीणाम् , चतसृणाम् अग्रमहिपीणाम् सप- रिवाराणाम्, तिसृणाम् , पर्पदाम् सप्तानाम् अनीकानाम् , सप्तानाम् अनी- काधिपतीनाम् , पोडशीनाम् आत्मरक्षकदेवसाहस्रीणाम् , अन्येपाश्च बहूना वैमानिकानाम् देवानाम् , देवीनाश्च यावत्-विहरति, एवं महर्दिकः, यावत्- 'गोयमा! महिड्डीए जाव महाणुभागे इत्यादि । सूत्रार्थ- (गोयमा) हे गौतम ! (महिड्डीए जाव महाणुभागे) वह तिप्यकदेव घडी ऋद्धिवाला है यावत् बहुत बडा प्रभाववाला है। (से णं तत्थ) वह वहां पर (सयस्स विमाणस्स) अपने विमानका (चउण्हं सामाणियसाहस्सीणं) चार हजार सामानिक देवों का (चउण्हं) चार (सपरिवाराणं अग्गमहिसणं) सपरिवार अग्र महि- पिर्योका (तिण्हं परिसाण) तीन परिपदाओंका (सत्तण्हं अणियाण) सात अनीको (सेनाओं) का (सत्तण्हं अणियाहिबईण) सात अनीका- धिपतियोंका (सोलसण्हं आयरक्खदेवसाहस्सीण) १६ सोल हजार आत्मरक्षक देवोंका तथा (अन्नेसिं च बहणं वेमाणियाणं देवाणं) अन्य "गोयमा! महिए नाव महाणुभागे" त्या सूत्रार्थ-(गौयम। !) 3 गौतम 1 (महिड्डीए जाव महाणुभागे) ते तिष्य घel मारे समृद्धि, धुति, मग, यश, सु५ भने प्रभावपाको छे. (सेणं तत्थ) त्यi ते (सयस्स विमाणस्स) पाताना विभाननु, (चउण्डं सामाणिसाहस्सीणं) या SMR सामान वान, (चउण्हं सपरिवाराणं अग्गम हिसीणं) परिवारका युत २ पट्टराणीमान, (तिहं परिसीणं) Y परिषटान, (सत्तण्ड अणियाणं) सात सेनामानु (सत्ताहं अणियाहिबईणं) सात सेनापतियोनु, (सोलसहं आयरक्खदेवसाहस्सीणं) in M२ मामरक्ष वार्नु तथा (अन्नेसिं च प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ तिप्यकाणगारविषये भगवदुतरनिरूपणम् १०३ एनावञ्च मभुर्विकुर्वितम् , तद्यथा नाम युवति युवा हस्तेन हस्ते गृहीयात् , यथैव शक्रस्य तथैव यावत्-एप गौतम ! तिप्यकस्य देवस्य अयमेतावद्रूपो विपयः, विषयमात्रम् उदितम् , नोचैव खलु सम्पत्या व्यकुर्वी वा, विकुर्वति वा, विकु- विष्यति वा ॥ मृ० ११ ॥ और भि अनेक वैमानिक देवोंका (देवीणंच) एवं देवियों का (जाव विहरइ) अधिपति हैं । यावत सुखपूर्वक रहता है । (एवं महिडीए जाव एवतियं च णं पभू विकुन्वित्तए) इस तरह वह तिप्यक देव घात घडी ऋद्धिवाला है यावत् वह इतनी विकुर्वणा के लिये शक्ति- शाली है । (से जहाणामए जुवई जुवाणे हत्येणं हत्थे गेण्हेज्जा) जैसे कोई युधा पुरुप स्त्री को अपने साथ चिपलाकर पकडे रहता है । (जहेव सफास्स तहेव जाय एस णं गोयमा! तीसयस्स अयमेयारु वे विसये विसयमेत घुइए णो चेव णं संपत्तीए विकृव्विसु वा, विन्चितु या विकुन्धिसति वा) वह शक्रकी जितनी विकुर्वणा करने की शक्तिवाला है। हे गौतम! यह जो तिष्यक देवकी विकुर्वणा करने की शक्ति कही गई हैं वह केवल सामर्थ्य दिखाने मात्रके लिये कही गई है। उसने आज तक ऐसी विकुर्वणा पहिले कभी न कही है, न की इच्छा वर्तमान में वह ऐसी विकुर्वणा करता है, और न भविष्य में ऐसी चिकुर्वणा करेगा ॥ वहणं वेमाणियाणंदेवाणं) मने भीon पY भने वैमानि वोर्नु (देवीणं च) तथा देवियोनु (जाव विहरइ) माधिपत्य सागवे छ भने त्यो भने मागाना Gudln ४२ते. सुमपूर्व २छे छे. (एवं महिड्डीए-जाव एवतियं च णं प्रभू विकुवित्तए) 0 प्रभाव त धol मारे ऋद्धि माहिया युधत छ. ती विद्यु ४२वान समर्थ छ त नायनी उपमा द्वारा समन्तव्यु छ- (से जहा णामए जुबई जुवाणे हत्थेणं, हत्थे गेण्हेज्जा) या शते । युवान पुरुष युवतीने हाय વડે પકડીને બાહુપાશમાં લેવાને સમર્થ હોય છે, એ જ તે વિક્ર્વણ કરવાને સમર્થ છે. (जहेव सकस्स तहेच जाव एस णं गोयमा ! तीसयस्स अयमेयारूवे विसये विसयमेत्ते चुइए णो चेच णं संपत्तीए विकुचिसु वा, विकुचितु वा, विकुचि- संतिवा) तिष्यनी शहित शन्द्रनारसी छ. गौतम! तिष्यनी विg શક્તિની આ વાત તેની શકિત બતાવવાને માટે જ કહી છે. પરંતુ આજ સુધી તેણે કદી પણ એવી વિતુર્વણ કરી નથી, વર્તમાનમાં કરતે પણ નથી અને ભવિષ્યમાં કરશે પણ નહીં. એ સૂ. ૧૧ u . , ..

१०४ गगवतीमचे टीका- भगवान् महावीरः तिष्यकनामसामानिकदेवसम्बन्धिसमृदया- दीन् ज्ञातुमिच्छन्तमग्निभूतिमुत्तरयति-'गोयमा ! महिइडीए' इत्यादि । हे गौतम! अग्निभूते। उपर्युक्तविष्यकनामा शकेन्द्रमामानिकदेवः महासमृद्धिशाली, 'जाव' यावत् 'मदाणुभागे' महानुभागो महामभावविशिष्टः, यावत्पदेन महा- धुति-महापल - महाख्याति - महासौख्य-रूपविशेपे विशिष्टो झाप्यते सणं तत्थ' स खलु तिष्यका तत्र दक्षिणनिकाये 'सयस विमाणस्स' स्वकस्य निजस्य विमानस्य 'चउण्डे' चतुःसहस्रसंख्यकानाम् 'सामाणियमाइम्सीणं' सामानिकदेवानाम् , 'चउण्डे' चतसृणाम् सपरिवाराणाम् अग्रमहिपीणाम् 'तिणहं परिसाणं तिमृणाम् पर्पदाम् पूर्वोक्तानाम्, 'सत्तण्डं अणियाण' सप्तसंख्यकानाम् अनी कानाम् सैन्यानाम् , 'सत्तण्डं अणियादिवईणं' सप्तानाम् अनीकाधिपतीनाम् , टीकार्थ- भगवान महावीर तिष्यक नामक सामानिक देव की सम- द्धयादिक को जानने की इच्छा वाले अग्निभूति अनगारसे कहेते है- 'गोयमा' हे गौतम ! अग्निभूते! 'महिड्डीए' शक्रेन्द्रका सामानिक देवजो तिष्यक है कि जिसके विपयमें पूर्व में कथन किया जा चुका हैं वह महा समृद्धिशाली है 'जाव' यावत् 'महाणुभागे' महा प्रभावविशिष्ट है । यहां 'यावत्' पदसे 'महाद्युति, महायल, महाख्याति, महासौख्य' इन पदोंका संग्रह हुआ है। 'से णं तत्थ' वह वहां पर-अर्थात्-दक्षिणनि- कायमें वह तिष्यकदेव 'सयस्स विमाणस्स अपने विमानका 'चउपदं सामाणियसाहस्सीणं' चार हजार सामानिकदेवोंका (चउण्हं सपरि- वाराणं अग्गमहिसीण) परिवार सहित चार अग्रमहिपियोंका 'तिण्हं परिसाणं' तीन परिषदाओं का 'सत्तण्हं अणियाण' सात अनीको (सेनाओं) का 'सत्तण्हं अणियाहिवईणं' सात अनीकाधिपतियों का ટીકાર્ય–તિખ્યક નામના સામાનિક દેવની સમૃદ્ધિ આદિ જાણવાની જિજ્ઞાસાથી પૂછાયેલા અગ્નિભૂતિ અણગારના પ્રશ્નોને જવાબ મહાવીર પ્રભુ આ પ્રમાણે આપે છે- "गोयमा गौतम मनिभूति ! "महिड्ढीए" 23न्द्रनो सामानि हे तिघ्य uel मारे सभृद्धिवाणा छ. मी आता "जाव महाणुभागे" मे पथी मेम समपार्नु છે કે તે મહાદ્યુતિ, મહાબળ, મહાયશ, મહાસુખ અને મહાપ્રભાવથી ચુકત છે. "से णं तत्थ" ते त्यां (हक्षियनियमा) "सयस्स विमाणस्स" पाताना विभा- नना, "चउण्डं सामाणियसाहस्सीणं. या ARM२ साभानि देवानु, परि- વારથી યુકત ચાર પટ્ટરાણીઓ, ત્રણ પરિષદનું, સાત સેનાઓનું સાત સેનાપતિઓનું .

- प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३. उ. १ तिष्यकान्यसामानिकदेवऋद्धिवर्णनम् १०९ हे भदन्त ! यदि खलु यदा हि तिप्यकनामा शक्रसामानिकदेवः, 'एवं महि- इटीए' पूर्ववर्णितातिशयसमृद्धिमहाद्युतिबलख्यातिसौख्यशाली वर्तते 'नाव- एवइयं च णं पभू विकुचित्तए' यावत्-एतावच्च खलु प्रभुर्विकुक्तुिम्-यथोक्त- रीत्या विकुर्वणद्वारा वैक्रियसमुद्घातेन वारद्वयं समवहत्य निष्पादितनिजात्म विविधरूपान्तरैः जम्बूद्वीपादिकं पूरयितुं समर्थः, विमान-सामानिकदेवाग्र- महिपीपर्पदनीकानीकाधिपति निजात्मरक्षकदेव-वैमानिकमुगापरि स्वाधिपत्या. दिकरणपूर्वकं दिव्यभोगान् भुञ्जानो विहरति इति यावत्पदेन गम्यते, तदा "मकम्स णं भंते ! देविंदस्स देवरणो' हे भदन्त ! शक्रस्य खलु देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'अवसेसा' अवशिष्टाः 'सामाणियादेवा' सामानिका देवाः 'के महि- तिष्यक नामक सामानिक देवसे भिन्न और सामानिक देव है उनकी समृद्धयादिक के विषयमें भगवानसे पूछ रहे है कि- 'जह णं भंते !' हे भदन्त ! यदि 'तीसए देवे महिइडीए' तिष्यक नामका जो यह शन्द्रका सामानिक देव हैं वह पूर्ववर्णित प्रकारके अनुसार इतनी बड़ी समृद्धिवाला, महाद्युतिवाला, बलवाला, ख्यातिवाला, सौख्यवाला है तथा 'एवइयं च णं पभू विकुवित्तए' यथोक्तरीतिके अनुसार वह विफुर्वणाद्वारा सम्पादित वैक्रिय समुद्धातसे दोधार समवहत हो कर निष्पन्न हुए निज विविधरूपोंसे जंबूदीपादिकांको भर सकने के लिये समर्थ हैं- अर्थात तिष्यक देव विमान, सामानिक देव, अग्रमहिपी, परिपदा, सैन्य, सेनापति, आत्मरक्षकदेव तथा अन्य और भी वैमानिक देव आदिके ऊपर अधिपतित्व करता हुआ दिव्य भोगोंको भोगता रहता है यह बात वहां यावत्पदसे जानी जाती है, तो 'सक्कस्स णं भंते! देविंदस्म देवरणो' देवेन्द्र देवराज शक्रके जो और 'अवसेसा विष्य सिवायना सामानि वानी समृद्धि या विय प्रश्न यूछे छे 3-"जइणं- भंते ! तीसए देवे महिड्डीए" से मात ! ने शन्द्रनो सामानि हेव तिष्य પ્રત પ્રકારની ઘણી ભારે સમૃદ્ધિ, ઘણું ભારે કાન્તિ, મહાબળ, મહાય, મહાસુખ भने भाप्रमाथी युत छ, तथा "एचइयं च ण पभू विकुवित्तए" यि સમુઘાત દ્વારા નિર્મિત અનેક દેવ-દેવનાં રૂપથી બે જંબૂઢાપને ભરી દેવાને સમર્થ છે. તથા તે તિયક દેવ પિતાના વિમાન, સામાનિક દેવે, પટ્ટરાણી, પરિષદ, સૌને, સેનાપતિ, આત્મરક્ષક દેવે, તથા બીજા વિજ્ઞાનિક દેવ દેવિ પર આધિપત્ય ભોગવે છે, सक्कस्स णं भंते देविंदस्स देवरण्णो" ११२४, हेवेन्द्र ARना "अवसेसा . तो" भगवतीमधे बूढीए' किंमहर्दिकाः,फीदृशमहर्द्धिशालिनो चर्तन्ते ! इनि सम्यग्ररूपेण मार बोधयतु भवान् इत्याशयः । भगवान तिष्यकातिरिक्तशन्द्रसामानिकदेवानां समृद्धयादिसम्बन्चे अग्नि- भूतेः प्रश्नस्योत्तरमाह-तहेव जाव-सव्वं' इत्यादि । तथैव सर्वम्, यावत् ति- प्यकवदेव सकलं, यथोक्तसमृद्धयादिविकुर्वणपर्यन्तम् अन्येपामपि शक्रसा- मानिकदेवानां योध्यमिति यावत्पदेन मुच्यते । किन्तु हे गौतमगोत्रीयामि भूते ! शक्रस्य एकैकसामानिकदेवस्य विकुणादिशक्तः स्वरूपमात्रमेतावद कथितम्, वैक्रियसमुद्घातेन नानारूपैः जम्बूद्वीपादिकम् पूरयितुं सामध्ये वर्तते न तु व्यवहाररूपेण वैक्रियक्रियाद्वारा योक्तार्य सम्पादयत्येव इत्याशये- नोह-'एसणं गोयमा! सकस्स' इत्यारभ्य 'जो चेचणं संपत्तीए-विकुन्निस्संति सामाणिया देवा' याकीके सामानिक देव है वे 'के महीडीए' कैसी महर्द्धिवाले है यह पात आप हमे अच्छी तरहसे समझाइए इस प्रकार तिष्यकसे अतिरिक्त शकेन्द्रके सामानिक देनांकी समृद्धि आदिके विषयमें अग्निभूति द्वारा पूछे गये प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभुने उनसे कहा- 'तहेव जाव सव्वं हे अग्निभूते ! जैसा समृद्धि आदिका वर्णन, विकुर्वर्णा शक्ति तक तिष्यक देवका किया गया है उसी प्रकारका शकेन्द्र के अन्य सामानिक देवोंकी भी समृद्धि आदिका वर्णन जानना चाहिये । यही यात यहां 'जाव' इस पदसे सूचित की गई है । परन्तु हे गौतम ! अग्निभूते ! शक्रके एक एक सामा- निक देव विकुर्वणा आदि शक्तिका जो इस प्रकारसे यह वर्णन किया गया हैं कि वे वैक्रियसमुद्धातसे निष्पन्न हुए अपने अनेक रूपो द्वारा जंबूदीपादिकको पूर्णरूपसे भर सकते है सो यह वर्णन केवल इस प्रकारसे करनेकी उनमें शक्ति है यह प्रदर्शन करने के लिये ही किया गया है । देवों कि व्यवहाररूपसे वैक्रियद्वारा यथोक्त अर्थका सामाणिया देवा"२ माडीना सामानि हेवा छ तेमा "के महिडूढीए" al મહાન સમૃદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે ? મહાવીર પ્રભુ તેને આ પ્રમાણે જવાબ આપે છે तहेव जाव सव्वं "तिष्य अपना वासभृति मा तथा विया शsa તે પ્રત્યેક સામાનિક દેવે પણ ધરાવે છે. પરંતુ હે ગૌતમ! તેમણે તે વિદુર્વણને ભૂતકાળમાં કદી પણ પ્રયોગ કર્યો નથી, વર્તમાન કાળે પણ તેઓ તેને પ્રયોગ કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં પણ તેને પ્રગ કરશે નહીં ફકત તેમની વિણા શકિત કેટલી છે તે સમજાવવાને માટે જ ઉપરેત કથન કરવામાં આવ્યું છે. એ જ વાત एसण , । . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ. १ तिष्यकान्यसामानिकदेवऋद्धिवर्णनम् वा' इत्यन्तम् । शब्दार्थः सरलः । अथ च शकस्य त्रायस्त्रिंशकाः, लोकपाला: अग्रमहिप्यश्च चमरवदेव बोध्या इत्याह-'तायत्तीसा य, लोगपाल-अग्गमहिसीणं जहेव चमरस्स' 'नवरं' विशेषः पुनरेतावानेव यत्-'दो केवलकप्पे' द्वौ केवल- कल्पी सम्पूर्णी 'जम्बूदीवे दीवे' जम्बूद्वीपी दीपो विकुणाशच्या वैक्रियश- रीरनिर्माणद्वारा पूरयितुं सामर्थ्य तेषां वर्तते । 'अण्ण तं चेच' अन्यत् तचैव, अन्यत्सर्व चमरेन्द्रवद्विज्ञेयम् । उक्तरीत्या शकेन्द्रस्य तिष्यकवदन्येपामपि सामा- वे सम्पादन नहीं करते है । यही बात 'एस णं गोयमा! सकस्स' यहांसे लगाकर 'णोचेच गं संपत्तीए विकुव्विस्संतिवा' यहां तक के सूत्रपाठ द्वारा प्रकट की गई है शक्रके प्रायस्त्रिंशक, लोकपाल, अग्र महिपियां इन सबका वर्णन चमरेन्द्र के जैसा पहिले इनका वर्णन किया गया है वैसाही जानना चाहिये । यही यात 'तायत्तीसा य लोगपाल अग्गमहिसीणं जहेव चमरस्स' इस मूत्रपाठसे मृत्रकारने प्रकट की है । "नवरं" परन्तु इस कथनमें जो चमरके कथनकी अपेक्षा विशेषता हैं वह इस प्रकारसे है- 'दो केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे अण्णं तं चेव चमर अपने वैकिय समुद्धात द्वारा निष्पन्नरूपों द्वारा केवल एक ही जंवृद्धीपको पूर्णरूपसे भर सकता है, परन्तु शक अपने वैक्रियसमुद्धात द्वारा निष्पन्न रूपोंसे पूरे दो जंबूद्वीपों को भर सकता है । इसके सिवाय अवशिष्ट और सब कथन चमरको तरहसे ही समझना चाहिये । इस तरह उक्त रीतिसे "शकेन्द्र के गोयमा सक्कस्स થી લઈને " णाचेव संपत्तिए विकुब्बिस्संति वा " સુધીના સૂત્રપાઠાં પ્રકટ કરી છે. " तायत्तीसा य लोगपाल अग्गमहिसीणं जहेव चमरस्स " शन्द्रना સ્વિંશક દેવે કપાલ અને પટ્ટરાણુની સમૃદ્ધિ તથા વિદુર્વણ શકિતનું વર્ણન અમરેન્દ્રના ત્રાયશ્ચિશકે લેપાલે અને પટ્ટરાણુઓની સમૃદ્ધિ, વિક્ર્વણા આદિના વર્ણન प्रभार समा. ते वर्णन मा मापी आयु छ. " नवरं" પણ તે કથનમાં નીચેની વિશેષતા અહીં સમજવી. दोकेवलकप्पे नंदीवे दीवे अण्ण तं चेव" ચમરેન્દ્રના ત્રાયશ્વિશકો વગેરે વૈકિય સમુદ્ધાત દ્વારા ઉત્પન્ન કરેલા રૂપથી એક જ જંબૂદીપને પૂરે પૂરે ભરી શકવા સમર્થ છે, પણ શકેન્દ્ર ત્રાયશ્ચિશકે, લેકપાલે અને પટ્ટરાણુઓ ઉક્રય સમુદ્ધાત દ્વારા નિર્મિત રૂપથી બે જબૂદ્વીપને પૂરે પૂરા ભરી શકવાને સમર્થ છે. બાકીનું સમસ્ત કથન ચમરેજના કથન પ્રમાણે જ સમજવું આ રીતે ભગવાને . ત્રાય ११२ भगवतीमत्रे निक-त्रायविंशकादीनां समृद्धिविकुर्वणादेः स्वरूपाणि भगवतः सकाशात् याथा- तथ्येन सम्यगाकर्ण्य द्वितीयो गणधरोऽग्निभूतिः प्रभोः कयनस्य प्रामाणिकतया पौनःपुन्येनाऽनुमोदयन् यावत्-संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् विहरति इभ्या- शयेनाह-'सेवं भत्ते ! सेवं भंते । नि' 'दोचे गोयमे जाय-विहरइ' इति तदेवं भगवन् ! तदेवं भगवन् । इतिवारद्वयोचारणेन तद्वचनोपरि विश्वासातिशय- धोतनद्वारा भगवन्तम्मति अमिभूतेः श्रद्धातिशय आदरातिशयश्च शास्त्रकता प्रतिपादितः ॥ सू० १२ ॥ ॥ ईशानेन्द्रस्य महर्दिविकुर्व गावक्तव्यताप्रस्तावः ॥ मूलम् भंते ! त्ति, भगवं तचे गोयमे वायुभूई अणगारे समणं भगवं जाव-एवं वयासी-जइणं भंते ! सक्के देविदे, देवराया एवं महिड्डीए, जाव एवइयं च णं पभू विउवित्तए, जो अन्य सामानिक देव एवं प्रायस्त्रिंशक आदि देव है उनकी समृद्धि विकुर्वणा शक्ति आदि भय तिष्यक देवकी तरह ही है ऐसा भग- वान के मुखसे अच्छी तरहसे जानकर दितीय गणधर देवकी तरहहीं है ऐसा भगवानसे उनके वचनों में प्रामाणिकता होने के कारण जो कहा वही 'सेवं भंते ! सेवं भंते' इस सूत्र पाठ द्वारा प्रगट किया गया "त्ति दोच्चे गोयमे जाव विहरई" इस प्रकार कह कर द्वितीय गणधर देव अग्निभूति संयम और तपसे अपनी आत्मा को भावित करते हुए स्वस्थानासीन हो गये । "सेवं भते! वं भंते' ऐसा जो दो बार अग्निभूति गणधरने प्रभु से कहा सो इस कथनसे उन्होंने प्रभुमें अपना श्रद्धातिशय और भक्यातिशय प्रकट किया हैं यह घात शास्त्रकारने प्रतिपादित की है । सू० १२ ॥ અગ્નિભૂતિને સમજાવ્યું કે ” શકેન્દ્રના અન્ય સામાનિક દેવો તથા ત્રાયશ્ચિશક આદિની સમૃદ્ધિ, વિદુર્વણ શકિત આદિ તિષ્યક દેવના જેવો જ છે. આ પ્રમાણે ભગવાનના વચને सांमजी भीon गौतम वायुभूति गारे यु सेवं भंते सेवं भते " હે ભદન્ત ! આપની વાત તદૃન સત્ય છે. તેમાં શંકાને માટે અવકાશ જ નથી. मे मत "सेनं भंते" हाने भनिभूति मरे भगवान महावीरन वयनमा अतिशय श्रद्धा तथा मस्तिनाव मताव्यां छे. "त्ति दोच्चे गोयमे नाव विहरई" આમ કહીને, વંદણા નમસ્કાર કરીને, સંયમ અને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા અગ્નિભૂતિ અણગાર પિતાને સ્થાને જઇને બેસી ગયા. સ. ૧૨ છે , प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ तिष्यकाणगारविपये भगवदुत्तरनिरूपणम् १०५ 'सोलसण्र्ड' पोडशसहस्रसंख्यकानाम् 'आयरक्खदेवसाहस्सीणं' आत्मरक्षकदेव- विशेषाणाम् 'अण्णेसिंच' अन्येपाञ्च 'यहूर्ण' बहूनाम् 'वैमाणियाणं' वैमानि- कानाम् देवविशेषाणाम् देवीनाश्च उपरि 'जाव'-यावत् स्वाधिपत्यं स्वामित्वं भवत्वं पालकत्वं कुर्वन् दिव्यान भोगान् भुखानः 'विहरई विहरति ‘एवं महि- इढीए' एवं महर्दिकः एतादृशोपर्युक्तमहर्द्धिमम्पन्नः 'जाव-एचइयं च णं पभू विकु- वित्तए' यावद-एतावञ्च खलु विकुवितुं समर्थ इत्याशयः, यावच्छदाचित विकुर्षणामकारं दृष्टान्तपूर्वकं प्रतिपादयति-'से जहाणामए जुबई' इत्यादि । तद्यथा, नाम इति वाक्यालङ्कारे कश्चियुवा युवति हस्तेन हस्ते गृहीत्वा संसक्ताङ्गलितया संलग्नकव्यक्तिरित प्रतिभाति तथैव विकुणाशक्त्या क्रिय- समुद्घातेन चारद्वयं समवहत्य निर्मितनिजात्मनानारूपैः शक्रवदयमपि जम्बू- द्वीपं पूरयितुं समर्थ इत्याशयेनाह-'जहेच सकस्स तहेव जाव-'इत्यादि । किन्तु (सोलसण्हं आयरक्खदेवसाहस्सीण) सोलह हजार आत्मरक्षकदेदोंका, 'अण्णेसिं च' तथा और भी 'यहणं' अनेक 'वेमाणियाणं' वैमानिक देवोका 'देवीणं य वैमानिक देवियोंका 'जाव' अधिपति, स्वामी, भर्ता, पालक बना हुआ है । और दिव्य भोगोंको भोगता हुआ रहता है। 'एवं मड्डिीए' पूर्वोक्त इस प्रकारकी महद्धिसे वह युक्त है । 'जाव एवइयं च णं पभू विकृवित्तए' तथा वह विकुर्वणा करने के लिये इतनी शक्तिसे युक्त हैं कि जैसे कोई युवा युवतिको हाथसे पकडकर खे'च लेता है और उसका आलिंगन कर लेता है तो वे दोनो जिस प्रकार परस्पर संबद्ध जैसे प्रतीत होते है उसी प्रकार वहभी अनेक रूप करके जंबुद्धीपोंको भरनेकी के सामर्थ्य से युक्त होता है। 'से जहाणामए' में जो नाम शब्द है वह वाक्यालङ्कार में प्रयुक्त हुआ है । कहनेका સેળ હજાર આત્મરક્ષક દેવેનું, તથા બીજાં અનેક વિમાનવાસી દેવ દેવીઓનું આધિ- પત્ય, સ્વામીત્વ, ભર્તૃત્વ અને પાલન કરે છે. તે ત્યાં અનેક દિવ્ય ભેગે ભેગવે છે. मा ४२नी माथि ते युत छ. "जाव एवइयं च णं पभू विकुविचए से जहा णामए त्यile" वी शत युवान पुरुष / युवतीने डायश्री ५४४ લઈને તેને બાહુપાશમાં સમાવી લે છે ત્યારે તે બન્ને એક બીજા સાથે જેવાં સંકળા- ચેલા લાગે છે, એવી જ રીતે તે તિક પણ અનેક રૂપ કરવાની શક્તિથી ચુકત હોય मेम सागे छ. “से जहा णामए" मा सूत्रमा ने 'नाम' श छे वाया। ३ १५ो छ. "मभु नामधारी ५३५," मेवो नो मर्थ थाय छे. "जहेव . भगवतीले हे गौतम ! तिष्यकस्य विकुणाशक्तेः स्वरूपमा प्रतिपादितम् नतु ययो. कार्यसम्पादनेन कदाचिदपि व्यावहारिकदृष्टया विकुर्वितवान, विर्वति, विक विष्यति वेत्यभिमायेणोक्तम् ‘णो चेव णं संपत्तीए इत्यादि । ।। मू० ११ ।। मूळम्-'जइणं भंते ! तीसए देवे एवं महिड्ढीए. जाव- एवइयं च णं पभू विकुवित्तए; सकस्स णं भंते ! देविदस्स, देव- रण्णो अवसेसा सामाणिया देवा केमहिडीया, तहेव सवं जाप- एसणं गोयमा ! सकस्स देविंदस्स, देवरण्णो एगमेगस्स सामा- णियस्स देवस्स इमेयारूवे विसये, विसयमेत्ते घुइए, णोचेव णं संपत्तीए विकुविसु वा, विकुवंति वा, विकुविस्संति वा तायत्तीसाय- लोगपाल-अग्गमहिसीणं जहेव चमरस्स, नवरं दो केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे, अपणं तं चेव, सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति दोच्चे गोयमे जाव-विहरइ ॥ सू० १२ ॥ तात्पर्य यह है कि यह तिष्यक देव वैझियसमुद्धात से समवहत होकर निर्मित अपने नानारूपोंसे शक्रकी तरह इस दो जंबूद्वीप को भर सकने में समर्थ है। यही यात 'जहेव सकरस तहेब जाव इत्यादि' सूत्रपाठ द्वारा प्रकट की गई हैं । इस प्रकारसे हे गौतम : तिष्यक की यह विकुर्वणा शक्तिका केवल स्वरूप मात्र प्रदर्शित किया गया है वह यथोक्त अर्थके संपादनसे कभी भी अभीतक इस प्रकारकी विक्रियासे न भूतकाल में युक्त हुआ है, न वर्तमानकालमें वह ऐसी विक्रिया करता है और न भविष्यमें वह ऐसी विक्रिया करेगा। यही बात 'णोचेव णे' इत्यादि सूत्रपाठसे समझाई गई है ॥सू० ११॥ सक्कस्स तदेव जाव त्या" तिष्य हे पाप हेवेन्द्र Art 2 विधा કરી શકે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે તિખ્યક દેવ પણ વૈક્રિય સમુદુઘાત દ્વારા અનેક દેવ દેવીઓનાં રૂપ બનાવીને તેની મદદથી બે જંબુદ્વીપને ભરી દઈ શકે છે. હે ગૌતમ! તિષ્યક દેવની વિદુર્વણ શકિતનું આ વર્ણન તેની શકિત બતાવવા માટે જે કરવામાં આવ્યું છે. પણ તેણે આ પ્રકારની વિકિયા ભૂતકાળમાં કદી કરી નથી, વર્તન भानमाणे तो ना मने अविष्यमा ५९ ४२२ नही कर पात "पो चेव णं ઈત્યાદિ” સૂત્રપાઠ દ્વારા પ્રકટ કરી છે. એ સૂ. ૧૧ , प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ तिष्यकान्यसामानिकदेवऋद्धिवर्णनम् १०७ छाया-यदि खलु भदन्त ! तिष्यको देवः एवं महर्द्धिकः, यावत्-एता- बच प्रभुर्विकुर्वितुम् , शक्रस्य खलु भदन्त ! देवेन्द्रस्य देवराजस्य अवशेपाः सामानिका देवाः किंमहर्द्विकाः तथैव सर्वम् , यावत्-एप गौतम ! शकस्य देवे- न्द्रस्य, देवराजस्य एकैकस्य, सामानिकस्य देवस्य अयम् एतद्रूपो विषयः, विपयमात्रम् उक्तम्, नोवैव सम्पत्त्या व्यकुर्विपुर्वा, विकुर्वन्ति वा, विकुर्विष्य- शक्रके तिष्यक नामक सामानिक देवके अतिरिक्त अन्य सामा- निक देवोंका ऋद्धि आदिका वर्णन- 'जइणं भंते ! तीसए देवे एवं महिड्डीए' इत्यादि । मन्त्रार्थ-(जडणं भंते!) हे भदन्त ! यदि (तीसए देवे) तिष्यक देव (एवं महिड्डीए जाव एवइयं च णं पभृ विकुवित्तए) इस प्रकारकी बड़ी समृद्धिवाला हैं यावत् वह इस प्रकारकी विक्रियाशक्तिका धारक है, तो (सकस्म णं भंते ! देविंदस्स देवरणो अवसेसा सामाणिया देवा के महिढीए) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शाके और जो बाकी के सामानिक देव है ये कितनी बड़ी ऋद्धिवाले है ? इत्यादि सब पूर्वोक्त रूपसे प्रश्न समझना चाहिये । (तहेव सव्वं जाव एस णं गोयमा ! सक्कस्स देविंदस्स देवरपणो एगमेगस्स सामाणियस्स देवस्स इमेयास्वे विसये विसयमेत्ते वुइए) हे गौतम ! इसके उत्तर में पहिले की तरह ही कथन जानना चाहिये, यावत् हे गौतम ! देवेन्द्र देवराज शक्रके प्रत्येक सामानिक देवका यह इस प्रकारका विपय विषयमात्र है (नो તિષક સિવાયના શકેન્દ્રના સામાનિક દેવોની સમૃદ્ધિ આદિનું વર્ણન जइणं भंते ! तीसए देवे एवं महिडीए" इत्यादि- सूत्राथ-मनिभूति मgu२ मडावार प्रभुने पूछे छ- (जइणं भंते तीसए देवे एवं महिड्ढीए जाव एवइयं च णं पभू विकुवित्तए) महन्त ! a larus દેવ આટલી મહાસમૃદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે, અને જે તે આટલી બધી વિમુર્વણશકિત घराचे छ, त। (सकरप्त णं भंते । देविदस्स देवरणो अवसेसा सामाणिया देवा के महिडाए) मत! टेप, देवेन्द्र शना माहीन सामानि यो पी समृद्धि વાળા છે? ઈત્યાદિ પ્રશ્ન આગલા સૂત્ર પ્રમાણે જ સમજી લે. उत्तर- (तहेव सव्वं जाव एस गं गोयमा ! सकस्स देविंदस्स देवरको एगमेगस्स सामाणियस्स देवस्स इमेयारूवे विसये विसयमेत्ते चुहए) गीतम દેવરાજદેવેન્દ્ર શુક્રના પ્રત્યેક સામાનિક દેવોની સમૃદ્ધિ વિદુર્વણુ આદિનું કથન પણ પહેલાની જેમ જ સમજવું ( તિક દેવ પ્રમાણે જે સમજવું) તેમની વિણ શકિતનું भगवती टीका-वायुभूतिनामा अनगारो भगवतः सकाशाद शफेन्द्रस्य समृदया- दिवर्णनं संश्रुत्य औदीच्यशानेन्द्रस्य महर्दिविकर्षणादिकं पृच्छति'भंते ! ति भग' इत्यादि । हे भदन्त ! 'ति' इति शब्दस्य 'भदन्त' इति नाम्ना प्रभु सम्बोध्य इत्यर्थः, 'भगवं' भगवान् ‘तच्चे गोयगे । तृतीयो गणधरी गौतम- के महिडीए- एवं तहेब नवरं साहिए दो केवलकप्पे अंदीबै दीवे अवसेसं तहेच) जो देवेन्द्र देवराज ईशान है वह कितनी बड़ी प्रद्धिवाला है इत्यादि सब पहिले की तरह इसके विपयमें उन्होंने प्रभु से पूछा- तप प्रभुने इम प्रश्न के उत्तरमें जो उन्होंने कहा- वह इस फारसे है- हे गौतम ! इस सम्बन्धमें समस्त वर्णन पहिले किये गये शमेन्द्र के वर्णन जैसा ही जानना चाहिये । परन्तु उस वर्णनमें और इस वर्णनमें जो अन्तर है यह इतना ही है की शकेन्द्र अपनी विक्रिया द्वारा निष्पन्न हुए अनेक रूपोंसे दो पूरे जंबूद्धिपोंको सम्पूर्ण रूपसे भर सकता है और यह ईशानेन्द्र जो कि उत्तर दिशाका अधिपति है कुछ अधिक दो संयुद्धीपोको भर सकता है । वाकी का और सब कथन पहिले शन्द्रके विपयमें किये गये कथनके समान ही है । टीकार्थ- वायुभूति अनगारने भगवानसे शकेन्द्र की समृद्धि आदिका वर्णन सुनकर उत्तरदिशाके अधिपति ईशानेन्द्रकी महर्द्धि और विकुर्वणाशक्तिके विषयमें जो उनसे पूछा- 'भंते । त्ति भगवं' देविंदे देवराया के मड्डिीए एवं तहेव नवरं साहिए दो केवलकप्पे जंबूदीचे दीवे अबसेसं तहेव.) १२४, ३, Suit l समृधिaba छ, ઈત્યાદિ સમસ્ત પ્રશ્ન પહેલાંની જેમ જ પૂછવામાં આવે છે. મહાવીર પ્રભુ તેને આ પ્રમાણે જવાબ આપે છે-“આ વિષયમાં સઘળું વર્ણન કેન્દ્રના વર્ણન પ્રમાણે જ સમજવું પણ તેમાં ફકત આટલી જ વિશેષતા છે. કેન્દ્ર પિતાના પ્રિય શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલાં રૂપે વડે બે જમ્બુદ્વીપોને ભરી શકે છે, પણ ઉત્તર દિશાને અધિપતિ ઇશાનદ્ પિતાની ક્રિય શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલાં રૂપિ વડે બે જબૂદીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને ભરી શકવાને સમર્થ છે, બાકીનું સઘળું કથન શકેન્દ્રના કથન પ્રમાણે छ. स. १३ ॥ ટીકાર્થ– મહાવીર પ્રભુની પાસેથી કેન્દ્રની સમૃદ્ધિ આદિનું વર્ણન સાંભળીને વાયુભૂતિ અણગારે ઉત્તર દિશાના અધિપતિ ઈશાનેન્દ્રની સમૃદ્ધિ, શકિત આદિ enegantी Rstatथी भR यु- "भंते ति • भगवं. त्या" "E प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ इशानेन्द्रऋद्धिविपये वायुभूतेः प्रश्नः ११५ गोत्रीयः 'वायुभूई' वायुभूतिनामा 'अणगारे' अनगारः 'समगं भगवं' श्रमणं भगवन्तम् 'जाव-एवं बयासी' यावत्-एवं वक्ष्यमाणमकारेण अवादीत्--अकथयत्, यावत्, इतिशब्देन सविनयपर्युपासनादिशिष्टाचारो गम्यते, 'जइणं' यदि खल यदाहि "भंते ! भगवन् ! 'सक्के देविदे' शक्रो देवेन्द्रः, 'देवराया' देवराजः 'एवं महिड्डीए' एवं मर्द्धिकः, यथोक्तमहासमृद्धिशाली, 'जाव-एवइयं च णं' यावत-एतावच खलु निश्चयेन पूर्ववर्णितावधिक 'पभू विउवित्तए' प्रभुर्विकुषितुम् - विकुर्वणां कर्तुं समर्थ इति भावः, यावच्छब्देन महाद्युतिवलख्यातिसौख्यादि घोतनपूर्वकं विकुवणाशतरा वैक्रियक्रियया नानारूपनिर्माणद्वारा जम्बूद्वीपादि परिपूरणस्य यथोक्तशक सामी गम्यते, तदा-इसाणेणं भंते ! ति, हेभदन्त ? इत्यादि- सो हे भदंत ! इस प्रकारसे प्रभुको आमंत्रित करके पूछा- 'ये वायुभूति 'अणगारे' अनगार 'तईए गोयमे' तृतीय गौतम थे । अर्थात् तीसरे नम्बरके गणधर थे और इनका गोत्र गौतम था । इन्होंने किनसे इस विपयमें पूछा- सो इस बातको स्पष्ट करने के लिये सूत्रकारने 'समणं भगवं' यह सूत्र पाठ रखा है इसका तात्पर्य यह है कि उन्होंने श्रमण भगवान महावीर से ही पूछा- अन्यसे नहीं । 'जाय एवं चयासी' में जो यह यावत्पद ·आया है-वह यह प्रकट करता है- कि प्रभुसे उन्होंने जब इस प्रश्नको पूछा- तव यडे विनयके साथ ही पूछा- और पूछते समय उन्होंने प्रभुकी मन बचन और कायसे अच्छी तरहसे पर्युपासना को- इस तरह शिष्ट आचार के अनुसार ही उन्होंने प्रभुसे पूछा । क्या पूछा ? इस विपयको स्पष्ट करने के लिये सूचकार कहते है 'जइणं भंते ! सक्के देविंदे देवराया के महिड्डीए जाय एवइयं च णं पभू विउवित्तए, ईसाणेणं भंते ! देविंदे देवराया के महिड्डीए' कि यह पूछा- इस का महन्त !" मे प्रमाणे साधन शन, 'समणं भगवं महावीरं जाव एवं वयासी' મન, વચન અને કાયાથી મહાવીર પ્રભુની પર્યપાસના કરીને-શિષ્ટાચાર પૂર્વક–વિનમ્ર ભાવથી, વાયુભૂતિ અણગારે મહાવીર પ્રભુને નીચે પ્રશ્ન પૂછયે. વાયુભૂતિ અણગાર મહાવીર સ્વામીના ત્રીજા ગણધર હતા. અને તેમનું ગોત્ર ગૌતમ હતું. માટે તેમને “ત્રીજા ગૌતમ કહ્યા છે. (પહેલા ગૌતમ ઇન્દ્રભૂતિ, બીજા ગૌતમ અગ્નિભૂતિ અને ત્રીજા ગૌતમ વાયુભૂતિ હતા) હવે તેમણે શું પૂછ્યું તે સૂત્રકાર નીચેના સૂત્ર દ્વારા मता छ- जइणं भंते ! सक्के देविंदे देवराया के महिड्डीए जाव एवइयं च णं पभू विउवित्तए, ईसाणेणं भते ! देविंदे देवराया के महिड्डीए" ३ महन्त !

११४ .: भगवतीमुळे टीका-वायुभूतिनामा अनगारो भगवतः सकाशात् शक्रेन्द्रस्य समृद्धया- दिवर्णनं संश्रुत्य औदीच्येशानेन्द्रस्य महदिविकुर्वणादिकं पृच्छति-'भंते ! ति भगवं'-इत्यादि । हे भदन्त ! 'ति' इति शब्दस्य 'भदन्त' इति नाम्ना प्रभु सम्बोध्य इत्यर्थः, 'भगवं' भगवान् तच्चे गोयमे' वृतीयो गणधरो गौतम- के महिड्डीए- एवं तहेच नवरं साहिए दो केवलकप्पे जंबूदीये दीवे अवसेसं तहेव) जो देवेन्द्र देवराज ईशान है वह कितनी बड़ी प्रद्धिवाला है इत्यादि सब पहिले की तरह इसके विपयमें उन्होंने प्रभु से पूछा- तप प्रभुने इम प्रश्नके उत्तरमें जो उन्होंने कहा- वह इस प्रकारसे है- हे गौतम! इस सम्बन्धमें समस्त वर्णन पहिले किये गये शफ़ेन्द्रके वर्णन जैसा ही जानना चाहिये । परन्तु उस वर्णनमें और इस वर्णनमें जो अन्तर है वह इतना ही की शक्रेन्द्र अपनी विक्रिया द्वारा निष्पन्न हुए अनेक रूपोंसे दो पूरे जंबूद्धिपोंको सम्पूर्ण रूपसे भर सकता है और यह ईशानेन्द्र जो कि उत्तर दिशाका अधिपति है कुछ अधिक दो जंबुद्धीपोको भर सकता है । बाकी का और सब कथन पहिले शकेन्द्र के विषय में किये गये कथनके समान ही है । टीकार्थ- वायुभूति अनगारने भगवानसे शकेन्द्र की समृद्धि आदिका वर्णन सुनकर उत्तर दिशाके अधिपति ईशानेन्द्रकी महर्द्धि और विकुर्चणाशक्तिके विषयमें जो उनसे पूछा- 'भंते । ति भगवं' देविदे देवराया के महिड्डीए एवं तहेव नवरं साहिए दो केवलकप्पे जंबूदीचे दीवे अवसेसं तहेव.) ३१२१४, हेवेन्द्र, शान वी सभृधिवाणो छ, ઇત્યાદિ સમસ્ત પ્રશ્ન પહેલાંની જેમ જ પૂછવામાં આવે છે. મહાવીર પ્રભુ તેને આ પ્રમાણે જવાબ આપે છે-“આ વિષયમાં સઘળું વર્ણન કેન્દ્રના વર્ણન પ્રમાણે જ સમજવું પણ તેમાં ફક્ત આટલી જ વિશેષતા છે. કેન્દ્ર પિતાના વક્રિય શક્તિથી ઉત્પન્ન કરેલાં રૂ વડે બે જબૂદ્વીપને ભરી શકે છે, પણ ઉત્તર દિશાને અધિપતિ ઇશાનેન્દ્ર પિતાની ક્રિય શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલાં રૂપિ વડે બે જબૂદ્વીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને ભરી શકવાને સમર્થ છે. બાકીનું સઘળું કથન શકેન્દ્રના કથન પ્રમાણે छ. ॥ सु. १३॥ ટીકાર્થ– મહાવીર પ્રભુની પાસેથી કેન્દ્રની સમૃદ્ધિ આદિનું વર્ણન સાંભળીને, વાયુભૂતિ અણગારે ઉત્તર દિશાના અધિપતિ ઈશાનેન્દ્રની સમૃદ્ધિ, શકિત આદિ emegपानी निसाथी महापौर प्रभुने, छयु- "भंते त्ति भगवं त्यहि" "s, , . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ इशानेन्द्रऋद्रिविपये वायुभूतेः प्रश्नः ११५ गोत्रीयः 'वायुभूई' वायुभूतिनामा 'अणगारे' अनगारः 'समणं भगवं' श्रमणं भगवन्तम् 'जाब-एवं बयासी' यावत्-एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण अवादीत--अकथयत्, यावत, इतिशब्देन सविनयपर्युपासनादिशिष्टाचारो गम्यते, 'जइणं' यदि खलु यदाहि 'भंते ! भगवन् ! 'सक्के देविंदे शको देवेन्द्रः, 'देवराया' देवराजः 'एवं महिड्डीए' एवं महर्द्धिकः, यथोक्तमहासमृद्धिशाली, 'जाव-एवइयं च णं' यावत-एताचच खलु निश्चयेन पूर्ववर्णितावधिकं 'पभू विउवित्तए' प्रभुर्विकुर्वितुम् । विकुर्वणां कर्तुं समर्थ इति भावः, यावच्छन्देन महाद्युतिवलख्यातिसौख्यादि द्योतनपूर्वकं विकुवणाशक्तया वैक्रियक्रियया नानारूपनिर्माणद्वारा जम्बूद्वीपादि परिपूरणस्य यथोक्तशम सामर्श गम्यते, तदा-इसाणेणं भंते ! ति, हेभदन्त ? इत्यादि- सो हे भदंत ! इस प्रकारसे प्रभुको आमंत्रित करके पूछा- 'ये वायुभूति 'अणगारे' अनगार 'तईए गोयमे तृतीय गौतम थे । अर्थात् तीसरे नम्बरके गणधर थे और इनका गोत्र गौतम था । इन्होंने किनसे इस विपयमें पूछा- सो इस बातको स्पष्ट करने के लिये सूत्रकारने 'समणं भगवं' यह मूत्र पाठ रखा है इसका तात्पर्य यह है कि उन्होंने श्रमण भगवान महावीर से ही पूछा- अन्यसे नहीं । 'जाव एवं बयासी' में जो यह यावत्पद आया है-वह यह प्रकट करता है- कि प्रभुसे उन्होंने जब इस प्रश्नको पूछा- तब बडे विनयके साथ ही पूछा- और पूछते समय उन्होंने प्रभुकी मन बचन और कायसे अच्छी तरहसे पर्युपासना को- इस तरह शिष्ट आचार के अनुसार ही उन्होंने प्रभुसे पूछा । क्या पूछा? इस विपयको स्पष्ट करने के लिये सूत्रकार कहते है 'जइणं भंते ! सक्के देविंदे देवराया के महिड्डीए जाय एचइयं च णं पभू विउवित्तए, ईसाणेणं भंते ! देविंदे देवराया के महिड्डीए' कि यह पूछा- इस का सह-त!" मे प्रमाणे समाधान शन, 'समणं भगवं महावीरं जाव एवं बयासी' મન, વચન અને કાયાથી મહાવીર પ્રભુની પપાસના કરીને-શિષ્ટાચાર પૂર્વક–વિનમ્ર ભાવથી, વાયુભૂતિ અણુગારે મહાવીર પ્રભુને નીચે પ્રશ્ન પૂછયે. વાયુભૂતિ અણુગાર મહાવીર સ્વામીના ત્રીજા ગણધર હતા. અને તેમનું ગોત્ર ગૌતમ હતું. માટે તેમને “ત્રીજા ગૌતમ કહ્યા છે. (પહેલા ગૌતમ ઈન્દ્રભૂતિ, બીજા ગૌતમ અગ્નિભૂતિ અને ત્રીજા ગૌતમ વાયુભૂતિ હતા) હવે તેમણે શું પૂછ્યું તે સૂત્રકાર નીચેના સૂત્ર દ્વારા मता छ- जइणं भंते । सक्के देविंदे देवराया के महिड्डीए जाव एवइयं च णं पभु विउवित्तए, ईसाणेणं भते ! देविदे देवराया के महिड्डीए" .महत !

भगवतीचे भगवन् ? ईशानः औदीच्येन्द्रः खलु देविदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः केमहिड्डीए' किं महर्दिकः ? कीदृशसमृद्धयादिशाली ? कीदृशीं कियतीश्च विक- वणां कर्तुं समर्थः ? इति प्रश्नाशयः । भगवान् महावीरः ईशानेन्द्रस्य समृद्धि विकुर्वणादिविपये प्रश्नयन्तं वायुभूति समाधत्ते-'एवं तहेव' एवं तथैव, पून- कथितशकेन्द्रमहद्धर्यादिसमानमेव ईशानेन्द्रस्यापि समृद्धयादिकं योध्यम् , यद्यपि तात्पर्य यह है कि श्रमण भगवान महावीरसे तृतीय गौतम गणधर वायुभूतिने ऐसो पूछा कि हे भदन्त! देवेन्द्र देवराज शक- सौधर्म देवलोकका अधिपति यदि इतनी घडी ऋद्धिवाला है यावत् वह पूर्वमें वणित विकुणा करने के लिये समर्थ हैं- यहां यावत् शब्द से 'महाद्युति, पलख्याति, सौख्य आदि पदोंका ग्रहण हुआ है और साथमें यह भी इस पदसे अभिव्यक्त किया गया है कि वह शकेन्द्र अपनी विकुर्वणा करनेकी शक्ति द्वारा निप्पन्न नाना रूपोंसे जंबूद्विप आदिको पूर्णरूपसे भर सकने की शक्तिसे ओतप्रोत है, तो 'ईसाणे णं भंते ! देविंदे देवराया के महिडीए' हे भदन्त ! जो देवेन्द्र देवराज ईशानेन्द्र है वह कितनी पड़ी भारी ऋद्धिवाला है ? और कितनी कैसी विकुर्वणा करनेके लिये समर्थ है? इस प्रकार भगवान् महावीरने अपनेसे ईशानेन्द्रकी समृद्धि और विकुर्वणा शक्ति आदिके विषयमें प्रश्न करनेवाले वायुभूतिसे समाधानरूपमें जो कुछ कहा वह इस प्रकारसे है- 'एवं तथैव' इसमें प्रभुने गौतम को समझाया कि हे गौतम! जो तुमने ईशानेन्द्रकी समृद्धि और विकुर्वणा शक्तिको जानने के लिये प्रश्न किया हैं उसका समाधान यह हैं कि पहिले जैसा शक्रेन्द्र की समृद्धि और विकुर्वणा शक्तिके સૌધર્મ દેવકને અધિપતિ દેવેન્દ્ર, દેવરાજ શક જે આટલી બધી સમૃદ્ધિ આદિથી ચુકત છે, ( અહીં સાવત્ પદથી મહાવૃતિ, મહાબળ, મહાયશ, મહાસુખ અને મહાપ્રભાવ, ગ્રહણ કરવા જોઈએ) અને તે આગળ વર્ણવ્યા મુજબની વિકુર્વણ કરવાને સમર્થ છે (તે પિતાની વિદુર્વણ શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલા દેવ દેવી વડે બે જબૂદ્વીપને ભરી શકવાને સમર્થ છે), તે હે ભદન્ત ! ઉત્તરાધિપતિ, દેવરાજ, દેવેન્દ્ર કેટલી સમૃદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે? તે કેવી વિદુર્વણ શકિતથી યુક્ત છે? વાયુભૂતિ અણુગારના પ્રશ્નને જે જવાબ મહાવીર પ્રભુએ આપે, તે સૂત્રકાર હવે સમજાવે છે. "एवं तथैव" गौतम वायुभूति ! पडसा शन्नी समृद्धि, विधु- . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ इंशानेन्द्रऋद्धिविपये वायुभृतेः प्रश्नः एवं तहेव । 'अवसेसं तहेव' इति कथनेन शक्रपकरणवदेव ईशानेन्द्रप्रकरण- मपि विज्ञायते तथापि आंशिकविशेषताऽस्त्येव, उभयोः- साम्याभावे साम्य- प्रतिपादनमयुक्तमिति तु नाशङ्कनीयम् आंशिकविशेपसत्वेऽपि उभयसाधारण महर्द्धित्वादिविषयमादाय साम्यस्य सामन्जस्यसंभवात् , विशेषता चेयम् विपयमें कहा गया है वैसाही ईशानेन्द्रकी समृद्धि और विकुर्वणा शक्तिके विपमें भी जानना चाहिये । यहां पर ऐसी आशंका नहीं करना चाहिये कि 'नवरं' इस पद द्वारा जब इन दोनोंमे समानताका निषेध किया गया है तब 'एवं तहेव अवसेसं तहेव' इन पदोद्वारा इन दोनोंमें समानता कैसे प्रकट की गई है क्यों कि- जहां पर इन दोनोंमें समानता प्रकट की गई हैं वह कितनेक प्रकरणे कितनेक भाग में समान है इस बातको लेकर प्रकट की गई है। तात्पर्य कहनेका यह है कि यह प्रकरण ईशानेन्द्रका है और इस प्रकरणकी 'एवं तहेव' इस पाठ द्वारा शक्र के प्रकरण के साथ समानता कही गई है, परन्तु फिर भी इस ईशानेन्द्र प्रकरणमें शक्र के प्रकरण की अपेक्षा कुछ २ विशेषता है ही । अतः जय यह विशेषता मौजुद है तब फिर इसमें समानता क्यों कही गई है ? तो इसका समाधान इस प्रकारसे है कि कितनेक प्रकरण कितनेक भागमें समान होने पर भी कितनेक भागमें भिन्न २ भी होते है तो भी वे समान किसो अपेक्षासे कह दिये जाते हैं । अतः इन दोनोंमें महर्द्धित्व आदि विषयको लेकर समानताका सामंजस्य बन जाता है । वह શકિત આદિના વિષયમાં જે કહ્યું છે, એ જ પ્રમાણે ઈશાનેન્દ્રની સમૃદ્ધિ, વિધુર્વણા शति माहिना विषयमा पशु सभा "णवरं" ५४ द्वारा मानना वि! तिमा જે તફાવત છે, તે પ્રકટ કરવામાં આવે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે કેન્દ્રના જેટલી વિમુર્વણુ શકિત તે ઈશાનેન્દ્ર પણ ધરાવે છે. પણ ઈશાનેન્દ્ર તેના કરતાં કેટલી વિશેષ વિતુર્વણ કરી શકે છે. તે સૂકારે “નવર” પદથી શરૂ થતા સૂત્રપાઠમાં બતાવ્યું છે. શંકાજે ઈશાનેન્દ્રની વિદુર્વણ શક્તિમાં શક્રેન્દ્રની વિમુર્વણ શક્તિ કરતાં विशेषता हाय त "एवं तहेव" पास ते मनेनी विशुभ समानता ॥ भाटेमतावी छ ? સમાધાન–તે બંનેની મહાસમૃદ્ધિ, મહાવ્રુતિ, મહાબલ, મહાયશ, મહાસુખ અને મહાપ્રભાવમાં તે સમાનતા છે. વિકુવર્ણ શકિતમાં પણ ઘણે અંશે સમાનતા છે તેથી એ પ્રમાણેના કથનમાં અસંગતતાને પ્રશ્ન જ ઉભું થતું નથી.

- . , ११६ भगवतीने भगवन् ? ईशान: औदीच्येन्द्रः खलु देविदे, देवेन्द्रः 'देवराया' देवरानः केमहिड्डीए' किंमहर्दिकः ? कीदृशसमृद्धयादिशाली ? कीदृशीं कियतीश्च विक- Nणां कर्तुं समर्थः ? इति प्रश्नाशयः । भगवान् महावीरः ईशानेन्द्रस्य समृद्धि विकुर्वणादिविपये प्रश्नयन्तं वायुभूति समाधत्ते-'एवं तहेव' एवं तथैव, पून- कथितशकेन्द्रमहर्यादिसमानमेव ईशानेन्द्रस्यापि समृद्धयादिकं योध्यम् , यद्यपि तात्पर्य यह है कि श्रमण भगवान महावीरसे तृतीय गौतम गणधर वायुभूतिने ऐसो पूछा कि हे भदन्त! देवेन्द्र देवराज शक- सौधर्म देवलोकका अधिपति यदि इतनी बडी ऋद्धिवाला है यावत् वह पूर्वमें वर्णित विकुर्वणा करने के लिये समर्थ है- यहां यावत् शब्द से 'महाद्युति, घलख्याति, सौख्य आदि पदोंका ग्रहण हुआ है और साथमें यह भी इस पदसे अभिव्यक्त किया गया है कि वह शकेन्द्र अपनी विकुर्वणा करनेकी शक्ति द्वारा निप्पन्न नाना रूपोंसे जंबूद्धिप आदिको पूर्णरूपसे भर सकनेकी शक्तिसे ओतप्रोत है, तो 'ईसाणे भंते ! देविंदे देवराया के महिडीए' हे भदन्त ! जो देवेन्द्र देवराज ईशानेन्द्र है वह कितनी बड़ी भारी ऋद्धिवाला है ? और कितनी कैसी विकुर्वणा करनेके लिये समर्थ है? इस प्रकार भगवान् महावीरने अपनेसे ईशानेन्द्रकी समृद्धि और विकुर्वणा शक्ति आदिके विषयमें प्रश्न करनेवाले वायुभूतिसे समाधानरूपमें जो कुछ कहा वह इस प्रकारसे है- 'एवं तथैव' इसमें प्रभुने गौतम को समझाया कि हे गौतम! जो तुमने ईशानेन्द्रकी समृद्धि और विकुर्वणा शक्तिको जानने के लिये प्रश्न किया हैं उसका समाधान यह हैं कि पहिले जैसा शकेन्द्र की समृद्धि और विकुर्वणा शक्तिके સૌધર્મ દેવકને અધિપતિ દેવેન્દ્ર, દેવરાજ શક જે આટલી બધી સમૃદ્ધિ આદિથી યુકત છે, ( અહીં થાય પદથી મહાવૃતિ, મહાબળ, મહાયશ, મહાસુખ અને મહાપ્રભાવ, પ્રહણ કરવા જોઈએ) અને તે આગળ વર્ણવ્યા મુજબની વિદુર્વણ કરવાને સમર્થ છે (તે પિતાની વિકુર્વણ શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલા દેવ દેવી વડે બે भूधाने भरी शवाने समर्थ छ), ala AE-त ! Sत्तराधिपति, वन, हेवेन्द्र કેટલી સમૃદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે? તે કેવી વિદુર્વણ શકિતથી યુકત છે? વાયુભૂતિ અણગારના પ્રશ્નને જે જવાબ મહાવીર પ્રભુએ આપે, તે સૂત્રકાર હવે સમજાવે છે. "एवं तथैव गौतम वायुभूति ! पहा शनी समृद्धि, विgaegn- . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ ईशानेन्द्रऋद्धविपये वायुभूतेः प्रश्नः एत्यणं इसाणाणं पज्जत्ताऽपज्जत्ताणं ठाणा पण्णत्ता, तिमु वि लोगस्स असंखे- ज्जइभागे, सेसं जहा सोहम्मगदेवाणं, जाव-विहरति, ईसाणे अत्य देविदे, देव. राया परिवसति मूलपाणी, वसभवाहणे, उत्तरङ्कलोगाहिबई, अट्ठावीसविमाणा- वाससयसहस्साहिवई, अरयंवरवत्यधरे, सेसं जहा सक्कस्स, जाव-पभासेमाणे, तत्थ अट्ठावीसाए विमाणावाससयसहस्साणं, असोतीए सामाणियसाहस्सीणं, तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं चउण्ड लोगपालाणं, अतुण्डं अगमहिसीणं सपरि- वाराणं, निपह परिसाणं, सत्तण्ह अणीयाणं, सत्तण्ड अणियाहिबई णं, चउण्ई असीतीणं आयरकखदेवसाहस्सीणं, अन्नेसिंच वहणं इसाणकप्पवासीणं वे- माणियाणं देवाण य आहेबच्च, पोरेवचं कुव्वेमाणे जाव-विहरइ'त्ति । अयम्भावः- यम्मिन् स्थले सौधर्मदेवलोकः तस्य समयां द्वितीयः ईशानदेवलोकः पूर्व पडिहवा, एत्य णं ईमाणाणं पजत्ताऽपन्जत्ता णं ठाणा पण्णत्ता तिसु वि लोगस्त असंखेज्जइभागे सेमं जहा सोहम्मदेवाणं जाव विहरति, ईमाणे अत्थ देविंदे देवराया परिवसति, मूलपाणी वसभवाहणे, उत्तर झुलोगाहिबई,अट्ठावीस विमाणावाससहम्साहिबई, अरयंवरवस्थधरे, सेसे जहा लकास जाव पभासेमाणे, तत्थ अट्ठावीसाए विमाणाचाससयसह- स्साणं असीतीए सामाणियसाहस्सीणं, तायत्तीमाए तायत्तीसगाणं,चउण्हं लोगपालाणं अट्टण्हं अग्गमाहिसीणं सपरिवाराणं, तिण्हं परिसाणं सत्तण्हं अणीयाण, सत्तण्हं अणीयाहिबईणं,चउण्हं असीतीणं आयरक्खदेवसाह- स्सीणं, अन्नेसिंच यहणं ईसाणकप्पवासीणं वेमाणियाणं देवाण य दे- वीण य आहेबच्च, पोरेवच्चं, कुब्वेमाणे जाव विहरह" ति, तात्पर्य यह है--जिस स्थल में सौधर्म देवलोक है उसकी समश्रेणी में दूसरा मया जाव पडिरूवा, एत्थ ण ईसाणाण पज्जत्ताऽपज्जत्ताण ठाणा पण्णत्ता, तिमु वि लोगस्स असं खेज्जइभागे सेसं जहा सोहम्मदेवाणं जाव विहरति, ईसाणे अस्थ देविंदे देवराया परिवसति, मुलपाणि, वसभवाहणे, उत्तर लो गाहिबई, अट्ठावीस विमाणावाससयसहस्साहिबई, अरयंवरवत्थधरे, से से जहा सक्कस्स जाब पभासेमाणे, तत्थ अट्ठावीसाए विमाणवाससयसहस्साणं असी. ताए सामाणियसाहस्सीणं, तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं, चउण्हं लोगपालाणं, अट्टण्डं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं, तिण्डं परिसाण, सत्तण्डं अणियाणं, सत्तण्ड अणीयाहिचईणं, चउण्हं असीतीण आयरक्खदेव साहसीणं, अन्नेसिंच बहणं ईसाणकप्पवासीणं वेमाणियाणं सवाण य देवीण य आहेबच्च, पोरेवच्च, कुब्वेमाणे जाव विहरइ" ति तेनु ताय नाय प्रभा -२ स्थणे सोध દેવક છે, તે સ્થળની સમશ્રેણીમાં બીજું ઈશાન દેવલેક છે તે પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી १ - . ११८ भगवतीम "सेणं अट्टवीसाए विमाणावाससयसहस्साणं असीईए सामाणियसाहस्सीणं, जाव - चउण्डं असीईणं आयरकखदेवसाहस्सीण"ति । सोऽष्टाविंशतेत्रिमा- नावासशतसहस्राणाम् । अशीतेः सामानिकसाहस्रीणाम् । यावत् - चत मृणाम् अशीतीनाम् आत्मरक्षकदेवसाहस्रीणाम् उपर्युक्तानामुपरि स्वाधि- पत्यादिकं कुर्वत ईशानेन्द्रस्य शक्रापेक्षया वैशिष्टयं बोध्यम् । ईशानेन्द्रस्य औदीच्याधिपतित्वेन दाक्षिणात्याधिपतिशक्रापेक्षया तस्याधिकसामर्थ्यशालि- त्वात् । तदुक्तं प्रशापनायाम् - 'तेसिंणं बहुमज्झदेसभाए पंचवडिं सगा पण्णत्ता-अंकवडिसए, फलिहवडिसए, रयणवडिसए, जातरूवडिसए, मग्झे इत्थ ईसाणवडिसए, तेणं बडिसया सच रयणामया, जाव-पडिवा, विशेपता इस प्रकारसे है- “सेणं अट्टायोसाए विमोणावाससय- सहस्साणं, असीईए सामाणियसाहस्सोणं जाव चउण्हं असीइणं आय- रक्खदेवसाहस्सीणं' वह ईशानेन्द्र २८ अट्ठाईस लाख विमानांका स्वामी है, अस्सी ८० हजार सामानिक देवोंका अधिपति है, तीन लाख ३ वीस हजार २० आत्मरक्षक देवोंका स्वामी है । इस तरह शक्रकी अपेक्षा ईशानेन्द्रमें विशिष्टता है तथा यह ईशानेन्द्र उत्तरदिशा का अधिपति है और शक्र दक्षिण दिशाका अधिपति है- इस लिये शक्रकी अपेक्षा ईशानेन्द्रमें विशिष्ट शक्तिशालिता हैं । प्रज्ञापना सूत्रमें यही बात इस पाठ द्वारा कही गई है- " तेसिणं बहुमज्झदेसभाए पंच घडिंसगा पण्णत्ता, अंकवडिसए, फलिहडिमए, जातरूववडिं- सए, मज्झे इत्थ ईसाणवडिसए, तेणं वडिंसया सव्वरयणामया जाव હવે તે વિશેષતા નીચેનાં સૂત્રો દ્વારા સૂત્રકારે પ્રગટ કરી છે– "सेणं अठ्ठावीसाए विमाणावाससयसहस्साणं, असीईए सामाणिय माहस्सीणं जाव चउण्डं असीईणंआयरक्खदेव साहस्सीणं" ते शानेन्द्र २८ અઠયાવીસ લાખ વિમાનવાસોને અધિપતિ છે, ૮૦ એંસી હજાર સામાનિક દેને અધિપતિ છે અને ત્રણ લાખ વીસ હજાર આત્મરક્ષક દેવોને અધિપતિ છે. આ પ્રમાણે કેન્દ્ર કરતાં ઈશાનેન્દ્રમાં વિશેષતા છે. શક્રેન્દ્ર દક્ષિણ દિશાને અધિપતિ છે, ઇશાને ઉત્તર દિશાને અધિપતિ છે. તેથી કેન્દ્ર કરતાં ઈશાનેન્દ્રની શકિત વધારે છે. પ્રજ્ઞાપના સૂત્રમાં એ જ વાત નીચે પ્રમાણેના સૂત્રપાઠમાં પ્રકટ કરી છે- "तेसिणं बहुमज्झदेसभाए पंच घडिंसगा पण्णता, अंक वडिसए फलिह वडिं- सए, जातरूववडिंसंए, मझे इत्थ ईसाणवडिसए, तेण वडिसया सवरयणा- . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ इशानेन्द्रऋद्धिविपये वायुभूतेः प्रश्नः १२१ मध्ये भागे पश्चाऽवतंसकाः सन्ति ईशानाऽवतंसकस्य पूर्वे अङ्कावतंसका, दक्षिणे स्फटिकावतंसका, पश्चिमे रत्नावतंसकः उत्तरे जातरूपावतंसका, एते चत्वा- रोऽवतंसकाः सन्ति, तन्मध्ये सर्वजातीयरत्नमयः प्रासादीयः दर्शनीयः अभि- रूपः पतिरूपः ईशानावतंसकोऽस्ति यावद् दिव्यान् भोगान भुञ्जानो विहरति, एतस्य सर्ववर्णनं सौधर्मवत् विज्ञेयम् , पुनः कीदृशः- धृतत्रिशूलहस्तः पभवाहनः उत्तरार्धलोकाधिपतिः अप्टाविंशतिलक्षविमानस्वामी निर्मलदिव्यवस्त्रधरः शेपं लोक के निवासियोंका इन्द्र रहता है। प्रज्ञापनासूत्र में भी कहा है- उनके ठीक मध्य भाग में पांच अवतंसक हैं। ईशानावतंसक के पूर्व में अङ्कावतंसक है। दक्षिण में स्फटिकावतंसक है। पश्चिम में रत्नावतंसक है। उत्तर में जातरूपावतंसक है। इस प्रकार ये चार अवतंसक सर्वजाति के रत्नोंके बने हुए हैं। इनके बीच में सर्व- जातीय रत्नमय एक ईशानावतंसक हैं। यह अवतंसक प्रासादीय है, दर्शनीय है, अभिरूप है, और प्रतिरूप है, यहां पर्याप्त और अपर्याप्त ईशानवासी देवोंके स्थान हैं। ये लोक के असंख्यातवे भाग में हैं। याकी का 'यावत विहरति तक का वर्णन सौधर्मवासी देवों के समान है। इसी जगह ईशानेन्द्र रहता हैं। यावत् वह दिव्यभोगोंको भोगता हुआ वहां अपना समय आनन्दोल्लास के साथ व्यतीत करता रहता है। इसका समस्त वर्णन् सौधर्म देव- लोक की तरह जानना चाहिये। यह ईशानेन्द्र अपने हाथ में त्रिशूल धारण किये रहता है। बलद-बैल पर इसकी सवारी हैं। यह उत्त- ઈન્દ્ર રહે છે. પ્રજ્ઞાપના સૂત્રમાં પણ કહ્યું છે કે ઈશાન દેવકની બરાબર મધ્યમાં પાંચ અવતંસકે (શ્રેષ્ઠ મહેલે છે. ઈશાનાવસકની પૂર્વમાં અંકાવતંસક છે, દક્ષિણમાં સ્ફટિકાવતુંસક છે, પશ્ચિમમાં રત્નાવલંસક છે, અને ઉત્તરમાં જાતરૂપાવતુંસક છે. તે ચારે મહાલ (અવતંસકે) સર્વે જાતિનાં રત્નોનાં બનેલાં છે. તે ચારેની વચ્ચે વચ્ચે બધી જાતનાં રત્નોનો બનેલો ઈશાનાવતંસક છે. તે અવતંસક પ્રાસાદીય, દર્શનીય, અભિરૂપ અને પ્રતિરૂપ છે. ત્યાં પર્યાપ્ત અને અપર્યાપ્ત ઈશાનકલ્પવાસી દેવોનાં સ્થાને छ. ते स्थान ना मसभ्यातभा लाभ भावा छे. मानु "यावत् विहरति" સુધીનું વર્ણન સૌધર્મક૯૫વાસી દેવોના જેવું જ છે. ત્યાં ઈશાનેન્દ્ર રહે છે. તે ત્યાં દિવ્ય ભેગે ભગવતે થકે પોતાને સમય આનંદ અને ઉલ્લાસથી પસાર કરે છે. તે ઇશાનેન્દ્ર તેના હાથમાં ત્રિશૂળરાખે છે અને વૃષભ (બળદ)પર સવારી કરે છે. ઉત્તરાર્ધક્ષકને १२० भगवती पश्चिमे-आयामः, उनरदक्षिणे विष्कम्भः, मेरुपर्वतस्य उत्तरदिशि पूर्णचन्द्र मण्डलाकारेण विद्यते , तत्र - सर्वजातीयस्फटिकरचितानि अष्टाविंशतिलक्ष विमानानि सन्ति, तेपु प्रत्येकं विमानमपूर्वशोमासम्पन्न रचनापूर्णननो पवनक्रीडाशैलवापीमभृतिभिः पूर्णम् , तेषु विमानेपु मुखादिपु वैगम्यम् वर्तते, तत्र योग्यताऽनुसारेण देवाः स्वस्थपरिवारः निवसन्ति, तन्मध्ये उच्चत्वशीभयोः चत्वारः अडूस्फटिकरत्नस्वरूपावतंसकाः सन्ति, तेषु सर्वेभ्यः अधिकोन्नतविशेपरचनापूर्णकान्तिपूर्णईशाननामको महाऽवतंसको वर्तते, तत्र ईशानवासिनाम् इन्द्रो वसति, मज्ञापनायामपि प्रोक्तम् - तेपाम् बहु- ईशान देवलोक है। यह पूर्व से पश्चिम तक लया है और उत्सर से दक्षिण तक चौडा है। मेरु पर्वत की उत्तरदिशा में यह पूर्णचन्द्र मंडल के आकार जैसा है। इसमें समस्त जाति के स्फटिकरस्नोंसे रचे हुए २८ अठाईस लाख विमान हैं। इन विमानों में से प्रत्येक विमान अपूर्व शोभा से युक्त है। रचना से परिपूर्ण है। सुखविहारशाली है। धन से उपवन से, क्रीडापर्वतोंसे, एवं वापिकाओं (बायडियों) आदि से पूर्ण है। इन विमानों में सुखादिकों में विषमता है। इन में समस्त देव अपने परिवारों के साथ अपनी योग्यता के अनु- सार रहते हैं। ईशान देवलोक के मध्य में ऊचे और सुहावनेचार अंक, स्फटिक, रत्न, जाति सुरूप, ये अवतंसक हैं। इन सब के बीच में सब से अधिक उन्नत, विशेष रचना से परिपूर्ण, क्षान्ति के पुंज जैसा ईशान नाम का महा अवतंसक है। इस में ईशानदेव લાંબુ અને ઉત્તરથી દક્ષિણ પર્યન્ત પહેલું છે. મેરુ પર્વતની ઉત્તર દિશામાં આવેલું તે ઇશાન દેવલોક પૂર્ણ ચન્દ્રમંડલના આકારનું છે. તેમાં બધી જાતનાં સ્ફટિક રત્ન વડે બનાવેલાં ૨૮અઠયાવીસલાખવિમાને છે. તે દરેક વિમાન અતિશય સુંદર છે. તેની રચના પરિપૂર્ણ બિલકુલ ખામી વિનાની) છે. તેમાં નિવાસ કરનારા દેવને માટે અત્યંત સુખદાયી છે. તે પ્રત્યેક વિમાન વન, ઉપવન, ક્રીડાપર્વ અને વાર્ષિકાઓ (વાવ)થી ચુકત છે. તે વિમાનમાં સુખાદિની અતિશયતા છે. તે વિમાનમાં બધા રે પિત પિતના પરિવાર સહિત, પોત પોતાની યોગ્યતા પ્રમાણે વસે છે. ઈશાન દેવલોકના મધ્ય लाभ यां भने सुंदर यार मत सी-(श्रेष्ठ भड) छ-(१) मत, (२) સ્ફટિકાવવંસક, (૩) નાવતુંસક અને () જાતરૂપાવત'સક. તે ચારેની વચ્ચે વચ્ચે સૌથી ઊંચે, વિશેષ રચનાથી પરિપૂર્ણ, શાન્તિના પંજ સમાન ઈશાન નામને મહાવસક (ઘણે જ શ્રેષ્ઠ મહેલ) આવે છે. તેમાં ઈશાન લેકમાં રહેતા દેવોને --- ८ - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ इशानेन्द्रऋद्धिविषये वायुभूतेः प्रश्न: १२१ मध्ये भागे पश्चाऽवतंसकाः सन्ति ईशानाऽवतंसकस्य पूर्वे अङ्कावतंसका, दक्षिणे स्फटिकावतंसका, पश्चिमे रत्नावतंसकः उत्तरे जातरूपावतंसकः, एते चत्वा- रोऽवतंसकाः सन्ति, तन्मध्ये सर्वजातीयरत्नमयः प्रासादीयः दर्शनीयः अभि- रूपः प्रतिरूपः ईशानावतंसकोऽस्ति यावद् दिव्यान् भोगान् भुञ्जानो विहरति, एतस्य सर्ववर्णनं सौधर्मवत् विज्ञेयम् , पुनःकीदृशः- धृतत्रिशूलहस्तःपभवाहनः उत्तरार्धलोकाधिपतिः अष्टाविंशतिलक्षविमानस्वामी निर्मलदिव्यवस्त्रधरः शेपं लोक के निवासियोंका इन्द्र रहता है। प्रज्ञापनासूत्र में भी कहा है. उनके ठीक मध्य भाग में पांच अवतंसक हैं। ईशानावतंसक के पूर्व में अङ्कावतंसक है। दक्षिण में म्फटिकावतंसक है। पश्चिम में रत्नावतंसक है। उत्तर में जातरूपावतंसक है। इस प्रकार ये चार अवतंसक सर्वजाति के रत्नोंके बने हुए हैं। इनके बीच में सर्व. जातीय रत्नमय एक ईशानावतंसक हैं। यह अवतंसफ प्रासादीय है, दर्शनीय है, अभिरूप है, और प्रतिरूप है, यहां पर्याप्त और अपर्याप्त ईशानवासी देवोंके स्थान हैं। ये लोक के असंख्यातवे भाग में हैं। बाकी का 'यावत् विहरति' तक का वर्णन सौधर्मवासी देवों के समान है। इसी जगह ईशानेन्द्र रहता हैं। यावत् वह दिव्यभोगोंको भोगता हुआ वहां अपना समय आनन्दोल्लास के साथ व्यतीत करता रहता हैं। इसका समस्त वर्णन सौधर्म देव- लोक की तरह जानना चाहिये । यह ईशानेन्द्र अपने हाथ में त्रिशूल धारण किये रहता है। बलद-बैल पर इसकी सवारी हैं। यह उत्त- ઈન્દ્ર રહે છે. પ્રજ્ઞાપના સૂત્રમાં પણ કહ્યું છે કે ઈશાન દેવલેકની બરાબર મધ્યમાં પાંચ અવતંસ (શ્રેષ્ઠ મહેલ) છે. ઈશાનાવર્તસકની પૂર્વમાં અંકાવતુંસક છે, દક્ષિણમાં સ્ફટિકાવત સક છે, પશ્ચિમમાં નાવતુંસક છે, અને ઉત્તરમાં જાતરૂપવતંસક છે. તે ચારે મહાલયે (અવતંસકો) સર્વે જાતિનાં રત્નનાં બનેલાં છે. તે ચારેની વચ્ચે વચ્ચે બધી જાતનાં રત્નોને બનેલે ઈશાનાવતંક છે. તે અવતંસક પ્રાસાદીય, દર્શનીય, અભિરૂપ અને પ્રતિરૂપ છે. ત્યાં પર્યાપ્ત અને અપર્યાપ્ત ઈશાનકલ્પવાસી દેવોનાં સ્થાને छे. ते स्थान ना मसभ्यातभा माल छे. माडीनु "यावत् विहरति" સુધીનું વર્ણન સૌધર્મક૯૫વાસી દેવોના જેવું જ છે. ત્યાં ઈશાનેન્દ્ર રહે છે. તે ત્યાં દિવ્ય ભેગે ભેગવતે થકે પોતાને સમય આનંદ અને ઉલ્લાસથી પસાર કરે છે. તે ઈશાને તેના હાથમાં ત્રિશૂળરાખે છે અને વૃષભ (બળદ)પર સવારી કરે છે. ઉત્તરાર્ધલોકને . १२४ भगवतीस्त्रे मासे कालं किच्चा ईसाणेकप्पे सयंसि विमाणंसि, जाचेव ती- सए, वत्तव्वया सा सव्वेव अपरिसेसा कुरुदत्तपुत्ते ! ॥सू०१४॥ छाया-यदि खलु भदन्त ! ईशानो देवेन्द्रः, देवराजः, एवं महर्दिकः, यावत्-एतावच प्रभुर्विकुर्वितम् , एवं खलु देवानुमियागाम् , अन्तेवासी कुरुदत्त. पुत्रो नाम भकृतिभद्रका, यावत्-विनीतः, अप्टममप्टमेन अनिक्षिप्तेन, पारणके आचाम्लपरिग्रहेण तपाकर्मणा ऊध्वंयाहू मगृद्य प्रगृह्य सूर्याभिमुखे आतापनभूगौ आतापयन् बहुमतिपूर्णान् पण्मासान श्रामण्यपर्याय पालयित्वा, 'जहणं भंते! ईसाणे देविंदे' इत्यादि । सूत्रार्थ- (जहणं भंते) हे भदन्त ! यदि (ईसाणे देविदे देवराया) देवेन्द्र देवराज ईशान दूसरे देवलोकका इन्द्र (एवं महिडीए) ऐसी घडी ऋद्धिवाला है (जाव एवऽयं च णं पभू विकुवित्तए) यावत् यह ऐसी बडी चिक्रिया करनेके लिये शक्तिशाली है (एवं खलु देवाणु- प्पियाणं अन्तेवासी कुरुदत्त पुत्ते नाम पगइभद्दे जाव विणीए अट्टम अट्टमेणं अणिक्वित्तेणं पारणए) तो आप देवानुप्रिय के शिष्य जो कुरुदत्त पुत्र हुए है कि जो प्रकृतिसे भद्र यावत् विनीत थे निरन्तर अष्टम अष्ठमकी तपस्यासे जो पारणा करते थे पारणामें जो (आय- विल परिग्गहेणं तवोकम्मेणं उर्ल्ड वाहाओ पगिज्झिय २ सूराभिमुहे । आयावण भूमिए आयावेमाणे) आयंबिल-आचाम्लव्रत किया करते थे सत्तर वृत्तांत- "जइणं भंते ! ईसाणे देविदे" इत्यादि- सूत्रार्थ-(जइणं भंते !) से महन्त ! (ईसाणे देघिदे देवराया) भाग Tast न्द्र, देव देवेन्द्र शान (एवं महिड्डीए) भावी महान समृद्धि माथी युत छ, (जाब एवइयं च णं पभू विकुवित्तए) मने मारा मधी विधि। थति परावे छ, त। (एवं खलु देवाणुप्पियाणं अंतेवासी कुरुदत्तपुत्ते नामं पगइभद्दे जाव विणीए अट्ठमं अट्ठमेणं अणिक्खित्तेणं पारणए) मा५ देवानु પ્રિયને કુરુદત્તપુત્ર નામના શિષ્ય. કે જે સ્વભાવે ભદ્રિક હતા અને વિનીત પર્યન્તના ગુણેથી યુકત હતા, જે તિર અઠમને પારણે અઠમ કરતા હતા, પારણને દિવસે (आयंबिलपरिग्ग 'म्मेणं उद्देदं वाहाओ पगिज्ज्ञिय२ सूराभिमुहे आयावणभूमि જેઓ આયંબિલ કરતા હતા, આ રીતે આકરાં ५.

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३उ.१ कुरुदत्त देवऋद्धिनिरूपणम् १२६ अर्धमासिकया संलेखनया आत्मानं जूपित्वा, त्रिंशद्भक्तानि अनशनानि छिच्चा आलोचितप्रतिक्रान्तः, समाधिप्राप्तः कालमासे कालं कृत्वा ईशाने कल्पे स्वीये विमाने, याचैव तिप्यके वक्तव्यता सा सर्वा एव अपरिशेपा कुरुदत्त पुत्रे ॥सू०१४॥ इस तरह कठिन तपाकर्म करने में जो निरन्तर-तत्पर रहते थे तथा दोनों हाथ ऊंचे करके सूर्यके समक्ष जो खडे रह कर आतापन भूमिमें आतापना लेते रहते थे (बहुपडिपुण्णे छम्मासे सामण्णपरि- यागं पाणित्ता अद्धमासियाए संलेहणाए) इस तरह जिन्होंने ठीक छ मास तक साधुपर्यायका पालन किया और पालन करके १५ पंद्रह दिनकी संलेखना से (अत्ताणं शूसित्ता ) आत्माको संयोजित कर (तीसं भत्ताई अणसणाई छेदेत्ता) जिन्होंने ३०तीस भक्तोको अनशन द्वारा छेदित किया (आलोइयपडिकते) अनशन द्वारा ३० तीस भक्तोको छेदित करके वे कुरुदत्त पुत्र आलोचना प्रतिक्रमणसे युक्त होकर (समाहिपत्ते) समाधिको प्राप्त कर (कालमासे कालं किच्चा) और काल अवसर काल करके ( ईसाणे कप्पे सयंसि विमाणंसि) ईशान कल्पमें अपने विमानमें (जा चेव तीसए बत्तव्यया सा सव्वेव अपरिसेसा कुरुदत्तपुत्ते) ईशानेन्द्रके सामानिक देवके रूपमें उत्पन्न हुए हैं । इनके विषयकी वक्तव्यता जैसी तिष्यकदेवकी वक्तव्यता प्रकट की गई है वैसी ही जाननी चाहिये । तात्पर्य इस प्रश्नका यही है कि- है भदन्त ! आपके कुरुदत्तपुत्र नामके जो अनगार थे काल अघसरकाल करके ईशानेन्द्र के सामानिकदेव हुए है । सो मैं आपसे તપ કરવામાં જેઓ લીન રહેતા હતા, તથા તેઓ બંને હાથ ઉંચા રાખીને સૂર્યની सामे 40 हीन वाणी भूमिमा मान देता ता. बहुपडिपुण्णे छम्मासे सामण्णपरियागं पाउणित्ता अद्धमोसियाए संलेहणाए) २ाशते ७ भास अधी साधु पर्यायन पासनशन,१५५२हिताना संथाराथी (अत्ताणं जसित्ता) मामाने यु४त शने, (तीसं भत्ताई अणसणाई छेदित्ता) १५५४२ विसना 30त्रीस टाji भाडा२ मनशन द्वारा परित्याग ४शन, (आलोइय पडिकते) मायना तथा प्रतिभY ४शने, (समहिपत्ते) भननी स्थिरता (समाधि) प्राप्त शन (कालमोसे कालं किच्चा) भृत्युन। समय सावता धर्म पाभार (ईसाणे कप्पे सयंसि विमाणंसि) शान हेपटोभा, पोताना विभानभा (जा चेव तीसए वत्तन्यपा सा सव्वेव अपरि- सेसा कुरुदत्तपुत्ते) शानेन्द्रना सामानि व ३३ पन्न या छ. माडीनुं तमनु १२४ মাননীয় मासे कालं किच्चा ईसाणेकप्पे सयंसि विमाणसि, जाचेव ती- सए, वत्तव्वया सा सव्वेव अपरिसेसा कुरुदत्तपुत्ते ! ॥सू०१४॥ छाया-यदि खलु भदन्त ! ईशानो देवेन्द्रः, देवरानः, एवं महर्दिकः, यावत्-एतावच प्रभुविकुर्वितम् , एवं खलु देवानुमियाणाम् , अन्तेवासी कुरुदत्त. पुत्रो नाम भकृतिभद्रका, यावत्-विनीतः, अष्टममप्टमेन अनिक्षिप्तेन, पारणके आचाम्लपरिग्रहेण तपाकर्मणा अध्यं बाहू प्रगृह्य प्रगृह्य मर्याभिमुखे आतापनभूगौ आतापयन् बहुमतिपूर्णान पण्मासान श्रामण्यपर्याय पालयित्वा, 'जहणं भंते ! ईसाणे देविदे' इत्यादि । सूत्रार्थ- (जइणं भंते) हे भदन्त ! यदि (ईसाणे देविंदे देवराया) देवेन्द्र देवराज ईशान दूसरे देवलोकका इन्द्र (एवं महिड्डीप) ऐसी घडी ऋद्धिवाला है (जाव एषडयं च णं पभू विकुब्यित्तए) यावत् वह ऐसी बडी विक्रिया करने के लिये शक्तिशाली है (एवं खलु देवाणु प्पियाणं अन्तेवासी कुरुदत्त पुत्त नाम पगइभद्दे जाब विणीए अट्टमं अट्ठमेणं अणिक्खित्तेणं पारणए) तो आप देवानुप्रिय के शिष्य जो कुरुदत्त पुत्र हुए है कि जो प्रकृतिसे भद्र यावत् विनीत थे निरन्तर अष्टम अष्टमकी तपस्यासे जो पारणा करते थे पारणामें जो (आयं- बिल परिग्गहेणं तवोकम्मेणं उट्ट वाहाओ पगिन्झिय २ सूराभिमुहे। आयावण भूमिए आयावेमाणे) आगंविल-आचाम्लव्रत किया करते थे हत्तपुत्र वृत्तांत- "जइणं भंते! ईसाणे देविंदे" इत्यादि- सूत्रार्थ-(जइणं भंते !) महन्त ! (ईसाणे देघिदे देवराया) भीort aqalat se, देवरा देवेन्द्र शान (एवं महिड्डीए) भावी महान समृद्धि माथी युत्त छ, (जाव एवइयं च णं पभू विकुवित्तए) भने महा मधी विनुष्य सहित घराये , तो (एवं खलु देवाणुप्पियाणं अंतेवासी कुरुदत्तपुत्ते नाम पगइभद्दे जाव विणीए अट्ठमं अट्ठमेणं अणिक्खित्तेणं पारणए) देवानु પ્રિયને કુરુદતપુત્ર નામના શિષ્ય. કે જે સ્વભાવે ભદ્રિક હતા અને વિનીત પર્યરતના ગુણથી યુકત હતા, જે નિરંતર અઠમને પારણે અઠમ કરતા હતા, પારણુને દિવસે (आयंबिलपरिग्गहेणं तवोकम्मेणं उडूढं चाहाओ पगिज्ज्ञियर सूराभिमुहे आयावणभूमिए आयावेमाणे) । मायामि ४२al S, माते मा આપ . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ कुरुदत्तदेवऋद्धि निरूपणम् १२७ महर्दिकः ? कियच्च मभुः विकुर्वितुम् ? तिष्यकविषयकद्वादशसूत्रान्तेन अंशेन प्रश्नाशयो विज्ञेयः । स कुरुदत्तपुत्रनामकोऽनगारः कथं सामानिक देवत्वमापनः इति मश्नस्योत्तरं ददाति-'एवं खलु देवाणुप्पियाणं' एवं वक्ष्य- माणरीत्या खलु इति निश्चयेन देवानुप्रियाणाम् 'अन्तेवासी' शिष्यः 'कुरुदत्ते' कुरुदत्तपुत्रनामकोऽनगारः, पगइ भदए । प्रकृतिभद्रका अनुकूलवृत्तिः स्व. भावसरलः, 'जाव-विणीए' यावत् विनीतः 'पगइ भद्दए जाव-विणीए' इत्यत्र यावत्करणात् इदं द्रष्टव्यम् पयइ उबसंते पगइपयणुकोहमाणमायालोहे मिउमदवसंपन्ने आलीणभदए ' ति । प्रकृत्युपशान्तः स्वभावत एव उपशान्तः कथित यावत् शब्दके अर्थ की तरह से ही जानना चाहिये-) तो ईशानेन्द्र का सामानिक देव जो कुरुदत्तपुत्र है वह कितनी घडी ऋद्धि-~ वाला है और कितनी अधिक विक्रिया करने की शक्ति से संपन्न हैं? ऐसा प्रश्न का आशय है और इस आशय का पूर्णरूपसे स्पष्टीकरण तिष्यकदेव के विषयमें किये गये १२ वें सूत्र में वर्णित प्रश्न से कर लेना चाहिये । कुरुदत्तपुत्र इशानेन्द्र के सामानिक देवके रूपमें किम प्रकारको विधिके करनेसे ईशानकल्पमें उत्पन्न हुए है इसी यात को सूत्रकारने 'एवं खलु देवानुप्पियाणं अन्तेवासी कुरुदत्तपुत्ते नामं पग- इत्यादि सूत्रपाठ द्वारा प्रकट किया हैं। इसमें यह कहा गया है कि- ये कुरुदत्तपुत्र आप देवानुप्रियके शिष्य थे। 'पगइभद्दए' स्वभाव से सरल थे- वक्र नहीं थे । यावत् विनीत थे। यहां यावत् शब्दसे पगइ उनसते पगइपयणु कोहमाणमायालोहे मिउमद्दव હકીકત ગ્રહણ કરવી), તે ઈશાનેન્દ્રને સામાનિક દેવ કુરુદત્ત પુત્ર કેટલી મહદ્ધિ (સમૃદ્ધિ) આદિથી યુકત છે? તે કેવી વિદુર્વણું કરવાને સમર્થ છે? આ પ્રકારને વાયુભૂતિના પ્રશ્નને આશય છે. તે પ્રશ્નનું વિસ્તૃત સ્પષ્ટીકરણ તિબ્બકદેવના વિષયમાં ૧૨માં સૂત્રમાં કરવામાં આવેલા સ્પષ્ટીકરણ પ્રમાણે સમજવું. હવે સૂત્રકાર એ વાત સમજાવે છે કે કુરુદત્તપુત્ર કેવી તપસ્યા કરીને ઈશાનેન્દ્રના સામાનિક સ્વરૂપે ઉત્પન્ન थया ता. "एवं खलु देवाणुप्पियाणं अंतेवासी" त्या सूत्रपात ते વાત સૂત્રકારે પ્રકટ કરી છે. કુરુદત્તપુત્ર ભગવાન મહાવીર સ્વામીના શિષ્ય હતા. "पगइभदए" तमे दिs (A२५) स्वभावना भने विनात ५-तना गुरवाया ता. मी 'यावत्' पहथी नायन विशेष प्रड शयां - "पगइ उवसंते पगइपयणुकोहमाणमायालोहे मिउमद्दवसंपन्ने आलीण- भदए" तम Guard वृत्तिामा उता. मेध, भान, भाया, सने हाम३५ यारे इभदए - १२६ भगवतीमत्र टीका-वायुभूति : ईशानेन्द्रस्य महर्द्धवादिकं भगवतः सकाशात् सम्यगा. कर्ण्य तदीयसामानिकदेव विशेषकुरुदत्तपुत्रसम्बन्धिसमृद्धयादिजिज्ञासया भगवन्त पृच्छति- जइणं भंते ! इत्यादि । हे भगवन ! यदि खल ' ईसाणे देविंदे' ईशान नामको देवेन्द्रः ' देवराया' देवराजः ‘एवं महिड्डीए' एवं महर्द्धिकः, पूर्ववर्णितविलक्षणसमृद्धिशाली 'जाव-एवइयं च णं पभू विक- वित्तए' यावत्- एतावच खलु मभुः विकृर्वितम्-पूर्ववर्णितानुसारं चैक्रियसमः द्घातेन समवहत्य विविधरूपनिर्माणद्वारा जम्बुद्वीपादिकं पूरयितुं समर्थः, यावच्छब्दस्य पूर्वपदेवार्थो योध्या, तदा ईशानेन्द्रसामानिकदेव कुरुदत्तपुत्रः कि- यह जानना चाहता हूं कि वे कितनी घडी ऋद्धिवाले है- कितनी चिक्रित्ता करनेकी शक्तिसे युक्त है?॥ टीकार्थ- वायुभूति ईशानेन्द्रकी महर्दि आदि सम्बन्धी बात को भगवान्के श्रीमुखसे अच्छी तरह ज्ञातकर अब उनसे ईशानेन्द्रके जो सामामिक देव कुरुदत्तपुत्र हैं उनकी समृद्धि आदि कैसी क्या है इस पातको जाननेकी इच्छासे यह पूछ रहे है कि- 'जइणं भंते।' हे भदन्त ! यदि 'देविंदे देवराया ईसाणे एवं महिडीए' देवेन्द्र देवराज ईशान इतनी बडी ऋद्धिवाला है- कि जैसा इस विषयका वर्णन पहिले किया जा चुका है तथा- 'जाव एवइयं च णं पभू विकुब्धि- तए' पूर्ववर्णित पद्धतिके अनुसार यावत् वह क्रियसमुद्धातसे युक्त होकर विविध रूपोंके निर्माण द्वारा जवयीपादिक को भर सकने के लिये समर्थ हैं (यहां यावत् शब्दका अर्थ पहिले शकेन्द्र के प्रश्नमें વન તિર્થક દેવ પ્રમાણે જ સમજવું. તે તે કુરુદત્ત પુત્ર કેવી મહાન સમૃદ્ધિ આદિથી યુકત છે? તે કેવો વિફર્વણ કરવાને સમર્થ છે? ટકાથ–ઈશાનેન્દ્રની સમૃદ્ધિ, વિક્ર્વણા આદિની વાત ભગવાન મહાવીરના મુખે શ્રવણ કરીને, વાયુભૂતિ અણગાર ઈશાનેન્દ્રના સામાજિક દેવ કુરુદત્તપુત્રની સમૃદ્ધિ माEि oneyalril साथी भने नीयने। प्रश्न पुछे छ-"जइणं भंते ! 3 महन्त! के "देविंदे देवराया ईसाणे एवं महिड्डीए" हेवेन्द्र, ३१r UAE BHel मारे સમૃદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે તેની સમૃદ્ધિ વગેરેનું વર્ણન આગળ આવી ગયું છે, "जाव एवइयं च णं पभू विकुन्चित्तए" भने ते पोत- विश यति द्वारा ઉત્પન્ન કરેલાં રૂપે વડે જંબુદ્વીપ તથા દ્વિીપ સમુદ્રોને ભરી શક્તાને સમર્થ છે (અહીં 'यावत्' । ना २मा मा URना प्रश्नना उत्तरभi rendal समस्त . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ कुरुदत्त अनगारस्वरूपनिरूपणम् १२९ परियागं' थामण्यपर्यायं चारित्रपर्यायं 'पाउणिता' पालयित्वा सम्यक परि- पाल्य 'अद्धमासिआए' अर्धमासिकया अर्घमासेन सम्पद्यमानया 'संलेहणाए' संलेखनया शरीरकपायादि शोषणरूपया 'अत्ताण' आत्मानम् 'झुसेत्ता' जूपित्ता संयोज्य 'तीसं त्रिशद 'भत्ताई' भक्तानि 'अणसणाई' अनशनानि अनशनैः 'छेदेता' छित्वा 'आलोइय पडिकते' आलोचितप्रतिक्रान्तः, आलोचनं प्रति- क्रमणश्च विधाय 'समाहियत्ते' समाधिमाप्तः समाहितः सन् 'कालमासे काला- ऽवसरे 'कालं विचा' कोलं कृत्वा 'ईसाणे' ईशाने 'कप्पे' कल्पे 'सयंसि विमा तपम्यामें उनका कम नहीं रहा पूरे ६ छह मास उनके लगातार व्यतीत हुए 'सामण्णएरियागं पाणित्ता' इस तरह ६ छह मास तक श्रामण्य- पर्यायका पालन कर जब उनका मरण समय बिलकुल नजदिक आ गया- तब उन्होंने 'अद्धमासियाए संलेहणाए' अर्द्धमासिको संलेखना द्वारा 'अत्ताणं झुसेत्ता' आत्माका शोधन किया अर्थात् १५ पंद्रह दिनतक भोजन पानका सर्वधा मन बचन और कायसे परित्याग कर दिया, इस तरह करके उन्होंने 'अलोइयपडिकते अपने कर्तव्य कर्मकी आलोचना और प्रतिक्रमण किया, इस क्रियाके करनेसे 'समाहिपत्ते' चे समाधिप्राप्त होकर 'कालमासे कालं किच्चा' मृत्युके अवसरमें मरणको प्राप्त हुए और ईसाणे कप्पे सयंसि विमाणंसि' ईशानकल्प मे अपने विमानमें ईशानेन्द्र के सामानिक देवके रूपमें उत्पन्न हुए है। इम विषय में पूर्ववर्णित तिष्यक देवकी तरह ही इनका भी विशेषता जानना चाहिये । यही बात 'जा तीसए वत्तव्यया सा सम्वेव अपरि- આ રીતે છ માસ સુધી શ્રાપ્ય પર્યાયનું પાલન કરીને ચારિત્ર ધમની આરાધના કરીને મૃત્યુને સમય નજદીક આવ્યું ત્યારે अद्धमासियाए संलेहणाए अत्ताणं झुसेत्ता" ૧૫ પંદર દિવસને સંથારે કરીને આત્માનું શેાધન કર્યું એટલે કે ૧૫ દિવસ સુધી ચારે પ્રકારના આહારને મન, વચન અને आयाथो त्या यो. भाशते १५५४२ हिवसन संथा। रीन"आलोइयपडिकते" मासोयना तया प्रतिम "समाहिपत्ते" तिनी स्वस्थता (समापि) प्राप्त ४शने, “कालमासे कालं किच्ची" मृत्युनो अक्स२ मावता माया भने "ईसाणे कप्पे सयंसि विमाणसि" शान ४६५मा ताना विमानमा शान. ન્દ્રના સામાનિક દેવ તરીકે ઉત્પન થયા. આ વિષયનું વર્ણન પૂર્વવર્ણિત વિશ્વક દેવના જેવું જ સમજવું. એજ વાત નીચેના સૂત્રપાઠ દ્વારા પ્રકટ કરી છે- . - १२८ भगवतिम प्रकृतिमतनुक्रोध-मान-माया-लोभः प्रकृत्यैय प्रतनयः दुर्घलाः क्रोधमान मायालोमाः यस्य स मृदुमार्दवसम्पन्नः मृदुन मार्दवन मृदुमार्दवं तेन सम्पन्न अत्यन्तमार्दवयुक्तः, आलीनभद्रका, आलीने आश्रिते भद्रका आश्रितोवा- गुर्व ननुशासनेऽपि मुभद्रक एवं नस्वभद्रका इति, 'अष्टमं अष्ठमेन' अष्टमम् :- हमेन तन्नामकतपसा 'अणिरिखतेणे' अनिक्षिप्तेन निरन्तरेण 'पारणए' पारण के क्रियमाणे 'आयंबिल परिग्गदिएण' आचाम्लपरिगृहीतेन 'तोफम्मेणं तपः कर्मणा 'उड्डे' ऊर्ध्वम् 'बाहाओ, बाभुनी 'पगिज्झिय पगिझिय' प्रगृह्य प्रय समुत्थाप्य 'मुराभिमुहे' प्रतिदिन सूर्याभिमुखः मूर्यसंमुखः 'आयावणभूमिए' आतापनभूमौ 'आयावेमाणे' आतापयन् आतापनां कुर्य न 'यहुपडिपुण्णे' बहु- मतिपूर्णान् संपूर्णान् 'छम्मासे' पण्मासान् पण्मासावधि यायत् 'सामदेण- संपन्ने आलीणभदए' इस पाठका संग्रह किया गया है । इसका भाव यह है कि वे स्वभावतः उपशान्त परिणामवाले थे, स्वभावत: ही उनमें क्रोध, मान, माया और लोभ ये चारों कापाये पतली थीं। उनकी अन्तःकरण वृत्ति अत्यन्त मृद्भुता गुणसे युक्त थी । वे अपने आश्रितमें अथवा गुरु के आज्ञामें सदा भद्रवृत्ति संपन्न थे अभद्रवृत्ति संपन्न नहीं थे । 'अट्टमं अट्टमेणं अणिक्खित्तणं' वे निरन्तर अहम अट्ठमकी तपस्या करते थे 'पारणए आयंचिल परिग्गहिएणं तवोकम्मे णं जिस दिन वे पारणा करते थे उस दिन वे आयंधिलकी तपस्याके साथ पोरणा करते थे । 'उड्ढ पाहाओ पगिझिय सृराभिमुहे आयावणभूमिए आयावेमाणे'. आतापनभूमिमें आतापना करते समय वे सूर्य के सामने खडे रहते और अपने दोनों हाथ ऊंचे किये रहते थे । इस प्रकार से उन्होंने इस तपःकर्मकी आराधना 'बहुपडिपुण्णे छम्मासे ठीक ६ छहमास तक की- छह मांसमें एक दिन भी इस કષાયે તેમનામાં ક્ષીણ થયેલા હતા. તેમનું અંતઃકરણ અતિશય ભાવથી (મૃદુતા યુકત હતું. તેઓ તેમના ગુરુજની આજ્ઞાને અનુસરનારુ અને ભદ્રવૃત્તિવાળા હતા. "अट्टमं अट्टमेणं अणिाक्खत्तेणं" मा निर'तर म भने पारणे महम ४२वा उता. "पारणए आयंबिल परिगहिएणं तवोकम्मेणं" तमा पात पिसे माय- (सनी तपस्या ४२ता उता. "उड वाहाओ पगिज्झिय सूराभिमुहे आयावण- भूमिए आयावेमाणे" ते asstवाणी यामा सूर्यना सामे Golu Rहीने, मन्ने पाय या समान मातायना aal sat. "बहुपडिपुण्णे छम्मासे" तेभषे मरा५२ छ भास सुधी ते तपनी सतत भाराधना श. "सामण्णपरियागं पाउणिता" मंमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ कुरुदत्त अनगारस्वरूपनिरूपणम् १२९ परियागं' श्रामण्यपर्यायं चारित्रपर्याय पाउणित्ता' पालयित्वा सम्यक परि- पाल्य 'अद्धमासिआए' अर्धमासिकाया अर्घमासेन सम्पद्यमानया 'संलेरणाए' संलेखनया शरीरकपायादि शोपणरूपया 'अत्ताणं' आत्मानम् 'झसेत्ता' जूपिता संयोज्य 'तीस त्रिंशद् 'भत्ताई' भक्तानि 'अगसणाई' अनशनानि अनशनैः 'छेदेत्ता' छित्वा 'आलोइय पडिकंते आलोचितप्रतिक्रान्तः, आलोचनं पति- क्रमणश्च विधाय 'समाहियत्ते' समाधिमाप्तः समाहितः सन् 'कालमासे काला- ऽवसरे 'कालं किचा' कालं कृत्वा 'ईसाणे' ईशाने 'कप्पे' कल्पे 'सयंसि विमाः तपम्यामें उनका कम नहीं रहा पूरे ६ छह मास उनके लगातार व्यतीत हुए 'सामण्णएरियागं पाणित्ता' इस तरह ६ छह मास तक श्रामण्य- पर्यायका पालन कर जब उनका मरण समय बिलकुल नजदिक आ गया- तब उन्होंने 'अद्धमासियाए संलेहणाए' अर्द्धमासिको संलेखना द्वारा 'अत्ताणं झूसेत्ता' आत्माका शोधन किया अर्थात् १५ पंद्रह दिनतक भोजन पानका सर्वथा मन वचन और कायसे परित्याग कर दिया, इस तरह करके उन्होंने 'अलोइयपडिकते अपने कर्तव्य कर्मकी आलोचना और प्रतिक्रमण किया, इस क्रियाके करनेसे 'समाहिपत्ते वे समाधिप्राप्त होकर 'कालमासे कालं किच्चा' मृत्युके अवसरमें मरणको प्राप्त हुए और 'ईसाणे कप्पे सयंसि विमाणंसि' ईशानकल्प मे अपने विमानमें ईशानेन्द्र के सामानिक देवके रूपमें उत्पन्न हुए है। इम विषय में पूर्ववर्णित तिष्यक देवकी तरह ही इनका भी विशेषता जानना चाहिये । यही बात 'जा तीसए वत्तव्यया सा सम्वेव अपरि- આ રાતે છ માસ સુધી શાણ્ય પર્યાયનું પાલન કરીને ચારિત્ર ધર્મની આરાધના કરીને મૃત્યુને સમય નજદીક આવ્યું ત્યારે " अद्धमासियाए संलेहणाए अत्ताणं झुसेत्ता" ૧૫ પંદર દિવસને સંથાર કરીને આત્માનું શેાધન કર્યું એટલે કે ૧૫ દિવસ સુધી ચારે પ્રકારના આહારને મન, વચન અને यायी या यों भाशत १५ ५४२ हिसना सयारी शन"आलोइयपडिकते" मायना तथा प्रतिभ वा “समाहिपत्ते" यत्ती स्वस्थता (समाधि) प्राप्त शन, "कालमासे कालं किञ्चो" भृत्युने। Aq२ मा धर्म याया मने "ईसाणे कप्पे सयंसि विमाणसि" ध्यान ४५मा पोताना विमानमा शान- જના સામાનિક દેવ તરીકે ઉત્પન્ન થયા. આ વિષયનું વર્ણન પૂર્વવણિત નિષ્પક દેવના જેવું જ સમજવું. એજ વાત નીચેના સૂત્રપાઠ દ્વારા પ્રકટ કરી છે- . स्संति वा " भगवतिम गमि' स्वस्मिन विमाने-निजे विमाने ईशानेन्द्रस्य सामानिकदेवरूपेणोत्पन्नः, मात्र पूर्व वर्णिततिष्यकवरस्यापि सर्व वैशिष्टयं विज्ञेयम् इत्याह-जा तीसए वत्त- ध्वया सा सम्वेव अपरिसेसा कुरुदत्तपुते या निप्यके वक्तव्यना सा सस्य भपरिशेपा कुरुदत्तपुरे ज्ञातव्या तेन अग्यापि देवगनीय-देवदप्यवस्वाच्छाद- नायगाहनापूर्ववम् आहारादिपश्चविधपर्याप्त्या दियशरीरनिर्माणादिद्वाग ईशाने- न्द्रवद दिव्यदेवर्दिदेवधुति देवानुभावपाप्तिर्वोद्धव्या ॥१० १४|| मूलाम्- "नवरं-सातिरेगे दो केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे, अव- सेसं तं चेव, एवं सामाणिय-तायत्तीसग-लोगपाल अग्गमहिसीणं, जाव-एस णं गोयमा ! ईसाणस्स देविंदस्स, देवरणो एवं एग- मेगाए अग्गमहिसीए देवीए एयमेयारूवे विसये, विसयमेत्ते बुइए; नो चेव णं संपत्तीए विकुब्बिसुवा, विकुवंति वा, विकुचि- ॥ सू० १५ ॥ सेसा कुरुदत्तपुत्त.' इस सूत्रपाठ द्वारा प्रदर्शित की गई है । इस कथनसे यह प्रकट किया गया है कि फुरुदत्तपुत्र जो यह सामानिक देव है वह देवशयनीय में, देवष्यसे आच्छादित हुआ अंगुल के असंख्यातवें भाग मात्र अवगाहना से उत्पन्न हुआ है । इसके बाद वह पांच प्रकार को आहारादि पर्याप्तियों से पर्याप्ति होकर दिव्य शरीरके निर्माण द्वारा ईशानेन्द्रकी तरह दिव्य देवर्द्धि, दिव्याप्ति और दिव्य देवानुभावको भोगता हैं ॥ मृ० १४ ॥ 'नवरं सातिरेगे' इत्यादि । सूत्रार्थ- (अवसेस तंचेव) इस प्रश्न के उत्तरमें समस्त कथन "जा तीसए वत्तन्वया मा सम्वेव अपरिसेसा कुरुदत्त पुत्ते" पानु तात्पर्य એ છે કે કુરુદેવ પુત્ર નામના ઈશાનેન્દ્રના સામાનિક દેવ દેવશઓમાં, દેવદૂષ્ય (વસ્ત્ર)થી આચ્છાદિત થઈને અંગુલના અસંખ્યાતમાં ભાગ પ્રમાણ અવગાહનાથી ઉત્પન્ન થયા છે. ત્યાર બાદ આહાર પથમ આદિ પાંચે પયક્તિઓથી પર્યાપ્ત (યુક્ત) થઈને, દિવ્ય શરીર પામ્યા છે. ત્યાં તેઓ ઈશાનેન્દ્ર જેવી જ દિવ્ય સમૃદ્ધિ, દિતિ, દિવ્ય પ્રભાવ વગેરે ભેગવે છેસૂ. ૧૪ "नवरं सातिरेगे" इत्यादि- सूत्रा-(अवसेसं तंव) मा प्रश्न समस्त उत्तर मा विषयमा तिक्ष्य प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ कुरुदत्त अनगारस्वरूपनिरूपणम् छाया-नवरम्-सातिरेको हो केवलकल्पो जम्बूद्वीपो द्वीपो, अवशेष तच्चैव एवं सामानिकत्रायस्त्रिंशक-लोकपाल-अग्रमहिपीणोम्; यावत्-एप गौतम । ईशानस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य एवम् एकैकस्या अग्रमहिष्याः देव्याः अयम् एतद्रूपो विषयः, विषयमात्रम् उक्तम्, नो चैव संपच्या व्यर्षिपुर्वा; विकुर्वन्ति वा, विकुर्विष्यन्ति वा ॥ सू. १५ ॥ पहिले के जैसा ही जानना चाहिये (नवरं) परन्तु जो विशेषता है वह इस प्रकारसे है- कुरुदत्तपुत्र को विकुर्वणा शक्ति (सातिरेगे दो केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे) कुछ अधिक दो जंबूद्वीपोंको भर सकसी है । ( एवं सामाणिय तायत्तीसग-लोगपाल-अग्गमाहिसीणं) इसी तरहसे सामानिकदेव, प्रायस्त्रिंशकदेव, लोकपाल और अग्रमहिपियोंक विषयमें भी जानना चाहिये । (जाव एसणं गोयमा ! ईसाणस्स देविंदरस देवरणो एवं एगमेगाए अग्गमहिसीए देवाए अयमेयारूपे विसए विसयमेते घुइए) यावत् हे गौतम ! यह देवेन्द्र देवराज ईशा- नेन्द्रकी एक एक अग्रमहिषीकी विकुर्वणा शक्ति का इस प्रकार का कपन केवल विषयमात्ररूपसे प्रकट किया है (नो चेव णं संपत्तोप विकुब्बिसु या विकुव्यंति वा विकुब्बिस्संति वा) अभी तक उन्होंने न ऐसी विकुर्वाणा की है, न करती है और न आगे भी ऐसी विश्वर्वणा वे करेंगी ही ॥ पना विषयमi sat प्रमाणे । समन्या. (नवरं) ५ नमारे विशेष! छत नाये प्रभारी छ - ( सागिरेगे दो केवलकप्पे जंबूढोवे दीवे ) २४त्त भनी વિકુવં શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલાં રૂપ વડે બે જ બૃદ્ધા૫ કરતાં પણ વધારે સ્થાનને भरी शवाने समय छ (एवं सामाणिय-तायत्तासग-अग्गमहिसीणं) वायरिं- ५४ हेयो, खोपासी मन पट्टायोना विषयमा पy गेम । सभा. (जाव एसणे गोयमा! इसाणस्म देविंदम्स देवरण्णो एवं एगमेगाए अग्गमहिसीए देवीए अयमेयारूवे विसए विसयमेत चुइए) गीतम! हेवरा देवेन्द्र नन प्रत्ये: સામાનિક દેવથી લઈને પ્રત્યેક પટ્ટરાણીના વિકુવર્ણ શકિતનું આ કથન તેમનું સામર્થ્ય मतावा भाटे ४२पामा भाव्यु छे. (नोचेव णं संपत्तिए विकुबिसु वा, विकुशी चा, विकुन्विति चा) ५ मा सुधा inी विgu ४६ी કરી નથી, વર્તમાનમાં કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં કરશે પણ નહીં.

१३२ भगवतीको टीका-महावीरस्वामी ईशानेन्द्रस्य फुरुदत्तपुमादि सामानिक देवरिपये त्राय त्रिंशकादिविषये च वायुभूतिना कृतस्य प्रश्नस्य समाधानमाह-'नवरं'-इत्यादि । हे गौतम वायुभूते ! कुरुदत्तपुत्रस्यापि ईशानेन्द्रसामोनिकदेवविशेषस्य सपृद्धयादिक निष्य करदेव बोध्यम्, विशेषन्तु पुनरेतावानेव यत् विकर्षगाशया वैक्रिय समुदातेन वारद्वयं समबहत्य निजात्मीयौक्रियनानारूनिर्माणः सम्पूर्ण जम्यूद्धोपापेक्षयाऽपि अधिक प्रदेश पूरयितुं स समर्थः इत्यभिमायेणाह-सातिरेगे दो केवलकप्पे' सातिरेको साधिको तो केयलकल्यौ सम्पूर्णी 'जयदीचे दीवे' जम्बूद्वीपो द्वीपो जयूद्वीप नामक दीपदयम् यथोक्तरीत्या चैक्रियनानाशरीर टोकार्य- वायुभूतिने १४वें सूत्रमें ईशनेन्द्र के सामानिकदेव जो कुरुदत्तपुत्र आदि है, तथा त्रायस्त्रिंशक आदि जो देव हैं उनके विषयमें जो प्रश्न किया है- उसका समाधान इस मुत्र द्वारा महावीर स्वामीने उन्हें दिया है- इसमें यह समझाया गया है कि- हे गौतम वायुभूते! कुरुदत्तपुत्र की जो कि अपनी विशिष्ट तपस्याके प्रभावसे ईशानेन्द्रके सामानिक देव हुए है समृद्धि आदि देव कुछ पूर्ववर्णित तिप्यकदेव के समान ही जाननी चाहिये । परन्तु उस कथन को अपेक्षा इस कथनमें जो अन्तर है वह 'नवर' पदसे प्रकट करते हुए सूत्रकार कहते हैं- कि इम कथनमें केवल इतनी ही विशेपता है कि ईशानेन्द्र के सामानिक देव जो कुरुदत्त पुनादिक है वे क्रियशक्ति जन्य वैक्रिय समुद्धात से दो बार युक्त होकर अपनी विक्रिया से निप्पन्न हुए अपने ही अनेक रूपों द्वारा सम्पूर्ण दो जंबूरोपों की अपेक्षासे भी अधिक प्रदेश को भर सकने में समर्थ हो सकते है । यही बात 'सातिरेगे दो केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे' इस मूत्रपाठ द्वारा ટીકાઈ- વાયુભૂતિ અણગારે, ૧૪ ચૌદમાં સત્રમાં બતાવ્યા પ્રમાણે, ઈશાનેન્દ્રના સામાનિ દેવ કુરુદત્તપુત્ર વગેરેના વિષયમાં જે પ્રશ્ન પૂછે છે, તેને ઉત્તર આ સૂત્રમ આપવામાં આવે છે મહાવીર પ્રભુ જવાબ આપે છે કે હે ગૌતમી વાયુભૂતિ પિતાની વિશિષ્ટ તપસ્યાના પ્રભાવથી દેવરાજ ઇશાનેન્દ્રના સામાનિક દેવ તરીકે ઉપર થયેલા કુરુદત્તપુત્રની સમૃદ્ધિ, વિકુવર્ણ આદિનું વર્ણન પૂર્વ કથિત તિષ્યક દેવના પ્રમાણે જ સમજવું. પણ તે કથન કરતા કુરુદત્તપુત્રના કથનમાં જે વિશેષતા છે તે "नवरं" ५४ पास रामा मापी छे. सानिरेगे दो केवलकप्पे जवूदीवे दीवे" ઈશાનેને સામાનિક દેવ કુરુદત્ત પુત્ર, વૈક્રિય સમુદઘાનથી ઉત્પન્ન કરેલાં પિતાને અનેક રૂપ વડે બે જંબૂદ્વીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને ભરી શકવા સમર્થ છે.

ममेयचन्द्रिका टीका श ३. उ. १ कुरुदत्त अनगारस्वरूपनिरूपणम् व्याप्तुं समर्थ इति पूर्वेणान्वयः । 'अबसेस तं चेत्र' अवशेपं तच्चैव, अवशिष्टं तिप्यकदेवानुसारमेव बोध्यम् इति शेपः । एवं' तथैव 'सामोणिय-तायत्तीसग- लोगपाल-अग्गमाहितीण' सामानिक-त्रायस्त्रिंशक-लोकपालांग्रमहिपीणाम्, कुरुदत्त- पुत्रवत् अन्येपोमांप ईशानरय सामानिकानाम्, वायस्त्रिंशकानां, सेमि-चम-वरुण- फुवेरनामलोकपालानाम् सपरिवाराणाम् अष्टानाम्, अग्रमहिपीणाम् समृद्धयादिक चिकुर्चणादियश्च ज्ञातव्यम् इति 'जाव' यावत्, अथ भगवान महावीरः पूर्वो- फ्तस्य ईशानेन्द्रस्य सामानिकादिपट्टराज्ञोपर्यन्तसहितस्य विकुणाशक्तेः स्व. रूपमात्रप्रतिपादनेच्छया वायुभूतिम्पति स्वाशयं प्रकाशयति-'एसणं गोयमा ! ईसाणस्स' इत्यादि । हे गौतम ! वायुभूते ! ईशानस्य देवेन्द्रस्य 'देवराया' देवराजस्य ‘एवं' तथैव 'एगमेगाए' एकैकस्याः तदीयायाः 'अग्गमहिसीए' समझाई गई । तथा 'अवसेसं तं चेव' इस सूत्रपाठ द्वारा यह समझाया गया है कि इस विषयमें और देव कथन तिष्यकदेवके ही समान ही है । उममें कोई विशेपता नहीं हैं 'एवं' इस तरह कुरुदत पुत्रकी जैसी समृद्धि है और विकुर्वाणा करने की शक्ति है उसी प्रकारसे 'मामाणिय-तायत्तीसग-लोगपाल अग्गमहिसीण' और भी ईशानेन्द्र के सामानिक देवों की, त्रायस्त्रिंशक देवों की, चार लोकपालों की एवं अपने२ परिवार सहित अग्रमहिपियोंकी समृद्धि तथा विकुर्वणा करनेकी शक्ति है । मोम, यम, वरुण, कुवेर ये चार लोकपाल है । 'जाव एस णं गोयमा ! ईसाणस्स देविंदस्त देवरण्णो एवं एगमेगाए अग्गमहिसीए देवीए अयमेयास्वे विसए विसयमेत्ते घुइए' यहांसे लेकर 'विकुचिस्संति वा' इस अन्तिम मुत्रपाठ तक सूत्रकारने भगवान महावीर प्रभुने वायुभूति को क्या इनके विषयमें "अबसेस तंचेव" alk सभात ४थन तिव्य वना ४यन प्रभाये ८ अभावु- તેમાં બીજી કોઈ પણ વિશેષતા નથી. "एवं सामाणिक - तायत्तीसग लोगपाल अम्गमहिसीणं" કુદત્તપુરના જેવી જ સમૃદ્ધિ તથા વિકુવણ શકિત ઈશાનેન્દ્રના બીજા સામાનિક દે, ત્રાયઅિંશક દે, લેકપલે અને પટ્ટરાણીઓ પણ ધરાવે છે. (સોમ, યમ, વરુણ અને કુબેર, આ ચાર લોકપાલે છે) "जाव एसणं गोयमा! ईसाणस्स देविंदरा देवरपणो एवं एगमेगाए भागमहिसीए देवीए अयमेयासवे विसए विसयमेत्ते चुइए"ी ने "विकु- विस्संति वा"सुधान सूनापामा भावीर प्रमुझे पायुभूतिन के समय छ । - १३४ भगवतीस अग्रमहिप्याः 'देवीए' देव्याः एप खलु 'अयमेयारूये' अयमेतद्रूपो 'विसये' विषयः, 'विसयमचे युइए' विषयमाप्रम् उपतम्, तदीयविकुणाशक्तेः स्वरूप मात्रमेतत्पति पादितम्, 'गोचेर णं संपत्तीए नौ चर खलु सम्पत्या यथोक्तार्य सम्पादनेन ईशानेन्द्रादयः 'विकुबिसु वा ' व्यतिपुः, न कदाचिदपि विकुणा कृतवन्तः 'विकुवंति' विकुर्वन्ति, नापि सम्पति रिकुर्वणां कुर्वन्ति 'विकृषि स्सति वा विकुर्विप्यन्ति, नो या विकर्षणां करिष्यन्ति, एतेन व्यवहारे बैकिय रूपाणामुपयोगकरणाभावेऽपि नायुक्तत्व, स्वरूपस्यैव प्रतिपादनात ॥२०१५|| अपना अभिप्राय प्रकट किया है यह समझाया है-इसमें यह कहा गा है कि सामानिक देवादि से लेकर पट्टरानी पर्यन्त सहित जो ईशानेन्द्र हैं उनकी विकुर्वणाशक्ति का यह जो कथन किया गया है वह सब उनकी शक्तिको स्वरूप मात्र प्रदर्शित करने के लिये किया गया है अर्थात् ईशानेन्द्रकी, उनके सामानिकदेयो की, प्रायस्त्रिंशक देवोंकी, लोकपालों को और अपने परिवार सहित अग्रमहिषियोंकी चिकुर्वणा करने की जो शक्ति कही गई है वह केवल उसका स्वरूप मात्र ही प्रदर्शित किया गया है-वे सब अपनीर चिकुर्वणा शक्ति द्वारा ऐसा कर सकते है-इतनी शक्ति उनमें हैं--परन्तु उन्होंने न कभी ऐसा किया है, न वे वर्तमान में ऐसा करते हैं और न आगामी फाल में भी वे ऐसा करेंगे हो । यदि कोई यहां पर ऐसी आशंका करे कि जय वे इस प्रकार से न करते है न उन्होंने ऐसा किया है और न वे आगे भी ऐसा करेंगे हो, तो फिर इस कथनमें नि. स्सारता ही आई जाननी चाहिये, सो इसका समाधान यह है कि ઈશાની, કુરુદત્તપુત્રની, અન્ય સામાનિક દેવોની, ત્રાયસિંશક દેવોની, કપાલની અને પટ્ટરાણુઓને વિકર્વણ શક્તિનું ઉપકત વર્ણન તેમની શકિતનું નિરૂપણ કરવા માટે જ કરવામાં આવ્યું છે. તેઓ એટલી વિદુર્વણા કરવાની શકિત અવશ્ય ધરાવે છે, પણ તેમની શકિતને પ્રયોગ તેઓ કદી પણ કરતા નથી. ભૂતકાળમાં કદી પણ તેમણે એવી વિમુર્વણા કરી નથી, વર્તમાનકાળમાં કદી પણ એવી વિર્ષ કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં કદી પણ તેઓ એવી વિકુવણું કરશે નહીં અહીં કોઈ એવી આશંકા ઉઠાવે છે કે – જે તેઓએ કદી એવી વિદુર્વણા કરી નથી, તઓ કદી એવી વિકુર્વણ કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં કરવાના પણ નથી, તે આ કથન સારહીન જ સમજવું જોઈએ. તે તેનું સમાધાન નીચે પ્રમાણે છે-તેઓ भमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ सनत्कुमारदेवनादिवर्गनम् १३५ मूलम्-"एवं सणंकुमारे वि, नवरं-चत्तारि केवलकप्पे जंबू- दीवे दीवे, अदुत्तरं च णं तिरियमसंखेने, एवं सामाणिय- तायत्तीस-लोगपाल अग्गमहिसीणं असंखेज्जे दीवसमुद्दे सो विकुव्वंति, सणकुमाराओ आरद्धा उवरिल्ला लोगपाला सवे वि असंखेज्जे दीवसमुद्दे विकुवंति, एवं माहिदे वि, नवरं-साति- रेगे चत्तारि केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे, एवं वंभलोएवि, न- वरं-अट्ठ केवलकप्पे, एवं लंतएवि, नवरं-सातिरेगे अटकेवल- फप्पे, महासुक्के सोलस केवलकप्पे, सहस्सारे सातिरेगे सोलस, एवं पाणएवि, नवरं-बत्तीसं केवलकप्पे, एवं अच्चुएवि, नवरं- सातिरेगे वत्तीसं केवलकप्पे जंवूदीवे दीवे, अपणं तंचे" 'सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति तच्चे गोयमे वायुभूई, अणगारे समणं भगवं महावीरं वंदइ, नमसइ, जाव-विहरइ, तएणं समणे भगवं महावीरे अन्नया कयाई मोयाओ नयरीओ नंद- णाओ चेइयाओ पडिनिकखमइ,पडिनिक्खमित्ता चहिया जणवय- विहारं विहरइ ॥ सु० १६ ॥ - पात ऐसी है कि यद्यपि वे व्यवहारमें इस तरह से अपने पक्रिय रूपोंको उपयोग नहीं करते हैं फिर भी उनमें ऐसी शक्ति है कि यदि वे करना चाहे तो इस प्रकार से कर सकते हैं। इसमें कोई रुकावट नहीं हो सकती है । इस प्रकार से यह उनकी शक्ति का स्वरूपमात्र प्रतिपादित किया गया है ऐसा जानना चाहिये ॥ सू० १५॥ - - વ્યવહારમાં તેમની એ વિદુર્વણ શક્તિનો કદી પણ ઉપગ કરતા નથી. છતાં તેમનામાં એવી શકિત છે કે તેઓ ધારે તે તે વિધુર્વણુ કરી શકવાને સમર્થ છે. તેમાં તેમને કોઈ મુશ્કેલી નડતી નથી. આ કથનથી એટલો જ સારાંશ ગ્રહણ કરવાને છે કે તેઓની શકિતના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરવા માટે જ આ પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યું છે. સૂપ -- भगवतीस भनमहिप्याः 'देवीए' देव्याः एप खलु भयर्मयारूपे' अयमेतपो 'विस' विपयः, 'विसयमे ते पुइए' विषयमाप्रम् उपतम्, तटीयविधुर्वणारयतेः स्वरूप मात्रमेतत्पति पोदितम्, 'गोचेर णं संपनीए नौ चित्र खलु सम्पत्या ययोक्तार्थ सम्पादनेन ईशानेन्द्रादयः 'विकृधिस वा' यतिः, न कदाचिदपि विणी कृतवन्तः 'विकुब्छति' विकुर्वन्ति, नापि सम्मति रिकुर्वणां कुर्वन्ति 'विकृति संति वा' विकुर्विप्यन्ति, नो या विकृर्षणां करिष्यन्ति, एतेन व्यवहार किय रूपाणामुपयोगकरणाभावेऽपि नायुक्तत्व, म्यरूपस्यैव प्रतिपादनात् ॥सू०१५॥ अपना अभिप्राय प्रकट किया है यह समझाया है-इसमें यह कहा गया है कि सामानिक देवादि से लेकर पहरानी पर्यन्त सहित जो ईशानेन्द्र हैं उनकी विकुर्वणाशक्ति का यह जो कथन किया गया है वह सब उनकी शक्तिको स्वरूप मात्र प्रदर्शित करने के लिये किया गया है अर्थात् ईशानेन्द्रकी, उनके सामानिकयो की, प्रायविंशक देवोंकी, लोकपालों को और अपने परिवार सहित अग्रमहिषियोंकी चिकुर्वणा करने की जो शक्ति कही गई है वह केवल उसका स्वरूप मात्र ही प्रदर्शित किया गया है-वे सब अपनीर विकुर्वणा शक्ति द्वारा ऐसा कर सकते है-इतनी शक्ति उनमें हैं--परन्तु उन्होंने न कभी ऐसा किया है, न वे वर्तमान में ऐसा करते हैं और न आगामी काल में भी वे ऐसा करेंगे ही। यदि कोई यहां पर ऐसी आशंका करे कि जब वे इस प्रकार से न करते है न उन्होंने ऐसा किया है और न घे आगे भी ऐसा करेगे हो, तो फिर इस कथनमें नि- स्सारता ही आई जाननी चाहिये. सो इसका समाधान यह है कि ઈશાનેન્દ્રની, કુરુદત્તપુત્રની, અન્ય સામાનિક દેવોની, ત્રાયસિંશક वोनी, લોકપાલની અને પરાણુઓને વિદુર્વણ શક્તિનું ઉપરોકત વર્ણન તેમની શકિતનું નિરૂપણ કરવા માટે જ કરવામાં આવ્યુ છે. તેઓ એટલી વિકર્ષણ કરવાની શકિત અવશ્ય ધરાવે છે, પણ તેમની તે શકિતને પ્રયોગ તેઓ કદી પણ કરતા નથી. ભૂતકાળમાં કદી પણ તેમણે એવી વિકર્વણ કરી નથી, વર્તમાનકાળમાં કદી પણ એવી વિદુર્વણ કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં કદી પણ તેઓ એવી વિકુવણ કરશે નહી અહીં કે એવી આશંકા ઉઠાવે છે કે જે તેઓએ કદી એવી વિદુર્વણુ કરી નથી, તેઓ કદી એવી વિમુર્વણ કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં કરવાના પણ નથી, તે આ કથન સારહીન જ સમજવું જોઈએ! તે તેનું સમાધાન નીચે પ્રમાણે છે તેઓ - प्रमेदचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ सनत्कुमारदेव ऋद्धिनिरूपणम् १३७ वन्ति, एवं माहेन्द्रेऽपि नवरम्-सातिरेकान् चतुरः केवलकल्पान् जम्बूद्वीपान् वीपान, एवं ब्रह्मलोकेऽपि, नवरम्-अष्ट केवल कल्पान, एवं लान्तकेऽपि, नवरम्-सातिरेलान् अष्टकेबलकल्पान महाशुफे पोडश केवलकल्पान् सहस्रारे सातिरेकान् पोडश, एवं प्राणतेऽपि, नवरम्-द्वात्रिंशतः केबलकल्पान् एवम् अच्युतेऽपि, नवरम्-सोतिरेकान् द्वात्रिंशतः केवलकल्पान् जम्बूद्वीपान् द्वीपान, सकते हैं। एवं माहिंदे वि) इसी तरह से माहेन्द्र के विषयमें भी जानना चाहिये । (नवरं) परन्तु यहाँ जो विशेषता है वह इस प्रकार से हैं- (साइरेगे केवलकप्पे चत्तारि जंबूदीवे दीवे ) ये अपनी विकुर्वणा शक्ति द्वारा निष्पन्न नाना रूपों से कुछ अधिक चार जंवू द्रोपोंको भर सकते हैं । (एवं वंभलोएवि ) इसी तरह से ब्रह्मलोक में भी जानना चाहिये । (नवरं) परन्तु यहां पर जो विशेपता है वह इस प्रकार से है कि ये (साइरेगे अट्ठ केवलकप्पे) कुछ अधिक आठ जम्बूद्वीपी को भर सकते हैं । (महासुक्के सोलसकेवलकप्पे सहस्सारे साइरेगे से- लस, एवं पाणए वि, नवरं बत्तीस केवलकप्पे, एवं अच्चुए वि, नवरं साईरेगे बत्तीसं केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे) महाशुक्रमें विकुर्वणाशक्तिद्वारा निष्पन्न नानारूपों द्वारा पुरे सोलह जंवृद्धीप भरे जा सकते है। सहस्रार- देवलोक में विकुर्वणा शक्ति द्वारा कुछ अधिक सोलह जंबूदीप भरे विषयमा ५५५ मेम . (नवरं) ५९] भाउन्द्रनी विजु ! रातिमा नये प्रभारी विशेषता है- (साइरेगे केवलकप्पे चत्तारि जंबूदीवे दीवे) त तनी વિકુવર્ણ શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલા વિવિધ રૂપે વડે ચાર જંબુદ્વીપ કરતા પણ વધારે ४२याने मरवाने समर्थ छ. (एवं भलोए वि) प्रमोना विषयमा पy मेम ४ सभा. (नवरं) પણ ત્યાંના દેવોની વિકુવર્ણશકિતમાં નીચે પ્રમાણે विशेषता छ.- (अट्ठ केवलकप्पे) ते पोताना विवर्या ४तथी निर्मित विविध ३पी पडे भाई द्वीपोने से पाने समर्थ छे. ( एवं लंतेए वि) मे प्रमाणे alrasना वा विधे पाय सभा (नवरं) ५९] त्यां सुतावोनी विष्णु शस्तिमा मे विशेषता छ (साइरेगे अट्ठकेवलफप्पे ) तेसो पोतानी विपर्धा દ્વારા નિર્મિત રૂ વડે આઠ જંબુદ્વીપ કરતાં પણ વધારે સ્થાનને ભરી શકે છે. (महासुक्के सोलसकेवलकप्पे, सहस्सारे साइरेगे सोलस, एवं पाणए वि, नवर वत्तीसं केवलकप्पे, एवं अच्चुए वि, नवर साइरेगे बत्तीस केवलकप्पे, जंबूदीवे दीवे ) माशुनो वि तिथी सत्पन्न ४३८ पो पडे ५२॥ સેળ જંબુદ્વીપ ભરી શકે છે. સહસ્ત્રાર દેવકને દેવા વિક્ર્વણશકિત દ્વારા નિર્મિત વિવિધ .

भगवती जया-एवं सनत्कुमारेऽपि, नवरम्-चतुरः केवलकल्यान जम्बुद्वीपान ही पान्, अयोत्तरश्च नियंगसंख्येयान्, एवं सामानिकायविन-लोकपाल-4 महिपीणाम् असंख्येयान द्वीप-समृद्रान् सर्वे विति, सनत्कुमाराद भारव्याः उपरितनाः लोकपालाः सर्वेऽपि असंख्येन् बीप-समुदान जि. 'एवं सणकुमारे वि' इत्यादि। सूत्रार्थ-(एवं सणकुमारे वि) इसी तरह से मनत्कुमार विषय में भी जानना चाहिये । (नवरं) परन्तु जो इसमें विशेषता है वह इस प्रकार से है (चत्तारि केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे अदुत्तरं च णं तिरिय मसंखेज्जे) इसकी विकृर्वणा इतनी है कि यह उसके द्वारा निष्पन्न नानारूपों से चार जंचूरोपों को भर सकता है । (नवं सामाणिय ताय. तीस-लोगपाल-अगमहिसी णं असंखेज्जे दीवममुई सब्वे विकुन्नति) इसी तरह से सनत्कुमारके सामानिक देव, प्रायस्त्रिंशकदेव, लोकपाल और अपने परिवार सहित अग्रमहिपियों के विपयमें भी जानना चाहिये-अर्थात्-ये सब अपनी विकुर्वणा शक्ति द्वारा निर्मितरूपोंसे पूरे चार जंबूद्वीपोंको भर सकते है और तिरछे रूपमें असंख्यात द्वीप समुद्रों को भर सकते हैं । (सणेकुमाराओ आरद्धा उचरिला लोगपाला सब्वे वि असंखेज्जे दीवसमुद्दे विकुचंति) सनत्कुमारसे लेकर ऊपर के समस्त देव और देवियां असंख्यात द्वीप समुद्रों तक विकुर्वणा कर "एवं सणकुमारे वि" या सूत्राथ- ( एवं सणकुमारे वि) मे प्रभारी सनद मारना विषयमा ५ सभा(नवरं) 4m सनभानी विभानीय प्रभारी विशेषता छ (चत्तारी केवलकप्पे जंबूढीवे दीवे अदुत्तरं च णं तिरियमसंखेज्जे) मन विg શકિતથી નિર્મિત રૂપ વડે ચારે જંબૂદ્દીપને તથા તિર્યશ્લોકના અસખ્યાત દ્વીપ समुदने गरी पाने समर्थ छे. (एवं सामाणिय तायत्तीस लोगपाल अगमहिसीणं असंखेज्जे दीवसमुद्दे सव्वे विकुच्वंति) सनभाना साभानि દેવો, ત્રાયસિંશક દેવ, લોકપાલે અને પરિવારથી યુકત પટ્ટરાણીના વિષયમાં પડ્યું એ જ પ્રમાણે સમજવું. એટલે કે તેઓ પણ તેમની વિકૃણા શકિતથી ઉત્પન્ન કરેલ રૂપે વડે પૂરેપૂરા ચાર જ બુદ્ધને તથા તિર્થલકના અસાત દ્વીપ સમુદ્રોને ભરી શકે છે (सणंकुमाराभो आरद्धा उवरिल्ला लोगपाला सम्वे वि असंखेज्जे दीवसमुहे विकुब्वंति) समाथी पना समस्त देवो भने पायो अभ्यात द्वीप समुद्राने पोताना यि -३पाथी म श छे. (एवं माहिदे पि ) भाई-द्रना - अमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ सनत्कुमारदेवऋद्धिनिरूपणम् टीका-ततः भगवान सनत्कुमारादीनामपि देवविशेपाणां समृद्धिविकुर्वणा- दिकं गौतमम्पति प्रतिपादयति- “ एवं सणकुमारे वि'इत्यादि । एवं तथैव, सनत्कुमारेऽपि योध्यमिति शेपः एतावता मूत्रणेयं गाथा सूच्यते-"सणंकुमारेणं भंते ! देविदे, देवराया केमड्डिीए, केवइयं च णं पभू विउवित्तए ? गोयमा ! सणंकुमारेणं देविंदे, देवराया महिड्डीए, सेणं बारसण्डं विमाणावाससय साहस्सीणं, वावत्तरीए सामाणियसाहस्सीणं ति, जाव-चउण्डं वावत्तरीणं आयरकूखदेवसाहस्सीणं," इत्यादि । छाया-सनत्कुमारो भगवन् ! देवेन्द्रः, पहिया जणवयविहारं विहरइ ) इसके बाद श्रमण भगवान महावीर ने किसि एक दिन मोका नगरी के नन्दन चैत्यसे निकल कर बाहर जनपद में विहार करने लगे। टीकार्थ-ईशानेन्द्र आदिकी समृद्धि तथा विकुर्वणाशक्तिके विषय में अपना अभिप्राय प्रकट करके भगवान महावीर ने सनत्कुमार आदि देवविशेपोंकी समृद्धि और विकुर्वणा आदिका प्रतिपादन तृतीय गौतमके प्रति किया यही बात इस सूत्र द्वारा प्रकट की गई है । एवं सणंकुमारेवि" सनत्कुमार के विषयमें भी ऐसा ही जानना चाहिये-ऐसा जो यह सूत्र कहा है-सो इतने सूत्र से यह गाथा सूचित की गई है-सणंकुमारेणं भंते ! देविदे देवराया के महिड्डीए, केवइयं च णं पभू विकुवित्तए गोयमा! सणंकुमारे णं देविंदे देव- राया महिड्डीए, से णं वारसण्हं विमाणावाससयसाहस्सीणं, यावत्तरीए सामाणियसाहस्सीणं त्ति जाव चउण्हं बावरीणं आयरक्खदेव- जणवयविहारं विहरइ ) त्या२ मा मे हिवसे भानगीना नन्छन त्य- માંથી નીકળીને, મહાવીર પ્રભુ તેની બહારના પ્રદેશમાં વિચારવા લાગ્યા. ટીકાથ-ઇશાનેન્દ્ર આદિની સમૃદ્ધિ, વિંકુર્વણા વગેરેનું પ્રતિપાદન કૂર્યા પછી, ભગવાન મહાવીર પ્રભુ, ત્રીજા ગૌતમ વાયુભૂતિ અણગાર પાસે સંનકુમાર આદિ દેવેની સમૃદ્ધિ, विधु' वगैरेनु न ४२ छ. "एवं सणंकुमारे वि" सनमाना विषयमा ug એમ જ લઇશાનેન્દ્ર મુજબ) સમજવું. આ ઉપરથી વાયુભૂતિએ નીચે પ્રમાણે પ્રશ્ન ५७ये। थे, ते सस्थित थाय 2- " सणंकुमारे गं भंते ! देविदे देवराया के महिडीए केवहयं च णं पभू विकुञ्चित्तए ?" 3 महन्त ! हेरा, हेवेन्द्र સનકુમાર કેવી મહાન સમૃદ્ધિ આદિથી યુક્ત છે? તે કેવી વિમુર્વણા કરવાને સમર્થ છે? "गोयमा ! सर्णकुमारेणं देविंदे देवराया महिडीए, से ण वारसण्डं विमाणा- वाससयसाहस्सीणं, यावत्तरीए सामाणियसाहस्सीणं:त्ति जाव चउण्हं पाव- १५८ मगवतीसरे अन्यत् तदेव । तदेवं भदन्त ? तदेव भदन्त ! इति इतीयो गौतमो वापति रनगारर श्रमण भगवन्तं महावीरं वन्दते, नमस्यति, यावत्-विहरति । तता श्रमणो भगवान महावीरोऽन्यदा कदानिद मोकाया: नगर्याः नन्दनाद चैत्पाद मतिनिष्कामति पतिनिष्कम्य यहिर्जनपदविहार विहरति ।मु०१६ ॥ जा सकते है, इसी तरह से प्राणत देवलोक में भी जानना चाहिये, परन्तु यहाँ पर ३२पत्तीस जंयू द्वीपों को पूर्णरूप से भर सकनेकी विकर्षणा शक्ति है । इसी तरह से अच्युत देवलोक में भी जानना चाहिये- परन्तु यहां पर जो विकुर्वणा शक्ति है उसके द्वारा कुछ अधिक ३९ जंवृद्धीप भरे जा सकते है। (अण्णं तंव) चाकी का और सब कथन पहिले के जैसा ही समझना चाहिये। (सेवं भंते !) सेवं भंते ! ति तरुने गोयमे पायुभूई अणगारे समणं भगव महावीरं वंदइ, नभंसह, जाब विहरइ) इस प्रकार भगवान महावीर के मुखारविन्द से सुनकर तृप्तीय गौतम वायुभूतिने उनसे कहा कि हे देवानुमिय ! आपने जैसा प्रतिपादन किया है वह ऐसा ही है-हे भदन्त ! वह ऐसा ही है-इस प्रकार से कह कर उन तृतीय गणधर वायुभूति ने उन श्रमण भग- वान् महावीर को बंदना नमस्कार किया यावत् वे फिर अपने स्थान पर विराज गये । (तएणं समणे भगवं महावीरे अन्नया कयाई मोयाओ नयरीओ नंदणाओ चेहयाओ पडिनिक्खमइ, पडिनिक्खमित्ता રૂપે વડે સેળ જંબુદ્વીપ કરતાં વધુ જગ્યાને ભરી શકે છે. પ્રાણુત દેવલેકમાં પણ એજ પ્રમાણે સમજવું. પણ તેઓ તેમની વિદુર્વણથી ઉત્પન્ન કરેલાં રૂપ વડે ૩ર બત્રીસ જબૂદ્ધોપિને ભરી શકવા સમર્થ છે. અચુત દેવલોકન દેવો તેમની વિર્વણશકિતથી નિર્મિત વિવિધ રૂપ વડે ૩૨ બત્રીસ જંબુદ્વીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને ભરી શકવાને समर्थ छ. (अण्णं तं चेव) मार्नु समस्त ४थन भान ! प्रभारी सभा. (सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति तच्चे गोयमे वायुभूई अणगारे समणं भगवं महावीरं वंदइ, नमसइ जाव विहरइ) भगवान महावीर स्वामीन भुमारविधी આ પ્રકારનાં શબ્દો સાંભળીને ત્રીજા ગણધર વાયુભૂતિ એ તેમને કહ્યું- “હે ભદન્ત! આપે પ્રતિપાદિત કરેલ હકીકત તદન સાચી છે. આપની વાત યથાર્થ છે. તેમાં શંકાને સ્થાન જ નથી.” ત્યારબાદ ભગવાન મહાવીરને વદણ નમસ્કાર કરીને તેઓ तमन याने मी गया. (तएणं समणे भगवं महावीरे अन्नया कोई मोयाओ नयरीओ नंदणाओ चेइयाओ पडिनिक्खमइ, पडिनिक्खमित्ता बहिया प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ सनत्कुमारदेवऋद्धिनिरूपणम् तरं च णं तिरियमसंखेजे' अथोत्तरश्च तिरंगसंख्येयान् द्वीपसमुद्रान वैक्रियरूपैः- पूरयितुं तस्य सामर्थ्यमित्याशयः। तदीयसामानिकादिदेवानामपि विकुर्वणा- शतया निप्पादितनानारूपैः असंख्येयान् द्वीपसमुद्रान् व्याप्त सामर्थ्य मि- त्याह-एवं सामाणिय-तायत्तीस-लोगपालाग्गमहिनीणं' इत्यादि ! एवं तथैव पूर्ववदेव सामानिक-त्रायस्त्रिंशक-अग्रमहिपीणाम् , मध्ये एकैकः इति शेपः, 'असंखेज्जे' असंख्येयान 'दीवसमुद्दे' द्वीपसमुद्रान 'सन्चे' सर्वान् सम्पूर्णान् इति- भावः, विकुन्वंति, विकुणाशक्त्या निमितक्रियरूपैः व्याप्तुं शक्नोति । 'सणंकुमाराओ' सनत्कुमारात 'आरद्धा' आरब्धाः सनत्कुमारमारभ्य 'उवरिल्ला' उपरितनाः 'लोगपाला लोकपालाः 'सव्वेवि' सर्वेऽपि 'असंखेज्जे असंख्येयान् सामर्थ्यातिशय है इस बात को सूत्रकारने 'अदुत्तरं च णं तिरियमसं- खेज्जे' इस सूत्र पाठ से प्रकट किया है-इसका तात्पर्य यह है कि यह तिरछे रूप में असंख्यात द्वीप समुद्रों को अपने वैक्रियरूपों द्वारा भर सकनेके लिये समर्थ है । इसी तरह की शक्ति इसके सामानिक देव आदिकों में भी हैं यह बात एवं सामाणिय नायत्तीस लोगपालग्ग महिसीणं' इत्यादि सूत्रद्वारा मूत्रकारने प्रकट की है। जिस प्रकार सनत्कुमार अपनी विकुर्वणा शक्ति से निर्मिन चैक्रियरूपों द्वारा असं- ख्यातदीप समुद्रोंको भर सकता है उसी प्रकार से इसके सामानिक त्रायस्त्रिंशक देवों में से और अग्रमहिपियों में से एक २ देव और देवी असंख्यात२ द्वीप समुद्रों को अपनी विकुर्वणा शक्तिसे निर्मित वैक्रिय- रूपों द्वारा भर सकती है । 'सर्णकुमाराओ आरद्धा' सनत्कुमार से लगाकर 'उवरिल्ला' ऊपर के 'सव्वे' समस्त 'लोगपाला' लोकपाल सूना पताव्यु छ- " अदुत्तरं च ण तिरियमसंखेज्जे " તે તિર્યકતા અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રોને પોતાનાં વૈક્રિય રૂપે વડે ભરી શકવાને સમર્થ છે. એજ પ્રકારની શક્તિ તેમના સામાનિક દેવ આદિમાં પણ છે, એ વાત નીચેના સૂત્ર દ્વારા ४८ ४0 छ- "एवं सामाणिय, तायत्तीस, लोगपालग्गमडिसीण" या शते સનકુમાર તેમની વયિ શક્તિથી નિર્મિત વૈક્રિયરૂપ વડે અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રોને ભરી શકે છે, એવી રીતે તેમના સમાનિક દે, ત્રાયશ્ચિશક દે, જોકપાલ અને અમહિષીઓ (પટ્ટરાણીએ) પણ વૈકિયરૂપે વડે અસંખ્યાત દ્વિપસમુદ્રોને ભરી ४ाने समर्थ छ. "सणंकुमाराओं आरद्धा" सनभा२थी बने 'उल्लिा' तेभनी ९५२ना मां "सब्वे लोगपाला" alsपास "असंखेज्जे दीवसमुहे" - . १४० भगवतीसरे देवराजः किंमहर्द्धिकः, कियच्च प्रभुकिर्षितुम् ? गौतम ! सनत्कुमारो देवेन्द्रः, देवरानो महर्दिकः, स द्वादशानां विमानावासातसाहस्रीणाम् , शासन तीनाम् सामानिकसाहस्रीणाम्-इति, यावन्-चनसणां वामप्ततीनाम् आत्मरक्षकदेव. साहस्रीणाम् , इत्यादि । सनत्कुमारी देवेन्द्रः अपूर्वसमृदिशाली द्वादशशतसहस्त्र- विमानाबास-द्वासप्ततिसहस्रसामानिकदेव - अष्टानीतिसम्माधिकलसहयात्मरक्षक- देवानामुपरि स्वाधिपत्यादिकं कुर्वन् दिव्यान् भोगान् भुआनी विहरति, इत्यादि पूर्ववादेव बोध्यम् 'नवरं विशेपस्तु एतावानेच यत् स विकृर्षणाशचया चैक्रियसमुद्ः घातेन नानारूपनिर्माणद्वारा 'चत्तारि' चतुरः 'केवलकप्पे' केवल कल्पान जंग- दीवे दीवे 'जंबूद्वीपान द्वीपान सम्पूर्णान चतुरो जम्बूद्वीपनामद्वीपान पूरयितुं समर्थः, इति भावः । पुनस्तस्य पूर्वदेवापेक्षया सामातिशयं प्रतिपादयति-'अदुः साहस्सीणं" इत्यादि, इसका अर्थ इस प्रकार से है-हे भदन्त ! देवे. न्द्र देवराज सनत्कुमार कितनी पडी ऋद्धिवाला है और वह कितनी विकुर्वणा शक्ति करने में समर्थ है ? तो इसका उत्तर यह है कि हे गौतम ! वह देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार यहुत बडी ऋद्धिवाला है जैसे वह १२ बारह लाख विमानोंके, ७२ बहत्तर हजार सामानिक देवोंके, और २दो लाख ८८ अठासी हजार आत्मरक्षक देवोंके ऊपर आधिपत्य आदि करता हुआ दिव्य भोगोंको भोगता रहता है इत्यादि सब कथन पहिलेकी तरहसे ही जानना चाहिये । परन्तु पहिले के कथनमें और इससे संबंधित कथन में जो भेद है वह 'नवरं' पद से भूत्रकार ने प्रकट किया है- जो इस प्रकार से है-'चत्तारि-केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे यह सनत्कुमार अपने विकुर्वणा शक्ति से नानारूपो के निर्माणद्वारा सम्पूर्ण चार जंबू द्वीपों को भर सकता हैं। तथा पूर्व देवों की अपेक्षा इसमें और क्या त्तरीणं आयरक्खदेवसाहम्सोणं" હે ગૌતમ! દેન્દ્ર, દેવરાજ સનસ્કુમાર ઘણું ભારે સમૃદ્ધિવાળે છે. તે બાર લાખ વિમાને, કર તેર હજાર સામાનિક દે, અને ૨૮૮૦૦૦ બૂલાખ અઠયાસી હજાર આત્મરક્ષક દેવે પર આધિપત્ય આદિ ભગવતે થકે દિવ્ય ભેગોને ઉપગ કરે છે ઈત્યાદિ સમસ્ત કથન આગળ મુજબ સમજવું. नवरं પણ પહેન્નાના કથનમાં જે વિશેષતા છે તે નીચે પ્રમાણે સમજવી. "चत्तारि केवलकप्पे जंबूदावे दोवे" सन॥२ तेमनी qिkeu तिथी ઉત્પન્ન કરેલાં વિવિધ રૂપે વડે પુરપુરા ચાર જ બૂઢાપોને ભરી શકવા સમર્થ છે. તથા આગળ વર્ણવેલા દેવે કરતા તેમનામાં કેટલું વધુ સામવે છે તે સૂત્રકારે નીચેના प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ सनत्कुमारदेवऋद्धिनिरूपणम् १४३ चिमाणसंखा भवे एसा, पयासं चत्त छच्चेव सहस्सा लंतक-मुक्क-सहस्सारे, सयचउरो आणय-पाण-एस तिणि आरण्ण-चुयओ"छाया-द्वात्रिंशत्, अष्टा- विंशतिः, द्वादश अष्ट चत्वारि शतसहस्राणि, आरणे ब्रह्मलोके, विमानसंख्या मवेद एपा, पश्चाशत् चत्वारिंशत् पट्चैव सहस्राणि लान्तक-शुक्र-सहस्रारे, शतं चत्वारि आनत-प्राणतयोः त्रीणि आरणाच्युतयोः। इति । अस्याः गायायाश्चायमर्थः-प्रथम सौधर्मकल्पे द्वात्रिंशल्लक्षविमानानि सन्ति, ईशानाख्यद्वितीये अष्टाविंशतिलक्ष- विमानानि, तृतीये सनत्कुमारे-द्वादशलक्षाणि चतुर्थे-माहेन्द्रे अष्टलक्षाणि, पञ्चमे ब्रह्मलोके चत्वारि लक्षाणि विमानानि, पप्ठे लान्तके पश्चाशत् सहस्राणि, सप्तमे महाके चत्वारिंशत् सहस्राणि, अष्टमे सहस्रारे पट्सहस्राणि, नवमे आनताख्ये दशमे माणताख्ये चत्वारि शतानि, एकादशे आरणे द्वादशेऽच्युते त्रीणि शतानि विमानानि विद्यन्ते, । सामानिकसंख्यागाथा चेयम्-" चउरासीई असीई वायत्तरी सत्तरीय सदीय पन्ना चत्तालीसा नीसा वीसा दससहस्सा" ति सयसहस्सा, आरणे वंभलोया विमाणसंखा भवे एसा, पन्नासंचत्त छच्चेव सहस्सालंतकसुक्कसहस्सारे, मयचउरो आणयपाणएसु तिपिण आरण्च्चुयओ" इस गाथा का अर्थ इस प्रकार से है-प्रथम सौधर्म देवलों कमें ३२यत्तीसलाख विमानहै ईशानदेवलोकमें २८ अठाईस लाख, सनत्कुमार देवलोक में १२ यारह लाख, माहेन्द्र में आठ लाख और ब्रह्मलोक में ४ चार लाख विमान है। लान्तक में पचास हजार, महाशुक्र में चालीस हजार, सहस्रार में ६ छह हजार, नवम आनत देवलोकमें और दशवें प्राणत देवलोकमें चारसौ,आरण एवं अच्युतमें ३०. तीनसौ विमान है । सामानिक देवोकी संख्या प्रदर्शक गाथा इस प्रकार से है- 'चउरासीई असीई धावत्तरी सत्तरी य सट्ठीय, पन्ना आरणे बंभलोया विमाणसंखा भवे एसा, पन्नासं चत्त छच्चेच सहस्सा लंतक मुक्कसहम्सारे, मयचउरो आणयपाणएसु तिणि आरण्णच्चुयओ" पडेला સૌધર્મ દેવલેમાં ૩બત્રીસ લાખ. ઈશાન દેવલોકમાં ૨૮ અઠયાવીશ લાખ, સનકુમાર દેવલોકમાં ૧૨ બાર લાખ, મહેન્દ્ર દેવલેકમાં ૮ આઠ લાખ અને બ્રહ્મા- લોકમાં ચાર લાખ, વિમાન છે. લાન્તકમાં પચાસ હજાર, મહાશુકમાં ચાલીશ હજાર, સહસારમાં છ હજાર વિમાન છે. નવમાં આનત અને દેશમાં પ્રાણત દેવલોકમાં ૪૦૦ ચાર વિમાન છે આરણ અચુત દેવલેકમાં ૩૦૦ ત્રણસો વિમાન છે. चउरासीई असीइ वारत्तरी सत्तरीय सही य पन्ना चत्तालीसा तीसा वीसादससहस्सा" मा गाया २४ मा सामानि वा छ, त सताये .

भगवतीम 'दीवसमुऐ द्वीपसमुद्रान् 'विकुति' विकुर्वन्ति, विकृर्वगया व्यानुवन्ति, यषि सनत्कुमारलोके देवीनामुद्भवो नास्ति तयापि सौधर्मलोकोत्पमाः समयाषि- कपल्योपमादिदशपल्योपमान्तस्थितिशालिन्योऽपरिगृहोतदेव्य एवं मनत्कुमार- देवानां भोगाय सम्पद्यन्ते इत्याशयेनोक्तम् - अग्रमहिप्य इति । 'ए' तथैव पूर्वरदेव 'मार्टिदेवि माहेन्द्रेऽपि माहेन्द्रलोकेऽपि योध्यम् , तल्लोकवासो देवोऽपि माहेन्द्रपदेनोच्यते, तथाच 'एवं माहिदे वि' इतिसूत्रेण अधस्तनी गाथा सूच्यते-"बत्तीस अट्ठावीसा वारस अट्टचउरो सयसहस्सा, आरणे बंभलोया 'असंखेज्जे दीवसमुद्दे' असंख्यात दीप समुद्रोंको अपनीर विकुर्वणासे भर सकते हैं । यद्यपि सनत्कुमार देवलोकमें देवियोंकी उत्पत्ति नहीं होती है क्योंकि दूसरे देवलोकतक ही देवियों का उत्पाद होना सि- द्धान्तमें प्रकट किया गया है, तो भी सौधर्म देवलोकोत्पन्न देवियांकि जिनकी स्थिति १ एक समय अधिक वाले पत्योपम से लगाकर दस १. पल्योपम तक की है और अभीतक जिन्होंने किसी के साथ सम्बन्ध नहीं किया है-अर्थात्-किसी देवादि की जो अभीतक अर्दा- गिनी नहीं बनी हैं ऐसी देवियां ही सनत्कुमारदेवों के भोगने में काम आती है-इसी आशय को सूचित करने के लिये 'अनमहिपी' ऐसा सूत्रमें कहा गया है । एवं माहिदेवि' इसी तरह से माहेन्द्र देवलोक में भी जानना चाहिये । माहेन्द्रदेवलोक वासी देव भी माहेन्द्रपद के वाच्य होते हैं। तथा च ‘एवं माहिदे चि' इस सूत्रद्वारा नीचे की यह गाथा सूचित की गई हैं-"वत्तीस अट्ठावीसा बारस अट्टचउरो. અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રોને તેમની વિદુર્વણશક્તિ દ્વારા નિર્મિત ઘકિય રૂપથી ભરી દઈ શકે છે. જો કે સનસ્કુમાર દેવલોકમાં દેવિયેની ઉત્પત્તિ થતી નથી, કારણ કે સિદ્ધતિમાં એવું લખ્યું છે કે બીજા દેવલેક સુધી જ દેવિયેની ઉત્પત્તિ થાય છે, તે પણ સૌધર્મ દેવલોકમાં ઉત્પન્ન થયેલી દેવિ કે જેમની સ્થિતિ એક સભ્ય અધિક- વાળા પામથી લઈને દસ પોપમ સુધીની હોય છે અને જેમણે હજી સુધી કોઈની પણ સાથે સંબંધ જોડયે નથી– એટલે કે કેઈ પણ દેવની હજી સુધી જે અધગના બની ન હોય એવી દેવિયેને જ સનકુમાર દે ઉપભોગ કરે છે. એ જ भाशयतुं सूयन ४२वा भाटे "अग्रमहिपी" हा प्रयोग य छे. 'एवं माहिदेवि મહેન્દ્ર દેવલોકના દેવના વિષયમાં પણ એમ જ સમજવું. “મહેન્દ્ર પદ માટેન્દ્ર लामा रडता यान पाय छ भने "एवं महिंदे वि." सुत्र बारा नायना गाथा सुसित ४२वाभा भावी थे- "वत्तीस अट्ठावीसो चारस अट्टचउरो सयसहस्सा . प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ सनत्कुमारदेवऋद्धिनिरूपणम् १४३ विमाणसंखा भवे एसा, पयासं चत्त छच्चेव सहस्सा लंतक-मुक्क-सहस्सारे, सयचउरो आणय-पाण-एमु तिणि आरण्ण-च्चुयओ"छाया-द्वात्रिंशत्, अष्टा- विंशतिः, द्वादश अष्ट चत्वारि शतसहस्राणि, आरणे ब्रह्मलोके, विमानसंख्या भवेत एपा, पश्चाशत् चत्वारिंशत् पट्चैव सहस्राणि लान्तक-शुक्र-सहस्रारे, शतं चत्वारि आनत-प्राणतयोः त्रीणि आरणाच्युतयोः । इति । अस्याः गाथायाश्चायमर्थः-प्रयम सौधर्मकल्पे द्वात्रिंशल्लक्षविमानानि सन्ति, ईशानाख्यद्वितीये अष्टाविंशतिलक्ष- विमानानि, तृतीये सनत्कुमारे-द्वादशलक्षाणि चतुर्थे-माहेन्द्रे अष्टलक्षाणि, पञ्चमे ब्रह्मलोके चत्वारि लक्षाणि विमानानि, पप्ठे लान्तके पश्चाशत् सहस्राणि, सप्तमे महाशुक्रे चत्वारिंशत् सहस्राणि, अष्टमे सहस्रारे पट्सहस्राणि, नवमे आनताख्ये दशमे माणताख्ये चत्वारि शतानि, एकादशे आरणे द्वादशेऽच्युते त्रीणि शतानि विमानानि विद्यन्ते, । सामानिकसंख्यागाथा चेयम्-" चउरासीई असीई वायत्तरी सत्तरीय सट्ठीय पन्ना चत्तालीसा नीसा वीसा दससहस्सा" त्ति सयसहस्सा, आरणे बंभलोया विमाणसंखा भवे एसा, पन्नासंचत्त छच्चेव सहस्सालंतकसुक्कसहस्सारे, मयचउरो आणयपाणएसु तिण्णि आरण्च्चुयओ" इस गाथा का अर्थ इस प्रकार से है-प्रथम सौधर्म देवलोकमें ३२ यत्तीसलाख विमानहै ईशानदेवलोक २८ अठाईस लाख, सनत्कुमार देवलोक में १२ बारह लाख, माहेन्द्र में आठ लाख और ब्रह्मलोक में ४ चार लाख विमान है। लान्तक में पचास हजार, महाशुक्र में चालीस हजार, सहस्रार में ६ छह हजार, नवम आनत देवलोकमें और दश प्राणत देवलोकमें चारसौ,आरण एवं अच्युतमें ३०० तीनसौ विमान है । सामानिक देवोकी संख्या प्रदर्शक गाथा इस प्रकार से है- 'चउरासीई असीई पावत्तरी सत्तरी य सट्ठीय, पन्ना आरणे वंभलोया विमाणसंखा भवे एसा, पन्नासं चत्त छन्नेव सहस्सा लेतक मुक्कसहम्सारे, सयचउरो आणयपाणएसु तिणि आरणच्चुयओ" पडेला સૌધર્મ દેવલોકમાં ૩૨. બત્રીસ લાખ. ઈશાન દેવલોકમાં ૨૮ અઠયાવીસ લાખ, સનકુમાર દેવલોકમાં ૧૨ બાર લાખ, મહેન્દ્ર દેવલોકમાં ૮ આઠ લાખ અને બ્રા- લકમાં ચાર લાખ, વિમાન છે. લાન્તકમાં પચાસ હજાર, મહાશુકમાં ચાલીશ હજાર, સહસારમાં છ હજાર વિમાન છે. નવમાં આનત અને દેશમાં પ્રાણત દેવલોકમાં ૪૦૦ ચાર વિમાન છે આપણુ અગ્રુત દેવલોકમાં ૩૦૦ ત્રણસો વિમાન છે. " चउरासीई असीइ बानत्तरी सत्तरीय सट्ठी य पन्ना चत्तालीसा तीसा वीसादससहस्सा" सा ॥ २४ पसभा eat सामानि । , त मताव - - १४४ भगवतीमूने छाया-चतुरशीति रशीतिः द्वासप्ततिः सप्ततिश्च पष्टिश्र, पश्चाशत् चस्वारिंशत् त्रिंशव द्वादशदशसहस्राणि' इति । प्रथमदेवलोकस्वामिनः शफेन्द्रस्य चतुरशीतिसहस्रसामानिकदेवाः, द्वितीय- स्य-अशीतिसहस्रसामानिकदेवाः, तृतीयस्य-द्वासप्ततिसहस्रसामानिकाः चतुर्यस्य- सप्ततिसहस्रसामानिकाः, पञ्चमस्य पप्टिसदससामानिकाः, पष्ठस्य पश्चाशव- सहस्रसामानिकाः, सप्तमस्य चत्वारिंशवसहस्रसामानिकाः, अष्टमस्य त्रिंशन्सहस्त्र- सामानिकाः, नवमदशमयोः इन्द्रस्य द्वादशसहस्रसामानिकाः, एकादशद्वादशयोः इन्द्रस्य दशसहस्रसामानिकाः देवाः सन्ति । तथाच ईशानेन्द्रादिवत् माहेन्द्रस्यापि देवस्य समृद्धयादिकं योध्यम् स्वसा- चत्तालीसा तीसा वीसा दन सहस्सा' प्रथम देवलोक के स्वामी शफ़ेन्द्र के चौरासी हजार मामानिक देव हैं। द्वितीय देवलोक के स्वामी ईशानेन्द्रके ८० अस्सी हजार सामानिक देव हैं। तृतीय देवलोक के स्वामी सनत्कुमार के ७२ यहत्तर हजार सामानिक देव है । चतुर्थक ७० सत्तर हजार सामानिक देव हैं । पंचम देवलोक के स्वामीके ६० साठ हजार सामानिक देव है। छठवें देवलोक के स्वामी के ५० पचास हजार सामानिक देव है। सातवें देवलोक के स्वामी के ४० चालीस हजार सामानिक देव है। ८ आठवें देवलोकके स्वामी के ३० तीम हजार सामानिक देव हैं । ९ नववे १० दसवें इन दो देवलोकोंके स्वामीके २० वीसहजार सामानिक देव है। ११ग्यारहवें और १२यारहवे देवलोकके स्वामीके १० दसहजार सामानिक देव हैं। ईशानेन्द्रआदिकी तरह माहेन्द्र देवके भी समृद्धि आदिका देव कथन છે–પહેલા દેવકના સ્વામી શકેન્દ્રના ૮૪૦૦૦ ચોરાસી હજાર સામાનિક દેવો છે. પીજા દેવલોકના સ્વામી ઈશાનેન્દ્રના ૮૦૦૦૦ એંશી હજાર સામાનિક દેવો ત્રીજ દેવલોકના સ્વામી સનકુમારના ૭૨૦૦૦ તેર હજાર સામાનિક દેવો છે ચોથા પાંચમાં અને છÉ દેવકના સ્વામીના અનુક્રમે ૭૦૦૦૦ સીતેર હજાર ૬૦૦૦૦ સાઠ હજાર અને ૫૦૦૦૦ પચાસ હજાર સામાનિક દેવો છે સાતમા, આઠમાં અને નવમાં દેવલોકના સ્વામીના અનુક્રમે ૪૦૦૦૦ ચાલીસ હજાર ૩૦૦૦૦ ત્રીસ હજાર અને ૨૦૦૦૦ વીસ હજાર સામાનિક દેવો છે દસમાં દેવકના સ્વામીના પણ ૨૦૦૦૦ વીસહજાર સામાનિક દેવો છે અગિયારમાં તથા બારમાં દેવકના સ્વામીના ૧૦૦૦૦ સામાનિક દેવો છે મહેન્દ્ર કલ્પવાસી દેવોની સમૃદ્ધિ આદિનું વર્ણન ઈશાનેન્દ્ર દસ હજાર . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ. १ सनत्कुमारदेवऋद्धिनिरूपणम् १४५ मानिकादिपट्टमहिपीपर्यन्तदेवाशुपरि स्वाधिपत्य - स्वामित्व -भर्तृत्वादिकमपि पूर्ववदेव, केवलं पूर्वदेवापेक्षया विशेपतामाह-'नवरं विशेषः पुनरेतावानेव यत् स विकुणाशक्त्या वैक्रियसमुद्घातेन समवहत्य निर्मित निजात्मनानारूपैः 'सातिरेगे' सातिरेकान् इति साधिकान् इत्यर्थः 'चत्तारि' चतुरः 'केवलकप्पे' केवरकल्पान् संपूर्णान , चूदीवे दीवे' जम्बूद्वीपान द्वीपान पुरयितुं समर्थः, । 'एवं तथैव 'यमलोए वि' ब्रह्मलोकेऽपि अर्थात् ब्रह्मलोकदेवस्यापि समृद्धया- दिकं स्वसामानिकागुपरि स्वाधिपत्यादिकमपि पूर्ववदेव बोध्यम् , 'नवरं' विशे- परंतु अयमेव यत स ब्रह्मेन्द्रः तदीयसामानिकादिदेवाश्च विकुर्वणाशक्त्या वैक्रिय- जानना चाहिये । यद्यपि अपने सामानिक देवों से लेकर परिवार सहित अग्रमहिपियों तक के ऊपर माहेन्द्रका आधिपत्य स्वामित्व भर्तृत्व आदि कुछपूर्व के जैसा ही है-परन्तु फिर भी पूर्व देवों की अपेक्षा इसमें जो विशेपता है वही 'नवरं' इस पद द्वारा यहां प्रकट की गई-जो इस प्रकार से है-माहेन्द्रकल्पका इन्द्र विकुर्वणाशक्तिसे वैक्रिय समुद्घात करके निर्मित अपने नाना रूपों द्वारा 'मातिरेगे चत्तारि केवलकप्पे जंबूद्दीवे दीवे' कुछ अधिक चार संपूर्ण जंवृद्धोपों को भर सकने में समर्थ हो सकता है। 'एवं' इसी तरह से 'वंभलोए वि' ब्रह्मलोक का जो इन्द्र हैं उसके विषय में भी जानना चाहिये- वह भी समृद्धिशाली है-अपने सामानिक देवों आदिके ऊपर वह भी स्वाधिपत्य आदि रखता हुआ दिव्य भोगीको भोगता रहता है परन्तु इस वर्णन में और पूर्वके इन्द्रादि कों के वर्णन में विशेषता विकुर्वणा शक्ति को लेकर इस प्रकार से है-ब्रह्मलोकका इन्द्र तथा उसके सामा- પ્રમાણે જ સમજવું છે કે સામાનિક દેવો ત્રાયશ્ચિશકે લોકપાલા અગ્ર મહિલાઓ ઉપરના આધિપત્ય, સ્વામીત્વ આદિનું વર્ણન ઇશાનેન્દ્ર જેવું જ છે, તે પણ માહેન્દ્ર- કલ્પના ઈન્દ્રના વિક્ર્વણશક્તિમાં જે વિશેષતા છે તે “નવ પદ દ્વારા પ્રકટ કરી छ, त विशेषता नीये प्रभाए है- "सातिरेगे चत्तरिकेवलकणे जंबूदीवे दीवे" મહેન્દ્રકન ઈન્દ્ર પાતાની વિકૃણા શકિતથી વૈશ્ચિય સમુદઘાત કરીને વિવિધ રૂપનું નિર્માણ કરીને, તે રૂપે વડે ચાર સંપૂર્ણ જંબુદ્વીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને भश ४१.ने समय छे. एवं बंभलोए वि" 15 :पना ईन्द्र (वय ५ અમ જ સમજવું. તે પણ ઇશાનેન્દ્રના જેવી જ સમૃદ્ધિ વગેરથી યુકત છે. તે પણ તેના સામાનિક દેવ આદિ પર આધિપત્ય ભેગવે છે. પણ તેની વિમુર્વણ શક્તિમાં - १४६ भगवतीम शरीरैः 'अg' अष्टौ ' केवलकप्पे' केवलफल्पान संपूर्णान् जम्यूद्वीपान् व्यावं समर्थाः। एवं तथैव 'लंतरवि' लांतकेऽपि बोध्यम् , एतावता लान्तकदेवो- ऽपि पूर्व वदेव समृद्धयादिशाली स्वसामोनिकादिदेवोपरि स्वसत्ताधिपत्यादि कुर्वन् दिव्यान् भोगान् भुजानो विहरति, एवं तदीयसामानिकादिदेवा अपि योध्याः, केवलं 'नवरं विशेषता तु तस्य पूर्व देवापेक्षया इयमेव यत् 'सातिरेगे' सातिरेकान साधिकान् 'अट्ठकेवलकप्पे' अप्टी केवलकल्पान् जम्बूद्वीपान पूर- यितुं विकुर्वणाशक्त्या चैक्रियनिजात्मविविधरूपनिर्माणसमर्थः। एवं 'महामुक्के' महाशुभेऽपि पूर्ववदेव बोध्यम् , अर्थात् महाशुक्रदेवस्थापि तदीयसामानिकादेव निक आदि देव 'अट्ठकेवलकप्पे अपनी विकुर्वणा शक्ति से निष्पन्न अनेकरूपों द्वारा आठ जंयुद्धीप जैसे विस्तृत स्थान को पूर्णरूपसे भर सकते हैं । 'एवं लंतए वि' इसी तरह लान्तक देवलोकवामी इन्द्र उसके सामानिक देव आदि सब ही पहिले की तरहसे ही समृद्धि आदिशाली हैं । वह लान्तक इन्द्र अपने सामानिक देव आदिके ऊपर स्वाधिप- त्यादिक करता हुआ दिव्य भोगोको भोगता रहता है। परन्तु इसकी विकुर्वणा शक्तिका क्षेत्र पहिले के देवादिकों की अपेक्षा कुछ अधिक आठ जंवृद्धीपो को भर सकते हैं यही बात 'नवरं अटकेवलकप्पे' इस सूत्र पाठ द्वारा प्रकट की गई हैं। तथा 'महासुक्के सोलस केवलकप्पे' इम सूत्र पाठ द्वारा यह प्रदर्शित किया गया है कि महाशुक्र देवकी और उसके सामानिक देव आदिकों की समृद्धि आदिक सय पहिले की र विशेषता छे ते नाये प्रभार छ- "अकेवलकप्पे" प्रक्षनेन्द्र तथा तना સામાનિક આદિ દેવ વિમુર્વણ શકિતથી નિર્મિત વિવિધ રૂપ વડે પૂરા આઠ द्वीप सा स्थान ने सारी शवाने समय छ. "एवं लतए वि" alras हे લકને ઇન્દ્ર તથા તેના સામાનક આદિ દેવે પણ એટલી જ સમૃદ્ધિશાળી છે. તે લાન્તક દેવકને ઇન્દ્ર તેના સામાનિક આદિ દેવે વર આધિપત્ય, સ્વામીત્વ આદિ ભગવતે થકે, અનેક દિવ્ય ભેગો ભગવ્યા કરે છે. બ્રહ્મલેકના ઈન્દ્ર કરતા લાન્તકના ઈન્દ્રની વિકૃર્વણુ શકિતમાં જે વિશેષતા છે તે નીચેના સૂત્રમાં પ્રકટ કરી છે- "नवरं सातिरेगे अट्ठ केवलकप्पे" al-as gralsने न्द्र तथा तना सानि આદિ દેવે તેમની વિકુર્વણ શકિતથી નિમિત રૂપે વડે આઠ જંબુદ્વિીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને ભરી શકવાને સમર્થ છે. " महामुक्के सोलसकेवलकप्पे " મહાશુક દેવકના ઈન્દ્ર માનિક આદિ દેવે પણ એટલા જ સમૃદ્ધિશાળી प्रमेयचन्किोटीका श. ३. उ. १ सनत्कुमार देवऋद्धिनिरूपणम् १४७ यथोक्तमेव समृद्धयादिकं स्वसामानिकादिदेवोपरि स्वसत्ताऽऽधिपत्यादिपूर्वकदिव्य भोगभोगशीलत्वं विहरणशालिस्वश्च वर्तते, किन्तु पूर्वदेवापेक्षया वैशिष्टयं पुन- रियदेव यत् स विकुणाशक्त्या चैक्रियरूपनिर्माणेन 'सोलस' पोडश संख्यकान 'केवलकप्पे' केवलकल्पान् सम्पूर्णान् जम्बूद्वीपान् पूरयितुं समर्थः, एवं 'सह- स्सारे' सहस्रारेऽपि पूर्व वदेव समृदयादिकं स्वाधिपत्यादिकश्च विज्ञेयम् , विशेष: पुनरेतावानेच यत् स वैक्रियरूपैः ‘सातिरेगे' सातिरेकान् साधिकान् 'सोलस' पोडशमख्यकान् जम्बूद्वीपान पूरयितुं समर्थः। एवं 'पाणएवि' प्राण नेऽपि जैसी है। उस महाशुक्र देवका अपने सामानिक आदि देवोंके ऊपर पूर्णरूपसे आधिपत्य आदि सबकुछ है। इस तरह यहां दिव्य भोगोको भोगता हुआ अपना ममय आनंद के साथ व्यतीत करता रहता हैं । तथा प्रभुके कल्याणक आदिकों में जाता आता रहता है। परन्तु पूर्वदेवोंकी अपेक्षा इसकी विश्र्वणा शक्ति में अन्तर है और वह इस प्रकारसे है कि यह अपनी विकुर्वणा द्वारा निर्मित नानारूपोंसे सम्पूर्ण १६ सोलह जंबूद्वीपोंको पूर्णरूपसे भर सकता है। 'एवं सहस्सारे' सहस्रारमें भी पूर्वकी तरह ही समृद्वयादिक और अपने सामानिक आदि देवोंके ऊपर आधिपत्यादिक है । परन्तु उनकी विकुर्वणा शक्तिमें अन्तर है । इनको विकुर्वणाशक्ति पूर्वदेवोंकी अपेक्षा कुछ चढी बढी हैं-- इसी कारण ये कुछ अधिक सोलह जंवृद्धीप जैसे विस्तृत क्षेत्रको अपनी विकृर्वणा द्वारा संपाद्य नानारूपों से भर सकने में समर्थ हो सकते है । यद्यपि 'एवं पाणए वि' प्राणतकल्पमें છે. તે મહાશુક્રને ઇન્દ્ર તેના સામાનિક આદિ દેવે પર આધિપત્ય આદિ ભેગવે છે. તે ત્યાં દિવ્ય ભેગે ભેગવે છે તથા પ્રભુના કલ્યાણક આદિમાં આવતે જતો રહે છે. તે તેની વિષ્ણુર્વણ શક્તિથી નિર્મિત વિવિધ રૂપ વડે સેળ જંબૂદીપ જેટલા સ્થાનને ભરી શકવાને સમર્થ છે. તેના સામાનિક આદિક દેવે પણ તેને “જેટલી જ વિફર્વણા શકિત ધરાવે છે. "एवं सहस्सारे" सहसा Raisi न्द्र पटसो समृद्धिशाली छे. તે પણ આગળ વર્ણવેલા ઈન્દ્રોની જેમ જ તેને સામાનિક આદિ દેવો પર આધિપત્ય लोग छे. पy तेन विशु शतिभा नाथे प्रमाणे विशेषता छ- "नवरं साति रेगे सोलसकेवलकप्पे " सहसा पक्षाने न्द्र तेनी विशु तिथी पन्न કરેલાં વિવિધ ક્રિય રૂપ વડે સેળ જંબુદ્વીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને ભરી શકવાને સમર્થ છે. તેને સામાનિક આદિ દેવેના વિષયમાં પણ એમ જ સમજવું.

. १४६ भगवतीय शरीरैः 'अट्ट' अष्टौ केवलकप्पे' केवलफल्पान संपूर्णान् जम्बूद्वीपान यावं समर्थाः। एवं तथैव 'संतएपि' लांतकेऽपि बोध्यम् , एतावता लान्तकदेवो ऽपि पूर्व वदेव समृद्धयादिशाली स्वसामोनिकादिदेवोपरि स्वसत्ताधिपत्याविक कुर्वन् दिव्यान भोगान भुआनो विहरति, एवं तदीयसामानिकादिदेवा अपि योध्याः, केवलं 'नवरं' विशेषता तु तस्य पूर्व देवापेक्षया इयमेव यह 'सातिरेगे सातिरेकान साधिकान् 'अट्ठकेवलकप्पे' अष्टो केवलफल्पान् जम्बूद्वीपान पूर यितुं विकृर्वणाशक्त्या चैक्रियनिजात्मविविधरूपनिर्माणसमर्थः। एवं 'महामुक्के' महाशुफ्रेऽपि पूर्ववदेव बोध्यम् , अर्थात् महाशुक्रदेवस्यापि तदीयसामानिकादेव निक आदि देव 'अट्ठकेवलकप्पे अपनी चिकुर्वणा शक्ति से निष्पक्ष अनेकरूपों द्वारा आठ जंयुद्धीप जैसे विस्तृत स्थान को पूर्णरूपसे भर सकते हैं । 'एवं लंतए वि' इसी तरह लान्तक देवलोकवामी इन्द्र उसके सामानिक देव आदि सब ही पहिले की तरहसे ही समृद्धि आदिशाली हैं । वह लान्तक इन्द्र अपने सामानिक देवों आदिके ऊपर स्वाधिप- त्यादिक करता हुआ दिव्य भोगोको भोगता रहता है। परन्तु इसकी विकुर्वणा शक्तिका क्षेत्र पहिले के देवादिकों की अपेक्षा कुछ अधिक आठ जंबूद्वीपों को भर सकते हैं यही यात 'नवरं अटकेवलकप्पे' इस सूत्र पाठ द्वारा प्रकट की गई है । तथा 'महातुक्के सोलस केवलकप्पे इम सूत्र पाठ द्वारा यह प्रदर्शित किया गया है कि महाशुक्र देवकी और उसके सामानिक देव आदिकों की समृद्धि आदिक सय पहिले की २ विशेषता छ ते नीथे प्रभा छ- "अटकेवलकप्पे" प्रान • तथा तेना સામાનિક આદિ દેવ વિદુર્વણ શકિતથી નિમિતે વિવિધ રૂપ વડે પૂરા આઠ द्वीप २८मा स्थानने नशे पाने समय छे. "एवं लंतए वि" alrds : લેકને ઇન્દ્ર તથા તેના સામાનક આદિ દેવો પણ એટલા જ સમૃદ્ધિશાળી છે. તે લાન્તક દેવકને ઇન્દ્ર તેના સામાનિક આદિ દેવે પર આધિપત્ય, સ્વામીત્વ આદિ ભગવતે શકે, અનેક દિવ્ય ભેગે ભગવ્યા કરે છે. બ્રાલેકને ઈન્દ્ર કરતા લાન્તકના ઈન્દ્રની વિકૃણ શક્તિમાં જે વિશેષતા છે તે નીચેના સૂત્રમાં પ્રકટ કરી છે- "नवरं सातिरेगे अट्ट केवलकप्पे" alrds TRasो न्द्र तथा तना सामानित આદિ દેવ તેમની વિદુર્વણુ શકિતથી નિર્મિત રૂ વડે આઠ જંબદ્વીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને ભરી શકવાને સમર્થ છે. " महामुक्के सोलसकेवलकप्पे " મહાશુક્ર દેવલોકના ઈન્દ્ર તથા તેના સામાનિક આદિ દેવે પણ એટલા જ સમૃદ્ધિશાળી ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. १ सनत्कुमारदेवऋद्धिनिरूपणम् १४६ कान् एकैकान्तरितान् पञ्च उत्तरार्धलोकाविपतिदेवेन्द्रान् वायुभूतिर्गणधर भगवन्तं पृष्टवान् , अतएव भगवता महावीरस्वामिना दशानामपि उपयुक्तानां शक्र-ईशान-सनत्कुमार-माहेन्द्र-ब्रह्म-लान्तक-महाशुक्र-सहस्रार-प्राणत-अच्यु- तनामधेयानां समृद्धि-धृति-चल-ख्याति-सौख्यातिविषयान् पूर्ववत् प्रति पादयता विकुणाया आधिक्यमुक्तम् । अन्तेच भगवतः सकाशात् वायुभूतिः याथातथ्येन सम्यगाकण्र्य प्रभोः प्रवचनानि प्रामाणिकत्वेनाऽनुमोदनद्वारा स्वी- कुर्वन भगवन्तं वन्दमानो विहरति इत्याशयेनाह-सेवं भंते ! सेवं भते तदेव भगवन् ! तदेवं भगवन् ! इत्यामंत्रणपूर्वकं पौनः पुन्येन अनुमोदमानः 'तच्चे' तृतीयः 'गोयम' गौतमः- गौतमगोत्रीयः 'वायुभूई' वायुभूतिः 'अणगारे' अनगारः अग्निभूनिने भगवानसे पूछा हैं, और ईशानादि पांच एकान्तरित उनरार्धलोकाधिपति देवेन्द्रों के सम्बन्धमें वायुभूति गणधरने भगवानसे पूछा है। इसी कारण शक-ईशान-सनत्कुमार, माहेन्द्र-ब्रह्म- लान्तक-महा-शुक्र-महस्रार-प्राणत और अच्युत इनकी समृद्धि-द्युति- पल-ख्याति-सौख्य- आदि विषयों में पूर्वोक्त देवांकी तरह समानता का प्रतिपादन करते हुए भगवान्ने इनमें विकुर्वणा शक्तिकी उत्तरा- तर अधिकता कही हैं। इम तरह भगवान्के मुखारविन्द से यथार्थ रूपमें अच्छी तरहसे वायुभूतिने जय शक्रादि संबंधी समृद्धि आदि विषयक प्रवचनोंका श्रवण किया तय हत्किर्पसे उत्फुल्ल होकर उन्होंने प्रामाणिक होनेके कारण उनके प्रवचनोंकी वारंवार अनुमोदना की। और इस तरह अनुमोदन द्वारा उन्हें स्वीकार कर प्रभुको उन्होंने चन्दना की । और वन्दना करके फिर वे अपने स्थान पर विगज गये । यही वात- 'सेवं भंते ! सेवं भंते त्ति तच्चे गोयमे बोयुभृई પ્રભુને પ્રશ્નો પૂછ્યા છે, અને ઈશાનાદિ પાંચ ઉત્તરાર્ધલેકાધિપતિ દેવેન્દ્રો વિષે વાયુભૂતિ ગણુધરે બને પૂછયા છે, તે કારણે શક, ઈશાન, સનકુમ ૨, મહેન્દ્ર, બ્રહ્મ, લાન્તક, મહાશુક્ર. સડસર, પ્રાણન અને અમ્યુન કદવાસી દેવાની સમૃદ્ધિ, કાન્તિ, બળ, યશ, સુખ, પ્રભાવ વગેરેમાં પૂર્વોક્ત દે સાથે સમાનતા બતાવી છે, પણ તેમની વિકુર્વણુ શકિતમાં ઉત્તરોત્તર વધારે બતાવ્યું છે. આ રીતે શક્રાદિની સમૃદ્ધિ, વિદુર્વણા આદિનું પ્રવૃચન મહાવીર પ્રભુના મુખારવિન્દથી શ્રવણ કરીને વ યુભૂત અણગાર અત્યંત હર્ષ પામ્યા મહાવીરે પ્રભુની વાત પ્રમાણભૂત હેવાને કારણે તેમણે તેની વારંવાર અનુમંદના કરી એ જ વાત સૂત્રકારે નીચેનાં સૂત્રો દ્વારા પ્રકટ કરી છે. "सेवं भंते ! सेवं भंते ति तच्चे गोयमे वायुभूई अणगारे समणं भगवं . १४८ भगवनीम समृदयादिकं पूर्वदेववदेव, किन्तु पूर्व देवापेक्षया अधिक क्रियरूपनिर्माणडारा द्वानिंगसंख्यकान सम्पूर्णान् जम्बूद्वीपान् व्याप्तुं स समय इत्याह-'नवर - बत्तोमं केवल ति। एवं तथैव 'अनुपवि' अच्युतेऽपि समृद्धगदिक विज्ञेयम् , 'नवरं विशेषः पुनरेनावानेव यत् 'सातिरेगे' मातिरेकान गाविकान 'यत्तीस' द्वात्रिंशत्संग्ख्यकान् 'केवलकप्पे' केवलकल्पान् सम्पूर्णान् 'जम्बूदी- नामकद्वीपान पूरयितुं समर्थ इति सर्वानिशायिनी अस्य विकणाशक्तिस्ति 'अणं तचेव' अन्यत्पुनः सर्वतदेव पूर्णवदेव ज्ञातव्यम् । इदमत्र तच्यम्-शकेन्द्रादा- रभ्य अन्यतेन्द्रपर्यन्तेपु दशसु देवेन्द्रेषु शमादिकान एकान्तरितान् पञ्च दक्षिणार्धलोकाधिपतिदेवेन्द्रान अग्निभूतिः भगवन्तं पृष्टयान , ईशानादि- भो पूर्वकी तरह ही समृद्धयादिकका संबंध है परन्तु यहां पूर्वदेवोंकी अपेक्षा अधिक वैक्रियरूप निर्माणदाग ३त्यत्तीस जंबूदोपोंका संपूर्णरूपसे भर मकनेको शक्ति है। यही पात 'बत्तीस केवलकप्पे' हम पाठ द्वारा प्रदर्शित की गई है । 'अच्चुए वि एवं अन्युनमें भी सम: द्वयादिक सय याते पूर्वकी तरहसे ही जानना चाहिये । परन्तु इनकी विकर्षणाशक्तिमें जो अन्तर है वह 'मातिरेगे बत्तीमं केवलकप्पे जंबूदीवे दीवे' इम प्रकारसे है कि ये अपनी यिकुणाशक्तिसे निर्मित नानारूपोंद्वारा कुछ अधिक ३२ बत्तीस जवृद्धीपोंको पूर्णरूपसे भर सकते हैं। इस तरह अच्युतको विकुर्वणाशक्ति सबसे अधिक है । 'अण्णं तंचेच' चाकीका और मब कथन पहिले की तरह से ही जानना चाहिये। यहां तात्पर्य ऐसा हैं- शकेन्द्रसे लेकर अच्युत पर्यन्त दश देवेन्द्रों में से एकान्तरित पांच दक्षिणार्धलोकाधिपनि देवेन्द्रोके संबंध "एवं पाणए वि" प्रात ४६५ना -द्रनी समृद्धि माहिना विषयमा ५६५ म सभा. "नवरं बत्तोसं केवलकप्पे" तेनी विणा या निमित ३॥ 43 3२ त्रासदाचारी याने मरीश छ "अच्चुए वि एवं" अश्युत દેવલોકના ઈન્દ્ર આદિની સમૃદ્ધિનું વર્ણન આગળ મુજબ સમજવું પણ તેમની વિકુવા શકિતમાં નીચે પ્રમાણે વિશેષતા છે "सातिरेगे बत्तीस केवलकप्पे जांबृदी वे दीवे" मे मना पिणा स्तिथा निति qqध 44 ३॥ १3 બત્રીશ જ બૂદીપ કરતાં પણ વધારે જગ્યાને ભરી શકવાને સમર્થ છે. અચુત કદવાસી દેવેની વિમુર્વણ શકિત સૌથી વધારે છે. " अण्णं तंत्र" બાકીનું મસ્ત કથન આગળ મુજબ સૂવું કેન્દ્રથી શરુ કરીને અયુત સુધીના દસ દેદોના પાંચ દક્ષિણાર્થે લેકાધિપતિ દેવેન્દ્રો વિષે અગ્નિભૂતિ મહાવીર सा-शत

ममैयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ ईशानेन्द्रस्य दिव्यदेवऋद्धिवर्णनम् १५१
नन्दननाम्नः 'चेइयाओ' चैत्यात्-उधानात् 'पडिनिकखमई' प्रतिनिष्कामति
निःसरति, 'पडिनिकखमइत्ता' प्रतिनिष्कम्य, निःसृत्य 'वहिया जणवयविहार'
पहिः जनपदविहारं 'विहर: विहरति ॥ सू० १६ ॥
ईशानेन्द्रस्य दिव्यदेवऋद्धिवर्णना प्रस्तावः ।
मूलम्-"तेणं कालेणं, तेणं समएणं रायगिहे नामं नयरे
होत्था, वण्णओ जाव-परिसा पज्जुवासइ तेणं कालेणं, तेणं
समएणं, ईसाणे देविंदे, देवराया, सूलपाणी, वसहवाहणे,
उत्तरढलोगाहिवई, अट्ठावीसविमाणावाससयसहस्साहिवई, अ.
रयंवरवत्थधरे, आलइयभालमउडे, नवहेमचारुचित्त चंचल-
कुंडल-विलिहज-माण-गंडे, जाव-दस दिसाओ उज्जोवे-
माणे, पाभासेमाणे, ईसाणेकप्पे, ईसाणवडिसए विमाणे, जहेव
रायप्पसेणइजे जाव-दिवं देविडि, जाव-जामेव दिसि पाउब्भूए,
तामेव दिसि पडिगए, भंते! त्ति, भगवं गोयमे समणं भगवं
महावीरं वंदइ, नमसइ, एवं वयासी अहो !! णं भंते ! ईसाणे
देविदे, देवराया महिड्डीए, ईसाणस्स णं भंते ! सा दिव्या
देविट्टि कहिं गया, कर्हि अणुपविठ्ठा ? गोयमा ! सरीरं गया,
'तएणं से समणे भगवं महावीरे अण्णया कयाई मोयाओ नयरीओ
नंदणाओ चेइयाओ पडिनिक्खमई' इसके बाद वे श्रमण भगवान
महावीर किसी एक समय मोकानगरीके नन्दनवन से बाहर निकले
और 'पडिनिक्खमित्ता' निकलकर 'पहिया जणधयविहारं चिहरई'
बाहिरके जनपदोंमे विहार करने लगे ॥१६॥
नयरीभो नंदणाओ चेइओ पडिनिक्खमई" त्या 1310 में समये श्रव
भगवान महावा३ मा नगरी नहन ये-यभांथी विधा२ ४ा 'पडिनिक्खमित्ता'
त्यांयी नीsilने “वहिया जणवयविहारं विहरइ" तमे। महा२ना प्रयामा वियरका
व्या. ॥ १६ ॥

. भगवतीक्ष 'समणं' श्रमणं 'भगव' भगवन्तं महावीरं 'चंदई' चन्दते, 'नमंसई' नमस्पति, 'जाव-विहरई' यावत्-विहरति । अग्निभूतिः यायुभूतिश्रोमावपि नमस्कस्य संक- मेन तपसा स्वस्वात्मानं भावयन्ती विहरतः ।। मस्तुतमकरणं दक्षिणार्धलोकाधिपदेवेन्द्राणाम् उत्तरार्धलोकाधिपदेवेन्द्राणा विकुर्वणाशक्तिनिरूपणपरं वर्तते तत्र वैक्रियशक्तिस्वरूपं हृदयाम देवेन्द्रेण प्रकाशितं स्वकीय क्रियरूपकरणसामर्थ्य सेजोलेश्यासम्बन्धि साम- ध्यञ्च दर्शयितुं शास्त्रकारः प्रस्तौति-'तएणं समणे' इत्यादि । ततः तदनन्तरं 'समणे' श्रमणः 'भगवं' भगवान् महावीरः 'अण्णया' अन्यदा एकदा 'कयाई' कदाचित् 'मोयाओ' मोकाभिधानायाः, 'नगरीमो' नगर्याः 'नंदणाओ' अणगारे समर्ण भगवं महावीरं बंदइ नमसइ जाच विहरई' इस सत्र पाठ द्वारा समझाई गई है। तृतीय गणधर वायुभूति अनगारने हे भगवन् ! जैसा आपने प्रतिपादन किया है वह ऐसा ही है- इसमें किंचित्मात्र भी फर्क नहीं है- इस प्रकारसे पारंवार उनके कथनको अनुमोदना करते हुए श्रमण भगवान महावीर को वंदना की, उन्हें नमस्कार किया, यावत् विराजमान हो गये। इस तरह अग्नि- भूति और वायुभूति ये दोनोंही प्रभुको नमस्कार कर संघम और तपसे अपनी आत्माको भावित करते हुए स्वस्थान पर विराज गये । प्रन्युन यह प्रकरण दक्षिणार्धदेवाधिप देवेन्द्रोंकी और उत्तरार्ध लोकाधिप देवेन्द्रोंकी विकुर्वणाशक्तिको निरूपण करनेवाला है। इसमें वैक्रियशक्ति के स्वरूपको हृदयङ्गम करनेके लिये देवेन्द्र द्वारा प्रकाशित स्वकीय वैक्रियरूप करने के सामर्थ्यको तथा तेजोलेश्या सम्बन्धी सामर्थ्यको दिखाने के निमित्त शास्त्रकार इस सूत्र को कहते है- महावीरं बंदइ नमसइ जाव विहरइ" " प्रमो मापे मा विषयन २ प्रति- પાદન કર્યું છે તે યથાર્થ છે. આપની વાત તદ્ન સાચી છે. તેમાં શંકાને કઇપણું સ્થાન નથી” આવા શબ્દો વડે તેમણે મહાવીર પ્રભુના વચનની અનુમોદના કરી અને તેમાં પોતાની શ્રદ્ધા વ્યકત કરી. ત્યાર પછી તેમણે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને વંદણ કરી, નમસ્કાર કર્યા. વંદણા નમસ્કાર કરીને, સંયમ અને તપથી આત્માને ભાવિન કરતા, પિતાને સ્થાને બેસી ગયા આ પ્રકરણમાં દક્ષિણાર્ધ લોકાધિપતિ દેવેન્દ્રોની અને ઉત્તરાર્ધ જાધિપતિ દેવેન્દ્રોની વિકણુ શક્તિનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે તેમાં વૈક્રિય સ્વરૂપને સમજાવવાને માટે દેવેન્દ્ર દ્વારા પ્રકાશિત પિતાના વૈક્રિયે રૂપ કરવાના સામર્થ્યને તથા તેજેશ્યાના સામર્થનું પ્રતિપાદન કરવા માટે सवार आ सूत्र है- "तएणं समणे भगवं महावीरे अण्णया कयाई मोयाओ . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. १ इशानेन्द्रस्य दिव्यदेवऋद्धिनिरूपणम् १५३ चित्रचञ्चलकुण्डलविलिख्यमानगण्डः, यावत्-दशदिशाः उद्योतयन् , प्रभास. यन् , ईशाने कल्पे ईशानावतंसके विमाने, यथैव राजमश्नीये यावत्-दिव्यां देव- द्धिम् , यावत्-यामेव दिशं मादुर्भूतः, तामेव दिशं प्रतिगतः, 'भगवन् ! इति, भगवान गौतमः श्रमणं भगवन्तं महावीरं चन्दते, नमस्यति, एवम्-अवादी- जो धारण किये हुए था (आलईयमालमउडे) मालाओं से युक्त मुकुट जिसके मस्तक पर शोभित हो रहा था-(नव हेमचारुचित्तचंचल कुंडलविलिहिजमाणगंडे) दोनों कपोल मंडल जिसके नवीन सुवर्णसे रचित सुन्दर विचित्र चंचलकु'डलोंकी रगड़से चमक रहे थे (जाव दसदिसाओ उज्जीवेमाणे) यावत् दश दिशाओंको प्रकाशित करता हुआ (पभासे माणे ) उन्हें अपनी प्रभासे चमकीली यनाता हुआ ईशानकल्पमें (ईसाणवडिसए विमाणे) ईशानावतंसक विमानमें (जहेच रायपसे हज्जे)राजप्रसेनीय उपांगमें कहे अनुसार (जाव दिव्यं देविडि) यावत् दिव्य देवढिको भोगता (जाव जामेव दिसि पाउन्भूए तामेव दिसिं पडिगए) यावत जिस दिशासे प्रकट हुआ था उसी दिशामें पीछे चला गया (भंते ! ति भगवं गोयमे समणं भगवं महावीरं वंदह नमसइ एवं क्यासी) हे भदंत ! इस प्रकार से प्रभुको संयोधित करके भगवान गौतमने उन श्रमण भगवान महावीर को वंदना की, नमस्कार किया । चंदना नमस्कार करके फिर उन्हों ने प्रभु से इस નિર્મળ વસ્ત્રો ધારણ કર્યા तi, ( आलइयमालमउडे ) भागामाथी युक्त મુગટ જેના માથા ५२ शामत तो, (नवहेमचारचित्तचंचळकुंडलविलिहि- ज्जमाणगंडे) नूतन सुपशु या निमित सुंदर, विचित्र भने या जाना बन सामने one य४१ २ह्या हता, (जाब दसदिसाओ उज्जोवेमाणे) से हिवामाने २ प्रशित ४२. उते। (पभासे माणे) पोतानी प्रमाथी से दिशामाने से हीय. भान र sil, (ईसाणे कप्पे) रे UALL TRadil (ईसाणवडिसए विमाणे) शानात विभानमा (जहेव रायप्पसेणहज्जे) असेनाय Grinभा व व्या प्रभा (जाव दिव्यं देविड्ढि) हिय हेवद्धिने। Sult ४२di sतो, शानन्द (जाव जामेच दिसि पाउन्भूए तामेव दिसि पडिगए) २ हिमांथा ४ थये। डतो ते हिशामा महेश्य था गया. (भंते ! त्तिभगवं गोयमे समणं भगवं महावीरं चंदइ नमसइ एवं वयासी) त्यारे 3 Mara! मेधुं समाधान परीने भगवान गौतम શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને વંદણા કરી નમસ્કાર કર્યો. પછી તેમણે તેમને આ પ્રમાણે . . ''भगवतिको सरी अणुपविट्ठा से केगटेणं भंते ! एवं वुच्चइ-सरीरं गया! सरीरं अणुपविट्ठा, गोयमा ! सेजहा नामए कूडागारसाला सिया दूहओ लित्ता गुत्ता गुत्तदुवारा णिवोया णिवायगंभीरा तीसेणं कूडागारसाला दिर्सेतो भाणियहो।सू० १७॥ : छाया-तस्मिन् काले, तम्मिन् समये राजगृहं नाम नगरम् आसीत् वर्णक: यावत्-पर्पत् पर्युपास्ते, तस्मिन् काले, तस्मिन् समये ईशानो देवेन्द्रः, देव- राजः, शूलपाणिः, कृपभवाहनः, उत्तरार्धलोकाधिपतिः, अट्टाविंशनिविमाना- वासगतमहस्राधिपतिः, अरजोऽम्बरवखधरः आलगितमालमुकुटः, नवहेमचार- ।। ईशानेन्द्र की दिव्य देवाद्धि । 'तणं कालेणं तेणे समएर्ण' इत्यादि । सूत्रार्थ- (तेणं कालेणं तेणं समएण) उस काल में और उस समयमें (रायगिहे नामं नया होत्या) राजगृह नामका नगर था (धण्णओ) वर्णक (जाव परिसा पज्जुवासइ) यावत् समाने प्रभु की पर्युपामना की । (तेणं कालेणं तेणं समएणं) उस कालमें और उस समयमें (देविंदे देवराया) देवेन्द्र देवराज (ईसाणे) ईशान कि जो (सूलपाणी) हाथमें शूल धारण किये हुए था, (वसहवाहणे) बैल पर जिसकी सवारी थी ( उत्तर लोगाहिबई ) उत्तरार्धलोकाधिपति था (अट्ठा- वीस विमाणावाससयसहस्साहिबई) २८ अठाईस लाख विमान जिमके आधिपत्यमें थे (अरयंपरवत्थधरे) आकाशके समान निर्मल वस्त्रोको ઇશાનેન્દ્રની દિવ્ય દેવગદ્ધિ "सेणं कालेणं तेणं समएणं" त्यात सूत्रार्थ- (तेणं कालेणं तेणं समएण) तेणे भने ते भये (रायगिो नाम नयरे होत्था) ॐ नामे नगर तु (वण्णओ) तर्नु न पानगरी र सम. (नाव परिसा पज्जुवासइ) त्या लगवान महावीर पयार्या. “५षि નીકળી. ત્યાંથી “ભગવાનની પ પાસના કરીને પરિષ૬ પાછી ફરી” સુધીનું વર્ણન थए ५२ . ( तेणं काळेण तेणं समएणं) तण भने ते समय ( देविंदे देवराया) हेप, पिढे (ईमाणे) यान (सूलपाणी) या om या यु तु, (बसहवाहणे) १५५ ५२ २२ सपा ४२वी सती (उत्तरदृलोगा- हिवई) 31२नारे धिपति , (अट्ठावीसविमाणावाससयसहस्साहिबई ) २८ मसलाम भाननारे अपिपति तो, (अश्यंबरवस्थधरे) आशना જેવાં - ममेयचन्टिकाटीका श.३उ.१ ईशानेन्द्रस्य दिव्यदेवऋद्धिनिरूपणम् १५५ टीका-" तेणं फालेणं" तस्मिन् काले "तेणं समएणं" तस्मिन् समये 'रायगिहे' राजगृहं नाम 'नगरे नगरम् ‘होत्या' आसीत् (वर्णकः) औपपा- तिकसूत्रोक्तचम्पानगरी-वर्णनवत् राजगृहस्यापि वर्णनं वोध्यम् 'वर्णकः । इति तु लिङ्गव्यत्ययेन प्रकृते पुंल्लिङ्गनिर्देशः, तत्रागतं भगवन्तम् 'जाव-परिसा' यावत्पर्पत् 'पज्जुवासई' पर्युपास्ते । तत्र भगवद्वन्दनाय ईशानेन्द्रस्यागमनं सूचयितुं सूत्रमाह - तेणं कालेणं' इत्यादि । तस्मिन् काले तस्मिन् समये 'ईसाणे' ईशानः 'देविदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः 'मूलराणी' शूलपाणिः धृतत्रिशूलहस्तः 'यसहवाहणे' हपभवाहनः 'उत्तरड्ढलोगाडिबई' उत्तरार्धलोकाधि- टीकार्थ-'तेणं कालेणं तेणं समएणं' उस काल और उस समयमें 'रायगिहे' राजगृह नामका 'नगरे नगर 'होत्था' था। 'वण्णओ' इस नगर का वर्णन औपपातिकसूत्र में वर्णित चंपानगरी के जैसा जानना चाहिये । । वहां विहार करते हुए प्रभु वहां पधारे । प्रभु को वहां पधारे जानकर वहांकी जनता उनसे धर्मोपदेश सुनने के लिये उनके पास गई । यावत् वहां जाकर उसने प्रभुकी पर्युपासना की। अब वहां पर प्रभुकी वन्दना करने के लिये ईशानेन्द्र आया-इस यातको सूचित करनेके लिये सूत्रकार कहते है कि-'तेणं कालेणं तेणं समएणं ईसाणे देविंदे देवराया' इत्यादि उसकालमें और उस समय में देवेन्द्र देवराज ईशान ईशानेन्द्र आया 'सूलपाणी' इसने अपने हाथ में त्रिशूल धारणकर रखा था 'वसहवाहणे' वाहन इसका वृपभ था। 'उत्तरडलोगाहिवई' यह उत्तरार्धलोकका अधिपति था। साथ- "तेणं कालेणं तेणं समए ण" मडावीर प्रभुना शासन प्रणे "रायगिहे नाम नयरे होत्था" APS नामे ना२ हेतु . "वण्णओ" मो५५।- તિક સૂત્રમાં ચંપાનગરીનું જેવું વર્ણન કર્યું છે, એવુંજ તેનું વર્ણન સમજવું. ભગવાન મહાવીરે તે રાજગુડ નગરમાં પધાર્યા. ત્યાંના લેકે ધર્મોપદેશ સાંભળવા ગયા. વંદ, નમસ્કાર કરી પરિષદ પાછી ફરી ત્યાં સુધીનું વર્ણન અહીં ગ્રહણ કરવું. ભગવાન મહાવીર પ્રભુને વંદણું કરવાને માટે ઈશાને ત્યાં આવ્યું– એ જ વાત સૂત્રકારે નીચેના ત્રપાઠ દ્વારા પ્રકટ કરી છે. "तेणं कालेणं तेणं समएणं ईसाणे देविंदे देवराया" Uत्यादि તે કાળે અને તે સમયે, દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાન મહાવીર પ્રભુનાં દર્શન કરવા भाटे मा०यो. "सूलपाणी" ते तना थमा त्रिशूल धारण ४थु तु, “वसह- चाहणे"तेनुं पान पसार्नु तु. "उत्तरङ्घलोगाहिबई" ते उत्तरा Aust an पति ! “अट्ठावीसविमाणावाससयसहस्साहिबई" २८ २५४यावीला विमानाने क १५४ भगवतीये अहो ? खलु भगवन् ! ईशानो देवेन्द्रः, देवराजो महर्दिकः, ईशानस्य मग वन् सा दिव्या देवादिः कुत्र गता, कृत्र अनुमविष्टा ? गौतम ! शरीरं गता, तत्केनार्थेन भदन्त । एवमुच्यते-शरीरं गता०१ गौतम ! तद्यथा नाम कुटाकार शरीरमनुपविष्टा शाला स्याद् द्विधा लिप्ता, गुप्ता, गुप्तद्वारा निर्वाता निर्यात- गम्भीरा, तस्याः कुटाकारशालाया दृष्टान्तो भणितव्यः ॥ सू० १७ ॥ प्रकार पूछा-(अहोणं भंते ! ईसाणे देविंदे देवराया महिडीए) रे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज ईशान पड़ी भारी ऋद्विवाला है (ईसाणस्स णं भंते ! मा दिव्या देविड्डी कहिं गया कहिं अणुपविठ्ठा) हे भदन्त ! ईशानेन्द्रकी वह दिव्य देवर्द्धि कहां गई और कहां समागई हैं। (गोयमा! सरीरं गया) हे गौतम ! ईशानेन्द्रकी वह दिव्य देवदि शरी- रमें समा गई है । (से केणटेणं एवं घुचइ-सरीरं गया) हे भदंत ! आप ऐसा किस कारण से कहते हैं कि वह ईशानेन्द्रकी दिव्य देवद्धि उसके शरीरमें समागई है ? (गोयमा ! से जहा नामए कुडागारसा लासिया, दुही लित्ता गुत्ता गुत्तदुवारा, णियाया णिवायगंभीरा, ती- सेणं कूडागारसालाए दिर्सेतो भाणियों) हे गौतम ! जैसे कोई एक कुटाकारशाला-शिखर के आकार जैसा-घर हो, और वह दोनों ओर से लिपा हुआ हो, गुप्त हो, गुप्त दरवाजेवाला हो, हवा उसमें न जाती हो, ऐसा चह हवा विना का हो ऐसा कूटाकारशालाका दृष्टांत कहना चाहिये। प्रश्न पूछ्या- (अहोणं भंते ! ईसाणे देविदे देवराया महिडीए) महन्ता १२, देव-शान el मधी भडान ऋद्धिवाणा छ ! (ईसाणस्स णं भंते सा दिवा देविड्डी कर्हि गया कहिं अणुपविद्वा ?) 3 He-त! शानेन्द्रनी ते भान पर (हव समृद्धि) ४यां , ४यां समाई ४ १ (गोयमा ! सरीरं गया!) जोतभा तनी त वद्धि तना शरीरभान सभा) 5. (से केणटेणं एवं बुच्चइ सरीरं गया?) હે ભદન્ત! આપ શા કારણે એવું કહે છે કે ઈશાનેન્દ્રની દિવ્ય દેવદ્ધિ તેના શરીર- सभा गई छ? (गोयमा! से जहा नामए कूडागारसाला सिया, दुइओ लत्ता गुना गुत्तदुवारा, णिवाया णिवायगंभीरा, तीसेणं कूडागारसालाए दिटुंतो भाणियबो) 3 गौतम! पारी में एंटी(PARA (AARना मारk ઘર) છે. તે બને તરફથી લીંપેલી હેય, ગુપ્ત હે ગુણ દ્વારવાળી હોય, તેમાં હવા જઈ શકતી ન હોય. એવી હવા વિનાની ફૂટકારશાલાનું દૃષ્ટાંત આપવાથી આ વાત સમજાવી શકાય. . માં જ . प्रमेयचन्किोटीका श. ३. उ. १ ईशानेन्द्रस्य दिव्यदेवऋद्धिनिरूपणम् १५७ दिता तथेह ईशानेन्द्रस्य बोध्या, वक्तव्यताया अवधिमाह-'जाव दिव्वं देविडि' यावद् दिव्यां देवर्द्धिम् विकुर्वति, यावत्करणात् इदं सच्यते यत् 'दिष्वं देवज्जुई दिन्नं देवाणुभाव पडिसाहरइ, पडिसाहरित्ता खणेणं जाए एगभूए, तएणं ईसाणे देविंदे, देवराया समणं भगवं महावीरंचं दइ, नमसइ, वंदित्ता, नमंसित्ता णियग परियालसंपरिखुढे ' ति! छाया- दिव्यां देवद्युतिम् , दिव्यं देवानुभावं प्रतिसंहरति, पतिसंहृत्य क्षणेन जातः एकभूतः-तदा ईशानः देवेन्द्रः, देवरान: श्रमणं भगवन्तं महावीर चन्दित्वा नमम्यित्वा निजकपरिवारसंपरितः। एतत्मकरणस्य संक्षेपार्थोऽयम् यत् समुधर्मासभायाम् , ईशाने सिंहासने भशीतिसहस्रसामानिकैः चतुर्भिर्लोकपालः, अष्टभिः सपरिवारपट्टमहिपीभिः सप्त- भिरनीकैः सप्तसेनाधिपतिभिः, विंशतिसहस्राधिकलक्षत्रयात्मरक्षकदेवैरन्यदेव- भदेव की वक्तव्यता प्रतिपादिक की गई है उसी तरह से ईशानेन्द्रकी वक्तव्यता जाननी चाहिये । यह वक्तव्यता यहां कहां तक ग्रहण करना चाहिये तो इसके लिये कहा गया है 'जावदिव्यं देविड्डी यहां तक की ग्रहण करना चाहिये । यहां जो यावत् पद आया है उससे 'दिव्वं देवज्जुह, दिवं देवाणुभावं पडिसाहरइ, पडिसाहरित्ता खणेणं- जाए एगभूप, तगणं ईसाणे देविंदे देवराया समणं भगवं महावीर वदह नमसइ बंदित्ता नमंसित्ता णियगपरिपालसंपग्वुिडे त्ति' इस पाठका सूचन किया गया है । इस प्रकरणका संक्षेप अर्थ इस प्रकार से है-सुधर्मा सभामें ईशान नामके सिंहासन पर ८० अस्सी हजार सामानिक देवों, चार लोकपालों, आठ परिवार सहित अग्र- महिपियों, सात अनीकाओं, सात अनीकाधिपतियों, ३ लाख २० हजार आत्मरक्षदेवों और अन्य देव देवियों के साथ रहता नु न म ४२ मे. "जाव दिव्वंदेविड्डी" पयन्ति ते वर्णन ४२७ नये. मी ने "जाव (यावत्)" ५६ माव्यु छ तेया नायने। सूत्रपा अड १२ये - "दिव्यं देवज्जुई, दिगं देवाणुभायं पडिमाहरड, पडिसाहरिता खणेणं जाए एगभूए, तएणं ईसाणे देवि देवराया समणं भगवं महावीर वंद्इ नमसइ बंदित्ता नमंसिता णियगपरिपालसंपरिवुढे नि" मा ने। ટુંક સાવશ નીચે પ્રમાણે છે-સુધમ સભામાં ઈશાન નામના સિંહાસન પર ૮૦૦૦ એંસી હજાર સામાનકદેવ, ચાર લોકપા, પરિવાર સહિત આઠ પટ્ટરાણીઓ, સાત સેનાએ, સાત સેનાપતિઓ, ત્રણ લાખ વીસ હજાર આત્મરક્ષક દેવ અને અન્ય દેવ દેવિયેની - - दस दिसाओ' भगतिस्त्रे पति: 'भाबीसविमाणावाससयसहस्साहियह अशविंशतिलक्षसंख्यकविमाना- चासाधिपतिः 'अरयंवरपत्यधरे' अरजोऽम्बरवतधरः निर्मलाऽऽकासवदम्बर- घर: स्वच्छवस्त्र परिदधानः 'भालाय मालमउढे आलगितमालमुकुटः मालाल- स्कृतमौलिमुकुट 'नवहेमचारुचितचञ्चलकुंडलविलिहिलमाणगडे' नूतन रुचिरसुवर्णविचित्रचञ्चलकुण्डलपरिलसितकपोल: जाव यावत् इति साकल्येन दश दिशा: 'उजीवेमाणे' स्यात्या उद्घोतयन 'पामासे- माणे स्वभासा प्रभासयन् मकाशयन् 'ईसाणे' फापे ईशाने कल्पे 'ईसाणवडिसए' ईशानावतंसके 'विमाणे' विमाने आरुदः 'जहेच' यथैव 'रायप्पसेणजे राज- मश्नीये (राजपदेशीये) यथा राजमश्नीयसूत्रे मर्याभदेवस्य वक्तव्यता प्रतिपा- 'अट्ठावीसधिमाणावाससयसहस्साहिवई २८ अठाईस लाख विमानोंके ऊपर इसका एकाधिपत्य था। 'अरयंचरवत्यधरे निर्मल आकाशकी तरह स्वच्छवस्त्रोंको यह पहिरे हुए धा । आलइयमालमउडे' इसने जो मस्तक के ऊपर मुकुट धारण कर रखा था वह मालाओं से युक्त 'नवहेमचारुचित्तचंचलकुडलविलिहिज्जमाणगंडे' इसके जो दोनों गाथ थे वे नवीन सुवर्ण के बने हुए विचिन्न चञ्चल कुंडलो से विशेष शोभित हो रहे थे। 'जाव दसदिसाओ' वह अपनी कान्ति से समस्त रूप से दश दिशाओंको उद्योगयुक्त बना रहा था। 'पभासे माणे' अपनी प्रभा से वह उन्हे चमका रहा था। ऐसा वह ईशानेन्द्र 'ईसाणे' ईशानकल्पमें 'ईसाणवडिसए' ईशानावतंसक विमान में आरूढ होकर प्रभु की वंदना को आया 'जहेव' जैसा 'रायप्पसे- णइज्जे राजप्रश्नीय में (राजप्रदेशीय में) राजप्रश्नीय सूत्र में सूर्या- ते अधिपति तो "अरयंवरवत्यधरे" निम' मानii १२७ पत्री ते धारण Bf ii. "भालइयमालमउडे" तेरो भा ५२ पडेरेसो भुगट भागामाथी " नय हेमचारुचित्तरांचलकुंडलविलिहिज्जमाणगंडे " નવીન સુવર્ણમાંથી બનાવેલાં સુંદર વિચિત્ર કુંડળોના ડોલનથી તેને બને ગાલ શુભતા હતા. "जाव दसदिसाओ" पानी न्ति ५ ते ६से हिशाम.ने प्रशित परतो तो. "पभासेमाणे" तेनी प्रमाथी से हिशाहीप्यमान मनती ता. व ते शा- नेन्द्र "ईसाणे" शान हेक्टोऽना "ईसाणवडिसए" Unrutti नामना विभान भा मेसीने प्रभुने १४॥ ४२१॥ भा०या. "जदेव रायप्पसेणइज्जे" NARनाय (રાજપ્રદેશીય સૂત્રમાં) સૂર્યાભદેવનું જેવું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, એવુંજ ઈશાનેન્દ્ર યુકત હતો . . . प्रमेयचन्किोटीका श. ३. उ. १ ईशानेन्द्रस्य दिव्यदेवऋद्धिनिरूपणम् १५७ दिता तथेह ईशानेन्द्रस्य वोध्या, वक्तव्यताया अवधिमाह-'जाव दिव्वं देविह्नि यावद् दिव्यां देवर्द्धिम् विकुर्वति, यावत्करणात् इदं सच्यते यत् 'दिवं देवज्जुई दिव्वं देवाणुभावं पडिसाहरइ, पडिसाहरित्ता खणेणं जाए एगभूए, तएणं ईसाणे देविंदे, देवराया समणं भगवं महावीरवंदा, नमसइ, वंदित्ता, नमंसित्ता णियग परियालसंपरिखुढे ' ति! छाया- दिव्यां देवद्युतिम् , दिव्यं देवानुभावं प्रतिसंहरति, प्रतिसंहत्य क्षणेन जातः एकभूतः तदा ईशानः देवेन्द्रः, देवराजः श्रमणं भगवन्तं महावीर वन्दित्वा नमस्यित्वा निजकपरिवारसंपरितः । एतत्मकरणस्य संक्षेपार्थोऽयम् यत् ससुधर्मासभायाम् , ईशाने सिंहासने अशीतिसहस्रसामानिकैः चतुभिर्लोकपालैः, अभिः सपरिवारपट्टमहिपीभिः सप्त- भिरनीकैः सप्तसेनाधिपतिभिः, विंशतिसहस्राधिकलक्षत्रयात्मरक्षकदेवैरन्यदेव- भदेव की वक्तव्यता प्रतिपादिक की गई है उसी तरह से ईशानेन्द्रकी वक्तव्यता जाननी चाहिये । यह वक्तव्यता यहां कहां तक ग्रहण करना चाहिये तो इसके लिये कहा गया है 'जावदिव्वं देविड्डी यहां तक की ग्रहण करना चाहिये । यहां जो यावत् पद आया है उससे 'दिव्वं देवज्जुह, दिव्यं देवाणुभावं पडिसाहरइ, पडिसाहरित्ता खणेणं- जाए एगभूए, तपणं ईसाणे देविंदे देवराया समणं भगवं महावीर वदइ नमसइ बंदिता नमंसित्ता णियगपरिपालसंपरिवुडे त्ति' इस पाठका सूचन किया गया है । इस प्रकरणका संक्षेप अर्थ इस प्रकार से है-सुधर्मा सभामें ईशान नामके सिंहासन पर ८० अस्सी हजार सामानिक देवों, चार लोकपालों, आठ परिवार सहित अग्र- महिपियों, सात अनीकाओं, सात अनीकाधिपतियों, ३ लाख २० हजार आत्मरक्षदेवों और अन्य देव देवियों के साथ रहता पg B ४२ मे, “जाव दिव्वंदेविड्डी" पन्त ते वर्णन अड४२५ ग. मी "जाव (यावत्)" ५६ माव्यु छ तेया नायने। सूत्रा3 Ase रायो - "दिव्यं देवज्जुई, दिदां देवाणुभावं पडियाहरड, पडिसाहरित्ता खणेणं जाए एगभूए, तएणं ईसाणे देविदे देवराया समणं भगवं महावीर वंदुइ नमसइ वंदित्ता नमंसिता णियगपरिपालसंपरिखुढे ति" मा ४२४ने। ટુંક સારાશ નીચે પ્રમાણે છે-સુધર્મા સભામાં ઈશાન નામના સિંહાસન પર ૮૦૦૦૦ એંસી હજાર સામાનકદેવ, ચાર લેકપ, પરિવાર સહિત આઠ પટ્ટરાણીઓ, સાત સેનાઓ, સાત સેનાપતિઓ, ત્રણ લાખ વીસ હજાર આત્મરક્ષક દેવે અને અન્ય દેવ દેવિયેની . , , '१५८ भगवतीले देवीमिय परिदृतः परियादिनभेरीमृदासल्लरीरवपूर्वकताण्डवनृत्यनाटचमहो- 'त्सवादिना दिल्यान् भोगान् मुआनो विहरविस्म, तरिमन्नेवसमये अवधिशानेन ईशानेन्द्रःसमवलोकयन् भगवन्तं राजगृहे समवसतं महावीरमद्राक्षीद, तारा- नेन जातमभ्रमः स्वासनादुत्थाय सप्तट पदानि भगवदभिमुखं गत्वा करतलपरि- गृहीतं दशनखं शिरसावत मस्तके अञ्जलिं कृत्वा भगवन्तं यन्दिस्वा आमियोगि- हुआ ईशानेन्द्र दिव्यभोगोंको भोगता हुआ आनंदोल्लासपूर्वक अपना समय व्यतीत करता रहता है। उसके चित्तको प्रमुदित बनानेके लिये भेरी, मृदङ्ग, झल्लरी आदिको के पजने के साथ २ दिव्य संगीत ध्वनिपूर्वक नृत्य किया जाता है, नाटक आदि थडे २ सुन्दर महोत्सव होते रहते है। उसी समय अवधिज्ञान से ईशानेन्द्रने जंबूद्वीप का अवलोकन करते समय यह जान लिया कि भगवान राजगृह नगरमें आये हुए हैं। अवधिज्ञान द्वारा राजगृह नगरमें प्रभु के दर्शन करने से इन्द्रको उस समय अपार हर्प होता है वह उसी समय अपने आसनसे उठता है और प्रभु जिस दिशामें विराजमान होते हैं उस दिशामें उनके सन्मुख सात आठ पद आगे जाकर उन्हें दोनो हाथ जोडकर नमस्कार करता है। वह उन दोनो हाथोकी इस प्रकारसे जोडता है कि जिससे १० अंगुलि. योंके नख आपसमें मिल जाते हैं । तय यह अंगुलि पसकोशके सरीखी बन जाती है । उसे मस्तक पर ३ तीन बार यह आदक्षिण प्रद. क्षिण करके घुमाता हैं और फिर प्रभुको नमस्कार करता है । इस प्रकार से नमस्कार करके इन्द्रने अपने आभियोगिक देवोंको बुलाया. સાથે રહેતે ઈશાનેન્દ્ર અને દિવ્ય ભેગે ભગવતે થકે આનંદ અને ઉલ્લાસપૂર્વક સમય વ્યતીત કરે છે. તેના ચિત્તને આનંદ આપવાને માટે ભેરી, મૃદંગ અને ઝાલૂ ના નાદ સાથે દિવ્ય સંગીત, તાંડવનૃત્ય, નાટક વગેરે ચાલી રહ્યા છે. ત્યારે અવધિ- જ્ઞાનથી તેણે જોયું કે ભગવાન મહાવીર સ્વામી રાજગૃહ નગરમાં પધાર્યા છે. અવધિ- જ્ઞાન દ્વારા રાજગૃહ નગરમાં મહાવીર પ્રભુનાં દર્શન કરવાથી ઈશાનેન્દ્રને ઘણું જ હર્ષ થાય છે- એ જ વખતે તે પિતાને આસનેથી ઉઠે છે અને જે દિશામાં પ્રભુ વિરાજમાન હતા તે દિશામાં સાત આઠ કદમ આગળ વધીને બન્ને હાથ જોડીને તેમને નમસકાર કરે છે. નમસ્કાર કરતી વખતે તેને બને હાને તેણે એવી રીતે જોયા કે દસે આંગળિના નખ અરસપરસ મળી ગયા. અને હાથની અંજલિ પકેશ સમાન બની ગઈ. તેને મસ્તક પર જમણી તરફથી ડાબી તરફ ત્રણ વાર ફેરવીને તેણે પ્રભુને નમસ્કાર કર્યા આ રીતે નમસ્કાર કરીને તેણે પિતાના આભિગિક દેવેને પોતાની ममेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ ईशानेन्द्रस्य दिन्यदेवऋद्धिनिरूपणम् १५९ कदेवान आहयति, आहूय च तानेवमकथयत्-भोदेवाः ! राजगृहं नगर गत्वा तत्र भगवन्तं प्रणम्य योजनपरिमण्डलं क्षेत्रं परिष्कृत्य पुनरागत्य चात्र माम् सर्व निवेदयत, तेषु तथाकृतवत्सु पदातिसेनाधिपति देवं कथितवान्-भोः। ईशानावतंसके विमाने घण्टावादनपूर्वकं घोपणां कुरु-यत् ईशानेन्द्रो भगवन्तं बंदितुं गच्छतीति । युप्माभिः स्वयमपि सत्वरमेव महर्द्धया समागन्तव्यमिति । तत्कृतघोपणानन्तर बहवो देवाः भगवदर्शनाकुलचेतसः तत्समीपमागताः, तैश्च परिवृतः स लक्षयोजनप्रमाणयानविशेपविमानसमारूढो नानादेवगण- बुलाकर उनसे कहा-हे देवो! तुम लोग राजगृह नगर जाकर के चहां विराजमान प्रभु को नमस्कार करो और फिर बाद में योजन परिमित भूमिको प्रमार्जित करो, भूमिके प्रमार्जित कर लेने पर हमें इसकी खबर दो, इसके बाद जैसा उन लोगोंसे इन्द्र ने कहा था- वैसा कर लेने पर वे देव इन्द्रको आकर खबर देते है । खबर पाते ही इन्द्र अपनी अनीक के अनीकाधिपतिऔको बुलाकर इस प्रकारसे उसे आज्ञा देता है कि तुम इस ईशानावतंसक विमोनमें घंटावादन- पूर्वक यह घोपणा करोकि ईशानेन्द्र राजगृहनगरमें विराजमान श्रमण भगवान महावीरको वंदनाके लिये जा रहे है अतः आप सब लोग बहुत जल्दी अपनी २ महद्धिके साथ सम्बद्ध होकर इन्द्र के पास आवें । इस घोपणाके याद अनेक देव भगवान के दर्शनकी उत्कंठासे उत्कंठीत चित्त होकर इन्द्र के पास आ गये। उनसे परिवृत्त होकर तब इन्द्र एक लाख योजन प्रमाणोपेत यानविशेपरूप विमानमें चढ कर वहाँसे चला- चलकर सर्व प्रथम वह नंदीश्वर नामके आठवें પાસે બોલાવ્યા. અને તેમને કહ્યું- “હે દેવે! તમે રાજગૃહ નગરમાં જઇને ત્યાં વિરાજતા મહાવીર પ્રભુને નમસ્કાર કરે. ત્યાર બાદ ત્યાંની યે જન પ્રમાણ ભૂમિને બરાબર સાફ કરે. અને ભૂમિને સાફ કરીને મને તેની ખબર આપ”- ઈન્દ્રની આજ્ઞાનુસાર કરીને તેમણે ઇશાનેન્દ્રને સમાચાર આપ્યા. આ ખબર મળતાં જ ઈશાનેન્દ્ર તેના સેના સેનાપતિને આજ્ઞા આપી કે તમે આ ઈશાનાવતંસક વિમાનમાં ઘટનાદ પૂર્વક એવી જાહેરાત કરે કે ઇશાનેન્દ્ર રાજગૃહ નગરમાં વિરાજતા મહાવીર પ્રભુનાં દર્શન કરવા માટે જાય છે. તે તમે સો તમારી સઘળી ઋદ્ધિથી યુકત બની ઈશાનેન્દ્ર પાસે હાજર થાવ. આ ઘાષણ સાંભળીને ભગવાનનાં દર્શન કરવાની ઉત્કંઠાવાળા અનેક દેવે ઈન્દ્રની પાસે આવ્યા. તે બધા દેવેની સાથે. એક લાખ જન પ્રમાણુ વિમાન- '१५८ भगवती देवीमिय परितः परिटतः परिवादिनमेरीमदासलीवपूर्वकताण्डवनृत्यनाटयमहो- स्सवादिना दिव्यान् भोगान् मुआनो विहरतिस्म, तरिमन्नेवसमये अवधिशामेन ईशानेन्द्रःसमवलोकयन् भगवन्तं राजगृहे समयमृतं महावीरमद्राक्षीद, तरी नेन जातसंभ्रमः स्वासनादुत्थाय समष्ट पदानि भगवदभिमुखं गत्वा करतलपरि- गृहीतं दशनखं शिरसावर्त मस्तके अञ्जलिं कृत्वा भगवन्तं वन्दिस्वा आभियोगि- हुआ ईशानेन्द्र दिव्यभोगोंको भोगता हुआ आनंदोल्लासपूर्वक अपना समय व्यतीत करता रहता है। उसके चित्तको प्रमुदित मनानेके लिये भेरी, मृदङ्ग, झल्लरी आदिको के पजने के साथ २ दिव्य संगीत ध्वनिपूर्वक नृत्य किया जाता है, नाटक आदि यडे २ सुन्दर महोत्सव होते रहते है। उसी समय अवधिज्ञान से ईशानेन्द्रने जंबूदीप का अवलोकन करते समय यह जान लिया कि भगवान राजगृह नगरमें आये हुए हैं। अवधिज्ञान द्वारा राजगृह नगरमें प्रभु के दर्शन करने से इन्दको उस समय अपार हर्ष होता है वह उसी समय अपने आसनसे उठता है और प्रभु जिस दिशामें विराजमान होते हैं उस दिशामें उनके सन्मुख सात आठ पद आगे जाकर उन्हें दोनो हाथ जोडकर नमस्कार करता है। वह उन दोनो हाथोकी इस प्रकारसे जोडता है कि जिससे १० अंगुलि. योके नख आपसमें मिल जाते हैं। तय यह अंगुलि पसकोशके सरीखी बन जाती है। उसे मस्तक पर ३ तीन बार यह आदक्षिण प्रद- क्षिण करके धुमाता हैं और फिर प्रभुको नमस्कार करता है । इस प्रकार से नमस्कार करके इन्द्रने अपने आभियोगिक देवोंको बुलाया. સાથે રહેતે ઈશાનેન્દ્ર અનેક દિવ્ય ભેગો ભગવતે થકે આનંદ અને ઉલાસપૂર્વક સમય વ્યતીત કરે છે. તેના ચિત્તને આનંદ આપવાને માટે ભેરી, મૃદંગ અને ઝાલર- ના નાદ સાથે દિવ્ય સંગીત, તાંડવનૃત્ય, નાટક વગેરે ચાલી રહી છે. ત્યારે અવધિ- જ્ઞાનથી તેણે જોયું કે ભગવાન મહાવીર સ્વામી રાજગૃહ નગરમાં પધાર્યા છે. અવધિ- જ્ઞાન દ્વારા રાજગૃહ નગરમાં મહાવીર પ્રભુનાં દર્શન કરવાથી શાનેન્દ્રને ઘણું જ હર્ષ થાય છે- એ જ વખતે તે પિતાને આસનેથી ઉઠે છે અને જે દિશામાં પ્રભુ વિરાજમાન હતા તે દિશામાં સાત આઠ કદમ આગળ વધીને બન્ને હાથ જોડીને તેમને નમસ્કાર કરે છે. નમસ્કાર કરતી વખતે તેના બંને હાથને તેણે એવી રીતે જોડયા કે દસે આંગળિના નખ અરસપરસ મળી ગયા. અને હાથની અંજલિ પઘકેશ સમાન બની ગઈ. તેને મસ્તક પર જમણી તરફથી ડાબી તરફ ત્રણ વાર ફેરવીને તેણે પ્રભુને નમસ્કાર કર્યા આ રીતે નમસ્કાર કરીને તેણે પિતાના આભિગિક દેવને પોતાની ममेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ ईशानेन्द्रस्य दिव्यदेवऋद्धिनिरूपणम् १५९ कदेवान आहयति, आहूय च तानेवमकथयत्-भोदेवाः ! राजगृहं नगरं गत्वा तत्र भगवन्तं प्रणम्य योजनपरिमण्डलं क्षेत्रं परिष्कृत्य पुनरागत्य चात्र माम् सर्व निवेदयत, तेषु तथाकृतवत्सु पदातिसेनाधिपतिं देवं कथितवान्-भोः। ईशानावतंसके विमाने घण्टावादनपूर्वकं घोपणां कुरु-यत् ईशानेन्द्रो भगवन्तं वंदितुं गच्छतीति । युप्माभिः स्वयमपि सत्वरमेव महर्द्धया समागन्तव्यमिति । तत्कृतघोपणानन्तर बहवो देवाः भगबद्दर्शनाकुलचेतसः तत्समीपमागताः, तैश्च परिवृतः स लक्षयोजनमाणयानविशेपविमानसमारूढो नानादेवगण- युलाकर उनसे कहा-हे देवो! तुम लोग राजगृह नगर जाकर के वहां विराजमान प्रभु को नमस्कार करो और फिर बाद में योजन परिमित भूमिको प्रमार्जित करो, भूमिके प्रमार्जित कर लेने पर हमें इसकी खयर दो, इसके बाद जैसा उन लोगोंसे इन्द्र ने कहा था- चैसा कर लेने पर वे देव इन्द्रको आकर खयर देते है । खयर पाते ही इन्द्र अपनी अनीक के अनीकाधिपतिओंको धुलोकर इस प्रकारसे उसे आज्ञा देता है कि तुम इस ईशानावतंसक विमोनमें घंटावादन- पूर्वक यह घोपणा करोकि ईशानेन्द्र राजगृहनगरमें विराजमान श्रमण भगवान महावीरको वंदनाके लिये जा रहे है अतः आप सब लोग पहुत जल्दी अपनी २ महद्धिके साथ सम्बद्ध होकर इन्द्र के पास आवें । इस घोपणाके बाद अनेक देव भगवान के दर्शनकी उत्कंठासे उत्कंठीत चित्त होकर इन्द्र के पास आ गये। उनसे परिवृत्त होकर तब इन्द्र एक लाख योजन प्रमाणोपेत यानविशेपरूप विमानमें चढ कर वहाँसे चला- चलकर सर्व प्रथम वह नंदीश्वर नामके आठवें પાસે બોલાવ્યા. અને તેમને કહ્યું- “હે દે! તમે રાજગૃહ નગરમાં જઈને ત્યાં વિરાજતા મહાવીર પ્રભુને નમસ્કાર કરે. ત્યાર બાદ ત્યાંની એજન પ્રમાણ ભૂમિને બરાબર સાફ કરો. અને ભૂમિને સાફ કરીને મને તેની ખબર આપો”- ઈન્દ્રની આજ્ઞાનુસાર કરીને તેમણે ઇશાનેન્દ્રને સમાચાર આપ્યા. આ ખબર મળતાં જ ઈશાને જે તેના સેના સેનાપતિને આજ્ઞા આપી કે તમે આ ઈશાનાવસક વિમાનમાં ઘટનાદ પૂર્વક એવી જાહેરાત કરે કે ઇશાનેન્દ્ર રાજગૃહ નગરમાં વિરાજતા મહાવીર પ્રભુનાં દર્શન કરવા માટે જાય છે. તે તમે સૌ તમારી સઘળી ઋદ્ધિથી યુકત બની ઈશાનેન્દ્ર પાસે હાજર થાવ. આ ઘાષણ સાંભળીને ભગવાનનાં દર્શન કરવાની ઉત્કંઠાવાળા અનેક દેવે ઈન્દ્રની પાસે આવ્યા. તે બધા દેવેની સાથે. એક લાખ જન પ્રમાણુ વિમાન- १६० भगवतीय सहितो नन्दीश्वरद्वीपे कृतविमानसंक्षेपः राजगृहे समवसरणे समागतः . तुरंगुलैः भूमिममाप्त विमानं विमुन्य भगवत्समीपमागत्य. भगवन्तं त्रिः पद- क्षिणापूर्वकं प्रणम्य पर्युपास्तेस्म इति । तदनन्तर भगवतः सकाशाद् धर्मोप- देशं श्रुत्वा एवमयादीत्-भगवन् ! त्वं सर्व जानासि, पश्यसि, अतो न किम- प्यविदितं त्वा दृशां केवलं गौतमादिमहीणां दिव्यां नाटयकलां दर्शयितुकामो. ऽस्मि, इत्यभिधाय दिव्यं मण्डपं व्यकुर्वीत् , तन्मध्ये मणिपीठिकाम् , तदुपरि सिंहासनं, तदनन्तरं भगवन्तं वन्दित्वा तत्रोपविष्टः, ततः तदक्षिगमनात् अष्टोत्तरशतं दीपमें आया वहांसे विमानको संकुचित कर फिर वह राजगृह नगरमें जहां कि भगवानका समवसरण था यहां आया. वहां आकर जमीनसे चार अंगुल ऊपर अधर आकाश प्रदेश में विमानको छोडकर वह भगवानके पास पहुंचा. यहां पहुंचकर प्रभुको तीन चार आदक्षिण प्रदक्षिण पूर्वक वन्दना करके पर्युपासना की । इसके बाद भगवान के मुखारविन्दसे धर्मका उपदेश श्रवण कर वह उनसे इस प्रकारसे प्रार्थना करता है कि हे भगवन् ! आप सब जानते हैं और सब देखते है- अतः आपको संसारका कोईसा भी भावअज्ञात नहीं है । हम तो सिर्फ गौतमादि महपियों को अपनी दिव्य नाटयकला दिखलानेकी इच्छा रखते है । इस प्रकार कह कर वह एक दिव्य मंडपकी चिकुर्यणा करता है। उसके बीचमें मणिपीठिका की और उसके ऊपर सिंहासनकी यह विकुर्वणा करता है । इसके बाद वह ईशानेन्द्र भगवानको वंदना करके उस पर बैठ जाता है । गैठने के बाद માં બેસીને ઇશાનેન્દ્ર ત્યાંથી રવાના થયો, ત્યાંથી તે નંદીશ્વર નામના આઠમા દ્વિપમાં આવ્યું. ત્યાંથી વિમાનને સંકુચિત કરીને, રાજગૃહ નગરમાં જ્યાં ભગવાનનું સમ- વસરણ હતું ત્યાં ઈશાનેન્દ્ર આવ્યું. વિમાનને ચાર અંગુલ ઉપર આકાશ પ્રદેશમાં છેડીને તે ભગવાનની પાસે ગયે. ત્યાં જઈને બને હાથની અંજલિ બનાવીને મસ્તક પર જમણી તરથી ડાબી તરફ ત્રણ વાર ફેરવીને તેણે ભગવાનને વંદણ કરી. ત્યાર બાદ ભગવાનના મુખારવિન્દથી ધર્મોપદેશ સાંભળીને તેણે ભગવાનને નીચે પ્રમાણે વિનંતિ કરી. હે પ્રભે! આપ સર્વજ્ઞ છે. આપ બધું જાણે છે, અને આપ બધું જોઈ શકે છે. તેથી સંસારને કઈ પણ ભાવ તમારી જાણ બહાર નથી. હું ગૌતમાદિ મહર્ષિને અમારી દિવ્ય નાટયકલા બતાવવા માગું છું. આમ કહીને તેણે ત્યાં એક દિવ્ય મંડપની રચના કરી. તેની વચ્ચે મણિપીઠિકા બનાવી તે મણિપીઠિકા प्रमेदचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ ईशानेन्द्रस्य दिव्यदेवऋद्धिवर्णनम् देवकुमाराः, वामाच्च भुजात् अष्टोत्तरशतं देवकुमार्यश्च निर्गताः, ततो विविधवाघ- रवगीतध्वनिभिरनुरञ्जितजनमानसं द्वात्रिंशद्धिां नाटचकलां संदर्शयामास, अथ ईशानेन्द्रो विकुर्वशिच्या दिव्यां देवद्धि प्रदर्श्य देवद्धि संकोच्यां विधाय क गत इत्याह-'जाव-जामेवदिसि पाउन्भूए' यावत् , यस्यामेव दिशि प्रादुर्भूतः, 'तामेव दिसि पडिगए' तामेव दिशम्पनि गतः यस्याः दिशायाः प्रादुर्भूतः, तस्या- मेव दिशि प्रतिगतः । ईशानेन्द्रस्य पूर्व वर्णितां दिव्यां देवर्द्धि दृष्ट्वा गौतमः पृ. छति-भंते' ति इत्यादि । हे भदन्त ! त्ति-इति शब्देन भगवन्तम् सम्बोध्य इत्यर्थः । 'भगव' भगवान 'गोयमे' गौतमः 'समणं' श्रमणं 'भगव' भगव- उसके दक्षिण हाथसे १०८ एकसोआठ देवकुमार और वामहाथ से १०८ एकसोआठ देवकुमारिकाए निकलती है। इसके बाद वह अनेक प्रकार वादिनोंकी मधुर ध्वनिके साथ मनुष्यों के मनको खुश करनेवाले ३२ बत्तीस प्रकारके नाटकोंका अभिनय करता है । अर्थात् ३२यत्तीस प्रकारके नाटकोंको वह गौतमादि महर्पियोंको दिखाता है । इस प्रकार अपनी विकुर्वणा शक्तिसे दिव्य देवर्द्धिका प्रदर्शन करके फिर वह अपनी दिव्य देवर्द्धिको संकुचित कर लेता है, समेट लेता हैं- अपनेमें ही उसे अन्तर्हित कर लेता है और जैसा था वह वैसाही अकेला रह जाता है । तब इसी यातको देखकर गौतमने प्रभुसे 'क्वगता' इस प्रकारसे पूछा है । वह ईशानेन्द्र वहांसे जय चलने लगा तय उसने महावीर प्रभुको चंदनाकी, उन्हे नमस्कार किया और फिर वह अपने परिवार सहित अपने स्थान पर चला गया । इस चातको देख कर ઉપર સિંહાસન બનાવ્યું ત્યાર બાદ ભગવાનને વંદણુ કરીને ઈશાનેન્દ્ર તે સિંહાસન પર બેસી ગયે સિંહાસન પર બેસીને તેણે તેના જમણા હાથમાંથી ૧૦૮ એકસે આઠ દેવકુમાર અને ડાબા હાથમાંથી ૧૦૮ એકસે આઠ देवमारी। બહાર કાઢી, ત્યાર બાદ અનેક પ્રકારના વાજિંત્રના મધુર ધવનિ સાથે મનુષ્યના મનને ખુશ કરનાર ૩૨ પ્રકારનાં નાટકને અભિનય કરવામાં આવ્યું. એટલે કે તેણે ગૌતમ આદિ મહર્ષિએને ૩૨ પ્રકારના નાટક આ રીતે પિતાની વિક્ર્વણ શકિતથી દિવ્ય દેવદ્ધિનું પ્રદર્શન કરીને તેણે પિતાની દિવ્ય દેવદ્ધિને અન્તહિત કરીને સમેટી લઈને) ઈશાને અસલી સ્વરૂપમાં આવી જાય છે ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને તે પોતાના પરિવાર સહિત ત્યાંથી વિદાય લે છે, ત્યારે તેમના આશ્ચર્યને પાર રહેતું નથી. તેમના भावामाथी 24t Avai नगी ५ छ- "क गता?" At-d! हेवेन्द्र याननी . बताया, . १६२ भगवती न्तम् महावीर 'वंदई वन्दते, 'नमंसई नमस्यति, वंदित्ता नमंसित्ता' वन्दिता नमस्यित्वा 'एच' वक्ष्यमाणप्रकारेण 'वयाप्ती' अवादीद 'अहो ??? णं भंते?" हे भगवन् ! अहो महदाचर्य खलु 'ईसाणे' ईशानः 'देविंदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः 'महिडीए' महर्दिकः महर्द्धिशाली वर्तते । 'ईगाणस्स णं भंते ! ईशा- नस्य खलु भदन्त ! 'दिवा' दिव्या 'देण्डि' देवदिः 'कर्डि' कुत्र 'गया' गता, 'कहि' कुत्र 'अणुपविद्वा ।' अनुमविष्टा ? इति मश्नः । भगवान् उत्तरयति- 'गोयमा ! शरीर गया' त्ति । हे गौतम ! वायुभूते ! सा वैक्रियक्रियोद्भूना दिव्य- देवर्दिः शरीरं गता क्रियक्रियामतिसंहरणेद्वारा निजशरीरमनुमविष्टा इत्यर्थः । गौतमने प्रभुसे ऐसा पूछा- कि 'जामेव दिसिं पाउन्भूए तामेव दिसिं पडिगए' हे भदन्त ! वह ईशानेन्द्र जिस दिशासे जिस रूपमें प्रकट हुआ था उसी दिशाकी ओर उसी रूपमें चला गया है। तात्पर्य कहेनेका यह है कि ईशानेन्द्रकी पूर्ववर्णित दिव्य देवर्द्विका अवलोकन कर गौतमने प्रभुसे पूछा कि 'हे भदंत ! यह यडे आश्चर्य की बात है जो देवेन्द्र देवराज ईशान इतनी यडी ऋद्धिवाला है-परन्तु उसकी पह ऋद्धि कहां पर चली गई ? कहाँ पर समा गई ? तय भगवानने उन्हें समझाया 'गोयमा' गौतम ! ईशान इन्द्रकी वह दिव्य देवर्द्धि उसके शरीरमें ही ममा गई है। ईशानेन्द्रने जो अभी २ ऋद्धि दिखलाई थी वह वैक्रिय क्रिया द्वारा उसने प्रकट की थी, वैक्रिय क्रियाका उसने अव संहरण कर लिया है सो एकही क्षणमें उसकी दिव्य वह ऋद्धि भी संहत हो गई है- अर्थात् जिस शरीरसे यह उत्पन्न विक्रिया क्रिया द्वारा हुई थी- उसी में यह प्रविष्ट होगई है। महाड यां समाई ? "जामेव दिसि पाउन्भूए तामेव दिसि पडिगए" હે ભદન્ત! ઈશાનેન્દ્ર જે દિશામાંથી પ્રકટ થયે હતું એ જ દિશામાં અદ્રશ્ય થઈ ગ! હે ભગવાન! તેની મહદ્ધિ કયાં ચાલી ગઈ ? કયાં સમાઈ ગઈ? ત્યારે ભગવાન गौतम स्वाभान वाम मापे छ ? "गोयमा " गौतम!.शानेन्द्रनायि દેવદ્ધિ તેના શરીરમાં જ સમાઈ ગઈ. તેણે હમણ જે ઋદ્ધિ બતાવી હતી તે વૈક્રિય ક્રિયા દ્વારા પ્રકટ કરી હતી, હવે તેણે વૈક્રિય ક્રિયાનું સંહરણ કરી લીધું છે. તેથી એક ક્ષણમાં જ તેની તે દિવ્ય ઋદ્ધિ સહુત થઈ છે. એટલે કે જે શરીરમાંથી ક્રિય ક્રિયા દ્વારા તે ઉત્પન્ન થઈ હતી, એજ શરીરમાં તે પાછી ચાલી ગઈ છે.

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ. १ ईशानेन्द्रस्य देवऋद्धिवर्णनम् वायुभूतिः विकुर्वणाशक्या देवर्द्धिसंहरणम् पुनर्भगवन्तं पृच्छति-से के णटेणं' तत् केनार्थेन केनाभिप्रायेण ‘एवं वुच्चई' एवम्-उच्यते-'सरीरं गया' ति! शरीरं गता ? इति । सा देवदिः शरीरं गता इति भवतः कथनस्य कोऽभिप्रायः ? को वा हेतुः ? भगवान् वायुभूति दृष्टान्तेन बोधयति-'गोयमा ! से जहा'-इत्यादि। हे गौतम ! तद्यथा 'नाम' नाम इति वाक्यालंकारे 'कूडागारसालाए' कूटा- कारशाला, कूटस्य शिग्वरस्य आकार इव आकारो यस्याः सा चासौ शाला कुटाकारशाला 'सिया' स्यात् 'दुहओ' द्विधा उभयपार्श्वतः-'लित्ता' लिप्ता सर्वथा संवृता 'गुत्तदुवारा' गुप्तद्वारा, संटनद्वारा 'णिवाया' निर्वाता पवनस- चाररहिता'णिवाय गंभीरा निर्वातगंभीरा पिहितद्वारगवाक्षतया सर्वथा पवनसंचार- अब वायुभूति इसी यातको विशेष रूपसे समझनेके लिये प्रभुसे पुनः प्रश्न करते है कि- 'से केणटेणं एवं बुचइ सरीरं गया ?' हे भदंत ! आप ऐसा किस अभिप्रायसे कहते है कि ईशानेन्द्र की वह दिव्य देवर्द्धि उसके शरीरमें समा गई है ? तात्पर्य यह है कि वायुभूति श्रमण भगवान महावीरसे पूछते है कि हे भदंत ! आपके इस कथन का अभिप्राय क्या है ? अथवा इस में हेतु क्या है ? वायुभूतिके इस कथनको सुनकर भगवानने उन्हें इस दृष्टान्त द्वारा समझाया- 'गोयमा' हे गौतम! 'से जहानामए कुडागारसाला सिया' इत्यादि, जैसे शैल[पर्वतशिखरके आकारके जैसे आकारवाली कोई एक शाला हो- अर्थात् एक ऐसा घर हो कि जिसकी बनाघट पर्वतके शिखर जैसी हो, यह शाला दोनों ओरसे गोमयादिसे लिप्त हो 'गुत्ता' सुरक्षित हो, इसका दार संवृत (ढका) हो, पवन के संचारसे यह रहित हो, ऐसी कूटाकारशाला का यहां दृष्टान्त लाग प्यारे वायुभूति भागार महावीर प्रभुने पूछे है "से केण?णं एवं वुच्चइ सरीरं गया ?" महन्त ! भा५ शा २६ मे । छ। ४ानेन्द्रनी ते दिव्य દેવદ્ધિ તેના શરીરમાં જ સમાઈ ગઈ છે. વાયુભૂતિના પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે મહાવીર પ્રભુ તેમને એક દષ્ટાંત मापे 2-"से जहानामए कूडागारसाला सिया" पतना शिभरना ४२नी એક શાલા હેય- એટલે કે એવું ઘર હોય કે જેની બનાવટ કેઈ પર્વતના શિખર देवी आयते धरने भन्ने तथा गाअरेसी हाय, "गुत्ता" सुरक्षित अत्य, तेलु દ્વાર બંધ હય, પવન પણ તેમાં પ્રવેશી શક્તિ ન હોય, એવી કુટાકાર શાલાનું १६२ भगवतीसरे न्तम् महावीर 'ब'दई' वन्दते, 'नमसइ नमस्यति, दित्ता नमंसित्ता' वन्दित्वा नमस्यित्वा 'एच' वक्ष्यमाणमकारेण 'ययासी' अवादीत 'अहो ??? गं भंते? हे भगवन् । अहो महदाय खलु 'ईसाणे' ईशानः 'देविंद देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः 'महिकाए' महर्दिकः महदिशाली यन्ते । 'ईगाणस्स णं भंते ! ईशा- नस्य खल भदन्त ! 'दिव्या' दिव्या 'देविड देवदिः 'कहि' कुत्र 'गया' गता, 'कहि' कुत्र 'अणुपविट्ठा !' अनुमविष्टा ? इति मश्नः । भगवान् उत्तरयति- 'गोयमा ! शरीर गया' ति । हे गौतम ! वायुभूते ! सा क्रियक्रियोद्भूता दिव्य देवर्दिः शरीरं गता वैक्रियक्रियामतिसंहरणद्वारा निनशरीरमनमिष्टा इत्यर्थः ।। गौतमने प्रभुसे ऐसा पूछा- कि 'जामेव दिसि पाउन्भूए तामेव दिसिं पडिगए' हे भदन्त ! वह ईशानेन्द्र जिस दिशासे जिस रूपमें प्रकट हुआ था उसी दिशाकी ओर उसी रूपमें चला गया है । तात्पर्य कहेनेका यह है कि ईशानेन्द्रकी पूर्ववर्णित दिव्य देवर्द्धि का अवलोकन कर गौतमने प्रभुसे पूछा कि 'हे भदंत ! यह घडे आश्चर्य की बात है जो देवेन्द्र देवराज ईशान इतनी बडी ऋद्धिवाला है- परन्तु उसकी पह ऋद्धि कहां पर चली गई ? कहां पर समा गई ? तय भगवानने उन्हें समझाया 'गोयमा!' गौतम ! ईशान इन्द्रकी वह दिव्य देवर्द्धि उसके शरीर में ही ममा गई है। ईशानेन्द्रने जो अभी २ ऋद्धि दिखलाई थी यह वैक्रिय क्रिया द्वारा उसने प्रकट की थी. वैक्रिय क्रियाका उसने अब संहरण कर लिया है सो एकही क्षणमें उसकी दिव्य वह ऋद्धि भी संहत हो गई है- अर्थात् जिस शरीरसे यह उत्पन्न विक्रिया क्रिया द्वारा हुई थी- उसीमें यह प्रविष्ट होगई है। मा ४यां समा गई ? "जामेव दिसि पाउन्भूए तामेव दिसिं पडिगए" હે ભદન્ત ! ઈશાનેન્દ્ર જે દિશામાંથી પ્રકટ થયે હતું એ જ દિશામાં અદ્રશ્ય થઈ ગ! હે ભગવાન! તેની મહદ્ધિ ક્યાં ચાલી ગઈ? કયાં સમાઈ ગઈ? ત્યારે ભગવાન गौतम स्वाभान 4 मा छे "गोयमा गौतम !.शानेन्द्रनीतहिन्य દેવદ્ધિ તેના શરીરમાં જ સમાઈ ગઈ. તેણે હમણાં જે ઋદ્ધિ બતાવી હતી તે વૈક્રિય ક્રિયા દ્વારા પ્રકટ કરી હતી, હવે તેણે વૈકિય ક્રિયાનું સંહરણ કરી લીધું છે. તેથી એક ક્ષણમાં જ તેની તે દિવ્ય ઋદ્ધિ સંહત થઈ છે. એટલે કે જે શરીરમાંથી વૈકિય ક્રિયા દ્વારા તે ઉત્પન્ન થઈ હતી, એજ શરીરમાં તે પાછી ચાલી ગઈ છે.

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ. १ ईशानेन्द्रस्य देवऋद्धिवर्णनम् १६३ वायुभूतिः विकुर्वणाशक्त्या देवसिंहरणम् पुनर्भगवन्तं पृच्छति-'से के- ण?णं' तत् केनार्थेन केनाभिप्रायेण 'एवं वुच्चई' एवम्-उच्यते-'सरीरं गया' त्ति ! शरीरं गता ? इति । सा देवर्द्धिः शरीरं गना इति भवतः कथनस्य कोऽभिमायः ? को वा हेतुः ? भगवान् वायुभूति दृष्टान्तेन बोधयति-'गोयमा! से जहा'-इत्यादि। हे गौतम! तपथा 'नाम नाम इति वाक्यालंकारे 'कूडागारसालाए' कूटा- कारशाला, कूटस्य शिखरस्य आकार इव आकारो यस्याः सा चासौ शाला कुटाकारशाला 'सिया' स्यात् 'दुइओ' द्विधा उभयपार्श्वत:-'लित्ता' लिप्ता सर्वथा संहता 'गुत्तदुवारा' गुप्तद्वारा, संवृतद्वारा 'णिवाया' निर्वाता पवनस- ञ्चाररहिता'णिवाय गंभीरा निर्वातगंभीरा पिहितद्वारगवाक्षतया सर्वथा पवनसंचार- अब वायुभूति इसी बातको विशेष रूपसे समझनेके लिये प्रभुसे पुनः प्रश्न करते है कि- ‘से केणटेणं एवं बुच्चइ सरीरं गया?' हे भदंत ! आप ऐसा किस अभिप्रायसे कहते है कि ईशानेन्द्र की वह दिव्य देवर्द्धि उसके शरीरमें समा गई है ? तात्पर्य यह है कि वायुभूति श्रमण भगवान महावीरसे पूछते है कि हे भदंत ! आपके इस कथन का अभिप्राय क्या है ? अथवा इस में हेतु क्या है ? वायुभूतिके इस कथनको सुनकर भगवानने उन्हें इस दृष्टान्त द्वारा समझाया- 'गोयमा' हे गौतम ! से जहानामए कडागारसाला सिया' इत्यादि, जैसे शैल पर्वत]शिखरके आकारके जैसे आकारवाली कोई एक शाला हो- अर्थात् एक ऐसा घर हो कि जिसकी बनावट पर्वतके शिखर जैसी हो, यह शाला दोनों ओरसे गोमयादिसे लिप्त हो 'गुत्ता' सुरक्षित हो, इसका द्वार संवृत (ढका) ही, पवन के संचारसे यह रहित हो, ऐसी कुटाकारशाला का यहां दृष्टान्त लाग त्यारे वायुभूति भएर मडावीर प्रभुने पूछे थे है "से केण?णं एवं वुचइ सरीरं गया ?" से महन्त ! भा५ था पर मे ही थानेन्द्रनी त हिव्य દેવદ્ધિ તેના શરીરમાં જ સમાઈ ગઈ છે. વાયુભૂતિના પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે મહાવીર પ્રભુ તેમને એક દષ્ટાંત मापे छ-"से जहानामए कूडागारसाला सिया" पतन शिमरना भारती એક શાલા હેય- એટલે કે એવું ઘર હોય કે જેની બનાવટ કે પર્વતના શિખર पी डाय. ते धरने मन्ने त२६॥ी ॥२ देसी डाय, "गुत्ता" सुरक्षित सत्य, तेनु દ્વાર બંધ હય, પવન પણ તેમાં પ્રવેશી શકતા ન હોય, એવી કુટાકાર શીલાનું .

. १६२ भगवती न्तम् महावीर 'बदई बन्दते, 'नमंसह नमस्पति, 'यदित्ता नमंसित्ता' वन्दित्वा नमस्यित्वा 'एच' वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादी 'अहो ??? णं मंते हे भगवन् । अहो महदाचर्य खलु 'ईसाणे' ईशानः 'देविदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः 'महिडीए' महद्धिकः महदिशाली वर्तते । 'ईसाणस्स णं भंते ! ईशा- नस्य खल भदन्त ! 'दिव्या दिव्या 'देविडा' देवदिः 'कहि' कुत्र 'गया' गता, 'कहि' कुत्र 'अणुपविट्ठा!' अनुमविष्टा ? इति प्रश्नः । भगवान् उत्तरयति- 'गोयमा ! शरीर गया' त्ति । हे गौतम ! वायुभूते ! सा चैक्रियक्रियोद्भूता दिव्य- देवदिः शरीर गता चैक्रियक्रियामतिसंहरणेद्वारा निजशरीरमनुपविष्टा इत्यर्थः । गौतमने प्रभुसे ऐसा पूछा- कि 'जामेव दिसि पाउम्भूए तामेव दिसिं पटिगए' हे भदन्त ! यह ईशानेन्द्र जिस दिशासे जिस रूपमें प्रकट हुआ था उसी दिशाकी और उसी रूपमें चला गया है। तात्पर्य कहेनेका यह है कि ईशानेन्द्रको पूर्ववर्णित दिव्य देवर्द्विका अवलोकन कर गौतमने प्रभुसे पूछा कि 'हे भदंत ! यह बहे आश्चर्य की बात है जो देवेन्द्र देवराज ईशान इतनी बडी ऋद्धिवाला हैं- परन्तु उसकी पह ऋद्धि कहां पर चली गई ? कहाँ पर समा गई ? तय भगवानने उन्हें समझाया 'गोयमा!' गौतम ! ईशान इन्द्रकी वह दिव्य देवर्द्धि उसके शरीरमें ही ममा गई है । ईशानेन्द्रने जो अभी २ ऋद्धि दिखलाई थी वह बैंक्रिय क्रिया द्वारा उसने प्रकट की थी, वैक्रिय क्रियाका उसने अब संहरण कर लिया है सो एकही क्षणमें उसकी दिव्य वह ऋद्धि भी संहत हो गई है- अर्थात् जिस शरीरसे यह उत्पन्न विक्रिया क्रिया द्वारा हुई थी- उसीमें यह प्रविष्ट होगई है। भरद्धि ४यां समा गई ? "जामेव दिसि पाउन्भूए तामेव दिसि पडिगए" હે ભદન્ત ! ઈશાનેન્દ્ર જે દિશામાંથી પ્રકટ થયે હતું એ જ દિશામાં અદ્રશ્ય થઈ ગ! હે ભગવાન! તેની મહદ્ધિ કર્યાં ચાલી ગઈ? કયાં સમાઈ ગઈ ? ત્યારે ભગવાન गौतम स्वाभान पाम मापे छ "गोयमा" गौतम!.शानन्दना तय દેવદ્ધિ તેના શરીરમાં જ સમાઈ ગઈ. તેણે હમણાં જે ઋદ્ધિ બતાવી હતી તે ક્રિય ક્રિયા દ્વારા પ્રકટ કરી હતી, હવે તેણે વૈક્રિય ક્રિયાનું સંહરણ કરી લીધું છે. તેથી એક ક્ષણમાં જ તેની તે દિવ્ય ઋદ્ધિ સહુત થઈ છે. એટલે કે જે શરીરમાંથી ક્રિય ક્રિયા દ્વારા તે ઉત્પન્ન થઈ હતી, એજ શરીરમાં તે પાછી ચાલી ગઈ છે.

, , प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ ईशानेन्द्रपूर्वभववर्णनम् १६६ सोच्चा, निसम्म जं णं ईसाणेणं देविदेणं देवरण्णा सा दिवा देविट्टी, जाव-अभिसमन्नागया ? ॥ सू० १८ ॥ छाया-ईशानेन भगवन् ! देवेन्द्रेण, देवराजेन सा दिव्या देवद्धिः, दिव्या देवद्युतिः, दिव्यो देवानुभावः केन लब्धः, केन प्राप्तः, केन अभिसमन्वागतः? को वा एप आसीत पूर्वभवे, किनामको चा, किंगोत्रो वा, कतरस्मिन् या ग्रामे वा, नगरे वा, यावत्-सन्निवेशे या, किंचा दत्त्वा किंवा भुक्त्वा, किंवा कृत्वा, किंवा समाचर्य, कस्य वा तथारूपस्य वा श्रमणस्य वा, माहनस्य वा (ब्राह्मणस्य) वा अन्तिके एकमपि आर्यम् , धार्मिक सुवचनं श्रुत्वा, निशम्य यद् ईशानेन देवे- न्द्रेण, देवराजेन सा दिव्या देवदिः, यावत-अभिसमन्वागता? ॥मू० १८।। टीका-वायुभूतिः भगवन्तम् ईशानेन्द्रस्य पूर्वभवादिकं पृच्छति-ईसाणेणं भंते ! इत्यादि । हे भदन्त ! ईशानेन 'देविदेणं देवेन्द्रेण 'देवरण्णा' देवराजेन 'सा दिव्या' सा पूर्वोक्ता अतिशयमभावा 'दिव्या' देवसम्बन्धिनी 'देवड्डी' देवद्धिः, स्वर्गीयविशिष्टविमानपरिवारादियुका 'दिव्या' दिव्या 'देवज्जुइ देवद्युतिः विशिष्टशरीराभरणादिकान्तिरूपा 'दिव्वे' दिव्यः 'देवाणुभागे। देवानुभावः स्वर्गीयातिशयितप्रभावः 'किण्णा' केन हेतुना केन प्रकारेणेति भावः, 'लद्धे' लब्धः समुपलब्धः 'किण्णा' केन हेतुना 'पत्ते' माप्तः स्वाधीनतया स्वा- यत्ती जातः 'किण्णा' केन कारणेन 'अभिसमण्णागया' अभिसमन्वागतः भोग्यरू- ईशानेन्द्र के पूर्वभव का वर्णन 'ईसाणेणं भंते ! देविदेणं' इत्यादि । सूत्रार्थ- (ईसाणेणं ते! देविदेणं देवरण्णा सा दिव्या देविड्डी, दिवा देवज्जुई, दिब्वे देवाणुभागे किण्णा लद्धे ?) हे भदंत ! देवेन्द्र देवराज इशानने वह दिव्य देवद्धि, दिव्य देवद्युति, दिव्य देवानुभावं किस कारणसे समुपलब्ध किया हैं? (किण्णा पत्ते) किस कारणसे प्राप्त किया है ? (किपणा अभिसमण्णागए) किस कारणसे अभि ઇશાનેન્દ્રના પૂર્વભવનું વર્ણન- "ईसाणे णं भंते ! देविदेणं" त्याहि- सूत्राय:-(ईसाणे ण भंते ! देविदेणं देवरण्णा सा दिव्या देविङ्की दिव्या देवज्जुई, दिब्वे देवाणुभागे किण्णा लद्धे?) मत वद, राम शाने ते ६न्य विद्धि, हिय वधुति, यिवानुमायया ॥२२ मेजयो छ.? (किण्णा पत्ते) ४या ३२) प्राप्त छ। ? (किण्णा अभिसमण्णागए ?) या अरणे अनिसभन्दा- मगवतीमत्र गीता'तीसेणे तस्याः खलु कूडागारसालाए कुटाकारशालायाः दिटुंनो' रष्टान्तो 'भणियन्यो' भणितन्यः कथयितव्यः, तहटान्तदान्तिकमावः कयं पकने संघटते इति प्रतिपाद्यते यया अतिगृष्टा झमापातादिमिः मीना जनाः पूर्ववर्णित कूटाकारशालायां प्रविश्य अन्तर्हिता भवन्ति तथैव ईशानेन्द्रम्प विकुर्वणाद्वारा विक- वितादिव्या देवद्धिःपतिसंहरणक्रियाद्वारा शरीरेऽनुभविश्याऽन्तहिता जाता म.१७॥ , ईशानेन्द्रस्य पूर्वभवो वर्ण्यते- मूलम्-"इसाणेणं भंते ! देविदेणं, देवरपणा सा दिवा दे- विड्डी, दिवा देवजुई, दिवे देवाणुभागे किण्णा लढे किण्णा पत्ते, किण्णा अभिसमण्णागये ! केवा एस आसि पुवभवे, किणामए वा, किंगोत्ते वा, कयरंसि वा गामंसि वा, नगरंसि वा, जाव-संनिवेसंसिवा, किंवा दच्चा किंवा भोच्चा, किंवा किच्चा, किंवा समायरित्ता, कस्स वा तहारूवस्स वा समणस्स वा माहणस्स वा अंतिए एगमवि, आयरिश्र, धम्मियं सुवयणं करना चाहिये- तात्पर्य यह है कि ऐसी कोई एक कुटाकारवाली शाला हो और उसके चारों ओर मनुष्य खडे हों, तो वे मनुष्य जिस प्रकार अतिवृष्टि झंझावात (बृष्टि सहित आंधी) उत्पन्न होने पर अस्त होकर उसमें अन्तहित हो जाते है- छिप जाते है- उसी प्रकारसे ईशानेन्द्रकी विकुर्वणा द्वारा चिकुर्वित हुई उसकी दिव्य देवऋद्धि प्रति संहरण क्रिया द्वारा उसके ही शरीरमें प्रविष्ट हो कर अन्तर्हित हो गई है- अर्थात समागई हैं ॥सू० १७॥ દષ્ટાત અહીં લાગૂ પાડી શકાય આ દષ્ટાંતને ભાવાર્થ નીચે મુજબ છે પર્વતના શિખરના આકારનું ઉપર વર્ણવેલા ગુણવાળું એક મકાન છે તેની ચારે તરફ માણસો ઉભા છે અતિવૃષ્ટિ, ઝંઝાવાત આદિથી બચવા માટે તે માણસે જેવી રીતે તે કૂટા- કાશ માં અન્તહિંત (અદશ્ય) થઈ જાય છે, એ જ પ્રમાણે ઇશાને વિક્ર્વણ શાકતથી ઉત્પન કરેલી દિવ્ય દેવદ્ધિને પણ પ્રતિસહરણ દ્વારા તેના શરીરની અંદર જ સમાવી દીધી સુટ ૧૭ पमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ ईशानेन्द्र पूर्वभववर्णनम् १६७ वचनं 'सोचा' श्रुत्वा कर्णगोचरीकृत्य 'निसम्म' निशम्य तद्वाक्यमादेयतयां हधवधार्य 'जणं' येन खलु दानादिना 'ईसाणेणं' इंशानेन 'देविदेणं' देवेन्द्रेण, 'देवरण्णा' देवराजेन सा पूर्वोक्ता 'दिवा' दिव्या अपूर्वा 'देविड देवद्धिः, 'जाव-अभिसमन्नागया' यावत् अभिसमन्वागता, यावत्करणात् देवद्युतिः दे- वानुभावः लब्धा पाप्ता इति गम्यते । कस्मिन् भवे कुतः सकाशाद् कीदृशमनेन पुण्यमजितं यस्मादीदृशी देवद्धिः प्राप्तेति भन्नाशयः ॥ सू० १८ ॥ मूलम् एवं खल्ल गोयमा ! तेणं कालेणं, तेणं समएणं, इहेव जंबूदीवे दीवे, भारहे वासे, तामलित्तीनामं नयरी होत्था, वण्णओ, तत्थणं तामलित्तीए नयरीए, तामलीनाम मोरियपुत्ते गाहावई होत्था अड्डे, दित्ते जाव-बहुजणस्स अपरिभूए, तए- णं तस्स मोरियपुत्तस्स तामलित्तस्स गाहावइस्स अन्नया क- याइं पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि कुटुंवजागरियं जागरमाः णस्स इमेयारूवे अज्झथिए, जाव-समुप्पज्जित्था, अत्थितामे पुरा पोराणाणं, सुचिण्णाणं, सुपरकंताणं, सुभाणं, कल्लाणाणं, (निसम्म) उसे अवधारण करके (देविदेणं देवरपणा) देवेन्द्र देवराज (इसाणेणं) इशानने (मा दिव्या देविट्टी) वह दिव्य देवद्धि (जाव अभि समन्नागया) यावत् अपने समक्ष भोगरूपमें प्राप्त की । तात्पर्य यह है कि ईशानने पहिले भवमें ऐसा कौन सा एक भी आर्य और धार्मिक वचन तथारूपधारी श्रमण अथवा माहणके पास सुना कि जिसको लेकर यह ईशान सवलोकका इन्द्र हुआ और इतनी बड़ी दिव्य देवद्धि प्राप्त की. ॥ सू. १८ ।। (सोचा) समजान (निसम्म) तनध्यमा राण२ ताशन देविदेणं देवरण्णा ईसाणेणं) वि.६, हेव/ UAA (सा दिवा देविडी) ते दिव्य वद्धि it (जाव अभिसमन्नागया) प्राप्त रेस १ वार्नु तात्पर्य शानेन्द्र તેના પૂર્વભવમાં એવું કયું એક પણ આર્ય અને ધાર્મિક વચન માહણની પાસે સાંભળ્યું હશે કે જેથી તે ઈશાન દેવકને ઈન્દ્ર બન્યું છે અને તેણે આટલી બધી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે ? : ૧૮ !! કઈ શ્રમણ १६६ मगवतिको पेण उपस्थितः 'केवा एस आसि' को वा एप मासीत् 'पुष्वमवे' पूर्वमरे पूर्व जन्मनि अयं फः किंजातीयो वा आसीदित्यर्थः किंणामएवा' किनामको त्रा, 'किंगोरेवा' किंगोत्रो वा 'कयरंसिवा' कतरस्मिन् या, 'गामंसिवा ग्रामे का नग रसिया' नगरे वा 'जाव-संनियेसंसिया' यावत्-सनिवेशेवा किंवा दया किम्मा दवा अभयमुपात्रदानादिकम् 'किंवा भोचा' किम्बा मुफ्ला अरसविरसादिक- माहारम् 'किंवा किया' किम्वा कृत्या तपश्चर्याशुमध्यानादि, किंवा समा- यरित्ता'किम्वा समाचर्य शीलग्रतादिकम् 'कस्स वा तहारूबम्सवा' कस्य वा तथा रूपस्य ताशस्य 'समणस्स वा' श्रमणस्य वा निग्रंन्यसाधोः बाहणस्स वा द्वादर व्रतधारि प्रतिमाधारिश्रावकस्य 'अंतिए' अन्तिके मर्मापे एगमवि एकमपि 'आय- रिअ' आर्यम् आर्यसम्पन्धिकं तीर्थकरमतिपादितमित्यर्थः 'धम्मिय' धार्मिक माणातिपातादिविरमणलक्षणम् 'मुवयणं' मुवचनं पापनिवृत्तिरूपं निरवध समन्वागत - भोग्यरूपसे उपस्थित किया है? (को या एस आसि पुचभवे) यह पूर्वभवमें कौन था? (किं णामए वा) इसको क्या नाम था (किं गोत्ते वा) यह किस गोत्रका था (कयरंसि वा गामंसिवा) किस गांवमें (कयरंसि वा) किस नगर में (जाव संनिवेसंसि वा) यावत् किस संनिवेशमें रहता था। (किंवा सोचा, किंवा दच्चा, किंवा भोचा, किंवा किचा) इसने क्या सुनकरके, कौनसा अभय सुपात्र -दान देकरके और क्या अरस विरस आहार करके (किंवा समायरिसा) तथा कौनसा सदाचारका आचरणे कर के, (कस्स वा तहारुवस्स वा समणस्स माणस्स वा अंतिए) एवं किस तयारूपधारी श्रमणके अथवा माहणके पास (एगमपि आयरियं) एकभी आर्य (धम्मिय) धार्मिक (सुवयण) सुवचन (सोच्चा) सुन करके -- लोय३ प्राप्त ४२ छ. (कोवा एस आसि पूचभवे) ते निभi me त ? (किं णामए वा? भर्नु नाम शु तु ? (किं गोते वा ?) भर्नु मात्र यु तु ? (फयरंसि गामं सि वा) ४या समभा(कयरंसि वा) या नगरमा (जाव संनिवेसंसि वा) (46) ४या निवेश पतन विseो अ५ ४२वाना छ) या सनिवेशमा तेम्मा २डेता सता ? किंवा सोचा, किंवा दचा, किंवा भोचा, किंवा किच्चा) तभ शु श्र१५ शन, नि, शुभाधन, शु. ४ीन (किं समायरित्ता) भायर मायन, (कस्स वा तहारुवस्स वा समणस्स वा, माहणस्स वा अतिए) तथा या तया३५पारी अभा], अया भानी पासे (एगमपि आरियं) मे पY मा (पम्मिय) धामि (मुवयणं) सन वा प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ ईशानेन्द्र पूर्वभववर्णनम् १६७ वचनं 'सोचा' श्रुत्वा कर्णगोचरीकृस्य 'निसम्म' निशम्य तद्वाक्यमादेयतयां हृद्यवधार्य 'जण' येन खलु दानादिना 'ईसाणेणं' ईशानेन 'देविदेणं' देवेन्द्रेण, 'देवरण्णा' देवराजेन सा पूर्वोक्ता 'दिवा' दिव्या अपूर्वा 'देविड्डी' देवद्धिः, 'जाव-अभिसमन्नागया' यावत् अभिसमन्वागता, यावत्करणात् देवद्युतिः दें- वानुभावः लब्धा प्राप्ता इति गम्यते । कस्मिन् भवे कुतः सकाशात् कीदृशमनेन पुण्यमर्जितं यस्मादीशी देवदिः प्राप्तेति भश्नाशयः ॥ सू० १८ ।। मूलम् एवं खल गोयमा! तेणं कालेणं, तेणं समएणं, इहेव जंबूदीवे दीवे, भारहे वासे, तामलित्तीनामं नयरी होत्था, वण्णओ, तत्थणं तामलित्तीए नयरीए, तामलीनामं मोरियपुत्ते गाहावई होत्था अड्डे, दित्ते जाव-बहुजणस्स अपरिभृए, तए: णं तस्स मोरियपुत्तस्स तामलित्तस्स गाहावइस्स अन्नया क- याई पुत्वरत्तावरत्तकालसमयंसि कुटुंवजागरियं जागरमा- णस्स इमेयारूवे अज्झथिए, जाव-समुप्पजित्था, अत्थितामे पुरा पोराणाणं, सुचिण्णाणं, सुपरकंताणं, सुभाणं, कल्लाणाणं, (निसम्म) उसे अवधारण करके (देविंदेणं देवरण्णा) देवेन्द्र देवराज (इसाणेणं) इशानने (सा दिव्या देविट्टी) वह दिव्य देवर्द्धि (जाव अभि समन्नागया) यावत् अपने समक्ष भोगरूपमें प्राप्त को । तात्पर्य यह है कि ईशानने पहिले भवमें ऐसा कौन सा एक भी आर्य और धार्मिक वचन तथारूपधारी श्रमण अथवा माहणके पास सुना कि जिसको लेकर यह ईशान सवलोकका इन्द्र हुआ और इतनी बड़ी दिव्य देवर्द्धि प्राप्त की. ॥ सू. १८ ॥ (सोचा) सामान (निसम्म) तनयमा पराम२ उतारीन देविदेणं देवरण्णा ईसाणेणं) ४३-६, देवAN DATA (सा दिवा देविटी) ते दिव्य पdि will (जाव अभिसमन्नागया) प्रात २ छ ? पार्नु तात्पर्य छ शानेन्द्र તેને પૂર્વભવમાં એવું કર્યું એક પણ આર્ય અને ધાર્મિક વચન કેઈ મણ માહણની પાસે સાંભળ્યું હશે કે જેથી તે ઈશાન દેવલોકન ઈન્દ્ર બને છે અને તેણે આટલી બધી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે ? : સૂ. ૧૮ :

१७० भगतीचे पवइए वियणं समाणे इमं एयावं अभिग्गहं अभिगिणा- इ कप्पइ मे जावज्जीवाए छह छठेणं, जाव-आहारित्तए ति का इमं एयारूवं अभिग्गहं अभिगिहित्ता जावजीवाए छटुं छटेणं अणिक्खित्तेणं तवोकम्मेणं उड्ढं वाहाओ पगिज्झिय पगिनिमय सूराभिमुहे आयावणभूमीए आयावेमाणे विहरइ छट्टस्सवि. य णं पारणगंसि आयावणभूमीओ पच्चोरुहइ पच्चो हित्ता सममेव दारुमयं परिग्गहं गहाय तामलित्तीए नयरीए उच्च- नीअ-मज्झिमाई कुलाई घरसमुदाणस्स भिक्खायरियाए अडइ, अडित्ता सुद्धोयणं पडिग्गाहइ, तिसत्तक्खुत्तो उदएणं पक्खालेइ, तओपच्छा आहारं आहरेइ ॥ सू० १९ ॥ छाया-एवं खलु गौतम ! तस्मिन् काले, तस्मिन समये इहव जम्बूद्वीपे द्वीपे भारते वर्षे ताम्रलिप्ती नाम नगरी आसीत् वर्णकः तत्र ताम्रलिप्त्यां नगयों तामली (ताम्रलिप्तो) नाम मौर्यपुत्रो गाथापतिरासीत् आढयः, दीप्तः, यावत्- 'एवं खलु गोयमा!' इत्यादि- सूत्रार्थ- (एवं खलु गोयमा!) हे गौतम! सुनो इसका कारण इस प्रकारसे है (तेणं कालेणं तेणं समएणं) उस काल में और उस समयमें (इहेच जंबूदीचे दीवे भारहे वासे तामलिती नाम नयरी होत्था) इसी जंबुद्धीपमें स्थित भारतवर्ष में ताम्रलिप्ती नामकी एक नगरी धी। (वण्णी) वर्णक (तत्थ णं तामलित्तीए नयरी) उस ताम्रलिली नगरीमें (तामिली नाम मोरियपुत्ते गाहावई होत्या) तामिली इस "एवं खलु गोयमा" त्यादि सूत्रार्थ -- (एवं खल्ल गोयमा!) हे गौतम! तेनु ४२५ सामी. (तेणं कालेणं तेणं समएणं) ते णे भने ते समय (इहेब जंबूदीवे दीवे भारहे वासे सामलिती नाम नयरी होत्था) मा मूद्री ५ मावस भारतवर्षमा तालिसी नामे नसती. (अण्णमओ) पानगर तेनुं वर्णन सा. (तत्थ गं तामलित्तीए नयरीए) ते afeel नगरामा तामिली नाम मोरियपुसे गाहावई .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३. उ.१ ईशानेन्द्रस्य देवदर्यादिमानिकारणनिरूपणम् १७१ बहुजनैसरिभूतश्चापि आसीत् , ततस्तस्य मौर्यपुत्रस्य ताम्रलिप्तस्य गाथापतेः अन्यदा कदाचित् पूर्वरात्रा-पररात्रकालसमये कुटुम्बजागरिकां जाग्रतः अयम् एतद्रूपः आध्यात्मिकः, यावत्-समुदपद्यत, अस्ति तावत् मम पुरा पुराणानां मु. चीर्णानाम् सुपराक्रान्तानाम् , शुभानाम् , कल्याणानाम् , कृतानां कर्मणां कल्याण- फलत्तिविशेषः, येनाहं हिरण्येन वर्धे, सुवर्णेन वर्भ, धनेन वर्धे, धान्येन वर्षे, पुत्रैः वर्ष, पशुभिर्वर्थे, विपुलधन-कनक-रत्न-मणि-मौक्तिक-शहशिला-बाल- नामका एक गाथापति-गृहस्थ रहताथा, यह मौर्य गाथापतिका पुत्र था। (अड्डे दित्ते जाव बहुजणस्स अपरिभृए) यह तामिली मौर्यपुत्र धनाढय एवं दीप्तिशालीथा तथा अनेकजनों द्वारा भी यह अपरिभृत धा। (तएणं तम्स मोरियपुत्तस्स तामलित्तस्स गाहावइस्स अन्नया कयाई पुव्वर- त्तानरत्तकालसमयसि कुटुंबजागरियं जागरमाणरस इमेयारूचे अज्झ- थिए जाव समुप्पन्जिया) एक ममय की बात है कि इस मौर्यपुन तामली गृहपति को रात्रि के पीछले प्रहर में कुटुम्ब जागरणासे जागते हुए इस प्रकार का आध्यात्मिक यावत् मनोगत संकाप उत्पन्न हुआ (अत्थिता मे पुरा पोराणाणं, सुचिण्णाणं, सुपरिवंताणं, सुभाणं, कल्लाणं, कडाणं, कम्माणं कल्लाणफलवित्तिविसेसो) मेरे पूर्व में किए हुए प्राचीन, अच्छीतरहसे आचरित, सुपराक्रमयुक्त, शुभ, एवं कल्याणरूप ऐसे कृन कर्मोका कल्याण फलरुप प्रभाव अभीतक बना हुआ है (जेणाहं हिरण्णेणं बढामि, सुवण्णेणं चड्ढामि, धनेणं वड्ढामि, धण्णेणं चड्ढामि, पुत्तेहिं चड्ढामि, पहिं बड्ढामि विपुलधण- होत्या) ताभिक्षी नामने। मे आयात ३५ रहतो तो. ते भोयना पुत्र हता. (अड्डे दित्ते जाव बहुजणस्म अपरिभूए) ते भी मिली धनाढ्य भने કાનિમાન હતું. અનેક માણસેથી પણ તે ગાંયે જાય તે ન હતે. (तएणं तरस मोरियपुत्तस्स तामलित्तस्स गाहावइस्स अन्नया कयाई पुत्ररत्तावरत्तकाल- समयंमि कुटुंब जागरियं जागरमाणस्स इमेयारवे अज्झथिए जाच समुप्पज्जित्था) એક વખત એવું બન્યું કે તે મીય પુત્ર તામિલને કુટુંબ સાથે જાગરણ કરતાં, રાત્રિના છેલા પહાર આ પ્રકારને આધ્યાત્મિક મને સંકલ્પ ઉત્પન્ન થયે– (अत्थिता मे पुरा पोराणाणे, सुचिण्णाणं, सुपरिकताणं, सुभाणं, कल्लाणं, कडाणं, कम्माणं कल्लोणफलवित्तिविसेसो) મારા દ્વારા પૂર્વે કરવામાં આવેલા પ્રાચીન સારી રીતે આચરેલ, પરાક્રમથુન, શુભ અને કલ્યાણરૂપ ફત કને ४क्ष्या ३५ प्रभाव यामाहाँ छ. जणाहं हिरणेणं बड्डामि, सुवाण्णेणं बढामि , .

- उदय से पर १७२ भगवतिय रक्तरत्नसत्सारस्वापतेयेन अतीव अतीय अभिवर्षे, नव किम् असं पुरा पुरा णानां मुचीर्णानाम्, योयत्-कतानाम्, कर्मणाम् एकान्नशः क्षयम् उपेक्षमाणी विहरामि, तद्गावत्-तागत् अहं हिरण्येन या, गवत-अतीव अती अभिवः, कणग-रयण-मणि-मोत्तिय-मंग्व-सिलप्पचालरत-रयण संतमार सा- वएज्जेणं अईब अईय अभिवामि) इसीसे में हिरण्य चांदीसे बह रहा हूं, सुवर्णसे यह रहा हूं, धनसे बढ़ रहा है, धान्य अनाजसे वर रहा हूं, पुत्रोंसे बह रहा हूं, पशुओंसे गाय भैस-आदिसे बह रहा हूं, इस तरह मैं विपुल धन से, कनक से रजतसे मणिसे मौक्तिको से. शंख से, चन्द्रकान्त आदि मणियों से प्रवाल से, तथा सत्सार वाले धन से खूब२ यह रहा है। (तं रहा है। (तं किं णं अहं पुरा पोराणाणं सुचिण्णाणं जाय कहाणं कम्माणं एगंत सोख उवेहमाणे विहरामि) इस तरह पूर्वोपार्जित शुभकर्मों के मुझ लक्ष्मी देवी आदि की हर तरह से कृपा बनी हुई है, अतः ऐसी स्थिति में क्या में पूर्वकृत उन सुन्दररूप से आचरित किये गये यावत् कृत शुभकर्मों का एका न्ततः विनाश उपेक्षित कर सकता हूं अर्थात् नहींकर सकता हूं तात्पर्य कहने का यह है कि मैं इतने प्राप्त इस वैभवसुख में संतुष्ट बनारह कर भविष्यत्काल संबंधी सुख प्राप्ति के प्रति उदासीन बन- जाउं यह मुझे कथमपि उचित नहीं है । (तं जाव ताव अहं हिर- विपुल धण-कणग-रयण-मणि-मोत्तिय - संख-सिलप्पवालरत्तरयण संतसार सावएजेणं अईच अईच अभिवड्वामि) थी भारे त्या वि२९यनी तथा सुवर्णना વધારો થયે કરે છે, ધન અને ધાન્યને વધારે થયા કરે છે, પુત્રે વધતા જાય છે, ગાય, બળદ આદિ પશુઓની સંખ્યા પણ વધી રહી છે, એ જ રીતે મારે ત્યાં ધન, કનક, ચાંદી, મણિ, મોતી, શંખ, ચન્દ્રકાન્ત આદિ મણિયે, પરવાળાં વગેરે અતિશય भू८५५ । धननी वृद्धि यही छ. (तं किं णं अहं पुरा पोराणाणं मुचिष्णाणं जान कडाणं कम्माणं एगंतसोखयं उवेहमाणे विहरामि) मा शत पूर्वापानित શુભ કર્મોના ઉદયથી મારા પર લહમીદેવી આદિની કૃપા થઈ છે. તે શું પૂર્વકત સુંદર રીતે આચરેલાં, અને શુભવિષાકવાળા તે શુભકર્મોના વિનાશની ઉપેક્ષા કરવી તે રોગ્ય છે! કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અત્યારે મr:લા સુખ વૈભવથી સંતેષ પામીને मायना सुभ प्रत्ये हसीनता वा ते भने शामतु नथी. (तं नाव ताव अई - + . प्रमेयचन्किोटीका श. ३. उ.१ ईशानेन्द्रस्य देवद्धर्यादिमाप्तिकारणनिरूपणम् १७३ यावच्च मम मित्र-ज्ञाति-निजक संबंधि-परिजनः आद्रियते, परिजानाति, सत्कार- यति, सन्मानयति, कल्याणं मङ्गलं दैवतं चैत्यं विनयेन पर्युपास्ते, तावत् मम श्रेयः कल्यं प्रादुष्मभातायां रजन्यां यावत्-ज्वलति, स्वयमेव दारुमयं प्रतिग्रह. कृत्वा विपुलम् अशनम्, पानम्, खाधम्, स्वायम्, उपस्कार्य, मित्र-ज्ञाति- निजक-सम्बन्धि-परिजनम् आमन्न्य, तं मित्र-जाति-निजकसम्बन्धिपरिजनम् ण्णेणं वामि, जाव अईव अईव अभिवटामि, जाग च णं मे मित्त नाइ-नियग-संबंधि परियणो आढाइ, परियाणाइ, सकारेइ सम्माणेइ कल्लाणं मंगलं देवयं चेहगं विणपणं पज्जुवासइ) इसलिये जबतक मैं हिरण्य से बढ़ रहा है, यावत् मेरे घर पर जबतक सांसारिक वैभव विलासका हरतरह से खूब२ अभ्युदय हो रहा है तथा जय- तक मेरे मित्र, ज्ञातिजन, मेरे निज परिवार के व्यक्ति परिजन, आदि मेरा आदर करते हैं, मुझे स्वामी के रूप में मानते है, मेरा सत्कार करते है, सन्मान करते है और मुझे कल्याणरूप मंगलरूप एवं देवरूप मानकर और ज्ञानवान् मानकर विनयपूर्वक मेरी सेवा करते है, (तावता मे सेयं कल्लं पाउप्पभायाए रयणीए जाच जलंते) तबतक मेरी भलाई इसी में है कि मैं अपना आत्मकल्याण करलू इसलिये मै कल के दिन जय रात्री प्रभातप्रायः हो जायगी यावत् सूर्यका प्रकाश तपने लगेगा अर्थात् सूर्य का उदय हो जावेगा तय मै (सयमेव दाममयं पडिग्गहं करेत्ता, असणं पाणं, खाइमं साइम हिरण्णेणं बड्ढामि, जाव अईच अईच अभिवडामि, जाव च णं मे मित्त-नोइ- नियग-संबंधि-परियणो आढाइ, परियाणाइ, सकारेइ, सम्माणेइ, कल्लाणं मंगलं देवयं चेइयं विणएणं पज्जुवासइ) तथा दन्या सुधा भारे त्यो बि९य, સુવર્ણ, ધન, ધાન્ય આદિની વૃદ્ધિ થઈ રહી છે, ત્યાં સુધી મારે ત્યાં સાંસારિક વૈભવની વૃદ્ધિ થઈ રહી છે, જ્યાં સુધી મારા મિત્ર, જ્ઞાતિજને, કુટુંબીઓ અને પરિજન (આશ્રિતે) મારે આદર સત્કાર કરે છે, અને સ્વામીના રૂપે સ્વીકારીને મને સરકારે છે અને મારું સન્માન કરે છે, અને મને કલ્યાણરૂપ, મંગળરૂપ, દેવરૂપ અને सानागार मानीन विनयपूर्व भारी सेवा ४२ छ, (तावता मे सेयं कल्लं पाउप्प- भायाए रयणीए जाव जलते) त्यां सुधामा ४ ले भा२। भात्मानु ४क्ष्या री શકું તો કેવું સારું! તેથી આ રાત્રી પૂરી થતાં જ से सूर्याध्य यतir (सयमेव दारुमयं पडिग्गरं करेत्ता, विउलं असणं पाणं खाइमं साइमं उचक्खडावेत्ता . १७४ मगनतीजे विपुलेन अशन-पान-खाद्यस्यायेन, बालगन्ध-माझ्या लकारेण च सत्कार्य, समा- न्य तस्यैव मित्र-शाति-निजक-सम्बन्धि-परिजनस्य पुरती ज्येष्ठपुरधाम्मे स्थापयित्वा, तं मित्र-शाति-निजक-सम्बन्धि परिजनम्, ज्येष्टपुत्र आपात्र, उधरवडावेत्ता मित्तणाह-नियग-सयण-संयधि-परियणं आमतेसा स्वयं अपने आप ही दाम्मय प्रतिसाद पात्र पनवाकर, तथा विपुल अशन, पान, खादिम स्वादिम चारी प्रकार के आहार को तैयार कराकर मित्र, ज्ञातिजन स्वजन संबंधी परिजन आदि सब को आ- मंत्रित करूंगा और आमंत्रित करके (तं मित्तणाइ-णियग-संबंधि- परियणं विउलेणं असपापाणखाइमसाइमेणं चत्वगंधमल्लालंका रेण च सफारेत्ता) उस तैयार किये गये विपुल अशन पान खादिम चारों प्रकार के आहार से तथा वस्त्र गंधमाल्य एवं अलंकार से मित्र, ज्ञाति, निजपरिवार के जन, संबंधि और परिजन इन सबका सत्कार करूंगा, सत्कार करके (सम्माणेत्ता) सन्मान करूंगा । सन्मान करके (तस्सेव मित्तणाइणियगसंवधिपरियणस्स पुरओ) फिर मै उन्हीं मित्र, ज्ञाति, निजक संबंधी परिजनों के समक्ष (जेट पुत्तं कु. टुंवे ठावेत्ता) ज्येष्ठपुत्र को कुटुम्ब की रक्षाका भार में नियोजित करके अर्थात् उसे कुटुम्बकी रक्षा आदिका उत्तरदायित्व सौंप करके (तं मित्तणाइ-णियग-संबंधी परियणं जेट्ठ पुत्तंच आपुच्छित्ता) एवं अपने उन मित्र, ज्ञाति, निजक, संबंधी परिजनों से तथा ज्येष्ठ मित्तणाइनियगसयणसंबंधिपरियणं आमंतेत्ता) મારી જાતે જ (લાકડનાં પાત્રો બનાવરાવીશ, તથા મોટા પ્રમાણમાં ખાન, પાન આદિ ચાર પ્રકારને આહાર તેયાર કરાવીને મિત્રો, જ્ઞાતિજને, સ્વજનો, પરિજન વગેરે સીને निभगावाश. (तं मित्तणाइ, णियग, संबधिपरियणं विउलेणं असमपाग खाइमसाइमेणं वत्थगंधमल्लालकारेण य सकारेता) तेयार ४२ आवक्षा વિપુલ ખાન, પાન, ખાદિમ અને સ્વાદિમથી તથા વસ્ત્રોથી, સુગંધી દ્રવ્યોથી, અને અલંકારથી આમંત્રિત મિત્ર, જ્ઞાતિજને, સ્વજનો અને પરિજનો સત્કાર કરીશ. (सम्माणेत्ता) भर्नु सन्मान ४६A. सन्मान ४ीने (तस्सेव मित्तणाइणियग संबंधि परियणस्स पुरओ जेठं पुत्तं कुटुंबे ठावेत्ता) भित्री, नातिना, स्वora અને પરિજને સમક્ષ મારા જયેષ્ઠ પુત્રને કુટુંબરક્ષાની જવાબદારી સોંપીશ. (तं मित्तपाइ-संबंधि परियणं जेपुलं च आपुच्छित्ता). पछी त भित्री, शातिराना, स्वाना, परिता भने ज्येष्ठ पुत्री on धन सयमेव दारुमयं ना १ - . पमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ इशानेन्द्रस्यदेवद्धर्थादिप्राप्तिकारणनिरूपणम् १७५ स्वयमेव दाममयं प्रतिग्रह गृहीत्वा, मुण्डो भूत्वा, माणामिक्या प्रव्रज्या प्रव- नितम्, प्रजितोपि खलु सनइमम्एतदरूपम् अभिग्रहम्-अभिग्रहीप्यामि कल्पते मम जावज्जीवं पप्ठं पप्ठेन, अनिक्षिप्तेिन, तपः कर्मणा, ऊर्च वाह प्रगृह्य प्रगृह्य-मूर्याभिमुग्यस्य आतापनभूमी आतापयतो विर्तुम्, पप्ठस्थापिच पारणे आतापनभूमितः प्रत्यवरुद्ध स्वयमेव दारुमयं प्रतिगहकं गृहीत्वा ताम्र- पुत्र से पूछ करके (मयमेव दाममयं परिग्गहं गहाय) स्वयं ही काप्ठ- निर्मित पात्रोंको लेकर (मुंडे भवित्ता) मै मुंडित हो जाऊँगा। और मुंडित होकर के (पाणामाए पञ्चजाए पवइत्तए) फिर मै "प्राणामिकी" प्रवज्यासे प्रव्रजित हो जाऊंगा। (पव्यइए विधणं समाणे इमं गया. रुवं अभिग्गई अभिगिहिस्सामि) पवर्जित होते ही मै इस प्रकार के इस अभिग्रह को धारण करुंगो कि (कप्पड़ में जावज्जीवाए छटुं छटेणं अणिक्वित्तेणं तवोकम्मेणं) में यावज्जीच निरन्तर छट्ट छट्टकी तपस्या करता रहूंगा, तथा (उर्ल्ड याहाओ पगिज्झिय पगिज्झिय सूरा- भिमुहस्स आयावणभूमिए आयावेमाणस्स विडरित्तए) तथा ऊर्ध्वयाहु होकर सूर्य के सामने आतापन भूमि में आतापना लेता रहूंगा (छहस्स- वियणं पारणगंसि आयावणभूमीओ पचोरुहिता) तथा दो उपवास के बाद जब पारणा का दिन आवेगा तय मै आतापना लेनेकी भूमि से नीचे उतरकर (सयमेव दारूमयं पडिग्गहं गहाय) अपने आपही परिगह गहाय) मा nan 18 २चित पात्रोने Y ४ीने (मुंडे भवित्ता भाये भु ४२वीन) [गाणामाए पयजाए पवइत्तए] "Augra"Var या A°२४२ ४२. (पन्धहए वि य णं समाणे इमं एयाख्घ अभिग्गहं अभिगिहिस्सामि Havrt 08 पछी मन मभिड धा२५१४शश- [ कप्पइ मे जावज्जीवाए छटुं छटेणं अणिवियत्तणं तबोकम्मेणं) वन पर्यन्त निरंतर ने पाहो नी तपस्या AN, तया (उट्ट बाहाओ पगिज्झ्यि पगिज्झिय मराभिमुहस्स आयावणभूमिए आयावेमाणस विहरित्तए]ने साथ "Gया રાખીને સૂર્યની સામે ઉભા રહીને તડકાવાળી ભૂમિમાં આતાપના લીધા કરીશ. (छट्टरस वि य णं पारणगंसि आयावणभूमीओ पचोरुहिना) 8ना पारणाने हिसे मातापन पानी याया नाय तशन (सयमेव दारुमयं पडिग्गहं गहाय) भास पाताना डायमा ४४०४२थित पात्रो ने तामलित्तीए नयरीए] dilaal नगरीमा (उच्च, नीच, मज्झिमाई कुलाई घरसमुदाणस्स भिक्खायरियाए अडित्ता) अय, नाय, भने मध्यम सभा निक्षा पास ४२वा भाटे अभय .

- १७४ मगरतीब विपुलेन अशन-पान-खाधस्वायेन, बनगन्य मापा लकारेण च सत्कार्य, समा- न्य तस्यैव मित्र-शाति-निजक-सम्बन्धि-परिजनस्य पुरतो ज्येप्टपुत्रशा तुम्मे स्थापयित्वा, तं मित्र शाति-निनक-सम्बन्धि परिजनम्, ज्येष्ठपुत्रश्च आपाय, उचकवडावेत्ता मित्तणाह-नियग-सयण-संयधि-परियणं आमतेसा स्वयं अपने आप ही दाममय प्रतिग्रह पात्र यनवाकर, तथा विपुल अशन, पान, खादिम स्वादिम चारी प्रकार के आहार को तैयार कराकर मित्र, ज्ञातिजन स्वजन संबंधी परिजन आदि सय को आ. मंनित करूंगा और आमंत्रित करके ( मित्तणाइ-णियग-संबंधि- परियणं विउलेणं असपापाणखाइमसाइमेणं चत्यगंधमालालंका- रेण य सफारेत्ता) उस तैयार किये गये विपुल अशन पान खादिम चारों प्रकार के आहार से तथा वस्त्र गंधमात्य एवं अलंकार से मित्र, ज्ञाति, निजपरिवार के जन, संवधि और परिजन इन सबका सत्कार करूंगा, सत्कार करके (सम्माणेत्ता) सन्मान करूंगा। सन्मान करके (तस्सेय मित्तणाइणियगसंवधिपरियणस पुरओ) फिर मै उन्हीं मित्र, ज्ञाति, निजक संबंधी परिजनों के समक्ष (जेट पुत्तं कु. टुंचे ठावेत्ता) ज्येष्ठपुत्र को कुटुम्ब की रक्षाका भार में नियोजित करके अर्थात् उसे कुटुम्बकी रक्षा आदिका उत्तरदायित्व सौंप करके (तं मित्तणाइ-णियग-संबंधी परियणं जेट्ट पुत्तंच आपुच्छित्ता) एवं अपने उन मित्र, ज्ञाति, निजक, संबंधी परिजनों से तथा ज्येष्ठ मित्तणाइनियगसयणसंबंधिपरियणं आमंतेत्ता) મારી જાતે જ (alxs;ri) पात्रां मनायीश, तथा भार प्रभाभा मान, પાન આદિ ચારે પ્રકારને આહાર તૈયાર કરાવીને મિત્રો, જ્ઞાતિજ, વજન, પરિજને વગેરે સૌને निभा पाणी. (तं मित्तणाइ, णियग, संबधिपरियणं विउलेणं असगपाग खाइमसाइमेणं वत्यगंधमल्लालकारेण य सकारत्ता) ते तयार ४२वसा વિપુલ ખાન, પાન, ખાદિમ અને સ્વાદિમથી તથા વસ્ત્રથી, સુગંધી દ્રવ્યથી, અલંકારથી આમંત્રિત મિત્ર, જ્ઞાતિજને, સ્વજને અને પરિજનોને સાકાર કરીશ. (सम्माणेत्ता) मर्नु सन्मान शि. समान रीने (तस्सेव मित्तणाइणियग संबंधि परियणस्स पुरओ जेडं पुत्तं कुटुंबे ठावेत्ता) भित्रो, ज्ञातिनी, स्वरना અને પરિજનો સમક્ષ મારા જયેષ્ઠ પુત્રને કુટુબરક્ષાની જવાબદારી સંપીશ. (तं मित्तणाइ-संबंधि परियणं जेहपुनं च आपुच्छित्ता). पछी त भित्रा, शातिना, ari, ५विना भने न्य. पुजनी २०० धने सयमेव. दारुमयं કાષ્ઠના અને . , - अमेयचन्द्रिका टीका श.उ.१ ईशानेन्द्रस्य देवदर्यादिमाप्तिकारणनिरूपणम् १७७ सायश्चित्तः, शुद्धमवेझ्यानि मगल्यानि वस्त्राणि प्रवरपरिहितः अल्पमहर्याऽऽभ- रणालंकृतशरीरो भोजनवेलायाम् भोजनमण्डपे मुखामनवरगतः, ततो मित्रशाति निजक-स्वजन सम्बन्धि-परिजनेन माध तं विपुलम् अशन-पानं-खाद्यम्-स्वाधम् आम्वादयन्, विस्वादयन, परिभोगयन्, परिभाजयन परिभुनानो विहरति, उसने स्नान किया (कयवलिकम्मे) बलिकर्म किया (कयकोउय मंगल पायच्छित्ते) कौतुक, मंगल, प्रायश्चित्त किये । बाद में (सुद्धपावेसाई गल्लाई वत्थाई पचरपरिहिए) शुद्ध प्रवेशयोग्य मांगलिक बनों को उसने अच्छी तरह से पहिरा तथा (अप्पमदग्धाभरणालंकियमरीरे) अल्पभारवाले वेशकीमती अलंकारोंसे उसने अपने शरीर को अलं. कृत किया। (भोयणवेलाए भोयणमंडवंमि सुहासणवरगप) बाद में वह भोजनशाला में गया और वहां पर एक सुन्दर आसन पर चैठ गया । (तएणं मित्तणाइणियगसयणसंबंधोपरिजणेणं सद्धिं) जय मित्रजन, ज्ञातिजन, निजकजन, स्वजन संबंधिजन और परिजन ये सब वहां आ गये तब इन सबके साथ (तं विउलं असणं पाणं खाइमं साइमं आसाएमाणे वीसाएमाणे परिभाएमाणे, परिभुजेमाणे विहरइ) बैठकर उसने उस अशन, पान, खादिम, और स्वादिम चारों प्रकार के आहार को चखा विशेपरुचिपूर्वक ग्वाया, इस तरह उस आहार को उसने स्वयं जोमा और दूसरों को जिमाया (हाए) भान यु. [कयवलिकम्मे] બલિકર્મ કર્યું, [ कयकोउय मंगलपायच्छिते ] तु४, भने प्रायश्चित्तनी विधि पशुपतावा. [सुद्ध पावेसाई मंगल्लाई वत्थाई पचरपरिहिए ] त्या२ मा पवित्र स्थानमा प्रवेश स्तो quते परवायोग्य मांग पत्रो भवपाडा. [अपमहग्याभरणालंकियसरी२] तथा & Art प ध मति माभूपये 43 शरी२ने शार्य [गोयण- वेलाए भोयणमंडवंसि सुहासणवरगए] त्या२ मा तेमा लानus"PUR એક સુંદર આસન પર બેસી ગયા [तएणं मित्तणाइणियगसयण - संबंधि- परिजणेणं सद्धि] न्यारे तेमना भित्री, ज्ञातिना, स्ने भने परिजन (यां माना गया त्यात सोनी सा सीन [तं विउलं असणं पाणं खाइम साइम आसाएमाणे चीसाएमाणे परिभाएमाणे, परिभुजेमाणे विहरइ] तेरे ते मन, પાન, ખાદ્ય, અને સ્વાઘને ચાયાં, વિશેષ રુચિપૂર્વક ખાધાં, આગ્રહ કરીને એક- બીજાને જમાડયાં, આ રીતે તે ચારે પ્રકારના આહાર તામિલી પિતે જ અને . . १७६ भगवतीय लिप्त्यां नगर्याम् उच-नीच मध्यमानि कुलानि गृहसमुदानस्य भिक्षा चर्यया अटि- वा शुद्धोदनं पतिगृह्य ते त्रिसप्तकृत्वः उदकेन प्रक्षाल्य ततः पश्चात् आहारम् आहर्तुम् इति कृत्वा एवं संमेक्षते, संमेक्ष्य फल्प प्रादुप्पभातायां यावत-ज्वलति, स्वयमेव दारुमयं प्रतिग्रहकं करोति, कृत्या विपुलम् अशन-पान खाघम्-स्वायम् उपस्कारयति, उपस्कार्य ततः पश्चात् स्नातः, कृतवलिकर्मा, कृतकोतुकमाल- काष्ठनिर्मित पात्र लेकर (तामलित्तीए नयरीए) ताम्रलिप्ती नगरी में (उच्चनीय मज्झिमाई कुलाई धरसमुदाणस्स भिक्खायरियाए अडिसा) ऊंच, नीच, मध्यम कुलों में गृह समुदान की भिक्षा प्राप्ति के निमित्त की गई चर्या पूर्वक शुद्ध भिक्षा लेने के लिये भ्रमण करुंगा भ्रमण करके (सुद्धोदनं परिगहित्ता, वहांसे शुद्धोदन मात्र केवल भात लूंगा लेकरके (तं तिसत्तक्खुत्तो उदएणं पक्खालेता उसे २१ बार जल से धोऊँगा। धोकर के (तओ पच्छा आहारं आहरित्तए) इसके बाद उसका आहार करूँगा (निकटु एवं संपेहेइ) इस प्रकार का अ- भिग्रह लेने का उसने विचार किया। (संपेहिता कल्लं पाउन्भूयाए जावजलंते इस प्रकार के विचार के बाद प्रातःकाल हो गया यावत् सूर्य उदित हो गया) (सयमेव दारुमयं पडिग्गहयं करेइ) उसने स्व- यमेव काष्ठका पात्र तयार किया (करित्ता) तयार करके (विउलं असणपाणखाइमसाइमं उवक्खडावेइ) फिर उसने पुष्कल अशन, पान, खादिम स्वादिम चार प्रकार का आहार निष्पन्न कराया। जप चारो प्रकार का आहार निष्पन्न होचुका तब उसके बाद (पहाए) (सुद्धोदनं परिगाहेत्ता) र शुद्ध मात १ पहारी३. (तं तिसत्तक्खुत्तो उदएणं पक्खालेता) ते मातने २१ मत etथा पश. शते. २१ २२४वीस पार पाथी पाये (तओ पच्छा आहारं आहरित्तए) ते तन त्या२ मा ६।२ ४रीश (त्तिक एवं संपेहेइ) II ARने ४.५ तेभर ध्या. (संपेहिता कल्लं पाउन्भूयाए जाव जलते) मा प्रभाव स४६५ ४ा पछी न्यारे शत्री पूरी 45 भने सूर्य ना तय थयो त्यारे (सयमेव दारुमयं पडिग्गयं करेइ) तभो त ? ४०४i पात्रो तयार ४.. (करित्ता) पात्रो तैयार ४ा ५४ी [विउलं असणपाणखाइमसाइमं उबक्खडावे ] भर भाटा प्रभाभा अन्न, પાન, ખાદ્ય સામગ્રીઓ તૈયાર કરાવી. આ રીતે ચારે પ્રકારના આહાર તૈયાર કરાવીને .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ ईशानेन्द्रम्य देवदर्यादिप्राप्तिकारणनिरूपणम् १७९ परिणामिक्या पत्रज्यया-प्रबजितः प्रवनितोऽपि च खलु सन् इमम् एनद्रूपम् अभिग्रहम् अभिगृह्णाति-'कल्पते मम यावज्जीवं पप्ठं पप्ठेन, यावत्-आहर्तुम् इति कृत्वा' इमम् एतद्रूपम् अभिग्रहम् अभिगृहाति, अभिगृा यावज्जीवं पठं पप्ठेन अनिक्षिप्नेन तपः कर्मणा ऊर्च बाह प्रगृह्य पगृह्म सूर्याभिमुख आता. एनभूमौ आनापयन विहरति, पष्टस्यापि च पारणके आतापनभूमितः प्रत्य अपने उन मित्र ज्ञाति आदि परिजनोंसे पूछा [आपुच्छिना, मुंडेभवित्ता पाणामाए पञ्चजाए पश्चइए] पूछकर फिर वह मुंडित होकर के प्राणा मिकी दीक्षा से दीक्षित हो गया [पवइए वियणं समाणे इम एया एवं अभिग्गह अभिगिण्हह दीक्षित होते ही उसने इस प्रकार अभि- ग्रह लिया [कप्पड़ मे जावज्जोवाए छठें छटेणं जाव आहारित्तए तिकटु इमं एयावं अभिग्गई अभिगिण्हह कि मै जपतक इस पर्याय में रहंगा-अर्थात् जीवित रहूंगा तयतक में छह छह की तपस्या करूँगा अर्थात निरन्तर दो दो उपवास करूँगा। एवं पारणा के दिन सिर्फ ओदन भात का ही उसे २१ बार धोकर आहार लूंगा। [अभिगि- मिहत्ता] इस प्रकार का अभिग्रह धारण करके वह [छट्ट छटेणं अणि- क्खित्तणं तवोकम्मेणं उड्ड बाहाओ पगिज्झिय सराभिमुहे आयावण- भूमीए आयावेमाणे विहरइ छह छट्ट की तपस्या करने लगा और दोनो हाथो को ऊंचा करके वह सूर्याभिमुख होकर आतापना भी लेने लग गया [छट्ठस्स वियणं पारणगमि आयावणभूमीओ पच्चो. न्य पुत्र पास ही सेवानी २० भाol. [आपुच्छिता, मुंडे भवित्ता पाणामाए पवजाए पबहए] २०n बने माथे भु. ४शवाने तो प्राणामिकी दीक्षा ५२ ४१. [पन्चइए वि य णं समाणे इमं एयाख्वं अभिग्गहं अभिगिण्डइ] क्षा भी शने तुरत तेभो मेवो मलि पाए! ४ - [कप्पइ मे जाव- जीवाए छ8 छठेणं जाव आहारित्तए त्ति कटु इमं एयारूवं अभिग्गह अभिगिण्हड] हु वनपर्यत नित२४ ॥२२ ४ ४NA. पारन विस ઊંચ, નીચ અને મધ્યમ ઘરસમુદાયમાથી વહોરી લાવેલા ભાતને પાણીથી ૨૧ વાર धाउन तेना मा ४NA. [अभिगिण्डित्ता] मारना भलियर धारण शने तमे। [छटेणं अणिकिम्वत्तेणं तवोकम्मेणं उट्टयाहाओं पगिज्झिय पगिज्झिय मरा- भिमुहे आयावणभूमिए आयावेमाणे विहरह] ७४ने पाशो नी तपस्या निरंतर કરવા લાગ્યા. અને બને હાથ ઊંચા રાખીને સૂર્યની સામે મેં રાખીને તેઓ तवाणी भूमिमा भातापन । संवा साया [छहस्स वि य गं पारणगंगि . - १७८ भगवती निमित्वा भुक्तोत्तरागतोऽपि च खलु मन आचान्तः चोसः, परमविभूतः । मित्रम्, यावत्-परिजनं विपुलेन अशन-पान-बाय स्वायेन पुष्प-यय-गन्ध-माल्या ऽलङ्कारेण च सत्कारयनि, सन्मानयति, सत्कार्य मम्मानस्य च गिऋहाने यावत्-परिजनस्य पुरतो ज्येष्ठपुत्रं कुटुम्ये स्थापयति, म्यापयित्वा तं मित्र शातिम्, यावर परिजनम्, ज्येष्ठं पुत्रश्न आपच्छति, आपृच्छय, मुण्डो भूत्व (जिमियभुत्तुतरागण वियणं ममाणे आयते) जीमधुकने के बाद ही उम उसी समय आचमन कुल्ला किया चिोक्खे, परम सुइन्भूपा दोनों हा धोये मुंह धोया बत्रों पर जहां भोजन आदि के सीत पडे थे उन साफ किया इस तरह वह परम शुचीभूत हुआ [तं मित्त जाव प रियणं विउलेणं असणं पाणं खाइमं साइमं पुप्फवस्थगंध मल्लालंका रेण सफारेइ बाद में भी आये हुए अपने मित्रजनों को यावत् प रिजनों को उसने जिमाया इस प्रकार अपने मित्रादि समस्तजनो को चारो प्रकार का आहार जप वह अच्छी तरह से करा चुका तब इसके उपरान्त उसने उन सयका पुप्प, वस्त्र, गंध, माला और अलं- कार इन सब वस्तुओं से सत्कार किया सम्माणेई] सन्मान किया [तस्सेव मिनणाह जाव परियणस्स पुरओ जेट्टपुत्तं कुटुंबे ठावेई सत्कार सन्मान करने के पश्चात् उसने उन्हीं मित्रजन आदि सबके समक्ष अपने जेष्ठपुत्र को कुटुम्ब में स्थापित किया, हावेत्ता तं मिनणाइ जाक परियणं जेडं पुभं च आपुच्छइ स्थापित करके फिर उसने उससे और ते तना भित्रोने HIया. [निमियभुतुत्तरागए वि य णं समाणे आयते स्या छ तुरत तQ rautelचोक्खे, परमसुइभए] ने साथ पाया માં ધોયું, ભજન કરતી વખતે વસ્ત્રો પર પડેલા ભજન ઓન ડાઘ સાફ કર્યા, આ शत अतिशय शुथियुत न्यो तः मित्तं नाव परियणं विउलेणं असं पाणं खाइमं साइमं पुप्फरत्यगंधमल्लालंकारेण सकारेइ भित्री, तिने, चना, परिचना माया, तभने ५ मान, पान, સવા આહાર કરાશે અને ફુલ, વસ્ત્ર, સુગંધી દ્રવ્ય, માળાઓ અને અલ કારોથ तमनसा२ यो, [ सम्माणेइ ] भने सन्मान यु. [तस्सेव मित्तणा जाव परियणम्स पुरओ जेट्टपुत्तं कुटुंबे ठोवेइ ] स४२ सन्मान या पछी । મિત્રો, જ્ઞાતિજને, કુટુંબીઓ અને પરિજન સમક્ષ પિતાના સૌથી મોટા પુત્રને मना पारी सापामा भावी ठावेत्ता तं मित्तणाइ जाच परियणं जेहं पुत्तं च आपुच्छई] AIR 18 ते भित्रो, ufarai, arना, पनि भने ત્યાર બાદ પણ प्रमेयचन्द्रिका टीका श.. उ.१ ईशानेन्द्रस्य देवदर्यादिप्राप्तिकारणनिरूपणम् १८१ निश्चयेन 'तेणं कालेणं' तस्मिन् काले 'तेणं समयेणं' तस्मिन् समये 'इहेव अस्मिन्नेव 'जयूदीचे दीवे' मध्य जंबूद्वीपे 'भारहे वासे' भारते वर्षे भरतक्षेत्रे वंगदेशे 'तामलित्ती' नाम्रलिप्ती नाम 'नयरी' नगरी 'होत्या' आसीद 'वण्णओ' एतस्या वर्णनम् औपपातिकमत्रोक्तचम्पानगरीवद् निज्ञेयम् 'तत्य गं' तत्र खलु 'तामलित्तीए' ताम्रलिप्त्याम् 'जयरीए' नगर्याम् 'तामली' ताम्रलिप्त नामा 'मोरियपुत्ते' मौर्यपुत्रः मौर्यवंशोत्पन्नः ‘गाहावई' गाथापतिः बहुकुटुम्ब प्रभृनधनसमृद्धयादि स्वामो 'होत्या' आसीत, स 'अट्टे आढयः 'दित्ते' दीसः माप्त की है उसका कारण इस प्रकारसे है..'तेणं कालेणं तेणं सम- गणं' उस काल और उस समयमें 'इहेव' इसी 'जंबूदीवे दीवे' जंबू- द्वीप नामके द्वीपमें-मध्यजम्बू द्वीपमें 'भारहे वासे' भरतक्षेत्रके वंग देशमें 'तामलित्ती नाम नयरी होत्था' ताम्रलिप्ती नामकी नगरी थी 'यण्णओ' इस नगरीका वर्णन औपपातिक मूत्र में जिस प्रकारका चंपानगरी का वर्णन किया गया है वैसा ही जानना चाहिये । 'तत्य णं तामलित्तीए' उस तामलिप्ती 'नयरीए' नगरीमें 'तामली' ताम्र- लिप्त नामका 'मोरियपुत्ते' मौर्यवंशोत्पन्न 'गाहावई' गाथापति पहुकृटु- म्यवाला एवं प्रभूत धनसंपत्ति आदिका स्वामी 'होत्था' था। वह 'अढे आढय था 'दित्ते' प्रतापशाली था 'जाच' यावत् 'बहुजणस्स अपरिभूए यावि होत्था' अनेक जनों द्वारा भी वह परिभूत (पराजय) "एवं खलु गोयमा!" गीतभगोत्रीय वायुभूति ! शानेन्द्र ते हिव्य દેવદ્ધિ આદિ નીચે દર્શાવેલા કારણે પ્રાપ્ત કરેલ છે- तेणं कालेणं तेणं समएणं" ते आणे भने ते सभये 'इहेव जयूदीवे दीवे' भूद्री५ नाभना भय द्वीपमा 'भारहे वासे' ०२तना महेशमा "तामलित्ती नाम नयरी होत्था" ताम्रलिस्ती नामनी नगरी ती. "वण्णओ" मोपपति સત્રમાં જેવું ચંપાનગરીનું વર્ણન કર્યું છે, એવું જ તે નગરીનું વર્ણન સમજવું. "तत्थ णं तामलित्तीए नयरीए" a lar नगमा "तामली मोरियपुत्ते गाहावई होत्था" भी i arrial diwal नामना गायापति (विYख टन भने धनपतिनो पाभी) रहेता तो. ते 'अड्डे ध! ४ धनाढय sतो, "दित्ते' घt atी तो मने "बहुजणस्स अपरिभूए याचि होत्था" भने । 43 પણ અપરાજિત હતે ઘણા કે ભેગા થાય તે પણ તેને પરાજય આપી શકતા जाव यावत् 1 પદને પ્રયોગ થયે છે, તે વડે નીચે - નહીં અહીં જે . - भगवतिसूत्रे बरोहति, प्रत्यारुह्य स्वयमेव दारुमयं प्रतिग्रहं गृहीत्वा ताम्रलिप्या नगर्याः उच-नीच-मध्यमानि कुलानि गृहसमुदानस्य मिक्षाचर्गया अति अटिन्वा शुद्धौ- दन भतिगृहाति, एवं त्रिसप्तकृत्यः उदकेन प्रक्षालयति, नता पक्षात आहारम् आडारयति ॥ मृ० १९ ॥ टीका-भगवान घायुभूतिम्मति ईशानेन्द्रम्प देवदर्यादि प्राप्तिकारणं पूर्व- भवादिकं वर्णयति-'एनं खलु गोयमा !' हे वायुभूते ! एवं वक्ष्यमाणमकारेण रुहइ तथा जव छ? तपस्या को पारणा का दिन होता तय वह उस दिन आतापनभूमि से उतरता और [ पच्चोरुहिता] उतर करके सयमेव दारुमयं पडिग्गहं गहाय तामलित्तीए नयरीए उच्चनीयमजिम- मकुलाई घरसमुदाणस्स भिक्खायरियाए अडइ) अपने आप काष्ठ निर्मित पात्रों को लेकर ताम्रलिप्ती नगरीमें ऊचनीच और मध्यम- कुलों में गृहसमुदानकी भिक्षा प्राप्ति के निमित्त की गई चर्चापूर्वक शुद्ध भिक्षा लेनेके लिये भ्रमण करता (अडित्ता सुद्धोयणं पडिग्गाहइ, तिसत्तक्खुत्तो उदएर्ण पक्खालेइ, तओ पच्छा आहारं आहारेइ) भ्रमण करके शुद्धओदन मात्र वह भिक्षावृत्ति में लेता और लेकर वह उन्हें २१ इफीस चार जल से प्रक्षालित करना बाद में वह उन्हें अपने आहार के काम में लेता ॥ टीकार्थ-ईशानेन्द्र ने दिव्य देवद्धि आदि किस तरहसे प्राप्त की है ऐसा वायुभूतिके पूछने पर भगवान कहते हैं-'एवं खलु गोयमा हे गौतमगोत्रीय वायुभूति ! ईशानेन्द्र ने जो यह दिव्य देवद्धि आयावणभूमीओ पचोरुहइ] न्यारे ७४नी तपस्याना पानी १५ ते त्यारे तेथे। माता भूभिमाथी नीय GRa मने [ पचोरुहिता ] उतरीने [सयमेव दारुमयं पडिग्गहं गहाय तामलित्तीए नयरीए उच्चनीचमज्ज्ञिमकुलाई घरसमुदाणस्स मिक्खायरियाए अडड] पाताना डायमा ४२थित पात्रो as તામ્રલિમીનગરીના ઊંચ, નીચ અને મધ્યમ ઘરસમુદામાં ચરીને માટે ભ્રમણ કરતા. [अडित्ता सुद्धोयणं पडिग्गाहइ, तिसत्तक्खुनो उदएणं पक्खालेइ, तओ पच्छा आहारं आहारेइ] ते भिक्षमा मात्र शुद्ध लात પ્રમ્હણ કરતા, તે ભાતને તેઓ ૨૧ વાર પણીથી દેતા. ત્યાર બાદ જ તેનો આહાર કરતા. ટીકાર્થ– “ઈશાનેન્દ્ર દિવ્ય દેવદ્ધિ આદિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા, એવા વાયુભૂતિ ગણધરના પ્રશ્નનો જવાબ મહાવીર પ્રભુ આ પ્રમાણે આપે છે- प्रमेयचन्टिकाटीका श.३२.१ ईशानेन्द्रस्य देवदर्यादिप्राप्तिकारणनिरूपणम् १८३ दारता-गम्भीरतादिरूपया दीप्त्या च सम्पन्नो निर्वातस्थानस्थानीयया सदा. चारमर्यादापालनादिरूपया बहुजनम्याऽपरिभूततया अपराजिततया च सम्पन्नः समुज्ज्वलतीति हेतुताऽवच्छेदकधर्मस्याऽऽढयता-दीप्त्यपरिभूतना-एतत्रितय. निप्ठस्यैकस्य सत्यान्न तृणारणिमणिन्यायेन प्रत्यक्षाऽनुमानाऽऽगमगन्देषु प्रामा- पयमिव प्रत्येकं हेतुता अपितु समुदाये प्रदीपचदेव । "होत्या" आसीत् 'तपणं' ततस्तदनन्तरं 'तस्स' तस्य 'मोरिगपुत्तम्स' मौर्यपुत्रस्य 'तामलित्तस्स' ताम्रलिप्तस्य, गाहावइस्स' गाथापतेः 'अन्नया' अन्यदा 'कयाई कदाचित् 'पुन्चरत्ता वरत्तकालसमयसि' पूर्वरात्राऽपररात्रकालसमये रात्रिपश्चिमभागे । कुटुंबजाग- रियं' कुटुम्बजागरिकां कुटुम्बजागरणाम् ‘जागरमाणस्स ' जाग्रतः जागरणां कुर्चतः 'इमेयारूवे' अयमेतावद्रूपः वक्ष्यमाण स्वरूपः 'अज्झत्थिए' आध्यात्मिक आत्मसम्बन्धी संकल्पः विचारः 'जाव' यावत् 'समुपन्जित्या' समुदपधत, समु- है-इसी तरह से यह भी तैल और बत्ती के जैसी आढयता से नमृद्धि से एवं शिखास्थानीय उदारता, गंभीरता आदि रूप दीप्ति से सम्पन्न हुआ निर्वातस्थानीय सदाचार मर्यादा के पालन आदि रूप बहुजन अपरिभूतता से अपराजितता से चमकता रहता था । 'तएणं तस्स मोरियपुत्तस्स' उस मौर्यपुत्र 'तामलित्तस्स' नाम्रलिप्त 'गाहावइस्स' गायापति के चित्त में 'अन्नया कयाई किसी एक समय पुन्चरत्तावरत्तकालसमयंसि' पूर्वरात्र अपररात्र कालसमय में अर्थात रात्रिके पश्चिमभाग में 'कुटुंय जागरिकां' कुटुम्य जागरणा करते हुवे 'इमेयारूवे अज्झथिए जाच समुपन्जित्था' यह इस प्रकार का आत्मा में उत्पन्न होने के कारण आत्मसंबंधी संकल्प-विचार यावत् આદરૂપ તિ (દીપ્તિથી યુક્ત તે તાલિમ, સુરક્ષિત નિત સ્થાનરૂપ સદાચાર, મર્યાદાપાલન આદિ ગુણ વડે, ઘણું લોકો સામે પણ અપરાજિત રહેતે હતો – તેના गुयायी ते ने "नएणतस्स मोरियपुत्तस्स तामलित्तस्स गाहावइस्स" ते भीय पुत्र, यापति तामलिताना मनमा "अन्नया कयाई" मे समय "पुयरत्तावरत्तकालसमयंसि" "पूर्वरात्र अ५२२। सभ" मे बिना छ। पारे "कुटुंबजागरिकां" मुटुभ २४ ४२ती जाये "इमेयारूवे अज्झ- स्थिए जाच समुपजित्या આ પ્રકારને આધ્યાત્મિક વિચાર આવ્યા. તે વિચાર माम पनि थये तो भाटे तेने माध्यामि उही छे. माही 'जाव' थी નીચને સૂત્રપાઠ ગ્રહણ કરી છે– १८२ भगवतीमत्रे प्रतापशाली 'जाव' यावत्-यावत्पदेन-'वित्थिण्ण विउल-भवण-सपणासण- जाण-वाहणाइणो बहुधण-बहुनायरुष-ग्यए आभोगपओग संपउत्ते विच्छ डिय विउलभत्तपाणे बहुदासी-दास गोमहिसगवेलयप्पभूए' इत्यस्य ग्रहणम् , अभ्या थस्तु उपासकदशाङ्गमत्रे प्रथमाध्ययने तृतीयमत्रो आनन्दगाधापति प्रकरणे अगारधर्मसंजीवनी टीकायां विलोकनीयः, तेजस्वी 'बहुजनस्स' बहुभिजनरपि 'अपरिभूएयावि' अपरिभूतश्चापि 'अइढे दिसे, अपरिभूए' एभित्रिभि विशेपणैः मौर्यपुत्र-गाथापती पदीपदृष्टान्तोऽभिप्रेतस्तथाहि यया प्रदीपस्तेल- वर्तिभ्यां शिवया च सम्पनो निर्याते स्थाने सुरक्षिनः प्रकाशमामादयति, एवमयमपि तैल-वर्ति-स्थानीयया आढयताऽपरपर्यायचा, शिखा-स्थानीयो- हो सके ऐसा नहीं था यहां 'यावत्' शब्दसे 'बिस्थि विउल-भवण सयणासण-जाणवाहणाओ यहुजण यहुजायख्व-रयर, आओगपओग- संपउत्ते, विच्छड्डिय विउलभत्तपाणे, पहुदासीदास गोमहिस गवेलयप्प- भूए' इस पाठका संग्रह हुआ है। इन पदोंका अर्थ उपासकदशा- सूत्र में प्रथमाध्ययनमें तृतीयसूत्र में आनन्दगाथापति के प्रकरणमें अगार संजीवनी टीका में लिख दिया गया है-सो वहां से देख लेना चाहिये । 'यहु जणस्स अपरिभूए यावि' इस पाठ द्वारा सूत्रकारने ताम्रलिप्त में तेजस्विता प्रकट की है। इसी लिये अनेकजन मिलकर भी उसका थाल वांका नहीं कर सकते थे । 'अढे दित्ते अपरिभूए' इन तीन विशेषणोंसे मौर्यपुत्र गाधापतिमें प्रदीपका दृष्टान्त घटित हुआ है जिस प्रकार दीपक बत्ती और तेल से तथा अपनी शिखा से युक्त होकर सुरक्षित निर्यातस्थानमें रखे जाने पर प्रकाशित होता रहता સૂત્રપાઠ ગ્રહણ કરી છે- " विधिणविउलभवणसयणासण--जाणवाहणाओ-- बहुजणबहुजायस्व-रयए, आओगपभोग संपउत्ते, विच्छद्रिय-विउलभत्तपाणे, बहुदासीदासगोमहिसगचेलयप्पभूए " मा सूत्रपना भय GIRBEगसूत्रना પહેલા અધ્યયનના ત્રીજા સુગમાં આનંદ ગાથાપતિના પ્રકરણમાં અગારસંજીવની Asभा माली छ. तो त्यांचा पांची सी. "बहुजणस्स अपरिभूए यावि" मा સુત્રપાઠ દ્વારા તામલીને પ્રભાવ બતાવે છે. અનેક લોકો મને પણ તેને વાળ पNि Asता नही. “अढे दित्ते अपरिभूए!" मात्र વિશેષણ દ્વારા તામલિને દીપક સાથે સરખાવી શકાય. જેવી રીતે વાટ, તેલ અને તેથી ચુકત દીવાને કોઈ સુરક્ષિત (પતન ન નડે એવાં) સ્થાનમાં રાખ્યું હોય તે તે તેને પ્રકાશ આપ્યા કરે છે, એવી રીતે તેલ અને વાટરૂપી ધનાઢતાથી, એને ઉદારતા ગંભીરતા - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ ईशानेन्द्रस्यदेवद्धर्यादिमाप्तिकारणनिरूपणम् १८७ पतेयं-शुद्धद्रव्यजातम् , एतेन विपुलधनकनकादिना ‘अईव-अईच ' अतीवा- तीव अत्यधिकम् 'अभिवढामि' अभिवः 'तं किणंअहे' तत् तस्मात् कारणात् कि कथमहम् 'पुरापुराणाणं' प्राक्तनानाम् सुचिण्णाण'मुचीर्णानाम्' सुष्ठ समाचरि- तानां 'जाव-कडाणं' यावत् कृतानाम् , यावत्करणात् सुपरिक्रान्त शुभकल्याणादि सूच्यते. 'पगंतसो' एकान्तशः आत्यन्तिकम् 'खयं क्षयं-नाशम्, 'उवेहमाणे' उपेक्षमाणः-उपेक्षां कुर्वाणः उदासीनः 'विटामि' तिष्ठामि, मम एतावत्सु- खादिकं विद्यते एवातः तावन्मात्रमेव पर्याप्तमिति धिया भाविसुखसाधनादौ औदासीन्यमवलम्ब्य निष्क्रियरूपेण कालक्षेपणं नोचितमिति भावः, 'तंजाव-ताव' . यहां जानना चाहिये । प्रथाल तो मृगा को कहते ही हैं। पारा- गादिकजो मणि होने है वे रक्तरत्न से गृहीत हुए हैं । सत्मार शब्द का अर्थ है- सुन्दर सारवाला स्वापतेय शब्द का अर्थ है शुद्ध द्रव्य समुदाय । इस तरह जब मेरे यहां पर ये समस्त सांसारिक पुण्य लभ्यपदार्य वृद्धिंगत हो रहे हैं तो क्या में इतने मात्र से अपने आ- पको कृतार्थ मानकर चुपचाप पैठा रह क्योंकि इस तरह से पैठे रहने में तो मेरा पुण्य कर्न क्षय ही होता रहेगा और एक दिन ऐसा भी आसकता है कि जिससे मैं इन सब से रहित भी हो सकता ह अतः इस तरह से होजाने में बुद्धिमानी नहीं है- घुद्धि- मानी तो इसी में है कि इस पुण्य कर्म लभ्य विभृति के सद्भाष में ही मैं अपने भाषीलाभ की और निगाह रखू-उस तरफ से આદિ મણિને રકતરત્ન કહેલ છે. “સત્કાર' એટલે સુંદર સારયુક્ત “સ્થાપતેય' એટલે દ્રવ્ય સમુદાય. આ રીતે મારે ત્યાં, મારા પૂર્વકૃત કમેને પરિણામે સમસ્ત સાંસારિક સમૃદ્ધિ- માં વધારે થઈ રહી છે ત્યારે એટલાથી જ સંતોષ માનીને બેસી રહેવું તે શું મારે માટે એગ્ય છે? આ પ્રમાણે બેસી રહેવાથી તે મારાં પુણ્યકર્મોને ક્ષય થઈ જશે અને એક એવો દિવસ પણ આવશે કે જ્યારે આ બધાં સુખ અને વૈભવે મારી પાસેથી ચાલ્યાં જશે. તે આ રીતે બેસી રહેવામાં ડહાપણ નથી. અત્યારે જ્યારે મારે ત્યાં પુણ્યકર્મને પ્રતાપે સુખ સમૃદ્ધિની કળ ઊડી રહી છે, ત્યારે જ મારે મારા ભાવિ સુખને વિચાર કરે એ- તે પ્રત્યે ઉદાસીન ન બનવું જોઈએ. એ જ વાત સૂત્રકારે નીચેના સૂત્રપાઠ દ્વારા પ્રકટ કરી છે– . . १८६ भगवतीने 'पहि' पशुभिः, पूर्वोक्तमेव गोवलीपदन्यायेन सविशेपमा "विपुल-धण-कमग- रयण-मणि-मोत्तिय संख-सिल-पवाल-रत्तरयण संतमारमावएजेण" विपुल धन-कनक-रत्न-मणि-मौक्तिक-शंख-शिलामवाल-रक्तरत्नसत्मारस्वापतेयेन. तत्र 'विउलं' विपुल-प्रचुरम् विपुलशब्दम्य सर्वत्रान्वयः कर्तव्यः, धन-गणि मादिरूपम् कनक-सुवर्ण, रत्न-कतैनादिकम् , मणिश्चन्द्रकान्तादिः, मौक्तिक मसिद्धम् , शा-दक्षिणावर्नादिः शिलामवालं-विद्रुमम् यद्वा शिला-शुभलक्षण पापाणविशेषः, रक्तरत्न-पद्मरागादिकम् , सत्मार-गोभनसारयुक्तम् सा. से पद रहा हूं, 'पसूहि चट्टामि' पशुओं से बढ रहा हूं, अर्थात् इन सय धन धान्यादिक की मेरे यहां अधिक मात्रा में दिन प्रतिदिन वृद्धि होती जा रही है, इस तरह 'विउल धण-कणगरयग-मणि- मोत्तिय संख-सिलपवाल रत्त रयण-संतसारसावएज्जेणं अईवर अभि- वामि' मेरे यहाँ पर विपुलमात्रा में धन, कनक, रत्न, मणि मौक्तिक, शंख, शिला, प्रवाल, रक्तरत्न, सत्सारवाला स्थापतेय धन बहुत बहुत रूपसे बढ रहा है। विपुल शब्द का अर्थ प्रचुर है और इसका संबंध धन कनक आदि सबके साथ लगा लेना चाहिये । गणिमादिरूप पदार्थ धनशब्दसे गृहीत हुए हैं। कनक शब्दका अर्थ सुवर्ण सोना है। ककतनादिकरत्न-रत्न पदसे लिये गये हैं। चन्द्रकान्तादि मणि मणिपद से गृहीत हुए हैं। मौक्तिक प्रसिद्ध हैं । दक्षिणावर्तादि शंख शंख पदसे लीये गये हैं। शिला प्रवाल से मृगा लिया गया है । अथवा शुभलक्षणोंवाला जो पाषाण विशेष होता है वह शिला है ऐमा "पुत्तेहिं वडामि" संताननी पार वृद्धि यही छ, “पमहिं बामि भने गाय, बैंस माहि पशुमानी पशु वृद्धि २४ २डी छ. मेरा प्रमाणे "विउल धण- कणगरयण-मणि-मोत्तिय-संख-सिलप्पवाल-रत्त- रयण - संतसारसावएजेणं अईव२ अभिवड्वामि." भारे त्यां धन, (सुवर्ण), २न, भाषण, माती, म, શિલા, પ્રવાલ, રકત રત્ન, અને સત્સારવાળા સ્વપનેય (સારરૂપ દ્રવ્ય સમુદાય ) વગેરેમાં વિપુલ પ્રમાણમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. વિપુલ એટલે મોટા પ્રમાણમાં. અહીં દરેક શબ્દ સાથે તેનો પ્રયોગ કરવાનો છે ધન શબ્દથી કણિમ સિનામહેર) આદિ સિકકા ઝડણ કરવા. કનક એટલે એનું રત્ન એટલે કેતન આદિ ને મણિ એટલે ચન્દ્રકાન્ત આદિ મણિ, મૌકિતક એટલે સાચાં મેતી, શીખ એટલે દક્ષિણાવત આદિ શંખ, શિલાપ્રવાલ એટલે મૂંગા (પરવાળાં) અથવા શુભ લક્ષણે વાળા પાષાણ વિશેષને માટે શિલા શબ્દને પ્રગ કર્યો છે અને પ્રવાલ એટલે પરવાળાં, પરાગ ८ . . प्रमेयंचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ ईशानेन्द्रस्यदेवद्धर्यादिप्राप्तिकारणनिरूपणम् १८९ सेयमानुप्सेयदासादिपरिजनः 'आदाइ' आद्रियते-आदरं करोति 'परिया- गाइ' परिजानानि ममातां स्वीकरोति 'सकारेइ सत्कारयति अभ्युत्थानादिना 'सम्माणेई' सन्मानयति वस्त्रादिना, 'कल्लाणं' कल्याणं-कल्याणमयम् 'मंगलं' मङ्गलमयं दैवतं-धर्मदेवसदृशम् , चैत्य-ज्ञानमयं मां विनयेन-भक्तिभावेन "पज्जुवासई" पर्युपाम्ते-सेवते 'तावता' तावत्काल 'मे' मम 'सेयं श्रेयो विद्यते, 'कल्लं' कल्ये प्रभानकाले 'पाउप्पभायाए' प्रादुप्पभातायाम् 'रयणीए' रजन्यां रात्रौ 'जाव जलंने' यावत् ज्वलति प्रकाशते मर्योदयो भवति तावत् 'सयमेच' स्वयमेव 'दाममयं' काष्ठमयं 'पडिग्गह' प्रतिग्रह पानं 'करेत्ता' कृत्वा मदर्य काष्ठमयं पात्रं निर्माय तथा 'विउल' विपुल पुष्कलम् 'असणं पाणं' अशनं पान 'वाइम साइम' खाद्य स्वाधम् ‘उवक्खडावेत्ता' उपस्कार्य गोत्रवालेजन, सम्बन्धीजन-मातृपक्षकेजन, परिजन दासादिजन-ये सब मेरा आदर करते हैं, 'परियाणाइ' मेरी आज्ञा मानते हैं, 'सफारेह' मेरा अभ्युत्थान आदि द्वारा विनय करते हैं, 'सम्माणेह' वस्त्रादिक भदान द्वारा मेरा सन्मान करते हैं 'कल्लाणं, मंगलं, देवयं चेइयं विणएणे पज्जुघासइ' और मुझे कल्याण स्वरूप, मंगलरूप, धर्मदेव ज्ञानवान जानकर मेरी विनयपूर्वक पर्युपासना करते हैं-'तावता' तबतक 'मे सेयं' मेरी भलाई इसी में है कि मैं 'कलंपाउप्पभायाए रयणीए' कल प्रातःकाल होते हो 'जाव जलंते' यावत् सूर्योदय होने पर (सयमेव दारुमयं पडिग्गहं करेत्ता' अपने आप ही काष्ठमय पात्र करवाकरके तथा 'विउलं असणं पाणं खाइमं साइमं उबक्कडा- જ (માતૃપક્ષનાં સગાં) અને પરિજને (દાસ-દાસી) મારે આદર કરે છે, "परियाणाइ" " भारी मात्रा भाने छ, “सकारे" मा थने, પ્રણામ આદિ २२ मा२। स४२ ४२ छ "सम्माणेई" भने विविध वस्तुमे। लेट आचीन भा३ सन्मान ४३ छ, “कल्लाणं, मंगलं, देवयं, चेइयं विणएण पज्जुवासइ" અને મને કલ્યાણ સ્વરૂપ, મંગળરૂપ, ધર્મદેવ જેવા જ્ઞાનવાત જાણીને વિનય પૂર્વક भारी पथुपासना ४२ छे "तावता मे सेयं" त्यां सुधीमा तन! त्याग ४शन संसार छ।उवामा । भा३ ५८याय छ. "कल्ल' पाउप्पभायाए रयणीए" प्रात: Anior "जाव जलते" सूहिय थथा पछी सयमेव दारुभयं पडिग्गहं करेता, भारी नr subsri पात्रो या२ ४रावीश, तथा "विउलं असणं पाणं खाइमं साइमं उपकडावेत्ता" विपुल प्रमाणुभां मन्न, पान जैसा કાલ " તુરત જ - - १८८ भगवतिम्चे नत् तस्मात् कारणाव-यावत्-तापत् अहं हिरण्येन-नतेन, गायत्करणा मुवर्ण धन धान्य-पुत्र-पशुभिः 'वहामि ब. जार-भईन अईय' यावत् अतीवातीव 'अभिवटामि' अभिवर्दे, यारस्करणेन विपुलवन-यानम-रत्न-मणि-मौक्तिक- शह-शिला-प्रवाल-रक्तरत्नसत्सारस्वापतेयेन इति गृचिनम्, 'जावणं में यावन् खलु मम 'मित्त-नाइ-नियग-संधि परियणो मित्र-नानि-निनक- सम्बन्धिपरिजनः शातिः सजातीयः, निजका गोप्रजः, सम्बन्धी मावपक्षीयः परिजनः दासादिः, तथाच मुहदसमानगोत्रीयसहवासिकटुम्रपरिवार पिठन उदासीन न प यही सय वर मोर्यपुत्र ताम्रलिप्त अप विचार करता है-'तं किं अहं पुरा पोराणाणं सुचिण्णाणं जाव कहाणं कम्माणं एगंतसो सयं उवेहमाणे बिहरामि' वह सोचता है कि ये सय पूर्ण भव में दानादिकरूप से आचरित किये गये यावत् शुभकर्मो के उदय से सांसारिक सुखदायी पदार्थ प्राप्त हुए हैं तो क्या इतने मात्र से मैं संतुष्ट होकर इनका विनाश अपनी आँखों से देखें। अर्थात् 'मुझे इतना सुखादिक प्राप्त है ही अतः मुझे इतना ही वश है' इस घुद्धि से भाविसुखके साधन आदि में उदासीनता धारण करके निष्क्रियरूप से कालक्षेपण करना उचित नहीं है-' जाप ताव' इस लिये जपतक मैं "हिरण्णणं वदामि जाव अईवर अभिव डामि जाच च णं मे मित्त, नाइ, नियग, संपधि-परियणी आठाइ' हिरण्य आदिक पदार्थो से पद रहा ह-यावत् इन सब की अधि- काधिक मात्रा में मेरे यहां खूब वृद्धि हो रही है- (यहां यावत् पद् से "विपुल धन कनक रत्न आदि पूर्वोक्त पाठ गृहीत हुआ है) और जबतक मेरे मित्रजन, ज्ञातिजन-सजातीयजन, निजजन-समान "तं किं अहं पुरापोराणाणं सुचिण्णाणं जाव कडाणं कम्माण एगंतसो-- क्खयं उवेहमाणे हिरामि" ते तासित वा पिया२ ४३ मा દાનાદિ રૂપે આચરેલાં શુમકના ફળ રૂપે મને સાંસારિક સુખ આપનારા પદાર્થોની પ્રાપ્તિ થઈ છે શું એટલાથી જ સંતોષ પામીને તેમને વિના મારી આંખોથી જ જે? એટલે કે મને આટલા બધાં સુખની પ્રાપ્તિ થઈ છે, એ મારે માટે પુરતાં છે” આ વિચાર કરીને ભાવિ સુખની પ્રાપ્તિ પ્રત્યે ઉદાસીન થવું તે એગ્ય ન ગણાય. "तं जाय ताव" l crयां सुधी ॥ त्यां "हिरपणे नामि जाव अईव२ अभिवटामि" છેઈત્યાદિ હિરણ્ય (ચાંદી)ના વધારો થઈ રહયા છે. સુવર્ણને વધારે થઈ રહે છે, ધન, ધાન્ય, મણિ, રત્ન આદિ ઉપરોક્ત સઘળી ચીજોનો વધારો થઈ રહે છે - તે દરેક અધિકને અધિક પ્રમાણમાં વધી રહયાં છે, અને જ્યાં સુધી મારા મિત્ર, જ્ઞાતિજને, નિજજને (સમાન ગેત્રવાળા કે, કુટુંબીઓ, સંબંધી- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ ईशानेन्द्रस्यदेवद्धर्यादिप्राप्तिकारणनिरूपणम् १९१ निवेद्य 'सयमेव' स्वयमेव 'दारुमय काप्ठनिर्मित 'पडिग्गह' पतिग्रहं पात्रं 'गहाय' गृहीत्वा 'मुंडे भवित्ता' मुण्डो भूत्वा केशानपनीय 'पाणामाए' पाणामिक्या- अंग्रे वक्ष्यमाणम्वरुपया तनामिकया 'परजाए' प्रव्रज्यया 'पन्चहत्तए' प्रजितुं श्रेयः इति पूर्वेणान्वयः । 'पन्चडए वि य णं समाणे' मनजितोऽपि च खलु सन् पत्रनितः सन् खलु इत्यर्थः 'इम पयावं' इमम् वक्ष्यमाणम् एतावद्रूपम् 'अभिग्गहं 'अभिगिण्डिरसामि' अभिग्रह-नियमविशेषम् अभिग्रहीप्यामि स्वीकरिष्यामि इति- विचारयति, अभिग्रहस्वरुप निरूपयति-जावज्जोवाए' इत्यादि । कल्पते मम याव- जीवं, जीवनपर्यन्तम् 'छर्ट टेणं' पष्ठं पप्ठेन 'अणिक्खित्तेण' अनिक्षिप्तेन निरन्तरेण 'तबोकम्मेणं' तपःकर्मणा 'उह' ऊर्च 'वाहाओ' वाह 'पगिज्झिय पगिज्झिय' प्रगृह्य प्रगृह्य 'मराभिमुहस्स' सूर्याभिमुखस्य 'पायावणभूमीए' आ- दाममयं पडिग्गहं गहाय' तथा स्वयं ही दारुमय पात्रों को लेकर के 'मुंडे भवित्ता' मुंडित हो जाऊं और मुंडित होकर के 'पाणामाए' प्राणामिकी कि जिसका स्वरूप आगे प्रकट किया जाने वाला है- ऐसी 'पन्चजाए' प्रव्रज्या से 'पन्चइत्तए' प्रवजित होजाऊ इसी में मेरी भलाई है- यहां ऐसा संबंध लगा लेना चाहिये 'पञ्चइए वि णं समाणे' और जय मैं प्रव्रजित हो जाऊंगा-तब 'इमं एयारूवं' इस प्रकार के इस वक्ष्यमाण 'अभिग्गह' अभिग्रहको 'अभिगिहिस्सामि' धारण करूंगा नियम विशेप का नाम अभिग्रह है। ऐसा उसने विचार कियाजिस अभिग्रह नियम विशेष को धारण करने की इसने भावना भाई है अय सूत्रकार उसी अभिग्रह को प्रकट कर रहे है- 'कप्पड़ में जावजीवाए छठें छट्टेणं अणिक्खित्तेणं तवीकम्मेणं बाहाओ पगिज्झिय पगिज्झिय सूराभिमुहस्स आयावणभूमीए आया.. "सयमेव दारुमयं पडिग्ग गहाय" भारी ते निमत पात्रीने प्रह ४ीने "मुंडे भवित्ता" भाथे भू31 ४२सपीने “पाणामए पन्चज्जाए पाइता" પ્રાણામિકી પ્રવજ્યા (પ્રાણમિકી પ્રવજ્યાનું સ્વરૂવ હવે પછીના અધ્યયનમાં સમજા- पामा भावये) मा।२ रीश "पचहए वि णं समाणे" मा रात वीक्षा सधने "इयं एयाख्वं" मा प्रारी अभिग्गहं अभिगिहिस्सामि" मनिवड धारण કરીશ-(અભિગ્રહ એટલે અમુક પ્રકારને નિયમ) હવેના સૂત્રમાં એ વાત પ્રકટ કરવામાં આવી છે કે તેમણે કે અભિગ્રહ કરવાના નિશ્ચય કર્યો. "कप्पइ मे जावज्जीवाए छ8 छट्टेणं अणिक्खित्तेणं तवोक्कम्मेणं उर्ट- भमवती परिष्कार्य पाकादिना परिशोधनादिना संस्कत्य 'मित्त-णार-नियम-सया-- संबंधि-परियण' मित्र-जाति-निजक-स्वजन-सम्बन्धि-परिजनम् पूर्वोक्त साह चन्धुकुटुम्बपरिवारादि सम्बन्धिवर्गम् 'आमंतेत्ता' आमन्य निमनय तं मित्र-ज्ञाति-निजक-सम्बन्धि परिजनम् निपुलेन मयूरेण उपर्युक्ताऽऽशनपान- खायस्वायेन वस्त्र-गन्ध-माल्यालझारेण च 'सरकारता' सत्कार्य भोजनद्वारा उपहारद्वारच सम्मान्य-सम्मानयित्या, तस्यैव उपर्युक्तस्यैव मिप्र-वाति-नित्रक सम्बन्धि-परिजनस्य पुरतोऽग्रे समक्ष इत्यर्थः 'जेटपुष' जेष्ठपुगं कुटुम्चे 'ठावेगा' स्थापयित्वा नियोज्य तदुपरि कुटुम्बमारान् निक्षिप्य न मित्र-मातिनिजक-सम्बन्धि परिजनं कुटुम्बबन्धुजन ज्येप्टपुत्रश्न 'आपुच्छित्ता आपरछय तेभ्यो निजविचार वेत्ता' विपुल मात्रा में अशन. पान, खादिम और स्वादिम आहार धना करके 'मित्तणाह नियग सयण संधि परियण मित्रजन,जातिजन, निजजन-स्वजन संबंधीजन एवं परिजनोंको 'आमतेत्ता' आमंत्रित करके 'तं मित्तणाइणियगसंबंधिपरियणं उन मित्रादि जनोंका विश्लेणं उस विपुल 'असण पाण खाहम साइमेणं' अान आदि द्वारा, तथा वस्थगंधमलालंकारेणं' वस्त्र गंध माल्य एवं अलंकारों द्वारा सत्कार करूं और मन्मान करूं | 'सकारेत्ता सम्माणित्ता' सत्कार सन्मान करके तस्सेव मित्तणाइणियगसंबधिपरियणस्म पुरओ' फिर उन्हीं मित्रादिकों के समक्ष 'जेट्ठ पुत्ते कुटु' ज्येष्ठ अपने पुत्र को कुटुम्ब में स्थापित करके अर्थात् उसके ऊपर कुटुम्ब का भार रख करके तं मित्तणाइ नियग संबंधि परियणं जेट्टपुलंच आपुच्छित्ता' फिर मै उन अपने मित्रादिको से और उस ज्येष्ठपुत्र से पूछकर 'सयमेव माघ मने स्वाध मा २ धावाने " मित्तणाइ णियगसयणसंबंधीपरीयणं " मित्रों, शाति, भामा, सभामा भने पनिाने "आमंतेत्ता" मामीन "तं मित्तणाइणियग-संबधिपरियणं " ते भित्री, ज्ञानिना, भाना, संभधामा भने पनिाना "विउलेणं" ते विY "असगपाण खाइम साइमेणं" ભેજન આદિ દ્વારા તથા वस्थगंधमल्लालंकारेणं" વસ્ત્ર, સુગંધિ દ્રવ્ય, માળાઓ भने २३॥ १३ सा२ ४३रीश. "सकारत्ता सम्माणित्ता" तेमनी सा२ ४शन "तस्सेत्र मित्तणाइणियगसंबंधिपरियणस्स पुरओ "afat aratी समय "जे पुत्तं कुटुं" भार न्य३ धुत्रने मुटुमनी vपामारी सौंपी UN. "तं मित्तणाइनियगसंवधिपरियणं जेट्टपुत्तं च आपुच्छित्ता" त्या२००४ ते મિત્રો, જ્ઞાતિજને, કુટુંબીઓ, સંબંધીઓ, પરિજને અને જયેષ્ઠ પુત્રની રજા લઈને .

धोऊंगा बाद में उन्ह आहार में रंगा । "नि को एचं संपेहेइ' इस प्रमेयचनिकोटीका श. ३. उ.१ ईशानेन्द्रम्य देवदादिमामिफारणनिरूपण १९९ इति पूर्वेणान्वयः 'तिकटु' इतिकस्वा उक्तरूपेण अभिग्रा विधाय 'एग रोपेहे' एवं संपेक्षते-विचारयति संपत्तिा गंप्रेक्ष्य विगार्ग प शोदिने गमोनिग. मानुसारं ताम्रलिप्लो दीक्षां गृहीनयान उनि भनिपादागि-'कमळ' फरणे प्रभास- काले पाउपभायाप' पादप्पभानायाम् गंगापमानागा जन्माण 'नार- नलंते' यावन् ज्वलति यायन सूर्योदयो भयनि नायन पगमेन दारुमग प्रति- ग्रह पावविशेष करीति निर्मापति निर्माण र विपुग्ला भशन-पान-साधम्- स्वायम् उपन्कारयति, विपुलम् अगनपान-ग्गाधम् गोधम् उपम्फा सनः पथात्-'हाए' स्नातः कपलियम्' कायलियर्मा-कतवायसादिक्ष्याम स्थान से उतरकर अपने आप ही दाममय पात्र लेकर ताम्रलिप्ती नगरी में जाऊंगा और वहां पर उन, नीच, मध्यम गृहों में अनेक घरों से भिक्षाप्राप्ति के निमित पर्याकगंगा, उम ममय में सिर्फ भातमात्र ही भिक्षा में लंगा दाल गाया आदि पदार्थ नहीं। उसे लेकर शुद्ध निदीप गरमजल से अचितजल से उन्हें २१ पार मकार उसने विचार किया 'मंपेटिना' एमा विचार करके पलं पा उप्पभायाए जाव जलते उसकी रजनी प्रभातप्राय हो गई अर्थात्- भातःकाल हो गया और यावत् सूर्यका उदय हो गया तप 'दारुमयं पडिग्गहियं उसने दाममय पात्रोको 'फरेह' पनवाया 'करिता' धनधा करके फिर उसने 'चिउलं असणपाणखाइमं साइम' विपुलमात्रामें अशन पान खाद्य और स्वाय चार प्रकारका आहार रैंधवाया 'उव- क्खडावेत्ता' चारों प्रकारका आहार रंधवा करके 'तओ पच्छा' बाद પિતાના હાથમાં જ કાષ્ઠનિર્મિત પાત્ર લઈને તામ્રલિપ્તી નગરીમાં ભિક્ષા પ્રાપ્તિ માટે બ્રમણ કરીશ. ત્યાં નીચ, ઉચ્ચ અને મધ્યમ ગ્રહ સમુદાયમાં ફરીને ફકત શુદ્ધ ભાત જ વહેરી લાવીશ-બીજો કોઈ પણ પદાર્થ વહેરીશ નહીં તે શુદ્ધ ભાતને નિર્દોષ ગરમ પાણીથી અચિત્ત જળથી ૨૧ વાર ધોઈશ. ત્યાર બાદ તે ભાતને મારા આહા- २भा उपयो॥ ४॥२. "ति कटु संपेहेइ" तेभर की प्राश्ना स४८५ या. "संहिता" मेवी स८५ ४शन "कल्लं पाउप्पभाए जाव जलं ते" न्यारे रात्रि पूरी 45 भने प्रात: थयो भने सूर्य ना तथा प्रशqा साया त्या३ "दारु. मयं पडिग्गहिय" तमः ४४i पात्र "करेइ मनापशव्यां. "करित्ता" पात्रो બનાવરાવીને विउलं असणपाणखाइमं साइम" भए मशन, पान, माध અને સ્વાદ્ય એ ચારે પ્રકારના આહારે મોટા પ્રમાણમાં રંધા चक्खडावेत्ता" १९२ भगवती तापनमा 'भागामाणम्स' मातापपतो मम 'वितरितए' वितु 'करपते' इति पूर्वेणान्वयः, सूर्यामिमुग्यम् अर्थ इम्तो प्रमाप आतापनां ग्रहीप्यामि, तथा 'उहास वियण' पप्यस्मपिच 'पारणंगि' पारणे 'आगारणभूमीओ' आता- पनमिनः आतापनाप्राणस्थानान् पोटिया' प्रत्यकका अवतीय 'सयमेव स्वयमेव 'दाममयं पडिग्गय दाममयं प्रनिग्रहकंपा गहाय गृहीत्वा तामलित्तीए' ताम्रलिप्त्यां 'नगरीए' नगर्याम् 'उच्च-नीभ-मजिसमाई उच्चनीनमध्यमानि 'कुलाई कुरानि गृहाणि 'घरसमुदाणम्स' गृहसमुदानस्य अनेकगृहसमास्य 'भिकखायरियाए' भिक्षाचर्य या 'अडिता' भटित्वा भमित्वा 'मुदोदणे सुद्धो- दन पवित्रभक्तमात्रम् 'पडिगाहेता प्रतिगृत आदाय तम् ओदनम् 'ति सत- चयुत्तो' त्रिसप्तकृत्वः एकविंशतिवारान् 'उदएणं' उदकेन 'पाखालेत्ता' प्रक्षाक्ष्य 'तओपन्छा' ततापभात् तदनन्तरम् आहारम् 'आहरितप' आदतुम् 'कल्पते' चेमाणस्स विहरिसप' उसने प्रव्रज्या धारण करनेके बाद "मैं जब तक जीवित रहंगा-तप तक निरंतर छट्ट छट्ट की तपस्या करता रहंगा । दो उपवास करना इसका नाम छट्ट छट्टकी तपस्या करना है। तथा आतापना भूमिमें दोनों हााको ऊँचा करके आनापना लेता रहंगा" ऐसा विचार किया-इस नियम विशेपको धारण करने की मन में निश्चय किया। तथा यह भी उसने दृढ संकल्प किया कि 'छहस्स वियणं पारणंसि आयावणभूमीओ पचोरुहिता सयमेव दारु मयं पदिग्गह गहाय तामलिसीए नयरीए ऊचनीय मज्झिमाई कुलाई घरसमुदाणस्स भिक्खायरियाए अडित्ता सुद्धोदणं पडिगाहेत्ता तं तिससक्खुत्तो उदएर्ण पक्खालेता तो पच्छा आहारं आहारित्तए' जिसदिन ? के पारणा का दिन होगा उस दिन आतापनोग्रहण- बाहामो पगिझिय पगिज्झिय सुगभिमुहस्स आयारणभूमीए आयावेमाणस्स बिहरित्तए" Nanaन ५३ थाय त्या सुधा हुँनिर तर ७४ने पा२ ७. કરીશ. (છઠ એટલે બે ઉપવાસ) આ રીતે છઠની તપસ્ય દરમિયાન હું બને હાથ ઊંચા રાખીને સૂર્યની સામે તાપન (તડકાવાળી) ભૂમિમાં બેસીને તાપના લઈશ. quी तभी मनभा सेय. पण निश्चय यो : "छहस्स वि य णं पारणंसि आया वणभूमीओ पच्चोरुहिता सयमेव दारुमय पडिग्गहं गहाय तामलित्तीए नय- रीए उच्चनीय मज्झिमाई कुलाई घरसमुदाणस्स भिक्खायरियाए अडित्ता मुध्यो. दणं पडिगाहित्ता तं तिसत्तक्खुत्तो उदएणं पक्खालेता तो पच्छा आहार आहरित्तए" ना पा२णाने से मातायना देवानी भूमि ५२थी उतरीने भा२॥

, . प्रमेयचन्किोटीका श. ३. उ.१ ईशानेन्द्रस्य देवद्धर्यादिप्राप्तिकारणनिरूपणम् १९३ इति पूर्वेणान्चयः "त्तिकटु' इतिकृत्वा उक्तरूपेण अभिग्रह विधाय 'एवं संपेहे' एवं संप्रेक्षते-विचारयति 'संपेहिता' संप्रेक्ष्य विचार्य च श्वोदिने यथोक्तनिय- मानुसारं ताम्रलिप्लो दीक्षां गृहीतवान इति प्रतिपादयति-'कल्लं' कल्पे मभात- काले 'पाउप्पभायाए' प्रादुप्पभातायाम् संजातमभातागं रजन्याम् 'जाव- जलंते' यावत् ज्वलति यावत् सूर्योदयो भवनि तावत् स्वयमेव दारुमयं प्रति- ग्रहकं पात्र विशेष करोति निर्मापति निर्मार्ण्य च विपुलम् अशनं-पानं-खाद्यम्- स्वायम् उपस्कारयति, विपुलम् अशनपानं-खाद्यम् स्वाद्यम् उपस्कार्य ततः पश्चात्-'हाए' स्नातः ‘कयवलिकम्मे' कृतवलिकर्मा-कृतवायसादिभक्ष्यान्न स्थान से उतरकर अपने आप ही दारुमय पात्र लेकर ताम्रलिप्ती नगरी में जाऊगा और वहां पर उच्च, नीच, मध्यम गृहों में अनेक घरों से भिक्षाप्राप्ति के निमित्त चर्या करूंगा, उस ममय में सिर्फ भातमात्र ही भिक्षा में लूंगा दाल शाक आदि पदार्थ नहीं। उसे लेकर शुद्ध निदाप गरमजल से अचित्तजल से उन्हें २१ पार धोऊंगा बाद में उन्हें आहार में लूंगा। 'त्ति कडु एवं संपेहेइ' इस प्रकार उसने विचार किया 'संपेहिता' एसा विचार करके 'पल्लं पा उप्पभायाए जाव जलंते' उसकी रजनी प्रभातप्राय हो गई अर्थात्- माताकाल हो गया और यावत् सूर्थका उदय हो गया तव 'दारुमयं पडिग्गहियं उसने दारुमय पात्रोको 'करेइ' बनवाया 'करित्ता' पनघा करके फिर उसने 'विउलं असणपाणखाइमं साइमं विपुलमात्रामें अशन पान खाद्य और स्वाद्य चार प्रकारका आहार रैंधवाया 'उव- क्खडावेत्ता' चारों प्रकारका आहार रंधवा करके 'ती पच्छा' बाद પિતાના હાથમાં જ કાષ્ઠનિર્મિત પાત્રે લઈને તામ્રલિપ્તી નગરીમાં ભિક્ષા પ્રાપ્તિ માટે જમણું કરીશ. ત્યાં નીચ, ઉચ્ચ અને મધ્યમ ગૃહ સમુદાયમાં ફરીને ફકત શુદ્ધ ભાત જ વહેરી લાવીશ-બીજે કઈ પણ પદાર્થ વહેરીશ નહીં. તે શુદ્ધ ભાતને નિદોષ ગરમ પાણીથી અચિત્ત જળથી ૨૧ વાર જોઈશ. ત્યાર બાદ તે તને મારા આહા- २मा उपयो। ४NA. “ति कट्ठ संपेहेइ' तेभो मे R! ४८५ या. "संहिता" वो सशकल्लं पाउप्पभाए जाव जलं ते" न्यारे रात्रि पूरी थई भने प्रात: ययो भने सूर्य तेन तेल्या अशा लाग्यो त्या३ "दारु. मयं पडिग्गहियं" तभने 8vi पात्र "करेइ " मनापशव्या. "करित्ता" पात्रो બનાવરાવીને विउलं असणपाणखाइमं साइमं" तभी अशन, पान, माघ भने स्वाध से यारे ५२ना भासा मोटा प्रभाशुभा २ धाव्या. "उवक्खडावेचा" महाप १९४ भगमतीने विभागः 'कयकोउय-मंगल-पायच्छित्ते' कनफीतकमालमायश्रितः कृतमपी तिलकादिदध्यक्षतादिरूपःस्वप्नविधातक मातःकृत्यः 'सद्ध पावसाई' भन्दा मावेश्यानि-शुद्धानि प्रवेश्यानि सभामवेशयोग्यानि, ' मंगल्लाई' मारल्यानि- मङ्गलमूचकानि 'रत्याई यत्राणि 'पचरपरिटिए' भवरपरिहित : मम्तया परिधाय 'अप्पमहग्याभरणालंकिंयसरीरे अल्पमहायाभरणालकतगरीरः अल्प भारवहुमूल्यकहीरकाबलकारशोभितशरीर, 'भोयणबेलाय ' भोजन येलागार भोपणमंडसि' भोजनमण्डपे 'सुहास गवगए। शुमासनवरगत: शुभा. में उसने स्नान किया 'कलिकम्मे काक आदि पक्षियों को अन्न आदिका भागप्रदान किया 'कयकोउयमंगल पायच्छित्ते' दाम्वप्न आदिके दोपको दूर करने के निमित्त मपीका तिलक, किया, दध्यक्षत आदिका उपयोग किया इस तरह ये सब प्रातःकृत्य करके उसने ‘सुद्धपावेसाई' सभामें प्रवेश के योग्य-सभामें जाते समय पहिरने के योग्य-शुद्ध-साफ 'मंगलाई' मंगलसूचक 'वत्थाई वस्त्रोंको 'पवरपरिहिए' अच्छी तरहसे धारण किया पहिरा, कपडौको पहिर करके फिर उसने 'अप्पभारमहग्धा- भरणालंकियसरीरे' ऐसे हीरक आदि के अलंकारोंको यथास्थान पहिरा कि जो वजन में तो कम थे और कीमतमें विशिष्ट मूल्यवाले थे। इस प्रकार से सज धज करके फिर वह तामली ' भोयणवेलाए' भो जनके समय 'भोयणमंडबसि' भोजनमंडपमें आया वहां वह 'सुहा सणचरगए' एक सुखासन पर बैठ गया 'तएणं बाद में उसने वहां यारे URना मा. या ४२वीने "हाए" तभ) नान यु: "कयवलिकम्मे" કાગડા આદિ પક્ષીઓને ચણને માટે દાણું નાખ્યા. "कयकोउयमंगलपायच्छित्ते" દુકાન આદિના દેવના નિવારણ માટે મધનું તિલક કર્યું, ભાત દહીં આદિનો ઉપયોગ ४यो. मा शते ५i प्रात: पतापान "मुद्धपावेसाई" मले सामi arती मत पापा योग्य, शुद्ध "मंगलाई वत्थाई" भसूय यसो "पचरपरिहिए" की સારી રીતે પહેય. કપડાં ધારણ કરીને તેમણે अप्पभारमहग्धाभरणालंकिय- सरीरे" Anti sai re गतिशय भूल्यवान मेवा ही भाती भान भूप। શરીરે ધારણુ કર્યા આ પ્રમાણે સજાવટ કરીને તે તામલી “ भोयणवेलाए भोयण मंडवसि" मानवाना समय थयो त्यारे सोनमा भाव्या त्यांत "मुहासणवरगए" सुभासन ५२ सी गयी. "तएणं" त्या२ मा य मावा तमना . . पर हुए अपने प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३. उ.१ ईशानेन्द्रस्य देवद्धर्यादिमाप्तिकारणनिरूपणम् १९५ मनोपरिउपविष्टः 'तरणं' नतः तदनन्तरम् खलु मित्र-शाति-निनक वजन- सम्बन्धि-परिजनेन 'सद्धि' सार्धम् , तं मित्रादिपरिजनान्तं कुटुम्बपरिघारं विपुलम् अशनं-पान-खाद्यम्-स्वायम् ‘आसाएमाणे' आस्वादयन्-आसमन्तात् स्वादयन् 'वीसाएमाणे विस्वादयन् वि.विशेषेण खाद्यविशेष स्वादयन् 'परि- भोएमाणे परिभुजानः 'परिभाएमाणे परिभाजयन्-अन्येभ्यो ददत् 'विहरइ' विहरति तिष्ठति, 'निमिय' निमितः 'भुत्तुत्तरागए वियणं' भुक्तोत्तरागतोऽपि च भुक्तोत्तरकालम् आगतोऽपि स्त्रोपवेशनस्थाने इति शेषः 'समाणे' सन् 'आयते' आचान्तः आचमनं कृत्वा गण्डूपादिना प्रक्षालितमुखः 'चोक्खे चोक्षः लेपसि- याद्यपनयनेन शुद्धः अतएव 'परमसुइन्भूए' परमशुचिभूतः ते 'मित्तं जाव-परियणं' आये 'मित्तणाइणियगसयणसंबंधिपरिजणेणं सद्धिं तं विउलं असणपाणखाइमसाइमं आसाए माणे' मित्र-ज्ञानि- निजक-स्वजन और परिजनोंके साथ उस पहिले से तैयार हुए चारों प्रकार के आहार को अच्छी तरह चखा 'वासाए माणे' वाद में खूप अच्छी तरह से परोसा परिभोएमाणे विहरइ' इस तरह आनंदके साथ सबके साथ बैठकर उसने इच्छानुसार भोजन किया, 'जिमिय भुत्तुतरागए वि य णं समाणे' भोजन कर चुकने के बाद फिर उसने उसी समय सबके साथ बैठने के स्थान पर आकर 'आयते' भाचमन किया-मुखप्रक्षालन के निमित्त कुल्ला किया 'चोखे' भोजन करते समय मुखमे रहे हुए अनादिक के सीतको दूर किया इस तरह परमसुइन्भूए' परमशुचीभूत होकर उसने 'तं मि "मित्तणाइ-णियग-सयण-संबंधिपरिजणेणं सद्धिं तं विउलं असणपाण-खाइम साइमं आसाएमाणे" भित्रो, ज्ञातिनी, स धामा मने पनि साये બેસીને, પહેલાં તૈયાર કરાવી રાખેલા ચારે પ્રકારના આહારને સારી રીતે ચાખે, "वीसाएमाणे" त्यार पा घरात लोन माशयुः, “परिभोएमोणो" मे Milon मा ४२री शने माया. "परिभोएमाणे विहरह" मा शते मधानी साये मशीन तेभो मानधी मोनयु'. "जिमिय भुत्तुतरागए वियणं समाणे" alta याँ पछी मेरा मते सोनी सा सपाने स्थान भावान “आयते" तभो माय- भन यु:- मां घोपा भाटोमा या. "चोक्खे" मती मते ४५i ५२ , या माहिना रे ॥ ५४या ता ते सा३ ४ा. भात "परमसुइन्भूए તદન .

- -- १९६ भगवनीम मित्रादिपरिननान्तं विपुरलेन अशन-पान-बाय-खाय पुष्प-यय-गन्ध-माल्याला रेण सत्कारयति सम्मानयति नस्यैव उपर्युक्तम्य 'मितणाणियगरायणमंबंधि परिजणं' मित्र मानिनिजका सम्बन्धिपरिजन 'जटपुतं' ज्येष्ठ पुत्रश्न 'भापुस्ता आपृच्छति, 'आपुच्छित्ता' आपृच्छय' मुंगविता ' मुण्डोभूत्वा 'पागामाप' माणामिकया पणामः अस्ति अस्मां सा मागामिकी नगा नमामिका 'पन जाए' मन्त्रज्यया 'पचडए' मत्रजितः अथ स तान्नलितः गायापतिः प्राज्यां गृहीत्वाऽपि प्रमज्योचिनमभिनाई जाव परियणं विउलेणं असण पाण खाइमसाहमयुक्तवत्यगंधमलालंकारेणं समारेइ सम्मागेह' अपने मित्रजनोंको यावत् परिजनोंका विपुल अशन पानखाद्य और स्वाधरूप चारों प्रकारके आहारसे तथा पुष्प, वस्त्र, गंध माला एवं अलंकारोंसे सत्कार किया, उनका सम्मान किया पश्चात'तस्सेव मित्तणाइजाव परियणस्स पुरओ जेट्टपुत्तं कुटुये ठावेइ' उसने उन्हीं अपने मित्रज्ञाति यावत् परिजनों के समक्ष अपने ज्येष्ठ पुत्र की कु- टुम्ब में स्थापित किया, 'ठोवेत्ता स्थापित करके 'तं मित्तणाइ जाव परियणं जेटुं पुत्तंच' फिर उसने उन अपने मिन्न ज्ञाति यावत् परि- जनों से तथा ज्येष्ठपुत्र से 'आपुच्छई' पूछा 'आपुच्छित्ता' पूछकर वह फिर मुंडित हो गया 'मुंडे भचित्ता' मुंडित होकर के 'पाणामाण पव्वजाए पवइए' उसने प्राणामिकी प्रव्रज्या धारण करलो। 'पव्वइए वियणं समाणे' प्रव्रज्यो धारण करते ही उसने 'इम १२७ पनीने "तमित्तं जाव पवियणं असणपाणखाइमसाइम पुप्फरत्यगंधमल्ला- लंकारेण सक्कारेइ सम्माणेई" तो तेना भित्री, जाति, समधामा भने પરિજનોને અશન, પાન, ખાધ અને વાઘ અહાના વિપુલ જથ્થાથી, વીથ સુગધ દ્રવ્યોથી, માળાઓથી અને આભૂષણથી સત્કાર કર્યો, તેમનું સન્માન કર્યું " तस्सेव मित्तणाइजावपरियणस्स पुरओ जेहपुत्तं कुटुचे ठावेइ" ते भित्री જ્ઞાતિજને, સગાંસંબંધીઓ અને પરિજન સમક્ષ તેમણે તેમના જયેષ્ઠ પુત્રને કુટુંબ ran in auी. त्या२६ "तं मिवणाइ जाव परियणं जेहपुत्तं च" તેમણે તે મિત્રો, જ્ઞાતિજનો, સગાસંબંધીઓ, પરિજનો અને ત્યેષ્ઠ પુત્રને "आपुच्छई" ५७यु (क्षा सेवा भाटे तेमनी २t भा०ी.) "आपुत्तिा" तभनछी त भाथे भू0 ४२।०ये, "मुंडे भविता" भने भुडित यs- "पाणामाए पन्चजाए पवाएं" प्रायभि: प्रपन्या (Elal) Adilsts श. "पबइए वि य णं समाणे" या पा२१ ४ीन तुरत नेभले "इयं - .

. प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ इशानेन्द्रस्यदेवद्धर्यादिप्राप्तिकारणनिरूपणम् १९७ गृहीतवान् इति अभिग्रहस्वरूपं प्रतिपादयति 'पन्चइए वि य णं समाणे प्रत्र- जितोऽपि च खलु सन प्रबजितः सन् खलु इत्यर्थः इमं 'एयाख्यं एतद्रूपम् पूर्वोक्तस्वरूपम् ' अभिग्गह' अभिग्रहम् 'अभिगिण्हई' अभिगृणाति-कप्पइमे' कल्पते मम जावज्जीवाए। यावज्जीवम् ' छर्ट छटेणं । पष्ठ पप्ठेन 'जावाहारित्तए तिकटु यावत्-आहर्तुमिति कृत्वा । अत्र यावत् करणात् अनिक्षिप्ततपाकर्ममर्यातपसहनपूर्वकातापना-पात्रग्रहणशुद्धोदनमात्रभिक्षा- ग्रहणादिकं गम्यते । इमम् एतद्रूपम् उक्तस्वरूपम् अभिग्रहम् अभिग्रहाति, अभिगृह्य यावज्जीवं जीवनपर्यन्तम् पप्ठं पष्ठेन तमामकपूर्वोक्ततपोविशे- पेण अनिक्षिप्तेन निरन्तरेण तपाकर्मणा ऊध्र्ववाहू प्रगृह्य प्रगृह्य प्रसार्य प्रसार्य एयारूवं अभिग्गह' इस प्रकार के इस अभिग्रह को 'अभिगिण्हइ' धारण कर लिया 'कप्पइमे जावज्जीवाए छटुं छट्टेणं जाच आहारित्तए' कि मै जयतक अब जीऊंगा तबतक छह छह की तपस्या करता रहूंगा बाद में उसके, भोजन-पारणा करूंगा, यहां यावत् शब्द से "निर- न्तर छह छह को तपस्या करना, सूर्यातप सहन पूर्वक आतापना- लेना, पात्रग्रहण, शुद्धोदनमात्र भिक्षाग्रहण करना इत्यादि जाना जाता है। ति कटु इमं एयारूवं अभिग्गहं अभिगिण्हइ' इस प्रकार उक्त स्वरूपवाला अभिग्रह उसने यावज्जीव स्वीकार कर लिया। 'अभिगिणिहत्ता' इस नियम को पावज्जीव धारण करके वह 'जाव- ज्जीवाए छं छट्टेण अणिक्खित्तेणं तवोकम्मेणं उड पाहाओ पगिज्झियर सूराभिमुहे' निरंतर जीवनपर्यन्त छ? छ? की तपस्या करने में तत्पर हो गया और दोनों हाथ ऊँचे करके सूर्य की तरफ मुख कर एयारूवं अभिग्गई अभिणिण्हई" नाये शा०या प्रभारी अभिड धा२७५ ४F- "कप्पइ मे जावज्जीवाए छठं छद्रेणं जाव आहारित्तए" " वनपर्यन्त નિરંતર છઠને પારણે છઠ કરીશ.” ત્યાંથી શરૂ કરીને “શુદ્ધ પાણીથી એકવીસ વખત હૈયેલા ભાત વડે છઠનું પારણું કરીશ” ત્યાં સુધીનું તમામ વકતવ્ય અહીં ગ્રહણ કરવું. એટલે કે આતાપન ભૂમિમાં આતાપને લેવાની, પારણાને દિવસે તામ્રલિપ્તી નગરના ઉચ્ચ, નીચ અને મધ્યમકુળ સમુદાયની ભિક્ષાચર્યાન, ભાત જ વહેરવાની વગેરે વાત અહીં “યાવત’ પદથી ગ્રહણ કરવી જોઈએ. त्ति यह इमं एयारवं अभिग्गहं अभिगिण्डइ" 24 श मे २नेअनि भो पन पन्त धार ४ी बीपी. "अभिगिण्डिता, मेवा अभिAS धार ४शन "जावज्जीवाए छ8छ?णं अणिक्खित्तेणं तचोकम्मेणं उहुँ बाहामी पगिज्झिय पगिज्झिय सुराभिमूहे" तेभो मृत्यु पर्य-त निरंतर ने पारणे ७४नी त५त्या ४२वा भil. - . १९८ भगवती पर्याभिमुख आतापनभूमी आतापयन, आतापनां कुर्वन् विहरति तिष्ठति पष्ठ. स्याऽपि पूर्वोक्ततपःकर्मणः पारणके पारणासमये आतापनभूमितः प्रत्यारो हति अवतरति, मत्यवसाय अवतीर्य स्वयमेव दारुमय' मतिग्रहम् आहारपा गृहीत्वा ताम्रलिप्त्या नगर्याः उच्च-नीच-मध्यमानि कुलानि भिमाचर्य या भि. क्षाचरणेन अटति भिक्षार्थ गच्छति, शुद्धोदनं प्रतिगृहाति, त्रिसप्तकृतः एक विशतिवारान् उदकेन पक्षालयति, ततपशात आहारम् आहारयति इत्येतारता सूत्रेण मनजितस्य ताम्रलिप्तस्य तपमर्यादिकरणपूर्व कमवज्योचितनियमादि परिपालनमुक्तम् ॥ सू० ॥ १९ आयावणभूमीए आयावेमाणे विहरइ' आतापनाभूमि में आतापना लेने लग गयो 'छहस्स पियणं पारणयंसि आयाधणभूमीओ पच्चोरुहा' तथा जय छ?की पारणा का दिन होता तब घट आतापना भूमि से उतरता और 'पच्चोमहित्ता' उतर करके 'मयमेव दारूमयं पडिगई गहाय' अपने आप ही दारुमय पान को लेकर 'तामलित्तीए नयरीप ताम्रलिप्ती नगरीमें 'उच्चनीय मज्झिमाई कुलाई उचनीच मध्यम घरों में 'घरसमुदाणस्स' गृह समूह की 'भिक्खायरियाए' भिक्षाप्राप्ति के निमित्त 'अडइ' घूमता, भिक्षा में 'सुद्धोयणं पडिग्गाई' मात्र शुद्ध भात ही लेता और उसे फिर अपने स्थान पर लाकर तिसत्तक्खुनो २१ घार 'उदएणं' पानी से 'पक्खालेह धोता 'तओ पच्छा आहारं आहरेइ' याद में फिर उन्हें खाता, इतने सूत्र से सूत्रकार ने प्रव. जित ताम्रलिप्त ने तपश्चर्यादिकरणपूर्वक प्रव्रज्या के लायक नियमा- दिकों का पालन किया यह कहा है। ॥ सू० १९ ॥ આ તપસ્યા દરમિયાન તેઓ બન્ને હાથ ઉંચા રાખીને, સુર્યની તરફ મુખ રાખીને आयावणभूमिए आयावेमाणे विहरइ" statी भूमिमा मातvil at sil. "छहस्स वि य णं पारणयंसि आयावणभूमीओ पञ्चोरुडइ" ना पाण्याने हिवसे तमे मातापना भूभिषा नाय GRai sil. "पच्चोरुहिता" त्यांथी Gतरीन "सयमेव दारुमयं पडिग्गहं गहाय" पोताना यमा "तामलित्तीए नयरीए" ताम्रलिप्ती नगरीमा "उच्चनीचमज्झिमाई कुलाई घर- समुदाणस्स" य, नाय भने मध्यम गुणमा - समुहानी "भिक्खायरियाए" मिक्षा प्रान्ति गये "अडइ" २ ता. "सुद्धोयणं पडिग्गाहइ" मा 4 पारतात. "तिसत्तक्खुत्तो उदएणं एक्खालेइ लाने २१ વખત શુદ્ધ અચિત્ત પાણીથી દેતા હતા "तओ पच्छा आहारं आहरेइ" 1. पा.ua :

, ! प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३. उ.१ माणामिक्या:मत्रज्याया महत्त्वादिनिरूपणम् १९९ ताम्रलिप्तस्य प्राणामिकथाः प्रवज्याया महत्त्वम् ईशानेन्द्रत्वमाप्तिध मोच्यसे मूलम्-"से केणटणं भंते ! एवं वुच्चइ पाणामा पवजा ? गोयमा! पाणामारणं पवजाए पवइए समाणे जंजत्थ पासइ- इंदवा, खंदवा रुदेवा, सिवंवा वेसमणं वा, अज्जंवा, कोहकिरि- यंवा, रायवा, जावसत्थवावा, काकंवा, साणंवा, पाणंवा, उच्चं पासइ उच्चं पणामं करेइ, नीयं पासइ नीअं पणामं करेइ, जं जहा पासइ, तं जहा पणामं करेइ, से तेण?णं गोयमा! एवं तुच्चइ पाणामा पहज्जा ॥ सू० २० ॥ छाया-तत् केनार्थेन भगवन् ! एवम् उच्यते प्राणामी प्रव्रज्या ? गौतम ! प्राणामिया खलु प्रवज्यया भवजितः सन् यं यत्र पश्यति-इन्द्रं चा, स्कन्दं वा, ताम्रलिप्तद्वारा स्वीकृत प्राणामिकी प्रव्रज्याका महत्व और ईशा. नेन्द्र पद प्राप्तिका कथन 'से केणठेणे भंते एवं नई' इत्यादि । सूत्रार्थ-(से केणठेणं भंते! एवं बुच्चद पाणामा पव्वजा) हे भदन्त ! ताम्रलिप्त के द्वारा गृहीत प्रव्रज्या 'प्राणामो' इस नाम से क्यों कह- लाई ? अर्थात् ताम्रलिप्तने जो दीक्षा धारण की वह 'प्राणामी' इस नामसे आपने प्रकट की है-सो उसके इस नामके होने में कारण क्या है यह आप हमें अच्छी तरहसे समझाइये ?- (गोयमा ) हे गौतम ! (पाणामाए णं पवज्जाए पव्वइए समाणे जं जस्थ पासइ इंदं वा, खंदं वा, रुदं वा, सिवं वा, वेसमणं वा, अज्नं ત્યાર બાદ તેઓ તે ભાતને આહારમાં ઉપગ કરતા. આ રીતે આ સૂત્રમાં પ્રવ્રજિત તામલીની તપસ્યા આદિનું સૂત્રકારે વર્ણન કર્યું છે. આ સૂ ૧૯ ! તામસીએ અંગીકાર કરેલી પ્રાણામિકી પ્રવ્રજ્યાના સ્વરૂપનું નીચેના સત્રમાં સૂત્રકારે નિરૂપણ કર્યું છે – "से केपट्टे णं भंते एवं चुच्चइ" त्या- सूत्रार्थ-- (से केणढे भंते एवं वुच्चइ पाणामापध्वजा ?) 3 महन्त ! ताम्रलिप्ते दीदी प्रन्याने 'प्राणाभी अनन्या' शा भाटे ४६ छ(गोयमा !) गौतम! (पाणामारणं पवज्जाए पञ्चइए समाणे जं जत्थ पासइ इंदं वा, खंदवा, रुदं वा, सिवं वा, वेसमणं वो, अज्जं वा, कोट्टफिरियं वा, रायं वा, जाव - २०० भगवतीले रुद्र वा, शिवं वा, वैश्रमणं वा, आयर्या वा, कुटनक्रियां वा, राजानं वा, यावत्- सार्थवाई वा, काकं या, वानं वा, माणं या, उच्च पश्यति, उच्चं प्रणामं करोति, नीचं पश्यति नीचं प्रणाम करोनि यं यथा पश्यति तं तथा प्रणाम करोति, तंत् तेनार्थन गौतम ! पवम् उच्यते प्राणामी प्रव्रज्या ॥ ५० २० ॥ वा, कोहकिरिगं चा, रापं वा जाय सत्यवाई वा काकं था, साणं वा, पाणं वा, उच्च वो पासइ, उचं पणाम करेड) प्राणामी दीक्षा जिसने धारण करी होती है. उसके लिये यह कहा गया है कि वह जिसे देखे-इन्द्रको, देखे, स्कन्दको देखे, मद्रको देखे, शिवको देखे, वैश्रमणको देखे, आर्याको देखे, महिषासुरका मर्दन करनेवाली चंडि काको देखे, राजाको देखे यावत् सार्थवाहको देखे, कोआ को देखे, कुत्ताको देखे, अथवा-प्राण-चाण्डालको देखे अथवा ऊंचे व्यक्तिको पूज्यश्रेष्ठ मनुष्यको, देखे तो उसे उसीरूप से यह सातिशय विनया- वनत होकर अच्छी तरह से प्रणाम करे। तात्पर्य यह है कि इस प्रवज्या को धारण किये मनुष्यका यह कर्तव्य हो जाता है कि वह जिसको भी देखता है-चाहे वह देव श्रेणिका हो चाहे मनुष्यश्रेणि का हो या पशुधेणिका हो-उत्तम हो या नीच हो कोई भी क्यों न हो उसे उसके लिये यथोचित आदरभावसे प्रणाम करता है । नीचे व्यक्तिको नीचे रूप में और उच्च व्यक्तिको ऊंचे रूप में प्रणाम करनेका इस प्रवज्या विधान है यही वात (नीयं पासइ नीयं पणामं करेह-ज सत्यवाई वा, काकं वा, साणं वा, पाणं वा, उच्च वा पासइ, उच्च पणामं करेड़) પ્રાણની દીક્ષા જેણે અંગીકાર કરી હોય છે, તેને માટે એવો નિયમ બતાવે છે કે તે જેને દેખે તેને તેણે વિનય પૂર્વક પ્રણામ કરવા જોઈએ. ઈન્દ્ર, સકંદ, રુદ્ર, શિવ, वैश्रम, (२) मार्या, महिषासुरनु भान ४२नारी A1, शल, सार्थवाड, 1131, ફતર, અથવા ચાંડાલ, જે કઈને દેખે તેને તે અતિશય વિનય પૂર્વક પ્રણામ કરે છે કઈ ઊંચી વ્યકિતને – પૂજ્યશ્રેષ્ઠ વ્યકિતને દેખે તે તે અતિશય વિનય પૂર્વક તેને પ્રણામ કરે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે પ્રાણામી દીક્ષા ગ્રહણ કરનાર વ્યકિતની એ ફરજ થઈ પડે છે કે તે જેને દેખે- ભલે તે દેવ શ્રેણિની વ્યકિત હોય, કે મનુષ્ય શ્રેણિની વ્યકિત હોય કે પશુણિની હય, ઉત્તમ હાથ કે નીચ હોય, ગમે તે શ્રેણિની હેય પણ તેને આદરભાવથી પ્રણામ કરવા જોઈએ. નીચ વ્યકિતને નીચે રૂપે અને ઊચ્ચ વ્યક્તિને ઊંચે રૂપે પ્રણામ કરવાની વાત નીચેના સૂત્ર દ્વારા પ્રકટ शछे- नीयं पासइ नीयंपणामं करेई - जं जहा पासइ तं तहा पणाम प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ माणामिक्या प्रव्रज्याया महत्त्वादिनिरूपणम् २०१ टीका-वायुभूतिः प्राणामिकयाः प्रवज्यायाः स्वरूपं ज्ञातुम् भगवन्तं पृच्छ- ति-'सेकेणट्ठणं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! तत्तस्मात् केनार्थेन केन हेतुना 'एवंबुच्चई एवमुच्यते माणामी प्रव्रज्या? इति,ताम्रलिप्तेन गृहीतायाः प्रव्रज्यायाः 'माणामी' इति नामकरणे को हेतुः ? इति माम् सम्यग् बोधयतुं इत्याशयः । भगवानाह-'गोयमा ! पाणामारणं' इत्यादि । प्राणामिक्येति मणामः अस्ति अस्यामिति प्राणामिकी नया प्रणामबहुलया प्रणाम-प्रधानया या 'पञ्चजाए' प्रव्रज्यया 'पाइए' प्रव्रजितः 'समाणे' सन् 'जं जत्थपासइ' जहा पासइ तं तहा पणाम करेइ-से तेणट्टेणं गोयमा एवं घुचा पणामा पव्वजा ) इस मूत्र पाठ द्वारा समझाई गई है । यदि वह नीच व्यक्तिको देखता है-तो नीच रूपसे वह उसे प्रणाम करता हैं । तात्पर्य यह कि जिसको जिस रूपमे देखता है उसको यह उसी रूपसे यह प्रणाम करता है । इस कारण हे गौतम ! इसे मैने 'प्राणामिकी' ऐसे नामसे कहा है । टीकार्थ-वायुभूति प्राणामिकी प्रवज्याका स्वरूप जाननेके लिये भगवानसे पूछते हैं कि 'से केणटेणं भंते ! एवं बुच्चा पाणामा पठवना!' हे भदन्त ! ताम्रलिप्तने जो प्रव्रज्या ग्रहणकी उसका नाम 'प्राणामिकी' ऐसा आपने किस कारण से कहा है ? इस प्रकार के उसके नाम होने में क्या हेतु है-आप हमें इसे अच्छी तरह से समझाइये । वायुभूतिका इस प्रकारका प्रश्न सुनकर प्रभु इस विषयमें समझाते हुए उनसे कहते हैं 'गोयमा ! हे गौतम! तुम सुनो में इस विषय में तुम्हें समझाता हूं । 'पाणामाए णं पध्वजाए करेइ से तेणढणं गायमा! एवं बुच्चइ पणामा पन्चज्जा) ने ते नाय व्यजितने વે છે તે તેને નીચ રૂપે પ્રણામ કરે છે કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે દરેકને રેગ્યતા તે પ્રણામ કરે છે. હે ગૌતમ! તે કારણે મેં તે દીક્ષાને “પ્રાણામિકા પ્રવ્રયા’ કહી છે ટીકાથ– પ્રણામિક પ્રવજ્યાનું સ્વરૂપ સમજવા માટે વાયુભૂતિ અણગાર महावीर प्रभुन पूछे छे , “से केणटेणं भंते ! एवं वुच्चइ पाणामा पन्चजा?" તાઋલિસી જે દીક્ષા અંગીકાર કરી તે દીક્ષાને આપે “પ્રાણુમિકી દીક્ષા' શા માટે કહી છે ? એવું નામ આપવા પાછળનો હેતુ શો છે? વાયુભૂતિના એ પ્રશ્નને ઉત્તર महावीर प्रभु नाये प्रमाणे भाषेछ "गोयमा" गीत: गोत्रीय वायुभूति! तेनुं ॥२९] नाय प्रभार - "पाणामाए णं पबजाए पन्चइए समाणे जंजस्य અનુસાર , . २०२ মাননীয় पं यत्र पश्यति 'इदंवा इन्द्रया 'वंदना' मन्दं वा कार्तिकेयं वा 'ना' रुद्रा शङ्करं या : सिवं वा' रूपान्तरधारिणं महादेवं वा 'वेसमणंया' वैश्रम वा 'अज्जया' आवा दुर्गा प्रशान्तस्वरूपां शिवाम् 'कोटकिरियंया' कुटन- क्रियां वा महिपासुरादिकुटनकारिणीम् चण्डिकाम् 'रायया' राजानं वा 'नाव सत्यवावा' यावत् सार्थवाह चा, यावत्करणात् 'ईमरया, तलबरंचा, माडं- वियंग, कोडवियंया' सेटिंया' इति योध्यम् । 'कागंवा काकं चा 'साणवा' श्वानं पञ्चई ममाणे जे जत्थ पासइ' 'प्रणामः अम्ति अस्पाम् इति प्राणा- मिकी' इम व्युत्पत्तिके अनुसार यह माणामिकी प्रग्रज्या प्रणाम बहुल अथवा प्रणामप्रधान होती है इस कारण इसका नाम प्राणामिकी है। इस प्रव्रज्याको जो मनुष्य धारण करता हैवह ज जत्य पासई' जिसे जहाँ पर देखता है चाहे वह 'इंदं वा खंदं वा इन्द्र को देखे, अथवास्कन्द (कार्तिकस्वामी) को देखे, 'रुई वा' रुद्रावतार वाले शंकरको देखे, 'सिवं घा' रूपान्तर धारी शिव को देखे, 'वेसमणं वा' वैश्रमण-कुबेरको देखे, 'अज्ज वा' आर्या-प्रशान्तरूपचाली शिवा दुर्गाको देखे, 'कोह- किरियं वा महिसासुरका मर्दन करनेवाली चण्डिकाको देखे, 'रायं वा' राजा को देखे, 'जाव सत्यवाहं चा' यावत् किसी सार्थवाह को देखे 'यावत्पद से लभ्य हुए-ईसरं चा तलवरं वा माडंत्रियं वा कोडुवियं वा सेहि वा ईश्वरको देखे, तलवरको देखे, माडविकको देखे, कौटुम्बिक को देखे, सेठ को देखे 'कागं वा' कागको देखे, 'साणं वा' श्वानको पासइ" "प्राणामः अस्ति अभ्याम् इति प्राणामिकी" मा व्युत्पत्ति प्रमाणे પ્રાણુમિકી પ્રવજ્યા પ્રણામપ્રધાન હોય છે તે પ્રજ્યામાં પ્રમાણનું મહત્વ ઘણું જ હોય છે. "जे जत्थ पासई" ते २नी Horal As४ ४२नार साधुन या हमे छ यो प्रणाम रे 2. a "इंदं वा खंदवा" - हाय है . २४४ डाय, "रुई वा सिवं वा" सातारा A°४२७०य ४क्ष्यापारी ३५.तरवाजा शिवाय, "वेसमणं वा" 4श्रम(२) डाय, "अज्ज वा" मार्या ५- प्रशान्त३५वाजी दुर्गा (4) 314 "कोट्टकिरिय' भविषासुरनु भईन ४२नारी- यदि डाय, "राय वा" on डाय "सत्यवाहं वा" सार्थवाड डाय, ५ तेसो तभनी योग्यता मनुसार प्रणाम ४२ छे. मी "यावत्" पEथी नायना सूत्रपा8 अक्षय ४२ - "इसरं वा तलबरं वा माउंत्रियं वा कोडुवियं वा सेहि वा" ઈશ્વરને દેખે કે તલવરને દેખે, માંડવિકને દેખે કે કુટુંબને દેખે કે શેઠને દેખે તો તે तेभ भनी योग्यता प्रभारे शाम ४२ छ. “काग वा साणं वा पाणं वा" - " . " अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१ माणामिक्या मत्रज्याया महत्त्वादिनिरूपणम् २०३ चा 'पाणवा' माणम् श्वपाकं चाण्डालम् वा देशीयोऽयपाणशब्दः चाण्डालवाचक 'उच्च पूज्यं श्रेष्ठ 'पासइ' पश्यति 'उच्च पणामं करेइ' उच्च सातिशयम् प्रणमति 'नीयं पामह' नी पश्यति, 'नीयं पणामं करेइ' नीचं प्रणाम करोति, तदेवोपसंहरति- 'ज जहा पासई'- इत्यादि। यं यथा पश्यति त तहाप- णम करेइ' त तथा प्रणाम करोति, व्यक्तीनां योग्यतानुसारमेव प्रणाम फरोति, एतावता य पुरुषपश्चादिकं यथा यत्मकारक पूज्यापूज्यस्वभा- व पश्यति त तहा' त तथा पूज्यापूज्यौचित्यानुसारं 'पणाम करेइ' प्रणाम करोति यद्वा उपरि अधः यत्र तत्र यं कमपि पश्यति तं सर्व तत्र तत्र प्रणमति इति भावः से लेणद्वेगं 'गोयमा!' तत् तस्मात् करणात् तेनार्थेन देखे, 'पाणं वा' किमी चाण्डालको देखे(पाणशब्द देशीय शब्द है और यह चाण्डाल वाचक है) 'उच्च वा पासई' किसी उच्च मनुष्यको देखे तो 'उच्च पणामं करेइ' सातिशय रूप में उसे प्रणाम करता है। 'नीय पासह नीय पणाम करेइ ' यदि नीचको देखता है तो नीचे रूपमें उसे प्रणाम करता है । इसी बातको उपसंहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं-'जे जहा पासह तं तहा पणामं करेइ-से तेणढण गोयमा ! एवं घुच्च पणामा पवना' कि इस प्रव्रज्यावाला जिसको जिमरूपमें देखता है उसको उस रूपमें प्रणाम करता है। तात्पर्य यह है-यह व्यक्तियोंको जो प्रणाम करता है वह उनकी योग्यताके अनुमार प्रणाम करता है । अतः जिस पुरुष को या पशु आदि को जिस पूज्यापूज्य प्रकारक स्वभाववाला यह देखना है उसे उसी पूज्यापूज्य स्वभावकी उचितताके अनुसार प्रणाम किया करता है । अथवा-उपर नीचे जहां कहीं पर यह जिस किसी को भी देखता है उन सब को કાગડાન, શ્વાનને અથવા કુતરાને દેખે, તો પણ તે પ્રણામ કરે છે. (પણ ગામઠી श६ छे. ते यांसने भाट १५राय छे) "उच्चं वा पासई" लेते Sofयी rulert मनुष्यने हेणे छ तो "उच्चं पणामं करेइ" तने अतिशय विनय ४ नीयं पासहं नीयपणामं करेइ" ने ते ना टिना વ્યક્તિને દેખે છે તે તેને નીચે રૂપે પ્રણામ કરે છે. એ જ વાતને ઉપસંહાર કરતા सूत्र।२ ४९ छ : जं जहा पासइ तं तहा पणामं करेई से तेणठेगं गोयमा ! ઇત્યાદિ” આ પ્રકારની પ્રવ્રયાધારી સાધુ જેને જે રૂપે દેખે છે તેને તે રૂપે પ્રણામ કરે છે. પૂજ્યાપૂજ્ય સ્વભાવની યેવતા અનુસાર તે દરેક પુરુષ અને પશુને પ્રણામ પ્રણામ કરે છે.

२०४ " भगतिम सेन हेतुना हे गौतम । वायुभूते ! "एवं धुच्चा पाणाम पनजा" एवमुच्यते पूर्वोक्त प्रवज्यायाः 'माणामिकी' इति नाम कनम् वर्तते इति ॥ सू० २० ॥ मूलम् “तएणं से तामली मोरियपुने तेणं ओरालेणं; विपुलेणं, पयत्तेणं, पग्गहिएणं, वालतवो कम्मेणं सुके, लकखे जावधमणि संतए जाए यावि होत्था, तएणं तस्स तामलि. तस्स वालतवस्सिस्स; अन्नया कयाई पुवरत्तावरत्तकालसमयं सि अणिञ्चजागरियं जागरमाणस्स इमेयारूवे अज्झस्थिए; चिंतिए; जावसमुप्पज्जित्था; एवं खलु अहं इमेणं ओरालेणं; विपुलेणं; जावउदग्गेणं; उदत्तेणं; उत्तमेणे; महाणुभागेणं; तवो कम्मेणं; सुक्के; लुक्खे; जाव-धमणि संतए; जाए तं अस्थि जामे उठाणे, कम्मे; वले; वीरिये पुरिसकारपरकमे; तावतामे सेय; कल्लं जाव-जलंते; तामलित्तीए नगरीए दिठा भट्टेय; पासंउत्थेय गिहत्थे य, पुवसंगतिए य आपुच्छित्ता तामलित्ती ए नयरीए मज्झं मझेणं निग्गच्छित्ता पाउगं, कुंडियामादीयं उवगरणं, दारुमयं च पडिगहि एगते एडित्ता, तामलित्ती नयरीए उत्तर पुरस्थिमे दिसिभाए णियत्तणिय मंडलं आलिहित्था सलेहणा-जूसणा जूसिअस्स भत्त-पाण पडियाइक्खिअस्स, पाओवगयस्स कालं अणवखमाणस्स विहरित्तएत्ति क एवं सपेहेइ, संपेहेत्ता कल्लं जाव-जलंते, जाव-आपुच्छइ, आपु- च्छित्ता तामलित्तीए एगते जाव-एडेइ, जाव-भत्त-पाण- पडिया इक्खिए पाओवगमणं निवण्णे ॥ सू० २१ ॥ यह वहां वहां पर प्रणाम करता है। इसी कारण हे गौतम ! गोत्रवाले वानि ! पूर्वोक्त प्रवज्या का 'प्राणामिकी' यह नाम हुआ है ।सू०२०।। કરે છે અથવા ઉપર નીચે કોઈ પણ સ્થળે તે જેને દેખે છે, તેને ત્યા પ્રણામ કરે છે. કે ગૌતમ! તે કારણે મેં તામ્રલિતની પ્રજાને “પ્રાણમકી પ્રત્રજ્યા કહી છે. સુરા . . ममेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १. २१ तामलीकृतपादपोपगमनं २०५ छाया-ततःखलु स तामलिमीर्यपुत्रः तेन उदारेण, विपुलेन, प्रयत्नेन प्रगृहीतेन बालतपःकर्मणा शुष्कः रूक्षः यावत्-धमनीसंततो जातश्चापि अभवत्, ततःखलु तस्य ताम्रलिप्तस्य बालतपस्विनः अन्यदा कदाचित् पूर्वराजाऽपररात्र कालसमये अनित्यजागरिकां जाग्रतः अयम् एतद्पः आध्यात्मिकः चिन्तितः 'तएणं से तामली मोरियपुत्ते' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तएणं) प्राणामिकी प्रवज्या धारण करनेके याद ( से तामिली मोरियपुत्ते) वह तामली मौर्यपुत्र (तेणं ओरालेणं विउलेण पयत्तेण, पग्गहिएण यालतबोकम्मेण) उस उदार, विपुल, प्रदत्त और प्रगृहीत चालतपः कर्मसे (सुक्के लुक्खे, जाव धमणिसंतए जाए यावि. होत्था) शुष्क हो गया-सूख गया, रूक्ष हो गया-रूखे शरीरवाला बन गया, यावत् उसके समस्त शरीरकी नशे बाहर निकल आई ऐसा यह कृश दुबला पतला हो गया (तएण तस्स तामलित्तस्स घालतव- स्सिस्स अन्नया कयाई पुव्वरत्तावरत्तकालसमयंसि अणिच्चजागरियं जागरमाणस्स इमेयारूवे अज्झथिए, चितिए जाव समुप्पन्जित्था) एक दिनकी बात है कि जब वह रात्रिके पीछले भागमें अनित्यता संबंधी विचार करने में लगा था तव उस बालतपस्वी ताम्रलिप्तके मनमें इस प्रकारका विचार उत्पन्न हुआ; यह विचार उसे आत्मामें हुआथा अतः वह आध्यात्मिक था विचार होते समय वह केवल विचार रूपमें ही तएणं से तामली मोरियपुत्ते" त्या- सूत्रार्थ- (तएणं) मिली प्रलय बीमा पछी से तामली मोरियपुत्ते ते भौय सोपन area (तेणं ओरालेणं विउलेणं पयत्तेणं, पग्गहिएणं बाल- तवोकम्मेणं) ते २, विधुस, हत्त भने प्रहीत मासातप: भया (सुक्के लुक्खे जाव धमणिसंतए जाए याचि होत्या) सू गयो, तेनुं शरीर भुसू मनी ગયું. તે એટલે બધે દુબળ થઈ ગયું કે તેના શરીરની બધી નસો દેખાવા માંડી. (तएणं तस्स तोमलित्तस्स वालतवस्सिस्स अन्नया कयाई पुनरत्तावरत्तकाल- समयसि अणिचजागरियं जागरमाणस्स इमेयारूवे अज्झस्थिए, चितिए जाव समुप्पज्जित्था) मेक्सि मे मन्यु विना पासा मामा शरी२ मा- દિની અનિયતા સંબંધી વિચારે ચડી ગયો. ત્યારે તે બાલતપસ્વી તામલીને મનમાં આ પ્રકારને આધ્યાત્મિક, ચિન્તિત, કપિત, મને ગત વિચાર ઉદ્દભવ્યો. તે વિચાર તેના આત્મામાં ઉપજ્ય હતું તેથી તે વિચાર માટે આધ્યાત્મિક વિશેષણ યોગ્ય છે.

२०४
भगवति
सेन हेतुना हे गौतम ! वायुभूते ! "एवं बुन्ना पाणाम फलाना" परमर
पूर्वोक्त प्रवज्यायाः 'प्राणामिकी' इति नाम कनम् वर्तते इति । ०२०
मूलम्-" तएणं से तामली मोरियपुने तेणं ओरालेर
विपुलेणं, पयत्तेणं, पग्गहिएणं, वालतबो कम्मेणं सुके, लक
जावधमणि संतए जाए यावि होत्था, तएणं तस्स तामति
तस्स बालतवस्सिस्स; अन्नया कयाई पुवरत्तावरत्तकालसम
सि अणिञ्चजागरियं जागरमाणस्स इमेयारूवे अज्झत्थिा
चिंतिए; जावसमुप्पज्जित्था; एवं खल अहं इमेणं ओरालेप
विपुलेणं; जावउदग्गेणं; उदत्तण; उत्तमेणं; महाणुभागेणं; त
कम्मेणं; सुक्के; लुक्खे; जाव-धमणि संतए; जाए तं अरि
जामे उठाणे, कम्मे; वले; वीरिये पुरिसकारपरक्कमे; तावता
सेय; कल्लं जाव-जलंते; तामलित्तीए नगरीए दिठा भट्टेर
पासंउत्थेय गिहत्थे य, पुवसंगतिए य आपुच्छित्ता तामलिन
ए नयरीए मज्झं मझेणं निग्गच्छित्ता पाउगं, कुंडियामादी
उवगरणं, दारुमयं च पडिगहि एगंते एडित्ता, तामलिन
नयरीए उत्तर पुरथिमे दिसिभाए णियत्तणियं मंडलं आलिहित
संलेहणा-जूसणा जूसिअस्स भत्त-पाण पडियाइक्खिअस्र
पाओवगयरस कालं अणवकंखमाणस्स विहरित्तपत्ति को ए
सपेहेइ, संपेहेत्ता कल्लं जाव-जलंते, जाव-आपुच्छइ, आए
छित्ता तामलित्तीए एगते जाव-एडेइ, जाव-भत्त-पाण
पडिया इक्खिए पाओवगमणं निवणे ॥ सू० २१ ।।
यह वहां वहां पर प्रणाम करता है। इसी कारण हे गौतम! गोत्रय
बामाते ! पूर्वोक्त प्रवज्या का 'माणामिकी' यह नाम हुआ है ॥सू०२९
કરે છે અથવા ઉપર નીચે કોઈ પણ સ્થળે તે જેને દેખે છે, તેને ત્યા પ્રણામ કરે
છે ગૌતમ! તે કારણે મેં તાઋલિસની પ્રજાને “પ્રાણામિક પ્રવ્રજ્યા કહે છે. સર

१ प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १सू. २१ तामलीकृतपादपोपगमनं २०५ छाया-ततःखलु स तामलिौर्यपुत्रः तेन उदारेण, विपुलेन, प्रयत्नेन मगृहीतेन बालतपःकर्मणा शुष्कः रुक्षः यावत्-धमनीसंततो जातश्चापि अभवत्, ततःखलु तस्य ताम्रलिप्तस्य वालतपस्विनः अन्यदा कदाचित् पूर्वरात्राऽपररात्र कालसमये अनित्यजागरिकां जाग्रतः अयम् एतद्रूपः आध्यात्मिक चिन्तितः 'तएणं से तामली मोरियपुत्ते' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तपणं) प्राणामिकी प्रवज्या धारण करनेके याद ( से तामिली मोरियपुत्ते) वह तामली मौर्यपुत्र (तेणं ओरालेणं विउलेण पयत्तेण, पग्गहिएण घालतवोकम्मेण) उस उदार, विपुल, प्रदत्त और प्रगृहीत बालतपः कर्मसे (सुक्के लुक्खे, जाव धमणिसंतए जाए यावि- होत्था) शुष्क हो गया-सूख गया, रुक्ष हो गया-रूखे शरीरवाला वन गया, यावत् उसके समस्त शरीरकी नशें बाहर निकल आई ऐसा यह कृश दुबला पतला हो गया (तएणं तस्स तामलित्तस्स घालतव- स्सिस्स अन्नया कयाई पुज्वरत्तावरत्तकालसमयंसि अणिच्चजागरियं जागरमाणस्स इमेयारूवे अज्झथिए, चिंतिए जाव समुप्पज्जित्था) एक दिनकी बात है कि जब वह रात्रिके पीछले भागमें अनित्यता संबंधी विचार करने में लगा था तव उस वालतपस्वी ताम्रलिप्तके मनमें इस प्रकारका विचार उत्पन्न हुआ; यह विचार उसे आत्मामें हुआथा अतः घह आध्यात्मिक था विचार होते समय वह केवल विचार रूपमें ही "तएणं से तामली मोरियपुत्ते" त्या- सूत्रार्थ-- (तएणं) आमिही या सीधा पछी से तामली मोरियपुत्ते से भीय मुसोत्पन्न तामसी (तेणं ओरालेणं विउलेणं पयत्तेणं, पगहिएणं बाल- तवोकम्मेणं) ते २, विधुत, प्रत्त भने प्रहीत मासतप: भया (मुक्के लुक्खे जाब धमणिसंतए जाए यावि होत्या) सूई गयी, तेनु शरी२ भुसू मनी ગયું. તે એટલે બધે દુબળ થઈ ગયું કે તેના શરીરની બધી નસો દેખાવા માંડી. (तएणं तस्स तोमलित्तस्स वालतवस्सिस्स अन्नया कयाई पुबरत्तावरत्तकाल- समयसि अणिचजागरियं जागरमाणस्स इमेयारूवे अज्झथिए, चिंतिए जाव समुप्पज्जित्था) मेस मेj न्यु रात्रिमा पा७६ भागमा N२ सा- દિની અનિત્યતા સંબંધી વિચારે ચડી ગયો. ત્યારે તે બાલતપસ્વી તામલીના મનમાં આ પ્રકારે આત્મિક ચિન્વિત, કપિત, મને ગત વિચાર ઉદભવ્યો. તે વિચાર તેના આત્મામાં ઉપજ્ય હતું તેથી તે વિચાર માટે આધ્યાત્મિક વિશેષણ યોગ્ય છે.

२०४ भगवतिर तेन हेतुना हे गौतम ! वायुभृते ! "एवं युन्ना पाणाम पचना" एवमुच्यते पूर्वोक्त प्रव्रज्यायाः 'माणामिकी' इति नाम कृतम् वर्तते इति ॥ मू० २० ॥ मूलम्-“तएणं से तामली मोरियपुन तेणं ओरालेण; विपुलेणं, पयत्तेणं, पगहिएणं, वालतवो कम्मेणं सुक्के, लकखे जावधमणि संतए जाए यावि होत्था, तएणं तस्स तामलि- तस्स वालतवस्सिस्स; अन्नया कयाई पुवरत्तावरत्तकालसमयं सि अणिच्चजागरियं जागरमाणस्स इमेयारूवे अज्झथिए; चिंतिए; जावसमुप्पज्जित्था; एवं खल्ल अहं इमेणं ओरालेण; विपुलेणं; जावउदग्गेणं; उदत्तेणं; उत्तमेणं; महाणुभागेर्ण; तवो कम्मेणं; सुक्के; लक्खे; जाव-धमणि संतए; जाए तं अस्थि जामे उठाणे, कम्मे; बले; वीरिये पुरिसकारपरक्कमे; तावतामे सेय; कल्लं जाव-जलते; तामलित्तीए नगरीए दिठा भट्टेय; पासंउत्थेय गिहत्थे य, पुत्वसंगतिए य आपुच्छित्ता तामलित्ती ए नयरीए मज्झं मज्झेणं निग्गच्छित्ता पाउगं, कुंडियामादीयं उवगरणं, दारुमयं च पडिगहि गते एडित्ता, तामलित्ती नयरीए उत्तर पुरस्थिमे दिसिभाए णियत्तणियं मंडलं आलिहित्या संलेहणा-जूसणा सिअस्स भत्त-पाण पडियाइक्खिअस्स, पाओवगयस्स कालं अणवकखमाणस्स विहरित्तएत्ति कई एवं सपेहेइ, संपेहेत्ता कल्लं जाव-जलंते, जाव-आपुच्छइ, आपु- च्छित्ता तामलित्तीए एगंते जाव-एडेइ, जाव-भत्त-पाण- पडिया इक्खिए पाओवगमणं निवण्णे ॥ सू० २१ ॥ यह वहां वहां पर प्रणाम करता है। इसी कारण हे गौतम! गोत्रपाले याभूति ! पूर्वोक्त प्रवज्या का 'प्राणामिकी' यह नाम हुआ है |सू०२०।। કરે છે અથવા ઉપર નીચે કોઈ પણ સ્થળે તે જેને દેખે છે, તેને ત્યાં પ્રણામ કરે છે. છે ગૌતમ તે કારણે મેં ઋલિસની પ્રજાને “પ્રાણુમકી પ્રત્રજ્યા કહી છે. સારના ममेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १सू. २१ वामलीकृतपादपोपगमनम् २०७ संगतिकांश्च आपछच ताम्रलिप्त्या नगर्याः मध्यं मध्येन निर्गत्य पादुकाम् कुण्डिकादिकम्, उपकरणम्, दारुमयश्च मतिग्रहकम्, एकान्ते एडयित्वा ताम्रलिप्तीनगर्याः उत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे निर्वतकं मण्डलकम् आलिख्य संलेखना-जूपणाजूषितस्य भक-पान प्रत्याख्यानस्य, पादपोपगतस्य, कालम् हुई है ऐसे पुरुषों से, (पासंडत्थे य) पावडस्थ पुरुषों से (गिहस्थे य). गृहस्थ पुरुपों से (पुत्वसंगहएय) पूर्वके परिचित पुस्पोंसे (पच्छा संगा इए य) पश्चात् के परिचित पुरुपों से (पज्जायसंगइए य) समानकालमें प्रव्रज्या पर्यायसे युक्त पुरुपोंसे (आपुच्छित्ता) पूछकर (तामलित्तीए नयरीए मज्झं मज्झेण निग्गच्छित्ता) ताम्रलिप्त नगरीके ठीक बीचों बीचसे निकल कर (पाउगं) पादुकाओंको (कुंडियामादीय उवगरणं) कुण्डिका आदि उपकरणोंको (दारुमयं च पडिग्गहियं एगते अडित्ता) और दारुमय पात्रों को एकान्त में रखकर (तामलित्तीए नयरीए उत्तर पुरथिमे दिसिभाए) ताम्रलिप्ती नगरी के ईशानकोणमें (नियत्तणिय मंडलं आलिहित्था संलेहणा जूसणा जूसियस्स भत्तपाणपडियाइक्खि- यस्स पाओवगयस्स काल अणवखमाणस्स विहरित्तए) निर्वर्तनिक मंडल मांडकर संल्लेखना तप द्वारा आत्माका शोधन करते हुए चारों प्रकार के आहार का परित्याग कर पादपोपगमन संथारा धारण करके स्थेय) (विशिष्ट धने पार ४२॥२) पुरुयाने, ( गिहस्थे य ) २५ पुरुषाने, (पुवसंगइए य) ५' पथित पुरुषान, (पच्छा संगाइएय) पायी नी साथ- पश्यिय यो छ मेवा व्यस्तियोन, (पज्जायसंगइएय) तथा समालिन प्रयाधारी ०यतिमाने (आपुच्छित्ता) पूछी - ५५मन था। अ ४२वानी भारी UPा तेभनी पासे व्यात ४NA. (तामलित्तिए नयरीए मज्झं मज्झेणं निगच्छित्ता) यार मा तालिप्ती नसली वश्यथा नाजीने (पाउगं कुंडीयामादीय उवगरण) पामे, अनि ४: AIE S५४२थे।, (दारुमयं च पडिग्गहियं एगंते एडित्ता) तथा निर्मित पात्रोन मेन्त स्थाने भृष्टीने (तामलित्तीए नयरीये उत्तरपुर- स्थिमे दिसिभाए) ताम्रलिप्ती नगरीमा खानामा (नियत्तणियं मंडलं आलि- हित्था संलेहणा-जूमणा जूसियम्म भतपाणपडियाइक्खियम्स पाओवगयस्स कालं अणवकंखमाणम्स विहरित्तए) पाथी क्षेत्र प्रभारनी भह साधान સંશ્લેખના તપ (સંથાર) દ્વારા આત્માની શુદ્ધિ કરીશ. ચારે પ્રકારના આહારને પરિત્યાગ કરીને, પાદપિગમન સંથાર કરીને હું બિલકુલ નિષ્ક્રિય બની જઈશ.

- , - - २०६ मगवतीले यावत्-समुदपधत, एवं खलु अहम् अनेन उदारण, विपुलेन, यावत्-उदोष, उदात्तेन, उत्तमेन, महानुभागेन, तपाकर्मणा शुष्कः, रूसो यावत्-धमनीसन्तो जातः, तद् अस्ति यावत् मम उत्यानम् कर्म, बलम्, वीर्यम्, पुरुषभर पराक्रमः, तावत् मम श्रेय:-कल्पे यावत्-ज्वलति, ताम्रलिस्याः नगर्याः हर भापितांश, पाखण्डस्थांश्च गृहस्थांथ, पूर्वसंगतिकांच, पयात्संगतिकांव, पर्याय- था और वार २ वह उसी रूपमें उसे स्मरणमें आने लगा अतः उसे चिन्तितरूपमें प्रकट किया गया है। 'कप्पिय पत्थिए मणोगए' हुन तीन पदोंका यहां यावत् शब्दसे संग्रह हुआ है(एवं खलु अहं इमेवं ओरालेण विश्लेण जाय उदग्गेणं) मैं इस उदार विपुल यावत् उदय (उदत्तेणं उत्तमेण महाणुभागेण तथोकम्मेणं) उदान, उत्तम, महाप्रभाव वाले तपाकर्मसे (सुबके लुपखे जाय धमणिसंतए जाए) शुष्क हो गया है, रूक्ष हो गया है यावत् शिराएँ (नसे) समस्त मेरी बाहर निकल आई हैं (तं अस्थि जामे उहाणे, कम्मे, यले, चोरिये, पुरिमकारपरकमे) इस लिये जयतफ मुझमें उत्था है; कर्म है, यल है, वोर्ग है, और पुरुष फार पराक्रम है, (तावता) तयतक (मे सेय) मेरी भलाई इसीमें हैं कि मैं (कल्लं) कल (जावजलंते) प्रातःकाल होती ही यापत् सूर्यके उदय हो जाने पर (तामलित्तीए नयरीए) ताम्रलिप्ती नगरी में जाकर (दिहा भडेय) वहाँके पूर्वमें देखे हुए तथा पूर्वमें जिनके साथ बातचीत की તે વિચાર તેના મનમાં વારંવાર આવવા લાગ્યો તેથી તેને માટે ચિન્તા વિશેષણ १५शयु छ. "कप्पिए, पत्थिए, मणीगए" 2 त्र वियप, . " यावत् પદથી ગ્રહણ કરાયાં છેતેનું તાત્પર્ય એ છે કે આ પ્રકારને આધ્યાત્મિક, ચિતિત, भित, आथित भने भनागत पियार त माया (एवं खलु अहं इमेणं ओरा: लेणं विउलेणं जाव उदग्गेणं) ALGER, Aya, GEA (उदत्तणं उत्तमेणं महा- शुभागेणं तबोकम्मेणं) हात, STH भने महाशमी तपस्याशी (सुके लुक्खे जाव धमणिसंतए जाए) भा३ शरीर Vा छ, भने २२ मे मधु हुमणु ५ गयु छ । गधी नसे. मा२ मा evil छे. (तं अत्थि जामे उ: हाणे, कम्मे चले, वीरिये, पुरिसक्कारपरक्कमे) तो नयां सुधी भागमi Gथान HI, भ, वीर्य भने ५३५४४२ ५४मनो ससा छ तावता त्यां सुधीभा(मेसेयं) नीय व्या प्रमाणे पाहपोमन था। ४२पामा भा३ श्रेय लागे छ (कल्लं) (जाब जलंते) प्रात:m ial - सूर्योदय थतi re ( तामलितीए नयरीए) तालिसी नगNHi rA. (दिटा भट्टे य) त्या पूर्व या पुरुषान, (पासंड . -- .

अमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. १ स. २१ तामलीकृतपादपोपगमनम् २०९ इत्यादि । ततः नियमपूर्वकं प्राणामिकीमवज्यामहणानन्तरम्, खल मिश्रयेन स पूर्वोक्तरूपः तामलिः 'मोरयपुत्ते' मौर्यपुत्रः 'तेणं ओरालेणं' वेन उदारेण प्रधानेन 'विपुलेणं' विपुलेन प्रभूनतरेण बहुकालनिष्पायेन 'पयत्तेणे' प्रयत्नेन महता यत्नेन 'पग्गहिएणं' प्रगृहीतेन उत्कृष्टभावनया समादृतेन 'बालतवा- फम्मेणं' चालतपःकर्मणा 'मुक्के' शुष्कः 'लुक्खे' रूक्षः 'जाव-धमणिसंतए' यावत्-धमनीसन्ततः, धमनीभिः नाडीभिः संततः व्याप्तः बाह्याभ्यन्तरम् धमनी मात्रावशिष्टः अत्यन्तलः 'जाए याविहोत्या' जातथाप्यभवत् सनात इत्यर्थ, 'भुक्खे निम्मंसे निस्सोणिए किडिकिडियाभूए, अहिचम्मावणदे किसे' धुभुक्षितः, निर्मासः निःशोणितः किटिकिटिकाभूतः अस्थिचर्मावनद्रः कृशः इति यावच्छन्देन संगृह्यते तत्र शुष्कः नीरसशरीरत्वात्, कक्षा नियमपूर्वक प्राणामिकी प्रवज्या ग्रहण के बाद से तामली मोरिय- पुत्त' पूर्वोक्तरूपवाला वह तामलि मौर्यपुत्र 'तेणं ओरालेणं' उस उदार प्रधान, 'विउलेणं' बहुतकालतक निप्पाच होनेसे प्रभूततर 'पयत्तण' यडे प्रयत्न से 'पग्गहिएणं' स्वीकृतधारण किये गये, एसे 'वालतयो- कम्मेणं' वालतपः कर्मके सेवन करनेसे 'सुक्के' चिलकुल सूख गया 'लुक्खे' रूक्ष हो गया 'जाव धमणिसंतएजाए यावि होत्था' यावत् उसके शरीर की एक एक नश बाहिर निकल आई अर्थात् भीतर थाहरमें वह धमनी(नाडी)मात्र अपशिष्ट रहीं, खून मांस उसके शरीरमें बिलकुल नहीं रहा, चिलकुल दुर्बल हो गया, यहां जो 'जाव' शब्द आया है उससे भुक्खे, निम्मंसे, निस्सोणिए, किडि किडियाभूए, अद्विचम्मावणद्ध किसे' इस पाठ का संग्रह किया गया है। शरीर परित सुयायी युत मेवात भौय शुसोत्पन्न तामस "तेणं ओराले ते मार प्रधान, "विउलेण" url या न्यास पाथा विधुत, “पयत्तेणे" घl प्रय. नथी "पग्गहिएणं" *तुं मनुष्४ान ४२पामा मातु तुमेवा "वालतको फम्मेणं" भारत: मना सेवनया "मुक्के" मिस सू४ गया लूक्खे तवन रक्ष (सूमा गात्री) थy गया, जाव धमणिसंतए जाए यावि होत्या तेमना શરીરની એકે એક નસ બહાર દેખાવા લાગી. તેમના શરીરમાં રક્ત, માંસ આદિ નહીં રહેવાથી શરીર એટલું બધું દુર્બળું થઈ ગયું કે તેમની નસો દેખાવા લાગી. महा जावः (चय-त" शह आध्य छ तेया नायना सूत्रधा अरायो . "भुक्खे, निम्मंसे, निस्सोणिए, किडि किडियाभूए, अहिचम्मावणदे किसे" .

. २०८ भगवति अनवकारसनो विहर्तम्, इति कृत्वा एवं संपेक्षते, संप्रेक्ष्य करये यावद-मालकि, यावत्-आपृच्छति, आपृच्छय ताम्रलिपयाः यावत-एकान्ते एडयति, यावद- भक्तपानमत्यारुपातः पादपोपगमनं निष्पमः ॥ सू. २१ ।। टीका- शास्त्रकारः पालतपस्विनः तामलेः ईशानेन्द्रदेवस्वमात्य पादपोपगमननाममाऽनशनतपश्चरणं निरूपयितुम् प्रस्तीति-'तएणं से तामली' विलकुल निष्क्रिय यन जाऊ । इस समय में ऐसी इच्छा नहीं करूंगा कि मैं बहुत जल्दी मरजा । (ति कटु एवं संपेहेइ) ईस प्रकारसे उसने यह विचार किया । (संहिता) विचार करके (कल्लं जाप जलते जाव आपुच्छह ) जय प्रोत:काल हुआ और यावत् सूर्यका उदय होगया तब उसने अपने पूर्व विनार के अनुसार सयकाम किया और वह ताम्रलिप्ती नगरी में गया। वहां उसने पूर्वदृष्ट, पूर्वभापित आदि सय जना से पूछा और (तामलितोए एगंते जाव एडेइ) पूछकर उसने अपनी पादुकाओको कमण्डल को और दारुमय पात्र को एकान्त में यावत् रख दिया । (जाव भत्तपाण पडियाइक्खए पाओवगमणे निवण्णे) बाद में यावत् उसने भक्तपान का प्रत्या ख्यानकर दिया और पादपोपगमन संधारा धारण कर लिया। टीकार्य-चालतपस्वी तामलिने जो ईशानेन्द्र पद प्राप्त किया उसका कारण उसके द्वारा आचरित पादपोपगमन अनशन था इसी बात को निरूपण करनेके लिये सूत्रकार ने यह सूत्र कहा है। (तएणं) त्यारे मा भात मावे का ४२ ५५ शश नही. (तिकटु संपेहेइ) तेभर मा ४२ स४५ ४ो. (कल्लं जाव जलते जात्र आपुच्छइ) न्यारे प्रात:am थयो, न्यारे सूहिय यये। ત્યારે તેમણે પૂર્વે કરેલા સંકલ્પ પ્રમાણે તાબ્રલિન નગરીમાં જઇને પૂર્વદષ્ટ, પૂર્વ ભાષિત, પૂર્વ પરિચિત આદિ ઉપરોકત સઘળી વ્યકિતયોને પૂછીને પોતાનાનિર્ણયની વાત કરીને) તામ્રલિસી નગરીની મધ્યમાંથી પસાર થઈને પોતાની પાદુકાઓ, કમંડળ અને કાછનિતિ પાત્રને એકાન્ત જગ્યાએ મૂકી દીધો. ત્યાર બાદ ઉપરોકત સં૫ પ્રમાણે ચારે પ્રકારના આહારનો ત્યાગ કરીને તેમણે પાપગમન સંથારો કર્યો. ટકાથે–આલાપવી તામલિને ઇશાનેન્દ્રનું પદ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું તે બતા- વવાને માટે તેની ના પારણે છઠ્ઠની તપસ્યા આદિની વાત આગળ આવી ગઇ. આ પ્રકરણમાં તેણે કરેલા પાદપિયગમન સંથારાનું વર્ણન સૂત્રકારે કર્યું છે – (तएण)नियमपूर्व प्राnfभी प्रया अ॥४।२ ४याँ पछी से तामली मोरियपुत्ते' एवं (संपेहित्ता) A५ शन . प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ.१ सू. २१ तामलीकृतपादयोपगमनम् २११ जागरियं जागरमाणस्स' अनित्यजागरिकां जाग्रत:-देहादिकाऽनित्यविषयक चिन्तनया जागरणां कुर्वतः अनित्यभावनां भावयतः इत्यर्थः 'इमेयारूवे' अयम् एतदूपः वक्ष्यमाणस्वरूपः 'अज्झथिए' आध्यात्मिकः आत्मानमधिकृत्य भवतीति आध्यात्मिकः आत्मनि संजातः 'चितिए' चिन्तितः स्मरणविपयीकृतः विचारः 'जाव समुपजित्या' यावत् मनोगतः संकल्पः समुदपघत समुत्पन्ना, यावत्करणात् 'कप्पिए, पत्थिए, मणोगए' इति संग्राह्यः, उपर्युक्त संकल्पस्वरूपं निरूपयति एवं खलु अहे' इत्यादि । एवं खलु अहम् 'इमेण ओरालेण' अनेन उक्तपकारेण उदारेण विपुलेन प्रचुरेण 'जाय उदग्गेण' यावत् उदग्रेण उन्नतेन यावत्पदेन-'सस्सिरिएणं पयत्तेणं, पग्गहिएणं कल्लाणेणं सिवेणं धन्नेणं मंगल्लेणं' इति संगृह्यते-सश्रीकेण शोभायुक्तेन, प्रयत्नेन प्रयत्नसाध्येन 'अणिच्चजागरियं जागरमाणस्स' देह आदि पदार्थों की अनित्यता को लेकर अनित्य भावना का चिन्तवन कर रहा था तय 'इमेया ख्वे' इस प्रकार का 'अज्झथिए' उसकी आत्मा में विचार जगा और चिंतए' बार २ उसे वह रह २ कर याद भी आने लग गया, यहां यावत् शब्द से 'कप्पिए, पत्धिए मणोगए' इन पदों का संग्रह हुआ है। उसके चित्त में कौनसा संकल्प जगा-इसका निरूपण करने के लिये सूत्रकार कहते हैं कि-'एवं खलु अहं इमेणं ओरा- लेणं' में इस उदार 'विउलेणे' विपुल 'जाव उदग्गेणं' उदग्र उन्नत, यावस्पदलभ्य-'मस्सिरीएणं, पयत्तणं, पग्गहिएणं, कल्लाणेणं मिवेणं, धन्नेणे, मगल्लेणं' सश्रीक-शोभायुक्त, प्रयत्नमाध्य-प्रमादरहित, "अणिञ्चजागरियं जागरमाणस्स" हे माह पहना भनित्यताना [qया२ ४३१ २ता त्या३ " इमेयारूवे" मा प्राने "अज्झथिए" त्या. याभि, ચિનિત, કપિત, પ્રાર્થિત અને મનગન વિચાર આવ્યું તે સંકલ્પનું ઉદ્ભવસ્થાન આત્મા હોવાથી તેને આધ્યાત્મિક કહ્યો છે, તેમના મનમાં વારંવાર તે સક૯૫ આવવા લાગે તેથી તેને ચિતિત કરે છે “કલ્પિત, પ્રાથિત અને મનેગન” આ વિશેષ લગાડવાનું કારણ સ્ત્રાર્થમાં આપ્યું છે. હવે તેના ચિત્તમાં કયે સંક૯૫ ઉદભવે તે सूत्र नायन सूत्रमा मता०यु छ-"एवं खलु अहं इमेणं ओरालेणं" मा GER, "विउलेणं" विYA, "जाव उदग्गेणं" मने GA (Gन्नत) तपथी तद्दन सू७ गये। छु.. मही जाय" पहथी नव्या सूत्रपा प्र५ शयोछे-- 'सस्सिरीएणं, पयत्तेणं, पग्गहिएणं, कल्लाणेणं, सिवेणं, धन्नेणं, मंगल्लेणं' સશ્રીક (ભાયુક્ત), પ્રયત્ન સાધ્ય (પ્રમાદ રહિત, અતિશય આદર ભાવથી અંગીકાર .. - स्निग्धतारहितत्वात् बुभुक्षितः आहाररहितवाद निर्मास आहाग्वजनेन मांसो. पचया भावात, निःशोणितः शुष्कशोणितत्वात, फिटिफिटिकाभूतः निर्मासास्ति सम्बन्धि उपवेशनादिक्रियानन्यातिशयास्थिमनितपिट किट' इति शब्दयुक्तः अभिधर्मायनदः चर्ममात्रावनदास्थियुक्तः, कृशः दुर्वलः प्रतनुशरीर इत्यर्थः । 'तएणं' तताखलु 'तम्रा तामलिस्स' तस्य तागले: 'योलनस्सिस्स' चालनपम्बिनः 'अन्नया कयाई अन्यदा कदाचित् कस्मिंश्चित्समये 'पुचरनावरन कालसमयमि' पूर्वरात्रापररावकालममये रानःपूर्वमागे पभाभागे च 'अणिव में ग्म नहीं रहने के कारण वह शुष्क हो गया, स्निग्धता से रहित होनेके कारण वह रुक्ष हो गया, आहार करने का त्यागकर दिया होने के कारण वह धुभुक्षित हो गया, आहार के विना मामोपचय, होता नहीं है अतःवह मांस से शुन्य बन गया, शरीर का खून सुग्व जानेसे वह शोणित रहित हा गया केवल शरीर में हड्डियों का मनुष्याकार में ढांचामात्र बाको पचा रहा सो जब वह चलना, उठना, बैठता आदि कियाएँ करता नय उसके शरीर में से हडियो की आपस की रगड से "किट किट" शब्द निकलने लग गया। इम तरफ यह चर्ममान से अवनद्ध अस्थिवाला होता से बिलकुल पतला हो गया। 'तएणं' जब उनकी शारीरिक स्थिति इम प्रकार की हो गई तय 'तस्म तामलितम्स चालतचस्सिम्म' उसबालनपस्वी तामलिप्स के 'अन्नया कयाई किसी एक समय पुन्बरतावरत्तकालसमयंसि' रात्रिके मध्यभाग में, जब कि वह શરીરમાં રસ નહીં રહેવાને કારણે તે સૂકાઈ ગયું. સ્નિગ્ધતાને અભાવે તે રૂમ ગયું તેમણે આહાથને ત્યાગ કર્યો હોવાથી તે દુષ્કાળ પડત વ્યક્તિના શરીર જેવું થઈ ગયું. આહાર વિના માંસનું બંધારણ થતું નથી, તેથી તે માંસાન્ય શરીર તદ્દન દુબળ લાગવા માંડયું. શરીરમાં રકત પણ નહીં રહેવાથી તે શરીર હાડ ચામના માળખા જેવું બની ગયું. ઉઠતા, બેસતા અને ચાલતા તેમના હાડકાના સાંધા ઘસા- વાથી કટકટ” શબ્દ થવા લાગ્યું. આ રીતે એકલા હાડપિંજર પર લાગેલી ચામડી- ang ते शरीर तदन हुमणु भने निर्णय दावा मांऽयु. "तएणं" तपस्यान કારણે જ્યારે તેમની શારીરિક સ્થિતિ આટલી બધી નબળી પડી ગઇ ત્યારે "वस्स तामलित्तस्स बालतबस्सिस्स" ते मालतपस्वी तामसिने "अभया कयाई" US समय " पुवरत्तापरत्तकालसमसि'- विना मागे या हुआ शरीर पी ।

, प्रमेयंचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ सू० २१ तामलीकृतपादपोपगमनम् २१.३ सेततः धमनीव्याप्तः 'जाए' जातोऽस्मि 'त' तत्तस्मात् कारणात् - 'अस्थि जावमे उठाणे' अस्तिं यावत् मम उत्थानम् उत्थानशक्तिः चेष्टाविशेषः 'कम्मे'. कर्म भ्रमणादिक्रिया 'बले' बलम् शरीरसामर्थ्यम् 'वीरिये वीर्यम् आत्मवलम् 'पुरिसक्कारपरक्कमे' पुरुपकारपराक्रमः पौरुषाभिमानसामर्थ्यम् वीर्यान्तरायक्षय क्षयोपशमरामुत्थजीवपरिणामविशेषरूपा उत्थानादयो बोध्याः 'तावतामेसेय वावत् मम श्रेयः कल्याणावसरः विर्तुमित्यग्रेणान्वयो योध्या, तदेवोपपादयति- 'कल्लं जाय जलंते' इत्यादि । कल्यं श्वोदिने यावत् ज्वलति सूर्यः प्रकाशते प्रभातं भवति, यावत्पदेन राज्यवसान-मभानादि गम्यते; 'तामलित्तीए? ताम्रलिन्याः 'नगरीए' नगर्याः 'दिवा भट्टेय' दृष्टाभापितांश्च दृष्टान इस कारण उनके सद्भाव में जो शारीरिक शिराएँ देखने में नहीं आतीथीं वे अब एक एक करके गिनी जा सकती हैं। यही बात 'धमणिसंतए' इस पद द्वारा प्रदर्शित की गई है। 'तं' इसलिये 'अत्धि में जाव उट्ठाणे' जबतक मुझ में स्वयं उठने की शक्ति है, 'कम्मे भ्रमण करने की शक्ति है, 'बले' शारीरिक मामर्थ्य है, 'वीरिये' आत्मयल है 'पुरिसफारपरफमे' पौरपाभिमान सामर्थ्य हैं, ये सब उत्थानादिक वीर्यान्तराय कर्मके क्षय और क्षयोपशम से उत्पन्न होते है और जीव के परिणाम विशेषरूप माने गये हैं। 'तावना' तबतक 'मे सेयं मेरा कल्याण इसी में है कि मैं 'कलं' आगामी दिवस 'जाव जलते' जय कि सूर्य का उदय हो जाता है रात्रिका अवसान हो जाता है और प्रभात हो जाती है-तय तामलित्तीए नयरीए' ताम्रलिप्त नगरी के पूर्व में 'दिहा भष्टेय पापा दासी छ. भाई शरीर ध्याभना भाम र थप आयु 2. ते "अस्थिमे जावउहाणे"न्यां सुधी भाराम नानी शति छ, “कम्मे" ७२५॥ ५२५/- मी ति छ, 'चले' २४ सामथ्य छ, 'पीरिये' म छ, 'पुरिसक्कार- परक्कम' पौरपालिमान सामय छ, (अयान मा ५४ शतियोगी पत्ति पीयर्यातसय ४मना क्षय भने क्षयोपशमयी थाय छे) 'तावता' या सुधी 'मे सेयं તેને નીચે દર્શાવ્યા પ્રમાણે ઉપયોગ કરી લેવામાં જ મારૂં શ્રેય છે હવે તેમણે તે ઉથાનાદિ શકિતનો શે ઉપયોગ કરી લેવાને સંલ્પ કર્યો તે સૂત્રકાર બતાવે છે- -'कल्लं' भापती राई 'जाव जलते रात्रि पूरी यधने न्यारे प्रात: थो-यारे भूयाय 42 स्यारे 'तामलिनीए नयरीए'ताlaal HENE MA. 'दिवा . समादरहिनेन इत्यर्थः -- प्रगृहीतेन अतिशयादरसंमानगृहीतेन, कल्याणेन नैरुज्यकारकेण, शिवेन कल्याण हेतुना, धन्येन प्रशस्येन, माल्येन. दुरिनो. पशामकेन इत्यर्थः 'उदत्तण उदातेन विशुद्धसाचशालिना 'उत्तमण उत्तमेन 'महाणुभागेणं' महानुभागेन महामभावशालिना, उदग्रेण तीवेण, उदारंग- औदार्गवता निस्पृहातिरेकात् शरीरे ममत्वामावाव उत्तमेन अप्ठेन उदासन उधभावनासंपादितेन, महानुभागेन अचिन्त्यसामर्थ्यशालिना नबोकम्मेष तपाकर्मणा 'मुक्केलुबखे शुष्कः रुक्षः 'जाव-धमणिसंतर' यावत् धमनी तिशय आदर और सन्मान भाव से गृहीत, नैरूज्यकारक, कल्या- णकारक, प्रशस्य और दुरितोपशमक, 'उदत्तणं' विशुद्धमत्त्वशाली 'उसमेणं' उत्तम 'महाणुभागेणं' महाप्रभावशाली तपाकर्मके सेवन करने से 'सुक्के लुक्खे शुष्क हो गया है-रक्ष हो गया हूँ । अ. र्थात् जिस तप को मैं आचरित कर रहा ह-वह बहुत ही अधिक तीव है इसके आचरण करनेसे आचरिता को शरीर में निस्पृहता का अतिरेक इतना अधिक बढ जाता है कि वह अपने शरीरतक में भी निर्ममत्व पन जाया करता है, तप की श्रेष्ठता इसी कारण से मानी जाती है कि वह जीव को शरीर में भी निर्ममत्व धना देता है। यह तप जो मैने आचरित किया है वह ऐसी वैसी भावना से प्रेरित होकर आचरित नहीं किया है किन्तु उच्चभावनां से आचरित किया है। इसी कारण इसका प्रभाव अचिन्त्य है। अतः ऐसे विशिष्ट तपाकर्म के आचरण करते२ मेरा यह शरीर सूख गया है बिलकुल रूखा गया है। यहाँ तक इसकी दशा हो चुकी है कि खून मांस तो इसमें नाममात्र भी शेप नहीं रहा है। ४२०, terist२४ (नाना यs), ४क्ष्या २४, प्रशस्य, 1310, 'उदत्तेणं'; विशुद्ध सत्वशी, 'उत्तमेणं' उत्तम, "महाणुभागेणं" मा प्रमाणी, तपना सेवनथी मा ३२ "सुक्के लुक्खे" Y आयु छ, ३६ या यु छ. ४ानु તાત્પર્ય એ છે કે તામલિ અતિશય કઠિન તપની આરાધના કરી રહ્યા હતા આવી તપસ્યા કરનાર જીવને પોતાના શરીર પર મમત્વ રહેતું નથી. આ તપની આરાધના કરવા પાછળ કઈ સાંસારિક સુખપ્રાપ્તિની ભાવનાનું. બળ કામ કરતું ન હતું પણ એક્ષપ્રાપ્તિની ઉચ ભાવનાથી તેનું આરાધાન કરાતું હતું. કઠિન તપની આરાધનાથી પિતાના શરીરને તદ્દન નબળું પડેલું જોઈને તામલિ વિચાર કરે છે કે મારું શરીર સૂકાઈ ગયું છે. બધા અંગે રક્ષ બની ગયાં છે. તેમાં માંસ અને રક્ત તે નામના પણ હ્યાં નથી રક્ત તથા માંસને અભાવે શરીરની સેિ अमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १ सू० २१ तामलीकृतपादपोपगमनम् पम् ‘एगंते' एकान्तेस्थाने. 'एडित्ता' एडयित्वा संस्थाप्य ताम्रलिप्तीनगर्या 'उत्तरपुरथिमे' उत्तरपौरस्त्ये 'दिसिभाए' दिग्भागे उत्तरपूर्वदिगन्तराले ईशान- कोणे 'णियत्तणियं निवर्तनिकम् निर्वर्तनं क्षेत्रमानविशेषः तत्परिमाणमस्य इति निर्वर्तनिकम् ' मण्डलम् 'आलिहिता' आलिख्य आलेखनमण्डलं विधाय रेख. या क्षेत्रं मर्यादीकृत्य 'संलेहणा-जपणा-जूसिअस्स' संलेखनाजूपणाजूपितस्य संलेखनात्मकतपः क्रियया योजितस्य 'भत्तपाणपडियाइक्खिअम्स' भक्तपान प्रत्याख्यातस्य परित्यक्तभक्तपानस्य 'पाओवगयम्स' पादपोपगतस्य पादपो- वृक्षः उप शब्द: सादृश्यवाचकः तथाच पादपमुपगच्छति सादृश्येन प्राप्नोति 'गते किसी एकान्तस्थान में एडिता' छोड दूगा और छोड करके फिर मैं 'तामलित्ती नयरीए उत्तरपुरस्थिमे दिसिभाए' तामलिप्त नगरी के ईशानकोण में 'णियत्तियं मंडलं आलिहिता क्षेत्रमान विशेष परिमाणवाला मंडल आलिखित करके अर्थात् रेखा से क्षेत्र की मर्यादा करके 'सलेहणाजूपणाजूसियम्स' काय और कषाय को कृश करनेवाले संलेखनारूप तप से युक्त हो ऊँगा और युक्त होकर के ' भत्तपाणपडियाइक्खियस्स' चारों प्रकार के आहार का प्रत्याख्यान कर दंगा, इस स्थिति में रहता हुआ मैं 'पाओव- गयम्स कालं अणवस्खमाणस्स विहरित्तए' पादपोपगमन संथारा धारण करूँगा। पादपोपगमन संथारा धारण करने वाला साधु पतित वृक्षकी तरह. जिस स्थान पर इस संथारा को धारण करता है वहां बिलकुल निश्चेष्ट होकर आत्मध्यान में मग्न रहता है। 'पादपोपग- 1251-1 स्थान भूडी ६. त्या२६ "तामलित्ती भयरीए उत्तरपुरस्थिमे दिसि- भाए " ताम्रलिप्ती नगरीन शानभा "णियतियं मंडलं आलिहिता" ક્ષેત્રનું પ્રમાણ નકકી કરતી રેખા દેરીને-રેખાની મદદથી ક્ષેત્રની મર્યાદા આલેખીને "संलेखणा जूपणा जूसियस्स" या मने पायाने पाता ४२नारी समा३५ तपस्यानु भाराधन ४२Nथ, "भत्तपाण पडियाइक्खियम्स" मा तपस्या ४२भियान यारे ५४२ना माहारने त्या शश. अने "पाओवगयस्स कालं अणवक्खमा- णस्स विहरिनए" पायागमन सथा। मगा।२ शश. પાદપપગમન એટલે વૃક્ષના જેવું બની જવાની ક્રિયા. જે સંથારામાં, સંથારો કરનાર સાધુ પતિત (પહેલા) વૃક્ષના સમાન નિશ્રેષ્ટ બનીને આત્મધ્યાનમાં મગ્ન રહે છે, તે सयाराने पापापगमन संथा। छे. पा६५ (वृक्ष) x 6५ (समान) = पाहा५. . -- । २१४ भगवान पूर्व दर्शनविषयीकृवान भापितान पभात् भाषणविषयीकतान् 'पासंदर' पाखण्डस्थान धर्मविशेषधारकान् 'गिहत्येय' गृहस्यांब पुनसंगविए । पूर्वसङ्गतिकांच मग्रज्याकालपूर्वपरिचितांश्च मावपित्रादीप 'परछासंगतिपय' पथासङ्गतिकांश्च प्रमज्याग्रहणपूर्वश्वशुरधभूप्रभृतिकान् परियायसंगतिएप' पर्यायसङ्गतिकांच समानमनग्यापापयुक्तात् एतान् सर्वान 'आधुच्छिता' आएच्छय ताम्रलिप्त्या नगर्याः ‘मझमज्झण' मध्यं मध्येन मध्यभागेन 'निगच्छित्ता' निर्गत्य 'पागं' पादुकाम् 'कुंठियमादीय' कुण्डिकादिम 'उवगरण' उपकरणम् 'दारुमयं च पडिग्गहिय' दारमयंच प्रतिग्रहक पात्रविशे जो मेरे पहिलेके देखे हुए मनुष्य है, और जिनके साथ में पहिले बातचीत करता रहा हूं-उनसे, 'पासंडत्धेय तथा जो पापंडस्थ है- धर्मविशेष के धारक है उनसे तथा 'गिहत्थेय' जो गृहस्थजन है उनसे, तथा 'पुव्व संगतिए य' प्रव्रज्या ग्रहण करने के पहिले जिनसे परिचय रहा है ऐसे माता पिता आदि जनों से, तथा 'परछासंग- तिएय' संसार अवस्था में जिनके साथ पश्चात् संगति हुई है ऐसे जो श्वसुर सासुजी आदि जन हैं उनसे, तधा-'पर्याय संगतिकानु' जिनकी प्रव्रज्या पर्याय मेरी मनज्या पर्याय के बराबर है ऐसे जनों से 'आपुच्छित्ता' पूछकर तथा 'तामलित्तीए नयरोए मझमझेणं' ताम्र- लिप्ती नगरी के ठीक बीचोबीच से ' निच्छित्ता' निकलकर 'पाउगं' खडाऊओको, कुंडिमादीयां' कुण्डिका आदि 'उवगरणं' उपकरण को 'दारुमयं च पडिग्गहियं तथा काष्ठनिर्मित प्रतिग्रह-पान को भट्टेय' या खेता भारा पूर्व पश्चिात अने तथा भनी साथै वातयात ४२वानी माणमा ती मेवा बने, 'पासंडत्थेय' તથા પાખંડસ્થ લેકોને (ધર્મ- विना पा२४२.) तथा 'गिहत्थेय' स्याने, 'पुनसंगतिए' પ્રત્રજ્યા ગ્રહણ या पक्षांना भासं भाता, पिता मा िस समामाने "पच्छा संगतीए य" જેની સાથે પાછળથી સંબંધ થયે છે એવાં સાસુ, સસરા આદિને, તથા संगतिकान्" समकालिन दीक्षापर्यायवासाधुमान "आपुच्छित्ता" छीन (तमना साड धन) “तामलित्तीए नयरीए मज्ज्ञ मज्झेणं" alertी नगरानी वश्य। १२यथी 'निगच्छित्ता' lxvilन पाउगं'. पाया, 'कुडिमादीयां' ४' माहि ॐ५५२॥ने तया "दारुमयं च.. पडिग्गहिये निर्मित यात्रने "एगते एडिता" . "पर्याय प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. १सू. २१ तामलीकृतपादपोपगमनम् २१७ तदुक्तम्- -'पाओपगम भणियं, समविसमे पायचो जहा पठितो । नवरं परप्प- ओगाकपेज जहा चलतरुचति । पादपोपगमनं भणितं समविपमे पादपो यथा पतितः । नवरं परमयोगात्कंपेत यथा चलतरुवदितिच्छाया तच्च द्विविधं निहीं- रिमम् , अनि रिमञ्च, तत्र निर्हारेण निवृत्तपत्तनिर्दारिमम् प्रतिश्रये उपाश्रये म्रियते तस्यैतत्संभवति तत्कलेवरस्य निर्हरणात्, अनिभरिमन्तु योऽटच्यां म्रियते तस्य भवति यथा प्रकृते तामलिना पादपोपगमनं स्वीकृतम् । पादपम् उपगतः पादपोपगतः इति तस्य पादपोपगमननामकमनशनं. कुर्वतः 'कालं' मरणावसरम् अणवखमाणस्स' अनवकांक्षतः मरणसमय- प्रतीक्षामकुर्वाणस्य मम 'विद्यरित्तए' वितुं श्रेयः इति पूर्वेणान्वयः ‘तिकटु' से चल होता है उसी प्रकार से चह साधु भी पर के प्रयोग से कंपित होता है। तदुक्तम्- 'पाओवगमणं भणियं समविसमे पायवो जहा पडितो। नवरं परप्पओग्गा कंपेज जहा चलतरुव्व ॥ यह पादपोपगमन संथारा दो प्रकार का होता है. एक निर्झरिम और दूसरा अनिभरिम उपाश्रय में इस संथारा से मरनेवाले साधु के निर्दारिम पादपोपगमन संथारा होता है। अटची में जो मरता हैं उसके अनिर्झरिम पादपोपगमन संथारा होता हैं। जैसे तामलि के हुआ। इस तरह पादपीपगमन संथारा नामक अनशन करते हुए मृत्युकी आकांक्षा किये विना शरीर का त्यागना मुझे श्रेयस्कर हैं। इस प्रकार से विचार तामलिने किया। इस प्रकार से विचार પ્રગથી ખસી શકે છે એ જ પ્રમાણે પાદપેગમન સંથારો કરનાર સાધુ પણ પર પ્રગથી કંપિત થાય છે કહ્યું પણ છે કે- " पाओवगमणं भाणियं सम विसमे पायवो नहा पडितो । नवरं परप्पओग्गा कंपेज्ज जहा चल तरुच ॥ પાદપેપગમન સંથારાના બે પ્રકાર છે (1) નિહરિમ (૨) અનિહાંરિમ નિહરિમ પાદપપગમન સંથારો ઉપાશ્રયમાં કરાય છે અને અર્તિરિમ પાદપેપગમન સંથા અટવી (વન)માં કરાય છે. તામલિએ અનિહરિમ પાદપપગમન સંથારે કરવાને સંકલ્પ કર્યો. વળી તેણે એ સંકલ્પ કર્યો કે તે સંથારો ધારણ કરીને હું માતની આકાંક્ષા કરીશ નહીં. આ પ્રકારનો આધ્યાત્મિક આર્દિ વિશેષણેથી યુક્ત સંક૬૫ તામ- भगवती इति पादपोपगमनम् पादपयन्निधलम् चतुर्विभागरपरित्यागनिष्पनानान विशेषः तथाच पादपस्पेय उपगमनं स्पन्दराहित्येनामस्थानं पादपोपगमा इदं चतुर्विधाहारपरित्यगेनैव निप्पयते नयाच पादयोपगमनम्युत्पचि:- पादपस्येव उपगमनम् उपगमः अभ्युपगमः स्वीकारः पतनस्य यत्र तथा इति योध्या, अर्थात् पादपो यया समे विपमे वा प्रदेशे पतितः पूर्वपदेव तिष्ठति तथा यः समायां विषमायां वा अवस्थायां पतितः स यावजी सवेव तिष्ठति विशेषः परमयोगात् कम्पेत यथा तरुः परमयोगावलो भवति, मन' में पादप नाम वृक्षका है तथा उपशब्दका अर्थसादृश्य है। जिस संथारा में वर्तमान आत्मा छेदित वृक्ष की तुलना को धारण करता है वह पादपोपगमन संधारा है। चतुर्विध आहार के परित्याग से निष्पन्न हुआ यह एक अनशन विशेष हैं। तथापादपकी तरह उपगमन-स्पन्द रहित होकर जो अवस्थान है वह पादपोपगमन है। यह संथारा चतुर्विध आहार के परित्याग से ही होता है। पाद- पोपगमन की व्युत्पत्ति 'पादपस्येव उपगमनम्-उपगमः अभ्युपगमः स्वीकारः पतनस्य यत्र तत् "पादपोपगमनं" इस प्रकार से है-इसका तात्पर्य यह है कि जिस प्रकार वृक्ष काटने पर चाहे सम स्थान में गिरे चाहे विषमस्थान में गिरे-कहीं पर भी गिरे-वह जैसा गिरता है वैसा ही पड़ा रहता है उसीप्रकार से जो साधु सम अथवा विषम किसी भी आसन से स्थित हो वह यावज्जीव उसो तरह से रहे । विशेषता इतनी है कि जिस प्रकार छेदित वृक्ष परप्रयोग જે સંથારામાં જીવ છેદિત વૃક્ષના જે બની જાય છે, તે સંથારાને પપપગમન સંથારે” કહે છે. આ પ્રકારના સંથારામાં સંથારો કરનાર સાધુ ચારે પ્રકારના આહાર ત્યાગ કરે છે. અને વૃક્ષની જેમ નિચેતન બનીને સમાધિસ્થ બની રહે છે. પાદપપ્ર- ગમનની વ્યુત્પત્તિ નીચે પ્રમાણે છે– "पादपस्येव उपगमनम्-उपगमः अभ्युपगमः स्वीकारः पतनस्य यत्र तत् पाद- पोपगमनं " पार्नु तात्पर्य मे छे ब्यारे पक्षने ५qाम मा यार सम સ્થાનમાં પડે કે વિષમ સ્થાનમાં પડે-તે જે સ્થિતિમાં પડે છે એજ સ્થિતિમાં પડયું રહે છે. એ જ પ્રમાણે આ પ્રકારને સંથારે ધારણ કરનાર સાધુ મૃત્યુપર્યન્ત એક જ પ્રકારને આસને ઉભે રહે છે. તે આસન અનુકૂળ હોય કે પ્રતિકુળ હોય પણ તેણે એ જ. આને ઉભા રહેવું પડે છે. વિશેષતા એટલી જ છે કે જે રીતે છેદિતા વૃક્ષ પર प्र.टी. श.३ उ.१ २.२२ बलिचंचाराजधानिस्थदेवादिपरिस्थितिनिरूपणम् २१९ बहवे असुरकुमारा देवा य, देवीओय तामलिं चालतवस्सि ओ- हिणा आभोएंति, अण्णमण्णं सद्दावेंति अण्णमण्णं सद्दावेत्ता,एवं वयासी-एवं खलु देवाणुप्पिया ! वलिचंचा रायहाणी अजिंदा, अपुरोहिआ, अम्हे य णं देवाणुप्पिया ! तामली घालतवस्सी तामलित्तीए णगरीए बहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसिभागे नियत्त- णियमंडलं आलिहिता सलेहणाजसणाजूसिए, भत्त-पाणपडिया- इक्खिए, पाओवगमणं णिवण्णे, तं सेयं खलु अम्हं देवाणु- प्पिआ ! तामलिं वालतवस्सि वलिचंचाए रायहाणीए ठिति पकरावेत्तए त्ति कटु अण्णमण्णस्स अंतिए, एयमढें पडिसुणेति, वलिचंचा रायहाणीए मज्झं मझेणं निग्गच्छंति,जेणेव रुयगिंदे उप्पायपत्रए तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता, वेउब्वियसमु- ग्घायेणं समोहणंति, जोव-उत्तरवेउवियाई रुवाई विउच्वंति, ताए उकिटाए, तुरियाए, चवलाए, चंडाए, जइणाए; छेयाए, सीहाए, सिग्घाए, उद्ययाए, दिवाए, देवगईए, तिरियं असंखेजाणं दिव- समुदाणं मज्झं मज्झेणं जेणेव जंबूदीवे दीवे, जेणेव भारहे वासे, जेणेव तामलित्ती नगरी,जेणेव तामली मोरियपुत्ते तेणेव उवगच्छंति तेणेव उवागच्छेत्ता तामलिस्स वालतवस्सिस्स उपि, सपरिख, सपडिदिसि ठिचा दिवं देवढेि, दिवं देवज्जुति, दिवं देवाणुभागं, दिवं वत्तीसविहं नट्टविहं उवदंसेंति, तामलिं वोलतवस्सि तिक्खुत्तो, आयोहिण पयाहिणं करेंति, वंदंति, नमसंति, एवं वयासी-एवं खल्लु देवाणुप्पिया ! अम्हे बलिचंचारायहाणी वत्थव्वया बहवे - २१८ भगवतीय इतिक्रत्वा इतिरीत्या एवं वितरूपेण संपेटेड' संपेक्षते विचारयति 'पेरिया' संपेक्ष्य सम्यग् विचार्य 'फल्ट' कल्यं 'जाय-जलंने गायन उपलनि सूर्योदय सनि 'जावापुच्छइ' यावत् आपरानि, यावत्करणात् शामापिनादिपर्यायसंगतिक पर्यन्तम् संग्राह्यम् । तनः आपनय ताम्रलिप्त्याः नगर्याः मध्यमध्यन निर्ग- रछन् 'एगंते' एकान्ते 'जार-एटे' यावत् एडयति स्थापयनि, यावत्पदेन पादुकादि उपकरणं प्रतिग्रहकान्तं संग्रायम्, 'जाय भलपाण-पंटियाइविवर' यावत् भक्तपानमस्याख्यानः परित्यक्तभक्तपानः यात्करणेन ईशानकोणे निर्वर्तनिकमण्डलं विधाय 'पाओयगमणः पादपोपगमनं निवप्णो' निष्पन्नः उपपन्नः मातः इति भावः ॥ भू० २१ ॥ मूलम्-"तेणं कालेणं, तेणं समएणं बलिचंचा रायहाणीअर्णिदा, अपुरोहिया या वि होत्था, तएणं ते वलिचंचा रायहाणिवत्थवया करके 'कल्लं जाव जलंते जाव आपुच्छइ' जय प्रातः काल हो गया और यावत् सूर्यका भी उदय होचुका-तब उस तामलिने पहिले जिन से पूछनेकी बात सोचीथी उन सवसे उसने पूछा। फिर वह ताम्रलिप्त नगरी के ठीक बीचोबीच के मार्ग से होकर निकला, निकलकर उसने किसी एकान्त स्थान में 'जाव एडेड' पादुका, कमः ण्डल आदि उपकरण, तथा दारूमय पात्र सब को रखदिया, बाद में फिर उसने यावत् चारों प्रकार के आहार का प्रत्याख्यान कर दिया, यहां यावत् पद से ईशान कोण में उसने निधर्तनिक मंडल का प्रतिलेखना किया। प्रतिलेखना करके निर्वर्तनिक मंडल स्थित होकर उसने पादपोपगमन सधारा धारण किया । सू० २१ ॥ लिये यो. मा प्रश्न स४८५ ४ा पछी "कल्लं जाव जलंते जाव आपुच्छ।" જ્યારે રાત્રિ પૂરી થઇ, જ્યારે સૂર્યોદય થયે, ત્યારે તેણે જેને જેને પછવાને સંકલ્પ કર્યો હતો તે સૌને પૂછવું–ત્યાર બાદ તામ્રલિપ્તી નગરીને લગભગ મધ્યના માર્ગથી ५सार थने ते मारे नीजी गये.. "जाव एडेइ" तर तेना पामे, भ31, કાષ્ઠાનિત પાત્ર આદિને કઈ એકાન્ત સ્થાનમાં મૂકી દીધાં. ત્યાર બાદ તે તામ્રલિપ્તી નગરીના ઈશાન કેશુમાં આવેલા કોઈ સ્થાનમાં ગયે. ત્યાં સ્થાનની મર્યાદા દર્શાવતી રૂખા દેરીને, (નિર્વતનિક મંડલ અલેખને) ચારે પ્રકારના આહારને ત્યાગ કરીને તેણે પાદપપગમન સંથારો અંગીકાર કર્યો. ( ૨૧). , म. टी. श.३ उ.१ सू.२२ बलिचंचाराजधानिस्थदेवादिपरिस्थितनिरूपणम् २२३ चपलया, चण्डया, जयिन्या, छेकया, सिंह (तुल्य) या, शीघ्रया, उद्धृतया, दिव्यया, देवगत्या तिर्यकअसंख्येयानाम् द्वीपसमुद्राणाम् मध्यं मध्येन येनैव जम्बूद्वीपोद्वीपः, येनैव भारत वर्षम् , येनैव तामलिप्ती नगरी, येनैव तामलि मौर्यपुत्रः, तेनैव उपागच्छन्ति, उपागत्य तामले: बालतस्विनः उपरि, सपनम् , समतिदिशं स्थित्वा. दिव्यां देवद्धिम् , दिव्यां देवद्युतिम् , दिव्यं देवानुभागम् , यावत् उत्तर चैक्रियरूपों की विकुर्वणा की (ताए उफिट्टाए तुरियाए) विकुर्वणा करके फिर वे उस उत्कृष्ट, त्वरित (चवलाए) चपल (चंडाए) चंड (जहणाए) जयशील (छेयाए) निपुण । (सीहाए) सिंह जैसी वलिष्ठ (सिद्धाए) शीघ्रता से युक्त (उदघूयाए) उद्धृत (दिव्याए) दिव्य (देवगईए) देवगतिद्वारा ( तिरिय असंखेजोणं दीवसमुदाणं) तिरछेरूप में असंख्यात द्वीप समुद्रों के (मज्झ मज्झेणं) ठीक बीचों- पीच से होकर (जेणेव जंबूदीवे दीवे जेणेव भारहे चासे) जहाँ जंबू- द्वीप था, जहां भारतवर्ष था, (जेणेव तामलित्तीनगरी जेणेव तामली मोरियपुत्ते तेणेव उवागच्छंति) जहां ताम्रलिप्ती नगरी थी और उ- समें भी जहां मौर्यपुत्र तामली थे वहां पर आये। (तेणेवउवागच्छित्ता तामलिस्स चालतवस्सिस्स) वहां आकार के चालतपस्वी तामलि के (उप्पि) ऊपर (सपक्खि सपडिदिसं ठिच्चा) चारों दिशाओं में, सय विदिशाओं में स्थित होकर (दिव्वं देचिट) दिव्य देवर्द्धिको (दिव्वं देवज्जुई) दिव्य देवाति को (दिव्वं देवाणुभागं) दिव्य देवप्रभाव वय३पाना विधु ४ी (ताए उक्किट्ठाए तुरियाए ) विgण शन तमा Gruष्ट, त्वरित, (चवलाए) २५८, (चंडाए जइणाए छेयाए सीहाए सिग्याए उद्धृयाए दिवाए देवगईए) 3. 420, निye, सिंदी मालि, शाव, Gधूत भने हिय देवगति ॥ (तिरिय असंखेजाणं दीवसमुदाणं) तियाना सध्या वापसभुताना (मज्झं मज्झेणं) १२००२ थे यधने (जेणेव जंबूदीवे. दीचे जेणेव भारहे वासे जेणेव तामलित्ती नयरी जेणेव तामली मोरियपुत्ते तेणेव उवागच्छति) yापना भारतमा माटी तालिसी न पास Fयां भीय पत्र तालि पाइपोपमन सथा। ४श रह्यi ता, त्यां मा०या. (तेणेत्र उवागच्छित्ता तामलिस्स बालतबस्सिस्स उप्पि सपक्खि सपडिदिसं ठिच्चा) त्यां આવીને બાલતપસ્વી તામલિની ઉપર ચારે દિશાઓમાં અને સઘળી ઉપદિશાઓમાં २वीने (दिव्यं देविड्डी दिव्वं देवजुई, दिव्यं देवाणुभाग) हिन्य' हेसमृद्धिथी, યુ, દિવ્ય દેવહુતિથી યુક્ત, દિવ્ય દેવપ્રભાવથી યુક્ત, દિવ્ય દેવપ્રભાવથી યુક્ત २२२ সায় श्रेयः खलु अस्माकम् देवानुमियाः ! तामलिं बालतपस्विनम् , बलिचाया- राजधान्यां स्थितिप्रकल्पं मकारयितुम् इमिकत्वा अन्योन्यस्य अन्तिके इमम् अर्थम् भतिशृण्वन्ति, चलिचत्रारानधान्याः मध्यमध्येन निर्गचन्ति, येनेव उप- केन्द्रः उत्पातपर्वतः तेनैव उपागच्छन्ति, उपागम्य क्रियसमुद्घातेन सम- वघ्नन्ति, यावत् उत्तवैक्रियाणि रूपाणि विकुर्वन्ति, तपा उत्कृष्टया, सरितया, (भत्तपाणपडियाइक्खिए पाओवगमणं णिवपणे) भत्तापान का प्रत्या- ख्यान करके पादपोपगमन संथारा धारण किये हुए है (तं सेयं स्खल अम्हं देवाणुप्पिया! तामलिं बालतवस्सि बलिचंचा रापहाणीए गि पकरावेत्तए ति कटु अण्णमण्णस्स अंतिम एयम पडिसुणेति) तो अपने लिये यह श्रेयस्कर है कि हे देवानुप्रियो । अपन सप उसे बलिचंचा राजधानी में इन्द्ररूपसे आने का संकल्प करावें, इस प्रकार से विचार करके उनलोगोंने अपनी इस विचारधारा को आपस में एक दूसरे से पक्की फराली (पलिचंचारायहाणीए मज्झं मझेणं निग्गच्छति) तय फिर वे सब के सब पलिचंचोराजधानी के ठीक पीचोंबीच के मार्ग से होकर निकले। और निकलकर वे (जेणेव रुयगिदे उप्पायपव्यए तेणेच उवागच्छंति ) जहोपर रुचकेन्द्र उत्पाद पर्वत था वहां पर आये । (उवागच्छित्ता) वहां आकर के उन्होंने (वेउब्वियसमुग्धाएणं) वैक्रिय समुद्धात से (समोहणंति) अपने आपको युक्त किया (जाव उत्तर वेधियाई रुवाई विकुवंति) गाइक्खिए पाओवगमणं णिवपणे) यारे मारना माना त्या श२ पापा. गमन सथा। पा२५ ४३८८ छ. (ते सेयं खलु अम्हं देवाणुप्पिया! वामलि बालतवस्सि वलिचंचाए रायहाणीए ठियं पकरावेत्तए तिकटु अण्णमण्णस्स अंतिए एयमदं पडिसुर्णेति) तहेवानुप्रियो ! माप श्रेय तमा छ । આપણે સૌ મળીને બલિચંચ રાજધાનીમાં ઈન્દ્રરૂપે ઉત્પન્ન થવાનું નિયાણું તેની પાસે બંધાવીયે. અંદર અંદર વિચારોની આપ લે કરીને તે અરમારે તે પ્રકારને पा निश्चय ४श बीघा ( बलिचंचा रायहाणीए मशं मज्ोणं निग्गच्छंति) આ પ્રકારનો સંકલ્પ કરીને તેઓ બધાં બલિચંચા રાજધાનીના વચ્ચેના માર્ગથી नाक्या. त्यांची नाणीने ते। (जेणेच रुयगिंदे उप्पायपब्बए तेणेव उवा गच्छति ) क्या यह नाना Suld yaa तो त्या भाव्या. (उवागच्छिता) या भावाने मरे (वेउब्वियसमुग्धाएणं) यि सभुधाता (समोरगति) सभनी ने युत ४२२. (जाव उत्तरवेउबियाई बाई विडच्वंति) २ - म. टी. श.३ उ.१ सू.२२ वलिगंचाराजधानिस्थदेवादिपरिस्थतिनिरूपणम् રં देवानुमियाः ! बलिचश्चाराजधानीम् आद्रियध्वम्, परिजानीत, स्मरत, अर्थ - वध्नोत, निदानं मकुरुत, स्थितिपकल्पं प्रकुरुत, ततो यूयं कालमासे कालंकृत्वा बलिचश्चाराजधान्याम् उत्पत्स्यथ, ततो यूयम् अस्माकम् इन्द्रा भविष्यथ, ततो यूयम् अस्माभिः सह दिव्यान् भोगभोगान् भुञ्जाना विहरिष्यथ ॥सू० २२॥ इंदाहिटिया इंदाहीणकन्ना) हे देवानुप्रिय ! हम सब इन्द्र के अधीन होकर रहनेवाले हैं, इन्द्र के सहारे से रहनेवाले है, इन्द्र के आधीन ही हम सब का कार्य होता है, (तं तुम्भेणं देवाणुप्पिया ! चलिचंचा रायहाणिं आढाइ) इस कारण हे देवानुप्रिय ! तुम थलि चंचाराज- धानी का आदर करो। (परियाणह) उसका स्वामिपना स्वीकार करो (सुमरह) उसको अपने मन में लाओ (अटुंबंधह, निदानं पकरेह) उस संबंध में निश्चय करो उस पद की प्राप्ति निमित्त निदान करो। (ठिइप्पकप्पं पकरेह) और पलिचंचाराजधानी के स्वामी होने का सं. कल्प करो। (तएणं तुम्भे कालमासे कालं किया बलिचंचारायहाणीए उघवजिस्सह तएणं तुम्भे अम्हं इंदा भविस्मह) जो तुम हमारे करे अनुसार यदि करोगे तो काल अवसर काल करके बलिचंचा राज- धानी में उत्पन्न हो जाओगे चहां उत्पन्न होने के बाद फिर आप हमारे नाथ बन जाओगे । (तएणं तुम्भेअम्हेहिं सद्धिं) हमारे इन्द्र घनकर तुम हम लोगोंके साथ (दिवाई भोगभोगाईभुजमाणा विहरिस्सर) दिव्य भोगोंको भोगते रहोगे ॥ इंदाहिणा हंदाहिटिया, इंदाहिणकज्जा देवानुप्रिय ! भने सो भन्ने माधान रखेना। छीमे, Jiril माजानुसार आर्य ४२ना२। छामे. [तं तुम्भे णं देवाणुप्पिया! बलिचंचा रायहाणी आढाइ ] तो देवानुप्रिय! भा५ Mein Anानीना मा६२ ४२, [परियाणाह] ५ तेनु माधिपत्य स्वी॥३. [सुमरह] आप मलिययार्नु माधिपत्य स्वी४२वान मनमा निश्चय 3. [अट्ठबंधह, निदानं पकरेह] मे ४२। निश्चय ४शन ते पहनी प्राति भाट निया मांधा, [ठिइप्पकर्ष पकरेह ] भाप लिया २rधानी • मनपाना सं६५ ३२. [तएर्ण तुम्मे कालमासे कालं किच्चा बलिचंग रायहाणीए उपजिसह तएणं तुम्भे अम्हं इंदा भविस्सह] જો તમે અમારા કહેવા પ્રમાણે કરશે તે મૃત્યુને અવસર આવતા કાળધર્મ પામીને બલિચંચા રાજધાનીમાં ઉત્પન્ન થશે. ત્યાં ઉત્પન્ન થઈને આપ અમારા ઈન્દ્ર બનશો. [तएणं तुम्मे अम्हेहिं सद्धि] मभा। छन्द्र मनीन, भा५ अभारी माय [दिध्याई भोगंभोगाई जमणा विहरिसिंह] हिव्य गयी. , - " २२४ दिव्यं द्वात्रिंशविध नाटपरिधिम् उपदर्शयन्ति, तामलिं बालतपस्विनम् विकता: आदक्षिगमदक्षिणं कुन्ति, गन्दन्ते, नमस्यन्ति (मन्दिरका नमस्थिवा) ए. मवादिषुः-एवं खलु देवानुप्रियाः । वयं पलिगबारावधानीवास्तव्याः बा. वोऽमुरकुमाराः देवाश्च देव्या देवानमियं पन्दामहे, नमस्यामः, यावत्-पर्युपास्मो, अस्माकं देवानमियाः ! यलिवनाराजधानी अनिन्द्रा, अपुरोहिना, वयम् अपिच देवानुमिया: 1 इन्द्राधीनाः, इन्द्रापिप्ठिताः, इन्द्राधीनकार्याः, तत् पूर्ण से युक्त (दिव्यं यत्तीसविहं नविहं उपदंसनि) दिय ३२ प्रकार की नाटयफला को उसको दिखलाया। बाद में (तामलि बालनवस्सि) उस पालतपस्वी तामली की (तिक्खुत्तो) तीन पार (आयारिणं पाहिणं करें। ति)प्रदक्षिणा की। (दति) उसकी चंदना की (नमंति) नमस्कार किया (पचंचयासी) चंदना नमस्कार कर फिर उन्होंने उससे इस प्रकार कहा- (एवं खलु देवाणुप्पिया ! अम्हे यलिचंचा रायहाणी वत्थन्वया पहवे असुरकुमारा देवा य देवीओ य देवाणुपियं चंदामो) हे देवानु प्रिय ! हम पलिचंचा राजधानी के निवासी अनेक असुरकुमारदेव और देवी आप देवानुप्रियको चंदना करते है। (नमंसामो) नमस्कार करते है। (जाव पज्जुवासामो) यावत् आपकी सेवा करते हैं । (अ. म्हाणं देवाणुप्पिया बलिचंचा रायहाणी) हे देवानुप्रिय ! हमारी पलि. चंचाराजधानी इस समय (अजिंदा अपुरोहिया) इन्द्र से रहित और पुरोहित से रहित बनी हुई है (अम्हे चियणं देवाणुप्पिया इंदाहीणा (दिव्यं वचोसविहं नविहं उवदंसेति) मेवा ३२ पाना हव्य मा भये शताव्या. त्या२ मा (तामलिं नालतवस्सि) ते सतपय तामसिनी (तिक्खुत्तो आपाहिण पयाहिणं करेंति) अपार प्रक्षिा ४३, (वंदति) तेन पथः ४, (नमसंति) नभ२२ या ( एवं क्यासी) uret नभ२४४२ ४रीन ते असुरभार वामे तेमने मा प्रमाणे ह्यु (एवं खलु देवाणुप्पिया ! अम्हें बलिचंचा राय. हाणी वस्थव्वया वह असुरकुमार देवा य देवीओ य देवाणुप्पियं वंदाओ) દેવાનુપ્રિય! અમે બલિચંચા રાજધાનીમાં રહેનારા અનેક અસુરકુમાર રે અને हवायो मा५ भाशयने पहा शये छामे, (नमंसाओ) नमार दीये मे, [नाव पज्जुवासामो] मे आपनी सेप। ४ीये छामे. [अम्हाणं देवाणुप्पिया पलिचंचा रायहाणी अजिंदा अपुरोहिया] पानुप्रिय! भारी सिया पानी भन्द्र भने पुरोहित विनानी छ. [अम्हें वि य. देवाशुपिया N प्र. टी. श.३ उ.१ सू.२२ वलिचंचाराजधानिस्थदेवादिपरिस्थतिनिरूपणम् २२५ देवानुपियाः ! बलिचश्चाराजधानीम् आद्रियध्वम्, परिजानीत, स्मरत, अर्थ यध्नोत, निदान प्रकुरुत, स्थितिप्रकल्पं प्रकुरुन, ततो यूयं कालमासे कालंकृत्वा बलिचश्चाराजधान्याम् उत्पत्स्यथ, ततो यूयम् अस्माकम् इन्द्रा भविष्यथ, ततो यूयम् अस्माभिः सह दिव्यान् भोगभोगान् भुजाना विहरिष्यथ ॥९० २२॥ इंदाहिटिया इंदाहीणकन्ना) हे देवानुप्रिय ! हम सब इन्द्र के अधीन होकर रहनेवाले हैं, इन्द्र के सहारे से रहनेवाले है, इन्द्र के आधीन ही हम सय का कार्य होता है, (तं तुम्भेणं देवाणुप्पिया ! चलिचंचा- राय हाणिं आढाइ) इस कारण हे देवानुप्रिय ! तुम चलि चंचाराज- धानो का आदर करी। (परियाणह) उसका स्वामिपना स्वीकार करो (सुमरह) उसको अपने मन में लाओ (अटुंबंधह, निदानं पकरेह) उस संबंध में निश्चय करी उस पद की प्राप्ति निमित्त निदान करो। (ठिइप्पकप्पं पकरेह) और बलिदांचाराजधानी के स्वामी होने का सं- कल्प करो। (तएणं तुम्भे कालमासे कालं किचा बलिचंचारायहाणीए उववजिस्सह तएणं तुम्भे अम्हं इंदा भविस्मह) जो तुम हमारे कहे अनुसार यदि करोगे तो काल अवसर काल करके बलिचंचा राज. धानी में उत्पन्न हो जाओगे वहां उत्पन्न होने के बाद फिर आप हमारे नाथ बन जाओगे । (तएणं तुभेअम्हेहिं सद्धि) हमारे इन्द्र बनकर तुम हम लोगोंके साथ (दिव्वाई भोगभोगाई भुजमाणा विहरिस्सह) दिव्य भोगोंको भोगते रहोगे । इंदाहिणा दाहिटिया, इंदाहिणकज्जा देवानुप्रिय ! भने सो चन्दन साधीन २९ना२। छामे, मी भावानुसार आर्य ४२ना२छीमे. [तं तुम्भे णं देवाणुप्पिया! बलिचंचा रायहाणी आढाइ ] तपानुप्रिय ! मा५ मस्यिय २ धानाना भा६२ ४३२, [परियाणाह] मा५ तेनुं साधिपत्य २०४।२६. [सुमरह] भा५ मतियानु माधिपत्य स्वी४२पाना मनमा निश्चय 31. [अट्ठवंधह, निदानं पकरेह] मे प्र४।२। निश्चय ४ीन ते पहनी प्राति भाटे नियाY मांधी, [ठिइप्पकप्पं पकरेह ] भाष आलिया धानान • मनपाने ४५ ४. [तएर्ण तुम्मे कालमासे कालं किच्चा चलिग रायहाणीए उववज्जिसह तएणं तुम्भे अहं इंदा भविस्सह] જો તમે અમારા કહેવા પ્રમાણે કરશે તે મૃત્યુને અવસર આવતા કાળધર્મ પામીને બલિચંચા રાજધાનીમાં ઉત્પન્ન થશે. ત્યાં ઉત્પન્ન થઈને આપ અમારા ઈન્ટ બનશે. [तएणं तुम्भे अम्हेहिं सद्धि] मभा। न्द्र मनान, भा५ भारी साय [दिध्याई भोगंभोगाई मुंजमणा विहरिस्सह] हिव्य नागा सागया.

. २२६ भगवतीने टीका-पादपोपगमनसंस्तारकसंस्थितं नामलिं बालतपस्विनम्मति बकि चश्वाराजधानीवास्तव्यामुरकुमाराणां बलियनाराजधान्या अधिपतित्वमझी. कारयितुं मार्थनां मस्तीनि मृत्रकार:-'तेणं फालेणं इत्यादि। तेणं कालेणं ते समेयेणं' तस्मिन् काले-तामलिसंस्तारककरणकाले । तस्मिन् समये तामकि संस्तारकसंस्थितसमये पलिचचा 'रायहाणी' राजधानी 'मणिदा' अनिन्द्रा भधिपतिरहिता इन्द्रयनिता अतएव 'अपुरोदिभा' अपुरोहिता 'याविहोत्या' चापि अभवद , इन्द्रामावादेव पुरोहिवरहिताऽपि संजाता, 'तपणं ततः खल ते यलिचचाराजधानीवास्तव्या निवासिनः वहयोऽमुरकुमारदेवाः देश्या तामलिं बालतपस्विनं 'ओदिणा' अवधिमानेन 'आभोएंति आभोगयन्ति पश्यन्ति तदनु 'अण्णमण्ण' अन्योन्यं परस्परम् 'सदावेंति' शब्दयन्ति-आत्यन्ति, ततः टीकार्थ-इस सूत्र द्वारा मूत्रकार ने यह प्रकट किया है कि पादपोपगमन संधारा में जय पालतपस्वी तामलिं स्थित थे उस समय पलिचंचाराजधानी के निवासी असुरकुमारी ने उनसे पलिचंचाराज: धानी के अधिपतिपदको स्वीकार करने की प्रार्थना की थी। (तेणं कालेणं तेणं ममएणं) उस काल और उस समय में अर्थात् तामलि ने जय संधारा किया था उस काल में और जप वे संथारे में स्थित थे उस समय में 'पलिच्चारायहाणी' लिसंचाराजधानी 'अजिंदा' इन्द्ररूप अधिपति से रहित थी और इसी कारण वह 'अपुरोहिया' पुरोहित से भी रहित थी। इन्द्र के अभाव से ही उसमें पुरोहित नहीं था। इसके बाद जब उस पलिचंचाराजधानी के निवासी नेक असुरकुमारोंने और अनेक वहां की देवियोंने पाल तपस्वी तामलि को 'ओहिणा' अपनेर अवधिज्ञान से 'आभोएति' देखा, तब ટીકાર્યું–આ પ્રકરણમાં સૂત્રકારે એ બતાવ્યું છે કે જ્યારે બાલતપસ્વી તામલિ પાલ્મ પિયગમન મુંથારાનું અનુષ્ઠાન કરી રહ્યા હતા ત્યારે બલિદંચા રાજધાનીમાં રહેનારા અસુર કુમાર દે તેમની પાસે આવીને બલિર્ચાચાનું આધિપત્ય સ્વીકારવા તેમને પ્રાર્થના કરે છે. "तेणं कालेणं तेणं समएणं" ते णे अनेते समय-ससे न्यारे तामबिने પાદપપગમન સંથારે કર્યો તે કાળે, અને તેઓ તે સંથારાની આરાધના કરી રહ્યા डता ते समय-"यलिचंचा रायहाणी" सुरभा२ हेवोनी मलियया धान! अणिदा" -३५ अधिपति विनानी ती मने ते अपुरोहिया પુરે હિતથી પણ રહિત હતી. ઈન્દ્રને અભાવે તેમાં પુરોહિત પણ ન હતું. તે ખલિગંગા રાજધાનીને, અનેક અસુરકુમાર દેવ અને દેવીઓએ તે બાલતપસ્વી તામલિને "ओहिणा आभोपंति" पातपाताना अवधिशानथी लेया. “अण्णमण्णं " त्यारे अ. " + प.टी. श. ३. उ.१ २.२२ वलिचंचाराजधानिस्थदेवादिपरिस्थतिनिरूपणम् २२७ 'सदावेत्ता' शब्दयित्वा एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण 'वयासी' अवादिपुः- भोदे- वानुमिया:! एवं खलु उक्तरीत्या पलिचचा राजधानी अधुना अजिंदा इन्द्ररहिता 'अपुरोहिआ' पुरोहितरहिता च वर्तते 'अम्हेयणं' चयं च खलु भोदेवानुपियाः! ' इंदाधीणा' इन्द्रवशवर्तिनः इंदाधिढ़िया 'इन्द्राधिष्ठिता इन्द्राधारस्थिताः अतएच 'इंदाधीणकज्जा' इन्द्राधीनकार्याः इन्द्राधीन कार्य येषां ते तादृशाः- वयं वर्तामहे इत्यर्थः, 'अयं च देवाणुप्पिया ! तामली वालतवस्सी तामलितिए नयरीए यहिया उत्तरपुरस्थिभे दिसिभागे नियत्तणियमंडल आलिहिता संलेहणा जसगाजूसिए भत्तपाणपडिया- इक्विए पाभोवगमणं' अयश्च तामली वालतपस्वी ताम्रलिप्त्यानगर्याः परिः उत्तरपूर्वदिगन्तराले निर्वर्तनिक मण्डलमालिख्य संलेखनाजूपणापितः परित्यक्तभक्तपानः पादपोपगमननामक संस्तारकं 'निवणे' निष्पन्नः तेन- 'अण्णमण्णं' आपस में एक दूसरे को उन्होंने बुलाया। 'सदावेसा' पुलाकर 'एवं' इस आगे कहे जाने वाले प्रकरण के अनुसार 'क्यासी' कहा हे देवानुप्रियो ! उत्तरीति के अनुसार पलिचंचाराजधानी इस समय 'अजिंदा' इन्द्ररहित और 'अपुरोहिया' पुरोहितरहित हो रही है। और 'अम्हेयणंच' हे देवानुप्रियो ! अपन लोग तो "इंदाधीणा' इन्द्र के यशवर्ती होकर रहने वाले हैं। 'इंदाधिडिया' इन्द्र के आधार से सहारे से रहने वाले हैं, 'इंदाधीणेकजा' समस्तकार्य इन्द्र के ही सहारे से होता हैं। अतः यह बालतपस्वी जो तामली है कि जि- सने ताम्रलिसी नगरी के यहार ईशानकोण में निर्वर्तनिक मंडल लिखकर संथारा धारण कर रखा है. चारों प्रकार का आहार याद- ज्जीव परित्याग करके जो पादपोपगमन संथारा में तत्पर बना हुआ तमो मे मीन मालाव्या. "सहावेत्ता एवं यासी" मापाने तेभ आपस- भामा प्रभावातचीत ४शवानुप्रिया! मसिया यानी सम"अर्णिदा" धन्द्रि पिनानी छ भने "अपुरोडिया" पुशहिती पy 81 छे. “अम्हे य णं च इंदाधीणा" मन मापणे ते छन्द्रने अधीन रउना२। छीमे, “इंदाधिट्टिया" छन्द्रने माश्रये २७ना। छामे, "इंदाधीणकजा" माप! समस्त योनी આજ્ઞા અનુસાર થયા કરે છે. તે નીચે દર્શાવ્યા પ્રમાણે કરવામાં જ આપણું શ્રેય છે. રાષ્ટ્રલિપી નગરીની બહાર, ઈશાનકેશુમાં નિવનિક મંડળ આલેખીને (સ્થાનની મર્યાદા દર્શાવતી રેખા દોરીને, ચારે પ્રકારના આહારને જીવનપર્યત ત્યાગ કરીને, પાદપેપગમન સંથારે કરી રહેલા બાલતપસ્વી મૌર્યપુત્ર તામલિ પાસે જઈને બલિ- २२८ युक्तः 'त' तत्तस्मात्कारणात् "मेयं" श्रेयासलु देवानुभिया 'आई' अस्मा- कम् तदाह-'देवाणुप्पिया! तामलिं' इत्यादि । भो देवानमिया:! नामनिवास नपस्थिनम् चलिचन्नायां रानधान्याम् 'टिइपकप्पं स्थिति प्रकल्पम् 'पकराये- तए' प्रकारयितुम् इन्द्ररूपेणागमनाय संकल्पं कारगितुम् निधारयितुं श्रेयः भस्माकम् । तामलिं चालनपस्विनम् यलिननाराजधान्याः स्वाधिपनिस्व स्वीका- रयितुमयमस्माकम् महान शुभावसर इत्यभिमायः 'ति' इतिकृताति- विचार्य 'अण्णमणस्स' अन्योन्यस्य 'अंतिए' अन्तिक समीपे 'एम' इमम- थम् पूर्वोक्तविचारम् 'पडिसणेति'-मतियन्ति प्रतिगृहन्ति परस्परम स्त्रीकुर्वन्तीत्यर्थः, पतिश्रुत्य च स्वीकार कृत्वा असुरकुमागः देवाः देव्यश्च बलि. चश्चा राजधान्याः 'मज्झमज्ञणं' मध्यं मध्येन मध्यभागेनेत्यर्थः 'निग्गछति' है 'तं सेयं खलु अम्हं देवाणुप्पिया' अतः हे देवानुप्रियो ! यह हमः लोगों के लिये सब से अधिकसुन्दर कल्याणप्रद अवसर है कि हमलोग उस पालतपस्वी तामली के पास चलें और उनसे निवेदन करें कि वे 'बलिचंचारायहाणोए ठिइ पकरेत्तए पलिचंचा राजधानी में अपनी स्थिति करें । अर्थात् अपन सब चलकर उनसे निश्रय पूर्वक संकल्प करावें ताकि वे इन्द्ररूप से आने के लिये यहां तयार हो जावें चालतपस्वी तामली से चलिचंचा राजधानी के अधिपतित्व को स्वीकार करवाने का यह हमलोगों के लिये बड़ाभारी शुम अव: सर है 'त्तिक' ऐसा विचार करके 'अण्णमण्णस्स अंतिए उन सब ने एक दूसरे इस पूर्वोक्त विचार को आपस में 'पडिसुणेति' स्वी ચંચા રાજધાનીના ઈન્દ્રનું પદ સ્વીકારવાને માટે આપણે તેમને વિનવવા જોઈએ. આપણે તેમની પાસે બલિચંચાના ઈન્દ્ર બનવાનું નિયાણું બંધાવવું જોઈએ. એજ વાત "त सेयं खलु अम्हं देवाणुप्पिया ! क्या" सूत्री द्वारा सूत्र ४ री छ. બોલતપસ્વી તાલિ પાસે બલિચંચા રાજધાનીનું આધિપત્ય મેળવવાનો સંકલ્પ વવાને તથા બલિચંચાના ઇન્દ્રાસનની પ્રાપ્તિ માટે નિયાણું બંધાવવાને સુઅવસર આપણે માટે પ્રાપ્ત થશે છે. એ અવસરનો લાભ ઉઠાવવામાં જ આપણું શ્રેય છે. "त्ति कटु" ५। शन" अण्णअण्णरस अंतिए पडिमुति " भो અંદર અંદર મંત્રણા કરીને તે પ્રમાણે કરવાને નિર્ણય કર્યો. હવે સૂત્રકાર એ બતાવે છે કે બાલતપસ્વી તામલિને બલિચંચા રાજધાનીનું આધિપત્ય લેવાનું સમજાવવા માટે તેમણે શું કર્યું તે પ્રકારનો નિર્ણય કરીને તે અસુરકુમાર છે અને વિશે બલિ- या Norrनीना "मझ मज्झेण" भ२।१२ भयंमा नlsoया भने "जेणेव . पर्वत था . म.टी. श.३ उ.१ सु.२२ बलिचंचाराजधानिस्थदेवादिपरिस्थितिनिरूपणम् २२९ निर्गच्छन्ति, निर्गत्य च 'जेणेव' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'जेणेव तेणे' इत्यत्र सप्तम्यर्थे तृतीया। 'झयगिंदे' रुचकेन्द्रनामकः 'उप्पायपधए' उपपातपर्वत वर्तते 'तेणेव' तत्रैव तस्मिन्नेव प्रदेशे ' उवागच्छंति' उपागच्छन्ति 'उबाग- च्छित्ता' उपागम्य 'उन्धियसमुग्यायेणं' वैक्रियसमुद्घातेन 'समोहणंति' समयघ्नन्ति, 'जाव-उत्तरवेउन्वियाई' यावत्-उत्तरवैक्रियाणि 'सवाई' रूपाणि 'विकुवंति' विकुर्वन्ति चिकीर्पितरूपनिर्माणार्थ द्वितीयवारसमुद्घातद्वारा वैक्रियाणि रूपाणि निप्पादयितु विकुर्वणां कुर्वन्ति, विकुर्वित्वा च 'ताए' तया कया- ऽपि विवक्षितया अग्रे ववक्ष्यमाणया 'उकिटाए' उत्कृष्टया उत्कर्पशालिन्या 'देव- गत्या' इत्यग्रेणान्ययः, पुनःकीदृश्या इत्याह-तुरियाए' त्वरितया ससंभ्रमया कार कर लिया, स्वीकार करके फिर चे बलिचंचाराजधानी के 'मज्झ मज्झेणं' ठीक मध्यभाग से होकर 'निग्गच्छइ' निकले। और निकल कर 'जेणेव रुयगिंदे उप्पायपन्चए' जिस तरफ रुचकेन्द्र नामका उत्पाद तेणेव उवागच्छंति' वहां पर आये । ' उवा- गच्छित्ता' वहां पर आकर के उन्होंने 'वेउन्विय समुग्धाएणं समोहणंति' वैक्रिय समुद्धात किया 'जाव उत्तरवेउग्वियाई रुवाई विकुव्वंति' यावत् उत्तर वैक्रियरूपोंकी विकुर्वणा की इच्छितरूपोंको निर्माण करने के निमित्त द्वितीयवार समुद्घातद्वारा वैक्रियरूपों को बनाने के लिये बिकुर्वणा की- विकुर्बणा करके 'ताए' उस विवक्षित 'उचिडाए' उत्कर्पशालिनी देवगति से वे अनेक असुरकुमार और देवियां तामली के पास आए ऐसा यहां संबंध लगा लेना चाहिये । देवगति के विशेषणों का खुलाशा अर्थ इस प्रकार से है देवगति उत्कृष्ट होती है वह तो कह ही दिया गया है तथा वह देवगति- रुयगिदे उप्पाय पथए" या अभठेन्द्र पामना SHIE ५'त तो " तेणेव उवागच्छति" त्यां या "उवागच्छित्ता" त्याने तेभरे "वेउब्धिय समुन्या- एणं समोहणंति" वाध्य समुधात , "जाव उत्तरवेउबियाई स्वाइं विकुति" અને ઉત્તર ક્રિય રૂપની વિકુર્વણા કરી. એટલે કે પિતાની ઈરછાનુસાર રૂપનું નિર્માણ કરવાને માટે બીજી વાર સૂમુદ્ધાત દ્વારા વૈક્રિયરૂપ બનાવવાને માટે વિદુર્વણાશકિતને ઉપગ કર્યો. આ પ્રકારે વિયુર્વણ કરીને તેઓ “ ताए છ નીચે દર્શાવ્યા પ્રમાણેની "उकिटाए" Geयुक्त है। अतिथी तामलिनी पासे भाच्या. व ते ३१ ગતિના વિશેષણે નીચે આપવામાં આવ્યાં છે–તે દેવગતિ ત્વરિત, ચપલ, ચંડ, भगवतीले नतु स्वभावजया, हार्दिकेच्याऽपि एपा सम्मवतीत्याशका निराकरोति-पर- लाए' चपलया केवलं कायिकचापलयुकया, 'चंडाए' मण्डया उपया इति भावः अतएव 'जयिणाए' जयिन्या उपर्युक्तोत्कर्षयोगेन गत्यन्तरजेतत्वात् जयशालिन्या 'छेयाए' छेकया निपुणया उपायमस्त्तत्वात् , 'सीहाए' सिंहगतितस्यया श्रमा- भावात् , 'सिग्याए' शीघया वेगशालिन्या 'उदध्याए' उधूतया वसनादीनाम धूननेन उधूतया वा दर्पवत्या 'दिवाए' दिव्यगा अपूर्वया 'देवईए' देवगस्या और फैसी धी-सो कहा जाता है-यह देवगति त्वरितधी चपलथी, चण्ड धी, जयनी थी, छेका थी, सिंहतुल्य धी, शीघ थी, उद्धृत थी, और दिव्य थी। तात्पर्य' कहनेका यह है कि वह देवगति ससंभ्रम से. उतावली से• जो युक्तथी चद आकुलता होने के कारण धी स्वाभाविक उतावली से युक्त नहीं थी। हार्दिक चपलता भी ऐसी गति में संभवित हो सकती है तो इसके निराकरण करने के लिये मूत्रकार कहते हैं कि उसमें हार्दिक चपलता-मानसिक चपलता नहीं थी केवल कायिक घपलता ही थी। इसी कारण वह घर-उग्नयो । उपर्युक्त उत्कर्ष के योग से वह अन्यगति को जीतने वाली होने के कारण जयिनी जयशालिनी थी। उपाय में प्रवृत्ति करानेवाली होने के कारण वह छेक थी। निपुण थी। श्रम से रहित होने के कारण यह गति सिंह की गति के जैसी थी। पेगवती होनेके कारण वह शीघरूप थी। चलते२ उस गति में वस्त्रादिक उडते थे, अथवा वह गति दर्पवाली थी इस कारण वह गति उद्धृतरूप थी। अपूर्व होनेके યશાલિની, નિપુણ, સિંહતુ૫. શીધ્ર, ઉદધૃત અને દિવ્ય હતી કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે તે દેવગતિ સ્વાભાવિક શીઘના (ઝડપથી યુક્ત ન હતી પણ તામલિને મળવા માટે તેઓ અધીર બનેલા હોવાને કારણે હતી. કેઈ કદાચ એવી શંકા ઉઠાવે કે તે પ્રકારની ગતિમાં હાર્દિક પલતા પણ સંભવી શકે, તો તે શંકાના નિવારણ માટે સૂત્રકાર કહે છે કે તે ચપલતા-માનસિક ચપલતા ન હતી પણ કાયિક ચપલતા હતી. એ કારણે જ તે ચંડ (લગ્ન) હતી. તે ઉગ્ર હોવાથી અન્ય ગતિ ઉપર જય મેળવનારી હતી. ઉપાયમાં પ્રવૃત્ત કરનારી હોવાથી તે ગતિને નિપુણ કહી છે. શ્રમથી રહિત હોવાને કારણે તે ગતિને સિંહની ગતિ સમાન કહી છે. વેગીલી આ ગતિથી ચાલતાં ચાલતાં તેમનાં વસ્ત્રો ઉડતાં હતાં, અથવા તે ગતિ દર્પવાળી હતી તે કારણે તેને ઉધૂત કહી છે. અને તે અપૂર્વ અહેવાને કારણે म. टी. श.३ उ.१ २.२२ बलिचंचारानधानिस्थदेवादिपरिस्थितिनिरूपणम् २३१ 'तिरिय तिर्यक् 'असंखेजाणं' असंख्येगानाम् 'दीपसमुद्दाणं' द्वीपसमुद्राणां 'मज्झं मज्झेणं' मध्यं मध्येन मध्यमध्यभागेन 'जेणेव' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'जयदीवे दीवे' जम्बूद्वीपोट्टीपः 'जेणेव' यस्मिन्नेव भागे 'भारहे वासे' भारतं वर्षम् भरत- क्षेत्रम् 'जेणेव' यस्मिन्नेव प्रदेशे 'तामलित्तीनयरी' ताम्रलिप्ती नगरी, 'जेणेव' यस्मिन्नेव मदेशे 'नामलीमोरियपुत्ते' तामलिमौर्यपुत्रः बालतपस्वी आसीत् 'तेणेव' तस्मिन्नेव प्रदेशे अन सर्वत्र सप्तम्यर्थे तृतीया 'उवागच्छति' उपागच्छन्ति-समीपे- मागच्छन्ति 'उवागच्छेत्ता' उपागम्य ताम्रलिप्तस्य बालतपस्विनः 'उप्पि' उपरि 'सपक्खि' सपक्षम् समानाः सर्वे पक्षाः पार्थाः दक्षिणोत्तरपूर्वापराः यस्मिन् स्थाने तत् सपक्षम् चतुर्दिक्षु इत्यर्थः 'सपडिदिसिं' सातिदिशम् समानाः सर्वाः प्रतिदिशः ईशानाग्नेय- नत्य-बायव्यकोणाः यस्मिन स्थाने तत् समतिदिशम् कारण वह दिव्य थी। सी उस दिव्य गति द्वारा तिर्यग्लोक के असंख्यात द्वीप समुद्रों को पार करते हुए-अर्थात् उनके बीचोंबीच से होते हुए 'जेणेव जंबूदीवे दीवे' जहां पर जंबूद्वीप नामका द्वीप था और 'जेणेव भारहे वासे' जहां भरतक्षेत्र है तथा 'जेणेव' और उसमें भी जिस स्थान पर 'तामलित्ती नयरी' तामलिप्सी नगरी थी, तथा उसमें भी 'जेणेव तामली मोरियपुत्ते' जहां पर बालतपस्वी मौर्यवंश के तामली तापस थे 'तेणेव उवागच्छति' वहां पर वे सब आये। 'उवागचिछत्ता' उनके पास आकरके वे सब 'तामलित्तस्स वालतवस्सिस्स उप्पि' बालतपस्वी उन तामली के ऊपर में 'सपक्खि' चारों दिशाओं में 'ममडिदिसिं' चारों कोनों में खडे हो गये। जिस स्थान में उत्तर, दक्षिण, पूर्व और पश्चिमरूप सब पार्श्व समान हों આ પ્રકારની દિવ્ય ગતિથી તિર્યકના અનેક દ્વીપસમુદ્રોની पश्येयी पसार थान "जेणेव जयदीवे दीवे" यादी५ नाम alu sal, "जेणेव भारहेवाम' मा यां बरतत्र तु, " जेणेव तामलित्ती नयरी" भने तेमi rni dilait नारी ती, "जेणेव तामली मोरियपुत्ते" नयां भी- पशन तप तामात पापपरामन संया३ ४ २५ हुता, " तेणेव उवा- गच्छंति" त्या ते सौ मसुरमा२ हेवे। मन हवियो माया. "उवागच्छित्ता" तमनी पासे भावीन ते सौ "तामलित्तस्स चालतवस्सिस्स उप्पि" मानत५वी तामलिनी ५२ "सपक्खि" पूर्व पश्चिम, उत्तर भने दक्षिण दिशामामा भने "सपडिदिसिं" UAN1, अभि नेस्य भने पाय०य अभi Sel Rया आ हिन्यत. .

२३२ मगवतीय सर्वदिकोणेपु 'ठिचा' स्थित्वा, दिव्यां देवदिम् विशिष्टविमानपरिवागदिमाग देवद्युतिम् , विशिष्टशरीराभरणादिपभामास्वररूपाम दिव्यं देवानुभागम् अचिन्ता प्रभानयुक्तम् 'दिव्यंवत्नीसविहं नहिं उपदंसें नि' दिव्यं द्वात्रिंगविध नाटय- विधिश्च उपदर्शयन्ति 'उपदसिगा' उपदर्श उपर्युक्तदेवद्धचर्यादिनाटयकला. प्रदर्शनानन्तरं ते अमुरकुमारदेवाः देव्यश नामलिं बालतपस्विनम् 'निक्खुत्तो' त्रिवारम् "आयाहिणं पयारिणं' आदक्षिणपदक्षिणम् ' करेंनि' कुर्वन्ति अक्षः लिपुटं यद्धा तं बद्धाञ्जलिपुटं दक्षिण कर्णमूलतः आरभ्य ललाटपदेशेन यामकर्णा- वह स्थान सपक्ष है । सपक्ष पद से यहां चारों दिशाप ग्रहण को गई है। तथा 'सप्रनिदिशम् पद से इस व्युत्पति के आधार से कि "जिस स्थान में ईशान, आग्नेय, नैत्य और वायव्य ये चार कोणे समान हो' ये ईशानादि ग्रहण किये हैं। 'ठिचा' अपर में चारों दिशाओं में और चारों कोनों में खडे होकर उनसबने पहिले तो 'दिव्वं देविडि, दिध्वं देवज्जुई' विशिष्ट विमान परिवार आदि. रूप दिव्य देवद्धिका, विशिष्ट शरीराभरण आदि की प्रभासे भास्व. ररूप दिव्य देवद्युति का, अचिन्त्यप्रभाव से युक्त 'दिव्य बत्तीसविहं नविहं । दिव्य ३२ प्रकार की नाटयविधिको दिखाया। 'उवद- सित्ता' यह सब दिखलाकर के फिर उन असुरकुमार देवोंने और उनकी देवियोंने 'तामलिं घालतम्सि' चालतपस्वी उन तामली की ' तिखुत्तो' तीनवार 'आयाहिणपयाहिणं करेंति' आदक्षिण प्रद- क्षिणा की-इस आदक्षिणप्रदिक्षिणा में दोनों हाथों की अंजलि जोडो जाती है-की जाती है-बाद में उस अंजलि को दक्षिण कर्णमूल से प्रारंभ सूत्रमा माया "सपविख" पE अर्थ स५क्ष थाय छ भने 'सपक्ष' ५६था बारे मुंभ्य ENERAL ABOY ४२वाम मावी छ. "सप्रतिदिशम्" या बारे भूत्या अक्ष राया. "ठिच्चा" यारे हिशा भने न्यारे भूपामा ७५२ २ रथे, तभले पखi "दिव्यं देविडि, दिव्वं देवज्जुई" विशिष्ट भान परिवार माइ५ हिय वायी યુકત, શારીરિક કાતિ અને આભૂષદની પ્રારૂપ દિવ્ય દેવહુતિ અને મહાપ્રભાવથી युत "दिव्धं बत्तीसविह नहविहं" ૩૨ પ્રકારની દિવ્ય નાટયકલાં તેમને actी " उपदसित्ताय नायss iतान तम "तामलिं वालतवस्सि" तपस्वी तामाखने " तिक्खुनो" पार " आयाविण पयाहिणं करेंति વિધિપૂર્વક વેણુ નમસ્કાર કર્યો. તેની વિધિ નીચે પ્રમાણે છે. પહેલા અને હાથને જેને અંજલિ બનાવવામાં આવે છે. પછી જમણે કનિમમ म.टी. श.३ उ.१ २.२२ बलिचंचाराजधानिस्थदेवादिपरिस्थितिनिरूपणम् २३३ न्तिकेन चक्राकारं त्रिपरिभ्राम्य ललाटमदेशे स्थापनं कुर्वन्ति, 'वंदति' वन्दन्ते अहोमहानुभाव उग्रतपस्विन ! धन्योऽसि इत्यादिवाक्येन स्तुवन्ति 'नमसंति नमस्यन्ति कायेन नम्रीभूत्वा ‘पञ्चाङ्ग नमनपूर्वकं नमस्कारं कुर्वन्ति 'वंदिता' वन्दित्वा स्तुत्वा 'नमंसित्ता नमस्यित्वा-नमस्कारं कृत्वा एवंखलुदेवाणुप्पिया' हे देवानुप्रिय ! महाभाग! 'अम्हंवलिचंचारायहाणीवत्थवया' वयं बलिचश्चा- राजधानीवास्तव्या-निवासिनः बहवे असुरकुमारा देवा य देवीयोय ' वयः अमुरकुमारा: देवाश्च देव्यश्च 'देवाणुप्पियं चंदामो नमसामो' देवानुपियं वन्दा- महे नमस्यामः 'जावपज्जुवासामो' यावत् पर्युपास्महे यावत्पदेन वंदित्वा नम- कर ललाट देशके ऊपरसे होकर चक्राकार तीन बार घुमाया जाता है, इस प्रकार की विधि से तीन बार घुमाकर फिर उसे ललाट पर स्थापित किया जाता है। 'वंदति' चंदनाकी, वंदना में गुणोत्कीर्तन होता है-उन्होंने भी इस प्रकार से उनके गुणों का कीर्तन किया- हे महानुभाव उग्रतपस्विन् ! तुम्हें धन्य है-जो इस प्रकार की उग्र- तपस्या में तत्पर होकर मनुष्य जीवन को सफल बना रहे हो। 'नमंसति' नमस्कार किया। इस क्रिया में काय से नम्रीभूत होकर पाणी अपने पांचों ही अंगों को झुकाकर प्रणाम करता है। इस प्रकार वंदना नमस्कार करके 'एवं बयासी उन्होंने चालतपस्वी उन तामली तपस्वी से यों कहा- 'एवं खलु देवाणुप्पिया" हे देवानु- प्रिय महाभाग ! 'अम्हंबलिचंचारायहाणीवत्थव्यया' हम घलिचंचा राजधानी के निवासी बहवे असुरकुमारा देवाय देवीओय देवाणुप्पियं चंदामो नमसामो' अनेक असुरकुमार देव और देवियां आप देवा- પાસેથી શરૂ કરીને કપાળ પરથી ચક્રાકારે ત્રણ વાર તેને ઘુમાવવામાં આવે છે, અને ત્યારબાદ તેને કપાળ ઉપર સ્થિર રાખવામાં આવે છે તામલિને વંદણ કરી. વંદણમાં ગુણ ગાવામાં આવે છે. તેમણે આ પ્રમાણે તેમના આ રીતે તેમણે વિધિપૂર્વક ગુણેની પ્રશંસા કરી હે મહાનુભાવ! હે મહાતપસ્વી! આવી ઉગ્ર તપસ્યા કરીને भनुष्य न स ४२नार मापने धन्यवा६ घटे छ." "नमसंतितभर तन નમસ્કાર કર્યા. નમસ્કાર કરતી વખતે નમ્રતાપૂર્વક પાંચે અંગે ઝુકાવીને નમવામાં भावे छे. २मा प्रभारी ! नमः४.२ ४शन तमय माती तामसिने "एवं चयासी" 40 प्रभा] ४j "एवं खलु देवाणुप्पिया" देवानुप्रिय! भानुभाव! "अम्हं पलिचंचा रायहाणी वत्थचया मे लिया थाना निवासी "वहवे असरकुमारा देवा य देवीओं य देवाणुप्पियं बंदामो नमंसामो" . અનેક અસુરકુમાર દેવે અને દેવિ આપી દેવાનુપ્રિયને વંદણ કરીયે છીએ, નમસ્કાર , २३२ भगवती सर्वदिकोणेषु 'ठिया' स्थित्वा, दिव्यां देवर्दिम् विशिष्टविमानपरिवारादिस्पा देवद्युतिम् , विशिष्टशरीराभरणादिप्रभामास्वरस्पाम दिव्यं देवानमागम् अचिन्त प्रभाचयुक्तम् 'दिव्यंबचीसविहं नविहं उपदंसें ति' दिव्यं द्वात्रिंशयि नाटय- विधिश्च उपदर्शयन्ति 'उपदं सिता' उपदी उपर्युक्तदेवदर्यादिनाटयकला- मदर्शनानन्तरं ते अमरकुमारदेवाः देव्यश्च नामलिं चालतपस्विनम् 'निक्खुत्तो' त्रिवारम् "आयारिणं पयारिण' आदक्षिणपदक्षिणम् ' करेंति ' कुर्वन्ति अञ्ज- लिपुटं बद्धा तं वदाञ्जलिपुटं दक्षिणकर्णमूलतः आरभ्य ललाटयदेशेन बामकर्णा- वह स्थान सपक्ष है। सपक्ष पद से यहां चारों दिशाप ग्रहण को गई है। तथा 'सप्रतिदिशम् ' पद से इस व्युत्पत्ति के आधार से कि "जिस स्थान में ईशान, आग्नेय, नैऋत्य और वायव्य ये चार कोणे समान हो' ये ईशानादि ग्रहण किये हैं। लिला' ऊपर में चारों दिशाओं में और चारों कोनों में खडे होकर उनसबने पहिले तो 'दिव्वं देविडि, दिव्वं देवज्जुई विशिष्ट विमान परिवार आदि- रूप दिव्य देवर्द्धिका, विशिष्ट शरीराभरण आदि की प्रभासे भास्व. ररूप दिव्य देवद्युति का, अचिन्त्यप्रभाव से युक्त 'दिव्यं यत्तीसविहं नहविह दिव्य ३२ प्रकार की नाटयविधिको दिखाया। 'उवर्द- सित्ता' यह सम दिखलाकर के फिर उन असुरकुमार देवीने और उनकी देवियोंने 'तामलिं चालतवस्सि' घालतपस्वी उन तामली की 'तिवखुत्तो' तीनवार 'आयारिणपयाहिणं करेंति' आदक्षिण प्रद क्षिणा की-इस आदक्षिणप्रदिक्षिणा में दोनों हाथों की अंजलि जोड़ो जानी है-की जाती है-बाद में उस अंजलि को दक्षिण कर्णमूल से प्रारंभ सूत्रमा मात "सपक्खि" पहना म सपक्ष थाय छ भने 'सपक्ष' पहा बारे भुज्य दिशा ५ ४२पामा मावा छे. "समतिदिशम्" ५६या थारे भूया अर्थ ४२सया . "ठिच्चा" या CA भने यारे भूएमा ५२ २ २, तम पखi "दिव्यं देविह्नि, दिव्वं देवंज्जुई" विशिष्ट [qभान परिवार मा६ि३५ दिव्य पायी યુકત, શારીરિક કાન્તિ અને આભૂષણદિની પ્રારૂપ દિવ્ય દેવઘુતિ અને મહાપ્રભાવથી યુકત दिवं वत्तीसविहं नहाविहं" ૩૨ પ્રકારની દિવ્ય નાટયકલાં તેમને मतापी " उपदसित्ता हव्य नाटय मतीन ते "तामलिं बालतस्सि" मालतपस्वी तामलिन • तिक्खुत्तो " पार " श्रीयाहिण पयोहिणं करेंति વિધિપૂર્વક વંદુ નમસઠા કર્યા. તેની વિધિ નીચે પ્રમાણે છે. અને હાથ જોડીને અંજલિ બનાવવામાં આવે છે. પછી જમણા કાનનો માઈક - " म.टी. श.३ उ.१ सू.२२ बलिचंचा राजधानिस्थदेवादिपरिस्थितिनिरूपणम् २३३ न्तिकेन चक्राकारं त्रिपरिभ्राम्य ललाटपदेशे स्थापनं कुर्वन्ति, 'वंदंति' वन्दन्ते अहोमहानुभाव उग्रतपस्विन् ! धन्योऽसि इत्यादिवाक्येन स्तुवन्ति ‘नमसंति' नमस्यन्ति कायेन नम्रीभूत्वा 'पञ्चाङ्ग नमनपूर्वकं नमस्कारं कुर्वन्ति 'बंदिता' वन्दित्वा स्तुत्वा 'नमंसित्ता' नमस्यित्वा-नमस्कारं कृत्वा 'एवंखलुदेवाणुप्पिया' हे देवानुप्रिय ! महाभाग! 'अम्हंयलिचंचारायहाणीवत्थवया' वयं चलिचशा- राजधानीवास्तव्या-निवासिनः वहवे असुरकुमारा देवा य देवीओय ' वहनः असुरकुमारा: देवाश्च देव्यश्च 'देवाणुप्पियं बंदामो नमसामो' देवानुपियं वन्दा- महे नमस्यामः 'जावपज्जुवासामो' यावत् पर्युपास्महे यावत्पदेन वंदित्वा नर्म- फर ललाट देशके ऊपरसे होकर चक्राकार तीन बार घुमाया जाता है, इस प्रकार की विधि से तीन घार घुमाकर फिर उसे ललाट पर स्थापित किया जाता है। 'चंदति' वंदनाकी, वंदना में गुणोत्कीर्तन होता है-उन्होंने भी इस प्रकार से उनके गुणों का कीर्तन किया- हे महानुभाव उग्रतपस्विन् ! तुम्हें धन्य है-जो इस प्रकार की उग्र- तपस्या में तत्पर होकर मनुष्य जीवन को सफल बना रहे हो। 'नमंसति' नमस्कार किया। इस क्रिया में काय से नम्रीभूत होकर प्राणी अपने पांचों ही अंगों को झुकाकर प्रणाम करता है । इस प्रकार वंदना नमस्कार करके 'एवं वयासी' उन्होंने बालतपस्वी उन तामली तपस्वी से यों कहा- 'एवं खलु देवाणुप्पिया' हे देवानु- प्रिय महाभाग ! 'अम्हंबलिचंचारायहाणीवत्यन्वया' हम चलिचंचा राजधानी के निवासी 'बहवे असुरकुमारा देवाय देवीओय देवाणुप्पियं वंदामो नमंसामो' अनेक असुरकुमार देव और देवियां आप देवा- પાસેથી શરૂ કરીને કપાળ પરથી ચકાકારે ત્રણ વાર તેને ઘુમાવવામાં આવે છે, અને ત્યારબાદ તેને કપાળ ઉપર સ્થિર રાખવામાં આવે છે આ રીતે તેમણે વિધિપૂર્વક તામલિને વંદણુ કરી. વંદણમાં ગુણ ગાવામાં આવે છે. તેમણે આ પ્રમાણે તેમના ગુણની પ્રશંસા કરી–હે મહાનુભાવ! હે મહાતપસ્વી! આવી ઉગ્ર તપસ્યા કરીને भनुस्य वन स ४२नार मापने धन्यवाह घटे छ." " नमसंति" तम तने નમસ્કાર કર્યા. નમસ્કાર કરતી વખતે નમ્રતાપૂર્વક પાંચ અંગો ઝુકાવીને નમવામાં આવે છે. આ પ્રમાણે વંદણ: નમસ્કાર કરીને તેમણે તે બાલતપસ્વી તામલિને “ वयासी" मा प्रमाणे ४j "एवं खलु देवाणुप्पिया" हेवानुप्रिय! महानुभाव! "अम्हं बलिचंचा रायहाणी वत्थव्ययाम मालियया राधानाना निवासी " बहवे असुरकुमारा देवा य देवीओं य देवाणुप्पियं बंदामो नमंसामो" . અનેક અસુરકુમાર દેવે અને દેવિ આપી દેવાનુપ્રિયને વંદણા કરીયે છીએ, નમસ્કાર २३४ भगवतीने स्थित्वा सेवामहे किमर्थ सेवामहे इत्याह-अम्हाणं देवाणुप्पिया' अस्माकम् देवानुपिय- हे देवानुपिय ! अस्माकम् 'चलिचंचारायहाणी' यन्टिचनाराजधानी 'अजिंदा' अनिन्द्राः- इन्द्ररहिताः 'अपुरोहिया' अपुरोहिताः-पुरोहितरहिताः तथा- 'अम्हेऽविय णं देवाणुप्पिया' वयमपिच खलु देवानुमिय-हे देवानुप्रिय ! वयमपि खलु निश्चयेन 'इदाटीणा' इन्द्राधीनाः इन्द्रवंशवर्तिनः 'दाहिटिया' इन्द्राधिष्ठिताः, इन्द्राधारजीविनः 'इंदाहीणकाजा' इन्द्राधीनकार्याश्च वर्तामहे 'स' तस्मात् 'तुम्भे देवाणुपिया' हे देवानुमियाः ! यूयम् 'बलिचंचारायहाणी' चलिचचाराजधान्या-अधिपतित्वम् ‘भाढाइ आद्रियत, आदरविषयीकुरुत, 'परिजाणह' परिजानीत सम्यविचारयत 'मुमरह' स्मरत, स्मरणविषयी कुरुत, 'अहं बंधा' अर्ध वनीत 'नियाणं' निदानम् 'पकरेह' प्रकुरुत-चलिचचाराज नुप्रिय की चंदना करते हैं और नमस्कार करते हैं 'जाव पज्जु वा. सामो' यावत् आपकी पर्युपासना करते हैं। यहां यावत्पद से 'व. न्दित्वा नमंसित्वा चंदामहे' इन पदोंका संग्रह हुआ है। हम आपकी किस लिये सेवा करते हैं- तो इस पाद को प्रकट करते हुए के कहते हैं- 'अम्हाणं देवाणुप्पिया । हे देवानुप्रिय ! हमारी यलिचंचा रायहाणी अजिंदाअपुरोह्यिा' पलिचंचा राजधानी इस समय इन्द्रर: हित एवं पुरोहित रहित बनी हुई है 'अम्हे वियणं देवाणुप्पिया' तथा हे देवानुपिय ! हम सब 'इदाहीणा इंदाहिट्टिया' इन्द्र के आधीन रहनेवाले हैं, इन्द्रके सहारे जीने वाले हैं 'इंदाहीणकजा' और हमारे जितने भी कार्य होते हैं. वे सब उनकी आज्ञा के अनुसार ही होते हैं 'तं तुन्भेणं देवाणुप्पिया । इसलिये हे देवानुप्रिय ! आप 'बलि. चारायहाणि आहाइ बलिसंचाराजधानो के अधिपतित्वपद को आ. दरो- आदर की दृष्टि से देखो 'परिजाणह' उसका अच्छी तरह से शये छामे, जाव पज्जुवासामो" ! नमा२ श अभे सो मापनी પણું પાસના કરીએ છીએ. હવે તેઓ તેમની પયું પાસના કરવાનું કારણ કહે છે- "अम्हाणं देवाणुप्पिया त्या" हेवानुप्रिय-! अत्यारे अभाश मलिया : पानी छ भने पुरे विनाना . "अम्हे वियणं देवाणप्पिया इंदाहीणा इंदाहिटिया, इंदाहीणकजा" हेपानुप्रिय-! अभे सौ ईन्द्रने आधीन भने न्द्रने આધારે રહેનારા છીએ. અમારાં સઘળાં કાર્યો ઇન્દ્રની આજ્ઞા પ્રમાણે જ થયા કરે છે. "तं तुम्भेणं देवाणुप्पियो " है पानुप्रिय! भाप बलिचंचा रायहाणि भाडा लिया थानानु आधिपत्य वी AIR , . " ..

, 1. टी. श.३. उ.१ २.२२ वलिचंचाराजधानिस्थदेवादिपरिस्थितिनिरूपणम् २३५ पान्यधिपतित्वार्थ संकल्पं कुरुत 'ठिइपकप्पं पकरेह स्थितिप्रकल्पं प्रकुरुत- स्थितौ चलिचश्चाराजधानीविषयकावस्थाने प्रकल्प: संकल्पो विचारः इति स्थितिप्रकल्पः, तं प्रकुरुत चिन्तयत । 'तएणं' ततः बलिचञ्चाराजधायधिपतित्वाय स्वविचारस्थिरीकरणानन्त- रम् 'तुम्भे' यूयं 'कालमासे कालं किच्चा' कालमासे कालावसरे कालं कृत्वा चलिचंचा रायहाणीए' वलिचञ्चाराजधान्याम् 'उववजिस्सह' उत्पत्स्यथ 'तएणं' तत उत्पन्यनन्तरम् 'तुम्भे' यूयम् 'अम्ह' अस्माकम् इन्द्रा भविष्यथ तत इन्द्र- भवनानन्तरम् 'अम्हे हिं' अस्माभिः 'सद्धि' सार्धम् दिव्यान भोगभोगान् भुञ्जाना विहरिष्यथ । मु० २२ ॥ विचार करो। 'सुमरह' अच्छी तरह से उसका स्मरण करो। 'अ- बंधह में निश्चय करो। 'निदानं पकरेह' मैं बलिणंचा राजधानी का इन्द्रपद पाऊँ ऐसा आप निदान करो। 'ठिपकप्पं पकरेह' स्थिति प्रकल्पकरो- चलिचंचा राजधानी में उत्पन्न होने का निश्चय करो, 'तएणं' बलिचंचा राजधाना के अधिपतित्व पद की प्राप्ति के निमित्त आपका विचार जो स्थिर हो जायगा तो 'तुम्भे' आप 'कालमासे' काल अवसर में 'कालं किचा' काल करके 'घलिचंचारायहाणीए' पलिचंचा राजधानी में 'उववजिस्सह उत्पन्न हो जाओगे । 'तएणं' फिर इसके बाद 'तुम्भे' आप 'अम्हं' हमारे 'इंदा भविस्सह' इन्द्रयन जाओगे। 'तएणं' इन्द्र होजाने के बाद फिर 'अम्हेहिं सद्धि' हम- लोगों के साथ 'दिव्वाई भोगभोगाई दिव्य काम भोगों को 'भुंज- माणा विहरिस्सह भोगते रहोगे ॥ सू० २२ ॥ "परिजाणह" ते भारे भनमा १२॥२ विया२ ४२, सुमरह સારી રીતે તેનું भर ४२। “अ8 घंधह" तेनी प्रास्त भाटे स४५ ४२, " निदानं पकरेह" આપ એવું નિવાણુ બાંધે કે આપને બલિચંચાના ઈન્દ્રનું પદ મળે. “ ठिइपकप्पं पकरेह" मा५ स्थिति ८५ ४-मलियया धानीमi Gurt वा निश्चय ४. "तएण" ॥ प्रभार ४२वाथी-मलियाना / मनवार्नु निया ४२पाथी (निE MA Hinाथी) "तुम्भे" मा५ "कालमासे" पाभवाना अवसर भाप त्यारे "कालं किच्चा" ण शने "वलिचंचा रायहाणीए" लिया Arui-lभी उववजिस्सह " Sपन्न यश. "तएणं' यi Surt ने "तुभे.' भाप "अम्हं इंदामविस्सह 14भा पन्द्र मन. "तएणं अम्हेहिं सद्धि दिवाई भोग- भोगाई झुंजमाणा विहरिस्मह" भभारा पन्द्र जान आप भारी साये 64 કામભેગે ભેગવશે. તે સૂ. ૨૨ .

२३६ भगवतीय घलिचचा राजधानीवास्तव्यैर मुरकुमारादिभिरंवारमभ्यर्थितोऽपि गदारवि चश्चारानधान्यधिपतित्वरूप प्रयोजन नाङ्गीकृतवान् तदीयमानान नातवान तदा ते अमरकुमाराः घालतपस्विना नामलिना अनाद्रियमाणा अननुनायमानाब यस्यामेव विशि प्रादुर्भूतास्तम्यामेव दिशि परामुग्वीभूय निटनाः इत्यभिमा- येणाह 'तएणं से तामली-इत्यादि । मूलम्-"तए णं से तामली वालतवस्ती तेहि पलिचंचा रायहाणिवत्थव्वेहिं बहूहिं असुरकुमारेहिं देवेहि, देवीहि य एवं वुत्ते समाणे एवमटुं नो आढाइ, नो परियाणेइ, तुसिणीए संचिट्टइ, तएणं ते वलिचंचारायहाणि वत्थवया वहवे असुर- कुमारा देवा य, देवीओ य तामलि मोरियपुत्तं दोच पि, तञ्चपि, तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेंति, करित्ता जाव-अम्हं च णं देवाणुप्पिया ! बलिचंचा रायहाणी अणिंदा, जाव-ठिइ पकप्पं पकरेह, जाव-दोचंपि, तञ्चपि, एवं वुत्ते समाणे जाव तुसिणीए संचिटुइ, तएणं से वलिचंचा रायहाणि वत्थव्वया वहवे असुर- कुमारा देवा य देवीओ य तामलिणा वालतवस्सिणा अणाढइ- ज्जमाणा, अपरियाणिज्जमाणा, जामेव दिसि पाउन्भूआ तामेव दिसि पडिगया, तेणं कालेणं, तेणं समएणं ईसाणे कप्पे अ- शिंदे, अपुरोहिए, यावि होत्था, तए णं से तामली बालतव- स्सी बहुपडिपुण्णाइं सर्टि वाससहस्साई परियागं पाउणित्ता, दोमासियाए सलेहणाए अत्ताणं जुसित्ता, सवीसं भत्तसय अण: सणाए छेदित्ता, कालमासे कालं किच्चा ईसाणे कप्पे ईसाण- वडिसए विमाणे, उववायसभाएं देवसयणिजसि, देवदूसंतरिए, अंगुलस्त असंखेजभागमेत्ताए ओगाहणाए ईसाणे देविंदविन: , प्र.टी. श. ३ उ. १ सू. २३ बलिचंचानिवासी देवकृतप्रार्थनानिरूपणम् २३७ रहकालसमयंसि ईसाणे देविदत्ताए उववण्णे, तएणं ईसाणे देविंदे देवराया अहुणोववन्ने पंचविहाए पज्जत्तीए पज्जत्तीभावं गच्छइ,-तं जहा आहारपजत्तीए, जाव-भासा-मण पज्जत्तीए।२३। छाया-ततः स तामलिः बालतपस्वी तैः बलिचञ्चाराजधानीवास्तव्यैः बहुभिः असुरकुमारैः देवैः, देवीभिश्च एवमुक्तः सन् इमम् अर्थम् नो आद्रि- यते, नोपरिजानाति, तूणीकः संतिष्ठते, ततस्ते बलिचञ्चाराजधानीवास्तव्याः बहवोऽसुरकुमारा देवाश्च देव्यश्च तामलिं मौर्यपुत्रम् द्वितीयमपि, तृतीयमपि 'तएणं से तामली' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तपणं से तामली घालतवस्सी) इसके बाद वाल तपस्वी तामली ने (तेहिं बलिचंचा रायहाणिवत्थव्वेहिं बहहिं असुरकुमारेहि देवेहिं देवीहिं य एवं वुत्ते समाणे) उन लिचंचाराजधानी में निवास करनेवाले अनेक असुरकुमार देवोंके और देवियों के इस प्रकारसे कहे जाने पर (एयमढें नो आढाइ) उनकी यातका आदर नहीं किया। (नो परियाणेइ) उसे स्वीकार नहीं किया। (तुसिणीए संचिट्टइ) के- वल चुपचाप अपने परिणाम में स्थिर रहे । (तएणं ते वलिमांचा- रायहाणिवत्यच्चयां यहवे असुरकुमारा देवाय देवीओ य तामलिं मो- रियपुत्तं दोच्चपि, तचं पि तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेंति) इस यातको देखकर पलिचंचाराजधानी के निवामी उन अनेक असुरकु- मार देवोंने और देवियोंने मौर्यवंशीय तामली की दुवारा एवं ति- तएणं से तामली ઈત્યાદિ सूत्रा-(तएणं से तामली वालतवस्सी) या ते पालतपस्वी तामसीन (तेहिं यलिचंचा रायहाणिवत्थव्वेहिं बर्हि असुरकुमारेहि देवेहिं देवीहिं य एवं बुत्ते समाणे) ते गलियया पानीमा २९ना। अने असुरभार ६॥ भने देविमाया प्रमाणे सयुं त्यारे (एयमद्वं नो आढाइ) तो तेमनी पातना २६२ नयाँ, (तुसिणीए संचिट्ठइ) ते त तमना मात्भपरिणाममा तापू स्थिर Rai तेभने ४४ पy rati माया नही. (तएणं ते बलिचंचा रायहाणि वत्थव्चया वहवे अमुरकुमारा देवाय देवीओ य तामलिं मोरियपुत्तं दोचापि, तचं पि तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेंति) त्यारे ते पलिया राधानाभा नारा અનેક અસુરકુમાર દે અને દેવિએ તે મોકુલેત્પન તામલીની બીજી વખત પણ " “ - २४० भगवती भागमात्रायाम्-अवगाहनायाम् , ईशाने देवेन्द्रविरहकालसमये ईशानः देवे. न्द्रतया उपपन्नः, ततः स ईशानो देवेन्द्रः, देवराजोऽधुनोपपनः पञ्चविधया पर्याप्त्या पर्याप्तिभावं गच्छति, तद्यथा-आहारपर्याप्त्या, यावत्भापा मनःपर्याप्त्या।मृ०२३॥ टीका-'तएणं से ततः खलु स 'तामली' तामलि: 'यालतवस्त्रो' बाल- तपस्वी 'तेहि तैः यलिचंचारायहाणिवत्यवेहि बलिचनाराजधानीवास्तव्यैः 'पहर्हि' बहुभिः 'अमरकुमारेडिं' अमुरकुमारः 'देवेहिं देवः 'देवी' देवी भिश्च 'एवं धुत्ते समाणे' एवम् उपर्युक्तरूपेण उपतः अभिहितः सन् 'एयम' पात सभा में, देवशय्या में देवद्ध्यसे ढंके होकर उत्पन्न हुए, उस समय उनकी अवगाहना अंगुल के असंख्यातवें भांग प्रमाण थी। जिस समय ये यहां उत्पन्न हुए उस समय ईशानकल्प में देवेन्द्र का विरह था। वहां ये ईशानेन्द्र की पर्याय से उत्पन्न हुए (अहु. णोचवन्ने तएणं से ईसाणे देविदे देवराया) नवीन उत्पन्न हुए देवेन्द्र देवराज ईशान ने (पंचविहाण पजत्तीए पन्नत्तीभावं गच्छद) वहां पर अपनी पांच पर्याप्तियों को पूर्ण किया। (तंजहा) वे पांच पर्याप्तियां इस प्रकार से है- (आहारपज्जत्तीए जाव भासामणपजत्तीए) आहार पर्याप्ति यावत् शरीरपर्याप्ति इन्द्रियपर्याप्ति, भापापर्याप्ति, मनःपर्याप्ति । इन पांच पर्याप्तियों से वह वहां पर्याप्त हुआ ।। सू० २३ ॥ टीकार्थ-इस प्रकार पलिचं'चाराजधानी के निवासी असुरकुमार आदिकों के द्वारा चारा घार प्रार्थित होने पर भी जब बालतपस्वी શધ્યામાં દેવદૂષ્ય (દેવ વસ્ત્રો)થી સજજ થઈને ઉત્પન્ન થયા. તે સમયે તેમની અવગાહના અંગુલના અસંખ્યાતમાં ભાગ પ્રમાણ હતી જ્યારે તેઓ ત્યાં ઉત્પન્ન થયા ત્યારે ઈશાનકલ્પમાં દેવેન્દ્રને વિરહ હતો-ઈશાનક૫ ઈન્દ્ર વિનાનું હતું. ત્યાં તેઓ ઈશાને- न्द्रनी पर्याय उत्पन्न यया. (अहुणोवबन्ने तएणं से ईसाणे पज्जत्तीए देवराया) नवीन उत्पन्न २४ ते हवेन्द्र, पराय शाने (पंचविहाए पजत्तीए पजत्तीभावं गच्छइ) त्यां पातानी पाये पर्याप्तिया ४. (तं जहा) ते पांच पयस्तियाना मानीय प्रभा -(आहारपजत्तिए जाव भासामणपज्जत्तिए) मा पर्याप्त ઈન્દ્રિય પતિ, શરીર પર્યાપ્ત ભાષા પંયોપ્તિ અને મનપથપ્તિ. તે પાંચે પર્યાપ્તિયો પૂર્ણ કરીને તેઓ પર્યાપ્ત બન્યા. સ. ૨૩ શિકાથર–અલિચંચા રાજધાનીના અસુરકુમાર દેવ દેવીયોએ બલિસંચાનું અને સન સ્વીકારવા માટે બાલાપર, તામલીને વારંવાર વિનંતી કરી પણ તેમણે તેમને " म.टी. श. ३ उ. १ स. २३ वलिचंचानिवासीदेवकृतमार्थनानिरूपणम् २४१ इममर्थ यथोक्तमयोजनम् 'नोआढाइ' नो आद्रियते न स्वीकरोति 'नो परि- याणेई' नो परिजानाति नानुमोदयति 'तुसिणीये' तूष्णीका वचनरहित:- मौन- माश्रितः 'संचिट्टइ' संतिष्ठते, 'तएणं' ततःखलु ते 'बलिचंचारायहाणिवत्थन्वया' चलिचश्चाराजधानीवास्तव्याः 'बहवे' बहवः अनेके असुरकुमाराः 'देवाय' देवाश्च 'देवीओ' देव्यश्च तामलिम् 'मोरियपुत्तं' मौर्यपुत्रं 'दोच्चंपि' द्वितीयवारमपि 'तच्चपि' उतीयवारमपि प्रार्थयमानाः 'तिक्खुत्तो विकृत्वः त्रिवारान् 'आया- हिणपयाहिणं' आदक्षिणपदक्षिणं 'करेंति' कुर्वन्ति 'जाव-अम्हं च णं' यावद अस्माकञ्च खलु असुरकुमाराणाम् ‘देवाणुप्पिया'! भो देवानुप्रियाः ! 'बलिचंचा. रायहाणी' बलिचञ्चाराजधानी 'अगिंदा' अनिन्द्राः इदानीम् इन्द्ररहिताः, यावत् करणाव-वयं देवानुपियं वन्दामहे नमस्कुर्मः यावत्पर्युपास्महे इति मूच्यते । 'जाव-ठितिपकप्प' यावद स्थितिप्रकल्पं 'पकरेह' प्रकुरुत, यावत्पदेन 'अपुरो- हिता वयमपि च इन्द्राधीनाः इन्द्राधिष्ठिताः इन्द्राधीनकार्याः तत् यूयं चलिचश्चा राजधानीम् आद्रियध्वम् , परिजानीत, स्मरत, अर्थम् वध्नीत, निदानं प्रकुरुत' इति पूर्वोक्तं सर्व संग्राह्यम् तत्र 'जाव-दोच्चपि तच्चपि' यावत् द्वितीयवारमपि तृतीयवारमपि, यावत्करणात् बलिचञ्चाया अनिन्द्रत्वकथनादारभ्य स्थितिम- कल्पान्तकथनपूर्वकमाप्तकालानन्तरोत्पत्तिदिव्यभोगानुभवविहरणं संग्राह्यम् ' एवं- एवम् उक्तरूपेण उक्तः 'समाणे' सन् जाव-तुसिणीए संचिट्ठइ यावत् तूष्णीका संतिष्ठते यावत्करणेन 'इममर्थ नो आद्रियते नो परिजानाति' इति संगृहयते । 'तएणं ते' ततः खलु ते 'यलिचंचा रायहाणि वत्थन्वया बलिचश्चाराजधानीवास्तव्याः वहवे, वहवः अमुरकुमाराः देवाः देव्यश्च 'तामलिणा' तामलिना 'बालतवस्सिणा' बालतपस्विना 'अणाहाइज्जमाणा' अना- द्रियमाणा 'अपरिणाइज माणा' अपरिज्ञायमाना अननुज्ञायमाना 'जामेवदिसि' यस्यामेच दिर्शि पाउम्भूया' प्रादुर्भूताः प्रकटीभूताः 'तामेवदिसि तस्यामेच तामलिने बलिचंचाराजधानी के अधिपतित्व पद को स्वीकार करने की तरफ बिलकुल ध्यान ही नहीं दिया और न उनकी कृत प्रा. धना को आदर की दृष्टि से ही देखा तब वे असुरकुमार उन बालतपस्वी तामलि से अनाद्वित और अननुज्ञात होते हुए जिस दिशासे आये थे उसो दिशाकी ओर उदास होकर लौट गये । इसी જવાબ પણ ન આપ્યો, તેમની વાત પ્રત્યે ધ્યાન પણુ ન આપ્યું, તેમની વાતને આદર ન કર્યો. તેઓ તે આત્મધ્યાનમાં લીન રહ્યા. ત્યારે જેમની વાતને તામસી દ્વારા આદર થયો નથી, સ્વીકાર થયો નથી, એવા તે અસુરકુમાર દેવે અને દેવિયો નિરાશ થઈને, જે દિશામાંથી આવ્યા હતા, તે દિશામાં પાછા ફર્યા. ત્યાર બાદ ઉગ્ર તપના પ્રભાવથી - . युत्ते ~ २४४ भगवती पासित्ता आसुरुत्ता, जाव-मिसिमिसे माणा जेणेव ईसाणे देविदे, देवराया तेणेव उवागच्छंति, करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु जएणं, विजएणं बद्धाति, एवं बयासी-एवं खल्ल देवाणुप्पिया! वलिचंचा रायहाणि वत्थवया वहवे असुरकुमारा देवा य, देवीओ य देवाणुप्पियं कालगए जाणित्ता ईसाणे कप्पे इंदत्ताए उववन्ने पासेत्ता आसुरुत्ता, जाव एगंते एडेति, जामेव दिसि पाउन्भूआ तामेव दिसि पडिगया ॥ सू० २४ ॥ छाया-ततस्ते चलिचचाराजधानीवास्तव्याः बहवोऽसुरकुमाराः देवास देव्यथ तामलिम् बालतपस्विनम् कालगतं ज्ञात्वा, ईशाने च कल्पे देवेन्द्रतया उपपन्नं दृष्ट्वा आगुरुत्ताः, कुपिताः, चण्डकिताः, मिसमिसयन्तो पलिचञ्चाराज- यालतपस्वी तामली को कालगत जानकर यलिचंचाराजधानी के निवासी देवों ने क्या किया इस बात को सूत्रकार इस २४ वें सूत्रद्वारा प्रकट करते हैं-'तएणं ते थलिचंचा रायहाणि' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तएण) इसके बाद (ते बलिचंचारायहाणिवत्थव्वया) वे यलिच चाराजधानी के निवासी (वहवे असुरकुमारा देवाय) अनेक असुरकुमार देव और (देवीओ य) देवी (तामलिं चालतवस्सि) बाल. तपस्वी तामली को (कालगयं जाणित्ता) कालगत हुआ जानकर और (ईसाणे कप्पे) ईशानकल्प में ( देविंदत्ताए उववण्णं पासित्ता) उन्हे બાલતપરવી તામલીના મૃત્યુની વાત સાંભળીને બલિચંચા રાજધની દેવીએ શું કર્યું તે સૂત્રકારે આ ર૪માં સત્રમાં બતાવ્યું છે- "तएण ते बलिचंचा रायहाणि " त्या. सूत्रा:-(तए णे) त्या ६ ( ते बलिचंचा रायहाणिवत्थब्बया बहवे असुरकुमारा देवा य देवीओ य तामलिं चालतबस्सी कालगयं जानित्ता) તે બલિચંચા રાજધાનીમાં રહેનારા અનેક અસુરકુમાર દેવ અને દેવિયાએ તે બાલ- तपस्या तभी मृत्यु पा-यानी तथा (ईसाणे कप्पे) शान Tulsi (देविंद- ताए उववणं पासित्ता) शानेन्द्रना पर्याय अन्न यानी पाn amel. (आसर- म. टीका श. ३ उ.१ सू.२४ देवकृत तामलेः शरीरविडम्बनानिरूपणम् २४५ धान्याः मध्ये मध्येन निर्गच्छन्ति, तया उत्कृष्टया, यावत् यत्रैव भारतं वर्षम् यौव ताम्रलिप्ती नगरी, यौव तामले: वालतपस्विनः शरीरकम्, तत्रैव उपा- गच्छन्ति, उपागत्य वाम पादं शुम्बेन बध्नन्ति, विकृत्वो मुखे अवष्ठीव्यन्ति अवष्ठीव्य ताम्रलिप्त्याः नगर्याः शृङ्गाटक-त्रिकचतुष्क-चत्वर-चतुर्मुखमहापथेषु आकर्पविकर्पिकाम् कुर्वन्तो महता महता शब्देन उद्घोपयन्तः उद्घोषयन्तः देवेन्द्र की पर्याय से उत्पन्न हुआ देखकर (आसुरत्ता कुविया) यहुत ही अधिक क्रुध हुएकुपित हुए (चंडिकिया) और रौद्ररूप से संपन्न बनकर (मिसमिसेमाणा बलिचचारायहाणीए) क्रोधरूपी ज्वाला जलते हुए वे बलिचचाराजधानी के (मज्झमज्झेणं) ठीक बीचौवीच से होकर (निग्गच्छंति) निकले । (ताए उकिट्टयाए जाव जेणेव) सो साधारण चाल से नहीं निकलते किन्तु उसी उत्कृष्ट आदि विशे- पणों वाली गति से निकले और निकल कर यावत् जहाँ (भारहे- वासे जेणेव ताम्रलिप्ती नयरी जेणेव तामलिस्स बाल तवस्सिस्स सरी- रए) भारतवर्ष था उसमें भी जहां तामलिप्ती नगरी थी और उसमें भी जहां बालतपस्वी तामली का शरीर पडा हुआ था (तेणेव उवा- गच्छंति) वहां पर आये। (वामे पाए सुंवेण बंधंति) वहाँ आकर उन्होंने तामलि के शव के वायें पैर में रस्सी बांधी (तिक्खुतो मुहे उहति) बाद में उसके मुख में तीनवार यूंका (तामलित्तीए नग- रीए सिंघोडग-तिग-चउक्क चचर-चउम्मुह महापहेसु आकविकटिं-- ना कुविया) ते वात caena तमना धन पा२ न हो, (चडि किया) तेमा - ३५ पा२५५ शन (मिसमिसेमाणा बलिचंचा रायहाणीए) ३थी पासाथी - ant-siत यस्यापता, पलिय या शवानीना (मझ मज्झेण) परामर मध्यभागे या (निग्गच्छंति) 643या (ताए उकिट्टयाए जाव जेणेव भारहे वासे जेणेव ताम- लित्ती नयरी जेणेव तामलिस्स बालतवस्सिस्स सरीरए) मा foया भुत. બની ઉત્કૃષ્ટ આદિ વિશેષણવાળી દેવગતિથી તેઓ જંબુદ્વીપમાં આવેલા ભારતવર્ષની ताभलित ATN पासे न्यामतपस्वी तामसीन भृतशरी२ ५ यु तु (तेणेव उवागच्छंति) त्यां पांच्या. त्याने तेभो (वामे पाए सुंचेण बंधति) तभ- सीना शमना ! ५गने होरी 4 मांध्या. (तिक्खुतो मुहे उदुइति) त्या२मा तमा तेना भुममा पा२ ५४या. [तामलित्तीए नयरीए सिंघाडग-तिग-चउक-चच्चर चउम्मुह, महापहेस आकट विकढेि करेमाणा महया महया सद्देणं उग्धोसेमाणा सिरसावत्तं मत्थए २४४ भगवतीस पासित्ता आसुरुत्ता, जाव-मिसिमिसे माणा जेणेव ईसाणे देविदे, देवराया तेणेव उवागच्छति, करयलपरिग्गहियं दसनहं अंजलि कटु जएणं, विजएणं बद्धावेंति, एवं वयासी-एवं खल्लु देवाणुप्पिया! वलिचंचा रायहाणि वत्थव्वया वहवे असुरकुमारा देवा य, देवीओ य देवाणुप्पियं कालगए जाणित्ता ईसाणे कप्पे इंदत्ताए उववन्ने पासेत्ता आसुरुत्ता, जाव एगंते एडेंति, जामेव दिसिं पाउभूआ तामेव दिसि पडिगया ॥ सू० २४ ॥ छाया-ततस्ते बलिचचाराजधानीवास्तव्याः यहयोऽसुरकुमाराः देवास देव्यश्च तामलिम् बालतपस्विनम् कालगत ज्ञात्वा, ईशाने च कल्पे देवेन्द्रतया उपपन्नं दृष्ट्वा आमुरुत्ताः, कुपिताः, चण्डकिताः, मिसमिसयन्तो चलिचश्चाराज- चालतपम्ची तामली को कालगत जानकर पलिचचाराजधानी के निवासी देवों ने क्या किया इस बात को सूत्रकार इस २४ वें सूत्रद्वारा प्रकट करते हैं-'तपणं ते पलिचंचा रायहाणि' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तएणं) इसके याद (ते थलिचंचारायहाणिवत्थव्वया) वे घलिचंचाराजधानी के निवासी (बहवे असुरकुमारा देवाय) अनेक असुरकुमार देव और (देवीओ य) देवी (तामलिं बालतवस्सि) बाल- तपस्वी तामली को (कालगयं जाणित्ता) कालगत हुआ जानकर और (ईसाणे कप्पे) ईशानकल्प में ( देविंदत्ताए उववण्णं पासित्ता) उन्हे બાલતપસ્વી તામલીના મૃત્યુની વાત સાંભળીને બલિચંચા રાજધનના દેવોએ શું કર્યું તે સૂત્રકારે આ ૨૪માં સૂત્રમાં બતાવ્યું છે- तएणं ते चलिचंचा रायहाणि " त्याहि. सूत्राथ:-(तए णं) त्या२ मा ( ते बलिचंचा रायहाणिवत्थचया वहवे असुरकुमारा देवा य देवीओ य तामलिं चालतबस्सी कालगयं जानित्ता) તે બલિચંચા રાજધાનીમાં રહેનારા અનેક અસુરકુમાર દેવ અને દેવિએ તે બાલ- त५५ मीना मृत्यु पाभ्यानी तथा (ईसाणे कप्पे) शान q३ भा (देविंद- चाए उववण्णं पासित्ता) Uशनेन्द्रनी पर्याय उत्पन्न थयाना and omell. (आसर- म. टीका श. ३. उ. १ सू० २४ देवकृततामलेः शरीरविडम्वननिरूपणम् २४७ भाकर्पविकर्पिकाम् कुर्वन्ति, हीलयित्वा, यावत् - आकर्पविकर्पिकाम् कृत्वा एकान्ते एडयन्ति, यामेव दिशम् मादुर्भूताः तामेव दिशं प्रतिगताः ततस्ते ईशानकल्पवासिनो बहवो चैमानिका देवाश्च देव्यश्च बलिचञ्चाराजधानी वास्तव्यैः अमुरकुमारैः देवैः, देवीभिश्च तामलेः थालतपस्विनः शरीरकं हील्य- मानं, निन्द्यमानं यावत्-आकर्पविकर्पकं क्रियमाणं पश्यन्ति, दृष्ट्वा आसुरुत्ताः, (तालेति) मारा पीटा (परिचहति) बहुत बुरी हालत की (पव्वति) उठा २ कर उसे खूब पटका (आकड विकट्टि करेंति) और इधर से उधर उसे मनचाहा घसीटा (हीलेता जाच आकडविर्का करेत्ता एगते एडंति) इस प्रकार उसकी हीलना आदि द्वारा बहुत बुरी दुर्दशा करके फिर उन्होंने उसे किसी एकान्त स्थान में फेंक दिया (जामेव दिसिं पाउन्भूया तामेव दिसिं पडिगया) फेंक फांक कर फिर वे जहां से आये थे-वहां चले गये । (तएणं से ईसाणकप्पवासी वहवे वे. माणिया देवा य देवीओ य पलिांचा रायहाणिवत्थव्वएहिं पहहिं असुरकुमारेहिं देवेहिं देवीहिं य ) इसके बाद ईशानकल्पवासी अनेक वैमानिक देवोंने और देवियोंने लिचंचा राजधानीके निवासी अनेक असुरकुमार देवोंके द्वारा और देवियोके द्वारा (तामलिस्स घाल तव- स्सिस्स सरीरयं) बालतपस्वी तामलिका शरीर (हीलिजमाणं निंदिन- माणं जाच आकड चिकाट कीरमाणं पासंति) हील्यमान निन्धमान यावत् आकर्ण विकर्णक किया जाता जय देखा-तो (पासित्ता) देख- Eथा भार भायो, परिवहेंति] तेनी गईमुरी ६शा ४N [पञ्चहेंति] Suी 34- ४ाने तेने पापार नीये पछयु [आकड विद्धि करेंति] तभनी ४२छप्रभाव तेने माम तम सयु [हिलेत्ता जाव आकविकड्डूि करेत्ता एगंते एडंति] આ રીતે તેની હિલના આદિ દ્વારા ઘણજ બુરા દશા કરીને તેમણે તેને કેઈ એકાન્ત व्यायाधु. [जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया त्या२ मा તેઓ જ્યાંથી આવ્યા હતા ત્યાં (બલિચંચામાં) પાછા ફર્યા. [तएणं से ईसाणकप्पवासी बहवे वेमाणिया देवा य देवीओ य वलि- चंचारायहाणिवत्थचएहिं वहर्हि असुरकुमारेहिं देवेहिं देवीहि य] त्या२ मा ઈશાનકાલ્પનિવાસી અનેક દે અને દેવિએ, બલિચંચા રાજધાનીના અસુરકુમાર દે भने वियो द्वारा [तामलिस्स घालतवस्सिस्त सरीरयं] माल तपस्वी alwelना शरीरने [हिलिजमाणं निदिजमाणं नाव आकडविकढेि कीरमाणं पासंति] तिरस्कृत यतु . २४६ भगवतीले एवम् अवादिपु:-का एप भोः। स तामलिः बालतपस्वी स्वयं गृहीतलिया, माणामिक्या मनज्यया प्रत्रजिता, फः एप स ईशाने करपे ईशानो देवेन्द्र, देवरान इति कृत्वा तामले पालतपस्विनः गरीरकं हीलयन्ति, निन्दन्ति, लि सन्ति, गईन्ते, अवमन्यन्ते, तनयन्ति, ताडयन्ति, परिव्ययन्ते, प्रध्ययन्ते करेमाणा मया महया सदेणं उग्धोसेमाणा घोसेमाणा एवं वयासी पाद में ताम्रलिप्त नगरी के शृङ्गाटक, त्रिक, चतुष्क, चत्वर, चतुर्मुस- महापथ इन सय मार्गों में उसे खूय इधर से उधर घसीटा और इधर से उधर घसीटते हुए और २ की आवाज से यार २ इस प्रकार की घोपणा की (फेसणं भो! से तामली पालतबस्सी सयं. गहियलिंगे पाणामाए पश्यनाए पन्चहए?) अरे देखो तो सही कौन तोय थालतपस्वी तामली कि जिसने आप प्रवज्या धारण करली और माणामिकी प्रव्रज्या से जो प्रबजित हुआ(केस णं से ईसाणे कप्पे ईसाणे देविंदे देवराया ति कट्ठ तामलिस्स घालतवस्सिस्स सरीरयं हीलंति) और ईशानकल्प में हुआ देवेन्द्र देवराज ईशान कौन ? इस प्रकार कहकर उन्होंने बालतपस्वी तामली के शरीर की निर्भत्सना की (निंदति) निंदा की (खिंसति) वे उस पर खूब खिसयाने अपना हाथ मुंह टेढा पनाकर उन्होंने उसका अपमान किया (गरिहंति) उसकी गर्दा की। (अवमन्नति) तिरस्कार किया (तजति) उसे भसित किया, उग्धोसेमाणा एवं वयासी] त्या२ मा तेभर तमान शमने ताम्रलिप्ती नाना શંગાટક, ત્રિકે, ચતુષ્ક, ચત્વર, રાજમાર્ગ અદિ માર્ગો પર આમ તેમ ખૂબ ઢસડ્યું. શબને આમ તેમ ઢસડતા ઢસડતા તેમણે ઘણે મોટે અવાજે નીચે પ્રમાણે ઘોષણા पारा२ ४0- किसणं भो ! से तामली चालतवस्सी सयंगहियलिंगे पाणामाए पन्यज्जाए पव्वइए ?] ताम्रलिप्ती नगीना निवासीमाम! ५५ આદિ ભાવથી લોકોને છેતરવા માટે પિતાની જાતે જ સાધુને વેષ સજી પ્રાણમિકી Elan Aolst२ ४२-१२ तामदीना वो अमाप ५ छ। [केसणं से ईसाणे कप्पे ईसाणे देर्षिदे देवराया चि कह तामलिस्स बालतपस्सिस्स सरीरयं हीलंति] શું પિતાના દંભી સાધુવેષથી તે ઈશાનદેવકને ઇન્દ્ર બની શકવાને સમર્થ છે? આમ हीन भो मातYeal तीन शरी२नी निसिना (ति२२४२).श, निंदंति] नहारी, [खिसति] तेरा तेना ५२ मत मिलया- तभ भाई भयहीन तनुं ५५मान यु, [गरिहंति] allनी समक्ष तनी is ४], [अवमन्नंति] अपडसना ४१, [तजति] मागणी यांधी यीधीन तनी जर्मन श, [ताले ति] डी मा.

. म. टीका श.३ उ.१ सू. २४ देवकृततामले शरीरविडम्बनानिरूपणम् २५१ यस्मिन्नेव प्रदेशे 'भारहे वासे भारते वर्षे, यावत्करणात् “त्वरितया,चपलया, चण्डया, जयिन्या, छेकया, सिंहया, शीघया, उद्धृतया,दिव्यया देवगत्या तिर्यक असंख्येयानां द्वीपसमुद्रोणां मध्यं मध्येन यत्रैव जम्बूद्वीपो द्वीपः" इति संग्राहयम्, 'जेणेव ' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'तामलित्तीनयरी' ताम्रलिप्ती नगरी, यस्मिन्नेव प्रदेशे नाम्रलिप्तस्य बालतपस्विनः 'सरीरए' शरीरकम्, आसीत् 'तेणेब' तत्रैव तस्मिन्नेव प्रदेशे अत्र सर्वत्र सप्तम्यर्थे तृतीया 'उवागच्छति' उपागच्छन्ति समीपमागच्छन्तीत्यर्थः तत्र उपागत्य 'वामे पाए ' वामपादे ताम्रलिप्तस्य चालतपस्विनः शरीरस्य 'सुश्रेण' शुम्बेन रज्ज्वा बंधति' बध्नन्ति, 'वधित्ता' बद्धयां 'तिखुत्तो' त्रिकृत्वः बारत्रयम् 'मुहे मुखे चालतपस्विनो मृत- शरीरस्य मुखे 'उहंति' अवष्ठीव्यन्ति प्ठीवनं कुर्वन्ति, 'तामलित्तीए नयरीए' ताम्रलिप्त्याः नगर्याः 'सिंघाडकतिग-चउक्क-चच्चर-चउम्मुह-महापयपहेसु' शृङ्खाटक-त्रिक-चतुष्क-चत्वर-चतुर्मुख-महापथपथेषु तत्र शृङ्गाट के शृङ्गाटकाकारे, त्रिके कारकी दिव्य देवगति से चलकर वे सबके सब 'जेणेव भारहे चासे जेणेव तामलित्ती नयरी' यावत् जहां भरत क्षेत्र है उसमें भी जहां तामलिप्ती नगरी थी और उसमें भी 'जेणेव बालतसिस्स तामलिस्स' जहां चालतपस्वी तामलिका 'सरीरए' मृतक शरीर था 'तेणेच उचा. गच्छति' वहां पर आये। वहां आ करके उन्होंने वालतपस्वी तामलि के मृतक शरीरका 'बासे पाए सुंवेण बंधइ ' वायां पैर रज्जू से बांधा 'बंधित्ता' बांध करके 'तिक्खुत्तो' फिर तीनवार 'मुहे' उस मृतक शरीर के मुख में 'उडुहंति' थूका | 'तामलित्तीए नयरीए' फिर ताम्रलिप्ती नगरीके 'सिंघाडग-तिग-चउक्क-चच्चर-चउम्मुह-महापयपहेसु' शृङ्गाटकके "जेणेव जंबूदीवे दीवे" तमा न्यi भूद्वीप नामन द्वी५ तो, जेणेव भारहे वासे" भन्या मारत ता, "जेणेच तामलित्ती नयरी" भारत- वर्षमा या ताaal नगरी ती, "जेणेच चालतवस्सिस्स तामलिस्स सरीरए" તામલિપ્તી નગરી પાસે જ્યાં બાલનપસ્વી તામલીનું મૃત શરીર પડ્યું હતું " तेणेव उवागच्छंति" આવ્યા. ત્યાં આવીને તેમણે તામલીના શબને "वामे पाए सुंबेण बंधई" मा ५५ २31 48 मध्या. “बंधिता" मांधान " तिक्खुत्तो मुहे उद्गुहंति * તેઓ તેના મેંમાં ત્રણ વાર થૂકવા ત્યાર બાદ "तामलित्तीए नयरीए" ताहिती नसरीना "सिंघाडग-तिग-चउक्क-चच्चर- चउम्मुह-महापयपहेसु" शिंगाडाना आना मार्गभां, तर भाग लेगा या डाय .

. . २५० भगवती कुपिताः सातकोपोदगाः 'डिकिया चण्डकिनाः रोदरूपापना मिसिमिसे. माणा' मिसमिसयन्तः क्रोधज्यालया देदीप्यमानाः, पन्तदीष्टकम्पनपूर्वक 'मिसमिस' इति शब्दं कुर्वन्तो या 'यलिचंगा रायहागीए' यलिवञ्चाराज- धान्याः 'मज मज्झेग' मध्य मध्येन मध्यमागेन 'निग्गति' निर्गच्छन्ति, 'ताए उफ्टियाए' तया कयाऽपि रिलक्षणया उत्कएया उत्कर्षवत्या इत्यस्य यावत्पदचितेन 'देवगत्या' इत्यनेनान्वयः 'जाव-जेणेव' यावत् यत्रत्र क्रोधयुक्त हो गये ओठों आदिके फडकने रूप क्रोध के बिह उनमें स्पष्ट झलकने लगे। कुविधा' कोप का उदय उनके हो गया है यह बात अच्छी तरह से देखने वालों को प्रतीत कोटि में आने लग गई । 'चंडफिया' उनका रूप रौद्र बन गया मिसमिसेमाणा' क्रोध की ज्याला से देदीप्यमान होते हुए वे अपने ओठोंको अपने ही दांतोसे काटने लग गये अथवा मिसमिस इस प्रकार के शब्दको करने लगे इस प्रकारकी स्थिति संपन्न होते हुए देवि देवता 'यलिकांचारायहाणीए' पलिचंचा राणधानी के 'मन मशेणं' ठीक बीचों वीच से होकर 'निग्गच्छति' निकले । 'साए उकिट्ठयाए' निकलते समय उनकी गति विलक्षण थी एवं उत्कृष्ट और उत्कर्पवाली थी । यहां जो यावत्पद का प्रयोग हुआ है उससे "तुरियाए, चवलाए, चंडाए, जइणाए, छेयाए, सीहाए, सिग्घाए, उद्धृयाए, दिवाए देवगईए तिरिय असंखेजाणं दीचसमुहाण मज्ज्ञ मज्झेणं जेणेव जंबद्दीवे दीवे" इन पदोंका संग्रह हुआ है । इस प्र. ક્રોધને કારણે તેમની બુદ્ધિ ભ્રમિત થઈ ગઇ-- તેઓ માનસિક સમતુલા ગુમાવી બેઠા sर्नु भन' Reatपना थिइन तमना भुप ५२ २५ हेमावा लाया. "कुत्रिय" તેઓને મનમાં કેપને ઉદય થયે છે, એ વાતની પ્રતીતિ તેમની સામે જોનારને या दासी "चडकिया" मा ३३५ धारण यु. "मिसमिसेमाणा" ५३५॥ અગ્નિથી તેમની મુખાકૃતિ દેદીપ્યમાન થઈ ગઈ. તેઓ દાંત કચકચાવીને તથા પિતાના દાંત નીચે હોઠ કરડીને પિતાને ક્રોધ પ્રકટ કરવા લાગ્યા. આ પ્રકારે અતિશય यथा युत थयेला ते असुभा२ हे। मन घलयो "बलिचंचारायहाणीए मज्झं- मज्झेणं निग्गच्छंति" माया PAधानीनी २२५२ १२ये मासा भार्गे थी भास ध्या, "ताए उक्किट्टयाए" त्यांची नाती मते भनी गति सक्ष, 62, (परित, यप, शालिनी, निपुण, सिंहतुक्ष्य, श, धूत भने हिव्य હતી. આ પ્રકારની દિવ્ય ગતિથી તિર્યલેકના અસંખ્ય દ્વીપસમુદ્રોને પાર કરીને .

. . प्र. टीका श.३ उ.१ सू. २४ देवकृततामले शरीरविडम्बनानिरूपणम् २५१ यस्मिन्नेव प्रदेशे 'भारहे वासे' भारते वर्षे, यावत्करणात् "त्वरितया,चपलया, चण्डया, जयिन्या, छेकया, सिंहया, शीघ्रया, उद्धृतया,दिव्यया देवगत्या तिर्यक असंख्येयानां द्वीपसमुद्रोणां मध्यं मध्येन यत्रैव जम्बूद्वीपो द्वीपः" इति संग्राह्यम्, 'जेणेव ' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'तामलित्तीनयरी' ताम्रलिप्ती नगरी, यस्मिन्नेव प्रदेशे नाम्रलिप्तस्य चालतपस्विनः 'सरीरए ' शरीरकम्, आसीत् 'तेणेच' तत्रैव तस्मिन्नेव प्रदेशे अत्र सर्वत्र सप्तम्यर्थे तृतीया 'उवागच्छति' उपागच्छन्ति समीपमागच्छन्तीत्यर्थः तत्र उपागत्य 'वामे पाए' वामपादे ताम्रलिप्तस्य पालतपस्विनः शरीरस्य 'सुवेण' शुम्बन रज्ज्वा 'बंधंति' बध्नन्ति, 'बंधित्ता' बद्भवां 'तिक्खुत्तो' विकृत्वः वारत्रयम् 'मुहे' मुखे बालतपस्विनो मृत- शरीरस्य मुखे 'उहंति' अवष्ठीन्यन्ति प्ठीवनं कुर्वन्ति, 'तामलित्तीए नयरीए' ताम्रलिप्त्याः नगर्याः 'सिंघाडकतिग-चउक्क-चञ्चर-चउम्मुह-महापयपहेसु' शृङ्खाटक-त्रिक चतुष्क-चत्वर-चतुर्मुख-महापथपथेषु तत्र शृङ्गाट के शृङ्गाट काकारे, त्रिके कारकी दिव्य देवगति से चलकर वे सबके सब 'जेणेव भारहे वासे जेणेव तामलित्ती नयरी' यावत् जहां भरत क्षेत्र है उसमें भी जहां तामलिप्ती नगरी थी और उसमें भी 'जेणेव चालतचसिस्स तामलिस्स' जहां बालतपस्वी तामलिका 'सरीरए' मृतक शरीर था 'तेणेव उवा- गच्छंति' वहां पर आये। वहां आ करके उन्होंने चालतपस्वी तामलिके मृतक शरीरका 'वासे पाए सुंवेण बंधइ' वायां पैर रज्जू से बांधा 'बंधित्ता' धांध करके 'तिक्खुत्तो' फिर तीनवार 'मुहे' उस मृतक शरीर के मुख में 'उद्दुहंति' थूका । 'तामलित्तीए नयरीए' फिर ताम्रलिप्ती नगरीके 'सिंघाडग-तिग-चउक-चचर-चउम्मुह-महापयपहेसु' शृङ्गाटकके "जेणेव जंबूदीवे दीवे" तेमा न्यi द्वा५ नाभन ५ तो, भारहे वासे" तेभन्या मारतवर्ष तो, "जेणेव तामलित्ती नयरी" भारत- वर्षमा या ताasी नगरी ती, "जेणेच चालतवस्सिस्स तामलिस्स सरीरए" તાલિમ્ની નગરી પાસે જ્યાં લાલનપસ્વી તામલીનું મૃત શરીર પડ્યું હતું " तेणेव उवागच्छंति" આવ્યા. ત્યાં આવીને તેમણે તામલીના શબને "वामे पाए मुंवेण बंधई" मा ५५ हो२31 43 ध्या. "बंधिता" मांधान तिक्खुत्तो मुहे उदुईति તેઓ તેના મેંમાં ત્રણ વાર મૂકવા ત્યાર બાદ "तामलित्तीए नयरीए" ताम्रदिप्ती नगरी "सिंघाडग-तिग-चउक्क-चच्चर- चउम्मुह-महापयपहेसु" शिंगोहाना मारना भाभी, भाग मे॥ यता डाय . जेणेव त्या २५२ भगवतीय मार्गत्रयमिलनस्थाने, चत्वरे अनेकमार्गमिलनस्थाने, चतुष्के चतुप्पथे, चतुर्मुखे महापथे 'आकविकडि' आकर्ष विपिकाम् आकर्षण-विकर्षणम् 'करे माणा' कुर्वन्तः 'महया महया' मद्दना महता 'सद्देणं' शब्देन घोपा उद्योगमाणा' महु- मुहुः उद्घोषयन्तः उद्घोपणां कुर्वन्तः, 'पर्व' यक्ष्यमाणमकारेण अवादिपु:- फः एप खलु भो ! स तामलिः बालतपस्वी 'सयं गहियलिंगे' स्वयं गृहीत- लिङ्गः स्वयं, स्वयमेव दम्भकपटादिना लोकमतारणार्थ गृहीतं स्वीकृत लियं साधुवेपादि येन सः कपटसाधुवेषधारी, 'पाणामाए' प्राणामिक्या 'पञ्चजाए' प्रवज्यया 'पन्चइए प्रनितः ? एप तामलिः केवलं दम्भन साधुवेपं गृहीतवान् न तु वैराग्यादिना साधुः संजातोऽस्ति, इत्याशयः । आकार जैसे मार्ग में, त्रिक-तीन मार्गों से मिलित स्थान में, चतुष्क चतुष्पथ में, चतुर्मुख-चार रास्तावाले मार्गमें, महापध-राजमार्ग में, सामान्यमार्ग में उस मृतक शरीर को 'आकविकढेि करेमाणा' इधर उधर आकर्पण विदर्पण करते हुए-अर्थात् घसीटते हुए 'महया मया सद्देणं' तथा जोर जोर की आवाजसे 'उदघोसेमाणा' बार २ घोषणा करते हुए 'एवं वयासी' इस प्रकार से कहा 'केसणंभो! से तामली चालतबस्सी सयंगहियलिंगे, पाणामाए पन्चजाए पश्य इए' अरे । ओ ताम्रलिप्ती नगरीके निवासियो! देखो -अपने आप दंभ कपटआदि भाव से लोगों को ठगने के लिये संन्यासी का वेप धारण करके प्राणामिकी प्रव्रज्या से प्रवजित हुआ यह वि- चारा तामलि तो कौन ? इसने तो केवल दंभ से ही संन्यासिका वेप लिया है- वैराग्य आदि से वासित होकर नहीं-ऐसी वृत्तिवाली એવા સ્થાનમાં, ચેકમાં, ચાર માર્ગ મળતા હોય એવા સ્થાનમાં, અનેક માર્ગ મળતા હાય એવા સ્થાનમાં, રાજમાર્ગો પર અને સામાન્ય માર્ગો પર તે તામલીના શબને "आकविकड्डि करेमाणा" A तेभ ढस.यु. मा शत तने भागेपि२ सती मते "महया महया सणं " Isr भाटा भवाrया पापा२ "उद्घोसेमाणा एवं वयासी" all ४शने मा प्रमाणे धु-" केसणं भो ! से तामली बालतबस्सी संयंगहियलिंगे, पाणामाए पञ्चजाए पव्वइए "ताम्रतिता नगरीना नि- વસિયે ! દેખે તે ખરાં ? દંભ અને કપટથી લેકેને ઠગવાને માટે પિતાની જાતે જ સાધુનો વેષ ધારણ કરીને પ્રાણામિકી પ્રવજ્યા લેનાર આ બિચારા તામલાના કેવા હાલ થયા છે ? તેણે વૈરાગ્યને કારણે સાધુ વેવ ગ્રહણ કર્યા નથી પણ દેશથી લોકોને प्र. टी. श. ३ उ..१ सू. २४ देवकृततामले शरीर विडम्बननिरूपणम् एवम् ‘केसणं से ईसाणे कप्पे ईसाणे देविदे देवराया' का एप सः ईशाने कल्पे ईशानो देवेन्द्रः, देवराजः ? न कोऽपि ईशाननामा देवेन्द्रः देव- राजः ईशाने कल्पे वर्तते 'त्तिक?' इति कृत्वा इत्येवंरूपेण ते असुर- कुमाराः भर्सयन्तो बालतपस्विनः तामलेः मृतशरीरकम् 'हीलंति' हीलयन्ति जन्मकर्ममर्मोद्घाटनपूर्वकं निर्भत्सयन्ति ' निन्दन्ति ' कुत्सितशब्दपूर्वकं दोपो- द्घाटनेन अनाद्रियन्ते 'विसंति' हस्तमुखादिविकारपूर्वकम् अपमानयन्ति गरि- ति' गहन्ते लोकसमक्षे गर्हणां कुर्वन्ति 'अवमन्नंति' अवमन्यन्ते-अवहेलना- स्पदं कुर्वन्ति, 'तजंति' तर्जयन्ति अगुल्यादिनिर्देशेन भयिन्ति, ताडयन्ति य- यह तामलि है। तथा- 'केसणं ईसाणे कप्पे ईसाणे देविंदे देवराया' ईशानकल्प में देवेन्द्र देवराज ईशान कौन ? यह वहां भलां अपनी मायाचारी से पालित दीक्षा के प्रभाव से इन्द्र हो सकता है क्या ? वहां पर इन्द्र होने के लिये तो निर्दोपरूप से पालित दीक्षा चाहिये परन्तु ऐसा इसने कुछ नहीं किया है, अतः यह वहां ईशानेन्द्र कैसे हो सकता है ? 'त्ति कटु' इस प्रकार घोषणा में कह करके उन असुरकुमारों ने पालतपस्वी तामली के मृतक शरीर की भर्सना (तिरस्कार) करते हुए 'हीलंति' जन्म, कर्म और मर्मोद्घाटनपूर्वक उसको खूब अवज्ञा की निंदति निन्दाकी कुत्सिक शब्दोंका प्रयोग करते हुए खोटे आक्षेप कह २ कर उसका खूब अनादर किया 'खिमति' वे उसके प्रति खूप खिसया गये अर्थात् अपने हाथ मुंह विकृत चना २ कर उन्होंने उसका अपमान किया 'गरिहंति लोकों के समक्ष उसकी गर्हणा की, 'अवमन्नंति' अवहेलना की आपा मारे मा ३५ अहए या छ तया "केसणं ईसाणे कप्पे ईसाणे देविंदे શું ઈશાન દેવલોકના ઈન્દ્ર બનવાનું તેનું સામર્થ્ય છે? શું તેની દંભી દીક્ષાના પ્રભાવથી તે ઈશાનેન્દ્રનું પદ પ્રાપ્ત કરી શકે તેમ છે? ત્યાં ઇન્દ્ર બનવા માટે તે નિ િરીતે દીક્ષા પર્યાયનું પાલન થવું જોઈએ. પણ તાલીએ એ રીતે દીક્ષા પાળી નથી, તે તે કેવી રીતે ઇશાનેન્દ્ર બની શકે ? "त्तिकटु" ७५३४ घlugu can a असुमारास a ad५२ तमela शनी सना (ति२०६।२) २ " हीलंति" ना लाभ, भ भने भने भूस्खा पान तेनी भू ४३ "निंदति EिE A२ सानो प्रया। उसन તથા ખેટા આક્ષેપ મૂકીને તેને અનાદર કર્યો. खिसति છે તેમણે તેના પ્રત્યેનો तमना शेष हाय तथा भुमनी विकृत येण्टामा द्वारा प्र४८ ध्या. “गरिहंति" ना समक्ष भो तनी गई (नि), " अवमन्नंति" भाडेसना , . . देवराया" २५२ भगवतीय मार्गत्रयमिलनस्थाने, चत्वरे अनेकमार्गमिलनस्थाने, चतप्के चतुपये, चतुर्मुखे महापथे 'आकविकड़ि' आकर्पविकर्षिकाम् आकर्षण-विकर्षणम् 'करे माणा' कुर्वन्तः 'महया महया महता महता 'सदेण' गन्देन घोपण 'उग्रोसमाणा' - मुहुः उद्घोपयन्तः उधोपणां कुर्वन्तः, एवं वक्ष्यमाणमकारेण अवादिषु:- का एप खल्लु भो ! स तामलिः चालतपस्वी 'सयं गहियलिंगे' स्वयं गृहीत- लिङ्गः स्वयं, स्वयमेव दम्भकपटादिना लोकमतारणायें गृहीतं स्वीकृत लियं साधुवेपादि येन सः कपटसाधुवेपधारी, 'पाणामाए' प्राणामिक्या 'पञ्चजाए' मनज्यया 'पन्चइट' प्रबजितः ? एप तामलिः केवलं दम्भेन साधुवेपं गृहीतवान् न तु वैराग्यादिना साधुः संजातोऽस्ति, इत्याशयः । आकार जैसे मार्ग में, विक-तीन मागों से मिलित स्थान में, चतुष्क चतुष्पथ में, चतुर्मुख-चार रास्तावाले मार्गमें, महापध-राजमार्ग में, सामान्यमार्ग में उस मृतक शरीर को 'आकविकढूि करेमाणा' इधर उधर आकर्पण विकर्पण करते हुए-अर्थात् घसीटते हुए 'महया मया सद्देणं' तथा जोर जोर की आवाजसे 'उद्घोसेमाणा' बार २ घोषणा करते हुए एवं वयासी' इस प्रकार से कहा 'केसणंभो! से तामली पालतवस्सी सयंगहियलिंगे, पाणामाए पव्वजाए पयः इए' अरे ! ओ ताम्रलिप्ती नगरीके निवासियो! देखो -अपने आप दंभ कपटआदि भाव से लोगों को ठगने के लिये संन्यासी का वेप धारण करके प्राणामिकी प्रव्रज्या से प्रव्रजित हुआ यह वि- चारा तामलि तो कौन ? इसने तो केवल दंभ से ही संन्यासिका वेप लिया है-चैराग्य आदि से वासित होकर नहीं-ऐसी वृत्तिवाला એવા સ્થાનમાં, ચોકમાં, ચાર માર્ગ મળતા હોય એવા સ્થાનમાં અનેક માર્ગ મળતા હાય એવા સ્થાનમાં, રાજમાર્ગો પર અને સામાન્ય માર્ગો પર તે તામલીના શબને "आकविकड़ि करमाणा" म तेभ सयु. 2 शत न भाग५ि२ ४सता मते "महया महया सणं " मgr भाटा अपायी पापा२ "उद्घोसेमाणा एवं वयासी" प ४शन या प्रमाणे : -"केसणं भो ! से तामली वालतवस्सी सयंगहियलिंगे, पाणामाए पन्चज्जाए पव्वईए" ताम्रतिस्ता नगरीना नि- વસિયે! દેખે તે ખરાં ! દંભ અને કપટથી લેકેને ઠગવાને માટે પોતાની જાતે જ સાધુને વેષ ધારણ કરીને પ્રાણમિકી પ્રત્રજ્યા લેનાર આ બિચારા રામલીના કેવા હાલ થયા છે ? તેણે વૈરાગ્યને કારણે સાધુને વેવ પ્રહણ કર્યો નથી પણ દંભથી લેકને - भ. टीका श.३ उ. १ सू. २४ देवकृततामले शरीरविडम्बननिरूपणम् २५५ 'बालतवस्सिस्स' बालतपस्विनः 'सरीरयं' शरीरकम् , 'हीलिज्नमाणं' हील्यमा- नम् 'निदिन्जमाणं' निन्द्यमानम् ‘जाव-आकविकड़ि' यावत् आकर्षविक- पके कीरमाणं' कियमा 'पासंति' पश्यन्ति, यावत्करणात् 'खिंस्यमानं , गर्दामाणम् , अवमन्यमानम् , तय॑मानम् , ताड्यमान, परिविध्यमान, मध्य- ध्यमानम् ,' इति संग्राह्यम् , 'पासित्ता' दृष्ट्वा 'आसुरुत्ता' आसुरुताः कोपा- विष्टाः सन्तः 'जाव मिसमिसेमाणा' यावत् मिसमिसयन्तः ‘जेणेव' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'ईसाणे' ईशानः 'देविंदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः आ- सीत् 'तेणेव तत्रैव तस्मिन्नेव प्रदेशे उवागच्छंन्ति' उपागच्छन्ति'उवागच्छित्ता' बहहिं असुरकुमारेहिं' उन अनेक असुरकुमार 'देवेहिं देवीहिं य' देवों और देवियों के द्वारा 'तामलिस्स यालतवसिस्स' चालतपस्वी तामली के 'सरारय' शरीर को हीलिजमाणं निदिजमाणं जाव आक? विकट्टि कोरमाणं पासंति' हील्यमान, निन्द्यमान यावत् आकर्षक विकर्षक क्रियमान देखा अर्थात् पलिचंचाराजधानी के देवों ने तामली का मृतक शरीर अपने अवधिज्ञानसे पूर्वोक्त दुर्दशा से युक्त किया हुआ जय देखा-यहां यावत् शब्द से 'खिंस्यमान, गह्यमाण अवमन्यमान, तय॑माना, ताडयमान, परिविध्यमान, प्रव्यथ्यमान, इन सब पूर्वोक्त विशेषों का संग्रह हुआ है। तब वे ऐसा 'पासित्ता' देखकर 'आसुरुत्ता' इकदम क्रोध से भर गये और यावत् मिसमिसाते हुए- "जेणेन देविंदे देवराया ईसाणे' जहां देवेन्द्र देवराज ईशान विराज- ત્યારબાદ ઈશાન કલ્પવાસી તે અનેક વૈમાનિક દેવ અને દેવિએ અવધિજ્ઞાનથી એ બધું જોયું. બલિચંચા નિવાસી અનેક અસુરકુમાર દેએ અને દેવોએ બાલતપસ્વી તમલીના શરીરની જે નિર્ભત્સના, અવજ્ઞા આદિથી લઈને ઢસડવા પર્યન્તની જે દુર્દશા शहती ते . ही यावत् ' ५६था — खिंस्यमान, गर्यमान, अवमन्यमान, तय॑मान; ताडयमान; परिविध्यमान, मव्यथ्यमान ? આ પૂર્વોક્ત શબ્દ ગ્રહણ કરાયા છે. દેવેન્દ્ર ઇશાનના પૂર્વભવના મૃત શરીરની અસુરકુમાર દવે અને દેવિયે દ્વારા આવી દુર્દશા થએલી જોઈને, ઈશાન કલ્પ નિવાસી દેન ધન પાર ન રહ્યો "भासुरत्ता" तेमा यथा सालयोण थ गया. तभो शै:३५ पा२५५ यु. ५३पी અગ્નિથી દેદીપ્યમાન મુખાકૃતિવાળા તે ઈશાનક૫ નિવાસી દેવે દાંત કચકચાવીને તથા हातनीय ७४ ४२ तमना गुस्सा ४२ ४२१८ या. "जेणेव देविदे देवराया ईसाणे तेणेव उवागच्छति" मा पातनी शान-ने म भापकाने मार, तेथे। - - २५४ भगवतीसरे प्टयादिना परिघ्नन्ति प्रध्ययन्ते मकप्टकुरिसतदशामुत्पादयन्तीव 'आकविक आकर्षणविकर्पिकाम् घर्पणादिना नरहरीरं विडम्बगतः 'करेंति' कुर्वन्ति 'होलिता जात्रभायविकट्टि' हीलयित्या यायन आकर्षणविकर्णिकाम् 'करेना' कृत्वा एगने एडति एकान्ते एडयन्ति प्रक्षिपन्ति एडित्ता मक्षिय जामेवदिसि पाउ न्भूया तामेव दिसि पडिगया' यामेव दिशं निर्दिश्य मादर्भूताःतामेव दिशं मतिगताः 'तएणं ते' ततखलु ते 'ईसाणकप्पयासी' ईशानकल्पवासिनो 'वावे 'बाव: अनेके 'वेमाणिया' चैमानिकाः 'देवा य देवीओय' देवाश देव्यच 'बलिचंचा- रायहाणिवत्यन्बएहि बलियनाराजधानीवास्तव्यैः 'यहाई बहुभिः 'असुरङ्गमा रेहि' असुरकुमारः 'देवेर्टि' देव: 'देवीडिय देवीमिय तामलिस' तामले 'तजति' अंगुलि से उसे दिखा २ कर उसकी भर्त्सनाकी 'ताति लकडी वगैरह से उसे खूब मारा 'परिवहें ति' यहुत पुरी उसकी दशा बनाई 'पन्चहें ति' सय तरह से उसका अपमान किया 'आका विकट्टि करें ति' और अपनी इच्छा के अनुसार उस मृतक देह को ख्य इधर से उधर जमीन पर घसीटा 'होलेता जाव आको विकड़ेि करेत्ता' इस प्रकार हीलना यावत् आकर्पण विकर्षिका (घसी- टना) करके 'एगते-एडति' फिर उन्होंने उस मृतक शरीर को एकान्त स्थान में ले जाकर डाल दिया। एडित्ता' एकान्त स्थान में डाल कर फिर वे 'जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसि पडिगया' असुरकुमार के देवी देवता जहाँ से आये थे वहीं पर वापिस चले गये 'तएणं ते ईसाणकप्पवासी बहवे वेमाणिया देवाय देवीओ उनके चले जाने के बाद ईशान कल्पचोसी उन अनेक वैमानिक देवेने और देवियोंने 'बलिचंचारायहाणिवत्वचएहिं यलिचाराजधानीके निवासी "तजति" 12ी श्रीधा सीधान तनी मसन (ति२२४४२) ४२,"तालेति" या माहिया न भू ३८४," परिवति"तेन el मारे शरी, पचहति" ६२४ ॥ तेनु संपमान यु", " आकड विकडूि करेंति " भने ते भूतने तेनी छानुसार माम ते गमे त्यो सयो. "हीलेता जाव आकविकट्टि करेत्ता" शहाबाना (अपक्ष) थी धन भान ५२ २ विर्ष (सsala at) पय-तना ना ना तेनु अपमान ४शन "एगते एडंतितभार તે મૃતશરીરને એકાંત જગ્યાએ લઈ જઈને ફેંકી દઈને તે અસુરકુમાર દવે અને વિશે 'जामेवदिसि पाउन्भूया तामेव दिसिंपडिगया'न्यायी माव्याहता त्या पायाया गया. तएणं ते ईसाण कम्पवासी वहवे. वेमाणियां देवा य देवीओ य Ark" .

म. टीका श. ३ उ.१ सू. २५ ईशानेन्द्रकृतकोपस्वरूप निरुपणम् २५९ ओ य ईसाणं देविंद, देवरायं आढ़ति, जाव-पज्जुवासंति, इंसा- णस्स देविंदस्स देवरण्णो आणा-उबवायवयण-निदेसे चिट्ठति, एवं खलु गोयमा ! ईसाणेणं देविदेणं, देवरण्णा सा दिव्या देविट्टी जाव-अभिसमण्णागया ॥ सू० २५ ॥ छाया-ततः स ईशानो देवेन्द्रः, देवरानस्तेपाम् ईशानकल्पवासिनाए बहूनाम् वैमानिकानाम् देवानाच देवीनाच अन्तिके इमम् अर्थ श्रुत्वा, निशम्य आसुसुप्तः, यावत् मिसमिययन तत्रैव शयनीयवरगतस्विबलिकां भूकुटि सलाटे संहत्य बलिचश्चाराजधानीम् अधः, सपक्षम्, सप्रतिदिशम् रामभिलोकयति, ततः 'तएणं ईसाणे देविदे देवराया' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तएणं) इसके बाद देविंदे देवराया ईसाणे) देवेन्द्र देव- राज ईशान ने (तसिं ईसाणकप्पवासीणं) वहणं वेमाणियाणं देवाणा- य देवीण य अंति, एयमटुं सोचा निमम्म) उन ईशानकल्पमें रहने वाले अनेक थैमानिक देवों और देयियों के मुखसे जय इस यातको सुना और उसका विचार किया-तो सुनकरके और विचार करके वह (आसुरुत्ते) उसी समय क्रोध से भर गये (जाय मिसिमिसेमाणे तत्थेव सयणिज्जवरगये) यावत् मिसमिसाता हुआ वह वहीं पर देव- शय्या में बैठा रहा (निवलियं भिडिं निडाले साहद्द) और वहीं से तीन बल पडें ऐसी अपनी भृकुटिको कपाल में चढाकर (यलि- "तएणं ईसाणे देविदे देवराया" याEि- सूत्रार्थ - (तएणं देविंदे देवराया ईसाणे) ते वन्द, ३१२राय थाने (तेसिं ईसाणकप्पवासीणं वहणं वेमाणियाणं देवाण य देवीण य अंतिए एय. मह सोचा निसम्म) तन५मा रहेना भने मानि वो भने वियाने મુખે તે વાત સાંભળી અને તેણે તે વાતનો વિચાર કર્યો. તે વાત સાંભળીને તથા તે पातना पियार शन (आसुरुत्ते) तना डोपानि माझी यो, तेथे शे६३५ धार यु (जाव मिसिमिसेमाणे) अधावेशथी in श्ययावत (तत्थेव सयणिज्जवरगये) त्यi पशच्या ५२ बसी रह्यो. (तिवलियं भिउडि निडाले साहट्ट) भने पाया अ३मामे ५3 मेवी शते भ्रूटि यापीने (वलिचचारायहाणि अहे सपक्खि सपडिदिसिं समभिलोएइ) तो मतिया धानानी नायनी मामां, सारे २५८ भगवतीले समजोइन्भुआ, जाया या वि होत्था, तएणं ते वलिचंचाराय- हाणिवत्थवया चहवे असुरकुमारा देवा य, देवीओ य तं वलि- सांचारायहाणि इंगालन्भूयं, जाव-समजोइन्भूअं पासंति, पासि- त्ता भीआ, तत्था, सुसिआ, उबिग्गा, संजायभया, सबओ स- मंता आधाति, परिधाति, अन्नमन्नस्स कायं समतुरंगेमाणा चिटुंति, तएणं ते बलिचंचारायहाणि वत्थचया वहवे असुर- कुमारा देवा य, देवीओ य ईसाणं देविदं, देवरायं परिकुवियं जाणित्ता ईसाणस्स देविंदस्त, देवरण्णो तं दिवं देविट्टि, दिवं देवज्जुइं दिवं देवाणुभागं दिव्वं तेयलेस्सं असहमाणा सब्वे सपक्खि, सपडिदिसि ठिच्चा करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसा- वत्तं मत्थए अंजलिं कटु जएणं, विजएणं वद्धाविति, एवं वयासी-अहो! णं देवाणुप्पिएहि दिवा देविड्डी, जाव-अभिसम- पणागया, तं दिवाणं देवाणुप्पियाणं दिवा देविट्टी, जाव-लद्धा, पत्ता अभिसमण्णागया, तं खामेमो देवाणुप्पिया! खमंतु देवाणुप्पिया ! खमंतु मरिहंतु णं देवाणुप्पिया ! णाई भुजो भुजो एवं करणयाएणं तिकट्ठ एयमदं सम्मं विणएणं भुजो भुजो खामे ति, तएणं से ईसाणे देविंदे, देवराया तेहिं बलिचंचारा- यहाणिवत्थव्वेहि बहुहि असुरकुमारेहि, देवेहि, देवीहिय एय- मटुं सम्मं विणएणं भुजो भुज्जो खामिए समाणे तं दिव्वं देविडिं, जाव-तेयलेस्सं पडिसाहरइ, तप्पभिइंच ण गोयमा! ते बलिचंचारायहाणिवत्थव्वया बहवे असुरकुमारा देवा य, देवी- . म. टी. श. ३ उ. १ स. २५ ईशानेन्द्रकृतकोपस्वरूप निरूपणम् उद्विग्नाः, संजातभयाः, सर्वतः, समन्तात् , आधान्ति, परिधावन्ति, अन्यो- न्यस्य कार्य संश्लिष्यन्तः तिष्ठन्ति, ततस्ते बलिचञ्चाराजधानीवास्तव्याः बहवः अमरकुमारा देवाश्च, देव्यश्च ईशान देवेन्द्र देवराज परिकुपितं ज्ञात्वा, ईशानस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य तां दिव्यां देवर्द्विम्, दिव्यां देवधुतिम् दिव्यं देवानुभागम् , दिव्यां तेजोलेश्याम् असहमानाः सर्वे सपक्ष सपतिदिशं स्थित्वा करतलपरिगृहीतं दशनखं शिरसावर्तम् मस्तके अञ्जलिं कृत्वा, जयेन विजयेन ज्योति जैसी देखी तो (पासित्ता) देख करके (भीया तत्था) वे सबके सब भीत (डर गये) हुए, त्रस्त हुए (सुसिया) बडे जोर २से सांस लेने लग गये ( उविग्गा) उद्विग्न हो गए ( संजायभया सवओ समंता आधाति) चारो तरफ से उन्हे भय व्याप्त हो गया अतः वे चारो ओर सब प्रकार से भागने लगे (परिधावेंति) दौडने लगे (अन्न मन्नस्स कार्य समतुरगेमाणा चिट्ठति) और आपसमें एक दूसरेके शरीर को पकड़ने लगे। (तए णं ते बलिचचारायहाणिवत्थन्वयो वहवे असुरकुमारा देवाय देवीओ य ईसाणं देविंदं देवरणं परिकुवियं जा. णित्ता) जब बलिचं चाराजधानी के निवासी अनेक असुरकुमारदेवोने और देवियोंने देवेन्द्र देवराज ईशान को परिकुपित जाना तो जान करके वे (ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो तं दिव्यं देविडि दिव्वं देव- न्जुइयं दिव्वं देवाणुभागे, दिव्यं तेयलेस्सं असहमाणा सव्वे सपक्खि सपडिदिसिं ठिचा करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तयं मत्थए તુષાનિ જેવી, રાખ જેવી, તાવડા જેવી, પ્રત્યક્ષ અગ્નિ જેવી એકધારી તિ- समान ४ त्यारे (पासिता भीया तत्था) तो सौ १ गया, ते मनिया बासा गया, (सुसिया) जयने २0 तभनी यासा२७पासनी गति धी .. (उधिग्गा) दिन / 1या, (संजायभया सवओ समंता आधाति तेम। यारे त२६ भययी धेश या तेथी तमा योमर लामा साया. (परिधाति) है। । ४२१॥ साया, (अन्नमन्नस्स कायं समतुरगेमाणा चिटुंति) मने अयने र मे aloni all पया. (तएणं ते वलिचंचारायहाणीवत्थचया बहवे अमुर- कुमार देवा य देरीओ य ईसाणं देविंदं देवरणं परिकुवियं जाणित्ता) त्यात બલિચંચી રાજધાનીમાં રહેતા અને અસુરકુમાર દેવો અને દેવિએ જાણ્યું કે देवेन्द्र देव UALL मना ५२ पायमान थयो छे. (ईसाणस्सं देनिंदस्स देवरणो तं दिव्यं देविड दिव्वं देवज्जुइयं दिव्वं देवाणुभाग, दिव्वं नेयलेरसं अमहमाणा सच्चे सपक्खि सपडिदिसि ठिचा करयलपरिग्गडियं दसनई सिरसावत्तयं २६० भगवतीम्रो सा पलिचचाराजधानी ईशानेन देवेन्द्रेण, देवराजेन अधः सपक्षम् सपतिविधि समभिलोकिता सती तेन दिव्यमभावेग हारभूता, मुम्मुरभूना, भस्मीभूता, तसकटाहकभूना, तप्ता समज्योतिर्भूना जाता चापि भभवन, तनस्ते बलिवचारान- धानीवास्तव्या यहचोऽसुरकुमाराः देवाय दंग्यश्च तो यलिचचाराजधानी अङ्गारभूताम् , यावत्-ममज्योतिर्भूनाम् , पश्यन्ति, दृष्ट्वा भीताः, प्रस्ता:, शुकाः, चंचारायहाणि अहे सपरिख सपडिदिसि समभिलोगइ) उमने बलि चंचा राजधानी को नीचे में, चारों दिशाओं में और विदिशाओ में देखा । (तपणे सा पलिचचा रायहाणी ईसाणेणं देविदेणं देवरन्ना अहे सपक्खि सपडिदिसि समभिलोइया समाणी) इस प्रकार क्रोधा- वेश से देवेन्द्र, देवराज, ईशान के द्वारा नीचे-सामने चारों दिशाओमें एवं चारोही विदिशाओं में देखी गई वह बलिचंचाराजधानी (तेणं दिव्यपभावेणं इंगालन्भूया) इन्द्र के उष्ण तेजोलेश्यारूप उस प्रभाव से उसी समय अंगारे जैसी हो गई (मुम्मुरम्भूया) तुपाग्नि के जैसी हो गई (छारियभूया) राख जैमी हो गई (तत्तकवेलभूया) तपी हुई कडाही जैसी हो गई (तत्ता) साक्षात् अग्नि जैसी हो गई। (समजोइन्भूया) एक सी ज्योति जैसी हो गई । (तएणं ते थलिचचा राघहाणि पत्थव्यया यहवे असुरकुमारा देवा य देवीओ य तं थलि- चंचारायहाणिं इंगालम्भूयं जाव समजोइन्भूयं पासंति) इसके बाद घलिचंचा राजधानी के निवासी उन अनेक असुरकुमार देवियोंने जय उस पलिचंचाराजधानीको अंगारे जैसी यावत् एकसी दिशामा अने यारे मुसामा न२ नामी. (तएणं सा चलिचंचा रायहाणी ईसाणेणं देविदेणू देवरना अहे सपक्खि सपडिदिसिं समभिलोइया समाणी) આ રીતે જ્યારે દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાને કોશથી જ્યારે બલિચી રાજધાનીની નીચે, यारे हिशातथा न्यारे भूरे त्यारे ( तेणं दिनप्पभावेणं इंगालब्भूया ) તે ઇલિચંચા રાજધાની, ઈશાનેન્દ્રની તેજલેશ્યાના દિવ્ય પ્રભાવથી એજ સમયે અંગારા की मनी २४ (मुम्मुरम्भूया) तुपन (AIR तसं मया मनातुं सूस सजाया प्रदा मनि) यी 45 5. (छारियभूया) समयी . (तत्तकवेलुकम्भूया) aka istी थ/ 15. (तत्ता) साक्षात् अनि की 4500 (समजोइन्भृया) मेधारी यति समान थ 10. (तएणते बलिचंचारायहाणि- वस्थबया बहधे असुरकुमार देवा य देवीओ य तं वलिचंचा रायहागि इंगा. लन्भूय जाव समजोइन्भूयं पासंति) ते गलियया राधा-भा JAIN भने અસુરમાર દેવો અને દેવિએ જ્યારે તે બલિચંચા રાજધાનીને અંગારા જેવી, देवाने और म. टीका श. ३. उ. १ सू० २५ ईशानेन्द्रकृतकोपस्वरूपवनिरूपणम् देवराजः तैः वलिचञ्चारानधानीवास्तव्यैः बहुभिः असुरकुमारैः देवैः देवी- मिश्च एतमर्थम् , सम्यग विनयेन भूयोभूयः क्षमितः सन् तां दिव्यां देवर्द्धिम्, यावत् तेजोलेश्यां पतिसंहरति, तत्मभृति च गौतम ! ते बलि चञ्चाराजधानी देवाणुप्पिया!) हे देवानुप्रिय ! हम आप से क्षमा मांगते है। हे देवानुप्रिय ! आप हमे क्षमा दे। [ खमंतु मरिहंतु देवाणुप्पिया] हे.. देवानुप्रिय ! आप क्षमा देनेके योग्य हैं। [ णाई भुनो भुज्जो एवं करणयाएणं तिकटु एयम सम्म विणएणं भुजो भुज्जो खामे ति] अब आगे हम ऐसा नहीं करेंगे इस प्रकार कहकर उन्होंने अपने इस अर्थकी-अर्थात् कृत अपराध की विनय से नम्र होकर अच्छी तरह से वारं वार क्षमा मांगी। [तएणं से ईसाणे देविंदे देवराया तेहिं बलिचचारायहाणिवत्थव्वेहिं बाहिं असुरकुमारेहिं देथेहिं देवी- हिंय रायमट्ट सम्म विणएणं भुज्नो भुजोखामिए समाणे तं दिव्वं देविडि नाव तेयलेस्सं पडिसाहरइ]इस प्रकार देवेन्द्र देवराज ने उन बलिचंचा- राजधानी निवासी अनेक असुरकुमार देवों और देवियों के द्वारा अपने अपराधकी अच्छी तरह से विनय से नम्र होकर क्षमा मांगने पर क्षमा करते हुए उस अपनी दिव्य देवद्धि को यावत् तेजोलेश्याको (तं खामेमो देवाणुपिया ! खमंतु देवाणुप्पिया !) तो भी अपनी क्षमा भागीय छीमे, हेवानुप्रिय ! मा५ मा पनी सभा भाषा. (खमंतु मरिहंतु देवाणुप्पिया) वानुप्रिय ! मा५ क्षमा हेदान योय छे. अभने क्षमान पात्र enel भा५ अभा२। अपरा५ भाई ४३।. (णाई भुजो भुजो एवं करणयाए णं तिकटु एयमटुं सम्मं विणएणं भुजो भुज्जो खामें ति) वे अमे ४ी ५ मे नही કરી. આ પ્રમાણે કહીને તેમણે પિતાના અપરાધોની વારંવાર વિનયપૂર્વક ક્ષમા માગી (तएणं से ईसाणे देविंदे देवराया तेहिं बलिचचारायहाणिवत्थव्वेहिं बहुहि असुरकुमारेहि देवेहिं देवीहिं य एयम सम्मं विणएणं भुजो मुज्जो खामिए समाणे तं दिवं देविड जाव तेयलेस्सं पडिसाहरइ) ॥ शत पलिया રાજધાની નિવાસી અનેક અસુરકુમાર દવે અને દેવીઓએ પિતાના અપરાધની અતિ- શય વિનય અને નમ્રતાપૂર્વક જ્યારે દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાન પાસે ક્ષમા માગી, ત્યારે તેમણે તેમની દિવ્યદેવદ્ધિ આદિને તથા તેને સ્થાને પાછી ખેંચી લીધી એટલે કે તેમણે તેમને અપરાધ માફ કર્યો, અને જે તે લેશ્યાથી તેઓ ત્રાસી ગયા હતા, તે २६२ भगवतीय वर्धापयन्ति, वर्धापयित्या एवम् अवादिषुः-महो ! देवानुमियः दिव्यादेव, यावत्-अभिसमन्वागता, सा दिव्यानां देवानुप्रियाणाम् दिव्या देवादिः, याद- लब्धा, मासर, अभिसमन्यागता, तत् समगामो देवानुप्रियाः ! क्षमन्ताम् देवर- नुमियाः ! क्षमितुम् अर्हन्तु देवानुपियाः वि भूयोभूयः एवंकरणतया इतिकरया इमम् अर्थम् सम्यग विनयेन भूयोभूयः क्षमयन्ति, ततः स ईशानी देवेन्द्रा, अंजलिं कह जएणं विजएणं यद्धाथिति ) देवेन्द्र देवराज ईशान की उस दिव्य देवद्धि दिव्य देयशुति, दिव्य देवानुभाव, और दिव्य तेजोलेश्याको नहीं सहन करते हुए सबके सप देवेन्द्रदेवराज ईशान के सामने, उसकी चारो दिशाओं में, · चारों विदिशाओं में, खडे हो गये, खडे हो कर दशां नख जिसमें आपस में जुड़ जाते है ऐसी दोनों हाधोंकी अंजलि बना करके और उसे शिरसा- वर्तयुक्त करके मस्तक पर रखते हुए ये फिर आपकी जय हो आपकी विजय हो इस प्रकार के जयविजययुक्त शब्दो से उसे बोलने लगे और (एवं वयासी) इस प्रकार से कहने लगे (अहो णं देवाणु- प्पिएहिं दिव्या देविड्डा जाव अभिसमण्णागया) अहो ! आप देवानु प्रिय ने जो दिव्य देवद्धि यावत् प्राप्त की है (तं दिव्याण देवाणुप्पियाणं दिव्या देविड्डी जाव लद्धा, पत्ता अभिसमपणागया) वह यावत् लब्ध प्राप्त एवं अभिसमन्यागत दिव्य देवद्धि आप दिव्य देवानुप्रियकी हम लोगोंने अच्छी तरह से प्रत्यक्ष देखली है। (ते खामेमो देवाणुप्पिया! खमंतु- मत्थए अंजलि कडे जएणं विजएणं बद्धाविति) देवेन्द्र, देव शाननीय દેવદ્ધિ, દિવ્ય દેવજ્યોતિ, દિવ્ય દેવપ્રભાત અને દિવ્ય તેજલે તેઓ સહન કરી શકયા નહીં. તેઓ બધાં દેવેન્દ્ર, દેવરાજ ઈશાનની સામે. ચારે દિશાઓમાં તથા ચારે ખૂણામાં ઉભા થઈ ગયાં. તે વખતે તેમણે તેમના હાથને જોડીને એવી રીતે, અંજલિ બનાવી કે દસે નખ એક બીજા સાથે મળી જાય. તે અંજલિને મસ્તક પર રાખીને તેમણે ઈશાનેન્દ્રને નમસ્કાર કર્યા. “આપને જય હે, આપને વિજય હે ! એવા જયઘોષથી तभरे पानेन्द्रनु सन्मान ४थु भने (एवं बयासी) मा प्रभारी श्यु- (अहो णं देवाणुप्पिएहि दिव्या देविड्डा जाव अभिसमण्णागसा) है देवानुप्रिय ! मारे हिव्य पद्ध, वधति, हिव्यमा प्राप्त ४या छे, (तं दिवाणं देवाणुप्पियाणं दिव्या देविडो जाव लद्धा, पत्ता, अभिसमण्णागया) मेगच्या छ, अभिमभन्दा- ગત કર્યા છે, તે દિવ્ય દેવદ્ધિ આદિ અમે આજે અમારી આંખોથી જોયા છે म. टीका श.३ उ. १ स. २५ ईशानेन्द्रकृतकोपस्वरूप निरूपणम् २६५ गइनाम् 'वेमाणियाणं ' वैमानिकानाम् ‘देवाण य देवीण य' देवानाञ्च देवी- नाच 'अंतिए' अन्तिके-समीपे 'एयमटुं' इममर्थम् एतादृशं स्वावमानजनक स्वशरीरावघर्पणकदर्यनादिकम् 'सोगा' श्रुत्वा 'निसम्म' निशम्य हृदिअवधार्य 'आसुरुत्तः' आसुरुप्तः नितान्तकोपाविष्टः 'जाव-मिसमिसेमाणे' यावत् मिस मिसयन् क्रोधेन 'मिसमिस' इति शब्दं कुर्वन् यावत्पदेन 'कुपितः चण्डकितः' इति संगृह्यते 'तत्थेव' तत्रैव ईशानकल्पे एव 'सयणिज्जवरगये शयनीयवरगतः श्रेष्ठशय्यास्थित एव 'तिवलियं' त्रिवलिका 'भिडि' भूकुटि 'णिडाले' ललाटे 'साहटु' संहृत्य 'बलिचंचा रायहाणि अहे' बलिचञ्चाराजधानीम् अधः अध. उन ईशानकल्प में रहनेवाले अनेक वैमानिक 'देवाणं देवीण अंतिए' देवों और देवियों के पास से अर्थात् मुख से 'एयमट्ट' इस अर्थको कि उन्होंने मेरा अपमान करने के निमित्त मेरे मृतक शरीर को जमीन पर पहुत ही बुरी तरह से क्रोधादिक के आधेश में आकर घसीटा है, उसकी कदर्थना दुर्दशा आदि की है, सुना तो 'सोचा निसम्म' सुन करके और उस पर अच्छी तरह से विचार करके रह ' आसुरुत्ते' अत्यन्तकोप में ईशानेन्द्र भर गया 'जाव' 'मिस- मिसेमाणा' और यावत् उनके इस दुष्कृत्य पर उसे मिसमिसी छूट आई-क्रोध के आवेग से उसके मुखसे “मिस मिस" ऐसा शब्द निकलने लग गया, यहां यावत्पद से 'कुपित, चण्डकित' इन पदों का संग्रह हुआ है। 'तत्थेव सयणिज्जवरगए तिवलियं भिउडि वहीं पर अपनी शय्या पर बैठे २ उसने अपनी भ्रकुटि को चढ़ा लिया उसमें त्रिवली पड गई 'निडाले साह? मस्तक पर इस प्रकार से त्रिवलियुक्त भौह चढाकर उसने 'यलिचंचारायहाणि" ઈશાને ત્યારે આ વાત જાણ (તેમના પૂર્વભવના મૃત શરીરની અસુરકુમારે દ્વારા ४२rel gail वात न्यारे तभ eMell) त्यारे " सोचा निसम्म सामान तथा त नि भनमा क्यिार शन "आसुरुते" तमना धन पार न रो. "जाव मिसिमसेमाणा" अत्यंत धावेशन सीधे तभना डा ४ दया, तेन्मे in sयच्या लाय. मी "जाब" पहथी “कुपित, चण्डकित" पहाना. સંગ્રહ થયે છે. હવે ક્રોધાવેશમાં ઈશાનેન્દ્ર શું કર્યું તે સૂત્રકાર બતાવે છે तत्व सयणिज्जवरगए तिवलियं मिउडि निडाले साह?" त्यir पातानी; शैया ५२ બેઠાં બેઠાં તેમણે એવી તે કટિ ચડાવી કે તેમના લલાટ પર ત્રણ રેખાઓ ઉપસી 'આવી. (આ સત્ર દ્વારા તેમને અતિશય કે ધાવેશ પ્રકટ કર્યો છે) આ રીતે તેમણે - , તે વાત " २६४ भगवती वास्तव्याः यहयोऽमुरकुमाराः देवाश, देव्या ईशानम् देवेन्द्रम् , देवरानम् आणि यन्ते, यावत्पर्युपासते, ईशानस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य आज्ञोपपात-वचनानि से तिन्ति, एवं खल गीतम! ईशानेन देवेन्द्रेण देवराजेन सा दिव्या देवर्दिः - यावत् अभिसमन्यागता ॥ २५ ॥ टीका-"तएणं से" ततः खलु स 'ईसाणे' ईशानः 'देविदे' देवेन्द्रः देवराजः 'तेसिं' नेपाम् 'ईसाणकप्पयासी' ईशान्कल्पवासिनाम् 'यहूर्ण पीछे खेंच लिया, अर्थात् उनके अपने अपराधकी क्षमा मांगने पर ईशान ने उनके अपराध को क्षमा कर दिया और अपनी तेजोलेश्या संहृत करली [तप्पभिच ण गोयमाते पलिचंचारायहाणिवत्यव्क्या यहवे असुरकुमारा देवा य देवीओ य ईमाणं देविदं देवरायं आदति, जाव पज्जुवासंति] उस दिन से लेकर है गौतम 1 उन पलिचंचा राजधानी के रहनेवाले अनेक असुरकुमार देवोंने और देवियों ने देवेन्द्र देवराज ईशान का आदर किया यावत उसकी पर्युपासनाकी । [ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो आणा- उचाय वयणनि से चिट्ठति] तथा तभी से देवेन्द्र देवराज ईशान की आज्ञा में सेवा शुश्रूषा में, घचन में, और निर्देश में रहने लगे। [एवं खलु गोयमा! ईमा णेणं देविदेणं देवरणा सा दिव्या देविड्डी जाव अभिसमण्णागया] इस प्रकार से हे गौतम ! देवेन्द्र देवराज ईशान ने वह दिव्य देवर्दि यावत् अभिसमन्वागत की है । टीकार्थ-'तएणं' इसके अनन्तर 'ईसाणे देविदे देवराया' देवेन्द्र देवराज ईशानने जब 'तेसिं ईसाणकप्पवासीणं यहणं वेमाणियाणं' तनोश्या पाछी मेयी साधा. (तप्पभिई च णं गोयमा 1 ते बलिचंचारायहाषि पत्थचया वहवे असुरकुमारा देवा य देवीओय ईसाणं देविदं देवराय आढति, जाब पज्जुवासंति) गौतम! त्याची शाशने मानाfare અનેક અસુરકુમાર દેવો અને દેવિયે દેવરાજે ઈશાનેન્દ્રને આદર આપે છે અને तेभनी उपासना ४३ . (ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो आणा-उववाय वयण- निद्देसे चिट्ठति) त्या२यी तमा हेवेन्द्र हे शाननी माशी, वयन भने निधन ઉથામતા નથી. તેઓ તેમની સેવા શુશ્રુષા કરવાને તથા આજ્ઞા અનુસરવાને તત્પર રહે છે (एवं खलु गोयमा ! ईसाणेणं देविंदेणं देवरण्णा सा दिन्या देविकी जाय अभिसमण्णागया ) गौतम ! मा १३ हेवेन्द्र श शाने मान्य 34. સમૃદ્ધિ આદિની પ્રાપ્તિ કરી છે. ART-"तएणं ईसाणे देविंदे देवराया. त्या न्यारे yeपनिया भने वा भने क्यानी "अंतिए" पासेयी (मेटने भने भुमे) Ar प्र. टीका श.३ उ. १ छ. २५ ईशानेन्द्रकृतकोपस्वरूप निरूपणम् २६५ बहनाम् ‘वेमाणियाणं' वैमानिकानाम् 'देवाण य देवीण य' देवानाञ्च देवी- नाश्च 'अंतिए' अन्तिके-समीपे 'एयम' इममर्थम् एतादृशं स्वावमानजनक स्वशरीरावघर्पणकदर्थनादिकम् ‘सोचा' श्रुत्वा 'निसम्म' निशम्य हृदिअवधार्य 'आसुरुत्तः' आसुरुतः नितान्तकोपाविष्टः 'जाव-मिसमिसेमाणे' यावत् मिस मिसयन् क्रोधेन 'मिसमिस' इति शब्दं कुर्वन् यावत्पदेन 'कुपितः चण्डकितः' इति संगृह्यते 'तत्थेव' तत्रैव ईशानकल्पे एव 'सयणिजवरगये' शयनीयवरगतः श्रेष्ठशय्यास्थित एव 'तिवलियं' त्रिवलिका 'भिडिं' भूकुटि ‘णिडाले' ललाटे 'साहटु' संहत्य 'बलिचंचा गयहाणि अहे' चलिचचाराजधानीम् अधः अध. उन ईशानकल्प में रहनेवाले अनेक वैमानिक 'देवाणं देवीण अंतिए देवी और देवियों के पास से अर्थात् मुख से ' एयम?' इस अर्थको कि उन्होंने मेरा अपमान करने के निमित्त मेरे मृतक शरीर को जमीन पर बहुत ही बुरी तरह से क्रोधादिक के आवेश में आकर घसीटा है, उसकी कदर्थना दुर्दशा आदि की है, सुना तो ' सोचा निसम्म' सुन करके और उस पर अच्छी तरह से विचार करके रह 'आसुरुत्ते' अत्यन्तकोप में ईशानेन्द्र भर गया 'जाव' 'मिस- -मिसेमाणा' और यावत् उनके इस दुष्कृत्य पर उसे मिसमिसी छूट आई-क्रोध के आवेग से उसके मुखसे “मिस मिस" ऐसा शब्द निकलने लग गया, यहां यावत्पद से 'कुपित, चण्डकित' इन पदों का संग्रह हुआ है। 'तत्थेव सयणिज्जवरगए तिवलियं भिडिं, वहीं पर अपनी शय्या पर बैठे २ उसने अपनी भ्रकुटि को चमा लिया उसमें त्रिवली पड गई 'निडाले साहट मस्तक पर इस प्रकार से त्रिवलियुक्त भौह चढाकर उसने 'बलिचंचारायहाणि' ઈશાને જ્યારે આ વાત જાણું (તેમના પૂર્વભવના મૃત શરીરની અસુરકુમાર દ્વારા ४२येही शान वात न्यारे तेभ tel) त्या " सोचा निसम्म " ते पात समान तथा ते विष मनमा विया२शन "आसुरुते" तमना धन पार न २सो. "जाव मिसिमसेमाणा" अत्यधाशन सीधे तेभनी Balamया, ते! in ४यया या मही "जाव" पहथी "कुपित, चण्डकित" पहाना. सड थयो छ. वे जोधावेश घशानेन्द्र शु यु ते सूत्रधार मता छ " तत्थेव सयणिज्जवरगए तिवलियं मिउडि निडाले साहटु" त्यin यानी शैय्या ५२ બેઠાં બેઠાં તેમણે એવી તે કુટિ ચડાવી કે તેમના લલાટ પર ત્રણ રેખાએ ઉપસી આવી. (આ સત્ર દ્વારા તેમને અતિશય ક્રોધાવેશ પ્રકટ કર્યો છે. આ રીતે તેમણે . - २६६ भगवतीय स्तात् 'सपरिव' सपक्षम् परितः चतुर्दिा 'सपहिदिसि' समतिदिशा ईशानाति चतुः कोणेपु ' राममिलाएइसममिलोकयति 'तपणं सा' ततः खलु सा 'पलिचंचारायहाणी ईसाणेणं देवि देणं देवरमा अहे. सपरिव सपडिदिसिं सभिलोइयासमाणी' बलियनाराजधानी ईशानेन देवेन्द्रेण देवराजेन अपः उपरि परितः समन्तात् सममिलोकिना सती 'तेणं तेन 'दिवप्पभाव' दिष्य प्रभाग उष्णतेजोलेश्यारूपेण तेजसा 'इंगालभूभा' भारभूता प्रज्यलकाष्ठभूता संतप्तायोगोलकात्संजाना (ततलोहगोलकात् इत्यर्थः) 'मुम्मुरम्भूमा'मुरमुरभूतात पाग्नि वत्संपन्ना 'छारिय-भूभा' भस्मीभूता इय 'तरकवेलफभूभा' तमकटाहक पलिचंचाराजधानी को अहे जो कि उसके निवास से नीचे थी 'सपक्खि सपडिदिसिं' चारों दिशाओं से चारों तरफ से और चारों ही ईशान आदि कोनोंकी ओर से अर्थात् वहीं यैठे २ उसने उसे नीचे ऊँचे सय तरफ से 'समभिलोपई देखा, इस तरह 'सा बलि चंचारायहाणी ईसाणेणं देविंदेणं देवरना अहे सपक्खि सपडिदिसिं समभिलोइया समाणी' उस देवेन्द्र देवराज ईशान के द्वारा नीचे ऊँचे चारों दिशाओं एवं विदिशाओ की तरफ से देखी गई वर पलिचंचाराजधानो उसी समय 'तेणं दिब्धप्पभावेणं' उसके उस दिव्य- प्रभाव से- उष्ण तेजोलेश्यारूप अपूर्व शक्ति से 'इंगालम्भूया' जलते हुए काष्ठ के जैसी हो गई, अथवा संतप्त लोहे के गोले जैमी बन गई । 'मुम्मुरम्भूया' तुपाग्नि के जैसी हो गई अर्थात्-जैसे तुषाग्नि धीरे २ सुलगती रहती है वह भी इसी तरह से धीरे २ सुलगने लग गई। 'छारियभूया' यहांतक कि वह किसी २ प्रदेश में विल- "वलिचंचा रायहाणी" धादेशमश स्टिया मलयया समधानी "अहे" २ तमना निवासस्थानी नायनी माझे नावही ती, "सपदिग्व सपडिदिसिं सम: मिलाएइ" ना यारे हिशाममा तया न्यारे विशिमा शाना यारे भूयामा નજર નાખી (તેજલેશ્યા છે. તેમની કેધાશભરી દષ્ટિ બલિચંચા રાજધાની પર પડતાં તે બલિચચાના તથા તેમાં નિવાસ કરનારા અસુરકુમારદિના શા હાલ થયા ત नयन सूत्रीमा मतायुछे-" तेणं दिवप्पभावेणं" भना ते व्यसाया- तमना Se Aaश्याना प्रभावथा मतियया यानी "इंगालम्भूया" साता કાષ્ઠના જેવી અથવા તપાવેલા લેઢાના ગોળા જેવી બની ગઈ છે તુષાગ્નિ જેવી રીતે ભૂસાને સળગાવવાથી ધીમે ધીમે સળગ્યા કરે છે એવી રીતે ધામ धाम Anil anil. " प्रारियम्भूया" if I प्रभात ते मनान रामका मुम्मुरब्भूया प्र. टीका श.३ ३.१ रु. २५ ईशानेन्द्रकृतकोपस्वरूपनिरूपणम् २६७ भूता 'तत्ता' तप्ता साक्षात् प्रज्वलदग्निभूता 'समज्जोइन्भूमा' समज्योतिर्भूता 'नाया यात्रि' जाता चापि 'होत्या' अभवत् विषमपदव्याख्याग्रे क्रियते, 'तएणं' ततः खलु ते 'यलिचंचारायहाणि वत्थन्वया यहवे' बलिचञ्चाराजधानीवास्तव्या बहवः अनेके अमुरकुमाराः देवाः देव्यश्च 'तं बलिचारायहाणि तां बलि- घञ्चाराजधानीम् ' इंगालन्भूभं' अङ्गारभूतां जाव-समज्जोइन्भूअं' यावत् समज्योतिर्भूतां 'पासंति' पश्यन्ति, यावत्पदेन 'मुरमुरभूनां भस्मीभूताम् तास कटाहकभूताम्' इति संगृह्यते, 'पासित्ता' दृष्ट्वा 'भीआ' भीताः 'तत्या' त्रस्ताः त्रासेन विलाः 'तसिया' त्रामिताः त्रास प्राप्ताः दुःखिता इत्यर्थः 'उबिग्गा कुल राख जैसी भी हो गई । 'तत्तकवेल्लक भूया' कहीं २ वह तपी हुई कडाहो जैसी बन गई तपी हुई कडाई में गरमी ऊपर से नहीं दिखाई देती है पर छूने से वह मालूम पड़ती है इसी प्रकार से वह बलिचंचाराजधानी भी किसी २ प्रदेश में विजली के करण्ट से युक्त पदार्थ जैसी बन गई अर्थात् उष्ण वन गई 'तत्त' कहीं २ वह अत्यान जाज्वल्यमान अग्नि के तुल्य हो गई। 'समजोईन्भूया' इस तरह वह एक तरहसे अग्नि के पुंज जैसी ही बन गई । विषम पदोंकी व्याख्या आगेकी जा रही है । 'तएणं' जब बलिचंचाराजधानी की इस प्रकार की दुर्दशा होती हुई 'पलिचंचारायहाणिवत्थव्वया बहवे' घलिचंचाराज- धानी के निवासी अनेक असुरकुमार देवोने और देवियों ने अपनी आंखों से निहारी अर्थात् 'चलिचंचारायहाणि' बलिचंचाराजधानी को वहां के रहनेवाले देवीने और देवियों ने 'इंगालन्भूयं जाव सम- नोइन्भूयं' अंगाररूप में बनी हुई यावत् अग्नि के जैसी पनी हुई 'पासंति' जब देखा तो 'पासित्ता' देखते ही उनके छक्के छूट गये, धे "भीया' भयभीत हो गये 'तत्था' त्रास से विहल बन गये दुःखी य .. "तत्तकवेल्लकन्भूया 11 તપાવેલા તાવડા જેવી તેની દશા થઈ તપાવેલા તાવડાને સ્પર્શ કરનાર જેમ દાઝી જાય છે તેમ ત્યા નિવાસ કરનારાઓ દાઝવા લાગ્યા. "तना" ते भतिशय areil RAAT मनी 5. "समज्जोईन्भूया" या शते ते मसिना ५ वी 19. तएणं बलिचंचारायहोणिवत्यच्चया न्यारे गलिया રાજધાનીની ઉપરોકત દશા થઈ ત્યારે ત્યાંના નિવાસી અસુરકુમાર દેવો અને દેવિયેની કેવી डालत य ते सत्र नीयन सूत्रीद्वारा ५४.४३ -"पासित्ता" न्यारे तेभ Re- એચ રાજધાનીની ઉપરોક્ત સળગતા કાષ્ઠ, તુષાગ્નિ, તપાવેલા તાવડા આદિ જેવી તસ starday त्यारे तेसो भीया' भयान 4 गया, 'तत्था' त्रासयी माghout- - २६६ भगवती स्तात् 'सपविख' सपक्षम् परितः चतुर्दिक्ष 'सपडिदिसि समतिदिणम् ईशानादि चतुः कोणेपु ' सममिलोएड' समभिलोकयति 'तपणं गा' ततः खलु सा 'पलिचंचारायहाणी ईसाणेणं देवि देणं देवरमा अहे रापविण्य सपरिदिति समभिलोइयासमाणी' शलिचशाराजधानी ईशानेन देवन्द्रण देवराजेन अपः उपरि परितः समन्तात् सममिलोकिता सती 'तणं' तेन 'दिनप्पभावणं' दिव्य प्रभावेग उष्णतेजोलेश्यारूपेण तेजसा 'इंगालम्भूमा अनारभूना प्रज्वलत्काष्ठभूना संततायोगोलकत्संजाना (तप्तलोहगोलकरत् इत्यर्थः) 'मुम्मुरम्भूभा'मुरमुरभूना त पाग्नि वसंपन्ना 'छारिय-भूभा' भस्मीभूता इव 'तत्तकवेलफभूभा' ताकटाहरू लिचंचाराजधानी को 'अहे' जो कि उसके निवास से नीचे थी 'सपक्खि सपडिदिसि चारों दिशाओं से चारों तरफ से और चारों ही ईशान आदि कोनोंकी ओर से अर्थात यहीं पेठे २ उसने उसे नीचे ऊंचे सप तरफ से 'समभिलोएई देखा, इस तरह 'सा बसि. चंचारायहाणी ईसाणेणं देविदेणं देवरन्ना अहे सपक्खि सपडिदिसि समभिलोइया समाणी' उस देवेन्द्र देवराज ईशान के द्वारा नीचे ऊँचे चारों दिशाओं एवं विदिशाओ की तरफ से देखी गई बह पलिचंचाराजधानो उसी समय तेणं दिव्चप्पभावेणं' उसके उस दिव्य- प्रभाव से- उष्ण तेजोलेश्यारूप अपूर्व शक्ति से 'इंगालम्भूया' जलते हुए काष्ठ के जैसी हो गई, अथवा संतप्त लोहे के गोले जैमी बन गई। 'मुम्मुरम्भूया' तुपाग्नि के जैसी हो गई अर्थात्-जैसे तुषाग्नि धीरे २ सुलगती रहती है वह भी इसी तरह से धीरे २ सुलगने लग गई। 'छारियन्भूया' यहांतक कि वह किसी २ प्रदेश में विल "वलिचचा रायहाणी" अधावा दिया मासयया याना "अहे" ने तमना निवासस्थानी नयन ogो पेही ती, "सपरिव सपडिदिसि सम. मिलाएइ" तनी सारे दिशामामा या यारे विदिशामा शाना यारे भूधामा નજર નાખી (તેલેશ્યા છે તેમની કે ધાવેશભરી દષ્ટિ બલિચંય રાજધાનો પર પડ તે બલિચચાના તથા તેમાં નિવાસ કરનારા અસુરકુમારદિના શા હાલ થયા ત नीयन सूत्रीमा मत युछे-" तेणं दिव्यप्पभावेणं" तमना ते तिव्यमाथी- तेभनी sey श्याना प्राथा मलिया यानी "इंगालम्भूया" साता કાખના જેવી અથવા તપાવેલા લેઢાના ગેળા જેવી બની ગઈ છે मुम्मुरम्भूया તુષાગ્નિ જેવી રીતે ભૂસાને સળગાવવાથી ધીમે ધીમે સળગ્યા કરે છે એવી રીતે ધીમે धाम सt all. "छारियभूया" / प्रीशभात मान गया पं. टी. श. ३ उ. १ सू. २४ ईशानेन्द्रकृतकोपस्वरूपनिरूपणम् २६९ दिव्यां तेजोलेश्याम उप्णरूपाम् असहमाणा' असहमानाः सोहमशक्नुवन्तः सर्वे 'सपक्विं' सपक्षम् समानाः सर्वे पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तररूपाः पोर्धा यस्मिन् वत् यथा स्याना इति सपक्षम् चतुर्दिक स्थितिक्रियाविशेषणमेतत्, 'सप- डिदिसं' समतिदिशम् समानाः प्रतिदिशा यस्मिन् तत् सपतिदिशम् चतुःकोणम्, पूर्ववत् क्रियाविशेषणम् 'ठिचा' स्थित्वा 'करयकपरिग्गहियं' करतलपरिगृहीतम् 'दसनह' दशनखम् 'सिरसावत्तं' शिरसावर्त्तम् 'मत्थए' मस्तके अञ्जलिं 'क' कृत्वा 'जएण' जयेन 'विजएण' विजयेन 'चद्धाविति' वर्धापयन्ति, वर्धापयि- स्वा च एवम्-वक्ष्यमाणप्रकारेण 'वयासी' अवादिषुः-अहो !!! 'देवाणुप्पिएर्टि' देवानुमियैः 'जाव-अभिसमण्णागया' यावत् अभिसमन्वागता, यावत्करणाद और उष्णरूप दिव्य तेजोलेश्या को 'असहमाणा' सहन करने के लिये सर्वथा असमर्थ बनकर 'सव्वे उन सब ने 'सपक्खि सपडिदिसं' उसकी चारों दिशाओं में और चारों विदिशाओं में 'ठिच्चा' स्थित होकर 'करयल परिग्गहियं करतल परिगृहीत 'दसनहं' दश नखवाली 'सिरसाव' शिरमावर्तयुक्त 'मत्थए' मस्तक पर अंजलिं 'कटु' अंजली करके 'जएणं विजएणं वद्धाविति' जय विजय शब्दों से उसेषधाने लगे 'धद्धावित्ता' बधाकरके फिर उन्होंने 'एवं वयासी' इस प्रकार से कहा 'अहोणं देवाणुप्पिएहिं' अहो ! आप देवानुप्रिय ने जो 'दिव्वा देविति जाव अभिसमण्णागया' दिव्य देवद्धि यावत् अभिसमन्वागत- (उप- भोग में ली) की है 'तं दिव्याणं देवाणुप्पियाणं दिव्वा देविड़ित जाव लद्धा, पत्ता, अभिसमण्णागया' सो आप देवानुप्रिय की वह यावत् भने हिय तोश्याने "असहमाणा" सहन श शान असमर्थ मेवात અસુરકુમારેએ તેમની પાસે કેવી રીતે ક્ષમા યાચી તે નીચેનાં સૂત્રમાં બતાવ્યું છે- "सव्वे सपक्खि सपडिदिसं ठिच्चा" सौ ससुरभार यो भने वियोमे UAL- તેન્દ્રની ચારે દિશાઓ તથા ચારે વિદિશાઓમાં (ખુણુઓમાં) ઉભા થઈને "करयलपरिगडियं याEि" - डायना से नम मापसभा भणी यो પ્રમાણે બને હાથ જોડીને મસ્તક પર્યન્ત ઊંચે લઈ જઈને તે અંજલિ બદ્ધ હાથના આવર્તન પૂર્વક તેમને વંદણ નમસ્કાર કરી તેમનું સન્માન કર્યું. जएणं विज- एणं बद्धाविति " मापन या, मापन विभय , मेवा योषाधी तेभर्नु સન્માન કર્યું. ત્યાર બાદ एवं वयासौ"भो शानेन्द्रने मा प्रभावी ह्यु "दिव्या देविढेि जाव अभिसमण्णागया" पानुप्रिय ! भार दिव्य समृद्धि, દિવ્ય દેવહુતિ, દિવ્ય દેવપ્રભાવ અને દિવ્ય તેજે લેશ્યા પ્રાપ્ત કરી છે, ઉપાર્જિત .. २६८ সন্স उविनाः उद्वेगयुक्ताः, 'संजायमया मंजानमया: 'साओ सर्वतः 'समंना' समन्ततः सम्पूर्णरीत्या 'आधाति आधावन्नि पलायन्ते 'परिधानति' परि- भावन्ति परितः उनस्तनः पलायन्ते आधाय परिधाय मन्नस्म' अन्यान्यस्य कायं 'समतरंगेमाणा' समालिप्यन्तः 'चिति' तिष्ठन्ति, 'तपणं' तनः सह से 'यलिचंचारायहाणिवत्यन्यया बलियनाराजधानीवास्तव्या: 'यहवे' यायः अमरकुमारा देवाः देयश्च 'ईसाणं' ईशानं देवेन्द्र देवरानं 'परिकृध्वियं परि- कुपितम् अतिकोपयुक्तं 'जाणिता' शात्या 'इंगाणम्स' ईशानस्य देवेन्द्रस्य देव राजस्य तं दिव्यं' तां दिव्याम् अद्भुतां 'देविढूि' देवर्दिम् 'दि देवजु' दिव्यां देवधुतिम्, 'दिवं देवाणुमार्ग' दिव्यं देवानुगावम् 'दिवा तेयलेस्स' हो गये 'उव्यिग्गा' उद्धगयुक्त बन गये, 'संजायभया' उनके रोम में मय का संचार हो गया और वे 'मव्यओ' सय तरफ 'समंता' स. म्पूर्णरीतिसे 'परिधाति' इधर से उधर भागने लग गये 'अन्नमन्नस्स कायं समतुरगेमाणा चिट्ठति' और इधर उधर दौडने में उनकी ऐसी हालत होगई कि ये भय के मारे एक दूसरे के शरीर से चिपर गये । 'तएणं' इसके बाद उन 'यलिचंचारावहाणिवत्यन्वया' बलि- घंचाराजधानी के निवासी 'यहवे' पछुत से असुरकुमार देवाने और देवियोंने 'ईसाणं देविंदं देवराज' देवेन्द्र देवराज ईशान को इस प्रकार की स्थिति से परिकुवियं' अतिकोप से युक्त 'जाणित्ता' जानकर के 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरपणो तं देवेन्द्र देवराज ईशान की उस 'दिव्य' दिव्य-अद्भुत-'देविड्थः देवर्द्धि को, 'दिव्वं देवज्जुई' दिव्य देवगुति को, 'दिव्वं देवाणुभार्ग' दिव्य देवानुभाग को 'दिव्वं तेयलेस्से gण 4 गया, "उश्विग्गा" द्विन (मिन्तातु२) oil Tया. 'संजायभया" ने तमना शभ समभा लयन। संयार येई. "सबओ समंता परिघाति" मराटने ४॥२ ते मां यारे २६ हे।ड ४२वा साया. "अनमनासकार्य समतुर गेमाणा चिट्ठति ભયને કારણે તેઓ એક બીજાનાં શરીરને વળગી ગયા. तएणं बलिचचारायहाणिवत्थचया જ્યારે બલિચંચા રાજધાનીમાં રહેનારા असुरशुभार हेव वायोनी रात sea त्यारे "इमाणं देविंद देवराज परि- कुवियं जाणित्ता" तेमने न ययुः हेवेन्द्र परान शान तमना ५२ पति- શય કોપાયમાન થયા છે. આ પ્રકારનું ભાન થતા ईसाणस्स देविंदस्स देवरष्णो तं दिव्यं देविड, दिव्वं देवज्जुई, दिलं देवाणुभाग, दिव्वं तेयलेस्स" alt- દેવલોકના રેવેન્દ્ર દેવરાજની દિવ્ય દેવદ્ધિ, અનુપમ દિવ્ય દેવકાન્તિ; વિલક્ષણ દેવપ્રભાવ , . म. टीका श.३ उ.१ मु० २५ ईशानेन्द्रकृतकोपस्वरूपनिरूपणम् २७१ भूयः 'खाति' क्षमयन्ति क्षमा मार्थयन्ते-मादृशादेवादेव्यश्च 'तएणं से' ततः खलुस 'ईसाणे' ईशानः 'देविदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः 'तेहि' सैः पूर्वोक्तैः 'बलिचंचारायहाणिवत्थव्वेदि' चलिचश्चाराजधानीवास्तव्यैः 'बहुति' बहुभिः 'अमुरकुमारेहि' अमुरकुमरैः 'देवेहि' देवैः 'देवीहिं' देवी- भिश्च 'एयम8' इममर्थ यथोक्तापराध 'सम्मे' सम्यग् 'विगएणं' विनयेन 'भुजो भुजो' भूयो भूयः वारं वारं 'खामिए समाणे क्षमितः सन् क्षमायुक्तः सन् 'तं दिव्वं' तां दिव्याम् 'देविड़ि ' देवर्द्धिम् 'जाव-तेयलेस' यावत् तेजोलेश्यां परिसाहरइ' प्रतिसंहरति संक्षिपति यावत्पदेन 'दिव्यांदेवद्युति दिव्यं महानुभागम्' इति संग्राह्यम् । ततो भगवान् महावीरः वायुभूतिम्पति बलिचश्चाराजधानीवास्तव्याना मसुरकुमारदेवदेवीनां तदारभ्य ईशानेन्द्रादरपर्युपासनाऽऽन्नापालनवचननिर्देश तत्परत्वं प्रतिपादयन्नुपसंहरति-'तप्पभिइंच णं गोयमा' इत्यादि । हे गौतम । तत्मभृति तद्दिनादारभ्य 'ते चलिचंचारायहाणि वत्थव्वया' ते वलिचञ्चाराज- पानीवास्तव्याः 'वहवे असुरकुमारा देवा य देवीओ य' यहयोऽसुरकुमारा देवा एणं' विनय पूर्वक उन्हो ने 'भुजोर' वारंवार 'खामेंति' क्षमा मांगी। 'तएण' इस प्रकार से 'ईसाणे देविंदे देवराया देवेन्द्र देवराज ईशा- नने 'तेहिं पलिचंचारायहाणिवत्थवेहिं बहहिं असुरकुमारेहिं देवेहिं, दीविहि य एयमट्ठ सम्मं विणएणं भुजो भुज्जो खामिए समाणे तं दिव्वं देविड्डी जाव तेयलेस्सं पडिसाहरइ' उन वलिचंचाराजधानीवास्तव्य अनेक असुरकुमार देवोंको और देवियोको अपने अपराध की इस प्रकार से विनयावनत होकर वार २ क्षमा मांगने पर क्षमा कर दिया और अपनी उस दिव्य देवदि को यावत् छोडी गई तेजो. लेश्या को संक्षिप्त कर लिया। अब भगवान महावीर स्वामी वायु- भूति से यह कह रहे हैं कि बलिचंचाराजधानी के निवासी असुर- सारी शेते, विनयपूर्व पावार भनी क्षमा भा०ी. "तएणं ईसाणे देविदे देवराया ઈત્યાદિ ” જ્યારે બલિચચા રાજધાનીમાં રહેતા અનેક અસુરકુમાર દેવોએ ઉપર કહ્યા પ્રમાણે વિનયપૂર્વક વારંવાર ક્ષમા માગી ત્યારે દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાને તેમને ક્ષમા આપી તેમણે પિતાની દિવ્ય દેવાદ્ધ આદિનું તથા તેજેશ્યાનું સંહરણ કરી લીધું (પછી यापी). "तप्पभिई च णं गोयमा! ते बलिचचारायहाणिवत्थव्यया ઇત્યાદિ હે ગૌતમ! તે દિવસથી બલિચંચા રાજધાનીનિવાસી અસુરકુમાર દેવો અને - - ~ २७० ममनवीर दिव्यादेवगुतिः दिव्यो देवानुभागः, लन्धः मातः इति संयमन्ते।" दिवाणं' सा दिव्यानां 'देवाणुपियाणं' देवानुमियाणां भवतां दिव्या देवति। 'जाव-लद्धा' यावत् लब्धा 'पत्ता' माता 'अभिसमण्णागया' अभिसमन्नागता अस्माभिरपि सम्यग् दृष्टा, यावत् पदेन 'दिव्या देवशुतिः दिव्यो देवानुभागा' इति संग्राह्यम् । 'तं खामेमो' तक्षमयामः 'देवाणुपिपा" देवानुप्रिया 'खमंतु' समन्ताम् देवानुमियाः ! ‘प्यमंतु ' मरिहंतु ' क्षमितुम् अन्तु 'देवा- णुप्पिया' देवानुमियाः । णाई' व 'भुजो भुनो' भूयोभूयः एवम् 'करम याए' करणाय उपर्युक्तभवच्छरीरावयणाघवहेलनाजन्यापराधम् कर्तुम् उपसा भविष्यामः तिकटु' इति कृत्वा एयमद्वं' इममर्थम् पूर्वोक्तापराधपरिहाराच स्वकल्याणार्थ वा सम्म सम्यग् 'विणएणं' विनयेन 'मुन्नो मुज्जो' भूयो लब्ध की हुई, प्राप्त की हुई और समक्ष उपभोग में आई हुई दिव्य देवद्धि हमने भी देखली है। 'तं खामेमो देवाणुप्पिया' इस प्रकार आपके अनुपम प्रभाव से प्रभावित होकर हम आप से है देवानुप्रिय ! अपने अपराधोंकी क्षमा मांगते हैं। 'खमंतु देवाणुप्पिया' हे देवानुमिय आप हमें क्षमा करिये 'खामंतु मरिहंतु णं देवाणुप्पिया!' हे देवानुपिय । आप क्षमा प्रदान करने के योग्य हैं। 'णाई भुनो भुजो एवं करणयाए' अब आगे हम ऐसा भयंकर अपराध उपर्युक्त आप के शरीर का अवघर्पण आदि हेलना जन्य अपराध करने के लिये स्वप्न में भी उद्युक्त नहीं होंगे 'त्तिक?' इस प्रकार कहकरके 'एयमह सम्मं विणएणं' पूर्वोक्त अपराध की क्षमा के निमित्त अथवा अपने कल्याण के निमित्त 'सम्म' बहुत ही अच्छी तरह से 'विण- કરી છે અને આપને માટે ઉપગ્ય બનાવી છે, તે દિવ્ય દેવદ્ધિ આદિ જેવાની તક આજે અમને મળી ગઈ છે- અમને આપની દિવ્ય તેજલેશ્યાને આજે અનુભવ થયે छ. मापना दिव्य प्रभावी प्रभावित " तं खामेमो देवाणुप्पिया" भने मापन पासे सभा। अपराधी भारी क्षमा माजी छाम, "खमंत देवाणुपिया" હે દેવાનુપ્રિય! આપ અમને ક્ષમા કરે. खामंतु मरिहंतु देवाणुप्पिया वानुप्रिय ! म मापनी क्षमाने पात्र छोय. "णाइं मुज्जो भुज्जो एवंकरणयाप" હવે અમે સ્વપ્નમાં પણ એ પ્રકારને (આપનું અપમાન, અવહેલના આદિ) અપરાધ नहीं शये. "निकटु" भाप्रमाणे हीन “एयमढ सम्म विणएणं " पूत भरापानी क्षभाने भाटे "सम्मं विणएणं भुज्जो जो खामें ति" भये म. " म.टी. श.३ उ.१ २.२२ २ सू. २६ ईशानेन्द्रस्थिनिरूपणम् २७३ ठिई पण्णत्ता ! 'ईसाणेणं भंते ! देविदे, देवराया ताओ देव- लोगाओ आउक्खएणं, जाव-कहिंगच्छिहिति, कहिं उववन्जि- हिति ? गोयमा ! महाविदेहेवासे सिज्झिहिति, जाव अंतं काहिइ ॥ सू० २६ ॥ छाया-ईशानस्य भदन्त ! देवेन्द्रस्य, देवराजस्य कियन्तं कालं स्थिति:- प्रज्ञप्ता ? गौतम ! सातिरेके द्वे सागरोपमे स्थितिः प्रज्ञप्ता । ईशानो भगवन् ! देवेन्द्रः, देवराजः तस्मात् देवलोकात आयुःक्षयेण यावत् कुत्र गमिष्यति ? इति, कुत्र उत्पत्स्यते इति ? गौतम ! महाविदेहे वर्षे सेत्स्यति इति, यावत् अन्तं करिष्यति ॥ मू० २६ ॥ व्याख्या निगदसिद्धा ॥ मृ. २६ ॥ 'ईसाणस्स भंते देविंदस्स देवरणो' इत्यादि । सूत्रार्थ-ईसाणस्स भंते ! देविंदस्स देवरणो केवयं कालं ठिई पण्णत्ता) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज ईशान की स्थिति कितने काल- तक की कही गई है ? (गोयमा ! साइरेगाई दो सागरोवमाई ठिई पण्णत्ता) हे गौतम ! ईशानेन्द्र की स्थिति दो सागर से कुछ अधिक कही गई है। (ईसाणेणं भंते ! देविंदे देवराया ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं जाव कहिं गच्छिहिह कहिं उववजिहिइ ?) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज ईशान उस वलोक से आयु के क्षय के बाद यावत् कहां जावेगा ? कहां उत्पन्न होगा ? (गोयमा ! महाविदेहे वासे सि- "ईसाणस्स भंते देविंदस्त देवरणो" या सूत्रार्थ-ईसाणस्स भंते ! देविंदस्स देवरण्णो केवइयं कालं ठिई पण्णता ?) હે ભદન્ત! ઈશાન દેવલોકના દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાનની સ્થિતિ (તે પર્યાયમાં રહેવાને आण) aai anी छ ? (गोयमा ! साइरेगाइं दो सागरोवमाइं ठिई पण्णत्ता) ગૌતમ! ઈશાનેન્દ્રનો તે પર્યાયમાં રહેવાની સ્થિતિ કાળ મર્યાદા બે સાગરેપમથી पक्षण अधि सभयनी -(ईसाणेणं भंते ! देविदे देवराया ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं जाव कहिं गाच्छहिइ कहिं उववजिजहिइ ?). Hi-1104 हे१२।०४ शान मे भाथी मायुन। यीने या नये ? (गोयमा ! महाविदे- - २७२ भगवतीले देव्यय 'साणं ' ईशानं देवेन्द्र देवराजम् 'आर्टति' भाट्रियन्ते यावत् 'पा रासंति' पर्युपासते यावरपदेन परिजानन्ति स्मरन्ति चन्दन्ते नमस्यान्त इति संग्राहाम् । ईसानस्य देवेन्द्रस्य देवरानस्य तस्य 'भाणा-उववाय-वयणनिरसे' भाझा-उपपातबचननिदेशे तत्र कर्तव्यमेवेदम्' इत्याघादेशः, उपपातः शुभा सेवा, अभियोगपूर्वक आदेशो वचनम्-अनिते गिगये नियतोत्तररूपों निर्देश भाज्ञादिपरिपालने 'चिट्ठति' तिष्ठन्ति । 'एवं खलु गोयमा' एवं सह है गौतम !" ईशानेन देवेन्द्रेण देवराजेन सा उपर्युक्ता दिल्या 'देविह देवदिः यावत् अभिसमन्वागता ॥ सू० २५ ।। मूलम्-'ईसाणस्स भंते ! देविंदस्स, देवरण्णो केवइयं कालं ठिई पण्णता ? गोयमा ! सातिरेगाई दो सागरोवमाई कुमार देव और देवियां उसी दिन से लेकर ईशानेन्द्र का आदर करने लगे, उसकी पर्युपासना-सेवा करने लगे, उमकी आज्ञाका पालन करने लगे, वचन मानने लगे और उसके आज्ञो में चलने लगे। 'तप्पभिइच णं गोयमा! वलिचंचारायहाणिवत्थव्वया बहवे असुरकुमारा देवा य देवीओ य ईसाणं देविंद देवरायं आदति जाव पज्जुवासंति' इत्यादि अभिसमण्णागया' तक के पदों की व्याख्या स्पष्ट है। 'आणा-उववाय-यण-निहे से इन पदों का अर्थ इस प्रकार से है- तुम्हें यह काम करना ही होगा इस प्रकार का जो आदेश है वह आज्ञा है, सेवा-शुश्रूषा का नाम उपपात है, अभि- योग पूर्वक आदेश का नाम वचन है। प्रनित विषय में नियत उत्तररूप निर्देश होता है। इस प्रकार हे गौतम ! तुमने जो देवेन्द्र देवराज ईशान की देवद्धि पाप्ति के विषय में पूछा था सो यहां तक हमने तुम्हें कहा कि उसने इस प्रकार से वह दिव्य देवद्धि प्राप्त की है।२५। દેવિયા ઇશાનેન્દ્રને આદર કરે છે, પર્યું પાસના (સેવા) કરે છે, તેમની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે, તેમનાં વચનને ઉથામતા નથી અને તેમના નિર્દેશ પ્રમાણે ચાલે છે. "आणा-उववाय-चयण-निदेसेना मर्थ मा प्रभारी छ- "तभारे मा म કરવું જ પડશે, ” આ પ્રકારને જે આદેશ કરાય તેને આજ્ઞા કહે છે. उपवाय. (ઉપપાત) એટલે સેવા શુશ્રષા અભિયેગપૂર્વકના આદેશને વચન કહે છે. પૂછાયેલા વિષયના નિયત ઉત્તરરૂપ નિર્દેશ હોય છે. હે ગૌતમ! ઈશાનેન્દ્ર ઉપર કહ્યું તે પ્રકારે (ઉગ્ર તપસ્યા પાપ ગમન સંથારે મંદિરના પ્રભાવથી) તે દિવ્ય વઢિ આ 'प्रास्ता छ. सू २५ll .

म.टी. श.३ उ.१ २.२२ २ सू. २६ ईशानेन्दस्थिनिरूपणम् २७३ ठिई पण्णत्ता ! 'ईसाणेणं भंते ! देविंदे, देवराया ताओ देव- लोगाओ आउखएणं, जाव-कहिंगच्छिहिति, कहिं उववज्जि- हिति ? गोयमा ! महाविदेहेवासे सिज्झिहिति, जाव - अंतं काहिइ ॥ सू० २६ ॥ छाया-ईशानस्य भदन्त ! देवेन्द्रस्य, देवराजस्य कियन्तं कालं स्थिति:- प्रज्ञप्ता ? गौतम ! सातिरेके द्वे सागरोपमे स्थितिः प्रज्ञप्ता । ईशानो भगवन् ! देवेन्द्रः, देवराजः तस्मात् देवलोकात आयुःक्षयेण यावत् कुत्र गमिष्यति ? इति, कुत्र उत्पत्स्यते इति ? गौतम ! महाविदेहे वर्षे सेत्स्यति इति, यावत् अन्तं करिष्यति ।। मू० २६ ॥ व्याख्या निगदसिद्धा ॥ मृ० २६ ॥ 'ईसाणस्स भंते देविंदस्स देवरणों' इत्यादि । सूत्रार्थ-ईसाणस्स भंते ! देविंदस्स देवरणो केवइयं कालं ठिई पण्णत्ता) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज ईशान की स्थिति कितने काल- तक की कही गई है ? (गोयमा ! साइरेगाई दो सागरोचमाई ठिई पण्णत्ता) हे गौतम ! ईशानेन्द्र की स्थिति दो सागर से कुछ अधिक कही गई है। (ईसाणेणं भंते ! देविदे देवराया ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं जाव कहिं गच्छिहिइ कहिं उवधजिहिइ ?) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज ईशान उस वलोक से अघु के क्षय के बाद यावत् कहां जावेगा ? कहां उत्पन्न होगा ? (गोयमा ! महाविदेहे वासे सि- "ईसाणस्स भंते देविंदस्स देवरणो" या सूत्रार्थ-ईसाणस्स भंते ! देविंदस्स देवरणो केवइयं कालं ठिई पण्णता ?) હે ભદન્ત! ઈશાન દેવકના દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઇશાનની સ્થિતિ અને પર્યાયમાં રહેવાને ) Hai नाही ? (गोयमा ! साइरेगाई दो सागरोचमाई ठिई पण्णत्ता) હે ગૌતમ! ઈશાનેન્દ્રનો તે પર્યાપમાં રહેવાની સ્થિતિ કાળ મર્યાદા બે સાગરેપમથી ५ मधिसपनीली-(ईसाणेणं भंते ! देविदे देवराया ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं जाब कहि माच्छहिइ कहिँ उवचज्जिहिइ ?) 8 11 214 ३१४ शान मे भाथी माथुन। यीने या 2 ? (गोयमा ! महाविदे- २७२ देव्यक्ष ईसाणं' ईशानं देवेन्द्र देवराजम् 'आदंति' भाट्रियन्ते यावत् 'पना रासंति' पर्युपासते यावत्पदेन परिजानन्ति स्मरन्ति वन्दन्ते नमस्यन्ति इति संग्राह्यम् । ईवानस्य देवेन्द्रस्य देवरानस्य तस्य 'भाणा-उववाय-यणनिरसे' भाशा-उपपातवचननिदेशे तत्र कर्तव्यमेवेदम्' इत्याघादेशः, उपपातः शुश्रुषा सेवा, अभियोगपूर्वक आदेशो वचनम्-प्रनित विषये नियतोत्तररूपो निर्देश, भाज्ञादिपरिपालने चिट्ठति' तिष्ठन्ति । एवं खलु गीयमा' एवं स्वत हे गौतम ! ईशानेन देवेन्द्रेण देवराजेन सा उपर्युक्ता दिव्या 'देवि देवदिः यावत् अभिसमन्वागता ॥ म० २५ ॥ मूलम्-'ईसाणस्स भंते ! देविंदस्स, देवरण्णो केवइयं कालं ठिई पण्णता ? गोयमा ! सातिरेगाई दो सागरोवमाई कुमार देव और देवियां उसी दिन से लेकर ईशानेन्द्र का आदर करने लगे, उसकी पर्युपासना-सेवा करने लगे, उमकी आज्ञाका पालन करने लगे, वचन मानने लगे और उसके आज्ञा में चलने लगे। 'तप्पभिह'च णं गोयमा ! ते वलिचचारायहाणिवत्थन्वया बहवे असुरकुमारा देवा य देवीओ य ईसाणं देविंद देवरायं आढति जाव पज्जुवासंति' इत्यादि अभिसमण्णागया' तक के पदों की व्याख्या स्पष्ट है। 'आणा-उववाय-यण-निसे' इन पदों का अर्थ इस प्रकार से है- तुम्हें यह काम करना ही होगा इस प्रकार का जो आदेश है वह आज्ञा है, सेवा- -शुश्रूपा का नाम उपपातं है, अभि. योग पूर्वक आदेश का नाम वचन है। प्रनित विषय में नियत उत्तररूप निर्देश होता है । इस प्रकार हे गौतम ! तुमने जो देवेन देवराज ईशान की देवद्धि प्राप्ति के विषय में पूछा था सो यहां तक हमने तुम्हें कहा कि उसने इस प्रकार से वह दिव्य देवद्धि प्राप्त की है।२५। દેવિયા ઇશાનેન્દ્રને આદર કરે છે, પર્યું પાસના (સેવા) કરે છે, તેમની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે, તેમનાં વચનને ઉથામતા નથી અને તેમના નિર્દેશ પ્રમાણે ચાલે છે. "आणा-उववाय-वयण-निदेसे"न। म मा प्रभारी छ- "भारे सा ४२j or ५४, " मा सरन ने भाश राय. तर माझा 9." उववाय (ઉપપાત) એટલે સેવા શુશ્રષા અભિયેગપૂર્વકના આદેશને વચન કહે છે પૂછાયેલા વિષયના નિયત ઉત્તરરૂપ નિર્દેશ હેય છે. હે ગૌતમ! ઈશાનેન્દ્ર ઉપર કહ્યું તે પ્રકારે (ઉગ્ર તપસ્યા પાદપપગમન સંથારે આદિના પ્રભાવથી) તે દિવ્ય દેવદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કર્યા છે. સૂ રપા म. टीका श. ३ उ.१ सू. २७ ईशानेन्द्रशनेन्द्रयोर्गमनागमनादिनिरूपणम् २७५ ढायमाणे वि पभू। 'पभूणं भंते ! सक्के देविंदे देवरायाईसाणं देविंद, देवरायं सपक्खि सपडिदिसिं समभिलोइत्तए ? 'जहा पाउन्भवणा, तहा दो वि आलावगा नेयवा । 'पभूणं भंते ! सके देविदे, देवराया ईसाणेणं देविदेणं, देवरपणा सद्धिं आ- लावं वा संलावं वा करेत्तए ? 'हंता, गोयमा ! पभू जहा पाउ- व्भवणा । 'अस्थि णं भंते ! तेसिं सकीसाणाणं देविंदाणं, देवराईणं किच्चाई, करणिजाई समुपज्जंति । 'हंता, अत्थि'। 'से कहमिदाणिं पकरेंति । 'गोयमा ! ताहे चेव णं से सक्के देविदे देवराया इसाणस्स देविंदस्त, देवरणो, अंतिअंपाउन्भवइ इसाणेणं देविदे देवराया सकस्स देविंदस्स देवरणो अंतिअंपाउ- ब्भवइ,-इति भो ! सका ! देविंदा ! देवराया ! दाहिणलोगा. हिवइ !: इति भो ! इसाणा ! देविंदा ! देवराया ! उत्तर- लोगाहिवइं ? इति भो ! इति भो! ति ते अण्णमण्णस्स किच्चाई, करणिज्जाई पचणुभवमाणा विहरंति ॥ सू० २७ ॥ छाया-शक्रस्य खलु भदन्त ! देवेन्द्रम्य, देवराजस्य :विमानेभ्यः ईशा- नस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य विमानानि ईपद् उच्चतराणि एव ? ईपद् उन्नत- , 'सकस्म णं भंते !' इत्यादि । सूत्रार्थ-(सक्कस्स णं भंते ! देविंदस्स देवरपणी) हे मदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक के(विमाणेहिंतो) विमानों से(ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो विमाणाईसिं उच्चयराचेव, ईसिं उन्नयतराचेव) देवेन्द्र देवराज "सक्कस्सणं भंते! छत्याह- सूत्रा--(सक्कस्स णं भंते ! देविंदस्स देवरगणो विमाणेहितो) महन्त ! हेवेन्द्र देव asri विभाने ४२०i (ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो पिमाणाईसि उचयराचेच, ईसि उन्नयतराचेव ?) देवेन्द्र Ter UAHHi विमान थु था। " २७४. भगवतीपणे मूलम्-"सकस्स णं भंते ! देविंदस्स, देवरण्णो विमाणे हितो ईसाणस्स देविंदस्स, देवरपणो विमाणा इसि उच्चपरा- चेव, ईसि उन्नयतरा चेत्र, ईसाणस्स देविंदस्स वा देवरण्णो विमाणेहितो सकस्स देविंदस्स; देवरणो विमाणा ईसिंणीय- यराचेव, ईसि निण्णयराचेव ? 'हंता, गोयमा! सकस्स तं चेव सवं नेयचं' । 'से केणटेणं भंते !' गोयमा ! से जहानामए करयले सिया-देसे उच्चे, देसे उन्नए, देसे णीए; देसे निण्णे, से तेणटेणं गोयमा ! सकस्स देविंदस्स; देवरणो जाव-इसि निण्णयराचेव" । पभूणं भंते ! सक्के देविदे, देवराया देसाणस्स देविं- दस्स; देवरपणो अंतिसं पाउभवित्तए ? हन्ता, पभू सेणं भंते ! किं आढायमाणे पभू, अणाढायमाणे पभू ? गोयमा ! आढायमाणे पभू, नो अणाढायमाणे देविदे, देवराया सक्कस्स देविंदस्स, देवरणो अंतिअं पाउब्भ- वित्तए ! 'हंता, पभु ! 'सेणं भंते ! किं आढायमाणे पभः अणाढायमाणे पभू ! 'गोयमा ! आढायमाणे त्रि पभू अणा- पभू । पभूणं भंते इसाणे झिहिइ जाय अंतं काहिए) हे गौतम ! वह महाविदेह क्षेत्र में जायगा वहीं पर सिद्ध होगा-यावत् समस्त दुःखौंका अन्त करेगा ।। टीकार्थ-इस सूत्र की व्याख्या स्पष्ट है ॥ सू० २६ ॥ हेवासे सिन्झिहिइ जाव अंतं काहिइ) 3 गौतम!.ते महापड क्षेत्रमा म से- ત્યાંથી મરીને સિદ્ધગતિ પામશે. અને સમસ્તદુઃખને અંત લાવી દેશે. ટીકા–સ્વાર્થ સરળ હેવાથી તેના પર વધુ વિવેચન કરવાની જરૂર રહેતી નથી સૂત્ર રદે, म.टी. श. ३ उ. १ स. २७ ईशानेन्द्रशक्रेन्द्रयोर्गमनागमनदिनिरूपणम् २७७ राजस्य अन्तिकं प्रादुर्भवितुम् ? हन्त प्रमुः । स खलु भदन्त ! किम् आदि- बमाणः प्रभुः ! अनाद्रियमाणो वा प्रभुः ? गौतम ! आद्रियमाणः प्रभुः, नो अनाद्रियमाणः प्रभुः । प्रभुः खलु भदन्ते ! ईशानो देवेन्द्रः देवरानः शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य अंतिकं मादुर्भवितुम् ? इन्त, प्रभुः । स खलु भदन्त ! तथा एकभाग में नीची होती है और एक भाग में निम्न (नीची) होती है, उसी तरह से विमानों के संबंध में भी जानना चाहिये । इस कारण से देवेन्द्र देवराज शक के और देवेन्द्र देवराज ईशान के विमानों के विषय में पूर्वोक्तरूप से कहा है । (पभूणं भंते ! सक्के देविंदे देवराया ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो अंतियं पाउभवित्तए ?) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक देवेन्द्र देवराज ईशान के पास आ- सकता है क्या ? (हंता पभू ) हां आ सकता है। (से णं भंते ! कि माढायमाणे पभू अणादायमाणे पभू ?) हे भदन्त ! जय देवेन्द्र देव- राज शक ईशान के पास आ सकता है- तो क्या वह उनके द्वारा बुलाया होकर आ सकता है ? :कि पिना बुलाया होकर आ सकता है ? (गोयमा! आढायमाणे पभू , णो अणाढायमाणे पभू) हे गौतम ! जय ईशान शक को बुलाता है तब वह आता है और जय नहीं लाता है तय नहीं आता है। आने पर वह उसका आदर करता है। अनादर नहीं करता। (पभृ णं भंते ! ईसाणे देविंदे देवराया सकस्स देविंदस्स देवरपणो अंतिय पाउन्भवित्तए) हे भदन्त ! देवेन्द्र એક ભાગ નીચે હોય છે અને કેઈ એક ભાગ નિતર (વધારે નીચે હોય છે, એવી જ રીતે વિમાને વિષે પણ સમજવું. એ કારણે દેવેન્દ્ર ઇશાન દેવેન્દ્ર શકના વિમાને વિષે ઉપરત કથન કરાયું છે. (पभूणं भंते ! सक्के देविंदे देवराया ईसाणस्स देविदस्स देवरण्णो अंतियं पाउन्भवित्तए ?) 3 महन्त ! शु. १२२८ हेवेन्द्र देव Uशाननी पासे भाषी शडे छ? (हंता पभू) , मावी छ (सेणं भंते ! कि आढायमाणे पभू अणाढायमाणे पभू ?) -त! हेवेन्द्र देवरा Aa शानेन्द्र पासे જઈ શકે છે, તે ઈશાને બોલાવે ત્યારે જઈ શકે છે કે વગર બોલાવ્યે જઈ શકે છે? (गोयमा ! आढायमाणे पभू, णो अणाढायमाणे पभू) गौतम! न्यार ઈશાને કેન્દ્રને બેલાવે ત્યારે તે ઈશાનેન્દ્ર પાસે આવી શકે છે, વગર બેલાબે मापाशता नथी. भावे यारत मा२ ४३ 2, अनार ४२तेनथा.(पभूणं भंते ! "ईसाणे देविंदे देवराया सक्कस्स देविंदस्स देवरणो अंतियं पाउभवित्तए) २७६ भगवतीसरे तराणि एक, । ईशानस्य वा देवेन्द्रम्य, देवराजस्य विमानेभ्यः शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवरानस्य विमानानि ईपनीचतराणि जैन, ईशद् निम्नतराणि चैत्र ! इन्त, गौतम ! शकस्य तचैव सर्व ज्ञातव्यम् । तत् केनाथन भदन्त ? गौतम ! तघया नाम करतलं स्यात्-देशे उगम्, देशे उन्नतम्, देशे नीचम्, देशे निम्नम्, वत् तेनार्थेन गौतम ! शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य यावत्-इपर निम्नतराणि चैव । प्रभुःखल भदन्त ! शक्रो देयेन्द्रः देवरानः ईशानस्य देवेन्द्रस्य, देव ईशान के जो विमान हैं वे क्या कुछ ऊंचे हैं? क्या कुछ उपत हैं ? (ईसाणस्स या देविंदस्स देवरपणो विमाणेहितो समस्स देविंदस्स देवरपणो विमाणा ईसि णीययरा चेव ईसिं निष्णयरा घेव) अथवा देवेन्द्र देवराज ईशान के जो विमान ई उनसे शक के जो विमान हैं ये क्या कुछ नीचे हैं ? क्या कुछ निम्नतर है ? (हंता गोयमा ! सकस्स तं चेव सवं नेयव्व) हां गौतम 1 शक के विमानों से ईशान के विमान कुछ थोडे उच्चतर हैं, कुछ उन्नततर हैं। तथा ईशान के विमानों से शक्र के विमान कुछ धोडे नीचे हैं और कुछ निम्न तर हैं। (से केणटेणं ?) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं? (गोयमा ! से जहा नामए करयले सिया देसे उच्चे, देसे उमए, देसे पीए, देसे णिपणे से तेणष्टेणं गोयमा ! सकस्स देविंदस्स देव रणो जाव इसिं निण्णयरा चेव) हे गौतम ! जैसे कोई एक हाथकी हथेली एक भाग में ऊँची होती है. एक भाग में उन्नत होती है, स्यतर छ ? 231 १५ Grid ® ? (ईसाणस्स वा देविदस्सं देवरण्णो विमा हितो सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो विमाणा ईसि णीययरा चेव ईसि निण्ण- यरा चेव) हेवेन्द्र देवरा शानन विमान ४२ai शहना विभाना या प्रभा- एभनाया छ ? शुत ही नाथा टिन छ ? (हंता गोयमा ! सक्कस्स तं वेत्र सव्वं नेयन्ब) गौतम! ना विमान। ४२al Uशानन्दना विभाना थोडी बंधु ઊંચાઈ એ છે, તથા કંઈક વધારે ઉન્નત છે. તથા ઈશાનેન્દ્રનાં વિમાને કરતાં શબ્દના विमान या3 नीय स्थान छ, मन ना ४२०i या नीयां छ: (से केणटेणं!) महन्त ! मा५ And मेj ४ छ। ? (गोयमा! से जहा नामए करयले सिया देसे उच्चे, देसे उन्नये, देसे पीए, देसे णिण्णे से तेगडेणं गोयमा! सक्कस देविंदस्स देवरको जाव 'ईसि निण्णयरा चेव) गीतम! ची शेते કોઈ હાથની હથેલીને એક ભાગ ઊંચે હોય છે- એક ભાગ ઉન્નત હોય છે. તથા . अ.टी. श. ३ उ. १ स. २७ ईशानेन्द्रशक्रेन्द्रयोर्गमनागमनदिनिरूपणम् २७७ राजस्य अन्तिकं प्रादुर्भवितुम् ? हन्त प्रभुः । स खलु भदन्त ! किम् आदि- बमाणः प्रभुः ? अनाट्रियमाणो वा प्रभुः ? गौतम ! आट्रियमाणः प्रभुः, नो अनाद्रियमाणः प्रभुः । प्रभुः खलु भदन्ते ! ईशानो देवेन्द्रः देवराजः शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य अंतिकं मादुर्भवितुम् ? हन्त, प्रभुः । स खलु भदन्त ! तथा एकभाग में नीची होती है और एक भाग में निम्न (नीची) होती है, उसी तरह से विमानों के संबंध में भी जानना चाहिये । इस कारण से देवेन्द्र देवराज शक के और देवेन्द्र देवराज ईशान के विमानों के विषय में पूर्वोक्तरूप से कहा है। (पभूणं भंते ! सक्के देविंदे देवराया ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो अंतिगं पाउभवित्तए ?) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक देवेन्द्र देवराज ईशान के पास आ- सकता है क्या? (हंता पभू ) हीं आ सकता है। (से णं भंते ! कि भाढायमाणे पभू अणादायमाणे पभू ?) हे भदन्त ! जय देवेन्द्र देव- राज शक ईशान के पास आ सकता है- तो क्या वह उनके द्वारा बुलाया होकर आ सकता है ? :कि बिना बुलाया होकर आ सकता है ? (गोयमा! आढायमाणे पभू , णो अणाढायमाणे पभू) हे गौतम ! जय ईशान शक को बुलाता है तब वह आता है और जब नहीं बुलाता है तय नहीं आता है। आने पर वह उसका आदर करता है। अनादर नहीं करता। ( पभू णं भंते ! ईसाणे देविंदे देवराया सकस्स देविंदस्स देवरण्णो अंतिय पाउन्भवित्तए) हे भदन्त ! देवेन्द्र એક ભાગ નીચે હોય છે અને કેઈ એક ભાગ નિગ્નેતર (વધારે નીચે) હોય છે, એવી જ રીતે વિમાને વિષે પણ સમજવું એ કારણે દેવેન્દ્ર ઇશાન દેવેન્દ્ર શકના વિમાને વિષે ઉપરોકત કથન કરાયું છે. (पभूणं भंते ! सक्के देविंदे देवराया ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो अंतियं पाउन्भवित्तए ?) 3 महन्त ! शु. ३१२१६४ २४ हेवेन्द्र पर ध्याननी पासे भावी श छ? (हंता पभू ) , मापी छ (सेणं भंते ! किं आढायमाणे पभू अणाढायमाणे पभू ?) -! हेवेन्द्र देव२१ २ ने शानेन्द्र पासे જઈ શકે છે, તે ઈશાને લાવે ત્યારે જઈ શકે છે કે વગર બોલાચે જઈ શકે છે? (गोयमा ! आढायमाणे पभू, णो अणाढायमाणे पभू)गौतम! न्या ઇશાનેન્દ્ર શબ્દને લાવે ત્યારે તે ઈશાને પાસે આવી શકે છે, વગર બોલાવે भावी As नथी. भावे यार ते ते मार ७३ , मना४२ ४२ नथी.(पभूणं भंते ! "ईसाणे देविंद देवराया सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो अंतियं पाउभवित्तए) २७८ भगवती किम् आद्रियमाणः प्रभुः१ अनाद्रियमाणः ? मभुः 'गौतम । भाद्रियमाणोऽपि मभुः, अनाद्रियमाणोऽपि ममः । प्रमुः खलु भदन्त ! शक्रः देवेन्दः, देवरामः ईशानं देवेन्द्र देवरानं सपक्षं समतिदिशम् सममिलोकयितुम् ? यथा मामा- बना, तथा द्वौ अपि भालापको वातन्यौ। प्रसुः खलु भदन्त । शको देवेन्द्र, देवराज ईशान देवेन्द्र देवराज शक के पास जा सकता है क्या ? (ईता पभू)हां जा सकता है। (से णं भंते !आढायमाणे पभू अणादायमाणे पभू) हेभदन्त ! वह ईशानेन्द्र जय शक के पास आता है तो क्या वह उसके द्वारा बुलाया हुआ आता है कि विना बुलाया हुआ माता है। (गोयमा ! आहायमाणे वि पभू अणाढायमाणे विपभू ) है गौतम! आद्रित होता हुआ भी धुलाया हुआ भी आता है और विना लाया भी आता है। परन्तु इसके लिये यह नियम नहीं है कि यह घहीं पहुंचने पर उसका आदर करे ही, करे भी और नहीं भी करे। (पभू णं भंते । सक्के देविंदे देवराया ईसाणं देविदं देवरायं सपक्ति सपडिदिसिं समभिलोएइ) हे भदन्त । देवेन्द्र देवराज शक देवेन्द्र देवराज ईशान को चारों तरफ और सय तरफ देख सकता है क्या? (जहा पाउन्भवणा तहा दोवि आलावगा नेयवा) हे गौतम! जिस प्रकार पास में आने के संबंध में दो आलापक कहे हैं उसी तरह से देखने के विषय में भी दो आलापक जानना चाहिये। ભદન્ત! દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાન, દેવેન્દ્ર દેવરાજ શની પાસે જઈ શકે છે? (इता पभू) , rf श 2. (से गं भंते ! आढायमाणे पभू? अणादाय- माणे पभृ?) RE-1! शमसावे त्यारे शानेन्द्र तनी पास Wor छ ? १२ मासाव्ये ५९ A छ? (गोयमा ! आढायमाणे वि पभू अणा- दायमाणे वि पभू) हे गौतम ! मासा त्या३ ५ भने बिना બેલાચૅ પણ જઈ શકે છે પણ તેને માટે એ નિયમ નથી કે તે ત્યાં પહોંચતા તેને ( શકે ને) આદર જ કરે. આદર કરે પણ ખરે અને ન પણ કરે. (पभृणं भंते ! सक्के देविंद देवराया ईसाणं देविंदं देवरायं सपक्खि सपडि- दिसिं समभिलोएइ ?) - देवेन्द्र ३N A हेवेन्द्र परा शानन यारे २६ माने यारे भन्ने थाने समर्थ छ मरे ? (जहा पाउन्भवणा तहा दोवि आलावगा नेयव्या) गीतमा पासे आपपानी विषयमा २ ना सूत्रा કહેવામાં આવ્યા છે એવાં જ બે સપા “એઈ શકવાના વિષયમાં પણ જાણવા.

प्र.टी. श:३. उ.१ सु. २७ ईशानेन्द्रशकन्द्रयोर्गमनागमनादिनिरूपणम् २७९ देवराजः ईशानेन देवेन्द्रेण देवराजेन, सार्धम् आलापं वा संलापं वा कर्तुम् ? इन्त, गौतम ! प्रमुः यथा प्रादुर्भावना । अस्ति ग्बलु भदन्त ! तयोः शक्रे- शानयोः देवेन्द्रयोः देवराजयोः कृत्यानि करणीयानि समुत्पधन्ते ? हन्त, अस्ति । तत् कथमिदानीम् अकुरुतः ? गौतम ! तदैव खलु स शक्रः देवेन्द्रः, देव- राजः ईशानस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य अन्तिकं प्रादुर्भवति, ईशानः खलु देवेन्द्रः देवराजः शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य अन्तिकं मादुर्भवति-इति भोः शन ! (पभू णं भंते ! सक्के देविंदे देवराया ईसाणेणं देविदेणं देवरपणा सद्धि आलापं वा संलापं वा करित्तए) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक देवेन्द्र देवराज ईशान के साथ बातचीत कर सकता है क्या ? (हंता गोयमा ? पभू जहा पाउन्भवणा) हा गौतम ? बातचीत कर सकता है, इस विषय में जैसा कथन पास में आने के संबंध में कहा गया है- वैसा जानना चाहिये। (अस्थि णं भंते ? तेसिं सकीसाणाणं देविंदाणं देवराईणं किच्चाई करणिज्जाइ समुपज्जति) हे भदन्त ? देवेन्द्र देवराज उनदोनों शक्र और ईशान के परस्पर करने योग्य कार्य होते हैं क्या ? (हंताअत्थि) हां हो सकते हैं। (ते कहमियाणिं पकरेंति) है भदन्त ? जब इन दोनों के आपस में कार्य हो मकते हैं तो उस समय इन दोनों को आपस में बोलने की पद्धति कैसी होती होगी? (गोयमा? ताहे चेव णं से सक्के देविंदे देवराया ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो अंतियं पाउन्भवइ, ईसाणे वा देविंदे देवराया सकस्स देवि दस्स देवरपणो अंतियं पाउन्भवह इति भो? सक्का? देविंदा? (पभूणं भंते ! सक्के देविंदे देवराया ईसाणेणं देविदेणं देवरण्णा सद्धिं आलाप वा संलापं वा करित्तए ? ) महन्त ! देवेन्द्र ३१२।४ श६, हेवेन्द्र देवरा शान साथे पातयीत श शछ ? (हंता गोयमा! पभू जहापाउब्भवगा), गौतम! શકેન્દ્ર ઈશાનેન્દ્ર સાથે વાતચીત કરી શકે છે– પાસે આવવા વિષે જેવું કથન કરાયું छ, or ४थन या विषयमा ५ समापुं. (अत्थिणं भंते ! तेसि सक्कीसा- णाणं देविंदाणं देवराईणं किच्चाई करणिज्जाई समुपज्जति ?) मन्त! मने દે દેવરાને (ઈશાનેન્દ્ર અને કેન્દ્રને પરસપર કરવા યોગ્ય કાર્યો હોય છે ખરાં? (हंता अत्थि) गौतम तेभर ५२२५२ ४२वा योग्य आय हाय छे. (ते कहमि याणि पकरेंति ? ) 3 -11 मापसमा ४२१। योग्य यि ४२ती मते तेम्मानी भापसमा पातचीत पानी पद्धति पी जाय छ ! (गोयमा ताई चेव पां. सक्के देविंदे देवराया ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो अंतियं पाउन्भवइ, ईसाणे वा- २८० मगपती देवेन्द्र ! देवरान ! दक्षिणादलोकाधिपते । इति मोः । ईशान । देवेन। देवराज ! उत्तरार्दलोकाधिपते ! इति मोः ! इति मोः! इति तो भन्यो न्यस्य कृत्यानि, करणीयानि प्रत्यनुभयन्ती विहरतः ॥ २७ ॥ टीका-ईशानेन्द्रवक्तव्यतायाः प्रस्तावेन प्रयोदशकसमाप्तिपर्यन्तं वाक- व्यतायुक्तमेव मूत्रसमूहं कथयितुमारमते-'सक्कस्स गं' इत्यादि । वायुमतिः देवराया? दाहिणलोगाहिवई । इति भो। ईसाणा देविदा! देव राया। उत्तरलोगाहिवई । इति भो । इति भो तिते अण्गमण्णस्स किच्चाई करणिवाई पच्चणुभवमाणा विहरंति) हे गौतमी जब देवेन देवराज शम को कोई कार्य होता है- तय यह देवेन्द्र देवराज ईशान के पास आता है और देवेन्द्र देवराज ईशान को कोई कार्य होता है तब वह देवेन्द्र देवराज शक के पास आता है- उस समय उनके घोलने को पद्धति इस प्रकार से है- हे दक्षिणलोकार्य के स्वामी देवेन्द्र देवराज शक । हे उत्तरलांका के अधिपति देवेन देवराज ईशान ! इस प्रकार से हैं आपस में एक दूसरे को संबो- धित करते हुए अपने अपने कार्यको करते रहते हैं। टीकार्थ-च् कि यहां पर ईशानेन्द्र की वक्तव्यता को प्रस्ताव चल रहा है अतः प्रथमोदेशक समाप्ति तक वाच्यता चलेगी इसी- लिये सूत्रकार उसकी वक्तव्यता से युक्त ही सूत्रसमूह कह रहे हैं- देविंद देवराया सक्कस देविंदस्स अंतिय पाउन्भवइ इति भो ! सक्का ! देविंदा! देवराया ! दाहिणड लोगाहिवई ? इति भो ? ईसाणा ? देविदा ? देवराया ? उत्तरङ्कलोगाहिवई ? इति भो ? इति भो ति ते अण्णमण्णस्स किच्चाई कर- णिज्जाई पचणुभवमाणा विहरंति) गौतम ! न्यारे 4-5 AM NA / કાર્ય હોય છે ત્યારે તે દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાનની પાસે આવે છે જ્યારે દેવરાજ દેવેન્દ્ર ઈશાનને કોઈ કાર્ય હોય છે ત્યારે તે દેવરાજ દેવેન્દ્ર શકની પાસે આવે છે. તે વખતે તેઓ આ રીતે એક બીજાને સંબોધીને પિત પિતાનાં કાર્યો કરતાં રહે છે- “હે દક્ષિ- साना स्वामी, हेवेन्द्र देवरा श" "SHRIEना अधिपति, Tam, દેવરાજ ઇશાની” ટીકાર્ય–આ સૂત્રમાં સૂત્રકારે ઈશાનેન્દ્ર અને કેન્દ્રના વિમાનની ઊંચાઈ, તે બનેના સંબંધે આદિનું નિરૂપણ કર્યું છે. વાયુભૂતિ અણગાર શબ્દ અને ઈશાનનાં વિમાનની ઊંચાઈ આદિ વિષે જાણવાની જિજ્ઞાસાથી ભગવાન મહાવીરને આ પ્રમાણે म. टी. श. ३ उ. १ स. २७ ईशानेन्द्रशकेन्द्रयोर्गमनागमननिरूपणम् २८१ शक्रेशानयोः विमानानाम् उच्चत्वादिविपये पृच्छति-'भंते' ! इत्यादि । हे भगवन् 'सक्कस्स गं' शकस्य खलु देविंदम्स देवरणो' देवेन्द्रस्य, देवराजस्य 'विमाणेहितो' विमानेभ्यो विमानापेक्षया 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो' ईशानस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'विमाणा' विमानानि किम् 'ईसि' ईपत् किनिद् 'उच्चयराचेव ?' उच्चतराणि चैत्र प्रमाणतः 'इसि' ईपत् किञ्चित् 'उन्नयतराचेव' उन्नततराणि सन्ति गुणतः शोभाधिक्यादितः किम् अथवा प्रासादापेक्षया उन- वायुभूति शक और ईशान इन के विमानों की उच्चता आदिके विषय में प्रभु से पूछते हैं कि 'भंते। सक्कस्स णं देविंदस्स देवरणो' हे भदन्त । देवेन्द्र देवराज शक के जो विमान हैं सो उन 'विमाणे हिंतो' विमानों की अपेक्षा 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो' देवेन्द्र देवराज ईशान के जो 'विमाण' विमान हैं वे क्या प्रमाण की अपेक्षा 'ईसिं उचयरा चेव' कुछ थोडे उच्चतर हैं, 'उन्नयतरा चेव ' तथा शोभाधिक्यादि रूप गुण की अपेक्षो क्या कुछ थोडे उन्नततर हैं ? अथवा-उच्चत्व और उन्नतत्व जो पूछा गया है वह इस प्रकार से भी समझा जा सकता है कि शक के जो प्रासाद हैं उनकी अपेक्षा ईशान के प्रासाद ऊँचे हैं क्या ? तथा इसके प्रासादों की जो पीठ है उसको अपेक्षा से ईशान के प्रासाद पीठ उन्नत हैं क्या ! इस तरह प्रासादों की अपेक्षा से उच्चत्व और प्रासाद पीठकी अपेक्षा से उन्नतत्व जानना चाहिये । 'ईसिं' शब्दका अर्थ कुछ-थोडा हैं। Hश छ पछ-"भंते ? सक्कस्स णं देविंदस्स देवरण्णो विमाणेहितो ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो विमाणा ईसि उच्चयरा चेव उन्नयतरा चेव ? 3 Herd ! દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકનાં જે વિમાને છે તે વિમાન કરતાં, દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાનનો વિમાને શું પ્રમાણમાં થડા ઉચતર (વધારે ઊંચા છે? તથા ભા, રૂપ, ગુણ આદિન અપેક્ષાએ, કેન્દ્રના વિમાન કરતાં ઈશાનેન્દ્રના વિમાને શું થડ ઉન્નતતર (વધારે ઉન્નત) છે? અથવા ઉચ્ચવ અને ઉન્નતત્વ વિષે જે પ્રશ્ન પૂછાયે છે, તે પ્રશ્નને આ રીતે પણ સમજાવી શકાય કે કેન્દ્રનાં જે વિમાનવાસો છે તે વિમાનવાસ કરતાં શું ઈશાનેન્દ્રનાં વિમાનવાસ વધારે ઊંચા છે તથા કેન્દ્રના વિમાનાવાસની પીઠ કરતાં શું ઈશાનેન્દ્રનાં વિમાનાવાસની પીઠ વધારે ઉન્નત છે? આ રીતે પ્રાસાદની અપે- ક્ષાએ ઉચ્ચ અને પ્રાસાદપીઠની અપેક્ષાએ ઉતત્વ સમજવું જોઈએ. “ એટલે કંઈક ન્યૂન. આ પ્રકારને પ્રશ્ન ઉદભવવાનું કારણ નીચે પ્રમાણે છે- અન્ય २८४ मगवतीय भवना यथा कथितम् तव विनेयम् कापेशया ईशानेन्द्रस्य विमानानि उमा नि ईशानापेक्षया शकस्य नीनानि वर्तन्ते इति योग्यम् । वायुभूतिः पृच्छति-'से केणटेणं भंते' तत् केनान भदन्त ? प्रधान- यौर्तिमानानामुलष्टापदे उपत्यादौ च को देतुः इति ? 'गोयो ! से जहा नामए' गौतम ! तययानामफः 'करय करत 'हपेली' इति मसिदम् 'सिया' स्यात् भवेत् 'देसे' कनिद्भागे 'उच्ने' उच्चम् देवेन्द्र देवराज ईशानफे विमानोंक प्रमाणादि की अपेक्षासे 'समास देविंदस्स देवरपणो विमाणा' देवेन्द्र देवराज शक्रके विमान प्रमाण भादिमें ' ईमि णीययरा ' क्या कुछ अधिकनीचे और क्या कर अधिकसे अधिक नीचे है-अपकृष्ट हैं । इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं-'हंता गोयमा !' इत्यादि-हां गौतम गोत्रीय वायुभूते । ऐसी ही बात हैं । ईशानके विमान शक के विमानोंकी अपेक्षा प्रमाण आदि में कुछ कम हैं और ईशान के विमान कुछ ज्यादा है। अब पुनः वायुभूति गौतम से पूछते है कि-'से केणणं हे भदन्त ! ऐसा आप जो कह रहे हैं सों इसमें क्या कारण है-अर्थात् शक और ईशानके विमानों में उत्कृष्टता, अपकृष्टता एवं उच्चता आदिमें कारण क्या है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि 'से जहानामए' हे गौतम ! जैसे 'करयले' करतल-हथेली 'देसे किसी भाग में 'उच्चे' ऊंचा 'सिया' होता है 'देसे' तथा किसी भागमैं विमाणे हितो" હે ભદન્તા દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાનના વિમાન કરતાં પ્રમાણદિની अपेक्षा "सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णा विमाणा" देवेन्द्र पविभाना "ईसि णीययरा ?" शु यो प्रभावमा नायतर (तेना ४२di नयi) ! | થોડાં નિમ્નતર તેના કરતા નીચી કોટિના) છે ? उत्तर-"हंता गोयमा? त्या" , गौतम! शानदना विमान। ४२ता કેન્દ્રનાં વિમાને પ્રમાણ આદિમાં કંઈક ઉતરતી કોટિનાં છે- ઇશાનેન્દ્રનાં વિમાને याटिन छ. *--"से केण?ण" मह-त! आ५ ॥ ४२ मे । छ ? શબ્દના વિમાને કરતાં ઈશાનેન્દ્રના વિમાને સહેજ ઊંચાં છે, એવું આપ શા કારણે કહે છે? उत्तर--"से जहानामए करयले देंसे " गीतमा रीतीना TAMIN "उच्चे सिया" या हायं , "देसे उन्नए" TARIA GHOSयछे, 1. .

म. टीका श. ३. उ. १ २०२७ ईशानेन्द्रशक्रेन्द्रयोर्गमनागमननिरूपणम् २८५ उच्छायम् 'देसे' कचिद्भागे 'उन्नए' उन्नतम् 'देसे ' क्वचिद्भागे 'पीए' नोचम् 'देसे' क्वचिच्च भागे 'निण्णे' निम्नम् नतम् 'से' तत् तथा 'तेण?णं' तेनार्थेन तेन हेतुना 'गोयमा!' हे गौतम ! 'सक्कस्स देविंदस्स देवरणो' पक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'जाव-ईसिं' यावत-ईपत् किञ्चित् 'निण्णयराचे' निम्नतराणि एव विमानानि चोध्योनि, यावत्करणात् 'ईपत् नीचतराणि विमानानि' इति मुच्यते । 'पभूणं भंते !' प्रभुः खलु भदन्त ! हे भदन्त । सलु-निश्चयेन प्रभुः समयः 'सक्के देविंदे देनराया शक्रः देवेन्द्रः देवराजः 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो' ईशानस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'अंतिभं पाउन्म वित्तए' अन्तिकं समीपे प्रादुर्भवितुम् प्रकीर्मचितुम् ईशानसमीपे गन्तुं समर्थः किम् ? इत्यर्थः । 'हंता पभू इन्त प्रभुः हे वायुभूते ! स गन्तुमसमर्थः 'से णं भंते' 'उन्नए' उन्नत होता है, 'देसे' किसी भाग में जीए' नीचा होता है 'देसे' और किसी भाग में 'निष्णे' निम्न-नत-नमा होता है 'से उसी तरह से विमानों के संबंध में भी यही यात लाग होती है। 'तणद्वेण्णं गोयमा ! इस कारण हे गौतम ! 'सफस्स देविंदस्स देव- रण्णो जाव इसिं निण्णयरा चेव देवेन्द्र देवराज शक्रके विमान कुछ निम्नतर है । यहां 'यावत्' शब्दसे 'इपत् नीचतराणि ' इम पाठ का संग्रह हुआ है। 'पभू णं भंते !' हे भदन्त ! समर्थ है क्या 'देविंदे देवराया सक्के' देवेन्द्र देवराज शान 'ईमाणस्स देविंदस्स देवरण्णो अंतियं पाउम्भ- विउँ' देवेन्द्र देवराज ईशान के समीप प्रकट होने के लिये ? अर्थात् शक्र ईशानके पास जाने को समर्थ है क्या? हंता पभू' हां वह "देसे णीए" मा नया डाय छ भने "देसे निण्णे" 15 ला निम्न નત–મેલે) હેય છે, એવી જ રીતે સૌધર્મ અને ઇશાનક૫ના વિમાને વિષે પણ भा. "तेणटेणं गोयमा ? या गौतम ! तेरो में मेधु छ । કેન્દ્રના વિમાને કરતાં ઈશાનનાં વિમાને થોડા પ્રમાણમાં ઉચ્ચતર અને ઉન્નતર છે. કેન્દ્રના વિમાને ઇશાનેન્દ્રનાં વિમાને કરતાં થોડા પ્રમાણમાં નીચતર અને ઉતરતી ડેટિનાં છે. प्रश्न-"पभूण भंते । देविदे देवराया सबके ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो अंतिय पाउन्भवि" - AIN NE, व. २४ थाननी पासे પ્રકટ થવાને (પાસે જવાને) શું સમર્થ છે? .

२८८ भगवती खल भदन्त ! हे भगवन् ! स खलु 'सरके देविद देवराया' शाः देवेन्द्र, देवराजः 'ईसाणं देविदं देवरा ईशानं देवेन्द्र देवरानम् ' सपरिख' सपार चतुर्दिा 'सपडिदिसं' समतिदिशम् ईशानादिचतुःकोणेषु सममिलोऽसए समभिलोकयितुम् सम्यग् द्रष्टुं समर्थः १ किम् ? "जहा पाइन्भवणा' यथा प्राद र्भावना हे गौतम ! यथा शक्रेशानयोः मादुर्भावनाविपयिणी उपयुक्तरूपा उक्ति मत्युक्तिद्वपी प्रश्नोत्तरात्मिका प्रतिपादिता'तहा दोषि तथा समवलोकनविपये- ऽपि द्वौ आलावगा' आलापको 'नेयच्या' नेतन्गी विज्ञातव्या, गाः देवेनः सुगम है । विना पुलाये भी जो ईशान शकके पास जा सकते है उसका कारण यह है कि ईशान उत्तरार्ध लोकाधिपति होने के कारण शक्रकी अपेक्षा श्रेष्ठ माने गये है । 'पभू णं भंते ! सक्के देविंदे देवराया ईसाणं देविदं देवरायं सपक्खि सपडिदिसिं समभिलोइत्तए' है भदन्त । देवेन्द्र देवराज शक देवेन्द्र देवराज ईशान को अच्छी तरह से देख सकते है क्या? 'सपडिदिसं' का तात्पर्य चारों दिशाओं के चारों कोनों से है और 'सपविख' का तात्पर्य चारों दिशाओं में है। ये दोनों क्रिया विशेषण है। इनके रखनेका तात्पर्य केवल इतना ही है कि क्या शक्र ईशानको सब तरफसे-चारों ओरसे अच्छी तरहसे-देख सकते है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गोतमसे कहते हैं कि-'जहा पाउन्भवणा तहा दो वि आलावगा नेयम्या' जैसी प्रा. दुर्भवना प्रकट होने के विषय में प्रश्नोत्तरास्मिक उक्ति प्रयुक्तिरूप बात पहिले कही जा चुकी है-उसी प्रकार से इस प्रश्न उत्तरमें भी वही यात जाननी चाहिये अर्थात् देवेन्द्र शक, ईशान देवेन्द्रको आह्वान अन-"पभू णं भंते ! सक्के देविदे देवराया ईसाणं देविदं देवरायं सपक्खि सपडिदिसिं समभिलोइत्तए ?" से सह-त! हेवेन्द्र देवरा , देवेन्द्र Par शानन सारी शत न श छ ? "सपडिदिसं" मेरो प्यारे लाना थारे हाथी, भने “सपक्खि" मटसे न्यारे हिशा-मेथी 21 म-2 Aण्ड विय- પણે તરીકે અહીં વપરાયા છે, તે ક્રિયાવિશેષણને પ્રયોગ કરવાનું તાત્પર્ય એ છે કે “ શબ્દ બધી તરફથી–ચારે તરફથી-ઇશાનેને સારી રીતે જોઈ શકે છે?” उत्तर-"जहा पाउन्भवणा तहा दो वि आलावगा नेयमा" माना (પ્રકટ થવાની ક્રિયા) વિષે આગળ જે બે આલાપ (પ્રનેત્તરપ સૂરો) આવ્યાં છે, એ જ પ્રમાણે આ પ્રકનને ઉત્તર પણ સમજવો. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે જે દેવેન્દ્ર प्र. टी. श. ३ उ. १ सू. २७ ईशानेन्द्रशक्रेन्द्रयोर्गमनागमननिरूपणम् २८९ ईशानं देवेन्द्रम् आहानपूर्वकमेव समभिलोकयितुं समर्थः न तु अनाहानपूर्वकम् किन्तु ईशानो देवेन्द्रः शक्रम् आह्वानपूर्वकम् अनाहानपूर्वकश्च समभिलोकायितुं समर्थ इति भावः । 'पभूणं भंते' प्रभुः खलु भदन्त ! हे भगवन् । 'सक्के देविंदे देवराया' शक्रः देवेन्द्र देवराजः ' इसाणेणं देविदेणं देवरण्णा सद्धि' ईशानेन देवेन्द्रेण देवराजेन सार्धम् 'आलावं वा सलावं वा' आलापं वा संलापं वा वार्तालापम्, आलापम् संभाषणम् संलापं पुनः पुनः संभापणम् 'करेत्तए' कर्तुम् 'पभू' प्रभुः समर्थः ? किम् ? 'हंता, गोयमा ! हे गौतम । हन्त सत्यम् 'जहा पाउन्भवणा' यथा मादुर्भावना यथा पूर्वक ही देख सकते है विना आहान के नहीं-तात्पर्य इसका यही है कि देवेन्द्र शक यदि ईशान से मिलना चाहे तो वह पहिले उनसे मिलने का ममय लेगा. तब ही मिल सकेगा, विना सूचना या खबर दिये नहीं मिल सकते है । किन्तु ईशान ईन्द्रके लिये शंकसे मिल- नेके निमित्त ऐसा नियम नहीं है । वह उनसे सूचना देने पर भी मिल सकते है और नहीं सूचना देने पर भी मिल सकते है । जब उनकी इच्छा हो तभी वह शक्र से मिलने का समय ले सकते है। पुनः प्रभु से गौतम पूछते है कि-'भंते । सक्के देविंदे देवराया' हे भदन्त । देवेन्द्र देवराज शक्र 'इसाणेणं देविदेणं देवरण्णा सद्धि' देवेन्द्र देवराज ईशान के साथ 'आलावं वा संलावं वा करेत्तए पभू णं' जब चाहे तब वार्तालाप कर सकते है क्या ? एक बार बातचीत करना इसका नाम आलाप है और बारबार यातचीत करना इसका नाम संलाप है। 'हंता गोयमा' हां गौतम । 'जहा पाउम्भवणा શક દેવેન્દ્ર ઈશાનને મળવા (વા) માગતો હોય તે આમંત્રણ પૂર્વક જ મળી શકે છે. એટલે કે દેવેન્દ્ર શક દેવેન્દ્ર ઈશાનને મળવા માગે તે પહેલાં તે તેને મળવાને સમય માગને જ મળી શકે છે. સૂચના અથવા ખબર આપ્યા વિના મળી શકો નથી. પણ ઇશાનેન્દ્રને માટે એવો કોઇ નિયમ નથી. ઈશાને તે સૂચના અપ્યા વગર પણ શકેન્દ્રને મળી શકે છે. જ્યારે તેને મન થાય ત્યારે તે શક્રેન્દ્રને મળી શકે છે. AR- "भंते ! सक्के देविदे देवराया" मह-त! शु. १२४ At "ईसाणेणं देविदेणं देवरणा सद्धि हेव यानी साये "आलावं वा संलावं वा करेत्तए पभू?" न्यारे या त्यारे वातfen५ ४२॥ श छ? मे २ વાતચીત કરવી તેનું નામ સંલાપ” (સંવાદ) છે.

. - -- २९० भगवतीमत्रे शकेशानयोः प्रादुर्भावविषयिणी रीनिः पूर्व प्रतिपादिना तथा आलापमलाप विपयेऽपि सेव रीतिः यिया । एनायता शनः आहानपूर्वकमेवालापसंग कर्तुमर्हनि, ईशानश्रीभगवापि उनि भावः। 'अस्थि मं! अम्ति ग्यन्द्र भदन्न' हे भगवन् ! 'नर्मि' तयोः पूर्वोक्तयां: सरकांनाणाणं' गानयां: 'देविदाण देवराण देवेन्द्रयोः देवराजयोः परस्परं अत्मिणं' अस्ति म्बलु अतीनि अव्ययं विद्यमानतावाचक कृत्यादि विशेषणं बोध्यम नम्य विभक्तिपनि रूपकाव्ययत्वादेन कृत्यादीनां यहयनान्तस्येऽपि न विशेष्यविशेषणयोः विभिन्न चचनकत्वमयुक्तो दोषः। नया विद्यन्ते इति तदर्थः । मिचाई कृत्यानि जैसी रीति प्रादुर्भवना (प्रकट होने) के विषय में कही गयी है-वैसी ही रीति इस विषय में भी जाननाचाहिये अर्थात् शक इन्द्र ईशानके साथ आलाप संलाप आहानपूर्वक ही कर सकते है विना आहानपूर्वक नहीं। परन्तु जो ईशान है यह दोनों तरह से शक से आलाप संलाप कर सकता है। आहानपूर्वक भी कर सकते है और विना आहान के भी कर सकता है। 'अस्थि गं भंते ! तेसिं मशीसाणाणं देवि दाणं देवराईणं किचाई करणिलाइ समुपजति' यहां पर 'अस्थि' यह पद अध्ययरूप है और विद्यमान अर्थ में प्रयुक्त हुआ है। यह कृत्यादिकों का विशेषण है। 'अस्थि' पद विभक्तिप्रतिरूपक अध्यय है। इसी कारण कृत्यादिकों में बहुवचनान्तता होने पर भी इन दोनों में एक बचन बहुवचन को लेकर विशेप्य विशेषण भाव का अभाव नहीं आता है। तात्पर्य कहने का यह है कि यदि कोई यहां पर ऐसी आशंका करे कि 'अस्थि आप किच्चाई उत्तर - "हंता गोयमा " , गौतम! "जहापाउन्भवणा" प्रादुलार (प्रट થવાની ક્રિયા) વિષે જે પ્રમાણે કહ્યું છે તે પ્રમાણે આ વિષયમાં પણ સમજવું એટલે કે જે ઈશાને બેલા ને જ કેન્દ્ર તેની સાથે વાર્તાલાપ કરી શકે છે. પણ શકેન્દ્ર બેલાવે કે ન બેલાવે, તે પણ ઈશાને દ્ર તેની સાથે વાતલાય કરી શકે છે. "अस्थि णं भंते ! तेसिं सक्कीसाणाणं देविंदाणं देवराईणं किच्चाई करणि: जाई समुपनंति ?" मही. "अत्थि" ५६ भव्यय३३ १५रायु छ भने त म "विधमान" थाय छे. मत्यि' ५६ इत्यानि विशेष छे "अत्थि" ५६ વિભકિત પ્રતિરૂપક અવ્યય છે. તે કારણે કૃત્યાદિકમાં બહુવચનાન્તતા હોવા છતાં પણ તે બનેમાં એક વચન બહુવચનની અપેક્ષાએ વિશેષ્યવશેષણ ભાવને અભાવ જણાતો ना. Yet मेवा Ast_G "अस्थि" पहने "किचाई" ना विशेष . पद को म.टी. श.३ उ.१ सू.२७ ईशानेन्द्रशनेन्द्रयोर्गमनागमननिरूपणम् २९१ प्रयोजनानि 'करणिज्जाई करणीयानि विधेयानि कार्याणि 'समुपज्जति' समु- त्पद्यन्ते किम् ? 'हंता, अत्थि' इन्त अस्ति, अस्ति सन्ति, तयोः परस्परं कृत्यानि करणीयानि कार्याणि । आदि का विशेपण कैसे बना सकते हैं-क्यों कि जिनका विशेषण विशेष्यभाव संबंध होता है वे समान विभक्ति आदि वाले होते हैं परन्तु 'अस्थि पद तो ऐसा है नहीं अतः इस प्रकार की मान्यता में यहां पर विभिन्नवचनकृत दोप आता है तो इसका समाधान यह है कि 'अत्थि' यह पद जो है वह विभक्ति प्रतिरूपक अव्यय है। अतः विभक्ति प्रतिरूपक अव्यय होने के कारण उसमें कृत्या- दिकों के प्रति विशेपणत्वरूप होने का अभाव प्रसक्त नहीं होता है। 'किच्चाई' शब्द का अर्थ है प्रयोजन और 'करणिजाई' का अर्थ है विधेय (करने योग्य) कार्य । प्रश्नका आशय यह है कि शक्र और ईशान का आपस में क्या कभी कोई कार्य या प्रयोजन होता है ? जिस प्रकार हमारा आपस में एक दूसरे के साथ प्रयोजन सघता है-कार्य भी हमारा एक दुसरे से चलता है-उसी प्रकार से क्या इन दोनों का भी आपस में प्रयोजन सधता है ? कार्य भी क्या इनका परस्पर में एक दूसरे से बनता है ? तो इसका समाधान करते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि- 'हंता अत्थि' हे गौतम ! हां ऐसा इन दोनों में आपसी कार्यो एवं प्रयोजनों को लेकर एक दुसरे के તરીકે કેવી રીતે વાપરી શકાય? વિશેષણ અને વિશેષ્યનાં વચન અને વિભકિત સમાન हाय छे. ही तो विशेष मे वयनमा भने विशेष्य मक्यनमा छे. तो "अस्थि" ને “કૃ' ના વિશેષણરૂપે વાપરવામાં વ્યાકરણદેપ લાગવાને સંભવ છે. તે તેનું समाधान नाये प्रभारी है-"अत्थि" ५६ वितिप्रति३५४ २०यय तरी मही વપરાયું છે. તેથી તેમાં કૃત્યાદિના વિશેષણ તરીકેના ઉપયોગને અભાવ પ્રકટ થતું નથી. "किच्चाई" सटही प्रयोजन भने "करणिज्जाई" मेट ४२१। योग्य आय पार्नु તાત્પર્ય એ છે કે શકેદ્ર અને ઈશાનેન્દ્રને અરસ્પરસ કરવા ગ્ય કઈ કર્યો હોય છે ખરા? જેમ આપણે કાર્ય અથવા પ્રયજન સાધવા માટે એક બીજાને સહકાર સાધીએ છીએ એવી રીતે કઈ પ્રજન સાધવા માટે તે બને ઈન્દ્રો એક બીજાને સહકાર સાધે છે ખરાં? શું તેઓ એક બીજાના કાર્યમાં મદદરૂપ થાય છે? उत्तर-" हंता अत्थि" હા. ગૌતમ! કાર્યો અને પ્રજનને કારણે તેઓ એક બીજા પાસે જતા-આવતા રહે છે.

. २९२ भगवती 'से काहमिदाणि पकरेंति' गत् कमिदानोम् प्रास्ता हे भगवन ! तयोः परस्परकार्य करणवेलायां शब्दप्रयोगविषय कः गिटाचारः या वा पद्धतिः कीटशी भणाली इति? 'गोयमा ! ताहेचेर' गौतम ! तदेव बलु । हे गौतम । यदा शक्रस्य किमपि प्रयोजनं कार्य या भवति तदा से सबके देविंद देवराया' मशकः देवेन्द्रः देवरानः 'ईसाणस्स देविदास देवरणो' ईशानस्य देवेन्द्रम्य देवराजम्य अंतिनं पाउम्भवई' अन्तिकं प्रादुर्भवति कार्ययगात् समीपे गच्छति यदा तु ईशानस्य किमपि प्रयोजन कार्य वा भवनि तदा 'इमाणेण' ईशानः खलु देविदे देवराया' देवेन्द्र देवराजः 'सक्कस्स देविंदस्स देवाण्णो' शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'अंति' अन्तिकम् ‘पाउन्भवइ' मादुर्भनति । तयोः परस्परालापसंलापरीति पोस आना जाना होता है। 'से कहमिदाणि पकरेंति' हे भदन्त । जब ये दोनों आपस में एक दूसरे की सहायता से अपने कार्यों को एवं अपने प्रयोजनों को सिद्ध करते होंगे तय परस्पर में ये एक दूसरे के प्रति कैसे शब्दों का प्रयोग करते होगे? तो इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं. 'गोयमा! ताहे चेव' हे गौतम । जव शक का कोई कार्य या प्रयोजन होता है तय 'से वह 'देविंदे देवराया सक्के' देवेन्द्र देवराज शक 'देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्र देवराज के 'अंतियं पास में 'पाउन्भवई' प्रकट होता है जाता है और जब ईशान का कोई प्रयोजन अथवा कार्य होता है, तब वह 'देविंदे देवराया ईसाणे' देवेन्द्र देवराज ईशान 'देविंदस्स देवरणको सकस' देवेन्द्र देवराज शक के 'अंतियं पास में 'पाउन्भवई' प्रकट प्रभ-"से कहमिदाणि पकरेंति "मत! यारे तमन्न दो से બીજાની સહાયતાથી કાર્યો કરતા હશે અને એક બીજાને પ્રજને સાધતાં હશે, ત્યારે તેઓ એક બીજા સાથે કેવા શબ્દોને પ્રયોગ કરતા હશે ? उत्तर--"गोयमा ! ताहे चेव गौतम ! न्यारे ने शानेन्द्र पारे न तनी सहायताथी ४२५॥ ये(२५ आय 3 प्रयोमवे त्यारे " से दे. विदे देवराया सक्के" देवेन्द्र A "देविंदस्स देवरगोन्द्र देव शानन "अंतिए" पासे ." माउब्भवइ પ્રકટ થાય છે, અને જ્યારે દેવેન્દ્ર દેવરાજ Julga अगर प्रयोग त्यारे " देविटे देवराया ईसाणे तमा "देविंदस्स देवरगणो सक्कस्स अंतियं पाउम्भवहरवेन्द्र की - म. टी. श.३ उ.१ सू. २७ ईशानेन्द्रशक्रेन्द्रयोर्गमनागमननिरूपणम् २९३ प्रतिपादयति-भोः ! दक्षिणढलोगाहिबई' ! दक्षिणार्थ लोकाधिपते ! देविदा !' देवेन्द्र ! 'देवराया ।' देवराज ! 'सक्का' । शक । इतिरीत्या ईशानेन्द्रः शक्र- म्पति व्यवहरति । शक्रेन्द्ररतु ईशानम्पति- भोः । 'उत्तखलोगाहिबई ।' उत्त- राध लोकाधिपते ! 'देविंदा' । देवेन्द्र ! 'देवराया' देवराज! 'ईसाणा !' ईशान ! इति रीत्या व्यवहरति, 'इति भो ।' इति भो ! इति तु परस्परालाप- संलापानुकरणम् 'अण्णमण्णम्स' अन्योन्यस्य 'किच्चाई' कृत्यानि प्रयोजनानि, 'करणिज्जाई' करणीयानि कार्याणि 'पञ्चणुब्भवमाणा' प्रत्यनुभवन्तौ परस्परम् अनुभवविपयीकुर्वन्तो 'विहरांति' विहरतः तिष्ठतः ॥ सू० २७ ॥ होते है-जाता है। उस समय इनके परस्पर में संलाप और आलाप की गति इस प्रकार से होती है- 'भो दाहिणलोगाहिबई ।' भो दक्षिणाधलोकाधिपते । 'देविंदा ।' देवेन्द्र 'देवराया' देवराज । 'सक्का' शक्र । इस प्रकार से ईशानेन्द्र शक के प्रति व्यवहार करता है। और शकेन्द्र ईशानेन्द्र के प्रति 'भो उत्तरडलोगाहिबई' भो उत्तरार्ध- लोकाधिपते । 'देविंदा देवेन्द्रा 'देवराया। देवराज । 'इसाणा' इशान । इस रीति से व्यवहार करता है। 'इति भो इति भो' यह परस्पर आलाप संलाप का अनुकरण है। इस प्रकार से 'अण्णमण्णस्स परस्पर के किच्चाई' प्रयोजनों को और 'करणिजाई' करणीय-कार्योको 'पञ्चगुब्भवमाणा विहरंति' अनुभव के विषयभूत ये दोनों करते हैं ।२७) । , પાસે પ્રકટ થાય છે. ત્યારે તેમની વચ્ચે આ રીતે વાતચીતની શરૂઆત થાય છે.- "भो दाहिणलोगाहिबई” “3 क्षिविपति," " देविदा " हवेन्द्र' "देवराया" व "सक्का" !' मा ४२नु समाधन ४शन शानेन्द्र શક્કસાથે વાતચીત કરે છે. અને જ્યારે શક્રેન્દ્રને ઈશાનેન્દ્ર સાથે વાતચીત કરવાને म मा छे त्यारे ते नाय प्रभा ४२ -"भो उत्तर?लोगाहिबइ ! देविंदा ! देवराया ! ईसाणा!" " त्तपिपति, व., व शान!" "इति भो इति भो" भाशते ते पातयीत ४३ ४२ती मते मेsuilon साधन ४३ छे. माशते "अण्णमण्णस्स" ५२२५२ना "किच्चाई" प्रयोन भने "करणिज्जाइ" या " पचणुब्भवमाणा विहरंति" ते मे Milanel मनु- ભવના વિષયરૂપ કરે છે. સૂ૦ ૨૭ !

। । . २९४ भगवती मूलम्-'अस्थिणं भंते ! तेसि सकीसाणाणं देविदाणं देव- राईणं विवादा समुपज्जति ? हंता, अस्थि । से कहमिदाणि प- करंति' । 'गोयमा ! ताहे चेवणं ते सक्कीसाणा देविंदा, देवरायाणो सणंकुमारं देविदं, देवरायं मणसी करेंति, तएणं से सणंकुमारे देविदे देवराया तेहिं सक्कीसाहिं देविदेहि देवराईहि, मणसी-कए समाणे खिप्पामेव सक्की साणाणं देविंदाणं, देवराइणं अंतिअं पाउब्भवइ, जं से वयइ. तस्स आणा-उववाय-वयणनिद्देसे चिट्ठति ॥ सू० २८ ॥ छाया-अस्ति ग्वल भदन्त । तयोः शफेशानयोः देवेन्द्रयोः देवराजयोः विवादाः समुत्पद्यन्ते ! हन्त, अस्ति । तत् कथमिदानों पकुमनः । गौतम । तदेव तौ शक्रेशानी देवेन्द्री, देवरानी सनत्कुमारं देवेन्द्रं देवरानं मनसि कुरुतः ततः स सनत्कुमारो देवेन्द्रो देवरानम्ताभ्यां शशानाभ्यां देवेन्द्राभ्यां देव- राजाभ्यां मनप्ति कृतः सन सिमम् एव शफेशानयोः देवेन्द्रयोः देवराजयोः अन्तिकं मादुर्भवति, यत् स वदति तस्य आज्ञा-उपपात-वचननिर्देशे तिष्ठतः ॥२८॥ टीका-भगवानाह-'गोयमा ! ताहे चेन णं गौतम ! तदेव खलु । हे गौतम ! यदा तयोः शशानयोः परस्परं विवादा उत्पधन्ते 'ताहे' तदा 'अस्थि णं भंते !' इत्यादि- टोकार्थ-(अस्थि णं भंते। तेसिं सक्कोसाणाणं देविंदाणं देवराईणं विवादा समुपज्जति) हे भदंत । क्या देवराज देवेन्द्र उन शक और ईशान में आपस में विवाद उत्पन्न हो जाते हैं ? (हंता अत्थि) हां गौतम । उन दोनों में आपस में विवाद उत्पन्न हो जाते हैं। (से कहमिदाणिं पकरेंति) तब वे क्या करते हैं ? (ताहे चेवणं ते सक्की- "अस्थिणं भंते । इत्यादि । साथ-(अस्थिणं भंते ! ते सिं सकीसाणाण देविंदाण देवराइण विवादा समुपज्जति ?) से मत ! हेवेन्द्र हेपरा A8 भने हेवेन्द्र १२r Uशान १२ये ही पण 1ि6 Sपन थाय छ I ? (हंता अत्थि) , गौतम તે બન્ને વચ્ચે વિવાદ उत्पन्न थाय छे. (से कहमिदाणि पकरेंति ?) त्यारे तो ४३ छ ? (ताहे व - प्र. टीका श. ३ उ.१ म्. २७ ईशानेन्द्रशकेन्द्रविवादनिर्णयनिरूपणम् २९५ 'चेवणं चैव खलु 'ते' ती प्रसिद्धौ ‘सकीसाणा' शकेगानौ देविदा' देवेन्द्रौ 'देवरायाणो' देवराजौ 'सणंकुमारं' सनत्कुमारम् 'देवि देवरायं ' देवेन्द्र देव- राजम् 'मणसी' मनसि — करेंति' कुरुतः स्मरतः, 'नएणं से' ततः स्मरणा- नन्तरं खलु निश्चयेन मः 'सणकुमारे देविदे देवराया' सनत्कुमारी देवेन्द्रो देवराजः 'तेहिं सकीमाणेहिं देविदेहि देवराईहिं' ताभ्यां शक्रेशानाभ्यां देवे- न्द्राभ्यां देवराजाभ्याम् 'मनमी कए समाणे' मनसि कृतः मन् स्मृतः सन् 'विप्पामेव' क्षिप्रमेव शीघ्रमेव 'सक्कीसाणाणं देविंदाणं देवरावण' शक्शा- नयोः देवेन्द्रयोः देवराजयोः 'अति पाउन्भवड' अन्तिकम् प्रादुर्भवति समीपे समागच्छति 'से बदइ' यत् म वदति-सः सनत्कुमारः यत् वदति-कथयति, तत् समाधान निर्णय वा उभावपि तौ शकशानो स्वीकुरुतः, अथच 'तस्स' तस्य सनत्कुमारस्य, 'आणा-उववाय-यणनिदेसे चिति' आज्ञा-उपपति- साणा देविंदा देवरायाणो सणंकुमारं देविंदं देवरायं मणसी करेंति) हे गौतम । उस समय वे दोनों देवेन्द्र देवराज शक्र और ईशान देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार का मन में चिन्तवन करते हैं। अर्थात् सनत्कुमार को याद करते है। (तपणं से सणंकुमारे देविंदे देवराया तेहिं सकीसाणेहिं देविदेहिं देवराइहि मणसीकए समाणे खिप्पामेव मकीसाणाणं देविदाणं देवराइणं अंतियं पाउम्भवइ) तब वह देवेन्द्र वराज सनत्कुमार उन देवेन्द्र देवराज शक्र और ईशान से स्मृत होता हुआ शीघ्र ही उन देवेन्द्र देवराज शक और ईशान के पास प्रकट हो जाते है। (जसे वदह तस्स आणा-उववाय-ययणनिसे चिट्ठति) और जो वह कहता है वे शक्र, इशान दोनों उसकी आज्ञा उपपात, वचन और निर्देश में स्थित हो जाते हैं ! णं ते सकीसाणा देविंदा देवरायाणी सणंकुमारं देविदं देवराय मणसी करेंति) હે ગૌતમ ! ત્યારે કેન્દ્ર અને ઈશાનેન્દ્ર મનમાં દેવેન્દ્ર દેવરાજ સનસ્કુમારનું સ્મરણ કરે છે (तएणं से सणंकुमारे देविदे देवराया तेहिं सक्कीसाणेहि देविदेहि देवराईहिं मणसीकए समाणे खिप्पामेव सुक्कीसाणाणं देविंदाणं देवराईणं अंतियं पाउ- અવરૂ) જ્યારે આ રીતે બન્ને દેવેન્દ્ર (શકેન્દ્ર અને ઈશાનેન્દ્ર) દ્વારા દેવેન્દ્ર દેવરાજ સનકુમારનું સમરણ કરાય છે, ત્યારે તેઓ તુરત જ શક્રેન્દ્ર અને ઈશાનેન્દ્ર પાસે પ્રકટ थाय छ. (जं से बदइ तस्स आणा-उववाय-यणनिद्दे से चिट्ठसि) तेरे પ્રમાણે કહે છે, જે અંજ્ઞા કરે છે, જે નિર્ણય કરે છે, કે જે નિર્દેશ કરે છે તેને સ્વીકારી લે છે.

भगवती बचन निर्देशे तिष्ठतः तत्र आशा-६ कर्तव्यमित्यादेशरूपागाम् आमायाम् तथा 'उपयाय' उपपाते सेवारूपे 'अयण' बचने अभियोगपूर्वकादेशरूपे बनने 'निदेसे निर्देश-भिते कार्य नियतार्थोत्तररूपं निर्देश निष्ठतः। यत् आतादिकममा वदति तमाशादिके तिष्ठतः ॥ २० २८ ॥ मूलम्-'सणं कुमारे णं भंते ! देविदे, देवराया किं भव- सिद्धिए ? अभवसिद्धिए ? सम्मदिट्टी, मिच्छदिट्टी? परित संसारए, अणंत संसारए ? सुलभवोहिए, दुल्लभवोहिग ? आ. राहए, विराहए ? चरिमे, अचरिमे ? 'गोयमा ! सगकुमारे देविंदे देवराया भवसिद्धिए, नो अभवसिद्धिए एवं सम्म दिट्ठी, परित्त संसारए, सुलभ बोहिए, आराहए, चरिमे-पसत्थं नेयवं' । 'से केण?णं भंते ! एवंवुच्चइ ? 'गोयमा ! सर्णकुमारे और जो वह इन्हें आज्ञा देते है कि तुम्हे यह करना होगा,उसे यह मानते हैं। क्यों कि ये उसकी सेवा में रहते है । वह इनसे जबर्दस्ती भी अपने आदेश का पालन करा सकने है । ऐसी उनमें शक्ति होतो है। तधा-प्रनित कार्यमें ये उनके नियत अर्थोत्तररूप निर्देशमें रहते हैं। तात्पर्य कहनेका यह है कि जो भी आज्ञा आदि यह सनत्कुमार उन्हें देते है उस आज्ञादिकको ये दोनों मानते हैं। यह काम तुम्हें करना ही ऐसा आदेशरूप कहना इसका नाम आज्ञा है । उप- पात नाम सेवा का हैं। आज्ञापूर्वक आदेश का नाम वचन है। पूछे गये कार्यके संबंध में नियमित उत्तर का नाम निर्देश है |सू०२८॥ તેઓ તેમની આજ્ઞાને માથે ચડાવે છે, પૂજ્ય અને સેવા કરવાને ગ્ય માને છે. તેમનામાં એટલી શક્તિ છે કે તેઓ તેમની પાસે પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરાવી શકે છે તથા જે વિષયમાં તેમને પ્રશ્ન હોય તે વિષે તેઓ જે નિયત ઉત્તર આપે કે જે અર્થ દર્શાવે તે અત્તર નિર્દેશનું તે બને પાલન કરે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે સનસ્કુમાર જે આજ્ઞા આપે છે તેને તેઓ અને માન્ય કરે છે. આ કામ તમારે કરવું જ પડશે, કરવો તેનું નામ આજ્ઞા એટલે સેવા. આજ્ઞાપૂર્વક આદેશનું નામ વચન છે. પૂછાયેલા કાર્યના વિષ तरने .। सू० २८ ॥ કારણ કે તેઓ તેમને પૂછાયો ३५ " આ પ્રકારનો આદેશ . म. टी. श. ३ उ. १ सू.२९ सनत्कुमारस्य भवसिध्यादिप्रश्नस्त्ररूपनिरूपणम् २९७ देविदे देवराया बहूणं समणाणं, वहूर्ण समणीणं, वहूर्ण सा- वयाणं, वहूणं साविआणं हिअकामए, सुहकामए, पत्थ- कामए, आणुकंपिए, निस्सेयसिए, हिअ-सुहनिस्सेयसिए। नि- स्सेसकामए । से तेणटेणं गोयमा ! सणंकुमारे णं भवसिद्धिए, जाव-नो अचरिमे । सणंकुमारस्त णं भंते ! देविदस्त, देवरणो केवइयं कालं ठिई पण्णत्ता? 'गोयमा ! सत्तसागरोवमाणि ठिई पण्णत्ता ।' 'से णं भंते ! ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं जाव- कहिँ उववजिहिइ ? ' गोयमा ! महाविदेहे वासे तिमिहिइ, जाव-अंत करेहिह । सेवं भंते ! सेवं अंते ! गाहाओ-छट्टट्ठम मासो अद्धमासो दोसाई अट्ट छम्मासा । तीसगकुरुदत्ताणं तव भत्तपरिणपरियाओ ॥१॥ उच्चत्तविमाणाणं पाउम्भव पेच्छणा य संभावे । किंचि विवादुप्पत्ती सणंकुमारे य भवियव्वं ॥२॥ मोया संमत्ता ॥सू०२९॥ तईयसए पढमो उद्देसो संमत्तो ॥ छाया-सनत्कुमारो भगवन् ! देवेन्द्रो देवराजः किं भवसिद्धिकः ? अभव- सिद्धिकः ? सम्यग्दृष्टिः, मिथ्याष्टिः? परीतसंसारकः, अनन्तसंसारकः ! सूत्रार्थ-(सणंकुमारे णं भंते ! देविंदे देवराया कि भवसिद्धिए अभवसिद्धिए) हे भदन्त देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार देवा भवसिद्धिक है कि अभवसिद्धिक है (सम्मदिट्टी, मिच्छादिट्टी) सम्यक दृष्टि है ? या मिथ्या दृष्टि है ? (परित्तसंसारए अणंतसंसारए) अल्पसंसारवाला है ! या " सणंकुमारेणं भंते !" त्यादि. सूत्राथ-(सणकुमारे गंभंते! देविंद देवराया किं भवसिद्धिए अभर- सिद्धिए ! ) E-d! - PARN सनभार मपसिद्धि, भमसिद्धि ? (सम्मदिही, मिच्छादिट्ठी) सभ्य हरि छ ? भिल्याटि छ १ (परित्तसंसारए अणंतसंसारए ) तेगा भ६५ संसारका छ : मनत संसारका छ? (मुलम- - २९६ भगवती बचन निर्देशे तिष्ठतः तत्र ओझा-दं कर्तव्यमित्यादेशरूपागाम् आमायाम् तयां 'उपवाय' उपपाते सेवारूपे 'ययण' बचने अभियोगपूर्वकादेशरूपे वचने निसे निर्देश-प्रनिते कार्य नियतार्थोत्तररूपे निर्देश निधनः। यत् आतादिकमसौ वति वनामादिके तिष्ठतः ॥ सू० २८ ।। मूलम्-'सणं कुमारे णं भंते ! देविदे, देवराया किं भव- सिद्धिए ? अभवसिद्धिए ? सम्मदिट्टी, मिच्छदिट्टी ? परित संसारए, अणंत संसारए ? सुलभयोहिए, दुल्लुभवोहिए ? आ. राहए, विराहए ? चरिमे, अचरिमे ? 'गोयमा ! संगकुमारे देविंदे देवराया भवसिद्धिए, नो अभवसिद्धिए एवं सम्म दिट्ठी, परित्त संसारए, सुलभ वोहिए, आराहए, चरिमे-पसत्थं नेयवं' । 'से केण?णं भंते ! एवंवुच्चइ ? 'गोयमा ! सणंकुमारे और जो वह इन्हें आज्ञा देते है कि तुम्हे यह करना होगा,उसे यह मानते हैं। क्यो कि ये उसकी सेवा में रहते है । वह इनसे जबर्दस्ती भी अपने आदेश का पालन करा सकते है । ऐसी उनमें शक्ति होतो है। तथा-प्रनित कार्यमें ये उनके नियंत अर्थोत्तररूप निर्देशमें रहते हैं। तात्पर्य कहनेका यह है कि जो भी आज्ञा आदि यह सनत्कुमार उन्हें देते है उस आज्ञादिकको ये दोनों मानते हैं। यह काम तुम्हें करना ही ऐसा आदेशरूप कहना इसका नाम आज्ञा है । उप- पात नाम सेवा का हैं। आज्ञापूर्वक आदेश का नाम वचन है। पूछे गये कार्यके संबंध में नियमित उत्तर का नाम निर्देश है ॥सू०२८), તેઓ તેમની આજ્ઞાને માથે ચડાવે છે, પૂજ્ય અને સેવા કરવાને યોગ્ય માને છે. તેમનામાં એટલી શક્તિ છે કે તેઓ તેમની પાસે પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરાવી શકે છે તથા જે વિષયમાં તેમને પ્રશ્ન પૂછાય હોય તે વિશે તેઓ જે નિયત ઉત્તર આપે કે જે અર્થ દર્શાવે તે અર્થોત્તર રૂપ નિર્દેશનું તે બને પાલન કરે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે સનસ્કુમાર જે આજ્ઞા આપે છે તેને તેઓ અને માન્ય કરે છે. “ આ કામ તમારે કરવું જ પડશે, આ પ્રકારનો આદેશ કરવું તેનું નામ આજ્ઞા છે. ઉપપાત એટલે સેવા. આજ્ઞાપૂર્વક આદેશનું નામ વચન છે. પૂછાયેલા કાર્યના વિષયના નિયત ઉત્તરને નિર્દેશ કહે છે. સૂ ૨૮ કારણ કે તેઓ તેમને म. टी. श.३ ३.१ २.२९ सनत्कुमारस्य भवसिध्यादिमनस्वरूपनिरूपणम् २९९ नैश्रेयसिकः हितसुखनैश्रेयसिकः । निःशेषकामुकः, तत् तेन अर्थेन गौतम ! सनत्कुमारः खलु भवसिद्धिक: यावत् नो अचरमः । सनत्कुमारस्य खल्ल भदन्त । देवेन्द्रस्य देवरानस्य कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञता गौतम ! सप्त सागरोपमाणि स्थितिः प्रज्ञप्ता ? स खलु भदन्त ! तस्मात् देवलो. कात् आयुःक्षयेण यावत् कुत्र उत्पत्स्यते ? गौतम ! महाविदेहे वर्षे सेत्स्यति, हिय-सुहनिस्सेयसिए, निस्सेसकामए) देवेन्द्र, देवराज सनत्कुमार, अनेक श्रमण जनीका, अनेक श्रमणीजनोंका, अनेक श्रावकजनों का और अनेक श्राविकाजनों का हिताभीलापी-हितैपी हैं, सुखा- भिलापी हैं। पथ्यकामुख हैं। अनुकंपाशील हैं। मुक्तिका अभिलाषी हैं। तथा समस्त जीव सुखी रहे इस अभिलापावाले है। ( से तेणटेणं गोयमा। सणंकुमारे] भवसिद्धिए, जाव नो अचरिमे ) इस कारण हे गौतम। मैंने ऐसा कहा है कि सनत्कुमार भवसिद्धिक हैं यावत् वह अचरिमअचरमभव- वाला नहीं चरमभववाले है। ( सणकुमारस्स गं भंते । देविंदस्स देवरणो केवइयं कालं ठिई पण्णता) हे भदन्त । देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार की कितनी स्थिति कही गई है (गोयमा) हे गौतम ! (सत्तसागरोवमाणि ठिई पण्णत्ता) सनत्कुमार की स्थिति सात साग- रोपम की कही गई है ! (से णं भंते । ताओ देवलोगाओ आउ- खएणं जाव कहिं उववजिहिइ) हे भदन्त । वह सनत्कुमार उस हिय-मुह निस्सेयसिए, निस्सेसकामए) वेन्द्र ३१२००४ सनभार भने श्रमशाना, શ્રમણિયના (સાધ્વીઓના) શ્રાવકેના અને શ્રાવિકાઓના હિતૈષી (હિત ઈચછનારા) छे, सुभालियापी छ, ५च्याभु (हुम न ५ वी भिसापापा), અનુકંપાવાળા છે અને તેમની મુકિતના અભિલાષી છે, તથા સમસ્ત જીનું सुस २७ना. छे. (से तेणटेणं गोयमा ! सणकुमारणं भवसिद्धिए जाव अचरिमे) गौतम! ते १२ में मेधुंछ सनमार भवसिद्धिथी aun ઉપરોકત ચરમભવવાળા પર્યંતના ગુણોવાળા છે, તેઓ અભાવસિદ્ધિક, અચરમભવવાળા माहि मशरत गुगा नथी (सणंकुमारस्स णं भंते ! देविंदस्स देवरणो केव- इयं कलं ठिई पण्णत्ता) महन्त ! हेवेन्द्र हे१२०२४ सनभानी ही स्थिति (मायुष्य ४५) हे छ ? (गोयमा) गौतम (सत्तसागरोवमाणि ठिई पण्णता) सनलभारनी स्थिति सात सागरापमनी ही छ. (से णं भंते । ताओ देवलोगायो आउक्खएणं जाव कहि उपवजिहिइ) महन्त! alsभांथा आयुष्याण पूरी , २९८ "मगबनीब मुलमयोधिका ? दुर्लभयोधिका ? आराधकः विराधकः ? नरमः ! भारमः! गौतम ! सनत्कुमारः देवेन्द्रो देवरानः भवसिद्धिका,नो ममवसिदिका,एवं सम्बर रष्टिः, परीतसंसारकः, मुलगयोधिकः, आराधकः, गरमा-प्रशस्तं जातव्यम् । वन केनार्थेन भगवन् ! एवम् उच्यते ? गौतम ! सनत्कुमारो देवेन्द्रो देवराजः पहूनां श्रमणानाम्, यतीनाम् श्रमणीनाम्, यहां श्रावकानाम्, बडोनाम् श्राविकाणाम् हितकामुकः, सुखकामुकः पथ्यकामुका, आनुकम्पिक अनन्त संसारवाला है ? (सुलभयोहिए, दुस्समयोहिग) सुलभबोधिवाला है ! या दुर्लभयोधिवाला है। (आराहा विराहप) आराधक है। कि विराधक है (चरिमे अचरिमे) घरमभववाला है । कि अचरमभनवाला है। (गीयमा) हे गौतम! (सर्णकुमारे देविंदे देवगया भवसिद्धिए) देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार भवसिद्धिक हैं। (नो अभवसिद्धिए) अमर सिद्धिक नहीं है। (एवं सम्मट्टिी, परित्तसंसारए, सुलभयोहिए, आरा हए, चरमे पसत्थं नेयम्) इसि प्रकार से वह सम्यक दृष्टि है, परीत संसारखाला है; सुलभयोधिवाला है, आराधक है, घरमभववाला है, वे सप प्रशस्त यातें उसमें हैं। (से केणटेणं भंते ! एवं वुचई) हे भदन्त । भाप ऐसा किस कारण से कहते हैं कि यह सनत्कुमार इन सब प्रशस्त गुणोंसे युक्त हैं ? (गोयमा) हे गौतम । (सणकुमारे देविंदे देव राया बद्दणं समणाणं यहणं समणीण, यहणं सावयाणं, घहणं सा बियाणं हियकामए, सुहकामए, पत्यकामए आणुकंपिए, निस्सेयसिए, चोहिए, दुल्लभयोहिए ) तेसो सुक्षम माधिपणा छ हुन atm ? (आराइए विराहए) मारा छे 3 44 ? (चरिमे अचरिमे) यम अ५ qit ? भयरम माणा (गोयमा) गौतभा (सणंकुमारे देविंद देवराया भव- सिद्धिए) देवेन्द्र ३३२ सनामार सिद्धि (नो अभवसिद्धिए) सिद्धिनी. (एवं समट्टिी, परित्तसंसारए, सुलभयोहिए, आराहए, चरमे पसत्यं नेयम्य) એજ પ્રમાણે તેઓ સમ્યક્ દષ્ટિ છે, અલ્પ સંસારવાળા છે, સુલભ બાધિવાળા છે, આરાધક છે અને ચરમ ભવવાળા છે. એ સઘળી પ્રશસ્ત બાબતોથી તેઓ યુકત છે, (से केणणं भंते ! एवंबुचड़ ?) 8 मत ! શા કારણે એવું કહે છે કે ३. सनत्भार 41 सा प्रशस्त सुपा छे ?. (गोयमा !) गौतम! (सर्णकुमारे देविदे देवराया बहूणं समणाणं यहणंसमणीणं, वहूर्ण सावयाणं बर्ण सावियाणं हियकामए, मुहकामए, पत्यकामए आणुकंपिए; निस्सेयसिए, આ૫ म. टी. श.३ उ.१ सू.२९ सनत्कुमारस्य भवसिभ्यादिप्रश्नस्वरूपनिरूपणम् २९९ नश्रेयसिकः हितसुखनैश्रेयसिकः । निःशेषकामुकः, तत् तेन अर्थेन गौतम ! सनत्कुमारः खलु भवसिद्धिका यावत् नो अचरमः । सनत्कुमारस्य खलु भदन्त । देवेन्द्रस्य देवरानस्य कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञाताः । गौतम ! सप्त सागरोपमाणि स्थितिः प्रज्ञप्ता ? स खलु भदन्त ! तस्मात् देवलो- कात् आयुःक्षयेण यावत् कुत्र उत्पत्स्यते ? गौतम ! महाविदेहे वर्षे सेत्स्यति, हिय-सुहनिस्सेयसिए, निस्सेसकामए) देवेन्द्र, देवराज सनत्कुमार, अनेक श्रमण जनोंका, अनेक श्रमणीजनोंका, अनेक श्रावकजनों का और अनेक श्राविकाजनों का हिताभीलापी-हितैपी हैं, सुखा- भिलापी हैं। पथ्यकामुख हैं। अनुकंपाशील हैं। मुक्तिका अभिलाषी हैं। तथा समस्त जीव सुखी रहे इस अभिलापावाले है। ( से तेणटेणं गोयमा। सर्णकुमारेणं भवसिद्धिए, जाब नो अचरिमे ) इस कारण हे गौतम । मैंने ऐसा कहा है कि सनत्कुमार भवसिद्धिक हैं यावत् वह अचरिमअचरमभव- वाला नहीं चरमभववाले है। ( सणंकुमारस्स णं भंते । देविदस्स देवरपणो केवइयं कालं ठिई पण्णत्ता) हे भदन्त । देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार की कितनी स्थिति कही गई है (गोयमा) हे गौतम ! (सत्तसागरोवमाणि ठिई पण्णत्ता) सनत्कुमार की स्थिति सात साग- रोपम की कही गई है ! (से णं भंते । ताओ देवलोगाओ आउ- खएणं जाव कहिं उववजिहिइ) हे भदन्त । वह सनत्कुमार उस हिय-मुह निस्सेयसिए, निस्सेसकामए) वेन्द्र ६१२२४ सनभा२ मने श्रमशाना, શ્રમણિયના (સાખીઓના) શ્રાવકેના અને શ્રાવિકાઓના હિતૈષી (હિત ઈચ્છનારા) છે, સુખાભિલાષી છે, પથ્થકામુક (દુઃખ ન પડે એવી અભિલાષાવાળા ) છે, અનુકંપાવાળા છે અને તેમની મુકિતના અભિલાષી છે, તથા સમસ્ત જીવનું सुम छना छ. (से तेणट्रेणं गोयमा ! सणकुमारेणं भवसिद्धिए जाव अचरिमे) गीतम! ते भर में मेह्यु छ सनभार मवसिद्धिथा ava ઉપરોકત ચરમભવવાળા પર્વતના ગુવાળા છે, તેઓ અભવસિદ્ધિ, અચરમભવવાળા मा प्रशस्त पानथी (सणंकुमारस्सणं भंते ! देविंदस्स देवरणो केव- इयं कलं ठिई पण्णत्ता) महन्त! हेवन्द्र ३१२८ सनाभा२नी ही स्थिति (मायुष्य ४११) हे छ? (गोयमा) गौतम (सत्तसागरोवमाणि ठिई पण्णता) सनलुभारनी स्थिति सात सागरापभनी ही छे. (से णं भंते । ताओ देवलोगामो भाउक्खएणं जाव कर्हि उववन्जिहिइ) महन्त ! भांथी मायुया पूरी भगवती यावद अन्तं करिष्यति । तदेवं भदन्त ! नदेयं गदन्त ! छाया-गाया-पाष्टमी मासस्तु अर्धमासो वर्षाणि अष्ट पामासाः । तिप्यकुरुदत्तयोः तपो-मक्त-परिक्षा-पर्यायः ॥१॥ देवलोक से आयुः क्षय होने के याद गावत् कहां उत्पन्न होंगे। (गोयमा ! महाविदेहे वासे मिनिमहिए-नाच अंतं करेदिइ)हे गौतम । महाविदेह क्षेत्र में सिद्ध होगे-गायत् ममस्त दुखों का अन्त करेगा। (सेवं भंते सेवं भंत) इस प्रकार प्रभु के मुखारविन्द से सुनकर गौतम ने कहा- हे भदन्त । जैसा आप कहते हैं वह ऐसा ही है है भदन्त वह ऐमा ही है। ( गाहाओ ) गाथाए- छहटममासो अदमासी वासाई अट्ट छम्मासा । तीसगकुरुदत्ताणं तवभत्तपरिणपरियाओ ॥ तिप्यक श्रमण का तप छ? और एकमासका अनशन है। कुल रत्तश्रमण का तप अट्टम है और अर्धमास का अनशन है । तिष्यक अमण की साधुपर्याय आठ वर्ष की है और कुमदत्त की साधुपर्याय छह मासकी है। इन सबका कथन तथा (उच्चत्तत्रिमाणाणं पाउम्भव पेच्छणा य सलावे, किञ्चि विवादुप्पत्ती सणंकुमारे य भवियव्व) यतi २यपान तो यi 4-1 42 ? (गोयमा ) तम! (महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ- जाव अंतं करेहिइ) मावि Ri मनुष्य पायमi an es शन सिद्ध पाम. भने समस्त जान Aail. (सेवं भंते । सेवं भंते ।) હે ભદન્તા આપની વાત સાચી છે- આપની વાતમાં શંકાને સ્થાન નથી, એ પ્રમાણે કહીને ગૌતમ પિતાને સ્થાને બેસી ગયા (गाहाओ) पायाया-छट्ठवममासो अदमासो वासाई अट्ठ छम्मासा । तीसगकुरुदत्ताणं तवभत्तपरिणपरियाओ ।। તિષ્પક પ્રમાણે છડની તપસ્યા અને એકમાસનાં અનશન કર્યા હતાં. કુદર પ્રમાણે અદૃમની તપસ્યા અને અર્ધમાસનાં અનશન કર્યા હતાં તિબ્બક શ્રમણે આઠ વર્ષની શ્રમણ પર્યાય પાળી હતી અને કુરુદો છ માસની સાધુ પર્યાય પાળી હતી. એ બધા વિષયનું કથન તથા (उच्चत्त विमाणाणं पाउन्भवपेच्छणा य संलावे, किश्चि विवादुप्पत्ती सर्णकुमारे य भवियत्र) प्र.टीका श.३. उ.१ २.२९ सनत्कुमारस्य भवसिध्यादिपश्नस्वरूपनिरूपणम् ३०१ उच्चत्वं विमानानाम् प्रादुर्भावः प्रेक्षमा च संलापः । कृत्यं विवादोत्पत्तिः सनत्कुमारे च भव्यत्वम् ॥ २ ॥ मोका समाप्ता || मू० २९ ।। ॥ तृतीयशतकस्य प्रथमोद्देशकः समाप्तः ॥३-१॥ टीका-"सणंकुमारणं भंते देविंदे देवराया" सनत्कुमारः देवेन्द्रो देवराजः 'किं भवसिद्धिए' किं भवसिद्धिक:- भव इतोऽनन्तरं मनुष्यजन्मनि सिद्धि- मुक्तिर्यस्य तादृशोऽस्ति किम् ? 'अभवसिद्धिए' अभवसिद्धिका-तद्विपरीतोऽस्ति किम् ? एकस्मिन्नेव भवे मुक्तिगामी ? यद्वा अनेकभवेषु सत्सु मुक्तिगामी, २ 'सम्मदिट्ठी' सम्यग्दृष्टिः-सम्यक श्रद्धावान् अस्ति किम् , ३ मिच्छदिट्ठी' मि- विमानोंकी ऊँचाई, इन्द्र का इन्द्र के पास जाना, देखना, संलाप, कार्य, विवाद की उत्पत्ति, तथा इस विवाद के समाधान कारक सनत्कु- मार की भव्यता आदिका कथन भी इस उद्देशक में है। (मोया सम्मत्ता) मोका समाप्त (तईयसए पढमो उद्देसो सम्मत्तो) इस प्रकार वृतीय शतकका प्रथम उद्देशक समाप्त हुआ। टीकार्थ-'सणंकुमारे णं भंते देविंद देवराया' हे भदन्त । देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार भवसिद्धिक हैं कि अभवसिद्धिक हैं-यह प्रश्न है- इसका तात्पर्य इस प्रकार से है- एक ही भव में जो मोक्ष को प्राप्त कर लेता है। वह भयसिद्धिक कहलाता है और जो इससे विपरीत होता है-अर्थात् अनेक भवों के हो जाने पर जो मुक्ति प्राप्त करता है वह अभवसिद्धिक कहलाता है। सनत्कुमार क्या भवसिद्धिक हैं३ या अभवसिद्धिक है ? इसी प्रकार वह सनत्कुमार सम्यग्दृष्टि है कि मिथ्यादृष्टि है ? जीवादिक तत्वों पर जिसकी नि- વિમાનની ઊંચાઈ, કેન્દ્ર અને ઈશાનેન્દ્રનું ઇશાનેન્દ્રનું એક બીજા પાસે ગમન, એક બીજા વચ્ચે વાર્તાલાપ, કાર્ય, વિવાદની ઉત્પત્તિ, સનસ્કુમાર દ્વારા તેમના વિવાદનું સમાધાન, તથા સનકુમારની ભવ્યતા આદિનું કથન પણ मा देशमा ४२पामा मायु. (मोया सम्मत्ता) मा Na “ मा ४२ए!' समाप्त ययु. (तई यसए पढमो उद्देसो सम्मत्तो) भने आ शत alon शतने પ્રથમ ઉદેશક પૂર્ણ થયે. Am-गौतम पूछ-"सणंकुमारे णं भंते । देविदे देवराया त्या महन्त! દેવેન્દ્ર દેવરાજ સકુમાર ભવસિદ્ધિક છે કે અભવસિદ્ધિ છે? તે પ્રશ્નને ભાવાર્થ આ પ્રમાણે – એક જ ભવમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત કરનારને ભવસિદ્ધિક કહે છે. અનેક ભવે કરીને મેક્ષ પામનારને અભાવસિદ્ધિક કહે છે. એટલે કે દેવેન્દ્ર સનસ્કુમાર એક જ ભવ કરીને મેક્ષ પામશે કે અનેક ભવ કરીને મેક્ષ પામશે ? બીજો પ્રશ્નન આ પ્રમાણે . মন ध्यादृष्टि :-वद्विपरीतथदावानस्ति किम् ४ 'परित्तसंसारए' परीतसंसारक:- परीतः परिमितीकत: संसारो येन सः परीतसंसारक:- भस्पीकृतसंसारका-५ 'संसार अन्तमसारको गा-अनन्तः संसारो यस्य सः अनन्तसंसारका १, मुलमयोहिए' सुलभ योधिका-मुलगा बोधिर्यस्य स तया जन्मान्तरे जिनधर्म- प्राप्तिका ७, 'दुल्लमोहिए' दुर्लभयोधिको वा-दुर्लमा पोधियस्य स तया,जन्मा. न्तरे दुर्लभनिनधर्ममाप्तिकः ८, 'आराइए ' आराधक:- आराधयति सम्यक >प श्रद्धा होती है पद सम्यग्दृष्टि है और इससे विपरीत श्रद्धा- याला जीव मिध्यादृष्टि है। सनत्कुमार की जीवादिक तत्वों पर श्रद्धा समोचीन है कि समीचीन नहीं है. झूठी है। 'परित्तसंसारप' जिसने अपना संसार परीतपरिमित करलिया होता है. यह परीत संसारक जीव कहलाता ५ है. इस जीव का संसार दीर्घ न होकर अल्प रह जाता है । 'अणंतसंसारए' जिसका संसार अनन्त होता है वह अनन्त संसारक कहलाता है। तो क्या सनत्कुमार परीत- संसारक है कि अनन्तसंसारक ६ है। जिन धर्म की प्राप्ति जन्मान्तर में जिसे सुलभ है वह 'सुलभयोहिए' सुलभयोधिक और जन्मा- न्तर में जिसे जिनधर्मकी प्राप्ति होना दुर्लभ है वह 'दुल्लभवोहिए' दुर्लभयोधिक है। सनत्कुमार सुलभयोधिवाले है ७ कि दुर्लभघोषि- वाले हैं ८। योधिका पालन जो अच्छी तरह से करता है वह 'आरा- પૂછે છે- “સનકુમાર સમ્યક્ દષ્ટિ છે કે મિથ્યાદષ્ટિ છે?” જીવાદિક તો પર જેને નિધશ્રદ્ધા હોય છે એવા જીવને સમ્યફદષ્ટિ કહે છે તેથી વિપરીત શ્રદ્ધાવાળા જીવને મિચ્છાદષ્ટિ કહે છે. કહેવાનો ભાવાર્થ એ છે કે સનસ્કુમાર જીવાદિક તત્વો પર સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખે છે કે નથી રાખતા? ત્રીજો પ્રશ્નન परीत्तसंसारए अणंतसंसारए “સનકુમાર પરિમિત સંસારવાળા છે કે અનંત સંસારક છે?” જેણે પિતાને સંસાર परिमित ये डाय मेवाने "परीतसंसारक" छ. मेवा त संसार દીર્ઘ હોતું નથી પણ અ૫ હેાય છે. જેને સંસાર અનંત હોય છે તે જીવને અનંત सा२४४ छ. यायो प्रश्न-"मुलभवोहिए दुल्लभवोहिए" "सनमार सुनो ધિક છે કે દુર્લભધિક છે!” જેને જૈન ધર્મની પ્રાપ્તિ જન્માક્તરમાં સુલભ હોય છે એવા જીવને સુલભબોધિક કહે છે, અને જેને જન્માન્તરમાં તેની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે मेवा Angfallus छे. पांयी प्रयन भाप्रमाणे छ-"आसहए:विराहए" સનકુમાર આરાધક છે કે વિરાધક છે! ધર્મનું સારી રીતે પાલન કરનારને આરાધક , , म.टीका-श.३ उ.१ सू.२९ सनत्कुमारस्य भवसिध्यादिमश्नस्वरूपनिरूपणम् ३०३ नालयति इति आराधकः बोधिपालकः ९, 'विराहिए' विराघको वा-योध्यपा- बकः १०, 'चरमें' चरम:-अन्तिमः एक एव भवो यस्य स तथा ११, 'अन- रमे' अचरमो वा-तद्विपरीतः अनेकभवः किम् १२, । भगवानाह-'गोयमा ! सणंकुमारे देविंदे देवराया' । हे गौतम ! सनत्कु- मारो देवेन्द्रो देवराजः भवसिद्धिए' भवसिद्धिका एक, नो 'अभवसिद्धिए' अ- भवसिद्धिकः, एवं 'सम्मदिट्ठी' सम्यग्दृष्टिरेव, नो मिथ्यादृष्टिः, तथा 'परित्त- संसारए' परीतसंसारक एव नो 'अणंतसंसारए' अनन्तसंसारकः, एवं 'सुलभ- हए' आराधक ९ और जो बोधिका पालन नहीं करता है वह 'विरा- हए विराधक कहा गया हैं १० । सनत्कुमार आराधक है । कि विराधक है। जिसका एक ही भव बाकी होता है वह 'चरिमे' चरम कहा गया है- ११ इससे विपरीत अनेक भववाला जीव अचरम होता है १२॥ सनत्कुमार एक ही मनुष्य का भव प्राप्त करके मोक्षजायंगे या इससे विपरीत अनेक भवों के बाद मोक्ष जायंगे। इस प्रकार से ये ६ प्रश्न युगल सनत्कुमार के विषय में गौतम ने प्रभु से पूछे हैं। इनका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि- 'गोयमा। 'सणकुमारे देविंदे देवराया' देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार "भवसिद्धिए' भवसिद्धिक ही हैं 'नो अभवसिद्धिए' अभवसिद्धिक नहीं । इन्द्र भव की समाप्ति के बाद मनुष्यभव प्राप्त कर वह उसीभव से मोक्ष प्राप्त करेंगे। इस तरह मुक्ति प्राप्ति करने में बह अनेक भववाला नहीं होने से अभवसिद्धिक नहीं है। इसी प्रकार वह मिथ्यादृष्टि न होकर सम्यकदृष्टि ही है। 'नो अणंत संसारए' अनन्तसंसारी न 83 छ, भने पालन नहीं ४२नारने विराध ४ . छ? --"चरिमे अचरिमे।" જેને એક જ ભવ બાકી હોય તેને “ચરમ' કહે છે, પણ અનેક ભવ કરવાના બાકી હોય એવા જીવને “અચરમ કહે છે. સનકુમાર એક જ મનુષ્ય ભવ કરીને મેશે જો છે કે અનેક ભ કરીને મેક્ષે જશે ! G५२ना ७ प्रश्नान ५ महावीर प्रभु मा प्रमाणे मापे -"गोयमा ।" गौतम "सणंकुमारे देविदे देवराया" वेन्द्र देव सभा२ "भवसिद्धिए नो अभवसिद्धिए"सिध्ध ®, मनसिध्धि नथी. २ धन्ने स पूरी કર્યા પછી તેઓ મનુષ્ય ભવ પ્રાપ્ત કરીને તે ભવમાં જ મેક્ષે જશે. મેક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માટે તેમને અનેક ભવ કરવા પડશે નહીં. તેઓ મિચ્છાદષ્ટિ નથી પણ 'सभ्य छ "नो अणंतसंसारए" तमा अनुत सारी नयी ५ " परित्त- . मममीको ध्याष्टि:-तद्विपरीतश्रद्धावानस्ति किम् ४ ' परित्तसंसारए' परीतसंसारका- परीतः परिमितीकृतः संसारो येन सः परीतसंसारक:- अस्पीकृतसंसारकः-५ 'गनसंसार' अनन्तसंसारको या-अनन्तः संसारी यस्य सः अनन्तसंसारका 'मुलमबोडिए' मुलमयोधिका-सुलमा योधिर्यस्य स तया जन्मान्तरे निनवर्म- प्राप्तिका ७, 'दुल्लभयो हिए' दुर्लभयोधिको वा-दुर्लमा योधियस्य स तया,जन्मा- न्तरे दुर्लमनिनधर्ममाप्तिकः ८, 'आराहए ' आराधक:- आराधयति सम्यक >प श्रद्धा होती है वह सम्यग्दृष्टि है और इससे विपरीत अदा- याला जीव मिथ्यादृष्टि है। सनत्कुमार की जीवादिक तत्त्वों पर श्रद्धा समोचीन है कि समीचीन नहीं हैं- झूठी है । 'परित्तसंसारए' जिसने अपना संसार परीतपरिमित करलिया होता है. वह परीत संसारक जीव कहलाता ५ है इस जीव का संसार दीर्घ न होकर अल्प रह जाता है। 'अणंतसंसारए' जिसका संसार अनन्त होता है वह अनन्त संसारक कहलाता है। तो क्या सनत्कुमार परीत- संसारक है कि अनन्तसंसारक ६ है। जिन धर्म की प्राप्ति जन्मान्तर में जिसे सुलभ है वह 'सुलभयोहिए' सुलभयोधिक और जन्मा- न्तर में जिसे जिनधर्मकी प्राप्ति होना दुर्लभ है वह 'दुल्लभवोहिए' दुर्लभयोधिक है। सनत्कुमार सुलभयोधिवाले है ७ कि दुर्लभयोधि- वाले हैं ८ । बोधिका पालन जो अच्छी तरह से करता है वह 'आरा- પૂછે છે- “સનકુમાર સમ્યક્ દષ્ટિ છે કે મિથ્યાદષ્ટિ છે?” જીવાદિક તર પર જેને વિશ્રદ્ધા હોય છે એવા જીવને સમ્યક દષ્ટિ કહે છે, તેથી વિપરીત શ્રદ્ધાવાળા જીવને મિચ્છાદષ્ટિ કહે છે. કહેવાનો ભાવાર્થ એ છે કે સનસ્કુમાર જીવાદિક તો પર સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખે છે કે નથી રાખતા? ત્રીજે પ્રકન "परीत्तसंसारए अणंतसंसारए “સનકુમાર પરિમિત સંસારવાળા છે કે અનંત સંસારક છે?” જેણે પિતાને સંસાર परिमित यो जाय पान “परीतसंसारक"छ. मेवा न संसार દીધું હતું નથી પણ અલ્પ હોય છે. જેને સંસાર અનંત હોય છે તે જીવને અનંત संसा२४ छे. न्याया प्रश्न-"सुलभवोहिए दुल्लभवोहिए" "भार सुरक्षा ધિક છે કે દુર્લભધિક છે!” જેને જેન ધર્મની પ્રાપ્તિ જન્માન્તરમાં સુલભ હેય એવા જીવને સુલભધિક કહે છે, અને જેને જન્માન્તરમાં તેની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે मेवा ने मनाधिs डे छ. पांथमा प्रयन सा प्रभारे -"आसहए विराहए" સનકુમાર આરાધક છે કે વિરાધક છે! ધર્મનું સારી રીતે પાલન કરનારને આરાધક प्र.टीका श.३ उ.१ मू.२९ सनत्कुमारस्य भवसिध्यादिमनस्वरूपनिरूपणम् ३०३ पालयति इति आराधकः बोधिपालकः ९, 'विरादिए' विराधको वा-चोध्यपा- सकः १०, 'चरमें चरम:-अन्तिमः एक एव भवो यस्य स तथा ११, 'अन- रमें अचरमो वा-तद्विपरीत: अनेकभवः किम् १२, । भगवानाह-'गोयमा ! सणंकुमारे देविदे देवराया' । हे गौतम ! सनत्कु- मारो देवेन्द्रो देवराजः 'भवसिद्धिए' भवसिद्धिकः एव, नो 'अभवसिद्धिए' अ- भवसिद्धिकः, एवं 'सम्मदिट्ठी' सम्यग्दृष्टिरेच, नो मिथ्यादृष्टिः, तथा 'परित्त- संसारए' परीतसंसारक एव नो 'अणंतसंसारए' अनन्तसंसारकः, एवं 'मुलभ- हए' आराधक ९ और जो योधिका पालन नहीं करता है वह 'विरा- हए विराधक कहा गया हैं १०। सनत्कुमार आराधक है । कि विराधक है। जिसका एक ही भव बाकी होता है वह 'चरिमे' चरम कहा गया है- ११ इससे विपरीत अनेक भववाला जीव अचरम होता है १२। सनत्कुमार एक ही मनुष्य का भव प्राप्त करके मोक्षजायंगे या इससे विपरीत अनेक भवों के बाद मोक्ष जायंगे। इस प्रकार से ये ६ प्रश्न युगल सनत्कुमार के विषय में गौतम ने प्रभु से पूछे हैं। इनका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि- 'गोयमा।' 'सणकुमारे देविंदे देवराया' देवेन्द्र देवराज सनत्कुमार 'भवसिद्धिए' भवसिद्धिक ही हैं 'नो अभवसिद्धिए' अभवसिद्धिक नहीं ! इन्द्र भव की समाप्ति के बाद मनुष्यभव प्राप्त कर वह उसीभव से मोक्ष प्राप्त करेंगे। इस तरह मुक्ति प्राप्ति करने में वह अनेक भववाला नहीं होने से अभवसिद्धिक नहीं है। इसी प्रकार वह मिथ्यादृष्टि न होकर सम्यकदृष्टि ही है। 'नो अणंत संसारए' अनन्तसंसारी न ४ छे, मने पालन नही ४२नारने विराध ४९ छ. छठी अन-"चरिमे अचरिमे।" જેને એક જ ભવ બાકી હોય તેને “ચરમ” કહે છે, પણ અનેક ભવ કરવાના બાકી હોય એવા જીવને “અચરમ' કહે છે. સનકુમાર એક જ મનુષ્ય ભવ કરીને મોક્ષે જશે કે અનેક ભ કરીને મેશે જશે! ७५२ना छ प्रश्नान वा महापाप्रभु मा प्रभारी साधे हैं-"गोयमा।" गीतमा “सणंकुमारे देविदे देवराया" देवेन्द्र ३१२ सनभार "भवसिद्धिए नो अभवसिद्धिए" सिधि , मलपसिध्ध नथी. २५ न्ने! सब पूरी કર્યા પછી તેઓ મનુષ્ય ભવ પ્રાપ્ત કરીને તે ભવમાં જ મોક્ષે જશે. મેક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માટે તેમને અનેક ભવ કરવા પડશે નહીં. તેઓ મિથ્યાદષ્ટિ નથી પણ सभ्य छ "नो अणंतसंसारए"मा भनत संसारी नयी ५ "परित्त- . . - भगवती मोहिए' मुलभयोधिक एव, नो 'दुल्लमयोरिए' दुर्लभकोधिका व्यर 'भारा' भाराधकः एच नो 'विराहिए' विराधका एवं 'चरमें चरम एव नो 'अचरमें भवरमः इति रीत्या सनत्कुमारे सर्व 'पसत्य' प्रशस्तम् 'नेगव' नेतन्यम् ज्ञातव्यम् नो अप्रशस्तम् अभवसिद्धयादिकमिति भावः । 'मे केणढे णं भंते । एवंयुचई तत् केनार्थेन भदन्त । एवम् उच्यते-सनत्कुमारो भवसिदिकस्वादि प्रशस्तगुणसम्पन्न एवेत्यत्र को हेतुः ? भगवान् उत्तरयति- 'गोयमा! सणंड भारे' इत्यादि । हे गौतम ! सनत्कुमारी देवेन्द्रो देवरानः 'यह' बनाम् अनेकेपाम् 'समणाणं' श्रमणानां साधूनाम् 'यहणं' यहीनाम् भनेकासाम् 'समणीणं' श्रमणीनाम् साध्वीनाम् 'वहणं वहनाम् 'सावयाणश्रावकाणाम् देशविरतानाम् ‘बहणं ' बहीनाम् 'साविभाण' श्राविकाणाम् 'हियकामए' होकर 'परित्तससारए' परीतसंसारवाला ही हैं। 'नो दुल्लहयोहिए' दुर्लभयोधिचाला न होकर 'सुलभचाहिए सुलभयोधिवाले ही है। 'नो विराहिए' विराधक न होकर 'आराए' आराधक ही है । 'नो भचरमे' अचरम न होकर 'चरिमे' चरम ही है । इस रीति से मन- कुमार में सब ‘पसत्यं नेयव्यं' प्रशस्त ही जाननाचाहिये । 'नोभ: प्रशस्तं' अभवसियादिक अप्रशस्तगुण उसमें नहीं है । 'से कंणद्वेणं मंते ! एवं बुचई' गौतम पुनःप्रभु से पूछते हैं कि हे भदन्त । सन: मार भवसिद्धिकत्व आदिप्रशस्त गुणों से सम्पन्न ही है इस कथन में कारण-हेतु-क्या है। तय इसका उत्तर देते हुए भगवान उनसे कहते हैं 'गोयमा' हे गौतम ! 'सणंकुमारे देविदे देवराया' देवेन्द्र देव राज सनत्कुमार 'यहण समणाणं, घट्टण समणीणं अनेक श्रमणोंका, संसारए" परिभित संसार . नो दुल्लहयोहिए તેઓ नयी पy "सुलभयोडिए" सुख माथि 2. "नो विराहिए-आराहए" alpur नया पY भारा५४०४ छे "नो अचरिमे-चरिमे तेसो भयभनयी ५ यम. "पसत्थं नेयन्त्र" मा शत सनमारमा मा प्रशस्त गुये। छ मेम ongj, "नो अप्रशस्त" तमनामा समपसिद्धि मा प्रशस्त गुया नथी. "से केण?णं भंते ! एवं वुच्चइ । " गौतम पछे है, "B RE ! आप શા કારણે એવું કહે છે કે સનકુમાર ભવસિદ્ધિક આદિ પ્રશસ્ત ગુણેથી યુક્ત છે ! स्यारे महावीर प्रभु मा प्रभारी वा मा छ-"गोयमा गौतम ! " सणकुमारे देविंदे देवराया " वेन्द्र हे सनमा"बहणं समणाणं, बहणं समणी]" भने भो। (साधुमा) भने श्रमाया (सपा), "बहणं . દુર્લભબોષિક म.टी. श.३ उ.१ सू.२९ सनत्कुमारस्यभवमिध्यादिप्रश्नस्वरूपनिरूपणम् ३०५ हितकामुकः हितं हिते निवन्धनं वस्तु तस्य कामुकः हितचिन्तकः हितेच्छुः 'सुहका- मए' मुखकामुकः सुखम् आनन्दरूपम् तदिच्छुः 'पत्यकामए' पथ्यकामुकः पथ्यं दुःखत्राणं तत्कामुकः दुःख निवारणेच्छु: 'आणुकंपिए' आनुकम्पिकः अनुकम्पया- चरतीति आनुकम्पिकः अनुकम्पाशीलः दयाकारकः करुणावरुणालयत्वात् 'निस्से- यसिए' नैश्रेयसिकः निश्रेयस मोक्षः तत्र नियुक्त इवेति नैश्रेयसिका मोक्षाभिलापी- 'हियसुहनिस्सेयसिए' हितमुखनैश्रेयसिकः कल्याणेच्छुः ‘हियसुहनिस्सेसकामए' हितमुखनिःशेपकामुक हितरूपं यत्सुखं तनिःशेषाणां सर्वेषां कामयते समीहते यः स तथा तत् तस्मात् 'तेणद्वेणं' तेनार्थेन तेन हेतुना हे गौतम ! 'सणकुमारेणं भवसिद्धिए जाव-नो अचरिमे' सनत्कुमारः खलु भवसिद्धिकः यावत्-चरमः अनेक श्रमणियोंका, 'यहणं सावयाणं' अनेक श्रावकोंका, 'महणं सावियाणं' अनेक श्राविकाओंका 'हियकामए' हितकामुक हैं । सुख की कारणभूत जो वस्तु है वह यहां हितशब्द से ली गई हैं। 'सहकामुए' उन्हें आनन्दरूप सुख प्राप्त होते रहें-इस वातका वह इच्छुक है । 'पत्थकामए' पथ्यकामुक है. दुःख से वे सदा बचे रहे इस बात का वह अभिलापी हैं। 'आणुकंपिए' क्यों कि वह करुणा का वरुणालयसमुद्र होने के कारण उन पर सदा दयाशील है। 'निस्सेयसिए' उन्हें मोक्षप्राप्त हो इस यातका वह अभिलापी है। 'हियसुहनिस्सेसकामए' हितरूप सुख इन सब को प्राप्त होते रहे इस यातकी वह कामना करते रहते है। 'से तेणटेणं गोयमा । सणंकुमारेणं भवसिद्धिए जाच णो अचरिमे' इस कारण हे गौतम । मैंने ऐसा कहा है कि सनत्कुमार भवसिद्धिक है यावत् चरम है । सावयाणं वहणं सावियाणं " भने श्राप भने श्रीवासार्नु " हियकामए " હિત ચાહનાર છે. અહીં સુખ આપનારી વસ્તુને હિત પદથી ગ્રહણ કરવામાં આવી છે. "सुहकामए" तेभने मान३५ सुमनी प्राप्ति थाय, Rनी मनावा छ, पत्थकामए * તેઓ તેમના પચ્ચકામુક છે–એટલે કે તેઓ સદા દુઃખથી મુક્ત २९ मेवी मलितापापा, "आणुकंपिए " ४२ाना सापाथी तमना ५२ मनु रामनारा 2, "निस्सेयसिए" तभने मोक्ष प्रा थाय, मेवी मामिलाया रामना। छ, “हियमुहनिस्सेसकामए" ते सोने ति३५ सुमनी प्राप्ति थाय मेवी मनापामा छे. "से तेणटेणं गोयमा ! सर्णकुमारेणं भवसिदिए जाव णो अचरिमे" गौतम! ते २२ में मे धुं समामपसिद्धिथी भगवती नोअचरम इति। यावत्करणाव सम्यग्दृष्टिः, परीतसंसारकः, मुलभवोषिका, आराधका-इति संग्रायम् । चरमशब्दार्यस्तु चरम एव भयो यस्यामामस्तिष्ठति, देश भवो वा चरमो यस्य सः, चरममनो या भविष्यति यस्य स चरम इति बोध्यः । 'सणंकुमारस्स णं भंते देविदस्स देवरणो' हे मदन्त ! सनत्कुमारस्य खलु देवेन्द्रस्य देवराजस्य केवइयं कालं ठिई पण्णता कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञता सनत्कुमारास्ये तृतीयदेवलोके सनत्कुमारेन्द्रस्य कियती स्थितिरस्ति ? 'गोयमा !' हे गौतम ! सनत्कुमारस्य 'सत्तसागरोबमाणि' सप्तसागरोपमाणि ठिई पणत्ता' स्थितिः माता-उक्ता। 'सेणं भंते' स खलु भदन्त ! सन्तकुमारः 'ताओ देवलोगाओ' तस्मात् देवलोकात् 'आउक्खएणं' आयुःक्षयेण 'जाव-कहिं उपजिहिई' यावत्- अचरम नहीं है। चरम शब्दका अर्थ इस प्रकार से है- चरम ही भव जिसको प्राप्त है वह चरम है। अथवा-चालूभव-जो देव का भव है-वह भव ही जिसका अन्तिम भव है वह चरम है। अथना चरम भव जिसका होगा वह चरम है। 'सणंकुमारस्सणं भंते । देविंदस्स देवरणो केवइयं कालं ठिई पण्णत्ता' अप सनत्कुमारकी स्थिति आ. दिके विषयमें प्रश्न करते हुए गौतम प्रभुसे पूछते हैं कि-हे भदन्त ! यह कहीये कि सनत्कुमारकी स्थिति कितनी है। सनत्कुमार तृतीयदेवलोकके अधिपति है। उनकी वहां कितनि स्थिति हैं ? तथा से भंते ! आउक्खएण जाव कहिं उववजिहिह वहां पर रहनेकी स्थिति के समाप्त होते ही वे उस तृतीय देवलोकसे चव कर यावत् कहां पर उत्पन्न होगे। देवभव के कारणभूत कर्मों की લઈને ચરમ પર્યન્તના પ્રશસ્ત ગુણવાળા છે, અભવસિદ્ધિકથી લઈને અચરમ પર્વતના અપ્રશસ્ત ગુવાળા નથી. “ચરમશબ્દનો અર્થ આ પ્રમાણે છે-આખરી ભવ જેને પ્રાપ્ત થયો છે તેને ચરમભાવસંપન્ન કહે છે. અથવા ચાલુ ભવ જ જેને આખરી ભવ છે તેને ચરમભવવાળા કહે છે. અથવા જેન એક આખરી ભવ કરવો પડશે તેને ચરમ ભાવવાળો કહે છે. સનકુમાર ઈન્દ્રનું આયુષ્ય પૂરું કરીને મનુષ્યવાવ પામીને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાના છે. તેથી તેમને ચરમભવ સંપન્ન કથા છે. હવે ગૌતમ અણગાર મહાવીર પ્રભુને સનસ્કુમારની સ્થિતિ આદિ વિષે પ્રશ્ન પૂછે – प्रश्न-" सणंकुमारस्स णं भंते । देविंदस्स देवरणो केवइयं कालं ठिई पण्णता ? હે ભદન્ત! ત્રીજા દેવલેકના અધિપતિ દેવેન્દ્ર દેવરાજ સનકુમારની स्थिति अनी छन्त्यां तभने २२वानी समय मर्यादा छ ? तथा "सेणं आउक्खएणं जाव कहि उववजिहिद" तेमा त्यांना तेभने। आयुय કરીને, ત્રીજા દેવલેકમાંથી આવીને કઈ ગતિમાં જન્મ લેશે? * म.टी. श. ३ उ.१ २.२९ सनत्कुमारस्य भवसिध्यादिपश्नस्वरूपनिरूपणम् ३०७ कुत्र-उत्पत्स्यते, उत्पन्नो भविष्यति । यावत्करणात् आयुःक्षयेण-आयुष्कर्म दलिकनिर्जरणेन, भवक्षयेण-देवभवनिवन्धनकर्मणां निर्जरणेन, स्थितिक्षयेण- आयुःकर्मणः स्थितेर्वेदनेन कुत्र गमिष्यति ? 'गोयमा ।' हे गौतम ! 'महाविदेदे बासे' महाविदेहे व महाविदेहक्षेत्रे 'सिज्झिटिइ' सेत्स्यति सिद्धो भविष्यति सकलकर्मरादित्येन कृतकृत्यो भविष्यति जाय-अंतं करेहिइ' यावत् अन्त- करिष्यति । यावत् करणात् 'युज्झिहिइ मुचिदिइ परिनिव्वाहिइ सव्वदुःखाणं' इति संग्रहः । अन्ते वायुभूतिः भगवतो वाक्य प्रामाणिकत्वेन उपसंहरति-सेवं भंते ! सेवं भंते ! इति । तदेवं भगवन तदेवं भगवन् इति । हे भगवन् ! भवता यत् प्रतिपादितम् तत् सर्वम् एनं-पूर्वोक्तरूपं सत्यमेव नतु तद्विपरीतम् । शास्त्रकारः पूर्वोक्तार्थसंग्रहार्थ गाथाद्वयीमाह-'छट-तुम मासो' इत्यादि । निर्जराका होना इसका नाम भवक्षय है और आयुःकर्मकी स्थितिका बेदन होना इसका नाम स्थितिक्षय है । इसका उत्तर देते हुए प्रमु उनसे कहते हैं-'गोयमा!' हे गौतम ! 'महाविदेहे चासे सिज्झहिइ' महा- विदेह क्षेत्रमें वे सीद्ध सकल कर्मोंसे रहित होते हुए कृतकृत्य होंगे- 'जाव अंतं करेहिइ' यावत् समस्त दुःखोंका अन्त करेंगे, अन्तमें वायु- भूति प्रभुके वाक्यका प्रामाणिक होनेके कारण उपसंहार करते है 'सेव भंते ! सेवं भंते ! हे भदन्त ! आपने जो प्रतिपादित किया है वह सब ऐसा ही-पूर्वोक्तरूपवाला-ही है अर्थात् सत्य ही है उससे विपरीत नहीं है। अब शास्त्रकार इन दो गाथाओं द्वारा उद्देशक कगित विषयका संग्रह करते हुए इस उद्देशकको समाप्त करते है-छट्टट्ठम इत्यादि- દેવભવના કારણરૂપ કર્મોની નિર્જરા થવી તેનું નામ ભવક્ષય છે, અને આયુ- કર્મની સ્થિતિનું વેદન કરવું તેનું નામ સ્થિતિ ક્ષય છે. Gh२-"गोयमा!" गौतम! तभनी स्थिति सात सापभनी ही छे. तेसा त्यांची पाने "महाविदेहे चासे सिज्झडिइ" महावित क्षेत्रमा भनु यातिमा उत्पन्न थईन सिद्धपाभरी "जाव अंतं करे" तेयो समस्त भनि। क्षय दराने કૃતકૃત્ય થઈ જશે અને સમસ્ત દુઃખના અંતકર્તા થશે. " सेवं भंते ! सेवं भंते " मा पो दास वायुभूति घर भगवानना ४५- નમાં પિતાની અપાર શ્રદ્ધા પ્રકટ કરે છે. તેઓ કહે છે, “હે ભદન્ત! આપની વાત તદ્દન સત્ય છે. આપની વાત યથાર્થ છે. તેમાં શંકાને સ્થાન જ નથી.” २मा उद्देशाने मते भाषel "छह छटम त्या" मायामा सारा सूत्रधारे भगवती नोअचरम इति। यावत्करणात् सम्पष्टिः, परीतसंसारकः, मुलभवोषिका, आराधका-इति संग्राणम् । चरमशब्दार्थस्तु परम एच भयो यस्यामाप्तस्तिष्ठति, देश भवो वा चरमो यस्य सः, परममयो या भविष्यति यस्य मा चरम इति बोध्यः। 'सणंकुमारस्स णं भंते देविदस्स देवरण्णो' हे गदन्त ! सनत्कुमारम्य खलु देवेन्दम्य देवरानस्य 'केवइयं कालं ठिई पण्णता कियन्तं कालं शितिः मनता सनत्कुमाराख्ये तृतीयदेवलोके सनत्कुमारेन्द्रस्य फियती स्थितिरस्ति ? 'गीयमा ! हे गौतम ! सनत्कुमारस्य 'सत्तसागरोवमाणि' सप्तसागरोपमाणि 'ठिई पणत्ता' स्थितिः माता-उक्ता। 'सेणं भंते' स खलु भदन्त ! सन्तकुमारः ताओ देवलोगाओं' तस्मात् देवलोकात् 'आउपखएणं' आयुःक्षयेण 'जाव-कहिं उपयन्जिहिड' यावद- अचरम नहीं है। चरम शब्दका अर्थ इस प्रकार से है. चरम ही भव जिसको प्राप्त है वह चरम है। अथवा-चालूभव-जो देव का भव है-वह भव ही जिसका अन्तिम भव है वह चरम है। अपना वरम भव जिसका होगा वह चरम है। 'सर्णकुमारस भंते । देविंदस्स देवरण्णो केवइयं कालं ठिई पपणत्ता' अप सनत्कुमारकी स्थिति आ- दिके विपयमें प्रश्न करते हुए गौतम प्रभुसे पूछते हैं कि-हे भदन्त ! यह कहीये कि सनत्कुमारकी स्थिति कितनी है। सनत्कुमार तृतीयदेवलोकके अधिपति है। उनकी वहां कितनि स्थिति हैं ? तथा ' से णं भंते ! आउक्खएणं जाव कहिं उपजिहिह पहां पर रहने की स्थिति के समाप्त होते ही वे उस तृतीय देवलोकसे चव कर यावत् कहां पर उत्पन्न होगे। देवभव के कारणभूत कर्मों की લઈને ચરમ પર્યાના પ્રશસ્ત ગુણવાળા છે, અવસિદ્ધિકથી લઈને અચરમ પર્વતના અપ્રશસ્ત ગુણવાળા નથી. “ચરમ શબ્દનો અર્થ આ પ્રમાણે છે-આખરી ભવ જેને પ્રાપ્ત થયેલ છે તેને ચરમભાવસંપન્ન કહે છે. અથવા ચાલુ ભવ જ જેને આખરી ભવ છે તેને ચરમભવવાળા કહે છે. અથવા જેને એક આખરી ભવ કરવો પડશે તેને ચરમ ભાવવાળે કહે છે. સનકુમાર ઈન્દ્રનું આયુષ્ય પૂરું કરીને મનુષ્યવાવ પામીને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાના છે. તેથી તેમને ચરમભવ સંપન્ન કથા છે. હવે ગૌતમ અણગાર મહાવીર પ્રભુને સનકુમારની સ્થિતિ આદિ વિષે પ્રશ્ન પૂછે છે– प्रश्न- सणंकुमारस्सणं भंते । देविदस्स देवरणो केवइयं कालं ठिई पण्णता ? હે ભદન્ત! ત્રીજા દેવલોકના અધિપતિ દેવેન્દ્ર દેવરાજ સનકુમારની स्थिति सानी छ-त्या तभने २डेवानी समय भय ही १ तथा "सेणं आउक्खएणं जाव कहिं उपजिहिइ" ते त्यांना भनो मायुय पर्ण કરીને, ત્રીજા દેવલેકમાંથી આવીને કઈ-ગતિમાં જન્મ લેશે? - तृतीयशतकस्य द्वितीयोदेशकस्य संक्षिप्तविपयविवरणम् । राजगृहे नगरे भगवत्समवसरणं परिपत्समागमन, भगवदर्मदेशना ध. मदेशनां श्रुत्वा परिपत्मतिगमनानन्तरं गौतमस्य महावीरम्पति असुरकुमार देवावासविषयकः प्रश्नः 'अमुम्कुमाराः क्व निवसन्ति ?' इत्यादि, ततो भग- वतः रत्नप्रभापृथिवीमध्ये अमुरकुमारावासकथनम् , ततः असुरकुमाराणाम् अधम्तृतीयवालुकाप्रभानामकनरकलोकपर्यन्तं गमनकथनम् , अधःसप्तमनरक- लोकगमनसामर्थ्यवर्णनश्च तत्र पूर्वभवप्रत्ययिकवैरिजनदुःखोत्पादनस्य भूत- पूर्वसुहृजनमुखोत्पादनस्य च गमन हेतुत्वकथनम् , ततःअनुराणाम् तिर्यग- तीसरे शतकके दूसरे उद्देशेका प्रारंभ- अब सूत्रकार तृतीय शतक का द्वितीय उद्देशेक प्रारंभ करते है। इस द्वितीय उद्देशका में जो विषय कहा हुआ है-उसका संक्षिप्त विवरण इस प्रकार से है- राजगृह नगर में महावीर प्रभुका आगमन, परिपदाका धर्मोपदेश श्रवण, उस परिपदा के जाने के बाद महावीर प्रभुसे गौतम का असुरकुमार देवों के आवास के विषय में कि 'असुरकुमार कहां रहते है' इत्यादि प्रश्न, असुरकुमार रत्न प्रभा पृथिवी के एकलाख अस्सी हजार योजन का रत्न प्रभापृथिवी का पिंड है उसके मध्य में रहते हैं इस प्रकार से भगवान् का उनके आवासों का कथन करनरूप उत्तर, तथा असुरकुमार नीचे वालुकाप्रभा नामक नरक पर्यन्त गमन करते है ऐमा प्रतिपादन और साथ में यह समझाना कि मप्तम नरक तक जानेकी उनमें शक्ति है। तीसरे नरशतक जो वे जाते है इसमें कारण यह है कि वे वहां अपने पूर्व भव के ત્રીજા શતકનો બીજો ઉદશક- હવે સૂત્રકાર ત્રીજા શતકના બીજા ઉદેશકની શરૂઆત કરે છે. તેમાં જે જે વિષયનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે, તે તે વિષયનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન નીચે પ્રમાણે છે- રાજગૃહ નગરમાં મહાવીર પ્રભુનું ગમન, પરિષદનું ધર્મોપદેશ શ્રવણ, ત્યાર બાદ ગીતમને મહાવીર પ્રભુને અસુરકુરાન આવા વિષે પ્રતને “અસુરકુમારે કયાં રહે છે ?” ઉત્તર– તેઓ રત્નપ્રભા પૃથ્વીના એક લાખ એંશી હજાર એજન પ્રાણ પિંડના મધ્ય ભાગમાં રહે છે. તેઓ નીચે વાલુકાપ્રભા નામની નરક સુધી જાય છે એવું પ્રતિપાદન અને તેઓ સાતમી નરક સુધી જઈ શકવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે, એ ભગવાન દ્વારા ઉત્તર તેઓ પિતાના પૂર્વ ભવના દુમિનેને પીડવા માટે, .

. ३०८ মশার अर्थात् तिप्यकस्य पटनाम तपय मासिकमनशनम् , अष्ट वर्षाणि साधुपर्यायः, कुरुदत्तपुत्रस्य तु अष्टमं तपः अर्धमासिकमनशनम् , मागाःसाधुपर्यायः, इति प्रथमगायार्थः । विमानानामुन्नत्यम् , गयानन्द्रादीनार परम्परं समीपे गमनम् , अवलोकनम् , आलापमलापी, कार्याणि, विवादाः ननिर्णयः, सनत्कुमारस्य मुभव्यत्यम् , इति चिनीयगायार्थः । एतदुद्देशकार्यरूपस्य विकुणाशक्तः ग्यरूपस्य मोकाभिधार्या नगया पति- पादितत्वात् उपनारेण एतद्देशकस्यापि मोकाशब्देन व्यवहारात् 'मोका समा' उद्देशकसमाप्त्यर्थे 'मोका समामा इत्युक्तम् ।। ।। मृ० २९ ॥ || तृतीयशनकस्य प्रथमोद्देशकः समाः ॥ इतिश्री जैनाचार्य-जनधर्मदिवाकर-पूज्यश्री घासीलालबति घिर- चितायां श्रीभगवतीमूत्रम्य प्रमेयचन्द्रिकाव्याख्यायां तृतीय- शतकम्य प्रशमोदेशका समाप्त ॥ ३-१ ॥ इन दो गाथाओंका अर्थ नल सत्रार्थ में लिम्व दिया गया है। इस उद्देशेमें विकृर्वणा शक्तिका स्वरूप प्रकट किया गया है- और प्रभुने इसका कथन मौका नामकी नगरी में किया है-इसलिये उपचार से इस उद्देशाका नाम मोका रख दिया गया है । इसी कारणसे इस उद्देशकका 'मोका' इस शब्दसे व्यवहार किया गया है ॥२९।। इस प्रकार तृतीय शतकका यह प्रथम उदेशक समाप्त हुआ। ॥ तृतीयशतक का प्रथम उद्देशक समाप्त हुआ ॥१॥ श्री जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर पूज्य श्री घासीलालजी महाराजकृत भगवतीसत्रकी प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शनकमें पहला उद्देशक समाप्त ॥३-१॥ આ ઉદ્દેશકને ઉપસ હાર કરતાં તેમાં જે વિષયોનું પ્રતિપાદન થયું છે તે વિષયને ઉલ્લેખ કર્યો છે. અને ગાથાને અર્થે મૂળ સ્વાર્થમાં સમજાવવામાં આવ્યો છે. આ ઉદ્દેશકમાં વિતુર્વણ શક્તિનું સ્વરૂપ બતાવ્યું છે. મોકા નામની નગરીમાં આ ઉદ્દેશકનું કથન ભગવા મહાવીર પ્રભુને શ્રીમુખે થયું હતું. તે કારણે આં ઉદ્દે શકનું નામ ક” રાખ્યું છે. આ પ્રમાણે ત્રીજા શતકનો પહેલો ઉદ્દેશક સમાપ્ત થશે. જે ઈતિશ્રી જૈનાચાર્ય જૈનધર્મ દિવાકર પૂજ્યશ્રી ઘસીલાલજી મહારાજ કૃત ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદર્શની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને પહેલે ઉદ્દેશક સમાપ્ત ૩-૧ . - अमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ.२ द्वितीयोदेशकस्यावतरणिका कालव्यतीतानन्तरं तेपामूर्ध्व लोकगमनपतिपादनम् , ततःशवर-पर-इंकण- शुतुअ - पण्ड - पुलिन्द नामकानाऽर्य किरातजातीयानां दुर्ग- परिखा-पर्वत कन्दरादिविपमपदेशरूपाश्रयेण अश्वसैन्यादिचतुरङ्गसैनिकोपरिआक्रमाध्यवसायवत् भमुराणाम् अहत्सिदजैनमुन्यादिसमाश्रयेण ऊर्ध्वलोकगमनाध्यवसायः, ततो महद्धिकामुराणामेवोर्ध्वगमनप्रतिपादनम् , प्रसङ्गात् ऊर्ध्वगमनाथ चमरेन्द्रस्य कथाप्रस्तावः, पूर्व भवे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे - विन्ध्यगिरिपादमूछे- मेलनगरे पूरणनामकगृहपतिरूपेण जन्म तस्य शुभाध्यात्मिकविचारानन्तरं दानामानाम प्रवज्याग्रहणम् नियमपूर्व कंचतुष्पुटककाष्ठमयप्रतिग्रहक पात्र- हो जाने के बाद असुरों का उर्ध्वगमन होता है ऐसा कथन, शवर वर्वर ढंकण, भुत्तुय, पण्ह, पुलिन्द, इन किरातजातीय अनार्यों का जैसे दुर्ग, परिखा, पर्वत, कन्दरा आदि विपम प्रदेशरूप स्थान के सहारे से अश्वसैन्य आदि चतुरंगवाली सेना के ऊपर आक्रमण करने का अध्यवसाय होता है उसी प्रकार से असुरकुमारों का अर्हत सिद्ध एवं जैनमुनि आदिके सहारे से उर्ध्वलोक में गमन करने का अध्यवसाय होता है ऐसा कथन, महद्धिक असुरों का ही ऊर्ध्वगमन होता है ऐसा कथन, प्रसंग से ऊर्ध्वगमन के निमित्त चमरेन्द्र की कथा का प्रस्ताव, पूर्व भव में जंयुद्धीप में, भारतवर्ष में, विन्ध्याचल के पादमूल में वेभेल नगर में पूरण नामक गृहपति के रूप में चमरेन्द्र का जन्म, शुभ आध्यात्मिक विचार के अनन्तर ही उसका दानामा नामकी प्रव्रज्या को अंगीकार करने का कथन, चार खाने वाले काष्ठ के पात्र में भिक्षाचर्या से प्राप्त अशन पान જેવી રીતે શબર, બર્બર, ટંકણ, ભુતુય, પહ, પુલિન્દ વગેરે કિરાત જાતિના અનાર્યો દુર્ગ, પરિખા, પર્વત, કન્દરા આદિ વિષમ પ્રદેશને સહારે અવરીન્ય આદિ ચતુરંગી સેના પર આક્રમણ કરવાને ટેવાયેલા હોય છે, એવી જ રીતે અસુરકુમારે પણ અહંત, સિધ અને જૈન મુનિને સહારે ઉર્વકમાં ગમન કરવાને અભ્યસ્ત હોય છે મહ- દ્ધિક અસુરનું જ ઉગમન થાય છે. પ્રસંગોપાત ઉર્ધ્વગમનને નિમિત્તે અમરેન્દ્રની કથાને પ્રસ્તાવ પૂર્વભવમાં જંબૂદ્વીપમાં ભારતવર્ષના વિંધ્યાચલ પર્વતની તળેટીમા વેસેલ નગરમાં પૂરણ નામના ગહસ્થ રૂપે ચમકને જન્મ શુભ આધ્યાત્મિક વિચાર પૂર્વક દાનામા નામની પ્રત્રજ્યા અંગીકાર કરવાનું કથન, ચાર ખાનાંવાળા કાષ્ઠ પાત્રમાં ભિક્ષાથી પ્રાપ્ત કરેલ અશન, પાન આદિના ચાર વિભાગ કરી નાખતે. , . भगवतीयो नन्दीवरद्वीपपर्यन्तगमनमतिपादनम् , तिर्यग् असंख्येयदीपसादपर्यन्तगमन सामर्थ्यप्रतिपादनच, तत्र अतां भगवतां जन्म -दीक्षा - केवलशानोत्पाद -निर्वाणमाप्तिमहोत्सव एवं तेपां तिर्यगूगमनहेतुरिति कथनम् । ततः तेपाममुराणाम् ऊर्य सौधर्मदेवलोकपर्यन्तगमननिरूपणम्, कई यावदच्युतदेवलोकपर्यन्तगमनसामय निरुपणत्र, तोलोकगमनहेतष देवा मुराणां शावतिकविरोधः, तत्र गत्वा लघुरस्नादिचौर्य करणम् , ततः देव द्वारा अनुराणां तदुपराधजन्यशारीरिक व्ययोत्पादनम् , असुराणाम् देवाना- प्सरसाश्च पारस्परिकव्यवहारकथनम् , ततः अनन्तोत्सर्पिणी-अनन्तावसर्पिणी वैरियो को दुःखोत्पादन करते है और भूतपूर्व अपने मित्रजनों को सुखी करने का प्रयत्न करते है। असुरकुमार तिरछे नन्दीश्वर बीप तक जाते हैं और उनमें असंख्यात दोप ममुद्रोतक जाने की योग्यता हैं-ऐसा समझना, तिर्यग् गमन में हेतु अर्हन्त प्रभुके जन्म, दीक्षा, केवलज्ञानोत्पाद और मोक्ष ये कल्याणक हैं। यद्यपि असुर- कुमार ऊंचे सौधर्म देवलोक तक जाते है, परन्तु उनमें अच्युत देवलोक तक जानेकी शक्ति है इस प्रकार का कथन, असुरकुमार जो ऊंचे सौधर्म देवलोक तक गमन करते है उसमें “देव और असुरों का शाश्वतिक वैर कारण है। ऐसा कथन । वहां जाकर असुरों द्वारा लघुरत्न आदिकों की चोरी करना और इस अपराध के कारण देवों द्वारा उन्हें शारीरिक दण्ड देना यह कथन । असुरों के और देवोंकी अङ्गानारूप अप्सराओं के पारस्परिक व्यवहार का कथन । अनन्त उत्सर्पिणी और अनन्त अवसर्पिणी कालके समास અને પૂર્વભવના મિત્રોને સુખ આપવા માટે ત્રીજી નરક સુધી ગમન કરે છે. અસુર કુમાર તિરછા નન્દીશ્વર દ્વીપ સુધી જાય છે, અને અસંખ્યાત દ્વીપ સુધી જવાને સામર્થ્ય તેઓ ધરાવે છે. તેઓ શા કારણે તિર્યલોકમાં જાય છે? અહંત પ્રભુના • જન્મ, દીક્ષા, કેવલજ્ઞાને ત્પાદન અને મેક્ષ, એટલા કલ્યાણ માટે તે ત્યાં જાય છે. જે કે અસુકુમારે સૌધર્મ દેવલોક સુધીની ઊંચાઈએ જાય છે, પણ અશ્રુત દેવ સુધી જવાને તેઓ સમર્થ છે. સીધમ દેવલોક સુધી તેમના મનનું કારણ વચ્ચેનું શાશ્વત વેર છે. ત્યાં જઈને અસુરકુમારે દ્વારા લઘુરત્નાદિની ચેરી કરાય છે અને દેવે તેમને તે અપરાધ માટે તેમને શારીરિક શિક્ષા કરે છે એવું કથન અને અને દેવાંગના રૂપ અપ્સરાઓના અરસપરસના વ્યવહારનું કથન, અનંત ઉત્સર્પિણી - અને અનંત અવસર્પિણી કાળ.સમાપ્ત થતાં અસુરેનું ઉર્ધ્વગમન થાય છે, એવું કથન. . તેમની - ममेयचन्द्रिका टीका श.३. उ. २ द्वितीयोद्देशकस्यावतरणिका ३१३. पणञ्च तत्र मघोनः इन्द्र' पाकशासनस्य शतक्रतोः सहस्राक्षस्य बज्रपाणेः पुरन्दरस्य शक्रस्य बिलासादिदर्शनेन चमरस्येयोत्पादः शक्रम्प्रति चमरस्य गालिप्रभृतिप्रदानम् , तस्यच चमरस्य समुत्पन्नानलस्य शक्रपराजयार्थ छद्मस्थ-महावीर-शरणाश्रयणम् , तदाश्रयेण परिघायुधग्रहणपूर्वकमेकाकिनः चमरस्य सौधर्मदेवशक्रम्पति प्रस्थानम् , प्रस्थानात्पूर्व चमरकृतवैक्रियशरीर निर्माणम् ऊर्ध्वमुत्पतता चमरेण कृत उत्पातो यथा वानव्यन्तराणां भागनाशः, ज्योतिपिक-चन्द्र-सूर्य ग्रहनक्षत्रताराणाम् विभागः, आत्मरक्षकदेवानां पलायनम् , ततः चमरस्य शक्रसमीपगमनम् तदद्वारेन्द्रकीलस्य तत्कृताकुट्टनं शक्राश्रित देवानां भयोत्पादनश्च, चमरोपरि शक्रस्य प्रकोपः, चमरस्य पलायनम् महावीर देवलोक तक चमरेन्द्र का अवलोकन, सौधर्मदेवलोक के अधिपति शक्रके विलास आदि के देखने से चमर के हृदय में ईर्ष्या का उत्पन्न होना, और इस कारण से शक के लिये गाली आदि देना, तथा ईर्ष्यालु चमरेन्द्र का शक के पराजय निमित्त छद्मस्थ महावीर की शरण आना, उनके आश्रय से चमर का अकेले ही परिघ नामका आयुध आदि शस्त्र लेकर शक्रके प्रति प्रस्थित होना, प्रस्थान के पहिले चमर द्वारा चैक्रिय शरीरो का निर्माण करना, ऊपर जाते हुए चमर के द्वारा उत्पात करना, वानव्यन्तरो का इसकारण से भाग- नाश होना इधर उधर भागना। ज्योतिष्क देव चन्द्र, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र एवं तारों का विभाग होना, आत्मरक्षक देवो का पलायन करना । शक के समीप चमर का आना, शक के द्वार पर रहे हुए इन्द्रकील की पिटाई होना, तथा शक्राश्रित देवों को भय उत्पन्न લેક સુધીના પ્રદેશનું તેના દ્વારા અવલોકન સૌધર્મ દેવલોકના અધિપતિ શકના વિલાસ આદિ જોઈને ચમરેન્દ્રના હૃદયમાં ઈર્ષાની ઉત્પત્તિને કારણે શકને ગાળ દઈને તેનું અપમાન કર્યું. શકને પરાજય આપવા માટે વધુ ચમરેન્દ્રનું છદ્યસ્થ મહાવીરને શરણે આવવાનું કથન આ ઉદેશકમાં આવે છે. તેમને આશ્રય મળવાથી ચમર એકલો જ પરિવા, આયુધ આદિ શસ્ત્રો લઈને શક્રેન્ડ સાથે લડવા જવાનું સાહસ કરે છે, રવાના થતાં પહેલાં અમર દ્વારા વૈક્રિય શરીરનું નિર્માણ કરાયું, ઉપર ગમન કરતા ચમરના ઉત્પાતોથી ત્રાસેલા વાનવ્યન્તર દેવોની નાસભાગ. જ્યોતિષ્ક દેવે ચન્દ્ર, સૂર્ય, રહે અને તારાઓનું વિભાગીકરણ થયાનું કથન, આત્મરક્ષક દેવે પલાયન થઈ ગયા. આ રીતે ચમરનું શક પાસે આગમનન્સેક્રના દ્વાર પર ઈનકીલને માર માર્યો, શક્રાશ્રિત भगवाही विशेपे मिक्षाचर्य या मासाशनपानादेः भागत्रयं पथिक-काकवानमत्त कच्छपादिभ्यो पित्तीर्यावशिष्टचतुर्थमागेनाहारप्रतिपादनपुरस्सरं पूरणस्यो प्रतपश्चर्याकरण पादपोपगमननामफानशनग्रहणप्रतिपादनत्र, ततः उद्मस्थरूपेण महावीरस्य दीक्षायाः एकादशवर्षानन्तरं मुममारपुरसमीपे ध्यानावस्थायां पूरणस्यागमनम् , घमरचचायाइन्द्ररदित्तस्वकथनम् , पूरणस्य च चालतपस्विनो द्वादश यर्याणि गान् मासिक-संलेखना-जूपणा-जूषि- तात्मनः पष्टिभक्तनामानशनच्छेदेन तीयतपःममावेण चमरचवायाम् चमरे- न्द्ररूपेण जन्मप्रतिपादनम् , चमरकृतसौधर्मपर्यन्तदेवलोकसाक्षात्कार निरू- आदिका विभाग करके रखना तीन भागों को पथिकों के लिये काकश्वान के लिये, मछलियोंके लिये, कच्छप आदि के लिये उसका देना ऐसा कथन, तथा अवशिष्ट चतुर्थभाग से अपने आहार के पूर्तिकरना ऐसा कथन, इस प्रकार से पूरण की उग्र तपस्या का वर्णन, पाद में उसके द्वारा गृहीत पादपोपगमन नामक अनशनका वर्णन, महावीर को दीक्षा लिये हुए जय ग्यारह ११ वर्ष व्यतीत हो चुके थे तब उनकी छद्मस्थावस्था में सुसुमारपुर के पास ध्याना वस्था की स्थिति में उनके समीप पूरण का आगमन, चमर चंचा: राजधानी का इन्द्र से रहित होना, पालतपस्वी पूरण का १२ घारह वर्ष तक तपस्या करना, अन्त में एक मासकी संलेखना धारण करना और ६० भक्तोका अनशन द्वारा छेदन करना, तीव्रतप के प्रभाव से चमरचचा में चमरेन्द्र के रूप में प्रण का जन्म होना, सौधर्म તેમાંથી ત્રણ ભાગ પથિક, કાગડા, કતરા, માછલાં, કાચબા આદિને અર્પણ અને બાકીના એક ભાગને પિતાના આહાર માટે ઉપગ, આ પ્રકારની પૂરણની ઉગ્ર તપસ્યાનું આ ઉદ્દેશકમાં વર્ણન કર્યું છે ત્યાર બાદ તેણે કરેલા પાદપપગમન નામને અનશનનું વર્ણન, જ્યારે મહાવીર સ્વામીને દીક્ષા અંગીકાર કર્યાને ૧૧ અગીયાર વર્ષ પસાર થઈ ગયાં હતાં અને છઠસ્થ અવસ્થામાં સુસુમારપુર પાસે ધ્યાન ધરી રહ્યા હતા ત્યારે પૂરણનું તેમની સમક્ષ આગમન. અમરચંટ રાજધાની ઈન્દ્રથી રહિત હોય છે. બાલતપસ્વી પૂરણની બાર વર્ષની ५ तपस्या, અને मे भासनो सथा.- भासना उपवास ઉગ્ર તપના પ્રભાવથી અમરચંચા રાજધાનીમાં ચમરેન્દ્ર રૂપે તેને જન્મ સૌધર્મ દેવ- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू०१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३१५ मूलम्-"तेणं कालेणं, तेणं समएणं रायगिहे नामं नयरे होत्था, जाव-परिसा पज्जुवासइ, तेणं कालेणं, तेणं समएणं चमरे असुरिंदेअसुरराया चमरचंचाए रायहाणिए, सभाए सु- हम्माए, चमरंसि सीहासणंसि, चउसट्टीए सामाणियसाहस्सीहि जाव-नट्ट विहि उवदंसेत्ता; जामेव दिसि पाउन्भूए तामेव दिसि पडिगए। भंते !' त्ति भगवं गोयमे समणं भगवं महावीरं वंदइ, नमसड़, एवं वयासी-अस्थि णं भंते इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए अहे असुरकुमारा देवा परिवसंति । गोयमा! णो इणहे समटे एवं जाव-अहे सत्तमाए पुढवीए, सोहम्मस्स कप्पस्स अहे जाव । अस्थिणं भंते ! ईसिप्पन्भाराए पुढवीए अहे असुरकुमारा देवा परिवसंति ! णो इणट्टे सम?। से कहि खाइणं भंते ! असुरकुमारदेवा परिवसंति ! गोयमा ! इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए असी उत्तर-जोयण सय सहस्स वाहल्लाए, एवं असुरकुमारदेववत्तवया, जाव-दिवाइं भोगभोगाई भुंज- माणा विहरंति, अस्थिणं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं अहे गति विसये ! हंता अत्थि, केवइयं च णं पभू ते असुरकुमाराणं देवाणं अहे गतिविसये पण्णत्ते ! गोयमा! जाव-अहे सत्त- माए पुढवीए, तचं पुण पुढवि गया य, गमिस्संति य किं प- त्तियं णं भंते ! असुरकुमारा देवा तच्च पुढविं गया य, गमि- फी महावीर प्रभु के प्रति भक्ति की प्रदर्शना, अन्त में चमर की स्थिति और सिद्धि का निरूपण करना ॥ કેન પ્રશ્ન-મરના મહાવીર પ્રભુ પ્રત્યેના ભકિતભાવનું પ્રદર્શન-ઉદેશકને અંતે અમરેન્દ્રની સ્થિતિ (આયુકાળ) નું નિરૂપણ.

- - ३१४ भगवती चरणशरणाश्रयण, शकस्य चमरम्मति वजमेपणानन्तरं विचिन्तनम् अर्थात ज्ञानेन चमरम्मति महावीरस्य कृपा प्रभावानुमन्धान पानापथ, ततः शक्रस्म स्वचनानुशरणम् , महावीरसकाशाद चतुरहलदरस्थितयजस्य गणग्रहणम् । महावीरम्पति शकस्य बन्दनं क्षमामार्थना, महावीरममावेण चमरम्य रक्षणम् , प्रक्षिप्तपुद्गलानामनुसरणहारा ग्रहणविषये गौतमम्य मनः पुद्गलगति विचारः, शक्रस्य चमरस्य बनस्य च गमनशक्तिकथनम् , तेषां परस्परं तुलना कालमानश्च, चमरस्य शोफा, शोककारण विषये चमरदेवानां प्रश्नः, चमरस्य महावीरम्पति भक्तिप्रदर्शनम् , चमरम्यान्ते स्थितिगिदिनिरूपणम् । . . होना, चमर के ऊपर इन्द्र शक्रका प्रकोप करना, चमर का भागना और महावीर की शरण में पहुंचना । शक का चमर के प्रति वज का प्रक्षेप करना और कुछ विचार करना। महावीर की चमर के ऊपर कृपा है ऐसा अवधिज्ञान द्वारा जानना और फिर इन्द्रका पश्चात्ताप करना, इन्द्र का वज्र के पीछे जाना । महावीर प्रभुसे चार अगुल दूर रहे हुए वनका इन्द्र द्वारा ग्रहण होना । महावीर प्रभुकी इन्द्र द्वारा वन्दना करना और उनसे क्षमा याचना करना। महा. वीर प्रभु के प्रभाव से चमर की रक्षा होना। प्रक्षिप्त पुग्दो के अनुसरणद्वारा ग्रहण करने के विषय में गौतम का प्रश्न करना । पुग्दलगति का विचार । शक्र की चमर की और वज्र की गति शक्ति का कथन । इनकी परस्पर में तुलना, कालमान चमर का शोक, शोक के कारण विषय में चमर देवों का प्रश्न, चमर દેવે ભયભીત થયા-શકેન્દ્રને ચમરેન્દ્ર પર પ્રકોપ થયે-પરિણામે અમર નાસીને મહા- વીરને શરણે આવ્યું. શક ચમરેન્દ્ર પર વજીને પ્રહાર કરીને આ પ્રમાણે વિચાર કરે છે. મહાવીરની કૃપાદૃષ્ટિ ચમર પર છે, એવું અવધિજ્ઞાન દ્વારા જાણીને ઇન્દ્રને વજ છોડવા માટે પશ્ચાત્તાપ થાય છે. ઈન્દ્રનું વજીની પાછળ ગમન, મહાવીર પ્રભુથી ચાર આંગળ દૂર રહ્યું ત્યારે ઈન્દ્ર દ્વારા વજી ગ્રહણ કરાય છે–શકેન્દ્ર દ્વારા મહાવીર પ્રભુને વંદ નમસ્કાર અને ક્ષમાયાચના. મહાવીર પ્રભુના પ્રભાવથી ચમરેન્દ્રની રક્ષા. પ્રક્ષિપ્ત પુદ્ગલેને અનુસરણ દ્વારા ગ્રહણ કરવા વિના ગૌતમના મનને ઉત્તર- શ્કલની ગતિ વિષે વિચારે-શ૪, ચમર અને વજન ગંતિ શક્તિનું કથન. તેમની એક બીજા સાથે સરખામણી, કાલમાન, ચમરને શેક–શેને કારણ વિષે. અમર

No text on this page.

भगवतीमो स्संति य ! गोयमा ! पुबवेरियस्स वा वेदणउदीरणयाए पुत्र संगइस्स वा वेदण उवसामणयाए, एवं खल्टु असुरकुमारा देवा तच्चं पुढवि गया य, गमिस्संति य, अस्थि णं भंते ! असुरकुमा- राणं देवाणं तिरियगति विसये पण्णते ! हंता अस्थि, केवइयं घणं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं तिरियं गइविसये पण्णते ! गोयमा ! जाव असंखेजा दीव-समुद्दा नंदिस्सरवरं पुणदिवं गया य, गमिस्सति य, किं पत्तियं ण भंते! असुरकुमारा देवा नंदिस्सरवरं दीवं गया य, गमिस्संति य ? गोयमा ! जे इमे अरिहंता भगवंता, एएसिणं जम्मण महेसुवा, निक्खमण महेसुवा, णाणुप्पाय महिमासुवा, परिणिव्वाण महिमासुवा, एवं खल्लु असुरकुमारा देवा नंदिस्सरवरं दीवं गया य, गमि- संति थ, अत्थिणं असुरकुमाराणं देवाणं उड गति विसए ? हंता, अस्थि, केवइयं च णं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं उडुंगतिविसए ? गोयमा ! जावऽच्चुए कप्पे, सोहम्मं पुणकप्प गया य, गमिस्संति य, किंपत्तियं णं भंते ! असुरकुमारा सोहम्मं कप्पं गया य, गमिस्संति य,! गोयमा ! तेसिणं दे- वाणं भवपच्चइ अवेराणुवंध, तेणं देवा बिकुब्वेमाणा, परि- यारेमाणा, वा आयदक्वे देवे वित्तासेंति, अहालहुसगाई रयणाई गहाय आमाए एगंतमंतं अवक्कमंति, अस्थि ण भंते ! तेसि देवाणं अहालहुसगाई रयणाई ? हंता, अस्थि, से क- हमिआणि पकरेंति ? तओ से पच्छा कार्य पव्वहंति, पभूर्ण देवा प्रमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ सू.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३१७ भंते ! असुरकुमारा देवा तत्थ गया चेव समाणा ताहि अ- च्छराहिं सद्धि दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरित्तए ? णो इणहे सम हे, से तेणं तओ पडिनियत्तंति, ततो पडिनियत्तिता इह मागच्छंति, जइणं ताओ अच्छराओ अढायंति, परिया- णंति, पभूणं ते असुरकुमारा देवा ताहिं अच्छराहिं सद्धि दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरित्तए ? अहणंताओ अच्छराओ नो आढायंति, नो परियाणंति, णो णं पभूते असुरकुमारो देवा ताहिं अच्छराहिं सद्धिं दिव्बाई भोगभोगाई भुंजणा विह- रित्तए, एवं खल्लु गोयमा! असुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं- गया य, गमिस्संति य, ॥ सू० १॥ छाया-तस्मिन् काले, तस्मिन् समये राजगृहं नाम नगरमासीत् , यावत्- पर्पत् पर्युपास्ते, तस्मिन् काले, तस्मिन समये चमरोऽसुरेन्द्रः असुररानश्चमर चश्चाया राजधान्याः, सभायाः सुधर्मायाः, चमरे सिंहासने चतुःपष्टचा 'तेणं कालेणं तेणं समएणं' इत्यादि । मन्त्रार्थ-(नणं कालेणं तेणं समएणं)उस काल और उस समय में (रायगिहे नामं नयरे होत्या) राजगृह नामका नगर था (जाव परिसा पज्जुवासई) यावत् परिपदा ने पर्युपासना की। (तेणं कालेणं तेणं समए चमरे असुरिंदे असुरराया) उस काल और उस समय में असुरराज असुरेन्द्र चमर (चमरचंचाए रायहाणीए) चमरचंचा राज- धानी के अन्दर (सभाए सुहम्माए) सुधर्मासभा में ( चमरंसि "तेणं कालेणं तेणं समएण" त्याह- सूत्रार्थ-(तेणं कालेणं तेणं समएण) ते आगे भने ते अभये (रायगिहे नामं नयरे होत्या) 13 नामे ना२ तु. (जाव परिसा पज्जुवासई) મહાવીર પ્રભુને ધર્મોપદેશ સાંભળીને પરિષદે તેમની પર્યું પાસના કરી, અને પરિષદનું विसन ययु, त्यां सुधार्नु पातव्य ही अपए ४२. (नेणं कालेणं तेणं समएणं चमरे अमरिंदे असुरराया) ते आणे भने ते समये असुन मसुरेन्द्र यभर - .

. भगानीयो स्संति य ! गीयमा ! पुषवेरियस्स वा वेदणउदीरणयाए पुर संगइस्स वा वेदण उवसामणयाए, एवं खल्लु असुरकुमारा देवा तञ्चं पुढवि गया य, गमिस्संति य, अस्थि गं भंते ! असुरकुमा- राणं देवाणं तिरियगति विसये पण्णते ! हंता अस्थि, केवइयं पणं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं तिरियं गइविसये पण्णत्ते ! गोयमा ! जाव असंखेजा दीव-समुदा नंदिस्सरवरं पुदिवं गया य, गमिस्सति य, किं पत्तियं ण भंते! असुरकुमारा देवा नंदिस्सरवरं दीवं गया य, गमिस्संति य ? गोयमा ! जे इमे अरिहंता भगवंता, एएसिणं जम्मण महेसुवा, निक्खमण महेसुवा, णाणुप्पाय महिमासुवा, परिणिव्वाण महिमासुवा, एवं खलु असुरकुमारा देवा नंदिस्सरवरं दीवं गया य, गमि- स्संति य, अत्थिणं असुरकुमाराणं देवाणं उड गति विसए ? हंता, अस्थि, केवइयं च णं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं उडुंगतिविसए ? गोयमा ! जावऽच्चुए कप्पे, सोहम्मं पुणकप्पं गया य, गमिस्संति य, किंपत्तियं णं भंते ! असुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य, गमिस्संति य, ! गोयमा! तेसिणं दे- वाणं भवपच्चइ अवेराणुबंध, तेणं देवा विकुब्वेमाणा, परि- यारेमाणा, वा आयदक्रवे देवे बित्तासेंति, अहालहुसगाई रयणाई गहाय आमाए एगंतमंतं अवकमंति, अत्थि भंते ! तेसिं देवाणं अहालहुसगाई रयणाई ? हंता, अस्थि, से क- हमिआणि पकरेंति ? तओ से पच्छा कार्य पव्वहंति, पभूर्ण , प्रमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ सू.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणच ३१७ भंते! असुरकुमारा देवा तत्थ गया चेव समाणा ताहि अ- च्छराहिं सद्धिं दिवाइं भोगभोगाई भुंजमाणा विहरित्तए ? णो इणटे समठे, से तेणं तओ पडिनियत्तंति, ततो पडिनियत्तिता इह मागच्छंति, जइणं ताओ अच्छराओ अढायंति, परिया- णंति, पभूणं ते असुरकुमारा देवा ताहिं अच्छराहिं सद्धि दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरित्तए ? अहणंताओ अच्छराओ नो आढायंति, नो परियाणंति, णो णं पभूते असुरकुमारो देवा ताहि अच्छराहिं सद्धिं दिव्वाई भोगभोगाई भुंजणा विह- रित्तए, एवं खल्लु गोयमा ! असुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं- गया य, गमिस्संति य, ॥ सू० १ ॥ छाया-तस्मिन् काले, तस्मिन् समये राजगृहं नाम नगरमासीत् , यावत्- पर्पत् पर्युपास्ते, तस्मिन् काले, तस्मिन समये चमरोऽसुरेन्द्रः अमरराजश्वमर चचाया राजधान्याः, सभायाः सुधर्माया:, चमरे सिंहासने चतुःषष्ट्या 'तेणं कालेणं तेणं समएणं' इत्यादि। सूत्रार्थ-(नणं कालेणं तेणं समएण)उस काल और उस समय में (रायगिहे नामं नयरे होत्या) राजगृह नामका नगर था (जाव परिसा पज्जुवासई) यावत्- परिपदा ने पर्युपासना की। (तेणं कालेणं तेणं समएणं चमरे असुरिंदे असुरराया) उस काल और उस समय में भसुरराज असुरेन्द्र चमर (चमरचंचाए रायहाणीए) चमरचंचा राज- घानी के अन्दर ( सभाए सुहम्माए) सुधर्मासभा में (चमरंसि "तेणं कालेणं तेणं समएण" याहि- सूत्रार्थ-(तेणं कालेणं तेणं समएण) ते आणे भने ते अभये (रायगिहे नाम नयरे होत्या) PAN नामे न तु. (जाव परिसा पज्जुवासई) મહાવીર પ્રભુને ધર્મોપદેશ સાંભળીને પરિષદે તેમની પર્ય પાસના કરી, અને પરિષદનું विसई न थयु, त्यां सुधार्नु तथ्य भी अs ४२. (नेणं कालेणं तेणं समएणं चमरे अमुरिंदे असुरराया) ते आणे भने त समये अभु। असुरेन्द्र यभर ३१६ भगवती स्संति य ! गीयमा ! पुबवेरियस्स वा वेदणउदीरणयाए पुन संगइस्स वा वेदण उवसामणयाए, एवं खलु असुरकुमारा देवा तचं पुढचं गया य, गमिस्संति य, अस्थि णं भंते ! असुरकुमा- राणं देवाणं तिरियगति विसये पण्णते ! हंता अत्थि, केवइयं घणं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं तिरियं गइविसये पण्णत्ते ! गोयमा ! जाव असंखेजा दीव-समुद्दा नंदिस्सरवरं पुणदिवं गया य, गमिस्सति य, किं पत्तिय ण भंते! असुरकुमारा देवा नंदिस्सरवरं दीवं गया य, गमिस्संति य ? गोयमा ! जे इमे अरिहंता भगवंता, एएसिणं जम्मण महेसुवा, निक्खमण महेसुवा, णाणुप्पाय महिमासुवा, परिणिव्वाण महिमासुवा, एवं खलु असुरकुमारा देवा नंदिस्सरवरं दीवं गया य, गमि- स्मेति य, अस्थिणं असुरकुमाराणं देवाणं उड गति विसए ? हंता, अस्थि, केवइयं च णं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं उडुंगतिविसए ? गोयमा ! जावऽच्चुए कप्पे, सोहम्मं पुणकप्पं गया य, गमिस्संति य, किंपत्तियं णं भंते ! असुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य, गमिस्संति य,! गोयमा! तेसिणं दे- वाणं भवपच्चइ अवेराणुबंध, तेणं देवा बिकुब्वेमाणा, परि- यारेमाणा, वा आयदक्रवे देवे वित्तासेंति, अहालहुसगाई रयणाई गहाय आमाए एगंतमंतं अवक्कमंति, अस्थि णं भंते ! तेसिं देवाणं अहालहुसगाई रयणाई ? हंता, अत्थि, से क- हमिआणि पकरेंति ? तओ से पच्छा कार्य पव्वहंति, पभूर्ण , प्रमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ सू.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३१७ भंते ! असुरकुमारा देवा तत्थ गया चेव समाणा ताहि अ- च्छराहिं सद्धिं दिवाइं भोगभोगाइं भुंजमाणा विहरित्तए ? णो इणढे समहे, से तेणं तओ पडिनियत्तंति, ततो पडिनियत्तिता इह मागच्छंति, जइणं ताओ अच्छराओ अढायंति, परिया- णंति, पभूणं ते असुरकुमारा देवा ताहिं अच्छराहिं सद्धि दिवाई भोगभोगाइं भुंजमाणा विहरित्तए ? अहणंताओ अच्छराओ नो आढायंति, नो परियाणंति, णो णं पभूते असुरकुमारो देवा ताहि अच्छराहिं सद्धिं दिव्वाई भोगभोगाइं भुंजणा विह- रित्तए, एवं खल्ल गोयमा! असुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं- गया य, गमिस्संति य, ॥ सू० १ ॥ छाया-तस्मिन् काले, तस्मिन् समये राजगृहं नाम नगरमासीत् , यावत्- पर्पत् पर्युपास्ते, तस्मिन् काले, तस्मिन समये चमरोऽसुरेन्द्रः अमरराजश्वमर चञ्चाया राजधान्याः, सभायाः सुधर्माया:, चमरे सिंहासने चतुःपष्टया 'तेणं कालेणं तेणं समएणं' इत्यादि । सूत्रार्थ-(नणं कालेणं तेणं समएणं)उस काल और उस समय में (रायगिहे नामं नयरे होत्था) राजगृह नामका नगर था (जाव परिसा पज्जुवासई) यावत् परिपदा ने पर्युपासना की। (तेणं कालेणं तेणं समएणं चमरे असुरिंदे असुरराया) उस काल और उस समय में भसुरराज असुरेन्द्र चमर (चमरचंचाए रायहाणीए) चमरचंचा राज- धानी के अन्दर (सभाए सुहम्माए) सुधर्मासभा में (चमरंसि "तेणं कालेणं तेणं समएण" स्याह- सूत्रार्थ-(तेणं कालेणं तेणं समएण) ते ॥णे भने ते अभये (रायगिहे नाम नयरे होत्या) २ नामे नगर 8तु. (जाव परिसा पज्जुवासई) મહાવીર પ્રભુને ધર્મોપદેશ સાંભળીને પરિષદે તેમની પર્યું પાસના કરી, અને પરિષદનું पिसन ययु, त्यां सुधार्नु पतिथ्य महा अs ४२. (तेणं कालेणं तेणं समएणं चमरे असुरिंदे असुरराया) ते अणे भने ते समये असुरक्षा असुरेन्द्र यभर . .

. ३१८ मगवती सामानिफसाहस्रीमिः यावर नाटपविधिम् उपदर्य यामेव (यस्यामेवारिस मादुर्भूतः, तामेव तस्यामेव दिशि प्रतिगतः 'भगवन.' इति भगवान गौतमः श्रमणं भगवन्तं महावीर चन्दते, नमस्यति, ( वन्दित्ता नमस्थित्वा) एवम् अवादीत-अम्ति भगवन ! अम्या रत्नमभायाः पृथिव्या भयोऽभुरकुमाराः देवाः परिवसन्ति? गौतम ! नायमर्यः समयः,संभरति परम् यावन-अधः सप्तस्याः पृषि- सिंहासणंसि ) चमर नाम के सिंहासन पर बैटा हुआ (बउसडीए सामाणियसाहस्सीहिं जाव नविहिं उपदंसेसा) तथा चौसठ हजार सामानिक देवताओं से युक्त हुआ यावत् नाटयविधि को दिखाकर (जामेव दिसिं) जिस दिशा से (पाउम्भूप) प्रकट हुआ धा (तामेव दिसिं पडिगए) उसी दिशा में पीछे वापिस चला गया। (भंते ! त्ति भगवं गोयमे समर्णभग महावीरं चंदह नमसइ) हे भदंत ! इस प्रकार से संबोधित करके भगवान गौतम ने श्रमण भगवान महावीर प्रभु को वंदना की और नमस्कार किया। ( एवं धयासी) फिर उन्होंने उनसे इस प्रकार पूछा (अस्थिणं भंते। इमीसे रयण- प्पभाए अहे असुरकुमारा देवा परिवसंति) हे भदन्त । इस रत्न प्रभा पृथिवी के नीचे असुरकुमार देव रहते हैं क्या ? ( गोयमा।) हे गौतम। (णो इण? सम?) यह अर्थ समर्थ नहीं है। (एवं जाव (चमरचंचाए रायहाणीए) यशश्यया पानामा (समाए मुहम्माए) सुधमा समामा (चमरंसि सिंहाससि) यभर नाम सिंहासन ५२ मे त ( चउस- हीए सामाणिय साहस्सीहिं जाव नट्टविहि उवदंसेत्ता) यासह वा तना सलामi Rl Sता. त्याथी २३ रीने "nteयविधि मतावान (जामेव दिसि पाउन्भूए वामेवदिसि पडिगए) ने मिथी प्रकार या त त हिशाम પાએ ફરી ગયા, સુધીનું વકતવ્ય ગ્રહણ કરવું (અહીં મહાવીર પ્રભુના સમવસરણ માં અમરેન્દ્ર આદિના આગમનનું વર્ણન આગળ મુજબ સમજવું) त्या२६ (भंते ! ति भगवं गोयमे समर्ण भगवं महावीरं वंदइ नमसइ) હે ભદન્ત” એવું સંબોધન કરીને, ભગવાન ગૌતમે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને arent , नभ-४१२ या. (एवं बयासी) भने र प्रभारी न ५७ये।- (अत्थिणं भंते ! इमीसे रयणप्पभाए अहे अमरकुमारा देवा परिवसंति ) 3 महन्त ! शुभसुरशुमार हेयो २५ पृथ्वीनी नीय छ ? (गोपमा ! णो इणहे समझे) गौतम ! मे पात साया नथी (एवं जाव अहे सत्तमाएपुढवीए, . લાખ સામાન " ममेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ.२ सू०१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३१९ व्याः सौधर्मस्य कल्पस्य अधो यावत्, अस्ति भगवन् ? ईपत्माग्मोरायाः पृथिव्याः अघोऽसुरकुमाराः देवाः परिवसन्ति ? नायमर्थः समर्थः अथ कुत्र पुनर्भगवन् ! अमुरकुमाराः देवाः परिवसन्ति ? गौतम ! अस्याः रत्नप्रभायाः पृथिव्याः अशीत्युत्तरयोजनशतसहस्रबोहल्यायाः- एवम् अमुरकुमारदेववक्तव्यता, यावत् दिव्यान् भोगभोगान् भुञ्जाना विहरन्ति, अस्ति भगवन् ! अमुरकुमाराणां अहे मत्तमाए पुढवीए, सोहम्मस्स कप्पस्स अहे जाव) इसी प्रकार से सप्तम पृधिवी के नीचे भी असुरकुमार देव नहीं रहते हैं । सौधर्म से लेकर और यावत् दूसरे कल्पों के भी नीचे असुरकुमार देव नहीं रहते हैं। (अस्थि णं भंते । ईसिप्पन्भाराए पुढवीए अहे असुरकुमारा देवा परिवसंति ) हे भदंत । जो ईपत्प्रारभारा पृथिवी है क्या उसके नीचे असुरकुमार देव रहते हैं ? (णो इणटे मम?) हे गौतम यह भी अर्थ समर्थ नहीं है । (से कहिं खाइ णं भंते ! असुरकुमारा देवा परिवसंति) तो फिर हे भदंत ! असुरकुमार देव कहां रहते हैं ? ( गोयमा !) हे गौतम ! (इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसय सहस्स पाहल्लाए एवं असुरकुमार देव- वत्तव्वया) एक लाख ८० हजार योजन मोटी इस रत्नप्रभा पृधिवी है उसके अन्तराल में असुरकुमार देव रहते हैं। यहां पर असुर- कुमारों संबंधी समस्त वक्तव्यता कहनी चाहिये । (जाव दिव्वाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरति) यावत् वे दिव्यभोगोंको भोगते सोहम्मस्स कप्पस्स) से प्रभारी सातभी पृथ्वी (न२४) पय-तना पर પૃથ્વીની નીચે અસુરકુમાર દે રહેતા નથી સૌધર્મ દેવકથી લઈને કેઈપણ દેવ- सनी नाथे पर तमा रहेता नथी. (अत्थि णं भंते ! ईसिप्पम्भाराए पुढवीए अहे असुरकुमारा देवा परिवसंति) 3 महन्त ! शु मसुरभार । ४५.प्रामा२N पृथ्वीनी नीये २ छ ? (णो इण सम) गौतम । मे पात पपरामर नथी. (से कर्हिखाइणं भंते ! अमरकुमारा देवा परिवसंति?) as arra ! मसुरभार यां २छ ? (गोयमा !) गौतम! इमीसे रयणप्पभाए पुढ- बीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए - एवं असुरकुमार देववत्तव्बया) એક લાખ એંસી હજાર જન પ્રમાણવાળી આ રત્નપ્રભા પૃથ્વીની મધ્યમાં અસુર- भार । २ ७. मी मसु२४भानुं समस्त वर्णन २j नये. (जाव दि. नाई भोगभोगाई मुंजमाणो विहरति) तम्मा दिव्य मोगा माग छ भने मान ३२० भगवतीले देवानाम् अधोगतिविषयः ! हन्त, अस्ति, कियच्च प्रास्तेभाम पर अमाराणां देवानाम् अधोगतिविषयः प्रमः ! गौतम ! यावत्-अधः सम्या पृथिव्याम् , तृतीयां पुनः पृथिवीम् गताभ गमिष्यन्ति च, किंमत्ययं भगवन् ! हुए आनंद से अपना समय व्यतीत करते रहते हैं। ( अस्थिर्ण भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं अहे गति विसय) हे भदन्त ! उन असुरकुमारों में ऐसी शक्ति है जो थे अपने स्थान से नीचे जा सके ? (ईता अस्थि) हे गौतम ! हां उन असुरकुमारों में ऐसी शक्ति है कि जिसके कारण वे अपने स्थान से नीचे जा सकते हैं । (केवइयं च णं पभू ते असुरकुमाराणं देवाणं अहे गति विसए पण्णते) हे भदन्त ! वे असुरकुमार यदि अपने स्थान से नीचे जा सकते हैं तो कहांतक नीचे जा सकते हैं? (गोयमा जाव हे सत्तमाए पुढवीए) हे गौतम ! वे असुरकुमार नीचे यावत् सप्तम पृथिवी तक जा सकते हैं। परन्तु यह यहां तक जा सकने का उनका केवल सामर्थ्य प्रदर्शन है। यदि वे जाना चाहें तो यहांतक जा सकते हैं। पर अभीतक वे यहां तक गये नहीं हैं न जाते है और न आगे भी जायेंगे। यह तो केवल उनकी नीचे जाने की शक्ति का प्रदर्शन मात्र है। (तच पुण पुढविं गया य गमिस्संति य) ये तो नीचे तीसरी पृथिवी तक पहिले गये है, वर्तमान में जाते श्री पाताने समय व्यतीत ४२ छ, त्यो सुधार्नु यन गडी न. (अस्थिणे भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं अहे गतिविसए ?) & it-a ! तेगा तमन्ना સ્થાનની નીચે જવાને સમર્થ છે ખરા ? (हंता अत्थि) गौतम ! ते असुमार वो भनी थानथी नाय । पाने समय छे. (केवइयं च णं पभू ते असुरकुमाराणं देवाणं अहे गति विसए पपणते !) | असुमार व तमना स्थानी से नी । A ® ? (गोयमा ! जाव अहे सत्तमाए पुढवीए) गौतम ! तेमा सातभी પૃથ્વી સુધી નીચે જઇ શકે છે. પણ તેમનું સામર્થ્ય બતાવવાને માટે જ આ કથન કરાયું છે. તેઓ ધારે તે સાતમી પૃથ્વી સુધી નીચે જઈ શકવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે. પણ આજ સુધી તેઓ ત્યાં સુધી ગયા નથી, જતા નથી અને જશે પણ નહીં. તેમની Als मतावाना तुया पत वा उपाभा माली छ. तिचं पुण पुरवि गया य गमिस्संति य) ता. नाय l Yी सुधी भूत या छ, . प्रमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ म. १ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणच ३२१ अमरकुमाराः देवास्तृतीयां पृथिवीं गताश्च गमिष्यन्ति च गौतम ! पूर्ववैरि- कस्य चा वेदनोदीरणतया, पूर्वसंगतस्य वा वेदनोपशमनतया, एवं खलु असु- रकुमारा: देवा स्तृतीयां पृथिवीं गताच, गमिष्यन्तिच, अस्ति भगवन् ! मम्मरकुमाराणां देवानां तिर्यगूगतिविषयः प्रज्ञप्तः ! हन्त, अस्ति, कियरच भगवन् ! अमुरकुमाराणां देवानां तिर्यगगतिविपयः प्रज्ञप्तः ! गौतम ! है और आगे भी वहीं तक जायेंगे। (किं पत्तियं णं भंते ! असुर- कुमारा देवा तच्च पुढविं गया य गमिस्संति य) हे भदन्त ! ये भसुरकुमार देव तीसरी पृथिवी तक जाते हैं, गये है और जायेंगे इसमें क्या कारण है ? (पुव्ववेरियस्स चा वेयण उदीरणयाए, पुध- संगइस्स चा वेदण उवसामणयाए एवं खलु असुरकुमारा देवा ताचं पुढवि गया य गमिस्संति य) हे गौतम! अपने पुराने पूर्वभव के शत्रु को दुःख देने के लिये तथा पूर्वभव के अपने मित्र की वेदना शांत करने के लिये सुखी करने के लिये असुरकुमार देव तीसरी पृथिवी तक पहिले गये है प्रसंग वश वर्तमान में भी जाते हैं आगे मी ये वहाँ जायेंगे। (अस्थि णं भंते । असुरकुमाराणं देवाणं तिरि- यगइविसर पण्णत्ते) हे भदन्त ! असुरकुमार देवों में क्या ऐसी शक्ति है जो वे अपने स्थान से तिरछे जा सकें ! (इंता अत्थि) हे गौतम ! हां असुरकुमार देवों में अपने स्थान से तिरछे जानेकी शक्ति हैं। (केवइयं च णं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं तिरियं पतभानमा य ॐ भने भविष्यमा नये. (किं पत्तिय णं भंते ! अमरकुमारा देवा तच पुढवि गया य गमिस्संति य !) ard ! मसुमार देव ॥ २२ ત્રીજી પૃથ્વી સુધી જતા હતા, જાય છે અને જવાના પણ છે. (ત્રણે કાળે તેઓનું ત્યાં શા કારણે ગમન થાય છે!) (पुब्बवेरियस्स चा वेयणा उदारणयाए, पुच्चसंगइस्स वा चेदण उवसा- मणयाए एवं खल्लु अमरकुमारी देवा नच्च पुढवि गया य गमिस्संति य) છે ગૌતમ! પોતાના પૂર્વ ભવના શત્રુને દુ:ખ દેવાને માટે તથા પૂર્વભવના મિત્રને સુખ દેવાને માટે અસુરકુમાર દેવ ત્રીજી પૃથ્વી (નાક) સુધી ભૂતકાળમાં જતા હતા, पभानमा जय छ भने भविष्यमा ५ . ( अस्थिणं भंते ! असरकुमाराणं देवाण तिरियगइविसए पण्णत्ते ? ) है त ! मभुरभार ४२॥ पाताना स्थान ति२vi पाने समर्थ छ म ? (हंता अत्थि) हे गौतम ! पोताना स्थानी तिरछी माने तो सभ - केवड यं च णं भंते । असुरकुमाराणं ३२० भगवती देवानाम् अधोगतिविपयः । हन्त, अस्ति, किया प्रास्तेषाम अपुर- कुमाराणां देवानाम् अधोगतिविषयः प्रज्ञः! गौतम । यावत्-अधः साम्यो पृथिव्याम् , तृतीयां पुनः पृथिवीम् गता गमिप्यन्ति च, किंमत्ययं भगवन ! हुए आनंद से अपना समय व्यतीत करते रहते हैं। (अस्थिर्ण भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं अहे गति विमए) हे भदन्त ! उन असुरकुमारों में ऐसी शक्ति है जो थे अपने स्थान से नीचे जा सके ? (हंता अस्थि) हे गौतम ! हां उन असुरकुमारों में ऐसी शक्ति है कि जिसके कारण वे अपने स्थान से नीचे जा सकते हैं । (केवइयं च णं पभू ते असुरकुमाराणं देवाणं अहे गति विसा पण्णत्ते) हे भदन्त ! वे असुरकुमार यदि अपने स्थान से नीचे जा सकते हैं तो कहांतक नीचे जा सकते हैं ? (गोयमा जाव ओ सत्तमाए पुढचीए) हे गौतम ! वे असुरकुमार नीचे यावत् सतम पृथिवी तक जा सकते हैं। परन्तु यह यहां तक जा सकने का उनका केवल सामर्थ्य प्रदर्शन है। यदि वे जाना चाहें तो यहांतक जा सकते हैं। पर अभीतक वे वहां तक गये नहीं हैं न जाते हैं और न आगे भी जायेंगे। यह तो केवल उनकी नीचे जाने की शक्ति का प्रदर्शन मात्र है। (तच पुण पुदि गया य गमिस्संति य) ये तो नीचे तीसरी पृथिवी तक पहिले गये है, वर्तमान में जाते थी पोताना समय व्यतीत २ छ, त्यो सुधार्नु यन AT R. (अस्थिर्ण भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं अहे गतिविसए ?) से महन्त ! तसा तमन સ્થાનની નીચે જવાને સમર્થ છે ખરો ? (हंता अत्थि) गौतम ! ते असुशुमार तमना थानथी नीor वाने समय छे. (केवइयं च णं पभू ते असुरकुमाराणं देवाणं अहे गति विसए पगत्ते ! ) 3 महन्त ! मसुमार हेवे। तमना स्थानी से नी ! A छ ? (गोयमा ! जाव अहे सत्तमाए पुढवीए) अ गौतम ! ते साती પૃથ્વી સુધી નીચે જઇ શકે છે. પણ તેમનું સામર્થ્ય બતાવવાને માટે જ આ કથન કરાયું છે. તેઓ ધારે તે સાતમી પૃથ્વી સુધી નીચે જઈ શકવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે. પણ આજ સુધી તેઓ ત્યાં સુધી ગયા નથી, જતા નથી અને જશે પણ નહીં. તેમની alk मतावान तुथी उपइत पापामा भावी छे. (तच पुण पावि गया य गमिस्संति य) तेया नीये श्री Yी सुधी भूतमा भ्या . अमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ सु. १ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणच ३२३ गमिष्यन्ति च, अस्ति अमुरकुमाराणां देवानाम् ऊर्ध्व गतिविषय ! हन्त, अस्ति, कियच्च भगवन् ! अमुरकुमाराणां देवानाम् ऊर्च गतिविपयः ! गौतम ! यावत्-अच्युतः कल्पः, सौधर्म पुनःकल्प गताच, गमिष्यन्ति च, किंपत्ययं भगवन् ! असुरकुमाराः देवाः सौधर्मकल्पं गताश्च गमिष्यन्ति च । गौतम ! हे गौतम । जो ये अरिहंत भगवंत हैं इनके जन्मकल्याणक के उत्सव में, दीक्षा कल्याणक के उत्सव में, ज्ञानकल्याणक के उत्सव में ये असुरकुमार देव नंदीश्वर द्वीपतक जाते हैं गये हैं और आगे भी जायेंगे। (अत्थिणं असुरकुमारदेवाणं उ गईविसए) हे भदन्त ! ऊर्घलोक इन असुरकुमार देवोंको गति का विषय है क्या ? (हंता अत्यि) हे गौतम ! हां उर्ध्वलोक इन असुरकुमारों की गति का विषय है। (केवइयं च णं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं उड गईवि- सए) हे भदंत ! यदि ये असुरकुमार देव उप्रलोक में जा सकते है तो कितने ऊँचे तक जा सकते है ? (गोयमा) हे गौतम । (जीव भच्चुए कप्पे) ये यावत् अच्युत कल्पतक जा सकते है। (सोहम्म कप्पं पुणे गया य गमिस्संति य) सौधर्मकल्पतक तो ये गये है, जाते है और आगे भी जायेंगे। (किं पत्तियणं भंते । असुरकुमार देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य) हे भदंत । असुरकुमार देय હે ગૌતમ ! અહીં તેના જન્મોત્સવમાં, દીક્ષા ઉત્સવમાં અને જ્ઞાનોત્સવમાં (કેવળ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ સમયના ઉત્સવમાં ) હાજરી આપવાને માટે અસુરકુમાર દે નંદીશ્વર દીપ સુધી જતા હતા, જાય છે અને જશે. अन-( अत्थिणं भंते । असुरकुमाराणां देवाणां उट्ट गईविसए !) હે ભદન્ત ! શું અસુરકુમારે áલેકમાં ગતિ કરી શકવાને સમર્થ છે? उत्तर-(हंता अत्थि) , असुरमा समां पy गति 30 श. 4-(केवइयं च णं भंते ! अमुरकुमाराणं देवाणं उड्ढ गई विसए !) હે ભદન્ત ! અસુરકુમાર દેવ ઊર્વલોકમાં કેટલે ઊંચે જઈ શકે છે ? उत्तर -(गोयमा ! जाव अच्चुए कप्पे) तमे। अयुत ४८५ सुधीश छ (सोहम्मं कप्पं पुण गया य गमिस्संति य) पY ५२५२ तो तेथे सोधभ६५ સુધી જ ગયા છે, જાય છે અને જશે અચુત ક૫ સુધી તેઓ જઈ શકવાને સમર્થ છે, એ વાત તે તેમનું સામર્થ્ય બતાવવા માટે જ કહેલી છે. R- किं पत्तियं णं भंते असुरकुमार देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमि- .. 'भगवती यावत-असंग्च्पेया द्वीपसमुद्राा, नन्दीश्वरवरं पुनीपं गताप गमिष्यन्ति , प्रत्ययें (फः प्रत्ययः) भगवन् ! अमुरकुमाराः देवाः नन्दीरवरवरद्वीपं गताच, गमिप्यन्ति च ! गौतम ! ये उमे अन्तिो भगवन्तः, पतेपां जन्ममहे वा, निष्क्रमणमहेषु या ज्ञानोत्पादगहिमा (महिमम) या परिनिर्वाणमहिमा (महिमस) या, एवं खलु असुरकुमारा: देवाः नन्दीश्वरवर दीपं गताच गइविसर पण्ण) हे भदन्त ! चे असुरकुमार देव अपने स्थान से कहांतक तिरछे जा सकते है? (गोगमा। जाय असंखेना दीवस- मुहा नंदिस्सरवरं दीवं गया य गमिस्संति प) है गौतम। यावत् असंख्यात द्वीप समुद्रतक तिरछे जाने की उन असुरकुमारों में शक्ति है ! पर वे अभीतक बहातक न गये है, न जाते है और न आगे भी जायेंगे, यह तो उनकी वहां तक जाने की शक्ति मात्र का प्रदर्शन करने के लिये कहा गया है वे तो नंदीश्वर बीप- तक ही गये है, प्रसंगवशवर्तमान में जाते है आगे भी जायेंगे। (किं पत्तियं गंभते। असुरकुमारा देवा नंदिस्सरवर दीवं गया | गमिस्संति य) हे भदन्त ! वे असुरकुमार नंदीश्वर द्वीपतक जाते हैं, गये हैं और आगे भी हीतक जायेंगे इसका क्या कारण है। (गोयमा ! जे इमे अरिहंता भगवंता एएम णं जम्मण महसु वा निक्खमणमहेसु वा णाणुप्पायमहिमासु वा परिनिवाण महिमा वा एवं खलु असुरकुमारदेवा नंदिस्सरवरं दीवं गया य गमिस्संति य) देवाणं तिरिय गइविसर पण्णने त ! मसुमार वा तमना स्थानवी કેટલા તિરછાં જવાને સમર્થ છે? (गोयमा । जाव असंखेज्ना दीवसमृदा मंदिस्सरवरं दीवं गयाय गमिस्संति य) હે ગૌતમ ! અસંખ્યાત દ્વીપસમુદ્રો સુધી તિરછી દિશામાં જવાને તેઓ સમર્થ છે. પણ તેઓ આજ સુધી કદી પણ ત્યાં સુધી ગયા નથી, જતા નથી અને જશે પણ નહી. આ તે તેમની શકિત બતાવવા માટે જ કહેવામાં આવ્યું છે. તેઓ નંદીશ્વર દ્વીપ સુધી જ ગયા છે જાય છે અને જશે. ત્રણે કાળમાં આ પ્રમાણે જ અન્યા કરે છે. किं पनियं णं भंते । असुरकुमारा देवा नंदिस्सरवरं दीवं गया य गमि- संति य !) 3rd ! शारणे असुरभा२ नहीवर दीप सुधीरता सता, पत भानमा तय छ भने माविष्यमा नये ? ( गोयमा ! जे इमे अरिहंता भगवंता एएमि णं जम्मण महेसु वा निक्खमण महेस वा णाणुप्पायमहिमामु वा परिनिबाण महिमाम वा एवं खलु अमुरकुमार देवा नदिस्सर वरं दीर्व गया य गमिस्संति य) प्रमेयचन्द्रिका. टीका २.३ उ.२ २.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणन ३२५ कार्य प्रन्ययन्ते, प्रभवो भगवन् ! अमरकुमारा देवास्तत्र गताश्चैव समाना स्तामिरप्सरोभिः सार्ध दिव्यान भोगभोगान् भुञ्जाना विहर्तुम् ! नायमर्थः समर्थः, अय ततः प्रतिनिवर्तन्ते, ततः प्रतिनित्य अत्रागच्छन्ति, यदि ता अप्सरसः आद्रियन्ते, परिजानन्ति, प्रभवस्ते अमुरकुमाराः देवास्ताभिरप्सरोभिः सार्ध दिव्यान् भोगभोग्यान भुञ्जाना वितुंम् , अथ ताः अप्सरसो नो आद्रि- वाद वैमानिक देवों द्वारा दी गई शारीरिक व्यथा भोगनी पडती हैं। (पभूणं भंते ! असुरकुमारा देवा तत्थ गया चेव समाणा ताहिं अ- छराहिं सद्धिं दिव्वाई भागभागाई भुंजमाणा विहरित्तए) हे भदन्त ! असुरकुमार देव जाते साथ ही वहां की अप्सराओं के साथ दिव्य भोगने योग्य भागों को भोग सकते है क्या ! (णो इणष्ठे समढे) हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है । अर्थात् इस प्रकारका त्य वे वहां जाते के साथ नहीं कर सकते है। हां (से तेणं तो पडिनियत्तंति) जप वे वहां से वापिस होने लगते है और (तओ पडिनियत्तित्वा इह मागच्छंति) वापिस होकर जय वे यहां अपने स्थान पर आ जाते है (जइणं ताओ अच्छराओ अढायंति) तब वे भप्सराएँ यदि उन यदि उन की इच्छा हो तो आदर करती है (परियाणंति) उन्हें अपना स्वामी तरीके मानती है (पभूणं ते असुर- છે ત્યારે વિમાનિક દેવે તેમને કોઈ પણ પ્રકારની સજા કરે છે કે નહીં ? उत्तर-(तओ से पच्छाकायं पचहति) गौतम ! ते मरभार देवान रत्नो મારી જવાના કારણે શારીરિક સજા સહન કરવી પડે છે. प्रश्न- (पभूणं भंते ! असुरकुमारा देवा तत्थ गया चेव समाणा तार्डि मच्छराहि मद्धिं दिव्वाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरित्तए !) Bard ! ते અસુરકુમારદે શું ત્યાં જતાની સાથે જ ત્યાંની દેવાંગનાઓ સાથે દિવ્ય ભાગે જોગવવાને સમર્થ છે? उत्तर-(णो इणटे समढे ) गौतम ! मा प्राप्तुं प्रत्य तेथे त्यां raiना साये 30 Asता नथी. (से तेणं तो पडिनियनत्ति) प न्यारे ते पा७i ३२त जाय भने (तभो पडिनियत्तित्ता इह मागच्छंति) न्यारे पा० शने पाताने त्याने मापी गय ® त्यारे (जइणं ताओ अच्छाओ अढायति ते मास- मानी ने 21 या त तो तभना मा६२ ४३ छ (परियाणंति) भने तमने पोताना पाभी तरी गयो है. (पभूणं ते असुरकुमारा देवा ताहिं अच्छा - ३२४ ममवतीने तेषां देवानां मवमत्यययेरानुबन्धः, ते देवाः विर्वन्तः, परिचारयन्तो का मात्मरक्षकान् देवान् वित्रामयन्ति, यया नपुस्तकानि रत्नानि गृहीत्वा आस्पना एकान्तम् अन्तम् अवकामन्ति, सन्नि भगवन् ! तेषां देवानाम् यथामधु- स्वकानि रत्नानि । हन्त, सन्ति, अय कथम् इदानीम् अकुर्वन्ति ! तेपा पथात् सौधर्मकल्प में किस कारण से जाते है किस कारण से गये है भौर किसकारण से जायेंगे ? (गोयमा। तेसिं गं देवाणं भवपण य वेरानुषंधे तेणं देवा चिकुवेमाणा परियारे माणा, वा आयरक्खे देवे बित्तासें ति, अदालहसगाई रयणाई गहा ग आमाए अगंतमंत भवफमंति) हे गौतम । उन देवों के भवप्रत्ययिक वैरानुबंध होता है। इस कारण वे देव वैक्रियरूपों को पनाकर तथा स्वयं भोगों को भोगकर आत्मरक्षक देवों को उजित किया करते है। और उनके छोटे २ यथोचित रत्नों को लेकर स्वयं निर्जन एकान्त स्थान में चले जाते हैं। (अत्थिणं भंते। तेसिं देवाणं अहालहुसगाई रय- णाई ? हे भदन्त ! क्या उन देवों के पास अपने निज के यथोचित छोटे २ रत्न भी होते है ? (हंता अत्यि) हां होते है। (से कह मियाणिं पकरेंनि) हे भदन्त । जप वे असुर वैमानिक देवों के रत्नों को उपाडकर ले जाते है तप वे उनका क्या करते है ? (तओ से पच्छाकाय पन्चहति) हे गौतम! उन असुरों को रत्नघुरालेने के स्संति य !) Era ! मसुरभार ४३t AIR सौप alसुधी गमा હતા, જાય છે, અને ભવિષ્યમાં પણ જશે ? उत्तर-(गोयमा ! तेसिंणं देवाणं भवपच्चइ य वेरावचंघे तेणं देवा विक ज्वेमाणा परियारेमाणा, वा आयरक्खदेवे बित्तासेति, अहालहुसगाई रयणाई गहा य आमाए एगंतमंतं अवकमंति) गौतम । साथै तभने नवप्रत्यय વૈરાનુબંધ (પૂર્વભાવની દુશ્મનાવટ) હોય છે. તેથી તેઓ પૈઠિયરૂપ ધારણ કરીને બીજ દાની દેવિ સાથે ભેગા ભેગવવાની ઇચ્છાથી ત્યાં જાય છે અને આત્મરક્ષક દેવોને હેરાન કરે છે અને મૂલ્યવાન પણ હલકા વજનના રત્નને ઉઠાવી લઈને પિતાની જાતે જ કોઈ નિર્જન સ્થાનમાં ભાગી જાય છે. प्रश्न (अस्थिण भंते ! तेसिं देवाणं अहालहुसगाई रयणाई !) Betra ! શુ તે દેવે પાસે તેમના પિતાનાં, યથોચિત, નાનાં નાનાં, બહુમૂલ્ય ને પણ હોય છે? उत्तर- (हंता अत्थि) ६ सय छे. 1 --(से कहमियाणि पकरेंति) न्यारे ते असुरसुभाश २ मा , प्रमेयचन्द्रिका टीका श..उ. २०१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३२७ इत्यादि । तेणे काळेणं' तस्मिन् काले 'तेणं समएणं' तस्मिन् समये खलु 'रायगिहे नाम नयरे होत्या' राजगृहं नाम नगरमासीत् 'जाव-परिसा पज्जु- रासई' यावत् पर्पत् पर्युपास्ते, यावत्पदेन भगवतः समवसरणपरिपदागमन- धर्मश्रवणादिकं संग्राह्यम् , ते कालेणं तेणं समएणं' तस्मिन् काले, स्मिन् समये खलु समवसरणसमये एव 'चमरे अमरिंदे असुरराया' चमरः भसुरेन्द्रः, असुरराजः 'चमरचंचाए रायहाणीए चमरचञ्चाया: राजधान्या: 'मुहम्माए सभाए' मुधर्मायाः सभायाः 'चमरंसि सीहासणसि' चमरे चमर- करने के लिये और चमरेन्द्र के उत्पात का निरूपण करने के लिये शास्त्रकार इस प्रकरण का कथन करते हैं- 'तेणं कालेणं तेणं समएणं' इत्यादि । 'तेणं कालेणं तेणं समएणं' उस काल और उस समय में 'रायगिहे नाम नयरे होत्था' राज- गृह नामका नगर था। जाव परिसा पज्जुवासइ ' यावत् परि- पदा ने पर्युपासना की इस पाठ को संगत करने के लिये यहां यावत् शब्द से 'प्रभु महावीर का राजगृह नगर में पधारना, प्रभु का आगमन सुनकर वहां की जनता का भगवान के समीप धर्मोपदेश सुनने के लिये जाना इत्यादिक पूर्व में जैसा पाठ कहा गया है- वह सब पाठ यहां ग्रहण कर लेना चाहिये। 'तेणं कालेणं तेणं समएणं' उसकाल और उस समय में भगवान के पधारने के समय में ही 'असुरिंदे असुरराया चमरे' असुरेन्द्र असुरराज चमरने जो कि चमरचंचा नामकी राजधानी का अधिपति था, सुधर्मा नामकी जिसकी सभा थी और जो उस समय अपने चमर नामके सिंहा- રિદ્રના ઉત્પાતનું નિરૂપણ સૂત્રકાર આ બીજા ઉદ્દેશકમાં કરે છે બીજા ઉદ્દેશકનું પહેલું सूत्र "तेणं कालेणं तेणं समएणं" त्या छे ते आणे भने ते समये Aps (नामे नगर इ. " जाव परिसा पन्जुवासइ આ સૂત્રમાં આવતા “યાવત્ ” [जाव] ५४थी नीयने। सूत्रपा अणु ४२२. महावीर प्रभुनु रानामा આગમન ત્યાંના લોકેનું મહાવીર પ્રભુને ધર્મોપદેશ સાંભળવા માટે ગમન વંદણા નમસ્કાર કરીને ધર્મોપદેશ સાંભળીને પરિષદનું વિસર્જન.” ઇત્યાદિ समस्त ४थन माग भुगम सभा. "तेणं कालेणं तेणं समएणं" ते ४गे भने ते समये-भगवानk NPS नगरभा मामन थयु त्यारे "अमुरिदे असुरराया चमरे" मसुरेन्द्र, मसु२२।१ यभर, पातानी यभश्यया नामती पानीमा, सुधी " - ३२६ पन्ते, नो परिजानन्ति, नो प्रभत्रस्ते भरकमारा देवास्तामिरप्सरोमिमा दिध्यान भोगभोग्यान भुजाना विहर्तुम् , एवं खलु गौतम ! भरमारा: देवाः सौधर्म गताध गमिप्यन्ति च ॥ ०१ ।। टीका-तृतीयशतकरय प्रथमोपेशके चमरेन्द्रादीनां देवानां विकणाशक्तेनिक पणं कृतं, द्वितीये उद्देशक तु देवविशेषाणाम् अमुरकुमाराणाम् गतिशक्तिपक पणाय चमरेन्द्रस्योत्पातनिरूपणाय च शासकारः मस्तीति-'तेणं काछेण' कुमारा देवा ताहिं अच्छराहिं सद्धिं दिव्याई भागमोगाई मुंजमाणा, विहरित्तए) इस तरह वे असुरकुमार देव उन अप्सराओं के साथ दिव्य भोगने योग्य मांगों को माग सकते है। (अह णं ताओ अच्छराओं नो आढायंति, नो परियाणंति, णो णं पभूते असुरकुमारा देवा ताहिं अच्छराहिं सद्धिं दिगवई भोग भोगाई मुंजमाणा विहरित्तए) यदि कदाचित् वे अप्सराएँ उनका आदर नहीं करे, उन्हें अपने स्वामी तरीके न स्वीकारें तो वे असुरकुमार देव उन अप्सराओं के साथ दिव्य भोगने योग्य भौगो को नहीं भोग सकते है। (एवं खलु गोयमा । असुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य) हे गौतम। असुरकुमार देव सौधर्मकल्प तक गये दे, जाते है और आगे भी जायेगे, इस कथन में यह पूर्वोक्त कारण है-॥ टीकार्यतृतीय शतक के प्रथम उद्देशक में धमरेन्द्रादिक देवोंकी विकुर्वणा शक्ति का सूत्रकार ने निरूपण किया है। अब इसद्वितीय उद्देशक में देवविशेष असुरकुमारों की गति शक्ति की प्ररूपणा सद्धिं दिवाई भोगभोगाई मुंजमाणा, विइरित्तए) मारना सयोजामा ते मसुरमा२ हेवा ते मसरा सा हिय am वी A छ. [अहणं ताओ अच्छराओ नो आढायति, नो परियाणंति, णो णं पभू ते अमुरकुमारादेवा ताहिं अच्छराहिं सद्धिं दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहरित्तए] पतस- રાઓ તેમને આદર ન કરે, તેમને તેમના સ્વામી તરીકે ન સ્વીકારે તે તે અસુરકુમાર वा तभनी साथ हय मा सो शत नथी. [एवं खलु गोयमा ! असुर- कुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिरसति थ] के गौतम ! a अर- કુમાર દેવાં સૌધર્મ ક૫ સુધી જતા હતા, જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જશે. ટીકાથ-ત્રીજા શતકના પહેલા ઉદ્દેશકમાં સૂત્રકારે અમરેન્દ્ર વગેરે જેની વિમુર્વણ શક્તિનું નિરૂપણ કર્યું છે. હવે અસુરકુમાર દેવની ગતિશકિતનું તથા ચમ- . अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू. १ भगवत्समवसरणम् चरमनिरूपणश्च ३२९ नमस्यति 'वंदित्ता नमंसित्ता' वन्दित्वा नमस्यित्वा च एवं-वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादीत्-'अत्थिणं भंते !" अस्ति खलु भदन्त ! 'इमीसे रयणप्पभाए' अस्याः रत्नमभायाः 'पुढवीए' पृथिव्याः 'अहे' अधो नरकलोके अमुरकुमारा देवाः परिवसन्ति ? इति प्रश्नः । भगवानाह-'गोयमा' हे गौतम ! 'नो इणद्वे समझे' नायमर्थः समर्थः, नेतत्संभवति न तत्र परिवसन्ति ते असुर- कुमारा देवाः इत्युत्तरम् , 'एवं जाव-' एवं यावत् 'अहे सत्तमाए पुढवीए' अधः सप्तम्याः पृथिव्याः, रत्नभायाः प्रथमाधोनरकात् सप्तमाधोनरक- पर्यन्तमित्यर्थः, यावत्करणात् द्वितीय-तृतीय-चतुर्थ-पञ्चम-पष्ठपृथिव्यधो पूछने के पहिले 'समणं भगवं महावीरं वंदइ' साधु आचार के अनु- सार प्रभु गौतम ने श्रमण भगवान को वंदन किया उनके गुणो की स्तुति की-फिर अपने अष्टांगो को झुकाकर गौतमने प्रभुको 'नमंसति' नमस्कार किया 'वंदित्ता नमंसित्ता' वन्दना नमस्कार करके जो पूछा वह 'एवं वयासी' इन पदो द्वारा प्रकट किया गया है कि इस वक्ष्यमाण प्रकार से पूछा- 'अस्थिर्ण भंते' हे भदंत ! क्या 'इमीसे रयणप्पभाए' इसरत्न प्रभा 'पुढवीए' पृथिवी के 'अहे' नीचे नरकलोक में 'असुरकुमार देवा परिवसंति' ये असुरकुमार देव रहते हैं क्या ? गौतम का इस प्रकार का प्रश्न सुनकर प्रभु ने उनसे 'नो इणहे समढे' इस सूत्रद्वारा उत्तर देते हुए कहा कि हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है- अर्थात्-ये असुरकुमार देव वहां नरक में नहीं रहते हैं। 'एवं जाव अहे सत्तमाए पुढवीए' इसी प्रकार से अ. सुग्कुमार देव यावत् सप्तम पृथिवी के नीचे भी नहीं रहते हैं। यहां यावत् पद से यह समझाया गया है कि ये असुरकुमार देव "समणं भगवं महावीरं बंदइ" श्रभा भगवान महावीरने व ४६0-तमना ગુણની સ્તુતિ કરી. ત્યાર બાદ આઠે અંગેને નમાવીને તેમણે ભગવાન મહાવીરને "नमंसति" नमः॥२ ४ा. " वंदित्ता नमंसित्ता" ! नभ६४२ ४३शन "एवं ययासी" मा प्रमाणे प्रश्न पूछया- -"इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए अहे" : महन्त ! शु भा २त्नप्रभा पानी (पदी न२४-l) नाय "असुरकुमारा देवा परिवसंति" ते असुरभा२ हे। से ? त्या२ महावीर प्रभुमे मा प्रभारी वाम माध्यो-"नो इणढे सम?" ना, भेनथा-तेमे २त्नप्रभा पृथ्वीनी नाये रखता नथी. "एवं जाव अहे सत्तमाए पुढचीए" भने तेना , बील, याथी, पांयमी, ही मतभी न२४नी नाय .

- भगवती मामके सिंहासने 'चउसडीए' चतुःपष्टचा चतुःषष्टिसंख्याकामिः 'सामाति साहस्सीहि सामानिकसाहस्रीभिः चतुःपष्टिमहसूसंख्यकसामानिकदेवः . नार-नहविर्दि यावत् नाटयविधिम् ' उवदंसेत्ता' उपदर्य, यावत्पदेन चतुलोकपालप्रयस्त्रिंशत्रायस्त्रिंशफारमरक्षकदेवाग्रमडिपोप्रभृतिमिः परितः सन् भवधिज्ञानेन भगवत्समवसरणं विज्ञाय मसुसमीपे समागत्य इत्यादि संग्राहाम् 'जामेव दिसिं' पायामेव दिशि-यामेव दिशमाश्रित्य पाउन्भूए' पादुक 'सामेवदिसिं' तामेव दिशं (तस्यामेव दिशि) पटिगए' प्रतिगतः, ततो गौतमः भगवन्तम् अमरकुमारदेवानामावासविपये पृच्छति-मंते ! ति। इत्यादि । इ भदन्त । इतिरीत्या भगवन्तं संयोध्य 'भगवं गोयम' भगवान गौतमः 'समणं भगवं महावोरं बन्दइ नमसति' श्रमण भगवन्तं महावीरं बन्दो सन पर बैठे थे प्रभु का राजगृह नगर में पधारना अपने अवधि- शान से जाना, सो वह यहां प्रभु को चंदना के लिये ६४ हजार सोमानिक देवों के साथ, चार लोकपालों के साथ, ३३ तेत्तीस त्रापनि शकदेवो के साथ, आत्मरक्षक देवों के साथ और अग्रमहिषियों भादि के साथ आये, वहाँ आते ही उसने नाटयविधि दिखलाई- पाद में वह जहां से आये थे वहां चले गये, 'यही बात इस पाठ में स्थित" यावत् पद से प्रकट की गई है। गौतम स्वामी ने इस यात को देखकर भगवान से असुरकुमार देवो के आवास के विषय में पूछा 'भंते' हे भदंत ! इस प्रकार के संयोधनपद से प्रभु को संबोधित किया। 'भगवं गोयमे भगवान गौतम ने पूछा। સભામાં અમર નામના સિંહાસન પર બેઠે હતો. તેણે અવધિજ્ઞાનથી જોયું કે મહા- વીર પ્રભુ રાજગૃહ નગરમાં પધાર્યા છે. ત્યારે તે તેના સઠ હજાર સામાનિક દે છે, ચાર લોકપાલે, ૩૩ ત્રાયશ્ચિંશક છે, આત્મરક્ષક દેવ અને અગ્રમહિષિયો (પટ્ટરાણીએ) સાથે ભગવાનને વંદણા કરવા આવ્યું ત્યાં આવતાની સાથે જ તેણે વિવિધ નાટક બતાવી. વંદણ નમસ્કાર કરીને ચમરેન્દ્ર વગેરે સી જે દિશામાંથી આવ્યા હતા તે EALHi si Aदया गया. मे. वात मही "जाव (यावह)" ५६ रा - કરવામાં આવી છે. અમરેન્દ્ર વગેરે ગયા પછી ગૌતમ સ્વામી સુકુમારોના આવાસ વગેરે વિષે મહાવીર પ્રભુને પ્રશ્ન પૂછે છે. એ વાત સૂત્રકાર હવે પ્રકટ કરે છે- "भंते" tra ! मे समाधान ४शने "भगवं गोयमे " नपान गौत , प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सु०१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३३१ प्रदेशे न ते निवसंति इत्युत्तराशयः । तर्हि एतादृशं किं प्रसिद्धस्थानं वर्तते यत्र ते निवसन्ति इति गौतमः पृच्छति 'से कहिं खाइणं भंते ! इत्यादि । अथ हे भदन्त ! कुत्र पुनस्तर्हि असुरकुमारा देवाः परिवसन्ति ? 'खाई' इति पुनरर्थे देशीयोऽयं शब्दः महावीर:-माह-गोयमा'! इत्यादि । हे गौतम ! ' इमीसे- रयणप्पभाए पुढवीए' अस्याः रत्नप्रभायाः पृथिव्याः 'असीओत्तरजोयण- सयसहस्सवाहल्लाए' अशीत्युत्तरयोजनशतसहस्रबाहल्यायाः धिकलक्षयोजनविस्तृतायाः पृथिव्या इति पूर्वेणान्वयः, मध्ये असुरकुमार देवा विहरन्ति निवसन्ति इत्यग्रेणान्वयः, 'एवम्' अनेन सूत्रक्रमेण 'असुरकुमार देववत्तव्बया, असुरकुमारदेववक्तव्यता वक्ष्यमाणमकारा बोध्या तथाहि- 'उरि एगं जोयण सहस्संओगाहित्ता, हेट्ठा चेगं जोयणसहस्सं वज्जेत्ता, मज्झे अट्ठहत्तरे, जोयणसयसहस्से, एत्थणं असुरकुमाराणं देवाणं चउसहि भवणावा- देव ईपत्मग्भारा पृथिवी के नीचे भी नहीं रहते हैं। तो फिर गौतम प्रभु से पूछते है कि तो फिर ऐसा कौन सा प्रसिद्ध स्थान है कि जहां पर ये असुरकुमार देव रहते है-यही यात 'से कहिं खाइणं भंते । असुरकुमार देवा परिवसंति' इस मूत्रांश द्वारा प्रकट की गई है- गौतम के प्रश्न को सुनकर प्रभु उनसे कहते हैं-' गोयमा' हे गौतम 'इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए' इस रत्नप्रभा पृथिवी असीओत्तरजोयणसयसहस्स बाहल्लाए जो कि १ लाख ८० हजार योजन की मोटी है वीचमें असुरकुमार देव रहते हैं। 'एवं असुरकुमार देववत्तव्वया' इस तरह से अर्थात् इस वक्ष्यमाण प्रकार से असुरकुमार देवों की वक्तव्यता जोननी चाहिये-'उवरिं एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा चेगं जोयणसहस्सं वज्जेत्ता मज्झे अट्ठहत्तरे जोयणसयसहस्से एत्थ णं असुरक्रुमाराणं देवाणं चउसटिं -"से कहि खाइणं भंते ! अमुरकुमार देवा परिवसंति ?" 3 પ્રભુ ! એવું કયું પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે કે જ્યાં અસુરકુમાર દેવો વસે છે ? उत्तर-"गोयमा !" मौतम ! " इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए" ॥ २.नप्रमा पृथ्वा रे " असीओत्तर जोयणसयसहस्सवाहल्लाए" मे लाभ मे। હજાર એજનના વિસ્તારની છે, તેની વચ્ચેના ભાગમાં અસુરકુમાર દેવો રહે છે. एवं असुरकुमारदेववत्तव्यया" असुमार देवाना २४ायार्नु पर्वा न नाय प्रभाये सभा. "उवरि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेहा चैगं जोयणसहस्सं धज्जे- त्ता मज्झे अट्टहत्तरे जोयणसयसहस्से एत्थणं असुरकुमाराणं देवाणं चउसहि . .

! . भगवतीले नरकाः संग्रायाः तथा 'सोहम्मस्स कप्पस' सौधर्मस्य कल्पस्य 'बह अवामदेवे जार यावत् , द्वादशदेवलोक-नवग्रेयेयक-पश्चानुत्तरविमानानामधप्रदेशः संयन्ते । गौतमः पुनः पृच्छति-अस्थिणं भंते ! इत्यादि हे भगान् ! अस्ति संभवति युज्यते खलु यत् 'ईसिप्पभाराए' ईपरमारमारायाः 'पुदवीए' पृथिव्याः 'अहे' अध:पदेशे अमुग्कुमारा देवाः परिवसन्तीति किम् ? भगवना। 'नो इणढे सम?' नायमर्थः समर्थः नेदं संभवति, ईपत् मागमाराया अपि अत्रः द्वितीय पृथिवी के नीचे, तृतीय पृथिवी के नीचे, चतुध पृथिवी के नीचे, पंचमी पृथिवी के नीचे, छठवीं पृथियों के नीचे भी नहीं रहते हैं। तथा इस प्रकर से ये असरकुमार देव 'मोहम्मस्स कप्पस्स अहे जाव' सौधर्मकल्प से लेकर पारह देवलोक, नवग्रैवेयक, पंच अनुत्तरविमान एवं सिद्ध शिला इन सब के नोचे भी नहीं रहते हैं । 'दादश देवलोक, नवग्रेयेयक, पंच अनुत्तर विमान एवं सिद्ध शिला' इन सब का ग्रहण यहां 'यावत्' पद से हुआ है। अव गौतम पुनः प्रभु से पूछते हैं 'अधिणं भंते। ईसिप्पन्भाराए पुढचोए अहे असुरकुमारा देवा परिवसंति' हे भदंत ! यदि ये असुर- कुमार देव न रत्नप्रभा पृथिवी के नीचे रहते हैं, और न शर्करा आदि पृथिवियों के नीचे ही रहते हैं, न यारह में देवलोक के, न नवग्रैवेयकोंके, न पंच अनुत्तर विमानों के नीचे ही रहते है, तब क्या ये ईपत्मारभारा (सिद्धशिला) पृथिवी के नीचे रहते है ? तो इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते है कि 'णो इणढे समठे' हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है-अर्थात् ये असुरकुमार तया "सोहम्मस्स कप्पस्स अहे जावत असुमार वा सौ. ધર્મ દેવકથી લઇને બારમાં દેવકની નીચે પણ રહેતા નથી, નવ યુકેની નીચે પણ રહેતા નથી, પાંચ અનુત્તર વિમાનની નીચે પણ રહેતા નથી. પ્રશ્ન –જો અસુરકુમાર દેવો સાતે નરકેની નીચે રહેતા નથી, બારે દેવકની નીચે રહેતા નથી, નવે શ્રેયકેની નીચે રહેતા નથી. પાંચે અનુત્તર વિમાનની નીચે रखता था तो शुतमे"अस्थिणं भंते ! ईसिप्पन्भाराए पुढवीए अहे परिवसति?" ઈષત્કારભાર પૃથ્વીની નીચે સિદ્ધશિલાની નીચે–રહે છે? त्यारे महावीर प्रभु नाम मा छ-"णो इणद्वे सम?" ३ गौतम ! AI मर्थ સમર્થ નથી. એટલે કે તેઓ સિદ્ધશિલાની નીચે પણ રહેતા નથી.. . પણ રહેતા નથી سیر و પણ . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३. उ.२ म.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणच ३३३ ल्लक्षसंख्यका अमरकुमारावासाः वर्तन्ते सर्वसम्मेलनेन चतुष्पष्टिलक्षसंख्यका असुरकुमारावासा भवन्ति इति फलितम् , भवनादिवर्णनं प्रज्ञापनायाम् द्रष्ट- व्यम् तत्र 'जाव'-यावत् ‘दिबाई भोगभोगाई। दिव्यान् भोगभागान 'भुजमाणा' भुञ्जानाः विहरन्ति । ततो गौतमस्तेपामधोगमनसामर्थ्य पृच्छति- 'अत्थिणं भंते !' इत्यादि । हे भगवन् ! तेपाममुरकुमारदेवानाम् 'अहे गति- चिसये' अधोगतिविषयः अधोलोकगमनसामर्थ्यम् 'अस्थिणं' अस्ति खल किम् ? भगवान् अङ्गीकरोति-'हंता, अत्थि' हन्त, अस्ति, अर्थात् तेषां निज- स्थानादधोगमनसामर्थ्यमवश्यमेवास्ति । गौतमः पुनः पृच्छति-' केवड्यं च णं' रावास है। बलि इन्द्र की राजधानी पलिचंचा है। इसमें तीसलाख ३० असुरकुमारके आवास हैं । इन दोनों को जोड देने से असुरकुमारों के आवाम (भवन) सब चौंसठ लाख ६४ हो जाते हैं। भवनादिकों का वर्णन प्रज्ञापनासूत्र में है सो वहां से देखलेना चाहिये । इस तरह उन देवतावासों में रहते हुए ये असुरकुमार देव यावत् दिव्य भागों को भोगते हुए आनन्द से 'विहरंति' अपना समय व्यतीत करते रहते हैं। अब गौतम प्रभु से इन असुरकुमार देवों में अधोगमन सा- मर्थ्य कितना है इस विषय को पूछने के अभिप्राय से प्रश्न करते हैं कि- 'अस्थि णं भंते' इत्यादि, हे भदन्त ! इन असुरकुमार देवो में अधोलोकगमन सामर्थ्य है क्या ? इस प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं 'हता अत्थि' हां गौतम ! उन असुरकु- અસુરકુમારના ૩૪ ચેત્રીસ લાખ આવાસો છે. બલીની રાજધાની બલિચંચા છે. તેમાં ૩૦ ત્રીસ લાખ અસુરકુમારાવાસે છે. આ બંને રાજધાનોના આવાસોનો સરવાળો ૬૪ચેસઠલાખ - થાય છે. ભવતાવાસનું વર્ણન પ્રજ્ઞાપના સૂત્રમાં કરવામાં આવ્યું છે. તે ત્યાંથી વાંચી લેવું તે પ્રકારના ભાવનાવાસમાં રહેતા અસુરકુમાર દે દિવ્ય ભેગે ભગવે છે અને "विहरंति" पाताना समय सुजयनथी व्यतीत ४२ छे. હવે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને, અસુરકુમારેની નીચે, ઊંચે અને તિરછી ગતિ કરવાની શક્તિ વિષે નીચે પ્રમાણે પ્રાને પૂછે છે- "अस्थिणं भंते ! त्यात હે ભદન્ત ! શું આ અસુરકુમારે અલેકમાં ગમન કરવાને સમર્થ છે? "हंता अत्यि" गौतम ! असुरभार वो पाताना स्थानया नाय - વાની શકિત અવશ્ય ધરાવે છે. " १ भगवतीसरे ससयसहस्सा भवतीति अक्खाय" इत्यादि । उपक गोननसासम् अगा, अपये योजनसहस्रं च गित्वा, मध्येऽसप्ततियोजनशतमहस्राणि, बा. मुस्कुमाराणाम् देवानाम् चतुष्पष्टिमपनायाममतसहस्राणि भवन्ति इात आल्या- तम् । एतावता अशीतिसहस्राधिकलक्षयोजनविस्तृतरत्नममाया उपरि अधस्ताव एकैकसहसयोजनममाणमार्ग परित्यज्य नदयशिष्टाटसप्ततिसहस्राधिकलक्षयोजन- प्रमाणमध्यभागे भवनपतीनां चतुष्पष्टिलक्षपरिमिता भवनावासाः सन्ति तत्र भवनपतीनां निवासानां दश भेदाः सन्ति, तत्र प्रथमः अमरकुमारावास पदेन व्यवाहियते ते चापासाः दक्षिणोत्तरदिग्मागे वर्तन्ते, तत्र दक्षिणभागे चम रेन्द्रा, उत्तरमागे च यलिनामेन्द्रोऽस्ति, चमरस्य चमरवनानामराजधान्यां चतुः विशल्लक्षसंख्यका अमुरकुमारावासाः, बलेश्व चलिचत्रानामराजधान्यां त्रिंश- भवणावाससयसहस्सा भवतीति अक्खाय' इत्यादि-इस पाठ का तात्पर्य यह है कि एक १ लाख ८० हजार मोटी जो रत्नप्रभा पृथिवी है उसके ऊपर के एक हजार योजन को और नीचे के एक हजार योजन को छोडकर याकी के बीच के एक १ लाख अठहत्तर ७८ हजार योजन में इन असुरकुमार देवों के चौसठ ६४ लाख भव नावास हैं ऐसा जिनेन्द्र देव ने कहा है। भवनपतियों के १० भेद हैं। अतः इनके जो आवास हैं उनके भी १० भेद हैं । प्रथम जो आवास है यह 'असुरकुमारावास' इस शब्द से कहा गया है। ये आयास दक्षिण और उत्तर दिग्भाग में हैं। दक्षिणदिग्भाग में चमरेन्द्र और उत्तरदिग्भाग में पलिनामका इन्द्र है। चमर की राज- धानी का नाम चमरचंचा है। इसमें ३४ चौंतीस लाख असुरकुमा भवणावाससयसहस्सा भवतीति अक्खाय" मा सूत्राने भावार्थ नीचे प्रमाणे છે—એક લાખ એંશી હજાર જન પ્રમાણ રત્નપ્રભા પૃથ્વી છે. તેના ઉપરના ૧ હજાર જન પ્રમાણ ભાગને તથા નીચેના ૧ હજાર જન પ્રમાણુ ભાગને છેડી દઈને બાકીનો જે એક લાખ અઠોતેર હજાર યોજન પ્રમાણ ભાગ છે, તે ભાગમાં અસુર- કુમાર દેવના ચોસઠ લાખ ભવનાવાસે આવેલા છે, એવું જિનેન્દ્ર દેવે કહ્યું છે. ભવનપતિના દસ ભેદ છે. તેથી તેમના આવાસોના પણ દસ ભેદ છે. જે પહેલે આવાસ છે તેને “અસુરકુમારાવાસ” કહ્યો છે. તે આવા દક્ષિણ અને ઉત્તર દિભાગમાં આવેલા છે. દક્ષિણ દિમ્ભાગને અધિપતિ ચમરેન્દ્ર છે અને ઉત્તર દિગ્ગાગ- ને અધિપતિ બલીન્દ્ર છે. અમરેજની રાજધાનીનું નામ અમરચંચા છે તે રાજધાનીમાં .

- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३. उ.२ म.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३३३ ल्लक्षसंख्यका अमुरकुमारावासाः वर्तन्ते सर्वसम्मेलनेन चतुष्पष्टिलक्षसंख्यका असुरकुमारावासा भवन्ति इति फलितम् , भवनादिवर्णनं प्रज्ञापनायाम् द्रष्ट- व्यम् तत्र 'जाव'-यावत् 'दिव्याई भोगभोगाई। दिव्यान् भोगभोगान 'भुजमाणा' भुजानाः विहरन्ति । ततो गौतमस्तेपामधोगमनसामर्थ्य पृच्छति- 'अत्थिणं भंते !' इत्यादि । हे भगवन् ! तेपाममुरकुमारदेवानाम् 'अहे गति- विसये' अधोगतिविषयः अधोलोकगमनसामयम् 'अस्थिणं' अस्ति खल किम् ? भगवान् अङ्गीकरोति-'हंता, अत्थि' हन्त, अस्ति, अर्थात् तेषां निज- स्थानादधोगमनसामर्थ्यमवश्यमेवास्ति । गौतमः पुनः पृच्छति- केवइयं च णं रावास हैं। चलि इन्द्र की राजधानी पलिचंचा है। इसमें तीसलाख ३० असुरकुमारके आवास हैं । इन दोनों को जोड देने से असुरकुमारों के आवाम (भवन) सय चौंसठ लाख ६४ हो जाते हैं। भवनादिकों का वर्णन प्रज्ञापनासूत्र में है सो वहां से देखलेना चाहिये । इस तरह उन देवतावासों में रहते हुए ये असुरकुमार देव यावत् दिव्य भोगों को भोगते हुए आनन्द से विहरंति' अपना समय व्यतीत करते रहते हैं। अव गौतम प्रभु से इन असुरकुमार देवों में अधोगमन सा. मर्थ्य कितना है इस विषय को पूछने के अभिमाय से प्रश्न करते हैं कि- 'अस्थि णं भंते' इत्यादि, हे भदन्त ! इन असुरकुमार देवों में अधोलोकगमन सामर्थ्य है क्या ? इस प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं 'हंता अत्थि' हां गौतम ! उन असुरकु- અસુરકુમારેના ૩૪ ચેત્રીસ લાખ આવાસે છે. બલીન્દ્રની રાજધાની બલિચંચા છે. તેમાં ૩૦ ત્રીસ લાખ અસુરકુમારાવાસે છે. આ બન્ને રાજધાનોના આવાસને સરવાળે ૬૪ચેસઠલાખ થાય છે. ભવતાવાસેનું વર્ણન પ્રજ્ઞાપના સૂત્રમાં કરવામાં આવ્યું છે. તે ત્યાંથી વાંચી લેવું તે પ્રકારના ભાવનાવાસમાં રહેતા અસુરકુમાર દેવે દિવ્ય ભેગો ભગવે છે અને "विहरंति" पाताना समय सुभयनयी व्यतीत ४२ छे. હવે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને, અસુરકુમારની નીચે, ઊંચે અને તિરછી ગતિ કરવાની શક્તિ વિષે નીચે પ્રમાણે પ્રશ્ન પૂછે છે— "अत्थिणं भंते ! त्यादि હે ભદન્ત ! શું આ અસુરકુમારે અલેકમાં ગમન કરવાને સમર્થ છે? "हंता अत्थि" हे गौतम ! असुरभार वो पाताना स्थानया नाय ४ Ar વાની શકિત અવશ્ય ધરાવે છે.

भगवती इत्यादि । हे भगवन ! 'केयहरपणं' फियम खलु कियदवधिक 'ते' तेषाम् अमरकुमाराणां देवानाम् 'अ गतिविसर्ग' अधोगमनविषयकम् 'पभूत' पर त्वम् सामयम् 'पण' भातम् करितम् , फियदधोलोकपर्यन्तं ते गन्तुं स- मर्याः ? इति मनः । गगतानाह-'गोयमा! जार-अहे' इत्यादि। हे गौतम ! ते अमरकृमाराः 'नार-भद्दे' यावत्-अधः 'सनमाए. पुढवीए सप्तम्याः पृथिव्याः, अर्थात स्वस्थानात् अधःसप्तमपृथिवीलोकपर्यन्तं गन्वें समर्याः, गमनशक्तिमाप्रमेतत्मतिपादितम् नतु कदानित तत्पर्यन्तं गताः, गच्छन्ति, गमिष्यन्ति या फिन्तु 'तग' तृतीयां पुनः 'पुर्वि' पृथियों ‘गयाय ' गताध मार देवों में अपने स्थान से अधोगमन करने की शनि अवश्य ही है। जव प्रभु के मुख से 'असुरकुमार देयों में अधोगमन करने की शक्ति अवश्य ही है। इस पात को सुना-तय प्रभु से उन्होंने पुनःपूछा कि केवइयंच णं पभू असुरकुमाराणं देवाणं अहे गति- विसए पण्णत्ते' है भदन्त ! उन असुरकुमार देवोंकी शक्ति नीचे जाने की कहांतक की है ? इस प्रश्न का आशय यह है कि असुर कुमार देव अपने स्थान से नीचे कहां तक जा सकते हैं ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि- 'गोयमा ! जाव अहे सत्तमाए पुढचीए' हे गौतम ! उन असुरकुमार देवों में अपने स्थान से नीचे जाने की शक्ति इतनी है कि वे ससन पृथिवी तक जा सकते हैं। परन्तु वहाँतक वे आजतक गये नहीं है न जाते हैं और न आगे भी जायेंगे। यह तो केवल वहां तक जाने की शक्तिमात्र का प्रतिपादन किया है। वे तो तच्चं पुढवि गया य गमिस्संति य' तृतीय पृथिधीतक ही जाते हैं, पहिले भी वहींतक गये हैं और त्यारे गौतम स्वामी मान प्रश्न पूछे छ-" केवइयं च णं पभू ते असुर कुमाराणं देवाणं अहे गतिविसए पणते ? " A ! असुशुभार वो तमना સ્થાનથી કયાં સુધી નીચે જઈ શકે છે? ત્યારે મહાવીર પ્રભુ જવાબ આપે છે- "गोयमा ! जाव अहे सत्तमाए पुढवीए" गीतम! मसुरशुभार हे ना સાતમી પૃથ્વી સુધી સાતમી નરક સુધી જવાને સમર્થ છે, પણ તેઓ ત્યાં સુધી ભૂતકાળમાં કદી ગયા નથી, વર્તમાનમાં જતા નથી અને ભવિષ્યમાં જશે પણ નહીં. तभनु सामथ्र्य मतावाने भाटे 4 S3d 3थन यु छे. "तचं पुढवि गया य गमिस्संति य છે પરંતુ તેઓ ખરેખર તે ત્રીજી પૃથ્વી સુધી ભૂતકાળમાં ગયા હતા, વર્તમાનમાં જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ ત્રીજી પૃથ્વી સુધી જ જશે.

. प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ.२ २.१ भगवत्समवसरणम् चरमनिरूपणञ्च ३३५ 'गमिसति य' गमिष्यन्ति च । यावत्करणात् प्रथमद्वितीयत्तीयचतुर्य- पञ्चमपठाधोनरकाः संग्राह्याः । गौतमः पुनःपृच्छति-'कि पत्तियं णं भंते !' इ- त्यादि । हे भगवन् ! कि प्रत्ययं किं कारणम् खलु ते अमुरकुमारा देवाः 'तच' तृतीयां 'पुढवि' पृथिवीं 'गयाय' गताश्च 'गमिस्संति य' गमिप्यन्ति च? अर्थात् तृतीयपृथिवीपर्यन्तं तेषां गमने को हेतुः ? भगवानाह- 'गोयमा पुब्बवेरियस' इत्यादि । हे गौतम ! पूर्ववैरिकस्य भूतपूर्वशत्रुजनस्य वा 'वेदण उदीरणयाए' वेदनोदीरणतायै दुःखोत्पादनार्थम् 'पुनसंगइ- अस्स' पूर्वसागतिकस्य पूर्वपरिचितमित्रस्य वा 'वेयणउवसामणयाए' वेदनोप- शमनतायै-वेदनोपशमनार्थ सुखशान्तिकरणाय 'एवं खलु' उक्तरीत्या असुर कुमारा देवाः 'तच्च' तृतीयां 'पुढवि' पृथिवीं 'गया य' गताश्च 'गमिस्संति य' आगे भी वहींतक जायेगे। इस प्रकार का कथन प्रभु के श्रीमुख से अवगत कर पुनःगौतम स्वामी उनसे 'वहांतक जाने में कारण क्या है' इस बात को पूछते हैं- 'किं पत्तियं णं भंते ! असुरकुमार देवा तच्च पुढविं गया य गमिस्संति य' ये असुरकुमार देव तीसरी पृथिवी तक जाने है, पहिले भी वहींतक गये है और आगे भी वहीं तक जायेंगे- सो हे भदन्त ! इन असुरकुमार देवों को वहीं तक जाने में ऐसा क्या कारण है जो ये वहीं तक जाते है, गये है और जायेंगे? आगे न गये है, न जाते है और न जायेंगे ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु उन से इस विषय में कारण की स्प- टता करने के निमित्त कहते हैं-'गोयमा! पुन्ववेरियस्स वा वेदण उदीरणयाए पुन्वसंगइस्स वा बेयण उवसामणयाए एवं खलु असुर- कुमार देवा तच्चं पुढविं गया य गमिस्संति य' हे गौतम! अपने મહાવીર પ્રભુના શ્રીમુખે આ જવાબ સાંભળીને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને नायन। प्रश्न पूछे छ-"कि पत्तियं णं भंते ! अमुरकुमारदेवा तच्च पुढपिं गया य गमिस्संति य?' हे प्रो ! असुरशुमार हेव! २ाणे श्री पी सुधी भूत- કાળમાં જતા હતા, વર્તમાનમાં જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જવાના છે? એટલે કે ત્રીજી નરક સુધી ત્રણે કાળમાં તેઓ જાય છે, તેની પાછળ શું કારણ રહેલું છે? તેઓ -ત્યાં શા માટે જાય છે ? ત્યારે તેનું કારણ બતાવવા માટે મહાવીર પ્રભુ નીચે પ્રમાણે જવાબ આપે છે– "गोयमा ! पुब्बवेरियस्स वा वेयण उदीरणयाए पुनसंगइस्स या वेयण उव- सामणयाए एवं खलु अमरकुमारा देवा तच्च पुढवि गया य गमिस्संति य" - महावी२ मतना नाम मापे छ-"इंता अस्थि गौतम ! मसुभार ३३६ भगवती गमिप्यन्ति च । पुनः गीतमः तेषां विर्यग्गमनशक्ति पृच्छति-अस्थिणं मंते' इत्यादि । हे भगवन् ! अमुरकुमाराणां तेपां 'देवाणं ' देवानाम् 'तिरिरगति विस' तिर्यगगतिविषयः 'पण्णते। प्राप्तः अस्ति ? अर्थात् ते देवाः स्वम्यानात् तिर्यग गन्तुं समर्थाः सन्ति ? किम् । भगवान स्वीकरोति-'हंता, भत्यि' । हे गौतम ! तेषां तिर्यगगमनसामर्थ्यम् 'अत्यि' अस्ति । गौतम स्तियंगगमनावधि पृच्छति- 'केवइयं च णं भंते।' इत्यादि। हे भगवन् ! कियत्पर्यन्तम् अमुरकुमाराणां देवानाम् 'तिरियं गइविसए' तिर्यग्गतिविष- भूतपूर्वशत्रुजन को दुःख उत्पन्न करने के लिये, तथा पूर्वपरिचित मित्रजन को सुख शांति पहुँचाने के लिये ये असुरकुमार देव तृतीय पृथिवी में पहिले गये है, वर्तमान में जाते है और आगे भी वहां जायेंगे। अब गौतम स्वामी इनकी तिर्यग्गमन करने की शक्ति के विषय में प्रभु से पूछने के अभिप्राय से प्रश्न करते है- 'अत्थिणं भंते !' हे भदन्त ! 'असुरकुमाराणं देवाणं' इन असुरकुमार देवों का 'तिरि- यगइविसए पण्णत्ते' तिर्यग्गति का विषय कहा गया है क्या ? अर्थात् ये असुरकुमार देव अपने स्थान से तिर्यग जाने के लिये समर्थ हैं क्या ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते है-'हंता अत्धि' गौतम हां ये असुरकुमार देव अपने स्थान से तिर्यग जाने के लिये समर्थ है। अर्थात इनमें तिर्यग जानेको साम । असुरकुमार देवों में तिर्यग्गमन करने की सामर्थ्य है' यह प्रभु द्वारा कही गई बात को सुनकर गौतम प्रभु से पुनःमश्न करते है कि केवइयं च णं भंते! હે ગૌતમ! પોતાના પૂર્વ ભવના શત્રુઓને દુખ દેવાને માટે, તથા પૂર્વ પરિચિત મિત્રને સુખ શાંતિ દેવાને માટે અસુરકુમાર દે ત્રીજી પી સુધી ભૂતકાળમાં જ હતા, વર્તમાનકાળમાં પણ જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જશે. હવે અસુરકુમારની તિરછીગતિની શકિત જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામી નીચે ARH y® है-"अत्थिणं भंते !" हे at-a ! "अमुरकुमाराण देवाणं तिरियगर विसए पण्णत्ते ?" असुरभार देवानी तियात ( तत) विशु है ! એટલે કે શું અસુરકુમાર દેવે તેમના સ્થાનથી તિરછી દિશામાં ગતિ કરવા સમર્થ છે તિરછી દિશામાં જવાને પણ સમર્થ છે. ભગવાને મુખે આ જવાબ સાંભળીને तेनु प्रभा ध्यान भाटे गौतम स्वामी प्रभाव प्रश्न पूछे छ-"केवइयं च णं 1 अमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ स. १ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणच ३३७ यकं सामध्ये 'पणत्ते' प्रज्ञप्तम् कथितम् ? भगवानाह-'गोयमा !' इत्यादि। हे गौतम ! 'जाव असंखेनो' यावत् असंख्येयान 'दीवसमुदा' द्वीपसमुद्रान् गन्तुं समर्थाः यावत्करणात् केवलकल्पजम्बूद्वीपमारभ्य इति संग्राह्यम् । विपयमात्र- मेतत्कथितम् नतु गता वा गमिप्यन्ति वा, किन्तु 'नंदिस्सरवर नन्दीश्वरवरं 'दीवं' द्वीपं गयाय गताच 'गमिस्संति य गमिष्यन्ति गच्छन्ति च । अथ गौतमो नन्दीश्वरद्वीपगमनकारणं पृच्छति-'किंपत्तियं णं भंते'! इत्यादि । हे भगवन् ! असुरकुमाराणं देवाणं तिरियं गह विसए पण्णत्ते' हे भदंत ! कहां- तक असुरकुमार देवों में तिर्यग्गमन करने की सामर्थ्य कही गई है ? अर्थात् असुरकुमार देव तिर्यग्गमन कहाँतक कर सकते है ? उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं- 'गोयमा ! जाव असंखेज्जा दीव समुद्दा' हे गौतम ! यदि ये तिर्यग्गमन करना चाहें तो असंख्यात द्वीपसमुद्रों तक जा सकते हैं, परन्तु ये अभीतक वहांतक न गये हैं, न जाते हैं और न आगे भी जायेंगे वह तो विषयमात्र कहा है। यहां जो यावत्पद आया है उससे 'केवलकप्पं जंबूदीपमारभ्य' इत्यादि पूर्वोक्त पाठ का संग्रह किया गया है। ये तिर्यग्गमन 'नदि- स्सरवरं दीवं' नंदीश्वर द्वीपतक करते हैं क्यों कि वहींतक ये 'गया य' गये हैं 'गमिस्संति य' और आगे भी वहींतक जायेंगे। इससे आगे नहीं। नंदीश्वर दीपतक ही क्यों जाते हैं इसका कारण भंते ! अमुरकुमाराणां देवाणं तिरियं गइविसए पण्णते ?" महन्त ! सुर- કુમાર દેવ કયાં સુધી તિર્યગ્નમન કરવાને સમર્થ છે? એટલે કે જ્યાં સુધી તિરછી દિશામાં જઈ શકે છે? तेन वाम महापार प्रभु मा प्रभाव मापे -"गोयमा ! जाव असंखेजा दीवसमुदा" 3 गौतम ने तमा पारे तो असभ्यात भुती सुधा तिय- ગમન કરી શકે છે. પણ તેઓ આજ સુધી કદી પણ ત્યાં સુધી ગયા નથી, વર્તમાનમાં પણ ત્યાં સુધી જતા નથી અને ભવિષ્યમાં પણ ત્યાં સુધી જવાના નથી તેમનું તિરછી ગતિનું સામર્થ્ય બતાવવા માટે જ આ કથન કર્યું છે. અહીં જે यावत् (जाव)" ५६ मा०यु छेतना दास केवलकप्पं जंबूद्वीपमारभ्य ઈત્યાદિ ” સુત્રપાઠ ગ્રહણ કરે છે. એટલે કે તેઓ જંબુદ્વીપથી લઈને કિસ दीचं गया य गमिस्संति या नवदीप सुधीर तिरछी गति ४di sil, ४३ छ અને ભવિષ્યમાં પણ નંદીશ્વર સુધી જ જશે. હવે તેમની નંદીશ્વર દ્વીપ સુધી ગતિ શા કારણે થાય છે, તે જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને નીચેને પ્રશ્ન પૂછે છે- । समस्तीको गमिष्यन्ति च । पुनः गीतमः गां तिर्यग्गमनशक्ति पृाति-भविष वे इत्यादि । दे भगवन ! अमुरकुमाराणां तेषां 'देवाणं' देवानाम् 'तिरिक्गति विसपे' तिर्यगगतिविषयः 'पण' प्राप्तः अस्ति? अर्थात् ते देवाः स्वस्थानात् तिर्यग गन्तुं समर्याः सन्ति ? किम् । भगवान स्वीकरोति-ता, भत्थि' । हे गौतम ! तेषां तिर्यगगमनसामय॑म् 'अत्यि' अस्ति । गौतम स्तिर्यगगमनावधि पृच्छति- 'केवइयं च गं भंते।' इत्यादि । हे भगवन् ! कियत्पर्यन्तम् अमुरकुमारागां देवानाम् तिरियं गइदिसए ' तिर्यगगतिविष- भूतपूर्वशनुजन को दुःख उत्पन्न करने के लिये, तथा पूर्वपरिचित मिघ्रजन को सुख शांति पहुंचाने के लिये ये असुरकुमार देव तृतीय पृथिवी में पहिले गये है, वर्तमान में जाते है और आगे भी वहां जायेंगे। अब गौतम स्वामी इनकी तिर्यग्गमन करने की शक्ति के विषय में प्रभु से पूछने के अभिप्राय से प्रश्न करते है- 'अत्थिणं भंते ।' हे भदन्त ! 'असुरकुमाराण देवाणं' इन असुरकुमार देवों का 'तिरि- यगइविसए पण्णत्ते' तिर्यग्गति का विषय कहा गया है क्या ? अर्थात् ये असुरकुमार देव अपने स्थान से तिर्थ जाने के लिये समर्थ हैं क्या ? इसके उत्तर में प्रभु गौतम से कहते हैं-'हंता अस्थि गौतम हां ये असुरकुमार देव अपने स्थान से तिर्यग जाने के लिये समर्थ है। अर्थात इनमें तिर्यग जानेकी सामर्थ्य है। 'असरकुमार देवों में तिर्यग्गमन करने की सामर्थ्य है' यह प्रभु द्वारा कही गई बात को सुनकर गौतम प्रभु से पुनःपन्न करते है कि 'केवइयं च णं भंते। હે ગૌતમ ! પિતાના પૂર્વ ભવના શત્રુઓને દુખ દેવાને માટે, તથા પૂર્વ પરિચિત મિત્રને સુખ શાંતિ દેવાને માટે અસુરકુમાર ત્રીજી પળી સુધી ભૂતકાળમાં જે હતા, વર્તમાનકાળમાં પણ જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જશે. હવે અસુરકુમારની તિરછીંગતિની શકિત જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામી નીચે ARभूछे छ-"अत्थिणं भंते !" हे महन्त ! "अमुरकुमाराणं देवाणं तिरियगइ विसर पण्णत्ते ?" असुशुमार हेवोनी तियति (तिरछी गात) विष थुधु छ ! એટલે કે શું અસુરકુમાર દે તેમના સ્થાનથી તિરછી દિશામાં ગતિ કરવાને સમર્થ છે? महापार प्रभुतना पाम साप छ-"हंता अस्थि" गौतम ! सुभार ર તિરછી દિશામાં જવાને પણ સમર્થ છે. ભગવાનને મુખે આ જવાબ સાંભળીને तेनु प्रभाय नपान भाटे गौतम स्वामी या प्रमाणे प्रश्न पूछे थे-"केवइयं च णं ममेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ सू.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३३९ मर्ध्वगमनविपये पृच्छति-'अत्थि गं' इत्यादि । हे भगवन् ! अमरकुमाराणां देवानाम् 'उ' ऊर्ध्वम् 'गतिविसए' गतिविपयः ऊर्ध्वगमनविषयकं साम- य॑म् 'अस्थि णं' अस्ति किम् ? भगवान् अङ्गीकरोति-'हंता, अत्थि' । हन्त इति पूर्ववाक्याङ्गीकारे तेषामसुरकुमाराणाम् ऊर्ध्वगमनसामर्थ्यमवश्यं वर्तते । पुन- गौंतिमः पृच्छति-केवइयं च' इत्यादि । हे भगवन् ! कियच्च खलु-कियत्पर्यन्त- म् अमुरकुमाराणाम् ‘देवाणं' देवानाम् 'उड' ऊर्च 'गतिविसए' गति- विषयः गमनसामर्थ्य वर्तते, भगवानाह-'गोयमा ! इत्यादि । हे गौतम ! अब गौतम इन असुरकुमारों के उर्ध्वगमन के विषय में प्रभु से प्रश्न करते है-'अधिणं भंते! इत्यादि, "भंते' हे भदन्त ! असुर- कुमाराणं देवाणं असुरकुमार देवों की 'उडुं गइविसए' गति को विषय उर्ध्वलोक तक 'अत्थि' है क्या? अर्थात असुरकुमार देव अपने स्थान से उर्ध्वलोक तक गमन कर सकते है क्या? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते है-'हंता अत्थि' हां गौतम ! असुरकुमार देवों की गति का विषय उर्ध्वलोक हैं- अर्थात् असुर- कुमार देव अपने स्थान से उर्घलोकतक जा सकते हैं। इस प्रकार उर्ध्वलोक तक असुरकुमारोंकी गमन सामर्थ्य सुनकर गौतम प्रभु से पुनःपूछतें है-'केवइयं च ण' इत्यादि- 'भंते' हे भदंत ! 'केवइयं च णं' कहांतक का 'उड' उर्ध्वलोक 'असुरकुमाराणं देवाणं' असुरकुमारों की 'गति विसए' गति का विषय हैं-अर्थात् असुरकुमार उर्ध्वलोक में कहांतक जा सकते हैं ? इसका समाधान करते हुए प्रभु गौतम से कहते है- 'गोयमा' हे गौतम। 'जावच्चुए' यावत् अच्युततक હવે ગૌતમ સ્વામી અસુરકુમારના ઊર્ધ્વગમનના વિષયમાં મહાવીર પ્રભુને નીચેના પ્રશ્ન પૂછે છે – "अस्थिणं भंते ! असुरकुमाराणं देवाणं उट्ट गइविप्सए ? " हे मत ! અસુરકુમારની ઊર્ધ્વગતિના વિષયમાં કંઈ કહ્યું છે ખરું? એટલે કે શું અસુરકુમારે ગમન કરવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે? "हंता अस्थि गौतम ! तेसे अवगमन । शवाने शतिमान छे. -"केवइयं च णं त्याह" महन्त ! असुरसुमार हे३. Eakasi કયાં સુધી જઈ શકે છે? મહાવીર પ્રભુ તેને ખુલાસો આ પ્રમાણે કરે છે "गोयमा! हे गौतम ! " जावच्चुए " गौतम ! . मसुरभा२ वो मारमा . भगवती किंमत्ययं कि कारणं खलु अरकृमारा देवाः नंदिरावरं दी ' नन्दोरर वरं नन्दीश्वरदीपपर्यन्तं गया य गता 'गमिससंति य गमिष्यन्ति । नदीचाद्वीपपर्यन्तगमने को देतः ? भगवानाह - गोयमा । जे इमे' इत्यादि । हे गौतम ! 'जे इमे ये इमे 'अना' आन्तः 'भगवंता' भन- वन्तो विराजन्ते 'पपसिं पतेषां खलु 'जम्मणमहेम' जन्ममहेषु वा मन्म- महोत्सयेपु या 'निक्खमणमहेसु' निष्क्रमणमहेपु-मवज्याग्रहणमहोत्सवेषु का 'णाणुप्पाय महिममु' गानोत्पादमहिम केवलज्ञानोत्पत्तिमहोत्सवेषु वा, 'परि- निनाणमदिमामु' ' परिनिर्वाणमदिममु मोसमाप्तिमहोत्सवेषु या 'एवं खल इत्यादि शुभमालिकावसरेषु अमुरकुमारा देवाः 'नंदीसरवरं ' नन्दीश्वरवर 'दी' द्वीपं गया य गताच 'गमिस्सति य गमिप्यन्ति च । गौतमःपुनस्तेषा- प्रभु से पूछते हुए उनसे प्रश्न करते हैं कि पत्तियं गं भते' इत्यदि, हे भदन्त ! असुरकुमारदेव नदीश्वर दीपतक पहिले गये हैं, जाते है, और आगे भी वहीं तक जायेंगे। सो इसमें क्या कारण है। अर्थात नन्दीश्वर द्वीपतक जाने में क्या बात है? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते है-'गोयमा गौतमजे इमे जो ये 'अरहता' अर्हन्त 'भगवंता' भगवंत है, एएसिणं इनके 'जम्मण- महेसु चा' जन्म महोत्सवों में निखमणमहेसुवा' प्रव्रज्या दीक्षा- ग्रहण महोत्सवों में 'णाणुप्पायमहिमसु वा केवलज्ञानोत्पत्ति महो: -सियों में परिनिव्याणमहिमासु वा मोक्षप्राप्ति महोत्सवों में, इत्यादि शुभ मांगलिक अवसरों में ये 'असुरकुमारा देवा' असुरकुमार देव न दिस्सरवरदीवं गया य गमिस्संति यनदीवरदीप मैं पहिले गये है, वर्तमान में जाते है और आगे भी जायेंगे। "कि पत्तिय गं भंते ! त्या" महन्त ! म भार वो l २ નંદીશ્વર દ્વીપ સુધી ગયા હતા, જાય છે અને જશે? તેઓ શા માટે ત્યાં જતા હશે? त्यारे महावीर प्रभु नीय प्रभा वाम भापे -"गोयमा !" गौतम ! जे इभे अरहंता भगवंता एएसिणं " मा मत भगवान। छ, तमना "जम्मण- महेसु वा "म भत्सवमा, निक्खमणमहेसु वा "हीक्षा महोत्सवमा जाणुप्पायमहिमसुधा विज्ञान Gपत्तिना भासमा परिनिव्वाणमहिमाम वर" भने नए भडासभा " असुरकुमारदेवा नंदिस्सरवरदीवे गया य गमिस्स- ति य on ભાગ લેવા માટે અસુરકુમાર નંદીશ્વર દ્વીપ સુધી ગયા હતા, જાય छ, भने नश.

कारण प्रमेयचदिन्का टीका श.३ उ.२ २.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३४१ 'तेसिंणं' तेषां खलु 'देवाणं' देवानाम् 'भवपच्चइअवेराणुवंधे' भवप्रत्ययत्रैरानु- वन्धः अहिनकुलबद् जन्मारभ्य शावतिकविरोधः भवः प्रत्ययः कारणं यस्य वैरानुवन्धस्य स भवप्रत्ययवैरानुवन्धः, अनुवन्धः परम्परा, अतएव भवमत्यय- वैरानुवन्धत्वात् 'तेणं देवा' ते खलु देवाः 'विकुवेमाणा' विकुर्वन्तः क्रोधेन विकुर्वणाशक्त्या महवैक्रियशरीरं कुर्वन्तः 'परियारेमाणा' परिचारयन्तः परकीय- देवीनां भोगं कर्तुकामा वा 'आयरक्खे वैमानिकान् आत्मरक्षकान् 'देवे' देवा- न् 'वित्तासें ति' चित्रासयन्ति, त्रासमुत्पादयन्ति 'अहालहुसगाई रयणाई' यया- य' हे भदन्त | असुरकुमार देव जो सौधर्म स्वर्ग तक जाते हैं-जायेंगे सो उनके वहांतक जाने में क्या कारण है ? भगवान् इसका उत्तर देनेके लिये गौतम से कहते हैं-'गोयमा' हे गौतम ! 'तेसिणं देवाण' उन असुरकुमार देवों के 'भवपच्चइयवेराणुबंधे' भवप्रत्ययिक वैरानु- यंध होता है । अहि नकुल (सर्पनकुल) की तरह जन्म से लेकर शाश्वतिक विरोधका नाम वैरानुबंध है । इस वैरानुबंध का भव है । इसलिये यह वैरानुबंध भवप्रत्ययिक कहा गया है । पर- म्पराका नाम अनुबंध है । इसलिये भवप्रत्ययिक वैरानुबंध वाले होने के कारण वे देव 'चिकुव्वेमाणा' क्रोध से विकुर्वणाशक्तिद्वारा छोटा बडा शरीर करते हुए और 'परिचारेमाणा' दूसरे देवों की देवियोंके साथ भोग करनेकी इच्छा के वशवर्ती होते हुए 'आयरक्खे' वैमानिक आत्मरक्षक 'देवे' देवोंको 'वित्तासेति' त्रास उत्पन्न करते કુમાર દેવે શા કારણે સૌધર્મ દેવલોક સુધી જતા હતા, જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ શે? શા કારણે તેઓ ત્યાં જાય છે? ગૌતમ સ્વામીના પ્રશ્નનને મહાવીર પ્રભુ નીચે प्रमाणे वाम मा -"गोयमा " गौतम 1 "तेसिणं देवाणं" मसुर- सुमार हेवाने ते पना हे। साथे “भवपच्चइयवेराणुबंधे" अप्रत्ययि४ वैश- બંધ હોય છે. સાપ અને નેળિયા વચ્ચે જન્મથી જ જેવી દુશ્મનાવટ હોય છે એવી કાયમી દુશ્મનાવટને વૈરાનુબંધ કહે છે. આ ધરાનુબંધનું કારણ ભવ છે. તેથી તે વિરાનુબંધને ભવપ્રત્યયિક વૈરાનુબંધ કહ્યો છે. આ જાતનું વેર ભવ પરંપરાથી ચાલ્યું આવતું હોય છે. આ રીતે ભવપ્રત્યધિક વૈરાનુબંધ હોવાને કારણે તે અસુરકુમાર દેવે "विकुन्वेमाणा" मावेशमा मापान विर शEिTARN नानi lai ३ धारय रीने "परिचारेमाणा" elen देवानी वांगना साये गवानी ४२४ायी "आयरक्खे देवे" मानि मामरक्ष स्वाने "विचासेंति" are आये थे.

३४० ममता नायऽरए' यावन-मरपुते वादशे 'फापे' कल्प गमनसामथ्र्य वर्तते चित्र न तत्पर्यन्तं गता गमिष्यन्ति वा किन्तु 'सोहम्म' सौधर्म 'पुण' पुनः बर्ष फस्पं गया य' गताय गमिति गमिप्यन्ति । गौतमः सौधर्मपर्यन्तोर्ययोक गमनमयोननं पृच्छति-पकिंपनियां भंते' इत्यादि। 'हे भगवन ! कि मत्स्य किं कारणं खलु अमरकुमारा देवाः 'सोहम्म' सौधर्म कप्पं' यल्पं गया ये गताब 'गमिस्सति य' गमिष्यन्ति च । तेपामगुरखुमाराणां सौधर्मपर्यन्तगमगे फो हेतुः ? भगवानाद - गोयमा! तेसिं गं' इत्यादि । हे गौतम ! असुरकुमार देव जा सकते है। अर्थात् १२ वें कल्पतक असुर- कुमार देव उर्ध्यलोक में जा सकते है। परन्तु अभीतक वे वहांतक न गये है, न जाते हैं और न आगे भी जायेंगे । 'अच्युत तक जा सकते है ऐसा जो कहा गया है. सो यह तो उनके गमनकी सामर्थ्यका प्रदर्शन मात्र है । यदि ये जाना चाहें तो वहां तक जा सकते हैं । परन्तु अभी तक न गये हैं और न आगे भी जायेंगे। 'सोहम्म पुण कप्पं गया य गमिस्संति य' ये तो सौधर्म देवलोक तक ही जाते हैं, गये हैं और आगे भी यहां तक जावेंगे। इस प्रकार 'असुरकुमार देव सौधर्म देवलोक तक ही जाते हैं, गये है, जायेंगे' ऐसा कथन प्रभुके मुखसे सुनकर वहां तक इनके जाने में क्या कारण है' इस पातको जाननेके लिये गौतम प्रभु से पूछते हैं कि पनियं णं भंते । असुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति અચુત નામના દેવલેક સુધી ઊર્વકમાં જઈ શકે છે. પણ ખરેખર તે આજ કદી પણ તેઓ અચુત દૈલાક સુધી ગયા નથી, વર્તમાનમાં જતા પણ નથી અને ભવિષ્યમાં જશે પણ નહી. “તેઓ અચુત ક૫ સુધી જાય છે.” કથન તે તેમનું સામર્થ બતાવવા માટે જ કર્યું છે. જો તેઓ ધારે તો ત્યાં સુધી જઈ શકવાને સમર્થ છે. ત્યારે તેઓ કયાં સુધી ઊલેકમાં જાય છે ? "सोहम्मं पुण कप्पं गया य गमिस्संति य" मसुशुमार देव ભૂતકાળના સૌધર્મ દેવલોક સુધી ગયા હતા, વર્તમાનમાં ત્યાં સુધી જાય છે, અને ભવિષ્યમાં પણ ક૯૫ સુધી જ જશે, આ પ્રમાણે ભગવાનનું કથન સાંભળીને તેમનું ત્યાં સુધી ગમન કરવાનું કારણ All Coralसायी गौतभाभी नायना भूले -"कि पतिय मंते ! अमुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्सति य?" wid Mर- સૌધર્મ प्रमेयचदिन्का टीका श.३ उ.२ सू.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणच ३४२ 'तेसिंग' तेपां खलु 'देवाण' देवानाम् 'भवपञ्चइअवेराणुबंधे' भवमत्ययौरानु- बन्धः अहिनकुलवद जन्मारभ्य शाश्वतिकविरोधः भवः प्रत्ययः कारणं यस्य वैरानुबन्धस्य स भवप्रत्ययवैरानुबन्धः, अनुबन्धः परम्परा, अतएव भवप्रत्यय- वैरानुवन्धत्वात् 'तेण देवा' ते खलु देवाः 'विकुब्वेमाणा' विकुर्वन्तः क्रोधेन विकुर्वणाशस्था मह<क्रियशरीरं कुर्वन्तः 'परियोरेमाणा' परिचारयन्तः परकीय- देवीनां भोगं कर्तुकामा वा 'आयरक्खे' वैमानिकान् आत्मरक्षकान् 'देवे' देवा- न् 'वित्तासें ति' वित्रासयन्ति, त्रासमुत्पादयन्ति 'अहालहुसगाई रयणाई' यथा- य' हे भदन्त ! असुरकुमार देव जो सौधर्म स्वर्ग तक जाते हैं-जायेंगे सो उनके वहांतक जाने में क्या कारण है ? भगवान् इसका उत्तर देनेके लिये गौतम से कहते हैं-'गोयमा' हे गौतम ! 'तेसि णं देवाणं' उन असुरकुमार देवों के 'भवपञ्चइयवेराणुबंधे' भवपत्ययिक वैरानु- यंध होता है । अहि नकुल (सर्पनकुल) की तरह जन्म से लेकर शाश्वतिक विरोधका नाम वैरानुबंध है । इस वैरानुबंध का कारण भव है । इसलिये यह वैरानुबंध भवप्रत्ययिक कहा गया है । पर- म्पराका नाम अनुबंध है। इसलिये भवप्रत्ययिक चैरानुबंध वाले होने के कारण वे देव 'विकुम्वेमाणा' क्रोध से विकुर्वणाशक्तिद्वारा छोटा वडा शरीर करते हुए और 'परिचारेमाणा' दूसरे देवों की देवियोंके साथ भोग करनेकी इच्छा के वशवर्ती होते हुए 'आयरक्खे' वैमानिक आत्मरक्षक 'देवे देवोंको 'वित्तात्ति' घास उत्पन्न करते है કુમાર દેવે શા કારણે સૌધર્મ દેવલેક સુધી જતા હતા, જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જશે? શા કારણે તેઓ ત્યાં જાય છે? ગૌતમ સ્વામીના પ્રશ્નનને મહાવીર પ્રભુ નીચે प्रभा पा मापे -"गोयमा गौतम ! "तेसिणं देवाण" a असुर- भार हेवाने ते पन हैसाथे " भवपचइयवेराणुबंधे " प्रत्ययि: वैरानुः બંધ હોય છે. સાપ અને નેળિયા વચ્ચે જન્મથી જ જેવી દુશ્મનાવટ હોય છે એવી કાયમી દુશ્મનાવટને વેરાનુબંધ કહે છે. આ ધરાનુબંધનું કારણ ભવ છે. તેથી તે વૈરાનુબંધને ભવપ્રત્યયિક વૈરાનુબંધ કદ છે. આ જાતનું વેર ભવ પરંપરાથી ચાલ્યું આવતું હોય છે. આ રીતે ભવપ્રત્યયિક વેરાનુબંધ હેવાને કારણે તે અસુરકુમાર हेवा "विकुन्चेमाणा" धावेशमा भावी विदुर्वा शतिद्वारा नानi Ali ३यो धारय ४ीने "परिचारेमाणा" भी वानी देवांगनाये। सायं 44th ४२७tथी "आयरक्खे देवे" भानि मात्भरक्ष स्वान "विचासेंति" ત્રાસ આપે છે.

३४० जायऽरए' गान-भरपुरो दाद 'क' कल्पं गमनसामध्ये वर्तते मित्र न तत्पर्यन्तं गता गमिप्यन्ति या गिन्नु 'सोहम्म' सौधर्म 'पुण' पुनः 'क' फपं 'गया य' गताण 'गमिति गमिप्यन्ति । गौतमः सौधर्मपर्यन्तोभेमोक गमनमयोननं पृमाति-पिनियन मंते' इत्यादि। 'हे भगवन ! कि मस्यय कि कारणं खलु अमुरकुमारा देयाः 'सोहम्मं साधर्म कप 'गया य गताप 'गमिस्सति य' गमिप्यन्ति न । तेपाममुरकुमाराणां सौधर्मपर्यन्तगमने फो हेनुः ? भगवानाद - गोयमा। तेसिं ' इत्यादि । है गौतम ! असुरफुमार देव जा सकते है। अर्थात् १२ वें फल्पतक असुर- कुमार देव उर्घलोक में जा सकते है । परन्तु अभीतक वे वहातक न गये है, न जातें हैं और न आगे भी जायेंगे । 'अच्युत तक वे जा सकते है ऐसा जो कहा गया है. सो यह तो उनकै गमनकी सामर्थ्यका प्रदर्शन मात्र है। यदि ये जाना चाहें तो वहां तक जा सफते हैं । परन्तु अभी तक न गये हैं और न आगे भी जायेंगे। 'सोहम्मं पुण कप्पं गया य गमिस्संति य' ये तो सौधर्म देवलोक तक ही जाते हैं, गये हैं और आगे भी यहां तक जावेंगे। इस प्रकार 'असुरकुमार देव सौधर्म देवलोक तफ ही जाते हैं, गये हैं, जायेंगे' ऐसा कथन प्रभुके मुखसे सुनकर 'वहां तक इनके जाने में क्या कारण है' इस पातको जाननेके लिये गौतम प्रभु से पूछते हैं कि पत्तियं णं भंते ! असुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति અચુત નામના દેવળેક સુધી ઊર્વકમાં જઈ શકે છે. પણ ખરેખર તે આજ કદી પણ તેઓ અચુત દેવલોક સુધી ગયા નથી, વર્તમાનમાં જતા પણ નથી અને ભવિષ્યમાં જશે પણ નહી. “તેઓ અચુત ક૫ સુધી જાય છે. આ કથન તે તેમનું સામર્થ બતાવવા માટે જ કર્યું છે. જે તેઓ ધારે તે ત્યાં સુધી જઈ શકવાને સમર્થ છે. ત્યારે તેઓ કયાં સુધી ઊર્વલોકમાં જાય છે? "सोहम्मं पुण कप्पं गया य गमिस्सति य" मनुसुमार वो भूतना सौधर्म દેવલેક સુધી ગયા હતા, વર્તમાનમાં ત્યાં સુધી જાય છે, અને ભવિષ્યમાં પણ સૌધર્મ ક૯પ સુધી જ જશે. આ પ્રમાણે ભગવાનનું કથન સાંભળીને તેમનું ત્યાં સુધી ગમન કરવાનું કારણ भवानी शासायी गौतभरपाभी नायना प्रश्न -"कि परियं में भंते । अमुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य?- असुर- ममेयचदिन्का टीका श.३ उ. २ सू.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३४१ 'तेसिंणं' तेषां खलु देवाण' देवानाम् ‘भवपच्चइअवेराणुबंधे' भवमत्ययवैरानु- बन्धः अहिनकुलबद् जन्मारभ्य शाश्चतिकविरोधः भवः मत्ययः कारणं यस्य वैरानुबन्धस्य स भवप्रत्ययवैरानुवन्धः, अनुवन्धः परम्परा, अतएव भवमत्यय- चैरानुवन्धत्वात् 'तेणं देवा' ते खलु देवाः 'विकुन्चेमाणा' विकुर्वन्तः क्रोधेन विकुर्वणाशक्त्या महद्वैक्रियशरीरं कुर्वन्तः 'परियोरेमाणा' परिचारयन्तः परकीय- देवीनां भोगं कर्तुकामा वा 'आयरक्खे' वैमानिकान् आत्मरक्षकान् 'देवे देवा. न् 'वित्तासें ति' वित्रासयन्ति, त्रासमुत्पादयन्ति 'अहालहुसगाई रयणाई' यथा- य' हे भदन्त ! असुरकुमार देव जो सौधर्म स्वर्ग तक जाते हैं-जायेंगे सो उनके वहांतक जाने में क्या कारण है ? भगवान् इसका उत्तर देनेके लिये गौतम से कहते हैं-'गोयमा' हे गौतम ! 'तेसि णं देवाणं' उन असुरकुमार देवों के 'भवपचइयवेराणुबंधे' भवप्रत्ययिक वैरानु- यंध होता है । अहि नकुल (सर्पनकुल) की तरह जन्म से लेकर शाश्वतिक विरोधका नाम चैरानुबंध है । इस वैरानुबंध का कारण भव है । इसलिये यह वैरानुबंध भवप्रत्ययिक कहा गया है । पर- म्पराका नाम अनुबंध है। इसलिये भवप्रत्ययिक वैरानुबंध वाले होने के कारण वे देव 'विकुम्वेमाणा' क्रोध से विकुर्वणाशक्तिद्वारा छोटा बडा शरीर करते हुए और 'परिचारेमाणा' दूसरे देवों की देवियोंके साथ भोग करनेकी इच्छा के वशवी होते हुए 'आयरक्खे' वैमानिक आत्मरक्षक 'देवे देवोंको 'वित्ताति' त्रास उत्पन्न करते है કુમાર દેવે શા કારણે સૌધર્મ દેવલેક સુધી જતા હતા, જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જશે? શા કારણે તેઓ ત્યાં જાય છે? ગૌતમ સ્વામીના પ્રશ્નનને મહાવીર પ્રભુ નીચે प्रमाणे काम मा छ-"गोयमा" गौतम ! "तेसिणं देवाणं" असुर- भार देवाने ते दुपा देव। साथे "भवपञ्चइयवेराणुबंधे" सपप्रत्ययि४ वैरान બંધ હોય છે. સાપ અને નેળિયા વચ્ચે જન્મથી જ જેવી દુશ્મનાવટ હોય છે એવી કાયમી દુશ્મનાવટને વૈરાનુબંધ કહે છે. આ ધરાનુબંધનું કારણ ભવ છે. તેથી તે વૈરાનુબંધને ભવપ્રત્યયિક વૈરાનુબંધ કહ્યો છે. આ જાતનું વેર ભવ પરંપરાથી ચાલ્યું આવતું હોય છે. આ રીતે ભવપ્રત્યયિક વૈરાનુબંધ હેવાને કારણે તે અસુરકુમાર દેવો "विकुन्वेमाणा" मावेशमा भावी पिपला शतिद्वारा नानi ki ३॥ धारय शेने "परिचारेमाणा" भी वाना नामा माय बागवानी ४ाथी "आयरक्खे देवे" भानि आत्मरक्ष स्वान "वितासेंति" ત્રાસ આપે છે.

कपुस्तकानि रस्नानि यथोचितानि अल्पमाराणि बहुमूल्यरत्नानि 'गहाय' सी. स्वा 'आमाए' आरगना 'एगंतमंत' एकान्तम्भन्तम् अत्यन्तनिर्जनमदेशे 'भयका मंति' अपनामन्ति गच्छन्ति। गौतमः पुनःपञ्छति - 'अस्थिर्ण मते । इत्यादि । हे भगवन् ! 'तेसि देवाणं' तेपो देवानाम् वैमानिकदेवानाम् 'अहा- लहुसगाई' यपालधुस्वकोनि हस्वरूपाणि रयणाई' रत्नानि 'अत्यि' सन्ति किम् ! भगवानाद-ता, अत्यि' । गौतमः पृच्छति-से कहमिआणि पकरेंति । भय हे भगवन् ! यदा ते अमरा चैमानिकानां ग्लानि चौरयन्ति तदा किम् -इदानी रत्नग्रहणानन्तरमेकान्तापक्रमणकाले चैमानिकाः प्रकुर्वन्ति कथं तान 'दण्डयन्ति निगृहन्ति था, तदर्य फं या उपायं समाचरन्ति? भगवानाइ- 'अहालहुसगाई यथोचित अल्पभार घाले यादृमूल्य 'रयणाई' उनके रत्नोको गहाय लेकर 'आभाए' अपने आप 'पगंतमंत' एकान्त- निर्जन-अन्त प्रदेशमें अवकामति' चले जाते है-भाग जाते हैं । अप गौतम भगवान से पुनः पूछते हैं 'अत्थि णं भंते । हे भदन्त। 'तेसिं देवाणं' उन वैमानिक देवोंके पास 'अहालष्टुसगाई' यथोचित लघुरूपवाले यहुमूल्य 'रयणाई' रत्न 'अस्थि होते है क्या? इसके उत्तर में प्रभु कहते हैं 'हंता अरिध' हां गोतम उन वैमानिक आत्म- रक्षक देवों के पास यथोचित लघुरूप वाले बहुमूल्य रत्न होते है । 'से कहभियाणिं पकरेंति' हे भगवन् ! जय वे असरकुमार देव वैमा निक देवाँके रत्नोंको चुराते है और चुराकर एकान्त स्थानमें भाग जाते है, उस समय वैमानिक क्या करते है ? क्या उन्हें दण्ड देते है या उनका निग्रह करते है ? वे कौन सा उपाय करते है ? इस "अहालहुसगाई भने ययायित, sari prani भनन म भूयपान 'स्यणाई' रत्नाने "गहाय" SIM ने 'आभाए' पातानी Mar एगंतमंत मेान्त ( निन) प्रदेशमा "अवक्कामंति" alsh atय छे. वे गौतम स्वामी महावीर प्रभुने प्रश्न पूछे छ-"तेसिं देवाण" ते वैभानि वो पासे "अहालहुसं- गाई रयणाई अस्थि ?" यथायित, dasi pornना, भूक्ष्य २ सय छ ? "हता अस्थि" , २०११य साय . " से कहमियाणि पकरेंति "डे लन्त ! જયારે તે અસુરકુમાર દે વૈમાનિક દેવાના રસ્તે ચારીને એકાંત સ્થાનમાં ભાગ જાય છે ત્યારે વિમાનિકે શું કરે છે? તેઓ તેમને શિક્ષા કરે છે કે તેમની પાસેથી તે उनी भगवी वे छेतम्मा पाय ४३ छे? . ".

अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणश्च ३४३ 'तो से पच्छाकायं पव्वहंति' इति । तेपाममुरकुमाराणाम् ' पच्छा पश्चात् रत्नापहरणानन्तरम् 'कार्य' शरीरं ते वैमानिकाः 'पन्चहंति' प्रव्यथन्ते पीडयन्ति जघन्यतः अन्तर्मुहूर्तम् उत्कर्षात् पण्मासान् यावत्-चैमानिकास्तेपां शारीरिकव्यथामुत्पादयन्तीत्यर्थः । गौतमः पृच्छति-'पभूणं भंते ' इत्यादि । हे भगवन् ! ते असुरकुमारा देवाः 'तत्य' तत्र सौधर्मकल्पे 'गयाचेव समाणा' गता- थैव सन्तः 'ताहिं अच्छराहि' ताभिः अप्सरोभिः वैमानिकदेवाङ्गनाभिः 'सद्धि' सार्धम् 'दिव्वाई भोगभोगाई' दिव्यान् भोग भोगान् ‘भुजमाणा' भुञ्जाना अनुभवन्तः 'विहरित्तए' विहर्तुम् 'पभू' प्रभवः समाः भवन्ति किम् ? भगवान् आह-णो इणढे सम?' नायमर्थः समर्थः हे गौतम ! ते अमरकुमाराः अप्स- गौतम के प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते है 'तओ से पच्छा काय पव्वहंति' रत्नापहरण के बाद वे वैमानिक देव उन असुरकुमारों के शरीर को पीडो पहुँचाते है । वैमानिकों द्वारा पहुँचाई यह पीडा कमसे कम एक मुहूर्त तक और ज्यादा से ज्यादा ६ मास तक उन असुरोके शरीर को व्यथित करती है। गौतम पूछते है-'पभूणं भंते !' इत्यादि, हे भदन्त ! वे असुरकुमार देव 'तत्थ उस सौधर्म- कल्पमें 'गया चेव समाणा' जाते के साथ ही 'ताहिं अच्छराहिं वैमा- निक देवोकी अङ्गनाओके साथ 'दिव्वाई भोगभोगाई' दिव्य, भोगने योग्य भोगेको 'भुंजमाणा' भोगने के लिये विहरिचए पभू' क्या समर्थ हो जाते है ? उत्तर देते हुए प्रभु कहते है-'णो इण? सम' हे गौतम । ऐसी बात नहीं है। अर्थात् वे असुरकुमार जानेके साथ ही वैमानिक देवोकी अङ्गनाओंके साथ दिव्य भोगने योग्य भोगोको उत्तर-"तओ से पच्छा कार्य पवईति" २ननी यारी यया पछी ते वैभानि દેવો તે અસુરકુમાર દેવોને શારીરિક શિક્ષા કરે છે. વૈમાનિક દ્વારા કરવામાં આવેલી તે શારીરિક શિક્ષા તેમને ઓછામાં ઓછા એક મુહૂર્ત પર્યન્ત અને વધારેમાં વધારે છ માસ પર્યત શારીરિક પીડ પેદા કરે છે. प्र*---"पभूणं भंते ! त्या" & Art ! ते मसुरभार १३॥ "तत्थ" स्या "गया चेव समाणा" in साथे ४ "ताहिं अच्छराहि" वैमानि वोनी देवियानी (AAAA-l) सा2 " दियाई भोगभोगाई "हिन्य, सेवा याज्य लगाने “भुजमाणा विहरितए पभू ? mast Astमान छे भरा ? उत्त२-"जो इणढे समढे" गौतम ! मेधुं मनतु नथी 22 3 त्या જતા વેંત જ અસુરકુમાર વૈમાનિક દેવોના દેવાંગનાઓ સાથે ભેગે ભગવાને સમર્થ અસુરકુમાર દેવોની ઉત્પાત ક્રિયાનું વર્ણન-: (कवाय कालस्स णं भंते ! असुरकुमारा देवा - आगलंति, अरिहंत चेइआणि या, अणगारे या, भाविझप्पणो निस्सा उप्पयंति, जाव-सोहम्मो कम्पो, सम्बे विणं भंते ! कुमारा देवा उ उत्पयंति, जार-सोहम्मो कप्पो ! जो इणटे समहे, महिटिया णं असुरकृमारा देवाएं जाव-सोहम्मो कप्पो एसविणं भंते ! चमरे असुरिक, कुमारराया उडू उप्पड़ा पुचि जाव-सोहम्मो कप्पो' . गोयमा! अहो गं भंते ! चमरे असुरिंदे, छाया-कियत्कालेन मगरन.! अमुरकृमारा देवा अचम् सौधर्मकल्प गताय गमिप्यन्ति च ? गौतम ! अनन्ताभिः evil असुरकुमार देवों की उत्पात क्रिया का वर्णन- सूनाथ-किवइयकालस्स शंभंते ! असुरकुमारा देवा उद्र उप्पनि, जार-मोहम्मो कप्पो !" भंत : अमुग्फुमाग देवा उपन्त, जा गोयमा! में जानाए मग स्या, ययग इवा, टंग भुतुआ इवा, पण्ड्या इया, पुन्दिा इया, पगं मरण (ग) ईया, दुग्गं बा, दरिया. विलयं या, पचयं वा गोसार ल्लमवि आसवलं या, हथिवलं या, जोहचलं वा. एयामेव अनुगमारा विदेवा जगत्य . P महिडीए , महजुईग, जाव-कहिं पविट्ठा ? ४ दितो भाणिअहो ॥ सू० २ ॥ . म. " कवइयकालस्म ग भंते !' इत्यादि। भू" જુલમ arat मा कालरस गं ते 11 प्रत्याहि- २ अमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ २.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपणच ३४५ . दिवाई भोगभोगाई' दिव्यान् भोगभोग्यान् 'झुंजमाणा' भुआना: 'विहरित्तए' विहर्तुम् न तु हठात् विहतुं समर्थाः । 'अहणं' अथ यदि खलु 'ताओ अच्छराओ' ताः अप्सरसः 'नो आढायंति' नो आद्रियन्ते आदरं न कु- चन्ति नो 'परियाणंति' परिजानन्ति स्वामित्वेन नाङ्गीकुर्वन्ति तदा 'नो णं पभू' नैव खलु प्रभवः समर्थाः ते अमरकुमारा देवाः 'ताहिं अच्छराहिं सद्धिं' ताभिः अप्सरोभिः सार्द्ध 'दिव्याड भोगभोगाई' दिव्यान् भोगभोगात् 'भुज- माणा' भुञ्जानाः 'विहरित्तए' विहर्तुम् (नैव समर्था भवन्ति इति पूर्वेणान्वयः) भन्ते भगवान् तेषाममुरकुमाराणां सौधर्मकल्पपर्यन्ते पूर्वोक्तरीत्या गमनकारणं प्रतिपाधोपसंहरति ‘एवं खल गोयमा !' इत्यादि । हे गौतम ! एवं खलु पूर्वोक्तायोजनमुद्दिश्य असुरकुमारा देवाः 'सौहम्म' सौधर्म 'कप्प' कल्पं 'गया य' गताश्च 'गमिस्संति य गमिष्यन्ति च ॥ सू० १ ॥ असुरकुमारदेवानामुत्पातक्रियावर्णनम् मूलम्-"केवइयकालस्स णं भंते ! असुरकुमारा देवा उर्दू उप्पयन्ति, जाव-सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य ? गोयमा! अणंताहिं उस्सप्पिणीहिं, अणताहि अवसप्पिणीहिं समइक्ताहि, अत्थिणं एसभावे लोयच्छेरयभूए समुपज्जइ, जे णं असुरकुमारा भोगने योग्य भोगोको 'णो णं मुंजमाणा विहरित्तए' भोगनेके लिये समर्थ नहीं हो सकते हैं । अन्त में अब भगवान उन असुरकुमार देवों का इस प्रकारसे सौधर्म स्वर्गमें जाने का कारण प्रतिपादित कर उपसंहार करते हुए गौतमसे कहते है ' एवं खलु गोयमा । असुर- कुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य' हे गौतम ! यही कारण है कि वे असुरकुमार देव सौधर्म कल्पमें जाते है, पहिले गये है और आगे भी वहीं पर जायेंगे ॥ सू० १ ।। हिल्य, "भोगभोगाई" 1440 ये:२५ सागाना "णो णं मुंजमाणा वितरित्तए" ઉપગ કરી શકતા નથી. આ રીતે અસુરકુમાર દેવોના સૌધર્મ દેવલોક સુધી ગમનનું ४।२ मतावान महावीर प्रभु छ "एवं खल गोयमा ! अमुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गनिस्संति य" गौतम! ते णे असुर भार वो સૌધર્મ ક૫માં જતા હતા, જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જશે. ! સૂત્ર ૧ ! .

३४४ ममता रोमिः-सह विहा समर्या न सन्ति 'सेप अप खल किन्तु 'तो' तक तस्मात् सौधर्मफल्पात् 'पटिनिरतति' प्रविनिवर्तन्ते परावर्तन्ते 'तभी परिनिक निता' ततापविनिरप गति' अत्र निनस्थाने आगरन्ति 'जा' यदि खलु कदाचित 'वामी अनछरामो ता:- अप्पारसः 'आदागति' आदि- पन्ते समादरं पुर्वन्ति 'परियागंति' परिजानन्ति तान् स्वामित्वेनानीकर्वन्ति वदा 'पभृणं' ममयः खलु-समर्थाः किल भवन्ति ते अमरकुमारा देवा ताहि मच्छराहि तामिः अप्सरोगिः 'सदि' सार्यम् दिमाई' दिव्यान भोगने के लिये समर्थ नहीं होते है 'से गं' किन्तु 'तो' उस सौ. धर्मकल्प से जय 'पडिनियति वे लौटते है और पडिनियत्तित्ता' लौटकर 'इहमागच्छति' अपने स्थान पर आने लगते है 'जाणं ताओ तो वे 'अच्छराओ' अप्सराएँ यदि कदाचित् 'आहायति' उनका आदर सत्कार करं, 'परियाणंति' और उन्हें अपने स्वामीरूप से स्वीकार करें 'ते असुरकूमारा देवा' तय घे असुरकुमार देव 'ताहिं अच्छादि सद्धिं' उन धमानिक देवाकी अङ्गनाओं के साथ दिव्याई भोगभोगाई मुंजमाणा विहरित्तए पभूणं' दिव्य भोगने योग्य भोगोको भोगनेके लिये समर्थ हो सकते है । हठसे जबर्दस्तीसे नहीं । 'अहणं' और यदि 'ताओ अच्छराओ' वे अप्सराएँ 'नो आढायति उन्हें आदरकी दृष्टिसे नहीं देखें 'णो परियाणति' अपने स्वामीरूप से उन्हें नहीं स्वीकार करें तो ते वे 'असुरकुमारा देवा' असुरकुमार देव 'ताई अच्छराहिं सद्धिं' उन अप्सराओं के साथ 'दिव्याई दिव्य भोगभोगाई नथा. "से" पण "तओ पडिनियतंति " न्यारे तमात सौप दयनी पाvi Rडाय छ. "पडिनियत्तिता इहमागच्छति" मने पाछ शन ताने स्थान i aru त्या जाणं ताओं अच्छराओं आढायंति" an नाम तमना माह२ ४२, "परियाणति, मने मन चाताना स्वामी ३ श्वास ४२ तो "ते असुरकुमार देवा" त ससुरशुभार वो "ताहि अच्छराहि सद्धि" मानि वाना स साये " दिवाई भोगभोगाई भुजमाणा विहरि- लिए पभू" हिय, लाला योग्य लागीमा पर रवाने समय मनी छे पya था तम्मा तेम ४३॥ Ard नथी. " अहणं ताओ अच्छराओ नत असा "नो आढायति" तेभने मान यानी, "नो परि- याणति" भने भने स्वाभी तरी २वीरे नी तो "ते असुरकुमार देवा ते भारभार वो "ताहिं अच्छराहि सदि" ते मधमानी सा "दिवाई" प्रमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ २.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपण ३४५. 'दिवाई भोगभोगाई' दिव्यान् भोगभोग्यान् ‘भुजमाणा' भुञ्जाना : 'विहरित्तए' विहर्तुम् न तु हठात् विहतुं समर्थाः । 'अहणं' अथ यदि खल 'ताओ अच्छराओ' ताः अप्सरसः 'नो आढायंति' नो आद्रियन्ते आदरं न कु- चन्ति' नो 'परियाणंति' परिजानन्ति स्वामित्वेन नाङ्गीकुर्वन्ति तदा 'नो णं पभू' नैव खलु प्रभवः समर्थाः ते अमरकुमारा देवाः 'ताहिं अच्छराहिं सर्द्धि' ताभिः अप्सरोभिः सार्द्ध 'दिवाइ भोगभोगाई' दिव्यान् भोगभोगान् 'भुज- माणा' भुजानाः 'विहरित्तए' विहर्तुम् (नैव समर्था भवन्ति इति पूर्वेणान्वयः) भन्ते भगवान् तेपाममुरकुमाराणां सौधर्मकल्पपर्यन्ते पूर्वोक्तरीत्या गमनकारणं प्रतिपाधोपसंहरति ‘एवं खल गोयमा !' इत्यादि । हे गौतम ! एवं खलु पूर्वोक्तमयोजनमुद्दिश्य असुरकुमारा देवाः 'सौहम्मं ' सौधर्म 'कप्पं' कल्पं 'गया य' गताश्च गमिस्संति य गमिष्यन्ति च ॥ सू० १ ॥ असुरकुमारदेवानामुत्पातक्रियावर्णनम् मूलम्-"केवइयकालस्स णं भंते ! असुरकुमारा देवा उर्दू उप्पयन्ति, जाव-सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य ? गोयमा! अणताहि उस्सप्पिणीहिं, अणताहि अवसप्पिणीहि समइकंताहि, अत्थिणं एसभावे लोयच्छेरयभूए समुपज्जइ, जे णं असुरकुमारा भोगने योग्य भोगोको ‘णो णं मुंजमाणा विहरित्तए' भोगनेके लिये समर्थ नहीं हो सकते है । अन्त में अब भगवान उन असुरकुमार देवों का इस प्रकारसे सौधर्म स्वर्गमें जाने का कारण प्रतिपादित कर उपसंहार करते हुए गौतमसे कहते है ' एवं खलु गोयमा । असुर- कुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संतिय' हे गौतम ! यही कारण है कि वे असुरकुमार देव सौधर्म कल्पमें जाते है, पहिले गये है और आगे भी वहीं पर जायेंगे ॥ सू० १ ॥ दिव्य, "भोगभोगाई वा य:य लागाना "णो णं मुंजमाणा वितरित्तए" ઉપભોગ કરી શકતા નથી. આ રીતે અસુરકુમાર દેવોના સૌધર્મ દેવલોક સુધી ગમનનું ४२ मतावान महावीर प्रमु ? "एवं खलु गोयमा ! अमुरकुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गनिस्संति य" से गौतम ! ते अहो मसुमार वो સૌધર્મ કહ૫માં જતા હતા, જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જશે. સૂર ના , ३४४ भगवतीस रोभिः सह विहर्तुं समर्था न सन्ति 'सेणं' अथ खल किन्तु 'तो' ततः वस्मात् सौधर्मकल्पात् 'पडिनिवत्तंति' प्रविनिवर्तन्ते परावर्तन्ते 'तओ पडिनिय- सित्ता' ततःमतिनिहत्य 'इहागच्छंति' अत्र निजस्थाने आगच्छन्ति 'जइणं यदि खलु कदाचित् 'ताओ अच्छराओ' ता:- अप्सरस: 'आढायति' आदि- यन्ते समादरं कुर्वन्ति 'परियाणंति' परिजानन्ति तान् स्वामित्वेनाङ्गीकुर्वन्ति तदा 'पभृणं' मभवः खलु-समर्थाः किल भवन्ति ते अमुरकुमारा देवाः 'ताहि अच्छराहिं ' ताभिः अप्सरोभिः 'सद्धिं ' सार्धम् 'दिवाई' दिव्यान् भोगने के लिये समर्थ नहीं होते है 'से गं' किन्तु 'तओ' उस सौ. धर्मकल्प से जय 'पडिनियत्तति' वे लौटते है और 'पडिनियत्तित्ता' लौटकर 'इहमागच्छति' अपने स्थान पर आने लगते है 'जहणं ताओ तो वे 'अच्छराओ' अप्सराएँ यदि कदाचित् 'आढायंति' उनका आदर सत्कार करं, 'परियाणंति' और उन्हें अपने स्वामीरूप से स्वीकार करें 'ते असुरकुमारा देवा' तब वे असुरकुमार देव 'ताहिं अच्छराहिं सद्धि' उन वैमानिक देवाकी अङ्गनाओंके साथ दिन्वाई भोगभोगाई मुंजमाणा विहरित्तए पभू णं' दिव्य भोगने योग्य भोगोको भोगनेके लिये समर्थ हो सकते है । हठसे जबर्दस्तीसे नहीं । 'अहणं' और यदि 'ताओ अच्छराओ' वे अप्सराएँ 'नो आढायति' उन्हें आदरकी दृष्टिसे नहीं देखें 'णो परियाणंति' अपने स्वामीरूप से उन्हें नहीं स्वीकार करें तो 'ते' वे 'असुरकुमारा देवा' असुरकुमार देव 'ताहिं अच्छराहिं सद्धिं' उन अप्सराओं के साथ 'दिव्वाई' दिव्य 'भोगभोगाई नया, "से " ५g " तओ पडिनियत्तति " न्यारे तम्मा त सौषम माथी पाsi ५२ता डाय छे. "पडिनियत्तिता इहमागच्छंति" मने पशन वातान स्थाने तi डाय छे त्यारे "जइणं ताओ अच्छराओ आढायंति" ले त - नाम तमना माई२ , "परियाणंति" मने तमना पाताना पामी ३ वार ४२ त "ते असुरकुमार देवा" ते मसुरशुभार वो "ताहि अच्छराईि सदि" मानि वानी मसरामा साथ " दिवाइं भोगभोगाई झुंजमाणा विहरि- लिए पभू" हिश्य, नागा योग्य लागानी Salin ४२पाने समर्थ मनी छे yeya jaभी तमा तेभ ४N Asता नथी. "अहणं ताओ अच्छराओ" न म सरायो "नो आढायंति" तेभने आनी दृष्टियान नहीं, "नो परि- याणंति" भने स्वामी तरी २वीरे नी त "ते असुरकुमार देवा" ते मसुमार वो "ताहिं अच्छराहिं सद्धिं" ते मसरामानी साय "दिबाई" ' प्रमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ २.१ भगवत्समवसरणम् चमरनिरूपण ३१ 'दिव्वाई भोगभोगाई' दिव्यान् भोगभोग्यान् ‘भुंजमाणा' भुजाना 'विहरित्तए' विहर्तुम् न तु हठात् वितुं समर्थाः । 'अहणं' अथ यदि ख 'ताओ अच्छराओ' ताः अप्सरसः 'नो आढायंति' नो आद्रियन्ते आदरं न : चन्ति' नो 'परियाणंति' परिजानन्ति स्वामित्वेन नाङ्गीकुर्वन्ति तदा 'नो पभू' नैव खलु प्रभवः समर्थाः ते अमरकुमारा देवाः 'ताहिं अच्छराहिं र्सा ताभिः अप्सरोभिः सार्द्ध 'दिबाइ भोगभोगाई' दिव्यान् भोगभोगान् 'भुं माणा' भुञ्जानाः 'विहरित्तए' विहर्तुम् (नैव समर्था भवन्ति इति पूर्वेणान्वयः भन्ते भगवान् तेपाममुरकुमाराणां सौधर्मकल्पपर्यन्ते पूर्वोक्तरीत्या गमनका प्रतिपाधोपसंहरति 'एवं खल गोयमा!' इत्यादि । हे गौतम ! एवं र पूर्वोक्तमयोजनमुद्दिश्य असुरकुमारा देवाः 'सौहम्म' सौधर्म 'कप्पं' व 'गया य गताच 'गमिस्संति य' गमिष्यन्ति च ॥ सू० १ ॥ असुरकुमारदेवानामुत्पातक्रियावर्णनम् मूलम्-"केवइयकालस्स णं भंते ! असुरकुमारा देवा उ उप्पयन्ति, जाव-सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य ? गोयम अणंताहिं उस्सप्पिणीहि, अणंताहिं अवसप्पिणीहिं समइक्ता अत्थिणं एसभावे लोयच्छेरयभूए समुपज्जइ, जे णं असुरकुमा भोगने योग्य भोगोको 'णो णं मुंजमाणा विहरित्तए' भोगनेके ति समर्थ नहीं हो सकते हैं । अन्त में अब भगवान उन असुरकुर देवों का इस प्रकारसे सौधर्म स्वर्गमें जाने का कारण प्रतिपादित उपसंहार करते हुए गौतमसे कहते है ' एवं खलु गोयमा । अर कुमारा देवा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य' हे गौतम ! र कारण है कि वे असुरकुमार देव सौधर्म कल्पमें जाते है, पहिले: है और आगे भी वहीं पर जायेंगे ॥ सू० १ ॥ हिन्य, "भोगभोगाई" लोगवा य:य सागोन। "णो णं मुंजमाणा वितरित ઉપલેગ કરી શકતા નથી. આ રીતે અસુરકુમાર દેવોના સૌધર્મ દેવલ સુધી ગર ३२७ मतावान महावीर प्रभु ४ छ "एवं खलु गोयमा ! अमुरकुमारा सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य" ले गौतम ! २0 ससुरशुभार સૌધર્મ કહપમાં જતા હતા, જાય છે અને ભવિષ્યમાં પણ જશે. સૂત્ર ૧ છે , भगवती रोभिः-सह विहत समान सन्ति 'सेणं' अथ खलु किन्तु 'तो' ततः तस्माद सौधर्मकल्पात् 'पडिनिवत्तति' प्रतिनिवर्तन्ते परावर्तन्ते 'तओ परिनिय- निता' ततम्मतिनित्य 'इहागच्छंति' अत्र निजस्थाने आगच्छन्ति 'जणं' यदि खलु कदाचित् 'ताओ अच्छराओं' ता:- अप्सरस: 'आढायति' आदि- यन्ते समादरं कुर्वन्ति ' परियाणंति' परिजानन्ति तान् स्वामित्वेनाजीकुर्वन्ति तदा पभृणं' प्रभवः खलु-समर्थाः किल भवन्ति ते अमुरकुमारा देवाः ताहि अच्छराहिं ' ताभिः अप्सरोभिः 'सद्धिं ' सार्थम् 'दिबाई' दिव्यान् भोगने के लिये समर्थ नहीं होते है ‘से ' किन्तु 'तो' उस सौ. धर्मकल्प से जब 'पडिनियत्तंति' वे लौटते है और 'पडिनियत्तित्ता' लौटकर 'इहमागच्छति' अपने स्थान पर आने लगते है 'जहणं ताओ सो वे 'अच्छराओ' अप्सराएँ यदि कदाचित् 'आढायंति' उनका आदर सत्कार करं, 'परियाणंति' और उन्हें अपने स्वामीरूप से स्वीकार करें 'ते असुरकुमारा देवा' तब वे असुरकुमार देव 'ताहिं अच्छराहिं सद्धि' उन वैमानिक देवाकी अङ्गनाओं के साथ दिव्वाई भोगभोगाई मुंजमाणा विहरित्तए पभूणं दिव्य भोगने योग्य भोगोको भोगनेके लिये समर्थ हो सकते है । हठसे जबर्दस्तीसे नहीं । 'अहणं' और यदि 'ताओ अच्छाओ' वे अप्सराएँ 'नो आढायति' उन्हें आदरकी दृष्टिसे नहीं देखें 'णो परियाणंति' अपने स्वामीरूप से उन्हें नहीं स्वीकार करें तो 'ते' वे 'असुरकुमारा देवा' असुरकुमार देव 'ताहिं अच्छराहिं सद्धि' उन अप्सराओं के साथ 'दिव्वाई' दिव्य 'भोगभोगाई नयी. "से पं" ५५ " तओ पडिनियत्तंति " यारे ते ते सीधम ६५माया पा ५२ता जाय छ. "पडिनियत्तिता इहमागच्छंति" भने पा७शन पाताने स्थाने rai डाय छे त्यारे "जणं ताओ अच्छराओ आढायंति" ले त . नाम तभना मा२ ४२, "परियाणंति" मने तमना पाताना स्वामी ३ वा४।२ धरे तो 'ते अमुरकुमार देवा" ते असुर भार हेयो "ताहि अच्छराहि सद्धि" aभानि वानी मसरामा सा2 " दिवाइं भोगभोगाइं भुंजमाणा विहरि- त्तिए पभू" हिoय, लोसपा योग्य लागाना पोय पान समर्थ मनी छे vya gavथा तो तेम ४॥ शता नथी. " अहणं ताओ अच्छराओ" a मसरामा "नो आहायंति" भने मानी ष्टिया नहीं, "नो परि- याणंति" भने तेभने स्पाभी तस्वीरे नी त "ते अमुरकुमार देवा" ते सुरसुभार वो "वाहि अच्छराहि सद्धि" ते मनमानी साय "दिवाई" . प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ १.२ अमुरकुमारदेवानामुत्पातक्रियानिरूपणम् ३४७ न्ताभिः अवसर्पिणीभिः समतिक्रान्ताभिः, अस्ति एप भावो लोकाचर्यभूतः समु त्पद्यते, यत् असुरकुमारा देवाः ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति, यावद-सौधर्मः कल्पः । किं निश्राय भगवन् ! असुरकुमारा देवाः ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति, यावत्-सौधर्मः कल्पः ? गौतम ! स यथा नाम शयरा वा, वर्वरावा, टङ्कणा वा, भुत्तुका वा, उप्पयंति) हे भदंत ! कितना काल निकलजाने के बाद असुरकुमार देव उर्ध्वलोक में जाते हैं (जाव सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति ग) कि जिससे वे यावत सौधर्मकल्प में गये हैं और जायेंगे, ऐसा कथन सिद्ध हो जाता है । (गोयमा) हे गौतम ! (अणंताहिं उस्स- प्पिणीहिं अणंताहिं अवसप्पिणीहिं समइधांताहिं' अनन्त उत्सर्पिणी और अनन्त अवसर्पिणी काल के बीत जाने के बाद (लोयच्छेरय- भूए एसभावे समुपज्जइ) लोक में आश्चर्य उत्पन्न करने वाला यह भाव उत्पन्न होता है (जे णं असुरकुमारा देवा उ उप्पयंति) कि असुरकुमार देव उर्ध्वलोक में जाते हैं (जाच सोहम्मो कप्पो) और यावत् सौधर्म कल्पतक जाते हैं । (किं निस्साए णं भंते ! असुरकुमारा देवा उड्ड उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो) हे भदन्त ! किसका आश्रय करके असुरकुमार देच यावत् सौधर्मकल्पतक जाते हैं ? (गोयमा) हे गौतम! (से जहानामए सबराइ चा, बव्यराइ वा, टंकणाइ वा, भुत्तुयाइ वा, पण्हयाइ वा) जैसे कोई एक शबर હે ભદન્ત! કેટલે સમય પસાર થયા પછી અસુરકુમાર દે ઊર્વલોકમાં જાય છે ! (जाव सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य) या ते rlas पर्यत गया छ भने नशे मे ४थन सामित 25 जय छ ? (गोयमा !) है गौतम! (अणंताहिं उस्सपिणीहि अणताहि अवसप्पिणीहि समइकांताहिमन' सपिए। भने मनात अपसपिए moयतीत यया पछी (लोयच्छेरयभूए एसभावे समु. पज्जइ) मा माश्चर्य Gपन ४२नारे (जे णं असुरकुमारा देवा उथ उप्पयंति) भरमार देवाने मां गमन ४२वाना. (जाव सोहम्मे कप्पे) सौधर्म हे. a४ प-त पाने प्रस1 SAवे . ( किं निस्साए णं भंते ! अमुरकुमारा देवा उद्दे उप्पयंति सोहम्मो कप्पो ? ) હે ભદત ! શેને આશ્રય લઈને અસુરકુમારે સૌધર્મક૫ સુધી જાય છે? (गोयमा ) 3 गौतम ! से जहानामए सराइ वा, वयराइ वा, टंकणाइवा, मुत्त्याइवा, पण्ड्याइवा)पाशते शातिना सोना तिनाग जाव ३४६ भगवतीचे देवा उड्द उप्पयंति, जाव-सोहम्मो कप्पो ? किं हिस्सापणं भंते ! असुरकुमारा देवा उद उप्पयन्ति, जाव-सोहम्मो कप्पो ? गोयमा! से जहानामए सवरा इवा, बब्बरा. इवा, टंकणा इवा, भुत्तुआ इवा, पण्हया इवा, पुलिंदा इवा, एग महं रपणं वा, ख (ग)ड्डे बा, दुग्गं वा, दरिं वा, विसवं वा, पव्वयं वा णीसाए सुमह- ल्लमवि आसवलं वा, हथिवलं वा, जोहवलं वा, धणुवलं वा, आगलति, एवामेव असुरकुमारा वि देवा णपणत्थ अरिहंता वा, अरिहंत चेइआणि वा, अणगारे वा, भाविअप्पणो निस्साए उड्डू उप्पयंति, जाव-सोहम्मो कप्पो, सव्वे वि णं भंते ! असुर- कुमारा देवा उट्टे उप्पयंति, जाव-सोहम्मो कप्पो ? गोयमा ! णो इणढे समहे, महिड्डिया णं असुरकुमारा देवा उड्ढे उप्पयंति, जाव-सोहम्मो कप्पो एसविणं भंते ! चमरे असुरिंदे, असुर- कुमारराया उड्टुं उप्पइअ पुविं जाव-सोहम्मो कप्पो ? हंता, गोयमा! अहो णं भंते ! चमरे असुरिंदे, असुरकुमारराया महिडीए , महज्जुईए , जाव-कहिं पविट्ठा ? कूडागारसाला दिटुंतो भाणिअवो ॥ सू० २ ॥ छाया-कियत्कालेन भगवन् ! अमरकुमारा देवाः ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति, यावत्- सौधर्मकल्पं गताश्च गमिष्यन्ति च ? गौतम ! अनन्ताभिः उत्सर्पिणीभिः, अन; असुरकुमार देवों की उत्पात क्रिया का वर्णन 'केवइयकालस्स णं भंते !' इत्यादि । सूत्रार्थ-(केवइयकालस्स .णं भंते !. असुरकुमारा देवा उद्दे અસુરકુમાર દેવોની ઉત્પાત ક્રિયાનું વર્ણન–. केवइय कालस्स गं भंते ! "त्या- सूत्रार्थ:-(केवइय कालस्स णं भंते ! अमुरकुमारा देवा उट्ट उप्पयंति ?)

. प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ २.२ अमरकुमारदेवानामुत्पातक्रियानिरूपणम् ३४९ यावत्-सौधर्मः कल्पः ? गौतम ! नायमर्थः समर्थः महर्धिकाः अमरकुमाराः देवाः ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति, यावत्-सौधर्मः कल्पः। एपोऽपि भगवन् ? चमरः मसुरेन्द्रः, अमुरकुमारराजः ऊर्ध्वम् उत्पतितपूर्वः यावत्- -सौधर्मः कल्पः ! इन्त गौतम !, अहो भगवन् ! चमरोऽसुरेन्द्रः, अमरकुमारराजो महर्द्धिकः, महाद्युतिका, यावत्-कुत्र प्रविष्टा ? कूटाकारशालादृष्टान्तो भणितव्यः ॥सू०२॥ वि णं भंते ! असुरकुमारा देवा उट्ट उप्पयति) हे भदंत ! क्या समस्त ही असुरकुमार देव ऊँचे उडते हैं (जाय सोहम्मो कप्पो) और उडकर यावत् जहांतक सौधर्मकल्प है वहांतक जाते हैं। (गोयमा) हे गौतम! (णो इणटे सम?) यह अर्थ समर्थ नहीं है। क्योंकि (महिड्डिया णं असुरकुमारा देवा उट्ट उप्पयंति, जाव मोहम्मो कप्पो) जो महर्द्धिक असुरकुमारदेव हैं वे ही ऊँचे उछलते हैं अर्थात् उर्ध्वलोक में जहांतक सौधर्मकल्प है वहांतक जाते हैं। (एस वि णं भंते ! चमरे असुरिंदे असुरकुमार राया उडु उप्पइय पुन्वि जाव सोहम्मो कप्पो) हे भदंत ! असुरेन्द्र असुरकुमार राज यह चमर भी क्या कभी किसी समय पहिले ऊपर यावत् सौधर्मकल्पतक गया है ? (हंता गोयमा) हां गौतम । पहिले यह असुरेन्द्र असुरकुमार राज चमर ऊपर गयाथा। (अहो णं भंते ! चमरे असुरिंदे असुरकुमार राया महिडिए, महज्जुईए, जाव कहिं पविट्ठा ?) हे भदंत ! असुरेन्द्र असुरकुमारराज चमर कैंसी यडी ऋद्धिवाला है ? कैसी घडी तिवाला (सव्वे विणं भंते ! असुरकुमारा देवा उड्ड उप्पयंति ) 3 महन्त ! | मा मसुरभार वो ये गमन ॥ शढे छ ? (जाव सोहम्मो कप्पो ?) भने सौधम ४८५ सुधा | A ? (णो इण? समढे) ना, मे मन नथी. (महिड्डिया णं असुरकुमारा देवा उट्ट उप्पयंति, जाव सोहम्मो कप्पो) पy भनि मसुरेशुभार ! - saalsभा सीध'५ सुधा । श छ. (एस वि णं भंते ! चमरे असुरिंदे असुरकुमार राया उड्ड उप्पइय पुचि जाव सोहम्मो कप्पो ?) 3 महन्त ! | मसुरेन्द्र असुरभार ४ यभर पडai || ५g ४ाणे 6 मा सौ५४५ पर्यन्त गयो छ भरे ? (हंता गोयमा !) गौतम ! &i, ते शोध ६५ प - ७५२ गयो छ. (अहो णं भंते ! चमरे असुरिंदे असुर- कुमारराया महिडिए, महाज्जुईए, जाव कहि पविट्ठा?) 3 Hira ! मसुरेन्द्र અસુરરાય ચમર કેવી મહાકદ્ધિવાળે છે? કેવી મહા શુતિવાળે છે? તેની તે દ્ધિ , ३४८ भगवती से मनका वो, पुलिन्दा बा, एकम् महद् अरण्यं या, गर्व वा, दुर्ग वा, दरीबा, विषम या, पर्वतवा निश्राय सुमहद् अपि मस्यबलं वा, इस्तिरलं या, योधमकं वा, धनुर्वल का आकलयन्ति, एवमेव अमुरकुमारा अपि देवाः नान्यत्र (ननत्र) अर्डतोबा, अच्चैत्यानिवा, अनगारान् वा भावितात्मनो निश्राय अर्वम् उत्पतन्ति, यावत्-सौधर्मः फल्पः, सर्वेऽपि भगवन् ! अमरकुमारा देवाः अर्ध्वम् उत्पतन्ति जाति के लोग, यव्यर जाति के लोग टंकणजाति के लोग, भुतुयजाति के लोग, प्रश्नकजाति के लोग (पुलिंदाइवा) पुंलिन्द जाति के लोग (एगं महं रणं वा) एक पर भारी जंगल का (गड्ढे वा) खड्डेका (दुग्गं वा) दुर्ग का ( दरिं वा) गुफा का (चिसर्व वा) विपमप्रदेश का खड्डा और घृक्षों से युक्त हुए स्थान का (पव्वयं वा) अथवा पर्वत का (णीसाए) आश्रय करके (सुम- हल्लमवि आसवलं वा) घहुनथडे पलिष्ठ अश्वसैनिकों को (हत्यिषलं वा) अथवा हाथियों के लश्कर को, (जोहवलं वा) या योद्धाओं के सैन्य को, (धणुपलं वा) अथवा धनुर्धारियों की सेना को (आगलति) आकुल व्याकुल करने की अर्थात् जीतने की हिम्मत करते हैं (एवामेव) इसी तरह से (असुरकुमारा वि देवा) असुरकुमार देव भी (णण्ण- त्यं अरिहंते वा, अरिहंतचेयाणि वा अणगारे वा भावियप्पणो नि. स्साए) निश्चय से अरिहंत के अनगार,अथवा भावितात्मा साधुओं के सहारे के प्रभाव से (उडू उप्पयंति) ऊँचे उडते है अर्थात् उर्ध्व लोक में (जाव सोहम्मो कप्पो) यावत् सौधर्मकल्पतक जाते हैं। (सब्वे तिन anal,Barfinallurunfant ali(पुलिंदाइ वा)मने पुलि- तिना ali (एगं महं रण्णं वा) मे २nd irrent अथवा (गड्ढे वा) भावना, (दुग्गं वो) ना, (दरिवा) शुशना (विसवं वा) विषम स्थानना-gan भने मामाथी युत स्थानना, (पन्चयं वा)मया तना (णीसाए) आश्रय वन (सुमहल्लमवि आस- बलं वा) ay! भगवान भPETHI. RAql Avent, (जोहबलं वा धणुवलं वा) पाय योद्धाभाना अथवा धनुरियाना सेनान। (आगति) पय ४२वानी भित ४0 छ,(एवामेव) मे प्रभा) (असुरकुमारा वि देवा) मधुसुभा२ ३३। भय (गणत्यं अरिहंते वा अरिहंतचेइयाणि वा अणगारे वा भावियप्पणो निस्साए) અહંત તે ભગવાન, અણગારે અથવા ભાવિતાત્મા સાધુઓની સહાયથી અવશ્ય (उड उप्पयंति जाव सोहम्मे कप्पो) Bashi सौष ४६५ पय- छे. .

प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ सू.२ अनुरकुमारदेवानामुत्पातक्रियानिरूपणम् ३४९ यावत्-सौधर्मः कल्पः ? गौतम ! नायमर्थः समर्थः महर्धिकाः अमुरकुमाराः देवाः ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति, यावत्-सौधर्मः कल्पः। एपोऽपि भगवन् ? चमरः मसुरेन्द्रः, अमरकुमारराजः ऊर्ध्वम् उत्पतितपूर्वः यावत्-सौधर्मः कल्पः ? हन्त गौतम !, अहो भगवन् ! चमरोऽमुरेन्द्रः, अमरकुमारराजो महर्दिकः, महाद्युतिकः, यावद-कुत्र प्रविष्टा ? कूटाकारशालादृष्टान्तो भणितव्यः ॥मू०२॥ वि णं भंते! असुरकुमारा देवा उट्ठ उप्पयंति) हे भदंत ! क्या समस्त ही असुरकुमार देव ऊँचे उडते हैं (जाघ सोहम्मो कप्पो) और उडकर यावत् जहांतक सौधर्मकल्प है वहांतक जाते है। (गोयमा) हे गौतम! (णो इणटे सम?) यह अर्थ समर्थ नहीं है। क्योंकि (महिड्डिया णं असुरकुमारा देवा उट्ठ उप्पयंति, जाव मोहम्मो कप्पो) जो महर्द्धिक असुरकुमारदेव हैं वै ही ऊँचे उछलते हैं अर्थात् उर्ध्वलोक में जहांतक सौधर्मकल्प है वहांतक जाते हैं। (एस वि णं भंते ! चमरे असुरिंदे असुरकुमार राया उडू उप्पइय पुव्वि जाव सोहम्मो कप्पो) हे भदंत ! असुरेन्द्र असुरकुमार राज यह चमर भी क्या कभी किसी समय पहिले ऊपर यावत् सौधर्मकल्पतक गया है ? (हंता गोयमा) हां गौतम । पहिले यह असुरेन्द्र असुरकुमार राज चमर ऊपरगयाथा। (अहो णं भंते! चमरे असुरिंदे असुरकुमार राया महिडिए, महज्जुईए, जाव कहिं पचिट्ठा ?) हे भदंत ! असुरेन्द्र असुरकुमारराज चमर कैंसी बडी ऋद्धिवाला है ?कैसी घडी द्युतिवाला (सव्वे विणं भंते ! असुरकुमारा देवा उट्ट उप्पयंति ) त ! शु मा मसुरशुभार । अये गमन श श छ ? (जाव सोहम्मो कप्पो ?) भने सौय ४६५ सुधा / A ? (णो इणटे सम?) ना, मेधुं मन नथा. (महिड्डिया णं असुरकुमारा देवा उड्द' उप्पयंति, जाव सोहम्मो कप्पो) 4 મહર્દિક मसुरशुमार हे। BLAPामा सोधभ६५ सुधा छ । छे. (एस वि गं भंते ! चमरे अमरिंदे असुरकुमार राया उड्ड उप्पइय पुचि नाव सोहम्मो कप्पो ?) Brea ! | असुरेन्द्र असुषुभार १८ यभर पit ५ Gaaसौ५५ पर्यन्त गयो छ भ३॥ ? (हंता गोयमा !) 3 गौतम ! &, ते सौधम५ पर्यन्त ७५२ गयो छे. (अहो णं भंते ! चमरे अमुरिंदे असुर- कुमारराया महिड्डिए, महाज्जुईए, जाव कर्हि पविट्ठा ?) Mira ! भभुरेन्द्र અસુરરાય ચમર કેવી મહાદ્ધિવાળે છે? કેવી મહા વૃતિવાળે છે ? તેની તે ત્રાદ્ધિ , . . भगवतीसरे टीका-गौतमः पूर्वोक्तामुरकुमाराणाम् ऊर्वलोकगमनकालावयि पृच्छति- 'केवइअकालस्स णं भंते ! इत्यादि । हे भगवन् ! 'केवइअकालस्स' कियरका- लेन खलु कियकालानन्तरम् अमुरकुमारा देवाः 'उ' ऊर्ध्वम् सौधर्मादिदेव- लोके 'उप्पयंति' उत्पतन्ति 'जाय-सोहम्म' यावत् सौधर्म 'पप्प कल्प 'गया य' 'गताश्च 'गमिस्संति य गमिष्यन्ति च ? यावत्करणाव पूर्वभवमत्ययिकरा- नुवन्धमूलकवैक्रियशरीरकरण- वैमानिकदेवत्रासोत्पादन - ययालघु-लघुरत्नापड- 'है? यावत् उसकी चहऋद्धि कहाँ गई ? हे गौतम ! पूर्व में कहे अनु- सार कुटोकार शाला का उदाहरण इस विपय में यहां कहना चाहिये ।। टीकार्थ--गौतम प्रभु से पूर्वोक्त असुरकुमार देवों की उर्ध्वलोक- गमन काल की अवधिको पूछते हुए उनसे प्रश्न करते हैं- केवइय कालस्स णं भंते' इत्यादि । भंते! हे भदन्त ! 'केवइयकोलस्स' कितने काल के बाद 'असुरकुमार देवा' असुरकुमार देव 'उड ऊँचे सौधर्म आदि देवलोकमें 'उप्पयंति' जाते हैं । 'जाव सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य कि जिससे यह कथन "यावत् वे सौधर्म- कल्प में गये हैं जायेंगे" यह कथन सिद्ध हो जाता है। तात्पर्य कहने का यह है कि गौतम स्वामी प्रभु महावीर से पूछ रहे हैं कि हे भगवन ! आपने जो ऐसा कहा है कि असुरकुमार देव यावत् ક્યાં અદશ્ય થઈ ગઈ? ઉત્તર–હે ગૌતમ ! અહીં પણ પૂર્વોક્ત કુટાકારશાલાના ઉદા- હરણ પ્રમાણે જ બન્યું છે, એમ સમજવું. साथ --આગલા પ્રકરણમાં અસુરકુમાર દેવોના ઉર્ધ્વગમનની જે વાત કહી છે તેના અનુસંધાનમાં અહીં તેમના ઉર્વલક ગમનકાળની અવધિના વિષયમાં ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પ્રશ્ન પૂછે છે- "केवइय कालस्स णं भंते ? " त्या "भंते ! NE-a 1 "केवइय कालस्स" eat tu सार या पछी " असुरकुमार देवा અસુરકુમાર દેવે "उट्ट उप्पयंति" starsionय छ, “नाव सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य" या " सौधर्म ४५ सुधीर ता, जय छ भने ४," में કથન સિદ્ધ થાય છે? કહેવાનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે– “અસુરકુમાર દે ઉર્વ- લોકમાં સીધર્મલોક સુધી જતા હતા, જાય છે અને જશે,” એવું જે કથન થયું છે તેને અનુલક્ષીને ગૌતમ સ્વામી પૂછે છે કે અસુરકુમાર દે કેટલા કાળ પછી ઉર્ધ્વalvi-माधम ४५ पर्यन्त-य छ ? मी . यावत्" यह माव्यु छ तना दास . ममेयचन्द्रिकाटीका श.३उ.२ मु.२ अमरकुमारदेवानामुत्पतिक्रियानिरूपणम् ३५ रणविहरणपूर्वकनिवर्तनं संग्राह्यम् । भगवनाह - 'गोयमा'! इत्यादि हे गौतम ! 'अणंताहिं' अनन्ताभिः नास्ति अन्तो यासां ताभिः 'उस्स प्पिणीहिं उत्सर्पिणीभिः दशकोटाकोटिसागरोपमप्रमाणावरोहकालविशेष लक्ष णाभिः 'अणताहि ' अनन्ताभिः 'अबसप्पणीहि' अवसर्पिणीभिः, दशकोट कोटिसागरोपमप्रमाणावरोहकालविशेपस्वरूपाभिः 'समतिकताहि, समनि क्रान्ताभिः व्यतीताभिः, अर्थात् अनन्तोत्सर्पिणी-अनन्तावसर्पिणीनामककाल व्यतीतानन्तरं यदा असुरकुमारदेवानामूलोकोत्पतनं भवति तदा 'अत्य ण अस्ति खलु भवति तोवत् 'एसभाचे' एप भावः वृत्तान्तः 'लोयच्छेरयभूए सौधर्म स्वर्गतक जाते हैं पहिले वहीं तक गये हैं और आगे में वहीं तक जावेगे- सो आप हमे यह और समझा देनेकी दया के कि वे असुरकुमारदेव यावत् सौधर्म स्वर्गतक कितने काल के चार जाते हैं ? यहां जो यावत शब्द दिया है, उससे "पूर्वभवप्रत्ययिव वैरानुबंध और इसके निमित्त से वैक्रियशरीरका निर्माण, वैमानिक देवों को त्रास पहुँचाना, उनके यथोचित अल्पभारवाले बहुमूल रत्नोंको चुराना, चुराकर एकान्त प्रदेशमें ले जाना और फिर वहां से अपने स्थान पर लौट आना" यह सय पूर्वोक्त पाठ ग्रहप किया गया हैं । इस गौतमके प्रश्न का समाधान देने के निमित्त प्र! उनसे कहते है कि-'गोयमा !' हे गौतम ! जय 'अणंताहिं उस्स प्पिणीहिं' अनंत उत्सर्पिणी काल व्यतीत हो जाते है-अर्थात् १ कोडाकोडी सागरापमका एक उत्सर्पिणी काल होता है-ऐसे कार जय अनंत हैं-व्यतीत हो जाते है, ऐसे उत्सर्पिणीकाल एक, दो तीन आदि संख्यात नहीं, असंख्यात नहीं किन्तु अनंत जय समार हो चुकते है, ओर ईसी तरह 'अणंताहिं अवसप्पिणीहिं'१० कोड कोडी सागरोपम प्रमाण अवसर्पिणीकाल भी जब अनन्त 'समति આગલા પ્રકરણમાં આવતે નીચને ભાવાર્થ ગ્રહણ કરવાનો છે–“પૂર્વભવ પ્રત્યાય વૈરાનુબંધ-તે કારણે વૈક્રિય શરીરનું નિર્માણ-વૈમાનિક દેવેને ત્રાસ હુલકા વજનન બહુમૂલ્ય રત્નોને ચરીને એકાન્ત પ્રદેશમાં ગમન ત્યાંથી પિતાને સ્થાને આગમન. આ કથન અહીં ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે. હવે ગૌતમના પ્રશ્નને જે જવાબ મહાવી प्रभु मा छे ते नाये शाव्या छ "गोयमा" गौतम ! "अणंताहि उस्सप्पिण हि अणंताहि अवसपिणीदि समतिकंताहि " क्यारे मनात Graffolstu भगवतीसो टीका-गौतमः पूर्वोक्तामुरकुमाराणाम् ऊर्बलोकगमनकालावधि पृच्छति- 'केवइअकालस्स णं भंते ! इत्यादि । हे भगवन् ! 'केवइअकालस्स' कियटका- लेन खलु फियत्कालानन्तरम् अमुरकुमारा देवाः 'उह' ऊर्ध्वम् सौधर्मादिदेव- लोके 'उप्पयंति' उत्पतन्ति 'जाव-सोहम्म' यावत् सौधर्म 'कप्प कल्प गया य' गताच 'गमिस्संति य गमिप्यन्ति च? यावत्करणात पूर्वभवमत्ययिकरा: नुवन्धमूलकक्रियशरीरकरण- वैमानिकदेवत्रागोत्पादन - ययालघु-लघुरस्नापड- है? यावत् उसकी वहऋद्धि कहीं गई ? हे गौतम । पूर्व में कहे अनु- सार कूटोकार शाला का उदाहरण इस विपय में यहां कहना चाहिये ।। टीकार्य-गौतम प्रभु से पूर्वोक्त असुरकुमार देवों की उर्ध्वलोक- गमन काल की अवधिको पूछते हुए उनसे प्रश्न करते है-'केवइय कालस्स णं भंते' इत्यादि । 'भंते ! हे भदन्त ! 'केवइयकोलस्स' कितने काल के बाद 'असुरकुमार देवा' असुरकुमार देव 'उ' ॐचे सौधर्म आदि देवलोकमें 'उप्पयंति' जाते हैं। 'जाव सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य कि जिससे यह कथन “यावत् वे सौधर्म- कल्प में गये हैं जायेंगे" यह कथन सिद्ध हो जाता है। तात्पर्य कहने का यह है कि गौतम स्वामी प्रभु महावीर से पूछ रहे हैं कि हे भगवन ! आपने जो ऐसा कहा है कि असुरकुमार देव यावत् કયાં અદશ્ય થઈ ગઈ? ઉત્તર– હે ગૌતમ ! અહીં પણ પૂર્વોકત કુટાકારશાલાના ઉદા- હરણ પ્રમાણે જ બન્યું છે, એમ સમજવું. ટીકાથ–-આગલા પ્રકરણમાં અસુરકુમાર દેવોના ઉર્ધ્વગમનની જે વાત કહી છે તેના અનુસંધાનમાં અહીં તેમના ઉર્વલોક ગમનકાળની અવધિના વિષયમાં ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પ્રશ્ન પૂછે છે– "केवइय कालस्स णं भंते ? " या " भंते ! 3 He-a ! " केवइय कालस्स" "eal tu पसार थय। पछी ॥ असुरकुमार देवा" असुरशुमार हे "उड उप्पयंति" Gulsi onय छ, “नाव सोहम्मं कप्पं गया य गमिस्संति य" या "तेमा सौधर्म ४६५ सुधारता gal, atय छ भने ," से કથન સિદ્ધ થાય છે? કહેવાનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે –“અસુરકુમાર દે ઉર્વ- લોકમાં સૌધર્મલાક સુધી જતા હતા, જાય છે અને જશે,” એવું જે કથન થયું છે તેને અનુલક્ષીને ગૌતમ સ્વામી પૂછે છે કે અસુરકુમાર દે કેટલા કાળ પછી ઉદ્ધ alvi-सौधर्म ६५ पर्य--m छ ? मी जे."यावत्" ५४ मा०यु छ तेना दास प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३.उ.२.२ अमरकुमारदेवानामुत्पातक्रियानिरूपणम् ३५३ कल्पः, अर्थात् कमालम्ब्य केनाऽऽश्रयेण सौधर्मकल्पपर्यन्तं ते उद्गच्छन्ति ? इति प्रश्नः । भगवान् दृष्टान्तपूर्वक प्रतिपादयति-'गोयमा ! से जहा' इत्यादि। हे गौतम ! 'से जहानामए' तथानाम 'सबराइवा' 'शवराः शवरजातीया वा 'बचराईवा' यर्वरा धर्वरजातीया चा एतजातीयकाआरण्यका अनार्या योध्याः'टंक- णाइवा' टकणा वा तज्जातीयाः किरातविशेषाः 'भुत्तुआइवा' भुत्तुआ वा एतज्जा- तीया अपि अनार्याः किराताः 'पण्णयाइवा' प्रश्नकाला 'पुलिंदाइवा' पुलिन्दा वा किरातविशेपाः एते पडपि भिन्न भिन्नानार्यजातीयाः 'एग महं' एक महत् 'रणंत्रा' अरण्यं वा, 'खडेवा' गतवा 'दुग्गं वा' दुर्ग वा 'दरिया' दरीवा पर्वतकन्दराम् गुहाम् 'विसमं वा' विपमं वा वृक्षादिव्याप्तभूमिरूपम् उच्चावचस्थलम् 'पन्चयं वा' दारा व्यक्त किया गया है। हे भदन्त ! ये असुरकुमार देव किस- की शरण लेकर अर्थात् किसको अपना रक्षक मानकर उर्ध्वलोकमें सौधर्म स्वर्ग तक जाते है ? तब इसका उत्तर देते हुए प्रभु उन्हे दृष्टान्तपूर्वक इस वातको समझाते है-'से जहा' इत्यादि। 'गोयमा' हे गौतम ! 'से जहा नामए' जैसे 'सवराइ वा शवर जातीय अनार्य 'यव्यराइ वा' अथवा जंगल में रहनेवाले पर्वरजाति के अनार्यजन, 'टंकणाइ वा' अथवा टंकणजाति के भीलविशेप, अथवा 'भुत्तुआइ या' भुत्तुअजाति के अनार्य किरातजन अथवा 'पण्हायाइ वा' प्रश्नक- जन, 'पुलिंदाइ वा' अथवा-किरातजन (ये छहो भी भिन्न २ अना- र्यजातीय हैं) एगं महं' एक किसी बडे भारी 'रणं वा' जंगलको 'खड्डे वा' किसी खड्डेको, 'दुग्गं वा' किसी दुर्गम दुर्ग (किल्ले)को, 'दरिया' किसी गुफाको 'विसम' वृक्षादिकोंके समूह से युक्त किसी ભદન્ત! અસુરકુમાર દે કેનો આશ્રય લઈને ઉર્વલોકમાં સૌધર્મ દેવક સુધી જાય છે? એટલે કે કોની સહાયથી-કોને પિતાના રક્ષક માનીને-ત્યાં સુધી જાય छे! महावीर प्रभु सा प्रश्न नाम मे हाथी माछ-"से जहा नामए सवराइ वा 11 જેવી રીતે શબર જાતિના અનાર્ય કે જ सभा रहेता मर्म२ तिन मनाया, "टंकणाइ वा * અથવા ટંકણર જાતિના " मया भुत्तयतिन मनाये (शितati) पण्हायाइ वा" प्रश्न ail, अथवा पुलिंदाइ वा અથવા પુલિન્દ तिना मना (मा ७ जुही नही मना तो छ) “एगं महं" मे 5 भाटा "रण्णं वा, खलुवा, दुग्गं वा, दरिवा, विसमं वा, पचयं वा" न अथवा बब्बराइ वा" अथवा भनाय (ella all), "भुत्तुआइ वा भयवा . . भगवतीको लोकापर्यभूतः लोके माधर्यकारकः समपन्ना' समस्यते समुत्पभो भवति, 'जणं' यरखल अमुरकुमारा देवाः 'उ' अर्भम् 'उपयंति' उत्सतान्ति उद्गच्छन्ति 'जाव-सोहम्मो फप्पो' यावद -सौधर्मकल्पपर्यन्तं ते उत्पतन्ति इति श्रुत्या विमाय च लोके महदाथर्य नायते, पूर्वोक्तमयम्, गौतमस्तदीयोत्पत- ने साहायकं पृच्छति-'कि निस्साएणं भंते । इत्यादि । हे भगवन । किम्- 'निस्साए' निश्राय आश्रित्य अवलम्य के शरणं कृत्वा खलु अमरकुमारा देवाः 'उड' ऊर्ध्वम् 'उप्पपंति' उत्पतन्ति, 'जार-सोहम्मो फापो' यावत्-सौधर्मः कंताहिं' समाप्त हो जाते है तय 'लोयच्छेरभूए' लोकको आश्चर्य करने घाला 'एसभावे' ऐसाभाव-वृत्तान्त 'समुप्पजह अधिणं' उत्पन्न होता है कि 'असुरकुमारादेवा' असुरकुमार देव 'उ' उर्ध्व लोकमें 'उप्पयंति' जाते हैं और 'जाव सोहम्मो कप्पो वहां तक जाते है कि यावत् जहांतक सौधर्मकल्प है। अब गौतम प्रभुसे यह पूछते है कि ये अमुरकुमार देव जो उर्घलोकमें सौधर्मकल्पतक जाते है सो किसीका आश्रय करके जाते हैं या विना किसीके आश्रय के वहां तक जाते हैं ? इस प्रश्नका तात्पर्य ऐसा है कि ये किसीके सहारे से प्रभावित होते है-इसीसे वहां जाते है कि निज के प्रभाव के वशवर्ती होकर वहां जाते है-यही प्रश्न 'किं निस्साए भंते ! अमुरकुमारा देवा उड्ड उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो' इस सूत्रपाठ भने मन Aqeर्षिel sum व्यतीत us onय छे त्यारे " लोयच्छे ए" मा माश्चय Sपन्न ४२ना। " एसभावे" આ પ્રસંગ ઉદભવે છે. કચ આશ્ચર્યકારક अSA ®, तनाये पर्यव्यु छ-"अमुरकुमारा देवा उट्ट उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पे" असुरशुभार । Saswi orय छे. तमा त्यो सोधभ gey સુધી ગમન કરે છે, આ પ્રકારને આશ્ચર્યજનક પ્રસંગ ઉત્પન્ન થાય છે. ૧૦ કેડા કેડી સાગરોપમ કાળને એક ઉત્સર્પિણી કાળ કહે છે. એવા એક, બે, બણુ આદિ સંખ્યાત ઉત્સર્પિણી કાળ નહીં પણ અનંત ઉત્સર્પિણીકાળ પસાર થાય ત્યારે અને એ જ પ્રમાણે અનંત અવસર્પિણકાળ વ્યતીત થાય ત્યારે ઉપર્યુક્ત આશ્ચર્યજનક બનાવ બને છે. અવસર્પિણી કાળ પણ ૧૦ કેડિકેડી સાગરોપમના પ્રમાણવાળ હોય છે. અસુરકુમાર દેવે ઉર્ધ્વમાં ઠેઈની સહાયતાથી જાય છે કે વિના આશ્રયે જાય છે તે જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે "कि निस्साए भंते । अमरकुमारा देवा उडू उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ सू.२ असुरकुमारदेवानामुत्पातक्रियानिरूपणम् ३५५ भावितात्मनः साधून 'निस्साए' निश्राय आश्रित्य 'उ' ऊर्ध्वम् ' उप्पयंति' उत्पतन्ति, ‘नाव-सोहम्मो कप्पो' यावत्-सौधर्मः कल्पः सौधर्मकल्पपर्यन्त- मूर्ध्वमुत्पतन्ति, यावत्पदेन पूर्वोक्तं पूर्व भवप्रत्ययिकवैरानुबन्धमूलक क्रिय शरीरग्रहणवैमानिकात्मरक्षकदेवत्रासयथालघुरत्नापहरणाप्सरोविहरणपूर्वक स्वस्था नपरावर्तनं संग्राह्यम् । गौतमः पृच्छति - 'सन्वे वि णं भंते ! हे भगवन् ! 'सव्वे विणं' सर्वेऽपि खलु असुरकुमारा देवाः 'उड' ऊर्ध्वम् 'उप्पयंति' उत्प- भावितात्मा साधुजनोंको 'निस्साए' शरण करके 'उड्ढ' उप्रलोकमें 'उप्पयत्ति' उत्पतित होते है-अर्थात् जाते है । 'जाव सोहम्मो कप्पो' और जहां सौधर्म स्वर्ग होता है वहां तक पहुंचते हैं। अर्थात्-ये असुरकुमार देव जो सौधर्म कल्पतक जाते हैं उसमें कारण यह है कि इनका जिनके सोथ पूर्वभव में वैर था उन जीवों को ये वहां दु:खित करनेके निमित्त जाते हैं. और इसी पूर्वभवप्रत्ययिक वैरा. नुबंधको लेकर ये वैक्रिय शरीरोंका निर्माण करते हैं और वहांके जो आत्मरक्षक देवोंको त्रास पहुँचा हैं। तथा उनके यथोचित अल्पभार वाले बहुमूल्य रत्नों को चुराकर एकान्त-निर्जन स्थानमें जाकर छिप जाते हैं । वहां से जब ये वापिस अपने स्थान पर आ जाते हैं तो जो उन आत्मरक्षक वैमानिक देवोंकी अप्सराएँ इन्हें चाहती है. इन्हें अपना स्वामी तरीके अङ्गीकार करती है यह उनके दिव्य कामभोगोंको भोगते है। अय गौतम प्रभुसे यह पूछते है कि जितने भी असुरकुमारदेव हैं वे सबके सब ही उर्वलोकमें जाते है या कोई२ ही असुरकुमारदेव "अणगारे चा," मगारानु मया "भावि अप्पणो" भावितामा साधुमार्नु "निस्साए" /२ "उट्ट उप्पयंति" ये मन ४३ छ, "जाव सोह- म्मो कप्पो" भने सौधर्म व सुधा mय छे. तेमे पाताना मना श्भ- ને દુખી કરવા માટે ત્યાં જાય છે. તેઓ વૈક્રિય શરીરેનું નિર્માણ કરીને સૌધર્મ કલ્પ સુધી જાય છે ત્યાંને આત્મરક્ષક દેવેને તમે હેરાન કરે છે, અને તેમના વજન- માં હલકાં પણ અતિ મૂલ્યવાળાં નેને ચારી લઈને કેઈ એકાન્ત સ્થાનમાં સંતાઈ જાય છે. અને ત્યાંથી જ્યારે તેઓ તેમના સ્થાને પાછાં ફરતા હોય છે ત્યારે તે આત્મ- રક્ષક દેવની અસરાઓ જે તેમના આદર સત્કાર કરે, અને જે તેમને સ્વામી તરીકે સ્વીકારે, તે તેઓ તેમની સાથે દિવ્ય કામભેગે ભેગવે છે. બધા અસુરકુમાર દે ઉર્વલેકમ જઈ શકે છે કે કેઈ કે અસુરકુમારે જ જઈ શકે છે, તે જાણવાની જિજ્ઞાસાથી ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે- ३५४ भगवतीम् पर्वतं वा 'णीसाए' निश्राय आथित्य, तदाश्रयेण मुमटक्लमवि' मुमहदापि 'भासवलं या' अश्ययलं चा घोटकसैनिकम् 'हस्थियलंया' स्तिवलम् गजानीकम् वा 'जोयलंया' योधयलंया सांग्रामिकसैनिकम् 'धणुयलं या' धनुर्यलम् धनुधारि सैनिकम् वा 'आगांति' आकलयन्ति आम्कन्दितुम् आक्रमितुमुत्सहन्ते एतान् जेप्याम इत्यस्यवस्यन्ति 'एवामेव' एवमेव तथैव 'अमुरकुमारावि' अमरकुमारा अपि देवाः ‘णणत्य' नान्यत्र एतान अईदादीन विहाय अन्यत्र-अन्यान नाश्रयन्ति अथवा नन्वति पाठे ननु निययेन अत्र ऊोत्पतन विषये 'अरिहंते वा' अर्हतो या जिनेन्द्रान् तीर्थकरान् 'अरिहंत चेइआणि वा अच्चैत्यानि वा छद्मस्थतीर्थङ्करान् 'अणगारेचा' अनगारान वा, भाविअप्पणी' ऊंचे नीचे घाटीरूप प्रदेशको, 'पवयं वा' अथवा किसी पर्वतको 'निस्मा य' आश्रित करके अर्थात्-इन स्थानोको अपना शरण मान करके 'सुमहल्लमचि' पडे२ से भी पडे-विशाल 'आसपलं वा' घोडो- वाले सैनिकोको 'हत्धियलं वा' हाथियोंवाले सैनिकोंको 'जोहवलं वा' योधाओं को सैन्यको 'धणुवलं चा' धनुर्धारि सैनिकोंको, 'आगलति' जीतनेकी हिम्मत करते है उनपर आक्रमण करनेका उत्साह रखते है-हम इनको जीत लेंगे-परास्त कर देंगे ऐसा. अध्यवसाय किया करते है, 'एवामेव' इसी तरह से 'असुरकुमारा वि' असुरकुमारदेव भी ‘णण्णत्थ' इनको नहीं छोड करके अर्थात् आकाशमें वे ऊंचे उडनेके विषयमें-उप्रलोक जाने में-इन 'अरिहंते वा अरिहंत भग- वंतोंको; अथवा अरिहंतचेइयाणि वा' अरिहंत चैत्योंको-छद्मस्थतीर्थ, करों को अथवा 'अणगारे वा' अनगारों को अथवा 'भाविअपणो' ખાઈને અથવા કિલાને અથવા ગુફાને, અથવા વૃક્ષદના સમૂહથી યુકત ઊંચી નીચી घारी प्रदेशने। मथा पतन "निस्साय" २९श्रय सधन (ते स्थानाभा २६ सन) " सुमहल्लमवि" अतिशय qिum "आसबलं वा "हत्थिबलं वा जोहवलं वा પાયદળ દ્ધાઓ; અથવા "धणुवलं चा" धनुर्धारी सेन्याने "आगलति" ताना मत :- તેમના ઉપર આક્રમણ કરવાની હિમ્મત કરી શકે છે-“અમે તેમને પરાજય આપશું भावियार ४२ता डाय®, मेवी रीत "एवामेव अमरकुमारा वि" असुमार वा पg "गणत्य" भी ये पाने भाटे "अरिहंते वा" "d wr. पानानु अथवा "अरिहंत चेइयाणि वा” म तनां योk तय गर्नु 11 અશ્વદળ અથવા 3) ગજદી અથવા प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ स.२ अमुरकुमारदेवानामुत्पातक्रियानिरूपणम् ३५७ कल्पः चमरोऽपि कदाचित् पूर्व सौधर्मकल्पपर्यन्तमूर्ध्वमुत्पतितवान् न वा! इति प्रश्नाशयः। भगवान् आह-'हंता, गोयमा ! हन्त, इति, स्वीकारे हे गौतम ! चमरस्योवोत्पातविपये त्वया यदुक्तं तत्सत्यम् । गौतमः पुनः मच्छति- 'अहोणं भंते ! इत्यादि । हे भगवन् । 'अहो णं' अधः खलु लोके प्रथम- देवलोके तिष्ठन् 'चमरे' चमरः 'अमरिंदे' अमरेन्द्रः 'अमरकुमारराया' असुर- कुमारराजः 'महिड्डीए' महर्द्धिकः अतिशयसमृद्धिशाली 'महज्जुईए' महा- घुतिकः-अतिशयशोभाशाली वर्तते किन्तु 'जाव-कहिं पविहा?' यावत् कुत्र प्रविष्टा ? अर्थात् तदीया तादृशी महर्द्धिः, तादृशी महाधुतिश्च क्वान्तर्हिता ? भगवान् कूटाकारशालादृष्टान्तेन समुत्तरयति-कूडागारसालादिढतो भाणि- क्या कभी यावत् सौधर्मकल्पतक असुरेन्द्र असुरराज यह चमर उर्ध्वलोकमें गया है, कि नहीं गया हैं ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है 'हंता गोयमा' हां गौतम । असुरेन्द्र असुरराज चमर सौ- धर्म स्वर्गतक उछलोक में गया है। अब गौतम स्वामी प्रभुसे यह प्रश्न कर रहे है कि इस चमरेन्द्र की वह महाऋद्धि और महाद्युति कि जिसके साथ यह यहां प्रकट हुआ था वह देखते२ कहाँ चली गई है-"अहो णं भंते ! चमरे असुरिंदे असुरकुमारराया महिड्डिए महज्जु इए जाव कहिं पविठ्ठा' हे. भदन्त ! असुरेन्द्र असुरकुमारराज जो महर्द्धिक एवं महायुतिसंपन्न है यावत् उसकी वह महद्धि और महा दुति कहां प्रविष्ट हो गई ? कहां चली गई ? तय इसके उत्तर में गौतमको समझाते हुए प्रभु कहते है-हे गौतम ! यह सब विषय तीसरे शतकके प्रथम उद्देशेमें ईशानेन्द्रके प्रकरणमें कूटाकार शालाके दृष्टान्त से स्पष्ट किया गया है-अतः वहां से इस द्रष्टान्तकी योजना કલ્પ સુધી ગયા છે કે નથી ગમે? તેને ઉત્તર મહાવીર પ્રભુ આ પ્રમાણે આપે છે- "हंता गोयमा!" , गौतम ! यमरेन्द्र Saraswi सोधभ६५ सुधा गया तो. હવે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને એ પૂછે છે કે જે મહાદ્ધિ અને મહાદ્યુતિ સાથે અમરેન્દ્ર અહીં પ્રકટ થયે હતું તે મહાદ્ધિ અને મહાતિ કયાં ચાલી ગઈ-- "अहो णं भंते ! चमरे असुरिंदे असुरकुमारराया महिड्डिए महज्जुइए जावं कहिं पविटा" Hard ! मसुरेन्द्र मसु२२।०४ यभर महा समृद्धि माधुति माहिया યુક્ત છે. તેની તે મહદ્ધિ અને મહાવૃતિ કયાં સમાઈ ગઇ? કયાં અદશ્ય થઈ ગઈ. ઉત્તર–હે ગૌતમ! આ તમામ વિષય ત્રીજ શતકના પ્રથમ ઉદ્દેશામાં ઈશાનેન્દ્રના પ્રકરણમાં કુટાકારશાલાના દષ્ટાંત દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યો છે. અહીં પણ એ પ્રમાણે - . . ३५६ भगवती तन्ति 'जोर-मोहम्मो कप्पो पावत् सौधर्मः कल्प:- सौधर्मकल्पपर्यन्तं सर्वेऽपि भमुरकुमारा उत्पतन्ति किम् ? यावत्पदेन उपर्युक्तम् संग्राधाम् । भगवान उप- रयति-'गोयमा ! जो इणहे समद्दे' इत्यादि । हे गौतम ! नायमर्थः समर्थ: भवत्कयनं न युक्तम् अर्थात् सर्वे देवा अमरकुमारा ऊर्य नोत्पतितुमईन्ति अपितु 'महिटियाण' महर्दिका अनिशदिशालिनः खलु असुरकुमारा देवाः 'उटुं' ऊर्ध्वम् 'उप्पयंति' उत्पतन्ति 'जाव-सोहम्मो कप्पो' यावत् सौधर्मः कल्पः, सोधर्मकल्पपर्यन्तमूर्ध्वमुत्पतन्ति । गौतमः पृच्छति 'एस विणं भंते ! इत्यादि । हे भगवन् । एपोऽपि खल प्रसिद्धः 'चमरे' चमरः 'अरिदे' अनुरेन्द्रः असरकुमारराया' भमुरकुमारराजः 'उर्दू' उर्ध्वम् 'उप्पइअपुत्रि' उत्पतितपूर्वः पूर्व कदाचित् उत्पतितः 'नाव-सोहम्मो कप्पो' यावत् सौधर्मः जाते है-'सच्चे विणं भंते ! हे भदन्त ! समस्त ही 'असुरकुमारा' देवा' असुरकुमार देव 'उढे उप्पयंति' पुर्वलोक में जाते हैं 'जाव सोहम्मो कप्पो' यावत् जहां तक सौधर्मकल्प है वहां तक। यहां पर भी यावत् पदसे उपर्युक्त समस्त कथन ग्रहण कर लेना चाहिये। इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं 'णो इणष्टे समढे यह अर्थ समर्थ नहीं है अर्थात समस्त ही असुरकुमार या- वत्सौधर्मकल्प तक उर्ध्वलोक में जाते है यह पात नहीं है किन्तु 'महिट्टियाणं असुरकुमारा देवा जाव सोहम्मो कप्पो उड्डे उप्पति महद्धिक असुरकुमार देव ही यावत् सौधर्मकल्पतक उर्ध्वलोकमें जाते है ! अब मौतम स्वामी प्रभु से यह पूछते है कि क्या कभी चमर भी उर्चलोकमें यावत्सौधर्मकल्पतक गया है ?-'चमरे असुरिंदे असु- रकुमारराया उ१ उत्पइयपुब्धि जाव सोहम्मो कप्पो' है भदन्त । "सच्चे विण भंते" असुरकुमारा देवा" म सब मसुरमार है। जाव सोहम्मो कप्पो" सोमals पन्त छ ? म प "जा" पहथा उपर्युत समस्त यन BY ४२ छे. उत्तर--"जो इणटे सम?" मा म समर्थ नथी. मा मभुमार है। सौप ६५ पय-तता नथी. परंतु " महिड्डियाणं असुरकुमारा देवा जात्र सोहम्मो कप्पो उट्ट उप्पयंति" म अभुशुमार हेवा GPali tuve દેવલેક પર્યત જાય છે. ust"चमरे अमुरिदे अमुरकुमारराया उ? उप्पइयपुर्वि नाव सोहम्मो कप्पो" महन्त ! मसुरेन्द्र मसुरसुभा२२००४ यमरी पy as सोधर्म "उड्ढे उप्पयंति" Garathi अमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ २. ३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३५९ कप्पइ मे तं पंथे पहिआणं दलइत्तए, जं मे दोच्चे पुडए पडइ कप्पइ मे तं काग-सुणयाणं दलइत्तए, जं मे तच्च पुडए पडइ कप्पइ मे तं मच्छकच्छभाणं दलइत्तए, जं मे चउत्थे पुडए पडइ मे कप्पइ तं अप्पणा आहारेत्तए तिकटु एवं संपेहेइ, कल्लं पाउप्पभाए रयणीये तं चेव निरवसेसं जाव-जं चउत्थे पुडए पडइ त अप्पणा आहारं आहारेइ, तएणं से पूरणे बाल- तवस्सी तेणं ओरालेणं, विउलेणं पयत्तेणं पग्गहिएणं, वाल- तवोकम्मेणं तं चेव जाव-वेभेलस्स संनिवेसस्स मज्झं मज्झे णं निगच्छइ, पाउअ-कुंडिअ मादीअं उवकरणं, चउप्पुडयं दारुमयं पडिग्गहियं एगंतमंते एडेइ, वेभेलस्स! संनिवेसस्स दाहिण पुरस्थिमे दिसीभाए अनियत्तणियमंडलं आहिलित्ता संलेहणा जूसणा जूसिए, भत्तपाणपडियाइक्खिए पाउव- गमणं निवण्णे ॥ सू० ३ ॥ छाय-चमरेण भदन्त ! असुरेन्द्रेण असुरराजेन सा दिव्या देवर्द्धिः, तच्चेव यावत् - केन लब्धा, केन प्राप्ता, कैन अभिसमन्वागता, एवं खन्नु अब सूत्रकार चमरेन्द्र के पूर्वभव, जाति, प्रव्रज्या और पादपोप- गमन संथाराके विपयमें कथन करते है-'चमरे णं भंते ! इत्यादि । सूत्रार्थ-(चमरे णं भंते ! असुरिंदेणं असुररण्णा सा दिव्या देविड्डी तं चेव जाच किण्णा लद्धा, किण्णा पत्ता, किण्णा अभिसमपणा गया?) हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमर ने यह दिव्य देवर्द्धि और यावत् वह सब किस तरह से लब्ध किया, किस तरह से प्राप्त किया एवं किस तरहसे उसे अपने आधीन बनाया । (एवं खलु હવે સૂત્રકાર અમરેદ્રના પૂર્વભવ, જાતિ પ્રત્રજ્યા અને પાદપેપગમન સંથારાનું वर्णन ४३ छ- "चमरेणं भंते ?" त्याल सूत्रार्थ - (चमरेणं भंते ! अमरिंदेणं असुररण्णा सा दिव्या देविड्डी चेव जाब किण्णा लद्धा, किण्णा पत्ता, किण्णा अभिसमण्णा गया?) છે. ભદન્ત અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરે આ દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિ આદિ કેવી રીતે મેળવ્યા છે? કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા છે કે કેવી રીતે પિતાને આધીન બનાવ્યા છે ?

भगवतीमधे अनो' फूटाकारशालाष्टान्तो भणितव्यः कूटाकारणाला रटान्त तृतीय शतकस्य प्रथमोधेशके इंशानेन्द्रप्रकरणे प्रतिपादितएवेति तत पवावगन्तव्यः । यावत् करणात् नाय्यविधि समृद्धयादि संग्राणम् । द्वात्रिंशत् विधं नाटयम् उप- दर्य स्वस्थानं गतः ॥०२॥ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवनाति-प्रवज्या-पादपोपगमनयतव्यताप्रस्तावः मूलम्-"चमरे णं भंते ! असुरिंदेणं असुररणा सा दिवा देविड्डी, तं चेव जाव-किपणा लद्धा, किण्णा पत्ता, किण्णा अभिसमण्णागया ? एवं खल्ल गोयमा ! तेणं कालेणं तेणं समयेणं इहेव जंबूदीवे दीवे, भारहे वासे विझगिरिपायमूले वेभेले नाम संनिवेसे होत्था, वपणओ, तत्थ णं वेभेले संनि- वेसे पूरणे नाम गाहावई परिवसइ-अड़े दित्ते, जहा तामलि स्स बत्तवया तहा नेयवा, नवरं-चउप्पुडयं दारुमयं पडिग्गहियं करेत्ता, जाव-विपुलं असणं, पाणं, खाइम, साइमं जाव-सयमेव चउप्पुडयं दारुमयं पडिग्गहिअंगहाय मुंडेभवित्ता दाणामाए पव्वजाए प०वइए वि य णं समाणे तं चेव जाव आयावण- भूमीओ पञ्चोरुभित्ता सयमेव चउप्पुडयं दारुमयं पडिग्गहिअं गहाय बेभेले संनिवेसे उच्च-नीअ मज्झिमाइं कुलाइं घर- समुदाणस्स भिक्खायरियाए अडेत्ता, जं मे पढमे पुडए पडइ दार्टान्त में लगा लेनी चाहिये । यहां जो यावत् शब्द दिया गया है. उससे सूत्रकार ने यह प्रदर्शित किया है कि जब असुरेन्द्र चमर. प्रभुके पास वंदना के निमिन आया-तब उसने प्रभुके समक्ष ३२ प्रकारका नाटक दिखलाया और अपनी अतिशय विशिष्ट समृद्धिका प्रदर्शन किया। फिर वह ३२ प्रकारका नाटक दिखला कर अपने स्थान पर चला गया ॥ सू० २॥ समन. महा "जाव (यावत् )" ५६ भूयु छ । २५ सूत्रा३ नायनी વાત પ્રકટ કરી છે – અસુરેન્દ્ર અમર મહાવીર પ્રભુની પાસે બંદ કરવા આવ્યા. ત્યારે તેણે પ્રભુની સમક્ષ ૩૨ પ્રકારની નાયકલા બતાવી, અને પિતાની વિશિ. સમૃદ્ધિ પણ બતાવી. સર પ્રકારનું નાટક બતાવીને વંદણ નમસ્કાર કરીને તે પિતાને સ્થાને ચાલ્યો ગયે સૂ૦ ૨ , प्रमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ २.३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३५९ कप्पइ मे तं पंथे पहिआणं दलइत्तए, जं मे दोचे पुडए पडइ कप्पइ मे तं काग-सुणयाणं दलइत्तए, जं मे तच्च पुडए पडइ कप्पड़ मेतं मच्छकच्छभाणं दलइत्तए, जं मे चउत्थे पुडए पडइ मे कप्पइ तं अप्पणा आहारेत्तए तिकडे एवं संपेहेइ, कल्लं पाउप्पभाए रयणीये तं चेव निरवसेसं जाव-जं चउत्थे पुडए पडइ तं अप्पणा आहारं आहारेइ, तएणं से पूरणे बाल- तवस्सी तेणं ओरालेणं, विउलेणं पयत्तेणं पग्गहिएणं, वाल- तवोकम्मेणं तं चेव जाव-वेभेलस्स संनिवेसस्स मझं मज्झे णं निगच्छइ, पाउअ-कुंडिअ मादीअं उवकरणं, चउप्पुडयं दारुमयं पडिग्गहियं एगंतमंते एडेइ, वेभेलस्स! संनिवेसस्स दाहिण पुरथिमे दिसीभाए अद्धनियत्तणियमंडलं आहिलित्ता संलेहणा जूसणा जूसिए, भत्तपाणपडियाइक्खिए पाउव- गमणं निवणे ॥ सू० ३ ॥ छाय-चमरेण भदन्त ! असुरेन्द्रेण असुरराजेन सा दिव्या देवद्धिः, तच्चेच यावत् - केन लब्धा, केन प्राप्ता, केन अभिसमन्वागता, एवं खल अब सूत्रकार चमरेन्द्र के पूर्वभव, जाति, प्रव्रज्या और पादपोप- गमन संथाराके विपयों कथन करते है-'चमरे णं भंते ! इत्यादि । सूत्रार्थ-(चमरे णं भंते ! असुरिदेणं असुररण्णा सा दिव्या देविड्डी तं चेव जाव किण्णा लद्धा, किण्णा पत्ता, किण्णा अभिसमण्णा गया?) हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमर ने वह दिव्य देवद्धि और यावत् वह सब किस तरह से लब्ध किया, किस तरह से प्राप्त किया एवं किस तरहसे उसे अपने आधीन बनाया। (एवं खलु હવે સૂત્રકાર ચમરેન્દ્રના પૂર્વભવ, જતિ પ્રવ્રયા અને પાપિયગમન સંથારાનું पर्युन ४३ छ - "चमरेणं भंते?" त्या सूत्रार्थ - (चमरेणं भंते ! अमरिंदेणं असुररण्णा सा दिव्या देविडी तं चेव जाय किण्णा लद्धा, किण्णा पत्ता, किण्णा अभिसमण्णा गया ?) છે. બદઅસુરે અસુરજ ચમરે આ દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિ આદિ કેવી રીતે મેળવ્યા છે? કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યો છે? કેવી રીતે પિતાને આધીને બનાવ્યા છે?

- भगरती गौतम ! तस्मिन् काठे तस्मिन् समये इदर जम्बूद्वीपे दीपे, मारते वर्षे विन्ध्यगिरिपादमूले पेमेलो नाम सशियेशः भासीद , वर्णकः तत्र वेमेछे सभिवेशे पूरणो नाम गायापतिः परिवसति-मादयः, दीमः, यथा तामले बक्तव्यता तया मातम्या, नवरम्-चतुप्पुटकं दारुमयं मतिग्रहं कस्वा, यावन्- विपुलम् अशनम् , पानम् , खापम् । स्वायम् , यावत्-स्वयमेव चतुप्पुटक गोयमी 1) हे गौतम ! मैं इस विपयमें तुमसे कहता जो इस प्रकार से है । (तेणं फालेणं तेणं समएणं इहेव जंयूदीवे दीवे भारहे वासे पिंझगिरि पायमूले भेले संनिवेसे होत्था चण्णओ तत्य णं बे- भेले संनिवेसे पूरणे नाम गाहावई परिवसइ) उस काल और उस समयमें इसी जंबू द्वीप नामके दीपमें स्थित भारतवर्ष क्षेत्रमें विंध्य- गिरिकी तलहटी में वेभेल इस नामका एक संनिवेश था । वर्णक- इस वेभेल संनिवेशमें पूरण नामका एक गाथापति रहता था। यह (अढे दित्ते) घह आढय-विशेष धनाढय और दीप्त-प्रभावशाली था। (जहा तामलित्तस्स बत्तव्चया तहानेयम्वा) ताम्रलिप्त तपस्वीकी तरह इस पूरण गाधापतिकी भी वक्तव्यता जाननी चाहिये । (नवरं) ताम्र- लिप्त तपस्वी की वक्तव्यता को अपेक्षा इस पूरण गायापतिकी वक्त- व्यता में जो अन्तर है वह इस मकारसे हैं-(चउप्पुडयं दारुमय पडि- गहियं करेत्ता) इसने जो काष्ठका पात्र बनवाया था-वह चारखाने का था। इस तरह चार खानेका काष्ठका पात्र बनवाकर (जाव विपुलं (एवं खल गोयमा!) गौतम ! यभरेन्द्रना सपर्नु वृत्तान्त नाय प्रभा छ - (तेणं कालेणं तेणं समएणं इहेव जंबूदीवे दीवे भारहे वासे विझगिरि पायमूले वेमेले संनिवेसे होत्या वण्णओ तस्य णं बेमेले संनिवेसे पूरणे नामं गाहोवई परिवसइ) ते आणे भने ते अभये, माद्वीपमा माaar ભારત વર્ષમાં વિચાચળ પર્વતની તળેટીમાં ભેલ નામનું એક ગામ હતું. તે વન ચંપા નગરી પ્રમાણે સમજવું તે મેલેલ નગરમાં પૂરણ નામે એક ગાથાપતિ (24) खेत sat a (अड्डे दित्ते) ध! धनाढय भने प्रमाqul sat. (जहा तामलित्तस्स बत्तव्वया तहा नेयन्या) alam (tivel dealt Adन अभाव ४ पूरपतु १ न पा सभा, (नवर) ५२तु तामelu g rai भूराना नभामा त भगवा. (चउप्पुडयं दारुमयं पडिग्गहियं करेना) પૂરી પ્રવજ્યા અંગીકાર કરતી વખતે ચાર ખાનાવાળું કાષ્ઠ પાત્ર બનાવરાવ્યું હતું (जाब विपुलं असणं पाणं खाइमं जाव सयमेव चउपडयं दारुमयं पडिग्गदिय प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सु. ३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३६१ दारुमयं प्रतिग्रह गृहीत्वा मुण्डो भूत्वा दानमय्या प्रवज्यया भवजितोऽपि च सन् तच्चैव यावत्-आतापनभूमितः प्रत्यवरुह्य स्वयमेव चतुप्पुटकं दारुमयं प्रतिग्रह गृहीत्वा वेभेले सग्निवेशे उच्च-नीच-मध्यमानि कुलानि गृहसमुदानस्य भिक्षाच. र्यया अटित्वा यद् मम प्रथमे पुटके पतति, कल्पते मम तत् पथि पथिकानां असणं पाणं खाइमं साइमं जाव संयमेव चउप्पुडयं दाममयं पडि- ग्गहियं गहाय मुंडे भवित्ता दाणामाए पवनाए पबहए वि य णं समाणे) यावत् विपुल अशनपान, खादिम, स्वादिम रूप भांति भांति के पदार्थोंको पकवाकर स्वजन आदिकोंके लिये भोजन कराया. यावत् याद में अपने आप चार खानेवाले उस काष्ट के पात्र को लेकर वह मुंडित हो गया. मुंडित होकर 'दानामा' इस प्रव्रज्या से वह फिर पूरण गाथापति प्रवजित हुआ । (तं चेव जात्र) प्रव्रजित होकर उसने पूर्ववर्णित तामलिप्त की तरह सब प्रकारसे तपश्चर्याकी अर्यात्-आ. तापना भूमिमें आतापनाली इत्यादि सब कथन यहां पर पहिलेकी तरह जानना चाहिये । (आयावणभूमीओ पचोरुभित्ता) आतापना भूमि से नीचे उतरकर (सयमेव दारुमयं पडिग्गहियं गहाय) और अपने आप काष्ठनिमित्त पात्रको उठाकर (वेभेले संनिवेसे) वह उस वेभेल संनिवेशमें (उच्चनीय मज्झिमाइं कुलाई घरसमुदाणस्स भिक्खायरि याए अडेत्ता) उच्चनीच एवं मध्यम कुलोंमें गृह समुदानकी भिक्षाचर्या के निमित्त वह घूमा अर्थात् भिक्षालेनेकी विधिके अनुसार वह भिक्षावृत्ति करनेके लिये ऊँच नीच आदि गृहों में गया. वहां जाकर गहाय मुंडे भवित्ता पाणामाए पवज्जाए पन्चइए वि य णं समाणे) ते ५ ચારે પ્રકારના વિપુલ અશન, પાન, ખાદ્ય અને સ્વાદ્ય આહાર તૈયાર કરાવીને સ્વજન આદિને જમાડયા હતા. ત્યાર બાદ પિતાની જાતે જ ચાર ખાનાવાળું પાત્ર લીધું, भाथे झंडा ४२व्यो भने "नाम" नामनी अनन्या A२ ४३श. (तं चेव जाव) પ્રજ્યા લઈને તેણે પણ પૂર્વવર્ણિત કામલીના જેવી જ તપસ્યા કરી. આતાપના भूमिमा मातापना सेवा पोरे थन मा २ नये. (आयावणभूमिओ पचोरुमित्ता) पाण्याने हिसे पूर पy भातापना भूमि पश्ची नीचे उतरीन (सयमेव दारुमयं पडिग्गहियं गहाय) चौतारी से निर्मित पात्रने धने (चेभेले संनिवेसे) लेख नसभा (उच्चनीयमज्ज्ञिमाई कुलाई घरसमुदाणस्स मिक्खायरियाए अडेत्ता) स्य, नाय मत मध्यम यरसमुदायमा गोयरीना भाटे ભ્રમણ કરતા – એટલે ભિક્ષા પ્રાપ્તિની જે વિધિ બતાવી છે તે પ્રમાણે તેઓ ભિક્ષા भगवती दातुम् , यद्मम द्वितीये पुटके पतति, कल्पते मम सच काफ-गुनकोनां दातुम् , यद् मम तृतीये पुटके पतति, फल्पते मम तद् मत्स्य-कन्छपानां दातुम् , गद् मम चतुर्थे पुटके पतति, मम फरपते तद् भात्मना भाहर्तुम्-इति कृत्वा एवं संपेक्षते-कल्पं मादुप्पणातायां रजन्यां तच्चैव निरवशेष यावत् यद् चतुर्थे पुटके (ज मे पढमे पुढये पडद कप्पइ मे तं पंथे पहियाणं दलहत्तए) प्राप्त भिक्षा को उसने इस प्रकार से चार विभागों में विभक्त करनेका संक- ल्प किया-जो कुछ वस्तु मेरे पात्रके प्रथम म्यानेमें गिरेगी वह वस्तु म पहिले मार्ग में पथिजनाको दंगा (जं मे दोच्चे पुढए पडइ कप्पड़ में त फाग सुणयाणे दलहत्तए) दूसरे खाने में जो वस्तु प्राप्त होगी वह में काग, कुत्तोको दंगा । (जं मे तच्चे पुडए पडइ कप्पइ मे तं मच्छ-कच्चभाणं दलइत्तए) तृतीय खाने में जो आहारादि वस्तु पडेगी वह मच्छ कच्छपोंको दंगा । (ज मे चउत्थे पुडए पडह मे कप्पह तं अप्पणा आहारेत्तए तिकट्ठ एव संपेहेइ) तथा चौथे खानेमें पडेगी वह मेरें आहारमें काम आवेगी । इस प्रकार संकल्प करके जब (कल्लं पाउप्पभाए रयणीए तं चेव निरवसेसं जाव जं चउत्थे पुडए पडइ ते अप्पणा आहारं आहारेइ) दूसरे दिन रात्रि प्रकाशवाली हो गई. अर्थात् प्रातःकाल हो गया. तय यहां पहिले कहे हुए अनुसार सब कह लेना चाहिये. यावत् जो चौथे खाने में आहरणीय वस्तु आH ४२ता (जं मे पढमे पुडये पडइ कप्पइ मे तं पंथे पहियाणं दलइत्तए) ભિક્ષા પ્રાપ્તિમાં જે મળે તેને આ પ્રમાણે ચાર વિભાગ કરવાને તેમણે સંકલ્પ કર્યો હતે – જે વરતુ મારા પાત્રના પહેલા ખાનામાં પડશે તે હું રાહગીર (મુસાફરોને अप ४शश. (जं मे दोचे पुडए पडइ कप्पइ में तं कागसुणयाण दलइत्तए) બીજા ખાનામાં જે વસ્તુ મળશે તે હું કાગડા અને કુતરાઓને અર્પણ કરીશ. (में मे तचे पुडए पडइ कप्पइ मे तं मच्छकच्छमाण दलइत्तए) len भानामा 2 मा यहाथी ५ ते ७ भने यमामाने मरीश (जं में चंउत्थे पुउए पडइ मे कप्पइ त अप्पणा आहारेत्तए तिकटु एवं संपेहेइ) तभाश પાત્રના ચોથા ખાનામાં જે વસ્તુ પડશે તેને મારા આહારના ઉપયોગમાં લઈશ. આ भैमाना निश्चय शने न्यारे (कल्लं पाउपभायाए रयणीए तंचे निरवसेंस जाच जं चउत्थे पुडंए पडई तं अप्पणा आहारं आहारेइ) हसे रात्री ka પ્રકાશવાળી બની ત્યારે અર્થાત્ પ્રાતઃકાળ થયો ત્યારે પહેલાંના કદ પ્રમાણેને તમામ પાઠ પ્રહણ કરે. યાવત જે ચોથાં ખાનામાં હારણેય વસ્તુ પડશે તેને જે આહાર 4 , अमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. २५० ३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३६३ पतति, तद् आत्मना आहारम् आहारयति, ततः स पूरणो वालतपस्वी तेन उदारण विपुलेन प्रयत्नेन प्रगृहीतेन चालतपःकर्मणा तच्चैव यावत्-वेभेलस्य सन्नि वेशस्य मध्यं मध्येन निर्गच्छति, पादुका-कुण्डिकादिकम् उपकरणम् चतुष्पुटय दारुमयं पतिग्रहम् एकान्ते अन्त स्थापयति, वेमेलस्य सनिवेशस्य दक्षिण- पौरस्त्ये दिग्भागे अर्धनिर्वर्तनिकमण्डलम् , आलिख्य संलेखना जूपणा जूपित प्रत्याख्यातभक्तपानः पादपोपगमनं निष्यन्नः ॥ सू० ३॥ पडेगी वही मैं खाऊंगा-सो इस तरह से वह आहार करने लग (तएणं से पूरणे पालतवस्सी) इसके बाद वह पूरण घालतपस्वी (तेण ओरालेणं) उस उदार (विउलेणं) विस्तृतभारी कठिन (पयत्तेणं) प्रदत्त (पग्गहिएण) प्रगृहीत (चालतवोकम्मेण) बालतपस्यासे (तं चेव जाव वेभेलस्स संनिवेसस्स मज्झं मज्झेणं निग्गच्छद) पूर्वमें कहे अनुसार तामलि घालतपस्वी की तरह हो गया. यावत् वह वेभेल संनिवेश के ठीक बीचोंबीच से होकर निकला (पाउय कुंडियमादीयं उबगरण चउपपुडयं दारुमय पडिग्गहियं एगंतमंते एडेइ) और अपनी दोन खडाऊं को और कुंडी वगैरह उपकरणोंको तथा चार खानेवाले दार मय पात्रको एकान्त स्थलमें रख दिया। (वेभेलस्स संनिवेसस्स दा. हिणपुरस्थिमे दिसीभागे अदनियत्तणियमंडलं आहिलिहित्ता संले हुणा जसणा जूसिए) यादमें वेभेल संनिवेशके अग्निकोण में अर्ध निर्वर्तनिक मंडल लिखकर उसने घडे प्रेमसे संलेखना धारण कर ली। (भत्तपाणपडियाइक्खिए पाउधगमणं निवण्णे) और चारा प्रकारके आहारका परित्याग कर दिया । शया मेम निश्चय ४ीन प्रभारी ते मा २ ४२वा साया. (तएणं से पूरणे वालतवस्सी त्या२ ॥ मास ५२वी ५२५ (तेणं ओरालेणं) हा२, (विउलेणं)विधुत, (पयत्तेणे) महत्त, (पग्गंहिएणं) प्रीत (वाल तवोकम्मेणं) तपस्याना प्राथा (तं चैव जाव वेभेलस संनिवेसस्स मज्झं मज्झेणं निग्गच्छइ) पूर्व पार्षुत सी तामंत જે થઈ ગયો. તે બેભેલ નગરની વચ્ચેથી નીકળે ત્યાં સુધીનું સમસ્ત વર્ણ Bad५२वी वामी प्रमाणे ५ ४२. (पाउय-कुंडियमादीय उवगरणं चउप्पू: दयं दारुमयं पडिग्गडियं एगंतमंते एडेइ) मन त तेनु म, पानी - पापामा भने थार मानiquon is पात्रने तयामा भूटी हाधु (वेभेलस्स संनिवेसस्स दाणिपुरस्थिमे दिसौभागे अद्ध नियत्तणियमंडलं आहि लिहिता संलेहणा जूसणा जूसिए) या IEAA नाम अभिमा अनितिन भ६ (म ) शन ते सया। धार ध्यो. (भत्तपाणपडिया इखिए पाउचगमणं निवण्णे) भने यसरे ना माहारना त्याग .

भगवतीरो टीका- गौतमभमरेन्द्रस्य दिव्यदेवदिमाप्तिकारणं पृच्छति - 'चमरेन मो' इत्यादि । हे मदन्त ! चमरेण तारद असुरिदेणं असुरेन्द्रेण 'असुररणा' अमुरराजेन सा 'दिया' दिव्या 'देविट्टी' देवदिः, 'तं चेच भाव-' तच्चत्र यावत् पावत्पदेन 'दिव्या देवद्युतिः दिव्या देवानुभावः' इति संग्रहाते 'किष्णा' फेन प्रकारेण 'लद्धा' लब्धा 'पत्ता' मामा 'अभिसमण्णागया ? अमिसमन्त्रा- गता स्वाभिमुग्न्येन सम्यगनुभूता परिशुक्ता ? भगवानाह-' एवं '-खलु गोयमा " इत्यादि । हे गौतम! एनं खलु 'तेणं फाठेणं नास्मिन् काले टीकार्थ-गौतमस्वामी मभु से चमरेन्द्रने दिव्य देवद्धि कैसे प्राप्त की इसका कारण पूछते हुए प्रश्न करते है-'चमरे णं भंते' इत्यादि। 'भंते' हे भदन्त ! 'चमरेणं' चमर ने जो कि 'असुरिंदेणं' असुर- कुमार देवोंका इन्द्र है और 'असुरराया' असुरकुमारों का रोजा है 'सा दिव्या देविडा' यह प्रसिद्ध दिव्य देवर्द्धि कैसे लब्ध की कैसे प्रास की (तं चेव जाव किण्णा लद्धा) यहां पर पूर्वमें कधित पाठ सय जानना चाहिये । अर्थात् चमर ने दिव्य देवाति और दिव्य देवानुभाव कैसे प्राप्त किया। 'किण्णा अभिसमण्णागया' और कैसे उस दिव्य देवद्धिको, दिव्य देवद्युतिको एवं दिव्य देवानुभावको अप- नी ओर सन्मुख करके अच्छी तरह से भोगता है ? इस गौतमके प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते है-'एवं खलु गोयमा इत्यादि । 'गोयमा' हे गौतम ! 'एवं खलु' मैं तुम्हे इस विषयको समझाता हूं सो सुनो-'तेणं कालेणं तेणं समएणं' उस कालमें और ટીકાઈ–મરેન્દ્ર દિવ્ય દેવદ્ધિ આદિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા, તેનું સૂત્રકારે આ सूत्रमा प्रतिपाइन थु छ. गौतम स्वामी महावीर प्रभुने छे छे , "भंते ! चमरेणं अमुरिदेणं असुरकुमारराया” 8 महन्त ! असुमाराना भने सुमारे • PM यभरे “सा दिव्या देविड्ढी ध्या" At f६० हेपनि ६ वी शत मेलया, કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા અને કેવી રીતે પિતાને આધીન કરીને પિતાને માટે ભવ્ય બનાવ્યા છે? કહેવાને ભાવાર્થ એ છે કે અમને તેના પૂર્વભવના કેવા તપકીન પ્રભાવથી આ દિવ્ય દેવદ્ધિ, દિવ્ય ઇતિ, દિવ્ય પ્રભાવ આદિને પ્રાપ્ત થઈ છે. त्यारे भाषा प्रभु तेभने मा प्रमाणे काम आधे छ - "एवं खलु गोयमा" गौतम! हुन त विवरे समाते - "तेणं कालेणं तेणं समएण" .

मेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ सू. ३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३६५ तेणं समयेणं' तस्मिन् समये इहैव अस्मिन्नेव जम्बूद्वीपे द्वीपे मध्यजम्बूद्वीपे मारहे' भारते 'चासे' वर्षे भरतक्षेत्रे 'विधगिरिपायमूछे' विन्ध्यगिरि दमूले विन्ध्यपर्वतसमीपे 'येभेले नाम' वेभेलो नाम 'संनिवेसे' सम्निवेशः मागतसार्थवाहादि निवासस्थानम् ‘होत्या' आसीत् 'वण्णओ' वर्णकः लिङ्ग व्यत्ययेन चम्पा नगरीवत् अस्यापि वर्णनं बोध्यम् 'तत्थ णं' तत्र खलु बेभेले निवेशे 'पूरणे नाम' पूरणो नाम 'गाहावई' गाथापतिः 'परिवसई' परियस- उस समयमें 'इहेव जंबूदीवे दीवे' इसी जंबूदीप नामके प्रथमद्वीप में जो कि समस्त द्वीपोंके बिलकुल मध्य में है 'भारहे वासे' एक भारतवर्ष नामका क्षेत्र है उसमें 'पिंझगिरिपायमूले' एक विंध्य पर्वत है-उस पर्वत के पाद मूलमें तलहटी में (वेभेले नामं संनिवेसे होत्था) वेभेल नामका एक संनिवेश-समागत सार्थवाह आदिका निवास- स्थान था 'वष्णओ' इसका वर्णन औपपातिक सूत्र में वर्णित चंपा. नगरीकी तरह जानना चाहिये । चंपानगरीका वर्णन जो वहां लिखा है वह वर्णन वेभेल सनिवेशके साथ लगा लेना चाहिये । क्यों कि चंपानगरी के वर्णन में जितने भी पद वहाँ आये हैं वे सब विशेष्यके अनुसार ही स्त्रीलिंग में आये हैं। यहां जो वर्णन है वह विशेष्यरूप वेभेल संनिवेश को पुल्लिंग होनेसे वे सय विशे- पण पुल्लिंगरूप से ही ग्रहण किये जायेगे। इसी कारण टीकाकारने "लिंगन्यत्येन चम्पानगरीवत् अस्यापि वर्णनं योध्यम्" ऐसा कहा है। 'तत्थ णं वेभेल सनिवेशमें 'पूरणे नामं गाहावई परिवसई' पूरण इस तेणे भने ते सभये "इहेब जंबूदीवे दीवे" भावीप नामना पासा दीपमा "भारहेवासे" भारतवन क्षेत्र छ."विझगिरि पायमूले" विध्याय नाभनी पति . ते पतनी तमीमा "वेभेले नाम संनिवेसे होत्था" मेरो નામનું એક સંનિવેશ હતું. જ્યાં દાગની વસ્તી વધુ હોય એવા નગરને સંનિવેશ 8 छ. "वण्णओ" भोपपाति: सूत्रमा २ नगरीनु ने वर्षन यु छ मे ar તેનું વર્ણન સમજવું. “ચંપાનગરી” શબ્દ નારી જાતિનો હોવાથી તેનાં વિશેષણ વિશે જેવાં જ એટલે કે નારી જાતિનાં છે. પણ બેભેલ નગર નર જાતિમાં લેવાથી તેનાં વિશેષણ નરજાતિનાં સમજવા એભલનું વર્ણન કરતી વખતે એ વાત ધ્યાનમાં રાખવી. मे पाती।४।२ नायना ३४२॥२॥५४८४श-लिंगव्यत्ययेन चम्पानगरीवत् अस्यापि वर्णनं बोध्यं "तत्थ णं बेभेले संनिवेसे" नम"पूरणे नामंगाहावई भगवतीले तिस्म' सः 'अद्वे, दित्ते' आदयः समदः, दीमः ओजस्वी तेजस्वी यासीत् "जहा' यया 'तामलिस्स' वाम 'वत्तचया' वक्तव्यता तहा मेयचा तवा सातव्या अर्थात् यथा तामलेः कदाचित् पर्यापरराप्रकालसमये कुटुम्म जागरणं कुर्वतः आध्यात्मिको यावत्-चिन्तितः, कल्पितः, मार्थितः मनोगतः संकल्पः विचारः समुत्पन्ना-तत्र आध्यात्मिकः-आत्मगतः विचारः अङ्कुर इव, तदनु चिन्तिनः पुनः पुनः स्मरणरूपो विचारः द्विपत्रित इच, तदनु कल्पितः :. नामका गाधापति-गृहस्थ रहता था। वह 'अड़े दित्ते' समृद्ध था और । ओजस्वी तेजस्वी भी था। (जहा तामलिस्स वसव्वया तहा नेयन्वा) जिस प्रकार से तामलिका पहिले वर्णन किया गया है-उसी प्रकार .: से इसका भी वर्णन जानना चाहिये-जिस प्रकार . से कुटुम्बकी चिन्ता से कदचित चिन्तित बने हुए तामलि को अर्घरात्रि के समय तक जय निद्रा नहीं आई तो उसे आध्यात्मिक यावत् चिन्तित, । कल्पित, प्रार्थित, मनोगत संकल्प उत्पन्न हुआथा-उसी प्रकार से इस । पूरण गाथापति को भी ऐसा ही संकल्प-उत्पन्न हुआ। पूरण गाथा- पति का:यह संकल्प-विचार पहिले अङ्कुर की तरह ही आत्मा में प्रादुर्भूत हुआ-इस कारण वह आध्यात्मिक प्रगटकिया गया है। इसके । बाद वह विचार पुनः पुनः स्मरणरूप होने से द्वीपत्रित अङ्कुर की तिरह हो गया इसलिये चिन्तित प्रकट किया गया अर्थात् पहिले जो विचार आत्मा में प्रादुर्भूत हुआ वही विचार पूरण गाथापति को परिवसई" ५ नामे १९२५ २हेत त. ते "अड्डे दित्ते"ते। धनाढय भरत (Hellqatul) sतो. “जहा तामलिस्स बत्तच्चया तहा नेयव्या" तामeli . વર્ણન આગળ કરવામાં આવ્યું છે એવું જ પરણુનું વર્ણન પણ સમજવું. જેવી રીતે તામિલીને અર્ધ રાત્રિના સમયે નિદ્રા આવી નહીં ત્યારે તેના મનમાં આધ્યાત્મિક, ચિન્તિત, કપિત, મને ગત સંક૯૫ ઉપયે તેવી રીતે આ પૂરણને પણ એજ પ્રકારને સંકલ્પ ઉદ્દભવ્યું હતું પૂરણ ગાથાપતિને તે સંકલ્પ પહેલાં અંકુરની માફક આત્મામાં પ્રકટ થયું હતું, તેથી તેને આધ્યાત્મિક કહ્યો છે. પહેલાં તેના અંતઃકરણમાં જે વિચાર ઉદ્દભવ્ય, તે વિચાર વારંવાર તેના મનમાં આવવા લાગ્યા. માટે તેને તે વિચારને ચિતિત કહ્યો છે. આ વિચારને પરિણામે જ તે પ્રવજ્યા અંગીકાર કરવાને ડરાયે હતું તે કારણે પલવિત થયેલા અંકરની જેમ તેના તે વિચારને કપિત ક . , .

यचन्द्रिका टीका श.३ उ. २ सू. ३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३६७ एव विचारो व्यवस्थितः प्राणामा नामक प्रवज्याग्रहणरूपः कार्याऽऽकारेण रणतः पल्लवित इव ततः मार्थित:- सएव इष्टरूपेण स्वीकृतः पुप्पित इव, गतः संकल्पः मनसि दृढरूपेण निश्चयः 'इत्यमेव मया फतव्यम् । इति चारः फलित इन समुदपद्यत-समुत्पन्नः इत्यर्थः यत् किल मम पुरातन सुचीर्ण परिक्रान्त कृत शुभ कल्याणकर्मणा कल्याणफलतिविशेषोऽधुना वर्तते नाहं सर्वप्रकार पुत्र पशु धन धान्य हिरण्य मणि रत्नादि परिपूर्णोऽस्मि अतो र २, याद आने लग गया। वार २, याद आने के कारण वह चार फिर व्यवस्थित हो गया-अर्थात् मैं प्रातः होते ही अब णामा प्रव्रज्या ग्रहण करूंगा-इस प्रकार से यह विचार प्राणामा व्रज्या रूप कार्य के आकार में परिणत हो गया, इस लिये वह वित हुए अङ्गुरकी तरह कल्पित मकट किया गया है। इसी णामा प्रवज्याके धारण करने से मेरी भलाई है-इस रूप से वह वचार स्वीकृत होने के कारण उसे इष्ट पन गया. अतःपुप्पित हुए उकुर की तरह वह प्रार्थित रूपसे प्रकट किया गया है। मनोगत वह ‘स लिये कहा गया है, कि वह विचार उसके मनमें दृढरूप से निश्चय रूप में जम गया था कि मैं अब ऐसा ही करूंगा। अतः वह बाहर किट न किया जानेके कारण केवल अभीतक मनमें ही वर्तमान हा । इस प्रकार इन विशेषणों से युक्त हुआ चह विचार उसे त्पन्न हुआ ! जो अन्त में फलित हुए अङ्कुर के समान सफल टुआ। तात्पर्य यह है कि तामलि ने सोचा था कि “ मेरे द्वारा पूर्वभवमें अच्छी तरहसे आचरित किये हुए शुभ कल्याण कारी काँका ही यह कल्याण फलवृत्ति विशेषरूप उदय है जो मैं इस , समय हरएक प्रकारसे कल्याणकारक संपनि-धन धान्य, पुत्र, हिरण्य, છે. પ્રત્રજ્યા ગ્રહણ કરવામાં જ મારૂં હિત રહેલું છે, આ રીતે તે વિચાર સ્વીકૃત થવાને કારણે તેને માટે ઇષ્ટ બની ગયે. માટે તેને પ્રાર્થિત વિશેષણ લગાડયું છે. હજી કહી તે વિચાર તેણે કેઈની પાસે પ્રકટ કર્યો ન હતે-એ વિચાર તેના મનમાં મજબૂત વયે તે માટે તેનો તે વિચારીને તેને ગત વિશેષણ લગાવ્યું છે. આ રીત આપ્યાત્મિક, ચિન્તિત, કલ્પિત, પ્રાતિ અને મને ગત સંકલ્પ તેના મનમાં ઉત્પન્ન થયે અને અને તે વિચાર ફિલિત થયેલા અંકુરની જેમ સફળ થયે. તામસી બાલતપસ્વીની જેમ જ પરણે પણ વિચાર કર્યો કે મેં પૂર્વભવમાં જે શુભ કર્મો કર્યા હતાં તે શુભ 3 ना ध्यने परिणाम भारे त्यां धन, धान्य, पुत्र, सानु, यी, भलि २ मा भगरतीय नायमवसरो मम सुचीर्णगावकत शुमर्म क्षयोपेक्षणस्य तस्मात् कल्येजय मनज्यां ग्रहीप्यामि इत्यदिरीत्या प्राणामा मयज्याग्रहणविचारः संजात स्तथा पूरणस्यापि गृहपतेर्योध्या, 'नवरं' विशेषस्तु तामन्यपेक्षया पूरणस्य एतावाने यत् 'चउप्पुडयं' चतुप्पुटकं चतुग्यानिकं दारुमयं काष्ठनिर्मितम् 'पडिग्गाडि पतिग्रह पात्रमित्यर्थः 'फरेता' कारयित्वा 'जाप-विपुलं' यावत् विपुलं पुष्क- लम् 'असणं पाणं खाइमं साइम' अशनम् खाघम् स्वाधम् , यावरकरणात मणि, रत्न आदि से परिपूर्ण पना हुआ है। इसलिये यह अब मुझे किसीप्रकार योग्य नहीं है कि मैं अप सुचीर्ण यावद इन कृत कर्मके क्षय की अपेक्षा करूं-अर्थात् यह मेरा पुण्यकर्म मेरे ही समक्ष नष्ट हो जाय और इसे देखता रह-यह मुझे किसी तरह उचित नहीं है । 'अतः प्रभात होते ही मैं अवश्य प्रव्रज्या ग्रहण करूंगा' इत्यादि रीति से जैसा तामलि ने पूर्वमें प्राणामा प्रव्रज्या ग्रहण करनेका विचार किया था उसी प्रकारसे पूरणगृहपति को भी ऐसा ही विचार उत्पन्न हुआ-यह जानना चाहिये । 'नवरं तामलि की अपेक्षा पुरण गाथापति में विशेपता इतनी ही रही कि तामलि ने जो काष्ठका पात्र बनवाया था उसमें उसने तीन खाने बनवाये, थे और इसने जो काष्ठका पात्र बनवाया उममें इसने चार खाने बनवाये, इस तरह 'चउप्पुडयं दारुमगं पडिग्गहियं करेत्ता' चारखानों वाले काष्ठके पात्रको बनवाकर एवं 'जाव' यावत् 'विपुलं' मैं बहुत अधिक 'असणं पाणं खाइमं साइम' अशन, पान, खाद्य, स्वाय, को વિપુલ પ્રમાણમાં છે અને તેમની વૃદ્ધિ થઈ રહી છે તે મારાં તે શુભકર્મોને પૂરેપૂરે ક્ષય થઈ જાય ત્યાં સુધી હાથ જોડીને બેસી રહેવું તે મારે માટે એગ્ય નથી. મારે મારા આગામી ભવના સુખને પણ વિચાર કરે ઈએ. કાલે પ્રાતઃકાળ થતાં જ મારે પ્રાણામાં પ્રવજ્યા ગ્રહણ કરવી જોઈએ. તામલીને પ્રાણમાં પ્રવજ્યા ગ્રહણ કરવાને જે વિચાર આવ્યું હતું એ જ વિચાર પૂરણ ગાથા પતિને પણ થયો. “નવ પણ તાલી અને પૂરણ થાપથિના વિચારમાં આટલું જ અંતર હતું-રામલીને જે કાષ્ઠપાત્ર તૈયાર કરાવ્યું તેને ત્રણ ખાના કરાવ્યાં હતાં, પણ પૂર જે કાષ્ઠપત્ર તૈયાર કરાવ્યું તેને ચાર પાનાં કરાવ્યાં હતાં. પૂરણે પણ નીચે પ્રમાણે या तो "चउप्पुडयं दारुमयं पडिग्गहिया करेना' या भानापणु ४. पान तयार शबीन "जाव विपुलं असणं पाणं खाइमं साइम" विYa मायभा मन. पान, माध भने वा मा तयार पान, हुवानी, भित्री, सा- प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. २ सू.३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३६९ उपस्कार्य मित्रज्ञाति-निजक-स्वजन-सम्बन्धि-परिजनम् आमन्त्र्य उपयुक्ताशन- पानवस्वगन्धालङ्कारादिना सत्कार्य तेषां समक्षे ज्येष्ठपुत्रोपरि कुटुम्ब भरण-पोपणभारं निक्षिप्य तानापृच्छय । ततः 'सयमेव' स्वयमेव 'चतुप्पुडयं' चतुप्पुटकं दारुमयम् 'परिग्गह' प्रतिग्रहकं पात्रविशेपं 'गहाय' गृहीत्वा 'मुंडे भवित्ता' मुण्डो भूत्वा 'दाणामाए' दानमय्या 'दानामा' नामिकया 'पप्वजाए' प्रवज्यया 'पव्यइत्तए' प्रत्रजितुम् 'पन्चइए वि प णं समाणे' प्रव्रजितोऽपिसन 'तं चेव जाव-तचैव यावत्-अत्र सर्वे तामलि प्रवज्यानुसारं ज्ञातव्यम् यावत्क- रणाद-'इमं एसारुवं अभिग्गहं अभिगिण्डिस्सामि-'कप्पड़ मे जावज्जीवाए तैयार करवाकर अपने स्वजन सम्बन्धियों को परिजनोंको आमंत्रित करूंगा आमंत्रित करके, उन सबका उन अशन, पान, वस्त्र, गंध, अलङ्कार आदि से खुब जीमा कर सत्कार करूंगा और सत्कार कर चुकने के बाद फिर मैं उन सबके समक्ष अपने ज्येष्ठ पुत्र को बुलाकर उसके ऊपर कुटुम्ब के भरण पोपणका भार रख दूंगा। पश्चात् उन सबसे पूछकर-आज्ञा लेकर 'चउप्पुड्य दारुमयं पडिग्ग- हिय' चार खानेवाले उस काष्ठ निर्मित पात्रको सयमेव अपने आप 'गहाय' उठा करके मैं 'मुंडे भवित्ता' मुंडित होकर 'दाणामाए पव्व जाए पन्चइए' दानामा प्रव्रज्यासे प्रवजित हो जाऊँगा 'पव्वइए विणं समाणे तंचेव' प्रवजित होकर भी मैं उस प्रव्रज्याको तामलिकी पत्र- ज्याके अनुसार पालन करूंगा। यहां 'जाव' ऐसा जो पद दिया है उससे यह 'इम एयावं अभिग्गह' से लेकर 'छहस्स वि य णं पारणं सि' यहां तकका पाठ ग्रहण किया गया है-इसका अर्थ इस प्रकार સંબંધીઓ અને પરિજનેને બોલાવીશ અને ચારે પ્રકારના વિપુલ આહારથી તેમને જમાડીશ. જમાડયા પછી પાન, વસ્ત્ર, સુગંધી દ્રવ્ય માળાઓ અને અલંકારથી તેમને સરકાર કરીશ. ત્યાર બાદ તે સૌની સમક્ષ મા જયેષ્ઠ પુત્રને કુટુંબની જવાબદારી साधाय त्या२मा ते सोना मा "चउप्पुडयं दारुमयं पडि गहियं यार मानiquel ते ४५पात्रने "सयमेव गहाय" भारीsna "मुंडेभवित्ता" भाथे . ४२वान “दाणामाए पन्चज्जाए पन्चइए" मा aarat ४शश. "पन्चइए वि समाणे तं चेव" या न मारतपस्वी તમલીની જેમ જ દક્ષા પર્યાયનું પાલન કરીશ. અહીં જે “ના” પદ આવ્યું છે तेना दा "इमं एयारूवं अभिग्ग"या NR "छठुस्स वि य णं पारणंसि" સુધી સૂત્રપાઠ ઘડણ કરવાનો છે. તે સૂત્રપાઠ સારાંશ નીચે પ્રમાણે છે.

३७० भगवतीय च्हं एवणं अणिपिखणं योकम्मेणं उट्टे पायो पगिझिम पगिनिझाम सुराभिमुखस्स आयारणभूमीए मायावेमाणस्स विहरिचय, म्हस्स वि य णं पा रणंसि' इमम् एतावद्रूपम् अभिग्रहम् अभिग्रहीष्यामि- 'कल्पते मम यावनी पष्ठ पठन अनितिन तपः कर्मणा ऊर्ध्वम् याहमगृय प्रगृह्य सूर्याभिमुखस्य आतापनभूमी आतापयतो विहर्तुम् , पष्ठस्यापि च पारणे 'आयावणभूमीओ' आ- तापनभूमितः आतापना स्थानात् 'पञ्चामभित्ता' मत्यवरुह्य अवतीर्य 'सयमेव' स्वयमेव 'चउप्पुडयं' चतुप्पुटकम् दाममयम् 'पडिग्गहरं मतिग्रहकं पात्र विशेष 'गहाय' गृहीत्वा आदाय मेले सनिवेशे उपनगरे 'उचनीअमज्झिमाई उच्चनीच मध्यमानि 'कुलाई कुलानि 'घरसमुदाणस' गृहसमुदानस्य गृहसमुदायस्य 'भि- पखायरियाए' भिक्षाचर्यया भिक्षावृत्या 'अडेता' अडित्वा पर्यटय 'नं मे पहमे पुडये' यद् अशनादिकम् मे पथमे पुटके पडई' पनति भिक्षारूपेण मिलति 'कप्पई से है-उसने यह बात भी अपने मनमें ठानली, कि जय मैं प्रवज्या ग्रहण करूंगा तो निरन्तर यावज्जीव छ? छुटुकी तपस्या करूंगा-आ. तापना भूमिमें दोनों हाथोंको उर्ध्वकरके सूर्यके सन्मुख होकर आता- पना लूंगा। और जिस दिन छटकी पारणाका दिन होगा उस दिन 'आयावणभूमीओ' आतापनाभूमि से 'पञ्चौरुभित्ता' निकलकर 'सयमेव अपने आप 'चउप्पुडय' चार खानेवाले 'दारुमय' काष्ट- निर्मित 'पडिग्गहियं' पात्र विशेषको 'गहाय उठाकरके-लेकरके विभेले संनिवेसे' बेभेल नामके उपनगरमें 'उच्चनीय मज्झिमाई' ऊच, नीच तथा मध्यम 'कुलाई' कुलोंमें 'घर समुदाणस्स' गृहसमूहको 'भिक्खायरियाए' भिक्षावृत्ति लेनेके लिये अटन-भ्रमण करूंगा। 'अटेत्ता' अटत करके जं मे पढमे पुडये' जो आहरणीय वस्तु मेरे पात्रके प्रथम खाने में भिक्षा प्राप्तिके रूपमें 'पडह' पड जायेगी-मिल પૂરણે મનમાં એવું પણ સન્મ કર્યું કે જ્યાં લઈને હું જીવનપર્યત નિરંતર છેને પારણે છÉની તપસ્યા કરીશ. તડકાવાળી ભૂમિમાં બંને હાથ ઉચા કરીને, સૂર્યની સામે ઉભા રહીને આતાપના લઈશ અને જૂના પારણને દિવસે " आयावणभूमिओ" पना भूमिथी " पचोरुभित्ता" નીચે ઉતરીને " सयमेव चउप्पुडयं दारुमय पडिग्गहियं गहाय જાતે જ ચાર ખાનાંવાળા पाने बने 'वेभेले संनिवेसे : लेख मना नभा 'उच्चनीयमज्झिमाई अन्य, माय भने भय 'कुलाई' युगमा 'घरसमुदाणस्स' समायोनी भिक्खायरियाए' भिक्षा प्राप्तिने भाटे प्रमाण शस. मा शत 'अटेता' नास्ति भाटे शरभा श्रम ४२ता 'जं मे पढमे पुडये पड' भार! " . प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ सू. ३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३७१ कल्पते 'मे' मम 'ते पथे' तद अशनादिकम् पथि मार्ग 'पहिआणं' पथिकेभ्यः 'दलइत्तए' दातुम्, प्रतिग्रहकपात्रस्य प्रथमपुटके भिक्षात्यो प्राप्तमशनादिकं पथिके- भ्यो दातव्यं न तु स्वयं भोक्तव्यम् १,'जं में यत् खलु अशनपानादिकम् मम 'दोचे' द्वितीये 'पुडए पडई' पुटके पतति 'त' तत् अशनादिकम् 'कप्पइ मे' कल्पते मम 'काग-मुणयाणं दलइत्तए ' काक-शुनकेभ्यो दातुम् द्वितीयपुटके प्राप्तमशना- दिकम् काकशुनकेभ्यो देय दातुमुचितम् , २, 'य' यत् किलाशनादिकम् 'मे' मम 'तच्चे पुडए' तृतीयपुटके 'पडइ' पतति मिलति 'कप्पड़ मे कल्पते मम 'त' तत् 'मच्छ-फच्छभाणं दलइत्तए' मत्स्य-कच्छपेभ्यो दातव्यम् ३, किन्तु केवलं 'जं मे' यत् खलु अशनपानादिकम् 'चउत्थ' चतुर्थे 'पृडए पडई' पुटके पतति 'कप्पई' कल्पते 'मे' मम 'त' तत् अशनादिकम् 'अप्पणा' आत्मना स्वयम् 'आ- हारम्' 'आहारेइ' आहातुम् , केवलं चतुर्थपुटके मिलितं चतुथभागमात्रमशन- जावेगी 'तं पंथे पहियाणं' वह अशनादिक वस्तु मैं मार्गमें पथिकोंके लिये 'दलइत्तए कप्पई' देने निमित्त मानूंगा, उसे मैं अपने उपयोग में नहीं लूंगा 'जं में दोच्चे पुडए' तथा जो अशनादिक वस्तु मेरे पात्रके द्वितीय खाने में पडइ' प्रास होगी 'तं मे कागसुणयाण दल- इत्तए' उसे मैं काग एवं कुत्तोंके लिये प्रदान करूंगा उसे भी मैं अपने उपयोग में नहीं लूंगा 'जं मे तच्चे पुडए पडइ कप्पड़ मे ते मच्छ-कच्छभाणं दलइत्तए' इसी तरह जो वस्तु-अशनादिक पदार्थ- मेरे पात्रके तीसरे खाने में भिक्षा प्राप्तिके रूपमें मुझे प्राप्त होगी. उसे में मत्स्य एवं कच्छपों आदि जलचर जीवोंके लिये वितरण कर दूंगा-उमे भी मैं अपने उपयोगमें नहीं लूंगा ‘ज मे चउत्थे पुडए पड़प मे कप्पइ अप्पणा आहारेत्तए' तथा जो अशनादिक वस्तु मेरे मिक्षापात्रा पसा मानाHit मा पानी प्राप्ति थथे, 'तं पंथे पहियाणं' ते पथिने (भुसाशने) 'दलइत्तए कप्पइ' अपए ४शश- ५मानाभां पक्षी परतुने भास उपयोगमा न. 8. 'जं मे दोच्चे पुडए पडई' तयार मारने ये.ग्य परतुनी पाना मी भानामा प्रति यश 'तं मे कागसुणतणं दलइत्तए' ते 1131 भने रामान अर्थ राय तेने पए भा२। आर माटे वापरीश नही. 'जं मे तच्चे पुडए पडइ कप्पड़ मे तं मच्छकच्छमाणं दलइत्तए' મારે ભિક્ષાપાત્રના ત્રીજા ખાનામાં મને જે આહારને ચગ્ય પદાર્થની પ્રાપ્તિ થશે, તે હું માછલાં, કાચબા આદિ જળચર જીવને અર્પણ કરીશ-તેને પણ હું મારા આહાર तरी रुपये न ३. 'ज मे चउत्थे पुडए पडइ मे कप्पड अप्पणा आहारेत्तए' भगवतीस्त्रे छठं उद्वेणं अणिखिनेणं तयोफम्मेणं उर्दू यादाओ पगिझिम पगिनिमय सुराभिमुखस्स आयावणभूमीए आयायेमाणस्स विदरित्तए, उद्वस्स वि य णं पा रणसि' इमम् एतावद्रूपम् अभिग्रहम् अभिग्रहीप्यामि- 'कल्पते मम यावज्जोत्रं पष्ठं पष्ठेन अनिक्षिप्तेन तपः कर्मणा ऊर्ध्वम् याहमगृह्य प्रगृह्य सूर्याभिमुखस्य आतापनभूभी आतापयतो विहर्तुम् , पष्टस्यापि च पारणे 'आयावणभूमीओ' आ- तापनभूमितः आतापना स्थानात 'पच्चोरुभित्ता' प्रत्यवरुह्य अवतीर्य 'सयमेव' स्वयमेव 'चउप्पुडयं' चतुप्पुटकम् दारुमयम् 'पडिग्गद्दों प्रतिग्रहकं पात्र विशेष 'गहाय' गृहीत्वा आदाय घेभेले सन्निवेशे उपनगरे 'उच्चनीअ मज्झिमाई उच्चनीच मध्यमानि 'कुलाई कुलानि 'घरसमुदाणस्स' गृहसमुदानस्य गृहसमुदायस्य 'भि- क्खायरियाए' भिक्षाचर्यया भिक्षात्या 'अडेता' अडित्वा पर्यटय 'नं मे पढमे पुड ये' यद् अशनादिकम् मे प्रथमे पुटके 'पडई' पतति भिक्षारूपेण मिलति 'कप्पई' से है-उसने यह बात भी अपने मनमें ठानली, कि जय मैं प्रवज्या ग्रहण करूंगा तो निरन्तर यावज्जीव छ? छट्टकी तपस्या करूंगा-आ- तापना भूमिमें दोनों हाथोंको उर्ध्वकरके सूर्यके सन्मुख होकर आता- पना लूंगा । और जिस दिन छटुकी पारणाका दिन होगा उस दिन 'आयावणभूमीओ' आतापनाभूमि से ' पचोरुभित्ता' निकलकर 'सयमेच' अपने आप 'चउप्पुड' चार खानेवाले 'दारुमयं' काष्ट- निर्मित 'पडिग्गहियं पात्र विशेषको 'गहाय उठाकरके-लेकरके 'भेले संनिवेसे वेमेल नामके उपनगरमें 'उच्चनीय मज्झिमाई ऊच, नीच तथा मध्यम ‘कुलाई' कुलोंमें 'घर समुदाणस्स' गृहममूहकी 'भिक्खायरियाए' भिक्षावृत्ति लेनेके लिये अटन-भ्रमण करूंगा। 'अटेत्ता' अटत करके 'जं मे पढमे पुडये' जो आहरणीय वस्तु मेरे पात्रके प्रथम खाने में भिक्षा प्राप्तिके रूपमें 'पडई' पड जायेगी-मिल પૂરણે મનમાં એ પણ સંકપ કર્યો કે પ્રજ્યા લઈને હું જીવનપર્યત નિરંતર છને પારણે છÉની તપસ્યા કરીશ. તડકાવાળી ભૂમિમાં બન્ને હાથ ઉંચા કરીને, સૂર્યની સામે ઉભા રહીને આતાપના લઈશ અને છટ્ઠના પારણને દિવસે आयावणभूमिओ statuना भूमिथी " पञ्चोरुभित्ता" નીચે ઉતરીને " सयमेव चउपुडयं दारुमय पडिग्गहियं गहाय જાતે જ ચાર ખાનાંવાળા sesta 'बेमेले संनिवेसे.. नाना नगरमा 'उच्चनीयमज्झिमाई अन्य, नाय भने मध्य 'कुलाई' गाभा 'घरसमुदाणस' समायानो भिक्खायरियाए' भिक्षा प्रातिने मारे अभय श३. मा शत 'अटेता (MAIस्ति भाटे शरभा अभय ४२ता 'जं मे पढमे पुडये पडा' . “મારા " - प्रमेयचदिन्का टीका श.३ उ. २ सु. ३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३७३ पूर्वकथितप्रतिग्रहकग्रहण-प्रव्रज्यास्वीकार-पूर्वोक्ताभिग्रहग्रहण-तपः कर्माता- पनादिपूर्वकभिक्षाटनादि संग्राह्यम् , 'ज' यत् किल ममाशनपानादिकम् 'चउत्थे चतुर्थे 'पुडए' पुटके 'पडई' पतति मिलति 'त' तत् अशनादिकम् 'अप्पणा' आत्मना स्वयम् आहारम् 'आहारेइ' आहारयति आहारं करोति 'तएणं से' ततः माहारानन्तरम् स खलु 'पूरणे' पूरणः पूरणनामकः 'चालतवस्सी' वालतपस्वी 'तेणं' तेन पूर्वोक्तेन 'ओरालेणं' उदारेण 'विउलेणं' विपुलेन 'पयत्तेणं' प्रय- त्नेन विशेषयत्नपूर्वकेण 'पग्गहिएणं' प्रगृहीतेन सम्यगाचरितेन 'वालतवोक- जिमाया, बाद में उसने जी भरकर उन सयका वस्त्रादिकों से खूब सत्कार किया । सत्कार करनेके बाद फिर उसने उन सबके ही सामने अपने ज्येष्ठ पुत्रके ऊपर कुटुम्बके भरण पोपणका पूरा २ भार रख दिया, इस प्रकार निश्चिन्त होकर उसने उन सबसे पूछ कर और उस दारुमय चार खानेवाले भिक्षा पात्रको उठाया और उठाकर वह घरसे विरक्त हो दानामा प्रव्रज्यासे प्रव्रजित हो गया, प्रवज्या लेनेके पहिले जिन२ अभिग्रहोको धारण करनेका उसने संकल्प किया था उन सब अभिग्रहोंका पालन करते हुए उसने तपः कर्मका अच्छी तरहसे आचरण किया और आतापना भूमिमें आता- पनाके बाद भिक्षाटनादि कृत्य किये । इस तरह करते हुए उसके भिक्षापात्रके चतुर्थ खाने में जो अशनपानादिक भिक्षा करते समय पड जाते थे उन्हे वह अपने आहार में काम लेता था । 'तएणं से पूरणे बालतवस्सी' इसके बाद वह पूरण बालतपस्वी 'तेणं ओरालेणं જમાડીને વસ્ત્ર, ફૂલ, અલંકાર આદિથી તેમને સત્કાર કર્યો ત્યાર બાદ તેમની સમક્ષ જ તેમના જેષ્ઠ પુત્રને કુટુંબની જવાબદારી સંપી દીધી. ત્યાર બાદ તે સૌની આજ્ઞા લઈને તેણે “દાણામાં પ્રવ્રજ્યા” અંગીકાર કરી લીધી. ચાર ખાનાવાળું કાષ્ઠપાત્ર હાથમાં લઈને, માથે મૂડે કરાવીને તે ચાલી નીકળે. પ્રવ્રજ્યા લીધા પહેલાં તેણે જે જે અભિગ્રહ ધાર્યા હતા તે તે અભિગ્રહોનું તે બરાબર પાલન કરતે-છને પારણે નિરંતર છે, આતાપના ભૂમિમાં આતાપના, છને પારણે ભિક્ષા પ્રાપ્તિ માટે ઊંચ, નીચ અને મધ્યમ કુળ સમુદાયમાં ભ્રમણ અને ચોથા ખાનામાં પડેલા અન્નને જ આહાર તરીકે ઉપગ-આકીનાં ત્રણે ખાનામાં અન્નનું ઉપરોક્ત પદ્ધતિથી દને આ પ્રકારના તેના मभिनु ते स! पान ४२त.. 'तएणं से पूरणे वालतपस्सी' ते मापी ५२'तेगं ओरालेणं विउलेणं २, विधुत, 'पयनेणं' प्रयत्न नी ते ३७२ भगवती पानादिकं मया भोक्तव्यम् , ४, 'चिकटु' इति कृत्वा उक्तरीत्या विमृश्य एवं 'संपेहेई एवं निम्नप्रकारेण संपेक्षते विचारयति 'पल्लं' कल्पं वो दिने 'पाउण- भाए' मादुष्पवातायाम् मादुर्भूतं प्रभातं यस्यां तस्याम् प्रभातफल्पायाम् ‘रयणीए' रजन्याम् रात्रिव्यतीतानन्तरम् 'तंचे निरवसेसं जाव' तक्षेत्र निरवशेषम् अत्रापि तामलि प्रकरणानुसारं सर्व विज्ञातव्यम् । यावत् करणात् सूर्योदये सति चतुप्पुटकदारुमयमतिग्रहककरणविपुलाशनपानादिस्वादिमोपस्करण- मित्रज्ञातिनिजकादि परिजेनामंत्रण-सत्कार-ज्येष्ठपुत्रोपरि कुटुम्बभारनिक्षेप- पात्र के चौथे खाने में मुझे भिक्षा प्राप्ति के रूप में मिलेगी वही मैं अपने आहारके उपयोग में लूंगा, 'ति कटु' इस पूर्वोक्त पद्धति से विचार करके फिर उसने 'एवं संपेहेइ' ऐसा विचार किया 'कल्लं' आगामी दिन-दूसरे दिवस ‘पाउप्पभाए रयणीए' प्रातःकाल से युक्त रात्रिके होने पर अर्थात् इस रात्रिके समाप्त होते ही प्रातःकाल हो जाने पर 'तं चेव निरवसेसं जाव जं चउत्थे पुडए पडइ तं अप्पणा आहारं आहारेइ' तामलि के प्रकरण के अनुसार इस पूरण गाथा- पति के विपयमें सब जानना चाहिये-यहां जो यावत् पर दिया है उससे सूत्रकार ने यह प्रकट किया है कि पूरण गाथापतिने जैसा विचार किया था उसने सब काम उसी तरहसे किया अर्थात् सूर्यो- दयके हो जानेपर दूसरे दिन उसने काष्ठका एक चार खानेवाला पात्र बनवाया, विपुलमात्रामें चारों प्रकारका आहार तैयार करवाया, और समस्त अपने मित्र ज्ञातिजन आदि परिजनोंको आमंत्रित करके તથા મારા ભિક્ષાપાત્રના ચોથા ખાનામાં મને જે ભિક્ષા મળશે તેને હું મારા આહારને भाट ७५योगमा avA. 'त्तिक? साना विया२ श 'कल्लं' भारहिवसे 'पाउप्पभाए रयणीये' रात्रि परी यन न्यारे प्रात:tm थयो त्यारे 'तं चेव निरवसेसं जाव जं चउत्थे पुडए पड़इ तं अप्पणा आहारं आहारेइ' ५२९ ગાથાપતિએ તામલીની જેમ જ બધું કર્યું. અહીં ચેથા ખાનામાં જે ભિક્ષા મળશે, તેને હું મારા આહારને માટે ઉપયોગમાં લઇશ” ત્યાં સુધીનું સમસ્ત કથન ગ્રહણ કરવાનું છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે તેણે રાત્રે જે વિચાર કર્યો હતો તે વિચારને પ્રાતઃકાળે પૂરેપૂરે અમલમાં મૂક્યા સૂર્યોદય થતાં જ લાકડાનું એક ચાર ખાનાવાળું પાત્ર તૈયાર કરાવ્યું. ચારે પ્રકારના આહાર મોટા પ્રમાણમાં તૈયાર કરાવ્યા. તેના સઘળા સ્વજને મિત્રો, સગા સંબંધીઓ અને પરિજનેને જમવાનું આમંત્રણ આપ્યું. તેમને ममेयचदिन्का टीका श.३ उ. २ सु. ३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादि निरूपणम् ३७३ पूर्वकथितपतिग्रहकग्रहण-प्रवज्यास्वीकार-पूर्वोक्ताभिग्रहग्रहण-तपः कर्माता- पनादिपूर्वकभिक्षाटनादि संग्राह्यम् , 'ज' यत् किल ममाशनपानादिकम् 'चउत्थे' चतुर्थे 'पुडए' पुटके 'पडई' पतति मिलति 'त' तत् अशनादिकम् 'अप्पणा' आत्मना स्वयम् आहारम् 'आहारेइ' आहारयति आहारं करोति 'तएणं से' ततः माहारानन्तरम् स खलु 'पूरणे' पूरणः पूरणनामकः 'चालतवस्सी' वालतपस्वी 'तेणं' तेन पूर्वोक्तेन 'ओरालेणं' उादारेण 'विउलेणं' विपुलेन पयत्तेणं' प्रय- त्नेन विशेषयत्नपूर्वकेण 'पग्गहिएणं' मगृहीतेन सम्यगाचरितेन 'बालतवोक- जिमाया, बाद में उसने जी भरकर उन सबका वस्त्रादिकों से खूब सत्कार किया। सत्कार करनेके याद फिर उसने उन सबके ही सामने अपने ज्येष्ठ पुत्र के ऊपर कुटुम्बके भरण पोपणका पूरा २ भार रख दियो, इस प्रकार निश्चिन्त होकर उसने उन सबसे पूछ कर और उस दाममय चार खानेवाले भिक्षा पात्रको उठाया और उठाकर वह घरसे विरक्त हो दानामा प्रव्रज्यासे प्रवजित हो गया, प्रवज्या लेनेके पहिले जिन२ अभिग्रहोको धारण करनेका उसने संकल्प किया था उन सब अभिग्रहोंका पालन करते हुए उसने तपः कर्मका अच्छी तरहसे आचरण किया और आतापना भूमिमें आता- पनाके बाद भिक्षाटनादि कृत्य किये । इस तरह करते हुए उसके भिक्षापात्रके चतुर्थ खानेमें जो अशनपानादिक भिक्षा करते समय पड जाते थे उन्हे यह अपने आहार में काम लेता था । 'तएणं से पूरणे घालतवस्सी' इसके बाद यह पूरण बालतपस्वी 'तेणं ओरालेणं જમાડીને વસ્ત્ર, ફૂલ, અલંકાર આદિથી તેમને સત્કાર કર્યો ત્યાર બાદ તેમની સમક્ષ જ તેમના જયેષ્ઠ પુત્રને કુટુંબની જવાબદારી સંપી દીધી. ત્યાર બાદ તે સૌની આજ્ઞા લઈને તેણે “દાણામાં પ્રવ્રજ્યા અંગીકાર કરી લીધી. ચાર ખાનાવાળું કાષ્ઠપાત્ર હાથમાં લઈને, માથે મૂ કરાવીને તે ચાલી નીકળે. પ્રવ્રજ્યા લીધા પહેલાં તેણે જે જે અભિગ્રહ ધાર્યા હતા તે તે અભિગ્રહનું તે બરાબર પાલન કરતે-છ૬ને પારણે નિરંતર છ, આતાપના ભૂમિમાં આતાપને, છને પારણે ભિક્ષા પ્રાપ્તિ માટે ઊંચ, નીચ અને મધ્યમ કુળ સમુદાયમાં ભ્રમણ અને ચોથા ખાનામાં પડેલા અન્નને જ આહાર તરીકે ઉપયોગ–બાકીનાં ત્રણે ખાનામાં અન્નનું ઉપરોક્ત પદ્ધતિથી દાને આ પ્રકારના તેના भाभयडर्नु त स पावन स्त. 'तएणं से पूरणे वालतपस्सी' ते मावा ५२९ 'तेरो ओरालेणं विउलेणं' t२, विपुल, 'पयनेणं' प्रयल गीते . ३७४ भगवती म्मेणं' बालतपः फर्मणा 'तंचेव जाव' तच्चैव यावत् , अत्रापि तामलिपकरण नुसारं सर्व विज्ञेयम् , यावत्करणात् शुष्करुक्षयुमुक्षितादि यावद् धमनीसंत इत्याधारभ्यानित्यचिन्तनपूर्वोक्ताभ्यात्मिकविचारजन्य पूर्वदृष्टभाषितादि पूर्वापर परिचितमित्र दानामादी प्रवज्यापर्यायसागतिकजनापृच्छापर्यन्तं संग्राम ततः 'वेभेलस्स' चेभेलस्य 'संनिवेसस्स' सन्निवेशस्य 'मझ मज्झेणं' मध्य मध्येन मध्यमध्यभागेन 'निग्गच्छइ' निर्गच्छति 'पाउअ कुंडिअ मादी पादुक कुण्डिकादिकम् 'उपकरणं' उपकरणम् 'चउपपुडयं' चतुप्पुटकम् दारुमयं 'पडिग्ग- हियं मतिग्रहकम् 'एगंतमंते' एकान्ते एकान्तस्थाने 'एडेइ' मक्षिपति प्रक्षिप्य च विउलेणं' उस उदार, विपुल, 'पयत्तेणं' विशेष प्रयत्नपूर्वक 'पग्गहिएणं प्रगृहीत-सम्यक् आचरित 'तवोकम्मेणं याल तपः कर्मसे 'तंचेव जाव' तामलि प्रकरणानुसार तामलि की तरह यावद् शुष्क शरीरवाला हो गया । रूक्ष शरीरवाला हो गया । यावत् उसकी समस्त शरीरकी नसे बाहर निकल आई वह इतना अधिक दुर्बल हो गया। इसके बाद उसने फिर अनित्यता का चिन्तयन किया । फिर उसे आध्या- त्मिक विचार हुआ, बादमें उसने अपने पूर्वपरिचित व्यक्तियोंसे विचार विनिमय किया, परिचित मित्रजनों से और दानामा प्रव्रज्याके साथि. योंसे पूछा यह सब यहाँ ग्रहण करना चाहिये । पूछकर वह 'वेभे- लस्स संनिवेसस्स' वेभेल संनिवेशके 'मध्यं मध्येन' बीचोंथीचसे होकर 'निग्गच्छद' निकला । 'पाउयकुंडियमादीयं उवगरण' निकल करके उसने अपनी खडाऊओंको कमण्डलु आदि उपकरणोंको, तथा-चउ- माराधना BRasता, 'पग्गहिएण' प्रशीत-सारी शनी माराधना यती पती, मेवी 'तब्बीकम्मेणे' तपस्याना प्रभावी 'तं चेच जाव' तामान Patar Hus ગયે. તેનું શરીર સૂકાઇ ગયું. તેના શરીરમાં માંસ અને લેહી ન રહેવાથી હાડચામના માળખા જેવું તેનું શરીર થઈ ગયું. અને તેની નસે પણ બહાર દેખાવા લાગી. તેણે શરીર આદિની અનિત્યતાને વિચાર કર્યો. તેના મનમાં વિચાર આવ્યો કે જ્યાં સુધી મારા શરીરમાં ઉત્થાન, બલ આદિ છે ત્યાં સુધીમાં મારે પાદપપગમન સંથાર ધારણ કર જોઈએ. પિતાને એ આધ્યાત્મિક વિચાર તેણે પૂર્વ પરિચિત વ્યકિત, મિત્ર અને દાનામાં પ્રજ્યાના સાથીદારો પાસે પ્રષ્ટ કર્યો. તેમની સાથે વિચાર વિનિમય કરે 'मेलस्स संनिवेसस्स' मने नगरनी 'मध्य मध्येन' १२०५२ ५-येथी 'निग्गच्छइ' समायो. 'पाउयकुडियमादीयं उचगरण' स्याथी जान तेरे तेनी पावडामो, .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ.२ मृ.३ चमरेन्द्रस्य पूर्वभवादिनिरूपणम् ३७५ वेभेलस्य सनिवेशस्य 'दाहिण पुरत्थिमे । दक्षिणपौरस्त्ये 'दिसीभागे दिग्भागे दक्षिणपूर्वदिगन्तराले अग्निकोणे ‘अद्धनियत्तणियमंडलं' अर्धनिवर्तनिकमण्डलम् मर्यादितक्षेत्रविशेपम् 'आलिहिता' आलिग्ख्य रेखादिना परिछेच 'संलेहणाजूसणा जूसिए' संलेखना जपणाजूपितः, 'भत्तपाणपडियाइक्खिए' भक्तपान प्रत्याख्यातः परित्यक्तभक्तपानः 'पाउवगमणं' पादपोपगमनं नाम अनशनम् 'निवण्णे निष्यन्नः स हि पूरणो बालतपस्त्री दानामा प्रव्रज्यां गृहीत्वा नियमपूर्वकं पादपोपगमनम् माप्तवान् ॥ सू० ३ ॥ चमरेन्द्रस्य शक्रम्मति उत्पातक्रियां वर्णयितुं तस्य वक्तव्यता प्रस्तावः- मूलम्-'तेणं कालेणं, तेणं समएणं अहं गोयमा ! छड मत्थ कालिआए एकारसवासपरियाए छठे छठेणं अणि- क्खित्तेणं तवोकम्मेणं संजमेणं तवसो अप्पाणं भावे माणे, पुव्वाणुपुचि चरमाणे, गामाणुगामं दूइज्जमाणे जेणेव सुसुमार प्पुडगं दारुमय, पडिग्गहियं चार खानेवाले दारुमय पात्रको 'एगंतमंते' एकान्त स्थानमें 'एडेइ, रखदिया। रख करके फिर उसने 'वेभेलस्स संनिवेसस्स दाहिणपुरस्थिमे दिसीभागे भेल संनिवेश के आग्नेय- कोणमें 'अद्धनियत्तणियं मंडलं' अर्द्धनिर्वतनिक मंडलको-मर्यादित क्षेत्र विशेपको 'आलिहिता' रेखादि से प्रमाणित करके अर्थात मर्या- दित क्षेत्र की पडिलेहणा करके 'संलेहणाजूसणाजूसिए' काय और कपायको कृश करनेवाली संलेखनाको प्रीतिपूर्वक धारणकर लिया- एवं 'भत्तपाणपडिया इक्खिए' चारों प्रकारके आहारका परित्याग कर दिया। इस तरह परित्यक्त भक्तपानवाला होकर 'पाउवगमनं निवणे उसने पादपोपगमन नाम अनशनको धारण किया ॥ ३ ॥ भ3 मा S५४२di, तथा 'चउप्पुडयं दारुमयं पडिग्गहियं यार मानावाणापात्रने 'एगंतमंते' मे1-1 यामे 'एडेइ' भूसीधा त्या२ मा 'वेभेलस्स त्याle' ada નગરના અગ્નિ ખૂણામાં અર્ધ નિર્વાનિક મંડળ દેરીને-ક્ષેત્રમર્યાદા દર્શાવતું કુંડાળું होरीन-भने तेनी प्रतिमानाशने 'सलेहणा जूसणा जूसिए' ४या भने पायाने ५० ४२ना२ सोमनाने प्रातिपूर्व पारश बीघा, 'भचपाणपडियाइक्खिए' भने न्यारे घाना मापान त्यागीन पाउवगमनं निवण्णे तभी पापोपगमन નામને સંથાર કર્યો. આ સૂત્ર ૩ .

३७६ . . भगवतीचे पुरे नयरे जेणेव असोयवणसंडे उज्जाणे, जेणेव असोयवर- पायवे, जेणेव पुढवीसिलापट्टओ, तेणेव उवागच्छामि उवागच्छित्ता असोगवरपायवस्स हेट्ठा पुढवीसिला वयंसि अट्ठमभत्तं परिगि- पहामि, दो वि पाए साहटु वग्धारियपाणी; एगपोग्गलनिविट्टदिट्ठी, अणिमिसणयणे ईसिं पव्भारगएणं कारणं, अहापणिहिएहि गत्तेहिं, सवें दिएहिं गुत्तेहिं एगराइ महापंडिमं उपसंपज्जे- ताणं विहरामि ॥ सू० ४ ॥ छाया-तस्मिन् काले, तस्मिन् समये अहे गौतम ! उमस्थकालिकायाम् एका- दशवर्षपर्यायः पष्ठं पष्ठेन अनिक्षिप्तेन तपाकर्मणा संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् , पूर्वानुपूर्व चरन , ग्रामानुग्रामं द्रवन् यत्रैव सुंसुमारपुर नगरम् , यौव अशोकवन- 'तेणं कालेणं तेणं समएणं इत्यादि । सूत्रार्थ-(तेणं फालेणं तेणं समएणं) उस काल में और उस समय में (गोयमा) हे गौतम ! (अहं) मैं (छाउमत्थ कालियस्स एका- रसवासपरियाएं छद्मस्थावस्था में था और दीक्षा लिये ११ वर्ष थे । (छ8 छठेणं अणिक्खित्तेणं तवीकम्मेणं संजमेण तवसा अप्पाणं भावे माणे) निरंतर छह छट्टकी तपस्या से और संयम से आत्माको भावित करता हुआ मै (पुवाणुपुचि चरमाणे) तीर्थकर परम्पराके अनुसार चलता (गामानुगामं दूइज्जमाणे) एक ग्रामसे दूसरे ग्राममें विहार करतार (जेणेव सुंसुमारपुरे नयरे जेणेव असोयवणेसंडे उजाणे, 'तेणं कालेणं तेणं समएण' त्या सूत्राय (तेणं कालेणं तेणं समएणं) जे भने समय, (गोयमा !) भीतमा (अ) (छाउमत्कालियस्स एकारसवासपरियाए) स्थावस्था sai, wa lal alधान ११ वर्ष पसार AS ori &ai (छटुं छटेणं अणिक्खित्तेणं तोकम्मेणं संजमेणं तवसा अप्पाणं भावमाणे) निरत ७४ने पास सोनी तु५- स्याधी मने संभया मामाने मla Rat यी हु (पुवाणुपुब्धि चरमाणे) तार्थ ४२ १३२५२१ मा utea sat. (गामानुगाम दूइज्जमाणे) मे गाया पारगाम विलार ४२॥ ४रता (जेणेव सुसुमारपुरे नयरे जेणेव असोयवणसंडे उजाणे प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ.२ सू.४ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३७७ खण्डमुद्यानम् यौव पृथिवीशिलापटकः, तत्रैव उपागच्छामि उपगत्य अशोकवर- पादपस्य अधः पृथिवीशिलापट्टके अष्टमभक्तं परिगृहामिद्वौ अपि पादौ संहत्य प्रलम्बितपाणिः, एकपुद्गल निविष्टदृष्टिः अनिमिपितनयनः, ईपत् प्रायभारगतेन कायेन यथा प्रणिहितैः गात्रः सर्वेन्द्रियैः गुप्तः: एकरात्रिकी महापतिमाम् उपसंपद्य विहरामि। जेणेव असोयवरपायवे ) जहां सुसुमारपुर नगर था, जहां अशोक वन खंड उद्यान था, जहां अशोक का श्रेष्ठ वृक्ष था (जेणेव पुढवी- सिलापओ) जहां पृथिवी शिला पट्टक था, (तेणेव उवागच्छामि) वहीं पर आया । (उवागच्छित्ता) वहां आकरके (अशोकवरपायवस्स हेठा) अशोकवृक्षके नीचे मैने (पुढवीसिलावयंसि ) पृथिवी शिलापट्टक पर खडे होकर (अट्टमभत्तं परिगिण्हामि) अट्टमका तप धारण किया (दो वि पाए साहङ) दोनों पैरों को मैंने उस समय आपसमें संकु- चित कर लिया था (वग्धारियपाणी) तथा दोनों हाथ नीचे लटके हुवे थे (एक पोग्गलनिविदृदिट्टी) मात्र एक पुद्गल के ऊपर हो दृष्टिको निश्चल की थी, (अणिमिसणयणे) निमेप रहित नेत्र थे (ईस्पिन्भार गएण कारणं) शरीर आगेकी ओर झुका हुवा था (अहा पणिहिपहि गत्तेहिं, सव्वेदिएहिं गुत्तेहिं) शरीरके समस्त अवयव निश्चल थे, समस्त इन्द्रियां गुप्त थीं. ऐसा होकर मैंने (एगराइयं महापडिमं उपसंपज्जेत्ताणं विद्दगमि) एकरात्रि की प्रमाणवाली महाप्रतिमा को धारण किया । जेणेव असोयबरपायवे) त्यां सुसुभा२५२ ना२ तु, त्यां मन नाम। Galr sal oraf Hd ४ वृक्ष तु, (जेणेव पुढवीसिलापट्टओ) यांची शिक्षा ५४.(तेणेष उवागच्छामि) या भावी पसव्या. (उबागच्छित्ता) त्या धन (अशोकवरपायवस्स हेहा) में वृक्षनी नाय (पुढवीसिलावट्टयंसि) पृथ्वी शिक्षा पट्ट४ ५२ मा २हीन (अट्ठमभत्तं परिगिण्डामि) ममनुं त५ धार : (दो वि पाए साइह) त्यारे में मन्ने पाने मे wlon 2 an eli sता (वग्धारियपाणी) भास मन्नाय नाय a४ता हता (एकपोग्गलनिविद्वदिट्टी) मे 16 उपटि निशता, (अणिमिसणयणे)भारी मामा अनिमेष (५६२थी रजिसती, (ईसि पन्भारगएणं काएणं) शनी भी मुझे नभेतु (महापणिहिएहिं गतेहि, सम्वेदिएहि गुत्तेहिं) २२ना सपण सवयवो निa sai भने समस्त न्यो गुप्तती. (एगराइयं महापडिमं उपसंपज्जेत्ताणं विहरामि) शत में बिना प्रभावामा भाप्रतिभा २ ४२१.

३७६ भगवतीब पुरे नयरे जेणेव असोयवणसंडे उजाणे, जेणेव असोयवर- पायवे, जेणेव पुढचीसिलापट्टओ, तेणेव उवागच्छामि उवागच्छित्ता असोगवरपायवस्स हेट्टा पुढवीसिला वयंसि अट्ठमभत्तं परिगि- पहामि, दो वि पाए साहटु वग्धारियपाणी; एगपोग्गलनिविट्ठदिट्ठी, अणिमिसणयणे ईसि पभारगएणं कारणं, अहापणिहिपहि गत्तेहि, सवें दिएहि गुत्तेहिं एगराइअं महापंडिम उपसंपज्जे- ताणं विहरामि ॥ सू० ४ ॥ छाया-तस्मिन् काले, तस्मिन् समये अहं गौतम! छास्यकालिकायाम् एका- दशवपंपर्यायः षष्ठं पष्ठेन अनिक्षिप्तेन तपःकर्मणा संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् , पूर्वानुपूर्व चरन् , ग्रामानुग्राम द्रवन् यत्रच मुंमुमारपुरं नगरम् , यौव अशोकवन- 'तेणं कालेणं तेर्ण समरणं इत्यादि । सूत्रार्थ-(तेणं फालेणं तेणं समएणं) उस काल में और उस समय में (गोयमा) हे गौतम ! (अहं) में (छाउमस्थ कालियस्स एका- रसवासपरियाए' छद्मस्थावस्था में था और दीक्षा लिये ११ वर्ष हुए थे । (छ8 छठेणं अणिक्खित्तेणं तवोकम्मेणं संजमेणं तवसा अप्पाणं भावे माणे) निरंतर छह छट्टकी तपस्या से और संयम से आत्माको भावित करता हुआ मै (पुव्वाणुपुन्धि चरमाणे) तीर्थकर परम्पराके अनुसार चलता (गामानुगामं दृइनमाणे) एक ग्रामसे दूसरे ग्राममें विहार करतार (जेणेव सुसुमारपुरे नयरे जेणेव असोयवणेसंडे उजाणे, तेणं कालेणं तेणं समएण' त्यात सूबाथ (तेणं कालेणं तेणं समएण) ते ॥णे भने ते समये, (गोयमा !) हे गीत! (अहं) (छाउमत्थकालियस्स एकारसवासपरियाए) स्यावस्थामा sal, An Elal eीयाने ११ वर्ष पसार य यi sai (छटुं छठेणं अणिक्खित्तेणं तोकम्मेणं संजमेणं तवसा अप्पाणं भायमाणे) निरंतर ७४ने पारणे छनी तु५. स्याथी भने समयथी आत्माने भाक्ति ४२ था (पुवाणुपुचि चरमाणे) तार्थ ४२ ५२-५२१ मा An sat. (गामानुगाम दुइज्जमाणे) मे II भारभ विहार ४२॥ ४२ता (जेणेव सुसुमारपुरे नयरे जेणेव असोयवणसंडे उज्जाणे प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३उ.२ मू.४ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३७९ ग्रामानुग्रामम् ग्रामाद् ग्रामान्तरं 'इज्जमाणे' द्रवन् गच्छन् 'जेणेव' यत्रैव 'मुंमु मारपुरे' सुंमुमार पुरम् , 'नयरे' नगरम् 'जेणेच' यत्रच यस्मिन्नेव स्थाने 'असो- यवणसंढे' अशोकवनपण्डः तन्नामकम् 'उजाणे' उद्यानम् , 'जेणेब' यत्रैव यस्मि- न्नेव स्थले 'असोयवरपायवे' अशोकवरपादपः श्रेष्ठाशोकक्षः 'जेणेव' यत्रैव पुढ- वीसिलापट्टओ' पृथिवीशिलापट्टकः 'तेणेव तत्रैव 'उवागच्छामि उपागच्छामि अहं समागतः 'असोगवरपायवस्स' अशोकवरपादपस्य 'हेहा' अधस्तले 'पुढवी- सिलावट्टयंसि' पृथिवीशिलापट्टके-पृथिवी शिलापट्टकोपरि 'अहमभत्तं' अष्टमभक्तम् 'परिगिण्हामि' परिगृहामि परिगृहीतवान् , उपर्युक्ततपश्चरणप्रकारमाह-'दो विपाए' द्वौ अपि पादौ 'साहुट' संहृत्य संकोच्य 'यग्धारियपाणो' प्रलम्बितपाणिः देशी- तीर्थकर परम्पराके अनुसार 'चरमाणे' चलता हुआ 'गामाणुगाम दू- इज्जमाणे' एवं एक ग्रामसे दूसरे ग्रोममें विचरता२ 'जेणेव सुंसुमार पुरे नयरे' जहां सुंसुमारपुर नगर था उसमें भी 'जेणेव असोयवण- संडे' जहाँ अशोक वनखंड नामका 'उन्नाणे' उद्यान था-उसमें भी 'जेणेव' जहां पर 'असोयवरपायवे' अशोकका वृक्ष था और 'जेणेव' जहां पर (पुढवीसिला पट्टओ) पृथिवी शिला पट्टक था 'तेणेव उवा- गच्छामि वहां पर आया । 'उवागच्छित्ता' वहाँ आकरके 'असोयवर. पायवस्स हेहा' अशोकवृक्षके नीचे 'पुढवी सिलावट्टयंसि' पृथिवीशि- लापट्टक के ऊपर 'अट्ठमभत्तं' अष्टमभक्तको तीन उपवास को मैंने 'परिगिण्हामि' धारण किया। 'दो वि पाए साहटु' दोनों पैरों को संकोच करके-अर्थात् चार अंगुल के व्यवधान से 'वग्धारियपाणो' दोनों हाथों को नीचे पसार करके अर्थात् दोनों हाथों को नीचे लटका करके (पुन्वाणुपुन्धि चरमाणे) व ४२ ५२२५२ अनुसार वियरत तt. (गामाणुगाम दुइज्जमाणे) मा शत ५५ मे मामयी मार म वि४२di ४२di (जेणेव मुंसुमारपुरे नयरे) ज्यां सुसुभा२५२ नामर्नु न हेतु त्या पडायो. (जेणेव असोयवणसंडे उजाणे) तनगरमा मास अशी वनमनामना धानमा (जेणेव असोयबरपायवे) यi xes या वृक्ष तु', (जेणेव पुढवीसिलापट्टओ) ते या वृक्षनी नीय न्यावीशा पट्ट४ हेतु (तेणेव उवागच्छामि) त्यागयो (उवागच्छित्ता) त्यांन (असोयवरपायवस्स हेटा) मा वृक्षनी नये (पुढवी- सिलावासि) भाका वाशिमा ५४ ५२ (अट्ठमभत्तं परिगिण्हामि) भट्ट (a Bास)नी तपस्या परीने सो रखो. (दो वि पाए साहडु) में भारी मन्ने .

३७८ भगवतीमत्रे टीका-भगवतो महावीरस्य गौतमम्मति घालतपस्विनः पूरणस्य तपःप्रभा. वेण चमरेन्द्ररूपेण चमरचञ्चाराजधान्याम् उपपातकारणवक्तव्यतर्ता प्रतिपाद- यितुमाह-'तेणं-'इत्यादि । 'गोयपा'! हे गौतम ! 'तेणं कालेणं, तेणं समएणं' तस्मिन् काले तस्मिन समये खलु अदम् 'छउमत्यकालिआए' उमस्थ कालि- फायाम् छद्मस्थकालएव उमस्यकालिका तस्यां छद्मस्थावस्थायामित्यर्थः 'एका- रसवासपरियार' एकादशवर्षपर्यायाम् एकादशवर्षाणि पर्यायः साधुपर्यायः यस्यां सा तादृश्याम् एतावता यस्यामवस्थायां यस्य दीक्षाया एकादश वर्षाणि व्यती- तानि, एतादृश्यां छद्मस्थावस्थायामित्यर्थः 'मुटुं छद्रेणं' पष्ठ पष्ठेन 'अणिक्खि- तेणं' अनिक्षिप्लेन निरन्तरेण 'तबोकम्मेणं' तपाकर्मणा 'संजमेणं' संयमेन 'तवसा अप्पाणं भावे माणे तपसा च आत्मानं भावयन् 'पुवाणुपुलि' पूर्वानुपूर्वी पूर्वानुम् पूर्व्या पूर्वतीर्थङ्करपरम्परानुसारेण 'चरमाणे' चरन् विरहन 'गामाणुगाम' टीकार्थ-गौतम से भगवान महावीर पालतपस्वी पूरणकी चमर- चंचा राजधानीमें चमरेन्द्ररूप से उत्पत्ति होने के कारण की वक्तव्यता का प्रतिपादन करनेके लिये सब से पहिले वे उनसे अपना वृत्तान्त प्रकट करते हैं-'तेणं कालेणं तेणं समएण' इत्यादि । 'गोयमा' हे गौतम 'तेणं कालेणं तेणं समएणं उसकाल और उस समय में जय कि 'अहं' मैं 'एकारसपरियाए' ग्यारह ११ वर्ष की दीक्षा पर्यायवाली 'छउमत्थकालियाए' छद्मस्थावस्था में था-और उस समय 'छ8 छटेणं अणिक्खित्तेणं अणिक्खित्तेणं' निरन्तर-अन्तर से रहित छह-छ?के 'तवोकम्मेणं' तपः कर्मसे 'संजमेणं' संयम से- इन्द्रिय संयम और प्राणि संयमसे एवं 'तवसा तपस्या से 'अप्पाणं' आत्माको 'भावे माणे' भावित करता हुआ मैं 'पुव्वाणुपुन्धि' पूर्व टीमथ: –બલ તપસ્વી પૂરણ ચમચંચા રાજધાનીમાં ઈન્દ્ર તરીકે કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે, તે વાત ગૌતમને સમજાવવા માટે પહેલાં તો પિતાની છદ્મસ્થાવાને એક छे-(गोयमा ) 3 गौतम ! (तेणं कालेणं तेणं समएणं) सत्यारे २ प्रसनी वात ही वो छु ते अस मन्यो त्यारे, (अहं छाउमत्थकालियस्स एक्कारवासपरियाए) ७२५ भस्थामा त मन में URGA GRधान ११ वर्ष व्यतीत / rul sai. मने ते सभये हु (छट्टछ?णं अणिक्खित्तेणं) निरत छन पारणे ४ा (तबोकम्मेण) तथा (संजमेणं) तामयमयी धन्द्रिय संयम भने प्राणु संयमी भने (तवसा) तपस्याथी (अप्पाणं भावमाणे) भाभान eutarai प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू. ५ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३८१ वायसभाए जाव-इंदत्ताए उबवण्णे, तएणं से चमरे असुरिंदे, असुरराया अहुणोववन्ने पंचविहाए पज्जत्तीए पजत्तिभावं गच्छइ, तं जहा-आहारपज्जत्तीए, जाव-भास-मणपजत्तीए, तएणं से चमरे असुरिंदे, असुरराया पंचविहाए पजत्तीए पज्जत्तिभावं गए समाणे उड्डूं वीससाए, ओहिणा आभोएइ जाव- सोहम्मो कप्पो, पासइय तत्थ सकं देविंद, देवरायं, मघवं, पाकसासणं, सयकडं, सहस्सक्खं, वज्जपाणिं, पुरंदरं, जाव-दस दिसाओ उज्जोवेमाणं, पभासेमाणं सोहम्मे कप्पे, सोहम्मे वडि- सए विमाणे सकसि सीहासणंसि, जाव-दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणं पासइ, इमेयारूवे अज्झथिए, चिंतिए, पत्थिए, मणोगए संकप्पे समुपजित्था-केसणं एस अपत्थिअपत्थए, दुरंतपंतलक्खणे, हिरिसिरिपरिवज्जिए; हीणपुण्णचाउद्दसे जं णं ममं इमाए एयारूवाए दिवाए देवड्डीए, जाव-दिव्वे देवाणुभावे लद्धे, पत्ते अभिसमण्णागए उप्पिं अप्पुस्सुए दिव्वाइं भोगभोगाइं भुंजमाणे विहरइ, एवं संपेहेइ, संपेहित्ता सामाणिअ परिसोववन्नए देवे सदावेइ, एवं वयासी केस णं एस देवाणुप्पिया ! अपत्थिअपत्थए, जाव-भुंजमाणे विहरइ ? तएणं ते सामाणिअपरिसोववन्नगा देवा चमरेणं असुरिंदेणं असुररपणा एवं वुत्ता समाणा हट्ट-तुट्ट जाव-हयहियया करयल परिग्गहिअं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए, अंजलिं कटु जएणं, विजएणं, वद्धाति, एवं वयासी-एस गं देवाणुप्पिया ! सक्के- देविंदे, देवराया जाव-विहरइ ॥ सू० ५ ॥ .

३८० भगवतीने योऽयं शब्दः चतुरङ्गालव्यवधानेन भलम्बितमुना सन् 'एगपोग्गलनिविदिही' एकपुद्गलनिविष्टदृष्टिः, एफपुद्गलोपरि स्थापितनयनः अणिमिसणयणे अनि- मिपनयनः पलपातरहितचक्षुः, निर्निमेपदृष्टि रितियावत् 'ईसिं पभारणएणं' ईपत्मागभारनतेन ईपत्-अल्पम् मागभारनतेन-अग्रतो भारावनतेन नम्रीभूतेन 'कारणं कायेन शरीरेण 'अहापणिहिपहि' यथामणिहितः यथाऽवस्थितैः निय- लैः 'गहि' गात्रैः शरिरावयवैः 'सन्वें दिएहि सर्वेन्द्रियैः 'गुत्ते, गुमः मन् अहम् 'एगराइ' एकरात्रिकीम् एकरात्रिमात्रं 'महापटिम' महाप्रतिमाम् द्वाद- शकीं भिक्षुमतिमाम् 'उपसंपलेत्ता' उपसंपध स्वीकृत्य विहरामि तिष्ठामि ।मु०४॥ मूलम्-तेणं कालेणं, तेणं समएणं, चमरचंचारायहाणी अर्णिदा, अपुरोहिआ, यावि होत्था, तएणं से पूरणे वालतवस्सी वहुपडिपुण्णाई दुवालसवासाइं परियागं पाउणित्ता मासिआए संलेहणाए अत्ताणं जसेत्ता सद्धि भत्ताई अणसणाए छेदेत्ता कालमासे कालं किच्चा चमरचंचाए रायहाणीए उव- 'वग्धारियपाणो' यह देशीय शब्द है 'एगपुग्गलनिविद्वदिट्टी' तथा एक पुद्गल के ऊपर दृष्टि को जमा करके 'अणिमिसणयणे निनि- मेष दृष्टि वाले बने हुए मैंने 'ईसिं पन्भारगएणं कारणं थोड़ा सा आगे की ओर शरीर को झुकाकर 'अहापणिएहिं गएई' समस्त निश्चल अवयवों से विशिष्ट होकर 'सवेदिदि गुत्ते' तथा समस्त इन्द्रियों को उनके व्यापारों से निरोध करके उनसे सुरक्षित होकर 'एगराइयं महापडिम' एकरात्रि प्रमाणवाली १२वीं भिक्षुप्रतिमा को उवसंपज्जे-. ताणं चिहरामि' धारण किया ॥ सू० ४ ॥ परनमे मीनी पासे रामाने (वग्धारियपाणो) भन्ने पाय addi भान (एगपुग्गलनिचिट्टदिट्टी अणिमिसणयणे) अनिमेष मारे ४ पुसखनी १२५ ( AE मीन (ईसिपब्मारगएणं कारण) शरीरने से मg सुतु राशीन (अहापणिएहिं गएहि) समस्त अपयवान नि राभान (सदि एहिं गुत्ते) समस्त धन्द्रियानी प्रवृत्तियो यापी धन-गुप्तेन्द्रिय मनाने (एगराइयं महापडिम) विनी भयावाणी १२भी मिनुप्रतिभाना (उपसंपज्जेताणं विरामि) આરાધના કરવા માંડી. કે સૂ૦ ૪ it . . प्रमेयचन्द्रिकाटोका श. ३ उ.२ सु.५ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३८३ पश्चविधया पर्याप्त्या पर्याप्तिभावं गच्छति, तद्यया-आहार-पर्याप्त्या, यावत्- भाषा-मनः पर्याप्त्या, ततः स चमरोऽसुरेन्द्रः, असुरराजः पञ्चविधया पर्याप्त्या पर्याप्तिभाव गतः सन् ऊर्ध्वम् विस्रसया अवधिना आभोगयति यावत् सौधर्मः कल्पः, पश्यति च तत्र शक्रं, देवेन्द्र देवराजम् मघवानम्, पाकशासनम् शतक्रतुम् सहस्रोक्षम्, बज्रपाणिम् , पुरन्दरम् यावत् दशदिशाः उद्यो- तयन्तम् , प्रभासयन्तम् , सौधर्मकल्पे सौधर्मेऽवतंसके विमाने शके सिंहासने यावत्-दिव्यान् भोगभोगान् भुजानं पश्यति, अयम् एतद्रूपः आध्यात्मिकः पांच प्रकार की पर्याप्तियों द्वारा पर्याप्तकभाव को प्राप्त किया। (तंजहा) वे पांच प्रकार की पर्याप्तियां इस प्रकार से है-(आहारपज्जत्तीए, जाव भासमणपजत्तीए) आहारपर्याप्ति यावंत भापापर्याप्ति, मनःपर्याप्ति। इन पांच पर्याप्तियों से पर्याप्त होने के साथ ही (उड वीससाए ओहिणा आभोएइ) उसने ऊंचे की ओर स्वाभाविकरूप से अपने अवधिज्ञान के द्वारा देखा (जाव सोहम्मो) यावत् सौधर्मस्वर्गतक । (तत्थ) उस सौधर्मकल्पमें उसने (सक) शक्र, (देविंदं) देवी के इन्द्र, (देवराय) देवों के राजा (मघव) मघवा (पाकसासणं) पाकशासन (सयकडं) शतक्रतु (सहस्सक्खं) सहस्राक्ष (घजपाणि) वज्रपाणि (पुरं- दरं) पुरन्दर को (पासइ) देखा। इन्द्र को किस स्थिति में देखा-इस चात को प्रकट करते हुए सूत्रकार कहते हैं कि-(जाव दसदिसाओ उज्जोवेमाणं पभासेमाणं सोहम्मेकप्पे, सोहम्मे वडिसए विमाणे, सकसि सीहासणेसि जाव दिन्चाई भोगभोगाई भुंजमाणं पासइ) -यो (तंजहा) ते पाय पत्तिया नीये प्रभारी छ (आहारपज्जत्तीए जाव भास मणपज्जत्तीए) भाडा२ पास्तिथा ५३ ४शन लाषापति भने भनपान्ति सुधीना પાંચે પર્યાપ્તિયો આ પ્રમાણે પર્યાપ્તિયોની પ્રાપ્તિથી પર્યાપ્ત બનેલા તે ચમરેન્દ્ર (उड वीससाए ओहिणा आभोएइ) पाताना भवधिज्ञानथी सामावि शते ये नयु (जाच सोहम्मो) सौधम पक्ष सुधी ते अपधिज्ञानया नयु (तत्थ) तर ते सौधम alsi (सकं देविदं देवराय मध पाकसासणं सयक्कडं सहस्सक्खं वज्जपाणि पुरंदरं पासइ) हेवेन्द्र, विरार, भवा (मेध ५२ अभू रामनार), पाशाभून (જેની આજ્ઞા બળવાનમાં બળવાન શત્રુ પર પણ ચાલે છે, શતકતું, સહસાણ, વજાપાણિ (खायमा Airbut), पु२४२, (मसुर माहिना नगरीमा विनाश शने यो. (जाव- दस दिसाभो उज्जोवेमाच पभासेमाणं सोहम्मे कप्पे, सोहम्मे वडिसए विमाणे, सकसि सीहासणंसि जाय दिवाई भोगभोगाई मुंजमाणं पासइ) समय 3- पाताना ३८२ भगवतीय छाया-तस्मिन् काले, तस्मिन् समये चमरचनाराजधानी अनिन्द्रा, अपुरोहिता चापि आसीत् ततः स पूरणो बालतपस्वी, बहुमतिपूर्णानि द्वादशवाणि पर्याय पालयित्वा मासिक्या संलेखनया आत्मानं पित्वा पष्टिं भक्तानि अनशनेन छित्वा कालमासे कालं कृत्वा चमरचञ्चाया राजधान्याः उपपासमायाम् गावद- इन्द्रतया उपपन्नः, ततः स चमरोऽमुरेन्द्रः, असुरराजः अधुनोपपन्न: (तेणं कालेणं तेणं समएण) इत्यादि। सूना-(तेणं फालेणं तेणं समएण) उस काल और उस समय में (चमरचंचारायहाणी) चमरचंचा नामकी राजधानी (अजिंदा) विना इन्द्र के थी (अपुरोहिया यावि होत्था) और विना पुरोहित के भी थी (तएणं से पूरणे पालतबस्सी) वह बालतपस्वी पुरण (पशुपडिपुण्णाई . दुवालसवासाई) ठीक १२ घारट वर्पतक (परियाग पाउणिता) दानामा प्रवज्या पर्याय को पालन करके (मासियाए) एक मास की (संलेहणाए) संलेखना से (अत्ताणं जूसेत्ता) स्वयं आत्मा को युक्त कर के (सर्टि भत्ताई अणसणाए छेदेत्ता) एवं अनशनतप दोरा ६० भक्तों का छेदन करके (कालमासे कालं किचा) काल अवसर काल करके (चमरचंचाए रायहाणीए) चमरचंचाराजधानी की (उववाय सभाए) उपपात सभा में (जाव इंदत्ताए उववन्ने) यावत् इन्द्रको पर्याय से उत्पन्न हुआ। (तएण से असुरिंदे असुरराया चमरे अहुणोचवन्ने पंचविहाए पजत्तीए पज- तिभावं गच्छई) असुरेन्द्र असुरराज उस ताजे उत्पन्न हुए चमरने (तेणं काणंले तेणं समएणं) त्याEि-- सूत्राथ-(तेणं कालेणं तेणं समएण) arm भने त समये (चमरचंचा रायहाणी) यमस्य - नाना पानी (अजिंदा अपुरोहिया याचि होत्या) भने पुरोहित दिनाना त. (तएणं से पूरणे चालतबस्सा) ते मानत५वी पूरा (बहु पडिपुण्णाई दुवालसवासाई) मराम२ ०२ वर्ष सुधा (परियागं पाउणित्ता) ELHI Horया पर्याय पालन शेने (मासियाए) मे भासना (संलेहणाए अत्ताणं जूसेत्ता) थायी घाताना आमानु यापन ४शन (सर्द्धि भत्ताई अणसणाए छेदिता) भास GURLA AA ALB 2'४ा भाडा२। परित्याग रीन(कालमासे कालं विचा) भन भवसर भावता म° पानीन (चमरचंचाए रायहाणीए) मस्या समानाना (उववायसभाए) GAIN सलाम (जाव इंदत्ताए उवचन्ने) पन्द्रना भयाय यो. (तएणं से अमरिंदे असुरराया चमरे अहुणोवचन्ने पंचविहाए पज्जत्तीए पजत्तिभावं. गच्छइ) भासत ना पर्याय अत्पन्न येता ते मसुरे- અસુરરાજ ચમરે પાંચ પ્રકારની પર્યાપ્તિ પ્રાપ્ત કરી અને તે પર્યાપક દશાથી તે प्रमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ सू. ५ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३८५ संप्रेक्षते, संपेक्ष्य सामानिकपर्पदुपपन्नकान देवान् शब्दयति, एवम् अबादील- कः स एपः देवानुमियाः ? अपार्थितमार्थका यावत-भुजानो विहरति ? ततस्ते सामानिकपर्षदुपपन्नका देवाचमरेण असुरेन्द्रेण अमुरराजेन एवमुक्ताः सन्तः हृष्ट-तुष्टाः यावत्-हतहृदयाः करतलपरिगृहीतं दशनवं शीवितै मस्तके मेरे ऊपर होकर (अप्पुस्सुए दिव्याई भोगभोगाई भुंजमाणे विहरइ) शान्ति के साथ दिव्य भोगने योग्य भोगों को भोगता हुआ आन- न्दमग्न बना है (एवं संपेहेह) इस प्रकार उस चमर ने विचार किया। (संपेहिता) ऐसा विचार करके (सामाणियपरिसीववन्नए देवे सद्दावेइ) उसने सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवोंको बुलाया (एवं चयासी) बुलाकर उनसे ऐसा कहा-(देवाणुप्पिया!) हे देवानुप्रियो ! (अपत्थ- . पत्धिय जान भुंजमाणे केसणं एस विहरइ) हमें यह तो बताओकि यह मृत्युकी आकांक्षा वाला यावत् दिव्य भोगने योग्य भोगोंको भोगनेवाला कौन है ? [तएणं ते सामाणिय परिसोवनगा देवा चम- रेणं असुरिंदेणं असुररण्णा एवं चुत्ता समाणा हट्ट तुट्ठ जाव य- हियया करतलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तयं मत्थए अंजलिं कटु] इस प्रकारसे असुरेन्द्र असुरराजचमरके द्वारा कहे गये उन सामा- निक परिपदा में उत्पन्न हुए सामानिक देवाने, हर्पित एवं सन्तुष्ट यावत् हृतहृदय वाले होकर, दोनो हाथोंको जोडते हुए दो नखों अन्य स्थाने (अप्पुस्सुए दिव्चाई भोगभोगाई भुंजमाणे विहरइ) रहीन शातिथी तेहिय सामान सागवी शो छ ? मन से शत मानभन मन छ ? (एवं संपेहेइ) यमरेन्द्र में प्रभारी पिया ध्या. (संपेहित्ता) मेवा वियार ४शन (सामा- णिय परिसोववन्नए देवे सदावेइ) ते साभानि परियामा अत्यन्न थये। वने मोबाच्या मेट साभानि वानमालाव्या. (एवं बयासी) मन भने २मा प्रमाणे धु-(देवाणुप्पिया!) देवानुप्रियो! [अपत्यपस्थिय जाव भुजमाणे के सणं एस विहरइ] भर मे त म मा माती पामे [यावत् ] हिय लाजाने लागवना छ १ [तएणं ते सामाणियपरिसोववनगा देवा चमरेणं असु- रिदेणं असुररण्णा एवंवुत्ता समाणा हट्ट तुटु जाव हयहियया करतलपरिग्ग- हियं दसनह सिरसावत्तयं मत्थए अंजलि कह न्यारे मसुरेन्द्र मसु२२०४ यम द्वार સામાનિક દેવને આ પ્રમાણે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમના હૃદયમાં હર્ષ અને સંતોષ થયો. તેમનું હૃદય આનંદથી નાચી ઉઠયું. બન્ને હાથના દસે નખ એક બીજાને પશે ३८४ भगवतीम्रो चिन्तितः प्रार्थितः मनोगतः संकल्पः समुदपधत-पास एपः अमार्थित प्रार्थक दुरन्तमान्तलक्षणः द्वीश्रीपस्थिर्जितः, हीनपुण्यचातुर्दशो यद् मम अस्याम् एतद्वपायाम् दिव्यायां देवी, यावत् दिव्ये देवानुभावे लब्धे, माप्ते अभि- समन्वागते उपरि अल्पोत्सुक्यो दिव्यान मोगभोगान् भुञ्जानो विहरति, एवं उस समय यह पुरन्दर-शा अपनी प्रभासे यावत् दशों दिशाओको उद्योतयुक्त और प्रभा से युक्त कर रहा था । सौधर्मकल्प में सौधर्मा- चतंसक विमान में शक्र नामक सिंहासन पर बैठ कर यायत दिव्य भोगने योग्य भोगों को वह भोग रहा था- ऐसी स्थिति से युक्त इन्द्र को उसने देखा । उसको उस प्रकार से देखकर उस चमर को (इमेयारूवे) इस प्रकार का (अज्झथिए) आध्यात्मिक (चिंतिए) चिन्तित (पत्थिए) प्रार्थित (मणोगए) मनोगत (संकप्पे) संकल्प (समुप्पजित्था) उत्पन्न हुआ (केस णं एस अपत्थियपत्थए) अरे । यह कौन है जो अप्रार्थित-मृत्यु की चाहनावाला बना हुआ है (दुरंतपलतक्खणे) जिसके बिलकुल खराय निकृष्ट-लक्षण हैं। (हिरिसिरिपरिवजिए) लज्जा और शोभा से जो रहित है । (हीणपुण्णचउद्दसे) पुण्य हीन चतुर्दशी के दिन जिसका जन्म हुआ। (जं ममं इमाए एयारूवाए दिव्वाए देवड्डीए) जो मेरे पास यह इस प्रकार की दिव्य देवद्धि के होने पर तथा (जाय दिव्वे देवाणुभावे लद्धे पत्ते अभिसमण्णागए) यावत् दिव्य देवानुभाव के लब्ध, प्राप्त एवं अभिसमन्वागत होने पर भी (उस्पि) તેજની ચારે દિશાઓને દેદીપ્યમાન તથા પ્રભાયુકત કરી રહ્યો હતો. અને સૌધર્મકપમાં સીધવતંસક નામના વિમાનમાં શઠ નામના સિંહાસન પર બેસીને દિવ્ય ભેગે ભેગ- पतो तो. तन ५२ ४ प्रभाdनी समानाने यभरे-दना मनमा (इमेयारूचे) मा प्रभारी (अज्झथिए) माध्याभि, (चिंतिए) तित, (पत्थिए) प्रावित (म. जोगए) भारत (संकप्पे समुप्पज्जित्था) ४६५ 4-1 थयो--(केसणं एस अप- त्थियपत्थए) आप छ रेने भरपानी छ। थ/ छ,! (दुरंततलक्खणे) Patal feage win 2, (हिरि सिरि परिवज्जिए) Racer भने साथी सहित , (हीणपुण्णचाउद्दसे ) नाम पुष्यहीन योदशने हिसे थयो छ, (जं मम इमाए एयाख्वाए दिव्याए देवड्डीए) भारी पासे 20 AAR नीय पनि डापा छतi, (जाव दिवे देवाणुभावे लध्धे पत्ते अभिसमण्णागए) 10 में દિવ્ય દેવપ્રભાવ લબ્ધ, પ્રાપ્ત અને સમન્વાગત કર્યા છતાં પણ (f) જે મારા કરતાં ममेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ २.५ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३८५ संप्रेक्षते, संप्रेक्ष्य सामानिकपर्पदुपपन्नकान देवान् शब्दयति, एवम् अवादीत- कः स एपः देवानुमियाः ? अपार्थितमार्थका यावत-भुञ्जानो विहरति ? ततस्ते सामानिकपर्षदुपपनका देवाश्चमरेण असुरेन्द्रेण अमुरराजेन एवमुक्ताः सन्तः हृष्ट-तुष्टाः यावत्-हतहृदयाः करतलपरिगृहीतं दशनख शीवित मस्तके मेरे ऊपर होकर (अप्पुस्सुए दिव्याई भोगभोगाई भुंजमाणे विहरइ) शान्ति के साथ दिव्य भोगने योग्य भोगों को भोगता हुआ आन- न्दभग्न बना है (एवं संपेहेह) इस प्रकार उस चमर ने विचार किया। (संपेहिता) ऐसा विचार करके (सामाणियपरिसोववन्नए देवे सदावेइ) उसने सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवोंको बुलाया (एवं वयासी) धुलाकर उनसे ऐसा कहा-(देवाणुप्पिया !) हे देवानुप्रियो ! (अपत्य- पत्थिय जान भुंजमाणे केसणं एस विहरइ) हमें यह तो बताओकि यह मृत्युकी आकांक्षा बाला यावत् दिव्य भोगने योग्य भोगोंको भोगनेवाला कौन है ? [तएणं ते सामाणिय परिसोववनगा देवा चम- रेणं असुरिंदेणं असुररण्णा एवं वुत्ता समाणा हट्ट तुट्ठ जाव हय- हिथया करतलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तयं मत्थए अंजलिं का?! इस प्रकारसे असुरेन्द्र असुरराजचमरके द्वारा कहे गये उन सामा- निक परिपदा में उत्पन्न हुए सामानिक देवौने, हर्पित एवं सन्तुष्ट यावत् हृतहृदय वाले होकर, दोनो हाथोंको जोडते हुए दसौं नखों ये स्थान (अप्पुस्सुए दिवाई भोगभोगाई मुंजमाणे विदरइ) तीन तथा त हिय लागाने लागवी रह्यो छ? सने ये शत मान मन मन छ ? (एवं संपेद्देइ) यमरेन्द्र में प्रभार पियार ४या. (संहिता) वा विचार शने (सामा- गिय परिसोचवन्नए देवे सदावेइ) ते सामानि परिपामा प-न या वन मालाच्या मेट 3 साभानि वान मालाव्या. (एवं बयासी) भने तेमन भाप्रमाणे धु-(देवाणुप्पिया !) देवानुप्रियो! [अपत्यपत्थिय जाव मुंजमाणे के सणं एस विदरइ] भन्ने त मतावा मा मातनी छापाको [यावत् ] हिय लागाने सागवना छ ? [तएणं ते सामाणियपरिसोवनगा देवा चमरेणं असु. रिंदेणं असुररण्णा एवंयुत्ता समाणा हट तुटु जाव हयडियया करतलपरिग्ग- हियं दसनहं सिरसावत्तयं मत्थए अंजलिं कही न्यारे अभुरेन्द्र भभु यम । સામાનિક દેવને આ પ્રમાણે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમના હૃદયમાં હર્ષ અને તે થયો. તેમનું હૃદય આનંદથી નાચી ઉઠયું. બન્ને હાથના દસે નખ એક બીજાને સ્પર્શ भगवतीयो अञ्जलिं कृत्वा, जयेन, विजयेन वर्धापयन्ति. एवम् अवादिषुः-एप देवानु. मियाः 1 शझो देवेन्द्रो देवराजः, यावत्-विहरति ।। मू० ५ ॥ टीका-'तेणं कालेणं तेणे समएणं' तस्मिन काले तस्मिन् समये खल्लु चमरचश्चा रायहाणी' राजधानी 'अजिंदा' अनिन्द्रा इन्द्ररहिता 'अपुरोहिआ' अपुरोहिता 'याचि होत्या' चापि अभवत् जाता 'तएणं से' ततः खलु तद- नन्तरम् किल स पूर्वोक्तः पूरणो 'चालतबस्सी' चालतपस्वी 'यहुपडिपुण्णई' बहुमतिपूर्णाणि सम्पूर्णानि 'दुवालसवासाई' द्वादशवर्षाणि 'परियागं' पर्याय दानामा प्रव्रज्यापर्याय 'पाउणित्ता' पोलयित्वा 'मासिभाए' मासिक्या एकमासे निप्पद्यमानया 'संलेहणाए' संलेखनया 'अत्ताणं' आत्मानं 'जूसेत्ता' जूपित्या को आपस में मिला करके, अंजलि बनाकर उसे मस्तक पर रखते हुए (जए णं विजएणं वद्धाति) उस चमरको जय विजय शब्दोच्चा- रणपूर्वक पहिले वधाया । पश्चात उन्होंने उससे (एवं वयासी) ऐसा कहा-(एसणं देवाणुप्पिया ! सक्के देविंदे देवराया जाव विहरई) हे देवानुप्रिय ! यह देवेन्द्र देवराज शक्र है और यावत् निर्भय दिव्य भोगोंको भोगता हुआ आनन्दके साथ अपना समय व्यतीत कर रहा है। टीकार्थ-तणं कालेणं तेणं समएणं उस काल और उस समय में 'चमरचंचारायहाणी' चमरचंचा नामकी राजधानी 'अजिंदा' इन्द्र से रहित थी 'अपुरोहिया यावि होत्था' और पुरोहित से भी रहित थी । 'तएणं' इसके बाद से पूरणे बालतवस्सी' वह पूरण बाल तपस्वी 'बहुपयिपुषणाई दुवालसवासाई' बहुप्रतिपूर्ण-पूरे२ बारह वर्ष तक 'परियागं' दानामा प्रव्रज्या पर्याय को 'पाणित्ता पालन करके भवी रीते मन्ने हायडीन, मलिने भरत ५२ समान [जएणं विजएणं बद्धातितमोते यमरे ने यना 43 धाव्या. त्या२५ ते सामानि वामे तन [एवं व्यासी] मा प्रमाणे [-[एस णं देवाणुप्पिया ! सक्के देविदे देवराया जाब विहरइ वानुप्रिय! तव हेव श छे. तया हिव्य सागाने ભેગવતા આનંદથી તેમને સમય વ્યતીત કરી રહ્યા છે, Ast-'तेणं कालेणं तेणं समएणं' आणे भने त समये 'चमरचंचा रायहाणी' यभश्यया राजधानी (असुरभारोनी Arun-l) 'अर्णिदा अपुरोहिया यावि होत्या' । भने पुशतिथी हित ती. 'तएणं से पूरणे वालतबस्सी' aur ladपरवी ५२२ 'बहुवडिपुण्णाई दुवालसवासाई AUR 4 मा 'परियागं' Arया पर्यायनु 'पाउणित्ता' पासन शन 'मसियाए संलेहणाए' -प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू.५ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३८७ सेवित्वा 'सहि भत्ताई अणसणाए छेदेत्ता' पष्टिं भक्तानि अनशनेन छित्वा 'कालमासे काले किच्चा' कालमासे कालावसरे कालं कृत्वा 'चमरचंचाए राय- हाणीए' चमरचञ्चायां राजधान्याम् 'उववाय सभाए' उपपात सभायाम् 'जाव. इंदत्ताए' यावत्-इन्द्रत्वेन 'उपवण्णे' उपपन्नः, यावत्पदेन 'देवसयणिज्जसि, देवदूसंतरिए-अंगुलस्स असंखेजभागमेत्तीए ओगाहणाए चमरचंचायाए देविंद विरहकालसमयंसि चमरे'त्ति, देवशयनीये देवदृप्यान्तरिते अगलस्य असंख्येय भागमात्रया अवगाहनया चमरचञ्चायां देवेन्द्रविरहकालसमये चमरः चमरे- न्द्रत्वेन समुत्पन्न इति संग्राह्यम्, 'तएणं से चमरे' ततः खलु स चमरः 'अमुरिंदे असुरेन्द्रः 'असुरराया' असुरराजः 'अहुणोववन्ने अधुनोपपन्नः ता- 'मासियाए संलेहणाए' एक१ मास की प्रमाणवाली संलेखना द्वारा 'अत्ताणं जसेत्ता' अपनी आत्मासे सेवित करके 'सर्हि भत्ताई' एवं साठ भक्तोंका 'अणसणाए छेदित्ता' अनशन द्वारा छेदन करके 'कालमासे कालं किच्चा' काल अवसर कालकरके 'चमरचंचाए राय- हाणीए' चमरचचा नामकी राजधानी में 'उववायसभाए' उपपात- सभामें 'जाव' यावत् 'इंदत्ताए उववण्णे' इन्द्रकी पर्यायसे उत्पन्न हुआ। यहां जो यावत्पद आया है उससे 'देवसयणिज्जसि देवदूसंतरिए अंगुलस्स असंखेजभागमेत्ताए ओगाहणाए चमरचंचायाए देविंदवि- रहकालसमयसि चमरेत्ति' इस पाठका ग्रहण हुआ । अर्थात देव- शय्यामें उत्पन्न हुवे । 'तएणं से चमरे' चमरेन्द्रकी पर्याय से उत्पन्न हुआ वह 'असुरिंदे' असुरेन्द्र 'असुरराया' असुरराज 'अहुणोववन्ने' २४ भासना सयाराथी 'अत्ताणं जूसेत्ता पाताना मामानी शुद्धि ४ी, 'सहि भत्ताई अणसणाए छेदित्ता' पायापमान सथा। ४२भियान तभणे वीस हिवसना अनशन દ્વારા ૬૦ ટાણાના ભેજનને પરિત્યાગ કર્યો હતો. આ રીતે ત્રીસ દિવસના ઉપવાસ ४शन 'कालमासे कालं किच्चा' णना ससगावता शन 'चमरचंचाए रायहाणीए' तमा यभर या पानीमा 'उववायसभाए' पात समामा 'जाव इंदत्ताए उववण्णे' छन्द्रनी पर्याय अपन या. अहीर यावत्' ५४ माव्युछे तथा मा सूत्रपा8 अS ४२रायो छ-'देवसयणिज्जसि देवदूसंतरिए अंगुलस्स असं- खेजभागमेतीए ओगाहणाए चमरचंचाए देविंदविरहकालसमयसि चमरे त्ति' એટલે કે તે દેવશય્યામાં ઉત્પન્ન થયા. 'तएणं से चमरे अमुरिंदे असुराया' भन्दिनी पयारे 64-- ययेरे मसुरेन्द्र मसु२२।४ यभ२ 'अहुणोक्वन्ने मे सभये 'पंच विहाए' पाय पानी . ३८८ भगवतीमो स्कालिकसमुत्पन्न एव 'पंचविहाए' पञ्चविधया पश्चमकारिफया 'पजत्तीए' पर्याप्त्या पूर्वोक्तरूपया 'पजत्तिभावं' पर्याप्तिधर्म 'गच्छइ' गच्छति माप्नोति 'जहां तद्यथा-'आहारपजत्तीए' आहारपर्याप्त्या 'जाव भास-मणपजत्तीए' यावत्-भाषा मनः पर्याप्त्या' यावत्करणात् 'शरीर पर्याप्त्या, इन्द्रिय पर्याप्त्याः आन-माणपर्याप्त्या इति संग्राह्यम् 'तएणं से चमरे' ततः खलु स चमरः 'भसुरिंदे असुरराया' अमरेन्द्रः अमुररानः 'पंचविदाए' पञ्चविधया 'पन्ज- त्तीए' पर्याप्त्या 'पनतिमा ' पर्याप्तिभावं 'गए समाणे गतः सन् मासो भूत्वा 'उ वीससाए ओहिणा आमोएइ' ऊर्य विस्रसया स्वाभाविकेन अब. धिना अवधिज्ञानेन आभोगयति पश्यति 'जाव-सोहम्मे कप्पे' यावत् सौ उसी समयमें 'पंचविहाए' पांच प्रकारकी 'पजत्तीए' पर्याप्सियोंसे 'पज्ज- तिभावं गच्छह' पर्याप्तिभावको प्राप्त हो गया। 'तं जहा' जिन पांच प्रकारकी पर्यासियों से यह प्रयाप्तिभाव को प्राप्त हुआ-सूत्रकार उन्हीं पर्याप्तियोंको प्रकट करते हैं-'आहार पज्जत्तीए' आहार पर्याप्ति 'जाव' यावत 'भासमणपज्जत्तीए' भापापर्याप्ति, मनः पर्याप्सि. इन पर्याप्तियों से वह पर्याप्तिभाव को प्राप्त हुआ । यहाँ 'यावत्' शब्दसे 'शरीर पर्याप्सि. इन्द्रियपर्याप्ति और श्वासोच्वास इन पर्यासियोंका ग्रहण किया गया है । तएणं इस प्रकार से चमरे असुरिंदे असुरराया' वह असुरेन्द्र असुरराज चमर 'पंचविहाए' इन पूर्वोक्त स्वरूपवाली पांच प्रकारकी 'पज्जत्तीए' पर्याप्तियोंसे 'पजत्तिभावं गए समाणे' पर्या- प्तिभाव को प्राप्त होकरके 'उ१ वीससाए ओहिणा आभोएई' उर्ध्व- ऊँचेकी ओर स्वाभाविक रूप अवधिज्ञान से देखने लगा। कहां तक देखा तो इस बातको स्पष्ट करने के लिये सूत्रकार कहते हैं कि 'पज्जत्तीए' पारित शन 'पज्जत्तीभावं गच्छइ' पर्याप्त मन्यो 'जहा पांच पयाप्तियो नीय प्रभाव - आहारपज्जत्तीए जाव भासमणपज्जत्तीए (१) भाडार पाक्ति (२) शरीर पर्याप्ति (3) धन्द्रिय पारित () श्वासोश्वास पति (५) भाषामन पाक्षि. 'तएणं से चमरे अमरिंदे असुरराया' मा शत से भभुरेन्द्र मसु२२४०४ यभर 'पंचविहाए पज्जत्तीए' पाये ना पता 'पज्जतिभावं गए समाणे' पर्याप्त मन्यो. भारत पर्याप्त या पामताना साये । 'उड्ड वीससाए ओहिणा आभोएइ तेथे विNa४ अपविज्ञानया ये જેવા માંડ્યું. તેણે કયાં સુધી ઉચે નજર નાખી તે બતાવવાને માટે સરકાર કહે છે. " - पासइय' पमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. २ सू. ५ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३८९ धर्म कल्पे सौधर्मकल्पपर्यन्तम् 'तत्य' तत्र-सौधर्म कल्पे पश्यति च 'सकं देविदं देवरायं' शक्र देवेन्द्रं, देवराज, मघवं, मघवानम् मघा महामेघास्ते यस्य वशे सन्ति स मघवान् तम्, 'पाक सासणं' पाकशासनम् पाको बलवान् शत्रुः तं शास्तीति तम् 'सयकयं' शत ऋतुम् शतं ऋतूनाम् अभिग्रहविशेपाणां श्रमणोपासकपश्चममतिमारूपाणाम्चा कार्तिकश्रेष्ठिभवापेक्षया यस्य तम्, 'सहस्सक्खं' सहस्राक्षं सहसमक्ष्णां यस्य स सहस्राक्षः इन्द्रस्य खलु पञ्चशतसंख्याका मन्त्रिणः सन्ति तदीयानाश्चाक्ष्णा मिन्द्रप्रयोजनव्यापृतत्वेन इन्द्रसम्बन्धितया विवक्षितत्वात्, 'वजपाणि' वज्रपाणिम् वनं पाणौ यस्य तम्, 'पुरंदरं' पुरन्दरम् अमुरादिपुराणां दारणाद 'जाच सोहम्मे जहां तक प्रथम कल्प सौधर्मकल्प है वहां तक देखा 'तत्य उस सौधर्म देवलोक में उसने किसको देखा? तो इसके लिये कहा गया है कि उसने 'देविंदं देवरायं सक पासइय' देवेन्द्र देवराज शक्रको देखा 'मघवा' जिस देवेन्द्र देवराज शक्रके वश में बडे२ मेघ है, 'पाकसासणं' जिसका शासन-आज्ञा बलवान से भी चलवान शत्रु पर चलती है 'सयकाय' कार्तिक श्रेष्ठी के भवकी अपेक्षा से जिसने श्रमणोपासक पंचम प्रतिमारूप सौ वार पडिमाको अपने पहिलेके जीवन में आराधन किया था 'सहस्सक्खं ' जिसके एक १ हजार नेत्र है, इन्द्रके ५०० मंत्री हैं अतः उन सबके नेत्र इन्द्रके कार्य में काम आते है-इसलिये उपचारसे उन नेत्रोंको इन्द्र के मान लिया जाता है-इस अपेक्षा इन्द्रको 'सहस्राक्ष' कहा जाता है। 'वजपाणि हाथमें जिसके चज्र है 'पुरंदरं' असुर आदिके नगरोंका जो दारक- 'जाव सोहम्मे कप्पे तो अवधिज्ञानथी सौधम सुधा दृष्टि नाभी. त्या तेब नयु, ते नायना सूत्रमा मताव्युठे-'देविंदं देवरायं सकं पासइय' त्यो त वन्द १२४ शनि यो. शन्द्र भाटे नीयन विशेष पापा छे. 'मघवा' ले शन्ने अधीन भेध छ, 'पासासणं' मवानमा मवान शत्रु५२ परतुं शासन यावे छे. 'सपक्कयं' ति: शहना अवमा भणे अभपास यम प्रतिभा३५ पउिभासानु सो पा२ आराधन यु तु, 'सहस्सक्ख'रेने मे on a =5-द्रना ૫૦૦ મંત્રી છે. તે સૌનાં નેત્ર ઈન્દના કાર્યમાં મદદરૂપ બને છે. તેથી ઔપચારિક રીતે તેમનાં નેત્રને પણ ઈન્દ્રના નેત્રે ગયાં છે. તે કારણે શકેન્દ્રને સહસાક્ષ કહેલ છે. 'वज्ञपाणि' सायम 40, पुरंदर मसुर माहिना नगरानी के पिER: , - भगवतीसरे पुरन्दरस्तम् 'जाच-दसदिसाओ' यावत दशदिशाः 'उन्नोवेमाण' उद्योतयन्तम् स्वतेजसा प्रकाशयन्तम् यावत्पदेन 'दाहिम लोगाहिबई, बत्तीसविमाणसय- सहस्साहिबई, एरावणवादणं, मुरिंद, अरयंवरवत्यधरं, आलइअमालमउड, नवहेमचारुचिनचंचलकुंडलविलिहिन्नमाणगडे' इत्यादि 'दिव्वेण तेएणं दिनाए लेसाए' इत्यन्तम् दक्षिणालोकाधिपतिम्, द्वात्रिंशद् विमानशतसहस्राधिपतिम् द्वात्रिंशल्लक्षविमानस्वामिनम् , ऐरावणवाहनम् , सुरेन्द्रम् , अरजोऽम्बरवस्त्र विनाश कर देता है 'जाव दस दिसाओ उज्जोवेमाणं' यावत् जो ऊपर, नीचे एवं पूर्वादि चार दिशाओं एवं इनके चारों कोणोंको अपने तेज से प्रकाशित करता रहता है, 'पभासेमाणं प्रभायुक्त करता रहता है. ऐसे इन्द्र शक्रको उसने 'सोहम्मे कप्पे' सौधर्म कल्पमें 'सोहम्म- चर्डिसए विमाणे' सौधर्मावतंसक विमान में 'सक्कंसि सीहासणंसि' शक्र नामक सिंहासन पर 'जाव दिव्वाई भोगभोगाई भुंजमाणं पासह' यावत् दिव्य भोग भोगते देखा 'जाव दसदिसाओ' में जो यावत् पद् आया हैं-उससे दाहिणलोगाहिवई, बत्तीसविमाणसयसहस्साहिवई, एरावणवाहणं, सुरिंदै अरयंवरवत्य- धरं, आलइयमालमउडं नवहेमचारुचित्तचंचलकुंडलविलिहिज्जमाणगंडं, इत्यादि से लेकर 'दिव्य तेजसा दिव्यया लेश्यया' यहां तकका पाठ संग्रह हुआ है। इन पदों का अर्थ इस प्रकार से है-शक दक्षिणाधलोक का अधिपति है-बत्तीस लाख विमानोंका स्वामी है, इसका वाहन ऐरावत हाथी है देवोंका यह सर्वोपरि शासक है, (IA ४२ ना२) छ. 'जाव दसदिसाओ उज्जोवेमाणं' ने पूर्व पश्चिम तर, दक्षिण, ઈશાન, અગ્નિ, નિત્ય, વાયવ્ય, ઉપરની અને નીચેની એ દસે દિશાઓને પિતાના તેજથી प्राशित 'पभासेभाणे' मने प्रमाथी युत ४२॥ २wो छ, मेवा शहेन्द्रन तेणे (यभरेन्द्र) 'सोहम्मे कप्पे सोहम्मवडिंसए विमाणे त्याह' सोधमयमा, सीधावत' विभानभा A नाभन सिंडासन ५२ 'नाव दियाई भोगभोगाई भुजमाणं पासइ' हिव्य लगानी पसे ४२ लयो. 'जाव दसदिसाओ' मारे 'जाव' ५६ रा छ तेथी नीयता सूत्रपा8 अge४रायो छ-'दाहिएड लोगाहि- वई, बत्तीस विमाणसयसहस्साहिवई, एरायणवादणं, सुरिंदं अरयंबरवत्यधरं, आलइयमालमउड नघहेमचारुचित्तचंचलकुंडलविलिहिज्जमाणगंड' थी धन 'दिव्य तेजसा दिव्यया लेश्यया' सुधाना पाठ अ५ ४रायो छे. मा पहना भय નીચે પ્રમાણે છે - શક દક્ષિણલકને અધિપતિ છે. તે ૩૨ લાખ વિમાનને સ્વામી છે, ઐરાવત હાથી તેનું વાહન છે, દેને તે સર્વોપરિ શાસક છે, આકાશ જેવાં છ વને તે . .

- . प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. २९०५ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३९१ धरम्, आलिङ्गितमालमुकुटम्, नवहेमचारुचित्रचञ्चलकुण्डलविलिख्यमानगण्डम् इत्यादि दिव्येन तेजसा दिव्यया लेश्यया इत्यन्तं संग्राह्यम्, 'पभासेमाण' प्रभासयन्तम् तं शक्र यत्र यत्परिवरं यत्कुर्वाण चमरः पश्यति तत्र तत्तत् प्रतिपादयति- सोहम्मे कप्पे' इत्यादि। सौधर्म कल्पे 'सोहम्मवडिसए' सौधर्माऽवतंसके "रिमाणे विमाने 'सकसि शके 'सीहासणंसि' सिंहासने 'जाव- दिव्वाइ' यावद् दिव्यान् यावत् करणात् द्वात्रिंशल्लक्षविमानावासाम् , चतुरशी- तिसहस्रसंख्यकसामानिकदेवानाम् , त्रयस्त्रिंशत् प्रायस्त्रिंशकानां गुरुस्थानीय- देवानाम् चतुर्णा सीमादि लोकपालानाम् सप्तानीकानाम् , सप्तानीकाधिपतीनाम् पट् त्रिंशत्सहस्राधिकलक्षत्रयात्मरक्षकदेवानां सपरिवाराणाम् पद्मा-शिवा-सेवा- अजू-अमधा-अप्सरा-नवमिका-रोहिणी नामाग्रमहिपीणाम् अन्येषां देवानां अरजस्क तथा आकाश जैसा निर्मल वर वस्त्रोंको सदा यह पहिरे रहता हैं, माला से युक्त मुकुट को यह सदा माथे पर धारण किये रहता है, मानो नवीन ही हैं ऐसे सुन्दर सोने के चित्रविचित्र चंचल कुडलों से जिसके दोनों कपोलमंडल चलकते रहते है, इत्यादि वि. शेपणोंसे विशिष्ट इन्द्र-शक्र को उसने अर्थात् चमरेन्द्रने देखा-यह पाठ "दिव्य तेजसा दिव्यया लेश्यया' यहां तक ग्रहण करना चाहिये यह बात यहां पर आये हुए इस यावत् शब्द से सूत्रकारने प्रकट की है। तथा 'जाव दिव्याई भोगभोगाई में जो यावत्पद आया है उससे '३२ लाख विमानावासोंका, ८४ हजार सामानिक देवों का, गुरुस्थानीय ३३ त्रायस्त्रिंशक देवोका, चार सामानिक लोकपालोंका, सात प्रकार के सैन्य का, सात सेनापतियों का, तीन लाख ३६ हजार आत्मरक्षक देवोंका, सपरिवार पद्मा, शिवा, सेवा, अज्जू, સદા ધારણ કરે છે, તે હમેશાં માળાઓવાળા મુકુટને મસ્તક પર ધારણ કરે છે, જાણે કે નવાં જ બનાવ્યાં હેય એવાં સુવર્ણ નિશ્ચિત ચિત્ર વિચિત્ર ચંચળ કુંડળેથી જેના भन्ने गाल यमी रया छे, त्या विशेषणेथी युत ईन्द्रने अमरेन्द्र यो दिव्य तेजसा दिव्यया लेश्यया' पाताना हिय तथा भने हिव्य तश्याथी से हिशासाने ते वीप्यमान ४श रह्यो हतो. तथा 'जार दिबाई भोगभोगाई' भां આવેલા દાવ પરથી નીચેનો ભાવાર્થ ગ્રહણ કરાવે છે-“૩૨ લાખ વિમાનાવાનું, ૮૪ હજાર સામાનિક દેવેનું, ગુરુસ્થાનીય ૩૩ ત્રાયશ્ચિશક દેવોનું, રોમાદિક ચાર કપાલેનું, સાત સેનાઓનું, સાત સેનાપતિયોનું, ૩ यानु, सपरिवार 2418 पट्टराणामानु, [पा, शिवा, सेवा, मधु, ममता, मसरा, લાખ ૩૬ હજાર આત્મરક્ષક ३९२ भगवतीमत्र देवीनाचाधिपतित्वं पौरपत्यं स्वामितं मत्वं पोषकत्यं कुर्वन्तम् इतिसंग्रायम् । तदुक्तम्-'तत्य बत्तीसाए विमाणावाससयसहरसाण, चउरासीए सामाणिय साहस्सीणं, तायत्तीसाए तायतीसगाणं, घउण्ई लोगपालाणं, सत्तहं अणियाणं, सत्तण्ई अणियाहिबईणं, चउ चउरासीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं, अन्नसिंच वहणं सोहम्मकप्पत्रामीणं वेमाणियाणंदेवाणं य देवीणं य आहेव कुवे- माणे' ति । भोगभोगाई' भोगभोगान् भुंजमाणं' भुजानं शकचरणयुगलं निजमस्तकोपरि 'पासइ' पश्यति 'पासिता' दृष्ट्वा च 'इमेयारुवे' अयम् एत- दूपोऽग्रेऽधुनैव वक्ष्यमाणस्वरूपः 'अज्झस्थिए' आध्यात्मिकः आत्मगतः 'चितिए' चिन्तितः चिन्तनविषययीकृतः 'पस्थिए' मार्थितः कप्पिए' कल्पितः 'मणोगए' मनोगतः मानसिकः 'संकप्पे' संकल्पः विचारः 'समुपज्झित्या' समुदपधत समु- त्पन्ना-तदेव दर्शयति 'के सणं एस' का स खलु एपः 'अपत्थिभपत्थए' अप- अमला, अप्सरा, नवमिका, और रोहिणी इन आठ अनमहिपियोंका तथा और भी अन्य देवोंका एवं देवियोका अधिपतित्व, पौरपत्य, स्वामित्व, भर्तृत्व, पोषकत्व करते हुए ऐसे इन्द्रको उस चमरेन्द्रने देखा" इस पाठको संग्रह किया गया हैं । तात्पर्य कहने का यह है , कि इन समस्त पूर्वोक्त विशेपणों से विशिष्ट इन्द्रको उस चमरेन्द्र ने अपने मस्तक ऊपर चरणयुगल रखे हुए देखा। 'पासित्ता' इस प्रकार से इन्द्र को अपने से बडा देखकर-अर्थात् उसके चरण युगल अपने मस्तकके ऊपर विहार कर उसे अपने आत्मगौरव में ढेम पहुँची--अतः उसे 'इमेयारूवे' यह अग्रे वक्ष्यमाण-इस तरहका 'अज्झ- थिए' आध्यात्मिक-आत्मगत, 'चिंतिए' चिन्तित चिन्तनका विषय- भूत, 'पस्थिए' प्रार्थित 'कप्पिए' कल्पित, 'मणोगए' मनोगत-मान- सिक 'संकप्पे' संकल्प-विचार 'समुपज्झित्था' उत्पन्न हुआ । 'केस નમિકા અને હિણી એ આઠ પટ્ટરાણીએ) તથા બીજા પણ ઘણું દેવું દેવીઓનું અધિપતિત્વ, પરિપત્ય, સ્વામિત્વ, ભવ, અને પોષકત્વ કરતા શિને તેણે જે કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે ઉપરોક્ત વિશેષણે વાળા શબ્દને તેણે પોતાના કરતાં ઊંચે स्थानलयो, 'पासित्ता' आशत पातान भरत४ ५२ भन्ने यो समान सा તે શકને જોઈને પોતાના કરતા ઊંચે સ્થાને રહેલા શકેન્દ્રને જોઈને તેનું અભિમાન पायुः तथा 'इमेयारूवे' तेने नाय प्रमाणे 'अझथिए त्या माध्यामि [ure- ગત ચિન્તિત ચિન્તનને વિષય બનેલ, પ્રાર્થિત, કપિત, મને ગત માનસિક સંકલ્પ SN यो-यभन्ने । नियार थयो ते नीयता सूत्रामा मताच्यु-'के सणं.

. . प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ स. ८. चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् थितमार्थकः अप्रार्थितम् अनभीष्ट मृत्यु प्रार्थते यः स तथा 'दुरंतपंतलक्षणे' दुरन्तप्रान्तलक्षणः दुरन्तानि दुप्परिणामानि अत एव प्रान्तानि अशुभानि लक्षणानि चिन्हानि यस्य स तथा अत्यन्तनिकृष्टलक्षणः 'हिरिसिरि परिवज्जिए' हीश्रीपरिवर्जितः तत्र हीः-लजा श्रीः-शोभा ताभ्यां वर्जितः स तथा निर्लज्जो निःश्रीकश्च 'हीणपुण्णचाउद्दसे' हीनपुण्यचातुर्दशः हीनायां पुण्यरूपायां चतु- ईश्यां जातः हीनपुण्यचातुर्दशः जन्मविपये चतुर्दशी तिथिः पुण्या गण्यते सा हि अत्यन्तभाग्यशालिनो जन्मनि पूर्णा भवति, अयंतु हीनायां तस्यां जातो न तु पूर्णायामत आक्रोशति-हीणपुण्येत्यादि । अथवा कृप्णायां हि चतुर्दश्यां जातः चातुई शिकः, हीनं पुण्यं यस्य स हीन णं एस' अरे ! वह यह कौन है जो 'अपस्थिय पत्थिए' अप्रॉर्थित प्रार्थक-अप्रार्थित-अनभीष्ट (अनिच्छित) मृत्यु की चाहनाका अभि- लापी हो रहा है, 'दुरंतपंतलक्खणे' मैं ऐसे व्यक्तिको बिलकुल नि- कृष्ट लक्षणों वाला मानता हूं अर्थात् उसके ये सब चिह्न दुरन्त- दुप्परिणामवाले और प्रान्त-अशुभ है-यह 'हिरिसिरिपरिवज्जिए' ही-लजा, श्री शोभा इन दोनों से वर्जित बना हुआ है, 'हीण- पुण्णचाउदसे' हीन पुण्यरूप चतुर्दशी में मैं समझता हूं उसका जन्म हुआ है-अर्थात् पुण्यहीन चौदसमें जन्म हुआ है, जन्मके समय में चतुर्दशी तिथि पुण्यरूप मानी जाती है । वह चतुर्दशी अत्यन्त भाग्यशाली के जन्ममें पूर्ण होती है। परन्तु यह तो हीनचतुर्दशीमें उत्पन्न हुआ मालूम देता है-पूर्णचतुर्दशीमें नहीं। अथवा-जो कृष्ण- पक्षकी चतुर्दशी में उत्पन्न होता है वह चातुर्दशिक है । तथा पुण्य एस' १२ ! मा छे ने 'अपत्थिय पत्थिए' भरवानी ४२छ। य छ ? 'अपत्थिय पत्थिए' मेट "मप्रार्थित प्रार्थ:" मेटमनिट मृत्युनी मनिलाषा કરના મૃત્યુ કેઈને ગમતું નથી. માટે તેને અપ્રાર્થિત [અનિચ્છિત] કહ્યું છે. એવા તને ચાહનારને “અપ્રાર્થિત પ્રાર્થક કહે છે. 'दुरंतपतलक्खणे' समस्त परिणामवाण भने मशुल छे. 'हिरि सिरि परिवज्जिए'२४ी-eera मने श्री साथी त छ, 'हीणपुण्ण- चउद्दसे' भने म मागे नाम पुश्य हीन यो थयो वागे छ. योहाना જન્મને પુયરૂપ માનવામાં આવ્યો છે. કેઈ ભાગ્યશાળીના જન્મ દિવસે જ તે ચૌદશ પૂર્ણ હોય છે. પણ અહીં તે શબ્દને હીન ચૌદશે જન્મેલ માન્યો છે–પૂર્ણ ચૌદશે નહીં. અથવા જે કૃષ્ણપક્ષની ચૌદશે જન્મે છે તેને ચાતુર્દર્શિક (ચૌદંશ) કહે છે. તથા . .

३९४ भगवतीसरे पुण्यः हीनपुण्यश्चासौ चातुर्दशिको हीनपुण्यचातुई शिकः इति । पुण्यवान हि शुक्लचतुर्दश्यां जायते अयं तु पुण्यरहितः । 'जे पां' यत् खलु 'मम' मम 'इमाए' अस्याम् 'एयारुवाए' एतद्रूषायाम् सम्पति अभिधास्यमानस्वरूपायाम 'दिवाए' दिव्यायाम् 'देवड्डी' देवौं देवाती च लब्धायां सत्याम् 'जाव- दिग्धे' यावत्-दिव्ये 'देवाणुभागे' देवानुभावे लढे पत्ते' लब्धे प्राप्ते 'अमि- समण्णागए' अभिसमन्वागते परिभुक्ते सत्यपि 'उप्पि' उपरि मम मस्तकोपरि चरणयुगलं निधाय 'अपुस्मए' अल्पोत्सुकाः अनुत्कण्ठः शान्तो भूत्वेत्यर्थः 'दिव्याई दिव्यान् 'भोगभोगाई भोगमोगान 'भुजमाणे' भुञ्जानो विहरइ जिसका हीन-कम हैं वह हीनपुण्य है. हिनपुण्याला जो चातुर्दशिक है वह हीनपुण्यचातुर्दशिक हैं क्यों कि पुण्यशाली जोव शुक्लचतु- दशीके दिन उत्पन्न होता है । परन्तु यह ऐसा नहीं है अतः हीनपुण्य- चातुर्दशिक है । जो यह ऐसा नहीं होता तो क्यों मेरे मस्तक ऊपर अपने पैरों को रखकर शांतिरूप से दिव्यभोगोंके भोगने में लगा होता । वही यात 'जं णं मम' इत्यादि-सूत्र पाठ द्वारा सूत्र- कार प्रदर्शित करते है-कि वह चमरेंन्द्र अपने मनमें इस प्रकार विचार कर रहा है कि मैंने यह इस प्रकारकी दिव्य देवर्द्धि लब्ध की है माप्तकी है और उसे अपने भोग के योग्य बनाया है, यावत् दिव्य देवानुभाव भी लब्ध किया है, प्राप्त किया है, और उसे मैं इस समय भोग भी रहा हूं-ऐसी मेरी पुण्य परिस्थिति बन रही है तो फिर यह कौन हैं जो 'अप्पस्मए' निःशंक होकर 'उपि' मेरे मस्तक पर अपने दोनों पैरोंको जमाकर दिव्य भोगेके भोगने में જેનું પુણ્ય ન્યૂન છે તેને હનપુરય કહે છે. આ રીતે હીનયવાળા ચાતુર્શિકને વહીનપયચાતુર્દશિક કહે છે કારણ કે પુણ્યશાળી જીવ તે શુકલપક્ષની ચૌદશે જન્મ લે છે. જે તે ઉપરોકત વિશેષણે વાળ ન હોય તે મારા મસ્તક પગ રાખીને દિવ્ય लगाने लगानी भित शनी ४२० ! qी ते पियार ४२ छ ज णं मम ઈત્યાદિ મેં પણ એવી જ દિવ્ય દેવદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે અને તે દેવદ્ધિ અદિને મારે અધીન બનાવી છે અને તેને મારે માટે ભોગ્ય બનાવી છે. મેં પણ દિવ્ય દેવહુતિ દિવ્ય દેવબળ અને દિવ્ય દેવપ્રભાવ પ્રાપ્ત કરેલા છે, અને અત્યારે હું તેને ઉપભોગ પણ કરી ही छ: प्रमाणे य परिस्थिति पाभ्योguai vy 'अप्पस्मए' न બનીને નિર્ભય બનીને જ મારા મસ્તક પર બંને પગને રાખીને દિવ્ય , . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३. उ.२ भू. ५ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३९५ विहरति 'एवं पूर्वोक्तमकारेण स चमरः 'संपेहेई संमेक्षते विचारयति 'संपे- हिता' संपेक्ष्य विचार्य 'सामाणियपरिसोवचन्नए' सामानिकपर्पदुपपन्नकान् सामानिकान् 'देवे देवान् सदावेइ' शब्दायते आहयति, आहृय च तान 'एवम् वक्ष्यमाणमकारेण 'वयामी' अवादीद-'देवाणुप्पिया ! भो देवानु प्रियाः । 'के सणं एस 'कः खलु एपः तुच्छ शक्रः 'अपत्थिअपत्थर अपार्थितमार्थकः मुमूर्षुः सन् 'जाव-भुंजमाणे' यावत् भुञ्जानः 'विहरति ? यावत्पदेन 'दुरंतपंतलकखणे, हिरिसिरिपरिवजिए उत्यारभ्य 'दिव्बाई भोग भोगाई' इत्यन्तं संग्राह्यम् 'तएणं' ततः खलु ते 'सामाणिअपरिसोववनगा' सामानिकपरिपदुपपन्नकाः सामानिकाः देवाः 'चमरेणं' चमरेण 'असुरिंदेणं' तल्लीन बना हुआ है । 'एवं संपेहेइ' इस प्रकार से उसने विचार किया. और 'संपेहिता' विचार करके 'सामाणिय रिसोववन्नए देवे' सामानिक परिपदामें उत्पन्न हुए देवोको अर्थात् सामानिक देवको 'सद्दावेइ' बुलाया । वुलाकर 'एवं वयासी' उनसे ऐसा कहा-'केस ण एस देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रियो ! देखो तो सही यह तुच्छ शक कौन है 'अपत्थियपत्थिए जाव भुंजमाणे विहरई' क्यों यह मेरें समक्ष मरणका अभिलापी बना हुआ है-इसे जरा सी भी लाना नहीं आती जो मेरे आत्मगौरवको ठेस पहुँचाता हुआ अपन दिव्य भोगों के भोगने में बिना किसी संकोच के तल्लीन बन रहा है। उसके ये सब लक्षण मुझे ठीक नहीं मालूम देते हैं वह कुलच्छी है और अभागा है । वह सब पूर्वोक्त कथन यहाँ 'यावत्' पद से कहा गया है। 'तएणं ते सामाणियपरिसोचवन्नगा देवा' सामानिक परिपदा सागवानी मत ४२ना ते आए छ ? 'एवं संपेहेइ' यमरेन्द्र ७५२ प्रभाए पियार ४यो', 'संपेहिता' मेवा दिया२ श 'सामाणियपरिसीववन्नए देवे सदावेइ સામાનિક પરિષદમાં ઉત્પન્ન થયેલા એટલે કે સામાનિક દેને લાવ્યા અને તેમને 'एवं वयासी' 20 प्रमाण ४- 'अपत्थियपत्थिए जाव भुंजमाणे विहरइ' હે દેવાણુપ્રયો! મારાથી ઊંચે સ્થાને રહીને આ પ્રકારના ભોગોને ભેગવનારે તે કોણ છે? મારા આત્મગૌરવને હણતા તેને શરમ પણ નથી આવતી? મને તે એમ લાગે છે કે તેના આ બધાં લક્ષણે સારાં નથી. તેને મરવાની ઈચ્છા થઈ લાગે છે! વગેરે समस्त ४थन मी 'जाव' पया अg ४२राय छ, 'तएणं ते सामाणियपरिसोयबन्नगा देवा' साभानिः परिहामा 4 या भगवती अनुरेन्द्रेण 'अमुररण्णा' अमरराजेन एवं पूर्वोक्तमकारेण 'चुत्ता' उक्ताः उदित्ताः 'समाणा' सन्तः 'हहतु?' इष्टतुष्ठाः प्रसन्नाः संतुष्टाथ भूला 'जाव-हियया' यावत् हृदयाः आनन्दोन्मग्नाः यावत्पदेन हर्पयशविसर्पद् हृदया इति बोध्यम् । 'करयलपरिग्गाडि फरतलपरिग्रहीत करतलपरिगृहीतं करतलयुक्तम् 'दसन' दश- नखं 'सिरसावत' शिरसाऽऽवतै शिरसि दक्षिणावर्त 'मत्यए' मस्तके अञ्जलिं 'क' कृत्वो करपुटं संयोज्य 'जएणं' जयेन 'विजएणं' विनयेन 'बद्धाति' वो में उत्पन्न हुए उन सामानिक देवों ने जब इस प्रकार की कही गई 'असुरिंदेणं असुररण्णा चमरेणं' असुरेन्द्र असुरराज उस चमरेन्द्रकी घात सुनी-अर्थात् 'एवं धुत्ता ममाणा' जय वे चमरेन्द्र के द्वारा इस प्रकार से कहे गये-तप वे सब के सब बहुत 'हट्टतुट्ठा' ही हर्षित हुए आनन्द से उनका हृदय उच्छल पडा-उन्हें बहुत अधिक संतोष प्राप्त हुआ यावत् 'हयहियया' हुतहृदयवाले वे बन गये-अर्थात् अपने स्वामी के इस प्रकार के साभिमान वचन सुनकर उनका हृदय उसकी वीरता के प्रति खिंच गया-'यावत्' पदसे यहां 'हर्पशविसर्पत् हृदया' ऐसा पद ग्रहण किया गया है। 'करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्त मत्थए अंजलि की उन्होंने उसी समय दशों ही नख जिसमें आपस में मिलजावें इस प्रकार की दोनों हाथों की अंजुलि बनाकर उसे दाहिनी तरफ से बायीं तरफ मस्तक के ऊपर से घुमाते हुए 'जएणं विजएणं' जय, विजय शब्दोचारण पूर्वक 'वद्धावेंति' ते सामानि वो मे 'अमुरिंदेणं असुररगणा चमरेणं एवं युत्ता समाणा' न्यारे આસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરને આ પ્રમાણે કહેતે સાંભળ્યો ત્યારે “દરા તેઓ ઘણે उ भने सतोष पाया. 'इयहियया' तेभनय आनथी नायी यु. वार्नु તાત્પર્ય એ છે કે પિતાના સ્વમીના ઉપરોકત સ્વમાન ભર્યા શબ્દ સાંભળીને સ્વામીની વીરતાથી તેઓ મુગ્ધ બની ગયા અમરેન્દ્રના આવા ગૌરવયુક્ત વચનેએ તેમના હૃદયને तनी २५ माया. महा 'यावत्' ५४थी 'हर्षवशविसर्पत् हृदया' ५ ५ रायु છે, આ રીતે જેમનાં હૃદયમાં હર્ષને ઉભરો આવ્યો છે એવા તે સામાનિક દેવેએ શું કયુ તે નીચેના સૂત્રપાઠ દ્વારા પ્રકટ કર્યું છે. 'करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्त मत्थए अंजलि कटु' मन लायनी આંગળીઓના દસે નખ એક બીજાને સ્પશે એવી રીતે બન્ને હાથ જોડીને, અને सायनी मसिन roll १२था भी त२५ भ18 . परथी धुभावी 'जएणं देवराया, प्रमेयचन्द्रिका. टीका श.३ उ.२ २.६ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३९७ पयन्ति बर्दापयित्वा 'एवं' वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादिपुः कथितवन्तः 'एस णं' एप खलु भोः 'देवाणुप्पिया' ! देवानुप्रियाः ! 'सक्के' शक्रः 'देविदे' देवेन्द्रः 'देवराया' देवराजः 'जाय विहरई' यावत-विहरति, यावत् करणात सामा- निकायस्त्रिंशकायुपेतो दिव्यान भोग्य भोगान भुञ्जान इति संग्राह्यम् ।।०५।। चमरस्य शक्रम्मति उत्पातक्रियाप्रस्ताव मूलम्-'तएणं से चमरे असुरिंदे, असुररोया तेसिं सामा- णिअपरिसोववन्नगाणं देवाणं अंतिए एयमटुं सोचा, निसम्म आसुरुत्ते, रुटे, कुविए,चंडिक्किए,मिसिमिसेमाणे ते सामाणिअ परिसोववन्नगे देवे एवं वयासी-अण्णे खलु भो ! सक्के देविंदे, अपणे खलु भो! से चमरे असुरिंदे, असुरराया, महिड्डीए खलु भो! से सक्के देविंदे, देवराया, अप्पि- ड्डीए खल्लु भो ! से चमरे असुरिंदे, असुरराया तं इच्छामि णं देवाणुप्पिया ! सक्कं देविंदं देवरायं सयमेव अच्चासाइत्तए त्तिकटु उसिणे उसिणभूए जाए यावि होत्था, तएणं से पहिले उसे वधाया 'एवं वयासी' याद में उन्हों ने उससे ऐसा कहा 'एस णं देवाणुप्पिया! सक्के देविंदे देवराया जाव विहरति' हे देवा- नुपिय ! यह देवेन्द्र देवराज शक्र है-यावत् आनन्द कर रहा है-यहां यावत् पदसे 'सामानिक त्रायस्त्रिंशकादि पूर्वोक्त' समस्त पदों का ग्रहण हुआ है। तात्पर्य यह है कि सामानिक देवों से और ब्रायस्त्रिंशक देव आदि को से युक्त बना हुआ यह शक्र दिव्य भोगों को भोग रहा है ऐसी घात उन सामानिक देवोंने उस चमरेन्द्र को समझाई ।।सू०५॥ विजएणं बद्धाति तभी मयनाथा यमरेन्द्र ने धाव्यो, त्या२ माई ‘एवं वयासी' तेभरे तेने या प्रभारी धु-'एस णं देवासुप्पिया ! सक्के देविदे देवराया जाव विहरति' वानुप्रिय ! म त देवेन्द्र देवरा A छ. ही "AIN हो छ,” त्या सुधार्नु समस्त यन 'जाव' ५४थी अड ४३शयु छ. मेट साभानि. बाय- સ્વિંશક આદિ દેવે પર અધિપત્ય ભગવતે એ તે શક્રેન્દ્ર ત્યાં દિવ્ય ભેગે ભેગવી રહ્યો છે. આ પ્રકારને જવાબ સામાનિકોએ ચમરેન્દ્રને આપે છે સૂર પડે . ३९८ भगवतीसूत्रे चमरे असुरिंदे, असुरराया ओहिं पउंजइ, ममं ओहिणो आभोएइ, इमेआरूवे अज्झथिए जाव-समुपज्झित्था-एवं खल्लु समणे भगवं महावीरे जंबूदीवे दीवे भारहे वासे, सु- सुमारपुरे नयरे असोगवणसंडे उजाणे, असोगवरपायवस्स अहे पुढविसिलापांसि अट्ठमभत्तं पगिण्हित्ता एगराइअं महापडिम उपसंपजित्ताणं विहरति ॥ सू० ६ ॥ छाया-ततः खलु स चमरः अमरेन्द्रः, अमुरराजस्तेषां सामानिकपर्पः- पपन्नकानां देवानाम् अन्तिके एतम् अर्थ श्रुत्वा निशम्य आसुरुप्तः, रुष्टः, कुपितः, चण्डकिनः, मिसमिसयन् नान् सामानिकपपदुपपन्नकान् देवान् एवम् अवादीत्-अन्यः खलुभोः ! शक्रो देवेन्द्रः, देवरानः, अन्यः खलु भोः ! 'तपणं से चमरे' इत्यादि। सूत्रार्थ- (तएणं) इसके बाद (असुरिंदे असुरराया से चमरे) असुरेन्द्र असुरराज वह चमर (तेसिं सामाणियपरिसीववनगाणं देवाणं अंतिए) उन सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवों ने (एय- म? सोचा) इस यातको सुनकर (निसम्म) और उसे अच्छी तरह से मन में निश्चित कर आसुरुत्ते इकदम युद्ध हो गया (रुटे) रोप युक्त हो गया (कुचिए) कुपित हो गया। (चंडिकिए) और प्रचण्डकोप से युक्त होकर (मिसमिसेमाणे) मिसमिसाते हुए उसने (ते सामाणिय, परिसीवनगे देवे) उन सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवों से "तएणं से चमरे" त्या सूना-(तएणं असुरिंदे असुरराया से चमरे) ल्यारे मसुरेन्द्र, ११२। यभरे (तेसिं सामाणियपरिसोववनगाणं देवाणं अंतिए) सामानि पश्चिमा पन्न था ते सामानि हेवानी (एयमहं सोचा) में पाt Aian (निसम्म) भने तना ५२ पूरे पूरी वियाया त्यारे (आसुरुत्ते) ते मे मामा मापी गयो (स्टे) तन ! २५ श्ययो, (कुविए) ते आपायमान थयो, (चंडिकिए) भने प्रय भावी हा तेथे (मिसमिसेमाणे) Tira sA-यापान तथा siत नीय सा मावा (ते सामणियपरिसीववन्नगे देवे एवं चयासी) सामानि पEिHi GR , , - प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ सू. ६ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ३९९ सचमरः असुरेन्दः, असुरराजः, महर्द्धिकः खलु भोः । स शक्रो देवेन्द्रः देव- राजः, अल्पर्धिकः खलु भोः । स चमरोऽसुरेन्दः, असुरराजः, तद्गच्छामि देवानुमियाः ! शक्र देवेन्द्रं देवराजं स्वयमेव अत्याशातयितुम् ? इति कृत्वा उप्णः, उप्णीभूतो जातश्चापि अभवत् ततः स चमरोऽसुरेन्द्रः, असुरराजः- अवधिं प्रयुट्यते; माम् अवधिना आभोगयति, आभोग्य अयम् एतद्रुप आ- (एवं बयासी) इस प्रकार कहा-(अण्णे खलु भो! सक्के देविंदे देवराया, अण्णे खलु भो! से चमरे अमरिंदे असुरराया) हे देवो ! देवेन्द्र देवराज शक्र दूसरा हैं और हे देवो ! असुरेन्द्र असुरराज चमर दूसरा है (महडिए खल भो। से सक्के देविंदे देवराया, अप्पि- डिए खलु भो ! से चमरे असुरिंदे असुररोया) हे देवो ! देवेन्द्र देवराज वह शक महाऋद्धिवाला है और हे देवो ! असुरेन्द्र असुर- राज चमर दूसरा है (तं) तो (देवाणुप्पिया) हे देवानुमियो! में (सयमेव) स्वयं ही (देविंदं देवरायं सम्) उस देवेन्द्र देवराज शक्रको (अच्चासाइत्तए इच्छामि) उसकी शोभा से भ्रष्ट करनेकी चाहना कर रहा हूं (त्तिकटु) ऐसा कह कर वह चमर (उसिणे) बहुत गरम हुआ. क्रोध से भर गया-तथा (उसिणभूए जाए याचि होत्था) अस्वाभाविक गरमी से युक्त हो गया। (तएणं से चमरें असुरिंदे असुरराया ओहिं पउंजइ) इसके बाद उस असुरेन्द्र असुरराज चमरने अपने अवधिज्ञान या ते साभानि वोन सा प्रभारघु-(अण्णे खलु भो ! सक्के देविंदे देवराया, अण्णे खलु भो ! से चमरे असुरिंदे असुरराया) हेवानुप्रिया! हेवन्द्र हेवरा२१ मिन छ, भने मसुरेन्द्र मसु२२० यभर भिन्न छ. (महिड्डिए खलु भो ! से सक्के देविंदे देवराया, अप्पिडिए खलु भो! से चमरे असुरिंदे असुरराया !) टेवा! દેવેન્દ્ર દેવરાજ શક્ર મહદ્ધિક છે અને દેવેન્દ્ર દેવરાજ ચમર તેનાથી ઓછી ઋદ્ધિવાળો છે. કહેવાને ભાવાર્થ એ છે કે દેવેન્દ્ર દેવરાજ શક્ર મારા કરતાં વધારે ઋદ્ધિવાળે છે, ते पात हु छु. (तं) di gey (देवाणुप्पिया) पानुप्रिया! (सयमेव) पाते । (देविंदं देवरायं सक्क) केन्द्र वा (अच्चासोइत्तए इच्छामि) तेभनी माथी अष्ट ४२वा छुछु. (त्तिक१) मे प्रमा) na (उसिणे) यभरेन्द्र धष्य! २य गयो-3:414भान यो (उसिणभूए जाए यावि होत्या) तथा भावा- मावि गरमाथा यु४ थयो-तन पनि प्रतित थयो (तएणं से चमरे अमुरिदे अमरराये ओहि पउंजइ) त्या मारत असुरेन्द्र म भरे भपविज्ञान या भगवतीमधे ध्यात्मिको यावत् समुदपधत-एवं खलु श्रमणो भगवान् महावीरो-जम्बूद्वीपे द्वीपे, भारते वर्षे, मुंहमारपुरे नगरे, अशोकवनखण्टे उद्याने, अशोकवरपाद- पस्य अधः पृथिवी शिलापट्टके अष्टमभक्त प्रगृह्य एकरात्रिकी महामतिमाम उपसेपद्य विदरति ॥ सू. ६ ॥ टीका-चमरम्पति सामानिकदेवानां शक्रसमृद्धिविलासादि कथनानन्तरं तान् पति यमरोक्ति भगवान गौतम प्रतिपादयति-'वएणं से चमरे' इत्यादि। ततः शक्रत्तकथनानन्तरं खल्ल स प्रसिद्धः चमरः 'अमरिंदें' असुरेन्द्रः 'अमुर- को लगागा 'ममं ओहिणा आभोएइ' तय उसने मुझे अवधिज्ञान से देखा (इमेयारवे अज्झत्थिय जाव समुपजित्था) देखकर उसे इस प्रकारका आध्यात्मिक यावत् मनोगत संकल्प उत्पन्न हुआ कि (एवं खलु समणं भगवं महावीरे जंबूदीवे दीवे भारहे चासे सुसुमारपुरे नयरे असोयवरसंडे उज्जाणे असोगवरपायवस्स अहे पुढविसिला पट्टयसि अट्ठमभत्तं पगिणिहत्ता एगराइयं महापडिमं उवसंपनित्ताणं विहरह) श्रमण भगवान महावीर जंबदीप नामके द्वीपमें स्थित भारतवर्पमें वर्तमान सुंसुमार नगरमें रहे हुए अशोकवन खंड उद्यान में श्रेष्ठ अशोकवृक्ष के नीचे पृथिवी शिलापट्टके ऊपर अष्टमभक्त को धारण करके एकरात प्रमाणवाली भिक्षु प्रतिमाको धारण किये हुए है। टीकार्थ-सामानिक देवोंने जय चमर से शक्रकी समृद्धि और उसके विलास आदिका कथन किया-तय उसके बाद चमरने जो उनसे कहा. उसे भगवान् गौतम से कहते है-'तएणं से चमरे इत्यादि। ध्य.. (मम ओहिणा भोमोएइ) अनेता अवधिज्ञानथी भने (महावीर प्रसुननयो (इमेयारूवे अज्झथिए जात्र समुप्पज्झित्था) भने न तेन मनमा मारना माध्यामिड, चिन्तित, पित, प्रार्थित, मनोगत ६५ 4-1 थयो. (एवं खलु समण भगवं महावीरे जंबूदीवे दीवे भारहे वासे सुसुमारपुरे नयरे असोयवरसंडे उजाणे असोगबरपायवस्स अहे पुढविसिलापट्टयंसि अट्ठमभन पगिहिता एग- राइयं महापडिमं उवमंपज्जित्ताणं विहरइ) श्रम मवान महावीर, भूदी नामना દ્વીપના ભરતક્ષેત્રમાં ભારતવર્ષમાં) સુંઅમારપુર નગરના અશેકવનખંડ ઉદ્યાનમાં શ્રેષ્ઠ અશોકવૃક્ષની નીચે શિવપટ્ટક ઉપર અઠમની તપસ્યા કરીને એક રાત્રિ પ્રમાણુવાળી ભિક્ષા પ્રતિમાની આરાધના કરી રહ્યા છે. ટીકાથું જ્યારે સામાનિક એની દેવ તથા ભોગવિલાસ આદિની વાત મને કહી ત્યારે અમરેન્દ્ર શું કહ્યું તે સુકારે આં સૂત્રમાં બતાવ્યું છે- प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.२ मू०६ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४०१ राया' अमुरराजः तेर्सि' तेषां पुर्वोक्तानाम् 'सामाणियपरिसोवनगाणं' सामानिकपर्पदुपपन्नकानाम् सामानिकदेवानाम् 'अन्तिए' अन्तिके 'एअम' एतमर्थम् उक्तशकत्तान्तं 'सोचा' श्रुत्वा 'निसम्म' निशम्य हृदि अवधार्य 'आम- रुत्ते' आसुरुतः क्रुद्धः कोपसूचकरक्तनयनमुखाकृतिर्वा ' रुटे' रुष्टः रोपयुक्तः 'कुविए' कुपितः कोपाविष्टः 'चंडिकिए' चाण्डिक्यितः प्रचण्डकोपाक्रान्तः सन् 'मिस मिसेमाणे' मिसमिसयन् दन्तौठदशनपूर्वकं 'मिसमिस' इति अध्यक्तशब्द कुर्वन् 'ते सामाणिअपरिसोववन्नगे' तीन सामानिकपरिपदुपपन्नकान् सामा- निकत्वेनोत्पन्नान् 'देवे' देवान् ‘एवं' वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादी-'अ- पणे खलु भो।' अन्यः अपरः किलभोः ! देवाः ! सक्के देविदे' शक्रो देवेन्द्रः शक्रन्द्र के वृत्तान्त को कह चुकने के याद जय 'से' उस प्रसिद्ध असुरिंदे असुरराया चमरे' असुरेन्द्र असुरराज 'चमरे' चमरने 'तेसिं' उन सामाणिय परिसीवचनगाणं' सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए सामा- निक देवोंके 'अंतिए' पासमें 'एयमटुं' उक्त शक्रके वृत्तान्तको सुना 'तो सोचो' सुनकर और 'निसम्म उसे अपने हृदय में निश्चित कर वह 'आसुरुत्ते' उसी समय कुद्ध हो गया. कोप सूचक रक्तनयनयुक्त मुखाकृति से संपन्न हो गया (?) रोप सहित हो गया 'कुविए' कोपाविष्ट हो गया. 'चंडिकिए' प्रचण्डकोप से आक्रान्त हो गया और इस तरह बनकर वह 'मिसिमिसेमाणे अपने ओठोंको अपने ही दांतोसे चवाने लग गया. नोधके प्रचण्ड आवेग से इकदम दबी दशामें अव्यक्त शब्दांका उच्चारण करते हुए उसने उस समय उन 'सामाणियपरिसोचवन्नगे देवे' सामानिक परिपदामें उत्पन्न हुए देवांसे 'एवं क्यासी' इस प्रकार कहा 'देविंदे देवराया सक्के 'से असुरिंदे असुरराया चमरे' भसुरेन्द्र मसुराय यभरे 'तेसि सामाणिय परिसो- बबन्नगाणं' सामान परिषमा उत्पन्न या त सामानि हे 'अंतिए' पाथी 'एयम' शन्न ५२ ४ह्या प्रमाणे वृत्तान्त न्यारे 'सोच्चा' समन्यु भने 'निसम्म' तर पातायमा परामर निश्चित. त्यारे 'आसुरुत्ते मे सभये તેને ક્રોધ ચડયો. તે ધના ચિહ્નો તેની મુખાકૃતિ અને નયનેમાં સપષ્ટ દેખાવા લાગ્યા (रुटे) तने ५ यडयो, (कुविए) ने आपायमान थयो, 'चंडिक्किए' तना मामा प्रय छ५ व्यापी गयो. 'मिसिमिसेमाणे यी तो tia ययावा भांडया, साभानि पEिri SR- या समाधान त मा प्रभाव ४ - ‘देविदे देवराया सक्के भो ! खलु अण्णे !! वन्द्र ३१२२४ A पy wa छे.

भगवतीमत्रे 'देवराया' देवराजो वर्तते 'अण्णे खलु भो!' अन्यः अपरः खलु भो । देवाः। 'से चमरे' सोऽहं चमरः 'अमुरिंदे' असुरेन्द्रः 'अमुरराया' अमुरराजः अस्मि आवयोः परस्परं महत्तारतम्यं वैपम्यञ्च वर्तते यतः महड्डीए खलु भो ! से सक्के' महर्दियः खलु भो देवाः स शकः 'देबिदे देवराया? देवेन्द्रो देवराजः, अथच अप्पिडीए खलु भो !' अल्पर्धिकः खलु भो देवाः ! 'से चमरे' स चमरः 'अमू- रिदे असुरराया' असुरेन्द्रोऽसुरराजोऽहमस्मि, 'तं इच्छामि गं' तत् तस्मात् कार णात् इच्छामि खलु 'देवाणुप्पिया!' भो देवानुपिया: ! 'सक देविंद शक्र देवेन्द्र 'देवरायं देवारानं 'सयमेव' स्वयमेव केवलमेकाकी अहमेव 'अच्चासा. इत्तए' अत्याशातयितुम् अतितरीमाशातनाविषयीकर्तुम् निजस्वरूपाद् धेश- भो! खल अण्णे देवेन्द्र देवराज शक्र हे देवो ! चमर से भिन्न है दूसरा है और 'असुरिंदे असुरराया चमरे भो! अण्णे' असुरेन्द्र असुरराज चमर हे देवो! उससे भिन्न है-दुसरा है 'से सक्के देविंदे देवराया महिडिए खलु तथा वह देवेन्द्र देवराज शक बहुत बड़ी ऋद्विवाला है, और 'से चमरे अतुरिंदे असुरराया अप्पिड्डीए खलु भो!' वह असुरेन्द्र असुरराज चमर हे देवो ! उससे बहुत धोडी सो ऋद्धिचाला हैं-यह सय में जानता हूं और मानता हूं-परन्तु फिर भी मैं देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रियो ! 'तं सक्कं देविंद देवराय' उस देवेन्द्र देवराजको 'सयमेव' अकेला ही 'अच्चासाइत्तए णं इच्छामि उसमें निजस्वरूप से च्युत करनेकी चाहनावाला हो रहा है तात्पर्य कहनेका यह है कि मैं मानता हूं वह शक देवोंका इन्द्र और उन का राजा है तथा मैं ऐसा नहीं हूं। वह बहुत भारी विभूतिका भने 'अमुरिदे असुरराया चमरे भो ! अण्णे' असुरेन्द्र असु२२।२४ यभर ५ मिन्न છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે મારા કરતાં કેન્દ્ર અધિક સામ વાળે છે, એ વાત हुँ eng' : 'से सक्के देविंदे देवराया महिड्डिए खलु' वो! वेन्द्र वराय' महा ऋद्धिवाण छ. 'चमरे अमरिंदे असुरराया अप्पिड्डीए खलु' અને દેવેન્દ્ર દેવરાજ ચમર તેના કરતાં ઓછી ઋદ્ધિવાળે છે, તે વાત પણ હું સમજું छvdi veg 'देवाणुप्पिया ! 3 हेवानुप्रियो! 'तं सक्कं अच्चासाइत्तएणं इच्छामि' તેની શોભાથી ભ્રષ્ટ કરવા ઈચ્છું છું. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે-હું જાણું છું કે શુક્ર દેવલોકના દેને રાજ અને ઈન્દ્ર છે. અને હું તેના જેટલું સામર્થ્ય ધરાવતે નથી. તે ઘણી ભારે સમૃદ્ધિને સ્વામી છે. પણ હું અલ્પ સમૃદ્ધિને ધણી છું. છતાં પણ હું તેને વાત વાતમાં પરાસ્ત કરી શકું છું. મારી સામે તેની શી વિસાત છે? - , प्रमेयचन्द्रिकाटोका श. ३ उ.२ सू.६ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४०३ यितुमित्यर्थः 'त्तिकटु' इति कृत्वा उपयुक्तरीत्यो विलयं 'उसिणे' उप्णः कोपा. वे शेन सततः 'उसिणभूए जाए यावि होत्या' उप्णीभूतो जातश्चापि अभवव अनुष्णः उप्णी भवतीति तथा भूतः अस्वभाविकरोपाविष्टः संजातः 'त एणं से ततः कोपावेशानन्तरं खलु सः 'चमरे अमुरिंदे' चमरः अमरेन्द्रः 'अमुरराया'. असुरराजः 'ओहिं पजइ' अवधि प्रयुयते अवधिज्ञानप्रयोगं कुरुते ततः 'मम' माम् महावीरं 'ओहिणा' अवधिना अवधिज्ञानोपयोगद्वारा 'आभोएइ आभोगयति परिपश्यति दृष्ट्वा च तस्य चमरस्य 'इमेयारूवे' अयमेतद्रूपः वक्ष्यमाणपकारः 'अज्झथिए' आध्यात्मिकः आत्मगत संकल्पः इति भावः 'जाव-समुप्पज्जित्था' यावर समुदपधत समुत्नः, यावत्करणात्-चिन्तितः, मार्थितः, कल्पितः, मनो- गतः, संकल्पः इति संग्राह्यम् , अथ उपर्युक्तसंकल्पस्वरूपमाह-एवं खलु धनी है और मैं अल्प विभूतिबाला हूँ परन्तु मैं उसे यातकी बात में परास्त कर सकता हूं-मेरे समक्ष वह शक क्या है कुछ भी नहीं है 'त्तिकट्ट' इस अभिप्राय से प्रेरित होकर वह चमर 'उसिणे उसि- णन्भूए जाए यावि होत्था' कोपके आवेशसे संतप्त हो गया और अस्वाभाविक रोपसे आविष्ट हो गया-अग्निके जैसा बन गया । 'तएणं से' तव कोपावेशसे भरजानेके बाद उस 'असुरिंदे असुरराया' असुरेन्द्र असुरराजने 'ओहिं पउंजइ' , अपने अवधिज्ञानको पयुक्त किया-'ममं ओहिणा आभोएइ' और उससे उसने मुझे देखा-जाना। जानकर तब उसे 'इमेयाख्वेइस प्रकारका यह 'अज्झथिए जाव समुपज्जित्था' आत्मगत संकल्प-विचार उत्पन्न हुआ । 'यहां यावत् पदसे संकल्पके 'चिन्तित, प्रार्थित, कल्पित, मनोगत' ये सघ विशेषण गृहीत किये गये है। क्या संकल्प उसे उत्पन्न हुआ-इसी यातको अब प्रभु गौतमसे कहते है-कि 'एवं खलु समणे' इत्यादि 'समणे 'त्तिक २मा २नी मान्यताथी रान ते यम-५ 'उसिणे उसिणभूए जाए यावि होत्था' धावेशथी सतत याच गयो भने सामाविs शपथी अनिवा मनी गयो. तेन अनि saralad ४या. 'तएणं से' मा शत पानी युश्त मते 'अमुरिंदे असुरराय सुरेन्द्र असु२०० यमरे 'ओहिं पउँनई तना भवधिज्ञान 6पयोग या 'ममं ओहिणा अभोएई' भने भवधिज्ञानथी भने लया. सारे 'इमेयारूवे अज्झथिए जाव समुप्पजित्या' तेन मा ४२ माध्यामि, ચિન્તિત, કરિપત, પ્રાતિ, મનોગત વિચાર ઉત્પન્ન થયો. તેને કયો વિચાર આવ્યો, તે भावार प्रभु गौतम स्वामी पासे ४. ३ छ-'एवं खलु समणे त्या भए .

. भगवतीमधे समणे, इत्यादि । यत्किल श्रमणो 'भगवं महावीरे भगवान महावीरः 'जबू दीये दीवे' जम्यूद्वीपनाम द्वीपे 'भारहे वासे' भारते वर्षे भरतक्षेत्रो 'मुस- मारपुरे नयरे सुसुमारपुरे नगरे 'असोगरणसंडे' अशोकवनपण्डे 'उजाणे' उद्याने 'असोगवरपायवस्म' अशोकवरपादपस्य उत्तमाशोकक्षस्य 'अहे' अध. स्तले 'पुढविसिलापट्टयंसि' पृथिवी शिलापट्टके पृथिवीशिलोपरि 'अट्टममत्तं' अष्टमभक्तम् 'पगिण्डित्ता' मगृहा 'एगराईअं' एकरात्रिकीम् एकरात्रिरथायि- नीम् 'महापडिम' महामतिमाम् अभिग्रहरूपाम् 'उपसंपजिनाणं' उपसंपद्य स्त्री. कृत्य खलु विहरति तिष्ठति ॥ सू० ६॥ मूलम्-"तं सेयं खल्ल मे समणं भगवं महावीरं णीसाए सकं देविंदं, देवरायं सयमेव अच्चासाइत्तए तिकट्ठ एवं संपे- हेइ, संपेहित्ता सयणिज्जाओ अन्भूट्टेइ, अव्हेत्ता देवदूसं परिहेइ, उववायसभाए पुरिस्थिमिल्लेणं दारेणं निग्गच्छइ, जेणेव सभा सुहम्मा, जेणेव चोप्पाले पहरणकोसे, तेणेव उवा- गच्छइ, उवागच्छित्ता फलिहरयणं परामुसइ-एगे, अवीए, फलि हरयणमायाय महया अमरिसं वहमाणे चमरचंचाए रायहाणीए भगवं महावीरे' जंबूदीवे दीवे 'जम्बूदीप नामके द्वीप में, 'भारहे वासे' भारतवर्पमें-भरतक्षेत्रमें-'सुंसुमारपुरे नयरे' सुसुमारपुर नगरमें 'अ- सोगवणसंडे' अशोकवनखंड उजाणे' उद्यान में 'असोयवरपायवस्स अहे' उत्तम अशोकवृक्षके नीचे 'पुढविसिलापट्टयंसि' पृथिवी शिलापट्टक पर 'अट्ठमभक्तं' तीन उपवासको 'पांगण्हिता धारण करके 'एगराइयं' एकरात प्रमाणवाली 'महापडिम' महाप्रतिमाको अभिग्रहरूप भिक्षुकी १२ धारहवीं प्रतिमाको उवसंपज्जित्ताणं' स्वीकार करके 'विहरह' ठहरे हुए हैं ।। सूः ६.॥ ભગવાન મહાવીર, આ જમ્બુદ્વીપ નામના દ્વિીપમાં આવેલા ભારતવર્ષમાં-ભરતક્ષેત્રમાં સુસુમારપુર નામના નગરમાં, અશોકવનખંડ નામના ઉદ્યાનમાં, ગ્રહ અશોકવૃક્ષની નીચે ५ ५२ मभ (वयं 644ta)ी तपस्या धार ४ीन 'एगराइयं' शविना अभावाणी 'महापडिम' भडाप्रतिभा सिनिय ३५ १२भी निं प्रतिभानु) 'उपसंवेज्जिचाणं विहरई' आराधने । २९१ . ॥ २० ॥ - अमेयचन्द्रिकाटीका श.३उ.२ मू.७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् मझं मझेणं णिग्गच्छइ, णिग्गच्छित्ता जेणेव तिगिच्छकूड़े उप्पायपवए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता जाव-दोच्चंपि वेउवियसमुग्याएणं समोहणइ, संखेजाई जोयणाई. जाव उत्तरविउविअरूवं विकुबइ, ताए उक्किट्ठाए जाव-जेणेव पुढ- विसिलापट्टए, जेणेव ममं अंतिए, तेणेव उवागच्छइ, मम तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ, जाव-नमंसित्ता एवं वयासी इच्छामि णं भंते ! तुम्भं नीसाए सक्कं देविदं देवरायं सयमेव अञ्चासाइत्तए त्तिकट्ठ उत्तरपुरस्थिमं दिसीभागं अवकमेइ, वेउ- विअ समुग्धाएणं संमोहणइ, जाव-दोच्चंपि वेउविअसमुग्धाएणं समोहणइ. एगं, महं, घोरं; घोरागारं, भीम, भीमागारं, भासुरं, भयाणीयं, गंभीरं, उत्तासणियं, संकासं जोयणसयसाहस्सीयं महावोंदि विउवइ, विउवित्ता अप्फोडेइ, वग्गइ, गज्जइ, हयहेसिअं करेइ, हथिगुलगुलाइ करेइ, रहघणघणाइअं करेइ, पायदद्दरगं करेइ, भूमिचवेडयं दलयइ, सीहनादं नदइ, नदित्ता उच्छोलेइ, उच्छोलित्ता पच्छोलेइ, पच्छोलित्ता तिवई छिंदइ, वाम भुअं असवेइ, दाहिणहत्थपदेसिणीए, अंगुट्टणहेण यदि तिरिच्छमुहं विडंवेइ, विडं वित्ता महया महया सद्देणं कलकलरवं करेइ, एगे, अबीए, फलिहरयण मायाय उष्टुं वेहायसं उप्पइए, खोभंते चेच अहोलोअं, कंपेमाणे च मेइणीयलं, आकईतेव तिरियलोअं, फोडे माणेव अंवरतलं, कत्थइ गजते, कत्थइ विज्जुयायंते, कथइ वासं वासमाणे, कत्थइ रयुग्घायं पकरेमाणे, कत्थइ तमुक्कायं कालड्रत्त-भासरासि- ४०६ भगवतीने पकरेमाणे, वाणमंतरे देवे वित्तासमाणे, जोइसिए देवे दुहा विभयमाणे; आयरक्खे देवे विपलायमाणे; फलिहरयणं अंबर- तलंसि वियदृमाणे, वियदृमाणे विउभाएमाणे; विउभाएमाणे ताए उकिटाए जाव-तिरियमसंखेजाणं; दीव-समुदाणं; मज्ज्ञ मझेण वीइवयमाणे जेणेव सोहम्मे कप्पे जेणेव सोहम्मवडिसये विमाणे, जेणेव सभा सुहम्मा; तेणेव उवागच्छद; एगं पायं पउमवरवेइआए करेइ. एगं पायं सभाए सुहम्माए करेइ, फलि- हरयणेणं महया महया सदेणं तिक्खुत्तो इंदकीलं आडडेए; एवं वयासी-कहिणं भो! सके देविदे देवराया ? कहिणं ताओ चउ- रासीइ सामाणिअसाहस्सीओ? जाव-कहिणं ताओ चत्तारि चउरासीईओ आयरक्खदेवसाहस्सीओ? कहि णं ताओ अणे- गाओ अच्छराकोडीओ ? अज्ज हणामि; अज्ज वहेमि; अज्ज ममं अवसाओ अच्छराओ वसमुवणमंतु त्तिकद्दुतं अणिठं अकंत;अप्पियं; असुभं; अमणुपणं अमणाम, फरुसं; गिरं निसिरइ ॥ सू०७॥ छाया-तत् श्रेयः खलु मम श्रमणं भगवन्तं महावीरं निश्रया शक्रं देवेन्द्र, देवराजम् स्वयमेव अत्याशातयितुम् इति कृत्वा एवं संपेक्षते, संप्रेक्ष्य शयनी- 'त सेयं खलु में इत्यादि । सूत्रार्थ-(तं) तो (सेयं खलु मे) मुझे यह अवसर बडा ही कल्याणकारी मिला हैं-अर्थात् शक्रको परास्त करनेके लिये मुझे यह बडा अच्छा अवसर मिल गया हैं अतः (समणं भगवं महावीरं णीसाए 'त सेयं खलु मे' प्रत्याहि- सूत्रार्थ-(i) त .(सेयं खलु मे) नीय प्रमाणे ४२वामा ४. भाई श्रेयधुं छ. मेट ने परास्त ४२वानी मा सारी त भने भनी छ. (समणं भगवं महावीरं णीसाए सक्क देविंद देवरायं सयमेव अचासाइत्तए) अभ मान ममेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. २ सू.७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४०७ याद अभ्युत्तिष्ठति, अभ्युत्थाय देवयं परिदधाति, उपपातसभायाः पौरस्त्येन द्वारेण निर्गच्छति, यौन सभा सुधर्मा यौव चतुष्पाल: पहरणकोशः, तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य परिघरत्नं परामृशति-एकम् अद्वितीयं परिघरत्नमादाय महान्तम् अमर्पम् वहन् चमरचञ्चायाः राजधान्याः मध्य मध्येन निर्गच्छति, सक्क देविंदं देवरायं सयमेव अचासाइत्तए) में श्रमण भगवान् महा- वीरको आसरा लेकर देवेन्द्र देवराज शक्रको अकेला ही परास्त करने के लिये गमन करू-तो इसी में मेरी भलाई हो सकती हैं। (त्तिक एवं संपेहेइ) इस प्रकारकी भावना से प्रेरित होकर उसने ऐसा विचार किया । (संहिता) ऐसा विचार करके (सयणिज्जाओ अन्मोड़) वह अपनी सेज से उठा, 'अन्भूतुत्ता' उठ करके (देवदूस परिहेइ) देवदूष्यको उसने पहिरा (उचवायसभाए पुरथिमिल्लेणं दारेणं नि- गच्छद) पहिनकर यह उपपात सभाके पूर्वद्वार से होकर निकला । वहांसे निकलकर (जेणेव सभा सुहम्मा जेणेव चोप्पाले पहरणकोसे तेणेव उवागच्छइ ) जहां सुधर्मा सभा थी और जहां चोकोर-चार खंडका-हथियारोंको रखे जानेका भंडार-शस्त्रागार था वहां वह गया (उवागच्छित्ता) वहां जाकर (फलिहरयणं परामुसइ) उसने परिघ नामक हथियारको उठाया-(एगे अवीए) उसे उठाकर वह अकेला ही किसी दूसरे साथीके विना (फलिहरयणमायाय) उस परिघ रत्नको लेकर (महया अमरिसंवहमाणे) बहुत ही अधिक क्रोध से भरा हुआ મહાવીરને આશ્રય લઈને, દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકને હું જાતે જ પરાસ્ત કરવા જઉં, એમાં * भा३ श्रेय छ. (त्ति कटु एवं संपेहेइ) मा ४२नी मान्यताथी अराधने तेथे S२ At प्रमाणेने ८५ . (संहिता) मे पियार ४शने (सयणिज्जाओ अभूटेइ) पातानी हेवशय्यामाथी ७४य.. (अभूटेत्ता) हाने (देवसं परिहेइ) ते वय हेवनाने परिधान या. (उववायसभाए पुरथिमि. ल्लेणं दारेणं निग्गच्छइ) त्यारा ते पात समाना भू द्वारेथा lsvli. भने (जेणेव सभा मुहम्मा जेणेव चोप्पाले पहरणकोसे तेणेव उवागच्छइ) ત્યાંથી નીકળીને જ્યાં સુધમાં સભા હતી, તેની અંદર જ્યાં ચાર ખડેવાળું શસ્ત્રાગાર तु, या त गयो. (उवागच्छित्ता) त्याने तेथे (फलिहरयणं परामुसइ) परिध नामर्नु थियार साधु. (एगे अत्रीये) त्या२ मा त Asal N (RJA प साथ ही पिता) (फलिहरयणमायाय) ते परीघ २नने धन (महया अमरिसं. वहमाणे) ते पाशभा भापार (चमरचंचाए रायहाणीए मझं मझेणं - बद- ४०८ भगवतीस्तो निर्गत्य यौव विगिच्छ कूटः उत्पातपर्वतः, तत्रैव उपागच्छनि, उपगस्य या -द्वितीयवारमपि वैक्रियसमुद्घातेन समवरन्ति, समबहस्य संख्येयानि योजनानि यावत्-उत्तर वैक्रियरूपं विवति, तया उत्कृष्टया योवत्-यत्रैव पृथिवी शिलापट्टकः, यत्रेच मम अन्तिमस्तेनैव उपागच्छति, मां निकला आदक्षिणप्रदक्षिणां करोति यावत्-नमस्यित्वा एवम्-अबादीव-इच्छामि भगवन् ! (चमरचंचाए रायहाणीए मज्झं मज्झेणं णिग्गच्छद) चमरचंचा राज. धानीके ठीक पीचों बीच से होकर निकला (णिग्गच्छित्ता) और निकल कर (जेणेव तिगिच्छकूडे उववायपचए-तेणेव उवागच्छह) जहां ति. गिच्छकूट नामका उपपात पर्वत था वहां पर गया (उवागच्छित्ता) वहां जाकर (जाच दोचंपि वेउन्वियसमुग्घाएणं समोहणइ) उसने यावत् दुवारा भी चैक्रिय समुद्घात से अपनी आत्माके प्रदेशोंको मूल शरीर छोडे विना थाहर निकला (संखेजाई जोयणाई जाव विउवियरूवं विकुब्वइ) और बाहर निकाल कर वह संख्यात योजन तक अपने उत्तर वैक्रियरूप से युक्त हुआ (ताए उकिट्ठाए जाव जेणेव पुढविमिलापट्टए जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छइ) उस देव. सबंधी उत्कृष्ट गति से यावत् जहां पृथिवी शिलापट्टकथा और जहां पर मैं था. वहां पर वह आयो (उवागच्छित्ता) वहां आकरके उसने (ममंतिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिर्ण करेइ ) मेरी तीन बार प्रदक्षिणा णिग्गच्छइ) यमस्य या यानीनी च्या १२याथी पसार थयो. (णिगच्छित्ता) स्यांची नीजान (जेणेव तिगिच्छकूडे उबवायपधए-तेणेव उवागच्छइ) તે તિગિછફૂટ નામના ઉપપતપર્વત પર ગયે નાઝિરા ત્યાં જઈને (जाव दोच्चं पि वेउब्वियसमुग्याएणं समोहणइ) am ने पार ठिय સમુઘાત કરીને પિતાના આત્મ પ્રદેશને મળ શરીર છોડયા વિના બહાર કાઢયા. (संखेज्जाइ जोयणाई जाव उत्तरविधियरूव चिकुन्धई) भने सध्यात योरन प्रभाना तर ३५३५ ते ४० यया (ताए उकिटाए जाव जेणेच पुढविसिला पट्टए जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छइ) त्या२ मा ते वी, SL माह આદિ વિશેનવાળી ગતિથી, જ્યાં પૃથ્વી શિલાપટુક હતું અને તે શિક્ષાપક ૫૨ જ્યાં હું બારમી ભિક્ષુ પ્રતિમાનું આરાધન કરી રહ્યા હતા, ત્યાં આવ્યું. (उवा- मच्छित्ता) भारी पासे भावान तेथे (तिखुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ) भा पार Male! 1, (जाव नमसित्ता) भने नभER NA तर प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. २ सू. ७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४०९ तव निश्रया शक्रं देवेन्द्रम् देवराज स्वयमेव अत्याशातयितुम् इति कृत्वा उत्तर- पौरस्त्य दिग्भागम् अबक्रामति, अवक्रम्य क्रियसमुद्घातेन समवहन्ति, यावत्-द्वितीयमपि बैंक्रियसमुद्घातेन समवहन्ति, एकां, महती, घोराम् घोराकाराम् , भीमाम् , भीमाकाराम् , भास्वराम् , भयानिकाम् , गम्भीराम् , उत्रासनिकाम् , कालाधरात्र-मापराशिसंकाशाम् , योजनशतसोहस्रिकाम् , महा- योन्दीम् विकुर्वति, विकुर्वित्वा आस्फोटयति आस्फोय्य वल्गति,बस्तित्वा गर्जति, की (जाव नमंसित्ता) यावत् नमस्कार कर (एवं वयासी) नह इस प्रकार से कहने लगा-(इच्छामि णं भंते ! तुम्भं नीसाए सकं देविंदे देवरायं सयमेव अचासाइत्तए तिकटु उत्तरपुरथिम दिसीभार्ग अव- कमइ) हे भदन्त ! मैं आपकी निश्रा से स्वयं ही देवेन्द्र देवराज शक को उसकी शोभा से भ्रष्ट करना चाहता हूं. इस प्रकार कहकर वह ईशानकोणकी ओर चला गया। वहां जाकर उसने (वेउब्चिय समु- ग्याएणं समोहणइ) वैक्रिय समुद्धात द्वारा आत्म प्रदेशोंको बाहर निकाला (जाच दोचपि वेउब्वियसमुग्घाएणं समोहणइ) यावत् दुबारा भी उसने वैक्रिय समुद्धात से अपने आत्म प्रदेशोंको समवहत किया- अर्थात् दुबारा भी उसने वैक्रिय समुद्धात किया, इस तरह करके उस चमर ने (एगं महं घोरं घोरागारंभीम भीमागारं भासुरं भयाणीयं गंभीरं उत्तासणयं कालरत्तभासरासिसंकासं जोयणसयसाहस्सीयं महायोदि विउव्यह) एक घडा भारी शरीर बनाया-यह शरीर उसका घोररूप था, घोर आकार वाला था, भीम (भयंकर) रूप था, भीम [एवं क्यासी] भा प्रभारी धु-[ इच्छामि णं भंते ! तुम्भं निसाए सक्क देविंद देवरायं सयमेव अचासाइत्तए त्ति कटु उत्तरपुरस्थिमं दिसीभागं अवकमइ] હે ભદન્ત ! આપની નિશ્રાથી (આશયથી મારી જાતે જ, દેવેન્દ્ર દેવરાય શકને તેની ભાથી ભ્રષ્ટ કરવા માગું છું. આ પ્રમાણે કહીને તે ઈશાનમાં ચાલ્યો ગયો. त्यiars तेथे [वेउब्वियसमुग्धाएणं समोहणइ ] यि सभुइयात द्वारा मान प्रद्देशाने मा२ या. [नाव दोचपि वेउब्वियसमुग्धाएणं समोहणइ] भी વાર વૈકિય સમુઘાત કરીને તેણે આત્મપ્રદેશને સમવિહત –એટલે કે તેણે બીજી पार पशु वैठिय अभुधात या. मा प्रमाणे वैठिय समुधात ४शन तेथे [ एगं मह घोर घोरागार भीमं भीमागारं आसुरं भयाणीयं गंभीरं उत्तासणय फाल? रत्त भासरामिसंकासं जोयणसयसाहस्सीये महाबोदि विउन्नइ ] ४ धापिट શરીર બનાવ્યું. તેનું તે શરીર ઘરરૂપ (વિકરાળ)તું ઘેર આકારવાળું હતું. ભીમરૂપ (ભય.

४१० भगवतीमधे गजित्या इयहेपितं करोति, कत्या स्तिगुलगुलायितं करोति कस्वा स्थघनघनायित फरोति, कृत्वा पाददर्दरकं करोति, कृस्या भूमिचपेटां ददाति, दवा सिंहनादं नदति, नदित्वा उच्छलति, उच्छल्य मच्छलति, मच्छल्य त्रिपदी छिनत्ति, छित्त्वा चामं भुजम् उच्छ्यति, उच्छ्राय्य दक्षिणहस्तमदेशिफया अस्गुष्ठनखेन चापि तियंगमुखं निडम्बयति, विडम्य महता महता शब्देन कलकलरवं करोति, (भयंकर) आकार वाला था, भास्वर गा, भयानक था, गंभीर था, घाम उत्पन्न करनेवाला था, कालरात्रिकी मध्यरात्रि के समान और . उडदकी राशिके समान कृष्णवर्णका था और एक लाख योजन का विस्तार चाला था (विउवित्ता) इस प्रकारका शरीर विक्रिया द्वारा निप्पन्न करके (अप्फोडेह, घग्गह, गज्जइ) वह अपने हाथोंको पछा. डने लगा, कूदने लगा, मेघकी तरह गर्जने लगा (यहेमियं करेइ) घोडेकी तरह हिनहिनाने लगा (हत्धिगुलगुलाइयं करेइ) हाथी कि तरह किलकिलाट करने लगा ( रहघणघणाइयं करेइ) रथकी तरह घनघन करने लगा (पायदद्दरगं करेइ) पैरोंको जमीन पर चडे जोरसे पटकने लगा। (भूमिचवेटयं दलयह) भूमि पर घूसा मारने लगा। (सीहणादं नदइ) सिंहकी तरह दहाड मारने लगा (उच्छोलेइ) ऊपर की ओर उछलने लगा (पच्छोलेइ) पछाड मारने लगा (तिवई छिंदइ) त्रिपदी को उसने छेद दिया(वामं भुयं असवेइ) बायें हाथको ऊपर उठा लिया (दाहिणहत्यपदेसिणीए अंगुठणहेण य वि तिरिच्छमुहं विडंबेइ) दाहिने ४२) तुं भने लोभ मा२पाणु तुं, मास्वर (a), भयानतु, शीर , ત્રાસજનક હતું,કાલરાત્રિની મધ્યરાત્રિ સમાન અને અડદના ઢગલા જેવું કૃષ્ણવર્ણનું હતું, અને मे४ यानाना विस्तारवाणु तुं, [विउन्वित्ता] ४२ना हिय शरीखें नि ४शन [ अप्फोडेइ, वग्गइ, गज्जइ ] ते पाताना डाय ५७१341 खाया, eqn as मने मेघना वो ना ४२वा: माग्यो, [ हयहेसियं करेइ ] सनी म शुशुपा सायर, [इत्थिगुलगुलाइयं करेइ] बाथीन वा या।२ ४२वा लाग्यो रियधणघणाइयं करेइ] isan Rयना या धाटी ४२१॥ खायो, पायदद्दरगं करेइ] २थी मीन ५२ ५५ ५७ist cायो, [भूमिचवेटयं दलयह] भान S५२ साथ घटीन भान ५२ मारात ४२१. साध्या, (सीहणादं नदइ) सिंहनावी गाना - avi, (उच्छोलेइ) 02 Sen arयो, [पच्छोछेइ] नी2 4913 भाषा -यो, (तिवई दिइ) भिमा महसनी भते निपटानु छैन यु', (वामभूय ऊसवेइ) 0 डायने या डावाने (दाहिणहस्थपदेसिणीए अंगु- , प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ २.७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४११ एकम् अद्वितीयम् परिघरत्नमादाय ऊर्च विकाय उत्पतितः, क्षोभयन् चैव अ- धोलोकम् , कम्पयंश्च मेदिनीतलम् , आकर्पयन्निव तिर्यग्लोकम् , स्फोटयनित्र अम्बरतलम् , कुत्रचित् गर्जन् , कुत्रचिन् विद्युत्यमानः, कुत्रचिद्वर्षी वर्षन् , कुत्र- चिदरजउद्घातं प्रकुर्वन् , कुत्रचित् तमस्कायं प्रकुर्वन , वानव्यन्तरान् देवान हाथकी प्रदेशिनी अंगुली से और अंगुलके नख से अपने मुखकी विडम्बना करने लगा । (महया महगा सदेण कलकलग्वं करेइ) बड़े जोररसे कलकल शब्द करने लगा (पगे अबीए फलिहरयणमायाय) इस तरह क्रोधाग्नि से जलता भुनता हुआ वह चमर अकेला ही- किसी दूसरे सहायक को लिये बिना ही अपने परिघरत्नको लेकर (उड्ड वेहासं उप्पइए) मानो पृथ्वीको क्षुभित करता हुआ ऊपर आकाशमें उड गया (खोभंते चेव अहोलोयं, कंपेमाणे च मेहणीयल)जय वह ऊपरकी ओर आकाशमें उडा-तो उससमय ऐसा मालूम होने लगा कि मानों वह अधोलोकको क्षुभित मा कर रहा है, मेदिनीतलको वापिस सा कर रहा है । (आकट्टतेय तिरियलोय) तिर्यम् लोकको खंच सा रहा हैं (फोडे माणेव अंबरतलं अम्बर तलको मानों फोड रहा है (कथइ गज्जंते, विज्जुयायंते) आकाशमें कहीं पर वह गर्जा, कहीं पर विजुलीकी तरह चमका (कत्थइ वासं वासमोणे) कहीं पर उसने वर्षाको वरसाया (कत्था रघुग्घायं पकरेमाणे) कहीं पर धूलि समूहको वरसाया (कत्था तमु. द्वणहेण य वितिरिच्छमुहं विवेइ) मा आयनी तनाथा भने माना नयी तना भुमना (4मना ४२वा साय1. (महया महया सद्देण कलकलरवं करेइ ) go ये अपारे asialsa ४२वा साया. (एगे अवीए फलिहरयण- माया य) मा शत धाभिने १० थये ते अमरेन्द्र alor-धन पy પિતાની સાથે લીધા વિના પિતાના પરિઘન નામના અને ધારણ કરીને (૩ वेहासं उप्पइए) ५२ मा sat art. (खोभते चेव अहोलयं, कंप- माणे च मेइणीयल) मा शत त तेथे मधासभi HUGene भयावी घी, UAEने ४ी धु, (आकडते य तिरियलोयं) तियाने and 3 तेना १२३ मेथी वाघ, (फोडेमाणे व अंबरतलं) n 3 ते मायने ही नायु, (कत्यइ गजंते, कत्यइ विजुयायते) Itall us us या त ल्यो, Buy is या त विलीनी रेभ यम४यो, (कत्यइ वासं वांसमाणे) 15 315 स्थणे न १२सा६ १२साव्या, (कत्थइ तमुकायं पकरेमाणे) भने ४ यगे तेथे ४१२ भगवतीसूत्र विप्रासयन् २, ज्योतिपिकान् देवान् द्विधा विमजन २ आत्मरक्षकान देवान् विपलाय्यमानः २ परिघरत्नम् अम्बरनले व्यावर्तयन् व्यावर्तयन , विभाजयन् विभ्राजयन् , तया उत्कृष्टया यावत्-तिर्यगसंख्येयानाम् द्वीपसमू- द्राणाम् मध्यं मध्येन व्यतिव्रजन येनैव सौधर्मः कल्पः, यत्रैव सौधर्मावतसके स्मिानम् , यौव सभा मुधर्मा, तौव उपागच्छति, एकं पादं पमयरवेदिकायां फरोति, एक पादं समायां सुधर्मायां करोनि, परिघरत्नेन महता माता शब्देन कायं परेमाणे) कहीं पर उसने गाढ अन्धकार को प्रकट किया । इस तरह करता हुआ यह चमर ऊपर की ओर चला (चाणमंतरे देवे वित्तासमाणे, जोइसिए देवे दुहा विभयमाणे) चलते उसने चाणव्यन्तरदेवोंको त्रास युक्त कर दिया ज्योतिष्क देवों को दो विभागों में विभक्त कर दिया (आयरक्खे देवे विपलायमाणे) आत्म- रक्षक देवोंको भगा दिया । (फलिहरयणं अयरतलंसि वियद्यमाणे) परिघरत्नको वह आकाशमें घुमाने लगा। (वियमाणे) घुमाते२ (वि- 'उम्भायमाणे विउभायमाणे) और उसे चमकाते चमकाते वह (ताए उकिवाए जार तिरियमसंखेजाणं दीवसमुदाणं मज्झं मज्झेणं वीयवय- माणे जेणेव सोहम्मे कप्पे) उस प्रसिद्ध उत्कृष्ट देवगतिसे युक्त हुआ यावत् तिरछे असंख्यात द्वीप और समुद्रोंके बीच में से होकर निकला और निकल कर जहां सौधर्मकल्प था (जेणेव सोहम्मचडिसए विमाणे) जहां सौधर्माचतंसक विमान था (जेणेव सभा सुहम्मा) और जहां सुधर्मा सभाथी (तेणेव उवागच्छइ) वहां पर पहुंचा (एगें पायं पउमवर ગાઢ અંધકાર કરી નાખ્યો. આ રીતે ઉત્પાત મચાવતો તે ઉપરની દિશામાં આગળ વધ્યો. (वाणमंतरेदेवे वित्तासमाणे) तेना भाभा माता पान०यन्तर वान तो नास बडयाइयो, (जोइसिए देवे दुहा विभयमाणे)ज्योतिषीयान मे विमामा वित ४0 नाभ्या, (आयरक्खेदेवे विपलायमाणे) तेरे मामरक्ष हेवाने नसा भूया, (फलिहरयणं अंबरतले सि वियमाणे) पश्विनने माA AIR ३२१वा खायो. (विद्रमाणे) ॥ शत तर ३२५ते। पिता (विउन्मायमाणे विउभायमाणे) भने सभापत यमापता, (ताए उक्किद्वाए जाव तिरियमसंखेजाणं दीवसम्मु- हाणं मझं मज्झेण वायवीयमाणे जेणेव सोहम्मे कप्पे) कृष्ट गतिथी all ઉડતે, તિર્થંકના અસંખ્યાત દ્વીપસમુદ્રોની વચ્ચેથી પસાર થઈને તે સીધમ કલ્પ सुधी भावा पायो (जेणेव सोहम्मवडिसए विमाणे) भi rयां धर्मावत: विमान स्तु (जेणेव सभा मुहम्मा) विमानमा या सौधर्म या ती, (तेणेब . . - प्रमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ स.७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४१३ त्रिवारम् इन्द्रकीलम् आकुट्टयति, एवम्-अवादी-कुत्रभोः ! शको देवेन्द्रः, देव- राजः ? कुत्र ताश्चतुरशीतिसामानिकसाहस्यः ? यावत्-कुन ताश्वतस्रः चतुरशी- तयः आत्मरक्षकदेवसाहस्यः ? कुत्र ताः अनेकाः अप्सरः कोटयः ? अद्य इन्मि, अद्य व्यथयामि, अद्य मम अवशाः अप्सरसो वशमुपनमन्तु ? इति कृत्वा ताम् अनिष्टाम् , अकान्ताम् , अमियाम् , अशुभाम् अमनोज्ञाम् , अमनामाम् , परुपाम् , गिरं निःसजनि ॥ सू० ७ ॥ वेड्याए करेइ) वहां पहुंच कर उसने अपना एक पैर पद्मवरवेदिका के ऊपर रखा (एगं पायं सभाए सुहम्माए करेइ) और दूसरा पैर सुधर्मासभा में रखा । (फलिहरयणेणं महया मया सद्देणं तिक्खुत्तो इंदकीलं आउडेए) याद में उसने, जोररसे शब्दोचारण करते तीन घार इंद्रकील को उस परिघरत्न से कृटा (एवं वयासी) फिर वह इस प्रकारसे कहने लगा (कहिंणं भो सक्के देविंदे देवराया) अरे । वह देवेन्द्र देवराज शक कहां पर है। (कहिं णं ताओ चउरासीइसामाणिय- साहस्सीओ) कहां पर उसके ८४ चौरासी हजार सामानिक देव है ? (जाच कहिं णं ताओ चत्तारि चउरासीईओ आयरक्ख देवसाहस्सीओ) यावत् कहां वे चार चौरासी हज़ार (३३६००० तीनलाख छत्तीस हजार) उसके अंगरक्षक देव है (कहि णं ताओ अणेगाओ अच्छराकोडीओ) तथा कहां वे उसकी करोडों अप्सराएँ हैं (अज हणामि, अज वहेमि, अज्ज ममंअवसाओ अच्छराओ वसमुवणमंतु) मैं आज उन सबका उवागच्छइ) त्यां पाया. (एगं पायं परमवरवेइयाए करेइ) त्यां ४४ने तेरे तन में 4 पावर 6५२ भूध्यो. (एगं पायं संभाए मुहम्माए करेइ) भाले ५॥ सुधा समा ५२ भूश्या. ( फलिहरयणेणं महया महया सद्देणं तिक्खुत्तो इंदकीलं आउठेए) त्या२ मा भाटेथा भूम म पान तो तना परिधनरत्नथी -File ५२ र १मत ५८४५ मायाँ भन (एवं वयासी) 20 प्रभार ४घु-(कहिणं भो सक्के देविदे देवराया) भरे १ मे देवेन्द्र देव A या छ ? (कहिणं भो सक्के देविदे देवराया) भरे! ते वन्द्र देवरा As sयां छ (कहिणं ताओ चउरासीइ सामाणिय साहस्सीओ) तेना ८४००० साभानि दे। या छ ? (जाव कहिं णं ताओ चत्तारि चउरासीईओ आयरक्खदेवसाहस्सीओ तेना 38६००० (चार यायाशी Sony Hai si छ ? (कहिणं ताओ अणेगाओ अच्छराकोडीओ) तनी रोडी मसराम यां छ? (अज्ज हणामि, ?

४१४ भगवतील टीका-'त सेयं खल में वत्यः खलु मम, तत्तस्मात् कारणात् श्रेय कल्याणकर शुभावसरः किल मम अत्याशातयितुमित्यग्रेणान्वयः, अत्यासात- नाया: स्वरूपमाह-'समणं भग' श्रमण भगवन्तं महावीरम् ‘णीसार' निश्रया बदाश्रयेण 'सकी देविंद' शक्रं देवेन्द्रं 'देवराय' देवराजम् 'सपमेव' स्वयमेव 'अचासाइत्तए' अत्याशातयितुम् अत्याशातनां विधातुं गमनं ममश्रेय इति पूर्वेण हनन करता हु आज ही उन सघका वध करता हूं-मैं कहता कि जो अप्सराएँ मेरे आधीन नहीं है-वे सयकी सय मेरे आधीन हो जावें । (तिकटु तं अणिअकंतं अप्पियं असुभं अमणुणं अमणाम, फरुसं गिरं निस्सरह) इस प्रकार कह कर फिर उस चमरने अनिष्ट, अकान्त, अप्रिय, अशुभ, अमनोज्ञ. असुन्दर, मनको नहीं रुचने वाले, कठोर, ऐसे वचनोंका प्रयोग किया ।। टीकार्थ-'तं सेगं खलु में यह मेरे लिये इन्द्रको उसकी शोभा से भ्रष्ट करनेका शुभ अवसर है' ऐसा सम्बन्ध जोडन के लिये यहां 'त सेयं खल मे अचासाइत्तए' ऐसा अन्वय कर लेना चाहिये । अप सूत्रकार अत्याशातना के स्वरूप को कहते है-'समणं भगवं' श्रमण भगवान् 'महावीरं णीसाए' महावीरकी निश्रासे-उनके आश्रय से 'सक्कं देविदं देवराय' देवेन्द्र देवराज शककी 'सयमेव एकाकी ही-और किसी दूसरेकी सहायता लिये बिना ही ' अचासाइत्तए अज्ज बहेमि, अज्ज ममं अवसाओ अच्छराओ वसमुवणमंतु) 24 सोनी હત્યા કરવાને છું--આજે જ તે સીને હું વધ કરવાનું છું કે જે અપ્સરાઓ મારે અધીન नयी, ते सौ असारे भारे माधीन य य (चिकट ते अणिट्ट अकंतं अप्पियं, अमुभ, अमणुणं अमणाम, फरसं गिरं निस्सरइ) मा प्रभारी हीन ते भरे ફરીથી અનિષ્ટ, અકાન્ત, અપ્રિય, અશુભ, અમને-અસુંદર, મનને નહીં નારા અને કાર વચને બાલવા માંડયાં. A- सेयं खलु में 23न्द्रने तेनी सामाथी अष्ट ४२पान मा शुभ अक्सर भने आस थयो छ," मेवो समय पाने भाट 'त सेयं खलु मे अचा- साइत्तए' मA1 सभूलना भर्थ साथे ! ४२ न. ४सूत्र में भता अमरेन्द्रन वो ध्यो शुभ अवसर भन्यो त!'समणं भगवं महावीर णीसाए' श्रभा मापान भावानी निश्रायो-मना माश्रय सधन-सक्क देविट देवराय हेवेन्द्र २४ A8नी 'अच्चासाइत्तए' अत्याधातना पाने माट-अपमानित २वान भारत शमाथी प्रष्ट ४२वाने भाटे 'सयमेव' .. ..स्वामी ' , रमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ.२ सू.७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४१५ सम्बन्धः 'त्तिकटु' इति कृत्वा उक्तरीत्या मनसि विचिन्त्य ‘एवं' उपर्युक्तरूपेण 'संपेहेई' संप्रेक्षते समवधारयति 'संपेहिता संपेक्ष्य समवधार्य 'सयणिज्जाओं शयनीयात् देवशय्यातः 'अन्भुढेई' अभ्युत्तिष्ठति, 'अन्भुटेत्था' अभ्युत्थाय 'देव- दूसं देवदूप्यं वस्त्रं 'परिहेइ' परिदधाति तद्वस्त्रं परिधाय च 'उववायसभाए' उपपातसभायाः 'पुरित्थिमिल्लेणं' पौरस्त्येन पूर्व दिग्भागे 'निग्गच्छति नि:- सुरति, निर्गत्य च 'जेणेन' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'मुहम्मा' सुधर्मा सभाऽस्ति 'जेणेव' यत्रैव यस्मिन्नेव स्थाने 'चोप्पाले' चतुप्पाल: चतुप्पालनामकाऽस्त्रागारं- अत्याशातना करनेके लिये उसे शोभा से भ्रष्ट करनेके लिये-जाना. 'मे सेयं खल' मुझे कल्याणकर है-अर्धात में भगवान् महावीरका सरणा लेकर जो इन्द्रको उसकी शोभा से भ्रष्ट करनेके लिये जाऊँ तो मुझे यह मौका बहुत ही अच्छा है। क्यों कि घडे पुरुपों के आसरे से किये कार्यमें सफलता प्राप्त अवश्य हो जाती है-ऐसा उस चमरने अपने मनमें विचार किया। 'त्तिकट्ठ एवं संपेहेइ' इस सूत्रपाठ से सूत्रकार यहाँ यह प्रदर्शित करते है कि उस चमरने जो ऐसा विचार किया-वह इस निमित्तको श्रमण भगवान् महा- वीरके आश्रय लेने रूप निमित्तको लेकर ही किया । 'संपेहित्ता' ऐसा विचार कर-अच्छी तरहसे इस यातको अवधृत कर-वह 'सय- णिज्जाओ' देवशय्या से 'अन्भुटेइ' उठा और 'अन्भुद्वित्ता' उठकर उसने 'देवदूसं' देवदूष्य-वस्त्रको परिहेइ' पहिराऔर पहिर कर वह 'उववायसभाए' उपपात सभाके 'पुरथिमिल्लेणं' पौरस्त्यं 'दारेणं' दरवाजे से होकर 'निग्गच्छइ' निकला । निकल कर 'जेणेव जहां-जिसस्थान 'मे सेयं खलु' भारी मा छ म महावीर भगवाननी माश्रय ना शन्द्रन અપમાનિત કરવાને આ સરસ મેકે આજે મને મળ્યો છે. ચમરે મનમાં એ વિચાર કર્યો તેનું કારણ એ હતું કે તે સમજાતું હતું કે મહાન પુરુષને આશ્રય सेवायी गमे । भुश्त प्रयत्नभा ५९ साता भणे छ. 'त्ति कटु एवं संपेहेइ' આ પ્રકારના વિચારથી પ્રેરાઈને ભગવાન મહાવીરને આશ્રય લઇને તે કામ કરવાને ते ४५ ४या. 'संहिता' HRA स४८५ ४शने 'सयणिज्जाओ अन्भुट्टेइ' ते १५०च्या ५२थी येो. 'अम्भुट्टित्ता देवसं परिहेई' न ते वय (१२५) परिधान ४यु. 'परिहेई' हेवय धार ४शन 'उपवायसभाए' Suyात समाना पुरथिमिल्लेणं दारेणं निगच्छई। पूर्वना पाया त मानीया. त्यांची ना जाने - , भगवतीले चर्तते 'तेणेव तव तस्मिन्नेव प्रदेशे 'उवागच्छ' उपागम्छति, 'उवागच्छिता' उपागम्य 'फलिहरयणं परिघरत्नं तमामकाऽविशेष 'परामुराई परामशति गृहति 'एगे अबीए' एकः अद्वितीयः सहायाभावात् बहुपरिवारत्वेऽपि विवासितसहायाऽ. भावाद एकत्यव्यवहारः अतएव अद्वितीयः शिशोरस्यापि द्वितीयस्याभावान् 'फलिहरयणमायाय परिषरत्नमादाय-परिघरत्ने गृहीत्या 'महया अमरिसं' महा. मर्प प्रचण्डको परोत्कर्षासहिष्णुस्वरूपम्, वहमाणे' बहन धारयन 'चमरचंचाए रायहाणीए' चमरचञ्चायाः राजधान्याः मज्झं मज्झणं' मध्यं मध्येन मध्यभागेन में 'सुहम्मा सभा' सुधर्मा नामको सभाधी 'जेणेय चोप्पाले पहरण कोसे और जहां चतुप्पाल नामका अस्त्रागार था तेणेव उवागच्छह वहां पर गया । 'उधोगच्छित्ता' वहां जाकर उसने 'फलिहरयणे परिघरत्न नामक अस्त्रविशेषको 'परामुसई' उठाया । 'एगे अबीए' वह यद्यपि अनेक परिवार से युक्त था तो भी विवक्षित सहायककी उसने उस समय सहायता नहीं ली इस कारण यहां उसे 'अकेला' ऐसा कहा गया है तथा-'अबीए' इस पद द्वारा सूत्रकारने यह प्रकट किया है कि उस समय एक शिशुको भी उस अवस्थामें उसने अपने साथ नहीं लिया इस तरह यह एकाकी और अद्वितीय होकर 'फलिहरयणमायाय' परिघरत्नको लेकर 'महया अमरिसं' परोत्कर्ष को नहीं सहन करने रूप प्रचण्ड क्रोधको 'वहमाणे' धारण करता हुआ यह 'चमरचंचाए रायहाणीए' चमरचंचा नामक अपनी राजधानीके 'मज्झं मज्झेणं मध्यभागसे होकर णिगरछह, नीकला 'णिग्गच्छित्ता' 'जेणेव मुहम्मा सभा' या सुपी नामनी सा त, जेणेव चोप्पाले पहरण- कोसे' ते समामi orii errule नाभर्नु शस्त्रागार तु 'तेणेव उवागच्छइ' त्या ते भयो. 'उबागच्छित्ता' त्यां धन तेणे 'फलिहरयणं' परिधरन नामर्नु मस 'परामुसई' यु. 'एगे अवीए' ले ते धष्णा माटा परिवारवाणी तो तो veg तर तेगांधी ना ! साय सीधी नहा, 'अबीए' तेरी ते वमत से બાળકને પણ સાથે લીધું ન હતું, આ રીતે એકલે અને કઈ પણ "સાથીદાર विनानी त “परिधान नाभर्नु. शख. હાથમાં पाप' (अन्यनीति) सहन न याने २६ उत्पन्न यये धने 'वहमाणे धार शन-2a 3 अतिशय धापेशा भावाने ते 'चमरचंचाए रायहाणीएं' AWAR Portfit 'मझ मझेणे' मय म 'णिगच्छइ SA HIGH साधन 'महया अमरिस - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. २ सु. ७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४१७ 'णिग्गच्छई' निर्गच्छति, "णिग्गच्छित्ता' निर्गत्य 'जेणेव' यौव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'तिगिच्छकूडे तिगिच्छिकूटः तनामकः 'उप्पायपन्चए' उत्पातपर्वतो वर्तते 'तेणेव' तव तस्मिन्नेव प्रदेशे 'उवागच्छई' उपागच्छति, 'उवागच्छित्ता' उपागत्य 'जाव-दोचं पि' यावद्वितीयमपि वारं चिकीर्पितरूपनिर्माणार्थ 'वेउ- चियमुग्याएणं' वैक्रियसमुद्घातेन 'समोहणई' समवहन्ति-समुद्घातं करोति, 'समोहणित्ता' समवहत्य-समुत्यातं कृत्वा यावत्करणाव विकुर्वणाशक्त्या प्रथम- चैक्रियसमुदघातेन समवयातद्वारा निजात्मप्रदेशस्थितजीर्णस्थूलपुद्गलानां संहरणादि संग्राह्यम् । ततः संखेज्जाई' संख्येयानि 'जोयणाई' योजनानि 'जाव- उत्तरविउन्विभवं' यावत्-उत्तरवैक्रियरूपम् 'विकुन्नइ' विकुति-विकुर्वणा- निकलकर 'जेणेव'जिस प्रदेशमें 'तिगिच्छकृडे' तिगिच्छकूट नामका उपाय पञ्चए' उत्पात पर्वतथा 'तेणेव उवागच्छद' वहां पर पहुँचा 'उवगछित्ता' वहां पहुँच कर 'जाव दोचपि' यावत् द्वितीय चार भी-इच्छित रूप बनानेके लिये 'वेबियसमुग्घाएणं वह वैक्रिय समुद्धातसे समोहणई' समवहत हुआ-अर्थात् उसने समुद्धात किया, यहां जो यावत् शब्द आया हैं इससे यह बात प्रकट की गई है कि जब उसने प्रथम समुद्धात किया था. इसमें इसने आत्मप्रदेश स्थित जीर्ण स्थूल पुद्गलों का संहरण आदि कार्य किया बाद में उसने दुवारा वैकिय समुद्धात किया इसमें उसने इच्छितरूपो का निर्माण किया। इस तरह इच्छितरूप का निर्माण कर उसने उस रूप को संख्यात योजन तक का बनाया यही यात 'संखेनाइं जोयणाइं इस पद द्वारा प्रकट की है। यहां जो 'जाव' पद आया है उसमे यह बात प्रकट की गई है कि जब ५च्या. त्यांची नाजान जेणेवर या तिगिच्छकूडे' ति२७३८ नामना 'उप्पायपचए' पात पति मावेश तो 'तेणेव उवागच्छइ' त्या पश्या. 'उवागच्छित्ता' यi rep 'जाव दोचंपि वेउव्वियसमुग्याएणं समो. हणइ' "ते मी पावैठिय सभुधात ध्या" त्यां सुधार्नु समस्त ४यन ड ४२j महा “जाव (प-त)" ५४ माश्यु छ तनाव वात मतावामा भावी કે તેણે પહેલી વાર સમુદઘાત કરીને આત્મપ્રદેશમાં રહેલા જીણું સ્થૂલ પુગલોનું સંહરણ આદિ કર્યું હતું. ત્યારબાદ તેણે બીજી વાર વૈક્રિય સમુઘાત કર્યો. તે સમૃદુ- धात बारा ते 91 ३यानु निभा र्यु: 'संखेज्जाई जोयणाई ति३५नु નિમણુ કરીને તેણે તે રૂપને અસંખ્યાત જનનું બનાવ્યું. આ રીતે બીજી વખત વૈક્રિય સમુદઘાત કરીને ઉત્તર ક્રિય રૂ૫ બનાવ્યા પહેલાં તેણે આત્મપ્રદેશની દંડ , ४१८ भगवतीसरे करोति, यावत्करणात् दण्डनिःसारणादिकं कृत्वा इति संग्राह्यम् , 'ताए उबिहाए' वया उत्कृष्टया गत्या 'जाव-जेणेच' यावत् यौव यस्मिन्नेव स्थाने यावरक- रणात् 'त्वरितया चपलया' इत्यारभ्य 'गत्या' इत्यन्तं संग्राहाम् , 'पुढविसिला पट्टए' पृथिवीशिलापट्टका, 'जेणेव ममं अंतिए' यगेव ममान्तिकं यस्मिन्नेव स्थाने अहं (महावीर)स्थित आसम्, 'तेणेय' तव तस्मिन्नेय मदेशे 'उवागच्छति' उवागच्छति-समीपमागच्छति, उपागत्य च 'मम' माम् 'महावीरं 'तिकसुत्तो' त्रिकृत्वः त्रिवारम् 'आयाडिणपयाहिणं' आदक्षिणमदक्षिणां 'करेइ करोति 'जाव- नमंस्सित्ता' यावत् नमस्यित्वा एवम् वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी' अवादीत् , उसने दुपारा चैक्रिय समुद्धात फर उत्तर वैकियरूप का निर्माण किया तो इसके पहिले उसने अपने आत्मप्रदेशों की रचना दण्ड आदिरूप में की थी, यह यात पीछे के प्रकरणमें स्पष्ट की जा चुकी है। 'ताए उमिटाए' इस प्रकार जय वह संख्यात योजन तक का विस्तार वाला अपना उत्तर क्रियरूप निर्मित कर चुका-तब वह देवगति प्रसिद्ध उस उत्कृष्ट गति द्वारा 'जाच जेणेव' यावत्- जहां 'पुढविसिलापट्टए' पृथिवी शिलापट्टक था और 'जेणेव ममं अंतिए महावीरस्वामी कहते है कि हे गौतम ! जहां पर मैं था 'तेणेव उवागच्छ।' वहाँ आया! यहाँ यावत् पदसे गति के त्वरित चपल' आदि विशेपण ग्रहीत हुए हैं। मेरे पास आकर 'ममं तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ' उसने मेरी तीन बार प्रदक्षिणा की 'जाव नमंसित्ता' यावत् नमस्कार कर 'एवं वयासी' वह इस वक्ष्यमाण આદિ રૂપે રચના કરી હતી. સમુદઘાતને વિષય આગળના પ્રકરણમાં સ્પષ્ટ સમજા- વવામાં આવે છે. તેથી અહીં તેનું વધારે વિષે વિવેચન કર્યું નથી હવે વેસૂત્રકાર એ બતાવે છે કે અસંખ્યાત યોજનપ્રમાણ વૈક્રિયરૂપનું નિર્માણ કરીને તેણે શું કર્યું. ત્યાર HIE Sre, परित मा विशेष गाथा 'जाव जेणेव पुढविसिलापट्टए जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छइ' सुसुभा२५२ नगरना उधानमा, मोक्ष નીચેની જે શિલાપર હું બારમી ભિક્ષુ પ્રતિમાની આરાધના કરતે હતા, ત્યાં તે મારી પાસે આ (કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અમર ઘણું તેજ ગતિથી મહાવીર પ્રભુ પાસે પહોંચ્યો. તે વખતે મહાવીર ભગવાન અમનું વ્રત કરીને બારમી ભિક્ષુ પ્રતિમાનું त्या माराधन ४२al sit). भारी पासे भावाने ते 'ममं तिक्खुत्तो आयाडिणं पयाहिणं करेइ' र पार भारी महाक्षe!! ४२१. 'जाव नमंसित्ता' भने नभार ४शन एवं वयासो' मा प्रमाणे अg मी 'जाव' ५६था 'शिरसावन .

, प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. २ सू०७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४१९ यावत्पदेन शिरसावर्त मस्तके अञ्जलिं कृत्वा इत्यादि 'वंदइ, नमसइ, बंदित्ता' इविसंग्राह्यम् , महावीरम्मति चमरस्य निवेदनमकारमाह-'इच्छामि णं भंते !' इत्यादि । इच्छामि खलु भगवन् ! 'तुम्भं त्वाम् 'नीसाए' निश्रया आधारेण 'सकं देविंद देवराय' शक्रं देवेन्द्र देवराजम् 'सयमेव अचासाइत्तए' स्वयमेव अत्याशातयितुम् अपमानयितुम् , इच्छामीति पूर्वेणान्वयः 'तिकटु' इति कत्वा एवं विचार्य अवधार्य 'उत्तरपुरथिम' उत्तरपौरस्त्यं 'दिसीभार्ग' दिग्भागम् इशाण- कोणम् 'अबकमेइ' अपक्रामति गच्छति, अपक्रम्य-गत्वा 'वेउबिअसमुद्घा- एण' क्रियसमुद्घातेन 'समोहणइ' समवहन्ति वैक्रियसमुद्घातं करोति 'समो- हणित्ता' समवहत्य च 'जाव-दोच्चपि' यावत् द्वितीयमपि वारम् 'वेउविभ प्रकार से कहने लगा-यहां यावत् पदसे 'शिरसावत मस्तके अंजलिं कृत्वा वंदइ नमंसह चंदित्ता' इस पाठका ग्रहण किया गया है । अब चमरने महावीर से क्या निवेदन किया सो सूत्रकार कहते हैं कि 'इच्छामि णं भंते' इत्यादि उसने प्रभु से इस प्रकार कहा 'भंते' है भदन्त ! 'तुम्भं नीसाए' आपके आधार से 'देविंदे देवरायं सर्क' देवेन्द्र देवराज शक को 'सयमेव' मैं अकेला ही 'अच्चासाइत्तए' उसकी शोभा से भ्रष्ट करना 'इच्छामि' चाहता हूं! अर्थात् विना किसी दूसरेकी सहायता लिये मैं अकेला ही केवल आपका शरणा लेकर इन्द्र- शक को अपमानित करना चाहता हूँ ! 'त्तिक?' इस प्रकार कहकर वह 'उत्तरपुरस्थिमं दिसीभागं अवक्कमइ' ईशान कोण की ओर वहां से गया और वहां जाकर उसने 'उब्धियसमुग्घाएणं, वैक्रिय समुद्घात से अपनेको 'समोहणइ' समवहत किया-अर्थात् वहां जाकर उसने वैक्रिय समुद्घात किया। 'समोहणित्ता' वैक्रियसमुद्- मस्तके अंजलिं कृत्वा वंदइ नमसइ, वंदित्ता' मा पानी समावेश ४२वामा આવ્યું છે. ચમરે મહાવીર પ્રભુ પાસે શું નિવેદન કર્યું તે સૂત્રકાર પ્રકટ કરે છે- 'इच्छामि गं भंते' 3 महन्त ! 'तुम्भं नीसाए' मापनी निभायी साधना माश्रय सधन देविदं देवराय सव' हेवेन्द्र राय ४२ 'सयमेव ४ सार 'अञ्चासाइत्तए' नी माथी भ्रष्ट ४२वानी-तेन परास्त ४२वानी ४२४ा रामु छु। કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે મહાવીર પ્રભુને આશ્રય લઈને-બીજા કોઈની પણ મદ વિના, તે એકલો જ શકેન્દ્રને અપમાનિત કરવાની ઈચ્છા રાખતા હતા. त्तिक? भा प्रभार सीने ते 'उत्तरपुरत्थिमं दिसी भागं अवकमइ' यान आभा याय! गयो त्यi or 'वेउब्वियसमुग्धाएणं समोहण' त यि सभुधात 3 . १ . ४२० अमेवतीसरे समुग्धाएणं' क्रियसमुदघातेन 'समोषणा' समयान्ति, यावत् पदेन 'संखेसाई जोयणाई दंडे निस्सारद, तं रयणाणं नाव रिहाणं अहा वायरे पोग्गले परिसाग अहामुद्दमे पोग्गले परियोइसि' संख्येयानि योजनानि दण्डं निमजति तद रत्नानां यावत् रिटानां यथा पादरान् पुद्गलान परिशातयति यथा यक्ष्मान् पुद्गलान् पर्यादत्ते' इति संग्राह्यम् , समुद्घातनिर्मितवस्तुमाह-'एगं मई' एका महतीं विशालां घोरां हिंस्ररूपाम् यतः 'घोरागार' घोराकारी चोराकृति 'भीमं भीमा भयङ्करा विकरालत्वेन भयोत्पादिकाम् यत: 'भीमागारभीमाकाराम भयङ्कराकृतिम् भयजनकाक्रतिम् 'मामुरं' भास्वरां दीप्ताम् 'भयाणीय' भयानीता घात करके 'जाव दोच्चंपि' यायत उसने द्वितीय पार भी 'वेउन्विय. समुग्घाएणं' चैकियसमुद्घात से अपने आपको 'समोहणई' सम. वहतकिया चैक्रिय समुद्घात से युक्तकिया-यहां यावत् पदसे 'संखेनाइ जोयणाई दंड निस्सरह, तं रयणाणं जाव रिहाणं अहायायरे पोग्गले परिसाडेह, अहासुद्धमे पोग्गले परिपाइह इस पाठका ग्रहण किया गया है। इस पाठ गत पदोंका अर्थ पीछे लिखी जा चुका है। चैक्रिय समुद्घात दारा उसने किस वस्तुका निर्माण किया इस बात को सूत्रकार करते हैं कि-'एगं मह' इत्यादि उस चमरने वैक्रिय- समुद्घात दारा 'एग महं' एक बड़े भारी विशाल शरीरका निर्माण किया। यह निर्मित विशाल शरीर कैसा था-इसी बात को विशे- पणों द्वारा प्रकट करते हुए सूत्रकार कहते हैं। 'घोरं घोर था हिंस्र- रूप था, क्यों कि 'घोरागारं इसका आकार घोर था-विकराल था। 'भीम' भीमरूप था 'भीमागारं भीम (भयंकर) आकारवाला था विक- 'समोहणित्ता' मे मत ४५ समुधात ४५ पछी “जाव दोचंपि" मीपार पर ते "वेचियसमुग्याएणं" tart andने यिसभुधातथा 'समोहणइ' युत री. [ (पर्यन्त) ५४थी मायने। सूत्रपा 98 3रायो छ- 'संखेज्जाई जोयणाई दंडं निस्सरइ, तं रयेणाणं जाव रिठाणे अहावायरे पोग्गळे परिसा. डेइ, अहासुहुमे पोग्गले परियाइइ' मा सूत्रमा भारतi wali मा આવી ગયા છે. હવે સૂત્રકાર એ બતાવે છે કે તેણે શૈક્રિય સમુદ્રઘાત દ્વારા કેવા રૂપની श्यना ४N एग मह ते मे धो विराट शरीरनु नि यु. सूत्रार नीयन विशेष त यि NR. परेछे 'चोर' a pind, 'घोरागारं वि भाRD तु, 'भीम' ते लाभ३५ (RA'३२) sd, भीमागार તેને આકાર ભયંકર હતું. તેની આકૃતિ ભયાજનક હતી કારણ કે તે વિકરાળ હતું.

प्रमेयंचन्द्रिकाटीका श. ३ उ.२ २.७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४२१ भयम् आनीतं यया सा तो भयानिकां 'गंभीर' गम्भीराम् विकीर्णावयवस्वाद 'उत्तासणियं' उत्रासनिकाम् , अत्यन्त प्रासनिकाम् स्मरणेनापि उद्वेगौत्पादि- काम् ‘कालट्टरत्तमासरासिसंकासं ' कालाधरात्र-मापराशिसंकाशाम् तत्र काल रात्रि मध्यरात्रिवत् तथा मापराशिवच्चात्यन्तकृष्णवणां 'जोयणसयसाहस्सीय' योजनशंतसाहस्रिकाम् लक्षयोजनममाणदीर्याम् 'महायोंदि' महाबोन्दीम् विशालतनुम् 'विउच्चई विकुर्वति वैक्रियसमुद्घातेन समुत्पादयति 'विउवित्ता' विकुर्वित्वा विकुर्वणया उपयुक्तवैक्रियविशालशरीरं निर्माय 'अफफोडेइ' आस्फो- टयति करास्फोटं करोति - परस्परहस्तद्वयाघातेन विस्फोटध्वनिमुत्पादयति राल होने के कारण भयोत्पादक था-क्यों कि उसकी आकृति भय. जनक थी। 'भासुर भास्वर दीप्त था 'भयाणीयं' और भय जिससे जीवोंको प्राप्त हो ऐसा था अर्थात् भयानक था 'गंभीर' विकीर्ण अवयवरूप होने से गंभीर था, 'उत्तासणिय' अत्यन्त प्रासजनक था स्मरण करने से भी उससे उद्वेग उत्पन्न होता था-ऐसा था 'काल. रत्तमासरासिसंकासं' कालरात्रि की मध्यरात्रि के समान तथा माप-उडद-राशि के समान अत्यन्त कृष्णवर्ण वाला था, 'जोयण- सयसाहस्सीय' एकलाख योजन प्रमाणतक वह दीर्घ-लंया था, ऐसे 'महा चोदि विशाल शरीर का उसने 'विउव्वई वैक्रिय समुद्धात द्वारा निर्माण किया। 'विउन्चित्ता' विकुर्वणासे उपयुक्त विशाल वैक्रियक शरीर का निर्माण करके 'अप्फोडेइ' उसने परस्पर दोनों हाथों के आघात से विस्फोटरूप ध्वनिको उत्पन्न किया-अर्थात् जिस प्रकार अखाड़े में उतरने पर पहिलवान लोरा अपने दोनों हाथों की बांहों को भुजाओंको ठोकते हैं उसी प्रकार से इसने भी अपने दोनों 'भासुर' ते भा२१२ हात हतु, 'भयाणीयं ते भयान स्तु, 'गंभीर.' वि. श्री भक्य५३५ सापायी मार स्तु, 'उत्तासणीय' ते अत्यंत श्रासनं तु- तेने या ४२वाथी मनमा ३२ लाने मे स्तु', 'कालरत्तमासरासिसंकास' am રાત્રિની મધ્યરાત્રિના જેવું તથા અડદને ઢગલા જેવું અતિશય શ્યામવર્ણનું હતું. 'जोयणसयसाहस्मीयत मे an योनीमावास्तु. मेवा 'महावीदि' पि२८ AN२ तेथे 'विउबई वैश्यि समुधात ARE नियु". 'बिउबिना' सेवा पि२८ २५३५नु नि ४ाने 'अप्फोठेइ' ते ने 4 42 तनी गन्न ભુજાઓ પર થાપટે લગાવી. જેવી રીતે માલલેકે કુસ્તી કરતી વખતે તેમના બને હાથ વડે બને ભુજઓ પર થાપ લગાવે છે, એવી રીતે તેને પણ કાને હાથવટ ४२२ भगवती 'वागा' बल्गति कुर्दति, 'गाई' गर्ननि-मेघयद शन्दकरोति 'पहेसिभं करा' हयोगितं करोति घोटका रेपणां करोति 'स्थिगुलगुलाइभं करेई' इस्तिगुरू- गुलापितं फरोति, इस्तिपत चीत्कारशन्दं करोति रयणघणाइभं करेइ' रथयन घनायित फरोति रथयन् घनयनशन्दाचारयति 'पायदपरगं फरेइ' पाददर्दरकं फरोति चरणेन भूमिमाटपनि भूमिचवेढयं दला भूमिचपेटां ददाति भूमि करा. भ्यामास्फोटयति 'सीटणादं नदर सिंहनादनदति-सिंहनादं करोति 'उच्छोलेड' उच्छलति-अग्रतो मुखांचपेटां ददाति उत्फालनं करोति या ऊर्ध्वमुत्पत्तीत्यर्थः पछोले प्रचलति पृष्टतो मुखां नपेटां ददाति अधिःपतति वा विवई त्रिपदी विपदिकाम् "छिदइ' छिनचि प्रोटयति मल्लइव रगभूमौ त्रिपदीच्छेदं करोति 'वाम- भुभं' वाम भुजम् 'ऊसयेइ' उच्ट्रपति-ऊचे मसारयति 'दाहिणहत्यपयेसिणीए' हाथों को यांहोको भुजाओं को ठोका 'चग्गइ' और कुंदा-ऊपरकी और उछला 'गजई मेघ के समान उसने ध्वनि-गर्जना की। हय हेसियं करेह' घोडे की तरह यह हिनहिनाया 'इत्थिगुळगुलाइयं करेह' हस्ती के समान उसने चीत्कार किया-अर्धात्-हाथी के जैसा वह चिंघाड़ा 'रहघणघणाइयं करेइ' रथ के समान घन घन शब्दका उसने उच्चारण किया । पायददरगं फरेइ' चरण से भूमिको ताडित किया अर्धाद-दोनों पैरों को उसने जोर से जमीन के ऊपर उठाकर पटका 'भूमिचवेडयं दलयइ' हाथ से भूमि का आस्फालन किया 'सीहनाद नदइ' सिंहनाद किया अर्थात् शेर की तरह दहाडा अर्थात् गर्जा 'उच्छोलेइ' ऊंचे उछला 'पच्छोलेइ' ऊँचे से नीचे गिरा 'तिपदी छिदई' रंगभूमि में मल्लकी तरह उसने त्रिपदिका का छेदन किया 'वाम भुयं ऊसवेह' वायें हाथको ऊपर पसारा दाहिणहत्यपदेसिणीए' दाहिने तनी मन्न मुन्नमा ५२ थापटी वी; 'वग्गइ' त ५२ना माg Bri ash, 'गज्जइ' भेना की गई ना ४१, यहेसियं करेइ त पानी भयो, 'हथिगुलगुलाइयं करेइ' ते साथीना ने यी ४२वा सा-या रहघणघणाइयं केरड, उत! २५ वी धारा ४२ छे मेवी पण ते ४२१॥ यो. 'पायदद्दरगं करेइ' ते मन्ने ५गने यी मीन ५२ ५८४q! Hisया 'भूमिव वेडयं दलयइ तेथे तेना भान ५२ ५४ावा भांडया, 'सिंहनादं नदइ' तब नापी Mat BN. 'उच्छोलेइ', ये Guये.. 'पच्छोलेइ' अयया नीने प्यो, 'तिपदी छिंदइ म भभूमिमा निalk छन ४३ छ तेभ तर विहानुन र्यु: 'वामं भूयं ऊसवेड त म सायने या यों, दाहिणहत्यपदेसिणीए જમણા હાથની તર્જની અને ૪ अंगुट्ठणहेणय वि . .

अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू. ७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४२३ दक्षिणहस्तमदेशिकया दक्षिणकरतर्जन्या'अंगुट्टणहेण य वि'दक्षिणहस्ताङ्गुष्टनखेन चापि 'तिरिच्छमुई तिर्यग्मुखम् वक्रमुखम् 'विडंबेइ' विडम्बयति-विडम्बना विपयी फरांति 'महया महया' महता महता 'सद्देणं' शब्देन अत्युच्चस्वरेण 'कलकलरवेणं' कलकलरवं कोलाहलशब्द 'करेइ' करोति 'एगे' एका एकाकी बहुपरिवारसत्वेऽपि विवक्षितसहायाभावात् , अतएवाह-'अबीए' अद्वितीयः द्वितीयरहितः अपरस्या- भकस्याप्यभावात्, 'फलिहरयणमायाय' परिधरत्नमादाय 'उडूं' ऊर्ध्वम्-'वेहायस' विहायसि आकाशे 'उप्पईए' उत्पतितः ऊर्ध्वगतः 'खोभंते चेव ' क्षोभयन चैव विक्षोभमुत्पादयन् चैव 'अहोलोअं' अधोलोकम्, 'कंपेमाणे च मेइणीयलं' कम्पयंश्च मेदिनीतलम् पृथिनीतलम् 'आकडंतेव' आकर्षयन्निव आकृष्टं कुर्वन्निव 'तिरियलो' हाथकी तर्जना से और 'अंगुट्ठणहेण य वि' दाहिने हाथ के अंगुठा के नख से 'तिरिच्छमुह विडंवेइ' उसने अपना तिरछामुख कर उसे विडम्बना का विषय बनाया-अर्थात् क्रोध की स्थिति में ऐसा होता है कि मुंह मरोड़ लोग दाहिने हाथ के अंगुष्ट को ढोडीपर और तर्जनी अंगुली को ऊपर के होठ पर रखलेते हैं ऐसा ही इसने किया 'महया महया सद्देणं कलकलरवेणं करेइ बड़े जोर २ से शब्दोका उच्चारण करते हुए इसने बहुत भारी कोलाहल किया, एवं 'एगे' अकेला ही 'अवीए' साथ में किसी को भी न लेकर वह स्वयं फलिहरयणमायाय' परिघरत्न शस्त्रको लेकर 'उड्ड वेहायसं ऊंचे आ- काशमें 'उप्पइए' उडा, उडते समय उसने अपनी उड्डानसे 'खाभंते चेव अहोलोय' अधोलोकको क्षोभित कर दिया था 'मेइणीयलं च कंपेमाणे' मेदनीतलको कंपा दिया था आकडतेव तिरियलोयं' અંગુઠાના નખ વડે तिरिच्छमुई विडंवेइ' तेना ति२७. रेता મુખના વિડંબણા કરી. જ્યારે માણસને કેધ ચડે છે ત્યારે તે મોટું મરડીને જમણા હાથને અંગુઠ હડપચી પર અને તર્જનીને ઉપરના હોઠ પર રાખે છે. અમને પણ मेg on थु. 'महया महया सदेणं कलकलरवेणं करेइ' भने मेरे श्या भूभ 131 पारीने तेणे मारे तास भयावी भयो, भने 'एगे Aar, 'अवीए' धन पर साथ ही पिना, 'फलिहरयणमाया य' परिवरल शबने धारण ४ीन 'उड वेहायसं उप्पहए' मामा 2 Sal an-यो. ती मते तेनी तीन गतिया 'स्वोभंते चेव अहोलोयं अपार भी भाट भयो भयो, 'मेइणीयलं च कंपेमाणे घरात यु, ' आकड तेव तिरियलोय' नियत ' . , ४२१ नियंगलोफम् फोडेमागेव' स्फोटयभित्र विस्फोटित भित्र 'अंबरवलं' आकार शवलम् अन्तरिक्षम् , 'फत्यई कुत्रचित् 'गते' गर्जन-मेघवध्वनि कुन् 'क- स्थई' कुत्रचित् 'विज्जुयायंते' विद्युत्यमानः विधुदिव विधोतमानः 'कस्थई' क्वचित् 'वासं वासमाणे' वा वर्पन 'फत्यह' कुत्रचित् 'रयुग्याय' रजउद्यातम् धूलिसमूहम् 'पकरे माणे' भकुर्वन उपयन् 'कत्थई' कुत्रचिन् 'तमुक्काय' तम- स्कायम् अन्धकारपुअम् घोरान्धकारमिति यावत् 'पकरेमाणे' अकुर्वन-वाणमंतरे देवे यानन्यन्तरान् देवान् 'विनासमाणे' चित्रासयन् प्रासमुत्पादयन् 'जोर सियेदेवे' ज्योतिपिकान् देवान तेगास्वरूपान् चन्द्रसूर्यग्रहनक्षत्रताराभिधान देवान् 'दुहा' द्विधा 'विभयमाणे विमनन् द्विभागस्थान् कुर्वन् 'आयरखे देखें। आत्मरक्षकान देवान् 'विपलायमाणे' विपलायमानः विपलायमानान् ‘फलिहर- तिरंगू लोकको खंचसा लिया धा 'अयरतलं फोडे माणे व मानो आकाशको फोड रहा था इस तरहसे अधोलोक, मध्यलोक और अन्तरिक्षको करते हुए उसने 'कत्थड' कहीं पर तो 'गज्जते' मेघकी ध्वनि के समान गर्जनाफी 'कत्थई' कहीं पर वह 'विज्जुपायंते' विजली के जैसा चमकिला 'कत्थई' कहीं पर वह 'वासं वासमाणे' पृष्टि बनकर वरसा 'कत्थई' कहीं पर 'रयुग्घायं पकरेमाणे' उसने धूलिके समूह को उडाया 'कत्थई' कहीं पर 'तमुकायं पकरेमाणे' उसने गाढ अंध- कार के दृश्यको प्रकट किया, इस तरह से करते हुए उसने 'याणमंतरे देवे वित्तासमाणे वानभ्यन्तर दवौको घास उपजाया, 'जोइसिये देवे दुहा विभयमाणे' ज्योतिषक देवोंको तेज स्वरूप चन्द्र, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र और तारोंको दो भागमें स्थापित किया, 'आयरक्खे देवे आत्मरक्षक देवोंको 'विपलायमाणे, भगाया इस तरह करता हुआ नये अयान गयो 'अंघरतलं फोडेमाणे' ये माशन तो तर यीशन नाम्यु. मयाas, (alsaix भने भाशनी परात ६ ४२नारा त कत्थइ गज्जंते स्थणे मेघना की गना श. : कस्थइ विज्जुयायंते' is स्थगे विजाना वो यमा ध्यो, 'कत्यई वासंवासमाणे स्थणे १२सा १२सा०ये, 'कत्थइ रयुग्धायं पकरेमाणे 15 व्या धूाना जाटाटा या, 'कत्यइ तमुक्कायं पकरेमाणे या त 16 असर पे ध्ये. शेते यात ४२ ते भाग 42. तना भाभा 'वाण मंतरे देवे वित्तासमाणे ' तेथे पान०यन्त२ वान डरान यो, जोइसिये देवे दुहा विभयमाणे ज्योतिषी वान, २६, सूर्य, अंडा, नक्षत्र १३५ .

प्रमेयचदिन्का टीका श.३ उ. २ सू. ७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४२५ यणं' परिघरत्नम् 'अंवरतलंसि' अम्बरतले 'वियट्टमाणे वियदृमाणे' व्यावर्तयन् व्यावर्तयन् पौनः पुन्येन भ्रामयन् 'विउन्माएमाणे विउन्माएमाणे विभ्राजयन विभ्राजयन् विशेषेण वारं वारं घोतयन् 'ताए उक्किटाए' तया कयापि विल- क्षणया उत्कृष्टया उत्कर्षशालिन्या गत्या इति शेपः 'जार तिरियमसंखेजाणं' यावत्-तिर्यग् असंख्येयानाम् , यावत्करणात्-'त्वरितया चपलया' इत्यारभ्य 'गत्या' इत्यन्तं संग्राह्यम्, 'दीवसमुद्राणं' द्वीपसमुद्राणाम् 'मज्झ एउझेण' मध्य मध्येन मध्यभागेन 'बीइचयमाणे व्यतियजन् व्यतिक्रामन् निर्गच्छन् 'जेणेव' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेश 'सोहम्मे कप्पे' सौधर्मः । कल्पः, 'जेणेव' यौव यस्मिन्नेव स्थाने 'सोहम्मयटिसये' सौधर्मावतंसकं तनामक 'विमाणे' विमानम् , 'जेणेव' यत्रौत्र यस्मिन्नेव स्थले 'मुहम्मा सभा' मुधर्मा सभा 'तेणेब' तर्गव 'उवागच्छइ' उपागच्छति उपागतः तत्रोपागत्य च 'एगं पाय' एक पादं वह 'अंबरतलंमि' आकाशतलमें 'फलिहरयणं' अपने परिघरत्न नामक शस्त्रको 'वियदृमाणे २ वार २ घुमाता हुआ उसे 'विउन्भायमाणे२' बार२ उसे विशेषणरूपसे चमकाता हुआ 'ताए उक्किट्ठाए' उस- चिलक्षण उत्कृष्ट 'गहए' गति द्वारा 'जाव तिरियमसंखेजाणं' यावत् तिर्यग् असंन्यात् 'दीवसमुदाण' द्वीपसमुद्रों के 'मझं मझेणं' बीचो बीचमें 'वीहवयमाणे' होकर निकला और 'जेणेच सोहम्मे कप्पे' जहाँ सौधर्मकल्प था 'जेणेव सोहम्मवडिसए विमाणे' जहां सौधर्मावतंसक- विमान था जेणेव जहांपर 'सुहम्मा सभा' सुधर्मा सभा थी 'तेणेव उवागच्छइ' वहां पहुँचा, वहां जाकर उसने 'एग पागं' एक पैर को દેવેને તેણે બે ભાગમાં વહેંચી નાખ્યા, आयरक्खे देवे विपलायमाणे' मात्म२६४ हेवाने नसाडी भूश्या. मा शते 'अंबरतलं' मा पात भयावत 'फलिहरयणं वियदृमाणे२ विउन्भायमाणे भने तना परिधरत्नने 2411रे धुभा- qat भने यो त 'ताए उकिछार गइए' an a Gट गतिथा 'जाब ति- रियमसंखेज्जाणं तियाना असभ्यात 'दीयसमुदाणं मझ मज्झेणं बीइवयमाणे' दीपसमुद्रीनी येथी पसार यधने भागने मान 6341 बायो. 'जेणेव सोहम्मे कप्पे' २॥ शत eshi es ते ज्या सीधम वसा तु, 'जेणेव सोहम्मे वडिसए, बिमाणे' i wry arul सौधर्भावत: विमान तु, 'जेणेव मुहम्मासभा' तभार श्यामे सुधां समा हती तेणेव उवागच्छइ ? ત્યાં પહોંચી ગયા. ત્યાં જઈને તેણે શું કર્યું તે સૂત્રકાર બતાવે છે- અને ४२४ तिर्यग्लोफम् फोटेमागेव' स्फोटपभिव विस्फोटित भित्र 'परतलं' आका- शवलम् अन्तरिक्षम् , 'फत्यई कुत्रचित् 'गचं ते' गर्नन्-मेयवध्वनि कर्मन् ' स्थइ' कुत्रचित 'विज्नुपायंते' विधुत्यमानः विधुदिव विधोतमानः 'कस्थाई' पयचित् 'वासं पासमाणे' वर्षा वर्पन 'कत्यह' कुत्रचिन् ‘रयुग्याप' रजउद्घातम् धूलिसमूहम् 'पफरे माणे' मपूर्वन उट्टापयन् 'कत्यई' कुत्रचित् 'तमुक्कार्य तम स्कायम् अन्धकारपुअम् घोरान्धकारमिति यावत् 'पकरेमाणे प्रकुर्वन्-'दाणमंतरे देवे' यानन्यन्तरान् देवान् 'वित्तासमाणे वित्रासयन् प्रासमुत्पादयन् 'जोड़ सियेदेवे' ज्योतिपिकान् देवान तेजास्वरूपान् चन्द्रसूर्यग्रहनक्षत्रताराभिधान देवान् 'दुहा' द्विधा 'विभयमाणे' विभजन द्विभागस्थान् कुर्वन् 'आयरक्खे देवे' आत्मरक्षकान् देवान् 'विपलायमाणे विपलायमानः विपलायमानान् ‘फलिहर- तिरंगू लोकको खेचसा लिया था 'अयरतलं फोडे माणे व ' मानो आकाशको फोड रहा था इस तरहसे अधोलोक, मध्यलोक और अन्तरिक्षको करते हुए उसने 'कत्थड' कहीं पर तो 'गज्जंते' मेघकी ध्वनि के समान गर्जनाकी 'कत्थई' कहीं पर यह 'विज्जुपायते' विजली के जैसा चमकिला 'कत्थई' कहीं पर वह 'वासं वासमाणे' घृष्टि बनकर घरसा 'कत्थई' कहीं पर 'रयुग्घायं पकरेमाणे' उसने धूलिके समूह को उडाया 'कत्यह' कहीं पर 'तमुकायं पकरेमाणे' उसने गाढ अंध- कार के दृश्यको प्रकट किया, इस तरहसे करते हुए उसने 'याणमंतरे देवे वित्तासमाणे' वानव्यन्तर दौको त्रास उपजाया, 'जोइसिये देवे दहा विभयमाणे' ज्योतिपक देवोंको तेज स्वरूप चन्द्र, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र और तारोको दो भागमें स्थापित किया, 'आयरक्खे देवे' आत्मरक्षक देवोंको 'विपलायमाणे, भगाया इस तरह करता हुआ लोया गया 'अंवरतलं फोडेमाणे' ये माने तो तयार નાખ્યું. અલોક, તિર્યશ્લોક અને આકાશની ઉપરોક્ત દશા કરનારા તેણે કે, कत्थई. गज्जते । 1 स्थगे भवनावी ना ४. : कत्थइ विज्जुयायते' स्य Arilal वो यमा। या, 'कत्थई वासंवासमाणे हा रोध स्थगे १२साई १२साल्यो, 'कत्थइ रयुग्घायं पकरेमाणे' | tv rयामे पूजना गोटि या, 'कत्थइ तमुक्कायं पकरेमाणे' [ IS यामे ताड અંધકાર પિદા કર્યો. આ રીતે ઉત્પાત કરતે તે આગળ વધે તેના માર્ગમાં मंतरे देवे वित्तासमाणे'. ते पान०य-तर इवाने रान , 'जोइसिये देवे दुहा विभयमाणे ज्योतिषी हैवाने, ५६, सूर्य, si, नक्षत्र मा ३५ अमेयचदिन्का टीका श.३ उ. २ सु. ७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४२५ यणं' परिघरत्नम् 'अंबरतलंसि' अम्बरतले 'वियदृमाणे वियट्टमाणे' व्यावर्तयन् व्यावर्तयन् पौनः पुन्येन भ्रामयन् 'विउन्माएमाणे विउभाएमाणे विभ्राजयन् विभ्राजयन् विशेषेण वारं वारं द्योतयन् 'ताए उक्किद्वाए' तया कयाऽपि विल- क्षणया उत्कृष्टया उत्कपशालिन्या गत्या इति शेपः 'जात्र तिरियमसंखेजाणं' यावत्-तिर्यगू असंख्येयानाम् , यावत्करणात्-'त्वस्तिया चपलया' इत्यारभ्य 'गत्या' इत्यन्तं संग्राह्यम्, 'दीवसमुदाणं' द्वीपसमुद्राणाम् 'मझ मुझेण' मध्य मध्येन मध्यभागेन 'बीइवयमाणे' व्यतिवजन् व्यतिक्रामन् निर्गच्छन् 'जेणेय' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'सोहम्मे कप्पे' सौधर्मः । कल्पः, 'जेणेव' यौव यस्मिन्नेव स्थाने 'सोहम्मयहिंसये सौधर्मावतमकं तन्नामकं 'विमाणे' विमानम् , 'जेणेव यौव यस्मिन्नेव स्थले 'मुहम्मा सभा' सुधर्मा सभा 'तणेव' तच 'उवागच्छड़' उपागच्छति उपागतः तत्रोपागत्य च 'एग पाय' एक पादं वह 'अंबरतलंसि' आकाशतलमें 'फलिहरयणं' अपने परिघरत्न नामक शस्त्रको 'वियट्टमाणे २२ पार २ घुमाता हुआ उसे 'विउन्भारमाणेर' चार२ उसे विशेपणरूपसे चमकाता हुआ 'ताए उक्किाए' उस- विलक्षण उत्कृष्ट 'गइए' गति द्वारा 'जाय तिरियमसंखेजाणं' यावत तिर्यग् असंख्यात् 'दीवसमुदाण' द्वीपसमुद्रों के 'मज्झं मझेणं' बीचो बीचमें 'चीइवयमाणे' होकर निकला और 'जेणेव सोहम्मे कप्पे' जहाँ सौधर्मकल्प था 'जेणेव सोहम्मवडिंसए विमाणे जहां सौधर्मावतंसक- विमान था 'जेणेव' जहांपर 'सुहम्मा सभा' सुधर्मा सभा थी 'तेणेव उवागच्छई' वहां पहुंचा, वहां जाकर उसने 'एगं पायं' एक पैर को દેવેને તેણે બે ભાગમાં વહેંચી નાખ્યા, आयरक्खे देवे विपलायमाणे' भाभ२क्ष वान नाडी भूश्या. भा शते 'अंबरतलं' मा पात भयावतो फलिहरयणं वियट्टमाणे२ विउन्भायमाणे भने तना पश्धिनने ४२ धुभा- पतो भने यमापत ते 'ताए उकिटाए गइए' ती ते कृष्ट गतिथी 'जाव ति- रियमसंखेज्जाण' तियना सध्यात 'दीवसमुदाणं मझं मझेणं चीइवयमाणे' द्वीपसमुद्रोनी भ्यथी पसा२ थधने आणने मा 6341 माग्यो. 'जेणेव सोहम्मे कप्पे' मा शत ssti sat a rयां सौधम वसा तु, 'जेणेव सोहम्मे वर्डिसए विमाणे त प न्यो सौधर्मावत विभान तु, 'जेणेव सुहम्मासमा' तेभारे यामे सुधा सा ती 'तेणेव उवागच्छइ' त्यां पायी गया. त्या જઈને તેણે શું કર્યું તે સૂત્રકાર બતાવે છે- . . અને - ४२६ भगवाह 'पउमबरवेइमाए' पमबरनेदिकायाम पदमयरवेदिकोपरि कई करोति 'एगं. पाय' एक पादं समाए मुहम्माए समायां सुधर्मायां सुधर्मासमापां 'करे।' फरोति फलिहरयणेणं' परियात्नेन 'मध्या महया' महता महता 'सरे शब्देन घोपेण हुंकारेण 'विकसुत्तो' निकृत्वा निवारम् 'इंदकील' इन्द्रकीला तन्नामर्फ शमध्वजम् गोपुरकपाटयुगार्गलस्थानं या 'उडेइ' आफूटपति आकुट्टितं करोति आपातयति 'आउडिता' आफुटप च एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण 'वयासी' आदी 'कदिणं भो' कुन खलु भोः 'सरके देविदे देवराया' शको देवेन्द्रो देवराजो धर्तते ? 'कहिणं वाओ चउरासीइ सामाणिअसाहस्सीओ ? कुत्र खलु ताश्चतुरशीति सामानिकसाहस्न्यः ? चतुरशीतिसहस्रसंख्यकसामानिक- देवाः वर्तन्ते ! 'जाव कहिणं तामी चचारि चउरासीईओ' कुत्र खल्ल तायतस्रः चतुरशीतयः 'आयरक्खदेवसाइस्सीयो?' आत्मरक्षकदेवसाहस्यः पत्रिंशदधिक 'पउमवरवेड्याए' पनवर वेदिका के ऊपर 'करेइ रक्खा, और 'एग पास' एक दूसरे पैर को 'सुहम्माए सभाए' सुधर्मा सभा रखा, पाद में 'महया सण' पडे जोर की हुंकार करके 'फलिहरयणेणे' उसने परिधरत्नसे 'तिक्सुत्तो' तीन पार ईदकीले इन्द्रकील को इस नामक शक ध्वजको-अथवा-गोपुर के दोनों कपादों के अगला के स्थानको 'आउडेइ' ताडित किया 'आउडित्ता' ताडित करके 'एवं वयासी फिर उसने इस प्रकार कहा 'कहिणं भो। देविंदे देवराया सक्के' अरे ! देवेन्द्र देवराज शन कहां है ? 'कहि णं ताओ चउरासीइ सामाणिय साहस्सीओ चौरासी हजार उसके वे सामानिक देव कहां है ? 'जाव कहिणं ताओ चनारि चउरासीईओ' यावत् चार चौरासी हजार अर्थात ३३६००० तीन लाख छत्तीस हजार वे उसके "आयरक्ख- 'एग पाय पउमवरवेइयाए करेइ' तेशे मे 4 पावरव २ भने 'एगं पायं मुहम्माए समाए' मा सुपसिनामा भृध्या त्या 24 महया सद्देणं भतिशय था ४२ ४२ 'फलिहरयणेणं तिक्खुत्तो इंदकीलं आउडेह, ते તેના પરિણારત્ન નામના શસ્ત્રથી છેકીલ પર ત્રણવાર ફટકા લગાવ્યા. (શક્રધ્વજને ઈન્દ્રકાલ કહે છે. અથવા દરવાજાના અને કમાડેના આળિયાને પણ ઈકલ કહે છે. 'आउडित्ता एवं क्यासी' मा प्रभाव - ५२ ५AREER A मा प्रभार सु-कहिण भो! देविंदे देवराया सबके 24 हेवेन्द्र परा: ४ा छ-कहिणं ताओ चउरासीइसामाणियसाहस्सीओ?'ना८४००० चौरासीर सामानि वो या छ ? 'जाब कहिणं ताओ चत्तारि बउरासीईओ आयरक्खदेव . - - प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. २ मृ.७ चमरेन्द्रस्योत्पातक्रियानिरूपणम् ४२७ लक्षत्रयसंख्यकात्मरक्षकदेवाः क वर्तन्ते ? यावत्करणात् त्रयस्त्रिंशत् प्रायस्त्रिंशकदेवाः सोमादिचतुर्लोकपालाः अग्रमहिप्यश्च इत्यादि संग्राह्यम् , 'कहिणं ताओ अणेगाओं कुत्र खलु ताः अनेकाः 'अच्छराकोडीओ' अप्सरः कोटयः ? बिलसन्ति ! इति यूयं तान् सर्वान् दर्शयत ! इति रीत्या यं कमपि संबोध्य कथनानन्तरं स चमरः किं ब्रवीतीत्याह-'अज्ज इणामि, अन्ज वहेमि' इत्यादि । अघ हन्मि अधु- नैव हिनस्मि, अद्य व्यथयामि इदानीमेव पीडयामि 'अज्ज मम अद्य अधुनैव मम 'अवसाओ' अवशाः अनधीनाः 'अच्छराओं' अप्सरसः 'वसमुवणमंतु' वश- मुपनमन्तु अधीनतामागच्छन्तु ममाधीनता स्वीकुर्वन्तु 'त्तिक ' इति कृत्वा अनया रीत्या 'तं अणिसृ' ताम् कामपि अधमाम् अनिष्टाम् अनभीप्सिताम् 'अकंत' अकान्ताम् अकमनीयाम् 'अप्पियं' अप्रियाम् 'अमुभ' अशुभाम् अकल्याणकारिणीम् 'अमणुणे' अमनोज्ञाम् अमञ्चुलाम् 'अमणाम' अमनआम् मनसेऽरोचमाणाम् देवसाहस्सीओ' आत्मरक्षक देव कहां है । यहां यावत् शब्द से शक के ३३ तेत्तीस त्रायस्त्रिंशक देवोंका, सोम आदि चार लोकपालों का एवं सपरिवार अग्रमहिषियों आदि का ग्रहण किया गया है । 'कहिणं ताओ अणेगाओ अच्छराकोडीओ' कहां चे अनेक करोड़ अप्सराएँ विलास कर रही हैं ? हमें उन सयको तुम लोग बताओ-इस प्रकार चाहे जिस देव से उस चमरने कहा-और कहने के बाद ही उसने 'अन्ज हणामि' कहा कि-मैं आज उन सबको मार देता हूं 'अजव- हेमी' अभी ही उनका वध करता हैं। 'अज ममं-अवसाओ अच्छ- राओ' इस लिये जो अप्सराएँ मेरे आधीन नहीं हैं वे इसी वख्त मेरे 'वसमुवणमंतु' वशवर्ती बन जावे, तिकटु' इस रीति से 'तं अणिटुं अकंतं अप्पियं, असुभ, अमणुण्णं, अमणामं फरुसं गिरं निसि- साहस्सीओ?' तेना या२ यार्यासी ॥२ मेट 33९००० भाभ२क्ष । ४यां छे? मी 'जाव (प-त) पथी शहना 33 त्रायशि देवी, या२ पास, स. પરિવાર પટ્ટરાઓ વગેરેના વિષયમાં પણ પ્રકારના પ્રશ્નો સમજી લેવા. 'कहिणं ताओ अणेगाओ अच्छराकोडीओ तनी भने ४२।३ असरामेश्यां छ? तेन देव भन्यो , तेने समाधान तो साप्रमाणे प्रश्नो पूछया. 'अज हणामि' ई मारे ते सोने भारी नामाना छ, 'अज्ज वहेमि' सत्यारे भने १५ १२सानो छु: 'अन्ज ममं अवसाओ अच्छाओ' तामसरामा भारे अधीन नथी सो अत्यारे । 'वसमुवणमंतु' भारे मधान, ...य-भने मना पानी तरी २वारी a. 'त्तिक?' मा प्ररे तेथे 'तं अणिष्टुं अकंतं अप्पियं, -अमुभ, अम- . -- મા ४२८ - भगवीर श्रोतजनमनःमतिकूलाम् 'फरुसं' पपाम् कठोरां गिरं वाणीम् 'निसिइ' निःराजति उचारयति, अनया रीत्या सचमरः शक्रस्य आवासं सौधर्मकरप विमानमागत्य महोत्पातं करोति ॥ ० ७ ।। चमरपति शमस्य मनमोक्षणमगवस्तरणागमनवसभ्यता प्रस्तुगते- मलम्-तएणं से सक्के देविंदे, देवराया तं अणिटुं जाव अमणामं असुअपुवं फरुसं गिरं सोचा, निसम्म आसुरुत्ते, जार-मिसिमिसेमाणे तिवलिअं भिउडि निडाले साहटु चमरं असुरिंदं, असुररायं, एवं वयासी-हंभो ! धमरा ! असुरिंदा! असुरराया ! अपत्थिअपस्थिआ ! जाव हीणपुण्णचाउदसा ! अज न भवसि, न हि ते सुहमत्थी तिकटु तत्थेव सीहासणवरगए वज परामुसइ, तं जलंतं, फुडतं तडतडतं उक्कासहस्साई वि- णिमुअमाणं, जालासहस्साई, पमुंचमाणं, इंगालसहस्साई पवि- क्खिरमाणं पविक्खिमाणं, फुलिंगजालामाला सहस्सेहि चक्खु- विक्खेवदिट्ठिपडिघायं पि पकरेमाणं, हुअवहअइरेगतेयदिप्पं तं, जइणवेगं, फुल्लकिंसुयसमाणं, महब्भयं, भयंकरं चमरस्स असुरिंदस्स, असुररणो वहाए वजं निसिरइ, तएणं से असु- रइ' उसने उस अधम, अनिष्ट, अकमनीय, अप्रिय, अशुभ-अकल्याण- कारिणी-अमनोज्ञ-अमन्जुल, श्रोताजन के मन को अरुचिकारक, एवं कठोर वाणी का प्रयोग-उच्चारण किया। तात्पर्य-कहने का यह है कि इस रीति से उस चमरने शक आवासभूत सौधर्मकल्प विमान में आकर महाउत्पात किया ॥सू०७॥ गुण्णं, अमणाणं, फरुसं गिरं निसिरई' अधम, अनिष्ट, भभनीय (मसु४२), અપ્રિય, અશુભ, અમને, અમૃદુલ, અરુચિકર અને કઠોર શબ્દો બોલવા માંડયા. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે શક્રના સૌધર્મ દેવલોકમાં જઇને ચમરે ઉપર મુજબના ઉત્પાત મચાવ્ય સૂ૦ ૭ म.टीका श.३ उ.२ स. ८ शक्रस्य वज्रमोक्षणभगवच्छरणागमन निरूपणम् ४२९ रिंदे, असुरराया तं जलंतं, जाव-भयंकरं वज्जमभिमुहं आवयमाणं पासइ, पासित्ता झियाइ, पिहाइ, पिहाइ, झियाइ, झियावित्ता पिहाइत्ता तहेव संभग्गमउडविडए, सालंवहत्था- भरणे, उड्पाये, अहोसिरे, कक्खागयसेअं पिव विणिम्मुयमाणे विणिम्मुयमाणे, ताए उकिट्ठाए, जाव तिरियमसंखेज्जाणं दीव समुदाणं मझं मज्झेणं वीईवयमाणे२ जेणेव जंबूदीवे, जाव- जेणेव असोगवरपायवे, जेणेव मम अंतिए तेणेव उवागच्छइ, भीए, भयगग्गरसरे 'भगवं सरणं' इतिवुयमाणे ममं दोण्हं वि पायाणं अंतरंसि झत्ति वेगेण समोवडिए ॥ सू० ८॥ छाया-ततः खलु स शक्रो देवेन्द्रः, देवराजस्ताम् अनिष्टां यावत्-अमणा- माम् अश्रुतपूर्वा परुपां गिरं श्रुत्वा निशम्य आमुरुप्तः, यावत् मिसमिसयन् त्रिवलिको भृकुटी ललाटे संहृत्य चमरम् अमुरेन्द्रम् असुरराजम् एवम् अवादीत् 'तए णं से सक्के' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तए णं से सक्के देविंदे देवराया) तय वह देवेन्द्र देव- राज शक्र (तं अणिठं जाव अमणामं असुयपुग्वं फरसं गिरं सोचा निसम्म) उसके उन अनिष्ट यावत् मनको न रुचने वाले अभुतपूर्व कठोर वचनों को सुनकर और उन पर अच्छी तरह से ध्यान देकर अथवा उन्हें अच्छी तरह से ध्यान में लेकर (आसुरुत्ते) उसी समय एकदम क्रोधयुक्त हो गया (जाव मिसिमिसेमाणे) यावत् मिस- मिसाते हुए उसने (तिवलियं भिउडिनिडाले साह१ चमरं असुरिंदं 'तएणं से सक्के' या सूत्राथ:- (तएणं से सक्के देविंदे देवराया) हेवेन्द्र, देव२०४ २४, (तं अणिढे जाव अमणाम अमुय पुध्वं फरुसं गिरं सोचा निसम्म) तेन ते અનિષ્ટથી લઈને અરુચિકર પર્યન્તના વિશેષણવાળાં, પૂર્વે કદી પણ ન સાંભળવામાં આવ્યા હોય એવા કઠોર શખેને સાંભળીને અને તેને સારી રીતે મનમાં ઉતારીને (आमुरुत्ते ) मे सभये अतिशय अपायमान थ्यो. (जाव मिसमिसेमाणे) धियो धुवां वा यधन तेथे (विवलियं मिउडि निडाले साइटु चमरं अमरिंदै - ४२८ भारतीय श्रोहजनमनामविकूलाम् 'फरसं' पपाम् कठोरा गिरं वाणीम् 'निसिाइ निाराजति उचारयति, अनया रीत्या सचमरः सस्य आवास सौधर्मकरुप विमानमागत्य महोत्पातं फरोति ॥ ० ७ ॥ चमरमति शक्रस्य यजमोक्षगभगवरणागमनवक्तव्यता प्रस्तुगते- मुगलम्-तएणं से सक्के देविदे, देवराया तं अणिटुं जाय अमणामं असुअपुर्व फरुसं गिरं सोचा, निसम्म आसुरुत्ते, जाव-मिसिमिसेमाणे तिवलिअं भिउडिं निडाले साहटु चमरं असुरिंदं, असुररायं, एवं वयासो-हंभो ! घमरा ! असुरिंदा ! असुरराया ! अपत्थिअपस्थिआ ! जाव हीणपुण्णचाउद्दसा ! अज न भवसि, न हि ते सुहमत्थी तिकटु तत्थेव सोहासणवरगए वज परामुसइ, तं जलंतं, फुडतं तडतडतं उक्कासहस्साइं वि- णिमुअमाणं, जालासहस्साई, पमुंचमाणं, इंगालसहस्साई पवि- क्खिरमाणं पविक्खिमाणं, फुलिंगजालामाला सहस्सेहिं चक्खु- विक्खेवदिट्ठिपडिघायं पि पकरेमाणं, हुअवहअइरेगतेयदिप्पं तं, जइणवेगं, फुल्लकिसुयसमाणं, महन्भयं, भयंकरं चमरस्स असुरिंदस्स, असुररणो वहाए वजं निसिरइ, तएणं से असु- रई' उसने उस अधम, अनिष्ट, अकमनीय, अप्रिय, अशुभ-अकल्याण- कारिणी-अमनोज्ञ-अमन्जुल, श्रोताजन के मन को अरुचिकारक, एवं कठोर घाणी का प्रयोग-उच्चारण किया । तात्पर्य-कहने का यह है कि इस रीति से उस चमरने शक्र आवासभूत सौधर्मकल्प विमान में आकर महाउत्पात किया ॥सू०७॥ गुण्णं, अमणाणं, फरुसं गिरं निसिरई । अयम, मनिष्ट, अभिनीय (४२), એપ્રિય, અશુભ, અમg, અમૃદુલ, અરુચિકર અને કઠોર શબ્દો બોલવા માંડયા. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે શકના સૌધર્મ દેવલોકમાં જઈને ચમરે ઉપર મુજબ ઉત્પાત મચાવ્યું સૂત્ર . .

म.टीका श.३ उ.२ २.८ शक्रस्य वज्रमोक्षणभगवच्छरणागमन निरूपणम् ४२९ रिंदे, असुरराया तं जलंतं, जाव-भयंकरं वज्जमभिमुहं आवयमाणं पासइ, पासित्ता झियाइ, पिहाइ, पिहाइ, झियाइ, झियावित्ता पिहाइत्ता तहेव संभग्गमउडविडए, सालंवहत्था- भरणे, उड्डूंपाये, अहोसिरे, कक्खागयसेअं पिव विणिम्मुयमाणे विणिम्मुयमाणे, ताए उकिटाए, जाव तिरियमसंखेज्जाणं दीव समुदाणं मज्झं मझेणं वीईवयमाणे२ जेणेव जंबूदीवे, जाव- जेणेव असोगवरपायवे, जेणेव मम अंतिए तेणेव उवागच्छइ, भीए, भयगग्गरसरे ‘भगवं सरणं' इतिवुयमाणे ममं दोण्हं वि पायाणं अंतरंसि झत्ति वेगेण समोवडिए ॥ सू० ८॥ छाया-ततः खलु स शक्रो देवेन्दः, देवराजस्ताम् अनिष्टां यावत्-अमणा- माम् अश्रुतपूर्वां परुषां गिरं श्रुत्वा निशम्य आसुरुप्ता, यावत् मिसमिसयन त्रिवलिको भृकुटी ललाटे संहत्य चमरम् अमरेन्द्रम् असुरराजम् एवम् अवादीत् 'तए णं से सक्के' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तए णं से सक्के देविंदे देवराया) तय वह देवेन्द्र देव- राज शक्र (तं अणिढे जाव अमणामं असुयपुन्वं फरुसं गिरं सोचा निसम्म) उसके उन अनिष्ट यावत् मनको न रुचने वाले अभुतपूर्व कठोर वचनों को सुनकर और उन पर अच्छी तरह से ध्यान देकर अथवा उन्हें अच्छी तरह से ध्यान में लेकर (आसुरुत्ते) उसी समय एकदम क्रोधयुक्त हो गया (जाव मिसिमिसेमाणे) यावत् मिस- मिसाते हुए उसने (तिवलियं भिउडिनिडाले साहटु चमरं असुरिंदं 'तएणं से सक्के, त्यादि सूत्राथ:- (तएणं सक्के देविदे देवराया) हेवेन्द्र, देवरा २४, (तं अणि8 जाव अमणाम अमुय पुव्वं फरुसं गिरं सोचा निसम्म) तेना ते અનિષ્ટથી લઇને અરુચિકર પર્યન્ત વિશેષ વાળ, પૂર્વ કદી પણ ન સાંભળવામાં આવ્યા હોય એવા કઠોર શબ્દોને સાંભળીને અને તેને સારી રીતે મનમાં ઉતારીને (आमुरुत्ते ) मे सभये अतिशय उपायमान थयो. (जाव मिसमिसेमाणे) घया या या धन ते (विवलियं मिउडि निडाले साहटु चमरं अमुरिंद , . १३० भग भोः ! चमर ! अमरेन्द्र | अमरराज! ममायित प्रार्थक! यादव-जीवन चातुईश ! अध न भवसि, न हिते मुखमस्ति, इति कस्वा तत्रैव सिंहासनबर- गत्तो वनं परामशति तद्ग्वलन्तम् , स्फुटन्तम्-तडतडन्तम्, उत्तासहस्राणि विनिर्मुश्चन्तम्, ज्वालासहस्राणि प्रचन्तम् , रसाम्राणि प्रविकिरन्त, प्रविकिरन्तम्, स्फुलिङ्गज्यालामालासहसः चतुर्विक्षेपष्टिमविघातम्, अपि पर्व- असुरराय एवं चयांसी) निलिवाली भृकुटि को ललाट पर बहाकर असुरेन्द्र असुरराज उस चमरको इस प्रकारसे ललकारा (हं भी चमरा! असुरिंदा! असुरराया! अपत्थियपत्थिया ! जावहीणपुण्णचाउनमा अज न भवसि, न हि ते सुहमत्यि तिकटु तत्येव सोहासणवरगए चज्ज परामुसइ) अरे ओ असुरेन्द्र असुरराज चमर ! तू क्यों व्यर्थ में अपनी मौत अपने पास घुला रहा है-यावत् मुझे ज्ञान होता है कि तू हीनपुण्य चातुर्दशिफ है याद रख आज तेरा अस्तित्व तेरी कुशल नहीं है-इस प्रकार कह कर वहीं पर अपने उत्तम सिंहासन पर बैठे २ शमने वज्र को उठाया (तं जलंत, फुडतं, तडतडतं, उक्का सहस्साई विणिमुयमाणं, जालासहस्साई पमुंचमाणं इंगालसहस्साई पविक्खिरमाणं फुलिंगजालामालसहस्सेहिं चक्खुविश्खेवदिद्विपडिघायं पि पकरेमाणं' और उठाकरके उसने दीप्यमान, हुए, तड़तड़ अवाजवाले, हजारों उल्काओं को छोड़ने वाले, हजारों अग्नि की ज्वालाओं को प्रकट करने वाले, हजारों अंगारों को बार- असुरराय एवं वयासी) पाणमा ४२यलिया ५ मेवा शत प्राटि सीन वन्द्र ५२१४ यभरने प्रभारी ५४ार्या-(इं भी चमरा ! असुरिंदा! अमर राया ! अपत्थियपत्थिया ! जीव हीणपुण्याचाउदसा ! अन्न न भवसि, न हि ते सुहमत्थी तिकटु तत्थेव सीहासणवरगए वजं परामुसई ) भरे । અસુરેન્દ્ર, અસુરરાજ ચમર! તને મરવાની ઈચ્છા થઈ લાગે છે. મને લાગે છે કે તું હનપુણ્ય ચાતુર્દર્શિક છે. યાદ રાખ, આજ તારી ખેર નથી આજ તું બચવાને નથી. આ પ્રમાણે કહીને તેણે પિતાના ઉત્તમ સિંહાસન પર બેઠા બેઠા જ વ્રજને હાથમાં ઉઠાવ્યું. (तं जलंत, फुडतं, तडतडतं, उक्कासहस्साई विणिमुयमाणं, जालासहरसाई पमुंचमाणं, इंगालसहस्साई पविक्खिरमाण२ फुलिंगजालामालसहस्सेहिं चक्खु. विक्खे दिपिडियाय पि पेक्रेमाणं) भने तेथे त, शंvarयभान, तत: અવાજ કરતું, હજારે ઉકાઓને છેડ઼ેનારું, અગ્નિની હિજરે જિવાળા વરસાર્થના शब्द करते - , म. टी. श.३ उ.२ स. ८ शक्रस्य वजमोक्षणभगवच्छरणागमननिरूपणम् ४३१ न्वम्, । हुतवहातिरेकतेजोदीप्यमानम्, जविवेगम् , पुल्लकिंशुकसमानम्, महाभयं, भयंकर चमरस्य अमरेन्द्रस्य अमरराजस्य वधाय वर्ण निःसजति, ततः स चमरोऽमुरेन्द्रः, अमरराजस्तं ज्वलन्त, यावत्- -भयंकर चनम् अभिमुखम् आपतन्तं पश्यति, ध्यायति स्पृहयति, (पिधत्ते) स्पृहयति ध्यायति, ध्यावा, २ विखेरने वाले, हजारों स्फुलिंगों की माला से आंखों में चका- चोंधी पैदा करने वाले, (हुयवहअइरेगतेयदिपंत) अग्नि के तेज से भी अधिक तेज से प्रदीप्त 'जाणवेगं सर्वातिशायी वेग संपन्न (फुल्लकिंसुयसमाण) प्रफुल्लित किंशुक अर्थात् पताका के समान रक्तवर्ण युक्त (महन्भय भयंकर) अत्यन्त भयोः पादक और भयप्रद, ऐसे (वन) उस वज़ को (असुरिंदस्स असुररण्णो वहाए निसिरह) असुरेन्द्र असुरराज चमरको मारने के लिये छोड़ दिया। (तए णं से असुरिंदे असुरराया तं जलंतं जाव भयंकरं वजमभिमुहं आवय- माणं पासइ) तय असुरेन्द्र असुरराज उस चमरने उस दीप्यमान यावत् भयंकर वज्र को अपने समक्ष आते हुवे देखा (पासित्ता) देखकर फिर उसने (झियाइ) यह क्या है ऐसा विचार किया (पिहाइ) विचार कर अपने स्थान पर चले जानेकी इच्छा करने लगा (पिहाइ) अथवा उस वज्र को देखकर उसने अपनी दोनों आंखे मीच ली (झियाइ) फिर वहां से चले जाने का वह पुनः विचार करने लगा। હજારે અંગારાને વારંવાર વેરનારું, હજારે તણખાઓની માળાએથી આંખને આંજી નાખનારું, (हुयवहअइरेगतेयदिपतं) मिना ते ४२ti प पधारे तया प्रदीH, 'जइणवेगं' सातियायी (सवयी मधिs) वेगवाणा, (फुल्लकिंमुयसमाणं) विसित IAYधना समान ale qft, (महन्भयं भयंकर) सत्यत मयwn४ भने लय ४२, (वज्ज) 4०० (अमुग्दिस्स असुररण्णो वहाए निसरइ) भसुरेन्द्र, मसु२२००४ यभरने भावाने भाटे छ। यु. (तएणं से अमुरिंदे असुरराया तं जलंतं जाव भयंकरं वज्जमभिमुहं आवयमाणं पासइ) त्यारे ते असुरेन्द्र અસુરરાજ ચમરે તે જવલંતથી ભયંકર પર્યતન વિશેષણોથી યુકત, તે વજને પિતાની १२५ भापतु लयु. (पासित्ता) ते ने चोदानी त२५ भापतु नि (झियाइ पिहाइ) तेरे नी मन्ने मामो भाबी सीधी मने त्यांची भाभी पानाविया यो. (झियाई) नोभा प्रभारी पर अर्थ री शाय-"Anने धन मे शुछ मेवा १३० ईमोः । चमर ! अमरेन्द्र । अमरराज ! भायित भार्यक। यावतीनज्य चातुर्दश ! अध न भयसि, न हिते सुखमस्ति, इति कस्ता तत्रैव सिंहासनगर- गत्तो चनं परामशति तदुज्वलन्तम् , स्फुटन्तम्-तडतडन्तम्, उल्लासहस्राणि विनिर्मुश्चन्तम् , ज्यालासहस्राणि प्रमुग्नन्तम् , अङ्गारसहस्राणि प्रविकिरन्त, मविकिरन्तम्, स्फुलिङ्गज्यालामालाससेः चहार्विक्षेपएिपविघातम्, अपि प्रकृत असुरराय एवं चयांसी) त्रियलियाली भृकुटि को ललाट पर चढाकर असुरेन्द्र असुरराज उस चमरको इस प्रकारसे ललकारा ( भो चमरा! असुरिंदा! असुरराया ! अपत्थियपत्थिया ! जावहीणपुण्णचाउमा अज न भवसि, न हि ते सुहमत्यि तिकटु तत्येव सोहासणवरगए चन परामुसइ) अरे ओ असुरेन्द्र असुरराज घमर । त क्यो व्यर्थ में अपनी मौत अपने पास घुला रहा है-यावत् मुझे ज्ञान होता है कि तू हीनपुण्य चातुर्दशिक है याद रख आज तेरा अस्तित्व तेरी कुशल नहीं है-इस प्रकार कह कर वहीं पर अपने उत्तम सिंहासन पर बैठे २ शकने बज को उठाया (तं जलंत, फुडतं, तडतडतं, उक्का सहस्साई चिणिमुयमाणं, जालासहस्साई पमुंचमाणं इंगालसहस्साई पविक्खिरमाणं फुलिंगजालामालसहस्सेहिं चक्खुविक्खेवदिद्विपडियायं पि पकरेमाणं' और उठाकरके उसने दीप्यमान, हुए, तड़तड़ अवाजवाले, हजारों उल्काओं को छोड़ने वाले, हजारों अग्नि की ज्वालाओं को प्रकट करने वाले, हजारों अंगारों को बार- असुरराय एवं क्यासी) पाणमा तय ४२यलिया 43 वी शत प्ररियावाने देवेन्द्र ३१न्यभरने प्रमाणे ५४ा-( भो चमरा ! अमुरिंदा! असुर- राया ! अपत्थियपत्थिया ! जीव हीणपुण्णचाउदसा ! अज न भवसि, न हि ते मुहमत्थी चिकटु तत्व सीहासणवरगए वज परामुसई ) भरे थे। અસુરેન્દ્ર, અસુરરાજ ચમર! તને મરવાની ઈચ્છા થઈ લાગે છે. મને લાગે છે કે તું હીનપુણ્ય ચાતુર્દારિક છે. યાદ રાખ, આજ તારી ખેર નથી આજ તું બચવાને નથી આ પ્રમાણે કહીને તેણે પોતાના ઉત્તમ સિંહાસન પર બેઠા બેઠા જ વ્રજને હાથમાં ઉઠાવ્યું. (तं जलंत, फुडतं, तडतडतं,' उकासहस्साई विणिमुयमाणं, जालासहरसाई पमुंचमाणं, इंगालसहस्साई पविक्खिरमाण२ फुलिंगजालामालसहस्सेहि चक्खु- विक्खेत्रं दिटिपंडिघायं पि पेक्रेमाणे) भने ते परत, शहायभान, तत: અવાજ કરતું હજાર ઉલ્કાઓને છેઠના એમિની હજીર જવાળાઓ વરસાવનારું, शब्द करते म.टी. श.३ उ.२ सू.८ शक्रस्य वजमोक्षणभगवच्छरणागमननिरूपणम् ४३३ टीका-चमरम्मति शक्रस्य वनमोक्षणं स्वशणागमनश्च गौतमम्मतिभगवान् वक्ति-'तए णं सक्के' इत्यादि । ततः उपर्युक्त चमरोत्पातानन्तरं खलु स शक्रः 'देविंदे देवराया' देवेन्द्रो देवराजः 'तं अणिर्ट' तां चमरोक्ताम् अनिष्टां दुर्लक्षणाम् 'नाव-अमणामां' यावत्-अमन आमाम् मनसेऽरोचमाणां मनःपतिकूलाम् , यावत्करणात्-अकान्ताम् , अप्रियाम् , अशुभाम् , अमनोज्ञाम् , इति संग्राह्यम् 'अमुगपुन्वं' अश्रुतपूर्वी पूर्व कदाचिदपि न श्रुताम् 'फरुसं' पपां कठोराम् गिरं वाणीम् 'सोचा' श्रुत्वा 'निसम्म' निशम्य हृद्यवधार्य 'आसुरुत्ते' आमुरुप्तः शीघ्रकुपिनो जातः 'जाव- जहां जम्बूदीप नामका द्वीप था और यावत् जहां उत्तम अशोक का वृक्ष था, एवं जहां मैं धा हे गौतम ! वहां वह आया (भीए भयगग्ग- रमरे) उस समय वह अत्यंत भयभीत था और भय के मारे उसका कण्ठ गद्गद स्वरयाला बना हुआ था । (भगवं सरणं इति चयमाणे मम दोण्डं वि पायाणं अंतरंसि झत्तिवेगेणं समोवडिए) हे भगवान् ! मुझे अब आपही शरणभूत हो ऐसा कहता हुआ वह मेरे दोनों पैरों के बीच में झट से वेगपूर्वक पड़ गया ॥सू०८॥ टीकार्थ-चमर के पूर्वोक्त रूप से उत्पात मचाने के बाद 'तए णं से सक्के देविंदे देवराया' उस देवेन्द्र देवराज शक्रने 'तं अनिलु जाव अमणामं उस अनिष्ट यावत् मनः प्रतिकूल (असुयपुर फरुस) चमरकी अश्रुतपूर्व कठोर 'गिरं' याणी को जब सुना-तब (सोचा) सुनकरके 'निसम्म' और उसका अच्छी तरह से विचार करके वह 'आसुरुत्ते' इकदम उसी समय कुपित हो गया। यहां यावत् पद माराधना ४२ता सता, त्यां ते २४व्यो. गौतम ! (भीए भयगग्गरसरे) समय ते मयलात हतो. लयने भरणे तना ४४ ६४ स्वरवाणो मन्या sal. ( भगवं सरणं इति धयमाणे ममं दोण्डं वि पायाणं अंतरंसि झत्तिवेगेणं समोवडिए) હે ભગવાન ! મને આપનું શરણ હે,” એમ કહીને તે ઘણા વેગથી મારા બને પગ વચ્ચે આવીને પડી ગયે. ટીકાથ. –ચમરે જ્યારે ઉપરોક્ત ઉત્પાત મચાવ્યું ત્યારે કેન્દ્ર શું કર્યું તે सूत्र ४ थे- 'तएणं से सक्के देविंदे देवराया' हेव हेव२४ A, तं अनिट्ठ जाव अमणाम' यभरेन्द्रना ते अनिष्टथी ने समाज सुधानां विशाल (अमुयपुलं फरस) अने पुर्व ४६ ५ सयामा न माव्या हाय मेवा १२ qयना (सोचा) Hitra मने 'निसम्म ना ५२ ध्यान पियार ध्या. त्यारे 'आसुरुत्ते' मे मते ते । पायभान थयो. महा 'जाव' पक्ष्या - ४३२ भगवती विधाय, तथैव संमानमुकुटविटपः, सालम्बहस्ताभरणः अर्व पादशिरा, फसागतस्पेदमिय विनिर्मुश्चन, तया उत्तप्पया, यावत्-असंगयेयानाम् डीपसमू- द्राणाम मध्यं मध्येन व्यतिमनन्, यव जम्बूद्वीपः, यावन-योर अशोककर- पादपः यव मम अन्तिकस्तर उपागच्छति, भीतः,भगदगदुस्वरः 'भगवान पारणम्' इति घुयाण: मम दशोरपि पादयोः अन्तरे झटिनि वेगेन समवपतितः ॥१०॥ (नियायित्ता पिहापित्ता) ध्यान करके अर्थात् वह क्या है ऐसा विचार फरके और स्पृहा करके (तहेव) उसी तरह से जिस क्षण में उसने विचार किया उसी क्षण में (संभग्गमुकुढविद्यए) उसके मस्तक का मुकुट टूट गया । अर्थात् जप यहां से चलने लगा तो उसका मुख अपने स्थान की ओर नीचा हो जाने के कारण उसका मुकुट टूट गया । (सालंयहत्याभरणे) उसके हाधों के आभरण नीचे की ओर लटक आये उड्डपाए अहोसिरे) दोनों पैर उसके उचे की ओर हो गये और शिर उसका नीचे की ओर हो गया (कारखागयसेयं पियविणिम्मुयमाणे) दोनों कक्षाओं में कांखों में-से मानों उमके पसीना सा निकलने लगा। इस तरह की स्थिति से युक्त हुआ वह (ताए उकिट्टयाए) उस देवसंबंधी उत्कृष्ट गति द्वारा (जाय तिरियमसंखेजाणं दीवसमु. दाणं मझं मज्जेणं चीईवयमाणे) यावत् तिर्यग असंख्यात द्वीप समुद्रों को उनके बीचों बीच से होकर पार करता हुआ (जेणेव जंबूदीवे जाच जेणेच असोधवरपायवे जेणेच ममं अंतिए तेणेव उवागच्छई) विया२ ४या") (झियायित्ता पिदायिना) ते त्यांथा नासी पानी त वियार ४ ४२ रखो तो, (तहेव) मे सभये (संभग्गमुकुडविडए) तेना भE: ५२ મુગટ તૂટી ગયે. એટલે કે જયારે તે ત્યાંથી પાછા ફરવા લાગે ત્યારે તેનું મુખ તેના २- २६ ना नमाथी ना भुगर लूटी गयो (सालंबहत्याभरणे) तना डायना माभूपया नीयनी मा exql ani (उद्धपाए अहोसिरे) भन्ने 4 Gket भने शिर नायु ही मयु: ( कक्खागयसेयं पित्र विणिम्मुयमाणे) तन मन બગલમાંથી જાણે કે પરસે છૂટવા લાગે. આ પ્રકારની જેની દુર્દશા થઈ છે એ a यमरेन्द्र (ताए उकिट्टयाए) चातानी 2 वयतिथी (जाव ,तिरीयमसंखे- जाणं दीवसमुदाणं मशं मज्जेणं वीईवयमाणे ) तियाना HAVय द्वीप समुद्रानी - ssde 6sal भने भने पा२:४२i Rat . (जेणेच जंबूदीवे जा जेणेव असोयवर पायवे जेणेव . ममं अंतिए तेणेव उवागच्छद) ri मूढीu sal, 'यावत्' या मवृक्ष तीये हु (मापीर प्रभु) म प्रतिभानी म.टी. श. ३ उ.२ २.८ शक्रस्य वजमोक्षणभगवच्छरणागमननिरूपणम् ४३३ टीका-चमरम्मति शक्रस्य वज्रमोक्षणं स्वशणागमनश्च गौतमम्मतिभगवान् वक्ति-'तए णं सक्के' इत्यादि । ततः उपर्युक्त चमरोत्पातानन्तरं खलु स शक्रः 'देविदे देवराया' देवेन्द्रो देवराजः 'तं अणिटुं' तां चमरोक्ताम् अनिष्टां दुर्लक्षणाम् 'जाव-अमणामां' यावत-अमन आमाम् मनसेऽरोचमाणां मनःपतिकूलाम् , यावत्करणात्-अकान्ताम् , अप्रियाम् , अशुभाम्, अमनोज्ञाम् , इति संग्राह्यम् 'अमुगपुर' अश्रुतपूर्वी पूर्व कदाचिदपि न श्रुताम् ‘फरुसं' पम्पा कठोराम् गिरं वाणीम् ‘सोचा' श्रुत्वा 'निसम्म' निगम्य हृद्यवधार्य 'आमुमत्ते' आमुरुप्तः शीघ्रकुपितो जातः 'जाव- जहां जम्बूदीप नामका द्वीप था और यावत् जहां उत्तम अशोक का वृक्ष था, एवं जहां मैं धा हे गौतम! वहां वह आया (भीए भयगग्ग- रमरे) उस समय वह अत्यंत भयभीत था और भय के मारे उसका कण्ठ गद्गद स्वरवाला बना हुआ था । (भगवं सरणं इति चयमाणे ममं दोण्डं वि पायाणं अंतरंसि झत्तिवेगेणं समोचडिए) हे भगवान् ! मुझे अब आपही शरणभूत हो ऐसा कहता हुआ वह मेरे दोनों पैरों के बीच में झट से वेगपूर्वक पड़ गया ।सू०८॥ टीकार्थ-चमर के पूर्वोक्तरूप से उत्पात मचाने के बाद 'तए णं से सक्के देविंदे देवराया' उस देवेन्द्र देवराज शक्रने 'तं अनिलु जाव अमणामं उस अनिष्ट यावत् मनः प्रतिकूल (असुयपुवां फरुर्स) चमरकी अश्रुतपूर्व कठोर 'गिरं' वाणी को जब सूना-तब (सोचा) सुनकरके 'निसम्म' और उसका अच्छी तरह से विचार करके वह 'आसुरुत्ते' इकदम उसी समय कुपित हो गया। यहां यावत् पद भाराधना ४२ता सता, त्यांत भाव्या. गौतम ! (भीए भयगग्गरसरे) समय ते भयभीत . मयने रणे तेन ४४ ६६ २१२वाण मन्यो ता. ( भगवं सरणं इति चयमाणे ममं दोण्हं वि पायाणं अंतरंसि झत्तिचेगेणं समोवडिए) હે ભગવાન ! મને આપનું શરણ હે,” એમ કહીને તે ઘણા વેગથી મારા બન્ને પગ વચ્ચે આવીને પડી ગયે. ટીકાથ -ચમરે જ્યારે ઉપરોકત ઉત્પાત મચાવ્યો ત્યારે શક્રેન્ડે શું કર્યું તે सूत्र॥२ ४९ छ- 'तएणं से सक्के देविंदे देवराया' हेवेन्द्र हे , 'तं अनिट्ठ नाव अमणाम भरेन्द्रना ते मनिष्टया as अभनाज सुधानां विषeti (अमुयपुन्छ फरुस) भने पूर्व ही पY AiGTHI - भा०या हाय मेवा ४२ पथना (सौचा) Nitrया मन निसम्म तना ५२ यानपूर्व विधार ज्यो. त्याची - . भगमतीसरे मिसिमिसेमाणे' गायत्-मिरामिसगन् कोपेन दन्तोदशनपूर्वकमिसमिस' इति अव्यकशन्दमुगारयन. यारत्करणात् 'मटे, ऋषिए चंटिरिकए' ति मयः पिता चण्डिफ्यितः, इति संग्राहाम्, 'तिभिभ प्रियलिकां प्रियलियुनां रेराश्योपेताम् 'भिउर्डि' भृकुटीम् भू निक्षेपं 'निढा' ललाटे 'सार' संदत्य कृत्वा 'चमर अमरिंदै अमुररा' चमरम् अमरेन्द्रम् अमुररानम् एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण 'क्यासी' अवादीव-भोः । चमरा । समिति द्वारयूचकमव्ययम्, भोः ! चमर । 'अमुरिंदा! अमुरराया ' अमरेन्द्र ! असुररान ! अपत्पिपत्थिा!' से वाणी के 'अकान्त, अप्रिय, अशुभ और अमनोज' ये पूर्वोक्त चार विशेपण ग्रहण किये गये हैं। कुपित होते ही 'मिसिमिसेमाणे उसे मिस मिसी छूटी-अर्थात् कोप से भरकर उसने अपने दांतों से ही अपने होठों को चपाते हुए और मिसमिस इस अव्यक्त शब्दका • उच्चारण उसके मुख से निकलने लगा, यहां यावत् पदसे 'क, कुविए,, चंडिक्किए' इन पदोका संग्रह किया गया है 'तिवलिय' त्रियलि- तीनरेखाओं से युक्त 'भिउडि भ्रफुटिको 'निडाले' ललाट पर 'साह' करके उस शक्रने 'चमरं असुरिंद असुरराय' असुरेन्द्र असुरराज उस चमर से 'एवं क्यासी' इस प्रकार कहा-'हं भो ! असुरिंदा असुरराया चमरा' अरे ओ असुरेन्द्र असुरराज चमर । 'अपत्थिय पत्थिया' मालूम देता है-आज मुझे तेरी मृत्यु ने ही यहां भेजा है अर्थात मृत्यु जैसी अनिष्ट वस्तुको कोई भी नहीं चाहता है-परन्तु અકાન્ત, અપ્રિય, અશુમ, અરુચિકર, આદિ વાણીનાં વિશેષ ગ્રહણ કરાયાં છે. 'जाव मिसमिसेमाणे ते या धूमामा 4 गयी. ते ति ४ययाव्या भने sia नीये 818 ४२७या. मी 'यावत्' ५४यो ' रुटे, कुविए, चंडिक्किए पही अड ४शयां छ 'तिवलियं' र २ायथा युत 'भिउर्मि शुटि निडाले साहटु' पाणे 41वीने मेट 3 पापेशी युटि Astीन टि व्यापती વખત તેના કપાળમાં ત્રણ રેખાએ સ્પષ્ટ माती ती, त. यन દ્વારા તેને અતિશય ફોધ બતાવવાનું સૂત્રકારનો આશય છે. આ રીતે टि यवान 'चमरं अमरिंदै असुरराय एवं वयासी' तेथे मसुरेन्द्र, मसु२२००४ यभरने ॥ प्रभाय धु- हंभो ! असुरिंदा असुरराया चमरा' अरे 21 मसुरेन्द्र असु२२२१ भ२ ! 'अपस्थिय पत्थिया' भने तो मे गे है, मौत ने અહીં છે! તું મરવાની ઈચ્છાથી જ અહીં આવ્યા લાગે છે. મને એમ લાગે . . म.टीका श.३ उ.२ सू. ८ शक्रस्य वजमोक्षण भगवच्छरणागमननिरूपणम् ४३५ अप्रार्थितमाथिक ! अमार्थितस्य अनमीष्टस्य मृत्योः मार्थिकः, मरणेच्छुः ! 'जाव-हीणपुण्णचाउद्दसा' यावत् हीनपुण्यचातुर्दशः! हीनायां पुण्यचतुर्दश्यां जातः ! यावत्करणात् 'दुरंतपंतलक्खणे, हिरिसिरिपरिवजिए,-दुरन्तप्रान्त- लक्षणः ही श्रीपरिवर्जितः इति संग्राह्यम् । 'अन्ज न भवसि । अद्य न भवसि अद्य न भविष्यसि इहलोके न स्थास्यसि त्वम् अधुनैव मरिष्यसि इत्यर्थः 'नहि ते मुहमत्यि' नहि ते सुखमस्ति अधारभ्य तव जीवने मुखं नास्ति इति त्वं जानीहि 'त्तिक?' इति कृत्वा इत्यवधार्य 'तत्येव' तत्रैव सौधर्मकल्पे स्वस्थाने एवं 'सीहासण- वरगए' सिंहासनवरगतः स्वासनस्थित एव 'वज्ज परामुसई' वर्ज परामशति गृह्णाति 'परामुसित्ता' परामृश्य गृहीत्वा 'तं जलंतं' तं ज्वलन्तम् दीप्यमानम् तेरी इन बातों से मुझे मालूम देता है कि तू अपने मुँह से ही अपनी मृत्यु को घुला रहा है अर्थात् उसका अभिलापी हो रहा है। 'हं' यह अहंकार को सूचनकरने वाला अव्ययपद है ! 'जाव हीण- पुण्ण चाउद्दसा' यावत् तू मुझे हीन पुण्यवाली कृष्णचतुर्दशी में जन्मा हुआ ज्ञान होता है । यहां यायत पद से 'दुरंतपंतलक्खणे हिरिसिरि परिवज्जिए' इन दो पदों का ग्रहण हुआ है। 'अज्ज न भवसि' तृ याद रख आज इस लोक में इस वर्तमान पर्याय में नहीं रहेगा इसो समय मारा जायगा 'नहि ते सुहमत्थि' तेरे भाग्य में अब थोड़ा सा भी सुख नहीं है 'त्तिकटु' ऐसा कहकर इन्द्र-शक्र ने 'त- त्थेव अपने स्थानरूप सौधर्मकल्पमें ही 'सीहासणवरगए' अपने आसन पर बैठे २ 'वज्ज परामुसई' उस चमरको मारने के लिये वज्र को उठाया 'परामुसित्ता' और उठाकर उस 'जलंत' दीप्यमान 'फुडतं' છે કે તું તારા મુખથી જ તારા મતને નિમંત્રી રહ્યો છે. ' અહંકાર સૂચક ઉદ્દગાર पाय छे. 'जाव हिणपुण्णचाउदसा'भने वा छे ता मनिपुथ्य जीयो थये। छ. म 'जाव' पथा 'दुरंततलक्खणे, हिरिसिरि परिवज्जिए ' AI La घड ४२वामा माया छ, 'अज्ज न भवसि तु या राम ! २४ ताई मस्तित्व २२वार्नु नथी. भारे हाथे अवश्य भरवाना छे. 'नहि ते सुहमत्थि ' ता। भाग्यमा सवे सडे पर सुप भ्यु नया. 'त्तिकटु' मेम ४हीने 'तत्थेव' rior (सौधर्म ४५i) 'सीहासणवरगए' पोताना श्रेष्ठ मासन ५२ Asiasi 'वज्नं परामुसई' ते पार्नु qn Sioयु', 'परामुसित्ता' ते मावाने अमुरिंदस्स असुररण्णो वहाए निसिरह मसुरेन्द्र मसु२२।०४ यभरने४२पाने भाटे छ।यु, वे सूत्रा२ ते वnk १ न ४३ -जलंत 'प्यमान, 'फुडंट' .. . चमररस ४३६ भगवती वामित्यग्रेणान्ययः स प नियमति इत्यस्य कर्म योध्या, पुनः बनविशेषणा- न्याद-'फुडंतं' स्फुटन्नम् शन्दायमानं 'तडनरंतं' नदतठन्तम् 'सडतर' इनि शब्दं कुर्वन्तम् 'उपासहरसा.' उल्कासहस्राणि सहस्रोक्कानि 'विणिमयमाणं' विनिर्मुश्चन्तम्, निम्सारयन्तं कुर्वन्तमित्यर्थः 'जालासहस्साई मालासहस्राणि 'पमुंचमाणे प्रमुश्चन्तम् 'इंगालसहस्साई' अनारमहस्राणि 'पविविखरमाणं' पत्रि फिरन्तम् 'पविकिपरन्तम्' प्रविकिरन्तम् पौनः पुन्पेन प्रक्षिपन्तम् 'फुलिंगजाला- मालासहस्सेदि' स्फुलिङ्गज्यालामालामहस्रः स्फुलिङ्गानाम् अग्निकणानाम् ज्वाला- नाश्च या मालाः तासाम् सहस्रः सहस्राग्निकणचालासमूहः 'चवसुविखेर- दिद्विपडियाय' चर्विक्षप-दृष्टिमयियातम् चक्षुर्विक्षेपः चक्षुषां भ्रमः, दृष्टि मतिघातश्च 'पकरे माणं' प्रकुर्वन्तम् विदधतम् 'हुअवहभईरेगतेय दिप्पंत' हुतर- हातिरेक तेजो दीप्यमानम् तत्र हुतवहो यहिः तस्य अतिरेकेण तेजसा दीप्य- मानम् जाज्वल्यमानम् 'जइणवेगं' जविवेगम् सर्वातिशायिवेगवन्तम् ‘फुल्लकि मुयसमाण' फुल्लकिंशुकसमानम्, विकसितपलाशपुष्पवत् रक्तवर्णम् 'महब्भय' महाभयं महद महतां या भयं यस्मात् तम् अत्यन्तभयजनकम् यतः 'भयंकर' शब्दायमान 'तडतडतं' तडतड आवाजवाले 'उकासहस्साई विणिमुय- माण' हजारो उल्काओं को निकालने वाले, 'जाला सहस्साई पमुं. चमाण' हजारों ज्वालाओं को उगलने वाले 'इंगालसहस्साइं पविक्खि. रमाणं' हजारों अंगारों को पार २ फेंकने वाले तथा 'फुलिंगजाला मालासहस्सेहि। हजारों अग्निकणों की मालाओं के समुदाय से 'चक्खुविरखेवदिट्टीपडिघाय' आंखोंमें चकाचौंध उत्पन्न करने वाले, और दृष्टिका विघात करने वाले, 'हुयवहअइरेगतेयदिपंत' अग्नि जैसे तेज से जाज्वल्यमान 'जहणवेगं' सर्वातिशायीवेगवाले सर्वाधिक गतियुक्त 'फुल्लकिंसुयसमाणं' विकसित पलास के पुष्प समान लाल- Avtयभान, ' तडतडतं ' as as Aqiqlj, .' उकासहस्साई वणिमुयमाणं' &SIमाने ३२नाई, 'जालासहस्साई पमुंचमाणं' Smarाणमा छ।उनाई 'इंगालसहस्साई पविक्खिरमाण' गरे। मगराने पार पा२ विनाई 'फुलिंग जालामालासहस्सेहि' । नियानी भागामाथी | तमान समुदायथा ' चक्खुविक्खेत्रदिट्टीपडिघायं' આંખને આંજી નાખનારું અને દૃષ્ટિને નાશ ४२नाई, 'हुयवहअइरेगतेयदिप्पंत' मिना on arel airatयभान, 'जइण वेगं मीथा पधारे पाणु, 'फुल्लकिसुयसमा विभित पाना पु०५ समान . .

. प्र.टीका श.३ ३.२ सू.८ शक्रस्य यजमोक्षण भगवच्छरणागमन निरूपणम् ४३७ भयानकम् 'वज्ज' वजम् 'चमरस्स अमरिंदस्स असुररणो' चमरस्य असुरेन्द्रस्य अमुरराजस्य 'वहाए' वधाय हन्तुम् 'निसिरई' निःसृजति मक्षिपति मुश्चतीत्यर्थः 'तएणं से ततो वजमक्षेपानन्तरं खलु स चमरः 'अमुरिंदे असुरराया' असु- रेन्द्रः असुरराजः 'तं जलंत' तम् उपर्युक्तम् ज्वलन्तं जाज्वल्यमानं 'जाव भयंकरं यावत्-भयंकरम्, यावत्करणात् उपर्युक्तविशेषणविशिष्टम् 'स्फुटन्तम् तडतडन्तम्, उल्कासहस्राणि विनिर्मुश्चन्तम्, ज्वालासहस्राणि प्रमुञ्चन्तम्, अङ्गार सहस्राणि मविक्षरन्तम्, स्फुलिङ्गज्वालामालासहः चक्षुर्विक्षेपदृष्टिमविघातं प्रकुर्वन्तम् हुतवहातिरेकतेजोदीप्यमानम्, जयिधगम्, फुल्लकिंशुकसमानम्, महाभयम्, इति संग्राह्यम्, 'वजमभिमुई' बज्रम् अभिमुखम् स्वाभिमुखम् 'आव- यमाणं' ओपतन्तम् आगच्छन्तम् 'पासई' पश्यति 'पासित्ता' दृष्ट्वा 'झियाइ' ध्यायति-किमेतत् ? इति विचिन्तयति 'पिहाइ' स्पृहयति-स्वस्थानं गन्तुं वांछति अथवा 'पिटाई' इत्यस्य पिधत्ते इतिच्छायापक्षे पिधत्ते तं वज्रं दृष्ट्वा अक्षिणी निमीलयति 'झियायित्ता पिहाईत्ता' ध्यात्वा स्पृहयित्वा 'तहेब' तथैत्र वर्णसे युक्त 'महन्भय' भयानक, ऐसे 'वज' वज्रको 'चमरस्स असु- रिंदस्स असुररण्णो वहाए निसिरह असुरेन्द्र असुरराज उस चमरको मारनेके लिये छोड़ दिया 'तए णं से असुरिंदे असुरराया' इस के बाद उस अमरेन्द्र असुरराज चमरने 'जलंत जाव भयंकर तं वचं अभिमुहं आवयमाणं पासई' जाज्वल्यमान यावत् भयंकर उस वत्र को अपने समक्ष आना हुआ जब देखा' पासित्ता' तो देखकरके 'झियाई' यह क्या है इस तरह से उसने विचार किया 'पिहाई' और . अपने स्थान पर चले जाने का विचार किया, अथवा 'पिहाइ' उस वन को देखकर उसने अपनी दोनों आंखों को बंद कर लिया 'झयायित्ता, पिहोइत्ता' ध्यान करके और आंखों को बंद करके 'तहेव' al gi, 'महन्मयं भयान, मे १० , हेवेन्द्र देवरा यमरने हा भाटे छायु 'तएणं ते असुरिदे त्याहि त हाप्यमान Ale विशेषया युत पाने चातानी त२५ आवतु लेन देवेन्द्र १२।४ यभरे 'झियाइ पिहाई मयलात यधने त्यांची पाताने स्थाने मा[ी पाना पियार यो. 'पिहाई मया ते पाने नधन त नी भांजा मय शीधी. मावा भर्थ ५५ Nari. 'झियायित्ता पिहात्तावा तेथे मांधा मध शने त्यांची नासी पानी पिया ध्यो, ४३८ भगवतीम्ने यस्मिन क्षणे ध्यातवान् तत्क्षणे एव 'संभगमउड विडए' संभग्नमुकुटविटपः संमग्नः श्रुटितः मुकुटविटपः शिरोमौलिमुकुटविस्तारो यस्य सः अधोमुखाव- लम्बितया त्रुटितमौलिमुकुट इत्यर्थः ‘सालंघहत्याभरणे' सालम्बहस्ताभरणः, आलम्वेन मलम्पेन सह वर्तन्ते इति सालम्यानि हस्ताभरणानि करभूपणानि यस्य स:. अंधोमुग्वगमनवशात लम्बायमानहस्ताभरण: संजातः, अतएव 'उड पाए' ऊर्ध्वपादः, ऊर्ध्वमुपरि पादी यस्य स उर्ध्वपादः ऊचरणः । अतएव 'अहोसिरे' अधः शिराः अधोमुखमस्तकः 'कक्खागयसेयं पिव' कक्षागतस्वेदमिव, देवानां उसी समय-जिस समय ध्यान किया था उसी समय में ही 'संभ- ग्गमउडविडए' उसके माथेका मुकुट टूट गया 'सालंयहत्याभरणे' नीचे की तरफ मुख करके अपने स्थान पर वहां से आते समय इसके हाथों के आभरण नीचे लटकने लग गये, अर्थात् भय से वह इतना अधिक शरीरमें कृश हो गया, मानो खून सूक गया कि उसके नीचा मुँह करके अपने स्थान पर आते समय हाथों में पहने हुए आभरण नीचे लटक आये, 'उद्धपाए' उँचेकी ओर उसके दोनों चरण हो गये 'अहोसिरे और नीचे उसका माथा हो गयां जैसे कोई ओंधामुंह करके किसी वृक्ष आदि की शाखा पर लटके-तो उस समय उसके दोनों पैर ऊंचे रहते हैं शिर नीचे हो जाता है, हाथ भी नीचे हो जाते हैं और शरीर पर पहिरे हुए आभरण नीचेकी ओर लटकने लग जाते हैं। इसी प्रकारसे वह भी जब सौधर्मकल्प से अपने स्थान पर आने के लिये उडा तो उस समय उसकी भी यही हालत हुई । 'कारखागयसेयं पिच विणिम्मुयमाणे' यद्यपि देवों के तहेव' मे क्षरे । संभग्गमउडविडए' तेना माथाना भुगट तूट गया, 'सालंबहत्थाभरणे' નીચેની બાજુએ મુખ કરીને પોતાને સ્થાને જતી વખતે તેના હાથનાં આભૂષણે નીચે લટકવા લાગ્યા, એટલે કે ભયથી તેનું લેહી એટલું બધું સૂકાઇ ગયું અને શરીર એવું કૃશ બની ગયું કે હાથમાં પહેરેલાં આભૂષણે નીચે લટકવા उडू पाए अहोसिरे' मन्ने प॥ ઊંચે રહી ગયા અને શિર નીચે રહી ગયું. જેવી રીતે કેઇ માણસ કઈ ઝાડની ડાળીએ ઉંધો લટકે તે તેના પગ ઊંચે અને માથું નીચે રહે છે અને તેણે પહેલાં આભૂષણે નીચેની બાજુએ લટકવા લાગે છે, એવી રીતે સૌધર્મ કપથી નેચની બાજુએ જવાને માટે ઉડતા અમરના પગ અદ્ધર અને મસ્તક નીચે રહી ગયું અને तमा भाषा नीयनी मानुषे 241 वाया. 'कक्खागयसेयं पिच विणिम्मुय- માને છે કે દેવોને વૈક્રિય શરીર હોવાને કારણે પરસેવો વળ નથી, તો પણ તેનો amया.

म. टीका श. ३ उ. २ २.८ शक्रस्य वज्रमोक्षणभगवच्छरगागमननिरूपणम् ४३९ खलु स्वेदो न भवतीति दर्शयितुं कक्षागतस्वेदमिवेत्युक्तम् तया च अतिशयभय- वशात् कक्षागतस्वेदमित्र 'विणिम्मुअमाणे' विनिर्मुश्चन् 'ताए उकिट्ठाए' तया कयाऽपि विलक्षणया उत्कृष्टया उत्कर्षवत्या 'गत्या' इति यावत्पदसंग्राह्य विशे- प्येणान्वयः 'जाव-तिरियमसंखेजाणं' यावत्-तिर्यगसंख्येयानाम् , यावत्कर- णात् पूर्वोक्तया त्वरीतया चपलया इत्यारभ्य देवगत्या इत्यन्तं संग्राह्यम् । 'दीवसमुद्दाणं' द्वीपसमुद्राणाम् 'मज्ज्ञ मज्झेणं' मध्यं मध्येन 'वीईवयमाणे व्यतिव्रजन् व्यतिक्रामन् 'जेणेव' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'जंयूदीवे जम्बूद्वीपः 'जाव-जेणेव असोगवरपायवे' यावत् यत्रैव अशोकवरपादपः, यावत्पदेन . वैक्रिय शरीर होने के कारण उनके पसीना नहीं आता है फिर भी उसकी अवस्था में भयान्वितता प्रकट करने के लिये ऐसा कह दिया गया है कि मानों उसे कांखों में पसीना सा उस समय आ गया था, इस तरह को स्थिति से युक्त हुआ वह 'ताए उकिट्टयाए' उस उत्कृष्ट गति द्वारा-अत्यंत उतावली से युक्त गमनक्रिया द्वारा-'जाव तिरियमसंखेजाणं दीवसमुद्दाण मज्ज मज्झेणं वीइवयमाणे २' यावत् तिर्यक् असंख्यात योजनौतक फैले हुए असंख्यात द्वीप समुद्रों के पोच से होकर जाता २ 'जेणेव जयू दीवे जाव जेणेच असोगवर- पायवे' जहां पर जंबूद्वीप था और यावत् उसमें जहां पर उत्तम अशोक का वृक्ष था एवं 'जेणेव ममं अंतिए' जहां पर मैं था 'तेणेव उवागच्छइ' वहां पर आया ! यहां पर यावत् शब्द से 'दीवे भारहे वासे, सुसुमारपुरे नयरे, असोगवणसंडे उजाणे' इन पदोंका ग्रहण ભયભીત હાલત પ્રકટ કરવા માટે એવું કહ્યું છે કે તેની બગલમાંથી જાણે કે પરસેવો छूटा ताभ्यो. मा प्रानी भयं४२ परिस्थितिमा भूयेसा यभर 'ताए उक्किट्टयाए' तेनी Get गतिथी 'जाव तिरियमसंखेज्जाणं' दीवसमुद्दाणं मझ मज्झेणं वीई- वयमाणे२' ति२७i अभ्यात योग- पर्यन्त सायेा द्वीपसमुद्राती १श्यथा Gsat ss: 'जेणेव गंदीवे जाव जेणेच असोगवरपायवे' arti aryदीप હતું, તેમાં જ્યાં ભરતક્ષેત્ર હતું, તેમાં સુસુમારપુર નગરના અકવન ખંડ નામના ઉદ્યાનમાં આવેલ જે અશોકવૃક્ષ નીચે હું (મહાવીર પ્રભુ) તપસ્યા કરતે હતા, ત્યાં भारी पासे 'तेणेव उवागच्छइ' ते माव्या. त्या भावाने भीए' यक्षात ४३८ भगवतीमत्रे यस्मिन क्षणे ध्यातवान तत्क्षणे एव 'समग्गमउड विडए' संमग्नमुकुटविटप: संभग्नः श्रुटितः मुकुटविटपः शिरोमीलिमुकुटविस्तारो यस्य सः अधोमुखाव- लम्बितया त्रुटितमोलिमुकुट इत्यर्थः ‘सालंघहत्यामरणे' सालम्बहस्तामरणः, आलम्बेन प्रलम्बेन सह वर्तन्ते इति सालम्बानि हस्ताभरणानि करभूपणानि यस्य स.. अधोमुग्वगमनपशाव लम्पायमानहस्वाभरणः संजातः, अतएव 'उड पाए' ऊर्ध्वपादः, ऊर्ध्वमुपरि पादौ यस्य स उर्ध्वपादः ऊचरणः । अतएव 'अहोसिरे' अधः शिराः अधोमुखमस्तकः 'कक्खागयसेयं पित्र' कक्षागतस्वेदमिय, देवानां उसी समय-जिस समय ध्यान किया था उसी समय में ही 'संभ- ग्गमउडचिडए' उसके माथेका मुकुट टूट गया 'सोलंयहत्वाभरणे नीचे की तरफ मुख करके अपने स्थान पर यहां से आते समय इसके हाथों के आभरण नीचे लटकने लग गये, अर्थात् भय से वह इतना अधिक शरीरमें कृश हो गया, मानो खून सूक गया कि उसके नीचा मुँह करके अपने स्थान पर आते समय हाथों में पहने हुए आभरण नीचे लटक आये, 'उद्धपाए' उँचेकी ओर उसके दोनों चरण हो गये 'अहोसिरे और नीचे उसका माथा हो गयां जैसे कोई ओंधामुंह करके किसी वृक्ष आदि की शाखा पर लटके-तो उस समय उसके दोनों पैर ऊंचे रहते हैं शिर नीचे हो जाता है, हाथ भी नीचे हो जाते हैं और शरीर पर पहिरे हुए आभरण नीचेकी ओर लटकने लग जाते हैं। इसी प्रकारसे वह भी जब सौधर्मकल्प से अपने स्थान पर आने के लिये उडा तो उस समय उसकी भी यही हालत हुई । 'कारखागयसेयं पिव विणिम्मुयमाणे' यद्यपि देवों के तहेव' मे क्षार संभग्गमउडविडए તેના માથાનો મુગટ તૂટી ગયે, 'सालंबहत्थाभरणे નીચેની બાજુએ મુખ કરીને પિતાને સ્થાને જતી વખતે તેના હાથનાં આભૂષણે નીચે લટકવા લાગ્યા, એટલે કે ભયથી તેનું લેહી એટલું બધું સૂકાઇ ગયું અને શરીર એવું કૃશ બની ગયું હાથમાં પહેરેલાં આભૂષણે નીચે લટકવા 'उ पाए अहोसिरे' मन्ने ઊંચે રહી ગયા અને શિર નીચે રહી ગયું. જેવી રીતે કે માણસ કઈ ઝાડની ડાળીએ ઉધે લટકે તે તેના પગ ઊંચે અને માથું નીચે રહે છે અને તેણે પહેરેલાં આભૂષણે નીચેની બાજુએ લટકવા લાગે છે, એવી રીતે સૌધર્મ કષથી નીચેની બાજુએ જવાને માટે ઉડતા અમરના પગ અદ્ધર અને મસ્તક નીચે રહી ગયું અને तना भाभूपया नीयनी मागु 2341 वाया. 'कक्खागयसेयं पिव विणिम्मय- માને છે કે દેવોને વૈક્રિય શરીર હોવાને કારણે પરસેવો વળ નથી, તો પણ તેની , aच्या.

प्र. टीका श. ३ उ. २ २.८ शक्रस्य वज्रमोक्षणभगवच्छरगागमननिरूपणम् ४३९ खलु स्वेदो न भवतीति दर्शयितुं कक्षागतस्वेदमिवेत्युक्तम् तथा च अतिशयमय- वशात् कक्षागतस्वेदमिव 'विणिम्मुअमाणे' विनिर्मुश्चन् 'ताए उकिट्ठाए' तया कयाऽपि विलक्षणया उत्कृष्टया उत्कर्षवत्या 'गत्या' इति यावत्पदसंग्राह्य विशे- प्येणान्वयः 'जाव-विरियमसंखेजाणं' यावत्-तिर्यगसंख्येयानाम् , यावत्कर- णात् पूर्वोक्तया त्वरीतया चपलया इत्यारभ्य देवगत्या इत्यन्तं संग्राह्यम् । 'दीवसमुद्दाणं' द्वीपसमुद्राणाम् 'मज्ज्ञ मज्झेणं' मध्यं मध्येन 'बीईवयमाणे' व्यतिव्रजन व्यतिक्रामन् 'जेणेव' यत्रैव यस्मिन्नेव प्रदेशे 'जंबूदीवे' जम्बूद्वीपः 'जाव-जेणेव असोगवरपायवे' यावत् यत्रैव अशोकवरपादपः, यावत्पदेन वैक्रिय शरीर होने के कारण उनके पसीना नहीं आता है फिर भी उसकी अवस्था में भयान्वितता प्रकट करने के लिये ऐसा कह दिया गया है कि मानों उसे कांखों में पसीना सा उस समय आ गया था, इस तरह को स्थिति से युक्त हुआ वह 'ताए उफिट्टयाए' उस उत्कृष्ट गति द्वारा-अत्यंत उतावली से युक्त गमनक्रिया द्वारा-'जाव तिरियमसंखेजाणं दीवसमुद्दाणं मज्ज मज्झेणं वीइवयमाणे २' यावत् तिर्यक् असंख्यात योजनोंतक फैले हुए असंख्यात द्वीप समुद्रों के योच से होकर जाता २ 'जेणेव जंबू दीवे जाव जेणेव असोगवर- पायवे' जहां पर जंबूदीप था और यावत् उसमें जहां पर उत्तम अशोक का वृक्ष था एवं 'जेणेव ममं अंतिए' जहां पर मैं था 'तेणेव उवागच्छइ' वहां पर आया ! यहां पर यावत् शब्द से 'दीवे भारहे वासे, सुसुमारपुरे नयरे, असोगवणसंडे उजाणे' इन पदोंका ग्रहण ભયભીત હાલત પ્રકટ કરવા માટે એવું કહ્યું છે કે તેની બગલમાંથી જાણે કે પરસેવો शुटपा साये.. 240 प्रा२नी म४२ परिस्थितिमा भूयेतो यभर 'ताए उक्किट्ठयाए' ant Gege गतिथी 'जाव तिरियमसंखेज्जाण' दीवसमुद्दाणं मज्झ मज्झेणं बीई- वयमाणे२ ' ति२७ मध्यात योग- पन्त arel दीपसमुदनी पश्येथी Gsat ss 'जेणेव जयदीवे जाव जेणेव असोगवरपायवे' या पूरी હતું, તેમાં જ્યાં ભરતક્ષેત્ર હતું, તેમાં સુસુમારપુર નગરના અથાકવન ખક નામના ઉદ્યાનમાં આવેલ જે એકવૃક્ષ નીચે હું (મહાવીર પ્રભુ) તપસ્યા કરતું હતું, ત્યાં भारी पासे 'तेणेव उवागच्छइ ते माव्या. त्या भावान ' भीए' ભયભીત नो ४४० मगरतीचे 'दीचे, भारहे चासे, एसमारपुरे नपरे. असोगवणसंडे उजाणेति, 'दीपः, भारत वर्षम्, सुंसुमारपुरं नगरम् अशोकवनखण्डम् उद्यानम्' इति संग्रामम्, 'जेणेव मम अंविए' यत्रैव मम अन्तिमम् मम मामीप्यमासीत् 'तेणेव तत्र 'उवागच्छई' उपागच्छति, 'उवागच्छित्ता' उपागत्य च स चमरः 'मीए भयगग्गर- सरे भीतः प्रस्तः अत एव भयगद्गदस्वर, भयावरुद्धकण्टतया 'स्फुटं किमपि वक्तुमपारयन केवलम् 'भगवं सरणं' भगवान शरणम् मम रक्षको भगवानेच 'इतियुयमाणे' इत्येवं बुवन 'ममं दोण्डवि पायाणं मम द्वयोरपि पादयोः 'अंतरं सि अन्तरे मध्ये 'झत्ति' झटिति प्रियेण 'वेगेण वेगेन त्वरया समोवडिए' समवपतितः मम चरणशरणमापन इत्यर्थः ॥ मू० ८ ॥ मूलम्-"तएणं तस्स सकस्स देविंदस्स देवरपणो इमेआ- रूवे अज्झथिए, जाव-समुपज्झित्था-नो खल्लु पभू चमरे असु. रिंदे असुरराया, नो खल्ल समत्थे चमरे असुरिंदे असुरराया, खल विसए चमरस्स असुरिंदस्स, असुररण्णो, अप्पणो निस्साए उड्डे उप्पइत्ता, जाव-सोहम्मो कप्पो, णपणत्थ अरि- हंतेवा, अरिहंतचेइआणिवा, अणगारेवा भावि अप्पणो णीसाए उर्दू उप्पयइ जाव-सोहम्मो कप्पो, तं महादुक्खं किया गया है। उवागच्छित्ता' यहां पर आकर के 'भीए' भयभीत स्थिति में बने हुए 'भयगग्गरसरे' भय से गद्गदकण्ठचाले होने के कारण स्पष्ट रूपसे कुछ भी कहने में असमर्थ हुए उसने केवल भगवं सरणं अब भगवान ही मेरे रक्षक हैं 'धुयमाणे इस प्रकार से कहा-और कहते के साथ वह 'ममं दोण्हवि पायाणं' मेरे दोनों चरणों के 'अंतरंसि' वीचमें 'झत्ति शीघता के साथ 'वेगेण वेगपूर्वक 'समोवडिए' गिर गया ॥ सू० ८ ॥ બનેલા તેણે મારે ભયથી ગદ્ગદ કંઠે ભયને કારણે કંઇ પણ કહેવાને असम २१ यमरे 'भगवं सरणं' are Ava स्थायर्या-" भगवान ! भने मापर्नु २ " 'युयमाणे' मा प्रभाए भारत 'ममं दोण्हवि पायाणं' भा॥ मन्२ ५ अंतरंसि' पथ्ये 'अत्ति वेगेण समोवडिए ' थी, 4- भूब गावात ५.यो. ॥ स. ८ ॥

. अमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.२ मू०९ शक्रस्य विचारादिनिरूपणम् ४४१ खल्लु तहारूवाणं, अरहंताणं भगवंताणं, अणगाराणय अच्चा- सायणाए तिकट्ठ ओहिं पउंजइ, ममं ओहिणा आभोएइ, हा ! हा ! अहो ! हतो अहमंसि तिकट्ठ ताए उकिट्ठाए जाव-दिवाए देवगईए वजस्स विहि अणुगच्छमाणे, तिरिय- मसंखेजाणं दीव-समुदाणं मज्झं मज्झेणं, जाव-जेणेव अस्ते- गवरपायवे, जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छइ ममं चउरं गुलमसंपत्तं वजं पडिसाहरइ, अवीयाइं मे गोयमा ! मुठिवाएणं केसग्गेवीइत्था, तए णं से सक्के देविदे देवराया, वज्ज परिसाहरित्ता ममं तिखुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेइ, वंदइ, नमंसइ, एवं वयासि-एवं खल्ल भंते ! अहं तुभं नीलाए चमरेणं असुरिं देणं, असुररपणा सयमेव, अच्चासाइए, तएणं- मए परिकुविएणं; समाणेणं चमरस्स असुरिंदस्स, असुररणो- वहाए वज्जे निसट्टे, तएणं ममं इमेयारूवे अज्झस्थिए, जाव- समुपज्झित्था-नो खलु पभू चमरे असुरिंदे, असुरराया, तहेव जाव ओहिं पउंजामि, देवाणुप्पिए ओहिणा आभोएमि, हा ! हा! अहो ! हतोम्हि तिकटु ताए उकिट्ठाए जाव-जेणेव देवाणुप्पिए तेणेव उवागच्छामि, देवाणुप्पियाणं चउरंगुलम: संपत्तं वज्जं पडिसाहरामि, वज्जपडिसाहरणट्टयाएणं इह- मागए, इहसमोसढे, इहसंपत्ते इहेव अजं उत्रसंपज्जित्ताणं विहरामि, तं खामेमि णं देवाणुप्पिया ! खमंतु मं देवाणुप्पिया! खमंतु मरहंतिणं देवाणुप्पिया ! णाइभुजो एवं पकरणयाए ४४० भगवतीय 'दीये, भारदे वासे, सुसमारपुरे नयरे. असोगवणसंडे उजाणेपि, 'दीपः, भारत वर्षम्, संमुमारपुरं नगरम् अशोकवनखण्डम् उद्यानम्' इति संग्रावम्, 'जेणेव मम अंतिए' यत्रैव मम अन्तिमम् मम मामीप्यमासीत् 'तेणेव तत्र 'उवागच्छर' उपागच्छति, 'उवागन्छित्ता' उपागत्य च स चमरः 'भीए भयगग्गर- सरे' भीतः प्रस्तः अत एव भयगद्गदस्वर, भयावरुद्धकण्ठतया 'स्फुटं किमपि वक्तुमपारयन केवलम् 'भगवं सरणं' भगवान शरणम् मम रक्षको भगवानेव 'इतिघुयमाणे' इत्येवं त्रुवन् 'ममं दोण्डवि पायाणे' मम द्वयोरपि पादयोः 'अंतरं सि' अन्तरे मध्ये 'झत्ति' झटिति शैवषेण 'वेगेण वेगेन त्वरया समोचडिए' समवपतितः मम चरणशरणमापन इत्यर्थः ॥ ० ८ ॥ मूलम्-"तएणं तस्स सकस्स देविंदस्स देवरण्णो इमेआ- रूवे अज्झथिए, जाव-समुपज्झित्था-नो खल्ल पभू चमरे असु- रिंदे असुरराया, नो खल्लु समत्थे चमरे असुरिंदे असुरराया, नो खल्लु विसए चमरस्स असुरिंदस्स, असुररण्णो, अप्पणो निस्साए उड्ढे उप्पइत्ता, जीव-सोहम्मो कप्पो, णण्णत्थ अरि- हंतेवा, अरिहंतचेइआणिवा, अणगारेवा भावि अप्पणो णीसाए उ उप्पयइ जाव-सोहम्मो कप्पो, तं महादुक्खं किया गया है। उवागच्छित्ता' वहां पर आकर के 'भीए' भयभीत स्थिति में घने हुए 'भयगग्गरसरे' भय से गद्गदकण्टवाले होने के कारण स्पष्ट रूपसे कुछ भी कहने में असमर्थ हुए उसने केवल भगवं सरण' अघ भगवान ही मेरे रक्षक हैं 'वुयमाणे इस प्रकार से कहा-और कहते के साथ वह 'ममं दोण्हवि पायाणं' मेरे दोनों चरणों के 'अंतरंसि' वीचमें 'झत्ति शीघ्रता के साथ 'वेगेण' वेगपूर्वक 'समोवडिए' गिर गया ॥ सू० ८ ॥ जनता तो 'भयगग्गरसरे मयी ६६ ४३ अय२ र ४४ प उपान અસમર્થ એવા ચમરે 'भगवं सरणं' eveal n शह लस्या-" भगवान ! भने मापर्नु श।" 'युयमाणे' मा प्रमाणे मारतो ते 'ममं दोण्हवि पायाणं' भा॥ मन्ने पनी अंतरंसि' पथ्ये 'झत्ति वेगेण समोवडिए' gall, ai- '४ गावाने पड़यो. ॥ सू. ८ ॥

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.२ मू०९ शक्रस्य विचारादिनिरूपणम् ४४१ खल्लु तहारूवाणं, अरहंताणं भगवंताणं, अणगाराणय अचा- सायणाए तिकटु ओहिं पउंजइ, ममं ओहिणा आभोएइ, हा ! हा! अहो ! हतो अहमंसि तिकटु ताए उकिट्टाए जाव-दिवाए देवगईए वज्जस्स विहिं अणुगच्छमाणे, तिरिय- मसंखेजाणं दीव-समुदाणं मझं मझेणं, जाव-जेणेव अस्ते- गवरपायवे, जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छइ ममं चउरं गुलमसंपत्तं वजं पडिसाहरइ, अवीयाइं मे गोयमा ! मुठिवाएणं केसग्गेवीइत्था, तए णं से सक्के देविदे देवराया, वज्ज परिसाहरित्ता ममं तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेइ, वंदइ, नमंसइ, एवं वयासि-एवं खलु भंते ! अहं तुभं नीसाए चमरेणं असुरिं देणं, असुररपणा सयमेव, अच्चासाइए, तएण- मए परिकुविएणं; समाणेणं चमरस्स असुरिंदस्स, असुररणो- वहाए वजे निसट्टे, तएणं ममं इमेयारूवे अज्झथिए, जाव- समुपज्झित्था-नो खलु पभू चमरे असुरिंदे, असुरराया, तहेव जाव ओहिं पउंजामि, देवाणुप्पिए ओहिणा आभोएमि, हा ! हा! अहो ! हतोम्हि तिकटु ताए उकिटाए जाव-जेणेव देवाणुप्पिए तेणेव उवागच्छामि, देवाणुप्पियाणं चउरंगुलम: संपत्तं वजं पडिसाहरामि, वज्जपडिसाहरणट्टयाएणं इह- मागए, इहसमोसढे, इहसंपत्ते इहेव अज्जं उवसंपज्जित्ताणं विहरामि, तं खामेमि णं देवाणुप्पिया ! खमंतु मं देवाणुप्पिया! खमंतु मरहंतिणं देवाणुप्पिया ! णाइभुजो एवं पकरणयाए , . ४४२ भगवती त्तिक ममं वंदइ, नमसइ, उत्तरपुरस्थिमयं दिसीभायं अव- कमइ, वामेणं पादेणं तिक्खुत्तो भूमि दलेइ, चमरं असुरिंदै असुररायं एवं वयासी-मुक्कोसि णं भो ! चमरा ! असुरिंदा ! असुरराया! समणस्स भगवओ महावीरस्स पभावेणे-नहिते इयाणि ममाओ भयं अस्थि तिकटु जामेव दिसं पाउभृए तामेव दिसं पडिगए ।सू०९॥ छाया-ततस्तस्य शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य अयमेतद्रूप आध्यत्मिका, यावत्-समुदपधत-नो खलु मभुश्चमरोऽसुरेन्द्रः, अमुरराजः नो खलु समर्थः चमरोऽसुरेन्द्रा, असुरराजः, नो खलु विषयः चमरस्य अमरेन्द्रस्य असुरराजस्य आत्मनो निश्रया ऊर्ध्वम् उत्पत्य यावत्-सौधर्मः कल्पः, नान्यत्र अर्हन्तं वा, 'तए णं तस्स' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तए णं) इसके याद' (तस्स देविंदस्स देवरपणो) उस देवे- न्द्र देवराज शक के (इमेयारूवे अज्झथिए) इस प्रकार का आध्या- त्मिक (जाव समुपज्झित्था) यावत संकल्प उत्पन्न हुआ (नो खलु पभू चमरे असुरिंदे असुरराया) असुरेन्द्र असुरराज चमर शक्तिवाला नहीं है । (नो खलु समत्थे चमरे असुरिंदे असुरराया) असुरेन्द्र असुरराज चमर समर्थ नहीं है (नो खलु चिसए चमरस्स असुरि- दस्स असुररण्णो अपणो निस्साए उड्ड उप्पइत्ता जाव सोहम्मो कप्पो) तथा असुरेन्द्र असुरराज चमरका यह विषय भी नहीं है कि वह 'तएणं तस्स' त्या- सूत्रा--(तएण) यार IE-42n छ।3या पछी (तस्स देविंदस्स देवरण्णो) वन्द्र ३१२१०४ २२४ने ( इमेयारुवे अज्झथिए) मा ४२ माध्यामि (जार समुपस्थिज्झा) माहि विशेषयुपाणी ४८५ यन्न थथे। (नो खलु प, चमरे असुरिंदे असुरराया) मसुरेन्द्र असु२।२४, यम२ मारो पा शतिशाण नथी, (नो खलु समत्थे चमरे असुरिंदे असुरराया) मसुरेन्द्र असु२२।१४ यभर माal मधा समय नथी. (नो खलु विसए चमरस असुरिंदरस असुररणो अपणो निस्साए उड्दः उप्पइत्ता जाव सोहम्मो कप्पो) सुरेन्द्र भभु२१ यभर पता प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३. उ.२ मू. ९ शक्रस्य विचारादिनिरूपणम् ४४३ अहं चैत्यानि वा अनगारान् वा भावितात्मनो निश्रया ऊर्ध्वम् उत्पतति, यावद सौधर्मः कल्प तमहादुःखं खलु तथारूपाणाम्, अर्हताम् भगवताम् अनगा- . राणाश्च अत्याशातनया इति कृत्वा अवधि प्रयुङ्क्ते, माम् अवधिना आभोगयति, हा ! हा ! अहो ! हतोऽहम् अस्मि, इति कृत्वा तया उत्कृष्टया यावत्- अपनी ताकतसे यावत् सौधर्म कल्पतक ऊँचे आ सके (णण्णत्थ अरि- हंते वा अरिहंतचेइयाणि वा, अणगारे वा भावियप्पणो णीसाए उड्डू उप्पयए जाव सोहम्मो कप्पो)परन्तु जब यह अरिहंत का, अरिहंत चैत्योका अर्थात्-अहेत याने साधुओका अथवा भावितात्मा किसी अनगारका सहारा ले लेता है तो उसमें वह शक्ति आ जाती है कि वह यावत् सौधर्म- कल्पतक ऊँचे आसकता है-आ जाता है (तं महादुनखं खलु तहा स्वाणं अरिहंताणं भगवंताणं अणगाराणं य अचासायणाए) अतः यह महादुःखकी पात हुई है-जो इस तरह से उसके ऊपर मैंने वज्र फेंका है । क्यों कि इस प्रकार से तो उस वज्र द्वारा उन तथा- रूपवाले अरिहंत भगवंतकी, अथवा भावितात्मा अनगारकी तना होगी । “त्तिक?' इस प्रकारसे विचार करके उसने 'ओहिं पउंजई अवधिज्ञान का उपयोग किया (ओहिणा) उस अवविज्ञान से उसने (ममं आभोएइ) मुझे देखा 'हा ! हा ! अहो ! हतो अहंमसि त्तिकटु ताए उकिटाए जाच दिव्चाए देवगईए वज्जस्स वीहिं अणुगच्छ- माणे' मुझे देखकर 'अरे रे अहो ! अब मैं मारा गया' इस प्रकार सतिया सीधा सुधा भावाने समर्थ नथी. (गणत्य अरिहंतचेइयाणि वा, अणगारे वा भावियप्पणो णीसाए उ१ उप्पयए जाव सोहम्मो कप्पो) પણ જે તે અહંતનું, અહંત ચિત્યનું અથવા કઈ ભાવિતાત્મા અણગારનું શરણ स्वीरे तो त सौधर्म ४६५ सुधा पाडांयवान समर्थ मनी श छे. (तं महादुक्खं खलु तहाख्वाणं अरिहंताणं भगवंताणं अणगाराणं य अच्चासायणाए) ते. में તેના ચિમરના] ઉપર જ છે એ ઘણે દુખને પ્રસંગ બને છે. આ રીતે તે મારા દ્વારા એ અહંતભગવાનની અથવા ભાવિતાત્મા અણુગારની આશાતના થશે. (त्तिक) भा NRो पियार ४१२ तेल (ओहिं पउंड) मपधिज्ञान! ४या. (ओहिणा ममं आभोएइ) भने अवधिज्ञानया भने नये. (हा! हा! अहो ! हतो अहमंसि ति कटुताए उक्किट्ठाए जाव दियाए देवगईए वजस्स वीहि अणुगच्छमाणे) भने जन-भारी निश्राथी यभरे शत पात या ते जाने તેણે વિચાર કર્યો, “અરે રે! હવે મારું આવી બન્યુ” એ વિચાર કરીને તે તેની आशा- ४४४ मगवतीमधे दिव्यया देवगत्या वनस्य वीयिम् अनुगच्छन् तिर्यगसंख्येयानां द्वीपसमद्राणां मध्यं मध्येन यावत् यत्रैव अशोकयरपादपः, यव मम अन्तिका तशैव उपा- गच्छति, मम चतुरडलम्, असंप्राप्तम् वज्रम् प्रतिसंहरति, अपि च मम गौतम ! मुष्टिपातेन केशाग्राणि विजितवान्, ततः स को देवेन्द्रो देवरानः वजं प्रति संहत्य मम त्रिकृत्वः, आदक्षिणप्रदक्षिणां करोति, चन्दते, नमस्यति, एवम्- विचार कर यह उस उत्कृष्ट यावत् दिव्य देवसंबंधी गति से वज्रके रास्ते से होकर अर्थात चजको पकडने के लिये उस बनके पीछे २ चला, सो जाता जाता वह तिरियमसंखेनाणं दीवसमुदाणं मसं मज्झेणं' तिरछे असंख्यात दीपसमुद्रोंके बीचों बीचसे होकर 'जाव जेणेव असोगवरपायवे जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छई' यावद जहां श्रेष्ठ अशोकवृक्ष था और जहां मैं था-वहां आया 'ममं चउरं गुलमसंपत्तं चज्ज पहिसाहरई' वहीं आकर उसने मुझसे सिर्फ चार अंगुल दुर रहे हुए उस बचको पकड लिया 'अवीयाई मे गोयमा। मुठिचारण केसग्गेवीइत्या) हे गौतम ! जय उस शक्रने उस वजको मुष्टिसे पकडा-तो मुष्टि करते समय इतनी जोरकी हवा निकली कि उससे मेरे केशाग्र हिल गये। 'तएणं ते सक्के देविंदे देवराया वजं परिसाहरिता ममं तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ वंदइ, नमंसह एवं चयासी' इसके पाद देवेन्द्र देवराज उस शक्रने वजको पकड करके मेरी ३ तीन चार प्रदक्षिणा की और प्रदक्षिणा देकर उसने मुझे वदना की-नमस्कार किया, वंदना नमस्कार कर फिर वह इस प्रकार ઉ, દિવ્ય દેવગતિથી વજને પાછું ખેંચી લેવા માટે વજની પાછળ પડે. (तिरियमसंखेजाणं दीवसमुद्दाणं मशं मज्झेणं) तिर! अने दीपसमुद्रौनी पश्ये થઇને ઉડત Ss (जाव जेणेव असोगवरपायवे जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छइ) या अपक्ष नीयst rai ते भारी पासे मापा पडाच्या. (ममं चउरंगुलमसंपत्तं वजं पडिसाहरइ) त्या भावाने तेथे भाराथी यार । भाग २ रहेसा मेपा ते ५०७ने ५४ ली. अवीयाई मे गोयमा ! मुहिवारण केमागेवीइत्या) गौतम! जयारे नी ही पyने ५४३यु त्यारे मुही વાળતી વખતે એવા જોરથી વાયુ 2 કે મારા કેશને અગ્રભાગ પી ગયે, तण ते सक्के देविदे देवराया वज्ज परिसाहरित्ता ममं तिक्खुचो आयाहिणं पयादिणं करेइ, वंदइ नमसइ एवं बयासी ५००ने 45e041 , बेन्द्र है. રાજ કે મારી ત્રણવાર પ્રદક્ષિણા કરી ત્યાર બાદ તેણે મને વદણ નમસ્કાર કર્યા अमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ २.९ शक्रस्य विचारादिनिरूपणम् ४४५ अवादी-एवं खलु भगवन् ! अहं त्वां निश्रायः चमरेण अमरेन्द्रेण, असुरराजेन स्वयमेव अत्याशातितः ततो मया परिकुपितेन सता चमरस्य अमरेन्द्रस्य असुरराजस्य वधाय वन निःसृष्टम् । ततो मम अयमेतद्रूपः आध्यात्मिका, यावत्-समुदपद्यत-नो खलु प्रभुश्चमरः असुरेन्द्रः, अमुरराजस्तथैव यावत्- अवधि प्रयुजे, देवानुप्रियान् अवधिना आभोगयामि-हा! हा! अहो ! हतो. कहने लगा-एवं खलु भंते । अहं तुम्भं नीसाए चमरेणं असुरिंदेणं असुररण्णा सयमेव अचासाइए) हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमरने आपके सहारे से मुझे मेरी शोभासे भ्रष्ठ करनेका प्रयत्न किया (तएणं मए परिकुविएणं समाणेणं चमरस्स असुरिंदस्स असुर- रणो वहाए वज्जे निसट्टे) उस समय मैने क्रोधमें आकर उस असुरेन्द्र असुरराज चमरको मारनेके लिए वज्र छोडा (तएण) याद में (मम) मुझे (इमेयाख्वे अज्झथिए जाव समुपजित्था) इस प्रकार का आध्यात्मिक यावत् मनोगत संकल्प उत्पन्न हुआ कि (नो खलु पभू चमरे असुरिंदे असुरराया तहेव जाव ओहिं पउंजामि) असु- रेन्द्र असुरराज चमर स्वयंशक्तिशाली तो है नहीं और न उसमें स्वयं यहां तक आनेकी शक्ति ही है वह तो तथारूप भगवंत अरिहंत आदि के सहारे से यहां तक आ सकता है-अतः इसी कारण वह यहां आया है-इत्यादि विचार करके पीछे मैंने अपने अवधिज्ञान का उपयोग किया तब (देवाणुप्पिए ओहिणा आभोएमि) अवधि- ज्ञानसे आप देवानुप्रियको देखा-(हा! हा! अहो! हतोम्हि तिकटु भने वा नभ२४॥२ ४शन तणे भने मा प्रभारी यु ( एवं खलु भंते ! अह तुभं नीसाए चमरेणं अमरिंदेणं असुररणा सयमेव अचासाइए) Dard ! અસુરેન્દ્ર, અસુરરાજ ચમરે આપને આશ્રય લઈને મને અપમાનિત કરવાનો પ્રયત્ન यों छे. (तएणं मए परिकुविएणं समाणेणं चमरस्स असुरिंदस्स असुररण्णो वहाए वज्जे निसहे) त्या धावेशमा भावाने असुरेन्द्र मसु२२॥ यभरनी हत्या ४२पाने भारे में 40 छ। यु तुः, (तएण) त्यार मा (ममं) भने (इमेयारुवे अज्झस्थिए जाव समुपज्जित्था ) मेवा यामि, (यावत्) भात पिया यो ३ (नो खलु पभू चमरे अमरिंदे अमरराया तहेव जाव ओहिं पउंजामि) असुरेन्द्र मसु२२००४ ચમર આટલો બધે શકિતશાળી નથી. સૌધર્મકર્ષ સુધી આવવાની તેની પિતાની તે શક્તિ નથી જ. તે અહંત ભગવાન આદિને આશ્રય લઈને જ સૌધર્મ દેવલોકમાં આવી શકયો હશે, એ વિચાર કરીને મેં મારા અવધિજ્ઞાનને ઉપયોગ કર્યો. ત્યારે (देवाणुप्पिए ओहिणा आभोएमि) आप पानुप्रियने या. (हा! हा! अहो !

- ४४६ भगवतीपये ऽस्मि, इति कृत्वा तया उत्कृष्टया यावत्-यत्रैव देवानुपियस्तशैव उपागच्छामि, देवानुपियाणां चतुरङ्गलम् असमाप्तम् यज प्रति संहरामि, धनमतिसंहरणार्थ (तया)म् इह आगतः, इसमवसतः, इह समाप्तः, इंघ अध उपसंपद्य विरामि, तत् क्षमपामि देवानुपिया ! समन्तां माँ देवानुपियाः ! अमितुम् अईन्ति देवानुमियाः । नैत्र भूयः एवं प्रकरणवायाम् इति कृत्वा मां वन्दते, नमस्यति, ताए उपिटाए जाव जेणेच देवाणुप्पिए-तेणेव उवागच्छामि ) देखकर मुझे ऐसा भान हुआ कि अरे ! रे ! अब तो में मारा गया-इस प्रकार विचार कर फिर मैं उस उत्कृष्ट दिव्य देवगति से चल कर धावत् जहां आप देवानुप्रिय विराजमान हैं वहीं पर आया (देवाणु- प्पियाणं चउरंगुलमसंपत्तं वन पडिसाहरामि) वहां आकर मैंने आप देवानुप्रियसे चार अंगुल दूर रहे हुए उस बजको पकड लिया। इस तरह मैं (वजपडिसाहरणट्टयाएणं इहमागए, इह समोसढे इह संपत्ते इहेव अज उपसंपजित्ताणं विहरामि) यहां चजको पकडने के लिये आया हूं। यहां समवस्त हुआ है। यहां संप्राप्त हुआ है। और यहीं पर अभी ठहरा हुआ है । (तं खामेमि णं देवाणुप्पिया ! खमंतु में देवाणुप्पिया ! खमंतु मरिहंतिणं देवाणुप्पिया ! अतः हे देवानुप्रिय । मैं आपसे क्षमा मांगता हूं-आप देवानुप्रिय ! क्षमा करने योग्य हो । (णाइ भुज्जो एवं पकरणयाए चिकहु ममं वंदह, हत्तोम्हि तिकट्ठ ताए उकिद्वाए जाव जेणेव देवाणुप्पिए-तेणेव उवागच्छामि) ત્યારે મને ભાન થયું કે “અરેરે ! મારું આવી બન્યું” એ વિચાર કરીને તે વજીને ५४ा भाटे, SL, दिव्य गतिथी GIA (यावत् ) भा५ हेपानुप्रियनी पासे साव्या. ( देवाणुप्पियाणं चउरंगुलमसंपत्तं वज पडिसाहरामि ) ही भावीन भा५ हेवानुप्रिया २४ inn ६२ २ ते पाने में ५४ी वीधु: (वज पडि- साहरणट्टयाएणं इहमागए, इह समोसढे इह संपत्ते इहेव अज्ज उपसंपज्जि- ताणं विहरामि) पने ५७पाने भाटे भी माल्यो , ते २ ४ भा३' અહીં આગમન થયું છે, તે કારણે જ હું અહીં સંપ્રાપ્ત થયો છું. અને અત્યારે અહીં मापन श२) २५०यो : (तं खामेमि णं देवाणुप्पिया ! खमंतु मं देवाणु- प्पिया ! खमंतु मरिहंतिणं देवाणुप्पिया) तहेपानुप्रिय मापनमा માનું છું. હે દેવાનુપ્રય! આપ મને માફ કરે. હે દેવાનુપિય! હું આપની સમાને पात्र छु'. (गाइ भुज्जो एवं पकरणयाए ति कट्ठ ममं वंदइ नमसइ) उ हुँदा .

४४७ म. श.३ उ.२ सू. ९ शक्रस्य विचारादिनिरूपणम् उत्तरपौरस्त्यं दिग्भागम् अपक्रामति, वामेन पादेन त्रिकृत्वो भूमि दलयति, चमरम् असुरेन्द्रम् अमुरराजम् एवम् अवादीत्-मुक्तोऽसि भोः ! चमर । अमरेन्द्र । असुरराज ! श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य प्रभावेण नहि तर इदानीं मम भयम् अस्ति, इति क्रत्वा यामेव दिशं प्रादुर्भूतः तामेव दिशं प्रतिगतः ॥५.९।। नमंसइ) अय आगे पुनः मैं ऐसा नहीं करूंगा इस प्रकार कह कर उस शक्रने मुझे वंदना की नमस्कार किया (उत्तरपुरस्थिमयं दिसी भागं अवकमइ) वंदना नमस्कार कर फिर वह शक्र उत्तर पौरस्त्य (ईशानकोण ) की तरफ चला गया (वामेणं पाएणं तिक्खुत्तो भूमि दलेइ, चमरं असुरिंदं असुरराय एवं व्यासी) वहां जाकर उसने वाम चरणको तीनचार पृथ्वीपर पटका तथा असुरेन्द्र असुरराज चमर से इस प्रकार कहा-(मुक्को सिणं भो चमरा ! असुरिंदा ! असुर- राया ! समणस्स भगवओ महावीरस्स पभावेणं) हे असुरेन्द्र असुर- राज चमर ! तुम श्रमण भगवान महावीरके प्रभाव से मेरे द्वारा छोड दिये गये हो (नहि ते इयाणि ममाओ भयं अत्थि) अब तुम्हें मुझसे कुछ भी भय नहीं रहा हैं । (त्तिकटु) इस प्रकार कहकर वह शक (जामेव दिसं पाउन्भूए तामेव दिसं पडिगए) जिस दिशा से प्रकट हुआ था-आया था उसी दिशा की तरफ लौट गया । પણ આવી ભૂલ નહીં કરું. એમ કહીને તેણે મને વંદણ કરી, નમસ્કાર કર્યા. (उत्तरपुरस्थिमयं दिसीमागं अवक्कमइ) या नमार शने ते थानामा यायो गयो ( वामेणं पारणं तिक्खुत्तो भूमि दलेइ, चमरं असुरिंदं अमुररायं एवं क्यासी) ती मते तेणे समा पाने पा२ भान ५२ ५७tीन हेवेन्द्र ३१२४ यभरने मा प्रभा] 3g-(मुक्को सि णं भो चमरा ! असुरिंदा ! असुर- राया ! समणस्स भगवओ महावीरस्स पभावेणं) मसुरेन्द्र ! असु२२००४ यम२ ! શ્રમણ ભગવાન મહાવીરના પ્રભાવથી આજે તું મારા હાથમાંથી ભયમુકત થવા પામ્યું છે. (नहि ते इयाणि ममाओ भयं अत्थि) वे तारे भाराथी पार्नु । ४२९ नथी. (त्तिक) मे प्रभा डीने ते श६ (जामेव दिसं पाउन्भूए तामेवदिसं पडिगए) જે દિશામાંથી પ્રકટ થયે હતું, એજ દિશામાં પાછા ફરી ગયો.

४४८ भगवतीय टीका-'तएणं' ततः खलु चमरस्य मम चरणशरणमारयनन्तरं 'तस्स सपारस देविंदस्स देवरणो' तस्य शक्रस्प देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'इमेयास्पे अज्मथिए' अपम् पतद्रूपः आध्यात्मिकः अधुनेवाग्रे वक्ष्यमाणस्वरूपः अध्या- स्मसम्बन्धी 'संकल्प' विगारः यावत्पदसंग्रातया मतीयमानः 'जाव-समु- पन्निस्था' यावत्-समुदपद्यत, यावत्पदेन 'चिंतिए, पत्थिए, कप्पिए,मनोगए, संकप्पे' चिन्तितः, प्रार्थितः, फल्पितः, मनोगतः, संकल्प:-इति संग्रामम् । तत्र चमरस्य सौधर्मकल्पोत्पन्नसामर्थ्यमसंम्भाव्यं आश्चर्यचकितस्य शक्रस्य आध्यात्मिकः आत्मगतो विचारः अङ्गुर इव किश्चित समुत्पन्नः-स पुनः कीदृश इत्यत आह-चिन्तितः पुनः पुनः स्मरणरूपो विचारो द्विपत्रितइव पूर्वापेक्षया टीकार्थ-तए णं से' जय चमरने मुझ महावीर के चरणों की शरण प्राप्त करली तब उसके याद 'तस्स देविंदस्स देवरण्णो सकस्स' उस देवेन्द्र देवराज शक को 'इमेयाख्थे अज्झिथिए' यह इसरूप आध्यात्मिक संकल्प 'जाव समुपन्जित्था' यावत् उत्पन्न हुआ । यहां यावत्पद से संकल्प के ये 'चितिए, पत्थिए, कप्पिए, मनोगए चार विशेषण गृहीत हुए हैं । सौधर्मकल्पमें उत्पन्न हुए शक को चमरमें ऐसी शक्ति तो है नहीं ऐसा जानकर के फिर भी उसने मुझे शोभा से भ्रष्ट करने का विचार किया-इस प्रकार ख्यालकर आश्चर्य जब हुआ-तब उसको ऐसा विचार हुआ-यह विचार आध्यात्मिक इस लिये कहा गया है कि यह पहिले इन्द्र-शक्र की आत्मा में . की तरह किश्चित् रूपमें उत्पन्न हुआ बाद में वही विचार द्विपत्रित अङ्कुर की तरह पहिले की अपेक्षा पुनः२ स्मरणरूप होने के कारण कुछ अधिक मात्रामें पुष्ट हुआ इसलिये उसे चिन्तित कहा गया है। बाद में वही विचार इच्छादारा निर्गतुम् इष्ट हुआ-अतः पुष्पित हुए सा-'तएणे यभरेन्द्रने भा२भाटे ५१ छ।या पछी 'तस्स देविंदस्स देवरणो सक्कस्स' १३ ३१२२ शाने 'इमेयारूवे अज्झथिए' 20 रन माध्यामि, यिन्तित, आर्थित, पनि मनोगत 'जाव समुपजित्था' पियार ઉત્પન્ન થયે નવ પદથી બીજાં જે પદ ગ્રહણ કરાયાં છે તેનો અર્થ પણ ઉપરના વાકયમાં આપે છે તે વિચાર પહેલાં તેના મનમાં અંકુરની જેમ ઉભવ્યો, તેથી તે વિચારને આધ્યાત્મિક કહ્યો છે. જેમ અકરમાંથી ફણગા ફૂટે તેમ તેના મનમાં તે વિચાર વારંવાર આવવા લાગે તેથી તેને ચિન્તિત કહ્યો છે. ત્યાર બાદ પુષિત થયેલા प्रमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ २ सू. ९ शक्रस्य विचारादि निरूपणम् ४४९ किश्चिदधिकः प्रार्थितः-निर्णेतु-मिच्छया ईष्टरूपेण स्वीकृतः पुष्पित इव विक- सितः, तदनु कल्पितः स एव विचारः चमरोत्पतनविषयकनिश्चयो, व्यवस्थितः पल्लवितइब दृढीभूतः, ततः मनोगतः मनसि दृढरूपेण स्थिरीभूतः संकल्पो विचारः समुदपधत-समुत्पन्नः इत्याशयः । संकल्पस्वरूपमाह-'नो खलु पभू' इत्यादि । नो, नहि किल स्वयं प्रभुः शक्तः 'चमरे अमरिंदे, अमुरराया' चमरः अमुरेन्द्रः, असुरराजः 'नो खल समत्थे चमरे असुरिंदे असुरराया' नैव खलु स्वयं समर्थः, संगतः अर्थः प्रयोजनं यस्य स संगतप्रयोजनः चमरः असुरेन्द्रः अमुरराजः, 'नो खलु विसये नैव खलु विषयः स्वरूपयोग्यता 'चमरस्स' चमरस्य 'असुरिंदस्स' असुरेन्द्रस्य 'असुररण्णो' असुरराजस्य 'अप्पणो' आत्मनः 'निस्साए' निश्रया अंकुर की तरह वह और अधिक विकसित हुआ-इस कारण उसे प्रार्थित प्रकट किया गया है । कल्पित उसे इसलिये कहा गया है कि वही विचार चमरोत्पतनविषयक निश्चय में पल्लवित हुए अंकुर की तरह दृढीभूत हो गया-तय वह मनमें दृढ़रूपसे स्थिरीभूत होकर उत्पन्न हुआ-अतः उसे मनोगत कहा गया है । शक्रके मनमें कैसा क्या संकल्प हुआ-इस बात को स्पष्ट करने के लिये प्रभु कहते हैं 'नो खलु पभु इत्यादि-'चमरे असुरिंदे असुरराया नो खलु पभू' उस शक्रने ऐसा विचार किया कि-असुरेन्द्र असुरराज चमर स्वयं- समर्थ नहीं है 'नो खलु समत्थे चमरे असुरिंदे असुरराया' असुरेन्द्र असुरराज चमर समर्थ संगत प्रयोजनवाला नहीं हैं, 'नोखलु विसए चमरस्स असुरिंदस्स असुररणो' असुरेन्द्र असुरराज चमर के ऐसी स्वरूप योग्यता भी नहीं है जो वह 'अप्पणो निस्साए' अपनी निज અંકુરની જેમ તે વિચાર વધારે વિકસિત થયે અને એ રીતે તે વિચાર વધારે નિશ્ચિત અને ઈષ્ટ બન્ય, તેથી તેને પ્રાર્થિત કહ્યો છે. તે વિચારને કાલ્પનિક કહેવાનું કારણ એ છે કે ચમરે જે ઉત્પાત મચાવે તેના કારણની કલ્પના તે વિચાર દ્વારા કરવામાં આવી છે, અને તે વિચારને મને ગત એ કારણે કહ્યો છે કે તે વિચાર બીજા કેઈની પાસે પ્રકટુ કરો ન હતે–તેના મનમાં જ દૃઢ થયે હતે શકના મનમાં શે વિચાર ઉત્પન્ન થયે તે હવે મહાવીર પ્રભુ ગૌતમ પાસે પ્રકટ કરે છે– 'चमरे अमुरिंदे. असुरराया नो खलु पभू' असुरेन्द्र मसुर२१ यभर मे ४२पाने शतिमान नथी. 'नो खलु समत्थे चमरे असुरिंदे असुरराया' असुरेन्द्र અસુરરાજ ચમર પિતાની જાતે જ પોતાની શકિતના જોરે આમ કરવાને સમર્થ નથી. 'नो खल्लु विसए चमरस्स असुरिंदस्स असुररण्णो अप्पणो निस्साए उट्ठ उप्प- .

४५० मगवती साहाय्येन आश्रयेन 'उ?' अध्यम् 'उप्परता' उत्पत्य 'जात्र-सोहम्मो कप्पो' यावत् सौधर्मः फल्पः गमनसामध्यं न सौधर्मकल्पपर्यन्तं स्वयमुत्पत्य तस्प चमरस्य गमनसामथ्र्य नास्ति इति शक्रः स्वयं विचारयति इत्यर्थः, अपवादमाह-'गणत्य' इत्यादि । नापत्र, वक्ष्यमाणाईदादित्रयं विहायान्यं यं फमपि आश्रित्य ऊर्य नैव कथमपि गन्तुं समर्थो भवति इत्याह-'अरिहंते चा', अईतो था, 'अरिहंतचेइयाणि चा' अर्डच्चैत्यानि वा छमस्थ तीर्य फरान् वा, 'अणगारे या भाविभप्पणो' अनगारान् वा मावितात्मनो विहा- की शक्ति की सहायता से 'उ ऊपर 'उप्पइसा' उड़कर 'जाव सोहम्मो कप्पो' यावत् सौधर्मकल्पतक जा सके इस प्रकार शक्रने चमर के यावत्सीधर्मकल्पतक जाने के विपयमें विधिमार्गका विचार किया-साथमें उसने यह भी विचार किया कि चमर के इस प्रकार से यावत्सीधर्मकल्पतफ जानेमें जो अपवाद मार्ग है वह इस प्रकार से है-'णपणत्य' इत्यादि-इसमें यह प्रकट किया गया है कि अर्ह- दादित्रय को छोड़कर चाहे वह और किसी की भी सहायता क्यों न ले तो, भी वह ऊपर सौधर्मकल्पतक किसी भी तरह से नहीं जा सकता है-यही विषय 'अरिहंते वा अरिहंत चेइयाणि वा अणगारेवा भावि अप्पणो णीसाए उड्ड उप्पयइ जाच सोहम्मो कप्पो' इस सूत्रः पाठ से पुष्ट किया है-'णण्णत्थ' की संस्कृत छाया नान्यत्र ऐसी है इसमें अन्यत्र का तात्पर्य है-इनके पिना । किनके विना तो इसके लिये कहा गया है कि 'अरिहंते वा' अरिहंतों को 'अरिहंत चेझ्याणि इत्ता जाव सोहम्मो कप्पो' असुरेन्द्र असु२।०४ यभरभी की पोतानी आई पर યોગ્યતા નથી, કે જેને આશ્રય લઈને-તે સૌધર્મકલ્પ રાવલેક પર્યત જઈ શકે. આ રીતે શક્રેન્દ્ર ચમરેન્દ્રના સૌધર્મ ૫ સુધીના આગમન વિષે વિધિમાર્ગને વિચાર કર્યો. સાથે. સાથે તેણે તે માટેના અપવાદ માર્ગને પણ વિચાર કર્યા. તેણે અપવાદ માર્ગને વિચાર वी शते ध्या, ते नायनां सूत्र द्वारा ट थये। छ'णणस्थ' त्याहि मां पात પ્રકટ કરવામાં આવી છે કે અહંતાદિના આશ્રયથી જ એવું બની શકે છે-બીજા કેઈની પણ સહાયથી તે સૌધર્મ દેવલેક સુધી આવી શકવાને સમર્થ નથી. એજ વાત नायेन सूत्र | ५४. ४॥ छ-'अरिहंते वा अरिहंत चेइयाणि वा अणगारे वा भावि अप्पणो णीसाए उड उप्पयइ जाव सोहम्मो कप्पो"णणस्थानी सरत छाया નાશ્વત્ર છે એટલે કે તેમના વિના કેન વિના? એ બતાવવા માટે કહ્યું છે કે “અત અથવા અહંતો-છદ્રશ્ય તીર્થકરે, અથવા ભાવિતાત્મા અણગરિને कल्पः, " प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ स. ९ शक्रस्य विचारादिनिरूपणम् ४५१ यान्यं 'णीसाए' निश्रया आश्रित्य 'उद्ध' ऊर्ध्वम् 'उप्पयई' उत्पतति, 'जाव- सोहम्मो कप्पो' यावत् सौधर्मः अर्थात् स चमरः अहंदादित्रगं विहा- यान्याश्रयेण नैव कथमपि ऊर्च सौधर्मकल्पपर्यन्तम् उत्पतितुमर्हतीति शक्रस्य मनसि संकल्पः समुत्पन्नः 'तं महादुखं खलु' तत् तस्मात् वज्रप्रक्षेपण- द्वारा महादुःखं खलु भवेत् 'तहारूवाण' तथारूपाणां भूमण्डले विचरताम् 'अरिहंताणं' अर्हतोम् 'भगवंताणं' भगवताम् अणगाराणं य' अनगाराणाञ्च 'अचासायणाए' अत्याशातनया 'त्तिक?' इति कृत्वा मनसि सम्भाव्य ओहि' अवधिम् अवधिज्ञानम् अवधिज्ञानप्रयोगं कुरुते 'पउंजई' प्रयुक्ते ततः 'पउं जित्ता' मयुज्य-अवधिज्ञानोपयोगं कृत्वा 'मम' माम् — ओहिणा' अवधिना वा' अथवा-छद्मस्थ तीर्थकरों के, अथवा-'भावि अप्पणो अणगारे वा' भावितात्मा अनगारों के बिना यह चमर अन्य दूसरों की नियासे यावत् सौधर्मकल्पतक उर्ध्वमें नहीं उड़ सकता है। यदि उर्ध्व में सौधर्मकल्पतक उड़ सकता है तो इन अहंदादिकों की निश्रा से ही उड़ सकता है ऐसा शक्र के मनमें संकल्प हुआ-'तं महादुक्खं खलु इस कारण मैंने जो चमर के प्रति वज्रका प्रक्षेपण किया है-वह मैंने ठीक नहीं किया है-इससे तो उल्टा मुझे ही यह घड़ा दुःख हुआ है क्यों कि इसके प्रक्षेपण द्वारा 'तहारूवाण' तथारूपधारी- भूमण्डलमें विचरण करने वाले 'अरिहंताणं' अरिहन्त भगवन्तों की और 'अणगाराणं' अनगारों की मुझसे 'अचासायणाए' आशातना हुई है ' तिकटु' ऐसी मन में संभावना करके उसने 'ओहिं' अपने अवधिज्ञान का 'पउंजई' प्रयोग किया 'पउंजित्ता' अवधिज्ञान का उप- योग करके 'मम' मुझे उसने 'ओहिणा' अपने अवधिज्ञान से 'आभो. આશ્રય લીધા વિના ચમરેન્દ્ર સૌધર્મકલ્પ સુધી ઉચે ઉડી શકવાને શકિતમાન નથી” અહત આદિની નિશ્રાથી [આશ્રયથી જ તે સૌધર્મક૯૫ સુધી ઉડી શકે છે. આ પ્રકાર નો વિચાર શક્રેન્દ્રના મનમાં ઉત્પન્ન થયા. 'तं महादुक्खं खलु, प्यारे तन मनमा मारे ५ ययुः तेन यु यभरना त२३ १३सन 'तहाख्वाण' तया३पी धारी-भूम'मा विश! ४२नास अरि- हताण' मति मागवतानी भने 'अणगाराण' AAYIसनी ' अचासायणाए भा॥ यती माता रा छ. 'त्तिकटु' मनमा PAL ARनी शयताना पियार ४०२ 'ओहिं पउंजई ते ना मधिशानने यो यो 'पउंजिला भवधि- जानन उपयोग न तो 'मम' भने भिडावीर प्रभुने] 'ओहिणा आभोएइ' . ..

" ४२२ भगवतिरो अवधिशानोपयोगेन 'आभोप' आभोगयवि परिपश्यति परिहश्य च 'हा ! हा ! अहो ! हतो अहमंसि' हा हा अहो । इति महादुःख हतोऽहमस्मि हा हा! इति वारद्वयमयोगेणातिशयखेदः अहो । इति शब्देन अनिदाखं सूच्यते, तदाह-हतोऽहमस्मि हा! हतोऽस्म्यहम् महती अनर्थ संभावना निकटु' इति कृत्वा विचार्य 'ताए उपिठाए' तया पूर्वोक्तया उत्कृष्टया 'जाव-दिनाए देवगईए' यावत्-दिव्यया देवगत्या, यावत्करणात् 'त्वरितया चपलया इत्यादि संग्राह्यम् 'वजस्स वीहीं' बनस्य वीयिम् बजगमनमार्गम् 'अणुगच्छमाणे अनुगच्छन् यजमादातुमनुसरन् 'तिरियमसंखेनाणं दीवसमुदाणं मझं मझेणं' तिर्यगसंख्येयानाम् द्वीपसमुद्राणां मध्य मध्येन 'जाव-जेणे' यावत्- एइ' देखा-और देखकर के 'हा ! हा! अहो ! हतो अहमंसि' अरे ! यह तो पड़े दुःख की बात हुई है-मैं तो मारा गया -'हा हा ये खेद सूचक अव्यय हैं । इनके दो धार प्रयोग करने से शक को महा दुःख हुआ यह प्रकट होता है 'हतोऽस्म्यहम् ' इस से वह शक महती' अनर्थ होने की संभावना है। ऐसा मान रहा है । 'त्तिक ऐसा विचार कर 'ताए उक्किट्ठाए' वह शक्र उस पूर्वोक्त उत्कृष्ट 'जाव दिव्याए देवगईए' थावत् दिव्य देवगति से-यावत् शब्द लभ्य त्वरित एवं चपल आदि विशेपणों घाली देवगति से-'वजस्स वीहिं' वज़ जहां से होकर गया था उसी मार्ग से होकर 'अणुगच्छमाणे वज्र को पकड़ने के लिये चला-मार्ग में आये हुए 'तिरियमसंखजाणं दीव समुदाणं' तिरछे असंख्यात द्वीप समुद्रो के 'मज्झं मज्झेणं' ठीक અવધિજ્ઞાનથી જોયો કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અવધિજ્ઞાનને ઉપયોગ કરીને તેણે જોયું કે અમરેદ્ર મહાવીર ભગવાનના આશયથી સૌધર્મદેવલોકમાં આવવાની હિંમત ४६ ता. त्यारे तेना भुममाथी मा ६॥२॥ नीजी ५४या 'हा ! हा! अहो! हतो अहमसि' भरे ! मा तारे हमनी पात मती. वे भा३ मावा न्यु ! "! દા એ બેદર્શક અવ્યય છે. તેને બે વાર પ્રયોગ કરીને શકનું મહાદુઃખ प्र रायु छ. 'हतो अहमंसि' मा शप्रयोग द्वारा ने ' महान अनर्थ थानी Asual all छ,' मे वि छ. 'त्तिकटु' मेवा उक्किद्वाए' ५% art S2 माह विशेषथी युत 6िव्य हेवमतिथी 'वजस्स वीहि रे भाग थी गतुं ते भार्गे 'अणुगच्छमाणे तनी पा७ ५.यो. पने पश्येयी ४ ५ वा भाटे ते ना पीछा ५४डयो. 'तिरियमसंखेजाणं दीवसमुदाण' मा शत न पा ५४३ni भाभा आण्यिात वियार ‘शन 'ताए अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू. ९ शकस्य विचारादिनिरूपणम् ४५३ यौव यस्मिन्नेव स्थाने यावत्करणात् व्यतिव्रजन यत्रैव नम्बूद्वीपो द्वीपः, भारतं वर्षम् सुंसुमारपुर नगरम्, अशोकवनखण्डम् उद्यानम् इति संग्राह्यम् । 'असोगवरपायवे' अशोकवरपादपः 'जेणेव ममं अंतिए' यौव यस्मिन्नेव स्थाने मम अन्तिकम् सामीप्यम् 'तेणेच' तत्रैव तस्मिन्नेव प्रदेशे स्थाने वा 'उवागच्छइ' उपागच्छति, उपागत्य च 'मम' मम 'चउरंगुलमसंपत्तं चतुर- गुलमसमाप्तम् मम स्थानात् चतुरङ्गलिदूर स्थितं 'वज' वनम् 'परिसाहरइ' प्रति सहरति प्रतिगृहाति आदत्ते 'अवियाई मे अपि च मम 'गोयमा' हे गौतम ! 'मुहिवाएणं' मुष्टिवातेन 'केसग्गे' केशाग्राणि 'वीइत्या' अवीजयत् अर्थात् अति वेगवत्या मुष्टया संसक्ताङ्गुलिरूपया झटिति वजपतिग्रहणसमये संजातपवनेन मम केशाग्राणि कम्पयतिस्म, 'तएणं से' ततः वज्रपतिसंहरणानन्तरं खलु सः वीचों बीच से चलकर वह शक 'जाव जेणेव' यावत् जहाँ पर 'असोगवरपायवे' उत्तम अशोक वृक्ष था और 'जेणेव ममं अंतिए' जहां पर मैं था-मेरी समीपता थी-'तेणेव उवागच्छई' वहीं पर आया। यहां 'यावत्' शब्द से चलते२ वह जहां जंबुद्धीप नामका दीप भारत वर्ष, सुंसुमारपुर नगर, अशोक वनखंड नामक उद्यान, 'इस पाठ को ग्रहण हुआ है। वहां आकरके 'ममं चउरंगुलमसंपत्तं, हे गौतम ! मेरे स्थान से चार अंगुलकी दूरी पर रहे हुए 'वज्ज, वज्रको उस शक्रने 'पडिसाहरई' पकड लिया । अबियाई, पकडते समय जो बात और हुई वह 'गोयमा' हे गौतम ! इस प्रकारसे है जब उसने वज्रको पकड़ा तब उसने 'मुहिवाएणं' मुष्टिकी वायु से 'में मेरे 'केसग्गे' केशारों-यालों की नोकों को 'वीइत्था' हिलादिया जैसे पंखाकी हवा न कर दी हो ऐसी हवा निकली-सो वे उससे दीय समुद्रीनी येथी ५सा२ यधने 'जाव जेणेव असोगवरपायवेयावत यां श्रेष्ठ भवृक्ष नी नाय 'जेणेव ममं अंतिए'या हु तपस्या ४६।२४ो रता त्यां ते भारी पासे 'उवागच्छइमान्यो. मी 'जाव' पथौ मे मतावामा माव्यु : दीय નામના દીપન, ભારતવર્ષમાં આવેલા સુસુમારપુર નગરના અશોક વનખંડ નામના ઉદ્યાનમાં આવેલા અશાકવૃક્ષ નીચે મહાવીર ભગવાનની પાંસે તે કેન્દ્ર આવ્યો ત્યાં भावाने 'वज्ज' ते ५००ने 'पाडिसाहरइ, ५डी सीधु'. 'गोयमा' 3 गौतम ! 'अवियाई मुहिवाएणं मे केसग्गेवीइत्था' ते न्यारे भने ५४६) ही त्यारे તેની મુઠ્ઠીમાંથી નીકળેલા વાયુએ મારા કેશાને કંપાવી દીધા. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે જ્યારે તેણે વજાને પકડીને ઘણા જોરથી મુઠ્ઠી બંધ કરી દીધી, ત્યારે તેની " - ४५४ भगवतीने 'सरके देविदे देवराया' को देवेन्द्रः, देवरानः 'चन्न पडिसारित्ता' वन मति सदस्य 'मम मम 'तिपखुतो' त्रिकत्वः वारप्रयम् 'आयारिणपयाहिणं फरेइ' आदक्षिणमदक्षिणं दक्षिणावर्तमदक्षिणं करोति 'वंदर, नमसइ, वन्दते नमस्यति, चन्दित्ता नमस्थित्या च एवम् वक्ष्यमाणभकारेण 'वयासी अबादीद 'एवं खल्ल भंते एवं खलु भदन्त । अहं 'तुम नीसाए' त्वां निश्रया आश्रित्य तवाश्रयेण 'चमरेणं अमरिंदग' चमरेण अमुरेन्द्रेण 'अमुररण्गा' असुर- राजेन 'सयमेव' स्वयमेव 'अघासाइए' अत्याशावित: अपमानित: 'तएणं ततः अपमानोनन्तरम् खलु 'मए' मया परिकृविएणं समाणेणं' परिकुपितेन अत्यन्त कोपाविप्टेन सता 'चमरस्स' चमरस्य 'अमुरिंदस्स' अमरेन्दस्य 'अमुररणो' कंपित हो गये तात्पर्य यह है कि बज्रको पकड़ते समय लय उसने --पकड़कर पड़े जोर से मुहि बंद की तो अंगुलियों के आपस में एकदम वेग से मिल जाने के कारण उसने वायुका संचार हुआ-सो उससे मेरे केशाग्र कंपित हो उठे 'तए णं' वजको पकड लेने के बाद से सक्के देविदे देवराया' उस शक देवेन्द्र देवराजने 'वज्जं पडिसाहरिता' वज़ को संकुचित करके प्रतिसंहरण करके 'ममं मेरी 'तिक्खुत्तो' तीन पार 'आयाहिणपयाहिणं फरेई' आदक्षिण प्रदक्षिण पूर्वक 'चंदह नमंसई' चंदना की नमस्कार किया । वन्दना नमस्कार करके फिर "एवं वयासी' उसने इस प्रकार कहा 'एवं खलु भंते ! अहं तुम्भ नीसाए' हे भदन्त ! मैं आपकी निश्रा लेकर 'सयमेव असुरिदेणं असुररपणा चमरेणं' स्वयं ही असुरेन्द्र असुरराज चमर के द्वारा 'अचासाहए' अपमानित किया गया है। 'तए णं मए कुविएण समा- णेणं' अतःमुझे अत्यंत क्रोध आ गया और इस कारण मैंने 'असु. આંગળા અતિ વેગથી સંમિલિત થવાથી તેમાંથી છૂટેલા વાયુથી મહાવીર પ્રભુના शायी पी Sx4h. 'तएणं पने ५४31 eी ५७ी, 'से सक्के देविदे देवराया' ते हेवेन्द्र १२०१ 03 'वज्जं पडिसाहरिता' पतुं प्रतिY ४शन 'मम' भारी 'तिक्खुत्तो' त्रय पार आयाहिणपयाहिणं करेइ' माक्षि प्रदक्षिणा पूर्ण 'वंदइ नमसइ' ! ४२१, नमः॥२ 3. Are नभ२४२४शन तेणे भने ' एवं वयासी' मा प्रभारी यु- 'एवं खलु भंते ! महन्त ! 'अहं तुम्भं नीसाए सयमेव अमरिंदेणं असुररण्णा चमरेणं' ने माना माश्रय ही छ मेवा असुरेन्द्र असु२२५४ यभर HTRA 'अञ्चासाइए' भाई अपमान ३२ छ, 'तएणं मए कुविएणं समाणे' अमेयचन्द्रिकाटीका श.३उ.२ मू. ९शक्रस्प विचारादिनिरूपणम् अमुरराजस्य 'बहाए' वधाय 'वज्जे निसट्टे'. वज्रं निःसृष्टम् पक्षिप्तम् 'तएणं' ततो वजमक्षेपानन्तरं खलु 'मम' मम 'इमेयारूवे' अयम् एतद्रूपः अग्रे वक्ष्य माणस्वरूपः 'अज्झथिए' आध्यात्मिकः आत्मगतः अध्यात्मसम्बन्धी विचार- रूपः संकल्पः 'जाव-समुपजित्था' यावत्-समुदपद्यत, समुत्पन्ना, यावत्करणात् चिन्तितः, प्रार्थितः, कल्पितः मनोगतः, संकल्प - इति संग्राह्यम्, तत्र सौधर्म- कल्पोत्पतितस्य चमरस्योपरि कोपेन बघ्र प्रक्षिप्य शक्रस्याऽऽध्यात्मिकः आत्म- गतः वज्रप्रक्षेपविषयकौचित्यानौचित्यविचारः किञ्चित अङ्कुरित इत्र समुत्पन्नः रिंदस्स असुररण्णो चमरस्स' अमुरेन्द्र असुरराज चमरको 'वहाए' मारने के लिये 'वज्जे निसट्टे' वज्र छोड़ दिया 'तए णं' वज्र छोड़ने के बाद 'मम' इमेयारवे, अज्झथिए जाव सगुज्झिन्था, मुझे यह इस प्रकारका यावत् विचार उत्पन्न हुआ-यहां 'यावत्' शब्द से 'चिन्तित, प्रार्थित, कल्पित, मनोगत संकल्प' इन पदों का ग्रहण हुआ है। जय चमर सौधर्मकल्प में पहुंच चुका और उसने वहाँ इन्द्र के प्रति विना विचारे बोलना प्रारंभ कर दिया और इसी कारण इन्द्रने कुपित होकर उसके ऊपर वनका प्रक्षेप किया तब शक्र को आत्म- गत ऐसा कुछ विचार उत्पन्न हुआ कि मैंने चमर के ऊपर जो वज्रका प्रक्षेप किया है वह उचित किया है या अनुचित किया है। चादमें उसने इस बातको घार २ स्मरण किया अतः वही विचार पूर्वकी अपेक्षा कुछ और अधिक हो गया, इसलिये प्रथम अवस्था में अंकुर की तरह अल्परूप होने की अपेक्षा वही विचार यार २ स्मरण २ भने ३५ यपाया 'असुरिंदस्स असुररण्णो चमरस्स वहाए' मसुरेन्द असु२२।०४ यभरने व५ ४२पाने भाटे 'वज्जे निस?' भा॥ 43 400 छ।पामा मा०यू 'तएणं' या२६ 'ममं इमेयारूवे अजथिए जाव समुपज्जित्था' भने मा प्राने। मायामि माहि विपापाणी पियार माव्या. मी 'जाव' ५४था यिन्तित, પ્રાર્થિત, કલ્પિત અને મને ગત સંકલ્પ પતના પદે ગ્રહણ કરાયાં છે. જ્યારે અમરેન્દ્ર સૌધર્મ કલ્પમાં પહોંચ્યા અને તેણે શકને ઘણાં કઠેર વચને સંભળાવ્યા ત્યારે શઠે ફોધાવેશમાં આવી જઈને તેના ઊપર વજ ફેંકયું. ત્યાર બાદ તેના મનમાં એ વિચાર આવ્યું કે મેં ચમર ઉપર વજાને પ્રહાર કર્યો તે ઉચિત છે કે અનુચિત છે?' આ પ્રકારનો વિચાર અંકુરની જેમ તેના અંતઃકરણમાં ઉદ્દભવ્યો. તેથી તે વિચારને આધ્યાત્મિક કહ્યો છે. ત્યારબાદ તે વિચાર તેના મનમાં વારંવાર આવવા લાગ્યો. જેમ અંકુરમાંથી ફણગા ફૂટે તેમ તે વિચાર તેના મનમાં વધારેને ४५६ भगवतीस तदनुचिन्तित:-पुनः पुनः स्मरणविषयीकृतः द्विपत्रित इत्र पूर्वापेक्षया किमि दधिकः, ततः मार्थितः-चमरम्पति यनप्रक्षेपस्य युक्तायुक्तस्वज्ञानार्यम् इष्टरूपेण स्वीकृतः पल्लवित इव, व्यवस्थितः, ततः कल्पितः-नेदं वनमक्षेपणं मया समू- चितं कृतमित्येवं दृद्ररूपेण निश्चय विषयीकृतः पुष्पित इव स्थिरीभूतः, मनो- गतः संकल्पः मर्वयाऽनुचितं कृतमित्येवं मनसि निश्चितरूपेण स्थितः पल्लवित इव विचारः समुदपधत-समुत्पन्न इत्यर्थः । संकल्पस्वरूपमाह-'नो खलु चमरे' इत्यादि । नो खलु प्रभुः समर्थः चमरः 'अमुरिंदे असुरराया' अमुरेन्द्रः आमुरराजः 'तद्देव' तथैव पूर्वत्रदेव 'जाव में आने लगने की अपेक्षा विपत्रित हुए अंकुर की कुछ अधिक मात्रा वाला बन गया अतः उसे यहां चिन्तित रूप से कह दिया गया है। जय चमरने मुझ से असभ्य व्यवहार करने की मनमें ठानी तब इसके उत्तर में जो मैंने उसके ऊपर वज्र का प्रक्षेप किया-वह उचित ही कार्य किया है हम प्रकार वह विचार इष्टरूप से स्वीकृत हो जाने के कारण पल्लवित हुए अंकुर की तरह और अधिक स्पष्ट हो गया-अतः उसे यहां प्रार्थित कहा गया है । याद में जब शक को वज्रका प्रक्षेपण जो मैंने किया है वह उचित नहीं किया है ऐसा ध्यान आया तय दृढरूप से निश्चय का विषय पना हुआ वही विचार पुष्पित हुए अंकुर की तरह स्थिरीभूत हो गया मनोगत विचार जो इस कारण कहा गया है कि मनने इस घातको मान लिया कि यह कार्य सर्वथा अनुचित किया गया है-इस तरह मनमें निश्चितरूपसे स्थित होने के कारणपल्लवित हुए विचार उस शक्र के उत्पन्न हुए । शक्र के जो विचार हुआ वह इस प्रकार से है-नोखलु चमरे' इत्यादि। વધારે દૃઢ થવા લાગ્યો. તેથી તે વિચારને ચિતિત ' કહ્યો છે. જ્યારે ચમરે મારી સાથે અસભ્ય વર્તન બતાવ્યું ત્યારે જ મેં તેના ઉપર મારું વજી ચલાવ્યું. મેં ઉચિત કાર્ય જ કર્યું છે. આ રીતે તે વિચાર ઈષ્ટ રૂપે સ્વીકૃત થવાથી તથા વધારે સ્પષ્ટ થવાથી પલ્લવિત બનેલા અંકુરની જેમ તેને “પ્રાર્થિત કદો છે ત્યાર બાદ જ્યારે શકને એમ થરું કે મેં જે જ છોડયું, તે ઉચિત કાર્ય થયું નથી, ત્યારે તે વિચાર સંપૂર્ણતઃ નિશ્ચિત બનવાથી તેને પુષિત થયેલા અંકુરની જેમ કાલ્પનિક કહ્યો છે. તેણે મનમાં નિશ્ચિત રૂપે એવું માની લીધું કે મેં જ છોડ્યું તે તદન અનુચિત બન્યું છેતેથી તે વિચારને “મનગત કહ્યો છે. આ રીતે પલવિત થયેલા અંકુરની જેમ નિશ્ચિતરૂપે ઉત્પન્ન થયેલે વિચાર તેના મનમાં આવ્યો કને જે વિચાર આવ્યો ते वे सूबा ४८ ४२ छ-'नो खलु चमरे ४त्यादि..

प्रमेयचद्रिका टीका श.३ उ.२ स. ९ शक्रस्य विचारादिनिरूपणम् ४५७ -ओहि' यावत् अवधि 'पउंजामि' मयुञ्ज अवधिज्ञानोपयोगम् अहं कृतवान् याव- करणात नो खल चमरः समयः इत्यारभ्य नान्यत्र अर्हतोवेति मध्यम् ऊर्ध्व- मुत्पतति यावत् सौधर्मः कल्पः इत्यन्तं संग्राह्यम् । 'देवाणुप्पिए' देवानुपियान भगवतो भवतः 'ओहिणा' अवधिना अवधिज्ञानेन 'आभोएमि' आभोगयामि परिपश्यामि, परिदृश्य च । हा! हा ! अहो! हतोम्हि' हा ! हा! अहो इति महाखेदं हतोऽस्म्यहम् वज्रप्रक्षेपेण भगवतोऽत्याशातनां सम्भाव्याहं नि- तान्तखेदेन हाहाकारं कुर्वन भयभीतः सञ्जातः 'त्तिकह' इतिकृत्वा भगवतोऽ- 'असुरिंदे असुरराया चमरे नो खलु पभू 'असुदेन्द्र असुरराज चमर स्वयं समर्थ नहीं है यहां से लेकर तहेव जाव ओहिं पउंजामि' यहां तक को पाठ शक्र के विचाररूप में ग्रहण करना चाहिये । यहां यावत् पद से 'नो खलु चमरः समर्थः' यहां से लगाकर 'नान्यत्र अर्हतोवा, अर्हचैत्यानि वा अनगारान् वा भावितात्मानो निश्रया उर्च उत्पतति यावत् सौधर्मत्कल्प:' यहां तक का पाठ ग्रहण किया गया है । इस प्रकार विचार करके जब इन्द्रने अपने अवधिज्ञान का उप- योग किया-तब वह प्रभु से कहता है कि हे भदंत ! मैंने 'ओहिणा' अवधिज्ञान के द्वारा 'देवाणुप्पिए आभोएमि' आप देवानुप्रिय को देखा देखकर 'हा ! हा! अहो हतोऽम्हि त्तिकहु ताए उकिट्ठाए जाव जेणेव 'अमरिंदे असुरराया चमरे नो खलु पभू' मसुरेन्द्र असु२२०० भर पाते 4 21 समय नयी त्यांयी ५३ ४ाने 'तहेव जाव ओहिं पउंजामि' सुधान। પાઠ શકને આવેલે વિચાર દર્શાવે છે અહીં “નાર પદથી જે સૂત્રપાઠ ગ્રહણ કરાખે છે તેને સારાંશ નીચે પ્રમાણે છે–શક પિતે તેના પિતાના સામર્થ્યથી સૌધર્મ દેવક સુધી આવી શકવાને સમર્થ નથી. અહંત ભગવાન અથવા અહંત ચિત્ય અથવા ભાવિતામાં અણગાર સિવાય બીજા કેઈની પણ નિશ્રાથી [આશ્રયથી] સૌધર્મ દેવલોક સુધી તે આવી શકે જ નહીં. આ પ્રમાણે મનમાં નિશ્ચય કરીને જ્યારે તેણે અવધિ- शानयी नयु त्यारे तेरे न्यु ते सूत्रार तेन भुणे ५४८ ४२ छ 'ओहिणा देवाणुप्पिए आभोएमि' से देवानुप्रिय ! अवधिज्ञानयो में आपने क्या, 22 મને અવધિજ્ઞાનથી જાણવા મળ્યું કે આપની નિશ્રાથી ચમરેન્ડે સીધદેવકમાં આવીને મારું અપમાન કર્યું હતું. ત્યારે મને ઘણે ખેદ થયો. આપની નિશ્રામાં રહેલ ચમર પર વજ છોડીને આપની અશાતના કરવા માટે મને ઘણું દુઃખ થયું. અને भाश भुममाथी मा शा। नीsoil ५४या 'हा ! हा ! अहो हतोन्हि' अरे ! या त! मारे मन थयो. ४३. भा३ भावी मन्यु or any' 'तिकटु' मेयो पियार -- - - ४५८ मगवतीचे स्याशातनां समवधार्य 'ताए उफ्टिार' तया उत्कृष्टया दिव्यया गस्या 'जाव जेणेव' यावत् यत्रेय 'देवाणुप्पिए' देवानुमियाः भगवन्तः उवागच्छामि उपागच्छामि उपागतोऽस्मि, यावत्कारणात् वरया चपळया इत्यारभ्य दिव्यया गत्या इति मध्य याव अशोकवरपादपः पृथिवी शिलापट्टक इत्यन्तं संग्राहाम्, 'देवाणुप्पियाणं' देवानुप्रियाणां भवताम् 'चउरंगुलमसंपत्त' चतुरगुलमसमाप्त चतुरङ्गुलद्रस्थितम् 'गज पडिसाहरामि' यज्ञमतिसंहरामि पति देवाणुप्पिए तेणेच उचागच्छामि' हा हा-महाखेद है-अर्थात् वन के प्रक्षेप से भगवानको आशानता होने की संभावना करके मैं बड़े खेद से हाहाकार करता हुआ भयभीत हो गया और मुझे ऐसा विचार हुआ कि अब 'हतो अहमंसि' में मारा गया 'तिकट्ट' ऐसा विचार करके भगवान् की आशातना हुई ऐसा निश्चय करके में उसी समय 'ताए जूक्किट्ठाए' उस उत्कृष्ट दिव्य देवगति द्वारा वज्र के आगमन के मार्गसे होकर 'जाव' यावत् 'जेणेव-देवाणुप्पिए' जहां पर आप देवानुप्रिय विराजमान थे 'तेणेव उवागच्छामि' वहीं पर आया। वहां यावत् पदसे 'त्वरया चपलया' यहां से लगापर 'दिव्यया गत्या' दिव्य देवगति के द्वारा 'यत्रैव अशोकबरपादप, जहां पर उत्तम अशोक का वृक्ष है 'पृथियो शीलापट्टकः' और उसके नीचे जहां पृथिवी शिलापट्टक है। वहां आया ऐसा यहां तक का पाठ ग्रहण हुआ है। देवाणुप्पियाण' देवानुप्रिय-आपसे 'चउरंगुलमसंपत्त' चार अंगुल दूर स्थित 'वनं साहरामि ' वनको मैंने पकड लिया 'वज्जपडि प्रशन 'ताए उक्किट्ठाए' ते 'ट, दिव्य हेवातिया ते मी पायो भने तेना पीछ. ५४७ता ५४३ना 'जाव जेणेव देवाणुप्पिए' [यावत ] rii मा हेवानुः प्रिय विराभान छ, 'तेणेव उवागच्छामि' त्या व्यो. मही यावत' पथी 'त्वरया चपलया' थी बने 'दिव्यया गत्या' सुप्रीना, तनी शतिना विशेष! पिता सूत्रपा अs रायो छे. 'जाव जेणेव तेणेव उवागच्छामि'मा २ 'जाव' પદ આવ્યું છે તેના દ્વારા નીચેનો ભાવાર્થ ગ્રહણ કરાયો છે-તિરછા અનેક કીપસમુદ્રોને પાર કરીને, જે બૂઢીપના ભરતક્ષેત્રમાં આવેલા સુસમારપુર નગરના અકવનખંડ ઉદ્યાનના અશોકવૃક્ષ નીચેના શિલાપટ્ટક પર આપ વિરાજમાન છો, ત્યાં હું આપની समक्ष मान्यो छु 'देवाणुप्पियाणं ' आ५ हेवानुप्रिया चउरंगुलमसंपत्तं' यार मin २ मा 'वज साहरामि' पाने में !xsi elधु छ. 'वज्जपडिसाहरणट- .. ममेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. २२०९ शक्रस्य विचारादिनिरूपणम् ४५९ संहृतवान् अस्मि, · वजपडिसाहरणट्टयाएणं' वज्रपतिसंहरणार्थताय खलु वज्रपतिसंहर्तुम् परावर्तयितुम् निवर्तयितुम् किल 'इहमागए' इह आगतः अधु- नानोपस्थितः 'इड समोसढे' इह समवस्तः समागतोऽस्मि 'इह संपने इह- संप्राप्तः इहेव अञ्ज' इहैवाध 'उपसंपन्जित्थाणं विहरामि' उपसंपध भवच्छरण- मुपपद्य विहरामि तिप्ठामि समागतोऽस्मि, 'देवाणुप्पिय भो देवानुमियाः ! तं खामेमि णं तत् तस्मात् तदपराधं वा क्षमयामि खलु क्षमां कारयामि क्षमितुं मार्थये 'देवाणुप्पिंया' ! भो देवानुपियाः ! 'खमंतु में क्षमन्तां माम्, मयि क्षमा कुर्वन्तु 'देवाणुप्पिया' भो देवानुप्रियाः ! 'खमंतु माईति गो क्षमितुम् अर्हन्ति खलु भवन्तः क्षन्तुमहीः समर्थाः, 'णाइ भुजो एव पकरणयाए' नैवभूयः एवं प्रकरणातायै, नैव कथमपि पुनः अविचार्य उपर्युक्तवजमक्षेपणाद्यनुचित कार्य करणे समुद्यतो भविष्यामि ‘त्तिकटु' इति कृत्वा इतिरीत्या क्षमायाचना पूर्वकं निश्चयं विधाय 'मम' माम् 'वंदइ' वन्दते 'नमंसई' नमस्यति, साहरणट्टयाए णं इहमागए' हे भदंत । मैं यहां पर प्रक्षिप्त वज्रको पकडने के लिये आया हूं यहां अभी उपस्थित हुआ हूं इह समोसढे यहाँ समवस्त-समागत हुआ ह. 'इह संपत्ते' यहां संप्राप्त हुआ हूं 'इहैव अद्य' आज ही यहां आपके चरणोंकी शरण प्राप्त कर रहा हूं 'भो देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रिय ! 'तं खामेमि णं' मैं अपने उस अप- राध की क्षमा मांगता है-'देवाणुप्पिया खमंतु म' हे देवानुप्रिय ! आप उस अपराध को क्षमा करें। 'देवाणुप्पिया' आप देवानुप्रिय 'खमंतुमरहंतिर्ण ' मेरे उस अपराध को क्षमा करने के योग्य हैं । 'णाइ भुज्जो एवं पकरणयाए' अब मैं आगे किसी भी तरह से बिना विचार किये वज्र प्रक्षेपण आदि अनुचित कार्यकरने में उद्यत नहीं होऊँगा 'त्तिक? ऐसा कह करके अर्थात् क्षमायाचना पूर्वक प्रतिज्ञा करके-'मम' मुझे उस शकने 'वंदइ' वन्दना की 'नमंसई' नमस्कार याए णं इहमागए' १००ने ५४३/ सेवाने भाटे भा३ मडी भागमन थयु छ, 'इह समोसढे' ते भाटे हु मही सभपस्त थयो ७-४०४२ इह संपत्ते । ते भाटे १४ भारे मही आवj ५७यु छ, ' इहैव अध सत्यारे हुँ मापा यमगर्नु शरए प्रात ४६॥ २छो छु वानुप्रिय ! 'तं खा. मेमि ण' हुभारनी क्षमा मा छु, 'खमंतु म' मा५ भा। अपराध भा. ४२।. 'खमंतु मरईतिणं ई मापनी क्षमाने पात्र छु. मा५ क्षभाना सछ. तो भने भाई ३१. 'णाइ भुज्जो ४त्याहि वे भविष्यमा भायो अपराध ही नहीं ३., 'त्तिक २मा प्ररे भारी क्षमा भागीन 'ममं वंदई' त्या ' तेथे भने थयो छु, " , - - ४५८ भगवतीचे त्याशानां समाप 'ताए उपिठाए' तया उस्कटया दिव्यया गस्या 'जाय जेणे' गावत् गयेय 'देवाणुप्पिए' देवानुमियाः भगवन्तः 'तेणेय ' तत्रैव उवागच्छामि उपागच्छामि उपागतोऽस्मि, पावत्कारणात् वरया चपळया इत्यारभ्य दिव्पया गत्या इति मध्य याय अशोफयर पादपः पृथिवीशिलापट्टक इत्यन्त संग्राहाम्, 'देवाणुप्पियाण' देवानुप्रियाणां भवताम् 'चउरंगुलमसंपतं चतुरगुलमममाप्त चवरलदरस्थितम् 'यज पडिसाहरामि' वनपतिसंहरामि मति देवाणुप्पिए तेणेव उवागच्छामि' हा हा-महाखेद है-अर्थात् वन के प्रक्षेप से भगवानको आशानता होने की संभावना करके में यह खेद से हाहाकार करता हुआ भयभीत हो गया और मुझे ऐसा विचार हुआ कि अब 'हतो अहमंसि' में मारा गया 'त्तिक?' ऐसा विचार करके भगवान् की आशातना हुई ऐसा निश्चय करके मैं उसी समय 'ताए उक्किटाए' उस उत्कृष्ट दिव्य देवगति द्वारा वज्र के आगमन के मार्गसे होकर 'जाच' यावत् 'जेणेव-देवाणुप्पिए' जहां पर आप देवानुप्रिय विराजमान थे 'तेणेच उधागच्छामि वहीं पर आया। वहां यावत् पदसे 'त्वरया चपलया' यहां से लगापर 'दिव्यया गत्या दिव्य देवगति के द्वारा 'यत्रैव अशोकवरपादप, जहां पर उत्तम अशोक का वृक्ष है 'पृथिवो शीलापट्टका' और उसके नीचे जहां पृथिवी शिलापट्टक है वहां आया ऐसा यहां तक का पाठ ग्रहण हुआ है। देवाणुप्पियाण' देवानुप्रिय-आपसे 'चउरंगुलमसंपत्त' चार अंगुल दूर स्थित 'वज साहरामि' वज्रको मैंने पकड लिया 'वज्जपडि ४रीने 'ताए उक्किट्ठाए' से Scष्ट, हिव्य पतिया ते Anil पा७ यो मन तना पोछ। ५४४ता ५४311 'जाव जेणेव देवाणुप्पिए' यापत ] या माप पानु: प्रिय विशमान छ।, 'तेणेव उवागच्छामि' या माव्यो, सही यावत' पहथी 'त्वरया चपलया' थी बने 'दिव्यया गत्या' सुधीना, नी गतिना विशेषता हायता सूत्रपा अमए रायो छ. 'जाव जेणेव तेणेव उवागच्छामि'भा २ 'जाव' પદ આવ્યું છે તેના દ્વારા નીચેનો ભાવાર્થ ગ્રહણ કરાયો છે-તિરછા અનેક દ્વીપસમુદ્રોને પાર કરીને, જંબુદ્વીપના ભરતક્ષેત્રમાં આવેલા સુસુમારપુર નગરના અકવનખંડ ઉદ્યાનના અશોકવૃક્ષ નીચેના શિલાપટ્ટક પર આપ વિરાજમાન છે, ત્યાં હું આપની समक्ष मायो छु 'देवाणुप्पियाणं' मा पानुप्रियथी 'चउरंगुलमसंपत्त' यार in २ रडला 'वज साहरामि १००ने में 40 साधु छ. 'वजपडिसाहरगढ- म. श.३ उ.२ सू. १० देवानां पुद्गल प्रशेप मतिसंहरणादिनिरूपणम् ४६१ देवानां पुद्गलप्रक्षेपप्रतिसंहरण शक्तिवक्तव्यता पूर्वको घ्ते गमनशक्ति वक्तव्यताप्रस्तावः मूलम-भंते! त्ति भगवं गोयमे समणं भगवं महावीर वंदइ, नसइ, एवं वयासी-देवेणं भंते ! महिड्डीए, महज्जुइए जाव-महाणुभागे पुत्वामेव पोग्गलं खिवित्ता पभू तमेव अणुपरि- यट्टित्ता ण गिणिहत्तए ? हंता, पभू, से केण?णं भंते ! जाव गिण्हित्तए ? गोयमा ! पोग्गले णं विक्खित्ते समाणे पुवामेव सिग्घगई भवित्ता तओ पच्छा मंदगती भवइ, देवेणं महिड्डीए पुबि पिय, पच्छावि सोहे, सीग्धगई चेव तुरिए तुरियगई चेव, से तेणटेणं जाव-पभू गेण्हित्तए, जइणं भंते ! देवे महिड्डीए, जाव अणुपरियट्टित्ताणं गेण्हित्तए, कम्हाणं भंते ! सक्केणं देविदेणं देवरपणा चमरे असुरिंदे असुरराया नो संचाइए साहत्थि गेण्हित्तए ? गोयमा ! असुरकुमाराणं देवाणं अहे गइ विसए सीग्घे सीग्धगई चेव, तुरीए तुरीअगईचेव, उड़े गई अप्पे अप्पे- चेव, मंदे मंदे चेव, वेमाणिआणं उड्ढुंगइविसए, सीग्घे सीग्घ- गईचेव, तुरिए तुरिए चेव, अहे गइविसए अप्पे अप्पेचेव, मंदे मंदे चेव, जावइयं खेत्तं सके देविंदे देवराया उठें उप्प- यइ एक्केणं समएणं, तं वज्जे दोहि, जं वजे दोहि, तं चमरे तीहि, सवथोवे सकस्स देविंदस्स देवरपणो, उड्ढलो- संपादित कर वह शक 'जामेव दिसिं पाउन्भूए तामेव दिसिं पडिगए' जिस दिशाको आश्रित करके प्रादुर्भूत हुआ था उसी दिशामें वापिस चला गया । सू० ९ ॥ दिसं पाउन्भूए तामेव दिसं पडिगए' तेरे माथी ४८ यो त मेर દિશામાં પાછા ચાલ્યો ગયે. n - ૯ . . . ४६०. ममरतीय बंदिशा' नमंसिला' यन्दित्या नमस्यित्वा च 'उत्तरपुरत्यिमयं' उत्तरपारस्त्यं 'दिसीमाग' दिग्मागम् ईशानकोणम् 'अवामई' भएकामति अपक्रान्तः, तत्र गला 'चामेणं पादेणं' वामेन पादेन 'चिपखुतो विकृत्व: त्रियागन भूमि पृथि- धीम् 'दखेड' दलपति आइन्ति, आहत्य च भूमी पारत्रयं पादपातं कृत्वा 'चमरं असुरिद अमुरराय चमरम् असुरेन्द्रम् अमरराजम् 'पर्व' यक्ष्यमाण- प्रकारेण 'ययासी' भयादीत्-'मो चमरा | अमरिंदा । असुरराया !' भो चमर ! अमरेन्द्र ! अमुरराज ! 'मुक्कोसि ' मुक्तोऽसि खलु त्वम् 'समणस्स' श्रमणस्य 'भगवओ' भगवतः 'महावीरस्स' महावीरस्य 'पभावणं । प्रभावेण, 'नहिते इयाणि ममामो भय अत्यि' नहि तब इदानीम् साम्मतम् मत्तः मम सकागात भयमस्ति 'तिकटु' इति कृत्वा उक्तरीत्या कार्य सम्पाघ 'जामेव दिस' यामेव दिशम् आश्रित्य 'पाउम्भूए' प्रादुर्भूतः 'तामेव दिसं' तामेव दिशं 'पडिगए' प्रतिगतः परारत्तः ॥ सू० ९ ॥ किया 'वंदित्ता नमंसित्ता' चंदना नमस्कार करके फिर वह 'उत्तर पुरस्थिमं दिनीभागं उत्तर पौरस्त्य दिग्विभाग में- (ईशानकोणमें) 'अवयमई' चलागया। वहां जाकर के उसने 'वामेणं पादेणं' वायें पैर से 'तिक्खुत्तो' तीनचार 'भूमि पृथिवी को 'दछेइ' ताड़ित किया अर्थात् वहां जमीन पर तीन यार उसने अपना यांया पैर पटका-तीन बार भूमि पर वायां पैर पटककर 'असुरिंदं असुररायं' असुरेन्द्र असुरराज 'चमरं चमर से 'एवं चयासी' उसने ऐसा कहा- 'भो ! चमरा ! असुरिंदा ! असुरराया।' हे चमर असुरेन्द्र । असु- रराज! मुफोसिणं' तुम मुक्त किये जाते हो 'समणस्स भगवओ महावीरस्स' श्रमण भगवान महावीर के 'पभावेण प्रभाव से नहि ते इयाणिं ममाओ भयं अगि' अब तुम्हें मेरे से कोई भी भय नहीं रहा है 'त्तिकटु' इस प्रकार कहकर अर्थात् उक्तरीति से कार्यको पारी, नमः॥२ ४ा. वंदित्ता नमंसित्ता 4 नमः२ ४शन ते 'उत्तरपुरस्थिमं . दिसीमागं अवकमई शानभा यायो नये. त्यi ortनतेणे वामेणं पादेणा पण 'तिक्खुत्तो' र पा२ 'भूमि दलेइ' मीन ५२ ५७ीने अमरिंदे असुररायं चमर एवं क्यासी' मसुरेन्द्र, मसु२२।। यभरने २मा प्रभारी -'भो चमरा ! असु. रिंदा अमुरराया ? 3 A५२ ! भसुरेन्द्र ! असु२२००८ ! 'मृक्कोसि गं तु वे भुत छ. भारतने तो ४३७', 'समणस्स भगवओं' Uril अभय पान મહાવીરના પ્રભાવથી આજે તું બચી ગયો છે હવે મારા તરફથી તને કોઈ ભય રહ્યો नथी. तिकटु' मा प्रभा0 30-मया मा रोते पोतानु आय भूई ४शन 'जामेव , . प्र.टी. श.३ उ.२ सू.१० देवानां पुद्गल प्रक्षेप प्रतिसंहरणादिनिरूपणम् ४६३ प्रभुः, तत्केनार्थेन भदन्त ! यावत्-ग्रहीतुम् ? गौतम ! पुद्गलो विक्षिप्तः सन् पूर्वमेव शीघ्रगतिर्भूत्वा ततः पश्चात् मन्दगतिर्भवति, देवो महर्दिकः पूर्वमपि व पश्चादपि शीघ्रः शीघ्रगतिश्चैव, त्वरितः त्वरितगतित्रैव, तत् तेनार्थेन यावत्-प्रभु- ग्रहीतुम् , यदि खलु भदन्त ! देवो महर्द्धिकः, यावत्-अनुपर्यटय ग्रहीतुम् ? चमर को मारने के लिये अपना वज्र छोड़ा और फिर उसे विचार करने पर पकडने के लिये वह पीछे गया अतः गौतमने श्रमण भगवान् महावोर से ऐसा प्रश्न किया कि 'जिस पुद्गल को पहिले फेंकदिया गया है-प्रक्षिप्त कर दिया है तो क्या वह पुद्गल वह देव पीछे जाकर पकड सकता है । ऐसा प्रश्न किया है ? उत्तर में प्रभु कहते हैं (हंता! पभू) हां, गौतम देव इस प्रकार से करने के लिये समर्थ है । (से केणष्टेणं भंते ! जाव गिण्हित्तए) हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारण से कहते हैं कि पहिले फेंके गये पुद्गल को वे पुनः पीछे जाकर ले आ सकते हैं ? (गोयमा! पोग्गले णं विक्खिते समाणे पुचामेव सिग्घगई भवित्ता तओ पच्छा मंदगई भवइ) हे गौतम | जय पुद्गल फेंके जाते हैं तब उनकी प्रारंभ में गति शीघ्र होती है और बाद में वे मंदगति वाले हो जाते हैं । (देवेणं महि- डिए पुचि पिय पच्छा वि सीहे सीग्घगई चेब, तुरिये तुरियगई चेव से तेणटेणं जाव पभू गेण्हित्तए) तथा जो बडी ऋद्धिवाले देव होते हैं वे पहिले भी और पीछे भी शीघ्ररूप होते हैं, शीघ्रगतिवाले તેણે તેનો પીછો પકડયે તથી ગૌતમ સ્વામીના મનમાં એવો પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે કે જે પુદગલને પહેલાં ફેંકી દેવામાં આવ્યું હોય તે પુલની પાછળ જઈને શું દેવ તેને પકડી લઈ छे ? 'त्यारे महावीर प्रभु म मा छ-(हंता! पभू) ले गौतम ! देव मे ४२पाने समर्थ डाय छे. (से केणढेणं भंते ! जाप गिण्हित्तए) 3 महन्त ! भाष શા કારણે એવું કહે છે કે પહેલાં ફેંકવામાં આવેલ પુદ્ગલની પાછળ જઈને દેવ તેને પકડી શકે છે ? उत्तर- (गोयमा ! पोग्गलेणं विक्खित्ते समाणे पुब्बामेव सिग्धगई भवित्ता तो पच्छा मंदगई भवइ) 3 गौतम ! ब्यारे धुलने वाभा भाव छ त्यारे શરૂઆતમાં તેની ગતિ શીધ્ર હેય છે, પણ ત્યારબાદ તેની ગતિ મપડી જાય છે. (देवे महिड्डीए पुचि पिय पच्छा वि सीहे सीग्धगई चेव, तुरिये तुरियगई से तेणटेणं जाव पभू गेण्डित्तए) पy मा n ai v३मातभा भने पा७. થી પણ શીઘ હોય છે, શીઘગતિવાળા હોય છે, ત્વરિત હોય છે અને ત્વરિતગતિવાળા હોય છે. તે કારણે ફેકેલા પુદગલની પાછળ જઈને તે દેવ તેને પકડી લઈ શકે છે.

४६२ भगवती गडए, अहोलोगकंडए, संखेजगुणे, जावइयं खेतं धमरे असुरिंदे असुरराया अहे उवयइ एकेणं समयेणं; ते सके दाहि, जं सक्के दाहि, तं वज्जे तीहि, सव्वत्थोवे चमरस्स, असुरिंदस्स, असुररणो, अहे लोगकंडए, उड्ढलोगफंडए, संखे- जाणे, एवं खलु गोयमा ! सक्केण देविदेणं, देवरण्णा, चमरे असुरिंदे, असुरराया नो संचाइए साहत्थिं गेण्हित्तए ॥सू.१०॥ छाया-भदन्त । इति भगवान् गौतमः श्रमणं भगवन्तं महावीरं वन्दते, नमस्यति, एवम् अबादीव-देवो भगवन् ! महर्दिकः, महाद्युतिका यावत्-महा- नुभागः, पूर्वमेव पुद्गलं क्षिप्त्या मभुस्तमेव अनुपर्यटय खलु ग्रहीतुम् ? इन्त, 'भंते ! ति भगवं गोयमे' इत्यादि । सूत्राध-(भंते। त्ति) हे भदन्त ! इस प्रकार से संबोधित करके (भगवं गोयमे) भगवान गौतमने (महावीरं चंदइ नमंसइ) महावीर प्रभुको वंदना की और नमस्कार किया (एक वयासी) याद में ऐसा कहा पूछा-(भंते) हे भदन्त ! (देवेणं महड्डिीए महज्जुइए जाव महाणुभागे) देव महर्दिक होते हैं, महाद्युतिघाले एवं यावत, वे महाप्रभाव वाले होते हैं तो क्या वे (पुवामेव पोग्गलं खिवित्ता) पहिले से प्रक्षिप्त किये गये पुद्गल को (अणुपरियहित्ता) उसके पीछे जाकर (तमेव) उस पुद्गल को (गिमिहत्तए) पुनःग्रहण करने-पकड़ने के लिये (पभू) समर्थ हो सकते हैं ? गौतमने यह प्रश्न इसलिये किया है कि इन्द्र शक्र ने "भंते ति भगवं गोयमे"त्या सूत्रार्थ-(भंते ति) D E ! मेसमाधन उरीन ( भगवं गोयमे) Micान गौतम (महावीरं वंदइ नमसइ) भगवान महावीरने व नभ६४१२ ४शन- (एवं चयासी) मा प्रभारी ५७थु-(भंते !) 3 महन्त ! (देवेणं महिडीए मह- ज्जुइए जाव महाणुभागे) देवा महा समृद्धिार, मातिan ( यावत् ) मा on डाय छ, पातेमा (पुच्चामेव पोग्गलं खिवित्ता) पद अक्षित २८॥ (३४l) लाने (अणुपरियहित्ता) भनी AI5018 (तमेव गि.. हित्तए पभ) 3डी पाने अभय डाय छे भरा ? श यभरने मारवा भाट वातानु વજ છેડયું, અને ત્યાર બાદ તે વજનું સંકરણ કરવાને પાછું વાળવાને વિચાર આવવાથી म. टी. श.३.३.२म. १० देवानां पुद्गलमक्षेपपतिसंहरणादि निरूपणम् ४६५ अल्पश्चैव, मन्दः मन्दश्चैव, वैमानिकानां देवानाम् ऊर्च गतिविषये शीघ्र शीघ्र- गतिथैव, त्वरितः त्वरित गतिश्चैव, अधोगतिविपये अल्पः अल्पश्चैव यावत्कं क्षेत्र शक्रो देवेन्द्रः, देवराजः ऊर्चम् उत्पतति एकेन समयेन, मन्दामन्दश्चैव तद्वत्रं द्वाभ्याम् , यद्वजंद्वाभ्याम् , तत् चमर त्रिभिः, सर्वस्तीकं शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य ऊर्ध्वलोककाण्डम् . अधोलोककाण्डम् संख्येयगुणम् , यावत्कं क्षेत्र चमरोऽसुरेन्द्रः, अमरराजः अधोऽवपतति एकेन समयेन, तत् शक्रो द्वाभ्याम् , वाला होता है (अहे गढ़विसए अप्पे अप्पे चेच, मंदे मंदे चेव). इनका नीचे जानेका विषय अल्प अल्प होता है और मंद मंद. होता है । ( जावड्यं खेत सक्के देविंद देवराया उट्ठ उप्पयह, एक्केण समएणं, तं वज्जे दोहिं जं वज्जे दोहिं तं चमरे तीहिं) एक समय में देवेन्द्र देवराज शक ऊपर में जितने क्षेत्रतक जा सकता है, वन उतने ही क्षेत्रतक दो समय में जाता है और चमर उतने ही क्षेत्रतक तीन समय में जाता है। (सव्यत्यावे सक्कस्स देविंदस्स देवरणो उडलोयकंडए) इस तरह देवेन्द्र देवराज का उद्मलोककांडक ऊंचे जानेका कालमान सबसे कम है । (अहोलोयकंडए संखेज्जगुणे) तथा अधोलोकमें जानेका कालमान उसकी अपेक्षा संख्यातगुणा है। (जावइयं खेत्तं चमरे असुरिंदे असुरराया अहे उचयइ, एक्केणं सम- एणं तं सक्के दोहिं, तं वज्जे तीहिं) तथा असुरेन्द्र असुरराज चमर एक समय में नीचे जितने क्षेत्र तक जाता है शक उतने ही क्षेत्र पन्न छाय छ, (अहे गइविसए अप्पे अप्पेचेव, मंदे मंदेचेच ) ५ तेगानीय જવામાં અલ્પ અને અ૫ગતિવાળા તથા મંદ અને મંદ ગતિવાળા હોય છે. जावइयं खेत्तं सक्के देविदे देवराया उद्दे उप्पयइ, एक्केणं समएणं, तं वज्जे दोहि जं वज्जे दोहिं तं चमरे नीहि ) मे समयमा हेवेन्द्र हेवरा A ये જેટલે અંતરે જઈ શકે છે એટલે જ અંતરે ઊંચે જવાને માટે વજાને બે સમય લાગે छ, मन मे ये पाने यमरने पर त्रा समय ता (सबत्यो वे सकस्स देविंदस्स देवरपणो उडलोयकंडए) मा शत हेवेन्द्र देव शमनन xis[xxmभान] सौथी माछ, (अहोलोयकंडए संखेज्जगुणे तया मासा आमनk भान ना १२ता सभ्यात 2. ( जावइयं खेत्तं चमरे अमुरिंदे अमुराया अहे उचयइ, एक्कणं समएणं तं सक्के दोहि, तं वजे तीहिं मसुरेन्द्र અસુરરાજ ચમર એક સમયમાં જેટલા ક્ષેત્ર સુધી નીચે જઈ શકે છે, એટલા જ ક્ષેત્ર સુધી નીચે ગમન કરવાને કેન્દ્રને બે સમય લાગે છે અને તેના વજાને ત્રણ સમય ४६४ भगवतीय फस्मात् खलु भदन्त ! शमण देवेन्द्रेण देवराजेन चमरोऽसुरेन्द्रः, अमुरराजो नो शक्नोति स्वहस्तेन अहितम् ? गीतम! अमुरकुमाराणां देवानाम् अधोगति- विषयः शीघ्रम् शीघंगतियेच, त्वरित त्वरितगतिक्षेत्र, ऊर्य गतिविपये अल्पः होते हैं, त्वरितरूप होते हैं और त्वरितगतिघाले होते हैं। इस कारण फेंके गये पुद्गल को देव पीछे जाफर ग्रहण कर सकते हैं। (जा णं भंते देवे महिडीए जाय अणुपरियट्टित्ताणं गोणिहत्तए, कम्हाणे भंते ! सबकेणं देविदेणं देवरपणा चमरे असुरिंदे असुरराया नो संचा- इए साहत्थि गेण्डित्तए) है भदन्त ! पडी माद्धिचाला देव यावत् पीछे से जाकर ग्रहण कर सकता है तो हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक असुरेन्द्र असुरराज चमरको अपने हाथों से पकडनके लिये समर्थ क्यों नहीं हुआ ? (गोयमा) हे गौतम ! (अमुरकुमाराणं देवाणं अहे गइ विसए सीग्घे सीग्धगईचेच तुरिए तुरियागईचेव, उद्धगई अप्पे अप्पेचेच, मंदे मंदे घेव) असुरकुमार देवी का नीचे जाने का विषय शीघ्र और शीघ्रगतिवाला होता है, त्वरित और त्वरितगति वाला होता है तथा उँचे जानेका विषय-उनका अल्प अल्प होता है और मंद मंद होता है । (वेमाणियाणं उड्गइ विसर सीग्घे सीग्धगईचेव तुरिए तुरियगईचेव) जो वैमानिक देव होते हैं उनका उर्ध्वजानेका, विपय शीघ और शीघ्रगतिवाला होता है, त्वरित और त्वरितगति (जइणं भंते ? देवे महिलाए जाव अणुपरियहित्ताणं गोण्डित्तए, फम्हाणं भंते ! सक्केणं देविदेणं देवरष्णा चमरे असुरिंदे असुरराया नो संचाइए साहत्थि गेण्डित्तए ? 3 महन्त ! भद्धि हे पसना पीछा ५४१ तेन પકડી લઈ શકે છે, તે અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ શક, દેવેન્દ્ર દેવરાજ ચમરને તેમના હાથે જ मन डी ४या ? उत्तर--(गोयमा ?) 8 गौतम ! (असुरकुमाराणं देवाणं अहे गइविसए सीग्धे, सीग्धगईचेव, तुरिए तुरियगईचेव, उड्ढगई अप्पे अप्पेचेव, मंदे मंदेचेव ) मसुरमा नायनी मानुपामा । भने Nilaqeky. વરિત અને ત્વરિત ગતિવાળા હોય છે, પણ ઉલેક તરફ જવાનું તેમનું સામર્થ અપ હોય છે એટલે કે ઉપરની બાજુની તેમની ગતિ મંદ અને વધારે મંદ હોય છે. (माणियाणं उड्ड गइविसए.. सीधे सीग्धगईचेव, तुरिए तुरियगईचेव) વૈમાનિક દે ઊંચે જવામાં શીધ્ર અને પ્રગતિ સંપન્ન, ત્વરિત અને ત્વરિત ગતિ . - . . प्र. टी. श. ३.३.२म. १० देवानां पुद्गलप्रक्षेपमतिसंहरणादि निरूपणम् ४६५ अल्पश्चैव, मन्दः मन्दश्चैव, वैमानिकानां देवानाम् अवं गतिविपये शीघ्र शीघ्र- गतिथैव, त्वरितः त्वरितगतिश्चैव, अधोगतिविषये अल्पः अल्पश्चैव यावत्कं क्षेत्र शक्रो देवेन्द्रः, देवराजः ऊर्ध्वम् उत्पतति एकैन समयेन, मन्दामन्दश्चैव तुद्वजं द्वाभ्याम् , यजंद्वाभ्याम् , तत् चमर त्रिभिः, सर्वस्तीकं शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य ऊर्चलोककाण्डम् . अधोलोककाण्डम् संख्येयगुणम् , यावत्कं क्षेत्र चमरोऽसुरेन्द्रः, असुरराजः अधोऽवपतति एकेन समयेन, तत् शक्रो द्वाभ्याम् , वाला होता है (अहे गइविसए अप्पे अप्पे चेव, मंदे मंदे चेव) इनका नीचे जानेका विषय अल्प अल्प होता है और मंद मंद. होता है । ( जावयं खेत्त सक्के देविंदे देवराया उड्ड उप्पयह, एक्केणं समएणं, तं वज्जे दोहिं जं वज्जे दोहिं तं चमरे तीहिं) एक समय में देवेन्द्र देवराज शक ऊपर में जितने क्षेत्रतक जा सकता है, वन उतने ही क्षेत्रतक दो समय में जाता है और चमर उतने ही क्षेत्रतक तीन समय में जाता है। (सव्वत्थोवे सक्कस्म देविंदस्स देवरणो उडलोयकंडए) इस तरह देवेन्द्र देवराज का उर्वलोककांडक ऊंचे जानेका कालमान सबसे कम है। (अहोलोयकंडए संखेजगुणे) तथा अधोलोकमें जानेका कालमान उसकी अपेक्षा संख्यातगुणा है। (जावइयं खेत्तं चमरे असुरिंदे असुरराया अहे उवयइ, एक्केणं सम- एणं तं सक्के दोहिं, तं वज्जे तीहिं) तथा असुरेन्द्र असुरराज चमर एक समय में नीचे जितने क्षेत्र तक जाता है शक उतने ही क्षेत्र सपन्न खाय , (अहे गइविसए अप्पे अप्पेचेव, मंदे मंदेचेच ) ५ तमा नाय જવામાં અ૯૫ અને અ૫ગતિવાળા તથા મંદ અને મંદ ગતિવાળા હોય છે. जावइयं खेतं सक्के देविंदे देवराया उट्ट उप्पयइ, एक्केणं समएणं, तं वज्जे दोहि जं वज्जे दोहि त चमरे नीहि ) मे समयमा हेवेन्द्र देवरा A ये જેટલે અંતરે જઈ શકે છે એટલે જ અંતરે ઊંચે જવાને માટે વાને બે સમય લાગે, छ, भने भेट ये पाने यभरने प ३९ समय लागे छ (सव्यत्यो वे सकस्स देविंदस्स देवरपणो उडलोयकंडए) ४ाशते हेवेन्द्र देव२४ ABHI SEमनk ४is४ [Unमान] सीधी माधु छ, (अहोलोयकंडए संखेजगुणे तया अपार गमनन गणमान तना ४२त अभ्यात छ. ( जावइयं खेनं चमरे अमुरिंदे असुरराया अहे उवयइ, एक्केणं समएणं तं सक्के दोहिं, तं वज्जे तीदि मसुरेन्द्र અસુરરાજ ચમર એક સમયમાં જેટલા ક્ષેત્ર સુધી નીચે જઈ શકે છે, એટલા જ ક્ષેત્ર સુધી નીચે ગમન કરવાને કેન્દ્રને બે સમય લાગે છે અને તેના વજાને ત્રણ સમય - ४६६ भगवतीम यत् शको द्वाभ्याम् , तद्वजंप्रिमिः सर्वस्तो चमरस्य अमरेन्द्रस्य, अगररानस्य, अधोलोकमाण्डम् , उललोकमाण्डम् संख्येयगुणम् , एवं खलु गौतम ! शकेग देवेन्द्रेण देवराजेन नो चमरः अमरेन्द्रः अमुररानःशक्यते हस्तेन ग्रहीतुम् ।।म.१०॥ टीका-गौतमः देवानां पूर्वपक्षिप्तपुद्गलस्य पुनः प्रतिग्रहणसामध्ये वर्तते नयां ? इति पृच्छति-'मते । ति' इत्यादि । भदन्त ! इति शन्देन संयोध्य 'भगवं गोयमे भगवान् गौतमः 'समणं भगवं' श्रमणं भगवन्तं महावीर 'वंदइ नमसइ' वन्दते, नमस्पति, 'बंदिता नमंसित्ता' वन्दित्या नमस्यित्या व 'एवं वक्ष्यमाणमकारेण 'वयासी ' अवादी- देवेणं भंते !" हे भगवन् ! में दो समय में और वन तीन समय में जाता है इस तरह (अहो- लोगकंडए) अधोलोक काण्डक (असुरिंदस्स असुररणो चमरस्म सम्वत्थो वे), असुरेन्द्र असुरराज का सब से कम है और (उडलोयकंडए) उर्ध्वलोक काण्डक उसकी अपेक्षा (संखेनगुणे) संख्यातगुणा है (एवं खलु गोयमा ! सफेणं देविदेणं देवरण्णा चमरे असुरिंदे असुरराया नो संचाइए साहत्धिगेण्हित्तए) इस तरह हे गौतम! देवेन्द्र देवराज अपने हाथ से असुरेन्द्र असुरराज चमरको पकडने के लिये समर्थ नहीं हुआ। टीकार्थ-गौतम स्वामी प्रभु से यह पूछते हैं कि देवो में पूर्व- प्रक्षिस पुद्गलको पुनःप्रतिग्रहण करनेकी शक्ति है या नहीं?-'भंते त्ति' इत्यादि । 'भंते। त्ति' है भदन्त ! इस शब्द से संयोधन करके 'भगवं गोयमें' भगवान गौतमने 'समणं भगवं' श्रमण भगवान 'महावीरं महावीर को 'चंदई' वंदन किया 'नमंसइ नमस्कार किया, चंदना नमस्कार करके 'एवं' इस प्रकार से 'वयासी' कहा-प्रभु से खाने छ. 240 शत (अहोलोग कंडए) मामा गमन ४२पार्नु भान (अमुरि- दम्स असुररण्णो चमरस्स सव्वत्योवे)भसुरेन्द्र असु२२।०४ यमन सौथा मा (उड्ड. लोयकंडए संखेज्जगुणे) ५] यमरतुं 4 गमन भान भयो। अमन- तापमान ४२ai, सभ्यात छे. (एवं खल्ल गोयमा ! सक्केणं देविदेणं देव. एण्णा चमरे असुरिंदे असुरराया नो संचाइए साहित्थिं गेण्डित्तए) गोमात દેવેન્દ્ર દેવરાજ ક તેના હાથથી અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરને પકડી શકવાને સમર્થનથી. કાર્થ ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે કે પૂર્વ પ્રસિદ્ધ પુદ્ગલેને Almi se वानी त वामा छ । नयी ? भते त्ति'३ महन्त ! मे धन ने भगवं गोयमे भगवान गौतम 'समणं भगवं महावीर' श्रम 4न भावा२ने 'वंदई' ! ४२१, 'नमंसई' नमः॥२ ४ो. asel नभा२ प्र.टी. श. ३ उ.२ स. १० देवानां पुद्गलमक्षेपप्रतिसंहरणादि निरूपणम् ४६७ देवः खल 'महड्डाए' महर्दिकः अतिशयसमृद्धिसम्पन्नः 'जाव-महाणुभागे' यावत्-महानुभागो महामभावशाली च वर्तते, यावत् करणात् 'महायुतिका इति संग्रहाते, 'पुवामेव' पूर्वमेव 'पोग्गलं' पुद्गलं 'खिवित्ता' क्षिप्त्वा प्रक्षिप्य 'पभू' प्रभुः समर्थः 'तमेव' पूर्व प्रक्षिप्तपुद्गलमेव 'अणुपरियहित्ताणं' अनु. पर्यटय पृष्टतो गत्वा गमनेन अनुसृत्य खलु 'गेण्डित्तए' ग्रहीतुम् ? अर्थात् पूर्वपक्षिप्तमेव पुद्गलम् अनुगमनद्वारा ग्रहीतुं समर्थः किम् ? भगवान् उपर्युक्तपूर्वपक्षं रवीकुर्वन्नाह-'हंता, पभू' हन्त, प्रभुः, हे गौतम ? अवश्यमेव ग्रहीतुं समर्थः । गौतमस्तत्र कारणं पृच्छति-' से केपट्टणं भंते।' इस प्रकार पूछा-'देवेण भंते !' हे भदन्त ! जो देव 'महिड्डीए' वडी भारी ऋद्धिवाले होते हैं, 'महज्जुइए' महाद्युतियाले होते हैं, 'जाव' यावत् 'महाणुभागे'महाप्रभावचाले होते हैं, यहां 'यावत्' शब्द से पूर्व वर्णित भवनावास आदिकों का ग्रहण किया गया है। वे 'पुब्बामेव पोग्गलं' पहिले पुग्दल को 'खिवित्ता' फेंककरके 'तमेव' उसी पक्षिस पुद्गल को ' अणुपरियट्टित्ताणं पभू' पीछे से जाकर 'गेणिहत्तए' ग्रहण करने के लिये 'पभू' समर्थ हैं क्या? अर्थात् पूर्वप्रक्षिप्त ही पुद्गल को अनुगमन द्वारा ग्रहण करनेके लिये वे समर्थ हैं क्या ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि-हता पभू' हां गौतम ! जो देव महद्धिक आदि विशेपणों से युक्त होता है वह अवश्य ही पूर्व में फेंके गये पुद्गल को पीछे से जाकर अवश्य ही ग्रहण-पकड सकने के लिये समर्थ है । गौतम अब इस पकड सकने में कारण क्या है इस बातको प्रभु से जानने के निमित्त प्रश्न करते हैं से ४शन 'एवं चयासी' मा २५ मा ५७यु- देवेणं भंते ?"D were ! में हे 'महिडीए' upl मारे ऋद्धिार साय छ, 'महज्जुइए' माधुतिया 142, 'जाव महाणुभागे' (यावत) मा अमाप डाय छ, यावत् ૧ પદથી यित भवनावास मा गए शयां छ) मा वामेव पोग्गलं खिपित्ता' पडेस तमना द्वारा ३४वाभां-छ।उवामां आपेसा पुरानी 'तमेव अणुपरिपट्टित्ताणं पभू गेण्हित्तए ?' पाछ न ५४६ पाने समय छ ? पार्नु તાત્પર્ય એ છે કે તેમણે જ ફેકેલા પુદગલને પીછે પકડીને તેઓ તેને ફરીથી પકડી શકવાને શકિતમાન છે ખરો -'हंता पभू गौतम, मद, महापुति माह विशेष थी યુકત દે, ફેકેલા પુદ્ગલની પાછળ જઈને તેને પકડી શકવાને અવશ્ય સમર્થ છે. તેઓ શા કારણે પ્રક્ષિપ્ત પુદગલેને ફરીથી પકડી શકતા હશે તે જાણવા માટે ગૌતમ ४६८ भगवतीसरे दे भगवन् , तत् केनार्येण केन प्रकारेण 'जाय गिरिहत्तए' यावत-ग्रहीतुम् । अर्यात् लोके हि पक्षिप्तं गच्छन्तं च लोप्ठादिकपुद्गलम् अनुसत्य गच्छपि पुरुपस्तं ग्रहीतुं शक्तः, इति दृश्यते अतो देवः कर्य ग्रहीतुं शक्नोति, येन शक्रेण चनं मक्षिप्त मतिसंहतच ? धर्म चेद् गृहीतं तर्हि चमरस्तेन यस्मान्न गृहीतः ? इति गौतमस्य प्रश्नः यावत् करणात् पूर्वमेव पुद्रलं क्षिप्वा प्रभु स्तमेव अनुपर्पटच इति संग्राह्यम्, भगवाना 'गोयमा ! इत्यादि । हे गौतम ! 'पोग्गलेणं' पुद्गलः खल 'विक्खित्ते समाणे' विक्षिप्तः मलिप्त सन् 'पुब्बामेव' पूर्वमेव मथममेव 'सिग्यगई भवित्ता' शीघ्रगतिः भूत्वा 'तो पच्छा मंदगई भवइ' पश्चात मन्दगतिर्भवति, किन्तु 'देवेणं' देवस्तु खलु केणढणं भंते । हे भदन्त ! लोक में तो ऐसा देखा जाता है कि पूर्वमें फेंके गये लोष्टादिक पुदगलको उसके पीछे जाकर भी फेंकने वाला व्यक्ति नहिं पकड़ सकता है, तो फिर देव उस पहिले फेके गये पुद्गल को उसके पीछे जाकर कैसे पकड सकता है ? यदि शक ने चमरके पीछे फेंका गया वज़ उसे पीछे जाकर पकड लिया यह आप कहते हैं तो फिर जिस प्रकार वज्रको इन्द्रने पकडलिया उसी प्रकार से पीछे जाकर असुर को क्यों नहीं पकडा ? इस प्रकार गौतम के प्रश्नका समाधान करने के निमित्त प्रभु गौतम से कहते हैं 'गोयमा!' हे गौतम ! 'पोग्गलेणं विविखत्ते समाणे' पुद्गल जय फेंका जाता है तब वह 'पुच्चामेव' पहिले 'सिग्घगई भवित्ता' शीघ्रगतिवाला होकर 'सओ पच्छा मंदगई भवई' पश्चात् मन्दगतिवाला हो जाता है स्वाभी पूछे छे ४-'से केणष्टेणं भंते ! त्या -- प्रारने न पार्नु ॥२५ નીચે પ્રમાણે છે--સામાન્ય રીતે એવું જોવામાં આવે છે કે પથ્થર આદિ વસ્તુને હાથથી કયા પછી, ફેકનાર વ્યકિત તેની પાછળ જઈને તેને પાછું પકડી લઇ શકતી નથી. તે દેવે કેવી રીતે ફેકેલા પુદગલની પાછળ જઈને તેને પકડી લઈ શકતા હશે ? જે ચમરની પાછળ છોડેલા વજન પીછે પકડીને શક્રેન્દ્ર તે વજનું પ્રતિસંહરણ-પાછુ પકડી શકો, તે શા કારણે શકેન્દ્ર પોતે જ ચમરને પીછો પકડીને ચમરને પકડી પાડે? ગૌતમ સ્વામીના આ પ્રશ્નનું સમાધાન કરવાને માટે મહાવીર પ્રભુ નીચે પ્રમાણે पा मा-गोयमा !' गौतम ! 'पोग्गलेणं विक्खित्ते समाणे न्यारे Yइससने ३४वामां आवे छे त्यारे 'पुवामेय सिग्धगई भवित्ता' पडेल तोते शवरातिया डाय छ, 'तओ पच्छा मंदगई भवई' ५पायी तेनी गति या म.टीका श.३ उ.२ सू.१० देवानां पुद्गलमक्षेपमतिसंहरणादि निरूपणम् ४६९ 'महिडीए' महर्दिक: 'पुच्वं पिय' पूर्व मपि पिच्छावि' पश्चादपि उत्तरोत्तरक्रमे- णापि 'सीग्धे' शीघ्रः वेगवान् म च शीघ्रगमनशक्तिमात्रापेक्षयाऽपिभवितुमर्हति अत आह-'सीहगईचेव' शीघ्रगतिश्चव भवति नाशीघगतिरपि एवं 'तुरिए' त्वरितः अर्थात् जब पुद्गलको फेंका जाता है तब वह पहिले वेगकी प्रचलता होने के कारण एकदम शीघगतिवाला होता है और जैसे २ उसमें वेग की क्षीणता होने लगती है पैसे२ वह पीछे से मंदगति चाला हो जाता है यही कारण है कि ऊपर फेंका गया पुद्गल-लोष्ठादिक पदार्थ पीछे वापिस जमीन पर आकर गिरता है परन्तु 'देवेणं महि- हृीए पुन्धि पिय पच्छा वि सीहे मीग्धगईचेव' महर्द्धिक देवमें ऐसी यात नहीं है वह तो पहिले भी और पीछे भी उत्तरोत्तर क्रम से भी शीघ्र वेगवाला होता है और शीघ्रगति वाला होता है । 'शीघ्रगति' यह पद इसलिये दिया गया है कि वह अशीनगतिवाला नहीं होता है । क्यों कि वेग से युक्तता तो शीघ्रगमन शक्तिमात्र की अपेक्षा से भी हो सकती है तात्पर्य कहने का यह है कि कोई वेगवाला पदार्थ ऐसा भी होता है कि जो शीघ्नगमन नहीं भी करता है उसमें केवल शीघ्रगमन करनेकी शक्तिमात्र ही रहती है अतावह अशीघ्रगतिवाला भी होता है । सो ऐसी बात यहां न समझी जावे इसके लिये 'शीघ्र और शीनगति' ये दो पद दिये गये જાય છે. એટલે કે જ્યારે પુગલને ફેંકવામાં આવે છે ત્યારે શરૂઆતમાં તેને વેગ વધારે હોય તે પણ પછી ધીમે ધીમે તેને વેગ ઘટતું જાય છે. આ રીતે શરૂઆતમાં વેગની પ્રબળતાને લીધે તે પુગલ શીધ્રગતિવાળું હોય છે, પણ જેમ તે આગળ વધતું જાય છે તેમ તેમ તેના વેગની પ્રબળતા ઘટતી જાય છે, તેથી તે મન્દગતિવાળું થઈ જાય છે. એ જ કારણે ઉપર ફેંકવામાં આવેલ પથ્થર, દડ આદિ પદાર્થ નીચે આવીને ५ छ, ५ वानी मातम मे नया. 'देवेणं महिड्ढाए पुचि पिय पच्छा वि सीहे सीग्यगई चेव' मा व तो ५३मातमा पy Alu भने शीप्रगति હોય છે. તેમના વેગમાં ઉત્તરોત્તર ઘટાડો થતો નથી. “શીઘ અને શીઘગતિ” આ બે વિશેષણે આપવાનું કારણ નીચે પ્રમાણે છે-“શીઘગતિ પદ આપવાને ઉદ્દેશ એ છે કે તેઓ અશીઘ્રગતિવાળા નથી. કેઈ વેગવાળે પદાર્થ એ પણ હોય છે કે જે શીઘ ગમન નથી પણ કરતે-તેનામાં શીધ્ર ગમન કરવાની શક્તિ માત્ર જ હોય છે. તેથી તે અશીઘ્રગતિવાળે પણ હેઈ શકે છે, અહીં એવું ન સમજવામાં આવે તે માટે “શીઘ અને શીધ્રગતિ પદ મૂક્યાં છે. મહર્તિક દે વેગવાન હોય છે અને શીઘગતિવાળા જ . ४७० भगवतीमो त्वरायुक्तः स च गतेरन्यप्राऽपि मवेदतआह-तृरिमगईचे ' स्वरितगतिक्षेत्र वेगशालिगतिमांच भवति मानसोत्सुक्पारर्तितवेगशालिगतिरित्ययः । 'से तेणष्टेणं' तत्तेनार्थेन तेन हेतुना 'जाय-पभू गेण्डिनए' यावत्-प्रभुः ग्रहीतुम् यावत्पदेन 'पुवामेव पोग्गलं सिविता 'ति' पूर्वमेव पुद्गल सिप्त्वा इति संग्राह्यम्, मक्षिप्तमेव पुद्गलमनुयत्य प्रतिसंहर्तुं समर्थः इति भावः। गौतमः पुनः प्रच्छति 'जणं भैते । इत्यादि । है भगवन् ! यदि खलु 'देवे महिड्डीए' देवो महर्दिकः शीघ्रगतिथ 'जाव-अणुपरियट्टित्ताणं' यावत् अनु. पर्यटच खलु 'गेण्डित्तए' ग्रहीतुम् समर्थः, यावत्करणाद 'पूर्वमेव पुद्गळं हैं। इससे यह प्रकट किया गया है कि महर्द्धिक आदि विशेषणों वाला देव स्वयं वेगवान होता है और शीघ्रगतियाला ही होता है अशीघ्रगतिवाला नहीं होता। इसी तरह यह 'तुरिए तुरियगईचेव' त्वरावाला और त्वरावाली गतिवाला होता है। 'त्वरावाली गतिवाला ऐसा जो कहा है सो त्वरायुक्तता गति के सिवाय दूसरी जगह भी तो होती है अतःजय वह स्वयं त्वरावाला होता है तो उसकी गति भी त्वरावाली होती है अर्थात् यह वेगवाली गतिवाला होता है मानसिक उत्सुकता से प्रवर्तित वेगवाली गतिवाला होता है। 'से तेणटेणं' इस कारण वह 'जाव' यावत् 'गेण्हित्तए' ग्रहण करने के लिये 'पभू' समर्थ होते हैं 'यहां यावत् पदसे 'पुवामेव पोग्गलं खिवित्ता' पूर्व में फेके गये पुद्गलको उसने पीछे जाकर ग्रहण करने के लिये समर्थ होता है ऐसा अर्थ हो जाता है । अब गौतमम्वामी पुन: प्रभु से पूछते है कि 'जइणं भंते देवे महिड्डीए' हे भदन्त ! यदि महधिक देव 'जाव' यावत् 'अणुपरियहित्ताणं' पीछेसे जाकर 'गेण्हित्तए' ग्रहण हाय छे. मी गति साता नथी. 'तुरिए तुरियगई चेव' तमो (पशा હોય છે અને ત્વરિત ગતિવાળા હોય છે. ઉત્તરાવાળા અને ત્વરિતગતિવાળા પદને પ્રયોગ થવાનું કારણ નીચે પ્રમાણે છે–ત્વરાયુકતતા ગતિ સિવાય બીજી બાબતમાં પણ સંભવી શકે છે. તેઓ પોતે જ ત્વરાવાળા હોવાથી તેમની ગતિ પણ ત્વરાયુક્ત હેય छ. म मा मानसि उत्सुताथी युति गाणी गात. हाय छे. 'से तेण- देणं जाच गेण्हित्तए' ते ४२ तमा पूर्व प्रक्षित YEralil war भने ફરીથી પકડી શકવાને સમર્થ હોય છે. प्रश्न-'जइणं भंते देवे महिडाए' 3 महन्त ने महद्धि हो । अणुपरियहिताण गेण्हित्तए'' प्रक्षित बन पाठे! 4.81 ने.या 47 . जाव.

प्र.टीका श.३ उ.२ स. १० देवानां पुद्गलपक्षेपमतिसंहरणादि निरूपणम् ४७१ क्षिप्त्वा प्रभुस्तमेव ' इति संग्राह्यम्, तर्हि 'कम्हाणं भंते !' हे भगवन् ! कस्मात्खलु कारणात् 'सक्केणं देविदेणं देवरण्णा' शक्रेण देवेन्द्रेण देवराजेन चमरे अमरिंदे असुरराया' चमरः असुरेन्द्रः असुरराजः 'नो संचाइए' नो शक्तः 'साहत्यि' स्वहस्तेन 'गेण्हित्तए' ग्रहीतुम् ? अर्थात् यदि देवानां शीघ्र- गतितया पक्षिप्तपुद्गलग्रहणसामर्थ्य वर्तते तर्हि शकः स्वस्थानात् अधः पलायितं चमरं कथं न गृहीतवान् ? इति प्रश्नाशयः । भगवानाह 'गोयमा !' हे गौतम ! 'असुरकुमाराणं देवाणं' असुर- कुमाराणाम् देवानाम् 'अहे गइविसए अधोगतिविपयः-अधोगमनस्वरूपम् 'सीग्घे सीग्ध गई चेव' शीघ्रः शीघ्रगतिश्चैव, वर्तते तथा 'तुरिए तुरिअगईचेत्र करनेके लिये शक्य होता है, अर्थात् पूर्व प्रक्षिप्त पुद्गलको उसके पीछे जाकर वह महर्दिक देव ग्रहण करने में पकडने में समर्थ होता है ऐसा जो आप कहते हैं सो इस पर मेरा आप से यह पूछना है कि 'कम्हाणं भंते' हे भदन्त ! फिर क्या कारण है जो 'देविदेणं देवरण्णा' देवेन्द्र देवराज 'सक्केणं शक 'असुरिंदे असुरराया' असुरे- न्द्र असुरराज 'चमरे' उस चमरको 'साहत्यि' अपने हाथसे 'गेण्डि- शए' पकडने के लिये 'नो संचाइए' समर्थ नहीं हो सका? अर्थात् यदि देव शीघ्र गतिवाले होते है कारण प्रक्षिप्त पुद्गलोंको ग्रहण करने में शक्तिशाली है तो शक्रने फिर अपने स्थान से नीचे भगे हुए चमर को क्यों नहीं पकड़ा? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमस्वामी से कहते हैं 'गोयमा' हे गौतम! 'असुरकुमारा णं देवाणं' असुरकुमार जाति के देवों का अहे गइविसर' नीचे जानेका स्वरूप-स्वभाव तो 'सीग्घे सीग्ध- पापाने समर्थ य तो 'कम्हाणं भंते! देविदेणं देवरणा सक्केणं हे महन्त ! हेवेन्द्र ३१२।०४ A, AL Rो 'अमुरिंदे असुरराया चमरे ' मसुरेन्द्र मसु२००४ यमरने साहत्यि' पोताना डायथा १ 'गेण्हित्तए' ५४ पायाने 'नो संचाइए' समर्थ न थयो ? नानु तात्पर्य मे छ । शी तिवारी साय छे. તે શક્રેન્દ્ર શી ગતિવાળે હશે. છતાં તેણે પોતે જ પીછે પકડીને ચમરેન્દ્રને કેમ ન પકડી પાડયે ? તેને સજા કરવાને માટે જે શા માટે છોડયું? પિતે જ કેમ તેને ન પકડ? હવે મહાવીર પ્રભુ તેનું કારણ સમજાવે છે– 'गोयमा !' हे गौतम ! 'अमुरकुमाराणं देवाणं अहे गई विसए सीग्धे सीग्यगई चेव' मसुरभार वो नाय गमन स्वामी श्वान भने तिला . ४७० भगवतीमत्र स्वरायुक्तः स च गतेरन्यप्राऽपि मदतभाह-'रिअगईचेव' स्वरितगतिक्षेत्र वेगशालिगतिमांच भवनि मानसीस्मुक्यमवर्तितयेगशालिगतिरित्यर्थः । 'से तेणटेणं' तत्तेनार्थेन तेन हेतुना 'जार-पभू गेण्डितप' यावन-प्रभुः ग्रहीतुम् यावत्पदेन 'पुवामेव पोग्गलं खिविता 'ति' पूर्वमेव पुद्गल सिप्वा इति संग्राह्यम्, पक्षिप्तमेव पुद्गलमनुष्यत्य प्रतिसंहतुं समर्थः इति भावः। गौतमः पुनः प्रच्छति 'जइणं भंते । इत्यादि । हे भगवन् ! यदि खलु 'देवे मट्टिीए' देवो महर्दिकः शीघगतिथ 'जाव-अणुपरियहित्ताणं' यायत् अनु- पर्यटय खलु 'गेण्हित्तए' ग्रहीतुम् समर्थः, यावत्करणात 'पूर्वमेव पुद्गलं हैं। इससे यह प्रकट किया गया है कि महर्दिक आदि विशेषणों वाला देव स्वयं वेगवान होता है और शीघ्रगतिवाला ही होता है, अशीघ्रगतिवाला नहीं होता। इसी तरह यह 'तुरिए तुरियगईचेव' त्वरावाला और त्वरावाली गतिवाला होता है। त्वरावाली गतिवाला ऐसा जो कहा है सो त्वरायुक्तता गति के सिवाय दूसरी जगह भी तो होती है अतःजय वह स्वयं त्वरावाला होता है तो उसकी गति भी त्वरावाली होती है अर्थात् यह वेगवाली गतिवाला होता है मानसिक उत्सुकता से प्रवर्तित वेगवाली गतिवाला होता है। 'से तेणटेणं' इस कारण वह 'जाव' यावत् 'गेमिहत्तए' ग्रहण करने के लिये 'पभू' समर्थ होते हैं 'यहां यावत् पदसे 'पुवामेय पोग्गलं खिवित्ता' पूर्व में फेके गये पुद्गलको उसने पीछे जाकर ग्रहण करने के लिये समर्थ होता है ऐसा अर्थ हो जाता है । अब गौतमम्वामी पुनः प्रभु से पूछते है कि 'जइणं भंते देवे महिडीए' हे भदन्त ! यदि महधिक देव 'जाव' यावत् 'अणुपरियट्टित्ताणं' पीछेसे जाकर 'गेण्हित्तए' ग्रहण हाय छ. अशी गति तो नथी. 'तुरिए तुरियगई चेव' तमो (परावाणा હોય છે અને ત્વરિત ગતિવાળા હોય છે. “વરાવાળા અને ત્વરિતગતિવાળા' પદને ગ થવાનું કારણ નીચે પ્રમાણે છે–ત્વરાયુકતતા ગતિ સિવાય બીજી બાબતમાં પણ સંભવી શકે છે. તેઓ પોતે જ ત્વરાવાળા હેવાથી તેમની ગતિ પણ ત્વરાયુકત હોય छ. मे तो मानसिs Grysall a nाणी गतिq.on डाय छ. 'से तेण- टेणं जाव गेण्हित्तए' ते ४२णे तसा पूर्व प्रक्षित salनी पls ने भने ફરીથી પકડી શકવાને સમર્થ હોય છે. प्रश्न-'जाणं भंते देवे महिडाए' 3 महन्त से भद्धि हो । अणुपरियहिताण गेण्हित्तए'' प्रक्षित YEtaji B1 41 न.शया जाव - म.टी.श.३उ.२ मृ.१०देवानां पुद्गलप्रक्षेपमतिसंहरणादिशक्तिस्वरूपनिरूपणम्४७३ ऊर्ध्वम् उत्पतति 'तं वज्जे दोहि' तत् क्षेत्रं बज द्वाभ्याम्, ततो द्वाभ्यां सम- याभ्यां बज्रम् ऊर्ध्वमुत्पतति, 'जं वज्जेदोर्टि' यत् क्षेत्रं वनं द्वाभ्यां समया- भ्याम् उत्पतति ऊर्ध्व गच्छति 'तं चमरे तीहिं' तत् क्षेत्र घमरः त्रिभिः तत् त्रिगुणसमयः ऊर्ध्वमुत्पतति, शक्रस्य उपयुक्तोधिः क्षेत्रगमनविपये काल- भेदानुपसंहरति-सम्बत्थोवे' इत्यादि । सस्तोकम् सर्वापेक्षया न्यूनं स्वल्पम् 'सक्कस्स देविंदस्स देवरणे शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'उडलोअकंडए ऊर्ध्वलोककण्डकम, ऊर्ध्वलोकगमने कण्डकं कालखण्डमूर्ध्वगमनेऽति शीघ्रत्वाद किन्तु 'अहो लोअकंडए' अधोलोककण्डकम् शक्रस्याधोलोकगमनकालखण्डम् 'संखेज्जगुणे' संख्येय गुणम्' ततो द्विगुणितम् अर्थात् शक्रस्य ऊर्ध्वगमनकाला- जाता है 'एक्केणं समएणं' एक समय में अर्थात् एक समय में शक ऊपर की ओर जितने क्षेत्र तक जाता है 'तं यज्जे दोहि उतने ही क्षेत्रमें वज्र दो समय में और 'चमरे' चमर उतने ही क्षेत्रमें 'तीहिं' तीन समय में जाता है । इस तरह 'देविंदस्म देवरण्णो सकम्स' देवेन्द्र देवराज शक्रका 'उडलोयकंडए' उर्वलोक कण्डक-उर्ध्वलोक गमनमें कण्डक-कालखण्ड 'सव्वत्थोवे' सर्वकी अपेक्षा से न्यून है- अत्यल्प हैं क्यों कि उर्ध्वलोक में जाने में शक्रको अतिशीघ्रता कही गई है । परन्तु 'अहोलोयकंडए' शक्रका जो अधोलोक गमन कण्डक है-कालकण्ड है वह 'संखेनगुणे' संख्यातगुणा है अर्थात् उर्ध्वलोक- गमन कण्डक से दुगुना है। शक्रको उर्ध्वलोकमें गमन करनेमें जितना समय लगता है उससे दिगुणित समय उसे अधोलोकमें गमन करने २a 2 M : छे. 'तं वज्जे दोहिं । मेटले यि पाने भाटे पाने के समय लागे छ. 'चमरे तीहि, भने यभरने सभय दाणे छे. 'देविंदस्स देवरण्णो सकरस' हेवेन्द्र ३१२ Asने माशते 'उडलोयकंडए' Gafals आमना ४३४ (मान) 'सव्वत्थोवे' में मां ४२ता न्यून छ. ४पानी लानाथ એ છે કે ઉર્વલોક ગમનમાં જેટલું અંતર કાપવાને શકને જેટલો સમય લાગે છે, તેટલું અંતર કાપવાને વજને શઘ કરતાં બમણે અને ચમરને ત્રણ ગણે સમય લાગે છે આમ બનવાનું કારણ એ છે કે ઉર્વલક ગમનમાં શક્રની ગતિ અતિશય શીધ્ર હોય છે અને અમરની गति भतिशय माय छे. प अहोलोयकंडए' शन्द्रना भवागमनk भान 'संखेजगुणे' मनाना भान २di सभ्यात - गमन ના કાળમાન કરતાં અધિગમનનું કાળમાન બમણું છે. એટલે કે ઊંચે જેટલું અંતરે જવાને માટે શક્રને એક સમય લાગે છે, એટલે જ અંતર નીચે જવા માટે તેને બે . ४७२ भगवतीको वर्तते किन्तु 'उड गाविसर' ऊर्ध्व गतिविषयः ऊर्ध्वगमनसामर्थ्यम् 'अप्पे अप्पे चेच' अल्पाअल्पवेव अतिशयेनाल्पः अत्यल्पः 'मंदे मंदे चेव' मन्द मन्दभव अतिमन्दः 'वैमाणिआण' वैमानिकानां देवानान्तु 'उ गयिसप' ऊर्ज गनिविषयः ऊर्ध्वगतिस्वरूपम् उर्ध्वगमनशक्तिः सीधे सीधे चेव' शीघः शीपश्चैर अतिशीघ्रः तथा 'तुरिए तुरिए चेय' त्वरितः, त्वरितवास्ति अति. शयत्वरायुक्तः फिन्तु 'अहे गइरिसए अधोगति विषयः-अधोगतिन्यरूपम् 'अप्पे अप्पे चेच' अल्पः अल्पश्चेत्र अत्युत्ता तथा 'मदे मंदेनेव' मन्दः मन्दश्चैव- अतिमन्दी वर्तते, एतायता उपर्युकरीत्या देवानां गतिस्वरूपे प्रतिपादिते सति शक्र-बचचमराणाम् तुल्यमाने ऊर्यक्षेत्रादौ गन्तव्ये कालभेदं दर्शयनि- 'जावयं' इत्यादि । यावत्कं यत्परिमाणम् (खेत'. क्षेत्रम् प्रदेशम् 'सक्के देविंदे शको देवेन्द्रः, 'देवराया देवराजः 'उड उप्पयइ ' ऊर्ध्वम् उत्पतति गच्छति 'एक्केणं समयणं' एकेन समयेन, अर्थात् यावता कालेन शक्रः गईचेव' वेगवान होता है और शीघ्रगतिवाला होता है तथा 'तुरिए तुरिय गईनेव'त्वरायुक्त और त्वरावाली गतियाला होता है परन्तु उगविसए' ऊपर जाने का उनका स्वभाव-ऊपर जाने की शक्ति- अप्पे अप्पेचेव' अल्प अल्प है--अत्यन्तकम है 'गंदे मंदेचेच' मन्दमन्द है-अतिमन्द है तथा 'वेमाणियाणं वैमानिक देवोंका 'उडूढं गइविसए' ऊपर जाने का जो स्वभाव है-ऊपरजाने की जो उनकी शक्ति है 'सीग्घे सीग्धे चेव' वह तो अति शीघतावाला होता है 'तुरिए तुरिए चेव' और अत्यन्त स्वरासे युक्त होता है, तथा 'अहेगइविसए' नीचे जाने का स्वभाव 'अप्पे अप्पे चेच, मंदे मंदे चेव' उनका अत्यल्प होता है और अति मन्द होता है इस कारण 'जावइयं खेत सक्के देविदें देवराया उड्ढ उप्पयई' देवेन्द्र देवराज शक ऊंचे जितनी दूर तक हाय छ, 'तुरिए तुरियगईचेव' नाय गमन ४२वामा तेम्बा परित अने वरित गति- पामा लय छ, परंतु 'उद्द' गइ विसए' प गमन ३२पानी मनी Asa 'अप्पे अप्पे चेव' मल मह५ भने • मंदे मंदे चेव ' सत्यात म य छ, 'वेमाणियाणं उड़ गई विसए' भानि पानी अये गमन ४२वानी गति सीधे सीधेचेव' मतिशय | भने 'तुरिए तुरिए चेव' भतिशय (परित डाय छ, तथा 'अहे गइ चिसए मना नाय भन ४२वानी गति 'अप्पे अप्पे चेव, मंदे मंदे चेव' मत्यात २५८५ मने मयत माय 2. a sted, 'जावइयं खेत्तं सक्के देविदे देवराया उट्ठ उप्पयइ एक्केणं समएणं' में अभयमा हेवेन्द्र TARA - . म.टी.श.३३.२ म.१०देवानां पुद्गलप्रक्षेपपतिसंहरणादिशक्तिस्वरूपनिरूपणम्४७३ ऊर्ध्वम् उत्पतति 'तं वज्जे दोहि' तत् क्षेत्रं वनं द्वाभ्याम्, ततो द्वाभ्यां सम- याभ्यां वजम् ऊर्च मुत्पतति, 'जं वज्जेदो' यत् क्षेत्रं वज्र द्वाभ्यां समया- भ्याम् उत्पतति ऊर्ध्वं गच्छति 'तं चमरे तीहि ' वत् क्षेत्रं धमरः त्रिभिः तत् त्रिगुणसमयैः ऊर्ध्वमुत्पतति, शक्रस्य उपयुक्तोधिः क्षेत्रगमनविपये काल- भेदानुपसंहरति-सव्वत्थोवे' इत्यादि । सस्तोकम् सर्वापेक्षया न्यूनं स्वल्पम् 'सक्कस्स देविंदस्स देवरपणे' शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य ' उड्डलोअकंडए' ऊर्ध्वलोककण्डकम्, अर्ध्वलोकगमने कण्डकं कालखण्डमूर्ध्वगमनेऽति शीघ्रत्वाद किन्तु 'अहो लोअकंडए' अधोलोककण्ड कम् शक्रस्याधोलोकगमनकालखण्डम् 'संखेजगुणे' संख्येय गुणम्' ततो द्विगुणितम् अर्थात् शक्रस्य ऊर्ध्वगमनकाला- जाता है 'एक्केणं समएणं' एक समयमें अर्थात् एक समयमें शक ऊपर की ओर जितने क्षेत्र तक जाता है 'तं बज्जे दोहिं उतने हो क्षेत्र में बन दो समय में और 'चमरे' चमर उतने ही क्षेत्र में 'तीहि तीन समय में जाता है । इस तरह ‘देविंदस्म देवरण्णो सकम्स' देवेन्द्र देवराज शक्रका 'उडलोयकंडए' उर्ध्वलोक कण्डक-उर्ध्वलोक गमनमें कण्डक-कालखण्ड 'सव्वत्थोवे' सर्वकी अपेक्षा से न्यून है- अत्यल्प हैं क्यों कि उर्वलोक में जाने में शक्रको अतिशीघ्रता कही गई है । परन्तु 'अहोलोयकंडए' शक्रका जो अधोलोक गमन कण्ड़क है-कालकण्ड है वह 'संख्खेजगुणे' संख्यातगुणा है अर्थात् उर्ध्वलोक- गमन कण्डक से दुगुना है । शक्रको उर्ध्वलोकमें गमन करने में जितना समय लगता है उससे द्विगुणित समय उसे अधोलोकमें गमन करने २८ सय ४४ श छ. 'तं वज्जे दोहि । मेटले ये पाने भाटे पाने में समय लागे छ. 'चमरे तीहिं' भने यभरने तय समय मागे छे. 'देविदस्स देवरण्णो सकस्स' हेवेन्द्र ११२२०८ Act मा 'उडलोयकंडए' Girals रामनन ४४४ (मान) 'सव्वत्थोवे' में मां ४२ता न्यून छ. ४उपान मापाथ' એ છે કે ઉર્વલેક ગમનમાં જેટલું અંતર કાપવાને શક્રને જેટલો સમય લાગે છે, તેટલું અંતર કાપવાને વજાને શઘ કરતાં બમણું અને ચમરને ત્રણ ગણે સમય લાગે છે આમ બનવાનું કારણ એ છે કે ઉર્વલોક ગમનમાં શક્રની ગતિ અતિશય શીધ્ર હોય છે, અને ચમરની गति भतिशयमसाय छे. पण अहोलोयकंडए' शन्ना मागमनk भान 'संखेनगुणे' मनाना भान २di सध्यात मधु-मेले मन ના કાળમાન કરતાં અગમનનું કાળમાન બમણું છે. એટલે કે ઊંચે જેટલું અંતરે જવાને માટે શક્રને એક સમય લાગે છે, એટલે જ અંતરે નીચે જવા માટે તેને બે ४७४ भगवतीसरे पेक्षया द्विगुणिताधोलोकगमनकालखण्डम्. अधोलोकगमने शकस्य मन्दगति- त्याद द्विगुणितत्वे प्रमाणस्य चाओवक्ष्यमाणस्वात् 'सकसस उपयणकाले, चमर- स्स य उपयणकाछे एएणं दोहि वितुल्ला'त्ति । एवं-जावतियं खेतं चमरे अमुरिंदे, अमुरराया अहे उपयर, इक्केणं समएणं, वे सरके दोहिति' इति वचनद्वयमवसेयम् । छाया-शस्य उत्पतन कालः, चमरस्य च उत्पवनकालः, एतौ खलु द्वावपि तल्यो, इति, यावत् क्षेां चमरः अमरेन्द्रः अमुरराजः अधः उत्पति, एकेन समयेन, तत् शकः द्वाभ्याम् । अथ चमरस्य तविपरीतमाह-जाववियं खेत्त' इत्यादि। यावत्वं यदवधिक ोयं 'चमरे असुरिंदे अमरराया' चमरः अमरेन्द्रः, अमरराजः 'अहे ओवयई' अधोऽचपतति 'एगेणं समएणं' एकैन समयेन 'तं सबके दोहि' तत् क्षेत्रम् अधोलोक शकः द्वाभ्याम् ततो विगुणितकालाभ्याम अत्रपतति, 'जं सक्के दोर्डि' यत् क्षेत्रम् अधः शकः द्वाभ्यां समयाभ्यामत्रपवति 'तं वज्जे तीहि तत् क्षेत्रम् वनं त्रिभिः तत् त्रिगुणितसमयैः अवपतति तदेतदुपसंडरति-' सम्बत्यो। चमरस्स' सनस्तोकं सर्वापेक्षया अत्यल्पं चमरस्य अमरिंदस्स असुररणो' में लगता है । क्यों कि अधोलोकमें जाने में शक्रकी गति मन्द होती है । द्विगुणिता में प्रमाण आगे कहा जायेगा. 'सकस्स उप्पयणकाले चमरस्स य उवयणकाले एएणं दोषिह वि तुला' इस सूत्र पाठवारा! अतः 'जावतियं खेतं चमरे असुरिंदे अमुरराया अहे उवयइ, इगेणं समएणं, तं सक्कं दोहित्ति इस तरह ये दो वचन जानना चाहिये. चमरका उत्पतनकाल और शक्रका उत्पतनकाल ये दोनों भी तुल्य हैं। एक समयमें जितने क्षेत्र तक असुरेन्द्र असुरराज चमर अधः जाता है उतने हि क्षेत्र तक नीचे शक्र दो समय में जाता है । 'जं सक्के दोहि' जितने अधोलोकके क्षेत्र तक शक दो समय में जाता हैं 'तं बज्जे तीहि उतने ही अधोलोकके क्षेत्रतक वज्र तीन समय में जाता है अर्थात् तिगुने समय में जाता हैं । इस तरह 'सव्वत्थोवे સમય લાગે છે, કારણ કે અલાક તરફ જવામાં તેની ગતિ મંદ હોય છે. “ जाव तियं खेत्तं चमरे अमुरिंदे असुरराया अहे उवयइ एगेणं समएणं तं सके दोहित्ति' भसुरेन्द्र असुर यभर में समयभानीय र तरे १४, मेरा मत नीय समान ३२वामां ने अभय सागे छ 'जं सके दोहि तं चज्जे तीहि' ने मामा नाय पाने समय लागेछ, मेले नयान ने सभय खाने छे. २ ते 'सन्चत्यौवे चमरस्स अमरिंदस्स " । प्र.श.३ उ.२ २.१० देवानां पुद्गलमक्षेपपतिसंहरणादिशक्तिस्वरूपनिरूपणम्४७५ असुरेन्द्रस्य असुरराजस्य 'अहे लोगकंडए ' अधोलोककण्डकम् अधोलोकगमन- कालविषयः, किन्तु तस्य चमरस्य 'उडलोअकंडए' ऊर्ध्वलोककण्डकम् ऊर्ध्व- लोकगमनकालः 'संखेज्जगुणे-संख्येयगुणम्, अधोगमनकालापेक्षया द्विगुणितो वर्तते तदेवं प्रस्तुतप्रकरणमुपसंहरति-'एवं खलु गोयमा !' इत्यादि । हे गौतम ! एवं खलु उपर्युक्तहेतोः 'सक्केणं देविदेणं देवरण्णा' शक्रेण देवे- न्द्रेण देवराजेन 'चमरे असुरिंदे असुरराया' चमरः अमरेन्द्रः असुरराजः 'नो संचाइए' 'नो शक्तः' सोहत्यि' स्वहस्तेन 'गेण्डित्तए' ग्रहीतुम् अर्थात् शक्रा- पेक्षया चमरस्याधोलोकगमनविपये अधिकसामर्थ्यशालित्वेन शीघ्रतयाऽधोऽव- पतन्तं चमरं ग्रहीतुं शक्रो नो समर्थों जातः ॥ मू० १० ॥ चमरस्स असुरिंदस्स असुररण्णी अहोलोगकंडए' असुरेन्द्र असुरराज चमरका अधोलोक कण्डक सबकी अपेक्षा अत्यल्प है। परन्तु-उस चमर का 'उडलोयकंडए' उर्ध्वलोककण्डक 'संखेजगुणं' अधोलोक गमनकालकी अपेक्षा से संख्यातगुणा-अर्थात्-द्विगुना हैं। इस प्रकार प्रस्तुत प्रकरण का उपसंहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं-'एवं खलु गोयमा !' हे गौतम ! इस उपर्युक्त कारण से 'सक्केणं देविंदेणं देवरपणा' देवेन्द्र देवराज शक 'चमरे असुरिंदे असुरराया' असुरेन्द्र असुरराज चमर को 'साहत्यि' अपने हाथ से 'गेण्हित्तए' पकडने के लिये 'नो संचाइए' समर्थ नहीं हुआ। अर्थात् शक्रकी अपेक्षा चमर अधोलोक गमनके विपयमें अधिक सामर्थ्यशाली था-इसलिये शीघ्रता से अधोलोककी तरफ जाते हुए उसे पकड़ने के लिये शक समर्थ नहीं हो सका ॥ सू० १० ॥ असुररण्णो अहोलोगकंडए' मसुरेन्द्र असु२२००४ यभरनुं मधामननु मान सोया या छ. पण यभरनु 'उडलोयकंडए' stars भन्नु भान तना અલેક ગમનના કાળમાન કરતાં સંખ્યાતગણું (બમણું) છે. આ રીતે તેમના વેગની सरमामयी शने व सूत्रा२ ५२ ४२ता ४ छ :--"एवं खलु गोयमा ! गौतम ! उपरोत 'सक्केणं देविदेणं देवरण्णा' हेवेन्द्र १२४ २६ 'चमरे अमुरिंदे असुरराया' असुरेन्द्र मुश यभरने साहत्यि' तेनालायथा । 'गेमिहत्तए नो संचाइए' ५४ाने. समर्थ न मन्यो. पार्नु तात्पर्य के छ ? અલેક ગમન કરવામાં શક કરતાં અમર વધારે શકિતશાળી (વધારે વેગવાળે) હતે. તેથી અતિશય વેગપૂર્વક અલેક ગમન કરતા ચમરને પકડવાને શસમર્થ ન હતે. સૂ.૧૦ ४७४ - " पेक्षया द्विगुणिताघोलोकगमनकालखण्डम्. अधोलोकगमने प्रकस्य मन्दगति- त्वाद द्विगुणितत्ये प्रमाणस्य चामेवक्ष्यमाणनात् 'सबकसा उपयणकाले, चमर- स्स य उपयणकाछे एएणं दोण्डि चिल्ला'ति । एवं-जावतियं खेत्तं चमरे अमरिंदे, अमरराया अहे उपर, इक्केणं समएणं, सरके दोहित्ति' इति वचनद्वयमबसेयम् । छाया-शमस्य उत्पतनकालः, चमरस्य च उत्पतनकाला, एतौ खलु द्वावपि तुल्यो, इति, गायन क्षेत्रं चमरः असुरेन्द्रः अमुररानः अघः उत्पठति, एकेन समयेन, तत् शकः द्वाभ्याम् । अथ चमरस्य तविपरीतमाह-जावतियं खेत्तं' इत्यादि। यावतं यदवधिक क्षेत्र 'चमरे अमुरिंदे अमुरराया' चमरः असुरेन्द्रः, अमुरराजः 'अहे ओवयइ' अधोऽवपतति 'एगेणं समएणं' एकेन समयेन 'तं सक्के दोहि ' वत् क्षेत्रम् अधोलोकं शकः द्वाभ्याम् ततो द्विगुणितकालाभ्याम अवपतति, 'जं सक्के दोर्डि' यत् क्षोत्रम् अधः शकः द्वाभ्यां समयाभ्यामवपवति तवज्जे तीहिं' तत् क्षेत्रम् बजे त्रिभिः तत् त्रिगुणितसमयैः अवपतति तदेतदुपसंडरति-' सन्चत्यावे चमरस्स' सनस्तोक सर्वापेक्षया अत्यल्पं चमरस्य । अमरिंदस्स असुररण्णो' में लगता है । क्यों कि अधोलोकमें जाने में शक्रकी गति मन्द होती है । विगुणिता में प्रमाण आगे कहा जायेगा. 'सफस्स उप्पयणकाले चमरस्स य उवयणकाले एएणं दोहि वि तुला' इस सूत्र पाठद्वारा। अतः 'जावतियं खेत्तं चमरे असुरिंदे अमुरराया अहे उवयह, इगेणं समएणं, तं सक्कं दोहित्ति' इस तरह ये दो चचन जानना चाहिये. चमरका उत्पतनकाल और शक्रका उत्पतनकाल ये दोनों भी तुल्य हैं। एक समधमें जितने क्षेत्र तक असुरेन्द्र असुरराज चमर अधः जाता है उतने हि क्षेत्र तक नीचे शक्र दो समय में जाता है । 'जं सक्के दोहि' जितने अधोलोकके क्षेत्र तक शक्र दो समय में जाता हैं 'तं वज्जे तीहिं' उतने ही अधोलोकके क्षेत्रतक वज्र तीन समय में जाता है अर्थात् तिगुने समय में जाता हैं । इस तरह 'सम्वत्थोवे समय लागेछ, साए मधोमा २६ पाम तना- गति मह ाय छ. 'जाव तियं खेले चमरे अमरिंदे असुरराया अहे उवयइ एगेणं समएणं तं सके दोहित्ति' सुरेन्द्र मसु२००४ यभर में समयमा नाय र मतरे ४, Wala मत नाय गमन ४२पाभी ने 2 समय लागे छ ‘जं सके दोहिं तं वज्जे तीहि श४ने अपामा नाय पाने में समय लागे छ, मे नाय ने ऋey समय मागे छ. शेते सव्वत्योवे चमरस अमरिंदरस .

अमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ सू. ११ शक्रचमरयोर्गतिस्वरूपनिरूपणम् ४७७ एएणं दोण्णि वि तुल्ला सवत्थो वा, सक्कस्स य ओवयणकाले, वजस्स य उप्पयण काले एसणं दोण्ह वि तुल्ले संखेज्जगुणे, चमरस्स य उप्पणकाले, वज्जस्स य ओवयणकाले, एस दोण्ह वि तुल्ले विसेसाहिए ॥ सू. ११ ॥ छाया-शक्रस्य खलु भदन्त ! देवेन्द्रस्य देवराजस्य ऊर्ध्वम् ' अधः, तिर्यक् च गतिविपयः कतरः कतरेभ्यः अल्पो वा, बहुर्वा, तुल्यो वा, विशेपाधिको वा? सर्वस्तोक क्षेत्रं शक्रो देवेन्द्रः, देवराजः अधोऽवपतति, एकेन समयेन, तिर्यक- सक्स्स णं भंते । देविंदस्स देवरणो' इत्यादि । सूत्रार्थ-(सक्कस्स णं भंते ! देविंदस्स देवरपणो) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक्र का (उ अहे तिरियं च गइविसयस्स) ऊँचे जानेका विपय नीचे जाने का विषय और तिरछे जाने का विषय (कयरे कयरे हितो) कौन किन की अपेक्षा से (अप्पे वा बहुए वा) अल्प है ? कोन किनकी अपेक्षा से बहुत है ? (तुल्ले वा विसेसाहिए वा) कौन किनकी अपेक्षा से तुल्य है ? अथवा कौन किसकी अपेक्षा से विशेपाधिक है ? (सव्वत्थोवे खेत्तं सक्के देविंदे देवराया अहे उवयइ एक्केणं समएणं) हे गौतम ! देवेन्द्र देवराज शक्रका नीचे जानेका विषय क्षेत्र एक समय की अपेक्षा सब से थोड़ा है-अर्थात् एक समय में देवेन्द्र देवराज शक नीचे बहुत ही कम क्षेत्र में जाता 'सकरस णं भंते ? देविंदस्स देवरण्णो' त्याह- सूत्रार्थ-(सक्कस्स णं भंते? देविंदस्स देवरणो) 3 महन्त ! हेवेन्द्र हेप- २००४ हेर्नु (उड्डे अहे तिरियं च गइविसयस्स) Guaswi मन ४२वानु, भने ति२मा गमन ४२वार्नु सामथ्र्य सरावामां आवे तो (कयरे कयरे हिंतो अप्पे वा बहुए वा ?) मेमांधी यु ना Rai न्यून छ, यु ना ४२ai मधि छ, (तुल्ले वा विसेसाहिवे वा) 3नी साये ऽयं सरभु छ, भने युना કરતાં વિશેષાધિક છે ? (सव्यत्यो वे खेत्तं सक्के देविदे देवराया अहे उवयइ एक्केणं समएणं) હે ગૌતમ! દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકનું અાગમન કરવાનું સામર્થ્ય એક સમયની અપેક્ષાએ સૌથી ઓછું છે. એટલે કે શક એક સમયમાં બહુ જ ઓછે અંતરે અલેકમાં ४७६ भगवतीय मूलम्-'सकस्स गं भंते ! देविंदस्स देवरपणो उई, अहे, तिरियं च गइविसयस्स कयरे कयरे हितो अप्पे वा, बहुए वा, तुल्ले वा, विसेसाहिए वा ? सबथोवं खेत्तं सके देविदे, देवराया अहे ओवयइ एकेणं समएणं, तिरियं संखेजे भागे गच्छइ, उट्ठे संखेने भागे गच्छइ, चमरस्स णं भंते ! असु. रिंदस्स, असुररण्णो उड्ढे, अहे, तिरियं च गइविसयस्स कयरे कयरे हितो अप्पे वा, वहुए वा, तुल्ले वा, विसेसाहिए वा? गोयमा! सवत्थो खेत्तं चमरे असुरिंदे असुरराया, उर्दु उप्प- यइ एक्के ण समएण, तिरियं संखेजे भागे गच्छइ, अहे संखेज्जे भागे गच्छइ, वजं जहा सक्कस्स तहेव, नवरं वि- सेसाहिअं कायक्वं, सक्कस्स णं भंते ! देविंदस्स, देवरणो ओवयणकालस्स य, उप्पयणकालस्स य कयरे कयरे हितो अप्पे वा, वहुए वा, तुल्ले वा, विसेसाहिए वा? गोयमा ! सवत्थोवे सकस्स दविदस्त, देवरण्णो उड्ढे अप्पयणकाले, संखेजगुणे, चमरस्स वि जहा सकरस, नवरं-सव्वत्थोवे ओव- यणकाले उप्पयणकाले संखेजगुणे, वजस्स.पुच्छा ? गोयमा! सम्वत्थोवे उप्पयणकाले, ओवयणकाले विसेसाहिए, एयरस णं. भंते ! वज्जस्त वज्जाहिवइस्स, चमरस्स य, कयरे कयरे. हितो अप्पा वा, बहुआ वा, तुल्ला वा, बिसेसाहिआवा ? गों- यमा ! सकस्स य उप्पयणकाले, चमरस्सया ओवयणकाले:

अमेयचन्द्रिका टीका श.३ ३.२ सू. ११ शक्रचमरयोर्गतिस्वरूपनिरूपणम् ४७९ संख्येयान् भागान् गच्छति, अधः संख्येयान् भागान् गच्छति, वज्रं यथा शक्रस्य तथैव, नवरम्-विशेषाधिकम् कर्तव्यम् • शक्रस्य भदन्त ! देवेन्द्रस्य, देव- राजस्य अवपतनकालस्य च उत्पतनकालस्य च कतरें, कतरेभ्योऽल्पो चा, बहु- को वा, तुल्यो वा' विशेषाधिको वा ? गौतम ! सर्वस्तोकः शक्रस्य देवेन्द्रस्य असुरराज चमर का एक समय में ऊंचे जाने का विषय-क्षेत्र सय से स्तोक-अल्प है। (तिरियं संखेने भागे गच्छद) तिरछे जाने का वि- षय-क्षेत्र एक समय में संख्यात भागप्रमाण अधिक है-अर्थात् उर्ध्व- विपय-क्षेत्र की अपेक्षा तिरछे जाने का विषय-क्षेत्र संख्यात भाग तक है। इसी तरह (अहे संखेज्जे भागे गच्छद) एक समय में चमर का अधोगमन संबंधी विषय-क्षेत्र पहिले की अपेक्षा संख्यातभागतक है- अर्थात् संख्यातभाग अधिक है। (वजस्स जहा सक्कस्स तहेव, नवरं विसेसाहियं कायव्वं) वज्र की गति का विपय-क्षेत्र शक की गति के विषय-क्षेत्र की तरह से जानना चाहिये परन्तु विशेपता यह है कि गति का चिपय-क्षेत्र विशेषाधिक कहना चाहिये। (सक्कस्स णं भंते! देविंदस्स देवरणो ओवयणकालस्स य उप्पयणकालस्स य कयरे कयरे हिंतो अप्पे वा पहुए वा, तुल्ले वा विसेसाहिए वा ?) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक्र के ऊंचे जाने का काल और नीचे जाने का काल इनमें कौन किससे अल्प है, कौन किससे बहुत है, कौन किससे ४ यभरर्नु म समयमा मन ४२पार्नु क्षेत्र सौथा भाई छ. (तिरिय संखेज्जे भागे गच्छइ) ना मानना क्षेत्र ४२di ति२७ समानतुं क्षेत्र सध्यात मा प्रभा अधि छ. (अहे संखेज्जे भागे गच्छइ) तनातिय गमनना કરતાં અધોગમનનું ક્ષેત્ર સંખ્યાત ભાગ પ્રમાણ અધિક છે. એટલે કે અમરેન્દ્ર એક સમયમાં જેટલે ઊંચે જઈ શકે છે તેનાથી અધિક અંતર સુધી તિરકસ ગમન કરી શકે છે. અને એક समयमा तिरछुगमन रेछेतेनाथी अधिअधोगमन शश. (वज्जस्स जहा सक्कस्स तहेव, नवरं विसेसाहियं कायव्वं वnk गतिविषय क्षेत्र शनि गति- વિષયક ક્ષેત્ર પ્રમાણે જ સમજવું પણ તેમાં વિશેષતા એ છે કે ગતિવિષયક ક્ષેત્રમાં જે विशेषाधिता छ त वी. (सक्कस्स गं भंते । देविंदस्स देवरप्णो ओव- यणकालस्स य उप्पयणकालस्स य कयरे कयरेहितो अप्पे वा बहुए चा, तुल्ले वा, विसेसाहिए वा) त! देवेन्द्र देवरा AB SE to અને અધોગમન કાળની તુલના કરવામાં આવે તે તે બેમાંથી કયે કોના કરતાં ન છે, કયે કેના કરતા અધિક છે, કયે કેની બરાબર છે અને કયે કેના કરતાં विशेषाधिः छ ? (गोयमा) गौतम ! (सम्वत्यावे सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो - ४७८ भगवतीय संम्येयान मागान् गच्छति, कर्वम् समयेयान मागान गछति, चमरस्य सह भदन्त । असुरेन्द्रस्य, अमुररानस्प, ऊर्ध्वम्, अमः, विर्य च गतिविषयः कारः । फतरेभ्योऽल्पोया, बहुको वा, तुल्यो या, विशेषाधिको वा ? गौतम ! सस्तो क्षेणं चमरोऽमरेन्द्रः, अमुररानः ऊर्ध्वम् उत्पतति एकेन समयेन, तिर्यक है-तिरिय संखेने भागे गइ) तिरछे जानेका क्षेत्र संख्यातभाग- प्रमाण अधिक है अर्थात् एक समय में शक तिरछे क्षेत्र में जाना चाहे तो पहिलेकी अपेक्षा यह कुछ अधिक क्षेत्रतक जाता है। (उ संखेजे भागे गच्छद) इसी तरह ऊपर जाने का क्षेत्र इसका एक समय में संख्यातभाग प्रमाण अधिक है। अर्थात् एक समय में यदि शक ऊपर के क्षेत्र में जाना चाहे तो तिर्यक क्षेत्र की अपेक्षा कुछ अधिक क्षेत्रतक जाता है। (चमरस्स णं भंते! असुरिंदस्स असुररण्णो उ8 अहे तिरियंच गइ विसयस्स फयरे फयरेहितो अप्पे चा यहुए वा तुल्ले था विसेसाहिए वा) हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमर का ऊंचे जाने का विषय क्षेत्र, नीचे जाने का विषयक्षेत्र, और तिरछे जाने का विषयक्षेत्र कौन किनकी अपेक्षा अल्प है ? कौन किनकी अपेक्षा से बहुत है ? कौन किनकी अपेक्षा से तुल्य है अथवा कौन किनकी अपेक्षा से विशेषाधिक है ? (गोयमा ! सव्यत्योवे खेत्तं चमरे असु- रिंदे असुरराया उड्ड उप्पयइ एक्केणं समएणं) हे गौतम असुरेन्द्र समान ४॥ श छ. (तिरिय संखेज्जे भागे गच्छइ) नु ति गमन ३१. વાનું ક્ષેત્ર અધેગમન ક્ષેત્ર કરતાં સંખ્યાત ભાગ પ્રમાણ અધિક છે. એટલે કે શક એક સમયમાં જેટલું નીચે જઈ શકે છે તેના કરતાં વધારે ક્ષેત્ર સુધી તે એક સમયમાં तिरछ भत॥५श 2. (उर्दु संखेज्जे भागे गच्छई) मे भा0 as સમયમાં તેના કરતાં પણ સંખ્યાત અધિક ભાગપ્રમાણુ ઉર્વગમન કરી શકે છે. એટલે કે એક સમયમાં શક જેટલા અંતરનું તિરકસ ગમન કરી શકે છે તેનાથી વધારે 'मतरतुं मन 30 से छे. (चमरस्स गंभंते ! असुररण्णो उर्दू अहे तिरिय च गइविसयस्स कयरे कयरेहितो अप्पे वा बहुए वा तुल्ले वा विसेसाहिए वा?) હે ભદન્ત! અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરના ઉર્ષ અષો અને તિરછા ગમની તુલના કરવામાં આવે, તે, કયું ના કરતાં ન્યૂન છે,કયુંકેના કરતાં વધારે છે, કહ્યું કે मरामर छ, भने यु ना Rai विशेषाधि छ. १ (गोयमा.) हे गौतम ! ( सम्बत्योवे खेतं चमरे अमरिंदे असुरराया उड्डे उप्पयइ एक्केणं समएणं) अधुरेन्द्र मसुर- ' प्रमेयचन्द्रिका टी. श, ३ उ २ सू. ११ शक्रचमरयोगतिनिरूपणम् ४८१ स्य भदन्त ! वजस्य, वनाधिपस्य, चमरस्य च असुरेन्द्रस्य अमुरराजस्य अव- पतनकालस्य च उत्पतनकालस्य च कतरे कतरेभ्योऽल्पावा, बहुका वा, विशेपाधिका वा ? गौतम ! शक्रस्य च उत्पतनकालः, चमरस्य च अवपतनकाल: एतौ द्वौ अपितुल्यौ, सर्वस्तोको, शक्रस्य च अवपतनकालः' बज्रस्य च उत्पतन- कालः, एतौ द्वौ अपि तुल्यौ संख्येयगुणौ, चमरस्य च उत्पतनकालः, वज्रस्य च अवपतनकालः एतौ द्वौ अपि तुल्यौ विशेषाधिकौ ॥सू० ११॥ पाधिक है। (एयस्स णं भंते ! वनस्स चज्जाहिवइस्स, चमरस्स य, असुरिंदस्स असुररण्णो, ओवयणकालस्स, उप्पयणकालस्स कयरे कयरे- हितो अप्पा वा पहुआ वा, तुल्ला वा, विसेसाहिया वा ?) हे भदन्त ! वज्र का वज्राधिपति इन्द्र का और असुरेन्द्र असुरराज चमर का इन सब का नीचे जाने का काल, और ऊपर जाने का काल, इनमें कौन सा काल किससे अल्प है कौन सा काल किससे अधिक है, कौनसा काल किससे तुल्य है और कौनसा काल किससे विशेषाधिक है? (गोयमा! सक्करस य उप्पयणकाले, चमरस्स य ओषयणकाले एएणं दोणि वि तुल्ला सव्वत्थोवा, सक्कस्स य ओवयणकाले, बज्जस्स य उप्पयणकाले एस णं दोषिण वि तुल्ले संखेज्जगुणे) हे गौतम ! शक का ऊपर जाने का काल और चमर का नीचे जाने का काल ये दोनों काल समान हैं और सब से कम हैं। तथा शक्र का नीचे जाने का काल और वज्रका ऊपर जाने का काल ये दोनों काल समान हैं और अमन ॥ ४२त अधि: छ. (एयस्स णं भंते ! वजस्स बज्जाहिवइस्स, चमरस्सय अमरिंदस्स असुररण्णो, ओवयणकालस्स, उप्पयणकालस्स कयरे कयरेहिता अप्पा वा बहुआ वा, तुल्ला वा, विसेसाहियावा ?) मन्त! १४ पधिपतिन्द्रना (શક્રેન્દ્રના) અને અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરના ઉર્ધ્વગમનકાળ અને અધોગમન કાળની તુલના કરવામાં આવે, તે તે ત્રણમાંથી કયે કાળ કેના કરતાં ચૂન છે, કે તેનાથી વધારે છે, કયે કાળ કેની બરાબર છે અને કયે કેના કરતાં વિશેષાધિક છે? (गोयमा गीतभ ! (सक्कस्स य उप्पयणकाले, चमरस्स य ओवयणकाले एएणं दाण्णि वि तुल्ला सव्वत्योबा, सक्कस्स य ओवयणकाले, वज्जस्स य उप्पयणकाले एसणं दोणि वि तुल्ले संखेज्जगुणे) गौतम! शने मन કાળ અને ચમારને અધોગમન કાળ, અને સમાન છે અને સૌથી જૂન છે. તથા શકને અાગમન કાળ અને વજને ઉર્ધ્વગમનકાળ પણ સરખા છે અને સંખ્યાત ગણા છે. (चमरस्स य उप्पयणकाले बज्जस्स य ओवयणकाले एस दोण्ह वि 'तुल्ले . , ४८. भगवतीसरे देवराजस्य, ऊर्ध्वम् उत्पनकाला, अवपतनकालः संभोयगुणः, चमरस्यापि यथा शक्रस्य नवरम्-सर्वस्तीका अवपतनकाला, उत्पतनकालः संरूपेयगुणः, यमस्व पृच्छा, गौतम ! सर्वस्तोकः उत्पतनकाला, अपवनकालो विशेषाधिका, एत तुल्य है अथवा कौन किससे विशेपाधिक है। (गोयमा) हे गौतम (सब- स्थोवे सपारस देविंदस्स देवरपणो उट्ट उपयणकाले देवेन्द्र देवराज शाकको उर्ध्वमें जाने का काल सप से धोदा है और इस उत्पतन काल की अपेक्षा 'उवयणकाले संखेनगुणे) नीचे जाने का काल संन्यातगुणा है(चमरस्स वि जहा सपास्स-नयर सबथोवे उययणकाले, उप्पयणकाले संखेनगुणे) चमर के विषय में भी शक की तरह से ही जानना चाहिये विशे. पता यह है कि यहां पर अवपतनकाल-नीचे जानेका समय सबसे फम है और इसको अपेक्षा उत्पतनकाल-ऊपर जानेका समय संख्या तगुणा है। (वनस्स पुच्छा) अप गौतम स्वामी बजके ऊपर नीचे जाने के काल के विषय में प्रभु से प्रश्न करते हैं-वे पूछते हैं कि हे भदन्त ! बज़ का ऊपर जानेका काल और नीचे जाने का काल इनमें कौन काल किससे अल्प है, कौन काल किससे बहुत है, कौन किससे तुल्य है, अथवा फोन किससे विशेषाधिक है ? (गोयमा) हे गौतम ! (सम्वत्थोवे उघयणकाले, उप्पयणकाले, विसेसाहिए) सबसे कम काल वजका ऊँचे जानेका है और नीचे जाने का काल विशे- उड्ड उप्पयणकाले) वन्द्र हेरा As a मन सौथा माछा छ, GLI m ४२०i (उपयणकाले संखेनगुणे) अधाशमान यात (चमरस्स वि जहा सक्कस्स नवरं सम्बत्योवे उधयणकाले, उपयणकाले संखेजगुणे) यभरना विषयमा पर शनी तम। सभा. पण विशेषता Red છે કે અમરને અધોગમન કાળ સૌથી ઓછે છે અને ઉર્ધ્વગમનકાળ અધોગમન કાળ ४२at या गले छ (वज्जस्स पुच्छा) हवे गौतम स्पाभी ARL SEभन અને અધોગમન કાળ વિષે નીચે પ્રમાણે પ્રશ્ન પૂછે છે- હે ભદન્ત વજાના ઉદર્વગમન કાળ અને અધોગમન કાળની તુલના કરવામાં આવે તે બેમાંથી કયો કોના કરતાં અલ્પ છે, કે તેના કરતાં અધિક છે, કે તેના બરાબર છે અને કો કોના કરતાં विधि छ ? (गोयमा !) :गौतम! (सव्वत्थाचे उप्पयणकाले उवयणकाले बिसेसाहिए) Avat dri nौथी माछा छ भने मधोie mot.. અને ४८१ प्रमेयचन्द्रिका टी. श, ३ उ २ सु. ११ शनचमरयोतिनिरूपणम् स्प भदन्त ! बलस्य, वनाधिपस्य, चमरस्य च अमरेन्दस्य अमरराजस्य अव. पतनकालस्य च उत्पतनकालस्य च कतरे कतरेभ्योऽल्पापा, बहुका वा, विशेषाधिका वा? गौतम ! शक्रस्य च उत्पतनकाला, चमरस्य च अवपतनकाल: एतौ द्वौ अपितुल्यौ, सर्वस्तोको, शक्रस्य च अवपतनकाल' बजस्य च उत्पतन- काला, एती द्वौ अपि तुल्यौ संख्येयगुणौ, चमरस्य च उत्पतनकाला, वनस्य च अवपतनकाल: एतौ द्वौ अपि तुल्यौ विशेषाधिको सू० ११॥ पाधिक है। (एयस्सणं भंते ! वनस्स बजाहिरहस्स, चमरम्स य, असुरिंदस्स असुररणो, ओषयणकालस्स, उप्पयणकालस्स कयरे कयरे- हितो अप्पा वा यहुआ वा, तुल्ला वा, विसेसाहिया वा ?) है भदन्त ! वन का बजाधिपति इन्द्र का और असुरेन्द्र असुरराज चमर का इन सब का नीचे जाने का काल, और ऊपर जाने का काल, इनमें कौन सा काल किससे अल्प है कौन सा काल किससे अधिकहै, कौनसा काल किससे तुल्य है और कौनसा काल किससे विशेषाधिक है? (गोयमा! सबकस्स य उप्पयणकाले, चमरस्स य ओचयणकाले एएणं दोणि वि तुल्ला सव्वस्थोचा, सक्कस्स य ओवयणकाले, वजस्स य उप्पयणकाले एस णं दोपिणा वि तुल्ले संखेज्जगुणे) हे गौतम ! शक का ऊपर जाने का काल और चमर का नीचे जाने का काल ये दोनों काल समान हैं और सब से कम हैं। तथा शन का नीचे जाने का काल और वज्रका ऊपर जाने का काल ये दोनों काल समान हैं और गमन ॥ ४२त अधिः छे. (एयस्स णं भंते ! वजस्स बजाहिवइस्स, चमरस्सय अमुरिंदस्स असुररणो, ओषयणकालस्स, उप्पयणकालस्स कयरे कयरेहिता अप्पा वा बहुआ बा, तुल्ला वा, विसेसाहियावा) MEd! १०५ विपतिना (શક્રેન્દ્રના) અને અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરના ઉર્ધ્વગમનકાળ અને અગમન કાળની તુલના કરવામાં આવે, તે તે ત્રણમાંથી કયે કાળ કેના કરતાં ચૂન છે, કયે કેનાથી વધારે છે, કયે કાળ કેની બરાબર છે અને ક કેના કરતાં વિશેષાધિક છે? (मायमा ) गौतम ! (सक्कस्स य उपयणकाले, चमरस्स य ओवयणकाले एएणं दोष्णि वि तुल्ला सम्बत्योवा, सक्कस्स य ओश्यणकाले, बजस्स य उप्पयणकाले एसणं दोणि वितुल्ले संखेज्जगुणे) गौतम! शान मन કાળ અને ચમરને અધોગમન કાળ, એ વાતને સમાન છે અને સૌથી જૂન છે. તથા શક્રનો અધોગમન કાળ અને વજને ઉર્ધ્વગમનકાળ પણ સરખા છે અને સંખ્યાત ગણા છે. (चमरस्स य उपयणकाले बज्जस्स य ओवयणकाले एस देण्ह वि तुरले .

- ४८२ भगवतीयो टीका-मय गौतमः शमादि देवानामपिस्तिर्यगमनविषये क्षेत्रारपणा त्वम् पृच्छति-'सफारस णं मंते !' इत्यादि । 'सरफरस गं मंते' शकस्य खलु भदन्त' 'देविंदस्स देवराणो' देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'उर्दु, अहे, निरिमंच ऊर्वम् , अधः, तिर्यकच 'गाविसमरस' गति विपयस्य क्षेत्रम्य मध्ये 'कमरे' फनरः को गतिविषयः कयरेहितो' कतरेभ्यः कतरस्मात् गतिविषयात् 'अप्पे- या' अल्पो वा न्यूनी या वर्तते 'बाहुए वा यहूकोया 'तुल्ले वा तृस्पो वा सरशी वा 'विसेसाहिए? विशेषाधिको वा यतते ? शक्रस्योध्यांपस्तिर्यगतिविपयेषु क्षेत्र संख्यातगुने हैं। (चमरस्स य उप्पयणकाले बस्स य ओवयणकाले एस दोण्ह चि तुल्ले विसेसाहिए) घमर का उत्पतनकाल और वनका अचपतन काल ये दोनों भी तुल्य है और विशेषाधिक हैं। टीकार्य-गौतमस्वामी ने प्रभु से इस सूत्र द्वारा देवों के उर्व, अधः एवं तिर्यग्गमन के विपय में क्षेत्र को अल्प यता की पृच्छा है.वे पृच्छा करते हैं-'सक्कस्स णं भंते' इत्यादि । हे भदन्त ! 'देविंदस्स देव- रण्णो सयकस्स' देवेन्द्र देवराज शक को उड़े अहे तिरियं च गइविस- यस्स' उर्ध्व, अधः और तिर्यक् ये गति के विपयभूत जो क्षेत्र हैं उनके घीच में ‘कयरे' गतिविपयक कौनसा शेर कयरेहितो कौन से क्षेत्र 'अप्पे' अल्प है, 'यहुए वा' कौन से यहुत है, 'तुल्ले वा' कौन से- तुल्य है 'विसेसाहिए वा एवं कौन से विशेषाधिक है ? प्रश्नका ता. त्पर्य ऐसा है कि शक ऊपर भी जाता है, नीचे अधोलोक में भी जाता है और तिर्यग असंख्यात द्वीप समुद्रों तक जाता है तो गौतम विसेसाहिए) यभर BIHन भने com अधागमन ज ५ सभान અને વિશેષાધિક છે. साथ –આ સૂત્રમાં ગૌતમ સ્વામી દેવેના ઉદ્ધ, અધે અને તિગમનના વિષયમાં ક્ષેત્ર અને કાળની ન્યૂનતા તથા અધિકતા વિષે પ્રશ્નો પૂછયા છે અને મહાવીર પ્રભુએ તે પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા છે. 21-"देविंदस्स देवरण्णा सक्करस" हेवेन्द्र देव२४ २५४ी "उड़े अहे ति- रियं च गइविसयस्स " 4', भयो भने ति गति विषय २ क्षेत्रातभांथी "कयरे" ति विषय* *यु क्षेत्र "कयरेहितो" या क्षेत्र ४२ai "अप्पे" ५५ छ, "वहुए वा" क्षेत्र या क्षेत्रथा अधि छ, 'तुल्ले वा' यु क्षेत्र या ना A छ, "विसेसाहिए वा" भने अयु क्षेत्र न २di विशेषाधि छ ? या પ્રજનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે- શકેન્દ્ર ઉર્વલોકમાં પણ જાય છે, અલિમાં પણ name प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू. ११ शक्नचमरयोगतिनिरूपणम् ४८३ को विपयोऽल्पो बहुः, तुल्यो विशेषाधिको वा अस्तीति प्रश्नाशयः । भगवानाह 'गायमा' सम्वत्योवं' इत्यादि । गौतम ! सर्वस्तोकं सर्वतोऽल्पम् , 'खेत्त' क्षेत्रम 'सक्के देविंदे देवराया' शक्रः देवेन्द्रः देवराजः 'अहे ओवयह' अधोऽचपतति 'एक्के गं समएणं' एकेन रामयेन 'तिरियं संखेज्जेमागे गच्छइ' तिर्यक्संख्येयान भागान् स्वामी ने प्रभु से ऐसा पूछा है कि हे भदन्त ! वह इन्द्र ऊपर के अधिक क्षेत्र में जाता है या नीचे के अधिक क्षेत्र में जाता है या तिरछे के अधिक क्षेत्र में जाता है। इस तरह इन्द्र के द्वारा एक समय में गन्तव्य क्षेत्र कौन किसकी अपेक्षा अधिक है कौन किसकी अपेक्षा अल्प है कौन किसको अपेक्षा तुल्य है और कौन किसकी अपेक्षा विशेपाधिक है यह प्रश्न स्वभावतः आजाता है अतः इसका उत्तर देते हुए प्रभु श्रमण भगवान महावीर गौतम को संबोधित कर कहते हैं 'गोयमा' हे गौतम 'सव्वत्थोत्र' इत्यादि-'देविंदं देवराया सबके' देवेन्द्र देवराज शक्र 'अहे' नीचे के 'खेत क्षेत्र में 'सव्वत्थोवं' सबसे कम 'एक्केणं समएणं' एक समय में 'ओवयई' गच्छति-जाता है- अर्थात् इन्द्र एक समय में जितने अधिक क्षेत्र में ऊपर में जाता है-उसकी अपेक्षा वह नीचे के क्षेत्र में एक समय में जाता है 'तिरिय संखेज्जे भागे गच्छह' यदि वह तिर्यक क्षेत्र में जाना चाहे तो एक समय में यह संख्यात भागतक जा सकता है-इससे अधिक જાય છે અને તિર્યંગ અસંખ્યાત દ્વીપસમુદ્રો પર્યત પણ જાય છે. ગૌતમસ્વામી એ જાણવા માગે છે કે શક્રેન્દ્ર એક સમયમાં ઉર્વગમન વધારે કરી શકે છે, કે અાગમન વધારે કરી શકે છે કે તિર્યગૂ ગમન વધારે કરી શકે છે? ગૌતમસ્વામી એ જાણવા માગે છે કે કેન્દ્ર દ્વારા ઉર્ધ્વ, અધે અને તિર્યગૂ ગમનમાં એક સમયમાં જેટલું ક્ષેત્ર કાપવામાં આવે છે એટલા ક્ષેત્રની તુલના કરવામાં આવે છે તે ત્રણેમાંથી કયું ક્ષેત્ર કયા ક્ષેત્રથી અલ્પ છે? કયુ ક્ષેત્ર કયા ક્ષેત્રથી અધિક છે? કયું ક્ષેત્ર કયા ક્ષેત્રની બરાબર છે? અને કય ક્ષેત્ર કયા ક્ષેત્ર કરતાં વિશેષાધિક છે? મહાવીર પ્રભુ ગૌતમ स्वाभान मा प्रभावाम भाचे छ- 'गायमा! गौतम! 'सव्वत्थोवं देविंद देवरायो सक्के अहे खेत्तं सम्बत्थो एक्केणं समएणं ओषयई' हेवेन्द्र १२४ શઠ એક સમયમાં સૌથી ઓછા ક્ષેત્ર સુધીનું અધેગમન કરે છે. એટલે કે તે એક સમયમાં જેટલે ઊંચે જઈ શકે છે, તેથી અલ્પ ક્ષેત્ર પર્યન્ત તે એક સમયમાં નીચે 15 छ. 'तिरियं संखेज्जेमागे a तय Mय तो तनाया सभ्यात माग પ્રમાણ ક્ષેત્ર પર્યન્ત જઈ શકે છે. આ રીતે અધેગમનના ક્ષેત્ર કરતાં તિળ ગમનનું ४८४ भगवति गच्छति 'उड संखेने भागे गच्छई' अर्थ संन्येयान मागान गच्छति, तिरिय संखेग्जे भागे ति अर्थात् फरपनया फिल यदि एकन समयेन शको योननपर्यन मधोलो गच्छति तदा तम्य योजनस्य द्विधा करणेन द्वौ भागे माता,तयोर्भागयो। तावत्ममाणस्यापरस्येकमागस्य मेलनेन प्रयः संख्येगा भागाः उच्चन्ते अतस्तान भागान सायोजनपरिमितान शक्रांस्तिर्यग्गच्छति, 'उडू संखेजे भागे त्ति' यान किल यल्पनया तीन भागान सार्ययोजनरूपान, तिर्यग्गनितेषु मागेषु एकभाग- समानममाणस्य चतुर्थभागस्य मेलनेन रत्वारः संग्न्यातमागा उच्यन्ते नहीं जा सकता है । ' संखेग्जे मागे गच्छद' और यदि वह ऊपर जाना चाहे तो एक समय में संख्यात भागतक जाता है। यहां तिर्यक क्षेत्र के संख्यात भागों की अपेक्षा ये संख्यात भाग अधिक है। क्यों कि संख्यात भाग के भी संख्यातभाग होते हैं। अब हम इस विषय को कल्पना करके इस प्रकार से समझ सकते हैं मानलो शक एक समय में, अधोलोक में एक योजन प्रमाण क्षेत्र तक जाता है। तय उस योजन के दो विभाग करने पर दो हिस्से हो जाते है- आधेयोजन का एक और आधे योजन का दूसरा, अप इन दोनों भागों में से एक भागलेकर एक योजन में मिलाने से तीन संख्यात भाग आते हैं. इस तरह शफ तिर्यक क्षेत्र में एक समय में तीन संख्यातभागपरिमित ॥ देव योजन प्रमाण क्षेत्र तक जाता है। उ संखेज्जेभागे त्ति' इसका तात्पर्य यह है- कि १॥ योजन परिमिततीन संख्यातभाग रूप क्षेत्र तक इन्द्र जय तिर्यक क्षेत्र में जाता ह तो इन तीन संख्यात भागों में अवशिष्ट वित्तीयभागरूप चतुर्थभाग को क्षेत्र आधि छ. 'उर्दु संखेज्जे भागे गच्छइ तिर्थ गमन ४२i ते सयात अधि: ભાગ પ્રમાણુ ઉર્ધ્વગમન કરે છે. આ વાત બરાબર સમજવા માટે નીચે પ્રમાણે કપના કરવાથી વિષય વધારે સ્પષ્ટ થશે ધારે કે કેન્દ્ર એક સમયમાં એક યોજન પ્રમાણ ક્ષેત્ર પર્યન્ત નીચે જઈ શકે છે. તે તે એજનના બે સરખા ભાગ પાડવામાં આવે તે અધ અર્ધા એજનના બે ભાગ પડશે હવે તે બને ભાગેમાંથી એક ભાગને લઈને એક એજનમાં ઉમેરવાથી ૧ જન પ્રમાણ ભાગ આવે છે. આ રીતે શક એક સમયમાં १॥१८ योनिमा क्षेत्र सुधा तिगमन 0 श. 'उड संखेज्जे भागे ति શકેન્દ્ર ના જન પ્રમાણુ ક્ષેત્ર પર્યન્ત તિર્થન્ ગમન કરે છે, એ વાત ઉપર સમજાવી. હવે ઉપર એક એજનના જે બે ભાગો પાડયા તેમાં જે અર્ધ ભાગ વધ્યું છે તેને તિ ગમન ૧ યોજન પ્રમાણ ક્ષેત્રમાં ઉમેરવાથી જે એ જ પ્રમાણ ક્ષેત્ર આવે છે, એ - प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३३.२ मू. ११ शक्रचमरयोर्गतिनिरूपणम् ४८५ तान् किलसंख्यातभागान् द्वि योजनपरिमितान् अगच्छति, सूत्रे संख्यात भागमात्रोपादानस्यैव सत्वेन तस्योक्तानियतभागव्याख्यानमप्रामाणिकम् इति न वक्तव्यम् जावइअं खेत्तं चमरे अमरिंदे, अमुरराया अहे उबयइ एक्केणं समएणं तं सक्के दोपिंद' तथा 'सक्कस्स उप्पयणकाले, चमरस्स य उवयणकाले तेणं दोण्डि वि तुल्ला' इतिवचनद्वयात् यावताकालेन द्वियोजनं चेदृर्ध्व गच्छति और जब मिला दिया जाता है- तब चार संख्यात भाग कहे जाते हैं-ये चार संख्यात भाग २ योजन प्रमाण हो जाते हैं- इतने क्षेत्र तक इन्द्र-शक ऊपर में एक समय में जाता है। यहां पर ऐसी आशंका नहीं करनी चाहिये कि 'सूत्र में तो संख्यातभागमात्र का भी उपादान किया गया है- फिर आपने इस प्रकारके विभाग करके यह व्याख्यान कैसे किया है। क्यों कि 'जावइयं खेत्तं चमरे असुरिंदे असुरराया अहे उवयइ एक्केणं समएणं, तं सक्के दोहि' तथा 'सक्कस्स उप्पयणकाले चमरस्स य उवयणकाले तेणं दोहि वि तुल्ला' इन दो वचनों से यही यात सिद्ध होती है अर्थात्- डेढ़गुणता एवं द्विगुणता फलित होती है- तात्पर्य कहनेका यह है कि असुरेन्द्र असुरराज चमर एक समय में जितने क्षेत्रतक नीचे जाता है उतने ही क्षेत्रतक नीचे जाने में शक्र को दो समय लगते हैं। तथा शक का जो ऊपर जाने का काल है वह, एवं चमर का जो नीचे जाने का काल है वह ये दोनों समान हैं। इस कथन से यह निश्चित हो जाता है कि शक्र नीचे जितने क्षेत्रतक दो समय में जाता है इतने ही સેગને શકનું ઉર્ધ્વગમન ક્ષેત્ર સમજવું અહીં એવી શંકા ન કરવી જોઈએ કે “સૂરમાં તો સંખ્યાત ભાગનું જ ઉપાદાન કર્યું છે, છતાં આપે કેવી રીતે આ પ્રકારના ભાગે पाच्या छ ?' ४९ जावइयं खेत्तं चमरे अमुरिंदे अमुरराया अहे उवयइ एक्केणं समए णं तं सके दाहि' तथा 'सक्कस्स उप्पयणकाले चमरस्स य उपयणकाले तेणं दाण्हि वि तुल्ला' मा मन्ने सूत्रोथा मे पात सिद्ध थाय 2-मेट u ala ગણાપણું સિદ્ધ થાય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમર એક સમયમાં જેટલા ક્ષેત્ર સુધી નીચે જાય છે, એટલા ક્ષેત્ર સુધી નીચે જવામાં શકને બે સમય લાગે છે. તથા શકને ઉગમન કાળ અને ચમરને અાગમન કાળ સરખે જ છે. આ કથનથી એ વાત સિદ્ધ થાય છે કે શક નીચે જેટલા ક્ષેત્ર સુધી બે સમયમાં જાય છે, એટલાં જ ક્ષેત્ર સુધી ઊંચે જવાને તેને એક સમય લાગે છે. આ રીતે -- - ४८४ मगरमिसे गच्छवि 'उह संखेम्जे मागे गच्छद र संगयेयान मागान गच्छति, 'तिरि संखेग्जे मागे' नि अर्थात् कल्पनया फिल यदि एकन समगन शको योजनपर्यन्त- मधोलोकं गच्छति सदा तम्य गोजनम्य द्विधा करणेन द्वौ मागे मानतयोभीगयोः तात्ममाणस्यापरस्यैकमागस्य मेलनेन प्रयः संख्यया भागाः उच्यन्ते अतालान् भागान सायोजनपरिमितान शास्तिर्गग्गति, 'घट्ट संखेज्जे भागे नि' यान मिल पल्पनया तीन भागार सायोजनरूपान तिर्यग्गच्छनि त मागेषु एकभाग- समानममाणस्य चतुर्थभागस्य मेलनेन चत्वारः संख्यातमागा उच्यन्ते नहीं जा सकता है । ' संखेग्जे भागे गया और यदि वह ऊपर जाना चाहे तो एक समय में संख्यात भागतक जाता है। यहां तिर्यक् क्षेत्र के संन्यात भागों की अपेक्षा ये संख्यात भाग अधिक हैं। क्यों कि संख्यात भाग के भी संख्यातभाग होते हैं। अब हम इस विषय को कल्पना करके इस प्रकार से समझ सकते हैं मानली शक एक समय में, अधोलोक में एक योजन प्रमाण क्षेत्र तक जाता है। तय उस योजन के दो विभाग करने पर दो हिस्से हो जाते है- आधेयोजन का एक और आधे योजन का दूसरा, अय इन दोनों भागों में से एक भागलेकर एक योजन में मिलाने से तीन संख्यात भाग आते हैं. इस तरह शक्र तिर्यक क्षेत्र में एक समय में तीन संख्यातभागपरिमित | देढ योजन प्रमाण क्षेत्र तक जाता है । 'उह संखेज्जेभागे त्ति इसका तात्पर्य यह है- कि १॥ योजन परिमिततीन संख्यातभाग रूप क्षेत्र तक इन्द्र जय तिर्यक क्षेत्र में जाता है तो इन तीन संख्यात भागों में अवशिष्ट दितीयभागरूप चतुर्थभाग को क्षेत्र गधि . 'उद संखेज्जे भागे गच्छई' तिर्थ गमन ४२i ते सयात अघि ભાગ પ્રમાણુ ઉર્ધ્વગમન કરે છે. આ વાત બરાબર સમજવા માટે નીચે પ્રમાણે ક૬૫ના કરવાથી વિષય વધારે સ્પષ્ટ થશે ધારે કે શક્રેન્દ્ર એક સમયમાં એક યોજન પ્રમાણ ક્ષેત્ર પર્યન્ત નીચે જઈ શકે છે. તે તે એજનના બે સરખા ભાગ પાડવામાં આવે તે અર્ધા અર્ધા યજનના બે ભાગ પડશે હવે તે બને ભાગમાંથી એક ભાગને લઈને એક એજનમાં ઉમેરવાથી ઘા જન પ્રમાણુ ભાગ આવે છે. આ રીતે શક એક સમયમાં १॥ ३८ योन प्रभा क्षेत्र सुधा ति रामनरीश छ. 'उर्ल्ड संखेज्जे भागे ति' શનિ ૧ યોજન પ્રમાણ ક્ષેત્ર પર્યન્ત વિગૂ ગમન કરે છે, એ વાત ઉપર સમજાવી. હવે ઉપર એક જનના જે બે ભાગે પાડયા તેમાં જે અર્ધ ભાગ વધે છે તેને તિર્યગ ગમનના ૧ જન પ્રમાણ ક્ષેત્રમાં ઉમેરવાથી જે છે જન પ્રમાણ ક્ષેત્ર આવે છે, એ ४८७ प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.२ सु. ११ शक्रवारयोर्गतिनिरूपणम् अमुरराजस्य 'उड़े अहे, तिरियं च' ऊर्ध्वम् , अधः तिर्यक् च 'गतिविसयस्स' . गतिविपयस्य मध्ये 'कयरे कतरः को गतिविपयः 'कयरेहिता' कतरेभ्यः केभ्यो गतिविपयेभ्यः 'अप्पे वा' अल्पो वा' बहुए वा' बहुर्वा 'तुल्ले वा' तुल्यो वा 'विसेसाहिए वा' विशेषाधिको वा ? भगवानाह 'गोयमा!' 'सन्चत्योवं' सर्वस्तोक' सर्वतोन्यूनम् 'खेत्तं' क्षेत्रम् 'चमरे असुरिंदे असुरराया' चमरः अमरेन्द्रः असुरराजः 'उर्दूउप्पयइ' अर्ध्वम् उत्पतति एक्केणं समएणं' एकेन समयेन 'तिरियं संखेज्जे भागे गच्छइ' तिर्यक्संख्येयान् भागान-प्रदेशान् गच्छति 'अहे संखेज्जे भागे गच्छई' अधःसंख्येयान् भागान गच्छति । वज्रविपये प्राह 'वजस्स' वज्रस्य जहसक्कस्स तहेच' यथा शकस्य तथैव असुररण्णो चमरस्स' असुरेन्द्र असुरराज चमर का जो 'उडू अहे तिरियं च गइविसयस्स' उर्ध्व, अधः एवं तिर्यग् गन्तव्य स्थानरूप क्षेत्र है उसके बीच में 'कयरे' कौन साक्षेत्र 'कयरेहिंतो' कौन से क्षेत्रों की अपेक्षा 'अप्पे वा' अल्प है 'यहुए वा' कौनसे क्षेत्रोंकी अपेक्षा बहुत है 'तुल्लेवा' कौनसे क्षेत्रोंकी अपेक्षा तुल्य है और कौन से क्षेत्रोंकी अपेक्षा 'विसेसाहिए वा' विशेपाधिक है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं 'गोयमा' इत्यादि, हे गौतम ! 'असुरिंदे असुरराया उड्डे सव्वत्थोवं खेत्तं एक्केणं समएणं उप्पयइ' असुरेन्द्र असुरराज चमर उर्ध्व में सब से कम क्षेत्रतक एक समय में जाता है। 'तिरिय संखेज्जे भागे गच्छई' तथा तिरछे क्षेत्र में वह एक समय में सं- ख्यातभागों प्रदेशोंतक जाता है। 'अहे संखेज्जे भागे गच्छ' और अधः भी संख्यात भागों-प्रदेशों तक जाता है। 'वज जहा सकस्स च गइविसयस्स' महन्त ! मसुरेन्द्र भसुश्रा०४ यभरना SLC मधे! भने तिय.. समानना क्षेत्रनी तुलना वामां मावे तो 'कयरे कयरेहिता अप्पे चा, बहुए वा, तुल्ले वा, विसेसाहिए वा' यु क्षेत्र होनाथी ६५ हे, यु क्षेत्र नयी अघि छ, કયું ક્ષેત્ર કોની બરાબર છે અને કયું ક્ષેત્ર કયા ક્ષેત્રથી વિશેષાધિકે છે? આ પ્રશ્નને orमाम yai महापा२प्रभु डे छ ? -'गोयमा! , गौतम ! 'असुरिंदे असु- रराया उड्ड सम्बत्योवं खेत्तं एक्केणं समएणं उप्पयई' मसुरेन्द्र मसु२२।४ यभर मे समयमा माछामा माछ। क्षेत्र सुधी गमन २ छ. तिरियं संखेज्जे भागे गच्छइ' ते मे समयमा सभ्यात l प्रभा क्षेत्रमा तिगमन ४२ छ, 'अहे संखेज्जे भागे गच्छई' भने अधोरामा ५ संभ्यात मा प्रभार क्षेत्र सुधी गमन रे छे. 'वज्ज जहा सक्करस तहेव-नवरं विसेसाहियं कायव्वं' . - ४८६ भगवती तारता फाठेनेकयोजनमधः सफियोननं तिर्यग्गछति तस्याप्यन्तरावर्तिवान् । समयः गन्ता उर्ध्वम् । तिर्यक अपः अष्ट कोशः पदकोशः चत्वारःकोशाः पद कोशा १ शकः (डीयोजनम्) | (साफयोजनम् ) (एक योजनम् ) त्रिभागन्यूनम् त्रिभागद्वगन्यून अमगाः १ चमरः क्रोशत्रयम् (माधक योजन (द्वियोजनम् ) चत्वारःकोशाः त्रिमागसहित त्रिभागन्यूनचत्वारः वज्रम् कोशाः (एक योननम् ) फ्रोशत्रयम् (एक योजनम् ) अथ गौतमः चमरस्यो धस्तियंग्गतिबहुत्वाल्पत्वं पृच्छति-चमरस्स णं भंते ! इत्यादि । हे भगवन । चमरस्य खलु 'अमुरिंदस्स अमररणो' अमुरेन्द्रस्य क्षेत्रतक वह ऊँचे एक समय में जाता है. इस तरह नोचे के क्षेत्र की अपेक्षा ऊँचे का क्षेत्र विगुणा है और नीचे तथा ऊँचे के क्षेत्र का बीच का तिरछा क्षेत्र जो है उसका प्रमाण पीच के प्रमाण के अनुसार ही होना चाहिये- इस कारण नीचे के क्षेत्र की अपेक्षा तिरछा क्षेत्र १॥ योजन हो जाता है- इन्द्र वगैरह की गति को समझने के लिये ऊपर टीकामें दिया हुआ कोटामें देखलेना चाहिये इससे यह विपथ अच्छी तरह से समझा जा सकता है: गौतम प्रभु से चमर के ऊंचे नीचे और तिरछे रूप गन्तव्य क्षेत्र के अल्पत्व और बहुत्व के विषय में पूछने के निमित्त प्रश्न करते हैं- 'चमरस्स णं भंते' इत्यादि, 'भंते' हे भदन्त ! 'असुरिंदस्स નીચેના ક્ષેત્ર કરતાં ઉપરનું ક્ષેત્ર બમણું છે. અને નીચે તથા ઉપરના ક્ષેત્રની વચ્ચેનું જે તિય ક્ષેત્ર છે તિર્યક્ષેત્રમાં ગમન કરવાનું પ્રમાણુ ઉર્વ અને અગમનના પ્રમાણુના વચગાળાનું પ્રમાણુ (એ બન્નેનું સરાસરી પ્રમાણુ) હેવું જોઈએ. આ રીતે ગણતરી કરવામાં આવે તે એક સમયમાં શક ૧ દેહ જન પ્રમાણ તિર્યગક્ષેત્ર સુધી ગમન કરી શકે છે, એ વાતસિદ્ધ થાય છે. શક, ચમર અને વાની ગતિ સમજાવવા માટે ઉપર ટાકામાં આપવામાં આવેલ છેઠામાંથી જોઈ લેવું. હવે ગૌતમ સ્વામી ચમારના ઉર્વ, અધે અને તિર્યગૂગમન ક્ષેત્રની તુલના કરવાને માટે नायता प्रश्न पूछे छे-चमरस्स णं भंते ! अमरिंदस्स अमुरण्णो उड्ढ अहे तिरिय अय प्रमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ सू. ११ शक्रचमरगोर्गतिस्वरूपनिरूपणम् ४८९ वह विशेपाधिक प्रदेशों तक जाता है। यही वन संबंधी उर्ध्व अधः और तिर्यग् गति के विषय की यात उपरोक्त कोष्ठक में स्पष्ट की गई हैं। इस कोप्टक से हम यह समझ सकते हैं कि वज्र एक समय में नीचे धोडे क्षेत्र तक जाता है- सो इसका कारण यह है कि नीचे जाने में उसकी गति मंद होती है- अर्थात् नीचे जाने में वह मंद गति वाला होता है- वज्र का अधोगमन का क्षेत्र कल्पना के अनुसार निभागन्यून एकयोजन प्रमाणका मान लीजिये। तिर्यक क्षेत्र विशेषाधिक दो भाग वाला मान लेना चाहिये-क्योंकि यह नहींतक एक समय में जा सकता है. इसका कारण भी यह है कि तिरछे जाने में वह शीघ्रतर गतिघाला होता है ये विशेपाधिक दो भाग योजन के हैं। विशेषाधिक दो भाग अर्थात् योजन के विशेपाधिक दो त्रिभाग-त्रिभागसहित तीन कोशतक वज्र तिर्यक एक समय में जाता है ऐसा इसका तात्पर्यार्थ होता है। तथा वह वज्र ऊँचे भी विशेपाधिक दो भाग जाता है- इसका तात्पर्य यह है कि विशे- पाधिक दो भाग अर्थात जो दो विशेपाधिक भाग तिरछे क्षेत्र में कहे गये है उन दो भागों को ही यहां कुछ विशेपाधिक समझना चाहिये । वज्र ऊँचे एक योजन जाता है इसका कारण यह है कि- . वज्र ऊचे जाने में शीघ्रतम गतिवाला होता है। यहां पर ऐसी. વાધિક પ્રદેશો સુધી જાય છે, અને ઊંચે પણ તે વિશેષાધિક પ્રદેશ સુધી જાય છે. વજાના ઉર્થ, અધે અને તિર્યગમનની એજ વાત ઉપરના સ્પષ્ટ કરવામાં આવેલી છે. એ ઉપરથી એ વાત આપણું ધ્યાનમાં આવે છે કે એક સમયમાં વજ સૌથી ઓછા ક્ષેત્ર સુધી નીચે જાય છે. તેનું કારણ કે નીચે જવાની તેની ગતિ સૌથી મંદ છે. કેઠામાં જે ક્ષેત્ર પ્રમાણની કલ્પના કરવામાં આવેલી છે, તે કલ્પના પ્રમાણે વજનું અાગમન ક્ષેત્ર એક સમયમાં ત્રિભાગ ન્યૂન એક જન પ્રમાણ માની લેવામાં આવે તે તેનું તિર્યગમન ક્ષેત્ર વિશેષાધિક બે ભાગવાળું માનવું જોઈએ, કારણ કે તિર્યગમન કરવાની તેની ગતિ વધારે શીધ્ર હોય છે. આ જે બે વિશેષાધિક ભાગ કહ્યા છે તે એજનના ભાગે સમજવા. વિશેષાધિક બે ભાગ એટલે જનન વિશેષાધિક બે ત્રિભાગ કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે વિભાગ સહિત ત્રણ કે પર્યન્ત વજ એક સમયમાં જાય છે, તથા તે વજ ઉંચે પણ વિશેષાધિક બે ભાગ સુધી જાય છે. એટલે કે જે બે વિશેષાધિક ભાગે તિર્યક્ષેત્રમાં કહ્યા છે, એ બે ભાગોને જ અહીં વિશેષાધિક જેવા સમજવા જોઈએ. વજ ઊંચે એક જન ક્ષેત્ર સુધી એક સમયમાં જાય છે કારણ કે તેની ઉર્ધ્વ- ४८८ भगवती शमस्येव सस्यापि गतिविपगो मातग्गा किन्नु 'नवरं' नवरम्-विशेष:पुनः 'विमेसादिमें फायण' विशेषाधिक पर्तव्यम्, गौतमः मकस्योवधिोगमन कालापवाहत्वम् पृच्छति-'सरस्म णं मंते' इत्यादि । हे भगवन् ! प्रक्रस्य खलु 'देविंदस्स देवरम्णो देवेन्द्रम्प देनरागस्य 'ओवयणकालम्स' अवपनन- फालस्य च 'उपयणकान्टसस य 'उत्पतनकालस्य च मध्ये 'कयरे कतरः काल: फयरेहितो' फतरेभ्यः कालेभ्यः अप्पे या' अस्पो या 'यहुए या' बहुको वा, तुल्ले वा' तुल्यो वा' गिसेसाहिए या' विशेषाधिको या ? भगवानार गोयमा! हे गौतम 'सव्यत्योये सर्वम्तोकः सर्वतोप: 'सकस' शक्रस्य तहेय-नवरं विसेसाहियं कायव्य यसकी भी गनि का विषय क्षेत्र शक्र की तरह से ही जानना चाहिये परन्तु जो विशेषता है यह इस प्रकार से है कि यहां विशेषाधिक का पाठ करना चाहिये- तात्पर्य इसका यह है कि 'वनस्स णं भंते ! उट्टे अहे तिरियं च गइविसयस्स कयरे कयरेहितो अप्पा वा पहुआ या तुल्ला वा बिसेसा- हिया वा? गोयमा! सव्वत्योचं खेत्तं वज्ज अहे उप्पयइ, एगेणं सम- एणं, तिरियं विसेसाहिए भागे गच्छद, उड्डे विसेसाहिए भागे गच्छइ, अर्थात् हे भदन्त ! ववका उर्ध्वगतिविपयक क्षेत्र, अधोगतिविषयक क्षेत्र, एवं तिर्यग्गति विषयक क्षेत्र के मध्य में से कौनसा क्षेत्र को नसे क्षेत्रकी अपेक्षा अल्प है, कौन सा ज्यादा है, कौन सा तुल्य और कौनसा विशेपाधिक है ? श्रमण भगवन महावीर प्रभु कहते हैं-हे गौतम ! वज्र एक समय में नीचे सब से कम क्षेत्र तक जाता है, तिरछे क्षेत्र में वह विशेषाधिक प्रदेशों तक जाता है, ऊंचे भी વજની ગતિનું ક્ષેત્ર પણ શક્રની ગતિના ક્ષેત્ર પ્રમાણે જ જાણવું. પરંતુ ત્યાં જે વિશે ષતા છે તે આ પ્રમાણે છે–ત્યાં વિશેષાધિકતાને પાઠ કહેવું જોઈએ. તે પાઠ નીચે પ્રમાણે છે. वजस्स णं भंते ! उड्ढे अहे तिरियं च गइविसयस्स कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुआ वा, तुल्ला वा, विसेसाहिया वा महन्त ! ગતિ વિષયક ક્ષેત્ર, અગતિ વિષયક ક્ષેત્ર અને તિયગતિ વિષયક ક્ષેત્રમાંથી કર્યું ક્ષેત્ર કોના કરતાં અ૫ છે, કયું કે નાથી અધિક છે, કયું તેની બરાબર છે અને કહ્યું કે ના Rai विषाधि छ ? सव्वत्थोवं खेत्तं वज्ज अहे उप्पयइ, एगेणं समएणं, तिरिय विसेसाहिए भागे गच्छइ, उर्दु विसेसाहिए भागे गच्छद' गीतमा ધજે એક સમયમાં નીચે સૌથી ઓછા ક્ષેત્ર સુધી જાય છે, તિરછા ક્ષેત્રમાં તે વિશે- વજના ઉદેવ- , प्रमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ सू. ११ शक्रचमरयोर्गतिस्वरूपनिरूपणम् ४८९ वह विशेषाधिक प्रदेशों तक जाता है। यही वज्र संबंधी उर्ध्व अधः और तिर्यगू गति के विषय की यात उपरोक्त कोष्ठक में स्पष्ट की गई हैं। इस कोष्टक से हम यह समझ सकते हैं, कि वज्र एक समय में नीचे धोडे क्षेत्र तक जाता है- सो इसका कारण यह है कि नीचे जाने में उसकी गति मंद होती है- अर्थात् नीचे जाने में वह मंद गति वाला होता है- वज्र का अधोगमन का क्षेत्र कल्पना के अनुसार निभागन्यून एकयोजन प्रमाणका मान लीजिये। तिर्यक क्षेत्र विशेषाधिक दो भाग वाला मान लेना चाहिये-क्योंकि वह वहींतक एक समय में जा सकता है- इसका कारण भी यह है कि तिरछे जाने में वह शीघतर गतिवाला होता है ये विशेपाधिक दो भाग योजन के हैं। विशेषाधिक दो भाग अर्थात् योजन के विशेषाधिक दो त्रिभाग-विभागसहित तीन कोशतक बज्र तिर्यक एक समय में जाता है ऐसा इसका तात्पर्यार्थ होता है। तथा वह वज्र ऊँचे भी विशेषाधिक दो भाग जाता है- इसका तात्पर्य यह है कि विशे- पाधिक दो भाग अर्थात जो दो विशेषाधिक भाग तिरछे क्षेत्र में कहे गये है उन दो भागों को ही यहां कुछ विशेपाधिक समझना चाहिये । वज्र ऊँचे एक योजन जाता है इसका कारण यह है कि- - वज्र ऊंचे जाने में शीघ्रतम गतिवाला होता है । यहां पर ऐसी. વાધિક પ્રદેશ સુધી જાય છે, અને ઊંચે પણ તે વિશેષાધિક પ્રદેશો સુધી જાય છે. વાના ઉર્વ, અધે અને તિર્યગમનની એજ વાત ઉપરના સ્પષ્ટ કરવામાં આવેલી છે. એ ઉપરથી એ વાત આપણું ધ્યાનમાં આવે છે કે એક સમયમાં વજ સૌથી ઓછા ક્ષેત્ર સુધી નીચે જાય છે. તેનું કારણ કે નીચે જવાની તેની ગતિ સૌથી મંદ છે. કેડામાં જે ક્ષેત્ર પ્રમાણની કલ્પના કરવામાં આવેલી છે, તે કલ્પના પ્રમાણે વજનું અાગમન ક્ષેત્ર એક સમયમાં ત્રિભાગ ન્યૂન એક એજન પ્રમાણ માની લેવામાં આવે તે તેનું તિર્યગ્નમન ક્ષેત્ર વિશેષાધિક બે ભાગવાળું માનવું જોઈએ, કારણ કે તિગમન કરવાની તેની ગતિ વધારે શીધ્ર હોય છે. આ જે બે વિશેષાધિક ભાગ કહ્યા છે તે એજનના ભાગે સમજવા. વિશેષાધિક બે ભાગ એટલે એજનના વિશેષાધિક બે ત્રિભાગ કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે ત્રિભાગ સહિત ત્રણ કોશ પર્યત જ એક સમયમાં જાય છે, તથા તે વધુ ઉંચે પણ વિશેષાધિક બે ભાગ સુધી જાય છે. એટલે કે જે બે વિશેષાધિક ભાગો તિર્યક્ષેત્રમાં કહ્યા છે, એ બે ભાગોને જ અહીં વિશેષાધિક જેવા સમજવા જોઈએ. વજ ઊંચે એક જન ક્ષેત્ર સુધી એક સમયમાં જાય છે કારણ કે તેની ઉર્ધ્વ- ४८८ समस्येव यसस्यापि गतिविषयो पातम्यः पिन्त 'मर' नवरम्-विशेष:पुनः 'विगेसाहिम फायन विशेषाधिक कर्तव्यम्, गौतमः समास्योध्योधागमन कालावयाहुत्वम् पृच्छति-'सरस्स णं भंगे' इत्यादि । हे भगवन् ! प्रक्रस्य खलु देविंदसा देवरणों' देवेन्द्रस्य देवरामस्य 'ओवगणकालास' अउपतन- फालस्य च 'उपयणकान्टस्स ग 'उत्पतनकालस्य च मध्ये कयरे' कतरः कालः फयरेरितो' फरेभ्यः कालेन्यः अप्पे या' अल्पा या 'पहुए वा' यद्को वा, तुल्ले या' तुल्यो या' मिसेसाहिए या विशेषाधिको ना ? भगवानार गोयमा! हे गौतम गवत्योये सर्वतीयः सर्वतोपः 'सरकरस' मकस्य तहेव-नवरं विसेसाहियं कायञ्च' यसकी भी गति का विपय क्षेत्र शक की तरह से ही जानना चाहिये परन्तु जो विशेषता है यह इस प्रकार से है कि यहां विशेषाधिक का पाठ करना चाहिये- तात्पर्य हमका यह है कि यन्नस्स णं भंते ! उट्टे अहे निरियं च गइविसयस्स कयरे फयरहिनी अप्पा चा बटुआ या तुल्ला वा विसेसा. हिया वा? गोयमा! सव्यत्योचं खेत्तं वज्ज अहे उप्पया, एगेणं सम- एणं, तिरियं विसेसाहिए भागे गच्छइ, उट्ट विसेसाहिए भागे गच्छइ, अर्थात् हे भदन्न ! वचका उर्ध्वगतिविषयक क्षेत्र, अधोगतिविषयक क्षेत्र, एवं तिर्यग्गति विषयक क्षेत्र के मध्य में से कौनसा क्षेत्र को नसे क्षेत्रकी अपेक्षा अल्प है, कौन सा ज्यादा है, कौन सा तुत्य और कौनसा विशेषाधिक है ? श्रमण भगवन महावीर प्रभु कहते है-हे गौतम ! वज्र एक समय में नीचे सप से कम क्षेत्र तक जाता है, तिरछे क्षेत्र में वह विशेषाधिक प्रदेशों तक जाता है, ऊचे भी વજની ગતિનું ક્ષેત્ર પણ શક્રની ગતિના ક્ષેત્ર પ્રમાણે જ જાણવું. પરંતુ ત્યાં જે વિશે ષતા છે તે આ પ્રમાણે છે–ત્યાં વિશેષાધિકતાને પાઠ કહેવો જોઈએ. તે પાઠ નીચે પ્રમાણે છે. वजस्स ण भंते ! उड्ढे अहे तिरिय च गइचिसयस्स कयरे कयरेहितो अप्पा वा बहुआ वा, तुल्ला वा, विसेसाहिया वाम-! Real Sta - ગતિ વિષયક ક્ષેત્ર, અધોગતિ વિષયક ક્ષેત્ર અને તિર્યગતિ વિષયક ક્ષેત્રમાંથી કર્યું ક્ષેત્ર કોના કરતાં અપ છે, કયું કે નાથી અધિક છે, કયું કેની બરાબર છે અને કહ્યું કે ના Hai विपाधि १. सम्वत्थो खेतं वज्ज अहे उप्प्यइ, एगेणं समएणं, तिरिय विसेसाहिए भागे गच्छइ, उड्ढे विसेसाहिए भागे गच्छई' गौतम समयमा नाये सोथी माछा क्षेत्र सुधी गय छ, ति क्षेत्रमा विशे- - . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. २ सू. ११ शकचमरयोर्गतिस्वरूपनिरूपणम् ४९१ 'देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'उहं उप्पयणकाले' ऊर्ध्वम् उत्पतनकालः किन्तु 'ओवयणकाले' अवपतनकालः 'संखेजगुणे' संख्येयगुणो वर्तते । चमरविपये प्रतिपादयति-'चमरस्स वि' चमरस्यापि 'जहासकस्स' यथा- सूत्रकी दूसरी टीका के आधार से लिखी गई है ऐसा जानना चाहिये विवक्षित टीकाकारने यह व्याख्या नहीं लिखी है । इस प्रकार यह गतिविपयक क्षेत्रकी अल्प बहुता प्रकट की गई है । अब गौतम स्थामी श्रमण भगवान महावीर से गति के काल की अल्प बहुता पूछते हैं-' सकस्स णं भंते' इत्यादि । हे भदन्त ! 'देविंदस्स देवरणो सक्कस्म' देवेन्द्र देवराजशक्रके 'ओवयणकालस्स य उप्पयणकालस्स य कयरे कयरेहितो अप्पे वा, बहुए चा, तुल्ले वा विसेसाहिए वा ?' अवपतनकाल (नीचे जानेका) और उत्पतनकाल (ऊपर जानेका) के बीच में कौनसा काल कौनसे कालसे अल्प है, कौन से काल से अधिक है, कौनसे कालके साथ तुल्य है और कौन से काल से विशेषाधिक है ? इसके उत्तर में प्रभु गौतमसे कहते हैं कि 'गोयमा' हे गौतम ! 'देविंदस्स देवरपणो सक्कस्स' देवेन्द्र देवराज शक्रका 'उड्ढं उप्पयणकाले' उर्ध्वमें उत्पतनकाल 'सव्वत्थोवे' सबसे कम है। परन्तु 'ओवयणकाले संखेजगुणे' अवपतनकाल (नीचे जानेका) संख्यात गुणा है अब चमर के विपयमें प्रभु कहते हैं कि-'चमरस्स वि जहा सक्कस्स नवरं सव्यत्योचे ओवयकाले, उप्पय- બીજી ટીકાને આધારે લખવામાં આવી છે, એમ સમજવું. આ રીતે ગતિવિષયક ક્ષેત્રની ન્યૂનતા તથા અધિકતા દર્શાવવામાં આવી છે. હવે ગતિન કાળની ન્યૂનતા તથા અધિ- xतान विषयमा गौतमत्वामी भगवान महावीर प्रभुने प्रश्न पूछे छ-'सक्कस णं मते Vत्यादि महन्त ! देविंदस्स देवरण्णो सक्कस्स ओवयणकालस्स य उप्पयण- कालस्स य कयरे कयरे हितो अप्पे वा बहुए वा तुल्ले वा विसेसाहिए वा ? હે ભગવદ્ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકના ઉર્ધ્વગમન કાળ અને અધોગમન કાળની સરખામણી કરવામાં આવે તે તે બે કાળમાંથી કાળ ક્યા કાળથી જૂન છે, કા કોના કરતાં અધિક છે, કયા કેની બરાબર છે, અને ક કેના કરતાં વિશેષાધિક છે. ભગવાન મહાવીર प्रभु ४९ छ 'गोपमा' 3 गौतम ! 'देविंदस्स देवरणो सक्कस्स' हेवेन्द्र हेश शो 'उड्रडं उप्पयणकाले मन आज 'सबत्योवे' सीमा माछा छे. ५ 'ओवयणकाले संखज्जगुणे' अधोगमान तेथी संध्यात गो। 2. 'चमरम्स वि जहा सक्कस्म नवरं सबथोवे ओवयणकाले, उप्पयणकाले संखेजगुणे' .

इस प्रकार के कानसे भगवतीसरे आशंका नहीं करनी चाहिये कि मृलमय में तो सिर्फ विशेषाधिकता ही सम्रकारने फही है फिर यहां नियततावाली विशेषाधिकता किस तरासे फाही गई है? क्यों कि इस समय में असुरेन्द्र असुरराज चमर जितना नीचे जाता है उतने ही नीये जाने में इन्द्र को दो. समय एवं वनको तीन समग लगते जगन के अधोगमनकी अपेक्षा पनकी अधोगति विभाग न्यून आती है हम लिये विभाग न्यून लिये विभाग न्यून एफ योजनकी अधोगति कही गई है। तथा 'शाका नीच जानेका काल और धन का ऊपर जानेका काल ये दोनों तुन्य हैं। इस कथन से ज्ञात होता है कि एक समयमें शम जितने नीचे क्षेत्र में जाता है उतने ही क्षेत्र में वन एक समयमें जंचे गमन करता है, शम एक समय में नीचे एक योजनतक जाता है और यज़ एक समयमें ऊपर एक योजन जाता है इसलिये चलकी ऊर्ध्वगति एक योजन की कही गई है, ऊर्ध्वगति और अधोगतिका पीच का क्षेत्र तिर्यग्गतिका क्षेत्र है इस- लिये इसका प्रमाण पीच के प्रमाण जितना ही होना चाहिये । अतः इसका प्रमाण त्रिभाग सहित तीन कोशका कहा गया है । यह व्याख्या 'वज्ज जहा सफरस तहेव-नवरं विसेसाहिय कायवं' इस ગમનની ગતિ સૌથી વધારે હોય છે. અહીં એવી આશંકા ન કરવી જોઈએ કે મૂળ સૂત્રમાં તે સૂત્રકાર વિશેષાધિકતા જ કહેલ છે, તે અહીં નિયતતાવાળી વિશેષાધિક્તા કેવી રીતે બતાવવામાં આવી છે? કારણ કે એટલા સમયમાં અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ અમર જેટલે નીચે જાય છે, એટલે નીચે જવામાં શક્રેન્દ્રને બે સમય અને વજને ત્રણ સમય લાગે છે આ પ્રકારના કથનથી શક્રના અાગમન કરતાં વજને અધોગમન સમય ૩ ભાગને આવે છે, તેથી વિભાગ ચૂત એકજનની હું જનની) તેની અગતિ (નીચીગતિ) કહી છે.તથા “શુક્રનો નીચે જવાને કાળ અને વજન ઊંચે જવાને કાળ સરખે જ છે આ કથનથી એ વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે એક સમયમાં શ૪ જેટલા ક્ષેત્ર સુધી નીચે જાય છે એટલા જ ક્ષેત્ર સુધી વજાને ઊંચે જવાને માટે પણ એક સમય લાગે છે. ધારો કે શક એક સમયમાં એક જન નીચે જાય તેવા એક સમયમાં એક યોજન ઊંચે જાય છે. ઉર્વગતિની વચ્ચેનું = તિગતિનું ક્ષેત્ર છે. તેથી તેનું પ્રમાણ વચગાળાના પ્રમાણ જેટલું જ હોવું જોઈએ. તેથી તેનું પ્રમાણ વિભાગ સહિત ત્રણ ગાઉનું કહ્યું છે. Pाव्याच्या 'वज्ज जहा सक्कम्स तहेव नवर विसेसाहियं काय,' मानी प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. २ सू०११ शक्रचमरयोगतिस्त्ररूपनिरूपणम् ४९३ एतेषाम् त्रयाणां 'कयरे' कतरः कालः 'कयरेहितो' कतरेभ्यः कालेभ्यः 'अप्पे वा' अल्पोवा, 'वहुए बा, बहुको वा, तुल्ले वा' तुल्यो वा, विसेसाहिए वा' विशेषाधिको वा! भगवानाह गोयमा ! इत्यादि । हे गौतम ! 'सकस्स य उप्पयणकाले' शक्रस्य च उत्पतनकाल: 'चमरस्स य ओवयण काले' चम- रस्य च अवपतनकालः, 'एएणं दोणि वि' एतौ खलु उपर्युक्तौ द्वौ अपि उभावपि 'तुल्ले सन्चत्यो वा' तुल्यौ सर्वस्तोको सर्वतोऽल्पी वर्तेते, एवं 'सक्कस्स य शक्रस्य च 'ओवयणकाले' खलु अवपतनकालः 'वनस्स य वनस्य च 'उप्पयणकाले' उत्पतनकालः 'एएणं दोण्ह वि तुल्ले' एतौ द्वावपि तुल्यौ अर्थात् अवपतनोत्पतनकालौ एती खलु द्वौ अपि तुल्यौ 'संखेनगुणे' संख्येयगुणौ विघेते 'उप्पयणकालस्स य उत्पतनकाल के बीच में 'कयरे' कौनसा काल 'कयरेहितो' किस काल से 'अप्पे वा अल्प (न्यून) है ? 'यहुए वा' किस काल से अधिक है ? 'तुल्ले वा' किस काल के समान है ? 'विसेसाहिए वा' किस काल से विशेपाधिक है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं-'गोयमा' । हे गौतम | -सकस्स य उप्पणकाले' शक्रका उत्पतनकाल 'चमरस्स य ओवयणकाले' और चमर का अवपतनकाल 'एएणं दोणि वि' ये दोनों काल 'तुल्ले सव्व- स्थो वा' समान हैं और सब से स्तोक हैं । एवं 'सकारस य शक्र का 'ओवयणकाले अवपतनकाल और 'वज्जस्स य' वज्रका 'उप्पयण- काले' उत्पतन काल 'एए णं दोण्हवि तुल्ले' ये दोनों भी तुल्य हैं तथा-'संखेजगुणे' संख्यातगुणे हैं। तात्पर्य यह है कि शक्र और कालस्स उप्पयणकालस्स य मागभन भने मननी तुलना ४२वामा माये 'कयरे कयरेहितो अप्पे वा' या 1 ज्या ४थी न्यूनछ, 'बहुए वा' ध्ये ४याथी मधि छ, 'तुल्ले वा' यो नी भराभ२ छ, भने 'विसेसाहिए वा' યે કાળ કયા કાળ કરતાં વિશેષાધિક છે ? उत्तर-गोयमा !' गौतम ! 'सकस्स य उप्पयणकाले शन्ने! - सभन भने चमरस्स ओवयणकाले यमरेन्द्रनो अधागमन ,(एएणं दोण्डिवि) मेमाने ४॥ तुल्ले सबत्यो वा' में मन्ने समान छ भने सौथा न्यूनछ, भने 'सक्कस्स य ओवयणकाले शनि मधेसमन भने । वजस्स य उप्पयणकाळे' S4 गमन, 'पुसणं दोण्णवि तुल्ले' में भन्ने समान छेतया, 'संखेज्जगुणे' शन! ઉર્ધ્વગમનકાળ અને ચમરને અગમનકાળ કરતાં તે સંખ્યાત ગણે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય . ४९२ भगवतीय शम्य तथर सातव्यम् 'नवर' नरम् विशेषस्तु गमरस्य 'सबस्यो वे' सर्व स्तकः 'ओवपणकाने अवपननकान्तः उप्पयणका उत्पतनकालस्तु 'संखे. ज्जगुणे' संन्येयगुणः, गौतमी यसस्य विषये पृच्छति-गजनस्स पुच्छा' यसस्य पुरमा अस्ति, अर्थात् हे भगवन् ! वनस्पोर्चाधः उत्पननायपतनकालयोमध्ये फः कालः अल्पोचा, पहुको या, तुल्यो या, विशेषाधिको वा वर्तते ? भगवानाह 'गोयमा!' गीतम ! सम्बल्याचे सर्वस्तांकः सर्वतो न्युन 'उप्पयणकाले उत्पतनकाला, 'ओयणकाले' अवपतनकालस्तु 'विसेसाहिए' विशेषाधिकः । गौतमःपृच्छति-'एयस्स गं मंते ! हे भगवन् एतस्य खल 'बजम्स' बनस्य तथा 'नजाहिवासस' वनाधिपतेः शमस्य च पुनः 'चमरस्स य' चमरस्य च 'अमुरिंदरम' असुरेन्दस्य 'अमररणो' असतानस्य 'ओवयण- फालस्स य' अवपतनकालस्य च 'उपयणकालस्स य उत्पतनकालस्य च मध्ये णकाले संखेज्जगुणे चमरमा अधोगमनकाल सबसे अम्प होता है। तथा उर्ध्वगमनकाल उसकी अपेक्षा संख्यात गुणा अधिक होता है अब गौतम चन के चिपयमें प्रभु से पूछते हैं-यजस पुच्छा' है भदन्त ! वज़ के उर्ध्वमें उत्पतन का और नीचे में अवपतनका जो काल है उनके बीच में कौन काल अल्प है कौन काल अधिक है कोन काल तुल्य है और कौन काल विशेषाधिक है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं-'गोयमा' हे गौतम ! सव्वत्थोवे उत्पयणकाले' सबसे कम उत्पतन काल है और 'ओचयणकाले' अवपतन काल विशे- पाधिक है । गौतम पूछते हैं-'एयस्सणं भंते !' हे भदन्त इस 'वजस्स' वन के तथा 'चनाविहस्स' वनाधिपति शक के एवं 'चमरस्स य" चमर के जो कि 'असुरिंदस्स असुररणो' असुरोका इन्द्र और असुरराज है इन तीनों के 'ओवयणकालस्स' अवपतनकाल और ચમરનો અાગમન કાળ સૌથી ઓછા હોય છે અને ઉર્વગમન કાળ તેના કરતાં સંખ્યાત ગણે હેય છે. હવે ગૌતમ સ્વામી વજને વિષયમાં એજ અને પૂછે છે 'चज्जस्स पुच्छा' 3 were ! Art मन भने अधोगभन अमाथी ક કાળ કયા કાળથી જૂન છે, કયે કેનાથી અધિક છે, કયે કેની બરાબર છે, અને ક કાળ કોને કરતાં વિશેષાધિક છે ? rai-'गोयमा!' गौतम ! 'सव्वत्थोवे उप्पयणकाले Sudam (GLA रामना)सोथी न्यून छ, भने 'ओवयणकाले अधोगमननीयवान समय તેના કરતાં વિશેષાધિક છે. X*-'एयस्स णं भंते, मात 'वजस्स बजाहिवइस्स चमरस्स च अमुरिंदस्स असुररण्णो पश, धिपति AF भने मधुरेन्द्र यमन "ओवयण- . . ममेयचन्द्रिका टीका श. ३. उ. २ सू० ११ शक्रचमरयोर्गतिस्वरूपनिरूपणम् ४९३ एतेषाम् त्रयाणां 'कयरे' कतरः कालः 'कयरेहितो' कतरेभ्यः कालेभ्यः 'अप्पे वा' अल्पोवा, 'वहुए चा, बहुको वा, तुल्ले वा' तुल्यो वा, विसेसाहिए वा' विशेषाधिको वा! भगवानाह गोयमा! इत्यादि । हे गौतम ! 'सकस्स य उप्पयणकाले' शक्रस्य च उत्पतनकालः 'चमरस्स य ओवयण काले' चम- रस्य च अवपतनकाला, 'एएणं दोणि वि' एतौ खलु उपर्युक्तों द्वौ अपि उभावपि 'तुल्ले सन्वत्थो वा' तुल्यौ सर्वस्तोको सर्वतोऽल्पी वर्तेते, एवं . 'सक्कस्स य शक्रस्य च 'ओवयणकाले' खलु अवपतनकालः 'वज्जस्स य' बज्रस्य च 'उप्पयणकाले उत्पतनकाल: 'एएणं दोण्ह वि तुल्ले' एतौ द्वावपि तुल्यौ अर्थात् अवपतनोत्पतन कालौ एतौ खलु द्वौ अपि तुल्यौ 'संखेजगुणे' संख्येयगुणौ विद्यते 'उप्पयणकालस्स य' उत्पतनकाल के बीच में कयरे' कौनसा काल 'कयरेहिंतो' किस काल से 'अप्पे वा' अल्प (न्यून) है ? 'यहुए वा' किस काल से अधिक है ? 'तुल्ले वा किस काल के समान है ? 'विसेसाहिए वा' किस काल से विशेपाधिक है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं-'गोयमा' । हे गौतम | -सशास्स य उप्पणकाले' शक्रका उत्पतनकाल 'चमरस्स य ओवयणकाले' और चमर का अवपतनकाल 'एएणं दोणि वि' ये दोनों काल 'तुल्ले सव्व- स्थो वा' समान हैं और सब से स्तोक हैं । एवं 'सक्कस्स य' शक का 'ओवयणकाले' अवपतनकाल और 'वजस्स य वज्रका 'उपयण- काले' उत्पतन काल 'एए णं दोण्हवि तुल्ले' ये दोनों भी तुल्य हैं तथा-'संखेजगुणे' संख्यातगुणे हैं। तात्पर्य यह है कि शक्र और कालस्स उप्पयणकालस्स य मधागभाना मने गमनानी तुलना ४२वामा मा त कयरे कयरहितो अप्पे वा' यो ॥ ध्या थी न्यूनछ, 'वहुए वा' ध्ये ४याथी मधि छ, 'तुल्ले वा' न्यो हनी २२ छ, भने 'विसेसाहिए वा' કયે કાળ કયા કાળ કરતાં વિશેષાધિક છે उत्तर-'गोयमा ! 'गौतम ! 'सकस्स य उप्पयणकाले' शन्द्रने! शुभना भने चमरस्स ओवयणकाले, यभरेन्द्रना अधोगमन ,(एएणं दोण्हिवि) मेमने तुल्ले सचत्यो वा भन्ने समान छ भने सौथा -पूनछ, भने 'सक्कस्स य ओवयणकाले शनि अधागमन भने 'वजस्स य उप्पयणकाले' ने। G4 भन310, 'एसणं दोणवि तुल्ले मे बन्ने समान छेतया, संखेज्जगुणे' ना ઉર્ધ્વગમનકાળ અને ચમરના અધેગમનકાળ કરતાં તે સંખ્યાત ગણે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય ४९४ भगवती तथा' चमरस य चमरम्य च 'उप्पयणकाले उत्पतनकालः सनस्स य, वास च 'ओवयणकाले' अवपतनफाल: 'एप दो वि तुल्ले विसेसाहिए' एतौ द्वौ अपि तुल्पी विपाधिको एपद्धपोरपि तुल्पः अर्थात अधिकाधिको स्तः। तपा च क्रमशः शमनमरयोः उत्पतनावपननकाली सर्वतोऽपो, शयनयोः भवपतनोत्पतनकाली सर्वतः संग्ज्यावगुणी, चमस्यनयोः उत्पतनावपतनकाली सर्वती विशेषाधिको स्तः किशिन्यूनाधिकी इति सारांशः ॥ ११ ॥ चमर को अपने २ स्थानों में जानेका घेग ममान होता है इसलिये शक्रका ऊंचे जानेका काल और चमरका नीचे जाने का काल आपस में तुल्य कहा गया है और इमी कारण ये सर्वस्तोक कई गये हैं। इसी तरह से शक के नीचे जानेका काल और वन के ऊंचे जानेका काल भी तुल्य समझना चाहिये । रात को ऊंचे जाने के समय की और वनको नीचे जानेके समय की अपेक्षा से यहां संख्यात गुणे है" ऐसा समझना चाहिये । तथा 'चमरस्म य उप्पयण- काले' चमरका उत्पतन फाल और 'वनस्स य ओवयणकाले वजका अवपतनकाल 'एए दोण्ह वि तुल्ले विसेसाहिए' ये दोनों भी तुत्य हैं और विशेषाधिक हैं-अर्थात् अधिकाधिक हैं सारांश-शकका उत्प- तनकाल और चमरका अवपतनकाल ये दोनों काल सबसे अल्प है। शकका अवपतनकाल और वजका उत्पतनकाल ये दोनों काल सर्वतः संख्यातगुणे हैं । चमरका उत्पतनकाल और वजका अवपतन काल ये दोनों सर्वतः विशेपाधिक कुछ न्यूनाधिक हैं ।। सू० ११ ॥ એ છે કે શકને ઊંચે જવાને વેગ તથા ચમરને નીચે જવાને વેગ સરખો છે. અને એજ કારણે તે બન્ને કાળને સૌથી જૂન બતાવ્યા છે. એ જ પ્રમાણે શકનો નીચે જવાનો કાળ અને વજન ઊંચે જવાને કાળ પણ સરખો છે. શુક્રના ઉગમન કાળ કરતાં અને વજના અાગમન કાળ કરતાં, શકનો અાગમનકાળ અને વજન ઉર્વ- शमन sta संभ्या 0 छ. तथा 'चमरस्स य उप्पयणकाले यभरना - मन ॥ भने 'वज्जस्स य ओवयणकाले' पनो अधारामन sti, 'एस दोण्ह वि तुल्ले विसेसाहिए' मेमन्त पा सरमा भने विशेषाधि वाना સારાંશ એ છે કે શક્રને ઉર્ધ્વગમન કાળ અને ચમરને અગમન કાળ એ અને કાળ સૌથી જૂન છે. શુક્રને અાગમન કાળ અને વજન હૃધ્વગમન કાળ તેના કરતાં સંખ્યાત ગણે છે. ચમરના ઉર્ધ્વગમન કાળ અને વજન અધિગમન કાળ એ બન્ને કાળ સૌથી વિશેષાધિક છે. સૂત્ર ૧૧ - ममेयचद्रिका टीका श.३ उ. २ सु.१२ चमरस्य क्षमाप्रार्थनादिनिरूपणम् ४९५ महातीरम्मति चमरस्य क्षमा प्रार्थनादि वर्णनमाह मूलम्-'तएणं से चमरे असुरिदे असुरराया वज्जभयवि- प्पमुक्के, सक्केणं देविदेणं, देवरण्णा महया अवमाणेणं अव- माणिए समाणे चमरचंचाए रायहाणीए सभाए सुहम्माए चमरंसि सीहासणंसि ओहयमणसंकप्पे चिंतासोगसागरसंप- विटे, करयलपल्हत्थमुहे अदृज्झाणोवगए भूमिगयाए दिट्ठीए झियाइ, तएणं तं चमरं असुरिंदं, असुररायं सामाणिअ परि- सोववन्नया देवा ओहयमणसंकप्पं जाव-झियायमाणं पासंति, करयल जाव एवं वयासी-किं णं देवाणुप्पिया! ओहयमणसंकप्पा जाव-झियोयह ? तएणं से चमरे असुरिंदे असुरराया ते सा- माणियपरिसोववन्नए देवे एवं वयासी-एवं खलु देवाणुप्पियो ! मए समणं भगवं महावीरं णीसाए सक्के देविदे, देवराया सयमेव अच्चासाइए, तएणं, तेणं परिकुविएणं समाणेणं मम वहाए वज्जे निसिटे, तं भदं णं भवतु देवाणुप्पिया! समणस्स भगवओ महावीरस्स, जस्सम्हि पभावेणं अकिटे, अव्वहिए, अपरिताविए, इहमागए, इहसमोसढे, इहसंपत्ते,इहेव अज्ज जाव- उवसंपज्जित्ता णं विहरामि, तं गच्छामो णं देवाणुप्पिया ! समणं भगवं महावीरं वंदामो, नमसामो, जाव-पज्जुवासामो तिकटु चउसट्टीए सामाणियसाहस्साहि, जाव-सविड्ढीए, जाव-जेणेव असोगवरपायवे, जेणेव ममं अंतिए, तेणेव उवागच्छइ, उवा- गच्छित्ता ममं तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं जाव-नमंसित्ता ४९४ मगवतीयो तथा घमास या गरम्प उपगणकाले उत्पतनकाला बनस्स ग, वनस्प च 'ओपयणकाले' भयपतनकाला 'पए दोह पितुल्छे विसेसाहिए' एतौ द्वौ अपि तुल्यो विपाधिको एपडपोरपि तन्यः अर्थात अधिकाधिको स्तःतपा घ प्रमशः शनगमरयोः उत्पननारपननकाली सर्वतोऽन्यो, यत्रयोः अरपतनोत्पतनकाली सर्वतः संन्यानगुणी, नमस्वयोः उत्पननावपतनकाली सर्वतो विशेगापिको सः किधिन्यूनाधिको इति सारांगः ॥१० ११ ।। चमर को अपने २ स्थानों में जानेफा घेग ममान होता है-इसलिये शकका ऊंच जानेका काल और घमरका नीचे जाने का काल आपस में तुल्य फहा गया है और इसी कारण ये सर्वस्तोक कहे गये हैं। इसी तरह से शक के नीचे जानेका काल और वज्र के ऊंचे जानेका काल भी तुल्य समझना चाहिये । शरु को ऊंचे जाने के समय की और वजको नीचे जानेके समय की अपेक्षा से यहां संख्यात गुणे हैं। ऐसा समझना चाहिये। तथा 'चमरस्म य उप्पयण- फाले' चमरका उत्पतन काल और 'वनस्स य ओवयणकाले' बजका अवपतनकाल 'एए दोह चि तुपले विसेसाहिए' ये दोनों भी तुक्य हैं और विशेषाधिक है-अर्थात् अधिकाधिक हैं सारांश-शकका उत्प तनकाल और चमरका अवपतनकाल ये दोनों काल सबसे अल्प हैं। शक्रका अवपतनकाल और वज्रका उत्पतनकाल ये दोनों काल सर्वतः संख्यातगुणे हैं । चमरका उत्पतनकाल और चत्रका अवपतन काल ये दोनों सर्वतः विशेषाधिक कुछ न्यूनाधिक हैं । सू० ११ ॥ એ છે કે શકને ઊંચે જવાને વેગ તથા ચમરને નીચે જવાને વેગ સરખા છે. અને એજ કારણે તે બન્ને કાળને સૌથી જૂન બતાવ્યા છે. એ જ પ્રમાણે શકને નીચે જવાને કાળ અને વજન ઊંચે જવાને કાળ પણ સરખે છે. શકના ઉર્ધ્વગમન કાળ કરતાં અને વજના અાગમન કાળ કરતાં, શકને અગમનકાળ અને વજને ઉર્વ- शमन ४ vala at छ. तथा 'चमरस्स य उप्पयणकाले यमरना 64. मन आ भने 'वज्जस्स य ओवयणकाले' 4 मागमन ण, 'एस दोण्ह वि तुल्ले विसेसाहिए' में मन्ने था सरमा भने (वयंपाय छ अवाना સારાંશ એ છે કે શકને ઉર્ધ્વગમન કાળ અને ચમરને અાગમન કાળ એ અને કાળ સૌથી જૂન છે. શુક્રનો અાગમન કાળ અને વજને ઉર્ધ્વગમન કાળ તેના કરતાં સંખ્યાત ગણે છે. ચમરના ઉર્ધ્વગમન કાળ અને વજાને અગમન કાળ, એ બને કાળ સૌથી વિશેષાધિક છે. આ સૂત્ર ૧૧ છે , भमेयेचन्द्रिका टीका. श. ३ उ.२ सू. १२ चमरस्य क्षमामार्थनादिनिरूपणम् ४९७ संपविष्टः, करतलपर्यस्तमुखः, आतध्यानोपगतः, भूमिगतया दृष्टया ध्यायति, ततः तं चमरम् अमुरेन्द्रम् , अमरराजम् , सामानिकपर्पदुपपन्नकाः देवाः, अपहत- मनस्संकल्पं यावत्-ध्यायन्तं पश्यन्ति, करतलं यावत्-एवम् अवादिपुः-किं देवानुपियाः ! अपहतमनसंकल्पाः, यावत् ध्यायय ! ततः स चमरः असुरेन्द्रः अमरराजः तान् सामानिकपर्पदुपपन्नकान् देवान् एवम् अवादी-एवं खलु संकप्पे) उसके मानसिक विचार बिलकुल लुप्त हो गये थे (चिंता सोयसागरसंपविढे) चिंता और शोकरूपी सागर में वह प्रविष्ट हो रहा था (करयलपल्ह्त्यमुखे) मुख को उसने हाथ की हथेली पर रखा था (अट्टज्झाणोयगए) आर्तध्यान से युक्त था, (भूमिगयाए दिट्टीए झियाइ) उस समय उसकी दृष्टि भूमिकी ओर नीचे हो रही थी, इस तरह की स्थिति में बना हुआ वह बैठा२ सोच रहा था (तए णं तं चमरं असुरिंदं असुररायं सामाणियपरिसोववन्नया देवा ओहयमणसंकप्पं जाव झियायमाणं पासंति) इसी समय निष्फल मनोरथ हुए यावत् सोच विचार करते हुए उस असुरेन्द्र असुरराज चमरको सामानिक परिपदोमें रहे हुए देवोंने देखा ( करयल जाव एवं वयासी) देखकर उन्होंने उसे दोनों हाथ जोड़कर उससे ऐसा पूछा (किं णं देवाणुप्पिया ! ओहयमणसंकप्पा जाव झियायह?) हे देवानुप्रिय! आप आर्तध्यान क्यों कर रहे हैं ? (तए णं से चमरे असुरिंदे असुरराया ते सामाणियपरिसोववन्नए देवे ga of us ती, (चिनासोयसागरसंपवि?) (यता भने सागरमा (मेयो हतो, (करयलपहत्थमुखे) ते सायनी येसी मारे भुमनेटच्युतु, (अट्टज्झाणोवगए) ते माध्यिानमा दीन तो, (भूमिगयाए दिहीए झियाइ) તેની નજર જમીન તરફ ગ્રેટેલ હતી. આ રીતે બેઠે બેઠે તે વિચાર કરી રહ્યો હતો. (तपणे तं चमरं असुरिंदं असुररायं सामाणियपरिसोववनया देवा ओहयमण- संकल्प जावं झियायमाणं पासंति) ना भनाश्या ना गया छे, भने ५२ દર્શાવ્યા પ્રમાણેની પરિસ્થિતિમાં મુકાયેલા, વિચાર મગ્ન તે અસુરરાજ અસુરે ચમરને सामान हेवाय यो. (करयलं जाव एवं वयासी) तभी डायनाने तेने मा प्रभाये यु-(किणं देनाणुप्पिया! ओहयमणसंकप्पा जाब झियायह ?) હે દેવાનુપ્રિય જેના મનોરથ નિષ્ફળ નિવડયા છે એવા આપ શે વિચાર કરી રહ્યા છે? (तएणं से चमरे अमुरिंदे अमुराया ते सामाणियपरिसोववन्नए देवे एवं वयासी) ४९६ भगवनीयो एवं बयासी-एवं खलु भंते ! मए तुभं नोसाए सक्के देविंदे, देवराया सयमेव अचासाइए, जाव-तं भई णं भवतु देवाणु. प्पियाणं जस्सम्हि पभावेणं अकिहे जाव-विहरामिः तं खामेमि णं देवाणुप्पिया! जाव-उत्तरपुरस्थिमं दिसीभागं अवकमाइ जाव-वत्तीसइविहं नविहिं उवदंसेइ जामेवदिसि पाउन्भूए, तामेव दिसिं पडिगए, एवं खल्ल गोयमा ! चमरेणं असुरिदेणं, असुररण्णा सा दिव्वा देविड्ढी जाव-लद्धा, पत्ता अभिसमण्णा गया, ठिई सागरोवमं महाविदेहे वासे सिझिहिड़ जाव-अंतं काहिइ ।। सू० १२ ॥ छाया-ततः स चमरोऽमुरेन्द्रः, अमुररानो बलमयविममुक्तः शक्रेण देवे- न्द्रेण, देवराजेन महता अपमानेन अपमानितः सन् चमरचञ्चायाः राजधान्या:- सभायाः सुधर्मायाः, चमरे सिंहासने अपहतमनःसंकल्पः, चिन्ता शोकसागर- तए णं से चमरे असुरिंदे असुरराया' इत्यादि । सूत्रार्थ-(तएण) इसके बाद (बजभयविप्पमुक्के) वज्र के भयसे रहित हुआ, एवं (सक्केणं देविदेणं देवरण्णा महया अवमाणेणं अव माणए समाणे) देवेन्द्र देवराज शक के द्वारा बहुत अधिक अपमान से तिरस्कृत किया गया (से असुरिंदे असुरराया चमरे) वह असुः रेन्द्र असुरराज चमर (चमरचंचाए रायहाणीए) चमरांचा नामकी राजधानी की (सुहम्माए सभाप) सुधर्मा सभाके (चमरंसि सीहास. पंसि) चमर नामक सिंहासन पर बैठा । उस समय (ओहयमण- 'तएणं से चमरे अमुरिंदे असुरराया त्याle- सूत्रार्थ-(तएणं) त्या२ मा (वज्जभयविप्पमुक्के). on भययी भुत थयो, भने (सक्केणं देविदेणं देवरण्णा महया अवमाणेणं अवमाणए समाणे) ३- An A N अतिशय अपमानित भने तिरस्कृत यथे। ( से असुरिंदे ते असुरेन्द्र २१सु२२१०४ यम२ (वमरचंचाए रायहाणीए मुह- माए सभाए) यभश्यया यानी सुधा समान (चमरे सिं सीहाससि) A II सिंहासन पर है।. त्यारे (ओहंयमणसंकप्पे) तेन पिया nangi असुरराया चमरे) " प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ स. १२ चमरस्य क्षमाप्रार्थनादिनिरूपणम् ४९९ श्रमणं भगवन्तं महावीर चन्दामहे नमस्यामः, यावत-पर्युपास्महे इति कृत्वा चतुःष्टया सामानिकसाहस्रीभिः, यावत्-सर्वद्धर्या, यत्रैव अशोकवरपादपः, यत्रैव मम आन्तिकस्तत्रैव उपागच्छति, उपागम्य माम् त्रिकृत्वः ' आदक्षिणपदक्षिणं यावत्-नमस्यित्वा एवम् अवादी-एवं खलु भदन्त ! मया तव निश्रया शक्रो देवेन्द्रो देवराजः स्वयमेव अत्याशातितः, यावत्-तद्भद्रं भवतु देवानुप्रियाणाम् , और यहीं पर आज यावत् उपसंपन्न होकर सुरक्षित बन सका है। (तं गच्छामो णं देवाणुप्पिया! ममणं भगवं महावीरं वंदामो नमसामो जाय पज्जुवासामोत्तिकटु) तो इसलिये हे देवानुप्रियो । चलो चलें उन श्रमण भगवान को वंदना करें, उन्हें नमस्कार करें यावत् उ- नकी पर्युपासना करें। इस प्रकार कह कर ( चउसट्ठीए सामाणिय- साहस्साहिं जाव सविड्ढीए-जाव जेणेच असोयवरपायवे, जेणेब मम अंतिए तेणेव उवागच्छह ) वह चौसठ हजार सामानिक देवों के साथ अपनी समस्त ऋद्धि से युक्त हुआ जहां पर श्रेष्ठ अशोक वृक्ष था और जहाँ पर मैं था वहाँ पर आया (उवागच्छित्तो ममं तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं जाव नमंसित्ता एवं वयासी) वहां आकरके उसने मेरी प्रदक्षिणा पूर्वक तीन वखत वंदना की, यावत् नमस्कार कर फिर वह इस प्रकार से कहने लगा-(एवं खलु भंते ! मम तुम्भं नीसाए सक्के देविंदे देवराया सयमेव अच्चासाइत्तए) हे भदन्त ! अकेले ही मैंने आपकी सहायता से देवेन्द्र देवराज शक को शोभा से मी सुरक्षित शते पाछ श य शु. (तं गच्छामो णं देवाणुप्पिया! समणं भगवं महावीरं वंदामो नमसामो जाव पज्जुवासामो) तहेवानुप्रिया ! या આપણે બધાં તે શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પાસે જઈએ અને તેમને વંદણુ નમસ્કાર शने तमना पर्युपासना श. (तिकट्ठ) मा प्रमाणे खान ( चउसट्टीए सामा- णियसाहस्साहि जाव सविडीए- जाव जेणेव असोयवरपायवे, जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छइ) यौस: 1 सामान वानी साथ, यातानी सघनी ऋद्धि सहित, रे मोक्षनी नाय हुनसतो, त्यो त माव्य (उवागच्छित्ता ममं तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं जाव नमंसित्ता एवं वयासी)भारी पासे भावी. ને તેણે ત્રણ વાર મારી પ્રદક્ષિણા કરી, મને વંદણા નમસ્કાર કરીને તે આ પ્રમાણે છે- (एवं खलु भंते ! मम तुम्भं नीसाए सक्के देविदे देवराया, सयमेव अच्चा. साइत्तए) MEG ! मापनी सहायताया से हाय हेवेन्द्र देव ने ४९८ - . भगवतीमत्र देवानुमियाः। मया श्रमणं भगवन्तं महावीरं निश्रया शक्रो देवेन्द्रः, देवराज: स्वयमेव अत्याशातितः, ततः खलु तेन परिकुपितेन सता मम वधाय वगं नि:सृष्टम् , तदुभद्रं भवतु देगनुमियाः ! श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य, यस्या- स्मि भभावेण अक्लिएः, अव्यथितः, अपरितापितः, इह आगतः, इह समवस्तः, इह समाप्तः, इव अघ यावत् उपसंपद्य विहरामि, तद्गच्छामो देवानुप्रिया। पवं वयासी ) इसके पाद असुरेन्द्र असुरराज चमरने उन सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवोंसे इस प्रकार कहा ( एवं खलु देवाणुप्पिया ! मए समर्ण भगवं महावोरं णीसाए- सरके देविंद देवराया सयमेव अचासाइए) हे देवानुप्रियो ! मैंने श्रमण भगवान् महावीर की निश्रा से देवेन्द्र देवराज शक को स्वयं ही शोभा से भ्रष्ट करने का प्रयत्न किया-उसका तिरस्कार किया (तए णं तेणं परिकुविएणं ममं वहाए वज्जे निसिह तय कुपित होकर उस शक्रने मुझे मारने के लिये अपना चज्र फेंका परन्तु (तं भदं णं भवतु देवाणुप्पिया 1 समणस्स भगवओ महावीरस्स) हे देवानुप्रियो ! भगवान् महावीरका भला होवे (जस्स म्हि पभा- वेणं अकिटे, अन्वहिए, अपरिताविए, इह मागए, इह समोसढे, इह संपत्ते, इहेच अन जाव उवसंपजित्ता णं विहरामि) कि जिस महा. वीर प्रभु के प्रभाव से मैं अक्लिष्ट, अव्यथित और अपरितापित होकर यहां आ गया हूं, यहां समवसृत हुआ हूं, यहां संप्राप्त हुआ हूं त्यारे ते भसुरेन्द्र मसु२२।०१ सभरे ते सामानि वोन मा प्रभारी धु-(एवं खलु देवाणुप्पिया!) पानुप्रियो ! (मए समणं भगवं महावीरं णीसाए सक्के देविंदे देवराया सयमेव अचासाइए) में भगवान महावीरन माश्रय લઈને મારી જાતે જ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શક્રને અપમાનિત કરવાના પ્રયત્ન કર્યા. (तएणं तेणं परिकुविएणं समाणेणं ममं वहाए वज्जेनिसिटे) या पायमान थये। वो भने भारपाने भाटे १०० छ।यु, पy (तं भदंणं भवतु देवाणुप्पिया! समणस भगवओ महावीरस्स ) 3 पानुध्रियो ! म थाय ते श्रमाय मरवान भडावीरनु (जस्स म्हि पभावेणं) मन माथी ( अकि, अब्वाहिए, अपरिताविए, इहमागए, इह समोसढे, इह संपत्ते, इहेव अज्ज जाव उव- सपज्जित्ताणं विहरामि) sare, भव्यथित, मने अपरिnिa मी भाषा શક્ય છું, અહીં સમવશ્વત થયે છું, અહીં સંપ્રાપ્ત થયે છું પહોંચે છે અને - ! - T . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ स. १२ चमरस्य क्षमाप्रार्थनादिनिरूपणम् ४९९ श्रमणं भगवन्तं महावीर वन्दामहे नमस्यामः, यावत-पर्युपास्महे इति कृत्वा चतुःष्टया सामानिकसाहस्रीभिः, यावत्-सर्वद्धर्या, यत्रैव अशोकवरपादपः, यंत्रव मम आन्तिकस्तत्रैव उपागच्छति, उपागम्य माम् त्रिकृत्वः - आदक्षिणप्रदक्षिणं यावत्-नमस्यित्वा एवम् अवादी-एवं खलु भदन्त ! मया तब निश्रया शको देवेन्द्रो देवराजः स्वयमेव अत्याशातितः, यावत्-तद्भद्रं भवतु देवानुप्रियाणाम् , और यहीं पर आज यावत् उपसंपन्न होकर सुरक्षित बन सका हूं। (तं गच्छामो णं देवाणुप्पिया! ममणं भगवं महावीरं बंदामो नमसामो जाब पज्जुवासामोत्तिकटु) तो इसलिये हे देवानुप्रियो । चलो चलें उन श्रमण भगवान को वंदना करें, उन्हें नमस्कार करें यावत् उ. नकी पर्युपासना करें। इस प्रकार कह कर ( चउसट्ठीए सामाणिय- साहस्साहिं जाव सविड्ढीए-जाच जेणेच असोयवरपायवे, जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छद) वह चौसठ हजार सामानिक देवों के साथ अपनी समस्त ऋद्धि से युक्त हुआ जहां पर श्रेष्ठ अशोक वृक्ष था और जहाँ पर मैं था वहाँ पर आया (उवागच्छित्तो ममं तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं जाव नमंसित्ता एवं वयासी) वहां आकरके उसने मेरी प्रदक्षिणा पूर्वक तीन चखत वंदना की, यावत् नमस्कार कर फिर वह इस प्रकार से कहने लगा-(एवं खलु भंते ! मम तुम्भं नीसाए सक्के देविंदे देवरायो सयमेव अच्चासाइत्तए) हे भदन्त ! अकेले ही मैंने आपकी सहायता से देवेन्द्र देवराज शक को शोभा से मी सुरक्षित शत पाछ ३री यो छु. (तं गच्छामो णं देवाणुप्पिया! समणं भगवं महावीरं बंदामो नमंसामो जाच पज्जुवासामो) तो हेपानुप्रियो ! थाली આપણે બધાં તે શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પાસે જઈએ અને તેમને વંદણુ નમસ્કાર शन तमना युपासना ४ी मे. (तिकटु) मा प्रभाव सीने (चउसट्टीए सामा- णियसाहस्साहि जाव सविट्टीए- जाय जेणेच असोयवरपायवे, जेणेव ममं अंतिए तेणेव उवागच्छइ) यौस 12 साभानि वानी साथे, पातानी सनी दि सहित, रे मशीवृक्षनी नाय हुमत ती; त्या माध्य(उवागच्छित्ता ममं तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं जाव नमंसित्ता एवं वयासी)भाश पासे भावी- ને તેણે ત્રણ વાર મારી પ્રદક્ષિણા કરી, મને વંદણ નમસ્કાર કરીને તે આ પ્રમાણે છે- (एवं खलु भंते ! मम तुम्भं नीसाए सक्के देविदे देवरांया सयमेव अच्चा. साइत्तए) से महन्त ! में मापनी सहायताथा ये हा वन्द देश ने - ४९८ भगवतीसरे देवानुप्रियाः ! 'मया श्रमणं भगवन्तं महावीरं निश्रया शक्रो देवेन्द्रः, देवराजः स्वयमेव अत्पाशातितः, ततः खलु तेन परिकुपितेन सता मम बघाय वर्ष निःसष्टम् , तभद्रं भवतु देवानुप्रियाः ! श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य, यस्या- स्मि प्रभावेण अक्लिएः, अन्यथितः, अपरितापिता, इह आगतः, इह समवस्तः, इट समाप्तः, इंडव अद्य यावत् उपसंपद्य विहरामि, तद्गच्छामो देवानुमिया एवं वयासी) इसके . पाद असुरेन्द्र अस्सरराज चमरने उन सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवोंसे इस प्रकार कहा ( एवं खल देवाणुप्पिया ! मए समण भगवं महावोरं णीसाए- सक्के देविंदे देवराया सयमेव अचासाइए) हे देवानुप्रियो ! मैंने श्रमण भगवान् महावीर की निश्रा से देवेन्द्र देवराज शक को स्वयं ही शोभा से भ्रष्ट करने का प्रयत्न किया-उसका तिरस्कार किया (तए णं तेणं परिकुविएणं ममं बहाए वज्जे निसिट्टे तय कुपित होकर उस शक्रने मुझे मारने के लिये अपना वज़ फेंका परन्तु (तं भई णं भवतु देवाणुप्पिया ! समणस्स भगवओ महावीरस्स) हे देवानुप्रियो । भगवान् महावीरका भला होवे (जस्स म्हि पभा- वेणं अकिटे, अब्बहिए, अपरिताविए, इह मागए, इह समोसढे, इह संपत्ते, इहेव अज जाव उपसंपजित्ता णं विहरामि) कि जिस महा. वीर प्रभु के प्रभाव से मैं अक्लिष्ट, अव्यथित और अपरितापित होकर यहांआ गया है, यहां समवसृत हुआ ह, यहां संप्राप्त हुआ हूं त्यारे ते असुरेन्द्र मसु२२००४ यभरे ते साभानि वान मा प्रभारी यु-(एवं खलु देवाणुप्पिया!) हेपानुप्रियो ! (मए समणं भगवं महावीरं णीसाए सक्के देविंदे देवराया सयमेव अचासाइए) में श्रम जापान महान माश्रय લઈને મારી જાતે જ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શક્રને અપમાનિત કરવાના પ્રયતને કર્યા. (तएणं तेणं परिकुविएणं समाणेणं ममं वहाए बज्जेनिसि?) त्या पायमान येला त भने भारताने भाटे 4 छ।ऽयु, ५ (तं भई णं भवतु देवाणुप्पिया! समणस्स भगवओ महावीरस्स ) 3 पानुप्रिये ! ang थाय ते श्रमाय मापान महावीk : (जस्स म्हि पभावेणं) मना प्रायो(अकिटे, अन्धहिए, अपरिताविए, इहमागए, इह समोसढे, इह संपत्ते, इहेव अज्ज जाव उव- सपज्जिताणं विरामि) Alsare, भव्यथित, भने अपरिमित ही भावी શક્ય છે, અહીં સમવસૃત થયે છે, અહીં પ્રાપ્ત થયો છું પહોંચે છે અને - ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ म. १२ चमरस्य क्षमाप्रार्थनादिनिरूपणम् ४९९ श्रमणं भगवन्तं महावीर चन्दामहे नमस्यामः, यावत्-पर्युपास्महे इति कृत्वा चतुष्टया सामानिकसाहस्रीभिः, यावत्-सर्वद्धर्चा, यत्रैव अशोकवरपादपः, यत्रैव मम आन्तिकस्तत्रैव उपागच्छति, उपागम्य माम् त्रिकृत्वः ' आदक्षिणपदक्षिणं यावत्-नमस्थित्वा एवम् अवादी-एवं खलु भदन्त ! मया तव निश्रया शक्रो देवेन्द्रो देवराजः स्वयमेव अत्याशातितः, यावत्-तभद्रं भवतु देवानुमियाणाम् , और यहीं पर आज यावत् उपसंपन्न होकर सुरक्षित बन सका हूं। (तं गच्छामो णं देवाणुप्पिया! ममणं भगवं महावीरं वंदामो नमसामो जाव पज्जुवासामोत्तिक१) तो इसलिये हे देवानुप्रियो। चलो चलें उन श्रमण भगवान को वंदना करें, उन्हें नमस्कार करें यावत् उ- नकी पर्युपासना करें। इस प्रकार कह कर (चउसट्ठीए सामाणिय- साहस्साहिं जाव सविड्ढीए-जाव जेणेव असोयवरपायवे, जेणेव मम अंतिए तेणेव उवागच्छद) वह चौसठ हजार सामानिक देवों के साथ अपनी समस्त ऋद्धि से युक्त हुआ जहां पर श्रेष्ठ अशोक वृक्ष था और जहाँ पर मैं था वहाँ पर आया (उवागच्छितो ममं तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणूं जाव नमसित्ता एवं वयासी) वहां आकरके उसने मेरी प्रदक्षिणा पूर्वक तीन वखत वंदना की, यावत् नमस्कार कर फिर वह इस प्रकार से कहने लगा-(एवं खलु भंते ! मम तुम्भं नीसाए सक्के देविंदे देवरायो सयमेव अचासाइत्तए) हे भदन्त ! अकेले ही मैंने आपकी सहायता से देवेन्द्र देवराज शक्र को शोभा से मी सुरक्षित शत पाछ श्री ५४ो छु. (तं गच्छामो गं देवाणुप्पिया ! समणं भगवं महावीरं वंदामो नमसामो जाव पज्जुवासामो) तो पानुप्रिया ! या આપણે બધાં તે શ્રમણ ભગવાન મહાવીર પાસે જઈએ અને તેમને વંદણુ નમસ્કાર ४रीने तेमना पथुपासना ४ी. (तिकट्ठ) मा प्रभाले ४ीने (चउसट्टीए सामा- णियसाहस्साहिं जाव सविट्टीए- जाब जेणेव असोयवरपायवे, जेणेव मर्म अंतिए तेणेव उवागच्छइ) यौस तर सामान वानी साथ, पातानी सधणी दि सहित, रे मशीवृक्षनी नाय हुं मे fal; त्यात आव्या (उवागच्छित्ता ममं तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं जाव नमंसित्ता एवं वयासी)माश भासेमावी. ને તેણે ત્રણ વાર મારી પ્રદક્ષિણા કરી, મને વંદણ નમસ્કાર કરીને તે આ પ્રમાણે છે- (एवं खलु भंते ! मम तुम्भं नीसाए सक्के देविदे देवराया, सयमेव अच्चा साइत्तए) B महन्त ! में मापनी सहायताथी से हा हेवन्द्र ने . . ४९८ भगवतीसं देवानुमियाः ! मया श्रमणं भगवन्तं महावीरं निश्रया शको देवेन्दः, देवराजः स्वयमेव अत्पाशातितः, ततः खलु तेन परिकुपितेन सता मम बंधाय वर्ण निसटम् , तभद्रं भवतु देगनुमियाः ! श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य, यस्या- स्मि प्रभावेण भक्लिएः, अव्यथितः, अपरितापितः, इह आगतः, इह समवस्तः, इह समाप्तः, इंडच अघ यावत् उपसंपद्य विहरामि, तद्गच्छामो देवानुमियाः। एवं चयासी ) इसके पाद उम असुरेन्द्र असुरराज घमरने उन सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवासे इस प्रकार कहा ( एवं खलु देवाणुप्पिया | मए समणं भगवं महावीरं णीसाए- सक्के देविंदे देवराया सयमेव अचासाइए) हे देवानुप्रियो ! मैने श्रमण भगवान् महावीर की निश्रा से देवेन्द्र देवराज शम को स्वयं ही शोभा से भ्रष्ट करने का प्रयत्न किया-उसका तिरस्कार किया (तए णं तेणं परिकृविएणं ममं यहाए वज्जे निसि? तय कुपित होकर उस शक्रने मुझे मारने के लिये अपना वज्र फेंका परन्तु (तं भई णं भवतु देवाणुप्पिया ! समणस्स भगवओ महावीरस्स) हे देवानुप्रियो ! भगवान् महावीरका भला होवे (जस्स म्हि पभा- वेणं अकिटे, अव्वहिए, अपरिताधिए, इह मागए, इह समोसढे, इह संपत्ते, इहेव अज जाय उपसंपजित्ता णं विहरामि) कि जिस महा. वीर प्रभु के प्रभाव से मैं अक्लिष्ट, अव्यथित और अपरितापित होकर यहां आ गया है, यहां समवस्त हुआ ह, यहां संप्राप्त हुआ हूं स्यारे ते मसुरेन्द्र मसु२००१ यमर साभानि वोन मा प्रभारी यु-( एवं खलु देवाणुप्पिया!) हेपानुप्रिया ! (मए समणं भगवं महावीर णीसाए सक्के देविदे देवराया सयमेव अचासाइए) में अभय मापान महावीरना आश्रय લઈને મારી જાતે જ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકને અપમાનિત કરવાના પ્રયત્ન કર્યા (तएणं तेणं परिकुविएणं समाणेणं ममं बहाए बज्जेनिसि?) त्या पायभान थये। तो भने भारताने भाटे 4 छ।उयु, प (तं भई णं भवतु देवाणुप्पिया! समणस्स भगवओ महावीरस्स ) पानुप्रियो ! म थाय ते श्रम वान भावीरनु (जस्स म्हि पभावेणं) गन प्रमाथी ( अकिडे, अन्वहिए, अपरिताविए, इहमागए, इह समोसढे, इह संपत्ते, इहेव अज्ज जाव उच- सपज्जित्ताणं विहरामि) मsिare, भव्यथित, भने अपरिमित मही' माया શક્ય છું, અહીં સમવસત થયે છે, અહીં સંપ્રાપ્ત થશે છું [પહોંશે છે અને . - , .

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३उ.२ मृ. १२ चमरस्य समाप्रार्थनादिनिरूपणम् ५०१ टीका-शक्रवज्रभयात् मुकः चमरः स्वयं भगवन्तम्मति क्षमामार्थनां करोति 'तएणं से' इत्यादि । ततो वज्रभयात्ममोचनानन्तरं खल्ल स 'चमरे अमरिंदे अमुरराया' चमरः अमरेन्द्रः अमरराजः 'वज्जभयविप्पमुक्के' वज्र- भयविषमुक्तः वज्रभयात् विषमुक्तः सर्वथा शत्रज्रभयरहितो भूत्वा 'सक्केणं दे- विदेणं देवरण्णा' शक्रेण देवेन्द्रेण देवराजेन 'महया' महता अत्यधिकेन 'अव- माणेणं' अपमानेन तिरस्कारेण 'अवमाणिए समाणे' अपमानितः सन् 'चमर- इस चमर की स्थिति एक (१) सागरोपम की है। यह महाविदेह में सिद्ध होगा अर्थात् महाविदेह क्षेत्र में मुक्ति की प्राप्ति करेगा। यावत् समस्त दुःखों का सर्वथा अंत करेगा। टीकार्थ-सूत्रकार ने इस सूत्र द्वारा यह प्रकट किया है कि शक्र के भय से निर्मुक्त होकर चमरने प्रभु से क्षमा प्रार्थना की-एवं यत्तीस (३२) प्रकार का नाटक दिखलाकर वह अपने स्थान पर चला गया-उसके चले जाने पर प्रभुने गौतम को उसके दिव्य देव ऋद्धि माप्त होने के कथन का उपसंहार करते हुए वह कहां से मुक्ति पद प्राप्त करेगा यह समझाया 'तएणं' इन्द्र शक्र द्वारा जय चमर 'वजभयविप्पमुक्के' वज्र के भय से निर्मुक्त कर दिया गया उसके याद भी उसे चित्त में शांति नहीं मिली, क्यों कि उसके अन्तरङ्ग में तो यह खटका बना ही था कि 'देविदेणं देवराया सक्केणं' देवेन्द्र देवराज शक के द्वारा मैं 'महया अवमाणेणं अत्यधिक अपमान तिरस्कार से 'अवमाणिए' तिरस्कृत किया गया है। अतः जब वह जाव अंतं काहिइ) 0 यभरनी स्थिति (मायु) से सागरामनी छे ते भविड ક્ષેત્રમાં છેલ્લે ભવ કરીને સિદ્ધ પદ પામશે. સમસ્ત કમેને ક્ષય કરીને સમસ્ત દરખાને અંત લાવશે અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશે. ટીકાથે –આ સૂરામાં સૂત્રકારે એ બતાવ્યું છે કે શકના ભયથી મુક્ત થયેલા અસુરરાજ ચમરે શું કર્યું. આ સૂત્રમાં પરાજિત ચમરના મનને ઉગ તથા તેનું રક્ષણ કરનાર ભગવાન મહાવીર તરફની તેની કૃતજ્ઞતા પ્રકટ કરવામાં આવી છે 'तएण' न्यारे 'वज्जभयविप्पमुक्के' 23-ना पसना भयथा २२ भुत थयो, ત્યારે તેની માનસિક હાલત કેવી હતી તે નીચેનાં સૂત્ર દ્વારા બતાવવામાં આવે છે– ત્યારે તેના મનને શક્તિ ન હતી. તેના દિલમાં એ વાત ખટકી રહી હતી કે 'देविदेणं देवरण्णा सक्केणं' हेवेन्द्र देव२१ : 'महया अवमाणेणं अवमाणिए' મારૂં ઘણું ભારે અપમાન કર્યું છે. તેથી વજના ભયથી મુક્ત થઈને જ્યારે તે .

भगाठी येपामस्मि प्रभावेण, अलिएः, यावद-विदरामि, उसमयामि देवानुप्रिय ! यावत् उत्तरपौरस्त्यं दिग्भागम् अपकामति, यावत्-द्वात्रिंशद्विधं नाटयविधिम् उप- दर्शयति-यामेव दिशं भादुर्भूतस्तामेवदिशं प्रतिगतः, एवं खलु गौतम ! चमरेग अमरेन्द्रेण असुरराजेन सा दिल्या देवदिः यावत्-लब्धा, पाप्ता, अभिसमन्वागताच स्थितिः सागरोपमम् , महाविदेहे वर्षे सेत्स्यति यावत् अन्तं फरिप्यति ।। मू० १२॥ परिभ्रष्ट करने का विचार किया था (जाव तं भई णं भवतु देवाणु- प्पियाणं) यावत् हे देवानुप्रिय ! आप का भला होवे (जस्सम्हि पभावेणं अकि? जाव विहरामि) आप के ही प्रभाव से मैं सुरक्षित अक्लिष्ट पना हुआ यावत् विचर रहा हूँ (तं खामेमि णं देवाणुप्पिया ! जाय उत्तरपुरस्थिमं दिसीभार्ग अवक्कमइ) अतः हे देवानुप्रिय ! में आप से क्षमा मांगता हूं। यावत् इस प्रकार कहकर वह ईशानकोण में चला गया (जाव वत्तीसइविहं नट्टविहिं उपदंसेइ) यावत् उसने बत्तीस (३२) प्रकार का नाटक दिखाया। दिखाकर (जामेव दिसिं पाउन्भूए तामेव दिसिं पडिगए) फिर वह जिस दिशा से आया था उसी दिशा तरफ चला गया। (एवं खलु गोयमा ! चमरेणं असुरिं- देणं असुररण्णा सा दिव्या देविडूढी जाव लद्धा पत्ता अभिसमण्णा- गया) इस प्रकार से हे गौतम ! असुरेन्द्र असुरराज चमर ने वह दिव्य देवर्द्धि यावत् लब्ध की, प्राप्त की और उसका उपभोग करता है। (ठिई सागरोवमं महाविदेहे वासे सिज्झिहिई, जाव अंतं काहिह) अपमानित थाना पियार ४ ता. (जाव तं भई णं भवतु देवाणुप्पियाणं) देवानुप्रिय! भापर्नु भयामा (जस्स म्हि पभावेणं अकिटे जाब विहरामि) આપના પ્રભાવથી જ હું અકિલષ્ટ, અવ્યથિત અને સુરક્ષિત રહી શક્યો છું (तं खामेमि णं देवाणुप्पिया ! जाव उत्तरपुरत्थिमं दिसीभागं अवक्कमइ) તે હે દેવાનુપ્રિય! હું આપની ક્ષમા માગું છું. આ પ્રમાણે કહીને તે ઇશાનકેણમાં यात्यो भयो. (जाव बत्तीसइविहं नट्टविहिं उवदंसेइ) तो मत्रीस Rri iles waव्या. त्या२ ६ (जामेव दिसि पाउब्भूए तामेव दिसि पडिगए) Hin त भाव्या salai यास्यो गयो. (एवं खलु गोयमा ! चमरे णं अमुरिदेणं असुररायणा सा दिव्या देविड्ढी जाव लद्धा पत्ता अभिसमण्णागया) माता! આ રીતે અસુરેન્દ્ર અસુરરાજ ચમરે તે ધ્યિ દેવદ્ધિ આદિ પ્રાપ્ત કર્યા છે અને તેને पोताना GYATA पात्र मनापी D. (लिई सागरोवमं महाविदेहे वासे सिबिदिई . अमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.२ सू.१२ चमरस्य क्षमाप्रार्थनादिनिरूपणम् . ५०३ यपरिसोश्वनया देवा' सामानिक पर्पदुपपन्नकाः देवाः सामानिकदेवत्वेनोत्पन्नाः देवाः 'ओहयमणसंकप्पं' अपहतमनः संकल्पं जाव-झियायमाणं' यावत्- ध्यायन्तम् आर्तध्यानं कुर्वन्तं तं चमरं 'पासंति' पश्यन्ति, यावत्पदेन 'चिंता- सोयसागरसंपविलु, करयलपल्हत्यमुई, अट्टज्माणोवगर्य, भूमिगयाए दिट्ठीए 'इति' चिन्ताशोकसागरसंपविष्टं, करतलपर्यस्तमुखम् , आतध्यानोपगतं, भूमिगतया दृष्टया' इतिसंग्राह्यम् , दृष्ट्वाच 'करयलजाव' करतलं यावत् यावत्क- रणात् 'परिगृहीतदशनखं शिरसावर्त मस्तकेऽञ्जलिं कृत्वा जयेन विजयेन वर्धापयन्ति वर्धापयित्वा' इति संग्राह्यम् , 'एवं वयासी-' एवं' वक्ष्यमाणमकारेण अवादिपुः-किं णं देवाणुप्पिया! किं खलु देवानुप्रियाः । भो देवानुमियाः। कथं तावत् 'ओहयमणसंकप्पा' अपहतमनःसंकल्पाः सन्तः 'जाव-झियायह' यावत् यमणसंकप्पं जाव झियायमाणं' इस पूर्वोक्त प्रकार की स्थिति में पडा हुआ 'सामाणिय परिसोववन्नया देवा' सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए-सामानिक देवोंने 'पासंति' देखा। यहां यावत्पद से 'चिंता- सोगसागरसंपविटुं, करयलपल्हत्यमुह, अट्टझाणोवगय, भूमिगयाए दि- हीए' इन पदों का ग्रहण किया गया है। तो देखकर 'करयल जाव एवं वयासी' उन्होंने दोनों हाथों की ऐसी अंजलि बनाई कि जिसमें दशों हो नख आपस में मिल गये- फिर उसे मस्तक पर रखकर जय विजय शब्दों का उच्चारण करते हुए उन्हों ने उसे बधाया, यधाकर फिर इस प्रकार कहा- यहां पाठ में जो यावत् शब्द आया है उससे 'परिग्गहीयं दशनहं शिरसावत मस्तकेऽञ्जलिं कटु जयेन विजयेन वर्धापयन्ति, वर्धापयित्वा' इसी पाठ का संग्रह किया गया Aai मेयो 'सामाणिय परिसोववनया देवा पासंति' साभानि परिवानां દેવેએ જે અહીં કે जाव यावत्' पहथा चिंतासोयसागरसंपविलु, करय- लपल्हत्थमुह, अट्टझाणोवगयं, भूमिगयाए दिट्ठीए' मा u Age :शयां छ. ते मा स्थितिमा न करयल जाव एवं वयासी'. तेमणे में हाथ જેડીને તેને આ પ્રમાણે કહ્યું. અહીં જે “નારં પદ આવ્યું છે તે દ્વારા નીચે सूत्रपा अलु ४२।३। छे. ('परिग्गहीयं दसनई शिरसावत्तं मस्तकेऽञ्जलि कह जयेन विजयेन वर्धापयन्ति, वर्धापयित्वा') डपानी भाषा मे छ ? બને હાથના દસે નખ એક બીજાને પશે એવી રીતે બન્ને હાથ જોડીને, મસ્તક પર અંજલિ રાખીને, તેને જયનાદ કરીને તેને સત્કાર કરીને તેમણે તેને આ પ્રમાણે કહ્યું- - ५०२ भगवती चंचाए रायहाणीए' चमरचश्चाया: राजधान्याः 'सभाए मुहम्माए' समायाः मुधर्मायाः 'चमरंसि सीहासणंसि' चमरे सिंहासने स्थितः 'मोहयमणसंका अपडतमनः संकल्पः, अपहतः विनष्टो मनः संकल्पः पूर्वोक्तशक्रस्याशातना. विषयको यस्य सः, अतएव 'चिंतासोयसागरसंपविढे चिन्ताशोकसागरसंमविष्टः मानसिकशोकसन्तापाणवनिमग्नः करयलपल्हत्यमुहे करतलपर्यस्तमुख: करतले पर्यस्त चिन्यस्तं मुख येन सः इस्तत्तलस्थापितनिजमुरूः 'अट्टज्मा- गोवगए' आध्यानोपगतः 'भूमिगयाए ' भूमिगतया पृथिव्यभिमुखपातितया 'दिट्ठीए' दृष्टया अधः पश्यन् 'झियाइ' ध्यायति-भविष्यानं करोति 'तए णं ततः खलु 'तं चमरं अमरिंदै असुरराय चमरम् असुरेन्द्रम् अमररानम् 'सामाणि- वजके भयसे निर्मुक्त होने पर भी 'चमरचंचाए रायहाणीए' चमर. चंचा नामक अपनी राजधानी की 'सुहम्माए सभाए' सुधर्मा सभाके 'चमरंसि सोहासणंसि' चमर नामके सिंहासन पर बैठा तो उस समय उसके चेहरे पर प्रसन्नता की झलक भी नहीं थी 'ओह्य मणसंकप्पे शककी आशातना करनेका जो उसने पहिले संकल्प कि- या था वह पूरा नहीं हो सकने के कारण वह 'चिंतासोयसागर- संपविट्टे चिन्ता और शोक रूपी सागर में मग्न था. मानसिक शोक- रूप समुद्र में निमग्न बना हुआ था। उसने 'करयल पल्हत्यमुहे' अपने मुख को करतल हथेली पर स्थापित कर रखा था- 'अज्झा- जोवगए' और आध्यान में पड़ा हुआ था। इसकी भूमिगयाए दिट्ठीए झियाई दृष्टि भूमि की ओर लगी हुई थी- अर्थात् यह नीचे मुख किये हुए बैठा था और विचारमग्न बना था- कि इतने में 'असुरिंदं असुररायं चमरं उस असुरेन्द्र असुरराज चमर को 'ओह- 'चमरचंचाए रायहाणीए त्यादि समस्या नमन। ती पानी नी सुधी સભામાં અમર નામના સિંહાસન પર બેઠે ત્યારે પણ તેના ચહેરા પર પ્રસન્નતા દેખાતી नती. 'ओहयमणसंकप्पे' ने अपमानित ४२वानी तनी अमिता सा नही पायी त 'चिंतासोयसागरसंपचिट्टे यिन्ता भने । ३५ी सासभा (ans भाभि २४१ या हतो. 'करयलपल्हस्थमुहे ते भुम उसी ५२ 2०यु इतु भने 'अट्टज्झाणोवगए' ते मायानभा all gal, भूमिगयाए , दिहीए झियाई ना २ भान त योरडी ता. मेट भी ना जान बहा SH ने वियामा भान हता. 'अमरिंदं असुरराय, चमर 'मसुरेन्द्र अभु२२० यभरने, 'योहयणसंकप्पं जाब झियायमाय : ६५२ व्या प्रमाणे मानसि 1 . . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ.२ सू.१२ चमरस्य क्षमाप्रार्थनादिनिरूपणम् . ५०३ यपरिसोववनया देवा' सामानिक पर्पदुपपनकाः देवाः सामानिकदेवत्वेनोत्पन्नाः देवाः 'ओहयमणसंकप्पं' अपहतमनः संकल्पं 'जाव-झियायमाणं' यावत्- ध्यायन्तम् आर्तध्यानं कुर्वन्तं तं चमरं 'पासंति' पश्यन्ति, यावत्पदेन 'चिंता- सोयसागरसंपविलु, करयलपल्हत्यमुई, अट्टज्झाणोवगर्य, भूमिगयाए दिहीए 'इति चिन्ताशोकसागरसंपविष्ट, करतलपर्यस्तमुखम् , आर्तध्यानोपगतं, भूमिगतया दृष्टया' इतिसंग्राह्यम् , दृष्ट्वाच 'करयलजाव' करतलं यावत् यावत्क- रणात् 'परिगृहीतदशनखं शिरसावत मस्तकेऽञ्जलिं कृत्वा जयेन विजयेन वर्धापयन्ति वर्धापयित्वा' इति संग्राह्यम् , 'एवं वयासी-' एवं' वक्ष्यमाणमकारेण अवादिपुः-किं णं देवाणुप्पिया ! किं खलु देवानुमियाः । भो देवानुमियाः। कथं तावत् 'ओहयमणसंकप्पा' अपहतमनःसंकल्पाः सन्तः 'जाव-झियायह' यावत् यमणसंकप्पं जाव झियायमाणं' इस पूर्वोक्त प्रकार की स्थिति में पडा हुआ 'सामाणिय परिसोववन्नया देवा' सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए-सामानिक देवोंने 'पासंति' देखा। यहां यावत्पद से 'चिंता- सोगसागरसंपविटं, करयलपल्हत्यमुह, अट्टझाणोवगय, भूमिगयाए दि- हीए' इन पदों का ग्रहण किया गया है। तो देखकर 'करयल जाव एवं चयासी' उन्होंने दोनों हाथों की ऐसी अंजलि बनाई कि जिसमें दशों हो नख आपस में मिल गये- फिर उसे मस्तक पर रखकर जय विजय शब्दों का उच्चारण करते हुए उन्हों ने उसे बधाया, बधाकर फिर इस प्रकार कहा- यहां पाठ में जो यावत् शब्द आया है उससे 'परिग्गहीयं दशनहं शिरसावतै मस्तकेऽञ्जलिं कटु जयेन विजयेन वर्धापयन्ति, वर्धापयित्वा' इसी पाठ का संग्रह किया गया Admita 'सामाणिय परिसोववनया देवा पासंति' साभानित परिवहन हेवाय नया मही . जाव यावत्' पथा चिंतासोयसागरसंपविलु, करय- लपल्हत्थमुहं, अशाणोवगयं, भूमिगयाए दिट्ठीए' આ પદ ગ્રહણ કરાયાં छ. ते मा स्थितिमा 'करयल जाव एवं वयासी'. तमो मे डाय જેડીને તેને આ પ્રમાણે કહ્યું. અહીં જે ના પદ આવ્યું છે તે દ્વારા નીચે सूत्रपा8 अषु ४२।ये! छे. ('परिग्गहीयं दसनई शिरसावत्तं मस्तकेऽञ्जलि कटु जयेन विजयेन वर्धापयन्ति, वर्धापयित्वा') ४ान पापा के छ ? બન્ને હાથના દસે નખ એક બીજાને સ્પર્શે એવી રીતે બને હાથ જોડીને, મસ્તક પર અંજલિ રાખીને, તેને જયનાદ કરીને તેને સત્કાર કરીને તેમણે તેને આ પ્રમાણે કહ્યું- . .

५०४ भमबविणे ध्यायथ यूयम् आर्सध्यानं कुरुथ, यावरकरणात् 'चिन्ताशोकसागरसंपविष्टा इत्याशुपयुक्त सर्व संग्राह्यम्, 'तए णं से ततः सामानिकदेवपच्यानन्तरं खल सः 'चमरे अमरिंदे अमुराया' नमरः अमुरेन्द्रः अमुरराजः ते सामा- णिय परिसोचवमए' तान् सामानिकपर्पदुपपन्नकान् ‘देवे' देवान् ‘एवं वयासी' एवम् वक्ष्यमाणेप्रकारेण अवादी-एवं खलु देवाणुप्पिया' एवं वक्ष्यमाणं खलु कारणं मम शोकपरितापयोः, गो देवानुप्रियाः ! यह फिल 'मर' मया 'समणं भग' श्रमणं भगवन्तं महावीरम् 'नीसाए' निश्रया 'सक्के देविदे देवराया' शमोः देवेन्द्रो देवराजः 'सयमेव' स्वयमेव एकाकिनैव 'अचासाइए' अत्याशातितः अत्याशातना विषयीकर्तुमिष्टतया उपद्रुतः 'तए ण तेणं परिकु- लिए णं समाणेणं' ततः खलु ममोपवानन्तरं तेन शक्रेण परिकुपितेन अति- है। किणं देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रिय ! क्यों 'ओहयमणसंकप्पा' आप अपहृतमनः संकल्प होकर 'जाव' यावत् 'झियायह' आतध्यान कर रहे हैं ? यहां यात्पद् से 'चिंतासोयसागर संप्रविः, इत्यादि पूर्वोक्त सघ पद ग्रहण किये गये हैं। उनकी इस बात को सुनकर 'तएणं याद में 'से चमरे असुरिंदे असुरराया' उस असुरेन्द्र असु- रराज चमर ने 'ते सामाणिय परिसोववन्नए देवे' उन सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवों से 'एवं वयासी' इस प्रकार कहा 'एवं खलु देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रियो ! मेरे शोक और परिताप का कारण यह है कि-'सयमेव' अकेले ही 'मए' मैंने 'समणं भगवं महावीर' श्रमण भगवान महावीर का 'णीसाए' आसरा लेकर के 'देविंदे देवराय सक्के' देवेन्द्र देवराज शक्र को अचासाइए' उसकी शोभासे परिभ्रष्ट करने का दुःसाहस किया- 'तएणं परिकुविएणं समाणेणं' 'कि ण देवाणुप्पिया आहयमणस कप्पा जाव झियायह' अवानुनिय! dिi था भाटे ४२॥ छ ? मही 'याव (जाव) ' ५६था 'चिंतासोयसागरसंपविले ઇત્યાદિ સૂત્ર ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે. “ggi” સામાનક દેવેની તે વાત સાંભળીને से चमरे अमुरिंदे अमुरराया' असुरेन्द्र मसु२२॥२१ यभरे तेभने 'एवं बयासी' vie :- एवं खलु देवाणुप्पिया !' वाप्रिये ! भा२॥ Tisj. siry Ha'सयमेव मए समणं भगवं महावीरं णीसाए' में Air धने 'देविंदें देवरांयसक्के' हेवेन्द्र पराशने FAISA 'तएणं परिकुविएणं समाणेणं' यधन 'ममं वहाए भारे वध ४२पाने भाटे - શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને अचासाइएमा તેથી મારા પર - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२सू. १२ चमररस्य क्षमाप्रार्थनादिनिरूपणम् ५०५ कोपाविष्टेन सता 'ममं वहाए' मम वधाय-मम वधार्थ 'वज्जे निसिट्टे' वजं निःसृष्टम् प्रक्षिप्तम्, किन्तु महावीरस्यानुकम्पया ममैकरोमभङ्गोऽपि न जातः इत्या- शयेन तान् सामानिकदेवान चमर आह-'त भई णं भवतु' इत्यादि । तत् तस्मात् कारणात् 'देवाणुप्पिया !' भो देवानुपिया:! भद्रं कल्याणं खलु भवतु 'सम- णस्स भगवओ महावीरस्स' श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य, 'जस्सप्पभावे णं म्हि' यस्य महावीरस्वामिनः प्रभावेण अहमस्मि 'अकि, अलिष्टः क्लेश- रहितः 'अन्नहिए' अव्यथितो व्यथारहितः अपीडित इत्यर्थः अपीडितत्वेऽपि वह्नि तुल्यकुलिशसनिकांत-परितापःस्यादतः तन्निराकुर्वनाह-'अपरिताविए' अपरितापितःपरितापरहितः 'इहमागप' इह आगतः 'इह समोसढे' इह समवसृतः सुरक्षितः समागतः सन् 'इड संपत्ते इह संमाप्तः, 'उद्देव अन्ज' इहैव अद्य इस कारण वह मुझ पर बहुत अधिक कुपित हुआ। और कुपित होकर उसने 'ममं वहाए' मुझे मारने के लिये 'वज निसि वज़ फेंका किन्तु महावीर की अनुकम्पा से मेरा एक रोम भी भङ्ग नहीं हुआ है। अतः 'देवाणुप्पिया' हे देवानुमियो ! 'समणस्स भगयओ महा- धीरस्स' श्रमण भगवान महावीर का 'भद्देणं भवतु' भला होवे, कि 'जस्स पभावेणं अकिटे अव्वहिए अपरिताविए म्हि' जिनके प्रभाव से मैं क्लेश रहित हुआ, व्यथा रहित हुआ, पीडित नहीं हो सका एवं परितापरहित बना-। अपरितापित पद यह कहता है कि वज्र से यदि पीडित नहीं हो सके होंगे तो क्या हुआ- अनल तुल्य वज के सन्निकर्प से परितापित तो हुए ही होंगे-तब यहां उसने कहा कि नहीं-मेरे एक थाल में भी आंच नहीं आई। 'इहमागए' और यहां मैं सुरक्षित रूप से आगया 'इह समोसढे' अच्छी तरह से आपहुँचा, 'इह संपत्ते' रास्ते में भी और कोई वाधा का सामना वज निसि?' ते तेनुं १ ३.यु. पर महावीर लगवाननी पाथी भा२। ain पy aist ‘देवाणुप्पिया!' हेपानुप्रियो ! समणस्स भगवओ महावीरस्स भद्देणं भवउ जस्स पभावेणं अपितु अन्धहिए अपरिताविए म्हि' જે મહાવીર ભગવાનના પ્રભાવથી હું અકિલષ્ટ (કલેશ રહિત), અવ્યથિત, અને અન્ય પરિતાપિત (પીડા રહિત) હાલતમાં इहमागए , महा मानी गयो छु, समोसढे' सुरक्षित रीते 28 मावी या छु, 'इह संपसे' २२तामा ५ ।। પણ જતની મુશ્કેલી મને નહી નથી. હું અહીં કુશળક્ષેમપૂર્વક આવી ગયું છું, .

५०४ भगवतिने ध्यायथ यूयम् आर्तध्यानं कुरुय, यावरकरणाव चिन्ताशोकसागरसभविष्टाः इत्याापर्युक्त सर्व संग्राहाम्, 'तए णं से' त सामानिकदेवपृच्छानन्तरं खल सः 'बमरे अमरिंदे अमरराया नमरः अमरेन्द्रः अमुररानः, ते सामा णिय परिसोववाए' तान सामानिकपर्पदुपपन्नकान् 'देवे' देवान् ‘एवं वयासी' एवम् वक्ष्यमाणमफारेण अवादीत-पवं खलु देवाशुप्पिया' एवं वक्ष्यमाणं खलु फारण मम शोकपरितापयोः, गो देवानुपियाः। यत किल 'मए' मया 'समणे भगवं' श्रमणं भगवन्तं महावीरम् 'नीसाए' निश्रया 'सक्के देविंदे देवराया' शक्रोः देवेन्द्रो देवराजः 'सयमेव' स्वयमेव एकाकिनैव अचासाइए' अत्याशातितः अत्याशातना विपीकर्तुमिष्टतया उपद्रुतः 'तए णं तेणं परिकु- विए णं समाणेणं ततः खल्ल ममोपद्रवानन्तरं तेन शक्रेण परिकुपितेन अति- है। कि णं देवाणुप्पिया' हे देवानुमिय ! क्यों 'ओहयमणसंकप्पा' आप अपहृतमनः संकल्प होकर 'जाव' यावत् 'झियायह' आध्यान कर रहे हैं ? यहां यावत्पद से 'चिंतासोयसागर संप्रविः, इत्यादि पूर्वोक्त सप पद ग्रहण किये गये हैं। उनकी इस बात को सुनकर 'तएण' याद में 'से चमरे असुरिंदे असुरराया' उस असुरेन्द्र असु- रराज चमर ने 'ते सामाणिय परिसोववनए देवे' उन सामानिक परिपदा में उत्पन्न हुए देवों से 'एवं वयासी' इस प्रकार कहा 'एवं खलु देवाणुप्पिया' है देवानुप्रियो ! मेरे शोक और परिताप का कारण यह है कि-'सयमेव' अकेले ही 'मए' मैंने 'समर्ण भगवं महावीर' श्रमण भगवान महावीर को 'णीसाए' आसरा लेकर के 'देविदे देवराय संक्के' देवेन्द्र देवराज शक्र को 'अचासाइए' उसकी शोभासे परिभ्रष्ट करने का दुःसाहस किया- 'तएणं परिकुविएणं समाणेणं' 'कि गं देवाणुप्पिया ओहयमणस कप्पा जाब झियायह' ७ पानुप्रिय! Aau An भाटे ४३॥ छ ? मही यावत् (जा) ' ५४थी “चिंतासोयसागरसंपविठू स्या सूत्र अड ४२वाभा मा०या छ. 'तएणं' सांभान वानी ते पात सामजान 'से चमरे अमरिंदे अमुरराया' मसुरेन्द्र मसु२००४ यमरे भने 'एचं क्यासी' प्रभारी यु.-'एवं खलु देवाणुप्पिया!'पानुप्रियो ! भा२१ Aisi .vey मा प्रभा-'सयमेव मए समणं भगवं महावीरं णीसाए' में अभय मावान महावीरने माय ने 'देवि देवरायसक्के हेवेन्द्र देव ने अचासाइए' मानित ४२वान नं : 'तरण परिकुविएणं समाणेणं' तथी मारा ५२, अत्यत पायमान यधने: ममं बहाए' माश: १५ : २वाने भाटे प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ. २०१२ चमरस्य क्षमामार्थनादिनिरूपणम् ५०७ सबिछडीए' यावर सर्वद्धर्या युक्तः, यावत् करणाद त्रयस्त्रिंशता त्रायत्रिशंकैः चतुभिर्लोकपालैः पञ्चाग्रमहिषीभिः सुप्तानीकैः सप्तानीकाधिपतिभिः पट्पञ्चा- शत्सहस्राधिकलक्षद्वयात्मरक्षकदेवैः अन्यैश्च परितः' इत्यादि संग्राह्यम् , 'जायजेणेव' यावत् यगेच 'असोगवरसायवे' अशोकवरपादपः, यावत्करणात यस्मिन्नेव प्रदेशे जम्बूद्वीपो द्वीपः, भारतं वर्षम् , मुंसुमारपुर नगरम् अशोकवनखण्डम् उद्यानम् 'इति संग्राह्यम् , जेणेव ममं अंतिए' यत्रैव मम अन्तिकम् सामीप्यम् तेणेव उवागच्छइ' तत्रैव उपागच्छति उपागतः 'उवागच्छित्ता' उपागत्य 'मम तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं' माम् त्रिकृत्वः अदक्षिणप्रदक्षिणं दक्षिणावर्तेन प्रदक्षिणं कुर्वन् 'जाव-नमंसित्ता एवं बयासी' यावत् नमस्यित्वा एवं वक्ष्यमाण- प्रकारेण अवादी-यावत्करणात् करोति इत्यारभ्य वन्दित्वा इत्यन्तं संग्राह्यम् जहां पर श्रेष्ठ उत्तम अशोक वृक्ष था ‘जाव जेणेव ममं अंतिए' और जहां पर मैं था 'तेणेव उवागच्छंति' वहीं पर आया। यहां पर 'यावत्' शब्द से 'प्रयस्त्रिंशता प्रायस्त्रिंशकैः, चतुभिर्लोकपालैः, पञ्चा- ग्रमहिपोभिः, सप्तानी, सप्तानीकाधिपतिभिः, पट्पश्चाशत्सहस्राधिक लक्षद्वयात्मरक्षकदेवैः अन्यैश्च परिवृतः' इत्यादि पाठ का संग्रह हुआ है। तथा 'जाव जेणेव' में जो 'यावत् पद आया है उससे 'यस्मि- न्नेव प्रदेशे, जंबूद्वीपो द्वीपः, भारतं वर्पम् , सुंसुमारपुर नगरम, अशोकवनखण्डम, उद्यानम्' इस पाठ का संग्रह हुआ है। इन यावत्पद संगृहीत पाठों का अर्थ पहिले ही लिखा जा चुका है अतः यहां नहीं लिखा । 'उवागच्छित्ता' वहां आकरके 'ममं तिक्खुसो' उसने मेरी तीनचार 'आयाहिणपयाहिणं' आदक्षिणप्रदक्षिणापूर्वक वन्दना की 'जाव नमंसित्ता एवं वयासी' यावत् नमस्कार कर वह फिर इस प्रकार से कहने लगा- यहां 'यावत्' पद से 'करोति' इससे लगाकर 'जाव जेणेव ममं अंतिए' rai ( (भडावार प्रभु) ही तो, 'तेणेव उवा- गच्छंति' त्या माव्या. 'जाव जेणेव' ५४माने 'जाव' ५६ मायुछ तेना द्वार (यस्मिन्नेव प्रदेशे, जंबूद्वीपो द्वीपः, भारतं वर्णम्, मुंहमारपुरं नगरम्, अशोक- वनखण्डमुधानम्') पाने अड ४२वो. या सूत्रानो अर्थ मा भावी गयो छे. ('उबांगच्छित्ता') या भाषीन 'ममं तिक्खुत्तो पा२ 'आयाक्षिणपयाहिणं' प्रदक्षिणा'४ तेथे भने । 'जाय नमसित्ता एवं चयासी' ! न५२४१२ शने भने प्रभाव धु, AST 'जाव' ५४ा ('करोति')थी बधन 'चन्दित्या' . .

५०६ भगवतीय अधुना 'उपसंपजिवाणं' उपसंपप खलु-स्वमयनं प्राप्य विहरामि तिमामि स्थितोऽस्मि । 'तं गरठामो गं' तत् तस्मात् कारणाव गच्छामो वयं सस 'देवाणुप्पिया ! भो देवानुमियाः ! 'समणं भगवं महावीर' अमणं भगवन्तं महागीरम् 'चंदामो नमंसामो' गन्दामहे नमस्यामः 'जार-पज्जुवासामो' योवद्र पर्युपास्महे पर्युपासनां फुर्मः यावर फरणाद पूर्वोक्तविनयादिसंग्रायम् , तिकटु' इतिकृत्वा विचार्य स चमरः चउहिए' चतुःपष्टया 'सामाणि य साहस्सा' सामानिक साहसीभिः चतुप्पष्टिसहस्रसंख्यकसामानिकदेवैः परितः 'जात्र- नहीं हुआ- कुशल क्षेमपूर्वक आया ह इहेव अब जाय उपसंप जित्ता णं विहरामि' और यहां आकर आप सप से ठाठ के साथ मिल रहा है। तं गच्छामो' इसलिये चलोचले 'देवाणुप्पिया' हे देवानुप्रियो! 'समणं भगवं महावीरं चंदामो नमसामो' श्रमण भगवान महावीर को वन्दना करें। और उन्हें नमस्कार करें। 'जाच पज्जुवासामो' यावत् उनकी पर्युपासना करें ।'जाव पज्जुवामामो' में जो यावत् पद आया है उससे यहां पर 'पूर्वोक्त चिनयादि गुणों का ग्रहण किया गया है। तिकट्ठ' ऐसा विचार कर वह चमर 'चउसठ्ठीए सामाणियसाहस्सीहिं' चौंसठ ६४ हजार अपने सामानिक देवों से परिवृत होकर 'जाव- सब्विडूढीए' अपनी पूर्ण विभूति के साथ 'जेणेव असोगवरपायवे' इहेव अज जाव उपसंपजित्ता णं विरामि' मने मी भावान भा५ सोनी સાથે આજે આનંદથી મળી રહ્યો છું, એ મહાવીર પ્રભુનું કલ્યાણ થાઓ. આ સૂત્રમાં भावना अपरितापित' श मे मताछ sil qopil भरने ३0 પ્રકારની વ્યથા તે ન પહોંચી એટલું જ નહીં પણ અનલ તુલ્ય વજી તેને વાળ પણ વાકે ન કરી શકયું, શ્રમણ ભગવાન મહાવીરની કૃપાથી જ તે બચી ગયે. હવે તે महावीर प्रभुना दर्शनार्थ गवाने चोताना विया२ ४८ ४२ छ ' गच्छामो देवा- gr[ ક્યાદિ” તે હે દેવનુપ્રિયે ! ચાલે આપણે સૌ મહાવીર ભગવાન પાસે are. तभने ! R२ ४0, 'जाव पंज्जुवासामो' भने तेभनी पर्यु- पासना ४ी. मी यावत्- (ना) १४ गोप्यु छ तेरा। धूभि विनयाहिश शुशी sey या छ. 'त्तिक?' या वियर ४शने ते यभर 'चउसहीए सामा णियसाहस्मी िAnt योस SP साभानि वो तथा जीव सबिडूढीएं સાયઅિશકે, કાલો, પટ્ટાઓ, સૈન્ય, સેનાપતિ, આત્મરંણક દેવો અને બીજા પણ ઘણુ દેવોને સાથે લઈનેગ્નેની સમસ્ત વિભૂતિ સહિત, ભર્ગવાન મહાવીરનાં દર્શન वा भोटेनीsult. 'जेणेच असोयबरपायवे' भने ज्या wrs of अमेयचन्द्रिका टीका श.३३.२ स.१२ चमरस्य क्षमामायनादि निरूपणम् ५०९ संपध' इति संग्राह्यम् , चमरः क्षमा याचते 'तं खामेमि गं' तत् तस्मात् त्वया बनभयाद् रक्षितत्वादेतोः क्षमयामि खलु क्षमा प्रार्थये 'देवाणुप्पिया!' भो देवा- नुप्रियाः' 'जाव-उत्तरपुरस्थिम' यावत्-उत्तरपौरस्त्यम् “दिसीभार्ग' दिग्भागम् उत्तरपूर्वदिगन्तरालम् ईशाणकोणम् 'अवकमइ' अपक्रामति निर्गतः 'अवकमित्ता' अपक्रम्य . यावत्करणार-क्षमन्तां मां देवानुपियाः 'क्षमितुमर्हन्ति देवानुप्रिया' नैवभूयः एवं करिष्यामि इति कृत्वा मां वन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा, नम- स्थित्वा' इति संग्राह्यम् । 'जाय बत्तीसइविह' यावत-द्वात्रिंशदविधम् 'नट्टविहि' नाटयविधिम् 'उपदंसेइ' उपदर्शयति, योवत्करणात दिव्यं मण्डपं विकुर्वित- वान्, तन्मध्ये मणिपीठिकाम् , तत्रच सिंहासनम् , ततश्च तस्य दक्षिणाद् भुजाद् पाठका संग्रह हुआ है । अव चमर क्षमायाचना के निमित्त प्रभु से कहता है कि 'तं खामेमि णं' हे भदन्त । वज्र के भय से मैं आपके प्रभाव से रक्षित हुआ हूं-अतः मैं आपसे क्षमा मांगता हूं-देवाणुप्पिया है देवानुप्रिय ! आप मुझे क्षमा प्रदान करें । इस प्रकार क्षमायाचना कर वह 'जाव उत्तरपुरस्थिम दिसीभागं अचकमह' यावत् उत्तरपौरस्त्य उत्तर और पूर्वदिशा के अन्तरालवर्ती ईशानकोण में गया 'अवक- मित्ता' वहां जाकर के 'जाच यत्तीसइविहं' उसने यावत् यचीस प्रकार की 'नदृविहिं उचदंसेइ' नाट्यविधिका प्रदर्शन किया । 'जाव उत्तर- पुरथिम' के साथ जो यह 'यावत्' शब्द आया है--उससे 'क्षमतां मां देवानुप्रियाः ! क्षमितुमर्हन्ति देवानुप्रियाः ! नैव भूयः एवं करिष्यामि इति कृत्वा मां चन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा' नमस्यित्वा इस पूर्वोक्तपाठ का संग्रह हुआ है । तथा 'जाववत्तीसइविह' में जो यह 'यावत्' शब्द आया है उससे 'दिव्यमंडपं विकुर्वितवान्-तन्मध्ये मणिपीठिका, सूत्रमा माथी हीछा छ. 'तं खामेमि णं' महन्त ! माना प्रभावथा ना भयथा हुभुत यो छु. मा भा३ २क्ष ४थु छ. हे 'देवाणुप्पिया' हेवानुप्रिय! हु આપની ક્ષમા માગું છું. આપ મને ક્ષમા આપ આ પ્રમાણે મા યાચના કરીને તે 'जाव उत्तरपुरस्थिमं दिसीभार्ग अवक्कमइ ' Uशानभगया. 'अवकमित्ता' त्यां ने 'जाच वत्तीसइविह' तेथे मत्रीस ARE 'नट्टविहिं उपदंसेइ' नाय प्रयोगा मताव्या. 'जाव उत्तरपुरथिम' सारे 'जाव' ५६ आयु छ तना । 'क्षमतां मां देवानुप्रियाः ! क्षमितुमर्हन्ति देवानुप्रियाः । नैव भूयः एवं करि- प्यामि इति कृत्वा मां वन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा, नमस्थित्वा' मा भूत सूत्रा6 अ ४२राय: -तया 'दिव्यमंडपं विकुक्तिवान्-तन्मध्ये मणिपीठिका, तत्र - , , ५०८ मगरतीय एवं खल भदन्त ! उपर्युक्तरीत्या 'मए' मया 'तुम नीसाए' तब निश्रया 'सक्के देविदे देवराया' शो देवेन्द्रः, देवराजः 'सयमेव' स्वयमेव अचा- साइए' अत्याशातितः अपमानितः 'जार-तं भद्रं णं भवत' यात्र-तभद्र मलं शुभं खलु भवतु 'देवाणुप्पियाण' देवानुमियाणाम् भवताम् , यावत् करयाद 'ततस्तेन परिकुपितेन सता मम ययाय व निमएम्' इति संग्राह्यम्, यतोडि 'जस' येषां भवतां भगवताम् 'पमायण' ममावेण 'म्हि अस्मि अहम् 'अमिटे' अशिष्टः क्लेशरहितः 'जाव-विहरामि' स्थितोऽस्मि, यावत्करणात् अव्यथितः, अपरितापितः, इह आगतः, इह समययता, इह संप्राप्तः, इहैव अद्य यावदुप- 'वन्दित्वा' तक का पाठ ग्रहण किया गया है। 'एवं खलु भंते ! सयमेच मए तुम्भं नीसाए' हे भदन्त ! मैंने अकेले ही आपका सहारा लेकरके 'देविंदे देवराया सपो अचासाइए' देवेन्द्र देवराज शक्र को उसकी शोभा से परिभ्रष्ट करना चाहा अर्थात् आपका सहारा लेकर में शक को अपमानित करने के लिये उसके स्थान पर गया और वहाँ इच्छानुसार जैसा मन में आया चैसा दुर्व्यवहार उसके प्रतिकिया 'जाव-तं भदं णं भवतु' यावत् कल्याण हो 'देवाणुप्पियाण' आप देवाणुप्रिय का। यहां इस 'जाव' पद से 'ततस्तेन परिकुपितेन सता मम वधाय वजं निसृष्टम् ' इस पूर्वोक्त पाठ का ग्रहण किया गया है । 'जस्स पभावेण जिस आपके प्रभाव से मैं 'अकिटे जोव विहरामि' अक्लिष्ट-क्लेशरहित घनकर यावत् विचर रहा हूँ। यहाँ 'यावत्' इस शब्द से 'अव्यधितः, अपरितापित्तः, इह आगतः, इह समवस्तः, इह समाप्तः, इहैव अद्य यावदुपसंपद्य' इस पूर्वलिखित पतन us 9 शो छ. 'एवं खलु भंते ! सयमेव मए तुम्भं नीसाए' महन्त ! मापना माश्रय ६२ में alो 'देविंदे देवराया सक्के अचा- साइए' हेवेन्द्र ३५२४ ने अपमानित ४२वाना पियार या. हेपll ord મેં તેના પ્રત્યે મારી ઈચ્છાનુસાર દુર્વર્તન બતાવ્યું. તેથી અતિશય કપાયમાન થયેલા शन्ने भा। १५ ३२पाने भोट १०० छ।उयु. 'जाव तं भदं णं भवतु देवाणुप्पियाण' veभा५ देवानुप्रियतुं या यागा, 3 'जस्स पभावेणं' प्राथी अकिडे जाब विहरामि' Alsare-४२२ २क्षित, अव्यथित भने भारतावित રહીને ક્ષેમ કુશળતાથી મારે સ્થાને પાછા ફરી શક છું. અહીં 'अन्यथितः, अपरितापितः, इह आगतः, इइसमवस्तः, इह समाप्तः, इहैव अध यावदुपसंपघ' भूति पाइने। समावेश यो छ. मा महान म पडलाना , जाव કે પદથી , प्रमेयचन्द्रिका टीका श.उ.२सू.१२अमुरकुमारऊर्ध्वगमनस्वरूपनिरूपणम् ५११ सेत्स्यति, सिद्धो भविष्यति 'जाव-अंत काहिइ' यावत्-अन्तं करिष्यति, यावत्करणातु-बुद्धमुक्तादिसंग्राह्यम् । तदुक्तम्-चुज्झिहिइ, मुञ्चिहिइ, निव्वाहिद, सम्बदुखाणमंतं करिहिइ । ॥ सू० १२ ॥ असुरकुमाराणां सौधर्मकल्पपर्यन्तोललोकोत्पन्नप्रयोजनवक्तव्यतामाह- मूलम्-'किं पत्तियं णं भंते ! असुरकुमारा देवा उड्ढं उप्प- यंति, जाव सोहम्मो कप्पो ? गोयमा! तेसिणं देवाणं अंहु- णोववन्नगाणं वा चरिमभवत्थाणं वा इमेयारूवे अज्झथिए; जाव-समुप्पज्जइ अहो ! णं अम्हे हिं दिवा देविडडी जाव- लद्धा, पत्ता अभिसमण्णागया, जारिसियाणं अम्हे हिं दिवा देविड्डी लद्धा, पत्ता जाव- अभिसमण्णागया, तारिसियाण सक्केणं देविदेणं, देवरपणा दिवा देविडूढी, जाव-अभिसमण्णा गया, जारिसियाणं सकेणं देविदेणं, देवरपणा जाव-अभिसम- नागया, तारिसियाणं अम्हेहिं वि जाव-अभिसमन्नागया, तं गच्छामो णं सकस्स देविंदस्स, देवरणो अंतिअं पाउभ- वामो, पासामो ताव सकस्स देविंदस्स, देवराणो दिवं देवि- ड्डिं जाव-अभिसमन्नागयं, पासउ ताव अम्हे वि सक्क देविदे, 'महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ जाव अंतं काहिई' यह महाविदेहक्षेत्र से मुक्त होगा यावत् शरीरका त्याग करेगा यहां 'यावत्' शब्दसे 'बुज्झिहिइ, मुञ्चिहिइ, निव्वाहिइ, सव्वदुक्खाणमंतं करिहिइ' इन पदोंका ग्रहण किया गया है ॥ सू० १२ ॥ सिज्झिहिइ जाव अतं फाहिइते भविड क्षेत्रमा भनुष्य पर्याय अमन थशे भने सिद्ध ५६ पाभरी मी जाव' ५४थी नायना सूत्रपाठे अडए या छ 'युज्झिहिइ, मुचिहिइ,परिनिवाहिइ, सबदुक्खाणमंतं करिहिइ मेट महाडि क्षेत्रमा जन्म લઈને તે બુદ્ધ થશે, મુકત થશે, સમસ્ત કોને ક્ષય કરશે, અને સમસ્ત દુખેથી મુકત થઇને મેક્ષ પામશે. જે ૧ ૧૨ . मावती अष्टोतरं शतम् देवकुमाराणाम्' यामाष देवकुमारीणां निर्मकतिस्म, ततो निर्वि- धोतोधवररपगीतध्वनिरजितननमानसम्' इति संग्रादाम् . 'उपदंसित्ता' उप दर्य 'जामेव दिसि' यामेव दिशमाश्रित्य 'पाउन्भूए' मादुर्भूतः 'तामेव दिसि' तामेव दिपाम् 'पडिगए' प्रतिगतः, अन्ते भगवान गौतमम्पनि चमरस्य दिव्य- देवदर्यादिफमुपसंदरमाह-एवं खलु गोयमा' इत्यादि, हे गौतम एवं खलु उपर्युक्तरीत्या 'चमरेणं अमुरिदेणं अमररण्णा' चमरेण सुरेन्द्रण अमुर. राजेन सा पूर्वोक्ता 'दिव्या देविढी' दिव्या अपूर्वा देवर्द्धि: 'जाव-लद्धापना यावत् लब्धा, माता 'अभिसमण्णागया' अभिसमन्वागता 'टीई सागगेवम' स्थितिः सागरोपमम् 'महाविदेहे वासे', महाविदेहे वर्षे क्षेत्रे सिझहिइ, तत्र च सिंहासनं, ततय तस्य दक्षिणात् भुजात अष्टोत्तरशतं देव- कुमाराणाम् , वामाच देवकुमारीणं निर्गच्छतिस्म, ततो विविधातीयवर- रवगीतध्वनिरक्षितमानसम्' इम पाटका संग्रह किया गया है । इस प्रकार से वह नाटयविधि प्रदर्शित करके 'जामेव दिसि पाउ- भूए, तामेव दिसि पडिगए' जिस दिशा से प्रकट हुआ था-उसी दिशाकी ओर चला गया, अब अन्त में भगवान गौतम से चमरकी दिव्य देवद्धि आदिका उपसंहार करते हुए कहते हैं एवं खल गोयमा 'इत्यादि-हे गौतम इस पूर्वोक्त रीति से 'चमरेण असु- रिदेणं असुररणा असुरेन्द्र असुरराजचमरने 'सा दिव्या देविड्ढी जाव लाद्वा पत्ता अभिसमण्णागया' वह पूर्वोक्त-दिव्य-अपूर्व, देवर्द्धि यावत् लब्ध की, प्राप्त की और उसे अपने उपयोग में ली । 'ठिई सागरोधर्म' इस चमरकी स्थिति एक १ सागरोपम प्रमाण है। च सिंहासन, ततश्च तस्य दक्षिणात् भुजाव अष्टोत्तरशतं देवकुमाराणाम्, वोमाञ्च देवकुमारीणां निर्गच्छति स्म, ततो विविधातोधवररवगीतध्वनिरञ्जित. मानसम्' - આ સૂત્રપાઠને અર્થ પહેલાં આવી ગયે છે આ પ્રકારના નાટયમેગે मतावान 'जामेव दिसि पाउन्भूए, तामेव दिसि पडिगए' माथी ५४४ થયું હતું એજ દિશામાં ચાલે ગયે. હવે અમરેન્દ્રની દિવ્ય દેવદ્વિ આદિને ઉપ- Aar Pal भडाणारे प्रभु गौतभरपाभान ४ छ : 'एवं खल्लु गोयमा !' गौतम ! S५२ ४ी ते ते 'चमरेणं असुरिंदेणं असुररण्णा' सुरेन्द्र मसु२२।। यभरे 'सा दिया देविडूढी नाव लद्धा पत्ता अभिसमण्णागया' तय अपूर्व पद्धिा भगवा छ, आH 30 छ, भने उपाय भी छ. "ठिई सागरोवम' सात nि-(आयुय) As सापभनु छ. uil याने ते महाविदेहे वासे . मंमेयचन्द्रिका टीका श.उ.सू.१२अमुरकुमारऊर्ध्वगमनस्वरूपनिरूपणम् ५११ सेत्स्यति, सिद्धो भविष्यति 'जाव-अंत काहिइ' यावत्-अन्तं करिष्यति, यावत्करणा-युद्धमुक्तादिसंग्राह्यम् । तदुक्तम्-घुज्झिहिइ, मुचिहिइ, निव्वाहिए, सचदुखाणमंत करिहिइ । ॥ सू० १२ ॥ असुरकुमाराणां सौधर्मकल्पपर्यन्तो लोकोत्पन्नमयोजनवक्तव्यतामाह- मूलम्-'कि पत्तियं णं भंते ! असुरकुमारा देवा उड्ढं उप्प- यंति, जाव सोहम्मो कप्पो ? गोयमा! तेसिणं देवाणं अहु- णोववन्नगाणं वा चरिमभवत्थाणं वा इमेयारूवे अज्झथिएं; जाव-समुप्पज्जइ अहो ! णं अम्हे हि दिवा देविडढी जाव- लद्धा, पत्ता अभिसमण्णागया, जारिसियाणं अम्हे हिं दिवा देविड्डी लद्धा, पत्ता जाव- अभिसमण्णागया, तारिसियाण सक्केणं देविदेण, देवरण्णा दिवा देविडूढी, जाव-अभिसमण्णा गया, जारिसियाण सकेणं देविदेणं, देवरण्णा जाव-अभिसम- नागया, तारिसियाणं अम्हेहिं वि जाव-अभिसमन्नागया, तं गच्छामो णं सकस्स देविंदस्स, देवरपणो अंतिअं पाउन्भ- वामो, पासामो ताव सक्कस्स देविंदस्त, देवराणो दिवं देवि- ड्ढिं जाव-अभिसमन्नागयं, पासउ ताव अम्हे वि सक देविदे, 'महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ जाव अंतं काहिह' यह महाविदेहक्षेत्र से मुक्त होगा यावत् शरीरका त्याग करेगा यहां 'यावत्' शब्दसे 'बुज्झिहिइ, मुचिहिइ, निवाहिइ, सव्वदुक्खाणमंतं करिहिइ' इन पदोंका ग्रहण किया गया है ॥ सू० १२ ॥ सिज्झिहिइ जाव बेत काहिइते मविर क्षेत्रमा भनुष्य पर्याये पन्न भने सिद्ध ५६ पाभरी मह जाव' ५४थी नोयना सूत्रा प ४२यो छ 'घुज्झिहिइ, मुचिहिइ,परिनिवाहिइ, सव्वदुक्खांणमंतं करिहिई मेट महqिgs क्षेत्रमा गम લઈને તે બુદ્ધ થશે, મુકત થશે, સમસ્ત કોને ક્ષય કરશે, અને સમસ્ત દુખેથી મુકત થઇને મોક્ષ પામશે. છ સૂ દૂર છે . , . .

५१२ भगवतीये देवराया दिवं देवढि जाव-अभिसमन्नागयं, तं जाणामो ताव सकस्स देविंदस्स, देवरपणो दिवं देविडिलं जाव-अभिसमन्ना- गये, जाणउताव अम्हे वि सके देविंदे देवराया दिवं देविड्ढेि जाव-अभिसमन्नागयं, एवं खल्लु गोयमा ! असुरकुमारा देवा उड् उप्पयंति; जाव-सोहम्मो कप्पो, सेवं भंते ! सेवं भंते ति ॥ सू० १३ ॥ चमरो सम्मत्तो ॥ छाया-कि प्रत्ययं खल भदन्त ! अमुरकुमाराः देवाः ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति, यावत्-सौधर्मः कल्पः? गौतम ! सेषां देवानाम् अधुनोत्पन्नानां वा चरमभवस्थानां वा अयमेतद्रूपः आध्यात्मिकः, यावत् समुत्पद्यते-अहो । अस्माभिः-दिव्या देवर्दिःयावत्-लब्धा, माता, अभिसमन्वागता, यादृशिका अस्माभिः-दिव्या 'किं पत्तियं णं भंते' इत्यादि । सूत्राध-(किं पत्तिय णं भंते ! असुरकुमारा देवा उई उप्पयति- जाव सोहम्मो कप्पो) हे भदंत । असुरकुमारदेव ऊंचे यावत्सौधर्म- कल्प तक किस कारण से जाते हैं ? (गोयमा) हे गौतम । (तेसि णं देवाणं अहुणीवनगाणं वा चरिमभवत्थाणं था इमेयारवे अज्झ- थिए जाव समुप्पजइ) जो देव वहां नवीन उत्पन्न होते हैं, अथवा जो मृत्यु के सन्मुख आजाते हैं, उन देवों के ऐसा वह आध्यात्मिक यावत् संकल्प उत्पन्न होता है कि (अहो णं अम्हें हिं देवा देवड्डी जाव लद्धा, पत्ता, अभिसमण्णागया) अहो ! हमने दिव्य देवद्धि यावत् लब्ध की है एवं अभिसमन्वागत की है-उस पर हमने अपना 'किं पत्तिय णं भंते त्यile सूत्रार्थ-(किं पत्तियं णं भंते ! असुरकुमारादेवा उड्दं उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो ?) B महत ! सुमार वो था ये सीans Vld 4 छ ? (गायमा ) से.गौतम 1 ( तेसि णं देवाणं अहुणोववनगाणं वा चरिमभवत्थाणं वा इमेयारूवे अज्झथिए जाव समुप्पज्जइ) त्यांना દેવ ઉત્પન્ન થાય છે, અથવા જે દેવોનું મૃત્યુ નજીક આવી પહોંચે છે, એવા દેવાને भL EPो माध्यामि स४५ उत्पन्न याय छे? (अहो णं अम्हें हि देवा देविडी जाव लद्धा, पत्ता, अभिसमण्णाग़या) हे ! अमेय वद्धि भगवा " . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३. उ.२ सू०१३ अमुरकुमारऊर्ध्वगमनस्वरूपनिरूपणम् ११३ देवर्षिः यावत्-अभिसमन्वागता, तादृशिका शक्रेग देवेन्द्रेण, देवराजेन दिव्या देवर्द्धिः यावत् अभिसमन्वागता यादृशिका शक्रेण देवेन्द्रेण, देवराजेन यावत्- अभिसमन्वागता, तादृशिका अस्माभिरपि यावत्-अभिसमन्वागता, तद्गच्छामः शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य अन्तिकं प्रादुर्भवामः पश्यामस्तावत् शक्रस्य देवे- न्द्रस्य देवराजस्य दिव्यां देवद्धि यावत्-अभिसमन्वागताम्, पश्यतु तायत्-अस्मा पूर्ण प्रभुत्व स्थापित किया है (जारिसियाणं अम्हेहिं दिव्या देविटी लद्धा, पत्ता, जाव अभिसमण्णागया) तो जैसी हमने दिव्य देवद्धि लब्ध की है, प्राप्तकी है यावत् अभिसमन्वागतकी है (तरिसियाण सक्के णं देविंदेणं देवरण्णा दिव्या देविड्ढी जाव अभिसमण्णागया) वैसी ही दिव्य देवधि देवेन्द्र देवराज शक्रने भी लब्ध की है, प्राप्त की है-अभिसमन्वागत की है तथा (जारिसियाणं सक्केणं देविदेणं देवरपणा जाव अभिसमण्णागया, तारिसियाणं अम्हेहि वि जाव अभिसमन्नागया) जैसी देवेन्द्र देवराज शक्रने दिव्य देवर्द्धि यावत् अभि समन्वागत की है-वैसी ही वह दिव्य देवद्धि हमने भी यावत् अभिसमन्वागतकी है । (तं गच्छामो णं सक्कस्स देविंदस्स देवरणो अंतियं पाउन्भवामो) तो चलें उस देवेन्द्र देवराज शक के पास प्रगट होवें और (पासामो ताव सकस्स देविंदस्स देवरणो दिव्वं देविहिं जाव अभिसमण्णागयं) उस देवेन्द्र देवराजको यावत अभि- समन्वागत दिव्य देवर्द्धि को देखे । (पासउ ताव अम्हे वि सक्के છે. પ્રાપ્ત કરી છે અને અભિમન્વાગત કરી છે. એટલે કે સારી રીતે પ્રાપ્ત થળેલ તેને પર પૂર્ણ પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે. (जारिसियाणं अम्हेहिं दिव्या देविडढी लद्धा, पत्ता, जाच अभिसमण्णागया) જેવી દિવ્ય દેવદ્ધિ અમે મેળવી છે. પ્રાપ્ત કરી છે, અભિમાન્વાગત કરી છે, (तारिसियाणं सक्केणं देविदेणं देवरण्णा दिव्या देविड्ढी जाव अभिसमण्णागया) એવી જ દિવ્ય દેવદ્ધિદેવેન્દ્રદેવરાજ શકે પણ મેળવી છે. પ્રાપ્ત કરી છે અને અભિ સમન્વાગત शछ २वाधीन ४ीछे 14 (जारिसियाणं सक्केणं देविदेणं देवरण्णां जाव अभि- समण्णा गया, तारिसियाणं अम्हे हि वि जाव अभिसमण्णागया) की दिव्य દેવદ્ધિ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકે પ્રાપ્ત કરી છે અને અભિમન્વાગત આધિન કરી છે એવી જ हिव्य पद्धिमभे पर प्राप्त ४श छ भने भनिसभन्वागत छ (तं गच्छामो णं सकस्स देविंदस्स देवरपणो अंतियं पाउम्भवामो ) तो यासी, ते हेवेन्द्र १२१ शनी पासे 42 4. भने (पासामो ताव सकस्स देविंदस्स देवरण्णो दिव्यं देविडूढी जाव अभिसमण्णागयं) हेवेन्द्र देव व्यवद्धि भी है, प्राप्त छ भने उपाय छ त हिव्य पद्धिन न. (पासउ ताव अम्हे ५१२ भगवती देवराया दिवं देवढ़ि जाव-अभिसमन्नागयं, तं जाणामो ताव सकस्स देविंदस्त, देवरपणो दिवं देविढिं जाव-अभिसमन्ना- गये, जाणउताव अम्हे वि सके देविदे देवराया दिवं देविड्ढिं जाव-अभिसमन्नागयं, एवं खल गोयमा ! असुरकुमारा देवा उड्ढे उप्पयंति; जाव-सोहम्मो कप्पो, सेवं भंते ! सेवं भंते ति ॥ सू० १३ ॥ चमरो सम्मत्तो ॥ छाया-कि मत्ययं खल भदन्त ! असुरकुमाराः देवाः ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति, यावत्-सौधर्मः कल्पः? गौतम ! सेपां देवानाम् अधुनोत्पन्नानां वा चरमभवस्थानां वा अयमेतद्रूपः आध्यात्मिका, यावत् समुत्पद्यते-अहो । अस्माभिः-दिव्या देवदिः यावत्-लब्धा, प्राप्ता, अभिसमन्वागता, यादृशिका अस्माभिः-दिव्या 'किं पत्तियं णं भंते' इत्यादि । सूत्रा-(किं पत्तिय णं भंते ! असुरकुमारा देवा उड्ढें उप्पयंति- जाच सोहम्मो कप्पो) हे भदंत ! असुरकुमारदेव ऊंचे यावत्सौधर्म- कल्प तक किस कारण से जाते हैं ? (गोयमा) हे गौतम । (तेसि णं देवाणं अहुणोचवनगाणं वा चरिमभवत्थाणं घा इमेयारूवे अक्ष- थिए जाव समुप्पजइ) जो देव वहां नवीन उत्पन्न होते हैं, अथवा जो मृत्यु के सन्मुख आजाते हैं, उन देवों के ऐसा वह आध्यात्मिक यावत् संकल्प उत्पन्न होता है कि (अहो णं अम्हें हिं देवा देवड्डी जाव लद्धा, पत्ता, अभिसमण्णागया) अहो ! हमने दिव्य देवद्धि यावत् लब्ध की है एवं अभिसमन्वागत की है-उस पर हमने अपना 'कि पत्तियं णं भंते, त्यile सूत्रार्थ-(किं पत्तियं णं भंते ! असुरकुमारादेवा उड्ढे उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो ?) I ! અસુરકુમાર દેવો શા કારણે ઊંચે સીધમ દેવક Nurd at ? (गायमा !) 3 गौतम ! (तेसिणं देवाणं अहुणीवनगाणं वा चरिमभवत्याणं वा इमेयारूवे अज्झथिए जात्र समुपज्जइ) त्यांना દે ઉત્પન્ન થાય છે, અથવા જે દેવોનું મૃત્યુ નજીક આવી પહોંચે છે, એવા દેવાને AL AERयानि स५ उत्पन्न याय छे (अहो णं अम्हें हि देवा देविड्डी जाव लद्धा, पत्ता, अभिसमण्णागया) मोडे! ! अमेय वा मेला - . ममेयचन्द्रिकाटीका श.३. उ.२ २०१३ अमुरकुमारऊर्ध्वगमनस्वरूपनिरूपणम् ५१३ देवविः यावत्-अभिसमन्वागता, तादृशिका . शक्रेग देवेन्द्रेण, देवराजेन दिव्या देवद्धिः यावत् अभिसमन्वागता यादृशिका शक्रेण देवेन्द्रेण, देवराजेन यावत्- अभिसमन्वागता, तादृशिका अस्माभिरपि यावत्-अभिसमन्वागता, तद्गच्छामः शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य अन्तिकं प्रादुर्भवामः पश्यामस्तावत् शक्रस्य देवे- न्द्रस्य देवराजस्य दिव्यां देवद्धि यावत्-अभिसमन्वागताम्, पश्यतु तावत्-अस्मा पूर्ण प्रभुत्व स्थापित किया है (जारिसियाणं अम्हेहिं दिवा देविट्टी लद्धा, पत्ता, जाय अभिसमण्णागया) तो जैसी हमने दिव्य देवद्धि लब्ध की है, प्राप्तकी है यावत् अभिसमन्वागतकी है (तरिसियाणं सक्के णं देविदेणं देवरण्णा दिव्या देविड्ढी जाब अभिसमण्णागया) वैसी ही दिव्य देवधि देवेन्द्र देवराज शकने भी लब्ध की है, प्राप्त की है-अभिसमन्वागत की है तथा (जारिसियाणं सक्केणं देविदेणं देवरपणा जाव अभिसमण्णागया, तारिसियाणं अम्हेहि वि जाव अभिसमन्नागया) जैसी देवेन्द्र देवराज शकने दिव्य देवद्धि यावत् अभि समन्वागत की है-वैसी ही वह दिव्य देवद्धि हमने भी यावत् अभिसमन्वागतकी है । (तं गच्छामो णं सक्कस्स देविदस्स देयरपणो अंतियं पाउन्भवामो) तो चलें उस देवेन्द्र देवराज शक के पास प्रगट होवें और (पासामो ताव सकस्स देविंदस्स देवरपणो दिव्वं देविहिद जाय अभिसमण्णागय) उस देवेन्द्र देवराजकी यावत अभि- समन्वागत दिव्य देवद्धि को देखे । (पास ताव अम्हे वि सक्के છે, પ્રાપ્ત કરી છે અને અભિસમનવાગત કરી છે. એટલે કે સારી રીતે પ્રાપ્ત થળેલ તેને પર પૂર્ણ પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે. (जारिसियोणं अम्हेहिं दिव्या देविडढी लद्धा, पत्ता, जाव अभिसमण्णागया) જેવી દિવ્ય દેવદ્ધિ અમે મેળવી છે. પ્રાપ્ત કરી છે, અભિસમાવાગત કરી છે, (तारिसियाणं सक्केणं देविदेणं देवरण्णा दिव्या देविड्ढी जाव अभिसमण्णागया) એવી જદિવ્ય દેવદ્ધિદેવેન્દ્ર દેવરાજ શકે પણ મેળવી છે. પ્રાપ્ત કરી છે અને અભિ સમન્વાગત ४५ छे वाधीन छ तया (जारिसियाणं सक्केणं देविदेणं देवरण्णां जाय अभि- समण्णा गया, तारिसियाणं अम्हे हि वि जाव अभिसमण्णागया) वी हिव्य દેવદ્ધિ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકે પ્રાપ્ત કરી છે અને અભિસમન્વાગત આધિન કરી છે એવી જ हिव्य द्धि भ प प्राप्त ४ छ भने मानिसमन्वागत रीछे (तं गच्छामो णं सकस्स देविंदस्स देवरपणो अंतियं पाउन्भवामो ) तो यासी, a वे विरा०४ Asी पा 32 यथे. अने (पासामो ताव सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो दिव्वं देविडूढीं जाव अभिसमण्णागयं) वेन्द्र वा २ हिय वद्धि मेवी , प्रास छ भने उपाय श तव्य पनि ने. (पासउ ताव अम्हे . ५१४ भगवतीमो. फमपि शक्रो देवेन्द्रः देवरानो दिव्यां देवदिम् यावत्-अमिसमन्वागताम् , तद् जानीमस्तायत् शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवरानस्य दिव्यां देवदि याचव-अमिसमन्ना- गताम् जानातु तावद-अस्माकमपि शनो देवेन्द्रः, देवराजो दिव्यां देवदि यावत् अभिसमन्यागताम्, एवं खलु गौतम ? अमरकुमाराः देवाः ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति, यावत्-सीध:कल्पः, तदेवं भगवन ! तदेवं भगवन् इति, मू०१३॥ चमरः समाप्त: ॥ देविंदे देवराया दिव्यं देबिडि जाव अभिसमण्णागय) तथा वह देवे. न्द्र देवराज यावत् अभिसमन्यागत हमारी दिव्य देवद्धिको देखे । तं जाणामो ताव सफस्स देविंदस्स देवरपणो दिव्यं देवहि जाव अभि- समण्णाग) तथा देवेन्द्र देवराज शक की दिव्य देवर्दिको कि जिसे उसने यावत् अभिसमन्वागत की है हम जाने तथा (जाणउ ताव अम्हे वि सके देविदे देवराया दिव्वं देविडूिढं जाव अभिसमन्नागयं) वह देवेन्द्र देवराज शक भी हमारी यावत् अभिसमन्वागत दिव्य- देवद्धिको जाने (एवं खलु गोयमा ! असुरकुमारा देवा उडूढं उप्प- यति जाव सोहम्मो कप्पो) हे गौतम ! इस कारण को लेकर असुर- कुमारा देवा उडूद उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो) हे गौतम ! इस कारण को लेकर असुरकुमार देव यावत् सौधर्मस्वर्गतक ऊंचे जाते हैं । (सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति) हे भदन्त ! जैसा आपने प्रति- पादित किया है वह सर्वथा सत्य है-सर्वथा सत्य है। (चमरो सम्मत्ती) चमरसंबंधी वृत्तान्त समाप्त हुआ | वि सक्के देविदे देवराया दिव्यं देविहिं जाव अभिसमण्णागय ) भने हेवेन्द्र हेश ४ अमे प्रात ४३सी हिव्य वद्धिन ने. (तं जाणामो ताव सकस्स देविंदस्स देवरण्यो दिच्वं देविड्ढेि जाव अभिसमण्णागय) तथा हेवेन्द्र हेपाल A3 प्रत ४२वी दिव्य पद्धिन भाप मे मने (जाणउ ताव अम्हे वि सक्के देविदे देवराया दिव्यं देविडिझं नाव अभिसमण्णागयं) हेवेन्द्र पराश A y भाप प्रात ४२८ दिव्य पनि ॥९]. (एवं खलु गायमा ! असुरकुंमारा देवा उइदं उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो) 3 गौतम ! કારણે અસુરકુમાર દેવો सौप ४४५ सुधा जय जय . (सेवं भंते ! सेवं भंते ति) 3 महंत ! मापनी વાત તત સાચી છે તેમાં શંકાને કોઈ સ્થાન નથી. એમ કહીને વંદણા નમસકાર शन गौतम स्वामी तभनी या भी गया. (चमरो सम्मत्तो) यमरेन्द्रनु વૃત્તાંત સમાપ્ત થયું.

ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.२ सू.१३ अमुरकुमारऊर्ध्वगमनस्वरूपनिरूपणम् ५१५ टीका-पूर्वम् असुरकुमारदेवानां पूर्वभवमत्ययिकवैरानुबन्धस्य सौधर्म- कल्पपर्यन्तगमनहेतुत्वं प्रतिपादितम्, अधुना नत्रैव हेत्वन्तरमभिधातुं प्रस्तौति- 'कि पत्तियं णं भंते !' इत्यादि । हे भगवन् ! किं प्रत्ययं खलु कः प्रत्ययः कारणं यत्र तत् किं प्रत्ययमित्यर्थः हे भदन्त ! किंकारणम् असुरकुमारा देवाः 'उड्ढं उप्पयंति' उर्ध्वम् उत्पतन्ति ? गच्छन्ति 'जाव-सोहम्मो कप्पो' यावत् सौधर्म कल्पः? असुरकुमाराणां सौधर्मकल्पपर्यन्तगमने को हेतुः? यावत्पदेन घानव्यन्तरज्योतिपिकादिसंग्राह्यम् । भगवानाह-'गोयमा ! तेसिणं इत्यादि । हे गौतम ! तेपां खलु असुरकुमाराणाम् 'देवाणं' देवानाम् 'अहुणोच- वनगाणं वा' अधुनोत्पन्नानां वा तत्कालोत्पन्नानाम् 'चरमभवत्थाणं वा चरम- टीकार्थ-यह यात पहिले प्रकट की जा चुकी है कि असुरकुमार देव सौधर्मकल्प तक जो जाते हैं उस जाने में कारणा पूर्वभव प्रत्य- यिक वैरानुबंध है । अब वहां तक उनके जाने में दूसरा भी कारणे प्रकट किया जाता है-इसी द्वितीय कारण को जानने के लिये गौतम स्वामी महावीर प्रभु से प्रश्न करते हैं कि-'असुरकुमारा देवा उड्ढे उप्पयंति' असुरकुमार देव ऊँचे जाते हैं-और 'जाव सोहम्मो कप्पो' यावत् वहांतक जाते हैं कि जहां जक सौधर्मदेवलोक है ऐसा आप कहते हैं तो इस पर म 'भंते' हे भदन्त ! आपसे यह जानना चाहता हूं कि 'किं पत्तियं णं' उस में कारण क्या है ? यहां यावत् पदसे वानव्यन्तर ज्योतिप्क आदिकोंका ग्रहण हुआ है। इस प्रश्नका समाधान करते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं 'गोयमा' हे गौतम ! 'अहुणोववनगाणं तेसिं चरिमभवत्थाणं वा तेसिं' तत्काल उत्पन्न हुए ટીકાર્ચ–અસુરકુમાર દેવો સૌધર્મકલ્પ પર્યન્ત ઊંચે જાય છે. ત્યાં તેમના ગમનનું એક કારણ પૂર્વભવને વૈરાનુબંધ છે, એ વાત પહેલાં આવી ગઇ છે. આ સૂત્રમાં ત્યાં તેમના ગમેનનું બીજું પણ એક કારણ બતાવવામાં આવે છે. ગૌતમ સ્વામી माया२ प्रभुने पूछे छे । 'असुरकुमारा देवा उडूढं उप्पयति जाब सोहम्मो कप्पो' महन्त ! मसुरशुभार वो ये सोधभ वस सुधी जय छे, मे आप ४३. छो, तो महन्त ! 'कि पत्तियं ण तमा त्यां ॥ २0 तय छ ? मही 'जाव' (यावत) ५४था पानव्य-त२ भने ज्योति माहि वा अ५ ४२राया छे. भापीर प्रभु गौतम स्वाभान मा प्रभारी वाम आधे छे 'गोयमा ! गीतभ! 'अहुणोववनगाणं तेसिं चरिमभवत्थाणं वा तेसि stu Sपन्न थयेi ( नपा . - ५१४ भगवतीसगे फपि शको देवेन्द्रः देवरानो दिव्यां देवदिम् यावत्-अमिसमन्वागताम् , तद. नानीमस्तावत् शमस्य देवेन्द्रस्य देवरामस्य दिव्यां देवदि यायव-अभिसमना- गताम् जानातु तावद-भस्माकमपि शको देवेन्द्रा, देवरानो दिव्यां देवर्दि याचत अभिसमन्यागताम्, एवं खलु गौतम ? अमुरकुमाराः देवाः ऊर्वम् उत्पतन्ति, यावत्-सीधर्म:कल्पः, तदेवं भगवन् ! तदेवं भगवन् इति, मू०१३॥ चमरः समाप्तः ॥ देविंदे देवराया दिव्यं देविढेि जाव अभिसमण्णागयं) तथा वह देवे. न्द्र देवराज यायत् अभिसमन्यागत हमारी दिव्य देवद्धिको देखे । तं जाणामो ताप सफास्स देविंदस्स देवरणो दिव्यं देवड़ि जाव अभि- समण्णाग) तथा देवेन्द्र देवराज शक की दिव्य देवर्द्धिको कि जिसे उसने यावत् अभिसमन्यागत की है हम जाने तथा (जाणउ ताव अम्हे वि सके देविदे देवराया दिव्वं देविहिढं जाव अभिसमन्नागयं) वह देवेन्द्र देवराज शक भी हमारी यावत् अभिसमन्वागत दिव्य- देवर्द्धिको जाने (एवं खलु गोयमा ! असुरकुमारा देवा उडूढं उप्प- यति जाच सोहम्मो कप्पो) हे गौतम ! इस कारण को लेकर असुर- कुमारा देया उदं उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो) हे गौतम ! इस कारण को लेकर असुरकुमार देव यावत् सौधर्मस्वर्गतक ऊँचे जाते हैं। (सेचं भंते 1 से भंते ! ति) हे भदन्त ! जैसा आपने प्रति- पादित किया है वह सर्वथा सत्य है-सर्वथा सत्य है। (चमरो सम्मत्तो) चमरसंबंधी वृत्तान्त समाप्त हुआ | वि सरके देविंदे देवराया दिव्यं देविहिं जाव अमिसमण्णागय ) मने देवेन्द्र देवशn A समे पास ४२वी दिव्य देवद्धिवे. (तं जाणामो ताव सकस्स देविंदस्स देवरष्णो दिव्यं देविड़ि जाव अभिसमण्णागय) तथा देवेन्द्र देव 3 प्राप्त सी दिव्य पनि माप mela मने (जाणउ ताव अम्हे वि सक्के देविंद देवराया दिव्वं देविडिझं नाव अभिसमण्णागयं) हेवेन्द्र देश A vey भाप le sken fron पाने one. (एवं खलु गार्यमा ! असुरकुमारा देवा उढं उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो) 3 गौतम ! ते ४२ मसुरभार हेवो सीप' ५५ सुधा जाये गय छे. (सेवं भंते ! सेनं भंते ति) E-त! भापती વાત તદ્દન સાચી છે, તેમાં શંકાને કેઈ સ્થાન નથી. એમ કહીને વંદણા નમસ્કાર शगौतम स्वामी भनी या भी गया. ( चमरो सम्मत्तो) यमरेन्द्रनु વૃત્તાંત સમાપ્ત થયું . प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३.उ.२.१३ अमरकुमारऊर्ध्वगमनस्वरूपनिरूपणम् ५१७ सिसाणं' याशिका खलु 'अम्हेडिं' अस्माभिः, 'दिबा देविड्ढी' दिव्या देवर्द्धिदिव्या देवाचिता विमानपरिवारादिरूपा 'जाव-अभिसमन्नागया' यावत् अभिसमन्वागता, सर्वप्रकारेण भोगपरिभोगविपयीकृता, यावत्करणात् दिव्या देवद्युतिः, दिव्यं वलम् दिव्यं सौख्यम् दिव्यो देवानुभागः लब्धः प्राप्तः, तत्रं दिव्या देवद्युतिः-दिश्यकान्ति दिव्याभरणदिव्यविमानादिरूपा, दिव्यं-बलम् अपूर्वशक्तिरूपम् दिव्यं सौख्यम्-विशिष्टमुखम् दिव्यो देवानुभागः विशिष्टप्रभावः लब्धाः-उपार्जिताः माप्ताः स्वाधिनी कृताः 'जारिसियाण' याशिका खलु 'अम्हेहि' अस्माभिः 'दिव्या देचिड्ढी जाव-अभिसमन्नागया' दिव्या देवद्धिः यावत् अभिसमन्वागता 'तारिसियाण' तादृशिका खलु 'सक्केणं देविदेणं देव- हमने 'दिव्वा देविडूिढ' दिव्य-देवोचित-विमान परिवार आदिरूप देवसमृद्धि 'जाव' 'यावत् 'अभिसमन्नागया' सर्व प्रकारसे भोगपरि- भोग में लगा रखी हैं, इसी प्रकार से हमने दिव्यं यलम् दिव्यं सौख्यम्, दिव्यो देवानुभागः लब्धःप्रात:' अपूर्वशक्तिरूप दिव्यवल, दिव्यसौख्य-विशिष्ट सुख, दिव्य देवानुभागरूप विशिष्टप्रभाव ये सय लब्ध-उपार्जित किये हैं, प्राप्त किये हैं-अपने आधीन किये हैं-उस- सब पदों का यहां 'यायत्' शब्द से ही संग्रह हुआ है । तो 'जारिसि- याण' जैसी 'अम्हेहिं' हमने "दिव्या देविड्ढि जाव अभिसमन्नागया' यह दिव्य देवड़ियावत्-अभिसमन्वागत की है, 'तारिसियाणं' वैसी ही 'सक्के णं देविदेणं देवरना देवेन्द्र देवराज शक्रने भी वह 'दिव्वा देविडूिढ जाव अभिसमन्नागया 'दिव्य देवद्धि यावत अभिसमन्वागत की है । यावत्पद ले यहां पर भी वही पूर्वोक्त अर्थ गृहीत हुआ है। 'जारिसियाणं दिव्या देविड्ढी जाव अभिसमण्णागया' नी विमान પરિવાર આદિરૂપ દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિ, દિવ્ય બળ, દિવ્ય સુખ અને દિવ્ય દેવપ્રભાવ અમે મેળવેલ છે. પ્રાપ્ત કરેલ છે અને અભિસમન્વાગત કરેલ છે-તેના પર સંપૂર્ણ સ્વામીત્વ सोपी ह्या छीमे: तेने अभारे अधीन ४२स छ]. 'तारिसियाणं' मे २नी 'सक्केणं देविदेणं देवरण्णा दिन्या देविढी जाव अभिसमण्णागया' हिव्य દેવદ્ધિ આદિ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકે પણ પ્રાપ્ત કરેલ છે અને પિતાને અધીન બનાવેલ છે. म पY यावत्' ५४था पूति सूत्रमा अy ४रायो छ 'जारिसियाणं सक्केणं देविंदेणं देवरण्णा नाव अभिसमण्णागया' अने वा हिय समृद्धि मा . यावत् तेने अधीन ४२a :छ, 'तारिसियाणं अम्हे हि वि जाव अभिसमंण्णागया' . .

. ५१६ भगवतीचे भवस्थानां वा चरम तिष्ठन्ति ये तेषां भवचरमभागस्थानां च्यवनकाले स्थितानामित्यर्थः 'इयेयारूव' अयम् एतदूषः अग्रेधुनेर पमाणस्वरूप 'अधिए' आध्यात्मिकः आत्मगतः 'जावसमुजप्पर यावत् समुत्पद्यते, यावद करणात् चिन्तितः, मार्थितः, पल्पितः मनोगतः, संकल्प इति संग्राहाम , सं- पल्पस्वरूपमाह-हो ? णं अम्दे हि इत्यादि । अहो ? आश्चर्य खलु अस्मा भिः अमरकुमारेः 'दिव्यादेविट्टी' दिव्या देवदिः अपूर्वदेवसमृद्धिः 'जाव-रद्धा, पत्ता' यायत्-लव्या, माता 'अभिसमन्नागता समकारणामोगपरिभोगविषयी- कता, यावत्करणात् 'दिव्या देवद्युतिः दिव्यो देवानुमायः इति संग्राहाम् जारि असुरकुमार देवों के अथवा च्यवनसमय में स्थित हुए मृत्यु के सन्निकट आये हुए-'देवाण' देवोंके 'इमेयास्वे' इस प्रकार का यह 'अज्झित्थिर जाय समुप्पजह' आत्मगत यावत् यह विचार उत्पन्न होता है-यहाँ यावत्पदसे 'चिन्तित, प्रार्थित, कल्पित, मनोगत संकल्प' इन पदोंका ग्रहण हुआ है, इससे उनदेवोंको ऐसा आत्मगत; प्रार्थित, कल्पित, मनोगत संकल्प उत्पन्न होता है-ऐसा यहां अर्थ करना चाहिये । कैसा वह संकल्प विचार-उत्पन्न होता है तो इसके लिये सूत्रकार कहते हैं कि-'अहो ! णं अम्हे हिं' इत्यादि, ऐसा विचार उत्पन्न होता है वे विचार करते हैं कि अहो. बड़ा आश्चर्य है कि 'अम्हे हि हम-असुरकुमारों ने 'दिव्या' अपूर्व 'देविढेि' देवसमृद्धि 'जाव' यावत् दिव्य देवाति, दिव्यदेवप्रभाव 'लद्धा' लब्ध किया है 'पत्ता' प्राप्त किया है 'अभिसमन्नागया' सर्व प्रकार से आभोगपरिभोग में उसे लगा रक्खा है 'यावत्' शब्द से ही यहां 'दिव्या देवद्युति, दिव्यो देवानुभावः' इन पदोका संग्रह किया गया है । 'जारिसिया' जैसी ઉત્પન્ન થયેલા) અસુરકુમાર દેવોને અથવા જેનું દેવભવનું આયુ પૂરું થવા આવ્યું હોય या पोन-त्यांथी स्यवान वानी समय १७ भापी पाश्या डाय सेवा 'देवाणं' पोन इमेयारूवे' मा URL 'अज्झथिए नाव समुपज्जइ' मायामि, यि- तित, प्रार्थित, दिपत, भनागत ४६५ Grva थाय छे । 'अहो ! णं अम्हे हि suTE हो ! सारे आशय ना पात छे भने 'दिव्या देविड्ढीय (अपूर्ण) समृद्धि, हिय पधुति, ६०य ३३प्रभाव 'लद्धा' भगव्या छ, 'पत्ता' आस या छ, 'अभिसमण्णागया' मने तेना ५२ प्रभुत्व भगव्यु छ-तन पशा छोय. 'जाब पहथी 'दिव्या देवधुतिः, दियो देवानुभाव' मा पनि समावेश કરવામાં આવ્યે છે. .

. - . ममेयचन्द्रिका टी. श.३.उ.२मू.१३ अमुरकुमारऊर्ध्वगमनस्वरूपनिरूपणम् ५१७ सियाण' याशिका खलु 'अम्हेडिं' अस्माभिः, 'दिव्वा देविड्ढी' दिव्या देवद्धिः दिव्या देवोचिता विमानपरिचारादिरूपा 'जाव-अभिसमन्नागया' यावत् अभिसमन्वागता, सर्वप्रकारेण भोगपरिभोगविषयीकृता, यावत्करणात दिव्या देवशुतिः, दिव्यं बलम् दिव्यं सौख्यम् दिव्यो देवानुभागः लब्धः माप्तः, तत्र दिव्या देवद्युतिः-दिव्यकान्ति दिव्याभरणदिव्यविमानादिरूपा, दिव्यं-वलम् अपूर्वशक्तिरूपम् दिव्यं सौख्यम्-विशिष्टमुखम् दिव्यो देवानुभागः विशिष्टमभावः लब्धाः-उपार्जिताः माताः स्वाधिनी कृताः 'जारिसियाणं' याशिका खलु 'अम्देहि' अस्माभिः 'दिव्या देविड्ढी जाव-अभिसमन्नागया' दिव्या देवद्धिः यावत् अभिसमन्वागता 'तारिसियाण' ताशिका खलु 'सक्केणं देविदेणं देव- हमने 'दिव्या देविढि' दिव्य-देवोचित-विमान परिवार आदिरूप देवसमृद्धि 'जाच' 'यावत् 'अभिसमन्नागया' सर्व प्रकारसे भोगपरि- भोग में लगा रखी हैं, इसी प्रकार से हमने दिव्यं बलम् दिव्यं सौख्यम् , दिव्यो देवानुभागः लब्धःप्राप्त' अपूर्वशक्तिरूप दिव्यबल, दिव्यसौख्य-विशिष्ट सुख, दिव्य देवानुभागरूप विशिष्टप्रभाव ये सब लब्ध-उपाजित किये हैं, प्राप्त किये हैं-अपने आधीन किये हैं-उस- सब पदों का यहां 'यावत्' शब्द से ही संग्रह हुआ है । तो 'जारिसि- याण' जैसी 'अम्हेहिं' हमने 'दिव्या देविड्ढि जाव अभिसमन्नागया' यह दिव्य देवर्दियावत्-अभिसमन्वागत की है, तारिसियाण' वैसी ही 'सक्के णं देविदेणं देवरना' देवेन्द्र देवराज शक्रने भी वह 'दिव्या देविहिढ जाव अभिसमन्नागया 'दिव्य देवद्धि यावत् अभिसमन्वागत की है । यावत्पद ले यहां पर भी वही पूर्वोक्त अर्थ गृहीत हुआ है। 'जारिसियाणं दिव्या देविड्ढी जाव अभिसमण्णागया' सनी विमान પરિવાર આદિરૂપ દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિદિવ્ય બળ, દિવ્ય સુખ અને દિવ્ય દેવપ્રભાવ અમે મેળવેલ છે. પ્રાપ્ત કરેલ છે અને અભિસમન્વાગત કરેલ છે તેના પર સંપૂર્ણ સ્વામી सागकी २हा छीमे: तेने मभारे अधीन ४२८ छ]. 'तारिसियाणं' मे प्रानी 'सक्केणं देविदेणं देवरण्णा दिव्या देविड्दी जाव अभिसमण्णागया' दिव्य દેવદ્ધિ આદિ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકે પણ પ્રાપ્ત કરેલ છે અને પિતાને અધીન બનાવેલ છે. महीप यावत्' ५६थी पूति सूत्रपा अड ४२॥ये। छ 'जारिसियाणं सक्केणं देविदेणं देवरण्णा जाव अभिसमण्णागया' भने पहिव्य समृद्धि ll A यावत् तेने अधीन ४२१ :छे, 'तारिसियाणं अम्हे हि वि जाव अभिसमंण्णागया' - ११८ भगवतीमत्र Pणा' शोण देवेन्द्रेण देवराजेन 'दिबा देविहीं जाप अमिसमन्नागया' दिव्या देवदिः यावत् अभिसमन्वागता 'जारिमियाण' याशिका खलु 'सरकेणं देवि- णं देवरण्णा' शोण देयेन्द्रेण' देवराजेन 'जाव अमिसमभागया' यावत्-अभि- मन्यागता, यावत्पदस्योक्तोऽर्थः संग्राहाः, 'तारिसिभाणं' ताशिका खलु 'अम्हे वे अस्माभिरपि 'जाय भमिसमभागया' यावत्-अमिसमन्वागता, तं गच्छामो ग' तद्गच्छामः खलु ययम् 'सरकस्स देविंदस्स देवरणो' शकस्य देवेन्द्रस्य देवरानस्य 'अंतिओ' अन्तियम् 'पाउम्भवामी' मादुर्भवामः उपस्थिता भवामः नाम इत्यर्थः, पासामो ताब' पश्यामस्तायत 'समस्त देविदास देवरगो' समस्य देवेन्द्रस्य देवरानस्य 'दिलं देविट्टि' दिव्यां देवद्धिम् 'जार-अभिस- मनागय' यावत्-अभिसमन्यागताम् सर्वथा आभोगपरिभोगविषयीकृताम् , याव- तारिसियाण' वैसी हो 'अन्हे हि वि जाव अभिसमन्नागया' हमने भी यावत् अभिसमन्वागत की है। 'त' इसलिये 'गच्छामो ण' चलें 'सफस्स देविंदस्स देवरपणो देवेन्द्र देवराज शक के 'अंतिओ पास 'पाउन्भवामो' उपस्थित होवें और उपस्थित होकर 'पासामो', देखे 'देविंदस्स देवरण्णो सफास्स उस देवेन्द्र देवराज शक्र की उस 'दिवं देविट्टिद' दिव्व देवर्द्धिको जो उसने 'जाव' यावत 'अभिसमन्नागर्य' अपने भोगपरिभोग में लगा रखी है । यहां पर भो यावत् शब्दका पूर्वोक्त अर्थ ग्रहण करलेना चाहिये । अर्थात् दिव्य देवधुति, दिव्य देवानुभाग लब्ध किया है प्राप्त किया है। ऐसा अर्थ यावत् पदसे यहां ग्रहण किया गया है ऐसा जानना चाहिये । और वह 'देविदे देवराया सक्के' देवेन्द्र देवराज शक्र भी 'अम्हा वि' हमारी 'जाव अभिसमन्नागयं दिव्वां देविडूिढ' यावत् अभिसमन्वागत दिन्ग देवद्धि એવી જ દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિ આદિ અમે પણ પાવર અમારે અધીન કરેલ છે કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અસુરકુમાર દેવોને એ વિચાર આવે છે કે અમે પણ શક્રેન્દ્રના જેવી જ દિવ્ય સમૃદ્ધિ, દિવ્યવૃતિ, દિવ્ય બળ, દિવ્ય સુખ અને દિવ્ય દેવપ્રભાવે પ્રાપ્ત स्या छ. 'तं गच्छामो णं सकस्स देविंदस्स देवरण्णो अंतिओ. पाउम्भवामो તે ચાલે આપણે દેવેન્દ્ર દેવરાજ શક્રની પાસે જઈએ અને पासामो देविंदस्स देवरण्णो सक्कस्स दिव्वं देविष्ट्टि नाव अभिसमन्नागय तेभा पास ४२वी तमनी तय समृद्धि, विधुति माहिना हान ४ीय. मही ५ 'यावत्' ५६था परित यही ५३ ४२रायां छ. अने ' देविदे देवराया सक्के' हेवेन्द्र परा & पy अहा वि आपले 'जाव अभिसमभागयं देवां देविढि पासउ ताव' आH Tea , + ममेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.२ सू. १३ अमरकुमारऊर्ध्वगमनस्वरूपनिरूपणम् ५१९ च्छन्देन उपर्युक्तां दिव्यां देवद्युति, दिव्यं देवानुभागं लब्ध प्राप्तम्' इति संग्राह्यम् , 'पासउ ताव' पश्यतु तावत् 'अह्मावि' अस्माकमपि अमरकुमाराणाम् 'सक्के देविदे देवराया' शक्रो देवेन्द्रः, देवराजः 'दिव्वं दचिड्ढी' दिव्यां देवद्धिम् 'जाव- अभिसमन्नागर्य' यावत्-अभिसमन्वागताम् , यावच्छब्दार्थ उक्तएव, 'तं जाणामो ताव' तद्जानीमः अवगच्छाम स्तावत् ‘सकस्स देविंदस्स देवरण्णो' शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'दिनां देविड्ढी' दिव्यां देवर्दिम् ' यावत् अभिसमन्त्रा- गताम्, अर्थात् वयमपि शक्रस्य दिव्य देवद्धर्यादिविषयकं परिज्ञानं करवाम. अथ च शक्रोऽपि अस्माकम् दिव्य देवद्धर्यादि विषयकं परिज्ञानं करोतु इत्यभिप्रायेणैव असुरकुमाराणाम् सौधर्मकल्पपर्यन्तोपगमनं भवतीत्याशयः, तत्मसङ्गे एवाह-जाणउ ताव' इत्यादि । जानातु तावत् 'अहमो वि' अस्मा- कमपि अमुरकुमाराणाम् 'सक्के देविंदे देवराया' शक्रो देवेन्द्रः देवराजः 'दिव्वं देविहीं' दिव्यां देवद्धिम् 'जाव-अभिसमण्णागय' यावत्-अभिसमन्वागताम् । अन्ते तावत् भगवान् पूर्वोक्तकारणमुपसंहरति-' एवं खलु गोयमा । हे गौतम! एवं खलु पूर्वोक्तकारणेनैव' असुरकुमारा देवा 'उड्ढे उप्पयंति' को 'पासउ ताव' देखले, यहां पर भी यावत् शब्द से उक्त अर्थ ही गृहीत हुआ है । वहां जाकर हम 'सकस्स देविंदस्स देवरण्णो देवे- न्द्र देवराज शक्रकी 'दिव्यां देविड दिव्य देवर्द्धिको 'जाणामो ताव' जाने-और शक्र भी हमारी दिव्य देवर्द्धिको जानें 'इसी अभिप्राय से हे गौतम ! असुरकुमारों का सौधर्मकल्पपर्यन्त गमन होता है ऐसा जानना चाहिये । इसी प्रसङ्गको लेकर 'जाणउ ताव' इत्यादि कहा गया है । अन्तमें भगवान इस उपर्युक्त कारण का उपसंहार करते हुए गौतम से कहते हैं कि 'एवं खलु गोयमा' हे गौतम ! इस पूर्वोक्त कारण से ही 'असुरकुमारा देवा' असुरकुमारदेव 'उड्ढे- દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિ આદિનાં દર્શન કરે. આ રીતે એક બીજાની દેવદ્ધિ આદિ જેવાને તથા બતાવવાને તેઓ સૌધર્મ કહ્યું પર્યત જાય છે. વળી તેઓ દેવેન્દ્ર દેવરાજ શકની દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિ કેવી છે તે જાણવા માટે પણ ત્યાં જાય છે, એ વાત નીચેના सूत्रमा मतापीछे त्याने मारी 'सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो हेवेन्द्र १५२।०४ २४नी 'दिव्यां देविढेि जाणामो ताय' हिव्य पार्क महिना पश्यिय रीमे, भने ते ५ हिव्य वद्धि माहिना पश्यिय 32. 'एवं खलु गोयमा ! गौतम ! ५२ व्या प्रभायना ये 'अमुरकुमारा देवा' भरमार है।

५१८ भगवनीय रण्या' शमेण देवेन्द्रेण देवराजेन 'दिव्या देविहीं जाव अमिसमन्नागया' दिव्या देवदि: गायत् अभिरामन्यागता 'जारिमियाणं' याशिका खल्ल 'सक्केणं देवि देणं देवरणाशगेण देवेन्द्रेण' देवराजेन 'जाब अमिसमभागया' यापत्-अभि- समन्यागता, यावापदस्योकोऽर्थः संग्रापाः, 'तारिसिभाणं ताशिका खलु 'अम्हे वि' अस्माभिरपि 'जार अगिसममागया' यावत्-अभिसमन्वागता, तं गच्छामो गं' तद्गहामः खलु गम् सपफस्स देविदास देवरण्गो शामस्य देवेन्द्रस्य देवगनस्य अंतिमओ' अन्तिकम् 'पाउन्मयामी' प्रादुर्भवामः उपस्थिता भवामः गच्छाम इत्यर्थः, 'पासामो ताय' पश्यामस्तावत् 'सयाम्म देविदस्स देवरणो' समस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'दिलं देविडि' दिव्यां देवर्द्धिम् 'जाव-अभिस- मनागय' यावत्-अभिसमन्यागताम् सर्वथा आमोगपरिभोगविषयीकृताम् , याव- 'तारिसियाण' वैसी हो 'अम्हे हि वि जाव अभिसमन्नागया' हमने भी यावत् अभिसमन्वागत की है। 'त' इसलिये 'गच्छामोणं चले 'सपास्स देविंदस्स देवरपणो देवेन्द्र देवराज शक के 'अंतिओ पास 'पाउन्भवामो' उपस्थित होवें और उपस्थित होकर 'पासामो', देखे 'देविंदस्स देवरपणो सफास्स' उस देवेन्द्र देवराज शक की उस 'दिव्वं देविहिद दिव्य देवद्धिको जो उसने 'जाव' यावत 'अभिसमन्नागयं' अपने भोगपरिभोग में लगा रखी है। यहां पर भी यावत शब्दका पूर्वोक्त अर्थ ग्रहण फरलेना चाहिये । अर्थात् दिव्य देवधुति, दिव्य देवानुभाग लब्ध किया है प्राप्त किया है। ऐसा अर्थ यावत् पदसे यहां ग्रहण किया गया है ऐसा जानना चाहिये । और वह 'देविंदे देवराया सक्के देवेन्द्र देवराज शक्र भी 'अम्हा वि' हमारी 'जाव अभिसमन्नागयं दिव्वां देविड्रिह' यावत् अभिसमन्वागत दिन्ग देवर्द्धि એવી જ દિવ્ય દેવસમૃદ્ધિ આદિ અમે પણ ચાવત અમારે અધીન કરેલ છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અસુરકુમાર દેવને એ વિચાર આવે છે કે અમે પણ કેન્દ્રના જે જ દિવ્ય સમૃદ્ધિ, દિવ્યવૃતિ, દિગ્ધ બળ, દિગ્ય સુખ અને દિવ્ય દેવપ્રભાવ પ્રાપ્ત पुर्या छ. 'त गच्छामो णं सकस्स देविंदस्स देवरणो अंतिओ. पाउम्भवामो' તે ચાલે આપણે દેવેન્દ્ર દેવરાજ શક્રની પાસે જઈએ અને पासामो देविंदस्स देवरणो सक्कस्स दिव्यं देविट्टि जाव अभिसमन्नागय भो प्रातमना तय समृद्धि, हेवति निदर्शन 802. A8 yeg 'यावत्' ५६या हित यही अY ४शयां छे. मने ' देविदे देवराया सक्के' हेवेन्द्र हे पy 'अम्हा वि' माप] 'जाव अभिसमन्नागयं देव्यां देविइिंट पासउ ताव' रेट . . अथ तृतीयोदेशका मारभ्यते ॥ तृतीयोद्देशकस्य संक्षिप्तविषयविवरणम् ॥ राजगृहनगरे समवस्तं प्रभुं मण्डितपुत्रनामधेयः पठो गणधरोऽनगारः नियाभेदस्वरूपं पृष्टवान, ततो भगवतः क्रियाभेदविपये समवधानम् । यथा कायिकी, आधिकरणिकी, माद्वेपिकी, पारितापिनिकी, प्राणातिपातिकी इति पञ्च क्रियामभेदाः, ततो भगवन्तंमति पथमम् अनुभवः पश्चात् कम ? आहो- स्वित् प्रथमं कर्म पश्चादनुभवः ? इति मण्डितपुत्रस्य प्रश्नः, ततः प्रथम कर्म पश्चादनुभव इति तम्मति भगवतः समाधानम्, तदनन्तरं श्रमणानां कर्म विपयकः प्रश्नः, श्रमणानामपि प्रमादयोगादिना कर्मवन्धनसम्भवप्रतिपादनम् तृतीय उद्देशक का संक्षिप्त विपय विवरण इस प्रकार से है- राजगृहनगर में समवसृत हुए प्रभु से छठे गणधर मण्डितपुत्र अनगार का क्रिया और क्रिया के भेदोंको पूछना, प्रभुका इस विपय में उन्हें समाधान देना, तथा यह कहना कि-कायिकी, अधि- करणिकी, प्रादेपिकी, पारितापनिकी और प्राणातिपातिकी ये पांच क्रियाएँ होती हैं और अनुपरत काय क्रिया आदिरूप से इनके और भी भेद होते हैं । पहिले अनुभव होता है और बाद में कर्म होता है, या पहिले कर्म होता है याद में अनुभव होता है ? इस मंडि- तपुत्र अनगार के प्रश्नका ऐसा समाधान है कि पहिले कर्म होता है और याद में अनुभव होता है । प्रभु से श्रमणोंका कर्मविषयक प्रश्न करना और प्रभुका ऐसा उत्तररूप समाधान देना कि श्रमणों के भी प्रमाद योग आदि द्वारा नवीन कर्मोंका बंध होता है । ત્રીજા શતકના ત્રીજા ઉદ્દેશકનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ, રાજગૃહ નગરમાં પધારેલા મહાવીર પ્રભુને છઠ્ઠ ગણુધર મંડિતપુત્ર અણગાર ક્રિયા અને ક્રિયાના ભેદ વિષે પ્રશ્ન કરે છે. પ્રભુ સમજાવે છે કે ક્રિયાના પાંચ ભેદ છે. (१) यिsी (२) माधिीि, (३) प्राषिजी, (४) पारितापनि मन (५) प्रा. તિપાતિક અને અનુપરતકાય ક્રિયા આદિ તેના ઉપભેદે પડે છે. પ્રશ્ન-પહેલાં અનુભવ અને ત્યારબાદ કર્મ થાય છે, કે પહેલાં કર્મ અને ત્યાર બાદ અનુભવ થાય છે? સમાધાન–પહેલાં કર્મ થાય છે અને પછી અનુભવ થાય છે. મહાવીર પ્રભુને શ્રમના કર્મ વિષે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવેલ છે. અને તેના જવાબરૂપે મહાવીર પ્રભુ કહે છે કે શમણે પણ પ્રમાદ, ગ આદિ દ્વારા નવીન કર્મોને બંધ કરે છે. પ્રમત્તસંયત, ५२० भगवतीय ऊर्ध्वम् उत्पतन्ति 'जाव-सोहम्मो कप्पो' पाय सीधर्मः कल्पः 'सौधर्मकल्प- पर्यन्तं गच्छतीति भावः । यावच्छन्देन वानव्यन्तरज्योतिपिकाणाम् संग्रहः, पर्यवसाने गौतमः भगवद्याक्यं ममाणयमाह-'सेवं भंते 'सेव भते । तिइति । तदेवं गगवन् ! तदेवं भगवन् ! इति, हे भगवन् ! इतिगम्देनामंत्र्य भवता यमतिपादितं वत् एवं-सत्यमेव, 'चमरो समत्तो' चमरः समाः उपचारात् चमरवक्तव्यता समाप्ता परि- पूर्णा इति भावोऽनसेयः ॥ मृ० १३ ॥ ।। तृतीयशतकस्य द्वितीयोदेशकः समाप्तः ॥ उप्पयंति' उर्ध्व में 'जाव सोहम्मो कप्पो' यावत् सौधर्मकल्पतक जाते हैं । यहाँ यावत् शब्दसे पानभ्यन्तर और ज्योतिपिकों का ग्रहण हुआ है । अन्त में गौतम भगवान के वाक्य को प्रमाण मानकर कहते हैं कि 'सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति' हे भदन्त ! इस प्रकार सम्बोधित करके गौतम ने 'आपने जो प्रतिपादित किया है वह सत्य ही है सत्य ही है ऐसा कहा! 'चमरोसमत्तो' चमर समाप्त हुआ। इसका तात्पर्य यह है चमर के संबंध की यह वक्तव्यता पूर्ण हुई ॥सू०१३।। ।। इस प्रकार तृतीय शतफका यह द्वितीय उद्देशक समाप्त हुआ। उड्ढ उप्पयंति जाव सोहम्मो कप्पो' सौधम ४४५ सुधा २ गमन ४२ छ. मी यावत (जाय) पहथी पानव्यन्त२ मने यातिपि वान पत्र प्रह કરવામાં આવેલ છે. આ પ્રકારને મહાવીર પ્રભુને જવાબ સાંભળીને ગૌતમ સ્વામી તેમનાં વચન भा यातानी संपूर्ण श्रद्धा ४८ ४२ता ४ 0 3 'सेवं भंते । सेवं भंते ! ति' હે ભદન્ત ! આપે જે વિષયનું પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ છે. તેમાં શંકાને કોઈ સ્થાન જ નથી. આપની વાત તદ્દન સાચી છે. 'चमरो समत्तो' यमन वृत्तान्त मा शते समाप्त थाय छ. ॥ २२. १३ ॥ ત્રીજા શત બીજે ઉદ્દેશક સમાપ્ત, 3.

प्रमेयंचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ स. १ क्रियास्वरूपनिरूपणम् ५२५. परतकायक्रिया च, दुष्पयुक्तकायक्रिया च, आधिकरणिकी खल भदन्त । क्रिया कतिविधा प्रज्ञप्ता ? मण्डितपुत्र! द्विविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-संयोजनाधिकरण- क्रियाच, निर्वर्तनाधिकरण क्रिया च, प्रापिकी खलु भदन्त ! क्रिया कविविधा प्रश्प्ता ? मण्डितपुत्र ! द्विविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-जीव प्रादेपिकी च, अजीव माद्वेपिकी च, पारितापनिकी भदन्त ! क्रिया कतिविधा प्रज्ञप्ता ? मण्डितपुत्र ! क्रिया कितने प्रकार की कही गई है ? (मंडियपुत्ता ! दुविहा पण्णत्ता) हे मंडितपुत्र ! कायिकी क्रिया दो प्रकार की कही गई है । (तंजहा) वे दो प्रकार ये हैं- (अणुवरयकायकिरिया य दुप्पउत्तकायकिरिया य) अनुपरतकायिकी क्रिया और दुष्प्रयुक्त कायिकी क्रिया । (अहि- गरणियाणं भंते ! किरिया कइचिहा पण्णता) हे भदन्त ! अधिकर- णिकी क्रिया कितने प्रकार की कही गई है ? (मंडियपुत्ता ! दुविहा पण्णता) हे मंडियपुत्र ! अधिकरणिकी क्रिया दो प्रकार की कही गई है (तंजहा) वे दो. प्रकार ये हैं-(संजोयणाहिगरणकिरिया य णि- व्वत्तणागिरणकिरिया य) संयोजनाधिकरणनिया, और निर्वर्तनाधि- करण क्रिया ! (पाओसियाणं भंते ! किरिया कइविहा पण्णता) हे भदंत ! प्रादेपिकी क्रिया कितने प्रकार की कही गई है ? (मंडिय- पुत्ता ! दुविहा पण्णत्ता) हे मंडितपुत्र । मादेषिकी क्रिया दो प्रकारकी कही गई हैं । (तंजहा) जैसे-(जीवपाओसिया य अजीवपाओसिया य) एक जीवप्रादेपिकी और दूसरी अजीवमादेषिकी । (पारिधावणियाणं (मंडियपुत्ता! दुविहा पण्णचा. तं जहा) भारितपुत्र! तेना ने २ नाये प्रभा (अणुवरयकायकिरिया य दुप्पउत्तकायकिरिया य) (2) मनुपरत यिही जिया (२) प्रयु४४ायिही &िया. (आहिंगरणियाण भंते ! किरिया कइविहा पण्णता ?) 8 महन्त ! आधिीि याना teenार छ ? (मंडियपुत्ता ! दुविहा पण्णत्ता-तं जहा) माहितपुत्र ! माधि यानी नाय भाये २ ४१२ छ - (संजोयणाहिगरणकिरिया य णिव्यत्तणाहि- गरणकिरिया य) (१) योनिविse डिया (२) निवाधि४२डिया. (पाओसियाणं भंते । किरिया कइविहा पण्णता ?) Batra ! आईqsa डियाना seal २ छे.१ (मंडियपुत्ता !) 3 भाडितyai ! (दुविहा पण्णत्ता -तं जहा) तेना ने नाय प्रभा छे (जीवपाओसिया य अजीवपाओसिया य) (१) पापिही अने. (२) माइबिती (पारियावणियाणं भंते ! कि- - ५२४ भगवतीमा पुत्रो नाम अनगारः मतिमदको यावद-पर्युपासीनः एवम्-अनादीत-कति भगवन् ! किया: HTH ? मण्डितपुत्र ! पत्रक्रियाः मनसाः, तघया-कायिकी आधिकरणिकी, प्रापिकी, पारितापनिकी, प्राणातिपात क्रिया, कायिकी सर भदन्त ! क्रिया फतिविधा प्राप्ता ? मण्डितपुत्र ! द्विविधा प्रनता, उधया-मनु पडिगया) यावत् परिपदा निकली, मभुने उसको धर्मोपदेश दिया, धर्मोप देश सुनकर वह परिपद अपने२ स्थान पर वापिस गई। (तेणं कालेणं तेणे समएण) उसकाल और उस समय में (जाव अंतेवासी मंडियपुते णाम भणगारे पगइमदए जाव पज्जयासमाणे एवं चयासी) यावत् अन्ते वासी मंडितपुत्र नामके अनगारने जोकि प्रकृतिभद्र थे यावत् पर्यु पासना करते हुए प्रभु से इस प्रकार पूछा-(कइणं भंते । किरियामी पण्णत्ताओ) हे भदन्त ! क्रियाएँ कितनीप्रकार की कही गई है?(मंडियपुत्ता पंचकिरियाओ पण्णत्ताओ) हे मंडितपुत्र क्रियाएँ पांच प्रकारकी कही गई है । (तंजहा) वे इस प्रकार से हैं (काइया अहिंगरणिया पाउसिया, परि- यावणिया, पाणाइवायकिरिया) कायिकी क्रिया, आधिकरणिकी क्रिया, प्रादेपिकी क्रिया, पारितापनिकी क्रिया और प्राणातिपातनिकी क्रिया (काइया णं भंते ! किरिया काविहा पण्णत्ता) हे भदन्त । कायिकी ત્યાં મહાવીર પ્રભુ પધાર્યા. તેમને ધર્મોપદેશ સાંભળવા પરિષદ નીકળી. અને ધર્મોપદેશ सनाने परिष विभ, त्या समस्त सूत्रपाठे मही ! ४२३. (तेणं कालेणं तेणं समएण) तेणे भने ते समय (जाव अंतेवासी मंडियपुत्ते,णाम .अणगारे पगइभदए जाव पर्जुवासमाणे एवं वयासी) महितपुत्र नामना मार , म વીર પ્રભુના એક શિષ્ય હતા. તેઓ સરળ સ્વભાવના હતા. બીજા ગુણ આગળ સુજબ સમજવા) તેમણે વંદણ નમસ્કાર આદિ કરીને વિનયપૂર્વક આ પ્રમાણે પૂછયું– (कइणं भंते ! किरियाओं पण्णताओ?) मत ! लियामा नी डॉय छ ? (मडियपुत्ता). मंतिपुत्री (पंचकिरियाओं पण्णताओ) (याना पाय २ छ.. (तं जहा)-ते । नीय :प्रमाणे -(काइया अहिंगरणिया पाउ- सिया, परियावणिया, पाणाइवायकिरिया) यी डिया, माEिRegaoया, Earma is पारितापनिया, भने तिनिहरी या (काइयाणं भंते! किरिया काविहा पण्णचा) : मन्त! : जियाना Mat TR- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू. १ क्रियास्वरूपनिरूपणम् ५२५. परतकायक्रिया चं, दुष्पयुक्तकायक्रिया च, आधिकरणिकी खल भदन्त क्रिया कतिविधा प्रज्ञप्ता ? मण्डितपुत्र ! द्विविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-संयोजनाधिकरण- क्रियाच, निर्वर्तनाधिकरण क्रिया च, प्रापिकी खलु भदन्त ! क्रिया कतिविधा प्रहप्ता ? मण्डितपुत्र ! द्विविधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा-जीव माद्वेपिकी च, अजीव माद्वेपिकी च, पारितापनिकी भदन्त ! क्रिया कतिविधा प्रज्ञप्ता ? मण्डितपुत्र ! क्रिया कितने प्रकार की कही गई है ? (मंडियपुत्ता ! दुविहा पण्णत्ता) हे मंडितपुत्र ! कायिकी क्रिया दो प्रकार की कही गई है । (तंजहा) वे दो प्रकार ये हैं- (अणुवरयकायकिरिया य दुप्पउत्तकायकिरिया य) अनुपरतकायिकी क्रिया और दुष्प्रयुक्त कायिकी क्रिया । (अहि- गरणियाणं भंते ! किरिया कइविहा पण्णत्ता) हे भदन्त । अधिकर- णिकी क्रिया कितने प्रकार की कहीं गई है ? (मंडियपुत्ता ! दुविहा पण्णत्ता) हे मंडियपुत्र ! अधिकरणिकी क्रिया दो प्रकार की कही गई है (तंजहा) वे दो. प्रकार ये हैं-(संजोयणाहिगरणकिरिया य णि- व्वत्तणाहिगरणकिरिया य) संयोजनाधिकरणनिया, और निर्वर्तनाधि- करण क्रिया ! (पाओसियाणं भंते ! किरिया कइविहा पण्णत्ता) हे भदंत ! प्रादेपिकी क्रिया कितने प्रकार की कही गई है ? (मंडिय- पुत्ता ! दुविहा पण्णत्ता) हे मंडितपुत्र ! प्रादेषिकी क्रिया दो प्रकारकी कही गई हैं । (तंजहा) जैसे-(जीवपाओसिया य अजीवपाओसिया य) एक जीवप्रादेषिकी और दूसरी अजीवमादेषिकी । (पारियावणियाणं (मंडियपुत्ता! दुविहा पण्णत्ता. तं जहा) भलितपुत्र ! तेना ने २ नाय अभाव छ-(अणुवरयकायकिरिया य दुप्पउत्तकायकिरिया य) (1) मनुपरत ४थि या (२) दुप्रयुतायिही हिया. (आहिगरणिया णं भंते ! किरिया कइविहा पण्णत्ता?) 8 महन्त ! माधिीि हियाना मा २ छै? (मंडियपुत्ता ! दुविहा पण्णत्ता-तं जहा) हे मातिपुत्र ! माथिjिी यिानi નીચે પ્રમાણે બે २ छ - (संजोयणाहिगरणकिरिया य णिवत्तणाहि- गरणकिरिया य) (१) अयोरनse [या (२) नितनाधि४२ किया. (पाओसियाणं भंते । किरिया कइविहा पण्णता ? ) 3 महन्त ! पाहqsa यिान! 281 HR छ ? (मंडियपुत्वा !) मतिyai ! (दुविहा पणत्ता -तं जहा)- तेना मे IN नाय प्रमाणे छ-(जीवपाओसिया य--अजीवपाओसिया य) (१) प्राषिी मने (२) माविका (पारियावणियाणं मंते ! कि- ५२६ भगवती द्विविधा प्राप्ता, तपा-स्वस्त पारितापनिकी च, परहस्तपारितापनिकीन, माणातिपात किया खलु भदन्त । क्रिया कतिविया ममता? मण्डितपुत्र ! द्विविधा मावा, तघया स्वहस्त माणातिपातक्रिया च, परहस्तमाणातिपातक्रियाच ॥१॥ टीका-द्वितीयोपेशक चमरोत्पातः मोक्तः उत्पातो हि गमनागमनादि रूपः अतः फिया स्वरूपमाह-'तेणं फालेणं' इत्यादि । 'तेणं काढणं' तस्मिन् भंते । किरिया फरविड़ा पण्णता) हे भदन्त ! पारितापनिकी क्रिया कितने प्रकार की कही गई है ? (मंडियपुत्ता) हे मंदितपुत्र (दुविहा पण्णता) पारितापनिको फिया दो प्रकार की कही गई है ? (तंजहा) जैसे-(सहत्यपारियावणिया य परहत्यपारियावणिया य) एक स्वहस्त पारितापनिकी क्रिया, और दूसरी परहस्तपारितापनिकी क्रिया । (पाणाइवाय किरिया णं भंते पुच्छा-पाणाइवायकिरिया कविता पण्ण- चा) हे भदन्त । प्राणातिपातक्रिया कितने प्रकारकी कही गई है? (मंडियपुत्ता। दुविहा पण्णता) हे मण्डितपुत्र! प्राणातिपातिकी क्रिया दो प्रकार की कही गई है। (तंजहा) वे प्रकार ये हैं (सहत्थपाणा- इवाय किरिया य परहत्यपाणाइवायकिरिया य) एक स्वहस्त प्राणाति- पातक्रिया और दूसरी परहस्तप्राणातिपातक्रिया ॥ टीका-द्वितीय उद्देशक में चमर का उत्पात प्रतिपादित किया गया है और यह उत्पात गमन आगमन आदिरूप होता है । तथा गमन आगमन ये क्रियारूप होते है । इसलिये किया के स्वरूपको प्रतिपादन करने के लिये यह 'तेणं कालेणं' इत्यादि सूत्र कहा गया - रिया कइविहा पण्णचा ?) 3 Hd ! पारितापनि जियाना टला - (मंडियपुत्ता ! दुविहा पण्णत्ता-तं जहा) भारिता सेनानाय. प्रभारी ने प्रार (सहत्यपारियावणिया य परहत्य पारियावणिया य) (१) स्पस्त पारिपनि या (s) sta vulaturia यिा. (पाणाइवाय किरियाणं भंते ! कइविहा पण्णता ?) a elevat roilaun यानi Lal &R छ ! (मंडियपुत्ता), उतपुर । (दुविहा पणना- जहाँ) enतिपात या ना मान २ (सहत्यपाणाइवायकिरिया य परहत्यपाणाइचार्य किरियाय) (स) परत પ્રણાતિપાત ક્રિયા અને (૨) પરિહંત પ્રાણાતિપાત દિયા - देश भी व्यभरना लातनुप्रितिमानपामा माज्यु छ.. ઉત્પાત ગામના આગમન અરિહે છે. તથાન અને આગમ કિયારૂપ હય AND THE२५ भाटे.'तेणं कालेणं' Vaibals. !

प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. ३ सू. १ क्रियास्वरूपनिरूपणम् ५२७ काले 'तेणं समएणं' तस्मिन् समये खलु 'रायगिहे नाम नयरे होत्या' राज- गृहं नाम नगरम्, आसीत् 'जाव-परिसा पडिगया' यावत्-पर्पत् मतिगता, यावत्करणात् 'वर्णकः तस्मिन् काले तस्मिन् समये स्वामी समवस्तः, पर्पत निर्गच्छति 'इति संग्राह्यम् तथा च चम्पानगरीवत्पूर्ववर्णिते राजगृहे भगवतः समवसरणे सति तत्सकाशाद् धर्मोपदेशं श्रोतुं पर्पत्समागता तच्छुत्वा स्व स्व स्थानम्पति निवृत्ता, चतः प्रस्तुतक्रियास्वरूपवक्तव्यतां प्रस्तौति-'तेणं कालेणं-इत्यादि । तस्मिन् काले 'तेणं समएणं' तस्मिन् समये पर्पद गम- -नानन्तरम् । 'जाच-अंतेवासी' यावत्-अन्तेवासी शिष्यः, यावत् करणात् श्रमण- स्य भगवतो महावीरस्य पष्ठः गणधरः' इति संग्राह्यम्, 'मंडियपुत्ते' मण्डित- है । 'तेणं कालेणं तेणे समएणं उसकाल और उस समय में 'राय- गिहे नामं नयरे होत्या' राजगृह नामका नगर था । 'जाव परिसा पडिगया' यावत् धर्मकथा श्रवण कर परिपदा वापिस चली गई । 'यावत्' शब्दसे यहां वर्णक ऐसा गृहीत हुआ है-कि-उस काल और उस समय में राजगृह नगर में महावीरस्वामी समवस्त हुए हैं ऐसा सुनकर परिपदा-जनसमूह अपने२ घर से निकली' तात्पर्य कहनेका यह है कि पूर्ववर्णित चंपानगरी की तरह पहिले वर्णित हुए राजगृह नगरमें भगवान के पधारने पर उनसे धर्मके उपदेश को सुनने के लिये परिपद आयी, और धमर्पोदेश सुनकर पीछे चली गई। इसके घाद 'तेणं कालेणं तेणं समएणं' उस काल और उस समय में ' जाव अंतेवासी' यावत् अन्तेवासी शिष्य 'तेणं कालेणं तेणं समएणं' तणे अनेते समये 'रायगिहे नाम नयरे होत्था' २०४] नामे नगर उतु. 'जाव परिसा पडिगया' धर्मथा समणीन परिषद यादी ' त्या सुधाना समस्त सूत्रा। अडर ४२३1. मी 'जाव' पाथी નીચને સૂપાઠ ગ્રહણ કર- રાજગહ નગરમાં ભગવાન મહાવીર સ્વામી પધાર્યા. રાજગૃહ નગરનું વર્ણન ચંપા- નગરીના વર્ણન પ્રમાણે સમજવું. મહાવીર પ્રભુના આગમનના સમાચાર સાંભળીને રાજગહ નગરને જનસમૂહ ધર્મોપદેશ સાંભળવા નીકળી પડે. ધર્મોપદેશ શ્રવણ કરીને પરિષદ વિખરાઈ ગઈ. ત્યારબાદ શું બન્યું તે હવેના સૂત્રમાં વર્ણવ્યું છે – 'तेणं कालेणं तेणं समएणं ते मन भने त समये 'जाव अंतेवासी मंडियपुत्ते નામે મળ મંડિતપુત્ર અણગાર નામના મહાવીર પ્રભુના એક શિષ્ય હતા. અહીં ५२६ भगवतीसरे द्विविधा मासा, वषया-स्वदस्त पारितापनिकी च, परपस्तंपारितापनिकीर, माणातिपात किया खल मदन्त ! क्रिया कतिविषा ममतामण्डितपुर। द्विविधा माप्ता, तया-स्वहस्त माणातिपातक्रिया च, परहस्तमाणातिपातक्रियाच ॥१॥ टीका-द्वितीयोदेशके चमरोल्पात: मोक्ता उत्पातो दि गमनागमनादि रूपा भतः मिया स्वरुपमाह-'तेणं फाछेणं-इत्यादि । तेणं कालेणं' तस्मिन् भंते । किरिया कविता पण्णता) हे भदन्त ! पारितापनिकी क्रिया कितने प्रकार की कही गई है ? (मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र (दुविहा पण्णचा) पारितापनिकी मिया दो प्रकार की कही गई है ? (तंजहा) जैसे-(सहयपारियायणिया य परहत्वपीरियावणिया य) एक स्वहस्त पारितापनिकी क्रिया, और दूसरी परहस्तपारितापनिकी क्रिया । (पाणाइवाय किरिया णं भंते पुच्छा-पाणाइवायकिरिया कंइविहा पण्ण- सा) हे भदन्त । प्राणातिपातक्रिया कितने प्रकारकी कही गई है? (मंडियपुत्ता! दुविहा पण्णत्ता) हे मण्डितपुत्र ! माणातिपातिकी क्रिया दो प्रकार की कही गई है। (जहा) वे प्रकार ये हैं (सहत्थपाणा- इयाय किरिया य परहत्थपाणाइवायकिरिया य) एक स्वहस्त प्राणाति- पातक्रिया और दूसरी परहस्तप्राणातिपातक्रिया ॥ टीकार्थ-दितीय उद्देशक में चमर का उत्पात प्रतिपादित किया गया है और यह उत्पात गमन आगमन आदिरूप होता है । तथा गमन आगमन ये क्रियारूप होते है । इसलिये क्रिया के स्वरूपको प्रतिपादन करने के लिये वह 'तेणं फालेणं इत्यादि सूत्र कहा गया - रिया कइविहा पण्णता ?) महन्त ! पारितापनि लियान BanAR - (मंडियपुत्ता। दुविदा पण्णता-तं जहा) भातिय तेनानीय प्रभा २ २ छ (सहस्थपारियापणिया य परहत्य पारियावणिया य) () Red पारिपनि दिया (२) sRN Aquarपनि डिया. (पाणाइवाय किरियाण भंते ! कइविहा पण्णता ?) . HE-! प्रातिपात याना eat XIR छ ।, ( मंडियपुत्ता) भरतपुर (दुविहा पत्ता- जहा) भातिपात या ना Huan INR सत्यपाणावायकिरिया य परहत्थपाणाइवार्य किरियाय) (१) स्वस्त પ્રાણુતિપાત ક્રિયા અને (૨) પરસ્ત પ્રાણાતિપાત ક્રિયા બીજા ઉંશમાં ચમરના ઉત્પાતને પ્રેતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. તે ઉત્પાત ગમન આગમ આંદિર હોય છે. તથા મન અને આરામન રૂિપ હોય ई. तथा ना, २३५ HिER असा भाटे. तेणं कालेग' माह सूत्री मा.

. अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ३ २.१ क्रियास्वरूपनिरूपणम् मार्दवं तेन संपन्न:-अर्थात् अत्यन्तसरल इत्यर्थः, आलीनः-आश्रितः-गुरोरनु- शासने तत्परः, अतएव भद्रक:-प्रकृत्या ऋजुः, विनीतः अतिनम्र इत्यर्थः 'कइणं भंते ! कति खलु कियत्यः भदन्त ! 'किरियाओ पण्णत्ता' क्रियाः प्रज्ञप्ताः कति संख्यकाः क्रियाः कथिताः ? क्रिया कति भेदाः-क्रिया च कर्मबन्धनस्वरूपा, भगवानाह –'मंडिअपुत्ता " इत्यादि । हे मण्डितपुत्र ! पंच किरियाओ' पश्चक्रियाः 'पण्णताओ' अन्नप्ताः तभेदस्वरूपमाह-तं जहा' तथा 'काइया, अहिंगरणिआ, 'पाओसिया, पारियावणिया, पाणाइचायकिरिया' कायिकी, आधिकरणिकी, प्रापिकी, पारितापनिकी, माणातिपातक्रिया, तत्र कायिकी क्रियायाः स्वरूपन्तु-चीयतेऽसाविति कायः शरीरम्, तत्र भवा तेन वा निता क्रिया कायिकी इत्युच्यते, आधिकरणिकी-अधिक्रियते नीयते नरकादिदुर्गती गुरु के अनुशासन में सदा रहते थे । इसी कारण से प्रकृति से ऋजु थे। अति नम्र थे । प्रभु से इन्होंने जो प्रश्न किया वह इस प्रकार से है-कहणं भंते ! किरियाओ पण्णत्ता' हे भदन्त ! क्रियाएँ कितनी कही गई हैं ? अर्थात् क्रिया के कितने भेद हैं ? कर्मों के बंधन में कार- णभूत जो चेष्टा है उसका नाम किया है । मंडितपुत्र के इस प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते हैं कि-'मंडियपुत्ता' हे मंडित- पुत्र ! पंच किरियाओ पण्णत्ताओ' क्रियाएँ पांच प्रकार की कही गई हैं । 'तंजहा' जो इस प्रकार से है-'काइयाअहिगरणिया, पाओ- सिया, पारियावणिया, पाणाइचायकिरिया' कायिकी, आधिकरणिकी, पाइपिकी, पारितापनिकी, प्राणातिपातक्रिया । अस्थ्यादिका चयरूप जो होता है उसका नाम काय-शरीर है । इस शरीर से जो किया होती है, अथवा इस शरीर के द्वारा जो क्रिया होती है वह कायिकी અને અતિ નમ્ર હતા. તેમણે મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને વિનય પૂર્વક 'एवं चयासी' मा प्रमाणे ५७यु-'कइणं भंते ! किरियाओ पण्णत्ताओ' मत ! ક્રિયાઓના કેટલા પ્રકાર છે? કર્મોના બંધનમાં કારણભૂત જે ચેષ્ટા છે તેને ક્રિયા કહે છે. उत्तर-'मंडितपुत्ता ! ७ मंडितपुत्र मा ! 'पंचकिरियाओ पण्णत्ताओं' यामे। पांय ना ४ी छ. 'तं जहा' ते ३ नीचे प्रमाणे - काइया अहिंगरणिया, पाओसिया, पारियावणिया, पाणाइवायकिरिया' (१) ४ायिी, (२) माधि२थिली, (3) पिडी, (४) पारितापनि मन (५) आयातिपात घ्या. અસ્થિ આદિન સમૂહ રૂપ કાય (શરીર) હોય છે. તે શરીર વડે જે ક્રિયા થાય છે તે ક્રિયાને કાયિકી ક્રિયા કહે છે. જેના દ્વારા આત્મા નરક આદિ દુર્ગતિમાં જવાને " " मनस्तीको पुत्रोणाम' नाम 'अणगारे' भनगारः 'पगइमाए' प्रकृतिभद्रका मकस्या स. भावेनैव भद्रका शोमनः सरलस्वभावः 'जार-पन्यासमाणे यावत्-पर्युपासीनः 'एवं पयासी' एवं यक्ष्यमाणमफारेण भवादी-एपामर्थः पूर्व कथितः यावत् फरणाद 'पगइउपसंते पगइपयणुकोदमाणमायालोहे, मिउमदवसंपन्ने आलीणे, भइए, विणीए' मकृत्युपशान्तः मतिमतनुकोधमानमायालोमा मृदुमादयसम्पन्नः, आलीनः, भद्रका, विनीत्तः, इतिसंप्रायम् 'तत्र-प्रकृत्युपशान्तः -अकृत्यैवउपशान्ताकारः, प्रकृतिमवनुक्रोधमानमायालोमः प्रकृत्यैव स्वभाव नैव मतनुमोधमानमायालोमसम्पन्नः, मृदुमार्दवसंपन्नः मृदु च तन्मार्दवन मृदु 'मंडियपुत्ते नाम अणगारे मंडितपुत्र नामक अनगार ने 'एवं बयासी' प्रभु से इस प्रकार पूछा, यहां 'जाव मंतेवासी' के साथ जो यावत् पद आया है-उससे श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य पष्ठः गणधर इस पाठका संग्रह किया गया है । तात्पर्य यह है कि ये मंडित. पुत्र श्रमण भगवान महावीर के छठे गणधर थे। और ये 'पगइ. भद्दए' प्रकृति से ही-स्वभावतःही-सरल स्वभाव के थे । 'जाव पज्जु- वासमाणे' पदसे यह प्रकट किया गया है-कि प्रभु से जो इन्होंने क्रिया विषयक प्रश्न किया है, वह प्रभुकी पर्युपासना करते हुए ही किया है। 'जाव पज्जुवासमाणे' के साथ जो यावत्पद आया है-उससे 'पगइ उवसंते, पगइपयणुकोहमाणमायालोहे, मिउमद्दवसंपन्ने, आलीणे, भद्दए, विणीए,' इसपाठ का संग्रह किया गया है। इन पदोंका अर्थ पहिले लिखा जा चुका है । इससे यहां ऐसा जानना चाहिये कि इनका आकार स्वभाव से ही शान्त था स्वभाव से ही ये क्रोध, मान, माया और लोभकी मंदता से युक्त थे। अत्यन्त सरल थे। 'जाव अंतेवासी' पनी साये रे 'जाव' ५६ मा०युछे तना ERR नायना सूत्र पा४ अ५ राय छे. 'श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य. पंष्ठः गणधर' से। મંડિતપુત્ર મહાવીર ભગવાનના છઠ્ઠા ગણધર હતા. મંડિતપુત્ર અણુગારના ગુણે નીચે. प्रभाव ता. 'पगइ मदए' तेमा माद्रि (१२॥ स्वभावt) sal. 'जाव पज्जुवास- माणे' हा रे जाव' .प६ मायु छ तेना AIN नायना. सूत्राAse Pाना छ 'पगइ उपसंते, पगइ पयणुकोइमाणमायालोहे, मिउमइवसंपन्ने, आलीणे, भहए, विणीए' मा पनि अर्थ in tी ये! है. भारत भार था - ભાવના હતા, તેમનામાંકે, માન અને માયા અતિ અલ્પ પ્રમાણમાં જ હતા, તેઓ અત્યન્ત સરળ હતા ગુરુની આજ્ઞાને અનુસરતા હતા તેઓ આજે પ્રકૃતિવાળા હતા, .

अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ३ २.१ क्रियास्वरूपनिरूपणम् ५२९ मार्दवं तेन संपनः अर्थात् अत्यन्तसरल इत्यर्थः, आलीन:-आश्रित:-गुरोरनु- शासने तत्परः, अतएव भद्रका-प्रकृत्या ऋजुः, विनीतः अतिनम्र इत्यर्थः 'कइणं भंते ! कति खलु कियत्यः भदन्त ! 'किरियाओ पण्णता' क्रियाः प्रज्ञप्ताः कति संख्यकाः क्रियाः कथिताः ? क्रिया कति भेदाः-क्रिया च कर्मवन्धनस्वस्या, भगवानाह -'मंडिअपुत्ता !' इत्यादि । हे मण्डितपुत्र ! 'पंच किरियाओ' पश्चक्रियाः 'पण्णताओ' प्रज्ञप्ताः तद्भेदस्वरूपमाह-'तं जहा' तद्यथा 'काइया, अहिगरणिआ, 'पाओसिया, पारियावणिया, पाणाइचायकिरिया' कायिकी, आधिकरणिकी, माद्वेपिकी, पारितापनिकी, माणातिपातक्रिया, तत्र कायिकी क्रियायाः स्वरूपन्तु-चीयतेऽसाविति कायः शरीरम्, तत्र भवा तेन वा नित्ता क्रिया कायिकी इत्युच्यते, आधिकरणिकी-अधिक्रियते नीयते नरकादिदुर्गती गुरु के अनुशासन में सदा रहते थे । इसी कारण से प्रकृति से ऋजु थे। अति नम्र थे । प्रभु से इन्होंने जो प्रश्न किया वह इस प्रकार से है-कइणं भंते ! किरियाओ पण्णत्ता' हे भदन्त ! क्रियाएँ कितनी कही गई हैं ? अर्थात् क्रिया के कितने भेद हैं ? कर्मों के पंधन में कार- णभूत जो चेष्टा है उसका नाम किया है । मंडितपुत्र के इस प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते हैं कि-'मंडियपुत्ता' हे मंडित- पुत्र ! पंच किरियाओ पण्णताओ' क्रियाएँ पांच प्रकार की कही गई हैं । 'तंजहा' जो इस प्रकार से हैं-'काइयाअहिगरणिया, पाओ- सिया, पारियावणिया, पाणाइवायकिरिया' कायिकी, आधिकरणिकी, प्रापिकी, पारितापनिकी, प्राणातिपातक्रिया । अस्थ्यादिका चयरूप जो होता है उसका नाम काय-शरीर है । इस शरीर से जो किया होती है, अथवा इस शरीर के द्वारा जो क्रिया होती है वह कायिकी અને અતિ નમ્ર હતા. તેમણે મહાવીર પ્રભુને વંદણા નમસ્કાર કરીને વિનય પૂર્વક 'एवं व्यासी' मा प्रभारी ५ यु-'कइणं भंते ! किरियाओ पण्णताओ' मन्त ! ક્રિયાઓના કેટલા પ્રકાર છે? કર્મોના બંધનમાં કારણભૂત જે ચેષ્ટા છે તેને ક્રિયા કહે છે. उत्तर-मंडितपुत्ता! 8 भडितपुत्र AIR ! 'पंचकिरियाओ पण्णत्ताओ' हियामे पांय प्रा२ना ही . 'तं जहा' ते ३ नीय प्रमाणे - काइया अहिगरणिया, पाओसिया, पारियावणिया, पाणाइवायकिरिया' (१) ४ायिकी, (२) माधिीि, (3) आली, () पारितापनि मन (प) प्रातिपात या. અથિ આદિના સમૂહ રૂપ કાય (શરીર) હોય છે. તે શરીર વડે જે ક્રિયા થાય છે તે ક્રિયાને કાયિકી ક્રિયા કહે છે. જેના દ્વારા આત્મા નરક આદિ દુર્ગતિમાં જવાને . भगवती आत्मा अनेनेति अधिफरणम् अनुष्ठानविशेषः, चक्ररयखड्गादिवान वस्तु वा, तत्र भवा तेन वा निगा इति-आधिकरणिकी, मादेषिकी-प्रवेपो मत्सरः ईया, तत्र गया, तेन वा निना, स एव चा मादेपिकी, पारितापनिकी-परितापन परितापः परपीडनम्, तत्र भवा, तेन वा निता, तदेव या पारितापनिकी दुःखदानेनेयं भवति, प्राणातिपातमिया-दशविधमाणानां वियोजिकरणम् प्रा. णातिपातः तदपियीभूता क्रिया प्राणातिपातकिया, तत्र मण्डितपुत्रः कायिकी क्रियामेदं पृच्छति-काइयाणं मंते " इत्यादि । हे भदन्त ! कायिकी खलु 'फिरिया' क्रिया काविहा पण्णत्ता' फतिविधा प्राप्ता ? भगवानाह क्रिया है । जिसके द्वारा आत्मा नरक आदि दुर्गति में जाने का अधिकारी यनता है उसका नाम अधिकरण है यह अधिकरण अनुष्ठान विशेषरूप होता है। अथवा चक्र, रथ, खग आदि जो याद्यवस्तुएँ हैं ये अधिकरण है। अधिकरण में हुई या अधिकरण द्वारा हुई जो किया है वह आधिकरणिकी क्रिया है । देपको निमित्त करके कीगई क्रिया भाषिकी क्रिया है। दूसरोंको पीड़ा देना इसका नाम परितापन है-इस परितापको लेकर अथवा परिताप के द्वारा जो क्रिया की जाती है वह परितापनिकी किया है । यह क्रिया दुःख देने से होती है । दश प्रकारके प्राणों का वियोग करना इसका नाम प्राणातिपात है । इस प्रोणातिपात को विपय करनेवाली जो किया है वह प्राणातिपात क्रिया है। अब मण्डितपुत्र कायिकी क्रिया के भेद को पूछते हैं-भते.! અધિકારી બને છે તેનું નામ અધિકારણ છે. તે અધિકરણ અનુષ્ઠાન વિશેષરૂપ હોય છે. અથવા ચક્ર, રથ, ખડગ આદિ બાહ્ય વસ્તુઓને અધિકરણ કહે છે આ પ્રકારના કેઈ પણ અધિકરણ દ્વારા થયેલી ક્રિયાને અધિકરણિકી ક્રિયા કહે છે તેને કારણે જે ક્રિયા કરાયું છે તેને પ્રષિકી ક્રિયા કહે છે. પરિતાપન એટલે અન્યને પીડ પહોંચાડવી. અન્યને પીડા કરવાના હેતુથી જે ક્રિયા થાય છે તેને પારિતાપનિકી ક્રિયા કહે છે. આ ક્રિયા કેઈને દુઃખ દેવાથી થાય છે. પ્રાણાતિપાત એટલે દસ પ્રકારના પ્રણેન વિયેગ કરાવવો. જે ક્રિયા દ્વારા પ્રાણને વિયોગ કરાવવામાં આવે છે તે ક્રિયાને પ્રાણાતિપાત યા કહે છે, કારણ કે પ્રાણાતિપાતના હેતુથી જ તે ક્રિયા કરવામાં આવે છે હવે તે પાંચ ક્રિયાઓના ઉપદે જાણવા માટે મંડિતપુત્ર અણુગાર નીચેના પ્રશ્નો પૂછે છે અને મહાવીર પ્રભુ તે પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. --भते! काइयाणं किरिया काविहा पण्णचा ? 3 महन्त ! यही वात् । प्रमेयचदिन्का टीका श.३ उ.३ सू.१ क्रियास्वरूपनिरूपणम् 'मंडियपुत्ता!' हे मण्डित पुत्र ! 'दुविहा पण्णत्ता' द्विविधा प्रज्ञप्ता, तभेदस्व- रूपमाह-'तं जहा-तद्यथा 'अणुवरयकायकिरिया य' अनुपरतकायक्रिया च, 'दुप्पउत्तकायकिरिया य' दुष्पयुक्तकायक्रिया च, तत्र विरतिरहितमाणिनां शारीरिकक्रियैवानुपरतकायक्रियापदेनोच्यते, शब्दार्थस्तु-अनुपरतस्य अवि- रतस्य कायक्रिया अनुपरतकायक्रियेति वोध्यः, इयञ्च विरतिरहितस्य माणिनो भवति, दुष्पयुक्तकायक्रिया च-दुष्टं यथास्यात्तथा प्रयुक्तो व्यापारितः दुष्पयुक्तः सचासौ कायश्च दुष्पयुक्तकायः तस्य क्रिया दुप्पयुक्तकायक्रिया इयं च प्रमत्त- संयतस्यापि भवति, यतो विरतिमतः प्रमादे सति कायद्वारा दुप्पयोगसम्भ- मण्डितपुत्रः अधिकरणिकी क्रियाभेदं पृच्छति-"अहिंगरणियाणं ! काझ्या णं किरिया कइविहा पण्णत्ता' हे भदंत ! कायिकी क्रिया के कितने भेद हैं ? भगवान इसका उत्तर देते हुए मण्डितपुत्र से कहते हैं-'मंडियपुत्ता' हे मण्डितपुत्र ! यह कायिकी क्रिया दो प्रकार की कही गई है-'तंजहा' जैसे 'अणुवरयकायकिरिया' अनुपरतकाय- क्रिया और दूसरी 'दुप्पउत्तकायकिरिया' दुष्पयुक्तकायिकोक्रिया, अनुप- रत-विरतिरहित-प्राणियों की जो शारीरिक क्रिया है वही अनुपरत- कायिकि क्रिया है यह क्रिया विरति रहित प्राणियों में होती है । यत्नाचार विना प्रयुक्त किया गया शरीर वह दुष्प्रयुक्त काय है । ऐसे काय-शरीरकी जो क्रिया है वह दुष्पयुक्तकायिकी क्रिया है । यह प्रमत्तसंयत के भी होती है। क्यों कि विरति के सद्भाव होने पर भी प्रमाद के अस्तित्व होने से काय के द्वारा दुष्प्रयोग होने की संभावना रहती है। अब मण्डितपुत्र 'अधिकरणिकी ક્રિયાના કેટલા ભેદ કહ્યા છે ? उत्तर-मंडियपुत्ला ! ७ मनिपुत्र 1 यि याना नीये माथे मे ले ४ा -'अणुवरयकायकिरिया' मनुपरताययि! भने ' दुप्पउत्तकायकिरिया' પ્રયુક્તકાયયિા. અનુપરત-વિરતિ રહિત-પ્રાણીઓની જે શારીરિક ક્રિયા છે તેને અનુપરતકાયિકી કિયા કહે છે. તે ક્રિયા વિરતિરહિત પ્રાણીઓમાં જ થાય છે. કોઈ પણ જાતના યત્ન વિના શરીરની જે ક્રિયા થાય છે તેને “દુપ્રયુકતકાયિકી ક્રિયા' કહે છે. આ ક્રિયા પ્રમત્ત સંવતથી પણ થાય છે. કારણ કે વિરતિને સભાવ છે છતાં પણ પ્રમાણનું અસ્તિત્વ હોવાથી કાચા દ્વારા પ્રોગ થવાની શક્યતા રહે છે. *:--'भंते !' महन्त ! 'अहिंगरणियाणं किरिया कविता पण्णता?'

। ५३० भगवती भात्मा अनेनेति अधिकरणम् अनुष्ठानविशेष:, चक्ररथखड्गादिवाय वस्तु वा, तत्र मया तेन ना नि सा इति-भाधिकरणिकी, मापिकी-मवेषो मत्सराईयां, तत्र गया, तेन चा निता, स एव या प्रादेपिकी, पारितापनिकी-परितापन परितापः परपीडनम्, तत्र भवा, तेन वा निता, तदेव या पारितापनिकी दुःखदानेनेयं भवति, माणातिपातक्रिया-दशविधमाणानां वियोजिकरणम् मा. णातिपात: तद्विषयीभूता क्रिया माणातिपातक्रिया, तत्र मण्डितपुत्रः कायिकी क्रियामेदं पृच्छति-काइयाणं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! फायिकी खलु 'किरिया' क्रिया काविहा पण्णत्ता' कतिविधा प्रनता ? भगवानाइ किया है। जिसके द्वारा आत्मा नरक आदि दुर्गति में जाने का अधिकारी यनता है उसका नाम अधिकरण है यह अधिकरण. अनुष्ठान विशेपरूप होता है। अयथा चक्र, रथ, खङ्ग आदि जो याद्यवस्तुएँ हैं ये अधिकरण हैं। अधिकरण में हुई या अधिकरण द्वारा हुई जो क्रिया है वह आधिकरणिकी किया है । देषको निमित्त करके कीगई क्रिया माद्वेपिकी क्रिया है । दूसरोंको पीड़ा देना इसका नाम परितापन है-इस परितापको लेकर अथवा परिताप के द्वारा जो क्रिया की जाती है वह परितापनिकी क्रिया है । यह क्रिया दुःख देने से होती है । दश प्रकारके प्राणों का वियोग करना इसका नाम प्राणातिपात है। इस प्रोणातिपात को विषय करनेवाली जो किया है वह प्राणातिपात क्रिया है । अब मण्डितपुत्र कायिकी क्रिया के भेद को पूछते हैं-भते.! અધિકારી બને છે તેનું નામ અધિકરણ છે. તે અધિકરણ અનુષ્ઠાન વિશેષરૂપ હોય છે. અથવા ચક્ર, રથ, ખડગ આદિ બાદા વસ્તુઓને અધિકરણ કહે છે આ પ્રકારના કેઈ પણ અધિકરણ દ્વારા થયેલી ક્રિયાને આધિકરણિકી ક્રિયા કહે છે તેને કારણે જે ક્રિયા કરાય છે તેને પ્રાદેષિક ક્રિયા કહે છે. પરિતાપન એટલે અન્યને પીડા પહોંચાડવી. અને પીડા કરવાના હેતુથી જે ક્રિયા થાય છે તેને પરિતાપનિકી ક્રિયા કહે છે. આ ક્રિયા કેઈને દુઃખ દેવાથી થાય છે. પ્રાણાતિપાત એટલે દસ પ્રકારના પ્રણેનો વિયોગ કરાવે. જે ક્રિયા દ્વારા પ્રાણેને વિયેગ કરાવવામાં આવે છે તે ક્રિયાને પ્રાણાતિપાત યા કહે છે, કારણ કે પ્રાણાતિપાતના હેતુથી જ તે ક્રિયા કરવામાં આવે છે. હવે તે પાંચ ક્રિયાઓના ઉપભેદે જાણુવા માટે મંડિતપુત્ર અણગાર નીચેના પ્રશ્નો પૂછે છે અને મહાવીર પ્રભુ તે પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. -'भंते! काइयाणं किरिया काविहा पण्णता ? di - अमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. ३ सू १ क्रियास्वरूपनिरूपणम् ५३३ पृच्छति-पाओसिणं मंते ' इत्यादि । हे भगवन् ! माद्वेपिकी खलु 'किरिया कइविहा पण्णता' मिया कविविधा कियत्मकारा प्रज्ञप्ता कथिता ? भगवानाह- 'मंडियपुत्ता !' इत्यादि ! हे मण्डितपुत्र ! 'दुविहा पण्णत्ता' द्विविधा प्रनप्ता, 'तंजहा' तद्यथा 'जीवपाओसिया य' जीवमाद्वेषिकी च 'अजीवपाओसिया य' अजीवमापिकी च, तत्र जीवस्य-स्वस्य परस्य तदु- भयरूपस्य बोपरि पढेपात उत्पधमाना जीवमापिकी क्रिया, उपर्युक्तोभयोपरि- मद्वेपकरणमेव वा सा तथा अजीवस्य चैतन्यरहितस्योपरि प्रदे॒पात् जायमाना अजीवमापिकी क्रिया, अजीवोपरि पढेपकरणमेव वा अजीवपादेपिकी, मण्डि- तपुत्रः पुनः परनयति-पारियावणिआणं भंते !' इत्यादि । हे भगवन् । पारितापनिकी खलु 'किरिया कइविहा पण्णत्ता' फ्रिया कतिविधा प्रज्ञप्ता ? अव मंडितपुत्र-प्रापिकी क्रिया के भेदको पूछते हुए प्रभुसे प्रश्न करते हैं 'भंते !' हे भदन्त ! 'पाओसिया णं किरिया कइविहां पण्णत्ता' माद्वेपिकी क्रिया कितने प्रकारकी कही गई है-प्रभु इस विषय में मंडित- पुत्रको समझाने के निमित्त-दुविहा पण्णत्ता' दो प्रकार की यह क्रिया कही गई है ऐसा कहते हैं कि 'जीवपाओसिया य अजीव- पाओसिया य' जीवप्रापिकी और अजीवप्रापिकी ये उसके दो भेद हैं । जीव जय स्वयं अपने ऊपर द्वेप करने लगता है-तथा परके ऊपर दुष्ट अभिप्राय वाला बनता है-अथवा-अपने और परके ऊपर देपाविष्ट होता है-ऐसी स्थिति में उत्पन्न हुई जो क्रिया है वह जीव प्रादेपिकी क्रिया है। इसी प्रकार चैतन्यरहित अजीव पदार्थ पर प्रद्वेष से जायमान क्रिया अजीव प्रादेषिकी किया है। परितापनिकी क्रिया -'भंते !' ! 'पाओसियाणं किरिया कइविहा पण्णत्ता ? પ્રાષિકી ક્રિયાના કેટલા ભેદ કહ્યા છે ? उत्तर-3 भडितपुत्र प्राषिजी हिया 'दुविहा पण्णत्ता' में प्रा२नी ४ी छे. 'तं जहा' ते मे ४२॥ नाय प्रभा छ-'जीवपाओसिया य अनीवपाओ सिया य' (૧) જીવપ્રાષિકી અને (૨) અજીવ પ્રષિી. જીવ જ્યારે પોતે જ પિતાને દ્રષ કરવા લાગે છે તથા જયારે પારકાનું અહિત ઈચ્છે છે, અથવા પિતાના ઉપર તથા અન્ય પ્રત્યેષયુકત બને છે. આ પરિસ્થિતિમાં ઉત્પન્ન થયેલી ક્રિયાને જીવપ્રાષિકી ક્રિયા કહે છે. એ જ પ્રમાણે તન્ય રહિત અજીવ પદાર્થ પર પ્રર્દોષને કારણે જે ક્રિયા કરવામાં આવે છે તે ક્રિયાને અજીવપ્રાદેષિકી ક્રિયા કહે છે. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત! પારિતાપનિકી ક્રિયાના કેટલા પ્રકાર છે?

५३२ 'भगवतीसरे मंते इत्यादि । हे भगवन् । अधिकरणिकी खलु 'किरिया कविता पणता।' क्रिया फतिविधा पक्षमा? भगवानाह-मंडिअपुला' हे मण्डितपुत्र ! 'दुविधा पणत्ता' द्विविधा ममता,? 'ना' तया-तदस्वरूपं यया 'संजोयणाडिगरणकिरिया य' संपोजनाधिकरणफ्रिया प 'नियत्रणागिरणकिरिया य' निर्वर्तनाधिकरणक्रिया च, तत्र संयोजनम्-टललागलदण्डादेः पृथक् पृथगवस्थितस्य संमेलनम् विषगरलादिना. ऽशनपानादेमिश्रीकरणम् तथा पक्षिमृगादिसंग्रहणार्य यत्र विशेपसंयोजनम् , तदेव तस्य या अधिकरणक्रिया संयोजनाधिकरणक्रिया, निर्वर्तनम्-खनादीनां निष्पादनम्, पशुपक्ष्यादियन्धनार्थ पारादिनिर्माणं वा तदेव तस्य वा अधि. फरणक्रिपा निर्वर्तनाधिकरणक्रियोच्यते, अय मण्डितपुत्रः प्रापिकी क्रियाभेद क्रिया के भेदको पूछने के अभिप्राय से प्रभुसे पूछते हैं 'भंते ! अहिगरणिया णं किरिया कइविहा पण्णत्ता' भदन्त ! अधिकरणिकी क्रिया के कितने भेद होते हैं? प्रभु इसका उत्तर देते हुए मण्डितपुत्र से कहते हैं-'संजोयणाहिगरणकिरिया, निवत्तणाहिगरणकिरिया' संयो- जनाधिकरणक्रिया और निर्वर्तनाधिकरणक्रिया इस तरह आधिकरण क्रिया के ये दो भेद हैं। संयोजनका अर्थ है मिलाना-जोड़ना-हलके भिन्न भागों को जो कि अलग२ रखे हो-जोड़ करके हल तैयार करना, विष आदि को भोज्य पदार्थ में मिलाना, तथा पक्षियों को मृगादिकों को बांधने के लिये-पकड़ने के लिये यंत्र विशेष के रचित अवयवोंको एकत्रित कर मिलाना-यह सब काम संयोजनरूप होने से संयोजनाधिकरण क्रियारूप हैं । निर्वर्तन नाम रचना करनेका है। खड्ग आदि पदार्थोकी रचना करना, पशुपक्षी भादिकों को बांधने के लिये पिंजरा आदिका चनाना-यह सब निर्वर्तनाधिकरण क्रिया है। આધિકરણિકી ક્રિયાના કેટલા ભેદ કહ્યા છે? उत्तर-'संजोयणाहिगरणकिरिया य निवत्तणाहिगरणकिरिया । भडित. પુત્ર! આધિકરણિકી ક્રિયાના નીચે પ્રમાણે બે ભેદ પડે છે–(૧) સંજનાધિકરણ ક્રિયા, (૨) નિર્વાધિકરણ ક્રિયા સંયોજન કરવું એટલે એકત્ર કરવું, જેમકે હળના જુદા જુદા ભાગોને જોડીને હળ તૈયાર કરવું, ખાદ્ય પદાર્થોમાં વિશ્વ આદિ મેળવવું, પક્ષીઓ, મૃગ વગેરેને પકડવાને માટે યંત્રવિશેના ભાગેને એકત્રિત કરવા, એ બધાં કામે સજનરૂપ હોવાથી સંયેજનાધિકરણ ક્રિયારૂપ છે. નિર્વતન કરવું એટલે રચના કરવી. જેમકે ખગ આદિ સાધને બનાવવાં, પશુપક્ષીને બાંધવા કે પકડવા માટે પાંજરાં વગેરે બનાવવા, તે પ્રકારની ક્રિયાને નિર્વતૈનાધિકરણ ક્રિયા કહે છે. - . प्रमेयचन्द्रिका टीका श. ३ उ. ३ १ क्रियास्वरूपनिरूपणम् ५३३ पृच्छति-पाभोसिआणं भंते ! इत्यादि । हे भगवन् ! पाद्वेपिकी खल्लु 'किरिया काविहा पण्णत्ता' फ्रिया कतिविधा कियत्मकारा प्रज्ञप्ता कथिता ? भगवानाह- 'मंडियपुत्ता !' इत्यादि ! हे मण्डितपुत्र ! 'दुविहा पण्णचा' द्विविधा प्रज्ञप्ता, 'तंजहा' तद्यथा जीवपाओसिया य' जीवमाद्वेपिकी च 'अजीवपाओसिया य' अजीवप्रावपिकी च, तत्र जीवस्य-स्वस्य परस्य तदु- भयरूपस्य चोपरि प्रद्वेपार उत्पद्यमाना जीवप्रापिकी क्रिया, उपर्युक्तोभयोपरि- पद्वैपकरणमेव वा सा तथा अजीवस्य चैतन्यरहितस्योपरि पद्धेपाल जायमाना अनीवप्रापिकी क्रिया, अजीवोपरि प्रदेपकरणमेव वा अनीवमापिकी, मण्डि- तपुत्रः पुनः प्रश्नयति-'पारियावणिआणं भंते !' इत्यादि । हे भगवन् । पारितापनिकी खलु 'किरिया कइविहा पण्णत्ता' फ्रिया कतिविधा प्रज्ञप्ता ? अब मंडितपुत्र-प्रापिकी क्रिया के भेदको पूछते हुए प्रभुसे प्रश्न करते हैं 'भंते !' हे भदन्त ! 'पाओसिया ण किरिया कइविहां पण्णत्ता' माद्वेपिकी क्रिया कितने प्रकारकी कही गई है-प्रभु इस विषय में मंडित- पुत्रको समझाने के निमित्त-दुविहा पण्णत्ता' दो प्रकार की यह क्रिया कही गई है ऐसा कहते हैं कि 'जीवपाओसिया य अजीव- पाओसिया य' जीवनापिकी और अजीवप्रापिकी ये उसके दो भेद हैं । जीव जय स्वयं अपने ऊपर द्वेप करने लगता है-तथा परके ऊपर दुष्ट अभिप्राय वाला बनता है-अथवा-अपने और परके ऊपर देपाविष्ट होता है-ऐसी स्थिति में उत्पन्न हुई जो क्रिया है वह जीव प्रादेपिकी क्रिया है। इसी प्रकार चैतन्यरहित अजीव पदार्थ पर प्रवेप से जायमान क्रिया अजीव प्रादेपिकी क्रिया है। परितापनिकी क्रिया Ud-भंते !' मन्त! 'पाओसियाणं किरिया कइविहा पण्णत्ता ?' પ્રાષિકી ક્રિયાના કેટલા ભેદ કહ્યા છે? उत्त२-३ मतिपुत्र प्रापि या 'दुविहा पण्णत्ता' मे २नी ४ी छे. 'तं जहा' ते मे २ नाय प्रमाणे छ-'जीवपाओसिया य अनीवपाओ सियाय' (૧) જીવપ્રાષિકી અને ૨) અજીવ પ્રષિી. જીવ જ્યારે પોતે જ પોતાને ષ કરવા લાગે છે તથા જ્યારે પારકાનું અહિત ઈચ્છે છે, અથવા પોતાના ઉપર તથા અન્ય પ્રત્યે દષયુકત બને છે. આ પરિસ્થિતિમાં ઉત્પન્ન થયેલી ક્રિયાને જીવપ્રાષિકી ક્રિયા કહે છે. એ જ પ્રમાણે તન્ય રહિત અજીવ પદાર્થ પર પ્રૉપને કારણે જે ક્રિયા કરવામાં આવે છે તે ક્રિયાને અજીવપ્રાષિકી ક્રિયા કહે છે. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત! પારિતાપનિકી ક્રિયાના કેટલા પ્રકાર છે?

५३ मगवतीर भगवानाह- मंठियपुत्ता !' इत्यादि । हे मण्डितपुत्र! 'दुविहा पण्णचा' द्विविधा माता, 'नहा' या 'सहस्यपारियावणिया य' स्वास्तपारिताप. निकी च 'परहस्यपारिभावणिमा य' परहस्तपारितापनीकी च, ता स्वहस्तेन स्वस्य परस्य तदुभयस्य वा परितापना असावोदीरणा जायमाना क्रिया पारि- तापनिकी, एवं परहस्ते न स्वस्य परस्य तमयस्य वा परितापनात् असातो दोरणात् जायमाना परितापना करणमेव या परहस्त पारितपनिकी क्रिया । मण्डितपुनः पृच्छति-'पाणावाय किरियाणं भंते ! इत्यादि । हे भगवन् ! माणातिपातक्रिया खलु कइविहा पण्णत्ता' कतिविधा प्रज्ञप्ता ? भगवानाह- हे भदन्त ! कितने प्रकार की है ? इसके समाधान में प्रभु मंडित. पुत्रको समझाते हुए कहते हैं कि-'मंडियपुत्ता' हे मण्डितपुत्र 'सहत्थपारितावणिया य, परहत्वपरिपावणिया य' स्वहस्त पारिताप- निकी और परहस्तपारितापनिकी के भेदसे यह पारितापनिकी क्रिया दो प्रकारकी कही गई है-इनमें अपने हाथों से ही जो अपने आपको परको तथा अपनेको परको दोनोंको परितापना-असाता की उदीरणा की जाती है वह अथवा परितापनमात्रकरना वह स्वहस्तपरितापनिकी किया है। इसी प्रकार दूसरे के हाथ से अपने को, दूसरे को तथा दोनों को असाताकी उदीरणा से जायमान जो किया. वह परहस्त परितापनिकी किया है । अब मंडितपुत्र प्राणातिपात क्रिया के भेदों- को पूछते हैं कि हे 'भंते' हे भदन्त ! 'पाणाइवायकिरिया कविहा पण्णत्ता' प्राणातिपातक्रिया कितने प्रकारकी कही गई है ? इसका उत्तर उत्तर-मंडियपुत्ता 1 सहत्यपरितावणिया य, परहत्यपारितापणिया य' હે મંડિતપુત્ર અણગાર ! પારિતાપનિકી ક્રિયાના નીચે પ્રમાણે બે ભેદ છે-૧) સહસ્ત પરિતાપનિકી ક્રિયા અને (૨) પરહસ્ય પારિતાપનિકી ક્રિયા. પિતાને હાથે જ પિતાને, અન્યને, કે પિતાને તથા અન્યને બનેને પરિતાપના (પીડા) પહેચાડવાને માટે જે ક્રિયા કરવામાં આવે છે તે ક્રિયાને “સ્વહસ્ત પારિતાપનિકી કિયા' કહે છે. અથવા માત્ર પરિતાપના જ કરવી તેનું નામ સ્વહસ્ત પારિતાપનિકી ક્રિયા છે. અન્યને હાથે પિતાને, અન્યને કે બન્નેને પીડા પહોંચાડવાને નિમિત્તે) જે ક્રિયા થાય છે તેને '१२३२पारितापति श्या. प्रश्न-भंते 3 मत ! 'पाणाइवायकिरिया कइविहा पण्णता ? પ્રાણાતિપાત કિયાને કેટલા ભેદ છે?

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू. १ क्रियास्वरूपनिरूपणम् 'मंडियपुत्ता ! इत्यादि । हे मण्डितपुत्र ! 'दुविद्या पण्णत्ता' द्विविधा मक्षप्ता, 'तं जहा' तद्यथा 'सहत्यपाणाइवायकिरिया य' परहस्तमाणातिपात- क्रिया च 'परहत्यपाणाइवायकिरिया य' स्वहस्तमाणातिपात क्रिया च, तत्र स्वहस्तेन स्वस्य परस्य तदुभयस्य वा माणातिपातः प्राणत्यागस्तद् विपयिणी तत्स्वरूपा वा क्रिया स्वहस्तमाणातिपातक्रिया, एवं परहस्तेन स्वस्य परस्य तदुभयस्य वा माणातिपातविपयिणी तत्स्वरूपा वा क्रिया परहस्तमाणाति- पातक्रियोच्यते ॥१॥ क्रियावेदना वक्तव्यतामाह- मूलम-'पुष्विं भंते ! किरिया, पच्छा वेयणा, पुविं वेयणा, पच्छाकिरिया ? मंडियपुत्ता ! पुश्विं किरिया, पच्छायणा, णो पुर्वि वेयणा, पच्छा किरिया । अत्थि णं भंते ! समणाणं निग्गंथाणं किरिया कज्जइ ? हंता, अस्थि, कहं णं भंते ! समणाणं निग्गंथाणं किरिया कज्जइ ? मंडियपुत्ता' पमायपच्चया, जोगनिमित्तंच, एवं खल्लु समणाणं निग्गंथाणं किरिया कज्जइ ॥सू०२॥ देते हुए प्रभु कहते हैं कि 'सहत्थपाणाइवायकिरिया य, परहत्थपाणा- इवायकिरिया य' हे मंडितपुत्र ! प्राणातिपातिकी क्रिया दो प्रकारकी कहीगई है-एक स्वहस्तप्राणमातिपातिकी क्रिया और दूसरी परहस्त क्रिणातिपातिकी क्रिया-अपने हाथं से अपने प्राणोंका, दूसरे के क्रिणों- का और अपने दूसरे दोनों के प्राणों का वियोग करना अथवा प्राणवियोग मात्र करना यह स्वहस्तप्राणातिपातक्रिया है। परके हाथ- से अपने, दूसरे एवं उभय के प्राणोंका वियोग होना यह परहस्त प्राणातिपात क्रिया है ॥ सू० १ ॥ उत्तर- सहत्यपाणाइवाय किरिया य, परहत्यपाणाइवायकिरियाय ' હે મતિપુત્ર ! પ્રાણાતિપાત ક્રિયાના બે ભેદ છે-(૧) સ્વહસ્ત પ્રાણાતિપાત ક્રિયા અને (૨) પરહસ્તપ્રાણાતિપાત ક્રિયા. પિતાના હાથથી જ પિતાના પ્રાણનો, અન્યના પ્રાણેને, અથવા પોતાના અને અન્યના એ બન્નેના પ્રણેને વિયેગ કરો અથવા પ્રાણવિયોગ માત્ર કરી તેનું નામ “વહસ્ત પ્રાણાતિપાત ક્રિયા છે. બીજાને હાથે પિતાના, અન્યના અથવા બન્નેના પ્રાણને વિયેગ કરી તેનું નામ “પરહસ્ત પ્રાણાતિપાત ક્રિયા છે. સૂ. ૧ भयक्तीने छाया-पूर्व भगवन् ! क्रिया, पत्रावेदना ? पूर्व वेदना, पथात् लिया मण्डित पुप्र! पूर्वमिया, पथात् वेदना, नो पूर्व वेदना, पत्राव क्रिया । अस्ति- खलु मदन्त ! श्रमणानां निन्यानां किया क्रियते ? पन्त, अस्ति क खलु भदन्त ! श्रमणानां निन्यानां क्रिया क्रियते ? मण्डितपुत्र ! प्रमाद- मत्ययात् , योगनिमित्ताग, एवं खलु श्रमणानां निन्यानां क्रिया क्रियते ॥२॥ किया और वेदना की वक्तव्यता- 'पुन्धि भंते ! फिरिया पच्छा वेयणा' इत्यादि । सूत्रार्थ-(पुन्धि भंते ! किरिया पच्छायणा, पुन्धि वेयणा पच्छा किरिया ? हे भदंत । पहिले क्रिया होती है और याद में वेदना होती है कि पहिले वेदना होती.है और बादमें क्रिया होती है ? (मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र ! (पुचि किरिया पच्छा वेयणा) पहिले क्रिया होती है और पाद में वेदना होती है । (णो पुचि वेयणा पच्छा किरिया) पहिले वेदना और पाद में किया ऐसा नहीं होता है । (अस्थि णं भंते ! समणाणं निग्गंधाणं किरिया कजइ) हे भद- न्त ? श्रमण निन्धों के क्रिया होती है क्या ? (हंता अगि) हां गौतम ! होती है। (कहणं भंते । समणाणं निग्गंधाणं किरिया कजइ) हे भदन्त ! श्रमण निर्ग्रन्यों के क्रिया कैसे होती है? (मंडि- यपुचा) हे मण्डितपुत्र ? (पमायपच्चयाजोग निमित्तंच) प्रमाद के निमित्त ક્રિયા અને વેદનાનું નિરૂપણ 'पुचि भंते ! किरिया पच्छा वेयणा' त्याहि. (पुन्नि भंते ! किरिया पच्छा वेयणा, पुचि वेयणा पच्छा किरिया ?) હે ભદન્ત પહેલાં કિયા થાય છે અને પછી વેદના થાય છે, કે પહેલાં વેદના થાય છે અને પછી ક્રિયા થાય છે? ( मंडियपुत्ता) भातपुत्र ! (पुचि किरिया पच्छा वेयणा) · पडला (य याय भने पछी ३४ थाय छे. (णो पुन्धि वेयणा पच्छा किरिया) पsal aen थाय भने पछी या थाय भई मनतुं ना. (अत्यिणं भंते ! सम- णाणं निग्गंथाणं किरिया कजइ ?) ભદન્ત ! શ્રમણ નિર્ગ દ્વારા કિયા થાય श? (हंता अत्यि) डे भारतपुत्र! मना aa [या थाय छ. (कई पं. भंते ! समणाणं निगंयाणं किरिया कज्जइ ?) MEvail: अभंनिया दावा रात यायो (मंडियपुत्ता) भातपुत्र ! पिमार्यपचया "जोगनिमित्तं .

मेयचन्द्रिका टीका श.३उ.३ मृ.२ क्रियावेदनस्वरूपनिरूपणम् टीका-मण्डितपुत्रः पूर्वोक्तक्रियास्वरूपं सम्यग् विज्ञाय तज्जन्यकर्म- दनुभवात्मकवेदनयोः पौर्वापर्य विज्ञातुं पृच्छति-'पुचि भंते ! इत्यादि । भदन्त पनि किरिया' पूर्व क्रिया भवति 'पच्छा वेयणा' पश्चात् वेदना तदनुभवः? अथवा 'पुचि वेयणा' पूर्व वेदना-क्रियानुभवः 'पच्छाकिरिया' पश्चात् क्रिया भवति किम् ? इति प्रश्नः । भगवानाह 'मंडियपुत्ता ? इत्यादि । हे . से और योग के निमित्त से (एवं खलु समणाणं निग्गंधाणं किरिया कजइ) श्रमण निर्ग्रन्थों के क्रिया होती है । टीकार्थ-मण्डितपुत्र पूर्वोक्त क्रियास्वरूप को अच्छी तरह समझ कर क्रियाजन्य कर्म और तदनुभवात्मक वेदना में कौन पहिले और कौन यादमें है इस बात को जानने के लिये प्रभु से पूछते हैं कि 'भंते' हे भदंत ! आप हमें यह तो समझाओ कि 'पुव्वं किरिया' पहिले क्रिया होती है-'पच्छा वेयणा' यादमें वेदना होती है सो क्या ऐसी बात है ? कि 'पुम्बिवेयणा ' पहिले वेदना होती है और पच्छा' यादमें 'किरिया क्रिया होती है ? प्रश्नकारका अभिप्राय ऐसा है कि क्रिया से कर्म होता है और यह कर्म स्वयं एक प्रकार की क्रियारूप है -तथा कर्मका अनुभवरूप जो वेदन है वह भी एक प्रकार की क्रिया ही है अतः इस स्थिति में ऐसा प्रश्न होता कि जब कर्म और वेदन दोनों क्रियारूप हैं तो इनमें पौर्वापर्यभाव किस प्रकार से माना जा सकता है स्वाभाविक है ? और पौवापर्यभाव च) प्रभा भने योगने २0 (एवं खल्ल समणाणं निग्गंथाणं किरिया काइ) શ્રમણ નિર્ચ દ્વારા ક્રિયા થાય છે. ટીકાર્થ–પૂર્વોકત ક્વિાના સ્વરૂપને સારી રીતે સમજી લઈને મડિતપુત્ર અણુગાર એ વાત જાણવા માગે છે કે કેમ પહેલાં થાય છે કે અનુભવ પહેલાં થાય છે ? અને શું પછી થાય છે તેથી તેઓ મહાવીર સ્વામીને નીચેના પ્રશ્રન પૂછે છે- प्रश्न- भंते ! MEra ! 'पुलं किरिया पच्छा वेयणा' पडेला या थाय છે અને પછી વેદના થાય છે? હવે ટીકાકાર મંડિતપુત્રના પ્રશ્નને આશય સમજાવે છે- પ્રશ્નકારને એ અભિપ્રાય છે કે ક્રિયાથી કર્મ થાય છે. અને તે કમ પિતે જ એક પ્રકારની ક્રિયારૂપ છે. તથા કર્મના અનુભવરૂપ જે વેદન છે એ પણ એક પ્રકારની ક્રિયા જ છે. આ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં એ પ્રશ્ન ઉદભવે છે કે જે કર્મ અને વેદનું એ બને ક્રિયારૂપ છે તે તેમનામાં પર્વાપર્યભાવ કેવી રીતે માની શકાય? છતાં પણ - मगतीसरे छागा-पूर्व भगवन् ! क्रिया, पसाझेदना १ पूर्व वेदना, पवाद किया मण्डित पुप्र! पूर्वकिया, पभादवेदना, नो पूर्व वेदना, पाव क्रिया | अस्ति- खलु भदन्त । श्रमणानो निम्न्यानां क्रिया क्रियते ? हन्त, अस्ति कर्ष खलु मदन्त 1 श्रमणानां निन्यानां किया क्रियते ? मण्डितपुर । ममाद. मत्ययात् , योगनिमियाग, एवं खलु श्रमणानां निन्यानो क्रिया क्रियते ॥२॥ किया और घेदना की धक्तव्यता- 'पुन्धि भंते ! फिरिगा पच्छा वेयणा' इत्यादि । सम्रार्थ-(पुन्धि भंते ! किरिया पच्छावेयणा, पुब्बि वेयणा पच्छा फिरिया ? हे भदंत । पहिले क्रिया होती है और बाद में वेदना होती है कि पहिले घेदना होती.है और यादमें क्रिया होती है ? (मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र ! (पुचि किरिया पच्छा वेयणा) पहिले क्रिया होती है और पाद में वेदना होती है। (णो पुचि वेयणा पच्छा किरिया) पहिले वेदना और पाद में किया ऐसा नहीं होता है । (अस्थि णं भंते ! समणाणं निग्गंयाणं किरिया कजइ) हे भद- न्त ? श्रमण निन्धों के क्रिया होती है क्या ? (हंता अत्यि) हां गौतम । होती है । (कहंणं भंते । समणाणं निग्गंधाणे किरिया कन्जद) हे भदन्त ! श्रमण निर्ग्रन्यों के क्रिया कैसे होती है ? (मंडि- यपुत्ता) हे मण्डितपुत्र ? (पमायपचयाजोग निमित्तंच) प्रमाद के निमित्त ક્રિયા અને વેદનાનું નિરૂપણ. 'पुन्दि भंते ! किरिया पच्छा वेयणा' त्याहि. (पुन्नि भंते ! किरिया पच्छा वेयणा, पुचि वेयणा पच्छा किरिया ?) હે ભદત ! પહેલાં કિયા થાય છે અને પછી વેદના થાય છે, કે પહેલાં વેદના થાય છે અને પછી ક્રિયા થાય છે? (मंडियपुत्ता) डे मीडितपुत्र 1 (पुब्धि किरिया पच्छा वेयणा) ठिया याय छ भने पछी ३n थाय छे. (णो पुलिं वेयणा पच्छा किरिया) पहा व थाय भने पछी या थाय से मनतुं नथी. (अस्थिणं भंते ! सम- गाणं निग्गंथाणं किरिया कजइ ?) BREra ! श्रम नियन्य बा. या थाय WHAT (हता अत्यि) ३ भारतधुन ! तेमन Ale [या थाय छ. (कई णं भंते ! समणाणं निग्गंथाणं किरिया कज्जइ ?) - भेनिया NA या या छ ? (मंडियपुत्ता) भडित! "पिमार्यपञ्चयां जोगनिमित्तं . ..

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.३ मृ.२ क्रियावेदनस्वरूपनिरूपणम् ५३७ टीका-मण्डितेपुत्रः पूर्वोक्तक्रियास्वरूपं सम्यग् विज्ञाय · तज्जन्यकर्म- तदनुभवात्मकवेदनयोः पौर्वापर्यं विज्ञातुं पृच्छति-पुब्बि मंते ! इत्यादि । हे भदन्त पून्धि किरिया' पूर्व क्रिया भवति 'पच्छा वेयणा' पश्चात् वेदना तदनुभवः? अथवा 'पुब्बि वेयणा' पूर्व वेदना-क्रियानुभवः 'पच्छाकिरिया' पश्चात् क्रिया भवति किम् ? इति प्रश्नः । भगवानाह 'मंडियपुत्ता ? इत्यादि । हे. से और योग के निमित्त से (एवं खलु समणाणं निग्गंधाणं किरिया कजइ) श्रमण निर्ग्रन्थों के क्रिया होती है । टीकार्थ-मण्डितपुत्र पूर्वोक्त क्रियास्वरूप को अच्छी तरह समझ कर क्रियाजन्य कर्म और तदनुभवात्मक वेदना में कौन पहिले और कौन बादमें है इस पात को जानने के लिये प्रभु से पूछते हैं कि 'भंते' हे भदंत ! आप हमें यह तो समझाओ कि 'पुव्वं किरिया' पहिले क्रिया होती है-'पच्छा वेयणा' यादमें वेदना होती है सो क्या ऐसी घात है ? कि 'पुब्बियणा' पहिले वेदना होती है और पच्छा यादमें 'किरिया' क्रिया होती है ? प्रश्नकारका अभिप्राय ऐसा है कि क्रिया से कर्म होता है और यह कर्म स्वयं एक प्रकार की क्रियारूप है -तथा कर्मका अनुभवरूप जो वेदन है वह भी एक प्रकार की क्रिया ही है अतः इस स्थिति में ऐसा प्रश्न होता कि जय कर्म और वेदन दोनों क्रियारूप हैं तो इनमें पौर्वापर्यभाव किस प्रकार से माना जा सकता है स्वाभाविक है ? और पौवापर्यभाव च) प्रभा भने योगने ४२ (एवं खलु समणाणं निग्गंधाणं किरिया कजाइ) શ્રમણ નિર્ચ દ્વારા ક્રિયા થાય છે. ટીકાર્થ–પૂત ક્રિયાના સ્વરૂપને સારી રીતે સમજી લઈને મંડિતપુત્ર અણગાર એ વાત જાણવા માગે છે કે કર્મ પહેલાં થાય છે કે અનુભવ પહેલાં થાય છે ? અને શું પછી થાય છે તેથી તેઓ મહાવીર સ્વામીને નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે- Xxn-- भंते ! B ME! 'पुलं किरिया पच्छा वेयणा' पडal fun याय છે અને પછી વેદના થાય છે? હવે ટીકાકાર મંડિતપુત્રના પ્રશ્નને આશય સમજાવે છે- પ્રશ્નકારને એ અભિપ્રાય છે કે ક્રિયાથી કર્મ થાય છે. અને તે કમ પિતે જ એક પ્રકારની ક્રિયારૂપ છે. તથા કર્મના અનુભવરૂપ જે દિન છે એ પણ એક પ્રકારની ક્રિયા જ છે. આ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં એ પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે કે જે કર્મ અને વેદનું એ બને ક્રિયારૂપ છે તે તેમનામાં પર્વાપર્યભાવ કેવી રીતે માની શકાય? છતાં પણ . ५३८ भगवतीचे मण्डितपुर ! 'पुनि किरिया' पूर्व क्रिया भवति 'पन्छा वेयणा' पश्चात् तदनन्तरं पेदना मदनुमयः 'गो' न तु 'पुचि पेपणा' पून वेदना, 'पञ्छा फिरिया' पयामिया भवति, अर्थात् कार्ये कारणोपचाराद क्रियानन्यभुगाम- फर्मणोऽपि क्रियाशब्देन व्यवहारात् अथवा क्रियते इति कर्मव्युत्पत्या क्रिया- पद याच्यकर्म एवं शुभाशुभारमकं भवति वदनन्तरं तस्य कर्मणो वेदना-अनु- माना तो गया हे-पयों कि पदिले कर्म और यादमें उसका वेदन । परन्तु जप घेदन स्वयं एक प्रकार की क्रियारूप है-तो वेदनकिया से फर्मका पंध होगा ही-अतः फर्मपंधरूप किया होने के पहिले वेदन रूप क्रिया का अस्तित्व आने से वेदन पहिले हुआ-ऐसा मानना चाहिये-इसलिये मंडितपुत्र को ऐसी शंका हुई है-क्रिया पहिले होती है और पादमें उसका चेदन होता है, वह पात माननी चाहिये कि पहिले चेदन होता है और पादमें फर्मरूप क्रिया होती है यह बात माननी चाहिये इसका समाधान करने निमित्त प्रभु मंडितपुत्र से कहते हैं 'मंडितपुत्ता' हे मंडितपुत्र ! 'पुव्वं किरिया' पहिले क्रिया होती है और 'पच्छा' यादमें वैयणा' वेदना होती है 'णो पुब्धि वेयणा पच्छा किरिया' ऐसा नहीं है कि पहिले वेदना हो और यादमें क्रिया हो क्रिया का तात्पर्य फर्म और वेदना का तात्पर्य उस फा अनुभवन ऐसा हैं । यह जो कहा गया है कि कर्म स्वयं एक प्रकारफी क्रिया है-सो यह वह बात ठीक है और वेदना भी एक પીવપર્યભાવ માનવામાં તે આવે જ છે, કારણ કે પહેલાં કર્મ અને ત્યાર બાદ તેના વેદનનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. પણ જો વેદન પોતે જ એક પ્રકારની ક્રિયારૂપ હોય તે વેદન ક્રિયાથી કમને બંધ થશે જ. તેથી કમબંધરૂપ કિયા થયા પહેલાં વેદનરૂપ ક્રિયાનું અસ્તિત્વ આવવાથી એવું માનવું પડશે કે વેદી પહેલાં થયું. તે કારણે મડિત પુત્રને એવી શંકા થાય છે કે ક્રિયા પહેલાં થાય છે અને ત્યાર બાદ્ધ તેનું વેદન થાય છે, કે વેદન પહેલાં થાય છે અને ત્યારબાદ કર્મરૂપ કિયા થાય છે? महावीर प्रभु तमना भर्नु मा प्रमाणे सामान ४२ छ-'मंडियपुत्ता! मतिपुत्र ! 'पुन्छ किरिया' पडेल या थाय छ भने 'पच्छा वेयणा' यार मा तनु वेहन थाय छे. 'णो पुत्रि वेयणा पच्छा किरिया पहेला वहन मन ત્યાર બાદ ક્રિયા થાય એવું બનતું નથી. અહીં કિયા એટલે કર્મ અને વેદના એટલે કર્મને અનુભવ, એવો અર્થ સમજવો. એવું જે કહેવામાં આવ્યું છે કે કર્મ પતે એક પ્રકારની ક્રિયા છે, એ વાત બરાબર प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू. २ क्रियावेदनस्वरूपनिरूपणम् भवो नतु कर्मणः पूर्व वेदना कथमपि भवितुमर्हति कर्मपूर्वकस्यैव वेदनात्मकानु- भवस्य सम्भवात् विषयतासम्बन्येन वेदनाम्मति तादात्म्येन विषयस्य कारण- तया कारणं विना कार्यस्यासम्भवेन कर्म विना वेदनायाः असम्भवात् प्रथमं कर्म एव, पश्चाद् वेदना नतु तद्विपरीतम् इति मण्डितपुत्रम्प्रति भगवत उत्तराशयः । प्रकारकी क्रिया है यह बात भी ठीक है-इससे इनमें पौर्वापर्य का अभाव थोडे ही आ सकता है, क्यों कि ऐसा सिद्धांत तो हैं नहीं कि वेदना क्रियाके बाद नीयम से कर्म-कर्मबंध रूप क्रिया होवे ही समताभाव से कर्म का अनुभवन करनेवाला आत्मा नवीन कर्मबंध- रूप क्रियाका कर्ता नहीं मानो गया है। अतः यही सिद्धांत निश्चित हैं कि पहिले कर्मरूप क्रिया होती है और बादमें तदनुभवरूप वेदना होती है। इस तरह इनमें पौर्वापर्यभाव यन जाने में कोई बाधा नहीं हैं। कर्मबंध कर्म के निर्माण होने में आत्माकी शुभाशुभ प्रवृत्तिरूप क्रिया कारण होती है इस लिये कर्म क्रिया जन्य माना गया है। यहां क्रिया से कर्म जो ग्रहण किया गया है-उसका कारण कार्य-कर्म में कारणरूप क्रिया का उपचार किया जाना है। इस उपचार से-अभेद विवक्षासे-क्रियाजन्य शुभाशुभ कर्म को भी क्रिया शब्दसे व्यवहृत कर दिया गया है । अथवा जो किया जाय वह कर्म इस व्युत्पत्तिके अनुसार क्रियापद वाच्य शुभाशुभ कर्म ही लिया जाता हैं। इसके बाद છે. અને વેદના પણ એક પ્રકારની ક્રિયા છે, એ વાત પણ ખરી છે. પણ તે કારણે તેમનામાં પૌવંપર્યતાને અભાવ જ હવે જોઈએ એવું માની શકાય નહીં. કારણ એ કઈ સિદ્ધાંત નથી કે વેદના ક્રિયાની પછી કર્મ કર્મબંધરૂપ ક્રિયા થાય જ. સમતાભાવથી કર્મોનું વદન કરનાર આત્મા નવીન કર્મબંધરૂપ ક્રિયાને કર્તા મનાતે નથી. તેથી એજ સિદ્ધાંત માનવા યોગ્ય છે કે પહેલાં કર્મરૂપ ક્રિયા થાય છે અને ત્યાર બાદ તેના અનુભવરૂપ વેદના થાય છે. આ રીતે તેમનામાં પીપર્ય ભાવ ઘટા- ડવામાં કેંઈ વાંધે નડતું નથી. કર્મબંધનમાં-કર્મનું નિર્માણ થવામાં આત્માની શુભા- શુભ પ્રવૃત્તિ રૂપ ક્રિયા કારણરૂપ હોય છે. તેથી કર્મને ક્યાં જન્ય માનવામાં આવેલ છે. અહીં ‘ક્રિયા પદ દ્વારા જે કર્મ” અર્થ ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે તેનું કારણ કાર્ય-કર્મમાં કારણરૂપ ક્રિયાને ઉપચાર કરી છે, એમ સમજવું. આ રીતે તે બન્નેમાં અભેદની અપેક્ષાએ ક્રિયાજન્ય શુભાશુભ કર્મને પણ ક્રિયા શબ્દથી ઓળખવામાં આવેલ છે. અથવા કર્મની વ્યુત્પત્તિ આ પ્રમાણે છે-જે કરાય તે કર્મ આ વ્યુત્પત્તિ પ્રમાણે ક્રિયાપદના ५४० मण्डितपुत्रः क्रिया निभासपा अमनिर्गन्यस्य क्रियाधिकारियं पृथति 'अत्यिणं भंते ।" इत्यादि । हे भदन्त ! अस्ति खलु सम्भवत्येतत् 'समगाणं निग्गंयाणे' श्रमणानां निगेयानाम् ' फिरिया फन' क्रिया क्रियते भवति । भर्यात् श्रमणनिम्रन्यस्य क्रिया संभवति ना ? इति भरनः। भगवानार- उस कर्म की घेदना होती है। फर्म के पहिले वेदना किसी तरह नहीं हो सफती है। क्यों कि वेदनात्मक अनुभव कर्मपूर्वक ही संभावित होता है। अतः विपपता के सम्पन्ध को लेकर वेदना के प्रति तादात्म्य भाव से विषय में ही-कर्म में ही-कारणता आती है क्योंकि कारणके विना कार्यकी असंभवता होने से कर्म के विना वेदनाका होना संभ- वित नहीं हो सकता हैं। इसलिये प्रथम कर्म ही होता है, पश्चात् उसकी वेदना होती है। इससे उल्टी पात नहीं होती है। इस प्रकार मंडितपुत्र को प्रभुने समझाया। अप मंडितपुत्र क्रिया की जिज्ञासा से श्रमण निर्गन्ध श्री महावीर प्रभु से क्रिया के अधिकारी के विपय में पूछते है-कि 'अत्धि णं भंते इत्यादि। 'अत्थि णं भंते ! समणाणं निग्गंधाणं किरिया कजईहे भद- न्त क्या यह पात संभवित है कि श्रमण निग्रन्थों के किया होती है अर्थात् श्रमण निर्ग्रन्थों के क्रिया संभवती है ? इसका उत्तर देते हुए શુભ કર્મને જ લેવામાં આવ્યું છે. ત્યાર બાદ તે કર્મનું વેદના થાય છે. કોઇપણ રીતે કમનાં પહેલાં કર્મનું વેદન સંભવી શકતું નથી, કારણ કે વેદનાત્મક અનુભવ કર્મ પૂર્વક જ સંભવિત હોય છે. તેથી વિધ્યતાના સંબંધને અનુલક્ષીને વેદના પ્રત્યે તાદા- મ્ય ભાવ હોવાથી વિષયમાં જ-કમમાં જ કારણતા આવી જાય છે, કારણ કે કઈ પણ કાર્ય કારણ વિના સંભવી શકતું જ નથી. આ રીતે કર્મને અભાવ હોય તે કર્મ દિનને સદભાવ સંભવી શકે જ નહીં. તે કારણે પહેલાં કિયા (કમ) થાય છે અને ત્યાર બાદ કમનું વેદના થાય છે. એથી ઉલ્ટી વાત બની શકતી નથી. આ રીતે ભગવાન મહાવીરે મંડિતપુત્ર અણુગારના પ્રશ્નનનું સમાધાન કર્યું, હવે મંડિતપુત્ર અણગાર કિયાના અધિકારના વિષયમાં ભગવાન મહાવીરને આ प्रभा छ - अस्थि णं भंते ? समणाणं निग्गंथाणं. किरिया कजइ ?' Baad ! म नियन्या द्वारा, हिया (). थाय छ ..? अभय નિર્ચન્થા દ્વારા ક્રિયા સંભવે છે કે નથી સંભવતી ?

- अमेयचदिन्का टीका श. ३ उ. ३ सू. २ क्रियावेदनस्वरूपनिरूपणम् -'हंता, अत्यि' इति । इन्त, अस्ति, इन्तेति स्वीकारे अस्ति-सम्भवति, अर्थात्श्रमणनिर्ग्रन्थस्य क्रिया सम्भवति, इति भगवतोऽभिमायः । मण्डित- पुत्रः पुनः प्रश्नयति-'कई णं भंते !' इत्यादि। हे भदन्त ! कथं केन प्रकारेण खलु 'समणाणं निरगंयाणं ' श्रमणानां निर्ग्रयानाम् 'किरिया कज्जइ' क्रिया क्रियते भवति ? भगवानाह-मंडियपुत्ता ! हे मण्डित पुत्र ! 'पमायपच्चया' प्रमादमत्ययात् प्रमादः असावधानता एव प्रत्ययः कारणं तस्मात् क्रिया सम्भवति यथा दुष्पयुक्तकाय क्रियाजन्यं कर्म भवति, अथ च 'जोगनिमित्त च योगनिमित्तं च योगो निमित्तं यस्याः सा योगनिमित्ता यथा ऐर्यापथिकी प्रभु उनसे कहते हैं कि-'हंता अधि' श्रमण निर्ग्रन्थों के क्रिया संभवती है । मण्डितपुत्र पुनः प्रश्न करते हुए प्रभु से पूछते हैं कि कहं णं भंते ! समणाणं निग्गंथाणं किरिया कजई' हे भदन्त ! श्रमण निर्गन्यों के किया किस प्रकार से संभवित होती है ? भगवान् इसमें कारण का प्रदर्शन करते हुए उनसे कहते हैं कि-'मंडियपुत्ता' हे मंडितपुत्र ! 'पमाय पञ्चया' प्रमाद के निमित्त से श्रमण निर्ग्रन्थों के क्रिया संभ- वित होती है । असावधानता का नाम प्रमाद है-अर्थात् कुशल अनुष्ठानों में उत्साह का नहीं होना, तथा जिस किसी तरह इच्छा- नुसार उनमें प्रवृत्ति करना यह सब प्रमाद है । इस प्रमाद के कारण उनमें क्रिया का होना संभवता है । जैसे कायकी क्रिया यदि उनकी यत्नाचार से रहित है तो नियम से वहां दुष्प्रयुक्त काय मियाजन्य कर्मका आस्रव होगा ही । इसी तरह श्रमण निर्ग्रन्थों के 'जोगनिमित्तं च योगनिमित्तक ऐर्यापथिकी क्रिया होती है-अतःइस उत–'हंता अत्यि' , तमना En या समयी थ छे. प्रश्न-'कह णं भंते ! समणाणं निग्गंयाण किरिया कज्जइ? महन्त ! શ્રમણ નિર્ચ દ્વારા કેવી રીતે ક્રિયા સંભવી શકે છે? उत्त२–'मंडियपुत्ता' 3 भाडितपुत्र ! 'पमायपञ्चया' प्रभाहना २णे श्रम નિર્ચ દ્વારા ક્રિયા સંભવિત બને છે. અસાવધાનતાને પ્રમાદ કહે છે. એટલે કે અનુ- છામાં ઉત્સાહને અભાવ, અને ઈચ્છાનુસાર પ્રવૃત્તિ કરવી તેનું નામ પ્રમાદ છે. તે પ્રમાદને કારણે તેના દ્વારા નવીન કર્મો બંધાય છે. જે તેની કાયકી ક્રિયા યતનાચારથી રહિત હોય તે ત્યાં દુપ્રયુક્તકાય ક્રિયાજન્ય કર્મનો આસ્રવ થવાને જ. એ જ પ્રમાણે श्रम निया 'जोग निमित्तं च योगने सर पर भनि। मध ४२ छ. योग- .. भगपती । र्यापयिकमेव ऐपिगिक शरीरचलननमरुन्मीलननिमीलनरूपाक्षिपदम- पन्दनादियोगजन्या क्रिया श्रमण निन्यानां सम्भवतीत्यर्यः । एवं खलु प्रकारेण श्रमणानां निग्रंयानां किया क्रियते भवति ॥१०२ ॥ जीवानाम् एजनादि क्रिया वक्तव्यतामाह- मूलम्-'जीवे णं भंते ! सया समियं एयइ, वेयइ, चलइ, इ, घट्टइ, खुभइ, उदीरइ, तं तं भावं परिणमइ ? हंता, डेयपुत्ता ! जीवेणं सया :समियं एयड़, जाव-तं तं भावं णमइ ! जावं च णं भंते ! से जीवे सया समियं जाव-परि- सइ, तावं च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवइ ? णो ढे सम? । से केणटणं एवं वुच्चइ-जावं च णं से जीवे सया मे यं जाव-अंते अंतकिरिया न भवइ ? मंडियपुत्ता ! जावं णं से जीवे सया समियं, जाव परिणमइ, तावं च णं से जीवे रिंभइ सारंभइ, समारंभइ, आरंभे वट्टइ. सारंभे वट्टइ, समा- में वइ, आरंभमाणे, सारंभ माणे, समारंभमाणे, आरंभे मित्त को लेकर भी वहां कर्मका आना संभवित होता है। मार्ग चलना शरीर का हलन चलन होना, चक्षुका उन्मीलन निमीलन ना, आदि सब शारीरिक क्रियाएँ योगनिमित्तक ही होती हैं-श्रमण ग्रन्थों के ग्यारवें ११ घारहवें १२ और तेरहवें १३ गुणस्थानवर्ती वों के यह ऐपिथिक क्रिया होती है इससे वहां भी नवीन मौका आस्रव होता है ॥ सू० २ ॥ મસ્તક અર્યાપથિકી ક્રિયા શ્રમણ નિર્ચ દ્વારા કરાય છે. તે કારણે પણ કર્મને સવ થઈ શકે છે. માર્ગમાં ચાલવું, શરીરનું હલનચલન કરવું, આંખે મટમટાવવી, દિ સઘળી શારીરિક ક્રિયાઓ યોગનિમિત્તક જ હોય છે, શ્રમણ નિર્ચ તથા અગિ- રમાં, બારમાં અને તેરમાં ગુણસ્થાનવતી જીવો આ અપથિક ક્રિયા કરાય છે. તે છે તેઓ પણ નવીન કર્મો કરે છે. સુ ૨ ममेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.३ मू०३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५४३ वहमाणे, सारंभे वहमाणे, समारंभे वट्टमाणे, वहणं पाणाणं, भूयाणं, जीवाणं, सत्ताणं, दुक्खावणयाए, सोयावणयाए, जूरा- वणयाए, तिप्पावणयाए, पिट्टावणयाए, परियावणयाए, वइ, से तेण?णं मंडियपुत्ता ! एवं बुच्चइ, जावं च णं से जीवे सया समियं एयइ, जाव-परिणमइ, तावं च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया न भवइ, जीवेणं भंते ! सया समियं णो एयड़ जाव-नो तं तं भावं परिणमइ ? हंता, मंडियपुत्ता ? जीवे णं सया समियं जाव-नो तं तं भावं परिणमइ, जावं च णं भंते ! से जीवे नो एयइ, जाव-नो तं तं भावं परिणमइ, तावं च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवइ ? हंता, जाव-भवइ ! से केणटणं जाव--भवइ ? मंडिय पुत्ता ! जावं च णं से जीवे सया समियं णो एयइ, जाव नो तं तं भावं परिणमइ, तावं च णं से जीवे नो आरंभइ, नो सारंभइ, नो समारंभइ, नो आरंभे वट्टइ, नो सारंभे वट्टइ, नो समारंभे वइ, अणारंभ- माणे, असारंभमाणे, असमारंभमाणे, आरंभे अवहट्टमाणे, सारंभे अवमाणे, समारंभे अवह माणे, बहूणं पाणाणं, भूयाणं जीवाणं, सत्ताणं, अदुक्खावणयाए, जाव अपरितोवण- याए वहइ ॥ सू० ३ ॥ छाया-जीवः खलु भदन्त ! सदा समितम्-एजते, व्येजते, चलति, स्प- जीवों की एजनादि क्रिया की वक्तव्यना का वर्णन- 'जीवे णं भंते ! सया समियं एय इ' इत्यादि । सूत्रार्थ-(जीवे णं भंते ! सया समियं एयह) हे भदन्त ! जीव 'जीवेण भंते ! सयासमियं एयइ' त्यादि सूत्रा-(जीवेणं भंते । सयासमियं एयइ ' ला ! १ सहसभित , ५४२ मगठी किया ईर्यापथिकमेव ऐपिपिकं शरीरचलनगरुन्मीलननिमीलनरूपारिपक्ष्म- परिस्पन्दनादियोगजन्या क्रिया श्रमणनिन्यानां सम्भवतीत्यर्थः । एवं बलु अनेन प्रकारेण अमणानां निग्रंगानां किया क्रियते भवति ॥१०२ ॥ जीरानाम् एजनादि क्रिया वक्तव्यतामाह- मूलम्-'जीवे णं भंते ! सया समियं एयइ, वेयइ, चलइ, फंदड़, घट्टइ, खुम्भइ, उदीरइ, तं तं भावं परिणमइ ? हंता, मंडियपुत्ता! जीवेणं सया :समियं एयइ, जाव-तं तं भावं परिणमइ ! जावं च णं भंते ! से जीवे सया समियं जाव-परि- णमइ, तावं च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवइ ? णो इणटे सम? । से केणटणं एवं बुच्चइ-जावं च णं से जीवे सया समि यं जाव-अंते अंतकिरिया न भवइ ? मंडियपुत्ता ! जावं चणं से जीवे सया समियं, जाव परिणमइ, तावं च णं से जीवे आरंभइ सारंभइ, समारंभइ, आरंभे वट्टइ. सारंभे वट्टइ, समा- रंभे वइ, आरंभमाणे, सारंभ माणे, समारंभमाणे, आरंभे निमित्त को लेकर भी वहां कर्मका आना संभवित होता है। मार्ग में चलना शरीर का हलन चलन होना, चक्षुका जन्मीलन निमीलन होना, आदि सब शारीरिक क्रियाएँ योगनिमित्तक ही होती हैं-श्रमण निर्ग्रन्थों के ग्यारवें ११ घारहवें १२ और तेरहवें १३ गुणस्थानवर्ती जीवों के यह ऐर्यापथिक क्रिया होती है इससे वहां भी नवीन कर्मोंका आस्रव होता है ॥ सू०.२ ॥ નિમિત્તક અપથિકી ક્રિયા શ્રમણ નિગ્રંથ દ્વારા કરાય છે. તે કારણે પણ કર્મને આસ્રવ થઈ શકે છે. માર્ગમાં ચાલવું, શરીરનું હલનચલન કરવું, આંખે મટમટાવવી, આદિ સઘળી શારીરિક ક્રિયાઓ યોગનિમિત્તક જ હોય છે; શ્રમણ નિશા તથા અગિ- ચારમાં, બારમાં અને તેમાં ગુણસ્થાનવતી જી આ એપથિક યિા કરાય છે. તે કારણે તેઓ પણ નવીન કર્મો કરે છે. સૂ. ૨ : : - ममेयचन्द्रिका टी. श.३. उ.३ म. गीदादां पटनादिरियादिगणy in मपति ? नायमर्थः समयः, नन देत एम उन्माद-या-'-: । समिनम्-यावत्-अन्ते अन्न क्रिया र मटि ? मटिम:! ! ! सदा समितम् यावत्-परिणनि, शाम सदमः श्राप iti irat आरम्भे, वर्तते, संरम्भे वर्नने, पमा दान, ६.१५१५:, 4.11, समारभमाणः, आरम्भे वर्तमानः, म शानः, Ari है तय तक क्या उस जीवी sitindhim मुक्ति होती है ? (णो इणटे समझे), लिनन , witी। (सेकेणटेणं भंते ! एवं चुचद, जायंगणवत अंतकिरिया न भवइ) हे भदन्त 1 या 144 min/ है कि जबतक वह जीव सदा ममित एमाnit कांपता है तबतक यावत् उस जीय की कितनीhhant पुत्ता ! जाव णं से जीवे सया ममि जान funny , inthi णं से जीवे आरंभइ, सारंभइ, समा:पट, सानप, int, समारंभे वट्टइ) हे मंडितपुत्र ! जपतफ शीघ पनि ना- सहित घना रहता है, अथवा रागये पम्प में पता ना Ber जन २ भावों रूपसे परिणमता रहता है, मापनक, मानपान करता है, संरंभ करता है, समारंभ फरता, माता . परिशुभ थे, त्या मुधी ते पनी अंत समये २२०n-in-rigin kayariwin in भश ? (णो इणद्वे समढे ) भडितपुत्र ! मे annid null, ENTRingan अति पामता नयी. ( से केणडेणं भंते ! एवं गुनाह, नायक पोली। सयासमियं जाव अंते अंतकिरिया न भवइ ?) & AM on inte' । કારણે કહે છે કે જ્યાં સુધી તે જીવ રાગાદિથી યુક્ત કરે છે અને કાળn छ, (याut) त्या सुधा ते छपने भुडित भगती नया ? (डिगाना) HAI (जाव णं से जीवे सया समियं जाव परिणमई ताप नगेनी बारंगा, सारंभइ, समारंभइ, आरंभे वड, सारंभे चट्टइ, समारंभे घट्टर) | all not સમિત રહે છે-રાગદ્વેષથી યુક્ત રહે છે, અથવા રાગ રૂપમાં કંપતો રહે છે, ઉપ- શુંકત સર્વ ભાવ રૂપે પરિણમતે રહે છે, ત્યાં સુધી તે જીવ મા કરે છે, જે કરે છે, સમારંભ કરે છે, આરંભમાં પ્રવૃત્ત રહે છે, . भिवृत्त २ छ ५४४ न्दते, पहते, घुपति, उदीरगति तं मात्र परिणमति सन्त, ममिवान जीरः सदा समितम्-एजरो, यार- सं भावं परिणमति, यारम खलु मदन्त सनीयः सदा समितम् गाय-परिणमति, गायन तस्य जीवस्य, अंते अन्तक्रिया सदा समित रागादि माहित अर्थात् रागीपसहित होता है, अपय (समियं एजते) रागवेप सहित कांपता है। (येयह ) विशेषरूप से अश्या विविधरूप से कांपता है । (पलइ) एक स्थानसे दूसरे स्थान पर जाता है (फंदह) कुछ पलना है ! अथवा दूसरे स्थान पर जाकर पुनः अपने स्थानपर पापिस आ जाता है (घ) सर्व दिशाओ में जाता है (खुम्भई) क्षुभिन प्रचलित होता है। (उदीरइ) प्रथलता प्रेरणा करता है । इस तरह जीव (तं तं भावं परिणमह) क्या उन उन भावरूप परिणमता है क्या? (हंता मंदियपुत्ता! जीवे णं सपा समियं एयइ, जाय तं तं भायं परिणमइ) हां मंडितपुत्र ! जीव सदा रागादि सहित रहता है-अधया रागदेपसहित कांपता है यावत् उन २ भावरूप परिणमता है। (जावं घणं भंते । से जीवे संया समिय जाव परिणमद, तापं च णं तस्म जीवस्स अंते अंतकिरिया भवइ.) हे भदन्त ! जब तक वह जीव सदासमित-रागादि सहित घना रहता है अधया रागदेप सहित कांपता है यावत् उन२ भावरूप परिणमता साय छ मेट शदेपयी युश्त बाय छ ? अथवा (समियं एजते ) २५ सहित ४ छ ? (4न ४३ ४-मा ने मयाभा २५ या छ, (वेयइ) विशेष३ अथवा विविध शते थे छ ! (चलइ) मे स्थानयो भार स्याने 4 छ। (ર) થોડા પ્રમાણમાં ચાલે છે અથવા એક સ્થાનેથી બીજે સ્થાને જઈને ફરી बाताने स्थाने पाछ। ३२ ? (घट्टइ) स दिशामामi onय छ । (खभइ) सुमित प्रयात याय छ ? (उदीरइ) प्रमततापू' प्रेरया ४२ ? शत. (तं तं भावं परिणमइ) ते ते भा३पे परिशुभे भरे। ? (हंता मंडियपुत्ता !) 31, भsिay ! (जीवे णं सया समियं एयइ, जाव तं तं भावं परिणमइ) ७१ सहा રાગાદિ સહિત રહે છે અથવા રાગદેવ સહિત કરે છે (કાવત) તે તે ભાવરૂપ પરિણમે છે. અહીં यावत्' ? પદથી ઉપરોકત સૂત્રપાઠ ગ્રહણ કરવો જોઇએ. (जावं च णं भंते ! से जीवे सयासमियं जाव परिणमइ,. तावं च णं तस्स जीवस्स अंते ! अंतकिरिया भवइ ) मr-!" या सुधी ७५. सहा समित- રાગાદિથી યુકત હોય છે અથવા રોગ સહિત કરે છે (થાવત) તે તે ભાવરૂપ . प्रमेयचन्द्रिका टीका. श.३ उ.३ सू.३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५४७ सदा समितम् नो एजते, यावत् नो तं तं भावं परिणमति ? हन्त, मण्डित- पुत्र ! जीवः सदा समितम् , यावत्-नो तं तं भावं परिणमति यावच खलु भदन्त ! स जीवो नो एजते, यावत्-नो तं तं भावं परिणमति, तावच्च तस्य जीवस्य अन्ते अन्तक्रिया भवति ? इन्त, यावत्-भवति, तत् केनार्थेन यावत्- तब तक उस जीव की (अंते) मरण समय में (अंतकिरिया) मुक्ति नहीं हो सकती है । (जीवे णं भंते ! सथा समियं णो एयह, जाव णों तं तं भावं परिणमइ) हे भदंत ! जीव सदा रागादिभाव से युक्त न हो अथवा रागद्वेप सहित न कंपे, यावत् उस उस भावरूप न परिणमे, ऐसा हो सकता है क्या ? (हंता मंडियपुत्ता ! जीवे णं सया समियं जाव नो परिणमई) हाँ । मण्डितपुत्र ! ऐसा हो सकता है कि जीव सदा रागादि भावसहित न रहे अथवा रागद्वेपरूप से वह न कंपे यावत् उन२ भावरूप वह न परिणमे । (जावं च णे भंते से जीवे नो एयइ, जाव नो तं तं भावं परिणमइ, तावं च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवदोहे भदन्त ! जयतक वह जीव रागादिसहित न रहे, अथवा रागद्वेष रूप से न कंपे, यावत् उन २ भावरूप न परि- णमे, तो क्या तबतक उस जीव की मरण समय में मुक्ति हो सकती है ? (हंता जाव भवइ) हां मण्डिपुत्र यावत् ऐसे जीवकी मुक्ति हो सकती है। (से केणटेणं जाव भवइ) हे भदन्त ! ऐसे जीवकी यावत् मुक्ति परिशुभता २ छे, (तावं च णं तस्स जीवरस अंते अंतकिरिया)त्यां सुधात पने भर सभय भुतिनी प्राप्ति यती नथी. (जीवेणं भंते ! सया समियं णो एयइ, जावणो तं तं भावं परिणमइ ?) 3 महन्त । शु मे संवी छ । સદા રાગાદિ ભાવથી યુક્ત ન રહે, અથવા રાગદેષ સહિત ન કંપે, (યાવત) અને ઉપ युत समस्त भाव३ - परिभ [ता मंडियपुत्ता] , मातिya ! मेयं मनी शछ ? (जीवेणं सया समियं जाव णो परिणमई) ७१ सहा षयी युत न २९ मया देष सहित नये, (यावत्) मने उपर्यु त समस्त भावइथे ते न परिशुभे. (जावं च णं भंते ! से जीवे नो एयइ, जाव नो तं तं भावं परिणमइ, तावं च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवइ ? ) 3 HEra ! ज्यां સુધી તે જીવ રાગાદિથી યુકત ન રહે, અથવા રાગદ્વેષ સહિત ન કપ, (યાવત) તે તે ભાવરૂપે ન પરિણમે, ત્યાં સુધી તે જીવ મરણ સમયે મુકિત પામી શકે છે ખરી? [हंता जाव भवइ ] SI, भाडितपुत्र ! मेवा १ भुटित प्राप्त छ. (से केणटेणं जाव भवइ ?) ३ मत ! આપ શા કારણે એવું કહે છે કે એ જીવ N ५४६ माणानाम् , भूतानाम् , जीनाम, सचानाम् दुःसापनमा, शौचापमान जूरापनतया, तेयापनतया, पिटापनतया, परितापनतया पर्वते, तब तेना मण्डितपुत्र ! एवम् उच्यते-यायन स जीवः सदासमितम् एनते यावत्- णमति, तापच तस्य नीरस्य अन्ते अन्तरिया न भवति, जीवाखल मदर संरंभ में घर्तता है, ममारंभ में वर्तता है । इस तरह (भारंभम सारंभमाणे, समारंभमाणे, आरंभे वहमाणे सारं यमाणे समारंभ माणे) आरंभ करता हुआ संरंभ करता हुआ समारंभ करता हु तथा आरंभ में वर्तमान होता हुआ, संरंभ में वर्तमान होता ह समारंभ में वर्तमान होता हुआ यह नीव (पहणं पाणाणं भूया अनेक माणियोंको अनेक भूतोको (जीवाणं) अनेक जीवोंको (सत्ता अनेक सत्वों को (दुक्खावणयाए) दुःखित होने में (सोयावष्णय शोक से व्याकुल होने में (जूरावणयाए) शोकातिरेक के उद्भावन उनके शरीर को जीर्णता से युक्त होने में (तिप्पावणयाए) उन्हें! नरह से रुलाने में (पिटावणयाए) पिटाने में (परिधावणयाए) प तापना से युक्त होने में (वह) कारण पडता है । (से तेणटेणं मां यपुत्ता । एवं चुचइ जाव च णं से जीवे सया समियं एयड, ज परिणमइ) इस कारण हे मण्डितपुत्र मैंने ऐसा कहा है कि यार वह जीव जपतक सदा समित रहता है अथवा रागद्वेष सहित कांप है, यावत् उन २ भावरूप परिणमता है (ताच गं तस्स जीवन सभामा प्रवृत्त २ छ. (आरंभमाणे, सारंभमाणे, समारंभमाणे, आ वट्टमाणे सारंभे वट्टमाणे समारंभे वट्टमाणे) २५ ते ३, सामने स રંભ કરતે, તથા આરંભમાં, સંરંભમાં અને સમારંભમાં પ્રવૃત્ત રહે તે (वहणं पाणाणं भूयाणं) भने आणि-माने, भने भूतान (जीवाण) भने ये (सत्ताणं), भने सयाने (दुक्खावणयाए) भी यवाभां, (सोयाबणयाए) 21 व्याण यामा, (जूरावणयाए) शाति३५ थाथी सेना शीरने ३२वा (तिप्पावणयाए) तन मन २i, (पिट्टावणयाए) भार भराववाभा, (परिय वणयाए) भने परिपना (st). काना, (घट्टई) ४२०३५ भने छ. (से. ते देणं मंडियपुत्ता ! एवं वुइ जाव चणं से जीवे सयां समीयं एयइ, ज परिणमइ) तिy 1 मे में धु-या Nian युत २ अथवा देष सहित छ. (याव) परात समाव - प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ.३ सू.३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५४९ ऽवर्तमानो बहूनाम् माणानाम् , भूतानाम, जीरानाम् , सत्वानाम् अदुःखापन- तया, यावत्-अपरितापनतया वर्तते ॥ सू० ३ ॥ टीका-मण्डितपुत्रः क्रियाधिकारात् जीवानाम् एजनादि वक्तव्यतां पृच्छति 'जीवेणं भंते !' इत्यादि । जीवःखल किम् 'सया' सदा सर्वकाले नित्यमित्यर्थः समियं एयह समितं रागादिसहितम् एजते गच्छति । 'वेयई' व्येजते ! वि. करता है, शोकाकुलित नहीं करता है, यावत् उन्हें परितापित नहीं करता है अर्थात् उन्हें दुःखी आदि होने में वह निमित्त नहीं होता है। टीकार्थ-मण्डितपुत्र क्रिया का अधिकार चालू होने से जीवोंकी एजनादि क्रियाओंके विषयमें प्रभु से पूछते है कि-'जीवे णं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! जीव हमेशा कोइ न कोइ क्रिया करता ही रहता है. ऐमा एक भी क्षण नहीं उसका निकलता है कि जिस क्षणमें यह क्रिया रहित हो। जहां क्रिया है वहां कर्मबंध है। और जहां कर्मबंध है वहां संसार है। इसी अभिप्रायको हृदयमें रखकर मंडितपुत्र प्रभु से पूछ रहे हैं कि जय तक यह जीव 'समियं एयई' समित-रागादि रूप से परिणत होता है, अर्थात् रागद्वेप आदि विकृत भावों से युक्त होता रहता है अथवा 'समियं एयइ' रागद्वेष सहित कंपित होता रहता है तबतक इसकी मुक्ति नहीं होती है. इसी अन्य क्रियापदों के साथ भी ऐसा ही संबंध लगा लेना શકથી વ્યાકુળ કરતો નથી, (યાવત) વ્યથા કરતું નથી. કહેવાનો ભાવાર્થ એ છે કે એવો જીવ તમને દુખી કરવામાં કારણભૂત બનતો નથી. તે કારણે એવો જીવ મરણ કાળે મુકિત પામી શકે છે. ટીકાથ–ક્રિયાને અધિકાર ચાલુ હોવાથી, મંડિતપુત્ર અણગાર અજનાદિ ક્રિયા- माना विषयमा मडावीर प्रभुने मा प्रभार पूछे थे-'जीवेणं भंते !' त्याह- હે ભદન્ત ! જીવ હંમેશા કઈને કઈ ક્રિયા કરતે જ હોય છે. એવી એક પણ ક્ષણ હોતી નથી કે જ્યારે તે કિયાથી રહિત હોય. જ્યાં ક્રિયા છે ત્યાં કર્મબંધ હોય છે. અને જ્યાં કર્મ બંધ છે ત્યાં સંસાર છે. આ વાત ધ્યાનમાં રાખીને મડિતપુત્ર અણ- ॥२ महावीर प्रभुने पूछे छे ल्या सुधा मा 'समियं एयइ' रागा ३थे પરિણમતે રહે છે એટલે કે રાગદ્વેષ આદિ વિકૃત ભાવવાળે રહે છે, અથવા 'समियं एयइ' रागद्वेष सहित पित थता रहे छ, त्यो सुधा तेन भुजितनी प्राप्ति થતી નથી એ વાત શું ખરી છે? બીજાં ક્રિયાપદ સાથે પણ આ પ્રકારને સંબંધ प्रकार ५४८ भगवतीक्ष भवति ! मण्डितपुत्र ! पापण सजीवः सदा समितं नो एजते, यावत्-नो तं तं भावं परिणमति, तायग स जीयो नो आरमते, नोसंरमते, नो समारमते, नो आरम्भे वर्तते, नो संरम्भे वर्तते, नो समारम्भे वर्तते, अनारममाणः, भसंस्भमाणः, समारगमाणः, भारम्भेऽवर्तमानः, संरम्मेऽवर्तमानः, समारम्मे- हो सकती है ऐसा आप किस कारण से कहते है (मंडियपुसा। जावं च णं से जोवे सया समियं णो पयइ, जाव नो तं तं भावं परि- णमह, तायं च णं से जीवे णो आरंभइ, नो सारंभइ, णो समारंभ नो आरंभे वह, नो मारंभे वइ, नो समारंभे वइ, अणारभमाणे, असार भमाणे, असमारंभमाणे, आर भे अचट्टमाणे, सार'भे अवट्टमाणे समारंभे अवहहमाणे, पहणं पाणाणं, भूयाणं, जीवाणं सत्ताणं अदु- खावणयाए जाव अपरिताचणयाए चइ) हे मण्डितपुत्र ! जय तक वह जीव सदा समित न रहे रागादि भावमें न वर्त, अथवा राग- द्वेपरूप में न कंपे, यावत् उस उस भावरूप न परिणमे, तब तक वह जीव आरंभ नहीं करता है, “संरभ नहीं करता है, समारंभ नहीं करता है, आरंभ में नहीं वर्तता है, संरंभ में नहीं वर्तता है, समारंभ में नहीं वर्तता है, इस तरह आरंभसे रहित हुआ, संरंभ से रहित हुआ, समारंभ से रहित हुआ वह जीव अनेक प्राणियों को, अनेक भूतोंको, अनेक जीवोंको, अनेक सत्त्वोंको दुःखित नहीं भुति भजपी छ ? (मंडियपुत्ता ! जावं च णं से जीवे सया समियं णो एयइ, जाव नो तं तं भावं परिणमइ, तावं च णं से जीवे णो आरंभइ, नो सारं. भइ णो समारंभइ, नो आरंभे वट्ट, नो सारंभे वट्टइ, नो समारंभे वट्टइ, अणारंभमाणे, असारंभमाणे, असमारंभमाणे, आरभे अवट्टमाणे, सारंभे अवट्टमाणे, समारंभ अवट्टमाणे, बहणं पाणाणं, भूयाणं, सत्ताणं, अदुक्खा वणयाए जाव अपरितावणयाए वट्टई) હે મંતિપુત્ર! જ્યાં સુધી તે જીવ સદા સમિત ન રહે-રાગાદિથી યુકત ન રહે- અથવા રાગદેવથી આત્માને દૂષિત ન કરે, (કાવત) ઉપર્યુકત સમસ્ત ભાવ રૂપે ન પરિણમે, ત્યાં સુધી તે જીવ આરંભ કરતું નથી, સંરંભ કર નથી, સમારંભ કરતે નથી, આરંભમાં પ્રવૃત્ત થતું નથી, સંરંભમાં પ્રવૃત્ત થતું નથી, સમારંભમાં પ્રવૃત્ત થતું નથી, આ રીતે આરંભ, સંરંભ અને સમારંભથી રહિત બને તે જીવ અનેક પ્રાણિઓ, અનેક ભૂતને, અનેક જીવોને અને અનેક સને દુઃખી કરતે નથી, , प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ.३ सू.३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५४९ ऽवर्तमानो वहूनाम् माणानाम् , भूतानाम, जीवानाम् , सत्वानाम् अदुःखापन- तया, यावत्-अपरितापनतया वर्तते ॥ सू० ३ ॥ टीका-मण्डितपुत्रः क्रियाधिकारात् जीवानाम् एजनादि वक्तव्यतां पृच्छति 'जीवेणं भंते !' इत्यादि । जीवःखलु किम् 'सया' सदा सर्वकाले नित्यमित्यर्थः समियं एयह समितं रागादिसहितम् एजते गच्छति । 'वेयई' व्येजते ! वि. करता है, शोकाकुलित नहीं करता है, यावत् उन्हें परितापित नहीं करता है अर्थात् उन्हें दुःखी आदि होने में वह निमित्त नहीं होता है। टीकार्थ-मण्डितपुत्र क्रिया का अधिकार चालू होने से जीवोंकी एजनादि क्रियाओंके विषयमें प्रभु से पूछते है कि-'जीवे णं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! जीव हमेशा कोइ न कोइ क्रिया करता ही रहता है. ऐमा एक भी क्षण नहीं उसका निकलता है कि जिस क्षणमें यह क्रिया रहित हो । जहां किया है वहां कर्मबंध है । और जहां कर्मबंध है वहां संसार है। इसी अभिप्रायको हृदयमें रखकर मंडितपुत्र प्रभु से पूछ रहे हैं कि जब तक यह जीव 'समियं एयई' समित-रागादि रूप से परिणत होता है, अर्थात् रागद्वेष आदि विकृत भावों से युक्त होता रहता है अथवा 'समियं एयई' रागद्वेष सहित कंपित होता रहता है तबतक इसकी मुक्ति नहीं होती है. इसी प्रकार से अन्य क्रियापदों के साथ भी ऐसा ही संबंध लगा लेना શેકથી વ્યાકુળ કરતું નથી, (યાવત) વ્યથા કરતું નથી. કહેવાનો ભાવાર્થ એ છે કે એવો જીવ તમને દુઃખી કરવામાં કારણભૂત બનતું નથી. તે કારણે એ જીવ મરણ કાળે મુકિત પામી શકે છે. ટકાથ–ક્રિયાને અધિકાર ચાલુ હોવાથી, મંડિતપુત્ર અણગાર અજનાદિ ક્રિયા- साना विषयमा मडावीर प्रभुने मा प्रमाणे पूछे थे-'जीवेणं भंते ! त्याहि- ભદન્ત ! જીવ હંમેશા કોઈને કોઈ ક્રિયા કરતો જ હોય છે. એવી એક પણ ક્ષણ હોતી નથી કે જ્યારે તે ક્રિયાથી રહિત હોય. જ્યાં ક્રિયા છે ત્યાં કર્મબંધ હોય છે. અને જ્યાં કર્મ બંધ છે ત્યાં સંસાર છે. આ વાત ધ્યાનમાં રાખીને મંડિતપુત્ર અણ- गार भडावीर प्रभुने पूछे छे न्या सुधा मा ७१ 'समियं एयइ' रागा ३ પરિણમતે રહે છે એટલે કે રાગદ્વેષ આદિ વિકૃત ભાવોવાળે રહે છે, અથવા 'समियं एयई' रागदेष सहित पित थत रहे , त्यां सुधा ते भुटितनी प्राप्ति થતી નથી એ વાત શું ખરી છે? બીજાં ક્રિયાપદ સાથે પણ આ પ્રકારને સંબંધ . ५४८ भगवतीसरी भवति ! मण्डितपुत्र ! यावा स जीवः सदा समितं नो एजते, यावत्-नो तं तं भायं परिणमति, वावग स जीयो नो आरभते, नोसंरमते, नो समारभते, नो आरम्भे वर्तते, नो संरम्भ यतते, नो समारम्मे वर्तते, अनारममाणः, असरभमाणः, असमारममाणः, आरम्भेऽवर्तमानः, संरम्भेऽवर्तमानः, समारम्भ हो सकती है ऐसा आप किस कारण से कहते है (मंडियपुत्सा। जावं च णं से जोवे सया समियं णो एयद, जाव नो तं तं भावं परि- णमइ, तावं च णं से जीवे णो आरंभइ, नो सारंभइ,णो समारंभ नो आरंभे वह, नो सारंभे यहइ, नो समारंभे वह, अणारंभमाणे, असारभमाणे, असमारंभमाणे, आरभे अवहमाणे, सारभे अवमाणे समारंभे अपहमाणे, पहणं पाणाणं, भूयाणं, जीवाणं सत्ताणं अदु- क्खावणयाए जाव अपरितावणयाए वहइ) हे मण्डितपुत्र ! जय तक वह जीव सदा समित न रहे रागादि भावमें न वर्त, अथवा राग- द्वेपरूप में न कंपे, यावत् उस उस भावरूप न परिणमे, तब तक वह जीव आरंभ नहीं करता है, “संरभ नहीं करता है, समारंभ नहीं करता है, आरंभ में नहीं वर्तता है, संरंभ में नहीं वर्तता है, समारंभ में नहीं वर्तता है, इस तरह आरंभसे रहित हुआ, सरंभ से रहित हुआ, समारंभ से रहित हुआ वह जीव अनेक प्राणियों को, अनेक भूतोंको, अनेक जीवोंकी, अनेक सत्त्वोंको दुःखित नहीं भुति भजपी श छ ? (मंडियपुत्ता ! जावंच णं से जीवे सया समियं णो एयइ, जाव नो तं तं भावं परिणमइ, तावं च णं से जीवे णो आरंभइ, नो सारं भइ णो समारंभइ, नो आरंभे वट्टइ, नो सारंभे वट्टइ, नो समारंभे वट्टइ, अणारंभमाणे, असारंभमाणे, असमारंभमाणे, आरभे अवट्टमाणे, सारंभे अवमाणे, समारंभ अवट्टमाणे, यहणं पाणाणं, भूयाणं, सत्ताणं, अदुक्खा' वणयाए जाव अपरितावणयाए चट्टई) હે મંડિતપુત્ર! જયાં સુધી તે જીવ સદા સમિત ન રહે-રાગાદિથી ચુકત ન રહે- અથવા રાગદ્વેષથી આત્માને દૂષિત ન કરે, (કાવત) ઉપર્યુંકત સમસ્ત ભાવ રૂપે ન પરિણમે, ત્યાં સુધી તે જીવ આરંભ કરતું નથી, સંરંભ કરતું નથી, સમારંભ કરતે નથી, આરંભમાં પ્રવૃત્ત થતું નથી, સંરંભમાં પ્રવૃત્ત થતું નથી, સમારંભમાં પ્રવૃત્ત થત નથી, આ રીતે આરંભ, સંરંભ અને સમારંભથી રહિત બનેલો તે છવં અનેક પ્રાણિઓને અનેક ભૂતને, અનેક જીવોને અને અનેક સને દુઃખી કરતું નથી, .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ३ सू.३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् पदार्थान्तरं प्रतिपादयति या अवशिष्टक्रियासंग्रहार्थ माह 'तं तं भावं परि- णमईत्ति तं तं भावं परिणमति! उत्क्षेपणाऽवक्षेपणाऽऽकुश्चनमसाराणादिकं परिणाम मामोति ! एपां च एजनादिभावानां क्रममावित्वेन युगपदसम्भवात् सामान्यापेक्षया 'सदा' इत्युक्तम् , नतु प्रत्येकापेक्षया, तथा 'जीवेग' इत्यनेन 'उदीरइ' किसी को जबर्दस्ती से चलता हैं तय, अथवा किसी अन्य पदार्थका प्रतिपादन करता है तथ, यह जीव 'तं तं भावं परिणमई' उस उस भावरूप से स्वयं परिणम जाता है। इतनी ही क्रियाओं- को यह जीव करता रहता हैं सो बात नहीं हैं किन्तु और भी कई क्रियाए है जिन्हें यह प्रतिदिन किया ही करता है जैसे उत्क्षेपण, अवक्षेपण, आकुश्चन, प्रसारण आदि । अतः इन्हीं सब यहां अनुक्त क्रियाओं को संग्रह करनेके निमित्त सूत्रकारने 'तं तं' इत्यादि पाठ कहा है। ये सब एजनादि क्रियारूप भाव जीव में एक साथ तो होते नहीं है क्रम ऐसे ही होते है-परन्तु किसी न किसी समय में इनमें से कोई न कोई क्रियारूप भावजीव में अवश्य ही होता रहता है. इसी यातको सूचित करनेके लिये सामान्यरूप से 'सया' ऐसा पद प्रयुक्त क्रिया है । प्रत्येक की अपेक्षा से 'सदा' पद प्रयुक्त नहीं 'किया है । क्यों कि इन पूर्वोक्त क्रियारूप भावों में से कोई भी भाव स्थिरस्प से सदा स्थायी नहीं रहता है। परन्तु इनमें से कोई न कोइ भाव किसी न किसी समय में अवश्य रहता है । तथा જયારે કોઈને જબર્જતીથી ચલાવે છે ત્યારે, અથવા કેઈ અન્ય પદાર્થનું પ્રતિપાદન ४२ते। डाय त्यारे, ते ७ तं तं भावं परिणमई ते भावथे पाते। परिभी જાય છે. જીવ આટલી જ ક્રિયાઓ કરતો રહે છે એવું નથી, પણ બીજી પણ અનેક ક્રિયાઓ પ્રતિદિન કરતે રહે છે જેમકે–ઉરક્ષેપણ કઈ ચીજને ઊંચે ફેંકવી), અવશે- પણું, આકુંચન, પ્રસરણ વગેરે, તે બધી ક્રિયાઓનો સમાવેશ કરવાને માટે સૂત્રકારે 'त 'त्यादि सूत्रप भूध्या छे. : આ સઘળા એજનાદિ ક્રિયારૂપ ભાવે જીવ એક સાથે તે થતા નથી. ક્રમે ક્રમે થયા કરે છે. પણ કેઈ પણ સમયે જીવમાં કઈને કઈ ક્રિયારૂપ ભાવનું અસ્તિત્વ अवश्य डाय छे. मे पातर्नु सूयन ४२५ भाटे सामान्य३थे 'सया' पहने। 6५. યોગ કર્યો છે. પ્રત્યેકની અપેક્ષાએ “સદા પદને પ્રયોગ કરવામાં આવ્યું નથી. કારણે કે પૂર્વોક્ત ક્રિયારૂપ ભાવમાંથી કઈ પણ ભાવ સ્થિરરૂપે સદા ટકતું નથી. પણ તેમાંથી ने मापर्नु अस्ति समये अवश्य २ छे. तथा 'जीवेणं' ५६ ६२ ६५० भगवती विध विशेपणं पा एजते गच्छति 'चलइ' चलति । स्थानान्तरं गच्छति 'फदा' स्पन्दते । फिश्चित् चलति ! अन्यमदेशं गत्वा पुनः स्वस्थानमागरछतिवा पहई घटते ! सर्वदिशु संचलति ! पदार्थान्तरं स्पृशतिवा, 'सुम्भइ' शुम्पति ! पृथिवों प्रविशति ? क्षोभयति या उदीरई उदीरयति ! प्रावल्येन प्रेरयति । चाहिये रागद्वेप सहित फंपित होता रहता है। इसका तात्पर्य यह है कि मन, घचन, फाय, इन तीन योगों के कम्पन के सम्बन्ध से आत्मप्रदेशों में कम्पन क्रिया होती है-इस कम्पन क्रिया से आत्मामें नवीन फर्मोका आस्रव होता है। 'वेयह विविधरूप से अधवा वि. शेषरूप से कंपन होता है इसका तात्पर्य यहहै कि आत्मा में जय आध्यान रौद्रध्यान आदिकी प्रयलता रहती है उस समय अशुभादिरूप परिणति की विशेषता से रांगादिभावरूप कपायोंकी विशेषरूप से प्रवलता पढ जाती है तय आत्मप्रदेशों में और अधिक सकम्पता आ जाती है इससे आस्रव में भी अधिकता आ जाती है 'चलइ' एक स्थान से दूसरे स्थान में जीव जय गमन करता है तय, 'फंदई' कुछ चलता है, अर्थात् दूसरी जगह जोकर पुनः जब अपने स्थान पर आता है तय, 'घट्ट' समस्त दिशाओ में गमनागमन करता है तव, अथवा किसी पदार्थान्तर का स्पर्श करता है तब, 'खुम्भइ' क्षोभको प्राप्त होता है, अथवा .जमीन के नीचे उतरता है, या किसी अन्य जीवको क्षुभित करता है तब સમજી લેવો. રાગદ્વેષ સહિત કંપિત થવા” નું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-મન, વચન અને કાય એ ત્રણ પગના કંપનના સંબંધથી આત્મપ્રદેશમાં કંપન ક્રિયા થાય છે. मापनयाथी मामाभो नवीन भान भासव (प्रवेश) थाय 2. 'वेयई विविध રૂપે અથવા વિશેષરૂપે કંપન થવાનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે – જ્યારે આત્મામાં આdધ્યાન, રૌદ્ર સ્થાન આદિની પ્રબળતા રહે છે ત્યારે અંશુભાદિરૂપ પરિણુતિની વિશેષતાથી રાગાદિ ભાવરૂપ કક્ષાની પ્રબળતા પણ વધી જાય છે. ત્યારે આત્મ- પ્રદેશોમાં અધિક સકંપતાને અનુભવ થાય છે. તે કારણે કર્મોને આસવ પણ અધિક प्रमाणुमा थाय छ. 'चलइ' न्यारे ०१ ४ स्थानयी मार स्थान गमन तो हाय छ, 'फंदइ' मा यामे न यातने त्याने पाछ। ३२ छ, 'घट्टइ' न्यारे જીવ બધી દિશાઓમાં અવરજવર કરતા હોય છે ત્યારે અથવા કોઈ બીજા પદાર્થને स्प लायछे त्यारे, 'खुन्मइ न्यारे .०५ क्षुमित थाय छे त्यारे अथवा भीनमा नाय तरे छे त्या३, भयंका अन्य वने भुमित रे जे त्यारे, 'उदीरइ' प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू. ३ जीवानां एजनादि क्रियानिरूपणम् ५५३ •णात् व्येजते, चलति, स्पन्दते, घट्टते, क्षुभ्यति, उदीरयति, इति संग्राह्यम् । मण्डितपुत्रः पुनर्विशेपं पृच्छति-जावं च णं भंते !' इत्यादि । यावत् च खलु तात्पर्य कहने का यह है कि प्रभुने मंडितपुत्र को ऐसा समझाया है कि यह बात ठीक है कि निश्चयनय की मान्यतानुसार जीव बिलकुल शुद्ध बुद्ध आदिरूप है-परन्तु फिर भी वह व्यवहार नयकी अपेक्षा से वैभाविक परिणतिरूप परिणम जाता है । क्यों कि यह अनादिकालसे रागादि भावरूप बन रहा है । इसी कारण यह एज- नादिक क्रियाएँ करता रहता है । निश्चय नय तो जीव का वास्त- विक निज स्वरूप क्या है-यही कहता है । इससे विना साधन जुटाये हम वैसे ही पन जावेंगे ऐसा तो माना नहीं जा सकता। क्यों कि अशुद्धता तो लगी चली आ रही है अतः यह . अशुद्धता दूर हो जावे तो निश्चय नय कहता है कि यह आत्मा शुद्धबुद्ध आदि निज स्वरूप को प्राप्त कर लेता है-क्यों कि इसका निजस्वरूप ऐसा ही है । हम धनी हैं इससे इसका तात्पर्य ऐसा तो होता नहीं हैं कि हम अकर्मण्य बनें बैठे रहें । आय आदिका कुछ साधन न करें । इस तरह जीव-संयोगी जीव-जब एजनादि क्रियाएँ करता है तब वह क्रिया जन्य कर्मों द्वारा बंध जाता है । अतःवह बात माननी चाहिये कि जीव जय तक योगविशिष्ट है-तबतक वह ભાવરૂપે પરિણમે છે. આ કથનને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે-એ વાત બરાબર છે કે નિશ્ચયનયની માન્યતા અનુસાર જીવ તદ્દન શુદ્ધ, બુદ્ધ આદિ ગુણોવાળે છે. પરંતુ વ્યવહાર નયની અપેક્ષાએ તે વૈભાવિક પરિણતિરૂપે પરિણમી જાય છે, કારણ કે તે અનાદિ કાળથી રાગાદિ ભાવરૂપ બની રહ્યો છે. તે કારણે જ તે જિનાદિક ક્રિયાઓ કરતે રહે છે. નિશ્ચય નય તે જીવનું વાસ્તિવિક સ્વરૂપ કેવું છે. એજ કહે છે. તેથી કઈ પણ નિમિત્ત મળવા છતાં પણ તેનું એક સ્વરૂપ જળવાઈ રહેશે એમ તે કહી શકાય નહીં. અશુદ્ધતા તે પાછળથી આવતી રહે છે. જે તે અશુદ્ધતા દૂર થઈ જાય તે આત્મા શુદ્ધ, બુદ્ધ, નિર્વિકાર આદિ નિજસ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરી લે છે, એવી નિશ્ચય નયની માન્યતા છે. કારણ કે આત્માનું નિજ સ્વરૂપ તે એવું જ છે. ધારો કે કઈ માણસ પૈસાદાર હોય. એવા માણસે નવરા બેસી રહેવું જોઈએ, એમ તે કહી શકાય નહીં. તેણે પણ આવક મેળવવાના ઉપાય કરવા જ જોઈએ. એજ પ્રમાણે સંગી જીવ જ્યારે આજનાદિ ક્રિયાઓ કરે છે, ત્યારે તે ક્રિયાજન્ય કર્મો દ્વારા બંધાઈ જાય છે. તેથી એ વાત માનવી જોઈએ કે જીવ જ્યાં સુધી ગયુ છે ત્યાં સુધી તે સદા કેડને मगरतीरो यद्यपि सामान्यतो जीवग्रहणं कृतं तयापि योग्यतया सयोगएव जीवो अही- तन्यः, अपोगस्य एजनादेरभावात् , मनोयोगः, बचनयोगः याययोगश्च वोध्यः। भगवानाह - 'हंता मंदिगपुना । इत्यादि । इन्त, नदेव स्पष्टयति- 'जीवेणं सया' इत्यादिना, जीयः खलु सदा 'समियं' समितम् 'एयइ' एजते फम्पते 'जाय तं-तं मा परिणमई' यावत् ततं भावं परिणमति यावत्कर- 'जीवेण' ऐसा जो सामान्यरूप से जोय पदका पाठ दिया गया है. उससे यद्यपि सामान्यरूप जीवका ही ग्रहण होता है-फिर भी यहां सामान्य जावका ग्रहण न करके योगविशिष्ट जीवका ही ग्रहण करना चाहिये-चयों कि योग विशिष्ट जीव के ही ये एजनादि क्रियाएँ होती ह-अयोग के नहीं । अयोग अवस्था में ये एजनादिक क्रियाएँ इस लिये नहीं होती है कि इनफा सम्बन्ध मन, वचन और कायरूप योगकी प्रवृत्तिसे रहता है। अयोगीके ये मन वचन आदि योग होते निहीं है । प्रश्नकर्ता मंडितपुत्रका अभिप्राय ऐसा है कि जीव निश्चय नपसे बिलकुल शुद्धबुद्धनिरंजननिर्विकारआनन्दस्वरूप माना गया है । तब क्या जीव में ये अशुद्धपरिणतिरूप एजनादिक क्रियाएँ होती है और जीव क्या इनर क्रियारूप भावों में परिणम जाता है ? तो इसका उत्तर देते हुए प्रमु उन-मंडितपुत्र से कहते हैं कि-हंता मंडियपुत्ता! जीवेण सया संमियं एयइ जाव तंतभावं परिणमइ) हां मंडितपुत्र! जीव सदा रागद्वेष पूर्वक कांपता है यावत् वह उस२ भावरूप परिणमता है જો કે જીવ શબ્દને સામાન્ય જીવરૂપે ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, પણ અહીં સામાન્ય જીવ લેવાને બદલે ગવિશિષ્ટ જીવ જ ગ્રહણ કરવાનું છે, કારણ કે એગસંયમ જીવ જ, એ અજનાદિ ક્રિયાઓ કરે છેગરહિત જીવ એ ક્રિયાઓ કરતા નથી. અગ અવસ્થામાં તે ક્રિયાઓ ન થવાનું કારણ એ છે કે તેમને સંબંધ મન, વચન અને કાયરૂપ યોગની પ્રવૃત્તિથી જ રહે છે. અગીને મન વચન આદિ ગ લેતા નથી. પ્રશ્ન પૂછનાર મડિતપુત્ર અણુગારની માન્યતા એવી છે કે જીવને નિશ્ચયનયની અપે- ક્ષાએ શુદ્ધ, બુદ્ધ, નિરંજન, નિર્વિકાર અને આનંદ સ્વરૂપ માનવામાં આવેલ છે. તે . શું જીવ દ્વારા અશુદ્ધ પરિણતિરૂપ એજનાદિ ક્રિયાઓ થાય છે ખરી? અને શું જીવ તે તે ક્રિયારૂપ ભાવરૂપે પરિણમે છે ખરે? તેમના આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતા મહાવીર हता. मंडियपुचा ! जीवेणं सया समियं एयद जाव तं तं भावं परिणमइ' सा, भडितY 1 OR AE RAषपूर्वपित थाय छ, (यावत्) भने ७१. ते ते પ્રભુ કહે છે કે- - . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू. ३ जीवानां एजनादि क्रियानिरूपणम् ५५३ •णात् व्येजते, चलति, स्पन्दते, घट्टते, क्षुभ्यति, उदीरयति, इति संग्राह्यम् । मण्डितपुत्रः पुनर्विशेष पृच्छति-'जावं च णं भंते !' इत्यादि । यावत् च खलु तात्पर्य कहने का यह है कि प्रभुने मंडितपुत्र को ऐसा समझाया है कि यह बात ठीक है कि निश्चयनय की मान्यतानुसार जीव बिलकुल शुद्ध बुद्ध आदिरूप है-परन्तु फिर भी वह व्यवहार नयकी अपेक्षा से वैभाविक परिणतिरूप परिणम जाता है । क्यों कि यह अनादिकालसे रागादि भावरूप बन रहा है । इसी कारण यह एज- नादिक क्रियाएँ करता रहता है। निश्चय नय तो जीव का वास्त- विक निज स्वरूप क्या है-यही कहता है । इससे विना साधन जुटाये हम वैसे ही बन जावेंगे ऐसा तो माना नहीं जा सकता । क्यों कि अशुद्धता तो लगी चली आ रही है अतः यह . अशुद्धता दूर हो जावे तो निश्चय नय कहता है कि यह आत्मा शुद्धबुद्ध आदि निज स्वरूप को प्राप्त कर लेता है-क्यों कि इसका निजस्वरूप ऐसा ही है। हम धनी हैं इससे इसका तात्पर्य ऐसा तो होता नहीं हैं कि हम अकर्मण्य बनें बैठे रहें । आय आदिका कुछ साधन न करें । इस तरह जीव-संयोगी जीव-जब एजनादि क्रियाएँ करता है तब वह क्रिया जन्य कर्मों द्वारा बंध जाता है । अतःवह बात माननी चाहिये कि जीव जय तक योगविशिष्ट है-तबतक वह ભાવરૂપે પરિણમે છે. આ કથનને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે-એ વાત બરાબર છે કે નિશ્ચયનયની માન્યતા અનુસાર જીવ તદ્દન શુદ્ધ, બુદ્ધ આદિ ગુણોવાળે છે. પરંતુ વ્યવહારનયની અપેક્ષાએ તે વૈભાવિક પરિણતિરૂપે પરિણમી જાય છે, કારણ કે તે અનાદિ કાળથી રાગાદિ ભાવરૂપ બની રહ્યો છે. તે કારણે જ તે અનાદિક ક્રિયાઓ કરતે રહે છે. નિશ્ચય નય તે જીવનું વાસ્તિવિક સ્વરૂપ કેવું છે. એજ કહે છે. તેથી કેઈ પણ નિમિત્ત મળવા છતાં પણ તેનું એક સ્વરૂપ જળવાઈ રહેશે એમ તે કહી શકાય નહીં. અશુદ્ધતા તે પાછળથી આવતી રહે છે. જે તે અશુદ્ધતા દૂર થઈ જાય તે આત્મા શુદ્ધ, બુદ્ધ, નિર્વિકાર આદિ નિજસ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરી લે છે, એવી નિશ્ચય નયની માન્યતા છે. કારણ કે આત્માનું નિજ સ્વરૂપ તે એવું જ છે. ધારો કે કઈ માણસ પૈસાદાર હોય, એવા માણસે નવરા બેસી રહેવું જોઈએ, એમ તે કહી શકાય નહીં. તેણે પણ આવક મેળવવાના ઉપાય કરવા જ જોઈએ. એજ પ્રમાણે સંગી જીવ જ્યારે અજનાદિ ક્રિયાઓ કરે છે, ત્યારે તે ક્રિયાજન્ય કર્મો દ્વારા બંધાઈ જાય છે. તેથી એ વાત માનવી જોઈએ કે જીવ જ્યાંસુધી ગયુક્ત છે ત્યાં સુધી તે સદા કેને मगवनीमुझे हे भदन्त ! यावत्कालपर्यन्तं खल 'से जी' स जीवः 'सया' सदा समियं जाव-परिणमई' समितं यावत्-परिणमति, यावन् करणाद “एनते इस्पारम्य -तं तं भावम्' इत्यन्तं संग्राहाम्' 'तावं च गं' तावध खल तावत्कालपर्यन्तम् 'तस्स जीवस्स' तस्य जीवस्य अंते अंत किरिया भवइ?' अन्ते अन्तक्रिया भवति, अन्ते-मरणसमये अन्तक्रिया सफलफर्मक्षयरूपा भवति ? किम् ? एज. नादि क्रियायुक्तस्य जीवस्यान्तसमये मोक्षो भवति नया इति प्रश्नः । भग सदा किसी न किसी फिया का कर्ता है और फर्ता होने से वह उस २ भावरूप परिणमता रहता है यही पात व्यवहारनय यताता है । इस प्रकार प्रभुका प्रतिपादन सुनकर मंडितपुत्र प्रभुसे पुनःप्रश्न करते है 'जाव च णं भंते ? जीवे सया समियं जाव परिणमह, तावं चणं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवई' हे भदंत . हमने यह समझ लिया है कि जीव सदा एजनादिक क्रियाएँ करता रहता है- इससे इन क्रियाओं के करने से उसका क्या बिगाड हो सकता है? अन्त में ये सब क्रियाएँ उसकी छूट जावेंगी-और वह अक्रिय बन- कर मुक्ति को प्राप्त कर लेगा यही घात इस सूत्रपाठ द्वारा वे प्रदर्शित कर रहे हैं कि-हे भदन्त ! जयतक यह जीव सदा रागद्वेष रूप में कंपता है यावत् उस २ भावरूप परिणमता रहता है, तब. तक क्या इसकी अन्त में-मरण समय में, अन्तक्रिया-सकलकर्मरूप मुक्ति हो जाती है क्या ? यहां पर भी यावत् पदसे 'व्येजते आदि- समस्त क्रियापद ग्रहण किये गये हैं। तात्पर्य पूछने का यही है कि जीव एजनादिक क्रिया विशिष्ट जीवकी अन्त समय में मुक्ति होती કે ક્રિયાનો કર્તા બનતે હોય છે, અને ક્રિયાને કd હેવાને કારણે જીવ તે તે ભાવરૂપે પરિણમત રહે છે. એજ વાત વ્યવહાર નય બતાવે છે. આ પ્રકારનું પ્રતિપાદન सामनाने भातिपुत्र मार महावीर प्रभुने मा प्रभारी पूछे छ-'जावं च णं भंते! जीवे सया समियं जाव परिणमइ, तावं च णं तस्स जीवस्स अंते, किरिया એ વાત તે બરાબર સમજાઈ ગઈ કે જીવ સદાં જનાદિક ક્રિયાઓ કરતો રહે છે. આ ક્રિયાઓ કરવાથી તેનું શું બગડી જવાનું છે અને તે તેની તે બધી ક્રિયાઓ બધ પડી જશે, અને તે અક્રિય થઇને મેક્ષ પ્રાપ્ત કરશે, એજ વાત આ સૂવારા તેઓ પ્રકટ કરે છે. હવે બનનું તાત્પર્ય આપવામાં આવે છે- હે ભદન્ત ! જ્યાં સુધી જીવ રાગદ્વેષથી યુક્ત રહે છે, (યાવત) ઉપર કહેલા તે તે ભાવરૂપે પરિણમત રહે છે, ત્યાં સુધી અને (મરણકાળે) તે (અન્તક્રિયા)-સકલ કર્મના भवइ ? महन्त प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३. उ.३ २०३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५५५. वानाह -'नो इयणढे समहे ' नायमर्थः समर्थः नैवं भवितुमर्हति, 'से केण- हेणं एवं बुच्चइ' तत् केनार्थेन केन हेतुना एवम् उच्यते- 'जावं च णं से है कि नहीं ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु मंडितपुत्र से कहते हैं कि 'णो इणढे सम?' हे मंडितपुत्र ! ऐसा मत समझना कि संयोगी जीय एजनादिक क्रियाविशिष्ट बना रहे और उसकी अन्त में मुक्ति हो जावे । क्यों कि ये एजनादिक क्रियाएँ उसकी मुक्ति प्राप्ति में उसे वाधक कारण हैं । इनका आचरण करनेवाला जीव आरंभ आदि में प्रवृत्तिशील रहता है । अन्त में भी वह इन क्रियाओं से रहित नहीं बन सकता । यहां पर ऐसी आशंका नहीं करनी चाहिये कि 'ये एजनादिक क्रियाएँ जिस भव में यह जीव वर्तमान था उस भव से संबंधित थीं और जब वह भव उसका छूट गया.. तो ये एजनादिक क्रियाएँ भी अन्तमें उससे छूट गई अतः उन एजनादिक क्रियाओं से छूटा हुआ वह व्यक्ति अन्त में मुक्ति को प्राप्त क्यों नहीं करेगा 'अवश्य करलेगा' क्यों कि इन क्रियाओं का संबंध विवक्षित भव से नहीं है, किन्तु मनवचन कायरूप योग से है। जब तक कोई भी योग जीव के साथ रहेगा तबतक उसकी सकलकर्मक्षयरूप मुक्ति नहीं हो सकती है। इसी बात को प्रभु से अतः ક્ષયરૂપ મેક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે ખરો? એટલે કે ઐજનાદિ ક્રિયાથી યુક્ત જીવ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે કે નહીં? મહાવીર પ્રભુ તેમને આ પ્રશ્નને આ પ્રમાણે જવાબ माघे णो इण? समढे । भारितपुत्र मे मनतु नयी. सय ७५ मेर- નાદિક ક્રિયાઓ કર્યા જ કરે અને અને તેને મુકિત મળી જાય, એવું બની શકતું નથી. કારણ કે તે અનાદિક ક્રિયાઓ જ મોક્ષ પ્રાપ્તિમાં નડતર રૂપ બને છે. તે ક્રિયાઓ કરતો જીવ આરંભ આદિમાં પ્રવૃત્ત રહ્યા કરે છે. તેથી અન્ત (મરણકાળે) તે એ ક્રિયાઓથી રહિત બની શકતું નથી. અહીં એવી શંકા ન કરવી જોઈએ કે એ અજ- નાદિક ક્રિયાઓ, જે ભવમાં તે જીવ રહેલ હતે એજ ભવ સાથે સંબંધિત હતી, અને જ્યારે તેને તે ભવ પુરે થઈ ગયે ત્યારે તે અનાદિક ચા પણ છૂટી ગઈ. તેથી તે ક્રિયાઓથી રહિત બનેલ છવ અને (મરણકાળે) મુકિત કેમ પ્રાપ્ત ન કરે? તે તે શંકાનું નીચે પ્રમાણે સમાધાન કરી શકાય–તે ક્રિયાઓને સંબંધ ચાલુ ભવ સાથે નથી પણ મન, વચન અને કાયરૂપ વેગે સાથે છે. જ્યાં સુધી કોઈ પણ વેગ જીવની સાથે રહેશે ત્યાં સુધી સમસ્ત કર્મના ક્ષયરૂપમુકિતની પ્રાપ્તિ તે કરી શકશે ५५४ भगवतीमत्रे हे भदन्त ! यावत्कालपर्यन्तं खलु 'से जीये' स जीवः 'सया' सदा समियं जाब-परिणमइ' समितं यावत्-परिणमति, यावन् फरणात् 'एजते इत्यारभ्य -तं त भावम्' इत्यन्तं संग्राहाम्' 'तावं च णं' तायर खल तावत्कालपर्यन्तम् 'तस्स जीवस्स' तस्य जीवस्य अंते अंत किरिया भवइ ?' अन्ते अन्तक्रिया भवति, अन्ते-मरणसमये अन्तक्रिया सफलफर्मक्षयरूपा भवति ? किम् ? एज- नादि क्रियायुक्तस्य जीवस्यान्तसमये मोक्षो भवति न वा इति मश्नः । भग- सदा किसी न किसी फिया का की है और कर्ता होने से वह उस २ भावरूप परिणमता रहता है ग्रही पात व्यवहारनय यताता है । इस प्रकार प्रभुका प्रतिपादन सुनकर मंडितपुत्र प्रभुसे पुनःप्रश्न करते है 'जाय च णं भंते ? जीवे सया समियं जाव परिणमइ, तावं च गं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवई' हे भदंत . हमने यह समझ लिया है कि जीव सदा एजनादिक क्रियाएँ करता रहता है- इससे इन क्रियाओं के करने से उसका क्या विगाड हो सकता है? अन्त में ये सब क्रियाएँ उसकी छूट जायेंगी-और वह अक्रिय वन- कर मुक्ति को प्राप्त कर लेगा यही पात इस सूत्रपाठ द्वारा वे प्रदर्शित कर रहे हैं कि-हे भदन्त ! जयतक यह जीव सदा रागद्वेष रूप में कंपता है यावत् उस २ भावरूप परिणमता रहता है, तब तक क्या इसकी अन्त में-मरण समय में, अन्तक्रिया-सकलकर्मरूप मुक्ति हो जाती है क्या ? यहां पर भी यावत् पदसे 'व्येजते' आदि- समस्त फ्रियापद ग्रहण किये गये हैं। तात्पर्य पूछने का यही है कि जीव एजनादिक क्रिया विशिष्ट जीवको अन्त समय में मुक्ति होती કે ક્રિયાને કર્તા બનતો હોય છે, અને ક્રિયાને કત હવાને કારણે જીવ તે તે ભાવરૂપે પરિણમતે રહે છે, એજ વાત વ્યવહાર નય બતાવે છે. આ પ્રકારનું પ્રતિપાદન साने माहितधुन मY१०२ महावीर प्रभुने २t प्रभारी छे छे-जावं च णं भंते! जीवे सया समियं जाव परिणमइ, तावं च णं तस्स जीवम्स अंते . किरिया भवइ ? 3 महन्त ! मे पाd at मरा२ समidy x ४१ संह arrules ક્રિયાઓ કરતે રહે છે. આ ક્રિયાઓ કરવાથી તેનું શું બગડી જવાનું છે અને તે તેની તે બધી ક્રિયાઓ બંધ પડી જશે, અને તે અક્રય થઈને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશે, એજ વાત આ સૂત્ર દ્વારા તેઓ ક્ટ કરે છે. હવે બનનું તાત્પર્ય આપવામાં આવે છે- હે ભદન્ત ! જયાં સુધી જીવ રાગદ્વેષથી યુક્ત રહે છે, (વાવ) ઉપર કહેલા તે તે ભાવરૂપે પરિણુમતે રહે છે, ત્યાં સુધી અન્ત (મરંણુકાળે) તે (અન્તાિ સકલ કર્મના .

प्रमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.३ सू. ३ जीवानां एजनादि क्रियानिरूपणम् ५५७ रमइ' समारभते तानेव उपर्युक्तजीवान् परितापयति पीडयति, इति प्रथम वाक्यम् । तदुक्तम् 'संकप्पो संरंभो परितावकरो भवे समारंभो। आरंभ, उद्दचओ सव्यनयाण विसुद्धाणं' ति । 'संकल्पः संरम्भः परितापकरो भवेत् समारम्भः आरम्भ उद्रवका सर्वनयानां विशुद्धनाम् ' इति । पुनरप्याह-संरभ्भः सकपायः परितापनया भवेत् समारम्भः । आरम्भः प्राण्युपमर्दनम् , त्रिविधोयोगस्ततो- ज्ञेयः' इत्युक्तम् । क्रिया क्रियावतोः कथञ्चिदभेदं स्वीकृत्य तयोः सामानाधि- . करण्येन उपयुक्तसूत्रद्वारा मनिपादनं कृतम्, अथ कथश्चित्तयोर्भेदपक्षमादाय उनको पीडित करने लगता है। यह प्रथम वाक्य है। कहाभी हैं- संरंभ शब्द का अर्थ संकल्प हैं, पीड़ित करना इसका नाम समा- रंभ है और विराधना करना इसका नाम आरंभ है यह समस्त विशुद्ध नयों का मत है और भी कहा है- कपाय सहित होना इसका नाम संरभ हैं। जीवों को परितापित करना इसका नाम समारंभ है। और प्राणियों का उपमर्दन करना इसका नाम आरंभ है। क्रिया और क्रियावान में कथंचित् अभेदपक्ष को लेकर यह कथन किया गया है। अर्थात्- क्रिया-आरंभ समारंभ आदि क्रियाएँ और इन्हें करनेवाला जीव ये दो वस्तुएँ भिन्न२ नहीं है किसी अपेक्षा एक ही है- इस तरह उन दोनों में अभेद मानकर समानाधिकरण: तारूप से उपर्युक्त सूत्रद्वारा सूत्रकार ने यह प्रतिपादन किया है और जब इन दोनों में कथंचित् भेद पक्ष स्वीकार कर लिया जाता है હોય છે. આરંભ કર એટલે પૃથ્વીકાય આદિ અને ઉપદ્રવ થાય એવી પ્રવૃત્તિ કરવી. સંરંભ કરે એટલે તેમની વિરાધના થાય એવી પ્રવૃત્તિ કરવી, અને સમારંભ કરે એટલે તેમને પીડા પહોંચાડવાની પ્રવૃત્તિ કરવી. કહ્યું પણ છે કે–સંરંભ એટલે સંક૯૫, સમારંભ એટલે પીડિત કરવું તે, અને આરંભ એટલે વિરાધના કરવી, આ સમસ્ત વિશુદ્ધ નેને મત છે. વળી કહ્યું પણ છે કે કષાય સહિત હોવું એનું નામ જ સંરંભ છે. જેને પરિતાપના (વ્યથા) પહોંચાડવી તેનું નામ સમારંભ છે, અને પ્રાણુઓનું ઉપમર્દન કરવું તેનું નામ આરંભ છે. ક્રિયા અને ક્રિયાવાનમાં અભેદની અપેક્ષાએ આ પ્રકારનું કથન કરવામાં આવ્યું છે એટલે કે આરંભ, સમારંભ આદિ ક્રિયાઓ અને તે ક્રિયાઓ કરનાર છવ, કોઈ જુદી જુદી વસ્તુઓ નથી પણ એક જ છે. આ રીતે તે બન્નેમાં અભેદ માનીને સમાનાધિકરણના રૂપે ઉપર્યુક્ત સૂત્ર દ્વારા સૂત્રકારે એ વાતનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. જો તેમની વચ્ચે સહેજ પણ ભેદ હેવાની વાત સ્વીકારવામાં આવે તે भगवतीम जीवे सया समियं नार-अंते अंत किरिया न भवई' यावर खल सजीव सदासमितं यावत्-अन्ते अन्तक्रिया न भवति ? यावस्करणाद-एजते' व्यंजते, चलति, स्पन्दते, घटने, क्षुभ्यति, उदीरयति, तं तं मा परिणमति तारण खलु तस्य जीवस्य' इति संग्रायम् । . भगवानाइ 'मडितपुत्ता!' इत्यादि। हे मण्डितपुत्र ! 'जावं च णं से जोये' यावच खल स जीवः 'सया समियं' सदा नित्यं समितम् रागादियुक्तम् 'जाव-परिणमइ' यावत् परिणमति एजनचलन स्पन्दनादि तं तं भावं भामोति, यावत्पदेन उपर्युकम् एजनादि सर्व संत भावम्' इति संग्राह्यम् । 'नावं च णं से जीये' वावच खलु स उपर्युक्त क्रिया- वान् भीवः 'आर भइ' आरभते-पृथिव्यादि जीवान उपद्रवयितम् चेष्टते सम्भद्धो भवति, 'ततः 'सार'भइ' संरभते तेषां विराधनाय संकल्पं करोति ततः 'समा समझने के लिये मंडितपुन प्रभु से पूछते हैं कि-'से केणटेणं एवं युच्च जावं च णं से जीवे सया समियं जाव अंते अंतकिरिया न भयह' हे भदन्त ! जयतफ जीव एजनादिक क्रियाएँ करता रहता है और उस२ भावरूप से परिणमता रहता है तबतक उस जीव की अन्त में मुक्ति नहीं होती है ऐसा आप किस कारण से कहते हैं? तय इसका समाधान करते हुए प्रभु मंडितपुत्रको समझाते हैं-कि हे मंडितपुत्र ! 'जावं च णं से जीवे सयासमियं एयइ जाव परिणमइ, तावं च णं से जीवे आरंभई' जबतक वह जीव रागादिक रूप से परिणमता रहता है यावत् उस उस भावरूप से अपने आपको. परिणमाता रहता है- तयतक वह जीव आरंभमें पृथिव्यादिक - जीवों को उपद्रवित करने के लिये सन्नद्ध हो जाता है बाद में 'सारंभइ' उनकी विराधना करने के लिये संकल्प करता है, बाद में 'समारंभई' नहीं मे वातवें ॥२५. सभावान भाटे माउितपुत्र नीयन न ४२-'सेकेण- द्वेणं एवं बुचइ जावं च णं से जीवे सया समियं जाव अंते अंतकिरियान भवइ ?' હે ભદન્ત ! આપ શા કારણે એવું કહો છો કે જ્યાં સુધી જીવ રાગદ્વેષથી યુકેત હોય છે, અને ઉપર્યુક્ત પ્રત્યેક ભાવરૂપે પરિણમત હોય છે, ત્યાં સુધી અન્તકાળે તેને મુકિત મળતી નથી ? उत्तर-'मंडियपुत्ता " हे भारितपुर.! "जावं च णं से जीवे सया समिय जाव परिणमइ, तावं च णं से जीवे आरंभइ ' wit Kधी ते ७५ APE યુકત રહે છે (પાવતી અને તે તે ભાવરૂપે પરિણમત રહે છે, ત્યાં સુધી તે જીવ मा ४२तो उ4.छ, 'सारंभइ' २ र ५ छ, 'समारंभइ' सभा२४२ . इत्यर्थः, . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू.३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५५९ वर्तमानः प्रवर्तमानः, 'बहणं पाणाणं' बहनाम् माणानाम् 'बहूर्ण भूयाणं बहूनां भूतानाम् तदुक्तं- पाणाः द्वित्रि चतुः मोक्ताः भूतास्तु तरवः स्मृताः । जीवाः पञ्चेन्द्रियः मोक्ताः शेपाः सत्वा उदीरिताः इति बहणं जीवाणं' बहूनां जीवानाम् 'सत्ताणं' सवानाम् प्राणिनाम् पाणा:वीन्द्रियादयः, भूता वनस्पतयः, जीवाः पञ्चेन्द्रियाः, सत्वाः पृथि- व्यादयः, वायुकायपर्यन्ताश्चत्वारः 'दुक्खावणयाए' दुःखापनतायाम् दुःखा. नाम् आपना प्रापणा दुःखापना तस्याभावः तस्यां मरणरूपदुःखमापणायाम् यहा इष्टवियोगादि दुःखहेतुपापणायाम् 'सोआवणयाए' शोचापनतायां शोकपापणायाम् दैन्यमापणायाम् तथा ' जूरावणयाए ' जरा- पनतायां शोकातिरेकेण शरीरजीर्णता पापणायाम् ‘तिप्पावणयाए' तेपापन- तायाम् अतिशोकाद् नयनाथुमुखलालादिक्षरणमापणायाम् 'पिट्टावणयाए' माणे' संरम्भ में प्रवृत्तिवाला हुआ 'समारंभे वहमाणे' समारम्भ में प्रवर्तमान हुआ 'बहूर्ण पाणाणं' अनेक प्राणियोको द्वीन्द्रिय तेइन्द्रिय और चतुरिन्द्रिय जीवों को - 'भूयाणं' अनेक भूतो को-वृक्षों को 'जीवाण' अनेक जीवों को-पंचेन्द्रिय प्राणियों को- 'सत्ताणं अनेक सत्त्वों को पृथिव्यादिक जीवों को 'दुक्खावणयाए' दुःखी करने में, अथवा इष्टवियोग आदि दुःख के हेतुओं को उत्पन्न करने में 'सोया- वणयाए' शोकाकुलित करने में दीनता उत्पन्न करने में, तथा जूरा- वणयाए' शोक की अधिकता से शारीरिक जीर्णता उत्पन्न करने में 'तिप्पावणवाए' शोक की अधिकता हो जाने के कारण आंखों से आंसुओं के बहाने में, तथा मुख से लाल निकलवाने में 'पिट्ठावणयाए' પ્રવૃત્ત રહે તે જીવ बहुणं पाणाणं' भने प्राणीमाने-दीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय भने यतुििन्द्रय च्याने,-'भूयाणं' भने भूताने ( वनस्पतिमान ), 'जीवाणं' भने ७वाने- पयन्द्रिय प्राणीमान, 'सत्ताणं' અનેક સને ( પૃથ્વીકાય અપકાય તેજસ્કાય અને વાયુકાયના જીવે છે दुक्खावणयाए' :भी ४२वामा अथवा ઈટવિયોગ આદિ દુખના હેતુઓ ઉત્પન્ન કૅરવામાં सोयावणयाए ? શેકાકુળ કરવામાં દીનતા ઉત્પન કરવામાં, તથા “ जूरावणयाए - અધિક શાકનું કારણ પેદા કરીને શારીરિક જીર્ણતા ઉત્પન્ન કરવામાં, “ तिप्पावणयाए શેકની અધિક્તાને કારણે આંખમાંથી આંસુ પડાવવામાં તથા મુખમાંથી લાળ ઝરાવ- पाभा, 'पिट्ठावणयाए ' तभाया, 24 माहितेन भावाभां, 'परियावणयाए . , - ५५८ भगवती वैयधिकरण्येन प्रतिपाधते. 'भार में यहा' इत्यादि । तत्र आरम्मे उपद्रवारमा फियाव्यापारे वर्तते ततः 'मार मै बह' संरम्भे माण्युपमर्दनसंकल्पे वर्तते प्रवर्तते ततः समारंभे पद' समारम्भे तेषां पीटने वर्तते, इत्पर्यः इति दि. तीययाक्यम् । अथ उपर्युक्तमेव महावाक्यद्वयं क्रमशोऽनुवदति-आरंभमाणे इत्यादि । ता मयममहा वाक्यानुवादमाद-'आरममाणे इत्यादि। आरममाण: .. तेपाम् उपद्रवं कर्नु चेप्टमानः सारंभमाणे ' संरममाणः हन्तुं संकल्पं कुर्वाण: 'समारंभमाणे समारभमाणः समारम्भं कुर्वाणः तान् हिंसान् तिष्ठति, द्वितीय महावाक्यानुवादमाह-'आरंभे वहमाणे' इत्यादि । आरम्भे वर्तमानः 'सारंभे वहमाणे संरम्भे वर्तमानः मवर्तमानः 'समारंभे वट्टमाणे' समारम्भे हनने तप इनमें समानाधिकरणता रहती नहीं है, भिन्नाधिकरणता आजाती है- इसलिये अब सूत्रकार भिन्नाधिकरणता को लेकर 'आरंभे वाई इत्यादिरूपसे प्रतिपादन करते हैं- कि एजनादि क्रिया विशिष्ट जीव आरंभ में प्राणी आदि के उपद्वात्मक क्रिया व्यापार में-प्रवर्तित होता है, याद में 'सारं मे वई' प्राण्युपमर्दनरूप संकल्प में प्रवृत्ति करता है, इसके बाद वह 'समारंभे वहई उन्हें पीडा पहुंचाने ल. गता है। इस प्रकार यह द्वितीय वाक्य है। इन्हीं दो महावाक्यों का अनुवाद करने के निमित्त प्रथम महावाक्य का अनुवाद करते हुए प्रभु कहते हैं कि इस प्रकार 'आरंभमाणे' एजनादिक्रियाविशिष्ट बना हुआ जीव जीवों प्रति उपद्रव करने के लिये चेष्टा करता हुआ 'सारभमाणे' उन्हें मारने के लिये संकल्प युक्त होता हुआ, 'समा- रंभेमाणे' उनकी हिंसा में प्रवृत्तियुक्त होता हुआ तथा द्वितीयवाक्य के अनुसार--'आरभे वट्टमाणे' आरंभमें वर्तमान हुआ, 'सारभे वट्ट- તેમનામાં સમાધિકરણતા રહેતી નથી પણ ભિન્નાધિકરણતા જ આવી જાય છે. તેથી सूत्र५२ मिनाधिश्तानी अपेक्षा 'आरंभे वट्टई' त्या पहा बारा प्रतिपान रे છે-અજનાદિ ક્રિયાયુક્ત જીવ આરંભમાં પ્રવૃત્ત રહે છે, (પ્રાણી . આદિને ઉપદ્રવ થાય मेवी प्रवृत्ति ४२ २७ छ, 'सारंभे वट्टइ' अरेसमा प्रवृत्त २ छ. (jtant S५३५ सयमा प्रवृत्त २४ छ'समारंभे वट्टई सभाममा प्रवृत्त रहे छ, (तेने पा! पहिया छ). आते 'आरंभमाणे आभ.रता, सारंभमाणे स२ तो भने 'समारंभे माणे सभाम.र. या आरंभे वट्टमाणे भारमा प्रवृत्त रहता, 'सारंभे वट्टमाणे' सममा प्रवृत्त रडतो, भने 'समारंभे वट्टमाणे, सभामा प्रमेयचन्द्रिका टीका. श. ३ उ.३ २.३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५६१ हे भगवन् ! जीवः खलु 'सया समियं' सदा समितम् ‘णो एयइ' नो एजते 'जाव-णो तं तं भावं परिणमइ?' यावत्-नो तं तं भावं परिणमति ? किम् ! इति प्रश्ना, अर्थात् जीवः कदाचित् एजनादि क्रियारहितो भवितु- मर्हति नवा ! इति प्रश्नः, यावत्करणात् नो व्येजते ! नो चलति ! नो स्प- न्दते ! नो घढते ! नो क्षुभ्यति ! नो उदीरयति ! इति संग्राह्यम् । भगवानाह-हंता, मंडियपुत्ता!' हे मण्डितपुत्र ! इन्त, स्वीकरोमि तदाह- 'जीवेणं' जीवः खलु 'सया समियं ' संदा समितं जाव-नो परिणमइ ?' 'जीवे णं भंते ! सदा समियं णो एयइ जाव नो तं तं भावं परिणमई' - हे भदन्त ! जीव सदा समित रागादिरूप न रहे एजनादिक क्रियाओं से रहित बन जावे, यावत् उस उस भावरूप न परिणमे क्या कभी ऐसा भी अवसर आ सकता है या नहीं ! प्रश्नकार मंडितपुत्र का पूछने का ऐसा अभिप्राय है कि जीव जय एजनादि क्रियाओं से विशिष्ट बनकर अशुद्ध हो रहा है तो जो वस्तु किसी निमित्तवश अशुद्ध बनी हुई होती है तो वह सदा अशुद्ध ही बनी रहे ऐसा नियम तो है नहीं अशुद्धता जब आगन्तुक है तो वह उसके विरुद्ध कारणों के मिलने पर दूर हो जाती है जैसे सुवर्ण में मिली हुई किटकालिमा पुटपाक आदि द्वारा दूर हो जाती है जीव में एजनादि क्रियाओं द्वारा अशुद्धतारूप संसारदशापन्नता है, अतः उनमें उन२. क्रियाओं का निरोध भी हो सकता है या नहीं ? ऐसा प्रश्न प्रभु से मंडितपुत्र ने किया हैं- इसका उत्तरदेते हुए प्रभु मंडितपुत्र को भावं परिणमइ ?” 3 महन्त ! मे। मपस२ ४ही ५५] मावे । ३ ०१ सहा सभितराहिया युटत नं २-मेनादि यिामेथी २डित मनी नये, (यावत् ) અને તે તે ભાવરૂપે ન પરિણમે? પ્રશ્ન કરનાર મંડિતપુત્ર આ પ્રશ્ન દ્વારા એ જાણવા માગે છે કે જીવ જે રાગાદિથી યુકત બનીને અશુદ્ધ બનીને રહ્યો છે તે તે કાયમને માટે અશુદ્ધ રહે છે કે રાગાદિથી મુકત થઈને શુદ્ધ પણ બની શકે છે? જે વસ્તુ કઈ પણ કારણે અશુદ્ધ થઈ હોય તે સદા અશુદ્ધ જ રહે એ નિયમ નથી. જેવી રીતે અમુક કારણે અશુદ્ધતા આવે છે તેવી જ રીતે તેના કરતાં વિરૂદ્ધ કારણે મળવાથી તે અશુદ્ધતા દર પણ થાય છે. જેવી રીતે સુવર્ણમાં ભળી ગયેલ મેલને દૂર કરવા માટે સુવર્ણને તપ- વવામાં આવે છે અથવા તેજાબમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે, એવી જ રીતે જીવમાં રાદિ દેને કારણે જે અશુદ્ધતા પ્રવેશી હોય છે, તે શગાદિન નિધિ દ્વારા દર થઈ શકે છે કે નહીં ? .

५६० भवतीय पिटापनतायां चपेटामष्टयादिना कुटनक्रियायाम् 'परियारणयाए' परितापन तायां पीडामापणायाम् 'बटर' पर्वते प्रवर्तमानतया हेतुर्मपति, 'से तेणडे' तत् तेनार्थेन उपर्युक्त हेतुना मंठियपुसा' हे मण्डित पुत्र ! 'एवं वुमा' एवं वक्ष्यमाणमकारेण उच्यते यत-'जायं च णं से जीवे' यावच खलु यावत्का- लावधि सजीवः 'सया समियं' सदासमित-'एयइ जाव-परिणमई' एजते याचव-परिणमति, यावरकरणात्-प्पेजते, चलति, स्पदन्ते, घटते, शुभ्यति, उदीरयति, वं वं मायम्' इति संग्रायम्, 'वायं च णं' तायञ्च खलु 'वस्स जीवस्स' सस्य एजनादि क्रियायुक्तस्य जीवस्य 'अंते' मरणसमये 'अंतकिरिया' अन्त क्रिया सकलकर्मक्षयरूपा 'न भवई' न भवति । अथ जीवस्य कदाचित निकि- यता सम्भवति नवेति मण्डितपुत्रो भगवन्तं पृच्छति-'जीवेणं भंते ! इत्यादि। धप्पड चूंसा आदि द्वारा उन्हें पीटने में 'परियावणयाए' पीडा देने में 'वह' वर्तता है, 'तेणटेणं' इस कारण 'मंडियपुत्ता' हे मण्डितपुत्र ! 'एचंयुचह' मैंने ऐसा कहा है कि 'जावं च णं से जीवे सया समियं एयइ, जाव परिणमह, ता य णं तस्स जीवस्स मंते अंतकिरिया न भवई जयतक यह जीव सदा समितरूप से कंपता है अथवा-रागादिभाव से युक्त बना रहता है यावत् उस उस भावरूप से परिणमता रहता है, तबतक एजनादिक्रिया युक्त उस जीवकी अन्त समय में मुक्ति नहीं होती है। यहां यावत्शन्द से पूर्वोक्त 'व्येजते' आदि समस्त क्रियापदों का तथा 'तं तं भावं' इन पदों का ग्रहण हुआ है। अब मंडितपुत्र प्रभु से यह पूछते हैं- कि हे भदन्त ! क्या कभी ऐसा भी समय होता होगा जय जीव में निष्क्रियता आजाती होगी। मनपा पाभा 'वदह' प्रवृत्त याय छे. तेणटेणं मंडियपुत्ता! एवं वुचई' मत पुत्र! ते मे है 'जावं च णं से जीवे सया समियं एयइ, जात्र परिणमइ, ताचं च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया न भवई' त्या सुधील सहा अमित २९ 2-2Aथव! RAI लावोया युद्धत २७ छ, (ચાવત) તે તે ભાવરૂપે પરિણમતે રહે છે, ત્યાં સુધી જનાદિ ક્રિયાયુક્ત તે જીવને मन्तण भुति त यती नया. मी यावत्' हया हित 'एजतेमा सभरत यापहोना तथा 'तं तं भावं' मा पाने । ४राया छ मतिपुत्र અણગાર મહાવીર પ્રભુને એવો પ્રશ્ન પૂછે છે કે-હે ભદન્ત! કોઈ પણ એ સમય હોય છે કે જ્યારે જીવમાં નિષ્ક્રિયતા આવી જાય છે? એજ વાત નીચેના સૂત્ર દ્વારા वामां आवे छे-'जीवेणं भंते! सया समियं णो एयह जाव नो तं तं - प्रमेयचन्द्रिका टीका. श. ३ उ.३ २.३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५६१ हे भगवन् ! जीवः खलु 'सया समियं' सदा समितम् ‘णो एयई' नो एजते 'जाव-णो तं तं भावं परिणमइ ?' यावत्-नो तं तं भावं परिणमति ? किम् ! इति प्रश्नः, अर्थात् जीवः कदाचित् एजनादि क्रियारहितो भवितु- मईति नवा ! इति प्रश्नः, यावत्करणात् नो व्येजते ! नो चलति ! नो स्प- न्दते । नो घट्टते ! नो क्षुभ्यति ! नो उदीरयति ! इति संग्राह्यम् । भगवानाह-हंता, मंडियपुत्ता!' हे मण्डितपुत्र ! हन्त, स्वीकरोमि तदाह- 'जीवेणं' जीवः खलु 'सया समियं ' सदा समितंजाव-नो परिणमइ ?' 'जीवे णं भंते ! सदा समियं णो एयइ जाव नो तं तं भावं परिणमई'. हे भदन्त ! जीव सदा समित रागादिरूप न रहे एजनादिक क्रियाओं से रहित बन जावे, यावत् उस उस भावरूप न परिणमे क्या कभी ऐसा भी अवसर आ सकता है या नहीं ! प्रश्नकार मंडितपुत्र का पूछने का ऐसा अभिप्राय है किं जीव जय एजनादि क्रियाओं से विशिष्ट वनकर अशुद्ध हो रहा है तो जो वस्तु किसी निमित्तवश अशुद्ध बनी हुई होती है तो वह सदा अशुद्ध ही बनी रहे ऐसा नियम तो है नहीं अशुद्धता जय आगन्तुक है तो वह उसके विरुद्ध कारणों के मिलने पर दूर हो जाती है जैसे सुवर्ण में मिली हुई किटकालिमा पुटपाक आदि द्वारा दूर हो जाती है जीव में एजनादि क्रियाओं द्वारा अशुद्धतारूप संसारदशापन्नता है, अतः उनमें उन२ क्रियाओं का निरोध भी हो सकता है या नहीं ? ऐसा प्रश्न प्रभु से मंडितपुत्र ने किया हैं- इसका उत्तरदेते हुए प्रभु मंडितपुत्र को भावं परिणमइ ?" HEd ! मेवो भवस२ ४ी ५९ मावे ॥२॥ ॐ ०१ सहा समितराहिथी यु४त नं २-मेना यामाथी २हित मनी onय, (यावत् ) અને તે તે ભાવરૂપે ન પરિણમે? પ્રશ્ન કરનાર મંડિતપુત્ર આ પ્રશ્ન દ્વારા એ જાણવા માગે છે કે જીવ જે રાગાદિથી ચુકત બનીને અશુદ્ધ બનીને રહ્યો છે તો તે કાયમને માટે અશુદ્ધ રહે છે કે રાગાદિથી મુક્ત થઈને શુદ્ધ પણ બની શકે છે? જે વસ્તુ કઈ પણ કારણે અશુદ્ધ થઈ હોય તે સદા અશુદ્ધ જ રહે એ નિયમ નથી. જેવી રીતે અમુક કારણે અશ્તા આવે છે તેવી જ રીતે તેના કરતાં વિરૂદ્ધ કારણે મળવાથી તે અશુદ્ધતા દૂર પણ થાય છે. જેવી રીતે સુવર્ણમાં ભળી ગયેલ મેલને દૂર કરવા માટે સુવર્ણને તપા- વવામાં આવે છે અથવા તેજાબમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે, એવી જ રીતે જીવમાં રાગાદિ દેને કારણે જે અશુદ્ધતા પ્રવેશી હોય છે, તે રાગાદિન નિધિ દ્વારા દર થઈ શકે છે કે નહી ? .

५६२ यावत्-नो परिणमति, यापत्करणाव नो एनते, नो पेजते इस्यादित मावं' इत्यन्तं संग्रामम् । तया सति जीवस्य सफलफर्मक्षयरूपा अन्तक्रिया संमति नवेति मण्डितपुरः पृच्छति-जावं च णं मंते।' इत्यादि । हे भगवन् । यायम खलु 'से नीचे सजीवः 'नो एयर' नो एजते 'जाव-नो तं तं भावं परिणमति, यावन् फरणात् सदा समितं नो व्येनते, नो चलति, नो स्पन्दते इत्यादि संग्रानाम् 'ताच घणं' तापच खलु 'तस्स जीवस्स' तस्य एजनादि कियारदिवसा निष्क्रियस्य नीवस्य 'अंते' अन्ते 'अन्तकिरिया' अन्तक्रिया 'भवई' भवति ? किम् ? समझाते है कि 'इता मंडियपुत्ता। जीवणं सया समियं जाव नो परिणमइ' हां, मंडितपुत्र ! जीव कदाचित् एजनादिक्रियाओं से रहित हो सकता है। अर्थात् जीव यदि सदा रागादिभावरूप से न.परिणमे तो नियमतः उसे सकलकर्मक्षय रूप मुक्ति माप्त हो सकती है। यहाँ यावत् पद से 'नो एजते, नो व्येजते' इत्यादि 'तं तं भावं' यहां तक का पाठ ग्रहण किया गया है। इसी बात को प्रभु से मंडितपुत्र पूछते हैं कि- 'जायं च णं भंते! से जीवे नो एयह जाच-नो तं तं भावं परिणमइ, ताव' च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवई' हे भदन्त ! जीव जयतक एजनादिक्रियाओं से रहित होता है यावत् वह उसर भावरूप से परिणमित नहीं होता है तो क्या तबतक उस जीव की अन्त में सकलकर्मक्षयरूप मुक्ति हो सकती है। यहां यावत् पद से 'सदा समितं नो व्येजते, नो चलति, नो स्पन्दते, इत्यादि पूर्वोक्त पाठ ग्रहण किया गया है। इस प्रश्नका उत्तर देते उत्तर- ईता मंडिपुत्ता' माडितपुत्र, 'जीवे णं सयासमियं जब नो परिणम या२४ Traile यामाथी २खित माश AA" 'રાગદ્વેષ આદિ રહિત બની શકે છે. જે જીવ સદા રોગાદિભાવરૂપે ન પરિણમે તે તેને સંકલ हम ना क्षय३५ भुस्तिनी प्रति अपश्य याम छ. मी (जाव)' पधी 'नो एजते, मो ध्येजते' वगेरे पियापहोने तथा तंतं भावभुधाना-पाइने प्रवास माव्ये : प्रश्न-'जाचं च णं भते.! से जीचे नो एजई. जाव-नो तं तं भाव परिणमइ, तावं च णं तस्स जीवस्स अंतकिरिया भवइ छ ! मन यामाथी २हित डाय छे-हिया:,२हित मने 2-(यात):तत: माइये જે આત્માં પરિણમત ન હોય તે શું જીવન અને સસત કર્મોનો ક્ષયરૂપ મુક્તિ प्राप्त थाय छ भरी १ मी यावत् पहथी, सदा समित:नो त्येज़ते, तो चलति, नो स्पन्दते त्या पूर्वरित पा sq ४२राये2. भा प्रश्न उत्तर. मातi: प्रभु . - , ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ३ सु. ३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५६३ भगवालाह-हंता, जाव-भवई' हे मण्डितपुत्र हन्त, यावत्-निष्क्रियावस्था, अन्तक्रिया सम्भवति, यावत्करणात् यावच्च खलु स जीवः सदासमितं नो एजते, नो व्येजते इत्यारभ्य नो तं तं भावं परिणमति इति मध्यं, तावच खलु तस्य जीवस्य अन्ते अन्तक्रिया' इत्यन्तं संग्राह्यम् । मण्डितपुत्रस्तत्र हेतुं पृच्छति-'से केणटेणं जाव भवई हे भगवन् ! तत् केनार्थेन केन हेतुना यावत्-जीवस्य अन्तक्रिया भवति, यावत्करणात् यावच्च खलु इत्याशुपयुक्तं संग्राह्यम् । भगवानाह-'मंडियपुत्ता !' हे मण्डितपुत्र ! 'जावं च णं से जीवे' हुए प्रभु मंडितपुत्र से कहते है- 'हंता जाव भवई' हां मडितपुत्र!. एजनादिक्रिया रहित जीव को मुक्ति की प्राप्ति हो जाती है । मुक्ति का नाम हो निष्क्रियावस्था है। यहां जो यावत् पद का पाठ आया है उससे 'यावच्च खलु स जीवः सदासमितं नो एजते, नो व्येजते, यहां से लेकर 'नो तं तं भावं परिणमई' यहांतकका, तथा तावच्च खलु तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया भवइ' यहां तक का पाठ ग्रहण किया गया है। तात्पर्य कहने का यह है कि जीव जब एजनादि- क्रियाओं से रहित हो जाता है और उस उस भाव रूप से परिण- मिन नहीं होता है-ऐसी अवस्था जब उसकी हो जाती है तो नियम से ऐसे जीवकी मुक्ति हो जाती है। अब मंडितपुत्र ऐसे जीव की मुक्ति होने में कारण जानने की इच्छा से प्रभु से पूछते हैं कि- 'से केणडेणं जाव भवह' हे भदन्त ! ऐसे जीव की अन्त में मुक्ति हो जाती है- इसमें कारण क्या है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु उनसे कहते है 'मंडियपुत्ता ! जावं च णं से जीवे' हे मंडितपुत्र ! sts छ-' इंता जाव भवइ । भडितपुत्र! मेनाठियारहित वने मुठितनी પ્રાપ્તિ થાય છે. મુકિત એટલે નિષ્કિયાવસ્થા. અહીં જે “યાવત' પદ આવ્યું છે તેના द्वारा ‘यावच्च खलु स जीवः सदा समितं नो एजते, नो व्येजते' माथी २३ ४शन ' तं तं भावं परिणमइ, पय-तना पा तथा तावच्च खलु तस्स जीव- स्स अंतकिरिया भवइ । सुधाना पा ५ ४शयो छ. मा ४थनना लापार्थ मे છે કે જ્યારે જીવ રાગાદિ ભાવથી રહિત થઈ જાય છે, અને તે તે ભાવરૂપે પરિમિત થતું નથી, ત્યારે તે જીવ અવશ્ય મુકિત પામે છે. એવા જીવને શા કારણે મુકિત મળે छे ते तपा भाटे मलितपुत्र महावीर प्रभुने नीय प्रभारी प्रश्न पूछे छे-' से केण हेणं जाव भवइ ?' Herd ! मन्ते मेवो ७१ भुति प्रात ४२ छ, तेनु ४२ शु छ । 'मंडियपुत्ता' भडितपुत्र! ' जावं च णं से जीवे' या सुधी ते ०१ - ५६४ ममंती यावन खलु स जीवः 'सया समियं' सदा समितम् 'णो एयर' नो एजते, 'जाव-नो परिणमई' यावत् नो परिणमति, यावरकरणात् 'नो व्येजते इत्यादि संग्राहाम्, 'तावं च णं से जीवे' तावच खलु स जीयः 'नो आरंभई' नौ आर. मते, नो सारंभई' नो संरगते 'नो समारंभई' नो समारभते. 'नो आरंभे वहा' नो आरम्भे यतते 'नो सारंभे पट्टइ' नो संरम्मे पर्तते 'नो समारंभे बहर' नो समारम्भे वर्तते मवर्तते, 'अणारंममाणे' अनारममाणः 'असारंभमाणे असरगमाणः 'असमारंभमाणे' असमारममाणः, भय द्वितीयवाक्यमनुवदति-'आर मे अग्हमाणे' आरम्मे अवर्तमानः जयतक यह जीव 'सया समियं णो एयई रागादिक भावों से रहित हो जाता है कभी भी किसी अवस्था में वह रागद्वेष आदि भावों को नहीं करता है यावत् वह उन२ भावरूप परिणमित नहीं होता है, अर्थात् एजनादि क्रिया से रहित होजाता है। यहां यावत् पद से 'न व्येजते' आदि पूर्वोक पाठ ग्रहण किया गया है । तब उसमें ऐसी शक्ति आजाती है कि वह जीच 'नो आरंभइ' आरंभ नहीं फरता हैं, 'नो सारंभइ' संरंभ नहीं करता है, 'नो समारंभई' समा- रंभ नहीं करता है। 'नो आरंभे वह' आरंभ में नहीं वर्तता है, 'नो सार'भे वट्टइ' संरभ में नहीं वर्तता है 'नो समारंभे वहा' समारंभ में नहीं वर्तता हैं । इस 'अनारंभमाणे' अनारंभ करता हुआ, 'असारं भमाणे असंरंभ करता हुआ, 'असमारंभमाणे असमारभ सया समियं णो एयइ > રાગાદિક ભાવથી રહિત થઈ જાય છે—કંઇ પણ સંયે मा ते रागद्वेष ४२ नथी, (यावत्) मने ज्यां सुधी ७ ते भा३ परिण- भता नथी. त्या सुधा 'नो आरंभइ, नो सारंभइ, नो समारंभइ' ते भान કરતો નથી સંરંભ કરતે નથી અને સમારંભ પણ કરતા નથી. અહીં “યાવત્ 'પદથી 'नो व्येजते ' मा पूर्वाहत पा3 AS५ ४ाय छ, मा शते 'नो आरंभे वइ, नो सारंभे वट्टइ, नो समारंभे वट्टइ ' मान, सम भने सभार ममा त प्रवृत्त तो नथी. मा शत 'आनारंभमाणे' मनाममा प्रवृत्त भेटवे मार- ભમાં અપ્રવૃત્ત, असारंभमाणे' असा ४२ 'असमारंभमाणे मसभाम ४श्ता तथा wilm भावाय अनुसार 'आरंभे अवमाणे' मारमा अपत भान 'सारंभे अवट्टमाणे' સંભામાં અપ્રવૃત્ત समारंभे अवट्टमाणे' भने . . .

, समारम्भे " प्रमेयचन्द्रिकाटीका श, ३ उ.३ २.३ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५६५.. 'सारंभे अवट्टमाणे' संरम्भे अवर्तमानः 'समारंभे अवमाणे अवर्तमानः 'यहणं पाणाणं' वहूनां प्राणानाम् 'भूयाणं' भूतानाम् 'जीवाणं' जीवानाम् ' सत्ताणं' सचानाम् 'अदुक्खावणयाए' अदुःखापनतायाम् अदुः खापनायाम् 'जाव-अपरितावणयाए' यावत्-अपरितापनतायाम् 'वट्टइ' वर्तते तिष्ठति, यावत्करणा-अशोकापनायाम् अजुरापनायाम् , अतेपापनायाम्, अपिट्टा- पनायाम्' इति संग्राह्यम् ॥ ० ३ ॥ करता हुआ तथा दिनीय वाक्य के अनुवादानुसार 'आरंभे अवमाणे' आरंभ में अवर्तमान होता हुआ 'सारभे अवट्टमाणे' संरंभ में अ- वर्तमान होता हुआ 'यहणं पाणाणं' अनेक प्राणियों को 'भूयाणं' अनेक भूतों को, 'जीवाणं' अनेक जीवों को, 'सत्ताणं' अनेक सत्वों को 'अदुक्खावणयाए' दुःखी नहीं करता है 'जाव' यावत् वह 'अ- परितावणयाए वट्टई' उन्हें परितापित नहीं करता है। यहां यावत् पद से 'अशोकापनायाम् , अजूरापनायाम् , अतेपापनायाम् , अपिट्टा- पनायाम् ' इन पूर्वोक्त पदों का ग्रहण किया गया है। कहने का सा- रांश केवल यही है कि जो जीव विकृतभावों के प्रभाव से अपने आपको दूर रखने की शक्तिवाला हो जाता है-ऐसावह जीव आरंभ संरंभ आदि जीवोपघातक क्रियाओं में कभी भि प्रवृत्ति नहीं करता और न उसके द्वारा किसी भी जीव को थोड़ी सी भी वांधा उपस्थित होती हैं इस कारण ऐसा जीव नवीन शुभाशुभ कर्मों के आस्रव से रहित होता हुआ संचित कर्मों की नर्जरा करके अन्त में मुक्ति का स्वामी बन जाता है ॥ सू० ३ ॥ सभाममा अप्रवृत्त मेयो ते ७५ बहूणं पाणाणं, भूयाणं, जीवाणं, सत्ताणं' અનેક પ્રાણિઓને, અનેક ભૂતને, અનેક જીને તથા અનેક સને (આ ચારેને तपत मा सूत्रमा मा सभाव्ये! छे) 'अदुक्खावणयाए' भी ४२ते नथी, जाव अपरितावणयाए ' ४थी व्या ४२ नथी, म छन् शारी४ि ता લાવવામાં કારણભૂત બનતું નથી, રડાવતે નથી, મારતું નથી અને વ્યથા પણ પહે- ચાડ નથી. કહેવાને ભાવાર્થ એ છે કે જે જીવ વિકૃત ભાના પ્રભાવથી પિતાની જાતને મુક્ત રાખી શકે છે, તે જીવ આરંભ, સમારંભ આદિ છપઘાતક ક્રિયાઓ કરી કરતું નથી. અને તે કારણે તેના દ્વારા કઈ પણ જીવને સહેજ પણ પીડા કરાતી નથી. તેથી એ જીવ નૂવીન શુભાશુભ કર્મોના આસવથી રહિત બને છે અને સંચિત કર્મોની નિર્જરા કરીને મુકિત પ્રાપ્ત કરે છે. એ સૂ. ૩ " " . . ५६४ भमस्ती यावग पल स जीवः 'सया समिय' सदा समितम् ' णो एयर' नो एमते, 'जाव-नो परिणमई' यावत् नो परिणमति, यावरकरणात् 'नो ध्येजते' इत्यादि संपादाम, 'तावं च णं से नीचे नावच खलु स जीवः 'नो आरंभई' नो आर. भते, नो सारंमई' नो संरगते 'नो समारंभई' नो समारमते. 'नो आरंभे वार' नो आरम्भे वर्तते 'नो सारंमे यहा' नो संरम्मे वर्तते 'नो समारंभे वहई' नो समारम्भे वर्तते प्रवर्तते, 'अणारंममाणे' अनारममाणः 'असारंममाणे' असंरगमाणः 'असमारंभमाणे' असमारममाणः, अय द्वितीयवाक्यमनुवदति-'आर मे अरमाणे' आरम्भे अवर्तमानः जयतक यह जीव 'सया समियं णो एयई रागादिक भार्वा से रहित हो जाता है कभी भी किसी अवस्था में वह रागद्वेष आदि भावों को नहीं करता है यावत् वह उन२ भावरूप परिणमित नहीं होता है, अर्थात् एजनादि क्रिया से रहित होजाता है। यहां यावत् पद से 'न व्येजते' आदि पूर्वोक पाठ ग्रहण किया गया है। तय उसमें ऐसी शक्ति आजाती है कि वह जीव 'नो आरंभइ' आरंभ नहीं करता हैं, 'नो सारंभई' संरंभ नहीं करता हैं, 'नो समारंभई' समा- रंभ नहीं करता है। 'नो आरंभे घट्टई' आरंभ में नहीं वर्तता है, 'नो सार मे चट्टह' संरभ में नहीं वर्तता है 'नो समारभे वहइ समारंभ में नहीं वर्तता हैं। इस 'अनारंभमाणे अनारंभ करता हुआ, 'असारंभमाणे असंरंभ करता हुआ, 'असमारंभमाणे' असमारभ सया समियं णो एयइ' Pus भावाथी २डित 40 नय छ- प या. गामात रागद्वेष ४२at नथी, (यावत्) भने न्या सुधी ते माव३ परिण- भती थी. त्या सुधा 'नो आरंभइ, नो सारंभइ, नो समारंभइ' ते मारा કરતો નથી સંરંભ કરતા નથી અને સમારંભ પણ કરતે નથી. અહીં “યાવત્ 'પદથી 'नो व्येजते ' I jात पाs se] ४२सया छ, मा शत 'नो आरंभे वटइ, नो सारंभे वट्टइ, नो समारंभे वट्टइ' मान, स२ मने सभा सभा प्रवृत्त थता नथी. मा शत 'आनारंभमाणे' मनाममा प्रवृत्त असे मार- ભમાં અપ્રવૃત્ત, 'असारंभमाणे' असं ४रते'असमारंभमाणे' मसभाम ४३ तथा ilon भावाय अनुसार 'आरंभे अवमाणे' मामा मत भान 'सारंभे अवमाणे' संमभो अप्रवृत्त "समारंभ अवट्टमाणे ' मने ममेयचन्द्रिका टी. श.३. उ.३ सू.४ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५६७ सुहुमो ईरियावहिया किरियाकजई, सा पढमसमयवद्धपुट्टा, वितिय समयवेइया, तइयसमयनिजरिया, सा बद्धा, पुट्टा, उदीरिया, वेइया, निजिपणा, सेयकाले अकम्मं वावि भवइ, से तेणटेणं मंडियपुत्ता ! एवं बुच्चइ-जावं च णं से जीवे सया समियं नो एयइ; जाव-अंते अंतकिरिया भवइ ॥सू.४॥ छाया-तद्यथा नाम कश्चित् पुरुपः शुष्कं तृणहस्तकं जाततेजसि मक्षिपेत् , तन्नूनं मण्डितपुत्र ! तत् शुष्कं तृणहस्तकं जाततेजसि प्रक्षिप्तं सत् क्षिममेव मस्मस्यते ? हन्त, मस्मस्यते, तद्यथा नाम कश्चित् पुरुपः तप्ते अयस्कपाले उदक- विन्दु मक्षिपेत् , तन्नूनं मण्डितपुत्र ! स उदकविन्दुः तप्ते अयस्कपाले प्रक्षिप्तः 'से जहानामए केइ पुरिसे' इत्यादि । मूत्रार्थ- जहानामए के पुरिसे सुकं तण हत्थय) जैसे कोई पुरुप शुष्क घासके पूले को (जाय तेयंसि) अग्नि में (पक्खिवेजा) डाले तो (से) वह (पूर्ण) नियम से (मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र ! (सुक्के तणहत्थए) शुष्क घासका पूला (जायतेयंसि पक्खित्ते समाणे) अग्निमें डालते हो (खिप्पामेव) शीघ्र (मसमसाविजइ) जल जाता है क्या ? (हंता, मसमसोचिजह) वह नियम से उसी समय जल जाता है । (से जहा नामए केई पुरिसे तत्तंसि अयकवलंसि) जैसे कोई पुरुप तप्त लोहे के तथा ऊपर (उदयविंदु पक्खिवेजा) जल बिन्दु को डाले, तो (से) वह (पूर्ण) नियमसे (मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र । (उदयविद्) उदकविंदुको (तसि अयकवठंसि) तप्ततवे ऊपर (पक्खित्ते से जहानामए केइ पुरिसे' त्याle. सूत्राथ-(से जहानामए के पुरिसे ''मुक्कं तणहत्वयं) पीशत आ४ पुरुष सूक्षा पासना गाने (जाय तेयंसि ) भनिभा (पक्खिवेज्जा.) नामे तो ( से शृणं मंडियपुत्ता मुक्के तणहत्थए जायतेयंसि पखित्ते समाणे). मंडितपुत्र, ते सू। धास। पूणो मनिभा नामता (खिप्पामेव ) तुरंत' or All onय छे नही? (इंता, मसमसाविज्जइ), ते मे सभये अवश्य Amoli तय छे. ( से जहा नामए केई पुरिसे तत्तंसि अयकवल्लंसि). TA पुरुष तपाdan.alain arest पर (उदयविदु पक्खिवेज्जा ) old 2 नाय, । .

५६६ मूलम्-'से जहा नामए केह पुरिसे सुकं तणहत्ययं जायते असि परिखवेजा, से णूणं मंडियपुत्ता ! से सुक्के तणहस्य जायतेसि पक्खित्ते समाणे खिप्पामेव मसमसाविजइ हंता, मसमसाविजइ । से जहानामए केइ पुरिसे तत्तरि अयकवल्लंसि, उदयचिदुपक्खिवेजा, से णूणं मंडियपुत्ता ! से उदयविंदु तत्तंसि अयकवल्लंसि, पक्खित्ते समाणे खिप्पामे विद्धंसमागच्छइ ? हंता, विद्धंसमागच्छइ, से जहानामा हरए सिया, पुण्णे पुण्णप्पमाणे, वोलहमाणे, वोसहमाणे, सम भरघडताए, चिटुइ, हंता चिटुइ अहेणं केइ पुरिसे तसि हरयसि, एग महं णावं सयासर्व, सयच्छिदं, ओगाहेजा से पूर्ण मंडियपुत्ता ! सा नावा तेहिं आसवदारेहि, आपूरेमाणी आपूरे- मोणी, पुण्णा, पुण्णप्पमाणा, वोलहमाणा, वोसमाणा, समभरघडताए चिठ्ठइ, हंता चिटइ, अहेणं केइपुरिसे तीसे नावाए सडओ समंता आसवदाराई पिहेइ, पिहिता णावा- अस्सि च णएणं उदयं उस्सिचिज्जा, सेणूणं मंडियपुत्ता ! सा नावा संसि उदयंसि, उस्सिसि समाणंसि खिप्पामेव उड्ढे उद्दाइ, हंता उद्दाइ । एवामेव मंडियपुत्ता ! अत्तत्ता संवुडस्स अण- गारस्स ईरियासमियस्स - जाव-गुत्तवंभयारिस्स, आउत्तं गच्छ- माणस्स, आउत्तं चिंटुमाणस्स, आउत्तं निसीयमाणस्स, आउत्तं तुयटुमाणस्स, आउत्तं वत्थ-पडिग्गह-कंबलपायपुच्छणं गेण्ह- माणस्त, णिक्खिवमाणस्त, जाव-चक्खुपह्मनिवायमवि वेमाया प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३. उ.३ सू.४ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५६७ सुहुमा ईरियावहिया किरियाकजइ, सा पढमसमयवद्धपुट्टा, वितिय समयवेइया, तइयसमयनिजरिया, सा बद्धा, पुट्टा, उदीरिया, वेइया, निजिपणा, सेयकाले अकम्मं वावि भवइ, से तेणटेणं मंडियपुत्ता ! एवं बुच्चइ-जावं च णं से जीवे सया समियं नो एयइ; जाव-अंते अंतकिरिया भवइ ॥सू.४॥ छाया-तद्यथा नाम कश्चित् पुरुपः शुष्कं तृणहस्तकं जाततेजसि प्रक्षिपेत् , तन्नूनं मण्डितपुत्र ! तत् शुष्कं तृणहस्तकं जाततेजसि पक्षिप्तं सत् सिममेव मस्मस्यते ? इन्त, मस्मस्यते, तद्यथा नाम कश्चित् पुरुपः तप्ते अयस्कपाले उदक- बिन्दु पक्षिपेत् , तन्नूनं मण्डितपुत्र ! स उदकविन्दुः तप्ते अयस्कपाले मक्षिप्तः 'से जहानामए केइ पुरिसे' इत्यादि । मूत्रार्थ- जहानामए केइ .पुरिसे सुकं तण हत्ययं ) जैसे कोई पुरुप शुष्क घासके पूले को (जाय तेयंसि) अग्नि में (पक्खिवेजा) डाले तो (से) वह (पूर्ण) नियम से (मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र । (सुक्के तणहत्यए) शुष्क घासका पूला (जायतेयसि पक्खित्ते समाणे) अग्निमें डालते हो (खिप्पामेव) शीघ्र (मसमसाविजइ) जल जाता है क्या ? (हंता, मसमसाचिजइ) वह नियम से उसी समय जल जाता है । (से जहा नामए केई पुरिसे तत्तंसि अयकवलंसि) जैसे कोई. पुरुप तप्त लोहे के तवा ऊपर (उदयविदुं पक्खिवेजा) जल बिन्दु को डाले, तो (से) घह () नियमसे (मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र । (उदयबिंदु) उदकविंदुको (तत्तंसि अयकवलंसि) तप्तववे ऊपर (पक्खित्ते, 'से जहानामए केई पुरिसे' त्याle. - सूत्रार्थ:-(से जहानामए केह पुरिसे 'मुक्कं तणहत्ययं )ी शते 15 पुरु५ सूा पासना साने (जाय तेयंसि ) ASHI (पक्खिवेज्जा) नामे त (से शृणं मंडियपुत्ता मुक्के तणहत्यए जायतेयंसि पखित्ते समाणे) है भलितपुत्र, ते सू४ पासता पूर्ण निभा नामता (खिप्पामेव ) तुरत सी 4-2 नहीं? (हंता, मसमसाविज्जइ), ते मे समये अवश्य सजा य 2. ( से जहा नामए केई पुरिसे तत्तंसि अयकवल्लंसि) पास हो पुरुष तथाan.ardini disi ९५२ ( उदयविदूं पक्विवेज्जा) पार्नु रघुना, .

- ५६८ ममपठी सन लिममेन विध्वंसमागमति ? इन्त, विध्वंसमागच्छति, वप्रथा नाम । स्यात् पूर्णःपूर्णममाणः, व्यपस्टचन, विकसन् , समभरघटतया तिष्ठति, का कषित पुरुषः तस्मिनहदे एको महतीं नायं शतासराम् , शतग्छिद्राम्, अ गाहयेत, तन्नूनं मण्डितपुत्र मा नौ स्तरासापद्वारेः आपूर्यमाणा, आपूर्यमान समाणे) ढालते ममाण ही (खिप्पामेय) शीघ-तुरत (सिद्धसमागर नष्ट हो जाता है क्या ? (हंता चिलुसमागच्छह) हां भगवन् का नियमसे उसी ममय नष्ट हो जाता है । अधया-(से जहा नामए) जैसे (हरए सिया) कोई एक हद-द्रह-जलाशय) हो (पुणे पुण्णप्पमाणे) और वह जल से भरा हुआ हो-जलसे पूर्ण लयालय भरा हुआ हो (बोल हमाणे चोसट्टमाणे) जलकी तरको से मानों उछल सा रहा हो, जलर्क अधिकता से मानों चारों ओर से खूब पढसा रहा हो (समभरघड ताए चिट्टइ) लवालय भरे हुए घढेकी तरह हर तरह से पानी पान से हि व्याप्त हो रहा हो ऐसे (तंसि हरंसि) उस हद में (अहेणं केव पुरिसे) अब कोई एक पुरुप (एगं महं णावं सयासवं सयाच्छिदं) एक यहुत पडी नावको कि नीसमें छोटे२ सैकडों छिद्र हों और बढेर भी सैकडो छिद्र हों (ओगाहेजा) डाले (से गृर्ण मंडियपुत्ता) तो हे मंडित- पुन्न: 1 अब विचारी (सा नावा) वह नाव (तेहिं आसवदारेहिं) उन जलागमन में हेतुभूत सैकडो छिद्रो द्वारा आगत पानी से (आपूरेमाणी ( से पूर्ण मंडियपुवा ! उदयविंदु तचंसि अयकवल्लसि पक्खित्ते.समाणे) हे भातपुत्र, तपाdet alrst 6पर नामामा भात पाelijay (खिप्पामे) तुरे (विद्धंसमागच्छइ ) ४ थJ Mय 38 ? (हंता, विद्धसमागच्छ) हो, ते अवश्य नष्ट 45 mय छे. मया (सें जहानामए हरएं सिया) धा। मे सर छ. (पुण्णे पुष्णप्पमाणे) तथा 'पूरे५३ - १२ थे. (वोलहमाणे बोसट्टमाणे) मा reflai Aod जी Rai 2, पान -44- ताथी me यार तेना विस्तार :धी रह्यो छे. (समभरघडताए चिट्टइ) પાણીથી છલોછલ ભરેલા ઘડાની જેમ જાણે કે દરેક રીતે પાણીથી જ તે ઘેરાયેલું છે. (तसि हरसि ) ते संशपरभा, (अहेणं केडू पुरिसे ) अ AY२५ (.एगं मई गौवं सयासर्व सच्छिदं ओगाहेज्जा) मेवी upl मारे ने उतारे. भा में 331 viri firi fat डाय, भने से 31 मा भोट दि आय. (से पूर्ण मंडियपुत्ता ! सा नावा तेहिं आसवदारेहि आपुरेमाणी आपुरेमाणी.. पुण्णा, - - । - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ २.४ जीवानां एजनादि क्रियानिरूपणम् ६६९ पूर्णा पूर्णप्रमाणा, व्यपलुटयन्ती, विकसन्ती, समभरघटतया तिष्ठति, इन्त, तिष्ठति, अथ कश्चित् पुरुपः तस्याः नावः सर्वतः समन्तात् आस्रवद्वाराणि पिद- धाति, पिधाय, नात्सेचनकेन उदकमुत्सिचेत, तन्नूनं मण्डितपुत्र ? सा नौः तस्मिन् उदके उसिक्ते सति, क्षिप्रमेव ऊर्ध्वमुधाति ? हन्त, उघाति, एवमेव आपूरेमाणी) भरती भरती (पुण्णा) पूरा भर जाता है (पुग्णप्पमाणो). लवालय भर जाता है-उसके ऊपर तक पानी आ जाता हैं। (वोलह- माणा धोसट्टमाणा समभरघडताए चिट्टइ) जलकी तरङ्गो से वह मानो उछलने लगता है, जलकी अधिकता से चारों ओर से वह खूब पानी से व्याप्त होकर पानीमय बन जाती है (और ऐसा मालूम होने लगता है कि जल से पूर्ण भरे हुए घडेकी तरह वह हर तरह से जलसे ही व्याप्त हो रहा हो (मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र ! यह बात ठीक है न ? (हंता चिट्ठह) हां भदन्त ! यह बात ठीक है । (अहे णं के इ पुरिसे तीसे नावाए) अय और सोचो - कोई पुरुप उस नाव के (सच्चओ समंता आसवदाराई पिहेइ) उन समस्त छिद्रौको सब तरफसे मूंद दे-बंद करदे और (पिहिता) घंद करके . (नावा-अस्सि च णएणं उदयं अस्सिचिजा) नावसे पानी निकालने के साधनद्वारा पानी को उलीचदे-बाहर निकाल दे । तो (से गूंणं मंडियपुत्ता) हे मंडितपुत्र ! (सा नावा तंसि उद्यसि) वह नाव उस जलके (उस्सित्तंसि समाणंसि) निकल जाने पर (खिप्पामेव) शीघ्र ही (उड्ढं) ऊंचे-पानी के ऊपर (उद्दाइ) ऊपर आ जाती है न ? (हं ता उद्दाइ) हां भदन्त ! वह नौका पुष्णप्पमाणा, बोलट्रमाणा बोसट्टमाणा समभरधडत्ताए चिट्टइ) तो भातिya! તે સેંકડો છિદ્રો દ્વારા પ્રવેશતા પાણીથી ભરાતી ભરતી તે નાવ પૂરે પૂરી તે પાણીથી છલોછલ ભરાઈ જાય છે કે નહીં ?-તેમાંથી પાણી છલકાવા માંડે છે કે નહીં? પાણીનાં મેજાએથી જાણે કે તે ઉછળવા માંડે છે કે નહીં? અને ચોમેર પાણીથી વ્યાપ્ત એવી તે નાવડી જાણે કે પાણીમય જ બની જાય છે કે નહીં? અને શું એવું નથી લાગતું કે પાણીથી છલોછલ ભરેલા ઘડાની જેમ તે પાણીમાં ડૂબી २ही छ ? (हंता, चिठ्इ ) 3 rd ! मे अवश्य मन छ. (अहेणं केइपुरिसे तीसे नावाए) वे पारी ३ अ पुरुष ते नापना (सबओ समंता आसवदाराई पिहेइ) मा छिदार तदन पूरी नामे, मने त्या२ मा (पिहित्ता नावा अस्सि च णएणं उदयं अस्सिचिज्जा) साधन द्वारा नामांथी पाणी या नाणे, तो (से णूणं मंडियपुत्ता !) भलितपुत्र ! (सा नावा तसि उदयसि उस्सित्तंसि समा- पंसि खिप्पामेय उड्ढं उद्दाइ) ते नाव तुरंत १ पानी 6५२ मावी नय छ । नही ? (हंता, उद्दाइ) Herd! , ते नो तुरंत पाणी ५२ मापी तय ५७० भगवतीको मण्डितपुरी आत्मात्म संरतस्य भनगारस्य ईर्यासमितस्य यानव-गुप्त प्रचारिका, भायुक्तं गच्छतः पुरतं तिष्ठतः आयुक्तं निपीदतः आयुकां वग्वतयमानस्य, आयुक्त यनपतिपद-कम्पल-पादमोठछनं गृहानस्य, निक्षिपमाणस्य, यानर-वधुः पक्ष्मनिपावमपि विमात्रा, यक्ष्मा, ईर्यापयिकी क्रिया क्रियते, सा प्रथमसमय- घद्धस्पृष्टा वितीयसमपवेदिता, तृतीयसमपनिर्जरिता, सा बदा, स्पृष्टा, शीघ ही पानीके ऊपर आ जाती हैं। (एवामेव मंडियपुत्ता ! असत्ता' संवुडस्स) इसी तरह से हे मंडितपुत्र ! आत्मा द्वारा आत्मामें संवृत पने-निमग्न पने हुए (ईरिया समियस्स जान गुनयंभयारियस्स, आउत्तं गच्छमाणस्स, आउत्तं चिट्ठमाणस्स, आउत्तं निसीयमाणस्स, आउ तुयट्ठमाणस्स, आउत्तं चत्यपडिग्गह-कंपल-पायपुच्छण गेण्हमाणस्स मिक्खिवमाणस्स अणगारस्स) ईर्यासमित यावत गुप्तब्रह्मचारी, तथा उपयोगसहित गमन करनेवाले, उपयोगसहित स्थिति करनेवाले, उप- योगसहित पैठने वाले, उपयोगसहित करवट बदलने वाले, उपयोग सहित वस्त्र, पात्र, कम्पल पादप्रोग्छनको उठानेवाले, धरनेवाले अन- गार की (जाव चक्खुपम्हनिवायमवि वेमाया सुहमा ईरियापहिया किरिया कजइ) यावत् चक्षुका उन्मेप निमेपादि स्पन्दन (चलना) रूप क्रिया भी उपयोगसहित ही होती है। तथा-विमात्रावाली सूक्ष्म ईपिथिकी क्रिया भी उपयोगपूर्वक ही होती है। (सा पढमसमय- यद्धपुट्ठा, वितियसमयवेइया, तइयसमयनिजरिया) वह ईर्यापथिक छ. (एवामेव मंडियपुत्ता ! अत्तत्ता संवुडस्स ) मजितपुर मे प्रभाव, मामा द्वारा मामामा संक्त गनेता-निभन मनता, (ईरियासमियस्स जाव गुत्तभया- रियस्स, आउत्तं गच्छमाणस्स, आउत्तं चिट्ठमाणस्स, आउत्तं निसीयमाणस्स, आउत्तं तुयठमाणस्स, आउत्तं वत्यपडिग्गह-कंवलपायपुच्छणं गेण्डमाणस्स मिक्खिवमाणस्स अणगारस्त ) सिभितथी सधन शुसायारी पन्तन: વાળે, ઉપગ સહિત ગમન કરનાર, ઉપગ સહિત સ્થિતિ કરનાર, ઉપગ સહિત બેસનાર, ઉપયોગ સહિત પડખું બદલનાર, ઉપયોગ સહિત વસ, પાત્ર, કમ્બલ અને पानn SqHER भने भूना२ मारनी (जाव चक्खुपम्हनिवायमवि वेमाया मुहुमा ईरियावहिया किरिया कज्जइ) मामना पसभा२पानी या પયતની સઘળી ક્રિયાઓ ઉપગ સહિત જ થાય છે. તથા વિમાત્રાવાળી પરિમાણુરહિત सभापणिही या veg पयागपूर्व ४ यता साय छे. (सा पढमसमयवद्धपुट्ठा, वितियसमयवेइया, तइयसमयनिज्जरिया ) ते ध्याय: या प्रथम समयमा ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ३ म. ४ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ५७१. उदीरिता, पेदिता, निर्जीर्णा एप्यत्काले अकर्मावापिभवति, तत् तेनार्थेन मण्डि- पुत्र ! एव मुच्यते, यावच्च खल्ल स जीवः सदा समितं नो एजते यावत-अन्ते अन्तक्रिया भवति ॥ सू. ४ ॥ टीका-मूत्रे एजनादि रहितो जीवोऽनारम्भादि क्रियासु प्रवर्तते तत्र चा प्रवर्तमानो नो प्राणादीनां दुःखापनादिपु उपतिष्ठते एव प्रकारेण शैलेशीकरणे सति क्रिया प्रथमसमयमें बद्धस्पृष्ट होती है, द्वितीयसमय में वेदित-अनु- भवित होती है-अर्थात् उदय में आती है-तृतीय समय में उसकी निर्जरा हो जाती है। इस तरह (सा यद्धो, पुट्ठा उदीरिया, वेड्या निविण्णा) पद्ध स्पृष्ट, उदीरित, वेदित और निर्जीर्ण वह क्रिया (सेय- काले अकम्मं वावि भवइ) भविष्यत्काल में अकर्मरूप भी हो जाती है। (से तेणटेणं मंडियपुत्ता! एवं घुच्चइ, जावं च णं से जीवे सया समियं नो एयइ जाव अंते अंतकिरिया भवई) इस कारण हे मंडितपुत्र ! मैंने ऐसा कहा है कि जबतक वह जीव सदा समित रागादिरूप हो कर नहीं कपता है अर्थात् एजनादि क्रिया से रहित हो जाता है- यावत् उसकी अन्तसमयमें अन्त क्रिया-सकलकर्मक्षयरूप मुक्ति होती है। टीकार्थ-सूत्र में यह प्रकट किया गया है कि एजन (क'पन) आदि क्रिया रहित जीव आरंभादि क्रियाओ में प्रवृत्ति नहीं करता है । जव वह इन आरंभादि क्रियाओं में प्रवृत्ति नहीं करता है तो उसके द्वारा प्राणी आदिकों को (दुःख देना) आदि नहीं किये जाते બદ્ધ સ્પષ્ટ થાય છે, દ્વિતીય સમયે વેદિત (અનુભવિત) થાય છે. એટલે કે ઉરમાં આવે भने तृतीय सभय न नि०२ याय छे. मा शते (सा वद्धा, पुटा, उदीरिया, वेइया, निजिण्णा) मा शत पY४, स्ति, त म नि ते हिया (सेयकाले अकम्मं वावि भवइ) भविष्यमा मभ३५ ५ मनी लय छे. (से नेणद्वेणं जाव मंडियपुत्ता ! एवं बुच्चइ, जावं च णं से जीवे सया समियं नो एयइ जाव अंते अंतकिरिया भवह) माहित नारणे में धुंधु छे જીવ સદા સમિત રાગાદિથી યુકત બનતા નથી–એટલે કે જીવ એજનાદિ ક્રિયાથી રહિત થઈ જાય છે, તે (યાવત) તે અન્તકાળે સકળ કર્મોને ક્ષય કરીને મુકિત પ્રાપ્ત કરે છે. એ સૂ, ૪ | સૂત્રમાં એ વાતનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે કે એજન (કંપન) આદિ ક્રિયારહિત જીવ આરંભાદિ ક્રિયાઓ કરતા નથી. આ રીતે આરંભાદિ ક્રિયાઓ નહીં કરનારા તે જીવ દ્વારા પ્રાણ આદિને દુઃખ આદિ દેવાતું નથી. આ પ્રમાણે - ५७० मण्डितपुर आरमारम संतस्प भनगारस्प ईयर्यासमितस्य यात-गम प्रचारिका, आपुरतं गच्छतः भायुक्तं निष्टतः आयुग निपीदतः आयुकालमर्तयमानस्य, आयुक्तं ययमतिपद-पम्पल-पादमोग्नं गृहानस्य, निसिपमाणस्य, यावत्-चक्षुः पक्ष्मनिपातमपि पिमात्रा, यक्ष्मा, ईपिथिकी क्रिया क्रियते, सा प्रथमसमय- पदस्पृष्टा द्वितीयसमयवेदिता, इतीयसमयनिर्जरिता, सा बद्धा, स्पृष्टा, शीघ्र ही पानीके ऊपर आ जाती हैं। (एवामेव मंडियपुत्ता! अमत्ता संयुटस्स) इसी तरह से हे मंदितपुत्र! आत्मा बारा आत्मामें संवृत पने-निमग्न पने हुए (ईरिया समियस्स जान गुनयंभयारियस्स, आउत्तं गच्छमाणस्स, आउत्तं चिट्ठमाणस्स, आउत्तं निसीयमाणस्म, आउ तुपट्टमाणस्स, आउत्तं चत्यपडिग्गह-कंपल-पायपुच्छणं गेण्हमाणस्स णिक्खिचमाणस्स अणगारस्स) ईर्यासमित यावत गुप्तब्रह्मचारी, तथा उपयोगसहित गमन करनेवाले, उपयोगसहित स्थिति करनेवाले, उप. योगसहित बैठने वाले, उपयोगसहित करवट बदलने वाले, उपयोग सहित वस्त्र, पात्र, कम्यल पादप्रोञ्छनको उठानेवाले, धरनेवाले अन- गार की (जाव चक्खुपम्हनियायमचि वेमाया सुहमा ईरियायहिया किरिया फबई) यावत् चक्षुका उन्मेप निमेपादि स्पन्दन (चलना) रूप क्रिया भी उपयोगसहित ही होती है। तथा-विमात्रावाली सूक्ष्म ईर्यापधिकी किया भी उपयोगपूर्वक ही होती है। (सा पढमसमय- यद्धपुट्टा, वितियसमयवेड्या, तइयसमयनिजरिया) वह ई-पथिक छ. (एबामेव मंडियपुत्ता ! अत्तत्ता संवुडस्स) भडितपुत्र! मे प्रभाये, आत्मा हा मामामा संक्त गनेसा-निभान नेला, (ईरियासमियस्स जाब गुत्तभया- रियस्स, आउत्तं गच्छमाणस्स, आउत्तं चिट्ठमाणस्स, आउत्तं निसीयमाणस्स, आउत्तं तुयठमाणस्स, आउत्तं वत्यपडिग्गह-कंवलपायपुच्छणं गेण्डमाणस्स णिक्खिवमाणस्स अणगारस्त ) सिभितथी सधन शुभप्राया। पय-तना गुना વાળે, ઉપગ સહિત ગમન કરનાર, ઉપયોગ સહિત સ્થિતિ કરનાર, ઉપગ સહિત બેસનાર, ઉપગ સહિત પડખું બદલનાર, ઉોગ સહિત વસ્ત્ર, પાત્ર, કમ્બલ અને पान SITER भने भृना२ भएगानी (जाव चक्खुपम्हनिवायमवि वेमाया मुहुमा ईरियावहिया किरिया कज्जइ) ममना भारपाना या પત્ની સઘળી ક્રિયાઓ ઉપગ સહિત જ થાય છે. તથા વિમાત્રાવાળી પરિમાણરહિત सूक्ष्म पिथि [या भY उपयोगपूर्व ४४ यता डाय छे. (सा पढमसमयबद्धपुट्ठा, वितियसमयवेड्या, तइयसमयनिज्जरिया). ते ध्याय या प्रथम भया ----- प्रमेयंचन्द्रिका टीका श.३. उ.३ सू०४ जीवानां एजनादि क्रियानिरूपणम् ५७३ सद मसमसेतिशब्दं कुर्वन् दग्धं भवतीति, 'ततो भगवान् द्वितीयदृष्टान्तेने पुनः सकलकर्मक्षयरूपांमन्तक्रियामुपपादयति-'से जहानामए केइ' इत्यादि । तधथानाम कश्चित् 'पुरिसे' पुरुषः 'तत्तंसि' 'तप्ते । संतप्ते 'अयकवल्लंसि' अयस्कपाले . तवा इति भाषाप्रसिद्ध ' 'उदयविंदु' उदकविन्दुम् 'पक्खि- वेजा प्रक्षिपेत् 'से णूण' अथ नूनं निश्चितं ' मंडियपुत्ता' हे मण्डितपुत्र 'से उदयबिंदू' स उदकविन्दुः 'तत्तंसि' तप्ते 'अंयकवल्लंसि' अयस्कपाले 'परिखने समाणे' प्रक्षिप्तः सन् 'विप्पामेच' क्षिप्रमेव शीघ्रमेव 'विद्धसमाग- च्छइ ? विध्वंसं ' विनाशम् . आगच्छति प्राप्नोति किम् ? मण्डितपुत्रः पाह- हता, विद्धंसमागच्छइ हन्त सत्यम् विध्वंसं विनाशम् आगच्छति प्राप्नोति, अत्र दृष्टान्तद्वयस्यापि उपनयार्थः सामर्थ्य गम्यो भवति, यथा एजनादि रहितस्य जल जाता हैं । 'मस' 'मस' ऐसा शब्द करता हुआ वह अग्निमें भस्म हो जाता है । अय प्रभु द्वितीय दृष्टान्तद्वारा सकलकर्मक्षयरूप अन्तक्रिया का समर्थन करते हैं-' से जहा नामए केइ पुरिसे' जैसे कोइ मनुष्य 'तत्तंसि' तप्त 'अयकवलंसि' लोहकटाह-तवाके ऊपर 'उदयविंदु पानी के बुंदको 'पक्खिवेज्जा' डाले 'से' तो '' अवश्य ही 'मंडियपुत्ता' हे मण्डितपुत्र ! 'से उदयविंदू' वह उदकविंदु 'तत्तसि' संतप्त 'अयकवल्लंसि' तवा ऊपर 'पक्खित्ते समाणे डालीजानेपर 'विद्धं समागच्छइ विनष्ट हो जाता है न ? हंता. विद्धंसमागच्छद' हां भदन्त ! वह जलविंदु अवश्य नष्ट हो जाता है। इन दोनों दृष्टान्तों का उपनया इस प्रकारसे है कि एजनादिक्रिया से रहित जीवकी लाभ थ जय छे. 'मसमस' मेटले 'भस' मेवो भवा४ ४२ 32 सी ઉઠે છે. હવે બીજા દૃષ્ટાન્ત દ્વારા મહાવીર પ્રભુ સકળ કમનો ક્ષયરૂ૫ અન્તકિયાનું समर्थन ४२ छ-' से जहानामए केइ पुरिसे' या 3 31 पुरुष 'ततंसि' तत (तपाdel) 'अयकवल्लंसि' वादान! तपानी ५२ 'उदयविंदु पक्खिवेजा' पाणीk 28 नाणे, ' से गृणं मंडियपुत्ता ! ' त हे माहितपुत्र ! ' से उदयबिंदू तत्तंसि अयकवलंसि पक्खित्ते समाणे तास तवा ५२ नामतानी सात पाशीनु री । विद्धसमागच्छइ' न2 45 onय छ ? नहीं? मे पातनो ! स्वा. १२ ४२ भातिपुत्र छ-'हंता, विद्धंसमागच्छई' 3 Rana ! मिड અવશ્ય નષ્ટ થઈ જાય છે. આ બન્ને દૃષ્ટાન્ત દ્વારા મહાવીર ભગવાને નીચેની વાતનું પ્રતિપાદન કર્યું છે–એજન (કંપન) આદિ ક્રિયાઓથી રહિત છવની સમુચ્છિન્ન ક્રિયા -- ५७२ निविफयस्य जीवस्य योगनिरोपामिशान भूमध्यानेन समसकर्मसपा अन्य किया भवतीति त भगवान हटान्तद्वयं प्रदर्शयति-से जानामए केरारिसे इत्यादि । उपमा नाम फधित पुरुष: 'गुवर तणहत्ययं - शुष्कं हमास्तकं वर्णपूलफ 'नायतेमंसि 'जाततेनसि भयो 'परिपवेना' प्रक्षिपेत् 'से पूर्ण मंठियपुना' हे मन्डितपुत्र ! भय नूनमवश्यं निभितम् 'से मुक्के तण इत्यये' तव उपर्युक्तं शुष्कं वणवस्तफम् 'जायतेअंसि' जावतेजसि पविखते समाणे मक्षिप्तं सत् 'रिखप्पामेच' सिपमेव सटित्येव 'मसमसाविजह?" मस्मस्यते । दंवद्यते भस्मसात् भवतिनु ? अवश्यमेव भस्मी भवति इति मण्डितपुत्रस्तदशी करोति-'हता, मसमसाविजई' हे भगवन् ! नूनं तत् तृणपूलं वन्ही प्रक्षिप्त है । इस प्रकार से शैलेशी फरण होने पर निष्क्रिय बने हुए जीव के योगनिरोध नामका शुक्लध्यान का चतुर्थ भेद प्राप्त हो जाता है तय उससे सकलकर्म क्षयरुप अन्तक्रिया होती है। इस विषयको स्पष्ट करने के लिये प्रभु दो दृष्टान्तों को दिखाते हुए मण्डितपुत्र से कहते हैं कि-' से जहानामए केइपुरिसे' जैसे कोई पुरुष सुक्कं- तणहत्वयं शुष्कणहस्तकको-घासके सूखे पूलेको 'जायतेगंसि' अग्नि में 'पक्षिवेजा' प्रक्षिप्त करे-डाले, 'सेर्ण मंडियपुत्ता' तो हे मण्डित पुत्र ! नियमसे-निश्चितरूपसे 'से सुक्के तणहत्यए' यह सुखा घासका पुला 'जायतेयंसि' अग्निमें 'पक्खित्ते समाणे डाले जाने पर 'खिप्पा मेव' यहुत ही शीघ्र 'मसमसाविबई' भस्मसात् हो जाता है. जल जाता है क्या ? इस घातको स्वीकार करते हुए मंडितपुत्र प्रभुसे कहते हैं कि 'हंता मसमसाविजय हां. भगवन् ! यह अवश्य ही લેકિરણ થાય ત્યારે નિષ્ક્રિય બનેલા ભવને વેગનિરોધ નામનું શુકલધ્યાન (RBAL सतिपाति नामने ध्यान न्याया' - लेह शुसयान छ) થાય છે ત્યારે તેના દ્વારા સકલ કર્મના ક્ષયરૂપ અન્તકિયા (મેક્ષ પ્રાપ્તિ થાય છે. એ જ વાતનું પ્રતિપાદન કરવા માટે મહાવીર પ્રભુ એ દૃષ્ટાંત આપે છે 'से जहा नामए केइ पुरिसे' 3 भाडित!' भास 'मुक्क तणहत्ययं सू घासना पूणाने 'जायतेयंसि पक्खिवेज्जा' भनिभा, a : से, पूर्ण मंडियपुत्ता " भोतिपुत्र ! : से सुक्के तणहत्थए 'ते', भू घासना, पूजा, जायतेयसि पक्खित्तेसमाणे? भनिभा नमतानी सा 'खियामेव, तुरत 'मसमसाविजई. Astt Allo छ नही ? मे वातना वीरता माहित VR AUR 3 छ-'हता, मसमसोविज्जइ' I, भापान ! ते. अपश्य मनान . પ્રાપ્ત - . प्रमेयंचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू.४ जीवानां एजनादिक्रियानिरूपणम् ६७५ एका महतीं विशालां दीर्घा 'णावं सयास' नावं शतास्रवाम् शतम् आस्रवाः यस्यां ताम् शतजलक्षरणलघुच्छिद्राम् शतच्छिद्राम् अनेकशतच्छिद्रयुक्ताम् 'ओ- गाहेज्जा' अवगाहयेत् प्रवेशयेत् ‘से गुणं मंडियपुत्ता' अय हे मण्डितपुत्र ! नृनं निश्चितम् ‘सा नावा' सा नौः 'तेहिं आसवदारेडिं' : उपर्युक्तैः आस्रवैः जलागममार्गः द्वारैः ‘आपूरे माणी' आपूर्यमाणा 'आपूरेमाणी' आपूर्यमाणा पौनः पुन्येन आभ्रियमाणा 'पुण्णा पुण्णेप्पमाणा' पूर्णा जलैर्मृता पूर्णप्रमाणा सर्वावयवजलपरिपूर्णा 'बोलघमाणा' व्यपलुट्यन्ती जलोद्रेकैः समुच्छलन्ती 'वोसट्टमाणा' विकसन्ती जलोद्रेकैमाना 'समभरघडताए' समभरघटतया जल- पूर्णकुम्भवत् निमज्जन्तीव 'हंता चिटइ' हन्त, तिष्ठति, अवस्थिता भवति, एवम् शय हो 'अहे ण केइ पुरिसे' अय कोइ पुरुप 'तंसि हरयंसि' उस हृदमें 'एग महं' एक बड़ी भारी-विशाल-दीर्घ ‘णावं' नावको कि जिसमें 'सयासवं' जल आने के छोटे२ सैकडों छिद्र हो, 'सयच्छिई' सैकडों पडे२ छिद्र हो, 'ओगाहेजा' डाले 'से गृणं मंडियपुत्ता' तो हे मंडितपुत्र ! नियम से 'सा नावा' वह नौका 'तेहिं आसवदारेहिं' उन आस्रवद्वारों से होकर आये हुए जलसे 'आपरेमाणी आपूरे- माणी खूब भरी जाकर 'पुण्णापुण्णप्पमाणा' पूरी भर जाती है, कोई भी उसका ऐसा अवयव बाकी नहीं बचता है कि जहां पानी न दिखता हो 'चोलहमाणा' ऊछलती हुई पानीकी तरङ्गोसे ऐसी प्रतीत होने लगती हो कि मानों अब वह उछल रही है और वोसह- माणा' पानी की अधिकता से वह खूब घढसी रही है। और अय 'समभरघडताए चिट्टइ' जलपूर्णकुंभकी तरह वह पानी में डूब जाती. है न ? 'हंता चिटई' हां भदन्त । डूब जाती है। तो इसी प्रकारसे 5 भाम 'तंसि हरयसि ते लाशयमा 'एगं महं' मे jl मारी, भने विद्या 'णाचं सयासर्व सयच्छिदं ओगाहेजा' सेनान मा दिवाणी नापन तारे, 'से शृणं मंडियपुत्ता ! तो भलितपुत्र ! 'सा नोवा तेहिं आसबदारेहिं आ- पूरेमाणी आपूरेमाणी पुण्णा पुण्णप्पमाणा घोलमाणा वोसट्टमाणा समभरघड- ताए चिटइ' ते मासा (द्रिी)भांथी प्रवेशता armया भराती भरात ते नाव પૂરેપૂરી ભરાઇ જાય છે ખરી ને તેને કેઈ પણુ ભાગ પાણથી રહિત હેતે નથી. પાના ઉછળતા મોજાએથી તે ળિા ખાતી હોય છે, અને પાણીની અધિકતાને કારણે તે પાણીમય બની ગઈ હોય છે. પાણીથી ભરેલા કુંભની માફક તે નાવ પાણીમાં दूमी नय छ । नहा ? भडित वाम माथे . 'हंता चिटई' 3 महन्त! ते नाप ५७४ ममतीचे समनिममक्रियाऽमविपातिशुरलध्यानचतुर्पमेदानलेन कर्म मवत्येव । अप निस्क्रियस्यैत्र जीवस्य सकल कर्मविध्वंसरूपा अन्तक्रिया मर- तीति नौकारान्तेन भगवान प्रतिपादयति-से महानामए इयए सिया' इत्यादि । हे मण्डितपुष ! तत् पयानामादास्यात् 'पुण्णे' पूर्णः जलपरिपूर्णः स्याः 'पुग्णप्पमाणे पूर्णप्रमाणः पूर्ण प्रमाणं यस्य स सर्वया जलैः परिपूर्णः आवटव्याप्तनलमितिमायः पदविशेषणमेतव्यम्, पुनः कीदृशः 'चोलट्रमाणे ज्यपीटयन जलतररैः समुच्छलन् 'पोसटमाणे विकसन् जलोद्रेक वर्द्धमानः सन 'सममरघडताए' समगरपटतया उदकपूर्णकुम्भवत् गम्भीरतया 'चिट्टर' विष्ठति, अर्यात तटपर्यन्तच्याप्तारयन्तजलगम्भीरजलाशयो वर्तते, 'अहेणं फेइपुरिसे' अथ खलु कश्चित् पुरुषः 'वंसि हरयंसि' तस्मिन् हदे 'एगं मां समुच्छिन्न क्रिया अप्रतिपाति शुक्लध्यानरूप अग्निके द्वारा कर्मरूपयाय वस्तुका दहन-विनाश-अवश्य ही होता है। अब प्रभु नौका के दृष्टान्त से यह प्रतिपादन करते हैं कि निष्क्रिय हुए जीवकी ही सकल कर्म विनाशरूप अन्तक्रिया होती है-हे मण्डितपुत्र । से जहा नामए' जैसे कोई एक 'हरए सिया' हुद-दिह) हो और वह 'पुण्णे' जल से परिपूर्ण हो 'पुण्णप्पमाणे' अर्थात् तटतक उसमें जल भरा हो 'चोलहमाणे' जलकी उछलती हुई तरङ्गोसे वह उछल रहा हो, वोसट्टमाणे' जलकी अधिकता से वह खूब पडाचढ़ा दिखता हो, 'समभरघडताए चिठ्ठई' जल से पूर्णकुंभकी तरह वह गंमीर हो अर्थात् तटपर्यन्त व्याप्त जलसे अत्यन्त गंभीर यना हुआ ऐसा एक जला- અપ્રતિપાતિ શુકલધ્યાનરૂપી અગ્નિ દ્વારા અવશ્ય નષ્ટ થાય છે. જેવી રીતે કેઈ સળગી ઉઠે એવી વસ્તુ અરિન દ્વારા બળીને ભસ્મ થઈ જાય છે, એવી રીતે એવા જીવના કર્મોનું દહન અપ્રતિપાતિ શુકલધ્યાન રૂપ અમિથી અવશ્ય થાય છે. હવે નૌકાના દષ્ટાંત દ્વારા મહાવીર પ્રભુ એ વાતનું પ્રતિપાદન કરે છે કે નિખિય. मन ना ४ स भक्षय ३५ मन्तयिा थाय छे.' से जहानामए हरए सिया' 3 मतिपुत्र ! वाश है मे E-MAय सर छ. 'पुण्णे ते पाjlथी १२. 'पुण्णप्पमाणे ते पायी ७७६ ल छ (Avisist सुधी पाणी २ छ'वोलट्टमाणे' पाjlai sundi won माथी ते Kिamay Rs . 'वोसहमाणे, पाणीनी मधिताने बी १ म माथु वा छ, 'समभरघडताए चिट्ठइ' पाथी मरे लनी. ते लार छे. मैं नाश सुधा पहायला पाetथी त मत्यन्त लाR regnu 2. ) 'अहेणं केई पुरिसे' वे ममेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.३ सू. ४ जीवानां एजनादि क्रियानिरूपणम् ५७७. सति 'खिप्पामेव' सिममेव 'उडूढं उद्दाइ ?' ऊज़म् उद्याति, उद्गच्छति अन्त- जलरिक्ततया उपरि संतति नतु निमज्जति 'हंता, उद्दाइ' हे भगवन् ! हंत नूनमेव सा नौः उधाति जलोपरि संतरति अथ भगवान् दान्तिके संयोजयति- 'एवामेव मंडिअपुत्ता !' इत्यादि । हे मण्डितपुत्र ! एवमेव उपर्युक्तरीत्यैव 'अत्तत्तासंवुडस्स' आत्मात्मसंतस्य आत्मनि आत्मना संवृतस्य ! आच्छादितस्य पतिसंलीनस्य 'अणगारस्स' अनगारस्य तदेव विस्तारयति-'ईरियासमियस्स' ईर्यासमितस्य ईसिमितियुक्तस्य 'जाव-गुत्तभयारिस्स' यावत्-गुप्तब्रह्मचा- रिणः गुप्तं नवभिः ब्रह्मचर्यगुप्तिभिः रक्षितं ब्रह्मचर्य येन स तथा तस्य, यावत्क- रणात् भापासमितस्य एपणासमितस्य आदानभण्डामत्रनिक्षेपणसमितस्य उच्चारमस्रवणश्लेप्मजल्लसिंघाणपरिप्ठापणसमितस्य मनोगुप्तस्य वचोगुप्तस्य काय- 'तसि उदयंसि' उस पानी के 'उस्सित्तंसि समाणंसि निकल जाने पर 'खिप्पामेव' शीघ्र ही 'उडूढं उदाइ' ऊँचे-पानीके ऊपर-भीतर के जल के खाली हो जाने के कारण तैरने लगती है इयती नहीं है। यह तो यात निश्चित है न ? 'हंता उद्दाइ' हां, भदन्त ! वह नौका पानी के ऊपर तैरने लगती है-इयती नहीं है-यह बात ठीक है । एवा- मेव' इसी तरह 'मंडियपुत्ता' हे मंडितपुत्र ! 'अत्तत्ता संवुडस्स' अपने आप अपनी आत्मा में तल्लीन हुए 'अणगारस्स' अनगार की कीजो ईरियासमियस्स ईर्यासमिति से युक्त है, 'जाव गुत्तवंभयारिस्स' तथा जो गुप्त ब्रह्मचारी है, यावत् शब्द से गृहीत-भापासमिति का जो पालन करनेवाला है, एपणासमिति, आदान निक्षेपणासमिति, उच्चार प्रस्त्रवण, श्लेष्म, जल्ल-सिंघाण परिष्ठापन समिति से जो युक्त है, मनोगुप्ति, वचनगुप्ति, कायगुप्ति से जो गुप्त-सुरक्षित है, इन्द्रियां- उस्सित्तंसि समाणंसि' ते पाणी पार नीमा तानी साथे ते नाव 'खिप्पामेव' तुरत 'उडूढ उद्दाई' पाणीनी ५२ भावे छे नही ? (पाणीमा त२५ भाउ छ કે નહીં? પાણું ખાલી થઈ જવાથી નાવ હલકી બને છે અને તરવા લાગે એવો भावार्थ समापो. 'हता उद्दाई' भतिथुन ४ छ, &, ते अवश्य तथा भांड छ, हुमती नयी. 'एवामेव मे प्रमाणे, - 'मंडिय पुत्ता भडितY! 'अत्तत्ता संवुडस्स' पातानी on पोताना AICHIVi dala. मने ॥२२ 'ईरि- यासमियस्स' सिभितिथी युत छ, के पासमितिनु, मेपासमितिन, माहान નિક્ષેપણ સમિતિનું, અને ઉચ્ચાર પ્રસવણલેષ્મ-જલસિઘાણ પરિષ્ઠાપન સમિતિ, पालन रे, छे, हे मनाशुति, क्यनलित, आयस्तिथी, सुरक्षित छ 'गुत्त यंभयारि- .

५७६ एननादिक्रियासहितो जीरः भारम्भ सारंम समारम्भं कुर्वन् आरम्मादी व मानः प्राणीभूतनीयसत्याना दुःखोरपादनादिना पापवयुक्तः संसारे निम- जति, अन्तक्रिया न करोति, गत्मतिपक्षिभूतं दृष्टान्तमाह-'अहेणं के पुरिसे' अथ खल फभिन पुरुषः 'नीसे नावाए तस्या नायः 'सपनों समंता, सर्वतः समन्तान् सर्वगागेपु भासदाराई आखरमाराणि मुत्मजलनिस्सरणमार्गान् 'पिदे पिधो 'पिदिशा गाना-उस्सिरणपणं' पिधाय नात्सेचनकैन नावउ. त्सेचनद्वारा 'उदयं उसिसचिना' उदयम् उत्सिम्येव पहिः निस्सारयेत् 'से णं मंडियपुता' अय तदा नूनं निमयेन हे मण्डितपुत्र ! 'सा नाचा' सा नौ तसि उदयंसि' तस्मिन् उदके-जले 'उस्सिसि उसिपते निष्कासिते 'समाणसि' एजनादि क्रिया से समन्वित युक्त हुआ जीव आरंभ संरंभ और समारंभ करता हुआ-अर्थात् आरंभ आदि में वर्तमान होता हुआ प्राणी, भूत, जीव और सत्वों को दुःश्वोत्पादन आदि द्वारा पांच आसवों से युक्त होकर संसारमें ही दृयता रहता है अर्थात अन्तक्रिया मुक्तिकों नहीं प्राप्त करता है। अय अन्तक्रिया कौन करता है इस बातको सूनकार आगले दृष्टान्त से समझाते हैं 'अहेणं जैसे. 'केई. पुरिसे' कोइ पुरुष 'तीसे नावाए' उस नौका के 'आसवदाराई आस्रवदारोंको-जलागमन छिद्रोको 'सव्वओ समंता' सय प्रकारसे और सब तरफसे. 'पिहे. बंद कर देता है। 'पिहिता' घंद करके फिर वह 'णाचा उस्सि च एणं' नाव में भरे हुए पानीको किसी वर्तन आदि से भरकर 'उदयं उस्सिचिजा उस नौका से उस जल को पाहर उलीच देता है। इस तरह से - Yणं मंडियपुत्ता'. हे मंडितपुत्र ! 'सा नावा' वह नौका અવશ્ય ડૂબી જાય છે આ દૃષ્ટાન્ત દ્વારા નીચેની વાતનું પ્રતિપાદન કરાયું છે. એજન (કંપન) આદિ ક્રિયાઓથી યુક્ત જીવ, આરંભ આદિમાં પ્રવૃત્ત રહે છે. તેથી તે પ્રાણીઓ, ભૂત, અને સત્વેને દુઃખાદિ દેવામાં કારણરૂપ બને છે. આ રીતે તે પાંચે આસ- વનું સેવન કરતે હેવાથી, સેક છિદ્રવાળી નૌકની જેમ, સંસારમાં ડૂબતો રહે છે- એટલે કે (અન્તક્રિયા) મુક્તિ પ્રાપ્ત કરતા નથી. હવે સૂત્રકાર નીચેના દૃષ્ટાંત દ્વારા એ सभन्न मन्तस्यिा आए ३२.छ? 'अहेणं केइ पुरिसे' धाश भास. 'तीसे नावाए आसवदाराई"ते rlsini मासाशन-दान : सच्चओ समंता पिहेइ' मा भानुथी मारी है. 'पिहित्ता छिद्राने पूरी ने 'गावा उस्सि च- एणं उदयं उस्सिंचिज्जा Hinal reीने तपास 43 या भांड. माशते से णानं मंडियपुत्ता!' भनिन ! सानावा तसि उदयसि -- प्रमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.३ सू. ४ जीवानां एजनादि क्रियानिरूपणम् ५७७. सति 'खिप्पामेव' लिममेव 'उड्ढ उद्दाइ ?' ऊर्ध्वम् उद्याति, उद्गच्छति अन्त- जलरिक्ततया उपरि संतति नतु निमज्जति 'हंता, उद्दाइ' हे भगवन् ! हंत नूनमेव सा नौः उद्याति जलोपरि संतरति अथ भगवान् दान्तिके संयोजयति- 'एवामेव मंडिअपुत्ता।' इत्यादि । हे मण्डितपुत्र ! एवमेव उपर्युक्तरीत्यैव 'अत्तत्तासंवुडस्स' आत्मात्मसंतृतस्य आत्मनि आत्मना संवृतस्य ! आच्छादितस्य पतिसंलीनस्य 'अणगारस्स' अनगारस्य तदेव विस्तारयति-'ईरियासमियस्स' ईर्यासमितस्य ईर्शसमितियुक्तस्य 'जाव-गुत्तवंभयारिस्स' यावत्-गुप्तब्रह्मचा- रिणः गुप्तं नवमिः ब्रह्मचर्यगुप्तिभिः रक्षितं ब्रह्मचर्य येन स तथा तस्य, यावत्क- रणात् भापासमितस्य एपणासमितस्य आदानभण्डामत्रनिक्षेपणसमितस्य उच्चारप्रस्रवणश्लेप्मजल्लसिंघाणपरिप्ठापणसमितस्य मनोगुप्तस्य बचोगुप्तस्य काय- 'तसि उदयंसि' उस पानी के 'उस्सित्तसि समाणंसि निकल जाने पर 'खिप्पामेव' शीघ्र ही 'उडूढं उद्दाइ' ऊँचे-पानीके ऊपर-भीतर के जल के खाली हो जाने के कारण तैरने लगती है डूबती नहीं है । यह तो यात निश्चित है न ? 'हंता उद्दाइ' हां, भदन्त ! वह नौका पानी के ऊपर तैरने लगती है-इयती नहीं है-यह बात ठीक है । एवा- मेव' इसी तरह 'मंडियपुत्ता' हे मंडितपुत्र ! 'अत्तत्ता संघुडस्स' अपने आप अपनी आत्मा में तल्लीन हुए 'अणगारस्स' अनगार की कीजो ईरियासमियस्स ईर्यासमिति से युक्त है, 'जाव गुत्तवंभयारिस्स' तथा जो गुप्त ब्रह्मचारी है, यावत् शब्द से गृहीत-भाषासमिति का जो पालन करनेवाला है, एषणासमिति, आदान निक्षेपणासमिति, उच्चार प्रस्रवण, श्लेष्म, जल्ल-सिंघाण परिष्ठापन समिति से जो युक्त है, मनोगुप्ति, वचनगुप्ति, कायगुप्ति से जो गुप्त-सुरक्षित है, इन्द्रियां उस्सितसि समाणंसि ते पाणी महानीsil avaiनी साथे ते नाव 'विप्पामेव' तुरत 'उडूढ उद्दाई' पाणीनी 6५२ आवे छे नही ? (पीमा त२१ मा छ કે નહીં? પાણું ખાલી થઈ જવાથી નાવ હલકી બને છે અને તરવા લાગે છે. એ भावार्थ समस्या. 'हंता उद्दाई' भsay 3 छ, &, ते अवश्य त२वा भांउ छ, guती नयी. 'एवामेव' 20 प्रभाए, 'मंडियपुत्ता । भलितपुत्र! 'अत्तत्ता संवुडस्स' पातानी ende पोताना आत्मामi deala मनेत मगार ने 'ईरि- यासमियरस ध्र्यासमितिथी युत જે ભાષાંસમિતિનું, એષણાસમિતિનું, આદાન નિક્ષેપણ સમિતિનું, અને ઉચ્ચાર પ્રસવણ શ્લેષ્મ-જલ-સિંઘાણુ પરિષ્ઠાપન સમિતિનું, पालन ४२. छ, भने।शनि, पयनति, यतिथी सुरक्षित छे 'गुत्त भयारि- - - ५७८ गुप्तस्य गुप्तस्य गुप्तेन्द्रिगस्पति संग्रामम् आउत्तं गच्छमाणस उपयोगपूर्वकं यथास्याच्या गच्छतः गमनं कुतः 'माउत्तं चिट्ठमाणस्स' युक्तं तित:-सोपयोगं स्थिति पुर्याणस्य 'निसीयमाणरस' निपीदतः सोपर्य उपरिशवः 'सुपट्टमाणस' वगवर्तयमानस्य सोपयोगं पार्श्वपरिवर्तनं व भाउ' आयुक्तम् सोपयोगम् 'यस्य-पदिग्गह-कंपल-पायपुरछणं' वन-भरि फम्पल-पादमोग्छन यसादिरजोहरणान्तम् 'गेण्डमाणस्स' गृहानस्य रहतः पुर्वतः ‘णिक्सिवमाणस्स' निक्षिपमाणस्य सोपयोगं संस्थापयत: गारस्य 'जाव-चपसुपामनिवायमवि' यावत् -चनःपक्षमनिपातमात्रमपि तथाचायम-आयुक्तगमनादि स्लमियाजालस्य तावत् का कथा, या जिसके वश में हैं और जो 'आउत्तं गच्छमाणस्स' उपयोगपूर्वक चल 'आउत्तं चिदृमाणस्स' उपयोगपूर्वक खड़ा होता है, 'आउ निर यमाणस्स' उपयोगपूर्वक घेठता है 'आउत्तं तुपट्टमाणस्स' उपयोगपूर्व करवट बदलता है, 'आउत्तं वत्थ पडिग्गह कयल-पायपुच्छणं' योगपूर्वक वस्त्र, पात्र, कंबल, पादप्रोन्छन आदि वन से लेकर रज हरणपर्यन्त धर्मोपकरणोंको 'गेण्हमाणस्स' ग्रहण करता है एवं 'लि स्विवमाणस्स' रखता है 'जाव चक्खुपम्हनिवायमवि' यावत् : चक्षुपक्ष्मनिपात मात्ररूपक्रिया को भी घडी सावधानी के साथ कर है भ्रमात्र भी यतना से हिलाता है, फिर भी वह सक्रिय,मान गया हैं और उसके फर्मबंध कहा गया है । तात्पर्य यह है कि योगपूर्वक की गई ये चलना आदि स्थूल क्रियाएँ तो. उस अनगार : सावधानी के साथ होती ही हैं इनकी तो बात ही क्या है-परन् यसरे सुत प्रभारी छ, र पोतानी धन्द्रियो ५२ सयम रामेछ, आउ गच्छमाणस' पयागपू' गमन रे छ, 'आउन चिट्ठमाणस्स अपये पुF G थाय छ, 'आउत्त निसीयमाणस'२ रुपये (यतमा छ. 'आउत्त'तुयट्टमाणस या भुवि , आउत्त बित्य पडिगाहकंबलपायपुच्छणं । २ पर, पान साहाछन, या परवाने यतना 'धूप'गेण्हमाणस' हा छ तथाणिक्खिवमाणस नाय मुझे छ, जांघ चपम्हनिवीयमविः भने भीमना vastu भारवा चयन કિયા પણ જે યતનાપૂર્વક કરે છે આંખની પાંપણે પણ સાવધાનતાપૂર્વક હલાવે તે પણ તેને સક્રિય માનવામાં આવેલું છે અને તેને કંપબધું બંધાયું છે. એમ કદ छवानुतापछे मार उपयुत यिाय पानी- । .

५७९ अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ म. ४ एजनादिक्रियानिरूपणम् चक्षुरुन्मेपनिमेपादि स्पन्दनरूपा 'वेमाया' विमात्रा विविधमात्रा अन्त- मुहर्तादेदेशोनपूर्वकोटीपर्यन्तस्य क्रियात्मिकाया 'मुहमा' मूक्ष्मासूक्ष्मयन्धादि काला 'ईरिआवहिआ' ईर्यापथिकी 'किरिया' 'क्रिया ईर्यापथो-गमनमार्गः तत्र भवा ऐपिथिकी केवलयोगमत्यया क्रिया सातावेदनीरूपा इत्यर्थः कज्जा' क्रियते भाव्यते-अर्थात उपशान्तमोहक्षीणमोह-सयोगि केवलिरूपगुणस्थान- कोपरिवर्तमानो वीतरागोऽपि सक्रियत्वात् सातावेदनीयकर्म वध्नाति सा उसकी जो नेत्र परिस्पन्दात्मक क्रिया है वह भी घडी सावधानी पूर्वक ही होती है फिर भी वह कर्मबंध से रहित नहीं होता है। 'वेमाया सुहमा ईरिया पहिया किरिया कजई' इसका भाव ऐसा है कि अन्तर्मुहर्त से लेकर देशोन पूर्वकोटिपर्यन्त रहनेवाली आत्मा की जो सूक्ष्म-सूक्ष्मबंध आदि काल वाली क्रिया-ईर्यापथिकीक्रियागमन करते समय हई क्रिया-जो कि केवल काययोग निमित्तक ही होती है ऐसी वह सातावेदनीय कर्मका बंध होने रूप क्रिया, जबतक जीव के होती रहती है। तबतक वह सकामकर्म क्षयरूप मुक्तिको प्राप्त नहीं करता हैं । उपशान्तमोह, क्षीणमोह एवं सयोगकेवली इनतीन गुणस्थानों में वर्तमान जीव वीतराग कहा गया हैं-फिर भी वह ईर्या- पथिक नियासे सक्रिय होने के कारण सातावेदनीयरूप कर्मका बंधन माना है । अतः इस कथन से वह बात सूत्रकारने प्रमाणित की है कि जीव जय तक स्थूल क्रियाओं को करता रहता है तबतक वह કરે છે. બીજી ક્રિયાઓમાં સાવધાનીની તો વાત જ શી કરવી! આંખના પલકારા માર- વાની ક્રિયામાં પણ તે અત્યંત સાવધાની રાખે છે. છતાં પણ તે કર્મબંધથી રહિત खाता नथी. 'वेमाया सुहमा ईरियावडिया किरिया कजई' नुं तात्पर्य नीय પ્રમાણે છે–અંતર્મુહૂર્તથી લઈને દેનપૂર્વકેટિ (પૂવકેટિથી ન્યૂન) પર્યત રહેનારી આમાની જે સૂક્ષમ-સૂમબંધ આદિ કાળવાળી-ઇપથિકી ક્રિયા કે જે કાગને કારણે જ કરાય છે, અને જે સતાવેદનીય કર્મને બંધ બાંધનારે હોય છે, એવી સૂમ કિયા પણ જયાં સુધી જીવ કરતા હોય છે, ત્યાં સુધી તેને સકળ કર્મના ક્ષય રૂપ મુકિત મળતી નથી. ગમન કરતી વખતે જે ક્રિયા થાય છે તેને પર્યાપથિકી ક્રિયા કહે છે. ઉપશાન્ત મેહ, ક્ષીણમેહ, અને સગી કેવલી, એ ત્રણ ગુણસ્થાનમાં રહેલા જીવને વીતરાગ કહે છે. તે પણ ઈર્યાપથિક ક્રિયાથી સક્રિય હેવાને કારણે સાતવેદનીય રૂપ કમને બંધ બાંધતે હોય છે. આ રીતે સૂત્રકાર એમ બતાવવા માગે છે કે જ્યાં સુધી જીવ સ્થૂળ ક્રિયાઓ કરતે રહે છે, ત્યાં સુધી તે તે દિયાજન્ય કર્મોનો બંધ ५७८ .. . - गुप्तस्य गुप्तस्य गुप्तेन्द्रिगस्पेति संग्रामम् 'आउतं गरमाणस' मायुरूप उपयोगपूर्वकं यथास्याराथा गच्छतः गमनं कुर्वनः 'आउत्तं मिटमाणस्स' मा. युक्त तित:-सोपयोगं स्थिति कणस्य 'निसीयमाणस्स' निपीदतः सोपयोगम् उपविशतः 'तुपमाणस' स्वगवर्तयमानस्य सोपयोगं पार्सपरिवर्तनं कुर्वतः आउ' आयुक्तम् सोपयोगम् 'यस्य-पडिग्गा-चल-पायपुन्छणं' वन-प्रतिग्रह फम्पल-पादमोन्छनं वसादिरजोहरणान्तम् 'गेण्डमाणस्स' गृहानस्य गृहतः ग्रहणं पुर्वतः 'णिविषयमाणस्स' निक्षिपमाणस्प सोपयोगं संस्थापयतः अन. गारस्य 'जाव-चपसुपामनियायमवि' यावत् - चवःपक्ष्मनिपातमात्रमपि इति तथाचायमर्थः-आयुक्तगमनादि स्थूलक्रियानालस्य तावत् का कथा, यावत् जिसके वश में हैं और जो 'आउत्तं गच्छमाणस्स' उपयोगपूर्वक चलता 'आउत्तं चिट्ठमाणस्स' उपयोगपूर्वक खड़ा होता है, 'आउ निसी. यमाणस्स' उपयोगपूर्वक पैठता है 'आउत्तं तुयट्टमाणस्स' उपयोगपूर्वक करवट बदलता है, 'आउत्तं वत्थ पडिग्गह कंपल-पायपुच्छंणं' उप- योगपूर्वक चन, पात्र, कंयल, पादप्रोग्छन आदि वस्त्र से लेकर रजो- हरणपर्यन्त धर्मोपकरणोंको 'गेण्हमाणस्स' ग्रहण करता है एवं 'णि- क्खिचमाणस्स' रखता है 'जाव चक्खुपम्हनिवायमवि' यावत् वह चक्षुपक्ष्मनिपात मात्ररूपक्रिया को भी घडी सावधानी के साथ करता है भ्रमात्र भी यतना से हिलाता है, फिर भी वह सक्रिय माना गया है और उसके फर्मबंध कहा गया है । तात्पर्य यह है कि उप. योगपूर्वक की गई ये चलना आदि स्थूल क्रियाएँ तो. उस अनगार की सावधानी के साथ होती ही हैं इनकी तो यात् ही क्या है-परन्तु यस्सरे गुप्त प्रक्षयारी , २ पोतानी छन्दियो ५२ संयम राजे छ, आउत्तं गच्छमाणस्सरे ७५येब'भन रे छ, 'आउन चिमाणस्स२ लया। 4 थाय छ, 'आउत्तं निसीयमाणस'२ रुपये (यतनापू) से छ. 'आउत्तं तुयट्टमाणस."यापू' ५४ ३२ छ, आउत्तं चत्य- पडिग्गहकंबलपायपुच्छणं । જે વસ્ત્ર,ત્ર, કંબલ, પાંદBછે, જેહરણ આદિ धपणाने यातना पूगेण्हमाणस' हा छ. तथाणिक्खिमाणस्स. नाये भू छ, जाव चंकपम्हनियायमविः भने मामना पंडारा भारवा -तनी કિયા જે યેતનાપૂર્વક કરે છે આંખમાં પાંપણે પણ સાવધાનપૂર્વક હલાવે છે, તે પણ તેને સક્રિય માનવામાં આવેલું છે અને તેને કંબધ બંધાય છે. એમ કહ્યું छ. ४डवान. तात्पर्य मे ते भार अपंत यानी सावधानी .. પણ प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू. ४ एजनादि क्रियानिरूपणम् सती 'तइअ समयनिजरिया' तृतीयसमयनिर्जरिता निर्जरा विपयीकृता क्षपिता इत्यर्थः, तथा च प्रथमसमये सातावेदनीय कर्मतापादनात् वद्धा, जीवप्रदेशैः स्पर्शनात् स्पृष्टा, द्वितीयसमये सातारूपेण अनुभूतत्वाद् वेदिता, तृतीयसमये सर्वथा जीवपदेशेभ्यः परिशाटिता सती पक्षिप्ता क्षपिता भवति, ततश्च 'सेयकाले' एष्यत्कालेभविष्यत्काले चतुर्यादि समये 'अकम्मं वा वि भवई' अक्रर्मचापि भवति कर्माभावो भवति भगवान अन्ते क्रियोपसंहारेणाह-'से तेण- टेणं' इत्यादि । तव तेनार्थेन हेतुना 'मंडियपुत्ता' हे मण्डितपुत्र ! 'एवं बुच्चइ' एवमुक्तप्रकारेण उच्यते प्रतिपाधते 'जावं च णं' यावच्च खलु 'से समय में सातावेदनीयरूप कमको उत्पन्न करती है इसलिये वह पद्ध तथा जीव प्रदेशों के साथ स्पर्श करनेवाली होने से स्पृष्ट कही गई हैं 'वितियसमयवेड्या' द्वितीय समय में वह सातावेदनीयरूप से वेदित होती है. इसलिये उसे वेदित कहा गया हैं। 'तइयसमय- निजरिया' तृतीय समय में वह जीवप्रदेशों का सर्वथा साथ छोड देती हैं. इसलिये उसे निर्जीर्ण कहा गया है । पुनः वह उदूभूत नहीं होती इसलिये उसे क्षपित कहा गया है । इस तरह प्रथम समयमें पद्धस्पृष्ट हुई द्वितीय समयमें उदय में लाकर वेदित हुई और तृतीय समयमें निर्जीर्ण हुई वह क्रिया हो जाती है । इसके बाद चतुर्थादि समयरूप भविष्यत् कालमें 'अकम्मं चावि भवई' नही क्रिया अकर्मरूप से परिणत हो जाती है-अर्थात् अन्तक्रिया (मुक्ति प्राप्ति) रूप बन जाती है। 'से तेणढणं मंडियपुत्ता! एवं वुच्चह, जावं २५ ४२नारी डापायी तने 'स्पृष्ट' ही छ. 'वितियसमयवेइया ' alon समयमा तेनु सातवहनीय३३ वन-मनुअ५ थाय छ, तथा तेने हित ४ छ. 'तइय समय निजरिया' alon सभयना ते आत्मप्रशाना साय तदन छ। छ, तर तने નિજી કહેલ છે. ફરીથી તેને ઉદય થતા નથી તેથી તેને ક્ષપિત કહેલ છે. આ રીતે તે ક્રિયા (કર્મ) પહેલાં સમયમાં બદ્ધસ્પષ્ટ થાય છે, બીજા સમયમાં ઉદયમાં લાવીને તેનું વેદના થાય છે અને ત્રીજા સમયમાં તેની નિર્જરા થાય છે. ત્યાર બાદ ચતુર્યાદિ समय३५ लविष्यमा 'अकम्मं वावि भवई त छिया मभ३५ परिणभी तय छे એટલે કે અન્તક્રિયા (મુકિતપ્રાપ્તિ) રૂપ બની જાન છે. 'से तेणटेणं मंडियपुत्ता ! त्या भारित ! ते २0 में से छु છે કે જે તે જીવ એજન (કંપન) આદિ ક્રિયા કરતું નથી. તે તે છવ અન્તકાળે સકળ मयंती पटमममयपदपुटा मयमसमयपदस्पृष्टा प्रथमसमये पदस्पश सती 'पितियसमययेइमा' द्वितीयसमयपेदिता द्वितीयसमये वेदिता अनुभूता क्रिण जन्य फोका पंधक तो होता ही है-इसमें कोई आश्चर्य की पात नहीं है परन्तु सूक्ष्मक्रिया भी जयतक जीव करता रहता है। तयतफ भी पद फर्म के पंघसे रहित नहीं होता है । ग्यारहवे गुण- स्थानसे लेकर तेरहवें गुणस्थानमें वर्तमान वीतराग आत्मा की केवल एफ ईयोपधिक क्रिया ही होती है इस लिये वह वहां अबंधक नहीं माना गया है किन्तु उसके भी समय प्रमाणमात्र सातावेदनीय कर्म फा पंध तो होता ही है अतःक्रियासे कर्मयंध होता है. यह बात सूत्रकारने प्रमाणित की हैं। अथवा-पूर्वोक्त विशेषणवाले अनगार की 'जाय-चपखुपम्हनियायमधि' चक्षुके विशेप जन्मेप करने में जितना समय लगता हैं. उतने समय तक में जो विमात्रावाली विविध मात्रा वाली अर्थात् अन्तर्मुहर्त से लेकर देशीनपूर्वकोटितक जो क्रियारूप सूक्ष्म ई-पथिक क्रिया होती है उससे भी उनके सातावेदनीय कर्मका बंध होता है. ऐसा भी अर्थ हो सकता हैं। 'पढमसमययद्धपुट्ठा' सोता- वेदनीय फर्मको यांधने योग्य जो ईपिथिक क्रिया होती है वह प्रथम બાંધતે જ હોય છે, એમાં કેઈ આચર્યની વાત નથી. પણ જ્યાં સુધી જીવ સક્ષમ ક્રિયા પણ કરતા રહે છે ત્યાં સુધી તે કર્મના બંધથી રહિત હોતો નથી. તે કર્મનો બંધ અવશ્ય કરે છે. અગિયારમાં ગુણસ્થાનથી લઈને તેમાં ગુણસ્થાન સુધી વર્તમાન એવા વીતરાગને આત્મા ફકત ઈપથિકી ક્રિયા જ કરતા હોય છે. તેથી વિતાગના આત્માને પણ અબંધક (કર્મ નહી. બાંધનાર) કહ્યો નથી. તે પણ સમયપ્રમાણ માત્ર સાતા વેદનીય કમનો બંધ બાંધે છે. આ રીતે “ક્રિયાથી કર્મબંધ બંધાય છે, એ સિદ્ધાંતનું સૂત્રકારે પ્રતિપાદન કર્યું છે. અથવા પૂર્વોકત વિશેષણવાળા અશુગાર 'जाव चक्खुपम्हनिवायमवि' माना sit भारपामा सो समय लागेछ એટલા સમય પર્યત પણ જે વિવિધ માત્રાવાળી એટલે કે અન્તર્મુહૂર્તથી દેશોન પૂર્વકટિ પર્વતના સમયમાં પૂરી થનારી જે સૂક્ષ્મ ઇયપથિક ક્રિયા હોય છે, તેના દ્વારા પણ તે સાતવેદનીય કર્મને બંધ કરે છે, એ અર્થ પણ થઈ શકે છે. એટલે કે આંખના પલકારા મારવામાં જેટલું સક્ષમ કાળ લાગે છે, એટલા કાળ પર્યન્ત પણ જે ઈર્યાપથિક ક્રિયા કરવામાં આવે, તો તે ક્રિયા કરનાર અણગાર, સાતાદનીય मनी ४३ छे. 'पढमसमयबद्धपुट्ठा 3 અપથિક ક્રિયા પ્રથમ સમયમાં સાતા- વેદનીય કર્મને ઉત્પન્ન કરે છે, તેથી તેને “બદ્ધ કહેલ છે, તથા તે જીવ પ્રદેશની સાથે - अमेयचन्द्रिका टीका. श. ३ उ.३ सू.५ प्रमत्ताममत्तसंयतवक्तव्यतानिरूपणम् ५८३ प्रतिपादितः, एवञ्च जीवनौकायाः अनास्रवतादशायां निष्क्रियतया मोक्षमाप्ति रूपोर्ध्वगमनं सामर्थ्यादुपनतं विज्ञेयमिति ॥ सू० ४ ॥ प्रमत्ताऽ-प्रमत्तसंयतवक्तव्यतामाह- मूलम्-'पमत्तसंजयस्स णं भंते. ! पमत्तसंजमे वर्माणस्स सवा वि य णं पमत्तद्धा, कालओ केवञ्चिरं होइ ? मंडियपुत्ता !- एगजीव पडुच्च जहण्णेणं एक्कं समयं, उक्कोसेणं देसूणा पुवकोडी, णाणाजीवे पडुच्च सबद्धा । अप्पमत्तसंजयस्स णं भंते ! अप्पमत्तसंजमे वहमाणस्स सबा वि णं अप्पमतद्धा कालओ केवच्चिर होइ ? मंडियपुत्ता ! एगजीवं पडुच्च जहपणे- णं अंतोमुहत्तं, उक्कोसेणं देसूणा पुंचकोडी, णाणाजीवे पडु- च सव्वद्धं, सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति भगवं गोयमे मंडिय- पुत्ते अणगारे समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता, संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरइ सू.॥५॥ छाया-प्रमत्तसंयतस्य खलु भदन्त ! प्रमत्तसंयमे वर्तमानस्य सर्वाऽपि च कर्मयंध नहीं करता है। इस तरह जीवरूप नौका का अनास्रवदशा में निष्क्रिय हो जाने के कारण मोक्षप्राप्तिरूप उर्ध्वगमन अपने आप बन जाता हैं । जीव को यह अनास्रव दशा शुक्लध्यान के चतुर्थपाद के अवलंचन से ही होति है । ऐसा जानना चाहिये ॥ सू. ४. ॥ प्रमत्त अप्रमत्त संयंत की वक्तव्यता का वर्णन:- :: 'पमत्त संजयस्सणं भंते ' इत्यादि । सूत्रार्थ-(पमत्तसंजमे चट्टमाणस्स पमत्तसंजयस्सणं भंते!) हे બની ગયેલ જીવરૂપી નૌકા, એક્ષપ્રતિરૂપ ઉર્ધ્વગમન આપો આપ શકય બની જાય છે. શુકલધ્યાનનાં ચેથા પાદ (પગથિયા) નું અવલંબન કરવાથી જીવેને એ અનાસવ દશા પ્રાપ્ત થાય છે, એમ સમજવું. સૂ ૪ પ્રમત્ત સંયત અને અપ્રમત્ત સંવતનું વર્ણન- 'प्रमत्त संजयस्स णं भंते !-त्यादि। सूत्रार्थ-(पमत्तसंजमे वट्टमाणस पमंत्तसंजयस्सं गं भंते ! Bizत!

, . ५८२ ममवीर जीवे स जीवः 'सपासमियं सदा समितम् नो 'पगई पजते कम्पते पार अंते अंतकिरिया भवर' यावन् भन्ते अन्तसमये अन्तक्रिया संकटकर्मक्षयरूपा भवति यावत्करणात् - 'नो प्येजते नो चलति नो स्पन्दते नो घहते नो क्षुभ्यति नो उदीरयति नो तं तं भावं परिणमति' इत्यादि संग्रवाम् । एतावता उक्तगूप्रसन्दर्मस्य अपमाशयः यदा खल संगतोऽपि सासवो जीव: सातावेदनीयं फर्ममध्नाति नदा असंयतसासवनीवस्य कर्मचन्धनं तु किमुत वक्तव्यम् तथा जीवनौकायाः कर्मजलपूर्यमाणतयाध्यापतनरूपनिमजनमर्यादा- पन्नं, सक्रियस्य कर्मयन्धकथनाच्च निष्क्रिपस्प तरेपरीत्येन कर्मवन्धाभावः चणं से जीवे सया समियं नो एयह जव अंते अंत किरिया भवई' इसलिये हे मंडितपुत्र! मैंने इस पूर्वोक्तरूप से ऐसा कहा है कि जबतक वह जीव एजनादि किया नहीं करता है तय तक अन्त- समय में यह सकलकर्मक्षयरूप अन्तक्रिया करता है वहां यावत्पद से 'नो व्येजते, नो चलति, नो स्पन्दते, नो घटते, नो क्षुभ्यति, नो उदी- रयति, नो तं तं भाव परिणमति' इत्यादि पाठ गृहीत हुआ है। इस सूत्र का यह आशय है कि संयत अवस्थावाला जीव जय साता- वेदनीय कर्मका पंध करतो है तो जो असंयत होकर आस्रववाला है ऐसा जीव कर्मका बंध क्यों नहीं करेगा, अवश्य ही करेगा, इस विपय में तो कहना ही क्या है । जीवरूप नौको कर्मरूप जल से भर जाने पर इयती है तब यह पात प्रदर्शित की गई है तो इससे यह यात स्वयं सिद्ध हो जाती है कि सक्रिय आत्मा कर्मका बंध करता है और निष्क्रिय आत्मा, सक्रिय आत्मा से विपरीत होने के कारण કર્મ ક્ષયરૂપ અન્તક્રિયા કરે છે–મુકિત પ્રાપ્ત કરે છે. અહીં (વાવ) પદથી 'नो व्येजते, नो चलति, नो स्पन्दते, नो घटते, नो क्षुभ्यति, नो उदीरयति, नो तं तं भावं परिणमति' त्या सूत्रपा अg राय छे. भा सूत्र २० सूत्र- કાર એ વાતનું પ્રતિપાદન કરે છે કે જે સંત આત્મા સાતવેદનીય કર્મને બંધ બાંધે છે, તે અસંત આત્મા કે જે આસોથી યુક્ત છે, તે કર્મ બંધ કરે એમાં શું આશ્ચર્ય છે” જીવરૂપી નૌકા કર્મરૂપી જળથી ભરાઈ જવાથી ડૂબે છે. જે વાતનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે તે તેના દ્વારા એ વાત તે આપે આપ જ સિદ્ધ થઈ જાય છે કે સક્રિય આત્મા કર્મને બંધ કરે છે અને તેનાથી વિપરીત એ નિષ્ક્રિય આત્મા કર્મ બંધ કરતા નથી. આ રીતે અનાસવંદશામાં નિષ્ક્રિય . અt प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.३ सू.५ प्रमत्ताप्रमत्तसंयतवक्तव्यतानिरूपणम् ५८५ भदन्त ! इति भगवान् गौतमो मण्डितपुत्रः अनगार:श्रमणं भगवन्तं महावीरं वन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा, नमस्यित्वा, संयमेन तपसा आत्मानं भावयन विहति ॥सू०६॥ टीका-'श्रमणानां प्रमादप्रत्यया क्रिया भवति इति पूर्व यदुक्तम् तत्र संय- तस्य श्रमणादेः प्रमादपरत्वम् , तद्वैपरीत्याद् अप्रमादपरत्वञ्च कालापेक्षया निस्पयितुं प्रस्तौति-पमत्तसंजयस्स ' इत्यादि । मण्डितपुत्रो भगवन्तं पृच्छति तथा नानाजीवों की अपेक्षा लेकर सर्वकाल है। (सेवं भंते । ति भगवं गोयमे मंडियपुत्ते अणगारे समणं भगवं महावीर वंदइ नम. सइ-वंदित्ता नमंसित्ता संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरइ) हे भदन्त । जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है-हे भदंत ! वह ऐसा ही है-इस प्रकार कह कर भगवान् गौतम मण्डितपुत्र अनगारने श्रमण भगवान महावीर को चंदना को-नमस्कार किया, वंदना नम- स्कार कर वे संयम ओर तपसे अपनी आत्माको भावित करते हुए अपने स्थान पर बैठ गये ॥ टीकार्थ-'श्रमणजनों के प्रमादप्रत्यय-प्रमाद है कारण जिसका ऐसी क्रिया होती है। यह बात पहिले जो कही जा चुकी है सो उससे यह बात सिद्ध हो जाती है कि.प्रमत्त संयत से प्रमाद होता है और अप्रमत्त संयत के प्रमंत से विपरीत होने के कारण प्रमाद होता नहीं है । इसी बातको कालकी अपेक्षा लेकर सूत्रकार इस सूत्रद्वारा ક્ષિાએ અપ્રમત્ત સંયમને કાળ ઓછામાં ઓછે અત્તમુહૂર્તને અને વધારેમાં વધારે शान हटिना छे. तथा विविध योनी अपेक्षा या छे. ('सेवं भंते ! सेवं भंते ! भगवं गोयमे मंडियपुत्ते. अणगारे - समणं भगवं महावीरं चंदइ नमंसह-वदित्ता नमंसित्ता संजमेणं "तवसा अप्पाणं 'भावेंमाणे विहरंइ) હે ભદન્ત ! આપે જે વિષય પ્રતિપાદિત કર્યો, તે યથાર્થ છે. હે ભદન્ત ! આપની વાત સાચી છે. આ પ્રમાણે કહીને મંડિતપુત્ર અણગારે મહાવીર પ્રભુને વંદેણ કરી, નમસ્કાર કર્યા. વંદણુ નમસ્કાર કરીને સંયમ અને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા તે મંડિતપુત્ર તેમને સ્થાને બેસી ગયાં. ટીકાથે—એ વાત તે પહેલા બતાવવામાં આવી છે કે “શ્રમમાં પણ પ્રસાદ હોય છે, કારણ કે તેમના દ્વારા એવી ક્રિયા થતી હોય છે, એ રીતે એ વાત તે સિદ્ધ થાય છે કે પ્રમત્ત સંયતમાં પ્રમાદ હોય છે. અપ્રમત સંયતમાં પ્રમાદ તે નથી કારણ કે તે પ્રમત્તસયતથી વિપરીત સ્વભાવવાળો હોય છે. જે વાતની કાળની .

ममरतीय खलु ममतादा फालतः कियमिरं भवति ? मण्डितपुत्र ! एकजी प्रतीस्य अप न्येन एकं समयम् , उत्कृप्टेन देशोना पूर्वकोटी, नानानीवान, मतीत्य सोदा, अममरासयतम्य खलु मदन्त 1 अपमसंयमे वर्तमानस्य सर्वा अपि खल अममशादा फालत फिरविर भरवि ? मण्डितपुत्र 1 एकजी प्रतीत्य जयन्येन अंतर्महतम् , उत्कृप्टेन देशोना पूर्वकोटी, नानानीयान् मतीत्य सर्यादा, तदेव भदंत । प्रमत्त संयत नाम के एठवें गुणस्थान में वर्तमान प्रमत्त संयत साधु के (सव्या यि य णं पमचद्वा) पाले गये प्रमत्त संयतका पूरा काल (कालओ) कालकी अपेक्षा से (फेचचिरं होइ) कितना होता है ? (मंडियपुत्ता ! एगजीयं पढच जाहण्णणं एक समय', उक्कोसेणं देसूणा पुव्यफोडी) हे मंडितपुत्र ! एक जीय की अपेक्षा से प्रमत्तसंयतका फाल जघन्य एक समय है, और उत्कृष्ट काल देशोनपूर्वकोटि है । तथा (णाणाजीपट्टच) नानाजीवोंकी अपेक्षा से. (सब्बरा) सय काल है । (अप्पमत्तसंजयस्स णं भंते 1 अप्पमत्तसंपमे वहमाणस्स सव्वा वि णं अप्पमत्तद्वा फालो केचिर होई) हे भदन्त ! अप्रमत्तसंयत नामके ७ गुणस्थान में वर्तमान अप्रत्तसंयत के अनमतसंयतका पूरा काल कालकी अपेक्षा कितना है ? (मंडियपुत्ता ! एगजीवं पडष्च जपणेणं अंतोमुहत्त, उक्कोसेणं देसूणा पुन्चकोडी, णाणाजीवे पडुच्च सव्वद्धं) हे मंडितपुत्र ! एकजीवकी अपेक्षा से अप्रमत्त संयतका काल जघन्य अन्तर्मुहर्त का है और उत्कृष्ट.काल देशोन पूर्वकोटि है। प्रमत्त संयत नामना !! गुस्थानवता मत संयत साधु दास (सबा वियणं पमत्तद्धा) malai आ सयमन (कालओ).५२ पुरे४ (केवच्चिरं होइ ?) za लाय छ ? (मंडियपुत्ता ! एग जीवं पडुच्च जहण्णेणं 'एक समय, उकोसेणं देसूणा पुचकोडी) 3 भातपुत्र ! मे 04नी अपेक्षा प्रमत्त सयभने ७t- મો ઓછો કાળ એક સમય છે, અને વધારેમાં વધારે કાળ દેશનપૂર્વકટિ. છે. તથા (णाणा जीवे पडुच्च ) १५ जवानी भक्षा - (सबद्धा.) मja n.छ., (अप्पमत्तसंजयस्स. णं भते ! अप्पमत्तसंयमे वट्टमाणस्स सव्वा विणं अप्प-: मत्चद्धा कालओ केवञ्चिर होइ? 3 महन्त..! अभक्त.सयत नामना सातमा गुण સ્થાનવર્સી, અપ્રમત-સંયત દ્વારા પાળવામાં આવેલ અપ્રમત્ત સંયમનો પૂરે પૂરે stun sa छ ? (मंदियपुत्ता! एगजीवं. पडुच्च जहण्णेणं अतीमुहुतं, उकोसेणं देसूणा पुष्चकोडी, णाणा-जीवे-पडुच्च सम्बद्र): मडिसपुत्र - अपनी - एक: समयो . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ ८.५ प्रमत्तोममत्तसंयतवक्तव्यतानिरूपणम् ५८७ भवति सच प्रमत्तसंयममतिपत्तिसमयसमनन्तरमेव मरणाद् भवितुमर्हतीति संभाव्य जघन्यत उक्तः तथा 'उक्कोसेणं' उत्कृष्टेन 'देमूणा पुन्चकोडी' देशोना पूर्व कोटी भवति, तदुक्तं विकृती-'प्रत्येकमन्तर्मुहूर्तप्रमाणे एवं प्रमत्ताऽप्रमत्तगुणस्थानके, ते च पर्याणेण जायमाने देशोनपूर्व कोटि यावदउत्कर्पण भवतः, संयमवतो हि पूर्व कोटिरेव परमायुः सच संयममष्टम मष्टसु वर्षे गतेषु एवं संयम गृह्णाति 'णाणाजीवे पडुच्च सब्बाद्धा' नानाजीवान एक समयका है. और 'उक्कोसेणं' उत्कृष्टरूप में 'देसूणा पुच्चकोडी' कुछ कम पूर्वकोटिका है। इसका तात्पर्य ऐसा है कि किसी जीवने छटे गुणस्थान पर आरोहण किया और आरोहण करनेके एक समय याद ही उसका मरण हो गया ऐसी संभावना करके जघन्य से छठे गुणस्थान का काल एक समय कहा है । तथा उत्कृष्ट से जो देशोन पूर्वकोटि कहा है सो उसका कारण ऐसा है कि छठे और सातचे गुणस्थान का काल एक एक अन्तर्मुहर्तका है अब ये दोनों गुणस्थान क्रम २से एक जीव में हो तो देशोनपूर्वकोटितक हो सकते हैं । क्यों कि संयमशाली जीवकी उत्कृष्ट आयु पूर्वकोटितक की हो सकती है । अब जिस जीवकी आयु उत्कृष्ट से एक पूर्वकोटिकी है ऐसा जीव अष्ट वर्षके याद ही संयम धारण करता है. इसलिये यहां देशोन पूर्वकोटि उत्कृष्ट काल कहा गया है । क्यों कि इतने वर्ष उस पूवकोटि में से कम हो गये हैं । घाकी समयतक उसने संयमका माछामा माछ। 'एक समयं मे समयना छ भने पधारेभा पधारे 'उकोसेणं देसणा पुन्चकोडी' पूर्व आरिथी था न्यून छे. तनु तापय नये प्रमाणे - જીવ છઠ્ઠા ગુણસ્થાને આરેહણ કરે અને આહણ કર્યા પછી એક સમયમાં જ તેનું મરણ થઈ જાય તે એવી પરિસ્થિતિમાં છઠ્ઠા ગુણસ્થાનને કાળ જઘન્યની અપેક્ષાએ (ઓછામાં ઓછી એક સમયને છે. વધારેમાં વધારે તે કાળ પૂર્વકેટિથી થોડે ન્યૂન છે કહેવાનું કારણ એ છે કે છઠ્ઠા અને સાતમા ગુણસ્થાનને કાળ એક એક અન્તર્મુહૂર્તને છે. હવે એક જ જીવમાં ક્રમે ક્રમે તે બન્ને ગુણસ્થાન હોય તો “પૂર્વકેટિથી ઘેડ ન્યૂન કાળ પર્યન્ત તે રહી શકે છે કારણ કે સંયમયુકત જીવનું વધારેમાં વધારે આયુષ્ય પૂર્વ કેરિ પર્યન્તનું જ હોઈ શકે છે. જે જીવનું ઉત્કૃષ્ટ આયુ (વધારેમાં વધારે આવું) એક પૂર્વકેટિનું હોય છે એ જીવ આઠ વર્ષ પછી જ સંયમ ધારણ કરે છે. તેથી અહીં વધારેમાં વધારે કાળ પૂર્વકેટિથી ન્યૂત કહ્યો છે, કારણ કે તેટલા વર્ષને પૂર્વ કેટમાંથી બાદ કરવા પડે છે. બાકીના સમય પર્યન્ત તે સંયમનું સેવન કરે છે.

मगरतीसरे 'मंते ! निगदन्त ! ममासंपतरण खलु प्रमत्तस्य मोनीयादि स्मारक भगादसम्पनम्ग सतः संगताप अनगारस्य 'पमतमो नमानस्स' ति, ममतसंगमे वर्तमानस्य न तु भन्यम्मिन् संगम इत्यर्थः 'समा विय' सर्वा अपि च खलु सरफान सम्भवाऽपि य 'पमतदा' प्रमतादा प्रमत्तस्य भदा प्रमजादा प्रमशगुणस्नफकामः 'काली' कालतः ममतादा काम समा. लक्षणं फालमपेक्ष्य 'कचिरं होई' किंगगिरं भवति, किगन्तं कालं यावद् भवति? ममसंयम पालयतः ममतसंयमिनः सर्वः संमिल्य कियत् प्रमत्तसंयमकालो भवति इति प्रश्नः । मगगनाह-मंडियपुता इत्यादि । मण्डितपुत्र ! 'पगजीनं पहच' एकजीव प्रतीत्य आश्रित्य 'जाण्णेयं जयन्येन 'एक समय प्ररूपित करते हैं-मंडितपुत्र प्रभुसे प्रश्न फरते हुए पूछते हैं कि 'भंते' हे भदन्त | 'पमतसंजयस्स' प्रमत्तसंयत के कि जो मोहनीय आदि कर्मों के वशयी पना हुआ है और इस कारण से जो 'पमत्तसंजमे वहमाणस्स' प्रमत्तसंयम में वर्तमान है उसके वह प्रमत्तदशा कयतक रहती है यही यात 'सन्वा विय णं पमत्तद्धा कालओ केवचिरं होई' इस सूत्र पाठ द्वारा पूछी गई है अर्थात् छठे गुणस्थान में रहनेवाले प्रमत्तसंयमी का छठे गुणस्थानका जो समस्त काल है. उसमें से वह काल कालकी अपेक्षा कितना है? अर्थात् ममत्त संयतजीव कितने ममय तक प्रमत्त संयत्त रहता है.? तो इसका उत्तर देते हुए प्रभु मंडितपुत्र से कहते हैं कि 'मंडिय- पुत्ता' हे. मंडितपुत्र एगंजीवं पडुच' एक जीवको अपेक्षा से जो इस घातका विचार किया जावे. तो वह काल जघन्यरूप में एक समय, अपेक्षा मा सूत्रमा प्र३५ ॥ 3-भारतपुत्र: '.-भते। ed! प्रमत्तसंजयस्स.' मारनीय माहि-ना: यथा उत्पन्न येal- प्रभाहने धान मनाप्रमत्तसंजमे वट्टमाणस्म' अंभत्त सयममा तता, प्रभात संयतनात प्रभत्तशा या सुधी या २७ छ, मेवात सूत्रधारे- नीयता सूत्र सारा ताप-'सन्या, वि य णं प्रमत्तद्धा कालओ केवचिर होइ ? वा तात्पर्य એ છે કે પ્રેમસંગત જીવ કેટલા સમય સુધી પ્રમત્ત રહે છે અથવા આ પ્રમાણે પણ સમજાવી શકાય છઠ્ઠા ગુણથાનમાં રહેલા પ્રમસંયમીને એ ગુણસ્થાનમાં રિહેવાને જે સમસ્ત કાળે છે, તે કાળમાંથી અમદશામાં રહેવાને કાળ કેટલા છે? तनाrain महावीर प्रभु नाय प्रभाव आपे - मंडियषुत्ता ! माहितपुत्र! एग जीव पडुच्च' मे नी अक्षाने ते पियार ४२वामी ind al-arm " , ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू.५ प्रमतोममत्तसंयतवक्तव्यतानिरूपणम् ५८ एक: समयो भवति सच प्रमत्तसंयमप्रतिपत्तिसमयसमनन्तरमेव मरण भवितुमर्हतीति संभाव्य जघन्यत उक्तः तथा 'उक्कोसेणं उत्कृष्टेन 'देमू पुच्चकोडी' देशोना पूर्व कोटी भवति, तदुक्तं विकृती-'प्रत्येकमन्तर्मुहूर्त एवं प्रमत्ताऽप्रमत्तगुणस्थानके, ते च पर्याणेण जायमाने देशोनपूर्व को यावदउत्कर्षेण भवतः, संयमवतो हि पूर्व कोटिरेव परमायुः सच संयमम मष्टम व गतेषु एवं संयम गृहाति 'णाणाजीवे पडुच्च सन्चाद्धा' नानाजीवान एक समयका है. और 'उकोसेणं' उत्कृष्टरूप में 'देखणा पुव्वकोडी' कुछ कम पूर्वकोटिका है। इसका तात्पर्य ऐसा है कि किसी जीवने छठे गुणस्थान पर आरोहण किया और आरोहण करनेके एक समय याद ही उसका मरण हो गया ऐसी संभावना करके जघन्य से छठे गुणस्थान का काल एक समय कहा है। तथा उत्कृष्ट से जो देशोन पूर्वकोटि कहा है सो उसका कारण ऐसा है कि छठे और सातवें गुणस्थान का काल एक एक अन्तर्मुहर्तका है अब ये दोनों गुणस्थान क्रम २से एक जीव में हो तो देशोनपूर्वकोटितक हो सकते हैं । क्यों कि संयमशाली जीवकी उत्कृष्ट आयु पूर्चकोटितक की हो सकती है । अब जिस जीवकी आयु उत्कृष्ट से एक पूर्वकोटिकी है ऐसा जीव अष्ट वर्षके याद ही संयम धारण करता है. इसलिये यहां देशोन पूर्वकोटि उत्कृष्ट काल कहा गया हैं । क्यों कि इतने वर्प उस पूवकोटि में से कम हो गये हैं। पाकी समयतक उसने संयमका माछामी मा 'एक समय सभयन। छ भने पधारेभां पधारे "उक्कोसेणं देरणा पुन्चकोडी' पूर्व टिथा था। न्यून छे. तेनु ता५य नाय प्रमाणे - જીવ છઠ્ઠ ગુણસ્થાને આરેહણ કરે અને આરહણ કર્યા પછી એક સમયમાં જ તેનું મરણ થઈ જાય તે એવી પરિસ્થિતિમાં છઠ્ઠા ગુણસ્થાનને કાળ જઘન્યની અપેક્ષાએ (ઓછામાં ઓછા) એક સમયને છે. વધારેમાં વધારે તે કાળ પૂર્વકેટિથી થડ ન્યૂત છે કહેવાનું કારણ એ છે કે છઠ્ઠા અને સાતમા ગુણસ્થાનને કાળ એક એક અન્તર્મુહૂર્ત છે. હવે એક જ જીવમાં ક્રમે ક્રમે તે બન્ને ગુણસ્થાન હેય તે “પૂર્વકેટિથી થોડા જૂન કાળ પર્યન્ત તે રહી શકે છે કારણ કે સંયમયુકત જીવનું વધારેમાં વધારે આયુષ્ય પૂર્વ કેરિ પર્યન્તનું જ હોઈ શકે છે. જીવનું ઉત્કૃષ્ટ આયુ (વધારેમાં વધારે આયુ) એક પૂર્વ કોટિનું હોય છે એ જ આઠ વર્ષ પછી જ સંયમ ધુપુરણ કરે છે. તેથી અહીં વધારેમાં વધારે કાળ પૂર્વકેટિથી ચૂત કહ્યો છે, કારણ કે તેટલા વર્ષને પૂર્વ કેટમાંથી બાદ કરવા પડે છે. બાકીના સમય પર્યન્ત તે સંયમનું સેવન કરે છે.

. ५८६ समवती 'भंते । नि' हे भदन्त ! प्रमसंयतस्य खलु प्रमत्तस्य मोहनीयादि को भगादसम्पयस्य सः संपतस्य अनगारस्य पमतसंगमे माणस्स प्रमत्तसंयमे वर्तमानस्य न तु भन्यस्मिन् संयमे इत्यर्थः 'सत्रा वि य सर्वा अपि च खलु सर्वकाल सम्मवाऽपि च 'पमत्तद्धा' प्रमत्तादा प्रमा अद्धा ममत्तादा ममत्तगुणस्थानफकाल: 'फालो कालत: ममसादा काल सम लक्षण फालमपेक्ष्य कच्चिरं होई' फियचिरं भवति, फियन्तं कालं यावद् मा ममत्तसंयम पालयतः ममतसंयमिनः सर्वः संमिल्प कियत् प्रमत्तसंयमका भवति इति प्रश्नः । भगानाह-'मंडियपुत्ता इत्यादि । हे मण्डितपुत्र 'पगजीनं पडुच्च' एकजीव प्रतीत्य आश्रित्य 'जहण्णेणं जघन्येन 'एक सम प्ररूपित करते हैं-मंडितपुत्र प्रभुसे प्रश्न करते हुए पूछते हैं । 'भंते' हे भदन्त ! 'पमत्तसंजयस्स' प्रमत्तसंयत के कि जो मोहनी आदि कर्मों के पशवी बना हुआ है और इस कार से जो ‘पमत्तसंजमे वहमाणस्स' ममत्तसंयम में वर्तमान उसके वह प्रमत्तदशा कयतक रहती है यही यातं 'सन्वा विय । पमत्तद्धा कालओ केवचिरं होइ' इस सूत्र पाठ द्वारा पूछी गई अर्थात् छठे गुणस्थान में रहनेवाले प्रमत्तसंयमी का छट्टे गुणस्थानव जो समस्त काल है उसमें से वह काल कालकी अपेक्षा कितना है अर्थात् प्रमत्त संयतजीव कितने ममय तक प्रमत्त.संपत्त. रहता तो इसका उत्तर देते हुए प्रभु मंडितपुत्र से कहते हैं कि 'मंडिय पुत्ता' हे मंडितपुत्र 'एगंजीवं पडुच्च'.. एक जीवको अपेक्षा से जो इर घातका विचार किया जावे तो वह काल जघन्यरूप में, एक.समर अपेक्षा मा सूत्रमा ५३५। 80 छ-भडितपुत्रा पूछ -भते। Bisrd प्रमत्नसंजयस्स ? મહનીય આદિ કર્મોના ઉદયથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રમાદને અધી अनेसा ममत्तसंजमे वट्टमाणस्म' प्रमत्त संयममा पता, प्रभात :सयतना પ્રમત દશા કયાં સુધી ચાલૂ રહે છે,? એજ વાત સૂત્રકારે નીચેના સૂત્રપાઠ દ્વા 'witी 2-'सव्वा, वि य णं पमत्चद्धा कालभो केचचिर होइ ? पार्नु:act એ છે કે પ્રમત્તસંવત છવ કેટલા સમય સુધી પ્રમત્ત રહે છે. અથવું. આ પ્રમા પણ સમજાવી શકાય છઠ્ઠા ગુણસ્થાનમાં રહેલા પ્રમતસંચમીને એ ગુણસ્થાનમ રહેવાનો જે સમસ્ત કાળે છે, તે કાળમાંથી મુમરદશામાં રહેવાને કાળ કેટલા છે 'तनाम महावीर प्रल नाय प्रमाणे भा छ-'मंडियपुत्चा मतिपुत्र एगं जीवं पडुच्च' मे.पनी अपेक्षानो पियार वामा आव at -- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ २.५ ममताप्रमत्तसंयतवक्तव्यतानिरूपणम् ५८७ एकः समयो भवति सच प्रमत्तसंयमप्रतिपत्तिसमयसमनन्तरमेव मरणाद भवितुमर्हतीति संभाव्य जघन्यत उक्तः तथा 'उक्कोसेणं' उत्कृप्टेन 'देम्णा पुच्चकोडी' देशोना पूर्व कोटी भवति, तदुक्तं विनृती-'प्रत्येकमन्तर्मुहूर्त्तप्रमाणे एवं प्रमत्ताऽममत्तगुणस्थानके, ते च पर्याणेण जायमाने देशोनपूर्व कोटि यावउत्कर्षेण भवतः, संयमवतो हि पूर्व कोटिरेव परमायुः सच संयममष्टस मष्टस व गतेषु एवं संयम गृह्णाति 'णाणाजीवे पडुच्च सन्चाद्धा' नानाजीचान एक समयका है. और 'उकोसेणं' उत्कृष्टरूप में 'देसूणां पुवकोडी' कुछ कम पूर्वकोटिका है । इसका तात्पर्य ऐसा है कि किसी जीवने छटे गुणस्थान पर आरोहण किया और आरोहण करनेके एक समय बाद ही उसका मरण हो गया ऐसी संभावना करके जघन्य से छठे गुणस्थान का काल एक समय कहा है। तथा उत्कृष्ट से जो देशोन पूर्वकोटि कहा है सो उसका कारण ऐसा है कि छठे और सात गुणस्थान का काल एक एक अन्तर्मुहर्तका है अब ये दोनों गुणस्थान क्रम २से एक जीव में हो तो देशोनपूर्वकोटितक हो सकते हैं । क्यों कि संयमशाली जीवकी उत्कृष्ट आयु पूर्वकोटितक की हो सकती है । अब जिस जीवकी आयु उत्कृष्ट से एक पूर्वकोटिकी है ऐसा जीव अष्ट वर्ष के बाद ही संयम धारण करता है. इसलिये यहां देशोन पूर्वकोटि उत्कृष्ट काल कहा गया है । क्यों कि इतने वर्ष उस पूर्वकोटि में से कम हो गये हैं । बाकी समयतक उसने संयमका माछामा मा । 'एक समयं मे सभयना छ भने पधारेभा पधारे. 'उकोसेणं देसणा पुचकोडी' ५ आटिया या न्यून छे. तेनु तापय नीय प्रभाव छ- જીવ છઠ્ઠા ગુણસ્થાને આરેહણ કરે અને આરહણ કર્યા પછી એક સમયમાં જ તેનું મરણ થઈ જાય તે એવી પરિસ્થિતિમાં છઠ્ઠા ગુણસ્થાનને કાળ જઘન્યની અપેક્ષાએ (ઓછામાં ઓછે) એક સમયને છે. વધારેમાં વધારે તે કાળ પૂર્વકેટિથી થડે ન્યૂન છે કહેવાનું કારણ એ છે કે છઠ્ઠા આં સાતમા ગુણસ્થાનને કાળ એક એક અન્તર્મુહૂર્તને છે. હવે એક જ જીવમાં ક્રમે ક્રમે તે બન્ને ગુણસ્થાન હેય તે “પૂર્વકેટિથી થડા ન્યૂન કાળ પર્યત તે રહી શકે છે કારણ કે સંયમયુકત જીવનું વધારેમાં વધારે આયુષ્ય પૂર્વકેટિ પર્યન્તનું જ હોઈ શકે છે. જીવનું ઉત્કૃષ્ટ આયુ (વધારેમાં વધારે આયુ) એક પૂર્વ કોટિનું હોય છે એ જીન્ આઠ વર્ષ પછી જ સંયમ ધૂ.રણ કરે છે. તેથી અહીં વધારેમાં વધારે કાળ પૂર્વકેટિથી ચૂત કહ્યો છે, કારણ કે તેટલા વર્ષને પૂર્વ કેટમાંથી બાદ કરવા પડે છે. બાકીના સમય પર્યન્ત તે સંયમનું સેવન કરે છે.

भगवतीय 'मंते ! तिहे मदन्त ! ममतसंयतस्य खल प्रमत्तस्य मोनीयादि कमोदर ममादसम्पनस्य सत: संयतस्प अनगारस्य 'पमत्तसंममे वहमाणस्स' लि, प्रमतसंयमे वर्तमानस्य न तु अन्यस्मिन् संयमे इत्यर्थः 'सम्रा वि य ' सर्वा अपि च खलु सर्वकाल सम्मवाऽपि च 'पमनद्धा'. प्रमत्तादा प्रमत्तस्य अदा प्रमत्ताद्धा प्रमत्तगुणस्थानककाल: 'कालो कालतः ममतादा काल समूह- लक्षणं फालमपेक्ष्य 'कवच्चिरं होई' कियचिरं भवति, फियन्तं कालं यावद् भवति ? ममत्तसंयम पालयतः प्रमत्तसंयमिनः सर्वः संमिल्य कियत् प्रमत्तसंयमकालो भवति इति प्रश्नः । भगवानाह-'मंडियपुत्ता इत्यादि । हे मण्डितपुत्र ! 'एगजीनं पढच्च' एकजीव प्रतीत्य आथित्य 'जहष्णेणं' जयन्येन 'एक समयं प्ररूपित करते हैं-मंडितपुत्र प्रभुसे प्रश्न करते हुए पूछते हैं कि 'भते' हे भदन्त | 'पमत्तसंजयस्स' प्रमत्तसंयत के. कि जो मोहनीय आदि कर्मों के वशवर्ती यना हुआ है और इस कारण से जो 'पमत्तसंजमे वहमाणस्स' प्रमत्तसंयम में वर्तमान है उसके वह प्रमत्तदशा कबतक रहती है यही यात 'सब्वा विय णं पमत्तद्धा कालओ केवचिरं होई इस सूत्र पाठं द्वारा पूछी गई है अर्थात् छठे गुणस्थान में रहनेवाले प्रमत्तसंयमी का छठे गुणस्थानका जो समस्त काल है उसमें से वह काल कालकी अपेक्षा कितना है? अर्थात् ममत्त संयतजीव कितने ममय तक प्रमत्त संयत्त रहता है.? तो इसका उत्तर देते हुए प्रभु मंडितपुत्र से कहते हैं कि 'मंडिय- पुत्ता' हे. मंडितपुत्र 'एगंजीवं पडुच्च' एक जीवको अपेक्षा से जो इस घातका विचार किया जावे तो वह काल जघन्यरूप में. एक समयं, मपेक्षा या सूत्रमा प्र३५या 80 छ-मतिपुत्र! छे. भिंते witra: 'ममत्तसंजयस्स' भारतीय माना - यथा S4 ये अभाहने अधीन मनसा 'ममत्तसंजमे वट्टमाणस्स: प्रभुत्त संयममा पतता, अभंत संयतनी ते પ્રમત્ત દશ કયાં સુધી ચાલુ રહે છે? એજ વાત સૂત્રકારે નીચેના સૂત્રપાઠ દ્વારા 'nditी '2-'सव्या वि य णं पमत्तद्धा काली केवञ्चिर होइ ?'डेवानु तात्पर्य એ છે કે પ્રમત્તસંગત જીવ કેટલા સમય સુધી પ્રમત્ત રહે છે. અથવા. આ પ્રમાણે પણ સમજાવી શકાય છઠ્ઠા ગુણસ્થાનમાં રહેલા પ્રમતસંચમીને એ "ગુણસ્થાનમાં રહેવાને જે સમસ્ત કાળે છે, તે કાળમાંથી અમરદશામાં રહેવાને કાળ કેટલા છે? तन In भार अनु. नाये अभा. भावे - मंडियपुत्ता भारिपुत्र! 'एग जीवं पडुच्च' मे. पनी अपेक्षा नेनो पियार वाम aaram - प्रमेयंचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ २.५ प्रमत्ताममत्तसंयतवक्तव्यत्तानिरुपणम् ५८९ 'भगवानाह-'मंडियपुत्ता " इत्यादि । हे मण्डितपुत्र ! 'एगजीवें पडुच्च' एकजीव प्रतीत्य 'जहन्नेण' जघन्येन 'अंतोमुहुन' अन्तर्मुहर्त्तम् अपमत्तसंयम- कालः यतोहि अपमत्तावस्थायां वर्तमानस्य संयमिनः अन्तमुहर्त मध्ये मर- णाभावात् इत्येतावान् प्रमत्ताद्धातोऽस्य विशेपः किन्तु 'उक्कोसेणं देमणां पूर्व- कोडी' उत्कृष्टेन देशोनों पूर्व कोटी-अप्रमत्तसंयमकालः, 'णाणाजीवे पट्ठच्च सम्बद्धं' नानाजीवान् प्रतीत्य आश्रित्य तु सर्वाद्धा सर्वकालः अप्रमत्तसंयमस्य भवति । मण्डितपुत्रो वदति-'सेवं भंते!' इत्यादि । सेव भंते सेव भंते । ति तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त ! भवता यदुक्तं तत् सत्यमेव 'भगवं मंडिय- मंडितपुत्र से कहते हैं कि-'मंडियपुत्ता' हे मंडितपुत्र! 'एगजीवं पडुच्च' एक जीवकी अपेक्षा लेकर 'जहन्नेणं' जघन्यसे सातवें गुणस्थान का फाल 'अतो मुहुतं' अन्तर्मुहर्तका है क्यों कि सातवें गुणस्थान की स्थिति अन्तर्मुहर्त की है । इसलिये सातवें गुणस्थान में रहनेवाला संयत अन्तर्मुहर्त पहिले नहीं मरता है उसका अन्तर्मुहर्च के बाद ही मरण हो सकता । इसलिये जघन्यकाल एक अन्तर्मुहूर्त का कहा गया है । अप्रमत्तसंयतकी अपेक्षा छठे गुणस्थान का जो अन्त- मुहर्त है वह बडा है । उत्कृष्ट काल देशोन पूर्वकोटिका है । तथा नानाजीवोंकी अपेक्षा लेकर इस सातवें गुणस्थान का काल सर्वांद्धा है सर्वकाल में सातवें गुणस्थान वाले मिलते हैं । इस प्रकार प्रभु के मुख से सुनकर मण्डितपुत्र ने कहा- 'सेवं भंते ! सेवं भंते !' हे भदन्त ! आपने जो प्रतिपादन किया है वह सर्वथा सत्य ही है। उ मापुत्र ! 'एगजीवं पडुच्च' में अपनी अपेक्षा 'जहन्नेणं' सातमा शुर- સ્થાનને ઓછામાં ઓછા કાળ અંતર્મુહૂર્તને છે, કારણ કે સાતમાં ગુણસ્થાનની સ્થિતિ અત્તમુહૂર્તની છે, તેથી સાતમાં ગુણસ્થાનમાં રહેલ સંયમી જીવ અન્તર્મુહૂર્ત પહેલાં મરતે નથી અતર્મુહૂર્ત બાદ જ તેનું મરણ થઈ શકે છે. તેથી જ જઘન્યકાળ એક અન્તર્મુહૂતને કહ્યો છે. છઠ્ઠા ગુણસ્થાનનું જે અન્તર્મત છે. તે અપ્રમા સંયમના અન્તર્મુહૂર્તથી મોટું છે. અને તેને વધારેમાં વધારે કાળ પૂર્વકોટિથી છેડે न्यून छ. विविध वानी अपेक्षा सातमा गुस्थानन 'सर्वाद्धा' सर्पण છે–સર્વ કાળમાં સાતમ ગુણસ્થાનવાળા મળે છે. પ્રભુના મુખારવિંદથી આ પ્રમાણે જવાબ સાંભળીને મંઠિતપુત્ર તેમનાં વચનમાં અપાર શ્રદ્ધા પ્રકટ કરતા કહે છે - 'सेव भंते !' या Bard ! र प्रतिपान यु: । तदन सत्य.

५८८ "मर्मपती मतीत्य आश्रित्य तु सदा सर्वकालः प्रमत्तसंयमस्य भवति, एतावता एक- जीवमाश्रित्य जघन्यतः एकसमया, उत्कृष्टतो देशोनपूर्वकोटीच प्रमत्तसंयम- काला, नानाजीवान आश्रित्य तु सर्वकाल एव ममत्तसंयमकाल ति फलितम् । अय मण्डितपुत्रः अप्रमत्तसंयमस्य कामं पृच्छति-अप्पमससंजमस्सगं भंत' इत्यादि । हे भदन्त ! अममत्तसंयवस्य खल्ल श्रमणस्य 'अप्पमत्तसंजमे माणस्स' अप्रमत्तसंयमे वर्तमानस्य नतु अन्यस्मिन् संयमे 'सव्वा विणं अप्पमत्तादा' सर्वा अपि सर्वकालसंभा अपि अप्रमत्तादा अप्रमत्तगुणस्यानककालः 'कालओ' कालतः अपमत्ताद्धा कालसमूहस्वरूपकालमाश्रित्येत्यर्थः 'केचिरहोइ' किया चिरं भवति फियत् कालपर्यन्तं भवति ? अर्थात अभमत्तसंयम पालयतः सर्वः कियान् अप्रमत्तसंयमकालो भवति इति प्रश्नः । आराधन किया है । तथा 'णाणाजीवे पडुच्च' अनेक जीवोंकी अपेक्षा लेकर जब छठे गुणस्थान के काल का विचार किया जाता है तो इस का काल सर्वकाल है क्यों कि ऐसा कोई समय नहीं हैं कि जिसमें फोइ न कोई जीव छटे गुणस्थानमें न रहती हो। इस अपेक्षा इस का काल सर्वाद्धा कहा गया है । अब मंडितपुत्र ! 'अप्रमत्त संयम का काल कितना है' इस घातको पूछते हैं-हे भदन्त। अप्रमत्तसंयम में वर्तमान अप्रमत्त संयतजीव कितने समय तक सातवे गुणस्थानमें रह सकता है-'अप्पमत्तसंजयस्स णं भंते ! अप्पमत्तसंजमे वट्टमाणस्स सव्वा वि य णं अप्पमत्तद्धा कालंओ केवचिरं होई' यही बात इस सूत्र द्वारा प्रभु से मंडितपुत्रने पूछी है -अप्रमत्त संयतका अप्रमत्त गुणस्थानका जितना सब काल है उसमें से एक अप्रमत्त संयत को काल कालकी अपेक्षा कितना है ? तो इसका उत्तर देते हुए प्रभु 'णाणा जीवे पडुच्चं' भने वानी अपेक्षा छ। गुस्थानना जना विद्यार ४२वाभा भाव तो सब्बाद्धा' ते ४ सय छ, RY मे पण નથી કે જ્યારે કઈને કઈ જીવ છઠ્ઠા ગુણસ્થાનમાં રહેતું ન હોય. હવે મંડિતપુત્ર मत संभयना जवि प्रश्न उरे छ. 'अप्पमत्तसंजयस्स .मंते । अप्पमत्त- संजमे बट्टमाणसं संव्या, वि य णं अप्पमत्तद्धा कालओ केचिर, होड ?.. હે ભદન્ત ! અપ્રમત્ત સંયમનું સેવન કરનાર અપ્રમત્તસંયત જીવ કેટલા સમય પર્યરત સાતમ ગુણસ્થાનમાં રહે છે કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અપ્રમાસ મને અપ્રમત્ત ગુણરથાનમાં રહેવાને જેટલું કુલ કાળે છે એટલી કાળમાંથી એક અપ્રમત્ત સયતને કાળ કેટલો છે તેને જવાબ આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે છે કે मंडियत्ता !"

ममेयंचन्द्रिका टीका श.३ उ.३ सू.५ प्रमत्ताममत्तसंयतवक्तव्यतानिरूपणम् ५४९ भगवानाह-मंडियपुत्ता' इत्यादि । हे मण्डितपुत्र ! 'एगजीवं पडुच्च' एकजीव मतीत्य 'जहन्नेणे' जघन्येन 'अंतोमुहुन' अन्तर्मुहर्त्तम् अममत्तसंयम- कालः यतोहि अपमत्तावस्थायां वर्तमानस्य संयमिनः अन्तर्मुहर्त मध्ये मर- णाभावात् इत्येतावान् प्रमत्ताद्धातोऽस्य विशेपः किन्तु 'उक्कोसेणं देणां पूच्च- कोडी' उत्कृप्टेन देशोनों पूर्व कोटी-अभमत्तंसंयमकालः, 'णाणाजीवे पडच्च सम्बद्धं' नानाजीवान् प्रतीत्य आश्रित्य तु सर्वाद्धा सर्वकालः अंप्रमत्तसंयमस्य भवति । मण्डितपुत्रो वदति-'सेवं भंते !' इत्यादि । सेवं भंते सेव भंते " ति तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त । भवता यदुक्तं तत् सत्यमेव 'भगवं मंडिय- मंडितपुत्र से कहते हैं कि-'मंडियपुत्ता' हे मंडितपुत्र ! ‘एगजीव पड्डुच्च' एक जीवकी अपेक्षा लेकर 'जहन्नेणं जघन्यसे सातवें गुणस्थान का काल 'अंतो मुहुत्त' अन्तर्मुहर्तका है क्यों कि सातवें गुणस्थान की स्थिति अन्तर्मुहर्त की है । इसलिये सातवें गुणस्थान में रहनेवाला संयत अन्तर्मुहर्त पहिले नहीं मरता है उसका अन्तर्मुहर्त के बाद ही मरण हो सकता है । इसलिये जघन्यकाल एक अन्तर्मुहूर्त का कहा गया है । अप्रमत्तसंयतकी अपेक्षा छठे गुणस्थान का जो अन्त- मुहर्त है वह पडा है । उत्कृष्ट काल देशोन पूर्वकोटिका है । तथा नानाजीवोंकी अपेक्षा लेकर इस सातवें गुणस्थान का काल सर्वाद्धा है सर्वकाल में सातवें गुणस्थान वाले मिलते हैं । इस प्रकार प्रभु के मुख से सुनकर मण्डितपुत्र ने कहा- 'सेवं भंते ! सेवं भंते ! हे भदन्त ! आपने जो प्रतिपादन किया है वह सर्वथा सत्य ही है। 3 भ31Y ! 'एगजीवं पडुच्च' भेट ७पना अपेक्षा 'जहन्नेणं' सातमा गुष्य. સ્થાનને ઓછામાં ઓછે કાળ અંતર્મુહૂતને છે, કારણ કે સાતમા ગુણસ્થાનની સ્થિતિ અન્તર્મુહૂર્તની છે, તેથી સાતમાં ગુણસ્થાનમાં રહેલ સંયમી જીવ અન્તર્મુહૂર્ત પહેલાં મરતે નથી–અન્તર્મુહૂર્ત બાદ જ તેનું મરણ થઈ શકે છે. તેથી જ જઘન્યકાળ એક અન્તર્મુહૂર્તને કહ્યો છે. છઠ્ઠા ગુણસ્થાનનું જે અન્તર્મત છે. તે અપ્રમતા સંયમના અન્તર્મુહૂર્તથી મોટું છે. અને તેને વધારેમાં વધારે કાળ પૂર્વકોટિથી થેડે न्यून छे. विविध वानी अक्षामे सातभा गुस्थानने ण 'सर्वाद्धा' सर्व ४०० છે–સર્વ કાળમાં સાતમાં ગુણસ્થાનવાળા મળે છે. પ્રભુના મુખારવિંદથી આ પ્રમાણે જવાબ સાંભળીને મંડિતપુત્ર તેમનાં વચનમાં અપાર શ્રદ્ધા પ્રકટ કરતા કહે છે- 'सेव भंते। याहि महन्त ! आपे२ प्रतिपान यु: ते तदन सत्य छे. - मगल्ठीवरे पुत्' भगवान् मण्डितपुत्रः 'अणगारे' अनगारः 'समण भगवं महावीर' श्रमणं भगवन्तं महावीरं 'वंदइ नमसई चन्दते, नमस्यति 'बंदिवा, बन्दित्वा 'नमं सित्ता'नमंस्थित्वा 'संनमेणं तवसा 'संयमेन तपसा 'अप्पाणं मावेमाणे विहरा मात्मानं भावयन् विहरति ॥मू० ५, ॥ लवणसमुद्रीय जलोपचयापचयहेतुवक्तव्यतामाह- मूलम्-'भंते ! ति भगवं गोयमे समणं भगवं महावीर वंदइ, नमसई बंदित्ता, नमंसित्ता एवं वयासी-कम्हाणं भंते ! लवणसमुद्दे चाउद्दसट्ट-मुदिट्ट-पुणिमासिणीसु अइरेगं चड्ढ- इवा ? हायइवा! जहा जीवाभिगमे लवणसमुदवत्तवया नेयवा, जाव-लोयटिइ, लोयाणुभावे, सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति जीव विहरइ ।। सू०६॥ छाया-भदन्त ! इति भगवान गौतमः श्रमणं भगवन्तं महावीर वन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा, नमस्यित्वा, एवम् अवादीत्-कस्माद् भगवन् ! लवण- इस प्रकार कहकर भगवान है मंडितपुत्र अनगारने श्रमण भगवान महावीर को वंदना को और नमस्कार किया। वंदना नमस्कार कर फिर वे तप और संयमसे आत्माको भावित करते हुए अपने स्थान पर बैठ गये ॥ सू० १ ॥ लवणसमुद्र के जल के उपचय और अपचय होने में कारण की वक्तव्यता भंते ति भगवं गोयमे' इत्यादि । सूत्रार्थ-(भंते त्ति भगवं गोयमे समणं भगव' महावीर चंदा नमंसई) हे भदन्त ! ऐसा कहकर भगवान् गौतमने श्रमण भगवान् महावीर प्रभु को वन्दना की, नमस्कार किया (वंदित्ता नमंसित्ता) તેમાં શંકાને સ્થાન જ નથી. ત્યાર બાદ ભગવાન મહાવીરને વંદણા નમસ્કાર કરીને, સંયમને તપથી આત્માને ભવિત કરતાં તે તેમને સ્થાને બેસી ગયા. સૂ. ૫ લવણસમુદ્રના પાણીની વધઘટ (ભરતી ઓટ.) થવાના કારણનું નિરૂપણ 'भंते ! ति भगवं गोयमे त्याlt.. सूना-(भंते ! ति भगवं गोयमे समणं भगवं महावीर वंदइ नमसइ) હ ભાદના ” એવું સંબોધન કરીને ભગવાન ગૌતમે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને વંદણા ममेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.३ २.६ लवणसमुद्रीयजलोपचयापचयहेतुनिरूपणम् ५९१ समुद्रः चतुर्दशी-अष्टमी-उद्दिष्ट-पूर्णिमासिषु अतिरेक वर्द्धते वा ? हीयते वा यथा जीवाभिगमे लबणसमुद्रवक्तव्यता ज्ञातव्या, यावत्-लोकस्थितिः, लोका- नुभावः, तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त ! इति यावत् विहरति ॥सू० ६॥ टीका-मण्डितपुत्रगमनानन्तरं भगवान् गौतमः मनोगतभावं पृच्छति-भंते!' इत्यादि । हे भगवन् ! इति शब्देन सम्बोध्य 'भगवं गोयमें भगवान गौतमः वंदना नमस्कार करके (एवं वयासी) फिर इस प्रकार पूछा (कम्हा ] भंते ! लवणसमुद्र में (चाउद्दसहमुद्दिद्वपुण्णमासिणोतु अइरेगे वड्ढइ वा हायइ वा) हे भदन्त ! किस कारण से लवणसमुद्र चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या एवं पूणिमासी इन तिथियों में अधिक पढता है और किस कारण से अधिक घटता है ? (जहा जीवाभिगमे लवण- समुद्दवत्तव्वया नेयव्वा जाव लोयट्टिई लोयाणुभावे) हे गौतम ! जीवाभिगममूत्र में लवणसमुद्र के संबंध में जसा कथन किया गया वैसा ही कथन यावत् लोकस्थित और लोकानुभाव तक जानना चाहिये । (सेवं भंते ! सेव ! भंते ! ति जाव विहरइ) हे भदंत । जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है-ऐसा ही है-इस प्रकार कहकर भगवान् गौतम यावत् अपने स्थान पर विराजमान हो गये । टीकार्थ-मण्डितपुत्र के जाने के बाद भगवान् गौतमने प्रभु से अपने मनोगत भाव को पूछा- भत्ते ति' इत्यादि-पूछने के पहिले हे भदन्त 1 इस प्रकार से प्रभु को पहिले उन्होंने संबोधित किया। ४0, नभ२४॥२ . (वंदित्ता नमंसित्ता) नभ२४।२ ४शने (एवं वयासी) मा प्रभाये ५७यु-(कम्हाणं भंते ! लवणसमुद्दे चाउद्दसठमुद्दिट्ट पुण्णमासिणीसू अइरेगं वडूढइ वा होयइ वा? 3 महतो पशुसभुना ना ચૌદશ, આઠમ, અમાવાસ્યા, અને પૂર્ણિમાના તિથિએ અધિક વૃદ્ધિ થાય છે અને શા 'तभा अधि४ ५ थाय छ? (जहानीवाभिगमे लवणसमुद्दवत्तव्यंका नेय- च्या जाव लोयहिई लोयाणुभावे) गीतम! वालिगभसूत्रमा पशुसभु विध જે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, એજ વર્ણન અહીં ગ્રહણ કરવાનું છે. લોકસ્થિતિ અને allनुभाव पन्त ते'; वर्णन अश्य न. (सेवं भंते । सेवं भते ! ति जाव विहरई) BER ! आपनी पात तदन सत्य'. भा२ धुत यथार्थ છે. એમ કહીને વંદણ નમસ્કાર કરીને ગૌતમ સ્વામી તેમને સ્થાને બેસી ગયા. ટીકાથ-મંડિતપુત્ર મહાવીર પ્રભુ પાસેથી વિદાય થયા પછી, ગૌતમ સ્વામી भी२ अभुने 'भंते तिमहत! साधन रे छे. त्यार मा 'समणं भगवं २९२ भगवतीर 'समणं भगवं, महावीर' श्रमणं भगवन्तं महावीरम् 'चंदर नमंसई' कन्दते, नमस्यति 'बंदिता, नमसिना' वन्दित्वा, नमस्थित्वा एवम्-वक्ष्यमाणमकारेन 'वयासी' अवादीत्. 'कम्दाणं भंते " हे भगवन् ! कस्मात् कारणात् खल्ल 'लवणसमुद्दे लवणसमुद्र। 'चाउद्दसहमुष्टि-पुण्णमासिणीम' चतुर्दशी-अष्टमी- उदिष्ट-पूर्णिमासिपु चतुर्दशी-अष्टमी-अमावास्या-पूर्णिमासु तियिषु 'अतिरेगे' तिथ्यन्तरापेक्षया अधिकाधिकम् फयं 'चड्ढइ या' वर्द्धते ? उपचीयते ,? वा फर्य 'हायई वा' हीयते अपचीयते वा ? शास्त्रकारः भगवदुत्तर संगृह्य माह- 'जहा जीवाभिगमे' इत्यादि । हे गौतम | यथा जीवाभिगमे 'लवणेसमुदयत्तव्बया लवणसमुद्रवक्तव्यता प्रतिपादिता तया 'नेयवा' तथाऽप्रापि ज्ञातव्या, कियत्प- याद में 'समणं भगव' महावीरं' श्रमण भगवान महावीर को 'वंदई' उन्होंने गुणस्तुतिरूप वंदना की और उसके बाद उन्होंने उन्हें 'नमंसह पंचांग नमनपूर्वक नमस्कार किया । 'वंदित्ता नमंसिना' वन्दना नम- स्कार करके 'एवं चयासी' इस प्रकार से फिर उन्होंने पूछा-'कम्हा णं भंते !' हे भदन्त ! इस में क्या कारण है जो 'लवणसमुद्दे' लवण- समुद्र 'चाउद्दसहमुद्दिट्टपुण्णमासिणीसु' चतुर्दशी, अष्टमी, अमावास्या एवं पूर्णमासी इन तिथियों में 'अइरेग' अन्य तिथीओं की अपेक्षा अधिकाधिक 'वड्ढह वा घढ़ता है.और 'हायइवा' घटता है? शास्त्र- कार भगवान् के द्वारा दिए हुए उत्तर को संग्रहीत करके कहते है कि-'जहा जीवाभिगमे लवणसमुदंवत्तव्वया' जीवाभिगम नामक सूत्रं में जैसी लवणसमुद्र के संबंध में कथन किया है ,उसी प्रकार का महावीर' तेसो भए मावान महावारने 'वंदइ नमसई' ! नमest२ ४२ छ. વંદણ એટલે ગુણસ્તુતિરૂપવંદણું અને નમસ્કાર એટલે પચાગ નમાવીને નમન કરવું તે 'वंदित्ता नमंसित्तावा नभा२रीने विनयपूर्व "एवं वासी' मा पूछयु- कम्हाणं भंते !' - HAL २ को जने"0.3 लवणसमुद्दे सवणुसभु 'चाउद्दसमुद्दिट्ट पुण्णमासिणीसु' योहय, भाभ, अभास भने निभाना तिथिमे अइरेगा तिथि ४२ता अधि अंभामा वड्ढइवा' द्धि पाने छ सन : हायइवान पामेछ? उवाद ताय ने त तिथियामा eagमुद्रा धार भाटीसाट,यमानुre] :: छ.१ . तेSur'भापता मलावार जहा जीवाभिगमे लवणसमुहवत्तव्चयां नेयन्या' જીવભિગમ સત્રમાં લવણસમુદ્ર વિષે જે કથન થયું છે તે સમસ્ત કચન અહી પણ -- . प्रमेयचन्द्रिकाटी. श.३. उ.३ सू.६ लवणसमुद्रीयजलोपचयापचयहेतुनिरूपणम् ५९३ यन्तमित्यत आह-'जाव-लोअहिइ' यावत्-लोकस्थितिः, अयम्भावः- हे गौतम! लवणसमुद्रस्य मध्यभागे चतुर्दिा लक्षयोजनप्रमाणाश्चत्वारो महापातालकल- शास्सन्ति तेपाञ्चाधस्तने त्रिभागे वायुः, मध्यमे त्रिभागे वायुजले उपरितने त्रिभागे तु जलमिति, एवमन्ये सहस्रयोजनप्रमाणाः क्षुद्रपातालकलशाश्वतुरशी- त्यधिकाप्टशतोत्तरसप्तसहस्रसंख्यकाः बाटवादियुक्तत्रिभागवन्तः सन्ति, तेपाश्च वातविक्षोभादिवशात् चतुर्दशी-अष्टम्यादिपु लवणसमुद्रस्य जलद्धिः, यदा तु बात विक्षोभाधभावस्तदा जलहानि भवति, अथ कस्मात् लवणसमुद्रो जम्बूद्वीपं कथन यहां पर भी जानना चाहिये-और वह कथन 'लोयहिई लोया- णुभावे' इस पाठतक ग्रहण करना चाहिये । इसका भाव यह है- हे गौतम! लवणसमुद्र के मध्यभाग में चारों दिशाओं में एक एकलाख योजन प्रमाणवाले चार महापातालकलश हैं। उनके नीचे के तीसरे भाग में केवल वायु हैं। मध्यके तीसरेभागमें वायु और जल है तथा ऊपरके तीसरेभाग में सिर्फजल ही है। इसी प्रकार से और भी एकहजार योजन प्रमाणवाले क्षुद्रपाताल कलश हैं । इनकी संख्या ७८८४ है। इनका भी नीचे का तीसरे भाग वायु से, बीच का तीसराभाग वायु और जल से तथाऊपरका तीसरा भाग केवल जल से ही भरा रहता है । चतुर्दशी, अष्टमी आदि तिथियों में जब इन महापाताल कलशों एवं क्षुद्रपाताल कलशो की वायुओं का विक्षोभ आदि होता है तब लवणसमुद्र के जल की वृद्धि होती है । और जब वायुका विक्षोभ आदि नहीं होता है-तब जलकी हानि होती है । अब कोइ यहां पर ऐसा अ५ ४२वानु छ. ते ४थन या सुधा अडय ४२j. ' लोयट्टिई लोयाणुभावे' આ સૂત્રપાઠ પર્યન્તનું કથન ગ્રહણ કરવું. તે કથનને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે-હે ગૌતમ! લવણસમુદ્રના મધ્યભાગમાં ચારે દિશાઓમાં એક લાખ એજનના પ્રમાણ વાળા ચાર મહાપાતાળ કળશ છે. તેમના નીચેના ૩ ભાગમાં વાયુ છે. મધ્યના ભાગમાં, વાયુ અને પાણી છે અને ઉપરના ભાગમાં પાણી જ છે એજ પ્રમાણે એક હજાર જન પ્રમાણુવાળા બીજા પણ ૭૮૮૪ સુદ્રપાતાળ કળશ છે, તેમને પણ નીચેને હું ભાગ વાયુથી, વચ્ચેને હું ભાગ વાયુ અને જળથી અને ઉપરને ભાગ જળથી જ ભરેલો છે. ચૌદશ, આઠમ, આદિ તિથિમાં જ્યારે એ મહાપાતાલ કલશે અને શુદ્રપાતાળ કળશના વાયુને વિક્ષોભ થાય છે ત્યારે લવણસમુદ્રમાં જળની વૃદ્ધિ થાય છે, અને જ્યારે જળને વિક્ષોભ થતું નથી ત્યારે જળમાં ઘટાડો થાય છે. કદાચ ८९४. भगवतीमचे नोत्प्लावयति ? अईदादिममाया , लोकस्थितिर्वा एपा वर्तते इति संग्राणम् , तदेवाह-'लोअहिर' लोकस्थितिः लोकव्यवस्था, 'लोआणुमावे' लोकानु- भावः लोकप्रभावः अन्ते गौतमः भगवद्वचनं प्रमाणयन्नाह-'सेवं भंते ! से भंते ! नि' तदेवं भदन्त ! तदेवं मदना ! इति अर्थात् हे भगवन ! भवता यदुक्तं गन् एवं यथार्थ भूतमेव 'जाव-विहरइ ' यावत्-विहरनि संयमेन तपसा आत्मानं भावयन विहरति तिष्ठति । 'किरिया समता' क्रिया समाता क्रियानिरूपण समाप्तम् ॥ गृ. ६ ॥ . इति श्री-जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री घासीलालप्रतिविरचितायां श्री. भगवतीसूत्रस्य ममेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां तृतीयशतकस्य तृतीयोद्दे शकः समाप्तः ॥३-५ ॥ प्रश्न करे कि लवण समुद्र एक झलकमें जम्बूदीप को क्यों नहीं भर देता है ? तो इसका समाधान यह है कि अरिहंत आदि के प्रभाव से वह उसे नहीं भर सकता है । अथवा लोककी स्थिति ही ऐसी है । यहीयात 'लोयहिद लोयाणुभावे' इनपदों द्वारा प्रकट की गई है। अब अन्त में गौतम भगवान के वचन को प्रमाणभूत प्रकट करते हुए कहते हैं कि-'सेवं भंते ! सेवं भंते ति' हे भदन्त ! आपने जो कहा है वह सय यथार्थभूत ही है । इस प्रकार कहकर वे संयम और तप से आत्माको भावित करते हुए अपने स्थान पर बैठ गये। 'किरिया सम्मत्ता' यह क्रिया निरूपण समाप्त हुआ ।। मू० ६ ॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवती' सूत्रकी प्रियदर्शि व्याख्याके तीसरे शतकका तीसरा उद्देशक संपूर्ण । કે એવી શંકા કરે કે લવણસમુદ્ર તેના એક-જ ઉછાળાથી (ઝલકથી) જંબૂઢીપને કેમ ભરી દેતે નથી? તે તેનું સમાધાન એ છે કે અરિહંત, આદિના પ્રભાવથી એવું मन नथी. अथवा सनी स्थिति मेवी छ. मे पातर्नु प्रतिपान 'लोयटिइं लोयाणुभावे' मा पदाः ४२पामा मायु छ. ४३ गौतम स्वामी महावीर प्रभुना पनामा पातानी संपूर्ण श्रद्धा व्य: ४२ता ४ छ । 'सेवं भंते ! सेवं भंते.! ति' ભદત ! આપે જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ જ છે. આ પ્રમાણે કહીને વંદણા નમસ્કાર કરીને સંયમ અને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા ગૌતમ સ્વામી તેમને स्थानसी या. 'किरिया सम्मत्ता' मारीत यानि३५] सभात थाय 2. सू. ६॥ જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલ મહારાજા ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદર્શિની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને ત્રીજો ઉદ્દેશક સમાપ્ત . ૩-પ ર . - :

. ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ४ सू. उद्देशकविपयनिरूपणम् तृतीयशतकस्य चतुर्थो द्देशकस्य संक्षिप्तविषयविवरणम्- अनगारः विकुर्वणया वैक्रिययानरूपेण यान्तं देवं देवरूपेण पश्यति-यान- रूपेण वा ? इति गौतमस्य प्रश्नः, कश्चिदेवरूपेण, कश्चिद् यानरूपेण, कश्चि- दुभयरूपेण, कश्चिदनुभयरूपेण पश्यति इति चतुर्भङ्गया भगवतः समाधानम्, ततस्तथैव देवी विषयकः, देवीसहित देवविषयकश्च गौतमस्य पुनःप्रश्नः पूर्व- वदेव भगवतश्चतुर्भङ्गया समाधानश्च, ततो वृक्षं पश्यन् अनगारः तस्यान्तः, बहिश्च पश्यति नवेति तस्य प्रश्नः, भगवतश्चतुर्भङ्गयोत्तरम् तथैव वृक्षस्य मूल-कन्द- स्कन्ध-त्वचा-शाखा-पत्र-पुप्प-फल-वीजानां परस्परं प्रत्येक क्रमशो द्वयो- तृतीयशतक का चतुर्थ उद्देशक प्रारंभ- इस चतुर्थ-उद्देशक का विषय विवरण संक्षेप से इस प्रकार है अनगार, चिकुर्वणाशक्ति से निष्पादित वैक्रिययानरूप से जाते. हुए देवको देवके रूपसे देखता है कि यानविमानरूप से देखता हैं ? ऐसा यह गौतम का प्रश्न है । 'कोई अनगार देवरूप से, कोइ अनगार यान- रूप से, कोई अनगार उभय रूपसे,और कोई अनगार अनुभवयरू' पसे देखता है। इस प्रकारकी चर्तुभंगी से प्रभुका इस प्रश्नका यह उत्तर है । इसी तरहका गौतमका देवी सहित देवविषयक प्रश्न है और इस प्रश्न का समाधान चर्तुभगी को लेकर प्रभुने दिया है ऐसा कथन है । वृक्षको देखता हुआ अनगार उसके भीतरी भाग को और बाहिरी भागको देखता है कि नहीं देखता है ? ऐसा गौतम का प्रश्न-इस पर चतुभंगी को लेकर प्रभुका उत्तर । इसतरह से के मूल, कंद, स्कन्ध, डालीशाखा, पत्र, पुष्प, फल, वीज, इनके विपय ત્રીજા શતકના ચોથા ઉદેશકની શરૂઆત– ચોથા ઉદેશકનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ– વિકુર્વણ શકિત દ્વારા નિર્મિત વૈક્રિયાનરૂપે જતા દેવને અણગાર દેવરૂપે દેખે છે કે યાનરૂપે દેખે છે ? એ ગૌતમનો પ્રત. તેને મહાવીર પ્રભુ નીચે પ્રમાણે જવાબ આપે છે. કેઈ અણગાર દેવરૂપે, કોઈ અણગાર યાનરૂપે, કોઈ અણગાર ઉભય- રૂપે, અને કોઈ અણગાર અનુભયરૂપે દેખે છે. આ પ્રકાર ચતુર્ભગીરૂપ ચાર વિકલ્પવાળ ઉત્તર મળે છે. એ જ પ્રમાણે દેવી વિષયક અને દેવી સહિત દેવ વિષયક ઉપર મુજબ નો જ પ્રશ્ન અને ઉપરના જ ચાર વિક વાળા ઉત્તર ગીતમને પ્રશ્ન-વૃક્ષને જેતે અણગાર તેને અંદરના ભાગને તથા બહારના ભાગને દેખે છે કે નહીં? અને ચાર વિકવાળે તેને ઉત્તર મળે છે. એ જ પ્રમાણે વૃક્ષના મૂળ, કંદ, થડ, ડાળી, પત્ર,પુષ્પ, .

५९४ मगवती नोत्प्लावयति ? अईदादिममावाद , लोफस्थितिर्वा एपा वर्तते इति संग्रा तदेवाह-लोअद्विर' लोकस्थितिः लोकव्यवस्था, 'लोआणुमावे' लोक भावः लोफरभावः अन्ते गौतमः भगवदयचनं प्रमाणयमाह-'सेत्र में से भंते ! नि' तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्न । इति अर्थात् हे भगव भवता यदुक्तं तत् एवं यथार्थ भूतमेव 'जाव-विहरइ'. यावत्-विह संयमेन तपसा आत्मानं भावयन विहरति तिष्ठति । 'किरिया समत्ता' त्रि समाप्ता क्रियानिरूपणं समाप्तम् ॥ मृ० ६ ॥ इति श्री-जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर पूज्यश्री घासीलालप्रतिविरचितायां श्र भगवतीमत्रस्य प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां तृतीयशतकस्य तृतीयोदे शकः समाप्तः ॥३-५ ॥ प्रश्न करे कि लवण समुद्र एक झलकमें जम्बूदीप को क्यों नहीं - देता है तो इसका समाधान यह है कि अरिहंत आदि के प्रभ से वह उसे नहीं भर सकता है । अथवा लोककी स्थिति ही ऐ है । यहीयात 'लोयढिइ लोयाणुभावे इनपदों द्वारा प्रकट की गई अब अन्त में गौतम भगवान के वचन को प्रमाणभूत प्रकट कर कहते हैं कि-'सेवं भंते ! सेवं भंते ति' हे भदन्त । आप जो कहा है वह सब यथार्थभूत ही है । इस प्रकार कहकर वे संय और तप से आत्माको भावित करते हुए अपने स्थान पर बैठ गरे 'किरिया सम्मता' यह क्रिया निरूपण समाप्त हुआ ॥ सू० ६ ॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवती सूत्रकी प्रिय व्याख्याके तीसरे शतकका तीसरा उद्देशक संपूर्ण । કોઈ એવી શંકા કરે કે લવણસમુદ્ર તેના એક જ ઉછાળાથી (ઝલકથી) જંબુદ્વીપ કેમ ભરી દેતે નથી? તે તેનું સમાધાન એ છે કે અરિહંત આદિના પ્રભાવથી એ मन नथी. अथवा सनी स्थिति मेवी छ. मे पातुनुं प्रतिभाहन 'लोयहि लोयाणुभावे' मा पा द्वारा ४२वामा मा०यु छ: वे गौतम स्वामी महावीर प्रभुः क्यतामा पोतानी संपूर्ण श्रद्धा व्यतरता छ । 'सेवं भंते ! सेवं भंते. ति હે ભદન્ત ! આપે જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ જ છે. આ પ્રમાણે કહીને વંદણ નમસ્કાર કરીને સંચમ અને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા ગૌતમ સ્વામી તેમ स्थान सा गया. "किरिया सम्मत्ता' मा शत हियानि३५ समाप्त थाय छे. सू. જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલ મહારાજા ભગવતી સની પ્રિયદશિની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને ત્રીજો ઉદ્દેશક સમાપ્ત ૩-૫ - . - - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ४ सू. उद्देशकविपयनिरूपणम् ५९७ पूर्ववदेव स्त्री-पुरुषाधाकारेण आकाशे गच्छतो मेघस्य परिणतिविपये प्रश्नः, भगवतः अङ्गीकारात्मक समाधानम् तत्र हेतुमतिपादनश्च, ततो मरणात् पूर्व- कालिकलेश्यावतां नरयिकाणां ज्योतिपिकाणां वैमानिकानाश्च लेश्यायाः पति- पादनम् , लेश्याद्रव्यविवेचनञ्च ततः अनगारो बाह्यान् पुद्गलान् अपर्यादाय वैभार पर्वतम् उल्लङ्ययितुं शक्नोति नवेति प्रश्नः बाह्यपुद्गलान् पर्यांदा- यैवोल्लङ्ययितुं समर्थः इति उनरम् , ततो मायी अनगारो विकुर्व ते अमायी वा? इति प्रश्ने 'मायी विकुर्वते नो अमायी' इति तदुत्तरम्, तत्र कारणमदर्शन- मसलेन प्रणीतपान-भोजन-अप्रणीतपानभोजनयोः प्रतिपादनम्, आहारपरि- वायुकाय है पताका नहीं है। ऐसा प्रभुका उत्तर । स्त्री पुरुष आदि के आकार से आकाश में जाते हुए मेघकी परिणति के विपय में गौतम का प्रश्न इस पर स्वीकारात्मक प्रभुका उत्तर । इस विषय में कारण का प्रदर्शन, मरण से पहिले की लेश्यावाले नैरयिकों की, ज्योतिपिकों की और वैमानिकों की लेश्याका प्रतिपादन लेश्याद्रव्य का विवेचन । अनगार वाह्य पुद्गलोंको नहीं ग्रहण करके क्या वैभारपर्वत को उल्लंघन कर सकता है या नहीं? ऐसा प्रश्न, पाह्य- पुद्गलों को ग्रहण करके ही वैभार पर्वत को वह उल्लंघन कर सकता है ऐसा प्रभुका उत्तरं । मायी अनगार विकुर्वणा करता है कि अमायी अनगार विकुर्वणा करता है एसा प्रश्न-'मायी अनगार ही विकु- चणा करता है-अमायी अनगार नहीं ऐसा प्रभुका उत्तर, इसमें कारण प्रदर्शन, इसी प्रसङ्ग में प्रणीत पान भोजन और अप्रणीत- . - . प्रश्न- – તે વાયુકાય છે કે પતાકા છે? ઉત્તાર– તે વાયુકાય છે, પતાકા નથી.” સ્ત્રી પુરુષ આદિના આકારે આકાશમાં ગમન કરતાં મેઘની પરિણતિના વિષયમાં ગૌતમને પ્રશ્ન, અને તેને સ્વીકારાત્મક ઉત્તર, અને તેના કારણનું પ્રતિપાદન મરણ પહેલાંની લેફ્સાવાળા નારકોની, તિષિકોની, અને વૈમાનિકોની લેશ્યાનું પ્રતિપાદન, લેશ્યાદ્રવ્યનું વિવેચન. “બાહ્ય પુદગલોને ગ્રહણ કર્યા વિના અણગાર વૈભારપર્વતને ઓળંગી શકે છે કે નહીં એ પ્રશ્ન. ઉત્તર-બાહપુગલેને ગ્રહણ કરીને જ તે વિવાર પર્વતને ઓળંગી શકે છે. પ્રશ્ન-માયી અણગાર વિદુર્વણ કરે છે, કે અમાથી અણગાર વિક્ર્વણા કરે છે ? ઉત્તર-માથી અણગાર જ વિદુર્વણુ કરે છે, અમાથી અણગાર વિદુર્વણુ કરતે નથી.” અને તેના કારણનું પ્રદર્શન. પ્રતિપાન ભજન અને અપ્રતપાન ભેજનનું मगतीलचे योपिये गौतमस्य भरना, पनचत्वारिंशता चतुर्मशीमिर्मगवतः समाधाना, 'ततो वायुफायः स्त्री-पुरुष-तिर्यक्-शिषिकादि वाहनाकारेण पताकाकारेण च वाति फिम् ? इति गौतमस्य प्रश्ना, केवलं पताकाकारणेव स वायुकायो वाति नद स्त्री पुरुषशिविकाधाकारेणेति भगवतः उत्तरदानं तप्र कारणमदर्शनस ततो वा. युकायः पताकाकारेण अनेकानि पोजनानि गन्तुमईति नवेति ? गौतमस्य मनस्य स्वीकारात्मकं समाधानम् , ततः आत्मद्धचा-परऋदयाचा, आत्म- पर्मणा-परकर्मणा या, आत्ममयोगेण-परमयोगेण वा स प्रवति इति प्रश्नस्य आत्मदर्यादिनच प्रवहणं न तु परद_दिनेति समाधानम्, ततः स वायुकायः आहोरिवद पताका ? इति प्रश्ने स वायुकायः, नो पनाका इति उत्तरम् , ततः में कमर से गौतमके दोदो प्रश्न और ४५ पैंतालीसचतुर्भगी द्वारा प्रभुका इस पर समाधान । वायुकाय क्या स्त्री के पुरुष के, तिर्यंच के शिपिका आदिवाहन के और पताका के आकार से वहता है ? ऐसा गौतम का प्रश्न, इस पर 'वायुकाय पताका के आकार से ही वहता है-अन्य स्त्री पुरुप आदि के आकार से नहीं बहता' ऐसा प्रभुका उत्तर । इसमें कारण का प्रदर्शन । वायुकाय पताकाकार से अनेक योजनों तक जा सकता है या नहीं ऐसा गौतमका प्रश्न- 'हां जा सकता है। ऐसा प्रभुका उत्तर । वायुकोय आत्मऋद्धि से अथवा परऋद्धि से, आत्मकर्म से अथवा परकर्म से, आत्मप्रयोग से अथवा परप्रयोग से, वहता है क्या ? 'आत्मऋद्धि आदि से ही वायुकाय वहता है परऋद्धि आदि से नहीं ऐसा प्रभुका इस प्रश्न पर समाधान । वह वायुकाय है या पताका है ? ऐसा प्रश्न-'वह ફળ અને બીજના વિષયમાં પણ ગૌતમના ઉપર પ્રમાણેના જ ૨, ૨ પ્રશ્નો અને ચાર, ચાર વિકવાળા જવાબ દ્વારા તે પ્રશ્નોનું સમાધાન. xr-पायुय शुश्रीना, रुपना, तियना, शिक्षिा' (पाली) मा વાહનના અને પતાકાના આકારે વહે છે ? ઉત્તર-વાયુકાય પતાકાના આકારે જ વહે છે, સ્ત્રી, પુરુષ આદિ અન્ય આકારે વહેતું નથી. અને તેનું કારણ બતાવવામાં આવ્યું છે. પ્રશ્ન–વાયુકાય પતાકાકારથી અનેક જનપર્યત જઈ શકે છે કે નહીં? 612-0 छे'. પ્રશ્ન–“વાયુકાય આત્મઋદ્ધિથી વહે છે કે પરઋદ્ધિથી, આત્મકથી વહે છે કે પરકમથી, આત્મ પ્રોગથી વહે છે કે પરપ્રયોગથી?' ઉત્તર-વાયુકાય આત્મઋદ્ધિ આદિથી જ વહે છે, પરઋદ્ધિ આદિથી વહેતું નથી.

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ४ सू. उद्देशकविपयनिरूपणम् ५९७ पूर्ववदेव स्त्री-पुरुषाधाकारेण आकाशे गच्छतो मेघस्य परिणतिविपये प्रश्नः, भगवतः अङ्गीकारात्मक समाधानम् तत्र हेतुप्रतिपादनञ्च, ततो मरणात् पूर्व- कालिकलेश्यावतां नैरयिकाणां ज्योतिपिकाणां वैमानिकानाश्च लेश्यायाः पति- पादनम् , लेश्याद्रव्यविवेचनञ्च ततः अनगारो वाह्यान् पुद्गलान् अपर्यादाय वैभार पर्वतम् उल्लङ्चयितुं शक्नोति नवेति प्रश्नः बाह्यपुद्गलान् पर्यादा- यैवोल्लययितुं समर्थः इति उनरम् , ततो मायी अनगारो विकुर्व ते अमायी वा? इति प्रश्ने 'मायी विकुर्वते नो अमायी' इति तदुत्तरम्, तत्र कारणपदर्शन- प्रसङ्गेन प्रणीतपान-भोजन-अप्रणीतपानभोजनयोः प्रतिपादनम् , आहारपरि- वायुकाय है पताका नहीं है' ऐसा प्रभुका उत्तर । स्त्री पुरुष आदि के आकार से आकाश में जाते हुए मेघकी परिणति के विपय में गौतम का प्रश्न इस पर स्वीकारात्मक प्रभुका उत्तर । इस विषय में कारण का प्रदर्शन, मरण से पहिले की लेश्यावाले नैरयिकों की, ज्योतिपिकों की और वैमानिकों की लेश्याका प्रतिपादन लेश्याद्रव्य का विवेचन । अनगार बाह्य पुद्गलोंको नहीं ग्रहण करके क्या वैभारपर्वत को उल्लंघन कर सकता है या नहीं? ऐसा प्रश्न, बाह्य- पुद्गलों को ग्रहण करके ही वैभार पर्वत को वह उल्लंघन कर सकता है ऐसा प्रभुका उत्तरं । मायी अनगार विकुर्वणा करता है कि अमायी अनगार विकुर्वणा करता है एसा प्रश्न-'मायी अनगार ही विकु- वणा करता है-अमायी अनगार नहीं ऐसा प्रभुका उत्तर, इसमें कारण प्रदर्शन, इसी प्रसङ्ग में प्रणीत पान भोजन और अप्रणीत. प्रश्न-'ते वायुय छे , ता छ' २- वायुय छ, पता नथी.' સ્ત્રી પુરુષ આદિના આકારે આકાશમાં ગમન કરતાં મેઘની પરિણતિના વિષયમાં ગૌતમને પ્રશ્ન, અને તેને સ્વીકારાત્મક ઉત્તર, અને તેના કારણનું પ્રતિપાદન મરણ પહેલાંની લેફ્સાવાળા નારકોની, તિષિકોની, અને વૈમાનિકોની લેશ્યાનું પ્રતિપાદન, લેશ્યાદ્રવ્યનું વિવેચન. “બાદા પુદ્ગલેને ગ્રહણ કર્યા વિના અણગાર વિભાપર્વતને ઓળંગી શકે છે કે નહીં એ પ્રશ્ન. ઉત્તર-બાહ્યપુદગલેને ગ્રહણ કરીને જ તે વૈશાર પર્વતને ઓળંગી શકે છે. પ્રશ્નમાથી અણગાર વિમુર્વણા કરે છે, કે અમાથી અણગાર વિક્ર્વણ કરે છે? ઉત્તર-આયી અણગાર જ વિયુર્વણ કરે છે, અમાથી અણગાર વિકર્વણુ કરતે નથી. અને તેના કારણનું પ્રદર્શન. પ્રણતપાન ભજન અને અપ્રતિપાન ભોજનનું . मगन्तीसरे योविषये गौतमस्य भरना, पत्रचत्वारिंगता चतुभिर्मगवतः समाधान, ततो वायुकायः सी-पुरुष-तिर्यक-शिविकादि वाहनाकारण पताकाकारेण च वाति फिम् ? इति गौतमस्य प्रश्नः, केवलं पताकाकारणेव स वायुकायो वाति नतु स्त्री पुरुषशिविकाधाफारेणेति भगवतः उम्दानं तत्र कारणमदर्शन ततो वा- युकायः पताकाकारेण अनेकानि योजनानि गन्तगईति नवेति ? गौतमस्य मनस्य स्वीकारात्मक समाधानम् , ततः आत्मघा-परऋदयावा, आत्म- पर्मणा-परकर्मणा वा, आत्ममयोगेण-परमयोगेण वा स भवति इति प्रश्नस्य आत्मदर्यादिनव प्रयणं न तु परद_दिनेति समाधानम्, ततः स वायुकाया आहोरिवत् पनाका ? इति प्रश्ने स घायुकायः, नो पनाका इति उत्तरम् , ततः में फ्रम से गौतमके दोदो प्रश्न और ४५ पैंतालीसचतुर्भगी द्वारा प्रभुका इस पर समाधान । वायुकाय क्या स्त्री के, पुरुप के, तिर्यंच के शिपिका आदिवाहन के और पताका के आकार से बहता है ? ऐसा गौतम का प्रश्न, इस पर 'वायुकाय पताका के आकार से ही घहता है-अन्य स्त्री पुरुप आदि के आकार से नहीं वहता' ऐसा प्रभुका उत्तर । इसमें कारण का प्रदर्शन । वायुकाय पताकाकार से अनेक योजनों तक जा सकता है या नहीं ऐसा गौतमका प्रश्न- 'हां जा सकता है। ऐसा प्रभुका उत्तर । वायुकोय आत्मऋद्धि से अथवा परऋद्धि से, आत्मकर्म से अथवा परकर्म से, आत्मप्रयोग से अथवा परप्रयोग से, वहता है क्या ? 'आत्मऋद्धि आदि से ही वायुकाय वहता है परऋद्धि आदि से नहीं ऐसा प्रभुका इस प्रश्न पर समाधान । वह वायुकाय है या पताका है ? ऐसा प्रश्न-'वह ફળ અને બીજના વિષયમાં પણ ગૌતમના ઉપર પ્રમાણેના જ. ૨, ૨ પ્રશ્નો અને ચાર, ચાર વિકવાળા જવાબ દ્વારા તે પ્રશ્નોનું સમાધાન. 'पायुय शुश्रीर, पुरुषना, ति, शिxिt (lavlIE વાહનના અને પતાકાના આકારે વહે છેઉત્તર–વાયુકાય પતાકાના આકારે જ વહે છે, સ્ત્રી, પુરુષ આદિ અન્ય આકારે વહેતું નથી. અને તેનું કારણ બતાવવામાં આવ્યું છે. પ્રશ્ન-વાયુકાય પતાકાકારથી અનેક જનપર્યત જઈ શકે છે કે નહીં, ઉત્તર––“હા, જઈ શકે છે, મન-વાયુકાય આત્મઋદ્ધિથી વહે છે કે પરઋદ્ધિથી, આત્મકથી વહે છે કે પરકમથી, આત્મ પ્રયોગથી વહે છે કે પગથી?” ઉત્તર-વાયુકાય આત્મસદ્ધિ આદિથી જ વહે છે, પરદ્ધિ આદિથી વહેતું નથી. 4 प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ४ सू. उद्देशकविपयनिरूपणम् ५९७ पूर्ववदेव स्त्री-पुरुषाधाकारेण आकाशे गच्छतो मेघस्य परिणतिविपये प्रश्नः, भगवतः अङ्गीकारात्मक समाधानम् तत्र हेतुमतिपादनञ्च, ततो मरणात् पूर्व- कालिकलेश्यावतां नैरयिकाणां ज्योतिपिकाणां वैमानिकानाश्च लेश्यायाः पति- पादनम् , लेश्याद्रव्यविवेचनञ्च ततः अनगारो वाह्यान् पुद्गलान् अपर्यादाय वैभार पर्वतम् उल्लङ्ययितुं शक्नोति नवेति प्रश्नः बाह्यपुद्गलान पर्यांदा- यैघोल्लययितुं समर्थः इति उनरम् , ततो मायी अनगारो विकुर्वते अमायी वा? इति प्रश्ने 'मायी विकुर्वते नो अमायी' इति तदुत्तरम्, तत्र कारणपदर्शन- पसलेन प्रणीतपान-भोजन-अप्रणीतपानभोजनयोः प्रतिपादनम्, आहारपरि- वायुकाय है पताका नहीं है' ऐसा प्रभुका उत्तर । स्त्री पुरुष आदि के आकार से आकाश में जाते हुए मेघकी परिणति के विषय में गौतम का प्रश्न इस पर स्वीकारात्मक प्रभुका उत्तर । इस विषय में कारण का प्रदर्शन, मरण से पहिले की लेश्यावाले नैरयिकों की, ज्योतिपिकों की और वैमानिकों की लेश्याका प्रतिपादन लेश्याद्रव्य का विवेचन । अनगार वाह्य पुद्गलोंको नहीं ग्रहण करके क्या वैभारपर्चत को उल्लंघन कर सकता है या नहीं ? ऐसा प्रश्न, याह्य- पुद्गलों को ग्रहण करके ही वैभार पर्वत को वह उल्लंघन कर सकता है ऐसा प्रभुका उत्तरं । मायी अनगार विकुर्वणा करता है कि अमायी अनगार विकुर्वणा करता है एसा प्रश्न-'मायी अनगार ही विकु- वणा करता है-अमायी अनगार नहीं ऐसा प्रभुका उत्तर, इसमें कारण प्रदर्शन, इसी प्रसङ्ग में प्रणीत पान भोजन और अप्रणीत. . प्रश्न-'ते वायुय छ पता छ?' S२-'ते वायुय छ, पता नयी.' સ્ત્રી પુરુષ આદિના આકારે આકાશમાં ગમન કરતાં મેઘની પરિણતિના વિષયમાં ગૌતમને પ્રશ્ન, અને તેને સ્વીકારાત્મક ઉત્તર, અને તેના કારણનું પ્રતિપાદન મરણ પહેલાંની લેસ્યાવાળા નારકોની, તિષિકોની, અને વૈમાનિકોની લેશ્યાનું પ્રતિપાદન, લેશ્યાદ્રવ્યનું વિવેચન “બાહ્ય પુદગલેને ગ્રહણ કર્યા વિના અણગાર વિભાપર્વતને ઓળંગી શકે છે કે નહીં એ પ્રશ્ન. ઉત્તર-બાહ્યપુદગલેને ગ્રહણ કરીને જ તે વૈભાર પર્વતને ઓળંગી શકે છે. પ્રશ્નમાથી અણગાર વિદુર્વણ કરે છે, કે અમાથી અણગાર વિક્ર્વણ કરે છે? ઉત્તર-માયી અણગાર જ વિદુર્વણ કરે છે, અમાથી અણગાર વિકવેણ કરતે નથી. અને તેના કારણનું પ્રદર્શન. પ્રણીતપાન ભજન અને અપ્રણીતપાન ભેજનનું ५९८ ममक्तीचे णामः, मणीतभोजनात् मांस-शोणितयोः मतनुता, भस्थिमजाना सपनता, अप्रणीतमोजनात् मांस-शोणितयोः सघनता, अस्थिमजानां प्रतनुताच भवतीति निरूपणम् , अपणीतरूम भोजनस्य श्लेष्मसियाणपुरीपमूत्रादिपरिणामकथना, मायिनोऽनगारस्यामागिनय विराधकस्वाराधकत्वोक्तिः । क्रियाया वैचित्र्यज्ञानविशेष गवतव्यता प्रस्तावः- 'अणगारे णं भंते ! भाविअप्पा देवं वेउवियसमुग्याए णं समोहयं जाणरूवेणं जायमाणं जाणइ पासइ ! गोयमा! अत्थे गईए देवं पासइ, नो जाणं पासइ, अत्थे गईए जाणं पासइ, नो देवं पासइ, अत्थे गईए देवं पि पासइ, जाणं पि पासइ, अत्थे गईए णो देवं पासइ, नो जाणं पासइ । अणगारे णं भंते ! भावि अप्पा देवि वेउविअ समुग्धाएणं समोहयं जाण रूवेण जायमाणं जाणइ, पासइ ! गोयमा! एवं चेव, अण- गारेणं भंते ! भावि अप्पा देवं स देवीअं वेउविअ समुग्धाएणं समोहयं जाणरूवेण जायमाणं जाणइ, पासइ ! गोयमा! अत्थे गईए देवं सदेवीअंपासइ, नो जाणं पासइ, एएणं अभिलावेणं पानभोजन का प्रतिपादन । आहार परिणाम । प्रणीतभोजन से मांस और शोणितखूनमें प्रतनुता तथा अस्थि और मज्जामें सघनता, अप्रणीतभोजन से मांस शोणितमें सघनता, और अस्थिमज्जामें प्रतनुता होती हैं एसा निरूपण, तथा अप्रणीतरूप भोजनका श्लेष्मा, सिंहाण, पुरीप, मूत्र आदि के रूपमें परिणमन होता है ऐसा कथन । मायी अनगार का और अमायी अनगार का विराधक और अविराधकरूप से कथन ॥ પ્રતિપાદન. આહારનું પરિણમન. પ્રણીત ભેજનથી માંસ અને રુધિરમાં પ્રતનુતા તથા અસ્થિ અને મજામાં સઘનતા આવે છે અને અપ્રણીત ભેજનથી માંસ અને રુધિરમાં સઘનતા અને અસ્થિ તથા મજામાં પ્રતતા બને છે, એવું નિરૂપણ કર્યું છે. અપ્ર- શત રૂક્ષ ભજન કફ, નાકમાંથી નીકળતે ચીકણે પદાર્થ (ચેડા), પુરી, મૂત્ર આરિરૂપે પરિણમે છે, એવું કથન. સાયી અણુગાર અને અમારી અણગારનું વિરાધક અને અને રાધક રૂપે કથન.

, प्रमेयचन्द्रिकाटीका श. ३ उ.४ सू०१ क्रियाया वैचित्रज्ञानविशेपनिरूपणम् ५९९ चत्तारि भंगा! अणगारेणं भंते ! भावि अप्पा रुक्खस्स किं अन्तो पासइ, वाहि पोसइ ? चउभंगो, एवं-किं मूलं पासइ, कंदं पासइ ? चउभंगो, मूलं पासइ, खंधं पासइ ? चउभंगो, एवं मूलेणं वीअं संजोएअवं, एवं, कदेण वि समं संजोए अव्वं, जाव-वीअं, एवं जाव-पुफ्फेण समं बीअं संजोएअवं, अण- गारेणं भंते ! भाविअप्पा रुक्खस्स किं फलं पासइ, वीअं पासइ ? चउभंगो ॥ सू० १ ॥ छाया-अनगार खलु भदन्त ! भावितात्मा देवं वैक्रियसमुद्घातेन सम- वहतं यानरूपेण यान्तं जानाति, पश्यति ? गौतम ! अस्त्येकको देवं पश्यति, नो यानं पश्यति, अस्त्येकको यानं पश्यति, नो देवं पश्यति, अस्त्येकको देवमपि पश्यति, योनमपि पश्यति, अस्त्येकको देवं पश्यति नो यानं पश्यति 'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा' इत्यादि । सूत्रार्थ-(अणगारे णं भंते ! भावियप्पा देवं वेब्वियसमुग्घा- एणं समोहयं जाणवेणं जायमाणं जाणइ, पासइ) हे भदन्त ! भावि- तात्मा अनगार वैक्रिय समुद्धात से समवहत हुए-युक्तहुए-एवं यान- रूप से गमन करते हुए देवको क्या जान सकता है ? और देख सकता है ? (गोयमा अत्थेगईए देवं पासह, णो जाणं पासइ) हे 'गौतम ! कोई एक अनगार तो देव को देखता है यान को नहीं देखता है (अत्थेगईए जाणं पासइ, नो देवं पासइ) कोई एक अनगार यान को देखता है देवको नहीं देखता है (अत्थेगईए देवं पि पासइ, जाणं पि अणगारे णं भंते ! भवियप्पा' त्याle- सूत्राथ-(अणगारे णं भंते ! भवियप्पा देवं वेउव्वियसमुग्धाएणं समोहयं जाणरूवेणं जायमाणं जाणइ, पासइ) 3 महन्त ! मावितामा भए॥२, વૈકિય સમુઘાતથી યુક્ત થયેલા અને ત્યાનરૂપે ગમન કરતા દેવને શું જાણી શકે છે भने हेभी छ? (गोयमा !) गीतमा (अत्थेगईए देवं पासइ, णो जाणं पासइ) मा हेवन हे , यानने मत नथी, (अत्थे गइए जाणं पासइ, नो देवं पासई) 3 मा२ यानने मे छे अपने भते नथी, .

- ५९८ भगमतीचे णामः, पणीतमोजनात मांस-शोणितयोः मतनुता, मस्थिमजानां सपनता, अप्रणीतभोजनात् मांस-शोणितयोः सघनता, अस्थिमज्जानां मतनुताच भवतीवि निरूपणम् , अपणीवरूक्ष भोजनस्य प्रछेप्ममियाणपुरीपमूत्रादिपरिणामकथनशा, मायिनोऽनगारस्यामायिनय विराधकत्याराधकत्वोक्तिः । क्रियाया यचिच्यामानविशेष गवतव्यता प्रस्तावः- 'अणगारे णं भंते ! भाविअप्पा देवं वेउवियसमुग्धाए णं समोहयं जाणरूवेणं जायमाणं जाणइ पासइ ! गोयमा ! अत्थे गईए देवं पासइ, नो जाणं पासइ, अत्थे गईए जाणं पासइ, नो देवं पासइ, अत्थे गईए देवं पि पासइ, जाणं पि पासइ, अत्थे गईए णो देवं पासइ, नो जाणं पासइ । अणगारे णं भंते ! भावि अप्पा देवि वेउविअ समुग्घाएणं समोहयं जाण रूवेण जायमाणं जाणइ, पासइ ! गोयमा! एवं चेव, अण- गारेणं भंते ! भावि अप्पा देवं स देवीअं वेउविअ समुग्धाएणं समोहयं जाणरूवेण जायमाणं जाणइ, पासइ ! गोयमा! अत्थे गईए देवं सदेवीअंपासइ, नो जाणं पासइ, एएणं अभिलावणं पानभोजन का प्रतिपादन । आहार परिणाम | प्रणीतभोजन से मांस और शोणितखूनमें प्रतनुता तथा अस्थि और मजामें सघनता, अप्रणीतभोजन से मांस शोणितमें सघनता, और अस्थिमज्जामें प्रतनुता होती हैं एसा निरूपण, तथा अप्रणीतरूप भोजनका प्लेष्मा, सिंहाण, पुरीप, मूत्र आदि के रूपमें परिणमन होता है ऐसा कथन । मायी अनगार का और अमायीं अनगार का विराधक और अविराधकरूप से कथन ॥ પ્રતિપાદન. આહારનું પરિણમન. પ્રણીત ભજનથી માંસ અને રુધિરમાં પ્રતનુતા તથા અસ્થિ અને મજામાં સઘનતા આવે છે અને અગ્રણીત ભેજનથી માંસ અને રુધિરમાં સઘનતા અને અસ્થિ તથા મજજામાં પ્રતyતા બને છે, એવું નિરૂપણ કર્યું છે. અમ- શીત રક્ષ ભાજન કફ નાકમાંથી નીકળતે ચીકણે પદાર્થ શેડા), પરીષ, મૂત્ર આદિરૂપે પરિણમે છે, એવું કથન. માયી અણગાર અને અમાયી અણગારનું વિરાધક અને અવિ- . રાધક રૂપે કંથન.

: प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू.१ क्रियायावैचित्र्यज्ञानविशेषनिरूपणम् ६:१ लापेन चत्वारो भङ्गः, अनगारो भदन्त ! भावितात्मा वृक्षस्य किम् अन्तः पश्यति, पहिः पश्यति ? चतुर्भङ्गः, एवं किं मूलं पश्यति, कन्दं पश्यति ? चतुर्भङ्गः, मूलं पश्यति, स्कन्धं पश्यति ? चतुर्मङ्गः, एवं मूलेन बीज संयो- जयितव्यम्, एवं कन्देनापि समं संयोजयितव्यम् ; यावत्-पीजम्, एवं यावत् पुष्पेण समं वीज संयोजयितव्यम् , अनगारो भदन्त ! भावितात्मा वृक्षस्य कि फलं पश्यति यीनं पश्यति ? चतुर्भङ्गी ॥ सू० १ ॥ है, यान को नहीं देखता है । इस अभिलाप से यहां पर पहिले की तरह चार भंग करलेना चाहिये । (अणगारे णं भंते ! भावि- यप्पा रुक्खस्स कि अंतो पासइ, यहिं पासइ ?)'हे भदन्त ! ) भावितात्मा अनगार क्या वृक्ष के अन्त भागकों देखता है कि घाहर के भाग को देखता है ? (चउभंगो) हे गौतम! इसके उत्तर में चार भंग जानना चाहिये । (एवं किं मूल पासइ, कंद पासह १) इसी तरह से इस प्रश्न के उत्तर में भी कि 'भावितात्मा अनगार क्या मूलको देखता है ? कि कंदको देखता हैं ? चार भंगरूप उत्तर जानना चाहिये (मूलं पासइ ? खधं पासइ) मूल को देखता है ? कि स्कंधको देखता है ? (चउभंगो) इसका भी उत्तर चार भंगरूप में जानना चाहिये । (एवं मूलेणं चीय संजोएयचं, एव' कंदेणं वि सम' संजोएयला जाव वीय)इसी प्रकार से मूल के साथ धीजका संयोग करना चाहिये-कंद के साथ भी बीज का संयोग करना चाहिये । સહિત દેવને દેખે છે પણ યાનને દેખતે નથી, આ પહેલા વિકલ્પ બતાવ્યું છે. બીજ –ણ વિકલ્પ ઉપર મુજબ જ સમજવા, દેવના વિષયમાં જેવા ચાર વિકલ્પ કહ્યા છે એવા જ ચાર વિકપ અહીં પણ બનશે. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा रुक्खस्स कि अंतो पासइ, बदि पासइ ?) હે ભદન્તા ભાવિતાત્મા અણગાર, વૃક્ષના અંદરના ભાગને દેખે છે, કે બહારના ભાગને हे छ ? ( चउभंगो) गौतम ! २मा प्रश्न उत्तरमा यार भरी सभा मे मेले याविन्यो समानुपा (एवं किं मूलं पासइ,कंद पासइ ?) मावितामा भार શું મૂળને દેખે છે કે કંદને દેખે છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ ચાર વિકલ્પથી આપણે नये. मूलं पासइ, खंध पासइ ?) मावितामा मगर भूगने थे छ यउने हेमे छ ? (चउभंगो) ते उत्तर पY या२ पिपापा समावा. (एवं मूलेणं वीयं संजोएयव्य, एवं कंदेणं वि समं संजोएयव्वं जाव वीयं) मे પ્રમાણે મૂળની સાથે બીજને સંગ કરવું જોઇએ, કંદની સાથે પણ બીજને સંગ , ६०० भगवती अनगारो भदन्त ! भावितात्मा देवी क्रियसमुद्घातेन समवहां यानरपेण यान्तीं जानाति पक्ष्यति ? गौतम ? एवं पैर, मनगारो भदन्त ! मावितारमा देवं सदेविक वेनियसमुद्घारोन समवहतं यानरूपेण यान्तं जानाति, पश्यति? गौतम ! अस्येकको देवं सदेविकं पश्यति, नो यानं पश्यति, एतेन अमि. पासइ कोई एफ अनगार देवको भी देखता है यान को भी देखता है। तथा (अत्यगईए णो देवं पासइ, णो जाण पासइ) कोह एक अनगार देवको भी नहीं देखता है और यानको भी नहीं देखता है। (अण- गारे णं भंते ! भावियप्पा देवि वेउन्चिय ममुग्धाएणं समोहयं जाणे. स्वेर्ण जायमाणं जाणइ पासइ) हे भदन्त भावितात्मा अनगार वैक्रि- यसमुद्धात से समवहत हुई और यानरूप से गमन करती हुई देवी को क्या जान सकता है ? और देख सकता है ?.(गोयमा! एवंचेव) हे गौतम ! इस विषय में उत्तर पूर्वोक्तरूप से ही जानना चाहिये। (अणगारेणं भते ! भावियप्पा देवं सदेवीयं वेउब्वियसमुग्धाएणं समो. हयं जाणरूवेणं जायमाणं पासह १) हे भदंत भावितात्मा अनगार वैक्रियसमुद्धात से समवहत हुए और यानरूप से गमन करते हुए देवीसहित देवको क्या जानता है और देखता है ? (गोयमा! अत्थे- गईए देवं सदेवीयं पासइ, नो जाणं पासइ, एएणं अभिलावेणं चत्तारि भंगा) हे गौतम ! कोई एक अनगार देवीसहित देवको देखता (अस्थेगइए देवं पि पासइ, जाणं पि पासइ) AYU२ हवन पहेछ मने यानने पहेमे छ, तथा (अत्यगइए णो देवं पासइ, णोजाणं पासइ) 153 भागार हेपने पर पता नथी भने यानने 4 मतो ना. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा देवि वेडब्बियसमुग्याएणं समोहय जाणरूवेणं जायमाणं आणइ पासई ? ) मत ! मादितात्मा AYUR, वैठिय समुइधातथा 'युश्त - 22ी मने- यान३ गमन ४२ता हेवाने शुariel A छ भने श छ ? ( गोयमा !) गौतम ! ( एवं चेव)मा विषयमा प] भारताच्या प्रमाणे अत्तर समन्या. ( अणगारेणं भंते ! भाषियप्पा देवं सदेवीयं वेउब्विय संमुग्याएणं समोहयं जाणरूवेणं जायमाणं जाणइ पासई ?.) 3 महन्त ! पिताम' मार यि સસુદ્ધાતથી યુકત થયેલા અને યાનરૂપ ગમન કરતા દેવ અને દેવીના યુગલને જાણ ने भी A छ ?. (गोयमा ) गौतम (अत्येगहुए देवं सदेवीय पासइ, नो जाणं पासह, एएणे अभिलावणं चत्तारि मंगा) are yeu हैवा . - .. प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू.१ क्रियायावैचित्र्यज्ञानविशेपनिरूपणम् ६.१ लापेन चतारो भङ्गः, अनगारो भदन्त ! भावितात्मा वृक्षस्य किम् अन्तः पश्यति, बहिः पश्यति ? चतुर्भङ्गः, एवं किं मूलं पश्यति, कन्दं पश्यति ? चतुर्भङ्गः, मूलं पश्यति, स्कन्धं पश्यति ? चतुर्भगः, एवं मूलेन वीज संयो- जयितव्यम्, एवं कन्देनापि समं संयोजयितव्यम् , यावत्-पीजम्, एवं यावत् पुष्पेण समं बीजं संयोजयितव्यम् , अनगारो भदन्त ! भावितात्मा वृक्षस्य कि फलं पश्यति वीज पश्यति ? चतुर्भङ्गी ॥ सू०१ ॥ हैं, यानं को नहीं देखता है । इस अभिलाप से यहां पर पहिले की तरह चार भंग करलेना चाहिये । (अणगारे णं भंते ! भावि- थप्पा रुक्खस्स कि अंतो पासइ, पहिं पासइ ?) हे भदन्त ! ) भावितात्मा अनगार क्या वृक्ष के अन्त भागकों देखता है कि धाहर के भाग को देखता है ? (चउभंगो) हे गौतम! इसके उत्तर में चार भंग जानना चाहिये । (एवं किं मूल पासइ, कंद पासइ ?) इसी तरह से इस प्रश्न के उत्तर में भी कि 'भावितात्मा अनगार क्या मूलको देखता है ? कि कंदको देखता है ?' चार भंगरूप उत्तर जानना चाहिये (मूलं पासइ ? खंधं पासइ) मूल को देखता है कि स्कंधको देखता है ? (चउभंगो) इसका भी उत्तर चार भंगरूप में जानना चाहिये । (एवं मूलेणं घीय संजोएयव्वं, एवं कदेणं वि सम संजोएया जाव बीय)इसी प्रकार से मूल के साथ बीजका संयोग करना चाहिये-कंद के साथ भी बीज का संयोग करना चाहिये । સહિત દેવને દેખે છે પણ યાનને દેખતે નથી, આ પહેલો વિકલ્પ બતાવ્યું છે. બીજી ત્રણ વિકલ્પ ઉપર મુજબ જ સમજવા. દેવના વિષયમાં જેવા ચાર વિક કહ્યા છે એવા જ ચાર વિકલ્પો અહીં પણ બનશે. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा रुक्खस्स कि अंतो पासइ, बहिं पासइ?) હે ભદન્ત ! ભાવિતાત્મા અણગાર, વૃક્ષના અંદરના ભાગને દેખે છે, કે બહારના ભાગને हे छ ? ( चउभंगो) गौतम ! I प्रश्नमा उत्तरमा यार 1 सभा मे मेटो या२वि सभापा (एचं किं मूलं पासइ,कंद पासइ ?) नापितामा भार શું મૂળને દેખે છે કે કંદને દેખે છે? એ પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ ચાર વિકથી આપ स. मूल पासइ, खंध पासइ ?) मावितामा भागार भूशन में 43ने हेमे ? (चउभंगो) ते उत्तर प] या२ विक्ष्यापाणा सभा. (एवं मूलेणं वीयं संजोएयव्य, एवं कंदेणं वि समं संजोएयव्यं जाव वीयं) मे પ્રમાણે મૂળની સાથે બીજને સંગ કરવું જોઈએ, કંદની સાથે પણ બીજને સગ ६०२ भमस्ती '. टीका-तृतीयोदेशके क्रिया निरूपिता, सा मानिनां प्रत्यक्षीप्ता, इति तदेव क्रियाविशेपमाश्रित्य येचिपेण प्रतिपादयितुं चतुथोंददेवकमारमते-am- गारे ण भंते ' इत्यादि । गौतमः पृच्छति-हे भदन्त । भनगारः 'मावि- अप्पा' मावितात्मा भावितः संयमेन तपसाच वासित उमती कृतः शानवतया सम्पादितः आत्मा स्व स्वरूपं येन सः, 'एवंविधस्य अनगारस्य हिमायोऽ- वधिज्ञानादिलन्धयो भवन्ति' इति अनुसस्प भावितास्मा इत्युक्तम्, देवं 'वे. और यह संयोग यावत् पीज तक करना चाहिये। (एवं जाव पु. प्फेणं समं पीयं संजोइयव्व) इसी तरह से यावत् पुष्प के साथ भी पीजका संयोग करलेना चाहिये । (अणगारे णं भंते। भावियप्पा रुक्खस्स कि फलं पासह १) हे भदन्त ! भावितास्मा अनगार क्या वृक्ष के फलको, देखता है कि पीज को देखता है ? (चउभंगो) हे गौतम ! यहां पर भी चार भंग जानना चाहिये । टीकार्थ-तृतीय उद्देशक में क्रिया का निरूपण किया गया है । यह क्रिया ज्ञानीजनों के प्रत्यक्ष होती है-इस कारण इसी क्रिया विशेपको आश्रित करके इसका विचित्ररूप से प्रतिपादन करनेके लिये इस चतुर्थ उदशक का प्रारंभ हुआ है 'अणगारेणं भते ! त्यादि-गौतम प्रभु से पूछते कि संयम और तप से जिसने अपनी आत्माको उन्नत किया है-सम्यक् ज्ञानरूप से सम्पादित किया है- क्यों कि ऐसे अनगार के प्रायः अवधिज्ञानादिक लब्धियां प्राप्त होती हैं इसी बात को लेकर यहां 'भावितात्मा' ऐसा पद कहा है-इस श्वनध्य, भने ४ यत तयार ४२३ न. (एवं जाव पुप्फेणं समंबीयं संजोइयव्वं) मे प्रभा भूत यन्तना मग सा2 Miri सयोग Pal. (अणगारे गंभंते ! भावियपा रुक्खस्स किं फलं पासइ, वीर्य पासइ ?) BHER ! भक्तामा मावृक्षना गने हे छ मीने मे छ ? (चउभंगो) गौतम ! म प २ qिueो सभाप न. ટીકાથું–ત્રીજા ઉદ્દેશકમાં ક્રિયાનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું. તે ક્રિયા જ્ઞાનીજને. પિતાની આંખે જોઈ શકે છે. તે કારણે તે ક્રિયાવિશેષને અનુલક્ષીને તેનું વિચિત્રરૂપે प्रतिपादन ४२वान भाटे भा याथा अशनी २३मात कामा भावी छ. 'अणगारेणं भंते ! त्या" गौतम चाभी महावीर प्रभुने पूछे । सयभ माने तयारी પિતાના આત્માની ઉન્નતિ કરી છે જેણે સમ્યકજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે કારણ કે એ અણગાર અવધિજ્ઞાન આદિ લબ્ધિ જરૂર પ્રાપ્ત કરે છે એવા भावितात्मा:

ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ मृ.१ क्रियायाचित्र्यज्ञानविशेषनिरूपणम् ६०३ उन्नि समुग्याएणं समोहय क्रियसमुद्यातेन समवहतम् 'जाणरूवेणं जाय- माणं' यानरूपेण यान्तं शिविकाधाकारवता वैक्रियविमानरूपयानेन गच्छन्तं 'जाणई' जानाति ? सम्पग्ज्ञानेन, 'पासई' पश्यति ? सम्यग् दर्शनेन ! भगवानाह-गोयमा ! अत्येगईए' इत्यादि । हे गौतम! अस्ति एककः भीवि- तात्मा कतमश्विद् अनगारः 'देव' चैक्रियशरीरमधिष्ठाय शिविकादियाना कारेण वैक्रियविमानेन गच्छन्तमपि देवरूपेणैव पासई' पश्यति ‘णो जाणं पासई' तरह भावितात्मा जो अनगार है वह हे भदन्त ! देवको विमानद्वारा जाते समय कि जिस विमानको वह अपनी उत्तर विक्रियाद्वारा निष्पन्न करता है और जिस विमानका आकार शिविका आदि के आकार जैसा होता है तथा जो स्वयं वैक्रिय समुद्घात से समय- हत युक्त होता है क्या अपने सम्यक्ज्ञान से जानता है ? और अपने सम्यकदर्शन से देखता है ? पूछने का तात्पर्य ऐसा है कि जिस अनगार को अवधिज्ञान आदिकी प्राप्ति हो चुकी है ऐसा साधु वैक्रियसमुद्घात से युक्त हुए देवको शिविकादिक आकारवाले विमान से जाते हुए जान सकता और देख सकता है क्या ? अवधिज्ञान का विपय मूर्तिक पदार्थको द्रव्यक्षेत्र काल और भावकी मर्यादा को लेकर जानने का कहा गया है-देव और विमान मूर्तिक पदार्थ है अतः गौतमने ऐसा प्रश्न किया है। इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि 'अत्थेगईए देवं पासह' हे गौतम ! कोई एक अनगार वैक्रिय शरीरका निर्माण करके अर्थात् उत्तरविक्रिया करके, ભાવિતાત્મા અણુગાર, ક્રિય સમુદ્દઘાતથી યુકત થયેલા અને યાનરૂપે ગમન કરતા દેવને શું જાણી શકે છે અને જોઈ શકે છે? ઉપર જે ચાન (વિમાનની વાત કરી છે. તેનું દેવ પિતાની ઉત્તરતિક્રિયા દ્વારા નિર્માણ કરે છે. તે વિમાનને આકાર શિબિકા (પાલખી) આદિના જે હોય છે. તે વિમાનમાં ગમન કરતો દેવ પિતે પણ વૈદિધુ સમુઘાતથી ચુકત હોય છે. ગૌતમ સ્વામીના પ્રશ્નને ભાવાર્થ એ છે કે જેને અવધિજ્ઞાન આદિ લધિની પ્રાપ્તિ થઈ એ અણગાર, ક્રિય સમુદ્રઘાતથી યુક્ત બનેલા દેવને શિમિકા આંદ આકારવાળા વિમાનમાં ગમન કરતો શું જાણી શકે છે (સમ્યફ જ્ઞાનથી જાણી શકે છે?) અને દેખી શકે છે સમ્યફ (દશનથી દેખે છે?) અવધિજ્ઞાન દ્વારા મુર્તિક પદાર્થોને દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભાવની અપેક્ષાએ અમુક મર્યાદામાં જાણી શકાય છે. દેવ અને વિમાનમર્તિક પદાર્થ છે. તે કારણે ગૌતમ સ્વામીએ ઉપરોકત પ્રશ્ન પૂછે છે. महावीर प्रभु गौतमने या प्रभारी वाम भा छ–'अत्येगईए देवं पासई' उत्तर વિદિયા કરીને, પિતાની વૈક્રિયા શકિતથી રચેલા વિમાન દ્વારા જતા દેવને, કેઈક , . ६०४ नो यानरूपेण पश्यति 'भरपगईए'आस्ति एफका अपरः कषिद् अनगारः उपयुक देवम् 'जाणं पासई' यानं पश्यति यानरूपेणेव पश्यति नो देवं पासई' नो देश रूपेण परपति 'अपेगइए' भस्ति एफफा कवितु अनगरः 'देव' वि पासह देवरूपेणापि पश्यति जाणं पि पासई' यानरूपेणापि पश्यति 'भगाईप अस्ति एफफः फविच णो देवं पासई नो देवं पश्यति देवरूपेणापि न पश्यति ‘णो जाणं पासई' नो यानं पश्यति नवा यानरूपेणैव पश्यति एवंविधवैषम्ये- इत्र सर्वत्र अवधिज्ञानस्य विचित्रत्वमेव कारण बोध्यम् । पुनीतमः पृच्छवि- अणगारेण मंते !" इत्यादि । हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावि अप्पा' भावितात्मा 'देविं' देवीम् 'वेउनिअसमुग्याएणं' चैक्रियसमुद्धातेन 'समो- अपनी चिकिया शक्तिसे निप्पन्न किये गये शिविका आदि आकार वाले विमान दारा जाते हुए देवको देवरूप से ही देखता है 'णो जाणं पासई विमानरूप से नहीं देखता है। 'अत्थे गईए' कोई एक अन- गार 'जाणं पासइ नो देवं पासई' देवको यानरूप से ही देखता है, देवको देवरूप से नहीं देखता है । 'अत्थेगईए' कोई एक अनगार देवपि पासह जाणं पि पासई देवको देवरूप से भी देखता है और यानरूप से भी देखता है। 'अत्थेगईए' तथा कोई एक अनगार 'पो देव' पासइ, नो जाणं पासई' देव को न देवरूप से ही देखता है और न यानरूप से ही देखता है। अवधिज्ञान द्वारा इस प्रकारसे विषयको जानने की जो विचित्रता है उसका कारण स्वयं अवधिज्ञानकी विधि- आता ही हैं । अब गौतमस्वामी प्रभु से पुनः पूछते है कि अणगारेणं भंते! भावियप्पा' हे भदन्त ! जो भावितात्मा अनगार हैं वह 'देवि देवी HYA२ वि३ ३ छ, 'जो जाणं पासइ विमान३ नेता नया अत्थे- गईए जाणं पासइ, नो देवं पासइ ' Us PAYA(२ हेक्ने विमान ३२ हे छ, ४१३ मत नथी. 'अत्यगईए देवं पि पासइ, जाणं पि पासइ ગાર દેવને દેવરૂપે પણ દેખે છે અને યાનરૂપે પણ દેખે છે अत्यगईए जो देव पासइ, नो जाणं पासइ' तथा . मार हेवने हेव३३ - Ritथी. અને યાન (વિમાન)રૂપે પણ જે નથી. અવધિજ્ઞાન દ્વારા વિષયને આ પ્રમાણે જાણવાની જે વિચિત્રતા છે, તેનું કારણ અવધિજ્ઞાનની પિતાની જ વિચિત્રતા છે. હવે गौतम स्वामी महावीर प्रभुने भी पूछे थे- 'आणगारेणं भंते ! भावियप्पा! ४ सय ममेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.४ सू. १ क्रियायावैचित्र्यज्ञानविशेपनिरूपणम् .६०५ हये' समवहतम् 'जाणरूवेण जायमाणं' यानरूपेण शिपिफांधाफारवता वैक्रिय 'विमानरूपयानेन यान्तीं गच्छन्तीं 'जाणइ जानाति ? 'पासइ ? पश्यति । भगवांनाह-गोयमा ! एवं चेच' हे गौतम ! एवं चैव पूर्व वदेवेत्यर्थः। अर्थात् कश्चित् अनगारस्तां देवीं वैक्रियशरीरवतीमपि देवीरूपेणैव पश्यति, फक्षि- स्पुनः चैक्रियविमानयानरूपेणैव पश्यति नतु देवीरूपेण, कश्चित्तु उभयरूपेणापि पश्यति, कश्चित्तु उभयरूपेणापि नैव पश्यति अवधिज्ञानस्य विचित्ररूपत्वात् । पुनौतमः पृच्छति-'अणगारेणं भंते! ' इस्पादि । हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावि अप्पा' भावितात्मा 'देवं सदेवीभ देवं देव्या सहितं-सदेविकम् 'वेउ- फो 'वेउम्विय समुग्घाएणं समोहयं कि जो वैफिय समुद्घातसे सम- घहत होकर 'जाणरूवेण जायमाणं' यानरूप से शिपिका आदि आकार चाले चैकिय विमानरूपयान से जा रही हो 'जाणह' क्या जानता है ? क्या 'पासई' देखता हैं ? भगवान् इसका उत्तर देते हुए गौतमसे फहते हैं, कि 'गोयमा' हे गौतम ! 'एवंचेव' इस विषयमें उत्तर पूर्वो- करूप से ही जानना चाहिये। अर्थात् कोई अनगार चैक्रिय शरीरचाली उस देवीको देवीके ही रूपसे देखता हैं, कोई अनगार पैक्रिय विमान यानरूपसे ही देखता हैं, देवीके रूप से नहीं देखता हैं, कोई उस देवीको उभयरूप से भी देखता है, और कोई एक अनगार उभय रूप से भी उस देवीको नहीं देखता है। इस प्रकार से अवधिज्ञान के द्वारा जानने की जो यह विचित्रता है वह स्वयं अवधिज्ञानकी विचित्रताको ही लेकरके है । अप गौतम प्रभुसे पूछते है कि 'अण- त! पितामा मा२, 'देवि वेउब्धिय समुग्घाएणं समोहयं । म समुधातयी युत थ न जाणरूवेण जायमाणं' यान३ (शिमिता माहिना આકારવાળા વૈક્રિય વિમાનરૂપે) ગમન કરતી દેવીને “ जाणइ' सभ्य ज्ञानयी onी શકે છે અને સમ્યગ દર્શનથી જોઇ શકે છે? તેને આ પ્રમાણે ઉત્તર મળે છે– 'गोयमा ! गौतम! 'एवं चेव' मा मातमा मा uor Sत्तर सस જશે. એટલે કે કોઈ અણગાર, વેકિય શરીરવાળી તે રવીને દેવી રૂપે જ દેખે છે, કે અણગાર તેને પૈક્રિય યાનરૂપે જ દેખે છે-–દેવીને રૂપે દેખતે નથી, કોઈ અગાર તેને વરૂપે પણ દેખે છે અને વિમાનરૂપે પણ છે, અને કોઇ અણુગાર તેને દેવીપે પણ દેખતે નથી અને વૈક્રિય યાનપે પણ દેખતે નથી. આ રીતે ઉપરોકત બીજા પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપ પણ ચાર બંગ (વિક) બતાવ્યા છે. હવે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર भने भा प्रमाणे श्रीन प्रश्न पूछे है- अणगारेणं भंते ! भावियप्पा'त! - ६०६ बिम समुन्धारणं' क्रिपसमुद्घातेन 'समोहय समवह विनया निहित वैक्रियोचरशरीरवन्तम् 'जाणरूपेणं' यानरूपेणं वैक्रियविमानाकारेण 'जायमा यान्तं गच्छन्तम् 'जाणा' जानाति ? मानेन 'पासई पश्यति । दर्शनेन । भगवानाइ-'गोयमा ! हे गौतम ! 'भरथेगइए' अस्ति एकका कविदनगारो माविवारमा 'देवं स देवी देवं सदेविक देवरूपेणव 'पास' पश्यति णो जाण' पासई नो यानं पश्यवि, नैव तं देवं सदेविक यानरूपेण पश्यति 'ए एणं अमिलावेणं' एतेन अमिलापेन फयनमकारेण 'चत्तारि भंगा' उपर्युक्ता चत्वारो भााः भणितव्याः विज्ञातव्याः, अर्थात् कश्चिदेवरूपेण, कश्चिद्यानरूपेण, गारेणं भंते ! भावियप्पा' इत्यादि । हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार 'सदेवीयं देवं देवीसहित देवको 'वेउन्वियसमुग्धाएणं समोहयं' कि जिसने अपनी विकुर्वणा शक्तिद्वारा उत्तर वैक्रिय शरीरका निर्माण किया है और 'जाणरूवेणं जायमाणं' वैक्रिय विमानाकार से जो जा रहा है 'जाणई' जानता है क्या? और 'पासइ दर्शन-अवधिदर्शन से देखता है क्या? भगवान् इसका उत्तर देते हुए गौतमसे कहते हैं कि-'गोयमा' हे गौतम ! 'अत्थेगईए' कोई एक भावितात्मा अनगार 'सदेवीयं देवं' देवीसहित देवको 'पासई' देवरूप से ही देखता है 'जो जाणं पासह' यानरूप से देवी सहित ' उस देवको नहीं देखता है। 'एएणं अभिलावणं चत्तारि भंगा' इस अभिलाप से-कथन प्रकार से-उपर्युक्त चार भंग यहां जानना चाहिये-अर्थात् कोई भावि- तात्मा अनगार, देवी सहित देवको देवरूप से ही देखता है, कोई यान ભાવિતાત્મા અણુગાર, स देवीयं देवं वेउब्विय समुग्धाएणं समोहये पिर शति द्वारा उत्तरवैय शरीरनु निर्माण स्थु छ 'जाणरूवेणं जायमाणं અને જે ઐક્રિય વિમાન યાનરૂપે ગમન કરી રહેલ છે એવા દેવી સહિતના દેવને जाणइ ' सभ्य ज्ञानयी नए छ मरे ? भने । સમ્યક્ જ્ઞાનથી દેખે છે. भो ! मा प्रभनी महावीर प्रभु या प्रमाणे St२ मा छे-- गोयमा ! गौतम? अत्थेगइए ૧ કઈક ભાવિતામાં અણગાર सदेवीयं देवं पासइ हेवी सहित देवने १३२ । हे छ, 'णो, जाणं पासइ ५ तेभन यान (विभान ) ३ मत नयी. 'ए ए णं अभिलावेणं चत्वारि. भंगा' मे मीon ઉપર પ્રમાણે જ બનાવવાથી કુલ ચાર ભંગ (વિક૯૫) બનશે એટલે કે તે ચારે વિકના નીચે પ્રમાણે ભાવાર્થ થાય છે—(૧) કેઈ ભાવિતામાં અણગાર દેવી સહિત દેવને દેવરૂપે જ દેખે છે. (૨) કેઈ અજુગાર યાનરૂપે જ દેખે છે, (૩) કોઈ અણગાર , - पास .

प्रमेयंचन्द्रिका टीका. श. ३ उ.४ २.१ क्रियायावैचित्र्यज्ञानविशेषनिरूपणम् ६०७ कश्चिदुभयरूपेण, कश्चिन्नोभयरूपेण पश्यति । गौतमः पुनः पृच्छति-'अणगा- रेणं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भाविअप्पा' भावितात्मा रुक्खस्स' वृक्षस्य किम् 'अंतो' अन्तः मध्यवर्तिसारभागादि 'पासइ ?' पश्यति ? 'यहि वहिः वहिर्वतित्वक पत्र शाखादि वा 'पासइ ?' पश्यति ? भगवानाह -' चउभंगो' चतुर्भङ्गी वोध्या, अर्थात् पूर्वरीत्या कश्चिदनगारो वृक्षस्यान्तः सारादि पश्यति कश्चित् बहिर्वतित्वगादि पश्यति, कश्चित्तभयं पश्यति, कश्चिन्नोभयं पश्यति इतिरीत्या चतुर्भनी विज्ञातव्या । पुनीतमः पाह-'एवं किं मूलं पासइ ? कंदं पासइ ?' एवम् उक्तरीत्या किम् मूलं पश्यति ! कन्दं पश्यति ? भावितात्मा अनगार इति प्रश्ने कृते सति-भगवानाह-'चउ भंगो' चतुर्भङ्गी ज्ञातव्या, अर्थादुक्तरीत्या कश्चिन्मूलं, कश्चित्कन्दं, कश्चिदुभयं, रूप से ही देखता है, कोई उभयरूप से ही देखता है और कोई एक अनगार अनुभयरूप से ही देखता है । अय गौतमस्वामी प्रभुसे यह पूछते हैं कि 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा' हे भदन्त ! जो भावितात्मा अनगार है वह 'रुक्खस्स किं अंतो पासइ, यहिं पासई' वृक्षके अन्त को-मध्यवर्ती सारभागको-देखता है या याहिरीभाग रूप त्वकू-छाल, पत्र एवं शाखा आदि को देखता है. भगवान् गौतमके इस प्रश्नका उत्तर देते हुए उनसे कहने लगे-कि-'चउभंगो' इस प्रश्नका उत्तर पूर्वोक्त चतुभंगीके रूप में जानना चाहिये. अर्थात्-पूर्वरीति के अनुसार कोई कोई भावितात्मा अनगार वृक्षके भीतरी भागरूप सारभाग को देखता है और भावितात्मा अनगार वृक्षके वाहिरी भागरूप छाल आदि को देखता है, तथा कोई भावितात्मा अनगार वृक्षके भीतरी भाग को દેવ અને યાનરૂપે દેખે છે, (૪) કેઈ દેવરૂપે પણ દેખતે નથી અને યાનરૂપે પણ દેખતો નથી. प्रश्न-'अणगारेणं भंते ! भवियप्पा' 3 महन्त ! वित्मा २२, रुक्खस्स किं अंतो पसिइ, वहिं पासइ ?) वृक्षनी मरना (मण्यवती सार- ભાગને) ભાગને દેખે છે, કે બહારના ભાગરૂપ છાલ, પર્ણ, શાખા આદિને દેખે છે? उत्तर- चउभंगो' मा प्रश्न उत्तर पूर्वाहत यतु ॥३५ (या२ विषा રૂપ) સમજ. તે ચાર વિકલ્પ નીચે પ્રમાણે છે-(૧) કઈ ભાવિતાત્મા અણુગાર વૃક્ષના અંદરના ભાગને દેખે છે, (૨) કેઈ ભાવિતાત્મા અણુગાર વૃક્ષના બાહિરૂપ છાલ, પાન આદિને દેખે છે. (૩) કઈ ભાવિતાત્મા અણગાર વૃક્ષના અંદના ભાગને પણ દેખે . .

ममवतीने कधिन्नोभयं पश्यतीत्याशयः । तथैव 'मूलं पासह खंध पास! किसस मुलं पश्यति ? स्कन्ध शारखां वा पश्यति? मावितात्मा. सिप गौतमीये भगवतचतुर्मेधा समाधानमा शासकार:-'घउमंगो' चतुर्भकी तदुत्तरं बोध्यम् अर्थात् कचिन्मूलं, कवित् स्कन्ध, फश्चिदुमयं पश्यति । 'एवं मूलकन्दवा- मिलापक्रमेण 'भूलेणं जाव-धीअं संजोएंअब्ज' भूवेन मह यावद् बीजं संगो भि देखता है और बाहिरी भागको भी देखता है। तथा कोई एक भावितात्मा अनगार ऐसा भी होता है कि जो वृक्षके न भीतरी भागको देखता है और न पाहिरी भाग कोही देखता है। इस प्रकार से यहां चतुर्भगी जाननी चाहिये । पुनः गौतमने मभुसे पूछा एवं किं भूल पासइ! कंदं पासई' हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार वृक्षके मूलको देखता है कि कंदको देखता है-तय प्रभुने इसके उत्तर में भी 'चउभंगो' चतुर्भगी से चारभंगरूप उत्तर जानना चाहिये-अर्थात् कोई भावितात्मा अनगार वृक्षके मूलको देखता है, कोई भावितात्मा अन- गार कन्दको देखता है, कोई भावितात्मा अनगार दोनोंको देखता है और कोई भावितात्मा अनगार दोनों को नहीं देखता है। इसी तरह से 'भूलं पासइ, खंधं पासई' इस प्रश्नका भी उत्तर 'चंउभंगों' चतुभंगी से जानना चाहिये-अर्थात् गौतमने जब प्रभु से ऐसा प्रश्न किया कि हे भदन्त ! कोई भावितात्मा अनगार धृक्षके मूल भाग को । देखता है कि स्कन्ध-शाखाको देखता है। तो प्रभुने इसके उत्तर में છે અને બહારના ભાગને પણ દેખે છે. () અણગાર વૃક્ષના અંદરના ભાગને પણ દેખતે નથી અને બહારના ભાગને પણ દેખતે નથી. अश्ल' एवं किं मूलं पासइ ? कंदं पासइ ? ' 3 tra } भारितामा અણગાર વૃક્ષના મૂળને દેખે છે, કે કંદને દેખે છે ? उत्तर-चउभंगो' मा ARE Sत्त२ ३५ पूर्वोत या वि४६५४ समावा. તે ચાર વિકલ્પ નીચે પ્રમાણે છે– ૧) કોઇ ભાવિતાત્મા અણગાર વૃક્ષના મળને એ છે. (૨) કોઈ ભાવિતાત્મા અણુગાર વૃક્ષના કદને દેખે છે, (૩) કોઇ ભાવિતાત્મા અણુ- ગાર વૃક્ષના મૂળને પણ દેખે છે અને કંદને પણ દેખે છે, અને (૪) કોઈ ભાવિતાત્મા અણગાર વૃક્ષના મૂળને પણ દેખતા નથી અને કેદને પણ દેખતે નથી एवं किं मूलं पासइ, खंधं पासइ ?...म-a! मावितामा અણુગાર વૃક્ષના મૂળને દેખે છે કે થડને દેખે છે? SHR-चउभंगो' ही पy नाय भुमार पिया अड) ४२१!-- . प्रभ- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू.१ क्रियायावैचित्र्यज्ञानविशेपनिरूपणम् ६०९ जयितव्यम् यावत्करणात् 'त्वक्, शाखा, प्रवालम्, पत्रम्, पुप्पम्, फलम्, इति संग्राह्यम् तथा च मूलेन सह कन्दादिवीजपर्यन्तानां नवानां संयोजनात् नव- संख्यकाचतुर्भङ्गयः सम्भवन्ति, अर्थात् 'मूलम्, कन्दः, स्कन्धः, त्वक, शाखा, प्रवालम् , पत्रम् , पुष्पम्, फलम् , बीजम्' इति दश वर्तन्ते । एतेपाञ्च एकैक स्य पूर्वपूर्वस्य क्रमश उत्तरोत्तरेण सर्वेण सह संयोजनात् पश्चचत्वारिंशत् द्विक- संयोगा भङ्गा भवन्ति, एतावन्त्येव प्रश्नोत्चररूपेणेद चतुर्भङ्गीभूत्राणि अध्येत- व्यानि, तदेव प्रदर्शयन्नाद-'एवं कंदेण वि समं संजोए अन्नं जाव-बी' इत्यादि । एचम् उक्तमकारेण कन्देनापि सम संयोजयितव्यम्, यावत्-बीजम् । यावत्कर- णात् 'स्कन्धः, त्वक, शाखा, प्रवालम्, पत्रम्, पुप्पम्, फलम्' इति संग्राह्यम् कहा कि हे गौतम ! कोई भावितात्मा अनगार ऐसा होता है कि जो. वृक्ष के मूल को देखता है, कोई ऐसा होता है जो स्कन्ध को देखता है, कोई ऐसा होता है कि जो दोनों को देखता है और कोई ऐसा भी होता हैं कि जो दोनों को भी नहीं देखता है। इस प्रकारसे वे चारभंग यहां जानना चाहिये। 'एवं' मूल कन्द संबंधी सूत्राभिधाय के क्रमसे 'मूलेणं जाव थीयं संजोएयव्वं' मूल के साथ यावत् चीजको संयुक्त करलेना चाहिये-यहां यावत् पदसे त्वक्-छाल, शाखा, प्रवाल- (कोंपल,) पत्र, पुष्प, फ़ल इन शब्दोंका संग्रह किया गया है। इस तरह मूल के साथ कन्द से लेकर बीज तकके नव पदार्थों के संयोजन से 'उद्भूत नव प्रश्नोंकी उत्तररूप चार चार भंगीका संभव होने से ९ चार भंगी हो जाती हैं । अर्थात् 'मूल, कन्द, स्कन्ध, त्वक,शाखा, प्रवाल, कोपल पत्र, पुष्प, फल, योज़ ये १० पद हैं। इन दश पदोंके दिक संयोगी ४५ भंग होते हैं और वे इस प्रकार से हैं कि एकर पूर्व२ पद का आगे (१) मावितामा भागार वृक्षता भूगने से छे, (२), 15 थने हे छ, (3) કઈ મૂળ અને થડ, બન્નેને દેખે છે અને (૪) કઈ મળને પણ દેખાતું નથી. અને ने पण हेभूतों नथी. एवं मूलेणं जाव वीयं संभोए यज्बू ' મૂળની સાથે છાલ, ડાળી, કૅપળ, પ, પુષ્પ અને ફળ અને બીજાને સમ કરવાથી બીજા સાત પ્રશ્ન બનશે. આ રીતે મૂળની સાથે કંદથી લઈને બીજ પર્યંતના નવ પદાર્થોના સંગથી નવ પ્રશ્ન બનશે. અને તે દરેકના ચાર, ચાર વિકલ્પવાળા उत्तर भये. मा शतेन यतुमा तयार यथे. मेट भूज, ४४, 23, छाब, શાખા પળ, પાન, ફૂલ, ફળ અને બજ, એ દંશ દે છે. એ દશ પનાં વિક સંગી ૪૫ ભંગ (વિકે૫) બને છે. તે ૪૫ વિક આ પ્રમાણે છે– પ્રત્યેક પદને - , , , मगनतीमत्रे 'एवं नाव-पुप्फेण समं जाय-बीअं संजोएमां' एवं यावद-पुष्पेण समम् पायत् पीगं संपोनयितव्यम्, यावत्करणात् 'स्कन्धेन, स्वचा, शास्त्रया, मवान, पण, इति संग्रादाम् । द्वितीय यावत्करणात् क्रमशः स्वोत्तरोपरत्वशाखा प्रवाल पत्राणां परस्परसंयोजनस्य संग्रदणं योध्यम् । तदनन्तरमन्ते फलेन सह बीजस्य मश्नोतररूपेण चतुर्भही प्रतिपादयितुकाम:-आह-'अणगारे गं मंते ! इत्यादि । २के एकर पदके साथ संयोग होते२ जय इस क्रम से पीज तकके पद के साथ दो दोका संयोग हो जाता हैं तय सय भंगोकी संख्या ४५ आ जाती हैं. तात्पर्य कहने का यह है कि पहिले मूल और कन्दको मिलाकर प्रश्न करना चाहिये-फिर याद में मूल के साथ स्कन्धको जोड कर प्रश्न करना चाहिये, याद में मूल के साथ शाखा को रखकर प्रश्न करना चाहिये, पाद में मूलके साथ प्रयाल को, फिर पत्र को, फिर पुष्पको, फिर फलको और फिर पीजको संयुक्त करके प्रश्न करना चाहिये इस प्रकार से हुए इन नौ प्रश्नोंकी उत्तररूप ९ चतुर्भगी हो जाती है। एक उत्तररूप चतुमैगी मूल कन्दकी, एक उत्तररूप चतुभंगी मूल स्कंधकी, एक उत्तररूप चतुर्भगी मूलत्वक्की, एक चतुभंगी मूल शाखाकी, एक उत्तररूप चतुभंगी मूल प्रवालकी, एक उत्तररूप चतुर्भगी मूलपत्रकी, एक उत्तररूप चतुर्भगी मूलपुष्पकी, एक उत्तररूप चतुर्भगी અનુક્રમે પછીના દરેક પદ સાથે સંગ કરતાં કરતાં બીજ સુધીનાં પદ સાથે સંગ કરવામાં આવે તે એ રીતે ૨, રને સંગ કરવાથી ૪૫ વિક બનશે. કહેવાનું તત્પર્ય એ છે કે પહેલાં મૂળ અને કંદને સંગ કરીને પ્રશ્ન પૂછ ઈએ, ત્યાર બાદ મૂળ અને થડને સંગ કરીને પ્રશ્ન પૂછવું જોઈએ, ત્યાર બાદ મૂળ અને છાલને સંગ કરીને પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ, ત્યાર બાદ મૂળની સાથે શાખાને લઈને પ્રશ્ન પૂછવું જોઈએ, પછી મૂળની સાથે કંપળને લઇને, પછી મૂળની સાથે પાનને લઈને, પછી મૂળની સાથે પુષ્પને લઈને, પછી મૂળની સાથે ફળને લઈને, એને પછી મૂળની સાથે બીજને લઈને પ્રશ્ન પૂછવા જોઈએ. એ રીતે નવન બનશે. અને તે નવના ઉત્તરરૂપ ચાર ચાર વિકલ્પવાળા કુલ ૩૬ ઉત્તર મળશે. તે ૩૬ ઉત્તરે અથવા ૯ ચતુર્ભગી નીચે પ્રમાણે બનશે- (૧) મૂળ અને કદની એક ચતુર્ભગી, (૨) મૂળ અને કંધના ઉત્તરરૂપ બીજી ચતુર્ભગી, (૩) મૂળ અને છાલના ઉત્તરરૂપ ત્રીજી ચતું ગી, (૪) મૂળ અને શાખાના ઉત્તરરૂપ એથી ચતુર્ભગી, (૫) મળ અને કેપળને ઉત્તરરૂપ પાંચમી ચતુર્ભગી, (૬) મૂળ અને પાનના ઉત્તરરૂપ છઠ્ઠી ચતુર્ભગી (૭) મૂળ અને ફુલના ઉત્તરરૂપ સાતમી ચતુરી, (૮) મૂળ અને ફળના ઉત્તરરૂપ આઠમી " .

. प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ २.१ क्रियायावैचित्र्यज्ञानविशेषनिरूपणम् ६११ गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भाविअप्पा' भावितात्मा 'रुख- स्स' वृक्षस्य किम् फलम् 'पासइ ?' पश्यति ? 'वी' वीजं चा पश्यति ? भगवानाह-'चउभंगो' चतुभङ्गी बोध्या अर्थात् कश्चिद् भावितात्मा अनगारः वृक्षस्य फलं पश्यति, कश्चिद्वीजं, कश्चिदुभयम्, कश्चित्तु नोभयमितिरीत्या पञ्चचत्वारिंशत्तमी चतुर्भङ्गी समुपपन्ना । संक्षेपतस्तत्संकलनन्तु अधस्तनं बोध्यम् मुलेन समं कन्दादि वीजान्तानां नवानां संयोजनोत् नव, कन्देन स्कन्धादि वीजान्तमष्टानां संमेलनात् अष्ट, स्कन्धेन त्वगादि वीजान्तानां सप्तानां संयो- जनात् सप्त, त्वचा शाखादि वीजान्तानां संयोजनात् पर, शाखया प्रवाला- मूल फलकी और एक उत्तररूप चतुर्भगी भूलयीजकी । इस तरह से ये द्विक संयोगी ९ चतुर्भगी होती हैं। इसी तरह से कंद और स्कंधकी, कंद और त्वक्की, कंद और शाखाकी, कंद और प्रवालकी कंद ओर पत्रकी, कंद और पुष्पकी, कंद और फलकी, कंद और बीजकी द्विक संयोगी ८ चतुर्भगी होती है। इसी तरह से स्कन्ध छाल की, स्कन्ध और शाखा की, स्कन्ध और प्रवालकी, स्कन्ध और पत्रकी, स्कन्ध और पुष्पकी, स्कन्ध और फलकी, स्कन्ध और वीज की दिक संयोगी चतुभैगी होती हैं। इसी तरहसे छाल और शाखाकी, छाल ओर प्रवालकी,छाल औरपत्रकी,छालऔर पुष्पकि छाल औरफलकी, छाल और पीजकी द्विक संयोगी चतुर्भगी ६ छह होती है। इसी प्रकारसे शाखा-भवालकी, शाखा पत्रकी, शाखा एवं पुष्पकी, शाखा एवं फलकी, ચતુર્ભગી અને (૯) મૂળ અને બીજના ઉત્તરરૂપ નવમી ચતુર્ભગી. આ રીતે તે દરેકને જોડનાં સંગથી કુલ નવ થતુભગી બને છે. એ જ પ્રમાણે (૧) કંદ અને थी, (२) ४६ सने शामली, (3) ४६ भने छलनी, (४) ४६ भने inनी, (५) ४ मानेपाननी, (९) ४ भने Yपनी, (७) ४६ भने ३जनी, मने (८) ४६ ને બીજની, આ રીતે કંદ સાથે ઉપરના આઠ પરના સંયોગથી બનતા પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપ આઠ થતુર્ભની (થાર વિક) બનશે. એ જ રીતે સ્કંધ (થડ)ની સાથે (१) ७, (२) शामा, (3) in, (४) पान, (५)३८, () ३ मन (७) बीना સંગથી છ અને બનશે. અને તેના ઉત્તરરૂપ સાત ચતુર્ભા બનશે. એ જ રીતે छावनी साय (1) शापा, (२) अॅपण, (3) पान, (४) sa, (६) ३१ भने (8) બીજના સંયોગથી છ પ્ર બનશે, અને તેના ઉત્તરરૂપ છ થતુર્ભાગી બનશે. એ જ પ્રમાણે શાખા સાથે કેપળ, પાન, ફૂલ, ફળ અને બીજને લઈને પાંચ ને પૂછી .

. ६१२ दिपश्चानो मेलनात् पञ्च मयालेन पत्रादि चतुर्णी संग्रहाद चतन, पत्रणे पुप्पादि प्रयाणां संयोजनाद तिसः, पुप्पेण फैलवीजयो संपामनीद मे, फलेन पीजस्य संयोजनाव एकाः सर्वासां चतर्मनीनों संकलनेन पंचत्वारिंशद चतु- मायः सम्भवन्ति ॥ ० १ ॥ शांचा एवं पीजकी दिकसंयोगी चतुर्भग ५ होती है । प्रवाल और पत्रकी, मवाल और पुप्पी, अपाल और फलकी, प्रवाल और की दिक संयोगी चतुर्भगी ४ होती है । पत्र और पुष्पकी, पत्र और फलंकी; पत्र और पीजकी विफसंयोगी चतुभंगी ३ होती है। पुष्प फल की, पुष्प और पीजकि द्विक संयोगी चतुर्भगीर होती है। एवं फल और धीजकी दिक संयोगी चतुर्भगी .१. एक ही हाती है। इस तरह संपको मिलाकर जोड़ने से ४५ चतुर्भगियोंकी संख्या आ जाती है । यही घात यहां पर एवं फंदेण वि समं संजोएयव्वं जात वीय इत्यादि सूत्रपाठ दारी व्यक्त की गई है। 'एवं जाव पुप्फेण समं घीयं संजोएयव्य' इसी तरह से यावत् पुष्पके साथ वीजपदको युक्त कर लेना चाहिये । एवं कंदणं वि सम इत्यादि सूत्रपाठ में जो यावत् शब्द आया है उससे कंदके साथ स्कंध, त्वक, शाखा, प्रवाल, पन्न; पुष्प और फेलं को ग्रहण हुआ है । तया एवं जाव पुप्फेण' શકાશે તેના ઉત્તરરૂપ પાંચ ચતુર્ભાગી બનશે. એ જ પ્રમાણે, કેપળની સાથે પાન ફૂલ, ફળ અને બીજેના સંયોગથી ચારે બને બનશે, અને તેના ઉત્તરરૂપ થાર થતા ભેગો બનશે એ પ્રમાણે પાન સાથે દૂધ, ફળ અને બજને અનુક્રમે સંગ કરીને ત્રણે પ્રશ્નો બનશે. એ તેને ઉત્તરરૂપ ત્રણ થતુર્ભાગી બનશે. એ જ પ્રમાણે કુલ સાથે ફળને, અને કુલ સાથે બોજેને સગા કરવાથી બે પ્ર બનશે અને તેના ઉતારરૂપ બે ધdભગી બને છે. એ જ પ્રમાણે ફળ સાથે બીજને લઇને એક પ્રશ્ન બનશે अन S२३ मे तुम नश. मारीत.ga४५ (ete+o+k+५+3+ 4) ચતુગી બૅની નાચે છે. જે વાત સ્વીકારે નીચે સુત્રો દ્વારા પ્રકટ કરી છે- एवं देणं वि सम संजोएयव्वं जाव वीर्य मे शतनी आय भीर यातना होना सयो शन ना ५ नमः । एवं जाव पुप्फेणः समं. घीय संजोएयन्ग : ari yu साये मी पय-तना पाय- प्रश्नो ५ नम:' एवं कैदेण वि. सेमं' या मायावत्' पर આવ્યું છે તેના દ્વારા “દની સાથે થડ શાખા, છાલ, કેળ, પાન, ફૂલ, asty eyा. तथा एवं जा पुफेण त्या सूत्रपामा रे यावर ...',

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ ३.४ सू०१ क्रियाया वैचित्र्यज्ञानविशेषनिरूपणम् . ६१३-
दीक संयोगां :-
"000.0000r.
Vic govor. Wgva.
- ه م م ه ه مه له، لعله لم له لع لمزلم س س س س سدہ
on.ONGS.Gau.०० GlmS.com
६
uwrrurl99
.
८ ९
८१०
८१०.
.
--
इत्यादि सूत्रपाठ में जो यावत् पद आया है उससे क्रमशः स्वोत्तरी,
त्तर त्वक् शाखा, प्रवाल, पत्र इनका परस्परमें संयोजन ग्रहण किया
गया है। अप अन्त में फलंके साथ बीजकी प्रश्नोचरके रूपसे चतु-
પદ આવ્યું છે તેના દ્વારા અનુક્રમે છાલ, શાખા, કેપળ, પાન, વગેરેને પરસ્પરને
સંયોગ ગ્રહણું કરવામાં આવેલ છે. હવે અન્ને ફળની સાથે બીજનાં પ્રશ્નોત્તરરૂપ

- ६१२ मगती दिपश्चानो मेलनात् पश्च पवाटेन पत्रादि चतुणी संग्राणांद चतना, पत्रेणं पुष्पादि प्रयाणां संपोजनात तिसः, पुप्पेण फलबीनयो संयोमनीद में, फलेनं पीनस्य संपोननाव एकाः सर्वासा वतर्मनीनां संकलनेन पंचत्वारिंशत् चतु- मायः सम्भवन्ति ।। १०१।। शाग्वा एवं पीजकी दिकसंयोगी चतुर्भग ५ होती है। प्रवाल और पत्रकी, माल और पुप्पफी; प्रवाल और फलकी, प्रवाल और योज फी विक संयोगी चतुर्भगी ४ होती है । पत्र और पुप्पी, पत्र और फलंकी; पत्र और पीजकी दिकसंयोगी चतुभंगी ३ होती है। पुष्प फल फी, पुष्प और पीजकि द्विक संयोगी चतुर्भगीर होती है। एवं फल और पीजकी हिक संपोगी चतुर्भगी १. एक ही हाती है। इस तरह संपको मिलाकर जोड़ने से ४५ चतुर्भगियोंकी संख्या आ जाती है। यही यात यहां पर एवं फंदेण वि.समं संजोएयत्वं जान वीय इत्यादि सूत्रपाठ दारी व्यक्त की गई है। 'एवं जावं पुप्फेण समं घीयं संजोएयव्य' इसी तरह से यावत् पुष्पके साथ वीजपदको युक्त कर लेना चाहिये। एवं देणं वि सम' इत्यादि सूत्रपाठ में जो यावत् शब्द आया है उससे 'केदके साथ स्कंध, स्वक, शाखा, प्रवाल, पत्रं पुष्प और फैलं को ग्रहणं हुआ है। तया एवं जाव पुप्फेण' शतना सत्त२३५ पाय तु मनसे. मे, प्रभा iyna ये पान લ, કેળ એને બીજેના સંવેગથી ચાર પ્ર બનશે, અને તેના ઉત્તરરૂપ યાર થતુ ભગી બનશે. એજ પ્રમાણે પાન સાથે ફૂલ, ફળ અને બીજને એકમે સંગ शन व प्रमा, मन मे तना ॥२३५ ना तुमी बनशे मे प्रभाव સાથે ફેળનો, અને તેલ સાથે બાંને સગા કરવાથી બે પ્રેમી બનશે અને તેને ઉત્તરરૂપ બે થી બને . એ જ પ્રમાણે ફળ સાથે બજને લઈને એક પ્રશ્ન બનશે भन न ३ jao . भाशते ४५ (etc++k+y+3+ 4) ચતુર્ભગી બની જાય છે. એ વાત સત્રકારે નીચેના સર દ્વારા પ્રકટ કરી છે - एवं कदेणं वि सम, संजोएयवं जाव वीर्य मे शत म साथ भी यातना पहना सयो शेने dial to a एवं जाव पुप्फेण समं वीयं संजोएयन ? मेज प्रभा साथ भी पय-ता पहन शन प्रश्नो पूर्छा नम:एवं कंदेण वि सेमं । त्यात सुधमा यो આવ્યું છે તેના દ્વારે “કંદની સાથે થર્ડ શાખા, છાલ, કપાળ, પાન, ફૂલ, એને ફળને Asy sat . तया एवं जाव पुप्फेण त्या सूत्रपामार यावर -- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू.२ वैक्रियवायुकाय वक्तव्यतानिरूपणम् ६१५ वैकिय वायुकायवक्तव्यती प्रस्ताव:- म्लम्-'पभूणं भंते ! वाउकाए एगं महं इत्थिरूव वा, पुरि- सरूवं वा; हत्थिरूंवं वा; जाणरूवं वा; एवं जुग्ग-गिल्लि-थिल्लि- सीय-संदमाणिय रूवं वा, विउवित्तए ? गोयमा! नो इणद्वे समटे, वाउकाएणं विकुव्वेमाणे एगं महं पडागा संठियं रूवं विकुबइ, पभूणं भंते! वाउकाए एगं महं पडागासंठियं रूवं विउवित्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए ! हन्ता, पभू; से भंते! कि आयड्डीए गच्छइ ? परिदढीए गच्छइ ? गोयमा ! आयड्ढीए गच्छइ, नो परिड्ढीए गच्छइ, जहा-आयड्ढीए, एवं चेव आय कम्मुणावि, आयप्पयोगेण वि भाणियवं, से भंते ! किं ऊसि ओदयं गच्छइ, पय ओदयं गच्छइ ? गोयमा! ऊसिओदयं पि गच्छइ; पय ओदयं पि गच्छदः से भंते ! कि एगओ पडागं गच्छइ ? दुहओ पडागं गच्छइ ? गोयमा! एगओ पडागं गच्छइ, नो दुहओ पडागं गच्छइ; सेणं भंते! किं वाउकाए पडागा ? गोयमा ! वाउकाएणं से; नो खल्ल सा पडागा ॥सू. २॥ लेकर घीजतक के ४ पदोंका संमेलन करने से ४, पत्र के साथ पुष्पादि- ३ पदों का संमेलन करने से ३, पुष्प के साथ, फल और बीज का संमेलन करने से २, और फलके साथ केवल बीज का संयोजन करने से एक चतुभंगी पन जाती है । इस तरह इन संप का जोड ४५ हो जाता है । सू० १॥ 3 3 " " " " " " (૭) પાનની સાથે પુષ્પથી (૮) પુષ્પની સાથે ફળથી (૯) ફળની સાથે બીજના સંગથી આ રીતે બધી મળીને ૫ ચતુર્ભાગી બને છે. ૧ " " ४५ ॥सू.१॥

६१४ भगवतीपणे भंगी को प्रतिपादन करनेके लिये सूत्रकार कहते हैं कि-'अणगारेणं ते! भाषियप्पा झपखस्म किं फलं पासइ, पीयं पासई'हे भवन्त ! भावितात्मा अनगार वृक्षके फलको देखता है कि बीजको देखता है! इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते है कि हे गौतम कोई एक भावितात्मा अनगार वृक्षके फलफो देखता है, कोइ एकभावित तात्मा अनगार वृक्षके पीजको देखता है, कोई एक भावितात्मा अनगार दोनोंको देखता है और एक भावितात्मा अनगार दोनों को भी नहीं देखता है । इस तरह से यह ४५वीं चतुर्भगी प्रकट की गई है । ४५ भंग किस तरह से होते हैं. यह यात अब टीकाकार कहते है-कि जय मूलपद के साथ कन्द से लेकर पीजतक के नौ पोको एकर करके संयुक्त करते हैं तय ९ चतुभंगी होती हैं कन्द के साथ स्कन्ध से लेकर पीजतकके.८ पदोंका जय एकर करके संमेलन करते हैं तय ८, स्कन्धके साथ स्वर से लेकर बीज तक के ७ पदों का संमेलन करने से ७, त्वक् छालके साथःशाखा से लेकर बीज तक के ६ पदों का एकर फरके संमेलन करने से ६, शाखापद के साथ प्रवाल आदि ५ पदोंका संमेलन करनेसे ५, प्रवालपदके साथ पत्रादि से ચતુર્ભગીનું પતિપાદન કરવા માટે સૂત્રકાર નીચે પ્રશ્ન અને ઉત્તર આપે છે –“ગળ- मारेणं भंते ! भावियप्पा रुक्खस्स किं फलं पासइ, बीयं पासइ ? 13 REra! ભાવિતાત્મા અણુગાર વૃક્ષના ફળને દેખે છે, કે બીજને દેખે છે? તેને ઉતાર મહાવીર પ્રભુ નીચે પ્રમાણે આપે છે—હે ગૌતમ! કોઈ ભાવિતાત્માઅણગાર વૃક્ષના ફલને દેખે છે, કોઈ ભાવિતાત્મા અણગાર વૃક્ષના બીજને દેખે છે, કઈ ભાવિતાભા અણુગાર વૃક્ષના ફળ અને બીજ બોને - છે, અને કોઈ ભાવિતાત્મા અણગાર વૃક્ષના ફળને પણ દેખતું નથી અને બીજને પૈણ દેખાતો નથી. આ રીતે સૂત્રકારે ૪૫મી ચતુર્ભાગી બતાવી छ, ४५ ४ा शत भन्छ, मेसा मता - (૧) મૂળની સાથે કન્ટથી લઈને બીજ પર્યન્તનાં પદોના સાગથી ૯ ચતુર્ભગી બને છે. (ર) કન્દની સાથે થડથી (३) यानी साथै:छासथी (४) छनी साथ शामाथी, (५) मानी साय गयी,, (Savai साय भान , .. "." " " " " ४७ ७. " " " " -- ! -- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सु.२ क्रियवायुकायव्यक्तव्यतानिरूपणम् ६१७ गन्तुम् 1 हन्त, प्रभुः, स भदन्त ! किम् आत्मदर्या गच्छति ! परद्धर्या गच्छति । गौतम ! आत्मद्धर्या गच्छति, नो परद्धा गच्छति, यथा आत्म- र्धा, एवंचैव आत्मकर्मणापि, आत्मप्रयोगेणापि भणितव्यम् , स भदन्त ! किम् उच्छ्रितोदयं गच्छति, पतदुदयं गच्छति ! गौतम ! उच्छ्रितोदयमपि गमित्तए) हे भदन्त ! वायुकाय एक विशाल पताका के आकार जैसा रूप अपनी चिक्रिया शक्तिसे बनाकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है क्या ? (हंता पभू) हा गौतम ! वायुकाय एक विशाल पताका के आकार जैसा रूप अपनी विक्रियाशक्तिसे चनोकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है। (से भंते । किं आयइडीए गच्छह, पर- ड्ढीए गच्छद) हे भदन्त ! वह वायुकायिक अपनी निजकी ऋद्धि (शक्ति) से गमन करता है या परकी ऋद्धिसे गमन करता है ? (गोयमा ! आयड्ढीए गच्छद, नो परडीए गच्छद, जइ आयड्डीए एवंचेव आयकम्मुणा चि, आयप्पयोगेणं वि भावियचं) हे गौतम ! वायुकाय अपनी निजकी ऋद्धिसे गमन करता है, परकी ऋद्धिसे गमन नहीं करता है । जिस तरह वह अपनी निजकी ऋद्धि से गमन करता है, इसी तरह वह अपने कर्मसे भी और अपने प्रयोगसे भी गमन करता है ऐसा जानना चाहिये। (से भंते! किं ऊसिओदगं गच्छइ, पयोदयं गच्छइ) हे भदन्त ! वायुकाय ऊँची हुई पताकाकी अणेगाई जोयणाई गमित्तए ) B Grd ! पाताना वयि तिया में विशा પતાકા જેવું રૂપ બનાવીને, વાયુકાય અનેક ચેજને સુધી જઈ શકવાને શકિતમાન छे मर (हंता, पभू ) 1. गौतम ! मे विशा पता रेवु वैठिय३५ मनावान मन योन सुधा शवाने ते समर्थ 2. ( से भंते ! कि आयड्ढीए गच्छइ, परड्ढीए गच्छइ?). HE-1 ! वायुआय पोतानी ४ ऋद्धि (शति)ी गमन ४३ छ, पाणी माथा गमन ४३ छ ! (गोयमा! आयडूढीए गच्छइ, नो परड्ढीए गच्छइ, जहा आयड्ढीए एवंचेव आयकम्मुणा वि, आयप्पयोगेणं वि भाणियब्यं) गौतम! पाय पोतनी of ऋद्धियी गमन ४२ 2, पा२६ થિી ગમન કરતું નથી. તેમ તે તેની પોતાની જ ઋદ્ધિથી ગમન કરે છે, એ જ પ્રમાણે તે પોતાના કર્મથી પણ ગમન કરે છે અને પ્રગથી પણ ગમન કરે છે, मेम सभा. (से भंते ! कि ऊसिओदयं गच्छइ, पयोदयं गच्छइ ?) હે ભદન્ત! તે વાયુકાય ઊંચે ફરકતી પતાકાના જેવું રૂપ કરીને ગતિ કરે છે કે નીચે .

६१६ छाया-मः खलु भदन्त ! वायुकायः एक मान ली इसं वा, पुस रूपं या, इस्तिरूपं या, यानरूपं या, एवं पुग्य-गिस्लि-पिक्लि-शिविका- स्पन्दमानिका रूपं या विकृतिम् ? गौतम ! नायमर्यः समयः, वायुकायो पिकर्षमाणः एफ महत् पवाफासंस्थितं रूपं विकृर्वते, मनः खलु भदन्त । -वायुफायएकं मदद पताका संस्थितं रुपं विकृर्विला अनेकानि योजनानि चैक्रियवायुकाय वक्तव्यता- 'पमूर्ण मंते धाउकाए' इत्यादि । सूत्रार्थ-(भते ! घाउकाए पगं महं इत्थिरूव वा, पुरिसरून था, हत्यिस्वचा, जाणरूच चा, एवं जुग्ग, गिल्लि, थिल्लि, सीय, संदमाणिय रुचवा, विउवित्तए णं पभू' हे भदन्त । वायुकाय एक विशालरूपमें स्त्री के रूपको, पुरुपके रूपको, हस्तीके रूप का, यान-वाहन विशेष रूपको, इसी प्रकारसें-युग्य-वाहन विशेपके रूपको, गिल्लि अंबाड़ी के रूप को, थिल्लि पलेचाके रूपको, शिपिका-पालकी के रूपको, और स्यन्दमानिका वाहन-विशेषके रूपको अपनी विक्रिया से बनाने के लियें समर्थ है क्या? (गोयमा। णो इणहें सम) हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं हैं। (वाउकारणं चिकुवेमाणे एगं महं पडांगासंठियं रुव विकुब्यूइ) पर, विक्रिया करता हुआ वायुकाय एक विशालपताका के आकार जैसारूप अपनी विक्रिया से घनाता है। (पभूणे भंते ! वाउकाए एगं मई पड़ागांसंठियरूव विउन्वित्ता अणेगाई जोयणाई વૈક્રિયવાયુકાયનું નિરૂપણુ– : प्रभू णं भंते ! बाउकाए.'. प्रत्याहि सूत्रार्थ (भंते ! वाउकाए एगं महं इत्थिरुवं वा, पुरिसरुवं वा,.हत्यि: रूवं वा, जाणरूवं वा, एवं जुगग, गिल्लि, पिल्लि, सीय, संदमाणियरूत्र वा, विउवित्तए प्रभू.१.). HEL पाय, मे पि ३५ने, पुरुष३पने, હાથીના રૂપને, ગાડાને રૂપને યુગ્યરૂપને એક પ્રકારનું વિશિષ્ટ વર્ડન), ગિરિલ (અબડીના રૂપને, થિલી (ઘેડાની પીઠ પર બાંધવાનું ઈન)ને રૂપે પાલખીની રૂપને અને સ્પન્કમાનિકા (એક પ્રકારનું વહન)ના રૂપને પોતાની વિકવણા શક્તિથી नावपाने समय छ भ३ ? (गोयमा ! णो इण सम8) गौतम ! मनी Ard नथी. ( बाउकाएक विकुन्वे माणे एगं महं पडागासंठियं एवं विकुब्बई) વિક્રિયા કરતું વાયુકાય તેની વિમુર્વણ શક્તિથી એક વિશાળ પતાકાના આકારનાં રૂપનું सन रे छ. 'पभूणं भंते ! बाउकाए पुगं मई पडागासंठियंरुवं विउव्बित्ता . अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू. २क्रियवायुकायव्यक्तव्यतानिरूपणम् ६१७ गन्तुम् ! इन्त, मभुः, स भदन्त ! किम् आत्मदर्या गच्छति ! परद्धर्या गच्छति ! गौतम ! भात्मदर्या गच्छति, नो परद्धों गच्छति, यथा आत्म- द्धर्था, एवंचैव आत्मकर्मणापि, आत्मप्रयोगेणापि भणितव्यम् , स भदन्त ! किम् उच्छ्रितोदयं गच्छति, पतदुदयं गच्छति ! गौतम ! उच्छ्रितोदयमपि गमित्तए) हे भदन्त ! वायुकाय एक विशाल पताका के आकार जैसा रूप अपनी विक्रिया शक्तिसे बनाकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है क्या ? (हंता पभू) हा गौतम ! वायुकाय एक विशाल पताका के आकार जैसा रूप अपनी विक्रियाशक्तिसे बनाकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है । (से भंते ! किं आयड्ढीए गच्छद, पर- ड्ढीए गच्छद) हे भदन्त ! वह वायुकायिक अपनी निजकी ऋद्धि (शक्ति) से गमन करता है या परकी ऋद्धिसे गमन करता है ? (गोयमा ! आयड्ढीए गच्छह, नो परडूढीए गच्छइ, जइ आयडीए एवंचेच आयकम्मुणा चि, आयप्पयोगेणं वि भावियन्व) हे गौतम । वायुकाय अपनी निजकी ऋद्धिसे गमन करता है, परकी ऋद्धिसे गमन नहीं करता है । जिस तरह वह अपनी निजकी ऋद्धि से गमन करता है, इसी तरह वह अपने कर्मसे भी और अपने प्रयोगसे भी गमन करता है ऐसा जानना चाहिये । (से भंते ! किं ऊसिऔदगं गच्छइ, पयोदयं गच्छइ) हे भदन्त ! वायुकाय ऊँची हुई पताकाकी अणेगाई जोयणाई गमित्तए ) Hd ! पोताना यि तिया में विशाण પતાકા જેવું રૂપ બનાવીને, વાયુકાય અનેક જન સુધી જઈ શકવાને શકિતમાન छ म ? (ता, पभू ) 1. गौतम ! मे पिam Lall ने वैठिय३५ मनापान भने यो सुधी पाने समर्थ छे. ( से भंते । किं आयड्ढीए गच्छद, परडूढीए गच्छइ? ) 3 HE-1 ! वायुय पोतानी १ द्धि (शस्ति थी गमन ४३ छ, पारसी पद्धया समान ४२ छ ! (गोयमा! आयडूढीए गच्छइ, नो परडूढीए गच्छइ, जहा आयड्ढीए एवंचेव आयकम्मुणा वि, आयप्पयोगेणं वि भाणियव्वं ) गौतम! वायुय पोतानी दिया गमन ४२ छ, पा२६ ઋત્રિથી ગમન કરતું નથી. તેમ તે તેની પોતાની જ ઋદ્ધિથી ગમન કરે છે, એ જ પ્રમાણે તે પોતાના કર્મથી પણ ગમન કરે છે અને પ્રગથી પણ ગમન કરે છે, अभ समापुं. (से भंते। कि ऊसिओदयं गच्छइ, पयोदयं गच्छइ १) હે ભદન્ત! તે વાયુકાય ઊંચે ફરકતી પતાકાના જેવું રૂપ કરીને ગતિ કરે છે? કે નીચે ६१८ ममवतीर गच्छति, पत्तदृदयमपि गन्छति, स भदन्त ! किम् पकता पताक गछति ! विधापना गरछति ! गौतम ! एयतः पता गच्छति ! नो द्विधा पता गच्छति, स भदन्त ! किं वायुकायः पताका ? गौतम ! वायुकायः सः, नो खल सा पताका ॥ ९० २ ।। टीका-क्रियशरीराधिकारादाद-पभूणं भंते !' इत्यादि । गौतमःपृच्छति हे भदन्त ! प्रभुः खलु समर्थः किम 'चाउकाए, वायुकाय' 'एगं मई एक तरह रूप फरके गति करता है क्या ? (गोयमा ! जसिओदयं विगच्छा, पयोदयंवि गच्छद) हे गौतम ! यह वायुकाय ऊँची हुई पताकाकी तरह भी रूप बनाकर गमन करता है और गिरि हुई पताकाकी तरहभी रूप पनाकर गमन करता है। (से भंते! किं एगओ पडागं गच्छह ?) हे भदन्त ! यह वायुकाय एक दिशा में जैसी एक पताका होती है ऐसा रूप करके गमन करता है ? या दो दिशा में एक साथ जैसी दो पताकाएँ होती हैं ऐसारूप करके गमन करता है ? (गोयमा) हे गौतम ! (एगओ पडागं गच्छद, नो दुहओ पडागं गच्छद) एक दिशामें जैसी एक पताका होती है ऐसा रूप करके वह वायुकाय गमन करता है। दो दिशामें दो पताका की तरह रूप धना कर वह गमन नहीं करता है। (सेणं भंते। किं वाउकाए पडागा!) हे 'भदन्त ! वह घायुकाय क्या पतोका है ? (गोयमा) हे गौतम (वा उकाए णं से नो खलु सा पडागा)वह वायुकाय है-पताका नहीं है। सू.२|| तारसी पताना रघु ३५ नावाने मन ४२ छ१ (गोयमा ! ऊसिओदयं वि गच्छइ, पयोदयं वि गच्छइ) ॐ गौतम । ते वायुय य २४ता पता: કાના જેવું રૂપ બનાવીને પણ ગમન કરે છે, અને નીચે ઉતારેલી પતાકાના જેવું રૂપ मनावान. ५ मभन ४२ छ ( से भंते ! कि एगओ पडागं गच्छइ ?) महन्त! તે વાયુકાય એક દિશામાં રહેલી એક પતાકા જેવું રૂપ કરીને ગમન કરે છે કે બે हिशाम 23 साथे २९खी ये पता ३५ ४शन गमन ४२ छ(गोयमा!) गौतम ! ( एगो पडागं गच्छइ, नो दुहओ पड़ागं गच्छइ) दिशाभी રહેલી એક પતાકા જે તે ગમન કરે છે, એ દિશામાં રહેલી બે તાક જેવું રે मनापान त गमन ४२ नथी. ( से णं भंते! किं वाउकाए पडागा!) महन्त ! ते वायुहार सुपता छ ? ( गोयमा ) गौतम ! (वाउक ए णं से नो खलु • सा पडागा) ते वायुआय वायुया छे-पता नथी. सू .॥

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सु.२ वैक्रियवायुकायव्यक्तव्यतानिरूपणम् ६१९ महत्-विशालम् 'इत्यिख्वं वा स्त्रीरूपं वा, पुरिसख्यं वा' पुरुपरूपं वा, 'हत्यिस्वं वा' 'जाणवं वा! यानरूपं वा, शकटस्पं वा 'एवं' तथैव 'जुग्ग- टीकार्थ-वैक्रिय शरीरका अधिकार चल रहा है-अतः उसी संबंध में यह बात कही जा रही है 'पभूण भंते' इत्यादि-गौतम प्रभु से पूछ रहे है कि हे भदन्त ! वायुकाय क्या विशालरूपमें स्त्री आदिका रूप बना सकता है। यही प्रश्न-'इत्थिरूवं वा, पुरिसरुवं वा इत्यादि सूत्रपाठ द्वारा पूछा गया है । 'महं' शब्दका अर्थ महान-विशाल है। स्त्री का जो आकार है वह स्त्रीरूप है। पुरुपका जो आकार हैं वह पुरुषरूप है । इसी तरह से हस्तिरूप यानरूपमें भी जानना चाहिये । वैक्रिय शरीर कृत्रिम और जन्मसिद्ध-इस तरह से दो प्रकारका माना गया हैं। जो जन्मसिद्ध चैक्रियशरीर है, वह तो देव और नारकोंमें ही होता है । कृत्रिम बैंक्रिय का कारण लब्धि होती है । लब्धि एक प्रकारकी तपोजन्य शक्ति है जो कुछ ही गर्भज मनुष्यों एवं तिर्यंचों में पाई जाती है। इसलिये वैसी लब्धिसे होनेवाले चैक्रिय शरीरके अधिकारी गर्भज मनुष्य और तिर्यच ही हो सकते हैं। कृत्रिम वैक्रिय की कारणभूत एक दूसरे प्रकारकी भी लब्धि मानी गई है जो तपो जन्य न होकर जन्म से ही मिलती है। ऐसी लन्धि कुछ यादर वायु ટીકાથ–ક્રિય શરીરને અધિકાર ચાલી રહ્યો છે. તે સંબંધને અનુલક્ષીને જ भा पात ४२पामा मापीछे-पभूणं भंते !' त्यादि. 3 लन्त ! शु पायुआय વિશાળ સ્ત્રીરૂપ આદિ બનાવી શકે છે? એજ પ્રશ્ન નીચેના સૂત્રે દ્વારા પૂછે – इत्थिरूवं वा, पुरिसख्खं वा' इत्याहि. 'मह' भेट महान अथवा विशाल. સ્ત્રીને જે આકાર તે સ્ત્રીરૂપ છે, પુરુષનો જે આકાર તે પુરુષરૂપ છે. એ જ પ્રમાણે હસ્તિ- રૂપ, વાનરૂ૫ આદિના વિષયમાં પણ સમજવું. ઘક્રિયા શરીરના બે પ્રકાર છે-(૧) કૃત્રિમ અને (૨) જન્મસિદ્ધ. જન્મસિદ્ધ વયિ શરીર તે દેવે અને નારકોને જ હોય છે. કૃત્રિમ ક્રિય શરીરનું કારણ લબ્ધિ મનાય છે. લબ્ધિ એટલે એક પ્રકારની તપો જન્મ શકિત. તે લબ્ધિ કેટલાક ગર્ભજ મનુ અને તિર્યામાં હોય છે. તેથી એવી લબ્ધિથી પ્રાપ્ત થનારા વૈદિય શરીરના અધિકારી ગર્ભજ મનુષ્ય અને તિર્યંચ જ હઈ શકે છે. કૃત્રિમ ક્રિય શરીરની પ્રાપ્તિ માટે કારણરૂપ એક બીજા પ્રકારની લબ્ધિ પણ મનાય છે, જે લબ્ધિની પ્રાપ્તિ તપના પ્રભાવથી થતી નથી પણ જન્મથી જ થાય છે. એવી લબ્ધિને સદ્દભાવ કેટલાક બાદર વાયુકાયિક જમાં જ માનવામાં આવેલ . ६१८ भगवती गच्छति, पतवृदयमपि गति, स मदन्त ! किम् एकनः पताक गरयति ! विधापना गपठति ! गौतम ! एस्तः पता गच्छति ! नो हिश पता गच्छति, स भदन्त ! किं यायुकायः पताका ? गौतम । वायुकायः सः, नो खलु सा पताका ।। ९०२।। टीका-चैक्रियशरीराधिकारादाह-पभूणं भंते !' इत्यादि । गीतमापुच्छति हे भदन्त ! प्रभुः खलु समर्थः किम 'वाउकाए, वायुकायः' 'पगं मह एक तरह रूप फरफे गति करता है क्या? (गोयमा ! असिओदयं विगच्छा, पयओदयंचि गच्छद) हे गौतम ! यह वायुकाय ऊँची हुई पताकाकी तरह भी रूप धनाकर गमन करता है और गिरि हुई पताकाकी तरहभी रूप पनाकर गमन करता है। (से भंते ! किं एगो पडागं गच्छह ?) हे भदन्त ! वह वायुकाय एक दिशा में जैसी एक पताका होती है ऐसा रूप करके गमन करता है ? या दो दिशा में एक साथ जैसी दो पताकाएँ होती हैं ऐसारूप करके गमन करता है ? (गोयमा) हे गौतम ! (एगओ पडागं गच्छइ, नो दुहओ पडागं गच्छद) एक दिशामें जैसी एक पताका होती है ऐसा रूप करके वह वायुकाय गमन करता है। दो दिशामें दो पताका की तरह रूप बना कर वद गमन नहीं करता है। (सेणं भंते। किं वाउकाए पडागा) हे भदन्त ! वह वायुकाय क्या पताका है ? (गोयमा!) हे गौतम। (वा उकाए णं से नो खलु सा पडागा)यह वायुकाय है-पताका नहीं है ।। सू.२।। SaiReी dist यु ३५ मतावान गमन रे छ? (गोयमा !- ऊसिओदयं वि गच्छइ, पयोदयं वि गच्छइ ) 3 गौतम! ते वायुयाय १२ता पता. કાના જેવું રૂપ બનાવીને પણ ગમન કરે છે, અને નીચે ઉતારેલી પતાકાના જેવું રૂપ मनावाने भए मन परे ( से भंते ! किं एगओ पडागं गच्छइ ?). Heral તે વાયુકાય એક દિશામાં રહેલી એક પતાકા જેવું રૂપ કરીને ગમન કરે છે? કે બે शिम साथे २७सी ने पता ३५ शन गमन ४२ छ ? (गोयमा!) गौतम ! ( एगो पडागं गच्छइ नो दुही पडागं गच्छइ ) मे शाम રહેલી એક પતાકા જેવા પે તે ગમન કરે છે, એ દિશામાં રહેલી બે પતાકા જેવું ૩૫ मनावार ते शमन ४२तुं नयी. ( से णं भंते! कि बाउकाए पडागा!) महन्त ! ते वायुर पता छ १ ( गोयमा ) गीतभ! (वाउक एणं .से. नो खलु सा पडागा) તે वायुय वायुय:छे-पता नथी. २.२ ॥

प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३. उ.४ स्. २ चैक्रियवायुकायव्यक्तव्यतानिरूपणम् ६२१ भापामसिद्ध, थिल्लि: लाटदेशे यद्धिघोटकपल्ययनं तदेवान्यदेशे विल्लिरुच्यते तद्रूप शिविका-'पालकी' इति भापा मसिद्धम् स्यन्दमानिका स्यन्दमाना एव स्यन्दमानिका पुरुपममाणायामो जम्पानविशेषः 'विउवित्तए' विकुर्वितम् ! प्रभुः समर्थ इतिमश्नः । भगवानाह 'गोयमा! हे गौतम ! 'णो इणद्दे समझे नायमर्थः समर्थः, त्वदुक्तं न संभवति, किन्तु 'वाउकाएणं' वायुकायः खलु 'विकुम्वेमाणे विकुर्वमाणः विकुर्वणां कुर्वाणः 'एगं मह' एकमहत् 'पडागासंठिअरूवं' पता- कासंस्थितरूपं पताकाकारशरीरत्वात् 'विकुबई' विकुर्वते विकुर्वणया निप्पादयति । ग्रहण किया गया है । हाथीकी पीठ पर जो चौकोरवाली बैठने की पालखी रखी जाती हैं कि जिसमें बैठनेवाले बैठते हैं उसका नाम गिल्लि है। इसे हिन्दी भाषामें 'अंबाडी' कहते हैं। लाटदेशमें जिसे पलेचा कहते है और जो घोडेकी पीठ पर कसी जाती है उसीका नाम दिल्ली है । शिविका पालखीका नाम है । स्यन्दमानिका एक प्रकारका वाहन विशेप होता है जिसकी लंबाई पुरुप जितनी होती है । इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं 'णो इण? सम?' हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं हैं-अर्थात वायुकायिक जीव अपनी विक्रिया शक्तिसे इनर आकारोको नहीं बना सकता है। किन्तु 'वाउकाए णं चिकुवेमाणे एगं महं पडागासंठियं रूपं चिकुबई वायु- कायिक जीव जय विक्रिया करतो है तय वह एक विशाल आकारमें पताकाने जैसा हो जाता हैं। क्यों कि इसका शरीर स्वयं पताकाके आकार जैसा है । तात्पर्य कहने का यह है कि वायुकाय का आकार ४ छ, तेना रे or युज्य डाय छे. 'गिल्लि ' यानी पी8 ५२ सपा माट से माहवामा मा छे तेन EिE 2. 'थिल्लि बारामा लिखने પહેંચા કહે છે–ગુજરાતમાં તેને ઘોડા પરનું પલાણ કહે છે. તે પલાણને (ઇનને) धोनी 108 ५२ गावपामा भावे छ. 'शिविका' से पाली, 'स्यन्दमानिका' એક પ્રકારનું વાહન છે તેની લંબાઇ પુરુષ પ્રમાણ હોય છે. હવે સૂત્રકાર ઉપરોક્ત પ્રશ્નનો જવાબ भापता छ । 'जो इणठे सम?' गौतम ! म मन्तु नथी. वायु॥थि व तेनी विष्ठिया तिथी मेवा मा मनापी Artथी. ५५ 'वाउकारणं विकुल्वेमाणे एगं महं पडागासंठियं स्वं विकुन्चइ ' पाथि न्यारे विया ४३ ત્યારે તે એક વિશાળ પતાકાના જે બની જાય છે. કારણ કે તેનું શરીર જ પતાકા જવા આકારનું છે–કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે વાયુકાયને આકાર જે પતાકાના જેવો છે, .

६२० मवतीय गिलि-मिल्लि-सीम-संदमाणियरूवं मा' युग्य-गिल्ली-चिल्लि-सिक्किा-स्वन्द मानिकारुपं या, तत्र मुग्य-सिंहलद्वीप (सीलोन-कोलमो) मध्यवर्तिगोस्लमबल मसिद्धं विस्तममाणं वेदिकोपोमित यानविशेषरूपं (रिक्या गाड़ी) इतिभाग मसिद्धम्, गिल्लिः गजपृष्ठोपरिस्थापितचतुरसकोणवादनविशेषः (अंबाडी) इति कायिक जीवों में ही मानी गई है-इससे वे कृत्रिम वैक्रिय शरीरके अधिकारी कहे गये हैं-इसी पातको चित्तमें धारण करके गौतम ने प्रभु से ऐसा प्रश्न किया है-कि-वायुकायिक जीव अपनी विक्रिया से एक विशाल स्त्रीका रूप बना सकता है क्या? विशाल मनुष्यका रूप पना सकता है क्या? विशाल हागीका एवं यान-शकट-गाडीका रूप बना सकता है क्या? युग्य का रूप पना सकता है क्या ? गिल्लि, थिल्लि, शिपिका एवं स्यन्दमानिका का रूप यना सकता है क्या ? देव वैक्रिय शरीर वाले होते हैं अतः वे इस२ प्रकारके रूप बना लेते है-तो क्या वायुकायिक जीव भी इन पूर्वोक्त रूपोको बना सकता है क्या? सिंहलद्वीप-सीलोन-कोलम्यो-में जो गोल्लमण्डल में प्रसिद्ध यानविशेप होता है कि जिसका प्रमाण दो हाथ का होता है-और जहां पर मनुष्य पैठते हैं वह स्थान उसका वेदिकाके आकार जैसा होता है जिसे वर्तमानमें रिक्शा कहते हैं वह युग्य शब्द से यहां છે તેથી તેમને કૃત્રિમ વૈકિય શરીરના અધિકારી બતાવ્યા છે. એજ વાતને હૃદયમાં બરાબર ધારણ કરીને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે–શું વાયુ- કાયિક જીવ તેની વિક્રિયાથી એક વિશાળ સ્ત્રીનું રૂપ બનાવી શકે છે? શું તે વિશાળ મનુષ્યનું રૂપ બનાવી શકે છે? શું તે વિશાળ હાથીનું રૂપ બનાવી શકે છે? શું તે થાન (ગાડા)નું રૂ૫ બનાવી શકે છે? શું તે સુગ્ય, ગિહિલ, થિલ, શિબિકા અને ચન્દમાનિકાનું રૂપ બનાવી શકે છે? દે ક્રિય શરીરવાઇ ય છે. તેથી તેઓ (૮) તે પ્રકારનાં રૂપે બનાવી લે છે તે શું વાયુકાયિક છે પણ ઉપરનાં રૂપ બનાવી શકે છે? હવે ટીકાકાર “યુગ્ય વગેરે પદને અર્થ સમજાવે સિલોનના કોલંબ શહેરમાં એક પ્રકારનું ખાસ વાહન વપરાય છે. તે બે હાથ પ્રમાણ હોય છે. તેમાં મનુષ્ય જે જગ્યાએ બેસે છે તે જગ્યા વેદિકાના આકારની હોય છે. તેને યુ” प्रमेयंचन्द्रिका टी. श. ३ उ.४ सू.२ चैक्रियवायुकायव्यक्तव्यतानिरूपणम् ६२३ गच्छई' आत्मद्धर्या स्वशच्या स्वलब्ध्या वा गच्छति ! 'परिड्ढीए गच्छइ' पर- द्धर्थावा गच्छति । परशक्त्या या गच्छति भगवानाह 'गोयमा ! आयडूढीए' इत्यादि । हे गौतम ! स वायुकायः आत्मदर्या स्वसामर्येणैव गच्छइ' गच्छति, 'णो परिइडीए गच्छइ' नो परदर्ण परमयुक्तो गच्छति 'जहा आयड्ढीए' यथा आत्मद्धर्या गच्छति एवं चेव' एवंचैत्र तथैव 'आयकम्मुणा वि' आत्मकर्मणा- ऽपि आत्मक्रिययाऽपि 'आयप्पयोगेण वि' आत्मप्रयोगेणापि आत्मप्रयुक्तेनापि नतु परमयुक्तेन इति 'भाणियन्,' भणितव्यम् वक्तव्यम् । पुनौतमः पृच्छति 'से भंते ! इत्यादि । हे भदन्त । स वायुकायः किम् 'ऊसिओदयं गच्छइ !' उच्छ्रितोदयम् उत् ऊ श्रितः उदयः दैर्ध्य यत्र गमने तत् उच्छ्रितोदयम् , लन्धि से इतनी दूर तक जाता है या परकी शक्तिसे इतनी दूर तक जाता है। इसके उत्तर में प्रभु गौतमसे कहते हैं कि 'गौयमा' हे गौतम ! वह वायुकाय 'आयड्ढीए गच्छइ' अपनी निजकी शक्तिसेही इतनी दूर तक जाता है । 'नो परड्ढींए गच्छई' परकी शक्ति सहायता या प्रेरणा से नहीं जाता है। 'जहा आयइढीए एवंचेच आयकम्मुणा वि, आयप्पयोगेण वि भाणियन्वं' तो जिस तरह यह वायुकाय अपनी निजकी सामर्थ्य से जाता है, उसी तरह यह अपनी निजकी क्रिया से और अपने निजके प्रयोग से-अपने आप से प्रयुक्त होने पर गमन करता है परके द्वारा प्रयुक्त होनेसे नहीं जाता है-ऐसा यहां कहना चाहिये-अर्थात् समझ लेना चाहिये । अब गौतम प्रभु से पुनः प्रश्न करते हैं कि-'से भंते ! किं ऊसि- ओदयं गच्छइ, पयोदयं गच्छइ ? हे भदन्त ! वायुकाय जय इतनी અનેક જન સુધી જવાને સમર્થ છે, તે તે પોતાની લબ્ધિથી (શક્તિથી) જ એટલે २२ सय छ, ४ मन्यनी auथा (शतिथी) मे २ लय छ ? उत्तर- गोयमा !' गौतम! 'आयड्ढीए गच्छइ' a dra पोतानी शतिथी ४ मे २ लय छ, 'नो परड्ढीए गच्छइ ' भन्यमी तिथी-सहा- यताथा मे R rai नथी. जहा आयडूढीए एवं चेत्र आयकम्मुणा वि, आयप्पयोगेण वि भाणियन्न.' पाविशते तेनी पातानी or શકિતથી ગમન કરે છે એ જ પ્રમાણે તે પિતાની જ ક્રિયાથી અને પોતાના જ પ્ર- गथा समन ४२ छ. 'पोताना प्रयोगथामेर पोतानी ते प्रयुत थवाथी- અન્યના દ્વારા પ્રયુકત થઈને નહી. - ममवतीयो गौतमः पुनः पृच्छनि-'पभूणं मंते । इत्यादि । हे भदन्त ! मनुः खलु समर्थः किम् 'याउकाए' पायुफायः 'एगं मह' एक महत 'पडागासंठियं रूचं पताकासंस्थित रूपं पताकाकारमिय यर्तमान रूपं विउन्चित्ता' विकुक्त्विा विकर्षणां कृस्ता 'अणेगाई जोयणाई गमिचए' अनेकानि योजनानि गन्तुम ? प्रभुःसमय: किम् भगवानार-ता, पभू (न्त, प्रभुः समर्थः, हे गौतम 1 विकुर्वणया पताफाकार रूप कृत्वा अनेकानि योजनानि गन्तुं समर्थः । गीतमःपुन: पृच्छति-'से भंते ! किं' इत्यादि हे भगवन् ! स वायुकायः किम् , 'आयडीए जय स्वयं पताका के जैसा है तब वह अपनी विक्रिया शक्ति से उसी आकारको पहिले के आकारकी अपेक्षा विशालरूप में घना लेता हैं। स्त्री पुरुप आदिके आकार के रूपमें वह अपने आपको नहीं यनाता है । अब इस पर गौतम पुनः प्रभु से पूछते हैं कि-'पभृणं भंते ! वाउकाए एर्ग मह पडागा संठियंव विउन्वित्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए' हे भदन्त ! वायुकायिक जीव जय अपनी विकुर्वणा करनेकी शक्तिद्वारा एक विशाल आकारवाली पताकाके जैसे आकारको बना लेता है तो क्या वह इसी आकार से अनेक योजनों तक भी जा सकने में समर्थ हो सकता है। तब इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते है कि-'हंतापभू' हे गौतम ! वह इस विशालपताका के आकार में अनेक योजनों तक भी जा सकने में समर्थ है। अब गौतम प्रभुसे पुनः ऐसा पूछते हैं कि जब वह अनेक योजनों तक भी इस विशाल आकारसे जा सकने में समर्थ हैं तो वह हे भदन्त ! कि आयड्ढीए गच्छइ, परडूढीए गच्छई' क्या अपनी निजकी शक्तिसे अथवा તેથી તે પિતાની ક્રિય શકિતથી એજ આકારને પહેલાંના આકાર કરતાં વધારે વિશાળ બનાવી લે છે. તે પોતાને સ્ત્રી પુરુષ આદિના આકારરૂપે બનાવતું નથી. એજ વાતને मनुलक्षीत गौतम स्वामी मा प्रश्न पूछे छ-'पभूणं भंते ! वाउकाए एगं महं पंडागासंठियं स्वं विउबित्ता अणेगाइं जोयणाई गमित्तए ? ' मत! पोताना વૈક્રિય શકિતથી એક વિશાળ પતાકાના આકારનું રૂપ બનાવીને શું વાયુકાયજીવ અનેક योन मो? त्यारे मडावीर प्रभु ा प्रमाणे वाम मा छ-'हंता, . पभू' : હે ગૌતમ વાયુકાય તે વિશાળ પતાકાના આકારમાં અનેક જનના અંતર સુધી જઈ શકવાને સમર્થ છે. હવે ગૌતમ સ્વામી નીચે પ્રશ્ન કરે છે- आयड्ढीए गच्छइ, परडूडीए गच्छइ ने वायुय, प त विशा पतन मा प्रमेयंचन्द्रिका टी. श. ३ उ.४ सू.२ वैक्रियवायुकायव्यक्तव्यतानिरूपणम् ६२३ गच्छई आत्मद्धर्या स्वशच्या स्वलन्ध्या वा गच्छति ! 'परिडीए गच्छई' पर- द्धर्थावा गच्छति । परशक्त्या वा गच्छति भगवानाह 'गोयमा ! आयड्ढीए' इत्यादि । हे गौतम ! स वायुकायः आत्मदर्या स्वसामर्येणैव गच्छइ' गच्छति, 'णो परिडीए गच्छइ नो परधर्ण परमयुक्तो गच्छति 'जहा आयडीए' यथा आत्मद्धर्धा गच्छति एवं चेत्र' एवंचैव तथैव 'आयकम्मुणा वि' आत्मकर्मणा- ऽपि आत्मक्रिययाऽपि 'आयप्पयोगेण वि' आत्ममयोगेणापि आत्मप्रयुक्तेनापि नतु परमयुक्तेन इति 'भाणियन्वं' भणितव्यम् वक्तव्यम् । पुनगौतमः पृच्छति 'से भंते ! इत्यादि । हे भदन्त ! स वायुकायः किम् 'ऊसिओदयं गच्छद !' उच्छ्रितोदयम् उत् ऊर्ध्व श्रितः उदयः दैर्ध्य यत्र गमने तत् उच्छ्रितोदयम् , लब्धि से इतनी दूर तक जाता है या परकी शक्तिसे इतनी दूर तक जाता है। इसके उत्तर में प्रभु गौतमसे कहते हैं कि 'गौयमा' हे गौतम ! वह वायुकाय 'आयड्ढीए गच्छई' अपनी निजकी शक्तिसेही इतनी दूर तक जाता है । 'नो परड्ढीए गच्छइ' परकी शक्ति सहायता या प्रेरणा से नहीं जाता है। 'जहा आयड्ढीए एवंचेव आयकम्मुणा वि, आयप्पयोगेण वि भाणियन्वं' तो जिस तरह यह वायुकाय अपनी निजकी सामर्थ्य से जाता है, उसी तरह यह अपनी निजकी क्रिया से और अपने निजके प्रयोग से-अपने आप से प्रयुक्त होने पर गमन करता है परके द्वारा प्रयुक्त होनेसे नहीं-जाता है-ऐसा यहां कहना चाहिये-अर्थात् समझ लेना चाहिये । अब गौतम प्रभु से पुनः प्रश्न करते हैं कि-'से भंते ! कि असि- ओदयं गच्छइ, पयोदयं गच्छइ ? हे भदन्त ! वायुकाय जय इतनी અનેક જન સુધી જવાને સમર્થ છે, તે તે પોતાની લબ્ધિથી (શકિતથી) જ એટલે દૂર જાય છે, કે અન્યની લધિથી (શકિતથી) એટલે દૂર જાય છે? उत्त२-'गोयमा !' गौतम! 'आयड्ढीए गच्छइ' ते तेनी पोतानी शतिथी र भेट ६२ लय छ, 'नो परड्ढीए गच्छइ ' मन्यनी तिथी-A6t- યતાથી એટલે દૂર જ નથી. ૮ जहा आयडूढीए एवं चेत्र आयकम्मुणा वि, आयप्पयोगेण वि भाणियन्न. पायि १२ ते नी पातानी ar શકિતથી ગમન કરે છે એ જ પ્રમાણે તે પિતાની જ ક્રિયાથી અને પોતાના જ પ્ર- गथी गमन ४२ छे. 'पाताना प्रयोगथी' भेट पोतानी ते प्रयुक्त थवाथी- અન્યના દ્વારા પ્રયુકત થઇને નહી. .

६२४ भमदतीने गमनक्रियाविशेषणमेतत्, ऊर्यपताकाकारमिति यावत् गच्छति ! 'पयोदय पतदुदयं पतन् अधोगन्छन् उदयः आयामो यत्र तत् पतदुदयं वा पतित पताकाकार था, इदमपि गमनक्रियाविशेषणम् गच्छई' गच्छति ! भगवान माह-'गोपमा ! इत्यादि । हे गीतम ! स वायुकायः 'ऊसिमोदयं पि गच्छ।' अजिनोदयमपि गच्छति पयोदयं पि गच्छई' पतदुदयमपि गच्छति । गौतमः पुनःपृच्छति 'से भंते । किं' इत्यादि । हे भदन्त ! स चापुकायः किम् 'एगओ- पडागं गच्छइ' एकतः पता गन्छति ! अर्थात् स वैक्रिय वायुकायः एकस्या- दूर तक चला जाता है. तप इस पर आप हमें यह समझाइये कि वह ऊर्यपताका के आकार होकर चलता है कि पतित पताकाके आफार होकर चलता है ? प्रश्नका भाव यह है कि पताका जिस प्रकार वायुके वेगसे उडती हुई रहती है उस समय जो उस पताका का आकार होता है वह उच्छ्रितोदय है और जब हवा के न रहने से पताका उडती नहीं है-नीचेको झुकी रहती है उस समय का जो उस पताका का आकार होता है वह पतदुदय है. अतः जय वायु- काय चलता है तो क्या उच्छितोदय के रूप में चलता है या पत- दुदय के रूपमें चलता है। इसका उत्तर देते हुए भगवान् गौतमसे कहते हैं कि-'गोयमा' हे गौतम! वह चायुकाय 'ऊसिओदयं वि गच्छह, पयोदयं चि गच्छ' उच्छितोदय होकर भी चलता। और पतदुदय होकर भी चलता है । अथ गौतम प्रभु से यह पूछते कि प्रश्न-से भंते ! किं ऊसिओदयं गच्छइ, पयोदयं गच्छई! 10 महन्त ! વાયુકાય જો એટલે દર જાય છે, તે તે ઊદ્ધ પતાકાને આધારે ગમન કરે છે, કે પતિત પતાકાને આકારે જાય છે? આ પ્રશ્રનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-વાયુના વેગથી ફરકયા કરતી પતાકાને જે આકાર હોય છે એ આકાર તે વાયુકાયને હેવ છે, કે વાસુ વાત ન હોય ત્યારે પતાકોને જે આકાર હોય છે એ આકાર તે વાયુકાયને હોય છે? જ્યારે વાયુ વાત નથી ત્યારે પતાકા નીચેની બાજુ નમેલી રહે છે તે સમયનાપતાકાના આકારને પતદુદય કહે છે અને વાયુના વેગથી ફરકતી પતાકાના આકારને ઉચ્છિદય કહે છે. વાયુકાય ઉછિદયને આકારે ચાલે છે કે પતદાયને આકારે ચાલે છે?' SE-गोयमा'.गौतम ! ते पाय 'ऊसिओदयं विगच्छइ, पय ओदयं "पि गच्छद::तिय३पाएं गमन ४३ छ भने पतg५३ पy ગમન કરે છે. કહેવાને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે–વાયુકાય ઉપતાકાને આકાર પણ ગમન કરે છે, અને પતિત પતાકાને આકારે પણ ગમન કરે છે. , प्रमेयचन्द्रिका टीका. श.३ उ.४ सू.२ क्रियवायुकायवक्तव्यतानिरूपणम् ६२५ दिशि एकपताकाकार रूप निर्माय गतिं करोति, अथवा 'दुहओ पडागं गच्छइ! द्विधा पताकं गच्छति ! द्विपताकाकाररूपं कृत्वा गतिं करोति ! भगवान् तदुत्तरमाइ-गोयमा ! इत्यादि । हे गौतम ! 'एगो पडागं गच्छइ' नो द्विधा पताक' गच्छति । गौतमः पुनः पृच्छति-'सेणं भंते ! किं वाउकाए पंडागा! हे भगवन् ! स खलु वायुकायः किंपताका! किंपताकास्वरूप एच ! भगवान् आह-गोयमा ! हे गौतम ! 'वाउकाएणं से स खलु वायुकायः नो खलु पडागा' नो किल सा पताका वायुकायः ॥ सू० २ ॥ 'से भंते ! किं एगओ पंडागं गच्छइ ! दुहओ पडागं गच्छइ ?' हे भदन्त ! वह वैक्रिय वायुकाय एक पताकाके आकारवाला रूप बनाकर एकदिशामें गति करता है ? अथवा दो पताका के आकार- वाला रूप बनाकर गति करता है ? इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि-'गोयमा' हे गोतम ! 'एगओ पडागं गच्छई' नो दुहओ पडागं गच्छइ । वह चैक्रिय वायुकाय एक पताका के आकारवाला रूप बनाकर एक दिशामें गमन करता है, दो पताका के आकारवाला रूप बनाकर गति नहीं करता है। 'से णं भंते ! किं वाउकाए पडागा.' गौतमने जब प्रभुसे ऐसा प्रश्न किया कि हे भदन्त ! - वायुकाय क्या पताको स्वरूप ही है ! तब प्रभुने इसका उत्तर दिया कि-'गोयमा ! वाउकाए णं से, नो खलु सा पडागा' हे गौतम ! वह तो वायुकाय है पतांका स्वरूप नहीं है। तात्पर्य यह है कि वायुकाय एकेन्द्रिय जीव है और पताका अजीव है-अतः वायुकाय पताकारूप नहीं हो सकता है ॥ सू० २ ॥ A-' से भंते ! किं एगो पडागं गच्छइ, दुहओ पडागं गच्छइ !' હે ભદન્ત! તે વૈક્રિય વાયુકાય એક પતાકાના આકારનું રૂપ બનાવીને એક દિશામાં ગતિ કરે છે? કે બે પતાકાના આકારનું રૂપ બનાવીને ગતિ કરે છે? उत्तर- गोयया ! गौतम! ' एगओ पडागं गच्छइ, नो दुहओ पडागं गच्छ ? તે વૈક્રિય વાયુકાય એક પતાકાના આકારવાળું રૂપ બનાવીને એક દિશામાં ગમન કરે છે, એ પતાકાના આકારવાળું રૂ૫ બનાવીને ગમન કરતું નથી. प्रश्न-'से णं भंते ? किं वाउकाए पडागा! 3 महन्त ! शुवायुश्य- પતાકારવરૂપ જ છે? उत्तर-'गोयमा ! बाउकाए णं से, नो खलु सा पडांगा' गीतम! તે તે વાયુકાય જ છે, પતાકા સ્વરૂપ નથી. તેનું કારણ નીચે પ્રમાણે છે-વાયુકાય એકેન્દ્રિય જીવ છે અને પતાકા અજીવ છે. તે કારણે વાયુકાય પતાકાર હેઈ શકે જ नही. ॥सू. २॥

६२६ भगवतीय पारिणामिकवलाइकवक्तव्यतामाह- मूलम्-'पभृणं भंते ! बलाहगे एग महं इत्थिरूवं था, जात्र -संदमाणियख्वं वा, परिणामेत्तए ? हंता, पभू, पभूणं भंते ! वलाहए एग महं इत्थिरूवं परिणामेत्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए ? हंता, पभू, से भंते ! किं आयड्ढीए गच्छइ, परि- ड्ढीए गच्छइ ? गोयमा! नो आयड्ढीए गच्छइ, परिड्ढीए गच्छइ, एवं नो आयकम्मुणा, परकम्मुणा, नो आयप्पयोगेणं परप्पओगेणं, असिओदयं वा गच्छइ, पयओदयं वा गच्छइ, से भंते ! किं चलाहए ? इत्थी ? गोयमा ! वलाहए णं से, णो खल्ल सा इत्थी, एवं पुरिसेणं आसे हत्थी। पभुणं भंते! वलाहए एगं महं जाणरूवं परिणामेत्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए, जहा इत्थिरूवं तहा भाणियवं, णवरं एगओ चकवालं पि गच्छइ भाणियवं, जुग्ग-गिल्लि-थिल्लिसीआ-संद- माणियाणं तहेवं ॥ सू, ३ ॥ छाया-प्रभुःखल्ल भदन्त ! वलाहकः एक महत स्त्री रूपं वा, यावत्स्यन्दमा- निकारूपं वा, परिणमयितुम् ? इन्त, प्रभुः, प्रभुः खलु भदन्त ! बलाहकः एक पारिणामिक-बलाहक-वक्तव्यताका वर्णन 'पभूण भंते ! बलाहगे' इत्यादि। सूत्रार्थ-(पभूणं भंते ! बलाहगे एग महं इंत्थिरूवं वा जाव संद- माणियरूवं वा, परिणामेत्तए) हे भदन्त ! मेघ एक विशाल स्त्रीरूप પરિણુમિક-બલાહક (મેઘ)નું નિરૂપણ पभ्रूणं भंते ! वलाहगे' JullE-: सूनाथ-(पभूगं भंते । बलाहगे एगं महं इत्यिरूवं वा जाव संदमाणियस्वं चा, परिणामेत्तए ) 3 महन्त ! शुभ मे विशाण सो३५था वन सहभानि .

- प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.४ सू.३ पारिणामिक-वलाहक वक्तव्यतानिरूपणम् ६२७ महत् स्त्रीरूपं परिणमय्य अनेकानि योजनानि गन्तुम् ? हन्त, प्रभुः, स भदन्त ! किम् आत्मदर्या गच्छति ? पररर्या गच्छति ? गौतम ! नो आत्मद्धर्या गच्छति, परद्धर्या गच्छति एवं नो आत्मकर्मणा, परकर्मणा, नो आत्मप्रयोगेण परमयोगेण, में यावत् स्यन्दमानिकाके रूप में परिणमित होने के लिये क्या समर्थ है ? (हंता पभू) हां गौतम ! मेघ एक विशाल स्त्रीके रूपमें यावत् . स्यन्दमानिका के रूपमें परिणामित होने के लिये समर्थ है । (पभूणं भंते ! बलाहए एगं महं इत्थिरून परिणामित्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए) हे भदन्त । घलाहक एक विशाल स्त्रीरूपमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है क्या ? (हंता पभू ) हां, गौतम ! बलाहक (मेघ) एक विशाल स्त्रीरूपमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ हैं। (से भंते किं आयड्ढीए गच्छइ, परिदीए गच्छद) हे भदन्त ! वह बलाहक क्या अपनी निजकी शक्तिसे अनेक योजनों तक जाता है या परकी सहायता से अनेक योजनौ तक जाता है। (गोयमा! नो आयड्ढोए गच्छइ, परिड्डीए गच्छद) हे गौतम! बलाहक-मेघ-अपनी शक्तिसे अनेक योजनों तक नहीं जाता है, किन्तु परकी सहायतासे ही अनेक योजनों तक जाता है । (एवं नो आयकम्मुणा, परकम्मुणा, नो आयप्पओगेणं, परप्प मोगेणं) इसी तरह वह बलाहक-आत्मकर्मसे अनेक योजनोंतक नहीं भन्तना इथे परिभित थाने समर्थ ? (ता, पभू ) , गौतम! मेघ ४ વિશાળ શ્રીરૂપે પરિણમવાને સમર્થ છે. એ જ પ્રમાણે ચન્દ્રમાનિકા પર્યન્તને રૂપે પરિ भित पाने समर्थ 2. (पभूणं भंते । वलाहए एगं महं इत्थिरूवं परिणामेत्ता मणेगई जोयणाई गमित्तए !) Era ! भे में विशाल श्री३२ परिभान भने यो पर्या-ताने थु समय छ ? (हंता, पभू), ७, गौतम ! मेरे विया श्री३थे परिधुभाग भने योनियतवाने समर्थ छ. (से भंते ! कि आयटीए गच्छइ, परिडूढीए गच्छद !) . मह-! ते मे तन चातानlar શકિતથી અનેક જનપર્યત જાય છે, કે અન્યની સહાયતાની અનેક જનપર્યત onय छ ? (गोयमा! नो आयडूढीए गच्छइ, परिड्डीए गच्छइ) गीत ! મેઘ તેની પોતાની શકિતથી અનેક જન પર્યન્ત જ નથી પણ અન્યની રાત- ताथी मने यौन पर्यन्त नय छे. (एवं न आयाणा, परफणा, नो आयप्पओगेणं, .परप्पभोगेणं) हे गौतम ! मे HD INDRENDINk . ६२६ मगपतीसरे पारिणामिकयलाहकवक्तव्यतामाद- मूलम्-'पभृणं भंते ! बलाहगे एग महं इत्थिरूवं वा, जाप -संदमाणियरूंचं वा, परिणामेत्तए ? हंता, पभू, पभुणं भंते ! वलाहए एग महं इत्थिरूवं परिणामेत्ता अणेगाइं जोयणाई गमित्तए ? हंता, पभू, से भंते ! किं आयड्ढोए गच्छइ, परि- दृढीए गच्छइ ? गोयमा! नो आयड्ढीए गच्छइ, परिड्ढीए गच्छइ, एवं नो आयकम्मुणा, परकम्मुणा, नो आयप्पयोगेणं परप्पओगेणं, असिओदयं वा गच्छइ, पयओदयं वा गच्छइ, से भंते ! किं वलाहए ? इत्थी ? गोयमा ! वलाहए णं से, णो खल सा इत्थी, एवं पुरिसेणं आसे हत्थी। पभृणं भंते ! वलाहए एगं महं जाणरूवं परिणामेत्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए, जहा इत्थिरूवं तहा. भाणियत्वं, णवरं एगओ चकवालं पि गच्छइ भाणियवं, जुग्ग-गिल्लि-थिल्लिसीआ-संद- माणियाणं तहेवं ॥ सू, ३ ॥ छाया-प्रमुःखल भदन्त ! वलाहकः एक महत स्त्री रूपं वा, यावदस्यन्दमा• निकारूपं वा, परिणमयितुम् ? हन्त, मभुः, प्रभुः खलु भदन्त ! बलाहकः एक पारिणामिक-पलाहक-वक्तव्यताका वर्णन- 'पभूर्णं भंते । बलाहगे' इत्यादि । सूत्रार्थ-(पभूणं भंते ! चलाहगे एगं महं इत्थिरूवं वा जाव संद- माणियरूवं वा, परिणामेत्तए) हे भदन्त ! मेघ एक विशाल स्त्रीरूप પારિમિક-બલાહક (મેઘ)નું નિરૂપણ 'पभुणं भंते ! वलाइगे'माEि- सूत्रा--(पभूर्ण भंते ! बलाहगे एगं महं इत्थिरूत्र वा नाव संदमाणियस्वं वा, परिणामेत्तए 13 Maral | भेध मे KिAm R३५धा बन सन्मानित ! पमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.४ २.३ पारिणामिक-बलाहक वक्तव्यतानिरूपणम् ६२७ महत् स्त्रीरूपं परिणमय्य अनेकानि योजनानि गन्तुम् ? इन्त, प्रभुः, स भदन्त ! किम् आत्मदर्घा गच्छति ? परद्धा गच्छति ? गौतम ! नो आत्मद्धर्या गच्छति, परद्धर्या गच्छति एवं नो आत्मकर्मणा, परकर्मणा, नो आत्मप्रयोगेण परमयोगेण, में यावत् स्यन्दमानिकाके रूप में परिणमित होनेके लिये क्या समर्थ है ? (हंता पभू) हां गौतम ! मेघ एक विशाल स्नीके रूपमें यावत् . स्यन्दमानिका के रूपमें परिणामित होने के लिये समर्थ है । (पभू णं भंते ! बलाहए एगं महं इत्थिरूवं परिणामित्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए) हे भदन्त ! बलाहक एक विशाल स्त्रीरूपमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जाने के लिये समर्थ है क्या ? (हंता पभू ) हां, गौतम ! बलाहक (मेघ) एक विशाल स्त्रीरूपमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जाने के लिये समर्थ हैं। (से भंते किं आयड्ढीए गच्छड, परिदीए गच्छा !) हे भदन्त ! वह बलाहक क्या अपनी निजकी शक्तिसे अनेक योजनों तक जाता है या परकी सहायता से अनेक योजनों तक जाता है। (गोयमा ! नो आयड्ढोए गच्छइ, परिड्ढीए गच्छइ) हे गौतम! घलाहक-मेघ-अपनी शक्तिसे अनेक योजनों तक नहीं जाता है, किन्तु परकी सहायतासे ही अनेक योजनों तक जाता है। (एवं नो आयकम्मुणा, परकम्मुणा, नो आयप्पओगेणं, परप्प ओगेणं) इसी तरह वह बलाहक-आत्मकर्मसे अनेक योजनोंतक नहीं पर्व-तना ३ परिणभित थवाने सभ ? (हंता, पभू ) , गौतम! मे मे વિશાળ સ્ત્રીરૂપે પરિણમવાને સમર્થ છે. એ જ પ્રમાણે સ્વમાનિક પર્યતને રૂપે પરિ. भित थपाने समर्थ छे. (पभूणं भंते ! वलाहए एगं महं इत्थिरूवं परिणामेत्ता मणेगई जोयणाई गमित्तए) 6-! मेघ विशाण सी३२ परिभान भने योन पाने समय छ ? (हंता, पभू), ७, गौतम ! मे विशाल श्री३५ परिभान भने योन-तवाने समय छे. (से भंते ! कि आयबीए गच्छइ, परिडूढीए गच्छह 1) & H-1 ! ते भतेनी चाताना શકિતથી અનેક જનપર્યત જાય છે, કે અન્યની સહાયતાની અનેક જનપર્યન્ત onय छ ? (गोयमा ! नो आयड्ढीए गच्छइ, परिड्ढीए गच्छइ) हे गौतम ! મેઘ તેની પોતાની શકિતથી અનેક જન પર્યન્ત જ નથી પણ અન્યની સહાય- ताथा भने योन पर्यन्त लय छे. (एवं न आयाम्मुणा, परकम्मुणी, नो आयप्पओगेणं, परप्पओगेणं) गौतममे प्रभारी त भै आत्मभयो भने . भगस्ती उच्छ्रितोदय या गति, पतदुदयं या गच्छनि, स मदन्त । किं मलाइकासी! गौतम ! पलाएकः सः, नो खलु सात्री, एवं पुमपः, अश्वा, हस्ती मरः खल भदन्त ! यलाहफा, एफ महद यानरूपं परिणमय्य अनेकानि योजनानि गन्दम् । यया खोरूपं तथा मणितव्यम्, नवरम्-एकताकपालमपि, द्विधाचक्रयालमपि गच्छति गणितव्यम् , युग्म गिल्लि-थिल्लो शिविकास्यन्दमानिकानां तथैव ।। स ३ ॥ जाता है किन्तु परकर्म से ही अनेक योजनों तक जाता है। अपने प्रयोग से यह अनेक योजनों तक नहीं जाता है, पर प्रयोग से ही अनेक योजनों तक जाता है । (ऊसिओदयं वा गच्छा, पयोदयं या गच्छद) इसी तरह से वह ऊँची हुई ध्वनाको तरह और नहीं उडती हुई ध्वजाकी तरह वह गति करता है। 'से भंते ! किं यला- हए इ थी) हे भदन्त ! वह पलाहक-मेघ-क्यो स्त्री है। (गोयमा ! पलाहए णं से नो खलु सा इत्थी, एवं पुरिसे, आसे हत्थी) हे गौतम ! पलाहक स्त्री नहीं है। इसी तरह वह पुरुप नहीं है, घोडा नहीं है, हाथी नहीं है । (पभू णं चलाइए एगं महं जाणरूवं परिणा- मेत्ता अणेगाई जोयणाई गमेत्तए) हे भदन्त ! बलाहक एक विशाल यान के रूप में परिणमित होकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है क्या ? (जहा इधिरुवं तहा भाणियन्वं, नवरं एगओ चक वालं वि, दुहओ चकवालं वि गच्छद, भाणियव्वं, जुग्ग, गिल्लि, थिल्लि, सीया, स्यंदमाणिया णं तहेव) हे गौतम! जैसा स्त्रीरूपके જન પર્યન્ત જ નથી, પણ પરકમથી જ અનેક જિનપર્યત જાય છે. તે પિતાના જ પ્રગથી અનેક પેજને પર્યન્ત જ નથી, પણ પરપ્રયોગથી જ અનેક योन। पर्यन्त जय छे. (असिभोदयं वा गच्छइ, पयोदयं वा गच्छइ ?) ગૌતમ! તે ઉર્વપતાકાની જેમ પણ ગતિ કરે છે, અને નહીં ફરકતી ધજાની જેમ पर गति ३२ . (से भंते ! कि वलाहए इत्थी !) मह-a ! | मेघ श्री २१३५ छ? (गोयमा !) गौतम ! (बलाहए णं से नो खलु सा इत्थी, एवं पुरिसे, आसे हत्थी): HE-11 मे श्री २१३५ नथी, पुरुषः१३५ नथी, मय २१३५ नयी भने साथी२१३५ ५९५ नथी. (पभृ णं बलाहए एग मह जाणवं परि- .णामेत्ता अणेगाई जोयणाई गमेत्तए) SHE-! मे मे qिAn यान (2) ना ३५ परिभान भने योगना पत पाने समर्थ छ ? (जहा इत्थिन वहा भाणियवं, नवरं एगो चकवालं कि, दुहओ चकवा वि गच्छह, भा. णियन्न, जुम्ग, गिल्लि, बिल्लि, सीया, स्यदमाणिया गं तहेव) गीतमासी / प्रमेयंचन्द्रिका टी. श.३ उ.४ म्.३ पारिणामिकबलाहकवक्तव्यतानिरूपणम् ६२९ टीका-विकुर्वणाधिकारात् मेघस्य परिणमनक्रियावैचित्र्यमाह-'पभूणे भंते इत्यादि । गौतमः पृच्छति-हे भगवन् ! प्रभुः समर्थः खलु 'वलाहको मेघः 'एगं मह' एक महत 'इत्थिरुवं वा, स्त्रीरूपं वा 'जाव-संदमाणियरूवं वा' यावत्-स्य- न्दमानिकारूपं वा 'परिणामेत्तए' परिणमयितुं प्रभुरिति पूर्वेण योगः बलाहकस्या- जीवतया विकुर्व णाकरणासंभवेन' परिणमयितुम्' इत्युक्तम् । परिणामश्चास्य विषय में कहा है, वैसा ही यानरूप के विषय में भी जानना चाहिये। विशेषता यह हैं कि-यह मेघ एकतश्चक्रवालरूपसे भी चलता है और द्विधो चक्रवाल रूप से भी चलता हैं । युग्य, गिल्लि थिल्लि, शिपिका और स्पंदमानिका के रूपमें भी ऐसा ही समझना चाहिये । टीकार्य-यहां पर विकुर्वणा का अधिकार चला आ रहा है, इस कारण मेघकी परिणमन क्रियाकी विचित्रता को सूत्रकार 'पभू णं भंते !' इत्यादि सूत्र द्वारा कह रहे हैं-गौतम इस विपयमें प्रभु से पूछ रहे हैं कि-"भंते णं' हे भदन्त ! 'बलाहगे एग महं इत्थिरूव वा जाव संदमाणिय रूपं वा परिणामेत्तए पभूणं!' मेघ एक विशाल स्त्रीके रूपमें परिणत हो सकने में समर्थ है क्या ? यहाँ 'परिणमित्तए' ऐसा जो पद कहा है उसका कारण यह है कि बलाहक मेघ अजीव होता है, इस कारण वह विकुर्वणा करनेमें अशक्त है-अर्थात् उसमें विकुर्वणा करनेकी शक्ति संभवित नहीं हो सकती है। इसलिये 'विकुन्वित्तए' ऐसा पद सूत्रकारने नहीं कहा है। मेघमें जो ऐसा રૂપના વિષે જે કથન કરવામાં આવ્યું છે, એવું જ યાનરૂપના વિષયમાં પણ સમજવું વિશેષતા એટલી જ છે કે મેઘ એક જ થકવાલરૂપે પણ ચાલે છે અને બે ચક્રવાલરૂપે પણ ચાલે છે. સુગ્ય, ગિદિલ, થિલિ, શિબિકા અને સ્વત્વમાનિકા રૂપના વિષયમાં પણ એમ જ સમજવું. ટીકાર્થ-વિમુર્વણાનું વક્તવ્ય ચાલી રહ્યું છે, તે કારણે મેઘની પરિણમન ક્રિયા नी वियित्रतानुं सूत्रा२ 'पभूणं भंते ! त्या यह द्वारा नि३५) ४२ छे. x-'भंते ! णं 3 महन्त ! 'बलाहगे एगं महं इत्थिरुवं वा जात्र संदमाणियरूव वा परिणामेलए पभृणं' 3 महन्त ! शुभेध, . विखी રૂપે પરિણત થવાને સમર્થ છે? સ્મૃન્દમાનિક ! પર્યન્તને પે પરિણત થવાને શું समर्थ छ? मही 'परिणमित्तए' ५४ भूवान ४२ मे ४ मा (भध) भ७१ छ, हो पि ४२वाने समय नथी. तेथी सूत्रा 'विकुवित्तए' पहन प्रयोग ६३० भगवतीको विस्रसारूपोयोध्यः । यावत्करणात 'पुरुषरूपं या, इस्तिरूपं ना, यानरूपं वा, युग्य-गिल्लि-थिल्लि-शियिका' इति संग्राह्यम् । भगवानार-ता, पम्' त, गौतम । तपदाकारेण विससाभावेन परिणति माय अनेकयोजनानि गन्तुम् । "ता पभू' हे गौतम । प्रमुःसमर्थः पुनगीतमः पृच्छति-पभूणं भंते। प्रभुः समर्थः मेघः 'एगं मई' एक महत् 'इत्यिस्वं' स्त्रीरूपं 'परिणामेत्ता' परिणमय्य पारिणामिक निर्माय 'अणेगाई' अनेकानि 'जोअणाई योजनानि 'गमित्तए' परिणमन होता है यह उसमें स्वाभाविक होता है। वहां 'यावत्' पदसे 'पुरुपरूपं पा, हस्तिरूपं चा, यानरूपं वा, युग्य, गिल्लि, घिल्लि, शियिका' इन पूर्वोक्त पदोंका संग्रह किया गया है। गौतमके इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-'हंता पभू' हे गौतम ! मेघ स्वाभाविक रीतिसे उन आकारोंके रूपमें परिणत हो सकता है। पुनः गौतम प्रभु से प्रश्न करते हैं कि 'भंते णं चलाइए एगं महं इत्थिरूवं परिणामेत्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए पभू' हे भदन्त ! मेघ एक विशाल स्त्रीके रूप में परिणत होकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है क्या ? यह प्रश्न इसलिये किया गया है कि मेघमें भिन्न प्रकार के आकार जो दिखलाई देते हैं वे देखते ही. नष्ट हो जाते हैं-अतः ऐसी स्थिति में वह उसका आकार अनेक ४२वाने HEA 'परिणमित्तए' पहनेप्रयोग या छ. मेपमा मे पशिशुमन थाय થાય છે તે તેમાં સ્વાભાવિક રીતે જ થાય છે. ઉપરના મનમાં જે પાવત' પદને પ્રયોગ થયે છે તેના દ્વારા નીચેને સૂત્રપાઠ ARY ४२॥ये। 2-'पुरुपरूपं वर, हस्तिरूणं वा, यानरूप वा थुग्य, गिल्लि, विल्लि, शिविका' नन भावार्थ नाय प्रभारी छ-शु.मे मे विश श्री ३३, परित થવાને સમર્થ છે? શું મેઘ એક વિશાલ પુરુષરૂપે, હાથીરૂપે, ગાડારૂપે, યુગ્યરૂપે, ગિ@િ રૂપે, શિલિરૂપે, પાલખીરૂપે અને સ્વન્દમનિકા (બાઢવિશેષરૂપે પરિણત થવાને સમર્થ છે યાન, યુગ્ય વગેરે પદોને અર્થ પહેલાં આવી ગમે છે Sत्तर--'हंता पभू- गौतम ! . मेघ श्वामावि रीत ते.ते.माथे ३५ परिशुभी श.. AR-'भंते ! णं वलाइए एगं मई इथिरुवं. परिणामेत्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए पभू महन्त ! मेघ मे भहा स्त्रीमारे परिलाभान भने જિન પર્યન્ત દૂર જવાને શુ સમર્થ છે. આ પ્રકરવાનું કારણ એ છે કે મેઘમાં જે જુદા જુદા આકાર દેખાય છે તે જોત જોતામાં જ નષ્ટ થઈ જાય છેઅમુક .

ममेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४सू.३ पारिणामिकवलाहकवक्तव्यतानिरूपणम् ६३१ गन्तुम् ! प्रभुः । भगवानाइ 'हंता, पभू' हन्ते सत्यं, प्रभुः समर्थ स योज- नानि गन्तुम् । गौतमः पुनः पृच्छति-से भंते । इत्यादि । हे भगवन् ! स मेघः (किं) किम् 'आयड्ढीए गच्छइ' अत्मद्धर्या स्वशक्या गच्छति । अथवा 'परि- इहीए गच्छइ ? परद्धर्या गच्छति किम् भगवानाइ-गोयमा । हे गौतम ! नो आयड्ढीए गच्छइ' नो आत्मद्धर्या गच्छति, तस्याचेतनतया विवक्षितायाः स्व शक्तेरभावात् न आत्मद्धर्या स गन्तुमर्हति, वायुना देवेनवा मेरितस्तु गन्तुं समर्थः इत्यभिप्रायेणाह-'परिड्ढी गच्छइ' परद्धर्षा अन्यसामर्थन पवनादि योजनों तक जानेके लिये स्थायी कैसे रह सकता है । इस विषय में प्रभु गौतमसे कहते हुए उन्हें समझाते हैं कि 'हत्ता पभू' हे गौतम ! हां वह मेघ स्त्रीके विशाल आकारमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जा सकता है । अब गौतम प्रभुसे यह प्रश्न करते हैं कि भदन्त ! जब मेघ भिन्न आकारमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जा सकने में समर्थ है तो हम आपसे यह जानना चाहते हैं कि उसका इतनी अधिक दूरतक गमन करना अपनी निजकी शक्ति से होता है ? यही बात 'से भंते । किं आयडूढीए गच्छद, परिड्ढीए गच्छइ' इस सूत्रपाठ द्वारा व्यक्तकी गई है। तब इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि 'गोयमा हे गौतम ! 'नो आयड्ढीए गच्छई' वह मेघ अनेक योजनों तक अपनी शक्तिसे गमन नहीं करता है किन्तु 'परिढीए गच्छइ ' परकी सहायतासे गमन करता है। 'स्वशक्ति से गमन नहीं करता' तात्पर्य ऐसा है कि यह આકારે અનેક પેજને પર્યત ગમન કરવાને તે કેવી રીતે સમર્થ બને? उत्त२–हता पभू 3 गौतम ! मेघ श्रीना विशाल मारे परिशुभान भने જનપર્યત ગમન કરી શકે છે. HRA-'से भंते! कि आयड्ढीए गच्छइ, परडीए गच्छइ ?' rd ! મેઘ સ્ત્રીના વિશાલ આકારે પરિણમીને અનેક પેજને પર્યન્ત જે ગમન કરે છે તે તેની પિતાની શકિતથી કરે છે, કે અન્યની શકિતથી (સહાયતાથી) કરે છે? 6.२ -'गायमा ! गौतम! 'नो आयड्ढीए गच्छइ, परड्ढीए गच्छइ' મેઘ તેની પોતાની શક્તિથી અનેકજના અંતર સુધી પિતાની શકિતથી ગમન કર નથી, પણ અન્યની સહાયતાથી ગમન કરે છે. તે સ્વશક્તિથી ગમન કરી શકતા નથી તેનું કારણ એ છે કે તે અચેતન છે, તે કારણે તેનામાં તેની પિતાની શક્તિ તે હતી જ નથી.

६३० मगन्तीको विस्रसारूपोयोध्यः । यावत्करणाद 'पुरुषरूपं या, हस्तिरूपं ना, यानरूपं वा, युग्य-गिल्लि-पिलि-शिविफा' इति संग्राहाम् । मंगवानार-हता, पन्त, गौतम ! तत्तदाकारेण विखसामावेन परिणति प्राप्य अनेकयोजनानि गन्तुम् । 'हता पभू' हे गौतम । प्रमुःसमयः पुनीतमः पृच्छति-पभूणं मंते । प्राः समर्थः मेघः 'एगं मदं एक महत् 'इत्यिरूवं स्त्रीरूपं 'परिणामेत्ता' परिणमय्य पारिणामिक निर्माय 'अणेगाई भनेकानि 'जोमणाई योजनानि 'गमित्तए' परिणमन होता है वह उसमें स्वाभाविक होता है। वहां 'यावत् पदसे 'पुरुपरूपं घा, हस्तिरूपं वा, यानरूपंवा, युग्य, गिल्लि, थिल्लि, शियिका' इन पूर्वोक्त पदोंका संग्रह किया गया है। गौतमके इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-'हंता पभू' हे गौतम ! मेघ स्वाभाविक रीतिसे उनर आकारोंके रूपमें परिणत हो सकता है। पुनः गौतम प्रभु से प्रश्न करते हैं कि 'भंते णं बलाहए एगं महं इत्थिरूप परिणामेचा अणेगाई जोयणाई गमित्तए पभू' हे भदन्त । मेघ एक विशाल स्त्रीके रूप में परिणत होकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है क्या ? यह प्रश्न इसलिये किया गया है कि मेघमें भिन्नर प्रकार के आकार जो दिखलाई देते हैं वे देखतेर ही नष्ट हो जाते हैं-अतः ऐसी स्थिति में वह उसका आकार अनेक ४२वाने na 'परिणमित्तए' पहनी प्रयोग स्या छ. मेधभार से पशिशुमन थाय થાય છે તે તેમાં સ્વાભાવિક રીતે જ થાય છે. ઉપરના સ્કનમાં જે “પાવત' પદનો પ્રયોગ થયે છે તેના દ્વારા નીચે સૂત્રપાઠ ४५ ४२॥ये। छ-'पुरुपरूपं वप, इस्तिरूपं या, यानरूपं वा युग्य, गिल्लि, थिल्लि, शिविका' नन भावार्थ नीय प्रभारी छ-शुभ में विशाल श्री ३२, परिश्त થવાને સમર્થ છે? શું મેઘ એક વિશાલ પુરુષરૂપે, હાથીરૂપે, ગાડારૂપે,યુષ્યરૂપે, ગિણિ થિલિરૂપે, પાલખીરૂપે અને વૃન્દમનિકા (બાહ્યવિશેષરૂપે પરિણત થવાને સમર્થ થાન, યુગ્ય વગેરે પદોને અર્થ પહેલાં આવી ગમે उत्तर--'हंता पभू' गौतम !. मेघ कवि शते .त.मा ३२ પરિણમી શકે છે. AR-भंते ! णं बलाहए एगं महं इत्थिरूवं परिणामेत्ता अगाई जोयणाई गभित्तए पभू महन्त ! मेघ मे मा सीमारे परिणामी मन જિન પર્યન્ત દૂર જવાને શું સમર્થ છે. આ પ્રકરવાનું કારણ એ છે કે એમાં જે જુદા જુદા આકાર દેખાય છે તે જોત જોતામાં જ નષ્ટ થઈ જાય છે તે અમુક प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४सू.३ पारिणामिकबलाहकवक्तव्यतानिरूपणम् ६३१ गन्तुम् ! मभुः । भगवानाह 'हंता, पभू' इन्ते सत्यं, प्रभुः समर्थ स योज- नानि गन्तुम् । गौतमः पुनः पृच्छति-से भंते । इत्यादि । हे भगवन् ! स मेघः (किं) किम् 'आयड्ढीए गच्छइ' अत्मद्धर्या स्वशक्या गच्छति । अथवा 'परि- इडीए गच्छइ ? परद्धर्या गच्छति किम् भगवानाह-गोयमा । हे गौतम ! नो आयड्ढीए गच्छइ' नो आत्मद्धर्या गच्छति, तस्याचेतनतया विवक्षितायाः स्त्र शक्तेरभावात् न आत्मद्धर्या स गन्तुमर्हति, वायुना देवेनवा प्रेरितस्तु गन्तुं समर्थः इत्यभिप्रायेणाह-'परिड्ढी गच्छइ' परद्धा अन्यसामर्थन पवनादि योजनों तक जानेके लिये स्थायी कैसे रह सकता है। इस विषय में प्रभु गौतमसे कहते हुए उन्हें समझाते हैं कि 'हत्ता पभू' हे गौतम ! हां वह मेघ स्त्रीके विशाल आकारमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जा सकता है । अव गौतम प्रभुसे यह प्रश्न करते हैं कि भदन्त ! जब मेघ भिन्न आकारमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जा सकने में समर्थ है तो हम आपसे यह जानना चाहते हैं कि उसका इतनी अधिक दूरतक गमन करना अपनी निजकी शक्ति से होता है ? यही बात 'से भंते! किं आयडूढीए गच्छइ, परिड्ढीए गच्छइ' इस सूत्रपाठ द्वारा व्यक्तकी गई है। तव इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि 'गोयमा' हे गौतम ! 'नो आय ड्ढीए गच्छई' वह मेघ अनेक योजनों तक अपनी शक्तिसे गमन नहीं करता है किन्तु 'परिवीए गच्छइ । परकी सहायतासे गमन करता है । 'स्वशक्ति से गमन नहीं करता' तात्पर्य ऐसा है कि यह આકારે અનેક પેજ પર્યત ગમન કરવાને તે કેવી રીતે સમર્થ બને? उत्त२-'हंता पभू' हे गौतम ! मेघ स्वीना KिAR RAIIR परिभान भने જનપર્યત ગમન કરી શકે છે. HRA से भंते ! कि आयड्ढीए गच्छइ, परडीए गच्छइ ?' महन्त મેઘ સ્ત્રીના વિશાલ આકારે પરિણમીને અનેક પેજને પર્યન્ત જે ગમન કરે છે તે તેની પિતાની શકિતથી કરે છે, કે અન્યની શકિતથી (સહાયતાથી) કરે છે ? St२ -'गायमा।' गौतम ! 'नो आयड्ढीए मच्छइ, परड्ढीए गच्छइ' મેઘ તેની પિતાની શક્તિથી અનેક પેજના અંતર સુધી પિતાની શકિતથી ગમન કરતે નથી, પણ અન્યની સહાયતાથી ગમન કરે છે. તે સ્વશક્તિથી ગમન કરી શકતે નથી તેનું કારણ એ છે કે તે અચેતન છે, તે કારણે તેનામાં તેની પોતાની શક્તિ તે હતી જ નથી. - प्रेरणया गच्छति 'प' तथैव नो 'आयफम्मुणा' आत्मकर्मणा स्वक्रिययाऽपि । गच्छति, अपितु 'परकम्मुणा' परकर्मणा अन्यक्रिययेव, तथा नो 'भायपयोगेणं आत्ममयोगेण स्वप्रयुपरोन, किन्तु 'परप्पयोगेणं' परमयोगेणेच अन्यमयुक्तेनेत्र गद्धति, किन्तु 'असिभोदयं या गच्छति' उचितोदयं वा अपि गति कर्वस्थितपताकाकारमपि भवति पयोदयं या गला' पतदुदयं वा गति पंतस्पताकाकारमपि वा भवति । गीतमः पुनः पृच्छति 'से मंते! किंवला. हए इत्थी' हे भगवन् । मेघः किम् स्त्री ? भगवानार-गायमा! इत्यादि। हे गौतम ! 'पलाहएण से' मेयः खलु स विद्यते, नो खलु सा 'इत्थी' खी, अर्थात् अचेतन है अतः विविक्षित स्वशक्ति का इसमें अभाव है। इसी कारण यह आत्मशक्ति से मेरित होकर गमन नहीं कर सकता है। हां, इसे जब चायुके द्वारा प्रेरणा मिलती है या किसी देवके द्वारा प्रेरणा मिलती है तब यह जाने में समर्थ होता है। यही वात 'परि- इढीप गच्छई' इस पाठद्वारा व्यक्तकी गई है। 'एवं नो आयकम्मुणा, परकम्मुणा, नो आयप्पयोगेणं परप्पयोगेणं असिओदयं वा गच्छह, पर- ओदयं वा गच्छह ' इसी तरह से वह मेघ आत्मकर्मद्वारा भी नहीं चलता है, परन्तु अन्यकी क्रियासे ही चलता है, अपनी प्रेरणा से नही चलता है, पर के द्वारा प्रयुक्त होने से ही चलता है। उर्ध्वस्थित पताकाके आकार भी चलता है और पतत्पताका के आकार भी चलता है । गौतम पुनः प्रभु से पूछते हैं कि 'से भंते ! किं बला- हए इत्थी' हे भदन्त ! मेघ फ्यो स्त्री है? तब प्रभु इसके विषय તે કારણે તે આત્મશકિતથી પ્રેરાઈને ગમન કરતું નથી. પણ જ્યારે તેને વાયુની અથવા કોઈ દેવની સહાયતા મળે છે ત્યારે તે જઈ શકે છે એજ વાતનું परिडूढीए गच्छइ ' सूत्रा वारा प्रतिपान ४रा छ । 'एबं नो आयकम्मुणा, परकम्मुणा, नो आयप्पयोगेणं परप्पयोगेण, : ऊसिओदयं वा गच्छइ, परोदयं बा गच्छइ'. म. मा भए मामास पाणु गमन २ता नी, पy અન્યની ક્રિયાથી જ ‘ગમન કરે છે. પોતાની પ્રેરણાથી ચાલતું નથી, અન્યની પ્રેરણાથી જ શકે છે. ઉર્વપતાકાને આકારે પણ ગમન કરે છે અને પતિત પતાકાને આકારે પણ गमन रेछ. प्रश्न- से भंते ! कि बलाहए इत्थी... सन्त! यं मे श्री . स्५३५ छ?

. . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू.३ पारिणामिकवलाहकवक्तव्यतानिरूपणम् ६३३ बलाहकः वस्तुतः स्त्री न भवितुमर्हति. 'एवं पुरिसेण, आसे, हत्थी' एवं तथैव पुरुषः, अश्वः, इस्ती स बलाहकः पुरुपः अश्वः, हस्ती न वर्तते इति विज्ञेयम् , पुनः गौतमः यानविषये विशेष पृच्छति 'रभूणं भंते !' इत्यादि । हे भगवन् ! प्रभुः समर्थः खलु किम् 'बलाहए' बलाहकः मेघः एगं मह' एकं महत् 'जाणरूवं' यानरूपं शकटरूप 'परिणामेत्ता' परिणमय्य 'अणेगाइं जोषणाई गमित्तए' अनेकानि योजनानि गन्तुम् ! 'जहा इत्थिरुवं तहा भाणिअव्व' यथा स्त्रीरूपं तथा भणित- व्यम् , तथाच 'पभूणं भंते ! वलाहए एगं महं जाणरूवं परिणामेत्ता' इत्यादि 'ऊसिओदयं वा गच्छइ पयोदयं वा गच्छई' इत्यन्तं स्त्रीरूपसूत्रसमानमेव यान- में कहते हैं कि-गोयमा' हे गौतम । 'चलाहए णं से, णो खलु सा हस्थी' बलाहक तो बलाहक ही है वह स्त्री नहीं है 'एवं' इसी तरह वह 'पुरिसे ण आसे हत्थी' पुरुष भी नहीं है, घोडा भी नहीं है, हाथी भी नहीं है । अब गौतम यानके विपयमें विशेष पूछते हैं कि 'पभूणं भंते ! बलाहए एगं महं जाणरूवं परिणामेत्ता अणेगाई जो- यणाई गमित्तए' हे भदन्त ! मेघ एक विशाल यान शकटके रूपमें परिणत होकर क्या अनेक योजन तक जाने के लिये समर्थ है ? इसका उचर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-'जहा इत्थिरूवं तहा भाणि. यव्वं-णवरं एगओ चक्कवालं पि गच्छइ, दुहओ चकवालं वि गच्छह' हे गौतम ! जिस प्रकारका पाठ स्त्रीरूप सूत्र में कहा गया है उसी के समान ही पाठ-कथन-यानरूप सूत्र में भी कहलेना चाहिये । और वह 'पभूणं भंते ! घलाहए एगं महं जाणरूवं परिणामेत्ता' गोयमा गौतम ! 'वलाहएणं से, णो खलु सा इत्थी' मेय स्त्रीर१३५ नथी, ५ मेघः१३५ छे. 'एवं' मे प्रमाणे 'पुरिसे ण आसे हत्थी' ते पुरुष३५ ५ नथा, घा1३५ ५ नथी भने साथी३५ प नथी. - 'पभूणं भंते ! बलाहए एगे महं जाणरूबं परिणामेत्ता अणेगाई जोयणाई गमित्तए Med! शुभ में विशाण २४८२ मारे परिभान અનેક પેજ દૂર જઇ શકવાને સમર્થ છે? Grt२- 'जहा इत्यिख्वं तहा भाणियन् णवरं एगओ चक्कवालं पि गच्छद, दुइओ चकवालं वि गच्छद' हे गौतम! श्री आरे परिभवा विष જે સૂત્રપાઠ કહ્યો છે, એ જ સૂત્રપાઠ યાન (શકટ) રૂપે પરિણમવા વિષે પણ કહેવું જોઈએ. અને તે सूत्रपा (पभूणं भंते ! बलाहए एग महं जाणरूयं परिणामेत्ताय २३ ४शन : ऊसियोदयं वा गच्छद, उत्तर- ६३४ भगवतीय रूपोऽपि मणिनष्पम् । नगरम् अयं विशेष: 'से मंते ! कि एगो चकवाय गच्छदुभी चावाल गाल गोयमा ! एगो चमकपालं पि गच्या दुभी चाचालं पि गर' 'एगभो पल्यालं गच्छद' प.फतवालमपि गच्छति 'दुरभो चरुवाल पि गइ द्विधा चकवालमपि गच्छति गोयमा ! गंभी पपलवाल पि गच्छर' गौतम । पकतमकवालमपि गच्छति' 'दुइभी वकालालं पि गर' द्विधा चमचालमपि गछवि 'भाणियला' गणितव्यम्, 'जुग्ग-गिल्लि- चिलि-सीमा संदमाणिआणं तदेय युग्य-गिल्लि-थिल्लि-शिविका-स्यन्दमानिका- नाम् इत्यादिरूपेण गच्छति । बलाहकः एक महत् युग्यरूप परिणमय्य अने. फानि योजनानि गन्तुम् समर्थः, तया गिल्लिरूप-थिल्लिरूप-शियिकारूप-स्यन्द- मानिकारूपाणि परिणमय्य अनेकानि योजनानि गन्तुम् समर्थ इति भावः ॥५.३|| मूलम्-'जीवेणं भंते! जे भविए नेरइएसु उववजित्तए सेणं भंते ! किलेसेसु उववजइ ! गोयमा ! जल्लेसाइं दवाइं परिया- इत्ता कालं करेइ, तल्लेसेसु उववज्जइ. तं जहा-कण्हलेसेसु वा, इत्यादि से लेकर 'ऊसिओदयं वा गच्छद, पयोदयं वा गच्छइ' यहां तक कहना चाहिये । परन्तु जो विशेपता उसकी अपेक्षा इस पाठ में है वह इस प्रकार से है. कि 'से भंते ! कि एगओ चकवालं गच्छइ, दुहओ चकवाल गच्छइ ? गोयमा एगओ चक्कवालं पि गच्छद्द दुहओ चकवालं पि गच्छई' इस सूत्रपाठका अर्थमूलका अर्थ लिखते समय ही लिखा जा चुका है। इसी तरह से यह भी समझ लेना चाहिये कि बलाहक एक महान् युग्य रुपमें परिणत होकर अनेक योजनों तक जानेके लिये समर्थ है, तथा गिल्लिरूप, थिल्लिरूप, शिविकारूप और स्यन्दमानिकाके रूपों में भी परिणत होकर अनेक योजनों तक जाने में समर्थ है । सू० ३ ॥ पओदयं वा गच्छइ ' सुधा डेवो नये. प तना तi मा सूत्रपामा नायना विशिष्टता सभापी- से भंते। कि एगओ चकवालं.गच्छइ, दुहओ चक्कवालं मच्छइ ?' 'गायमा ! एगो चकवालं पि गच्छइ, दुही चकवाल पि गइ આ સૂત્રપાઠને અર્થ સ્વાર્થમાં આપવામાં આવે છે. એ જ પ્રમાણે આ વાત પણ સમજી લેવી કે મેઘ એક વિશાળ યુગ્યરૂપે પરિણમીને અનેક પેજ પર્યત જે શકવાને સમર્થ છે. તથા ગિલી, દિલીપે શિબિકારૂપે અને ચન્દ્રમાનિકાપે પરિણમીને પણ અનેક જન દૂર જઈ શકવાને સમર્થ છે. ૩- - ? प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४ ०४ जीवपरलोकगमनस्वरूपनिरूपणम् एवं जस्स जालेस्सा सा तस्स भाणियहा, जीव-जीवे णं भंते ! जे भविए जोइसिएसु उवजित्तए पुच्छा ? गोयमा ! जल्ले- साई दव्वाइं परिआइत्ता कालं करेइ तल्लेसेसु उववज्जइ, तं जहा-तेउलेसेसु । जीवेणं भंते ! जे भविए वेमाणिएसु उव- वजित्तए से णं भंते ! किलेसेसु उववज्जइ ? गोयमा ! जल्ले साइं दवाइं परियाइत्ता कालं करेइ तल्लेसेसु उववज्जइ, तं जहा- तेउलेतेसु वा, पम्हलेसेसु वा, सुकलेसेसुवा ॥ सू० ४ ।। छाया-जीवः खलु भदन्त ! यो भन्यो नैरयिकेपु उपपतुं स भदन्त ! किलेश्येषु उपपचते ? गौतम ! यल्लेश्यानि द्रव्याणि पर्यादाय कालं करोति तल्लेश्येपु उपपद्यते तद्यथा-कृष्णलेश्येषु बा, नीललेश्येपु वा, कापोतलेश्येपु वा, एवं यस्य या लेश्या सा तस्य भणितव्या, यावत्-जीवो भदन्त ! यो भावार्थ-'जीवे णं भंते । जे भविए नेरइएसु उववजित्तए, सेणं भंते ! कि लेसेसु उववजइ) हे भदन्त ! जो जीय नरंकों में उत्पन्न होने के योग्य है, हे भदन्तः। वह कैसी लेश्यावालोंमें उत्पन्न होते हैं ? (गोयमा ! जल्लेसाई व्वाइं परियाइत्ता कालं. करेइ, तल्लेसेसु उच- बजइ). हे गौतम! जो जीव नारकों में उत्पन्न होने के योग्य होता है, वह जीव जैसी लेश्यावाले द्रव्यों को ग्रहण कर के मरता है उस लेश्यावालों में उत्पन्न होता है । (तं जहा) जैसे-(कण्हलेसेसु वा, नोललेसेसु वा, काउलेसेसु वा-एवं जस्स.जा लेसा सा तस्स भा- जीवे णं भंते ! जे भविए' या सूत्राथ-- (जीवेणं भंते ! जे भविए नेरईएसु उचंचव जित्तए,, से गं भिंते ! कि लेसेसु उववज्जई ?) 3 He! ७१ ना२।भi Suvtथाने योय, ते पीतेश्यावाणामामा 4-1 थाय छ ? (गायमा जल्लेसाई दन्याई -परिघाइत्ता काल करेई, तल्ले सेसु -उपवज्जई). गौतम! रे ७५ નારકમાં ઉત્પન્ન થવાને પાત્ર હોય છે, તે જીવ જેવી-લેફ્લાવાળા દ્રવ્યોને ગ્રહણ કરીને भरेछ,.ते अश्यापागा!:पन्न याय, (तं जहा) भ3-- . (कण्हलेसेसु वा, नीललेसेसु पा, काउले सेमुवा, एवं जस्स जामलेरसा. सातस्स भाणियचा):४५.३ श्वामी, नश्यावthi, मया पात सेश्या.

६३६ भगवतीरणे भन्यो ज्योतिप्केषु उपपगुं पृच्छा ! गौतम ! यल्लेश्यानि द्रयाणि पर्यादाप फालं करोति तल्ठेश्येषु उपपद्यते, तघया-तेजोलेश्येषु, जीवो भदन्त ! यो म- ज्यो मानिफेपु उपपतुं स भदन्त ! किंठेश्येपु उपपद्यते ! गौतम ! यल्लेरयानि णियन्या ) कृष्णलेश्यावालों में, नीललेश्यावालों में अथवा कापोत. वेश्यावालों में ( एवं जस्स जा लेस्सा सा तस्स भाणियध्या) इस प्रकार जिम की जो लेश्या होती है वह उस की कहना चाहिये । (जाव-जीवेणं भंते । जे भविए जोइसिएम उवजितए पुच्छा ?) हे भदन्त ! यावत् जी जीव ज्योतिपिकों में उत्पन्न होने योग्य है यह फैसी लेश्यावालों में उत्पन्न होता है ? (गोयमा ! जल्लेसाई दन्याई परियाइत्ता कालं करेइ तल्लेसेसु उववजइ तं जहा-तेउलेसेसु) हे गौतम | जो जीव ज्योतिपिकों में उत्पन्न होनेके योग्य होता है वह जीव जैसी लेश्यावाले द्रव्योंको ग्रहण करके मरता है उस ले- श्यावालों में उत्पन्न होता है-जैसे-तेजोलेश्यावालों में, (जीवेणं भंते ! जे भविए वेमाणिएसु उपचजित्तए-से णं भंते ! कि लेसेसु उव. वजह [ हे भदन्त ! जो जीव वैमानिक देवों में उत्पन्न होने के योग्य होता है वह हे भदन्त ! कैसी लेश्यावालों में उत्पन्न होता हैं ! (गोयमा ! जत्लेसाई दवाई परियाइत्तो कालं करेइ, तल्लेसेसु उव- वजइ तं. जहा-तेउलेसेसु वा, पम्हलेसेसु वा, मुकलेसेसु वा) गौतम ! जो जीव वैमानिक देवों में उत्पन्न होनेके योग्य होता वाणामामा, मे प्रभारी श्या डाय ते ४२वी -मे. (जाव जीवेणं भंते ! जे भविए जोइसिएसु उववज्जित्तए पुच्छा)1 E-! २ ७ ચાવત જોતિષિકેમાં ઉત્પન્ન થવાને ગ્ય હોય છે, તે કેવી લેફ્સાવાળાઓમાં ઉત્પન थाय छ ? (गायमा ! जल्लेसाई दवाई परियाइत्ता कालं करेड, तक्ले सेम उववज्जइतंजहा-तेउलेसेसु) गौतम यातिषिमा पनि पान પાત્ર હોય છે, તે જવ જેવી લેવામાં દ્રવ્યને ગ્રહણ કરીને મરણ પામે તે श्यापागाभi Gurन याय छे. जेभ ने श्याम (जीवेणं भंते जे भविए चेमाणिएमु उपज्जित्तए-से णं भंते ! कि लेसेम उववज्जइ.) હે ભદન્ત! જે જીવ વૈમાનિક દેવોમાં ઉત્પન્ન થવાને ચગ્ય હોય છે, તે જીવ કેવી श्यामi Gurt- 14 ? (गोयमा ! जन्लेसाई दवाई परियाइत्ता कालं करेइ, तल्ले सेमु उववज्जइ तंजहा-तेउलेसेमु वा, पम्हलेसेमुवा, मुक्कलेसेसु वा) गौतम! २ ०१ पैमानि वामi Gu-याने याय लाय . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४ सू.४ जीवपरलोकगमनस्वरूपनिरूपणम् ६३७ द्रव्याणि पर्यादाय कालं करोति तल्लेश्येषु उपपद्यते, तद्यथा-तेजोलेश्येषु चा, पद्मलेश्येषु वा, शुक्ललेश्येषु वा ॥१० ४ ॥ टीका-परिणामाधिकारात् लेश्यायाः परिणाम प्ररूपयितुमाह 'जीवे णं भंते इत्यादि । गौतमः पृच्छति-हे भदम्त ! 'जे भविए नैरइएस उववजित्तए' यः खलु जीवो नैरयिकेपु उपपत्तु जन्म ग्रहीतुं भव्यः योग्यो वर्तते से गं भंते !' स खलु भदन्त ! 'किले सेमु' किलेश्येपु' का कृष्णाधन्यतमा लेश्या येषां ते किलेश्याः तेषु मध्ये कस्यां लेश्यायाम् 'उववज्जइ' उपपद्यते जायते । भगवा- नाह-'गोयमा ! जल्लेसाई' इत्यादि ! हे गौतम ! यल्लेश्यानि या लेश्या वह हे भदन्त ! जैसी लेश्यावाले द्रव्यों का ग्रहण करके मरता है वैसी लेश्यावालों में वह उत्पन्न हो जाता है जैसे-तेजोलेश्यावालों में, पद्मलेश्यावालो में अथवा शुक्ललेश्यावालों में । टीकार्थ-परिणाम का अधिकार होने से लेश्याके परिणाम का स्वरूप प्ररूपण करनेके लिये सूत्रकार 'जीवेणं भंते' इत्यादि कह रहें हैं-इसमें गौतम स्वामी प्रभुसे पूछते हैं कि-हे भदन्त ! 'जे भविए नेरइएसु उववजित्तए' जो जीव नैरयिकों में जन्म ग्रहण करने के योग्य है ‘से ण भंते !' वह जीव हे भदन्त ! 'किं लेसेसु उववजइ' किस लेश्यामें उत्पन्न होता है अर्थात्-कृष्णादि लेश्याओं में से कोई एक लेश्या जिनके है वे किं लेश्य हैं-इन लेश्याओंवाले जीवों के बीच में किस लेश्यामें जन्म लेता है इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-'गोयमा' हे गौतम ! 'जल्लेसाई' इत्यादि-जो लेश्या जिन द्रव्यों છે, તે જેવી વેશ્યાવાળાં દ્રવ્યોને ગ્રહણ કરીને મરણ પામે છે એવી લેયાવાળા ઉત્પન્ન થાય છે. જેમ કે તેજલેશ્યાવાળાઓમાં, પલેશ્યાવાળાઓમાં, અથવા શુકલ લેશ્યા- વાળાઓમાં તે ઉત્પન્ન થાય છે. ટીકાર્થ– પરિણામને અધિકાર ચાલી રહ્યો હોવાથી સ્થાઓના પરિણામના २१३पर्नु नि३५ ४२वा भाटे सूत्र४२ : जीवे णं भंते ' या सूत्र - H1-3 मत! 'जे भविए नेरइएसु उववज्जित्तए ने 04 बार- Twi rम देवाने पात्र खाय छ, से णं भंते । कि लेसेसु उववज्जह ! ते ७ હે ભદન્તી કઇ વેશ્યાવાળાઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે એટલે કે કૃષ્ણ, નલ આદિ લેશ્યાવાળા માંથી કઈ લેફ્સાવાળા છવામાં તે ઉત્પન્ન થાય છે? गौतम स्वामीना ते प्रश्नमा वाम भापता महावीर प्रभु छ है- 'गोयमा।' अ गौतम ! 'जरलेसाई दवाई परियाइचा कालं करेई' तेरे श्या .

मगपतीर येपा द्रव्याणां तानि यल्लेश्यायाः सम्बद्धानि 'दबाई द्रव्याणि 'परिभाषा पर्यादाय भावपरिणामेन परिहा काल मरणधम 'करे। करोति प्रामोति 'तल्ले सेमु' तक्लेश्येपु नारफेषु स 'उपयजई उपपद्यते जायते मकते नैर- गिफार्थमाह 'तं जहा' तयथा-'कण्हलेसमु या' कृष्णलेश्येपु या, कृष्णा लेश्या येषां तेषु 'नीललेसेमु-या' नीललेश्येपु-या, पूर्ववत्समासः 'कांउलेस वा' फापोतलेश्येषु चा, अर्थात् एवं :प्रकारेण 'जस्स जा लेस्सा' यस्य या लेश्या भवति अमुरकुमारादेर्या कृष्णादिका लेश्या सा लेश्या तस्यामुरकुमारादे भणितव्येतिः। सा 'तस्स भाणियबा' तस्य भणितव्या वक्तव्या अथ ज्योतिप्क की है वे यल्लेश्य है-सो जिन लेश्याओं से सम्बद्ध दवाई द्रव्योको 'परियाइत्ता' भाव परिणाम से ग्रहण करके यह जीव 'कालं करेड' मरता है 'तल्लेसेसु उववजह उन लेश्यावाले नारकों में, वह उत्पन्न होता है । तात्पर्य कहने का यह है कि जिस :जीव के मरते समय जिस लेश्याके परिणाम रहते हैं. वह जीव उसी लेश्यावाले जीवों में उत्पन्न होता है। इस नियमके अनुसार जो जीच नरकगति में उत्पन्न -होनेवाला है यदि उस जीवके परिणाम कृष्ण नील और कापोत इन तीन अशुभ लेश्याओं में से मरते समय जिस लेश्याके होगे, वह जीव उसी लेश्यावाले नारकमें उत्पन्न होगा। यदि मरते समय कृष्ण लेश्याके परिणाम है; तो वह मरकर कृष्णलेश्यावाले नारको जन्म धारण करेगा. और यदि नीललेश्याके परिणाम हैं मरते समय, तो मरकर नील लेश्यावालों में उत्पन्न हो जायगा और यदि कापोत लेश्याके मरते समय परिणाम है तो वह मरकर कापोतलेश्यावलि नारक उत्पन्न हो जायेगा । एवं जा जस्स लेस्सा सा तस्स भाणि: ६०यने अहए। रीने भर पामे छ, 'तल्लेसेसु उववज्जइते श्यामा त्पन्न बाय 2. अपार्नु पर्या छैनः भरता वमत-श्यांना पक्ष- ગુમ રહે છે. લેયાવાળા જેમાં તે ઉત્પન્ન થાય છે. મરતી વખતે તે જીવનાં પરિણામ કૃષ્ણ, નીલ અને કાતિ એત્રણલેશ્યાઓમાંથી જે લેસ્થાના હોય છે તે લેશ્યાવાળા નરકેસમાં તે ઉપર શ્રેષ્ઠ છે. મરતી વખતે કુષ્ણલેશ્યાનાં પરિણામ હિયતે તેજી કૃષ્ણ દ્વૈશ્યાવાળનારમાં ઉત્પન્ન થાય છે, જે ભરતી વખતે નીલ લેસ્થાનાં પરિણામ હોય તે તે છ નીલ લેયાવાળ નારકમાં ઉત્પન્ન થશે भने भरती मते, यात अश्याना पाता. ते ५.भशन पात अश्यावणार २i Bey. एवं जा जस्स. लेस्सा सा तस्स भणियव्वा ।

प्रमेयंचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४ म.४ जीवपरलोकगमनस्वरूपनिरूपणम् वैमानिकानां प्रशस्तलेश्यामदर्शनाय गौतमःपुनःपृच्छति-'जाव जीवेणं • भंते । इत्यादि । हे भदन्त ! 'जे भविए जोइसिएसु उववज्जिए पुच्छा' यः खलं जीवः यावत्-ज्योतिप्केषु उपपत्तुं जन्म ग्रहीतुं भव्यः योग्यः तस्यापि विपये मम पृच्छा वर्तते ! यावत्करणात-भवनपति-वानव्यन्तरौ संग्राह्यौ । भगवानाह 'गोयमा ! हे गौतम ! 'जल्लेसाई दव्याई' यल्लेश्यानि द्रव्याणि 'परियाइत्ता' पर्यादाय परिगृह्य जीवः कालं 'करेइ' करोति 'तल्ले सेमु उबवजइ' तल्लेश्येषु उपपद्यते, प्रकृते दृष्टान्तं प्रदर्शयति-तंजहा-तेउलेसेसु' तद्यथा तेजोलेश्येषु यचा' इस तरह-नारकसूत्र के कथनके अनुसार-असुरकुमार आदि के जो कृष्ण आदि लेश्या होती है, वह लेश्या उन असुरकुमार आदिकोंके कहना चाहिये । अव गौतम ज्योतिप्क एवं वैमानिकों में प्रशस्त लेश्या प्रकट कराने के लिये प्रभु से कहते हैं कि-'जाव जीवेणं भंते ! जे भविए जोइसिएसु उववजित्तए 'पृच्छा' हे भदन्त ! जो जीव याचत् ज्योतिप्कों में जन्म धारण करनेके योग्य है उसके विपयमें मैं पूछना चाहता है तो आप मुझे समझाइये-यहां यावत् शब्द से भवनपति और वानव्यन्तर इन दोनोंका ग्रहण हुआ है। तव प्रभुने कहा-'गोयमा' हे गौतम ! मैं इस विषयमें कहता है- सुनो-'जल्लेसाई दवाई परियाइत्ता कालं करेइ तल्लेसेसु उववज्जइ' जैसी लेश्यावाले द्रव्यों को ग्रहण करके जीव मरता है, वह उसी लेश्यावाले में उत्पन्न होता है । इसी बातको 'तं जहा' दृष्टान्त द्वारा प्रदर्शित किया जाता है कि-'तेउलेसेसु ज्योतिष्क योग्य जीव तेजो આ રીતે-નારક સૂત્રના કથન પ્રમાણે- અસુરકુમાર આદિની જે કૃષ્ણ આદિ લેસ્યા હોય છે, તે વેશ્યા તે અસુરકુમાર આદિકમાં કહેવી જોઈએ. હવે તિષ્ક અને વૈમાનિક દેવામાં જે પ્રશસ્ત લેશ્યાઓ હોય છે તેને પ્રક્ટ કરતા ગૌતમ સ્વામી કહે છે કે 'जाव जीवे | भंते ! जे भविए जोइसिएसु उववजित्तए पुच्छा' हे महन्त ! જે જીવ ભવનપતિ, વનવ્યન્તર અને જ્યોતિષ્કમાં જન્મ ધારણ કરવાને યોગ્ય હોય છે, તે જીવ કોલ કરીને કઈ લેશ્યાવાળાઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે? તેને ઉત્તર મહાવીર પ્રભુ नीय प्रभाव मापे - गोयमा ! गौतम ! 'जल्लेसाई दयाई परियाइत्ता कालं करेइ तल्लेसेस उववज्जइ ' या वेश्याव!! यने अणु ४शने ७५ કાલ કરે છે, એવી લેશ્યાવાળામાં તેજીવ ઉત્પન્ન થાય છે. એ જ વાતને દુષ્ટાત AIR 12 प्रमाणे सभापपाम आये थे- 'तंजहा तउलेसेसु. ७५ भरती 4. नारकमें उत्पन्न हो जायेगा । एवं जाजरकर- कापोतलेश्यावलि । भगवती येणा दग्याणां तानि गल्लेरयायाः सम्पदानि 'दव्याई ट्रयाणि 'परिआइता' पर्यादाय भाषपरिणागेन परियप काल मरणधम 'करेकरोति प्राप्नोति 'तल्ले सेम' तफ्लेश्येपु नारफेगु स 'उववा' उपपद्यते जायते मकृते नैर- यिकार्यमाह ' जहा' तद्यथा-'कण्डलेसेमु या' कृष्णलेश्येपु या, कृष्णा छेश्या येपां तेषु 'नीललेसेमुया'नीललेश्येषु वा, पूर्ववत्समासः 'कांउलेमुवा' फापोतलेश्येपु था, अर्थात् एवं मकारेण 'जसा जा. टेस्सा' यस्य या लेश्या भवति अमरकुमारादेर्या कृष्णादिका लेश्या सा लेश्या रास्यास्रकुमारादे भणितव्येति । सा 'तस्स भाणियच्या' तस्य भणितव्या वक्तव्या अध ज्योतिष्क की है वे यल्लेश्य है-मो जिन लेश्याओं से सम्बद्ध दलाई' द्रव्योंको 'परियाइत्ता' भाव परिणाम से ग्रहण करके वह जीव कालं करेई' मरता है 'तल्लेसेसु उवधज्ज' उनलेश्शावाले नारकों में यह उत्पन्न होता है । तात्पर्य फहने का यह है कि जिस :जीव के मरते समय जिस लेश्याके परिणाम रहते है. वह जीव उसी लेश्यावाले जीवों में उत्पन्न होता है। इस नियमके अनुसार जो जीच नरकगति में उत्पन्न होनेवाला है यदि -उस जीवके परिणाम कृष्ण नील और कापोत इन तीन अशुभ लेश्याओं में से मरते समय जिस लेश्याके होगे वह जीव उसी लेश्यायाले नारकमें उत्पन्न होगा। यदि मरते समय कृष्ण लेश्याके परिणाम हैं, तो वह मरकर कृष्णलेश्यावाले नारको जन्म धारण करेगा. और यदि नीललेश्याके परिणाम हैं मरते समय तो मरकर नील, लेश्यावालों में उत्पन्न हो जायगा और यदि कापोत लेस्सा सा तस्स भौणि ६०यने हा प्रशन भरण पाने छ, 'तल्लेसेसु उववज्जइ.तसेश्यावी नामा ઉત્પન્ન થાય છે. કહેવાનું વાત્પર્ય એ છે કે જે જીવને મરતી વખતે-જે લેયાના પરિ- મ રહે છે. તે લેશ્યાવાળા જીવમાં તે ઉત્પન્ન થાય છે. મરતી વખતે તે જીનાં પરિણામ કુષ્ણુ અને પિતાએ ત્રણલેશ્યાઓમાંથી જે લેસ્થાના હોય છે તે લેશ્યાવાળા નાકમાં તે ઉત થયું છે. જે મરતી વખતે કુષ્ણુલેશ્યાનાં પરિણામ હેય તે તે જી કૃષ્ણ શ્યાવાળા નારકમાં ઉત્પન થાય છે. જો મરતી વખતે નલ લેસ્થાનાં પરિણામ હોય તે તે જીવ નીલ લેયાવાળા નારકોમાં ઉત્પન થશે भने भरती मत, पात, वश्यान,परिणाम येतो. ते लाभशन यात वेश्याम तामi GY. एवं -जा जस्स: लेस्सामा तस्स भणियब्बा प्रमेयंचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४ सू.४ जीवपरलोकगमनस्वरूपनिरूपणम् ६४१ अथ लेरया पदार्थों विविच्यते यदद्वारा कर्मणासह आत्मा लिश्यते श्लिष्टो भवति युक्तो भवति इति लेश्या । अथ लेश्याविचारः यत् का नाम लेश्या । आसक्तिरूपा ! वृत्तिरूपा ! अणुरूपा वा । इति त्रयः प्रश्नाः-लेश्या परमाणुसमूहरूपा वर्तते, जैनदर्शने पक्षप्तेपु अष्टविधेपु औदारिक१-चैक्रिय२-आहारक३-तैजस-४ कर्मण५ भापा६-मन:श्वासोच्छ्वास८ पुद्गलेषु लेश्यायाः परमाणूनां क्वान्तर्भावो भवतीति प्रश्ने समुपस्थिते केचित् लेश्यायाः परमाणन् मानसिक-चाचिक- कायिक-योगान्तर्गतद्रव्यरूपान् आमनन्ति तथाच तत्रैव तेपामन्तर्भावो योध्यः, यथा ब्राह्मी ज्ञानावरणस्य क्षयोपशमं, मद्यपानं ज्ञानावरणोदयं, दधि- लेश्यापदका अर्थ क्या है। इस बातको समझाया जाता है-जिसके द्वारा कर्मके साथ आत्मा लिष्ट युक्त होता है वह लेश्या है । लेश्याविषयक विचार-लेश्या क्या वस्तु है ? आसक्तिरूप है ? वृत्तिरूप है ? अथवा अणुरूप है ? ये तीन प्रश्न हैं। लेश्या परमाणु समूहरूप है तो, जैनदर्शन में कहे गये आठ प्रकारके 'औदारिक १, चैक्रिय २, आहारक ३, तैजस ४, कार्मण ५, भापा ६, मन ७ और श्वासोच्छास ८ इन पुद्गलों में लेश्या के परमाणुओका अन्तर्भाव कहां होता है? इस प्रश्नके उत्तर में कोई ऐसा कहते हैं कि लेश्या के परमाणु मानसिक, वाचिक और कायिक योगके अन्तर्गत जो द्रव्य है, उस द्रव्यरूप है इसलिये वे वहीं पर अन्तर्भूत हो जाते हैं ऐसा जानना चाहिये । जैसे ब्राह्मी ज्ञानावरण के क्षयोपशमकों, मद्यपान ज्ञानावरण के उदयको, दधिभोजन निद्राको, कर्कटी (कांकडी) भक्षण એ વાત સમજાવે છે કે લેશ્યા પદને અર્થ છે થાય છે જેના દ્વારા કર્મની સાથે આત્મા લિ થાય છે– જેના દ્વારા આત્માને કર્મ સાથે સંગ થાય છે–તેનું નામ લેહ્યા છે. લેગ્યાના विषयमा '२मा १५ प्रश्नो मछ- (१) शुश्या मासहित३५ छ? मया (२) વૃરિરૂપ છે અથવા (૩) અણુરૂપ છે લેશ્યા પરમાણુસમૂહુરૂપ હોય છે જેને ‘દર્શનમાં કહેલાં આઠ પ્રકારનાં પુલેમાંથી કયા પ્રકારના પુલેમાં લેસ્થાના પરમા- શુઓનો સમાવેશ થાય છે? તે આઠ પ્રકારનો અદ્દલો નીચે પ્રમાણે છે- (૧) દારિક १२) काय, (३) मा २४, (४) रस, (५) भए, (६) भाषा, (७) मन मन (८) સેલ્ફ્રવાસ) તે દારિક આદિ આઠ પ્રકારનાં પંદમાં કયા પ્રકારના પુલામાં લેશ્યાના પરમાણુઓને સમાવેશ થાય છે? આ પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે ટેઈ_એવું કહે કે લેશ્યાના પરમાણું માનસિક, વાચિક અને કાયિક યોગની અંદર જે દ્રવ્ય છે, તે દિવ્યરૂપ છે, તેથી તેમને ત્યાં જ સમાવેશ થાય છે એમ સમજવું. જેમ કે બધી સાનાવરણના પશુમે ઉદ્દીપિત (ઉોજિત કરે છે, મદ્યપાન કાનાવરઘુના ઉદયને, હવે સૂત્રકાર ६४० भगवती स ज्योतिष्फयोग्यो जीव उत्पपते, गौतमः पुनःप्रजाति-'भीवेणं मंते ! इत्यादि। हे भदन्त ! जीवाखल 'जे भविए' यो भव्यः योग्यः 'वेमाणिएस उववजित्तर चैमानिकपु उपप 'से णं भंते !" स खलु भदन्त ! 'किंठेसेस उपन्जा' 'किलेश्येपु उपपद्यते ! भगवानाह-गोयमा'! हे गौतम ! 'जल्लेसाई दबाई यल्लेश्यानि द्रव्याणि 'परियाइत्ता' पर्यादाय काल 'करेइ करोति 'तरलेसे उववजइ' तल्लेरयेपु उपपपते, मकृते दृष्टान्तयति-तंजहा-तेउले सेसु वा तद्यथा तेजोलेश्येपु चा, 'पम्हरेसेमु या' पद्मलेरयेषु वा भवेत 'मुक्कलेसेस चा' शुललेश्येषु वा भवेत् स वैमानिकदेवयोग्यो जीव उत्पद्यते । लेरयावालों में उत्पन्न होता है। अब गौतम पुनः प्रभुसे पूछते हैं कि 'जीवे णं भंते ! जे धेमाणिएसु' हे भदन्त ! जो जीव वैमानिक देवों में 'उववजित्तए' उत्पन्न होनेके 'भविए' योग्य है 'से णं भंते!' हे भदन्त । वह 'किंलेसेसु उववजई' कैसी लेश्यावालों में उत्पन्न होता है। तप इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि-'गोयमा !' हे गौतम! 'जल्लेस्साइं दव्वाई' ऐसा जीव जैसी लेश्यावाले द्रव्यों को 'परिया- इत्ता' ग्रहण करके कालं करेइ' मरता है . तल्लेसेसु उववज्जइ' धंसी लेश्यावालों में वह उत्पन्न होता है। 'तं जहा' जैसे-'तेउलेसेसु वा तेजोलेश्यावालों में, अथवा 'पम्हलेसेसु था' पद्मलेश्योवालों में, अथवा 'सुफलेसेसु वा' शुक्ललेश्यावालों में वह वैमानिक योग्य जीव उत्पन्न होता है। વખતે તેજલેશ્યાના પરિણામવાળે હોય છે, તે જીવ મરીને તેલેશ્યાવાળા - તિષિકેમાં ઉત્પન્ન થાય છે - 'जीवे णं भंते ! जे वेमाणिएम उववज्जित्तए' महन्त ! रे 9 भनि हेवामा ५-- याने 'भविए' योय हाय छ, से णं भंते ! कि लेसेसु उववज्जइ !' ते ७१, म-त! पी वेश्यापागाभा S4-1 थाय छ ? उत्तर- 'गोयमा मातम! 'जल्लेसाई दवाई परियाइत्ता' मेवा छ वेश्या द्रव्येन अप शने कालं करेइ' भपाने छ । 'तल्लेसेसु उववज्जई' मेवी श्यावाणामामा उत्पन्न याय. मतेउलेसेसु वा, पम्हलेसेसु वा, सुक्कलेसेस वा' ते मानि રોમાં ઉત્પન્ન થવાને યોગ્ય જીવ તેલેસ્યાવાળાઓમાં, અથવા પત્રલેશ્યાવાળાઓમાં અથવા શુકલેશ્યાવાળાઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે. . . .

. , , , भमेयचन्द्रिकाटीका श.३.३.४ सू०४ जीवपरलोकगमनस्वरूपनिरूपणम् ६४३ तेजोलेश्या, पदमलेश्या शुक्ललेश्या च, तत्र प्रथमास्तिस्रः क्रमशः अशुभतमाः, अशुभतराः, अशुभाश्च किन्तु चरमा स्तिस्रः शुभाः, शुभतराः, शुभतमाश्च योध्याः । एतास चाधाश्चतस्रोलेश्याः भवनपतिवानन्यन्तराणां भवन्ति, आधा- स्तिस्रो नैरयिकानाम् , ज्योतिप्कदेवानां वैमानिकेन प्रथमद्वितीयकल्पवासि- नाम् च तेजोलेश्या, तृतीयचतुर्थपञ्चमकल्पवासिनां चैमानिकानां पदमलेश्या ततः परेपां देवानां शुक्लालेश्या, मनुष्याणां तिरश्चां च पडपिलेश्याः सम्भवन्ति तिरश्वां मध्येऽपि पृथिव्यप्वनस्पतियु आधाश्चतस्रोठेश्याः, तेजो वायुविकले- नीललेश्या, कापोतलेश्या, तेजोलेश्या, पद्मलेश्या और शुक्ललेश्या' इस प्रकारसे छह भेद कहे है। इनमें प्रथमकी 'कृष्णलेश्या, नीललेश्या, कापोतलेश्या' ये तीन लेश्याएँ क्रमशः अशुभतम, अशुभतर और अशुभ होती है, तथा तेजोलेश्या, पद्मलेश्या और शुक्ललेश्या ये तीन लेश्याएँ क्रमशः, शुभ, शुभतर और शुभतम होती है इन पूर्वोक्त ६छह लेश्याओं में आदिकी चार लेश्याए भवनपति और वानव्यन्तर इन देवोंके होती है । तथा-कृष्ण, नील, और कापोत ये तीन लेश्याएँ नारक जीवोंके होती हैं। ज्योतिष्क देवोंके एवं वैमानिक देवों में प्रथम दितीय कल्पवासी देवों के तेजोलेश्या होती है। तीसरे, चौथे और पांचवे कल्पमें रहने वाले देवोंके पद्मलेश्या होती है । इनके वाद के देवों के शुक्ललेश्या होती है । मनुष्य एवं तियञ्चों में छहीं लेश्याएं होती है । तिर्यश्चो में भी पृथिवी काय, अपूकाय, और वन- स्पति काय इन तीन कायों में आदि की चार-कृष्ण, नील, कापोत और तेजोलेश्याएँ-होती हैं । तेजस्काय, वायुकाय और विकलेन्द्रिय अश्या, (3) पोतोश्या, (४) तन्नवेश्या, (५) पाश्या, (6)सवेश्या, तभी पहनी ત્રણ લેશ્યાઓ-કૃષ્ણલેશ્યા, નીલલેયા અને કાપતલેચ્છા-અનુક્રમે અશુભતમ, અશુભતર અને અશુભ છે. તથા તેજલેશ્યા, પલેશ્યા અને શુકલેશ્યા અનુક્રમે શુભ શુભતર અને શુભતમ છે. પહેલી વાર વેશ્યાઓ ભવનપતિ અને વાવ્યંતર દેવામાં હોય છે. કૃષ્ણ, નીલ અને કાપત, એ ત્રણ સંસ્થાઓ નારક જીવમાં હોય છે તિક દે અને વૈમાનિક દેવોમાંથી પહેલા અને બીજા ક૫વાસી દેવામાં તેલેસ્થા હોય છે. ત્રીજ, ચેથા અને પાંચમાં ક૯૫માં રહેનારા દેશમાં પદ્મલેશ્યા હોય છે. અને ત્યાર પછીનાં કલ્પમાં રહેનારા દેવામાં શુકલલેશ્યા હોય છે. મનુષ્ય અને તિર્યમાં છએ છ વેશ્યાઓ હોય છે. પૃથ્વીકાય, અપકાય અને વનસ્પતિકાય, એ ત્રણે કાર્યોમાં પહેલી ચાર લેયાઓ-કૃષ્ણ, નલ, કાપત અને તેલશ્યા- હોય છે. -- ६४२ भगवतीरणे मोननं निद्रां, कर्फटीभक्षणं पितं, पित्तवृदिन कोपमुरीपगति तथा लेश्यायाः परगाणयः कपायोदयमुदीपयन्ति, यथा च मज्वलदग्निः घृतप्रक्षेपण जालस्यते तथा पाणिशरीरस्थितलेश्यापरमाणेयः उद्भूताः सन्तः कपायान विशेषरू- पेणोद्दीपयन्ति, एतावता यावत्कालं माणिन लेगमात्रमपि कपायवृत्तिस्तिष्ठति तावत्कालमेव तां श्यापरमाणवः समुदीरयन्ति, कपायवृत्तेः समूलविनाशे तु लेश्यापरमाणवः अकिशित्करा एव भवन्ति, अर्याद लेश्यापरमाणवः अविध मानात कपायान नोत्पादयितुमईन्ति, किन्तु, एतेषां कार्यन्तु केवलं विद्यमानानां पायानामेव समुदीरणीकरणम् , एतस्याश्च परमाणुरूपलेश्याया शास्त्रकारैः पइभेदाः प्रतिपादिताः-यथा कृष्णलेश्या, नीललेश्या, कापोतलेश्या, पित्तको, और पित्तकी वृद्धि कोप-(क्रोध को उद्दीपित करती है उसी तरह से लेश्याके परमाणु कपाय के उदयको उद्दीपित करते है। जैसे प्रज्वलत् अग्नि घृतके प्रक्षेप से अधिक प्रज्वलित हो उठती है उसी तरह से प्राणीके शरीरमें स्थित लेश्याके परमाणु उद्भूत होकर पायोंकी विशेष रूपसे वृद्धि करते रहते हैं। इसलिये जब तक जीव में लेश मात्र भी कपायवृत्ति है तब तक लेश्याके परमाणु उसं कपाय वृत्तिको उद्दीपित करते रहते है । और जय कषाय वृत्ति का आमूलचूल-बिलकुल सर्वथा विनाश हो जाता है.तय लेश्याके पर- माणु सर्वधा अकिश्चित्कर ही हो जाते हैं तात्पर्य यह कि वे फिर कपाय को उत्पन्न नहीं कर सकते है । अतः इससे यह ज्ञान होता है कि लेश्याओं का कार्य केवल विद्यमान कपायों को ही उद्दीपित करनेका है । परमाणु प रूइस लेश्याके शास्त्रकारोंने कृष्णलेश्या, દધિજન નિદ્રાને, કાકડીને આહાર પિત્તને અને પિત્તની વૃદ્ધિ ક્રોધને ઉત્તેજિત કરે છે, એવી જ રીતે વેશ્યાના પરમાણુઓ કષાયના ઉદયને ઉદીપિત કરે છે. જેવી રીતે સળગતા અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી તે અચિ વધારે પ્રજવલિત થાય છે, એ જ રીતે પ્રાણીને શરીરમાં રહેલા લેસ્થાના પરમાણુઓ ઉપિત થઈને કષયેની વિશેષ પ્રમાણમાં વૃદ્ધિ કરતા રહે છે. તેથી જ્યાં સુધી જીવમાં લેશમાત્ર પણ કષાયવૃત્તિ રહેલી હોય છે ત્યાં સુધી સ્થાનાં પરમાણુઓ તે કષાવૃત્તિને ઉદ્દીપિત કરતાં રહે છે. જયારે કષાયવૃત્તિ તદ્દન નષ્ટ થઈ જાય છે ત્યારે લેસ્થાના પરમાણુઓ પણ કપાયે ઉત્તેજિત કરી શકતા નથી એટલે કે કષાયને ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી. આ રીતે એ વાત સિદ્ધ થઇ જાય છે કે લેશ્યાઓ વિદ્યમાન ક્ષાને ઉદ્દીપત કરવાનું કામ કરે છે-' પરમાણરૂપ આ લેસ્થાના શાસ્ત્રકારોએ નીચે પ્રમાણે છે ભેદ કહ્યા છે– (૧) કૃષ્ણલેશ્યા, (૨. નીલ- , . . . ममेयचन्द्रिकाटीका श.३.उ.४ सू०४ जीवपरलोकगमनस्वरूपनिरूपणम् तेजोलेश्या, पदमलेश्या शुक्ललेश्या च, तत्र प्रथमास्तिस्रः क्रमशः अशुभतमाः, अशुभतराः, अशुभाश्च किन्तु चरमा स्तिस्रः शुभाः, शुभतराः, शुभतमाश्च योध्याः । एतासु चाधाश्चतस्रोलेश्याः भवनपतिवानन्यन्तराणां भवन्ति, आधा- स्तिस्रो नैरयिकानाम् , ज्योतिप्कदेवानां वैमानिकेन प्रथमद्वितीयकल्पवासि- नाम् च तेजोलेश्या, तृतीयचतुर्थपश्चमकल्पवासिनां चैमानिकानां पदुमलेश्या ततः परेपां देवानां शुक्लालेश्या, मनुष्याणां तिरश्चां च पडपिलेश्याः सम्भवन्ति तिरश्चां मध्येऽपि पृथिव्यपवनस्पतिपु आधाश्चतस्रोलेश्या:, तेजो वायुविकले. नीललेश्या, कापोतलेश्या, तेजोलेश्या, पद्मलेश्या और शुक्ललेश्या' इस प्रकारसे ६ छह भेद कहे है। इनमें प्रथमकी 'कृष्णलेश्या, नीललेश्या, कापोतलेश्या' ये तीन लेश्याएँ क्रमशः अशुभतम, अशुभतर और अशुभ होती है, तथा तेजोलेश्या, पद्मलेश्या और शुक्ललेश्या ये तीन लेश्याएँ क्रमशः, शुभ, शुभतर और शुभतम होती है इन पूर्वोक्त ६छह लेश्याओं में आदिकी चार लेश्याए भवनपति और धानव्यन्तर इन देवोंके होती है । तथा-कृष्ण, नील, और कापोत ये तीन लेश्याएँ नारक जीवोंके होती हैं। ज्योतिष्क देवोंके एवं वैमानिक देवों में प्रथम द्वितीय कल्पवासी देवों के तेजोलेश्या होती है। तीसरे, चौथे और पांचवे कल्पमें रहने वाले देवोंके पद्मलेश्या होती है । इनके वाद के देवोंके शुक्ललेश्या होती है । मनुष्य एवं तिर्यश्चों में छहीं लेश्याएँ होती है । तिर्यञ्चों में भी पृथिवी काय, अप्काय, और वन- स्पति काय इन तीन कायों में आदि की चार-कृष्ण, नील, कापोत और तेजोलेश्याएँ-होती हैं । तेजस्काय, वायुकाय और बिकलेन्द्रिय वेश्या, (3) पातवेश्या, (४) तन्नतेश्या, (५) पवेश्या, (6)शुसवेश्या.' तभी पक्षी ત્રણ લેસ્થાઓ-કૃષ્ણલેશ્યા, નીલલેશ્યા અને કાતિલેચ્છા-અનુક્રમે અશુભતમ, અશુભતર અને અશુભ છે. તથા તેજલેશ્યા, પલેશ્યા અને શુકલેશ્યા અનુક્રમે શુભ શુભતર અને શુભતમ છે. પહેલી ચાર લેશ્યાઓ ભવનપતિ અને વાન વ્યંતર દેવોમાં હોય છે. કૃષ્ણ, નીલ અને કાપત, એ ત્રણ લેશ્યાઓ નારક જીમાં હોય છે. તિક દે અને વૈમાનિક દેવોમાંથી પહેલા અને બીજા ક૫વાસી દેવમાં તેજેશ્યા હોય છે. ત્રીજા, ચેથા અને પાંચમાં કલ્પમાં રહેનારા દેમાં પદ્મવેશ્યા હોય છે. અને ત્યાર પછીનાં કલ્પોમાં રહેનારા દેવમાં શુકલલેસ્યા હોય છે. મનુષ્ય અને તિયામાં છએ છ લેશ્યાઓ હોય છે. પૃથ્વીકાય, અપૂકાય અને વનસ્પતિકાય, એ ત્રણે કાર્યોમાં પહેલી ચાર લેસ્યાઓ-કૃષ્ણ, નીલ, કાપત અને તેજેલેસ્થા– હોય છે. .

No text on this page.

" प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४सू.४ जीवपरलोकगमनस्वरूपनिरूपणम् ६४५ नीलायाः दशसागरोपमाः, पल्योपमासंख्याततमभागयुक्ताः, कापोत्याः त्रि- सागरोपमाः पल्योपमासंख्याततमभागयुताः, तेजस्याः द्विसागरोपमाः, पल्योपमासंख्याततमभागयुताः, पदमायाः दशसागरोपमाः एकमुहूर्तश्च, शुक्लाया त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाः, एकमुहर्तश्च । गतिश्चाद्यानां तिसृणां, दुर्गतिः अन्तिमानाञ्च तिसृणां सुगतिः, परलेकोत्पत्तिस्तु लेश्याया उत्पत्तेरेकमुहर्तानन्तरं लेश्याया श्वरमैकमुहूर्तात्मागेव बोध्या । उक्तञ्च- सवाहिं साहिं पढमे समयम्मि संपरिणयाहिं, नो कस्स वि उववाओ परेभवे अस्थि जीवस्स, उत्कृष्ट से कृष्णलेश्या का स्थितिकाल एकमुहर्त अधिक तेतीस साग- रोपम प्रमाण नील लेश्याका स्थितिकाल पल्योपम के असंख्यातवे भाग सहित दश सागरोपम प्रमाण, कापोत लेश्याका स्थितिकाल पल्पोपमके असंख्यातवें भाग से युक्त तीनसागरोपमप्रमाण, तेजो लेश्याका स्थितिकाल पल्योपम के असंख्यात वें भाग से युक्त दो सागरोपमप्रमाण, पद्मलेश्याका स्थितिकाल एकमुहर्त अधिक दश- सागरोपमप्रमाण, और शुक्ललेश्याका स्थितिकाल एकमुहूर्त अधिक ३३ तेतीस सागरोपमप्रमाण है। आदिकी तीन लेश्यावाले दुर्गति में जाते है । जीवकी परभव में उत्पत्ति, लेश्याकी उत्पत्ति होनेके एक मुहर्तके याद, या लेश्याके अन्तिम एक मुहर्त्तके पहिले होती है । कहा भी है-करके जो गाथाएँ कही गई हैं उनका सारांश इस प्रकार से है- कि यदि लेश्याएँ चरम समयमें परिणत हो जाती है तो उस समय કૃષ્ણલેશ્યાની વધારેમાં વધારે કાળસ્થિતિ ૩૩ તેત્રીસ સાગરોપમ કરતાં એક અધિક મુહૂર્ત પ્રમાણની છે. નીલ ગ્લેશ્યાની ઉત્કૃષ્ટ કાળસ્થિતિ દસ સાગરેપમ કરતાં પામના અસંખ્યાતમાં અધિક ભાગ પ્રમાણ છે. તેજલેશ્યાને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિકાળ બે સાગરેપમ કરતાં પોપમના અસંખ્યાતમાં અધિક ભાગ પ્રમાણ છે. પદ્યસ્થાને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ કુળ દસ સાગરેપમ કરતાં એક અધિક મુહૂર્ત પ્રમાણ છે. અને શુકલશ્યાને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિકાળ ૩૩ સાગરેપમ કરતાં એક અધિક મુહૂર્ત પ્રમાણ છે. પહેલી ત્રણ વેશ્યા વાળા જીવો દુર્ગતિમાં જાય છે અને છેલી ત્રણ લેશ્યાવાળા છે સદગતિમાં જાય છે. લેશ્યાની ઉત્પત્તિ થયા પછી એક મુહૂર્ત બાદ જીવન પર ભવમાં ઉત્પત્તિ થાય છે. અથવા તે લેસ્થાના છેલ્લા એક મુહૂર્ત પહેલા જીવન પરભવમાં ઉત્પતિ થાય છે. કહ્યું પણ છે જે લેસ્યાઓ ચરમ સમયમાં પરિણત થઈ જાય છે, તે તે સમયે કોઈ પણ ६४४ भगवतीय 'न्द्रियेषु च आधास्तिस्रोलेश्या भवन्ति, एवासा वर्णाध क्रमशः कृष्ण-बीड- फपोत-रक्त-हरिद्राव्यवस्पीत-गमा मन्ति, रसाशानन्तगुणाः कटु-तिक- भाम्ल-माधुर्य-मधुर-स्वादुरूपाः सन्ति । गन्धामाधामु तिसपु दुर्गन्धा, चर- मासु च तिरपु मृगयाः । स्पषि प्रथमामु तिमषु कसाः, अन्तिमासु च तिरपु फोमलाः, त्तयश्च तासां क्रमशः, क्रूरतमा, फुरतरा, रा, शुमा, शुभ- तरा, शुभतमाच, स्थानानि तासामसंन्यानि, स्थितिकालच तासां सर्वासां जघ- न्येन अर्धमुहूर्तम् , उत्कृष्टतस्तु कृष्णायाः प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमः एकमुहर्तन, जीव इनमें आदिकी कृष्ण, नील और कापात ये तीन लेश्याएँ होती है। इनका वर्ण-लेश्याओंका वर्ण-क्रमशः काला, नीला, कबूतर के रंग जैसा फापोत, लाल और हल्दीके जैसा, पीला होता है । और शुक्ललेश्याका रंग सफेद होता है। रस इनका अनन्तगुणा कटु, अनन्तगुणा तिक्त, अनंतगुणा आम्ल, अनंतगुणा मीठा, अनंतगुणा मधुर, और अनंतगुणा स्वादु होता है । गंध इनकी आदिकी तीन लेश्याओं की दुर्गध रूप और अन्तिम तीनकी सुगंधरूप होते है । प्रथमकी तीन लेश्याओंका स्पर्श कर्कश, और अन्तिम तीन लेश्याओं का कोमल होता है । प्रधमकी तीन लेश्याओंकी वृत्ति क्रमशः क्रूर- तम, क्रूरतर और फूर होती है, और अन्तकी तीनकी शुभ, शुभ- तर और शुभतम होती है । इन सब लेश्याओंके स्थान असंख्यात हैं । इनकी स्थितिका काल सबका जघन्य से अन्तर्मुहर्त है, और તેજસ્કાય, વાયુકાય અને વિકલેન્દ્રિય માં પહેલી ત્રણ વેશ્યાઓ કુ, નીલ અને કાપત લેશ્યા હોય છે. લેયાઓને વર્ણ નીચે પ્રમાણે છે-કૃષ્ણ લેયાને રંગ શ્યામ, નીલ લેશ્યાને રંગ નીલ, કાપત લેસ્યાને રંગ કબૂતરને જે, તેને સ્થાને રંગ લાલ પાલેશ્યાને રંગ પીળા અને શુકલલેસ્યાને રંગ સફેદ હોય છે. તેમને રસ અનુક્રમે અનંતગણું કડ, અનંતગણે તુર, અનંતગણે ખારે, અનંતગણે મીઠ, અનંતગણું મધુર અને અનંતગણું સ્વાદિષ્ટ હોય છે. તેમની ગંધ કેવી હોય છે? પહેલી ત્રણ વેશ્યાએ દુધરૂપ હોય છે અને છેલ્લી ત્રણ સુગંધરૂપ હોય છે પહેલી ત્રણ વેશ્યાઓને સ્પર્શ કર્કશ હોય છે અને છેલ્લી ત્રણને સ્પર્શ કેમળ હેય છે. પહેલી ત્રણ લેસ્યાઓની વૃત્તિ અનુક્રમે, રતમ ફુરત્તર અને ક્રૂર હોય છે, છેલ્લી ત્રણ લેશ્યાઓની વૃત્તિ અનુક્રમે શુભ, શુભતર અને શુભતમ હોય છે. તે બધી સ્થાઓનાં અસંખ્યાત સ્થાન છે. તે બધી વેશ્યાઓને જન્ય (ઓછામાં ઓછું) કાળ અત્તમુહૂતને છે.

६४६ . . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४सू.४ जीवपरलोकगमनस्वरूपनिरूपणम् नीलायाः दशसागरोपमाः, पल्योपमासंख्याततमभागयुक्ताः, कापोत्याः त्रि- सागरोपमाः पल्योपमासंख्याततमभागयुताः, तेजस्याः द्विसागरोपमाः, पल्योपमासंख्याततमभागयुताः, पदमायाः दशसागरोपमाः एकमुहर्तञ्च, शुक्लाया त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाः, एकमुहूर्तञ्च । गतिश्चाधानां तिसृणां, दुर्गतिः अन्तिमानाच तिसृणां मुगतिः, परलेकोत्पत्तिस्तु लेश्याया उत्पत्तरेकमुहर्तानन्तरं लेश्याया श्वरमैकमुहात्मागेव बोध्या । उक्तश्च- सव्वाहि साहिं पढमे समयम्मि संपरिणयाहिं, नो कस्स वि उववाओ परेभवे अधि जीवस्स, उत्कृष्ट से कृष्णलेश्या का स्थितिकाल एकमुहर्त अधिक तेतीस साग- रोपम प्रमाण नील लेश्याका स्थितिकाल पल्योपम के असंख्यातवे भाग सहित दश सागरोपम प्रमाण, कापोत लेश्याका स्थितिकाल पत्योपमके असंख्यातवें भाग से युक्त तीनसागरोपमप्रमाण, तेजो लेश्याका स्थितिकाल पल्योपम के असंख्यात वें भाग से युक्त दो सागरोपमप्रमाण, पद्मलेश्याका स्थितिकाल एकमुहूर्त अधिक दश- सागरोपमप्रमाण, और शुक्ललेश्याका स्थितिकाल एकमुहूर्त अधिक ३३ तेतीस सागरोपमप्रमाण है। आदिकी तीन लेश्यावाले दुर्गति में जाते है । जीवकी परभव में उत्पत्ति, लेश्याकी उत्पत्ति होनेके एक मुहूर्तके बाद, या लेश्याके अन्तिम एक मुहर्त्तके पहिले होती है । कहा भी है-करके जो गाथाएँ कही गई हैं उनका सारांश इस प्रकार से है- कि यदि लेश्याएँ चरम समयमें परिणत हो जाती है तो उस समय કૃષ્ણલેશ્યાની વધારેમાં વધારે કાળસ્થિતિ ૩૩ તેત્રીસ સાગરોપમ કરતા એક અધિક મુહૂર્ત પ્રમાણુની છે. નીલ ગ્લેશ્યાની ઉત્કૃષ્ટ કાળસ્થિતિ દસ સાગરોપમ કરતાં પલ્યોપમના અસંખ્યાતમાં અધિક ભાગ પ્રમાણ છે. તેજલેશ્યાને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિકાળ બે સાગરેપમ કરતાં પપમના અસંખ્યાતમાં અધિક ભાગ પ્રમાણ છે. પદ્મશ્યાને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ કાળ દસ સાગરેપમ કરતાં એક અધિક મુહૂર્ત પ્રમાણ છે. અને શુકલેશ્યાને ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિકાળ ૩૩ સાગરેપમ કરતાં એક અધિક મુહૂર્ત પ્રમાણ છે. પહેલી ત્રણ લેશ્વર વાળા જ દુર્ગતિમાં જાય છે અને છેલી ત્રણ સ્થાવાળા છ સદ્દગતિમાં જાય છે. લેશ્યની ઉત્પત્તિ થયા પછી એક મુહૂર્ત બાદ જીવન પર ભવમાં ઉત્પત્તિ થાય છે. અથવા તે લેસ્થાના છેલ્લા એક મુહૂર્ત પહેલા છવની પરભવમાં ઉત્પતિ થાય છે. કહ્યું પણ છે-જે વેશ્યાઓ ચરમ સમયમાં પરિણત થઈ જાય છે, તે તે સમયે કોઈ પણ ६४४ भगवी 'न्द्रियेषु च आधास्तिस्रोलेश्या भवन्ति, एतासो बोत्र क्रमशः कृष्ण-जी- यपोत-रक्त-हरिद्रादयवत्पीत-गमा भवन्ति, रसाधानन्तगुणाः कटु-तित- आम्ल-माधुये-मधुर-स्वादुरूपाः सन्ति । गन्धावाधार तिराषु दुर्गन्धा, घर- मासु च तिसपु सुगन्धाः । स्पर्शाय प्रथमासु तिमधु कर्कशाः, अन्तिमासु प तिरापु फोमलाः, वृत्तयक्ष तासां क्रमशः, क्रूरतमा, क्रूरता का शुभाशुभ- तरा, शुमतमाच, स्थानानि तासामसंख्यानि, स्थितिकालभ तासां सर्वासां जघ- न्येन अर्धमुहूर्तम्, उलएतस्तु कृष्णायाः त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमः एकमुहर्तन, जीव इनमें आदिकी कृष्ण, नील और कापात ये तीन लेरयार होती है। इनका वर्ण लेश्याओंका वर्ण-क्रमशः काला, नीला, कबूतर के रंग जैसा फापात, लाल और हल्दीके जैसा. पीला होता है। और शुक्ललेश्याका रंग सफेद होता है । रस इनका अनन्तगुणा कटु, अनन्तगुणा तिक्त, अनंतगुणा आम्ल, अनंतगुणा मीठा, अनंतगुणा मधुर, और अनंतगुणा स्वादु होता है । गंध इनकी आदिकी तोन लेश्याओं की दुर्गंध रूप और अन्तिम तीनकी सुगंधरूप होते है । प्रधमकी तीन लेश्याओंका स्पर्श कर्कश, और अन्तिम तीन लेश्याओं का कामल होता है । प्रधमकी तीन लेश्याओंकी वृत्ति क्रमशः क्रूर- तम, फ़रतर और फर होती है, और अन्तकी तीनकी शुभ, शुभ- तर और शुभतम होती है । इन सब लेश्याओंके स्थान असंख्यात हैं । इनकी स्थितिका काल सवका जघन्य से अन्तर्मुहर्त है, और તેજકાય, વાયુકાય અને વિકલેન્દ્રિય માં પહેલી ત્રણ વેશ્યાઓ કૃણા, નીલ અને કાપત લેસ્યા હોય છે. લેશ્યાઓને વર્ણ નીચે પ્રમાણે છે-કૃષ્ણ લેશ્યાને રંગ શ્યામ, નીલ લેસ્થાને રંગ નીલ, કાપોત લેસ્યાને રંગ કબૂતરના જે, તેને લશ્યાને રંગ લાલ પવણ્યાને રંગ પીળે અને શુકલલેસ્યાનો રંગ સફેદ હોય છે. તેમને રસ અનુક્રમે અનંતગણું કડ, અનંતગણે તુર, અનંતગણે ખારે, અનંતગણે મીઠ, અનંતગણું મધુર અને અનંતગણે સ્વાદિષ્ટ હોય છે. તેમની ગંધ કેવી હોય છે? પહેલી ત્રણ લેશ્યાઓ દુર્ગધરૂપ હોય છે અને છેલ્લી ત્રણ સુગંધરૂપ હોય છે પહેલી ત્રણ લેશ્યાઓને સ્પર્શ કર્કશ હોય છે અને છેલ્લી ત્રણને સ્પર્શ કેમળ હોય છે. પહેલી ત્રણ વેશ્યાઓની વૃત્તિ અનુક્રમે, રતમ રૂરલર અને ફૂર હોય છે, છેલ્લી ત્રણ લેયાઓની વૃત્તિ અનુક્રમે શુભ, શુભતર અને શુભમ હોય છે. તે બધી વેશ્યાઓનાં અસંખ્યાત સ્થાન છે. તે બધી વેશ્યાઓને જન્ય (ઓછામાં ઓછે) કાળ અન્તમુહૂતને છે. .

भमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४ म्.५ अनगारविकुणानिरूपणम् ६४७ भवनस्पत्यादीनान्तु याः काश्चिदपि लेश्याः आजीवानं समाना एव तिष्ठन्ति नो कदाचित् तज्जीवने परिवर्तन्ते, केवलं मनुष्याणां तिरथांचव लेश्याः परिवर्तन्ते ॥ सू० ४ ॥ मूलम्-'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा वाहिरए पोग्गले अ- परियाइत्ता पभू वेभारं पवयं उल्लंघेत्तए वा, पल्लंघेत्तए वा? गोयमा ! नो इणट्टे समझे, अणगारे णं भंते ! भावियप्पा वा- हिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू वेभारं पवयं उल्लंघेत्तए वा, पल्लं घेत्तए वा ! हंता, पभू, अणगारेणं भंते ! भावियप्पा चाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता जावइयाइं रायगिहे नगरे रूवाई, एवइ- याइं विकुवित्ता वेभारं पव्वयं अंतो अणुप्पविसित्ता पभु समं वा विसमं करेत्तए, विसमं वा समं करेत्तए ? गोयमा! नो इणहे समझे, एवं चेव विइओ वि आलावगो, णवरं-परियाइत्ता पभू, की मृत्यु अमुक एक निश्चित लेश्या में ही होती है । परन्तु नैरयि- को की एवं भवनपत्यादिक देवो की जो कोई भी लेश्या होती है वह उनके जीवन तक एक सी ही रहती है-बदलती नहीं है । जिस लेश्या में ये वर्तमान होते है उस लेश्या का अवसान होने में जय एक मुहूर्त वाकी रह जाता है-तभी इनकी मृत्यु होती है । इस कथन से यह ज्ञात होता है कि मनुष्य और तिर्यश्चोंकी लेश्या में ही परिवर्तन होता है। देवोंकी लेश्या में नहीं ॥ सू० ४ ॥ છે કે મનુષ્ય અથવા તિચેનું મરણ અમુક એક નિશ્ચિત લેસ્પામાં જ થાય છે. પણ નારકે અને ભવનપતિ આદિ દેવેની જે તે હોય છે, તે તેમના જીવનપર્યન્ત એકસરખી જ રહે છે-બદલાતી નથી. જે લેસ્થામાં તેઓ રહેલા હોય છે, તે લેસ્થાનું અવસાન થવાને જ્યારે એક મુહુર્ત બાકી રહે છે, ત્યારે જ તેમનું મૃત્યુ થાય છે. આ કથનથી એ વાત સિદ્ધ થાય છે કે મનુષ્ય અને તિર્યાનો લેસ્પામાં જ પરિવર્તન થાય છે–દેવેની લેક્ષામાં પરિવર્તન થતું નથી. તે સૂ, ૪ ા " ६४६ सबाहिं लेगा नरिम समयम्मि संपरिणयार, न वि फम्स वि उववाभो परेमवे अस्थि जीवस्स, अंत महत्तम्मि गए अंत महत्तम्मि सेएए वेव' खेसाहिं परिणगान जीवा गति परलोयं " छाया- नो फस्याप्युपपात: परस्मिनमवेऽस्ति जीवस्य, सर्वामिलेश्यामिश्वरमे समये संपरिणतामिः, नापि कस्याप्युपपातः परस्मिन् भवेऽस्ति जीवस्य, अन्तर्मुहर्ते गते, अन्तर्मुहर्ते शेपके चैव, लेश्यामिः परिणताभिः जीवा गच्छन्ति परलोकम् ॥ एतच केवल मनुष्याणां विरथाश्च विपये बोध्यम् , नैरयिकानां देवानां किसी भी जीवनी परभवमें उत्पत्ति नहीं होती है। इसी प्रकार समस्त लेश्याएँ अन्तिम समय में परिणत हो जाती है तब भी किमी भी जीव की उत्पत्ति परभव में नहीं होती है। लेश्याकी उत्पत्ति हो गई हो और उसका एक मुहर्त व्यतीत हो गया हो तय या लेश्या की समाप्ति होनेका एक मुहुर्त अवशिष्ट रहा हो तव जीवका परभव में उत्पत्ति होती है । सो यह जो कथन है वह केवल मनुष्य और तिर्यश्चों के विपय में किया गया है ऐसा जानना चाहिये क्यों कि उनकी समस्त जिंदगी तक एक ही लेश्या नहीं रहती है। निमित्तवश वह प्रायः पदलती रहती है। अब जब उनकी परभवकी उत्पत्ति का समय आता है तब वे कोई न कोई ऐसी लेश्या में वर्तमान होते हैं कि जिसके साथ उनका एक मुहर्त तो निकल ही गया होता है । इसका तात्पर्य यह है कि मनुष्यो अथवा तिर्यश्चो જીવની પરભવમાં ઉત્પત્તિ થતી નથી. એ જ પ્રમાણે જે સમસ્ત લેસ્પાએ અંતિમ સમયે જે પરિણુત થઈ જાય તે પણ કોઈ પણ જીવને પરભવમાં ઉત્પન્ન થવું પડતું નથી. વેશ્યાની ઊંત્પત્તિ થઇ ગઈ હોય અને ઉત્પત્તિ થયાને એક મુહૂર્ત વ્યતીત થઈ ગયું હોય ત્યારે અથવા તે લેસ્થાની સમાપ્તિ થવાને એક સુહૃત બાકી રહ્યું હોય ત્યારે જીવની પરભવમાં ઉત્પત્તિ થાય છે. આ કથન મનુષ્ય અને તિર્યંચાને અનુલક્ષીને કરાયું છે તેમ સમજવું, કારણ કે તેમની આખી જિંદગી પર્યત એક જ લેસ્યા રહેતી નથી. નિમિત્તને આધીન રહીને તે બદલાતી રહે છે. હવે જ્યારે તેમને પરભવની ઉત્પત્તિને સમય આવી પહોંચે છે. ત્યારે તેઓ કેઈને કેઈ. એવી લેગ્યામાં રહેલ હોય છે કે જેની સાથે તેમનું એક મુહૂર્ત તે વ્યતીત થઈ ગયું હોય છે. આ કથનનું તાત્પર્ય એ अमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४ सू.५ अनगारविकुर्वणानिरूपणम् ६४७ भवनस्पत्यादीनान्तु याः काश्चिदपि लेश्याः आजीवानं समाना एव विष्ठन्ति नो कदाचित् तज्जीवने परिवर्तन्ते, केवलं मनुष्याणां तिरश्चाचैत्र लेश्याः परिवर्तन्ते ॥ सू० ४ ॥ मूलम्-'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा वाहिरए पोग्गले अ- परियाइत्ता पभू वेभारं पवयं उल्लंघेत्तए वा, पल्लंघेत्तए वा? गोयमा ! नो इण? सम?, अणगारे णं भंते ! भावियप्पा वा- हिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू वेभारं पवयं उल्लंघेत्तए वा, पल्लं घेत्तए वा! हंता, पभू, अणगारेणं भंते ! भावियप्पा घाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता जावइयाइं रायगिहे नगरे रूवाइं, एवइ- याई विकुवित्ता वेभारं पव्वयं अंतो अणुप्पविसित्ता पभू समं वा विसमं करेत्तए, विसमं वा समं करेत्तए ? गोयमा! नो इणट्टे समटे, एवं चेव विइओ वि आलावगो, णवरं-परियाइत्ता पभू, की मृत्यु अमुक एक निश्चित लेश्या में ही होती है । परन्तु नैरयि- को की एवं भवनपत्यादिक देवो की जो कोई भी लेश्या होती है वह उनके जीवन तक एक सी ही रहती है-बदलती नहीं है। जिस लेश्या में ये वर्तमान होते है उस लेश्या का अवसान होने में जय एक मुहूर्त बाकी रह जाता है-तभी इनकी मृत्यु होती है । इस कथन से यह ज्ञात होता है कि मनुष्य और तिर्य श्चोंकी लेश्या में ही परिवर्तन होता है। देवोंकी लेश्या में नहीं । सू० ४ ।। છે કે મનુષ્ય અથવા તિર્ધાનું મરણ અમુક એક નિશ્ચિત લેસ્થામાં જ થાય છે. પણ નાકે અને ભવનપતિ આદિ દેવેની જે લેક્ય હોય છે, તે તેમના જીવનપર્યત એકસરખી જ રહે છે–બદલાતી નથી. જે લેસ્થામાં તેઓ રહેલા હોય છે, તે લેયાનું અવસાન થવાને જ્યારે એક મુહૂર્ત બાકી રહે છે, ત્યારે જ તેમનું મૃત્યુ થાય છે. આ કથનથી એ વાત સિદ્ધ થાય છે કે મનુષ્ય અને તિર્યંચનો લેસ્થામાં જ પરિવર્તન થાય છેટેની લેસ્થામાં પરિવર્તન થતું નથી. સૂ૪ - ६४६ समाहिं छेमाक्षि भरिम समयम्मि संपरिणयारि, न वि फस्स नि उपवाभो परेमवे अस्थि जीनस्स, अंत मुद्धम्मि गए अंत मुदत्तम्मि सेएए चेत्र' छेसाहिं परिण जीवा गति परलोयं " छाया नो कस्याप्युपपात: परस्मिन्मवेऽस्ति जीवस्य, सर्वामिलेयामिश्ररमे समये संपरिणतामिः, नापि फस्याप्युपपातः परस्मिन् भवेऽस्ति जीवस्य, अन्तर्मुहर्ते गते, अन्तर्मुहर्ते शेपके चैव, लेश्यामिः परिणताभिः जीवा गच्छन्ति परलोकम् ॥ एतच केवलं मनुष्याणां तिरश्वाश्च विपये चोध्यम्, नैरयिकानां देवानां किसी भी जीवकी परभवमें उत्पत्ति नहीं होती है। इसी प्रकार समस्त लेश्याएँ अन्तिम समय में परिणत हो जाती हैं तब भी किसी भी जीव की उत्पत्ति परभव में नहीं होती है। लेश्याकी उत्पत्ति हो गई हो और उसका एक मुहर्त व्यतीत हो गया हो तब या लेश्या की समाप्ति होनेका एक मुहुर्त अवशिष्ट रहा हो तब जीवका परभव में उत्पत्ति होती है । सो यह जो कथन है वह केवल मनुष्य और तिर्यश्चों के विपय में किया गया है ऐसा जानना चाहिये क्यों कि उनकी समस्त जिंदगी तक एक ही लेश्या नहीं रहती है। निमित्तवश वह प्रायः पदलती रहती है। अब जब उनकी परभवकी उत्पत्ति का समय आता है तब वे कोई न कोई ऐसी लेश्या में वर्तमान होते हैं कि जिसके साथ उनका एक मुहर्त तो निकल ही गया होता है । इसका तात्पर्य यह है कि मनुष्यो अथवा तिर्यश्ची જીવની પરભવમાં ઉત્પત્તિ થતી નથી. એ જ પ્રમાણે જે સમસ્ત વેશ્યાઓ અંતિમ સમયે જે પરિણત થઈ જાય તે પણ કોઈ પણ જીવને પરભવમાં ઉત્પન્ન થવું પડતું નથી. વેશ્યાની ઉંત્પત્તિ થઈ ગઈ છે અને ઉત્પત્તિ થયાને એક મુહૂર્ત વ્યતીત થઈ ગયું હોય ત્યારે અથવા તે લેસ્થાની સમાપ્તિ થવાને એક મુહુ બાકી રહ્યું હોય ત્યારે જીવન પરાવમાં ઉત્તિ થાય છે. આ કથન મનુષ્ય અને તિને અનુલક્ષીને કરાયું છે તેમ સમજવું, કારણ કે તેમની આખી જિંદગી પર્યત એક જ લેસ્યા રહેતી નથી. નિમિત્તને આધીન રહીને તે બદલાતી રહે છે. હવે જ્યારે તેમને પરભવની ઉત્પત્તિને સમય આવી પહોંચે છે. ત્યારે તેઓ કેઈને કેઈ એવી લેયામાં રહેલ હોય છે કે જેની સાથે તેમનું એક મુહૂર્ત તે વ્યતીત થઈ ગયું હોય છે. આ કથનનું તાત્પર્ય એ ममेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.४ २.५ अनगारविकुर्वणानिरूपणम् ६४७ भवनस्पत्यादीनान्तु याः काश्चिदपि लेश्याः आजीवानं समाना एव विष्ठन्ति नो कदाचित् तज्जीवने परिवर्तन्ते, केवलं मनुष्याणां तिरथाच लेश्याः परिवर्तन्ते ॥ मू. ४ ॥ ! मूलम्-'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा वाहिरए पोग्गले अ- परियाइत्ता पभृ वेभारं पवयं उल्लंघेत्तए वा, पल्लंघेत्तए वा? गोयमा! नो इणहे समझे, अणगारे णं भंते ! भावियप्पा वा- हिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू वेभारं पत्वयं उल्लंघेत्तए वा, पल्लं घेत्तए वा ! हता, पभू, अणगारेणं भंते ! भावियप्पा चाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता जावइयाई रायगिहे नगरे रूवाई, एवइ- याई विकुवित्ता वेभारं पव्वयं अंतो अणुप्पविसित्ता पभू समं वा विसमं करेत्तए, विसम वा समं करेत्तए ? गोयमा! नो इणढे समटे, एवं चेव विइओ वि आलावगो, णवरं-परियाइत्ता पभू, की मृत्यु अमुक एक निश्चित लेश्या में ही होती है । परन्तु नैरयि- को की एवं भवनपत्यादिक देवो की जो कोई भी लेश्या होती है वह उनके जीवन तक एक सी ही रहती है-बदलती नहीं है । जिस लेश्या में ये वर्तमान होते है उस लेश्या का अवसान होने में जब एक मुहर्त बाकी रह जाता है-तभी इनकी मृत्यु होती है । इस कथन से यह ज्ञात होता है कि मनुष्य और तिर्य श्चोंकी लेश्या में ही परिवर्तन होता है। देवोंकी लेश्या में नहीं । सू० ४ ॥ છે કે મનુષ્ય અથવા તિર્થનું મરણ અમુક એક નિશ્ચિત લેસ્થામાં જ થાય છે. પણ નાર અને ભવનપતિ આદિ દેવેની જે લેશ્ય હોય છે, તે તેમના જીવનપર્યત એકસરખી જ રહે છે–બદલાતી નથી. જે લેસ્થામાં તેઓ રહેલા હોય છે, તે લેસ્પાનું અવસાન થવાને જ્યારે એક મુહૂર્ત બાકી રહે છે, ત્યારે જ તેમનું મૃત્યુ થાય છે. આ થનથી એ વાત સિદ્ધ થાય છે કે મનુષ્ય અને તિર્યંચનો લેસ્થામાં જ પરિવર્તન થાય છે જેની લેસ્થામાં પરિવર્તન થતું નથી. | સૂ, ૪ it ६४८ से भंते ! किं माई विकृयइ ? अमाई विकुछड़ ? गोयमा ! माई विकुर्वइ, नो अमाई विकुवइ, से केणणं भंते ! एवं वुधइ, जात्र नो अमाई विश्वइ ! गोयमा ! माई णं पणीअं पाण-भोयर्ण भोचा भोच्चा वामेइ, तस्स णं तेणं पणीएणं पाण-भोयणेणं अट्टिमिंजा बहली भवंति, पयणुए मंस-सोणिए भवइ, जे विय से अहाचायरा पोग्गला ते विय से परिणमंति,तं जहा-सोई दियत्ताए, जाव-फासिदियत्ताए, अद्वि-अद्विमिंज-केस-मंसु-रोम- नहत्ताए, सुकत्ताए, सोणियत्ताए, अमायी ण लूहं पाण-भोयणं भोचा भोच्चा णो वामेइ, तस्सणं तेणं लूहेणं पाण-भोयणेणं अहि अद्विमिजा पयणु भवंति, वहले मंस-सोणिए, जे वि य से अहावायरा पोग्गला ते वि य से परिणमंति, तं जहा-उच्चारत्ताए, पासवणत्ताए, जाव-सोणियत्ताए, से तेणटेणं जाव-नो अमाई विकुबइ। माईणं तस्स ठाणस्स-अणालोइयपडिकते कालं करेइ, नत्थि तस्स आराहणा,अमाई णं तस्स गणस्स आलोइय पडिकते कालं करेइं,अस्थि तस्स आराहणा, सेवं भंते! सेवं भंते! त्तिासू.५॥ छायां-अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा वाह्यान पुद्गलान अपर्यादाय, मभार पर्वतम् उल्लङ्घयितुंम् वा, प्रचयितुं वां ? गौतम ! नायमर्थः समर्थः, :: :: :अनगरिविकुर्वणावक्तव्यतावर्णन- 'अणगारे ण भंते भावियप्पा' इत्यादि। सूत्रार्थ-(अणगारे णं भंते ! भावियप्पा चाहिरए पोग्गले अपरिया- इत्ता पभू वेभार पव्वयं उल्लंघेत्तए वा पल्लं घेत्तए या १) हे भदन्त । અણગારની વિકવેણાનું વર્ણન-- अणगारेणं भंते ! भावियप्पा या.. माया-(अणगारेण भंते ! भावियप्पा बाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता :

" प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ ३.४ सू.५ भणगारविकुर्वणानिरूपणम् ६४९ अनगारो भदन्त ! भावितात्मा बाह्यान् पुद्गलान् पर्यादाय प्रभुभारं पर्वतम् उल्लङ्घयितुं वा, प्रलचयितुं वा ? हन्त, मभुः, अनगारो भदन्त ! भावितात्मा चाह्यान् पुद्गलान् अपर्यादाय यावन्ति राजगृहे नगरे रूपाणि, एतान्ति विकुर्वित्वा वैभार पर्वतम् अन्तोऽनुमविश्य प्रभुः समं वा विपमं कर्तुम्, विषम भावितात्मा अनगार बाहिरी पुद्गलोंको नहीं ग्रहण करके क्या वैभार- पर्वतको उल्लंघन करने के लिये समर्थ हो सकता है ? (गोयमा! णो इणटे समढे) हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है । (अणगारे गं भंते ! भावियप्पा वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू वेभार उल्लंघेत्तए वा) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार बाहिरी पुद्गलोंको ग्रहण करके क्या वैभार पर्वत को उल्लंघन करने के लिये समर्थ हो सकता हैं? (हता पभू) हां गौतम ! भावितात्मा अनगार बाहिरी पुद्गलों को ग्रहण करके वैभार पर्वतको उल्लंघन करने के लिये समर्थ है। (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा चाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता, जावयाई रायगिहे नयरे ख्वाई) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार वाहिरी पुद्गलों को ग्रहण नहीं करके जितने रूप राजगृह नगर में हैं (एवयाई विकु- वित्ता) उतने रूपोको विक्रिया शक्ति से निष्पन्नकर (वेभार पव्वयं वैभार पर्वतको (अंनो अणुप्पविसित्ता) उसके भीतर प्रविष्ट होकरके क्या (समं वा विसमं करेत्तए) उस समभागवाले पर्वतको विपम पभू वेभारं पब्बयं उल्लंघेत्तए वा ?) 3 महन्त ! लावितामा मयुर, महान પુગલોને ગ્રહણ કર્યા વિના, શું વૈભાર પર્વતને ઓળંગવાને શકિતમાન છે? (गोयमा 1) हे गौतम (णोइणढे समट्रे) मे भी तुनथा. (अणगारे गं भंते ! भावियप्पा वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू वेभारं पव्ययं उल्लंघेत्तए वा) 3 महन्त ! भावितात्मा २RYगार, माघ युद्दमान अप शन, शुमार पतन पाने समय छ ? (हंता, पभू) गौतम ! 'मावितामा भएर मा पुगताने अय प्रशने पैमापर्वतने मणी शर्ड छ. (अणगारे णं भंते ! भवियप्पा बाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता, जावयाई रायगिहे नयरे रूवाई, एवयाई विकुन्वित्ता वेभारं पञ्चयं अंतो अणुप्पविसित्ता समं वा विसमं करेत्तए, विसमं वा समं करेत्तए पभू?) 3 महन्त ! पितामा भए. ગાર ખાદ્ય પુદગલેને ગ્રહણ કર્યા વિના, રાજગૃહ નગરમાં જેટલાં રૂપે છે એટલાં રૂપનું વિક્રિયાશકિતથી નિર્માણ કરીને, વૈભાર પર્વતમાં પ્રવેશ કરીને, તેના સમભાગેને (સમતલ ભાગે) વિષમ કરવાને તથા વિષમ ભાગેને સમતલ કરવાને શું સમર્થ છે?

६४८ से भंते ! कि माई विकृवइ ? अमाई विकुबइ ? गोयमा ! माई विकुर्वइ, नो अमाई विकुबइ, से केणटणं भंते ! एवं बुचड़, जाव -नो अमाई विकृवइ ! गोयमा ! माई णं पणीअं पाण-भोयर्ण भोचा भोच्चा वामेइ, तस्स णं तेणं पणीएणं पाण-भोयणेणं अद्धिमिजा वहली भवंति, पयणुए मंस-सोणिए भवइ, जे विय से अहावायरा पोग्गला ते विय से परिणमंति,तं जहा-सोई दियत्ताए, जाव-फासिदियत्ताए, अद्वि-अद्विमिंज-केस-मंसु-रोम- नहत्ताए, सुक्कत्ताए, सोणियत्ताए, अमायी णं लूहं पाण-भोयणं भोच्चा भोचा णो वामेइ, तस्स णं तेणं लूहेणं पाण-भोयणेणं अट्ठि अद्विमिजा पयणु भवति, वहले मंस-सोणिए, जे वि य से अहावायरा पोग्गला ते वि य से परिणमंति,तं जहा-उच्चारत्ताए, पासवणत्ताए, जाव-सोणियत्ताए, से तेण?णं जाव-नो अमाई विकुबइ। माईणं तस्स ठाणस्स-अणालोइयपडिकते कालं करेइ, नस्थि तस्स आराहणा,अमाई णं तस्स गणस्स आलोइय पडिकते कालं करेई,अस्थि तस्स आराहणा, सेवं भंते! सेवं भंते! त्तिासू.५। ' छायां-अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा वाह्यान पुद्गलान् अपर्यादाय, प्रभुभार पर्वतम् उल्लङ्घयितुम् वा, मलङ्घायितुं यां ? गौतम ! नायमर्थः समर्थः, - अनगारविकुर्वणावक्तव्यतावर्णन- 'अणगारे णं भंते भाधियप्पा' इत्यादि। सूत्रार्थ-(अणगारे णं भंते ! भावियप्पा चाहिरए पोग्गले अपरिया- इत्ता पभू वेभार पव्वयं उल्लंघेत्तए वा.पल्लं घेत्तए वा ?) हे भदन्त ! અણુગારની વિમુર્વણાનું વર્ણન– .' अणगारेणं भंते-भावियंप्पा या.. 2. सूत्रा--(अणगारेणं भंते ! भावियप्पा वाहिरए. पोग्गले अपरियाइत्ता प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३. उ.४ म.५ अणगारविकुत्रणानिरूपणम् अस्थिमज्जा बहलीभवन्ति, प्रतनुकं मांस-शोणितं भवति, येऽपि च तस्य यथा बादरास्तेऽपि च तस्य परिणमन्ति, तद्यथा-श्रोत्रेन्द्रियतया, यावत् -स्पर्शेन्द्रिय- तया, अस्थि-अस्थिमजा-केशरमश्रु-रोम-नखतया, शुक्रतया, शोणिततया, अमायी रूकं पानभोजनं भुक्त्वा भुक्तवा नो वमयति, तस्य तेन भक्षेग पान-भोजनेन अस्थि अस्थिमज्जा प्रतन्भवन्ति, बहलं मांस-शोणितम् , पान भोजनको-वृत आदि गरिष्ठ पदार्थके मेल से चिकादार बने आहार को-अतिप्रमाणमें खा खा करके वमन करता हैं।(तस्स गं तेणं पणीएणं पाणभोयणेणं अहि-अद्विमिजा, बहली भवंति) इससे उस- प्रणीत-गरिष्ठ-भोजनसे उसके हाड, हाडकी मज्जा, दृढ-मजबूत होती है (पयणुए मंस-सोणिए भवइ) मांस और रक्त प्रतनु होते हैं। (जे वि य से अहा वायरा पोग्गला. ते विय से परिणमंति) तथा उस आहार के जो यथाचादर पुद्गल है, वे भी उस उसरूपसे उसके परिणत हो जाते है (तंजहा) जैसे (सोइंदियत्ताए जाव फासिंदियत्ताए) श्रोत्रेन्द्रियरूप में यावत् स्पर्शनेन्द्रियरूपसे (अहि, अद्विमिंज, केस मंसु रोमनहत्ताए, सुक्कत्ताए, सोणियत्ताए) अस्थिरूप से-हाडरूपसे-अस्थि- मज्जास्प से, केशरूपसें, इमश्ररूपसे, रोमरूप से नखरूप से, बिर्यरूप से और खूनरूप से वे आहार के पुद्गल परिणमित हो जाते है। (अमायी णं लूहं पाणभोयणं भौचा भोचा णो वामेइ, तस्स णं तेणं માયી–પ્રમત્ત મનુષ્ય પ્રણેત આહાર પેયને–ધી આદિ સિનગ્ધ પદાર્થને ઉપગ કરીને तयार ४२ [AIN400 माहारने- पू०५ मा माधन भन ४२ छे. (तस्सणं तेणं पणीएणं पाणभोयणेणं अद्वि-अद्विमिजा बहली, भवंती ) ते ॥रणे ते ena नयी तेनi sixi भने अस्थिम भभूत भने छे. (पयणुए मंस.. सोणिए भवइ) भने तेनुं मांस भने रुधिर प्रतर्नु (पातY) भने छ. (जे वि य से अहो बायरा पोग्गला, ते वि य से परिणमंति) तथा तना ते माना रे यामा२ Yी छ, तेमा ३५ परिणत 45 लय छे. (तंजहा म ३ (सोइदियत्ताए जात्र फार्सिदियत्ताए) ते पुदमा श्रीन्द्रियथी २३ रीने स्पद्रिय पर्यन्तनी पाये दियो ३५ परिशुभ छ. (अहि, अद्विमिंज, केम, मंसु, रोम, नहत्ताए, सुकत्ताए, सोणियत्ताए) तथा ते माRital અસ્થરૂપે, અસ્થિમજ્જારૂપે. વશરૂપે, નખરૂપે, રેમરૂપે, વીર્યરૂપે અને ધરૂપે परिशुभे छे..(अमायीणं लूहं पाणभायणं भोचा भोच्चा णो वामेइ, तस्सणं , ६५० भगवतीमधे या समं कर्तुम् ? गौतम। नायम: समर्थः एवं चैव वितीयोऽपि आलापका, नवरम् पर्यादाय ममः, स भदन्त ! किं मायी विपुर्वते, अमायी विडवते गौतम ! मायी विकुर्वते, नो अमायी विकुर्वते, संत केनार्थेन भदन्त ! एवम् उच्यते, यावत्-नो अमायी विपुर्य ते ? गौतम ! मायी भणीतं पान- भोजन' भुत्वा भुक्त्वा वमयति, तस्य तेन प्रणीतेन पान-भोजनेन अस्थि- भागवाला फरनेके लिये, (विसमं वा समं करतेए पभू) अथवा विषम भागवाले पर्वत को समभाग वाला करने के लिये समर्थ हो सकता है.) (गोयमा ! णो इणहे समठ) हे गौतम ! यह अर्थ समर्थनहीं है । (एवं चेव वितिओ वि आलावगो, णवर-परियाइत्ता पभू) इसी तरह से द्वितीय आलापक भी कहना चाहिये । विशेपता यह है कि, पुदग- लोका ग्रहण करके पहिले कहे अनुसार कर सकता है । (से भंते ! कि माई चिकुव्वह, अमाई चिकुव्वद ?) हे भदन्त ! मायो-प्रमत्त मनुष्य विकुर्वणा करता है, कि अमायि-अप्रमत्त विकुर्वणा करता है ? (गोयमा) हे गौतम ! (माई विकुब्वह नो अमायि विकुव्वह) जो मनुष्य मायि- प्रमत्त होता है वह विकुर्वणा करता है । अमाइ विकुर्वणा नहिं करता (से केणटेणं भंते एवं घुचइ जाव नो अमाई विकुव्वइ) हे भदन्त मायि मनुष्य विकुर्वणा करता है अमायी अप्रमत्त मनुष्य विकुर्वणा नहीं करता ऐसा जो आपने कहा है-सो इसमें क्या कारण है ? (गोयमा)हे गौतम ! (माई णं पणीयं पाणभोयणं भोचा भोचा वामेह) मायी-प्रमत्त-प्रणीत (गोयमा ! णो इणद्वे सम?) गौतम! मे मा Asतु नथी. जाह्यपुरसाने As या सिवाय म॥२ मे प्रभारी ४ ते ना. (एवं चैव वितिओ वि आलावगो-णवरं-परियाइत्ता पभू) में प्रभार मान्ने ५४ ५४४.४३३॥ જોઈએ. વિશેષતા એટલી જ છે કે બાહ્યપદ્રલેને ગ્રહણ કરીને તે અણગાર એ પ્રમાણે કરી ४४वाने समर्थ छ. (से भंते !- किं माई विकुन्वइ, अमाई विकुवइ ?): ભદન્ત! માયી અણગાર વિદુર્વણુ કરે છે કે, અમાય અણગાર વિદુર્વણ કરે છે? (गोयमा !) 3 गौतम (माई विकुबइ, नो अमाई विकुबई) भायी - प्रभात મનુષ્ય જ વિદુર્વણા કરે છે, અમાયા-અપ્રમત્ત મનુષ્ય વિફણ કરતા નથી. જે केण्डेणं भंते एवं बुच्चइ जाव नो अमाई विकुबइ) लह-alig२ भाप એવું કહે છે કે મયી મનુષ્ય વિકૃણા કરે છે, અમાયાં મનુષ્ય વિણા કરતા નથી? (गोयमा 1) गौतम! (माईणं पणीयं .पाणभोयणं भोचा ( भोला वामेइ) .

प्रमेयचन्द्रिका टीका. श. ३ उ.४ सू.५ अणगारविकुर्वणानिरूपणम् ६५३ तस्य आराधना, अमायीं तस्य स्थानस्य आलोचितमतिकान्तः कालं करोति, अस्ति तस्य आराधना, तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त ! इति ॥मृ०५॥ पूर्वपकरणस्य देवक्रियापरिणामपर्यवसायितया तदधिकाराद् अनगार- रूपद्रव्यदेवपरिणामसूत्राण्याह-'अणगारेणं भंते ! इत्यादि । गौतमः पृच्छति हे भदन्त । अनगारः खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा 'वाहिरए पोग्गले बाह्यान् प्रतिक्रमण करता है-इस तरह वह अनालोचित अप्रतिक्रान्त होकर काल करता है। अतः (नधि तस्स आराहणा) उसके आराधना नहीं होती हैं (अमाई णं तस्स ठाणस्स आलोइयपडिक्कते काल करेइ, अस्थि तस्म आराहणा, सेवं भते ! सेवं भते ! ति) अमायी अप्रमत्त मनुप्य अपनी भूल भरी प्रवृत्ति की आलोचना करता है, उसका प्रतिक्रमण करता है। इस तरह वह आलोचना और प्रतिक्रमण करता है। इस तरह वह आलोचना और प्रतिक्रमण करके काल करता है इसलिये उसके आराधना होती है । हे भदन्त ! जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है-हे भदंत ! वह ऐसा ही हैं। इस प्रकार कहकर गौतम यावत् अपने स्थान पर बैठ गये ॥ ५० ॥ पूर्वप्रकरणमें देव और लेश्यापरिणाम इनमें समाप्त हो चुका अतः इस के बाद आया हुआ यह प्रकरण भी उसी अधिकार के सम्बन्ध से वैमा ही है इस प्रकरण में भविष्य में देवकी पर्याय से उत्पन्न होने वाले द्रव्यदेव भावितात्मा अनगारों द्वारा किये गये पुद्गल परिणामी को प्रकट करने के लिये सूत्र कहे गये है-जो આવેલ પ્રવૃત્તિની આલેચના પણ કરતું નથી, અને તેનું પ્રતિક્રમણ પણ કરતા નથી. मा शत त मायन ४ा विना तथा प्रतिभY ४ा विना भरे छ, तेथी (नत्थि तस्स आराहणा) तेना द्वारा धर्मनी माराधना यती नयी ५g विशunt or थाय छे. (अमाई णं तस्म ठाणस्स आलोइयपडिकंते कालं करेइ, अस्थि तस्स आराहणा) ममाथी-मप्रमत्त मनुष्य पातानी भूमरी प्रवृत्तिनी मातोयना ४२ छे અને તેનું પ્રતિક્રમણ પણ કરે છે. આ રીતે તે આલોચના અને પ્રતિક્રમણ કરીને કાલ કરે छ. तथा तना | धमनी माराधना थाय छे. (सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति) હે ભદન્ત ! આપની વાત તદ્દન સાચી છે. આપે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું છે તે યથાર્થ છે. એમ કહીને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને તેમને સ્થાને બેસી ગયા. સૂ૦ ૫ | પૂર્વ પ્રકરણમાં દેવ અને વેશ્યા પરિણામનું નિરૂપણ થઈ ગયું છે. આ પ્રકરણમાં ભવિષ્યમાં દેવની પર્યાએ ઉત્પન્ન થનારો દ્રવ્યદેવ ભાવિતાત્મા भगा। दारा ४२पामा भावसा पुल परिणामाने अट ४२पाने भाटे 'अणगारेणं ६५२ मगनतीसरे रोऽपिच तस्य यथापादराः पुद्गलास्तेऽपि च तस्य परिणमन्ति, तथया- उचारतया, मखवणतया, यावद-शोणितनया, तत् तेनायेन यावत-नो अमायी विकुर्यते, मायी तस्य स्थानस्य अनालोचितमतिकान्तः कालं करोति, नास्ति लहेणं पाणभोयणे णं अहि, अद्विमिजा, पयणुभवंति) अमायी अप्रमत्त तो रूक्ष भोजन-गरिष्ठ भोजन नहीं करता है, अत:पेसा आहार कर वह चमन नहीं करता, इस रुक्ष पान भोजन से उसके हाड, हाडोकीमजा, पलिष्ठ मजबूत नहीं हो सकती है मतनु रहती है (पहले मंस मोणिए) मांस और खून उसका पढजाता है। (जेविय से अहा घायरा पोग्गला ते वि य से परिणमंति) तथा उसके उस आहार के जो यथायादर पुद्गल होते है वे भी उसके परिणत हो जाते है-(तंजहा) उनका परिणमन किसर रूप से होता है-इसी बात को स्पष्ट किया जाता हैं (उच्चारतार, पासवणताए, जाव मोणियत्ताए) उस रूक्ष आहार के जो यथावादर पुद्गल होते है उनका परिणमन उच्चाररूप से प्रस्रवण रूप से यावत् रक्तरूप से होता हैं। (से तेणटेणं जाव नो अमायी विकुब्वइ) इस कारण हे गौतम! मैंने ऐसा कहा है कि जो यावत् अमायी अप्रमत्त होता है वह चिकुर्वणा नहीं करता है। (माई णं तस्स ठाणस्स अणालोइयपडितं कालं करेइ) मायी पुरुष अपने द्वारा आचरित प्रवृत्ति की न आलोचना करता है और न उसका नेणं लूहेणं पाणभोयणेणं अहि, अद्विमिजा पयणु भति) ममाया - भत्त મનુષ્ય તે લૂખો આહાર લે છે– ગરિલુ ભજન લેતાં નથી. એવું ભેજન ખાઈ ખાઈને તે વમન કરતો નથી, એવા લૂખા ભોજનથી તેનાં અસ્થિ અને અસ્થિમજજા भाभूत यni नथी. पण ते प्रतनु (पाdri) २७ छ,बहले मंस सोणिए) तना शरीरमा भांस अने ही धीय छे. (जे वि य से अहाबायरा पोग्गला ते वि य से परिणमंति) ना ते HISAR ARना माER मा साय छ, त मार पुशखानु परिभान नाय प्रमाणे पाय छे. (तंजहां-उच्चारत्ताए, पासवणत्ताए, जाव सेणियत्ताए) ते खूमा भाडान यथामा पुसला हाय छ तु म्या२३, प्रसप३३ यावत् ३धि२३५ परिमन थाय छे. (से तेणष्टेणं जाव नो अमायी विकुबइ) 3 गौतम ! ते २२ मे मे घुछ भायी--प्रमत्त मनुष्य विया रे छे, मायी--अप्रमत्त मनुष्य qिgeg Rat नयी. "( माईणं तस्स ठाणस अणालोइय पडिकंतं कालं करेइ) भायी पुरुष पातान भावामा प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ. ४ म.५ अणगारविकुर्वणानिरूपणम् उत्ता' पर्यादाय परिगृह्य 'वेभारं पव्वयं' वैभार पर्वतम् 'उल्लंवेत्तएवा' उल्लङ्ग- यितुं वा. 'पल्लंवेत्तए वा' मलङ्घयितुं वा ! 'पभू' प्रभुः समर्थः किम् ! भगवान आह 'हंता, पभू' हन्त, प्रभुः समर्थः । पुनः गौतमः पृच्छति 'अणगारेणं भंते । हे भदन्त ! अनगार खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा 'वा- हिरए पोग्गले' बाह्यान् पुद्गलान् 'अपरियाइत्ता' अपर्यादाय 'जावइयाई' से पूछते हैं कि हे भदन्त भावितात्मा अनगार बाह्य पुद्गलोको वैक्रिय पुदगलोंको ग्रहण करके क्या 'वेभारं पव्वयं उल्लंघेत्तए' वैभार पर्वतको एकवार उल्लंघन करने के लिये 'पलंघेत्तएवा' यारवार उल्लंघन करनेके लिये 'पभू' समर्थ होता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि- 'हंता पभू' हां, गौतम समर्थ हो सकता है। तात्पर्य यह है कि- वैभार जैसे विशाल पर्वत का उल्लंघन प्रलंघन औदारिक शरीर से तो हो नहीं सकता, उसके उल्लंघन प्रलंघन करने के लिये वैक्रिय शरीर चाहिये-वैक्रिय शरीरका निर्माण, औदारिक पुद्गलों से होता नहीं वैक्रिय पुद्गलों से ही होगा-अतः कोई भावितात्मा अनगार बाहर के चैक्रिय पुद्गलों को ग्रहण करके हि वैकिय शरीर निर्माण- द्वारा वैभार पर्वत का उल्लंघन करने में समर्थ हो सकता हैं ऐसा गौतम के लिये प्रभुने कहा है । अव गौतम पुनः प्रभु से पूछते है कि 'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा' हे भदन्त ! काई भावितात्मा अनगार 'याहिरए' चैक्रिय शरीर के निर्माण करने वाले 'पोग्गले' હે ભદન્ત ! ભાવિતાત્મા અણુગાર બાહ્ય પુદગલોને-વૈક્રિય પુદગલોને ગ્રહણ કરીને, શું 'भारं पचयं उलवेत्तए पलं घेत्तए वा पभू?' मा२ पर्वतने मे पार. ઓળંગવાને અથવા અનેક વાર ઓસિંગવાને સમર્થ છે ખરો? उत्तर- 'हंता पद्मा, गौतम ! ते प्रमाणे ४१ शवाने ते समर्थ भने છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે વૌભાર જેવા પર્વતને એકવાર કે અનેકવાર ઓળંગી શકવાનું કાર્ય ઔદારિક શરીરથી તે થઈ શકતું નથી. તે માટે તે વૈક્રિયશરીરની જરૂર પડે છે વૈક્રિય શરીરનું નિર્માણ ઔદારિક પુદગલોથી થતું નથી, પણ વૈક્રિય પદ્દલોથી જ થાય છે. તેથી કઈ ભાવિતાત્મા અણુગાર બહારના વૈક્રિય પુદગલોને ગ્રહણ કરીને જ વૈક્રિયશરીરનું નિર્માણ કરીને વૈભાર પર્વતને ઓળંગી શકવાને શકિતમાન બને છે. -, 'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा' 3 - 1 ! मावितात्मा मा॥२, 'बाहिरए पोग्गलेअपरियाइना' 484 शरीरनु नि ४२ना२३ मा प्रश्न- ६५४ भगवतीय पुद्गलान गोदारिफशरीरमिग्नान् चक्रियपुद्गलान 'अपरिगाइना' अपर्यादार अपरिगा 'वेभार पच्चयं भारं पर्वत मारनामयं. राजगृहक्रीडापर्वता 'उल्लंघेत्तए वा' उल्लायितुं चा? एक्यारम् 'पल्लंघेता या' पलहयितुं वा अनेक बार 'पभू' मभुः समर्थः किम् ? भगवानाह-'णो इण्डे समनायमर्थः समर्थ नैवं भवितुमर्हति, वाद्यवेक्रियपुद्गलपरिग्रहणं बिना वैक्रियक्रियया एवं कर्तुम शक्यत्वात् । तदेवाह-'अणगारे णं भंते ! गौतमः पृच्छति-ई मदन्त ! अनगार खल भावियप्पा' भावितात्मा 'बाहिरए पोगले बाहान् पुद्गलान् 'परिया इस प्रकार से है-अणगारे णं भते' इत्यादि । गौतम प्रभु से पूछते हैं कि है भदन्त ! जो 'भावियप्पा अणगारे' भावितात्मा अनगा वह 'याहिरए पोग्गले' वाहिरी पुद्गलों को अर्थात्-औदारिक शरीर से भिन्न वैफियपुद्गलोंको अपरियाइता' विना ग्रहण किये 'वेभार पवयं वैभार इस नाम के पर्वत को जो कि राजगृह नगरका क्रीडा पर्वत है 'उल्लंघेत्तए वा' एक बार उलंघन करने के लिये 'पलंधेत- ए वा' अथवा अनेक बार उल्लंघन करने के लिये 'पभू' समर्थ है क्या ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि-'गोयमा' हे गौतम णो इणढे मम?' यह अर्थ समर्थ नहीं-अर्थात् ऐसी बात नहीं है, क्योंकि जबतक याथ-चैकिय पुद्गलों का ग्रहण नहीं किया जायगा तब तक वैक्रियशरीरके निर्माण होने रूप क्रियाका होनाही नहीं हो सकता है। इसीयातको आगेके सूत्र द्वारा प्रकट किया जाता है: (अणगारेणं भंते भावियप्पा बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता) गौतम प्रभु भंते !' त्या सूत्री माया - गौतम स्वामी महावीर प्रभुने पूछ- 'भावियप्पा अणगारे' भEa! माcिat AER२ 'वाहिरए पोग्गले'.. माह धुगने 23 मो४ि शरीरथी ort diaNAyrala 'अपरियाइत्ता As या विना, 'वेभार पब्वयं पेभार पतने (वार पति नन त छे.) 'उलंघेत्तए वा,' से पार पाने अथवा 'पलं घेचए' मन पा२ माणसाने शु 'पभू' अभय छ wi? Sत्तR-~~ 'गायमा ! पो इण? सम? 3 गौतम ! भेगनत नया. કારણ. જ્યાં કે સુધી બાહ્ય ક્રિય યુગલોને ગ્રહણ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી વૈક્રિયશરીરનું નિમણ થવાની ક્રિયા જ સંભવી શકતી નથી. એ જ વાતને હવે પછીનાં સૂત્ર દ્વારા પ્રક્ટ કરવામાં આવે છે. प्र- 'अणगारे णं भंते ! भावियापा. वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता' -- -- है प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू.५ अणगारविकुर्वणानिरूपणम् द्वितीयोऽपि आलापको भणितव्यः तथा च 'अनगारः खल्लु भदन्त ! भावि- तात्मा बाह्यान् पुद्गलान्, पर्यादाय यावन्ति राजगृहनगरे रूपाणि, एतावन्ति विकुर्वित्वा वैभारं पर्वतम् अन्तोऽनुप्रविश्य प्रभूः समं वा विपमं कर्नु, विप- मं वा समं कर्तुम् ?' इति द्वितीयालापकाकारो बोध्यः, अत्र विशेषतामाह 'णवर-परिआइत्ता पभू' नवरम्-अयं विशेषः पुनरेतावानेव यत् वाह्यपुद्गलान् पर्यादायैव उक्तपर्वतं तथा कर्तुं समर्थः इति ? गौतमः पुनः पृच्छति-से भंते किं माई विकुब्वइ ?' हे भदन्त ! स भावितात्मा अनगारः किम् मायी आलावगो' इसी तरह का द्वितीय आलापक भी कहना चाहिये अर्थात्-हे भदंत ! भावितात्मा अनगार बाह्य पुद्गलों को ग्रहण करके, राजगृह नगरमें जितने भी पशु पक्षी मनुष्य आदि के रूप हैं उतने रूपों को विकुर्वणा करके वैभार पर्वत के भीतर घुसकर उसे सम- स्थान में विपमस्थानवाला, और विपमस्थान में समस्थानवाला बना सकने के लिये समर्थ है क्या? ऐसा द्वित्तीय आलापक का आकार जानना चाहिये । इसमें विशेषता प्रकट करने के लिये प्रभु कहते हैं कि 'णवरं परियाइत्ता पभू' तात्पर्य इसका यही हैं कि इस द्वितीय आलापक में इतनी ही विशेषता हैं पूर्वोक्त अनगार बाह्य पुद्गलों को ग्रहण करके ही उक्त पर्वत को उपर्युक्त रीति के अनुसार कर सकता है। अब गौतम पुनः प्रभु से पूछते हैं-कि हे भदन्त ! आपने जो ऐसा अभी कहा है कि बाह्य पुद्गलों को ग्रहण करके ही भावि- तात्मा अनगार वैभार पर्वत को समस्थान में विषमस्थानवाला और विषमस्थान में समस्थानवाला कर सकता है-सो ऐसा करनेवाला अनगार मायी होता है कि अमायी होता है यही बात एवं चेत्र विइओ वि आलावगो मे प्रमाणे मी मा५ ५५ वो જોઈએ. તે બીજે આલાપક એ પ્રમાણે બનશે- હે ભદન્ત! ભાવિતાત્મા અણગાર, બાહ્ય પુદગલોને ગ્રહણ કરીને, રાજગહ નગરમાં જેટલાં પશુ, પક્ષી, મનુષ્ય આદિ રૂપ છે એટલાં રૂપની વિમુર્વણુ કરીને, વૈભાર પર્વતની અંદર પ્રવેશ કરીને, તેના સમતલ ભાગોને વિષમ બનાવવાને તથા વિવમભાગોને સમતલ બનાવવાને શું સમર્થ છે ? सा मातापभा २ विशेषता छे ते मतावाने भाट सूत्रा२ ४३ छ : 'णवरं परियाइत्ता पमृ' पार्नु तात्पर्य मे छेते भएगा२ माघ मसाने अड! કરીને જ ઉપર કહ્યા પ્રમાણે કરી શકે છે. હવે ગૌતમ વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે छे है, 'से भंते ! किं माई विकुम्बइ ? अमाई विकुन्बइ ?' were ! Aj भनयतीर पावन्ति यत्परिमाणानि 'रायगिहे नयरे राजगृहे नगरे 'रूवाणि' रूपाणि मनुष्य पशुपक्ष्यादिरूपाणि वर्तन्ते 'एवइयाई' एतापन्ति वाळूपाणि 'विकृत्रित्ता' विकृर्वित्वा वैफियाणि कृत्या 'वेभार पचयं मार पर्वतम् 'अंतो अणुप्प- विसित्ता' अन्तः अनुपविश्य भारस्यैव मध्ये प्रविश्य 'समंत्रा' समस्थलं वा पर्वतं वैभारम् 'विस' विपमम् 'करेत्तए' फतुम, 'विसम वा सम विषम- निम्नोन्नतं या समं सरल 'करेत्तए' कर्तुम् ? 'पभू' प्रभुः समर्थः किम् ? भगवान् आह-गोयमा ! नो इणडे समटे हे गौतम ! नायमर्थः समर्थ, नैवं भवितुमईति, यापुद्गलान् अपरिगृह्य नोक्तपर्वतं सम विषमं विषम वा समं कर्तुं समर्थः ‘एवं चेव विइओ वि आलावणे' एवंचैव उक्तरीत्या च चक्रिय पुद्गलोंको अपरियाइत्ता' ग्रहण नहीं करके जावइयाई राय- गिहे नयरे स्वाई' जितने भी राजगृह नगरमें पशु पक्षी मनु- प्प के रूप है 'एचइयाई' इतने रूपोंकी 'विकुवित्ता' विकुर्वणा करके 'वेभारं पव्वयं वैभार पर्वत के 'अंतो भीतर 'अणुप्पविसित्ता' प्रवेश करके 'समं वा विसमं करेत्तए विसमं वा समं करेत्तए पभू' समस्थान- वाले उस वैभार पर्वत का विपमस्थानयाला करने के लिये, और विषम- स्थान को समतल करने के लिये समर्थ है क्या ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि 'गोयमा' हे गौतम! जो इणद्वे समहे' यह अर्थ समर्थ नहि है अर्थात् वह भावितात्मा अनगार ऐसा नहीं कर सकता है । तात्पर्य यह कि बाह्यपुद्गलोंका ग्रहण किये विना वह भावितात्मा अनगार उस वैभार पर्वतको समस्थलमें विषमस्थलवाला और विषम स्थलमें समस्थलवाला नहीं कर सकता हैं । कारण कि चैक्रिय शरीरसे ही अनेक भिन्न रूपोंका निर्माण होता है। 'एवंचेव विडओ वि वैठिय पुगतान अजय या विना, 'जावईयाइ रायगिहे नयरे ख्वाई' २०४P नाभाटा पशु, पक्षी भने मनुष्यना' ३॥ छ 'एवइयाई विकुव्यिता' मेखi રૂપની વિકુણા કરીને, 'वेभारंपव्वयं वार पतनी. 'अंतो' महर 'अणुप्पविसित्ता' प्रवेश ४ीने, 'समं वा विसमं करेत्तए विसमं वा समं करेत्तए વધૂ ? સમતલ સ્થાનવાળા તેના ભાગને વિષમ સ્થાનવાળા કરવાને અને વિષમ સ્થાનને સમતલ કરવાને શું સમર્થ છે? उत्तर- 'गोयमा 'णो इणटे समढे भावितामा माशार माण પુદ્ગલોને ગ્રહણ કર્યા વિના એવું કરવાનો સમય નથી. કારણ કે વૈક્રિય - શરીરથી જ એને જુદા જુદા રૂપનું નિર્માણ થાય છે. દારિક-શરીરથી એવું થઈ શકતું નથી.

अमेयचन्द्रिका टी. श. ३ उ.४ २.५ अनगारविकुर्वणानिरूपणम् ६५९ त्यर्थः । भगवान् तत्र कारणमाह-'गोयमा ! माईण' इत्यादि । हे गौतम ! मायी खलु सकंपायः प्रमत्तः 'पणीयं' प्रणीतं सरसं निःप्यन्दमानघृतादिस्निग्धविन्दु युतम् 'पाण-भोयणं' पान-भोजनम् 'भोगा भोच्चा' भुक्त्वा भुक्त्वा पौनः पुन्येन भुक्त्वा 'वामेति' वमयति वमनं करोति वर्णवलाधर्थ भुक्तस्निग्धभोजनानु- सारं विरेचनं ना करोति, तद चमनं विरेचनं वा मायिकविहितत्वात् विक्रिया स्वभावं भवति, एवं चैक्रियकरणमपि योध्यम् । 'तस्स णं तेणं' तस्य खलु मायिनो भावितात्मनोऽनगारस्य तेन उपर्युक्तेन 'पणीएणं' प्रणीतेन स्निग्धेन 'पाणभायणेणं' पान-भोजनेन 'अहि-अद्विमिजा' अस्थि-अस्थिमज्जा अस्थीनि. आप किस कारणसे करते है। इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि-'गोयमा' हे गौतम! माईणं पणीयं पाणभोयणं भोचा भोचा वामेइ' मायी जो अनगार होता है अर्थात्-कपायसहित प्रमत्त जो साधु होता है वह प्रणीत-सरस-पान भोजन को कि जिसमें घूतादि स्निग्ध पदाथी की बुदे टपकती रहती है और जो उन स्निग्ध पदार्थों से तरल-चिकना बना रहता है खाते है और अधिक खाता है और फिर वमन करता है अथवा वर्णयल आदिके निमित्त भुक्त उस स्निग्ध भोजनके अनुसार विरेचन करते हैं वह वमन अथवा विरेचन मायिक धारा विहित होने के कारण विक्रिया स्वभावरूप होता है । अतः इस प्रकारसे इसमें मायी अनगार में वैक्रिय करणता जाननी चाहिये। 'तस्स णं तेणं पणीयं पाणभोयणेणं' उस प्रणीत पान भोजनद्वारा उस भावितात्मा मायी अनगार की 'अहि, अद्विमिजा' हड्डियां, हड्डियोंकी मज्जा-ची, 'बहली भवंति' सघन हो जाती है । तात्पर्य यह है कि અણુગાર જ વિદુર્વણુ કરે છે, અમાથી વિમુર્વણા કરતે નથી? તેને ઉત્તર આપતા भलावीर प्रभु ४ छ है-'गोयमा ! गौतम! 'माईणं पणीयं पाणभोयणं भोच्चा भोचा चामेड' भायी मा२-४पाययुत प्रभ साधु मात (सरस) Anन અને પિય લે છે. તે ભેજન ધી આદિ સ્નિગ્ધ પદાર્થમાંથી બનાવેલું હોય છે. તેમાંથી ઘી ટપકતું હોય છે. એવા ચિકાશદાર પદાર્થોને ખૂબ ખાઈ ખાઈને તેઓ વમન કરે છે. અથવા વર્ણ, બળ આદિન નિમિત્તે ખાવામાં આવેલ તે ભેજનને યોગ્ય વિવેચન કરે છે વમન અથવા વિરેચન માલિક દ્વારા વિહિત હોવાને કારણે વિક્રિયા સ્વભાવરૂપે साय छे. तथा सा रे तन भायी मानी विg समान. 'तस्स णं तेणं पणीयं पाणभोयणेणं' ते old भाडार दास मावितामा भाथी माना 'अहि अद्विमिजा चहली भवंति' मस्थि भने मस्थित (या) ६५८ भगवतील मायावी मापायः ममा इत्यर्थः तथाचात्र मायाशब्देनोपलक्षणत्वेन क्रोध- मानलोभानां परिग्रहः विकुर्वते ? 'अमाई अमायी या अमायावी वा अप्रमत्तः विकुच्चा विकुर्वते ? भगवानाह-'गोयमा ! माई विकुच हे गौतम ! मायी कपायवान् ममत्तो भूत्वा अनगारः चिकुर्वते 'नो अमाई विकुबई' नो अमायी अप्रमत्तः अनगारो विकृर्वते विकर्मणां कर्तुमर्हति । गौतमम्तत्र कारणं पृच्छति-'से केणढणं भंते ! इत्यादि । हे भदन्त ! तत् केनार्थेन केन हेतुना एवम्-उक्तमकारेण 'युचइ' उच्यते 'जाय-नो अमाई विकुबई' यावत् नो अमायी विकुर्वते, यावत्करणात् माग विकुर्व ते इति संग्राह्यम् । मायी भमादी- 'से भंते! किं माई विकुबई ? अमायी विकुम्वई' इस सूत्र पाठ द्वारा प्रकट की गई हैं। मायी शब्द का अर्थ कपाययुक्त अनगार आत्मा-जिसे सैद्धान्तिक परिभाषा में प्रमत्त कहा गया । यहां माया शब्द उपलक्षणरूप है-इससे क्रोध मान और लोभ कपायों का भी ग्रहण हो जाता है। अमायी शब्दका अर्थ कपाय- रहित अनगार आत्मा है । जिसे सैद्धान्तिक परिभापा में अप्रमत्त कहा गया है। प्रभु इसका उत्तर देते हुए गौतम से कहते है कि 'गोयमा' हे गौतम (मायी-विकुन्धइ)मायी-कपाययुक्त अनगार प्रमत्त होकर विक्रिया करता है 'नो अमायी' अप्रमत्त अनगार विकुर्वणा नहीं करता है। हे गौतम। इस विषयमें कारण जाननेकी इच्छासे 'से केणवणं भंते' इत्यादि इस प्रकार पूछते है कि हे भदन्त ! मायी अनंगार ही विकुणा करनेके योग्य है-अमायी अनगार नहीं. ऐसा માયી અણગાર કરે છે કે અમાયી અણગાર કરે છે? એટલે કે બાહ્ય પુદ્ગલોને ગ્રહણ કરીને, અનેક વૈકિયરૂપનું નિર્માણ કરીને, ઉપર્યુકત કાર્ય કરનાર અણગાર માથી હોય છે, કે અમાયી હોય છે? “માયી” શબ્દનો અર્થ કષાયુક્ત અણગાર આમ છે જેને રદ્ધાતિક પરિભાષામાં પ્રમત્ત’ કહે છે. અહીં માયી” શબ્દ ઉપલક્ષણરૂપ છે. તેના દ્વારા ક્રોધ, માન અને લોભરૂપ કષાયને પણ ગ્રહણ કરાય છે. કષાય રહિત અણગાર આત્માને અમાથી અણગાર કહે છે. તેને શ્રદ્ધાનિક પરિભાષામાં અપ્રમત્ત કહે છે. उत्तर-- 'गोयमा ! के गौतम ! 'मायी विकुबई' माणुगार-प्रभात मार विधुवा रे छ. 'नो अमायी' मभायी-मप्रमत्त YEAR વિદુર્વણ કરતો નથી. તેનું કારણ જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામી નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે- 'से केण? णं भंते | Ut. BHE-d! माप શા કારણે એવું કહે છે કે માણી માથી -- કષાયુકત . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू.५ अणगारविकुर्वणानिरूपणम् ६६१ परिणमन्ति अन्यथा शरीरदाढर्यासंभवात् तथैव 'अहि-अहि मिज-केम मंमु-रोम-नह- ताए' अस्थि-अस्थिमज्जा-केश-श्मश्रु-रोम-नखतया अमथ्यादि-नखान्तं तत्तदव- यवरूपेण 'मुफत्तया' शुकतया वीर्यतया 'सोणियत्ताए' शोणिततया लोहितरूपेण 'परिणमंति' परिणमन्ति प्रणीताहारपुद्गला इत्यर्थः यावत्करणात् चक्षुर्माणरसने- न्द्रियाणि संग्राह्यानि । अमायिनः अप्रमत्तस्य तविपरीतमाह-'अमाईणं' अमायी खलु अपमत्तोऽनगारः 'लूई' रुक्षम् अस्निग्धम् घृतादिस्नेहरहितम् 'पाण-भोयणं' पान-भोजनम् 'भोचा भोच्चा' भुक्त्वा भुक्त्वा ‘णो वामे' नो वमयति कपाय- स्पर्शनहन्द्रियरूप से परिणत होते रहते है-इससे उसकी स्पर्शन इन्द्रिय चलिष्ठ और अपने कार्य में अन्ततक कार्यक्षम बनी रहती है। इसी कारण उसके शरीरमें विशेप दृढता रहती है। नहीं तो ऐसी दृढता नहीं आ सकती। 'अट्टि अहिमिंजकेस-मंसु-रोम-नहत्तए' जिस तरह उसके गृहीत प्रणीत भोजनके पुदगल अस्थि और अस्थिमज्जाके रूपमें परिणत होते है उसी प्रकार से वे केशके रूपमें, श्मश्रुके रूपमें, रोमके रूपमें और नखों के रूपमेंभी परिणत हो जाते हैं। सुक्त्तया' वीर्यके रूप में भी परिणत हो जाते है । 'सोणियत्ताए' खूनके रूपमें भी परिणत हो जाते है। यहां यावत् शब्द से 'चक्षु, घ्राण और रसना' इन तीन इन्द्रियोंका ग्रहण हुआ है। अब अमायी जो भावितात्मा अनगार होता है-उसके यह बात नहीं होती है-यही बताया जाता है-'अमाई णं लूहं पाणभायणेणं भोचा भाचा णो वामेइ' जो अमायी भावितात्मा अनगार होता है वह घृतादिस्नेह फासिदियचाए' वा नद्रिय३थे, ४ा प्रावन्द्रिय इथे, eals स्वाहेन्द्रिय ३२ અને કેટલાક સ્પર્શનેય રૂપે પરિણમ્યાં કરે છે. તેથી તેની સ્પર્શેન્દ્રિય પર્યન્તની ઈન્દ્રિયે બલિષ્ઠ અને પોત પોતાના કાર્યમાં અન્ત પર્યન્ત કાર્યક્ષમ બની રહે છે. તેથી તેનું શરીર વધારે બળવાન હોય છે–નહીં તે શરીરમાં એવું બળ સંભાવે નહીં, अहि, अद्विमिंज, केस, मंसु-रोम, नहत्ताए' ते भायी अगारे as welle આહારના પુદગલે જેમ હાડ અને ચબરૂપે પરિણમે છે, તેમ તે પુદગલો કેશ મછુ, ३।म भने न५३ पशु परिशुभता २ छ, 'मुक्कत्तया' वाय३ प परिमता २ छ भने 'सोणियत्ताए' घि२३३ ५५ परियमता रहे थे. २ माथी मावितामा અણુગાર હેય છે, તેમની બાબતમાં એ પ્રમાણે બનતું નથી એ વાત સૂત્રકાર નીચેનાં सूत्रो २ ४२ - 'श्रमाईणं लूहं पाणभोयणेण भौच्चा भोचा णो बामेड' અમાથી ભાવિતાત્મા અણગાર ઘી આદિ સ્નિગ્ધ પદાર્થોથી રહિત લૂખે આહાર લે છે, . ६६० मगवतीर तथा अस्थिस्थितमज्जाय, अस्थिस्थित वस्तुविशेषः, 'यहली भवंति' बहलीभवन्ति सपना भवन्ति प्रणीतभोजनसामान 'नया पयणुप' मतनुकं मतलं 'मंस-सोणिए' मांसशोणितंभवति, जे वि य से येऽपि न तस्य पानभोजनस्य 'अहा वायरा'ययागदाः यथोचित पादराःस्थूलमायाः पोग्गला' पुद्गलाः आहारपुद्गला भवन्ति ते वि य से'तेऽपि च तस्य पान-गोजनस्य पुद्गलाः 'परिणमंति' वक्ष्यमाणरीत्या तत्तद्रूपेण परिणमन्ति 'तं नहा' तधया परिणमनप्रकारमाह-'सोइंदियत्ताए' श्रोत्रेन्द्रियतया कर्णेन्द्रियरूपेण 'भाव-फासिदियत्ताए' यावत् स्पर्शेन्द्रियतया यावत-स्पर्शेन्द्रियरूपेण मायी भावितात्मा अनगार जो गरिष्ट भोजनका आहार करता है उस से उसकी अस्थियां और अस्थियोंकी चर्थी बहुत दृढ एवं सघन यन जाती है। यह भोजन यदि उसे कदाचित् परिपक्क नहीं होता है तो वह ऐसी औपधि आदिका प्रयोग भी कर लेता है कि जिससे वह सय अच्छी तरह से उसको पच जाया करता है। 'पयणुए मंससोणिए' मांस और शोणित खून इसके सघन नहीं हो पाते हैं. पतली अव- स्थामें रहते हैं। तथा-'से' उस गृहीत पान भोजनके 'जे वि य अहा वायरा पोग्गला' जो भी यथा यादर आहार पुद्गल होते है 'ते विय से' वे भी उस मायी भावितात्मा अनगार के 'परिणमंति' भिनर रूपसे परिणत होते रहते है । उस प्रणीत पान भोजनके कितनेक पुद्गल 'सोइंदियत्ताए' उसकी श्रोत्रेन्द्रिय के रूपमें परिणत होते रहते है, इस से उसकी श्रोत्रेन्द्रिय पलिष्ठ और अपने कार्य पूर्णतःक्षम बनी रहती है। कितनेक उस आहार के पुद्गल 'जाव फासिंदियत्ताए' यावत् સઘન બની જાય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે માયી ભાવિતાત્મા અણગાર જે સરસ અને સિનગ્ધ આહાર લે છે, તેના દ્વારા તેના હાડકાં અને ચબ ઘણાં મજબૂત અને સઘન બની જાય છે. કદાચ તેને તે ભેજન પચે નહીં તો તે એવી ઔષધિને 6पयो ४३ छेतेना द्वारा ते मान सारी शेते पयो नय . 'पयणुए मंससोगिए' તેનું માંસ અને લોહી સઘન થતાં નથી પણ પાતળાં પડે છે. “ તેણે ગ્રહણ કરેલા मानना 'जे.वि य अहा वायरा पोग्गला' यथामार माला दाद डाय 'ते विय से परिणमंति' ते आ.२ पुगतो पर भूपूहे. परिशुभता २९ छ. ते zella art al. Yital 'सोइंदियनाए तेनी श्रोत्रद्रिय ३थे, 'जात्र -- .

- . पमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.४ मू. ५ अणगारविकुर्वणानिरूपणम् यावत्करणा श्लेप्मतया, सिद्धगणतया, वमनतया, वित्ततया, पूतितया' इति संग्राह्यम् । रूक्षभोजिनः खलु जनस्य आहारादिपुद्गलाः मलमूत्रादिरूपेणैव परिणमन्ति अन्यथा शरीरस्यामारताऽनुपपत्तेः, अन्ते भगवान्अमायिनोऽप्रमत्त- स्यानगारस्य वैक्रियकरणाभावमुपसंहरति 'से तेणठणे' तत् तेनार्थेन हे गौतम ! 'जाव-नो अमाई' यावत्-नो अमायी विकुर्वते, यावत्पदेन 'माई विकुबई' इति संग्राह्यम् , अथ मायिनोऽमायिनश्वानगारस्य क्रमशो विकुर्वणाकर- णाकरणयोः मत्यमवृत्याः फलं प्रतिपादयति-माईणं तस्स ठाणस्स' मायी प्रमत्तः प्रस्रवण के रूपमें परिणम जाते है । जाव सोणियत्ताए ' यावत् शोणित के रूपमें कितनेक पुद्गल परिणम जाते है। यावत् पदसे यहां ऐसा समझाया गया है कि कितनेक स्थूलप्राय पुद्गल उस रूक्ष पान भाजनके, प्लेष्मरूप में कितनेक नाक के मैलरूपमें कितनेक वमनके रूप में, कितनेक पीत्तके रूपमें और कितनेक अधोवायु के रूपमें परिणम हो जाते हैं। तात्पर्य कहनेका यह है कि-रूक्ष भोजन करनेवाले उस अमायी अप्रमत्त भावितात्मा अनगार के आहार आदि पुद्गल मलमूत्र आदिरूपसे ही परिणत होते है, जो ऐसा न हो तो शरीरकी असारना नहीं बन सकती हैं। अब अन्त में प्रभु अमायी अप्रमत्त अनगारके वैक्रियकरणके अभावका उपसंहार करते हुए कहते हैं-'से तेणटेणं जाव नो अमाई चिकुव्वई' इस कारणसे हे गौतम । यावत् अमायी अप्रमत्त भावितात्मा अनगार विकुर्वणा नहीं करता है ऐसा मैंने कहा है। यहां यावत् पदसे 'मायी भावितात्मा अनगार विकुर्वणा करता है। यह पूर्वोक्त बात ग्रहणकी गई हैं। अब प्रभु मायी और अमायी अन- प्रसव ३५ परिशुभ छ, 'जाच सोणियत्ता' खis YEra४३, eals नाना મિલરૂપે, કેટલાંક વમનરૂપે, કેટલાંક પિતારૂપે, કેટલાંક અધેવાયુને રૂપે અને કેટલાંક પુદ્ગલો રુધિરરૂપે પરિણમતા રહે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે રક્ષ (લૂખાથી આદિથી રહિત) આહાર કરનાર તે અમાથી અપ્રમત્ત અણગારનાં આહારાદી પુદ્ગલો મળ, મૂત્ર આદિ રૂપે જ પરિણમતા રહે છે. જે એવું ન બને તે શરીરની અસારતા સંભવી શકતી નથી. સૂત્રને અંતે પ્રભુ અમાથી અપ્રમત્ત અણગારની વિફર્વણને AHI H४४ ४२ता छ से तेणटेणं जाव नो अमाइ विकुन्चई' हे गौतम ! તે કારણે મેં કહ્યું છે કે “માયી ભવતાત્મા અણગાર વિમુર્વણા કરે છે, પણ અમાથી ભાવિતાભા અણગાર વિકુણા કરતા નથી. હવે મારી અણગારની વિમુર્વણનું અને . ६६२ भगवतीसरे समादरहितस्पेन विक्रियाया अनभितलाल वमन रचनं वा न करोति, 'तस्स गं तस्य खलु ममायिनः ममादरहितस्यापायित चित्तस्यानगारस्य 'तेणं ल्हेणे तेन रुक्षेण 'पाण-भोयणेणं पान-भोजनेन 'अद्वि अधिमिजा' अस्थि-अस्थिमज्जाः पयणु भवंति' प्रतनूभवन्ति अत्यन्तमतलाः भवन्ति 'यहलेमंस-साणिए' यहलं सघनं मांस-शोणितम् भवति, 'जे विय से' 'येऽपि च तस्य रूक्षपानभोजनस्य 'अहा पायरा' गयावादरा यथोचितस्थूलमायाः 'पोग्गला' आहारपुद्गलाः सन्ति भवन्ति वा 'ते विय से तेऽपि च तस्य उक्त भोजनस्य पुद्गलाः 'परिणमंति' वक्ष्यमाणे तद्पेण परिणतिमुपयान्ति, तदेवाह--'तंजहा' तथा 'उच्चारताए' उच्चारतया मलरूपेण 'पासवणताए' प्रस्रवणतया मूत्ररूपेण 'जाव-सोणिअत्ताए' यावत्-शोणिततया परिणमन्ति से रहित आहार करता है-तथा उसे वमित नहीं करता हैं क्यों कि वह कपाय-प्रमाद से रहित होता है अतः उसे भोजनकी इस प्रकार की चमन करने रूप विक्रिया करनेकी इच्छा नहीं रहती है। न वह विरेचन करता है । तस्स णं तेणं लूहेणं पाणभोयणेण' उस अमायी अप्रमत्तभावितात्मा अनगारके उस रूक्ष पानभोजनके परिपाक से 'अहि अहिमिजा' शरीरकी हड्डियां, हड्डियोंकी मजा-चर्चा ‘पयणु- भवंति' अत्यन्त पतली हो जाती है। 'यहले मंससोणिए' मांस और शोणित सघन हो जाता है। 'जे विय से' उस रूक्ष पानभोजनके जो भी 'अही पायरा' स्थूलप्राय 'पोग्गला' पुद्गल होते हैं 'ते वि य से परिणमंति' उस भोजनके वे भी पुद्गल उस२ रूप परिणत हो जाते है त जहा' जैसे-कितनेक उस आहारके पुद्गल 'उच्चारत्ताए' उच्चार (विष्ठा) के रूपमें परिणम जाते हैं, कितनेक पुद्गल 'पासवणत्ताए। અને તેનું વમન કરતે નથી, કારણ કે તે કષાય-પ્રમાદથી રહિત હોય છે. તેથી તેને ભજનની એ પ્રકારની વમન કરવારૂપ ક્રિયા કરવાની ઈચ્છા થતી નથી. તેને રેચ पप से पता नथी. 'तस्स णं तेणं लहेणं पाणभोयणेणं' ते लूमा लगिनने परिणामे ते समाथी मारना शरीरमा अट्ठि, अहिमिजा पयशु भवंति' माथि मरियम (A) मत्यन्त तामने छे. 'वहले मंस सोणिए पy तेना शरीनुं मांस भने इपिर सघन मन छ. 'जे विय से ३ मा महिना 'अहाबायर'२ स्यू (२) Yaad हाय थे, वे विय से परिणमंतिते ते yrian ya पूढे ३' परिभी न . rais yrual 'पासवणताए' भावः । गौतमः प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ सू.५ अणगारविकुर्वणानिरूपणम् ६६५ माह-'अमाईणं' इत्यादि । अमायी अप्रमत्तः खलु 'तस्स ठाणस्स' तस्य स्थानस्य पूर्वोक्तलक्षणस्य 'आलोइअपडिकते' आलोचित-प्रतिक्रान्तः - कृतालोचन--प्रति क्रमणः 'कालं करेइ' कालं करोति म्रियते अतः अत्थितस्स आराहाणा अस्ति तस्यालोचितप्रतिक्रान्तस्य मरणधर्ममुपगतस्यानगारस्य आराधना, पूर्व मायिकतया प्रमत्तत्वेन चैक्रियरूपं प्रणीतभोजनं वा कृतवान्, पश्चात्तु कृत- पश्चात्तापोऽमायी अप्रमत्तः सन् तस्मात् स्थानात् कालं करोति. तस्मात्तस्या- राधनेति पर्यवसाने उपयुक्त भगवद्वचनं प्रामाणिकतया है-इसे 'अमाई गं तस्म ठाणस्स आलोइय पडिक ते कालं करेइ' इस मूत्र पाठ द्वारा प्रकट करते हुए सूत्रकार कहते है कि हे गौतम! मायी की जितनी भी प्रवृत्ति होती है उससे विपरीत प्रवृत्ति अमायी की होती है वह अप्रमत्त होता है, अपनीरूक्ष भोजन करनेरूप प्रवृत्ति की आलोचना करता है, लगे हुए दोपोंका प्रतिक्रमण करता है। इस तरह आलोचना और प्रतिक्रमण करके वह कालकरता है-इस कारण हे गौतम ! वह अमायी अनगार आराधना शाली माना जाता है । श्रुतचारित्ररूप धर्मका विराधक न होकर वह उसका आरा- धक ही होता है । तात्पर्य इसका यह है कि पहिले उसने मायी होने के कारण प्रमादी होने से भोजन को वैक्रियरूप किया था अथवा प्रणीत भोजन किया था । याद में पश्चात्ताप करके वह अमायी बना और अप्रमत्त होकर वह इसीरूप में उस स्थान से मरा-इस कारण उसके आराधना कही गई हैं। और वह आराधक होय छे ते सूत्र४२ मतावे छे– 'अमाइणं तस्स ठाणस्स आलोइयपडिक्कंते कालं करेइ' गौतम ! अभायी--अप्रमत मागानी समस्त प्रवृत्तियो भायी मानी પ્રવૃત્તિથી વિપરીત હોય છે. તે અપ્રમતા હોય છે તે રૂક્ષ ભજન કરવારૂપ તેની પ્રવૃત્તિની આલેચન કરે છે, અને તેને જે જે દેશે લાગ્યા હોય છે તેનું પ્રતિક્રમણ કરે છે. આ રીતે આલેચના અને પ્રતિક્રમણ કરીને તે કાળધર્મ પામે છે. હે ગૌતમ! તે કારણે તે અમાથી અણગાર આરાધક હોય છે-વિરાધક હોતો નથી. શ્રુતચરિત્રરૂપ ધર્મને વિરાધક નથી હોતા, તે તેને આરાધક જ હોય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે પહેલાં માયી હોવાને કારણે પ્રમાદી હોવાથી તેને પ્રણીત જન ગ્રહણ કર્યું હતું. ત્યાર બાદ પાશ્ચાત્તાપ કરીને તે અમાથી બને, અને અપ્રમત્ત બનીને, મરશુર્પત અપ્રમત્ત રહીને, ધર્મની અરાધના કરતા કરતા જ તેનું મૃત્યુ થાય છે. તે કારણને તેને આરાધક કહ્યો છે. પ્રભુના મુખારવિન્દથી ઉપર્યુકત વચને શ્રવણ કરીને ગૌતમ ६६४ मगरतीयो खलु अनगारः तस्य स्थानम्य विकु णया क्रियकरणस्वरूपस्य प्रणीत-स्निग्ध- पान-मोजनस्वरूपस्य वा, अनालोइअपठियकते' अनालोचितमतिक्रान्तः प्रमादादिवशकतस्प क्रिपकरणस्य भणीतभाजनस्य या अनौचित्यमयुक्तपश्चात्ताप- रूपालोचन-मतिकमणमन्तरेणेव 'कालं करेह' फालं करोति अनपत्र 'तस्स नस्थि आराणा तस्य मायिनः अनालोचितमतिकान्तस्य अनगारस्य नास्ति आराधना,नैव समायी प्रमत्तः आराधको भवति अपितु विराधकः । अथ अमायिनस्तविपरीत- गारके क्रमशः विकुर्वणा करनेकी और विकर्मणा नहीं करनेकी प्रवृत्ति का और अप्रवृत्तिका फल प्रतिपादन करने के निमित्त कहते है-कि माई ण तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक्कते काल करेह' मायी जो प्रमत्त अनगार होता है. वह, विकुर्वणा से वैक्रियकरणरूपस्थान की अथवा स्निग्धपान भेजिनकी, न आलोचना करता है और न प्रति- क्रमण करता है, अर्थात् प्रमाद आदि के चश से की गई वैक्रिय करने रूप अपनी प्रवृत्ति की, अथवा कृत प्रणीत भोजन की 'यह मैंने उचित नहीं किया है इस तरह के पश्चात्ताप करनेरूप' आलो. चना को 'अव आगे ऐसा नहीं करूंगा इस प्रकार के प्रतिक्रमण को नहीं करके ही 'काल करेई' वह काल करता है। इस कारण 'तस्स- नथि आराहणा' उस अनालोचित अप्रतिक्रान्त मायी अनगार के आराधना नहीं होती हैं अर्थात् वह मायी प्रमत्त अनगार आराधक नहीं होता है अपि तु विराधक ही होता है । अमायी कैसा होता समाथी मानी अविनुयार्नु ३॥ ४८ ४२पाने भाटे ४ छ ~ 'माईणं तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिकंते कालं करेइ' भायी मा॥२ विधी वैठिय- કરણરૂપ સ્થાનની, અથવા સિનગ્ધ આહારની આલોચના પણ કરતે નથી અને પ્રતિક્રમણ પણ કરતું નથી કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે માયી અણગાર, પ્રમાદ આદિને આધીન . થઈને વિક્રિયારૂપ પ્રવૃત્તિની અથવા તેના દ્વારા ગ્રહણ કરાયેલ પ્રણીત આહારની આલોચના કરતા નથી. મેં આ ઉચિત કાર્ય કર્યું નથી', એ પશ્ચાત્તાપ કરવા શપ આચના કરતું નથી. હવે કદી પણ આવું નહીં કરું, એ પ્રકારનો પ્રતિક્રમણ પણ કરતું નથી. આ રીતે પિતાની દોષયુક્ત પ્રવૃત્તિની આલોચના કર્યા विनतथा प्रतिम या विना ते ५ पाने छ. ते ४२ 'तस्स नत्थि आराहणा' તે માપી પ્રમત્ત અણગાર અનાચિત અને અપ્રતિકાન્ત રહેવાથી આરાધક – ધર્મના આરાધના કરનારા-તે નથી પણ વિરાધક જ હોય છે. હવે અમાથી અણગાર કે શ્રય કરવારૂપ ६६७ ॥ तृतीयशतकस्य पञ्चमोद्देशकः प्रारभ्यते ॥ पञ्चमोद्देशकम्य संक्षिप्तविपयविवरणम् ॥ अनगारो भावितात्मा बाह्यपुद्गलान अपर्यादाय स्त्रीप्रभृतिरूपाणि विकुर्वित शक्नोति नवेति गौतमस्य प्रश्नः, भगवतो निषेधात्मकमुत्तरम् ततः बाह्यपुद्- गलान पर्यादायैव स्यादिरूपाणि विकुर्वितुं समर्थः, इति समाधानम्, तादृशैः रूपैः जम्बूद्वीपं पूरयितुं तस्य सामर्थ्यप्रतिपादनञ्च, विकुणास्वरूपमति- पादनाय युवतियुवकयो शान्तीकरणम्, ततः असिचर्मपात्र (ढाल-तलवार) धारिवैक्रियपुरुषाकारस्य स्वरूपमतिपादनम्, एकतः पताकाकारक्रियस्वरूप- तृतीयशतकका पंचम उद्देशक प्रारंभ- इसका संक्षिप्त विपयविवरण इस प्रकार से है-भावितात्मा अन- गार घाद्य पुद्गलों को ग्रहण नहीं करके क्या स्त्री आदिकोंके रूपों की विकुर्वणा कर मकता है ? या नहीं ? ऐसा गौतमका प्रश्न, नहीं कर सकता ऐसा प्रभुका उत्तर, हां बाह्य पुद्गलोंको ग्रहण करके ही वह स्त्री आदिकों के रूपकी चिकुर्वणा कर सकता है. ऐसा प्रभु का कथन और वह ऐसे रूपों से जम्बूद्वीपको भर सकता हैं ऐसी उस की शक्तिका प्रतिपादन । विकुर्वणा के स्वरूपको प्रतिपादन करने के लिये युवति और युवक का दृष्टान्त ! तलवार और ढालको धारण करनेवाले पुरुपकी तरह वैक्रिय पुरुपके स्वरूपका प्रतिपादन, एकतः पताका धारण करके चलनेवाले पुरुपके आकारकी तरह वैक्रिय स्व- ત્રીજા શતકના પાંચમાં ઉદ્દેશકનો પ્રારંભ પાંચમા ઉદેશકનું સંક્ષિપ્ત વિષય વિવરણ નીચે પ્રમાણે છે ગૌતમને પ્રશ્ન ભાવિતાત્મા અણુગાર બાહ્યપંગલેને ગ્રહણ કર્યા વિના સ્ત્રી આદિના રૂપની વિમુર્વણ કરી શકે છે કે નહીં? પ્રભુને ઉત્તર– ના, બાપુગલેને ગ્રહણ કર્યા વગર સ્ત્રી આદિના રૂપની વિકુર્વણ કરી શકતો નથી પણ બાહ્યપુદગલેને ગ્રહણ કરીને જ તે રી આદિનાં રૂપોની વિફર્વણ કરી શકે છે, અને તે એવાં રૂપથી જબૂદ્વીપને ભરી શકે છે, એવી તેની શક્તિનું પ્રતિપાદન. વિદુર્વણના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરવા માટે યુવતિ તથા યુવકનું દાંત. તલવાર અને ઢાળને ધારણ કરનારા પુરુષની જેમ વૈક્રિયપુરૂષનું પ્રતિપાદન. એકતઃ પતાકાને ધારણ કરીને ચાલનાર પુરુષના આકારની જેમ વૈકિય સ્વરૂપ ધારણ भगवतीय हीकुर्वनाइ-से भंते ! सेयं भंते ! ति' तदेवं हे मदन्त ! स्वदुक्तं सत्यमेव, त्वदुक्तं सत्यमेव इति वारं वारं भगवन्तं मम्बोध्यानुमोदनेन आदरा- तिशयो पोत्यते । इति तृतीयशतकस्य चतुर्योदेशकः समाप्तः ॥ ० ५ ॥ इतिश्री-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलाल अतिविर- चितायां श्री भगवतीसूत्रम्य ममेयचन्द्रिकान्यायां व्याख्यायां तृतीय शतकस्य चतुदिशकः समाप्त: कहा गया है। प्रभु के द्वारा कृत समाधानरूप उपदेश में गौतमने जय इस प्रकारसे उनके वचनों को सुना तय वे उनके वचनों को प्रामाणिकरूप से अङ्गीकार करते हुए बोले-सेवं भंते ! सेवं भंते । त्ति' हे भदन्त ! जो आप देवानुमियने यह प्रतिपादन किया है-वह सर्वथा सत्य ही है-सर्वथा सत्य ही है-सर्वथा सल ही है इस प्रकार घार बार कह करके उन्होंने प्रभु के वचनों की अनुमोदना की इस 'सेवं भते से भंते ! कथन से गौतमने प्रभु के प्रति अपना आदरातिशय व्यक्त किया है । सू० ५ ॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके चौथा उद्दशा समाप्त ॥ स्वामी त क्यामा पोताना संपूर्ण श्रद्धा ४८ ४२ai छे । 'सेवं भंते ! सेवं भंते ! ति महन्त ! आये २ वातर्नु प्रतिपादन यु. सर्वथा सय भने યથાર્થ છે તેમાં શંકાને સ્થાન જ નથી. આ રીતે વારંવાર કહીને તેમણે મહાવીર प्रभु क्यान मनुमोहना 30. 'सेवं भंते !'t ४थनथी गौतम स्वामी મહાવીર પ્રભુ પ્રત્યેને પિતાને અતિશય આદરભાવ વ્યક્ત કર્યો છે. ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને તેઓ સંયમને તપથી આત્માને ભાવિત કરતા પિતાને સ્થાને બેસી ગયા. તે સૂર પtt જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજકૃત ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદર્શિની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને એથે ઉદ્દેશક સમાપ્ત . ॥ तृतीयशतकस्य पञ्चमोद्देशकः प्रारभ्यते ॥ पञ्चमोद्देशकम्य संक्षिप्तविपयविवरणम् ॥ अनगारो भावितात्मा बाह्यपुद्गलान् अपर्यादाय स्त्रीप्रभृतिरूपाणि विकुर्वित शक्नोति नवेति गौतमस्य प्रश्ना, भगवतो निषेधात्मकमुत्तरम् ततः बाह्यपुद्- गलान पर्यादायैव स्यादिरूपाणि विकुर्वितुं समर्थः, इति समाधानम्, तादृशैः स्पैः जम्बूद्वीपं पूरयितुं तस्य सामर्थ्यप्रतिपादनञ्च, विकुणास्वरूपमति- पादनाय युवतियुवकयोदृष्टान्तीकरणम्, ततः असिचर्मपात्र (ढाल-तलवार) धारिवैक्रियपुरुषाकारस्य स्वरूपप्रतिपादनम्, एकतः पताकाकारवैक्रियस्वरूप- तृतीयशतकका पंचम उद्देशक प्रारंभ- इसका संक्षिप्त विपयविवरण इस प्रकार से है-भावितात्मा अन- गार बाह्य पुद्गलों को ग्रहण नहीं करके क्या स्त्री आदिकोंके रूपों की चिकुर्वणा कर सकता है ? या नहीं ? ऐसा गौतमका प्रश्न, नहीं कर सकता ऐसा प्रभुका उत्तर, हां पाद्य पुद्गलोंको ग्रहण करके ही वह स्त्री आदिकों के रूपकी विकुर्वणा कर सकता है. ऐसा प्रभु का कथन और वह ऐसे रूपों से जम्बूद्वीपको भर सकता हैं ऐसी उस की शक्तिका प्रतिपादन । विकुर्वणा के स्वरूपको प्रतिपादन करने के लिये युवति और युवक का दृष्टान्त ! तलवार और ढालको धारण करनेवाले पुरुपकी तरह वैक्रिय पुरुपके स्वरूपका प्रतिपादन, एकतः पताका धारण करके चलनेवाले पुरुपके आकारकी तरह वैक्रिय स्व- . ત્રીજા શતકના પાંચમાં ઉદ્દેશકનો પ્રારંભ પાંચમા ઉદ્દેશકનું સંક્ષિપ્ત વિષય વિવરણ નીચે પ્રમાણે છે- ગૌતમને પ્રશ્ન– ભાવિતામાં અણુગાર બાહ્યપગલોને ગ્રહણ કર્યા વિના સ્ત્રી આદિના રૂપની વિમુર્વણ કરી શકે છે કે નહીં ? પ્રભુને ઉત્તર– ના, બહપુદ્ગલેને ગ્રહણ કર્યા વગર સ્ત્રી આદિના રૂપની વિદુર્વણ કરી શકતો નથી પણ બાહ્યપુદ્ગલેને ગ્રહણ કરીને જ તે સ્ત્રી આદિનાં રૂપની વિક્ર્વણ કરી શકે છે, અને તે એવાં રૂપથી જંબુદ્વીપને ભરી શકે છે, એવી તેની શકિતનું પ્રતિપાદન. વિદુર્વણના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરવા માટે યુવતિ તથા યુવકનું દાંત. તલવાર અને ઢાળને ધારણ કરનારા પુરુષની જેમ વૈકિય પુરૂષનું પ્રતિપાદન. એકતઃ પતાકાને ધારણ કરીને ચાલનાર પુરુષના આકારની જેમ વૈકિય સ્વરૂપ ધારણ ६६६ भगवतीले महीकुमार-सेवं भंते! सेवं भंते ! नि' तदेवं हे भदन्त । स्वदुक्तं सत्यमेव, त्वदुक्तं सत्यमेव इति वारं वारं भगवन्तं सम्बोध्यानुमोदनेन आदरा- तिशयो धोत्पत्ते । इति तृतीयशतकम्य चतुर्योगिफः समाप्तः ॥ सू०५ ॥ इतिथी-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलाल अतिविर- चितायां श्री भगवतीमत्रस्य प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां तृतीय शतकस्य चतुर्देिशकः समाप्तः कहा गया है । प्रभु के द्वारा कृत समाधानरूप उपदेश में गौतमने जय इस प्रकारसे उनके वचनों को सुना तय वे उनके वचनों को प्रामाणिकरूप से अङ्गीकार करते हुए योले-सेवं भंते ! से भंते । त्ति' हे भदन्त ! जो आप देवानुमियने यह प्रतिपादन किया है-वह सर्वथा सत्य ही है-सर्वथा सत्य ही है-सर्वथा सल ही है इस प्रकार चार बार कह करके उन्होंने प्रभु के वचनों की अनुमोदना की इस 'सेव भते सेवं भते । कथन से गौतमने प्रभु के प्रति अपना आदरातिशय व्यक्त किया है । सू० ५॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके चौथा उदशा समाप्त ॥ स्वामी त क्योभा पातानी संपूर्ण श्रद्धा ५४८ ४२ti छ । 'सेवं भंते ! सेवं भंते ! तिमrd! माघेरे पातर्नु प्रतिपादन थु सर्वथा सत्य मने યથાઈ છે, તેમાં શંકાને સ્થાન જ નથી. આ રીતે વારંવાર કહીને તેમણે મહાવીર प्रभुन क्यानी अनुभाहना ४१. 'सेवं भंते !! ४यनयी गौतम स्वामी મહાવીર પ્રભુ પ્રત્યેને પોતાને અતિશય આદરભાવ વ્યકત કર્યો છે. ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને તેઓ સંયમને તપથી આત્માને ભાવત કરતા પિતાને સ્થાને બેસી ગયા. n સૂ૫ કરાચાર્ય શ્રી ઘસીલાલજી મહારાજત ભગવતીની પ્રિયદશિની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને ચોથો ઉદ્દેશક સમાપ્ત अमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५ मृ.१ विकुर्वणाविशेपवकव्यतानिरूपणम् ६६९ ततः अमाविनोऽकपायस्यानगारस्यानभियुञ्जानतया अनाभियोगिकदेवरूपेणो. त्पत्तिकथनञ्च, ततः उद्देशकार्थसंग्रहाय गाथया प्रतिपादनम् ॥ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यता प्रस्तावः- मूलम्-'अणगारेणं भंते! भावियप्पा वाहिरए पोग्गले अ- परियाइत्ता पभू एगं महं इत्थीरूवं वा, जाव-संदमाणियरूवं वा विउवित्तए ? नो इण? समढे, अणगारेणं भंते ! भावि अप्पा वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू एगं महं इत्थीरूवं वा, जाव-संदमाणियरूवं वा विउवित्तए ? हंता, पभू, अणगारेणं भंते ! भावि अप्पा केवड्याइं पभू इस्थिरूबाई विउवित्तए ? गोयमा ! से जहानामए जुवई जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेण्हेज्जा, चकस्स वा नाभी अरगाउत्ता सिया, एवामेव अणगारेवि भावि अप्पा घेउवियसमुग्घाए णं समोहणइ, जाव-पभूणं, गोयमा ! अणगारेणं भाविअप्पा केवलकप्पं जंवूद्दीवं दीवं वहहिं इत्थि रूवेहिं आइण्णं, विइकिण्णं, जाव-एसणं गोयमा! अणगारस्स योगात्मक चिकुर्नणा करता है ऐसा कथन आभियोगिक देवताके रूप में उसकी उत्पत्ति होने का निरूपण, अमायी अपाय अनगार ऐसी विकुर्वणा नहीं करता. अतः उसको आभियोगिक देवके रूप में उत्पत्ति नहीं होती एसा कथन, अन्त में उद्देशकार्थ संग्राहक गाथाका प्रतिपादन ।। દેવતારૂપે તેની ઉત્પત્તિ થવાનું નિરૂપણ, અમાથી કષાયયુક્ત અવગાર એવી વિદુર્વણુ કરતું નથી, તેથી આભિગિક દેવરૂપે તેની ઉત્પત્તિ થતી નથી એવું કથન, અંતે ઉદ્દેશકાર્ય સંગ્રાહક ગાથાનું પ્રતિપાદન.

६६८ भगवतीपत्रे धारणमतिपादनन । ततः पर्यस्तिकायुक्तपुरुषाकारक्रियस्वारीरधारितया पर्ययुक्तपुरपाकारगिय स्वरूप धास्तिया च भनगारम्य भाकाशे उत्पतनसाम- यतिपादनाप प्रश्नोतरम् ततः अन्न-स्ति-सिंहच्यान-कन्हीपी-शक्ष- तरक्ष शरम रूपाणि विकुर्वितम् अभियोयतुं या अनगारस्य सामर्थ्यप्रतिपादनाय, पापुद्गलपर्यादानकथनम् ततः भात्मदर्चा नो परदर्या, आत्मकर्मणा, नो परकर्मणा, आत्ममयोगेण नो परमयोगेण अनगारस्य गमननिरूपणम्, नतोऽन- गारस्य अधाधनुमवेशेन व्याप्रियमाणतया अभियुानस्य अवादिभिन्नल- भतिपादनपुरस्मरं साधुत्त गतिपादनम्, ततो मायिनः सरुपायस्यानगारस्य अभियोगात्मकविकुर्वणापतिपादनम् भाभियोगिकदेवतया तदुत्पत्तिनिरूपणन, रुपको धरनेवालेका कथन, पलोधी माड करके पैठनेवाले पुरुपके आकार की तरह चैक्रियशरीरधारी पुरुपका आकाश गमन वर्णन, पर्यङ्कासन से युक्त पुरुपके पैठनेके आकारकी तरह वैक्रियस्वरूप धारी पुरुप का आकाशमें गमन कथन, अश्व, इस्ती, सिंह, व्याघ, घृक, दीपी, ऋक्ष, रीछ, तरछ-व्याध जाति विशेष और शरभ इनके रूपोंकी विकुर्वणा करने की अथवा अभियोजना करने की अनगारमें शक्ति है. इसके लिये उसे बाह्य पुद्गलोंका ग्रहण करना पडता है ऐसा कथन, आत्म ऋद्धि से, न कि परकी ऋद्धि से, आत्मकर्म से, न.कि परके कर्मसे, आत्मप्रयोग से, न कि परके प्रयोग से अनगार गमन करता है ऐसा निरूपण, अनगार अश्व आदि के रूपमें विकुर्वाणा करता हुआ भी अथवा अश्वआदिके रूपमें अभियोजना युक्त होता हुआ भी वह इन रूपों से भिन्न है ऐसा प्रतिपादन, मायो कपाययुक्त अनगार ही अभि- કરનારનું કથન. પલાંઠી વાળીને બેઠેલા પુરૂના આકારની જેમ વેરિયશરીરધારી પુરુષના આકાશગમનનું વર્ણન, પર્યકાસને બેઠેલા પુરુષના આકારની જેમ વૈકિય- શરીરધારી પુરુષના આકાશ ગમનનું કથન. અશ્વ, હાથી, સિંહ, વાઘ, વરૂ, દ્વીપી, રીંછ, તરછ અને શરભનાં રૂપે વિકૃણા કરવાની અથવા અભિયેજના કરવાની શક્તિ અણગારમાં છે, તે માટે તેને બાહ્યપુદગલો ગ્રહણ કરવા પડે છે એવું કથન. અણગાર આંત્મદ્ધિથી, આત્મકથી અને આત્મપ્રગથી ગમન કરે છે, નહીં કે પરિદ્ધિથી, પરકર્મથી અને પરાગથી, એવું નિરૂપણ અશ્વ આદિના રૂપે વિકણા અથવા અભિયેજના કરવા છતાં પણ અણગાર તે રૂપેથી ભિન્ન છે, એવું પ્રતિપાદન માયી કાયયુકત અણગાર જ અભિયેગાત્મક વિકર્ષણ કરે છે એવું કથન અભિગિક प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५ मृ.१ विकुर्वणाविशेषवकन्यतानिरूपणम् ६६९ ततः अमायिनोऽकपायस्यानगारस्यानभियुञ्जानतया अनाभियोगिकदेवरूपेणो. त्पत्तिकथनश्च, ततः उद्देशकाथसंग्रहाय गाथया प्रतिपादनम् ॥ - विकुर्वणाविशेपवक्तव्यता प्रस्ताव:- मूलम्-'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा वाहिरए पोग्गले अ- परियाइत्ता पभू एगं महं इत्थीरूवं वा, जाव-संदमाणियरूवं वा विउवित्तए ? नो इण? समटे, अणगारेणं भंते ! भावि अप्पा वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पमू एगं महं इत्थीरूवं वा, जाव-संदमाणियरूवं वा विउवित्तए ? हंता, पभू, अणगारेणं भंते ! भावि अप्पा केवइयाई पभू इथिरूवाइं विउवित्तए ? गोयमा! से जहानामए जुवई जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेण्हेज्जा, चकस्स वा नाभी अरगाउत्ता सिया, एवामेव अणगारेवि भावि अप्पा वेउवियसमुग्धाए णं समोहणइ, जाव-पभूणं, गोयमा ! अणगारेणं भाचिअप्पा केवलकप्पं जंवूद्दीवं दीवं वहहिं इस्थि रूवेहिं आइण्णं, विइकिण्णं, जाव-एसणं गोयमा ! अणगारस्स योगात्मक विकुर्गणा करता है ऐसा कथन आभियोगिक देवताके रूप में उसकी उत्पत्ति होनेका निरूपण, अनायी अकषाय अनगार ऐसी विकुर्वणा नहीं करता. अतः उसको आभियोगिक देवके रूपमें उत्पत्ति नहीं होती ऐसा कथन, अन्त में उद्देशकार्थ संग्राहक गाथाका प्रतिपादन ॥ દેવતારૂપે તેની ઉત્પત્તિ થવાનું નિરૂપણ, અમાયી કષાયયુક્ત અણગાર એવી વિદુર્વણુ કરતું નથી, તેથી આભિગિક દેવરૂપે તેની ઉત્પત્તિ થતી નથી એવું કથન, અને ઉદ્દેશકાર્ય સંગ્રાહક ગાથાનું પ્રતિપાદન.

६७० मगरनीम भाविअप्पणो अयमेयारूवे विसये विसयमेन्ते बुइए, णो थे. वणं संपत्तीए विउब्धिसु वा, विउबिति वा विउविस्संति वा एवं परिवाडीए णेयव्वं, जाव-संदमाणिया; से जहानामए केइ पुरिसे असि-चम्मपायं गहाय गच्छेजा, एवामेव अणगारे वि भाविअप्पा असि-चम्मपायहत्थ-किच गएणं अप्पाणेणं उड्ढे वेहायसं उप्पइज्जा ! हंता, उप्पड़ज्जा, अणगारे णं भंते! भावियप्पा केवइयाइं पभू, असि-चम्म- हत्थकिच्चगयाई रूवाई विउव्चित्तए ? गोयमा! से जहानामए जुवई जुवा- णे हत्थेणं हत्थे गेण्हेजा, तं चेव जाव-विउविसु वा, विउच्वंति वा, विउविस्संति वा, से जहा नामए. केइ पुरिसे एगओ पडागं काउं गच्छेजा, एवामेव अणगारे वि भावियप्पा एगओ पडागा हत्थकिच्चगएणं अप्पाणेणं उड्दं वेहायसं उप्पएज्जा ! हंता, उप्पएज्जा, अणगारे गं भंते ! भावियप्पा केवइआई पभू एगओ जण्णोवइअ किच्चगयाई रुवाई विकुवित्तए ! तंचे जाव- विकुविसु वा, विकुवंति वा, विकुविस्संति वा, एवं दुहओजण्णो वइयं वि, से जहानामए केइ पुरिसे एगओ पल्हहत्थिअं काउं चितुजा, एवामेव अणगारे वि भाविअप्पा १ एवंचेव जाव- विकुविंसु वा, विकुव्वंति का, विकुहिस्संति वा, एवंदुहओ पल्ह हस्थि अंपि, से जहा नामए केइ पुरिसे एगओलियंक काउं चिहजा! तं चेव जाव-विकुविसु वा, विकुवंति वा, विकुविरसंति वा, एवं दुहओ पलियकं पि ॥ सू० १ ॥

. ममेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.५ सू.१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६७१ छाया-अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा बाद्यान पुद्गलान अपर्या- दाय प्रभुः एक महत् स्त्रीरूपं वा, यावत्-स्यन्दमानिका रूपं या विकुक्तुिम् ? नायमर्यः समर्थः, अनगारः खलु भवन्त ! भावितात्मा बाह्यचान् पुद्गलान पर्यादाय प्रभुः एकं महत् स्त्रीरूपं वा, यावत्-स्यन्दमानिका रूपं चा विकृवितुम् ? हन्त, प्रभुः, अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा कियन्ति प्रभुः खीरूपाणि विकुर्वणाविशेपवक्तव्यताकावर्णन- 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा' इत्यादि । सूत्रार्थ-(अणगारे णं भंते ! भावियप्पा बाहिरए पोग्गले अपरि- याइत्ता एगं महं इत्थीस्वं वा जाव संदमाणियख्वं वा विउवित्तए पभू ?) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार बाह्यपुद्गलों को ग्रहण • किये बिना एक स्त्रीके रूपकी यावत् स्यन्दमानिका के रूपकी विकुर्वणा करने के लिये समर्थ है क्या ? (णो इणंटे समढे) हे गौतम यह अर्थ समर्थ नहीं है । (अणगारे णं भंते! भावियप्पा बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता एगं महं इत्थीरूचं वा जाय संदमाणियस्व वा (विउवित्तए पभू ?) हे भदन्त । भावितात्मा अनगार बाह्यपुद्गलों को ग्रहण करके एक स्त्री के रूपकी अथवा सावत् स्यन्दसानिका के रूपकी विकुर्वणा करनेके लिये ननर्थ है क्या ? (हंता पभू ) हे गौतम ! वह भावितात्मा अनगार इस प्रकार से करने के लिये समर्थ है । (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा केवइयाई पभू इत्थिरबाई વિક્વણુ વિશેષ વકતવ્યતાનું વર્ણન 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा' त्याहि- सूत्रा- (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा चाहिरए पोग्गळे अपरियाइत्वा एग महं इत्थीरुवं वा जाव संदमाणियरूवं वा विउन्चित्तए पभू?) हे सह-त! ભાવિતાભા અણગાર, બાહ્ય પુદ્ગલેને ગ્રહણ કર્યા વિના, એક વિશાળ સ્ત્રીના રૂપની અથવા અન્દનિકા પર્યન્તના રૂપની વિકૃર્વ કરી શકવાને શું સમર્થ છે? (णो इणढे समहे) गौतम ! मे पात मम नथी. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता एगं महं इत्थीरुवं वा जाव संदमाणियख्वं वा विउव्यत्तए पभू?) 3 महन्त ! माविमा भा, माबYगवाने अडएर ४शन, એક વિશાળ સ્ત્રીને રૂપની અથવા સ્કન્દમાનિક પર્યાનાં રૂપની વિદુર્વણા કરી शयाने शु समर्थ छ? (हंता, पभू) गौतम ! ते मावितामा भए॥२ मे प्रभारी री पाने समर्थ छ. (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा केवइयाइं पभू ६७० भगवनीमूने भाविअप्पणो अयमेयारूवे विसये विसयमेत्ते वुइए, जो चे- वणं संपत्तीए विउब्बिसु वा, विउब्बिति वा विउविस्संति वा एवं परिवाडीए णेयव्वं, जाव-संदमाणिया; से जहानामए केइ पुरिसे असि-चम्मपायं गहाय गच्छेना, एवामेव अणगारे वि भाविअप्पा असि-चम्मपायहत्य-किच गएणं अप्पाणेणं उड्ढे बेहायसं उप्पइज्जा ! हंता, उप्पइज्जा, अणगारे गं भंते! भावियप्पा केवइयाई पभू, असि-चम्म हत्थकिञ्चगयाई रूबाई विउम्बित्तए ? गोयमा! से जहानामए जुवई जुबा- णे हत्थेणं हत्थे गेण्हेजा, तं चेव जाव-विउविसु वा, विउव्वति वा, विउविस्संति वा, से जहां नामए केइ पुरिसे एगओ पडागं काउं गच्छेजा, एवामेव अणगारे वि भावियप्पा एगओ पडागा हत्थकिच्चगएणं अप्पाणेणं उड्ढे वेहायसं उप्पएजा! हंता, उप्पएजा, अणगारे णं भंते ! भावियप्पा केवइआई पभू एगओ जण्णोवइअ किच्चगयाई रूवाई विकुवित्तए ! तंचेव जाव- विकुर्विसु वा, विकुब्वति वा, विकुविस्संति वा, एवं दुहओजण्णो वइयं वि, से जहानामए केइ पुरिसे एगओ पल्हहत्थिअं काउं चिडेजा, एवामेव अणगारे वि भाविअप्पा ? एवंचेव जाव- विकुविसु वा, विकुव्वंति वा, विकुहिस्संति वा, एवं दुहओ पल्ह हस्थि अंपि, से जहा नामए केइ पुरिसे एगओलियंक काउं चिहजा! तं चेव जाव-विकुविंसु वा, विकुवंति वा, विकुविस्संति वा, एवं दुहओ पलियकं पि ॥ सू० १ ॥ , ?

, प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.५ सू. १ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६७३ यावत्-स्यन्दमानिका, स यथा नाम कोऽपि पुरुषोऽसि-चर्मपात्रं गृहीत्वा गच्छेद एवमेव अनगारोऽपि भावितात्मा एकतः पताका हस्ते कृत्य गतेन आत्मना ऊर्ध्व विहायः उत्पतेत् ? इन्त, उत्पतेत, अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा कियन्ति प्रभुः असिचर्महस्ते कृत्य गतानि रूपाणि विकुर्षितुम् ? गौतम ! तद्यथा नाम युवति युवा हस्तेन हस्ते गृह्णीयात्, तचैत्र यावत्-व्यकुर्विद् वा, विकुर्वति वा, विकुर्विष्यति वा, तद् यथा नाम कोऽपि पुरुपः एकतः पताकां कृत्वा गच्छेत्, संदमाणिया) हे गौतम ! यावत् भावितात्मा अनगार का यह इस प्रकार का केवल विषय कहा है, आजतक भावितात्मा अनगारने न कभी ऐसा किया है, न वद्द करता है और न वह आगे भी ऐसा करेगा-यह तो केवल उसकी शक्तिमात्र का प्रदर्शन किया है। इसी तरह से यावत् स्यन्दमानिका तक के रूपों तक भी जानना चाहिये । (से जहानामए केइ पुरिसे असि-चम्मपायं गहाय गच्छेजा, एवामेव अणगारे वि भावियप्पा असिचम्मपायहत्य-किचगएणं अप्पाणेणं उद वेहायं उप्पइज्जा) हे भदन्त ! जैसे कोई एक पुरुष तलवार और चर्मपात्र ढाल को लेकर चलता है, इसी तरह भावितात्मा अनगार भी वैक्रिय तलवार और ढाल को धारण करने वाले मनुष्य की तरह होकर किसी भि कार्य के वश से स्ययं आकाश में ऊंचे उड सकता है क्या ? (हंता उप्पइज्जा) हे गौतम ! हां उड़ सकता है। (अणगारे णं भंते । भावियप्पा केवइयाई पभू असि-चम्म हत्य किञ्च विउबिसु वा, विउन्चिति वा, विउव्विस्संति वा-एवं परिवाडीए णेयव्वं जाव सदमाणिया) हे गौतम ! वितामा भएगानी वि तिर्नु नि३५९ ४२वाने માટે જ ઉપર્યુક્ત નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આજ સુધી ભાવિતાત્મા અણગારે એવી વિર્વણ કદ કરી નથી, વર્તમાનકાળે એવી વિકૃણ કરતે પણ નથી, અને ભવિષ્યમાં એવી વિમુર્વણ કરશે પણ નહીં. આ તે માત્ર તેની શકિત બતાવવા માટે જ કહ્યું છે. ચન્દમાનિકા પર્યન્તનાં રૂપના વિષયમાં પણ આ પ્રમાણે જ સમજવું ( से जहानामए केइ पुरिसे असि-चम्मपायं गहाय गच्छेज्जा, एवामेव अणगारे वि भावियप्पा असिचम्मपायहत्थ-किच्चगएणं अप्पाणेणं उदं वेहायं उप्पइज्जा) Dentratी शत पुरुष तलवार भने ढाण (यभपात्र)ने बधन ચાલે છે, એવી જ રીતે ક્રિય ઢાળ અને તલવારને ધારણ કરીને કોઈ પણ કાર્ય ४२पान निभित्रो, भावितात्म! असार शु ये माशिमा GA छ ? (हंता उप्पइज्जा): गौतम ! &, ते 6 छे. (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा . भगवती तविकृतिम् ? गौतम! स यथा नाम युवनि युवा हस्तेन हस्ते गृहीयात्, चक्रस्य वा नामिः अरकायुका स्यात्, एवमेर अनगारोऽपि भावितात्मा वैक्रियसमुद् घातेन समवहन्ति, यापन-प्रभुः गौतम ! अनगारो भावितात्मा केवलकल्प जम्यूढोपं द्वीपं बहुभिः खोरूपः आकीर्णम् व्यविकीर्णम्, यावत्-एप गीतम! अनगारम्य भावितात्मनोऽयमेतद्रूपो विपयः, विपयमात्रम् उक्तम्, नो चैव संपत्या व्यकुर्बोद या, विकृति या, विकृर्विष्यति वा, एवं परिपाटया ज्ञातव्यम, विउवित्तए) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार कितने स्त्रीरूपोंकी विकृर्वणा करने के लिये समर्थ है ? (गोयमा ! से जहानामए जुबई जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेण्हेजा, चफस्स चा नाभी अग्गा उत्तासिया एवमेव अणगारे वि भावियप्पा वेचियसमुग्धारण समोहणइ) हे गौतम। जैसे कोई एक युवा युवतिको हाथ से हाथमे पकड़ता हैं, अथवा चक्र की धुरी जैसे आराओं से व्याप्त होती है, इसी तरह से अनगार भी जो कि भावितात्मा होता है, वैक्रियसमुद्धात से अपने आत्मप्रदेशों को युक्त करता है । (जाव णं पभू गोयमा ! अणगारे णं भावियप्पा केवलकप्पं जंबूद्दीवं दीवं बर्हि इत्थीस्वेहिं आइपणं चितिकिण्णं) यावत् हे गौतम ! वह भावितात्मा अनगार उन चिकुपित स्त्रीरूपों से इस संपूर्ण जंबूदीप को आकीर्ण व्यतिकीर्ण कर सकता है। (जाव एस णं गोयमा । अणगारस्स भावियप्पणो अयमेयाख्वे विसये विसयमेत्ते वुइए, णोचेव पं. संपत्तीए, विउविसु चा, विउव्धिति वा, विउविस्संति वा-एवं परिवाडीए णेयध्वं जाव इत्थिरुबाई विउमित्तए) 3 tra 1 - मावितामा मगर Bai श्री३पानी विप ४२॥ २४पाने समर्थ छ ? (गोयमा !) 3 गौतम ! (से जहा नामए जुबई जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेण्हेज्जा, चक्करस 4] नाभी अरगा उत्तासिया- एवमेव अणगारे वि भावियप्पा वेउन्चियसमुग्धारणं समोहणइ जाव णं पभू गोयमा! अणगारे णं भावियप्पा केवलकप्पं जंबूद्दीवं दीवं बर्हि इत्थीरूवेहि आइपणं वितिकिणं) २ शते युपान युवतिन पाताना मुलायम પકડો એકરૂપ થઈ જાય છે, અથવા જેવી રીતે ચાની ધરી ઓને પકડી રાખવાને સમર્થ હોય છે, એ જ રીતે વૈક્રિય સમૃઘાતથી પિતાના આત્મપ્રદેશને જેણે ચુકત કર્યા છે એ ભાતભા અણગાર પણ પોતે નિર્માણ કરેલા સ્વરૂપે વડે सपने AN Aपाने समय छे. (जाव एस णं गोयमा ! अणगारस्स भावियप्पणो अयमेयारूवे :विसये विसयमेने, बुइए, जो चेव णं संपत्तीए, . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.५ सु. १ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६७३ यावत्-स्यन्दमानिका, स यथा नाम कोऽपि पुरुषोऽसि-चर्मपात्रं गृहीत्वा गच्छेत् एवमेव अनगारोऽपि भावितात्मा एकतः पताका हस्ते कृत्य गतेन आत्मना ऊर्च विहायः उत्पतेत् ? इन्त, उत्पतेत, अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा कियन्ति प्रभुः असिचर्महस्ते कृत्य गतानि रूपाणि विकुर्वितुम् ? गौतम ! तद्यथा नाम युवर्ति युवा हस्तेन हस्ते गृह्णीयात्, तञ्चैव यावत् व्यकुर्विद् वा, विकुर्वति वा, विकुर्विष्यति वा, तद् यथा नाम कोऽपि पुरुपः एकतः पताकां कृत्वा गच्छेत्, संदमाणिया) हे गौतम ! यावत् भावितात्मा अनगार का यह इस प्रकार का केवल विषय कहा है, आजतक भावितात्मा अनगारने न कभी ऐसा किया है, न वद्द करता है और न वह आगे भी ऐसा करेगा-यह तो केवल उसकी शक्तिमात्र का प्रदर्शन किया है । इसी तरह से यावत् स्यन्दमानिका तक के रूपों तक भी जानना चाहिये। (से जहानामए केइ पुरिसे असि-चम्मपायं गहाय गच्छेजा, एचामेव अणगारे वि भावियप्पा असिचम्मपायहत्य-किचगएणं अप्पाणेणं उडूढं वेहायं उप्पइजा) हे भदन्त ! जैसे कोई एक पुरुप तलवार और चर्मपात्र ढाल को लेकर चलता है, इसी तरह भावितात्मा अनगार भी वैक्रिय तलवार और ढाल को धारण करने वाले मनुष्य की तरह होकर किसी भि कार्य के वश से स्वयं आकाश में ऊँचे उड सकता है क्या ? (हंता उप्पइज्जा) हे गौतम ! हां उड़ सकता है। (अणगारे णं भंते । भावियप्पा केवइयाई पभू असि-चम्म हत्थ किच्च विउविसु वा, चिउन्विति वा, विउन्धिस्संति वा-एवं परिवाडीए णेयब्नं जाव संदमाणिया) हे गौतम ! वितात्मा गानी विभु तिर्नु नि३५ ४२वाने માટે જ ઉપર્યુકત નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આજ સુધી ભાવિતાત્મા અણગારે એવી વિમુર્વણ કદી કરી નથી, વર્તમાનકાળે એવી વિમુર્વણુ કરતે પણ નથી, અને ભવિષ્યમાં એવી વિમુર્વણ કરશે પણ નહીં. આ તે માત્ર તેની શકિત બતાવવા માટે જ કહ્યું છે. સ્વન્દમાનિક પર્યન્તનાં રૂપના વિષયમાં પણ આ પ્રમાણે જ સમજવું. ( से जहानामए केइ पुरिसे असि-चम्मपायं गहाय गच्छेज्जा, एवामेव भणगारे वि भात्रियप्पा असिचम्मपायहत्य-किच्चगएणं अप्पाणेणं उडूई वेहायं उप्पइज्जा) Era! वी पुरुष तलवार भने ढाण (यभपात्र)ने बने ચાલે છે, એવી જ રીતે વૈક્રિય ઢાળ અને તલવારને ધારણ કરીને કઈ પણ કાર્ય કરવાને નિમિત્ત, ભાવિતાત્મા અણગાર શું ઉંચે આકાશમાં ઉડી શકે છે ? (દંતા उप्पइज्जा) गौतम! , ते 6 2. (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा . ६७४ भगवती एवमेव अनगारोऽपि भावितात्मा एकतः पताका हस्ते कृत्य गतेन आत्मना ऊर्ध्व विद्यापः उत्परोत् ? इन्त, गौतम | उत्पतेत, अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा कियन्ति प्रभुः एकतः पनाका हस्ते कृत्य गतानि रूपाणि विकृषि- तुम् ? एवं चैव यायत-व्यपूर्वी वा, चिकुर्वति या, विकृषिप्यति वा, एवम् गयाई विउवित्तए) हे भदन्त भावितात्मा अनगार ऐसे कितने रूपों को अपनी विक्रिया शक्तिसे निप्पन्न कर सकता है कि जिन्होंने अपने हाथों में तलवार और ढाल ले रखी है ? (से जहानामए जुवई जुधाणे हत्थे णं हत्ये गेण्हेज्जातं चेव जाब विउचिसु वा, विउन्विति वा, विउव्विस्संति वा) जैसे कोई युवा युवतिको अपने हाथसे हाथमें पकड लेना है-आगे यहां और याकी का सब कथन पहिले की तरह ही जानना चाहिये और अन्त में वह कगन यहां तक ग्रहण करना चाहिये कि इस प्रकारके रूपों को उस भावितात्मा अनगारने न पहिले कभी अपनी चिकुर्वणा शक्तिसे निष्पन्न किया है, और न वर्तमानमें वह ऐसे रूपों को निष्पन्न करता है और न आगे को वह ऐसे रूपोंको निष्पन्न करेगा ही । ऐसा करनेकी उसमें शक्ति है-यही बात इस कथनसे प्रकट की गई है। ऐसा जानना चाहिये। (से जहानामए केह पुरिसे एगओ पडागं काउं गच्छेजा' हे भदन्त ! जैसे कोई पुरुप हाथमें एक पताका को लेकर चलता है (एचामेव अणगारे वि भावियप्पा एगओ पडागा हत्थकिच्चगएणं अप्पाणेणं उइदं वेहायसं उप्पएजा?) इसी तरह से केवइयाई पभू असिचम्महत्यकिञ्चगयाई रुवाइ विउवित्तए) गीतमा ભાવિતાત્મા અણગાર, એવા કેટલાં રૂપનું તેની વિક્રિયા શકિતથી નિર્માણ કરી શકવાને समर्थ रे ४५३पाये डायमा सवार अने दाग धा२९५ ४३ डाय? (से जहा नामए जुवई जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेण्हेज्जा तं चेत्र जाव विउब्बिसु वा, विउविति वा, विउब्बिस्संति वा) यी शते । 'युपान । युपातन पाताना था પકડીને પિતાના ભુજપાશમાં લપેટી એકાકાર બની જાય છે, ત્યાંથી શરૂ કરીને ઉપર્યુકત સમસ્ત કથન અહીં પણ ગ્રહણ કરવું જોઇએ. અહીં પણ એ જ વાત કહેવી જોઈએ કે આવી વિકુણ તેમણે ભૂતકાળમાં કદી કરી નથી, વર્તમાનમાં કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં કરશે પણ નહીં. તેમની વિદુર્વણશકિતનું નિરૂપણ કરવાને માટે જ આ समस्त यन यु (से जहा नामए केइ पुरिसे एगओ पडागं काउं गच्छेज्जा) હે ભદન્ત ! જેવી રીતે કે પુરુષ હરમાં એક પતાકાને લઈને ચાલે છે. एवामेव अणगारे वि भावियप्पा एगओपडागा इत्थ किचगएणं अप्पाणेणं उइदं वेहायसं अमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५ सृ.१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६७५ द्विधा पताक मपि, तद् यथा नाम कोऽपि पुरुषः एकतो यज्ञोपवीतं कृत्वा गच्छेत्, एवमेत्र अनगारो भावितात्मा, एकतो यज्ञोपवीतकृत्यगतेन आत्मना ऊर्ध भावितात्मा अनगार मि एक पार्श्व में स्थित ध्वजसे युक्त पताकाको धारण करनेवाले पुरुप जैसे आकारमें बने हुए अपने चैक्रियस्वरूप से ऊँचे आकाशमें उड सकता है क्या ? (हंता; गोयमा उप्पएज्जा) हे गौतम ! हां भावितात्मा अनगार इस प्रकार के आकार में होकर ऊँचे आकाश में उड़ सकता है। (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा केवइयाई पभू एगओ पडागा हत्यकिचगयाई स्वाई विकुन्बित्तए ?) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार एक पार्श्वमें स्थित ध्वजयुक्त पताका को धारण करनेवाले पुरुप जैसे आकारमें बने हुए कितने ऐसे चैक्रिय रूपोकी विकुर्वणा कर सकता है ? (एवं चेव जाव विकुञ्चितु वा, विकुवंति वा विकुन्विस्संति वा-एवं दुहओ पडागं वि) हे गौतम ! इस विषय में उत्तर पहिले कहे गये कथनके अनुसार ही जानना चाहिये । परन्तु भावितात्मा अनगार ने भूतकाल में न कभि ऐसे रूपोंकी विकुर्वणा की है, न वह वर्तमान में करता है और न वह भविष्यमें भी ऐसे रूपोंकी विकुर्वणा करेगा ही-यहां तो यदि वह करना चाहे तो ऐसे रूपोंको करनेकी उसमें शक्ति है यही बात दिख- लाई गई है। इसी तरह से दोनों तरफ ध्वजा से युक्त पताका के विषयमें भि जानना चाहिये । (से जहानामए केइ पुरिसे एगओ उप्पएज्जा ?) मेवी शते मावितामा अगार ५१ शुडायमा व सायनी पता ધારણ કરી હોય એવા વૈક્રિય પુરુષને રૂપે આકાશમાં ઉંચે ઉડી શકવાને શું સમર્થ છે? (हंता, गोयमा उप्पएज्जा) हे गौतम ! सावितभा भएर से ४ि५३५ धा२९५ ४शन मामा पाने समर्थ छे. (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा केव- इयाई पभू एगओ पडागा इत्यकिच्चगयाई बाई विकुवित्तए ?) : महन्त ! હાથમાં ધ્વજાયુકત પતાકા ધારણ કરીને ઉડનારા કેટલાં વૈક્રિય પુરુષ આકારની विव! ४२वान मावितात्मा अगासमर्थ छ? एवं चेव जाब विकुब्बिसु वा, विकुचंति वा, विकुब्बिस्संति वा-एवं दुहओ पडागं वि) गौतम तेन तर પણું આગળના પ્રશ્નના ઉત્તર પ્રમાણે જ સમજો. પરંતુ ભાવિતાત્મા અણગારે ભૂતકાળમાં કદી પણ એવી વિકુર્વણુ કરી નથી. વર્તમાનમાં કરતા નથી અને ભવિષ્યમાં પણ કરશે નહીં. તેમની વિકૃર્વણ શકિત કેટલી છે, એ બતાવવાને માટે જ આ વાત કહી છે. એ જ પ્રમાણે બને પડખે દવાઓથી યુક્ત પતાકાઓધારી या, ६७६ भगवतीमधे विहाय उत्पतेत् ? इन्त, उत्पतेत्, अनागरः खलु भदन्त ! माविनारमा क्रियन्ति प्रभुः यज्ञोपवीतकृत्यगतानि रूपाणि विकृर्षितुम् ? संभेव यावत्-ध्यकुर्बोद चा विकृति वा, विकृषिष्यति एवं विधा यज्ञोपवीतमपि, स यथानाम. जपणीवह काउं गनेजा, एवामेय अनगारे णं भात्रियप्पा एगओ जण्णोवईयकिचगएणं अप्पाणेणं उइदं वेहायम उप्पएज्जा ?) हे भदन्त ! जैसे कोईएफ पुरुप एक तरफ पाच भागमें जनेऊको धारण कर चलता है. उसी प्रकारसे भावितात्मो अनगार एफपार्श्व में स्थित जनेऊको धारण करनेवाले पुम्पके आकार जैसे अपने चैकिय स्वरूप से क्या आकाश में ऊंचे उड़ सकता है ? (हंता, उप्पएज्जा) हां गौतम ! उड़ सकता है। (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा केवइयाई पभू एगओ जण्णोवइयकिञ्चगयाई रूवाई विकुन्चित्तए ?) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार ऐसे एक पार्श्वमें लटकते हुए जनेऊ को धारण करने वाले पुरुप के जैसे आकार कितने अपनी विक्रिया शक्तिसे बना सकता है ? (तं चेव जाव चिकुब्बिसु वा विकुञ्चिति वा, विकुन्विस्संति वा, एवं दुहओ जण्णोवइयं वि) हे गौतम ! इस विपयमें उत्तर पहिले कहे- कथन के अनुसार ही जानना चाहिये । अर्थात् भावितात्मा अनगार ने भूतकाल में ऐसे रूपों की विकुर्वणा नहीं की है, वर्तमान में ऐसे रूपो की वह विकुर्वणा नहीं करता है, और न भविष्यत् में वह ऐसे व४ि५ पुरु५ मा२ना विषयमा e A. (से जहा नामए केइपुरिसे एगओ जण्णोवइअंकाउंगच्छेज्जा, एवामेव अनगारेणं भावियप्पा एगो जग्गोबइयकिच्च- गएणं अप्पाणेणं उडूढं वेहायसं उपएज्जा ?)डे, महन्त ! २वा शते । पुरुष मे પડખે જનોઈ ધારણ કરીને ચાલે છે, એવી રીતે એક પડખે જમાઈ ધારણ કરી હોય એવા પુરુષરૂપનું પિતાની વિદુર્વણ શકિતથી નિર્માણ કરીને શું ભાવિતાત્મા અજુગાર AAM S2 S1 Aपाने समर्थ छ ? (हंता, उप्पएज्जा) & गौतम ! , भवी शत ते 60 श छ. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा केवइयाई पभू एगओ जण्णोवइयकिञ्चगयाई रुवाई विकुवित्तए ?) महन्त ! लावितामा reguR, એક પડખે જઈ ધારણ કરીને આકાશમાં ઉડતા કેટલાં પુરુષરૂપનું પિતાની વિટ્ટુર્વણા शस्तिथी नि ४0 छ? (तचेव जाव विकुबिसु वा, विकु वंति वा, विकुब्बिस्संति वा, एवं दुहओ जण्णोवइयं पि) गौतम! मा प्रश्न उत्तर પણ ઉપર પ્રમાણે જ સમજ. ભાવિતાત્મા અણગારે ભૂતકાળમાં કદી પણ એવી વિમુર્વણ કરી નથી, વર્તમાનમાં કદી પણ એવાં રૂપની વિકુણુ કરતા નથી, અને प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५ सू.१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६७७ कोऽपि पुरुपः एकतः पर्यस्तिकां कृत्वा तिप्ठेत्, एवमेव अनगारोऽपि भावि- तात्मा ? एवं चैव यावत्-व्यकुर्वीद् वा, विकुर्वति वा, विकुर्विष्यति वा, एवं रूपोंकी विकुर्वणा करेगा ही यहां तो उसकी शक्तिमात्र का ही प्रदर्शन किया गया है । इसी तरह से द्विपाविलम्बियज्ञोपवीत को धारण करनेवाले पुरुप के आकार जैसे वैक्रियरूपों के विषय में भी जानना चाहिये । ( से जहा नामए केई पुरिसे पल्हहत्यियं काउं चितुजा एवामेव अणगारे वि भावियप्पा?) हे भदन्त ! जैसे कोई एक पुरुप एक तरफ पालथी मारकर बैठ जाता है, उसी तरह से भावितात्मा अनगार भी क्या इसो आकार में होकर ऊँचे आकाश में उड़ सकता है ? (एवं चेव जोव विकुन्विस्सु वा, विकुव्वंति वा, एवं दुहओ पल्हथियं वि) हे गौतम ! इस विषयमें उत्तररूप कथन पहिले किये गये कथन के अनुसार ही जानना चाहिये । और ऐसा वहां तक ग्रहण करना चाहिये-कि भावितात्माअनगारने भूतकालमें ऐसे रूपों को अपनी विक्रिया शक्तिसे न निष्पन्न किया है, और न वह वर्तमान में ऐसे रूपों को निप्पन्न करता है-और न भविष्यत् काल में भी वह ऐसे रूपों को निष्पन्न करेगा यह तो केवल उसकी शक्ति मात्र का प्रदर्शन किया गया है । इसी तरह से दोनों और ભવિષ્યમાં પણ એવાં રૂપની વિફર્વણુ કદી પણ કરશે નહીં. તેની વિકૃર્વણાશકિત બતાવવાને માટે જ ઉપરનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. બંને બાજુ યજ્ઞોપવીત (જનોઈ) ધારણ કરીને આકાશમાં ઉડતા વૈક્રિય પુરુષરૂપના વિષયમાં પણ એમ જ સમજવું. (से जहा नामए केइ पुरिसे पल्हहत्थियं काउंचिद्वेज्जा, एवामेव अणगारे वि भावियप्पा त्या ?) वाशते । पुरुष मे त२५ ein जीन मेसी જાય છે, એવી રીતે એક તરફ પલાંઠી વાળેલા પુરુષ આકારનું પિતાની વિદુર્વણા દ્વારા निमय ४रीने, शुं मावितात्मा मयुगा२ मामा अय 98 3 छ ? (एवं चेत्र जाब विकुब्बिसु चा, विकुवंति वा, विकुचिस्संति वा, एवं दुहओ पल्हत्यियं वि) હે ગૌતમ ! આ પ્રશ્નને ઉત્તર પણ આગળના પ્રશ્નના ઉત્તર પ્રમાણે જ સમજ. ભવિતાત્મા અણગારે ભૂતકાળમાં એવા પૈક્રિયરૂપનું કદી નિર્માણ કર્યું નથી, વર્તમાનમાં કરતા નથી અને ભંવષ્યમાં કરશે પણ નહીં, ત્યાં સુધીનું સમસ્ત કથન ગ્રહણ કરવું. આ કથન તેમની શક્તિ દર્શાવવાને માટે જ કરવામાં આવ્યું છે. એ જ પ્રમાણે બને બાજુ પલાંઠી વાળીને આકાશમાં ઉડતા શૈક્રિય પુરુષ રૂપના વિષયમાં પણ સમજવું.

६७६ भगवतीमत्रे विहाय उत्पतेत् ? हन्त, उत्पतेत्, अनागरः खलु मदन्त ! माविनारमा कियन्ति प्रभुः यशोपीतकृत्यगतानि रूपाणि विकृर्षितुम् ? संचव यावत्-व्यवाद् चा विकृति वा, विकृषिप्यति या, एवं द्विधा यसोपत्रीतमपि, स यथानाम- जपणोबइअंकाउंगना, एयामेव अनगारे णं भावियप्पा पगओ जपणोधईयकिचगाणं अप्पाणेणं उद वेहायम उप्पएज्जा ?) हे भदन्त ! जैसे कोईएफ पुरुप एक तरफ पार्थ भागमें जनेऊको धारण कर चलता है. उसी प्रकारसे भावितात्मा अनगार एकपा में स्थित जनको धारण करनेवाले पुरुषके आकार जैसे अपने वैकिय स्वरूप से क्या आकाशमें ऊंचे उड़ सकता है ? (हंता, उत्पाजा) हां गौतम ! उड़ सकता है। (अणगारेणं भंते ! भाधियप्पा केवइयाई पभू गगओ जपणोवदयकिञ्चगयाइं रूवाई विकुन्वित्तए ?) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार ऐसे एक पार्श्वमें लटकते हुए जनेऊ को धारण करने वाले पुरुप के जैसे आकार कितने अपनी विक्रिया शक्तिसे बना सकता है? (तं चेव जाव विकुबिसु वा विकुन्विति वा, विकुन्विस्संति वा, एवं दुहओ जण्णोवइयं वि) हे गौतम! इस विपयमें उत्तर पहिले कहे- कथन के अनुसार ही जानना चाहिये । अर्थात् भावितात्मा अनगार ने भूतकाल में ऐसे रूपों की विकुणा नहीं की है, वर्तमान में ऐसे रूपो की वह विकुर्वणा नहीं करता है, और न भविष्यत् में वह ऐसे बहि५ पुरुष मना विमा ५ सभा. (से जहा नामए केइपुरिसे एगओ जण्णोवइअंकाउंगच्छेज्जा, एवामेव अनगारेणं भावियप्पा एगओ जणोवइयकिच्च- गएणं अपाणेणं उद वेहायसं उप्पएज्जा ?), महन्त ! २वा शत पुरुष ३४ પડખે જનોઈ ધારણ કરીને ચાલે છે, એવી રીતે એક પડખે જનોઈ ધારણ કરી હોય એવા પુરુષરૂપનું પિતાની વિકુવા શકિતથી નિર્માણ કરીને શું ભાવિતાત્મા અણગાર आमा GI GA Aपाने समर्थ छ ? (हंता, उप्पएज्जा) गौतम, सेवा शत a sl श छे. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा केवइयाई पभू एगओ जण्णोबइयकिञ्चगयाई रुवाई विकुवित्तए !) महन्त ! मावितामा मार, એક પડખે જનોઈ ધારણ કરીને આકાશમાં ઉડતા કેટલાં પુરુષોનું પિતાની વિકુણ शस्तिथा निर्माण ४२ छ ? (तचेव जाव रिकुचिमु वा, विकुवंति वा, विकुन्निस्संति वा, एवं दुहओ जण्णोवइयं पि) गौतम ! प्रश्न उत्तर પણ ઉપર પ્રમાણે જ સમજ. ભાવિતાત્મા અણગારે ભૂતકાળમાં કદી પણ એવી વિકુણા કરી નથી, વર્તમાનમાં કદી પણ એવાં રૂપની વિકર્ષણ કરતા નથી, અને - .

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ. ५०१ विकुर्वणाविशेषवक्तव्यतानिरूपणम् ६७९ निगपयितुं प्रस्तौति-'अणगारेणं भंते ! इत्यादि। गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! . अनगारः खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा 'बाहिरए' बाह्यान् 'पोग्गले' पुद- गलान् 'अपरियाडत्ता' अपर्यादाय अपरिगृह्य 'एग महं' एक महत् विशालं 'इत्थीव वा' स्त्रीरूपं वा, 'जाव-संदमाणिय स्वं वा' यावत्-स्यन्दमानिका रूपं वाहनविशेपरूपं वा 'विउन्चित्तए' विकुर्षितुम् ? 'पभू' प्रभुः समर्थः किम् यावत करणात् पुरुपरूपं चा, यानरूपं वा, हस्तिरूपं वा, गिल्लिथिल्लि- शिविकाररूपं वा' इति संग्राह्यम्, भगवान् आह-'नो इणढे समझे' हे गौतम ! पंचम उद्देशक में उसी विकुर्वणा को विशेषरूपसे निरूपण करनेके लिये कथन किया जा रहा है। गौतमस्वामी प्रभु से पूछ रहे है कि 'भावियप्पा अणगारे णं भंते' हे भदन्त ! भावितात्मा अन- गार 'याहिरए पोग्गले' बाह्य पुदगलों को वैकिय शरीरके पुद्गलों को, 'अपरियाइत्ता' ग्रहण नहीं करके 'एग महं' एक विशाल 'इत्थीस्वं वा, स्त्री रूपको जथवा 'जाव संदमाणियरूवं वा' यावत् स्यन्दमानिका के रूपको विउवित्तए' विकुर्वित करने के लिये 'पभू' समर्थ है क्या ? यहां जो यावत् पद आया है-उससे 'पुरुषरूपं वा, यानरूपं वा, हस्तिरूपं वा, गिल्लि, थिल्लि-शिविकारूपं वा, इन पहिले कहे गये पदोंका ग्रहण हुआ है । प्रश्नकार का अभिप्राय ऐसा है कि भावितात्मा अनगार वैक्रिय शरीर के पुद्गलों को ग्रहण न करे और स्त्री आदि के रूपों का वह निर्माण करके क्या ऐसा हो सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं કમાં પણ વિદુર્વણાનું વિશેષ નિરૂપણ કરવાને માટે નીચેનાં સૂત્ર આપવામાં આવ્યાં છે. प्रश्न-'भावियप्पा अणगारेणं भंते ! महन्त ! भाविताम! माणुसार, 'बाहिरए पोग्गले अपरियाइत्तामा पुरासाने (वैश्य शरीरमा पान) अड ध्या विना 'एग महं' मे विशाण 'इत्थीरुवं वा' श्री३५नी अथवा 'जाव संद- माणिय रुवं वा' स्य-भानि -तना पानी 'विकुवित्तए पभू?" विgel કરી શકવાને શું સમર્થ છે? मा सूत्रमा 'जाव' (यावत) ५६ मा०युःछे तेना वा 'पुरुपरूपं वा, यानरूपं वा, हस्तिरूपं वा, गिल्लि थिल्लि, शिविका रूपं वा' मा पहानी संग्रह થયે છે પ્રનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-ભાવિયાત્મ અણગાર, વૈયિ શરીરનાં પુદ્ગલો ને ગ્રહણ ન કરે તે પણ શું એક વિશાળ સ્ત્રીરૂપ, અથવા પુરુષરૂપ, અથવા અધરૂપ, અથવા હસ્તિરૂપ, અથવા ગિદ્ધિ, થિલૂિ, શિબિકા, સ્કન્દમાનિક આદિ રૂપનું નિર્માણ કરી શકવાને શું સમર્થ છે? (ગિલિ આદિ પદોને અર્થ આગળ આવી શકે છે.)

भगवतीने द्विधा पयस्तिकाम् अपि, तद् गया नाम कोऽपि पुरुषः एकतः पर्यगवा ति- प्ठेत् ? तचैत्र थावत् व्यदि वा, विकृति वा; विकृर्विष्यति वा एवं द्विधा पर्यमपि ॥ १०१॥ टीका-चतुर्यदिशके विकुर्वणा मरूपिता पशगेऽपि तामेव विशेषरूपेण पालथी मारकर बैठने का जैसा आकार होना है-उस विषयमें ही जानना चाहिये। (से जहानामए के पुरिसे एगओ पलियं काउं चिद्वेज्जा ?) है भदन्त ! जैसे कोई मनुष्य एक तरफ पर्यङ्कासन से बैठता है इसी प्रकारके आकारमें विक्रिया शक्तिसे अपने शरीर के आकारको निष्पन्न कर क्या भावितामा अनगार आकाशमें ऊँचे उड सकता है ? (तं चेव जाव विकुविसु वा, विकुव्वंति वा, विकुग्वि- संति वा, एवं दुहओ पलियकपि) हे गौतम ! इस प्रकार से वह आकार निप्पन्न कर भावितात्मा अनगार ऊँचे आकाश में उड सकता है ? यावत् इस विपय में और सब कथन पहिले किये गये कथन की तरह से ही जानना चाहिये । परन्तु उम भावितात्मा अनगारने ऐसे रूपोंका निर्माण न भूतकाल में किया है, न वह वर्तमान कालमें ऐसे रूपोंका निर्माण करता है और न भविष्यत् कालमें ऐसे रूपोंका वह निर्माण करेगा ही यह तो केवल इस तरह के स्पोको निर्माण करनेकी उसकी शक्तिका प्रदर्शन किया गया है। इसी तरह से दोनों तरफ दो पर्यङ्कासनों से बैठकर निष्पन्न हुए आकार के चिपयमें भी जानना चाहिये । टीकार्थ-चतुर्थ उद्देशकमें विकुर्वणा की प्ररूपणा हुई है, इस (से जहानामए केइ पुरिसे एगो पलियंकं काउं चिट्ठज्जा. त्याह!) 3 ભદન્ત જેવી રીતે કે પુરુષ એક તરફ પર્યકાસન વાળીને બેસે છે, એવી રીત એક તરફ પર્યકાસન વાળીને બેઠેલા પુરુષ આકારનું પોતાની વિક્ર્વણ શક્તિથી નિમાણ शन शुंभावितामा मयु॥२ मामi r2 वाने समर्थ छ? (तं चेव जाव विकुब्बिसु वा, विकुव्वंति वा, विकुन्निस्संति वा, एवं दुइओ पलियंक पि) હે ગૌતમ ! એવા આકારનું નિર્માણ કરીને તે ભાવિતાત્મા અણગાર આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે. આ વિષયને લગતા બીજા પ્રશ્નોત્તરે આગળ મુજબ જ સમજવા. પરંતુ તે ભાવિતાત્મા અણુગારે એવાં વૈક્રિય રૂપનું ભૂતકાળમાં કદી પણ નિર્માણ કર્યું નથી, વર્તમાનમાં પણ એવાં રૂપનું નિમણુ કરતા નથી, અને ભવિષ્યમાં પણ એવાં રૂપનું નિર્માણ કરશે નહીં. એ પ્રકારનાં રૂપનું નિર્માણ કરવાની શક્તિ તેઓમાં રહેલી છે, એટલું બતાવવાને માટે જ આ કથન કરવામાં આવ્યું છે. બન્ને તરફ પર્યકાસન વાળીને બે પર્યકાસનેથી બેઠેલા પુરુષરૂષના વિષયમાં પણ એજ પ્રમાણે સમજવું. ટીકાથરોથા ઉદ્દેશકમાં વિદુર્વણાનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ પાંચમાં ઉદ્દેશ- . . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५५०१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६७९ निगपयितुं प्रस्तौति-'अणगारेणं भंते ! इत्यादि। गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा बाहिरए' बाह्यान् 'पोग्गले' पुद्- गलान 'अपरियाइत्ता' अपर्यादाय अपरिगृह्य 'एग मई' एक महत् विशालं 'इत्थीरूव वा' स्त्रीरूपं वा, 'जाव-संदमाणिय रूवं वा' यावत्-स्यन्दमानिका रूपं वाहनविशेषरूपं वा 'विउवित्तए' विकुर्षितुम् ? 'पभू' प्रभुः समर्थः किम् यावत् करणात् पुरुपस्पं चा, यानरूपं वा, इस्तिरूपं वा, गिल्लिथिल्लि- शिविकारूपं वा' इति संग्राह्यम्, भगवान् आह-'नो इणढे समढे' हे गौतम ! पंचम उद्देशक में उसी विकुर्वणा को विशेषरूपसे निरूपण करने के लिये कथन किया जा रहा है। गौतमस्वामी प्रभु से पूछ रहे हैं कि 'भावियप्पा अणगारे णं भंते' हे भदन्त ! भावितात्मा अन- गार 'याहिरए पोग्गले' बाह्य पुदगलों को वैक्रिय शरीरके पुद्गलों को, 'अपरियाइत्ता' ग्रहण नहीं करके 'एग महं' एक विशाल 'इत्थीरुवं वा, स्त्री रूपको जथवा 'जाव संदमाणियरूवं वा' यावत् स्यन्दमानिका के रूपको विउवित्तए' विकुर्वित करने के लिये 'पभू' समर्थ है क्या ? यहां जो यावत् पद आया है उससे 'पुरुपरूपं वा, यानरूपं वा, हस्तिरूपं वा, गिल्लि, थिल्लि-शिविकारूपं वा, इन पहिले कहे गये पदोंका ग्रहण हुआ है। प्रश्नकार का अभिप्राय ऐसा है कि भावितात्मा अनगार वैक्रिय शरीर के पुद्गलों को ग्रहण न करे और स्त्री आदि के रूपों का वह निर्माण करके क्या ऐसा हो सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं કમાં પણ વિમુર્વણાનું વિશેષ નિરૂપણ કરવાને માટે નીચેનાં સૂત્ર આપવામાં આવ્યાં છે. प्रश्न-'भाचियप्पा अणगारेणं भंते !' 3 महन्त ! भावितामा माग॥२, 'याहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता' मा वासाने (वय शरीरन पुगतान) अडए या विना 'एगं महं' मे विशाम 'इत्थीरूवं वा' श्री३पनी मया 'जाव संद- माणिय रूपं वा' स्य-भानिया पतना ३पानी 'विकुबित्तए पभू ?' पिgy કરી શકવાને શું સમર્થ છે? ॥ सूत्रमा २ 'जाव' (यावर) ५४ मा०यु.छे तेना ! 'पुरुपरूपं वा, यानरूपं वा, हस्तिरूपं वा, गिल्लि थिल्लि, शिविका रूपं वा' मा पानी सड થયે છે અનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-ભાવિયાત્મા અણગાર, વૈયિ શરીરનાં પુલ ને ગ્રહણ ન કરે તે પણ શું એક વિશાળ સ્ત્રીરૂપ, અથવા પુરુષરૂપ, અથવા અશ્વરૂપ, અથવા હસ્તિરૂપ, અથવા બિલ્લિ, થિલિ, શિબિકા, અદમનિકા આદિ રૂપનું નિર્માણ કરી શકવાને શું સમર્થ છે? (ગિલિ આદિ પદને અર્થ આગળ આવી ગયેલ છે.)

६८० भगवतीस्ने नायमर्षः समः नै भवितुमईति एतावना वायपुद्गलग्रहणमन्तरा श्यादि रूपं विकृर्षितुं न समर्यः, गौतमः पुनः पृच्छति 'अणगारेणं मंते ' हे भदन्त ! अनगारः खलु 'मारियप्पा' भावितात्मा 'चाटिरए पांग्गरले ' बाबान् पुद्- गलान् 'परियाना' पर्यादाय परिगटा 'एगं महं' पकं महत् 'इत्थीरुवं वा' खीरूपं ना 'जाव-संदमाणिय स्वं या' यावत्-स्पन्दमानिकारूपं वा 'विउ- वित्तए' विकुरितम् विकुर्वणया निष्पादयितुं 'पभू' प्रभुः समर्थः । किम् । यावत्करणात्-उपयुकं पुरुषादिरूपं संग्रायम् । भगवानाह-रता, पभू' हे गौतम ! हन्त प्रभुः समर्थः ! गौतमः पुनः पृच्छति-'अणगारे णं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा • केवइयाई' कियन्ति 'णो इणढे समठे' हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है-अर्थात् वैक्रियपुद्गलो को ग्रहण किये विना भावितात्मा अनगार ऐसा किसी तरह नहीं कर सकता है । गौतम पुनःप्रभु से पूछते हैं कि (भावि- यप्पा अणगारे ण भंते ) हे भदन्त भावितात्मा अनगार 'बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता' यायपुद्गलों को ग्रहण करके 'एग मह एक विशाल 'इत्थीरूबंधा जाव संदमाणियस्व वा विउन्वित्तए पभू स्त्री रूपको अथवा यावत् स्यन्दमानिका के रूपको विकुर्वित करने के लिये समर्थ है क्या ? 'हंता पभू' इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं-हां गौतम भावितात्मा अनगार इस स्थिति में ऐसा करने के लिये समर्थ है। विक्रियाशक्ति से रूपों को निष्पादन करना इसका नाम विकुर्वणा है। यहां पर भी 'यावत्' शब्द के पाठ से उपयुक्तं पुरुषादिरूपोंका ग्रहण हुआ है । पुनः गौतम प्रभु से पूछते हैं कि 'भावियप्पा अणगारे उत्तर--'णो इण? सम? । गौतम ! मे सभवी तु नथी. मेट વૈક્રિય પુદગલેને ગ્રહણ કર્યા વિના ભાવિતાત્મા અણગાર એવું કરી શક્તા નથી प्रभावियप्पा अणगारेणं भंते महन्त ! लावितामा AilR, 'बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता' मा पुगतान अशन । एग महं मे भ७. 'इत्थीरूवं वा जाव संदमाणियख्वं वा विउवित्तए पभू? श्री ३५ने અથવા પુરુષાદિ ચન્દ્રમાનિક પર્યન્તના રૂપને વિકૃતિ કરવાને શું સમર્થ છે? उत्तर-हता पभू', गौतम ! enfqaaril RAJAUR CHAYयाने अy કરીને એવી વિદુર્વણ કરી શકે છે. Magat' का टवे मि तिथी पानु: निभा • ४२. Hal rg 'जाव (કાવત) પદથી. ઉપરોકત પુરુષાદિ રૂપે ગ્રહણ કરવામાં આવેલ છે. . .

. प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५ सु.१ विकुर्वणाविशेषवक्तव्यतानिरूपणम् ६८१ कियत्संख्यकानि 'इत्यिख्वाई स्त्रीरूपाणि 'विउवित्तए' विकुक्तुिं विकुर्वणया निष्पादयितुम् 'पभू प्रभुः समर्थः ? भगवानाह--'गोयमा ! से जहां' इत्यादि । है गौतम ! तद्यथा 'नामए' नाम इति वाक्यालङ्कारे 'जुबई जुवाणे' युवति कश्चिद् युवा 'हत्येणं हत्थे' हस्तेन हस्ते 'गेण्हेज्जा' गृह्णीयात् संसक्ताङ्गुलितया संलग्नः स्यात्. यथा वा 'चकस्सनाभी' चक्रस्य नाभिः मध्यवर्तिकाप्ठम 'अरगाउत्ता सिया' अरकायुक्ता अरकोभिः सम्बद्धास्यात् 'एवामेव' एवमेव तथैव 'अणगारे विभावियप्पा अनगारो ऽपि भावितात्मा 'वेउचिअसमुग्याएणं' वैक्रियसमुदयातेन 'समोहणइ' समवहन्ति समवहतो भवति 'जाव-पभूणं गोयमा !' हे गौतम ! यावत्-प्रभुः णे भंते' हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार 'केवइयाई कितने कितनी संख्यावाले 'इस्थिख्वाई' स्त्रीरुपों को 'विउवित्तए पभू' विकुर्वित करने के लिये विकुर्वणा से निप्पन्न करने के लिये समर्थ है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-'से जहा नामए जुवाणे जसे कोई एक पुरुप 'जुवई युवती स्त्री को 'हत्येणं' अपने हाथ से 'हत्थे' हाथ में पकड़ लेता है अर्थात् परस्पर भिन्न होने पर भी जब वे आपसमें संलग्न होते हैं तो ऐसे मालूम होते हैं कि ये दोनों एक हैं, इसी तरह 'चकस्सनाभी' चक्र-पहियों का जो मध्यवर्ती काष्ठ होता है वह 'अरगा उत्तासीया' अरकों से पहिये में लगे हुए काष्ठों से जैसे सम्बन्ध रहा करता है 'एवामेव इसीतरहसे 'भावियप्पा अणगारे वि' भावितात्मा अनगार भी 'वेउदिनयसहुग्याएणं' वैक्रिय- समुद्धात से 'समोहणई' अपने आत्मप्रदेशों को समवहत-युक्त करता प्र-भावियप्पा अणगारे णं भंते ! हे महन्त ! Milanामा भा॥२, 'केवइयाइ, इत्थिरूबाई विउवित्तए पभू! तनी विgagu तिथी Teai श्री રૂપનું નિર્માણ કરી શકવાને સમર્થ છે? મહાવીર પ્રભુ તેને આ પ્રમાણે ઉત્તર जुवाणे वा शत मे पुरुष 'जुबई । श्रीन 'हत्येणं, तेना यथा 'इत्थे' ५za aवाने समय होय छ (मेट ३ ५२२५२ ભિન્ન હોવા છતાં પણ જ્યારે તેઓ આપસમાં સંલગ્ન થઈ જાય છે ત્યારે એવું લાગે छ ? भन्ने मे४०४ ), वी शते 'चकस्सनाभी अरगा उत्तासिया' यी नाली याना भाराभान मागे रामवाने समर्थ हायछ, मेवीस 'भावियप्पा अण- गारे चि वेउब्धियममुग्याएणं समोहणइ न्यारे :वितामा भागार वैश्वि . मापे -'से जहा , ६८२ भगवती समर्थः खलु 'अणगारेणं' अनगारः 'मारियप्पा' भावितात्मा, यावत्पदेन 'संखेजा जोयणाई दंदं निस्सरह, ते रयणाणं नाव-रिद्वाणं हागायरे पो. गगले परिसाढेइ, महामुगुमे पोग्गछे परियाइइ, दो पि वेउनियसमग्यायेणं समोडणइ' इति संग्राहाम्, 'संख्पेयानि योजनानि दण्डं निःमजति, तदरत्नानां यावत्-रिष्टानाम् ययाचादरान पुट्लान् परिशानयति, यया मुस्मान पुद्गलान् पदित्ते, द्वितीयमपि (पारं) वैफियसमुदघातेन समवदन्ति'। 'केवलकप्पं केवलकल्पम् 'जंबुद्दीचं दीवं' जम्यूद्वीपं द्वीपम् 'बहूहि' बहुभिः अनेक 'इत्थि रूवेहि स्त्रीरूपैः 'आइण्णं' आकीर्ण व्याप्तम् 'विइकिणं' व्यतिकीर्ण समन्तात् व्याप्त कर्तुं समयः किम् । अवशिष्टभागं सूचयनोह जावं ति यावत् इति, यावत्करणात् –' उपत्यडं, संयर्ड फुई, अवगाढावगादं करेत्तए, अदुत्तरं च ण गोयमा ! पभू अर्णगारेण भावियप्पा, तिरियम- है 'जाव' यावत् वह 'भावियप्पा अणगारे ण' भावितात्मा अनगार 'गोयमा' हे गौतम ! केवलकप्पं समस्त 'जंबुद्दीव दीव' जम्बूद्वीप नामके दीपको 'पहहिं इत्थीस्वेहि' विकुर्वित उन अनेक स्त्रीरूपोंसे 'आइण्णं' आकीर्ण 'वितिकिण्ण' व्यतिकोर्ण करनेके लिये 'पभू' समर्थ है । यहां यावत्पद से 'संखेजाई जोयणाई दंड निस्सरह, तं यणाणं जाव रिहाण अहाबायरे पोग्गले, परिसाडेइ, अहासुहुमे पोग्गले परियाइइ, दोचं पि घेउब्वियसमुग्धाएणं समोहणई' यह पीछे कहा गया ग्रहण किया गया है । इसका अर्थ वहीं पर लिखा है । 'विइकिणं' जाव' के साथ जो यह 'यावत्' पद आया है उसके द्वारा 'उवत्थडं संथडे, फुड अवगाढावगाढ करेत्तए, अदुत्तरं च णं गोयमा ! पभू . समुहधातथा ताना भाभप्रदेशाने युत ४२ छ त्यारे 'जाव भावियप्पा अणगारेणे' ते वितभा Am२, 'केवलकप्पं जंबुद्दीवं दीवं वहर्हि इत्थिरूवेहि विति भने स्त्री३पाथी समस्त दीपने 'आइण्णं वितिकिणं' माडी तथा व्यति- કીર્ણ કરવાને “જપૂ સમર્થ બને છે. અહીં ધાવત પરથી નીચે સુત્રપઠ ગ્રહણ ४२पामा माया छ-'संखेज्जाई जोयणाई दंड निस्संरइ, तं रयणाणं जाब रिहाणं अहाबायरे पोग्गले, परिसाडेइ, अहामुहुमे पोरगले, परियाइइ, दोचंपि वेउ- चियसमुग्धाएणं समोहणइ' तने! अर्थ' मा मापा गया है. विइकिण्णं जाव' नी साथे रे 'जाव' यापत ५६ भाव्यु छ तेना मा नायन। सूत्र पा ARE शो-'उवत्थडं, संथडे, फुडं, अत्रगाढावगाद करेसए, अदुत्तरं च पाठ , .

. , प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३.३.५ सू०१ विकुर्वणाविशेषवक्तव्यतानिरूपणम् ६८३ संखेज्जे दीवसमुद्दे वहहिं इत्यिरूवेहि आइण्णे, वितिकिण्णे, उवत्थडे, संथडे, फुडे, अवगाढावगादे करेत्तए' इति संग्राह्यम्, 'उपस्तीर्णम् , संस्तीर्णम् , स्पृष्टम् , अवगाढावगाढं कर्तुम्, अथोत्तरश्च प्रभुः गौतम ! अनगारः खलु भावितात्मा तिर्यगसंख्येयान् द्वीपसमुद्रान् बहुभिः स्त्रीरूपं आकीर्णान् , उपस्तीर्णान् , संस्तीर्णान् , स्पृष्टान् , अवगाढावगाढान् कर्तुम्,' भावितात्मनो ऽनगारस्य सामर्थ्यमात्रमेतद् वर्णितमित्याह-एसणं गोयमा ! इत्यादि । हे गौतम ! एप खलु भाविअप्पणो' भावितात्मनः 'अणगाररस' अनगारस्य अयमेयारूवे' अयमेतद्रूपः उपरिवर्णितस्वरूपः 'विसए' विपयः 'विसयमेत्ते बुइए' विषयमात्रम् उक्तम् कथितम् ‘णो चेव णं' नो चैव खलु, 'संपत्तीए' संपत्या व्यवहारे यथोक्तार्थसे पादनेन 'विउन्बिम वा व्यकुर्वद् वा व्यकुर्वीद् वा, अणगारे णं भावियप्पा, तिरियमसंखेज्जे, दीवसमुहे, यहहिं इत्धिस्वे- हिं आइण्णे, वितिकिण्णे उवत्थडे, संथडे, फुडे, अधगाढावगाढे करे- त्तए' यह पीछे कहा गया पाठ संग्रहीत हुआ है। ऐसा जो भावि- तात्मा अनगार के विषय में कहा गया है सो यह उसकी शक्ति- मात्र का प्रदर्शन के लिये ही कहा गया है । यही बात 'एस णं गोयमा ! अणगारस्म भावियप्पणो अणगारस्स अयमेयाख्वे विसर विसयमेत्ते युइए' इस सूत्रपाठ द्वारा समझाई गई है। अर्थात् हे गौतम ! भावितात्मा अनगार का जो यह ऊपर वर्णितरूप से विपय कहा गया है वह केवल विषय मात्र रूपसेही कहा गया है 'णो चेव णं संपत्तीए' वह भावितात्मा अनगार व्यवहार में इस प्रकारकी प्रवृत्ती करता है इसरूपसे नहीं कहा गया है णं गोयमा ! पभू अणगारेणं भावियप्पा, तिरियमसंखेज्जे, दीवसमुद्दे, बहूहि इत्थिरूवेहि आइण्णे, वितिकिण्णे, उपत्थडे, संथडे, फुडे, अवगाढावगाढे करे- तए' मा सूत्राने! म प हेवानी वियाना ४२शुभां आपामा माव्योछे. ભવિતાત્મા અણગારની વિકુર્વણ શકિતનું આજે નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે, त તેમની શકિત દર્શાવવા માટે જ કરવામાં આવ્યું છે. ખરેખર તે ત્રણે કાળમાં કદી તેઓ એવી વિદુર્વણ કરતા નથી. એજ વાતનું સૂત્રકારે નીચેના સૂત્રદ્વારા પ્રતિ- पाइन थु थे. 'एसणं गोयमा ! अणगारस्स भावियप्पणो अणगारस्स अयमेया- रूवे विसए विसयमेत्ते घुइए' गौतम मावितात्मा अमरनी विgl शतिर्नु જે ઉપર પ્રમાણેનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, તે માત્ર તેમની શકિત બતાવવાને भाट र वाम भाव छ, 'णो चेव णं संपत्तीए' पy a तिम! भागार ०५५४२i --At प्रवृत्ति ७३ छ, अभ यांना भाय नथी. 'विउचिमु यां, विउ- पर ६८४ भगवतीय 'विउविति वा विकुति था, 'विउविसति वा विकुर्विष्यति वा कदाचिद, एवंपरिवाढीए' एवं परिपाटया उक्तरीत्या 'णेयम' ज्ञातव्यम् 'जाव-संद माणिआ' यावत् स्यन्दमानिका, यावत्करणाद् पुरुपरूपैः, इस्तिरूपैः, गिल्लि- थिल्लि-शिक्षिकारूपः, इति संग्रानाम् । गौतमःपुनः पृच्छति- से नहा नामए' क्यों कि-'विउन्धिसु घा, विउव्विति वा, विउत्रिस्संति वा न तो उसने भूतकाल में कभी ऐसी चिकुर्वणा की है, न वर्तमान में वह ऐसी विकुणा करता है और न वह भविष्यत कालमें भी ऐसी विकुवंणा करेगा ही। 'एवं परिवाढीए नेयध्वं' इस प्रकार उक्तरीति से यह कथन जानना चाहिये। तात्पर्य कहने का यह है कि भावि- तात्मा अनगारने अपनी विक्रिया से इस प्रकार के अनेकरूपो को 'बनाकर केवलिकल्प इसजंबूद्वीप को पूर्णरूप से भरदिया हो ऐसी यात त्रिकाल में कभी भी हुई तो नहीं है परन्तु यदि वह ऐसे२ रूप घनाकर पूरे जंबूद्वीप को भरना चाहे ता भर सकता है ऐसी उसमें शक्ति मौजूद अवश्य है परन्तु आजतक किसी भि कालमें उसने अपनी इस शक्तिका उपयोग नहीं किया है-न वर्तमान में करता है और न आगे भी वह ऐसा करेगा ही,ऐसा जानना चाहिये। 'जाव संदमाणिया' इसी प्रकारका कथन स्यन्दमानिका के विकुर्वित- रूपों तक जानना चाहिये । यहां जो यह 'यावत्' पद आया है उससे 'पुरुषरूप, यानरूप, हस्तिरूप, गिल्लिरूप, थिल्लिरूप, शिषिकारूप' व्यंति वा, विउनिस्संति वा' मरेपर તેમણે ભૂતકાળમાં કદી પણ એવી વિદુર્વણા श नथा, वर्तमानमा ४२ता नथी भने भविष्यमा ४२ प नही. 'एवं परिवाडीए नेयवं' से नी ५२°५२ॐ, मेम समr. सभंत ४थननु तात्पर्य નીચે પ્રમાણે છે- ભાવિતાત્મા અણગારે પિતાની વિક્રિયા દ્વારા આ પ્રકારનાં અનેક રૂપનું નિર્માણ કરીને આ જંબૂદ્વીપને પૂરે પૂરે ભરી દીધું હોય એવું ત્રણે કાળમાં કદી બન્યું નથી. પણ જે તે ધારે તે એવાં રૂપ બનાવીને સમસ્ત જ બુદ્ધીપને તે રૂપથી ભરી દેવાને અવશ્ય શકિતમાન છે. પણ તેણે ભૂતકાળમાં કદી પણ તેની તે શકિતને ઉપયોગ કર્યો नया, भानमा त नयी भने भविष्यमा ४२ नही. 'जाव संदमाणिया' રૂપની વિકૃણાના વિષયમાં જે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે તે પુરુષ, ચન, હસ્તિ, શિહિલ, શિલિવરપે, શિબિકા રૂપ અને સ્થાનિકા એના વિષયમાં પણ સમજવું..

! प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ २.५ सू.१ विकुर्वणाविशेषवक्तव्यतानिरूपणम् ६८५ इत्यादि । हे भदन्त! तधया नाम 'केइपुरिसे' कोऽपि पुरुपः 'असि-चम्मपाय' असिचर्मपात्रं तत्र असिखड्गः चर्मपात्रम् 'ढाल-इति भापायां प्रसिद्धम् ते 'गदाय' गृहीत्वा 'गच्छेज्जा' गच्छेत् 'एवामेव' एवमेव 'अणगारे वि भावियप्पा' अनगारोऽपि भावितात्मा 'असि-चम्मपायहत्य-किच्च गएणं' असि-चर्मपात्र- हस्ते कृत्यगतेन असिश्च चर्मपात्रनति असिचर्मपात्रं हस्तकृत्वो गतः असिचर्म- पात्रहस्ते कृत्यगतस्तेन बक्रियक्रियया निष्पादितवैक्रियखङ्गकोशादिधारि पुरुषाकारेण 'अप्पाणेणं' आत्मना स्वस्वरूपेण 'उड्ढ' ऊर्ध्वम् 'वेहासं' विहायसि आकाशे किम् 'उप्पइज्जा' उत्पतेत ? उड्डीयेत? भगवानाह 'हंता, उप्पइज्जा' हन्त, उत्पतेत् , अर्थात् हे गौतम । स भावितात्मा क्रियखड्गादि धारिपुरुषाकारः सन् आकाशे अवश्यमुत्पतितुं समर्थों भवति । गौतमः पुनः इन सवरूपोका ग्रहण किया गया है । अब गौतम प्रभु से पूछते हैं कि-'से जहानामए' हे भदन्त ! जैसे केइ पुरिसे कोई पुरुप, 'असिचम्मपायं असि-तलवार एवं चर्मपात्र-ढालको 'गहीय' लेकरके 'गच्छेन्जा' चलता है 'एवामेव' इसी तरहसे 'अणगारे वि भावियप्पा भावितात्मा अनगार भी 'असीचम्मपायहत्य-किच्चगएणं अप्पाणेणं असि और चर्मपात्र को हाथ में करके गये हुए अर्थात्-वैक्रियक्रिया से निष्पादित किये गये विक्रियारूप खङ्ग कोश आदि को धारण करने वाले पुरुप के आकार हुए अपने निजस्वरूपसे 'उड्ढं वेहायसं ऊँचे आकाश में क्या 'उप्पइन्जा' उड़ सकता है ? उस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि-'हता उप्पइन्जा' हां गौतम ! उड़ सकता है अर्थात् भावितात्मा अनगार वैक्रियखङ्गधारी पुरुप के आकार में होकर आकाश में अवश्य उड़ सकता है। गौतमस्वामी प्रभु से से जहानामए केइ पुरिसे ' હે ભદન્ત ! જેવી રીતે કે પુરુષ 'असिचम्मपायं तस:२ भने यम पा (are)'गहाय' ने 'गच्छेज्जा' या छ, 'एवामेव' का प्रमाणे 'यणगारे वि भावियप्पा असिचम्मपायहत्य-- किच्चगएणं अप्पाणेणं उड्ढं वेहायसं उप्पइज्जा?' पातानी यि शतिया निkey કરેલા તલવાર અને ઢાલને ધારણ કરનારા વૈકિય પુરુષ રૂ૫નું નિર્માણ કરીને શું ભાવિતાભા અણગાર આકાશમાં ઉચે ઉડી શકવા સમર્થ છે? ગૌતમ સ્વામીના આ प्रश्न उत्तर भापता महावीर प्रभु ४ छ ?-'हंता, उप्पइजा' गीत ! ભવિતાત્મા અણગાર વૈક્રિય ખડગ આદિ ધારી પુરુષરૂપે આકાશમાં અવશ્ય ઉડી શકે છે. प्रश्न- ६८४ भगवतीसरे 'विउविति या' चिकुर्वति या, 'विउचिस्संति वा विकुर्विष्यति वा कदाचित । पपरिवाडीए' एवं परिपाटया उक्तरीत्या 'णेयन्वं' ज्ञातव्यम् 'जाव-संद माणिमा' यार स्पन्दमानिका, यावत्करणात् पुरुषरूपेः, हस्तिरूपः, गिल्लि- घिल्लि-शिधिकारूपः, इति संग्रावाम् । गौतमःपुनः पृच्छति-'से नहा नामए' क्यों कि-'विउन्विस चा, विउविति चा, विउव्विस्संति वा' न तो उसने भूतकाल में कभी ऐसी विकुर्वणा की है, न वर्तमान में वह ऐसी विकुर्वणा करता है और न यह भविष्यत कालमें भी ऐसी विकुवंणा करेगा ही। 'एवं परिवाढीए नेयव्यं' इस प्रकार उक्तरीति से यह कथन जानना चाहिये । तात्पर्य कहने का यह है कि भावि- तात्मा अनगारने अपनी विक्रिया से इस प्रकार के अनेकरूपो को यनाकर केवलिकल्प इसजंबूदीप को पूर्णरूप से भरदिया हो ऐसी यात त्रिकाल में कभी भी हुई तो नहीं है-परन्तु यदि वह ऐसे२ रूप पनाकर पूरे जंबूदीप को भरना चाहे ता भर सकता है ऐसी उसमें शक्ति मौजूद अवश्य है परन्तु आजतक किसी मि कालमें उसने अपनी इस शक्तिका उपयोग नहीं किया है-न वर्तमान में करता है और न आगे भी वह ऐसा करेगा ही ऐसा जानना चाहिये। 'जाव संदमाणिया' इसी प्रकारका कथन स्यन्दमानिका के विकुर्वित- रूपों तक जानना चाहिये । यहां जो यह 'यावत्' पद आया है उससे 'पुरुषरूप, यानरूप, हस्तिरूप, गिल्लिरूप, थिल्लिरूप, शिधिकारूप' नंति वा, विउविस्संति वा' भरेभर त भए सूतमाही पर मेवा विवाद शं नथी, तभानभा ४२ता नथी मन भविष्यमा ४२) पाय नही. 'एवं परिवाडीए नेय' 2 Rनी ५२५२५ थे, सेभ संभा. उपयुत सस्त.४थननु तात्पर्य નીચે પ્રમાણે છે- ભાવિતાત્મા અણગારે પિતાની વિક્રિયા દ્વારા આ પ્રકારનાં અનેક રૂપોનું નિર્માણ કરીને આ જંબુદ્વીપને પૂરે પૂરે ભરી દીધું હોય એવું ત્રણે કાળમાં કદી બન્યું નથી. પણ જે તે ધારે તે એવાં રૂપ બનાવીને સમસ્ત જંબુદ્વીપને તે રૂપથી ભરી દેવાને અવશ્ય શકિતમાન છે, પણ તેણે ભૂતકાળમાં કદી પણ તેને તે શકિતને ઉપગ કર્યો नया, पतभानमा ४२ता नया भने भविष्यमा ४२ नST. 'जाव संदमाणिया' રૂપની વિક્ર્વણના વિષયમાં જે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે તે પુરુષરૂપ, ચન, હસ્તિરૂપે, ગિલિપેશિહિલ, શિબિકા રૂપે અને સ્કન્દમાનિકા પિતા વિષયમાં पशु सभा..

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ २.५ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६८७ 'विउन्निस्सति वा विविष्यति वा । गौतमः पुनः पृच्छति-'से जहानामए' इत्यादि । हे भदन्त ! तद्यथा नाम ' केइ पुरिसे' कोऽपि पुरुषः कश्चिदेकः पुरुषः 'एगो पडागं' एकतः पताकां 'काउं' कृत्वा हस्तेन एकपार्श्वध्वज- युक्तपताकां धृत्वा 'गच्छेजा' गच्छेत् गतिं कुर्यात् करोति वा 'एवामेव' एवमेव तथैव 'अणगारे नि' अनगारोऽपि 'भावियप्पा' भावितात्मा 'एगओ पडागा हत्य किच्चगएणं' एकतः पताकाहस्तेकृत्यगतेन एकपार्थस्थितध्वज- युक्तपताकाधारिपुरुषाकारेण 'अप्पाणेणं' आत्मना वैक्रियस्व स्वरूपेण 'उड्ड' ऊर्ध्वम् 'वेडायसं' विहायसि आकाशे 'उप्पएज्जा' उत्पतेत् ? भगवानाह-'हंता, और ढाल धारण कर रखी है ऐसे इतने रूपोंको विकुर्वणा शक्तिसे निष्पन्न कर सकता है कि जिससे वह समस्त जंबूद्वीपको आकीर्ण (व्याप्त) व्याकीर्ण-(विशेष व्याप्त) कर सकता है परन्तु ऐसा आज- तक उसने किया नहीं है, न वर्तमान में करता है और न भविप्यत् कालमें ही वह ऐसा करेगा-यह तो उसकी शक्ति मात्रका प्रदर्शन किया है । यदि वह चाहे तो ऐसा कर सकता है-ऐसी शक्ति उसमें है । अब गौतम पुनः प्रभु से पूछते हैं कि 'से जहा नामए' जैसे 'केह पुरिसे' कोई पुरुष 'एगओ पडाग' हाथ से एक पार्श्व में ध्वज- युक्त पताका को 'काउ' पकड करके 'गच्छेन्जा' जाता है चलता है, 'एवामेव' इसी तरह 'भावियप्पा अणगारे वि' भावितात्मा अनगार भी (एगओ पडागा हत्थकिच्चगएणं-अप्पाणेणं' एकपार्श्व में स्थित ध्वजा से युक्त पताकाको धारण किये हुए पुरुष के आकार वाले अपने वैक्रिय स्वरूप से क्या 'उद वेहायसं ऊँचे आकाश में 'उप्पएज्जा' અને હાલ ધારણ કરનારા એટલાં બધાં વૈક્રિય પુરુષરૂપનું નિર્માણ કરી શકે છે કે તે રૂપે વડે તે સમસ્ત જંબુદ્વીપને આકીર્ણ (વ્યાસ), અને વ્યાકીર્ણ (વિશેષ વ્યાસ) કરી શકે છે. પણ એવું આજ સુધી કદી પણ તેણે કર્યું નથી, વર્તમાનમાં પણ એવી વિકુર્વણુ તે કરતા નથી, અને ભવિષ્યમાં પણ કરશે નહીં. તેની શક્તિનું પ્રદર્શન કરવાના આશયથી જ સૂત્રકારે ઉપરનું કથન કર્યું છે, જે તે ધારે તે એવી વિમુર્વણા કરવાની શક્તિ તેનામાં અવશ્ય છે भन-से जहानामए केइ पुरिसे' 3 महन्त ! ज्या शत पुरुष 'एगओ पडाग' मेयुत पतामने पायभा 'काउं' ५४ीने 'गच्छेज्जा' थाले, 'एवामेव' मेवी शत 'भाचियप्पा अणगारे वि एगी पडागा इत्थकिच्च गएणं अप्पाणेणं उड्ढे वेहायसं उप्पएज्जा છે એક બાજુએ દેજયુકત પતાકા ६८६ ममवती . . पृच्छति-'अणगारे गं भंते ! इत्यादि । हे भदन्त ! अनगारः स्वस 'भावि- यापा' भावितात्मा 'केवइआई कियन्ति कियसंख्यकानि 'असि चम्महत्यकिय गयाई असि-चर्मपात्रहस्तेकत्यगतानि इस्ततखङ्गादिविशिष्टानि 'रूपा रूपाणि 'विउवित्तप' विकृर्षितुम् विकुर्वणया निप्पादयितुम् 'पभू महः समर्थः किम् ? भगवान् उत्तरयति-'से जहानामए' इत्यादि । हे गौतम ! तपथा नाम कश्चिद 'जुवाणे' युवा 'जुबई' युवति 'इत्येणं हत्थे गेण्हेजा' हस्तेन हस्ते गृहीयात् युवत्या सह संसक्ताहुलितया संलग्नो भवेत् 'तंवेव जाव'तचैत्र यावत् सर्व पूर्ववदेव योध्यम्, 'विउविस वा' व्यकुद् वा, 'विउव्वतिवा' विकुर्वति वा पुनः प्रश्न करते हैं कि 'भावियप्पा अणगारे णं भंते' हे भदन्त ! भावितात्मा · अनगार 'केवइयाई कितने 'असिचम्महत्यकिश्चगयाई हाथों में धारणकर रखी है तलवार और ढाल जिन्होंने ऐसे 'स्वाई' रूपोंको 'विउन्वित्तए' चैक्रियसमुद्घात द्वारा बनाने के लिये 'पभू' समर्थ है. ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं - 'से . जहा नामए' इत्यादि-जैसे 'जुवाणे' कोई युवा पुरुप 'जुवई युवती स्त्रीको 'हत्थेणं' हाथसे 'हत्थे' हाथमें 'गेण्हेजा' पकड़ लेता है अर्थात् उस युवती को पकड़ने में जैसे युवा पुरुपको किसी भी प्रकार से परिश्रम आदि नहीं पड़ता है और युवति के साथ जैसे वह संलग्न हुआ सा प्रतीत होता है इसी तरह से 'तं चेव जाव-विधिसु वा, विउविति था, विउव्विस्संति वा, यहां पर सब कथन पहिले की तरह से ही 'जानना चाहिये-अर्थात्-भावितात्मा अनगार हाथों में जिन्होंने तलवार -प्र-भावियंप्पा अणगोरेणं भंते ! डे मन्त' ભાવિતામાં અણગાર, 'केवइयाई-असिचम्महत्थकिञ्चगयाई रूवाई विउवित्तए पभूय भुधात દ્વારા કેટલાં તલવાર અને ઢાલને ધારણ કરનારા વૈક્રિયપુરુષ રૂપનું નિર્માણ કરી 'शवान सभथ छ? उत्त२-'से जहां नामए जुवाणे वा शत" युवान पुरुष 'जुबई । युपतीने हत्थेण लाया 'हत्थे गेण्हेज्जा' ५५ पाने समय डाय छ (मेट કે તે યુવતીને પકડી લેવામાં તે પુરુષને કઈ ખાસ પરિશ્રમ પતાથી અને યુવતી नसा त सन ये डाय मेमाणे ) 'तं चेव जाव विउब्बिसु वा, विउन्विति वा, विव्विस्संति वा', त्यहि संभस्त धन with grammarg. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે ભાવિતાત્મા અણગાર પોતાની નિકથા શકિતથી તલવાર प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.४ २.५ विकुर्बणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६८७.. 'विउन्निस्सति वा विकुविष्यति वा। गौतमः पुनः पृच्छति-'से जहानामए' इत्यादि । हे भदन्त ! तधया नाम 'केइ पुरिसे' कोऽपि पुरुषः कश्चिदेकः पुरुपः 'एगओ पडागं' एकतः पताकां 'काउं' कृत्वा हस्तेन एकपार्श्वध्वज- युक्तपताकां घृत्वा 'गच्छेजा' गच्छेत् गतिं कुर्यात् करोति वा 'पवामेव' एवमेव तथैव 'अणगारे वि' अनगारोऽपि 'भावियप्पा' भावितात्मा 'एगओ पडागा हत्य किचगएण' एकतः पताकाहस्तेकृत्यगतेन एकपास्थितध्वज- युक्तपताकाधारिपुरुपाकारेण 'अप्पाणेणं' आत्मना वैक्रियस्व स्वरूपेण 'उड्द' ऊर्ध्वम् 'वेहायसं' विहायसि आकाशे 'उप्पएज्जा' उत्पतेत् ? भगवानाह-'हंता, और ढाल धारण कर रखी है ऐसे इतने रूपोंको विकुर्वणा शक्तिसे निष्पन्न कर सकता है कि जिससे वह समस्त जंबूद्वीपको आकीर्ण (व्यास) व्याकीर्ण-(विशेष व्याप्त) कर सकता है परन्तु ऐसा आज- तक उसने किया नहीं है, न वर्तमान में करता है और न भविप्यत् कालमें ही वह ऐसा करेगा-यह तो उसकी शक्ति मात्रका प्रदर्शन किया है । यदि वह चाहे तो ऐसा कर सकता है-ऐसी शक्ति उसमें है । अब गौतम पुनः प्रभु से पूछते हैं कि 'से जहा नामए' जैसे 'केइ पुरिसे' कोई पुरुप 'एगओ पड़ाग' हाथ से एक पार्श्व में ध्वज- युक्त पताका को 'काउं' पकड करके 'गच्छेन्ना' जाता है चलता है, 'एवामेव' इसी तरह 'भावियप्पा अणगारे वि' भावितात्मा अनगार भी (एगओ पडागा हत्थकिचगएणं-अप्पाणेणं' एकपार्श्व में स्थित ध्वजा से युक्त पताकाको धारण किये हुए पुरुप के आकार वाले अपने वैक्रिय स्वरूप से क्या 'उड्ढे वेहायसं ऊँचे आकाश में 'उप्परजा' અને ઢાલ ધારણ કરનારા એટલાં બધાં વૈક્રિય પુરુષરૂપનું નિર્માણ કરી શકે છે કે તે રૂપ વડે તે સમસ્ત જંબુદ્વીપને આકીર્ણ (વ્યાસ), અને વ્યાકર્ણ વિશેષ વ્યાસ) કરી શકે છે. પણ એવું આજ સુધી કદી પણ તેણે કર્યું નથી, વર્તમાનમાં પણ એવી વિકુર્વણ તે કરતા નથી, અને ભવિષ્યમાં પણ કરશે નહીં. તેની શક્તિનું પ્રદર્શન કરવાના આશયથી જ સૂત્રકારે ઉપરનું કથન કર્યું છે, જે તે ધારે તે એવી વિદુર્વણ કરવાની શક્તિ તેનામાં અવશ્ય છે प्रश्न-से जहानामए केइ पुरिसे 3 महन्त ! वा शत पुरुष 'एगओ पडाग वायुत पंतामने आयमा 'काउ' ५४ीने 'गच्छेज्जा' थाले छ, 'एवामेव' मेवी शते 'भावियप्पा अणगारे वि एगो पडागा हत्थकिच्च गएणं अप्पाणेणं उड्ढे बेहायसं उप्पएज्जा? मे मा ४४ पatst ६८८ भगवती गोयमा ! उप्पएज्जा' हन्त, गोतम ! उत्पतेत् , हे गोतम ! अनगारः खलु भावितात्मा विकृर्वणया वैक्रियास्तधृतकपास्थितध्वजयुक्तपताकाधारि पुरुपाकारस्वस्वरूपेणोर्ध्वमुत्पतितुं समर्थः गौतमः पुनः पृच्छति-'अण- गारेण भंते !' इत्यादि' हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावियप्पा' भावि तात्मा 'केवइयाई फियन्ति कियत्संख्यकानि 'एगो पडाना हत्यकिश्य- गयाई एकतः पताकाहस्तकृत्यगतानि एकपावलम्बिध्वजयुक्तपताका- धारिपुम्पाकाराणि 'रूबाई' रूपाणि 'विउवित्तए पभू?' विकुर्वितुं विकुण या निप्पादयितुं प्रभुः समर्थः ? भगवानाह-एवंचे जाव' एवं शैव यावद पूर्वोक्तवदेव सर्व बोध्यम् । विकुबिसु या' व्यकुर्वी वा, विकुच्चति वा विकुर्वति वा उड सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि-'हता उप्पएन्जा' हाँ उड़ सकता है अर्थात् हे गौतम ! भावितात्मा अन- गार अपनी विकुर्वणा शक्तिसे निष्पन्न किये गये हाथो में एक पार्श्व में स्थित ध्वजावाली पताका को धारण करनेवाले पुरुष के आकार में बने हुए अपने चैक्रिय स्वरूपसे आकाशमें ऊँचे उठ सकता है। गौत्तम पुनः प्रभुसे पूछते हैं-अणगारे णं भंते !' हे भदन्त ! अनगार जो 'भावियप्पे' भावितात्मा है 'केवइयाई वह कितने ऐसे 'रूवाई' रूपों को 'एगी पडागाहत्यकिचगया कि जिन्होंने एक पार्श्व में ध्वजयुक्त पताका को धारण करनेवाले, पुरुषों के जैसा अपना विक्रियाजन्य आकार बनाया है 'विउवित्तए पभू' बनाने के लिये समर्थ हो सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि हे गौतम ! 'एवं चेव जाव' इस विषयमें उत्तररूप कथन पहिले की હિાથમાં ધારણ કરી છે, એવા પુરુષ આકારના પિતાના વૈક્રિયરૂપથીશું ભાવિતાત્મા અણગાર આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે? उत्तर-'हंता, उप्पएज्जा' गौतम ! (मावितामा मार से प्रार्नु પિતાનું વક્રિયરૂપ બનાવીને આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે. -'अणगारेणं भंते ! भावियप्पे केवइयाई रुवाई एगओपडागाहत्य- किच्चगयाई विउवित्तए पभू? 3 HE-1 ! Gui arxt utili धारण ४॥ હોય એવાં કેટલાં વક્રિય પુરુષ રૂપનું, ભાવિતાત્મા અણગાર તેની ક્રિય શકિતથી નિર્માણ કરી શકે છે? उत्तर-"एवं चेव' ३३ प्रश्नन। तर पY पड़ता Art GHR प्रभार સમજ કયાં સુધી તે ઉત્ત પાઠ ગ્રહણ કરે, તે મજાવવા માટે કહ્યું છે કે, ન૫ हस्ते कृत्वा प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५५०१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६८९ 'विकुब्बिस्सति वा' विकुर्विप्यति वा, ‘एवं' उक्तरीत्या 'दुहओ पडागं पि' द्विधापताकामपि, , उभयपार्श्वस्थितध्वजयुक्तपताका धारि वैक्रियपुरुषाकारस्वस्वरूपविषयकोऽपि आलापको ज्ञातव्यः । एतावता तद्यथा' नाम कोऽपि पुरुपः द्विधा पताकां कृत्वा गच्छेत्, एवमेव हे भदन्त ! अनगारोऽपि भावितात्मा द्विधा पताकाहस्ते कृत्य गतेन आत्मना ऊवं विहाय उत्पतेत् किम् ? इति गौतमस्य प्रश्नः, तरहसे ही जानना चाहिये । विकुब्बिसु वा, विकुति, विकृव्विस्संति वा' तात्पर्यकहने का यह है कि वह भावितात्मा ऐसे अनेक आकारों को बना सकता है कि जिनसे समस्त जंबूदीप वह भर सकता है परन्तु ऐसे चैक्रियरूपों को उसने आजतक कभी नहीं किया है न वर्तमान में करता है और न यह भविष्यत् कालमें. ऐसे रूपोंकी विकुर्वणा ही करेगा-यह तो उसकी केवल शक्तिमात्र का प्रदर्शन करनेके लिये कहा गया है । 'एवं दुहओ पडागं पि' इसी तरह से दोनों घाजमें पताका को धारणकरने वाले पुरुप के जैसे आकारचाले अपने बैंक्रिय स्वरूप के विषय में भी समझना चाहिये । उस विष- यक आलाप इस प्रकार से है-जैसे हे भदन्त ! कोई पुरुप दोनों अपनी बाजुओ में पताका को लेकर चलता है-इसी प्रकार से भावि- तात्मा अनगार भी क्या दोनों अपनी वाजुओं में पताका को धारण करनेवाले पुरुष के आकार जैसा अपना आकार विकुर्वित करके आकाशमें ऊँचे उड सकता है ? तय प्रभु इस प्रश्नके समाधान 'विकुचिमु वा, विकुवंति वा, विकुन्निस्संति वा पानु तात्पर्य है ભાવતાત્મા અણગાર એવાં અનેક પુરુષ આકારનું નિર્માણ કરી શકે છે. અને તે આકાર વડે સમસ્ત જંબુદ્વીપને ભરી દેવાને સમર્થ છે પરતુ એવાં ક્રિય રૂપનું નિર્માતે ભૂતકાળમાં કદી કર્યું નથી, વર્તમાનકાળમાં કરતા નથી; અને ભવિષ્યમાં કરશે પ નહીં–અહીં, આ જે કથન કર્યું છે તે તેની શકિતનું પ્રદર્શન કરવાના આશયથી જ ४२रायु छ ‘एवं दुही पडागं पि' मे प्रभा पन्ने मान्नु पापा वैथि પુરુષરૂપના વિષયમાં પણ સમજવું. તેના વિશે આ પ્રકારના પ્રશ્નો બનશે–દ ભદન્ત ! જેવી રીતે કઈ પુરુષ પિતાની અને બાજુએ પતાકા ધારણ કરીને ચાલે છે, એવી રીતે બન્ને બાજુએ પતાકા ધારણ કરી લેય એવા પુરુષરૂપની વિદુર્વાણ કરીને શું ભાવતાત્મા અણગારે આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે? ઉત્તર-હે ગૌતમ, હા, તે ६८८ भगवतीय गोयमा ! उप्पएज्जा' इन्त, गोतम ! उत्पतेत, हे गौतम ! अनगारः खलु भावितात्मा विकुर्वणया वैक्रियाहस्तकृतकपास्थितध्वजयुक्तपताकाधारि पुरूपाकारस्वस्वरूपेणोध्यमुत्पतितुं समर्थः गौतमः पुनः पृच्छति-'अण- गारेण भंते !' इत्यादि' हे भदन्त ! अनगारः खलु 'मात्रियप्पा' मावि तात्मा 'केवइयाई कियन्ति कियत्संख्यकानि 'एगो पडागा हस्यकिख- गयाई एकतः पताकाहस्तकृत्य गतानि एकपावलम्बिध्वजयुक्तपताका- धारिपुम्पाकाराणि 'रूबाई' रूपाणि 'विउवित्तए पभू ? विकुक्तुिं विकुण या निष्पादयितुं प्रभुः समर्थः? भगवानाह-एवंचेव जाय' एवं कौत्र यावत् पूर्वोक्तवदेव सर्व बोध्यम् । विकुनिम वा व्यकुर्वीद् वा, विकुन्चति वा' विकुर्वति वा उड सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि-'हंता उप्पएज्जा' हां उड सकता है अर्थात् हे गौतम ! भावितात्मा अन- गार अपनी विकुर्वणा शक्तिसे निष्पन्न किये गये हाथो में एक पार्श्व में स्थित ध्वजावालो पताका को धारण करनेवाले पुरुष के आकार में बने हुए अपने वैक्रिय स्वरूपसे आकाशमें ऊँचे उठ सकता है। गौत्तम पुनः प्रभुसे पूछते हैं-अणगारे णं भंते !' हे भदन्त ! अनगार जो 'भावियप्पे' भावितात्मा है 'केवइयाई' वह कितने ऐसे 'रूवाई रूपों को 'एगओ पडागाहस्थकिञ्चगयाई कि जिन्होंने एक पार्श्व में ध्वजयुक्त पताका को धारण करनेवाले पुरुषों के जैसा अपना' विक्रियाजन्य आकार बनाया है 'विउवित्तए पभू' बनाने के लिये समर्थ हो सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि हे गौतम ! 'एवं चेव जाव' इस विषयमें उत्तररूप कथन पहिले की હાથમાં ધારણ કરી હોય એવા પુરુષ આકારના પિતાના વૈક્રિયરૂપથી, શું ભાવિતાત્મા અણગાર આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે ? उत्तर--'हंता, उप्पएज्जा' गौतम ! (भावितामा ममे रखें પિતાનું વૈક્રિયરૂપ બનાવીને આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે. -'अणगारेणं भंते ! भावियप्पे केवइयाई रुवाई एगओपडांगाहत्य- किचगयाई विउवित्तए पभू? 3 Hera ! यम पन्युत पधारय । હિય એવાં કેટલાં વંકિય પુરુષ રૂપનું, ભાવિતાભા અણગાર તેની ક્રિય શકિતથી નિર્માણ કરી શકે છે? उत्त२-'एवं चेव' या प्रभा २: र योal xit Sत्तर प्रमाणे : સમજ કયાં સુધી તે ઉત્તરનો સુવપાકે ત્રણ કરો તે સમજાવવા માટે કહ્યું છે કે, 10 प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ. ५८०१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६८९ 'विकुब्बिस्सति चा' विकुर्विष्यति वा, ‘एवं' उक्तरीत्या 'बुढओ पड़ागं पि' विधापताकामपि, 'हस्ते कृत्वा , उभयपार्श्वस्थितध्वजयुक्तपताका धारि चैक्रियपुरुपाकारस्वस्वरूपविषयकोऽपि आलापको ज्ञातव्यः । एतावता तद्यथा नाम कोऽपि पुरुपः द्विधा पताकां कृत्वा गच्छेद, एवमेव हे भदन्त ! अनगारोऽपि भावितात्मा द्विधा पताकाहस्तेकृत्य गतेन आत्मना ऊर्ध्व विहाय उत्पतेत् किम् ? इति गौतमस्य प्रश्नः, तरहसे ही जानना चाहिये । विकुब्बिसु वा, विकुबंति, विकुब्बिस्संति वा' तात्पर्यकहने का यह है कि वह भावितात्मा ऐसे अनेक आकारों को बना सकता है कि जिनसे समस्त जंबूद्वीप वह भर सकता है परन्तु ऐसे वैक्रियरूपों को उसने आजतक कभी नहीं किया है न वर्तमान में करता है और न वह भविष्यत् कालमें, ऐसे रूपोंकी विकुर्वणा ही करेगा-यह तो उसकी केवल शक्तिमात्र का प्रदर्शन करने के लिये कहा गया है । 'एव दुहओ पडागं पि' इसी तरह से दोनों घाजमें पताका को धारणकरने वाले पुरुप के जैसे आकारवाले अपने वैक्रिय स्वरूप के विषय में भी समझना चाहिये । उस विप- यक आलाप इस प्रकार से है-जैसे हे भदन्त ! कोई पुरुप दोनों अपनी बाजुओ में पताका को लेकर चलता है-इसी प्रकार से भावि- तात्मा अनगार भी क्या दोनों अपनी बाजुओं में पताका को धारण करनेवाले पुरुप के आकार जैसा अपना आकार विकुर्वित करके आकाशमें ऊँचे उड़ सकता है ? तब प्रभु इस प्रश्नके समाधान 'विकुविसु वा, विकुब्बंति वा, विकुविरसंति वा पान ताप से ભાવતાત્મા અણગાર એવાં અનેક પુરુષઆકારોનું નિર્માણ કરી શકે છે. અને તે આકાર વડે સમસ્ત જબુદ્વીપને ભરી દેવાને સમર્થ છે પરંતુ એવાં શૈક્રિય રૂપનું નિર્માણ તેણે ભૂતકાળમાં કદી કર્યું નથી, વર્તમાનકાળમાં કરતા નથી; અને ભવિષ્યમાં કરશે 1. ५ નહીં–અહીં, આ જે કથન કર્યું છે તે તેની શકિતનું પ્રદર્શન કરવાના આશયથી જ ‘एवं दुही पडागं पि' मे प्रभारी मन्ने मान्नु पधारी वwिय પુરુષરૂપના વિષયમાં પણ સમજવું. તેના વિષે આ પ્રકારના પ્રશ્નોત્તરે બનશે– ભદન્ત જેવી રીતે કોઈ પુરુષ પોતાની બન્ને બાજુએ પતાકા ધારણ કરીને ચાલે છે, એવી રીતે બને બાજુએ પતાકા ધારણ કરી એવા પુરુષરૂપની વિક્ર્વણુ કરીને શું ભાવતાત્મા અણગાર આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે. ઉત્તર-હે ગૌતમહા, તે કરાયું છે 4 ममदतीने इन्न, गौतम ! गायत-उत्पतेत्' इति भगवतः समापानम् ततो. ऽनगागे भदन्त ! भावितात्मा फियन्ति विधा पताकाहस्तकृत्यगतानि रूपाणि विकृर्षितुम् प्रमुः ? इति गौतमस्यापरः मनः, 'तघया नाम कमिद् युवा युवति हस्तेन हस्ते गृहीयात् इत्यारभ्य एवमेव अनगारोऽपि भावितास्मा क्रिय समुग्धातेन समबहत्य द्विघापताकाहस्तेकृत्पगतानि यहनि रूपाणि विकुर्वि प्रमुः, अथ च चक्रिय क्रियाकरणद्वारा निप्पादिवः यहुभिस्तादृशः वैक्रियः रूपैः केवलफल्पं जम्बूद्वीप यावत्-अवगाहावगाहें फर्नु मः, एवं द्वितीयवेक्रिय- समुद्घातेन निर्मितस्तादृशैः रूपैः असंख्येयान द्वीपसमुद्रान यावत्-अवगाढाव- गाटान फतुं प्रभुथ, किन्तु हे गौतम ! अनगारस्य खल भावितात्मनः एप निमित्त गौतमसे कहते हैं, हे गोतम ! हो इस आकार में अपना आकार विकुर्वित करके भावितात्मा अनगार आकाशमें ऊँचे उड सकता है। अब पुनः इस पर गौतम प्रभु से पूछते हैं कि हे भदन्त ! ऐसे कितने आकार विकुर्वित वह कर सकता है ? तो इसका उत्तर प्रभु इस प्रकार से देते हैं कि-जैसे कोई युवा पुरुष अपने हाथ युवतिको हाथ में पकड लेता है-इसी प्रकार से भावितात्मा अनगार भी वैक्रियसमुद्घात से युक्त होकर दोनों बाज़में पताका को धारण करनेवाले पुरुष के जैसा अपने अनेक आकारों को विकुक्ति करने के लिये समर्थ है। इस तरह वह भावितात्मा साधु वैक्रियक्रियाद्वारा निष्पादित उनर रूपोंसे असंख्यात द्वीप समुद्रों को गाढावगाढ़ करने के लिये समर्थ कहा गया है। परन्तु हे गौतम ! भावितात्मा उस अनगार का ભાવિતાત્મા અણગાર એવા પુરૂષના વિકણ કરીને આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે. પ્રશ્ન-– હે ચંદન્તા એવા કેટલાં પુરુષરૂપની વિફર્વણ કરવાને ભાવિતાત્મા ઉત્તર–જેવી રીતે કેઈ યુવાન પોતાના હાથવડે કે યુવતીને પકડી લેવાને સમર્થ હોય છે, એવી રીતે ભાવિતાત્મા અણગાર પણ વૈક્રિય સમુદઘાત કરીને, બન્ને બાજુએ પતાકા ધારણ કરી હોય એવાં એટલાં બધાં પુરુષ રૂપનું નિર્માણ કરી શકે છે કે તે રૂપે વડે તેર સમસ્ત જંબુદ્વીપને ભરી દેવાને સમર્થ છે ઉત્તારસૂત્રમાં જે ઉપમા આપી છે તેનું. આ રીતે પોતાની ક્રિય શંક્તિથી નિર્માણ કરેલાં તે વિજાપારી પુરુષ રૂપથી, ભાવિતાત્મા અણગાર સમસ્ત જંબૂદીપને ભરી શકવાને પણ સમર્થ હેય છે. - અણગાર સમર્થ છે? ..

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५ सू.१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६९१ खलु अयमेतद्रूपो विषयः, विषयमात्रमुक्तम् , नो चैव संपत्या व्यकुर्वद् वा, विकुर्वति वा विकुर्विष्यति वा' इत्यन्तं भगवतः समाधानश्च विज्ञेयम् । गौतमः पुनः पृच्छति--'से जहानामए' इत्यादि । हे भदन्त ! तद्यथा नाम 'केइपुरिसे' कोऽपि पुरुपः 'एगओ जण्णोबइअं' एकतो यज्ञोपवीतम् एकपाश्र्वावलम्बि यज्ञोपवीतं 'काउ' कृत्वा 'गच्छेज्जा' गच्छेत् 'एवामेव' एवमेव तथैव 'अणगारेणं भावियप्पा' अनगारः खलु भावितात्मा 'एगओजण्णोवडअफिच्चगएणं' एकतोयज्ञोपवीतकृत्यगतेन एकपास्थितयज्ञोपवीतधारिपुरुषाकारेण 'अप्पा- णेणं' आत्मना स्त्र स्वरूपेण 'उड्ढ' ऊर्ध्वम् ' वेहासं' विहायसि आकाशे इस प्रकारका यह विपय केवल विषय केवल विपयमात्ररूप से ही कहा गया है। क्यों कि आजतक उस भावितात्मा अनगारने इस प्रकारके इन पूर्वोक्त विति समस्तरूपों से न समस्त जॉबूद्वीप को भरनेका काम किया है न वर्तमान करता है, और न आगे भी यह ऐसा काम करेगाही यही यात 'नो चैव संपत्या व्याकुर्चद् वा, विकुर्वति वा, विकुर्विष्यति चा' इन भूतकालिक, वर्तमान कालिक एवं भविष्यत्कालिक क्रियापदी द्वारा प्रकट की गइ है। ऐसा जानना चाहिये । अब गौतम प्रभु से पुनः प्रश्न करते हैं कि हे भदन्त ! 'जहा नामए' जैसे 'केई पुरिसे कोड पुरुष 'एगओ जपणोचइयं' एक कंधे पर जनेऊ 'काउ' लटकाकर 'गच्छेन्जा' चलता है, 'एवामेव' इसी तरह से 'भावियप्पा' भावितात्मा 'अणगारे णं' अनगार 'एगओ जपणोवइयकिच्चगएण' एक कंधे पर जनेऊ लटकाये हुए पुरुप के जैसा अपना आकार वैक्रियशक्तिद्वारा बनाकर 'उइट वेहासं' ऊँचे आकाश में 'उप्पएन्जा' उड सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं પરતુ હે ગૌતમ ! એવી વિદુર્વણુ આજ પર્યન્ત કદી પણ તેણે કરી નથી, વર્તમાન કાળે પણ એવી વિદુર્વણ તે કદી કરતો નથી અને ભવિષ્યમાં પણ કરશે નહીં. તેની વિદુર્વણુ શકિત બતાવવાને માટે જ ઉપરનું કથન કરાયું છે. એજ વાત સૂત્રકારે 'नो चेव संपत्या व्याकुर्वद वा, चिकुर्वति वा, विकुर्विष्यति या, 2 les વર્તમાનકાલિક અને ભવિષ્યકાલિક ક્રિયાપદ દ્વારા પ્રકટ કરેલ છે એમ સમજવું. ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે-હે ભદંત ! जहानामए केइ पुरिसे' देवी शत पुरु५ “एगओ अण्णोवइयं ' मे मा ५२ valu aaवीन 'गच्छेज्जा' या छ,' एवामेव' मे प्रभा 'भावियप्पा अणगारेणं एगो जाणोवइयकिचगएणं उडूढं वेहोस उप्पएन्जा ?' पाताना यि शतani , " .

- ६९० मगरतीचे इन्त, गौतम ! गायव उत्पतेद' इति मगवतः समानानम् सतो. ऽनगारो भदन्त ! भावितात्मा कियन्ति दिया पताकाहस्तेकत्यगतानि रूपाणि विकृर्वितम् ममुः ? इति गौतमस्यापरः मनः, 'तघया नाम कविद् युवा युवति हस्तेन हस्ते गृहीयात् इत्यारभ्य एवमेव अनगारोऽपि भावितारमा वैक्रिय समुग्यातेन समवहत्य द्विधापताकाहस्तेकृत्यगतानि यहनि रूपाणि विकुक्ति प्रमुः, अथ च चक्रिय क्रियाकरणद्वारा निप्पादितः बहुभिस्तादृशैः क्रियेः रूपैः केवलफल्पं जम्बूद्वीपं यावत्-अवगाढावगाह कर्तु प्रभुः, एवं द्वितीय क्रिय- समुद्घातेन निर्मितेस्तादृशैः रूपैः असंख्येयान द्वीपसमुद्रान यावत्-अवगाढाव- गाढान् कर्तुं मभुश्च, किन्तु हे गौतम ! अनगारस्य खल भावितात्मनः एप निमित्त गौतमसे कहते हैं, हे गोतम! हो इस आकार में अपना आकार विकुर्वित करके भावितात्मा अनगार आकाशमें ऊँचे उड सकता है। अब पुनः इस पर गौतम प्रभु से पूछते हैं कि हे भदन्त ! ऐसे कितने आकार विकुर्वित वह कर सकता है ? तो इसका उत्तर प्रभु इस प्रकार से देते हैं कि-जैसे कोई युवा पुरुष अपने हाथ युवतिको हाथ में पकड लेता है-इसी प्रकार से भावितात्मा अनगार भी वैक्रियसमुद्घात से युक्त होकर दोनों बाज़में पताका को धारण करनेवाले पुरुष के जैसा अपने अनेक आकारों को विकुक्ति करने के लिये समर्थ है। इस तरह वह भावितात्मा साधु वैक्रियक्रियाद्वारा निष्पादित उन२ रूपोंसे असंख्यात द्वीप समुद्रों को गाढावगाढ करने के लिये समर्थ कहा गया है। परन्तु हे गौतम ! भावितात्मा उस अनगार का ભાવિતાત્મા અણગાર એવા પુરુસ્વરૂપના વિકુર્વણુ કરીને આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે. પ્રશ્નહે ભદન્તા એવાં કેટલાં પુરુષરૂપની, વિદુર્વણું કરવાને ભાવિતાત્મા ઉતાર–જેવી રીતે કેઈ યુવાને પોતાના હાથવડે કે યુવતીને પકડી લેવાને સમર્થ હોય છે, એવી રીતે ભાવિતાત્મા અણગાર પણ ક્રિય સમુદઘાત કરીને, બન્ને બાજુએ પતાકા ધારણ કરી હોય એવાં એટલાં બધાં પુરુષ રૂપનું નિર્માણ કરી શકે છે કે તે રૂપ વડે તે સમસ્ત જપને ભરી દેવાને સમર્થ છે ઉત્તારસૂત્રમાં જે ઉપમા આપી છે તેનું આ રીતે પિતાની ક્રિય શક્તિથી નિમણુ કરેલાં તે હિજાર પુરુષ રૂપિથ, ભવતાત્મા અણુગાર સંમત જબૂદીપને ભરી શક્યારે પણ સમર્થ હોય છે. અણગાર સમર્થ છે? --- ममेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.५ सू.१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६९३ 'विकुचिस्संति वा' विकुर्विप्यति वा 'एवं' उक्तरीत्या 'दुहओ जण्णोवइयं द्विधा यज्ञोपवीतम् अपि द्विपाविलम्बियज्ञोपवीतधारिपुरुषाकारक्रियस्वरूपविपयकोऽपि आलापकः समुन्नेयः, तथा च भगवन् ! तद्यथा कश्चित्पुरुषो द्विधा यज्ञोपवीतं कृत्वा गच्छेत् एवमेव अनगारोऽपि भावितात्मा द्विधा यज्ञोपवीतकृत्यगतेन आत्मना ऊर्ध्वम् उत्पतेत् ? इति गौतमप्रश्नः हन्त, गौतम ! त्वदुक्तरीत्या स उत्पतेत् इति भगवतः समाधानम् , ततश्च हे भगवन् ! अनगारः खल 'विकुर्वणाशक्ति से रचना की है, न करता है और न आगे भी ऐसे रूपोंकी वह रचना करेगा ही-यह तो केवल ऐसे रूपों को निर्माण करने की उसकी शक्ति मात्रका प्रदर्शन करने के लिये कहा गया है। इत्यादि रूपसे सय कथन पहिले जैसा समझना चाहिये। 'एवं दुहओ जपणोवयं वि' इसी तरह से दोनों कंधो पर लटकते हुए जनेऊवाले पुरुप के आकार के जैसे विक्रियाजन्य स्वरूप के विषय में आलापक जानना चाहिये । जैसे-हे भदन्त ! कोई पुरुप अपने दोनों कंधो पर जनेऊ लटका कर चलता है-इसी तरह से भावितात्मा अनगार भी क्या अपनी क्रियशक्ति से निप्पन्न किये गये दोनों कंधो पर जनेजको धारण करनेवाले पुरुप के आकार जैसे आकार से आकाश में ऊँचे चलता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि है गौतम ! जैसा तुमने पूछा है भावितात्मा अनगार उस रीति से आकाश में ऊ चल सकता है । इसके बाद फिर गौतम इसी विषय में प्रभुसे प्रश्न करते हुए कहते है કરશે પણ નહીં. તેની શક્તિનું નિરૂપણ કરવાના આશયથી જ ઉપરની હકીકત લખ- पामा भारत छे छत्यादि समस्त स्थन पता ४ा भुराम सभा. 'एवं दुहओ जण्णोवइयं वि' २ मले ना धारी पुरुष३पाना विषयमा पY मे प्रा२ना પ્રશ્નોત્તરે સમજવા. તે પ્રશ્નોત્તરે નીચે પ્રમાણે બનશે. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! જેવી રીતે કેઈ પુરુષ તેના બને ખભા પર જનેઈ ધારણ કરીને ચાલે છે, એવી જ રીતે પિતાની સૈક્રિય શક્તિ દ્વારા બન્ને ખભા પર જઈ ધારણ કરી લેય એવાં પુરુષ આકારનું નિર્માણ કરીને શું ભાવિતાભા અણગાર આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે? ઉત્તર–ઠા, ગૌતમ ! એવા વૈક્રિય પુરુષ આકારે ભાવિતાત્મા અણગાર આકાશ- માં ઊંચે ઉડી શકે છે. ત્યાર બાદ એજ વિષયમાં ગૌતમ સ્વામી બીજો પ્રત કરે છે- गयाई ६९२ भगवतीमणे 'उप्पएजा' उत्पतेत् किम् ? भगवानाह-'दंता, उप्पएज्जा' हे गौतम ! इन्त, उत्पतेत, अनगारः खलु भावितात्मा क्रियेण तारारूपेणोर्ध्वमुस्पतित शक्नोति, गौतमः पुनः पृच्छति 'अणगारे ण मंते ! इत्यादि । हे मदन्त ! अनगारः खलु 'भाषियप्पा' भावितात्मा 'केचइआई फियन्ति 'एगओजण्णोवइअश्वि- एकतो यज्ञोपवीतकृत्यगतानि एकपावलम्बियझोपवीतधारि- पुरुषाकाराणि 'रूवाइ" रूपाणि 'विउवित्तए' विकुर्वित विकुर्वणया निष्पादयितुं 'पभू प्रभुः समर्थः ? भगवानाह-हन्त, प्रभुः 'तं चेव जावतमव यावत्- पूर्व वदेव सर्व बोध्यम् , 'विकुब्बिसुया' व्यकुब वा, 'विकुन्नति वा, विकुर्वति वा, फि-'हंता उप्पएना' हे गौतम ! हां उड़ सकता है । अर्थात् भावि- तात्मा अनगार अपनी चिकुर्वणा से किये गये ऐसे वैक्रियरूपसे ऊंचे आकाश में उड़ सकता हैं । अव गौतम पुनः इसी विषय में प्रभु से पूछते हैं कि-अणगारे णं भंते ! भावियप्पा' हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार 'केवइपाइं एगओ जपणोवइयं किच्चगयाई रुवाई विउवित्तए पभू' ऐसे कितने रूपोंको अपनी विकुर्वणा से निष्पन्न करने में समर्थ हो सकता है कि जो एक तरफ कंघे ऊपर लटकते हुए जनेउवाले पुरुप के आकार जैसे हों। इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि- तं व जाव-विकुञ्चिसु वा, विकुवंति वा, विकुब्विस्संति वा' हे गौतम ! इस विषय के उत्तर वही पूर्वोक्त उत्तर जानना चाहिये- पाचत् उस भावितात्मा अनगारने आजतक न एसे रूपोंकी अपनी ખભા પર જનોઈ ધારણ કરી હોય એવા પુરુષ આકારનું નિર્માણ કરીને, શું ભાવિ- તાત્મા અણગાર આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે? उत्तर-हता, उप्पएजा' , गौतम ! सवितामा मगर तनी विया દ્વારા એવા રૂપનું નિર્માણ કરીને આકાશમાં ઉડી શકે છે? प्रश्न-'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा' 3 RE ! भावितामा ममार, 'केवइयाई एगओ जण्णोवइयं किच्चगयाई रूवाई विकुवित्तए पभू ? मेवा मे ખભે જઈ ધારણ કરી છે એવાં કેટલાં પુરુષરૂપનું, પિતાની વેકિય શક્તિથી નિર્માણ કરવાને સમર્થ છે? उत्तर--'तंचेव जाव विकुचिमु वा, विकुवंति वा, विकुविसति वा' હે ગૌતમ ! આ પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ આગળના પ્રનના ઉત્તર પ્રમાણે સમજ. એટલે કે એવાં રૂપે દ્વારા તે સમસ્ત જબુદ્વીપને ભરી શકવા સમર્થ છે. પરંતુ એવી વિ- કુર્વણ તેણે ભૂતકાળમાં કદી કરી નથી, વર્તમાનમાં કરતું નથી અને ભવિષ્યમાં , प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३ उ.५ स.१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् ६९३ "विकुचिस्संति वा' विकुर्विप्यति वा 'एवं' उक्तरीत्या 'दुहओ जण्णोवइयं द्विधा यज्ञोपवीतम् अपि द्विपावलम्बियज्ञोपवीतधारिपुरुषाकारक्रियस्वरूपविपयकोऽपि आलापकः समुन्नेयः, तथा च भगवन् ! तद्यथा कश्चित्पुरुपो द्विधा यज्ञोपवीतं कृत्वा गच्छेत् एवमेव अनगारोऽपि भावितात्मा द्विधा यज्ञोपवीतकृत्यगतेन आत्मना अर्ध्वम् उत्पतेत् ? इति गौतमप्रश्नः हन्त, गौतम ! त्वदुक्तरीत्या स उत्पतेत् इति भगवतः समाधानम् , ततश्च हे भगवन् ! अनगारः खलु विकुर्वणाशक्ति से रचना की है, न करता है और न आगे भी ऐसे रूपोंकी वह रचना करेगा ही-यह तो केवल ऐसे रूपों को निर्माण करने की उसकी शक्ति मात्रका प्रदर्शन करने के लिये कहा गया है। इत्यादि स्पसे सब कथन पहिले जैसा समझना चाहिये। 'एवं दुहओ जपणोवइयं वि' इसी तरह से दोनों कंधो पर लटकते हुए जनेऊवाले पुरुष के आकार के जैसे विक्रियाजन्य स्वरूप के विषय में आलापक जानना चाहिये । जैसे-हे भदन्त ! कोई पुरुप अपने दोनों कंधो पर जनेऊ लटका कर चलता है-इसी तरह से भावितात्मा अनगार भी क्या अपनी वैक्रियशक्ति से निष्पन्न किये गये दोनों कंधो पर जनेऊको धारण करनेवाले पुरुप के आकार जैसे आकार से आकाश में ऊँचे चलता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि हे गौतम ! जैसा तुमने पूछा है भावितात्मा अनगार उस रीति से आकाश में ऊँ चल सकता है । इसके बाद फिर गौतम इसी विपय में प्रभुसे प्रश्न करते हुए कहते है કરશે પણ નહીં. તેની શક્તિનું નિરૂપણ કરવાના આશયથી જ ઉપરની હકીક્ત લખ- पामा मा छे छत्यादि समस्त थिन पडे घा भुराम सभा. 'एवं दुहओ जण्णोवइयं वि' मे मो मेने धारी पुरुष३पाना विषयमा ५ मे २ना પ્રશ્નોત્તરે સમજવા. તે પ્રશ્નોત્તરે નીચે પ્રમાણે બનશે. પ્રશ્ન–હે ભદન્ત ! જેવી રીતે કઈ પુરુષ તેના બન્ને ખભા પર જનોઈ ધારણ કરીને ચાલે છે, એવી જ રીતે પિતાની સૈક્રિય શક્તિ દ્વારા બન્ને ખભા પર જનાઈ ધારણ કરી હોય એવાં પુરુષ આકારનું, નિર્માણ કરીને શું ભાવિતાત્મા અણગાર આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે? ઉત્તર-હા, ગૌતમ ! એવા વૈકિય પુરુષ આકારે ભાવિતાત્મા અણગાર આકાશ- માં ઊંચે ઉડી શકે છે. ત્યાર બાદ એજ વિષયમાં ગૌતમ સ્વામી બીજો પ્રશ્ન કરે છે ६९४ मगवतीरणे मावितात्मा फियन्ति विधा यशोपवीतकृत्यगतानि रूपाणि विकर्षितुं समर्पः। इति अपरः गौतममरना, विकृर्वणया चैक्रियसमुद्घातेन वहनि ताशरूपाणि विकृति समर्थः, तादृशेषानेकैः रूपैः द्वीपट्टीपान्तराणि यावदवगाठावगाढानि फतुं समर्यः, किन्तु विषयमाप्रमेव , नो संपन्या यावद्-विकुर्विष्यति वा' इत्यन्तं सर्व स्वयमूहनीयम् । पुनः गौतमः पृच्छति-' से जहा नामए' हे भदन्त ! तया, नाम 'केइ पुरिसे' कोऽपि पुरुपः 'एगओ पन्हत्यिर्थ एकतः पर्यस्तिकाम् अर्धपद्मासनादिविशेपम् 'काउ' कृत्वा 'चिद्वेजा' तिष्ठेत् उपविशेद 'एवामेव' एवमेव तथैव 'अणगारे वि' अनगारोऽपि भाविअप्पा' भावितात्मा कि हे. भदन्त ! यादि भावितात्मा अनगार इस प्रकारसे आकाश में ऊँचे चल सकता है तो वह ऐसे कितने रूपों की अपनी विकुर्वणा द्वारा निप्पत्ति (पना) कर सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि हे गौतम ! वह भावितात्मा अनगार वैफियसमुद्घात से ऐसे अनेक रूपोंकी निष्पत्ति कर सकता है-यहांतक कि वह ऐसे अनेकरूपों से संपूर्ण इस जंबूदीपको तथा और भी अनेक द्वीपसमुद्रों को गाढावगाढरूप से भर सकता है । किन्तु यह इस प्रकारका कथन केवल उसकी शक्तिमात्र का प्रदर्शन करने निमित्त कहा गया जानना चाहिये-क्योंकि उसने आजतक ऐसे रूपों से दीप दीपान्तरोंको न भरा है, न भरता है न वह आगे भी भरेगा। पुनः गौतम प्रभु से पूछते हैं-'से जहा नामए केह. पुरिसे' जैसे कोई पुरुष 'एगओ पल्हत्थियं काउं' एक ओर अर्द्धपद्मासन आदि मांडकर बैठता है 'एवामेव' इसी तरह से वह 'भावियप्पा अणगारे वि' भावितात्मा નહિ ભદન્ત ! બન્ને ખભે જેનેઇ, ધારણ કરી હોય એવાં કેટલાં પુરુષ રૂપની ભાવિ- તાત્મા અણગાર વિકુવણું કરી શકવાને સમર્થ છે? ઉત્તર–૨ ગૌતમ ! ભાવિતાત્મા અણગાર એવા એટલા બધાં રૂપની વિકુણા કરી શકે છે કે, એવાં વૈક્રિય રૂ વડે તે સમસ્ત જબૂદ્વીપને તથા અનેક દ્વીપ સમુદ્રને પુરેપુર ભરી શકવાને સમર્થ છે. પરંતુ, તેમની શક્તિ બતાવવા માટે જ આ કથન કરવામાં આવ્યું છે. ખરેખર તે તેમણે આજ પર્યત કદી પણ એવાં થી બાપને ભર્યો નથી. વર્તમાનમાં ભરતા નથી અને ભવિષ્યમાં ભરશે પણ નહીં. तभ चाभी महावीर प्रभुने पूछे छे ई-से जहानामए पुरिसेवा शत पुरुप 'एगओ पल्हत्थियं काउं'. त२५ Neillarita (म पद्मासन पानान), असे थे, एवामेव' में प्रभाव 'भावियपा अणगारे विनावितामा .

६९५ प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.५ स.१ विकुर्वणाविशेपवक्तव्यतानिरूपणम् 'एगओ पल्लहत्यिअकिञ्चगएणं' एकतः पर्यस्तिकाकृत्यगतेन एकभागपर्यस्तिका युक्तपुरुषाकारेण 'अप्पाणेणं' आत्मना स्वस्वरूवेण 'उड्द' ऊर्च 'वेहासं' विहायः 'उप्पएजा' उत्पतेत् ! किम्, भगवानाह-' एवं चेव जाव'-एवं चैव यावत्-उक्तरीत्या पूर्ववदेव सर्वज्ञातव्यम् । — विकुब्बिसु वा' व्यकुर्वद् वा, 'विकुच्चति वा' चिकुर्वति वा, 'विकुचिस्सति वा' विकुर्विष्यति वा, 'एवं' उक्तरीत्या पूर्ववदेव 'दुहओ पल्लहत्यिों पि' द्विधापर्यस्तिकामपि 'कृत्वा'-इत्यादि आलापको विज्ञातव्यः तथा च तद्यथा नाम कोऽपि पुरुपः द्विधापर्यस्तिकां कृत्वा- तिष्ठेत्, एवमेव अनगारोऽपि भावितात्मा द्विधापर्यस्तिकाकृत्यगतेन आत्मना. अणगार भी क्या 'एगओ पल्हत्थियकिचगएणं अप्पाणेणं' एकभाग में पर्यस्तिका से युक्त पुरुष के आकार जैसे अपने वैकिय आकारसे 'उड्ढवेहासं' ऊचे आकाश में 'उप्पएज्जा' उड सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि 'एवं चेव' हां ! गौतम ! वह भावितात्मा अनगार इस आकार में होकर ऊँचे उड सकता है। इस तरह इस विषय में सब कथन पहिले किये कथन के अनुसार ही जानना चाहिये-'विकुब्बिसु वा, विकुञ्चिति वा, विकु- विस्संति वा' और यह पूर्वोक्त कथन इन क्रियापदों तक लगाना चाहिए । इन क्रियापदों द्वारा क्या समझाया गया है सो यह सब पहिले समझा ही दिया गया है। 'एवं' इसी प्रकारसे 'दुहओ पल्हत्थिय वि' इत्यादि आलापक भी जानना चाहिये । जैसे गौतम प्रभु से पूछते हैं कि हे भदन्त ! कोई पुरुष दोनों तरफ अर्द्धपद्मासन माडकरके भागार पथ 'एगओ पल्हत्थिय किच्चगएणं अप्पाणेणं उड्ढवेहासं उप्पइज्जा' એક તરફ પલાંઠી વાળીને બેઠેલા વૈક્રિય પુરુષ આકારની વિદુર્વણુ કરીને શું આકાશ- भी ये 6 ? छ ? तेन त२ भापता महावीर प्रभु ४९ छ ?-"एवं चेव' હા, ગૌતમ! તે ભાવિતાત્મા એવા પુરુષ આકારની વિદુર્વણ કરીને આકાશમાં ઊંચે ઉડી શકે છે આ વિષયમાં સમસ્ત કથન પહેલાના પ્રશ્નના ઉત્તર પ્રમાણે જ સમજવું. 'जाब विकुन्निस वा विकुब्बिति वा, विकुव्विस्संति वा' ते ४थन मा सूत्रपा પર્યત ગ્રહણ કરવું. ભાવિતાત્મા અણુગાર ત્રણે કાળમાં કદી પણ જંબૂદીને તે वैडियाथी भरी ३१८ ३५ दिया ४२ता नया 'एवं दुइओ पल्हस्थियं विधान આલાપક એજ પ્રમાણે સમજે. જેમકે ગૌતમસ્વામી પ્રભુને પૂછે છે કે હે ભદન્તા જેવી રીતે કે પુરુષ બન્ને તરફ અર્ધપદ્માસન માંડીને બેસે છે, એવા બન્ને તરફ અઈ પત્તાસન ६०४ भगवती मावितात्मा फियन्ति मिया यशोपत्रीतकत्यगतानि रूपाणि विकृवितुं समर्थः? इनि अपरः गौतममरनः, विकृर्वणया वैशियसमुद्यावेन पहनि ताशरूपाणि विकृवित समर्थः, तादृशेबानेः रूपः हीपढीपान्तराणि यावदरगाढावगाहानि पर्नु ममः, किन्तु विषयमात्रमेतद् , नो संपन्या याद्-विकुर्विष्यति वा इन्यन्तं सर्व स्वयमृडनीयम् । पुनः गौतमः पृच्छति-' से जहा नामए' हे मदन्न ! नया नाम का पुरिसे' फोऽपि पुरुषः 'एगो पन्हत्यि एकतः पर्यस्तिकाम् अर्धपपासनादिविशेपम् 'फाउं' कृत्वा 'चिडेजा' तिप्ठेत् उपविशेद 'एवामेय' एवमेव तथैव 'अणगारे वि' अनगारोऽपि 'भाविअप्पा' मावितात्मा कि हे भदन्त ! यादि भाषितात्मा अनगार इस प्रकारसे आकाश में ॐचे चल सकना है तो वह ऐसे कितने रूपों की अपनी विकुर्वणा द्वारा निप्पत्ति (चना) कर सकता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि हे गौतम ! वह भावितात्मा अनगार बैफियसमुद्धात से ऐसे अनेक रूपोंकी निष्पत्ति कर सकता है-यहांतक कि वह ऐसे अनेकरूपों से संपूर्ण इस जंबूदीपको तथा और भी अनेक द्वीपसमुद्रों को गाढावगाढरूप से भर सकता है । किन्तु यह इस प्रकारका कथन केवल उसकी शक्तिमात्र का प्रदर्शन करने निमित्त कहा गया जानना चाहिये-क्योंकि उसने आजतक ऐसे रूपों से दीप दीपान्तरोंको न भरा है, न भरता है न वह आगे भी भरेगा। पुनः गौतम प्रभु से पूछते है-'से जहा नामए केइ पुरिसे' जैसे कोई पुरुष 'एगओ पल्हथियं काउं' एक ओर अर्द्धपद्मासन आदि मांडकर बैठता है 'एवामेव' इसी तरह से वह 'भावियप्पा अणगारे वि' भावितात्मा ભદન્તી બન્ને ખભે જ. ધારણ કરી હોય એવાં કેટલાં પુરુષ રૂપની ભાવિ- તાત્મા અણગાર વિક્ર્વણું કરી શકવાને સમર્થ છે? ઉત્તર–હે ગૌતમ ! ભાવિતાત્મા અણુગાર એવા એટલા બધાં રૂપની વિક્ર્વ કરી શકે છે કે, એવાં વૈક્રિય રૂપે વડે તે સમસ્ત જંબુદ્વીપને તથા અનેક કપ समुद्रात पुरेपूर भी पाने अभय छे. ५२-तु, तमना : शति, talaq भाटेर આ કથન કરવામાં આવ્યું છે. ખરેખર તો તેમણે આજ પર્યત કદી પણ એવાં રૂપથી જબીપને ભર્યો નથી, વર્તમાનમાં ભરતા નથી અને ભવિષ્યમાં ભરશે પણ નહીં. MAH स्वाभा मापार प्रभुने पूछे छे ।' से जहानामए पुरिसे शत पुरु५ 'एगओ पल्हथियं काउं. त२५ Usinalमान (मासन पान), एवामेव से प्रभाव 'भावियप्पा अणगारे वित मावितामा ..

. , प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.५ सू.२ अभियोगस्याभियौगिकस्य निरूपणम् ६९९ वा, वृकरूपं वा, द्वीपिकरूपं चा, ऋक्ष रूपं चा, तरक्षुरूपं वा, पराशर रूपं वा अभियोक्तुम् ? नायमर्थः समर्थः, अनगारः खलु ०००० ? एवं वाह्यान् पुद् गलान् पर्यादाय प्रमुः, अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा एकं महत् अश्व रूपं वा अभियुज्य अनेकानि योजनानि प्रभुर्गन्तुम् ? हन्त, प्रभुः, स भदन्त वा, विगवं वा, दिवियरुवं वा, अच्छवं वा, तरच्छरूव वा, परासर- रूवं वा, अभिमुंजित्तए ?) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार बाह्य- पुद्गलोंको ग्रहण नहीं करके एक विशाल अश्वके रूपको, हाथी के रूपको, सिंहके रूपको, व्याघ्रके रूपको, वृक-भेडिया के रूपको, दीपड़ा चित्ताकेरूपको, भल्लूक-रीछके रूपको, तरक्षके रूपको, अष्टापदके रूपको अभियोजित करने के लिये समर्थ है क्या ? (णो इयटे समठे हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है। (अणगारे णं भंते! एवं बाहि- रए पोग्गले परियाइत्ता पभू' हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार चाहिर के पुद्गलोंको ग्रहण करके अश्व आदिके रूपोंको अभियोजित करने के लिये समर्थ है क्या ? (एवं बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू) हे गौतम भावितात्मा अनगार बाहिर के पुद्गलोंको ग्रहण करके अश्वादिक के रूपोको अभियोजित करने के लिये समर्थ है। (अणगारे णं भंते! भावियप्पा एगं महं आसरूवं वा अभिजुंजित्ता अणेगाई जोयणाई पभू गमित्तए) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार एक विशाल अश्वके रूपको अभियोजित करके क्या अनेक योजनो तक जानेके लिये समर्थ है? दिवियरूव वा, अच्छरूववा, तरच्छरूववा, परासररुवं वा, अभिजुंजित्तए?) હે ભદન્ત ! શું ભાવિતાત્મા અણગાર, બાહા પુલોને ગ્રહણ કર્યા વિના એક વિશાલ અશ્વના રૂપને હાથીના રૂપને. સિંહના રૂપને વાધના રૂપને, વરુના રૂપને, ચિત્તાના રૂપને, રીંછના રૂપને, તરછના રૂપને, અથવા અષ્ટપદના રૂપને અભિજિત કરવાને સમર્થ છે? णो इणढे समहे) गौतम मेj मनj ५४५ नयी. (अणगारे णं भंते ! एवं वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू ! ) 3 महन्त ! मावितात्मा भJ॥२, माहा પુલને ગ્રહણ કરીને એક વિશાલ અશ્વરૂપ આદિને અભિજિત કરવાને શું સમર્થ छ ! (एवं वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू ) , olतम! मावितामा भार, બાહ્ય પુલને ગ્રહણ કરીને અધાદિકના રૂપને અભિજિત કરવાને સમર્થ છે. अणगारे णं भंते ! भवियप्पा एगं महं आसरूवं वा अभिजुंजित्ता अणेगाई जोयणा: पभू गमित्तए) महन्त ! भावितामा मामे भ APart ३५ मालियोति शन शु योगना पत पाने :समर्थ छ ? (हंता पभू)

६९८
ते ! कि आयडीए गच्छद, परिडीए ग
डीए गच्छइ, नो परिडीए, एवं आयक
आयप्पयोगेणं, नो परप्पयोगेणं, उस्सिर
ओदयं वा गच्छइ ? से गं भंते ! किं आ
अणगारे णं से, नो खल्ल से आसे।।
से भंते ! कि माई विकुबइ ! अमायी
मायी विकुम्बइ, नो अमायी विकुम्बइ,मा.
अणालोइअपडिकते कालं करेइ, की
अण्णयरेसु आभिओगिएसु देवलोगेस
अमाईणं भंते ! तस्स ठाणस्स आलं
कहिं उववजइ ? गोयमा ! अण्णयरेसु अ
-देवत्ताए उववज्जइ 'सेवं.भंते ! सेवं भं
गाहा-इत्थी असी पड़ागा जण्णोवड़ा
पल्हथिअ पलियंके अभियोग
छाया--अनंगारः खलं भदन्त ! भवित
र्यादाय प्रभुः एक महत् अवरूप वा, हस्तिर
अभियोग्य और आभियोगिक की
'अणगारेण भंते ! भावियप्पा' इर
सूत्रार्थ-(अणमारे पं-भंते ! भाविय
याइत्ता एगं महं. आसरूवं वा; हस्थिरूर
અભિગ્ય અને અભિગિકની
'अणगारेण भंते !! dilk-7
सूत्राथ-(अणगारेणं भंते ! भावियर
एगं मह.. आसवत्रा, हथिरुवं बी, सीहर
-
--

- , प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.५ सू.२ अभियोगस्याभियौगिकस्य निरूपणम् ६९९ वा, वृकरूपं वा, द्वीपिकरूपं चा, ऋक्ष रूपं वा, तरभुरूपं वा, पराशर रूपं वा अभियोक्तुम् ? नायमर्थः समर्थः, अनगारः खलु ००००? एवं बाह्यान् पुद् गलान् पर्यादाय प्रभुः, अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा एक महत् अश्व रूपं वा अभियुज्य अनेकानि योजनानि मभुर्गन्तुम् ? हन्त, प्रभुः, स भदन्त वा, विगरूवं वा, दिवियरूवं वा, अच्छवं वा, तरच्छरुवं वा, परासर- रूपं वा, अभिमुंजित्तए ?) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार बाह्य- पुद्गलोको ग्रहण नहीं करके एक विशाल अश्वके रूपको, हाथी के रूपको, सिंहके रूपको, व्योधके रूपको, वृक-भेडिया के रूपको, दीपड़ा चित्ताकेरूपको, भल्लूक-रीछके रूपको, तरक्षके रूपको, अष्टापदके रूपको अभियोजित करने के लिये समर्थ है क्या ? (णो इयतु समढे हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है। (अणगारे णं भंते ! एवं बाहि- रए पोग्गले परियाइत्ता पभू' हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार बाहिर के पुद्गलोंको ग्रहण करके अश्व आदिके रूपोंको अभियोजित करने के लिये समर्थ है क्या ? (एवं बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू) हे गौतम भावितात्मा अनगार बाहिर के पुद्गलोंको ग्रहण करके अश्वादिक के रूपोको अभियोजित करने के लिये समर्थ है। (अणगारे णं भंते! भावियप्पा एगं महं आसरूव वा अभिजुजित्ता अणेगाई जोयणाई पभू गमित्तए) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार एक विशाल अश्वके रूपको अभियोजित करके क्या अनेक योजनो तक जानेके लिये समर्थ है ? दिवियरूवं बा, अच्छववा, तरच्छरूववा, परासरस्वं वा, अभिजुंजित्तए ?) હે ભદન્ત ! શું ભાવિતાત્મા અણગાર, બાહ્ય પુતલેને ગ્રહણ કર્યા વિના એક વિશાલ અશ્વના રૂપને હાથીના રૂપને. સિંહના રૂપને વાઘને રૂપને, વરુના રૂપને, ચિત્તાના રૂપને, રછના રૂપને, તરછના રૂપને, અથવા અષ્ટપદના રૂપને અભિજિત કરવાને સમર્થ છે? णो इणढे समहे) गौतम मे मनj ५४५ नथी. (अणगारे णं भंते ! एवं वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू ! ) हे महन्त लावितात्मा भा२, माह પુલેને ગ્રહણ કરીને એક વિશાલ અશ્વરૂપ આદિને અભિજિત કરવાને શું સમર્થ छ ! (एवं वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू ) &, गौतम! पितालमा भागार, બાહ્યા પુલને ગ્રહણ કરીને અશ્વાદિકના રૂપને અભિજિત કરવાને સમર્થ છે. मणगारे गं भंते ! भवियप्पा एग महं आसरूव वा अभिमुंजित्ता अणेगाई जोयणा: पभू गमित्तए १) महन्त ! भावितामा मा२. म APAGE ३५ अनियनित शन शु योरता पर्मत भवाने समय छे ? (हंता पभू) 500 , मगवतीम कम् आत्मदर्चा गच्छति, परदर्या या गच्छति? गौतम! आत्मदा च्छति, नो परदा, एवम् आत्मकर्मणा, नो परफर्मणा, आत्मपयोगेण, को परमयोगेण, उच्छितोदयं चा, गच्छति, पतदुदयं वा गच्छति, स भदन्त! फेम् भनगारोंऽश्वः ? गौतम ! अनंगारः सः, नो खल्ल सोऽषा, एवं यावत् हता पभू) हां, गौतम ! भावितात्मा अनगार एक विशाल अश्वका स्प अभियोजित फर अनेक योजनों तक जाने के लिये समर्थ है से भंते । आयड्ढीप गच्छह, परिदीए गच्छह ?) हे भदन्त ! भाषि- नात्मा अनगार जो एक विशाल अश्वरूपकी विकुर्वणा करके अनेक गेजनो तक जाने के लिये समर्थ होता है-सो क्या वह अपनी निजकी शक्तिसे जाता है या परकी सहायता से जाता है.? (गोयमा! आयड्ढीए गच्छद, णो परिइडीए गच्छद) हे गौतम ! भावितात्मा अनगार जो एक विशाल अन्वरूपकी विकुर्वणा करके अनेक योजनों तक जाता है सो अपनी निजकी शक्ति से ही जाता है। परकी सहायता से नहीं जाता है। (एवं आयकम्मुणा, नो परकम्मुणा, आयप्पयोगेणं, नो परप्पयोगेणं) इसी तरह से वह इतनी दूर तक अपने निज के कर्म से जाता है, पर के कर्मसे नहीं जाता है, आत्म- प्रयोग से जाता है, परके प्रयोग से नहीं जाता है। (उसिओदयं वा गच्छह, पयोदय- वा. गच्छइ) तथा वह. सीधा भी जाता है, और विपरीत भी जाता है । (से.णं अपागारे आसे ?) हे भदन्त वह अनगार હા, ગીતમ ! એક મહા અશ્વરૂપને અભિયોજિત કરીને અનેક જનપર્યન્ત જવાને त समर्थ छ. (से भंते ! आयइडीए गच्छइ, 'परिड्डीए गच्छइ ?) : महन्त ! ભાવિતાત્મા અણગાર એ પ્રકારના રૂપને અભિજિત કરીને જે અનેક એજનપર્યત ગમન કરે છે, તે શું તેની પોતાની શકિતથી કરે છે, કે અન્ય સહાયતાથી કરે છે ? (गायमा ! आयडीए गच्छइ, णो परिड्डीए गच्छद) गौतम ! लागि તભા અજુગાર એક મહાઅધરૂપને અભિજિત કરીને જે અનેક પેજ પર્યત ગમન કરે છે, તે તેના પિતાની શક્તિથી જ કરે છે, અન્યની સહાયતાથી કરતા નથી, ( एवं आयकम्मुणा, नो परकम्मुणा, आयप्पयोगेणं, 'नो परप्पयोगेणं. मेर પ્રમાણે તે આત્મકથી એટલે દૂર જાય છે-પકર્મથી જ નથી, અને આત્મપ્રયોગથી MD-५२प्रयोगयी orat नथी, (उसिओदयं वा गच्छइ, पयोदयं वा गच्छइ) ते साधी या छ भने विपरीत पय तय 2. (सेणं अणगारे आसे ?)

ममेयचन्द्रिका टीका श.३३.५ २.२ अभियोगस्याभियोगिकस्य निरूपणम् ७०१ पराशररूपं वा, स भदन्त ! किं मायी विकुर्वति ? अमायी अपि विकुर्वति ? गौतम ! मायी विकुर्वति, नो अमायी विकुर्वति अमायी भदन्त ! तस्य स्थानस्य वा अनालोचित प्रतिक्रान्तः कालं करोति, कुत्र उत्पद्यते ? गौतम ! अन्यतरेषु आभियोगिकेषु देवलोकेषु देवतया उपपद्यते, अमायी भगवन् ! तस्मात् घोडारूप है क्या ? (अणगारेणं से, णो खलु से आसे) हे गैतम ! वह तो अनगार है घोडेरूप नहीं है। (एवं जाव परामररूच वा) इसी प्रकार पराशर अष्टापदस्प तक जानना चाहिये। (से भंते ! मायी विकुम्वइ, अमायी वि विकुव्वइ) हे भदन्त ! ऐसी विकुर्वणा मायी अनगार करता है कि अमायी अनगार भी करता है? (गोयमा ! मायी विकुव्वद, नो अमायी विकुन्वइ) हे गौतम! ऐसी विकुर्वणा मायी अनगार ही करता है। अमायी अनगार नहीं करता है। (माई णं भंते ! तस्स ठाणस्स आलोहयपडिक्कते कालं करेइ, कहिंउववजइ) हे भदन्त ! इस प्रकारकी विकुर्वणा करने के बाद उसकी आलोचना और प्रतिक्रमण नहीं करनेवाला वह मायी अनगार मर कर कहां उत्पन्न होता है ? (गायमा ! अण्णयरेसु आभियोगिएस्सु देवलोगेसु देवत्ताए उववलइ) हे गौतम ! इस प्रकारकी विकुर्वणा करके आलो- चना और अतिक्रमण नहीं करनेवाला अनगार काल करे तो कोई एक आभियोगिक जाति के देवलोकों में देव के रूपमें उत्पन्न हो महन्त ! शुa AJIR मध३५ छ ? (अणगारे णं से, णो खलु से आसे) 3 गौतम ! ते मा२ ० छे, मश्व३५ नथी. (एवं जाव परासरस्वं वा) પરાશર (અષ્ટાપદ) રૂપ પર્યન્તના રૂપની અભિયેજના વિશે પણ એજ પ્રમાણે સમજવું. (से भंते ! मायी विकुम्बइ, अमायी वि विकुन्बइ ?) हे महन्त ! मेवा विg- | માયી અણગાર જ કરે છે, કે અમાથી અણગાર પણ કરે છે? (गायमा ! मायी विकुबइ, नो अमायी विकुबड) 3 गौतम ! भायी माग२४ मेवा वि ४२ छ, अभायी भागार ४२तो नथी. (माईणं भंते ! तस्स ठाणस्स अणालोइय पडिकंते कालं करेइ, कर्हि उवबजइ ?) 3 महन्त ! આ પ્રકારની વિકુવણ કરીને તેની આલેચના અને પ્રતિક્રમણ નહીં કરનાર માથી अशु॥२ ३६६४ीने या G५न्न थाय छे ? (गोयमा ! अण्णयरेसु आभियोगिएस देव- लोगेसु देवताए उववज्जइ) 8 गौतम ! या प्रानी विgu ४शन मासोयना અને પ્રતિક્રમણ નહી કરનારે અણગાર, કાલકરીને કોઈ એક અભિગિક જાતિના દિવ , - " ७०० मगवतीमधे किम् आत्मदर्धा गरछति, परदों या गच्छति ? गौतम! आत्मदर्गा गच्छति, नो परद्धर्या, एवम् आत्मकर्मणा, नो परकर्मणा, आत्मपयोगेण, नो परमयोगेण, उच्छूितोदयं वा, गच्छति, पतदुदयं वा गच्छति, स भदन्त! किम् अनगारोंऽश्वः ? गौतम ! अनगारः सः, नो खल्ल सोऽया, एवं यावत (हंता पभू) हां, गौतम ! भावितात्मा अनगार एक विशाल अश्वका रूप अभियोजित कर अनेक योजनो तक जाने के लिये समर्थ है (से भंते ! आयड्ढीए गच्छह, परिइढीए गच्छह ?) हे भदन्त ! भावि- तात्मा अनगार जो एक विशाल अश्वरूपकी विकुर्वणा करके अनेक योजनो तक जाने के लियें समर्थ होता है-सो क्या वह अपनी निजकी शक्तिसे जाता है या परकी सहायता से जाता है.? (गोयमा! आयड्ढीए गच्छद, णो परिड्डीए गच्छद) हे गौतम ! भावितात्मा अनगार जो एक विशाल अश्वकरूपकी चिकुर्वणा करके अनेक योजनों तक जाता है सो अपनी निजकी शक्ति से ही जाता है। परकी सहायता से नहीं जाता है। (एवं आयकम्मुणा, नो परकम्मुणा आयप्पयोगेणं, नो परप्पयोगेणं) इसी तरह से वह इतनी दूर तक अपने निज के कर्म से जाता , पर के कर्मसे नहीं जाता है, आत्म- भयोग से जाता है, परके प्रयोग से नहीं जाता है। (सिओदयं वा गच्छइ, पयोदय घा गच्छद) तथा वह. सीधा भी जाता है. और विपरीत भी जाता है। (से णं अणगारे आसे ) हे-भदन्त वह.अनगार હા, ગૌતમ ! એક મહા અશ્વરૂપને અભિજિત કરીને અનેક જનપર્યત જવાને समर्थ छे. (से भंते ! आयड्ढीए गच्छइ, परिड्ढीएं गच्छइ ) : महन्त ! ભવિતાત્મા અણગાર એ પ્રકારના રૂપને અભિજિત કરીને જે અનેક પેજ પર્યત ગમન કરે છે, તે શું તેની પોતાની શકિતથી કરે છે, કે અન્ય સહાયતાથી કરે છે ? (गायमा ! आयइबीए गच्छइ, णो परिड्ढीए गच्छइ) 3 गौतम! .पि. તામાં અણગાર એક મહાઅશ્વરૂપને અભિજિત કરીને જે અનેક પેજ પર્યત ગમન કરે છે, તે તેના પિતાની શક્તિથી જ કરે છે, અન્યની સહાયતાથી કરતા નથી, ( एवं आयकम्मुणा, नो परकम्मुणा, आयप्पयोगेणं, 'नो परप्पयोगेणं.) પ્રમાણે તે આત્મકથી એટલે દૂર જાય છે-પકર્મથી જ નથી, અને આત્માગથી य-५२प्रयोगथी orat नथी, (उसिओदयं वा गच्छइ, पयोदयं वा गच्छइ) ते सीधा पय त छ भने विपक्षीत. on छ. (से- णं ' अणगारे आसे?) n .

अमेयचंन्द्रिका टीका श.३ उ.५ २.२ अभियोगस्याभियौगिकस्य निरूपणम् :७०३. टीका-विकुर्वणाधिकारात् अनगारस्याभियोगात्मकविकुर्वणावक्तव्यता प्रस्तौति-'अणगारे णं भंते !' इत्यादि । गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा 'वाहिरए पोग्गले' वाह्यान् पुदगलान् 'अपरिआइत्ता' अपर्यादाय अपरिगृह्य 'एक मई' एकं महत् 'आसरूववा' अश्व- रूपं वा, 'इत्थिरूवं वा' हस्तिरूपवा, 'सीहरूव वा' सिंहरूपं बा, 'चग्यरूव' व्याघ्ररूप वा, 'विगरूवं वा, वृकरूप वा, (नारइति भापायां प्रसिद्धी हिंसक जन्तुविशेषः तदुरूप वा) 'दीविअरुवं वा' द्वीपिकरूपं वा, (दीपडा इति भाषायां प्रसिद्धः) चतुप्पदश्वापदविशेपः (चीता) तद्रूपं वा 'अच्छरूवं वा' ऋक्षरूपं वा भल्लूकरूपं वा, 'तरच्छरुवं वा' तरक्षरूपं वा तरक्षो व्याघ्रजाति है। और इन सबके रूपोंको अभियोग एवं इनकी विकुणा मायी अनगार करता है-ऐसा कहा गया है। टीकार्थ-विकुर्वणा का अधिकार होने से यहां सूत्रकार अनगार की अभियोगात्मक विकुर्वणाकी वक्तव्यता प्रारंभ कर रहे हैं-अण- गारेणं भते !' इत्यादि हे भदन्त ! 'भावियप्पा अणगारेणं' भावि- तात्मा अनगार 'बाहिरए पोग्गले' बाह्यपुद्गलीको-वैक्रिय शरीरके पुदु: गलोंको 'अपरियाइत्ता' ग्रहण नहीं करके 'एग' एक 'मह' विशाल बडे भारी 'आसरुवं वा' घोडेके रूपको 'हत्थिरूवं वा' अथवा हाथी के रूपको, 'सीहरूवं वा, सिंहके रूपको वग्घरुव वा व्याघ्रकेरूपको 'विगरूवं वा' वृक-नाहर-के रूपको 'दीवियरूवं वा' चीत्ताकेरूपको, 'अच्छरूचं' ऋक्ष-रीछके रूपको, तरच्छरूवं वा, व्याघजाति विशेषकेरूपको તેમની વિદુર્વણ સંબંધી વિચાર આ ઉદ્દેશકમાં કરવામાં આવેલ છે. અને સઘળ રૂપની વિદુર્વણુ અને અભિગ માયા અણગાર કરે છે, એવું આ ઉદ્દેશકમાં બતાવ્યું છે. ટીકાઈ–હજી વિમુર્વણનું જ નિરૂપણ ચાલી રહ્યું છે. અહીં સૂત્રકાર અણગારની अभियोगाभ विनु नि३५ ४३ - अर्णगारेणं भंते ! भावियप्पा' 3 महन्त ! भावितामा भागार, 'बाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता' मा पु- सान-वैयि १२२न पुराने अश्य या विना, 'एगं महं' में घर विशाल 'आसरूव वा' मना ३५ने, मया 'हत्थि रूपं वा थाना ३५ने 'विगवं वा' वरुन ३५ने मया 'सिंहरूवं वा' सिना ३५ने, अथवा 'वग्यरूवं वा' वाधना ३५ने अथवा 'दीविय रूवं वा' दीप(यात)ना ३५ने, 44 'अच्छरुव वासना ३५ने 'तरच्छरूव वा त२७१ ३५ने, (वाधना रे मे प्राए अथवा 'परासर- . भगवती स्थानात (तस्य स्थानस्य पा) आलोचितमतिकान्तः कालं करोति, कुन उपपद्यते ? गौतम ! अन्यतरेषु अनामियोगिकेषु देवलोकेषु देवतया उपपद्यते, तदेवं भदन्त ! तदेव भदन्त ! इति । गाथा-स्त्री, असिः, पताका, यज्ञोपवीतत्र भवति बोध्यम् । पर्यस्तिका, पर्यङ्कः अमियोगो विकुर्वणा मायी ॥२॥ जाता है । (अमापी णं भंते ! तस्स ठाणस्स आलोहयपडिते कालं फरेइ, कहिं उथवजइ) हे भदन्त ! अमायी जो अनगार होता है वह उस स्थानकी आलोचना करता है और प्रतिक्रमण करता है सो वह भर कर कहां उत्पन्न होता है। (गोयमा ! अण्णयरेसु अणाभियोगि एसु देवलोएसु देवत्ताए उववजह) हे गौतम । अमायी अनगार उस स्थानकी आलोचना और प्रतिक्रमण करके काल अवसर काल करता है इसलिये वह अनाभोगिक जाति के देवोंमें देवरूप से उत्पन्न हो जाता है। (सेवं भंते ! ति) हे भदन्तं ! जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है-हे भदन्त वह ऐसा ही है। (गाहा) गाथा-(इत्थी असि पडागा, जण्णोवइए, य होइ योधन्वे, पल्हत्थिय पलियंके अभियोगविकृयणा मायी) स्त्री, तलवार, पताका, यज्ञोपवीत (जनोई) पालथी-अर्धपद्मासन, पर्यकासन, इन सबके रूपोंको अभियोग एवं इनकी विकुर्वणी संबंधि विचार इस उद्देशकमें बामा १३२ उत्पन्न थाय छे. (अमायी णं भंते ! तस्स ठाणस्स आलोइय, पडिक्कते कालं करेड, कहिं उबवज्जइ) महन्त ! समाधी BAJAR ते स्थानी (તેને તે પ્રવૃતિથી લાગેલા ની) આચના અને પ્રતિક્રમણ કરે છે. કાળધર્મ घामपान। अस२ आये त्यारे 4 पाभीन तेश्यां पन्न थाय छ ? (गायमा ! अण्णयरेसु अणाभियोगिएम देवलोएस देवत्ताए उववज्जइ) गौतम | मभायी અણગાર તે સ્થાનની આલેચના અને પ્રતિક્રમણ કરીને કાળ કરવાને અવસર આવે ત્યારે કાળ કરે છે. તે કારણે તે અનાભિગિક જાતિના દેવમાં દેવરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. (सेवं भंते ! सेवं भंते । ति) डे महन्त • पनी पात सर्वथा सत्य .. હે ભદન્ત આપની વાત યથાર્થ છે , (गाहा) -(इत्थी असि पडागा, जण्णोवइए, य होइ बोधव्वे, पल्ह- स्थिय पलियके अभियोग विकुब्वणा मायी) श्री, तसार, पता, यज्ञोपवीत (જનોઈ) પલાંઠી (અર્ધપદ્માસન, પર્યકાસન તે સૌનાં રૂપને તથા અગિ અને प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.५९.२ अभियोगिकस्याभियौगिकस्य निरूपणम् ७-५ इति सम्पूर्णप्रश्नालापकः, भगवानाह ‘एवं बाहिरए पोग्गले' एवम् उक्तरीत्या स बाह्यान् पुद्गलान् 'परिआइत्ता' पर्यादाय 'पभू' प्रमुः समर्थः उक्ततत्तद्रूप- मभियोक्तुमित्याशयः, गौतमः पुनः पृच्छवि-'अणगारे णं भंते !' इत्यादि। हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा 'एकं महं' एक महद 'आसरून वा,' अश्वरूपं वा 'अभिमुंजित्ता' अभियुज्य तद्रूपानुप्रवेशेन व्या- पार्य 'अणेगाई जोअयाई अनेकानि योजनानि 'गमित्तए' गन्तुम् 'पभू' प्रभुः समर्थः किम् ? भगवानाह 'हता, पभू' हन्त प्रभुः, हे गौतम ! त्वदुक्तरीत्या गन्तु स समर्थः, गौतमः पुनः पृच्छति-'से भंते !' इत्यादि । हे भदन्त! स भावितात्मा अनगारः 'कि आयड्ढीए गच्छइ' किम् आत्मदर्या गच्छति, है- इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि 'एवं वाहिरए पोग्गले' उत्तरीति से वह भावितात्मा अनगर याह्यपुदगलोंको 'परियाइत्ता' ग्रहण करके 'पभृ' उक्त उन२ रूपोंकी अभियोजना करने के लिये समर्थ है। गौतमस्वामी प्रभुसे पुनः प्रश्न करते हैं 'अणगारे णं भंते! भावियप्पा' हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार 'एगं महं' एक महान् 'आसरूव वा घोडेके रूपकी 'अभिजुंजित्ता' अभियोजना करके 'अणे- गाई' अनेक योजनों तक गमित्तए पभू' जाने के लिये ममर्थ है क्या इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-'हंता पभू' हां गौतम वह समर्थ है। अर्थात् जैसा तुमने प्रश्न किया है उसके अनुसार वह अनेक योजनों तक जाने के लिये शक्तिशाली है। गौतमपुन: इसी विपयको लेकर प्रभु से पूछते हैं कि-से भंते ! किं आयडूढीए गच्छद' हे भदन्त ! वह भावितात्मा अनगार अपनी निजकी ऋद्धि से उत्तर-'एवं वाहिरए पोग्गले' 3 गौतम ! माग पुराने 'परियाइत्ता ગ્રહણ કરીને “પૂ ઉપરોકત રૂપની અભિજન કરવાને તે સમયે છે. प्रश्न-'अणगारे णं भंते भावियप्पा' हे महन्त ! भावितामा AYUR, 'एगं महं आसरुवं वा' मे महान मना३५नी 'अभिमुंजित्ता' मलियोन! शन 'अणेगाई जोयणाई' भनेयोनाना भातर सुधा 'गमित्तए पभू' rj A४पाने શું સમર્થ છે ? SriR-'ईता, पभू' गौतम ! A समय छे. मेटो मेका ३५ने भनि- ચેજિત કરીને તે અનેક જનાના અંતરે જવાને સમર્થ છે. - 'से भंते ! आयडूहीए. गच्छइ' सह-त! मश्वना३५नी अलियाना ७०४ भक्तीने विशेषो हिंसकजन्तुस्तद्रूपं वा, पराशरः अष्टापदः शरभस्तद्रूपं वा 'अमिजुंमिथए' अभियोक्तुम पैक्रियसामा वडूपानुभवेशेन व्यापारयितु 'पभू पुरा समर्थः किम् ? भगवानाइ-जो इणवै सम?' नायमर्यः समर्थ: अर्थात हे गौतम ! नो बाबापुद्गलान् अपर्यादाय उक्ततत्तद्रूपममियोस्तुं स समर्थः, पुनः गौतमः पृच्छति-भणगारे गं भंते इत्यादि । हे मदन्त । अनगारः खलु भावितात्मा बाहयान पुद्गलान् पर्यादाय एफ महत्-अश्वादिरूपं वा, अभियोक्तुं प्रसः ? 'परासरस्वं चा' अष्टापद-शरभकेरूपको 'अभिजुंजित्तए पभू' अभि- योजन (धनानेमें)करने के लिये समर्थ है क्या? विद्यावगैरह के पलसे घोडा आदिके रूपमें प्रवेश करके जो क्रिया की जाती है उसका नाम अभियोग है । गौतम यहां पर प्रभु से यही प्रश्न कर रहे हैं कि हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार चैक्रियशरीरके पुद्गलों को ग्रहण किये विना क्या घोडे वगैरहके शरीर में प्रविष्ट होकर उस२ प्रकारकी क्रिया करने में समर्थ है क्या ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि-'जो इणहे समढे' हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है- अर्थात् वैक्रियशरीर पाहर पुद्गलों को ग्रहण किये विना भावितात्मा अनगार इस२ प्रकारका अमियोग करनेके लिये किसी तरह समर्थ नहीं है। अब गौतम प्रभु से पुनः प्रश्न करते हैं 'अणगरेणं भंते।' इत्यादि । हे भदन्त ! 'भावियप्पे अणगारे णे भावितात्मा अनगार यायपुद्गलों को ग्रहण करके एक महान अश्वादि रूपकी अभियोजना करने के लिये समर्थ है क्या? इस प्रकार से यहां समस्त प्रश्नालापक ख्वं वा' A२मना ३५ने, 'अभिजुजित्तए पभू' मालियोora श्वान समर्थ छ ! વિદ્યા વગેરેના પ્રભાવથી, ઘેડા આદિનાં રૂપમાં પ્રવેશ કરવારૂપ જે ક્રિયા થાય છે, તે કિયાને અભિયોગ કહે છે. ગૌતમસ્વામી અહીં મહાવીર પ્રભુને એજે પ્રશ્ન પૂછી રહ્યા છે કે હે ભદન્ત ભાવિતાત્મા અણગાર, વૈક્રિય શરીરના પુલોને ગ્રહણ કર્યા વિના અશ્વ વગેરેના શરીરમાં પ્રવેશ કરીને, તે તે પ્રકારની ક્રિયા કરવાને શું સમર્થ છે?” a Sत्तर मापता महावीर प्रभु डे : 'णो इण? सम?' गौतम । બની શકતું ની વૈથિ શરીરના પુલેને ગ્રહણુ કર્યા વિના, ભાવિતાત્મા અણગાર, ઉપરોકત રૂપને અલગ કરવાને કોઈ પણ રીતે સમર્થ રહેતા નથી.” હવે ગૌતમ असुन पूछे छ-'अणगारे णं भंते ! भावियापे' UALE REFR ! वितामा ARY ગાર, બાહ્ય મુદ્દાને (યકિય શરીરનાં અને રહણ કરીને એક મહાન અશ્વાદિપની અભિજન કરવાનું સમર્થ છે? આ પ્રકારને સમત પ્રથાલાપક અહીં ગ્રહણ ४२वाना .

- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३३.५.२ अभियोगिकस्याभियौगिकस्यनिरूपणम् ७०७ नगारस्यैव अश्वानुरूपकरणात 'एवं जाव-परासरस्वं वा' एवम् उक्तरीत्या यावत्-पराशररूप वा, अर्थात् पराशररूपपर्यन्तमुक्तालापको विज्ञेयः, तथा च स खलु अनगारः, पराशरो वा, इति प्रश्ने स खलु अनगारः नो पराशर- इति भगवत उत्तरं वोध्यम् । यावत्करणात् 'हस्तिरूप, सिंहरूप, व्याघ्ररूपं, वृकरूप, द्वीपिकरूप, ऋक्षरूप, तरक्षरूपम्' इति संग्राह्यम् , तथाच 'स खलु अनगारः, हस्ती चो ? ‘स खलु अनगारः नो खलु स हस्ती' इत्यादिरीत्या प्रत्येक प्रश्नोत्तर स्वयमूहनीयम् । कि 'नो खलु से आसे' हे भदन्त ! वह अनगार अश्व नहीं हो जाता है, वह तो 'अणगारे' अनगार का अनगार ही रहता है। हां इतना अवश्य होता है कि वह अनगार ही अश्वके रूपमें हो जाता है-अर्थात् वह अश्व नहीं होता है 'एवं जाव परासररुवं चा' इसी तरह से पराशर-अष्टापद तक के रूपों के विषयमें भी जानना चाहिये। तात्पर्य यह है कि यदि यहां पर ऐसा प्रश्न किया जावे कि वह भावितात्मा अनगार जय अष्टापदके रूपमें अभियोजन करता है-तो अष्टापद पन जाता होगा-तो इसका समाधान ऐसा ही करलेना चाहिये वह तो अनगार का अनगार ही रहता है-पर वह अपनी विकुर्वणा शक्ति से अश्चके रूपमें परिवर्तित हो जाता है अर्थात् बदल जाता है बादमें फिर ज्योका त्यों हो जाता है। यहां यावत् पदसे 'हस्तिरूप, सिंहरूप, व्याघ्ररूप, वृकरूप, दीपिकारूप, ऋक्षरूप, तरक्षरूप,' इनरूपों का संग्रह हुआ है । तथा च वह अनगार क्या St२–'नो खलु से आसे गौतम ! ते म॥२ भव३५ मनlaral નથી એ તે અણગારને અણગાર જ રહે છે. હા, એવું અવશ્ય બને છે કે તે અણગાર જ અશ્વનું રૂપ ધારણ કરે છે પણ તે તે તેનું વૈકિવરૂપ હેવાથી “અણગારને અશ્વસ્વરૂપ 38 A314 नही'एवं जाव परासरख्वं वा' मष्टा५६ (५२।१२) पर्य-तना पाना વિષયમાં પણ આ પ્રમાણે જ સમજવું. તાત્પર્ય એ છે કે તે ભાવિતાત્મા અણગાર અષ્ટાપદ પર્યન્તના રૂપની અભિયેજના કરી શકે છે. અલ્પરૂપના વિષયમાં જે જે નિરૂ- પણ કરાયું છે, તે અષ્ટાપદ પર્વતના રૂપે વિષે પણ થવું જોઇએ. આ રીતે છેલ્લે પ્રશ્ન આ પ્રમાણે બનશે તે ભાવિતાત્મા અણુગાર જ્યારે અષ્ટાપદના રૂપનું વિતુર્વણ દ્વારા અભિયેજને કરે છે, ત્યારે શું અષ્ટાપદ બની જાય છે ? ઉત્તર-ના, તે તે અણ- ગારજ રહે છે, પણ તે પોતાની વિકર્વણ શકિતથી અષ્ટાપદને રૂપ બદલાઈ જાય છે, मन भामरे तो भूभा मारना ३५४ मापी जय छ: मी 'जाव' (यात्) , भगवतीले 'परिडीए गच्छ ? परदा वा गन्छति ? भगवानआह-'गायमा ! इत्यादि । हे गौतम ! 'बायवीए गच्छई आत्मदर्या स्वसामर्थेन गच्छति, 'नो परि- इढीए' नो परदर्या परसामर्थेन एवं तव 'आयकम्मुणा' आत्मकर्मणा, गो परकम्मुणा' नो परकर्मणा, 'भायप्पयोगेणं' आत्मप्रयोगेण, 'नो परप्पयोगेणं' नो परमयोगेण, 'उस्सिओदयंवा गच्छई उचिटतोदयं सरलं वा गच्छति, 'पय- ओदयं बा, पतदुदयं कृटिलं व या गच्छद' गच्छति । पुनगौतमः पृच्छति. 'सणं भंते 'हे भगवन् ! स खलु "कि अणगारे आसे ?' किम् अनगारा, . आहोस्थित अश्वः ? भगवानाह-गोयमा हे गौतम। 'अणगारे णं से अनगारः खलु स वर्तते, 'नो खलु से आसे' नो खलु स असः वस्तुतोऽ- सामर्थ्य से जाता है कि 'परिइदीए गच्छद' परकी सामर्थ्य से जाता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-हे गौतम ! 'आयबीए गच्छह वह भावितात्मा अनगार अपने सामर्ग से जाता है, 'नो परिडूढीए' पर के सामर्थ्य से नहीं जाता है। 'एवं' इसी तरह से 'से वह 'आयकम्मुणा' अपने निजकर्मले-क्रिया से जाता है, परकी क्रियासे नहीं जाता है। 'आयप्पयोगणं' आत्मप्रयोग से अपनी प्रेरणा से जाता है 'नो परप्पयोगेणं' परकी प्रेरणा से नहीं जाता है । 'उस्सिओदयं वा गच्छई' सरलरूपमें भी जाता है और ‘पयओदयं घा' कुटिल-चक्ररूप से भी जाता है। गोतम पुनः प्रभुसे पूछते हैं कि-'से णं भंते ! किं अणगारे आसे' हे भदन्त वह भावितात्मा अनगार जप अश्वके रूपमें अभियोजना करता हैं-तब क्या वह अश्व बन जाता है या नहीं। इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं કરીને અનેક એજન પર્યન્તનું તે જે ગમન કરે છે, તે તેની પોતાની શક્તિથી કરે છે, કે 'परिडीए' अन्यनी सहायताथी छ ? t३-'आयड्ढीए, गच्छइ, णो परिडीए'त मावतभा मार તેની પોતાની અદ્ધિથી (શકિતથી) એટલે બધે દૂર જાય છે, અન્યની સહાયતાથી જતા નથી 'एवं आयकम्मुणा' ने तेना भात्म याanय छ, 'णो परकम्मुणा' मन्यना ki dl नया. 'आयप्पयोगेणं' मा :प्रयोगया (पidiना ,प्रेegrilj M छ, नो 'परप्पयोगेण अन्यनी प्रेरणाधी बता नथी. 'उस्सिओदयं वा गच्छइ, पयं. ओदयं वा गच्छइ' स२०३५ ५५ लय छ, प३ अथवा विपरीत पE M. मन-से गं भंते कि अणगारे आंसे ? महन्त न्यारे वता અણુગાર અશ્વરૂપની અભિયોજના કરે છે, ત્યારે શું તે અર્ધ બની જાંય છે કે નહીં .

- प्रमेयचन्द्रिकाटीकाश.३उ.५ सू.२ अभियोगिकस्याभियौगिकस्य निरूपणम् ७०९ अनगारस्य सकपायचित्ततया अभियोगक्रियाधिकारित्वेन अभियोगात्मकवि- क्रियाकरणसंभवात्, अमायिनस्तु कपायरहिततया अभियोगक्रियानधिकारि- त्वेन अभियोगकरणासम्भवात् । पुनगौतमः पृच्छति-'माईणं भंते !' इत्यादि । भदन्त ! मायी खलु अनगारः 'तस्स ठाणस्स' तस्य स्थानस्य अश्वाधनु मवेशार्थ व्यापारात्मकाभियोगकरणस्य 'अनालोइयपडिकते' अनालोचितपति- क्रान्तः पश्चात्तापाद्यालोचनप्रतिक्रमणकरणमन्तरैव यदि 'कालं करेइ काल करोति तदा 'कहिं उववजइ ?' कुत्र उपपद्यते?' भगवानाह 'गायमा हे गौतम रहित भावितात्मा अनगार विकुर्वणा नहीं करता है। अर्थात् जो कपायसहित भावितात्मा है वही आभियोगिक क्रिया करता है अमायी भावितात्मा अनगार ऐसी क्रिया नहीं करता है । क्यों कि वह कषाय रहित होता है। अतः वह आभियोगिक क्रिया का अधिकारी नहीं होता है-इसलिये उसमें अभियोग करना संभव नहीं होता है। मायी कपाय सहित होता है इसलिये वह अभियोग क्रिया का अधिकारी होता है। इसी कारण उसमें अभियोगात्मक विक्रिया करना संभवता है । अब गौतम पुनः प्रभुसे पूछते हैं कि-माईणं भंते!' भदन्त ! जो माथी भावितात्मा अनगार है वह 'तस्स ठाणस्स' अश्वा- दिक के शरीरमें प्रवेश करनेके लिये व्यापारात्मक अभियोग करनेरूप उस स्थानकी 'अनालोइयपडिकते' पश्चात्ताप आदिरूप आलोचना एवं प्रतिक्रमण तो करता नहीं है अतः इनके किये विना यदि वह 'कालं करेइ' कालकरता है तो 'कहिं उववज्जइ' कहां उत्पन्न होता है ? इसका અમારી કષાય રહિત આત્મા એવી ક્રિયા કરતું નથી. વિકુણુ કરતું નથી. એટલે કે માયી આત્માજ આભિગિક ક્રિયા કરે છે, કષાયથી રહિત હેાય છે. તે તેથી આભિગિક ક્રિયાનો અધિકારી પાસે નથી. તેથી તેના દ્વારા થતા અભિયોગ થવે શક્ય નથી. મારી અણગાર કષાયથી યુક્ત હેય છે. તેથી તે અશિગિક ક્રિયાને અધિકારી હોય છે તેથી તેના દ્વારા અભિયેગાત્મક વિક્રિયા થવાની શક્યતા છે. y-'माईणं भंते ! ७ मत ! भाची मावितात्मा म॥२, 'तस्स ठाणस्स्' અશ્વાદિકના શરીરમાં પ્રવેશ કરવાને માટે જે અભિગ કરવારૂપ પ્રવૃત્તિ કરે છે, તે निी 'अनालोइयपडिक्कते' ते मानायन-पश्चात्ता५ २मा९ि३५ मासायना भने પ્રતિક્રમણ કરતો નથી. આ પ્રમાણે અનાથિત અને અપ્રતિક્રમિત અવસ્થામાં “હું करेइ लेते ॥ ४२ ते'कहि उववजई' यां यन्न थाय छ ? महावीर प्रभुते અમાચિ અણુગાર ममवतीने गौतमः : पुनः पृच्छति-'से भंते ! कि माई विकृवाई भदन्त ! कि स भावितात्मा अनगार: मायी सकसायी विकृर्वति। तत्र अभियोगस्यापि निकियारूपतया अभियोगो चिकुर्वणा इति स्यीकर्तव्यम् । 'अमाई चा विकुन्ना अमायीचा अपायोऽपि विकुत्रवि अश्वादिरूपानुमवेशेन व्यामियते। भगवा- नाह-गोयमा । हे गौतम ! 'माई विकुब्बइ' मायी विकुर्व ति आभियोगिक- मियां करोति 'नो अमाई विकृयइ' नो अमायी विकुर्वति, अर्थात् मायिन एव हस्ती है, तो इसका उत्तर यह अनगार हस्ती नहीं है इत्यादि रीति से प्रत्येक प्रश्न और उनका उत्तर अपने आप समझ लेना चाहिये। गौतम प्रभु से पुन: पूछते हैं कि-'से भंते। किं माई विकुबई' हे भदन्त ! आप हमें यह तो समझाइये कि वह भावितात्मा अनगार मायी-पायसहित होकर विकुणा फरता है। यहां कोई ऐसी आशंका कर सकता है कि प्रकरण तो यहां पर अभियोग का चल रहा है न कि विकुणा का-फिर सूत्रकारने यहां पर 'किमाइ वि- कुच्चइ' ऐसा पाठ क्यों रखा 'अभिजुजई' ऐसा पाठ रखनां धा-सो इसका उत्तर यह है कि अभियोग भी विक्रियारूप ही है, इसलिये विकुर्वणा से यहां अभियोग क्रिया का ही ग्रहण किया गया हैं ऐसा जानना चाहिये। भगवान इसका उत्तर देते हुए कहते हैं कि 'मायी विकुब्वइ नो अमायी चिकुच्चइ मायी-कपाय सहित आत्मा ही कपाय युक्त भावितात्मा अनगार ही-विकुर्वणा करता है अमायी कषाय- પદથી હાથીરૂપ, સિંહરૂપ, વાઘરૂપ, દીપડારૂપ, રીંછરૂપ, અને તરછરૂ૫ ગ્રહણ કરાયાં છે. તે દરેક રૂપવિષયક પ્રશ્ન ઉપર મુજબ સમજવા. प्रश्न-'से भंते ! कि माई विकुबइ अमाई विकुब्वइ ... Herd ! ala તાત્મા મથી (પ્રમ- કયુકત) અણુગાર વિદુર્વણુ કરે છે, કે અમાચી (અપ્રમ) અણગાર વિદુર્વણ કરે છે? કદાચ કેઈ એવી શંકા કરે કે અત્યારે “અભીયોગનું sey यी २ -विहार्नु मा • H४२६ नयी gii ारे 'अभिजुजई' A wea 'विकुचंई' पहने। प्रयाग मध्ये छ ? तो ते तु सभाधान नीय પ્રમાણે કરી શકાય-અભિગ પૂણક્રિયારૂપ જ રહે છે, તેથી વધુ પદ દ્વારા અહીં “અભિગ જે થ્રહણું કરાયેલ છે.' उत्तर--'माई विकुबइ नो अमाई विकुम्वइ' भायी-पाय धुत telu area કે માયાભાવિરામ અણગાર જ વિણ કરે છે, અમાયી-કષાય રહિત ભાવિતાત્મા ममेयचन्द्रिकाटीकाश.३२.५ २.२ अभियोगिकस्याभियोगिकस्य निरूपणम् ७०९ अनगारस्य सकपायचित्ततया अभियोगक्रियाधिकारित्वेन अभियोगात्मकवि- क्रियाकरणसंभवाद, अमायिनस्तु कपायरहिततया अभियोगक्रियानधिकारि- त्वेन अभियोगकरणासम्भवात् । पुनगौतमः पृच्छति-'माईणं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! मायी खलु अनगारः 'तस्स ठाणस्स' तस्य स्थानस्य अश्वाधनु मवेशार्थ व्यापारात्मकाभियोगकरणस्य 'अनालोइयपडिकंते' अनालोचितपति- क्रान्तः पश्चात्तापाद्यालोचनप्रतिक्रमणकरणमन्तरैव यदि 'कालं करेइ' कालं करोति तदा 'कहि उववज्जइ ?' कुत्र उपपद्यते?' भगवानाह 'गोयमा!' हे गौतम रहित भावितात्मा अनगार विकुर्वणा नहीं करता है। अर्थात् जो कपायसहित भाचितात्मा है वही आभियोगिक क्रिया करता है अमायी भावितात्मा अनगार ऐसी क्रिया नहीं करता है। क्यों कि वह कपाय रहित होता है। अतः वह आभियोगिक क्रिया का अधिकारी नहीं होता है-इसलिये उसमें अभियोग करना संभवित नहीं होता है। मायी कपाय सहित होता है इसलिये वह अभियोग क्रिया का अधिकारी होता है। इसी कारण उसमें अभियोगात्मक विक्रिया करना संभवता है । अब गौतम पुनः प्रभुसे पूछते हैं कि-माईणं भंते!' भदन्त ! जो मायी भावितात्मा अनगार है वह 'तस्स ठाणस्स' अश्वा- दिक के शरीरमें प्रवेश करनेके लिये व्यापारात्मक अभियोग करनेरूप उस स्थानकी 'अनालोइयपडिकते' पश्चात्ताप आदिरूप आलोचना एवं प्रतिक्रमण तो करता नहीं है अतः इनके किये विना यदि वह 'कालं करेई' कालकरता है तो 'कहिं उववजह' कहां उत्पन्न होता है ? इसका અમાથી કષાય રહિત આત્મા એવી ક્રિયા કરતું નથી. વિદુર્વણુ કરતું નથી. એટલે કે માયી આમાજ આભિગિક ક્રિયા કરે છે, કષાયથી રહિત હોય છે. તે તેથી આભિગિક ક્રિયાને અધિકારી તે નથી. તેથી તેના દ્વારા થતા અભિગ થવે શક્ય નથી. માયી અણગાર કષાયથી ચુકત હોય છે. તેથી તે અણિગિક ક્રિયાને અધિકારી હોય છે તેથી તેના દ્વારા અભિયેગાત્મક વિક્રિયા થવાની શક્યતા છે. प्रश्न-'माईणं भंते ! HEra ! माथी माqितामा म॥२, 'तस्स ठाणस्स्' અશ્વાદિકના શરીરમાં પ્રવેશ કરવાને માટે જે અભિગ કરવારૂપ પ્રવૃત્તિ કરે છે, તે प्रतिनी 'अनालोइयपडिक्कते' ते मावायना-पश्चात्त५ मा३५ मायना भने પ્રતિક્રમણ કરતા નથી. આ પ્રમાણે અનાચિત અને અપ્રતિક્રમિત અવસ્થામાં જ करेइ लेते ४ ४३ 'कहि उववजई' यi S५-- थाय छ ? महावीर प्रभु ते અમાચિ અણુગાર .

७०८ ममवतीसवे गौतमः पुनः पृच्छति-'से भंते ! किं माई विकृच्चा' हे भदन्त ! कि स भावितात्मा अनगारः मापी सकसायी विकुर्व ति ! तत्र अभियोगस्यापि विक्रियारूपतया अभियोगो विकुर्वणा इति स्त्रीकर्तव्यम् । 'अमाई वा विकुबई' अमापोवा अपायोऽपि विकुर्व वि अश्यादिरूपानुपवेशेन व्याप्रियते । भगवा- नाह-गोयमा । गौतम ! 'माई विकुबइ मायी विकुर्वति आमियोगिक- क्रियां करोति 'नो अमाई विकुबई' नो अमायी विकुर्वति, अर्थात् मायिन एव हस्ती है, तो इसका उत्तर मह अनगार हस्ती नहीं है इत्यादि रीति से प्रत्येक प्रश्न और उनका उत्तर अपने आप समझ लेना चाहिये। गौतम प्रभु से पुनः पूछते हैं कि-'से भंते! कि माई विकुबई' हे भदन्त ! आप हमें यह तो समझाइये कि वह भावितात्मा अनगार मायीकपायसहित होकर विकुर्वणा करता है। यहां कोई ऐसी आशंका कर सकता है कि प्रकरण तो यहां पर अभियोग का चल रहा है न कि विकुर्वणा का-फिर सूत्रकारने यहां पर 'किं माइ वि- कुबई' ऐसा पाठ क्यों रखा 'अभिजुजह ऐसा पाठ रखना था-सो इसका उत्तर यह है कि अभियोग भी विक्रियारूप ही है, इसलिये विकुर्वणा से यहां अभियोग क्रिया का ही ग्रहण किया गया है ऐसा जानना चाहिये। भगवान इसका उत्तर देते हुए कहते हैं कि 'मायी विकुच्वइ नो अमायी विकुब्ब' मायी-कपाय सहित आत्मा ही कपाय युक्त भावितात्मा अनगार ही-विकुर्वणा करता है अमायी कपाय- પદથી હાથીરૂપ, સિંહરૂપ, વાઘરૂપ, દીપડારૂપ, રીંછરૂપ, અને તરછરૂપ ગ્રહણ કરાયાં છે. તે દરેક રૂપવિષયક પ્રખેતરે ઉપર મુજબ સમજવા. भ-से भंते ! कि माई विकुन्त्रइ अमाई विकुबइ र महन्त ! मानि- તાત્મા માયી (મમરા-કયુક્ત) અણુગાર વિદુર્વણ કરે છે, કે અમાથી (અપ્રમ) मार विय ४२ छ ? हाय को 1.४३ ४: अत्यारे नायगर्नु ४२५ यक्षी रघु छ-विवान मा :H४२५१ नयी gii रे . 'अभिजुजई' ने मा 'विकुछई' पहने या मध्ये छ ? ते ते सानुं समाधान नाये પ્રમાણે કરી શકાય-અભિગ પણ या३५. જ હોય છે, તેથી વિદ્યુહ પદ દ્વારા અહીં અભિયે જે શ્રેહણું કરાયેલ છે.’ Grt२-'माई विकुबह नो अमाई विकुबई भाया-वाय युsa intellar ea કે માયી ભાવિતાત્મા અણગાર જ વિકર્વિણ કરે છે, અમાચી-કષાય રહિત ભાવિતાત્મા . .

. प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३.उ.५८.२ अभियोगिकस्याभियोगकस्य निरूपणम् ७११ इति भावार्थः शब्दार्यस्तु देवाधिष्ठितः शब्दविशेषो मन्त्रः, आयोगः' औषधि- मीलनम, अथवा मन्त्राणाम् आयोगः साधनं मन्त्रायोगः तं कृत्वा, तथा मनुष्य पशुगृहादिरक्षार्थ भूत्या-भस्मना मृत्तिकयो, सूत्रेण दोरकेण वा यत्कर्म कौतुकादि करणं तत् भूतिकर्म, एतानि च कर्माणि योऽनगारो निजवैषयिकमुखार्थम्, सरसस्वादिष्ठाहारार्थम् , महाय॑वस्त्रादिमाप्त्यर्थश्च कुर्यात् स आभियोगिकी भावनां करोति आभियोगिक भावनाश्चोत्पाद्य आभियोगिकदेवत्वेन मरणानन्तरमुत्पद्यते, आभियोगिकदेवा हि देवानाम् आज्ञाकारिणः किङ्करमायाः दास मायाश्च भवन्ति, एतत्सर्व भगवतीमूत्रस्य प्रथमशतके द्वितीयोद्देशके त्रयोदशतममत्रे वर्णितम् । की औपधि के सेवनको और भूतिकर्मको करता है वह पुरुष अभि- योगिकी भावनाको करता है। गाथाके शब्दों का अर्थ इस प्रकारसे है देवाधिष्टित शब्दविशेप का नाम मंत्र है। औपधियोंका मिलाना इसका नाम आयोग है । अथवा-मंत्रोंका जो साधन करना है वह आयोग है । तथा-मनुष्य, पशु एवं गृह आदिकी रक्षा के निमित्त भस्म से, मृत्तिका से, अथवा डोरेसे जो कौतुकादि कर्म किया जाता है वह भूतिकर्म है-इन सब कामों को जो अनगार अपने वैषयिक सुख के लिये तथा सरस स्वादिष्ट आहारकी प्राप्ति के लिये एवं वेश कीमती वस्त्रादिकोंकी प्राप्तिके लिये, करता है वह अभियोगिकी भावना को करता है। आभियोगिकी भावनाको उत्पन्न करके मरणके अनन्तर वह आभियोगिक देवके रूपमें उत्पन्न होता है। आभियोगिक जो देव होते हैं वे दूसरे देवोंके आज्ञाकारी होते हैं, किङ्कर-नौकर चाकर जैसे સમૃદ્ધિની પ્રાપ્તિને માટે તંત્રની સાધના કરે છે, વિશિષ્ટ પ્રકારની ઔષધિનું સેવન ४२ छ, अथवा भूतिम ४२ छे, ते पुरुष मालियोनि भावना (प्रवृत्ति) ४२ छे. દેવાધિછિત શબ્દને મંત્ર કહે છે. વિવિધ પ્રકારની ઔષધિ બનાવવી તેનું નામ “આગ” છે. અથવા તે મંત્રની જે સાધના કરવામાં આવે છે તેને પણ “આયોગ” કહે છે. મનુષ્ય, પશુ, ગૃહ આદિની રક્ષાને નિમિત્તે ભસ્મથી, માર્ટીથી, દેરાં ધાગાથી જે કૌતુકર્મ કરવામાં આવે છે તેમને ભૂતિકર્મ કહે છે-જે કઈ અણગાર પિતાના વિલયિક સુખને અર્થે, સરસ સ્વાદિષ્ટ આહારની પ્રાપ્તિને અર્થે કે કીમતિ વસ્ત્રાદિકની પ્રાપ્તિને અર્થ એ કામ કરે છે, તે અણગાર આભિયોગિક ભાવના આભિગિક પ્રવૃતિ કરે છે. આ પ્રકારની આભિગિક ભાવના કરનારે તે અણગાર કરીને આભિગિક દેવરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. આભિયોગિક દે અન્ય દેવેને અધીન હોય છે-કિંકર, નોકર- .

. मगरतीर सः 'अण्णयरेनु' अन्यतरेषु अन्यतमेषु इत्यर्थः 'आमियोगिएम' आभियोगिक 'देवलीयेम' देवलोकेपु, अमुरकुमारादि-अच्युतान्तेषु देवलोकेषु 'देवत्तार' देवतया 'उवयजइ' उपपद्यते, तथाच आमियोगिकदेवा अच्युतान्तदेवलोकेषु उत्पधन्ते इत्याशयेन 'अन्यतरेषु' इत्युक्तम् । एकच विधादिलब्ध्युपजीवी भावितात्मा अनगारः अभियोगमावनां कुर्वन आभियोगिकदेवेषु जायते तदुक्तम्-'मंता-जोगं काउं भूइकम्मं तु जे पउंजेति, साय-रस-इढिहे अमियोग भावणं कुणई' मन्त्रायोगं कृत्वा भूतिकर्म तु यः प्रयुक्ते, शात-रस-दिहेतुम् आमियोगिकी भावनां करोति' अर्थात् मुख-स्वाद-समृद्धिमापयर्थम् मन्त्रसाधनां विशिष्टौपधिसेवनं, भूतिकर्म च मयुञ्जानः पुरुषः आमियोगिकी भावनां करोति उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-गोयमा' हे गौतम ! अण्णयरेस आभियोगिएप्सु देवलोगेसु देवताए उववजई' यह मायी अनगार अन्यतम आभियोगिक देवलोकोंमें असुरकुमार आदिसे लेकर अच्यु- ततक के देवलोकों में से किसी एक देवलोकामें देवरूपसे उत्पन्न होता है। आभियोगिक देव अच्युततक के देवलोकमें उत्पन्न होते है-इसी अभिप्राय से यहां 'अण्णघरेलु' ऐसा पद कहा गया है। विद्या आदि लब्धिसे उपजीवी यह भावितात्मा अनगार अभियोग भावनाको करता हुआ आभियोगिक देवोंमें उत्पन्न हो जाता है। कहा भी है- 'मंता जोगं काउं भूइकम्मं तु जे पउंजे ति । सायरस इढिहे अभियोगं भावणं कुणह ।। इस गाथा का भावार्थ इस प्रकारसे है कि जो पुरुष सुखकी, स्वाद की और समृद्धि की प्राप्ति के लिये मंत्रकी साधनाको, विशिष्ट प्रकार प्रश्शन २५ मा Grt२ मा छ 'गोयमा ! गौतम ! ' अण्णयरेसु आमि ओगिएमु देवलोगेसु देवताए उक्वज्जइ' ते भाथी मधुशार अन्यतम आमि. ગિક દેવલોકમ-અસુરકુમારથી લઈને અચુત પર્વતના દેવલોકમાંના કેઈપણ એક દેવલોકમાં દેવરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. આ ભગિક દેવ અચુત પર્યન્તના વિકમાં Grva था छ, मे कि भाटे भी 'अण्णयरेसु' पन प्रयो॥ यो छ. विधा આદિ લબ્ધિથી ઉપજાવી તે. ભાવિતા અણુગાર અભિયોગમાં પ્રવૃત્ત થવાને કારણે આભિગિક દેવમાં ઉત્પન્ન થાય છે કહ્યું પણ છે–" मंता जोगं काउं भूइकम्मं तुजे पउजेति। सायरसइढिहेउ अभियोगं मावणं कुणइ नी આ ગાથાને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે-જે પુરુષ સુખની, સ્વાદની અને - . ' . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३.३.५.२ अभियोगिकस्याभियोगकस्य निरूपणम् ७११ इति भावार्थः शब्दार्थस्तु देवाधिष्ठितः शन्दविशेपो मन्त्रः, आयोगः औपधि- मीलनम, अथवा मन्त्राणाम् आयोगः साधनं मन्त्रायोगः तं कृत्वा, तथा मनुष्य पशुगृहादिरक्षार्थ भूत्या-भस्मना मृत्तिकयां, मृत्रेण दोरकेण वा यत्कर्म कौतुकादि करणं तत् भूतिकर्म, एतानि च कर्माणि योऽनगारो निजवैषयिकमुखार्यम्, सरसस्वादिष्टाहारार्थम् , महार्यबलादिमाप्त्यर्थच कुर्यात् स आभियोगिकी भावनां करोति आभियोगिक भावनाश्चोत्पाद्य याभियोगिकदेवत्वेन मरणानन्तरमुत्पद्यते, -आभियोगिकदेवा हि देवानाम् आनाकारिणः किङ्करमायाः दास मायाश्च भवन्ति, एतत्सर्व भगवतीमूत्रम्य प्रयमनके द्विनीयोदेशक त्रयोदशतममत्रे वर्णितम् । की औपधि के सेवनको और भूनिकर्मको करता है वह पुरुप अभि- योगिकी भावनाको करता है। गाथाके शब्दों का अर्थ इस प्रकारसे है देवाधिष्ठित शब्दविशेप का नाम मंत्र है। औपधियोंका मिलाना इसका नाम आयोग हैं। अथवा-मंत्रोंका जो साधन करना है वह आयोग है । तथा-मनुष्य, पशु एवं गृह आदिकी रक्षा के निमित्त भस्म से, मृत्तिका से, अथवा डोरेसे जो कौतुकादि कर्म किया जाता है वह भूनिकर्म है-इन सय कामों को जो अनगार अपने चैपयिक सुख के लिये तथा सरस म्वादिष्ट आहारकी प्राप्तिके लिये एवं वेश कीमती वस्त्रादिकोंकी प्राप्तिके लिये, करता है वह अभियोगिकी भावना को करता है। आभियोगिकी भावनाको उत्पन्न कर के मरणके अनन्तर वह आभियोगिक देवके रूपमें उत्पन्न होता हैं । आभियोगिक जो देव होते हैं वे दूसरे देवोंके आज्ञाकारी होते हैं, किङ्कर-नौकर चाकर जैसे સમૃદ્ધિની પ્રાપ્તિને માટે મંત્રની સાધના કરે છે, વિશિષ્ટ પ્રકારની ઔષધિનું સેવન કરે છે, અથવા ભૂતકર્મ કરે છે, તે પુરુષ અભિગિક ભાવના પ્રવૃત્તિ કરે છે. દેવાધિષિત શબ્દને મંત્ર કહે છે. વિવિધ પ્રકારની ઔષધિ બનાવવી તેનું નામ આગ છે. અથવા તે મંત્રની જે સાધના કરવામાં આવે છે તેને પણ “આથો. કહે છે. મનુષ્ય, પશુ, ગૃહ આદિની રક્ષાને નિમિત્તે ભસ્મથી, માટીથી, દેર ઘણાથી જ કૌતુકક કરવામાં આવે છે તેમને ભૂતકમ કહે છે-જે કંઇ અણગાર પિતાના વયિક સુખને અર્થે, સરસ સ્વાદિષ્ટ આહારની પ્રાપ્તિને અર્થે કેદીમતિ વસ્ત્રાદિકની પ્રાપ્તિને અર્થે એ કામે કરે છે, તે અણગાર અભિયોગિક ભાવને આયોગિક પ્રવૃત્તિ કરે છે. આ પ્રકારની આભિગિક ભાવના કરનારે તે અણગાર કરીને આિિરક દેવ ઉત્પન્ન થાય છે. આભિયોગિક દેવે અન્ય દેવને અધીન હોય છે કિંકર, ७१० भगवठीयो सः 'अण्णयरेस' अन्यतरेषु अन्यतमेषु इत्यर्थः 'आमियोगिएस' आमियोगिकेषु 'देवलोयेमु' देवलोकेपु, अमरकुमारादि-अच्युतान्तेषु देवलोकेषु 'देवताए' देवतया 'उववज्जर' उपपद्यते, त्याच आमियोगिकदेवा अच्युतान्तदेवलोकेषु उत्पधन्ते इत्याशयेन 'अन्यतरेषु' इत्युक्तम् । एवा रियादिलब्ध्युपजीवी भावितात्मा अनगारः अभियोगमावनां कुर्वन आभियोगिकदेवेषु जायते तदुक्तम्-'मंता-जोगं फाउं भूइकम्मं तु जे पउंजेति, साय-रस-इहिडदेउ अभियोग भावणं कुणई' मन्त्रायोगं कृत्वा भूतिफर्म तु यः भयुकते, शात-रस-दिहतम् आमियोगिकी भावनां करोति' अर्थात् मुख-स्वाद-समृद्धिमाप्त्यर्थम् मन्त्रसाधनां. विशिष्टौपधिसेवन, भूतिकर्म च प्रयुञ्जानः पुरुषः आमियोगिकी भावनां करोति उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि-गोयमा' हे गौतम ! अण्णवरेसु आभियोगिएस्तु देवलोगेसु देवत्ताए उववजई' यह मायी अनगार अन्यतम आभियोगिक देवलोकोंमें असुरकुमार आदिसे लेकर अच्यु. ततक के देवलोकों में से किसी एक देवलोकमें देवरूपसे उत्पन्न होता है । अभियोगिक देव अच्युततक के देवलोकमें उत्पन्न होते है-इसी अभिप्राय से यहां 'अण्णयरेसुरेसा पद कहा गया है। विद्या आदि लन्धिसे उपजीवी यह भावितात्मा अनगार अभियोग भावनाको करता हुआ आभियोगिक देवोंमें उत्पन्न हो जाता है। कहा भी है- 'मंता जोगं काउं भूइकम्मं तु जे पजेति । सायरस इढिहे अभियोगं भावणं कुणह ।। इस गाथा का भावार्थ इस प्रकारसे है कि जो पुरुष सुखकी, स्वाद की और समृद्धि की प्राप्ति के लिये मंत्रकी साधनाको, विशिष्ट प्रकार प्रश्नमा मा प्रभाये SriR भाषेछ 'गोयमा ! गौतम ! ' अण्णंयरेसु आभि ओगिएसु देवलोगेसु देवताए उववजइ' भायी मार मन्यतम. मालि- ગિક દેવકેમ-અસુરકુમારથી લઈને અમ્યુત પર્યતા દેવકમાંના કેઈપણ એક દેવલોકમાં દેવરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. આભિગિક દેવ અય્યત પયતના વિકમાં पन्न यार छ, मे ही भाटे सहा 'अण्णयरेसु' यह प्रयोग यो छे. विघ આદિ લબ્ધિથી ઉપજાવી તે. ભાવિતાત્મા અણુગાર અભિગમાં પ્રવૃત્ત થવાને કારણે मालियामा पनि थाय'छे ४यु ५९ छ', 'मंता जोग काउं भूइकम्मं तु जे पतिः।। सायरसइड्ढिउं अभियोगं भावणं कुणइ ।' मा यानी वाय नाय प्रभा छ पुरुष अपनी, वन मन - , . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३.उ.५८.२ अभियोगिकस्याभियोगकस्य निरूपणम् ७११ इति भावार्थः शब्दार्थस्तु देवाधिष्ठितः शन्दविशेपो मन्त्रः, आयोगः' औषधि- मीलनम, अथवा मन्त्राणाम् आयोगः साधने मन्त्रायोगः तं कृत्वा, तथा मनुष्य पशुगृहादिरक्षार्थ भूत्या-भस्मना मृत्तिकयो, सूत्रेण दोरकेण वा यत्कर्म कौतुकादि करणं तत् भूतिकर्म, एतानि च कर्माणि योऽनगारो निजवैपयिकमुखार्थम्, सरसस्वादिष्ठाहारार्थम् , महाय॑वस्त्रादिमाप्त्यर्थञ्च कुर्यात् स आभियोगिकी भावना करोति आभियोगिक भावनाश्चोत्पाद्य आभियोगिकदेवत्वेन मरणानन्तरमुत्पद्यते, आभियोगिकदेवा हि देवानाम् आज्ञाकारिणः किङ्करपायाः दास मायाश्च भवन्ति, एतत्सर्व भगवतीमूत्रस्य प्रथमशतके द्वितीयोद्देशके त्रयोदशतमसूत्रे वर्णितम् । की औपधि के सेवनको और भूतिकर्मको करता है वह पुरुप अभि- योगिको भावनाको करता है । गाथाके शब्दों का अर्थ इस प्रकारसे है देवाधिष्टित शब्दविशेप का नाम मंत्र है। औषधियोंका मिलाना इसका नाम आयोग है । अथवा-मंत्रोंका जो साधन करना है वह आयोग है । तथा-मनुष्य, पशु एवं गृह आदिकी रक्षा के निमित्त भस्म से, मृत्तिका से, अथवा डोरेसे जो कौतुकादि कर्म किया जाता है वह भूतिकर्म है-इन सब कामों को जो अनगार अपने वैषयिक सुख के लिये तथा सरस स्वादिष्ट आहारकी प्राप्तिके लिये एवं वेश कीमती वस्त्रादिकोंकी प्राप्तिके लिये, करता है वह अभियोगिकी भावना को करता है। आभियोगिकी भावनाको उत्पन्न करके मरणके अनन्तर वह आभियोगिक देवके रूपमें उत्पन्न होता है। आभियोगिक जो देव होते हैं वे दूसरे देवोंके आज्ञाकारी होते हैं, किङ्कर-नौकर चाकर जैसे સમૃદ્ધિની પ્રાપ્તિને માટે મંત્રની સાધના કરે છે, વિશિષ્ટ પ્રકારની ઔષધિનું સેવન કરે છે, અથવા ભૂતકમ કરે છે, તે પુરુષ આમિગિક ભાવના પ્રવૃત્તિઓ કરે છે. દેવાધિષિત શબ્દને મંત્ર કહે છે. વિવિધ પ્રકારની ઔષધિ બનાવવી તેનું નામ “આગ” છે. અથવા તે મંત્રની જે સાધના કરવામાં આવે છે તેને પણ “આયોગ કહે છે. મનુષ્ય, પશુ, ગૃહ આદિની રક્ષાને નિમિત્તે ભસ્મથી, માટીથી, દેરા ધાગાથી જે કૌતુકર્મ કરવામાં આવે છે તેમને ભૂતિકર્મ કહે છે-જે કઈ અણગાર પિતાના વૈષયિક સુખને અર્થે, સરસ સ્વાદિષ્ટ આહારની પ્રાપ્તિને અર્થે કે ફીમતિ વસ્ત્રાદિકની પ્રસિને અર્થ એ કામ કરે છે, તે અણગાર આભિયોગિક ભાવના આશિયોગિક પ્રવૃત્તિ કરે છે. આ પ્રકારની આભિયોગિક ભાવના કરનારે તે અણગાર કરીને આમિગિક દેવરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. આભિયોગિક દે અન્ય દેવને અધીન હોય છેકિંકર, નોકર- - , भगवतीले गौतमः पुनः पृच्छति-'अमाईणं मंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! अमापी खल कपायरहितोऽनगारः 'तस्स ठाणस्स' तस्य स्थानस्य अभियोगमावना फरणलक्षणस्य यदि 'आलोहमपडियांते' आलोचितपतिक्रान्तः कतपश्चात्तापाया. लोचनमतिकमणः 'कालं करेइ' कालं करोति तदा 'कहि उववज्जा' कुत्र उपपद्यते ? भगवानाह 'गोयमा ! हे गौतम ! 'अण्णरयेमु' अन्यतरेषु अन्यतमेषु इत्ययः 'अणाभियोगिएम' अनाभियोगिकेषु 'देवलोएम देव- लोकेपु अच्युतान्तेषु 'देवगाए उययजई' देवतया उपपयने, अर्थात् अभियोग- होती हैं। यह सय भगवतीमत्रके पहले शत्कके दूसरे उद्देशकके तेरहवें सूत्र में वर्णित हुआ है । अय गौतम प्रभुसे पुनः पूछते हैं- 'अमाईणं भंते ! हे भदन्त ! जो कपायरहित अमायी अनगार होता है वह 'तस्स ठाणस्स' उस अभियोग भावना करनेरूप स्थानको 'आलो- इयपडिते' पश्चाताप करनेरूप आलोचना करता है, प्रतिक्रमण करता है। इस तरह अभियोग भावनाजन्य दोषोंसे विशुद्ध होकर वह 'कालं करेइ' जय कालकरता है, तय 'कहिं' कहां पर उत्पन्न होता है, इस गौतमके कृत प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं 'गोयमा' हे गौतम! अण्णयरेतु अणाभियोगिएसु देवलोएसु' अन्यतमकिसी- एक अनाभियोगिक देवलोकमें-अच्युततक के स्वर्ग में 'देवत्ताए देवकी पर्याय से 'उववजह उत्पन्न होता है । तात्पर्य कहनेका यह है कि ऐसा अमायी अनगार प्रथम कल्पसे लेकर अच्युततक के देव ચાકર જેવાં હોય છે. આ બધું વર્ણન ભગવતીસૂત્ર પહેલા રાતકના બીજા ઉદ્દેશકના તેરમાં સૂત્રમાં કરવામાં આવ્યું છે. प्रश्न-'अमाईणं भंते ' 3 महन्त रे षाय रहित समाथी मार 314 तस्स ठाणस्स' ' अलिया भावना ४२१॥ ३५ स्थाननी (प्रवृत्तिना) (आलोइयपडिकते) भातायना ४२ छ. तेनु प्रतिम ४२ छ. ४रे पन शुरु સમીપે પ્રકાશિત કરી તેને પસ્તાવો કરે તેનું નામ આલોચના છે. લાગેલ છેષથી નિવૃત્ત થવું તેને પ્રતિક્રમણ કહે છે. આ રીતે અભિગ ભાવનાજન્ય દોષથી વિશુદ્ધ- थन 'कालं करेइ' ainst 2, 'कहि उववज्जइयां SNA या छ ? उत्तर - अण्णरयेसु अणाभियोगिएमु देवलोएमु अन्यतम-32s मनालागि देवati-भुत पर्य-तना पाभा 'देवताए उववज्जई'. देवना પર્યાયે ઉત્પન્ન થાય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે એ અમારી અગર પહેલા દેવલથી લઈને प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.५सु.२ अभियोगिकस्याभियोगिकस्य निरूपणम् ७१३ भावनां कुर्वन सकपायोऽनगारः सकपायोऽनगारः अभियोगभावनाया आलोचन-प्रतिक्रमण मन्तरेव यदि कालं कुर्यात्तदा आभियोगिकदेवत्वेन देवकिङ्करतयोत्पद्यते, स एव यदि अभियोगकरणस्य आलोचितप्रतिक्रान्तः कालं कुर्यात् तर्हि अनाभि- योगिकेषु इन्द्र-सामानिक-त्रायस्त्रिंशक-सोमादिलोकपाल-अहमिन्द्र-नवग्रैवेयक अनुत्तरविमानेषु देवत्वेनोत्पद्यते इति भावः । गौतमो भगववचनं प्रमाणयन्नाह-'सेवं भंते ! सेवं भंते चि! तदेनं भगवन् ! तदेवं भगवन् ! इति । हे भदन्त ! त्वदुक्तं सर्व सत्यमेवेत्यर्थः । लोकों में से किसी एक देवलोकमें अनाभियोगिक देवकी पर्याय से उत्पन्न हो जाता है वहां आभियोगिक देव भी हैं-सो उनमें यह उत्पन्न नहीं होता है । इससे यह निष्कर्ष निकलता है कि अभि- योग भावनाको करता हुआ मायी अनगार-कपाय से युक्त संयत- अभियोग भावनाका आलोचन और पतिक्रमणे किये बिना ही यदि मरता हैं तो वह आभियोगिक देवके रूपमें-अन्यदेवोंके किङ्कर बनने के रूपमें-वहाँ उत्पन्न होता है, और वही अनगार यदि अभियोग करनेकी भावना का आलोचन एवं प्रतिक्रमण करके मरता हैं तो अ- नाभियोगिक देवोंमें से-इन्द्र, सामानिक, त्रायस्त्रिंशक, सोमादिलोक- पाल, अहमिन्द्र, नवग्रैवेयक, एवं पंच अनुत्तर विमानों में से किसी एक विमानमें देवकी पर्याय में जन्म धारण करता है । अब गौतम भगवान के वचनोंको प्रमाणभूत मानते हुए कहते हैं कि 'सेवं भंते ! सेवं भंते ! त्ति, हे भदन्त ! आपके द्वारा प्रतिपादित समस्त અશ્રુતપર્યંતના દેવલોકમાંના કેઈ પણ એક દેવલોકમાં અનલિગિક દેવની પર્યાયે ઉત્પન્ન થાય છે–તે દેવકેમાં અભિગિક દેવે પણ હોય છે પણ એવા આભિ- યોગિક દેવરૂપે તે ઉત્પન્ન થતું નથી. આ કથનથી એ વાત સિદ્ધ થાય છે કે અભિગ ભાવના કરનાર માથી અણગાર, (કષાયથી યુક્ત સાધુ) જે અભિયોગ ભાવનાનું આલે- ચન અને પ્રતિક્રમણ કર્યા વિના મારે છે તો તે આભિયોગિક દેવરૂપે એટલે કે અન્ય દેવેના કિંકર રૂપે-ઉત્પન્ન થાય છે. પણ એજ અણગાર તે ભાવનાનું આલોચન અને પ્રતિક્રમણ કરીને મરે છે, તે અનાભિગિક દેવરૂપે–ઇન્દ્ર, સામાનિક દેવ, ગાય- ખ્રિશક દેવ, સોમાદિ લેકપાલ, અહમિન્દ્ર, નવ રૈવેયકવાસી દેવ અને પાંચ અનુત્તર વિમાનવાસી દેવ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે. હવે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુનાં વચનને પ્રમાણભૂત માનીને કહે છે કે 'सेचं भंते ! सेवं भंते ! त्ति' महन्त ! भाषे मा विषयर्नु २ प्रतिपादन - ७१४ भगवतीर उदशकार्यगाथयोपसंहरन्नाह- गाहा-गाथा-'इत्थी' वी, 'असी' असिः, 'पडागा' पताका, 'जष्णोवइए' यज्ञोपवीतच, भवति योदयम् 'पल्हत्यिम' पर्यस्तिका, 'पलिके' पर्यक, 'अभिओग' अभियोगः 'विकुन्यणा' विकुर्वणा मायी' इति । गाथार्थस्तु सरल तया स्पष्ट पत्र ॥ ० २ ॥ इतिश्री-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालयतिविर- चितायां श्री भगवतीमत्रस्य ममेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां तृतीयशतकस्य पश्चमोद्देशकः समाप्तः ॥३-५॥ विपय सर्वथा सल ही है। इस प्रकार कहकर प्रभु के प्रति अपनी अतिशय भक्ति और श्रद्धा प्रदर्शित करते है। उद्देशकके अर्थ को गाथा द्वारा उपसंहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं कि इस उद्देशक में-स्त्री. असि-तलवार, पताका, यज्ञोपवीत (जनोई) पर्यस्तिका, पर्यङ्क, अभियोग, विकुर्वणा इन विपयोंका वर्णन हुआ है और यह सब मायी अनगार करता है । इस प्रकार गाथाका अर्थ सरल होनेसे स्पष्ट ही है ॥ सू० २ ॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके पांचवा उद्देशा समाप्त ॥३-५॥ કર્યું તે સર્વથા સત્ય છે. આપની વાત યથાર્થ છે. આ પ્રમાણે ભગવાનનાં વચમાં શ્રદ્ધા પ્રકટ કરીને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુ પ્રત્યે અતિશય ભક્તિભાવ, આદર અને શ્રદ્ધા પ્રકટ કરે છે. હવે આ ઉદ્દેશકમાં આવતા વિષયને સૂત્રકાર એક ગાથા દ્વારા પ્રકટ કરીને આ ઉદ્દેશકને ઉપસંહાર કરે છે-ગાથાને અર્થ આ પ્રમાણે છે. A. शमा स्त्री, असि (तलवार), पता, rits, सपनासन, पर्यासन અભિગ અને વિદુર્વણનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. એ બધું ભાયી અણગાર કરે છે. ગાથાને અર્થ સરળ અને સ્પષ્ટ હોવાથી તેનું અંધક વિવેચન કર્યું નથી. સુરા જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજકૃત ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદર્શિની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને પાંચમે ઉદ્દેશ સમાપ્ત. ૩-પા ७१५ ॥ अथ पष्ठोद्देशकः प्रारभ्यते तृतीयशतकस्य पष्ठोद्देशकस्य संक्षिप्तविषयविवरणम् । मिथ्याप्टेः अनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम्, ततो वाराणसी-राजगृह- नगरयोः वैक्रियतया तथाभावेन अन्यथाभावेन का दर्शनविषयक प्रश्नोत्तरम्, ततः राजगृहस्य वाराणसीत्वेन, वाराणस्याश्च राजगृहनगरत्वेन भ्रमात्मक विभङ्गज्ञानप्रतिपादनम्, ततः तयोरन्तरालवत्तिवैक्रियजनपदसमूहविपयकवि- कुर्वणानिरूपणम्, तस्या विकुर्वणायाः विषयभूतक्रियोक्तरूपाणां स्वाभाविक- तीसरे शतकका छठे उद्देशेका प्रारंभ- इसका विषय विवरण संक्षेप से इस प्रकार से है-मिथ्याष्टि अनगारकी विकुर्वणा का निरूपण, वाणारसीनगरीमें वर्तमान मिथ्या- दृष्टि अनगार राजगृह नगरीकी विकुर्चणा करके तद्गतरूपो को जान देख सकता है ऐसा प्रश्न ! हां जान सकता है ऐसा उत्तर, तथा- भावसे जानता है कि अन्यथाभाव से जानता है ऐसा प्रश्न अन्यथा- भावसे जानता देखता है-ऐसा उत्तर, राजगृह नगरको वाणारसी रूपसे और वाणारसी को राजगृह नगरके रूपसे जाननेवाला ज्ञान भ्रमात्मक विभङ्गज्ञान है ऐसा प्रतिपादन, राजगृह नगर और बाणा. रसी के बीचमें एक विशाल जनपदकी विकुर्वणा करनेका निरूपण, विकुर्वणा के विपयभूत वैक्रियरूपोंको स्वाभाविकरूपसे माननेवाली ત્રીજા શતકને છઠ્ઠો ઉદ્દેશક પ્રારંભ આ છઠ્ઠા ઉદ્દેશકના વિષયનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ નીચે પ્રમાણે છે– મિથ્યાદ્રષ્ટિ અણુગારની વકુવણનું નિરૂપણ. “વાણાસી (વારાણસી) નગરીમાં રહેલે મિથ્યાષ્ટિ અણુમાર રાજગૃહનગરીની વિકૃણા કરીને તેમાં રહેલાં પોને શું, જાણું દેખી શકે છે? એ પ્રશ્ન અને તેને હકારમાં ઉત્તર પ્ર–તથાભાવથી યથાર્થ રૂપે જાણે છે કે અન્યથા ભાવથી [અયથાર્થરૂપે જાણે છે? ઉત્તર–અન્યથાભાવથી જાણે અને દેખે છે. રાજગૃહ નગરને વણારસી નગરીરૂપે અને વાણુંરસીને રાજગૃહરૂપે જાણનારું જ્ઞાન પ્રમાત્મક વિભંગસાન છે, એવું પ્રતિપાદન રાજગૃહ અને વારસી નગરીની વચ્ચેના ભાગમાં એક વિશાળ જનપદની વિદુર્વણ કરવાનું નિરૂપણ. વિદુર્વણ દ્વારા નિર્મિત ક્રિયાને સ્વાવકરૂપે માનનારી તેની માન્યતાને ભ્રામક ગણાવતું કથન- - ७१४ भगवतीय) उहशकार्यगाथयोपसंहरशाह- • गाहा-गाथा-'इत्यी' थी, 'असी' असिः, 'पढागा' पताका, 'जण्णोवइए' यशोपवीतन, भवत्ति योदयम् 'पल्ट त्थिम' पर्यस्तिका, 'पलिअंके' पर्यकः, 'अभिभोग' अभियोगः 'विकृयणा' विकुणा मायी' इति । गाथार्थस्तु सरल तया स्पष्ट एच ॥ मू० २ ॥ इतिश्री-जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालप्रतिविर- चितायां श्री भगवतीमत्रस्य प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां वतीयशतकस्य पञ्चमोद्देशकः समाः ॥३-५॥ विपय सर्वधा सत्य ही है। इस प्रकार कहकर प्रभु के प्रति अपनी अतिशय भक्ति और श्रद्धा प्रदर्शित करते है। उद्देशकके अर्थ को गाथा द्वारा उपसंहार करते हुए सूत्रकार कहते हैं कि इस उद्देशक में-स्त्री. असि-तलवार, पताका, यज्ञोपवीत (जनोई) पर्यस्तिका, पर्यङ्क, अभियोग, विकुर्वणा इन विषयों का वर्णन हुआ है और यह सथ मायी अनगार करता है । इस प्रकार गाथाका अर्थ सरल होनेसे स्पष्ट ही है । सू० २ ॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके पांचवा उद्देशा समाप्त ॥३-५॥ કર્યું તે સર્વથા સત્ય છે. આપની વાત યથાર્થ છે. આ પ્રમાણે ભગવાનનાં વચમાં શ્રદ્ધા પ્રકટ કરીને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુ પ્રત્યે અતિશય ભક્તિભાવ, આદર અને श्रद्धा ४२. હવે આ ઉશકમાં આવા વિષયને સૂત્રકાર એક ગાથા દ્વારા પ્રકટ કરીને આ ઉદેશકને ઉપસંહાર કરે છે–ગાથાને અર્થ આ પ્રમાણે છે. આ ઉદ્દેશકમાં સ્ત્રી, અસિ (તલવાર, પતાકા, જનેઈ, અર્ધપાસન, પર્યકાસન અભિગ અને વિક્ર્વણનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. એ બધું માથી અણગાર કરે છે. ગાથાને અર્થ સરળ અને સ્પષ્ટ હોવાથી તેનું અધિક વિવેચન કર્યું નથી. સુરા જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસલાલજી મહારાજકૃત ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદર્શિની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને પાંચમો ઉદ્દેશ સમાપ્ત. ૩-પા ममेयचन्द्रिका टीका श.३उ.दम्.१ मिथ्यादृष्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७१७ हंता, जाणइ पासइ, से भंते ! किं तहा भावं जाणइ, पासइ ! अन्नहा भाव जाणइ पासइ ! गोयमा ! णो तहाभा जाणइ, पासइ, अण्णहा भावं जाणइ पासइ, से केण?णं भंते ! एवं बुच्चइ नो तहा भावं जाणइ, पासइ, अन्नहाभावं जाणइ, पासइ ! गोयमा ! तस्स णं एवं भवइ एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहए, समोहणित्ता वाणारसीए नयरीए रूबाइं जाणामि, पासामि, सेसे दंसणे विवञ्चासे भवइ, से तेण?णं जाव-पासइ, अणगारेणं भंते ! भावियप्पा माई, मिच्छदिट्ठी जाव-रायगिहे नयरे समोहए, समोहणित्ता वाणारसीए नयरीए रूवाई जाणइ, पासइ ! हंता, जाणइ पासइ, तं चेव जाव-तस्स णं एवं हवड़ एवं खलु अहं वाणारसीए नयरीए समोहए, समोहणित्ता राय- गिहे नयरे रूबाइं जाणामि, पासामि, सेसेदंसणे विवञ्चासे भवइ, से तेणटेणं जाव-अन्नहा भावं जाणइ, पासइ; अणगा- रेणं भंते ! भावियप्पा माई, मिच्छदिट्ठी वीरियलद्धीए; वेउविय लद्धीए, विभंगणाण लद्धीए वाणारसी नयरिं, रायगिहं च नयरं अंतरा एगं महं जणवयवग्गं समोहए, समोहणित्ता वाणारसी नयरिं, रायगिहं च नयरं अंतरा एगं महंजणवयवग्गं जाणइ, पासइ ! हंता, जाणइ, पासइ ! से भंते ! किं तहाभावं जाणइ पासइ अण्णहाभावं जाणइ पासइ ! गोयना ! णो तहाभावं जाणइ, पासई, अन्नहाभावं पासइ से केणटेणं जाव-पासइ ! गोयमा ! तस्स खल्ल एवं जाणइ . ? भगवतीस्त्रे तया मन्तव्यताया भ्रमत्यापादनम्, ततः सम्यग्रहटेरनगारस्य विकु णायाः प्रतिपादनम्, तविपयीभूत मिग रूपाणां तयामानेच दर्शनम् न तु अन्यथा भावेन इति विवेचनम्, ततो वीर्यलब्धि-चैक्रियलब्धि-अवधिमानलब्धिपति पादनम्, द्युति-चीर्य-चल-यशः-पुरुषकार-पराकममतिपादनन, ततो वाद्य पुदगलपर्यादानापर्यादानद्वारा बैंक्रियक्रियाविषयकं प्रश्नसमाधानम्, विकूणया बैंक्रियग्रामरूपादियावत्मनिवेशरूपनिर्माणविषयकं मम्मोत्तरं चैक्रियक्रियापति- पादनार्थ युवकयुवत्योर्ट यान्तीकरणम्, ततश्चमरस्यात्मरक्षकदेवानां भवनपत्या- दीन्द्राणाम् आत्मरक्षादेशनां निरूपणं विहारश्च । मिथ्याप्टेग्नगारस्य विकुर्वणाविशेपवक्तव्यता- मूलम्-' अणगारेणं भंते ! भाविअप्पा माई, मिच्छदिट्ठी वीरियलद्धीए, वेउविअलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए, वाणारसिं नगरिं समोहए, समोहणित्ता रायगिहे नयरे रूबाइं जाणइ, पासइ उसकी मन्तव्यतामें भ्रमत्वका कथन, सम्यष्टि अनगारकी विकुर्वणा का प्रतिपादन, उसके विषयभूत वैक्रियरूपोंका उसे तथाभावसे दर्शन होता है और अन्यथाभावसे दर्शन नहीं होता ऐसा विवेचन । वीर्यलब्धि, चैप्रियलब्धि, अवधिज्ञानलब्धिका प्रतिपादन, द्युति, वीर्य, घल, यश, पुरुपकार, पराक्रम इनका कथन, बाह्यपुद्गलों को ग्रहण करनेके द्वारा अथवा नहीं करने के द्वारा वक्रियक्रियाविषयक प्रश्नका समाधान, विकुर्वणासे ग्रामरूप आदिको निष्पन्न करनेरूप प्रश्नका उत्तर. वैक्रिय क्रिया के प्रतिपादन करनेके लिये युवकयुवतीका दृष्टान्त, चमर के आत्मरक्षक देवोंका तथा भवनपत्यादिक इन्द्रोंके आत्मरक्षक देवाका निरूपण, विहार कथन ॥ સમ્યક્દષ્ટિ અણગારની વિકર્ષણનું કથન, એ વૈકિયરૂપને તે તથાભાવથી જોવે છે- અન્યથાભાવથી જોતું નથી, એવું પ્રતિપાદન. વીર્યíબ્ધ, વૈક્રિયલબ્ધિ અને અવધિજ્ઞાન લબ્ધિનું પ્રતિપાદન, તથા ઘુતિ, વીર્ય, બળ, યશ, પુરુષકાર અને પરાક્રમનું કથન. બાઘપુદગલાને ગ્રહણ કરીને વૈક્રિક્રિયા થાય છે કે બાહ્યપુદગલેને ગ્રહણ કર્યા વિના થાય છે? આ પ્રશ્નનું સમાધાન. વિદુર્વાથી ગ્રામરૂપ આદિનું નિર્માણ કરવારૂપ પ્રશ્નને ઉત્તર, ક્રિયાનું પ્રતિપાદન કરવા માટે યુવકયુવતીનું દષ્ટાંત. ચમરના આત્મરક્ષક દેવાનું તથા ભવનપતિ આદિક ઇન્દ્રોના આત્મરક્ષક દેવેનું નિરૂપણ, વિહારકથન , से तेणटेणं जाव-पासइ, प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.१.१ मिथ्यादृष्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७१७ हंता, जाणइ पासइ, से भंते ! किं तहा भाव जाणइ, पासइ ! अन्नहा भाव जाणइ पासइ ! गोयमा ! णो तहाभावं जाणइ, पासइ, अण्णहा भावं जाणइ पासइ, से केणटेणे भंते ! एवं बुच्चइ नो तहा भावं जाणइ, पासइ, अन्नहाभावं जाणइ, पासइ ! गोयमा ! तस्स णं एवं भवइ एवं खल्लु अहं रायगिहे नयरे समोहए, समोहणित्ता वाणारसीए नयरीए रूवाइं जाणामि, पासामि, सेसे दसणे विवञ्चासे भवइ, अणगारेणं भंते ! भावियप्पा माई, मिच्छदिट्ठी जाव-रायगिहे नयरे समोहए, समोहणित्ता वाणारसीए नयरीए रूवाइं जाणइ, पासइ ! हंता, जाणइ पासइ, तं चेव जाव-तस्स णं एवं हवइ एवं खल्लु अहं वाणारसीए नयरीए समोहए, समोहणित्ता राय- गिहे नयरे रूवाइं जाणामि, पासामि, सेसेदंसणे विवञ्चासे भवइ, से तेणटेणं जाव-अन्नहा भावं जाणइ, पासइ; अणगा- रेणं भंते ! भावियप्पा माई, मिच्छदिट्ठी वीरियलद्धीए; वेउविय लद्धीए, विभंगणाण लद्धीए वाणारसी नयरिं, रायगिहं च नयरं अंतरा एगं महं जणवयवग्गं समोहए, समोहणित्ता वाणारसी नयरिं, रायगिहं च नयरं अंतरा एगं महंजणवयवग्गं जाणइ, पासइ ! हंता, जाणइ, पासइ ! से भंते ! किं तहाभावं जाणइ पासइ अण्णहाभावं जाणइ पासइ ! गोयमा ! णो तहाभावं तहाभावं जाणइ, पासई, अन्नहाभावं पासइ से केणटेणं जाव-पासइ ! गोयमा ! तस्स खलु एवं , जाणइ ७१८ भगवती भवइ-एस खल्ल वाणारसी नयरी एस खल रोयगिहे नयरे एस खल्ल अंतरा एगे महं जणवयवग्गे, नो खल्लू एस महं वीरिय लधी, वेउवियलद्धी, विभंगणाण लद्धी, इड्डी! जुत्ती; जसे घले; वीरिए; पुरिसकारपरकमे लड़े पत्ते; अभिसमण्णागए; से से दंसणे विवच्चासे भवइ; से तेणणं जाव-पासइ ॥सू०१॥ छाया-अनगारः खल भदन्त ! भावितात्मा मायी मिथ्याष्टिः वीर्य- लब्ध्या चैनियलन्ध्या, विभङ्गशानलब्ध्या, वाराणसी नगरी समवहतः समव- हत्य राजगृहे नगरे रूपाणि जानाति, पश्यति ? हन्त, जानाति, पश्यति, स भदन्त ! किं तथाभावं जानाति, पश्यति, अन्यथाभावं जानाति, पश्यति? मिथ्यादृष्टि अनगारकी विशेपविकुर्वणाकीवक्तव्यता- 'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा' इत्यादि । मूत्रार्थ-(अणगारे णं भंते ! भावियप्पा मायी मिच्छादिट्ठी, वीरि.. यलद्धीए, वेउब्वियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए चाणारमी नगरि समो: हए) हे भदन्त ! मिथ्यादृष्टि, मायी-फपायवाला, भावितात्मा अनगार वीर्यलब्धिसे, चैकियलब्धिसे एवं विभंगज्ञानलब्धिसे चाणारसी नगरीकी चिकुर्वणा करसकता है क्या और (समोहणित्ता रायगिहे नयरे स्वाइं जाणइ पासइ) विकुर्वणा करके राजगृह नगरमें रहा हुआ वह वाणारसी नगरीके रूपोंको जानता है एवं देखता है क्या ? (हता जाणइ, पासड) हां गौतम ! जानता है और देखता है । (से भंते ! किं. तहाभा जाणइ, पासइअन्नहाभावं जाणइ पासइ) हे भदन्त! जो मिथ्या મિથ્યાદૃષ્ટિ અણગારની વિશેષ વિયુર્વણાનું નિરૂપણ 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा' साह- सूत्रार्थ -( अणगारेणं भंते ! भावियप्पा मायी मिच्छादिट्टी, बीरिय- लद्धीए, वेउब्धियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए वाणारसीं नगरिं समोहए) હે ભદન્ત ! મિથ્યાષ્ટિ, માયી કષાયયુક્ત, ભાવિતાત્મા અણગાર વીર્ય લબ્ધિથી, ક્રિય લબ્ધિથી, અને વિભજ્ઞાન લબ્ધિથી શું વાણુરસી નગરીની વિદુર્વણું કરી શકે છે અને (समोहणिता रायगिहे नयरे रूबाई जाणइ पासइ ?) આ પ્રકારની વિકુણા. કરીને, રાજગૃહ નગરમાં રહેલે તે, શું વણારસી નગરીનાં રૂપને જાણી શકે છે અને भो ! (हंता, जाणइ पासइ.), गौतम ! 'atell \ भने भी " . प्रमेयचन्द्रिका टीकाश.३ उ.६.१ मिथ्यादृप्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७१९ गौतम! नो तथाभावजानाति, पश्यति, अन्यथाभावं जानाति, पश्यति, तत् केनार्थेन भदन्त ! एवम् उच्यते नो तथाभावं जानाति, पश्यति, अन्यथा- भावं जानाति, पश्यति ? गौतम ! तस्य एवं भवति-एवं खल्ल अहं राजगृहे नगरे समवहतः, समवहत्य वाराणस्यां नगर्यां रूपाणि जानामि, पश्यामि, तत् तस्य दर्शने विपर्यासो भवति, नत् तेनार्थेन यावत्--पश्यति, अनगारः खल दृष्टि मायी-कपायवाला भावितात्मा अनगार वीर्यलब्धिसे, वैक्रियलब्धिसे, एव विभंगज्ञानलब्धिसे वाणारसी नगरीकी विकुर्वणा करके जो राजगृह नगरमें रहता हुआ रूपोंको जानता है देखता है सो तथा भावसे वे जैसे हैं उन्हें उसीरूपसे-जानता है, देखता है कि अन्य- थाभावसे जैसे वे नहीं हैं उसरूपसे जानता है? (गोयमा ! ) तहाभाव जाणइ पासह, अण्णहाभाव जाणइ पासइ) हे गौतम ! तथाभाव से वह नहीं जानता है नहीं देखता है किन्तु अन्यथाभाव से जानता और देखता है। (से केणटेण भंते ! एवं बुच्चइ-नो तहा. भाव जाणइ पासह अन्नहाभाव जाणइ पासइ) हे भदन्त । ऐसा आप किस कारणसे कहते हैं कि वह तथाभावसे नहीं जानता देखता है किन्तु अन्यथाभाव से जानता देखता है । (गायमा ! तस्स णं एवं भवइ, एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहए, समोहणित्ता वाणारसीए नयरीए स्वाइं जाणामि, पासामि से से दसणे विवञ्चासे भवइ, से तेणद्वेणं जाच पासइ) हे गौतम ! उसके मनमें ऐसा विचार - श छ. (से भंते ! किं तहाभावं जोणइ, पासइ, अन्नहाभावं जाणइ पासह ?) હે ભદન્ત ! તે પ્રકારની વિકુર્વણું કરીને રાજગૃહ નગરમાં રહેલે તે અણગાર તે ને તથાભાવથી જેિવાં છે એવાં રૂપે જાણે અને દેખે છે, કે અન્યથાભાવથી જેિવા નથી मेवा ३५] nd अने हो छ ? गोयमा ! णो तहाभाचं जाणेइ, पासइ, अण्णहा- भावं जाणइ पासइ) गौतम तथा मानही, पण અન્યથા ભાવે' જાણે છે અને દેખે છે. (તથાભાવ અને અન્યથાભાવને અર્થ ટીકાર્થમાં समतव्या छ.) (से केणटेणं भंते ! एवं चुचइ-नो तहामावं जाणइ पासइ अन्नहाभावं जाणइ पासइ) हे म.-1 ! 21 ४२ मा५ मे ४ ते मा२ ते ३पाने तथा लाये तो मते। नथी ५ अन्यथा भावे तो देणे छ ? गोयमा ! तस्स णं एवं भवइ, एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहए, समोहणित्ता वाणारसीए नयरीए ख्वाई जाणामि, पासामि, से से दसणे विचच्चासे भवइ, से तेणद्वेणं जाव पासइ) गौतम ! तेन भनभां मेवो विया२ यायछे 'भे रामनगर. ! .

७१८ भगवतीसगे भवइ-एस खल्लु वाणारसी नयरी एस खलु रोयगिहे नयरे एस खल्ल अंतरा एगे महं जणवयवग्गे, नो खल्लु एस महं वीरिय लखी, वेउवियलद्धी, विभंगणाण लद्धी, इट्टी! जुत्ती; जसे वले; वीरिए; पुरिसकारपरक्कमे लहे; पत्ते; अभिसमण्णागए; से से दंसणे विवञ्चासे भव; से तेणणं जाव-पासइ ॥सू०१॥ छाया-अनगारः खल्ल भदन्त ! भावितात्मा मायी मिथ्याष्टिः वीर्य- लब्ध्या चैक्रियलन्ध्या, विभगवानलब्ध्या, वाराणसी नगरी समवहतः समय- हत्य राजगृहे नगरे रूपाणि जानाति, पश्यति ? इन्त, जानाति, पश्यति, स भदन्त ! किं तयाभावं जानाति, पश्यति, अन्यथाभावं जानाति, पश्यति ? मिथ्यादृष्टि अनगारकी विशेपविकुर्वणाकीवक्तव्यता- 'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा' इत्यादि । मूत्रार्थ-(अणगारे णं भंते ! भावियप्पा मायी मिच्छादिट्टी, वीरि- यलद्वीए, घेउब्धियलद्वीए, विभंगणाणलद्धीए चाणारमी नगरि समो- हए) हे भदन्त ! मिथ्यादृष्टि, मायी-कपायवाला, भाचितात्मा अनगार' वीर्यलब्धिसे, चैकियलब्धिसे एवं चिभंगज्ञानलब्धिसे वाणारसी नगरीकी विकुर्वणा करसकता है क्या और (समोहणित्ता रायगिहे नयरे रूवाइं जाणइ पासइ) विकुर्वणा करके राजगृह नगर में रहा हुआ वह चाणारसी नगरीके रूपोंको जानता है एवं देखता है क्या ? (हंता जाणइ, पासह) हां गौतम ! जानता है और देखता है । (से भंते ! किं. तहाभाव जाणइ, पासइअन्नहाभावं जाणइ पासइ?) हे भदन्त! जो भिथ्या. મિદષ્ટિ અણગારની વિશેષ વિદુર્વણનું નિરૂપણુ– 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा' त्याह- सूत्रार्थ-( अणगारेणं भंते! भावियप्पा मायी मिच्छादिट्ठी, वीरिय- लद्धीए, वेउब्धियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए चाणारसी नगरि समोहए ) હે ભદન્ત ! મિથ્યાષ્ટિ, માયી કષાયયુક્ત, ભાવિતાત્મા અણગાર વીર્યલબ્ધિથી, શૈક્રિય લબ્ધિથી, અને વિભાજ્ઞાન લબ્ધિથી શું વણારસી નગરીની વિદુર્વણ કરી શકે છે અને (समोहणित्ता रायगिहे नयरे रूबाइं जाणइ पासइ ?) આ પ્રકારની વિપુર્વણું. કરીને, રાજગૃહ નગરમાં રહેલે તે, શું વાણારસી નગરીનાં રૂપને જાણી શકે છે અને ही ! (हंता, जाणई पासइ.) , गौतम ! Hotel ने भी -- . ममेयचन्द्रिका टीका श.३३.६.१ मिथ्यादृप्टेरनगारस्य चिकुर्वणानिरूपणम् ७२१ भदन्त ! भावितात्मा मायी मिथ्यादृष्टिः, वीर्यलन्ध्या, वैक्रियलन्ध्या, विभङ्ग- ज्ञानलब्ध्या, वाराणसी नगरी, राजगृहं च नगरम्, अन्तरा एक महान्तं जन पदवर्ग समवहतः, समवहत्य वाराणसी नगरीम्, राजगृहञ्च नगरम् अन्तरा एक महान्तं जनपदवर्ग जानाति, पश्यति ! हन्त, जानाति, पश्यति, स खलु में ऐसा विचार होता है कि मैं वाणारसी नगरीमें समवहत हुआ ई माने समुद्धातकी है नयरी और समवहत होकर राजगृह नगरमें रहा हुआ चाणारसी नगरी के रूपोको जानता हूं और देखताह। इस तरहसे उसका दर्शन देखना विपरीत होता है। इस कारण यावत् वह अन्यथाभाव से जानते है और देखता है। (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा माई, मिच्छादिट्ठी वीरियलद्धीए, वेउब्धियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए वाणा- रसी नयरी रायगिह च नयरं अंतरा एगंमहं जणवयवग्ग समोहए समो- हणित्ता वाणारसी नयरिं रायगिह च नयरं अंतरा एगं मह जणव- यवग्गं जाणइ पासह ?) हे भदन्त ' मायी मिथ्यादृष्टि भावितात्मा अनगार वीर्यलब्धि से, वैक्रियलब्धिसे, अचं विभंगज्ञानलब्धिसे चाणा- रसी नगरी और राजगृह नगरीके बीच एक विशाल जनपद वर्गकी विकुणा करता है और चिकुर्वाणा करके चाणारसी नगरी और राजगृह नगरके बीच उस एक बडे भारी जनपद वर्गको जानता है और देखता क्या ? 'हंता, जाणइ पासइ) हाँ, गौतम! वह મેં વણારસી નગરીમાં રહીને રાજગુડ નગરની વિદુર્વણ કરી છે, અને વિદુર્વણા કરીને રાજગૃહ નગરમાં રહેલે હું વણારસી નગરીનાં રૂપને જાણું છું અને દેખું છું. આ રીતે તેના દર્શનમાં વિપર્યાસ ભાવ વિપરીતતા આવી જાય છે. તે કારણે યાવતી તે અણગાર તે રૂપને અન્યથાભાવે [અયથાર્થ ભાવે જાણે છે અને દેખે છે, એવું મેં छ. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा माई, मिच्छादिट्टी वीरियलद्धीए, चेउ- वियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए वाणारसी नयरी रायगिई च नयरं अंतरा एगं महं जणवयवग्गं समोहए-समोहणित्ता चाणारसी नयरि रायगि चनयरं अंतरा एग महं जणवयवग्गं जाणइ पासइ ?) महन्त ! भायी मिथ्याcिe लावितात्मा અણગાર વિર્ય લબ્ધિથી, ક્રિયલબ્ધિથી, અને વિભાગજ્ઞાન લબ્ધિથી વાણુરસી નગરી અને રાજગૃહ નગરની વચ્ચે આવેલા પ્રદેશમાં એક વિશાલ જનપદવર્ગની વકુર્વણુ કરે છે. વિદુર્વણ કરીને તે શું વારિસી અને રાજગૃહની વચ્ચે તે વિશાળ જનપદને જાણી भने भी छ? (हंता, जाणइ पासइ) डा, गौतम! henell अने भी छे. .

७२० भगवतीम भदन्त ! भावितात्मा मायी मिथ्याष्टिः यावत्-राजगृहे नगरे समवहतः, सम वहत्य वाराणस्यां नगयों रूपाणि जानाति, पश्यति ? इन्त, जानाति, पश्यति, तचैव यावत्-तस्य एवं भवति-एवं खलु अहं वाराणस्यां नगयाँ समवहतः समबहत्य राजगृहे नगरे रूपाणि जानामि, पश्यामि, तत् तम्य दर्शने विषयाँसो मवति, तत् तेनार्थेन यायन-अन्यथाभावं जानाति, पश्यति, अनगारः खलु होता है कि मैंने राजगृह नगरमें विकुर्वणा की है और विकुर्वणा करके में घाणारसी नगरीमें रहकर राजगृह नगरके रूपोंको जानता ओर देखता हूं। यही उसके दर्शन-देखने में विपर्यासभाव है । इस कारण से यावत् वह अन्यथाभाव से तद्गत भावोंको जानता और देखता है । (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा माई मिच्छदिट्ठी जाव रायगिहे नयरे समोहए, समोहणित्ता, वाणारसीए नयरीए रूवाई जाणइ पासइ) हे भदन्त । भावितात्मा मायो मिथ्यादृष्टि अनगार यावत् राजगृह नगर में विकर्षणा करके चाणारसी नगरी में राजगृह नगरमें रहे हुप रूपोंको जानता और देखता है क्या ? (हंता जाणइ, पासइ) हाँ गौतम! जानता और देखता है । (तं चेव जाव तस्स णं एवं हवइ, एवं खलु अहं वाणारसीए नयरीए समोहए, समोहणित्ता रायगिहे नयरे रुचाई जाणामि पासामि, से से दंसणे विवच्चासे भवई से तेणडेणं जाव अन्नहाभाव जाणइ पासइ) यावत् उस साधुके मन માં રહીને વાણુરસીની વિકૃર્વણા કરી છે, અને વિમુર્વણુ કરીને વાણુરસી નગરમાં રહેલે હું રાજગૃહ નગરીના મનુષ્યાદિ રૂપને જાણે શકું છું અને દેખી શકું છું આ પ્રકારને વિપયર્યાસ ભાવ તેના દર્શનમાં જોવામાં આવી જાય છે. તે કારણે હું એવું કહું છું કે તે અણગાર “અન્યથા ભાવે તે રૂપને જાણે છે અને દેખે છે. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा माई मिच्छदिट्ठी जाव रायगिहे नयरे समोहए, समोहणित्ता वाणारसीए नयरीए स्वाइं जाणइ पासइ ?) 3 NEva ! विताना માયી, મિથ્યાષ્ટિ અણુગાર ચાવત) રાજગૃહ નગરમાં વિક્ર્વણુ કરીને, વાણારસી नगरी AMPS नभा र पाने शु के मन मे छ? (हंता, जाणइ पासइ) , गौतg Inो छ भने हेमे छ. (तं चेव जाब तस्स णं एवं हवइ, एवं भलु अहं वाणारसीए नयरीए समोहए, समोहणिता, रायगिहे भयरे रूवाई जाणामि पासामि, से से दंसणे विवच्चासे भवइ-से तेणटेणं जाव अन्नहाभाव जाणइ पासइ) यावत ते मारना मनमा मेवा पियार भाव - अमेयचन्द्रिका टीका श.३३.६.१ मिथ्यादृष्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७२१. भदन्त ! भावितात्मा मायी मिथ्यादृष्टिः, वीर्यलन्ध्या, वैक्रियलच्या, विभङ्ग- ज्ञानलब्ध्या, वाराणसी नगरी, राजगृहं च नगरम्, अन्तरा एक महान्तं जन पदवर्ग समवहतः, समवहत्य वाराणसी नगरीम्, राजगृहश्च नगरम् अन्तरा एक महान्तं जनपदवर्ग जानाति, पश्यति ! हन्त, जानाति, पश्यति, स खलु में ऐसा विचार होता है कि मैं वाणारसी नगरीमें समवहत हुआ है माने समुद्धातकी है नयरी और समवहत होकर राजगृह नगरमें रहा हुआ चाणारसी नगरी के रूपोको जानता हूं और देखताह इस तरहसे उसका दर्शन देखना विपरीत होता है। इस कारण यावत् वह अन्यथाभाव से जानते है और देखता है। (अणगारे गं भंते ! भावियप्पा माई, मिच्छादिट्टी चीरियलद्धीए, चेउब्वियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए चाणा- रसी नयरी रायगिह च नयरं अंतरा एगंमहजणवयवांगं समोहए समो- हणित्ता वाणारसी नयरिं रायगिह च नयरं अंतरा एगं महंजणव- यवग्गं जाणइ पासइ ?) हे भदन्त · मायी मिथ्यादृष्टि भावितात्मा अनगार वीर्यलब्धि से, वैक्रियलब्धिसे, अवं विभंगज्ञानलब्धिसे वाणा- रसी नगरी और राजगृह नगरीके बीच एक विशाल जनपद वर्गकी विकुणा करता है और विकुर्वाणा करके चाणारसी नगरी और राजगृह नगर के बीच उस एक बडे भारी जनपद वर्गको जानता है और देखता क्या ? 'हंता, जाणइ पासइ) हाँ, गौतम! बद्द મેં વારસી નગરીમાં રહીને રાજગૃહ નગરની વિદુર્વણુ કરી છે, અને વિદુર્વણ કરીને રાજગૃહ નગરમાં રહેલે હું વણારસી નગરીનાં રૂપને જાણું છું અને દેખું છું, આ રીતે તેના દર્શનમાં વિપર્યાસ ભાવ વિપરીતતા આવી જાય છે. તે કારણે યાવતી તે અણગાર તે રૂપને અન્યથાભાવે [અયથાર્થ ભાવે જાણે છે અને દેખે છે, એવું મેં ४. (अगणगारेणं भंते ! भाचियप्पा माई, मिच्छादिही चीरियलद्धीए, चेउ- बियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए वाणारसी नयरीं रायगिहं च नयरं संतरा एगं मह जणवयवग्गं समोहए-समोहणित्ता वाणारसी नयरिं रायगिहं च नयरं अंतरा एग मह जणवयवग्गं जाणइ पासइ ?) महन्त ! माया मिथ्याष्टि भावितात्मा અણગાર વિર્ય લબ્ધિથી, વૈક્રિયલબ્ધિથી, અને વિભાગજ્ઞાન લબ્ધિથી વારસી નગરી અને રાજગૃહ નગરની વચ્ચે આવેલા પ્રદેશમાં એક વિશાલ જનપદવર્ગની વકુર્વણુ કરે છે. વિકુણુ કરીને તે શું વાણુરિસી અને રાજગૃહની વચ્ચે તે વિશાળ જનપદને જાણી भने हेभी श छ? (हंता, जाणइ पासइ) , गौतम ! aanel मने भी शडे छे.

. ७२२ भगवतीरो भदन्त । कि तथाभावं जानाति, पश्यति, अन्यथामा-जानाति, पश्यति! गौतम ! नो तथामा नानाति, पश्यति, अन्यया भावं जानाति, पश्यति; तत् केनार्थेन यावत्-पश्यति ? गौतम ! तस्य खलु एवं भवति, पुपा खलु वाराणसी नगरी, एतच खल राजगृहं नगरम्, एप खलु अन्तरा एको महान् जनपदवर्गः नो खलु एपा मम वीर्यलब्धिः, वैफियलंब्धिः, विमानानलषिः, ऋद्धिः, धतिः यशः, बलम्, वीर्यम्, पुरुपकारपराक्रमो लन्धः, प्राप्तः, अमि- समन्वागतः, तत् तस्य दर्शने विपर्यासो भवति, तत् तेनार्येन यावत् परयति स.१ "जानता है और देखता है (से भंते! किं तहाभाव जाणइ पासह अनहाभा जाणइ पासइ) हे भदन्त ! वह तथा भावसे जानता देखता है कि अन्यथाभाव से जानता देखता है ? (गोयमा ! णो तहाभावं जाणइ पासइ, अनहाभाय जाणइ पासइ) हे गौतम ! तथाभाव से वह नहीं जानता देखता है किन्तु अन्यथाभाव से जानता देखता है। (से केणढणं जाव पासइ) हे भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं कि वह तधाभाषसे नहीं जानता देखता है, अन्यथाभावसे जानता देखता है। (गोयमा ! तस्स खलु एवं भवह, एस खल्ल चाणारसी नयरी एस खल रायगिहे नयरे एस खलु अंतरा एंगे महं जणवयवग्गो, नो खलु एस महं वीरियलद्धि, वेउन्धियलद्धी, विभंगणा- णलद्धी, इड्ढी, जुत्ती, जसे घले, वीरिए, पुरिसकारपरकमे लद्ध, पत्ते, अभिसमण्णागए, से से दसणे विचञ्चासे भवइ से तेणटेणं जाव पासह) हे गौतम ! उसके मनमें ऐसा विचार आता हैं कि यह वाणारसी (से भंते ! कि तहाभावं जाणई पासइ.? अन्नहाभाव जाणइ पासइ ?) હે ભદત તે તથાભાવથી યથાર્થરૂપે તેને જાણે છે અને દેખે છે, કે અન્યથાભારે अयथार्थ ३५] ng. A हेमे छ.१ (गायमा'! णो 'तहाभावं. जाणइ पासइ) अन्नहाभाव जाणइ पासइ) ॐ गौतम! तयाला नही, पण अन्यथामा छे. (से केणढणं जांच पांसइ) महन्त ! श २ मा भेडा छ। तथा लाव नही ५ अन्यथा नावे .हे छ? (गोयमा १). गौतम (तस्स) खल एवं भवइ, एस खलु वाणारसी नयरी, एस -खल्ल रायगिहे नयरे, एस खल अंतरा एगे महं जणवयवग्गो, नो खलु एस अहं बीरियलद्धी, बेउनि न्य लद्धी, विभंगणाणलद्धी, इड्ढी, जुत्ती, जसे, बले, वीरिए, पुरिसकार पर- कमे लढे, प्रत्ते, अभिसमण्णागए, 'से से देसणे 'विवञ्चासे भवइ, से तेणटुणे ‘जाव पासइ) गीत ! सेना मनमा मेवा पियार भाव 2.3 पाथरस .

. प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.६.१ मिथ्यादृष्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७२३ टीका-विकुर्षणाधिकारादाह- अणगारेणं भंते !' इत्यादि । गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! अनंगारः खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा 'माई मायी मायी सकपायः 'मिच्छदिट्ठी' मिंध्यादृष्टिः तत्वश्रद्धानविकल तथाचात्र गृहवास मात्रपरित्यागात् तस्यानगारत्वं, स्वसिद्धान्तानुसारिमशमादिभिश्च भावितात्मत्वं योध्यम्, सकपायस्य सम्यग्दृष्टेः परिहाराय 'मिथ्यादृष्टि' रित्युक्तम्, एतादृशः सः 'पीरियलद्धीए' वीर्यलब्ध्या करणभूतया 'वेउन्वियलद्धीए' वैक्रियलब्ध्या, 'विभंगणाणलद्धीए, विभङ्गज्ञानलच्या च 'वाराणसी नगरी' वाराणसी नगरी नगरी है, यह राजगृह नगर है, तथा इन दोनों के बीचमें आया हुआ यह एक विशाल जनपद वर्ग है। यह मेरी वीर्यलब्धि नहीं है वैक्रियलब्धि नहीं है तथा विभंगज्ञानलब्धि नहीं है। न मैंने ऋद्धि, द्युति, यश, बल वीर्य एवं पुरुपकार पराक्रम; लब्ध किया है' पाप्त किया है, और न अभिसमन्वागत किया है । इस तरह से उसके दर्शन में विपर्यास भाव होता है इस कारण वह यावत् देखता है ॥ टीकार्थ-विकुर्वणा का अधिकार होने से गौतम इसी विषयमें प्रभुसे पूछते हैं कि-'अणगारे णं भंते !' इत्यादि 'अणगारे णं भंते!' हे भदन्त ! जो अनगार 'भावियप्पा' भावितात्मा होकर 'माई मिच्छ- दिट्ठी' मायी-कपायसहित है और मिथ्यादृष्टि है-अतत्वश्रद्धानी है वह 'बीरियलद्धीए' वीर्यवन्धिद्वारा 'उप्वियलद्धीएं' वैक्रियलब्धिद्वारा, 'विभंगणाणलद्धीए' तथा विभंगज्ञानलब्धिद्वारा यदि 'चाणारसी समो- નગરી છે, આ રાજગુડ નગર છે, અને તે બનેની વચ્ચે આવેલા આ એક વિશાળ જનપદસમૂહ છે. આ મારી વિર્ય લબ્ધિ નથી, વૈક્રિયલબ્ધિ નથી, વિભાગજ્ઞાન લબ્ધિ નથી. મેં ત્રદ્ધિ, ધૃતિ, યશ, બળ, વીર્ય અને પુરુષકાર પરાક્રમ પ્રાપ્ત કર્યા નથી, ઉપાર્જિત કર્યા નથી અને અભિસમન્વાગત કર્યા નથી. આ રીતે તેના દર્શનમાં દિખવામાં વિપક્ષસ તાવ આવી જાય છે. તે કારણે તે તેને અન્યથાભાવે [અયથાર્થરૂપે] જાણે અને દેખે છે. એ સૂ૦ ૧ !! ટીકાર્થ_વિકુવણને અધિકાર આવી રહ્યો છે. તેથી ગૌતમ સ્વામી મહાવીર प्रभुने मे विषयमा पूछे छे । 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा माई मिच्छदिट्ठी महन्त ! भायी [पाययुत] मिथ्याष्टि, मावितामा भएणुगार 'वीरियलद्धीए' पाय धारा, 'उब्धियलद्धीए' वैUिGUARA 'विभंगणाणलद्धीए' तया विज्ञान दिने 'वाणारसीं समोहए' पारसी नगरी विशु ४३ ते १ . . ७२२ मगरतीचे भदन्त । कि तथाभा जानाति, पदपति, अन्यथामा मानाति, पश्यति ? गौतम ! नो तथामा जानाति, पश्यति, अन्यथा भावं जानाति, पश्यति तत् केनार्थेन यायन-पश्यति ? गौतम ! तस्य खलु एवं भवति, एषा खलु वाराणसी नगरी, एतव खलु राजगृहं नगरम्. एप खलु अन्तरा एको महान् जनपदवर्गः नो खलु एपा मम वीर्यलब्धिः, वैशियलब्धिः, विभमानलन्धिः, 'मादिः, यतिः यशः, यलम्, वीर्यम्, पुरुषकारपराक्रमो लब्धः, भाप्तः, अमि- समन्वागतः, न तस्य दर्शने विपर्यासो भवति, तत् तेनाथन यावन पश्यति म.१ 'जानता है और देखता है (से भंते। किं तहामावं जाणइ पासह अनहाभानं जाणइ पास!) हे भदन्त ! वह तथा भावसे जानता देखता है कि अन्यथाभाव से जानता देखता है ? (गोयमा ! णो तहाभावं जाणइ पासइ, अनहाभाव जाणइ पासइ) हे गौतम! तथाभाव से वह नहीं जानता देखता है किन्तु अन्यथाभाव से जानता देखता है। (से केणढणं जाव पासई) है भदन्त ! ऐसा आप किस कारण से कहते हैं कि यह तधाभावसे नहीं जानता देखता है, अन्यथाभावसे जानता देखता है। (गोयमा ! तस्स खलु एवं भवह, एस् खल वाणारसी नयरी एस खल रायगिहे नयरे एस खलु अंतरा एगे महं जणवयवग्गो, नो खलु एस महं वीरियलद्धि, वेउन्नियलद्धी, विभंगणा- णलद्धी, इड्ढी, जुत्ती, जसे घले, वीरिए, पुरिसकारपरकमे लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागए, से से दसणे विवञ्चासे भवइ से तेणटेणं जाव पासह) हे गौतम ! उसके मनमें ऐसा विचार आता है कि यह वाणारसी (से भंते ! किं तहाभा जाणई पासइ ? अन्नहाभावं जाणइ पासइ ?) હે ભદ-ત! તે તથાભાવથી (યથાર્થરૂપે તેને જાણે છે અને દેખે છે, કે અન્યથાભારે [अयथार्थ ३५] and महणे १ (गोयमा! णो 'तहाभावं जाणइ पासइ) अन्नहाभाचं जाणइ पासइ) गौतम! तयाभावे नहीं, अन्यथामायेन मेछ. (से केणढणं जाव पासइ) ले मह ! र मा। छ। तथा लाव नही पशु भन्या n n ? ( गोयमा ) गौतम ! (तस्स) खलु एवं भवइ, एस खलु वाणारसी नयरी, एस -खल्लु रायगिहे नयरे, एस खल अंतरा एगे महं जणवयवग्गा, नो खलु एस अहं बीरियलद्धी, बेडब्धि य लद्धी, विभंगणाणलद्धी, इड्ढो, जुत्ती, जसे; बले, वीरिए, पुरिसकार पर- कमे लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागए, 'से से दसणे 'विवच्चासे भवइ, से तेगडेणे जाव पासइ) गौतभ! तेना भनमा वा विद्यारभावमा વાણારસી .

- ममेयचन्द्रिका टीका श.३उ.सू.१ मिश्यादृप्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७२५ पश्यति किम् ? भगवानाह-'हता, जाणइ, पासईहे गौतम ! हन्त, सत्यम् जानाति, पश्यति, उक्तानि वाराणसेयमनुष्यादिरूपाणि राजगृहस्थितो जानाति, पश्यति च । गौतमस्तजज्ञानस्य यथार्थमयथार्थ ज्ञातुं पृच्छति-'से भंते । इत्यादि । हे भदन्त ! स वैक्रियक्रियायां व्याप्रियमाणोऽनगारः "किं' किम् 'तहाभा' तथाभावं, यस्य वस्तुनो यथा स्वरूपं तस्य तथाभावं स्वरूपम् 'जाणइ, पासइ ?' जानाति, पश्यति ? अर्थात् यस्य वस्तुनः यत्स्वरूपं, तद् वस्तु तद्रूपेण जानाति पश्यति ! अथवा 'अण्णहाभाव' अन्यथाभावं तद्विपरीतभावम्, अर्थात् यस्य यद्पं तत् तदुवैपरीत्येन 'जागइ, पासइ !' जानाति, पश्यति ! उन्हें वह उस विक्रियाशक्तिद्वारा निर्मित वाणारसी नगरी में अपनी विभंगज्ञानलब्धिद्वारा जान सकता है और देख सकता है क्या ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गैतम से कहते हैं कि-'हंता जाणइ पासह' हे गौतम ! वह जानता है जान सकता है और देखता है देख सकता है। अर्थात् उक्त वाणारसी नगरी संबंधी रूपोंको मनुष्यादि की आकृतियोंको-वह अपनी विभंगज्ञान लब्धिद्वारा जानता है और देखता है। अय गौतम प्रभु से यह जानने के लिये कि 'जब वह राजगृह नगर में स्थित है और विक्रियाशक्तिद्वारा निप्पन्न हुई वाणारसी नगरीके मनुष्यादिके रूपों को वह वहां जानता है और देखता है तो ऐसी स्थितिमें उसका वह ज्ञान यथार्थ है कि अयथार्थ है ? पूछते हैं कि 'से भंते ! किं तहाभावं जाणइ पासइ ? अन्नहाभाव जाणइ पासइ ?" हे भदन्त ! आप हमें यह तो समझाईये कि राजगृह नगर આદિ પદાર્થો છે તેમને તે અણગર તે વિક્રિયા શકિત દ્વારા નિર્મિત વારસી નગરીમાં તેની વિર્ભાગજ્ઞાનલબ્ધિ દ્વારા શું જાણી શકે છે અને દેખી શકે છે? મહાવીર પ્રભુ गौतम स्वाभान मा प्रमाणे पाम आये छ 'हता जाणइ पासई' गौतम !! તે જાણે શકે છે અને દેખી શકે છે, એટલે કે ઉપરોકત વારસી નગરીનાં રૂપને, મનુષ્યાદિ આકૃતિને તે તેની વિર્ભાગજ્ઞાનલધિ વડે જાણી શકે છે અને દુખી શકે છે. હવે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુની પાસેથી એ વાત જાણવા માગે છે કે “રાજગૃહ નગરમાં રહેલે તે મિથ્યાદિ અણગાર, ક્રિયશકિત દ્વારા રચેલી વાણારસી નગરીનાં રૂપને જે જાણે છે અને દેખે છે. તે તેનું જ્ઞાન યથાર્થ છે કે અયથાર્થ છે? તે નિમિત્તે तसा पूछे थे ' से भंते । किं तहाभावं जाणइ पासइ ? अन्नहाभावं जाणइ पासइ ?' 3 लहन्त ! A नामां मे भार, 32 यिाम में ७२४ भगवतिस्त्रे समोहए' समवहतः विकृर्षितवान् ' समोहणित्ता' समवहस्य विकृर्विवाच 'रायगि नयरे' राजगृहे नगरे स्थितः 'रुबाई रूपाणि वाराणसी गन मनुष्य पशुपक्षिहर्म्यप्रासादादीन् 'जाणई, पासर?" विमानानलच्या जानाति, हए' वाणारसी नगरी की विकुर्वणा फरता है 'समोहणित्ता तो चिकुर्वणा करके 'रायगिहे नयरे' राजगृह नगर में रहा हुआ वह 'रुचाइजाणइ पासई' चाणारसी संबंधी रूपों को जानता और देखता है क्या ? प्रश्नका तात्पर्य ऐसा है कोई मिथ्यादृष्टि अनगार राजगृह नगर में स्थित हो और यह अपनी वीर्यादिलब्धि रूप साधनों द्वारा उसी राजगृह नगर में रहा हुआ वाणारसी नगरी की विकुर्वणा करले तो क्या यह राजगृह नगरमें Jठा हुआ ही वाणारसी नगरके मनुप्यादि कों के रूपों को जानलेगा और देखलेगा? तथा उसे जो 'भावितात्मा' ऐसा कहा गया है सो उसका कारण यह है कि वह अपने सिद्धान्त के अनुसार प्रशमादिगुणों से युक्त होता है । जैनसिद्धान्तकी मान्यता के अनुसार सम्यग्दृष्टि के कपाय तो रहती ही है- अतः कषायसहित सम्यग्दृष्टि जीवकी निवृत्ति के लिये यहां मिथ्यादृष्टि ऐसा पद कहा गया है। 'रूवाई जाणइ पासई' ऐसा जो कहा गया है उसका तात्पर्य यह है कि जय वह राजगृह नगरमें स्थित हैं और वहीं पर उसने वीर्यादिलब्धिद्वारा वाणारसी नगरी की विकुर्वणाकी हैं तो वाणारसी नगरी में जो पशु, पक्षी, मनुष्य, मकान आदि पदार्थ हैं 'समोहणित्ता' ते पानी वा शन 'रायगिहे जयरे २००४ नगरमा रहे। ते "रूवाई जाणइ पासई' शु पायाशीनां वोन Hel मा शके छ ? :अमर्नु તાત્પર્ય આ પ્રમાણે છે-કઈ મિથ્યાષ્ટિ અણુગાર ધારે કે રાજગૃહ નગરમાં રહે છે. તે વયદિ લબ્ધરૂપ સાધનો દ્વારા, એજ જગડ નગરમાં રહીને વણારસી નગરીની વિકુર્વણા કરે, તે શું તે રાજગૃહ નગરમાં બેઠાં બેઠાં જ વણારસી નગરનાં મનુષ્યાદિકનાં રૂપને જાણું અને દેખી શકશે ખરે? તેને ભાવિતાત્મા કહેવાનું કારણ એ છે કે તે પિતાના સિદ્ધાન્ત અનુસાર પ્રમાદિ ગુણેથી યુકત હોય છે. જેને સિદ્ધાન્તની માન્યતા અનુસાર સમ્યગ્દષ્ટિમાં પણ કષાય તે હોય છે જ. તેથી કપાયસહિત સમ્પષ્ટ જીવને मर अक्षय का नापाथी मिथ्याष्टि' ५६ भूमथुछ 'रूवाई जाणइ पासइ' એવું જે કહેવામાં આવ્યું છે તેનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે તે અણગારે રાજગૃહ નગરમાં રહેલા છે તેણે તેની વીર્યાદિ લબ્ધિ દ્વારા કેક સ્થળે વાણુરી નગરીની વિકુણ કરી છે. તે વાણારસી નગરીમાં જે પશુ, પક્ષી, મનુષ્ય, મકાન . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.सू.१ मिश्यादृष्टेरनगारस्य विकुणानिरूपणम् ७२५ पश्यति किम् ? भगवानाह-'हता, जाणइ, पासई' हे गौतम ! हन्त, सत्यम् जानाति, पश्यति, उक्तानि वाराणसेयमनुष्यादिरूपाणि राजगृहस्थितो जानाति, पश्यति च । गौतमस्तज्ज्ञानस्य यथार्थमयथार्थ ज्ञातुं पृच्छति-से भंते ! इत्यादि । हे भदन्त ! स वैक्रियक्रियायां व्याप्रियमाणोऽनगारः 'किं' किम् 'तहाभावं' तथाभावं, यस्य वस्तुनो यथा स्वरूपं तस्य तथाभावं स्वरूपम् 'जाणइ, पासइ ?' जानाति, पश्यति ? अर्थात् यस्य वस्तुनः यत्स्वरूपं, तद् वस्तु तद्रूपेण जानाति पश्यति ! अथवा 'अण्णहाभाव" अन्यथाभावं तद्विपरीतभावम्, अर्थात् यस्य यदूपं तत् तदुबैपरीत्येन 'जागइ, पासइ !' जानाति, पश्यति ! उन्हें वह उस विक्रियाशक्तिद्धारा निर्मित वाणारसी नगरीमें अपनी विभंगज्ञानलब्धिद्धारा जान सकता है और देख सकता है क्या ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गैतम से कहते हैं कि 'हता जाणइ पासई' हे गौतम! बह जानता है जान सकता है और देखता है देख सकता है। अर्थात् उक्त वाणारसी नगरी संबंधी रूपोंको मनुष्यादि की आकृतियोंको-वह अपनी विभंगज्ञान लब्धिद्वारा जानता है और देखता है। अब गौतम प्रभु से यह जानने के लिये कि 'जब वह राजगृह नगर में स्थित है और विक्रियाशक्तिद्वारा निप्पन्न हुई वाणारसी नगरीके मनुष्यादिके रूपों को वह वहां जानता है और देखता है तो ऐसी स्थितिमें उसका वह ज्ञान यथार्थ है कि अयथार्थ है ? पूछते हैं कि 'से भंते ! किं तहाभावं जाणइ पासइ ? अन्नहाभाव जाणइ पासइ ?" हे भदन्त ! आप हमें यह तो समझाईये कि राजगृह नगर આદિ પદાર્થો છે તેમને તે અણગાર તે વિક્રિયા શકિતદ્વારા નિર્મિત વાણુરસી નગરીમાં તેની વિસંગજ્ઞાનલબ્ધિ દ્વારા શું જાણી શકે છે અને દેખી શકે છે? મહાવીર પ્રભુ गौतम स्वामीन मा प्रभार ४ाम मा छे 'हंता जाणइ पासई' गौतम ! । તે જાણી શકે છે અને દેખી શકે છે, એટલે કે ઉપરોકત વણારસી નગરીનાં રૂપને, મનુષ્યાદિ આકૃતિને તે તેની વિજ્ઞાનલબ્ધિ વડે જાણી શકે છે અને દેખી શકે છે. હવે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુની પાસેથી એ વાત જાણવા માગે છે કે “રાજગૃહ નગરમાં રહેલ તે મિથ્યાષ્ટિ અણગાર, વૈકિયશકિત દ્વારા રચેલી વારસી નગરીનાં રૂપિને જે જાણે છે અને દેખે છે. તે તેનું જ્ઞાન યથાર્થ છે કે અયથાર્થ છેતે નિમિત્તે समा पूछे , ' से भंते ! किं तहाभावं जाणइ पासइ ? अन्नहाभावं जाणइ पासइ ?' 3 महन्त ! 725 नगरमा मे ते अनार, यियिाम से ७२६. भगवान भगवान् उत्तरयति-गोयमा । हे गीतम! स 'णा तहां भावं' नो तयामा याथायेन 'जाणई, पासई जानाति, पश्यति, अपि तु 'अण्णहामाव' अन्यथा भावं तदविपरीतम् 'जाणइ, पसिइ' जानाति, पश्यति, वाराणस्यां समवहतों- नगारों राजगृहे स्थितः सन् वाराणसीगतविकुर्वितमनुप्यादिरूपाणि परी- स्येनं पश्यति-'यदहं राजगृहे नगरे ममबहतो वाराणस्यां स्थितः सन् राजगृह धेठा. हुआ यह अनगार कि जो वैक्रिय क्रियामें इस समय लगा हुआ है तधाभावसे उन चाणारसी मनुष्यादि के रूपों को जानता या अन्यथाभावसे उन वाराणसेय रूपों को जानता है ? जिस वस्तुका जो स्वरूप है उस वस्तुको उस स्वरूप से जानना देखना यह तथाभावसे जाननी देखना है तथा जिस वस्तुका जो स्वरूप उस स्वरूप से जो विपरीत वस्तु के स्वरूप को जानना देखना हैं अन्यधाभावसे जानना देखना हैं। इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि 'गोयमा !' हे गौतम ! 'णो तहाभाव जाणइ, पासइ, अण्णाभाव जाणइ पासई' वह तथाभावसे यथार्थरूपसे नहीं आनता देखता है । तात्पर्य इसका यह है कि उसने चाणारसी नगरीकी चिकुर्वणा की है और राजगृह नगर में वह स्थित है ऐसी स्थिति मैं विकुर्वित हुई उस वाणारसी नगरीमें विकुर्वित मनुष्यादिरूपोंको वह विभंगज्ञानलब्धिवाली होने के कारणं विपरीत रूपसें ही देखता है अर्थात् वह ऐसा विचार करता है कि मैंने राजगृह नगर में स्थित સમયે પ્રવૃત્ત છે, તે તથભાવથી તે વાણારસીનાં મનુષ્યાદિ રૂપે દેખે છે, કે અન્યથા હાવથી તે રૂપને એ છે? વસ્તુનું જેવું સ્વરૂપ હોય એવા સ્વરૂપે વરતને જોવી તેનું કમ તથાભાવથી જાણવું અથવા યથાર્થરૂપે જાણવું. કઈ પણ વસ્તુનું જે સ્વરૂપ હાય, તે સ્વરૂપથી વિપરીત ભાવે તેને જોવી તેનું નામ અન્યથાભાવથી–અથવા उत्तरणौ तहाभाचे जाणइ, पासइ, अण्णहाभावं. जाणइ पोसई અણગાર તે રૂપને તથાભાવે (યથાર્થરૂપે જાણત, દેખત નથી, પણ અન્યથા ભાવે અયથાર્થરૂપે જાણે, દેખે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે તે રાજગૃહ નગરમાં બે છે, અને તેણે કઈ જગ્યાએ વારસી નગરીની વિકવણુ કરી છે. આ પરિસ્થિતિમાં વિવિત વારસી નગરીમાં રહેલાં મનુષ્ય વૅક્રિય રૂપને તે વિભગશાન લબ્ધિવાળા હવાને કારણે વિપરીત રીતે જ દેખે છે એટલે કે તે એ વિચાર કરે છે કે મેં યથાર્થ ભાવથી જોવું , प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६२.१ मिथ्यादृष्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७२१ गतरूपाणि पश्यामि, इत्यभिमन्यते सः । गौतमः अनगारस्यान्यथाभाव, दर्शने कारणं पृच्छति-'से केणटेणं भंते ! इत्यादि । हे भदन्त । तत् केना, थेन केन कारणेन 'एवं बुचई' एवम्-उक्तरीत्या उच्यते यत-'नो तहाभा. नो तथाभावं, 'जाणइ, पासई जानाति, पश्यति ? अपि तु 'अन्नहाभान अन्यथाभावं 'जाणइ, पासई' जानाति, पश्यति, इति । भगवानाह-गोयमा हे गौतम ! 'तस्सण एवं भवई' तस्य खलु अनगारस्य एवं वक्ष्यमाणमकार 'भव:' भवति यत्-एवं खलु अहं 'रायगिहे नयरे' राजगृहे नगरे 'समोहए' होकर चाणारसी नगरीकी विकुर्वणा की है अतः मैं इस समय राजगृह नगरमें स्थित नहीं है वाणारसीमें स्थित हूं, फिर भी राज- गृहनगरके रूपों को देख रहा है और जान रहा है ऐसा वह मानता है ऐसी मान्यता ही उसका अन्यथाभाव है। इसी अन्यथाभावसे वह रूपोंको जानता देखता है। अब गौतम प्रभुसे यह पूछते हैं कि इस तरहसे उसके अन्यथाभाव से देखने में कारण क्या है ? केण्डेणं भंते ! एवं बुच्चइ नो तहाभाव जाणइ, पासइ, अन्नहाभाव जाणइ पासइ' हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारण से कहते हैं कि वह भावितात्मा मिथ्यादृष्टि अनगार तथा भावसे नहीं देखता जानता है किन्तु अन्यथाभाव से जानता और देखता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि 'गायमा' हे गौतम ! 'तस्स णं एवं भवई' उस भावितात्मा मिथ्यादृष्टि अनगार के मन में ऐसा विचार बंध जाता है कि 'एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहए' मैंने राजगृह રાજગૃહ નગરમાં બેઠાં બેઠાં વણારસી નગરીની વિદુર્વણા કરી છે તે શું હું આ સમયે રાજગૃહ નગરમાં નથી પણ વાણારસી નગરીમાં બેઠે છું, છતાં પણ રાજગહ નગરનાં ફેપિને દેખી રહ્યો છું, અને જાણી રહ્યો .” એવું તે માને છે એવી માન્યતા તેને અન્યથાભાવ (અયથાર્થ ભાવ) છે. હવે તેનું કારણ ગૌતમ પૂછે છે – प्रश्न-'से केणटेणं भंते एवं बुच्चइ, नो तहाभावं जाणइ, पासइ, अन्नः हाभावं जाणइ पास' मन्त ! भा५ ALो मे । छ। 'माqिuice મિથ્યાષ્ટિ અણગાર તે રૂપને યથાર્થરૂપે જાણુતે, દેખતે નથી, પણ અયથા રૂપે જાણે દેખે છે?” उत्तर-'गोयमा ! हे गौतम ! 'तस्स णं एवं भवई' ते मावितामा मिथ्या: दृष्टि मारना मनमा मेवा विया२ मधाs onय छ । 'एवं खलु अहं रायगिह नयरे समोहए' ' रानाभा si Rai पाराणसी नगीना वा छे. ?

. ७२८ भगवतीस्त्र, समवहतो विकृर्वितः, 'समोहणित्ता' समवहत्य, विकुर्विस्वाच 'वाणारसीए नय- रीए' वाराणस्यां नगयो स्थितः 'रूबाई राजगृहगत रूपाणि 'जाणामि पासामि' जानामि पश्यामि इत्येवं 'से से दंसणे' तत् तस्य अनगारस्य दर्शने 'विश्चासे भवड' व्यत्यासो विपर्ययो भवति, अन्यदीयरूपाणाम् अन्यदीयतया विकल्प- नाव ज्ञानात् अन्ते उपसंहरति-से तेणटेणं' हे गौतम । तत् तेनार्थेन 'भाव- पासई' यावत्-पश्यति, यावत्करणाव-'नो तथामावं जानाति, पश्यति, अपि तु अन्यथाभावं जानाति पश्यति' इति संग्राह्यम् । गीतमः पुनः पृच्छति- 'अणगारेणं भंते ! उत्यादि । हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भाविअप्पा' भावितात्मा 'माई मिच्छादिट्ठी मायी मिथ्याष्टिः 'जाव-रायगिहे नयरे' यावत-राजगृहे नगरे 'समोहए' समवहतः 'समोहणित्ता' समवहत्य 'वाणा- नगरमें विकर्वणा की है। 'समोहणित्ता' विकुर्वणा करके 'वाणारसीए नयरीए स्वाइं जाणामि पासामि' में वाणारसी नगरीमें स्थित हुआ राजगृह नगर संबंधी रूपोंको जान रहा हूं और देख रहा हूँ। 'से' इसकारण से उसके देसणे' दर्शन-देखने में विवञ्चासे भव' विपर्यास भाव-विपरीतता होती है। कारण कि अन्यसंबंधीरूपोंको अन्यके संबंधी- रूपसे उसने जाना है। 'से तेणद्वेण जाव पासई' इस कारण से मने ऐसा कहा है कि यावत् वह अन्यथाभावसे जानता है और देखता है। यहाँ यावत् पदसे 'नो तथाभावं जानाति पश्यति 'अपि तु 'अन्यथाभावं जानाति पश्यति' इन पदोका संग्रह हुआ है। अव गौतम पुनः प्रभुसे पूछते हैं कि 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा मायी मिच्छदिट्टी' हे भदन्त ! भावितात्मा मायी मिथ्यादृष्टि अनगार 'जाच रायगिहे नयरे समोहए' यावत् राजगृह नगरमें विकुर्वणा 'समोहणित्ता' (पा ४शन वाणारसीए नयरीए रुवाई जाणामि पासामि' वाराणसी नगरीमा udi Azi २ नमन सोने anet रही ई. भने भी रयो छ. 'से' ते ॥णे 'से दसणे तनाशनमा पाम 'विव- चासे भवई' विपर्यासमाय--विपरीतता हाय छे. १२ए मना थाने मीन पोतरी तेथे नया भने भ्या डाय छ 'से तेणटेणं जाव पासइ'. में मेधुं घुछ 3 (यात) ते ३याने ते अन्यथामा त छ भने छ.. मही यावत्' ५४थी 'नो तथाभावं जानाति पश्यति' ५२-तु · 'अन्यथाभावं जानाति पश्यति' l महीनो सड या छ. HA-अणगारेणं भंते ! भाषियप्पा मायी मिच्छदिही' Era ! मावितामा भियाष्2ि मधुमार 'जाव रायगिहे नयरे समोइए' यावत 25 તે કારણે . , १ प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६ सू.१ मिथ्यादृष्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७२९ रसीए नयरीए' वाराणस्यां नगर्याम् 'स्वाई' राजगृहगतानि विकुर्वितमनु- प्यादिरूपाणि 'जाणइ, पासइ ? जानाति, पश्यति ? यावत्करणात्-वीर्य- लव्ध्या, चैक्रियलब्ध्या, विभङ्गज्ञानलन्ध्या' इति संग्राह्यम् । भगवानाह- 'हंता, जाणइ, पासइ' इत्यादि । हे गौतम ! हन्त, स्वीकरोम्यहं यत् स जानाति, पश्यति, 'तं चेव जाव' तच्चैव यावत् पूर्व वदेव सर्व विज्ञेयम् तथा च यावत्करणात् 'स भगवन् ! किं तथाभावं जानाति, पश्यति ? अन्यथाभावं (अ) जानाति, पश्यति ? गौतम ! नो तथाभावं जानाति, पश्यति, (किन्तु) करता है-अर्थात् वह राजगृहनगरको अपनी विक्रियाशक्तिसे विकु- वित करता है और 'समोहणित्ता' विकुर्वणा करके 'वाणारसीए नय- रीए रूवाइं जाणइ पासह' विकुर्वित करके तद्गतरूपोको जानता है और देखता है क्या ? प्रश्नका भाव ऐसा है कि वाणारसी नगरीमें रहा हुआ कोई मायी मिथ्यादृष्टि भावितात्मा अनगार यावत् राजगृह नगरकी विकुर्वणा करके उस राजगृह नगरगत विकुर्वित मनुष्यादिरूपोंको जानता देखता है ? यहां यावत् पदसे 'वीर्यलब्ध्या, चैक्रियलब्ध्या' विभङ्गज्ञानलब्ध्या' इस पाठका संग्रह हुआ है । भगवान् इसका उत्तर देते हुए गौतमसे कहते हैं कि-'हता जाणइ पासई' हे गौतम ! वह उनरूपोंको जानता है और देखता । 'तं चेव जाव' यहां पूर्व की तरह ही यावत् सब कथन जानना चाहिये- यहां यावत् शब्दसे 'स भगवन् ! किं तथाभा जानाति पश्यति ! अन्यथाभाव वा जानाति पश्यति ! गौतम ! नो तथाभावं जानाति पश्यति-किन्तु-अन्यथाभावं नानुं पातानी वैठियतिथी निलय छ, भने 'समोहणित्ता' से प्रारनी १४! ४ीने, 'चाणा ए नयरीए रूवाइं जाणइ पासइ ? ' शुं त्या २८i રૂપને તે દેખી જાણી શકે છે? પ્રશ્નને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે-વારાણસા નગરીમાં રહેલ કે માયી મિથ્યાદષ્ટિ અણગર રાજગુડ નગરની વિદુર્વણ કરે છે. શું તે અણગાર વણારસી નગરીમાં બેઠાં બેઠાં તે વિકૃતિ રાજગૃહ નગરનાં મનુષ્યાદિ વિકવિત ३पाने onel छ भने हेपी श? छ ? ५२।४ प्रश्नमा 'जाव' यात] पहथी 'चीरियलद्धीए, वेउब्बियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए' मा पनि प्र ४२वामा उत्तर-'ता जाणइ पासई' गौतम! ते मा२ ते ३याने तो छ भने मे छे. 'तंचे जांच मही पूर्वरित थन प्रभारी समस्त ४थन लj माया छे.

, ७२८ भगवतीमत्र समवहतो विकृर्वितः, 'समोहणित्ता' समयदत्य, विकृत्रित्वाच 'वाणारसीए नय- रीए' वाराणस्यां नगयो स्थितः 'स्वाई राजगृहगत रूपाणि 'जाणामि पासामि' जानामि पश्यामि इत्येवं 'से से दंसणे' तत् तस्य अनगारस्य दर्शने 'विश्चासे भवड' व्यत्यासो विपर्ययो भवति, अन्यदीयरूपाणाम् अन्यदीयतया विकल्प- नाव ज्ञानात् अन्ते उपसंहरति-से तेण?ण' हे गौतम । तत् तेनार्थेन 'भाव- पासई' यावत्-पश्यति, यायत्करणात-'नो तथामावं जानाति, पश्यति, अपि तु अन्यथाभा जानाति पश्यति' इति संग्रादाम् । गौतमः पुनः पृच्छति- 'अणगारेणं भंते !' इत्यादि । हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भाविभप्या' भावितात्मा 'माई मिच्छादिट्ठी' मायी मिथ्याष्टिः 'जाव-रायगि नयरे' यावत्-राजगृहे नगरे 'समोहए' समवहतः 'समोहणित्ता' समवहत्य 'वाणा- नगरमें विकुर्वणा की है। 'समोहणित्ता' चिकुर्वणा करके 'वाणारसीए नयरीए स्वाइं जाणामि पासामि' में वाणारसी नगरीमें स्थित हुआ राजगृह नगर संबंधी रूपोंको जान रहा हूं और देख रहा हूँ। 'से' इसकारण 'से उसके दसणे' दर्शन-देखने में विवच्चासे भवई' विपर्यास भाव-विपरीतता होती है। कारण कि अन्यसंबंधीरूपोंको अन्यके संबंधी- रूपसे उसने जाना है। 'से तेणटेणं जाव पासई' इस कारण से मैंने ऐसा कहा है कि यावत् वह अन्यथाभावसे जानता है और देखता है। यहां यावत् पदसे 'नो तथाभावं जानाति पश्यति 'अपि तु 'अन्यथाभावं जानाति पश्यति' इन पदोका संग्रह हुआ है। अव गौतम पुनः प्रभुसे पूछते हैं कि 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा मायी मिच्छदिट्ठी' हे भदन्त ! भावितात्मा मायी मिथ्यादृष्टि अनगार 'जाव रायगिहे नयरे समोहए' यावत् राजगृह नगरमें विकुर्वणा 'समोहणित्ता' पियुवा शन ' वाणारसीए नयरीए रूवाई जाणामि पासामि' हुं वाराणसी नगरीमा usiasi Par25 नगन पोन onell २छो छु. भने भी यो छु. 'से' ते २0 'से दंसणे तेना शनमा भवाम 'विव. चासे भवई' विपर्यासमा--विपरीतता लय छे. १२४ मेन ३पाने मीना यो तरी ते या भने हेभ्या डाय छ ‘से तेणहेणं जाव पासइ'. તે કારણે મેં એવું કહ્યું છે કે (યાવત) તે રૂપને તે અન્યથાભાવે જાણે છે અને દેખે છે. मही यावत् प६ी 'नो तथाभावं जानाति पश्यति' ५२-तु · · अन्यथाभावं जानाति पश्यति' मा पहोना सड थया छ. प्रश्न- अणगारेण भंते ! भावियप्पा मायी। मिच्छदिट्टी मत ! मावितामा मिथ्याष्टि मगार 'जाव रायगिहे नयरे समोइए' यावत् राम , , प्रमेयचन्द्रिका:टीका श.३ उ.६ सू.१ मिथ्यादृष्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७२९ रसीए नयरीए' वाराणस्यां नगर्याम् 'स्वाई' राजगृहगतानि विकुर्वितमनु- प्यादिरूपाणि 'जाणइ, पासइ ? जानाति, पश्यति ? यावत्करणात्-वीर्य- लव्ध्या, वैक्रियलब्ध्या, विभङ्गज्ञानलच्या इति संग्राह्यम् । भगवानाह- 'हंता, जाणइ, पासइ' इत्यादि । हे गौतम ! हन्त, स्त्रीकरोम्यहं यत् स 'जानाति, पश्यति, "तं चेव जाव' तच्चैव यावत् पूर्व वदेव सर्व विज्ञेयम् तथा च यावत्करणात् 'स भगवन् ! किं तथाभावं जानाति, पश्यति ? अन्यथाभावं (वा) जानाति, पश्यति ? गौतम ! नो तथाभावं जानाति, पश्यति, (किन्तु) करता है-अर्थात् वह राजगृहनगरको अपनी विक्रियाशक्तिसे विकु. वित करता है और 'समोहणित्ता' विकुर्वणा करके 'वाणारसीए नय- रीए रूवाई जाणइ पासई' विकुर्वित करके तद्गतरूपोको जानता है और देखता है क्या ? प्रश्नका भाव ऐसा है कि वाणारसी नगरीमें रहा हुआ कोई मायी मिथ्यादृष्टि भावितात्मा अनगार यावत् राजगृह नगरकी विकुर्वणा करके उस राजगृह नगरगत विकुर्वित मनुष्यादिरूपोंको जानता देखता है ? यहां यावत् पदसे 'वीर्यलब्ध्या, वैक्रियलब्ध्या' विभङ्गज्ञानलब्ध्या' इस पाठका संग्रह हुआ है । भगवान् इसका उत्तर देते हुए गौतमसे कहते हैं कि-'हंता जाणइ पासई' हे गौतम ! वह उनरूपोंको जानता है और देखता। 'तं चेव जाव' यहां पूर्व की तरह ही यावत् सव कथन जानना चाहिये- यहां यावत् शब्दसे 'स भगवन् ! किं तथाभाव जानाति पश्यति ! अन्यथाभाव वा जानाति पश्यति ! गौतम ! नो तथाभावं जानाति पश्यति-किन्तु-अन्यथाभावं नगर्नु पानी यितिथी नि ४२ छ, भने 'समोहणित्ता' में प्रा२नी पशुपा रान, 'वाणा .ए नयरीए रूवाई जाणइ पासइ ? ' शुं २७ei રૂપને તે દેખી જાણે શક છે? પ્રશ્નને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે-વારાણસા નગરીમાં રહેલો કે માયી મિથ્યાદષ્ટિ અણુગાર રાજગુડ નગરની વિમુર્વણ કરે છે. શું તે અણુગાર વણારસી નગરીમાં બેઠાં બેઠાં તે વિકૃતિ રાજગૃહ નગરનાં મનુષ્યાદિ વિકર્વિત पाने onell छ भने हेभी श छ ? उपरीत प्रश्नमा 'जाव' [यावत] ५४थी 'वीरियलद्धीए, वेउब्बियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए' मा पोने & ४२वाभा उत्त२–हता जाणइ पासई' हे गौतम! ते भगा२ ते ३पाने and छ भने मे छ. तिचे नाव 'मह ति थन प्रभारी समस्त ४यन गुj माव्या छ.

७३० भगवतीय अन्यथाभावं जानाति, पश्यति, तव फेनार्थेन भगवन् ! एवम् उच्यते-नो तथाभावं जानाति, पश्यति, (अपितु) अन्यथामा जानाति, पश्यति, गौतम । इति संग्रौदाम् । किन्तु तदर्शने परीत्यं वर्तते इति भगवानाह- 'तस्स णं एवं हवइ' इत्यादि, तस्य खलु अनगारस्य एवं' एवम् वक्ष्यमाणमकारेण जानाति पश्यति, तत् केनार्थेन भगवन् ! एवम् उच्यते-नो तधाभावं जानाति पश्यति, अपि तु अन्यथाभावं जानाति पश्यति, गौतम ।' इस पाठका संग्रह हुआ है-इसका तात्पर्य यह है कि जय गौतमने प्रभु से ऐसा पूछाकि बाणारमीमें रहा हुआ मिथ्यादृष्टि अनगार राजगृह नगरकी चिकुर्वणा करता हैं तो क्या वह राजगृहनगर के मनुप्यादि रूपोंको जानता देखता है। प्रभुने इसका उत्तर दिया किहां मैं इस पात को स्वीकार करता कि वह राजगृहनगर गत मनुप्यादि- रूपोंको जानता देखता है। तय गौतमने पुनः प्रभुसे पूछा कि हे भदन्त ! वह जो राजगृहनगर गत विकुर्वित मनुष्यादिरूपोंको जानता देखता है सो तथाभावसे उन्हें जानता देखता है ? तब प्रभुने इसका उत्तर यों दिया कि हे गौतम! वह उन्हें तथाभावसे नहीं जानता देखता है किन्तु अन्यथाभावसे जानता देखता है। तय गौतमने प्रभु से यों पूछा कि हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारण से कहते हैं कि वह रूपोंको तथाभावसे नहीं जानता देखता है । अपितु अन्यथाभावसे जानता देखता है तब प्रभुने कहा कि है गौतम ! उसके दर्शनमें विपरीतता है अतः वह उन्हें अन्यथाभावसे जानता देखता है। किस प्रकारसे विपरीतता है इसी बातको प्रकटकरते हुए प्रभु कहते हैं कि-'तस्स एवं हवह उसके એટલે કે નીચે પ્રમાણે પ્રશ્નોત્તરે સમજવા, “હે ભદન્ત! તે અણગાર તે રૂપને તથાભાવે જાણે દેખે છે કે અન્યથાભાવે જાણે રેખે છે?, “હે ગૌતમ ! તથાભાવે જાણ કે દેખતો નથી, પણ અન્યથાભાવે જાણે છે અને દેખે છે. હે ભદન્ત ! શા કારણે આપ એવું કહે છે કે તે અણગાર તે રૂપને તથા ભાવે જેતિ નથી પણ અન્યથા ભાવે જીવે છે. ત્યારે મહાવીર પ્રભુ જવાબ આપે છે કે તેના દર્શનમાં જોવામાં વિપરીતતા છે. તેથી તે અણગાર તે રૂપને અન્યથાભા જાણે છે અને એ છે. હવે તેના દર્શનમાં રહેલી વિપરીતતા કેવા પ્રકારની છે તે भसावार प्रभु नीचे प्रमाणे सभगवे -'वस्सणं एवं हवइ ' तना भन मेको उन . . अमेयचन्द्रिकाटीका श.३ उ.६सू.१ मिथ्यादृष्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७३१ विपरीवज्ञानं भवति यत्-‘एवं खलु अहं 'एवं खलु अहम् 'वाणारसीए' वाराणस्या 'नगरीए' नगर्या 'समोहए' समवहतः 'समोहणित्ता' समवहत्य 'रायगिहे नयरे' राजगृहे नगरे स्थितः स्वाई' वाराणसीगतानि वैक्रियमनुप्यादिरूपाणि 'जाणामि, पासामि' जानामि, पश्यामि, इत्येवं 'से से दसणे' तत् तस्य अनगारस्य दर्शने विवच्चासे व्यत्यासो विपर्यासो भवति, अन्ते उपसंहरति-से तेणढणं' तत तेनार्थेन वपरीत्यज्ञानेन 'जाव-अण्णहाभावं' यावत्-अन्यथाभावम् 'जाणइ, पासई' जानाति, पश्यति, यावत्करणात्-'नो तथाभावं जानाति, पश्यति' इति संग्राह्यम् ? गौतमः पुनः विकुर्वणाप्रकारं पृच्छति-'अणगारेणं भंते !' इत्यादि। हे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावियप्पा' भावितात्मा 'माई मिच्छदिट्ठी' मायी मनमें ऐसा विचार रहता है अर्थात् उसके मनमें ऐसा विपरीतज्ञान होता है कि मैं 'वाणारसीए नयरीए' वाणारसी नगरी में समवहत हुआ हूं-अर्थात् वाणारसी नगरीकी मैने चिकुर्वणा की है और चिकुर्वणा करके में राजगृह नगरमें स्थित हुआ 'ख्वाई' वाणारसीगत वैक्रिय मनु- प्यादिरूपोंको 'जाणामि पासामि' जानता देखता हूं 'से' इस प्रकारसे 'से' उसके 'दसणे' दर्शन-देखनेमें 'विवच्चासेभवह' विपर्यास होता है। 'से तेणटेणं जाव अनहाभावं जाणइ पासह' इस कारणसे हे गौतम मैंने ऐसा कहा है कि वह यावत् अन्यथाभावसे जानता है और देखता है यहां यावत्पद से 'नो तधाभाव जानाति पश्यति' इस पाठका संग्रह हुआ है । अब गौतम पुनः विकुर्वणा के प्रकारको प्रभुसे पूछते है-'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा माई मिच्छदिट्ठी हे भदन्त ! मायी क्या२ मधाय छे-अथपा तेना भनमा मे विपरीत जान थाय छ । 'वाणारसीए नयरीए' पायारसी नगरीमा siri २०४PS नानी विgu ४ी छ, भने विधा रीने २४PG नगरमा ii 'रूबाई' पासीनयि मनुष्यादि ३पाने 'जाणामि पासामि' ( tel छु छु भने हेभी श छु. 'से' मा ४ारे 'से दसणे' तेनां निभा भवाना शतमi] — विवञ्चासे भवड़, विपर्यासमाप-- विपरीतता भावी जय छ. से तेणटेणं जाव अन्नहाभावं जाण्इ पासई' મેં એવું કહ્યું છે કે તે અણગાર બે રૂપને તથાભાવે જાતે-દેખ નથી, પણ અન્યથા ભાવે જેણે દેખે છે. હવે એક બીજી વિકુણના વિષયમાં ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે- -'अणगारेणं मंते ! भावियप्पा माई मिच्छादिट्टी' 3 rd 1 18 भगवतीसगे मिभ्याष्टि: 'पीरियलदीए' वीर्यलाया 'वेउब्धियलद्रीय क्रियाया 'विमंग- णाणलद्वीए' विमनशानलध्या च 'वाणारसी नयरों वाराणसी नगरी 'रायगिः च नयर राजेश नगरम् 'अंतरा' अन्तरा. इति तयोर्मध्ये 'एग मह एक महान्तम्-विशालम् 'नणवयवग्गं' जनपदवगं देशसमूहम्, विकृर्षणाशक्या च आ- घनकलिङ्गादिदेशान विकरोति 'समोहए' समवहतो विकृर्वितवान् 'समोइणिता' समवहत्य क्रियं निर्माय 'चाणारसिं नयरिं' वाराणसी नगरीम. 'रायगिहं च नयर राजगृहं च नगरम् 'अंतरा' अन्तरा तयोर्मध्ये 'एगं मदं एक महान्तं 'नणवयवग्गं' जनपदवगं देशसमूह 'जाणइ, पासइ ?' जानाति, पश्यति ? भगवानाह-'हता, जाणड, पासइ ?' हन्त, जानाति, पश्यति । गौतमः पुनः मिथ्याष्टि भावितात्मा अनगार 'वीरियलद्धोए, वेउब्वियलद्धीए, विभंगणाणलद्धीए' वीर्यलब्धिदारा, वैक्रियलब्धिदारा, अथवा विभंगज्ञान- लब्धिवारा 'चाणारसी नगरी' चाणारसी नगरी और 'रायगिहं च नयरं राजगृह नगरके 'अंतरा' बीच में 'एगं महं' एक महान् 'जणवयवर्ग' जनपद वर्गकी-देशसमूहकी-'समोहए' विकुर्वणा करे-अङ्ग वङ्ग कलिङ्ग आदि देशोंको विकृर्षित करे और 'समोहणित्ता' विकुर्वित करके- अर्थात् अपनी विक्रिया शक्तिसे उनका निर्माण करके 'वाणारसिं नयरि रायगिह च नयरं' वाणारसी नगरी और राजगृह नगरके भीतर बीचमें-'एग महंजणवयवग्गं एक विशाल जनपद वर्गका-देशसमूह को 'जाणइ पासह जानता देखता है क्या? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि 'हता जाणइ-पासह हे गौतम! हां वह जानता देखता है। गौतम इस पर प्रभुसे पूछते हैं कि-से भंते । भायी भिस्याट मावितामा अ॥२, 'चीरियलद्धीए, वेउन्चियलद्धीए, विभंग- णाणलद्धीए' पारा, यिसाधि दा॥ भने CARDAMAD SHA 'वाणारसी नयरीं रायगिहं च नयरं अंतरा' वादारसी नगरी भने. 28 नगनी ५२ये मावे 15 स्थानमा 'एगं महं' में विशाल जणवयवग्ग यह वर्गनी देशसडनी 'समोहए? पिया ४२-पाश 141, लिंग माEि शानी विशुपा रे तो 'समोहणित्ता प्रानी पानी वाय तिथी तर्नु निशन 'वाणारसी नयरीं रायगिहं च नयरं पारसी नगरी भने । गुड नगरनी पश्यना प्रशभा 'एगं महं जणवयवग्ग' शुत मे पा मारा . ५४ समूडने 'जाणइ पासई' ongीश छ भने मी हे छ ?. उत्तर-'हंता, जाणइ, पासई' , गौतम ! त ने छ भने भा'छ. . I !

- . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३.उ.६९०१ मिथ्यादृप्टेरनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७३३ पृच्छति-'से भंते' हे भदन्त ! स अनगारः किम् 'तहाभाव' तथाभाव 'जाणइ, पासइ ? जानाति, पश्यति ? अथवा 'अण्णहाभावं, अन्यथाभावं 'जाणइ, पासइ ?? जानाति, पश्यति ? भगवानाह-'गायमा !' हे गौतम ! 'णो तहाभाव' नो तथाभावं याथातथ्येन जाणइ, पासइ' जानाति, पश्यति, अपितु 'अण्णहाभाव' अन्यथाभावं तद्वैपरीत्येन 'जाणइ पासइ' जानाति, पश्यति, गौतमस्तत्र कारणं पृच्छति-'से केणढणं जाव-पासइ ? ' तत् केनार्थेन यावत-पश्यति ? यावत्करणात् 'नो तथाभावं जानाति, पश्यति, (अपितु) अन्यधाभा जानाति' इति संग्राह्यम् । भगवानाह-'गायमा!' हे गौतम ! 'तस्स खलु एवं भवइ' तस्य खलु एवं भवति-यत्-'एस खलु वाणा- कि तहाभाव जाणइ, पासइ, अन्नहाभाव जाणइ पासइ!' हे भदन्त वह उस जनपद समूहको तथाभावसे जानता देखता है कि अन्यथा भाव से जानता देखता है। इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि 'गोयमा' हे गौतम ! 'णो तहाभाव जाणइ पासई' वह तथाभावसे यथार्थरूपसे-नहीं जानता देखता है । अपितु 'अण्णहाभाव जाणइ- पासई' अन्यथाभावसे-विपरीतरूपसे ही जानता देखता है । अब गौतम इस अन्यथाभावसे जानने में प्रभुसे कारण पूछते है-'से केणट्टेणं जाव पासई' कि हे भदन्त ! वह अन्यथाभावरूप से जानता देखता हैं, यथार्थरूपसे नहीं जानता देखता हैं इसमें क्या कारण है ? भगवान् इसका उत्तर देतेहुए गौतम से कहते है 'गोयमा' हे गौतम! तस्स खलु एव भवई' उसके चित्तमें ऐसा विचार आता हैं कि 'एस खलु प्रश्न- से भंते ! कि तहाभावं जाणइ, पासइ, अन्नहाभावं जाणइ पासई ? હું ભદન્ત તે અારતે જનપદસમૂહને યથાર્થરૂપે જાણે અને દેખે છે, કે અયથાર્થ રૂપે જાણે છે અને દેખે છે? उत्तर-'गोयमा ! ७ गौतम ! 'णो तहाभावं जाणइ पासई' તે ते तेने यथार्थ ३ नेता नथी, ५५ 'अन्नहाभावं जाणइ पासइ मयथार्थ ३ गये છે અને દેખે છે. -'से केणठेणं भंते ! जाव पासइ ? हे महन्त ! था रणे मा५ એવું કહે છે કે તે અણગાર તેને અયથાર્થ ભાવે જાણે છે અને દેખે છે, યથાર્થરૂપે જાણતે દેખતા નથી? उत्तर-'गोयमा! गौतम ! ' तस्स खलु एवं भवइ અણુગારના थित्तमा मेवा दिया भाव छ 'एस खलु वाणारसी नयरी' मा पालाशी . અણુગાર प्रश्न- , , मगपतीसो रसी नयरी' एपा खलु वाराणसी नगरी, 'एम खलु रायगिहे नपरे' एतत् खलु राजगृहं नगरम्, 'एस खलु अंतरा एगेम जणवयवग्गे' एप खलु अन्तरा मध्ये एको महान् जनपदवर्गः 'णो खलु एस महं' नो खलु पपा मम 'पीरियलदी' वीर्यलब्धिः, 'वेउब्बियलद्धी पैनियलब्धिः 'विभंगणाणलदी विभंगशानलब्धिः 'इड्ढी' मद्धिः 'जुत्ती' पुतिः, 'जसे' यशः, 'यले' बलम् 'पीरिए' वीर्यम्, 'पुरिसकारपरयम' पुरुषकारपराक्रमः पुरुषार्थप्रतापः 'लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागए' लब्धः, प्रातः, अभिसमन्वागतः, उपसंहरति-'से से दसणे' इत्यादि । तत् तस्य अनगारस्य मायिनः दर्शने 'विवचासे व्यत्यासो विपर्यासो भवति, 'से तेण?ण' तत् तेनार्थेन विपरीतदशनेन 'जाव-पासइ' यावत्-पश्यति, यावत्करणात् 'नो तथाभाचं जानाति, पश्यति, अपितु अन्यथा- भाव जानाति' इति संग्राह्यम् ॥ सू० १ ॥ चाणारसी नयरी' यह वाणारसी नगरी हैं, एस खलु रायगिहे नयरे' यह राजगृह नगर है, 'एस ग्वलु अंतरा एगे महं जणवयवग्गे' इन दोनोंके धीचमें यह एक विशाल जनपद समूह है। 'णो खलु एस मह वीरियलद्वी' सो यह मेरी वीर्यलब्धि नहीं है, 'बेउन्वियलद्धी' वैक्रिय लब्धि नहीं है विभंगणाणलद्धी' 'विभंगज्ञानलब्धि नहीं है। लद्धे पत्ते अभिसमण्णागए' मेरे द्वारालब्ध, प्राप्त एवं अभिसमन्वागत 'इड्ढी' ऋद्धि 'जुत्तो' धुति, 'जसे यश, 'यले' घल, वीरिए' वीर्य और 'पुरि- सफारपरकमे' पुरुपकार पराक्रम मेरे नहीं है । इस तरह से से दसणे' उस मायी अनगार के दर्शन में 'विवच्चासे भवई' विपर्यास होता है। 'से तेणटेणं जाव पासइ- इस प्रकार वह मायी मिथ्यादृष्टि अनगार नगरो छ, 'एस खलु रायगिहे नयरे' २१ २२०४28 नगर छ, 'एस खलु अंतरा एगे महं जणवयवग्गे' से मन्ननी पश्ये भा मे qिaa rive सभू छ. 'णो खलु एस महं वीरियलद्धीत ॥ મારી વીર્ય લબ્ધિ નથી મારી વીર્યલબ્ધિના પ્રભાવથી मा न्यु नथी, 'वेउब्वियलद्धी 24t भारी वायelo नथ, 'विभंगणाणलद्धी' मा भारी विज्ञाननिय नया. 'लद्धे पने, अभिसमण्णागए' भार! AIR 4, प्रा भने अनिसभन्वागत इडूढी, *द्धि, 'जुत्ती धुति, जसे' ४५, 'वले - Hn, चीरिये' वा भने 'पुरिसकारपरकमे पुरुष IF भार नयी. भाशते ' से से दसणे' ते भाया Rei Wwi (Dal Nतभा) "विवच्चासे भवई' विषय समाव-विपरीत भावी लय छे. "से तेणढेणं जा पासइ... गौतम ::. १२णे में धुत भायी प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.६२.२ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७३५ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणाविशेपवर्णनमाह- मूलम्-'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा अमाई समदिट्ठी वीरियलद्धीए. वेउवियलद्धीए, ओहिणाणलद्धीए, रायगिह नयरं समोहए, समोहणित्ता, वाणारसीए नयरीए रूबाइं जाणइ, पासइ, से भंते ! किं तहाभावं जाणइ, पासइ ? अण्णहाभावं जाणइ, पासइ ? गोयमा! तहाभावं जाणइ, पासइ, नो अन्नहा- भावं जाणइ; पासइ, से केणटेणं भंते! एवं बुच्चइ ! गोयमा! तस्स णं एवं भवइ-एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहए, समो- हणित्ता वाणारसीए नयरीए रूबाइं जाणामि, पासामि, से से दंसणे अविवच्चासे भवइ, से तेणटेणं गोयमा! एन वुच्चइ, बीओ आलावगो एवं चेव, नवरं-वाणारसीए नयरीए समोहणा वेयधोरायगिहे नयरे स्वाइं जाणइ, पासइ, अणगारेणं भंते ! भावियप्पा अमाई सम्मदिट्टी वीरियलद्धीए, वेउवियलद्धीए, ओ- हिणाणलद्धीए रायगिहं नयरं, वाणारसिं नयरिं च अंतरा एगं महं जणवयवग्गं समोहए, समोहणित्ता रायगिह नयर, वाणा- रसिं नयरिं च अंतरा एगं महं जणवयवग्गं जाणइ; पासइ ? हंता, जाणइ, पासइ, से भंते ! किं तहाभावं जाणइ, पासइ; अण्णहाभावं जाणइ, पासइ ? गोयमा ! तहाभावं जाणइ, विपरीत दर्शन से यावत् देखता है। यहाँ यावत्पदसे 'नो तथाभानं जानाति, पश्यति, अपि मु अन्यथाभावं जानाति' इनपदोका संग्रह. किया गया है ॥ सू० १ ॥ મિથ્યાષ્ટિ અણગાર યથાર્થરૂપે તેને જેતે નથી પણ અન્યથા ભાવે (અયથાર્થરૂપે) નેવે છે અને જાણે છે. આ સૂ. ૧ | णो ७३६ मगवतीब पासइ, नो अन्नहाभावं जाणइ; पासइ, से केणटेणं एवं वुश्चइ ? गोयमा ! तस्स णं एवं भवइ-नो खलु एस रायगिहे नयरे, खल्लु एस वाणारसी नयरी; णो खलु एस अंतरा एगे जण- वयवग्गे; एस खलु ममं वीरियलद्धी; वेउवियलद्धी, ओहिणाण- लद्धी, इड्ढी, जुत्ती; जसे; चले, वीरिए, पुरिसकारपरकमे लद्धे पत्ते, अभिसमन्नागए सेसे दंसणे अविवच्चासे भवइ. से तेण- टेणं गोयमा ! एवं वुच्चइ-तहाभावं जाणइ, पासइ नो अन्नहा- भावं जाणइ, पासइ, अणगारेणं भंते ! भावियप्पा वाहिरए पोग्गले अपरिआइत्ता पभृ एग महं गामरूवं वा, नगर रूवं वा, जाध-संनिवेसरूवं वा, विउवित्तए ? णो इण' समटे, एवं वि- तीओ वि आलावगो, नवरं-वाहिरये पोग्गले परियाइत्ता पभू; अणगारेणं भंते ! भावियप्पा केवइआई पभू गामरूबाई वि- कुवित्तए? गोयमा ! से जहानामए जुवति जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेपहेज्जो; तं चेव जोव विकुविसु, विकुचति वा; विकुविस्सति वा, एवं जाव-संनिवेसरूवं वा ॥ सू. २॥ छाया-अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा अमायी सम्यग्दृष्टिः वीर्य- लन्ध्या, वैनियलन्ध्या, अवधिज्ञानलब्ध्या, राजगृहं नगरं समवहतः, समवहत्य अमायी अनगारकी विकुर्वणाविशेषका वर्णन- 'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा' इत्यादि। सूत्रार्थ-(अणगारे णे भंते ! भावियप्पा, अमाई सम्मदिट्ठी) हे भदन्त ! सम्यकूदृष्टि अभायी भावितात्मा अनगारने वीर्यलब्धिद्वारा અમાયા અણુગારના વિશિષ્ટ વિકુણાનું વર્ણન 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा' त्या- 'सूत्रीय-अंणगारेण भंते ! भांवियप्पा अमाई. सम्मदिट्ठी) 3. महत::

. प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६.२ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७३७ वाराणस्यां नगयों रूपाणि जानाति, पश्यति ? इन्त जानाति, पश्यति, स भदन्त ! कि तथाभावं जानाति, पश्यति ? अन्यथाभावं जानाति, पश्यति ? नो अन्यथामावं जानाति, पश्यति, तत् केनार्थेन भदन्त ? एवम् उच्यते ? (वेउव्विलद्धीए) वैक्रियलन्धिद्वारा, (ओहिणाणलद्धीए) अवधिज्ञानलन्धि- द्वारा (रायगिहं नयरं समोहए) राजगृह नगरकी विकुर्वणाकी-अर्थात् राजगृह नगरकी अपनी विक्रियाद्वारा उत्पत्तिकी, ती (समोहणित्ता) उत्पत्ति करके (वाणारसीए नयरीए स्वाइं जाणइ पासइ) क्या वह वाणारसी नगरीमें रहा हुआ होने पर भी राजगृह नगर संबंधीरूपी को जानता देखता है ? (हंता, जाणइ पासइ) हां गौतम ! वाणारसी नगरी में स्थित हुआ भी वह अमायी भावितात्मा सम्यग्दृष्टि अन- गार विकुर्वित किये गये राजगृह नगरके विकुर्वित मनुष्यादिरूपोंको जानता देखता है। (से भंते ! किं तहाभा जाणइ, पासइ अन्नहाभाव जाणइ, पासइ? हे भदन्त ! क्या वह उनरूपों को यथार्थरूप से जानता देखता है, कि अन्यथाभावसे-अयथार्थरूप से जानता देखता है ? (गोयमा! तहाभावं जाणइ, पासइ, णो अन्नहाभाचं जाणइ पासइ) हे गौतम ! वह तथाभावसे जानता देखता है। अन्यथाभावसे जानता देखता नहीं है । (से केणटेणं भंते ! एवं बुचइ) हे भदन्त ! सभ्यट, समायी, मावितामा मरे (वीरियलद्धीए) वीvi 4A (वेउ- वियलद्धीए) वैzिure All, (ओडिणाणलद्धीए ) भने अवधिज्ञानन्धि द्वारा, (रायगि नयरं समोहए) NPS नानी पिरी-मेट यतिक्षा २००४23 नानी स्यना ४२री. (समोहणित्ता) मा शते ४ys नानी विgu शन (वाणारसीए नयरीए रूबाई जाणइ पासइ ?) २सी नगमा २सीने શું તે વિકર્વિત રાજગૃહ નગરના મનુષ્યાદિ વિકૃતિ રૂપને જાણી શકે છે, દેખી શકે છે? (हंता, जाणइ पासइ) , गौतम ! वारसी नारीमा रडतो ते अभायी, सभ्य- દૃષ્ટિ' ભાવિતાત્મા અણગાર વિકર્વિત રાજગડે નગરનાં વૈક્રિય રૂપોને [મનુષ્યાદિ રૂપને જાણી શકે છેદેખી શકે છે. (से भंते ! किं तहाभाव जाणइ पासइ, अन्नहाभावं जाणइ पासइ ?) હે ભદન્ત! શું તે અણગાર તે રૂપને યથાર્થરૂપે જાણે દેખે છે, કે અયથાર્થરૂપે જાણે हे छ ? (गोयमा !) हे गौतम ! (तहाभावं जाणइ, पासइ, णो अण्णहा: भावं जाणडु पासइ) तमगार ते भान यथार्थ ३ गए थे 2-अयथार्थ३३ જાણુત દેખતે નથી.

, ७३८ भगवतीसूत्रे गौतम ! तस्य एवं भवति-एवं खलु अहं राजगृहं नगरं समनहतः, समवदस्य वाराणस्यां नगर्या रूपाणि जानामि, पश्यामि' तत् तस्य दर्शने अविपर्यासो भवति तत् तेनार्थेन गौतम ! एवम् उच्यते । द्वितीयः आलापका एवमेव, नवरम् वारा- णरयां नगर्याम् समवघातयितव्यः राजगृहे नगरे रूपाणि जानाति, पश्यति, अन- आप ऐसा किस कारण से कहते हैं कि तथाभावसे उन्हें जानता देखता है, अन्यथाभावसे जानता देखता नहीं है ? (गोयमा तस्स णं एवं भवइ, एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहरा समोहणित्ता चाणारसीए नयरीए स्चाई जाणामि पासामि) उसके मनमें ऐसा विचार होता है कि मैंने राजगृह नगरकी विकुर्वणाकी है और चाणारसी नगरीमें में इस समय स्थित है अतः वाणारसी नगरीमें स्थित हुआ मैं राजगृहनगर स्थित मनुष्यादिरूपों को जान रहा हैं और देख रहा है । (से से दसणे अविवच्चासे भवह) इम कारण हे गौतम ! उसके दर्शनमें विपरीतता नहीं होती है। (से तेणद्वेणं गोयमा ! एवं बुचइ) इससे मैंने हे गौतम ! ऐसा कहा है ! (पीओआलावगे। एवंचेच) द्वितीय आलापक भी इसी तरह से समझना चाहिये । (नवरं वाणारसीए समोहणा नेयचो रायगिहे नयरे स्चाई जाणइ पासइ) परन्तु इसमें विशेषता यही है कि यहां वाणा. रसी नगरीकी विकुर्वणा जाननी चाहिये और राजगृहनगरमें स्थिति (से केणद्वेणं भंते ! एवं बुच्चइ ?) Brand ! मा५ २ । છે કે તે અણગાર તે રૂપને તથાભવે યથાર્થરૂપે જાણે દેખે છે, અન્યથાભાવે (अयया ३५] oney हेमतो नया ? (गोयमा !) 3 गौतम ! (तस्स णं एवं भवड) तना मनमा मेवा विमार भावे ३ (एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहए समोहणिता वाणारसीए नयरीए स्वाइं जाणामि पासामि) મેં રાજગૃહ નગરની વિમુર્વણા કરી છે, અને હું અત્યારે વાણુરસી નગરીમાં રહીને २१०४ नयन यि साने onी-भी वो छु. (से से दसणे अविवञ्चासे भवइ) ALNa तना नभा [हमाम] विपर्यासला-[विपरीत]-sitो नथी. (से केणटेणं गोयमा ! एवं बुच्चइ) गौतम ! ते १२0 में से प्रभाएं घुसे (पीओ आलावगो एवंचेव) मा मादा५४ ५ मा प्रभा सभा. (नवरं बाणारसीए समोडणा नेयन्यो रायगिहे नयरे रूवाई जाणइ पासड) ५२.तु અહીં વિશેષતા એટલી જ સમજવું કે વણારસીની વિકુણા સમજવી, અને તે અણગાર રાજગૃહ નગરમાં રહીને તે વિદુર્વણ કરે છે એમ સમજવું એટલે કે રાહ - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३.उ.६.२ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७३९ गारः खलु भदन्त ! भावितात्मा अमायी सम्यग्दृष्टिः वीर्यलब्ध्या, वैक्रियलन्ध्या, अवधिज्ञानलब्ध्या, राजगृहं नगरं, वाराणसी नगरी चान्तरा एकं महान्तं जन- पदवर्ग समवहतः, समवहत्य राजगृह नगर, वाराणसी नगरीम् , तं चान्तरा एक महान्तं जनपदवर्ग जानाति, पश्यति ! हन्त जानाति, पश्यति । स भदन्त ! इस तरह राजगृह नगरमें स्थित हुआ वह भावितात्मा सम्यग्दृष्टि अनगार वाणारसी नगरीकी विकुळणा करके तद्गत मनुष्यादिरूपोंको जानता और देखता है। (अणगारे णं भंते! भावियप्पा अमाई सम्म- दिट्टी चीरियलद्वीए बेउब्धियलदीए ओहिणाणलद्वीए रायगिह नयर वाणारसिं नयरिं च अंतरा एग मह जणवयवग्गं समोहए) हे भदंत ! अमायी सम्यग्दृष्टि भावितात्मा अनगार वीर्यलब्धिद्वारा, वैक्रिगलब्धि- द्वारा और अवधिज्ञानलब्धिद्वारा राजगृहनगर और वाणारसी नगरी के बीच एक विशाल जनपदसमृहकी विकुर्वणा करे और (समोहणित्ता) विकुर्वणा करके (रायगिह नपरं वाणारसिं नयरिं तं च अंतरा एग मह जणवयवग्गं जाणइ पासइ) वह राजगृह नगरको, वाणारसो नगरीको और उन दोनों के बीच में रहे हुए उस विशाल जनपद वर्गको जानता देखता है क्या ? (हंता जाणइ पासइ) हां गौतम ' वजानता देखना है।(से भंते! किं तहाभावं जाणइ पासइ अनहाभाव जाणइ पासइ भदंत ! वह क्या तथाभावससे उन्हें जानता देखता है या अन्यथा- નગરમાં બેઠા બેઠા વણારસી નગરીની વિદુર્વણુ કરીને તે સમ્યગૃષ્ટિ, અમાં અણુ- २ पाारसी नगीना वैयपान तो देथे छे. मेभ समापुं. (अणगारेणं भंते ! भावियप्पा अमाई सम्मदिट्टी चीरियलद्धीए, वेउन्चियलद्धीए, ओहिणाणलद्धीए रायगिदं नयरं वाणारसिं नयरिं च अंतरा एगं महं जणवयवग्गं समोहए) હે ભદન્ત! અમાથી, સમ્યગૃષ્ટિ, ભાવિતાત્મા અણગાર વીર્ય લબ્ધિદ્વારા) વૈક્રિયલબ્ધિ દ્વારા અને અર્વાધજ્ઞાન લબ્ધિદ્વારા રાજગૃહનગર અને વાણરસી નગરીની વચ્ચેના કેઇ प्रदेशमा मे विश 14 सनी विg रे, ता (समोहणित्ता) विया शन (रायगि नयरं वाणारसिं नयरिं तं च अंतरा एग महं जणवयवगं जाणइ पासइ?) શું તે અણગાર તે રાજગહ નગરને, વાણારસી નગરીને અને તે બનેની વચ્ચેના विशनप सभूने शुanel श छ भने मी छ ? (हंता जाणइ पासइ) डा, गौतम ! ते तेन ती शडे छ भने मी हे छे. ( से भंते । किं तहाभा जाणइ, पासइ, अण्णहाभावं जाणइ पासइ ?) महन्त ! भुते तेने यथा ३५ .

" . ' ७४० भगवतीसरे कि तथाभावं जानाति, पश्यति, अन्यथाभावं जानाति, पश्यति ? गौतम । तथाभावं जानाति, पश्यति, नो भन्यथाभावं जानाति, परयति । तद केनार्थेन भदन्त ! एवम् उच्यते ? गौतम ! तस्य खलु एवं भवति-नो खलु एतत् राजगृहं नगरम्, नो खलु पपा वाराणसी नगरी, नो खलु एष अन्तरा एको जनपदयर्गः, एपा खलु मम वीर्यसन्धिः, चैकियलब्धिः, अवधिज्ञान- लब्धिः, ऋद्धिः, शुतिः, यशः, बलम्, वीर्यम्, पुरुषकारपराक्रमो लब्धः, प्राप्तः, अभिसमन्वागतः, तत् तस्य दर्शने अविपर्यासो भवति, तत् तेनार्थेन गौतम । भावसे जानता देखता है! (गोयमा तहाभावं जाण पासह, नो अन्नहाभा जाणइ पासइ) है. गौतम ! वह तथाभाव से जानता देखता है, अन्यधाभाव से नहीं जानता देखता है । (से केणढणं !) है भदन्त ! आप ऐसा किस कारण से कहते हैं कि वह तधाभावसे जानता देखता है, अन्यथाभावसे जानता देखता नहीं है। (गोयमा! तस्म णं एवं भवइ-नो खलु एस रायगिहे णयरे, णो खलु एस वाणारसी नयरी, णो खल एस अंतरा एगे जणवयवग्गे) हे गौतम । उसके मनमें ऐसा विचार होता है कि यह राजगृह नगर नहीं है, यह वाणारसी नगरी है और न यह इन दोनों के बीच में यह एक विशाल जनपद वर्ग है-यह तो तेरी वीर्यवधि है, वैक्रियलब्धि है, और अवधिज्ञानलब्धि है । यह (लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागए, इइढी, जुत्तीजसे, पले, चीरिए, पुरिसकारपरकमे) मेरे द्वारा लब्धकी गई, प्राप्त की गई और अपने वशमें को गई ऋद्धी है, द्युति है, नमे छ, अयथार्थ इथे गए हे छ (गोयमा !) गौतम (तहाभावं जाणइ, पासइ, नो अण्णहाभावं जाणइ पासइ) ते तेने ययाय ३ न छ, अयथा॥३२ गते मत नथी. (से केणटेणं त्या). Hera ! nारले આપ એવું કહે છે કે તે તેને યથાર્થરૂપે જાણે દેખે છે. અયથાર્થરૂપે જાણતો દેખતે नया ? (गोयमा !) हे गौतम ( तस्स णं एवं भवइ-नो खलु एस रायगिहे णयरे, णो खलु एस वाणारसी नयरी, णो खलु एस अंतरा एगे जणवयत्रग्गे) તેના મનમાં એવો વિચાર બંધાય છે કે આ રાજગૃહ નગર નથી, આ વણારસી નગરી નથી. એ બન્નેની વચ્ચે આવેલું આ કઈ જનપદ નથી, પણ આ તો भारी वा छ, वैzिavध छ भने अधिमान सन्धि छे. (ल, पत्ते, अभि- समण्णागए, इड्ढी, जुत्ती, जसे, बले, वीरिए, पुरिसक्कारपरक्कमे) ते भारा ANA ઉપાર્જિત થયેલ, પ્રાપ્ત થયેલ, અને અધીન કરાયેલ ઋદ્ધિ, ધૃતિ, યશ, બળ, વીર્ય .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६.२ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७४१ एवम् उच्यते-तथाभावं जानाति, पश्यति, नो अन्यथाभावं जानाति, पश्यति । अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा वाह्यान् पुद्गलान् अपर्यादाय प्रभुः एकं महत् ग्रामरूपं वा, यावत्-सनिवेशरूपं वा विकुक्तुिम् ? नायमर्थः समर्थः, एवं द्वितीयोऽपि आलापकः, नवरम् -- बाह्यान् पुद्गलान् पर्यादाय यश है, चल है, वीर्य है और पुरुषकार पराक्रम है। (से) इस कारण (से) उसके (दंसणे) दर्शन-देखने में (अविवञ्चासे) अविपर्यास विपरीतपना नहीं (भवइ) होता है । (से तेणठेणं गोयमा ! एवंबुच्चइ) अतः हे गौतम । इसी निमित्त से मैंने ऐसा कहा है कि वह (नहा- भावं जाणइ पासइ) तथाभव से जानता देखता है । (णो अनहा- भावं जाणइ पासइ) अन्यथाभावसे नहीं जानता देखता है । (अण. गारे णं भंते ! भावियप्पा याहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता पभू एगं महं गामरूवं चा नगररूवं वा जाव संनिवेसरूवं विउवित्तए) हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार पाह्यपुद्गलोंको ग्रहण किये विना क्या एक विशाल ग्रामस्पकी, नगररूपकी यावत् संनिवेशरूपकी विकुर्वणा करनेके लिये समर्थ है ? (ो इणडे समी) हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है। (एवं वितीओ वि आलावगो) इसी तरह से द्वितीय आलापक भी जानना चाहिये । (नवर) परन्तु इस आलापक में यह विशेपता है कि-(बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू) कि वह भने ५२५३।२ ५।४म छे. (से) ते २णे ( से दसणे) तेन शनमा (मामा) (अविवच्चासे भवइ) अविपर्यास भाप साय छ-विपरीत मा डा नथी. (से तेण- ढणं गोयमा ! एवं बुचइ) हे गौतम ! ते ४२२ में अj धुं छे (तहाभावं जाणइ पासइ) ते तने यथार्थ इथे गए छ भने हेमे छ, (णो अन्नहाभावं जाणइ पासइ) मयथार्थ ३थे तो भने मत नथी. ( अणगारेणं भंते ! भारियप्पा वाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता पभू एगं महं गामरूव' वा नगर ख्वं वा जाव संनिवेसरूव का विउविनए) 3 GEva ! माqिatel मार બાહ્યપુતલેને ગ્રહણ કર્યા વિના એક વિશાળ ગામરૂપની, નગરરૂપની, અથવા સંનિવેશ पर्य-तना ३५नी विभुवया ४२वाने \ समर्थ छ ? ( णो इणहे समढे) गौतम ! मे २४य नथा. (एवं वितीओ वि आलावगो) मी आता५ ५५ मा प्रभारी समन्या. (नवरं) ५ तेभा मा २नी विशेषता सभावा-(वाहिरए पोग्गले ७४२ भगवती प्रमुः। अनगारः खलु मदन्त ! भावितात्मा कियन्ति मनुः ग्रामरूपाणि वि वितुम् ? गौतम ! स यपानाम पुति युवा हस्तेन हस्ते गृहीयात, तदेव या व्यकुर्व वा, विकुर्वति वा, विकृर्विष्यति या, एवं यावत्-सन्निवेशरूपं वा ।स्. टीका-सम्यग्दृप्टेः अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणाविशेषमाह-'अणगा भंतेइत्यादि । गौतमः पृच्छति-दे भदन्त ! अनगारः खलु 'भावियर पायपुगलौ को ग्रहण करके ग्रामादिकरूपोंकी विकुर्वणा करनेमें सर होता है। (अणगारे णं भंते ! भाचियप्पा केवड्याई पभू गामरूद विउवित्तए) है भदन्त ! भावितात्मा अनगार कितने ग्रामरूपों चिकुर्वणा करने के लिये समर्थ है ? (गोयमा! से जहानामए जुद जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेण्हेजा-तं चेव जाय विकुब्बिसु, विकुवंति : चिकुचिस्संति चा-एवं जाव संनिवेसरूवंधा) हे गौतम! जैसे के युवापुरुप अपने हाथसे युवति को हाथमें पकड लेता है-उसी प्रक इम विषय में यावत् समस्त कथन पहिले के जैसा ही जानना चाहिये आजतक उस भावितात्मा अनगारने न ऐसी विक्रिया पहिले कभी की न वर्तमानमें वह ऐसी विक्रिया करता है और न भविष्य में वह एसी क्रिया करेगा ही। इसी प्रकार का कथन यावत् संनिवेशरूपके विषय भी जानना चाहिये। टीकार्थ-इस सूत्रद्वारा सत्रकारने अमायी सम्यग्दृष्टिको विकुर्वी विशेप करनेके विषय में कथन किया है-गौतमस्वामी प्रभुसे पूछ परियाऽत्ता पभू?) a wayाने अडए) परीने मुंबामा पानी वितुर्व श्वान समर्थ छ ? ( अणगारेणं भंते ! भावियप्पा कैवइयाई पभू गामरूप विउचित्तए ?) ME1 ! लाqिatमा म deal भाभवानी विg ४२५ सभ डाय छ ? (गोयमा !) गौतम! (से जहानामए जुधतिं जुवा हत्थेणं हत्थे गेण्हेज्जा तं चेव जाब विकुब्बिसु, विकुव्वंति वा, विकुन्विरसं वा-एवं जाव संनिवेसरुवं वा) की शत डा युवान 5. युक्तीने पोत હાથથી પકડી લેવાને સમર્થ હોય છે, એવી રીતે તે અણગાર પણ એવાં થી સમ જંબુદ્વીપને ભરી દેવાને સમર્થ હોય છે. ઇત્યાદિ સમસ્ત કથન આગળ પ્રમાણે સમજ પણ એવી વિકુણા ભૂતકાળમાં તેણે કરી કરી નથી, વર્તમાનમાં કરતું નથી, ભવિષ્યમાં કરશે પણ નહીં તેની શક્તિ દર્શાવવા માટે જ ઉપરોકત કથન કરવા આવ્યું છે. સંનિવેશ પત્તના રૂપિ વિષે પણ એજ પ્રમાણે સમજવું अथ: –આ સૂત્રમાં સૂત્રકારે અમાયી સમ્યગ્દષ્ટિ ભાવિતાત્મા. અણગાર વિકુવણ શક્તિનું નિરૂપણ કર્યું છે.

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३२.६.२ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७४३ भावितात्मा 'अमाई अमायी कपटरहितः 'सम्मट्टिी' सम्यगुप्टिः सम्यग्- दर्शनसम्पन्नः 'चीरियलद्धीए' वीर्यलब्ध्या 'वेउब्वियलद्धीए' चैक्रियलध्या, 'ओहिनाणलद्धीए' अवधिज्ञानलन्ध्या च 'रायगिहं नगरं राजगृह नगरम् 'समो- हए' समवहतः, विकुर्वितवान् , 'समोहणिचा' समवहत्य 'चाणारसीए' वारा- णस्याम् 'नयरीए' नगर्या स्थितः 'रूवाई' राजगृहगतानि वैक्रियमनुप्यपश्यादि रूपाणि 'जाणइ, पासइ ?' जानाति, पश्यति ? भगवान् आह-'हंता, जाणइ, कि-'अणगारे णं भंते !' हे भदन्त ! ऐसा अनगार जो कि 'भावियप्पे भावितात्मा है 'अमाई कपट से रहित है 'सम्मदिट्टी' सम्यक दर्शनसे युक्त है वह 'बीरियलद्धीए' अपनी वीर्यलब्धिद्वारा, वेउब्बियलद्धीए' वैक्रियलन्धिद्वारा 'ओहिणाणलद्धीए' अवधिज्ञानलब्धि- द्वारा, रायगिहं नयरं समोहए' राजगृह नगरकी यदि विकुर्वणा करता है और 'समोहणिता' विकुर्वणा करके 'चाणारसीए नयरीए' चाणारसी नगरीमें पहिले से स्थित हुआ वह क्या 'स्वाई' राजगृह नगरगत चैक्रियमनुप्यों के एवं पशु आदिकों के रूपोंको 'जाणइ पासइ जानता देखता है ? तात्पर्य पूछनेवालेका यह है कि-कोई सम्यग्दृष्टि भावितात्मा अमायी अनगार वाणारसीनगरीमें वर्तमानमें है । वहां उसने अपनी विक्रियाशक्तिद्वारा राजगृहनगर की विकुर्वणा की-तो ऐसी स्थितिमें बाणारसी नगरीमें रहा हुआ वह सम्यग्दृष्टि भावितात्मा अनगार विकुर्वित हुई उस राजगृह नगरी के विकुर्चित किये गये मनुप्यादि रूपोंको अपने ज्ञान द्वारा जानता देखता है क्या? तो प्रश्न-'अणगारेणं भंते ! भावियप्पे अमाई सम्मदिट्टी' हे महन्त ! ममायी (पाय २डित), सभ्य [सभ्य शुनथी यु४त], भावितामा मार 'वीरिय- लद्धीए' पातानी वीloy AI, 'वेउब्धियलद्धीए' azuelve द्वारा, 'ओहि- णाणलदीए' भने मवधिज्ञानधि द्वारा, 'रायगिह नयरं ममोहए' 26 नगरनी विशु ४२, ते 'समोहणित्ता' विgarg शने 'याणारसीए नयरीए' વણારસી નગરીમાં બેઠાં બેઠાં તે “ રાજગૃહ નગરના વયિ મનુષ્ય રૂપને તથા पशु पाने 'जाणइ पासइ' शुotel भने भी छ ? नाना प्रश्ननु તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે– કઈ ભાવિતાત્મા, અમાથી, સમ્યગૃષ્ટિ અણગર વાસી નગરીમાં રહેલ છે. ત્યાં બેઠાં બેઠાં તેણે તેની ક્રિયશક્તિદ્વારા રાજગૃહ નગરની રચના કરી છે. તે શું તે અણગાર વણારસી નગરીમાં બેઠાં બેઠાં, તે વિકવિત રાજય નગરના મનુષ્યાદિ ક્રિયરૂપને તેના જ્ઞાન દ્વારા શું જાણું દેખી શકવાને સમર્થ હોય છે? . .

७४२ मगरतीसरे प्रभुः । अनगारः खलु भदन्त ! भावितात्मा कियन्ति ममः ग्रामरूपाणि विक वितुम् ? गौतम ! स यथानाम युवति युवा हस्तेन हस्ते गृहीयात, तदेव यावद व्यकुर्वद् वा, विकुर्वति या, विकृर्विष्यति वा, एवं यायत्-सग्निवेशरूपं चा सू. २। टीका-सम्यग्दृप्टेः अमायिनोऽनगारस्य विकुर्बणाविशेषमाइ-'अणगारेणं भंतेइत्यादि । गीतमः पृच्छति-हे भदन्त ! अनगारः खलु 'मावियप्पा' पायपुगलों को ग्रहण करके ग्रामादिकरूपोंकी विकृर्वणा करने में समर्थ होता है। (अणगारे णं भंते ! भावियप्पा केवइयाई पभू गामरूवाई विउवित्तए) है भदन्त ! भावितात्मा अनगार कितने ग्रामरूपोंकी विकुर्वणा करनेके लिये समर्थ है ? (गीयमा! से जहानामए जुवई जुवाणे हत्थेणं हत्थे गेण्हेना-तं चेव जाव विकुब्धिसु, विकुन्वति वा, विकृविस्संति वा एवं जाव संनिवेसख्यंचा) हे गौतम ! जैसे कोई युवापुरूप अपने हायसे युवति को हाथमें पकड़ लेता है-उसी प्रकार इम विषय में यावत् समस्त कथन पहिले के जैसा ही जानना चाहिये। आजतक उस भावितात्मा अनगारने न ऐसी विक्रिया पहिले कभी की है न वर्तमान में वह ऐसी विक्रिया करता है और न भविष्य में वह ऐसी वि- क्रिया करेगा ही। इसी प्रकार का कथन यावत् संनिवेशरूपके विषय में भी जानना चाहिये। टीकार्थ-इस सूचदारा सूत्रकारने अमायी सम्यग्दृष्टिको विकुर्वणा विशेप करनेके विषय में कथन किया है-गौतमस्वामी प्रभुसे पूछते परियाइत्ता पभु ?) a मासाने ! ४शन शुश्रामा पानी पिए। श्वान समय छ ? ( अणगारेणं भंते ! भावियप्पा केवइयाइं पभू गामख्वाई विउवित्तए ?) HE-1 ! भावितामा मयुगा२ ३ai भ३पानी Age! ४२वनि. समय डा छ ? (गोयमा !) गौतम! ( से जहानामए जुवति जुवाणे इत्थेणं हत्थे गेण्हेजा तं चेव जाब विकुब्बिसु, विकुव्वंति बा, विकुब्धिस्संति वा-एवं जाव संनिवेसरूवं वा) वी ते युपान । युवतीने पोताना. હાથથી પકડી લેવાને સમર્થ હોય છે, એવી રીતે તે અણુગાર પણ એવાં રૂપથી સમસ્ત જબૂદ્વીપને ભરી દેવાને સમર્થ હોય છે. ઈત્યાદિ સમસ્ત કથન આગળ પ્રમાણે સમજવું પણ એવી વિકુણા ભૂતકાળમાં તેણે કદી કરી નથી. વર્તમાનમાં કરતા નથી, અને ભવિષ્યમાં કરશે પણ નહીં તેની શક્તિ દર્શાવવા માટે જ ઉપરોકત કથન કરવામાં આવ્યું છે, સંનિવેશ પર્યન્તના રૂપે વિષે પણ એજ પ્રમાણે સમજવું. थ -આ સૂત્રમાં સૂત્રકારે અમાયી સમ્યગ્દષ્ટિ ભાવિતાત્મા, અણગારની વિકુણ શક્તિનું નિરૂપણ કર્યું છે.

. प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३३.६म्. २ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७४५ खलु अमायिनोऽनगारस्य एवम् अविपरीतज्ञानं भवति यत्-एवं खलु अह' 'रायगिह नयरं समोहए' राजगृह नगरं समवहतः 'समोहणित्ता' समवहत्य च 'वाणारसीए नयरीए' वाराणस्यो नगर्या स्थितः 'स्वाई राजगृह गतानि वैक्रिय- रूपाणि 'जाणामि, पासामि' जानामि, पश्यामि, इत्येवम् ‘से से दंसणे' तत तस्य अमायिनोऽनगारस्य दर्शने 'अविवच्चासे' अविपर्यासो भवति, उपसंहरति- 'से तेण?णं' तत्तेनार्थेन 'गोयमा !' हे गौतम ! 'एवं बुच्चइ' एवम् उक्त- रीत्या उच्यते, 'वीओ आलायगो एवंचेव' द्वितीयः आलापकः, एवमेव, उप- 'तस्स णं एवं भवइ-एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहए' उस भावितात्मा अमायी सम्यग्दृष्टि अनगार के मनमें ऐसा अविपरीत विचार रहता है कि मैंने राजगृहनगरकी विकुर्वणा को है और 'ममो. हणित्ता' विकुर्वणा करके वाणारसीए नयरीए' वाणारसो नगरीमें 'ख्वाई जाणामि पासामि' राजगृहनगरके विकुर्वित मनुष्यादि रूपों को मैं जान देख रहा हूँ। 'से' इस कारण 'से' उसके 'दसणे' दर्शन-देखने में 'अविवच्चासे भवई' अविपर्यासपना अविपरीतपना होता है। ‘से तेणटेणं' इस कारण 'गायमा' हे गौतम ! 'एवं बुचह मैंने ऐसा कहा है कि यह तथाभावसे जानता देखता है, अन्यथाभाव से जानता देखता नहीं है। 'पीओ आलावगो एवं चेव द्वितीय आलापक भी इसी तरह से जानना चाहिये अर्थात् जैसा ऊपर में प्रथम आलापक के विषय में यह कथन किया गया है-इमी प्रकारका कथन द्वितीय आलापकके विषय में समझलेना चाहिये नवर। परन्तु प्रथन आलापक उत्तर-'गोयमा ! गौतम ! ' तस्सणं एवं भवइ ' तेना भनमा मेवा मविपरीत विया माय छे ? ' एवं खलु अहं रायगिहे नयरे समोहए' મેં રાગૃહ નગરની વિદુર્વણુ કરી છે, અને समोहणिता' विधु' शन 'वाणारसीए नयरीए' पायासी नाभा i mi 'हचाई जाणामि पासामि' હું રાજગુડ નગરના મનુષ્યદિ ક્રિયરૂપને જાણ દેખો રહ્યો છું. “જે તે કારણે 'से दंसणे' तेना शनमा 'अविवच्चासे भवई' भवितता य छ-विपासना तो नयी. 'से तेगटेणं गोयमा ! एवं बुच्चई हे गौतम! ते २२ में मे કહ્યું છે કે તે અણગાર તે રૂપને યર્થાથરૂપે જાણે દેખે છે, અયથાર્થ ભાવે જાણતો मत नथी. वीओ आलावगो एवं चेव' मी माता५४ प में प्रभारी સમજે એટલે કે પહેલા આલાપકના વિષયમાં જે કથન ઉપર કરાયું છે, એવું જ કથન . .

- - ७४४ भगवती पासई' इन्त, सत्यं जानाति, पश्यति । गौतमापुनः पृच्छति-से मंते ! हे भदन्त ! स अमायी अनगारः 'कि तहामावं, यथापय 'जाणा, पास?" जानाति पश्यति?' 'अण्णहामावं' अन्यथाभा विपरीतम् 'जाणा, पास?' जानाति, पश्यति ? भगवानार-'गायमा ' हे गौतम ! 'नहामाव' तयामा याथातथ्येन 'जाणड, पास' जानाति, पश्यति, 'नो अण्णहामावं' नो अन्यथा भावं नो तवपरीत्येन 'जाणइ, पास' जानाति, पश्यति । गौतमस्ता कारण पृच्छति से केगडेण भंते ! एवं चुगइ ? तत् केनार्थेन भदन्त ! एवम् उच्यते ? भगवानाह-'गायमा ।' हे गौतम ! 'तस्स एवं भवई' तस्य इस शंकाका समाधान करते हुए प्रभु गौतम से कहते है कि हंता जाण- इ पासई' हां वह जानता देखता है। अप गौतम पुनःप्रभुसे पूछते है कि 'से भंते! कि जाणइ पासह, तहाभाव जाणइ पासइअण्णहाभावंजाणा पासइ' हे भदन्त! वह भावितात्मा अमायी सम्यग्दृष्टि अनगार तथाभावसे जानता देखता है ? कि अन्यथाभावसे जानता देखता है? अर्थात् यथार्थरूपसे जानता देखता है ? कि विपरीतरूपसे जानता देखता है? इसका समाधान करते हुए प्रभु गौतम से कहते है-गोयमा' हे गौतम ! यह तहाभाव जाणइ पासइ' नो अग्नहाभावं जाणइ पामाई' तथाभाचसे-यथार्थरूपसे जानता देखता है, अन्यथाभावसे विपरीत- रूपसे नहीं जानता देखता है। 'से केणटेणं एवं चुच्चई' हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारण से कहते है कि वह तथाभावसे जानता देखता है, अन्यथाभावसे नहीं जानता देखता है ? इस गौतमके प्रश्न का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते है कि 'गोयमा' हे गौतम ! त प्रभने। महावीर प्रभु L प्रमाणे ४पास मा छ-'हंता, जाणइ पासई હે ગૌતમ ! તે અણગાર તે વૈકિય રૂપને જાણી શકે છે અને દેખી શકે છે. प्रश्न--'से भंते ! किं जाणइ पासइ, तहाभावं जाणइ पासह अग्णहाभा जाणइ पासइ?)ड महत! ते सन्यष्ट, अभाया, आपितामा २ ते वैयि३पाने यथाय३५ જાણે દેખે છે, કે અયથાર્થ જાણે દેખે છે મહાવીર પ્રભુ ગૌતમ સ્વામીને જવાબ भाछ 'गोयमा गौतम ! 'तहाभावं जाणई पासई 1 २ ते ३पान तथा भाव (यथार्थ ३५) mel छ भने ३२ छ, 'नो अण्णहाभावं जाणइ અન્યથાભાવે અયથાર્થરૂપ) જાણતા દેખતા નથી વિપરીત રૂપે જાણતા. मता नथी., प्रश्न... से. केणटेणं एवं बुच्चइ -१.महन्त ! माघ २॥ २0 मे sat au કે તે અગાઉ તે રૂપે યથાર્થ જાણે દેખે છે, વર્ષીતપ જાતે દેખતે નથી ? . पासइ' प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ. सू.२ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७४७ वीर्यलन्ध्या 'वेउन्चियलद्धीए' चैक्रियलब्ध्या, 'ओहिनाणलद्धीए' अवधिज्ञानलब्ध्या च 'रायगिहं णगरं' राजगृहं नगरम् 'बाणारसिं नयरिं' वाराणसी नगरी च 'अंतरा' अन्तरा मध्ये 'एगं मई' एक महान्तम् 'जणवयवग्गं' जनपदवर्ग देशसमूहम् 'समोहए' समवहतः, 'समोहणित्ता' समवहत्य 'रायगि नयर' राजगृहं नगरम् 'वाणारसिं नयरि' घराणसीम् नगरीम् 'अंतरा' अन्तरा मध्ये 'एगं महं' एक महान्तम् जणवयवग्गं' जनपदवर्ग देशसमूहम् ' समोहए' समवहतः, समोहणित्ता' समवहत्य ' रायगि नयर' राजगृह नगरम् 'वाणारसिं नयरि' वराणसीम् नगरीम् 'अंतरा' अन्तरा मध्ये 'पगं मह' एकं महान्तम् 'जणवय- वर्ग' जनपदवर्गम् 'जाणइ, पासइ ? , जानाति, पश्यति ? भगवानाह 'हंता, जापाइ, पास:' हन्त, सत्यं जानाति, पश्यति । गौतमः पुनः पृच्छति-'से तात्मा अमायी सम्यग्दृष्टि अनगार 'वीरियलद्वीए' वीर्यलब्धिद्वारा 'वेउब्धियलद्धीए' वैकियलधिद्वारा एवं 'ओहिणाणलद्धीए अवधिज्ञान- लब्धिद्वारा 'रायगिहं नयरं वाणारसी नयरिं च अंतरा' राजगृहनगर और वाणारसी नगरी के बीचमें 'एगं महं जणवयवर्ग' एक विशाल समूहको 'समोहए' विकुर्वणा करे और 'समोहणित्ता' विकुर्वणा करके 'रायगिह नयरं' राजगृह नगरको 'वाणारसी नयरिं, वाणारसी नगरोको, और 'तं अंतरा एगं महं जणवयवग्गं' उस विशाल जन- पदसमूह को 'जाणइ पासई' जानता देखता है क्या उत्तरदेते हुए प्रभु कहते हैं कि 'हंता जाणइ पासइ' हां, गौतम ! जानतो देखता है। इस पर पुन:गौतम प्रभु से पूछते है कि 'से भंते ! वह अमायी मतामा, अमाया, अभ्याट २ 'वीरियलद्धीए, वेउब्बियलद्धीए, ओहिणाणलद्धीए' तेना वीDिAN, BARUN भने भवधिज्ञान द्वारा 'रायगिहं नयरं वाणारसी नयरिं च अंतरा' ना२ मने पायासी नगरीनी १२ये ७ प्रदेशमा 'एग महं जणवयवग्गं समोहए' मे४ महान - પદ સમૂહની વિકુર્વણુ કરે છે. समोहणित्ता' थे ॥२नी पिए ४शन 'रायगि नयरं' २०४25 नगरने, 'वाणारसी नयरि' पारसी नगरीने, भने "तं अंतरा एगं महं जणवयवग्गं ते विशनप सभून 'जाणइ पासई' શું તે જાણી દેખી શકે છે? उत्तर-हंता, जाणइ पासई' , गौतम ! त म२ ते omel श छ અને દેખી શકે છે. .

.७४६ भगवतीय युक्तरूप एव, 'नारं' नपरम्-विशेषः पुनरेतारानेच यत् 'वाणारसीए नयरीए' वाराणस्याम् नगर्याम् 'समोरणायेयचो' समयघातयितव्यः समश्यातो विज्ञा- तव्यः, तयाच वाराणसी समवहत्य 'रायगिहे' राजगृहे नगरे स्थितः 'रूलाई चाराणसीगतक्रियरूपाणि 'जाणइ, पासह जानाति, पश्यति । पुनीतमः पृच्छति-'अणगारे णं भंते !' इत्यादि । हे मदन्त ! अनगारः खल्ल 'मावि. यप्पा' भावितात्मा 'अमाई अमायी 'सम्मदिही' सम्यगाष्टिः 'पीरियलदीप' की अपेक्षा इस द्वितीय आलापक के विषयमें जो अन्तर है वह इस प्रकारसे है-इस आलापको 'चाणारसीए णयरीए समौहणावेयवा' चाणारसी नगरीकी विकृर्षणा जाननी चाहिये-अर्थात् प्रथम आलापको चिकुर्वणा राजगृहनगरकी प्रकट की है और वाणारसी नगरीमें स्थिति कही गई है-इस आलापकों वाणारसी नगरीकी विकुर्वणा और राजगृह नगरमें स्थिति जाननी चाहिये । अतः प्रश्न यहां पर ऐसा करना चाहिये कि हे भदन्त ! चाणारसी नगरीमें विकुर्वणा करने वाला भावितात्मा अमोयी सम्यकदृष्टि अनगार 'रायगिहे णयरे' राजगृह नगरमें स्थित हुआ संता 'रूचाई जाणइ पासई' वाणारसीगत- चैक्रियरूपोंको जानता देखता है क्या ? तब ऐसा कहना चाहिये-हां गौतम ! जानता देखता है । अब गौतम प्रभुसे पुनःपूछते हैं कि- 'अणगारे गं भंते ! भावियप्पा अमाई सम्मदिट्टी' हे भदन्त ! भावि- બીજા આલાપકના વિશ્વમાં પણ થવું જોઈએ. નવરં પણ બીજા આલાપકમાં નીચે પ્રમાણે વિશેષતા સમજવી वोणारसीए णयरीए समोहणा नेयवा' पडसा આલાપકમાં રાજગૃહ નગરની વિદુર્વણુ કરવાની વાત આવે છે, બીજી આલાપકમાં વાણારસી નગરીની વિપુર્વણ કરે છે એમ સમજવું. પહેલા આલાપકમાં વાણરસી નગરીમાં રહીને રાજગૃહની વિકર્ષણ કરે છે, એમ કહ્યું છે. અહીં રાજJશનગરમાં રહીને વાણરસને વિકૃર્વણ કરે છે, એમ સમજવું. હવે ગૌતમ સ્વામીને પ્રશ્ન નીચે પ્રમાણે मन- महन्त ! मावितात्मा, मायी, सभ्यष्टि मार, तनी वाय- લબ્ધિ, વૈક્રિયલબ્ધિ આદિ દ્વારા, રાજગૃહ નગરમાં બેઠાં બેઠાં વાણારસી નગરીની વિકણ કરે, તો શું તે રાજગુહુ નગરમાં બેઠાં બેઠાં વણારસો નગરીના મનુષ્યાદિ વૈક્રિયરૂપને જાણ દેખી શકે છે ? ઉત્તર-હા, ગૌતમ! તે અણગાર તે રૂપને જાણી દેખી શકે છે. બીજો પ્રશ્ન જરે પહેલા આલાપક પ્રમાણે જ સમજવા. -- अणगारेणं भंते ! भावियप्पां अमाई सम्मदिही लत ! . - ..

. अमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.६.१ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७४९ नो खलु एपा वाराणसी नगरी, 'णो खलु एस अंतरा एगे जणवयवग्गे' नो खलु एपः, अन्तरा-मध्ये एको जनपदवों वर्तते, वस्तुतस्तु 'एस खलु मम एप खलु मम 'बीरियलद्धी' वीर्यलब्धिः 'वेउन्धियलद्धी' वैक्रियलब्धिः, 'ओहिनाणलद्धी' अवधिज्ञानलब्धिः, 'इड्ढी' ऋद्धिः, जुत्ती' गुतिः, 'जसे' यशः 'बले' वलम्, 'वीरिये' वीर्यम्, 'पुरिसकारपरक्कमे' पुरुपकारपरा- क्रमः, पुरुपार्थः प्रतापः 'लद्धे' लब्धः, 'पत्ते' माप्तः 'अभिसमम्नागए ' अभि- ही है । 'एस खलु ममं वीरियलद्धी, वेवियलद्धी ओहिणाणलद्धी, किन्तु यह तो वास्तव में मेरी वीर्यलब्धि है, वैक्रियलब्धि है, और अवधि- ज्ञानलब्धि है । तात्पर्य कहने का यह है कि वह भावितात्मा अमायी अनगार ऐसा विचार करता है जब वह राजगृह नगरकी विकुर्वणा करता है कि यह सच्चा राजगृह नगर नहीं है-यह तो मेरी विकु- र्वणो द्वारा निष्पन्न हुआ एक खेल जैसा है। इसी प्रकार जय. वह वाणारसी एवं विशाल जनपद समूहकी विकुर्वणा करता है-तय भी उसकी विचारधारा ऐसी ही रहती है । इसी तरहसे जब वह राजगृह नगरकी विकुर्वणा करके तगतरूपोंको, वाणारसी नगरी की विकुर्वणा करके तद्गतरूपोंको जानता है-तब उन्हें अपने द्वारा विकुर्वित किया हुआ ही जानता है । ये यथार्थ हैं-अविकुर्वितहैं-ऐसा नहीं जानता है । 'इड्ढी, जुत्ती, जसे, बले, वीरिए, पुरिसकारपरकमे लद्धे पत्ते अभिसमण्णागए' ऋद्धि, द्युति, यश, बल, वीर्य, पुरुपकार पराक्रम નગર પણ નથી, આ વણારસી નગરી પણ નથી, અને તેઓ મની વચ્ચે આવેલે विan 1५४ समूह नथी. 'एस खलु ममं बीरियलद्धी, उब्धियलद्धी, ओहिणाणलद्धी' पy :माता वास्तवमा भारी वाय, AFARE मने અવધિજ્ઞાન લબ્ધિને પ્રભાવે બન્યું છે તે ભાવિતાત્મા અણગારની વિચારધારાનું તાત્પર્ય એ છે કે આ સાચું રાજગૃહ નગર નથી આ તે મારી વિમુર્વણ શકિતથી રચાયેલું રાજગૃહ નગર છે. આ સાચું વાણારસી નથી પણ મારી વિમુર્વણ શકિતથી રચાયેલ વાણુરસી છે. આ સાચું જનપદ સમૂડ નથી, પણ આ તે મારી વૈક્રિય શક્તિથી રચા- યેલ જનપદ સમૂહ છે. આ રીતે તે અણગાર તે રૂપને વૈમિયરૂપ તરીકે જ ઓળખે છે. તે વિકૃતિ રૂપને તે અણગાર યથાર્થરૂપ તરીકે માનતા નથી. તે તે એમ सभन्ने छ । 'इड्ढी, जुत्ती, जसे, बले, चीरिए, पुरिसकारपरक्कमे लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागये' में ऋद्धि, धुति, यश, मण, पीय मने पुरुष४।२ ५राम , .

७४८ भगवतीय भंते ! हे भदन्त ! स अमायी अनगारः किं तामा' किं तयामात्रम 'जाणड, पासई' जानाति, पश्यति ? अष्णहामावं अन्यथाभावम् 'जाण पासइ' जानाति, पश्यति ? भगवानाह-गोगमा! 'तहाभा' तथाभावम् 'जाणइ, पास जानाति, पश्यति, 'नो अणहामावं नो अन्यथामावम् 'जाणड, पासह' नानाति पश्यति । गौतमस्तत्र हेतुं पृच्छति-'से कणटेणं ! तत् केनार्थेन ? हे भदन्त ! कथं स अनगारः ययार्थपणेच पश्यति, नो अययार्यरूपेण ? भगवानार-'गोयमा हे गौतम ! 'तम्स एवं भवइ' तस्य खलु अमायिनो- ऽनगारस्य एवम् वक्ष्यमाणमकारम् यथार्थवानं भवंति यव-'नो खलु एस राय- गिहे प्रेयरे' नो खल्ट 'एतत् राजगृह नगरम्, 'यो खलु एस वाणारसी नयरी' अनगार 'कि तहाभावं जाणइ पामइ, अन्नहाभविं जाणइ पासई' क्या तथाभावसे जानता देखता है कि अपधाभावसे जानता देखता है? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते है कि गायमा हे गौतम ! वह अनगार 'तहाभा जाणइपासह तथाभावसे जानता देखता है, 'नो अन्नहाभाव जाणइपासह अन्यधाभावसे जानता देखता नहीं है। 'से केणटेणं एवं बुचह है भदन्त आप ऐसा किस कारण से कहते है कि वह अमायी सम्यग्दृष्टि अनगार तथाभावसे जानता देखता है, अन्यथाभावसे नहीं जानता देखता है। इस प्रश्नका समाधान करते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं 'गोयमा' हे गौतम ! 'तस्स णं एवं भवई' उसकी अमायी अनगार की विचारधारो ऐसी रहती है कि- "नो खलु एस रायगिहे नगरे, जो खलु एस वाणारसी नयरी' न तो यह राजगृह नगर है, और न यह चाणारसी नगरी है 'नो खलु एस अंतरा एगे जणवयवग्गे' न यह एक विशाल जनपदसमूह प्रश्न...'से भंते ! के भ६-11 शुं ते समायी, सभ्यष्टि माशुभार 'किं तहाभाव जाणइ पासइ, अन्नहाभाव जाणई पासइ ? ने यथार्थ ३३ गए દેખે છે, કે વિપરીતરૂપે જાણે દેખે છે? उत्तर- तहामावं जाणई, पासइ, नो अण्णहाभा जाणइ पासह હે ગોતમ ! તે અણગાર તેને યથાર્થરૂપે જાણે દેખે છે વિપરીતપ જાણો દેખાતો નથી. प्रश्न-'से केणवणं' त्यl. 3 महन्त ! ५ . २ मे ही छ। તે અમાયી, સભ્યદૃષ્ટિ, ભાવિતભા અણગાર તેને યથાર્થરૂપે જાણે દેખે છે-અયથાર્થ રૂપે જાણતો દેખતે નથી? SHRोमा ! गौतम ! 'तस्सणं एवं भवई सेना भभी भी HTRA विपरीत विसारधा या 'छे-'नो खल.एस रायगिहे नयरे, णो खलु एस चाणारसी नयरी, नो खलु एस अंतरा एगे नणवयवग्गे आ res , . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.६.१ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७४९ नो खलु एपा वाराणसी नगरी, 'णो खलु एस अंतरा एगे जणवयवग्गे' नो खलु एपः, अन्तरा-मध्ये एको जनपदवर्गों वर्तते, वस्तुतस्तु 'एस खलु मम' एप खलु मम 'बीरियलद्धी' वीर्यलब्धिः 'वैउब्बियलद्धी' चैकियलब्धिः, 'ओहिनाणलद्धी' अवधिज्ञानलब्धिः, 'इड्ढी' ऋद्धिः, जुत्ती' द्युतिः, 'जसे' यशः 'वले' वलम्, 'वीरिये' वीर्यम्, 'पुरिसकारपरक्कमे' पुरुपकारपरा- क्रमः, पुरुषार्थः प्रतापः 'लद्धे' लब्धः, 'पत्ते' माप्तः 'अभिसमनागए' अभि- ही है । 'एस खलु ममं वीरियलद्धी, वेउब्वियलद्धी ओहिणाणलद्धी, किन्तु यह तो वास्तवमें मेरी वीर्यलब्धि है, वैक्रियलब्धि है, और अवधि- ज्ञानलब्धि है । तात्पर्य कहने का यह है कि वह भावितात्मा अमायी अनगार ऐसा विचार करता है जब वह राजगृह नगरकी विकुर्वणा करता है कि यह सच्चा राजगृह नगर नहीं है-यह तो मेरी विकु- र्वणो द्वारा निष्पन्न हुआ एक खेल जैसा है। इसी प्रकार जय. वह वाणारसी एवं विशाल जनपद समूहकी विकुर्वणा करता है तब भी उसकी विचारधारा ऐसी ही रहती है । इसी तरहसे जय वह राजगृह नगरकी विकुर्वणा करके तद्गतरूपोंको, वाणारसी नगरी की विकुर्वणा करके तद्गतरूपोंको जानता है-तब उन्हें अपने द्वारा विकुर्वित किया हुआ ही जानता है । ये यथार्थ हैं-अविकुर्वितहैं-ऐसा नहीं जानता है । 'इडूढी, जुत्ती, जसे, बले, वीरिए, पुरिसक्कारपरकमे लद्धे पत्ते अभिसमपणागए' ऋद्धि, द्युति, यश, बल, वीर्ग, पुरुपकार पराक्रम નગર પણ નથી, આ વાણારસી નગરી પણ નથી, અને તેઓ મની વચ્ચે આવેલે विAn arप समूड ५९ नथी. 'एस खलु ममं वीरियलद्धी, वेउन्चियलद्धी, ओहिणाणलद्धी' पY :- तो वास्तवमा भारी वाय, वैश्यसधि भने અવધિજ્ઞાન લબ્ધિને પ્રભાવે બન્યું છે તે ભાવિતાત્મા અણગારની વિચારધારાનું તાત્પર્ય એ છે કે-આ સાચું રાજગૃહ નગર નથી આ તે મારી વિમુર્વણ શકિતથી રચાયેલું આ સાચું વાણારસી નથી પણ મારી વિમુર્વણ શક્તિથી રચાયેલ વાણારસી છે. આ સાચું જનપદ સમૂડ નથી, પણ આ તે મારી વૈક્રિય શક્તિથી ચા- ચેલ જનપદ સમૂહ છે. આ રીતે તે અણગાર તે રૂપને વૈકિયરૂપ તરીકે જ ઓળખે છે. તે વિકવિત રૂપને તે અણગાર યથાર્થરૂપ તરીકે માનતો નથી. તે તે એમ सभन्ने छ । 'इड्ढी, जुत्ती, जसे, बले, वीरिए, पुरिसकारपरक्कमे लद्धे, पत्ते, अभिसमण्णागये' में ऋद्धि, धुति, यश, मण, पाय भने पुरुष४२ पराम । " રાજગૃહ નગર " - - ७४८ भगवतीर भंते । हे भदन्त । स अमायी अनगारः किं तहाभा' किं तथाभावम 'जाणइ, पासइ जानाति, पश्यति ? अप्णहामावं' अन्यथाभावम् 'जाण३ पास जानाति, पश्यत्ति ? भगवानाह-गोगमा ! 'तहामावं' तथाभावम् 'जाणा, पासई' जानाति, पश्यति, 'नो अग्णहामा नो अन्यथामावम् 'जाणड, पासइ' जानाति पश्यति । गौतमस्तत्र हेतु पृच्छति-'से कणद्वेणं ! तत् केनार्थेन ? हे भदन्त ! कथं स अनगारः ययार्थरूपेणैव पश्यति, नी अयथार्थरूपेण ? भगवानार-'गोयमा !' हे गीतम ! 'तरस एवं भाइ' तस्य खलु अमापिनी- ऽनगारस्य एवम् वक्ष्यमाणमकारम् यथार्थज्ञानं भवति यत 'नो खलु एस राय- गिद्दे णेयरे' नो खलु एतत् राजगृह नगरम्, 'यो खलु एस वाणारसी नयरी' अनगार 'कि तहाभाव जाणइ पामह, अन्नहाभावं जाणइ पासई' क्या तथाभावसे जानता देखता है कि अन्यथाभावसे जानता देखता है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते है कि 'गोयमा हे गौतम ! वह अनगार 'तहाभाय जाणइपासई' तथाभावसे जानता देवता है, 'नो अन्नहाभाव जाणइपासई अन्यधाभायसे जानता देखता नहीं है। 'से केणटेणं एवं घुचई है भदन्त आप ऐसा किस कारण से कहते है कि वह अमायी सम्यग्दृष्टि अनगार तथाभावसे जानता देखता अन्यथाभावसे नहीं जानता देखता है। इस प्रश्नका समाधान करते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं 'गोयमा' हे गौतम ! 'तस्स णं एवं भवई उसकी अमायी अनगार की विचारधारो ऐसी रहती है कि- 'नो खलु एस रायगिहे नयरे, णो खलु एस वाणारसी नयरी' न तो यह राजगृह नगर है, और न ग्रह चाणारसी नगरी है 'नो खलु एस अंतरा एगे जणवयवग्गे' न यह एक विशाल जनपदसमूह प्रश्न...'से भंते ! 11 शु ममायी, सभ्यष्टि भागार 'किं तहाभाव जाणइ पासइ, अन्नहाभाव जाणई पास तेने यथार्थ ३ nd દેખે છે, કે વિપરીતરૂપે જાણે દેખે છે? उत्तर-'तहाभा जाणई, पासइ, नो अण्णहाभा जाणइ पासइ હે ગોતમ ! તે અણગાર તેને યથાર્થરૂપે જાણે દેખે છે, વિપરીતરૂપે જાણતો દેખતો નથી. ---'मे केणढणं' त्या. लत ! ५ A Rो मेj हो તે અમથી, સમ્યગ્દષ્ટિ, ભાવિતાત્મા અણગાર તેને યથાર્થરૂપે જાણે દેખે છે-અયથાર્થ રૂપે જાણતો દેખાતો નથી? SR-गोयमा ! गौतम ! 'तस्सणं एवं भवई ना भनभा पा हामी अविपरीत बिया२धा या छ-'नो खलु,एस रायगिहे नयरे, णो खलु एस वाणारसी नयरी, नो खलु एस अंतरा एगे जणवयवांगे? २८ NEPS ..

, प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ.६.२ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७६१ सन्निवेशरूपं वा, विउवित्तए' विकुर्वितुम् 'पभू' प्रभुः समर्थः किम् ? याव त्पदेन निगमरूपमारभ्य आश्रमरूपपर्यन्तं संग्राह्यम् । भगवानाह-'णो इणद्वे समट्ट' नायमर्थः समर्थः, नैवं भवितुमर्हति, वाह्यपुद्गलपरिग्रहणमन्तरा विकुर्वणा नैव सम्भवति, ‘एवं वितिओ वि आलावगो' एवम् उक्तरीत्या द्वितीयोऽपि आलापको विज्ञातव्यः, ‘णवरं' नचरम्-विशेपस्तु पुनरयम्-यत् 'वाहिरए पोग्गले' बाह्यान् पुदगलान् 'परियाइत्ता' पर्यादाय परिगृह्य 'पभू' प्रभुः समर्थः किल विकुर्वितम् । गौतमः पृच्छति-'अणगारे णं भंते !' हे रूव वा विउन्वित्तए पभू' एक विशाल ग्राम के रूपकी, अथवा नगर के रूपकी यावत् संनिवेश के रूपकी विकुर्वणा करने के लिये समर्थ है क्या ? यहां यावत् पदसे 'निगमरूप से लेकर आश्रमरूपतकका पाठ ग्रहण किया गया है । भगवान् इसका उत्तर देते हुए कहते हैं कि 'णा इणढे सम' हे गौतम ! यह अर्थ समर्थ नहीं है अर्थात् बाह्यपुद्गलोंको ग्रहण किये विना विकुर्वणा का होना संभवित नहीं होता है । 'एवं बितीओ वि आलावगो' इसी प्रकार से दूसरा आलापक भी जानना चाहिये । 'नवर' परन्तु इस द्वितीय आलापक सूत्र में 'बाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू' ऐसा पाठ समझना चाहिये अर्थात् वह भावितात्मा अमायी सम्यक्दृष्टि अनगार बाह्यपुद्गलोंको ग्रहण करके ग्राम आदिकों के रूपकी विकुर्वणा करनेके लिये समर्थ है। गौतम इस पर पूछते हैं कि हे भदन्त ! यदि वह, अनगार बाह्यपुद्गलोको ग्रहण करके गामादिकोंके रूपोंकी विकुर्वणा करने में ગામના રૂપની અથવા નગરના રૂપની અથવા સંનિવેશ પર્યંતના રૂપની વિકૃણા ४२वाने शु सभ छ ? मही 'जाव' (यावत) ५४थी 'निगम' थी धन 'आश्रम' પર્યતન રૂપે ગ્રહણ કરાયાં છે. उत्तर-'णो इणढे सम?' हे गौतम मेयं मना ukd नथा. पाह्य Y- खाने डर या विना विgyा थ६ २४ती नथी. 'एवं वितीओ वि आलावगो' मान मासा५ ५५ मे प्रभारी समस्या. 'नवर' पडेल! मासा५i la ને ગ્રહણ કર્યા વિના વિકુર્વણ કરવા વિશે પ્રશ્ન કર્યો છે, તેને બદલે બીજા આલાપકમાં 'वाहिरए पोग्गले परियाइत्ता पभू' मेम समयानु छ । ते माया सभ्यष्टि અણગાર બાહ્ય પુતલેને ગ્રહણ કરીને ગ્રામાદિ રૂપની વિમુર્વણ કરવાને સમર્થ છે. પ્રશ્ન–જે તે અણુગાર બાહ્ય પુલોને ગ્રહણ કરીને ગ્રામાદિ રૂપની વિકર્વણા 30 श , तो 'अणगारेणं भंते ! भावियप्पा केवइयाई गामख्वाई विकुन्वि- . . . मगरतीय समन्वागतः आभोगपरिभागविषयीकृतः, इत्येवं 'से से दंसणे' तत् तस्या- मायिनोऽनगारस्य दर्शने 'अविश्चासे' अविपर्यासः अवैपरीत्यम् 'भवई' भवति, उपसंहरति-से तेणढणं' इत्यादि । तत् तेनार्थेन 'गोयमा ' हे गौतम ! 'एवं पुचई' एवम् उच्यते यत्-'हामा' तथाभावम् जाणइ, पासह जानानि पश्यति 'नो अण्णहामावं' नो अन्यथाभावम् 'जाणइ, पासई जानाति, पश्यति । गोतमः पुनः पृच्छति-'अगगारणं भंते !' हे भदन्त ! अनगारः खलु 'मारियप्पा' भावितात्मा 'बाहिरए' 'पोग्गले' चाधान् पुद- गलान् 'अपरियाइत्ता' अपर्यादाय अपरिगृध 'एग मह' एक महन, 'गामरूत्रं वा' ग्रामरूपं या 'नयररूवया नगररूपं या 'जाव-संनिवेसरुवं वा' यावत् जो कि मैने लब्ध किये है, प्राप्त किये हैं, एवं अभिसमन्वागत (अपने आधीन) किये हैं-आभोगपरिभोग के विषयभूत पनाये हैं ये सब मेरे ही हैं । 'से' इस कारण 'से' उस अमायी सम्यग्दृष्टि अनगार की 'दंसणे' दर्शन-देखने में 'अविवचासे अविपर्यास 'भवई' होता है । 'से तेणट्टेणं गोयमा एवं बुचई' अतः हे गौतम ! मैंने ऐसा कहा है कि वह अमायी सम्यग्दृष्टि अनगार 'तहाभा जाणइ पासई' तथाभावसे-यथार्थरूपसे जानता देखता है 'णो अण्णहाभावं जाणइ पासई' अन्यथाभावसे जानता देखता नहीं है। अब गौतम प्रभुसे पुनःपूछते हैं कि अणगारे णं भंते । भाषियप्पा' हे भदन्त ! भावितात्मा अनगार 'बाहिरए पोग्गले अपरियाइना' बाह्यपुद्गलों को ग्रहण नहीं करके एकं महं गामख्यं वा, नगररुवं वा, जाव संनिवेस- પ્રાપ્ત કર્યા છે, ઉપજિત કર્યા છે અને મારે અધીન બનાવ્યા છે, તેના પ્રભાવથી જ मा विg ४२ शये! छुसे ते ॥णे ' से दंसणे' तनाशनमा (मामा) 'अविवञ्चासे भवई' भविपर्यास आप डाय छे. मे ते भविपरीत लावे ते. हेथे छे. 'से तेण?णं गोयमा ! एवं बुच्चइ હે ગૌતમ ! તે ४२ में मेधुं हुं छे ते समायी, सभ्य, भवितामा २ 'तहाभावं जाणइ पासई' यथार्थ३थे ये मे छ, 'णो अण्णहाभाव जाणइ पासई यथा-- રૂપે જાણતે દેખતો નથી. प्रश्न-'अणगारे णं भंते ! भावियप्पा' महन्त ! सावितामा भागार ‘वाहिरए पोग्गले अपरियाइत्ता' मा पनि यो विनाएगं महं गाम रूवं वा, नगररूवं वा, जाव संनिवेसरूवं वा विउवित्तए पभू? मे pिain .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६ सू.२ अमायिनोऽनगारस्य विकुर्वणानिरूपणम् ७५३ चारमपि वैक्रिय समुद्घातद्वारा निष्पादितः अनेकैः वैक्रियग्रामरूपैः असंख्येयान द्वीपसमुद्रांश्च आकीर्णान् यावद् गाढावगाढान् कर्तुं समर्थः किन्तु हे गौतम ! एप खलु तस्य अमायिनोऽनगारस्य अयमेतद्रूपो विषयः, विषयमात्रमुक्तम्, नो संमाप्त्या' इति संग्राह्यम्, 'विकुब्धिमु वा' व्यकुर्वद् वा, 'विकुव्वति वा' वि- कुर्वति वा, 'विकुब्बिस्सति वा' विकुर्विष्यति वा, ‘एवं जाव-संनिवेशरूवं वा' एवम् उक्तरीत्या पूर्ववदेव यावत्-सन्निवेशरूप वा विकुर्विर्तुं स समर्थः, इति उपर्युक्तसन्निवेशरूपपर्यन्तालापको विज्ञातव्यः ॥ सू० २ ॥ च द्वितीयवार अपि वैक्रियसमुद्घातद्वारा निष्पादितैः अनेकैः वैक्रिय- ग्रामरूपैः असंख्येयान द्वीपसमुद्रांश्च आकीर्णान यावत् अवगाढावगाढान कर्तुं समर्थः, किन्तु हे गौतम ! एप खलु तस्य अमायिनोऽनगारस्य अयमेत्तद्रूपो विषयः विषयमात्रमुक्तम् नो संप्राप्त्या' यहां तक का पूर्वमें कहा गया पाठ ग्रहण किया गया है । इसका अर्थ पीछे लिखा जा चुका है। यहां जो अमायो अनगार अपने वैक्रियग्रामरूपों से समस्त जंबूद्वीप एवं असंख्यात द्वीप समुद्रों को भर सकता है, ऐसा जो कहा गया है सो यह कथन केवल उसकी शक्तिमात्र को प्रदर्शन करनेके लिये ही प्रकट किया गया है। अर्थात् उसमें ऐसी शक्ति है। परन्तु अभीतक उसने अपनीइसशक्तिको अपने उपयोगमें नहीं लिया है, न लेता है, न आगेभी वह इस शक्तिका उपयोग करेगा यही यात 'नो संप्राप्त्या विकुविसु वा, विकुब्बिति बा, विकुबिस्सति वा' इन पदों द्वारा व्यक्त की गई है। इसी तरह से यावत् सनिवेश के रूपोतककी विकुर्वणा करनेके विषयमें भी जानना चाहिये । अर्थात् वह अमायी अनगार सनिवेश तकके रूपोंकी भी विकुर्वणा करने में एप खलु तस्य अमायिनोऽनगारस्य अयमेतद्पो विपयः विपयमात्रमुक्तम् नो संप्राप्त्या' गौतम ! सभायी सभ्यष्टि भरनी वैश्यि शतिनुं नि३५९४ ४२- વાને માટે જ આ કથન અહીં કરવામાં આવ્યું છે. આ કથન એ બતાવે છે કે તે અણગારવક્રિય ગ્રામરૂપેથી સમસ્ત જંબુદ્વીપને ભરી શકવાને સમર્થ અવશ્ય છે. જે તે ધારે તે એવી વિક્રિયા કરી નથી, વર્તમાનમાં એવી વિક્રિયા તે કરતે નથી, भने भविष्यमा मेवा विठिया ४२ प नही. मे पात 'नो संप्राप्स्या विकुचि सुवा, विकुम्वति वा, विकुब्बिस्मृति वा' मा पहे. दा2 ४२पामा मात છે. સર્નિવેશ પર્યન્તનાં રૂપની વિકુણના વિષયમાં પણ ઉપર મુજબ જ સમજવું. એટલે કે તે અમાથી, સમ્યગ્દષ્ટિ, અણગાર સંનિસ પર્યંતનાં રૂપની વિમુર્વણ , ७५२ मगवतीय भदन्त ! अनगारः खलु 'भावियप्पा' मावितात्मा 'केवड्याई कियन्ति 'गाम रूवाई' ग्रामरूपाणि 'विकुचित्तए' विकृर्वितम् 'पभू' प्रभुः समर्थः ? भगवानार गोयमा' हे गौतम 'से जहानामए' तद्ययानाम 'से जहानामए' तधयानाम 'जुबई जुगणे' युवति युवा कश्चित्पुरुषः 'हत्येणं' 'हत्ये' हस्तेन हस्ते 'गेहेना' गृहीयात्, 'त चेव जार' तदेव यावत्-पूर्ववदेव सर्व योद्धव्यम् तथाच यावत्करणात- 'यथा या चमस्य नाभिः अरकायुक्ता स्यात्, परमेव अनगारोऽपि भावितास्मा अमायी सम्यग्दृष्टिः क्रियसमुद्घातेन समवहन्ति, समवहत्य च बहनि वै- क्रियग्रामरूपाणि विकुर्वितुं प्रमः, ततय यहुमिः वैकुर्विकः प्रामस्पः केवलकल्यं जम्बूद्वीपं द्वीपम् आकीर्ण यावद् गाढायगाई कर्तुं समर्थः अयोत्तरश्च द्वितीय- समर्थ है तो आप हमें यह समझाईये कि 'अणगारे णं भंते ! भाचियप्पा केवयाई गामस्या विकृवित्तए प' वट नभगार कितने ग्रामादिको के रूपोंकी विकुर्वणा करने के लिये समर्थ है ? इसके उत्तरमें प्रभु कहते है 'से जहानामए जुवतिं जुवाणे हत्येणं हत्थे गेण्हेजा, तं चेव जाव विकुम्बिस, विकुश्चति वा, विकुविस्सति वा एवं जाव संनिसरुव वा' हे गौतम ! जैसे कोई युवा युवतिको हाथसे हाथमें पकड लेता है, उसीतरह से यावत् पहिले के जैसा ही सब कथन यहां पर जानना चाहिये यहां 'यावत् पद से 'यथा वा चक्रस्य नाभिः अरकायुक्ता स्यात् एवमेव अनगारोऽपि भावितात्मा अमायी सम्यग्दृष्टि वैक्रियसमुदघातेन, समवहन्ति, समवहत्य च बहनि वैक्रि- यग्रामरूपाणि विकुक्तुिं प्रभुः, ततश्च बहुभि वैक्रियैः ग्रामरूपैः केवल कल्पं जंबुद्धीप द्वोपं, आकीर्ण यावदवगाढावगाढं कर्तुं समर्थः, अथोत्तरं तए पभू ? ' महन्त ! ते भावितामा UNR Aat rai आभा यानी વિકણ કરી શકવાને સમર્થ છે? St२-'से जहा नामए जुवति जुधाणे हत्येणं हत्थे गेण्हेज्जा, तं चेव जाव विकुचिमु, विकुवति, विकुम्बिस्सति वा, एवं जाव संनिवेसरून वा' હે ગૌતમ! જેવી રીતે કેઈ યુવાન યુવતીને હાથથી પકડી શકવાને સમર્થ હોય છે, જેવી રીતે ચકની નાભિ ચકના આરાઓને પકડી રાખવાને સમર્થ હોય છે, એવી રીતે અભાયી, સમ્યગદષ્ટિ, ભાવિતાત્મા અણગાર પણ વૈક્રિય સમુઘાત કરીને એટલાં બધા વૈક્રિય ગ્રામપાનું નિર્માણ કરી શકવા સમર્થ છે કે એ રૂપો વડે તે સમસ્ત दीपने आNe, यति मा ४N Aपाने समय छ. . ५२-तु 'हे गौतम!

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६सू.३ चमर आत्मरक्षकदेवविशेषनिरूपणम् ७५५ इन्द्राणां यस्य यावन्त आत्मरक्षकास्ते भणितव्याः । तदेवं भदन्त । तदेवं भदन्त ! इति ॥ मू० ३ ।। टोका-गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! 'चमरस्स णं' चमरस्य खलु 'असुरिंदस्स' असुरेन्द्रस्य, 'असुररण्णो' असुरराजस्य 'कई' कति 'आयरक्खदेवसाहस्सीओ' आत्मरक्षकदेवसाहस्त्र्यः 'पण्णताओं' प्रज्ञप्ताः कथिताः ? भगवानाह-'गोयमा' छप्पनहजार आत्मरक्षकदेव चमर के कहे गये हैं । (तेणं आयरक्खा- वपणओ-एवं सब्वेसिं इंदाणं जस्स जत्तिया आयरक्खा ते भाणिय- व्वा सेवं भते ! सेवं भंते !) यहां आत्मरक्षकदेवों का वर्णन समझना चाहिये। तथा समस्त इन्द्रों के जिसके जितने आत्मरक्षक देव हैं उनका भी यहां कथन समझलेना चाहिये । हे भदन्त ! जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है हे भदन्त ! वह ऐसा ही है-इस प्रकार कह कर गौतम अपने स्थान पर विराजमान हो गये। इस प्रकार तृतीय शतकमें यह छठवां उद्देशक समाप्त हुआ ॥ टीकार्थ-विकुर्वणा का अधिकार चल रहा है अतः विकुर्वणा करने में समर्थ जो देव हैं उनमें से विशेष देवोंका निरूपण करनेके लिये यहां कहा जा रहा है-इस पर गौतम प्रभु से पूछते हैं 'चम- रस्स णं भंते ! असुरिंदस्स असुररपणो' कि हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमर के 'कइ आयरक्खदेव साहस्सीओ पण्णत्ताओ' कितने रक्तदेवसाहस्सीओ पण्णत्ताओ) यभरना मात्भरक्ष १३ मे दाम छपन M२ छे. (तेणं आयरक्खा वणी-एवं सम्वेसिं इंदाणं जस्स जत्तिया आयरक्खा ते भाणियन्या) मी मात्मरक्षः हेर्नु पणन मुन्नध्य, भने ६२४ पन्ना al આત્મરક્ષક દેવો છે. એ પણ કહેવું જોઈએ. (सेवं भंते । सेव भंते 1) महन्त ! आयेरे प्रतिपान यु ते यथार्थ છે, આપની વાત સાચી છે. આ પ્રમાણે કહીને મહાવીર પ્રભુને વંદણુ નમસ્કાર કરીને, ગૌતમ સ્વામી પિતાની જગ્યાએ બેસી ગયા. આ રીતે ત્રીજા શતકને છઠ્ઠો ઉદ્દેશક સમાપ્ત થયો. ટીકાર્થ_વિસુર્વણને અધિકાર ચાલી રહ્યો છે. તેથી વિદુર્વણ કરવાને સમર્થ જે દેવ છે એમાંના વિશિષ્ટ દેવોનું નિરૂપણ આ સૂત્રમાં કરવામાં આવ્યું છે. गौतम स्वामी महावीर प्रभुने छे छे 'चमरस्स पं भंते ! अमरिंदस्स असुररण्णो' 3 NE-1 ! असुरेन्द्र, असुरराय यभरना । कइ ,आवरक्खदेवसाह- रसीओ पण्णता?' मा SiR मामरक्ष वा ४ा छ ? महावीर भुतनामा .

७५४ मगवतीय विकुर्वणाधिकारात् तस्करणसमर्थचमरादीन्द्राणामात्मरक्षकदेववक्तव्यतामार- 'चमरस्सणं' इत्यादि । मूलम्-'चमरस्स णं भंते ! असुरिंदस्स, असुररण्णो कह आयरक्खदेवसाहस्सीओ पण्णत्ताओ? गोयमा ! चत्तारि चउ. सट्ठीओ आयरक्खदेवसाहस्सोओ पण्णत्ताओ, तेणं आयरक्खा वण्णओ, एवं सद्देसि इंदाणं जस्स जत्तिआ आयरक्खा ते. भाणियवा ? सेवं भंते ! सेवं भंतेत्ति ॥ सू०३ ॥ छायः चमरस्य खलु भदन्त ! अमुरेन्द्रस्य अमुरराजस्य, कति आत्मः रक्षकदेवसाहरुयः प्राप्ताः, ते .. खलु आत्मरक्षका:-वर्णकः, एवं सर्वेषाम् समर्थ है परन्तु वह इतने अधिकरूपोंकी विकृवणा नहीं करता है कि जिससे वह समस्त जंबूदीप एवं असंन्यात द्वीप समुद्रो को भर दे। ऐसे अनेकरूपोंकी विकुर्वणा करके समस्त जंबुद्धीपादिकों पूर्णरूप से भर देनेकी उसमें शक्ति है यही यात इस कथन से कही गई है। इस प्रकारसे सन्निवेशतक का आलापक जानना चाहिये ॥सू.२॥ चमरके आत्मरक्षक देवोंकी विशेपवक्तव्यता- 'चमरस्स णं भंते ! असुरिंदस्स' इत्यादि । सूत्रार्थ-(चमरस्सणं भंते 1 असुरिंदस्स असुररणो) हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमरके (कह आयरवखदेवसाहस्सीओ पप्णताओ) कितने हजार आत्मरक्षक देव कहे गये हैं ? (गोयमा) हे गौतम ! (चत्तारिचउसठ्ठीओ आयरक्खदेवसाहस्सीओ पण्णत्ताओ) दो लाख કરવાને સમર્થ છે. જે તે ધારે તે એવાં રૂપથી સમસ્ત જંબુદ્દીપને અને અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રોને પણ ભરી શકવાને સમર્થ છે. પણ આજ સુધી તેણે કદી એવી વિકુર્ણા કરી નથી. કરતા નથી, અને કરશે પણ નહીં. તેની વિકૃર્વ શકિતનું પ્રદર્શન કરવાને માટે જ ઉપરનું કથન કરાયું છે. સૂ૨ છે ચમરના આત્મરક્ષક દેવોનું વિશેષ વર્ણન– 'चमरस्स णं भंते ! असुरिंदस्स. त्यादि-. सूत्रार्थ-(चमरस्स णं भंते ! अमुरिंदरस असुररण्णो) मह-त! म- रेन्द्र सु२२।४ यभरना (कइ आयरक्खदेवसाहस्सीओ पण्णताओ?) आभ२६४ zeel t२ ४६ul छ ? (गोयमा !) शौभा (चत्तारि चउसट्टीओ आय- प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६८.३ चमर आत्मरक्षकदेवविशेषनिरूपणम् ७५५ इन्द्राणां यस्य यावन्त आत्मरक्षकास्ते भणितव्याः। तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त ! इति ॥ ० ३ ॥ टोका-गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! 'चमरस्स णं' चमरस्य खलु 'असुरिंदस्स' असुरेन्द्रस्य, 'अमुररणो' असुरराजस्य 'कइ' कति 'आयरक्खदेवसाहस्सीओ' आत्मरक्षकदेवसाहस्त्र्यः 'पण्णताओं' प्रज्ञप्ताः कथिताः ? भगवानाह-'गोयमा' छप्पनहजार आत्मरक्षकदेव चमर के कहे गये हैं । (तेणं आयरक्खा- वण्णओ-एवं सव्वेसिं इंदाणं जस्स जत्तिया आयरक्खा ते भाणिय- व्वा सेवं भते । सेवं भंते ।) यहां आत्मरक्षकदेवों का वर्णन समझना चाहिये । तथा समस्त इन्द्रों के जिसके जितने आत्मरक्षक देव हैं उनका भी यहां कथन समझलेना चाहिये । हे भदन्त ! जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है हे भदन्त ! वह ऐसा ही है-इस प्रकार कह कर गौतम अपने स्थान पर विराजमान हो गये। इस प्रकार तृतीय शतकमें यह छठवां उद्देशक समाप्त हुआ । टीकार्थ-विकुर्वणा का अधिकार चल रहा है अतः विकुर्वणा करने में समर्थ जो देव हैं उनमें से विशेष देवोंका निरूपण करने के लिये यहां कहा जा रहा है-इस पर गौतम प्रभु से पूछते हैं 'चम- रस्स णं भंते ! असुरिंदस्स असुररणो' कि हे भदन्त ! असुरेन्द्र असुरराज चमर के 'कइ आयरक्खदेव साहस्सीओ पण्णत्ताओ कितने रक्रख देवसाहस्सीओ पण्णत्ताओ) अमरना मात्मरक्षा के साथ छयन २ छ. (तेणं आयरक्खा वणओ-एवं सब्वेसिं इंदाणं जस्स जत्तिया आयरक्खा ते भाणियवा) मी आत्मरक्ष वार्नु पनि थj धमे, भने ६२४ ४न्द्रनामा આત્મરક્ષક દેવ છે. એ પણ કહેવું જોઈએ. (सेवं भंते ! सेव भंते !) महन्त ! माघे रे प्रतिपादन युं ते यथार्थ છે, આપની વાત સાચી છે. આ પ્રમાણે કહીને મહાવીર પ્રભુને વંદણા નમસ્કાર કરીને, ગૌતમ સ્વામી પિતાની જગ્યાએ બેસી ગયા. આ રીતે ત્રીજા શતકને છઠ્ઠો ઉદ્દેશક સમાપ્ત થયે. ટીકાર્થ_વિકુણાનો અધિકાર ચાલી રહ્યો છે. તેથી વિમુર્વણુ કરવાને સમર્થ જે દેવો છે એમાંના વિશિષ્ટ દેવોનું નિરૂપણ આ સૂત્રમાં કરવામાં આવ્યું છે, गौतम स्वामी महावीर प्रसुने छे छे । 'चमरस्सणं भंते ! अमरिंदस्स असुररणों' 3 महन्त ! असुरेन्द्र, असुरराय यभरना का आवरक्खदेवसाह- रसीओ पण्णता?? 24 मामरक्षा हा छ ? महापार मुतना आ ' ७५६ भगवती हे गौतम ! 'चनारि' चतसः चउसहीओ' चतुप्पटधः 'मायरक्सदेव साहस्सीओ' आत्मरक्षकदेवसाहरूयः चतुष्पटिसहम्माणि चत्वारि - चतु गुणितानीत्यर्थः पट्पनाशत्सहसाधिकाद्विलक्षसंख्यका (२,५६०००) चमरस्यात्मरक्षकदेवा वर्तन्ते, ' तेणं आयरक्खा' ते खलु आत्मरक्षकाः 'अण्णओ' वर्णकः अधस्तनवर्णनानुसार विज्ञयाः 'सनद्ध-बद्र-वर्मितकवचाः, उत्पीडितशरासनपदिकाः, पिनद्धग्रेवेयकाः, बद्धायद्ध - विमलवरचिहपट्टाः, गृहीतायुधमहरणाः, त्रिनतानि, त्रिसन्धितानि यजमयकोटीनि धपि अभिगृह, हजार आत्मरक्षकदेव कहे गये हैं ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि 'गोयमा' हे गौतम। 'चत्तारिचउसट्टीओ आयरक्खदेवसाह- स्सीओ पण्णत्ताओ' घमरके आत्मरक्षक देव चार चौसठ हजार को चारगुणा करने पर दो लाख ५६ हजार होते हैं । तेणं आय- रक्खावण्णओ' उन आत्मरक्षकों का वर्णन कर लेना चाहिये-जो इस प्रकार से है-'सन्नद्ध-पद्धवर्मितकवचाः जिन्होंने अपने शरीर ऊपर कवच को अच्छी तरहसे यांधा है, उत्पीडितारामनपट्टिको अपने २ धनुष के ऊपर प्रत्यंचा को आरोपित करके जिन्होंने उसे अच्छी तरह से तैयार कर रखा है 'पिनद्धवेयकाः' गले में जिन्होंने हारको पहिना है, 'पद्ध-आवद्ध- विमलवरचिन्हपट्टा' सुवर्णका बना हुआ वीरता का मूचक विमल, उत्तम चिह्न जिन्होंने अपने मस्तक पर धारण किया है, 'गहियाउहपहरणा' आयुध और प्रहरणोंको जिन्होंने अपने हाथों में ले रखा है, 'त्रिनतानि, त्रिसन्धितानि, वज्रमयकोटीनि प्रभाव पास आपे -'गोयमा!' गोतम ! 'चत्तारि चउसट्ठीओ आयर- स्वदेवसाहस्सीओं पण्णत्ताओ' मसुरेन्द्र, असु२२।०४ यमरना मात्म२६ वो यार यास २ प्रमाण छ. मेरले ६४०००४ ४-२५६००० मात्मरक्ष हे! छे. 'तेणं आयरक्खावण्णओ' ते माम२६ वॉर्नु न २j न त वन नीय प्रमाणे छ- सन्नद्ध-बद्धवर्मितकवचा છે. જેમણે પિતાના શરીર પરબતર धार ७छ, 'उत्पीडितशरासनपष्टिका' भोपात पाताना. धनुषा पर प्रत्यया यावीन ताशन राम तैयार शभ्यां छ, 'पिनद्ध ग्रैवेयका' मा तिमना THE &२ पर्या छ, "बद्ध-आबद्ध-विमलवरंचिन्ह. पट्टाः। 'सु ना मला, वारतासूय विभE, SH थिलमा भन ५२ धारया छ, 'गहियाउह पहरणा' भरे आयुध भने शलालोन.पात पातान भी धारणा छ, 'त्रिनतानि, त्रिसन्धितानि, वज्रमयकोटीनि, धनूषि अभिल' पश्य भने भा- . - - . , • . - , . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६मृ.३ चमर आत्मरक्षकदेवविशेपनिरूपणम् ७५७ पदतः परिमात्रिककाण्डकलापाः, नीलपाणयः, पीतपाणयः,... रक्तपाणयः, 'एवं चारुचाप-चर्म-दण्ड-खड-पाश-पाणयः, नील-पीत-रक्त चारुचाप-चर्म-दण्ड खा-पाशवरधराः, आत्मरक्षाः, रक्षोपगताः, गुप्ताः, गुप्तपालिकाः, युक्ताः, युक्तपालिका, प्रत्येकं प्रत्येकं समयतः, विनयतः, किङ्करभूता इव तिष्ठन्ति, धनूपि अभिगृह्य' बीचमें एवं आजूबाजूमें इस प्रकार तीन जगह मुके हुए, तीन जगह जुडे हुए, वनकी कोटिवाले, ऐसे धनुपोंको- लेकर 'पदतः परिमात्रिककाण्डकलापाः' खडे रहनेवाले, परिमात्रिककाण्ड चाणों वाले, 'नीलपाणयः' नील हाथवाले, 'रक्तपाणयः' लालहाथवाले, 'पीतपाणयः' पीले हाथवाले, 'चारुचापचर्मदण्डखडूगपाशवरधरा' सुन्दर चाप-दोरीचढे विना धनुषवाले, 'चर्मनिर्मित दण्डवाले, तलवारवाले, सुन्दरपाशवाले, 'नीलपीत रक्त चाप चर्मदण्ड खग पाशवरधरा' एक साथ नीले, पीले, लाल ऐसे चापाको, धनुपोंको चर्म-ढाल,दण्ड, तलवार और पाशको धरनेवाले, आत्मरक्षा' अपने स्वामीकी रक्षा करनेवाले, 'रक्षोपगताः, रक्षाके काममें निपुण, 'गुप्तः' अभेदवृत्तिवाले, 'गुप्तपा- लिकाः, अपने स्वामीके रक्षामें ही मनको लगानेवाले, 'युक्तायुक्तपा- लिकाः, दूसरी जगजानेवाली मनोवृत्तिको रोकनेवाले, परस्परसंबंध- चाले, 'प्रत्येक प्रत्येकं सभयतः विनयतः किङ्करभूताः इव तिष्ठन्ति' ऐसे ये सब आत्मरक्षक देव अपनी२ बारीके अनुसार एक एक करके બાજુ, એમ ત્રણ જગ્યાએ ઝુકેલાં, ત્રણ જગ્યાએ જોડલાં, અને વજન કેટવાળ धनुन बन, 'पदतः परिमात्रिककाण्डकलापाः 6भा २नारा, परिभात्रि - Hijitni, 'नीलपाणयः' मी था, 'रक्तपाणयः' ate stuti, 'पीत- पाणयः' पोजi stani, 'चारुचापचर्मदण्डखड्गपाशवरधरा ' मुं६२ २.५- વાળા, દેરી ચડાવ્યા વિનાના ધનુષ્યવાળા) ચર્મનિર્મિત દંડવાળા, તલવારવાળા, સુંદર 'नीलपीतरक्तचापचर्मदण्डखङ्गपाशवरधराः ' " मे साये la, પીળાં અને લાલ ચાપને, ચર્મ-ઢાલને, દંડ, તલવારને અને પાશને ધારણ કરનારા 'आत्मरक्षा पोताना स्वाभीनी २क्षा ४२२२, 'रक्षोपगताः' રક્ષાના કાર્યમાં निपुण, 'गुप्ता भोवृतिal, 'गुप्तपालिका स्वामी २क्षामा ४ सिने पव- नाश, 'युक्ताः युक्तपालिकाः' भनने भारतु रोनाश, १२२५२सभा समय रामनारा, 'प्रत्येकं प्रत्येकं समयतः चिनयतः किङ्करभूता इत्र तिष्ठन्ति ' मेवां , પાશવાળા, . ७५६ भगरतीरो हे गौतम ! ' चत्तारि' चतस्रः चउसहीओ' चतुप्पष्टयः आयरक्लदेव साहस्सीओ' आत्मरक्षकदेवसाहरूपः चतुष्पष्टिसहमाणि चत्वारि - चतु गुणितानीत्यर्थः पट्पञ्चाशत्सहस्राधिकद्विलक्षसंख्यका (२,५६०००) चमरस्यात्मरक्षकदेवा घर्तन्ते, 'तेणं आयरक्खा' ते खलु आत्मरक्षकाः 'वष्णओ' वर्णकः अधस्तनवर्णनानुसारं विज्ञेयाः 'सनद्र-बद्ध-वर्मितकवचाः, उत्पीडितशरासनपट्टिकाः, पिनद्धग्रेवेयकाः, यद्धाबद्ध - विमलवरचिहपट्टाः, गृहीतायुधमहरणाः, प्रिनतानि, त्रिसन्धितानि यजमयकोटीनि धनपि अभिगृह, हजार आत्मरक्षकदेव कहे गये हैं ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि 'गोयमा' हे गौतम! 'चत्तारिचउसडीओ आयरक्खदेवसाह- स्सीओ पण्णत्ताओ' चमरके आत्मरक्षक देव चार चौसठ हजार को चारगुणा करने पर दो लाख ५६ हजार होते हैं । 'तेणं आय: रक्खावण्णओ' उन आत्मरक्षकों का वर्णन कर लेना चाहिये-जो इस प्रकार से है-'सनद्ध-यवर्मितकवचाः जिन्होंने अपने शरीर ऊपर कवच को अच्छी तरहसे बांधा है, उत्पीडितगरामनपट्टिका: अपने २ धनुष के ऊपर प्रत्यंचा को आरोपित करके जिन्होंने उसे अच्छी तरह से तैयार कर रखा है 'पिनद्धग्रेवेयका' गले में जिन्होंने हारको पहिना है, 'पद्ध-आबद्ध- विमलवरचिन्हपट्टा' सुवर्णका बना हुआ वीरता का सूचक विमल, उत्तम चिह्न जिन्होंने अपने मस्तक पर धारण किया है, 'गहियाउहपहरणा' आयुध और प्रहरीको जिन्होंने अपने२ हाथों में ले रखा है, 'त्रिनतानि, त्रिसन्धितानि, वज्रमयकोटीनि प्रभाव पाम मा छ-'गोयमा !' गौतम ! ' चत्तारि चउसट्ठीओ आयर- कावदेवसाहस्सीओं पण्णत्ताओ'. मसुरेन्द्र, असु२२१०४ यभरना मात्म२६ वे यार यास १२ प्रभाय छे. मेट ३ ६४०००४ ४-२५६००० मात्मरक्ष | छ. 'तेणं आयरक्खावण्णओ' ते मात्मरक्ष हेवांनु प न २ मे.. ते पन नाये अमर छ-' सन्नद्ध-बद्धवर्मितकवचा' भो. पाताना, १२ ५२ मत धारय यु छ, 'उत्पीडितशरासनपटिका भणे पात्त पोताना धनुषा ..९५२ प्रत्यया यापान ताशन मराम तयार राभ्यां छ, 'पिनद्ध ग्रैवेयका' भए भन्ना Granti २ पडा छ, 'बद्ध-आबद्ध-विमलवरचिन्हें पट्टाः' सुप न मनेसा, वातासूय विभत, उत्तम थिभी मत ५२ धार या छ, 'गहियाउह पहरणा' रेमो आयुध भने नासाने पात पाताना यमी धारण २ai छ, 'त्रिनवानि, त्रिसन्धितानि, वज्रमयकोटीनि, धनूषि अभिगृह्म'. ५२ये मन मा- - - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.६५.३ चमर आत्मरक्षकदेवविशेपनिरूपणम् ७५९ माणतस्य विंशतिः सहस्राणि, अच्युतस्य देश.सहस्राणि सामानिकाः, तदुक्तम्- 'चउसट्ठी सही खलु, छच्च सहस्साओ अमुरवजाणं । सामाणिआ उ एए, चउंग्गुणा आयरक्खाओ।।१॥ चउरासी असीई, वायत्तरि सत्तरिय सट्ठीय पन्ना। चत्तालीसाइ, तीसा वीसा दस साहस्सा ॥२॥' इति । चतुष्पष्टिः पष्टिः खलु पट् च सहस्राणि तु अमरवर्जाणाम् । सामानिकास्तु एते चतुर्गुणा: आत्मरक्षकाः ॥१॥ चतुरशीतिः अशीतिः- द्वासप्ततिः, सप्ततिः पष्टिश्च, पञ्चाशत् ; चत्वारिंशत् , त्रिंशत , विंशतिः, दशसहस्राणि ॥२॥ इति । , , ४० हजार, सहस्रार के तीस ३० हजार प्राणतके वीस २० हजार और अच्युत के दस १० हजार सामानिक देव है। कहा भी है- असुरेन्द्र के सिवाय इन्द्रों के ६४ हजार, ६० साठ हजार, सामानिक देव 'होते है । और आत्मरक्षकदेव इनसे चौगुणे होते है, चौरासी हजार अस्सीहजार, बहत्तर हजार, सित्तर हजार, साठ हजार, पचासहजार, ४० चालीसहजार, तीसहजार, बीस हजार और दसहजार सामानिकदेव अनुक्रमसे शकेन्द्रसे लेकर अच्युतेन्द्रतकके इन्द्रोके होते है । तथा इनसे चौगुने आत्मरक्षक देव होते है। उद्देशकके अन्तमें गौतम स्वामी भगवान के वाक्यको प्रमाणभूत मानते हुए कहते है कि 'सेवभते! सेवंभंते!' हे भदन्त ! जैसा! आपने कहा है वह ऐसा ही है वह ચાલીસ હજાર સહારના ૩૦૦૦૦, ત્રીસ હજાર પ્રાણતના ૨૦૦૦૦, વીસ હજાર અને અશ્રુતના ૧૦૦૦૦ દસ હજાર સામાનિક દેવે છે કહ્યું પણ છે કે-અસુરેન્દ્ર સિવાયના ઈન્દ્રોના સામાનિક દેવેની સંખ્યા અનુક્રમે ચોસઠ હજાર, સાઠ હજાર, પચાસ હજાર, ચાલીસ હજાર, ત્રીસ હજાર, વીસ હજાર, અને દસ હજુર છે. દરેક ઈન્દ્રના આત્મરક્ષક દેવેની સંખ્યા સામાનિક દેવે કરતાં ચાર ગણું હોય છે. દા. ત. શક્રેન્દ્રના આત્મરક્ષક દેવે ૮૪૦૦૦*૪=૩૩૬૦૦૦ હોય છે. ઉદ્દેશકને અંતે ગૌતમસ્વામી भडावा२प्रभुना वयनामा पोतानी से श्रद्धा प्र४८ ४२ता है छे ? 'सेवं भंते ! सेवं भंते ! ३ मत ! मापे मा विषयन २ प्रतिपादन यु. ते यथार्थ छे.

. ७५८ भगवतीको इति, 'एवं' एवम् चमरवत् 'सव्वेसि' 'इंदाणं' सर्वेषाम् इन्द्राणाम् मध्ये 'मम्स. जईआ' यस्य इन्द्रस्य यावन्तः 'आयरक्खा' आत्मरक्षका: 'ते भाणियबा' ते 'भणितव्याः वक्तव्याः, तयाच सर्वेपामिन्द्राणाम् सामानिकचतुर्गुणाः आरम- रक्षकाः, तत्र चमरेन्द्रस्य चतुप्पष्टिः: सहस्राणि सामानिकाः, बछेतु पष्टिः सह- स्राणि सामानिकाः, शेपभवनपतीन्द्राणां प्रत्येक पट्सहस्राणि पट्सहस्राणि सामानिकाः, ईशानस्य अशीतिः सहस्राणि सामानिकाः, सनत्कुमारस्य द्विसप्ततिः सहस्राणि, माहेन्द्रस्य सप्ततिः सहस्राणि, ब्रह्मणः पष्टिः सहस्राणि, लान्तकस्य पश्चाशत् सहस्राणि, शुक्रस्य चत्वारिंशत् सहस्राणि सहस्रारस्य त्रिंशत्सहस्राणि, सिपाहीकी तरह जगते रहते हैं और विनयपूर्वक नौकर के जैसे रहते हैं। 'एवं' चमरकी तरह 'सव्वेसि इंदाणे' समस्त इन्द्रों के बीचमें 'जस्म' जिस इन्द्र के 'जत्तिया' जितने 'आयरक्खा' आत्मरक्षकदेव हैं 'ते भाणियव्वा' वे यहां पर कहना चाहिये। इन आत्मरक्षकदेवोंकी संख्या इस प्रकारसे है- हर एक इन्द्र के आत्मरक्षक देव सामानि- कदेवोंकी अपेक्षा चारचारगुने अर्थात् चौगुने-होते है। जैसे-चमरेन्द्र के सामानिक देव चौसठ ६४ हजार है। बलिइन्द्र के सामानिक देव साठ ६० हजार हैं । याकी के भवनपतियों के जो इन्द्र हैं उनमें से प्रत्येक इन्द्र के ६-६ हजार सामानिक देव है । शक्रके चौरासी ८४ हजार सामानिक देव हैं। ईशानेन्द्रके अस्सी हजार सामानिक देव है। सनत्कुमार के यहत्तर ७२ हजार सामानिक देव है। माहेन्द्र के सित्तर ७० हजार सामानिक देव है । ब्रह्मलोकके साठ ६०. हजार सामानिक देव है । लान्तक के पचास ५० हजार, शुक्रके चालीस તે આત્મરક્ષક દેવે પોતપોતાના વારા પ્રમાણે સિપાહીની જેમ જાગતા રહે છે. અને સેવકની જેમ વિનયપૂર્વક પિતાના ઇન્દ્રની સેવા કર્યા કરે છે, 'एवं सन्वेसिं इदाणं ' मेरी प्रमाणे सधा -द्रोमांना 'जस्स रेन्द्रना 'जत्तिया २८८ 'आयरक्खा' भामरक्ष हेवा छ ' ते भाणियबा' तेनुं स्थान થવું જોઈએ. તે આત્મરક્ષક દેવેની સંખ્યા નીચે પ્રમાણે છે દરેક ઈન્દ્રના જેટલા સામ- નિક દે હોય છે, તેના કરતાં ચાર ગણે આત્મરક્ષક દેવે હોય છે. અમરેન્દ્રના સામાનિક દેવ ૬૪૦૦ ચાંસ હજાર છે, બલિન્દ્રનું સામાનિક દે . સાઠ હજાર છે. બાકીના ભવનપતિના જે ઈદ્ર છે, તે પ્રત્યેક ઈન છે, છ હજાર સામાનિકરે છે. શક્રમાં- ૮૪૦ ચોરાસી હજાર ઈશાને ૮૦૦, એસી नगर संतलमारना ७२०००, मांतर २ माइन्न।७००:०, सीतR SR Astt.००, सागर airdsना ५००००, पयास 'शुद्धता ४००००, . तृतीयशतकस्य सप्तमोद्देशक: मारभ्यते सप्तमोदेशकस्य संक्षिप्तविषयविवरणम्- राजगृहे नगरे भगवन्तं पति गौतमस्य शक्रलोकपालविषयकः पश्नः, चत्वारी लोकपाला:-सोम-यम-वरुण-श्रमणाः, इति भगवतः समाधानम्, पुनश्च किय- त्संख्यकानि तेपां विमानानि ? इति प्रश्न: 'सन्ध्यामभ-वरशिष्ट-स्वयंज्वल-- क्ल्गु-नामानि क्रमेण चत्वारि विमानानि, इत्युत्तरम्, ततः सोमविमानादीनां वर्णनम्, सोमाधीनदेवानां वर्णनं, सोमाधीनोत्पातिककार्यप्रवृत्तिवर्णनञ्च, ततः सोमस्य पुत्रस्थानीयदेवानां निरूपणम्, ततो यमस्य विमानादिवर्णनम्, यमा- धीनदेवानां वर्णनम्, यमाधीनरोगादिप्रवृत्तिनिरूपणञ्च,यमस्याऽपत्य- सप्तम उद्देशक प्रारंभ- तृतीय शतकके इस सप्तम उद्देशकका विवरण संक्षेपसे इस प्रकारसे है-राजगृहनगरमें भगवान से गौतमने ऐसा प्रश्न किया कि शक्रके लोकपाल कितने हैं ? सोम, यम, वरुण और वैश्रमण इस प्रकारसे लोकपाल शक्रके चार है ऐसा प्रभुका समाधान । इनके विमानोंकी संख्या कितनी है ऐसे प्रश्नका उत्तर प्रभुने 'संध्याप्रभ, वरशिष्ट, स्वयंज्वल और वल्गू' इस प्रकार दिया, यह कथन इसके बाद सोम आदिके विमानों का वर्णन सोमके आधीन देवोंका वर्णन सोम के आधीन औत्पातिक कार्यकी प्रवृत्तिका वर्णन सोम के पुत्र- स्थानीय देवों का निरूपण इसके बाद यमके विमान आदिका वर्णन यमके आधीन देवोंका वर्णन यमके आधीन रोगादि प्रवृत्तिका निरूपण यमके अपत्य स्थानीय देवोंका निरूपण इसके बाद वरुणके विमान ત્રીજા શતકને સાતમો ઉદ્દેશક સાતમાં ઉદ્દેશકના વિષથનું સંક્ષિપ્ત નિરૂપણુ– રાજગૃહ નગરમાં ભગવાન મહાવીરને ગૌતમસ્વામી પૂછે છે, “શકના લેકપાલા ३८६ ? Sl२-'शा यार पाल छे-साम, यम, १२५ भने वैश्रम.' પ્રશ્ન તેમનાં વિમાને કેટલાં છે?' ઉત્તર-સંધ્યાપ્રભ, વશિષ, સ્વયંજવલ અને વશું, એ ચાર વિમાને છે.' ત્યાર બાદ સેમ આદિના વિમાનેનું વર્ણન, તેમને અધીન જે દેવે છે તેમનું વર્ણન, સેમને અધીન ઔતિક કાર્ય પ્રવૃત્તિનું વર્ણન, સેમના પુત્રસ્થાનીય દેવેનું નિરૂપણ, ત્યારપછી યમના વિમાન આદિનું નિરૂપણ યમને આધીન દેવેનું વર્ણન તથા યમને આધિન ગાદિ પ્રવૃત્તિનું નિરૂપણ અને યમના અપત્યસ્થાનીક દેવેનું નિરૂપણ ત્યાર બાદ વરુણનાં વિમાનાદિનું વર્ણન, તેને , ७६० भगवतीने उद्देशकान्ते गौतमो भगवद्वाक्यं प्रमाणयभाह-'सेवं भंते । सेवं भंते। ति' तदेव भदन्त ! तदेवं भदन्त ! इति हे भदन्त । भवदुक्तं सर्व सत्यमेव सत्यमेवेति पौनः पुन्येनादरं घोतयति ।। स. ३ ॥ इतिश्री जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालयतिविर- चितायां श्री भगवतीसूत्रस्य प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां तृतीयशतकस्य पष्ठोद्देशकः समाप्तः ॥३-६॥ . ऐसा ही है-अर्थात् आपका कहना सर्वथा सत्य ही है। इस तरह दोधार कहने से उन्होंने अपना आदरातिशय प्रभुमें धोतित किया है ।।.३।। जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके छट्ठा उद्देशा समाप्त ॥३-६॥ આપની વાત સાચી છે. આ પ્રમાણે બે વાર કહીને તેમણે મહાવીર પ્રભુ પ્રત્યે તેમને અત્યંત આદરભાવ તથા તેમના પ્રત્યેની સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા પ્રકટ કરેલ છે. યુ. ૩ જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજત “ભગવતી’ સૂત્રની પ્રિયદશિની व्यायाrt alon शो छो देश सभारत. 13-1 . ७६१ तृतीयशतकस्य सप्तमोद्देशकः मारभ्यते सप्तमोद्देशकस्य संक्षिप्तविपयविवरणम्- राजगृहे नगरे भगवन्तं पति गौतमस्य शकलोकपालविषयकः प्रश्नः, चत्वारो लोकपाला:-सोम-यम-घरुण-वैश्रमणाः, इति भगवतः समाधानम्, पुनश्च किय- संख्यकानि तेषां विमानानि ? इति प्रश्न: सन्ध्यामभ-वरशिष्ट-स्वयंज्वल- वल्गु-नामानि क्रमेण चत्वारि विमानानि, इत्युत्तरम्, ततः सोमविमानादीनां वर्णनम्, सोमाधीनदेवानां वर्णनं, सोमाधीनौत्पातिककार्यप्रवृत्तिवर्णनश्च, ततः सोमस्य पुत्रस्थानीयदेवानां निरूपणम्, ततो यमस्य विमानादिवर्णनम्, यमा- धीनदेवानां वर्णनम्, यमाधीनरोगादिप्रवृत्तिनिरूपणञ्च, यमस्याऽपत्य- सप्तम उद्देशक प्रारंभ- तृतीय शतकके इस सप्तम उद्देशकका विवरण संक्षेपसे इस प्रकारसे है-राजगृहनगरमें भगवान से गौतमने ऐसा प्रश्न किया कि शकके लोकपाल कितने हैं ? सोम, यम, वरुणे और वैश्रमण इस प्रकारसे लोकपाल शक्रके चार है ऐसा प्रभुका समाधान । इनके विमानोकी संख्या कितनी है ऐसे प्रश्नका उत्तर प्रभुने 'संध्याप्रभ, वरशिष्ट, स्वयंज्वल और वल्गू' इस प्रकार दिया, यह कथन इसके- बाद सोम आदिके विमानों का वर्णन सोमके आधीन देवोंका वर्णन सोम के आधीन औत्पातिक कार्यकी प्रवृत्तिका वर्णन सोम के पुत्र- स्थानीय देवों का निरूपण इसके बाद यमके विमान आदिका वर्णन यमके आधीन देवोंका वर्णन यमके आधीन रोगादि प्रवृत्तिका निरूपण यमके अपत्य स्थानीय देवोंका निरूपण इसके बाद वरुणके विमान ત્રીજા શતકનો સાતમે ઉદ્દેશક સાતમાં ઉદ્દેશકના વિષથનું સંક્ષિપ્ત નિરૂપણ રાજગૃહ નગરમાં ભગવાન મહાવીરને ગૌતમસ્વામી પૂછે છે, “શકના લેકપાલ ४ा छ? S२- ना यार asia छे-सोम, यम, १२५ भने वैश्रमण.' પ્રશ્ન– તેમનાં વિમાનને કેટલાં છે? ઉત્તર-સંધ્યાપ્રભ, વરશિષ્ટ, સ્વજવલ અને વશું, એ ચાર વિમાને છે.' ત્યાર બાદ સોમ આદિના વિમાનનું વર્ણન, તેમને અધીન જે દેવે છે તેમનું વર્ણન, સેમને અધીન ઔત્પાતિક કાર્યપ્રવૃત્તિનું વર્ણન, તેમના પુત્રસ્થાનીય દેવેનું નિરૂપણ, ત્યારપછી યમના વિમાન આદિનું નિરૂપણ યમને આધીન દેવેનું વર્ણન તથા યમને આધિન ગાદિ પ્રવૃત્તિનું નિરૂપણ અને યમના અપત્યસ્થાનીક નું નિરૂપણ ત્યાર બાદ વરુણનાં વિમાનદિનું વર્ણન, તેને , - . ७६२ भगवतीय स्थानीयदेवानां निरूपणच, ततो वरुणस्य विमानादिपरिचयः, वरुणाधीन- देवपरिचयः, वरुणाधीनजलादियर्पणमतिपरिचयन, नती वरुणस्य पुत्रम्थानीय देवानां वर्णनं, तदनन्तरं वैश्रमणस्य विमानादिनिरूपणम्, तदधीनदेवानां निरूपणञ्च । ततो चैश्रमणाधीनसमृदयादिवर्णनम्, तदपत्यस्यानीयदेवानां वर्णनच प्रतिपादितम् । शक्रस्य सोमादिलोकपालवक्तव्यता मूलम्-'रायगिहे णयरे जाव-पज्जुवासमाणे एवं वयासी सकस्स गंभंते ! देविंदस्स, देवरणो कई लोगपाला पण्णता ? गोयमा ! चत्तारि लोगपाला पण्णत्ता, तं जहा-सोमे जमे, वरुणे, वेसमणे। एएसि णं भंते ! चउण्हं लोगपालाणं कति विमाणा पण्णता ? गोयमा ! चत्तारि विमाणा पपणत्ता, तं जहा-संझप्पभे, वरसिहे, सयंजले, वग्गू, कहिणं भंते ! सक्क- स्स देविंदस्स, देवरणो सोमस्त महारणो संझप्पभे णामं महा विमाणे पण्णत्ते ? गोयमा ! जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव- यस्स दाहिणेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ उड्ढं चंदिम-सूरिय-महगण-नक्खत्त- आदिकोका परिचय वरुण के आधीन देवोंका परिचय, वरुणके आधीन रही हुई जलवृष्टिरूप प्रवृत्तिका वर्णन, वरुण के.पुत्रस्थानीय देवोंका वर्णन इसकेयाद चैश्रमणके विमान आदिकोका. निरूपण, देवोंका निरूपण, वैश्रमणके आधीन रही हुई समृद्धि आदि का वर्णन वैश्रमण के पुत्रस्थानीय देवोंका वर्णन | અધીન જે છે તેમને પરિચય, વરુણને અધીન એવી જલવૃષ્ટિરૂપ પ્રવૃત્તિનું વર્ણન, વરણના પુત્ર સ્થાનીય દેવાનું નિરૂપણ ત્યાર બાદ વૈશમણના વિમાનાદિનું વર્ણન, તેને અધીને જે દેવે છે તેમનું નિરૂપણ, તેની સમૃદ્ધિનું વર્ણન, તેના પુત્ર સ્થાનીય નું નિરૂપણ.

प्रमेयचन्द्रिका टी.श.उ.७२.१ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७६३ तारारूवाणं वहुई जोयणाई, जाव-पंच-वडिसया पण्णत्ता, तं जहा-असोगवडेंसए, सत्तवण्णवडेंसए, चंपयवडेंसए, चूय वडेंसइ, मज्झे सोहम्मवडेंसए, तस्स णं सोहम्मवडेंसयस्त, महाविमाणस्स, पुरथिमेणं सोहम्मे कप्पे असंखेजाइं जोयणाई वीइवइत्ता, एत्थणं सकस्स देविंदस्स, देवरणो सोमस्स महा- रणो संझप्पमे णाम महाविमाणे पण्णत्ते, अद्धतेरसजोयण- सयसहस्साई आयामविक्खंभेणं, उणयालीस जोयणसयसह- स्साई, वावन्नं च सहस्साई अट्ट य अडयाले जोयणसये किंचि विसेसाहिए परिक्खेवेणं पण्णत्ते, जा सूरियाभविमाणस्स बत्त- वया, सा अपरिसेसा भाणियबा, जाव-अभिसेओ, नवरं सोमो देवो, संझप्पभस्स णं महाविमाणस्स अहे, सपक्खि, सपडि- दिसिं असंखेजाई जोयणाई अगाहित्ता एत्थ णं सक्कस्स देविं- दस्त, देवरणो सोमस्स महारणो सोमा णामं रायहाणी पण्णत्ता,-एगं जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं जंबूद्दीव- प्पमाणा, वेमाणियाणं पमाणस्स अद्धं गेयत्वं, जाव-उवरिय- लेगं, सोलसजोयणसहस्साई आयामविक्खंभेणं पण्णासं जोयणसहस्साई, पंच य सत्ताणउए जोयणसये किंचिविसेसूणे परिक्खेत्रेणं पण्णते, पासायाणं चत्तारि परिवाडीओ णेयवाओ सेसा णत्थि, सकस्स णं देविंदस्स, देवरणो सोमस्स महा- रपणो इमे देवा . आणा-उववाय-वयण-निद्देसे चिटुंति, तं -- . ७६४ भगवतीय जहां-सोमकाइया इ वा, सोमदेवकाइया इवा, वज्जुकुमारा, विज्जुकुमारीओ, अग्गिकुमारा, अग्गिकुमारीओ, वायुकुमारा, वायुकुमारीओ, चंदा, सूरा, गहा, णवत्ता, तारारूवा, जे- यावपणे तहप्पगारा स ते तभत्तिया, तप्पक्खिया, तब्भा- रिया, सकस्स देविंदस्स, देवरण्णो सोमस्स महारण्णो आणा- उववाय-वयण-निदसे चिति ॥ सू० १ ॥ छाया-राजगृहे नगरे यावत्-पर्युपासीनः एवम् अवादी-शकस्य खल भदन्त ! देवेन्द्रस्य देवरानस्य कति लोकपालाः प्राप्ताः ? गौतम ! चत्वारो लोकपालाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-सोमः, यमः, वरुणः, वैश्रमणः, एतेषां खल . . 'रायगिहे णयरे जाव' इत्यादि । सूत्रार्थ- (रागिहे णयरे जाव पज्जुवासमाणे एवं वयासी) राजगृह नगरमें यावत् पर्युपासना करते हुए गौतमस्वामीने इस प्रकार से पूछा कि-(सफस्स णं भंते ! देविंदस्स देवरणो कई लोगपाला पण्णत्ता ?) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल कितने कहे गये हैं ? (गोयमा) हे गौतम ! (चत्तारि लोगपाला पण्णत्ता) देवेन्द्र देवराज शक के लोकपाल चार कहे गये है। (तं जहा) वे इस प्रकारसे है-(सोमे, जमे, वरुणे वेसमो) सोम, यम, वरुणे और 'रायगिहे णयरे जाव! UAE- सूत्रार्थ-(रायगिहे णयरे जाव पज्जुवासमाणे एवं वयासी) A નગર મહાવીર પ્રભુ પધાર્યા પરિષદ ધર્મોપદેશ શ્રવણ કરવાને માટે નીકળી. ધર્મો- પદેશ સાંભળીને પરિષદ પાછી ફરી. ઈત્યાદિ, સમસ્ત કથન અહીં ગ્રહણ કરવું. ત્યાર આદ મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને ગૌતમ સ્વામીએ વિનયપૂર્વક આ પ્રમાણે ५७यु-(सक्कस्स णं भंते । देविंदस्स देवरणो कई लोगपाला पण्णता?) महन्त ! देवेन्द्र, ३१२।४ ki alian 261 छे ? (गोयमा ! चत्तारि लोग- पाला पणता) गौतम ! हेवेन्द्र देवAn unt यार aisial . ( जहा) २ २२i Hi माथे 2-(सोमे, जमे, वरुणे, वेसमणे) सोम, यम, -- , प्रमेयचन्द्रिका टी. श.३.उ.७सू.१ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७६५ भदन्त ! चतुणा लोकपालानां कति विमानानि प्रज्ञप्तानि ? गौतम ! चत्वारि विमानानि प्रज्ञप्तानि, तद्यथा-सन्ध्यामभम्, वरशिष्टम्, स्वयं ज्वलम्, वल्गुः कुत्र खलु भदन्त ! शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य सोमस्य महाराजस्य सन्ध्या- प्रमं नाम महाविमानम्, प्रज्ञप्तम ? गौतम ! जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य दक्षिणे अस्याः रत्नपभायाः पृथिव्याः बहुसमरमणीयात् भूमिभागात् ऊर्च चन्दमः भूर्य-ग्रहगण नक्षत्र-तारारूपोणां वहनि योजनानि यावत्-पंचअवतं- सकाः प्रज्ञाप्ताः, तद्यथा-अशोकावतंसकः, सप्तपर्णावतंसकः, चम्पकावतंसकः, वैश्रमण, (एएसिंणं भंते ! चउण्हं लोगपालाणं कई विमाणा पण्णेत्ता) हे भदन्त ! इनचार लोकपालों के विमान कितने कहे गये है ? (गोयमा ! चत्तारि विमाणा पण्णना) हे गौतम ! इनचार लोकपालोके विमान चार कहे गये हैं। (तंजहा) वे इस प्रकार से है। (संझप्पभे, वरसिह, सयंजले, वग्गू) संध्याप्रभ, वरशिष्ट स्वयंजल और वल्गु । (कहि णं ते ! सक्कस्स देविंदस्स, देवरपणो सामस्स महारणो संझप्पमे णामं महाविमाणे पण्णत्ते) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराजशक के लोकपाल सोम महाराजका संध्याप्रभ, नामका विमान कहाँ पर है ? (गोयमा ! जंबुद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स दाहिणेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ उड्ढं चंदि- मसूरियगहगणनक्खत्तताराख्वाणं बहुइं जोयणाई, जाव पंच वडेंसिया पण्णता) हे गौतम ! जंबूद्वीप नामके द्वीपमें मंदर पर्वतकी दाहिनी पाए भने वैश्रभ. (ए एसिणं भंते ! चउण्डं लोगपालाणं कई विमाणा पण्णत्ता १) से महन्त ! ते २ alslatil zei विमान ? (गोयमा ! चत्तारि विमाणा पण्णत्ता-तं जहा) गौतम ! तयार aisahri नाय प्रभारी या विभाना -(संझप्पभे, वरसिष्टे, सयंजले, वग्गू) सध्यान, पशिध, स्या- va, भने पY) (कहिणं भंते ! सक्कस्स देविंदस्स, देवरण्णो सोमस्स महा- रण्णो संझप्पभे णामं महाविमाणे पण्णते?) 3 महन्त ! हेवेन्द्र, ११२ शाना सपास सोम मार्नु सयाम नामर्नु विमान यां छ? (गोयमा !) हे गौतम ! (जंबूद्दीचे दीचे मंदरस्स पन्चयस्स दाहिणेणं इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए वहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ उड्ढे चंदिमसरियगहगणनक्खत्त ताराख्वाणं पहुई जोयणाई, जाव पंच, वडेंसिया पण्णचा) गौतम ! My દ્વિપ નામના દ્વીપમાં મંદર પર્વતની જમણી તરફ રત્નપ્રભા પૃથ્વીના બહુ સમરમણીય . ७६६ भगवतीब आनावतंसका, मध्ये सौधर्मावतंसका, तस्य सौधर्मावतंसकम्य महा विमान- स्य पौरस्त्ये सौधर्म कल्पे असंख्येयानि योजनानि व्यतिव्रज्य अत्र अक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य सोमस्य महाराजस्य सन्ध्यामभं नाम महाविमानं प्रनतम्, अर्धत्रयोदशयोजनशतसहस्राणि आयाम-विष्कम्भेण, एकोनचस्वारिंशद् योजन- शतसहस्राणि, द्विपञ्चाशच सहस्राणि, अष्टौ च अष्टचत्वारिंशद् योजनशतानि, ओर इस रत्नप्रभा पृथिवीके महु समरमणीय भूमिभागसे ऊचे चंद्र सूर्य ग्रहगण नक्षत्र, एवं तारारूप आते हैं । यहां से बहुत योजन ऊँचे यावत् पांच अवतंसक कहे गये हैं। (तं जहा) वे पांच अव. तंसक विमान इस पफारसे हैं-(असोगवढेसए, सत्तवण्णव.सए, चंप- यव.सए, च्यचडेंसए, मज्जे सोहम्मव.सए) अशोकावतंसक, सप्त- पर्णावतंसक, चंपकावतंसक, आम्रावतंसक, एवं वीचमें सौधर्मावतंसक, (तस्स णं सोहम्मवडेंसयस्स महाविमाणस्स पुरधिमे णं सोहम्मे कप्पे) उस सौधर्मावतंसक महाविमानकी पूर्व दिशामें सौधर्मकल्प है। (असंखेजाई जोयणाई वीइयत्ता एत्थ णं सफस्स देविंदस्स देवरण्णो सोमस्स महारपणो संझप्पभे णामं महाविमाणे पण्णते) इस कल्पमें असंख्यात योजन दूर जाकर ठीक यहीं पर देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल सोम महाराजका संध्यामभ नामका महाविमान है (अद्ध- तेरसजोयणसयसहस्साई आयामविक्खंभेणं, उणयालीसं जोयणसय- सहस्साई, बावन्नं च सहस्साई अट्ठय अडयाले जोयणसये किंचि ભૂમિ ભાગથી ઊંચે ચન્દ્ર, સૂર્ય ગ્રહ, નક્ષત્રો અને તારાઓ આવે છે. ત્યાંથી ઘણું यान य (मावत) पांय भवस मावे छ. तं जहा) तमना नाम नीय प्रभाव छ-~-(असोगवटें सए) अशावत'स, (सत्तवण्णव.सए) Aaulanas, (चंपय- वडेंसए) २५४ापतस, (चूयव.सए) भामापत, (मज्झे सोहम्मवडे सए) भने ये सीपवितस; (तस्सणं सोहम्मवडेंसयस्स महाविमाणस्स पुरथिमे णं सोहम्मे कप्पे) ते सौधर्मावत' माविमाननी पूर्ण मा सीम'५ छ. (असंखेजाई जोयणाई वीइवईत्ता एत्थणं सक्कस्स देविंदस्स देवरणो सोमस्स महारणो संझप्पभे-णाम महाविमाणे पण्णत्ते)ते ६५था Avina Timrail દેવેન્દ્ર દેવરાય, શેઠના લેકપાલ સેમ મહારાજનું સંધ્યાપ્રભ નામનું મહાવિમાન આવે છે. . (अद्धतेरसजोयणसयसहस्साइ,आयामविक्खंभेणं,' खणयालीस : जोयणसयसह- । स्साईबावन्नं च सहस्साई अट्टय अडयाले जोयणसये किंचि विसेसाहिए परि- -- . .

ममेयचन्द्रिका टी श ३८ ७५ १ शक्रस्य सोमादिलोफपालस्वरूपनिरूपणम् ७६७ पिश्चिविशेषाधिकानि परिक्षेपेण मन्नप्तम, या सूर्याभविमानस्य वक्तध्यता सों अपरिशेपा मणितव्या, यावत्-अभिषेक , नवरम्-सोमोदेव , सन्ध्याममस्य महाविमानस्य अध सपक्षम्, समतिदिनम्, असख्येयानि योजनानि भवगाय अत्र शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य सोमस्य महाराजस्य सोमानाम राजधानी मनमा-एक योजनशतसहस्रम् आयामविष्कम्भेण जम्बूद्वीपममाणा, चैमानि विसेसाहिए परिक्खेवेण पण्णत्ते) इस विमानकी लपाई और चौडाई साडे बारहलाखयोजनकी है इसका घिराव-परिधि-उनचालीसलाख, पायनष्ठजार आठसौ अडतालीस योजन से भी कुछ अधिक है। (जा सूरियाभविमाणम्स वतन्वया, सा अपरिसेसा माणियव्वा जाप अभिसेओ) इस विषय में सूर्याभदेव की विमानयक्तव्यताकी तरह ममस्त वक्तव्यता-कथन यावत् अभिपेकतक जाननी चाहिये । (नवर सोमो देवो, सझप्पमस्स ण महाविमाणस्म अहे, सपरिख, सपडि दिसिं असखेजाइ जोयणा ओगाहिया एस्थ शंसकम्स देविंदस्स देव रपणो मोमस्स महारणो सोमा णाम रायहाणी पण्णत्ता) उस वक्तव्यता और इस वक्तव्यतामें केवल इतनी ही विशेषता है कि सूर्यामदेवके पदले यहाँपर सोमदेव कहना चाहिये । सध्यामम महाविमान के नीचे प्यारों दिशाओं में और चारों विदिशाओमें असल्याप्त योजन जाकर ठीक इसी स्थान पर देवन्द्र देवराज शक्रके सोम महाराजकी सोमा नामकी राजधानी है । (पग जोपणसहस्स आयामधिवखमेण जपदीय क्खेषेण पणते) मा विमाननी मा भने पहा सामार वाम योजनानी छ भने त धेशवा (प२ि५) ३६५२८४८ योजनयी ५ पधारे (जा सरियाम विमाणस्स वत्तव्यया, सा अपरिसेसा भाणियन्ना जाच अभिसेओ) मा વિષયનું સમસ્ત કથન સૂર્યદેવ વિમાન પ્રમાણે જ સમજવું અભિષેક પર્યન્તનું समस्त ४यन मी अन ४२७ (नवर सोमो देवो, समप्पमस्स ण, महाविमाणस्स अहे, सपक्वि, सपहिदिसिं असखेजा जोयणाइ योगाहिसा एस्थ ण सकस्स देसिंदस्स देखरष्णो सोमस्त महारष्णो सोमा णाम रायहाणी पप्णता) पईनमा જ્યાં સુભદેવ આવે છે ત્યા સમદેવ' શબ્દ વાપરે. સખ્યામભ વિમાનની નીચે ચારે દિશાઓમા અને ચારે વિદિશાઓમાં (પૂણાઓમાં) અલખ્યાત જન જતાં દેવ, દેવરાજ શાના લેપાલ સેમ મહાયાજની સોમા નામની રાજધાની માને છે (एग नोपासयसहस्स मायाचियखमेण जीवप्पमाणा बेमाणियाण पमाणस्स ૭૮ कानां ममाणस्पार्ध मातव्यम्, यारद-उपरितनेन, पोशमोगममासापि आयामविष्कम्मेणा पञ्चाशद योजनसामाणि, पासप्तनवतियोजनातानि किश्चिद् विशेपोनानि परिक्षेपेण प्रनतम्, प्रासादानां घठन. परिपाटथ बार ध्या', शेपा नास्ति, शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य सोमस्य महारामस्प इमे रेशा आमा-उपपात-वचन-निर्देशे तिष्ठति, तथया-सोमकायिका इति पा, सोम प्पमाणा वेमाणियाण पमाणस्स अदणेयन्व)म राजधानीकी लगाई और प्योलाई एक लाग्य योजनकी है। या जखीप के बराबर है। इस राजधानी में वर्तमान दुर्ग आदिका प्रमाण वैमानिक देवोंके दुर्ग भादिके प्रमाणसे आधा जानना चाहिये । (जाव उपरिपसेणं सोलसजोयणसहस्साइ आयामषिक्खमेण पण्णास जोयणसहस्साह, पच य सताणउ जोयणसए किंचि पिसेरणे परिक्लेवेण पण्णते) यावत् ग्रहके पोठपध तक यष्ट कथन जानना चाहिये । ग्रह के पीठाप का आयाम और विष्कम सोलहाजार योजनका, और परिपिका प्रमाण पचासहजार पाच सौ सत्तानचे योजन से भी है । (पासायाण चत्तारिपरिवाडीओ णेयन्याओ) प्रासादों की पार परिपाटी जाननी चाहिये । (सेसा नत्यि) पाकी की नहीं है। (सब- स्स ण देविंदस्स देषरण्णो सोमस्स महारण्णो इमे देवा आणा एषबाम षपणनिद्देसे चिट्ठति) देवेन्द्र देवराज शक्र महाराजके सोमकी ये देष आज्ञामें उपपातमें, कहने में एष निर्देशमें रहते है। (तं जहा) अद्ध णेयच) Ruruनानी मा भने पागा aselv योननी માણુ જ બીપની બરાબર છે આ રાજધાનીમાં આવેલા કિલ્લા ગાદિનું પ્રમાણ वैमानि स्वाना Coran मानिस प्रभार ४RAL A सम (नाप उवरियम सोसस गोयणसास्साइ आयामपिस्लभेणं पण्णास जोयणसहस्साइ, पप य सपापाए जोयणसए किंचि विसेसूणे परिपखेवेण पाणचे) पावत As Ism५ ५५'d l કથન સમજવું બહન પીઠબંધની લબાઈ અને પાખ ૧૬૦૦૦ સાજા જન પ્રમાણ અને પરિઘ ૫૦૫ચ્છ પચાસ હજાર પાસો સત્તાણુ વજન કસ્તાં પણ સજા १धार ७ (पासायाणपचारि परिपाठीमओ णेयमाओ) प्राशन AUR LAD मेम अभा(सेसानस्थि) माना नयी. (सकस्स ण देविंदस्स देवरको सोमस्स महारणो इमे देवा माणा-उवाय पयन निरसे चिट्ठतिवन, Namar પાલ સેમની આજ્ઞા પ્રમાણે પાત પ્રમાણે, કણ પ્રમાણે અને નિરશ પ્રમાણે Pain) नाब प्रभा -(सोमकाइबाइया, सोमदेवकाइयाइ अधिक . - प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३७म् १ शक्रस्य मोमादिलोकपालम्वरूपनिरूपणम् ७६९ देवता कायिका उति वा, विगुत्कुमागः, विद्युत्कुमार्यः, अमिकुमारा, अग्नि कुमार्य , चन्द्रा, सूर्या, ग्रहा , नक्षत्राणि, तारारुपा -ये चापि अन्ये तया मयारा मते तद भक्तिया , तत्पालिका , तद्भार्या , शक्रस्य देवेन्द्रस्य देव राजस्य सोमस्य महार 7 आना उपपात-वचन-निर्देशे तिष्ठति ॥ २॥ टीका-पष्ठोद्देशके इन्द्रागाम् आत्मरक्षम्देवान् वर्णितवान, अथ सप्तमोशके तेपामेव सोमादि लोकपालान वर्णयितुमोह-'रायगिहे नया' इत्यादि । राज देव ये हैं (मोमकाइयाड वा, मोमदेश्यकाष्ठया घा, विज्जुकुमारा, विज्जुकुमारीओ, चदा, सूरा, गहा, णवग्वत्ता, ताराख्वा) मोमफायिक मामदेवकायिक, विशुवकुमार, विद्युत्कुमारिकाएँ, चद्र, सूर्य, ग्रह नक्षत्र और तारारूप (जे यावण्णे नहप्पगारा मन्चे ते तम्भत्तिया, तप्पपिया, तभारिया, मकस्म देविंग्स्स देवरपणी मोमस्स मशरणो आणा उघयाय-मयण-निसे चिट्ठति) तथा इमी प्रकार के दूसरे मी ममस्त देव उमकी भक्ति थाले, उसके पक्षघाले, उसके अधिकार में रहने घाले है । ये सय देव देवेन्द्र देवराज शक के सोमलोफपाल महा राजकी आज्ञाके पालन करनेमें, उपपातमें, करनेमें और निर्देश में रहते हैं। टीकार्य छठे उरेशकमें इन्द्रोंफे आत्मरक्षक देवॉका वर्णन हुआ है । अप इम मतम उद्देशकमें उन्हींके मोमादिक लोकपालोंका वर्णन . , घर, विजुकुमारा, विज्जुकुमारीआ, चदा, मूरा, गहा, णकग्वना, तारारूवा) સેકચિક દેવાયક, વિgસ્કુમાર, વિદુકુમારીકાઓ, ચન્દ્ર, સૂર્ય, પ્રહ, નક્ષત્ર मन तामे, (जे यावण्णे तहप्पगारा सब्वे ते तमपिया, तपक्खिया, तन्मारिया, सकस्स देविंदस्स देवरणो सोमस्स महारष्णो आणा-उववाय- वयण-निसे चिहति) तया से न olong मस्त स्वो सेना प्रत्य ભક્તિભાવ વાળ, તેને પક્ષ કરનારા, અને તેના અધિકારમાં રહે છે એ સઘળા દેવો દેવેન્દ્ર દેવરાજ, શર્કના લેકપાલ સેમ મહારાજની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે, તેમના અશિ પ્રમાણે, કહ્યા પ્રમાણે અને નિર્દેશ પ્રમાણે વર્તે છે ટીકાઈ–છઠ્ઠા ઉચકમાં ઈનોના આત્મરક્ષક દેવોનું વર્ણન કરવામા આવ્યુ છે હવે આ સાતમા ઉશકમાં તે ઇન્દ્રોના સેમાદિક કપનું વર્ણન કરવામાં આવે છે - - ७७० - भगवतीरणे गृहे नारे 'माव-पज्जुवासमाणे ' यापत् पर्युपासीन विनयादि पूर्वक पर्य पासना कुर्वन 'एव पयासी, एवम् यक्ष्यमाणमयारेण गौतम अवादीत- यावावरणात 'स्वामी समरसत , पर्पत् निर्गच्छति, प्रतिगतापर्पत ' इत्यादि समाधम् । क्यनप्रकारमाह-'सकस्स णं भते " शमस्य खलु मदन्त ! देखि दम्स देवरप्णो ' देवेन्द्रस्य देवरामस्य पति पियन्त 'लोगपाला' लापाला 'पण्णता' ममता यथिता ? भगवानाह-'गोयमा' हे गौतम ! 'चत्तारि लोगपाला' चत्वारो लोकपला 'पण्णता' मनाला, 'त जहा-वधा-सोमे, पिया जाता है, 'रायगिहे नयरे राजगृह नगरमें 'जाय पज्जुबासमाणे' यावत् विनयादिपूर्षक प्रमुफी पर्युपामना करते हुए गौतमने उनसे 'एच' इस नीचे कहे गये प्रकारसे 'चयासी' पूछा-यहां 'पावत्' शब्दसे इस विषय से सबध रखने वाला पहिलेका सप पाठ प्रहण किया गया है जो इस प्रकार से है-'स्वामी समघमत , पर्षत् विनि गच्छति, प्रतिगतापर्पत्' इत्यादि-अर्थात् भगवान महावीर राजगृह नगरमें आये धर्मोपदेश सुननेके रिये जनता अपनेर घरसे निकली धर्मोपदेश सुनकर जनता पीछे अपनेर स्थान पर चली गई इत्पादि। गौतमने प्रमु से क्या पूछा-सो अप यही विषय प्रकट किया जाता है-'सपास्स ण मंते ! देविंदस्स देखरणो' हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक्रके 'लोगपाला' लोकपाल 'कर' कितने 'पण्णचा' प्रज्ञप्त हुए हैं? इसका उत्तर देते हुए भगवान् गौतम से करते है कि 'यसारि लोगपाला पण्णमा' हे गौतम ! प्यार लोकपाल प्राप्त हुए 'रायगिहे नयरे , श ना२मा । भाष पन्जुषासमाणे' पर विनय xg- पपासना ४२at गौतम स्वामी प्रभुने 'एव पयासी' प्रभाले ५५ અહીં પાવત’ પરથી આ વિષય સાથે સંબંધ રાખનાર આગળને સમસ્ત પાઠ માણ यात सूत्रपाठी सराय नाय प्रमाने थे स्वामी समरसता, पर्वत विनिर्गच्छति, प्रविगता पषत् ' ૧ ઈરિ–મહાવીર પ્રણ રાજગઢ નગરમાં પધાર્યા, પદેશ સાંભળવાને માટે તેને સમૂહ મહાવીર પ્રભુ સમ ગયે, પોપદેશનું અનલ કરીને લોકે પિતાને સ્થાને પાબ કર્યા ત્યાર બાદ ગૌતમ સ્વામી મહાવીર प्रभुन १४ा नमार ने प्रो 3 सकस्स म मते ! देविम्स देव रणी सोगपाला कर पपचा" tra ! R, RAr, artanual Lat?

. प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७म् १ शक्रस्य सोमादिलोकपालम्वरूपनिरूपणम् ७७१ जमे, वरुणे, वेसमणे' सोम , यम , वरुण , श्रमण । मातम पृच्छति- 'एएसि ण मते । हे मदन्त ! एतेपो म्बलु 'चउण्ड लोगपालाण' चतुर्णा लोकपालगना पति 'विमाणा' विमानानि 'पण्णत्ता' प्रज्ञप्तानि कथितानि ? मग वानाह-'गोयमा' हे गौतम ! 'चचारि विमाणा' चत्वारि विमानानि 'पष्णता' प्रमप्तानि, 'जहा'-तद्यथा-सझप्पमे' सोमस्य सन्ध्याममनामक विमानमस्ति 'वरसिह' यमस्य वरशिष्टनामफ विमानम् 'सयजले' वरुणस्य स्वयज्वलनामक विमानम् , वग्गू वैधमणस्य वल्गुनामक विमानम् । गौतम पृच्छति-'यहिण मते "हे भदन्त ! कुत्र खलु 'सक्यस्स' शक्रस्य 'देविंदस्स देवरणो' देवे न्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारण्णो' सोमस्य महाराजस्य 'सझप्पमे' मन्ध्या है । 'त जहा' उनके नाम इस प्रकार से है 'सीमे, जमे, वरुणे, वेस मणे' मोम, यम, वरुण और पैश्रमण अप गौतम प्रभु से पुन पूछते हैं कि 'मते ! हे भदन्त ! 'एएमि चउण्ड लोगपालाण' इनचार लोषपाली के 'विमाणा कइ पण्णता' विमान कितने प्रज्ञप्त हुए हैं? भगवान् इसका उत्तर देते हुए कहते हैं कि 'यत्तारि विमाणा पण्णत्ता' चार विमान कहे गये है । 'त जहा' वे इस प्रकारसे है-सजझप्पमे, घरसिष्टे, सयजले, वग्गू' सध्याप्रम, यर विमान सोमका है, घरशिष्ट यह विमान यमका है, स्वयजल यहविमान वरुणका है, यण्गु-यह विमान वैश्रमण लोकपाएका है । अय गौतम प्रभुसे पुन पूछते हैं कि 'मते ! देविंदस्स देखरणो सक्कस्म' हे मदन्त ! देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल 'महारपणो' महाराज 'मोमस्स' मोमका समप्पमे णाम उत्तर-‘चत्तारि लोगपाग पण्णचा' गौतम ! ना asia यार 841 'त जहा' तभना नाम नाय प्रभार छे–'सोमे, जमे, यरुणे, वेसमणे' (१) सोम (२) यम (2) परुष मन (४) मभर प्रम-'मसे !' से महन्त ! 'एए सिं चउण्ट लोगपालाण' मे या at: पायाना 'विमाणा का पण्णचा ?' मा विमाना छ' Sत्तर-' चचारि विमाणा पण्णधा' हे गौतम ! ते या पाना यार विभाने। छे (तं जहा) ते या विमानाना नाम नीय प्रभाव छ- 'समपमे' याममा विमान सेमिन छ 'मरसि?' पशिष्ट-मा विमान यमनु छ 'सयजछे' २१ यमा विमान १२ 'वा' पY-ा विभान भर्नु छ હવે લેકપાલ સેમનું વિમાન કયાં આવેલું છે તે જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામી नाना प्र -'मते !' से 4-1 ! 'देविंदस्स दयरष्णो, सक्कस' देवेन्द्र, . ७७२ भगवतीय प्रभम् ‘णाम' नाम, 'महायिमाणे महापिमानम् 'पणाने ? मनसम् ? यस्मिन् स्थाने पर्वते भगवानाह-'गोयमा ! 'जयुटीपे दी' जम्बूद्वीपे टीपे 'मदरम्स पन्चयस्स' मन्दरस्य पर्वतम्य मरुपर्वतस्य 'दारिणेण दक्षिणे भागे खलु 'इमी से रयणप्पमाए पुटयोए' अस्या रत्नप्रमाया पिया 'पहु समरमणि जाओ' यह समरमणीयाद् अत्यन्त समतारमणीयात् 'भूमिभागाओं' भूमि मागाद 'टड्ढ' उध्वम् उपरि 'चदिम-गृरियगगण-नग्यत-बारारुवाण' चन्द्रम -मृय-प्रगण-नक्षत्र-वारास्पाणाम् 'यहा जोयणाई' यानि योजनानि अर्वम् उपरिंगते सति 'नाव पर सिया' यावत्-पत्र अस्तसका श्रेष्ठ विमानानि 'पष्णता' प्राप्ता । यावत्पदेन-वहा जोयणमयाइ, महा जोयण मराविमाणे सध्याप्रम नामका विमान कहिं ण पण्णते' किस स्थान पर है ? इसका उत्तर देते हुए भगवान् गौतमसे करते हैं कि 'गोयमा' हे गौतम ! जरीवे दीवे' जबूटीप नामका जो यह प्रथम दोष है इममें एक 'मदरस्म पव्ययस्म' सुमेरु नामका पर्वत इसके दाहिणेण' दक्षिणभागमें 'उमीसे रयणप्पभाए पुढवी' जो यह रत्न प्रभा नामकी पृथिवी है इस पृथिवी के 'पटुममरमणिलाओं' अत्यन्त समतल रमणीय भूमिभागाओ' भूमिमागसे 'उइट' ऊपर 'बदिम रिय-गहगण-नक्वत्त-तारारूषाण' चन्द्रमा, सूर्य, ग्रहगण, नक्षत्र एच सारास्वोंफा सद्भावहै । पहां से 'पर जोयणाई' पहुत योजन ऊपर जाने पर जाव पच चसे सिया' यात पाच अवतसम-भेष्ठ विमान 'पण्णसा' हैं। यावत्' पदसे यहां पहर जोयणसपाइ, बहर १४५ taria 'महारण्णो सोमस्स' मा सामर्नु (सएप्पमे माम मामिमाणे या नामनु महाविभान करिण पग्णसे १४व्या ? उपर-'गोपमा ! के गोतम ! 'अयूरीचे दीधे' ५ नामनार प्रयम ५ तेमा 'मंदरस्स पष्षयस्स' सुभेस नामना २ त तनी 'दारिणेण' भी त२५ 'इमीसे रयणप्पमाए पुटवीए' ॥ २ मा नामनी yी सेना यहु समरमणिज्जाभो भूमिमागभो' मसमतe Pीय भूमि भाभा 'उ' 8 'पदिम सरिय-गहगमनक्खच-सारामाण' स्थ, ઠણ, નક્ષત્રો અમે તારામે આવેલા છે ત્યાથી ૮ बार जोपमा' पर भाष पंचपरेंसिया पणता' यात पा qai ( निभान) गावे मही પાથી નીયને સુયાઠ શહણ કvમા આવ્યે છે . થg प्रमेयचन्द्रिकाटीका श ३ उ ७म् १ शमस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७७३ सहम्माड, वह जोयणसयसहस्साइ, वहओ जोयणकोडीभो, बाहो जोयणकोहागडीओ, उड्द, दूर वीईवइचा, एत्यण सोहम्मे णाम पप्पे, पण्णचे, पाउणपडीणायए, उढीणदाक्षिण वित्थिन्ने, अद्धचदसठाणसठिए, अचिमालिमासरासिवण्णाभे असखेजाओ जोयणमोडामोडीओ, आयाम- विकख मेण, असखेजाओ, जोयणकोडाफोडीए परिक्खेवेण, एत्यण सोहम्माण देवाण बच्चीस विमाणावाससयसहस्माइ भवतीति अक्खाया, तेण विमाणा मन्चरयणामया, अच्छा, जाव-पडिस्वा, तम्स ण सोहम्मयप्पस्स बहुमज्झ देमभाए' ति' समाधम् । छाया-'वनि योजनशतानि, घनि योजनसहस्राणि, यहनि योजनशत महस्राणि, घडवो योजनकोट्य , वहयो योजनकोटामोट्या, कर्वम्, दर- जोयणसहस्साह , घर जोयणसयसहस्साह,पहओ जोयणकोटीमो,पाहओ जायणफोडाफोडीओ, उड्ट दर बीडवइत्ता, एत्य ण सोहम्मे णाम एप्पे पणते, पाडणपडीईणायए, उदीणदारिणविस्थिन्ने, अद्वपदसठाण मठिए, अधिमालिभामरासिवण्णामे, अमखेजाओ, जोयणकोटाको डीओ परिक्खेवेण, एस्थ ण मोहम्माण देवाण यत्तीस घिमाणावास- सयमहस्साइ भवतीति अक्ग्वाया, तेण विमाणा सम्घ रयणामया, अच्छा जाव परिरूषा, तस्स ण सोहम्मकप्पस्स यह मजसदेसमाए' इस पाठका सग्रह किया गया है, इसका अर्थ इस प्रकार से है-सेंकडों योजन ऊंचे दूर जाने पर, अनेक हजार योजन ऊंचे दूर जानेपर, अनेक साख योजन ऊंचे दर जानेपर अनेक फरोड योजन ऊंचे दर जानेपर, और अनेक कोटाकोटियोजन ऊचे दूर जानेपर इसी स्थान 'पहर जोयणसयाइ, यहा जोयणसहस्साइ, घटइ जोयणसयसहस्साइ, घटयो जोयण कोडीओ, पहओ जोयणफोडाफोडीओ, उढ दर वीइमाचा, एस्थण सोहम्मे णाम कप्पे पाणचे, पाइण पीईणायए, उदीणदाहिबिस्थिने, अद्भ चद सठाणसठिए, अचिमालिमासरासिवण्णामे, असखेज्जाओ, मोयणकोटाको डीमो परिक्खेयेण एस्यण सोहम्माण देवाण पचीस विमाणायाससयसहस्मार भरतीति अक्खापा, वेण विमाणा सम्बरयणामया, अच्छा जाव परिस्वा, तस्स ण सोहम्मकप्पस्स बहुमनादेसमाए' U Vान मापा ३ प्रभाव છે–સે જન ઊંચે જવાથી, અનેક હાર જ દૂર ઊંચ જવાથી, લાખે એજન દૂર એ જવાથી કરોડ યોજન દર 3 જવાથી, અનેક કેટ કેટિજન દૂર .

- मक, ७७४ भमवीर व्यतिबज्य अत्र सोपों नाम कल्प प्राप्त -माचीन-प्रतीनीनायत' उदीचीन- दक्षिणविस्तीर्ण अर्घसस्थानसस्पित, अग्मिानिमासराशियम, असम्येया योजनकोटकोट्यः आयामविष्फम्मेण, अमन्यया योननकोटकोटम परिक्षेपेण, अन सौधर्माणा देवाना हाशिव विमानावासगतसामाणि भवन्तीति आख्यानम्, ते सिमाना सर्वरत्नमया, अन्ना , यावत्-मतिरूपा , ठस्प सौधमकल्पस्य बहुमध्यदेशमागे' इति । 'वनरा-तघया-'अमोगबरे सप' भशापावतसफा 'सचमण्णवडे सए' सप्तपर्णावतसर, घपयवटेसप' चम्पकामत चूयवडे सए' आम्रावतसक, 'मज्ज्ञ सोहम्मवढेसए' मध्ये मोपविक्सक 'तम्म ण' तस्य खलु 'सोहम्मवटे सपस्स' सौधर्मावतसराय माविमानस्स' पर मौधर्मनामका फरूप है। या फल्प पूर्व पश्चिममें लंपा है तथा उच्चर दक्षिा में विस्तीर्ण चौडा है। अर्द्धचन्द्रमाके जमा इमका भाकार है । सूर्यकी कातिके सम्म इसका वर्ण है । इसका आयाम और घिप्कम असह्यात कोटाकोटियोजनका है। इसकी परिधि भी अस रूपास फोटाफोटि योजनकी है । यर्श पर मौधर्मकल्पमें सौधर्मदेबोंके ३२ पत्तीमलाख विमानापाम हैं, ऐसा कहा है। ये सब विमानावास सर्परस्नमय हैं। निर्मल यावत् प्रतिरूप हैं। इस सौधर्मकल्पके बिलकुल मध्यभागमें पाथ श्रेष्ठ विमान है 'त जहा' उनके नाम इस प्रकारसे है-'असोगवटेंस'' अशोफावतसक, 'ससवण्णवरेसए' सप्तपर्णावतसक, चंपयवस' चपकायससक, 'घ्यषस आप्रावत सक एम पीथमें 'सोहम्मषसे सए' सौधर्मामतंसफ 'सस्स ण सोहम्मपरें જવાથી સીબમ નામનું દેવલોક માને છે તે દેવલોક પૂર્વ પશ્ચિમમા લાવ્યું છે અને ઉત્તર દક્ષિણમાં પહેલું છે તે અધ ચન્દ્રના આકારનું છે સૂર્યના તેજપૂંજ જે તેને વણ છે તેની લબાઈ અને પહોળાઈ અસખ્યાત કેટરિજન પ્રમાણ છે તેને પરિષિ (રાવ) પણ અસખ્યાત કેટકેટિ એજન પ્રમાણ છે આ સૌષમ કાપમા સૌષમપવાસી ટેવોના બત્રીસ લાખ વિમાનાવાસ છે તે સઘળા વિમાનાના સર્વ ઉત્નમય છે નિર્માથી લઈને પ્રતિરૂપ પયાના વાળ છે તે સૌધર્મના બર- १२ मा uviभ पय विमानात As ( विभान।) (महा) तेभना नाम नाय भाले 'मसोगवसए" milan us 'सत्यप्णवरेंमए' AAgraat 'चपयवसए' 4 पाप्त २ 'चूयरडेसए Ilaat ने 42 सोहम्म । घरेसए', सोपवत ta, 'तस्सव सोहम्मपसपस्स महामिमाणस ते सोपा - .

. , . ममेयचन्द्रिका टीका २ ३उ.७सू १ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७७५ महाविमानस्य 'पुरत्यिमेण' पौरस्त्ये खलु पूर्वदिग्मागे फिल 'सोहम्मे कप्पे' सौधर्मे पल्पे 'असखेज्जाइ' असख्येयानि 'जोयणाई' योजनानि वीईवदत्ता' व्यति मज्य अतिक्रम्य 'एत्य ण' अत्र खल्ल 'सकस्स देविंदस्स देवरणो' शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारणो, सोमस्य महाराजस्य शकेन्द्रस्य सोम नामयलोकपालम्य 'सझप्पमें सन्न्यापम 'णाम नाम 'माविमाणे पण्णने' महाविमान पक्षप्तम् । 'अदतेरस जोयणसयसहस्साइ' अर्घप्रयोदश योजनशत स्राणि साधद्वादशलक्षसख्ययोजनानि 'आयामविक्ख मेण' आयामविष्कम्मेण देर्यविस्तारण, 'उणयालीस' जोयणसयसहस्सा एकोनचत्वारिंशत् योजनमतसहस्राणि एकोनचत्वारिंभल्लक्षाणि, बावन्न च सहस्साह ठिपश्चाशच सहस्राणि, 'अट्ठय मडयाछे' 'जोयणसये' अष्टौ च अष्टचत्वारिंशद् योजनशतानि, अष्टचत्वारिंशदधिकाप्टसतोचर-द्वापञ्चाशत्सास्राधिकौनचत्वा रिशल्लक्षयोजनानि (३९५२८४८) 'किंचि विसेसाहिए' किश्चिद विशेपाधिकानि सपस्स महाविमाणस्स' उस सौधर्माषप्त सफ महाधिमानके 'पुरस्थिमेण सीहम्मेफप्पे' पदिग्भागमें रहा हुआ सौधर्मकल्प है-इसमें 'अस खेजाइ जोयणाह' असख्यात योजनोतफ 'बीईघाचा' दूरजाफर 'एस्थ ण सकस्स देविंदस्स देघरपणो सोमस्स महारणो समप्पमे णाम महाधिमाणे पण्णत्ते' यहींपर देवेन्द्र देवराज शमके लोकपाल सोम महाराजका सध्याप्रम नामका महाविमान है 'अद्धतेरसजोयणसय- सहस्साइ आयामविक्खमेण' इस विमानकी छपाई और चौडाई साठे यारह लाम्य योजनकी है । 'उणचालीस जोयणसयसहस्साइ पावनच सहम्साइ अष्ट्रय अस्याले ओयणसए किंचिविसेसाहिए परिक्खेयेण पपणसे' इसकी परिधि ३९५०८४८ जनचालोसलास पायनहजार 41 भविमानन 'पुरस्थिमेण सोहम्मे कप्पे पूर्व शाम सौधम ५ मा छे तमा. असखेजाइ अोयणा અસ ખ્યાત જન પયન્ત 'बीईयत्ता' र wat 'एस्थण सक्कस्स देविंदस्स देखरणो सोमस्स महारणो समप्पमे णाम महाविमाणे पण्णते ' देवन्द्र राय Aruasna सेम महारानु अभ्यास નામનું મહાવિમાન આવે છે 'अदतेरसमोयणसयसहस्सा आयाममिक्खमेण' તે વિમાનના ભાઈ અને પહેલાઈ ૧૨ લાખ [૧૨૫૦૦૦૦ બાર લાખ પચાસહકારી भारनी 'उणयालीस भोयणसयसास्साइ पावन च सास्साए अट्टय मडयाले जोयणसए किंषि विसेसाहिए परिक्खेषेण पाणये नी परिधी ३९५२८४८ ઓગણચાલીસ લાખ બાવન હજાર આઠસો અપ્તાલીસ એજનથી સહેજ વધારે છે " ७७६ भगवतीसमे 'परिक्खेवेण परिक्षेपेग परिधिरूपेण 'पष्णते' ममता यथितम् जाम्ररियामविमान स्स या मूर्यामविमानम्य 'वनम्बया' वक्तव्यता वर्तते सा 'अपरिमेमा अपरिक्षा सर्वा 'माणियन्या' भणितन्या सातव्या, फियापर्यन्त ? मित्याकाक्षायामा:-'मार अभिसेभो' यावत्-अभिपेर , नूतनोत्पलम्य सोमस्य राज्याभिषेरपर्यन्तमित्यर्थः, किन्तु 'नवरं' नवरम्-विशेष पुनरेतावानेय यत् मर्यामदेवस्थाने मोमो देवो वक्त न्य तत 'सझप्पमस्स ण महाविमाणस्स' सन्ध्याममम्य खलु महाविमानम्य 'आ' अघ अधोभागे 'सपक्खि' सपक्षम् चतुर्दिक्षु, 'सपडिदिसि' ममतितिशम् चर्दिका णेषु 'असखेनाइ' असख्ये यानि 'जोयणार' योजनानि 'ओगाडिता' अरनाथ, समुल्लघ्य 'पस्थ ण' अत्र खलु स्थानविशेपे 'सक्फरस दविंदस्स देवरकों' आठसा अरतालीस योजन से कुछ अधिक है। 'जा मूरिया भविमाणस्म पत्तव्यया अपरिसेसा भाणियव्या' इस विषय में सूर्याभविमानकी जैसी घक्तन्यता है-घही घतन्यता मपूर्णरूप जाननी चाहिये । घर वक्तव्यता काता जाननी चाहिय तो इसके लिये कहा गया है कि 'जाघ भभिसेओ' नृतन उत्पमए सोमके राज्याभिषेकका जहातफ वर्णन है यहांतक यह वक्तव्यता जाननी चाहिये । किन्तु 'नघर' उस चकव्यतामें और इस वक्तव्यतामें जो अन्तर है यह इस प्रकार से है कि सूर्याभदेवफे स्थानमें या सोम देवका महण करना चाहिये । 'सजप्पमस्स ण अहे' संन्याप्रम विमानके नीचे अर्थात् तिर्यग् लोगों 'सपक्खि' चारों दिशाओमें सपडिदिसि और प्यारों विदिशाओंमें 'असखेवाह' असंख्यात 'जोय णाई' योजनोंको 'ओग्गमित्ता' पारकरके 'एस्थ ण' इसी स्थान विशेषमें 'सफरस देविंदस्स देषरपणो देवेन्द्र देवराज शक्रके सोमस्स महा- मा सरियामविमाणस्स वृत्तम्बया अपरिसेसा भाणियन्या' વિમાનનું વર્ણન સૂભવિમાનના વર્ણન પ્રમાણે જ અક્ષરા. સમજવું આ વન ક્યા સુધી ગ્રહણ કરવું? તે કહ્યું છે કે नाव अभिसेमो' नूतन Sun धये। તેમના રાજ્યભિષેકનું જ્યાં સુધી વર્ણન આવે છે ત્યાં સુધી તેને ગ્રહણ કરવું એ 'नवर' परन्तु ते न भने मापनमा नाय प्रभार ३२३२ ४२ ते વનમાં સૂર્યામદેવ પ આ છે ત્યાં તેને બદલે આ વર્ષના મોવ પક ४ 'समप्पमस्स ण अहे. Aur विमानना नय-तिभा 'सपवित्र- कार मा 'सपरिदिर्सि'ने या वियामा [भूलनामा असंखेन्जाइ Ravind - 'जोयगा - न ओगाडिता', पा२,२पानी पत्पण', स्थान पि! सक्कस्स देविदस्म देवरणों' मन्न ખા - . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३३.७२ १ शकस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७७७ शकस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारणो' सोमस्य महाराजस्थ 'सोमा- णाम रायहाणी पण्णमा' सोमा नाम राजधानी प्राप्ता । सा च 'एर्ग' 'जो यणसयसहस्स' एफ योजनशतशास्रम् लक्षयोजनम् 'आयामविक्खमेण' आयाम विष्कम्मेण दैर्घ्य विस्तारेण 'जयूद्दीवप्पमाणा' जम्बूद्वीपममाणा सातव्या, माणियाण' वैमानिकानाम् सौधर्मकल्प-तप्रत्यपासाद-पाार-द्वारादी नाम् ‘पमाणस्स' प्रमाणस्य 'भद्ध' अर्धम् दैर्ध्यविस्तारादिकम् अस्या नगर्याम् 'णेयन्त्र' सातव्यम्, यावस्करणा ' मध्ये एक प्रधानप्रासादो, वर्तते तस्य चतुर्दिशु चस्वार मासादा मूलमासादात् अर्घप्रमाणदीर्घविस्तृतोमता वर्तन्ते, रणो' सोममहाराज नामक लोकपालकी 'सोमा णाम' सोमानामकी 'रायराणी' राजधानी 'पण्णता' है । यह राजधानी 'एग जोयणमय सरस्त' एकलाखयोजनप्रमाण 'आयामपिम्वमेण' लयाईचौदाईघाली है इसलिये यह 'जयुदीयप्पमाणा' जनूदीप प्रमाण जैसी है। क्योंकि जडीपका भी विस्तार एकलाख योजनका है। वेमाणियाण पमाणस्स अद्ध यन्य' धैमानिकोंके सौधर्मकल्पगत प्रासाद, प्राकार, मार जादिके प्रमाणकी अपेक्षा सोमलोकपालकी नगरीके प्रासाद् प्राकार, द्वार आदिका प्रमाण-लघाई चौदाई आदि-सप 'अद्ध' आधा 'णेयन्व' जानना चाहिये । 'जाप उबरियलेण' यावत् गृहके पीठवधता यह कथन जानना चाहिये-यहा यावत् शन्दसे यह समझाया गया है कि पीचमें एक प्रासाद है। इस प्रधान प्रासादकी चारों दिशाओंमें चारप्रासाद और है। इसकी लपाई चौडाई और ऊंचाई ये सय मूलप्रासादसे आधी है Aatil 'सोमस्स महारणो' सोम मा नामाना alert 'सोमा णाम राय- हाणी पण्णत्ता' मा नाभना धानी मानी पानी 'एग जोयण- सयसहस्स' मे atm यौन प्रभार 'थायामविक्खभेण' elol भने पक्षणी छ त २२ जीवप्पमाणा' ते दीपना २५l ryalat पि॥२ Asarv योनो पाथी साम / 'माणियाण पमाणस्स अद्ध णेयव्य' વૈમાનિકૈના સોધમંપના પ્રાસ, પ્રકાશ, દ્વાર આદિના પ્રમાણ કરતા તેમ લોક પાત્રની સમાં રાજધાનીના પ્રાસ, પ્રાકારે કિલ્લાઓ દ્વાર આદિનું પ્રમાણ [a બાઈ घाणा भानु भा५] मधु सभा. 'जाव उपरियछेण' ना पीइम ५ पन्त આ કથન ગ્રહણ કરવું અહીં યાવત’ પદથી એ સમજાવ્યું છે કે “વચ્ચે એક મુખ્ય પ્રાસાદ છે તે મુખ્ય પ્રાસાદની ચારેદિશામાં બીજા ચાર પ્રસાદ છે તેમની જ બાઈ, .

७७८ . ममवतीने चतुर्णामपि एपा लघुमामादाना चतुर्दिषु ततोऽर्थममाणदीपविस्ततोन्नता पोढश प्रासादा सन्ति, तेपामपि पोटशाना लघुवरमासादाना चर्वित्र ततोऽर्म प्रमाणदीर्घ विस्तृतोन्नताश्चतुप्पष्टि प्रासादा विचन्ते, तेपामपि चतुप्पष्टिमासादा नां चतुर्दिा तताऽर्घ प्रमाणदीर्घविम्ठठोलता पल्पनाशदपिकदिशत प्रासादा सन्ति, तेपाच लघुतमप्रासादाना पूर्वसर्वपासाटै सकलनेन एकचत्वारिंशद घिपशतप्रयसख्या प्रासादास्तत्र पर्णावतसा(भूमका)कारेण भासन्ते । तदाह-'जाव-उपरियठे ण' यावत्-उपरितछे खस्ट राजधान्या गृहस्प पीठबन्ध भाग , गृहस्य पीठवन्धस्यापामविष्कम्मात्मदर्प विस्तारमाह-'मोलस' जारण सहरसाइ, पोडशयोजनसहमाणि 'आयामविकाव भेण' आयामविष्यम्भज दैविस्तारेण 'पण्णास जोयणसहस्साइ' पश्चाशद् योजनसहमाणि, 'पचप' पश्च च 'सनाणउए' सप्तनवति , 'जोयणसये' याजनशतानि सप्तनवत्यधिषपत्र शतो सरपश्चाशत्सालयोननानि प्रत्यय , किंचित्रिसेम्णे' किनिविशेषोनानि इन चार लघुप्रासादोंकी चारों दिशाओंमें चार प्रसाद और हैं कि जिन की लयाई चौडाई एव ऊंचाई डाकी रपाई चौडाई और ऊंचा ईकी अपेक्षा आधी है। इन लघु प्रासादोंकी भी चारों दिशाओंमें ६४ चौसठ और भी लघु प्रासाद हैं जिनकी ल्याई चौड़ाई और ऊपाईन प्रासादोंसे आधी है। इन ६४ चोमठ प्रासादोंकी चारों दिशाओंमें २५६ दोसाछप्पन औरमी लघुप्रामाद हैं जिनकी लपाई चौडाई और ऊचाई इनसे आधी हैं। इन सप प्रासादोंफा जोट ३४१ तीनसा इकतालोस है । पे सब प्रासाद इस तरहफी पनाषटसे घाा झूमका के आकार जैसे परे मुन्दर लगते हे 'सोलस जोयणसहस्साइ आयामविश्वमेण पण्णास जोयणसहस्माइ, पथ य मचाणउए जोयणमए किंचि विसेमणे परिक्खेवेण पण्णसे गृहके પહોળાઇ આદિ મુખ્ય પ્રાસાદથી ખર્ષિ છે તે ચાર વધુ પ્રાસાદની ચારે દિશાએ બીજા ચાર ચાર પ્રસાદે છે જેમની લબાઈ પહોળાઈ આદિ તે ચાર પ્રસાદેથી અા પ્રમાણ છે વળી તે વધુ પ્રાસાદેની ચારે દિગ્ગાએ બીજા ૬૪ ચેસઠ પ્રાસાદે છે જેમની બાઈ, પહોળાઈ અને ચાઈ એ પ્રાસાથી બધી છે તે ૬૪ ચોસઠ પ્રાસાની ચારે દિશામાં બીજા ૨૫૬ બસોછપ્પન પ્રાસા છે, જેમની ૧ બાઈ પહેળાઈ અને સગાઈ તે ૬૪ સઠ પ્રાસાથી અહી છે એ બધાં પ્રાસાને સસ્તાળ ૩૪૧ ત્રણસો એકતાલીસ ચાય છે એ રીતે આવેલાં તે પ્રસાદે એક મૂમખાના આકારના અને અત્યંત સુંદર લાગે છે 'सोलसजोयणसहस्साइ आयामपिफ्समेण पण्णास जोयणसहस्साह पप य सचाणठए मोयणसए किंषि पिसेमणे परिक्खेवेण पणन - , प्रमेदचन्द्रिकाटीका श ३४ ७२ १ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७७९ 'परिक्खेवेण' परिक्षेपेण परिधिना 'पण्णचे' प्रज्ञप्तम् 'पासायाण' प्रासादानाम् 'चचारि' चतस 'परिवाहीमो यन्चायो' परिपाट्य' श्रेणय मातव्याः 'सेसा नत्यि' शेपा न सन्ति, सुधर्मादिका ममा इट न सन्ति, उत्पचिस्यानेपु एक तासा सद्भावात् 'समस्स ण देविंदस्स, देवरणो' शक्रस्य खल्ल देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारपणो' सोमस्य महाराजस्य इमे वक्ष्यमाणा देवा 'आणा-उववाय-वयण-निऐसे चिति' आमो-पपात-वचन-निर्देशे तिष्ठन्ति, तत्र आमा-'कर्तव्यमेवेदम्' इत्यादेशरूपा, सेवा-उपपात , अभियोगपूर्वक आदेशो वचनम्, प्रश्निते कार्य नियतार्यमुत्तरम् निर्देश , एतेपा द्वद , तस्मिन्, आशादिवारिणो देवानाह-'त जहा-तद्यया-'सोमकाइया ए वा' सोमकायिक पीठयघका आयाम और विष्कमात्मा दीर्घता १६ सोलहजार योजनकी है । तथा परिधिका प्रमाण ५० पचास जार पाचसो सत्तानवे योजनसे भी कुछ अधिक है । 'पामायाण' प्रासादोंकी 'चत्तारि' चार 'परि- वाढीआ' परिपाटिया-श्रेणियाँ जानना चाहिये । 'सेसा नस्थि' पाकी यहा सुधर्मा आदि सभाएं नहीं है। क्योंकि इनका सझाव उस्पति स्थानोंमें है । 'सकस्स ण देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल 'महारपणो' महाराज 'सोमस्स सेामके 'इमे'ये यक्ष्यमाण 'देवा' देव 'आणा-उपवाय-घयण-निहेसे चिट्टप्ति' आज्ञा' उपपात, पचन एवं निर्देशमें सदा तत्पर रहते हैं। यह करने योग्य ही है। ऐसे आदेशरूप वचनोंका नाम आज्ञा है। सेवा करने का नाम उपपाम है अभियोग पूर्षक आदेश देनेका नाम वचन है। पूछे गये काममें नियत પીઠબ ધન લબાઈ અને પહેળાઈ સેળ હજાર એજનપ્રમાણ છે, અને પ ઘ પચાસ ४२ पायसे! Arus [५०५८७] ये नया सहअधि छ 'पासायाण' यानी 'चत्तारि परिवाहीमो' या२ परिपाटियो N] अमनपी सेसा नस्यी' सुधर्मा સભા આદિ બીજુ કઈ પણ ત્યા નથી, કારણકે તેને સદભાવ ઉત્પત્તિ સ્થાનમાં જ (ાય છે 'सफ्फस्स ण देविंदस्स देवरण्णा' देवेन्द्र, देवरा Airiarie 'महारण्यो सोमस्स' मारा सोभना 'इमे देवा' नीय प्रभावेना । थाणा-उपवाय वयणणिऐसे चिद्वति' तेमनी माजा माने, सेवा ४२ छ, तमना ४मा प्रभाव તથા આદેશ પ્રમાણે ચાલે છે “આ કરવા ગ્ય જ છે, એવા અશિરૂપ વચનને આજ્ઞા કહે છે ઉપપાત એટલે સેવ, અભિગપૂર્વકના આદેશને વચન કહે છે પૂછેલા ७८० इति वा सोमम्य फायो निकायो येषामस्ति ते सोमकाक्किाः सोमपरिवारा। 'सोमदेवयकाइया हवा' सोमदेवतकायिका इति वा, सोमदेवता सामानिमाया तेपा फायो येपामस्ति ते सोमदेवतायिका सोमसामानिमानिदेवपरिवारमा 'विज्जुकुमारा' विपत्कुमाराः 'पिज्जुकुमारीओ' विगुवमार्यः, भगिमारा' अमिकुमारा 'अग्गिकुमारीभो' अग्निकुमार्य घायुकमारा' बापामारा 'वायुकुमारीओं' धायुकुमार्य 'पदा' चन्द्राः 'मा' सूर्या 'गा' प्रा शनि बरादय , 'णक्वत्ता' नक्षप्राणि अश्विन्यादय , तारारुला' तारास्मा ने यावण्णे ये चाप्यन्ये 'ताप्पगारा' तयाफारा तत्साशा 'सम्ये ते सर्वे वे 'वन्मत्तिमा' तद्भक्तिका तप सोमे भक्ति सेवा आदरो बहुमान ग यां भयका उत्तर देना इसका नाम निर्देश है। 'तजा' आज्ञामादिका सपादन करनेवाले देवौके नाम इस प्रकारसे हैं सोमफाइयाह वा सोमका निकाय जिनका है ये सोमलोकपाल के परिवाररूप होते हैं। 'सामदेवकाइयाइ वा' सोम महाराजके जो सामानिक आदि देव हैं वे साम देवता है। इन सोमदेवताओंके जो परिवार रूप देष है वे सोमदेवताकायिक देव। 'विज्जुकुमारा' विगुत्कुमार, 'विज्जुकुमारीमा विद्युत्कमारिकाएँ 'अग्गि फुमारा' अग्निकुमार, 'अग्गिकुमारीओ' अग्निकुमारिकाएँ 'वायुकुमारा' वायुकुमार, 'धायुकुमारिओ' पायुकुमारीकाएँ 'पदा' चन्द्र, 'सूरी' सूर्य 'गहा' शनिश्चर आदिग्रह, णवत्ता' अश्विनी भादि नक्षत्र, 'सारारूया' ओर तारारूप तथा 'जे यावण्णे' और भी जो तहप्पगारा' इनके जैसे 'सम्मतिया' सोमकी मसिकरनेवाले देव है-सोमका ४५ मा नियन मया त्तर दे। मेनु नाम निछे 'त नहा' सामना MRATHI सेना॥ ३॥ नीय प्रभार है-'सोमकाइयाइ या' भनी निan भने सम એવા રને સમકાયિક કહે છે—તેઓ કપાસ તેમના પરિવારપ દેય છે 'सोमदेवफाया था' सौम asia ने सामानिS RAILE Bqामा भने साम સેવ કહે છે તે સમદેવતાઓના પરિવારરપ જે કેવો છે તેમને સોમદેવતા કાયિક રે से छे 'विज्जुकुमारा' विभा२, "विष्णुङमारीओ विभाlmal, 'मग्गि कुमारा' , 'मगिकुमारीमो' भारी, वायुकुमारा' पर अभार 'पायुमारीभो' भारीमा, 'चंदा, खरा' यन्द्र, श्य' 'गा, नम्वचा' AR MILAI want LG नो 'तारात्या' तारामी, 4 'मे पावणे' wlan ५४२ ताप्पमारा' भनामा तम्मचिया' सामना wifa Reta ममेयचन्द्रिका टीका श ३ ५ १ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७८१ ते तभक्तिकाः सोमदेवमक्तिपरायणा इत्यर्थः 'तप्पक्खिया' तस्पासिका सोमपाक्षिशः सोमस्य भयोजनेपु सहायभूताः 'तम्मारिया' तदभार्याः तेन मर्नु योग्या' तस्य भार्याइव भार्या अत्यन्तवश्यत्वात् सद्भार्याः सौमलोकपाल पोपणीया इत्यर्थ 'सक्क्स्स देविंदस्स देवरणो' शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारणो' सोमस्य महाराजस्य 'आणा-उववाय-वयण-निशे याज्ञा- उपपात वचन-निशे 'चिट्ठति' तिष्ठन्ति ॥ सू० १॥ मूलम्-'जबूदीवे दीवे मदरस्स पचयस्स दाहिणेण जाइ इमाइ समुप्पजति, त जहा-गहदडा इ वा, गहमुसला इ वा, गहगज्जिआइ वा,गहजुद्वा इ वा, गहसिंघाडगाइ वा, गहावसबा इवा, अव्मा इवा, अब्भरुक्खाइवा, सझाइवा, गधवनगराइवा, उक्कापाया इवा, दिसिदाहा इ वा, गजिआइ वा, विजया इ वा,पसु बुद्धी इ वा, जूवे इ वा, जक्खालित्तए इ वा, धूमिया इ वा, महिया इ वा, रयुग्घाएत्ति वा, चदोवरागा इ वा, सूरोवरागा इ वा, चंद- परिवेसा इ वा, सूरपरिवेसा इ वा, पडिचदा इ वा, पडिसूरा इ वा, पहुमान फरनेघाले देव है-'तस्परिवया' सोमके पक्षवाले-सोमके कार्य में सहायमूस देव है, 'सन्मारिया' तथा सामकी भार्या जैसे जो देव है अर्थात् सोमकी रानीकी तरह सर्वप्रकार से सोमके ही आधीन रहने- घाले जो देव है 'ते सव्ये' घे सप 'सकस्स देविदस्स देवरपणो देवेन्द्र देवरान शक्रके 'सोमस्समहारण्णो आणा उपवायथयणनिसे चिट्ठति सोममहाराजकी आज्ञा उपपात, बचन एव निर्देशमें रहते है ।। भू० ॥ • भने म भान मापना। वो छ 'तप्पफ्खिया' सामना पक्ष नारा-सामना 'भा सय३५ यनारे ३१ छ, 'सन्मारिया' तथा सोमनी भार्या सभान रे वो मेरो सानी रेभ सहा ते अधीन रहेना ने वा छे 'ते सम्वे' सो 'सकस्स देविंदस्स देवरणो सोमस्स महारष्णो देवेन्द्र ३१२in asti सोम महारानी 'माणा उववाय, घयण निदेसे चिट्ठति' भाजा सेवा, વચન અને નિર્દેશમાં રહે છે સ. ૧ ७८२ . . . ममता इदधणू इ वा, उदगमच्छ-विहसिय-अमोहपाईणवाया हवा, पईणवाया इवा, जाव-सवयवाया इ वा, गामदाहा इवा, जाव- सनिवेसदाहा इ वा, पाणखया, जणक्खया, धणक्खया, कुल क्खया, वसणन्मूआ,अणारिया जे यावण्णे तहप्पगारा एते सम स्स देविंदस्स, देवरण्णो, सोमस्स महारण्णो अन्नया, अदिट्ठा, असुया, अस्सुया, अविण्णाया, तेसिं वा सोमकाइयाण देवाण, सकस्स ण देविंदस्स, देवरणो, सोमस्स महारण्णो इमे अहा- वच्चा अभिण्णाया होत्था, त जहा-इगालए, वियालए, लोहि यक्खे, सणिञ्चरे, चंदे, सूरे, सुळे, बुहे, वहस्सई, राहू, सकस्स ण देविंदस्स, देवरणो सोमस्स महारणो सतिभाग, पलि- ओवम ठिई पण्णत्ता, एव महिड्ढिए, जाव - महाणुभागे सोमे महाराया२ ॥ सू० २ ॥ छाया-जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्प दक्षिणे यानि इमानि साप धन्ते, सधपा-ग्रहदण्डा इति चा, प्रहमुसळानि इति या, अगणितानि प्रतिमा, . 'जपदीचे दीये' इत्यादि । सूत्राय (जब्दीघे दीये मदरस्स पब्धयस्स) जम्बूदीप नामके बीप में मदर(मेरु)पर्वतकी (दाहिणेण) दक्षिण दिशा तरफ (जाइ इमाई) जो पे (समुप्पज्ञप्ति) उत्पन होते हैं (तजहा) जैसे (गहागइ षा, गहमुस लाह पा, गहगनियाई षा, गहअदाइ पा) ग्रहदण्ड, ग्रहमुसल, प्रह- 'अयूदीचे दीवे' UN- सूत्रा-(भूदीव दीवे मदरस्स पवस्स) Mali નામના કીપમાં ४२ पनी (वारिणेग) क्षिा दिन, २३ : (माइ इमाइ समुप्पन ति) न त्यत्ति पाय छ, (तना), प्रभावना आयो (गादाद मा, गाणसगाइ पा, गगजियाइ वा, गहशुदाइ वा) Ass, TYAG RAIC, . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३उ ७स् १ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७८३ ग्रहयुद्धानि इति वा; ग्रहशृङ्गाटफानि इति चा, ग्रहापसव्यानि इति वा, अभ्राणि इति वा, अम्रवृक्षा इति वा, सन्ध्या इति वा, गन्धर्वनगराणि इति चा, उस्फा- पाता इति वा, दिग्दाहा इति वा, गर्जितानि इति वा, विद्युद् इति वा, पाशु- वृष्टिः इति वा यूपा उति वा; यक्षोद्दीप्तानि इति वा, धूमिका इति वा, महिफा इति वा, रजउद्घात इति या, चन्द्रोपरागा रति वा, सूर्योपरागा इति वा, चन्द्र परिवेपा इति वो, सूर्यपरिषेपा इति घा, मतिचन्द्रा इति पा, प्रतिसूर्या इति वा, इन्द्रधनु इति वा, उदफमत्स्य-कपिहसिताऽमोघमाचीनवाता इति वा पती चीनवाता इति वा । यावत्-सवर्तश्चाता इति वा, ग्रामदाहा इति वा, यावत्- सभिवेशदाहा इति वा, प्राणक्षया , जनक्षया , धनक्षया , कुलपया , व्यसन गर्जित, ग्रहयुद्ध (गहसिंघाडगाइ वा, गहायसम्याइ था, अन्माड या, अन्मरुक्खाइ घा, सझाइ था, गधन्वनगराइ घा) ग्रहनाटक, ग्रहा- पसन्य, अभ्र, अम्रवृक्ष, सध्या, गधर्मनगर, (उकापायाइ चा, दिसि. दाहाड वा, गजियाड वा, विज्जयाइ वा) उक्कापाप्त, दिग्दाह, गर्जा- रव, विद्युत् (पसुवुट्ठीइ वा) धूलिपृष्टि (जूवेइ चा, यूप (जग्वालिचए वा) यक्षोदीप्त, (धूमियाइ वा महियाइ वा, रयुग्धाएत्ति वा, चदोवरा गाइ वा, सरोवरागाइ वा, घदपरिवेसाइ पा) घूमिका, महिका, रज उद्धात, चद्रोपराग, सूर्योपराग, चद्रपरियेप, (सूरपरिवेसाइ था) सूर्य पग्वेिष (परिचदाइ था, परिसराइ वा, इदधणूह वा, उदगमच्छ-कपि हसिय, अमोहपाईणघायाइ घा) प्रतिचन्द्र, प्रतिमर्य, इन्द्रधनुष, उदक मस्स्प, फपिहसित, अमोघ, पूर्वदिशाके पवन, (पईणयायाइ था,) पश्चिमदिशाके पचन (सवयवाया था, गामदाबाड वा, आव सनि- यु, (गहसिंघाडगाइ घा, गहावसन्बाइ वा, अन्माइ चा, अन्मरुक्स्वाद चा, सझाइ वा, गधवनगराइ वा) , पसव्य मण, क्ष, सभ्य, २, (उकापायाइ वा, दिसिदाडाइ घा, गजियाइ था, विज्जुयाइ वा) 8 पात, GिE, Ple1 २१, विधुत ( पसुट्टीई वा) पूजन वृष्टि, (जयेइ वा) ५५, (मक्खालिसए वा) यक्षपदास, (धूमियाइ चा, महियाउ या, रयुग्यापत्ति था, चदोवरागाह वा, सरोवरागाइ वा, चदपरियेसाइ वा) धूमि, मसि। २rait, यो५२, सूर्योप२२, यन्द्र परिवष (सूर्यपरियेसा पा) सूपरिव५ (पडिच दाइ वा, परिसराइ षा, उदघणा घा, उदगमच्छ, फपिडसिय, अमोहपाईणया- याइ पा) प्रतिय, प्रतिसूर्या, धनुष, मत्स्य, पिसित, भीष पूर्व लियाना पचन, (पणिवायाइ वा) परिभ शिना पन (सबट्टयपायावा, गाम- ७८२ , - बात इदधणू इ पा, उदगमच्छ-कविहसिय-अमोहपाईणवावा पईणवाया इवा, जाव-सवयवाया इवा, गामदाहाइवा, जाव- सनिवेसदाहा इ वा, पाणक्खया, जणक्खया, धणक्खया, कुल क्खया, वसणभूआ, अणारिया जे यावण्णे तहप्पगारा एते सक स्स देविंदस्स, देवरण्णो, सोमस्स महारण्णो अन्नया, अदिट्टा, असुया, अस्सुया, अविण्णाया, तेर्सि वा सोमकाइयाण देवाण, सक्कस्स ण देविंदस्स, देवरण्णो, सोमस्स महारण्णो इमे अहा वच्चा अभिण्णाया होत्था, त जहा-इगालए, वियालए, लोहि- यक्खे, सणिञ्चरे, चदे, सूरे, सुक्रे, बुहे, वहस्सई, राहू, सकस्स ण देविंदस्स, देवरणो सोमस्स महारणो सतिभाग, पलि- ओवम ठिई पण्णत्ता, एव महिड्ढिए, जाव महाणुभागे सोमे महाराया२ ॥ सू० २ ॥ छापा-जम्यूटीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य दक्षिणे यानि इमानि सास धन्ते, तघया-ग्रहदण्डा इति वा, ग्रहमुसलानि इति वा, ग्रागनितानि इति बा, 'जपदीये दीये' इत्यादि । सूत्रार्य-(जयदीचे दीये मदरस्स पन्षयस्स) जम्यूमीप नामके मीप में मदर(मेरु)पर्वतकी (दाहिणेण) दक्षिण दिशा तरफ (जाइ इमाई) जो पे (समुप्पज्जति) उत्पन्न होते हैं (सजहा) जैसे (गहइंगइ वा, गहमुस लाइ था, 'गहगजियाइ था, गहजुदाइ षा) प्रहदण्ड, ग्रहमुसल, प्रह- 'नमूदीवे दीवे' या सुना-मदीये दीवे मदरस्स पश्वस्स) only નામના વીપમાં भर पतना (लारिणेण) as an as (माइ इमाइ समुप्पम ति) ना स्पति पाय थे (त पहा), प्रभावना या (गादडाइना, गहमसलाइ पा, गागजियाइ पा, गहजुदाइ पा) ARYA cd, । - प्रमेयचन्द्रिका टी श ३उ ७म् २ शक्रस्य सोमादिलोकपालम्वरूपनिरूपणम् ७८५ देवेन्द्रस्य, देवराजस्य सोमस्य महाराजम्य सत्रिमार्ग पत्योपम स्थिति प्रसप्ता, एव महर्दिक , यावत्-महानुभाग. सोमो महारान २ ॥ सू० २ ॥ टीका-प्रय मेरुपर्वतम्य दक्षिणस्या दिशि सर्वांण्यपि उत्पातादिकार्याणि सोमादिलोकपालानामध्यक्षे एव भवन्तीत्याह-'जबूदीवे दीये' इत्यादि । जम्बूद्वीपे द्वीपे 'मदरम्स पन्चयस्स' मन्दरस्य पर्वतस्य मेरुगिरे 'दाहिणेण' दक्षिणे दक्षिणस्यां दिशि 'माइ इमाई' यानि इमानि वक्ष्यमाणानि 'समुपज्जति' लोहिताक्ष, शनैश्चर, घट, सूर्य, शुक्र, बुध, बृहस्पति एव राष्ट्र (सकस्स ण देविंदस्स देषरण्णो सोमस्म महारणो सत्तिभाग पलिओघम ठिई पण्णता) देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल सोममहाराजकी स्थिति तीन भागसहित एक पल्योपमकी है। (अहायचा अभिषणापा | देवार्ण एग पलिओवम ठिई पण्णचा) तथा सोमबारा अपत्यरूपसे अभिमत देवोंकी स्थिति एक पल्योपमफी है । (एव महिटीए जाव महानु मागे मोमे महाराया) इस तरह महासद्धियाले गावत महाप्रभाष- याले ये सोम नामके लोकपाल है। टीकार्य-मेरुपर्वतकी दक्षिणदिशामें समस्त उत्पास आदि कार्यसोम आदि लोकपालोकी अध्यक्षता में ही होते है-यही यात प्रकटकी जा रही है-'जबूहीये' जंचूरोप नामके इम मध्य जम्बूखीपमें 'मदरस्स पव्य यस्स' सुमेरु पर्वतकी 'दोहिणण' दक्षिण दिशामें 'जाइ इमाई' जो ये शनेब२, ६, सर्य, Y, मुघ, पति भने राई (सकस्स ण देविंदस्स देन रणो सोमस्म महारण्णो सचिमाग पलिभोवम ठिई पण्णसा) रेवेन्द्र, ३१२ શકના લેપાલ સેમ મહારાજની સ્થિતિ [આયુકાળ] ત્રણ ભાગ સહિત એક પળે पभनी छ (बहावथा अमिण्णा ण देवाण एर्ग पलिमोवम लिई पप्णचा) तया सोभना स्थानीय हेवोनी स्थिति मे. पक्ष्या५मनी ( एक महिड्दीए भाव मगनुमागे सोमे महाराया) सोम नमना alle मा प्रतिनी महा સમૃદ્ધિ, મહાપ્રભાવ આદિથી મુક્ત છે ટાઈ–મેરુ પર્વતની દક્ષિણ દિશામાં ઉત્પાત આદિ જે કાર્યો થાય છે તે સામાદિ લોકપાલથી અજ્ઞાત હોતા નથી તેમની અધ્યક્ષતામાં જ તે કાર્યો થાય છે, मे बात सुनार मा सूत्रमा टि 800 गंदीचे दीये दीप नामना मा दीपा (मदरस्स पव्ययस्स) अभेर ५५ तनी (दारिणेण) यक्ष लियामा . - . ७८४ भूतार, मनायो:, ये पाप्यन्ये व्यापशरान पारस देवेन्द्रर, देवर सोमस्य महारानस्प अमात, आष्टा', अभुता , अस्मृता', विशाला, न मा सोमकापिकानां देवानां, शक्रस्प देवेन्द्रम्य टेरराजस्य, सोमरस बहा राजस्य इमे ययाऽपत्या', अभिमाता' अमवन, तद्यया बहारक, विचार, लोहिताक्षा, शनैघा, चन्द्र , या, शुक्रः, चुप', गृहम्पति , राहु, पारस सदाहाइ वा, पाणयग्वया, जणकावया घणक्रया, कुलपया, बसन भूया, अणारिया) सवर्तकपयन यामदारयावत् सनिवेशदाइ, प्राणा, जनक्षय, धनक्षय, फुलक्षय, व्यसनभूत, अनार्य-पापभूत, तथा पावणे सहप्पगारा ण ते सक्करस देयिंदस्म देवरपणो मोमस्म महा रणो अन्नया, अदिवा, असुया, अस्सुया, अविण्णाया) इसी मकारके और भी सप जो उपाय हैं घे देवेन्द्र देवराज शके लोकपाल सोमसे अज्ञात नहीं है, अदृष्ट नहीं है, अयुत नहीं है, अस्मृत नहीं है, तथा अविज्ञात नहीं है। तिमि था सोमकाइयाण देवाण सबस्स णे देविदस्स देवरण्णो सोमस्स महारणोइमे आरायचा अभिण्णाया होत्या) अथवा उन सोमकायिक देषोंसे ये मप पाते अदृष्ट नहीं है, अमृत नहीं है, अस्मृप्त नहीं है, अविज्ञात नहीं है। देवेन्द्र देवराज शाके लोक पाल सोममहाराजको ये देव अपत्यरूपसे अर्थात् पुनस्थानीय अभिमत है । (तजहा) वे देवये है (इंगालए, चियालए, लोहियकले, सणिवरे, चदे, सूरे, सुफी, हे, पहस्सई, राह) अगारक-मगल, विकोलिक, दाहाइवा, माव सनिषेसदार पा, पाणक्खया, जणखया पणत्या, इसक्सया, पसणन्भूया, अणारिया) स प पपन, प्रा64 भान अनिवार, नक्षय धनक्षय, क्षय, सानभूत, बनाय-पापभूत तया (जे याषणे वह पगाराण ते सक्कस्स देविंदरस देवरण्णो सोमस्स महारप्णो अन्नया, मदिरा, अमुया, अस्सुया, अविण्णाया) I HAIRE in ५५ २ उपद्रव या, ते રવિન્દ્ર, દેવરાય ના કપાલ સોમ મહારાજથી અજ્ઞાત. અદષ્ટ, અમૃત, અમૃત मन विशात सात नवी (तेसि वा सोमकाझ्याण देवाण सफ्फरस म देविंदस्स देपरण्णो सोमस्स महारणो इमे महावता अमिन्गाया होत्या) it, વરાજ ના લોકપાલ સોમ મહારાજના પસ્વિારપ સતાનરૂપ) સમકાપિ વોકી भवात जाd, My भूत मने विज्ञाd la न0 (जहा) al वो नीय प्रभाव (इगालए, वियामए, मोरियाले, समिधरे, घदे, मरे, मुफ्के, बहे, बहस्सई, राहू) our (भAM], aria late अमेयचन्द्रिका टी श.३उ.७म् २ शक्रस्य सोमादिलोकपालम्बस्पनिरूपणम् ७८५ देवेन्द्रस्य, देवराजम्य सोमस्य महाराजम्य सत्रिमार्ग पल्योपम स्थिति प्रमता, एच मार्दिक , यावत्-महानुभाग. सोमो महाराज २ ॥ ० २ ॥ टीका-प्रय मेरुपर्वतम्य दक्षिणस्यां दिशि सर्वांण्यपि उत्पातादिकार्याणि सोमादिलोकपालानामध्यक्षे एव भवन्तीत्याइ-जदीचे दीये' इत्यादि । नम्वृद्धीपे दीपे 'मदरस्स पन्चयम्स' मन्दरस्य पर्वतम्य मेरुगिरे दाडिणेण' दक्षिणे दक्षिणस्या लिशि 'माइ इमाइ' यानि इमानि वक्ष्यमाणानि 'समुप्पजति' लोहिमाक्ष, शनैश्चर, चद्र, सूर्य, शुक्र, बुध, बृहस्पति एव राह (सकस्स ण देविंदस्स देवरण्णो सोमस्म महारणो सचिमाग परिमोघम ठिई पण्णता) देवेन्द्र देवराज शाके लोकपाल सोममष्टाराजकी स्थिति तीन भागसहित एक पल्योपमकी है। (अहाषचा अभिण्णापा ण देयार्ण ण्ग पलिओयम ठिई पपणचा) सथा सोमदाग अपत्यरूपसे अभिमत देयोंकी स्थिति एक पन्योपमकी है । (एच महिटीए जाव महानु भागे मोमे महाराया) इस तरह महाअाद्विवाले गावत महाप्रभाष- याले पे सोम नामके लोकपाल है। टीका-मेरुपर्वतकी दक्षिण दिशामें समस्त उत्पात आदि कार्यसोम आदि लोकपालौकी अध्यक्षता में ही होते है-यही थात प्रकटकी जा रही है-'जवूदीये जंबूरोप नामके इम मध्य जम्बूद्वीपमें 'मदरस्स पथ्य यस्स' सुमेरु पर्वतफी 'दाहिणणं' दक्षिण दिशामें 'जाई इमाई' जो पे शर, १६ सर्य, Y, भुध, २५ति भने पाडू (सकस्स ण देविंदस्स देव रणो सोमस्म महारष्णो सचिमाग पलिओचम लिई पण्णचा) ३६, १२, શકના લોકપાલ સોમ મહારાજની સ્થિતિ [આયુકાળ ત્રણ ભાગ સહિત એક પળે ५मन छ (माया अमिण्णा ण देवाण एर्ग पलिभोवम ठिई पण्णचा) तया सोभना पुरस्थानीय खोनी स्थिति मे. पक्ष्या५मनी ( एव महिडीए माय महानुमागे सोमे महाराया) सौभ नामनात asle A२ मा સમૃદ્ધિ, મહપ્રભાવ આદિથી યુક્ત છે ટીકઈ–મેરુ પર્વતની દક્ષિણ દિશામાં ઉત્પાત આદિ જે કાર્યો થાય છે તે માદિ લેકપાતથી અજ્ઞાત દેતા નથી તેમની અધ્યક્ષતામાં જ તે યે થાય છે, मे दात सूर सा सूत्रमा ४८ ४0 -'जयडीचे दीवे ॥ीय नामना An ( मदरस्स पचयस्स) भुमेरु ५पतनी (दारिणेण) क्ष लियामा . ७८४ भूताः, अनार्या:, ये चाप्यन्ये सयापकाराःन ते शास्व देवेन्द्रस्य, देवरावर सोमस्य महारानस्य अज्ञाताः, अटा', अश्रुता , अस्मृताः, भविशाता, वेषा घा सोमकायिकानां देवाना, शमस्य देवेन्द्रस्य, देवरानस्प, सोमस्त मा. राजस्य इमे यथाऽपत्याः, अमिनाता अमनन्, तद्यया हारक , रिवाला, लोहिताक्षः, शनैपरः, चन्द्र , मूर्य, शुक्रः, मुघ', वृहस्पति , राहु', शास्त्र धेसदाहाइ वा, पाणपखया, जणपखया घणकम्बया, कुलाबया, बसण भूया, अणारिया) सवर्तकपवन यामदारयावत् सनिवेशदाह, प्राणमय, जनक्षय, धनक्षय, फुलक्षय, व्यसनभूत, अनार्य-पापभूत, तथा (जे यावणे तहप्पगारा ण ते सक्कस्स देविंदस्म देवरणो मोमस्म महा रणो अन्नया, अदिहा, असुया, अस्सुया, अविष्णाया) सी मकारके और भी सप जो उपद्रय है ये देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल सोमसे अज्ञात नहीं है, अदृष्ट नहीं है, अभुत नहीं है, अस्मृत नहीं है, तथा अविज्ञात नहीं है । (तसिं या सोमकाइयाण देवाण सकस जं देविंदस्स देवरण्णो सोमस्स महारपणोइमे अहायचा अभिण्णाया होत्या) अथवा उन सोमकायिक देवोंसे ये सप पातें अहष्ट नहीं है, अमत नहीं है, अस्मृत नहीं है, अविज्ञात नहीं है। देवेन्द्र देवराज शक्रके लोक पाल सोममहाराजको ये देव अपस्यरूपसे अर्थात् पुनस्थानीय मभिमत है । (तजहा) वे देयये है (इंगालए, थियालए, लोहियक्खे, सणिवारे, चवे, सूरे, सुफ, धुहे, पहस्सई, राह) अगारक-मंगल, विकोलिक, दाहाइपा, नाव सनिवेसदार वा, पाणक्खया, जणफ्लया पणखया, कुलक्सया, पसणन्मया, अणारिया) भवत'४ पन, आमी भान सनिवेश प्राय नक्षय नक्षय क्षय, ०५सनभूत माना-पभूत तया (जे याषण्णे ता पगारा ण ते सक्कस्स देविंदरस देवरण्णो सोमस्स महारणो अभया, अदिता, अमुया, अस्मुया, अविष्णाया) AL AMIRना माल पर पो पात દેવેન્દ્ર દેવાય થકના કપાસ સોમ મહારાજથી અજ્ઞાત. અષ્ટ, મમત, અમૃત वात सात नयी (तेसि पा सोमकाइयाण देवाण सक्कस्स ण देविंदस्स देपरण्णा सोमस्स महारणो इमे भावमा अमिण्णाया होत्या) ita, વરાજ શાના કપાસ સેમ મહારાજના પરિવાર પ સતાનરૂપી માલિયા पर पात Hald Re मत भूत मने पिता aada 10 ( मप) AIR वो नीय प्रभाव (गासए, बियामए, सोहियाले, सनिबरे, चंदे, हरे, मुक्के, पुरे, बास्सई, राह) -Rs [HD], pिlan altita, प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३उ.७.२ शकस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७८७ मेन्युद्धम् १, उल्लेखयुद्धम् २, अशुमदनयुदम् ३, अपसव्ययुद्धश्च ४ । अस्य विशेपमानार्थ बृहस्सहिताया ग्रहयुदाध्यायोऽवलोकनीयः । तत ग्रहगृङ्गाटक-प्रहदण्ड-ग्रहमुशल विपयेऽप्युक्तम्- चक्र धनु -शृनाटक-दण्ड-पुर-पास-चजसस्थाना , क्षुद्रा दृष्टिलेकि समगय च मानवेन्द्राणाम् ॥१॥ इति चक्राकार-धनुराकार-शनाटकनामफलविशेषाकार दण्डाकार-नगराकार- मासनामफास्त्रविशेपाकार-चनाकारा मेघा अस्पन्ताल्पत्रकारका भवन्तीति भय च मनुजेन्द्राणाम् युद्धोत्पादका भवन्ति । उति श्लोकाय । 'गहायसन्चा' इवा' ग्रहापसन्यानि उक्तग्रहाणा पतिकूलगमनानि इति वा; कचिचु- दक्षिणे नापसव्य स्यात्, उत्तरेण प्रदक्षिणम् । ग्रहाणा चन्द्रमा शेयो नभत्राणा तथैव च॥१॥" होनेवाले ऐसे ग्रहोंका युद्ध पामपासरूपसे और अनुक्रमसे चार प्रकारका पराशरादि मुनियोंने कहा है ॥३॥ चार प्रकारके युद्ध ये हैं-मेदयुद्ध १, उल्लेखयुद्ध २, अशुमर्दनयुद्ध ३, और अपसम्पयुद्ध ४ । इमकी विशेप जानकारीके लिये वृहत्स हितो का ग्रहाध्याय देखना चाहिये । फिर प्रहनाटक, ग्रहदण्ड, ग्रहमुशल, के विषयमें भी कहा है- पक्रके आकारपाले धनुपके आकारवाले, सिंघाडेके आकारवाले, दण्डके भाकारवाले, नगरके आकारवाले, प्रासनामके अनविशेषके आकार वाले और धनके आकारयाले मेघ-वादल-अत्यन्त थोडी सृष्टिकरनेवाले तथा राजाओका युद्धकरानेवाले होते हैं॥१॥ 'गहावसम्याइ षा' प्रहोंकी प्रतिकूल चाल होना, अथवा-दक्षिणेनापसव्य स्यात् उत्तरेण प्रदक्षिणम्। સાવાને લીધે અન્ય અત્યંત નજદીક દૃષ્ટીગોચર થવાવાળા એવા ગ્રહોનું યુદ્ધ નજીક નજીકમાં અનુક્રમે ચાર પ્રકારનું પરક્ષરાદિ મુનિઓએ કર્યું છે hai ચાર પ્રકારનું યુદ્ધ આ પ્રમાણે છે–ન] ભેદ યુદ્ધ [૨] ઉલેખ યુદ્ધ ૩િ] અશુ મન ચુ_Mિ અને અપસવ્ય યુદ્ધ તેને વિશેષ પથી સ્પષ્ટ રીતે જાવા માટે મહત્સર્જિતાના પ્રાધ્યાય જોઈ લે. વળી ગહગાટક, મહાક, મહમુશવના વિષયમાં પણ કર્યું છે શકના આકાર વાળા, ધનુષના આકારવાલા શીધાડાના આકારવાળા ના આકારવાળા નગરના આકાર વાળ, ખાસ નામના બસ વિશેષના આકારવાળા અને વજના આકારવાળા મેઘવાદળ અત્યત શેઠે વિષ કરવાવાળા તથા રાજાઓને યુદ્ધ કરાવનારા થાય છે તેના 'गावसन्चाइ घा' अहानी भतिज प्यास यी 'अन्माइया' भवान। पो- , ७८६ समुत्पधन्ते समुद्भवन्ति 'मा' वा-गावंडामा'मारना इतना ग्रहाणां मालादीनां दण्डाफारविर्य गायतणय' 'गहमसला इका' अमनमणि इति चा उक्तग्रहाणामध्धायनश्रेणयः 'गहगजिया वा प्रागनितानि-नासपा रादौ स्तनितानि इतिमा, 'गहजुदाइमा' प्रायुदानि इति या एकनाने उमयोः ग्रहयो दक्षिणोत्तररूपेण समपति तय तया अवम्यानानि 'गहसिंघारगा पाया शृहाटकानि इति या ग्रहाणा झटकनामाफलाकारेणारस्थानानि । उकन-वियति चरता प्राणाम्-उपर्युपरि मास्ममार्गसस्थानाम्। अतिदाद् विषये समतामित्र समयावानाम् ॥१॥ आसन्न-क्रमयोगाव-भेदो-लेखा-सुमर्दना ऽपसम्यै । युद्ध चतुष्पकार पराशरापर्मुनिभिरुक्तम् ॥२॥इति, माफाशे गति कुर्वतां स्वस्त्र मार्गे उपर्यु परि स्थितानाम्। अत्यन्तदरसाद परस्परमत्यासभतया दृष्टिगोचराणाम् ग्रहाणाम् आसन्नवया क्रमतया च पाक कारक युद्ध पराभराये मुनिमि फधितम् तपारि- धक्ष्यमाण कार्य 'ममुप्पन्नति' उत्पन्न होते है 'तजहा' जैसे गहवाइ व' मङ्गल मादि ग्रहों की तिरछी दण्डागार मी भेणियों का होना 'गदमुसलाइ वा' इन मगल आदिग्रहोंकी ऊपर की ओर विस्तृत लम्पी अणियोंका होना, गहगजियाइ था' गृहोंके सभार आरिके समयमें गर्जनाए होमा, गहजुद्धाइ वा' एक नक्षत्रमें दो महोत्रा दक्षिणोत्तररूपसे ममपरितके रूपमें भवस्थान होना, 'गहसिंघारगाइया प्रोका मिंधारेके आकारमें अवस्थान होना, कहा भी है-"आकाशमें गति करते हुए, तथा अपने अपने मार्ग पर उपर उपर रहे हए, तथा अत्यन्त दूर होनेके कारण परस्पर अत्यन्त नजदीक रविगोर जार इमाई' , नाव प्रभात २ या समपति | SARNING astle मा sut of all नवीनत महा) a [sride] नमे अभाले छ-(गहदहाइ वा मग waltी तिरछी Bit all ga tal, 'गरमसलाइ पा' में भगण Rile all vी माने विस्तृत earn लियो ५वी, 'गागजियाइ पा' असाना सवार सभ बनाना यी, 'गाजुदार वा' Navi विचरइये सभyfar and eg 'गसिपागाइ' खानु प्रियासने MIREMENTAGwww માશમાં ગતિ હતા તથા પિતપતાના માર્ગ પર ઉમેરે ઉપર લા મને અત્યન્ત - ममेयचन्द्रिका टीका श ३ ७५ २ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिम्पणम् ७८७ मेदयुद्धम १, उरलेवयुदम् २, अशुमदनयुद्धम् ३, अपसव्ययुद्ध ४ । अस्य विशेषज्ञानार्थ वृहत्सहिताया ग्रहयुदाण्यायोऽवलोकनीय । तत ग्रहगाटक-महदण्ड-ग्रहमुशल विपयेऽप्युक्तम्- चक्र धनु-शाटक-दण्ड-पुर-मास-यजसस्थाना', सुद्रा दृष्टिलोंके समगय च मानवेन्द्राणाम् ॥१॥ इति चक्राकार-धनुराकार-शनाटकनामफलविशेपाफार दण्डाफार-नगराकार- मासनामफास्त्रविशेपाकार-वज्राकारा मेधा अत्यन्ताल्पत्रकारका भवन्तीतिक मय च मनुजेन्द्राणाम् युद्धोत्पादफा भवन्ति । इति श्लोकाश्य । 'गहावतव्या' इवा' ग्रहापसन्यानि उक्तग्रहाणा प्रतिकूलगमनानि इति वा; कवितु-'दक्षिणे- नापसव्य स्यात्, उत्तरेण प्रदक्षिणम् । ग्रहाणा चन्द्रमा ज्ञेयो नपत्राणा तथैव च।।१।।" होनेवाले ऐसे ग्रहोंका युद्ध पामपासरूपसे और अनुक्रमसे चार प्रकारका पराशरादि मुनियोंने कहा है ॥३॥ चार प्रकारके युद्ध ये हैं-भेदयुद्ध १, उल्लेखयुद्ध २, अंशुमर्दनयुद्ध ३, और अपसव्यमुद् ४ । इमकी विशेष जानकारीके लिये पृहस्स हितो का प्रहाभ्याय देखना चाहिये । फिर ग्रहशृङ्गाटक, ग्रहदण्ड, प्रहमुशल, के विषयमें भी कहा है- चक्रके आकारबाले धनुपके आकारवाले, सिंघाडेके आकारवाले, दण्डके भाफारवाले, नगरके भाकारवाले, प्रासनामके अनविशेषके आकार वाठे और वज्रके आकारपाले मेघ-बादल-अत्यन्त थोडी घृष्टिकरनेघाले तथा राजाओका युद्धकरानेवाले होते हैं॥१॥'गहायसवाइ पा' ग्रहाकी प्रतिकूल चाल होना, अयया-दक्षिणेनापसव्य स्यात् उत्तरेण प्रदक्षिणम्। હોવાને લીધે અન્ય અત્યન્ત નજદીક દૃષ્ટીગોચર થવાવાળા એવા ગ્રહનું યુદ્ધ નજીક નજીકમાં અનુક્રમે ચાર પ્રકારનું પરાશરાદિ મુનિઓએ કહ્યું છે મારા ચાર પ્રકારનું યુદ્ધ આ પ્રમાણે છે—૧] ભેદ યુદ્ધ રિ) બંખ યુદ્ધ [2] અશ મન ગુMિ અને અપસવ્ય યુદ્ધ તેને વિશેષ રૂપથી સ્પષ્ટ રીતે જાણવા માટે બહાસંહિંતાન પ્રાધ્યાય જોઈ લે. વળી ચહમૃગાટક, મહદા, પ્રહરુશલના વિષયમાં પણ કહુ છે રાકના આકાર વાળા, ધનુષના આકરવાલા વાધના આકારવાળા ના આકારવાળા નગરના આકાર વાળા, પ્રાસ નામના અસ્ત્ર વિશેષના આકારવાળા અને વજન આકારવાળા મેઘ-વાદળ અત્યત છે. વર્ષા કરવાવાળા તથા રાજાને યુદ્ધ કરાવનારા થાય છે તેના 'गायसन्चाइ या हानी प्रति Ale यी 'मभार चा' भवानी २ या- - . ७८६ समुत्पधन्ते समुद्भवन्ति त जहा' सपथा-'गादगारवा' मारमा पनि ग्रहाणा मालादीनां दण्डाफारतिर्यगायतश्रेणय 'गहमुमला जा' मम्तावि इति वा उक्तग्राणामयिनश्रेणयः 'गहगजिया इ वा' प्रागनितानि-नासंचा रादौ स्वनितानि इति वा, 'गजुदा या' ग्रहयुदानि इति या एकनलो उमयो प्रायो दक्षिणोत्तररूपेण समपतितपा अवस्थानानि 'गडसिंघारगा या' मा शनाटकानि इति वा ग्रहागां नाटकनामफफलाकारेणावस्यानानि । उकन-पियति चाता ग्रहाणाम्-उपर्युपरि आत्ममार्गसस्पानाम्। अतिदाद् ग्विषये समतामिव समपातानाम् ॥१॥ आसन्न-क्रमयोगाव-भेदो-ल्लेखा-शुमर्दना ऽपसम्पै । युद्ध चतुष्पफार पराशराधेर्म निभिरुक्तम् ॥२॥इति, आकाशे गति कुर्वता स्वस्व मार्गे उपयुपरि स्थितानाम्। मत्यन्तरतार परस्परमत्यासानतया दृष्टिगोचराणाम् ग्रहाणाम् आसन्नतया क्रमतया च तुम कारक युद्ध पराशराये मुनिमि फथितम् तथाहि- पक्ष्यमाण कार्य 'समुप्पचति उत्पन्न होते है तजहा' जैसे-'गावगा य' मजल आदि प्रहोंकी तिरछी दण्डाफार लबी भेणियों का होना 'गहमुसलाइ घा' इन मगल आदिग्रहोंकी ऊपर की ओर विस्तृत लम्पी श्रेणियोंका होना, गहगजियाइ था' गृहोंके सबार आरके समयमें गर्जनाए होना, 'गहजुधाइ था' एक नक्षत्रमें दो प्रदोषा दक्षिणोपररूपसे समपम्किफे रूपमें अचस्यान होना, 'गहसिंघारगाइका ग्रहोफा मिधाटेके आकारमें अवस्थान होना, कहा भी है-"आकाशमें गति करते हुए, तथा अपने अपने मार्ग पर उपर उपर रहे हुए, तथा अत्यन्त दूर होनेके कारण परस्पर अत्यन्त नजदीक रष्ठिगोबर “नाइ इमार , ना प्रमाना रे या समुप्पजवि ' पन मा ते asia साया weld wale lal न-(महा) या [suita] -12 प्रभावे -(गादडाइ पा' मग autी ति MaR aial बलिया 4पी, 'गामुसलाइ पा' मे म Rule - ५०ी जाने विस्तृत सनी लियो मवा, 'गहगजियाइ पा' होना सा Mult अभरे नाना था, 'गजुदाइ वा' नभने हानु लिमये अभपति नापी 'गहसिपारगाइ पा' पार्नु हाने नान, આકાશમા ગતિ કરતા તથા પિતપતાના માર્ગ પર ૫ર ૫ર તે ને અને प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३उ. २ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिम्पणम् ७८७ मेदयुद्धम १, उल्लेखयुटम् २, अशुमदनयुदम् ३, अपसव्ययुदञ्च ४ । अस्य विशेपमानार्थ वृहत्सहिताया ग्रहयुदाध्यायोऽवलोकनीय । तत प्रहलाटक-ग्रहदण्ड-ग्रहमुशल विपयेऽप्युक्तम्- 'चक्र धनु'-शृङ्गाटक-दण्ड-पुर-पास-जसस्याना , शुद्रा दृष्टिलोक समगय च मानवेन्द्राणाम् ॥१॥ इति चक्राकार-धनुराकार-शनाटयनामफलविशेपाकार - दण्डाफार-नगराकार मासनामफालविशेषाकार-बजाकारा मेघा अत्यन्ताल्पवाकारका भवन्तीति भय च मनुनेन्द्राणाम् युद्धोत्पादका भवन्ति । इति श्लोकाचय । गहावसन्ना' इवा' ग्रहापसव्यानि उक्तग्रहाणा प्रतिकूलगमनानि इति वा; कचित्तु-दक्षिणे नापसव्य स्यात, उत्तरेण प्रदक्षिणम् । ग्रहाणा चन्द्रमा ज्ञेयो नपत्राणां तथैव च॥१॥" होनेवाले ऐसे मौका युद्ध पामपासरूपसे और अनुक्रमसे प्यार प्रकारका पराशरादि मुनियोंने कहा है ॥३॥ प्यार प्रकारके युद्ध ये हैं-मेदयुद्ध १, उल्लेखयुद्ध २, अंशुमर्दनयुद्ध ३, और अपसव्ययुद्ध ४ । इमकी विशेष जानकारीके लिये वृहस्स हिता का ग्रहाध्याय देखना चाहिये । फिर ग्रहशृङ्गाटक, प्रहदण्ड, ग्रहमुशल, के विषयमें भी कहा है- यफ्रके आकारपाले घनुपके भाकारवाले, सिंघाडेके आकारवाले, दण्मुके आकारवाले, नगरके आकारवाले, मासनामके अनविशेपके आकार वाले और घनके आकारवाले मेघ-बादल-अत्यन्त थोडी घृष्टिकरनेवाले तथा राजाओका युद्धकरानेवाले होते हैं॥१॥ 'गहायसवाइ वा' ग्रहाकी मलिफूल चाल होना, अथवा- दक्षिणेनापसव्य स्यात् उत्सरेण प्रदक्षिणम्। હોવાને લીધે અન્ય અત્યન્ત નજદીક દૃષ્ટીગોચર થવાવાળા એવા ગ્રહનું યુદ્ધ નજીક નજીકમાં અનુક્રમે ચાર પ્રકારનું પરાસરાદિ મુનિઓએ કહ્યું છે પણu ચાર પ્રકારનું યુદ્ધ આ પ્રમાણે છે] ભેદ યુદ્ધ [૨] કખ યુદ્ધ [a] અચ મદન યુદ્ધ ]િ અને અપસવ્ય યુદ્ધ તેને વિશેષ રૂપથી સ્પષ્ટ રીતે જાણવા માટે સંહિતાના પ્રહાખ્યાય જોઈ લે. વળી ચહગાટક, રાહદા, ગ્રહમુશવના વિષયમાં પણ કહ્યું છે–શકના આકાર વા, ધનુષના આકારવાલા શવામ્બના મારવાળા ઇ ના આકારવાળા નગરના આકાર વાળા, પ્રાસ નામના અસ વિશેષના ખાકારવાળા અને વજન આકારવાળી મેઘા–વાદળ અત્યત છે વર્ષાદ કરવાવાળા તથા રાજાઓને યુદ્ધ કરાવનાશ થાય છે 'गावसन्चाइ पा' अहानी प्रति Ale , 'मामाइ वा' भेवानी भाउम२ यथा- - ७८८ इत्युक्तरूपमपसन्यम् । अन्माइया' अभ्राणि इतिरा, मेपारमरामि । 'भन्भरुवस्वाइपा' भभ्रता अभ्राण्येव प्रक्षाकाराणि इति मनसा इति या तदुक्तम् 'दघि सदृशाम्रो नीलो भानुच्छादी ग्यमध्यगोऽनतम' इति । सखा इवा' सन्ध्या इति वा, दिवसरात्रिमामकाल 'गंधचनगराधना मनम राणि मागाशे यन्तरनिर्मितानि नगराकाररूपाणि इति वा, 'उबापापा का उल्कापाता' समाश रेखाकार-तारकपाता इति था, 'दिसिदामा मारिया दिक्षुधिदिसु वा, मन्यतमाया दिशि भघ प्रस्तान्धकाराः उपरिव प्रकासमा दन्दममाननगरमफाशसहशा ति वा, वस्फला-दारो दिर्घा रामभयाय पीवी देशम्प नाशायनाचमर्ण ,पमारुण म्यानपसन्यवायु , सस्यस्य नाशंसकराति प्रहाणां चन्द्रमा शेयो, नक्षत्राणा तथेष छ' प्रहरोका इस प्रकारका अपसव्यका रोना, 'अम्माइ वा' मेघोंका आरम्पर होना 'भाभ रुकवाद घा' वृक्षोंके आकाररूपमें पादलोका होना, काभी है जो अग्रभागमें दीके समान वेत हो पाचौ नीले रगका हो और सूर्यको आरछादित करनेवाला हो, ऐसा आकाशके मध्यभागमें रहने चाला पादल अम्रतरु कहलाता है, 'संझाइ वा, दिवस और निक सगमकालरूप सम्पाका होना, 'गधन्वनगराइया' गधर्षनगरोंके आकार में ग्रहोंका होना अथवा आकाशमें व्यन्त दाराकी गई नमरोंकी आकृतियोंका होना 'उकापायाइ था' उल्कापातका होना प्रकाशयुक्त रेखाकारमें तारोंका गिरना, विसिदाहाइ मा' किसी एक दिशा में, जलतेहुए नगरके प्रकाशकी तरह नीचे अंघकारका दिखना और ऊपर में प्रकाश दिखलाई देना, (इसका फल यदि दिग्दाह पीतवर्षका दिखलाई पसे तो यह राजाके लिये मशुभ होता है, मानके जैसा पासानु धेश, 'अमरुखाइ वा' पार्नु साना मारे भाई, vg છે—જેને અબ્રભાગ દહીંના ખેત હય, વચ્ચેનો ભાગ નીલગી રાય અને જે સૂર્યને બાહિત કરનારા હોય એવા આકાશના મધ્યભાગમા વા વાળાને 'प्रत समाइ पा' मने बिना समम३५ ५५ की, 'पवनगराइ वा' गाना PATR भानु स्थान ५ मा मन्तR IN AIशनी मातियो श्याको 'उस्कापायाइ वा' liua - Mitayn dwal folu AIR तारानानु भो 'दिसिवा पा sat દિશામ, સળગતા નગરની જેમ ઉપર પ્રકાશ દેખાવો અને નામે અપાર ખાવો. તેિનું ફળ નીચે પ્રમાણે -છે-એ દિશાહ પીળા વાને દેખાય તે સજાને .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३उ ७.२ शक्रस्य मोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७८९. ॥१॥'इत्युक्तम् । 'गज्जिया इवा' गर्जितानि मेघगर्जितानि इति घा, 'विज्जू इवा' विद्युत् इति वा, अभ्र विना विद्युल्लनास्फुरणम् ‘पमुघुट्टी इवा' पासष्टष्टिः लिष्टि: इति वा, 'जूवे इवा'यपा 'शुक्लपक्षे प्रतिपत्तिथ्यादिदिनत्रयावधि सन्ध्याच्छेदावरका यूपका इति कथ्यते, 'जक्वालिचए इवा' यक्षादीप्तानि आगाशे व्यन्तरविशेष यक्षकतचलनानि 'मिया इवा' भूमिका इति वा, धूमाकरघूसरवर्णघनीभून जलकणराशि. 'मष्टियाइ वा' मडिया इति वा सैव ईपत्पाण्डुरा 'रयुग्घाएचि चा' रजउद्घात• इति वा' धूलिसमूह. दिशा लिव्याप्तस्वम् 'चदीचरागाइ या' चन्द्रोपरागा चन्द्रग्रहणानि इति वा, 'सूरोवरागाइ वा' नोपरागा. मूर्यग्रहणानि इति वा, 'चंदपरियेसा इ वा चन्द्रपरिवेपा इति या, चन्द्रस्य चतुर्दिा गोलाकार घर्णषाला दिखलाई दे, तो वह देशके नाश के लिये होता है और घह यदि लालरगका दिवसाईदे तो अनाजके विनाशके लिये होता है) 'गजियाइ घा' मेघोंकी गर्जना होना, "विज्जूह वा' बिजलीफा चमकना, 'पसुट्ठीइ या' धूलिकी वर्षा होना, 'जह वा' शुक्लपक्षमें प्रतिपदा, दोज और तृतीया तफ जिसके द्वारा सध्या दफजाना है घर यूपक कहलाता है, इस यूपकका होना, जक्खालिसपा आकाशमें व्यन्तरविशेप यक्ष द्वारा दीप्तियोंका होना, 'धूमियाइ घा' घूम्रके आकार जैसे-धूसरवर्णवाले-घनीभूत जल्फणों का राशिरूपमें होना, 'महियाइ घा' कुछ सफेदवर्णवाले जलकणोंका घनीभूत राशिमें प्रकट होना, रयुग्घाएत्ति वा' दिशाओंका धूलिसे व्याप्त होना, 'चंदो घरागाइ था' चद्रग्रहण होना, 'सूरोवरागाइ घा' सूर्यग्रहण होना, માટે અશુભ નીવડે છે, જે તે અગ્નિના વર્ણને દેખાય તે દેશને માટે અશુભ ગણાય छ, मन रमना माय तो मनाने भोटे विना मना ) 'गजि याइ वा' भनी IN ! 440, 'विज्जूइ वा' वाणी या यो, 'पमुघुट्टीइ 'धूमने१२वा यो, 'जूवेइ वा' ५५४ 4-मेट है शुपक्षनी मेम, બીજ અને ત્રીજ પર્યન્ત જેના દ્વારા સંપાની કિનારી કાઈ જાય છે તે પૂરક થવાની ક્રિયા नक्खालित्तएर वा આકાશમાં પક્ષ દ્વારા દીપ્તિ થવી, 'पृमियाइवा' धूम 4-(भाना, नाना तरत. सन तेने धुभम ) 'मरियाइ या' सध पाना बनभूत ना सहने १२ ५-४२॥ ५४, रयग्याएचिवा' पूजा गया था। भारत यावी, चंदोषरागाइ पा ચદ્ર ગ્રહણ થવું सरोवरागाइ पा' सा . , ७८८ इत्युक्तरूपमपसव्यम् । 'अन्माइया' अभ्राणि इति पा, मेपारम्परावादी 'अमरुक्खाइपा' अभ्रक्षा. अभ्राण्येच साकाराणि इति ममता इति था, तदुक्तम् 'दधि सदृशाम्रो नीलो भानुच्छादी ग्यमध्यगोतम.' इति । 'समा या' सन्ध्या इति या, दिपसरापिसमकाल 'गंपन्ननगराइया' पनि राणि आगाशे उपन्तरनिर्मितानि नगराधाररूपाणि इति बा, 'उबापाया हवा उल्कापाता समकाश रेखाकार-तार पाता इति वा, 'दिसिदादा' दिग्दा दिक्षुविदिक्ष वा, अन्यतमायां दिशि अप प्रस्तावारा उपरिमासमा दन्दधमाननगरमकाशसहशा पति था, तस्फ्लम-'दारो दिशा राममयाय पीती देशम्य नाशायनासवर्ण ,यथारुण म्यादपसन्यवायु ,सस्यस्य नारा सकराति ॥ प्राणा चन्द्रमा ज्ञेयो, नक्षघ्राणा तथैव च' ग्रहका इस प्रकारका अपसव्यका होना, 'अम्भाइ घा' मेघोंका आरम्बर होना 'मान रुकवाइ वा' वृक्षोंके आकाररूपमें पादलोका होना, कहाभी है जो अग्रभागमें दहीफे समान वित हो पीच नीले रगका हो भौर सूर्यको आच्छादित करनेवाला से, ऐसा आकाशके मध्यभागमें रहने वाला पादल अभ्रमरु कहलाता है, 'संभाइ वा,' दिवस और रात्रिके सगमकालरूप सध्याका होना, गधव्यनगराइया' गधर्वनगरोंके आकार में ग्रहोंका होना अथवा आकाशमें व्यन्तरों माराकी गई नगरोंकी आकृतियोंका होना 'तकापायाइ था' उल्कापातका होना प्रकाशयुक्त- रेखाफारमें तारोंका गिरना, 'निसिदाहाइ घा' किसी एक दिशा में, जलतेहुए नगरके प्रकाशकी तरह नीचे अधकारका दिखना और ऊपग्में प्रकाश दिखलाई देना, (सफा फल यदि दिग्दार पीतवर्मका दिवलाई परे तो वह राजाके लिये अशुभ होता है, भग्निके जैसा पाहानु घराणे, 'अम्मरुपवार पा' queuk TALL PAINR हमा, BYg છે જેને અગ્રભાગ વ્હીંના સ્વો હેતુ , વચ્ચેને ભાગ નીલગી હેાય અને જે સૂર્યને આચ્છાદિત કરનારા હેય એવા આકાશના મધ્યભાગમા રહેલા વાળાને "MP3 सप्ताह था • દિવસ અને રાત્રિના સ ગમરૂપ સખા થી, 'गंपनगराइ या' अब नारान मारे अनुपस्यान गर्नु भय व्यन्त नगरानी तियो वा 'सपकापायाइ पा' Sutud पो- Malaya तना hिu भा समानु भख 'दिसिदारापा' દિશામાં સળગતા નગરની જેમ પર પ્રકાશ દેખાવો અને નામ અપાર ખાવો. તેિનું ફળ નીચે પ્રમાણે મનાય – નિહ પીળા વણને દેખાય છે તે જનને . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श ३ उ ७.२ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९१ कपिहसिता ऽमोघ माचीनबाताइति वा, तत्र उदफमत्स्या मत्स्याफारमेघा वा, फपि इसिमितिकपेईसनम् "पपिहसितनाम यदाऽऽकाशे वानरमुखसशस्य विकृतमुखस्प इसनम्" इत्युक्तम् । अमोघा सूर्योदयसमये रविकिरणविकारजनिता. आताम्राः, कृष्णा , श्यामा वा पिरणसध्या इति, कचितु-"शुक्ला करा दिनकृतो, दिवा- दिमध्यान्तगामिन स्निग्धा । अव्युच्छिम्मा ऋजयो मएिकरास्ते स्वमोघाख्या ११" इन्युक्तम् । प्राचीवाता पूर्वदियवाता पूर्व दिकपवना 'पईणवाया इवा' पती चीवाता इति वा पधिमदिकपवना इति वा, 'जाव-सवयवाया इवा' यावत्- सवर्तश्चाता इति वा उणादिसवर्तनस्वभावा , यावत्पदेन-दक्षिणवाता इति वा, उदीचीवाता इति वा, उर्ववाता इति वा, तिर्यग्वाता इति वा, विदिग्याता, कपिरमिय अमोहपाहणघायाइया" मत्स्यके आकार में मेघोंका होना, 'कपिहसित' आकाशमें वानरमुम्बके ममान विकृत हुए मुखफा हँसना, 'अमोघ-सूर्योदयके समयमें तथा अस्तके ममयमें दर्य की किरणोंके विकारसे जनित, कुछलाल, काली-श्याम-किरण मेसी हकीरें रेखा ओंका होना, तथा किसीके मन्तव्यानुसार दिनकी आदिमें, मध्यमें, एव अन्तमें सूर्य की शुक्ल फिरणे स्निग्ध अम्युच्छिन्न, ऋजु और वृष्टिको करनेपाली जो होती है वे अमोघ है-एन अमोघोंका होना, पूर्वदिशाफी घायुका चलना 'पईणवायाइ पा' पश्चिमदिशाको घायुका, चलना, 'सघट्ययायाइया' सवर्तक तृणादिकोंके सवर्तन स्वमाषपाली हषाका चलना, याचस्पद से गृहीत-दक्षिणवायुका चलना, उच्चर दिशाकी पायुफा चलना, उर्ध्वदिशाकी वायुका घलना, अघोदिशाफी वायुका चलना, तिरीधायुका चलना, विदिग्याप्त-विदिशाओंकी वायुओंका चायाइ वा' मत्स्याना मेघ या, भायमा पानभुम समान विकृत भुमनु હસવું, અમા–સૂર્યોદય સમયે અથવા સુસ્ત સમયે સૂર્યના કિરણના વિકારથી જનિત લાલ, ખામ કિરણ જેવી ખાઓ થવી, અથવા તેને નીચે પ્રમાણે અર્થ પણ થાય છે–દિવસની શરૂઆતમાં મધ્યાન્હ તથા સાંજે સૂર્યના શુકલ કિરણે સ્નિગ્ધ, અન્યૂચ્છિા, ઋજુ અને વૃષ્ટિ આપનારા દેવ છે, એ કિરણને અમેઘ કહે એ भाषानु म, पूर्व लिन न पायो ५३ 4), 'पईणमायाइ या' पविभना पाय वापा, 'सषयायाइ था' सवत':-तृमिन sR 843111 स्मााणा પવન થવો ધાવતુ પદથી દક્ષિણ દિશાને પવન, ઉત્તર દિશાને પવન, ઉર્વદિશાને પવન, અદિશાને પવન તિરછી દિશાને વાયુ વિદિશાઓને વાયુવેગેર થવાની વાત - -- मण्डलविशेपः, एव 'सुपरिवेसाया' मरपरिवेपाः इति वा, परिपात सम्मन्छिता रवीन्दी फिरणा पवनेन मण्डलीभूता', 'नानापनो तवसमा व्योम्नि परिवेपाः' इति ज्ञेयम् । 'पडिचदाइ वा ' मतिबन्द्राः रितीमा इति वा, 'पढिसूराचा' मतिसूर्या द्वितीयसूर्या इति वा, उदयात् प्रभृति दिनमहरेक यारत् सनुपन सूर्यसमीपे यहा भवति, बा सूर्यकिरणवशात् तत्र द्वितीय सूर्य इत्र लक्ष्यते स प्रतिमूर्य उच्यते, समस्त समयेऽपि सम्माति । प्रति चन्द्रविषयेऽपि एवमेव लक्षण देयम्, 'इरपप इका' इन्द्रधनुः इति घा, 'उदगमच्छ-कविहसिपप्रमोह-पाईणायामा' उपकमलम- 'चपरिवेसाइ वा पत्रमा के चारों तरफ गोलाकार मपलविशेषका होना, 'सूर परिवेमाइ या' सूर्य के चारों और गोलाकर मणलविशेष का होना, (परिषेपका-लक्षण-सूर्य और चन्द्रमाकी किरणे एकत्र होकर अप पवन से मण्डलीभूत हो जाती है और उनमें अनेक वर्ण एघ आकार दिखलाई देने लगते है इसका नाम परिवेष है) 'पडिचदाइ घा' वितीयचद्रका होना, 'पडिमराह या' दूसरे सूर्यका होमा सूर्यफा अप उदय हो जाता है तप एक पहर दिन पम्ने तक पतता पादल सूर्यके समीप जय आजाता है-तप सूर्य की किरणोंक पशसे यहा पर दूसरा सूर्य जैसा प्रतिभासित होने [गता है इसीका माम प्रतिसूर्य है-इसी तरहसे सूर्य जब अस्त होता है तब भी ऐसा ही प्रतिभास होने लगता है। प्रतिचन्द्र के विषयमें भी ऐसा ही लक्षण जानना चाहिये । 'इदघा वा' इन्द्रधनुषका होना, "उदगमा સૂર્યગ્રહણ થવું पदपरिवेसाठ पा' ચન્દ્રમાની જાર તરી ગાળાક્ષર में राई 'म्रपरिषेसाइ पा' सूर्यना बारे २२ २ मा स्थाई (स्म' અને ચનર્મના કિર સચ્છિત થઈને જયારે પવનથી તેમનું મઠળ રચાય છે અને તેમના અનેક વર્ષ અને આકાર દેખાવા લાગે છે ત્યારે તેને ચન્દ્રપરિષ કે સૂર્ય પરિવેષ કહે છે ) 'परिचदाइ ।' प्रतियR Bri 47, परिसराइ पा' પ્રતિસૂર્યનો ઉદય થવો. (સૂર્યને ઉદ્યમ વયા પછી બેક પર દિવસ ચડે ત્યા સુધી એક પાતળુ વાદળ સૂર્યની સમીપે ભાવી વય ત્યારે સૂર્યના કિરણને લીધે ત્યાં બીને સૂર્ય, હાય એવો ભાસ થાય છે એને પ્રતિસ્ય કહે છે તે વખતે પણ એ જ પ્રતિભાસ થાય છે પ્રતિસનના વિષયમાં પણ પ્રતિ માટે જ सभा) 'दिपणा पा' भेष ५नुष २ा, 'सदगमण-कपिरसिय मोहपाईन 7 प्रमेयचन्द्रिकाटीका श ३.उ ७.२ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९१ कपिडसिता ऽमोघ प्राचीनवाताइति वा, तत्र उदकमस्या मत्स्याफारमेघा घा, कपि हसितमितिकपेसनम् “य पिहसिन नाम यदाऽऽकाशे वानरमुखसशस्य विकृतमुखस्य हसनम्" इत्युक्तम् । अमोघा सूर्योदयसमये रविकिरणविकारजनिता. आताम्रा., कृष्णा , श्यामा वा गिरणसदृशा उति, कचितु-"शक्ला फराः दिनकृतो, दिवा दिमभ्यान्तगामिन' स्निग्धा । अन्युच्छिन्ना ऋजवो वृष्टिकरास्ते स्वमोपाख्या." इन्युक्तम् । प्राचीवाता पूर्वदिग्वाता पूर्व दिपवना 'पईणवाया इ वा' प्रती चीवाता उति वा पश्चिमदिकपपना इति वा, 'जाव-सवट्टयवाया इ वा' यावत्- सवर्तश्चाता इति वा ठणादिसवर्तनस्वभावा , यावत्पदेन-दसिणवाता इति था, उदीचीवाता इति घा, ऊर्चचाता इति वा, तिर्यग्वाता इति वा, विदिग्वादा, कपिहमिय अमोहपाइणघायाडवा" मत्स्यके आकारमें मेघौका होना, 'कपिरसित' आकाशमें वानरमुग्वके समान विकृत टुए मुखका हसना, 'अमोघ-सूर्योदयके समयमें सथा अस्तफे ममयमें मर्य की किरणों के विफारसे जनित, कुछलाल, काली-श्याम-किरण जैसी लकीरें रेखा ऑफा होना, तथा फिसीके मन्तव्यानुसार दिनकी आदिमें, मध्यमें, एष अन्तमें सूर्य की शुक्ल किरणें स्निग्ध अव्युच्छिन्न, ऋजु और वृष्टिको करनेवासी जो होती है वे अमोघ है-इन अमोघोंपा होना, पूर्व दिशाकी वायुका चलना 'पईणवायाइ घा' पश्चिमदिशाको घायुका, चलना, 'सयध्यघायाइवा' सघर्तक तृणादिकोंके सवर्तन स्वमाषपाली हवाका चलना, यावस्पद से गृहीत-दक्षिणवायुका चलना, उत्तर दिशाकी थायुफा चलना, उर्ध्व दिशाफी वायुका चलना, अघोदिशाफी घायुफा चलना, तिरछीमायुका घलना, विदिग्वात-विदिशाओंकी घायुओंका પાપા રા’ મસ્પામરના મેજ થવા, આકાશમાં વાનરમુખ સમાન વિકૃત મુખનું હસવું, અમેધ–સૂર્યોદય સમયે અથવા સુસ્ત સમયે સૂર્યનાં કિરણોના વિકારથી જનિત લાલ, સ્વમ કિર જેવી ખાઓ થવી, અથવા તેને નીચે પ્રમાણે અથ પણ થાય દિવસની શરૂઆતમાં મધ્યાન્હ તથા સાંજે સૂર્યના સુલ કિછે સ્નિગ્ધ, અન્યૂછિન્ન, ઋજુ અને વૃષ્ટિ આપનારા હેવ છે એ રિને અમેઘ કહે છે એ भाधान यां, भू लिन न पा ५३ ५५ो, 'पईणवायाइ या' विमाना वायु पापो, 'समध्यरायाइ पास-तृणालिने UNR 834न स्पqaidu પવન થવો યાવત્ પદથી દક્ષિણ દિશાને પવન ઉત્તર દિશાને પવન, ઉર્ધ્વદિશાને પવન, અાદિશાને પવન તિરછી દિશાને વાયુ વિદિશાઓને વાયુવેગેર થવાની વાત म . ७१२ इति वा, वातोद्भमा इति घा, वातोपणिया इतिमा, बातमप्रति विभा, उत्कलिफावाता इति वा; मण्डलियावाता इति पा, गुआपाता इति पा, मा वाता इति या' इति समापम् । 'गामदाहा पा' ग्रामदास. इतिवा, पाप सनियेसदाहा इवा' यावद -समिरेशदाहाः इति मा । यारस्करबाद-बार- नगर-निगम-खेट-कर्पट-मडम्य-द्रोणमुग्व पटना (पसन)ऽऽभमसनातना प्राय मरति । ग्रहदण्डादीनां सनिवेशदादपर्यन्ताना यत् फल भवति तदार- 'पाणक्खया' इत्यादि । माणक्षया. पलक्षया 'जणक्खया' जनक्षया लोर मरणानि, 'धणक्खया' धनक्षया सम्पचिपिनाशा, 'कुलकावया'लक्षमा चलना, वातोदभ्रमविना ठियानेकी वायुका चलना, वातोत्कलिकासमा की कल्लोलोकी तरह घायुका चलना, वातमण्डलिका-जारकी पवन चलना, उस्फरिकाघात-बाराती हुई हयाका धरना, मण्डलिकापात फभी अधिकरूपमें और कभी मदरूपमें इस तरहसे मण्डलिकास्पमें घायुका चलना, गुमावात सन मनशन्द करती हुई वायुका चलना, मझावात झकोरती हुई रुघाका चलना 'गामदाहाइ वा प्रामदाह गाम जतने जैसा यावत् सनिघेसदाहाइ पा' सभिवेशदाहका होना (निगमदाह, राजधानी दाहसे लेकर सवाहरूपदाहतक का पाठ यहा यावत् शन्दसे लिया गया है। ये सप भशुम उपद्रव सोमलोकपालसे अज्ञात नहीं है ऐसा सम्प यहाँ लगालेना चाहिये। ग्रहदण्ड आदिसे लेकर मभिवेशदाहतको उपद्रोंका क्या फल होता है-इस यातको प्रकट करते हुए सूत्रकार कहते है कि 'पाणक्खया' अणपखया, घणक्खया, कलक्खया, ગ્રહણ કરવી. વાઇબ્રમ—ગમે તે રીતે વાયુ પકાવો, વાતકાલિકા—સમુદ્રની લહેરની જેમ વાયુ આવો બાતમલિકા જોરથી પવન ફુકાવો, “સિકાવાત' લહેશતી બની ચાલ્યા કરવી, મલ્લિકાવાત ક્યારેક તેરથી અને કયારેક મદમાં વાયુ વાયા કરો, ગુજાવાત’ સુસવાટા કર્તા પવન ફૂકા “ઝાવાત પવનનું ભારે તેફાન-કઝાવાત થવા, 'गामदार पा' DUHEle !- AIAHINY DIH NAHI augat वा, 'माप सनिवेसदारापा' शनिवेश भयान्तना स्थानी भाभा in al રેખાવ થવો અહી યાવતું પહથી નિગમ, સજધાનીથી લઇને સ વાતાક પર્વતનો પાઠણ કરી છે પરના સઘળા કપાત-ઉપદ્રવો સોમ હોવાથી માતા નથી, એ સબપિ નહી હગ કોઈએ આદરી થઈને નિશાહ પતના મનું શુ ફળ મળે છે, તે સવારે નીચેના સૂવારા પ્રકટ કર્યું છે- . ममेयचन्द्रिका टीका श ३ ७२ २ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९३ वनाशा.। उपसहरघाह-'वमणन्भूया' व्यसनभूता दुखदायिन' 'अणारिया' मनार्या अधमा उत्पाता 'जे यावण्णे ये चाप्यन्ये 'तहप्पगारा' तयामकारा' तस्सदृशा भवन्ति 'ण' ते न ते सर्वे 'सास्स देविंदस्स देवराणो' शक्रस्य देवेन्द्र स्य देवराजस्य 'सोमरस महारण्णो' सोमस्य महाराजम्य 'अण्णाया' अज्ञाता भर्यात् न केवल माणेक्षयादय एव, अपि ये चाप्यन्ये एखयतिरिक्ता' प्राणमयादिसदृशा व्यसनभूता आपपा अनार्या पापात्मका ग्रहोपद्रवादि- मन्या परिणामा भवति तेऽपि शकलोकपालसोमस्य अज्ञाता नेति भावः । एच ते 'अदिवा' अदृष्टो प्रत्यक्षाधविषयीभूता , 'अमुया' 'अश्रुता श्रवणगोचरा. भूया अणारिया' इन ग्रहदढ आदिकोंके होने पर प्राय प्राणोंका क्षय हेता है, उनके यलका क्षय होता है, जनक्षय-लोगोंका मरण होता है, धनका विनाश होता हैं वशका क्षय होता है, सथा व्य. सनभूत-दुखदायी अधम 'जे यावण्णे' जो और भी दूसरे 'सहप्प गारा' इसी प्रकारके उत्पात होते है, वे सय 'सकस्स देविंदस्म देव- रणो देवेन्द्र देवराज शके 'सोमस्स महारणो' लोकपाल सोम महारानको 'अण्णाया' अज्ञात नहीं है अर्थात्-ग्रादण्डादिकोंके होने पर जो प्राणक्षय आदि अनिष्ट परिणाम होते है फेवल घे ही सोम- महाराजसे अज्ञाप्त नहीं है किन्तु इनसे भी भिन्न जो इन्ही के जैसे भापतिरूप पापात्मक- अशुभ-ग्रहोपद्रवादिजन्य परिणाम होते है मी शके लोकपाल मोमसे अजाप्त नहीं होते है । इसी तरह के 'अदिहा' प्रत्यक्ष आदि के अविषयभूत, मी नहीं होते है । 'असुया' 'पाणक्खया, जणक्खया, धणक्खया, कुलक्खया, घसणम्भूया अणारिया' એ બ્રહદડ આદિ ઉત્પાત થવાથી પ્રાય પ્રણને નાશ થાય છે માણસોને નાશ થાય છે, ધનને નાશ થાય છે, કુળનો નાશ થાય છે તેનો નાશ થાય છે તથા અધમ વ્યસનભૂત બીજા જે દખ દાયીપ્રવક્ષય, જનક્ષય, આદિ કરનારા ત્પાતે 'जे यावण्णे तहप्पगारा' भने में मारना भी पोरे मापात्यात या ® ते समजा तो 'सफम्स देविदस्स देवरणो' हेवेन्द्र ३१४ शान 'सोमस्स महारणो asia सोम मसावी अण्णाया' अज्ञात होता नया मेट र દ. આદિ થાય ત્યારે જે પ્રાણુક્ષય આદિ અનિષ્ટ પરિણામે આવે છે એ સોમ લેક- પાલથી અજ્ઞાત હોતા નથી એટલુ જ નહી પણ એથી જુદા જ પ્રકારના, એના જેવા જ આપત્તિ૫ પાપાત્મક અશુભ શ્રાપદ્રવ આદિ જન્ય પરિમે પણ સેમ લોપાલવી मज्ञात हातानr 'अदिट्ठा' भद्र-2-प्रत्यक्ष-नन२ सा२ हाता नथी 'अमुया' ७९२ इति वा, चासोद्धमा हतिया, पातोत्कमिका इति था, बातमरितालिवा, उत्कलिकाबाता इति वा; मण्डलिकावाता इति वा, गुआपाता इति वाला वाता इति पा' इति समागम् । 'गामदाहा मा' ग्रामदाबा. इतिवा, बार सनिवेसदाहा र वा' यावत् -सग्निवेशदाहा. इति वा । याकरणाव-भार- नगर-निगम-खेट-फर्यट-महम्य-द्रोणमुग्व पट्टना (पत्तन)ऽऽभमसबाहानां प्राय मरति । ग्रहदण्डादीनां सनिवेशदादपर्यन्तानां यत् फम भरति वा- 'पाणक्खया' इत्पादि । माणसया पलक्षया. 'जणकावया' जनक्षया सोप मरणानि, 'घणखया' धनक्षण सम्पत्तिरिनाशा, 'कुलस्खया' मुताशा चलना, वातोदभ्रमधिना ठियानेकी गायुका चलना, वातात्कस्मिा समुह की फल्लोलोफी तरह घायुका धरना, वातमण्डलिका-जारकी पचन चलना, उत्करिकाचात-साराती एई दयाका घटना, मण्डलिकाबात कभी अधिररूपमें और कभी मदरूपमें इस तरहसे मणलिकास्पमें वायुफा चलना, गुनावात सन मनशन्द करती हुई वायुका चलना, मझावात झकोरती हुई हवाका चलना 'गामदाहाइवा' ग्रामदाह गाम जलने जैसा यावत् सनिवेसदाहाइ वा' सभिषेशदाहका होना (निगमदाह, राजधानी दाहसे छेकर सषाहरूपदाइतफ का पाठ यहा यावत् शन्दसे लिया गया है। ये सप अशुभ उपद्रघ सोमलोकपालसे अज्ञात नहीं है ऐसा सम्बंग यहाँ लगालेना चाहिये । प्रहदण्ड आदिसे लेकर मभिवेशदाइतकके उपद्रयोका क्या फल होता है-इस पातको प्रकट करते हुए सूत्रकार कहते है कि 'पाणक्खया' जणक्खया, घणक्खया, कुलपम्वया, बसण પ્રહણ કરવી. વાતે જમ—ગમે તે રીતે વાયુ કાવ, વાતેવિકા–સમુદ્રની હતની જેમ વાયુ આવવો વાતમાં કલિકા” નેપથી પવન ફુકાવો, કલિકાવાત” કહેશતી ઘા કરવી, “મઠલિકાવાત કયારેક સ્થી અને કયારેક મમ વાણુ વાયા કો શાવાતી સુસવાટા કસ્તે પવન મુકાવો “કાવાત પવનનું ભારે તેમનાવાત આવે, 'गामदापारमा' मा -LRAभारामु आम मामी and a तारा यो, 'नाव सनिषेसदारामा' भनिवेश नाना नाम तय al દેખાવ થવો અહી પાવત્' પરથી નિગમ, રાજધાની હતી અને સ વાત પર્વનને પાઠ શ્રાકશ - ૨૫૨ના સઘળા ઉત્પાત–ઉપદ્રવો સોમ વાપથી અનિતા નથી, એ સબંપ અહી લાવોઈએ. માદથી હાઈને સનિશાનના & મનું શું ફળ મળે છે, તે સૂત્રકારે નીચેના સુધ્ધારા માટે કહ્યું – ममेयचन्द्रिका टीका श ३उ ७ २ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९३ वशनाशा । उपसहरमाह-वमणभूया' व्यसनभूता दुखदायिन• 'अणारिया' मनार्याः अधमा उत्पाar. 'जे यावण्णे ये चाप्यन्ये 'तहप्पगारा' सयामधारा' तत्सदृशा भवन्ति 'ण' ते न ते सर्वे 'सबस्स देविंदस्म देवरण्णो' शक्रम्य देवेन्द्र स्य देवराजस्य 'सोमस्स महारपणो' सोमम्य महाराणम्य 'अण्णाया' अज्ञाता भर्याद न केवल माणेक्षयादय एव, अपि ये चाप्यन्ये एव्यतिरिक्ता' प्राणक्षयादिसशा' व्यसनभूता आपपा अनार्या पापात्मका ग्रहोपवादि- मन्या परिणामा भवति तेऽपि शकलोकपालसोमस्य अज्ञाता नेति भावः । एव से 'अदिवा' अदृष्टो. प्रत्यक्षाधविपयीभूता , 'असुया' 'अश्रुता श्रवणगोचराः भूया अणारिया' इन परदड आदिकोंके होने पर प्राय प्राणोंका क्षय रता है, उनके घलका क्षय रोता है, जनक्षय-लोगोंका मरण होता है, धनका विनाश होता हैं वशका क्षय होता है, तथा व्य सनभूत-दु प्वदायी अधम 'जे यावणे' जो और भी दूसरे 'तहप्प गारा' इसी प्रकारके उत्पात होते है, वे सप 'सफस्स देविदस्म दध- रण्णो देवेन्द्र देवराज शक्रके 'सोमस्म महारणो' लोकपाल सोम महाराजको 'अण्णाया' अज्ञात नहीं है अर्यात्-ग्रादण्डादिकोंके होने पर जो माणक्षय आदि अनिष्ट परिणाम होते है फेघल घे ही सोम- महाराजसे अज्ञात नहीं है किन्तु इनसे भी भिन्न जो इन्ही के जैसे भापतिरूप पापात्मक- अशुभ-ग्रहोपद्रवादिजन्य परिणाम होते है ये भी शक्के लोकपाल मोमसे अज्ञात नहीं होते है । इसी तरह वे 'अदिहा' प्रत्यक्ष आदि के अयिपयभूत, मी नहीं होते है । 'असुया' 'पाणक्खया, मणक्खया, धणक्खया, फुलक्खया, वसणठभूया अणारिया' એ પ્રદડ આદિ ઉત્પાત થવાથી પ્રાય પ્રાણીઓને નાશ થાય છે માણસોને નાશ થાય છે, ધનનો નાશ થાય છે, ફળને નાશ થાય છે તેને નાશ થાય છે તથા અધમ વ્યસનભૂત બીજા જે દુ ખ દાયી પક્ષપ, જનક્ષય, આદિ કરનારા કત્પાતો 'जे यावण्णे तहप्पगारा' मने से प्रारना भी ५६२२ मापापात यात सा &id 'सफ्स्स देविदस्म देवरणो' देवेन्द्र हे१२२४ थाना 'सोमस्स महारणो asia सोम महाशयी अण्णाया' अज्ञात हाता नयी मेट से દ. આદિ થાય ત્યારે જે પ્રાણક્ષય આદિ અનિષ્ટ પરિણામે આવે છે એ સોમ લેક પપલથી અજ્ઞાત લેતા નથી એટલુ જ નહી પણ એથી જુદા જ પ્રકારના એના જેવા જ આપત્તિ ૫ પાપાત્મક અશુભ હેપદ્રવ આદિ જન્ય પરિણામો પણ મલેકપાલથી Asia ता नया 'अदिट्ठा' म1-अप्रत्यक्ष-४२ मा हावा नथी, 'अमुया'

No text on this page.

. प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७८ २ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९५ ययाऽपस्या यथा अपत्यानि तथा ये भवन्ति ते यथाऽपत्या देवा पुत्रस्था- नीया स्वाभिमतकार्यकारिस्वात् 'अभिण्णाया' अमिज्ञाता. अभिमता होत्या' सन्ति, 'जहा' तयथा-'इगालप' अनारक महल , 'वियालए' विचालक ग्रहशेिप केतुरित्यर्थ 'लोहियाखे' गेहिताक्ष ग्रहविशेष 'सणिचरे' गनेश्वर 'च दे' चन्द्र 'मरे' मर सूर्य 'मुक्के' शुक्र , 'बुहे' युध , 'वहस्सई' वृहस्पति , 'राह' राहु , । इति अथ मोमलोस्पालस्य स्थितिकालमाह 'सकम्म ण' शक्रस्य ग्वल 'देविंदस्स देवरप्णो देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारण्णो' मोमस्य मष्ठाराजस्य 'सत्तिमाग' सत्रिभागम् त्रिभागाधिन सहित सप्रिभागम् 'पलि ओवम' एक पल्योपमम् “ठिई' स्थिति पष्णचा मज्ञप्ता 'अहावच्चाऽमिनायाण' यथापन्याभिज्ञातानाम् अपत्यतुल्यतयाऽभिमतानाम् 'देवाण' अङ्गारकारि- ये वध्यमाण देव अपग्य के जैसे होते हैं-क्यों कि वे सोमके अभि मत कार्य को करनेवाले होते है। इसी कारण वे सोमके लिये 'अभिण्णाया' अभिमत 'रोत्था' हैं । 'तजहा' वे देव ये है-'इगालए' अगारक-मगलग्रह, 'वियाला' केतु 'लोहियक्खे' लोहिताक्ष-स नामका एक ग्रह विशेप, 'सणिचरे' शनैश्चर, 'चदे, सूरे, सुफे चद्र, सूर्य, शुक्र 'धुहे, घहस्सई' वुध, वृहस्पति और 'राष्ट्र रा । अप सोम लोकपालफी स्थिति कितनी है-इस पातको सूत्रकार प्रकट करते हैं 'सफस्स ण देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्र देवराज शके लोकपाल 'सोमस्स महारणों' सोममहाराजकी 'ठिई स्थिति 'ससिमाग एग पलिभोवम पण्णता' त्रिभागसहित एक पत्योपमकी है । तथा 'अहा वघाऽमिनायाण' अपत्यतुल्य माने गये 'देवाण' देयोंकी अङ्गारक સેમ મહારાજના પુત્ર સ્થાનીય દેવ નીચે પ્રમાણે છે, તેમને પુત્રસ્થાનીય કહેવાનું કારણ એ છે કે તેઓ સેમના સમત કાર્યો કરનારા હોય છે, તે કારણે તેઓ એમને માટે 'अमिष्णाया' अभिमत होत्या' हाय छ । છે તે દેવે નીચે પ્રમાણે છે- 'गालए' २५ ॥२-भ 18, 'वियाएए' , 'लोडियक्खे सिताक्ष में नाभने। T, 'सणिचरे' सनेश्वर-शनि नामने 8, 'च' सुरे' मुळे' यन्द्र, सू, 'बुरे, बहस्सइ, राष्ट्र' सुध, गृहपति (२२) भने सूत्र सोम als vie स्थिति (आयु) 2ी ते ४ –'मकस्स ण देदिदस्स देवरण्णो' हेवेद्र पराल, Asl albule ' सोमस्स महारणो सोम महनी ठिई सचि मार्ग एगं पलिमोषम पण्णा स्थिति निमा सहित ४ पक्ष्योपभनी ही तया 'अहावचाऽभिभायाण देवाण' तेमना पुत्रभ्यानी4 AURs [m] त जहा ७९४ भगवतीसरे 'असामा' अस्मृताः मनोगोरा, 'भविष्णाया' भरिझाता भवशिाना विषयीभूता अपि न भवन्ति, 'अध्याया' इत्यारम्य 'अमिष्णाया' इति पर्यन्ता सर्वे मामस्य अविग्विा न भवन्ति पिन्त सबै तद्नानविषयीभता सन्ति । अथ न केवल ते सामस्पेवारिसाता अपितु मोमपरिवारभूतानामपि माविमाता त्याह-'तसि वा तेपण या 'सोमपारयाण देवाण' सोमवामि याना देवाना न तेऽविशाता स्पर्ष, अथ सोमम्य अपत्यत्यनाभिमतान प्रान प्रतिपादयितुमार-'मफम्स ण' शझम्य खलु 'टर्विदम्स घण्णा' देवन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमम्स महारणो' सोमस्य महाराजम्य मे यक्ष्यमाणा 'भारा' अश्रुत भी नहीं होते है । 'अस्सुया' अमृत-मनके अगोचर भी नीं होते है । 'अविण्णाया' मोम के अवधिज्ञान आदिके अविषय भूत भी नहीं रोते है।है। तात्पर्य यह है कि 'अण्णायां पदसे लगाकर 'अविण्णाया' पद पर्यन्त मय सोमरीकपालके द्वारा अविदित अज्ञात नहीं रहते है किन्तु उमफे ज्ञान के विषयभूत ही वे सप राते है। ये सप ग्रहोंपद्रवादिजन्य परिणाम सोम पो ही अविनित नहीं रहते है, फितु सोमके परिधारभूत जो देव है उभी ये सब ज्ञात ही राते है-यही पात 'तेसिं चा सोमफाइया ण' इत्यादि सूत्रपदोधारा व्यक्त की गई है। अर्थात् सोमकायिक देघौसे भी वे अविज्ञात नहीं है । अप सूत्रकार इस योतको प्रकट करते हैं कि सोमने जिन प्रदोंको अपत्यादिरूपसे माना है वे ये हैं-'सकस्स ण देविंदस्म देश रणो' दवेन्द्र देषराज शक्रके 'सोमस्स महारणो' साममहाराज के मत पर खाता नथी, 'भस्मया' भभूत-भनधी सभनय नही वा साता नया 'अम्बिग्णाया' सीमाना विज्ञान GिAL विषयभूत पर सोती नयी पार्नु તાત્પર્ય એ છે કે એ સઘળા પાતે સેમ લેપાલને જ્ઞાત હોય એથી તે અજાણ હોતા નથી ઉપરોક્ત સઘળા પતિ અને ઉત્પાત જન્ય પરિણામોથી સોમ કપાસ તે અજ્ઞાત રહેતો નથી, પણ સોમના પરિવાર ૧પ જે દેવો છે તેને પણ તેમનાથી અજ્ઞાત હોતા નથી એટલે કે સામાયિક દેવે પણ તેમનાથી અજ્ઞાત લેતા નથી એ पा सूत्र नन स्वपहा AIR 182 802 सेसिं पा सोमकाया व ઇત્યાદિ वे सोभना सताना५२ व भय ते ना तsiसास्स में देविंदस्सो देवरष्णो', Re Art dila 'सोमस्स महारनो' - प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७२ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९५ यथाऽपत्या यया अपत्यानि तथा ये भवन्ति ते यथाऽपत्या देवा पुनस्था- नीया म्वामिमतकार्यशरित्वात् 'अभिण्णाया' अभिनाता अमिमता 'होत्था' सन्ति, 'तनहा' तयया-'उगालए' अहारक महल , 'वियाए' विचालय ग्रहरिशेप केतुरित्यर्थ 'लेडियक्खे' रोहिनाक्ष ग्रहविशेष 'सणिचरे' गनेश्वर, 'च दे' चन्द्र 'सरे मर सूर्य 'मुक्के' शुज , 'चुहे' उप , 'वहस्सई' वृहस्पति , 'राम' राहु , । इति अय मोमलोकपालस्य स्थिति गठमार 'सकस्म ण' शक्रस्य ग्वल 'देविंदम्स देवरष्णो देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारष्णो' सोमम्य महाराजस्य 'सत्तिभाग' सत्रिभागम् विभागाधिकेन सहित सत्रिभागम् 'पलि ओवम' एक पल्यापमम् 'ठिई स्थिति पप्णता मनप्ता 'अहावचाऽमिनायाण' यथापन्याभिशातानाम् अपत्यतुल्यतयाऽमिमतानाम् 'देवाण' अङ्गारकादि- ये वध्यमाण देव अपन्य के जैसे रोते हैं-क्यों कि चे सोमके अमि मत कार्य को करनेवाले होते है। इसी कारण घे सोमके लिये 'अभिण्णाया' अभिमन होत्या' है । 'तजष्ठा' वे देव ये हैं-'गालए' मगारफ-मगलग्रह, 'वियालए' केतु 'लोहियक्खे' लोहिताक्ष-इस नामका एक ग्रह विशेप, 'सणिवरे' शनैश्चर, 'चदे, सूरे, सुक्षे' चद्र, सूर्य, शुक्र 'वुहे, घहस्सई युध, बृहस्पति और 'राह' राह । अप सोम लोकपालकी स्थिति कितनी है इस यातको सूत्रकार प्रकट करते हैं 'सफस्स ण देविंदस्स देवरणों' देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल 'सोमस्स महारपणो' सोममहाराजकी 'ठिई' स्थिति 'सत्तिमाग एग पलिओयम पण्णना' त्रिभागसहित एक पत्योपमकी है । तथा 'अहा यघामिनायाण' अपत्यतुल्य माने गये ' देवाण' देवोंकी अङ्गारक સેમ મહારાજના પુત્રસ્થાનીય દેવો નીચે પ્રમાણે છે, તેમને પુત્રસ્થાનીય કહેવાનું કારણ એ છે કે તેઓ તેમના સમત કાર્યો કરનારા હોય છે, તે કારણે તેઓ એમને માટે 'अभिण्णाया' अभिमत होत्या' सत्य छ ' त जहा' a वो नये अभाव थे- 'इगाएप' भगा२४-भय, 'वियाल्प', 'लोटियवखे सिताक्ष में नामना AR, 'सणिवरे' सनेश्वर-शनि नाम 88, 'चदे' सुरे' सुफे' यन्द्र, 'पुहे, पहस्सइ, राह' मुध, २५ति (३२) भने डूबसून सोमबा पानी स्थिति (मायु) 2ी छ -'मकरस ण देदिदस्स देवरणो' ३३६ १शक्ष, ubt alsule ' मोमस्स मारण्यो ' सभ महाशानी 'ठिई सत्ति भार्ग एग पलिमोवम पण्णा' स्थिति विभाग सहित ४ पस्योधमनी तया बारावधाऽमिनायाण पाण' मना पानीअा२४ [भ] ७९४ भगपठीर 'अस्सुमा' भस्मृता मनोऽगोचरा , 'अविष्णाया' भरिमाता अपविधानाप विषयीभूता अपि न भवन्ति, 'अण्णाया' इत्यारभ्य 'अविणाया' इति पर्यन्ता सर्वे सामस्प अविग्विा न भवन्ति पिन्त सौ तद्द्वानविपगीभता सन्ति । न केवल ते गोमस्यैवाविकाता अपितु मोमपरिवारभूतानामपि नाविज्ञासा त्या-तसिं वा' तेगा सोमपारयाण देवाण' सोमयायि पाना देवाना न तेऽविज्ञाताः स्पर्य , भय सामम्य अपत्यत्वनाभिमवान प्रधान मतिपादयितुमाह-'सपम्स ' कम्य खलु दविंदम्स देवरपणो देव द्रस्य देवगजस्य 'सोमम्स महारष्णो' सोमस्य महागजम्य उमे पक्ष्यमाणा 'आवषा' भश्रुत भी नहीं होते है। 'अस्सुया' अस्मृत-मनके अगोचर भी नहीं होते है । 'अविपणाया' मोम के अवधिज्ञान आदिके अविपर भूत मी नहीं रोते है। है । तात्पर्य यह है कि 'अण्णाया' पदसे लगाकर 'अविण्णाया' पद पर्यन्त मय सोमलाकपालके माग अविदित अज्ञात नहीं राते हैं किन्तु उमफे ज्ञानके पियभूत ही वे सप रहते है । य सप ग्रहोंपद्रवादिजन्यपरिणाम सोम यो ही अविदित नहीं रहते है, कितु सोमके परिवारभूत जो देव है उभी ये सब मात सी राते है-यसरी पात 'तेसिं पा मोमकाया स्यादि सघ्रपदों द्वारा ध्यक्त की गई है। अर्थात् सोमशायिक दयोंसे भी वे अविज्ञात नहीं है । अप सम्रकार इस यातको प्रकट करते है कि सोमने जिन पदोंको अपत्यादिरूपसे माना है थे ये है-'सकस्स ण देखिस्स देव रणो' दवेन्द्र देवराज शक्रके 'सोमम्स महारणो' सोममहाराज के અશ્રુત પણ દેતા નથી, “મા” અમૃત–મનથી સમજાય નહી એવા દેતા નથી 'अविष्याया' सामना विज्ञान Alsना अति पyalu नयी पार्नु તાત્પર્ય એ છે કે એ સઘળા ઉત્પાત સેમ લોકપાલને જ્ઞાત હોય –એથી તે અજાણ હેતા નથી ઉપરોક્ત સઘળા ઉત્પાત અને ઉત્પાત જન્ય પરિણામેથી સોમ પણ તે અજ્ઞાત હેત નથી, પણ તેમના પરિવાર ૧પ જે દેવે છે તેઓ પણ તેમનાથી અજ્ઞાત હતા નથી એટલે કે મકાર્ષિક ર પણ તેમનાથી અજ્ઞાત દેવા નથી એક and Raat Rना सूप Ria Me सेसिं पा सोमकाया' છત્યાર सोमना न भन ते न art-'सकस्स में देविदस्सो देवरम्मो ' , ना 4 'सोमस्स मारमो' . प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७२ २ शक्रस्य सोमादिलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९५ यथाऽपत्या यया अपत्यानि तया ये भवन्ति ते यथाऽपत्या देवा पुप्रम्या- नीया म्बाभिमतकार्यकारित्वात् 'अभिण्णाया' अभिन्माता अभिमता होत्या' सन्ति, 'तनहा' तयथा-'इगालए' बनारस महल , 'वियालए' विचालक ग्रडनिशेप फेतुरित्यर्थ 'लोहियक्खे' गेहिताक्ष ग्रहविशेष 'सणिचरे नवर 'च दे चन्द्र 'सूरे' मुर सूर्य 'मुक्के' शुक्र , 'हे' बुध , 'वहस्सई' वृहस्पति , 'रा' राहु , । उति अथ मोमलोकपालस्य स्थितिमालमाह 'मस्म ण' शकस्य ग्वल 'देविदम्स देवरप्णो देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारष्णो' सोमम्य महाराजस्य 'सत्तिमाग' सप्रिभागम् त्रिभागाधिकेन सहित सप्रिभागम् 'पलि ओवम' एक पल्योपमम् 'ठिई स्थिति पण्णचा प्राप्ता 'अहावचामिनायाण' यथापन्याभिशातानाम् अपत्यतुरूपतयाऽभिमतानाम् 'देवाण' अङ्गारकादि- ये वध्यमाण देव अपन्य के जैसे होते हैं क्यों कि वे सोमके अभि मत कार्य को करनेवाले होते है। हमी कारण वे सोमके लिये 'अभिण्णाया' अमिमम 'होत्या' हैं । 'तजहा' घे देव ये हैं-'इगालए' अगारफ-मगलग्रह, 'वियाल' केतु 'लोहियक्खे' लोहिताक्ष-उस नामका एक ग्रह विशेप, 'सणिश्चरे' शनैश्चर, 'चदे, सूरे, सुके' चद्र, सूर्य, शुक्र 'घुहे, घहस्सई घुध, वृहस्पति और 'राष्ट्र' रा । अप सोम लोकपालकी स्थिति कितनी है-इस यातको सूत्रकार प्रकट करते हैं 'सफस्स ण देविंदस्स देवरपणो देवेन्द्र देवराज शके लोकपाल 'सोमरस महारपणों' सोममहाराजकी "ठिई स्थिति 'सत्तिभाग एग पलिओषम पण्णता' त्रिभागसहित एक पत्योपमकी है । तथा 'अहा यचाऽभिभायाण' अपत्यतुल्य माने गये 'देवाण' देवोंकी अहारक સેમ મહારાજના પુત્ર સ્થાનીય દેવો નીચે પ્રમાણે છે, તેમને પુત્રસ્થાનીય કહેવાનું કારણ એ છે કે તેઓ સેમના સમત કાર્યો કરનારા હોય છે, તે કારણે તેઓ એમને માટે 'अमिष्णाया' अभिमत होत्या' साय छ । त जहा' ते हे। नीय प्रमाणे - 'इगाए' 24011२४-tole, 'वियाएए'तु, 'लोहियखे सितार में नाभने। Ne, 'सणिचरे' शनैश्वर-शनि नामना , 'चदे' रे' मुझे यन्द्र, सुश, 'युहे, वहस्सड, राष्ट्र' भुप, पति (गुरु) भने रामसूत्रासोम als पास स्थिति (RIK) तेहे-'मकस्स ण देविंदस्स देवरम्णो' हेवेद्र ३१४, Asli aasra ' सोमस्स महारगो सोम महान ठिई सचि मार्ग पगं पलिमोवम पण्णण' स्थिति निमार सहित : योभना ही तथा ' अहायचाऽभिभायाण देवाण' तेमना पुत्रस्थानीय ॥२४ [] - ७९६ देवानाम् 'एगे पलिभोवम' एक पल्पोपम 'ठि स्थिति पन्नता' मा 'एव' एवम्मकारेण धगितरीत्या 'मरिट्टिप' मार्टिक. 'मार-मामागे यावत्-महानुभाग 'सोमे महाराया सोमा महारानो राजते, यावत्करणाद महागुतिष महागल महायशा महानुभाव , इत्यादि समापम् ॥ २ ॥ ॥ यमनामयलायपामवक्तपता- मूलम्-'कहि ण भते ! सकस्स देविंदस्स, देवरणो जमस्स महारपणो वरसिटे नाम महाविमाणे पण्णत्ते ? गोयमा । सोह म्मवडिंसयस्स महाविमाणस्स दाहिणेण सोहम्मे कप्पे असज्जाइ जोयणसहस्साइ वीईवइत्ता एत्थ ण सक्कस्स देविंदस्स, देवरणों, जमस्स महारपणो वरसिहे नाम विमाणे पण्णत्ते अद्धतेरस जोयणसयसहस्साइ, जहा सोमस्स विमाण तहा जाव-अभिसेओ, रायहाणी तहेव, जाव-पासायपतोओ, सकस्स ण देविंदस्स देवरण्णो, जमस्स महारपणो इमे देवा आणा जाय-चिति, तजहा जमकाइया इ वा, जमदेवकाइया इ वा, पेयकाइया इ वा पेयदेवयकाइया इ वा, असुरकुमारा असुरकुमारीओ, कदप्पा निरयवाला, आभियोगा, जे यावण्णे तहप्पगारा सवे ते तम्म आदिदेवोंकी 'एगै पलिओवम ठिई पण्णचा' स्थिति एक पस्योपमकी है। 'एम' इस प्रकार पूर्वोक्त घर्णिप्तरीतिके अनुमार 'सोमे माराया' सोममहाराज 'मडिटीप आघ महाणुमागे' माद्धिक यानत् महाप्रमा वशासी है। यहा यावत्' शम्दसे 'महाद्युतिक, महापरल, महायश' इत्यादिपदोंका प्रहण हुआ है ॥ ० २ ॥ aule स्वानी 'एग पलिओषम ठिई पण्णचा' मिति ! ५५भनी ही 'एव' ५२ वर्षव्या प्रमाणे 'सोम माराया' नाम भRI ' महिदीए मात्र महाणुमागे' मा kिal, . पुतिया, माया મા પ્રભાવવાળા છે સ, ૨ છે મહાબળવાળા અને , , प्रमेदचन्द्रिकाटीका श ३ उ ७२ ३ यमनामलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९७ त्तिया, तप्पक्खिया, तब्भारिया, सकस्स देविंदस्स, देवरपणो जमस्स महारण्णो आणाए, जाव चिट्ठति, जबुद्दीवे दीवे मद- रस्स पवयस्स दाहिणेण जाइ इमाइ समुप्पज्जति तजहा-डिंवा इ वा, डमरा इ वा, कलहा इ वा, वोला इ वा, खारा इ वा, महाजुद्धा इ वा, महासगामा इ वा, महासत्थनिवडणा इवा, एव महापुरिस- निवडणाइ वा, महारुहिरनिवडणा इ वा, दुव्भूया इ वा, कुल- रोगा इ वा, गामरोगा इ वा, मडलरोगा इवा, नगररोगा इ वा, सीसवेयणा इ वा, अच्छिवेयणा इ वा, कण्णवेयणा इ वा, नहवे- यणा इ वा, दतवेयणा इ वा, इदग्गहा इ वा, खदग्गहाइ वा, कुमारग्गहा इ वा, जक्खग्गहा इ वा, भूयग्गहाइ वा, एगाहिया इ वा, वेयाहिआ इ वा, तेयाहिया इवा, चाउत्थहिया इवा, उच्क्वेय- गाइ वा, कासा इ वा मासा इ वा, जरा इ वा, दाहाइ वा, कच्छ- कोहा इवा, अजीरया इवा, पडुरोगा इवा, हरिसाइ वा, भगदरा इ वा हिययसूला इ वा, मत्थयसूला इ वा, जोणिसूला इ वा, पाससूला इ वा, कुच्छिसूला इ वा, गाममारी इ वा आगरमारी इ वा, नगरमारी इ वा, निगममारी इ वा खेड- मारी इ वा, कब्बडमारी इ वा, माडम्वमारी इ वा, दोणमुहमारी इ वा, पट्टणमारी इ वा, आसममारी इवा, सवाहमारी इ वा, सण्णिवेप्तमारी इ वा, पाणक्खया, जणक्खया, धणक्खया कुल- क्खया, वसणभूया, अणारिया, जे यावि अन्ने तहप्पगारा ण ते सकस्स देविदस्स, देवरणो जमस्स महारपणो अण्णाया, ते , मग सिं वा जमकाइयाण देवाण, सकस्त देविदस्स देवरण्णो जमस्त महारण्णो इमे देवा अहावच्चा अभिण्णाया होत्या, तजहा-अंबे अबरिसेचेव, सामे सबले ति यावरेस्दोबस्द काले य,महाकाले ति यावरे॥१॥ असिपत्ते धणू कुभे, वालू वेयरणी तिय खरस्सरे महा घोसे एमए पन्नरसाऽऽहिया, सकस्स ण देविटस्स, देवरण्णो जमस्स महारणो सत्तिभाग पलिओवम ठिर्ड पण्णत्ता, अहा वच्चा भिण्णायाण देवाण एग पलिओवम ठिई पण्णता, महिड्डिए, जाव-जमे महाराया ॥ सू०३ ॥ छाया-कुम ग्वल भदन्त ! शक्रम्य देवेन्द्रम्य देवराजम्य यमस्य मा. राजस्य चरशिष्ट नाम महाविमान प्रसप्तम् ? गौतम ! सौधर्मावतसवस्य मा विमानस्य दक्षिणे सीधर्म फल्पे अराखेयानि योजनसहस्राणि व्यतित्रग्य अन शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य यमस्य महारामस्य परशिष्ट नाम रिमानं 'कहि ण भते ! सकस्म देविदस्म' इत्यादि । स्त्रार्थ-(फहि ण भते ! सपस्म देघिदस्स देखरणो जमस्स महारणो परमिटे नाम महाविमाणे पण्णत्ते ? हे भदन्त ! देवेन्द्र देव राज शफके लोकपाल यम महाराजका घरशिष्ट नामका महापिमान कहाँ पर है ? (गोयमा) हे गौतम ! (सोहम्मवस्सियस्स महाविमा- णस्स दाहिणेण सोहम्मे कप्पे) सौधर्मावत सफ महाधिमानकी दक्षिण दिशामें सौधर्मकरुप है । उससे (असखेवाइ जोयणसहस्साइ वीई इग) असख्यात हजार योजन भागे दक्षिणदिशामें आफर (एस्प ण समस्त 'कहिण भते ! सफास्स देविंदस्स' त्या- स्वार्थ-(फरिण भते ! सफा देषिदस्स देवरग्यो' जमस्स मारयो परसिटे नाम महाविमाणे पण्णचे ? ६ मत ! देवेन्द्र, हे१९३५ या asle यभमाननु वशिष्ट नाम भविमान ४ मा । (गोयमा ।) से गौतम सोहम्मपविसयस्स महाविमाणस्स दाहिणेण सोहम्मे कप्पे) पोपमावत सभा विभानी क्षि शामे सोपमा त्याl (अससेग्जाए जोयणसास्साई चीनिहत्ता ) weveld on Aur R पायी ( एत्पण समास्स देविंदस्स प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ ७सू ३ यमनाम लोकपालस्वरूपनिरूपणम् ७९९ प्राप्तम्-अर्धत्रयोदशयोजनशतसहस्राणि, यथा सोमस्य विमान तया, यावत् अमिषेक , राजधानी तथैव, यावत्-मासादपतय , शक्रस्य देवेन्द्रग्य, देव राजम्य यमस्य महाराजस्य इमे देवा आझाया यावत्-तिष्ठति, तद्यथा-यम- यायिका इति वा, यमदेवकायिका उति वा, मेतकायिका ति वा, प्रेतदेवता कायिका ति वा, असुरकुमारा , असुरकुमार्य , दर्पा , निरयपाला , अभि योगा, ये चाप्यन्य तथाप्रकारा सर्वे ते तद्भक्तिया , तत्पाक्षिका, तार्याः, देविंदस्स देवरण्णो ) ठीक यहीं पर देवेन्द्र देवराज शफके लोकपाल (जमस्स महारपणी) यम मराजका (वरसिट्ट नाम विमाणे पण्णत्ते) यरशिष्ट नामका विमान है।(अद्धतेरमजोयणमयसरस्साई)डम विमानकी सपाई चौडाई सादे पारलाग्य योजनकी है । (जरानोमस्म विमाण तहा जाव अभिसेओ) या सय कथन मोम के विमानकी तरहसे ही जानना चाहिये यावत् अभिपेक (रापहाणी तहेव जाच पामायपतीओ) राजधानी तथा प्रासादकी पक्तियो यह मय भी कथन पहिलेकी तरह से कहा गया जानना चाहिये (सक्कस्स ण देविदस्स देवरपणो) देवेन्द्र देवराज शमके (जमस्म महारण्णो) लोकपाल यम महाराजयी (हमे देखा) ये देव जिनका नामनिर्देश आगे किया जायगा (आणा जाव चिहति) आज्ञा आदिमें रहते है। (त जहा) वे देव ये है (जम फाइयाइ वा, जमदेव काठ्याउ बा, पेयकाइयाइ था, पेयदेवयफाइयाड घा, असुरकुमारा, असुरकुमारीओ, पदप्पा, निरयघाला, आमियोगा) यमकायिक, यमदेवफायिक, प्रेतकायिक, प्रेतदेवफायिक, अमरकुमार, देवरगो) हेवेन्द्र ३१२५ ust disle (जमस्स महारपणो परमिटे नाम विमाणे पण्णचे ) यम मसरारानु १२शि नाभर्नु विमान भावे छ (अद्वतेरस जोयणसयसहम्साइ ) ते विमाननी माJ पढाणा १२॥ सा म यो अभान छ (जहा सेोमम्स बिमाण ता जाव अमिसेयो) ते विमान विनु અભિષેક પર્યાનું સમસ્ત કથન સોમ કપાસના વિમાન પ્રણાણે જ સમજવું (रायहाणी तहेव भाव पासायपसी) Anानी तथा प्रासा- ५तिय विव ५५ मा प्रभाव न भ ( समस्स देविंदस्स देवरष्णो अमस्स महारष्णो) स्वेन्द्र, २१ Italia सोम भERINA (इमे देवा प्राणा भाष चिट्ठति) Us पा6िभा २२नारा रेपो (तेजा) नये प्रभाव जम- पाइया वा, अमदेवकाइया पा, पेयकाइया वा, पेयदेवकाइया बा, अमुरखुमारा, भसुरकुमारीभो, कदप्पा, निरयवाला, आमियोगा) यमBAB, 4भरे यिs, dasis - ८०० शमस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य यमस्य महाराजम्य आमआयो बात-हिन्दि नम्यूद्वीपे हीपे मन्दरस्य पर्वतस्प दक्षिणे यानि इमानि सातपन्ते तपमा डिम्बा इति वा, डमरा इति वा, पल्हा वि या, पोला इति का सारा वि वा, महायुदानि इति वा, महासग्रामा इसि , महाशस्त्रनिपतनानि इतिया एव महापुरुपनिपतनानि इति वा, महारुधिरनिपतनानि इति ना, उस्ता इति वा, कुलरोगा इति या, ग्रामरोगा इति वा, मण्डलरोगा इतिगा, नगर अमरकुमारिया पदर्प, नरकपाल, आभियाग (जे यावण्णे तहपगारा सच्चे ते तन्मतिगा, तप्पक्विया, तन्मारिया) तथा और भी इसी प्रकारके समस्त देव उमकी भक्तिवाले, उमके पक्षमें रहनेवाले और उसके घशमें एनेवाले हैं । (मास्म देविदस्म देवरणो अमस्म महारणो) देवेन्द्र देवराज शाके लोकपाल यममहाराजकी (आणाए- जाव चिट्टति) आज्ञामें यावत ये सब देव राते हैं। (जनहीने मद- रम्मपव्ययस्स दारिणेण जाइ इमाइ समुप्पज्जति) जपूठीप नामके मोपमें मदरपर्वतकी दक्षिणदिशाकी ओर जो ये उत्पात होते हैं (जहा) जैसे कि (हिंघाइ घा उमराइ पा, करहाइ था, बोलाइ था, लाराइ वा, महाजुद्धाइ था, महासगामाइ या महासस्थनिवडा वा) शिव, समर, क्लए, पोल, खार, महायुद्ध, महासग्राम, महाशनिपतन, (एच महापुरिसनिवडणाइ घा, महारुहिरनियहणाइ था, दुम्भूयाइबा, कुलरोगाइ चा, गामरोगाइ था, मसलरोगाइ वा, नगररोगाइ था, माति, मसभा२, भारीमा ४४, न२४पास मामियाज, (जे यावणे सहप्पगारा सम्धे ते तन्ममिगा, सप्पक्लिया, तम्मारिया) ता में मरना ना પણ ઘણ તેમની ભક્તિવાળા, તેમને પક્ષ કરનારા, અને તેમને અધીન રહેનારા 8 (समस्स देविंदस्स देवरण्णो जमस्स महारणो) समा ३२,२वर २१ Inarule यम महारानी (अण्णाए जाब चिट्ठति) wurt als से छ (ग्रीवे दीवे मदरस्स पव्ययस्स दारिणेणं भाइ इमाइ समुप्पग्गति व मदा) नाम नीम, मेरु पनी क्षिe नाय sulan भावना જે તે થાય છે, તે યમ મહારાજથી અજ્ઞાત નથી. તે ઉપાતો નીચે પ્રમાણે છે- (डिंचार या, अमराइ पा, कलाइ मा, पोसाइ षा, स्वाराइ चा, मगजुदाइ पा, महासगामाइ वा, महासस्य निगडणाइ पा) Cor, R Terle, भार - भासा HTARA नियन' (एव महापुरिसनिरउणामा, मा गहिरनिएउणार पा, दुम्यूमा पा) कुलरोगडिया, गामरोगाइ का; महसरोगाइ.मा, H प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ ७ स ३ यमनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् रोगा इति वा, शीपंवेदना इति वा, अक्षिवेदना इति चा, पर्णवेदना इति नखवेदना इति वा, दन्तवेदना इति वा इन्द्रग्रहा इति वा, स्कन्दग्रहा इति वा, कुमारग्रहा इति वा, यक्षग्रहा इतिवा, भूतग्रहा इति वा, एकाष्टिका इति वा द्वयहिका इति वा, ज्यहिका इति चा, चतुरहिका इति वा, उद्वेजका इति वा, कासा इति वा, श्वासा इति वा ज्वरा इति बा, दाहा इति वा, कक्षाकोया इति वा, अजीर्णका पाण्डुरोगा , अर्धा सि इति वा, मगन्दरा इति वा, हृदयशूलानि इति वा, मस्तपशूलानि इति वा, योनिशूलानि इति वा, पार्चशूलानि इति वा कुतिशूलानि इति वा, ग्राममारी इति वा, आरमारी इति वा, नगर- सीसवेयणाइ चा, अच्छिवेयणाइ चा कण्णवेयणाइ या, नहधेयणाइ वा, दतवेयणाइ चा) इसी तरह महापुरुषों का मरण, महारुधिरका निकलना दुभूत, फुलरोग, ग्रामरोग, महलरोग, नगररोग, शिरदर्द आम्वोंकी पीडा कानकी पीहा, नग्वोंषी वेदना, दातोंका दुखना(इदग्गहाइ वा, खदग्गहाइ वा, कुमारग्गहाइ वा, जक्खग्गहाइ वा, भूयग्गहाइ वा, एगाठियाइ वा, धेयाहियाइ घा तेयाहियाइ वा, घाउस्थहियाइ चा, उव्येयगाइ वा, कासाइ घा, सासाइ घा, जराइ घा, दाहाइ वा, फच्छ- कोहाइ घा, अजीरया, पडरोगा, हरिसाइ वा भगदराइ घा) इन्द्रग्रह, स्कन्दग्रह, कुमारग्रह यक्षग्रह, भूतग्रह, एकान्तरञ्चर, तिजधारी, तीन- दिनको छोड़कर आनेवाला ज्यर, चारदिन के बाद आनेवालाधर, उवेग, खांसी, श्वास, ज्वर, दाह, शरीर के अमुफभागों का सरना, अजीर्ण, पांडुरोग, घयासीर, भगदर (हिययस्लाइ घा) हृदयशूल (मस्य- नगररोगाइवा, सीसषेयणाइ वा, अच्छिवेयणाइवा, यण्णवेयणा वा, नहवेयणाइवा दतवेयणाइ वा) महा पुरुषांना भरघु, महा २४पात, लिम, ग, भोग, भ७ राग, नगर 1, शि२६, नेत्र, पा, नमनी पा., हार्नु, (इदम्गहाइ वा, खदग्गाइ वा, फुमारग्गहाइ वा, जक्खग्गहार बा, भूयम्गहाए वा, एग्गहियाइ वा, घेयाडियाद वा, तेयाडियाइ वा, चाउत्यहियार पा, उच्थे- यगार षा, कासाइ षा, सासाइ वा, जराइ वा, दाहाइ वा, फच्छकोपाइ वा, अजीरया, पदरोगा, रिसाइ घा, भगंदराइ पा) छन्द्र र 286 44, भा२म, પક્ષબ્રહ, ભૂતગ્રહ, એકાતરિયે તાવ, ત્રણ દિનને આતરે આવતે ક્વર અંતરે ખાવતે જ્વર, દેગ, ખાંસી, શ્વાસ, જવર, દાહ, શરીરના અને સડે, गई, दुसरी ४२स, मगर (हिययसूलाइ पा) हयशूल-४६य २२, (मत्यय सूलाइ पा, माणिसूलाइ पा, पास मलाइ षा, कृच्छिम्लाइ घा, गाममारीइ चा, . ચાર દિનને - भनाग, ८०२ मारी इति वा, निगममारी इति वा, खेटमारी इति या पटवारी इति वा, मडम्बमारी इवि बा, द्रोणमुग्नमारी इति बा, नारी इति वा, आश्रममारी इवि घा, सयाधमारी इति पा, मनिषमारी इति वा, माणक्षया, जनक्षया धनक्षया सुरमया, उपसनभूता', ये चापि अय तयामकारा न ते शमस्य देवेन्द्रस्य देवरानस्य यमस्य मारामा अन्नावा ५ तेपा वा यमकायिकानां देवानाम् , शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवरामस यमस्य महाराजस्य इमे देवा ययाऽपस्या अभिमाता अभवन् , तपपा-ममा यमूलाइ घा, जोणिसलाइ घा, पामसूलाइ वा, कुरिछसलाइ बा, गाममारोइ घा, आपरमारोह वा नगरमागह वा, निगममारी था, खेडमारीइ था, कन्चटमारीद घा, दोणमुहमारीइ वा, मस्तकला योनिशूल, पार्श्वभूल, कक्षागूल, ग्राम मारी-हैजा, ग्राम मारी-जा, नगरमारी, निगममारी; खेटमारी, पर्यटमारी, द्रोणमुम्बमारी, (मरम्ममारीह था, पट्टणमारीइ घा, आसममारीइ घा, सवाइमारीह सण्णिवेसमारीइ घा) मढम्पमारी, पत्तनमारी, आश्रममारी, सबाप मारी, सन्निवेशमारी (पाणपम्वया, जणफरवया, धणक्खया, कुरूपलाया, वसणभूया, अणारिया) प्राणक्षय, जनक्षय, धनक्षय, कुलक्षय, भ्य सनभूत, अनार्य-पापरूप (जे यावि भन्ने तहप्पगारा ण ते मस्स देवि दस्स देवरपणो जमस्स महारणों अण्णाया) इसी प्रकारके और भी दूसरे अनेक उपदय देवेन्द्र देवरान शक्रके लोकपाल यम महाराज खारा भपिज्ञात नहीं है, (तेसिं था जमकाइयाणं देवाण) और उन यमकायिक देवों द्वारा अज्ञात नहीं है। (सरस देविदास देवरणी जमस्स महारपणो इमे देया अहापाचा, अभिण्णाया होत्या) देवेन्द्र देव भाकरमारीइ वा नगरमारीइ वा, निगममारीहवा सेरमारीह था, कम्बर मारी बा, दाणहमारीइ पा) मस्त , यानिशुल, पya, BRUAE, प्रामभारी [Haa MEDIATRभारी भेटभारी भारी, बाभुमारी, (मडम्बमारीह घा, पट्टणमारी पा, मासममारीह वा, सवाामारीइ वा, सण्णिवेसमारीदमा)मामभाश, परानभारी, भारी भारी शालिमारी, (पाणक्स्नया, मणक्खया, धमक्सया, कुळक्खया, वसणन्यूया, मणारिया) gav ननक्षम, पन, य, व्यसन भूत बनाय -५ (जे याषि भन्ने सहप्पगारा ण ते समास्स देविदास देव रणो नमस्स महारण्यो अण्णाया) पवन बाल ५५२ को થાય તે રીન્દ્ર દેવાય શકના લોકલ પમ મહારાજથી માથું હેતા નથી. (f मा अमकाइयान देसाण ) भने ते या मnि my vil नी. (सास देविदस्स देवरको भमस्स मारणो इमे देवा भाषा, . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.७ स् ३ यमनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८०३ अम्बरीप२ चैव श्याम ३ सपळ.४ इति योऽपर , रुद्रो५-परुद्र'६ कालभ७ महाफाल८ इति योऽपरः, असिपप्रो९ धनु.१० कुम्मो११ वाल्ल १२ वैतरणी१३ इति च, खरस्वरो१४ महाघोपः१५, एवमेते पश्चदशाऽऽख्याता', शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य यमस्य महाराजस्य सत्रिभाग पल्योपम स्थिति मनता, एव महर्दिक, यावत्-यमो महाराजः२ । ॥ सू० ३ ॥ राज शक्के लोकपाल यम महाराजको ये देव अपत्यके जैसे अभिमत है । (तजहा) यम महाराजको जो देवअपत्य के जैसे अभिमत है वे ये है-(अये, अंपरिसे, चेच, सामे, सपले ति यावरे' रुदोवरुदे, काले य' महाकाले ति यावरे, भसिपत्ते धणूकुमे, वालू, वेयरणी चि य, खर- सप्तरे महाघोसे, एमए पारसाहिया) अप, अभ्यरिप, श्याम, सपल, रुद्र, उपरुन, काल, महाकाल, असिपत्र, धनुष, कुभ, घालु, पैतरणी, खरस्पर और महाघोष-इस प्रकार ये १५ हैं । (सफस्स देविंदस्स देवरपणो जमस्स महारपणो मत्तिमाग पलिओषम ठिई पपणचा, अहापचामिण्णायाण देवाण एगं पलिओषम ठिई पपणत्ता एच महिदीए जाच जमे महाराया) देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल इन यम महाराजकी स्थिति त्रिसहित एक पस्योपमकी है। तथा अपत्यरूपसे अभिमत देवोंफी स्थिति एक पल्योपमकी है। ऐमी यही भारी ऋद्विषाला यायत ये यम महाराज है ।। अमिण्णाया होत्या) देवन्द्र देवरा usu asia यम महाराना पुराना वो ना प्रभार-भये, भयरिसे चेच, सामे सपछे, चि यावरे, कदो वरुदे, काठे य, महाकाले सि यापरे, असिपचे, पणूकुमे, वाल, वेयरणी चि य, खरस्सरे, महाघोसे, एमेए पनरसाऽऽडिया) 40. अनषि, श्याम, सस, 0AM SBI, Hom, असिपत्र, धनुष, ४, olg, वैतरण, म२२५२ मने Hot છેષ એ ૫ર છે (समास्स ण देविंदस्स देवरम्णो जमस्स महारणो सचिभाग पलिमोषम ठिई पण्णचा, भाववामिण्णायाणं देवाण एग पलिभोवमं ठिई पण्णता एवं महिडीए जाप अमे माराया) वन, ३१ Anasua यम महारानी સ્થિતિ વિભાગ સહિત એક પાપમની છે, તથા યમ મહારાજના પુત્ર સ્થાનીય દેવની સ્થિતિ એક પભેપમની છે ઘમ મહારાજ એવી મહાપતિ આરિબી સી પન્ન છે .

. , १ , - मारी इति चा, निगममारी इति घा, खेटमारी इति वा, वर्षटमारी इति वा, महम्बमारी इति घा, द्रोणमुखमारी इति वा, पामारी इति वा, आश्रममारी इति पा, सपाधमारी इति पा, मपिषमारी वि पा, प्राणक्षया, जनतया धनक्षया कुलाया., उपसनभूता , नाग, ये चापि अन्य तयामकारा न ते शास्य देवेन्द्रस्य देवरानस्य यमस्य मारामस्थ माता ५ तेपा वा यमकायिकानां देवानाम् , समस्य देवेन्द्रस्य, देवरामस्स यमस्य महाराजस्य इमे देवा यथाऽपस्या अभिसाता अभवन् , तपा-ममा,' यसूलाइ वा, जोणिसलाइ घा, पाससलाइ वा, कुच्छिमलाइ वा, गाममारोइ घा, आपरमारीइ वा नगरमाग वा, निगममारी था, खेडमारीड घा, फवहमारीइ चा, दोणमुहमारीद वा, मस्तकराल, योनिशूल, पार्श्वशूल, कक्षाशूल, ग्राम मारी-जा, नगरमारी, निगममारी; खेटमारी, अर्घटमारी, द्रोणमुखमारी, (मडम्बमारी या, पट्टणमारीह घा, आसममारीइ चा, सवाहमारीह सण्णिवेममारीइ घा) महम्पमारी, पत्तनमारी, आश्रममारी, सबाप मारी, सनिवेशमारी (पाणयम्बया, जणखया, घणक्खया, कुलपलमा, वसणभूया, अणारिया) प्राणक्षय, जनक्षय, धनक्षय, कुलक्षय, म्प सनभूत, अनार्य-पापरूप (जे यावि अन्ने तहप्पगारा ण ते समस्त देyि दस्स देवरण्णो जमस्स महारपणो अण्णाया) इसी प्रकारके और भी दूसरे अनेक उपद्र्य देवेन्द्र देवराम शक्रके लोकपाल यम महाराजके मारा अधिज्ञात नहीं है, (तेसिं घा जमफाइयाणं देवाण) और उन पमकायिक देवों द्वारा अज्ञात नहीं है। (समरस देनिंदस्स देवरगो जमस्स महारपणो इमे देवा महावया, अभिण्णाया होत्या) देवेन्द्र देव आरमारीइ वा नगरमारी या, निगममारीहवा खेडमारीइ घा, कमर माह का, दाणामारीइ पा) मस्त २०, योनिशुम, पya, UAG, भामाशaavat AMANA२भारी भारी ४ारी, प्रोमभुमारी, (मरम्बमारीह था, पट्टष्पमारी या, आसममारीइ पा, सपाइमारीइ वा, सम्णिधेसमारीइपा)भमभारी, पत्तनभारी, भभाश, समाधभारी मिशभारी ( पाणक्लया, मणक्खया, पनक्सया, कुमक्लया, बसणन्भूया, अगारिया) क्षय नक्षम, पनक्ष4, FIR, सन भूत बनाय -५५ (जे यावि भन्ने साप्पगारा ण ते सकारस देविंदस्स देर- रणो नमस्स महारण्णो भण्णाया) पवना स्थानात ५५२२ को बाय २२, २१॥ url aisle iभाभीngial नमी. (तेसिं मा जमकाइयाण देवाण ) भने ते पाdi भाकियो परत ना. (सपास देविदस्स देवरको नमस्स मारणो मे देवा भाषा, - , उमेयचन्द्रिका टीका श.३उ ७८ ३ यमनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८०५ महाराजस्य 'चरसि?' 'नाम' 'विमाणे' 'पगणत्ते' वरशिष्ट नाम विमान पक्षप्तम्, 'अद्धतेरसजोयणसयसहस्साइ' अर्षत्रयोदशयोजनशतसहस्राणि सार्थवादश एक्षयोजनानि 'महासोमस्स विमाण' यया सोमस्य विमानम् 'तहा' तथा 'जाच-अमिसेयो' यावत् अभिषेक., सोमस्य मयमलोकपालस्य पूर्व- वर्णित विमानाधभिषेकपर्यन्तवृत्तान्तवद् यमस्यापि विमानाधमिपेकपर्यन्तवृत्ता न्तोऽवसेय , 'रायहाणी तहेव' यमस्यावि राजधानी तयैव-सोमस्य पूर्व- वर्णितराजधानीवदेव वोभ्या, जाव-पासायपतीओ' यावत्-प्रासादपकप , तथा च यावत्करणाद-'एक योजनशतसहस्रम् लक्षयोजनपरिमितम् मायाम वरशिष्ट विमान है ऐसा 'पण्णत्ते' कहा गया है। 'अद्धतेरस सोय णसयसहस्साइ' इस विमानकी लपाई चौडाई सादे पारहलाख योजनकी है। इत्यादि समस्तकथन 'जहा सोमस्स विमान सहा जाप अमिसेओ' सोम नामक लोकपाल के विमानकी तरह जानना चाहिये और यह कथन सोमफे अभिषेक पर्यन्त के कथन तक यहा ग्रहण करना चाहिये अर्थात प्रथमलोकपाल सोम के पूर्वमें वर्णित विमान आदिका अभिषेक तफफा वृत्तान्त जैसा है-उसी तरह से यमनामक लोकपालका मी घिमान आदिका अभिषेक पर्यन्सका वृत्तान्त है ऐसा जानना चाहिये ।' 'यहाणी तहेव' जैसी सोमकी राजधानीका वर्णन पहिले किया गया है उसी प्रकारसे यमकी मी राजधानी चाहिये । 'जाष पासायपत्तीओ और उसमें प्रासादपक्तियोंका वर्णन मी सोमकी प्रासादपक्तियोंकी तरहसे ही समझना चाहिये । यहां 'अदतेरस जोयणसयसहस्साइ ? તે વિમાનની ૩ બાઈ-પાઈ ૧૨૫૦૦૦૦ (સાપ્ત -બાર લાખ) રોજની છે जहा सोमस्स विमान तहा जाव अभिसेयो વરશિષ્ટ વિમાનનું સમસ્ત વર્ણન સેમ કપાલના વિમાનના વર્ણન પ્રમાણે સમજવું તે વર્ણન કમા સુધી ગ્રહણ કરવું? સેમને અભિષેક પર્યાના કથન સુધી તે વર્ણન પ્રહણ કરવું. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે પહેલા કપાલ સેમના વિમાનનું વર્ણન પહેલા સત્રમાં જે પ્રમાણે આપ્યું છે એવું જ વર્ણન અહી પણ અભિષેક પર્વત मा ४२वु आये 'रायणी तहेव' सामना सभा नामनी नानु पर्थन प१४२७ 'जाय पासायपतीओ' मा मासा पस्तियो पन्त रे सुन यावे છે તે અહી પણ પ્રહણ થવું જોઈએ અહીં યાવત પદથી છે एक योजनशतसहस्रम् समयोजनपरिमित थायामविक्व मेण परिधिना च जवटीपममाणा वैमानिकाना अमरतीचे टीका-यमनामक पतिदिगलोकपाल वर्णयितु मस्तीति-कहिन भते! इत्यादि । हे भदन्त ! कुन स्थाने खलु 'सारस देविंदस्स देवरलो' पारस देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'जमरस' यमनामयस्य द्वितीयमोमपालस्य 'मगरयों महाराजस्य 'चरसिद्धे' वरशिष्टम् 'नाम' नाम 'महारिमाणे' महाविमानम् 'पाचे' ममतम् ? भगवानाह-'गोयमा! हे गौतम ! 'सोहम्मपदिसयस्स' सौधर्मारत सफस्य 'महाविमाणस्स' महाविमानस्य 'दाहिणेण' दक्षिणे दक्षिणस्या दिषि 'सोहम्मे फप्पे सौधर्म पल्पे 'असखेजाई 'जोयणसाम्सार' असख्येयानि सामन सहस्राणि 'चीईवाता' व्यतिम्रज्य व्यतिरम्प 'पस्य ण' अत्र खलु 'समस्स देविदास देवरणो' कस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'नमस'मारणो' यमस्य टोकार्य-सम्रकार इस सूनवारा दक्षिणदिशाके स्वामी यमनामके लोकपालका वर्णन कर रहे हैं उसमें गौतमने मभुसे पूणकि-'भते!' हे मदन्त । किस स्थानमें 'सफस्स देविंदरस देवरणो) देवेन्द्र देवराज शक्रके 'नमस्स' यम नामके दूसरे लोकपाल 'मारणो' महाराजका 'घरसि. पण्णते घरशिष्ट विमान कहा गया है। उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते है कि-'गोयमा' हे गौतम!' सोहम्मवर्टिसय स्स' सौधर्मावतसफ 'महाधिमाणस्स' मशविमानकी 'दाहिणेण' दक्षिण दिशामें 'सोहम्मे कप्पे सौधर्मकल्पसे 'असखेखाई जोयणसहस्साई असंख्यात हजार योजनौको 'थीईचहत्ता' उल्लघन करके जो स्थान आता है 'एस्थ ण' इसी स्थान पर 'सहस्स देपिंदरस देवरणो' देवे न्द्र देवराज शमके 'जमस्स महारण्णो' यम महाराजका 'वरसिी તીકાપ–ખા સૂત્રમાં સરકારે શિક્ષણ શિાના અધિપતિ યમ નામના લેવાનું વર્ણન કર્યું છે યમમહારાજનું વિમાન કયા આવેલું છે, તે જાણવા માટે ગૌતમસ્વામી મહાવીર પ્રભુને નીચે પ્રશ્ન પૂછે છે—- मवे!' भात ! 'समस्स देविंदस्स देवरष्णो देव, शिल Un wlen arra 'नमस्स महारणो' यम महारानु 'परसिहे महाविमाणे पमते' વશિષ્ટ નામનું મહા વિમાન માં આવેલું છે? उत्तर- गौतम ! ' सोहम्मवडिंसपस्स माविमाणस्स' पर्भात : महाभिननी 'दाहिणेण सोहम्मे कप्पे क्षितिमा योपमrat ' असखेनाइ जोयणसास्साइ पीईपहचा' KA यात योन २४ता र साना , एत्यन' मग त्याने सास देविदस्स देवरणो' देवन्द्र ३१, an olet asia, ममस्स माग्यो' म भArd 'वरसिप्टे' परविश नाभर्नु विभान जा .

. , ममेयचन्द्रिका टीका श ३ ७म् ३ यमनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् महाराजस्य 'वरसि?' 'नाम' 'विमाणे' 'पाणचे घरशिष्ट नाम पिमान पक्षप्तम्, पद्धतेरसजोयणसयसहरसाइ' अर्घप्रयोदशयोजनशतसहस्राणि सार्घवादश- लक्षयोजनानि 'नहासोमस्स विमाण' यया सोमस्य विमानम् 'तहा' तथा नाव-अभिसेओ' यावत् अभिषेक., सोमस्य मयमलोकपालस्य पूर्व- वर्णिगविमानाघभिषेकपर्यन्तवृत्तान्तबद् यमस्यापि विमानाघभिषेकपर्यन्तवृता न्तोऽवसेय , ' रायहाणी तहेच' यमस्यावि राजधानी तथैव-सोमस्य पूर्व- वर्णितराजधानीवदेव बोभ्या, 'जाव-पासायपतीओ' यावद-प्रासादपङ्कया, तया च यावत्करणा-'एफ योजनशतसहस्रम् लक्षयोजनपरिमितम् आयाम घरशिष्ठ विमान है ऐसा 'पप्पात्ते' कहा गया है। 'अद्धतेरस जोय णसयसहस्साइ' इस विमानकी लपाई चौडाई साढे पारहलास्व योजनकी है । इत्यादि समस्तकथन 'जहा सोमस्स विमानं तहा जाप अभिसेओ' सोम नामक लोकपाल के विमानकी तरह जानना चाहिये और यह कथन सोमके अभिषेक पर्यन्त के कथन तक यहां ग्रहण करना चाहिये अर्थात् प्रथमलोकपाल सोम के पूर्व में वर्णित विमान आदिका अभिपेफ तफफा वृत्तान्त असा है-उसी तरह से यमनामक लोकपालका भी घिमान आदिका अभिषेक पर्यन्तका वृतान्त है ऐसा जानना प्याहिये ।' 'रायहाणी तहेव' जैसी सोमकी राजधानीका धर्णन पहिले किया गया है उसी प्रकारसे यमकी भी राजधानी प्याहिये । 'जाव पासायपत्तीओ और उसमें प्रासादपक्तियोंका वर्णन 'मी सोमकी प्रासादपक्तियोंकी तरहसे ही समझना चाहिये । यहाँ 'अद्धसेरस जोगणसयसहस्साइ ? તે વિમાનની લબા...પહેળાઈ ૧૨૫૦૦૦૦ (સાડા -બાર લાખ) જનની છે जहा सेोमस्स विमान सहा जाप अमिसेभो' વરશિષ્ટ વિમાનનુ સમસ્ત વર્ણન સોમ કપાલના વિમાનના વર્ણન પ્રમાણે સમજવું તે વર્ણન ક્યા સુધી ગ્રહણ કરવું? તેમના અભિષેક પર્યન્તના કથન સુધી તે વર્ણન પ્રહણ કરવું. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે પહેલા પાલ સેમના વિમાનનું વર્ણન પહેલા સુત્રમાં જે પ્રમાણે આપ્યું છે એવું જ વર્ણન અહી પણ અભિષેક પર્ષત र ४१j one 'रायहाणी सदेव' भनी सोभा नामनी राजधानानु पर्पन ५ ४२j 'जाव पासायपसीओ' तेभी प्रासाद पतियो यान्तर्नु २ वन मावे છે તે અહી પણ પ્રાણ થવું જોઈએ અહીં ચાવત પઠથી છે एक योजनशतसहस्रम् रक्षयोजनपरिमित आयामविवस्वभेण परिघिना च जयदीपपमाणा चैमानिकाना विष्कम्मेण, परिधिना च जम्बूद्वीपममाणा, पैमानिकाना सानादीनां मा णस्याधैं मातन्या, यावत्-उपरितल पोडनयोजनसामाणि थापामनिमम्मेब पश्चाशत्-योननसहस्राणि, पञ्च च सप्तनववियोंजनशतानि (५.५९७)विभिन् नानि परिक्षेपेण मनप्तम् , चतस्त्र" इति समापम् एतादृश्य प्रासादपकपा एम सकस ण' शकस्प खल्ल 'देविंदस्स देवरगो' देवेन्दम्य देवरामस्य 'बमस्स' यमस्य 'महारणो' महाराजस्य 'इमे' वक्ष्यमाणा देना 'मानार' भाग 'जाव-चिहति' यावत्-तिष्ठन्ति, यावस्करणात्-' उपपात-पवन-निर्देरे पति समागम्, आमादिकारिणो देवाम् दर्शयति-'त महा' पषा जमाइया यावत् पदसे-'एक योजनशतसहस्रम् ' सक्षयोजनपरिमित भापाम- विष्कमेण परिधिनाय जनबीपप्रमाणा वैमानिकानां प्रासादादीनां प्रमा णस्याधै ज्ञातव्या यावत् उपरितल पोरशयोजनसहस्राणि भापाम विष्कमेण पञ्चाशत् योजनसहस्राणि पचच सप्तनवतियोंजमशतागि किञ्चिद् विशेपोनानि परिक्षेपेण प्रशष्टम् चतस्रा' इस पहिले को गपे पाठका सग्रह किया गया है । इस तरहकी चार प्रासाद पंकिया। 'सकस्स ण देविंदरस देवरप्णो देवेन्द्र देवराम शक्रके दितीयलोकपाल 'जमस्स महारणो' पममहाराजको 'इमे' ये आगे अभीर जिनका नाम निर्देश होगा 'देवा' देव 'आणाए' आज्ञामें 'जाव' यावत् जिति' रहते हैं । यहां यावत् पदसे 'उपपात-वचन निर्देशे' इसपाठका सार हुआ है । 'जहा' चे देव पे है-'जमकायाह वा' यमकायिक यमका मासादादीनां प्रमाणस्याधै मावष्या यावत् परितम पोडनयोजनसामाणि मायामयिष्कमेण पञ्चाशत् योजनसहस्राणि पञ्च च समनवतियोमनमतानि फिशिद विशेपोनानि परिक्षेपेण प्राप्तम् पतन' का प्रमाणे In Hia અપલો સુરપાટ ધ કરવામાં આવ્યું છે આ પ્રકારત્ની ચાર પ્રસાદ પંક્તિ છે 'सकस ण देविंदस्स देवरगोन्ड, रेश Arru elen aurlie ममस्स देपरण्यो म भनी 'इमे देवा पाए भाव विहति ' mu muline નીએ જણાવેલા દે અહી થાવત પરથી કપાત (સેવા, વચન અને નિય જાણ કરાય છેકહેવાનું તાત્પર્ય એ કે નીચેના રે યમ મહારાજની મા, સેવા, વચન અને નિરસને અનુસરે છે नमकाया । म - ममेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७सू ३ यमनामफलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८०७ ३ वा' यमफायिकाः इति वा यमस्य पायो निकायो येपामस्ति ते यमकायिका यमपरिवारभूता इत्यर्थ 'जमदेवयकाइया इ वा' यमदैवतकायिका इति वा, यमम्य सामानिकदेवपरिवारभूता प्रत्यय 'पेयवाडया इवा' मेतकायिका व्यन्तर विशेपा इति वा, 'पेयदेवयकाइया इवा' प्रेतदेवतकायिका. प्रेताधीनदेवाना परिवारा इति वा, 'अमरकुमारा अमरकुमारीओ' अमरकुमारा अमुरकुमार्य 'कदप्पा' बना कन्दर्पभावनामावितस्वेन फन्दर्पशीलमम्बन्धिदेवेपु उत्पन्ना पन्दर्पशीलवातिकेलि 'निरयाग' निरयपाला नरकपालका , 'आभियोगा' भमियो। आदेश सद्भावनाभावितत्वेन आभियोगिकदेवेषु उत्पन्ना अमि- योगवर्तिनश्च देवकिङ्करमाया । न केवलम् एते एव अपितु अन्येऽपीत्याइ-जे यावण्णे तहप्पगारा' इत्यादि । ये चाप्यन्ये तयामकारा. मन्ति 'सच्चे ते है फाय-निकाय-ममूह जिनका ये यमकायिक है, ये यमके परिचार- भूत होते हैं-'जमदेवकाइयाउ वा' यमदैवतकायिक-यमके सामानिक देवोंके परिधाररूपटेव, 'पेयकाइयाइया' घ्यन्तरविशेपरूप प्रेतकायिक, 'पेय देयकाइयाइ या' मेताधीनदेवोंके परिवारभूतदेव, 'असुरकुमारा' असुरकुमार 'असुरकुमारीओं' असुरकुमारिया 'फदप्पा' कन्दपेमाचना से भावित होनेके कारण दर्पशीलसम्पन्धी देखों में उत्पन्न हुए देव, इनकी प्रकृति फदर्प-अतिक्रीडा-में ही रमनेवाली होती है 'निरयवाला' नरकपालक, 'आमियोगा' आभियोग नाम आदेशका है- इस आदेशरूप अभियोगकी भावनासे भरपूर होने के कारण जो आभियोगिक देवोंमें उत्पन्न हुए हैं ये आमियोगिक देव हैं ये सदा आदेशपालन करने में ही लगे रहसे हैं । अत ये देवोंके किएर जैसे होते हैं। ये इतने ही क्षेव यमकी आज्ञाके नहीं रहते हैं किन्तु जे यावणे इनसे अतिरिक्त और भी 'तहप्पगारा' इसी तरहके મનકાય સમૂહ જેમને છે એવા ચમકાયિક દેવે તેઓ યમના પરિવાર કેયૂ છે भमदेवफाझ्या इवा, यमपत ४ि वो तसा यमना सामानि वाना परिवार पेयकाइयार पा' तमि: पा- २ना व्यन्त२ को छे, 'पेयदेवयकाइयाइ वा' ताधान योना परिपा३५ ३i, 'अमुरकुमारा' मपुर भास, 'अमरकुमारीयो' ममुरमाशो ' कदप्पा કઠપેટે તિસુખની ભાવનાથી ભાવિત થવાને કારણે કદર્પશીલ વોમાં ઉત્પન્ન થયેલા દેવને ક હદેવ કહે 8) मा ४४५-तिमान बीन २ छ 'निरयवाला' न२४५ia४, 'थामि योगा' ममियो मे भारेश सालिया वो भी सानी भासा रखना। હોય છે આમિગિક ટેવો અનાભિગિક દવેના કિર જેવા હોય છે ક્રવાનું તાત્પર્ય ४ ते मानिया को पद २५ भEATी शामा २२ छ ‘जे यावण्णे ताप्पगारा' मेट न प पर है वो Birt lra मारना રૂપ દે છે १ ८०६ विष्फम्मेण, परिपिना घ जम्मूदीपप्रमाणा, मानिकाना मासाहातीनो सा णस्या) भावव्या, यावत्-उपरिवल पोडनयोजनसामागि भागामनिमम्मेब, पश्चाशद-योननसहसाणि, पाच समनवनियोजनमतानि (५.५९७)किमि नानि परिक्षेपेण मासम् , पतन' इति सप्रायम् एतादृश्य प्रासादका रम सकस्स ण' शक्रस्य खल 'देविंदस्स देवरगो' देवेन्द्रस्य देवरामस्स 'बमस्स' यमस्य 'महारणो' महाराजस्य 'इमे पक्ष्यमाणा देवा 'भाणार' अशापार 'जाव-चिहति' यावत्-तिष्ठन्ति, यावत्करणात्-' उपपात-रचन-निये' पनि सप्रायम्, आमादिकारिणो देवाम् दर्शयति-त ना' तथा जमाना यायत् पदसे-'एफ योजनशप्तसहस्रम्' रक्षयोजनपरिमित मापाम- विष्कमेण परिधिनाच जनूदीपप्रमाणा पैमानिकानां प्रासादादीनां प्रमा णस्याध ज्ञातव्या यावत् उपरितल पोस्शयोजनसहस्राणि भाषा- विष्कमेण पञ्चाशत् योजनसहस्राणि पचध सप्तनवतियोंजमशतानि किचिद् विशेपोनानि परिक्षेपेण प्रज्ञसम् चतम्र' इस पहिले को गपे पाठका सग्रह किया गया है । इस तरहकी चार प्रासाद पक्तियां है। 'सकस्स ण देखिदस्स देवरण्णो देवेन्द्र देवराज शक्रके मितीयतोकपाल 'जमस्स महारणो' यममहाराजको 'इमे ये आगे अमीर जिमका नाम निर्देश होगा 'देवा' देव 'माणाए' आशामें 'जाव' यावत् जिति' रहते हैं। यहां यावत् पदसे 'उपपात-वधन निर्देशे' इसपाठका संग्रह हुआ है। 'वजहा' के देव ये है-'जमकाइयाह वा' यमकायिक यमका पासादादीनां प्रमाणस्याधै हातव्या पावत् उपरितम पोडनयोजनसामाणि मायामविष्कमेण पत्राशत् योजनसहस्राणि पश्च सप्तनवतियों मनसतानि कित्रिद निशेषोनानि परिक्षेपेण प्राप्तम् पवनः' मा प्रभावना winni અપે સુત્ર ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે આ પ્રાગ્ની ચાર પ્રસાદ પંક્તિ છે. 'सकस पं देविस्स देवरग्नो', Bar Wil len asnaमस्स देवरगो' 44 मारानी 'इमे देवा माणाए जाप विति' MULIFE નીકે જણાવેલા રે રહે છે અડી પાવત’ પરથી ઉપપાત (સેવા), વચન અને નિજ જાણ કરાય છે જવાનું તપ એ છે કે નીચેના રે યમ મહારાજની આપ, વા, વચન અને નિરખને અનુસરે છે ममकाइया पार से .

, - प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३उ.७ ३ यमनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ज्ञातानि इत्यग्रेण सम्बन्ध । उत्पात मकारानाह-'त जहा' तपथा-'डिवाइवा डिम्बा विघ्ना अन्तराया इति वा, 'इमराई वा' डमरा एकराज्ये एव राज कुमारादिकृतोपचा , 'कुलहा इ वो' फ्लहा क्लेशकारक्वाविवादा , 'योला इ वा चोला अव्यक्तवर्णध्वनिसमूहा' इति घा, 'खारा इ वा' क्षारा अन्योन्य मस्सरा इति वा परस्परमत्सरमावयुक्ता 'महाजुद्रा इ वा महायुद्धानि अव्य- वस्थितसग्रामा इति वा 'महासगामा इ वा' महासग्रामा व्यवस्थितचक व्यूहादिरचनोपेतमहायुद्ध,नि इति वा, 'महासत्यनिवडणा वा' महाशस्त्र निपतिनानि इति वा, एव तथैव । महापुरिसनिवडणा इ वा महापुरुप- निपतनानि विशिष्टपुरुपमरणानि इति वा, 'महारुटिरनिनडणा हवा' महारुधिर- निपतनानि अत्यन्ताविरलरुधिरधारापाता इति वा, 'दुन्भूयाइ वा' दुर्भूता दुष्टा जनधनधान्योपद्रव हेतुभूताभूता सत्वा मूपिकशलभपक्ष्यादीतय इति वा, 'कुल लगालेना चाहिये अय ये उत्पात कौनरसे होते है सो 'तजहा' से प्रकट किये जाते है-'डिपाठ वा' टिम्ब-बिन-अन्तराय, 'हमराइया' उमर-एक राज्यमें ही राजकुमार आदिको छारा किये गये उपद्रव, 'कलहाइवा' कलह-क्लेशकारक्याद विषाद, 'योलाइ घा' भव्यक्तवर्ण वाले ध्वनि समृहरूप योल, ग्वाराइ वा, खार-आपसी मत्सर भाव 'महामुद्धाइ घा' व्यवस्थासे रहित महायुद्ध 'महासगामाइ घा' व्यष स्थित चक्रव्यूह आदिकी रचनासे युक्त महायुद्ध, 'महासत्थनिघढणा इया' युद्ध में परेर शस्रोका पहना, एव' इमी तरहसे 'महापुरिसनिघ- डणाड घा' महापुरुपों-विशिष्ट पुरुपोका युद्ध मरण होना, 'महामरिर नियतणा घा' अत्यन्त अविरल ऐमी मधिर की धाराका युद्धमें निकलना, 'दुन्भूयाइवा' मनुष्योंको तथा अनाज वगैरह को नुकसान 'त जहा' a suit नीय प्रभाव सभा--'डिवाइ या' मिनिमन्त२।य, 'डमराइ पा' भ२-४ २१मान રાજકુમાર આદિ દ્વારા કરાતા ઉપદ્રવ 'फलहाइ वा' sar-Bal२४ वा विवाह योलाइ वा मायी-अश्यापन पार पनि५४३५ AUG, 'खाराइ घा' भार-पाप, 'महाजुदाइ वा व्यवस्थायी सहित महायुद्ध 'महासगामाइ या पाश्यत व्यू मालिनी स्यनाथा युत भामुख, 'मासत्यनिवडणाइ या' युद्धमा माटा मोटा सानु पतन, 'एवं महा पुरिस निवडणाइ वा' महापुरुषानु-विशिष्ट स्यानु मुखमा भरण, 'महारुदिर- निवडणार वा' युद्धमा वासना मत्यन्त भवि२९ धारा। पठेवी 'दुम्भूयाइ वा' દુકાળ પડે અથવા મનુબેને તથા અનાજ આદિને નુકશાન કરનારા ઉદરે તીડ, - , उन्मचिगा' सर्वेऽपि ते तद्भक्तिका' यमस्य भक्तिकारिणः सपत्तिया' तस्पाक्षिका यमपक्षानुयायिन. 'मारिया' नमार्या मरणपोषोमाः 'सफस्स देविंदस्स देपरणो' शमस्प देवेन्द्रस्य देवरामस्य 'नमस्स' मास 'महारष्णो' महाराजस्प 'आणाए' यातायाम् जाव-मिति' वाद-सिमन्ति, यावत् फरणाव-उपपात-वचन-निर्देश' इति सप्रायम् । अथ जम्हीपे मन्दरा चलस्य दक्षिणे मागे सर्वेऽपि वक्ष्यमाणा उत्पाता एतस्याध्यक्ष एव भवन्ती स्याह-'जयदीये दीवे' इत्यादि । जम्यूद्वीपे द्वीपे 'मदरस्स पमयस्स' मन्चरस्त पवतस्य 'दाहिणेण' दक्षिणे दक्षिणदिरमागे 'जाइ इमाई' यानि इमानि को वक्ष्यमाणानि उस्पातादिकार्याणि 'समुप्पज्जति' समस्पधन्ते न तानि समस्या जो देव है 'ते सन्चे' घे भी सय समित्तिगा' उस लोकपाल पमकी भक्ति करनेवाले हैं तप्पविखया उस यमके पक्षके अनुयायी है। 'सम्मारिया और उसके द्वारा भरणपोषण करने के योग्य होनेसे उसकी भार्या जैसे होते हैं। ये मय 'समस देविंदस्स देवरष्णो जमस्स महारपणो आणाए जाव चिट्ठति' देवेन्द्र देवराज शाके लोक पाल यम महाराजकी आज्ञामें यावत् सदा बने रहते है । पर्ण यावत्पदसे 'उपपास-पचन-निर्देश नतीन पदों का ग्रहण भी है। अय सूत्रकार यह प्रकट करते है कि जनसीप के मदर पर्वतकी दक्षिण दिशामें जो जितने से प्रकट किये जानेवाले उपद्रव होते हैं घे सप यमकी ही जानकारीमें होते है-जनही दीवे जमदीप नामके दीपमें 'मदरस्स पब्वयस्स' मदर पर्वतको दारिण' दक्षिणभागमें 'जाइ इमाई' जो पे आगे कहे जानेवाले उत्पात आदि कार्य समु प्पति उत्पन्न होते है ये यमसे अज्ञात नहीं है ऐमा यहां सम्पन्न २'ते सधे त सवै वो पण तन्मचिगा। यमलारामत ४२॥२॥ ॐ, 'तप्पक्खिया' भनो पक्ष ४२॥२॥ है, 'तन्मारिया' बने तमना ॥२॥ परपोपने पाBial, मन भाया अमान a वो, 'सरस्स देविंदस्स देवरण्मो नमस्स महारष्णो आणाए भाप चिद्वति' स्वर, वरा શકના બીજા કપાબ થમ મહારાજની આજ્ઞા સેવા, વચન અને નિરેશને અનુસરે છે હવે સૂત્રકાર એ પ્રદ્ કરે છે કે જ ભૂલીપના માર પર્વતની દક્ષિણ દિશામા જે જે ઉપદ્રવો થાય છે, તે ચમમહારાજપી અજ્ઞાત હોતા નથી. તે કપ ना२ मा 'नीचे दीपे' ही नामना बीपमा 'मदरस पम्मयस्त्र दारिणेणं ' भ६२ पतन पक्षिय, 'माइ इमार समप्पज्जसि' मा ulcan પ્રમાણે જે ઉપદ્રવ ગતિ થાય છે, તે યમથી બuત દેતા નથી , प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३२.७ ३ यमनामफलोकपालस्वरूपनिम्पणम् ८०९ शातानि इत्यग्रेण सम्बन्ध । उत्पात प्रकारानाइ-'त जहा' तद्यथा-'डिवाइवा डिम्बा विघ्ना अन्तराया इति वा, 'इमरा ई वा' उमरा एकराज्ये एव राज कुमारादिकृतोपद्रवा , 'कलहा इ वो' फलहा क्लेशकारकवाविवाढा, 'योग इ वा योला अव्यक्तवर्णध्वनिसमूहा. इति चा, 'ग्वारा इवा' क्षारा अन्योन्य मत्सरा इति वा परस्परमत्सरमावयुक्ता 'महाजुद्रा इ वा महायुद्धानि अव्य- वस्थितसग्रामा इति वा महासगामा हवा' महासग्रामा व्यवस्थितचक्र व्यूहादिरचनोपेतमहायुद्ध,नि इति वा, 'महासत्यनिवडणा इ वा महाशन निपतिनानि इति वा, एव तयैव ‘महापुरिसनिवडणा इ वा' महापुरुष- निपतनानि विशिष्टपुरुषमरणानि इति वा, 'महारुहिरनिवडणा इ वा' महारुधिर- निपत्तनानि अत्यन्ताविरलरुधिरधारापाता इति वा, 'दुभूयाइ वा दुर्भूता दुष्टा मनधनधान्योपद्रव हेतुभूताभूता मत्वा मूपिफशलमपक्ष्यादीतय इति वा, 'कुल लगालेना चाहिये अप वे उस्पात फौनरसे होते है सो 'तजहा' से मक्ट किये जाते है-'दियाइ घा' डिम्ब-किन्न-अन्तराय, 'समराइया' डमर-एक राज्यमें ही राजकुमार आदिको द्वारा किये गये उपद्रव, 'फलहाइवा' कलह-क्लेशफारपवाद विवाद, 'पोलाइ घा' अन्यक्तवर्ण पाछे ऽधनि समृहरूप योल, खाराइ वा, खार-आपसी मत्सर भाव 'महाजुद्धाइ वा' व्यवस्थासे रहित महायुद्ध 'महासगामाइ घा' व्यष स्थित चक्रव्यूह आदिकी रचनासे युक्त महायुद्ध, 'महासत्थनिवडणा इया' युद्ध में पडे२ शस्त्रोंका पहना, एघ' इमी तरहसे 'महापुरिसनिष- उणाइ था' महापुरुपों-विशिष्ट पुरुपोंका युद्ध मरण होना, 'महारुहिर निघसणा घा' अत्यन्त अविरल ऐमी मधिर की धाराका युद्ध में निकलना, 'दुन्भूयाइघा' मनुप्योको तथा अनाज वगैरह को नुकसान 'त जहा' पाती नये प्रभार समनपा-हिंवार वा' 6 विन मन्तराय, 'उमराइ वा' भ२-४ मा રાજકુમાર આદિ દ્વારા કરાતા ઉપદ્રવ, 'फलहाइ वा' bar-BTAARRs 48 विवाह 'बोलाइ या' माannel-भव्यतपर्ण ant पनि४३५ मास, 'खाराइ घा' भार-पभाव, 'महाजुदाइ वा व्यवस्थायी रहित महायुद्ध, 'महासगामाइ घा' अवास्त याना श्यनाथी युति, भायुद्ध, ‘महासत्यनिषडणाइ घा' युद्धमा माटा मार लानु पतन, 'एव महा पुरिस निवडणाइ वा' महापुरुषानु-विशिट ५२पार्नु मुखमा भर 'महारुहिर- निवडणार वा' युद्धमा वा मत्यन्त, भवित पारामा पढेकी 'दुन्भूयाइ वा! દુષ્કાળ પડે અથવા મનુઑને તથા અનાજ અદને નુકશાન કરનારા ઉદરે તીડ, , ८०८ वन्मत्तिगा' सर्वेऽपि ते तभक्तिकाः यमस्य भक्तिकारिणः पक्लिया' तत्पाक्षिकाः यमपक्षानुयायिन. 'तम्मारिया' नहायर्या सामरणपोषणमा 'सफस्स देविंदस्स देपरम्णो' शकस्य देवेन्द्रस्य देवरामस्य 'नमस्स' मास 'महारणों' महाराजस्य आणाए' आज्ञायाम् जाव-मिट्टति' नगरद-बिन्ति, यावद फरणाव-'उपपात-वचन-निर्देशे' इति सम्राथम् । अब जमीपे मनरा चलस्य दक्षिणे भागे सऽपि वक्ष्यमाणा उत्पाता एतस्याध्यक्ष र मन्ती स्पाइ-'जयदीवे दीये' इत्यादि । जम्बूद्वीपे द्वीपे 'मदरस्स पमपस्स' मन्दरस पवतस्य 'दाहिणेण' दक्षिणे दक्षिणदिग्भागे 'जाइ इमाइ पानि इमानि को पक्ष्यमाणानि उत्पातादिकार्याणि 'समुप्पज्जति' समुत्पपन्ते न तानि समस्या जो देव हैं 'ते सव्वे' घे भी सप तमसिगा' उस लोकपाल यमकी भक्ति करनेवाले हैं तापविखया' म यमके पक्ष मनुयायी है। 'तम्मारिया' और उसके बारा भरणपोषण करने योग्य होनेसे उसकी भार्या जैसे होते हैं। ये सप 'सकस टेविंदस्स देवरको जमस्स महारण्णो आणाए जाव चिट्ठति' देवेन्द्र देवराज शाके लोक पाल यम महाराजकी आज्ञामें यावत् सदा बने रहते है। पहा यावत्पदसे 'उपपात-वचन-निर्देश नतीन पदों का प्राण भी है। भप सूत्रकार यह प्रकट करते हैं कि जम्दीप के मार पर्वतकी दक्षिण दिशामें जो जितने से प्रकट किये जानेवाले उपद्रव होते। घे सप यमकी ही जानकारीमें होते है जंहीवे दीवे जबडीप नामके द्वीपमें 'मंदरस्स पध्वयस्स' मदर पर्वतकी 'दाहिणण' दक्षिणभागमें 'आइ इमाइ' जो पे आगे कहे जानेवाले उत्पात आदि कार्य सम् प्पप्रति उत्पन्न होते है ये यमसे अज्ञात नहीं है ऐमा यहाँ सम्बन्ध र से सम्वे ते अपेको पन ! तन्मचिगा। महारानी alfa ४२ना है, 'सप्परिस्थया' तमना पक्ष ४२ना। , 'वन्मारिया' तमना १२५ म बापने पापा, तेभनी भार्या भान सानो सस्स देविंदस्स देवरम्णो समस्स महारण्णो आणाए नाव चिट्ठति' हेवे, रेश શાના બીને લેકપાલ યમ મહારાજની આશ સેવાવચન અને નિઝને અનુસરે છે. હવે સૂત્રકાર એ પ્રકટ કરે છે કે જીપના માર પર્વની gિ દિશામાં જે જે ઉપવો થાય છે, તે યમમહારાજથી અજ્ઞાત હતા નથી. તે ઉપર नna Raon 'जीवे दीये' x paly नामना Aust मंदरस्स पम्पपस्प दारिणेग' २ पवन सिपे, 'माइ इमाई समपति' Min rural પ્રમાણે જે ઉપદ્રવ અતિ થાય છે, તે અમથો અad દેતા નથી १ ममेयचन्द्रिका टी श ३ उ९३ यमनामळोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८११ इवा' दूध हिका इति वा एक दिन मध्ये व्यवधाय मतिदिनद्वयागन्तुका ज्वरचिशेपा इत्यर्थ , 'तेयाडिया इ वा' पहिया इति वा, मतिदिनद्वयानन्तरा गन्तुका ज्वरविशेपा इति भाव , 'घाउस्पहिआ ' चतुरहिका', प्रतिदिनत्रया- नन्तरागन्तुका ज्वरविशेपाइति वा, 'उन्वेयगा इ वा' उद्वेजका इति वा उवेगा मानसिकपरितापविशेपा तजनका जनोद्वेगयारिणस्तस्करमभृतयः, फासा इवा' फासा इति वा, फासा इद्गता. रोगविशेपा इति वा 'खासी' इति मापायाम् मसिद्धा, 'सासा इ वा श्वासा इति वा 'दम्मा इति भापामसिद्धा, वासवर्द्धका रोगविशेपा इत्यर्थः 'जरा इ वा' ज्वरा शारीरिफतापविशेपरोगा वलनाशका इति वा, 'दाहा वा' दाहा इति वा, अत्यधिकतापजनका रोग विशेपा इत्यर्थ , 'फच्छकोहाइ वा पक्षाकोया इति चा; कक्षाणां शरीरावयवविशेपपार्श्वभागाना कोपा कुयित्वानि गलितस्वानि इति वा, अजीरया इवा ' अजीर्णका अजीर्णता इति वा, 'पड्डरोगा इवा' एकएक दिनको छोड कर आनेवाला ज्वर, तेयाछियाइ वा तीसरे दिन आनेवाला ज्वर, 'चाउत्स्थाहियाइया चौथेदिन आनेवाला ज्वर, 'उन्येयगाइ घा' मानसिक परिताप विशेष इष्टषियोग और अनिष्टसंयोगजन्य चित्तमें उत्पन्न हुए दुःखविशेष अथवा उगको उत्पन्न करनेवाले चौर वगैरह 'कासाइया' स्वासी, सासाइ घा' श्वास-दमा, इनके पढानेवाले रोग विशेष, जराइ घा' शारीरके पलको क्षीण करनेवाले रोगविशेप-जैसे सपेदिक (क्षयरोग) आदि, 'दाहाइ था' अत्यधिक ताप जिनके मारा शरीरमें पहलाता है ऐसे रोगविशेष, 'कच्छकोहाइ चा' फाखरी-शरीर के अवयष विशे. पोंमें कोथका होना, अर्थात् काखरी आदि अवयवोका सपना, अथवा धनकी झाडियोंका ससना, 'अजीरयाद घा' अजीर्ण 'पटुरोगाइ था' वा' । नाना ताप, 'धेयारियाइ वा मे हिवभने मातरे भापतोताप, 'तेया- हियार या' अक्सिने तिरे भावतो ताप, 'चाउरथारियाद गा' यार हिनने मातरे माप ताप (यायाया ताप) 'उज्वेयगाा पा' था-टना वियोग અથવા અનિષ્ટના સાગથી ચિત્તમા જે દુખ થાય છે તેને હગ કહે છે–અથવા & BEAR PAR यार Eिदि यी, 'कासार का' मासी । वास-भ 'जराइ वा' AN२ने क्षार ४२ना। क्षय वा शा, 'फच्छ कोडाइया' nie l मयोभा । यो, 'दाहाइ वा शरीरमा मत पन्न २२॥ शन या, 'अजीरयाइ वा BABA Eg, 'पडरोगाइ घा' पाईराम यो 'हरि- सासाइ वा ८१० . रोगार वा कुलरोगा इति घा, 'गामरोगाइका प्रामरोगा इति, मामला इया' मण्डल 'मान्ते' इति प्रसिदम् तत्सम्बन्धिनो रोगामणसरोजा इति का 'नयररोगा नगररोगा इति था, 'सीमवेयणा इमा' शीपदमा मिसा पीडा इति घा, 'अन्छियेयणा हवा' असिवेदना नेप्रपोग रतिया, 'यो यणा या' फर्णवेदना इति वा, 'नायेयणाइया' नम्बवेदना इतिया, 'रंत वेयणापा' दन्तवेदना इति चा, 'इदग्गहाया'इन्द्रामा उन्मादोष इति वा इन्द्रकतोपद्रवविशेषा इन्द्रावेगा इत्पर्य 'सदगाहामा' सन ग्रहा. कार्तिकेयग्रहा स्कन्दावेशा इति मा, 'कुमारग्गादा' मारमा वालग्रहा इति या कुमारावेगा जपखग्गहा इवा' यक्षनग इतिवा, या व्यन्तरविशेपास्तद्ग्रा इत्पर्य । 'भूयग्गहाइपा' भूतबा इति बा, 'एमा हिया इवा' एफाहिमा प्रतिदिनागन्तुमा ज्वरविशेषा इति बा, 'पारिका पहुँचानेघाले मषिक, शलभ पक्षी आदिकोंका होना, 'कुसरोगाइमा कुलमें रोगोंका होना, गामरोगाइ घा' ग्राममें रोगोंका होना, मंजत रोगाइ घा' प्रातोमें रोगोंका होना, 'नयर रोगाइमा' में रोगीका होना, 'मीमवेयणा या' शिरोंमें पोराका होना 'अच्छियणा इया' आखोंमें पीडाका होना, कण्ण बेवणाइना' कानों में पीडा का होना 'नहधेयणाह बा' नलोमि बेदना का होना, 'दसइयणाइ घा' दांतोंमें पीराका होना, 'इदम्गहावा' इन्द्रकृत उपद्रवरूप उन्माद आदिकोंके कारणों का होना, सदम्गाइ था, कीर्तिकेयग्रह स्कन्दाइश, 'कुमारग्गहाइ वा' पालप्रह, जक्सनमा षा, यक्षम्प प्यन्तरविशेपकृत उपद्रवरूपग्रह 'मूयग्गाइ वा भूतग्रह एगाहियाइ घा' प्रतिदिन आनेवाला ज्वर, 'श्याहिगावा' भने पक्षीनी पति यवी, 'कुलरोगाइ या' भी शगाना वो भी, 'गामरोगाइ या' मा । saal यो, । मररोगाइ मा समान Ram , 'नयररोगाइ पा' नाभा शमान Ram al, 'सीसधेयगाइ पा' भायाना भाषा था, 'मपिछवेयणाइ वा नेत्रमा tal, 'कण्णवेयपाइ या' Iनमा की 'नायगाइ पाना al ra, दमाहराइ वा ka S५१३५ भार ગાદિ વ २. विशेष जमारम्गाइ पा 'जक्सग्गवाह या and our At, 'यूपग्गाइया' Kixe, 'एगारिया - - - . મ ળમા 'दयणाइ पा'tlavl st'441, . खदम्गहा पा , બાવા, ममेयचन्द्रिका टी श ३ ७८ ३ यमनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८१३ इति वा, 'सपाहमारी इ या' सवाामारी इति मा, 'सपिणवेसमारी इवा' सनिवेशमारी इति वा, तत्फलान्यार-पाणक्खया' इत्यादि । 'पाणपखया' प्राणक्षया 'जणक्खया' जनक्षया 'घणक्खया' धनक्षया' 'कुलक्खया' कुलक्षया., 'वसणभूया' व्यसनभूता' 'अणारिया' अनार्या अधमा' उत्पाता. 'जे यावि भन्ने' ये चाप्यन्ये 'तहप्पगारा' तमामकारा तत्सदृशा दुखदायिनो वर्तन्ते, 'ण ते न ते 'सधास्स देविंदस्स देवरण्णो' शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'जम स्स महाराणो' यमस्य महाराजस्य 'धण्णाया' अशाता सन्ति, -न केवल ते यमस्यैव नाशाता अपितु यमपरिनाराणामपि ते नाशाता इत्याह-'तेसि वा जम मरकी का होना, 'सपाहमारीह वा' सपाहमें मरकीका होना, 'सनिवेसमारोईवा सनिवेशमें ये सप उपद्रव-उत्पात है और ये सय उपद्रव यमलोकपालकी जानकारीमें होते हैं । इनका फल यह होता है कि-'पाणक्खया' इनसे प्राणोंका क्षय हो जाता है, 'जणक्खया' मनुष्योंका विनाश होता है, 'धणक्खया' धनका क्षय होता है, 'फुलक्खया' फुलके कुल नष्ट हो जाते हैं, 'वसणग्भूया' ये सप उपद्रव दुखदायी अधमाति अघम उपद्रघ है-इसीलिये 'अणारिया' पापरूप हैं। तथा 'जे यावि अन्ने, सु ग्वदायी जो और भी दूसरे 'तहप्पगारा' इसी प्रकारके उपद्रव है 'ण ते मकस्म देविंदस्स देवरणो जमस्स महा रणो अण्णाया, ये सघ देवेन्द्र देवराज शक्के लोकपाल यममहाराज के ज्ञानसे यहि त नहीं है, अर्थात् उसके द्वारा ज्ञात है, इन सप सपद्रवोंका ज्ञाता केवल यम ही है ऐसी पात नहीं है किन्तु यम के भाभमा भ२४ी यवी, 'सपाहमारीह वा सवार भी यी. 'सनिवेस मारीइ वा સનિવેશમાં મરકી આઢિ ઉપદ્રનું થવું બા ઉપદ્રવો લેપાલ ચમ મહારાજની જાણ બહાર થતા નથી. હવે સૂનકાર ઉપરના ઉપદ્રવનું શું ५ण भावे ते मा छे - पाणक्म्वया' 64२४त उपद्रवोधी भने पान जिनपरान।] नाश या छे, 'अणक्खया' मनुष्यानो क्षय याय छ घणक्खया' धनना क्षय याय छे 'कुलक्खया' मना पुणने। क्षय याय छ, 'वसणन्मूया पद्रवो माया भने सयममा मयम आय तथा 'अणारिया' ते पाप ३५ तया जे यावि भन्ने सहप्पगारा' ना ना on garl ७५५ो आप छे ते 'ण से सक्फस्स देविंदस्स देवरम्णो जमस्स महारपणो अण्णाया' દેવેન્દ્ર દેવરાજ શક્રના બીજા વૈપાલ ચમ મઠારાજથી અજ્ઞાત હાતા નથી– એ બધા ઉપદ્રવ તેમના આધિપત ની જ થતી હોય છે અમદેવ તે ઉત્પાતથી અજ્ઞાત નથી . . - , - - गुदाका ८१२ ममवती पाण्डुरोगा इति वा, 'रिसावा अशा सि इति वा, 'पवासीर इति मात्र प्रसिद्धानि' रुधिरसारिणों गुदारोगविशेषा 'भगदराया भगन्दरा इति था, डिययमला इ वा इदयग्लानि इमिया, 'मत्थय मूग इना' मम्तायनानि इति वा 'नोणिसाचा' योनिश्गनि ति वा 'पासमा वा' पार्य शूलानि इति वा 'कुचिरमुला इ वा पुसिलानि ति घा, 'गाममारी का ग्राममारी 'महामारी' इति मसिद्धा, या हि ग्रोम मारयति सा तथोक्ता, एवम ऽपि वियम् 'आगरमारी इवा' आयरमारी प्रति वा, 'नगरमारी वा नगर मारी इति था, 'निगममारी दवा निगममारी उवि , 'खेडमारी बा' सेट मारी इति पा, पच्चडमारी वा पर्यटमारी पुनिया मडम्म मारी या' मडम्बमारी प्रति या, 'दोणमुहमारी इ वा द्रोणमुग्वमारी इति था, 'पट्टणमारी वा' पत्तनमारी ऽति घा, पट्टनमारी तिघा 'भागममा वा आश्रममारी पाण्डुरोग' हरिसाइ वा' पचासीर- अर्प-मशा समय पर उनमेंसे खून झरने लगता है। भगदराह चा' भगदर यह भी एक मामय कर रोग है-जो जीवकी समाप्ति के साथ समाप्त होता है। 'हिययमलाइ चा' हृदयशल, मत्थयसलाह वा' मस्तकशूल, 'जाणिसूलाइ वा' योनिश्ल, पामसूलाइ घा' पसलियोंको दर्द, 'कछि सूलाइ वा कुक्षिशल-पेटफा दर्द, 'गाममारीइ था' माममें मरकी रोना, 'अगरमाई या अगरमें मरफी का होना 'नगरमारीइ था, नगरमें मरकी होना, 'निगममारीईवा' विपयमें महामारीका होना - मारीइ या' खेटमें मरकी होना, कन्यामारीइ चाकर्षटमें मरकीका होना, 'दोणमुदमारीइ या' द्रोणमुखमें मरकी का होना, 'मरममारी इवा' महपमें मरफीका होना, पट्टणमारीइ था 'मरफीका होना, 'आसममारीद वा' आश्रममें-तापसों के आश्रममें साा पा' २५ 4 -'मगदराह पा' ५५ ६२ राज थो, 'हिययसप्लाई का पya 'मस्थयमलाइ वा' मत २a 4g, 'मोणिरलाइ वा' inve यद् 'पासमूलाइ या' पामजीमा , 'कुच्छिम्मा वा मिशE-/ वो वा, गाममारीहवा' भाभि म, भRa anut शो Pain, वा' मा नारामानी पस्तीमा 'नगरमारोह पा' नामा निगममारी वा नियममा 'खेटमारी पा' मामारी (HI) મરકો અતિ પો) થવા, 'कबरमारीइ वा કર્બટમાં મરકી ફાવી, 'दोणवामारीइ पा' भुषमा भी पोय, 'मरममारीहया' ममा भीमा, पणमारीइ ' rani_भर ५०, मासममारीइ र १ पट्टण-पत्तनमें भ परमार , प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.३.उ ७म्.३ यमनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् पश्चैव, यस्तु नैरयिकान् जीवान् कतरिकाभिः खण्डन फर्वयित्वा भ्राष्ट्रपाक योग्यान करोति, असौ अम्बरीपस्य भ्राष्ट्रस्य सम्बन्धात् 'अम्बरीप" इति २, 'सामे' उयाम', यस्तु वर्णेन श्याम नैरयिकान् शातयतिइपीरयति स 'श्याम' इत्युच्यते ३, 'सयछेत्ति यावरे' शबल इति चापरो देव इत्यर्थः, तथाच-यो हि वर्णेन शयल फर्बुर , तेपा नैरयिकाणाम् अन्नहृदयादीनि उत्पाटयति स 'शयल ' इत्यभिधीयते ४, 'रुद्दो-चरुई रुद्रः, उपरुद्रय, तप यः खकुन्ता दिपु तान् नरयिकान् ओतपोतान् करोति सः रुद्रत्वाद फूरत्वात् 'रुद्र' इत्युच्यते ५, यस्तु तेषामेव अङ्गोपाङ्गानि चूर्णयति स अत्यन्तरुदत्वात् 'उपरुद्र' जाकर वहासे उन्हें फिर नीचे पटकते है इस कारण ये 'अय' पह- लाते है । 'अयरिसेचेव' अम्परीप-ये देव नैरयिक जीवोंको केचियों से काट काट कर अर्थात् उनके टुकडे • कर उन्हें भाठमें पकानेके भूजनेके योग्य पनाते है इस कारण इनका नाम अम्परीप भ्राष्ट्र भाउके साथ संबंध रखने से अंपरीप हुआ है । 'सामे' श्याम ये देव वर्णसे काले होते हैं-ये देव नरफजीयोंको पीडा आदि द्वारा प्रास पहुंचाते हैं। इससे इनका नाम श्याम पैसा हुआ है । 'मघ- लेत्ति यावरे' शयल नामका परमाधार्मिक देव है । यह वर्णसे कर्युर- चितफयरा होता है । इसका काम नारकोंकी आंतोको एघ हृदयको फाउनेका है । इसीसे यह शपल कहागया है। रुदोषकद्दे' रुद्र और उपरुद्र, इनमें जो नैरपिकोंको कुत-तलवार आदिकोमें पिरोता है यह रुइ-दूर होने के कारण रुद्र कहा गया है तथा जो नारकोके मग, और उपाहोंको घ२ कर देता है उसका नाम यह भस्यन्त रुद्र પટકે છે, તે કારણે તેમને “અબ કહે છે [२] 'अंपरिसेचेव' मगरीष देश-तमा ना२हना यशश्ना शत२ १४९ ટુકડા કરી છે અને તેને ભઠ્ઠીમાં પકાવવાને ચગ્ય બનાવે છે આ રીતે બાષ્ટ્ર [ભાડ- ભઠ્ઠી]ની સાથે સંબંધ રાખનારા તે દેવોને અમ્બરીષ કહે છે {3} 'सामे श्याम- वो श्याम बना सय छे तमा नाहने पास -આદિ દ્વારે નાસ આપે છે ४] 'सबछेति यापरे राम नामना ५२भाषाभि हेव साय मार ચીતરા વર્ણના હોય છે તેઓ નારના અતિરડા અને હૃદયનું વિહાર કરીને તેમને भी पमा छे तथा भने शम' [५] मन [6] 'होय' २६ -અને ઉર્જા નારકેને તલવાર આદિમા પરાવનારા તેને રદ્ર કહે છે, તેઓ સુર હેવાથી તેમને રુદ્ર કહે છે નારકોને આગ ઉપગના ચૂરેપૂરા કરી નાખનારા દેવને . . . ८१४ मनाचीही काइयाण देवाण' तेषी पा यमयायियानां देवानामपि ते उपर्युक्ता माता न सन्तीत्यर्थः, भय यमस्य आमादियारिण पादश परमनिर्दपान् परमा- धार्मिफान अमुरनिकायान् मसिपादयितुमार-'सरकास' इत्यादि । काम 'देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्रस्प देवराजस्य 'जमस्स महारगो' यमस्य मग राजस्य इमे पक्ष्यमाणा देवा. 'बहावया' यथाऽपरपा पुषस्थानीया भागादि पारितया वशवर्तितया च पुप्रवद मिया इत्यर्थ. 'अमिष्णाया' अमिझाता अनि मताः 'होत्या' सन्ति, तानाह-'त जहा तद्यथा 'अ' मन, बक्ष्यमाणेषु पश्चदीमुरनिकोयान्तर्वत्तिपु परमापार्मिकनिकायेषु देवेषु यो देवो नेरपिकान् गगनतछे नीस्वा अघः पातयति असौ 'अभ्य' इत्युच्यते', 'अररिसे चेर' अमरी परिवार के जो देवदेवी है घे भी इन तीन उत्पातों के ज्ञाता है यही पात तेसिंवा जमफाइयाण देवाण, इस सूत्र पाठ द्वारा व्यक्त कीगइ है । अर्थात् उन यमकायिक देवोंसे भीये उपद्रव अज्ञात नहीं है । अप सूत्रकार यह प्रकट करते हैं कि ये आगे कहे आनेबारे पन्द्रह प्रकारके देव यमके भाज्ञाकारी पे सबके सब परमनिर्दय है, परम अधार्मिक है, और असुरोंके निकायवाले है-'समास्स देविंदस्स देषरण्णो जमस्स महारण्णो इमे देवा महावरचा भभिण्णा या होत्था, इस सूघ्रपाठ द्वारा प्रकट की गई है-देवेन्द्र देवराज शाके लोकपाल जो यम महाराज है सनको ये देव आशा आदिके करने पाले होने के कारण और उनकी आधीनतामें रहनेके कारण पुत्रके जैसे प्रिय है । 'तजहा' उन १५ प्रकारके देवों के नाम इस प्रकार से है भो' अम्पअसुरनिकायमें रहनेवाले पन्द्रह परमाधार्मिक निका- पवाले देवोंमें पे देव रहते है पे देव नेरयिकों को आकाशमें ले એટલું જ નહીં પણ થમના પરિવારપ જે દેવદેવીઓ છે તેમનાથી પણ તે ઉત્પાતે. અજ્ઞાત દેતા નથી, એ જ વાત સુનકાર નીચેના સૂત્રદ્ધા પ્રકટ કરી છે- ઘા भमकाइयाण देवाण છે એટલે કે યમદેવના પરિવારૂપ સમકાયિક દેવોથી પણ તે. ઉપવો અજ્ઞાત હોતા નથી આગળ બતાવ્યા પ્રમાણેના ૧૫ દેવો અમને અધીન છે તે. Mia मा छे. ते मा निमय को 'सकस्स full A It aarue मभनाइमे देवा भारचा अमिण्णाया होत्या' આઝાકારી રે નીચે પ્રમાણે છે. વળી તે છે, તેના સ્થાનીક દેવ ગણાય છે- * પમ મહારાજના પરચાની દેવો નીચે પ્રમાણે ' જ અફર નિયમાં નારા પર પરમષાનક નિકાય વાળા મામ રેતી પર છે તે અમ્બ દેવો નારોને આકાશમાં વસે છે અને 'तमा । - अमेयचन्द्रिकाटीका श ३ उ ७८.३ यमनामफलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८१५ पश्चैव, यस्तु नैरयिकान् जीवान् कर्तरिफामि खण्डन' फर्तयित्वा भ्राष्ट्रपाक योग्यान फरोति, असौ अम्बरीपस्य भ्राष्ट्रस्य सम्बन्धात् 'अम्बरीपः' इति २, 'सामे' श्यामः, यस्तु वर्णेन श्याम नैरयिकान् शातयतिइपीठयति स 'श्याम इत्युच्यते ३, 'सपलेत्ति यावरे' शवल इति चापरो देव इत्यर्थ , तथाच-यो हि वर्णेन शवल फर्बुर , तेपा नैरयिकाणाम् अन्त्रहृदयादीनि उत्पाटयति स 'शवल.' इत्यभिधीयते ४, 'रुदो-चरुचे' रुद्रः, उपरुद्रप, तप यः खङ्गकुन्ता दिपु तान् नरयिकान् ओवपोतान् फरोति स रुद्रत्वात् फरस्वात् 'रुद्र' इत्युच्यते ५, यस्तु तेपामेव अङ्गोपाङ्गानि चूर्णयति स अत्यन्तरुद्रत्वात् 'उपरुद्र' जाकर वहासे उन्हें फिर नीचे पटकते है इस कारण ये 'अप' कह- लाते है । 'अपरिसेचेव' अम्परीप-ये देव नैरयिक जीवोंको कैंचियों से काट काट कर अर्थात् उनके टुकडे. कर उन्हें भाडमें पकाने के भूजनेके योग्य पनाते है इस कारण इनका नाम अम्परीप भ्राष्ट्र भातके पाप सपध रग्वने से अपरीप हुआ है । 'साम' श्याम ये देव वर्णसे काले होते हैं-ये देव नरकजीवोंको पीडा आदि बारा पास पहुँचाते हैं । इससे इनका नाम श्याम पैसा हुआ है । 'मष- लेति यावरे' शपल नामका परमाधार्मिक देष है । यह वर्णसे कर्मुर- चितफयरा होता है । इसका काम नारकोंकी आतोको एष हृदयको फाडनेका है । इसीसे यह शयल कदागया है। कहोघरुई रुद्र और उपरुद्र, इनमें जो नैरपिकोंको कुत-सलपार आदिकोमें पिरोता है वह रुा-फूर होने के कारण रुद्र कहा गया है तथा जो नारफोके अग, और उपाको च२ कर देता है उसका नाम यह भस्यन्त रुन ५४४, ते २२ तेभने 'म's [२] 'श्रयरिसेचेव' मगरीष हवा-तमो ना२हीना शरीरन त२ १४ કા કરે છે અને તેને ભઠ્ઠીમાં પકાવવાને ગ્ય બનાવે છે આ રીતે બાષ્ટ્ર ભાઠ- ભઠ્ઠીની સાથે સબંધ રાખનારા તે દેવોને અબરીષ કહે છે [3] 'सामे श्याम- वो स्याम पना डाय तमो नारान पी આદિ દ્વારા રાસ આપે છે ४] 'सबछेति याषरे' ARE नामना ५२भावाभिवाय छे तमाम વીતરા વર્ણના હોય છે તેઓ નારકના આતરડા અને હદયનું વિદારણ કરીને તેમને प ५मा छ तथा भने राम's [५] भने [६] 'रुदोवो' ५ અને ઉપૂ નારકોને તલવાર આદિમા પરોવનારા દેવને સ્ત્ર કહે છે, તેને દર રહેવાથી તેમને જ કહે છે નારકોના અગ ઉપગના ચૂરેચૂરા કરી નાખનાર દેવેને . - - ८१६ ममतारने इस्पमिघीयते ६, 'कालेय फालय, य' खलु कटाहादिषु वान पति स कृष्णवर्णत्वात् भयमदत्वाच 'काल' इति व्यपदिश्यते ०, 'महाकाले नि यावर' महाकाल इति चापरो देव , यो हि स्निग्धमासानि कर्वपित्ता नारकान् खादयति वर्णेन महाशालवेति स 'महापार" इति पध्यते ८, 'असिप' मसि पत्र , स देवो योऽसितुल्यपत्राणां वन पिरचय्य तन्छायामिलापेण समा गताभारफिणो विकृतमातान्दोलनपूर्वकमसिपप्रपातनेन बण्डशभिनत्ति ९, 'घ' धनुः म यो धनुषो विनिर्मुक्तैरदचन्द्रापारणिः पोष्ठनासादीनवयवा- भारपिणां छिनति । १०, 'कु में कुम्भ , यो हि देव उभ्यारिपु नारकान, स्वभावका होनेके कारण उपरुद्र कहा गया है। 'कालेप' काल-इसका मर्ण पाला होता है और यह नरक जीयाका फडाई आदिमें पाता है तथा समय२ पर उन्हें भयभी देता रहता है इस कारण इसका नाम काल ऐसा कहा गया है । 'मराकालेसियावरे' महाकाल यह देव है। यह नारकोंके स्निग्ध मासोको काटकर स्वय नार कोंको ही खिलाता है। इसका वर्ण मन् काला होता है। इस कारण इसे महाकाल कहा गया है । 'भसिपत्ते' असिपत्र-यहदेव तलवारकी धारके जैसे पत्तोका घन पनाफर बहा छायाकी अभिलाषासे आये हुए नारकोंके चिकृत पायुके सचालनसे पत्रोंको गिराफर शरीर के वण्डर करता है । 'घ' धनु-यह धनुपसे छोटे गये भर्दयद्रा फार घाले घाणों मारा नारकजीवोंके कान, मोष्ट एवं नाक आदि अषयोंका छेदन करता है । 'कुमे' कुम यह कुम आदिमें नारक जीपोंका पकाता है इसलिये उपचार से इसेभी कुंभ कह दीया गया है। पालू' पाल-या मारमें रही हुई तप्स वषवालुकामें नारक- ઉપ છે છે તે અતિશય ફર હેવાથી તેમનું નામ ઉપદ્ધ પડ્યું છે [૭] पाछे य' - प ४७ देय ते परभाभि पो नाRA RA It M पा२१२ १५ पभाउ [८] महाफाछेचि' walavna RANd નિ માસ કાપી કાપીને નારને જ ખવરાવે છે તેને વણે અતિશમ સ્પામ હોય तन Hansa छ [६] 'असिपचे नशिपत्र- २५ deha ધાર જેવા પાનવાળું વન બનાવે છે ત્યા મા મેળવવાને માટે નાકે આવે છે ત્યારે વિકૃત વાયુના સગાનથી તેને નીચે ખેરવીને નારીના શરીરના ટુકડે ટુક કરે છે. जि.पण धनु- धनु माधी Bei Mati मायकी नाना , न, &હ બાપ્તિ અવયવોનું છેદન કરે છે [૧૧] “” કભ-પરમાવાર્ષિકવો નારીને ममेयचन्द्रिका टीका श ३उ ७.० यमनामकलोकपालम्वरूपनिरूपणम् ८१७ पचति सोऽपि उपचारात् 'कुम्म' इत्युच्यते ११, 'यालु' बालु' भ्राष्टम्य तप्तवज्रवालुकासु नारयान मतहत्वार चणकादीनिव भर्नयति १२, 'वेयरणी त्ति य' वैतरणीनि च, तप यो देर विदुर्वणया क्रिययमधिरारिपूरितीनरणी- नाममनदीस्वरूप फरोति म उप रारानु वैतरणी 'ति निगद्यते १३, 'ग्वरस्सर' ग्वरम्बर , यो दि बज्रयण्डयान्वितशाल्मलीतरी बारोप्य नारफान जीवान ग्वरम्बर तीक्ष्णस्वर गर्दभम्बर वा कुर्वाणान ग्वय पा नि आपति मा 'ग्वरस्वर' इति, १२, 'महापामे महाघोप , गोरिदेवो भयेन पगय मानान् नाग्यान 'जीवान पनिय घाटेपु महाघोष कुर्यन अवरुणद्वि म. 'महा जीपायी घटघटाते हुए पणक-चना आटिकी तगा मृजता है हम लिये इसका नाम पाल ऐमा एआ है। 'वेयरणी' चैतरणी यह अपनी विकुर्वणा से वैतरणी नामकी नदी बनाता है पिफ्रियास ही प्य- पीत, मधिर, आदिसे उसे भर देता है इमलिये उपचारसे इमका नाम भी 'चैतरणी' पेमा हो गया है । 'ग्बग्म्म परम्पर या अपनी यिकृर्षणा मे गानमली वृक्षका उदान करता है और उनके जसे काटोसे युक्त उसे करके उम पर नरकजीवोंको चढाता है, घा घे नारकजीन मारे कष्टके यहत ही तीक्ष्ण स्पर अधया गधेके जमा स्वर करते है-अथवा यर स्वय मी मा की म्घर करता है और उन नारयोंको फिर बचता है । मया नाम पर स्वर ऐमा पहा गया है । 'मायोस' मराघोप या देय मयसे मागते हुए नारफ जीयो को पशुओके ममान पाडमि जाग्यी आवाज फग्ना ममा २० थी तभने भारे '' ने प्रयास ४ो [१०] 'पाल બાહુ-જેમ ભામા તી માથે ચાને નાકવામાં આવે છે, તેમ તમ રની સાથે નાનકે at A२ तापमाना। परभाषाभि देवाने वाg ४६. [13] 'वेयरणी' વિતરણ–આ દેવી તેમની ક્રિય શક્તિથી વેતરી નદી બનાવે છે અને શિવશકિતથી मनावमा पाय, अधि२ Altी तेन ? [१४] 'ग्वरम्मर ५२२१२-३ तना વિર્વાથી ગમતીવૃક્ષ બનાવે છે અને વજન જવા કાંટાથી યુન રીને નારકને તેના ઉપર ચડાવે છે ત્યારે અત્યત પિન કા નાકે ચીરા પાડે છે, અથવા ગર્દભની જેમ અવાજ કરે છે અથવા ને પરમધાર્મિક દેવ પગદંબના જેવો અવાજ 830 मारे ३१न 'मर' a [१५] 'महायोमे' भदाया-यया नाम ८१८ घोप" इत्यभिधीयते १५, 'एमेण पभरसा' एवम् उक्तपकारेन एते पूोता. यमस्य पुनस्थानीया देवा पथदशसस्त्यका 'आश्यिा' आमयाताः कविता । भय यमस्य तस्सम्बन्धि ययाऽपत्य देवानात्र स्थितिमार-मक्कास' इत्यादि। शक्रस्य खलु 'देविंदस्स देवरष्णो देवेन्द्रस्य देवराजम्य 'भमस्स मारनो' यमस्य महाराजस्य 'ससिमाग' सपिभाग पल्योपमस्य ठतीयभागसस्टिम 'पलिभोवम' एक पल्योपमम् 'ठिई स्थिति आयुष्यम् 'पणना' माता कपिता 'गवचाभिण्णायाण' यथाऽपत्यामिझावानाम् अपत्यमानत्वेनामिमवानाम् उपर्युक्तानाम् 'देवाण' देवानाम् ‘एग' एकम् 'पग्लिोभम' पस्योपमम् 'ठिई' स्थितिः 'पाणचा' प्रसप्ता, एवम् उक्तप्रकारेण 'महिरिए' मार्मिक मार- जमे' यावत्-यम 'महाराया' महाराजो घर्तते, यावत्करणात्-'माधुतिक, मारल:, महायशा महानुभाव इत्यादि सर्व सग्रामम् ॥ ० ३ ॥ हुआ पन्द कर देता है, इस कारण इसका नाम महाघोष ऐसा हुआ है, 'एमेए पनरसा' इस प्रकार ये पूर्वोक्त 'पारसा' पन्द्रह १५ देव यमके पुत्र स्थानीय 'आहिया' कहे गये हैं। अप सरकार 'सक्फस्स ण देविंदस्स देघरण्णो जमम्स महारण्णो सचिभ ग पलिभो- बम ठिई पण्णता' इस सूत्रपाठ मारा यह प्रकट कर रहे है देवेन्द्र देवराज शक के लोकपाल यम महाराजकी मो स्थिति बह त्रिमाग सहित एक पक्ष्योपमकी रे । तथा 'अहाववाभिण्णापाण देवाण एग पलिभोषम ठिई पण्णत्ता' अपस्य के जैसे माने गपे उप युक्त देषोकी स्थिति केवल एकपषयोंपमकी हैं। 'एब महिरडीए जाब अमे महाराया' इस तरह उक्त प्रकारसे महान ऋदिवाले यात में यम महाराज हैं। यहा 'यावत् ' पदसे 'महागुतिफ -महापुतिवाले ભાગ કરતા નાશક છોને, ભય કશ અવાજ કરીને પશુઓના વાડા સ્વી જઆમ પૂરી ना५ ५५भाषामि४याने भाग 'एभेए पमरसा आरिया' अशा १५ દેવોને ચમના પુત્ર સ્થાનીય દેવો કહ્યા છે હવે સરકાર એમ પાલની સ્થિતિ આયુwળનું નિરૂપણ કર 'सरकस्स ण देविदस्स देपरणो जमस्स मारणो सचिमार्ग पलिभोरम ठिई पणाचा' રેવેન્દ્ર, દેવરાજ શમના બીજા ધોકપાલ પમ મહારાજની સ્થિતિ વિભાગ સહિત એક योभनीही 2 या 'बापचामिण्णायाम देवाण : एर्ग पलिओषम लिई વયમ મહારાજના પુત્ર સ્થાનીય દેવોની સ્થિતિ એક પાપની છે एवं प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७ ८ ४ वणनामलोकपालस्वरूपनिरूपणम् अथ वरुणनामक लोपालस्य वक्तव्यतामार- मूलम् कहि ण भते । देविंदस्स, देवरण्णो वरुणस्स महा- रपणो सयजले नाम महाविमाणे पण्णत्ते १ गोयमा । तस्स ण सोहम्मवडेंसयस्स विमाणस्स पञ्चत्थिमेण सोहम्मे कप्पे असखेज्जाइ, जहा सोमस्स तहा विमाण-यहाणीओ भाणि यव्वा, जाव-पासायव सया, नवर-नाम नाणत्त, सक्कस्स णं जाव-वरुणस्स महारपणो जाव-चिति, त जहा-वरुणकाइया इ वा, वरुणदेवकाइया इ वा, नागकुमारा, नागकुमारीओ, उदहिकुमारा, उदहिकुमारीओ थणियकुमारा, थणियकुमारीओ, जे यावपणे तहप्पगारा सव्वेते तभत्तिआ, जाव-चिति, जबूदीवे दीवे मदरस्स पवयस्स दाहिणेण जाइ इमाइ समुप्प- ज्जति, त जहा-अइवासा इ वा, मदवासा इ वा, सुवुट्टी इ वा, दुवुट्टी इ वा, उदभेदा इ वा, उदापीला इ वा, उवाहा इ वा, पचहा इवा, गामवाहा इ वा, जाव-सनिवेसवाहा इ वा, पाण- क्खया, जाव-तेसिं वा वरुणकाइआण देवाण सकस्स ण देवि- दस्स, देवरणो वरुणस्स महारणो जाव-अहावच्चाऽभिण्णाया होत्या, त जहां-कक्कोडए, कदमए, अजणे, सखवालए, पुडे, पलासे, मोए जए, दहिमुहे, अयपुले, कायरिए, सक्कस्स ण महायरल -महान् यलवाले, महायशपाले, महानुभाव महाप्रभावघाले,' इन पदोंका सग्रह हुआ है ॥ म्० ३ ॥ महिरडीए मात्र जमे भगराया' यम मह 8५युत tनी महा * મહાવૃતિ બળ વશ અને મહાપ્રભાવથી યુક્ત છે , ૩ | - ८२० ममतीने देविंदस्त, देवरणो, वरुणस्स महारण्णो देसूणाइ, दो पलिओ. वमाइ, ठिई पण्णत्ता, अहावयाऽभिण्ण याणं देवाण एग पलि- ओवम ठिई पण्णत्ता, ए महिढीए जाव-वरणे महाराया ।स् ॥ डाया-कुन खलु भदन्त ! शाम्य दवेन्द्रस्य देवरामस्य वरुणम्य महा राजस्य स्वय ज्वल नाम माविमान मनतम् ? गौतम । तम्य ग्बल सीपमा बतसरम्य विमानम्य पभिमेन सीपमें कल्पे असस्येयानि यथा सोमस्य तथा विमान-राजघान्यो भणितव्या, यावत्-मासादावतसका, नवरम्-नामनाना घमण नामके लोकपालकी वक्तव्यता- 'कहिण भते ' इत्यादि । मन्त्रार्थ-(कहिण मते ! सरकस्म देविंदस्स देखरणो वरुणस्स महारणो सयजले नाम माविमाणे पपण) हे मदन्त ! देवेन्द्र देव गज शक्रके तृतीयलोकपाल वरुण महाराजका स्थयज्वल नाम का विमान पिस स्थान पर है ? (गोयमा) हे गौतम ! (तस्स सोहम्म बडे मयस्स विमाणस्स पञ्चस्थिमेण सोहम्मे कप्पे असलेखाइ-जहा मोमस्म तष्ठा विमाण-रायठाणोओ) सौधर्मावतमक विमानकी पभिम दिशामें सौधर्मफरप है। यहा से असख्यात हजार योजन आगे चलकर पश्चिमदिशा में घरुण मराज का स्वयज्यल नामका विमान है। इस विषय से लगता हुआ समस्त कपन सोम महाराज के विमान के कथनकी तरह से ही जानना चाहिये, तथा विमान, કપાલ વરુનું વર્ણન फ िण मते त्यादि- सूत्रा- (कहि ण मते ! सफस्स दविंदस्स क्षेवरणो पठणस्स मा रम्णो सयमले नाम महाविमाणे पण्णसे १) - 1 रवेन्द्र : ३१ Int wln aisue १७ भागनु ११५पस नामनु विमान ४ita? (गोयमा १) an( सस्स ण सोहम्मवरे सयस्स विमाणस्स पचत्यिमेण सोहम्मे कप्पे असखेमार-जहा सोमस्स ता विमाण-रायहाणीभी सोपवत વિમાનની પશ્ચિમ દિશામાં સૌધર્મ કa૫ છે ત્યાથી અસખત હજાર જિન દૂર જવાથી વરુણ મહારાજનું સ્વયજ્વલ નામનું વિમાન છે વિમાન, રાજધાની આદિનું સમસ્ત કાને સેમ પલના વિમાન, રાજધાની અદ્ધિના પતિ કથન પ્રમાણે ण्य , प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७ सू.४ वरुणनामलोकपालम्वरूपनिरूपणम् ८२१ त्वम्, शकस्य खल्लू (याव) वरुणस्य महाराजस्य यावत्-तिष्ठन्ति, तद्यथा- वरुणकायिका इति पा, वरुणदेवता फायिका उति या, नागकुमारा, नाग कुमार्य, उदधिकुमारा , उदधिकुमार्य , स्तनितकुमारा , स्तनितकुमार्य , ये चा प्यन्ये तथाप्रकारा, सर्वे ते तद्भक्तिका यावत्-तिष्ठन्ति, जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य दक्षिणेन गानि इमानि समुस्पधन्ते, तधया-अतिवर्पा इति राजधानी आदि का मी (जाव पासायवडे सया भाणियव्वा) कयन यावत् प्रामादावतसफ के कथन तक जानना चाहिये । (नवर) उस कथनमें और इस कथनमें जो अन्तर है वह इस प्रकारसे है कि (नाम नाणत्त) यहा नाममें अन्तर (मेद) है। (सक्कस्म ण जाय वरुण सस महारपणो जाव चिट्ठति) देवेन्द्र देवराज शक्रके वरुण महाराजफी आजा में यावत ये देव रहते है (त जरा) उनके नाम इस प्रकार से हैं (वरुणा या हवा, वरुणदेवकाइया : था, नागकुमारा, नागकुमा रीओ, उदपि कुमारा, उष्ट्रिकुमारीओ, धणियकुमारा, यणियकुमारीओ) रणकारिक, वरुणदेव कायिक, नागकुमार, नागफुमारिया, उद्धि कुमार, उदधिकुमारिया, स्तनितकुमार, स्तनितकुमारिया, (जे यायण्णे तहप्पगारा सव्ये ते समत्तिया जाय चिट्ट ति) तथा इसी प्रकार के जो और भी दमरे देव हैं वे सय उसकी मक्तिवाले होफर यावत् आजा में सदा रहते हैं। (जबूदीये दीवे मदरस्स पव्ययस्स दाहिणेण) जीप नाम के इम टीपमें मदरपर्वत की दक्षिण दिशामे (जाह सभा (जाव पासायपरे सया भाणियब्वा) प्रासात ना ४यन यान्तनु मन ही मह ४२j (नवर नाम नाणत)ते मन्ने यनमा ३४त नामना ३२॥२.४२वे। (सक्यस्स ण जाव वरुणस्स महारण्णोजावचिट्ठति)वेन्द्र, हेरा iam alt पाय परपनी भाशामा २ॐनारा देव। नीय प्रभादे-विजा) मनानाभा नाय प्रभारे - (वरुणाया इ वा, वरुणदेवसाइया इवा, नागकुमारा, नागकुमारीओ, उरिकमारा, उदष्टिकुमारीओ, यणि यकुमारा, यणियकुमारीओ) पापि, વરુણકાયિક નાગકુમાર નાગકારીઓ, ઉદધિમાર, ઉદધિમારીએ, સ્વનિતકુમાર नित भारीमा (जे यावण्णे सहप्पगारा सन्चे ते तन्मचिया जाब पिट्टति) તથા એ પ્રકારના બીજા પણ જે તે હોય છે, તેઓ તેમની ભક્તિવાળા હોય છે भने मानास्नुि पान ४रना२। राय के जवृद्धीवे दोघे मदरस्स पव्ययस्स दाणे ण) ५ नामना दीपमा म ६२ पवननी शिशाम (जाइ इमाइ . . . ८२२ भगवाने पा, मन्दवर्षा इति था, मुष्टि इति मा, दुईहि इति वा, उममेदा इति दा, उदयाहा इति वा, अपवाहा इति वा, प्रयाप इति गा, ग्रामबाग इति वा, यावत्-सभिवेशनाए। इति वा, माणक्षया , यावत्-तेषांना सम्मकापिकाना देवानाम्, शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवरानस्य परुणस्य महारानस्य यावत्-यया ऽपस्याऽमिनासा अमवन, तद्यथा-पोटक', कर्दमक, अञ्जन , पइपासक , पुण्डू , पलाशः, मोद , जय , दपिमुख', अयपुल , कातरिक', शक्रस्य देने माई) जो पे उत्पात रुप कार्य (समुप्पन ति) उस्पन होते है (त जहा) जैसे-(अहवासा वा) अतिवर्षा, (मदवामा इवा) मदना, (सुघुट्टी इ घा) सुष्टि, (दुखुट्टी इ था) दुष्टि, (उदन्मेदाइया) उदक मेद (उदप्पीला इ पा) उदकोस्पोडा (उच्चाहाइवा) भपवार-भरूपप्रवाह (पश्चहाइ वा) प्रवाह (गामयाहाइ वा) ग्रामवार (जाव सनिबेसबाहाह मा) यावत् सन्निवेशवाह (पाणक्खया जाय) प्राणक्षय-ये सब वरुण महाराज से यावत् (सेमि वा वरुणकाइयाण देवाण) वरुणकायिक देवों से अज्ञात नहीं है। (सफ्फस्स ण देपिंदस्स देवराणो वरणस्स महा रपणो आप अहापचाऽभिण्णाग होत्या) देवेन्द्र देवराज शाकके तृतीय लोकपाल घरुण महाराजको ये देव अपत्यके जैसे अभिमत है। (त जहा) घे देव ये है-(कक्कोडए, कामए, अजणे, सलवालए, पुणे, पलासे, मोए, जए, दहिमुहे, अयपुले, कापरिए) कर्कोटक, कर्दमक, समुप्पण्जति) नीय व्या प्रभावना 8 4 ते १२५ L sud नमी- (तमहा) a salai नाम नीय प्रभाव - (भा पासाइ था, मंदयासाइ रा) विपर्धा, मां, (मट्टीद वा दुवुढीई पा) पति पर ( उदन्मेदाइ पा) is al, (उदप्पीला वा) Girls (उबागा पा) अपा-HEENI(पन्नहा वा) IS (गामपाइ पा) भाभपायी (जाप सनिधेसवाहाइ पो) ने शनिवेश ५ तन पle (रेखभा age r) (पानक्सया माप) प्राgau PाEि SAR पर भी ज्ञात नयी (तेसिंघा वस्णकाइयाण देवाण) भने पुरुषामपि देवोयी ५५ मत ना. (सक्कस्स ण देविदस्स देवरण्णो वरुणस्स महारग्णो जाव आपञ्चाऽमिणाया होस्था) ३ ३१५ unt alse Bाने पुरानी५ वा मपाय, (A) मना नाम ala प्रभा (फोरए, कामए, अमणे, सलवाए, पुरे, पलासे, मोए, भए, दहिसरे, भयपुछे, फायरिए) मा प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ७ म ४ वरुणनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८२३ न्द्रस्य, देवराजस्य, वरुणस्य महाराजस्य देशोने द्वे पल्योपमे स्थिति. मनप्ता, यथाऽपत्याभिज्ञाताना दवानाम् एक पल्योपमम् स्थितिः मझप्ता, एव मार्दिका, यावत्-वरुणो महाराज ॥ मृ० ४ ॥ टीका-चरूणनाम उतीयलोकपाल निरूपयितु प्रस्तौति-'कहिण मते!' इत्यादि । गौतम पृच्छति-हे भदन्त ! कुन खलु 'सक्फस्स देविदस्स देव- रणो' शकस्य देवेन्द्रस्य देवराजम्य 'वरुणस्स महारणो' वरुणस्य महाराजस्य 'सय जले' स्वयज्वल 'नाम' नाम 'महाविमाणे' महाविमानम् 'पण्णत्ते' मन्न अजन, शखपालक, पुण्डू, पलाश, मोद, जय, दधिमुख, भयपुल, फाप्तरिक (सक्कस्स ण देविंदम्म देवरपणो धरुणस्म महारपणो देसणाइ दोपलिओषमाइ ठिई पण्णत्तो) देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल घरुण महाराजकी कुछ कम दो पल्योपमकी स्थिति कही गई है। तथा- (अहविधाऽभिण्णायाण देवाणं एग पलिओषम ठिई पण्णसा) अरुण महाराजके द्वारा अपत्य जैसे माने गये देवोंकी स्थिति एक पल्योपम की कही गई है । (एघमहिरिदीए जाप वरुणे महाराया) इस तरह ये घरुण महाराज इस प्रकारकी महान् माद्धि आदि घाले है। टीकार्थ-स सूत्र द्वारा मूत्रकार ने तृतीयलोकपाल वरुण का निरूपण किया है गौतम प्रभु से पूछते है कि 'मते ! हे भवन्त ! 'सक्कस्स देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्र देवराज शक्रके 'वरुणस्स महारणो' वरुण महाराजका 'सयजले' स्वयज्वल 'नाम' नामका महाविमाणे' माविमान 'कहिण पण्णत्ते कहा पर प्रज्ञप्त कहा गया है ? भगवान् अपन, समाas, ५५, मा श्य, दृषिभुम, जय ya, २४ ( मफस्स ण देविंदस्स देवरणो वरुणस्स महारण्णो देसूणाइ दोपलिओचमाइ ठिई पण्णता) કેન્દ્ર, દેવરાજ શકના ત્રીજા કપાસ વર મહારાજની સ્થિતિ બે પપિમ કાળ BRai सहेर न्यून ही छ (अहापच्चा ऽ मिष्णायाण देवाण एग पलिओचम ठिय चणचा) १ मा MERI HARAT ટીકાર્ષ–સ્વકારે આ સૂત્રમાં કેન્દ્રના ત્રીજ લોકપાલ વરૂનું નિરૂપણ કર્યું गौतम स्वामी महावीर प्रभुने छ - ‘भसे d! 'सरकस्स' देविंदस्स देवरणो' २३-२, Ar At 'वरुणस महारणो' in asia, पश्यू महारानु 'सपनले नाम महाविमाणे' १५Me नाम माविमान कहिण पन्नते।।ध्ये स्थाने भाव छ ?

- , ८२२ पा, मन्दवर्षा इति बा, मुष्टि इति या, बुष्टि इति बा, उपमेदा इति दा, उदयाहा इति वा, अपवाहा इति वा, प्रबाग इति बा, प्रामबाग इति वा, यावत्-सभिवेशादा इति या, माणक्षया , यात्र-तेषां या मम्मकापिकानो देवानाम्, शक्रस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य वरुणस्य मारामस्य यावत्-पया ऽपस्याऽमिनाता अभवन, सघया-कर्कोटक., कर्दमक , मनन , यसपासा पुण्डू, पलाश , मोद , जय , दपिमुख', अयपुल , काठरिक, शकस्य देवे इमाई) जो पे उत्पात रुप कार्य (समुप्पज ति) उस्पन होते है (त जहा) जैसे-(महघासावा) अतिवा, (मदवामा इवा) मदमा, (सुघुट्टी इ पा) सुष्टि, (खुट्ठी इ वा) दुईष्टि, (उदन्मेदाइया) उदक मेद (उदप्पीलाइ घा) उदकोत्पीडा (उव्याहाइवा) अपवाह-मरुपमवार (पव्यहाड वा) प्रवार (गामवाहाइ घा) ग्रामवाह (जाप सनिवेसवाहाइ वा) यावत् सनिवेशवार (पाणक्खया जाव) प्राणक्षय-ये सब वरुण महाराज से यावत् (सेमि वा वरुणकाइयाण देवाण) वरुणकायिक देवों से अज्ञाप्त नहीं है। (सक्कस्स ण देविंदस्स देवरणो वरुणस्स महा रपणो जाय अहापचाऽभिण्णाया होत्या) देवेन्द्र देवराम शाके तृतीय लोकपाल वरुण महाराजको ये देव अपस्पके जैसे अभिमत है। (त अहा) घे देव ये है-(कक्कोहए, कदमए, अंजणे, सलवालए, पुणे, पलासे, मोए, जए, दहिमुहे, अयपुले, कायरिए) कर्कोटक, कर्दमक, समुप्पज्मति ) नाय या प्रभावना २ ५४ो वाय ते पर भी भात नथी- (तजहा) 8वाना नाम नीय प्रभाले - (भइ वासाइ ना, मदपासाइ वा) पतिवा, भी, (मधुढीद पा दुयुट्टीई वा ) अलि पर (उदन्मेदार पा) is मेह, (उदप्पीमाइ पा) dirll (उम्बार पा) भा--04-46, ( पचहाइ पा) IS (गामार वा) બ્રામવાયી (नाव सनिवेसराहाइ बी) ने निवेश पतन is (ormal agy rg) (पाणफ्लपा नाव) Hai 46 Guida पर PARN Hd ना. (वेसि वा पक्षणकाइयाग देवाण) भने प4िs Patी ५g id नया. (सरकस्स ण देविंदस्स देयरण्णो वरुणस्स महारण्णो जाव महामस्याऽमिणापा होस्था) वन, स्वराय ना alle Regनारे पुस्मानीय वो माय), (महा) भना नाम ना अभाले -(कशोरए, कामए, अमणे, सवपाए, पुरे, पलासे, मोए, अए, दहिहहे, अयपुठे, कायरिए) MAY . - प्रमेयचन्द्रिका दीका श ३ उ ७ म ४ वरुणनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८२३ द्रस्य, देवराजस्य, वरुणस्य महाराजस्य देशोने द्वे पल्योपमे स्थिति. मनसा, यथाऽपत्याभिज्ञाताना दवानाम् एक पल्पोपमम् स्थितिः प्रज्ञप्ता, एव महर्दिक यावत्-वरुणो महाराज ॥ मू० ४ ॥ टीफा-वरूणनाम उतीयलोकपाल निरूपयितु प्रस्तौति- कहिण मते !' स्पादि । गौतम पृच्छति-हे भदन्त ! कुन खलु 'सक्फस्स देविंदस्स देव- रणो' शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजम्प 'वरुणस्स महारण्णो' वरुणस्य महाराजस्य 'सय जले' स्वयजल 'नाम' नाम 'महाविमाणे महाविमानम् 'पण्णते' प्रक्ष अञ्जन, शखपालक, पुण्डू, पलाश, मोद, जय, दधिमुख, अयपुल, कातरिक (सक्कस्स ण देविंदम्म देवरपणो वरुणस्म महारण्णो देसणाइ दोपलिओघमाइ ठिई पण्णत्तो) देवेन्द्र देवराज शफके लोकपाल वरुण महाराजकी कुछ कम दो पल्पोपमकी स्थिति कही गई है। तथा- (अहवचाऽभिण्णायाण देवाण एग पलिओषम ठिई पण्णसा) रुण महाराजके द्वारा अपत्य जैसे माने गये देयोंकी स्थिति एक पल्योपम की कही गई है। (एषमहिरिदीए जाव वरुणे महाराया) इस तरष्ठ पे वरुण महाराज इस प्रकारकी महान् माद्धि आदि वाले है । टीकार्य-इस सूत्र द्वारा मूत्रकार ने उत्तीयलोकपाल वरुण का निरूपण किया है गौतम प्रभु से पूछते है कि "भते' हे भदन्त । 'सक्कस्म देविंदस्स देवरण्णो देवेन्द्र देवराज शक्रके 'वरुणस्म महारणों' वरुण महाराजका 'समजले' स्वयज्वल 'नाम' नामका महाविमाणे' महाविमान 'फहिण पण्णत्ते कहां पर प्रजप्त कहा गया है ? भगवान् सन, Avies, Y५ मा, रय, धिभुम, Riya, तरि४ ( मकस्स ण देविंदस्स देवरणो वरणस्स महारपणो देरणाइ दोपलिओचमाइ ठिई पण्णचा) કેન્દ્ર, દેવરાજ શાના ત્રીજા લોક્માલ વરુણ મહારાજની સ્થિતિ બે પપમ કાળ 8२ न्यून ४४ी छे (महावच्चा 5 मिण्णायाण देवाण एग पलिमोषम ठिा चष्णचा) १२१ महारा मन भादि माहियो सपन्न ટીકા–સૂત્રકારે આ સૂત્રમાં કેન્દ્રના ત્રીજા કપાલ વરુનું નિરૂપણ કર્યું ॐ गौतम पाभी महापा२ असुने पछे - 'मते !' से सन्त ! 'सक्कस्स' देषिदस्स देवरणो' २३, देव ना 'परुष्णस मगरणो' alen alsune, पर मसानु 'सय जछे नाम महाविमाणे' સ્વય જય નામનું મહાવિમાન 'करिण पन्नचे ध्ये स्थान भाव ?

- ८२४ भगवतीय तम् ? कथितम ? भगवानाह-'गोयमा' हे गौतम ! 'तस्स' तक सब पूर्वोक्तस्प 'सोहम्मवढे सयस्य विमाणस्स' सीपर्मावतसरम्प विमानस्म 'पक- स्थिमेण' पविमेन पश्रिमदिगमागे 'सोहम्मे पप्पे' सौधर्म कल्वे सखेजार' असत्येयानि- 'जहासोमस्स' यया सोमस्य 'तहाविमाण-रायानीभो' तथा विमान-राजधान्य 'माणिभन्ना' भणितल्या 'जाव-पासायबरें सपा' याव- मासादावतसका , वपा च यावत्वरणात् सोमवत् सर्व वर्णन बोध्यम् । 'नगर' नघरम् अय विशेप -'नामनाणत' नामनानात्वम् तदभिम नामत्व वर्तते इति पोध्य , परुणस्य भानादि कारिणो देवान प्रदर्शयितुमाह 'सरस्सम इत्यादि। इसफा उत्सर देते हुए गौतम से काते है कि-गोयमा गौतम! सस्स' पूर्वोक्त 'सोहम्मघडेमयस्स विमाणस्स' मौषमावतसकषिमान के 'पचत्पिमेण' पधिमदिशामें 'मोहम्मे कप्पे' सौधर्मकरूप में 'असते बाई' असल्याप्त एजार योजन आगे जाकर परिश्रमदिशा में वरूण महाराजका स्घयजल विमान है-ऐसा संयध यहां लगा लेना चाहिये, यही पात 'जहा सोमस्स सहा विमाण रायहाणीओ भाणियापा' इस सत्र पाठ द्वारा प्रकट की गई है तथा "इस विषय से सम्बन्ध रखने घाला कथन' सोम लोकपालके कथित विमानकी तरहसे ही जानना चाहिये, राजधानी आदि का 'जाघ पासायघडे सया' प्रासादायतसकों सफफा सप कंधन भी सोमफी घणित राजधानी आदि की तरह से ही जानना चाहिये यह समझाया गया है 'नवर' विशेषता सिर्फ 'नाम नाणच भिन्न नामको हि लेकर भीत् इनका नाम वरण है। उत्तर-गोयमा ! २ गौतम! 'तस्स सोहम्मयडेसयस विमाणस्स' Yatra सोधमावत विमाननी 'पायरिथमेण' मामा 'सोहम्मे कप्पे' सोपा असखेजाइ सध्या २ योन पायी वरु मर्नु વય જજલ નામનું મહાવિમાન આવે છે એ સબધ ડી ગ્રહણ કર. એ જ पात या सूत्रा6 411 12 RT -'नहा सोमस्स हा रिमामरायहागीमो माणियव्या' पार्नु ac५ मे छ । पर विभाननु या ना मानानु समस्त नोभना विमान ने सोमनी Amiri प्रभाव समज 'नाम पासायडेसया' Haind e पवन समस्त ४यन पन समिनी पानी alidan प्रभाव समष 'नवरं' वे भन्ने १२ hिrada 'नाम नाणत 81 नामना अपेक्षामार ते पनमा सामनु नाभ આ એ વનમાં વરુણનું નામ મકવું હવે વરુણની આજ્ઞામાં રહેનારા . . प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७ सू४ वरुणनामक लोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८२५ शक्रस्य म्वल 'देविंदस्स देवरणो' (देवेन्द्रम्य देवराजस्य) 'वरुणस्स' वरुणस्य 'महारणो' महाराजस्य 'जाव-चिट्टति' यावत्-तिष्ठन्ति, यावत्करणात् 'इमे देवा ज्ञा-उपपात-वचन-निर्देशे' इति सग्रायम् । 'त जहा'-तद्यथा-'वरुण फाइआवा' वरुणायिका वरुणपरिवारभूता देवा इति वा, 'वरुणदेवय काइमा हवा' वरुणदेवतकायिया वरुण सामानिक देवपरिवारभूता इति वा 'नागकुमारा, नागकुमारीप्रो' नागकुमारा नामकुमार्य , 'उदहिकुमारा' उदधि कुमारा 'उदहिकुमारीओ ' उदधिकुमार्य 'थणिअकुमारा' स्तनितकुमार। 'यणिअकुमारीओ' म्तनितकुमार्य , 'जे यावणे तहप्पगारा' ये चाप्यन्ये तथा मकारा तस्सदृशा , 'सव्वेते नभत्तिा' सर्वे ते नद्भक्तिका 'जाव-चिट्ट ति' अप वरुणकी आज्ञा आदिको माननेवाले देवोंको टिग्वानेके लिये सूत्रकार कहते हैं-कि-सक्कस्सण देविंदस्स देवरण्णो देवेन्द्र देवराज शक्रके लोक पाल 'वरुणस्स महारणो' वरुण महाराज 'जाव चिट्ठति'की ये देव आज्ञा में, उपपात-सेवामें, वचन में एघ निर्देशमें रहते है-ऐमा पाठ यहाँ लगा लेना चाहिये-या वात 'जाव' पदसे कही गई है। जो देव वरुण महाराजफा आज्ञा आदिमें रहते है 'त जहा' उनके नाम इम प्रकार से है-'वरुणकाइया ए वा' घरुणकायिक वरुणके परिवारभूत 'वरूणदेवइकाइया ह वा घरुण देवनकायिय-वरुणके मामानिक देवौंफे परिवार भूतदेव 'नागकुमारा' नागकुमारदेव' 'नागकुमारीओ' नाग कुमारिया, 'उदहिकुमारा' उदधिकुमार, 'उदडिकुमारीओ' उदधिकुमा रिया 'थणियकुमारा' स्तनितकुमार, 'धणियकुमारीओ' स्तनितकुमारियां, सया 'जे याषण्णे तहप्पगारा' और भी दूसरे इसी प्रकार के जो देव है 'मन्यते' सब तमसिया' उस धरुणकी भक्ति में तत्पर वोनु ३५ ४२पान सूत्रधार :- सिक्स्स ण देविंदस्स देवरणो' वेन्द्र, पराय A5'वरुणम्म महारष्णो ' an alsote my smil 'नाव चिट्ठ ति ' मामा सेवाभा, क्यानन मनुसयामा ने निभा रहेना। ने पोछे, (तनहा ) तमना नाम नाय प्रमाणे - वरुणकाइयाइ या' વસુકાયિક દેવો-વરુણુના પરિવારરૂપ ર 'वरुणदेवइ काइयाड वापत મયિક વરુણના સાનિકના પરિવારરૂપ રેવના પરિવાર , नागकु मारा नामा२ ३i, 'नागकुमारीओ' नामभाशया, 'उशिकुमारा अधिभार देवा, 'उडिकुमारीमो अधिभारीमा, 'यणियकुमारा' स्तनित भा२३३। 'यणियकुमारीओ 'स्तनित भारीमा, तथा 'जे यावण्णे तहप्पगारा તેઓ સર્વે 'सम्मचिया' . એ પ્રકારના બીજા પણ જે તે છે . सष्ये से" - ८२६ भगवठी यावत्-तिष्ठन्ति, यावत् फरणात्-तत्पासिया तार्या , शाप देरेन्द्रस्य ठेवराजस्य वरुणस्य महाराजस्य आता-उपपात-वचन-निर्देश' इति सप्रायम् । अथ जम्बूद्वीपे मेरुपर्वतस्य दक्षिणा निशि उस्पातकार्यविशेषाः वरुणस्या ध्यक्षत्वे एव भवन्तीत्याह-'जयडीवे दीपे' जम्बूद्वीपे हीपे 'मरस्स पमपरस मन्दरस्य पवतस्य मेरु पर्वतम्य 'दाहिणेण' दक्षिणेन दक्षिणस्या दिशि 'जाह इमाई' यानि इमानि अग्रे वक्ष्यमाणानि उत्यातविशेषकार्याणि 'समुप्पज ति' समुत्पद्यन्ते 'त जहा' तद्यथा 'अहवासा इना' अतिरपा पति वा, अतिशय वाँ वेगशालि वर्णणानि इत्यर्थ 'मदवासा वा' मन्दवर्ग इति पा, भने वर्पणानि 'मुवृद्धी इवा' मुष्टि इति वा, सम्यगाष्टि धान्यादि मस्यमम्पत्ति हेयर्पणानि मुमित कारकाणि 'युट्टी : वा' दुई टि इति या दुमिक्षहेतुभूता 'चिट्ठति' रहते है, यहां ' यावत्' शब्दसे " तत्पाक्षिका तभार्या शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य वरुणस्य महाराजस्य आज्ञा उपपातवयन निर्देशे' इस पाठका मग्रह हुआ है । अप सूत्रकार यह बात प्रकट करते है कि जदीप में मेरुपर्वत की दक्षिणदिशामें जो उत्पातरूप कार्यविशेप होते है ये सप वरुणदेवकी जानकारी में ही होते हैं- जंबूदीवे दीवे' चूछीप नामके इम दीपमें 'मदरस्स पव्ययस्स 'दाहिणेण' दक्षिण दिशा में 'जाइ इमाई' जो ये आगे कहे जानेवाले- स्पातरूप विशेपकार्ग 'समुप्पजति उत्पन्न होते है-'जहा' जैसे 'अहवामाइ धा' अत्यन्त धेगशालिनी पृष्टिका होना, 'मद वासाइ वा' मन्द-धीरे २-पोका होना, 'सुट्टी श्या धान्य आदि भनाज को विशेषरूप से उत्पन्न करानेवाली-ऐसी सुभिक्षकी कारणभूत अच्छी વરુણ કપાલની ભકિતમાં 'चिट्ठति' तत्५२ ५३ 2 मही 'तपाक्षिषा तार्याः शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवरामस्य, वरुणस्य महाराजस्य भामा उपपास पचन निर्देशे' પાઠ ગ્રહણ કરે છે હવે સૂત્રકાર એ વાત પ્રકટ કરે છે કે જબૂદ્વીપમાં મેરુ પર્વતની દક્ષિણે જે ઉત્પાતાપ કામ થાય છે તે વસુદેવની જાણ બહાર દેતા નથી जपूतीये दीवे' val५ नामना दीपा . मदरस्स पवयस्स दाक्षिणेण ' म पनी रक्षित शिमा जाइ इमाइ समुप्पज्जति' नय व्या प्रभावना Ruit in त भ-wine २ साता न. ( तमा) ताना नाम नाम प्रभाव 'भावासाइ 'वा' भति५ navin give , 'मदवासा वा' म cिe 40- धार धार l यी 'सुघुवीर या' मना मनि उत्पन पाना था। . . जाव' पक्षी .

, प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ ७ म ४ वरुणनामा लोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८२७ ल्पवर्णणानि, 'उदम्मेदा उवा' उदकमेटा इति वा, उदकोझेदा गिरि तटादिभ्यो मरणात्मकजलोदभवा 'उदप्पीरा इवा' उदयोन्पीला इति वा, तडागादि जलराशय 'उन्वाहा इवा' अपवाहा इति वा, अपकर्प युक्तानि अल्पानि उदक बहनानि, यद्वा-ऊर्चगमनम्पेण जलस्य वहनम् ‘पन्चाहा उवा' पत्राहा इति वा, प्रकृष्टानि उदयबहनानि अविछिन्न धारामवार इत्यय ‘गामवाहा इवा' प्रामवाहा इति वा प्रामाणामपि प्रवहणफारया जलप्रवाहा पूरविशेपा इत्यर्य. 'जाव-सनिवेमवाहा ज्वा' यावत् सभिशवाहा इति वा, यावत्-मग्निवेशाना- मपि प्रवडणाकारका जलपुरा यावत्वरणात्-'नगरवाहा इति वा, खेटवाहा इति वा, फटवाहा इति वा, द्वाणमुखवाहा इति वा, मडम्बवाहा इनि वा, पृष्टिका होना, 'दुवुट्टी इवा' दुर्भिक्ष-अकालकी कारणभूत अल्प-योसी सी वरमाद का होना, 'उदम्मेदाई वा' पर्वत प्रदेशों से झरना आदि के रूपमें पानीका निकलना 'उदप्पीलाइ चा' उदकोत्पील-तहाग आदि में जलकी राशिका बना रहना, 'उन्वाहा एखा' थोडा पानीका परना, अथवा ऊपर होकर पानीका बहना, 'पव्याहाइ धा अविच्छिन (निरन्तर) धारा से जलका यहना गामवाहाइ वा' गाय के गाव यह नायें इस प्रकार से जलके पूर आना, 'जाघ' यावत् 'सनिवेसघाहाइ या' सनिवेश मी पर जायें ऐसे पूर का आना, 'पावत् ' पद से 'नगर वाहाड वा' नगर के नगर तक वह जायें ऐसे जलप्रवाह का आना, 'खेडयाहार या' खेट घह जावे ऐसे पूरका आना, 'पटवाहा इघा' फर्यटोको यहानेवाले पूरोंका आना, 'द्रोणमुखथाहाड या' प्रोण- मुखांको यहानेवाले पूरों का आना, 'मदम्यवाहार घा' मदम्यों को बहानेवाले पोका आना, 'पट्टनयाहाड वा' पहनको पहा देने वाले पूरों १२मा यो 'दुयुट्टीड वा' दु ५४ को शाप १२सा वा 'उदम्मेदाई वा' इस प्रदेशमाथी ll ३५ पानी पर्नु, 'उदप्पीलाइ वा' eithe वा माभिE Luent areय! २३वो 'उन्नाह वा' पाना था। पहवो मया ५२ ने पार पहे, पाहा वा' निरत२ पा34 पादान। 44 पहेवी, 'गामबागा वा' भने शाम तनु जय मे पाई ५ भाप 'नाव सनिवेसाहा गा' पनि ५ तना स्थान त। જાય એવુ પુર माप ही 'जाव' पक्षी 'नगरवाहाट वा, वेडवाहाड वा, पटवाशावा, द्रोणमुम्बवाटार वा, 'मडम्ववाटा या, पटनामाइ ना, आसमवार वा, सबाहाहावा' मा सूत्रपा8 अ ४२ है तेन भावाय नाय प्रभाव के , પ્રવાહ . . . ८२८ पटनाहा इति ना, आश्रमवाहा इति वा, सघाचाहा इति वा, तिसमागम्, उपयुक्तोत्साताना फलान्याह-'पाणवया नाव-इत्यादि । मलाया, पारद तया च यावत्करणाव-'जनक्षया , धनपया , कुम्भया , व्यसनभूता', अनार्या , ये चाप्यन्ये तया प्रकारा , न ते शमस्य देवेन्द्रम्य देवरानस्य मस्णस्य मग राजस्य अज्ञाता. इति सग्रायम् । 'तेसिं या वरुणकाराण देवाण' षा या वरुणकायिकाना वरुणपरिवारभूताना देवानाम् पूर्वोक्का व्यसनादयो न अमाताः का आना, 'आममधा या' आश्रमोंको पहा देनेवाले पूरीका आना, 'सवाएवारा स्वा' संवाह को पारा देने वाले पूरा आना' यहां तक का पाठ ग्रहण किया गया है। इन उत्पातरूप कार्यो का पया फल होता है ? हम पातको 'पाणक्यया जाव' इस मंत्र पाट द्वारा प्रकट किया गया है-पावत्पद से या 'जनक्षया, धनक्षया कुलक्षया व्यसनभूता अनार्या ये चाप्यन्ये तथा प्रकारा, न ते शक्रस्य देवे न्द्रस्य देवराजस्य घरुणस्य महाराजस्य अज्ञाताः' इम पाठका सग्रह हुआ है। इसका अर्थ इस प्रकार है-जनका क्षय होना, धन का क्षय होना, कुलका क्षय होना, व्यसन-फष्ट मत एष दुखदायी होने से अनार्य है तथा और इस प्रकारके जो है सो शक देवेन्द्र के लोकपाल घरुण महाराजके जानकारी में होता है। ये सब पूक्ति व्यसन भादिक 'सेसि वा वरुणकाइयाण देवाण' वरुणकायिक देषक वरुणके परिवारभूतदेषोंके द्वारा मनात नहीं हैं। અનેક નગરે, અનેક છે, અનેક કટો અનેક દ્રોણમખે, અનેક મડો અનેક પાન (પત્તનોઅનેક આશ્રમો અથવા અનેક સ વાહને તાણી જાય એવી જળરેલ આવવી ઈત્યાદિ કા વજી મહારાજથી બાત લેતા નથી હવે સુત્રકાર તે Bाम नुि ॥ नीयना सत्र ARN B2 3रे -'पाणक्खया भाष' भा रे 'जाम' ५६ गावे तेना ६२ 'जनक्षया , पनक्षयाः, कुलपया , व्यसन भूताः अनार्या , ये चाप्यन्ये तथा प्रकाराः, न ते समस्य देवेन्द्रस्य, देवरामस्य वरुणस्य महाराजस्प भनाता' मा सूत्रपा 96 को न સાથે નીચે પ્રમાણે છે–પ્રાણુક્ષય નક્ષય નક્ષત્ર, અને કુટુંબને ક્ષય, ત્યાર વ્યસન (ક) દુખદાયી લેવાયો નાથ (પાપ) ગણાય છે તે ઉપદ્રવ તો એ સ્કારના બીજા જે ઉપદ્રવ થાય છે તે શોના લોપાલ વરુ મહારાથી અજ્ઞાત साता नयी तसि वा वरुणफाइयाणे देपाण' Agn नही ५, पना પરિવારપ વરુષાયિક થી પણ તે અજ્ઞાત નથી, . - जाघ प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७सू ४ वरुण नामफलोपालस्वरूपनिरूपणम् ८२९ सन्ति अय धरुणम्य पुप्रस्थानीय देवान् प्रतिपादयितुमाह 'सक्फस्स ण' इस्यादि। शम'म्य खलु ' देविस्स' देवेन्द्रस्य देवरणों देवगजन्य वरुणस्स' वरुण- म्य 'महारणो महाराजस्य 'जाव-यहावच्चाऽभिण्णा या होत्या' यावर यथा पत्यामिनाता अपत्यसहशतया अभिमता., यावत्वरणाव-' इमे देवा प्रति सग्राह्यम्, तानेवाह-'त जहा' तद्यया 'पक्कोहए' कर्कोटक , कर्कोटक नामा अनुवेलन्धर नागराजावाममृत पर्वत लवणसमुद्रस्यैशान्या दिशि वर्तते तन्नि वासी नागराज' 'कर्कोटक ' इति, 'हमए' फईमय , लवणसमुद्रस्याग्नेग्या दिशि विणुत्मभपर्वत निवासी 'कर्दमको ' नाम नागराज , 'मजणे' भजन ; वेलम्बनाम वायुकुमारराजम्य 'अञ्जनाभिधानो लोकपाला, 'सखवालए' शक अप धरुणके पुत्र स्थानीय देवोको यतानेके लिये मक्कस्म णं देविंदस्स देवरणों' इत्यादि पाठ करते हुए सूत्रकार कहते है कि-देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल 'वरुणस्म' घरुण 'महारणो' महाराजको अहावचाऽभिण्णाया होत्या' ये आगे जिनका निर्देश किया गया है- ठेय अपत्यके पुत्र के-जैसे मान्य हुए है। वहा यावत्पदसे 'इमे देवा' इन पदों का संग्रह हुआ है । 'त जरा' पुत्रके जैसे जो देव माने गये है वे ये है 'कस्कोटए' कर्कोटक अनुवेलन्धर नागराज का आवासभूत कर्कोटक नामका एक पर्वत है, जो कि लयणसमुद्र की ईशान दिशामें है-उस पर रहने के कारण नागराज का भी कर्कोटक ऐसा नाम हो गया है। "कदमए" पर्दमक-लवण समुद्रफी आग्नेय दिशामें विद्युत्मम नामका एक पर्वत है। इस पर्वत पर रहने वाला 'पर्दम' इस नामका यह नागराज है। अजणे' अजन-घेलम्प नामक चायुकुमार के राजाका वह इस नामका लोकपाल है। 'सखवालए' ७ सूत्रा२ पना पुत्रस्थानीय देवानु नि३५ ४२ 2-'सकस्स ण देवि दस्स देवरणो' विन्द्र, ३१२ वरुणम्स महारणो' alsue १३महाराना 'नाव महावच्चामिण्णया होस्था' स्थानीय वो नी२ gaon प्रमाणे- (neी 'जा' पायो 'इमे देवा' ५६ प राय ) (तमहा) पचना પુત્રસ્થાનીય દેવના નામ નીચે પ્રમાણે છે- "फकोहए" :-अनुसन्धर नाना भावास३५ ४४ नाभनो पति छ aal-'५२ सेना ArA glrs' sta "करमए" 18-eqry સમુદ્રના અનિકેશુમાં વિવૃત્મણ નામને પર્વત છે તે પર્વત પર મ' નામને नागरा से छे "अजणे" भरन-वे नामना पाभाराना PATRE AN' नाम alsue ® "सखपालए" A Mular-पर नाभना नाAra asle " . . मगवतीर पालका, धरणामिधाननागराजस्य 'शश्वपालक' नामा लोपाला, 'पुरे' पुण्डः, 'पलासे' पलाशा, 'भोए' मोद', 'जए' जय , 'दरिमो' दमिणमा, 'अयपुरले अयपुल , 'कायरिए' पातरिय एते ग्वलु पुण्ड्रादिकातरिकपर्यन्ता देवा धरुण लोकपालस्यापत्य स्थानीया देवाः सन्तीति, अय यरुणादे रिपति कालमाइ-'सकस्स ' इत्यादि । शमस्य ग्खलु 'देविंदस्स' देवेन्स्य 'देव- रणो' देवराजस्य 'वरुणस्स' वरुणस्प 'महारणो' महाराजम्य 'देखणार' देशोने दो पिश्चिन्यून हे 'पलिभीषमाइ' पल्योपमे 'ठिई स्थिति 'पण्णता' मन्नता 'महावचाऽभिष्णायाण' यथाऽपत्याभिनातानाम् पुत्रस्थानीया- मिमताना पूर्वोक्तानाम् 'देवाण' देवानाम् 'एग पलिभीयम' एक पल्योपमम् 'ठिई स्थितिः 'पणता प्राप्ता 'एमट्टिीए' एवम् उक्त प्रकारको महर्दिक शखपालक-धरण नामके नागराजा यह इस नामका लोकपाल । 'पुढे' पुण्ड-'पलासे' पलाश, 'मोए' मोद, 'जा' अय, 'दधिमुहे' दधिमुख, ''अयपुले' अयपुल 'कापरिए' कातरिक ये सप पुषसे लेकर कातरिक तक के देव घरुण लोकपालके अपत्य स्थानीय देव हैं। अप सम्रकार इन धरुण आदि देवोंको स्थितिकालको प्रकट करने के लिये कहते है कि 'सफस्स ण देविंदस्स देवरण्णी धरणसस महा रणो' देवेन्द्र देवराज शक्रके तीसरे लोकपाल इन वरुण महारामकी 'ठिई स्थिति 'देखणा पलिओषमाई' कुछ कम दो पल्योपम की है। सया 'अहावयामिण्णायाण' भपस्य के जैसे माने गये पूर्णोक्त 'देवाग' देवोंकी ठिई स्थिति एर्ग पलिओघम पण्णसा' एक पस्योपमकी है।। 'एमहिरवीए जाय धरणे महाराया' ऐसी परी समृद्धिवाला यावद Amulas "पुरे" , "पकासे" पर "मोए" भाई, "नए" , "क्षणिमुझे अभिभुभ, "अपपुछे" riya, "कायरिये" शि में बना તે વસ લોકપાલના પુત્રસ્થાનીય રે ગણાય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે કટકથી મતરિક પર્વનના ઉપર્યુક્ત દે, વરુણના પુત્ર સ્થાનીય રે મનાય છે હવે સરકાર નીચેના સૂરે દ્વારા વરુણ આ િવાની સ્થિતિ (ખાયુકાળ) પ્રકટ કરે છે "समस्स ण देविंदस्त देवरष्णो घमणस्स महारणो" इन्द्र, देवरान asia महारानी "ई देवणार पलिभोनमाइ" स्थिति २ ५५म seal / न्यून भान या "भाषचामिण्णायाण देवाष्ण यि एर्ग पलिओवम पाणचा" वरुना पुरया-14 BRIT बोनी स्थिति पोपमनी "ए महिस्टोए भाव धरणे महाराया" qvghatne 2ी (Ka, અના - अमेयचन्द्रिका टीफा श.३ उ ७ सू ५ वैश्रमणनामकलोपालस्वरूपनिरूपणम् ८३१ जाव-वरुणे महाराया' यावत्-वरुणो महारानो विरामते, यावस्करणा- 'महाद्युतिष महावल महायशा महानुभाव' इत्यादि सर्व समाधम् ।०४। अथ वैश्रमणनामलोक्पालवक्तन्यता प्रस्ताव मूलम्-'कहिण भते । सक्कस्स देविंदस्स, देवरणो वेस- मणस्स महारणो वग्गू णाम महाविमाणे पण्णते ? गोयमा ! तस्स ण सोहम्मवसियस्स महाविमाणस्स उत्तरेण जहा सोम- स्स महाविमाण-रायहाणि वत्तव्वया तहा नेयवा, जाव-पासा- यवडेंसया, सकस्स ण देविंदस्त, देवरणो वेसमणस्स इमे देवा आणा-उववाय-वयण-निदेसे चिट्ठति, त जहा-वेसमण- काइआ इ वा वेसमणदेवय काइआ इ वा, सुवण्णकुमारा, सुवण्णकुमारीओ, दीवकुमारा दीवकुमारीओ दिसाकुमारा, दिसा- कुमारीओ, वाणमतरा, वाणमतरीओ, जे यावण्णे तहप्पगारा सवेते तन्भत्तिआ, जाव चिट्टति, जबूद्दीवे दीवे मदरस्स पच यस्स दाहिणे ण जाइ इमाड समुप्पजति, त जहा-'अयागरा इ वा, तउयागरा इ वा, तवागरा इ वा, एव सीसागग इ वा, 'हिरपणागरा इ वा, सुवपणागरा इ वा, रयणागरा इ वा, वहरा गरा इ वा, वसहारा इ वा, हिरण्णवासा इ वा, सुवण्णवासा है वा, रयणवासा इ वा, बहरवासा इवा, आभरणवासा इ वा पत्तवासा इ वा, पुफ्फवासा इ वा, फलवासा इ वा, वीअवासा . यरुण महाराज है। 'पावर' पदसे महाएतिष, महोयल , महायशा, महानुभाष " इत्यादि समस्त कथनका सग्रह हुआ है ॥ ४॥ બાદિથી યુકત છે અહી પદથી એ બતાવ્યું છે કે વરુણ મહારાજ મહાહુતિ, મહાબળ મહાયશ અને મહા પ્રભાવથી યુક્ત છે ! મ ૪ is ममपतीपये . . . इवा, मल्लवासा इ वा, वण्णवासा इवा, चुण्णवासा हवा, गधवासा इ वा, वत्थवासा इ वा, हिरण्णयुट्ठी इ वा, सुवण्ण बुट्टी इ वा, रयणवुट्ठी इ वा, वइर वुट्टी इ वा आभरणबुट्ठी इ वा, पत्त बुट्ठी इ वा, पुफ्फवुट्टी इ वा, फलपट्टी इ वा, वीअयुट्टी इ वा, मल्लयुट्टी इवा, वण्णवुट्टी इ वा, चुण्णपट्टी इवा, गधपुटीइवा वस्थ वुठी इ वा, भायणवुठी इ वा, खीर चुट्टी इ वा, सुकाला इ वा दुक्काला इ वा, अप्पग्घा इ वा, महग्घा इ वा, सुभिक्खा इ वा दुभिक्खा इ वा, कयविक्कयाइ वा, सन्निही इ वा, सनिचया इ वा, निही इ वा, निहाणाइ वा, चिरपोराणाइ वा, पहीणसामि आइ वा. पहीणसउ आइ वा, पहीण मग्गाणि वा, पहीणगोत्ता गाराइ वा, उच्छण्णसामि आइ वा, उच्छण्णसेउ आइ वा, उ- च्छण गोत्ता गाराइ वा, सिंघाडग-तिग-चउक्क-चच्चर-चउम्मुह- महापह पहेसु वा, नगरनिद्धमणेसु वा, सुसाणगिरि-कदर-सति सेलो-बट्ठाण-भवणगिहेसु सनिक्खिताइ, चिति, न ताइ सकस्स देविंदस्स, देवरपणो वेसमणस्स, महारपणो अपणायाइ अदिवाइ, अमुआइ, अस्सु (मु) आइ, अविणायाइ, तेर्सि था वेसमणकाइआण देवाण, सकस्स देविंदस्स, देवरण्णो वेसमणस्स महारपणो इमे देवा अहावद्याऽभिण्णाया होत्था, त जहा-पुण्णभई, मणिभदे, सालिभरे, चक्के, रक्खे, पुण्ण रक्खे, सबाणे, सवजसे सबकामे, समिछे, अमोहे, असगे, सकस्स ण देविंदस्स, देवरण्णो बेसमणस्स महारण्णो दो , . સોમવત સક મહાવિમાનની ઉત્તર દિશામાં અસ ગ્યાત હજાર યોજન દૂર જવાથી આવે पमेयचन्द्रिका टी श ३३ ७सू ५ वैश्रमणनामकलोकपालम्वरूपनिरूपणम् ८३३ पलिओवमाणि ठिई पण्णता, अहावचाऽभिण्णायाणं देवाण एग पलिओवम ठिई पण्णत्ता, एमहिड्ढीए, जाव-वेसमणे महाराया, सेव भते ! सेव भते । ति ॥ सू० ५॥ तईयसयम्स सत्तमो उद्देसा सम्मत्तो छाया--कुन खलु मदन्त ! शक्रस्य देवेन्द्रम्य देवराजस्य वैश्रमणस्य महारानस्य वल्गुनाम महाविमान प्राप्तम् १ गौतम ! तस्य खलु सौधर्मा वक्सक्स्य महाविमानम्य उत्तरेण यया सोमम्य महाविमान - राजधानी वक्तव्यदा नया ज्ञातव्या, यावत्-प्रासादावनसका , शक्रस्य खल देवेन्द्रस्य शकेन्द्रके चौथे लोकपाल वैश्रमणका वर्णन 'कहिण भते' इत्यादि । सूत्रार्थ-कक्षिण भसे 1 सकस्म देविंदस्स देवरण्णो वेसमणरस महारपणो घग्ग नाम महाविमाणे पण्णत्ते) हे भदन्त ! देवेन्द्र देव गज शक्रके चतुर्थलोकपाल वैश्रमण महाराज का घलग नामका महा विमान किम स्थान पर है" (गोयमा) हे गौतम ! (तस्म ण सोर म्मपछिसयम्म मानिमाणस्म उत्तरेण जहा मोमसन महाविमाण- रायटाणिवत्तन्वया ता नेयवा) वैश्रमण महाराजका विमान सौधर्माचतसक महाविमानकी उत्तर दिशामें असह्यात हजार योजन जाकर है। इस मषध में ममस्त कथन सोम महाराजके विमानकी तरह जानना चाहिए । राजधानी फी वक्तव्यता मी सोम महाराजकी राजधानीकी तरह से ही समझनी चाहिये । (जाष पासायषसे सया) यावत् प्रासादावतसक सफ का ही यह सोम महाराजके विमान आदिकोंको तरा का कथन यहा ग्रहण કેન્દ્રના ચેથા લોકપાલ બમણુનું વર્ણન 'कहिण मवे !" त्यात सूत्राय - (फहिण मते ! समस्स देविंदस्स देवरण्णो वेसमणस्स महारष्णो सम्म नाम महाविमाणे पणते ?) त ! स्व- ना थाया SUuAqभ महाराni नामनु माविमान ४या स्याने छ । ( गोयमा ) गौतम ! (तस्स ण सोहम्मयडिसयस्स महाविमाणम्स उत्सरेण नहा सोमस्स महाधिमाण - रायहाणिवत्तध्या सहा नेयम्घा) वैभनु मनु વિમાન रापानी वनपा सामना नाना वन प्रभाव प्रभा' (जाव पासाय बडेसया ) आहातमा पर्सन मन्तनु समस्त કન અહી ગ્રહણ કરવું . - - ८३४ भगवती देवरामस्य श्रमणस्प महाराजस्य इमे देग आ-उपपा-म-मिचे तिष्ठन्ति, तपथा-वेथमणकायिका इति वा, श्रमणदेवतकापिका इति ना, मुवर्णकुमारा, सुवर्णकुमार्य , दीपकुमारा, दीपकुमार्य , दिगमारा , दिकुमार्य , वानव्यन्तराः, पानव्यन्तर्य , य चाप्पन्य तया प्रकाराः सर्वे ते तद्भक्तिका यावत्-विष्ठन्ति, जम्बूद्वीपे दीपे मन्दरस्य पर्वतस्य दसिमेन यानि इमानि समस्पधन्ते, तद्यथा-प्रय आपरा इति पा, प्रपु आक्राइति वा, करना चारिये । (सकस्स ण देविदस्स देवरणो बेसमणस्स इमे देवा आणा-उववाय वपण-निसेचिद्धति) देवेन्द्र देवराज के लोकपाल वैश्रमण महाराज की ये अभी अभी कहे जाने वाले देव माझा में, सेवा में, वचन में और निर्देशमें रहते हैं। (त जादा) ये देव ये है- (वेसमणकाइयाड घा, वेसमणदेवकाइयाइ वा, सुवण्णकुमारा, सुब- पण कुमारीओ, दीव कुमारा, दीव कुमारीभो, दिसा मारा, दिमा- कुमारीओ, वाणमसरा, वाणमतरीभो) वैश्रमणकायिक, वैप्रमणदेव कायिक, सुपर्णकुमार, सुषर्ण कुमारिकाएँ दीपकुमार, जीपकुमारिकाएँ, दिक्कुमार दिक्कुमारिकाएँ, पानष्यत्तर और वानम्यतारिकाएँ। तथा जे पाषण्णे तहप्पगारा सव्वे ते तन्मत्तिया, जाप पिति) जो भौर भी दूसरे इसी प्रकारके देव हैं, वे सब उसकी महिषाले पावत् है। (जीवे दीवे मदरस्स पम्पयस्स दाहिणेण जाई इमाइ समुपाति) जमीप नामके दीपमें मुमेरु पर्वतकी दक्षिण दिशामें जो ये विशेष (सकस्स ण देविदस्स देपरण्णो वेसमणस्स इमे देवा मामा-उपचाप वयणनिरसे घिट्ट ति ) देव, २r airm asia वैभनी भा, सपा, qat भने निधने मनुस२॥२॥ विना नाम नाम अभाव (मा) (वेसमणकाइयाइ या, समणदेवकाइयाइ घा, मुषणामारा; सुषण्णहमारीभो, दीपकुमारा, दीपकुमारीओ, दिसाइमारा, दिसामारीमो, दिसाइमारीमो, वाणमंतरा, वाणमसरीयो) मयि सभोपाय अपमा, अपर्षमाशी, તાપમા, કપકમારીએ ફિકમા ફિકમાણીએ, વાનખ્યતરે, વનબારીકા तया (जे यारणे ताप्पगारा सम्वे ते नन्मतिया, भाष चिट्टति) તે પ્રકારના બીન પણ જે જે છે તે સર્વે તેના પ્રત્યે ભકિતભાવ આતિથી મુક્ત (नीचे दीवे मदरस्स पम्पयस्स दारिणेण जाइ इमाइ समुप्पज्जति) જબાપ નામના કપમા મદર (ચુમેરુ) પવતની દક્ષિણે ની વ્યાખ્યા પ્રમાણેના " . . पमेयचन्द्रिका टीशश ३४ ७५ वैश्रमणनाममनोकपालस्वरूपनिम्पणम् ८३५ वाम्राऽऽकरा इति चा, सीसकाऽऽकरा इति वा हिरण्याकरा इसि वा, मुवर्णाऽऽफरा इति वा, रत्नाकरा इति वा, वनाऽऽकरा इति चा, वसुधारा इति घा, हिरण्यवर्ण इति वा, सुवर्णवर्षा इति वा, रत्नवर्पा इति चा, वजवर्पा इति वा, आभरणवर्ण इति वा, पत्रवर्पा इति वा, पुष्पवर्षा इति वा, फलबर्षा इति वा, वीजवा इति वा, माल्यवर्पा इति वा, वर्णवर्षा इति वा, चूर्णवइति वा, गन्धवर्षा इति वा, वनवा इति घा, हिरण्यदृष्टि इति वा, सुवर्णरष्टि इति वा, रत्नदृष्टि इति वा, वज्रवृष्टि इति वा, आमरणदृष्टि' इति वा, पप्रवृष्टिः इति वा, पुष्पवृष्टि इति वा, फल दृष्टि इवि घा, वीज पदार्थ उत्पन्न होते हैं (त जहा) जैसे कि(अयागराइ वा, तउयागराइ वा, तयागरा : वा, एव मीमागराइ वा, शिरणागराइ वा, सुवण्णागरा । पा) लोहे की म्वान, रागको खान, तांयेकी खान, हिरण्यकी म्यान, सुवर्णकी खान, (रयणागरा इ घा, कारागरा इ वा, वसुहाराइ था, हिरण वासाइ वा, सुवण्णासाह वा, रयणवासाइ वा, बहरवामाइ वा ) रत्नकी म्वान, वनको खान, वसुधारा, हिरण्यको (माने यादी) वर्पा, सुवर्णकीवर्षा, रत्नकीवर्पा, यज्रफी वर्षा, (आमरणवासाह वा) आभरणकी वर्षा, (पत्तघासाइ वा, पुष्फ बासाह वा, फलवासाइ वो, यीयवामाइ या) पत्रों की वर्षा, पुष्पोंकी वर्षा, फलोंकी वर्षा, यीजोंको वर्षा, (मल्लषासाइ वा घण्णवासाइ वा, चुण्णषासाइ वा, गधषासाइ था, पत्थवासा वा, हिरण्णबुट्टीह वा, सुषण्णवुट्ठीह वा, रयणबुडीह था, वहरखुट्टीइ घा, आभरणबुटीह वा, पत्नयुट्टीइ वा, पुष्फवुटी घा) माल्यकी वर्षा, वर्णकी वर्षा, पूर्णकी विशिष्ट या अपन या ), (तजहा) ते पनि नाम नी प्रमाणे - (भयागराइ पा)aldil भाले (सउयागराइ वा) ४६ijनी माले, (तवागराइ वा) THAनी भा (एनं सीसागराइ पा) साना भाले, (हिरप्पागराइया) Atart भाले (सुमण्णागराइया) सानानी भाषा, (रयणागराइ वा, फइरागराइ था, यमुहाराइ वा, हिरण्यवासाइ वा, मुवष्णवासा इवा, रयणषासाइ वा, सारवासाइपा) રત્નની ખાણે, વજની (हीरान1) माले पभुधा, बना Arf Rail arl, Arit वर्धा (भाभरणवासाइ वा) भाभूपवानी वर्षा, (पचवासाइ वा पुप्फबासाइ वा) पान या पानी पर्धा, (फलयासाइ वा) वा, वीयवासाइ पा) बानी वर्षा, (मल्लवासाइ बा, वणवासाइ था, घुण्णवासार पा) भाामानी वर्षा, २ मनी वर्धा, सूर्पनी वर्षा, गधवासापा, . , ८३६ गमवतीय वृष्टिः इति वा, माल्पष्टि. इति था, पर्ण ष्टि इति था, इति वा, गन्ध वृष्टि इति वा, मस दृष्टि इति पा, भाजन रष्टि इतिवा, क्षीर हर प्रति वा, मुशाला' इति या, दुष्काला इतिघा, अल्पाः तिवा, मा इति था, मुभिक्षा इति वा, धर्मिता इति ना, प्रयविक्रयाः इति का, सनिधय इति वा, सनिघया इति वा, निघय इति पा, निपानानि इति वा, चिरपुराणानि इति षा, महोणस्वामिकानि इति था, महीगसेवानि इति वा वर्या, गधको वर्षा, वस्त्रोंयी घर्षा, हिरण्यपी वृष्टि, सुवर्णकी वृष्टि, रत्नकी वृष्टि, चाकी वृष्टि, आमरणों को वृष्टि, पत्रों की पृष्टि, पुष्पों की वृष्टि, (फरयुट्टी वा, पीययुट्टीइ वा, महयुट्टी हवा, पण पुढीठ घा, धुण्णयुट्टीडचा, गध युट्टीइ वा घत्ययुट्टी इवा, भाषण युट्टी इ था, खीरयुट्ठीर इया) फलोंकी वृष्टि, बीजोंकी दृष्टि, माल्यों की वृष्टि, पोंकी वृष्टि, चूर्णकी पृष्टि, गंधकी वृष्टि, वसोंकी वृष्टि, भाजनोकी वृष्टि, क्षीरकी सृष्टि, (सुकालाइ था, दुकाला इवा, अप्प- ग्बाइ वा, माग्घाड वा, सुमिक्खाइ मा दुन्भिवम्याइ वा कयविक्कयाड पा, समिहीद पा सनिचयाइ वा, निहीइ वा, निहाणाइ वा, चिर पोराणाइ था) सुकाल, दुष्काल, सस्ताई, महगाड, भिक्षाफी समृद्धि, मिक्षाकी हानि, खरीद, पंच अर्यात् य और विशयका समप, पत गुर बगेर का सग्रह करना, मनासका सम्रा करना, निधि-पनकी सप्रह, निधान-जमीन में गा हुआ मगर पुरामी ध्यराशि कई वत्यवासाइ षा, हिरण्णषुट्टी घा, सघण्णपुट्ठीइ षा, रयणघुट्टीहवा, पइखटीइबा, -आभरणी वा, पचपुट्ठीह पा) गनी पर्चा, पोनी वा साना रि સુવાની વૃષ્ટિ, ૨નોની વૃષ્ટિ, વની (હીરાની) વષ્ટિ, આભૂષની વષ્ટિ, પાનની વૃષ્ટિ, धु पानी , (फलमुद्वीइ ना, बीयमुट्ठीइ वा, महमुखी ना, षष्णधुढीइ पा, चुण्णवुटीए पा, गवुटीइ वा, पत्यपुट्टी घा, भायणपुट्टी घाखीरघुवीइ वा) મળોની વષ્ટિ બની વષ્ટિ, માળાઓની વૃષ્ટિ રનની વૃદ્ધિ ની વૃષ્ટિ, ગધની વૃષ્ટિ, વોની રષ્ટિ વાઇની વૃષ્ટિ बुफालार पा, मप्पग्याइ था, महन्धोइ था, मुभिक्खाइपा, दुम्मिक्खाइमा, कयविक्षयाइ मा, समिहीर घा, सनिचयाइ पा, निही मा, निहाणाहवा, चिरपोराणा वा) tim, gitm सवारी, मापारी, मनाली सभा અનાજની હાનિ, ખરીદ વેચાણ એટલે કે ખરી અને વિાયનો સમય વિશાળ, અનાજ બારનો સમઢ] નિધિનને સ હ નિધાન-જમીનમાં દાટેલ - क्षा२ना १ (काला पा સ - . अमेयचन्द्रिकाटीका २ ३.उ ७म् ५ वैश्रमणनामफलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८३७ महीणमार्गाणि इति वा, महीणगोत्रागाराणि उति वा, उरसन्नस्वामियानी इति वा, उत्सन्न सेतुमानि इति वा, उत्सनगोत्रागाराणि इति वा, नाटक- त्रिक-चतुष्कचत्वर-चतुर्मु ग्व-महापयपथेषु वा, नगरनिर्धमनेषु वा, श्मशान- गिरि-कन्दरा-शान्ति-ौलो-पस्थान-भवनगृहेषु सनिक्षिप्तानि तिष्ठन्ति, न तानि पीढियोंकी कमाई हुई द्रव्यराशि (पहीणसामियाइ वा, पहीणसेउयाइ - वा, पहीणमग्गाणि वा, पहीणगोत्तागाराइ घा, उस्छण्णमामियाइ वा, उण्णसेउयाइ बा, उच्छण्णगोत्तागाराइ वा, सिंघाडग-तिग-चउक्क चबर-च उम्मुर महापद-पहेसुवा नगरनिढवणेसुया) कि जिसका स्वामी नष्ट रो गया है, सभाल करनेवाले मनुष्य जिसके थोडे रहे गये हैं, प्रष्ठीणमार्ग जिसको प्राप्तिका मार्ग नष्ट हो चुका है, पहीणगोत्रागार- जिसके स्वामियों के गोनोंके घर विरले रा गए हैं उसिनस्वामीक जिमके स्वामो पिलकुल नए हो चुके है, उच्छिन्नसेतुक-जिसके ऊपर उनके मालिकोपी सत्ता नहीं रही है, उस्सन्नगोत्रागार-जिनके धनीके गोघवालोंका घर एक भी नहीं रहा है, तथा जो शृगाटक, त्रिफ, चतुष्क, चत्वर, चतुर्मुख, महापध एय पथ इनमें पसी हुई है (सुमाण गिरिकदर मति-सेलोघट्ठाण भवनगिहेसुसनिक्खित्ताइ चिहति) रमशानमें, पहाटफी कदरामें, धर्मक्रिया करनेके स्थानमें, पहाडको फाटकर बनाये छुए घरमें, सभा भवन में रहने के घरमें जमीनके धन पेटी ६२पनी भार्थना धनराशि (पहीणसामियाइ वा, पहीणसेउयाइ घा, परीणमग्गाणि था, पहीण गोसागाराइ वा, उच्छण्णसामियाइ वा, उच्छण्ण सेउयाइ वा, उनण्या गोचागा राइ वा, सिंघाडगतिग चउक चघर घठम्मुर-महापहपदेमुना नगरनिदवणेस वा) रेना पाभी भरी पवाय, ती मा रामनाः मनुष्य ઘણ ઓછા બાકી રહ્યા છે, પ્રહણમા–જેની પ્રાપ્તિનો માર્ગ નાશ પામે છે, મહોત્રાગરજેના સ્વામીના ગોત્રના ઘણા ઓછાં ઘર જ બાકી રહ્યા છે, ઉચિકન્ન વામિક-જેના સ્વામીને બિલકુલ ઉર નિાશ થઈ ગયેલ છે ઉચ્છિન્નસેતુક–જેના ઉપર તેના માલિકેની સત્તા રહી નથી, ઉત્સગોત્રાગાર-જેના માલિકના બેત્રવાળાનું એક પણ ઘર બાકી રહ્યું નથી, તથા જે મગટક, શિગડાના આકારને માગ] ત્રિક, વિણ રસ્તા જ્યા મળતા હોય તેવું સ્થાન, ચતુષ, ચતૂર ચતુર્મુખ મહાપથ અને अयमा ५४ी, (मुसाण-गिरिषदर-सति, सेलोट्टाण-भघनगिहेसु, सनिक्विताइ चिट्ट ति) २भयानमा स्यानामा, JEANन बना ८३८ शकस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य भमणस्य महारामस्प यावानि, कमावि, अश्रुतानि, अस्मृतानि, भविशातानि, तेषा मा भमणकायिकानां देवाना, शकस्य देवेन्द्रस्प देवरामस्य वैधमणस्य मारामस्प इमे यथाऽपत्याऽभिज्ञाता अमवन, तपया - पूर्णमदः, मनिमा, पानिमा, मुमनोभद्रा, चा, रस., पूर्णरक्षः, सद्यानः, सर्पयशा', सर्वकाम , सपना, भीतर पटी हुई है-अर्थात् इन स्थानों में अनजानी जो ग्यराशि- विभूति-भूमिके भीतर गदी हुई अधया नहीं गी हुई रग्बी है (न ताइ सबस्स देविंदस्स देवरपणो समणस्म मारणो, अमा याई) वह देवेन्द्र देवराज शाके लोकपाल इन ममण महाराज से अज्ञात नहीं है, (अदिहाइ) अदृष्ट नहीं है, (असुयाइ) अभुत नही हैं । (अस्सुयाइ) अस्मृत नहीं हैं, 'अविण्णापाइ) अविनात नहीं। और (तेमि वा समणकाइयाण देवाण) न सस वैश्रमण सोकपालके उनषेत्रमण यायिक देवोंसे भी अबष्ट आदि नहीं है। (समाम्स देविंदम्स देवरणो वेसमणस्स महारपणो हमे देवा अहवचामिण्णाया होस्था) देवेन्द्र देवराम शकके लोकपाल वैश्रमण माराजको ये आगे कहे गये देव पुत्रके जैसे अभिमत हैं। (त जहा) ये देव ये है- (पुण्णभहे माणिभदे, सालिमहे सुमणभरे, पक्के, रक्से, पुण्णरमले, सवाणे, सध्वजसे, सध्यकामे, समिद्धे, अमोहे, असगे) पूर्णभा, मणिभद्र, शालिभद्र सुमनोभद्र, चक्र, रक्ष, पूर्णरक्ष, सदमान, सर्व ગુફાગમાં, સભાભવનમાં અને રહેવાના ઘરમાં પડેલ્લી–એટલે કે તે સ્વામી દેતી Tuzया विनानी ने A useी छ (न ताइ समस्त देनिंदस्स देवरको समणस्स महारण्णो भन्नायाइ) ते स्व., स्वr utile भर મહાજથી અજ્ઞાત नधी (मदिहार) मा नी, (अमयाई) भभुत ना, (मस्मुयाइ) भूत नवी मन (अविण्णायाई) विज्ञान न मन (तेसिं पा वेसमणकाइयाण देवाण) ते पात ते मम नाAngner દેથી પણ અજ્ઞાત અષ્ટ આદિ નથી. (सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णा बेसमस्स महारण्यो इमे देश अहापबामिणाया होत्या-तमा) , देव नाase भवन પત્રસ્થાનીય કે નીચે પ્રમાણે છે- (कृष्णभके, माणिमो, सालिम, मुमममरे, पके, रकखे, पुग्णरपले, सम्याणे, मध्यमसे, सम्यकामे समिदे, ममोरे, मसगे) Yg, भलिन लिम, अभनेर al રા, પૂરણ, સાન સર્વયશ, સર્વકામ, સમજ, અમેઘ અને અસ ગ. .

- . ममेयचन्द्रिका टी २३ उ.७५ वैश्रमणनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणन् ८३९ अमोघ , असङ्ग', अक्रस्य ग्वल देवेन्द्रस्य देवरानस्य वैधमणस्य महाराजस्य द्वे पल्योपमे स्थिति प्रमप्ता, यथाऽपत्याऽभिमाताना देवानाम् एफ पल्योपम स्थिनि मनप्ता, एव मडफि., यावत्-श्रमणो महाराज , -श्रमणो महाराज, तदेव मदन्त ! वदव मदन्त ! इति ॥ सू ५ ।। ॥ उतीय गतकस्य सप्तमोदेशक समाप्त. ॥ ३-७ ॥ टीका-' वश्रमणनामफचतुर्यलोकपाल वर्णयितु प्रस्तौति-'कहिण भसे !" इत्यादि । गौतम पृच्छति- हे मदन्त ! कुत्र म्बल कस्मिन् म्याने किल 'सफस्स देविस्स देवरणो' शक्रम्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'वेसमणस्म पश, सर्वकाम, समृद्ध, अमोघ और अमग। (सकस्स ण देविंदस्स देवरण्णो, वेसमणस्स महारपणी दो पलिओषमाइ ठिई पण्णा) देवेन्द्र देवराज शफके लोकपाल एम श्रमण महाराजको स्थिति दो परयो पमको करो गई है। (अहावचाऽभिण्णायाण देवाण एगं पलिमो चम ठिई पण्णता, एवमहढीए जाव वेसमणे माराया) तथा-अप स्पके जैसे माने गये देवोंकी स्थिति एक पस्योपभकी कही गई है। इस प्रकारकी महान् ऋद्धिवाला यावत् या वैश्रमण लोकपाल है। (सेच मते ! सेव भते ति) हे भदन्त ! आपने जैसा कहा है यह ऐसा ही है हे भदन्त ! वह ऐसा ही है-इम प्रकार कह कर यावत् वे अपने स्थान पर विराजमान हो गये । टीकार्य-इस सूत्रधारा सूत्रकार चौये श्रमण लोकपालफा वर्णन कर रहे हैं-गौतम प्रमुसे पूछते हैं कि "मंते' हे भदन्त ! 'समरस (सक्फस्स ण देविंदस्स देवरण्णा, वेसमणस्स महारण्यो, दो पलिभोरमाइ ठिई पम्णता) ३वन्द्र ३१२ir airt asla Nभए मानी चिति में पश्ये:५मना सी (महावच्चाऽभिण्णायाण देवाण एग पलिथोषम ठिई पग्णवा) अने तमना यानीय खाना स्थिति में पस्योभना (एवमहड्डीए नाव येसमणे महाराया) से भY alia Sunt माभूति मा थु: (सेव मते । मेष भते सि) सम-त! मनी पातइन છે જે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ છે મેરીને મૌતમ સ્વામી નમસ્કાર કરીને તેમને સ્થાને બેસી ગયા. આ સૂત્રમાં સૂત્રકાર શકે દ્રના કાવા લેપાલ વૈમનું વર્ણન કર્યું 'मते !' भन्त' (सक्स આ પ્રકારના શાખા 21. છે ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે – - । - . ८३८ शकस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य भमणस्य महारामस्य नावानि, मावि, अभूतानि, अस्मृतानि, भवितातानि, तेपा वा भ्रमणकायिकानां देवाना, शमस्य देवेन्द्रस्य देवरामस्य वैधमणस्य मारामस्थ इये देवा यथाऽपस्याऽभिन्माता अभवन , तपथा - पूर्णभद्रः, मनिमा, सुमनोमद्रा, पर, रसा, पूर्णरसा, सद्वान , सर्वया , सकामः, समर भीतर पदी हुई है-अर्थात् इन स्थानों में अनजानी जो अपराशि- विभूति-भूमिके भीतर गदी हुई अथवा नहीं गरी हुई रबी (न ताइ सकस्स देविंदस्स देवरपणो वेसमणस्स महारणो, भवा याई) पर देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल इन वैभमण मराज से अज्ञात नहीं है, (अदिवाइ) अदृष्ट नहीं है, (असुया.) अभुत नहीं हैं। (अस्सुयाड) अस्मृप्त नहीं हैं, 'अविण्णायाइ) अविज्ञात नहीं। और (तेसि वा समणकाइयाण देवाण) न उस वैश्रमण सोकपालके उनवैश्रमण कायिफ देवोंसे भी अदृष्ट आदि नहीं है। (सबम्स देविंदम्स देवरपणो वेसमणस्म महारण्णो हमे देवा हावयाऽभिण्णाया होत्या) देवेन्द्र देवराज शक्रके लोकपाल श्रमण महाराजको ये आगे कहे गये देव पुत्रके जैसे अभिमत हैं। (त जहा) के देव ये है- (पुण्णमहे माणिभदे, सालिम सुमणमरे, पक्के, रक्ते, पुण्णरस्ते, सवाणे, सम्वजसे, मन्वकामे, समिद्धे, अमोरे, भसगे) पूर्णभा, मणिभद्र, शालिभद्र सुमनोभद्र, चक्र, रक्ष, पूर्णरक्ष, सदधान, सर्व ગુફાગમાં, સભાભવનમાં અને રહેવાના ઘરમાં પથ્વી એટલે કે તે સ્થાનેમ ટેલી Foreया विनानी Alfa used 2 (न साइ सकस देविदस्स देवरग्णो वेसमणस्स मारण्यो अन्नायाइ) देवेन्द्र शिष Wr aure भय મહારાજથી અજ્ઞાત नया (भदिहार) मा नी, (अमयाइ) भभुत ना (मम्मुयाए) माभूत न मन (अविष्णायाई) पिशात न0 भने (तेसिं रा वेसमणकाइयाण देवाण) ते पाna marate દેથી પણ અજ્ઞાત અષ્ટ આદિ નથી. (सरकस्स देविंदस्स देवरम्णो देसमस्स मारणो मे देखा भाषामिणाया होत्या-तमा) पेर, देश I asia वैभqu JAIनIय वा नाय प्रभाले -- (अन्नम, माणिमरे, सालिमरे, ममममद, घषके, रफले, पुष्परपखे, सम्वाणे, मवनसे, सध्यकामे समिदे, अमोरे, मसंगे) , भलिम लिना, अभनाल ar પણ, પૂરક્ષ, સર્વશ, સર્વકામ, સમૂહ, અમેઘ અને અસમ. . . સાન , । पमेयचन्द्रिका टी श ३ उ.७८ ५ वैश्रमणनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८३९ अमोघ , मसन, शक्रस्य ग्बल्ल देवेन्द्रस्य देवराजस्य वैश्रमणस्य महाराजस्य दे पल्योपमे स्थिति प्रमप्ता, यथाऽपत्याऽभिशाताना देवानाम् एक पल्योपम स्थिनि ममता, एव महर्दिक , यावत्-श्रमणो महारान , तदेष मदन्त ! वदेव भदन्त ! इति ॥ सू ५ ॥ ॥ उतीय शतकस्य सप्तमोदेशक समान ॥३-७॥ टीका-' वभ्रमणनामकचतुर्थलोकपाल वर्णयितु पस्तौति-कहिण मते !' इत्यादि । गौतम पृच्छति- हे भदन्त ! कुत्र बलु कस्मिन् म्याने मिल सकस्स देविटस्स देवरणो' शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'समणस्म यश, सर्वकाम, समृद्ध, अमोघ और असग। (सफस्स ण देविंदस्स देवरण्णो, वेसमणस्स महारण्णो दो पलिओवमाइ ठिई पण्णता) देवेन्द्र देवराज शफके लोकपाल इम वैश्रमण महाराजको स्थिति दो पल्यो पमको फहो गई है। (अदाववाऽभिण्णायाण देवाण पगं पलिओ बम ठिई पण्णत्ता, एवमहरदीए जाय वेसमणे माराया) तथा-अप स्यके जैसे माने गये देवोंकी स्थिति एक पल्योपमकी कही गई है। इस प्रकारकी महान ऋद्विवाला यावत् यह वैश्रमण लोकपाल है। (सेघ मते! सेष मते चि) हे भदन्त ! आपने जैसा कहा है यह ऐसा ही है हे भदन्त ! यह ऐसा ही है-इस प्रकार कह कर यावत् ये अपने स्थान पर विराजमान हो गये ॥ टीकार्य-इस सूत्रधारा सूनफार चौये प्रमण लोकपालका वर्णन कर रहे है-गौतम प्रमुसे पूछते हैं कि “मते' हे भदन्त ! 'सकस्स (सरफस्स ण देविदस्म देवरण्णा, येसमणस्स महारणो, दो पलिभोवमाइ ठिई पण्णचा) हेवन्द्र हे Airt aur वैभन महारानी स्थिति येन (महावचाऽभिण्णायाण देवाण एग पलियोचम ईि पण्णचा) ने तमना स्थानीय वा तिपक्ष्यापमनानी (एषमट्टीप जाय वेसमणे महाराया) ते भy alsule Sunt महासभा wurel ed 2 (सेव मते ! सेव भते ति) . म-त! मापी पाd तदन છે આપે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ છે આ પ્રકારના શખે બેકીને તમ સ્વામી વહનમસ્કાર કરીને તેમને સ્થાને બેસી ગયા. टाय- –આ સૂત્રમાં સૂત્રકારે શકે દ્રના જયા પાત્ર વૈમનું વર્ણન કર્યું छ गौतम स्वामी महावीर प्रभुने - 'मते !' ३ महन्त ' (सक्फस . ८४० महारणो' वेभमणस्य महाराजस्य वग्गुनाम' बनाम मानिने माविमानम् 'पण्णसे' मनाम् ? भगवानार-गोगमा !' हे गौतम ! 'लस तम्य ग्वल 'सोहम्मसियस्स' सौधर्मावतसकस्य माविमानस्स' महाविमानस 'उत्तरेण' उतरेण उत्सरस्या दिशि 'नहा-सोमम्स' यथा सोमस्प 'मगतिमान रायहाणि रतनया' महाविमान गनपानी वक्तव्यता ता नेयमा तथा ज्ञातव्या 'जार-पासायवदेसया' यावत्-मासादावतसरा, विझया वैश्रमणस्य आज्ञादि कारिणो देवान मतिपादयितुमार-'समरस शार खलु 'देविंदस्स देवरफ्णो देवेन्द्रस्य देवराजस्य वेसमणस्स महारको देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्र देवराज शक्रके 'ममणस्स मारणो वैभमण महाराजका 'वग्गुनाम' मगु नामका 'महानिमाणे महाविमान 'परिण पपण' कहा पर - किस ग्थान पर-कहा गया है। इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते कि 'गोयमा' हे गौतम ! 'तस्स ण उसका घग्ग् विमान 'सोहम्मपडिमयस्म' सौधर्माक्तसक 'महाविमाणस्स' महाविमानसे 'उत्तरेण' उचरदिशामें हैं। सोमस्स महाविमाण-रायहाणिवत्सब्बया' जैसी सोमके महानिमान- की एवं राजधानीकी वक्तन्यता है 'ता' उसी तरहकी वक्तव्यता पाक्न पासायवडे सया' यावत् प्रासादावतसक तक 'नेयध्या' जाननी चाहिये । भय सूत्रकार वैभमण लोकपालके जो आज्ञाकारी देखरेखमका कथन करनेके लिये कहते हैं कि-'समस्स णं देविंदस्स देबरमी' देमेन्द्र देवराम शक्रके 'समणस्स महारणो' भमण महाराजके देविंदस्सा थेपरण्णो) विश 'धेसमणस्स महारणो' atta भY HArt 'महारिमाणे' महाविभान 'पहि पण याने ig ! महावीर प्रभु पाप नापा- 'तस्सण' नु प विभान 'सोहम्मबसियस्स' शीभावaat 'महापिमाणस्स' भविभाननी 'उचरेण' ઉત્તર દિશામાં બનાવેલું છે 'जरा सोमस्सा माघिमाण- रायमणि बचबया' સ્વી રીતે સામના મહાવિમાનનું અને તેમની રાજધાનીનું વર્ણન આગળ કછે 'सरा भाव पासायपरेसया नेयम्या' मे वैभना भविभाग ने રાજધાનીનું વર્ણન સમજ- અસારવા સક પન તે વર્ણન અહીં કાણ કરવું वाR HER PALIHEN कानु नि ४३ 2-'सबकस्सम देपिदस्स देखरणों' वे २१२ Airt 'वेसमणस्स महारणो' aadla . - ममेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७ ५ वैश्रमणनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८४१ वैश्रमणस्य महाराजस्य इमे वक्ष्यमाणा देवा 'आणा-उववाय-चयण-निद्देसे' आज्ञा-उपपात-वचन-निर्देशे 'चिति' तिष्ठन्ति, तानेवाह-'तजहा'-तद्यथा 'वेसमगकाइआउचा' वैश्रमणकायिका इति वा, वैश्रमणस्य परिवारभूता उना इत्यर्थ , 'धेसमणदेवयकाइआइना' वैश्रमणदेवतकायिकाइति वा, वैभ्रमणस्य सामानियदेव परिवारभूता इत्यर्थ , 'मुवष्णकुमारा' सुवर्णकुमारा , 'मुवण्णकुमारीओ' मुवर्णकुमार्य , 'दीवकुमारा' द्वीपकुमारा 'दीवकुमारीओ' दीपकुमार्य , 'दिसाकुमारा' दिक्कुमारा 'दिसाकुमारीओ' दिक्कुमार्य , चाणमतरा' वानव्यन्तराः 'वाणमतरीयो' वानव्य तर्य , 'जे यावण्णे तहप्पगारा' ये चाप्यन्ये तथा प्रकारा 'सन्वे ते तन्मतिभा' सर्वेते तद्भक्तिका, 'इमे ये चध्यमाण आगे कहे जाने वाले देव 'आणा-उववाय-ययण निदेसे उसकी आज्ञा में उपपास में सेवा में वचनमें और निर्देश (ये काम करो) पालन करने में कटियद्ध रहते है । 'त जहा' घे देव कौन से है ? तो इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते है कि ये देच ये है - वेसमणकाइयाइ वा' वैश्रमणकायिक-ये देव वैश्रमण के देव है, 'धेसमण देवयकाइयाइवा' वैश्रमणदेव- कायिक देव ये देव श्रमण के सामानिक देवों के परिवारभूत देव होते हैं 'सुघण्णकुमारा' सुघर्णकुमार' 'सुषण्णकुमारीओ' सुष र्णकुमारिकाएँ 'दीपकुमारा' द्वीपकुमार 'दीवकुमारोओ' दीपकुमारिया 'दिसाकुमारा' 'दिक्कुमार' दिसाकुमारीओ दिक्कुमारिया 'वाणमतरा' पानव्यन्तर, वाणमतरीओ, वानन्यन्तरिया ये तथा 'जे यावणे' जा और भी दूसरे 'सहप्पगारा' इसी प्रकार के देव हैं 'ते सम्वे थे म महारानी 'आणा उखवाय- ययण- निरेसे-तमहा- भा, सेवा, વચન અને નિર્દેશને પાળવાને કટિબદ્ધ રહેતા રવાના નામ નીચે પ્રમાણે છે- 'धेसमणकाइया घा, ममायि: हेवी,- तेया मना परिवा२३५ १३। गाय । 'घेसमणदेवकाइया या' वैभव- हेपाxि देवा- ते 4भाना साभानित पाना परिवा२३५ वो छ, 'मुषष्णकुमारा' सुप भाश, 'मुवष्णकुमारीओ' સુવર્ણકુમારીઓ, 'दीपकुमारा' बीपभा। दीपकुमारीमो' दीपभाशया, 'दिसाकुमारा' विमारी 'दिसाकुमारीओ' भाशया 'चाणमतरा' भनवरी, 'माणमतरीमो' पान तरिमे, तया 'जे यावरणे तहप्पगारा' ने MHPau Nlen g aad सम्वे तेम्बे समय सम्मचिया' मम प्रती परिवार भूत - . " ८४९ 'भाष-चिसि' यावत् सिधति, गावतरणात् 'तत्पासिका', सभा, भारत देवेन्द्रस्य देवराजाप वैधमणस्य महाराजस्य पाहाउपपात - पवन - इति समागम् । सर्वाग्येष औत्पातिकानि कार्याणि 'वैधमणत्वं पम मचन्तीत्या-'मम् तीये दीवे' इत्यादि । जम्नदीपे दीपे 'मदरम्स पयस्स' मन्दरस्य पर्वतस्प 'दाहिणण' दक्षिणेन दक्षिणदिग्भागे 'नाइ इमाई' यानि इमानि भो मध्य माणानि कार्याणि 'गमुप्पज्जति' ममुस्पधन्ते, वान्येवार- 'ना' तपा- 'अयागरा अय (मोड) आफरा इस या, 'तउगागारा इना, अपुआकरा मि घा, प्रपुपा राजानाम् आफरा इत्यर्थ 'तमागरा इवा, ताम्राकरा इति बा, मप 'तन्भत्तिया' उमफी भक्ति में तत्पर रहते है 'जाव चिट्ठति' उसके पक्षमें रहते है और उसके आधीन रहते है। इस तरह पे सपके सय देव दवेन्द्र देवराज शक्रके वैश्रमण महाराजकी आजा पालनमें, सेवा करने में, पचन और निर्देशकी आराधनामें लगे रहते है। यही पाठ यहा यावत् शन्दसे ग्रहण किया गया है। समस्त दी औत्पासिक कार्य पैश्रमण महाराज की जानकारी में ही होते हैं इस पात को अव सूत्रकार प्रकट करनेके लिये सूत्र कहते 'जवूदीचे दी इत्यादि गदीप नामके इस बीपमें 'मदरस्स पब्वयस्स) मदरपर्वतकी 'दाहिणेण' दक्षिण दिशामें, दक्षिण दिग्भागमें 'जाए इमाई' जो ये अभीर प्रकट किये जानेघाले कार्य 'समुप्पजति' उत्पम होते रहते है जहा' जैसे कि 'मयागराइ वा' लोहेकी खाने, 'तउया. गराइ था, रोगकी खानें 'तपागराइ वा ताकी स्वाने, 'एवं' इसी ભક્તિભાવ રાખે 'माष घिति' भनी पक्ष छ, तभने साधीन जना રીતે, એ સબળા , મણ કપાસની આજ્ઞા પાળે છે. સેવા કરે છે, વસ્ત્રો અને નિશને અનુસરે છે એ જ સપાઠ અહીં “જા પદથી બહણ થયેલ છે હવે સરકાર બે બતાવે છે કે સમસ્ત ત્પતિત કાર્યો વૈરામ મહારાજની જાણકારીમાં જ થાય છે એ વાત સૂત્રકાર નીચેના સૂ દ્વારા પ્રકટ કરે 'जयीये दीवे' rat in slut 'मवरस्स पध्ययस्स' भ६२ (क) पता 'दारिणेण' A SUI नार श्माइ समुप्पगति' नाय माया મુજબ જે જે કર્યો થયા કરે છે તે વિશ્વમણ મહારાજથી અજ્ઞાત નથી એવા સબબ ME भभको 'समहा' याना प्रभादे - 'अयागराइ या' ani , 'तउयागराइ पा' ना मानो 'समागराइ पा' तामात भाव। 'एम . प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७ ५ वैश्रमण नामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८४३ एव तयैव 'सीसागराइवा' सीसकाफरा इतिवा, "हिरण्णागराइवा' हिरण्याफरा इति था, 'मुवण्णागराइवा' सुवर्णाकरा इति वा 'रयणागराइवा' रत्नाफरा इति वा, 'वइगराहवा' बनाकरा इति वा हीरकाफरा इत्यर्थ महाराइया' वसुधारा तीर्थकर जन्मनादिषु तया भावितात्माऽनगारस्य पारणादिषु गमनात् द्रव्यदृष्टय इति वा, 'हिरण्णवासाउवा' हिरण्यवर्पा इति वा. हिरण्य रूप्यम् 'सुवष्णवासावा' मुवर्णवर्ण इतिवा, ‘रयणवासाइवा' रत्नवइतिवा 'वारावामाइवा' वनवर्षा ति वा, 'आमरणवासाहवा' आमरणवा इति घा, 'पचवासाइवा' पत्रवर्षा उति वा, 'पुष्फवामाइचा' पुष्पपर्ण इति या 'फलवासाउया' फलवर्षा इति वा, 'बीजवासाइना' वीजवर्षा इति चा, 'मल्सवासावा' माल्यवर्या इति वा, माल्य सूत्रनयितपुष्पाणि तद्वर्षा इत्यर्य , 'वण्णवासाउया' वर्णवर्षा इति वा, वर्णवन्दनम् नवर्षा इत्यर्थ , प्रकारसे 'मीसागराठ वा' मीमाकी म्वानें, 'शिरणागराइ या' हिरण्य चादीकी ग्वाने, 'सुघण्णागराड वा' सोनेफी ग्वाने , 'रयणागराइ चा, रत्नोंकी खाने , 'घहरागराठ वा, वसारस्नकी हीराकी ग्वाने , 'घसुहारा' वसुधरा तीर्थकर प्रभुके जन्मकल्याणक आदिके समय में, तात्मा अनगारकी पारणा आदिके समयमें आकाश से दुष्पवृष्टि, हिरण्णयासाइ वा' चादी की वर्षा, 'सुषण्णयासाइ वा' सोनेकी वर्षा, 'रयणघासार या' रनों की यर्पा, 'वहरायोसाया' हीराफी वर्षा, आमरणवामाइ घा, आभूपणों की वर्षा, 'पतवासाइ वा' पत्रोंकी घर्पा, पुष्फवासाइ चा, अधिचपुष्पोंकी वर्षा, फलघासाइ घा, फलोफी वर्षा, 'पीयवासाइ वा' पीजोंकी वर्षा 'मल्लवासा वा' सूत्रमें ग्थे हुए पुप्पोंकी मालाओंकी वर्षा, चण्णवामा घा, घर्ण चन्दनकी घर्षा, पुण्ण सीसागरा या' सीमानी भाले, 'हिरण्णागराइ या' यानी माले, 'मुवण्णागराड बा' सानाना भाले, 'रयणागराइ वा' सननी माले, 'पहरागराइ वा' पहनना હીરાની ખાણે, “gs વસુધારા- તીથ કર ભગવાનના જન્મ આદિ પ્રસંગે તથા ભવિતાત્મા અણગરના પરિણા આદિને સમયે આકાશમાંથી થતી દ્રવ્યવષ્ટિ हिरणवासाइ वा' यादी al, 'मुवण्णवासाइ था' नानी 4' 'रयणवासाह वा' रत्नानी पर्ण, बहरावासाइ पा' हीरानी पक्ष 'आमरणयासाइ वा भाषा ॥ १f 'पचनासाह या' पाननी वर्ण, 'पुप्फवासाइ बाधित पानी पथ, 'फलवासाइ वा' यानी f, 'वीयवासाइ वा माननी वर्षा 'मल्लवासाइ वा' पु-पानी भागामी arl 'वष्णमासार या वर्ष-ननी ql 'चुग्णयामाइ तथा मावि .

८४४ "धुण्णत्रासाइवा' चूर्ण इति पा, पिष्ट सुगन्निद्रव्य व स्त, 'गपवासाइना' गन्धवर्या इति या, गधा कोठाटाइपस्तेषां तो 'वस्थवासारवा' वस्त्र, इति वा, विरसमधुतरमलकमान , मुशलाधारनिरवचिकमानलमर्पण घृष्टिरिति उमयोमेंद अयोक्तरिमा-'हिरणपुदी' या, हिरण्य पृष्टि इति घा, 'सवनबुटीमा सुवर्ण हिः इति बा, 'स्यणपुट्टीड वा' रनरष्टि इति वा, पारशीना, समष्टिः इति वा 'आमरणयुट्टीदवा' आमरणदृष्टि इति पा, पित्तयुद्धीदवा' पप्राष्टिः इति बा, 'पुप्फवृष्टीइवा' पुष्परष्टि इति था, 'फलबुट्टीवा' फवृष्टि इति या, 'पीभवुहीना' पीनरष्टिः इति या, 'मन्मयुद्धीच्या मारमा इति घा, 'यण्णपुठ्ठी इया, वर्णवृष्टिः इति वा, 'चुष्णपुष्टी इमा' पूर्णहि इति चा गंधयुट्टीइवा गन्धष्टिः इति था, 'बत्यवुट्टीमा' वसष्टि इति गा, पासाइ वा' मिष्टसुगधित द्रव्यरूप पूर्णकी वर्षा, गंधवासाइ वा' कोष्ठपुटपाफ आदिरूप गधकी धर्पा, 'वत्थयासाइ वा, वस्त्रोकी वर्षा • विरलररूपमें छोटी२ दोका परसना इसका नाम वर्षा है और मूसलाधार से पानीका परसना इसका नाम वृष्टि है। यही वर्षा और पृष्टिमें मेद है) 'हिरण्णषुडीह वा' हिरण्ण बांदीकी वृष्टि, 'सुवण्णधुद्रीइ या' सुवर्णकी वृष्टि रयणपुट्टीइ वा रस्लौकी इष्टि, 'वा रखुट्टीइ घा' हीराकी पृष्टी, 'भाभरणबुट्ठीइ वा, आमरणकी पृष्टी, 'पघुट्टीइ था' पत्रवृष्टि, पुष्फवुट्ठी था' पुष्पों की पृष्टी, 'फसवुडीह बा' फलोकी वृष्टि, 'पीयषुटीइ घा' पीजकी वृष्टि, 'मल्लपडीहा माला ओकी वृष्टि, 'वण्णषुट्टीइ था' चन्दनकी वृष्टि, 'चुण्णपट्टीइ वा चूर्णकी पृष्ठि, गघयुटीइ वा' गधकी वृष्टि, 'बस्पयुट्टीइ बा, बसकी वृष्टि, मा' सुपित ५१ वर्षा 'गपवासाइ वा भुगात बाबा al, 'पत्ययासाडू या' पानी l (पाना नाना नाना र ३ मा AN ARile પોતે રાય તે તેને વર્ષો તે છે મૂસળધાર વરસાદને વષ્ટિ કહે છે ઘર અને વરસાદ 4 daqa ) 'हिरणपट्टीइ वा माना कि षणपट्टी पा' सानाना yle 'रयनमुट्ठीइ वा' नाना पाटे, 'बहरखुट्टीइ पा' वीरानी . 'भामरणपुदी वा' पानी हिं, 'पत्सवट्टीइ या' पाननी Alt, 'पुप्फडीह गा पाना , 'फलवुट्ठी पा' ३al qट, 'बीयपुट्टीइ षा' all we मल्लाही या भाना FE, 'वष्णवुद्धीप पा' भन्मनी , उष्णबुट्टीइ पानी ve, गंपवुद्वीइ पाहिR sint पटि, 'वस्थपुट्टी षा' पानी ष्टि ''भायण डीडवा' प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ ७ र ५ वैधमणनामफलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८४५- 'मायणघुट्टीइवा' 'भाजनदृष्टिः इति त्रा, ग्वीरखुट्टीइवा, क्षीरदुग्धदृष्टि इति वा, 'सुकालाइवा मुफाला इति वा, दुकाला 'इवा दुष्काला" इति वा 'अप्पग्धा इवा, अल्पार्धा. इति वा, अल्पमूल्या पदार्था इत्यर्थः, 'मरग्या इवा' महार्ग, इति वा महामूल्य पदार्या 'ममिक्खा इवा' मुमिक्षा. इति वा, सस्यसम्पत्ति परिपूर्णसमया इत्यर्थ , 'दुमिकखाइवा' दुभिक्षा इति वा, सस्यादिसम्पति हीन समया, फयविकया स्वा' क्रयविक्रया इति वा, वाणिज्यव्यापारादि समया! 'मभिहीइवा' सन्निधय इति वा, धृतगुढादि वरतूना सम्यक तया म्यापनानि, 'सनिचया ऽवा' मनिचया इति वा, धान्यादि सग्रहा इत्पर्य , 'निही इमा' निघय उति वा, लसादि सख्यक द्रव्य स्थापनानि, 'निहाणाड चा' निघानि इति वा, भूमिगत सहस्रादि द्रव्य स्थापनानि 'चिरपोराणाइ वा' चिर पुराणानि इति पा बहुकाम प्रतिष्ठितत्वेन पुराणानि जीर्णशीर्ण मायाणि 'मायणघुट्टीड या' भाजनोंकीवृष्टी, 'खीरयुट्टीह घा' द्धकी वृष्टि, 'सुका लाइ वा सुकाल, 'दुकालाइ वा दुष्काल, 'अप्पग्याइ या' अल्पम्पय में पदार्थीका मिलना, 'महग्याइ घा' पछु मूषयमें पदार्थोंका मिलना 'सुभिक्खाइ या' सुभिक्षका मस्यरूप सपप्सिसे युक्त -समयका होना, 'दुन्मिक्वाइ या' दुर्भिक्ष सस्यादि सम्पसि से रहित समयका होना, 'कयविकयाइ घा' पाणिज्य व्यापार आदिका समय, 'सभिहीइ वा' घृत गुट आदि घस्तुओंको अच्छी तरहसे सग्रह करके रखना, सनिचयाइ था, अनामको सग्रह करके रखना, निही था, लाव आदिकी सख्यामें रुपये आदि द्रव्यका रखना, 'निहाणाइ था' भूमिमें हजार आदिकी मण्यामें सप्या आदिको गाढकर रम्बना' 'चिरपोराणाई घा, यहुत ममयसे गही हुई रखी रहने के कारण भानानी टि, 'खीरखुट्टीइ वा पनी Te, यदि वैभभy aslel mila aal नयी भने 'मुफालाइ पा' भुत, 'दुक्कालाई था' दु०४, 'अप्पग्याइ पा' all, महन्याइ' भावाश, 'सुभिक्खाइ या' wix IGN Utstom सावी 'दुम्भिक्खाइया' दुमि- Hiv Pulial वा, 'कयविक्कयाइ वा' पाणि व्यापार AISHI Aभय, 'सन्निही या' थी, arm war सारे MA यो, सनिचयाइ वा MHRA LA 4), 'निही वा' सापानी MAHl lena यो, 'निहाणाइ या मामा ३पि न भूभिभा से 40 गया, 'पिरपोराणा पाप भयानमा समान - . , ८४६ इत्यर्थः अत एव 'पहीणसामिार वा' मीण सामिकानि, नामर्द काषि इस्पर्यः, 'पहीण सेउार वा, महीणसेचकानि ति बा, महीना सम्पी भूता समका दन्यनिक्षेप्तारो येषां सानि, 'परीण मग्गागि बा, मीच मार्गाणि इति या, 'पहीणगोतागाराइ वा' महीणगोपागाराणि इति वा मीणम् अल्पीभूतमनुष्यगोगागार तत्स्वामि गोत्रगृह येमा तानि, 'उसन सामियाई घा' उत्सान ग्यामिफानि इति मा, आधिपत्यसत्ता रहितमभूषि, 'उच्छण्णसेउमार या' उत्सम सेतुशनि इति वा, नाममात्रावशिष्टसेतुकानि 'उनण्णगोजागाराड या' उत्सनगोगाराणि इति वा, नष्ट गोपनि इत्यर्थः, 'सिंघाडग-तिग-चउप-चघर-घउम्मुहमहापा-पोमुगा' नाटक- प्रिय-चतुष्प-चत्वर-चतुर्मुख-महापथ-पपेपुवा वन श्रृङ्गाटके श्रृडाटक फलाकार जीर्णशीर्ण अवस्थामें हुई ऐमी पर विभूति कि 'पहीणसामियाइ' जिसके गादनेवाले स्वामीतक नष्टतफ हो चुके हैं या मिलते नहीं है पहीणसेउयाइ वा, अधया जिसकी वृद्धि करने वाले भी अब कोई नहीं रहे हैं, 'पहीणमग्गाणि घा, प्राप्ति करने के मार्ग मी जिमके नष्ट हो चुके हैं परिण गोसागाराइ घा' अथवा जिनके स्वामियों के गोन, के घर अल्प रह गये हैं, 'उच्छण्णमामियाइ था, अथवा जिसके स्वामी है भी परन्तु उनी उस पर कोड सत्ता नहीं रही है, 'उच्छण्णसेउयाइ पा' सत्ता होने पर भी जिसकी संभाल करनेवाला कोई नहीं है नाम मात्र ही जिसकी सभाल परनेषाले अवशिष्ट है, 'उच्छण्णगोपागाराइ घा' जिसके स्वामिय, के गोत्रो के घर पिलकुल ही नष्ट हो चुके हैं। जो 'सिंघाडग-तिग घटस-बसर चम्मुह-महापहपहेस घा, सिंघाडे के आकार जैसे मार्गमें, त्रिक हार' मा विमति व्य8 परीणसामियाई' ना भाnि पर भरी ५पार्या , 'पहीणसेउयाइ पा' यानी वृद्धि ना३ 10 Rनी 'पीणगोचागाराइ वा' या ना भाविकाना से आप प्रभा५urusa aci छ, 'पहिणमग्गाणि वा' नय २२ मत ४२५ना भानी पख नाय पाभ्मा 'उच्छण्णसामियाइ पा' या ना स्वाभानु Man aal vil ना ५२ तेना स्वाभानी Bus Sचा २४ी ना, अच्छण सेउयाइमा જેની સ ભાછી રાખનાર કે ઈ જ નથી માણસે બાત છે उरछण गोचागाराा पा ना माविairl प२ wिare र ३ मा २ सिंगारग तिम' घठक्क, पल्पर, 'चउमा-मापा-पहेस वा' fulmना ना भाभी અથવા યભાળ રાખનાર નામના જ .

- 4 प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ७२.५ चश्रमणनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८४७ मार्गेवा निके प्रिदिग्गमनमार्गे वा चतुपके चतुर्दिग्गमनमागे वा (चौफ इसि मापा मसिद्धे) चस्वरे अनेकमार्गसगमे तयो चतुर्मुखे चतुर्वीथीसमागम- मार्गेवा, महापधे-राजमार्गे वा, पथे सामान्यमार्गे वा, 'नयरनिद्धमणेमु 'नगरनिद्धमनेषु वा नगरजलनिगमनमार्गेषु वा(नाला गटर इति प्रसिद्धेषु)मुसाण गिरि-दर-सति-सलो-चट्टाण-मवण-गिहेस' श्मशान-गिरि-कन्दरा-शान्ति- शैलोपस्यान-भवन-गृहेषु, तत्र श्मशानदे पिठवनगृहे वा गिरिगृहे पर्वतोपरि रचितगृहे वा कन्दरारहे, गुफागृहे वा, शान्तिगृहे शान्तिफर्मयशाधनुष्ठान मण्डपे वा शैलगृहे पर्वतान्त ग्वातद्वारा ग्वातद्वारा रचित गृहे चा, उपस्थान रहे समस्यानगृहे पा, भवनगृहे कुटुम्बिनिवास गृहे वा 'सनिक्खिताइ सनिक्षिप्तानि सगोप्य सस्यापितानि रूप्यकादीनि पूर्वोक्तानि द्रव्याणि 'चिट्ठति' तिष्ठन्ति, 'न ताइ, न तानि द्रव्याणि 'सकस्स, शकस्य 'देषिदस्स' सीनदिशाभोंका जानेवाले मार्ग जहापर आकर मिले हो ऐसे मार्ग में, धतुष्क-चारों दिशाओको जाने के चार मार्ग जहाँ पर आकर मिले हो, ऐसे मार्गमें, चावर अनेक मागौंका संगम जहाँपर हुआ हो ऐसे मार्गमें, चतुर्मुख-धार रास्ता पाला मार्गमें, महापध राजमार्गमें, पथ सामान्य मार्गमें, तथा 'नयरनिदमणेसु, नगर का जल जिस स्थानसे निकलता हो ऐसे मालेमें 'सुसाण-गिरि-कदर-सति-सेलोवट्ठाण-मषण गिहेस, श्मशान में, पर्षत के ऊपर बने हुए प्रहमें, कन्दरागुफामें, शान्तिगृष्ठमें-शान्तिकर्म जहापर किये जाते हो ऐसे महपमें, उपस्थानमें पर्षतको काटकर पनाये हुए धरमें, भवनगृहमें कुटुम्पिजनक निषास मूस घरमें, 'मंनिक्खिचाई चिति' सुपाकर रख दी गई हो भस् વિકમ ન્યિા ત્રણ દિશામાં જવાના માર્ગે મળતા હોય એવી જગ્યામાં] ચતુષ્ઠમા [ચાર દિશામાં જવાના માર્ગે ચા મળતા હોય એવી જગ્યામા] ચત્વરમા અનેક માગે યા મળતા હોય એવી જગ્યામા] ચતુર્મુખમાં [ચાર રસ્તવાળા માર્ગમા, મહાપમમાં રિાજમાર્ગમાં પથમા (સામાન્ય માર્ગમાં તથા સાનિક मणेस' नामर्नु N sी ling आय मेपा नगमा, 'मृसाण' गिरि फंदर- मसि-सेषिष्टाण-मवण-गिहे' भयानमा, ५'त पर मनाया ममा, आमा શાન્તિ મજ્યા નિકમે કરાય છે એવા મઠ આદિ સ્પાનમા, ઉપમ્યાનમાં પવનને ખેતીને બનાવેલા ઘરમ, ભવનમબીઓના નિવાસસ્થાના ગહેમા 'सनिक्रिपत्ताइ चिति' छुपाया जाय पूर्वात It પ્રકારની દ્રવ્યરાશિ કે જેને પૂર્વોકત સ્થાનોમાં છુપાવવામાં અથવા દાટવામાં આવેલી છે, .

५४८ देवेन्द्रस्य 'देवरणो, देवरामस्य 'समनस, गमवल मारमा महारानस्य 'अभापाई' अन्नानानि जानाविषयी भूतानि 'भरिड यानि घरप पस्यमाविषयी भूतानि, 'अमुआ' अश्रुतानि, भरनामोरीजवानि, 'अस्मुआई' भस्मृतानि विस्मृतानि 'अविष्णायाइ' अविज्ञातानि गनुमानापरिपती भूतानि सन्ति, न केवल तानि वैश्रमणस्यैव अविनावानि न, अपितु सत्परि पारभूतानामपि देवानामपि न सानि अविज्ञातानि इस्पाइ-सेसि वा समय रूपया आदि पूर्वोक्त द्रव्य इन उपर्युक्त स्थानों में छिपाकर या जमीनमें गाटकर रखी हुई रो ऐसी 'ताइ' वह द्रव्य 'रेनिंदस्स देव राजस्स सकस्स, देवेन्द्र देवराज शक्रके 'वेसमणस्स महारष्णो' लोक- पाल पैश्रमण महाराज से 'न अभायाइ' अज्ञात नहीं हो सकती अर्थात् उनके ज्ञान के अविषयभूत नहीं होते है 'अविद्वाई' भरष्ट चाक्षुप प्रत्यक्ष ज्ञान के द्वार अज्ञेय नहीं होते है 'असुयाइ' भवने न्द्रियजन्य ज्ञान के द्वारा अविषयीभूत नहीं होती है 'अस्सुयाइ' स्मरणज्ञानके बारा नहीं जाती हुई नहीं होती है, 'अविण्णायाइ' अनु- मान द्वारा अननुमित नहीं हासी है-अर्थात वैश्रमण महाराज ऐसी पूर्वोक्त वस्तुओंको जानते हैं, देखते हैं. अषणज्ञान से उन्हें सुनते हैं, स्मरणज्ञानसे उन्हें अपनी स्मृतिमें रखते है, और ममण महाराज ही इन पूर्वोक्त स्थानों में पहुत पहिले से रखी हुई इन पूॉक सप्पक आदि वस्तुभोंको जानते आदि हों मो बात नहीं है किन्तु तसिंबा 'ना' ते या 'देविंदस्स देवरामस्स सक्कस्स' व २१५॥५ 'वेसमणस्स महारणो' माया ५ मा Helural 'न मन्नापाई Red asudi - ३ ते ६०RIA भनी ang HBAR सती नदी, 'भविद्यार' Mere aid al-Read ना भी " 'मनुयाई' a ada A NR NIRAHRA विषयात ती न 'ममुपाई' भान र वियत सनी, 'भविष्यायाई' गनुमान ज्ञान am witua A કહેવાનું તાત્ય એ છે કે બમણુ મહારાજ પૂત વસ્તુને જાણે છે એ છે, શ્રવણ નથી તેમના વિશે સાંભળે છે,મરણ જ્ઞાન મા રાખે છે અને તેમને વિષે એ બાણારી રાખતા હોય છે સૈમ મહારાજ પોક્ત સ્થાનમાં રાખી निने छ, RRB O न पप, लेसि वा बेसममायाम શના प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३उ ७.५ वैश्रमणनामकलोकपालस्वरूपनिरूपणम् ८४९ काइया ण देवाण' तेपा वा वैश्रवणकायिकाना देवानामाप नामातानि इस्पर्य । अथ वैश्रमणस्य पुत्रम्यानीय देवाना-'सकस' शक्रस्य 'देविंदस्य' देवेन्द्रस्य 'देवरणो' देवराजस्य 'वेसमणस्स' वैश्रमणस्य 'महारणो' महाराजस्य इमे वक्ष्यमाणरूपा देना 'अहावचाऽभिण्णाया' यथाऽपत्यामि शाता , पुत्र सहशत्वेनामिमता 'होत्या' सन्ति, तानेवार-'त जहा'-तद्यया 'पुष्णभद्दे' पूर्णभद्र , 'मणिभद्दे' मणिभद्र , 'सालिमद्दे' शालिमुद्र , 'सुमणमहे' मुमनो भद्र, 'चक्के' चक्र' 'रक्खे' रक्षक , 'पुगणरक्खे' पूर्णरक्ष 'सवाणे' सद्वान 'सचनसे' सर्व यशा 'समकामे' मर्वकाम , 'समिदे' समृद्ध 'अमाहे' अमोघ , 'असगे' असर उति अथ वैश्रमणस्य स्थितिमाह-'सकस' वेसमणकाइयाण देवाण' वैश्रमण महाराज के जो वैश्रमणकायिकदेष हैं उनसे भी ये पूर्वोक रूप्या आदि द्रव्य पूर्वोक्त स्थानोंमें पड़ी हुई होने पर अज्ञात, अदृष्ट, अश्नुत, विस्मृत और अविज्ञात नहीं रहती हैं । अर्थात् ये उनके द्वारा भी जास, दृष्ट, झुप्त, स्मृत और विज्ञात ही रहती हैं । अय सूत्रकार वैश्रमण मराराज के पुत्रस्थानीय देवों को प्रकट करते हुए कहते हैं कि 'सकस्स देविंदस्स देवरणो' देवे द्र देवराज शक्र के ये जो चतुर्थ लोकपाल 'वेसमणस्स महारणो' वैषमण महाराज हैं, इनको 'इमे देवा' ये देवकी जिनका नाम निर्देश अभी कहते है 'अहायचामिण्णाया' पुत्ररूपसे अभिमत है 'तजहा' उनके नाम ये हैं 'पुण्णभदे' पूर्णभद्र, 'मणिमरे' मणिभद्र' 'सालिमारे शालिभद्र, सुमणमा' सुमनोभद्र, 'चके' चक्र, 'रक्खे' रक्षक, 'पुण्ण रक्खे' पूर्णरक्ष, 'सवाणे सधान् ‘सन्धजसे' सर्पयश, 'सत्यकामे' मर्थकाम, 'ममिद्धे' ममृद्ध, अमोहे' अमोघ, 'असगे' असग पैप्रमण देवाण' भन भय वा प तनाथी अज्ञान माहित नयी म- કાયિક ર દ્વારા પણ તે દ્રવ્યરાશિ જ્ઞાત દષ્ટ, મન, મૃત અને વિજ્ઞાત જ રહે છે वे सूत्र म alsuent पुरयानीय ४ानु नि३५ ४२ - सक्कस्स देविंदस्स देवरणो' हेवन्द्र ३१ ना 'समणस्स महारणो' 4 पास लभ माना 'इमे देवा बहायच्चाऽभिण्णाया' पुत्ररथानीय वा (तजा) नाय प्रभा - 'पुण्णम' म 'मणिमहे' भनिन, 'सालिम' anlan 'मुमणमहे' अमन चक्के, यो, 'रषखे' २६६, 'पुण्णरखे पसु २५ 'सवाणे' सहपान सम्बजसे' सब यश 'सम्बकामे सनम 'समिटे' अY 'भमोहे' अभाष, 'भप्तगे' भने मस . वे मg से पानी स्थितिनु नि३५२ ४२पामा मा है- 'देविदम्स देवरणो सक्कस्स हैवे, पाय Aना - ८५० मगवती इत्यादि । शमस्य 'देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्रस्य देवरानम्प 'बेसमबरस महारगो' श्रमणस्य महाराजस्य 'दोपलिगोत्रमाणि' पल्पोपमे 'र्गि' स्थिति 'पण्याचा' प्रनता महरातमाऽभिष्णागाण' यथाऽपरपाऽमिझातानाम् मपस्य सहशस्वेनाभिगवानाम् 'देवाण' देशानाम् 'पगं पलिभोनम' एक पस्पो पम 'ठिई' स्थिति: 'पण्णता' ममता, कविता, 'एमटीए' परम्-उपर्युक्त रीत्या महर्दिक 'जाव-वेसमणे' यावन-वैश्रमग 'महाराया' महाराजः वर्तते यावत्करणात् 'महाएतिफ महारलमहायशाः महानुमाव" इति सग्रामम् ।।मु०५॥ विश्री-जनाचार्य-जैनधर्मदिवायर-पूज्य श्री घासीलालबतिविर चिताया श्री भगवतीप्रम्य अमेयचन्द्रिकाण्यायो च्याम्याया उतीयशतफस्प सप्तमोईदाका समाप्त ॥३-७॥ मशराजकी स्थिति प्रकट करते हए सूत्रकार करते हैं 'देविंदस्म देव रणो सकस्म' देवेन्द्र देवराज शक के घेसमणम्स मारण्णा' श्र मण महाराजकी 'ठिई' स्थिति 'दोपलिओवमाणि' दो पत्योपमकी 'पण्णत्ता' कही गई है । तथा 'रावचाऽभिण्णायाण देवाण' अपत्य रूप से अभिमत हुए देवोंकी 'ठिई स्थिति 'एग पलिभोषम पण्णत्ता' एक पक्योपमकी कही गई है। एषमरिदीए जाव बेसमणे महाराया' इस तरह उपर्युक्त रीति के अनुसार वैश्रमण महाराज यावत् महान ऋद्विधाले हैं। यहा 'यावत् ' पदसे 'महागुतिक , महा- यला, महायशा , महानुभाषः' इन पदोंका सग्रह हुआ है ॥ ५॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके सप्तम उदेशक समाप्त ॥३-७॥ awla वेसमणम्स महारणो' भन भन 'ठिई दो पलिमोवमाणि' पणाचा स्थिति [MIRatn] मे पायाभनीता 'अहापयाभिष्णायाम देवाण' तमना पुत्र समान मनात उपधुत वानी लिई एग पलिओवम पण्णता' मिति में भी पूर्व मशिदीए आय वेसमणे माराया, શ્રમણ મહારાજ ના પ્રકારની મહાકવિ, મહાતિ મહાજળ, મહાય, અને મા माधी यु 'सेष मंते ! सेष मते । नि' गौतम स्वामी ભાન ! આપની વાત સાચી છે આપે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ છે આમ કહીને વણા નમસ્કાર કરીને તેઓ તેમને સ્થાને બેસી ગયા છે એ જૈનાચાર્ય શ્રી બાસીલાલજી મહારાજા “ભગવતી સની પ્રિયદશિની આખાના ત્રીજા શર્તકને સાતમા હશે અમાપ્ત - - .

८५१ अष्टमोद्देशक प्रारभ्यते- अष्टमोद्देशकस्य सलिप्तविपयविवरणम् । रानगृहनगरे मगवत समवसरणम् । असुरकुमाराणामधिपतय कियन्त ! ति गौतमस्य प्रश्ना, दशेत्युनरम् । तेपा नामक्यन च । एवम्-नागकुमार- सुवर्णकुमार-विद्युकुमारा-ग्निकुमार-द्वीपकुमारो-दधिकुमार-दिवकुमार पवनकुमार- स्तनित कुमाराणामधिपतिविपये प्रश्न । एपा नागकुमारादि नवाना प्रत्येक दशदशा- विपतय सन्तीत्युत्तरम्, तेपा नामक्थन च । पिशाचे वानव्यन्तराणामधि पतिक्यनम् । ज्योतिष्याणा चन्द्रमयों द्वौ इन्द्री । सौधर्मशानदेवलोकयोर्दश- दशाधिपतय , तेषां नामनिर्देशश्च ततो विहार ॥ तीसरे शतकका आठवा उशक प्रारम- राजगृह नगरमें भगवानका समवसरण । असुरकुमारोंकि अधिपति कितने है ? ऐसा गौतमस्वामीका प्रश्न ! दश अधिपति है ऐसा उत्तर उन सयका नाम पहना । इसी प्रकार शेषनागकुमार, सुवर्णकुमार विण्स्फुमार, अग्निकुमार, छीपकुमार, उदधिकुमार, दिशाकुमार पवनकुमार और स्तनितकुमार, इन नौ मचनपतियों के आधिपतियों के विषय में गौतमस्वामीका प्रश्न । इनमें प्रत्येक के दशदश अधिपति है, ऐसा उत्सर सथा इन सपका नाम कहना । पिशाच, भूत आदि घानन्यन्तरोंके अधिपतियोंका नाम निर्देश करना और उनके दश दश अधिपतियों के नाम कहना । ज्योतिषियोंके चन्द्र सूर्य दो इन्द्र है। सौधर्म और ત્રીજા શતકને આઠમો ઉદ્દેશક પ્રાર - આઠમા ઉદેશકના વિવપનું સંક્ષિપ્ત નિરૂપ- રાજગહ નગરમાં મહાવીર પ્રભુનું સમવસરણ-ગૌતમનો પ્રમ– “અસુરકુમારના કેટલા અધિપતિ છે? ઉત્તર- દસ અધિપતિ છે તેમના નામનું કથન. એ જ પ્રમાણે શેષનાગકુમાર સુવર્ણકમાર, વિધુતકમાર, અગ્નિકુમાર હીપકુમાર, કષિકુમાર દિયાકુમાર પવન્યુમાર અને સ્તનતકુમાર, એ નવ ભવનપતિના અધિપતિના વિષયમાં ગૌતમના પ્ર. તે દરેકના દસ દસ અધિપતિ છે એ ઉત્તર અને તેમના નામનું કથન, પિશાચ, ભૂત આદિ વાનશ્યન્તના અધિપતિના નામેનું કથન તેમના પણ દસ દસ અધિપતિ છે જોતિષિયેના બે ઇનો- સૂર્ય અને ચન્દ્ર એવું કથન-સૌધર્મ અને ઇશાન - - ८५० मगरधार इत्यादि । शमस्प 'देविदस्म देवरणो' देवन्द्रस्य देवरानम्म समबस्स महारण्यो ' श्रमणम्य महाराजस्य दोपलिभोवमाणि' परयोपम 'लिई' स्थिति 'पम्णचा' ममता 'हायचाऽभिण्णायाण' यथाऽपस्याऽभिजातानाम् मपत्य सहशस्वेनामिगतानाम् 'देवाण' देवानाम् 'एग पलिमोषम' एक पस्यो पम 'ठिई। स्थिति 'पण्णता प्रयप्ता, कथिता, 'एमटीए' पपम्-उपर्युक्त रीत्या महर्दिक 'जाव-धेसमणे' यावत्-वैश्रमग 'महाराया' माराम घर्तने यावत्करणाद-महाधुतिफ महायला महापशा महानुभाव" इति समाप्रम् ।।०५॥ इतिश्री-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालमतिविर चिताया श्री भगवतीप्राय मोपचन्द्रिकाण्याया व्यारूपाया वतीयशवफस्य सप्तमोद्देशक समाप्त ॥३-७॥ मशराजयी स्थिति मफट करते हुए सूत्रफार करते हैं 'देविंदस्म देव रपणो मुकस्म' देवेन्द्र देवराज शक के वेसमणम्स महारण्णा' वैत्र मण महाराजकी 'ठिई स्थिति 'दोपलिओघमाणि' दो पल्पोपमकी 'पण्णत्ता' कही गई है । तथा 'अरावधाऽभिण्णायाण देवाण' अपत्य रूप से अभिमत हुए देयोंकी 'ठिई स्थिति 'एग पलिभोवम पण्णता' एक पल्पोपमकी कदी गई है। एघमशिदीए जाव पेममणे महाराया' इम तरह उपर्युक्त रीति के अनुमार श्रमण महाराज यावत् महान् ऋद्वियाले हैं। यहा 'यावत् ' पदसे 'महायुतिक, महा- यल महायशाः, महानुभाष ' इन पदोंका सग्रह हुमा है ॥ ५॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके सप्तम उद्देशक समाप्त ॥३-७॥ Alia समणस्स महारणो' भR HITी 'ठिई दो पलिग्रोवमानि पण्णचा' स्यात [MILtu] २ ५५मा छ तया 'महापच्चाऽभिप्णायाम देवाण तमना पुत्र समान मनात उपयुक्त पानी लिई ऐंग पलिमोपम पाणचा રિતિ એક પળેપમની કહી છે કે एष मागदीए मा समणे माराया મા મહારાજ આ પ્રકાસ્ની મહાસદ્ધિ, મહાવૃતિ, મહાબળ, માયશ, અને મહા Henqा त 'सेव भवे ! सेव भते । चि' गौतम पाभी MDIT ભદન આપની વાત સાચી છે. આજે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કરે તે યથાર્થ છે આમ કહીને વણા નમસ્કાર કરીને તેઓ તેમને સ્થાને બેસી ગયા અને નાશાય આ બાસીલાલજી મહારાજા “ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદશિની આખ્યાના વીર્ન શર્તકને સાતમ સમાપન .

८५३
,
अवाहणे,
अमेयचन्द्रिका टीका श..उ ८८ १ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम्
जलरूय, जलकत, जलप्पभ, दिसोकुमाराण अमिअगई, अमि
तुरिअगई, खिप्पगई, सीहगई, सीहविक्कमगई,
बाउकुमाराण, वेलव, पभजण काल, महाकाल, अजण, रिह
थणिअकुमाराण-घोस, महाघोस, आवत्त, वियावत्त, नदि-
आवत्त, महानदिआवत्ता, एव भाणिअव, जहा-असुरकुमारा,
सोमे य कालवाले, चित्त, पभ, तेओ, तह स्वे चेव, जल,
तह तुरियगइया काल, आवत्त पढमाओ। पिसायाण पुच्छा ?
गोयमा । दो देवा आहेवच्च, जाव-विहरति, त जहा 'काले य
महाकाले सुरूव-पडिरूवे- पुण्णभद्दे य, अमरवई माणिभद्दे,
भीये य तहा महाभीमें किन्नर-किंपुरिसे खलु सप्पुरिसे खल्ल
तहा महापुरिसे, अइकाय-महाकाए, गीअरई, चेव, गीअजसे,
एए वाणमतराण देवाणं, जोइसिआण देवाण दो देवा आहे
वच्च जाव-विहरति, स जहा-चदे य, सूरे य, सोहम्मीसाणे-
सुण भते । कप्पेसु कइ देवा आहेबञ्च जाव-विहरति ? गोयमा!
दस देवा जाव-विहरति, त जहा -सक्के देविदे, देवराया, सोमे,
जमे, वरुणे, वेसमणे, ईसाणे देविदे, देवराया, सोमे, जमे,
वरुणे वेसमणे एसा वत्तवया सवेसु वि कप्पेसु एएचेव
माणिवा, जे य इदा, ते य भाणियवा, सेव भते । सेव
भते । ति ॥ सू० १ ॥ तईयसये अट्टमोदेसो सम्मत्तो ।
छाया-रानगृहे नगरे यायन-पर्युपासीन एषमादीन-अमुरफुमाराणा
भवन्त । देषाना कति देवा आधिपत्य यावत्-विहरन्ति ? गौतम ! दशदेवा
,

८५२ दस देवा भगवती देवसम्पन्धिविशेपवक्तापतामार- मूलम्-रायगिहे नयरे जाव पज्जुवासमाणे एव वयासी असुरकुमाराणं भते । देवाण कइ देवा आहे व जाव- विहरति ? गोयमा । दस देवा आहे वञ्च जाव-विहरति, त जहा चमरे असुरिंदे असुरराया, सोमे, जमे, वरुणे, वेसमणे, वली वइरोयणिदे वइरोयणराया, सोमे, जमे वरुणे वेसमणे नागकुमाराण भते! पुच्छा १ गोयमा । आहेबच्च, जाव-विहरति, त जहा-धरणे ण नागकुमारिदे नागकुमारराया कालवाले, कोलवाले, सेलवाले, सखवाले, मृयाणदे, नागकुमारिंदे नागकुमारराया-कालवाले, कोलवाले, सखवाले, सेलवाले । त जहा नागकुमारिंदाण एयाए वत्त- वयाए नेयव एव इमाण नेयव, सुवण्णकुमाराण-वेणुदेवे वेणुदाली, वित्ते, विचिचे चित्तपक्खे, विचिचपक्खे, विज्जु- कुमाराण-हरिकत, हरिस्सह, पभ, सुग्पभ, पभकत, सुप्पभ- कत, अग्गिकुमाराण-अग्गिसीह, अग्गिमाणव, तेउ, तेउसीह, तेउकत, तेउप्पभ, दीवकुमाराण पुण्ण, विसिटु, स्य, त्यस, स्यकत, रूयप्पभ, उदहिकमाराण-जलकते, जलप्पभ, जल, ईशान देवलोक दश दश अधिपति है ऐसा कहना तथा इनका नाम निर्देश फरना । फिर भगवानका रामगृहनगरसे विहार । । 'रायगिहे नयरे जाव' इत्यादि । રેવના દસ દસ અધિપતિ છે તેમના નામનો નિરશ ભગવાનનો રાજા नाभा । वि.२ "रायगिहे नपरे भार" fruilt- -

८५३
,
पमेयचन्द्रिका टीका श ३उ ८ १ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम्
जलरूय, जलकत, जलप्पभ, दिसाकुमाराण अमिअगई, अमि
अवाहणे, तुरिअगई, खिप्पगई, सीहगई, सीहविक्कमगई,
वाउकुमाराण, वेलव, पभजण काल, महाकाल, अजण, रिह
यणिअकुमाराण-घोस, महाघोस, आवत्त, वियावत्त, नदि-
आवत्त, महानदिआवत्ता, एव भाणिअव्व, जहा-असुरकुमारा,
सोमे य कालवाले चित्त, पभ, तेओ, तह रुवे चेव, जल,
तह तुरियगइया काल, आवत्त पढमाओ। पिसोयाण पुच्छा ?
गोयमा । दो देवा आहेवञ्च, जाव-विहरति, त जहा 'काले य
महाकाले सुरुव-पढिरूवे- पुण्णभद्दे य, अमरवई माणिभहे,
भीमे य तहा महाभीमें किन्नर-किंपुरिसे खल्लु सप्पुरिसे खल्लू
तहा महापुरिसे, अइकाय-महाकाए, गीअरई, चेव, गीअजसे,
एए वाणमतराण देवाण, जोइसिआण देवाण दो देवा आहे
वञ्च जाव-विहरति, स जहा-चदे य, सूरे य, सोहम्मीसाणे-
सुण भते ! कप्पेसु कइ देवा आहेवञ्च जाव-विहरति ? गोयमा !
दस देवा जाव-विहरति, त जहा -सक्के देविदे, देवराया, सोमे,
जमे, वरुणे, वेसमणे, ईसाणे देविंदे, देवराया, सोमे, जमे,
वरुणे वेसमणे एसा वत्तवया सवेसु वि कप्पेसु एएचेव
भाणिअहा, जे य इदा, ते य भाणियबा, सेव भते । सेव
मते ! चि ॥ सू० १ ॥ तईयसये अट्ठमोइसो सम्मत्तो ।
छाया-रानगृहे नगरे यापत्-पर्युपासीन एवमवादी-अभुरकुमाराणां
मदन्त । देवानां पति देवा आधिपत्य यावत्-विदरन्ति ? गौतम ! दशदेवा
.
-

. मनातीपणे देवसम्बन्धिविशेपवक्तव्पतामा- मूलम्-रायगिहे नयरे जाव पज्जुवासमाणे एव वयासी असुरकुमाराण भते । देवाण कइ देवा आहे व जाव- विहरति ? गोयमा । दस देवा आहे वञ्च जाव-विहरति, त जहा चमरे असुरिंदे असुरराया, सोमे, जमे, वरुणे, वेसमणे वली वइरोयणिदे वइरोयणराया, सोमे, जमे वरुणे वेसमणे नागकुमाराण भते । पुच्छा ? गोयमा। दस देवा आहेबच्च, जाध-विहरति, त जहा-धरणे ण नागकुमारिंदे नागकुमारराया, कालवाले, कोलवाले, सेलवाले, सखवाले, भूयाणदे, नागकुमारिंदे नागकुमारराया-कालवाले, कोलवाले, सखवाले, सेलवाले । त जहा नागकुमारिंदाण एयाए वत्त- बयाए नेयव एव इमाण नेयव, सुवण्णकुमाराण-वेणुदेवे वेणुदाली, चित्ते, विचित्ते चित्तपक्खे, विचित्तपक्खे, विज्जु- कुमाराण-हरिकत, हरिस्सह, पभ, सुप्पभ, पभकत, सुप्पभ- कत, अग्गिकुमाराण-अग्गिसीह, अग्गिमाणव, तेउ, तेउसीह, तेउकत, तेउप्पभ, दीवकुमाराण पुण्ण, विसिटु, स्य, स्यस, रूयकत, रुयप्पभ, उदहिकुमाराण-जलकते, जलप्पभ, जल, ईशान देवलोकके दश दश अधिपति है ऐसा कहना तथा इनका नाम निर्देश करना । फिर भगवानका राजगृहनगरसे विहार ।। 'रायगिहे नयरे जाव' इत्यादि । આવકના દસ દસ અધિપતિ છે તેમના નામને નિદેશ ભગવાનનો જસ્ટ नगमा व ाि. "रायगिदे नयरे जाप" sruilt- - - - , . शैलपाल . प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ८स १ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरुपणम् ८५५ पाल , कोलपाल', शपाल शैलपालः यथा नागकुमाराणाम् अनया वक्तव्य तया ज्ञातव्यम् एवम् एपा ज्ञातव्यम्, सुवर्णकुमाराणा वेणुदेव , वेणुदालि , चित्र , विचित्र', चित्रपक्ष विचित्रपक्षः, विद्युत्कुमाराणाम्-हरियान्त , हरिसाइ सम, समभा, ममकान्त , सुमभकान्त, अग्निकुमाराणाम्-अग्निसिंहः, अग्नि ण नागकुमारिंदे नागकुमारराया, फालाले, कोलवाले, सेलवाले,शखवाले भ्याणदे, नागफुमारिंदे नागकुमारराया, कालवाले, कोलवाले, सखघाले, सेरबाले) नागकुमारेन्द्र नागकुमारराज धरण, कालपाल, योलपाल, शखपाल, नागकुमारेन्द्र नागकुमारराज भूतानन्द, कारपाल, कोल्पाल, शैलपाल और शवपाल । (जरा नागकुमारिंदाण एयाए वत्तव्ययाए नेयन्च, एव इमाण नेयन्व) जिम प्रकार नागकुमार देवोंके इन्द्रों के सयधमें इस वक्तव्यता मारा समझाया गया है उसी प्रकारसे इन देवोंके सयधमें भी समझना चारिये (सुवपणकुमाराण वेणुदेवे वेणुदाली चित्त, विचित्ते, चित्तपक्खे, विचित्तपक्से) सुवर्ण कुमारों के ऊपर ये दशदेव अधिपतित्व करते हुए यावत् विचार से है उनके नाम ये है एक वेणुदेव, दूसरे वेणुदाली इनदोनोंके लोकपाल ये है चित्र, विचित्र, चित्रपक्ष और विचित्रपक्ष । 'विज्जु कुमाराण हरिकत, हरिस्मइ पम, सुप्पम, पमकत, सुप्पभकप्त) विद्यु नाम- धरणे ण नागकुमारिंदे नागकुमारराया, फालबाछे, फोसवाले, सेलवाछे, सम्वत्राले, भूयाणदे, नागकुमारिंदे नागकुमारराया, कालवाले, कोलवाटे, सग्वत्राले, सेलबाछे) [१] नामारे नागभा२राय [२ थी ५] घटना या asian- HEIR, Bhalla, Tayle भने मास, [६] नामान्त, કુકમારાય ભૂતાન [૭ થી ૧૦] ભૂતાન દના ચાર પાલે- કાલાલ, કોલપાલ, (जहा नागकुमारिंदाण एयाए वचन्चयाए नेयन्ध, एक इमाण नेयन्त्र) २ शते नाममा२ रवाना -दीना विपक्षमा पर्यंत वन દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે, એ જ પ્રમાણે નીચે દર્શાવેલા તેના વિષયમાં પણ Urg- (मुवण्णकुमाराण वेणुदेवे वेणुदाली चिने विचिचे चित्तपक्खे, पिचिप्सपक्ले) स्पान वार्नु धिपति HIG यावे - !િ શુદેવ, રી વલુંડાલી તથા એ બન્નેના ચાર પાર કપાચિત્ર, વિચિત્ર, विपक्ष ने विपक्ष (विमुमारा ण हरिकंस, इरिस्सा- पम, मुप्पम, पमफत, सप्पमक्त) पिgभार वा ५२ नाना स सानु धिपति - . શૈલપાલ અને શખપાલ ८५४ मापिपस्यं यावत्-विहरन्ति, उपया-चमरा अमरेन्द्रा भमररामः, सोमा, गया, वरुण पपिरोचनेन्द्रा, वैरोचनराजः, सोमः, घरुणः, पैश्रवणः, नागकुमाराणां भदन्त | पृच्छा ? गौतम | देवाः भाषि पस्य यावद-विदन्ति, तपथा घरण' खलु नागकुमारेन्द्र नागङमारराग काम सूत्रा-(रायगिहे नयरे जाव पज्जुयासमाणे एवषयासी असुरकमाराण भते ! देघाण कह देवा आहेवच जाप विहरति) राजगृहनगरमें यावत् पर्युपासना करते हुए श्री गौतमस्वामीने भगवानसे इस प्रकार पूजा हे भदन्त ! असुरकुमार देयों के ऊपर कितने देव अधिपतित्व करते हुए यावत् विघरते है ? (गोयमा ! दसदेना माहेवरच जाव विहरति) है गौतम! असुरकुमार देवकि ऊपर दश दश देव अधिपतिस्व करते हुए यावत् पिचरते हैं । (तजदा) दशभधनपतिके नाम पे हैं (चमरे असुरिंदे असुरराया, सोमे, जमे, घरुणे, घेममणे, बली, वइरोयणिंदे, वारीय गराया, सोमे, जमे, घरुणे, वेसमणे) असुरेन्द्र, असुरराज चमर १, सोम २, यम ३, घरुण ४, धैश्रमण ५, वैरोचनेन्द्र, पैरोचनराजपाल ६, सोम ७, यम ८, वरुण ९, और धैश्रमण .., (नागकुमाराण भते । पुच्छा) हे भदन्त । नागकुमार देवों के ऊपर कितने देव अधिपतित्व फरते हुए यायेत् विचरते हैं ? (गोयमा ) हे गौतम । (दसदेवा आहे षच्च जाव विहरति) नागकुमार देषों के ऊपर दशदेव आधिपतित्व करते हुए यावत् विचरते हैं। (त जहा) उनके नाम ये है (परणे सूत्राय- (रायगिद्दे नयरे जाप पम्मुरासमाणे एव पयासी-अरसङ्गमाराण मवे! देवाण का दया आहेवच्च मार विरति ?) ANA नाम मार સ્વામી પધાર્યા ઈત્યાદિ સમસ્ત કથન અ ગ્રહણ કરવું પપાસના કરીને ગૌતમ સ્વામીએ આ પ્રમાણે પૂછ્યું- “હે ભદન્ત અયુરકુમારે પર કેટલા દેવેનું अधितिम Hilter छ?' (गोयमा!) 8 गौतम ! (इस देवा आहेवरचं जाव विहरति) तमना ५२ स्वाधिपतिra ila छ. (अजा) Alt tail नाम नाम अभाव - (घमरे-अमरिंदे अमरराया, सोमे, अमे, परुणे, वेसमणे, पसी-धारोयर्णिदे, पारोपणराया, सोमे, नमें, नरुणे वेसमणे) (૧) સુરેન્દ્ર સ્રરાજ ચમર, (૨ થી ૫) ચમરના ચાર લોકપાલ સેમ, કર્મ, વય બને છેઅમ, દિો વૈરાગનેન્દ્ર રચનાજ બલિ, છ થી ૧૦ બલિના ચાર હેઠળ साभ, यम, वरुण भने लभ (नागहमाग मते ! पुच्छा) Data ! भार Ya Real स्वानु मविपतित्व ® १ (गोयमा ! दस देवा मारेपरणं भाग विहरति) के मोaHI HATHIश ५२ ६ ३मभिधात (THDAमना , शैलपाल प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ८८.१ भवनपस्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८५५ पाल , कोलपाल', शशपाल शैलपाल: यया नागकुमाराणाम् अनया वक्तव्य तया ज्ञातव्यम् एवम् एपा ज्ञातव्यम्, सुवर्णकुमाराणा वेणुदेव , वेणुदालि , चित्र', विचित्र , चित्रपक्ष विचित्रपक्ष , विद्युत्कुमाराणाम्-हरियान्त , हरिसह , मम , सुमभ , ममकान्त , सुमभकान्त , अग्निकुमाराणाम्-अग्निसिंहः, अग्नि ण नागकुमारिंदे नागकुमारराया, कालपाले, कोलयाळे, सेलवाले,शखघाले भृयाणदे, नागफुमारिंदे नागकुमारराया, कालवाले, कोलवाले, सग्ववाले, सेरवाले) नागकुमारेन्द्र नागकुमारराज घरण, कालपाल, पोलपाल, शवपाल, नागकुमारेन्द्र नागकुमारराज भूतानन्द, कारपाल, फोल्पाल, शैलपाल और शतपाल । (जहा नागकुमारिंदाण एयाए वत्तवयाए नेयम्व, एव इमाण नेयव्य) जिस प्रकार नागकुमार देवोंके इन्द्रों के समधमें इस वक्तव्यता मारा समझाया गया है उसी प्रकारसे इन देवोंके सपधमें भी समझना चाहिये (सुघण्णकुमाराण येणुदेवे वेणुदाली चित्त, विचित्ते, चित्तपश्खे, विचित्तपक्खे) सुवर्ण कुमारोंके ऊपर ये दशदेव अधिपतित्व करते हुए यावत् विचार ते है उनके नाम ये है एक घेणुदेव, दूसरे वेणुदाली इनदोनों लोकपाल ये है चिन, विचित्र, चित्रपक्ष और विचित्रपक्ष । 'विज्जु कुमाराण हरिकत, हरिस्मइ पम, सुप्पम, पभात, सुप्पमकत) विद्यु नाम- धरणे ण नागकुमारिदे नागकुमारराया, कालवाले, कोलवाले, सेलवाले, सम्ववाले, भूयाणदे, नागकुमारिंदे नागकुमारराया, कालवाले, कोलवाछे, सग्ववाले, सेलवाले) [१] नागभारेन्द्र नागभा२।५ प [२ थी ५] घरचना ચાર લોકપાલ- કાલપાલ, કેલપાલ, શિવપાલ અને શુ ખપાલ, [૬] નાકમારે, નામકુમાર ભૂતાન [૭ થી ૧૦] ભૂતાનના ચાર કપલે- કાલપાલ, કપાળ, (जहा नागकुमारिदाण एयाए पत्तचयाए नेयच, एव हमाण नेयम्म) रेशने नागभार रवाना होना विषयमा पs पईन ના સમજાવવામાં આવ્યું છે, એ જ પ્રમાણે નીચે દર્શાવેલા દેવના વિષયમાં પણ समायु- (मुघण्णकुमाराग येणुदेवे वेणुदाली - चिमे विचिचे वित्तपक्खे, विचित्तपक्खे) सूपभा नीयन utalk विपतिय I And - [1] વેદેવ, 0િ વાલી તથા એ બન્નેના ચાર, પાર કપાચિત્ર, વિચિત્ર यित्रपक्ष मने विlazya (विज्जुकुमारा ण इरिकंत, हरिस्सह- पम, मुप्पम, पमफत, मुप्पमक्स) पिरमार व ५२ नाना स स्वानु धिपतिraud - તેવપાલ અને શખપાલ ८५६ भगवती माणव , तेजः, तेज.सिंहः, तेजस्मान्त, तेन. प्रमा, डीकमारामार, विशिष्ट , रूप., रूपाशः, रूपकान्त , रूपामा, उदपिकुमाराना-पान्त, मलममा, जल , जलरूप , जलकान्तः, जलपम, दिमारानाम्-अमितगतिः, स्कुमार देवोंक ऊपर ये दशदेव अधिपतित्व करते हुए परित विहार करते है, उनके नाम ये है हरिकान्त और हरिसा तथा इनदोनों के लोक्पाल इनके लोकपालों के नाम ये है प्रभ, सुप्रभ, प्रभाकान्त सुप्रभाकान्त । (अग्गिफुमाराण अग्गिसीर, अग्गिमाणव तेउ, तेउसीर, तेउकत, तेउप्पम) अमिकुमारों के ऊपर ये दशदेव अधिपतित्व करते हुए यावत् विहार परते है उनके नाम ये अमिशिख, अमिमा- णय, तथा इन दोनों के लोकपाल इनके लोकपालोके नाम इस प्रकारसे है तेज, तेजसिंह, तेजकात और तेजप्रम (दीवकुमाराण पुण्ण, विसिष्ठ, रूप-रूपम, ख्यकप्त, स्यप्पभ) दीपकुमारों के ऊपर अधि पतित्व करनेवाले ये देव है-पूर्ण और विशिष्ट तथा इनके लोकपाल रूप, रूपाश, रूपकात और रूपप्रम (उदरिकुमाराण जलकते, अलप्पम, जल, जलरूप, जलकत, जलप्पभ) उदधिकुमार देवो के ऊपर अधि- पतित्व करनेवाले पे दश देव है जलकान्त और जलप्रम तथा इन दोनों के लोकपाल जल, जलरूप, जलकान्त एव जलप्रम है । (दिसा [1] Rela [२] BRes, [3 थी १.] ते भन्नेना बार, यार asial- मन, સુપ્રણ, પ્રભાકાન્ત, અને સુપ્રભાકાન્ત (अमिफमराण अग्गिसीर, अग्गिमाणव,-तेउ तेउसी, तेउकत, तेउप्पम) અગ્નિકુમાર પર નીચેના દસ દેવો અધિપતિ આદિ કરે છે- [૧] અગ્નિશિખ, અગ્નિમાણવ, [૩ થી ૧૦] તથા તે બન્નેના ચાર aR avrat-तर, तसिंह, તેજકાત અને તેજપ્રણ (दीवकुमाराम पुण्म, विसिह, स्य-स्यस, स्यकत, स्यप्पम) भा। ५२ નીચેના દસ કેવોનું અધિપતિત્વ આદિ ચાલે - [૧] પૂર્ણ [૨] વિશિષ્ટ [૩ થી ૧૬] પૂર્ણ અને વિશિષ્ટના ચાર ચાર લોકપાલ- પ પાંચ રૂપકાત અને ૫મભ. (उदहिकुमाराण-मलकते, जयप्पम-मछ, भसमय; अमकत, असप्पम) ઉદધિમારે પર નીચેના દસ કે અધિપતિત્વ આદિ કર 10 જાન્ત ]િ જાભિ 8િ થી ૧૦] તે બન્નેના ચાર ચાર લોકપાલ– જ, જાપ , raiन्त અને જલપ્રH .

. . - , . . - . ममेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ८५१ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८५७ अमितवाहना, यंगति , सिमगति , सिंहगति , सिंहविक्रमगति', वायुकुमारा णाम्-वेलम्मा, प्रमअन , पालः, महाकाल', अञ्जन , रिष्ट , स्तनितकुमाराणाम् घोष , महाघोप , धावत , व्यावी , नन्यात , महानन्यावर्त', एव भणित ग्यम्, यथा-ममुरकुमारा, सोमः, पालफास , चित्र, प्रम', तेज , रूत , कुमागण अमियगई, भमियवारणे, तुरियगई, खिप्पगई, सीहगई, सीरविकमगई) दिशाकुमार देवोंके ऊपर अधिपतित्व फरनेवाले अमितगति और अमितवारन तथा इनके लोकपाल स्वरितगति, क्षिप्रगति, सिंहगति और सिंपविक्रमगमि ये दश है । (वाउकुमाराण वेलंय, पभजन, काल, महाफाल, मजणरिह) यायुकुमार देवों के ऊपर अधिपतित्य करनेवाले वेलय और प्रभजन तथा इनके लोकपाल, फाल, महाकाल, भनन और रिष्ट है। (पणियकुमाराण घाममहाघोम, मावत्त, वियावच, नदियावत्त, महानदियावत्त एघ भाणियब्ध जहा असुरकुमारा) स्तनितकुमारोके ऊपर अधिपतित्व करनेवाले योप, और महाघोप, तथा इनके लोपाल आयर्न, व्यापत, नन्दिकायत, एव महानन्दिकाव पे दश देश है, इस प्रकारसे समस्त फथन भसुरकुमारों की तरहसे ही जानना चाहिये । (सोमेय कालथाले, चित्त, पम, तेओ सहरूथे घेव, जल, तरतुरियगह या फाल, आवत दिसाकुमाराण अमियगा, अमियवादणे, तुरियगर, विप्पगइ, सीरगद, सीइविकमगा) हिमा। ५. नाना या वितिrt If 8- [J અમિતગતિ, રિ] અમિતવાહન [૩ થી ૧૭ તથા તેમના ચાર यार पारी- ત્વરિતગતિ ક્ષિપ્રગતિ, સિંહગતિ અને સિંહવિકમગતિ (वाउकुमाराण वेलब, प्रभजन, कास, महराफाल, अनणरिह) पामा। પર નીચેના દસ દેવોનું અધિપતિત્વ ખાદિ ચાલે છે- [1] વેલ બ, [૨] પ્રભ જન [થી ૧૦] તેમના ચાર ચાર કપાલ- કાલ, મહાકાલ, અજન અને વિષ્ણ. (पणियकुमाराण घोस, महाघोस - पावत्त, वियावस, नदियावत, मानदियायच एव माणियन्न जा असुरकुमारा) नितभा ५२ नायना ૧૦ દેશે અધિપતિ આદિ કરે - [૧] પેપ, રિ) મહાદેષ, 2િ થી ૧૦૦ અને તેમના ચાર ચાર પા– આવર્ત, થાવર નનિકાવત્ત, અને મહાનનિકા- पत्त' मा प्रभार समरत यन मधुरभाराना ४यन प्रभारी सभा (सोमे य पाटवाछे, चिच, पम, तेमो, सहस्वेचेव, जर, तह सुरियगड या पाल आवत्त - . " ८५६ माणव', तेज, तेज.सिंह , तेनस्कान्त , तेज प्रभ, जीपामारावास्तव, विशिष्टः, रूप., रूपांश, रूपफान्त, रूपमा, उदक्षिामाराना-सान्त, मलममः, जल , जलरूपा, मलकान्तः, जलपम, दिक्हमाराणाम्-अमितगति, स्कुमार देवकि ऊपर ये दशदेव अधिपतिरव करते हुए यक्ति मिहार करते है, उनके नाम ये है रिकान्त और हरिसह तथा इनदोनों के लोकपाल इनफे लोकपालों के नाम ये है प्रभ, सुप्रभ, प्रभाकान्त सुमभाकान्त । (भग्गिकुमाराण अग्गिसोर, अग्गिमाणव तेउ, तेउसीर, तेउफस, तेउप्पम) अमिकुमारों के ऊपर ये दशटेव अधिपतित्व करते हुए पावत् विहार परते है उनके नाम ये है अमिशिल, अनिमा- पघ, तथा इन दोनों के लोकपाल इनके रोकपालोके नाम इस प्रकारसे है तेज, तेजसिंह, तेजकात और तेजप्रम (दीपकुमाराम पुण्ण, चिसिह, रूप-रूयम, रुयक्त, रूयप्पम) द्वीपकुमारों के ऊपर अघि पतित्व करनेवाले ये देव है-पूर्ण और विशिष्ट तथा इनके लोकपाल रूप, रूपाश, रूपकात और रूपप्रम (पदहिकुमाराण जलकते, जलप्पम, जल, जलरूप, जलकत, जलप्पम) उदधिकुमार देवो के ऊपर अधि- पतित्व करनेवाले ये दश देव है जलफान्स और जलप्रम तथा इन दोनों के लोकपाल जल, जलरूप, जलकान्त एव जलप्रभ है । (दिसा [1] at a [२] सि., [al १.] सन्ना बार, २४२ - સુભ, પ્રભાકાન્ત અને સુરક્ષાકાન્ત (अम्गिकमराण अग्गिसीह, अग्गिमाणच,-तेउ सेउसी, तेवकत, वेउप्पम) અનિકમારા પર નીના દસ દેવો અધિપતિ આદિ કરે છે- [૧] અગ્નિશિખ, અગ્નિમાણવ, [૩ થી ૧૦] તથા તે બન્નેના ચાર प्यार Auual- - ar, તેજકાત અને તેમણ (दीपकुमाराण पुष्ण, पिसिह, रूय-स्यस, रूपकंव, स्यप्पभ) भा५२ નીચેના ઇષ દેવોનું અધિપતિત્વ આદિ ચાહે – [૧] પૂર્ણ, રિ] વિશિષ્ટ [૪ થી ૧) પૂર્ણ અને વિશિષ્ટના ચાર ચાર પાલી-પપ, સ્પા, રૂપકાત અને ઉપપ્રભ. (उदकिमाराण-मलाते, मलप्पभ-अल, असल्या अमकत, असप्पम) કાષિકુમાર પર નીના દસ અધિપતિત્વ આદિ કર - ૧ જાન રિા VEMBी 10] ते गन्ना २ प्यार पाt- ra, અને જલપ્રશ્ન . Katri वेश्रवण, . . प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ.८ ८ १ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८५९ थाधिपत्य यावत् विहरत , तधया-चन्द्रश्च, सर्यश्व, सौधर्मेशानयो भदन्त ! पल्पयो कति देवा बाधिपत्य यावत्-विहरन्ति ? गौतम ! दशदेवा यावद- विहरन्ति, तघया शक्रो देवेन्द्रः, देवराज , सोम , यम , वरुण, शानो देवेन्द्र., देवराज, सोम , यम , वरुण , वैश्रवा पा वक्तन्यता- सर्वेष्वपि फरपेषु एते चव मणितव्या, ये चन्द्राम्तेऽपि मणितन्याः । तदेव मदन्त । तदेव भदन्त । इति । ॥सु०॥ (तीयशतके अष्टमोष्टेशा समाप्त) देवोंके इन्द्र हैं । (जोइसियाण देवाण दो देवा आहेबच्चजाव विहरति, त जहा घदेय मुरेय) ज्योतिपिक देवों के ऊपर अधिपतित्व करने घाले दो देव यावत् है चन्द्र ओर मर्य । (मोहम्मीमाणेसुण भते कप्पेसु फा देवा आहेवच्च जाव यिहरति) हे मदन्त सौधर्म और ईशान इन देवलोकॉमें अधिपनित्व करनेवाले फितने देव यायत रहते है । (गौयमा) हे गौतम ! (दशदेवा जाय विहरति) सौधर्म और ईशान इन देवलाकोमें अधिपतित्व करने वाले दशदेच यावत रहते है । (तजठा) घे ये है (सक्के देविने देवराया सोमे, जमे, धरणे, वेसमणे, ईमाणे देविदे देवराया, सोमे, जमे, वरुणे, समाणे) देखें- न्द्र देवराज शक्र और शक्रके लोकपाल सोम, यम घरुण एष वैधमण तथा देवेन्द्र देवराज ईशान और ईशान के लोकपाल सोम, यम, परुण एष श्रमण (पसा वत्तम्चया सन्वेसु वि कप्पेसु एएचेव माणि यन्ना) यहवक्तव्यता ममस्त कल्पोमें जानना चाहिये और इनमें जो पानव्यन्त साना - छे (जोरसियाण टेवाण दो देवा आहेवच्छ जाव विहरति-तनहा घदे य, मूरे य) ज्योतिपि, हवा ५२ अधिपति HE ४५ना नीये प्रभा ने पो है- [१] A अने [२] स्म (सोडम्मीसाणेसु ण मते ! फापेमु फा देवा मादेवाय नाय विहरति ?) Br-d! यमने Ur- १ मा मधिपति माना है वो छ। (गोयमा !) B गौतम! (इस देवा जाब विहरति) भोपभ' भने शानमा विपतित ALE 2 B (समहा) तेमना नाम नी अभार- (सक्के देविदे देवराया, सोम, नमे, वरुणे, समणे, ईसाणे देविंडे देषराया, सोमे, अमे, वरुणे, घेसमणे) (૧) દેવેન્દ્ર દેવરાજ શાક (થી ૫) શકના પાલ-સેમ યમ, વરુણ અને વૈશમણ (एसा वचन्मया सन्षेम वि कप्पेस एए चेव भाणियचा- जे इदा ते य माणियना ) २ मा ५२ प्रभाले વસ્તબ્ધતા સમજવી અને તે દરેકના જે ઈકો કે તેમના નામ કહેવા જોઈએ (सेव मसे ! सेय मते! चि) - . - ८५८ भयष्टीर जल', वर्गगतिः, पाल., आयुक्त, पिशाचाना पृष्ठा ! गौतम ! देवी आधिपत्य यार-विहरत'-तद्यथा-यालय महाकामा, सुरुव-प्रतिम पूर्णपमच अमरपति मणि मद्रो, भीमय ता मामीमः, पिपरा, किंपुरुषः, खल्ल सत्पुरुप , खलु तथा महापुरुष, अतिकायो महाकायो गीतरतीय गीत यशा , एते चानव्पन्नराणा देवानाम्, ज्योनिष्काणाम् देवानाम् नौ देतो पढमाआ) अप सूत्रफार दक्षिणभयनपतिके इन्द्रों के प्रथम लाकपालों के नामों को प्रकट करनेके निमित्त करते है कि सोम, कालपाल, चित्र, प्रभ, तेज, रूप, जल, स्वरितगति, काल, आवर्ग, (पिसायफुमागण पुच्छा) हे भदन्त ! पिशाचमारों के ऊपर अधि पतित्य करनेवाले कितने देव है ? (गोयमा) हे गौतम ! (दो दवा आहेषच्च, जाव विहरति) पिशाचकुमारों के ऊपर अधिपतिस्त करने घाले यावत् दो दो देव हैं । (त जहा) घे इस प्रकारसे हैं (काय महाकाले, सुरुव-पढिरूप पुण्णभद य, अमरचईमाणिभरे, भीमेय, तमा मराभोमे, किंनर किंपुरिसे खलु सप्पुरिसे खलु तदा महापुरिसे महकाए महाशाए, गीयरई चेव, गीयजसे, एए धाणमतराम देवास जोसियाण देवाण दो देघा आहेषश्च जाप विहरति) काल एवं महाकाल, सुरूप एष प्रतिरूप पूर्णभद्र एव अमरपति मणिभद्र, भीम एच महामोम, किन्नर एघ किं पुरुष, सत्पुरुष एवं महापुरुष , अति काय एष महाकाय, गीतरति एघ गीतयश ये सब वानभ्यन्तर पठमायो) 6१ शिव सपनपतिना ४ दाना et aslain नाम नीरे પ્રમાણે બતાવે છે- સોમ કપ, ચિત્ર, પ્રભ, તેજ ૨૫, જહ, ત્વસ્તિગત, કાલ मन मापत (पिसायकुमाराण पुच्छा) से मात! पिया। ५२ ४८ स्वर विपतित्व ४२ ! (गोयमा !) शम! (हो देवा आहेर जाम विरंति) मलिपति if 8२-० ०ने मा छे (तमहा) भनi नाम अपने छ- (काछेय महाकाय, सुरुष-परिरूप पुष्णमरेप, बमरी मणिमरे भीमे य, तहा महामीमे, विमर-किंपुरिसे खल्ल सप्पुरिसे सस वा मापुरिसे- अइकाय-महाकाए, गीयरइ पेम, गीयमसे, ए ए वाणमतराण देवाण मोहसियाण देवाण दो देवा आहेवा भाव विहरति) new Puria પ્રતિરૂપ, પૂર્ણા અને બમણપતિ મજ, ભીમ અને મહાભીમ કિન્નર અને પુરુષ, સવ અને મહાપુરુષ, અતિમય અને મહાકાય ગીતરતિ અને ગીતા એ બધા ની . કપ બને - भते ! पुच्छा , प्रमेयचन्द्रिका टी श.३ १८१ भवनपत्यादिदेवम्वरूपनिरूपणम् ८६१ भगवानार-गोयमा' हे गौतम ! 'दस देवा' दशदेवा 'आहेचच । माधिपत्य कुर्वन्त. 'जाव-विहरति' यावत-विहरन्ति, यायस्करणाव-पूर्वोक्त पौरपस्यानिक समाधम् । 'त जहा' तथा तान् दश देवान् मतिपादयति 'चमरे अमुग्देि, चमर असुरेन्द्र, असुरराज १ तल्लोकपालाचत्वार.-'सोमें सोम • 'जमे' यम ,३ 'वरुणे' वरुण , ४ 'वेसमणे' वैश्रवणश्च ५ 'मली बड़े- रोयणिदे बरोयणराया' पलिरोचनेद्रः रोचनराज १ तल्लोकपालामत्वारो यथा-सोमे १ सोम', 'जमे'२ यम', 'वरुणे'३ वरुण , 'वेसमणे'४ वैश्रवणय गौतम् पुनः पृच्छति 'नागकुमाराण' नागकुमाराणाम् ' गते । पोषफरव' इस पाठका सग्रह किया गया है। इस प्रसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि-'गोयमा' हे गौतम ! दस देवा आहेवच जाव विहरति' दशदेव आधिपत्य यावत् करते है अर्थात असुरफुमार देवोंके ऊपर १० १० देव अधिपति रूपमें होकर रहते है यहांपर भी 'यावत् पदसे पूर्वोक्त पौरपत्य मादि विशेषणपद गृहीत किये गये है । 'तजहा' वे दशदेव इस प्रकारसे है 'घमरे असुरिये असुररायो' १अमरेन्द्र असुरराज चमर प्तया इस धमर के ये चार लोकपाल 'सोमे, जमे, वरुणे, वेसमाणे' सोम, यम, वरुण और पैश्रमण, दूसरा 'चइरोयणिंदे पइरोयणराया पली' पैरोचनेन्द्र धेरोपनराज पलि तथा इमके ये चार लोकपाल 'सोमे, जमे, वरुणे' वेसमाणे' सोम, यम, वरुण, और वैश्रमण । अप गौतम पुन प्रभुसे पूछते है कि नागकुमाराण भते 1 पुच्छा' પ્રભુ નીચે ન જે પ્રમાણે આપે 'गौयमा गौतम! 'दस देवा आईवच्चो जाम पिसति' અસુરકુમાર રે ઉપર દસ રેનું આધિપત્ય ખાદિ ચાલે છે અહી પણ “ના पाया पौरपत्य AIB विप! ३९ ४२मा माल्या , 'सजा' तेस पोना नाम नये प्रभार छ- 'चमरे असुरिंदे असुरराया' [१] समुन, सुश्राय म्भर २ वेना सार alsult- 'सोमे, जमे, घरुणे, वेसमणे' [२] . [२] ५५, [४] १२९ नन [५] भर वररोयणिदे बहरोयणराया पली' [] घरेयने , रोयनशय मा तया ना या asial-'सोमे, यमे, परुणे, समणे [७] सोम [.] यम, [e} १५ मने [१०] श्रम HA-'नागकुमाराण मंते ! पुच्छा' मात ! नागभाना विषयमा ५९ . 'आरे ८६० मनातील टीका-देवसम्पन्धिविशेषवक्तष्पमा-'रायगिरे नपरे इत्यादि । गगरो नगरे 'जाव-पज्जुवाममाणे' यावत्-पर्युपासीन , गौतम 'परम्' गवमान प्रकारेण 'मयासो' भवादीव-यारस्करणात् 'स्वामी समरसत , पद निर्गमति, पविगता पर्पत इति सम्रामम् । 'अमुरकुमाराण मते " भान्त ! पर कमाराणाम् 'देवाण' देवानाम् उपरि 'कह देना पति देवा नाव-विहरति' आधिपत्य कुर्वन्त यावत्-विहरन्ति ? तिष्ठन्ति ? यावत्करवाय- 'पौरपत्य स्वामित्व भव पालात पोपयस्वम्' इति समयम् । इन्द्र है उन्हें कालेना चाहिये। (सेष भते । सेव भते तिहभदन्त। जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है, है भदन्त ! वह ऐसा ही ऐसा कहार पावत् गौतम अपने स्थान पर पेठ गये । टीकार्य-इस सून मारा सूम्रपारने देव सपधो विशेष बक्तग्यता को कहा है-रायगिहे नपरे' राजगृह नगरमें 'जाव' यावत् 'पज्जु वासमाणे' पर्युपासना करते हुप, गोनमने 'पर्व' आगे कहे जाने वाले प्रकारसे 'धपासी' प्रमुसे पूछा यहा 'यावत्' शम्मके पाठसे स्वामी समवरत , पपत् निर्गच्छति प्रतिगता पर्षत्' इसका अर्थ स प्रकार है भगवान् पधारे, पर्पद् आई भगवान के धर्मदेशना सुनकर पर्षद वापिस गई, फिर गौतमस्वामीने प्रमुसे पूणकि 'असुरकुमा गण मते ! देवाण, हे भदन्त ! असुरकुमारदेवों के ऊपर का देया' क्तिने देव 'भाहेवध जाव विहरति, अभिपतिपना यावत् करते हैं? यहां यावत् शम्द से 'पौरपत्यं, स्वामित्व, मत्व, पालकर, હે ભદન્ત આપની વાત સાચી છે આ નિવયમા આપ જે પ્રતિપાદન કર્યું તે કાર્ય છે' એમ કહીને ગૌતમ સ્વામી ૧દા નમસ્કાર કરીને તેમને સ્થાને બેસી ગયા राय- सासरे ना सूममा रेवानु विष Bिug &Y 'रायगिरे नयरे' नाभा भलावीर स्वामी भार्या पभ प ४२वाने परिका ना. ध पोय Alaudन परिपा पारी २. 'भाष पम्जुगसमाणे एक मासी ત્યારબાદ પ્રભુને વણ નમસાર કરીને ગૌતમ સ્વામીએ વિનયપૂર્વક પ્રમાણે પ ('भार' पा राम Raut Alu 8२ सध्या मन- 'अमुरकुमाराण मते! देवाण' a! MARRIR का १२ 'पई देवा' हा देवा 'आवर्ग भाप विहरसि विपतिल will Ro? दो नाब सात पायी 'पौरपत्य स्वामिस्व, मई त्वं, पासारय, पोष' આ સપાઠ મeણ કરે છે, જેને અર્થ આગળ આવી ગયા અને ઉત્તર J ममेयचन्द्रिका टी श.३ उ ८ स १ मवनपत्यादिदेवम्वरूपनिरूपणम् ८६१ भगवानार-' गोयमा' हे गौतम ! 'दस देवा' दशदेवा 'यादेवच । माधिपत्य कुर्वन्त' 'जाव-विहरति' यावद-विहरन्ति, यावस्करणाद-पूर्वोक्त पौरपत्यानिक समाधम् । 'त जहा' तथा तान दश देवान् प्रतिपादयति 'चमरे अमुग्देि, चमर अमरेन्द्रा, अमुरराज १ तल्लोक्पालाचत्वार.-'सोमे' सोमा 'नमे' यम ,३ 'वरुणे' वरुण , ४ 'वेसमणे वैश्रवणश्च ५ 'पली वई- रोयणिंदे वइरोयणराया' पलिरोचनेद्र वैरोचनरामः । तल्लोकपालायत्वारो यथा-'सोमे१ सोमः, 'जमे२ यम , 'घरुणे'३ वरुण', 'वेसमणे'४ वैश्रवणय गौतम धुन पृच्छति 'नागकुमाराण' नागकुमाराणाम् ' गते ! पुच्छा' पोषकत्व' इस पाठका सग्रह किया गया है। इस प्रश्नका उत्तर देते एए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि-'गोयमा' हे गौतम ! दस देवा माहेषच्च जाब विहरति' दशदेव आधिपत्य यावत् करते है अर्थात असुरकुमार देवौके ऊपर १० १० देव अधिपति रूपमें होकर रहते है यहांपर भी 'यावत् पदसे पूर्वोक्त पौरपत्य भादि विशेषणपद गृहीत किये गये है। 'तजहा ये दशदेव इस प्रकारसे है 'चमरे असुरिंदे असुररायो' १अमरेन्द्र असुरराज चमर तथा इस चमर के ये चार लोकपाल 'सोमे, जमे, धरणे, वेसमाणे' सोम, यम, वरुण और वैश्रमण, दूसरा 'यश्रोणिदे वइरोयणराया पली' वैरोचनेन्द्र धैरोघनराज पलि तथा इमके ये चार लोकपाल 'सोमे, जमे, वरुणे वेसमाणे' सोम, यम, वरुण, और वैश्रमण । अप गौतम पुन प्रमुसे पूछते है कि नागकुमाराण भते ! पुष्छा' પ્રભુ નીચે ન એ પ્રમાણે આપે છે– गौयमा गीतमा 'दस देवा आइपरथं जाय पिरति' मसुरमा२ ३३५ 8५२ ४ २२ानु माविषय मा या नही ५ 'जा' પદથી પૌરપત્ય આદિ વિશેષ ગ્રહણ કરવામાં આવ્યા છે “” તે દસ દેવોની नाम नाथे प्रभाये थे- 'चमरे असुरिंदे असुरराया' [१] भन्द, भुराय भर भने ant R alsural- 'सोमे, जमे, वरुणे, वेसमणे' [२] सामal ५म, [४] by म [५] ARE, 'बहरोयणिदे पहरोयणराया पसी' [९] घरेयने १५, 4414 ble तया ना मा ula-'सोमे, यमे, वरुणे, घेसमणे [७] सोम [८] यम, [6] १२ भने [१०] श्रम मन-'नागकुमाराण भंसे ! पुच्छा' महन्त ' नाभाशन विषयमा ५५ .

. - - . ८६० भगवती टीका-देवसम्पन्धिविशेषतष्पमाह-'रायगिो नपरे' इत्यादि । राजयो नगरे 'जाव-पज्जुबाममाणे यावत्-पर्युपासीन , गौतम 'एवम् गत्पमान मकारेण 'पयासी' अवादीव-यानत्करणात् 'म्वामी समवस्तः, पर्षद निर्गजाति, मविगता पर्पत इति समाग्रम् । 'भमुरझमाराण मते हे मान्त ! भर कुमागणाम् 'देवाण' देवानाम् उपरि 'यह देवा' पति देवा आत जाव-विरनि' आधिपत्य फुर्वन्त यारत्-विटरन्ति ? तिष्ठन्ति । यावत्करबाद- 'पौरपत्य स्वामित्व भर्तृत्व पालरत्व पोपपस्वम् इति समयम् । इन्द्र है उहें करलेना चाहिये । (सेष भते । सेव भते ति) हे भदन्त! जैसा आपने कहा है वह ऐसा ही है, हे भदन्त ! बह ऐसा ही ऐसा कहार पावत् गौतम अपने स्थान पर पेठ गये ।। टीकार्य-इस सत्र मारा सूत्रधारने देव सपो विशेष बातम्यता को कहा है-'रायगिहे नयरे' राजगृह नगरमें 'जाव' यावत् 'पञ्ज वासमाणे' पर्युपासना करते हुए, गौतमने 'एवं' आगे कहे जाने वाले प्रकारसे 'पयासी' प्रभुसे पूछा यहा 'यावत् शनके पाठसे पर्पत् निर्गति प्रतिगता पर्षत्' इमका प्रकार है भगवान् पधारे, पर्पद् आई भगवान के धर्मदेशना सुनकर पर्षद् वापिस गई, फिर गौतमस्वामीने प्रमुसे पूछा कि 'असुरकुमा गण मते । देवाण, हे भदन्त 1 असुरकुमारदेवों के ऊपर कई देवा' सिने देख 'आहेयष आव विहरति, अधिपतिपना पावत् करते है ? यहा यावत् शब्द से 'पौरपत्य, स्वामित्व, भतत्व, पालकरप, ભાન આપની વાત સાચી છે આ વિષયમાં આ૫ જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ શ્રમ કરીને ગૌતમ સ્વામી વદશા નમસ્કાર કરીને તેમને અને બેસી ગયા 4- सारे मा सुनमा वार्नु वियर नि५९ ४. 'रामगिरे नयरे' IMA नभम मोर भी पायर्या. मा १५ श्याने परिस ना. धपोय सामगान पनि unी. 'भाव पन्नुपासमाणे एक बयासी' ત્યારબાદ પ્રભુને વઘણા નમસ્કાર કરીને ગૌતમ સ્વામીએ વિના કે આ પ્રમાણે અનુ- (‘ગા' પદથી છઠણ કાપેલ સુરપાઠને સાશિ ઉપર આ છે 'अमुरकुमाराण भते! देवाण' Dra! MURIHIR मा पर गई वेवा' व 'माहेर जाप विहरवि, विपतित्व RILE । JANGA 'मा' (पी 'पौरपत्य स्वामित्य, महत्व, पासकस्य, पोपकर' આ સપાઠ ગ્રહણ કરે છે, જેને અર્થ બાગળ આવી ગયા પ્રજને કાર स्वामी समवसूस, अर्थ -- 1 - प्रमेयचन्दिकाटीका २ ३.उ ८म.१ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८६३ भूमाणदे १ भूतानन्द, 'नागकुमारिंदे' नागकुमारेन्द्र. नागकुमारराया नागकुमारराज , तल्लोक्पालानाइ-कालवाले' २ कालपाल' 'फोलवाले'३ कोलपाल 'सखवाले४' शङ्खपाल , 'सेलवाले' शैलपालश्च । एते धरणेन्द्रादय दश देवा नागकुमारा देवानामाधिपत्यादिक फुर्वन्तो विहरन्ति । जहा- 'नागकुमारिंदाण' यथा नागकुमारेन्द्राणाम् 'एआए पचव्ययाए' अनया उपर्यु तया वक्तव्यतया 'नेयम्य' ज्ञातव्यम् प्रतिपादितम् ‘एव तथेच 'इमाण नेयब्ध' एपा वक्ष्यमाणाना देवानामपि ज्ञातव्यम् वेरितन्यम्, तथाहि 'सुवष्णकुमाराण' सुवर्ण फुमागणाम् उपरि दश देवा आधिपत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति । 'वेणुदेवे' वेणुदेव. 'वेणुदाली' 'वेणुदालिखेति द्वौ सुवर्णकुमारेन्द्रौ स्त , 'वेणुदेथे १ घेण देवेन्द्र तस्य लोपालाचत्वार 'चिचे चित्र, 'विचिते'३ विचित्र 'चिच पक्खे'४ चित्रपक्ष 'विचिचपक्खे'५ विमिप्रपक्ष , ' वेणुदाली' वेणुदालीन्द्र तस्य लाक्पालाचत्वार वनामका एव 'चित्ते'२ चित्र 'विचित्ते'३ विचित्र , 'चित्त पक्खे'४ चित्रपक्ष , 'विचित्तपक्खे विचित्रपक्षच, तथा 'विज्जु जहा नागकर मारिदाण एयाए वसन्वयाए 'नेयन्व' जिस प्रकारसे नाग कुमारोंके इद्रों के विषयमें यह प्रतिपादन किया है 'एच' वैसा ही प्रतिपादन 'इमाण नेयव्य' इनवक्ष्यमाण देवों के इन्द्रोंके विपयमें भी जानना चाहिये । जैसे 'सुवण्णकुमाराण' सुवर्णकुमारोंके ऊपर अधिपतित्व करनेयाले 'येणुदेये घेणुदाली विसे, विचित्रो, चित्तपक्खे, विचितपक्खे' घेणुदेवेन्द्र और घेणुदालोन्द्र है । ये दो सुवर्णकुमारों के इन्द्र है। इनके धारलोक 'चित्र, विचित्र, चित्रपक्व, और विचित्रपक्व' ये है । अर्थात् वेणुदेवेन्द्र के भी इन्हीं नामों के धार लोकपाल है और घेणुगालीन्द्रफे मी इन्हीं नामके घार लोकपाल है । इस प्रकार वेणुदेव आदि १. देव सुवर्णकुमारों के ऊपर आधिपत्य आदिक फाते है । नागकुमारिंदाण पयाए वत्तव्ययाए नेयच' नारा भार माना - वि५५भा इतने प्रतिपादन राई 'एव' मेनुका प्रतिपाइन 'उमाण ने पन्छ' नाये विदा स्वाना दाना विषयमा पy सभा २४- 'मुवष्णकुमाराण' सुपर्ण भा२ प२ मविपतित्व माहि २२॥ वेणुदेवे, वेणुदासी-चिचं, मिचिने, चिसपश्खे, विचित्रपक्खे स वो नये xHa- [१] क्षविन्द्र बने [२] વેશ લીન્ક એ બે સુવર્ણ મારાના ઈન્દ્રી છે તે દરેક ઇન્દ્રને યાર, ચાર લોકપાલો- [8 થી ૧૦૧ ચિત્ર વિચિત્ર, ચિત્રપક્ષ અને વિચિત્રપલ [બન્નેના ચાર લોપાલના નામમાં કઈપણ જાતને તફાવત નથી] આ રીતે બે ઈન્દ્રો અને તેમના આઠ વાકપાલો સુવર્ણમા પર અધિપતિત્વ પૌરપત્ય, ભત્વ આદિ કરતા હોય છે - - ८६२ हे मदन्त ! पृष्ण वर्तते ? अर्यात् नागकुमाराणाम् उपरि कति नामामारदेता आधिपत्यपरिपत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति ? भगवानार-'गोषमा।" इत्यादि। हे गौतम | नागकुमाराणाम् उपरि 'दस देवा' दश देना 'भादेव मषि पत्य फुर्वन्तः 'नार-विहरंति' यावत्-विहरन्ति, यावत्पदेन पौरपत्यादिक समाधम् । सान् दशकुमारदेवान् प्रदर्शपति-'जग'-अपग-पर- नागकुमारिदे, ' परण १ खल्ल नागकुमारेन्द्र 'नागकुमारराया' नागहमाराम, चतुरस्त लोकपालानाइ-'कालपाछे' इत्यादि । 'फावाले'२ कासपास 'कोज पाछे'३ कोल्पाल 'सेग्वाछे'४ शैलपाला, 'सम्ववाले५ सालय भब हे भदन्त ! नागकुमार देवों के विषय में भी मेरी यही पण भर्थात् नागफुमार देवोंक ऊपर कितने नागकुमार देव आधिपत्य पौरपत्य आदि करते है ? भगगन इस प्रश्नका उत्तर देते हुए गौतम से कहते है कि 'गोयमा' हे गौतम ! नागकुमारों के ऊपर दस देगा आहेवच जाव विपरति' दश नागकुमार देव आधिपत्य यावत करते हैं । यहापर भी 'यावत्' पदसे पूर्वोक्त पौरपत्य आदिपद गृहीत हुए हैं । 'तनहा' घे नागकुमार देव इस प्रकार से हैं 'धरणेण नागकुमारिये नागकुमारराया' एक नागकुमारों के इन्द्र नागकुमारों के रजा धरणेन तथा इनके पे थार लोकपाल 'कालवाले, कोलधोले, सेसवाले, सस पाठे' फालपाल, फोलपाल, शैल्पाल, शंखपाल और दूसरा 'नाग कुमारिंदे नागकुमारराया' नागकुमारेन्द्र नागकुमारराज भूतानन्द तथा इनके पे ही चार लोकपाल 'कालषाले, कोलपाछे, सेलपाले, सलवा' कालपाल, फोलपाल, रोलपाल, और शवपाल ये धरणेन्द्र भादि १० दश देय नागकुमार देवों के ऊपर अधिपतिस्थ करते रहते हैं। મારા એ જ પ્રશ્ન છે- એટલે કે નાગકુમાર વે પર કેટલા દેવ અધિપતિત્વ, પૌપત્ય બારિ કરે છે? उत्तर- 'गोयमा !' गौतम नामा। 8५२ 'दस देवा भाईर्ष भाप पिरति' स मार देव नविपतित्व, पो२५ मत :- 'महा' s alना नाम नाय प्रभाव परणेम मागमारिंदे नागइमाराया' [a नाभा, नाभा२।५ १२८, २ क ५ तेना R asia कालबारे कोळपाले, सेलवाछे, सलवाले' કપાલ કોહપાલ, ક્ષેત્રપાલ, શખપલ, 'नागमारिदे नागऊमारराया' [s] नामान्त, नानाभाय भूतान [GI10] પુતાનના ચાર લોકપાલો- કાશપાલ કોહલ, રોહપાલ અને શખપાલ - . 'विजु प्रमेयचन्द्रिकाटीका २ ३ उ ८.१ मवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८६३ भूमाणदे१ भूतानन्दः 'नागकुमारिंदे' नागकुमारेन्द्रः 'नागकुमारराया नागकुमारराज, तल्लोक्पालानाह-पालवाले' २ कालपाल 'फोलपाछे'३ फोलपाल 'सखवाले४' शलपाल , 'सेलवाले' शैलपालम् । एते धरणेन्द्रादय दश देवा नागकुमारा देवानामाधिपत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति । जा- 'नागकुमारिंदाण' यथा नागकुमारेन्द्राणाम् 'एभाए वत्तबयाए' अनया उपर्यु तया वक्तव्यसया 'नेयच्च' सातव्यम् प्रतिपादितम् ‘एव तयेच 'इमाण नेयच' एपा वक्ष्यमाणाना देवानामपि ज्ञातव्यम् वेदितव्यम्, तथाडि 'मुवष्णकुमाराण' सुवर्ण कुमाराणाम् उपरि दश देवा आधिपत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति । 'वेणुदेवे' वेणुदेव 'वेणुदाली' 'वेणुदालियेति द्वौ सुवर्णकुमारेन्दौस्त , 'घेणुदेवे १ घेणु देवेद्र सस्य लोकपालाश्चत्वार 'चित्ते' चित्र , 'विचिचे'३ विचित्र 'चित्त परखे'४ चित्रपक्ष 'विचित्तपक्खे'५ विचित्रपक्ष , ' घेणुदाली' येणुदालीन्द्रः तस्य लाक्पालाश्चत्वार तमामका एव 'चित्ते'र चित्र 'विचिसे'३ विचित्र , 'चिस पक्खे'४ चित्रपक्ष, 'विचित्त परखे ५ विचित्रपक्षण, तथा जहा नागकुमारिंदाण एयाए उत्तबयाए 'नेयवं' जिस प्रकारसे नाग कुमारोंके इन्द्रों के विषयमें यह प्रतिपादन किया है 'एय' वैसा ही प्रतिपादन 'इमाण नेयब्ध' इनघक्ष्यमाण देषों के इन्द्रोंके विषयमें भी जानना चाहिये । जैसे 'सुवण्णकुमाराण' सुवर्णकुमारोंके ऊपर अधिपमित्व करनेवाले 'घेणुदेवे वेणुदाली चित्ते, विचित्ते, चित्तपक्खे, पिचित्तपक्खे' घेणुदेवेन्द्र और येणुदागेन्द्र है। ये दो सुवर्णकुमारों के इन्द्र है। इनके चारलोक 'चिन, विचित्र, चित्रपक्व, और विचित्रपक्ख' ये है । अर्थात् घेणुदेवेन्द्र के भी इन्हीं नामोंके चार लोकपाल है और वेणुदालीन्द्रफे भी इन्हीं नामके घार लोकपाल है । इस प्रकार घेणुदेव आदि १० देव सुवर्णकुमारक ऊपर आधिपत्य आदिक फाते है। नागकुमारिंदाण एयाए वतन्त्रयाए नेयन्त्र' नाभार स्वाना दाना विषयमा Sत के प्रतिपादन ४५ छ 'एवं' मे प्रतिपान 'माण ने पब्ध' नाये विद्यारवाना दाना विषयमा सभा - 'मुघण्णकुमाराण' अपमा। 8५२ मधिपति आ४ि२२६ घेणुदेवे, वेणुदासी-चिन, विधि, चिचपखे, विचित्रपक्खे' इस हेवो नये प्रभाविन्द्र बने [२] વેલી એ બે સુવર્ણકમારાના ઇન્દ્રો છે તે દરેક ઇન્કના ચાર, ચાર લોકપાલો- [૩ થી ૧૦ ચિત્ર વિચિત્ર, ચિત્રપક્ષ અને વિચિત્રપક્ષ [બન્નેના ચાર લોખ્ખાડીના નામમાં કઈપણ જાતને તફાવત નથી] આ રીતે બે ઈન્દ્રો અને તેમના આઠ લાપણો સુવર્ણમા પર અધિપતિત્વ પર૫ત્ય, મત આદિ કરતા હોય છે ८६२ मयसीय हे मदन्त ! पृषण पर्तते ? अर्थात् नागकुमाराणाम् उपरि कति मानता भाषिपत्यपौरपत्यादिक्ष कुर्वन्तो तिहरन्ति ? भगवानार-गोगमा इस्लादि। हे गौतम ! नागरुमाराणाम् उपरि 'दस देवा' दश देनाः 'माहेक अपि पत्य फुर्वन्त 'जाव-विहरति' यावत्-विहरन्ति, यावत्पदेन पौरपत्पारिक समायम् । सान् दसकुमारदेवान् मदर्शपति-'जा'-पर-पर- नागकुमारिंदे, ' धरण १ खलु नागकुमारेन्द्र 'नागकुमारराया' नागामारराम, चतुरस्तल्लोकपामानाइ-कालवाटे' इत्यादि । 'कालवाले'२ कासपाम 'को वाछे'३ कोस्पोरल 'सेल्वाछे'४ शैल्पाल , 'सम्ववाले५ सालब भब हे भदन्त ! नागकुमार देवों के विषय में भी मेरी यही पछारे भर्थात् नागकुमार देयोंके ऊपर फितने नागकुमार देव भाधिपत्य पौरपत्य आदि करते है ? भगगन इस प्रश्नका उत्तर देते हुए गौतम से कहते है कि 'गायमा' हे गौतम ! नागकुमारोंके ऊपर दस देना आहेयच जाव विष्ठरति' दश नागकुमार देव आधिपत्य यावत करते हैं । यहापर भी 'यावत् पदसे पूर्वोक्त पौरपत्य आदिपद गृहीत हुए है । 'तमदा' घे नागकुमार देव इस प्रकार से हैं 'धरणेण नागकुमारिये नागकुमारराया' एक नागकुमारों के इन्द्र नागकुमारों के रजा भरणेन तथा इनके ये पार लोकपाल 'फालवाले, कोलवाले, सेहवाले, सर. वाले' कालपाल, कोलपाल, शैल्पाल, शवपाल और दूसरा 'नाग- कुमारिंदे नागकुमारराया' नागकुमारेन्द्र नागछुमारराज भूतानन्द तपा इनके ये ही चार लोकपाल 'कालवाले, फोलवाटे, सेलवाले, सलवा' कालपाल, कोलपाल, रोलपाल, और शंस्वपाल ये घरणेन्द्र आदि १० दश देव नागकुमार देषों के ऊपर अधिपतित्व करते रहते।। મા એજ પ્રશ્ન છે- એટલે કે નાગકુમાર દેવો પર કેટલા દેવી અધિપતિત્વ, પૌરઢ બાદિ કર છે? उत्तर-- 'गोयमा !' भोतम! नामा! 8५२ 'दस देवा माहे भाव विरति' नमार व विपतित्य, पो२५, मलि - संजहा' asarai नाम नIA प्रभाने परणेण नागङमारिंदे नागामाराया' [૨નાગશ્વમાન, નાગજમારશય કરવું, રિ થી ૫) તેના ચાર લોકપાલો સાથે कोलपाछे, सेलबाले, सलवाछे કપાલ, પાલ, શૈલપાણ, શંખપાવ 'नागमारिंदे 'नागमारराया' [5] नाभा, नानाभा२५ भूतान [110) HICH AR - Naya, Thale, Rele भने साल 'भा .

. अमेयचन्द्रिकाटीका श ३ उ ८ १ मवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८६३ भूआणदे" भूतानन्द. 'नागकुमारिंदे' नागकुमारेन्द्रः नागकुमारराया नागकुमारराज, तल्लोक्पागनाह-'यालवाले' २ कालपाल' 'कोलवाले'३ कोलपाल 'सखवाले४' शशपाल , 'सेलवाले' शैलपालध । एते धरणेन्द्रादयः दश देवा नागकुमारा देवानामाधिपत्यादिक फुर्वन्तो विहरन्ति । जा- 'नागकुमारिंदाण' यथा नागकुमारेन्द्राणाम् 'एआए बत्तनपाए' अनया उपर्यु तया वक्तव्यतया 'नेयम्ब' झातव्यम् प्रतिपादितम् एव तथैव 'इमाण नेयन्च' एपा वक्ष्यमाणाना देवानामपि ज्ञातव्यम् वेग्तिन्यम्, तयाडि 'मुवष्णकुमाराण' सुवर्ण कुमागणाम् उपरि दश देवा आधिपत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति । 'वेणुदेवे' वेणुदेव. 'वेणुदाली' 'वेणुदालिश्चेति दी मुवर्णकुमारेन्द्रौस्त , 'वेणुदेवे१ वेणु देवेन्द्र तस्य लोकपालाश्चत्वार 'चिते' चित्र , 'विचित्ते'३ विचित्र 'चिच पक्खे'४ चित्रपक्ष 'विचित्तपक्खे'५ विधिप्रपक्ष , ' वेणुदाली' वेणुदालीन्द्र तस्य लोकपालाश्चत्वार तमामका एव 'चित्ते'२ चित्र विचित्ते'३ विचित्र, 'चित्त पक्खे'४ चित्रपक्ष, 'विचित्तपक्खे ७ विचित्रपक्षश्व, तथा 'विज्जु जहा नागकुमारिंदाण एयाए वसन्बयाए 'नेयन्व' जिस प्रकारसे नाग कुमारोंके इन्द्रों के विषयमें यह प्रतिपादन किया है 'एच' वैसा ही प्रतिपादन 'इमाण नेयध' इनवक्ष्यमाण देवों के इन्द्रों के विषयमें भी जानना चाहिये । जैसे 'सुवण्णकुमाराण' सुवर्णकुमारोंके ऊपर अधिपतित्व करनेयाले 'वेणुदेये घेणुदाली चिप्से, विचिसे, चित्तपक्खे, विचित्तपक्खे' घेणुदेवेन्द्र और वेणुदालोन्द्र है। ये दो सुपर्णकुमारों के इन्द्र है। इनके चारलोक 'चिम्र, विचित्र, चित्रपक्व, और विचित्रपक्ख' ये है । अर्थात् वेणुदेवेन्द्र के भी इन्हीं नामोंके चार लोकपाल है और वेणुदालीन्द्रके भी इन्हीं नामके चार लोकपाल है । इस प्रकार घेणुदेव आदि १० देव सुवर्णकुमारोंके ऊपर आधिपत्य आदिक फाते है । नागकुमारिंदाण एयाए घचन्चयाए नेयन्त्र' नागभार देवाना धन्दा [वषयमा ઉપર્યુંકત જે પ્રતિપાદન કરાયું છે એવું જ પ્રતિપાદન 'इमाण ने पन्छ' नाये विद्यारवाना दाना विषयमा पर माई - 'मुवष्णकुमाराण' सुपर्णमा। अपमविपतित्य RILE APना। वेणुदेवे, वेणुदासी-चिन, विचि, चिचपखे, विचित्रपरखे' स हेपो नाथे प्रभाव - [१] वन मने [२] વેદલીન્દ્ર એ બે સુવર્ણકારોના ઈન્દ્રી છે તે દરેક ઇન્દ્રના વાર, ચાર લોકપાવો- ૩િ થી ૧૦ ચિત્ર વિચિત્ર, ચિત્રપક્ષ અને વિચિત્રપક્ષ [બન્નેના ચાર લોપાલોના નામમા કેઈપણ જાતને તફાવત નથી] આ રીતે બે ઇન્દ્રો અને તેમના આઠ લાપાલો સુવર્ણકમા પર અધિપતિત્વ પૌરપત્ય, ભત્વ આદિ કરતા હોય છે . ८६४ माराण' विशुस्कमाराणामपरि दश दवाः माधिपत्यादिक तो विरान्त तयारि- विशुकमारस्य-हरिकान्त हरिसायति द्वौ इन्द्री सत्र-हरिकने हरि कान्त' इन्द्रः तस्य लोपालाशवार.-'पमा२ मम 'मुणम ममम 'पम फत'४ प्रमकान्तः 'सुप्पमक्त'५ सुपमकान्त तथैव 'रिस' रिसा.१ इन्द्र तस्य लोकपालापत्तार.-'पम' मम २ 'मुप्पम मुमम ३ 'पमकत' प्रमका., मुप्पमफत' मुममकान्त इति दश । भस्प व्याण्या पूर्ववत् कन्या । एवम् 'अम्गिामाराव' ममिकमारामा सुपरि दश देवाः आधिपत्यादिक खुर्वन्तो विहरन्ति-तत्र 'अग्गिसीर' माथि सिंह 'अग्गिमाणव' अग्निमाणवयेवि दावपि अमिछमारे द्रौ, तयो साकपासाना इ-'तेउ' इत्यादि । तेज , 'तेउसीड' तेनःसिंह, 'तेठफत' तेजस्कान्ता, 'वेउप्पम' वेन ममय, मस्य व्याख्या पूर्वपद् कर्तव्या, एपम् 'दीपकुमाराम विज्जुकुमाराण हरिकत हरिम्सह-पभ-सुप्पभ-पमात-सुप्पमत' विष्णुस्कुमारदेवोके हरिकान्त और रिसह ये दो इन्द्र है । इनके लोकपाल प्रभ, सुमभ, प्रमकान्त, सुप्रमकान्त ये चार है । अर्थात् इरिकात इन्द्र के इसोनाम के चार लोकपाल है और हरिसह इनके भी यही नामक चार लोकपाल है। इस प्रकार ये देव विपु स्कुमार, के ऊपर अधिपतिस्पादि करते रहते है अग्गिामारा में अग्गिसीह, अग्गिमाणव-तेउ, तेउसीह, तेप्टकत, तेउप्पम' भमिकुमारक ऊपर दश १० देव आपिपत्यादिक करते है उनके नाम इस प्रकार से-अमिसिंह और अग्निमाणव ये तो दो इन। और इनके तेज तेजसिंह सेजकान्त मौर तेजप्रम पे चार चार लोकपाल है। 'पिम्मुहमाराण हरिकत, हरिस्सा-पम, मुप्पम, पमकंत, अप्पमकर' વિકૃતકુમાર દેવોના બે ઈનો- [૧] હરકત અને બે હરિસહ છે તેમના ચાર ચાર કપાવો- પ્રમ, સુપ્રણ, પ્રભકાન્ત અને ભ્રમણકાન્ત છે તે બને ના પાડીના નામ એક સરખા છે તે બે ક્રિો અને ગાઠ લપાતો એ રીતે જ દેવો. વિકુમારો પર અધિપતિત્વ ખાદિ લે છે 'अग्गिामारा ण मग्गिसीर, अमिमाणव- तेउ, तेउसीर, तेतकंत, वेतप्पम' निभाश पर सोधिपति MICR मना नाम ની પ્રમાણે છે– [૧] અગ્નિસિક અને [૨] અગ્નિમાણવ, એ છે તેમના પ્રશ્નો તે ઇનોના ચાર ચાર લોકોનું તેજ, તેજસિહ, તેરકાનું અને તેમને આ રીતે બે નો અને રાત લોપાલો તેમના પર આધિપત્ય અહિ સબવે છે , .

पमेयचन्द्रिका टी श३ उ८ स १ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८६५ दीपकुमाराणामुपरि दश देवा आधिपत्यादिफ कुर्वन्तो विहरन्सि, तत्र 'पुण्ण' पूर्ण , विसिट्ट' विशिष्टधेति द्वौ द्वीपफुमारेन्द्रौ तल्लोयपालानाह-'रुअ' रूप , 'रुयम' रूपाश 'रूभकत' रूपकान्त , रूअप्पम' रूपममध, तथा अस्य ध्याख्या पूर्ववत् कर्तव्या-'उदहि कुमाराण' उदधिकुमाराणामुपरि दश देवा ओधिपत्यादिक कुर्वतो विहरन्ति तत्र 'जल्य ते' जलकान्त 'जलप्पम' जल- प्रभवेति द्वौ उदधिकुमारेन्दी तयोर्लोकपालोनाह-'जल' जल 'जलरूय' जल रूप 'जलफ त' जलकान्त. 'जलप्पम' जलप्रभश्व, एवम् अस्य व्याख्या पूर्ववत् 'दीवकुमाराण पुण्ण घिमीट-रूय, ख्यस, रूयकत, स्यप्पम' बीपकु मारोके ऊपर अधिपतित्व आदि करनेवाले ये दस १० देव है इनमें पुण्य और विशिष्ट ये तो दो इन्द्र है और इनके रूप, रूपाश, रूप कान्त, और रूपप्रम ये चार लोकपाल है । इस प्रकार पुण्य इन्द्र और इनके चार लोकपाल एघ विशिष्ट इन्द्र और इनके चार लोकपाल मिलकर दश देव दीपकुमारोफे ऊपर अपना प्रभुत्व स्थापित किये हुए हैं। 'उदहिकुमाराण' उदधिकुमारोंके ऊपर अधिपतिस्व आदि रखने वाले पे दश देव है जलक ते जलप्पम' इनमें जल- कान्त और जलमम ये दो तो इन्द्र है तथा इन दोनोंके 'जल, जलरूय, जलकंत, जलप्पम' जल, जलरूप, जलकान्त, और जलप्रम ये चार लोकपाल है । इस प्रकार जलकान्त इन्द्र और उनके ये प्यार लोकपाल, जलप्रम इन्द्र और उनके ये चार लोकपाल मिलकर दश देव उद्धिकुमार देके ऊपर अपना प्रमुस्व आदि स्थापित किये 'दीयछमारा ण पुण्ण, विसिट्ठ- स्य, रूपस, स्यकत, स्यप्पम' દ્વીપકુમારે પર નીચેના દસ દેવો અધિપતિત્વ પૌપત્ય આદિ ભગવે છે 0િ પુરય, ]િ વિશિષ્ટ [૩ થી ૧૦] પુરય અને વિશિષ્ટના ચાર ચાર લોકપાલો- ૫, રૂપાથ, રૂપકાત, ઉપપ્રમ પિયઅને વિશિષ્ટ તેમના ઈનો છે બન્નેના ચાર, ચાર alsairt नाम मे४२२मा ®] 'उदडिकुमारा ण' पिgभारे! ५२ गाधिपत्य MIR ४२॥२स योना नाम नीय प्रमाले -'जळफते, मलप्पमे' [v) rist a भने [२] ram मे मना २ -द्री, मने 'जल, जलरूप, जसकत, जलप्पम' [૩ થી ૧૦) જલ, જાપ, જકાન્ત અને જલપ્રજ, એ નામના ચાર, ચાર લોકપાલ- આ રીતે બે ઇન્દ્રો અને આઠ લેપ મળીને કુલ દસ રે ઉદધિકમારા પર અધિપતિત્વ ગાદિ ભેગવે છે - , ८६४ माराण' निशुस्कुमाराणामपरि दश दवाः आधिपत्याविक हन्तो हिरन्ति तयाहि- विगुस्लमारस्य-हरिकान्त हरिसामेति दी इन्द्रो ता-'हरिने परि कान्त इन्द्रः तस्य लोक्पालापरवार'-'पम'२ मम 'सुणम पम 'प फस'४ ममकान्त' 'सुप्पमक्त'५ सुपमकान्त तथैव 'रिस रिसाः इन तस्य लोकपालामस्वार -'पम' प्रम २ 'मुप्पम मुमम ३ 'पमकत' प्रमका स., 'मुप्पमफत' मुममकान्त इति दश । मस्प पाण्या पूर्ववत् पतन्या। एवम् 'अम्गिकमाराव' ममिकमाराबा मुपरि दश देवा माधिपत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति-तत्र मग्गिसहमति सिंह 'भग्गिमाणव' अग्निमाणवयेति द्वापि अमिकमारेन्द्रौ, तयो साकपासाना ह-तेउ' इत्यादि । तेमः, 'तेउसीह' तेनःसिंह, 'तेउफस तेषकान्ता 'वेउप्पम' मम्ममध, भस्य व्याख्या पूर्ववत् कर्तव्या, पम् 'दीपकुमाराण विज्जुकुमाराण रिक्त हरिम्सह-पभ-सुप्पम-पभात-सुप्पमात' वियुस्कुमारदेयोंके रिकान्त और हरिसर ये दो इन्न है। इनके लोफपाल प्रभ, सुपभ, प्रभकान्त, स्मभकान्त ये चार है । अर्थात इरिकांत इन्द्र के इसोनाम के चार लोकपाल और इरिसदइनके भी इही नामकि चार लोकपाल है । इस प्रकार ये . देव विषु स्कुमार, के ऊपर अधिपतित्यादि करते रहते अग्गिामारा। अग्गिसीह, अग्गिमाणव-तेज, तेउसीद, तेवकत, तेउप्पम' भप्रिकुमारीकि ऊपर दश १० देव आधिपत्यादिक करते है उनके नाम इस प्रकार से है-अमिसिंह और अग्निमाणव ये तो दो इन है और इनके तेज तेजसिंह तेजकान्त और तेजप्रम ये चार बार लोकपाल है। 'निज्जुफमाराण हरिक्त, हरिस्सा-पम, सुप्पम, पमकत, मुप्पमकत' વિવૃતકુમાર દેવોના બે ઈનો- [૧] હરિકતા અને બે હરિસહ છે તેમના ચાર પર પાલ- અક્ષ, સુખ, પ્રભકાન્ત અને સુમભકાન્ત છે તે બન્ને ના પાન નામે એક સરખા છે તે બે ઈનો અને ખાક લોકપાલો " એ રીતે જ દેવો વિg૯મા પ૨ અધિપવિત્વ નાદિ ભોગવે છે. 'अग्गिमाराम अग्गिसीर, अमिमानव- वेठ, वेउसीह, उकल, देउप्पम MOHIN S५२ स पियतिल RC तमना नाम નીચે પ્રમાણે છે- [૧] અનિશ્ચિત અને [૨] અગ્નિમાર્ણવ, એ છે તેમના નો છે તે કોના ચાર ચાર લોકપા- તેજ, તેજસ્િટ, વેજણાતુ બને તેજ આ રીતે બે કેન્દ્રો અને આ રોપાવો તેમના પર આધિપત્ય આદિ ભગવે છે , - . अमेयचन्द्रिका टी श६ उ.८ र १ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८६५ द्वीपकुमाराणामुपरि दश देवा' आधिपत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति, तत्र 'पुण्ण' पूर्ण, विसिट्ट' विशिष्टश्चेति दो द्वीपकुमारेन्द्रौ तल्लोक्पालानाह-'रुब' रूप , 'ख्यस' रूपाश 'रुभकत' रूपकान्त , रूअप्पम ' रूपममध, तथा अस्प व्याख्या पूर्ववत् पर्तव्या-'उदहि कुमाराण' उदधिकुमाराणामुपरि दश देवा आधिपत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति तत्र 'जलय ते' जलकान्त 'जलप्पभ' जल- प्रभवति द्वौ उदधिकुमारेन्दी तयोर्लोकपालोनाह-'जल' जल 'जलरूय' जल रूप 'जलक त' जलकान्तः 'जलप्पम' जलप्रमश्च, एवम् अस्य व्याख्या पूर्ववत् 'दीवकुमाराण पुण्ण-विमीह-स्य, स्यस, ख्यकत, स्यप्पम' बीपकु मारोके ऊपर अधिपतित्व आदि करनेवाले ये दस १० देव है इनमें पुण्य और विशिष्ट ये तो दो इन्द्र है और इनके रूप, रूपाश, रूप कान्त, और रूपप्रम ये चार लोकपाल है । इस प्रकार पुण्य इन्द्र और इनके थार लोकपाल एव विशिष्ट इन्द्र और उनके चार लोकपाल मिलकर दश देव दीपकुमारोंके ऊपर अपना प्रमुत्व स्थापित किये हुए हैं। 'उदहिकुमाराण' उदधिकुमारौके ऊपर अधिपतित्व आदि रखने वाले ये दश देव है जलफते जलप्पम' इनमें अल- कान्त और जलप्रम ये दो तो इन्द्र है तथा इन दोनोंके 'जल, जलरूय, जलकत, जलप्पम' जल, जलरूप, जलकान्त, और जलप्रम ये चार लोकपाल है । इस प्रकार जलफान्त इन्द्र और उनके ये चार लोकपाल, मलप्रम इन्द्र और उनके ये चार लोकपाल मिलकर दश देव उदषिकुमार देवोंके ऊपर अपना प्रभुत्व आदि म्थापित किये 'दीवकुमारा ण पुण्ण, विसिट्ट- रूय, स्यस, रूयकत, रूयप्पमा દ્વીપકુમારે પર નીચેના દસ દેવો અધિપતિત્વ, પરિપત્ય નાદિ ભેગવે છે [૧] પય, રિ] વિશિષ્ટ [૩ થી ૧૦] પુરય અને વિશિષ્ટના ચાર ચાર લોકપાલો- ૧૫, પાશ રૂપકાંત, પ્રભ. પિયઅને વિશિષ્ટ તેમના ઈન્દ્રો છે બન્નેના શાર, ચાર alsualit नाम मेस२मा ®] 'उददिकुमारा ण' अधिभा। ५२ गाविपत्य MIC २२ सपाना नाम नाय प्रभाव -'जसकते, जलप्पमे' [1) Mula भने [२] MIUM मे तमना कन्द्रा, मने 'जल, जलरूप, जलफत, जलप्पम' [2 થી ૧૦] જલ, જાપ, જસકાન્ત અને જવપ્ર, એ નામના ચાર ચાર લોકપાલો- આ રીતે બે ઈન્દ્રો અને આઠ લોકપાલો મળીને કુલ દસ દે ઉદધિમારા પર અધિપતિત્વ આદિ ભેગવે છે .

-- - . ८६६ मभक्तीने पर्वव्या 'दिशाकुमाराण' दिक्कुमाराणामुपरि दश देवा आधिपत्याविकतो विहरन्ति, वा 'भमियगई' अमितगति' 'ममियवाणे' अमितमानपति द्वौ दिक्कुमारेन्द्रौ, तयोर्लो कपालानाह-सुरियगई स्वरितगति , 'सिपगई' क्षिमगतिः, 'सीहगई । शीघ्रगति', 'सीह विक्कमगई। शीघ्रविक्रमगतिध, एच 'घाउकुमाराण' वायुकुमाराणामुपरि दश देवा' आधिपत्यादिक इन्तो विहरन्ति, तत्र 'घेलच' येलम्प , 'पमनण' पमञ्जनश्रेति दो वायुमारेन्द्रौ तयोर्लोकपालानाह-'काल' पाल, 'महाकाल' महाराल', 'अजण' अपन' रहते है 'दिसाकुमाराण' दिवकुमारोंके ऊपर ये दशदेव अपना अधि पतित्व आदि करते रहते है वे इस प्रकार से है 'अमिपगई, अमि यवाहणे' अमितगति और अमितघाहन ये दो तो दिक्कुमारकि इन्द्र हैं तथा तुरियगई, खिप्पगई, सीरगई, सीरविक्कमगई' स्वरितगति, शीघ्रगति और शीघ्रविक्रमगति ये चार लोकपाल हैं। इस प्रकार अमितगति न्द्र और उसके ये चार लोकपाल ण्व अमि तषाहन इन्द्र और उसके इसी नामके चारलोकपाल मिलकर दश देव दिपकुमारों के ऊपर सदा अपना अधिपतिरव भादि करते रहते हैं । 'घाउकुमाराण घेलप पभजण' वायुकुमारोंके ऊपर अपना भाषि- पत्य रखनेवाले पे दसदेव ई-घेलम्य और प्रभजन ये दोतो इनके इन्द्र है तथा इनके 'काल महाकाल भजण रिर्ट काल कहाकाल भेजन और रिष्ट ये चार लोकपाल है। इस प्रकार वेलम्म इन्द्र और इमके चार लोफपाल, तथा मभंजन इन्द्र और इसके चार लोकपाल मिलकर दश देव वायुफुमारोफे ऊपर सदा अपना प्रभुत्व आदि 'दिसाकमाराण' GURU ५२ नाना स सानु विपतित्प, Gaan- 'ममियगई, अमियवाहणे' भितमति बने अमितान, मे मना gad 40 'सुरियगई, खिप्पगई, सीबई; सीइविक्फमगई सरितगति, Mana, સિ ઢગતિ અને સિહવિક્રમગતિ નામના તેમના ચાર, ચાર લોકપાલો છેઆ રીતે અમિત ગતિ નામને ઇન્દ્ર અને તેના ચાર વોપાલો દિકકુમારો પર અવિપતિત્વ માટિ ભોગવે છે 'घाउकुमाराण' मारे। 8५२ नायना है वोनु धिपति से है- घेळप, पमनण' भने म भन दो भन्ने नाना 'काल, महाफास, अजण ग्दि , HelHR, RAM भने २४ नाभन भार, આઠ લોકપાલે મળીને કુલ દસ દેવા તેમના ચાર વોકપાલો છે એ ममेयचन्द्रिका टीका श ३ ३.८ सू १ भवनपस्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८६७ 'हि' रिठश्च, तथैव 'यणियकुमाराण' स्तनितकुमाराणामुपरि दश देवा. आधि पत्यादिक कुर्वन्तो विहरन्ति, तर 'घोस' घोप 'महायोस' महाघोपति दो स्तनितकुमारेन्द्री, तयोर्लोकपालानाह-'आवत्त' आवम्, 'चियावत' ध्यावर्त. 'नदियावत्त' नन्द्यावर्च 'महानदियावत्त' महानन्द्यावर्तश्च, 'एव अनया रीत्या 'माणियन्च ' मणितव्यम् 'नहा अमुरकुमारा' यया अमुरकुमारा -सर्वमसर कुमारवद् विज्ञेयम् इत्यर्थ । अय दशदक्षिणमवनपतीन्द्राणाम् प्रथम प्रथम लोकपाल्नामानि माह-'सोमे य' इत्यादि । सोम १, कालवाल २, चित्र ३, मम ४, तेजः ५, रूप ६, जल ७, त्वरित ८, काल ९, आवर्त १०, स्थापित किये रहते है । 'यणियकुमाराण' स्तनितकुमारों के ऊपर ये दश देव आधिपत्य आदि करते है 'घोस महायोस' घोप और महा घोप ये दो तो इनके इन्द्र है । इनके 'आवत्त-वियावास-नदिभावन, महानदियायत्त' ये आवर्च, व्यावर्त' नद्यावर्त और महानद्यावर्त, ये चार लोकपाल है । इस प्रकार घोप इन्द्र और उसके ये चार लोक पाल, तथा महाघोप इन्द और इन्हीं नामफे पेही चार लोकपाल इस प्रकार दशदेव स्तनितकुमारों के ऊपर अपना अधिपतित्व आदि स्थापित किये रहते है । अर्थात् स्तनितकुमार इन दश देवोंके आधीन रहसे है। 'एव भाणियव्यं जहा असुरकुमारा' नागकुमार आदिकों का और भी अवशिष्ठ समस्त कथन असुरकुमारों की तरह जानना चाहिये । अप दक्षिण भवनपतिके इन्द्र, के जो चालीस ४० लोकपाल कहे गये है उनमें से प्रत्येक इन्द्र के पहिले पहिले लोकपालके नाम प्रफट किये जाते है-सोम १, कालपाल २, चित्र ३, प्रभ ४, तेज ५, रूप ६, १२ मविपतित्प, पौरपत्य, भातृत्व भागि छ 'यणियकुमाराण' नितभा। ५२ नायना इस कोर्नु अविपतित्व - 'घोस, मायोम' ५ मने भावा नाभन भन्ने छन् तथा तमन्ने पदोन 'आपत्त, वियावत्त, नदिभावप, मानदिवायत्त' भापत यापत्त, नवापत, भने महाना, ये नामाना थार, ચાર લોકપાલ છે આ રીતે શેષ, ઘેપના ચાર લોકપાલ, મહાદેવ અને માથાના ચાર લોકપાલો, એમ કુલ દસ દેવો તેમના ઉપર અધિપતિત્વ આ ભેગવે છે 'एष माणियध्य महा अमरकुमारा' नामार वगैरेनु मानु अभस्त ४यन અસુરકમારાના કથન પ્રમાણે સમજવું દક્ષિણ ભવનપતિ કોના જે ચાલીસ (૪) કપા કહ્યા છે તે લોકપાલોમાના પ્રત્યેક ઈન્દ્રના પહેલા વેપારનું નામ સૂત્રકાર નીચેના સૂત્રધાર પ્રકટ કરે છે- [ . , , - .. . . ८६६ ममवतीले कर्तव्या 'दिशाकुमाराण' दियकुमाराणामुपरि दश देवा आपिपस्पादिक वन्तो विहरन्ति, ता 'अमियगई' अमितगनिः 'अमियवारणे' अमितमानमति द्वौ दिक्कुमारेन्द्री, तयोलो कपालानाइ-तृरिपगई त्वरितगतिः, 'विप्पाई' सिमगतिः, 'सीहगई ' शीघगति', 'सीह विक्कमई, शीप्रविक्रमगतिब, एत्र 'वाउकुमाराण' वायुकुमाराणामुपरि दश देवा आधिपत्यादिक इन्तो विहरन्ति, तत्र 'पेलय' घेलम्ब , 'पमनण' पमअनयति दी वायुङमारेनौ तयोलोकपालानार-'काल' याल , 'महागार' महाकाली, 'अजम' अञ्जनः रहते है 'दिसाकुमाराण' दिपकुमारोंके ऊपर ये दशवेव अपना अधि पतित्य आदि करते रहते है वे इस प्रकार से है 'अमिगगई, अमि यघाटणे' अमितगति और अमित पारन ये दो तो दिक्कुमारकि इन्द्र है तथा तुरियगई, खिप्पगई, मीरगई, सीहविक्कमगई त्वरितगति, शीघ्रगति और शीघ्रविक्रमगति ये प्यार लोकपाल हैं। इस प्रकार अमितगति इन्द्र और उसके ये चार लोकपाल एव अमि तवाहन इन्द्र और उसके इसी नामके चारलोकपाल मिलकर दश देव दिपकुमारों के ऊपर सदा अपना अधिपतित्व आदि करते रहते है । 'घाउकुमाराण घेलय पभजण' पायुकुमारोफे ऊपर अपना आधि पत्य रखनेवाले ये दसदेव है-येलम्य और प्रभंजन ये दोतो इनके इन्द्र हैं तथा इनके 'काल महाकाल मजण रिह काल कहाकाल अजन और रिष्ट ये चार लोकपाल है। इस प्रकार वेलम्ब इन्द्र भोर इमके चार लोकपाल, तथा ममंजन इन्द्र और इसके चार लोकपाल मिलकर दश देव यायुकुमारोंके ऊपर सदा अपना प्रभुत्व आदि 'दिसाकुमाराण' मा ५२ नायना इस वानु माविपतित्व - 'भमियगई, अमियवाहणे' मभितगति ने मिलवान, मेमना दी) तथा 'सुरियगई, विप्पगई, सीदगई। सीषिषकमगई' सरितगति, ति, મિ દ્વગતિ અને સિ હવિક્રમતિ નામના તેમના ચાર, ચાર લોકપાવો છે આ રીતે અમિત ગતિ નામનો ઇન્દ્ર અને તેના ચાર લોકપાલો દિકુમારા પર અવિપત્વિ આદિ ભગવે છે. 'नाउकुमाराण' पाया। 8५२ नोयना ध्यानु मधिपतित्व 8 है- वेष, पभजण' सम्म भने प्रसन मना मन्ने ना 'फास, महापाल, मजण, रिद्ध' te, HINE, AVM मन R नामना यार, ચાર વોકપાલો છે એ રીતે બે ઈનો આઠ લોકપાલો મળીને કુલ દસ રવા તેમના . , .

. । . - प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ८ र १ मवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८६९ रूपश्च, यक्षेन्द्रौ-'पुण्णमोय अमरवई माणिमद्दे' पूर्णभद्र , अमरपति , माणिमद्रय, राक्षसेन्द्री 'भीमेय तहा महामीमे' भीमस्तया महामीमच, मिनरेन्त्री-'किम्मर किंपुरिसे खलु' किन्नर., सिम्पुरुषश्च खलु, पिम्पुरुपेन्द्रौ 'सप्पुरिसे खल्ल तहा महा पूरिसे' सत्पुरुष ,ग्वल्ल तयामहापुरुष महोरगेन्द्रौ-श्रइकाय महाकाए' अतिकाया महाकायश्च, गन्धर्वेन्द्रो-गीभरईचेव गीअनसे' गीतरति , गीतयशाश्चैव; 'एए वाणमतराण देवाण' 'एते उपर्युक्ता वानव्यन्तराणां देवानाम् इन्द्रा वतन्ते । मप्र लोकपाला न भवन्ति पय जोइसिभाण' ज्योतिपिकाणाम् 'देवाण' देवा- है । 'सुस्वपटिरूव' सुरूप और प्रतिरूप ये दो इन्द्र भूतोंके है। पुण्णमद्देय अमरचई माणिभद्दे' पूर्णभद्र और अमरपति, माणिभद्र ये दो इन्द्र यक्षोंके है । 'भीमेय तहा महामीमे य' मीम और महामीम ये दो इन्द्र राक्षसो के है, 'किम्मरकिंपुरिसे खलु' फिर और किं पुरुप ये दो इन्द्र किन्नरोंके है । 'मपुरिसे खल्ल तहा महा. पुरिसे' सत्पुरुप और महापुरुप ये दो इन्द्र किं पुरुषों के हैं। 'अह- काप महाफाए' अतिकाय और महाकाय ये दो इन्द्र महोरगो के है। 'गीयरई चेव गीयजसे' गीतरति और गीतयश ये दो इन्द्र गन्धरों के हैं। 'एए पाणमतराण देवाण' ये पूर्वोक्त इन्द्र धानव्यन्सर देषों के है। 'लोकवर्ध्या व्यन्तरज्योतिष्का के अनुसार यहा व्यन्तर निकाय में लोकपाल नहीं होते हैं। इस लिये दो दो इन्द्र ही व्य न्तरोंके ऊपर आधिपत्य करते हैं। जोइसियाण देवाण दो देवा पिशायना ने भन्दा 'मुरुष पहिरूप' ३५ भने प्रति५, के भूताना केन्दछ 'पुण्यामदेय अमरवईमाणिमहे सने अमरपति भार से योना બે ઇન્દ્રો છે 'मीमे य ता महामीमेय' नाम भने मामाभ, ये राक्षसाना मन्छे 'फिभरकिंपुरिसे खल निर भने पुरुष, म् GANEI ने नछे 'सपुरिसे खल्ल सहा महापुरिसे' सत्पुरुष भने महापुरुष, मे & पुरुषाना वाले 'भाकाय महाकाए' तिमय भने मध्य में महागौना ने 'गीयई चेत्र गीयमसेतति भने तयश, अपाना ने धन्दा एए याणमतराण देवाण' थी बने तयश पन्तना ७५२ विदा पानयन्तर रवाना - 'लोकवा; व्यन्तरज्योतिप्को ' આ કથન અનુસાર વ્યક્ત નિકાયમાં લોકપણો હોતા નથી. તેથી દરેક પ્રકારના વનભ્યન્તર ઉપર બબ્બે ઇન્દ્રનું જ અધિપતિત્વ આદિ હોય છે ८६८ भारतीयो इति । ते च उपर्युक्ता एवेवि, अथ ध्यन्तरविषयक प्रममार-'पिसापा पुच्छा' इति पिशाचानामधिपति विपणा पन्छा भगवानार-'गोरमारे गौतम ! 'दो देगा माहेवच' द्वौ द्वौ वक्ष्यमाणमकारी देवी आधिपत्य इन्तो जाव विहरति ' यावत् विहरत', यावस्फरणात् 'पौरपस्य, मामिल, भरवं, पालकत्व, पोपपत्वम्' इति मग्रायम् । तानेवाह-'त नहा' तपया-पिशाचेन्द्री- 'काठे य महाका' पाल , महाकालमा भूतेन्द्री 'मुरूव-पडिरूव' मुरूप, प्रति जल ७, त्वरित ८, फाल ९, और आवत १० । ये प्रत्येक इन्द्र के प्रथम प्रथम लोकपाल है । जैसे असुरकुमार के इन्द्र के पहले लोकपालका नाम सोम है और नागकुमारों के इन्द्रके पाले लोक्पारका नाम कालपाल है इस तरष्ठ सपन्न समसलेना चाहिये। अब प्रभु से गोतम कहते है कि हे भदन्त ! 'म अप यह जानना चाहता कि-पिशाच ओ कि न्यन्तर निकाय है उनके ऊपर कितने देव आधिपत्य करते है यहीपाप्त 'पिसाया ण पुच्छा' इस सूत्रपाठ बारा व्यक्त की गई है इमके उत्तरमें प्रभु गौतम से कहते है कि-'गोयमा' हे गौतम ! 'दो देवा' दो दो देष पिशाचकुमारों के ऊपर ' माहेमर जाव लिए रति' आधिपत्य आदि करते है। यहां पर यावत्पदसे 'पौरपल्प, स्वामित्व, मर्तृत्व, पालकत्व पोपकत्य, इन पदों का सग्रह किया गया है । 'त जहा' इस विषयमें खुलाशा अर्थ इस प्रकार से है 'फाले य महाफाले य' काल और महाकाल पे दो इन्द्र पिशाचों के साभ, [२] Brele, [a] ta, (४) प्रम [५] ar, [1] ३५, [][] परित le]le बने [10] आप આ રીતે પ્રત્યેક ઇન્દ્રના પહેલા લોકપાલનું નામ ઉપર મુખ છે જેમકે અસુરકુમારોના ઈન્દ્રના પહેલા લોકપાલનું નામ સેમ છે અને નાગકુમારોના ઇન્દ્રના પહેલા લોકપાલનું નામ કાલપક છે એ જ પ્રમાણે બીન ઈન્દ્રોના પહેલા તેમના નામ ચિત્ર, પ્રશ્ન આદિ સમજવા, હવે પિચ નામના ખ્યત્તર રેના અધિપતિના વિષયમાં ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને આ छे - "पिसायाण पुच्या' HEd! NिARTHI પર કેટલા ર અધિપતિત્વ આદિ ભોગવે છે ? उत्तर- 'गोयमा ३ गौतम! 'दो देवा' पिसभाए। ५१ मे २२॥ 'बाहेयस नाप विरवि' मधिपतित्वमा सावे (A, पौरपत्य, स्वामित्व, मतदपाaru, पाarh i am NRN) (सभा) तमना नाम नी प्रभादे- 'काय माफाछेय' ने भनभना . जाम પી देवा । अमेयचन्द्रिका टी उ८१ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८७१ न सन्ति, गौतम पुन पृच्छति-'सोहम्मी साणेण मते ' इत्यादि । हे मदन्त ! सौधर्म-शानयो दक्षिणोत्तरवर्तिनोः खलु 'फापेम' कल्पयोः 'फादेवा" कति 'आहेबच जाब विहरन्ति' आधिपत्य कुर्वन्तो यावत् विहरन्ति ? यावत्पदेन पोरपत्यादिक समाद्यम् । भगवानाह 'गोयमा ।' हे गौतम ! वाहन इस प्रकार से दो दो इन्द्र हैं। इन प्रत्येक इन्द्रो के ४-४ लोकपाल होते हैं। जिनका नाम ऊपर यताया जा चुका है। न्य तरी में लोकपाल होते नहीं हैं इन्द्र होते हैं व्यन्तरों के भेद- पिशाच, भूत, यक्ष, राक्षस किन्नर. किं पुरुप, महारग, गन्धर्ष, ये है। इनमें प्रत्येक के दो दो इन्द्र है जैसे पिशाचो के काल, महा- काल, भूतके सुम्पो प्रतिरूप, यक्षके पूणभद्र, अमरपति माणिभद्रश्व, राक्षसके-भीम, महाभीम, किन्नरोंके किन्नर और किंपुरुपों किंपुपोंक सत्पुरुप और महापुरुप, महोरग के अतिकाय और महाकाय, ग? के गीतरति और गीतयश । ज्योतिष्क देवकि सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह, नक्षत्र और प्रकीर्णक तारें इस प्रकार ५ मेद है । इनमें भी लोक पाल नहीं होते है। इन के सूर्य और चन्द्रमा ये दो ही इन्द्र होते हैं। अप गौतम प्रभु से वैमानिक देवों के इन्द्रों को जानने के विषय में पूछते हैं कि 'सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु ण मते 1' हे 'मदन्त 1 दक्षिणोत्तरवर्ती सौधर्म और ईशान फल्प में रहनेवाले देवोंके ऊपर 'कह देवा आहेवच जाव विहरति' फितने देव आधिपत्य आदि करते નામે પહેલા બતાવવામાં આવ્યાં છે અન્તરોમાં લોકપાલ મહેતા નથી પણ ઈન્દ્ર જ દાવ છે અત્રેના ભેદ- પિશાચ, ભૂત, ય, રાક્ષસ, કિન્નર કિરૂન્મ, મહારગ અને ગમે તે દરેકના બે ઇન્દ્રો હોય છે જેમકે પિશાચાના કોલ અને મહાકાલ, ભૂતાના સાપ અને પ્રતિરૂપ. પક્ષના પૂર્ણભદ્ર અને અમરપતિ માણિભદ્ર, રાક્ષસના ભીમ અને મહાભીમ, કિન્નરેના કિન્નર અને કિં પુરુષ, કિ પુરૂના સભ્ય અને મહાપુરુષ, મહારમન તકામ અને મહાકાય અને ગધના ને છજો ગીતતિ અને ગીતયશ છે તિષ્ક ના પાંચ ભેદ છે- સૂર્ય, ચંદ્રમા, ગ્રહ, નક્ષત્ર અને પ્રદી તારાએ નેતિ કેમ પણ હોકપાલ હતા નથી તેમના બે ઈન્દ્રો હોય છે [૧] સૂર્ય અને [२] सन्मा. હવે ગૌતમ સ્વામી વૈમાનિક દેવના ઈન્દ્રના વિષયમાં મહાવીર પ્રભુને પ્રમ पूछे थे- 'सोडम्मीसाणेमु फप्पेसु ण मते !' - सिध' भने उत्तराईमा मापेक्षा सौषम मनमानाशी ५२ 'फा देवा माहेवर्ग जाय विहरति । या अधिपतित्व माहि माग ! (मही 'जाव' ५६थी પોર૫ત્ય આદિ શબ્દો ગ્રહણ કરાયા છે) ८७० - - नाम् उपरि 'दो देवा' दो देवो वक्ष्यमाणरूपी 'माहेब भार-विरवि' आधिपत्य कुर्वन्तो यावत्-विहरत ; यावत्पदेन पौरपत्पादिमतं साल पाषेवाइ-'त जहा' उपया-'चदेय यूरेग' चन्द्रम, मूर्यम । अत्रापि मोकशाला आहेवच जाप विहरति ज्योतिष्क देवोंके ऊपर ये वक्ष्यमाण दो देव आधिपत्य आदि करते हैं । परापर भी धावपदसे 'पूर्वोक्त पौरपस्प आदि पद गृहीत हुए। 'त जहा' घे इस प्रकारसे -चंदेय सुरेव' चंद्रमा और सूर्य । इस देवनिकाय में भी लोकपाल नहीं होते हैं। तात्पर्य यह है कि-'पूर्वयो बीन्द्रो । के अनुमार भवनवासियों में और न्यन्तर देवों में प्रत्येक मेद में दो दो इन्द्र होते है । भवनमा सियों के असुरकुमार, नागकुमार, विगुत्कुमार, सुवर्णकुमार, अमि- फुमार, वायुकुमार, स्तनितकुमार, उदधिकुमार, दीपकुमार, और हि पकुमार ये दश मेद है । असुरकुमारोके घमर और बलि, नागकुमारों के धरण और मृतानन्दों विद्युत्कुमारा के हरि और हरिसह, सुवर्ण कुमारों के घेणुदेव और घेणुदाली अग्निकुमारों के अमिशिल और अग्निमाणव, घायुकुमारों के घेलम्प और प्रभजन, स्तनितकुमारों के सुघोप और महाघोप, उदधिफुमारों के जलकान्त और जलप्रभ, दीप कुमारोंके पूर्ण और विशिष्ठ, दिपकुमारों के अमितगति और अमित 'मोइसियाण देवाण दो देवा माहेपच्च नाव विरति मोतिः २३. ઉપર બે રેવે અધિપતિત્વ, સ્વામિત્વ ભવ, પાલકત્વ અને પિવાવ ભોગવે છે 'तमहा-चदे य सुरे य' म देवाना नाम- 4 भने सूम' ति भL vg airte rat नयी वानु ताप' नाय प्रभारे - 'पूर्वयो दीन्द्रा' આ કથન અનુસાર ભવનવાસી દેવો અને વ્યન્તર દેવેની પ્રત્યેક જાતિમાં બખે નો હોય છે અવનવાસી રના નીચે પ્રમાણે ઇસ પ્રકાર – [૧] અસુમાર ]િ नाभार, [३] सुपरभार, [४] विभा२ [५] मनिभाR E] agमार, [७] Nिgभार, [८] GUभा, [6] भार भने [१०] स्तनितभार અસુરકુમારના બે નો ચમર અને બલિ છે નાગકુમારોના બે નો પર, અને ભૂતાનના છે વિદ્યુતામાના બે નો હરિ અને હરિસહ છે સુવર્ણમાના બે ઇનો વેવ મને વેણુવતી છે અગ્નિકુમારના બે ઇન્દ્રો અમિશિન અને અગ્નિમાવે છે વાયુમારને બે ઇનો વિલમ્બ અને પ્રભજન છે નિતામારાના છે જો સારી અને મહાપ ઉદધિમારાના બે ઇ જસકાન્ત અને પત્રો દીપમામાના બે ઈ દ્રો પર્ણ અને વિશિષ્ટ છે અને દિકામારાના છે અને અમિતગતિ અને અમિતવાહન છે તે દરેક નાના પાર ચાર લોપાય છે જેમના - ममेयचन्द्रिका टी शउ८१ भवन पत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८७१ न सन्ति, गौतम पुन पृच्छति-'सोहम्मी साणेण मते !' इत्यादि । हे मदन्त । सौधर्म-शानयो दक्षिणोत्तरवर्तिनोः खलु 'कप्पेस' पल्पयो 'फादेवा" पति देवा, 'आहेवच जार विहरन्ति' आधिपत्य कुर्वन्तो यावत् विहरन्ति ? यावत्पदेन पोरपत्यादिक' सग्रायम् । भगवानाह 'गोयमा ।' हे गौतम ! पारन इस प्रकार से दो दो इन्द्र हैं । इन प्रत्येक इन्द्रो के ४-४ लोकपाल होते हैं। जिनका नाम ऊपर बताया जा चुका है। व्य न्तरा में लोकपाल होते नहीं हैं इन्द्र होते हैं व्यन्सरों के मेद- पिशाच, भूत, यक्ष, राक्षस किन्नर, किं पुरुष, महोरग, गन्धर्य, ये हैं। इनमें प्रत्येक के दो दो इन्द्र है जैसे पिशाचो के काल, महा- काल, भूतके सुरूपो प्रतिरूप, यक्षके पूर्णभद्र, अमरपति माणिभद्रश्य, राक्षसके-मीम, महाभीम, किन्नरोंके किन्नर और किंपुरुपों किंपुरुपोंक सत्पुरुप और महापुरुप, महोरग के अतिकाय और महाकाय, गर्यो के गीतरति और गीतयश । ज्योतिप्क देवकि सूर्य, चन्द्रमा, प्रह, नक्षत्र और प्रकीर्णक तारें इस प्रकार ५ भेद है। इनमें भी लोक पाल नहीं होते है। इन के सूर्य और चन्द्रमा ये दो ही इन्द्र होते हैं। अप गौतम प्रभु से चैमानिक देवों के इन्द्रों को जानने के विषय में पूछते हैं कि 'सोष्ठम्मीसाणेसु कप्पेसुण भते!' हे भदन्त । दक्षिणोत्तरवर्ती सौधर्म और ईशान फल्प में रहनेवाले देवोंके ऊपर 'कह देवा माहेवध जाय विहरति' कितने देव आधिपत्य आदि करते નામે પહેલા બતાવવામાં આવ્યાં છેબન્નેમાં લોકપાલ હોતા નથી પણ ઈન્દ્ર જ એક છેબન્ને ભેદ- પિશાચ, ભૂત, યક્ષ, રાક્ષસ, કિન્નર કિંજ્યુમ, મારા અને ગધવું તે દરેકના બે ઇન્દ્રો હોય છે જેમકે પિરાના કાન અને મહાકાલ, ભૂતના -અપ અને પ્રતિરૂપ યક્ષના પૂર્ણભદ્ર અને અમરપતિ મણિભદ્ર, રાક્ષસના ભીમ અને મહાભીમ, કિરેન કિન્નર અને કિપક્ષ, કિ પુરુના સપુરુષ અને મહાપુરુષ, મારગન તકાય અને મહાકાય અને ગધના ઇન્દો ગીતરતિ અને ગીતયશ છે નેતિ ના પાંચ ભેદ છે- સુર્ય, ચક્રમા, ગ્રહ નક્ષત્ર અને પ્રશ્ન તારાઓ, તિમાં પણ લોકપાલ હતા નથી તેમને બે ઈનો હોય છે [૧] સૂર્ય અને હવે ગૌતમ સ્વામી વૈમાનિક દેના ઈન્દ્રના વિષયમાં મહાવીર પ્રભુને પ્રા - सोहम्मीसाणेस कप्पेसुण मते ! - Krgy' भने उत्तराभा माता सीधा मानना वो 5५२ 'का देवा आहेवन जाप विहरति' 21 देवा अधिपतित्व भाति सागवे ! (ही 'जाव' या [२] चन्द्रमा પરિપત્ય આદિ શબ્દ ગ્રહણ કરાયા છે) ८७२ भक्तीचे दस देवाः जाप' दश देवा यावत्-'विरवि' विपति यातरवार 'माधिपत्य पौरपत्यादिक फुर्वन्त. इति सम्रामम् । सानेगा- उद्यया 'सक्के देविदे' शक्रो देवेन्द्र देवरापा' देवराम सौधर्मकल्पनामदक्षिणाईदेवलोकाधिपति तल्गेकपालाप इमे पोध्या -'सोमे, नमे, वरुणे, चेसमणे' सोम. १, यम २ वरुण ३, वैश्रवण १, भयो दीच्याघदेवलोकाधिपतिमाह 'ईसा णे१ देविंदे देवराया' ईशानो देवेन्द्रो देश राज , तल्लोकपालाच पूर्वोक्ता एवेत्याह-'सोमे, जमे; वरुणे; वेसमणे' सोमः २, यमः ३, वरुण र, वैश्रवणश्चेति । 'एसा वसनया' एपा सौधर्म- शानयोरुक्ता वक्तव्यता 'सन्धेमु वि पप्पेसु' सर्वेष्वपि सनत्कुमारादि-अच्यु- है ? यहा यावत्पद से पूर्वोक्त पौरपत्प आदि पदोंका ग्रहण हुआ है। इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते है-'गौयमा' हे गौतम! दस देवा जाव विहरति' दश देव आधिपत्य यावत् करते है। यहां पर भी याषत् पद से पौरपत्य आदि पद ग्रहीत हुए। 'त जहा' इसी पातको अप नामदिशेप पूर्वक प्रकट किया जाता है- 'सक्के देपिंदे देवराया, सोमे, जमे, वरुणे, वेसमणे' सौधर्मकल्प में रहनेवाले देवोंके ऊपर आधिपत्य आदि करनेवाला देवेन देवराज शक्र है और इसके चार लोकपाल -सोम, यम, बरुण, भ्रमण यह देवेन्द्र देवराज शक सौधर्मकरूप नामके दक्षिणा देव- लोक का अधिपति है। उदीच्या देवलोक का अधिपति देवेन्द्र देवराज ईशान है, इसके भी पे ही सोम, यम, श्रमण चार लोकपाल है। 'एसा बत्तध्वया' सौधर्म और ईशान- करूपमें कही गई यह परुष्यता अवशिष्ट समस्त कल्पों में सनलमार Sit- 'गोयमा ! 8 गौतम ! 'दस देवा मार विरति' मना ५२ इस स्वानु माधिपस wu and तनहा ते इस याना नाम नी अभाव सपके देविदे देवराया, सोमे, यमे, बरुणे, वेसमणे' સૌપમાપ નિવાસી. તેવો ઉપર રવિન્દ્ર દેવરાજ શનું તથા તેના ચાર લોકપાલોનું સિમ, યમ, વહુ અને વૈધમનું) અધિપતિત્વ છે તેવેન્દ્ર વિશજ શક દક્ષિવા દેવલોકના અધિપતિ .. ઉત્તરા વલોકના અધિપતિ દેવેન્દ્ર દેવરાજ ઈશાન છે તે ઈશાનના ચાર લેમ્પનું नाम पर सोम, यम, १२ जने भए 'एसा पध्धया' सौभ' भने શાન ના વોન ઈ નિધિપતિના વિષયનું આ અને સામાથી અમ્મત वरण और , ममेयचन्द्रिकाटीका श ३ उ ८८ १ भवनपत्यादिदेवस्वरूपनिरूपणम् ८७३ तान्तेषु फ्ल्पपु-देवलोकेषु इन्द्रनिवासम्यानेषु 'एएचेव माणियच्चा' पते चैव भणितव्या तयाहि पञ्चकेषु सनत्कुमारादि-इन्द्रयुग्मेषु दक्षिणेन्द्रापेक्षया उचरेन्टमम्बन्चिलोकपालाना उतीयचतुर्थयो यंत्यामो विधेय अर्यात उतीयस्याने चतुर्य , चतुर्थ म्याने ठतीयो योभ्य , ठतीयस्थाने चरण श्रवण रति यो य , चतुर्थ म्याने वेश्रवण तत्र वरुण इति वोध्य किन्तु पतिदेवलोक सोमादय एव लोकपाला वक्त या न तु भवनपतीन्द्राणामित्र मिन्न मिन्ना , 'जे य इदा ते य भाणियचो' ये च शक्रादयो दश इन्द्रा ने च से लेकर अच्युत तफ के फल्पों में इन्द्रा के निवासभूत स्थानों में भी फरनी पारिये-तया प्रति देवलोक में हमी नामके सोम, यम, वरण, श्रमण नामके लोकपाल भी जानना चाहिये । परन्तु विशेषता यह है कि सनत्कुमार आदि पाच इन्द्र युगलोंमें दक्षिणेन्द्रफी अपेक्षा से उत्तरेन्द्र सबधी लोकपालोंके पीचमें से तृतीय और चौथे लोपाल का म्यत्यय-उलटफेर-करलेना चारिये, अथात् तृतीय लोकपालके स्था नमें चतुर्थ लोकपालमा चतुथलोकपाल के स्थानमें तृतीय लोकपालका पाठ पोलना धारिये, तृप्तीयम्धान में वरुण है सो घापर वैश्रमण ऐमा, और वैश्रमण चतुर्थ स्थानमें है सो घहापर वरुण ऐसा काटना चाहिये । परन्तु प्रति देवलोकमें में मादिक ही लोकपाल है ऐसा जानना चाहिये । भयनपतिके इन्द्रोंकी तरह भिन्न लोकपाल इनमें है ऐमा नहीं जानना चाहिये । 'जे य इदा तेय माणियन्वा' अर्थात् वैमानिकायमें हरएक फ्ल्पमें एक एक इन्द्र है सौधर्मकल्पमें शक्र, ईशानकरूपमें ईशान, सनस्कुमारमें सनत्कुमार नामक इन्द्र हे પર્યન્તના દેવલોકના ઈન્દ્રાના વિષયમાં પણ ગ્રહણ કરવું તે પ્રત્યેક દેવલોકમાં પણ સેમ પમ વર્ગ અને વેબમણ નામના ચાર, ચાર લોકપાલો છે એમ સમજવું પણ તે કથનમાં નીચે પ્રમાણે ફેરફાર કરો- સનકુમાર આદિ પાચ ४२ युवामा દક્ષિણે ના લોકપાલ કરતાં ઉતરેન્દ્રના લોકપાલના કામમાં નીચેને ફેરફાર કરો. ત્રીજા લોકપાલને ચે ગણવે અને ચોથા લોકપાલને ત્રીને ગણવે. એટલે કે ત્રિીને લોકપાલ વરુણ અને ચા લોપાલ વૈક્રમણ કહેવાને બદલે ત્રીજે લોકપાલ વૈમમણ અને એ લોકપાલ વરુણ કહેવા પ્રત્યેક દેવલોકમા સેમ, યમ વરુણ અને વૈશ્રમણ એ ચાર પાયો છે એમ સમજવું ભવનપતિની જેમ વૈમાનિકમાં ભિન્ન ભિન્ન albual नया 'जे य इदा ते य माणियवा' वैभानिमi xis भा मे, ઇન્દ્ર છે જેમકે સૌષમ કલ્પને ઇન્દ્ર શકે ઈશાન કપને ઇન્દ્ર ઈરાન, સનકુમાર - - ८७४ अमेठी मणितव्याः, अन्तिमे देवलोचतुण्य इन्द्रद्वय समागत् । ने पेनानि फेन्द्राः १ शक्र., २ ईशान , ३ मनत्कुमार , ४ माहेन्द्र , ५ ग्राम, लान्सफ , ७ महाशुर , ८ सहस्रार , ९ भानतमाणतयोः पामतेन्ना, १० मारण अच्युतयो अन्यतेन्द्रति दशरोध्या , मते गौतमस्नत्सोमा-से मते ! सेव मते ' ति । नदेय मदन्त ! तदेव मदन्त ! इति, भाम्स ! स्वदुक्त सर्व सत्यमेवेत्यर्थः ॥ ० १ ॥ इतिश्री-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलगमयतिरिर चितायां श्री भगवतीस्त्रम्य प्रमेयचन्द्रिकाण्यार्या व्याख्यायां ततीयशतकम्य अष्टमोदेशक समार' ||३-८॥ इसी तरहसे ऊपरके देवलोकोमें उन२ दवलोकोंके नामबाला एकर इन्द्र है। सिर्फ विशेपता इसनी सी है कि आनत प्राणत इन दो करों फा इन्द्र एक है इसका नाम प्राणत है। आरण अच्युन इन दो करपोका इन्द्र एफ है इसका नाम अभ्युत है । इस प्रकार ये दश शक्रादिक इन्द्र है। इनके सपके नाम इस प्रकार से है शकर, ईशानर, सनत्कुमारा३, महेन्द्र४, ब्रह्म५, लान्तक ६, महाशुक्र७, सहमार८ माणतर और अच्युत १०, अन्तमें प्रभुके कथनको स्वीकार करते हुए गौतमने 'सेघ मते! सेघ भते । नि' हे भवन्त ! जैसा आप देवानुप्रियने कहा है वह सप सर्वथा सत्य ही है, हे भदन्त ! वह सब सर्पधा सत्य ही है' इत्यादि कहकर अपना स्थान पर विराजमान हो गये ॥१॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' की प्रमेयणन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके अष्टम उद्देशक समाप्त ॥३-८॥ અ૫ને સનમાર, ત્યાર પછીના દેવલોકમાં તે દેવલોકના નામને એક એક ઈન્દ્ર છે. પણ વિશેષતા એટલી જ છે કે આનત અને પ્રાપ્ત નામના બે કોને પ્રાકૃત નામને આરણ અને અષ્ણુત નામના બે કલ્પને અમ્રુત નામનો એક જ ઇન છે આ રીતે બાર દેવલોકન શા આવિ દસ ઈકો છે તે દસ ઇનોનાં નામ ની Y-.[1] 1, [२] शान, [a] सनभा [४] भन [प] [६) કાન્તક, [૭] મહાક, [૮] સહસ્ત્રા, ળિ પ્રાકૃત અને [૧૦] અગ્રુત પ્રભુના કાનમાં व्यता गोभ स्वामी ४२४ 'सेव मते! सेव भते! चि' છે ભક્ત! આપનું સ્પન સવ થાય છે કે ભદન આપની વાત माय " એમ કહીને પ્રભુને વણે નમસ્કાર કરીને ગૌતમે સ્વામી તેમને સ્થાને બેસી ગયા. ૧ જેનાચાર્ય શ્રી વાસીદ્યાલજી મહારાજક્ત “ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદર્શિની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને આઠમો હશે સમાપ્ત. પ-૮ - .

अथ नवमोदेशक प्रारभ्यते- इन्द्रिय विपयवक्तव्यताप्रस्ताव मूलम्-'रायगिहे जाव एव वयासी-कइविहे ण भते । इदियविसए पण्णत्ते ? गोयमा । पचविहे इदियविसए पणत्ते, त जहा-सोइदियविसए जीवाभिगमे जोइसियउद्दे सओ नेयम्बो, अपरिसेसो ॥ सू १ ॥ छाया-राजरहे यावत्-एवम् अवादीत्-पतिविध खल भदन्त । इन्द्रिय विषय प्राप्त ? गौतम | पञ्चविध इन्द्रियविपय पक्षप्त , तद्यथा-श्रोप्रेन्द्रिय विपयो जीवामिगमे ज्योतिपिको शको सातव्योऽपरिशेप ॥ १०१ ॥ तीसरे शतफफा नघमा उधेशक प्रारम- 'रायगिहे जाव एवं ययासी' इत्यादि । सूत्रार्थ-(रायगिहें जाव एव वयासी) राजगृह नगरमें यावत् गौतमने प्रमुसे इस प्रकार पूछा-(कइविहेण मते ! इदिय विसर पण्णत्ते है भदन्त ! इन्द्रियोंके विपय कितने प्रकारके कहे गये हैं ? (गोयमा) हे गौतम ! (पचविहे इदियधिसए पण्णते) इन्द्रियों के विषय पांच प्रकारके कहे गये हैं । (त जहा) वे इस प्रकारसे हैं (मोइदियविसए, जीषाभिगमे जोइमिय उद्देसओ नेयन्यो अपरिसेसो) भोत्रइन्द्रियका विषय, जीवामिगमसूत्र में कथित समस्त ज्योतिपिक सशकसे जानना चाहिये । બીજા શતકના નવમા ઉશકને પ્રારભ- 'रायगिहे माय एव वयासी' त्या- स्त्रार्थ- (रायगिहे जाप एष पयासी) २ નગરમાં મહાવીર પ્રભુ પધય પરિષદ વિખરાયા પછી ગૌતમ સ્વામીએ પર્ફપાસના કરીને તેમને પૂછ્યું- (कइपिडूण मते! इदियषिसए पागचे ?) હે ભદ 11 ઈનિચેના વિશે કેટલા मरना ४॥ है। (गोयमा ) 3 गौतम! ( पचविहे इदियषिसए पप्णचे) इन्द्रियान विषयाना पाय HER & छ (तनहा) ते पाय Hain नये प्रभाव से (सोइंदियविसप, नीषाभिगमे जोसिय उद्देसभो नेयव्यो अपरिसेसो) પ્રોત્રેનિયને વિષય, ઈત્યાદિ જવાનિગમ સૂત્રના તિક ઉદેશમાં આવતું સમસ્ત કથન અડી પ્રાણ કરવું જોઈએ . . ८७४ सम्पतील मणितव्या , अन्तिमे देवलोचतुष्प इन्द्रदय समाचात् । ते मामि केन्द्राः १ शक्र., २ ईशान , ३ मनकुमार, ४ माहेन्द्र , ५ ग्राम, छान्तम ७ महाभुक , ८ सहमार , ९ आनतमाणतयो मानतेन्द्र, १. मारण अच्युतयो. अच्युतेन्द्रोति दशरोध्या , अते गौतमम्नस्तोइबार-से मते ! सेव मते ' ति । नदेव मदन्त ! तदेव भदन्त ! इति, भान्त ! त्वदुक्त सर्व सत्यमेवेत्यर्थः ॥ स० १ ॥ इतिश्री-जैनाचार्य-मैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलावतिषिर चितायां श्री भगवतीप्रम्य प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्या उतीयशतकम्य अष्टमोदेशक समाप्त ॥३-८॥ इसी तरासे ऊपरके देवलोकोमें उन२ देवलोकोंके नामवाला एक इन्द्र है। सिर्फ विशेषता इतनी सी है कि आनत प्राणत इन दो कल्पों का इन्द्र एक है इसका नाम प्रागत है। आरण अच्युन इन दो कल्पोका इन्द्र एक है उसका नाम अच्युत है । इस प्रकार ये दश शकादिक इन्द्र है । इनके सपके नाम इस प्रकार से है शकर, ईशान२, सनत्कुमारा३, महेन्द्र४, ब्रम५, सान्तक, महाशुक्र७, सहस्रार८ प्राणतर और अच्युत १०, अन्तमें प्रभुके कथनको स्वीकार करते हुए गौतमने सेघ भंते ! सेष भते । ति' हे भदन्त ! जैसा आप देवानुप्रियने कहा है वह सप सर्वथा सत्य ही है, हे भदन्त ! वह सब सर्पधा सत्य ही है' इत्यादि कहकर अपना स्थान पर विराजमान हो गये ॥३०॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महारानकृत 'भगवतीसूत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके मष्टम उद्देशक समाप्त ॥३-८॥ ૫ને સનમાર, ત્યાર પછીના દેવલોકમાં તે દેવલોકના નામનો એક એક ઈન્દ્ર છે પણ વિશેષતા એટલી જ છે કે આનત અને પ્રાપ્ત નામના બે ને પ્રાકૃત નામને એક જ ઈન્દ્ર છે. ભારણ અને અન્યૂત નામના બે કપને અમ્મત નામને એક જ ઇન્ટ છે આ રીતે બાર દેવલોકના શક આદિ દસ ઈકો છે તે દસ ઈનોના નામ ના भु [1], [२] थान, [8] सनमार, [४] भरे ) હતિક, [૭] મહાક ૮િસહઆર, પ્રણત અને [૧૦] અમ્મત પ્રભુના કાનમાં war auratरता गौतम स्वामी से 'सेम मते । सेव मते! नि' જે ભતા આપનું કથન સર્વથા અન્ય છે- હું ભાન આપની વાત વાર્થ' એમ કહીને પ્રભુને વણ નમસ્કાર કરીને ગૌતમ સ્વામી તેમને સ્થાને બેસી ગયા. સ. ૧ નાચાર્ય શ્રી બાલાલજી મહારાજા “ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદર્શિની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકને આઠમે Gશે સમાપ્ત. ઘ૩- .

८७७ ममेयचन्द्रिका टीका श ३ उ ९ म्' इनद्रियविपयस्वरूपनिरूपणम् 'जीवामिगमे 'जीवाभिगमे सूत्रे' जोडसिय उद्दसओ' ज्योविपिको देशको 'नेयनो' ज्ञातव्य. 'अपरिसेसो' अपरिशेप सपूर्ण उत्पर्य , तथाहि 'जीवाभिगममन्त्रे' 'सोइदिय विसए, जाव-फार्सिदिय विसए, सोड दियविसए ण भते ! पोग्गल परिणामे का विहे पण्णत्ते ? गोयमा ! दविहे पणत्ते, त जहा-मुन्मिसहपरिणामे य, दुन्मिसहपरिणामे य, चविवरियविसए पुन्छा ? गोयमा ! दुविहे पण्णते, त जहा-मुरूवपरिणामे य, दुरूवपरिणामे य, पाणिदियविसर पूच्छा ? गोयमा ! दुविहे पण्णते, त जहा-मुग्भिगध परिणामे य, दुन्भिगध परिणामे य, एव निम्मिलिय विमए पुन्छा, गोयमा । दुविहे पाणचे त जहा सुरसपरिणामेय, दुरसपरिणामे य, फार्सिदिय विसए पुच्छा ? गोयमा ! दावहे पण्णचे तु जहा मुहफासपरिणामे य, दुहफामपरिणामे य' इत्युक्तम् श्रोत्रेन्द्रियविषयः, यावत्-स्पर्शेन्द्रियविषय , श्रोत्रेन्द्रियविपयो भदन्त ! पुद्गलपरिणाम कति विध मना ? गौतम ! द्विविध प्राप्त , तद्यथा सुरभिशब्दपरिणाम दुरमि विपय पाच प्रकारका कहा गया हैरत जहा) जो इस प्रकारसे है 'सोइदिय विसए' श्रोत्रेन्द्रियका विपय 'जीवाभिगमे जीवाभिगमसूत्रमें 'जोइसिय उद्देसओ' ज्योतिपिक उद्देशकमें कहा गया है सो 'अपरिसेसो' यह समस्तउद्देशक या पर इन्द्रियों के विषय को जानने के लिये ग्रहण कर लेना चाहिये । घाट इम प्रकार से है-ओत्र इन्द्रिय का निपय जानने के लिय गौतमने वहा पर प्रभु से मभ किया है कि हे भदन्त ! श्रोत्र इन्द्रियका विपयभूत पुद्गल-परिणाम कितने प्रकारका कहा गया है । तप इमके उत्तरमें प्रभुने गौतमसे कहा है कि हे गौतम ! श्रीप्रेन्द्रियका विषयभूत पुनल परिणाम दो प्रकारका कहा.. गया है । एक तो शुभ शब्दरूप परिणाम और दूसरा अशुभ शन्द- रूप परिणाम, तात्पर्य कहनेका यह है कि मापाषणामोंका परिणमन भER ४ छ 'समहा' त पाय | नीय प्रभाधे- 'सोइदियविसए' श्रोत्रन्द्रियने। पि. जीवाभिगमे निमम सूत्रमा 'जोयसिय उहे समो' ज्योतिषि: देशमा आNAHER प्रतिपान वा जान्छ, त 'अपरिसेसो સમસ્ત વર્ણન આ વિષયમાં અહી ગ્રહણ કરવું જોઈએ તે વર્ણન નીચે પ્રમાણે છે- તે ઉચકમાં કોન્દ્રિાનો વિષય જાણવા માટે ગૌતમ સ્વામીએ પ્રભુને આ પ્રકારને પ્રશ્ન કર્યો છે- હે ભદન્તા શ્રોયિને વિષયરૂપ પુલ પરિણામ કેટલા પ્રકારનું કહ્યું છે ઉત્તર– હે ગૌતમ! જિયના વિષયરૂપ પાગલ પરિણામ બે પ્રકારનું કહ્યું - (૧) શુભ શરૂપ પરિણામ, (૨) અશુભ શબ્દરૂપે પરિણામ તેને ભાવા નીચે , " ८७६ भगवतीले टीका-अमरकुमारादिदेवानाम् अवधिमानदणायामपि नियोपयोगाऽपि विद्यतेऽतस्तेपाम् इद्रियविषय मरूपयितु नामोरेशम मन्तौति-'रायगिो' इत्यादि । राजगृहे गीतमो यावत्-पत्र क्ष्यमाणपकारेण 'प्रयासी' मा दीद-भपृच्छन्- 'काविहेण भते ।। हे भदन्त ! पतिविध' बलु 'इदिन विसए' इन्द्रिय विपय 'पण्ण' प्रक्षत ? यावत्करणात् 'नगरे स्वामी समय मृतः, पर्पत् निर्गच्छति, मनिगता पर्पत् पर्युपासीन इति सग्रामम् । भगवान आठ-गोयमा 'हे गौतम 'पचविहे। पत्रविधः। 'दियविसर' इन्द्रिय विषय 'पण्णचे' मात 'तन' तया सोइदिय विमए' श्रोप्रेनियरिषय टीकार्थ असुरमार आदिढेरोंके अयधिशानके मदारमें भी इन्द्रि याँका उपयोग भी मौजुद राता है इसलिये उनकी इन्द्रियों के विष- यको प्ररूपण करनेके लिये सुभकारने इम नौमे उद्देशक का प्रारम दिया है । 'रायगिहे' इत्यादि 'रायगिहे' राजगृहमें गौतमने यावत् इस प्रकार पूछा-यहा इस प्रकारसे सबंध लगाना चाहिये कि रानगृह नगरमें महावीर स्वामी समवस्त हुये, पर्षद निकली, प्रम खारा धर्मका उपदेश सुनफर फिर यह पीछे चली गई। गौतमने प्रमुकी पर्युपासना की और पर्युपासना करते हुए ही उनसे उन्होंने इस प्रकार पूग यही थात यहा 'जाप' पदसे मूचित की गई है। गौतमने प्रमुसे 'फइ विहेण भते ! इदियषिसए पण्णते, हे भदन्त ! कितने प्रकारका इन्द्रियों का विषय कहा गया है, इस प्रकारसे पूर्ण तब प्रभुने कहा 'गोयमा' गौतम ! इंदियषिसप पषिहे पण्णसे' इन्द्रियोंका ટીકા-અસુરકુમાર આદિ દેવામાં અવધિજ્ઞાનને સજાવ હોવા છતા પણ ઈનિનો ઉપગ પણ થતા હોય છે તેથી તેમની ઇન્દ્રિયેના વિષયની પણ पाने भाटे सारे भान देश य३ ध्याछ 'रागिहे' AM नामा મહાવીર પ્રભુ પધાર્યા અહી ના પદથી નીચને સૂત્રપાઠ ગ્રહણ કરાય છે- કર્મોપદેશ કવણ કરવાને પરિવાર નીળી ધર્મોપદેશ સાંભળીને પરિક્ષા પણ કરી ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને વદ નમસ્કાર કરીને ગૌતમ સ્વામીએ નય પૂર્વક नीबना मन पूछा- बाप एम पयासी' १४थी Bud सूत्रमा यो 'काविहेण भते । इदियविसर पण्णचे -11 दियौना વિષય કેટલા પ્રકારના કણ છે? મહાવીર પ્રભુ તેનો જવાબ નીચે પ્રમાણે આપે – 'गोयमा गौतम! 'इदियविसप पचविहे पण' भन्द्रियाना विषय पर ८७७ १ ममेयचन्द्रिका टीका श३ उ९ १ इद्रियविपयस्वरूपनिरूपणम् 'जीवाभिगमे 'जीवाभिगमे सूत्रे जोडसिय उसओ'ज्योतिपिकोशको 'नेयलो' मातम्य' 'अपरिसेसो' अपरिशेप सपूर्ण इत्यर्थ , तथाहि 'जीवाभिगमनने 'सोइदिय विसए, जाय-फासिटिय विसए, सोइ दियविसए ण भते ! पोग्गल परिणामे फड विहे पण्णते ' गोयमा ! दुविहे पणत्ते, त जहा-मुन्मिसहपरिणामे य, दुन्मिसहपरिणामे य, चकिग्वरियविसए पुच्छा ? गोयमा ! दुविहे पण्णचे, व जहा-सुरुवपरिणामे य, दुरूवपरिणामे य, पाणिदियविसए पुच्छा ? गोयमा ! दुविहे पण्णते, त जहा-मुग्मिगध परिणामे य, दुन्मिगंध परिणामे य, एव निमिनिय विमए पुन्छा, गोयमा । दुविहे पण्णचे त जहा मुरसपरिणामेय, दुरसपरिणामे य, फासिदिय विसए पुन्छा ? गोयमा ! दावहे पण्णचे त जहा सहफासपरिणामे य, दुहफासपरिणामे य इत्युक्तम् 'भोत्रेन्द्रियविषयः यावत्-स्पर्शेन्द्रियविपय , योन्द्रियविपयो मदन्त ! पुद्गलपरिणाम फति विध माप्त ? गौतम ! विविध प्रज्ञप्त', तधया सुरमिशन्दपरिणाम दुरमि विपय पाच प्रकारका कहा गया है(तजहा) जो इस प्रकारसे है 'सोइदिय विसए' श्रोग्रेन्द्रियका विपय 'जीधाभिगमे जीवाभिगमसूत्रमें 'जोइसिय उद्देसओ' ज्योतिपिक उद्देशकमें कहा गया है सो 'अपरिसेसो' यह समस्त उद्देशक यश पर इन्द्रियों के विषय को जानने के लिये ग्रहण कर लेना चाहिये । यह इस प्रकार से है-श्रोत्र इन्द्रिय का निपय जानने के लिये गौसमने वहा पर प्रभु से प्रश्न किया है कि हे मदन्त ! श्रोन इन्द्रियका विषयमूत पुल-परिणाम कितने प्रकारका कहा गया है । तप इमफे उत्तरमें प्रभुने गौतमसे कहा है कि हे गौतम ! ओनेन्द्रियका विषयभूत पुद्गल परिणाम दो प्रकारका कहा गया है । एक तो शुभ शब्दरूप परिणाम और दूसरा अशुभ शब्द- रूप परिणाम, तात्पर्य कहनेका यह है कि भापावर्गणाओंका परिणमन अाना ४ छे 'तजा त पाय ४N नाव प्रभाये छ- 'सोइदियषिसए' पोन्द्रियन। वि५५ जीवाभिगमे' निगम स्त्रमा 'जोयसिय उसओ' ज्योतिपिंशमा विषयमा प्रतिपादन ४२वा मासु ते 'अपरिसेसो સમસ્ત વર્ણન આ વિષયમાં અહી ગ્રહણ કરવું જોઈએ તે વર્ણન નીચે પ્રમાણે છે- તે કકમ નિને વિપક્ષનાવવાને માટે ગૌતમ સ્વામીએ પ્રભુને આ પ્રકારના પ્રમ કર્યો છે કે માતા એન્દ્રિયને વિષયરૂપ પુલ પરિણામ કેટલા પ્રકારનું કહ્યું છે ઉત્તર– હે ગીતમ! કોન્દ્રિયના વિષયરૂપ પગત પરિણામ બે પ્રકારનું કહ્યું – (૧) શુભ શરૂપ પરિણામ, (૨) અશુભ શબ્દરૂપે પરિણામ તેને ભાવાર્થ નીચે ८७६ भवस्तार टीका-भमुरकुमारादिदेवानाम् अवधिज्ञानदनायामपि नियोपयोगोऽपि विद्यतेऽतस्तेपाम् इद्रियविषय मरूपयितु नवमोदशा मम्तौति-'रागिरे इत्यादि । राजगृहे गौतमो यावत्-एव वक्ष्यमाणपकारेण 'वयासी' मा दीद-मपृच्छन्- 'काविहेण मते !' हे गदन्त ! पतिविष बलु परिव विसए' इन्द्रिय विपय 'पण्णते' मनप्त ? यावत्यरणात् 'नगर स्वामी समय मृत , पर्पत् निर्गछति, प्रतिगता पर्पत् पर्युपासीन इति सम्राथम् । भगवान् आइ-'गोयमा 'हे गौतम 'पचविहे ' पत्रविध । 'इदियविसर' इन्द्रिय विषय 'पण्णत्ने' प्रशत 'त जहा' तथा 'मोडदिय विसए' भोलिपरिपयः टीकार्य असुरकुमार आदिदेवोंके अवधिज्ञानके मदामें भी इन्द्रि यांका उपयोग भी मौजुद रास्ता है इसलिये उनकी इन्द्रियों के विष- यको प्ररूपण करनेके लिये सम्मकाग्ने इम नौमे उदेशक का प्रारम किया है। 'रायगिहे' इत्यादि 'रायगिहे' राजगृहमें गौतमने यावत् इस प्रकार पूछा-या इम प्रफारसे सपघ लगाना चाहिये कि राजगृह नगरमें महाधीर स्वामी समवसृत हुवे, पर्षद निकली, प्रभु बारा धर्मपा उपदेश सुनकर फिर यह पीछे चली गई। गौतमने प्रभुकी पर्युपासना की और पर्युपासना करते हुए ही उनसे उनोंने इस प्रकार पूछा यी पात यहा 'जाव' पदसे मूचित की गई है। गौतमने प्रभुसे 'कह बिहेण मसे ! इंदियषिसए पण्णत, हे भवन्त । कितने प्रकारकाहन्द्रियोका विषय का गया है, इस प्रकारसे पूण तब प्रमुने कहा 'गोयमा' गौतम ! इंदियविसए पषिहे पण्णप्ते' इन्द्रियोंका ટીકા-અણુમાર આદિ દેવામાં અવધિજ્ઞાનનો સદભાવ હોવા છતા પણ ઈજિને ઉપયોગ પણ થતો હોય છે તેથી તેમની ઇન્દ્રિયના વિષયની પ્રાપણા १२पाने भाटे सूत्र नभी देश ३ भ्या के 'रायगिहे' Re नामा महावीर प्रभु पायर्या ही 'भाव' या नावनो Baus B2- ધર્મોપદેશ કવણુ કરવાને પરિષદ નીકળી ઇમેપદેશ સાંભળીને પરિષદ પાછળ કરી ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને વઘણા નસમર કરીને ગૌતમ સ્વામીએ વિજ્ય પૂર્વક नीबना ५५या- 'जाय एक बयासी' ५640 पशत सूत्रपा8 अर५ ४२॥ 'कइविहेण मते ! इदियविसए पाणचे नात! भन्दियोना વિષય કેટલા પ્રકારના કષા છેમહાવીર પ્રભુ તેનો જવાબ નીચે પ્રમાણે આપે - 'गोयमा " ३ गौतम! 'इदियरिसए पचविहे पण्णत्ते' न्द्रियाना विषय पार भ:- पमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ ९ सू १ इन्द्रियत्रिपयस्वरूपनिरूपणम् ८७९ मुरमी' तोन्द्रिययिपयम्न मदर्शितमेव, उच्चावचमूग त्वेवम्-'से प्रण मते ! उपावरहिं सहपरिणागेहिं परिणममाणा पोग्गला परिणमतीति वचव सिया? हता, गोयमा ! इत्यादि। तद् नून भगवन् ! उचावचै शब्दपरिणामै परि णममाना पुद्गला परिणमन्तीति वक्तव्य स्यात् ? इन्त, गौतम ! इति । तत्र उच्चावचशम्प्युत्पत्तिस्तु उदक घ अवार च इति विग्रहे मग्रव्य सकादित्वाम्समासेन बोया 'मृम्भिणो' द मूत्र पुनरेवम्-'से गुण भते ! कहा है कि हमका परिणाम मी सुखस्पर्शरूप परिणाम और दुख- म्पर्शरूप परिणाम के मेसे दो प्रकारका होता है। दूसरी जगह 'इदियविमए उचावय सुभिणो' ऐमा पाठ है इसका तात्पर्य ऐसा है फि इन्द्रियों के विषयका सम्र, उच्चावचसूत्र और सुरमिसूत्र इसप्तरह नीन सून या काना चारिये, मो इन्द्रिय विषयसयधी सूत्र तो यहा यह कर ही दिया गया है । अय रहा उच्चावचसूत्र सो वह इस प्रकार से है-'से गूर्ण भते ! उच्चावएहिं सहपरिणामेहिं परिणम- माणा पोग्गला परिणमतिती वत्तव्व सिया-हसा, गौयमा इत्यादि हे मदन्त ! उच्चावच शब्दपरिणामों द्वारा परिणामको प्राप्त हुए पुद्गल परिणमते हैं क्या ऐसा कर सकते है हे गौतम ! हा ऐसा कह मकते हैं इत्यादि, 'उच्चावच' शब्दकी व्युत्पत्ति 'उदफूच' अघायइस प्रकारके विग्रह करने पर ममामबारा हुई जाननी चाहिये । 'सुरभिमूत्र इस प्रकारसे है 'सेणं मते ! सुन्भिसापोग्गला दुन्निसाचाए परि બે પ્રકારના કહ્યા છે- રુખસ્પર્શરૂપ પરિણામ અને દુખપર્શરૂપ પરિણામ આ રીતે પચિ ઈન્દ્રિયોના વિષયનું સાં નિરૂપણ કરવામાં આવ્યુ બીજી જગ્યાએ 'इदियविसए उच्चावयमुन्मिणो' मेव। 4 छे तेना ભાવાર્થ એ છે કે “બજિયેના વિષયનું સૂત્ર ઉચ્ચાવચન, અને સુરક્ષિત્ર, त्र સૂત્રો અહી કહેવા જોઈએ તેમાંના ઇન્દ્રિય વિષયક સૂગનું તો કથન ઉપર ४२५मा भावी आयु याक्यसूत्रमा प्रभाव - 'से ण्ण मते ! उचावहि सदपरिणामेहि परिणममाणा पोग्गला परिणमसीति वचध सिया ? કે ભદન! ઉચ્ચાવચ શબ્દ પરિણામે દ્વારા પરિણમન પામેલા પગલે પરિણમે છે मेम & At मा ? हता, गोयमा ! , गीतमा मेसी Asti Buqय' यानी व्युत्पति नाय प्रभाने - 'उदछ च अवाक घ' 'अभिसूत्र या प्रभाव - ‘से गुण मते! सुन्मिसरपोग्गला दुन्मिमचाए परिणमति?'

८७८ शेन्दपरिणामब (शमागुमशन्दपरिणाम इत्पर्य।) ततः पारिमित पृच्छा ? गौतम । शिविघ ममता, सघया-मुरूपपरिणामः परिणामय, सतो घाणेन्द्रियविपये पृच्छा ? गौतम ! दिपिष. प्रातः, तपमा-पारमित परिणामोदुरमिगन्धपरिणामय, एवं जितेन्द्रियविपये पृष्ण ! गौतम । दिमिय. • माप्त तद्यथा मुरसपरिणाम', दूस'परिणामय, तमा 'सनिय विपये पृच्छा? द्विविष ममतः मुखस्पर्शपरिणाम , दु वस्पर्शपरिणाम परित 'इदिय विमए, उच्चायय-मृन्मिणो' इति दृश्यते 'मुन्द्रियविषयः, सचापच दो प्रकारका होता है-एक शुभ शन्दरूप और दूसरा भराम शयरप इसी प्रकार से उन्होंने पहा घाइन्द्रियके विषयमें भी प्रश्न किया है और इसका उचर प्रमुने 'चक्षुरिन्द्रिय के विषयभूत हुए रूपका परिणाम-शुभ और अशुभरूप दो प्रकार से होता है। ऐसा कहा है। नासिका इन्द्रियके विषयमें भी ऐसा ही प्रश्न प्रभुसे उनोंने पूण है और इसके उत्तरमें ममुने उनसे विविधः प्रशता तथा सुरमिगन्धपरिणाम दुरभिर्गंधपरिणामय' ऐसा कहा है अर्वाद घाणेन्द्रिय के विपयभूत कहे गये गंध गुणका परिणाम सुरभि गंघरूपसे और दुरभिगघरूप से होता है जिहा इन्द्रिय के विषयमत रस गुणका परिणाम भी इस प्रकारसे दो प्रकारका सुरसस्प परि णाम और दूरस-चूरेरसरूप परिणाम इस तरह दो तरहका प्रकट किया गया है। स्पर्धन इन्द्रियके विपयभूत स्पर्शन गुणमें भी इसी प्रकारसे प्रभ किया गया है और प्रभुने इसके सत्तरमें उन्होंसे ऐसा પ્રમાણે છે- ભાષાવણાનું પરિણમન બે પ્રકારનું હોય છે- (૧) શુભ શબાપ પરિણમન અને (૨) અશુભ શાપ પરિણમન એ જ પ્રકારનું પ્રમ ચા ઈજિપને વિષયમા પણ ગૌતમે પૂછે છે અને મહાવીર પ્રભુએ તેને આ પ્રમાણે ઉત્તર આપે છે, ચિિના દ્વારા વિષયભૂત બનેલા રૂપનું પરિણામ બે પ્રકારનું હોય – શુભ અને અશુભ, ત્રણેજિયના વિષયમાં પણ એવા જ પૂછવામાં આખે છે અને મહાવીર अधुने त भाले तर माया - विषिषा प्राप्त तपपा सुरभिगम्भ परिणाम दुरमिगन्पपरिणाम' areliguri विषयभूत बनाना પરિભ તા - સુરભિગ રૂપ પરિણામ અને કરમિગરૂપ પરિણામ રસનેનિયના વિષયભૂત રસ ગુણના પરિણામ પણ બે પ્રકારના ઘા - સુરસા પરિણામ અને રસ (ખરાબ રસ) ૧૫ પરિણામ પર્થન ઇન્દ્રિયના વિષયભૂત સ્પર્શ ગણના પરિણામ - प्रमेयचन्द्रिका टीरा श.३ उ ९ र १ इन्द्रियविषयस्वरूपनिरूपणम् ८७९ मुरमी' तोन्द्रियविषयमा प्रदर्शितमेव, उघावचमा त्वेवम्-'से गूण मते ! उचावहि सहपरिणागेहि परिणममाणा पोग्गला परिणमतीति वचव सिया ? हता, गोयमा !' इत्यादि । तद् नन भगवन् ! उच्चावचैः शब्दपरिणामै परि णममाना पुद्गला परिणमन्तीति वक्तव्य स्यात् ? इन्त, गौतम । इति । तत्र उच्चावचशव्युत्पत्तिम्तु उन्फ च अवाक् च इति विग्रहे मयूरव्य सकादित्वाम्समासन घोन्या मुभिणो' उद मून पुनरेवम्-'से गुण मते ! कहा है कि इसका परिणाम मी सुखस्पर्शरूप परिणाम और दुख- म्पर्शरूप परिणाम के मेसे दो प्रकारका होता है। दूसरी जगह 'इदियविमए उच्चावय सुन्मिणो' ऐमा पाठ है इसका तात्पर्य ऐसा है कि इन्द्रियों के विपयका सूत्र, उचावचसूत्र और सुरभिसूत्र इसतरह मीन सत्र पर्श कहना चाहिये, मो इन्द्रिय विपयसपधी सूत्र तो यहा पर कार ही दिया गया है । अय रहा उचावयसूत्र सो घर इस प्रकार से है-'से गृणं मते ! उच्चायएहिं सघपरिणामेहिं परिणम माणा पोग्गला परिणमतिती यत्तब्ध सिया-हता, गौयमा इत्यादि हे मदन्त ! उच्चावच शब्दपरिणामों द्वारा परिणामको प्राप्त हुए पुनल परिणमते हैं क्या ऐसा कह सकते हैं हे गौतम [ हा ऐसा कह मझते हैं इत्यादि, 'उच्चावच' शब्दकी व्युत्पति 'उदफूच' अघावास मकारके विग्रह करने पर समामद्वारा हुई नाननी चाहिये । 'सुरमिसूत्र इस प्रकारसे है 'सेणं भते ! सुन्मिसइपोग्गला दुन्मिसात्ताए परि- બે પ્રકારના કહ્યા છે સુખસ્પર્શરૂપ પરિણામ અને ૬ ખરાશરૂપ પરિણામ આ રીતે પીિ ઇન્દ્રિયના વિષયનું આ નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે बामे 'इदियविसए उधावयमुन्मिणो' । पाछे तना ભાવાર્થ એ છે કે ઇન્દ્રિયના વિષયનું સુત્ર ઉગ્રવચન, અને સુરક્ષિત્ર', એ ત્રણ સૂર મહી કહેવા જઇએ તેમને ઇન્દ્રિય વિષયક સૂનું તે કથન ઉપર ४२पामा नापी गयु म्याक्यसूत्र का प्रभाव है- 'से पूण मते ! उच्चाप सहपरिणामेहिं परिणममाणा पोग्गला परिणमसीति वचष्य सिया ?' (કે ભાના ઉચ્ચાવચ શબ્દ પરિણામે દ્વારા પરિણમન પામેલા યુગલો પરિણમે છે म्भ : An 3 ? हता, गोयमा !' , गोतमा मे ही Anय छे सभाप' नी व्युत्पत्ति नाय प्रभाव - 'उदश् च अवाक च' 'सुरभिसूत्र माप्रमाणे - ‘से गुण मते! मुन्मिसइपोग्गला दुन्मिमइसाए परिणमति?'

८७८ कार शन्दपरिणामब (शुमागुमशम्दपरिणाम इत्पर्यः) तवा परिमिता पृच्छा ? गौतम ! विविध प्रशस., वद्यथा-मुरूपपरिणामः गरिमामय, सतो प्राणेन्द्रियविषये पृछा ? गौतम 1 दिविषः प्राप्त, तपा-हरनिमय परिणामोदुरमिगधपरिणामध, एवं जिवेन्द्रियविषये पृरण ! गौतम ! विविध मनप्त तथा पुरसपरिणामः, दस परिणामश्र, तथा 'सोनिय विपये पृच्छा? विविध प्राप्तः पुखस्पर्शपरिणाम., दुखस्पर्शपरिणामब पिषु 'इदिय विसए, उच्चायय-पुन्मिणो' इति दृश्यते 'मुन्द्रियविषय., उचाप दो प्रकारका होता है-एक शुभ शन्दरूप और दूसरा अशुभ शम्दरूप इसी प्रकार से उन्होंने घरा घरइन्द्रियके विषयमें भी प्रभ किया है और इसका उचर प्रमुने 'चक्षुरिन्द्रिय के विषयमूत हुए रूपका परिणाम-शुभ और अशुभरूप दो प्रकार से होता है। ऐसा कहा है । नासिका इन्द्रियके विषयमें भी ऐसा ही प्रभ प्रभुसे उन्होंने पूण है और इसके उत्तरमें प्रभुने उनसे "विविध प्रशस तथपा सुरमिगन्धपरिणाम दुरभिगंधपरिणामक्ष ' ऐसा कहा है अर्थाद घाणेन्द्रिय के विषयभूत कहे गये गध गुणका परिणाम सुरभि गंधरूपसे और दुरभिगघरूप से होता है जिहा इन्द्रिय के विषयभूत रस गुणका परिणाम भी इस प्रकारसे दो प्रकारका सुरसस्प परि णाम और दूरस-चूरेरसरूप परिणाम इस तरह दो तरहका प्रकट किया गया है। स्पर्शन इन्द्रियके विपयभूत स्पर्शन गुणमें भी इसी प्रकारसे प्रभ किया गया है और प्रभुने इसके सत्तरमें सनोंसे ऐसा પ્રમાણે છે- ભાષાવાનું પરિણમન બે પ્રકારનું હોય છે- (૧) શુભ શાપ પરિણમન અને (૨) અમ શબાપ પરિણમન. એ જ પ્રકારનું પ્રણ ચ ઈનિકના વિષયમા પણ ગૌતમે પૂછે છે અને મહાવીર પ્રભુએ તેને આ પ્રમાણે ઉત્તર આપે છે રિનિ દ્વારા વિષયભૂત બનેલા રૂપનું પરિણામ બે પ્રકારનું હોય છે- શુભ વગેનિયન વિષયમાં પણ એવો જ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે છે અને મહાવીર अधुने तना प्रभाव तR II - लिपिपा महामः तपपा सुरमिगन्ध- परिणाम दुरभिगन्धपरिणामब' प्रायिनी वियतना પરિણામ હા – સુરલિગરૂપ પરિણામ અને સુરભિગમરૂપ પરિણામ નયના વિષયભૂત રસ ગુણના પરિણામ પણ બે પ્રકારના કાણા - સુરસા પરિણામ અને રસ (ખરાબ ૨૫) ૧૫ પરિણામ સ્પર્શ ઇનિના વિષયભૂત સ્પ અણના પરિણામ , तद्यथा - अथ दशमोदेशक प्रारभ्यते- ॥ देवाना मौवक्तव्यतामस्ताव ॥ मूलम्-'रायगिहे जाव एव वयासी-चमरस्स ण भते । असुरिंदस्स, असुररण्णो कइ परिसाओ पण्णताओ ? गोयमा! तओ परिसाओ पण्णत्ताओ त जहा समिआ, चडा, जाया एव जहाणूपुबीए जाव-अच्चुओ कप्पो, सेव भते सेव भते ! ति । ॥ सू० १॥ छाया-राजगृहे यावत-एवम् अवादी-चमरस्य भदन्त ! अमुरेन्द्रस्य ममुररानस्य कति पद प्राप्ता ' गौतम ! तिस्र पर्पद प्रनप्ता , शमिका (शमिता) चण्डा, जाता, एवम् यथाऽऽनुपूर्व्या यावत् अच्युत• कल्प , तदेव मदन्त ! तदेव भदन्त ! इति । ॥ सू० १ ॥ तीमरे शतकका दशमा उद्देशक प्रारम- देवोंकी सभाकी वक्तव्यता- रायगिहे जाव एव चयासी' इत्यादि । सूत्रार्थ-(रायगिहे जाव एव पयासी ) राजगृह नगरमें गौतमने यावत् प्रभु से इस प्रकार पूछा-(चमरस्स ण मते ! असुरिंदस्स असुररण्णो कह परिसाओ पण्णत्साओ) हे भदन्त ! अमरेन्द्र असुर राज चमर की कितनी सभाएँ कहो गई हैं ? (गोयमा) हे गौतम ! (सओ परिसाओ पण्णत्ताओ) असुरेन्द्र असुरराज चमरकी तीन सभाएँ कही गई है। (त जहा) जो इस प्रकार से हैं-(समिया, ત્રીજા રાતકનો દસમો ઉદ્દેશક પ્રારભ- દેવની સભાનું વર્ણન- 'रायगिहे जाम एच बयासी' स्वार्थ- (रायगिहे नयर जाव एष पयासी) ANY नगरमा (यक्त) गौतम स्वामी महावार प्रभुने ७४ - (चमरस ण मते! अमरिंदस्स ममरणो का परिसाओ पाणलामो ?) हे म मरेन्द्र भुरा यभरना and senten-"(गोयमा ! तो परिसामओ पणचाओ) भुरेन्द्र, नभुरमभनी न समाया ही है- (तंजहा) ते ५ સભાઓના નામ- ८८० मगपतीले मुन्मि सहपोग्गला दुन्मि सहचाए परिणमति ? हता, गोपमा । इत्यादि । 'सद नून भगवन् ! सुरभिशन्दपुद्गला दुरमिशम्दतया परिणमन्दि ! न्त, गौतम ! इत्यादि ।। सू० १॥ इति श्रीजैनाचार्य-जनधर्मदिवापर-पूज्यश्रीघासीलालाविपिर- चितार्या श्रीमगरतीसूत्रस्य अमेयचन्द्रिकाख्याया व्याल्यायो वतीयशतपस्य नवमोवेशक समाप्त ॥३-९॥ णमति' इत्यादि हे भदन्त । अच्छे शब्द के पुद्गल पूरे शब्द के पुद्रत रूपसे परिणम सकते है क्या 'द गौतम ! परिणम सकते है। इत्यादि ।। सू० १॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीमत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके नौवा उदेशक समाप्त !! ३-९ ॥ છે ભાદના સાશ શબ્દના પુદગલો ખરાબ શબ્દના યુગપપે પરિણમે છે ખરા ? हता, गोयमा! sh, गोतम ! परिभी 80 ॥ १॥ જૈનાચાર્ય શ્રી બાસીલાલજી મહારાજા ભગવતી સૂત્રની પ્રાયનિકા વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકનો નવમો ઉદેશ સમાપ્ત ૩ળ્યા , प्रमेयचन्द्रिका टीका श ३ उ१० सू.१ देवाना समास्वरूपनिरूपणम् ८८३ ममता ? मगवानाह-'गोयमा ' हे गौतम ! 'तो परिसाओ' तिस पर्पदः 'पण्णमाओ' मज्ञप्ता , ता एवार-'त जहा'-नधया-'समिभा' शमिया, श्रेष्ठत्वेन शान्तस्थिरपकृतितया शमवती अथवा अत्यन्तोपादेयवचनतया स्वस्वामिन कोषोत्सुक्यादिभावान् शमयतीति, 'शमिका' तथा 'चहा' चण्डा, प्रथमवन् तादृशमहत्वामावेन किश्चित्क्रोधादिसत्ताव 'चहा' इति ध्यपदिश्यते, एव 'माया' जाता, अनुत्तमत्वेन प्रकृत्यादिमहत्चरहिततया अनवसरे कोपादिना जायमानत्वात् 'जाता' इति ध्यत्राहियते, एताश्च तिस्र. क्रमशः 'अभ्य तरा' रराज 'चमरस्स' चमरकी 'परिमाओ परिपदा 'कइपण्णत्तायो' कितनी कही गई हैं ? इसका उत्तर देते हुए भगवान्ने गौतमसे कहा 'गोयमा' गौतम ! असुरेन्द्र असुरराज चमरकी परिपदा 'तो' पपणत्ताओ' तीन पही गई हैं 'त जहा' ये इम प्रकारसे हैं 'समिया' शमिका अपनी शान्त गघ स्थिर प्रकृतिके द्वारा श्रेष्ठ होनेसे शमवती, अधधा-अत्यन्त उपादेय वचनवाली होनेके कारण अपने स्वामी के क्रोध एम औत्सुक्य आदि भावोंके शमन करनेवाली होनेसे शमिफा, तथा 'चहा' शमिका परिपदा की तरह उस प्रकारके महत्वका अभाष होनेसे कुछ२ क्रोधादिफ के सदाच हो जानेके कारण इस नामावाली, शान्त प्रकृति आदिसे रहित होनेके कारण अनुचम होने से, कोपा दिफको विना अबसरके मी करनेवाली होनेके कारण 'जाता' इस नामावाली-ऐसी ये तीन परिपदाएँ है। प्रथम परिपदा जो शमिफा है यह मधुररष्णो चमरस्स' अभुरेन्द्र, १२, यमरना 'परिसायो का पण्णताओ?' કેટલી પરિષદે (સભાએ) ફ્રી છે? GIR-- 'गोयमा ! गौतम! भुरेन्द्र, असुररान यभर 'परिसामो तमो पण्णत्ताभो' ત્રણ પરિષદે કહી છે 'तजहा' तनां नाम नाय प्रमाणे - 'समिया, चहा, जाता' समिता (अमित), 231 ने त 'समिका' मा परिषद्ध पातानी A-1 मने स्थि२ ति ॥ २४ सपाया શમતાયુક્ત છે અથવા અત્યંત ઉપાદેય વચનવાળી હોવાથી તેના સ્વામિના કોષ, સુજ્ય (ઉત્સુકતા) આદિ ભાવનું શમન કરનારી હોવાથી તેનું નામ શુમિકા છે 'चडा' मा पापियामपाहिना समावाणी पायी तनु नाम २४॥ પ્રશ્ય છે આવા આ પરિષ શાન્ત પ્રકૃતિ આદિથી રહિત દેવાથી, અનુત્તમ હેવાથી કોઈ પણ પ્રકારના કર વિના કેપકિ કરનારી લેવાથી, તેનું નામ જતા પણ છે આ પ્રકારની ત્રણ પરિષદ છે પહેલી શમિકા નામની પરિષદ બાભ્યન્તર . ८८२ मनस्वीर टीका-नवमोद्देशके इन्द्रियाणि उक्तानि-तगन्तष देवा इति पर भूतदेवरक्तन्यता दशमोद्देशके प्रोच्यते 'रायगिरे जाव'-प्रत्यादि ।' रामरे यावत्-गौतमः 'एयम्' यक्ष्यमाणमयारेण 'वयासी' अवादीव पापरकरवात् 'नगरे स्वामी समवसतः, पर्पद निर्गन्छति, गिता पर्पत, पर्युपासीन इति समाद्यम् । 'चमरस्त ण भते 1 हे मदन्त ।' चमरस्य खलु 'ममुरिंदस्स' भमरे न्द्रस्य 'अमुररणो' अमरराजस्य 'पपरिसाभो' कति पर्षद. 'पणचात्रो! चहा जाया) शमिका-शमिता नहा और जाता (जाणुपुबीए जाव अच्चुओ कप्पो-सेच मते । सेवं भते ! सि) इस प्रकार से फ्रमपूर्वक यावत् अन्युप्त कल्प सप जानना चाहिये । हे भदन्त ! आपके द्वारा कहा हुआ यह विषय सर्वथा मस्य दी है, सर्वथा सस्य ही है इस प्रकार पह कर यावत् गौतम अपने स्थान पर विराजे ॥ टीकार्य-नौमे उद्देशकमें इन्द्रियोंका प्रतिपादन किया गया है इन्द्रिया देयोंके भी होती हैं। अत पर्पदमूत देवोंकी वतम्यता इस दशवें उद्देशपमें सूत्रकार मारा प्रतिपादित की जा रही है। यहां पर इस प्रफारसे सबंध लगालेना चाहिये-राजगृह नगरमें महावीर स्वामोका समघसरण हुआ अपने२ स्थानसे पर्षद् मनुष्योंका समूह प्रमुफी देशना सुननेके लिये उनके पास गया-प्रभुने उनै धर्मका उपदेश दिया-धर्मका उपदेश सुनकर जनता अपने स्थान पर पीछे चापिस चली गई । इसनेमें प्रभुकी पर्युपासना करते हुए गौतमने प्रमुसे पूण कि हे भदन्त ! 'असुरिंदस्स असुररणो' भसुरेन्द्र असु (समिया, परा, माया) -यमिता ३४ नेता - (एष महाणुपुम्मीए जाय अच्चुओ फप्पो-सेव मं! सेष मते । चि मे प्रभारी नुमे ચુત કપ પર્યન્ત સમજવું ગૌતમ સ્વામી કહે છે કે ભદન્તા રે ના વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું તે સથા સત્ય છે કે ભદન્ત! બાપે જે કહ્યું તે મા છે બોમ કરીને તેઓ તેમને સ્થાને બેસી ગયા ટીકા- નવમાં ઉશકમાં ઈન્દ્રિયોનું પ્રતિપાન કરાયું દેવોને પણ ઈનિ હોય છે તેથી આ સૂત્રમાં પરિષદમાં ગયેલા વોનું વર્ણન સરકારે કર્યું છે. શરૂઆતમાં નીચેનો ત્રપાઠ ગ્રહણ કરવો– રાજ નગરમાં મહાવીર સ્વામીનું આગમન થયું તેમને કપર સાભળવાને માટે પરિષદ જનસમડ) નીકળી પ્રભુને તેમને પ્રમેય મા પર સાભળીને પરિષદ પાછી ફરી. ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને જાણ નમસ્કાર કરીને ગૌતમ સ્વામીએ વિનયપૂવક પૂછ્યું કે- Bud! 'अमरिंदस्स - - . प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ १० सू १ देवाना समास्वरूपनिरूपणम् ८८३ ममता.? भगवानाह-'गोयमा 'हे गौतम ! 'तो परिसाओ' विस्त्र पर्पद 'पाणनायो' पज्ञप्ता , ता एवाड-'त जहा'-तद्यथा-'समिआ' शमिशा, श्रेष्ठत्वेन शान्तस्थिरपक्रतिवया शमवती अथवा अत्यन्तोपादेयवचनवया स्वस्वामिन क्रोधौमुक्यादिमावान् शमयतीति, 'शमिका' तथा 'चहा' चण्डा, प्रथमवत् बादशमहत्वाभावेन किश्चित्कोधादिसचाव 'चहा' इति व्यपदिश्यते, एव 'जाया' जाता, अनुत्तमत्वेन प्रकृत्यादिमहत्वरहिततया अनवसरे कोपादिना जायमानत्वात् 'जावा' इति न्यप्रियते, एताश्व तिस क्रमश 'अभ्यन्तरा' रराज 'चमरस्स' घमरकी 'परिसाओ' परिपदा 'करपण्णताओ' फिसनी कही गई हैं ? इसका उत्तर देते हुए भगवान्ने गौतमसे कहा 'गोयमा' गौतम ! असुरेन्द्र असुरराज चमरकी परिपदा 'तो' पण्णत्ताओ' तीन कही गई हैं 'त जहा' वे इस प्रकारसे हैं 'समिया' शमिका अपनी शान्त पय स्थिर प्रकृतिके द्वारा श्रेष्ठ होनेसे शमवती, अथवा-अत्यन्त उपादेय वचनवालो होनेके कारण अपने स्वामी के क्रोध पर औत्सुक्य आदि मावोंके शमन करनेवाली होनेसे शमिका, तथा 'चहा' शमिका परिपदा की तरह उस प्रकारके महत्वका अभाष होनेसे फुट२ मोधादिक के सद्भाव हो जानेके कारण इस नामावाली, शात प्रकृति आदिसे रहित होनेके कारण अनुचम होने से, कोपा दिफको बिना अधसरके भी करनेवाली होनेके कारण 'जाता' इस नामावाली-ऐसी पे तीन परिपदाएँ हैं। प्रथम परिषदा जो शमिका है यह असुररण्णो चमरस' अभुरेन्द्र असुन, यभरनी 'परिसामो फर पण्णतामो?' रक्षा परिष। (समाना) ही छ ? उत्तर- 'गोयमा' गीतमा भभुरेन्द्र, समु२२यभरनी 'परिसामो समो पण्णचाओ' र परियो डी छे तजहा' तना नाम नाय प्रभार है- 'समिया, घडा, जावा' अभिst (अमिता), २ . माने anal 'समिका' मा परिपट पातानी था-1 बन २ मति वा पाया શતાયુક્ત છે અથવા અત્યંત ઉપાદેય વચનવાળી હોવાથી તેના સ્વામિના માપ, સૂકી ઉત્સુક્તા આદિ ભવન શમન કરનારી હેવાથી તેનું નામ ચમિકા છે 'चहा' मा पसिया मालिना सामावाणी पायी तु नाम 43 ५५ 'मावा' मा परिष यान्त प्रति माहिधी हित सापायी, अनुपम હોવાથી કઈ પણ પ્રકારના કારણ વિના કે પશ્ચિક કરનારી છેવાથી, તેનું નામ “જાતા પણ છે આ પ્રકારની ત્રણ પરિવે છેપહેલી શમિકા નામની પરિષદ બાર .

८८२ - भगवतीक्ष टीका-नवमोद्देशकै इन्द्रियाणि उतानि-तद्वन्तत्र देवा इति पषद् भूतदेववक्तव्यता देशमोदेशक मोच्यते- रायगि जात्यादि । रानडे यावत्-गौतमः 'एंवम्" वक्ष्यमाणप्रकारेण 'बयासी' अवादीत : यावस्करणाद 'नगरे स्वामी समरसतः, पर्पद निर्गच्छति, गिता पर्पत, पर्युपासीनः इति संग्राह्यम् । 'चमत्स्स णे भंते । हे भदन्त । चमरस्य खलु 'अमरिंदस्स' अमुरे. न्द्रस्य 'अमुररणो' असुरराजस्य 'कड़परिसाओ कति पर्षद: 'यणताओ?' चंडा जाया) शमिका-शमिता चंडा और जाता ( एवं जहाणूपुवीए जावं अच्चुओ कप्पो-सेचं भंते ! सेवं भंते ! सि) इस प्रकार से क्रमपूर्वक 'यावत् अच्युत 'कल्प तक जानना चाहिये । हे भदन्न । आपके द्वारा कहा हुआ यह विषय सर्वथा सत्य ही है. सर्वधा सत्य ही है इस प्रकार कह फर यावत् गौतम अपने स्थान पर घिराजे ॥. टीकार्थ-नौमे उद्देशकमें इन्द्रियोंका प्रतिपादन किया गया है। इन्द्रियां देवोंके भी होती हैं । अतः पर्पद्भूत देवोंकी वक्तव्यता इस दशवे उद्देशकमें सूत्रकार द्वारा प्रतिपादित की जा रही है। यहां पर इस प्रकारसे संबंध लगालेना चाहिये-राजगृह नगरमें महावीर- स्वामीका समवसरण हुआ अपने२ स्थानसे पर्षद् मनुष्योंका समूह प्रभुकी देशना सुननेके लिये उनके पास गया-प्रभुने उन्हें धर्मका उपदेश दिया-धर्मका उपदेश सुनकर जनता अपने स्थान पर पीछे वापिस चली गई । इतनेमें प्रभुको पर्युपासना करते हुए गौतमने प्रभुसे पूछा कि हे भदन्त ! 'असुरिंदस्स असुररण्णो' असुरेन्द्र असु. (समिया, चंडा, जाया) -भिता, या आने लगता है- (एवं जहाणुपुत्रीए जाव अच्चुओ कप्पो सेवं भंतें! सेवं भंते ! ति में प्रभारी - मनु અશ્રુત કલ્પ પયંત સમજવું. ગૌતમ સ્વામી કહે છે- “હે ભદન્ત આપે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન ક્યું તે સથા સત્ય છે. હે ભદરતી આપે જે કહ્યું તે યથાર્થ છે,' આમ કહીને તેઓ તેમને સ્થાને બેસી ગયા. ટીકાઈ– નવમાં ઉશકમાં ઇન્દ્રિયનું પ્રતિપાદન કરાયું. દેવોને પણ ઈનિદ્ર હંય છે. તેથી આ સૂત્રમાં પંરિષદમાં ગયેલા દેવોનું વર્ણન સૂત્રકારે કર્યું છે. શરૂઆતમાં નીચેને સાઠ ગ્રહણ કરવો- રાજનગરમાં મહાવીર સ્વામીનું આગમન થયું. તેમને ઉપદેશ સાંભળવાને માટે પરિષદ (જનસમૂહ) નીકળી. પ્રભુએ તેમને પપદેશ કયા ધર્મોપદેશ સાંભળીને પરિષદ, પાછી ફરી. ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને વંદણા नभ७॥२ गौतम वाभीमे विनयपूर्व ५७ है- 'म-त! 'अमरिंदस्स प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१० सू.१ देवानां सभास्वरूपनिरूपणम् ८८३ मज्ञप्ताः ? भगवानाह-'गोयमा !' हे गौतम ! तिओ परिसाओ' तिस्रः पर्पदः 'पण्णनाओ' प्रज्ञप्ताः, ता एवाइ-'तं जहा'-तद्यथा-'समिा' शमिका, श्रेष्ठत्वेन शान्तस्थिरप्रकृतितया शमवती अथवा अत्यन्तोपादेयवचनतया स्वस्वामिन: क्रोधीत्सुक्यादिभावान् शमयतीति, 'शमिका' तथा 'चंडा' चण्डा, प्रथमवत् तादृशमहत्त्वाभावेन किञ्चित्क्रोधादिसवात 'चण्डा' इति व्यपदिश्यते, एवं 'जाया जाता, अनुत्तमत्वेन प्रकृत्यादिमहत्वरहिततया अनवसरे कोपादिना जायमानत्वात् 'जाता' इति व्यरहियते, एताश्च तिसः क्रमशः 'अभ्यन्तरा' 'चमरस्स' चमरकी 'परिसाओ' परिपदा 'कइपण्णत्ताओ' कितनी कही गई हैं ? इसका उत्तर देते हुए भगवान्ने गौतमसे कहा 'गोयमा' गौतम ! असुरेन्द्र असुरराज चमरकी परिपदा"तओ' पण्णत्ताओ' तीन कही गई हैं 'तं जहा' वे इस प्रकारसे हैं 'समिया' शमिका अपनी शान्त एवं स्थिर प्रकृतिके द्वारा श्रेष्ठ होनेसे शमवती, अथवा-अत्यन्त उपादेय वचनवालो होनेके कारण अपने स्वामी के क्रोध एवं औत्सुक्य आदि भावोंके शमन करनेवाली होनेसे शमिका, तथा 'चंडा' शमिका परिपदा की तरह उस प्रकारके महत्वका अभाव होनेसे कुछ२ क्रोधादिक के सद्भाव हो जानेके कारण इस नामावाली, शान्त प्रकृति आदिसे रहित होनेके कारण अनुत्तम होने से, कोपा- दिकको विना अवसरके भी करनेवाली होने के कारण 'जाता इस नामावाली-ऐसी ये तीन परिपदाएँ हैं । प्रथम परिपदा जो शमिका है वह अमुररण्णो चमरस्स' मसुरेन्द्र, असु२२।०४, यमनी 'परिसाओ कइ पण्णत्ताओ?' ४८क्षी परिषद (समामा) ही छ ? उत्तर- 'गोयमा!' हे गौतम! असुरेन्द्र, असु२२।०४ यमरनी. 'परिसाओ तो पण्णत्ताओ' र पश्यिहा ४ी छे. 'तंजहा' तेन नाम नाय प्रभार - 'समिया, चंडा, जाता' सभि:। (सभिता), २. मने all. 'समिका' मा परिषद पोतानी शान्त अने स्थि२ प्रति दास श्रेष्ठ पाया શમતાયુક્ત છે. અથવા અત્યંત ઉપાદેય વચનવાળી હોવાથી તેના સ્વામિના ક્રોધ, , સુજ્ય (ઉત્સુકતા) આદિ ભાવોનું શમન કરનારી હોવાથી તેનું નામ શમિકા છે. 'चंडा' मा परिषद थोडे मश अधानि सहभाववाणी डावाथी नाम या ५.यु. जाता' मा परिषद शान्त प्रति माहिथी २हित हावाथी, अनुत्तम, હેવાથી કઈ પણ પ્રકારના કાર વિના કે પાદિક કરનારી હોવાથી, તેનું નામ જાતા પડ્યું છે. આ પ્રકારની ત્રણ પરિષદે છે. પહેલી શમિકા નામની પરિષદ આશ્યન્તર ८८२ . - ...... भगवतीने टीका-नवमोद्देशकै इन्द्रियाणि उतानि-तद्वन्तत्र देवा इति पाद् भूनदेववक्तव्यता दशमोद्देशके मोच्यते-'रायगिहे जावत्यादि । राजयो यावत्-गौतमः 'एवम् - वक्ष्यमाणकारेण 'वयासी' अवादीव : यावरकरणात् 'नगरे स्वामी समवसतः, पर्पद निर्गच्छति, गिता पर्पत, पर्युपासीन इति संग्राह्यम् । 'चमरस्स गं भंतें । हे भदन्त । चमरस्य खलु 'अमुरिंदस्स' असुरे- न्द्रस्य 'असुररणो' अमुरराजस्य 'कइपरिसाओ कति पर्पदः 'पष्णताओ?' चंडा जाया) शमिका-शमिता चंडा और जाता (एवं जहाणुपुब्बीए जावं अच्चुओ कप्पो-सेवं भंते ! सेवं भंते'!" सिं) इस प्रकार से क्रमपूर्वक यावत् अच्युत कल्प तक जानना चाहिये । हे भदन्न । आपके द्वारा कहा हुआ यह विषय सर्वथा सत्य ही है. सर्वथा सत्य ही है इस प्रकार कह कर यावत् गौतम अपने स्थान पर विराजे ।. टीकार्थ-नौमे उद्देशकमें इन्द्रियोंका प्रतिपादन किया गया है इन्द्रियां देवोंके भी होती हैं । अतः पर्पद्भुत देवोंकी वक्तव्यता इस दशवें उद्देशकमें सूत्रकार द्वारा प्रतिपादित की जा रही है। यहां पर इस प्रकारसे संबंध लगालेना चाहिये-राजगृह नगरमें महावीर- स्वामीका समवसरण हुआ अपने२ स्थानसे पर्षद मनुष्योंका समूह प्रभुकी देशना सुननेके लिये उनके पास गया-प्रभुने उन्हें धर्मका उपदेश दिया-धर्मका उपदेश सुनकर जनता अपने स्थान पर पीछे वापिस चली गई । इतनेमें प्रभुकी पर्युपासना करते हुए गौतमने प्रभुसे पूछा कि हे भदन्त ! 'असुरिंदस्स असुररणों' असुरेन्द्र असु- (समिया, चंडा, जाया) -शभिता, या भने त - (एवं जहाणुपुवीए जाव अच्चुओ कप्पो-सेवे भंते ! सेवं भंते ! ति में प्रभाव मनु અય્યત કલ્પ પર્યત સમજવું. ગૌતમ સ્વામી. કહે છે- હે ભદત! આપે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું તે સર્વથા સત્ય છે. હે ભદન્ત! આપે જે કહ્યું તે યથાર્થ છે, આમ કહીને તેઓ તેમને સ્થાને બેસી ગયા. ટકાથ– નવમાં ઉદેશકમાં ઈન્દ્રિયનું પ્રતિપાદન કરાયું. દેવોને પણ ઈન્દ્રિયો હિંય છે. તેથી આ સૂત્રમાં પરિષદમાં ગયેલા લોનું વર્ણન સુરકારે કર્યું છે. શરૂઆતમાં નીચે સુત્રપાઠ ગ્રહણ કરવે- રાજપુનગરમાં મહાવીર સ્વામીનું આગમન થયું. તેમને ઉપદેશ સાંભળવાને માટે પરિષદ જનસમૂહ) નીકળી. પ્રભુએ તેમને ઉપદેશ કર્યો અને સાંભળીને પરિષદ. પાછી ફરી. ત્યાર બાદ મહાવીર પ્રભુને વંદણા नभ१४.२ ४श गौतम २वाभीमे विनयपू४ ५७y - 'महन्त ! 'अमरिंदस्स દર્શાવેલા પાપમથી અધિક આયુ સમજવું. અચુત ક૫ પર્યન્તના પ્રત્યેક ઈન્દ્રની ८८५ દેવીઓનું આયુ એક પલ્યોપમનું અને બાહ્યસભાની દેવીઓનું આવું પાપમનું સમજવું. બલિના દેવેના વિષયમાં પણ ઉપર મુજબ સમજવું. પરતું प्रमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१० २.१ देवानां सभास्वरूपनिरूपणम् देव्यश्च क्रमशः तिसपु सभामु सार्धत्रिशतसंख्यकाः, त्रिशतसंख्यकाः, सार्धद्वि- शतसंख्यकाः सभासदो भवन्ति, तद्देवानामायुश्च क्रमशः सार्ध द्वयानि पल्यो- पमानि; दे पल्योपमे, सार्धक पल्योपमञ्च, देवीनान्तु क्रमशः सार्धक पल्यो- पमम् , एक पल्योपमम्, अर्धपल्योपमञ्च एवं बलेरपि देवानां योध्यम्, नबरम् तयैवान्येपामपि चोध्यमित्याशयेनाह-'एवं जहाणुपुब्बीए जाव अच्चुओ कप्पो' एवम् उक्तमकारेण यथानुपृा यथाक्रमेण यावत्-अच्युतः कल्पीऽवसेयः तथा च यावत्करणात् तदतिरिक्तभवनपतीन्द्र-वानव्यन्तर-ज्योतिपिकेन्द्र-सौधर्माधच्यु- सभामें तीनसौ पचास ३५० है, द्वितीय सभामें तीनसौ ३०० और तृतीय सभामें अढाईसौ २५० देवियां हैं । प्रथम सभाके देवोंकी आयु अढी २॥ पल्योपमकी है, द्वितीय सभाके देवोंकी आयु दो पत्योपमको और तीसरी सभाके देवोंकी आयु १॥ डेढ पल्योपमकी है । इसी तरहसे आभ्यन्तर सभाकी देवीयोंकी आयु डेढ़ १॥ पल्यो- पमकी, मध्यमा सभाकी देवियोंकी आयु एक पल्योपमकी और याद्या. सभाकी देवियोंकी आयु आधे पल्योपमकी है । इसी तरहसे थलिके भी देवोंके संबंधमें जानना चाहिये । परन्तु जो विशेषता है वह इस प्रकारसे है-कि सभासद देवोंकी जो संख्या ऊपर प्रकट की गई है उसमें से चार चार हजार देव कम करते जाना चाहिये और ऊपरमें मकटकी गई देवियोंकी संख्या में और देवियोंकी संख्या और अधिक करते जाना चाहिये । आयुका प्रणाण पूर्योक्तरूपसे हो जानना चाहिये । विशेष यह कि पल्योपमसे अधिक समझना, इस तरह अच्युत कल्पतक प्रत्येक इन्द्रकी तीन तीनसभाएँ जाननी चाहिये । દેવીએ, બીજીમાં ૩૦૦ દેવીએ અને ત્રીજીમાં ૨૫૦ દેવી હોય છે. પ્રથમ સભાના લોનું આય રા પરમ છે, બીજી સમાન નું છે પપમનું, અને બીજી સભાને દેવોનું આયુ દઢ (૧) પલ્યોપમનું હોય છે. આભ્યન્તર સભાની ou (मा) તેમાં નીચે પ્રમાણે વિશેષ સાજ-સભાસદ દેવોની ઉપર જે સંખ્યા આપી છે તે દરેકમાં હજારો સાજા થયાના ઉષા કર આયુનું પ્રમાણ ઉપર મુજબ જ સમજવું. વિશેષતા એ છે કે ઉપર ८८४ भगवतीय मध्यमा, बाह्या, च इति कथ्यन्ते, तत्र देवाधिपतिना अत्यावश्यकपयोजन- वशात् आदरपूर्वकाहूयमानतया 'अभ्यन्तरा' नाम प्रथमा सभा गौरवान्त्रिता महच्यास्पदीभूता विज्ञायते । द्वितीया च मध्यमा नाम समा राजा कचिदाहता कचिचानाहताऽपि समागच्छति इति मनाग मायशालितया 'मध्यमा' इति ज्ञायते, तृतीया च 'याया' नाम सभा स्वामिना अनाहतैव समागच्छतीति 'बाबा' इति ज्ञायते, तत्र प्रथमायां चतुर्विशतिसहस्रसंख्यकदेवाः द्वितीयस्याम् अष्टा- विंशतिसहस्रसंख्यकदेवाः तृतीयस्यां द्वात्रिंशत्सहस्रसंख्यकदेवाः सभ्या भवन्ति आभ्यन्तर सभा है, यीचकी परिपदा जो चंडा है वह मध्यम सभा है और तीसरी परिपदा जो जाता है वह वाह्य सभा है। इनमें आभ्यन्तर परिपदाकी रीति यह है कि जब देवाधिपति इन्द्रको अपने कोई अत्यधिक प्रयोजन को सफल बनाने की आवश्यकता होती है उस समय इस परिपदाको वह देवेन्द्र यढे आदरके साध बुलाता है। तभी वे देव उसके पास आते हैं। इस कारण से यह प्रथम सभा गौरव से युक्त और महत्व से विशिष्ट मानी गई है । दूसरी जो मध्यमा सभा है वह बुलाने पर और नहीं भी बुलाने पर आती है इस कारण उसका महत्व कुछ कम है अतःवह मध्यम सभा कही गई है। वाह्यसभा स्वामीके विना बुलाये भी आजाती है । इस कारण उसका नाम बाह्या सभा ऐसा कहा गया है । प्रथमसभामें २४ हजार देव हैं, द्वितीयसभामें २८ हजार देव हैं । तृतीयसभामें बत्तीस ३२ हजार देव हैं । देवियाँ प्रथम સભા છે, ચંડા મધ્યમ સભા છે અને ત્રીજી જાંતા નામની બાહ્ય સભા છે. આભ્યન્તર સભા કયારે મળે છે? જ્યારે દેવાધિપતિ ઈન્દ્રને કઈ અતિશય મહાન પ્રજનને સફળ અનાવવું હોય, ત્યારે તે આ પરિષદને આદર પૂર્વક બેલાવે છે. ત્યારે તે દેવો તેની પાસે આવે છે. તે કારણે તે સભાને ગૌરવયુક્ત અને મહત્વની માનેલી છે. બીજી મધ્યમા નામની સભા દેવાધિપતિ ઈન્દ્રના બોલાવવાથી પણું મળે છે, અને બોલાવ્યા વિના પણ મળે છે. તેથી તેનું મહત્ત્વ આભ્યન્તર સભાથી ઓછું છે. તેથી તેને મધ્યમાં સભા કહી છે. બાહ્ય સભા ઇન્દ્રના બેલાવ્યા વિના પણ મળે છે, તે કારણે તેનું મહત્વ સૌથી ઓછું છે. પ્રથમ સભામાં ર૪૦૦૦ દે, બીજીમાં ૨૮૦૦૦ દે, અને ત્રીજીમાં ૩૨૦૦૦ દેવો ભેગા મળે છે. પહેલી સભામાં ૩પ૦ .

તેમાં નીચે પ્રમાણે વિશેષતા સમજવી– સભાસદ દેવોની ઉપર જે સંખ્યા આપી છે તે દરેકમાં ૪, ૪ હજાર દેવો ઓછા સમજવા અને દેવીઓની સંખ્યામાં ૧૦૦-૧૦૦ વધારે કર. અયુનું પ્રમાણ ઉપર મુજબ જ સમજવું. વિશેષતા એ છે કે ઉપર દર્શાવેલા પાપમથી અધિક આયુ સમજવું. અચુત કુ૯૫ પર્યન્તના પ્રત્યેક ઈન્દ્રની ८८५ દેવીઓનું આયુ એક પલ્યોપમનું અને બાહ્યસભાની દેવીઓનું આયુ ૫ર્યોપમનું સમજવું. બલિના દેવેના વિષયમાં પણ ઉપર મુજબ સમજવું. પરતું प्रमेयचन्द्रिका दीका श.३ उ.१० २.१ देवानां सभास्वरूपनिरूपणम् देवपश्व क्रमशः तिसूपु सभामु सार्धत्रिशतसंख्यकाः, त्रिशतसंख्यकाः, साद्वि- शतसंख्यकाः सभासदो भवन्ति, तदेवानामायुश्च क्रमशः सार्धद्वयानि पल्यो- पमानि; दे पल्पोपमे, सार्धेक पल्योपमञ्च, देवोनान्तु क्रमशः सार्धेक पल्यो. पमम् , एक पल्योपमम्, अर्धपल्योपमञ्च एवं बलेरपि देवानां बोध्यम्, नवरम् तथैवान्येपामपि चोध्यमित्याशयेनाह-एवं जहाणुपुचीए जाव अच्चुभो कप्पो' एवम् उक्तभकारेण यथानुपा यथाक्रमेण यावत्-अच्युतः कल्पोऽवसेयः तथा च यावत्करणाद् तदतिरिक्तभवनपतीन्द्र-वानव्यन्तर-ज्योतिपिकेन्द्र-सौधर्माधच्यु- सभा तीनसौ पचास ३५० हैं, द्वितीय सभामें तीनसौ ३०० और तृतीय सभामें अढाईसौ २५० देवियां हैं। प्रथम सभाके देवोंकी आयु अढी २॥ पल्यौपमकी है, द्वितीय सभाके देवोंकी आयु दो पत्योपमको और तीसरी सभाके देवोंकी आयु १॥ डेढ पल्योपमकी है । इसी तरहसे आभ्यन्तर सभाकी देवीयोंकी आयु डेढ़ १॥ पल्यो- पमकी, मध्यमा सभाकी देवियोंकी आयु एक पल्योपमकी और बाह्या- सभाकी देवियोंकी आयु आधे पल्योपमकी है । इसी तरहसे थलिके भी देवों के संबंधमें जानना चाहिये । परन्तु जो विशेषता है वह इस प्रकारसे है-कि सभासद देवोंकी जो संख्या ऊपर प्रकट की गई है उसमें से चार चार हजार देव करते जाना चाहिये और ऊपरमें प्रकटकी गई देवियोंकी संख्या में और देवियोंकी संख्या और अधिक करते जाना चाहिये । आयुका प्रणाण पूर्वोक्तरूपसे हो जानना चाहिये । विशेष यह कि पल्योपनसे अधिक समझना, इस तरह अच्युत कल्पतक प्रत्येक इन्द्रकी तीन तीनसभाएँ जाननी चाहिये। દેવીએ, બીજીમાં ૩૦૦ દેવીએ અને ત્રીજમાં ૨૫૦ કેવી હોય છે. પ્રથમ સભાના કોનું આય રા પપલું છે, આ સભા નું આવ્યું છે પપ, અને બીજી સભાને દેવોનું આ દેઢ (૧) પલ્યોપમનું હેય છે. ou (मा) આભ્યન્તર સભાની ८८६ भगरतीयो तान्त देवेन्द्राणां प्रत्येक तिस्रः पर्पदो भवन्ति नामतः, देवांदिमानता, स्थितिमानतथ--किश्चिदभेदवत्यो - जीवाभिगमसूत्राद-विशेया!-- गौतमो भगवदवाक्यं प्रमाणयनाइ-' सेवं भंते ! से भंते ! ति । तदेवं भदन्त । तदेवं भदन्त । इति हे भदन्त ! भवदुक्तं सर्व सत्यमेवेति ।मु०१॥ इति-श्री-विश्वविख्यात-जगढल्लभ-सिद्धवाचक पञ्चदशभाषाकलित ललित.. कलापालापक-प्रविचंद गद्यपधनैकग्रंथनिर्मापक वादिमानमर्दक श्री शाहच्छत्रपति कोल्हापुरराज पदत्त "जनशास्त्राचार्य" पदभूषित कोल्हापुरराज गुरु-बालब्रह्मचारी-जैनशास्त्राचार्य-जैन- धर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालप्रतिविरचितायां "धी भगवतीसूत्रस्य" प्रमेयचन्दिकाख्यायां व्याख्यायां तृतीयशतकं सम्पूर्णम् ॥३-१०॥ : इन सभाओंके नाम, इनके सभासद देव और देवियोंकी संख्या तथा इन सपकी आयुका प्रमाण इन सयमें कहीं२ भिन्नता है यह सयं चिपय जीवाभिंगमसूत्रसे जाना जा सकता है। यहां जो 'जहाणुपुत्वीए 'जाच" पद आया है उससे यही बात समझाई गई है, कि इस सूत्र द्वारा केवल चमरका ही वर्णन किया है सो इस वर्णन के अतिरिक्त जो भवनपतिके इन्द्र, वानव्यन्तरोंके इन्द्र, ज्योतिष्कदेवों के इन्द्रं, तथा सौधर्मकल्पसे लेकर अच्युतकल्पतकके इन्द्र हैं उन संघकी प्रत्येककी तीन तीन सभाएँ । इन सबके नाममें, देवादिको के प्रमाणमें और स्थिति के प्रमाण में और स्थितिके प्रमाणमें जो कुछ२ अन्तर है वह सपंजीवाभिगर्म सूबसे जानलेना चाहिये । अन्त ત્રણ સભાએ સમજવી. તે સભાઓનાં નામ, તેમના સભાસદ દેવોની અને દેવીઓની સંખ્યા, તથા તેમના આયન પ્રમાણમાં જે કંઈ ભિન્નતા , તે જીવાભિગમસૂત્રની भी mell Arय ®. मला जहाणुपुबीए जाव' ५६ मा छ, न દ્વારા એ જ વાત સમજાવવામાં આવી છે કે આ સૂત્રમાં તે ચમરની ત્રણ સભાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, પણ તે સિવાયના ભવનપતિના ઇન્દ્ર, વનવ્યન્તરના ઈન્દ્ર જોતિષ્ક દેવોને ઇન્દ્ર અને સોધમકલ્પથી અચુત પર્યન્તના કલ્પના ઈન્દ્ર-એ પ્રત્યેકની ત્રણ ત્રણ સભાઓ હોય છે. તેમનાં નામમાં, દેવ દેવીઓની સંખ્યામાં અને આયુ પ્રમાણમાં જે કંઈ ફેરફાર છે, તે જીવાભિગમ સૂત્રની મદદથી જાણી લેવું જોઈએ. . ८ अमेयचन्द्रिका टीका श.३ उ.१० सू.१ देवानां सभास्वरूपनिरूपणम् ८८७ में गौतमस्वामी भगवानके वचनों में स्वतः प्रमाणता प्रकट करते हुए कहते हैं कि हे भदन्त ! आप देवानुप्रियने जो यह सब प्रतिपादित किया है वह सब ऐसा ही है अर्थात् सय सर्वथा सत्य ही है, हे भदन्त ! सर्वथा सत्य ही है ॥ सू० १ ॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके तीसरे शतकके दशम उद्देशक समाप्त ॥३-१०॥ 'तृतीयशतक सम्पूर्ण ઉર્દેશકને અને ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુના વચનને પ્રમાણભૂત માનીને, તે क्यनेमा पातानी श्रद्धा प्रट ४२॥ हे 'सेवं भंते ! त्या देवानुप्रिय આપની વાત સર્વથા સત્ય છે. આપે આ વિષયનું જે પ્રતિપાદન કર્યું તે યથાર્થ છે.” એમ કહીને મહાવીર પ્રભુને વંદણ નમસ્કાર કરીને તેઓ તેમને સ્થાને બેસી ગયા સ.૧ જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજકત ભગવતી સૂવની પ્રિયદર્શની વ્યાખ્યાના ત્રીજા શતકનો દશમે ઉદેશે સમાપ્ત ૩-૧ને ત્રીજું શતક સંપૂર્ણ -- ८८६ भगवतीले तान्त देवेन्द्राणां प्रत्येक तिस्रः पर्पदो भवन्ति नामतः, देवादिमानव स्थितिमानतथ -किश्चिमेदवत्यो.. जीवाभिगमसूत्राद्-विशेया:- गौतमो भगवदवाक्यं प्रमाणयनाइ-' से भंते ! सेवं भंते ! ति । तदेवं भदन्तं ! तदेवं भदन्त ! इति' हे भदन्त ! भवदुक्तं सर्व सत्यमेवेति ॥ ०१॥ इति-श्री-विश्वविख्यात-जगहल्लभ-प्रसिद्धवाचक पञ्चदशभाषाकलितं. ललित-. कलापालापक-मविशुद्ध गद्यपद्यनैकग्रंथनिर्मापक वादिमानमर्दक श्री शाहच्छत्रपति कोल्हापुरराज प्रदत्त "जैनशास्त्राचार्य" पदभूषित कोल्हापुरराज गुरु-बालब्रह्मचारी-जैनशास्त्राचार्य-जैन- धर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालबतिविरचितायां "धी भगवतीसूत्रस्य" प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां तृतीयशतकं सम्पूर्णम् ॥३-१०॥ इन सभाओंके नाम, इनके सभासद देव और देवियोंकी संख्या तथा इन सबकी आयुका प्रमाण इन सबमें कहीं२ भिन्नता है यह सर्व विषय जीवाभिगमसूत्रसे "जाना जा सकता है। यहां जो 'जहाणुपुच्चीए 'जाव" पद आया है उससे यही बात समझाई गई है, कि इस सूत्र द्वारा केवल चमरका ही वर्णन किया है सो इस वर्णन के अतिरिक्त जो भवनपतिके इंन्द्र, वानव्यन्तरोंके इन्द्र, ज्योतिष्कदेवों के इन्द्रं, तथा सौधर्मकल्पसे लेकर अच्युतकल्पतकके इन्द्र हैं उन संयकी प्रत्येककी तीन तीन सभाएँ । इन सबके नाममें, देवादिकों . के प्रमाणमें और स्थितिके प्रमाण में और स्थितिके प्रमाणमें जो कुछ२.. अन्तर है वह सजीवाभिगम सूत्रसे जानलेना चाहिये । अन्त ત્રણ સભાએ સમજવી. તે સભાઓનાં નામ, તેમના સભાસદ દેવોની અને દેવીઓની સંખ્યા, તથા તેમના આયુના પ્રમાણમાં જે કંઈ ભિન્નતા છે, તે જીવાભિગમસૂત્રની મદદથી જાણી શકાય છે. અહીં જે जहाणुपुच्चीए जाव' ५६ मायु, ना. દ્વારા એ જ વાત સમજાવવામાં આવી છે કે આ સૂત્રમાં તે ચમરની ત્રણ સભાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, પણ તે સિવાયના ભવનપતિના,ઈ, વાતવ્યન્તરના ઇન્દ્ર તિષ્ક દેવોને ઇન્દ્ર અને સોધમંકલ્પથી અશ્રુત પર્વતના કલ્પના ઇ-એ પ્રત્યેકની ત્રણ ત્રણ સભાઓ હેય છે. તેમનાં નામમાં, દેવ દેવીઓની સંખ્યામાં અને આયુ “ પ્રમાણમાં જે કંઈ ફેરફાર છે, તે જીવાભિગમ સૂત્રની મદદથી જાણી લેવું જોઈએ. U अमेयचन्द्रिका टी. श.४ उ.१-४ सू.१ देवसम्बन्धिविमानराजधानीनिरूपणम् ८८९ असये तहा इसाणस्स वि जाव-अच्चणिआ सम्मत्ता चउण्हं वि लोगपालाणं विमाणे विमाणे उद्देसओ, चउसु वि विमा- णेसु चत्तारि उद्देसा अपरिसेसा, नवरं-ठिइए नाणत्तं, आइ- ति भागूणा पलिया धणयस्स होति दोचेव, दो सति भागा वरुणे पलियमहावच्चदेवाणं ॥ सू० १ ॥ चउत्थे सए पढमविइय तइय चउत्था उद्देप्ता सम्मत्ता । ४-४ छाया गाथा-चत्वारो विमानश्चत्वारश्च भवन्ति राजधानीभिः । नैरयिकोलेश्याभिश्च दशउद्देशाश्चतुर्थशते ॥ चौथा शतकका प्रारंभ-- चतुर्थ शतकका प्रथम उद्देशकसे आठ उद्देशक प्रारंभ- देवों के विमान और राजधानीकी वक्तव्यता (गाहा-गाथा) चत्तारि विमाणेहिं, चत्तारि य होति रायहाणीहिं । नेरईए लेस्साहिं य दस उद्देसा चउत्थसए ॥ इस चतुर्थशतक में दश उद्देशक हैं इनमें से पहिलेके चार उद्देशकों में विमानोंका वर्णन है। दूसरे चार उद्देशकों में राजधानि- योका वर्णन है। वे उद्देशक में नारकों का वर्णन है । और दशवें उद्देशकमें लेश्याओं का वर्णन है। इस प्रकार के दश उद्देशक इस शतक में हैं। ચેથું શતક પ્રારંભ- ચેથા શતકના ૧ થી ૮ ઉદ્દેશક- દેવોનાં વિમાનો અને રાજધાનીનું વર્ણન (गाहा) uथा- चत्तारि विमाणेहि, चत्तारि य होति रायहाणीहि । नेरईए लेस्साहि य दस उदेसा चउत्थसए ॥ આ ચોથા શતકમાં દસ ઉદેશક છે. તેમાંના પહેલાં ચાર ઉદેશમાં વિમાનનું વર્ણન કર્યું છે. ત્યાર પછીના ચાર ઉદેશમાં રાજધાનીઓનું વર્ણન છે. નવમાં ઉદ્દેશકમાં નારકનું અને દસમા ઉદેશમાં લશ્યાઓનું નિરૂપણ કર્યું છે.

अथ चतुथशतकः प्रारभ्यते- चतुर्थशतकस्य प्रथम-द्वितीय-वृतीय-चतुर्य-पञ्चम-पष्ट-सप्तमाष्टमसहारे- शकेपु देवसम्बन्धिविमानराजधानीवक्तव्यतामस्तावः ॥ ॥ मूलम् ॥ गाहा-चत्तारि विमाणे हि चत्तारि य होति रायहाणीहि, नेरईए लेस्साहिय दस उद्देसा चउत्थ सए । 'रायगिहे नयरे जाव-एवं वयासी-ईसाणस्स णं भंते ! देविंदस्स, देवरण्णो कई लोगपाला पपणत्ता, ? गोयमा! चत्तारि लोगपाला पण्णता, तं जहा-सोमे, जमे, वरुणे वेस- मणे, एएसि णं भंते ! लोगपालाणं कई विमाणा पण्णता? गोयमा ! चत्तारि विमाणा पण्णत्ता, तं जहा सुमणे, सवओ- भई, वग्गू, सुवग्गू, कहि णं भंते ! ईसाणस्स देविंदस्स, देवरणो सोमस्स महारपणो सुमणे नामं महा विमाणे पण्णत्ते गोयमा ! जंबूद्दीवे दीवे मंदरस्स पवयस्स उत्तरेणं इमीसे रय- णप्पभाए पुढवीए जाव-ईसाणे णामं कप्पे पपणत्ते, तत्थ णं जाव-पंच वडेंसया पण्णत्ता, तं जहा-अंक वडेंसए, फलिह वडेंसए, रयण वडसए, मज्झे ईसाणवडेंसए, तस्स थे ईसाण- वडेंसयस्स महाविमाणस्स पुरथिमेणं तिरियमसंखेजाई, जोयणसहस्साई, वीइवइत्ता, एत्थणं इसाणस्स देविंदस्स, देव- रणो सोमस्स महारपणो सुमणे नामं महाविमाणे पण्णत्ते, अद्धतेरसजोयणसयसहस्साइं, जहा-सकस्स वत्तव्वया तइ- - , .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.४.१-४सू.१ देवसम्बन्धी विमानादिस्वरूपनिरूपणम् ८९१ रत्नमभायाः पृथिव्याः यावत्-ईशानो नाम कल्पः प्रज्ञप्तः, तत्र यावत् पश्च अवतंसकाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-अङ्कावतंसकः, स्फटिकावतंसका, रत्नावतंसका, जातरूपावतंसका, मध्ये ईशानावतंसकः, तस्य ईशानावतंसकस्य महाविमान- स्य पौरस्त्येन तिर्यग् असंखेयानि योजनसहस्राणि व्यतिव्रज्य तत्र ईशानस्य देवेन्द्रस्य, देवराजस्य, सोमस्य महाराजस्य सुमनो नाम महाविमानं प्रज्ञप्तम् , पण्णत्त) हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज ईशान के लोकपाल सोम महा. राजका सुमन नामका महाविमान कहां पर स्थित है ? (गोयमा) हे गौतम ! (जंबूद्दीवे दीवे मंदरस्स पन्चयस्स उत्तरेणं इमीसे रयण- प्पभाए पुढवीए जाव ईसाणे णामं कप्पे पण्णत्ते) जंबूदीप नामके द्वीप में मंदर पर्वतकी उत्तरदिशामें इस रत्नप्रभा पृथिवीके यावत् यहुस- मरमणीय भूमिभाग से ऊपर-ईशान नामका कल्प कहा है । (तत्थ णं जावपंच वडेंसया पण्णत्ता) उसमें पांच अंवतंसक कहे गये हैं। (तं जहा) वे ये हैं (अंकवडे सए, फलिहवडेंसए, रयणवडे सए, जाय रूवयडे सए, मज्झे ईसाणवडेंसए) अंकावतंसक, स्फटिकावतंसक, रत्नावतंसक, और जातरूपावतंसक, और इनके बीचमें ईशानावतंसक (तस्स णं ईसाणवढ्सयस्स महाविमानस्स पुरथिमेणं तिरियमसंखे. ज्जाई जोयणसहस्साई वीइवइत्ता, एत्थ णं ईसाणस्स देविंदस्स देव- रणों सोमस्स महारपणो सुमणे नामं महाविमाणे पण्णत्ते) उस ईशानावतंसक महाविमानकी पूर्वदिशाकी ओर तिरछे असंख्यात દેવરાજ ઈશાનના લેકપાલ સેમ મહારાજનું સુમન નામનું મહાવિમાન કયાં આવેલું છે? (गोयमा 1) गौतम! नंदीवे दीवे मंदरस्स पब्बयस्स उत्तरेणं इमीसे स्यणप्पभाए पुढवीप जाव ईसाणे णामं कप्पे पण्णत्ते) द्वा५ नामाना दीपमा મંદર પર્વતની ઉત્તર દિશામાં રત્નપ્રભા પૃથ્વીના (યાવત) બહુ સમતલ અને સુંદર भूमिमाथी ५२ - Uथान नामर्नु atछ. (तत्थणं जाव पंचवडेंसया पण्णत्ता) तभा पाय मत' (श्रे०४ मापास1) छे. (तजहा) मना नाम मा प्रभार छे. (अंकवडे सए, फलिहवढेसए, रयणवढे सए, जायरूबवडे सए, मज्झे ईसाणवढे सए) અંકાવાંસક, સ્ફટિકાવાંસક, રત્નાવસક, જાતરૂપાવવંસક, અને તે ચારેની વચ્ચે વચ્ચે URLts. (तस्सणं ईसाणवढे सयरस महाविमाणस्स पुरत्थिमेणं तिरियम- संखेज्जाई जोयणसहस्साई वीइवइत्ता, एत्थणं ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो सोमस्स महारणो सुमणे नामं महाविमाणे पणत्ते) ते ध्यानात म વિમાનની પૂર્વ દિશામાં તિરછી અસખ્યાત હજાર યોજન આગળ જવાથી, દેવેન્દ્ર . ८९० मनपातील राजगृहे नगरे यावत्-एवम् अवादीव-ईशानस्य स्खलु भदन्त ! देवेनस, देवराजस्य कति लोकपालाः भज्ञप्ताः ? गौतम ! चत्वारो लोकपालाः ममता तद्यथा-सोम, यमः वरुणः वैश्रमणः, एतेषां खलु भदन्न ! लोकपालानां कति विमानानि मशतानि ? गौतम ! चत्वारि विमानानि प्रतानि तद्यथा-सुमनः, सर्वतोभद्रः, बल्गुः, मुघलाः । कुत्र खलु भदन्त । ईशानस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य सोमस्य महाराजस्य सुमनो नाम महाविमानं मसप्तम् ? गौतम | जम्बूद्वीपे द्वीपे मन्दरस्य पर्वतस्य उत्तरेण अस्याः रायगिहे नयरे' इत्यादि । सूत्रार्थ-(रायगिहे नयरे जाव एवं वयामी) राजगृह नगर में यावत् गौतम स्वामीने इस प्रकारसे कहा-पूछा-(ईमाणस्स णं मंते ! देविंदस्स देवरणो कई लोगपाला पण्णत्ता) हे भदन्त ! देवेन्द्र देव राज ईशानके कितने लोकपाल कहे गये हैं ? (गोयमा) हे गौतम ! (चत्तारि लीगपाला पण्णत्ता) चार लोकपाल कहे गये हैं। (तं जहा) वे इस प्रकारसे हैं-(सोमे यमे वरुणे वेसमणे) सोम, यम, वरुण, और वैश्रमण | (एएसिणं भंते ! लोगपालाणं कह विमाणा पण्णत्ता) हे भदन्त ! इन लोकपालोके कितने विमान कहे गये हैं ?.(गोयमा) हे गौतम ! (चत्तारि विमाणा पण्णता) चार विमान कहे गये हैं। (तं जहा) वे इस प्रकार से हैं । (सुमणे, सव्वओभद्दे. वग्गू, सुवग्गू) सुमन, सर्वतोभद्र, वल्गु और सुवल्यु । (कहि णं भंते । ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो सोमस्स महारणो मुमणे णामं महाविमाणे 'रायगिहे नयरे त्या- सूत्रा- (रायगिहे नयरे जाव एवं पयासी) NPS नामा मडावीर प्रभुने गौतम स्वामी मा URai प्रश्न पूछा- (इसाणस्स भंते ! देविंदस्स देवरण्णो कई लोगपाला पण्णता ?) 3 महन्त! हेवेन्द्र, २४ शानना asia टमा छ? (गोयमा!) . गौतम! (चत्तारि लोगपाला पण्णता -तं जहा) तेना यार सपा छे. तेभन नाम नाय प्रभारी थे- (सोमे, यमे, वरुणे वेसमणे) सोम, यम, १२५ भने श्रम (एए सिणं भंते ! लोगपालाणं कई विमाणा पण्णत्ता) ભદન્ત! એ લેકપલેનાં કેટલાં વિમાન કહ્યા છે? (गोयमा ) गौतम! (चत्तारि विमाणा पण्णता) तेमना या विमान | . जहा) तभना नभ मा प्रमाणे छे- (सुमणे, सबओभद्दे, वग्य, सुवग्गू.) सुमन, सर्वतोमद, १EY भने सुपाशु, (कहि णं भंते ! ईस्साणस देविदस्स देवरणो सोमस्स महारणो मुमणे णामं महाविमाणे पण्णते?) डे ! देवेन्द्र प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.४.उ.१-४.१ देवसम्बन्धिविमानादिस्वरूपनिरूपणम् ८९३ टीका-वतीयशतके देवसम्बन्धिविकुर्वणादिवक्तव्यता निरूपिता, चतुर्थ शतकेऽपि देवसम्बन्धिवक्तव्यतेव निरूपयिष्यते तत्र उद्देशकार्यसंग्रहो गाथया क्रियते-'गाहा-चत्तारि विमाणेहि' इत्यादि । 'चउत्थसए' चतुर्धशतके 'चत्तारि' चत्वारः उद्देशाः 'विमाणेहि विमानः 'होति' भवन्ति सम्पद्यन्ते 'चत्तारिय' चत्वारश्च उद्देशाः 'रायहाणीहि' राजधानीभिः एवम् अष्टौ 'नैरइए' नैरयिका भाग कम एक पल्योपमकी है। धनद-वैश्रमण-की स्थिति दो पल्यो-- पमकी है । तथा वरुणकी स्थिति तीनभाग सहित दो पल्योपमकी है। अपत्यरूप देवोंकी स्थिति एक पत्योपमकी है । टीकार्थ-तृतीयशतक में देवसंबंधी विकुर्वणा आदि के विषय में कथन किया है। इस चतुर्थ शतक में भी वही देवसंबंधी कयन किया जावेगा । सर्व प्रथम सूत्रकार इस उद्देशकके अर्थ-संग्रह को गाथासे प्रकट करते हैं-अर्थात् इस चतुर्थ शतकके उद्देशकों में किसर विपयकी चर्चा की जावेगी इस बात को प्रकट करनेवाली गाथा वे कहते हैं-'चत्तारि विमाणेहिं ' इत्यादि-इस गाथा द्वारा उन्होंने यह प्रगट किया है कि-'चत्तारि विमाणेहिं हांति' पहिले के चार उद्देशक विमानों द्वारा सम्पादित हुए हैं-अर्थात् प्रथमके चार उद्देशकोंमें विमान संबंधी वक्तव्यताका प्रतिपादन किया गया है । 'चत्तारि य हाणीहिं' अन्त के चार उद्देशक-अर्थात् पंचम, पष्ठम, सप्तम और अष्टम ये चार उद्देशक राजधानियों द्वारा सम्पादित हुए हैं-इन चार उद्देशकों में राजधानियोंकी वक्तव्यता संबंधी कथन किया गया है। પલ્યોપમથી ત્રિભાગ ન્યૂન છે. ધનદ વૈશ્રમણ)ની સ્થિતિ બે પલ્યોપમની છે, વરુણની સ્થિતિ ત્રણ ભાગ સહિત બે પોપમની છે, અને પુત્ર સ્થાનીય દેવેની સ્થિતિ એક ટીકાર્થ– ત્રીજા શતકમાં દેવની વિક્વ છુ આદિનું નિરૂપણ કરાયું. આ ચોથા શતકમાં પણ એ દેવોનું વિશેષ નિરુપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ શતકનાં ૧૦ ઉદેશમાં જે જે વિષયનું નિરૂપણ કરવામાં આવેલ છે, એ દર્શાવનારી એક ગાથા શરૂઆતમાં माही - 'चत्तारि विमाणहि त्याह- परमा यार शाम विमानानी पतव्यतानु प्रतिपान पामा मान्छे. 'चत्तारि य रायहाणीहि' पायभा, ७४, સાતમાં અને આઠમાં, એ ચાર ઉદેશમાં રાજધાનીઓની વક્તવ્યતાનું પ્રતિપાદન - राय. પપમની છે.

. . ८९२ः भगवतीय अर्धत्रयोदशयोजनशतसहस्राणि. यथा शकस्य वक्तव्यता तृतीयशतके तबा ईशानस्यापि यावत्-अर्चनिका समाप्ता, चतुर्णामपि लोकपालानां विमाने विमाने उद्देशकः, चतुर्पु अपि विमानेषु चत्वारः उद्देशाः अपरिशेषाः, नवरम्-स्थिती नानात्वम् , आधौ द्वौ विभागोनी पल्पोपमो धनदस्य भवतो दो चेन, नौ समि भागौ वरुणस्य, पल्योपमम् यथाऽपत्यदेवानाम् ॥ १० ॥ हजार योजन आगे जाने पर टीक इसी स्थान पर देवेन्द्र देवराज ईशानके लोकपाल मोम महाराज का सुमन नामका महाविमान स्थित है । (अद्धतेरस जोयणसयसहस्साई जहा सक्कस्स बत्तन्वया तईयसए, तहा ईसाणस्स वि जाय अचणिया सम्मत्ता) इसकी लंबाई चौडाई साडा पार लाख योजन की है इत्यादि समस्त, कथन तीसरे शतक में कही गई वक्तव्यता के अनुसार ईशान के संबंध में भी यावत् अर्चनिका की समाप्ति तक कह लेना चाहिये । (पउहं वि लोग- पालाणं विमाणे विमाणे उदेसओ) इस तरह चारों लोकपालों के प्रत्येक विमानमें एक एक उद्देशक जानना चाहिये । (चऊसु वि विमाणेसु चत्तारि उद्देसा अपरिसेसा) अतः चारों विमानों में इस प्रकार से चार उद्देशे समाप्त हो जाते हैं । (नवरं) विशेषता यही है है कि (ठिईए नाणत) स्थितिकी अपेक्षा से भेद हो जाता है जैसे (आदिदुय तिभागूण पलिया धणयस्स हाँति दो चेव, दो सतिभागा वरुणे पलियमहावञ्च देवाणं) आदिके दो लोकपालों की स्थिति तीन ३५२००४ शानना या सोम नामनु महाविभान आवे छे. (अद्धतेरस जोयण सयसहस्साई जहा सक्कस्स वत्तव्यया तईयसए तहा ईसाणस्स वि जान अच्चणिया सम्मत्ता) ते सुमन माविमाननी &00 पण.१२॥साम योरननी ते વિમાન વિષેનું સમસ્ત , કથન, ત્રીજા શતકમાં, કેન્દ્રના લોકપાલ એમના વિમાન વિના કથન અનુસાર સમજવું. અર્ચનિકાની સમાપ્તિ પર્યન્તનું કથન ગ્રહણ કરવું. (चउपहं वि 'लोगपालाणं विमाणे विमाणे उद्देसओ) में प्रभार थारे asvirना प्रत्ये: विमान विषा मे SUs oneyah: (चऊस वि विमाणेसु चत्तरि उद्देसा अपरिसेसा). मा रोते न्यारे विमानाना पर्था नभा यार I पूरा थाय छे. (नवर) ५५ तेभा मारता ३२ . (ठिईए नाणत्त) स्थितिना टि ३२३०२ २ . भ (आदिदुय तिभागृणा पलिया धणयस्स होति दो चेत्र, दो सतिभागा वरुणे पलियमहावच्च देवाणं) पडता ने पालोनी स्थिति में . . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.४३.१ सू. १ देवसम्बन्धिविमानादिस्वरूपनिरूपणम् ८९५ 'त जहा' तद्यथा 'सोमे, जमे वरुणे वेसमणे, सोमः, यमः, वरुणः वैश्रवण: गौतमः पृच्छति ? एए सिणं भंते ! हे भदन्त ! एतेषां खलु सोमादीनाम् 'लोगपालाणं' लोकपालानाम् 'कइ विमाणा' कति विमानाः 'पण्णता?' प्रज्ञप्ताः कथिताः ? भगवानाह 'गोयमा' हे गौतम ! चत्तारि विमाणा पण्णत्ता चत्वारः विमानाः प्रज्ञाप्ताः, 'तं जहा' तद्यथा 'मुमणे सुमनः, 'सन्चोभद्दे' सर्वतोभद्रः, 'वग्गू' वल्गुः 'मुबग्गु' सुवल्गुश्च । गौतमः पुनः पृच्छति 'कहिणं भंते ' इत्यादि । हे भदन्त ! कुत्र खलु 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो' ईशानस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारणों' सोमस्य महाराजस्य 'सुमणो णाम' मुमनोनाम 'महाविमाणे' महाविमानम् 'पण्णत्ते? प्रज्ञप्तम् ? भगवानाह-'गोयमा' हे गौतम ! 'जंबूद्दीवे दीवे' जम्बूद्वीपे द्वीपे 'मंदररस्स पब्वयस्स' मन्दरस्य वरुण और वैश्रमण । अव गौतम पुनः प्रभु से पूछते हैं कि-'एएसि णं भंते ! हे भदन्त ! इन सोम आदि 'लोगपालाणं' लोकपालों के 'कह विमाणा' किंतने विमान 'पण्णत्ता' कहे गये है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं-'गोयमा' गौतम ! 'चत्तारि विमाणा पण्णत्ता' चार विमान कहे गये है । 'तं जहा' वे इस प्रकार से है-'सुमणे' सुमन, 'सव्वओ भद्दे' सर्वतोभद्र, ' वग्गू' वल्गु और 'सुवग्गू' सुवल्गु इस पर गौतम प्रभु से पूछते हैं कि-'भंते' हे भदन्त ! 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो देवेन्द्र देवराज ईशानके 'सोमस्स महारपणो' इन सोम महाराजका 'सुमणोणाम' सुमन नामका 'महा- विमाणे' महाविमान 'कहि णं' कहां पर 'पण्णत्ते' कहा गया है ? तय मभु कहेते है कि- 'गोयमा' हे गौतम! 'जंबूद्दीवे दीवे' जंवृद्धीप नामके द्वीपमें स्थित 'मंदरस्स पव्वयस्स' मन्दर पर्वतकी 'उत्तरेणं' गौतम स्वामी महावीर प्रभुने पूछे थे 3 'एएसि णं भंते ! Mala सोम मा 'लोगपालाणं' alti 'कइ विमाणा पण्णता?" ai विमान Bछ ? उत्तर- 'गोयमा गौतम! 'चत्तारि विमाणा पण्णत्ता' तमना यार विमान ४i छ. 'तंजहा' भनी नाम प्रभारी - 'सुमणे' (१) सुमन, 'सबओभद्दे' (२) सतार, 'बग्गू' (3) १६४ भने मुबग्गू' (४) सुY. प्रश्न- 'भंते !! सह-त! 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो' हेवेन्द्र, पसल शानना, 'सोमस्स महारणो' पडता सोपास, सौम भानुं 'सुमणो णामं महाविमाणे सुमन नाभनु माविमान कहिणं पण्णत्ते?' या स्थान भावयुं छ ? उत्तर- 'गोयमा !' गौतम! 'जबूद्दीवे दीवे द्वीप नामना aluri आया 'मंदरस्स पब्वयस्स उत्तरेण भरे (सु) पतनी उत्तर दिशामा, , ८९४ (नवमः) उद्देशः 'लेस्साहिय' दशमः श्यामिश्र सम्पयते, इति रीत्या 'इस उद्देसा' दश उद्देशाः सम्पधन्ते । वक्तव्यविषयं प्रस्तौति रायगिनयरे राज- गृहे नगरे' 'जाव-एवं बयासी' यावत्-एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण गौतमः 'बयासी' भवादीद-ईसाणस्स णं मंते ! हे मदन्त ! ईशानस्य खलु देविदस्स देवरलो' देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'कइलोगपाला' कति लोकपाला: 'पण्णत्ता' अंसाः भग- वानाइ 'गोयमा !' 'चत्तारि लोगपाला' चत्वारो लोकपालाः 'पण्णता' प्रता, 'नेरइए' नवम उद्देशक नरयिक संबंधी है-अर्थात नौवे उदेशक में नैरयिक संगंधी उक्तव्यता का प्रतिपादन किया गया है। तथा दशा उ शक 'लेस्साहिं' लेश्याओं से संपादित हुआ है-अर्थात् दश उद्देशक में लेश्याओंका वर्णन किया गया है। इस तरह से इस चतुर्थ शतक में दश उद्देशक हैं । अथ सूत्रकार वक्तव्य विषयको प्रस्तुत फरते हैं-'रायगिहे नयरे जाव एवं ययासी' राजगृह नगर में यावत् इस प्रकार से गौतमने कहा- पूछा, कि-ईसाणस्स णं भंते !' है भदन्त । ईशानके जो कि 'देविदस्स देवरपणो देवांका इन्द्र और देवों का राजा है 'कई लोगपाला' कितने लोकपाल 'पण्णत्ता' कहे गये हैं ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं कि 'गोयमा' हे गौतम! 'चत्तारि लोगपाला' चार लोकपाल 'पण्णत्ता' कहे गये हैं। 'तं जहा' वे इस प्रकार से है-'सोमे, जमे, वरुणे, वेसमणे सोम, यम, ४थु ७. 'नेरइए' नक्मे EN४ नासाना विषयमा छ. ते देश नानी पतव्यतानुं प्रतिभाहन ४२५ मा भा०युछे. तथा सभा शमi : 'लेस्साहि લેસ્યાઓને વિષયમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ રીતે આ ચેથા શતકમાં દસ ઉદેશકે છે. હવે સૂત્રકાર વકતવ્યના વિષયનું વિવેચન કરે છે 'रायगिहे नयरे जाव एवं वयासी' IMPS नगरमा मडावीर स्वाभानु समपस परिषद नीजी-- ધર્મોપદેશ સાંભળીને પરિષદ પાછી ફરી. ત્યારબાદ મહાવીર પ્રભુને ગૌતમ સ્વામીએ मा प्रभारी प्रश्न :- 'ईसाणस्स णं भंते ! Ed! 'देविंदस्से देवरणो' हेवेन्द्र देव Jun 'कई लोगपाला पण्णता?' alial ? ते नना उत्तर आपतit महावीर प्रभुमे धु- गोयमा ३ गौतम! 'चत्तारि लोगपाला' नन्दना यार alsual :पण्णत्ता' या 2. 'तंजहा' मन नाम मा प्रभारी छ- 'सोमे, जमे, वरुणे, वेसमणे' सोम, यम, १२५ भने म].

, , . . प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.४३.१ सू. १ देवसम्बन्धिविमानादिस्वरूपनिरूपणम् ८९५ 'तं जहा' तद्यथा 'सोमे, जमे वरुणे वेसमणे, सोमः, यमः, वरुणः वैश्रवणः गौतमः पृच्छति ? एए सिणं भंते !' हे भदन्त ! एतेषां खल्ल सोमादीनाम् 'लोगपालाणं' लोकपालानाम् 'कइ विमाणा' कति विमानाः 'पण्णत्ता?' प्रज्ञता: कथिताः ? भगवानाह 'गोयमा' हे गौतम ! चत्तारि विमाणा पण्णत्ता' चत्वारः विमानाः प्रज्ञप्ताः, 'तं जहा' तद्यथा 'मुमणे' मुमनः, 'सव्वोभद्दे' सर्वतोभद्रः, 'वग्गू' वल्गुः 'मुबग्गु' सुवल्गुश्च । गौतमः पुनः पृच्छति 'कहिणं भंते !" इत्यादि । हे भदन्त ! कुत्र खलु 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो' ईशानस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमरस महारणो' सोमस्य महाराजस्य 'मुमणो णाम' मुमनोनाम 'महाविमाणे' महाविमानम् 'पण्णत्ते? प्रज्ञप्तम् ? भगवानाह-'गोयमा' हे गौतम ! 'जंबूद्दीवे दीवे' जम्बूद्वीपे द्वीपे 'मंदररस्स पव्वयस्स' मन्दरस्य वरुण और वैश्रमण । अय गौतम पुनः प्रभु से पूछते हैं कि-'एएसि णं भंते । हे भदन्त ! इन सोम आदि 'लोगपालाणं' लोकपालों के 'कह विमाणा' कितने विमान 'पण्णत्ता' कहे गये है ? इसका उत्तर देते हुए प्रभु कहते हैं-'गोयमा' गौतम ! 'चत्तारि विमाणा पण्णत्ता' चार विमान कहे गये है। 'तं जहा' वे इस प्रकार से है-'सुमणे' सुमन, 'सबओ भद्दे' सर्वतोभद्र, ' वग्गृ' वल्गु और 'सुवग्गू' सुवल्गु इस पर गौतम प्रभु से पूछते हैं कि- भंते' हे भदन्त 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो देवेन्द्र देवराज ईशानके 'सोमस्स महारपणो' इन सोम महाराजका 'सुमणोणाम' सुमन नामका 'महा- विमाणे' महाविमान 'कहि णं' कहां पर 'पण्णत्ते' कहा गया है ? तब प्रभु कहेते है कि- 'गोयमा' हे गौतम ! 'जंबूद्दीवे दीवे' जंवृद्धीप नामके द्वीपमें स्थित 'मंदरम्स पन्वयस्स' मन्दर पर्वतकी "उत्तरेणं' गौतम २वामी महावीर प्रभुने छे छे । 'एएसि णं भंते !" Maral सोम मा 'लोगपालाणं' याalii 'कइ विमाणा पण्णत्ता?? Jeal विमान या छ ? उत्तर- 'गोयमा! गौतम! 'चत्तारि विमाणा पण्णत्ता' मना यार विभाने ४i छ. 'तंजहा' मना नाम नीय प्रभाग 2- 'मुमणे' (१) सुमन, 'सबओभद्दे' (२) सतार, 'बग्गू' (3) १६ मने मुबग्गू' (४) सुपए. प्रश्न- भंते ! 3 म-d! 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो केन्द्र, ध्यानना, 'सोमस्स महारणो' पौडेसा ale, सोम मार्नु 'मुमणो णाम महाविमाणे' सुभान नाभनु माविमान 'कहिणं पण्णत्ते?' ४या या भाव? उत्तर- 'गोयमा !' हे गौतम! 'जबूद्दीचे दीवे दीप नामना भी आहा 'मंदरस्म पन्चयस्स उत्तरेणं' भ (सुभे) पतनी उत्तर शिामां, - - " भगवतीय पर्वतस्य 'उत्तरेणं' उनरेण उत्तरस्यां दिशि 'इमीसे अस्याः 'रयगणमाए' रत्नप्रभायाः 'पुढबीए' पृथिव्याः 'जाव-ईसाणेणाम यावत्-शानो नाम 'कप्पे पण्णत्ते' कल्पः पक्षप्तः, यावत्करणाव 'बहुसमरमणीयाद् भूमिमागार्ध्वम् इति संग्रायम् । 'तत्य णं' तत्र खलु ईशाने कल्पे 'जाव-पंचवडेंसया पणत्ता' यावत्-पञ्च अवतंसकाः प्राप्ताः, यावत्करणात् 'चन्द्र-सूर्य-ग्रह-नक्षत्र-तारा- रूपाणाम् बहूनि योजनानि ऊर्ध्वम् ' इति संग्राधम् । 'तं जहा' तद्यथा-'अंक- वडेंसये' अङ्कावतंसका, 'फलिहवडेंसये स्फटिकावतंसका, 'रयणवटेंसये रस्ना- वतंसकः, 'जायरूपयडेंसये जानरूपावतंसकः, गज्झे ईसाणवडेसये मध्ये ईशानावतं. सका, 'तस्स णं' तस्य खलु 'ईसाणवडेंसयसस' ईशानावतंसकस्य .'महाविमा- उत्तरदिशामें 'इमीसे रयणेप्पभाए पुढवीए' इस रत्नप्रभा पृथिवी के यहुसमरमणीय भूमिभाग से ऊपर यह ईशान नामका कल्प है। यह ग्रहण किया गया है । 'तत्य णं' उस ईशान कल्लमें 'जावपंच वडेंसया पण्णत्ता' यावत् पांच अवतंसक कहे गये है ये पांच अव- तंसक 'चन्द्र, सूर्य, ग्रहगण, नक्षत्र, और तारारूपोंसे अनेक योजनो तक ऊपर जाने पर है । यह बात यहाँ 'यावत्' पदसे प्रकट की गई है । 'तं जहां वे पांच अवतंसक ये है- 'अंकवडेंसए' अंका. वतंसक, 'फलिहव.सए' स्फटिकावतंसक, 'रयणवडे सए' रत्नावतंसक, 'जायरूववडेंसए' जातरूपावतंसक 'मज्झे ईसाणवडेंसए' और इन के बीचमें ईशानावतंसक । 'इमीसे रयणप्पभाए पुढचीए' मा २.ना पृथ्वी (पहली न२४) नी (यापत् ) 'जाव ईसाणेणाम' शान भर्नु 'कप्पे पण्णत्ते' ४६५ माछ. ही २. “યાવત' પદ આવ્યું છે તેના દ્વારા નીચે સૂત્રપાઠ ગ્રહણ કરાય છે. “રત્નપ્રભા પૃથ્વીના અત્યન્ત સમતલ અને રમણીય ભૂમિભાગથી ઊંચે જતાં ઇશાન નામનું ક૯૫ આવે છે.' 'तत्यण' ते ध्यान ४५भा 'जाव पंच : वडेंसया पण्णता' (या) पांय अवत' (श्रेष्ठ आसा) आसा छे. 'य-5, सूर्या, अंडी, नक्षत्री भने तामाया भने यौन पायी ते मत भाव छ,' मे पात 'जाव' - ( यापत) थी - ४२वानी छ. 'तंजहा'. ते पाय अब साना नाम- अंकबडेसए' मतस, . 'फलिहवडे सए' पित 'रयणबढ्सए' રત્નાવત સક, "जायख्य वडेंसए' तात, भने 'मझे ईसाणवडेंसए' त.यायिनी વરચોવચ્ચ ઈશાનાવાંસક છે. 'तस्स ण'. 'ईसाणवडेंसयस्स' नावत'स 'महाविमाणस्स पुरस्थिमेणं' - -- प्रमेयचन्द्रिका टी. श.४ उ.१-८२.१ देवसम्बन्धिविमानादिस्वरूपनिरूपणम् ८९७. जस्स' महाविमानस्य 'पुरस्थिमेणं' पौरस्त्येन पूर्वदिग्भागे 'तिरियमसंखेजाई' तिर्यग् असंख्येयानि 'जोयणसहस्साई' योजनसहस्राणि 'बीईवइत्ता' व्यतिव्रज्य अतिक्रम्य 'एत्य गं' अत्र खलु 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरपणो' ईशानस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य 'सोमस्स महारणों' सोमस्य महाराजस्य 'सुमणे णाम' मुमनो नाम 'महाविमाणे' महाविमानम् ‘पण्णत्ते' प्राप्तम्, 'अद्धतेरसजोयण- सयसहस्साई अधत्रयोदशयोजनशतसहस्राणि साधंद्वादशलक्षयोजनानि 'जहा सकस्स वत्तचया तइअसये यथा शक्रस्य वक्तव्यता तृतीयशतके 'तहा ईसाणस्स वि जाव-अचणिआ. समत्ता' तथा ईशानस्यापि यावत् अर्चनिका समाप्ता तथाच तृतीयशतकीयशक्रवक्तव्यतानुसारम् ‘माईद्वादशलक्षयोज- 'तस्सणं' उस 'ईसाणावडे मयस्स' ईशानावतंसक 'महाविमाणस्स' महाविमान की 'पुरधिमेणं' पूर्वदिग्विभागमें 'तिरियमसंखेजाई तिरछे असंख्यात 'जोयणमहस्साई' योजन हजार- अर्थात्-असंख्यात हजार योजनोतक 'वीइवइत्ता' आगे निकल जाने पर 'एत्थर्ण' जो स्थान आता है ठीक, इसी स्थान पर 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरपणो देवेन्द्र देवराज ईशान के 'मोमस्स महारपणो' लोकपाल सोम महाराज का 'सुमणे णाम' सुमन नामका 'महाविमाणे' महाविमान 'पण्णत्ते' कहा गया है । 'अद्धतेरस जोयणसयसहस्साई' इस विमानकी लंबाई और चौडाई १२॥ लाख योजन की है । 'जहा सकस्स बत्तव्यया तइयसए तहा ईसाणस्स वि जाव अचणिया सम्मत्ता' इस सूत्रपाठ द्वारा यह समझाया गया है कि जिस प्रकार के तृतीयशतकमें शक्र के लोकपाल सोम महाराज के संध्याप्रभ विमान की लंबाई चौडाइ १२॥ लाख योजन की कही गई है और परिधि का विस्तार ३९५२८४८ योजन મહાવિમાનની પૂર્વ દિશામાં 'तिरियमसंखेज्जाइं जीयणसहस्साई' ति२७/ सभ्यात ६२ यो प्रभा मतरने 'बीइवइत्ता' पा२ ४२ता, 'एत्थ गं' रे स्थान मावे छ, मे स्थान ५२ 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरण्णो' वन्द, ३०४ शानना 'सोमस्त महारणो' Asia सोम महारानुं 'मुमणे णाम' सुमन नामर्नु 'महाविमाणे पण्णत्ते' भविभान छे. 'अद्धतेरस जोयणसयसहस्साई' તે વિમાનની લંબાઈ અને પહોળાઈ ૧ર લાખ જનની છે. 'जहा सकस्स वत्तब्बया तइयसए तहा ईसाणस्स वि जाव अच्चणिया सम्मत्ता' मा सूत्रने ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે- ત્રીજા શતકમાં શક્રેન્દ્રના સમ લોકપાલના સંધ્યાપ્રભ વિમાનની લંબાઇ-પહોળાઈ ૧ર લાખ જનની કહી છે, અને પરિધિ ૩૫૨૮૪૮ . ८९८ ममवतीने नानि आयामविष्यम्मेण, एकोनचत्वारिंशत्योजनशतसहस्त्राणि, विषया. शच सहस्राणि अष्टौ च अपचत्वारिंशद् योजनशतानि अष्टचत्वारित्रदाधिकाटतोचर द्विपश्चाशत्सहस्राधिकैकोनचत्वारिंशल्लक्ष योजनानि कित्रिविशेषाधिकानि परि- क्षेपेण प्राप्तम् , इत्यन्तं स्वयमृहनीयम् । 'चउण्डं चि लोगपालाणं' चतुर्णामपि लोकपालानाम् 'विमाणे विमाणे' विमाने विमाने एकविमानवर्णने 'उसाओ' एककोशिको बोध्यः चतुर्णा- मपि विमानानाम् चत्वारउद्देशका भवन्ति, अतएव मूत्रकार आह-'चऊम त्रि विमाणेसु चतर्षु अपि विमानेपु 'चनारि चत्वारः 'उद्देसा' उद्देशकाः 'अप- रिसेसा' अपरिशेपाः परिपूर्णा भवन्ति सोमस्य 'सुमन' नामविमानवत् यम- स्य 'सर्वतोभद्दे' नामविमानस्य, वैश्रवणस्य 'चल्गु' नामविमानस्य वरुणस्य च 'सुवला' नामविमानस्य चापि आयाम-विस्तार-परिधि-प्रमाणादि-वर्णन से भी कुछ अधिक कहा गया है, उसी प्रकार से इस सुमन नाम के विमान के विपय में भी जानना चाहिये । 'चउण्हं चि लोगपालाण' चार लोकपालोंके भी विमाणे विमाणे एक एक विमानके वर्णनमें 'उद्देसओ' एकर उद्देशक जानना चाहिये। इस तरह चारौं भी विमानोंके चार उद्देशक हो जाते हैं। इसी लिये सूत्रकारने कहा है कि 'चउसु वि विमाणेसु चत्तारि उद्देसा अपरिसैसा' चारौं भी विमानों में चार उद्देशक परिपूर्ण हो जाते हैं। 'सोमके सुमन नामके विमानकी तरह यमके सर्वतोभद्र नामक विमानका, वैश्रमणके बल्गुनामक विमानका, और वरुणके सुवल्गु नामक विमानका भी लंबाई चौडाई एवं परिधिके विस्तार आदिका वर्णन भी शक्के लोकपालोंके विमानोंके वर्णन जैसा ही जानना चाहिये । तात्पर्य कहनेका यह है कि पीछे शके लोकपालोंके-मोम એજનથી પણ થોડી વધારે કહી છે. ઈશાનેન્દ્રના સમ લેકપાલના “સુમન મહાવિમાન ના વિષયમાં પણ એ જ પ્રમાણે સમજવું. 'चउण्हं वि लोगपालाणं' यारे दोन 'विमाणे विमाणे प्रत्ये। विमानना वर्णनना 'उद्देसओ' मे श समो. मा शत या विमानना यार ४ थय छ तेथी। सूत्रधारे ४थु छ -'चउम् वि विमाणेसु चत्तारि उद्देसा अपरिसेसा' या विमानानु पनि ४२वामा न्यारे ! परिपूर्ण थाय छ. “સમના સુમન નામના વિમાનની જેમ, યમના સર્વભદ્ર નામના વિમાનની, વિરામણના વલ્સ નામના વિમાનની, અને વરુણના સુલૂણું તેમના વિમાનની લંબાઈ પહોળાઈ, પરિધિનું વર્ણન પણ શકના લોકપાલોના વિમેનનાં વર્ણન જેવું જ સમજવું प्रमेयचन्द्रिका टीका श.४३.१-८मू.१ देवसम्बन्धिविमानादिस्वरूपनिरूपणम् ८९९ शकलोकपालतुल्यं स्वयमूहनीयम् , 'नवर' केवलं विशेषस्तु 'ठिईए' स्थित्याम् 'नाणत्तं' नानात्वम् विभिन्नत्वं भवति, 'आदिदुय' आयो द्वौ सोमयमौ 'ति- भागूणा पलिया' त्रिभागोन (ल्योपमो सोमयमयोः तृतीयभागन्युनं पल्यो- पमं स्थितिः 'धणदस्स होति दोचेव' धनदस्य वैश्रवणस्य भवतो द्वे चैव पल्योपमे स्थितिः 'दो सतिभागा वरुणे' द्वे सत्रिभागे पल्योपमस्य, तृतीय- भागाधिके द्वे एल्योपमे स्थितिः वरुणस्य, अर्थात् सोमविमानार्थः प्रथमोदेशकः, यम-वरुण और वैश्रमणके विमानों का वर्णन किया गया है सो उसी वर्णनके अनुसार ईशानके इन सोम, यम, आदि चारों लोक- पालोंके सुमन आदिचारों विमानोका भी वर्णन जानना चाहिये । 'नवरं ठिईए नाणतं' विशेषता यदि है तो यह स्थिति की अपेक्षा से ही है और वह यहां इस प्रकारसे है 'आदिद्वय तिभागूणा पलिया धणयस्स होति दोचेव, दो सतिभागा वरुणे पलिय महावच्चदेवाणं' सोम और यम इन दोनोंको स्थिति तृतीयभाग कम एक पल्योपमकी है तथा वैश्रमणकी दो पल्योपमकी और वरुणकी तृतीयभाग अधिक दो पल्योपमकी स्थिति है । तात्पर्य यह है शक्रके जो चार लोकपाल हैं उनमें सोमलोकपालकी स्थिति तीन भाग सहित एक पल्योपमकी है । यमकी भी स्थिति इतनी ही है । वरुणकी कुछ अधिक दो पल्योपमकी और वैश्रमणकी केवल दो ही पल्योपमकी स्थिति है। तय कि यहां जो ईशानके लोकपाल सोम और यम हैं उनकी स्थिति तृतीयभागन्यून १ पल्योपमकी है । वैश्रमणकी दो पल्योपमकी ત્રીજા શતકમાં શક્રના લોકપાલો (સેમ-યમ-વરુણ અને વૈશ્રમણ)નાં વિમાનનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ઈશાનેન્દ્રના ચારે લોકપાલનાં સુમન આદિ વિમાનનું પણ એ જ प्रमाणे समा. 'नवरं ठिईए नाणतं' स्थितिना अपेक्षा ४ तेमामा या विशिष्टता छ. ते विशेषता मा प्रभारी छ– 'आदि दुय तिभाग्णा पलिया धणयस्स होति दो चेत्र, दो सतिभागावरुणे पलियमहावच्चदेवाणं ' म अने यमनी સ્થિતિ એક પળેપમ કરતાં વિભાગ ન્યૂન છે, વિશ્રમણની બે પપમની, વણની બે પલ્યોપમ કરતાં વિભાગ અધિક અને તેમના પુત્રસ્થાનીય દેવોની એક પળેપમની સ્થિતિ છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે શક્રના જે ચાર લોકપાલ છે તેમાંના સેમની સ્થિતિ ત્રિભાગ સહિત એક પોપમની છે, યમની સ્થિતિ પણ એટલી જ છે, વરુણની સ્થિતિ બે પળેપમથી ડી અધિક અને વૈશ્રમણની સ્થિતિ બે પલ્યોપમની ८९८ ममवतीचे नानि आयामविष्कम्भेण, एकोनचत्वारिंशत्योजनशतसहस्वाणि, दिपणा शच सहस्राणि अष्टौ च अष्टचत्वारिंशद योजनशतानि अष्टचत्वारिषदाधिकारशतोत्तर द्विपञ्चाशत्सहस्राधिकैकोनचत्वारिंशल्लक्ष योजनानि कित्रिविशेषाधिकानि परि- क्षेपेण प्राप्तम् , इत्यन्तं स्वयमूहनीयम् । 'चउण्डं वि लोगपालाण चतुर्णामपि लोकपालानाम् 'विमाणे विमाणे' विमाने विमाने एकै कविमानवर्णने 'उहसाओ' एकादेशको बोध्यः चतुर्णा- मपि विमानानाम् चत्वारउद्देशका भवन्ति, अतएव मृत्रकार आह-'चऊम वि विमाणेमु' चतुर्पु अपि विमानेषु 'चनारि चत्वारः 'उद्देसा' उद्देशकाः 'अप- रिसेसा' अपरिशेपाः परिपूर्णा भवन्ति सोमस्य 'सुमन' नामविमानयत् यम- स्य 'सर्वतोभद्दे' नामविमानस्य, वैश्रवणस्य 'वल्गु' नामविमानस्य वरुणस्य च 'सबला' नामविमानस्य चापि आयाम-विस्तार-परिधि-ममाणादि-वर्णन से भी कुछ अधिक कहा गया है, उसी प्रकार से इस सुमन नाम के विमान के विपय में भी जानना चाहिये । 'चउण्हं चि लोगपालाणं' चार लोकपालोंके भी 'विमाणे विमाणे एक एक विमानके वर्णनमें 'उद्देसओ' एकर उद्देशक जानना चाहिये । इस तरह चारों भी विमानोंके चार उद्देशक हो जाते हैं। इसी लिये सूत्रकारने कहा है कि 'चउसु वि विमाणेसु चत्तारि उदेसा अपरिसेसा' चारों भी विमानों में चार उद्देशक परिपूर्ण हो जाते हैं। 'सोमके सुमन नामके विमानकी तरह. यमके सर्वतोभद्र नामक विमानका, वैश्रमणके वल्गुनामक विमानका, और वरुणके सुवल्गु नामक विमानका भी लंबाई चौडाई एवं परिधिके विस्तार आदिका वर्णन भी शकके लोकपालोंके विमानोंके वर्णन जैसा ही जानना चाहिये । तात्पर्य कहनेका यह है कि पीछे शक्रके लोकपालोंके-सोम જનથી પણ થોડી વધારે કહી છે. ઈશાનેન્દ્રના સોમ લોપાલના “સુમન મહાવિમાન ના વિષયમાં પણ એ જ પ્રમાણે સમજવું. 'चउण्हं वि लोगपालाणं' बारे alsीना 'विमाणे विमाणे प्रत्ये। विमानना नना 'उद्देसओ' मे मे देश सभा આ રીતે ચારે વિમાનના यार Is I य तथा सूबारे छ –'चउसु वि विमाणेमु चचारि उद्देसा अपरिसेसा' थारे विमानार्नु वर्णन ४२पामा न्यारे . परिपूर्ण थाय छ, એમના સુમન નામના વિમાનની જેમ, યમના સર્વતોભદ્ર નામના વિમાનની, વૈશ્રમણના વઘુ નામના વિમાનની અને વરુણના સુત્વ નામનાં વિમાનની લાઈ પહેળા, પરિધિનું વર્ણન પણ શક્રના લોકપાલોના વિમેનેનાં વર્ણન જેવું જ સમજવું.

. प्रमेयेचन्द्रिका टी. श.४.३.१-८सू.१ देवसम्बन्धि विमानादिस्वरूपनिरूपणम् ९०१ टीका-अध सोम-यम-वैश्रवण-वमणरूपचतुर्लोकपालानां राजधानी वक्तव्यतां प्रस्तौति-रायहाणिम् वि' इत्यादि । राजधानीवपि 'चत्तारि' चत्वारः पञ्चम-प-सप्तमा-प्रमाः 'उदेसा' उद्देशकाः 'भाणियन्या' भणितव्या वक्तव्याः 'जाव-महिद्दढीए' यावत् मर्दिक:' अर्थात् चतसृणामपि चतुर्लोकपालराज- धानीनाम एकैकपरिपूर्णराजधानीवर्णनार्थम् चतुरुद्देशकेपु सम्पूर्ण फैको देशको चौथ्यः, यावत्-महर्द्धिकः तथा चैवम् यावत्पदेन कहिणं भंते ! ईसाणस्स देविंदस्स, देवरण्णो सोमस्स मारणो सोमा नाम रायहाणी पण्णत्ता ? गोयमा मुमणस्स महाविमाणस्स अहे मपक्खि, सपडिदिसि असंखेजाई जोयणे (सय) सहस्साई ओगाहित्ता एत्यणं ईसाणस्स देविंदस्स, देवरण्णो सोमस्स महारणो जानना चाहिये और वे यावत् महर्दिक तथा यावत् वरुण महारा- जतक ही ग्रहण करना चाहिये । टीकार्थ-सूत्रकारने इस मूत्रद्वारा सोम, यम, वैश्रमण और वरुण इनचार लोकपालोकी राजधानी वक्तव्यताको प्रकट किया हैं। इसमें उन्होंने कहा है कि राजधानीयोंके विपयमें भी चार उद्देशक हैं। और वे पाचवां उद्देशक, छट्टयां उद्देशक, सप्तम उद्देशक और अष्टम उद्देशकरूप हैं। तात्पर्य यह है कि चारोभी लोकपालोंकी चार राज- धानियों में से एकर परिपूर्ण रोजधानीके वर्णनके लिये चार उद्देशकोंमें सम्पूर्ण एकर उद्देशक है ऐसा जानना चाहिये । 'जाव महिइढिए' पाठ यह प्रकट करता है कि एकर राजधानीके वर्णन करनेवाले उद्दे- शकका प्रारंभ इस प्रकारसे करना चाहिये 'कहि णं भंते ! ईसा- णस्स देविंदस्स देवरणो सोमस्स महारणो सोमा नाम रायहाणी અને તે (કાવત) મહર્તિક અને (કાવત) વરુણ મહારાજ પર્યત જ ગ્રહણ કરવા જોઈએ. ટીકાર્થ– સૂત્રકારે આ સૂત્ર દ્વારા સેમ, યમ, વૈશ્રમણ અને વરુણ, એ ચાર કપલની રાજધાનીઓનું નિરૂપણ કર્યું છે. તેમાં તેમણે બતાવ્યું છે કે રાજધાનીએ વિશે પણ ચાર ઉદ્દેશકે છે. તે ચાર ઉદ્દેશકેને ચા શતકના પાંચમા, છઠા, સાતમા અને આઠમાં ઉદ્દેશક તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે. ચાર લોકપાલને ચાર રાજધાની છે. પ્રત્યેક રાજધાનીનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા માટે એક એક ઉદેશક છે. એ રીતે ચાર GRANमा यारे राधानासानु सपूर्ण वन ४२ छ. 'जाब महिइडीए' पा से બતાવે છે દરેક રાજધાનીનું વર્ણન કરતા ઉદ્દેશકનો પ્રારંભ આ પ્રમાણે થ જોઇએ. 'कहि णं भंते ! इसाणस्स देविदास देवरणो सोमस्स महारणो सोमा नाम . भगवतीको यमंत्रिमानार्थो द्वितीयोद्देशकः, वैश्रवणविमानार्थः तृतीयोदेशकः, वरुणपिमा नाचतुर्थो देशको बोध्या 'पलियमहायादेवाणं' पल्यापमं यथापत्यदेवानाम् पुत्रस्थानीयदेवानाम् एकपल्यापमं स्थितिः प्राप्ता ।। मू०१॥ सोमादिलोकपालानां राजधानीवक्तव्यतामस्ताव: मूलम्-'रायहाणीसु चत्तारि उद्देसा भाणियबा, जाव-महि- ड्ढीए, जाव-वरुणे महाराया' ।। सू०२ ॥ ॥ चउत्थे सए पंचम छट्ट सत्त अट्टमा उद्देसा समत्ता ॥ छाया-राजधानीपु अपि चत्वारः उद्देशकाः भणितव्याः, यात्रव-महर्दिकः, यावत् वरुणो महाराजः ॥ ०२ ॥ और वरुणकी तृतीयभाग अधिक दो पल्योपमकी है । इस कारण यहांपर स्थितिकी अपेक्षा विशेषता प्रकटकी गई है । इस तरह सोमके विमानरूप अर्थवाला प्रथम उद्देशक, यमके विमानरूप अर्थवाला द्वितीयोदेशक, वैश्रमणके विमानरूप अर्थवाला तीसरा उद्देशक और वरुणके विमानरूप अर्धवाला चौथा उद्देशक होता है ऐसा जानना चाहिये । 'पलियमहावचदेवाणं' तथा ईशानेन्द्रके लोकपालोंके जी अपत्यभूतपुत्रस्थानीय देव हैं उन सयकी स्थिति एकपल्योपमकी है।सू.१॥ सोमादिक लोकपालोंकी राजधानीकी वक्तव्यता- 'रायहाणीसु चत्तारी' इत्यादि । सूत्रार्थ-(रायडाणीसु) राजधानीयोंकी वक्तव्यतामें चार उद्देशक છે. પરતુ ઈશાનેન્દ્રના સમ અને યમ નામના કપાલીની સ્થિતિ ત્રિભાગન્યૂન એક પલ્યોપમની, વૈશ્રમણની બે પલ્યોપમની, અને વરુણની સ્થિતિ ત્રિભાગ સહિત બે પાપમની છે. તે કારણે અહીં સ્થિતિની અપેક્ષાએ ભિન્નતા કહેલી છે. આ રીતે સમના વિમાનનું વર્ણન કરતા પહેલે ઉદ્દેશક, યમના વિમાનનું વર્ણન કરતે બીજે ઉદેશક, વૈશ્રવણના વિમાનનું વર્ણન કરતે ત્રીજે ઉદ્દેશક અને વરુણના વિમાનનું વર્ણન ३२ यश सभास थाय छे. 'पलिय महावञ्चदेवाण' शानेन्द्रनाasalil અપત્યભૂત પુત્ર સ્થાનીય જે દેવે છે, એ સૌની સ્થિતિ એક પાપમની છે. સૂ. ૧ એમ આદિ લોકપાલની રાજધાનીઓનું વર્ણન- 'रायहाणीसु चत्तारि' त्याह- सूत्राथ- (रायहाणीमु) MANTRak न ४२ता या श सभा प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.४उ.१-८.१ देवसम्बन्धिविमानादिस्वरूपनिरूपणम् १०३ णउए जोयणसये किंचि विसेसूर्ण परिक्खेवेणं पण्णत्ते, पासायाणं चत्तारि परिवाडीओ सेसा णत्यि' इत्यादि संग्राह्यम् 'कुत्र खलु भगवन् ! ईशानस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य सोमस्य महाराजस्य सोमा नाम राजधानी प्रज्ञप्ता ? गौतम ! मुमनस्य महाविमानस्य अधः सपक्षं सप्रतिदिशम् , असंख्येयानि योजनसहस्राणि अवगाह्य अत्र खलु ईशानस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य मोमस्य महाराजस्य सोमा नाम राजधानी प्रज्ञप्ता, एक योजनशतसहस्रम् आयामविष्कम्भेण जम्बूद्वीप प्रमाणा, वैमानिकानां (प्रासादीनां) प्रमाणम्य अर्द्ध ज्ञातव्या, यावत्-उपरितलं खलु पोडशयोजनसहस्राणि आयामविष्कम्भेण, पञ्चाशत्योजनसहस्राणि पञ्च च सप्तनवतिर्योजनशतानि किश्चिद्विशेषोनानि परिक्षेपेणे प्रज्ञप्तम् , प्रासा- दानां चतस्रः परिपाट्यः पंक्तयो ज्ञातव्याः शेपा नास्ति' इत्यादि पूर्वोक्तानुसा- रेण जीवाभिगमोक्तविजयराजधानी वर्णनानुसारेण च एकैकराजधानीविषये एकैक उद्देशको वक्तव्यः, एवम् महर्दिकः 'जाव-वरुणे महाराया' यावत् किया गया है ऐसा जानना चाहिये । 'सोलसजोयणसहस्साई आयामविश्वंभेणं, पण्णासं जोयणसहस्साइं पंच य सत्ताणउए जोराणसए किंचिविसेसूणे परिक्खेिवेणं पण्णत्ते' धरके पीठबंधका आयाम और विप्कंभ सोलह-हजार योजनका है और परिधिका प्रमाण पचासहजार पांचसौ सत्तानवें योजनसे भी कुछ अधिक है। 'पासायाणं चत्तारि परिवाडीओ णेयवाओ, सेसा णस्थि' इत्यादि. प्रासादोंकी चार परिपाटियां यहां कहनी चाहिये, सभा आदि यहां पर नहीं हैं इत्यादिरूपसे पूर्वमें कहे गये कथनके अनुसार और जीवाभिगममूत्रमें उक्त विजय राजधानीके वर्णनके अनुसार एकएक राजधानीके विषय में एक२ उद्देशक कहलेना चाहिये । 'एवं महर्द्धिकः' इसप्रकारकी ऋद्धिवाला यह सोमलोकपाल है। 'जावं वरुणे महाराया' 'सोलसजोयणसहस्साई आयामविक्खंभेणं, पण्णासं जोयणसहस्साई पंच य सत्ताणउए जोयणसए किंचिविसेमणे परिक्खेवेणं पण्णते' गुना पानी am भने पडाणा) सो डर योनी छे, गने परीधि २०५६७ पोरनथा सहर मधि छे. 'पासायाणं चत्वारि परिवाडीओ णेयवाओ, सेसा णत्यि' न्या. सोनी या२ परिपाटिया (શ્રેણિયો) અહીં કહેવી જોઇએ. સભા આદિ અહીં નથી. આ રીતે પૂર્વોક્ત કથન અનુસાર (ત્રીજા શતકના કથન અનુસાર) અને જીવાભિગમ મુત્રમાં વિજય રાજધાનીનું જેનું વર્ણન કર્યું છે એવું વર્ણન, અહીં પણ પ્રત્યેક રાજધાનીના પ્રત્યેક ઉદ્દેશકમાં કરવું म. 'एवं महद्धिकः सम सामान द्विधा युत छ. 'जाव એમ સમજવું.

९०२ भगवठीर सोमा णाम रायहाणी पण्णता, एगं जोयणसयसहस्सं आयामविसंमेणं जबूद्दीवप्पमाणा, माणिआणं पमाणस्स अद्धं यन्ना, जार-उबरियलेज, सोल- सनोयणसहस्साई आयामविखंभेणं, पण्णासं जोयणसहस्साई पंच व सत्ता- पण्णत्ता' हे भदन्त ! देवेन्द्र देवराज ईशानके लोकपाल सोममहाराज की सोमा नामक राजधानी कहां पर है ? तो इस प्रश्नका उत्तर देते हुए प्रभु गोत्तमसे कहते हैं कि 'गोयमा' हे गौतम 'सुमणस्स- महाविमाणस्स अहे सपक्खि सपढिदिसि असंखेजाई जोयणसय- सहस्साई ओगाहित्ता' सुमन महाविमानके नीचे चारों दिशाओकी और असंख्यात लाखयोजनों तक आगे जाकर जो स्थान आता है 'एस्थ गं' ठीक इसी स्थान पर 'ईसाणस्स देविंदस्स देवरणो' देवेन्द्र देवराज ईशानके 'सोमस्स महारणो' सोम महारानकी 'सोमाणामं रायहाणी पण्णत्ता' सोमानामकी राजधानी कही गई है 'एगं जोयण सयसहस्सं आयामविखभेणं जंबूहीवप्पमाणा' इसकी लंबाईचौडाई एक लाख योजनकी है और इसी कारणसे इसे जंबुद्धीपके प्रमाण तुल्य कहा गया है । माणिया णं पमाणस्स अद्धं णेयवा' इसमें आये हुए कोट प्रासाद आदिकोंका प्रमाण वैनिक देवोंके कोट प्राकार प्रासाद आदिकोंकी अपेक्षा आधा आधा है। और यह आधार प्रमाण 'जाव उवरियलेणं' गृहके पीठयंध तक ही ग्रहण रायहाणी पण्णत्ता 3 Ms-d! हेवेन्द्र, हे याना alsपास सौभमानी સામા નામની રાજધાની કયાં આવેલી છે? મહાવીર પ્રભુ ઉત્તર આપતાં કહે છે કે- 'गोपमा ७ गाया! सुमणस्स महाविमाणस्स अहे सपक्खि सपडिदिसि असंखेज्जाई जोयणसयसहस्साई ओगाहित्ता' सुमन भाविभाननी नये सारे દિશાઓ અને વિદિશાઓ (ખૂણાઓ)માં અસંખ્યાત લાખ એજન પર્યન્ત આગળ Kalad RAIL भाव छ 'एत्थण' मे २थान ५२ 'ईसाणस्स देविदस्स देवरणो हवन्त, १४ चानना था 'सोमस्स. महारण्णो' 'सोमाणामं रायहाणी पण्णत्ता' साभा नामना राधानी ही छ- 'एगं जोयण सयसहस्सं आयामविक्खंभेणं जंबूद्दीवप्पमाणा' तेनी मा भने पहाड એક લાખ જનની છે. તેથી તે રાજધાનીનું પ્રમાણ જંબુદ્વીપના સમાન કહ્યું છે. 'वेमाणिया णं पमाणस्स अद्धं णेयवा' ते आता प्रासाही, मातु પ્રમાણ (માપ) વૈમાનિક દેના પ્રસાદ, કેટ આદિના પ્રમાણથી અર્ધ સમજવું. અને मधु प्रभा 'जाव उवरियलेणं ना पीठमध पय- ४] ४२पार्नु छ, - સામ મહારાજની अथ नवमोदेशकः प्रारभ्यते- ॥ नारकवक्तव्यता ॥ मूलम्-'नेरइए णं भंते ! नेरइएसु उववजइ अनेरइए नेरइएसु उववजह ? पण्णवणाए लेस्साए तइओ उद्देसओ भाणियन्यो जाव-नाणाइ ॥ सू. १॥ छाया-नरयिकः खलु भदन्त ! नरयिका उपपद्यते ?. अनेरयिको नैर- यिकेषु उपपद्यते ? प्रज्ञापनाया लेश्यापदे तृतीयउद्देशको भणितव्यः, यावत् -जानानि ॥ मू० १ ॥ टीका-पूर्वस्मिन् उद्देशके देववक्तव्यता प्रतिपादिता, इति देवशरीर- सापात् नारकवक्तव्यतां प्रस्तौति-'नेरइएणं भंते !' इत्यादि । गौतमः चतुर्थशतक नौवां उद्देशक प्रारंभ- नारकवक्तव्यता- 'नेरहप णं भंते ! नेरइएसु उववजई' इत्यादि । सूत्रार्थ-(नेरहए णं भंते ! नेरइएस्सु उववजइ, अनेरहए नेर- इएसु उववजह) हे भदन्त ! नरयिक जीव होता है वही नरकमें उत्पन्न होता है, कि अनैरयिक जीव नैरकमें उत्पन्न होता है ? (गोयमा) हे गौतम ! (पण्णवणाए लेस्सापए तईओ-उदेसओ भाणि- यन्वो जाय नाणाह) प्रज्ञापना सूत्रमें कधित लेश्यापदका तृतीय उद्दे- शक यहां पर इस प्रश्नके समाधान निमित्त यावत् ज्ञानपद तक कहना चाहिये । टीकार्य-पूर्व उद्देशकमें देववक्तव्यता कही जा चुकी है अब इस नौमें उद्देशकमें नारकी संबंधी कथन करना है कारण कि जिस ચોથા શતકને નવમે ઉદ્દેશક પ્રારંભ- નારકેની વતવ્યતા- 'नेरइए णं भंते ! नेरइएमु उववज्जई' त्या- सूत्राथ:- (नेरहएमु णं भंते ! नेरइएमु उवयज्जइ, अनेरइए नेरइएम उववज्जह ?) सात! ना२४ wale नालामा पनि थाय छ, मना२४७। नामा पनि थाय छ? (गोयमा !) गौतम (पण्णवणाए लेस्सापए तुईओ उद्देसओ भाणियूयो जाव नाणाइ) प्रशासनासभEsa वेश्यापन ત્રીજો ઉદશ જ્ઞાનપદ પર્યન્ત, આ પ્રશ્નના સમાધાન માટે કહેવા જઈએ. ટીકાથ– પહેલાના ઉદ્દેશકે માં દેવેનું નિરૂપણ કરાયું. હવે આ નવમાં ९०४ मगवतीम वरुणो महाराजः, तथाच यावत्करणेन सोम-यम-वैश्रवणानां संग्राण कार्यम् । अवशिष्टत्रयाणाम् यमवैश्रवणयरुणानां राजधानीनामपि आयामध्यपरिधि प्रासादादिप्रमाणादिवर्णनं सोमराजधानीवदुऊहनीयम् ॥ सू०२॥ इतिश्री-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्यश्रीवासीलालप्रतिविर- चितायां श्रीमगवतीसूत्रस्य प्रमेयचन्द्रिकारुयायां व्याख्यायां चतुर्थ शतकस्य प्रथमतोऽमोदेशकावधि समाप्तम् ॥ इसी तरहका कथन वरुण लोकपालतक जानना चाहिये। यहां जा यावत् पद आया है उससे अवशिष्ट 'सोम, यम और वैश्रवण लोकपालोका ग्रहण किया गया है। इससे यह समझना चाहिये कि अवशिष्ट इन यम, वैश्रमण, और वरुणकी राजधानियोंका आ- यामलंबाई, विप्कंभ चौडाई तथा परिधिका प्रमाण, प्रासाद आदिका प्रमाण सव सोमकी राजधानीके वर्णनकी तरहसे ही जानना चाहिये ॥सू.२।। इसप्रकार यहांतक चतुर्थशतकके १,२,३,४,५,६,७ और ८ उद्देशक समाप्त हो जाते हैं । जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्या चतुर्थ शतकके प्रथमसे अष्टम पर्यत उद्देशक समास ॥४-८॥ चरुणे महाराया' मे २ ४थन १२ alsure पर्यन्त समा. महारे -થાવત પદ આવ્યું છે તેના દ્વારા સેમ, યમ અને વિશ્રમણ કપાલે ગ્રહણ કરાયા છે. તેનું તાત્પર્ય એ છે કે બાકીના લોકપાલ (યમ, વૈશ્રમણ અને વરુણ) ની રાજધાનીની લંબાઈ, પહેળાઈ અને પરિધિનું પ્રમાણ, પ્રાસાદ આદિનું પ્રમાણ, વગેરે સમસ્ત વર્ણન તેમની રાજધાનીના વર્ણન પ્રમાણે જ સમજવું. સૂ. રા જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજકૃત “ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદશિની વ્યાખ્યાના ચોથા શતકના પહેલા ઉશકથી આઠ ઉદ્દેશક સમાપ્ત. ૪-૮ . .

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.४ उ.९ सू.१ नारकस्वरूपनिरूपणम् त्रोच्यते-यतो नैरयिकादिभवोपग्राहकस्यायुप एव तत्र हेतुतया नारकाधायुः प्रथमसमयसंवेदनकाल एव ऋजुमूत्रनयदर्शनेन नारकादिष्यवहारो भवति, अस्य उदशकस्य प्रज्ञापनाया ज्ञानाधिकारपर्यन्तविषयकत्वमाह-जाव- नाणाई' यावत्-ज्ञानाधिकार पर्यन्तमयमुद्देशको भणितव्यः, तथा च यावत्पदेन प्रकार के कथनमें कारणता होनेके कारण, नारक आदि आयुके प्रथम समयके संवेदन काल में ही ऋजुसूत्रनयकी मान्यताके अनुसार उस जीवमें नारक आदिका व्यवहार होने लगता है। तात्पर्य यह है कि नरकायुका बंध करके किसी जीवको नरकमें उत्पन्न होना है तो वह जय मरण करने लगता है तब उसके मरण समयमें जब कि वह मनुष्य आदि भवमें वर्तमान है नरकायुका उदय होजाता है इस कारण वह जीव नरकायुके उदय हो जानेके कारण नारक कहलाने लगता है । अतःनारक जीवही नरकोंमें उत्पन्न होता है यह कथन वर्तमानसमयमात्र पर्यायको ग्रहण करनेवाले ऋजुस्त्र नयकी दृष्टिके अनुसार ठीक बन जाता है । कारण नरक आयुष्यके बंध किये विना जीव नरक गतिका अधिकारी नहीं बनता है । पूर्वगतिको छोडकर जाते हुए उस जीवके उस समय पूर्वगतिके आयुप्यका उदय तो है नहीं, उदय तो नरकायुका है । अतः वह जीव नारक ही कहलावेगा ऐसा जानना चाहिये । 'जाव नाणाई ऐसा जो कहा गया है सो इसका अभिप्राय ऐसा કારણ નીચે પ્રમાણે છે- જુસૂગનયની માન્યતા પ્રમાણે નારક આદિ આયુના પ્રથમ સમયના સંવેદન કાળમાં, તે જીવમાં નારક આદિને વ્યવહાર થવા માંડે છે. આ કથનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે-- નરક આયુને બંધ બાંધીને જે જીવ નારકીમાં ઉત્પન્ન થવાનું હોય છે, તે જીવને મરણકાળ સમીપ આવે ત્યારે જ–તે મનુષ્યભવમાં રહેલો હેવા છતાં પણ તેના નરકાયુને ઉદય થઈ જાય છે. આવી રીતે તેના નરકાયુનો ઉદય થઈ જવાથી તેને નારક કહેવામાં આવે છે. તે કારણે “નારક જીવે જ નરકમાં ઉત્પન્ન થાય છે. આ કથન, વર્તમાન સમય માત્ર પર્યાયને ગ્રહણ કરનારા જુસૂત્ર નયની દષ્ટિએ સંગત બની જાય છે. કારણ કે નરકાયુને બંધ બાંધ્યા વિના જીવનરકગતિને અધિકારી બનતું નથી. પૂર્વગતિને છોડીને જતા તે જીવના પૂર્વગતિના આયુષ્યને ઉદય તે તે સમયે તે નથી, ઉદય તે નરકાયુને હોય છે. તેથી તે જીવને નારક જ કહેવાઈએ. 'जाव नाणाई नुं तात्पर्य नाय प्रमाणे - . भगवतीय पृच्छति-हे भदन्त ! - नैरयिकः खलु जीवः किम् 'नेरइएम' नैरपिकेषु भवेषु 'उपवनइ ?' उपपद्यते ? 'भनेरहए' भनेरयिका अनारको वा 'नेरइएम' नैर- यिकेषु 'उचवज्जइ ?' उपपद्यते ? इति पश्ना, भगवानाह-पनवणाए' मनापनायाः 'खेस्सापए' ठेश्यापदे सप्तदशे लेश्यापदे 'तइओ' तृतीयः 'उरेसओ' उदेशका 'भाणियब्यो' भणितव्यः, तथा चोक्तं प्रज्ञापनायाम्-'गोयमा । नेरहए नेर- इएस उचवज्जइ, . नो अनेरइए णेरडएसु उबवजह' हे गौतम ! नरयिको नैरयिकेषु उत्पद्यते, न पुनरनरयिकः नैरयिकेपु उत्पद्यते, कयमेतत् ? इति चेद- मकारसे देवोंके वैफियशरीर होता है उसी प्रकारसे नारकजीवोंके भी वैक्रिय शरीर होता है । इसलिये देवोंकी वक्तव्यताके याद नार- कोकी वक्तव्यताका प्रतिपादन संगत ही है। अतानारकोंकी वक्तव्यता इस मूत्रद्वारा सम्रकार करते हैं प्रभुसे गौतम पूछते हैं कि हे भदन्त! नारकजीव नैरयिकभवोंमें उत्पन्न होता है कि जो नारक नहीं होता है वह नैरयिक भवोंमें उत्पन्न होता है? इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि है गौतम ! 'पनवणाए' मज्ञापनासत्रके 'लेस्सापए' सत्रहवेलेश्यापदमें 'तइओ' तृतीय 'उद्देसओ' उद्देशक 'भाणियचो' कहना चाहिये । प्रज्ञापनामें इस विषयमें इसमकारसे कहा गया है 'गोयमा' हे गौतम! 'नेरइए- नेरइएसु उपयजइ, नो अनेरइए गेरइएसु उववजई नैरयिक नरकमें उत्पन्न होता है, अनैरयिक, नरकमें उत्पन्न नहीं होता। इसका कारण यह है कि नैरयिक आदि भवोपग्राहक आयुकर्ममें ही इस ઉદેશકમાં નારનું નિરૂપણ કરવાનું કારણ એ છે કે દેવને જેમ વક્રિય શરીર હોય છે, તેમ નારક જીવને પણ વક્રિય શરીર હોય છે. તેથી દેવનું નિરૂપણ કર્યા પછી નારનું નિરૂપણ કરાય છે તેમાં અસંગત કશું નથી. ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે કે હે ભદન્ત! નારક છે જ નારકીમાં (નારક પં) ઉત્પન્ન થાય છે, કે અનારક જીવો (ારક ન હોય એવા છો).રકમાં ઉત્પન્ન થાય છે તેને ઉત્તર આપતા મહાવીર अनु छ डे -'पनवणाए लेसापए तईओ उद्देसओ भाणिययो', गौतम! આ પ્રશ્નના સમાધાન માટે પ્રજ્ઞાપનાસૂત્રના સત્તરમાં લેસ્પાર્ષદને ત્રીજો ઉદ્દેશક કહેવો RUA. प्रज्ञानामा विपयर्नु नीय प्रभारी प्रतिपादन ४२ छ- 'गोयमा । गीतम! नाइए नेरइएसु उववज्जइ, नो अनेरइए णेरइएसु उववजई' નારક જીવો જ નારકમાં ઉત્પન્ન થાય છે, અનારકે નારમાં ઉત્પન્ન થતા નથી. તેનું - . + .

. भमेयचन्द्रिका टीका श.४ उ.९ म्.१ नारकस्वरूपनिरूपणम् ९०७. त्रोच्यते-यतो नैरयिकादिभवोपग्राहकस्यायुप एव तत्र हेतुतया नारकाधायुः प्रथमसमयसंवेदनकाल एव ऋजुमूत्रनयदर्शनेन नारकादिप्यवहारो भवति, अस्य उदशकस्य प्रज्ञापनाया ज्ञानाधिकारपर्यन्तविपयकत्वमाह-'जाव- नाणाई यावत्-ज्ञानाधिकार पर्यन्तमयमुद्देशको भणितव्यः, तथा च यावत्पदेन प्रकार के कथनमें कारणता होनेके कारण, नारक आदि आयुके प्रथम समयके संवेदन कालमें ही ऋजुसूत्रनयकी मान्यताके अनुसार उस जीवमें नारक आदिका व्यवहार होने लगता है। तात्पर्य यह है कि नरकायुका बंध करके किसी जीवको नरकमें उत्पन्न होना है तो वह जय मरण करने लगता है तब उसके मरण समयमें जब कि वह मनुष्य आदि भयमें वर्तमान है नरकायुका उदय होजाता है इस कारण वह जीव नरकायुके उदय हो जानेके कारण नारक कहलाने लगता है । अतःनारक जीवही नरकोंमें उत्पन्न होता है यह कथन वर्तमानसमयमात्र पर्यायको ग्रहण करनेवाले फास्त्र नयकी दृष्टिके अनुसार ठीक बन जाता है । कारण नरक आयुप्यके बंध किये विना जीव नरक गतिका अधिकारी नहीं बनता है । पूर्वगतिको छोडकर जाते हुए उस जीवके उस समय पूर्वगतिके आयुष्यका उदय तो है नहीं, उदय तो नरकायुका है । अतः वह जीव नारक ही कहलावेगा ऐसा जानना चाहिये । 'जाव नाणाई ऐसा जो कहा गया है सो इसका अभिप्राय ऐसा કારણ નીચે પ્રમાણે છે- અજીસૃગનયની માન્યતા પ્રમાણે નારક આદિ આયુના પ્રથમ સમયના સંવેદન કાળમાં, તે જીવમાં નારક આદિને વ્યવહાર થવા માંડે છે. આ કથનનું તાત્પર્ય નીચે પ્રમાણે છે- નરક આયુને બંધ બાંધીને જે જીવ નારકીમાં ઉત્પન્ન થવાને હોય છે, જીવને મરણકાળ સમીપ આવે ત્યારે જ–તે મનુષ્યભવમાં રહેલો હોવા છતાં પણ તેના નરકાયુને ઉદય થઈ જાય છે. આવી રીતે તેના નરકાયુને ઉદય થઈ જવાથી તેને નારક કહેવામાં આવે છે. તે કારણે નરક જીવે જ નરકોમાં ઉત્પન્ન થાય છે, આ કથન, વર્તમાન સમય માત્ર પર્યાયને ગ્રહણ કરનારા જુસૂત્ર નયની દષ્ટિએ સંગત બની જાય છે. કારણ કે નરકાનો બંધ બાંધ્યા વિના જીવ નરકગતિ અધિકારી બનતું નથી. પૂર્વગતિ ને જતા તે જીવન પૂર્વગતિના આયુષ્યને ઉદય તે તે સમયે હેત નથી, ઉદય તો નરકાસુને હોય છે. તેથી તે જીવને નારક જ કહેવો જોઇએ. 'जाव नाणाई' नु तात्पर्य नाय प्रमाणे - त भगवती 'कण्हलेस्सेणं भंते ! जीवे फइस (फयरेस) नाणेमु दोजा ! गोयमा ! दोसु- वा, तिमु चा, चउसु वा नाणेमु होजा, दोस होजमाणे आभिणियोरिष- सुअनाणेमु होज्जा' इत्यादि । कृष्णलेश्यो भदन्त ! जीवः कतिषु ज्ञानेषु भवेत् ? गौतम ! द्वयोर्चा, त्रिपु वा, चतुर्पु वा झानेषु भवेत्, योभवन् आमि नियोधिक-श्रुत-ज्ञानयोर्भवेत्' इत्यादि ॥ सू० १ ॥ इतिश्री-जैनाचार्य-जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालबतिविर- चितायां श्री भगवतीसूत्रस्य ममेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां चतुर्थशतकस्य नवमोद्देशकः समाप्तः ॥४-९॥ है कि इस विषयमें यह उद्देशक ज्ञानाधिकारतक ही ग्रहण करना चाहिये । वह इस प्रकारसे है भदन्त ! कृष्णलेश्यावाला जीव कितने ज्ञानों में रहता हैं ? हे गौतम ! यह जीव दो ज्ञानोंमें, तीन ज्ञानोंमें अथवा चारज्ञानों में रहता है । दो ज्ञानों में यदि रहता है तो मति- ज्ञान और श्रुतज्ञान में रहता है, और यदि तीनज्ञान में रहता है तो मतिज्ञान, श्रुतज्ञान और अवधिज्ञानमें रहता है। इत्यादि रूपसे जानना चाहिये ॥ सू० १॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याफे चौथे शतकके नववा उद्देशक समाप्त ॥४-९॥ આ વિષયમાં જ્ઞાનાધિકાર પંન્તને જ આ ઉદેશક ગ્રહણ કરવું જોઈએ. તે આ પ્રમાણે છે- “હે ભદન્તા કૃષ્ણલેશ્યાવાળો જીવ કેટલાં જ્ઞાનમાં રહે છે? હે ગૌતમ! તે જીવ એ જ્ઞાને માં, ત્રણ જ્ઞાનમાં અથવા ચાર જ્ઞામાં રહે છે. જે બે જ્ઞાનમાં રહેતું હોય તે મતિજ્ઞાન અને શ્રુતજ્ઞાનમાં રહે છે, ત્રણ જ્ઞાનમાં રહેતો હોય તે મતિજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન અને અવધિજ્ઞાનમાં રહે છે. જ્ઞાનાધિકાર આ પ્રકારનો છે, એમ સમજવું .. જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજકૃત “ભગવતી' સૂત્રની પ્રિયદશિની વ્યાખ્યાના ચેથા શતકને નવમો ઉદેશે સમાપ્ત. ૪- अथ दशमोद्देशकः प्रारभ्यते- अथ लेश्यापरिणामवक्तव्यता- मूलम्-'से पूणं भंते! कण्ह लेस्सा नीललेस्सं पप्प तारूव- ताए, तावण्णत्ताए ? एवं चउत्थो उद्देसओ पण्णवणाए चेव लेस्लापदे णेयवो, जाव-परिणाम-वण्ण-रस-गंध-सुद्ध-अपसस्थ- संकिलिटु-एहा, गइ-परिणाम--पएसो--गाह-वग्गणा-टाण-मप्पवहुं- सेवं भंते ! सेवं भंते ति ॥ सू० १ ॥ छाया-तद् नूनं भदन्त ! कृप्णलेश्या नीललेश्यां प्राप्य तद्रूपतया, तद्- वर्णतया ? एवं चतुर्थः उद्देशकः प्रज्ञापनायाश्चैव लेश्यापदे ज्ञातव्यः, यावत्- परिणाम-वर्ण-रस-गन्ध-शुद्ध-अप्रशस्त-संक्लिष्टोष्णाः । गति-परिणाम प्रदेशा- ऽवगाह-वर्गणा-स्थानाल्पबहुत्वम् । तदेवं भगवन् ! तदेवं भगवन ! इति ॥२.१॥ चतुर्थशतकका दशमा उद्देशक प्रारंभ- लेश्यापरिणामवक्तव्यता- 'से गूणं भंते ! कण्हलेस्सा' इत्यादि । वार्थ-(से गृणं भंते ! कण्हलेस्सा नीललेस्सं पप्प तारूवत्ताए, तावण्णत्ताए) हे भदन्त । कृष्णलेश्या नीललेश्याके संयोगको प्राप्तकर क्या नीललेश्याके रूपमें और उसके वर्णरूपमें बदल जाती है ? (एवं चउत्थो उद्देसओ पण्णवणाए चेव लेस्सांपए णेयव्वो) हे गौतम! प्रज्ञापनासूत्र में कथित लेश्यापदका चौधा उद्देशकके यहां कहना चाहिये और वह (जाय परिणाम वण्ण रस गंध सुद्ध अपसत्थ संकिलिट्ठ-पहा, ચોથા શતકનો દસમે ઉદેશક પ્રારંભ- લેશ્યાપરિણમનું નિરૂપણુ- 'से पूर्ण भंते ! कण्हरेस्सा' त्याहि-- स्वार्थ- (से गृणं भंते। कण्हलेस्सा नीललेस्सं पप्प तारूबचाए, तावण्णत्ताए.) 3 लह-त! शुगुवेश्या नातोश्याना सयोग पामीन नावेश्या ३थे मावाने नाश्याना वर्णन मनी लय छ ? (एवं चउत्थो उद्देसओ पण्ण- वणाए चेव लेस्सापए प्रेयव्यो) 3 गौतम ! प्रज्ञापनमा मापेसा सश्यापहने। थाया ?A योन. (जाच परिणाम-वण्ण-रस-गंधसुद्ध-अपसत्थ- .

९०८ मातीचे "कण्हलेस्सेणं भंते 1 जीचे कइस (फयरेम) नाणेमु रोजा ! गोक्मा दोष वा, तिमु या, चउसु वा नाणेम होजा, दोम होजमाणे आमिनियोहिण- सुअनाणेमु होजा' इत्यादि । कृप्णटेश्यो भदन्त ! जीवः कतिषु मानेर भवेत् ? गौतम ! द्वयोर्वा, त्रिषु वा, चतुर्पु वा शानेषु भवेत्, इयोभवन मामि नियोधिक-श्रुत-ज्ञानयोभवेत्' इत्यादि ॥ सू० १ ॥ इतिश्री-जैनाचार्य जैनधर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालप्रतिविर. चितायां श्री भगवतीसूत्रस्य अमेयचन्द्रिकान्यायां व्याख्यायां चतुर्थशतकस्य नवमोद्देशकः समाप्तः ॥४-९॥ है कि इस विषयमें यह उद्देशक ज्ञानाधिकारतक ही ग्रहण करना चाहिये । वह इस प्रकारसे है भदन्त ! कृष्णलेश्यावाला जीव कितने ज्ञानों में रहता है ? हे गौतम ! वह जीव दो ज्ञानोंमें, तीन ज्ञानोंमें अथवा चारज्ञानों में रहता है। दो ज्ञानों में यदि रहता है तो मति- ज्ञान और श्रुतज्ञान में रहता है, और यदि तीनज्ञान में रहता है तो मतिज्ञान, श्रुतज्ञान और अवधिज्ञानमें रहता है। इत्यादि रूपसे जानना चाहिये ॥ सू० १ ॥ जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्याके चौथे शतकके नववा उद्देशक समाप्त ॥४-९॥ આ વિષયમાં જ્ઞાનાધિકાર પત્નો જ આ ઉદેશક ગ્રહણ કરવો જોઇએ. તે આ પ્રમાણે છે- “હે ભદન્તા કૃષ્ણલેશ્યાવાળો જીવ કેટલાં જ્ઞાનમાં રહે છે?” “હે ગૌતમ! તે છવ બે જ્ઞાનમાં, ત્રણ જ્ઞાનમાં અથવા ચાર જ્ઞામાં રહે છે. જે બે શાનમાં રહેતું હોય તે મતિજ્ઞાન અને સુતજ્ઞાનમાં રહે છે, ત્રણ જ્ઞાનમાં રહેતા હોય તે મતિજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન અને અવધિજ્ઞાનમાં રહે છે. જ્ઞાનાધિકાર આ પ્રકાર છે, એમ સમજવું. સૂના જનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજગૃત “ભગવતી સૂત્રની પ્રિયદર્શિની. વ્યાખ્યાના ચોથા શતકનો નવમો ઉદેશ સમાપ્ત. જલ્લા प्रमेयचन्द्रिका टीका श.४ उ.१० सू.१ लेश्यापरिणामनिरूपणम् ९११ भगवानाह-एवं चउत्यो उद्देसओ' एवं पूर्ववत् चतुर्थ उद्देशकः पण्णवणाए चे' प्रज्ञापनायाएव 'लेस्सापदे' लेश्यापदे सप्तदशसंख्यके 'णेयचो' नेतव्यः ज्ञातव्यः,तथाच मज्ञापनायां लेश्याया वक्ष्यमाणपरिणामादिविषयकचतुर्थोद्देशकार्थ- संग्रहाय अवधिमदर्शनपूर्वक द्वारगाथामाह-'जाव-परिणाम-वण्ण-रस-गंध. मुद्ध-अपसत्य-संकिलिटु ण्डा | गइपरिणाम-पएसो-गाह-वग्गणा-हाणमप्पवई इति । यावत्-परिणाम-वर्ण-रस-गन्ध-शुद्ध-अप्रशस्त-संलिप्टो-प्णाः, गति परिणाम प्रदेशा-ऽवगाह-वर्गणा-स्थान अल्पबहुत्वम्' इति, एवञ्चोक्तद्वारगाथार्थ वि- शदी करणाय यावत्करणात् प्रज्ञापनायाः संगृहीतं प्रतिपाद्यते-'तागंधत्ताए, तारसत्ताए, ताफासत्ताए, भुजो भुजो परिणमति ? हंता, गोयमा ? कण्ह- उसके गंध जैसे गंधवाली होजाती है ? इस प्रकार गौतमने जब प्रभुसे प्रश्न किया तब प्रभुने इसके उत्तरमें कहा कि 'एवं चउत्थो उद्देसओ' पूर्वकी तरह चौथा उद्देशक 'पण्णवणाए चेव' प्रज्ञापना का ही जो कि सत्रहवें 'लेस्सापए' लेश्यापदमें कहा गया है यहां इसके उत्तरमें जानने योग्य है । प्रज्ञापनाके चतुर्थ उद्देशकमें लेश्याके परि- णाम आदिकोका संग्रह किया गया है । इसीलिये सूत्रकारने उस उद्देशकको यहां जानने के लिये कहा है। इन परिणाम आदिकों को संग्रह करनेवाली द्वार गाथा इस प्रकारसे है 'परिणाम-वण्ण-रस गंध-सुद्ध-अपसत्य-संकिलिङ्गु-हा। गइ परिणामपएसोगाहू चगणा ट्ठाण मप्पयह इस बारगाथाके अर्थको विशद करनेके लिये ही यहां 'जाव' पदका प्रयोग किया गया है। यावत्' पद यह प्रकट करता भलावीर प्रभु तेना मा प्रभाव उत्त२ माछ- 'एवं चउत्थो उद्देसओ 'पण्णवणाए लेस्सापए णेययो' मा ना समाधान भाटे प्रज्ञापासूत्रमा माता સત્તરમાં લક્ષ્યાપદને ચેાથો ઉદશક કહેવું જોઇએ. પ્રજ્ઞાપનાના ચેથા ઉદશકમાં સ્થાના પરિણામ આદિનું પ્રતિપાદન કર્યું છે તે કારણે સૂત્રકારે અહીં તે ઉદ્દેશકને ઉલ્લેખ ध्य छे. ते परिणाम माहिना सब ७२नारी नासाथा मा प्रमाणे छ- 'परिणाम, वण्ण, रस, गंध, सुद्ध, अपसत्थ, संकिलिछु-हा गह, परिणाम, पएसो, गाहू, वग्गणा, द्वाणमप्पबहु' मा द्वाराथाना मनुं स्पी४२ ४२वाने भाटे मही 'जाव' ५। भय थये! छे. 'यावत्' ५६ मे मता छ ३ मा २२||थामा આવતાં પદોનું પ્રતિપાદન પ્રજ્ઞાપના સૂત્રના ચોથા ઉદેશકમાં કરાયું છે. તે એ કારની . वर्ण, रस, ९१. भगवतीबचे टीका-लेश्याधिकारात् तविशेषपरिणामादीन् प्रतिपादयितुमार 'से गुणं भंते ' इत्यादि । गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! तद् नूनं संमबति एतत् 'कण्हलेस्सा' कृष्णलेश्या, 'नीललेस' नीललेश्याम् 'पप्प' प्राप्य वारलताए' तद्रूपतया नीललेश्यास्वरूपेण तदेव स्फुटयति- तावण्णताए' तवर्णतया तस्याःनीललेश्याया वर्ण इव वर्णो यस्याः सा तद्वों तस्या भावरतना तया तवर्णतया परिणमति ? एवं तद्रसतया, तद्गन्धतया, इत्यादि गौतमस्य प्रश्नाशयः स्वयमूहनीयः गइपरिणामपएसोगावग्गणाद्वाणमप्पपहुं) परिणाम, गंध, शुद्ध, अप्रशस्त, संक्लिष्ट, उष्ण, गति, परिणाम, प्रदेश, अब गाहना, वर्गणा, स्थान और अल्पयहत्व इस गाथा तक ग्रहण करना चाहिये । (सेवं भंते ! सेवं भंते !) हे भदन्त! जैसा, आप देवानु- प्रियने कहा है वह ऐसा ही है भदन्त ! वह ऐसा ही है इस प्रकार कहकर गौतम अपने स्थान पर विराजमान हो गये ।। टीकार्थ-इस सूचदारा सूत्रकारने लेश्याको अधिकार होनेके कारण लेश्याके विशेप परिणाम आदिकीका प्रतिपादन किया है । गौतमने प्रभुसे पूछा है कि हे भदन्त ! क्या यह यात संभव सकती है कि 'कण्हलेस्सा' कृष्णलेश्या' 'नीललेस्सं"नीललेश्याको प्राप्तकरके 'तारूवत्ताए' नीललेश्याके स्वरूपमें पदलकर 'तावण्णत्ताए नीललेश्याके वर्ण जैसे वर्णवाली हो जाती है ? उसके रस जैसे रसवाली हो जाती है? संकिलिठु-हा-गइ, परिणाम-पएसोगाह-वग्गण्णाहाणमप्प बहुं) मन २५ ગાથા પર્યન્તનું તે ઉદેશકનું કથન ગ્રહણ કરવું જોઈએ“પરિણામ, વર્ણ, રસ, ગંધ, शुद्ध, प्रशस्त, Arsee, , गति, परिणाम, प्रथि, सपना, वर्गा, स्थान, भने ममत्व.' (सेवं भंते ! सेवं भंते.!) '3 सह-त! भापती पात सपथा સત્ય છે, હે ભદન્ત! આપની વાત યથાર્થ છે, આ પ્રમાણે કહીને ગૌતમ સ્વામી તેમને સ્થાને બેસી ગયા. ટીકાથ– આ સૂત્રમાં સૂત્રકારે લેશ્યાના પરિણામ આદિનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે કે “શું એવી વાત સંભવી શકે છે કે 'कण्णलेस्सा' वेश्या नीललेस्सं पप्प 'नीललेस्सं पप्प' नीसनश्याना • संया पाभान 'तारूवत्ताए' नाश्याना २१३५मा: ५RSarsने 'तावण्णत्ताए' नाश्याना જેવા જ વણની બની જાય છે? અને તેના જેવા જ વાસ કે ગંધવાળી બની જાય છે?

प्रमेयचन्द्रिका टीका श.४ उ.१० सू.१ लेश्यापरिणामनिरूपणम् भगवानाह-'एवं चउत्यो उद्देसयो' एवं पूर्ववत् चतुर्थ उद्देशकः 'पण्णवणाए चेव' प्रज्ञापनायाएव 'लेस्सापदे' लेश्यापदे सप्तदशसंख्यके 'णेयचो' नेतव्यः ज्ञातव्यः,तथाच प्रज्ञापनायां लेश्याया वक्ष्यमाणपरिणामादिविपयकचतुर्थोद्देशकार्थ- संग्रहाय अवधिमदर्शनपूर्वक द्वारगाथामाह-'जाव-परिणाम-बण्ण-रस-गंध. मुद्ध-अपसत्य-संकिलिलु ण्डा । गइपरिणाम-पएसो-गाह-वग्गणा-ठाणमप्पवर्ड इति । यावत्-परिणाम-वर्ण-रस-गन्ध-शुद्ध-अभशस्त-संक्लिष्टो-प्णाः, गति परिणाम प्रदेशा-ऽवगाह-वर्गणा-स्थान अल्पबहुत्वम्' इति, एवञ्चोक्तद्वारगाथार्थ वि- शदी करणाप यावत्करणात् प्रज्ञापनायाः संगृहीतं प्रतिपायते-'तागंधत्ताए, तारमत्ताए, ताफासत्ताए, भुजो भुजो परिणमति ? हंता, गोयमा ? कण्ड- उसके गंध जैसे गंधवाली होजाती है ? इस प्रकार गौतमने जय प्रभुसे प्रश्न किया तब प्रभुने इसके उत्तरमें कहा कि 'एवं चउत्थो उद्देसओ' पूर्वकी तरह चौथा उद्देशक 'पण्णवणाए चेव' प्रज्ञापना का ही जो कि सत्रहवें 'लेस्सापए' लेश्यापदमें कहा गया है यहां इसके उत्तरमें जानने योग्य है। प्रज्ञापनाके चतुर्थ उद्देशकमें लेश्याके परि- णाम आदिकोका संग्रह किया गया है । इसीलिये सूत्रकारने उस उद्देशकको यहां जानने के लिये कहा है। इन परिणाम आदिकों को संग्रह करनेवाली द्वार गाथा इस प्रकारसे है 'परिणाम-वण्ण-रस गंध-सुद्ध-अपसत्य-संकिलिटु-पहा । गइ परिणामपएसोगाहू वग्गणा हाण मप्पयतुं' इस द्वारगाथाके अर्थको विशद करनेके लिये ही यहां 'जाव' पदका प्रयोग किया गया है। ‘यावत्' पद यह प्रकट करता महावीर प्रभु तनो भा प्रभारी उत्त२ मा छ- 'एवं चउत्यो उदेसओ पण्णवणाए लेस्सापए णेययो' मा l सभाधान भाटे प्रज्ञापनासूत्रमा मासा સત્તરમાં સ્થાપદનો ચેાથે ઉદશક કહે જોઇએ. પ્રજ્ઞાપનાના ચોથા ઉદશકમાં વેશ્યાના પરિણામ આદિનું પ્રતિપાદન કર્યું છે તે કારણે સૂત્રકારે અહીં તે ઉદશકને ઉલ્લેખ ध्य छे. ते परिणाम माना सड ३२नारी द्वारा मा प्रभारी छ- 'परिणाम, वण्ण, रस, गंध, सुद्ध, अपसत्य, संकिलिठु-हा गह, परिणाम, पएसो, गाहू, चरमणा, द्वाणमप्पबहु આ દ્વારગાથાના અર્થનું સ્પષ્ટીકરણ કરવાને માટે અહીં 'जाव' ५६प्रयोग थये है. 'यावत्' ५४ 22 मता छ ३ मा ६२२॥थामा આવતાં પદોનું પ્રતિપાદન પ્રજ્ઞાપના સુત્રના ચોથા ઉદેશકમાં કરાયું છે. તે એ કારની ९१० भगवतीय टीका-छेश्याधिकारात् तदविशेपपरिणामादीन् प्रतिपादयितुमार 'से गृणं भंते' इत्यादि । गौतमः पृच्छति-हे भदन्त ! तदु नूनं समवति एवंद 'कण्हलेस्सा' कृष्णलेश्या, 'नीललेस्सं' नीललेश्याम् 'पप्प' प्राप्य 'तारुबताए' तद्रूपतया नीललेश्यास्वरूपेण तदेव स्फुटयति-' तावण्णतार' तदवर्णतया तस्याःनीललेश्याया वर्ण इव वर्गों यस्याः सा तवणो तस्या भावस्तता तया तवर्णतया परिणमति ? एवं तद्रसतया, तद्गन्धतया, इत्यादि गौतमस्य प्रश्नाशयः स्वयमूहनीयः गइपरिणामपएसोगावग्गणाद्वाणमप्पपहुं) परिणाम, वर्ण, रस, गंध, शुद्ध, अप्रशस्त, संक्लिष्ट, उष्ण, गति, परिणाम, प्रदेश, अव. गाहना, वर्गणा, स्थान और अल्पचहत्व इस गाथा तक ग्रहण करना चाहिये । (सेवं भंते ! सेवं भंते !) हे भदन्त ! जैसा, आप देवानु- प्रियने कहा है वह ऐसा ही है भदन्त | वह ऐसा ही है इस प्रकार कहकर गौतम अपने स्थान पर विराजमान हो गये ।। टीकार्य-इस सूत्रद्वारा सूत्रकारने लेश्याका अधिकार होनेके कारण लेश्याके विशेष परिणाम आदिकोंका प्रतिपादन किया है । गौतमने प्रभुसे पूछा है कि हे भदन्त ! क्या यह यात संभव सकती है कि 'कण्हलेस्सा' कृष्णलेश्या' 'नीललेस्स"नीललेश्याकोप्राप्तकरके 'तास्वत्ताए' नीललेश्याके स्वरूप में पदलकर 'तावण्णताए' नीललेश्याके वर्ण जैसे वर्णवाली हो जाती है ? उसके रस जैसे रसवाली हो जाती है? संकिलिठ्ठ-हा-गइ, परिणाम-पएसोगाह-वग्गण्णाद्वाणमप्प वहुं) भने । ગાથા પર્યન્તનું તે ઉદેશકનું કથન ગ્રહણ કરવું જોઈએ- “પરિણામ, વર્ણ, રસ, ગંધ, शुद्ध, प्रशस्त, सEिL, Gury, ति, परिणाम, प्रदेश, समाना, पशु, स्थान, भने ममत्व.' (सेवं भंते !: सेवं भंते.!) '3 १६-1 ! मापनी पात सर्वथा સત્ય છે, હે ભદન્ત! આપની વાત યથાર્થ છે, આ પ્રમાણે કહીને ગૌતમ સ્વામી તેમને સ્થાને બેસી ગયા. ટકાથ– આ સૂત્રમાં સૂત્રકારે લેશ્યાના પરિણામ આદિનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે કે “શું એવી. વાત સંભવી શકે છે કે 'कण्णलेस्सा वेश्या 'नीललेस्सं पप्प' नाश्याने। । संयार पाभीन 'तारुबत्ताए' नामवेश्याना २१३५मा पESorsने 'तावण्णत्ताए' नाश्याना જેવાં જ વર્ણન બની જાય છે? અને તેના જેવા જ વાસ કે ગંધવાળી બની જાય છે? .

" ममेयचन्द्रिका टीका श.४ उ.१० सू.१ लेश्यापरिणामनिरूपणम् भगवानाह-एवं चउत्थो उद्देसओ' एवं पूर्ववत् चतुर्थ उद्देशकः ‘पण्णवणाए चेव' प्रज्ञापनायाएव 'लेस्सापदें लेश्यापदे सप्तदशसंख्यके 'णेयन्यो' नेतन्यः ज्ञातव्यः,तथाच प्रज्ञापनायां लेश्याया वक्ष्यमाणपरिणामादिविषयकचतुर्थीदेशकार्थ- संग्रहाय अवधिमदर्शनपूर्वक द्वारगाथामाह-'जाव-परिणाम-वण्ण-रस-गंध- मुद्ध-अपसत्य-संकिलिठु ण्डा । गइपरिणाम-पएसो-गाह-वग्गणा-ठाणमप्पवई इति । यावत्-परिणाम-वर्ण-रस-गन्ध-शुद्ध-अपशस्त-संलिप्टो-प्णाः, गति परिणाम मदेशा-ऽवगाह-वर्गणा-स्थान अल्पबहुत्वम्' इति, एवञ्चोक्तद्वारगाथार्थ वि- शदी करणाय यावत्करणात् प्रज्ञापनायाः संगृहीतं प्रतिपाद्यते-' तागंधत्ताए, तारसत्ताए, ताफासत्ताए, भुजो भुनो परिणमति? हंता, गोयमा ? कण्ह- उसके गंध जैसे गंधवाली होजाती है ? इस प्रकार गौतमने जब प्रभुसे प्रश्न किया तब प्रभुने इसके उत्तरमें कहा कि 'एवं चउत्थो उद्देसओ' पूर्वकी तरह चौथा उद्देशक 'पण्णवणाए चेच' प्रज्ञापना का ही जो कि सत्रहवें 'लेस्सापए' लेश्यापदमें कहा गया है यहां इसके उत्तरमें जानने योग्य है। प्रज्ञापनाके चतुर्थ उद्देशकमें लेश्याके परि- णाम आदिकोका संग्रह किया गया है । इसीलिये सूत्रकारने उस उद्देशकको यहां जानने के लिये कहा है। इन परिणाम आदिकों को संग्रह करनेवाली द्वार गाथा इस प्रकारसे है 'परिणाम-चण्ण-रस गंध-सुद्ध-अपसत्य-संकिलिटु-हा। गइ परिणामपएसोगाह वागणा हाण मप्पयतुं' इस द्वारगाथाके अर्थको विशद करनेके लिये ही यहां 'जाव' पदका प्रयोग किया गया है। यावत्' पद यह प्रकट करता भडावीर प्रभु तेन सा प्रमाणे उत्तर भाषे छ- 'एवं चउत्यो उदेसओ 'पण्णवणाए लेस्सापए णेयचो' मा नना समाधान भाटे प्रशानास्त्रमा माता સત્તરમાં સ્થાપદનો ચોથે ઉદશક કહેવે જોઈએ. પ્રજ્ઞાપનાના થા ઉદશકમાં સ્થાના પરિણામ આદિનું પ્રતિપાદન કર્યું છે તે કારણે સૂરકારે અહીં તે ઉદશકને ઉલ્લેખ ये छ. ते परिणाम मान सड ३२नारी द्वाराथा मा प्रभारी छ-- 'परिणाम, वण्ण, रस, गंध, सुद्ध, अपसत्थ, संकिलिठु-हा गह, परिणाम, पएसो, गाहू, वग्गणा, हाणमप्पबहु' मा दायाना मनु स्पष्टी४२ ४३पाने भाटे मही 'जाव' ५। प्रयोग थये। छ. 'यावत्' ५६ 22 मता ३ मा २Iायामा આવતાં પદોનું પ્રતિપાદન પ્રજ્ઞાપનારૂના ચોથા ઉશકમાં કરાયું છે. તે એ દ્વારની ९१२ भगवतीपणे लेस्सा, नीलछेस्सं पप्प तारूवत्ताए, तावण्णताए, तागंपत्ताए, तारसत्तार, ताफासत्ताए भुजो भन्नो परिणमइ' तद्गन्धतया, तद्रसतया, तस्पर्वतया, भूयो भूयः परिणमति ? हन्त, गौतम ! कृष्णलेश्या नीलछेश्यां प्राप्य तद्रूप तया, तवर्णतया, तद्गन्धतया, तद्रसतया, तत्स्पर्शतया, भूयो भूयः परिणमति, 'अर्थात् कृष्णलेश्यापरिणतो जीवो यदा नीललेइयायोग्यानि द्रव्याणि पर्या- दाय कालं करोति तदा नीललेश्यापरिणत उत्पद्यते, उक्त-' जल्लेसाई दवाई परिआइत्ता कालं करेइ, तल्लेसे उबवज्जई' यल्लेश्यानि द्रव्याणि पर्या- दाय कालं करोति तल्लेश्य उत्पद्यते' इति । ततो गौतमः पृच्छति-'से कि इस द्वार गाथोक्त पदोंका विशदीकरण प्रज्ञापनाके चतुर्य उद्दे- शकमें हुआ हैं इसलिये इन दारोंकी समाप्ति तकही इस उद्देशकको ग्रहण करना चाहिये । परिणाम संबंधी कथनका अभिप्राय इस प्रकार से है गौतम प्रभुसे पूछ रहे हैं कि हे भदन्त । कृष्णलेश्या नीललेश्या को प्राप्तकर क्या उसके जैसी वर्णवाली, गंधवाली, रसवाली यारर होती रहती है ? तब इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि गौतम! हां, कृष्णलेश्या नीललेश्याके रूपमें जब बदल जाती तो वह उसके जैसे वर्णवाली, उसके जैसे गंधवाली, और उसके जैसे रसवाली पार२ होती रहती है । तात्पर्य कहनेका यह है कि जय कृष्णलेश्याके परिणामवाला जीव नीललेश्याके योग्य द्रव्योंको ग्रहण करके मरता है, तब वह नीललेश्याके परिणामवाला होकर ही अन्यत्र उत्पन्न होता है । क्यों कि यह सिद्धान्त है कि 'जल्लेस्साई दवाई परियाइत्ता कालं करेइ, तल्लेसे उववजा 'जीव जिस लेश्याके (આ ધારગાથાની સમાપ્તિ પતનું જ કથન અહીં ગ્રહણ કરવું જોઈએ. પરિણામ વિષયક કથન નીચે પ્રમાણે છે- ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે- “હે ભદન્ત! કૃષ્ણલેસ્થા નીલલેસ્થાને સંયોગ પામીને તેના જેવા વર્ણવાળી, તેના જેવી ગંધવાળી અને તેના જેવા રસવાળી શું બનતી રહે છે ? ઉત્તર– “હે ગૌતમ હા, એવું જ બને છે. કૃષ્ણલેશ્યા જ્યારે નીલલેસ્યારૂપ પલટાઈ જાય છે, ત્યારે તે તેના જેવા વર્ણવાળી, તેના જેવી ગંધવાળી અને તેના જેવા રસવાળી થતી રહે છે… આ કથનને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે- જે કૃષ્ણલેશ્યાના પરિણામવાળે જીવ નીકલેશ્યાને યોગ્ય દ્રવ્યને ગ્રહણ કરીને મરે છે, તે તે નીલેશ્યાના परिणामपाणी मनीन मन्यत्र भन्न थाय - मेवा सिala छ .. 'जल्लेसाई दब्बाइ परियाइत्ता काले करेह, तल्लेसे उबवज्जइ' र श्याना व्यन अब , वस्त्र ममेयचन्द्रिका टीका श.४ उ.१० २.१ लेश्यापरिणामनिरूपणम् ९१३ केणद्वेणं भंते ! एवं बुच्चइ-कण्हलेस्सा नीललेस्सं पप्प ता स्वत्ताए, ता वण्ण- ताए, ता गंधत्ताए, ता रसचाए, ता फासत्ताए भुलो भुजो परिणमइ ? गोयमा ! से जहानामए खीरे दृसिं पप्प, मुद्धे वा कत्थे रागं पप्प, ता स्वत्ताए, ता वग्णत्ताए, ता गंधत्ताए, ता रसत्ताए, ता फासत्ताए भुजो भुजो परिणमइ, से एएणटेणं गोयमा ! एव बुच्चइ कण्हलेस्सा०' इत्यादि । तत् केनार्थेन भगवन् ! एवम् उच्यते-कृष्णलेश्या नीललेश्यां प्राप्य तद्रूपतया, तद्वर्णतया, तद्गन्धतया, तद्रसतया; तत्स्पर्शतया, भूयो भूयः परिणणति ? गौतम ! तद्यथा नाम क्षीरं दुपी (तक्रम् ) प्राप्य. शुद्धं वा द्रव्योको ग्रहण करके मरता है वह उसी लेश्यावाला होकर दूसरी जगह उत्पन्न होता है। यही बात 'तागंधनाए तारसत्ताए, ताफास- ताए, भुजो भुजो परिणमंति' इत्यादि पदों द्वारा व्यक्तकी गई है। अव गौतम प्रभुसे पूछते हैं कि ' से केणटेणं भंते ! एवं बुचड़ कण्ह- लेस्सा नीललेस्सं पप्प तारूवत्ताए तावण्णत्ताए तागंधत्ताए तारसत्ताए ताफासत्ताए भुज्जो भुजो परिणमइ हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारणसे कहते हैं कि कृष्णलेश्या नीललेश्याको प्राप्तकर उसके जसे रूपमें, उसके जैसे वर्ण में, उसके जैसे गंधमें, उसके जैसे रसमें, उसके जैसे स्पर्शमें पार२, परिणत होती रहती है ? तय इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि जैसे दूध तक्र को माप्त होकर उसके जैसे रूपमे परिणम जाता है, उसके जैसे वर्णमें परिणम जाता है, उसकी जैसी गंधवाला हो जाता है, उसके जैसे रसवाला हो जाता है, और उसके जैसा स्पर्शवाला हो जाता है; કરીને જીવ મરે છે, એ લેસ્થાના પરિણામવાળે થઈને તે જીવ બીજી જગ્યાએ ઉત્પન્ન थाय छे.' मे ४ वात 'ता गंधत्ताए, ता रस्सत्ताए, ता फासत्ताए भुजो भुज्जो परिणमंति' (त्या: ५. ६२॥ વ્યકત કરવામાં આવેલ છે. वे गौतम स्वामी महावीर प्रभुने पूछे छ : 'से केणटेणं भंते ! एवं चुच्चइ कपणलेस्सा नीललेस्सं पप्प तारूवत्ताए तावण्णत्ताए तागंधत्ताए तारसत्ताए ताफासत्ताए भुजो भुजो परिणमई' महन्त ! भाय या रो मे ४ा छ। કે કૃષ્ણલેસ્થા નીલલેસ્થાને સંગ પામીને તેના જેવા રૂપમાં, તેના જેવા વર્ણમાં, તેના જેવી ગંધમાં, તેના જેવા રસમાં અને તેના જેવા સ્પર્શમાં વારંવાર પરિણમતી રહે છે? ઉત્તર– હે ગૌતમ. જેવી રીતે દૂધ સાથે છાશને સંયોગ થવાથી, દૂધ છાશ રૂપે પરિણમે છે, તેનાં રૂપ, વર્ણ, ગંધ, રસ અને સ્પર્શ છાશના જેવાં જ १ બની જાય . ९१२ भमस्तीपणे लेस्सा, नीललेस्सं पप्प तारूवत्ताए, तावणताए, तागंपत्तार, वारसचाए, ताफासत्ताए भुजो अन्नो परिणमइ ' तद्गन्यतया, तद्रसतया, तत्स्पर्वतया, भूयो भूयः परिणमति ? इन्त, गौतम ! कृष्णलेश्या नीललेइयां प्राप्य तद्रूप तया, तवर्णतया, तद्गन्धतया, तद्रसतया, तत्स्पर्शतया, भूयो भूयः परिणमति, अर्थात् कृप्णलेश्यापरिणतो जीयो यदा नीललेश्यायोग्यानि द्रव्याणि पर्या- दाय फालं करोति तदा नीललेश्यापरिणत उत्पद्यते, उक्त- जल्लेसाई दन्याई परिआइत्ता कालं करेइ, तल्लेसे उवयज्जई' यल्लेश्यानि द्रव्याणि पर्या- दाय कालं करोति तल्लेश्य उत्पद्यते ' इति । ततो गौतमः पृच्छति-' से कि इस द्वार गाधोक्त पदोका विशदीकरण प्रज्ञापनाके चतुर्य उदे. शकमें हुआ है इसलिये इन बारीकी समाप्ति तकही इस उद्देशकको ग्रहण करना चाहिये । परिणाम संबंधी कथनका अभिप्राय इस प्रकार से है गौतम प्रभुसे पूछ रहे हैं कि हे भदन्त ! कृष्णलेश्या नीललेश्या को प्राप्तकर क्या उसके जैसी वर्णवाली, गंधवाली, रसवाली बार२ होती रहती है ? तब इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि गौतम! हां, कृष्णलेश्या नीललेश्याके रूपमे जब यदल जाती है तो वह उसके जैसे वर्णवाली, उसके जैसे गंधवाली, और उसके जैसे रसवाली पार२ होती रहती है । तात्पर्य कहनेका यह है कि जय कृष्णलेश्याके परिणामवाला जीव नीललेश्याके योग्य द्रव्योको ग्रहण करके मरता है, तब वह नीललेश्याके परिणामवाला होकर ही अन्यत्र उत्पन्न होता है । क्यों कि यह सिद्धान्त है कि 'जल्लेस्साई दुव्वाई परियाइत्ता कालं करेइ, तल्लेसे उववजई, 'जीव जिस लेश्याके (આહારગાથાની) સમાપ્તિ પર્યન્તનું જ કથન અહીં ગ્રહણ કરવું જોઈએ. પરિણામ વિષયક કથન નીચે પ્રમાણે છે- ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે- “હે ભદન્ત! કૃષ્ણલેશ્યા નીલલેશ્યાને સંગ પામીને તેના જેવા વર્ણવાળી; તેના જેવી ગંધવાળી અને તેના જેવા રસવાળી शमनती २ छे ? ઉસર હે ગૌતમ! હા, એવું જ બને છે. કૃષ્ણલેશ્યા જ્યારે નીલલેસ્યારૂપે પલટાઈ જાય છે, ત્યારે તે તેના જેવા વર્ણવાળી, તેના જેવી ગંધવાળી અને તેના જેવા રસવાળી થતી રહે છે- આ કથનને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે- જે કૃષ્ણલેસ્થાના પરિણામવાળે જીવ નીકલેશ્યાને યોગ્ય ને ગ્રહણ કરીને મરે છે, તે તે નલલેસ્થાન परिणामवाणी मनाने अन्यत्र भन्न थाय थे- मेवा सिद्धla छ : 'जल्लेसाई दबाई परियाइत्ता कालं करेइ, तल्लेसे उववज्जइ' ले बेश्याना द्रव्यने असणे .

. ममेयचन्द्रिका टीका श.४ उ.१० सु.१ लेश्यापरिणामनिम्पणम् केणटेणं भंते ! एवं बुच्चइ-कण्हलेस्सा नीललेस्सं पप्प ता स्वत्ताए, ता वण्ण- ताए, ता गंधत्ताए, ता रसत्ताए, ता फासत्ताए भुन्नो भुज्जो परिणमइ ? गोयमा! से जहानामए खीरे दुर्सि पप्प, सुद्धे वा पत्ये राग पप्प, ता स्वताए, ता चण्णत्ताए, ता गंधत्ताए, ता रसत्ताए, ता फासत्ताए भुज्जी भुज्जी परिणमइ, से एएण?णं गोयमा ! एक चुबइ कण्डलेस्सा' इत्यादि । तत केनार्थेन भगवन् ! एवम् उच्यते-कृष्णलेश्या नीललेश्यां प्राप्य तद्रूपतया, तद्वर्णतया, तद्गन्धतया, तद्रसतया; तत्स्पर्शतया, भूयो भूयः परिणणति ? गौतम ! तद्यथा नाम क्षीरं दूपी (तक्रम् ) प्राप्य. शुद्धं वा द्रव्योंको ग्रहण करके मरता है वह उसी लेश्यावाला होकर दूसरी जगह उत्पन्न होता है। यही बात 'तागंधनाए तारसत्ताए, ताफास- ताए, भुज्जो भुजो परिणमंति' इत्यादि पदों द्वारा व्यक्तकी गई है। अय गौतम प्रभुसे पूछते हैं कि 'सेकेणटेणं भंते ! एवं बुचड़ कण्ह- लेस्सा नीललेस्सं पप्प तारूवत्ताए तावण्णत्ताए तागंधत्ताए तारसत्ताए ताफासत्ताए भुजो भुनो परिणमइ' हे भदन्त ! आप ऐसा किस कारणसे कहते हैं कि कृष्णलेश्या नीललेश्याको प्राप्तकर उसके जसे रूपमें, उसके जैसे वर्णमें, उसके जैसे गंधमें, उसके जैसे रसमें, उसके जैसे स्पर्शमें घार२, परिणत होती रहती है ? तब इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि जैसे दूध तक्र को प्राप्त होकर उसके जैसे रूपमे परिणम जाता है, उसके जैसे वर्णमें परिणम जाता है, उसकी जैसी गंधवाला हो जाता है, उसके जैसे रसवाला हो जाता है, और उसके जैसा स्पर्शवाला हो जाता है; કરીને જીવ મરે છે, એ વેશ્યાના પરિણામવાળે થઈને તે જીવ બીજી જગ્યાએ ઉત્પન્ન याय छे.' मे वात 'ता गंधत्ताए, ता रस्सत्ताए, ता फासत्ताए भुजो भुज्जो परिणमंति' एत्यादि पहो । વ્યકત કરવામાં આવેલ છે. वे गौतम स्वामी महावीर प्रभुने पूछे थे 'से केणटेणं भंते ! एवं वुच्चइ कण्णलेस्सा नीललेस्सं पप्प तारुबत्ताए तावण्णत्ताए तागंधत्ताए तारसत्ताए ताफासत्ताए भुजो भुजो परिणमइ' HEra ! माप ! भरणे थे ! छ। કે કુણુલેશ્યા નલલેસ્થાને સંગ પામીને તેના જેવા રૂપમાં, તેના જેવા વર્ણમાં, તેના જેવી ગંધમાં, તેના જેવા રસમાં અને તેના જેવા સ્પર્શમાં વારંવાર પરિણમતી રહે છે? ઉત્તર- હે ગૌતમ! જેવી રીતે દૂધ સાથે છાશને સંયોગ થવાથી, દૂધ છાશ રૂપે પરિણમે છે, તેનાં રૂપ, વર્ણ, ગંધ, રસ અને સ્પર્શ છાશના જેવાં જ બની જાય ९१२ भगवतीय लेस्सा, नीलठेरसं पप्प तारूवत्ताए, तावण्णसाए, तागंपत्ताए, वारसपार, ताफासत्ताए भुजो भन्नो परिणमइ' तद्गन्धतया, तद्रसनया, तत्पर्वतया, भूयो भूयः परिणमति ? हन्त, गौतम ! कृष्णलेश्या नीलछेड़यां पाप्य तद्रूप तया, तवर्णतया, तद्गन्धतया, उद्रसतया, तत्स्पर्शतया, भूयो भूयः परिणमति, 'अर्थात् कृष्णलेश्यापरिणतो जीयो यदा नीललेश्यायोग्यानि द्रष्याणि पर्या- दाय कालं करोति तदा नीललेश्यापरिणत उत्पद्यते, उक्तत्र-' जस्लेसाई दवाई परिआइत्ता कालं करेइ, तल्लेसे उपयज्जई' यल्लेश्यानि द्रव्याणि पर्या- दाय कालं करोति तल्लेश्य उत्पद्यते' इति । ततो गौतमः पृच्छति-' से कि इस द्वार गाथोक्त पदोका विशदीकरण प्रज्ञापनाके चतुर्य उ. शकमें हुआ है इसलिये इन दारोंकी समाप्ति तकही इस उद्देशकको ग्रहण करना चाहिये । परिणाम संबंधी कधनका अभिप्राय इस प्रकार से है गौतम प्रभुसे पूछ रहे हैं कि हे भदन्त । कृष्णलेश्या नीललेश्या को प्राप्तकर क्या उसके जैसी वर्णवाली, गंधवाली, रसवाली थार२ होती रहती है ? तप इसका उत्तर देते हुए प्रभु गौतमसे कहते हैं कि गौतम! हां, कृष्णलेश्या नीललेश्याके रूपमें जय बदल जाती है तो वह उसके जैसे वर्णवाली, उसके जैसे गंधवाली, और उसके जैसे रसवाली बार२ होती रहती है । तात्पर्य कहनेका यह है कि जय कृष्णलेश्याके परिणामवाला जीव नीललेश्याके योग्य द्रव्योको ग्रहण करके मरता है, तब वह नीललेश्याके परिणामवाला होकर ही अन्यत्र उत्पन्न होता है । क्यों कि यह सिद्धान्त है कि 'जल्लेस्साई दवाई परियाइत्ता कालं करेइ, तल्लेसे उववजई, जीव जिस लेश्याके (આ ધારગાથાની) સમાપ્તિ પર્યન્તનું જ કથન અહીં ગ્રહણ કરવું જોઈએ. પરિણામ વિષયક કથન નીચે પ્રમાણે છે- ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે- “હે ભદન્ત! કૃષ્ણલેશ્યા નીલલેસ્થાને સગ પામીને તેના જેવા વર્ણવાળી, તેના જેવી ગંધવાળી અને તેના જેવા રસવાળી शुमनती हे-छ? ઉત્તર “હે ગૌતમ! હા, એવું જ બને છે. કૃષ્ણલેશ્યા જ્યારે નીલલેસ્થારૂપે પલટાઈ જાય છે, ત્યારે તે તેના જેવા વર્ણવાળી, તેના જેવી ગંધવાળી અને તેના જેવા રસવાળી થતી રહે છે... આ કથનને ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે- જે કુશલેસ્થાના પરિણામવાળે જીવ નીકલેક્ષાને યોગ્ય દ્રવ્યને ગ્રહણું કરીને મરે છે, તે તે નવલેસ્થાન परिणामवाणा मनाने. मन्यत्र भन्न थाय मेवा • सिria छ , 'जल्लेसाई दवाई परियाइत्ता कालं करेइ, तल्लेसे उववज्जइ' रे श्याना न्याय .

प्रमेयचन्द्रिकाटीका श.४ उ.१० स. १ लेश्यापरिणामनिरूपणम् ९१५ वर्णेन मज्ञप्ता ? भगवानाह-कृष्णलेश्या कृष्णवर्णा कृष्णवर्णमेघादिवत, नीललेश्या नीलवर्णा भृङ्गादिवत् , मयूरग्रीवावद्वा, कापोती कपोतवर्णा खदिरसारादिवत्, तेजसी लोहितवर्णा शशकरुधिरादिवत्, पद्मा पीतवर्णा चम्पकादिवत् , शुक्ला शुक्लवर्णा शमादिवत् , एवं - लेश्याया रसविपये भगवतः समाधानम् - कृष्णा कटुरसा निम्बादिवत, नीला तिक्तरसा मरीचपिप्पल्यादिवत, कापोती कपाय रसा अपक्ववदरवत्, तेजोलेश्या आम्लमधुरा पक्याम्रादिफलादिवत, पदम- लेश्या कटुकपाय मधुररसा चन्द्रप्रभामदिरादिवत्, शुक्ललेश्या मधुररसा गुडसितादिवत् , लेश्यागन्धविपये भगवत उत्तरम्- आद्यास्तिस्रो दुरभिगन्धाः, कृष्णलेश्या का वर्ण कृष्णवर्णवाले मेघ आदिकी तरह काला कहा गया है। नीललेश्या का वर्ण भृग-भ्रमर-आदि के वर्ण जैसा अथवा मयूर की ग्रीवा के रंग जैसा नील कहा गया है। कापोतीलेश्या का वर्ण खैरसार (कत्था) के रंग जैसा कहा गया है । तैजसीलेश्या का वर्ण शशक-खरगोश के रक्त जैसा लाल कहा गया है। पद्मलेश्या का वर्ण चम्पक आदि के वर्ण की तरह पीत कहा गया है। शुक्ललेश्या का वर्ण शंख के वर्ण की तरह बिलकुल श्वेत प्रकट किया गया है। इसी प्रकार से रस के विषय में भी प्रभुने ऐसा समझाया है कि कृष्णलेश्या का रस निम्प आदि के रस की तरह कडुवा, नीललेश्या का रस मिर्च पीपल आदि की तरह तीखा, कापोतीलेश्या का रस अपक-विनापके हुए बदरीफल के रस की तरह कपायला, तेजालेश्या का रस पके हुए आम्रफल के रस की तरह आम्लमधुर-खट्टा-मिट्ठा, पद्मलेश्या का रस चन्द्रप्रभामदिरा की तरह तीखा, कषाला और मधुर कहा गया हैं। तथा शुक्ललेश्या का रस गुड एवं मिश्री के જે શ્યામ [કાળે] કહ્યો છે. નીલેશ્યાને વર્ણ ભ્રમર આદિના રંગ જેવો અથવા મેરની ડેકના જે નીલ કહ્યો છે. કાતિલેશ્યાને વર્ણ કબૂતરના જેવો કહ્યો છે. તેજલેશ્યાને વર્ણ સસલાના લેહી જે લાલ કaો છે, પાલેશ્યાને વર્ણ ચંપાનું ફૂલ જે પળે કહ્યું છે, અને શકલલેશ્યાને વર્ણ શંખના વણ જે સફેદ કહ્યો છે. એ જ પ્રમાણે લેસ્થાઓના રસના વિષયમાં મહાવીર પ્રભુએ ગૌતમ સ્વામીને આ પ્રમાણે કહ્યું– કુણસ્થાને રસ લીંબુના જે કડ, નીલલેશ્યાને રસ મરચાં સમાન તીખો, કાપેતલેશ્યાને રસ અપકવ બરફલ જે તુંરે, તેજલેશ્યાને રસ પાકી કેરીના જે ખટમો, પલેશ્યાને રસ ચન્દ્રપ્રભા મદિરાના જે તીખું, તુર અને મધુર, તથા ચકલાને રસ ગાળ અને સાકર જેવો મધુર કહ્યો છે.

९१४ मगपतीर रागं प्राप्य, तद्रूपतया, तवर्णतया, तद्गन्धतया, तसतया, तत्परदया, भूयो भूयः परिणमति, तत्तेनार्थेन गौतम ! एवम् उच्यते कमलेश्या. इत्यादि । एतेनैव अमिलापेन क्रमशो नीललेश्या कापोतीम्, कापोती तैजसीम् , तैनसी पद्माम् , पद्मा शुक्लां प्राप्य तद्वत्वादिना परिणमति इति योध्यम् । ततो लेश्यावर्णविषये गौतमः पृच्छति- 'कणखेस्साणं भंते ! केरिसिमा वण्णेगं पण्णता! इत्यादि । कृष्णलेश्या खलु भगवन्! कीटनी अथवा- जैसे शुद्धवस्त्र राग-रंगसे रंगो जाने पर रंग के रूपवाला, रंग के वर्णगला, रंगकी गंधवाला, रंगके रसवाला, रंगके स्पर्शवाला हो जाता है, अर्थात् पदार्थ जैसा संयोग प्राप्त करता है-वह उस के रूप रस आदि गुणवाला बन जाता है- इसी प्रकार हे गौतम! कृष्णलेश्या नीललेश्याके परिणामको प्राप्त होकर उसके रूप-रस-गंध आदि गुणवाली बन जाती है। इस कारण मैंने ऐसा कहा है। इसी अभिप्राय से यह भी समझ लेना चाहिए कि नीललेश्या कापोतीलेश्या.को प्राप्त होकर, कापोतीलेश्या तैजसीलेश्या को प्राप्त होकर, तेजसीलेश्या पद्मालेश्या को प्राप्त होकर, पद्मलेश्या शुक्ललेश्या को प्राप्त होकर उस लेश्या के रूप रस आदि रूप से परिणम जाती है। अब गौतमस्वामी प्रभु से लेश्याओं का वर्ण कैसा है-इस बात को पूछते हैं-भदन्त ! 'कण्हलेस्साणं केरिसिया वण्णणं पण्णत्ता' इत्यादि-कृष्णलेश्या का वर्ण कैसा कहा गया है ? हे गौतम ! છે, વળી જેવી રીતે શુદ્ધ વસ્ત્ર (શુભ વભ્ર) ને રંગવામાં આવે તે તે વસ્ત્ર તે રંગના રૂપ, વર્ણ, ગંધ, રસ અને સ્પર્શ આદિ ગુણેથી યુકત બને છે, એવી જ રીતે કૃષ્ણશ્યા નીલલેશ્યા રૂપે પરિણમીને તેનાં રૂપ, રસ, ગંધું આદિ ગુણવાળી બની જાય છે- તે કારણે મેં એવું કહ્યું છે. એજ પ્રમાણે “નીલલેશ્યા કાપિત લેસ્યારૂપે પરિણમીને તનાં રૂપ, વર્ણ, રસ આદિ ગુણવાળી બની જાય છે, કાતિલૈશ્યા તેજલેયારૂપે પરિણમીને તેને રૂપાદિ ગુવાળી બની જાય છે, તેજલેશ્યા પાલેશ્યરૂપે પરિણમીને પદ્મશ્યાના રૂપદિ ગુણવાળી બની જાય છે, અને પાલેશ્યા શુકલેશ્યરૂપે પરિણમીને શુકલલેસ્યાના રૂપ, વર્ણ, રસ આદિ ગુણવાળી બની જાય છે,' એમ સમજવું. હવે ગૌતમ સ્વામી શ્યાનાં વર્ષે જાણવાને માટે મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે કે- • महत! 'कण्हलेस्साणं केरिसिया वण्णेणं पणता? त्या वेश्याना વણે કે કહ્યું છે? ઉત્તર-- “હે ગૌતમ ! કૃષ્ણલેસ્થાને વર્ણ શ્યામવર્ણના મેઘ આદિના , - प्रमेयचन्द्रिका टीका श.४ उ. १० सु.१ लेश्यापरिणामनिरूपणम् मदेशावगाढाः, वर्गणाविषये च कृष्णलेश्यादियोग्यद्रव्यवर्गणाः अनन्ताः औदारिकादिवर्गणावत, स्थानविपये च तारतम्येन विचित्राध्यवसाय- निवन्धनानि असंख्येयानि कृष्णादिद्रव्याणि, अध्यवसायस्थानानामसंख्या- तत्वात्, लेश्यास्थानानामल्पबहुत्वं वाच्यम् । तच्चैवम्- 'एएसिणं भंते ! कण्हलेसाठाणा णं जाव - सुक्कलेसाठाणाण य जहन्नगाणं दवट्ठयाए पयेसहयाए दवट्ठपयेसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा चा, बहुया वा, तुल्ला वा, विसेसाहिया चा? गोयमा! सम्बत्थोवा जहन्नगा काउलेसा असंख्यात (क्षेत्र) प्रदेशो में है। औदारिकादिक वर्गणाओं की तरह कृष्णलेश्या आदि के योग्य द्रव्यवर्गणाएं अनन्त है। तरतम आदि रूप से विचित्र बने हुए ऐसे अध्यवसायों के कारणभूत कृष्णादिद्रव्य भी तरतमादिरूपसे असंख्यात है। क्योंकि अध्यवसाय स्थान असंख्यात होते है । तात्पर्य कहनेका यह हैं कि जय अध्यवसायोके स्थान असंख्यात है तो अध्यवसाय भी असंख्यात ही है। और जब अध्यवसाय असंख्यात है तो इन असंख्यात अध्यवसायों के कारणभूत कृष्णादि दव्य भी उनके तरतमादिरूप को लेकर असंख्यात है। लेश्याओं के स्थानों का अल्पवहुत्व इस प्रकार से हैं-प्रभु से गौतम पूछते हैं कि हे भदन्त ! कृष्णलेश्या के जघन्यस्थानोंमें और यावत् शुक्ललेश्या के जघन्यस्थनों में द्रव्यार्थ रूप से, प्रदेशार्थरूप तथा द्रव्यार्थम देशार्थ दोनों रूप से कौन स्थान किन स्थानों की अपेक्षा से अल्प है, कौन स्थान किन स्थानों को अपेक्षा से बहुत हैं, कौन स्थान किन स्थानों की अपेक्षा समान हैं, तथा कौन से स्थान किन स्थानों की છે. ઔદારિક આદિ વર્ગણાની જેમ કૃષ્ણલેસ્યા આદિને એગ્ય દ્રવ્યવણાએ અનંત છે. તરતમ આદિ રૂપે વિચિત્ર બનેલા એવા અધ્યવસાયેના કારણરૂપ કૃષ્ણાદિ વ્યિ પણ તરતમ આદિરૂપે અસંખ્યાત છે, કારણ કે અવસાય સ્થાન અસંખ્યાત હોય છે. તેનું તાત્પર્ય એ છે કે જે વ્યવસાયને સ્થાન અસંખ્યાત હોય તે અથવસાય પણ અસંખ્યાત જ હોય, અને જે અધ્યવસાય અસંખ્યાત હોય તે તે અરખ્યાત અથવસાના કારણભૂત કૃણાદિ દ્રવ્ય પણ તેમના તરતમ આદિ રૂપની અપેક્ષાએ અસંખ્યાત હોય છે. સ્થાઓના સ્થાનોનું અલ્પ બહુત નીચે પ્રમાણે છે- ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે- “હે ભદન્તા કૃષ્ણલેશ્યાથી શુકલેશ્યા પત્તિની લેયાઓનાં જન્ય ઓછામાં ઓછા થાનમાં ભાર્થરૂપ, પ્રદેશાર્થરૂપ, - .

- . ९१६ भगवतीस अन्त्यास्तिस्रः मुरभिगन्धाः, छेश्या शुद्ध विषये स्वेवम्-आधास्तिमोऽशुदा, अन्त्यास्तिस्रः त्यादिशुद्धाः, एवम् आयास्तिस्रोऽप्रशस्ताः, अन्त्यास्तिस्रः प्रस्ता, एवम्-आधास्तिस्रः संक्लिप्टाः, अन्त्याः तिखः असक्लिप्टाः, एवम्-आधास्तिन शीताः रूक्षाच, अन्त्यातिस्रः उष्णाः स्निग्याय, एचमाचास्तिस्रो दुर्गतिहेतवः, अन्त्यास्तु तिस मुगतिहेतवः, जयन्य-मध्यम-उत्कृष्टभेदेन त्रिधा परिणामस्तासां क्रमशः, प्रत्येकमनन्तप्रदेशा एता, अवगाहनाविपये शैताः असंख्यातक्षेत्र रस की तरह कहा गया है। गंध के विषय में प्रभुने जो कहा है वह इस प्रकार से है-आदि की तीन लेश्याओं का गंधगुण दुर- भिगंधवाला है अर्थात् आदि की तीन लेश्याएं दुर्गधवाली हैं और अन्त की तीन-पीत, पद्म और शुरलेश्याएं सुगंधितगुणवाली हैं। शुद्धता के विपय में इस प्रकार से जानना चाहिए कि आदि की तीन-कृष्ण, नील और कापोती लेश्याएं अशुद्ध हैं और अन्त की तीन लेश्याएं प्रशस्त हैं। आदि की तोन लेश्याएं संक्लिष्ट और अन्त की तीन लेश्याएं असंल्किष्ट हैं। इसी तरह से आदि की तीन लेश्याएं शीत और स्क्ष हैं अन्त की तीन लेश्याएं उष्ण और स्निग्ध हैं। आदि की तीन लेश्याएं जीव को दुर्गति का कारण होती हैं और अन्त की तीन लेश्याएं सुगति का कारण होती हैं। लेश्याओं के परिणाम क्रमशः जघन्य, मध्यम और उत्तम हैं। लेश्याओं के .प्रत्येक के प्रदेश अनन्त होते है । अवगाहना के विषय में इस प्रकार से समझना चाहिए कि-इन लेश्याओं की अवगाहना તે લેસ્થાઓને ગંધ વિશે મહાવીર પ્રભુએ આ પ્રમાણે કહ્યું- પહેલી ત્રણ લેશ્યાઓ (કૃષ્ણ, નીલ, કાપિત) દુપયુક્ત છે. છેલ્લી ત્રણ श्यामा (तेल, ५, शुस) सुगंधयुत छे. તે વેશ્યાઓની શુદ્ધતાના વિષયમાં કહ્યું છે કે પહેલી ત્રણ લેયાઓ અશુદ્ધ છે અને છેલ્લી ત્રણ લેસ્યાઓ શુદ્ધ છે. પહેલી ચણ લેસ્યાઓ અપ્રશસ્ત છે, છેલ્લી ત્રણ પ્રશસ્ત છે. પહેલી ત્રણ લેશ્યાઓ સંકિલષ્ટ છે અને છેલ્લી ત્રણ અસંકિલષ્ટ છે. પહેલી ત્રણ લેક્ષાઓ શીત અને રૂક્ષ છે, છેલ્લી ત્રણ ઉષ્ણુ અને સ્નિગ્ધ છે. પહેલી ત્રણ લેયાઓ જીવને દુર્ગતિ અપાવનારી છે, છેલી ત્રણ સુગતિ-સતિ અપાવનારી છે. લેશ્યાઓના પરિણામ અનુક્રમે જઘન્ય, મધ્યમ અને ઉત્તમ છે. પ્રત્યેક લેસ્થાના પ્રદેશ અનંત છે. અવગાહની વિષયમાં આ પ્રમાણે સમજવું. આ વેશ્યાઓની અવગાહના અસંખ્યાત (ક્ષત્ર) પ્રદેશમાં व्य पर ततम मा३ि२१सया in Mitain मसभ्यात मध्यवसायाना ४२.५ना {rtra, अपेक्षा असण्यात ७५ छ. यानी Internatmriti गौतम २वामी महावी२ प्रभुने - htriant main पर्यन्तनी सश्यामानां धन्य [Amitaliticlit, शाय५, प्रमेयचन्द्रिका टीका श.४ उ. १० सू.१ टेश्यापरिणामनिरूपणम् ९.१७ प्रदेशावगाढाः, वर्गणाविपये च कृष्णटेश्यादियोग्यव्यवर्गमाः अनन्नाः औदारिकादिवर्गणावत, स्थानविपये च तारतम्येन विचित्राव्यवमाय- निबन्धनानि असंख्येयानि कृष्णादिद्रव्याणि, अव्यवमायम्धानानामगंच्या- तत्वात, लेश्यास्थानानामल्पबहुत्वं वाच्यम् । नवम्- 'पप गिणं मंन । काहलेसाठाणा णं जाव - मुक्कलेसाठाणाण य नानगाणं दबट्याए पयेसट्टयाए दवट्ठपयेसट्टयाए कयरे कयरेहिनो अथा वा, यया या, तुल्ला वा, विसेसाहिया चा? गोयमा ! सच्चत्योबा नानगा पाया असंख्यात (क्षेत्र) प्रदेशो में है । औदारिकादिक वर्गणा की मात्र कृष्णलेश्या आदि के योग्य द्रव्यवर्गणाएं अनन्न । नरमम 'नादि रूप से विचित्र बने हुए ऐसे अध्यवसायों के कारण गादिष्ण भी तरतमादिरूपसे असंख्यात है। क्योंकि अध्ययनाय ग्यान म्यान होते है । तात्पर्य कहनेका यह है कि जय अध्यघमायो स्थान समयाम है तो अध्यवसाय भी असंख्यात ही है। और जय अध्ययनाम असंख्यात है तो इन असंख्यात अध्यवसायों के कारणne द्रव्य भी उनके तरतमादिरूप को लेकर अमंग्यान है। यानी के स्थानों का अल्पवहुत्व इस प्रकार से हैं-मम् में गोमम पुन: हे भदन्त ! कृष्णलेश्या के जघन्यस्थान में और गायन, ना ; जघन्यस्थनों में द्रव्यार्थ रूप से, प्रदेशाधमप भया याद दोनों रूप से कौन स्थान किन स्थानी की सपना in enefit, कौन स्थान किन स्थानों को अपेक्षा ग यष्टम, स्थानों की अपेक्षा समान हैं, तथा मान गया for writy 1 " 1. मा%ि afgtain any bring mantra M. तत20€ ३५ पिथि: what is meaning डाय . तनु तात्पर्य मे छेने ५५५i ne mi.in अध्यवसाय पशु मसभ्यात साय, riteam funny itna ९१६ भगवतीसरे अन्त्यास्तिस्रः मुरभिगन्धाः, लेश्या शुद्ध विषये स्वेत्रम्-भाषास्तिमोऽभुदा, अन्त्यास्तिस्रः त्यादिशुद्धाः, एवम् आचास्तिस्रोऽभशस्ताः, अन्स्यास्तिमः मनस्ताः, एवम्-आधास्तिस्रः संक्लिप्टाः, अन्त्याः तिसः असंक्लिप्टा, पत्रम्-आधास्तित्र शीता: रूक्षाश्च, अन्त्यातिस्रः उष्णाः स्निग्धाश, एक्माचास्तिस्रो दुर्गतिहेतवः, अन्त्यास्तु तिस्र मुगतिहेतवा, जयन्य-मध्यम-उत्कृष्टभेदेन त्रिया परिणामस्तासां क्रमशः, प्रत्येकमनन्तमदेशा एनाः, अवगाहनाविषये ताः असंख्यातक्षेत्र रस की तरह कहा गया है। गंध के विषय में प्रभुने जो कहा है वह इस प्रकार से है-आदि की तीन लेश्याओं का गंधगुण दुर• भिगंधवाला है अर्थात् आदि की तीन लेश्याएं दुगंधवाली है और अन्त की तीन-पीत, पद्म और शुक्ललेल्याएं सुगंधितगुणवाली हैं। शुद्धता के विपय में इस प्रकार से जानना चाहिए कि आदि की तीन-कृष्ण, नील और कापोती लेश्याएं अशुद्ध हैं और अन्त की तीन लेझ्याएं प्रशस्त हैं। आदि की तोन लेश्याएं संक्लिष्ट और अन्त की तीन लेश्याएं असंल्किष्ट हैं। इसी तरह से आदि की तीन लेश्याएं शीत और स्क्ष हैं अन्त की तीन लेश्याएं उष्ण और स्निग्ध है। आदि की तीन लेश्याएं जीव को दुर्गति का कारण होती हैं और अन्त की तीन लेश्याएं सुगति का कारण होती हैं। लेश्याओं के परिणाम क्रमशः जघन्य, मध्यम और उत्तम हैं। लेश्याओं के प्रत्येक के प्रदेश अनन्त होते है। अवगाहना के विषय में इस प्रकार से समझना चाहिए कि-इन लेश्याओं की अवगाहना તે લેસ્થાએાના ગંધ વિશે મહાવીર પ્રભુએ આ પ્રમાણે કહ્યું- પહેલી ત્રણ લેશ્યાઓ (કૃષ્ણ, નીલ, કાપિત) દુગન્ધયુક્ત છે. છેલ્લી ત્રણ श्याम (त, पा, शुस) सुगंधयुत छे. તે વેશ્યાઓની શુદ્ધતાના વિષયમાં કહ્યું છે કે પહેલી ત્રણ લેશ્યાએ અશુદ્ધ છે અને છેલી ત્રણ લેસ્યાઓ શુદ્ધ છે. પહેલી ગણ લેસ્થાઓ અપ્રશસ્ત છે, છેલ્લી ત્રણ પ્રશસ્ત છે. પહેલી ત્રણ લેશ્યાઓ સંકિલષ્ટ છે અને છેલ્લી ત્રણ અસંકિલષ્ટ છે. પહેલી ત્રણ લેક્ષાઓ શીત અને રૂક્ષ છે, છેલી ત્રણ ઉષ્ણ અને સ્નિગ્ધ છે. પહેલી ત્રણ લેયાઓ જીવને દુર્ગતિ અપાવનારી છે, એટલી ત્રણ સુગતિસતિ અપાવનારી છે. લેશ્યાઓના પરિણામ અનુએ જઘન્ય, મધ્યમ અને ઉત્તમ છે. પ્રત્યેક સેશ્યાના પ્રદેશ અનંત છે. અવગાહની વિષયમાં આ પ્રમાણે સમજવું. આ લેગ્યાઓની અવગાહના અસંખ્યાત (ક્ષત્ર) પ્રદેશમાં ...

ममेयचन्द्रिका टीका श.४ उ. १० सू.१ लेश्यापरिणामनिरूपणम् प्रदेशावगाढाः, वर्गणाविपये . च वर्गणाविषये . च कृष्णलेश्यादियोग्यद्रव्यवर्गणाः अनन्ताः औदारिकादिवर्गणावत्, स्थानविपये च तारतम्येन विचित्राध्यवसाय- निवन्धनानि असंख्येयानि कृष्णादिद्रव्याणि, अध्यवसायस्थानानामसंख्या- तत्वात्, लेश्यास्थानानाभल्पबहुत्वं वाच्यम् । तच्चैवम्- 'एएसिणं भंते ! कण्हलेसाठाणा णं जाव - मुक्कलेसाठाणाण य जहन्नगाणं दबट्टयाए पयेसट्टयाए दबट्टपयेसट्टयाए कयरे कयरेहितो अप्पा वा, बहुया वा, तुल्ला वा, विसेसाहिया वा? गोयमा! सम्बत्योचा जहन्नगा काउलेसा असंख्यात (क्षेत्र) प्रदेशो में है। औदारिकादिक वर्गणाओं की तरह कृष्णलेश्या आदि के योग्य द्रव्यवर्गणाएं अनन्त है। तरतम आदि रूप से विचित्र बने हुए ऐसे अध्यवसायों के कारणभूत कृष्णादिद्रव्य भी तरतमादिरूपसे असंख्यात है। क्योंकि अध्यवसाय स्थान असंख्यात होते है । तात्पर्य कहनेका यह है कि जय अध्यवसायोके स्थान असंख्यात है तो अध्यवसाय भी असंख्यात ही है। और जब अध्यवसाय असंख्यात है तो इन असंख्यात अध्यवसायों के कारणभूत कृष्णादि द्रव्य भी उनके तरतमादिरूप को लेकर असंख्यात है। लेश्याओं के स्थानों का अल्पबहुत्व इस प्रकार से हैं-प्रभु से गौतम पूछते हैं कि हे भदन्त ! कृष्णलेश्या के जघन्यस्थानों में और यावत् शुक्ललेश्या के जघन्यस्थनों में द्रव्यार्थ रूप से, प्रदेशार्थरूप तथा द्रव्यार्थप्रदेशार्थ दोनों रूप से कौन स्थान किन स्थानों की अपेक्षा से अल्प है, कौन स्थान किन स्थानों को अपेक्षा से बहुत हैं, कौन स्थान किन स्थानों की अपेक्षा समान हैं, तथा कौन से स्थान किन स्थानों की છે. ઔદારિક આદિ વર્ગણાઓની જેમ કૃષ્ણલેશ્યા આદિને ચગ્ય દ્રવ્યવર્ગણાએ અનંત છે. તરતમ આદિ રૂપે વિચિત્ર બનેલા એવા અધ્યવસાયેના કારણરૂપ કૃષ્ણદિ દ્રવ્ય પણ તરતમ આદિરૂપે અસંખ્યાત છે. કારણ કે અથવસાય સ્થાન અસંખ્યાત હોય છે. તેનું તાત્પર્ય એ છે કે જે અધ્યવસાયના સ્થાન અસંખ્યાત હોય, તે અધ્યવસાય પણ અસંખ્યાત જ હોય, અને જે અથવસાય અસંખ્યાત હોય તે તે અસંખ્યાત અધ્યવસાયને કારણભૂત કૃષ્ણાદિ દ્રવ્ય પણ તેમના તરતમ આદિ રૂપની અપેક્ષાએ અસંખ્યાત હોય છે. લેસ્યાઓનાં સ્થાનેનું અલ્પ બહુત્વ નીચે પ્રમાણે છે- ગૌતમ સ્વામી મહાવીર પ્રભુને પૂછે છે- “હે ભદન્તા કૃષ્ણલક્ષ્યાથી શુકલેશ્યા પર્વતની સ્થાઓનાં જઘન્ય (ઓછામાં ઓછા સ્થાનોમાં વ્યાર્થરૂપ, પ્રદેશાર્થરૂપ, , ९१८ ठाणा दन्नहयाए, जहमगा नीलछेस्सा ठाणा दबट्टयाए असंखजाना, कण्हलेस्सा ठाणा दध्वयाए असंखेजगुणा, जामगा तेउसा । दबट्टयाए असंखेज्जगुणा, जामगा पहलेसा टाणा दलद्वार असोज जहन्नगा सुक्कलेस्सा ठाणा दबद्वार असंखेन गुणा' इत्यादि । ए भगवन् ! कृष्णलेश्यास्थानानां यावत्-शुक्ललेश्यास्थानानाल जपन्या द्रव्यार्थतया प्रदेशार्थतया द्रव्यार्थमदेशार्थतया कतराणि फतरेभ्योऽत्यानि पहुकानि वा, तुल्यानि वा,. विशेषाधिकानि वा ? गौतम ! सर्वस्तोष जघन्यकानि कापोतलेश्यास्थानानि द्रव्यार्थतया, जघन्यकानि नीलले. स्थानानि द्रव्यार्यतया असंख्येयगुणानि, जघन्यकानि कृष्णलेश्यास्था द्रव्यार्थतयाऽसंख्येयगुणानि, जघन्यकानि तेजो लेश्यास्थानानि द्रन्यार्थ ऽसंख्येयगुणानि, जघन्यकानि पद्मलेश्यास्थानानि द्रव्यार्यतयाऽसंख्येयगुण अपेक्षा विशेषाधिक हैं ? इस का उत्तर देते हुए प्रभु गौता कहते हैं कि- हे गौतम ! द्रव्यार्यरूप से कापोतलेश्याके जघन्य । सबसे धौडे है। द्रव्यार्थरूपसे नीललेश्याके जघन्यस्थान असंह गुणित है। द्रव्यार्थरूपसे कृष्णलेश्याके जघन्यस्थान असंख्याग हैं। द्रव्यार्थरूपसे पद्मलेश्याके जघन्यस्थान असंख्यातगुणित है । द्रव्यार्थरूसे शुक्ललेश्याकेभी जघन्यस्थान असंख्यातगुणित हैं इस इसी तरहसे प्रदेशार्थरूपसे द्रव्यार्थ और प्रदेशार्थ दोनों रूपरं जानना चाहिये । अन्तमें मभु के कथन को स्वतः प्रमाणभूत में તથા દ્રવ્યર્થ પ્રદેશાર્થ બન્ને રૂપ સ્થાનેમાંથી કયાં સ્થાન કયાં સ્થાને કરતાં એ કયાં કેનાં કરતાં વધારે છે, કયાં કેના સમાન છે, અને ક્યા સ્થાને છે કરતાં વિશેષાધિક છે? તેને ઉત્તર આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે કે દ્રથાર્થરૂપે કાપલેશ્યાનાં સ્થાનો સૌથી થોડાં છે, દ્રવ્યાર્થરૂપે નીલલેશ્યાના જઘન્યરથાને તેના કરતાં અર ગણે છે, વ્યાર્થરૂપે કૃષ્ણલેસ્થાનાં જઘન્યસ્થાને અસંખ્યાત ગણ છે, દૂ.. જેલશ્યાના જઘન્ય સ્થાને અસંખ્યાત ગણાં છે દ્રવ્યાર્થરૂપે પદ્મસ્થાનાં જઘન અસખ્યાત ગણાં છે, તથા વ્યાર્થરૂપ શુકલલેશ્યાનાં પણ જઘન્ય સ્થાને અને ગયું છે. એ જ પ્રમાણે પ્રદેશાર્થરૂપ, અને શ્વાર્થપ્રદેશાર્થરૂપે જઘન્ય विषयमा समा. ; - प्रमेयचन्द्रिकारीका श. ४ उ. १० सू. १ लेश्यापरिणामनिरूपणम् जघन्यकानि शुक्ललेश्यास्थानानि द्रव्यार्थतयाऽसंख्येयगुणानि ' इत्यादि । एवं प्रदेशार्थतया द्रच्यार्यमदेशार्थतयाऽपि योध्यम् । अन्ते गौतमः स्वी- करोति- सेवं भंते । सेवं भंते ! ति । तदेवं भदन्त ! तदेवं भदन्त ! इति ॥ मू. १॥ इति-श्री-विश्वविख्यात-जगहल्लभ-प्रसिद्धवाचक पञ्चदशभापाकलित ललित- कलापालापक-प्रविशुद्ध गद्यपद्यनैकग्रंथनिर्मापक वादिमानमर्दक श्री शाहच्छत्रपति कोल्हापुरराज प्रदत्त "जैनशास्त्राचार्य" पदभूपित कोल्हापुररान गुरु-चालब्राह्मचारी-जैनशास्त्राचार्य-जैन- धर्मदिवाकर-पूज्य श्री घासीलालप्रतिविरचितायां "धी भगवतीमत्रस्य" प्रमेयचन्द्रिकाख्यायां व्याख्यायां चतुर्थशतकं सम्पूर्णम् ॥४-१०॥ ए गौतम प्रभुसे कहते है कि 'सेचं भंते। सेवं भंते। ति, भदन्त ! जैसा आप देवानुप्रिय ! ने कहा है वह ऐसा ही है- भदन्त ! यह ऐसा ही है। इस प्रकार कह कर गौतम अपने पान पर विराजमान हो गये || सू.शा जैनाचार्य श्री घासीलालजी महाराजकृत 'भगवतीसूत्र' की प्रमेयचन्द्रिका व्याख्यासे चतुर्थशतक का दशवां उद्देशक समाप्त ॥४-१०॥ મહાવીર પ્રભુનાં વચનમાં શ્રદ્ધા, ભકિતભાવ અને પ્રમાણભૂતતા પ્રકટ કરતાં तभ पाभी तेभने ४ छ, "सेवं भंते ! सेवं भंते! ति" "3 महन्त मानी ત બિલકુલ સત્ય છે. તે ભદન્ત! આ વિષયનું આપે જે પ્રતિપાદન કર્યું, તે યથાર્થ એમ કહીને મહાવીર પ્રભુને વિદણ નમસ્કાર કરીને તેઓ તેમને સ્થાને બેસી ગયા. જૈનાચાર્ય શ્રી ઘાસીલાલજી મહારાજત “ભગવતી સત્રની પ્રમેયચન્દ્રિકા વ્યાખ્યાન ચેથા શતકને દશમે ઉદેશે સમાપ્ત છે ૪–૧૦ અસંખ્યાત ગણુ છે, તથા દ્વવ્યાર્થરૂપે શુકલલેશયાનાં પણ જઘન્ય સ્થાને અસંખ્યાત ગણું છે. એ જ પ્રમાણે પ્રદેશાર્થરૂપે, અને દ્રવ્યાર્થપ્રદેશાર્થરૂપે જઘન્ય સ્થાનેની ९१८ ठाणा दग्नट्ठयाए, जामगानीसछेस्सा ठाणा दमापार मसंखेनएमाल फाहलेस्सा ठाणा दबट्टयाए असंखेनगुणा, जामगा उमेसा ठामा दन्नट्टयाए असंखेजगुणा, जमणा पमलेसा टामा बम्झाए अगला जगमगा सुपकलेससा ठाणा दबढाए असंसख गुमा' इत्यादि। भगवन् ! कृष्णलेप्यास्थानानां यावत्-शुरलटेश्यास्थानाना अपत्यकाळ द्रव्यार्यतया मदेशार्यतया द्रन्यार्थप्रदेशार्यतया कतराणि कतरेभ्योऽसानि का, पहुफानि वा, तुल्यानि वा, विशेषाधिकानि वा ? गौतम ! सस्तोगनि जघन्यकानि कापोतलेश्याम्यानानि द्रव्यार्थतया, जयन्यकानि नीललेश्या स्थानानि द्रव्यार्यतया असंग्व्येयगुणानि, जयन्यकानि कृष्णलेश्यास्थानानि द्रव्यार्यतयाऽसंख्येयगुणानि, जघन्यकानि तेजी लेश्यास्थानानि न्यार्थतया ऽसंख्येयगुणानि, जघन्यकानि पद्मलेश्यास्थानानि द्रव्यार्थतयाऽसंख्येयगुणानि' अपेक्षा विशेषाधिक है ? इस का उत्तर देते हुए प्रभु गौतम से कहते हैं कि- हे गौतम ! द्रव्यार्थरूप से कापोतलेश्याके जघन्य स्थान सपसे घौडे है। द्रव्यार्यरुपसे नीललेश्याके जघन्यस्थान असंख्यात गुणित है। च्यार्थरूपसे कृष्णलेश्याके जघन्यस्थान असंख्य हैं। द्रव्यार्थरूपसे पद्मलेश्याके जघन्यस्थान असंख्यातगुणित है। द्रव्यार्थरूसे शुक्ललेश्याकेभी जघन्यस्थान असंख्यातगुणित हैं इत्यादि इसी तरहसे प्रदेशार्थरूपसे द्रव्यार्थ और प्रदेशार्थ दोनों रूपसे भी जानना चाहिये । अन्तमें प्रभु के कथन को स्वतः प्रमाणभूत मानते તથા વ્યાર્થ પ્રદેશાર્થ બને રૂપ સ્થાનોમાંથી કયાં રથાન કયાં સ્થાને કરતાં ઓછા છે કયાં કેના કરતાં વધારે છે, કયાં કેના સમાન છે, અને કયા સ્થાને કેન કરતાં વિશેષાધિક છે ? તેને ઉત્તર આપતા મહાવીર પ્રભુ કહે કે દ્રવ્યાર્થરૂપે કપિલેશ્યાનાં જઘન્ય સ્થાને સૌથી શેડાં છે, વ્યાર્થરૂપે નીલશ્યાના જધન્યસ્થાને તેના કરતાં અસંખ્યા ગણ છે, વ્યાર્થરૂપે કૃષ્ણલેસ્યાનો જધન્યથા અસંખ્યાત ગણે છે. વ્યાર્થરૂપ તેલશ્યાનાં જઘન્ય સ્થાને અસંખ્યાત ગણ છે. વ્યાપેલેસ્યાનાં જઘન્ય સ્થાને વિષયમાં સમજવું.

No text on this page.

No text on this page.

No text on this page.

Shree Bhagavati Sutram Bhag-3

Author
Maharaj, Ghasilalji
Title
Shree Bhagavati Sutram Bhag-3
File name
Shree Bhagavati Sutram Bhag-3
Text
OCR done
Citation
1963
Published
2011/07
Publisher
Rajkot, Jainshastrodwar Samiti
Language
Sanskrit
Pages
1216
Library
Acharya Shri Vinaychandra Gyan Bhandar, Jaipur
DLI number
313940
Barcode
99999990312103.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
HG3mxb7jwq9
Download PDF

Shree Bhagavati Sutram Bhag-3