·Q ... . १ ... ३ ४ १ ४ ८ ... १ ... ... ४ ... अन्यनाम मूल्यम् । रू. आ० ५७ आचारभूपणम्-हिरण्यकश्यानिकमोफोपासन्यम्बकरुतम् । ४ ५८ आचारेन्नु:-माटेइत्युपास्त्र्यम्बकविरपितः । ५९ श्राद्धमारी-केळकरोपावबापूभविरचिता । २ ६. यतिधर्मसंग्रहः-विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । १२ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसत्रम्-हरदत्तरुतटीकासमेतम् । ... २ ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगुपनिपदः-सटीकाः २ ६३ छान्दोग्योपनिपत-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेना । १२. ६४ वृहदारण्यकोपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेता । ३ ६५ शाहायनबाह्मणम्-मम्वेदान्तर्गतका कलकारखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः-उद्योतयुतपदीपसहितः । ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारदपञ्चरात्रान्तर्गता । १२ ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरभोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः ।... १० ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी-विमल्लमविरचिता भागद्वयोपेता । १२ ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनाथरुतगदास्यटीकायुतः । २ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता। ७४ द्राथायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्मसूत्रमाप्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिपदः-दिगम्बरानुचररुतव्याख्यासमेताः । ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचितः । ६ ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणभदृविरचितः ।... ३ १२ ७९ छान्दोग्योपनिपत-मिताक्षराव्याख्यासमेता । ... ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यकता सटीका । ८५ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणकतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविरचिता। ... ८ संक्षेपशारीरकम-व्यारन्यासहितं भागद्दयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः :-म म. अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्लिपणीतः । ८५ ज्योतिर्निबन्धः-शूरमहाउभीशिवराजविरचितः । ३ १ . १ १ . ४ . १ . ... . ४ ... . ...

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ११० वासनाभाप्यशिरोमणिप्रकाशटीकोपेतः श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीतः ग्रहगणिताध्यायः। (पूर्वार्धः)। अयं अन्य आपटेकुलोत्पनेन विष्णुसूनुना दत्तात्रेयेण आनन्दाश्रमस्थपण्डितानां साहाय्येन संशोधितः । सच पी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे पुण्याख्यपत्तने श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागपतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितः। शालिवाहनशकाब्दाः १८६१ । निस्तान्दाः १९३९ । (अस्स सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीरुताः) मूल्यं सार्धरूपकद्वयम् (२८)।

·ग्रहगणिताध्यायपूर्वार्धस्य अनुक्रमणिका। १० ... ४० १ मम्पमाधिकारः कालमानाध्यायः प्रहमगणमानाध्यायः ग्रहानपनाध्यायः कक्षामकारेण महानयनाभ्यायः... अत्यन्दशदिः अधिमासावमनिर्णपाध्यायः वीजाच्याप: २ स्टाधिकारः ३ विपनाधिकारः ... ६५ ७४ ... ... ... ... ... ... श्लोकमीकानामकारादिवर्णानुक्रमण सर्चिः... पघवृत्तानां सूचिः विषयाणां सूचिः पासनाभाष्ये तथा शिरोमणिपकाश उद्धृतपद्यानो सूचिः इति अहगणिताध्यायपूर्वार्धस्यानुक्रमाणिका । २२१ २२७ २२९ २३५ ...

·भास्करीयग्रहगणिताध्यायपूर्वाधस्य परिचयः। अयि, आनन्दाश्रमग्रन्थावलीमणयिनो भारतीया विद्वांसः समुपजोषमद्य शिरोमणिप्रकाशटीकायुक्त ग्रहगणिताध्यायपूर्वार्धरूपमिमं ग्रन्धमानन्दाश्रमम- ग्थमालाद्वारा विद्ववाचकानां हरते समयितुं सुमङ्गलः समयः संप्राप्त इति । अतः परं ग्रहगणिताध्यायोत्तरार्थो गोलाध्यायश्चैतद्ग्रन्थद्वयमपि यथावसरं मका- श्येत । तेन च भास्करीयसिद्धान्तशिरोमणिग्रन्थस्य रुकलमप्याकूतं गणिव- ज्ञानां बुद्धिगोचरं भवितुं संस्थयाऽनया सुमहत्साधनं निर्मितमिति वचनं यथा- र्थत्वमापद्येत । ग्राहकमहाभागानां गाणितिकमूर्धन्यानां च समाश्रयेणेतत्सकल- मपि संसाधयितुं शक्नुयामेति बाद विश्वसिमः । भास्कराचार्याणां चरितविषयकं वृत्तं तया च प्राचीनटीकाकाराणां भास्करीमग्रन्थबोधैकसाधनीभूतं महनीयतमत्वं पाड्मुद्रिते वीजगणितलीलाव- त्याख्यग्रन्थद्वये ( अनु० ९९, १०७ ) यथामत्यवोचाम । संपूर्ण ग्रन्थमुद्रण- समनन्तरमेव “भारतीयज्योतिर्विषयकवाड्मये सिद्धान्तशिरोमणेः कतरत् स्थान। इत्यस्मिन्वस्तुनि विवेचनं युक्ततमं स्यात् । अतः पूर्वार्धेऽस्मिन् ये ये विषया अन्तर्भूतास्तेषामेवाऽऽकलनार्थमवश्यंभावमाधाना केपां चिद्विषयांशानां विवरणं कर्तुमभिलपामः। सिद्धान्तशिरोमणिमन्धरत्नस्य चत्वारः स्कन्धाः मर्थितपराः सन्ति । तर्सपि पाटीगाणितवीजगणिताख्यौ द्वावपि स्कन्धौ केवल साधनरूपाविति निःसंदिग्धम् । तेन चैतदपि निचेतुं शक्येत यद् ग्रहगणिताध्याय-गोलाध्यायाख्यमागृदयमेष अन्थस्यास्प महत्त्वपूर्ण हृदयम्। प्राचीनटीकाकृतोऽपि मागुल्लिखिततत्त्वमेतदगी- कुर्वन्ति । युक्तं चैतत् । अत एव सल्वद्य प्रकाशतां नीयमानस्य टीकापन्थ- स्य तटीकारता " शिरोमणिपकाश: " इत्येव नामधेयमुदटेखि । ग्रहग- गिताध्यायेऽस्मिन् महाणां गतिस्थितिविषयकमेव विवेचनामिति ग्रन्थनाम्नवाव- गन्तुं सुशकम् । ग्रहगणिताध्यायेऽस्मिन्ने कादशाधिकारा वर्तन्त । तदन्त पातिनां मध्यपस्पष्ट- विमनास्पानां प्रयाणामेवाधिकाराणां पूर्वाधऽस्मिन् संग्रहः कृतः। अवशिष्टार- ·[२] काराणां ग्रन्थसंख्याऽप्येतत्तुल्यैव मायेण । उत्तरार्धान्तर्गत विवेचन पूर्वाधमुदि- ताधिकारत्रयमेवाऽऽयतते । तेन चाभ्यासेच्छूनां सौक्यायायं पूर्वाधः कल्पतेति प्रतीमः । मनामिव सिंहावलोकनम् । अस्य पूर्धिस्य परिशीलनेन प्राधान्यत इदमेव मनोगोचरं भवति यत् मा- ग्भारक्राचार्याणां पञ्चशताब्दीतः पट्शताब्दीतो वा ज्योतिःशास्त्रस्यारय स्वात- न्येण रचना भारतीयः मारब्धा । यत् सत्यं महदेतत् प्रमोदास्पदम् । अनेकैः कुशामधिषणः पण्डितमूर्धन्यै जमायुयोर त्य ज्योति शास्त्रमेतत्मौढावस्थापति- ठितमकारि । सक्लाऽपि नाथसपर्दियं सूक्ष्मया दृशा भास्कराचार्यरात्मसात्म- तेति सुस्पष्टमेव । ततश्च पूर्वग्रन्थेषु विद्यमानान मासांशान् संमासानुक्तदुरुक्ता- दिदोषान् नि सार्य स्वोपशान् माक्तनग्रन्थकारैरनालिवितान् विषयांश्चोपन्यस्य सर्वाङ्गमनोरमः कोऽप्यपूर्व ऊहापोहपटीयान् नत्न एव अन्थो विरचनीय इति भावना भास्कराचार्यचेतसि पदमकरोत् । युक्त चैतद् महामहिमशालिनां भास्क- राचार्यसदृशं विदुषाम् । अयमेवार्थ आचार्यैः सविनयं सबहुमानं चामिमपद्येन प्रदर्शितः। रुता यद्यप्याद्यैश्चतुरवचना मन्थरचना तथाऽप्यारन्धेयं * तदुदितविशेषानिगदितुम् । मया मध्ये मध्ये त इह हि यथास्थाननिहिता विलोक्याऽतः कृत्स्ना सुजनगणकैर्मकतिरपि ॥ उपरितनपद्ये माक्तनानां ग्रन्थकृतां ग्रन्थानां च सामान्योक्त्यैवोल्लेखो दृश्यते । न तु तत्तन्नामतः । तेन चैतिरविदां चेतसि के ते ग्रन्थकारा ग्रन्थाश्च स्युरिति जिज्ञासा पुरत उदेति । तनिराकरणाय मनागिव तद्विषयकविवेचनं नामा- प्तमेव । एतद्विवेचनार्थं यत्साधनमपेक्ष्यते तद्भास्करीयग्रन्थत एवोपलभ्यते । तदित्यम् । बलगुप्तमिहिरौ पूर्वाचार्याणां प्रशंसनमसङ्गे (पृ० ४) निर्दिष्टौ । भूपरिधे- मनिकथनसमये (पृ० ७४) उदयान्तरसस्कारस्यौचित्यविवेचने च (पृ० १२६) आर्यभटस्प नामोल्लेखः कृतः । स्पष्टाधिकारे वासनाभाष्ये (पृ. १२९) चतुर्वे- दाचार्यस्य नामोल्लेख विद्यते । पाताधिकारे वासनामाध्ये 'क्रान्तिका द्विर- यत् तैरुदित तत् तदुदितम् । तस्माये विशेषास्ते तदुदितविशेषा। ये नोक्ता इत्यर्थ ' इति वासनाभाष्ये भास्कराचार्यैरेवोक्तम् ।

·सगुणाः । इत्यादि पद्यं बल गुप्तविरचितरखण्डखायकादुद्धृतम् । क्रान्तिसाम्यस्य विवेचने लहरुत धीवृद्धिद यन्थात् तथा च श्रीपतेः सिद्धान्तशेखरग्रन्थान् श्लोकाद्यचरणौ संगृहीती दृग्गोचरी भवतः। तत्रैव माधयोक्तसिद्धान्तचूडामणे- निर्देशो विद्यते । किंवद्ययावदस्य ग्रन्थस्योपलान्धर्नास्ति । प्राक्तनग्रन्थमुद्रणकालः। यद्यप्युपरितनग्रन्थकाराणां भास्करीयग्रन्थे दृष्टिपथमारोहन्ति नामधेयानि तथापि कस्माद् ग्रन्थात् कियानंशः ( अल्पीयान् भूयान् वा ) आचार्यैः स्वग्रन्थरचनावसरे स्वीकृत इति संशीतिस्तु सुस्थिरैव । यतो यैन्थैर्भास्करीय- मन्थस्य तुलना विवक्षिता ते ग्रन्थाः सप्ततेभ्यः भागमुद्रितावस्थायामे- वाऽऽसन् । परं प्रमोमुद्दीत्यस्माकं चेत उदृड्कयितुं यत् कृतभूरिपरिश्रमैः सुगृहीत- नामधेयैः कैश्चिद्विद्वत्तमैस्तांस्तान् ग्रन्थान् संमुद्येयं न्यूनता दूरीकृता । ये च महाभागाः श्रेय एतत् समपीपदस्वेषां कृतज्ञवया नामधेयानि ग्रन्थनामानि मुद्रणावसरादिकं चात्राऽऽदौ निर्दिश्यते । तदित्यम्- ग्रन्थपकाशकनामधेयानि ग्रन्थनामानि मुद्रणशकाब्दाः। रे० वर्जेस- सूर्यसिद्धान्तः (आङ्ग्लानुवादः) १७८२ म० म० बापूदेवशास्त्री सिद्धान्तशिरोमाणः ( भास्काराचार्यकृतः) डॉ. केर्न महाभागः आर्यभटीयम् ( आर्यभटकतम् ).. १७९६ म. म. सुधाकरद्विवेदी शिष्यधीवृद्धिदम् (लल्लरुतम् ) पञ्चसिद्धान्तिका ( वराहमिहिरकता) बालस्फुटसिद्धान्तः ( ब्रह्मगुप्तरुतः ) १८२४ महासिद्धान्तः (दि. आर्यभटरुतः) १८३२ सूर्यसिद्धान्तः १८३३ १७८८ ... १८०८ १८११ " " .. " " ·... ... " [४] पं. श्रीकृष्ण मैथिलः खण्डखाधकम् (बलगुप्तरुतम् ) १८४६ सिद्धान्तशेखरः (श्रीपतिरुतः) १८५४ प्राध्यापकसेनगुप्तमहाशयः खण्डखाद्यकं (आङ्ग्लभाषानुवादः) १८५६ श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदी उपपत्तीन्दुशेखरः ૧૮૫૮ प्राक्तनग्रन्थरुतां सत्ताकालः । एवं भास्कचापाकालिकग्रन्थमकाशनेतिहासकथनोत्तरं तत्तदग्रन्थानां रचना- कालविषयकं किमपि कथनमवश्यकोटिमारोहति । तत्र भूयसां ग्रन्थरुतां कालनिर्णयसाधनानि तद्ग्रन्थत एवावरोद्धं सुशकानि । एवं सत्यपि सूर्यसिद्धा- न्तमहासिद्धान्तयोः कालनिर्णयविपये महती विमतिपतिः । सा पथा। सूर्यसिदान्ते अल्पावशिष्टे तु रुते मयो नाम महासुरः । पहाणां चरितं पादान्मयाय सविता स्वयम् ॥ २-४ ॥ इत्युक्तत्वात् । ग्रन्थस्यास्य रचनाकाल एकावंशतिलक्षहायनेभ्यः मागिति समापाति । परमैतिसविदां दृष्टयोपरितनोतिनं विश्वासकोटिमाटीकते । अश- क्पसंभवत्वात् । अपि च वराहमिहिरेण स्वकीयपञ्चसिद्धान्तिकायां यस्य मूलतत्त्वानि कथितानि स सूर्यसिद्धान्तो भट्टोत्पलेन यत्रस्थानि वचनानि निर्दिष्टानि स चेतावनुमिती सूर्यसिद्धान्तायुपलब्धसूर्यसिद्धान्ताद्भिन्नाविति संपति निश्चमचम् । एवं सत्यपि यतो भास्कराचार्यैरुल्लिखितानि सूर्यसिद्धान्तःपातीनि भूयास्यवतरणानि संमत्युपलब्धसूर्यसिद्धान्ते दृष्टिगोचरी भवन्ति ततो भट्टोत्पलादनन्तरभावी भास्करा- चार्यात् प्राक्तनश्चायमुपलब्धः सूर्यसिद्धान्त इति स्फुटं प्रतीयते । अनया रीत्या पपि नापं नाविपाचीनो ग्रन्थस्तथाऽपि सूक्ष्मेक्षिकया तदीयान्तरङ्गपरीक्षणेन तत्रत्याः काश्चन कल्पना वराहमिहिरादपि माक्तन्यः, काश्चिद् ब्रह्मगुप्तोत्तरकालि- काः काश्चन च ततोऽप्युत्तरकालिका इत्यसदिग्धतया निश्चीयते । एतावता विमर्शन मन्थोऽयं कालदृष्ट्या रचनादृष्टया च मिश्रस्वरूप इति फलति । आर्यभटनिर्णयविपयेऽपि भूयसां विदुषां संशतिदोलामारोहति चेतः । केचन त्रय आर्यभटा अभूवन्निति मन्यन्ते । केचन दावेव । तथा चाऽऽर्म- ·लल्लः [५] भटद्वयास्तित्वं भास्कराचार्यों जानाति स्म न वेति केचन संशेरते । एवं च वादग्रहयस्तोऽद्ययावदयमनुयोगः । ऐतिरकोविदाः विद्वांस एव विदांकुर्वन्त्विम विषयम् । एतद्व्यतिरिक्तग्रन्थकाराणां जीवनकाला निश्चितस्वरूपाः। ते यथा- पथमार्यभटः श. ४२१, वराहमिहिरः.श. ४७२, ब्रह्मगुप्तः शः ५५०, श. ६७०, पृथदकचतुर्वेदाचार्यः श.७८६, श्रीपतिः श.९५०, भास्कराचार्यः श. १०७२ ४ । एतद्मन्थरुतां पौर्वापर्यविचारेणं केन ग्रन्थकारेण पाक्तन- अन्थात् किं संगृहीतं किंच नावीन्येनोपन्यस्तमिति निश्चेतुं सुशकम् । परं संपूर्ण- सिद्धान्तशिरोमणेः प्रकाशनोत्तरमेव विषयस्यास्य विवेचनं युक्ततरं स्यात् । अत्र तु काश्चन प्रास्ताविक विषयानेय निर्देष्टुमभिलपामः । श्रीपतिभास्करयोस्तुलना । बालस्फुटसिद्धान्तस्था गणितपदतिर्लल्लभीपतिभास्कराचार्यैचहुबानुसृता, इत्येतस्मिन् वस्तुनि न विसंवादः । सुधाकरद्विवेदिमहाभागैस्तथा च पण्डितश्री- कृष्णमैथिलमहाशयश्चैतत् स्फुटीरुतम् । अन्यच्च श्रीपतिकृतसिद्धान्तशेखरस्थानि कानिचिच्छन्दांसि शब्दान् परिवर्त्य सिद्धान्तशिरोमणिग्रन्थ उररीरुतानीत्यपि वक्तुमस्त्यवसरः । यथा- श्रीपतेः पयं भास्करीयं पा वेदस्य चक्षुः किल शास्त्रमेतत् वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्यौतिष प्रधानताऽङ्गेषु ततोऽस्य युक्ता। मुख्यता चाङ्गमध्येऽस्प तेनोच्यते । अङ्गैर्युतोऽन्यैः परिपूर्णमूर्ति संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिमिश्चक्षु- चक्षुर्विहीनः पुरुषो न कश्चित् ॥६॥ पाऽङ्गन हीनो न किंचित्करः॥११॥ उपरितननिदर्शनयाऽन्यान्यप्येतत्पूर्वपरााण चत्वारि पद्यानि श्रीपत्याशयमूलकान्ये- वेति स्फुटी भवति । अपि च कलिमुखग्रहाङ्का अपि सिद्धान्तशेखरा- x एतत्कालनिर्णयस्य नानाविप्रतिपत्तिजटाजालजटिलं कार्य सुगृहीतनामधेयेन महा- राष्ट्रनिवासिना शंकर बालकृष्ण दीक्षितमहाभागेन, वाराणसीस्थेन पण्डितसुधाकरद्विवे- दिना, कलिकाताविश्वविद्यालयललामभूतेन प्रथितयशसा प्रबोधचन्द्रसेनगुप्तमहाशयेन च प्राधान्येन विहितमिति सगौरवं सबहुमानं चोट्टकयितुं संतुष्यतितरां चेतः।

·[६] देवाङ्गीलताः । नैतावत् । मध्यमाधिकारान्तर्गतो भ्यान् भागः श्रीपति ग्रन्था- नुसावेत्यपि सिध्यति । परं सांपदायिकविषयस्य रचना पूर्वपद्धत्यनुसारेणैवाभियुक्तैरपि विधीयते । ताश एवायं मकारः । अत एवैतादृशविधानेन भास्कराचार्याणां स्वातन्त्र्येण ग्रन्थरचनापटीयस्त्वं न मात्रयाऽपि न्यूनतामापद्यते । श्रीपतिरपि स्वयमेवोद्घो- पति यत्- श्रीमदार्यभटजिष्णुनन्दनश्रीत्रिविक्रमसुतादिसरिभिः सिद्धिरम्बरंचररय कक्षया या रुताऽथ मयकापि सोच्यते ॥ एतावता गणितविषयं पस्तुत्य ग्रन्थगुम्फनाक्सरे ग्रन्थकारेण माक्तनग्रन्थे- भ्यः संयाबभागः संगृहीतश्चेन्नायं दोषः मत्युत गुण एव । यत्र तु पूर्वाचार्याणां परस्परमतभेदस्तत्र सम्यपक्षाङ्गीकरणे चातुर्यपदर्शनं त्वौचित्यमेवाऽऽवहति । तथा च केचन नवीनविषया अपि ग्रन्थकारेण नूनगन्थेऽवश्यमेव कथनीयाः। एतादृश्या सरण्या ग्रहगणिताध्यायपूर्वार्धस्यास्य निपुणेनावलोकनेन परी- क्षणे विहितेऽये निर्दिश्यमानविषया विशिष्योल्लेखमहन्ति । भास्करीयग्रन्थविशेषाः। ज्याखण्डकथनावसरे विज्यामानं श्रीपतिना ३४१५ अपि च ब्रह्मगुप्तेन ३२७० गृहीतम् । परं भारकराचार्या एतन्मानद्वयमगृहीत्वैव सूर्यसिद्धान्त- मोक्तमेव ३४३८ मानं स्वीचक्रुः । लघुखण्डकानयनप्रसङ्ग वराहमिहिरोक्तं १२० विज्यामानं तेऽङ्गी चक्रुः। विपनाधिकारेऽक्षक्षेत्रविषयः स्वातन्त्र्येण न केनापि पूर्वाचार्येण महासिद्धान्तकारार्यभटेन विना विवेचितः । विषयस्यास्य स्वीकर- णावश्यकत्तया स मनागिव अपूर्य भास्कराचार्यैः स्वीकृतः । तथा चाटानां क्षेत्रा- णां स्वरूपं दर्शयित्वा 'एषां क्षेत्राणामेकस्य दो कोटिकणैः परस्परमन्यानि भवन्ति । इति च संसूच्य- त्रिषष्टिरवाऽऽनयनप्रभेदास्तावत् स्युरेवं पलसम्ममार्योः । अग्रादिकानां शतशः प्रभेदैलम्वादयोऽपि स्युरनन्तभेदाः ॥२९॥ एतदपि पदार्शतवानाचार्यः। एतेन शक्वानयनप्रसङ्गे श्रीपतेः सप्त प्रकारान् कथयितुं यो ग्रन्थविस्तर आवश्यक आसीत् स न भास्कराचार्याणाम् । अत:- xज्योतिःशास्त्रवेदाइगत्वप्रदर्शकाः श्रीपतेश्चत्वारोऽपि श्लोका वृद्धवासिष्ठसिद्धान्ते यथा- वत् समीक्ष्यन्ते । अनेनाय सिद्धान्त. श्रीपतेरनन्तरभावीति फलति (विन्ध्येश्वरीप्रसादवि- वेदिसंपादितं ज्योतिपसिद्धान्तसग्रहं पश्यत पृ० २)। ..

·[७] यद् माम्यैरपि विस्तृतं यहुतरैस्तन्न प्रकारान्तरै- मन्दानन्दकर तदन निपुणैः पाजैरवज्ञायते । आख्याते पृथुता सगोलगणिते व्यर्था हि तस्मान्मया- संक्षिप्तं न च विस्तृतं विराचित रज्यो हि सर्वो जनः ॥ ९ ॥ इति भास्करीयोक्तिः साहंकाराऽपि यथार्थव । पारिभाषिकसंज्ञासंग्रहऽप्येतादृश्येव चातुर्याचार्यः पदर्शिता । “स्वाहोराबाई" इति पूर्वाचार्यपयुक्तशब्दस्थाने 'ग्रुग्या शब्दो नियोजितः । छेदः, हारकः, अन्त्यक इत्याद्यनेकैकार्थपतिपादक शब्दरथान एक एव शब्दो निश्चितः। यत्र च पूर्वेषां परिभाषेव नाऽऽसीत् तपाऽऽचार्यैः “सूत्र कला" इत्यादयो महासिद्धान्तकारो- काः संज्ञाः स्वीकृताः। 'ऊधं । इत्यादयस्तु नत्ना एव निर्मिताः । पारिभाषि- कसंज्ञानां व्यवस्थितत्वेन सिद्धान्तशिरोमणिग्रन्थः सुबोधो नातितरां महांश्च समजनि । अतःपरं नत्नेनैव प्रकारेण कथिताः केचन विषया निर्दिश्यन्ते । पथमा- यभटस्य ग्रन्थं दूषयितुं ब्रह्मगुप्तेन स्वातन्त्र्येणैकोऽध्याय एव विरचितः । तत्र केचन दोषा यथार्थाः । केचन चायथार्थाः । विषयेऽस्मिन् योग्यायोग्यविवे- चनका भाविकाकत्वमङ्गीरप चतुर्वेदाचार्षदफस्वामिना टीफामन्ये स्वकीया चातुरी सामीचीन्येनोपयोजिता । यत्र तु बलगुप्तोत्थापिताक्षेपो युक्तस्ता स मानितः । यत्र च मामादिकस्तत्र 'पिष्टपेषणमेतत् । वाग्बल- मेतत् । इत्यादिशब्दैस्तिरस्टतः । अयं चतुर्वेदाचार्यकृतष्टीकाग्रन्थो भास्क- राचानिपुणं निरीक्षित इति स्फुटं प्रतीयते । उल्लिखितं च तैरेव स्वकीय- मन्थे ( पश्यत पृ० १२९) । पद्यापेक्षया गयं मसङ्गविशेषे मध्यमाधि- कारिणां गणितविषयावयोधाय समीचीनतया कल्पत इत्येतच्चतुर्वेदाचार्य- टीकात आचार्यैः स्वीकृतम् । प्रयुक्तमपि वासनाभाष्यरचनया स्वकीयमन्थे । भारतवर्षीयाणां पठनपाठनावसरे भारकरमाकालीनग्रन्थानामनादरविषये भास्क- रमन्थस्याऽऽदरे चायमेव प्रधानो हेतुरित्यप्यवगन्तव्यम् । उदयान्तराख्यः संस्कारो भारकराचार्योपज्ञ इत्यासीत् केषांचिधुनातन- 'विदुषां मतम् । पर सिद्धान्तशेखरग्रन्थपूर्वार्धस्य प्रकाशने तच्छेयः ( सिद्धा- तशेखरस्य पृ. ४६० ) श्रीपतिमेवाऽऽयतत इति संसिद्धम् । किन्तु तस्य साधिकारमुपोहननं समेधिवमतस्यनिरासार्थमावश्यकं तयाचापरेव विहितम् । सदामभत्येव संस्कारोऽयं मान्यतामापद्यत । - ·[८] 'गणितविषयकः कोऽप्यपूर्व एव पकारो मया कथ्यते ' इति भारकरा- चार्यः स्वयमेव मतिश्रुतं तत्स्थानं मयतेऽधुना । इच्छादिक्छायां विवक्षुरत- ज्ज्ञस्य सुज्ञताधिक्यं निरूपयन् प्रश्नरूपेणाऽऽहाऽऽचार्यः (पृ० १६६)- याम्योदक्समकोणभाः किल रुताः कैश्चित्पृथक्साधनै- स्तिदिग्विवरान्तरान्तरगता याः प्रच्छकेच्छावशात् । ता एकानयनेन चाऽऽनयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योनिविद्वदनारपिन्दमुकुलमोद्योधने भास्करम् ।। अस्मिन्पद्य इष्टदिक्छायानयनस्य काऽप्यपूर्वताऽऽचायनिर्दिष्टा । अथ तदा- नयनं च पद्येषु( पृ० १६७-१७४ ) तैरेवोपन्यस्तम् । अन्ततश्च “ इदानी- महो सर्वासां दिवछायानामेकमेवाऽऽनयनममसिद्धमनेनाऽऽचायण (भास्कराचा- र्येण) उक्तम् " (पृ० १७५) इति वासनाभाष्यस्थोल्लेखो नाऽऽत्ममौदिपरः किंतु टीकारुभूमिकाई एव । क्षयमासविषयकोलेखस्त्वैतिह्मदृष्टया यत्सत्यमति हि नाम महत्त्वपरिपूर्णः । ब्रह्मगुप्तार्यभटल लानां ग्रन्धेषु सूर्यसिद्धान्तेऽपि क्षपमासस्य नास्ति लेशतोऽपि विचारः । यतः सूर्यराशिसंक्रमणस्याऽऽनयनं तदानीतने काले मध्यमगणितेनैव माणिनिका विहितवन्तः । तेनाधिमासः शक्यसंभवो न तु क्षयमासः । एवं- वेऽपि श्रीपतिकाले संक्रान्तिगणितं स्पष्टगणितेन कार्यमिति कल्पना मादुरा- सीत् । अमे सा संवर्धिता सर्वैरनुमानिता च । भास्कराचार्यकाले तु सा मागेव मथिततराऽऽसीत् । तेन चाऽऽचार्यैः क्षयमाससंभवाविषयकं गणितं विवेचितं तज्ज्ञस्य च महत्त्व संसूचितम् (पृ. ७२ ) । प्रसङ्गतश्चाने भाविनां त्रयाणां - मध्यमरविसंक्रमयोर्मध्ये मध्यार्कचन्द्रयोोंगे। अधिमासः ससर्पः स्फटयोरंहस्पतिर्भवेद् योगे । मध्यमहसंभूतास्तिथयो योग्या न सन्ति लोकेऽस्मिन् । ग्रहण ग्रहयुद्धानि च यतो न दृश्यानि तज्जानि॥ रविमध्यमसंकान्तिप्रवेशरहितो भवेदधिकः। मध्यश्चान्द्रो मासो मध्याधिकलक्षणं चैतत् ॥ विद्वांसस्त्वाचार्या निरस्य मध्याधिक मासम् । कुर्य स्फुटमानेन हि यतोऽधिक स्पष्ट एवं स्यात्- ज्योतिपदर्पण उद्धृतानि श्रीपतेः सिद्धान्तशेखरान्तर्गतवचनानि (पश्यत भारतीय- ज्योति शास्त्रेतिहासस्य पृ०३९२)।

·[.९] क्षयमासानां शकाब्दास्तथा पाग्भूतस्यैकस्य शकाब्द उल्लिखितस्तैः (पृ० ७०॥ तेन श्रीपतिकाले विषयोऽयं विवादावस्थापनः प्रथमक्षयमासश्च ९७२ तमे शाक एव मत इत्यरपोर्बु परिपोपक भवति । प्राचीन शिलालेखेऽपि कार्तिकादित्रयाणाम- धिकमासेनोल्लेखानदा क्षयमासपद्धतेरभाव एवाऽऽसीदित्यनुमातुं शक्यम् । प्राची- नावाचीनत्वनिर्णये क्षयमासो लेखनिकपस्य महत्त्वं यदि विद्वत्समतं भवेत्तीनेकेषां विषयाणां कालनिर्णये निकषोऽयमुपयुक्ततरः स्यात् । अतो विद्वद्रित्रावधेप- मिति सूच्यते । एतावता विवेचनेन यत्खलु वक्तव्यमस्माकं भास्कराचार्यविषयकं तदुपहतमस्मा- भिर्वाचकमहाशयेभ्यः इत उत्तरं प्रस्तुतग्रन्थस्य मुद्रितटीकाविपये मनागिन लेखनी व्यापारयितुमिच्छामः । तत्र तावत् सिद्धान्तशिरोमणिमधिकत्य टीका- त्रितयं सर्वेषां परिचितम् । तत्राऽऽद्या लक्ष्मीदासविरचिता गणिततत्त्वचिन्तामणि- रिति प्रसिद्धा । द्वितीया नृसिंहरूतवासनावार्तिकाभिधेया । तृतीया च मुनीश्वर- रुतमरीचिटीकेति । परं गणेशदेवज्ञरुतशिरोमणिप्रकाशाख्यटीकाया अस्तित्वं न सर्वेषां विदितचरम् । तस्या एकैव प्रतिकृतिरानन्दाश्रमलिखितपुस्तकमाण्डा- गारे वर्तते (अनु. १८५७)। अत एतादृशदुर्लभतरटीकारत्नस्य मुद्रणमावश्यक- मित्यस्माभिनिरचायि । पर टीकाग्रन्थोऽय केवलं दुर्लभ इत्येवमस्माभि- मुंदित इति नाववोद्धव्यम् । किंत्वनेकगुणगणपरिपूरितोऽयमत एवास्माभिरयं मुदितावस्था पापितः । प्रथम तावदयं टीकारुन ग्रहलाघवरुद्गणेशदैवज्ञस्य साक्षात् मपौत्रः। अन्यच्च स्ववशे जातानां मथितचराणां ग्रन्थरुतां ग्रन्थस्थितानि भूयास्यवतरणान्यात्मीये ग्रन्थ उल्लिखत्ययम् ।वेन कोड्कणमान्ते सागरस्य पत्य- क्तदनिवासिनः केशवदैवज्ञस्य कुलेन पुत्रपौत्रादिपञ्चपुरुषपर्यन्तं ज्यौतिषाध्ययना- ध्यापनपरम्परा नैरन्तर्येण पचारिति स्पष्टं भवति । अत एतत्कुलस्याऽऽवश्यक- तयोल्लेखनीया वंशवलिः । सा चैवम्- केशवः (वेधकुशलः) गणेशः (ग्रहलाघवकारः) । पल्लाळः नृसिंहः केशवः गणेगः ( शिरोमणिभकाशकारः) ·. [१०] पस्तुत मुद्रितटीकारुद्गणेश: केशयात्मजगणेशस्य प्रपौत्र इति स्फुटमव- गम्यते । अनेन केशवदेवज्ञस्य (पृ० ११, २९, ९३, ९४, ९६, ९९, १०१, १०४, १९६ ) गणेशदैवज्ञस्य (पृ. ७२, ८१, ९८, १००, १०५, १०९, १२५, १५८, १९२) नैकवारं, नृसिंहदैवज्ञस्य (पृ. १७,२०, ८४ ) विः, निजतातचरणकेशवस्य सरुदेव समुलेखी विहितः। नेत उल्लेखा नाममात्रेण, अपि तु तत्तग्रन्थस्थितायतरणैः। एवमप्यवधेयं यद् चीजनवाकराटीकारून् कृष्णदैवज्ञस्तथैव लक्ष्मीदासनृसिंहमुनीश्वरा अप्यस्य प्रथितयशसः कुलस्य शिष्यशास्सनर्गता एव । न केवलमनेन कुलेन टीकाग्रन्थाः संदृन्धा अपि तु कतिपयशतकस्थगिता वेधपद्धतिरपि पुनरुज्जीविता। एतद्विषपकः सप्तदश पृष्ठनिर्दिष्टः परिच्छेदो नितान्तमहत्त्वपरिपूर्णः । तस्मिन् खलु वेधपरम्पराकथनावसरे दुर्गसिंहमिहिरवलगुप्तनामानि निर्दिश्य केशवदैवज्ञ- स्यैव नामोल्लेखः कृतः। असूचयञ्च यत्, नैकशतावधिके माध्यमिक काले वेधग्रह- णकुशी देवज्ञो भारतेऽस्मिन् वर्षे नाभूत् । अनेन लन्छश्रीपतिभारकराचार्या यद्यपि सिद्धान्तगणितपटवस्तथाऽपि न वेधग्रहणनदीष्णा इति तदीयं मतं स्फुटं प्रती- यते । युक्तं चैतत् । यतो वेधेन मूलाडूविपरिवर्तनमावश्यकमिति विपये न तेऽ. वादधुः । अस्य दोपस्य निराचिकीर्पया केशवगणेशदेवजी सविशेष मायते- ताम् । एतद्विषपिणी परम्पराध्ये १५७५ शकान्दं यावदनुस्यूततयाऽतिष्ठत् (आनन्दा० ग्रन्थावली अनु० ९६ पृ. १)। एतावता भारतीयज्योतिःशास्त्री- पैतिसविषये मास्कराचार्य प्राकालिकांसद्धान्तिनां मन्यपरिशीलनं यथाऽऽवश्यक तथा तदुत्तरकालिककरणमन्थरतामपि ग्रन्थानामभ्यसनं नामाप्तम् । अथ शिरोमणिमकाशकारगणेशदेवज्ञस्य ग्रन्थान्तवर्तिनः केचन विशेषा निर्दिश्यन्ते । धनुःवण्डरफुटीकरणं पत्केवलं भास्कराचाणोतिसितं तदनेन "ताऽऽचार्यणोपक्षितत्वान्मपा स्वमत्यनुसारेणोच्यते " (पृ० ८३) इति निर्दिश्य पीजकर्मणाऽसहकर्मणा या सविशेष + स्फुटीरतम् । अन्यच सड़कोदपसा- धनं (पृ. ११७, ११९, १२० ) तथा सूपपन्धन (पृ० १४१ ) उहित्य विषयोऽयं सयोधता नीतः। अपि च 'विपटिराऽऽनपनमभेदाः' इति भास्क- + शिरोमणिप्रकाशकारेण ८१ समे पूरे वासनापतिकारस्प १७ पृष्ठे प सौरभा- प्पा विस्योहेर मृत' । दापि प्राइनिदिष्टो प्रन्यकारी श० १५१३ तमेऽन्दे गत्ता. भानी । अनेन प्रतीयत शिरोमणिप्रकार कारस्तदुत्तरकाटे भत इति ।

·। [११] राचार्यरक्षक्षेत्रविवेचने यो मुग्धोष्लेखो विहितस्तद्विशदीकरणार्थं विपष्टिः प्रकारा अप्पनेन सोपपत्तिक मदर्शिताः (पृ० १५२-४ ) । इच्छादिक्छायानय- नस्योपपत्तिकथने यद्वासनाभाष्यकता सक्षेपेणोल्लिखितं तदनेन विस्तरशः मदर्शितम् (पृ० १७४ ) । विपनाधिकारे पद्याड्के १०१ ( पृ० २१३ ) नागाद्यड्गदिगड्ककाः । ९१०६७८ इति पाठो वर्तते । तत्र 'नन्दद्व्यनि- दिगड्ककाः । ११०७२९ इति पाठपरिवर्तनमुपपत्नीन्दुशेखरकारैः (पृ० ३१० ) समसूचि । पर प्रस्तुतटीकाकारणेमं पाठं विचिन्त्य यथापूर्व एव पाठः साधीयानिति निर्दिष्टम् । तथैव (पृ० २१५ । २१६) 'स्वकल्पना' इत्युल्लिख्य पद्रीतिद्वयं निदर्शित नवाचकैर्मूलत एवावयोव्यम् । एतद्ग्रन्थमुद्रणावसर आनन्दाश्रमस्थग्रन्थसंग्रहानुक्रमाङ्कः ( १८६२, १८७४, २९३६ ) निर्दिष्टा हस्तलिखितग्रन्था वापूदेवशास्त्रिमुद्रितसिद्धान्त- शिरोमणिग्रन्थश्चैवग्रन्था आदर्शीरुताः। मायो यापूदेवमुद्रितमन्थस्थपाठ एव स्वीकृतोऽस्माभिः । यत्र निर्दिष्टहस्त लिखितग्रन्थत्रयस्थपाठस्यैकवाक्यता तत्रैव मुद्रितपुस्तकस्थपाठ उपेक्षितः । शिरोमणिप्रकाशटीकापन्थस्य कैव पुस्तिकापलब्धा । सैव यावच्छ क्य मुद्रणकार्येऽनुसृवा । व्याकरणदृष्टयोत्सूत्रवर्ण एव परिवर्तितो न तु शब्दः । कृतेऽपि दृढनरमयनेऽन्यपुस्तिकाया अलाभादुपरिनिर्दिष्टपन्था एवागीकतो:- स्माभिः । एतग्रन्थसशोधनावसरे प्रमादाना मानुष्यसुलभत्वात् , क्वचिद्यथा- वग्रन्थपरिज्ञानाभावात् , अयोक्षरसयोजकदृष्टिदोपाद् वा यानि किल स्खलि- तानि दृष्टिपथमवतरेयुस्तानि क्षमैकशीला विद्वांसः क्षमन्तामिति प्रार्थ- पामहे । अन्ततः प्रस्तावनालेखनसमयेऽस्मिन्येषां ग्रन्थानामुपयोगः कृतोऽ- स्माभिस्ते तत्र तत्र माइ निर्दिष्टा एव । विशेषतश्च 'ओरिएट्ल बुकसप्लाइग एजन्सी' इति सस्थापाश्चालकमहानुभावैः " डॉ. नरहर गोपाळ सरदे- साई" महाशयरात्मीयसग्रहस्थितान्मुद्रितग्रन्थानवलोकनार्थमस्मभ्य वितीर्य पहारुतमिति भूयो भूयोऽभिनन्दामस्तरां तान्महाभागानिति शम् ॥

·शुद्धिपत्रम् । पक्तिः पृष्ठम् ११ १४ २० १ २३ अशुद्धम् द्विवीयमभ्रम रुता द्विवेध विशेषातुल्य मिहराद्यै पुरुस्या कुदिननेयं १७ २१ २४ ४३ ववव १५ ५४ १०२ १२१ १२४ १३४ १३९ १४३ १५६ १६५ १६८ १८८ or शुद्धम् द्वितीयमभ्रम रुताद्विवेद विशेषात्तुल्प मिहिराद्यै पुरुषस्या कुदिनेनेयं तत्रैव न्तावमशेष इदानीं तेऽनादि मितेऽस्वात्मके मुक्तासबो भुक्त पोगो भिन्न कीर्तिरतुला नावे परोऽक्षकर्णेन दृग्ग्याषिजीवे छापाकर्णेन १२ युत्योद्धता न्तामवशेष इदादी तेऽमादि मिते स्वात्मके भक्तासवो भक्त योगे भिन्न कीरिस्तुला नयते परीक्षकर्णेन ३० १९ १८ . ७ दृग्ज्यान जीवे २० कर्णेन १२ पत्योधता ·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः । वासनाभाष्यशिरोमणिप्रकाशाख्यटीकोपेतः श्रीमद्भास्कराचार्यविरचितसिद्धान्तशिरोमणेः- ग्रहगणिताध्यायः। । (पूर्वार्धः)। अथ वासनाभाष्यम् । जयति जगति गूढानन्धकारे पदार्थान् जनघनघृणयाऽयं व्यञ्जयनात्मभाभिः । विमलितमनसा सद्वासनाभ्यासयोग- रपि च परमतत्त्व योगिना भानुरेकः ।। जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । कः । अय मानुः सूर्यः। किंविशिष्टः । एका अद्वितीयः । किं कुर्वन् । व्यञ्जयन प्रकाशयन् । कान् । पदार्थान् । काभिः आत्मभामिः स्वदीप्तिभिः । क्व । जगति । किंविशिष्टान् पदार्थान् । गूढान् अह- श्यान् । कस्मिन् सति । अन्धकारे सति । कया हेतुभूतया । जनघनघृणया । घना चासौ घृणा च घनघृणा जनाना घनघृणा जनघनघृणा तयेत्यर्थः । न केवलं घटपटादीन् पदार्थान् व्यञ्जयन् । अपि च परमतत्त्व पर ब्रह्म । केषाम् । योगि- नाम् । कथभूतम् । कलुषितमनाभावादज्ञानरूपेण तमसा-अतिगूढम् । किविशि- टानां योगिनाम् । विमलितमनसा निर्मलीकृत चेतसाम् । कैः। सदासनाभ्यासयोगैः। संतो ब्रह्मणो वासना सद्वासना तस्या अभ्यासयोगास्तैरमलीकृतचेतसां योगिना परमतत्त्वं व्यञ्जयन्नेको रविरेव राजते । अथ निजकृतशास्त्रे तत्मसादात् पदार्थान् शिशुजनघृणयाऽह व्यञ्जयाम्यत्र गूढान् । विमलितमनसा सद्वासनाभ्यासयाग- हंदि भवति यथैषां तत्त्वभूतार्थबोधः ॥ वासनावगतिगोलानभिज्ञस्य न जायते । व्याख्याताः प्रथम वेन गोले या विषमोक्तयः ।।

·३ ग्रहगणिताध्याये- अथ शिरामाणिप्रकाशः। श्रीगणेशाय नमः । अत्र निर्विघ्नेन ग्रन्थसमाप्त्यर्थं समाप्तेऽपि ग्रन्थे ग्रन्थपरिचर्यार्थमुप- निपद्भागमथितार्थरूपं स्वमतिपरिणामावधि मङ्गलं ग्रन्थे निवघ्नाति-ब्रह्माण्डानन्तकोटिप्रभुम- खिलमयं पञ्चमूर्ति सशक्तिमव्यक्ताचिन्त्यरूपंजनिलयजनकं पड़गुणानन्द्रपूर्णम्। आद्यन्तानन्त- रूपं कसुरमुनिजनासुं गुणातीतयुक्तमग्न्यानेशंतमीशं स्वभुमचरचरं भाप्यसिद्ध्यै नमामि ॥१॥ अत्रान्यदपि मनलार्थ स्वकृतं गणेशस्तोत्रं लिख्यते-स्मृतं हृत्पुष्करे स्वच्छैर्जगदाधारमीश्वरम् । अनन्तकोटिब्रह्माण्डप्रभुमी गजाननम् ॥२॥सिन्दूररक्त गजवकनाशं चतुर्भुज च्यालविभूपि- ताङ्गम्। मिनेटमब्जासनमिन्दुमौलि स्मरामि पाशाइकुशधारिण त्वाम् ॥३॥ कमण्डलु खड्गस. रोजशहरसाश्चक्र कुठारं स्वरदं त्रिशूलम् । सदाझमिक्षोधनुरक्षमाला करैर्दधानं गणपं स्मरामि ॥ ४ ॥ गदाधरं मगरहस्तमीशं वामेन भक्ताभयदं करेण । स्वभूतमूा निदिवं सृजन्तं विश्वस्वरूपं शरणं प्रपये ॥५॥ स्वभावशॆयमनन्तमोहं यस्य प्रभाव विधिविष्णुरुद्राः। जानन्ति नो यस्य पदानचित्ताः सुरासुरास्तं शरण प्रपये ॥ ६॥ यन्नामधेयस्मरणेन जन्तोः प्रत्यूहवन्दं विलयं प्रयाति । यः स्वीयमोहेन रुणद्धि विश्वं जगच्छरण्यं शरणं प्रपद्ये ॥ ७ ॥ यत्पादप- दुरुहर्ज परागं लेसा दधनि किलेति शब्दैः । विदुरिरिकच्यादिसुराः स्वनाथं विश्वेश्वर ते शरणं प्रपद्ये ॥ ८ ॥ यो धातृविष्णवीशशिवावतारै करोति सर्गस्थितिनाशमायाः । विद्याधि- पत्वं स्वयमर्कमूल् करोति वृष्टिं शरणं प्रपद्ये ॥ ९॥ मृगाधिराजे मुसकं मयूरं स्ववाहनार्थ समकल्पययः । जपाप्रसूनेन समाङ्गदीप्ति सदाशिव तं शरणं प्रपये ॥ १०॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रचा' सहस्राकाघिरनन्तमूर्तिः । सहनदीकरभूषितात्मा जगन्मयस्तं शरणं प्रपये ॥ ११ ॥ मुधांशुमित्रानय क्षणान्यन्मेपो निमेपोऽप्युदयो उपस्ते । अकारविप्राधिमुरतो मनीपाजिह्वः शिरस्त शरण प्रपये ॥ १२ ॥ एकाधिनद्धारानविश्वयोनिर्विश्वेश्वरो ज्ञानाते- फमुदः। दीने दयालुम चतुर्दशादिपिधाधिपस्त शरण प्रपये ॥ १३ ॥ विधेडनेकत्रिदशे. शिरोभिः प्रपूजिताइधी रविकोटिदीप्ति. । शशाङकोटिच्यविनिर्मलामा सुराधिपत्यं शरणं प्रपये ॥ १४ ॥ अनन्तलीलापरिपूगिताय स्वभक्तसंपूर्णमनोरथाय । सर्गस्थितिप्रत्यवहारकर्ने नमोऽस्तु ते विविनाशकाय ॥ १५ ॥ देत्येन्द्रभीतः मुरतारकाय सिामने भनाविमु- निदाय । अनेकमायागुणसयुताय नमोऽस्तु ते मङ्गमद्गटाय ॥१६॥ श्रीश्रीनिवासी गिरि- नागिरीशी रतिस्मगे भूमिमहापराहो । अङ्गानि चत्वारि भवन्ति यस्य तं भारतीप्राणपति नमामि ॥ १७॥ नानः समृत्सस्मरणेन जन्तोरनेरजन्मानितपापसंधः। विरीयते: पतनेन राशिस्ता! यया मास्ति ममात्र चित्रम् ॥ १८ ॥ अनीशमीशं गननान्तशून्य श्रीसूर्यविम्यायमनन्तरूपम् । जोमय इन्कमले स्थित ता ध्यायन्ति सई मनयो विमुक्त्यै ॥ १९॥ माणिनीतिदर्शम्नाथ संसारबन्मपिमोचक वा । नमामि विश्वेशमनेकरूपं योगे राप मुनियोगगम्यम् ॥२०॥ मतानि रव्यादिरगास्वर सं भागियू जटमध्यस्थम् । मुरवादिघाटोहरीशःकाराचा स्विमिद जगत्वम् ॥ २१ ॥ मानास्तर गुणाः स्तु.. तिनेच मुगापि IRF ममोनि में प्राण गावग्ण ॥ २२ ॥ ममेति फरसा. जनमानने ल ग माय नमाम्मा IMEI या महतो महाग रात पाने ५ २३॥ या नाय जदनों निगमोदते स्मगुम्मा तो धीः । या नायो मपि नानुस्टा फम र ममानि ॥२४॥पयामाम्यवाद ·तबादौ तावभीष्टदेवतां मनोवाकार्यनमस्काय वस्याः सकाशादभष्टिार्थ स्या शंसनमाह-- यत्र त्रातुमिदं जगजलजिनीवन्धौ समभ्युद्गते ध्यान्तर्ध्वसविधी विधीतविनमन्निःशेषदोपोच्चये । वर्तन्ते कतवः शतक्रतुमुखा दीन्यन्ति देवा दिवि द्राङ् नः सूक्तिमुचं व्यनक्तु स गिरं गीर्वाणवन्यो रविः॥१॥ व्यनक्तु प्रकाशयतु । कः । सः । स कः। रविः सूर्यः। काम् । गिरं वाचम् । केषाम् । नः-अस्माकम् । किंविशिष्टां वाचम् । सूक्तिमुचं सूक्तिं मुञ्चतीति सूक्ति- मूक् तां सूक्तिमुचम् । कथम् । द्राग् झरिति । किंविशिष्टो रविः। गीर्वाणवन्द्यः। गीर्वाणा देवास्तैर्वन्द्य इति गीर्वाणवन्धः । पुन. किंविशिष्टो रविः। यत्र यस्मिन् खाविदं जगत् वातुं रक्षितुं निशि मृतपतितमिवोत्थापयितुं समभ्युद्गतेऽस्यां पृथि- व्यां समभितः समन्तादुद्गते सति वर्तन्ते प्रवर्तन्ते । के क्रतवः । यज्ञाः पञ्च महा- पज्ञा दर्शपौर्णमासयागज्योतिष्टोमादयः । यत्र यत्र यदा यदा स भगवानुदति तत्र शि०-चित्तो जडः पुमानेतदतीव चिनम् । मेशोचित य शरणागतस्ते कथं गतासुश्च स सान्तरायः ॥२५॥ भूतेषु सर्वेषु चराचरेषु न क कृपालुर्जगति त्वदन्य । दीनेषु दीन शरणागतं मामु- पेक्षसे वा किमु विस्मृतोऽसि ॥ २६ ॥ कि पूर्वजन्मानितपातकाद्वा विधावदत्ताद्विधिनाऽथवा मे । भवान्तरे वा त्वयि भक्त्यभावात्पूर्वोद्भवे वा किमु नार्चितस्त्वम् ॥ २७ ॥ त्व विष्णु- रूपाज्जनहार्दभाव जानासि मे त्व कुत एव वेत्सि । चेद्वेत्सि भूति कुत ईदृशी मे स्वानुग्रहं कुर्वधुनाऽऽशु पूर्णम् ॥ २८ ॥ जानासि मा चैदनुपेक्षणीय पूर्णानुकम्पामचला कुरुष्व । श्रुत्वा मम ग्लानिमथापराधान क्षमस्व भक्ते स्वकर निधेहि ॥ २९ ॥ रज कणानां गणनाऽवनेः स्यावष्टेः कथचिज्जलसीकराणाम् । न ते गुणाना गणना भवेन्मे ह्यज्ञातपारस्य सुरैर्मुनीन्द्रः ॥ ३० ॥ त्वत्पादपद्मभजता न हि जाड्यताऽस्ति मय्येव सा हर कुतस्त्वयि भतिभाजि । मा देहि देव जहतामिह रुग्णतादि मा देहि देव जननीजठरे निवासम् ॥ ३१॥ हे तारकान्तक सुधाब्धिकृताधिवास शास्त्रै पुराणनिगमैरपि गम्यरूप । हे विष्णुरूप पुरुषो- तम दीननाथ मा देहि देव जननीजठरे निवासम् ॥ ३२ ॥ स ग्लानिमीशस्तुतिमीश्वरामे द्विज' पठेविघ्नपसक्तचित्त । पूर्वोदिता नाम फलश्रुति स प्राप्नोत्यशेपा गणपप्रसादात् ॥३३॥ नन्दिग्रामनिवास्यभूत्सुगणक श्रीकेशवस्तत्सुतो य साक्षाद्गणनायकोऽभवदतो बल्ला• । श्रीमत्केशववित्तत समभवत्स्तोत्र गणेशोऽकरोत्सत्सिद्धान्तशिरोमणे स्वम- तितो भाष्यस्य ससिद्धये ॥ ३४ ॥ अत्राऽऽचार्या निविघ्नन ग्रन्थपूर्त्यर्थ ग्रन्थादिमध्यान्तेषु मगलमाचरणीयामिति शिष्टाचारादाशीर्वादात्मक मङ्गल ग्रन्थे निबध्नाति-यत्र धातुमिति। अस्यार्थः । स रविनॊऽस्माक गिर व्यनक्तु । विभूता गिर सूक्तिमुचम् । सयुक्तीः मुञ्चति ताम् । क्थम्। द्राग् झटितीत्यर्थ । किविशिष्टोऽक । गीर्वाणा दानवारयस्तैर्वन्य। स कः । यत्र यस्मिन् रखावुदिते तवो वर्तन्ते । किमर्थमुदितः । उत्पत्तिस्थितिळयान ळनामा तत .

·५ ग्रहगणिताध्याये- पत्र तदा तदा यज्ञाः प्रवर्तन्त इत्यर्थः। समभ्युद्गत इत्येवं वदताऽऽचायेंणोदितहोमि- नामेव पक्षोऽङ्गीरुत इति नाऽऽशङ्कनीयम्। यतोऽनुदिवहोमिनामप्युदयात् मागासन एव यागकाल इति भावः । न केवलं यज्ञाः प्रवर्तन्ते । अत एव कारणादीव्यन्ति प कीडावन्तो धोतन्ते । क । दिपि स्वर्गे । के। देवाः। किंविशिष्टाः । शतक्रतुमुखा इन्द्रादयः । यतस्ते यज्ञांशभुजः । पुनः किंविशिष्टे खौ। ध्वान्त- ध्वंसविधौ ध्वान्तमन्धकारस्तस्य ध्वंसं विदधातीति ध्वान्तध्वंसविधिस्तस्मिन् । पुनः किंविशिष्ट । विधौतविनमन्निःशेषदोषोच्चये विधौतः प्रक्षालितो - विनमता मणवानां निःशेषदोषोच्चयः सकलपापसमूहो येन असौ विधौतविनमानःशेषदो- पोच्चयस्तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे । जलजिनीवन्धौ । कमलिनीवन्धौ। अब जलजिनीशब्देन कुमुदिन्पपि गृह्यते । यतस्तामपि चन्द्रपिम्पसंक्रान्तैः स्वरश्मि- भिरेवोल्लासयतीति । एवं जलजस्थलजादीनां त्रैलोक्योदरवर्तिनामुपकारमहतिः स गिरं दिशतु । अहो एवंविशिष्टादपि भगवतः सूर्यात् किं वामावस्याऽऽशंसनं छतम् । सत्यं तदप्युच्यते । इह हि कवीनां काव्यरचनोद्यतानां सदाक्यप्रवृत्तिरे- वाभीष्टमिति भावः ॥ १ ॥ इदानीं पूर्वाचार्याणां प्रशंसनं सविनयमाह- कृती जयति जिष्णुजो गणकचक्रचूडामाण- जयन्ति ललितोक्तयः प्रथिततन्त्रसद्युक्तयः। वराहमिहिरादयः समवलोक्य येपां कृती: कृती भवति मादृशोऽप्यतनुतन्त्रवन्धेऽल्पधीः ॥२॥ स्पष्टार्थमिदम् ॥ २॥ इदानीमात्मनः कर्तृत्वारम्भणीयस्य च संपन्यार्थमाह- रुत्वा चेतास भक्तितो निजगुरोः पादारविन्दं ततो लब्ध्वा पोषलवं करोति सुमतिप्रज्ञासमुल्लासकम् । शिए प्रति गच्छतीति तजगत्वातुम् । यज्ञा प्रर्तन्ते त एव हविर्भागमहणादिवि शतश्तुमसाः देवा दीच्यन्ति हर्ष प्राप्नुवन्ति । विभूते । यन जगज्जरजिनी कमलिनी तस्या बन्धो । अब जलजिनीशब्देन कुमदिन्यपि । यतस्तामपि चन्द्रनिम्बसमान्तै स्वरश्मिभिरेवोलाप- यतीति ।। पुन विविशिष्टे । ध्वान्तवसविधी । ध्वान्तस्य तमसो नाशस्त विदधाति करोति । पुनः किविशिष्ट । विधूतो निराहतो विनमता नमस्कुर्वतो नि शेष दोषोभयो दुरितसमूहो येन। यो नमस्कारमानेण सर्वेषां पाप हरतीत्यर्थ । अत्र सूर्यादामात्र- स्याऽऽशंसनं कृतम् । यत' काव्यरचनोवताना स द्राक प्रकृतिरेवाभीष्टेति भावः ॥ १॥ अप पूर्वाचार्याणां प्रशसाविनयतामाह-कृतीति ॥ २ ॥ कृत्येति ॥ ३॥ कृतासयेति

·मध्यमाधिकारः।
सवृत्तं ललितोक्तियुक्तममलं लीलावयोधास्फुटं .
सत्सिद्धान्तशिरोमणि सुगणकप्रीत्यै कृती भास्करः ॥ ३ ॥
इदमपि सुगमम् ॥ ३ ॥
इदानीं ग्रन्थस्यानारम्भकारण विशिष्टमारम्भे कारणान्तरं पूर्वार्धेनाभिधायौन-
रार्धेन सुजनगणकान् पार्थपन्नाह-
कृता यद्यप्यायैश्चतुरवचना ग्रन्थरचना
तथाऽप्यारब्धेयं तदुदितविशेषान् निगदितुम् ।
मया मध्ये मध्ये त इह हि यथास्थाननिहिता
विलोक्याऽतः कृत्स्ना सुजनगणकैमत्कतिरपि ॥४॥
आद्यैराचार्यद्यपि चतुरवचना श्लक्ष्णा ग्रन्थरचना कृता तथाऽपि मयाऽऽरब्धा ।
इदमः प्रस्तुतनिर्देशादियमीदृशी चतुरवचना अचतुरवचना वा। यद्यचतुरवचना
तर्हि किमारम्भणीया तदर्थमाह-तदुदिनविशेषान् निगदिनुमिति । यत् तैरुदित तत्
तदुदित तस्माये विशेषास्ते तदुदितविशेषाः। ये तै!क्का इत्यर्थः । अथ सुजनान्
मत्याह---सुजनाश्च ते गणकाश्च सुजनगणकास्तैरिय मत्कृतिरपि विलोक्या ।
अपिशब्दः समुच्चयार्थे । तेन हे सुजनगणका भवद्भिर्बलादीनां कृतयः किल
विलोकिताः । इदानी मारुतिरपि मदुपरोधेन विलोक्या। यदि विलोक्या सहि
छत्ला समया । किमिति । हि यस्मात् कारणात् ते विशेपा इहास्मिन् मन्थे
मया मध्ये मध्ये यथास्थान यथावसर निहिता निक्षिप्ताः । कृत्स्नग्रन्थविलो-
कनेन विना सर्वे न ज्ञायन्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥
इदानीं सुजनगणकान् मार्थयन् प्रयोजनमाह-
तुप्यन्तु सुजना बुद्ध्वा विशेषान् मदुदीरितान ।
अयोधेन हसन्तो मां तोपमेप्यन्ति दुर्जनाः ॥ ५॥
सुजना इति विशेषणं किम् । यतो दुर्जनाः स्ववस्तोपमेप्पन्ति । यदा दुर्जना
मदुतान् विशेषान् दक्ष्यन्ति तदा तानज्ञात्वा दोर्जन्येन सछन्नमतयो विशेषा-
(न् न युध्पन्ति । तेनापोधेन मटुक्तिपेव विरुदां मन्यमानाः सहाः किं तेन
कविना विरुद्धमुक्तमिति मामेव हसन्तस्तोपमेप्यन्ति । न हि नोप विना हास्य-
मुत्सयत इति मावः ॥ ५॥
शिon४॥ तुप्यन्त्यिति ॥ त्रुटपानीति ॥ ६॥ मानमिति ॥ ७॥ गर्नदिति ॥ ८॥

·SA . ग्रहगणिताध्याये- ननु पूर्वटीकायामनादिरनन्तश्च कालोऽभिहितः । अथ च सृष्ट्यादौ तस्य प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिर्नाम आदिः । मलये तदन्तः । तथा च शास्त्रान्तरे- कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव सहाऽऽत्मना । कान्ते स पक्तस्तेनैव सहाव्यक्ते लयं व्रजेत् ॥ इति । तत् कथमनाद्यनन्तः काल उच्यते । सत्यम् । योऽयं भगवान् मूर्तो व्याप- कश्च कालस्तस्य पाक्तनपाकृतिकलयादनन्तरं व्यक्तिजनकानां सूर्यादीनामभावाद- व्यक्तस्याव्यक्ते यवस्थानं स तस्य लय उच्यते । न त्वात्यन्तिकः पलयः काल- स्यास्तीति । यत् तूक्तम् । कान्ते स पक्वस्तेनैव सहाव्यक्ते 'लयं बजेदिति 'तत् तेनेवाज्यक्तावस्थानाभिप्रायेण । अतो युक्तमनाद्यनन्तत्वं तस्योक्तम् । तस्याव्यक्तस्य कालस्य सृष्टयादौ व्यक्तिजनकानां भग्रहाणां प्रादुर्भावे सति कालस्य व्यक्ती- नामपि दिनमासवर्षयुगादीगां युगपदेकहेलया प्रवृत्तिभूव । एतदुक्तं भवति । चन्द्रार्कयोमेंपादिस्थयोश्चैत्रस्य शुक्लपक्षादिः पतिपत् । अतो मधोः सितादेर्दिनानां सौरादिमासानां वर्षाणां युगानां मन्वन्तराणां क्ल्पस्य च तदैव प्रवृत्तिः । अथो- दयाच्च भानोः। स चोदयः कस्मिन् देशे । लकानगर्याम् । तथा तस्यैव वारे । आदित्यवार इत्यर्थः ॥ १५॥ इदानीं कालमानानां विभागकल्पनां श्लोकत्रयेणाऽऽह- योऽक्षणोनिमेषस्य सरामभागः स तत्परस्तच्छतभाग उक्ता । त्रुटिनिमेपतिभिश्च काठा तत्रिंशता सद्गणकः कलोक्ता ॥१६॥ त्रिंशत्कलाऽऽक्षीं घटिका क्षणः स्यानाडीद्वयं तैः खगुणौदिन च । गर्वक्षरः सेन्दुमितेरसस्तैः पाभिः पलं तैर्घटिका सपइभिः ॥१७ स्यादा घटीपटिरहः सरामर्मासो दिनस्तैर्दिकभिश्च वर्षम् । -क्षेने समायेन समा विभागाः स्युश्चकराश्यंशकलाविलिप्ताः ॥१८॥ पोशणाझेचनयोः पदमपातः स निमेषः। स यायवा काटेन निष्पद्यते तावान् कालोऽपि निमेषशब्देनोच्यते । उपचारात । तस्य शिद्विभागस्तत्परसंज्ञः । तस- रस्य शताशस्युटिरिति । अथ च निमेपैरष्टादशभिः काष्ठा । कचिच्छासानरे तिथिभिरिति पाठः । काटाविंशता कसोक्ता । कटानां त्रिशता परिका । सा चा। मममस्प पटिमाग इत्यर्थः । परिकादपेन क्षणो मुहूर्तः । क्षणानां विदाता दिनम् । अथ प्रकारान्तरेण दिनमुध्यते-गुर्वक्षरेः सेन्दुमितररारिति । एकमात्रो रघुः । दिमायो गुरुः । तथा- .

·मध्यमाधिकारः। सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घा युक्तपरस्तु यः " इति छन्दोलक्षणे प्रतिपादितम् । यदक्षरं सानुस्वारं विसर्गान्तं दीर्घ पस्याक्ष- रस्य परतः संपोगस्तलघ्वपि गुरुसंज्ञं ज्ञेयम् । गुर्वक्षरस्योच्चार्यमाणस्प यावान् कालस्तद्दशकेनैकोऽसुः पाणः। प्रशस्तेन्द्रियपुरुषस्य श्वासोच्छ्वासान्तवर्ती काठ इत्यर्थः । षभिः माणैरेकं पानीयपलम् । पलानां पष्टया घटी । घटीनां षष्टया दिनम् । विंशदिनैरेको मासः। मासैदशभिर्वर्षमिति कालस्य विभागो दर्शितः। अथैवत्मसंगेन क्षेत्रविमागोऽपि कथित:-क्षेत्र समायेन समा विमागा इति । क्षेत्रे कक्षायां समायेन वर्षायेन समास्तुल्याः क्षेत्रविभागा ज्ञेपाः। ते के । चकराश्य- शकलापिलिप्ताः । यथैकस्य वर्षस्य मासदिनादयो विभागा एवं भगणस्य राश्य- शादयः॥१६॥ १७॥ १८॥ - इदानीमनपेय कालविभागपरिभाषया सौरादीनि नन्मानान्याह- रवेश्चकभोगोऽर्कवर्ष प्रदिष्टं पुरात्रं च देवासुराणां तदेव । - रवीन्दोमुतेः संयुतिर्यावदन्या विधोर्मास एतच्च पैञ्यं युरात्रम् ॥१९॥ इनोदयद्वयान्तरं तदर्कसावनं दिनम् । तदेव मेदिनीदिनं भवासरस्तु भभ्रमः॥२०॥ शि०- शिदिति ॥ १७ ॥ स्याद्वति ॥ १८॥ माहमं देवं तथा पिश्यं प्राजा. , पत्यं गुरोस्तथा । सौरं च सावनं चान्द्रमा मानानि वै नव ॥ १ ॥ तान्येव यथा- स्थान आह--वेरिति ॥१९॥ इनोदय इति ॥ २०॥ यदिनोदयद्यान्तरं तदर्क- -- सावनं दिनं षष्टिघाटकात्मकं ६०1 उक्तं च । समं भसूर्याविति । सूर्योदयावन्यसूर्योदयं यावत् । तत्कुदिनमपि । भवासरो भभ्रमः । दास्रोदयात् द्वितीयदाम्रोदयं यावत् । नाक्षत्रं, ‘दिनमिति । तदुदयान्तरमन्येषामपि । नाक्षत्रं दिनम् । सृष्ट्वा भचक्रमित्यादिना भगणा- 'दिस्था ग्रहा भपञ्जरेऽपराशाभिमुखं भ्रमन्ति तदल्पगत्येन्द्रदिश नभश्चरन्ति । एवं सति भगणादिस्था अन्यदिने दास्रोदये जाते सति चलिता. 1 सूर्यस्तु दास्रादरेकोनषष्टिकला धसुविकला द्वितीयभचभ्रमावयव ऊर्ध्वागते सत्युदित इति लक्षितः ! त्रिंशदिदिनरके राशिं त्यजतीति विलोक्य कृतस्तत्रानुपात. । त्रिशद्भिर्दिनस्त्रिशद्भागास्तदैकेन दिनेन किम् । अन्यन । यदि गतिक्लाभि' सावना षष्टिघटिकास्तदा भागकलाभिः किमिति ५९ । ६० । ६० लब्धं सौर दिनं सावनं ६० । ५२ । चन्द्रोऽप्येवमन्यदिनेऽौदयसमयेऽ- पलोक्यमानः सन् दामादेर्भवत्यधिकसप्तशती कला पञ्चत्रिशविकलाः ७९० । ३५ एता- पतितुल्ये स्वक्षायां द्वितीयभरमावयव ऊर्ध्वमागते सावने दिने गते सतीन्द्रदिशं दामादेरमे ९

·ग्रहगणिताध्याये-
अनानन्तरश्लोकेन सिद्धान्तग्रन्थरक्षणश्लोकदयेन सिद्धान्तपशंसां चाऽऽह-
त्रुट्यादिपल्यान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमा-
चारश्च युसदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः।
भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रवन्धे बुधैः ॥६॥
जानन् जातकसंहिताः सगणितस्कन्धैकदेशा अपि
ज्योतिःशास्त्रविचारसारचतुरप्रश्नेष्वकिंचित्करः।
यः सिद्धान्तमनन्तयुक्तिविततं नो वेत्ति भित्तौ यथा
राजा चित्रमयोऽथवा सुघटितः काष्ठस्य कण्ठीरवः ॥णा
गर्जत्कुलरवर्जिता नृपचमूरप्यूर्जिताऽश्वादिकै-
रुयानं च्युतचूतवृक्षमथवा पाथोविहीनं सरः।
योपित्प्रोपितनूतनप्रियतमा यदन्न भात्युच्चकै-
ज्योतिःशास्त्रमिदं तथैव विबुधाः सिद्धान्तहीनं जगुः ॥८॥
स्पष्टम् ॥ ६ ॥ ७॥ ८॥
इदानीं ज्योतिःशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं निरूप्य वेदाङ्गत्वावश्यमध्येतव्यं तद्-
द्विजैरेव नान्यैः शूद्रादिभिरित्येतत्मतिपादनार्थं श्लोकचतुष्टयमाह-
वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण ।
शास्त्रादस्मात् कालबोधो यतः स्याद्वेदाङ्गत्वं ज्योति पस्योक्तम-
स्मात् ॥ ९॥
शब्दशास्त्रं मुखं ज्योतिष चक्षुपी श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं च कल्पः करौ ।
या तु शिक्षाऽस्य वेदस्य सा नासिका पादपद्मद्वयं छन्द आये-
qधैः ॥ १०॥
वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्योतिष मुख्यता चाङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते ।
संयुतोऽपीतरः कर्णनासादिभिश्चक्षुषाऽङ्गेन हीनो न किंचित्करः
..
तस्मादद्विजैरध्ययनीयमेततं पुण्यं रहस्यं परमं च तत्त्वम् ।
यो ज्योतिष वेत्ति नरः स सम्यग्धर्मार्थकामालभते यशश्च ॥१२॥
स्पष्टम् ॥ ९ ॥ १०॥ ११ ॥१२॥
शि०-येदा इति ॥ ९॥ शमशास्त्रमिति ॥ १० ॥ वति ॥ ११॥तरमादिति ॥१२॥

·मध्यमाधिकारः । इदानीं ज्योतिःशास्त्रमूलभूतस्य सग्रहस्य भचक्रस्व चलनं श्लोकदयेनाऽऽह- सृष्ट्वा भचक्र कमलोद्भवेन ग्रहः सहैतनगणादिसंस्थैः । शश्वद्ममे विश्वसृजा नियुक्तं तदन्ततारे च तथा ध्रुवत्वे ॥ १३ ॥ ततोऽपराशाभिमुखं भपञ्जरे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि । तदल्पगत्येन्द्रदिशं नमश्चराचरन्ति नीचोच्चतरात्मवर्मस ॥ १४ ॥ यदेतद्भचक्र महैः सह भ्रमद् दृश्यते तद्विश्वसृजा जगदुत्पादकेन कमलोद्भवेन असणा सृष्टयादी सृष्ट्वा तवः शश्वद्भमेऽनवरतभ्रमणे नियुक्तम् । एतदुक्तं भवति । मान्यश्विन्यादीन्यन्यानि विशिष्टानि ज्योतीपि तेषां समूहश्वकं महाध सूर्यादयस्तैः 1 सह सृष्टम् । तानि भानि माक्संस्थया समन्तानिवेशितानि । महास्तु मगणादावधिनीमुखे निवेशिवास्त उपर्युपरिसंस्थया । तत्राऽऽदौ वापदधश्चन्दः । तदुपरि बुधः। ततः शुक्रः । नतो रविः । तस्माद्भौमः। ततो गुरुः। ततः शनिः।. सर्वेपामुपरि दूरे भचक्रम् । एषां कक्षाममाणानि कक्षाध्याये प्रतिपादयिष्यन्ते । अहो पोर्ध्वस्था ग्रहास्तदुपरि दतो भगणस्तत् कथं भगणादिसंस्थैमेहेरि- त्युच्यते । सत्यम् । अब भूमध्ये सूत्रस्यैकमयं पवा द्वितीयममं भचकेऽधिनी- मुखे किल निबद्धम् । तस्मिन् सूत्रे पोता मणय इव चन्द्रादपो ग्रहाः सप्टया- दो पक्षणा निवेशिताः । भमण्डलं द्वादशधा विभज्यैव भूमध्पात् सूत्राणि प्रतिभागं नीत्वा किल पद्धानि। सूत्रैः सह महकक्षायां ये सपातास्ते तासु कक्षासु राश्यन्ताः। तद्- मकारा राशय इति सक्षिप्तमिहोक्तम्। कक्षाध्याये गोले व किंचिट्विस्तार्य पक्ष्यामः। एवविधं मचक सृष्ट्या ब्राह्मणा गगने निवेशितम् । पत्र निवेशितं तत्र महो नाम पायः । स च नित्यं प्रत्यग्गतिः । तेन समाहतं मचक्रं सखेचरं पश्चिमाभि- इसमे मवृत्तम् । यत् तस्य प्रत्यग्भ्रमणं तच्छीतरम् । यत एकेनामा भमण्ड- दस्प परिवर्तः । एवं तस्मिन् भपञ्जरे ससेपरे शीपतरे भ्रमत्यपि खेचरा इन्द्र- दिशं चरन्ति पूर्वाभिमुखं प्रजन्ति नीचोच्चतरात्मवर्त्मसु । अनन्तरकथितेषु स्वस्व- मार्गेषु वेपां माग्भ्रमणं तत् तदल्पगत्या । प्रत्यगतेपंहुत्वात् । पागल्पगत्या मगन्तो नोपटक्षपन्त इति भावः त्या तस्प मपअरस्प यो दक्षिणोनरावन्ती का ये तारे ते ध्रुवत्वे नियुक्त ॥ १३ ॥ १४ ॥ इदानीमनायनन्तस्प कालस्प प्रवृत्तिमाह- लथानगर्यामुयाच्च भानोस्तस्यैव वारे प्रथमं पभूव । मधोः सितादेर्दिनमासवर्पयुगादिकानां मुगपत् प्रवृत्तिः ॥ १५॥ शिक-पक्ष्या मचकमिति ॥१३॥ तत इति ॥१४॥ दकति ॥१५ योश्णोरिति ॥१६॥ ..

·. ग्रहगणिताध्याये- । रविर्यारता कालेन पूर्वगत्या मेपादिभचक भ्रमति तावत्यमाणं रविष मदिष्टम् । तस्य द्वादशभागो रविमासः । मासस्य विशदंशोऽकदिनम् । दिनपथ्यंशोऽर्कघ- टिका । तत्पष्टयंशोकविघटिकेति पूर्वपरिभाषया सर्वत्र वेदितव्यम् । इत्यर्कमानम् । अथ दैवमानम्-धुरात्रं च देवासुराणां तदेवेति । यदर्कवर्षे तदेव देवानां दै- त्यानां च धुरात्रमहोरात्रम् । एकमेव तेपामहोरात्रम् । किंतु यद्देवानां दिनं सा दैत्यानां रजनी । तथा च गोले वक्ष्यति । अस्मादहोरात्रान्मासवर्षादिकल्पना वयैव परिभाषया । एवं देवानां वर्ष रविवर्षशतमयेण षष्टयधिकेन भवति । इनि देव- मानम्। अथ चान्द्रमानम्-रवीन्दोर्युतेः संयुनियावदन्या विधोर्मास इति । रवीन्द्रोर्य- तिरमावास्यान्ते भवति । तस्या युतेरन्ययुनिपर्यन्तं यावान् कालस्तावान् विधुमासः। एवं योऽनामावास्यान्तो मासः स विधुमास इत्युक्तं भवति । तस्मान्मासात् पूर्व- परिभाषया वर्षादिकल्पना । इति चान्द्रमानम् । अथ पेयम् । एतच्च पैश्यं दुरावमिति । यो विधुमासस्तदेव पितृणामहोरात्रम् । अतः पूर्वयन्मासादिकल्पना । इति त्र्यम् ॥ १९ ॥ अथ सावनम्-इनोदयदयान्तरामिति । अर्कोदययोरन्तर यत् तदकसावनं दिन -मदेव कुदिनसंज्ञं ज्ञेयम् । अतोऽपि पूर्ववन्मासवर्षादिकल्पना । अवार्कमहणमुपर- क्षणम् । तेनान्येषामपि ग्रहाणां तदुदयद्वयान्तरं तत्सायनमिति । इति सायनम् ।। अथ नाक्षत्रमानम् -भवासरस्तु भत्रय इति । मभ्रमो नक्षत्रसावनमित्यर्थः । इति नाक्षत्रम् ॥ २० ॥ शिक-गत.। तस्मिन्नेव द्वितीयेऽह्नि वस्तु चन्द्रो गत्यन्तरतुल्योऽये गत. । यतो लक्षिता चन्द्रासिद सादे रखेपि दामादेरेव । एवं दामादर चन्दगतरूनाईगतिक्षः न्द्रगते शोधिताऽशेष गत्यन्तरम् । भगोलसगोल्योश्चन्द्राको कल्पयित्वा दर्शनीयम् । एवं त्रिशद्भिदिनैश्चक्रभोग भुक्त्वा पुनरमान्ते सूर्यसमो भवति । एव सति सूर्यादधिकश्चन्द्रः कियानये गच्छत्तीति गत्यन्तरे कृते निशदिनैश्चक्रभागतुल्योऽये गत इति ज्ञातम् । एतावानग्रे चन्द्रो गत. सूर्यादिनि । तगानुपात । यदि विशद्भिदिनैश्वकाशास्तदैकेन दिनेन किमिति ३०॥ ३६0 1 १ लन्धा द्वादश १२ भागा । अन्योऽनुपातः । यदि गत्यन्तरकलाभिः ७३१ घटीप सावन तदाऽभागान्तरगतिक्लामि किमिति ७३१ । ६०१ ७२० लब्धं सावन चान्द्र ५९ । ४ । अत्र सावने काले चन्द्र उदित इत्यर्थ । अतोऽये सावनभिः पले. ५६ सूर्य इत्यर्थ । भभ्रमोऽप्येवम् । एक्भभ्रमे जाते श्वस्तनेऽह्नि यदेकोनषष्टिकला अष्टौ विक्ला एताशनवयको द्वितीयभभ्रमस्याकंगतिसमो श्वस्तनेऽहि यद्दो मागतस्तदा गतियुक्त ·मध्यमाधिकारः। . इदानी बालमानमाह- खखाम्रदन्तसागरैयुगामियुग्मभूगुणैः। 'क्रमेण सूर्यवत्सरैः कृतादयो युगाशयः ॥ २१ ॥ स्वसंध्यकातदंशकैनिजार्कभागसंमितेः । युताश्च तद्युतौ युगं रदान्धयोऽयुताहताः ॥ २२ ॥ मनुः क्षमानगैर्युगैर्युगेन्दुभिश्च तैर्भवेत् । दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका ॥ २३॥. संधयः स्युर्मनूनां कृताब्दैः समा आदिमध्यावसानेषु तैमिश्रितः । 'स्यायुगानां सहस्रं दिनं वेधसः सोऽपि कल्पो धुरात्रं तु कल्पद्वयम् ॥ शतायुः शतानन्द एवं प्रदिष्टस्तदायुर्महाकल्प इत्युक्तमायः। यतोऽनादिमानेप कालस्ततोऽहं न वेदम्यत्र पद्मोद्भवा ये गतास्तान्॥ खखाम्रदन्तसागरैरिति । रविवर्षाणां लक्षचतुष्टयेन द्वात्रिंशत्सहसाधिकेन चतुर्गुणेन रुतं नाम प्रथमो युगचरणः १७२८००० । त्रिगुणेन घेतासंशो द्वितीयो युगचरणः १२९६००० । द्विगुणेन द्वापराख्यस्तृतीयः ८६४०००। -- . - ८ - शिक-चक्रकलाभिर्घटीपष्टिरभवत्साधना । असौ द्वितीयमधमस्यावयव.) अन्यच्च । सूर्योदये यः सूर्यस्य राश्यायवयवः स एव भभ्रमस्य । अमानुपातः । यदि गतियुक्तचम्कलाभि. सावनाः पष्टिपटिकास्तदा भामस्य केवलाभिश्चत्रकलाभिः किमिति २१६५९ । ६००२१६०० लब्ध नाक्षत्रं सावनं ५९५० । साउनमानायालाग्रहणमुपलक्षणम् । एवमन्येषामपि महाणामुद- पान्तरं सावन स्यात् । एवमेकवर्षमध्य एभि. सोरेः ३६० चान्द्राः ३७१ सावनाः ३६५ माक्षत्राः ३६६ भवन्ति । यतः सोरं दिन सर्वदिनमानाधिकम् । एतदन्तर्भूतान्यन्यानि। अत्र दृष्टान्तः । सप्तादकेन मानेन राशी मापितेऽल्पगणना भवन्ति । पञ्चाटकेन माप्तेिऽधिका भवन्ति मानसाधनश्लोकाचशान्वितभानुभुक्तिलवतः पष्टिर्घटीनां तदा।चक्राशेर्भदिनं फल गतिवियोगेनापट् चेत्पुनः। अकाशेः फलमैन्दव दिनमथो पष्टिर्घटीना जवे नासे (1) सोरलवेन सौरमनुपातैर्मानमुकं निधा ॥१॥ अस्मत्मपितामहपितृभि श्रीमत्केशवदेवरुक्तः॥१९॥२०॥ इदानीं विरिञ्चिमानमाह-तसाधेति । ससाभदन्तसागरेश्चतुर्गुणे. १७२८००० कृतयुगं भवति । त्रिगुणेतप्रमाणं १२९६००० विगुणैापार ८६४००० एकगुणेः कलियुग ४२२००० भवति । एते युगचरणाः स्वसध्यका इति। युगचरणस्य यो दादांशस्तत्रमाणा सध्या सा चरणस्याऽऽदो भवति। संध्यांशस्तापानेव सोऽन्ते । एवं संध्या संध्यांशास्तस्मिन् युगधरणे युता एव सन्ति । तातो तादीनां महायुगाहर्गणो युतो एक महायुगं भवति । तत्प्रमाणमाह-दान्धयोऽयुताहता: ४३२०००० ॥ २१॥ २२ ॥ -

·महगणिताध्याये-
एकगुणेन कलिश्चतुर्थः ४३२००० । किविशिष्टा एते युगचरणाः । स्वसंध्य-
कातदंशकैनिजाभागसमितैर्युताश्च । युगचरणममाणस्य यो द्वादशांशस्तत्ममाणा
तस्य चरणस्य संध्या । सा चरणादौ भवति तावांश संध्यांशः । स परण-
स्यान्ते । एव स्वसध्यासंध्याशैः सह एते युगचरणाः कथिता इत्यर्थः । एतादौ
संध्यावर्षाणि १४४००० । कृतान्ते सध्यांशः १४४००० । वेतादौ सध्या
१०८००० । त्रेतान्ते सध्यांश: १०८००० । द्वापरादौ संध्या ७२००० ।
द्वापरान्ने संध्यांशः ७२००० । कल्यादौ सध्या ३६००० कल्पन्ते संध्यांशः
३६००० । तद्युतौ युगमिति । तेषां चतुर्णां चरणममाणानां युतौ युगप्रमाणम् ।
तश्च रदान्धपोऽयुताहताः ४३२०००० । मनुः क्षमानगैयुगैरिति । तेयुगैरेकस-
मत्या मिरेको मनुः । तैर्मनुभिर्युगेन्दुभिश्चतुर्दशभिर्दिनं सरोजजन्मनो निशा च
तत्ममाणिका । बलणो दिनतुल्या रात्रिश्च भवति । प्रमाणिकाशब्देन च्छन्दोऽपि
सचितम् । अहो एकसप्तनियुगो मनुरुक्तः । बलदिने चतुर्दश मनवः । एकस-
भतियांवञ्चतुर्दशभिर्गुण्यने तायत् पडून सहस भवति । स्मृतिपुराणादौ तु-
"चतुर्युगसहस्रण अलणो दिनमुच्यते "
तत् कथमिदमुच्यत इत्पाशङ्कां परिहरनाह-संधपः .स्पर्मनूनों कृतान्दैः
समा आदिमध्यावसानेष्विति । आदिश्च मध्यानि चावसानं च आदिमध्यावसा-
नानि । एवं नानि पञ्चदश । तेष्वादिमध्यावसानेषु मन्नां संधयः स्युः । ते प
कृतान्दसमकालाः । लताब्दा पावत् पञ्चदशभिर्गुण्यन्ते तावद्युगषट्कान्दतुल्या
शि० अथ विरञ्चेरदृश्यकालावधि दिनमाह । तनाऽऽदौ मनुमानर-मनु क्षमानगैयुगे
रिति । महायुममेकसप्तत्या ७१ गुणित मनो सारेवाण स्पु ३०६७२०००० ।
एभियुगेन्दुभिश्चर्तुदशगुणितर्मनुसोरवर्दिन सरोजजन्मनो भवति ४२९४०८००००।
एभि समा निशा च । एभिर्द्विगुणेरहोरात्रमान ८५८८१६०००० । इति कृते
पुगानों सहस्र वेधसो दिनमिद व्यभिचरति । अत इत्थ सभाव्यते । यदि चतुर्दश
मनुभि कल्पसौरवर्षाणि तदैकमनौ किमिति लब्धानि साश्यवान्येतानि च ३०८५७१४२८॥
६.२५ । ४२ । ५२ । एतानि चतुर्दशगुणानि कल्पसौरवाणि स्युरित्यूह्यम् । परत्वत्र
यथा युगाइघ्या स्वसध्यका तदशकैर्निमार्कमागसमितैर्युता एव सन्ति तथेमानि
मनुवर्षाण्यपि कृतान्दतुल्यसधिवरादिमध्यावसानेषु मिश्रितान्येव सन्ति । दमा
पार्पण वृत्तसंकोचानोक्त मिति युध्यते ॥२३॥

·मध्यमाधिकारः।
१३
भवन्ति । अतस्तमिश्रितैयुगसहस ब्रह्मणो दिनमुच्यते । तत् कथमिदमुच्यत इत्य-
नुपपनमित्युपपद्यते । यद्ब्रह्मदिन सोऽपि कल्पसज्ञ. । एव निशा च तत्पमाणि--
केति दुरात्र तु कल्पद्वयमिति । अस्मादिनाद्यत् पूर्वपरिभाषया वर्षशन तद्
ब्रह्मण आयुः। यत् तस्याऽऽयु. स महाकल्प इत्युच्यते । ततोऽन्यो ब्रह्मा तद-
न्तेऽन्य इति पुराणादौ कथ्यते भूयते च । विष्णुपुराणे-
निजेनैव तु मानेन आयुर्वपशव स्मृतम् ।
तत्पराख्य तदर्थं तु परार्धमभिधीयते ॥
तत् किपन्तस्ते गता इत्याशङ्कापामाह-यतोऽनादिमानित्यादि । यत. कालोऽ-
नादिमान् । अवो ये गतास्तान वेनि॥२१॥२२॥ २३॥ २४॥२५॥
इदानीमन्यदाह-
तथा वर्तमानस्य कस्याऽऽयुपोऽध गतं सार्धवर्षाष्टकं केचिदूचुः ।
भवत्वागम. कोऽपि नास्योपयोगो महा वर्तमानयुगातातू प्रसाध्या ॥
तथा वर्तमानस्य बलण आयु.कारस्प किं गतमिति न वेनि । तप केचि-
दाचार्या आयुपोऽध गत केचित् सार्धवर्षाष्टक गतमित्यूचु.।तत्राऽऽगमः प्रमाणम् ।
इहाऽऽगमविध्ये कः प्रमाणमित्यत्रास्माक नाऽऽग्रहः । यतोऽस्प गमीसैदि-
नैरपि प्रयोजनाभावः । ग्रहास्तु वर्तमानस्य दिवसस्य गवान् साध्याः ॥ २६ ॥
शि०- यत्र पुराणादौ चतुर्युगसहस्रेण ब्रह्मणो दिनमुक्तं तच्छवा परिहरमाह-सधय' स्युरिति ।
कृताब्दै समा मनूनां संधय । तैरादिमध्यावसानेषु मिश्रितैस्ते यथा। चतुर्दशमनूनामादो
कृताब्दतुल्यसौरवर्षाण्येक सधि । एव चतुर्दशमनूना मध्येषु त्रयोदश सधय । ते यथा-
चतुर्दशसु मनुषु प्रथमद्वितीययोर्मध्य एक ॥१॥ द्वितीयतृतीययोर्मध्य एक ॥१॥ तृतीयचतुर्थ
पोर्मध्य एक ॥१॥ चतुर्थपञ्चमयोर्मध्ये ॥ १ ॥ पञ्चमषष्ठयामध्ये ॥१॥ षष्ठसप्तमयोर्मध्ये ॥१॥
सप्तमाष्टमयोर्मध्य एक ॥१॥ अष्टमनवमयोर्मध्ये ॥ १॥ नवमदशमयोर्मध्ये ॥१॥
दशमैकादशयोर्मध्ये ॥ १॥ एकादशवादशयोर्मध्ये ॥ १॥ दादशत्रयोदशयोर्मध्य एक
॥ १॥ त्रयोदशचतुर्दशयोर्मध्ये ॥ १ ॥ एवं पञ्चदश १५ मनूनी सधयः ।
अर्थान्मनूनां कृतान्दतुल्यान्यकैकसंधिवर्षाणि पञ्चदशगुणानि २५९२०००० एभिर्महायु
गवर्षाणि एकमनुवर्षीकरणार्थ एकसप्ततिगुणानि । पुनश्चतुर्दशमनुवीकरणाय चतुर्दशगुणानि
जातान्येतानि ४२९४०८०००० मिश्रितानि ४३२०००००००। एव युगाना ४३२००००
महम्र ४३२००००००० वेधसो दिन कल्प' । जात चतुर्युगसहस्रेण ब्रह्मणो दिनम् । धुरात्र
कम्पदयम् ॥२४॥ शतायुरिति । ब्रह्मण शतायु मान ३११०००००००००००० ॥२५॥
सपा पर्नमानस्येति ॥ २६ ॥

·ग्रहगणितोध्याये- इदानीं तत्कारणमाह- यतः सृष्टिरेषां दिनादौ दिनान्ते लयस्तेषु सत्स्वेव तच्चारचिन्ता । अतो युज्यते कुर्वते तां पुनर्येऽप्यसत्स्वेषु तेभ्यो महद्भ्यो नमोऽस्तु॥२७॥ यत एषां ग्रहाणां दिनादौ सृष्टिदिनान्ते लयः । यदि महाकल्पगताग्रहाः साध्यन्ते तार्ह यावत्योऽस्य विभावों गतास्तास महाभाव एव । अतो विद्यमा- नेष्वेव महेषु तच्चारचिन्तां कर्तुं पुज्यते । यत्तु कैश्चिदविद्यमानेष्वपि तेषु महा- कल्पगवाद्वर्तमानाः रुतास्तान् मति वकोत्या सोपहासमाह-तेभ्यो महद्भ्यो नमो:- स्त्विति ॥ २७॥ इदानीं वर्तमानदिनगतमाह- याताः पण्मनवो युगानि भमितान्यन्ययुगानित्रयं नन्दाद्रीन्दुगुणास्तथा शकनृपस्यान्ते कलेर्वत्सराः। गोद्रीन्द्वद्रिकृताङ्कदननगगोचन्द्राः १९७२९४७१७९ शकाब्दा- न्विताः । सर्वे संकलिताः पितामहदिने स्युर्वर्तमाने गताः ॥२८॥ स्वायंभुवो मनुरभूत् प्रथमस्ततोऽमी स्वारोचिपोतमजतामसरैवताख्याः। पष्ठस्तु चाक्षुप इति प्रथितः पृथिव्या वैवस्वतस्तदनु संप्रति सप्तमोऽयम् ॥ २९ ॥ श्लोकद्वयं स्पष्टार्थम् । इति बालमानम् ॥ २८ ॥ २९ ॥ शि०- यत इति ॥ २७ ॥ याता' षण्मनव इति ॥ २८ ॥ स्पष्टार्थः । ननु सोमसूर्यप्रजापतिवसिष्ठप्रभृतिभिः कल्पादितः कृता द्विवेधतुल्यदिव्याग्देषु शतप्रेषु गतेषु ग्रहपूर्वगतिप्रारम्भस्योक्तत्वात्कथं जिष्णुसुतचतुर्वेदाचार्यभास्कराचार्यादिभिर्मानुपै. कल्पादावेव ग्रहपूर्वगतिप्रारम्भोऽभिहित इति । तत्र केचिदाहु-कल्पस्तु ब्रह्मदिनमित्यभिहितत्वादिनस्य सूर्योदयास्तान्ततिकालरूपत्वात् कल्पादावेव सखेचरभचक्र प्रवहानिले निक्षिप्तमित्यभिंग- म्यते । ततो ब्रह्मगुप्तोक्त एव पक्ष. श्रेयानिति । तदयुक्तम् । ब्राह्ममहारित्य- स्यायमर्यः । युगाना सप्तति सैका-इत्यादिना यत्कल्पप्रमाणमुक्त तत्समितमेव ब्रह्मदिन- प्रमाणम् । न तु यदेव कल्पादिस्तदैव ब्रह्मादिनादिरिति । यदैव कल्पान्तस्तदेव ब्रह्मदिनान्त इति। किंतु कल्पादेः कृताद्विवेदतुल्यदिव्याब्देषु शतघ्नेषु गतेषु ब्रह्मदिनादिरिति शेयम् । एवं कल्पान्तस्तावसंख्येष्वेव वर्षेषु गतेषु दिनान्तो गत इति ज्ञेयम् । एवविशिष्टेऽनन्तराते दिवसे ·मध्ययाधिकारः १५ शि० कल्पकालोक्तभगणभोगसंभवात्कल्पकालोक्तभगणानामानर्थक्यम् । अथवा सूर्यवशेन ब्रह्मणो दिनादिकं नास्ति । कितु पारिभाषिकं वक्तुं शक्यम् । पुनराहुरन्ये गणितस्कन्धे- उपपत्तिप्रत्यक्षोपलब्धिसहकृत एवाऽऽगमः प्रमाणमिति । येन कालेन सर्वेषां भगणाः पूर्यन्ते स कालो ग्रहसाधनेऽनुपातार्थ स्वीकर्तव्य इति युक्तम् । तत्र कृताद्रिवेददिव्याब्देषु शतनेषु सर्वेषां ग्रहाणां भगणा निरवयवाः कतिपया भवन्तीति शत १०० प्रकृताद्रिवेदतुल्यदिव्याब्देषु सृष्टव्यादिगतवर्षेषु योजितेषु राश्याद्या ग्रहाः सृष्टयादिगतवर्षेभ्यो भवन्ति त एव कल्पादि- गतवर्षेभ्योऽपि सिध्यन्तीति कल्पादित एव ग्रहसाधनं कृतमिति । तदप्यसंबद्धम् । शतन- कृताद्रिवेददिव्याब्दसाधितभौमस्य राश्याद्यवयवेन महदन्तरितत्वात् । तथा हि-कल्पादेः सृष्ट्यादिपर्यन्तं वर्षगणोऽयं १७०६४०००। तथा यत्रानुपातेन भौमः साध्यो ब्रह्मगुप्तो- तभगणैः । यदि कल्पसौरवषैभि. ४३२००००००० भौमभगणा युग्मयुग्मशरनागलो- चनव्यालपण्मतयमाश्विन इति लभ्यन्ते तदा कल्पादि सृष्टयाघन्तर्वर्तिकालेनानेन खखखा- ब्धिरसव्योमात्यष्टितुल्येन किमितो जातो भौमः सृष्ट्यादौ भगणाद्य. । ९०७२४७२ लोचनाद्रिवेदाश्विनगरवाडकतुल्या भगणा एते राशयः सप्त ७ अष्टाविशत्यंशाः २८ कलाः पोडश १६ । एवमन्योऽपि ग्रहो द्रष्टव्यः । तस्मात्सृष्टयादिगतवर्षसाधितग्रहस्य कल्पा. दिगतवर्षसाधितग्रहस्य महदन्तरमिति प्रसिद्धम् । किंच सृष्टयादौ ग्रहगतिप्रारम्भस्य जात- त्वात्कल्पादितो ग्रहसाधनं कुर्वतां ग्रहेष्वसत्सु तच्चारचिन्तनमेवाप्रयोजकीमति । अथ वक्तव्यं कल्पतः . सृष्टयादिपर्यन्तं ये राश्यादिका ग्रहा उत्पद्यन्ते तत्तुल्यमेवर्णगतं बीज कल्पादिगताहर्गणसाधितग्रहेषु देय तेन सृष्ट्यादिगताहर्गणजनितमहतुल्यता भविष्य- तीति । ग्रहेष्वसत्सु तच्चारचिन्तनमप्रयोजकमिति । अन्यस्त्वेवमाह-स्यादेव यदि तेस्ता- दृशं बीजं कल्पादिगताहणजनितग्रहेषु देयमित्युपदिष्टं स्यात् । पुनर्भवेदेवम् । यदि ब्रह्मगुप्तेन सोरेशास्त्रोक्तभगणसावनतुल्या स्वशास्त्रे सावनदिवसा ग्रहभगणा स्युः । नत्वेवम् । असतो ग्रहस्य चारचिन्तनं तेषामत्यनिष्टमेव । पुनरम्ये त्वेवमाहुः- ब्रह्मगुप्तादिभिर्लोकान्प्रतारयितुमिदमुक्तं भ्रान्त्या वोक्तमेवेत्येवं वक्तव्यम् । नान्यत्कारणं वक्तुं शक्यत इति तेषा प्रतारकत्वं सौरशास्त्रोक्तभगणानामादरेण तद्विरुद्धभंगणकल्पकत्वेन स्पष्टमेवाऽऽस्ते । नच ब्रह्मगुप्तादिमिर्भगणाः प्रत्यक्षत उपलब्धा इति वाच्यम् । उपलक्षयि- तुमशक्यत्वात् । तथा हि-कि प्रत्यक्षतो दृष्टा. किवा सांप्रतोपलब्धमध्यगति- चैराशिकेन कल्पिता । कि कुट्टकादियुक्त्या वा कल्पिता । नायः पक्ष । ब्रह्मगु शादीना मानुषत्वेन कल्पपर्यन्तं स्थातुमशक्यत्वात् । न द्वितीय. । त्रैराशिकेन पुरुषैः कल्पयितुमशक्यत्वात् । तद्यथा-उपपत्तौ तावद्भगणान्त ग्रहो वेध्य इति मन्दोच्चाना तु वर्षशतैरनेकैर्भगणो भवतीति नायमर्थ. पुरुषसाध्य इति भास्करेणोक्तम् । पुरुषायुषोऽ. ल्पत्वात् । ग्रहाणामपि भगणज्ञानमशक्यम् । कुत्तः । यतो ज्ञात कृत्वा मध्य भूयोऽन्य- दिने तदन्तरं भुक्तिरित्यादिना विल महज्ञानम् 1 यस्मिन्काले प्रथमदिवसे मध्यग्रहो ज्ञात- स्तस्मिन्नेव काले द्वितीयदिवसेऽपि मध्यग्रह साध्य इति द्वितीयदिवसे स एव कालो ज्ञातुम- शक्य. । सूक्ष्मकालानाकलनात् । एव सूक्ष्मकालस्यानाकलने त्रैराशिकं कर्तुमशक्यम् । राशिकं यथा--एकस्मिन्सावनाह इय मध्यगतिस्तदा कल्पसावनै. किमिति । अयु. उक्ता.

·ग्रहगणिताध्याये- शि०-तत्वात् । एवं ग्रहगतेर्विकलाकोटचंशतुल्येऽवयवे न्यूनाधिके लक्षिते सति कल्पमध्ये साब्धिलबतुल्यमन्तरं पतति । तद्यथा-ययेकस्मिन्सावनाहे विकलाकोट्यशतुल्यमन्तरं ग्रहगतेयूँनमधिकं तदा कल्पसावनैः किमिति । चत्वारिंशदंशाः कल्पे भवन्ति । तथैवे. कस्मिन्सौरवर्षे सावनानां गुर्वक्षरोच्चारणकालतुल्यमन्तरं तदा कल्पतुल्यवर्षेः किमिति विशतिसहस्रदिनतुल्यमन्तरं पतति । न च ब्रह्मगुप्तादयो विकलाकोटयंशं लक्षितुं क्षमाः । नापि तृतीयः । कुट्टकविधिना तू? विभाज्येन दृढेन तष्ट इत्यादिना गुणानामानन्त्यं स्यात् । न तर ज्ञातुं शक्यते । अयमेव गुणः कल्पग्रहभगणा इति । तस्माद्ब्रह्मगुप्तादीनां कल्पभगणोपलब्धिर्न संभवति । तस्मादब्रह्मगुप्तादिभिः कल्पादावेव पूर्वगतिमारम्भोऽभिहि- तस्तत्र प्रतारणेव मूलत्वेनागीकार्या । न च तेषामार्षमूलता कल्पयितुं शक्या । ब्रह्मसो- मसूर्यवसिष्ठादिमुनिविरुद्धत्वात् । तस्मात्कल्पनामूलानुपलम्भाद्धान्तिमूलतैवेति न च वाच्यम् । अस्मत्पूर्वातिकान्तानेकपरीक्षकपरिग्रहात्समूलतैव । मूलं तु विष्णुधर्मोचरान्तर्गतन- ह्मसिद्धान्त एव । तत्र कल्पादेर्महानयनस्योक्तत्वात् । आर्यभटोक्तभगणा अपि पराशर- सिद्वान्तमूलाः । तदगीकृतगतिप्रारम्भकालोऽपि पराशरसिद्धान्तमूलक एव । अतो मुनिमताविशेषातुल्यकक्षतया त्रयाणां ब्रह्मगुप्तार्यभटभास्करादीनां सिद्धं प्रामाण्यं दृश्यते । दृश्यते च परस्परमुनीनामपि युगसावनभेदः । स च वराहेण प्रकारद्वयेन पश्च- -सिद्धान्तिकायां सूर्य साधयता सूर्यसिद्धान्तमतेनायं रोमकमतेनायमिति वदता स्पष्ट दर्शितः । वराहसंहिताटीकायां सांवत्सरसूत्रव्याख्यानावसरे पोलिशमते सावनान्युक्ता- न्येव तद्वाक्यं चोदाहृतमिति । अय यन्मते योगिनोऽतीन्द्रियद्रष्टारः सन्ति तन्मते योगिन एव मुनय इति । मुनिभिरेव कल्पभगणा लक्षिता इति ज्ञेयम् । यन्मते योगिनो न सन्ति तन्मते मतत्रयमपि वेदमूलम् । स तु वेद. शाखान्तरेषु विप्रकीर्ण इति । स्वोक्तस्य वेदमूलकत्वं ब्रह्मणा नारदं प्रत्युक्तम् । तथा चोक्तं शाकल्यसंहितायाम्-अतीन्द्रियार्थ. विज्ञानप्रमाणं श्रुतिरेव हि । यथाश्रुति मया दृष्टं यत्तदेवावबुध्यतामिति । ननु यत्र सूर्य- प्रणीतभगणपराशरप्रणीतभगणोत्पन्नयोहियोर्महदन्तरं तत्र का गतिरिति चेत् । तत्रोच्यते । अस्मिन्काले यो महो येन पक्षेण दृक्तुल्यतां प्रामोति तदानीं स एव पक्ष इति मुनिभिरेवो. मत्वाद्वेदमूलवेयं गतिः । यत्तूक्तम् । कल्पादिसाधितो भौमः सृष्ट्यादौ सप्तराशितुल्यो भवति । सूर्यादिमतेन शून्यराशिना भाव्यमिति तत्र कतरेण पक्षेण निर्णयः । उच्यते । तत्र भवतु यः कोऽपि भौमस्तस्य नास्माकमुपयोगः । अस्माभिः सांगतोपलब्धानुसारेण यः पक्ष. सोऽङ्गीकार्यः । यदा कदाचिदुपयोगस्तदा कतरः पक्षो क्सम आसीदिति पार- म्पर्येण विचार्य ग्रहनिर्णयः कर्तव्यः । यदा मुनिप्रणीतपक्षेभ्यः साधिता ग्रहा क्तुल्यत्वं नाऽऽयान्ति तदा भगणसाधनयुक्त्या चन्द्रशृङ्गोन्नतिग्रहणग्रहयोगा यथा घटन्ते तथाऽन्तराणि महाणां लक्षयित्वा तान्यन्तराणि येन पक्षण स्वल्पान्तरं दृकुसमत्वं प्रपयेत तत्पक्षजनितमहेषु देयानि । न तु तान्यन्तराणि आर्षशास्त्रमध्ये निक्षेप्याणि । किंतु तादृशनिक्षेपयुक्तः स्वग्रन्थ एवं रचनीयः । अत एव ये ये यदा यदा गणका वराहाचार्यभटब्राह्मगुप्तकेशवसांव- रसरदैवज्ञगणेशतुल्या उत्पयन्ते ते तथैवान्तराणि लक्षयित्वा स्वग्रन्थानचयन्ति । अहणा. दिधर्मकालादेशस्त्वार्षशास्त्रजनितमहेभ्यो बीजादिसंस्कृतेभ्य एव कृतः सम्पुण्यातिशयज- मो भवति । मुनिवाश्यन्वात् । न तु मानुषात् । तस्याशास्त्रत्वात् । इदमपि मुनि ·मध्यमाधिकारः। इदानी वाहस्सत्यं मानुषमानं चाऽऽह- बृहस्पतेमध्यमराशिभोगात् संवत्सरं साहितिका वदन्ति । ज्ञेयं विमिश्र तु मनुष्यमानं मानश्चतुर्भिर्व्यवहारवृत्तेः ॥ ३०॥ वर्षायनर्तुयुगपूर्वकमत्र सौरातू- मासास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमानात् । यत् कृच्छ्रसूतकचिकित्सितवासरायं तत् सावनाच्च घटिकादिकमार्शमानात् ॥ ३१ ॥ पूर्वश्लोके पूर्वार्धं सुगमम् । मनुष्यमानं तु विमिकं ज्ञेयम् । कुतः। यतो लोके चतुभिरेव मानैर्व्यवहारः प्रवर्तते । वर्षायन युगादिक सौरमानान् प्रवर्तते लोके । मासास्तिथयश्च चान्द्रात् । बतोपवासचिकित्सितसूतकवासरायर्कसावनात् । घटि- कादिकं नाक्षत्रादेव । एवं सौरचान्द्रसावननाक्षत्रमानैश्चतुर्भिरेमिमिश्रितैर्मनुष्यमानम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ इदानीं मानोपसंहारलोकमाह- एवं पृथमानवदैवजैवपिञ्यक्षसौरैन्दवसावनानि । प्रामं च काले नवमं प्रमाणं ग्रहास्तु साध्या मनुजैःस्वमानात् ॥३२॥ एवं कालस्य नव मानानि । तत्र ग्रहानयन मनुष्यमानात् । यतस्ते मनुष्यैः साध्याः ॥ ३२ ॥ इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणौ कालमानाध्यायः ॥ शि०-भिरेवोपदिष्टम् । यथा ससाध्य स्पष्टतर बीजमित्यादि । क्दा कस्य हक्तुल्यत्व स्थित सदाहुर्गणेशदेवज्ञा । ब्रह्माचार्यवसिष्ठकश्यपमुखैर्यत्वेटकोंदिश तत्तत्वालजतथ्यमेवमथ तद्भू- रिक्षणेऽभूत् श्लथम् । मापातोऽथ मयासुर कृतयुगस्यान्ते ततोऽन्यर्पिज वेलद्वापरयोरजीघटदयो तिष्ये तु पाराशरम् ॥ १॥ तज्ज्ञात्वाऽऽर्यभट खिलं बहुतिथे कालेऽकरो प्रस्फुट तत्वस्त किल दुर्गसिहमिहराद्यैस्त निबद्ध स्फुटम् । तच्चाभूच्छिथिल च जिष्णुतनयेनाकारि वेधात्स्फुट ब्रह्मो. पत्याश्रितमेतदप्यथ बहकाले भवत्सान्तरम् ॥ २ ॥ श्रीकेशन स्फुटतर कृतवानहि सौरा- र्यासन्नमेतदपि षष्टिमिते गतेऽब्दे। दृएवा श्लथ किमपि तत्त्नयो गण् श स्पष्ट तथा प्रकृत दृग्गणितैक्यमत्र ॥ ३॥ तस्माद्ब्रह्मगुप्तायुक्तभगणानामागममूरत्वेन सूर्यादिप्रणीतभगणवदिति सिद्ध प्रामाण्यम् । प्रोक्तदूषणानि त्वागममूरत्वेनैव परिहृतानि । इट नारसिंहीये सौरभाष्ये पूर्वपक्षसमानम् । इदमेवात प्राग्भूताचार्यमतमनुस्मृत्याऽऽचार्येग कल्पादिगतसाधिताहर्गणाग्र- हानयनमुक्तम् । तदर्थ याता घण्मनव इत्युक्तम् । स्वायभुवो मनुरिति । बृहस्पतेरिति । वर्ष- मानादनुपातेन जैवमासमान साध्यम् । एभिर्माने कि कार्यमिति व्यवस्थामाह-पर्यायन । युगपूर्वकामिति ॥ ३१ ॥ एवमिति ॥ ३२ ॥ स्पष्टार्था ।

·ग्रहगणिताध्याये- । अथेदानी ग्रहाणां मन्दोच्चाना चलोचाना ग्रहपातानां च मगणान् लोक- षट्केनाऽऽह- अर्कशुक्रबुधपर्यया विधेरहनि कोटिगुणितारदाब्धयः४३२००००००० एत एव शनिजीवभूभवां कीर्तिताश्च गणकैश्चलोचनाः ॥१॥ साभ्रसाभ्रगगनामरेन्द्रियक्ष्माधराद्रिविषया ५७७५३३००००० हिमाते। युग्मयुग्मशरनागलोचनच्यालपण्नवयमाश्विनो २२९६८२८५२२- ऽमृजः॥२॥ सिन्धुसिन्धुरनवाप्टगोइकपदयद्कस- शशिनो १७९३६९९८९८४ ज्ञशीघ्रजा.। पश्चपञ्चयुगपदकलोचनचन्धिपडगुण- मिता ३६४२२६४५५ गुरोर्मताः ॥ ३॥ द्विनन्दवेदाङ्कगजाग्निलोचनदि- शून्यशैलाः ७०२२३८९४९२ सितशीवपर्ययाः। भुजङ्गनन्दविनगाङ्गवाणपटकते- न्दवः १४६५६५२९८ सूर्यसुतस्य पर्ययाः ॥४॥ खाटाब्धयो ४८०ऽष्टाक्षगजेपुदिग्विाप- द्विपाब्धयो ४८८१०५८५८ व्ययमा २९२ रदामयः ३३२ । शरेप्विमा ८५५ स्न्यक्षरसाः ६५३ कुसागराः ४१ स्युः पूर्वगत्या तरणेसृदृच्चजाः ॥५॥ गजाष्टिभर्गविरदाश्विनः २३२३१११६८कुF- द्रसाश्विनः २६७ कुद्विशराः ५२१ कमर्तवः ६३। त्रिनन्दनागा ८९३ युगकुञ्जरेपवो ५८४ निशाकरादव्यस्तगपातपर्ययाः ॥ ६ ॥ शि०- नन्दिमामपुरेऽभवदद्विजगुरु श्रीकेशवो दैववि- तज्ज श्रीगणनायकोऽसिलगुरुपदारनामा सत । तस्मात्केशववित्तत समभवद भाष्य गणोशोऽस्रोत । सरिसदान्तशिरामणेग्यगभूमानाधिकाराहवय ॥ १ ॥ इति श्रीक्शवसावतारात्मजगणेशप्रकाशितभारकरीयशिरोमणिटिपपण शिरोमणिप्रकाशसञ मानाध्याय' समाप्त ।

·, मध्यमाधिकारः। पहाणां पूर्वगत्या गच्छतां कल्प एतावन्तो भगणा भवन्ति । तथा मन्दोच्चानां चलोचानां च प्राग्गत्या, एतावन्तः पर्यया भान्ति । नथा पानानां पश्चिमगत्या; एतावन्तो भवन्ति । अनोपपत्निः। सा तु तनद्भाषाकुशलेन तनरक्षेवसंस्थानज्ञेन श्रुतगोलेनैवावगन्तु शक्यते । नान्येन । महमन्दोच्चशीघोचपाताः स्वस्वमार्गेषु गच्छन्त एतावन्तः पर्य- यान् कल्पे कुर्वन्तीत्यत्राऽऽगम एव प्रमाणम् । स चाऽऽगमो महता कालेन लेखका- ध्यापकाध्येतृदोपैर्वहुधा जातस्तदा कतमस्य प्रामाण्यम् । अथ यद्येवमुच्यते गाण- स्कन्ध उपपनिमानेवाऽऽगमः प्रमाणम् । उपपत्त्या ये सिध्यन्ति भगणास्ते ग्राह्याः। तदपि न । यतोऽतिपाज्ञेन पुरुषेणोपपत्निज्ञातुमेव शक्यते । न तया तेषां भगणा- नामियत्ता कर्तुं शक्यते । पुरुस्याऽऽयुषोऽल्पत्वात् । उपपत्नी तु यन्त्रण ग्रहः प्रत्यह वेध्यः । भगणान्तं यावत् । एव शनैश्चरस्य तावद्वर्षाणां विंशता भगणः पूर्यते । मन्दोच्चानां तु वर्षसहस्रैरनेकैः । अतो नायमर्थ. पुरुषसाध्य इति । अत एवाति- माज्ञा गणकाः सांपतापलब्ध्यनुसारिण प्रोढगणकस्वीकृत कमप्यागममङ्गीकृत्य ग्रहसाधन आत्मनो गणितमोलयोनिरतिशय कौशल दर्शयितुं तथाऽन्यैान्ति- ज्ञानेनान्यथोदितानींश्च निराकर्तुमन्यान् ग्रन्थान् रचयन्ति । ग्रहगणित इति- कर्तव्यतायामस्माभिः कौशलं दर्शनीय भवत्वागमो योऽपि कोऽप्ययमागयस्तेषाम् । यथान ग्रन्थे ब्रह्मगुप्तस्वीकृतागमोऽङ्गीकृत इति । तर्हि विष्ठतु तावदुपपत्या भगणानामियत्तासाधनम् । अथ यापपत्निस्च्यते नहींतरेतराश्रपदोषशङ्कया वक्तुमशक्या । तथापि सक्षिप्तामुपपत्ति वक्ष्यामः । इतरेतराश्रयदोपोऽत्र दोषा- भासः। उपपत्तिभेदानां योगपद्येन वक्तुमशक्यत्वात् । अथोच्यते । अर्कशुक्रबुधपर्यया विधेरित्यादि । यावन्ति कल्पे वर्षाणि तावन्त एव सर्यमगणा इत्युपपन्नम् । यतो भगणभोगकालो हि वर्षमुक्तम् । बुधशुको तु रवेरासन्नावेव कदाचिद्ग्रतः कदाचित् पृष्ठतस्तस्यानुचराविव सदा बजन्ती दृश्यते । अतस्तपोरपि रविभगणतुल्या भगणा इत्युपपनम् । चलोच्चभगणो- पपनिमग्रे वक्ष्यामः । शि:-- अथ भगणाध्यायो व्यारयायते। तत्र मेषादेमीनान्तमेको भगण । एव रव्यादिभि क्यिन्त कल्पेऽतिकान्तास्तानाह-अशुक्रेति ॥ १॥ साभ्रेति ॥ २॥ सिन्धुसिन्धुरेति ॥ ३॥ विनन्देति ॥ ४ ॥ साष्टांब्धय इति ॥ ५ ॥ गजाष्टिगर्भति ॥ ६॥ अाऽऽचार्यणोक्त स्वभाष्ये-दयमुपपन्न!रक्षेत्रसस्थानशेनैव श्रोतु शक्यते । नान्येन । ग्रहा पाताद्याश्च स्वमार्गषु ·महगणिताध्याये- अथ समायाँ भूमापभीष्टकर्कटकेन त्रिज्यामितान्तेिन वृत्त दिगद्भिन्तं भग-. णांशैयाइकित करया तत्र प्राचीचिद्वाद्दक्षिणतो नातिदूरे पदेश उत्तरेऽपने वृत्त- मध्यस्थितेन कीलेन रखेरुदयो वेध्यः । ततोऽनन्तरं वर्षमेकं रव्युदया गणनीयाः। ते च पश्चषष्टयधिकशतत्रय ३६५ तुल्या भवन्ति । नत्रान्तिमोदयः पूर्वोदयस्था- नादासन्नो दक्षिणत एव भवति । तयोरन्तरं विगणय्प मासम् । ततोऽन्यस्मिन् दिने पुनरुदयो वेभ्यः । स तु पूर्वचिबादुत्तरत एव भवति । तदप्युत्तरमन्तरं मा- सम् । ततोऽनुपातः । यद्यन्तरद्वितयकलाभिरेकीकृताभिः पष्टि ६० घटिका लभ्यन्ते सदा दक्षिणेनान्तरेण किमिति । अत्र लभ्यन्ते पञ्चदश घटिका- खिंशत् पलानि सार्धानि द्वाविंशतिपिलानि १५ । ३०५ २२ । ३० (आ- मिर्घटीभिः सहितानि पञ्चपष्टयधिकशतत्रयतुल्यानि सावनदिनान्येकस्मिन् रव्य- ग्दे भवन्ति ३६५ । १५ । ३० । २२ । ३० । ततोऽनुपातः । यद्येकेन वर्षे- शैतावन्ति कुदिनानि तदा कल्पवर्षैः किमिति । एवं लभ्यन्ते ते सावनदिवसा भवन्ति कल्पे । अथ तैरेव रखेवान्तःपातिभिः कुदिनैश्चककला लभ्यन्ते तदैकेन किमिति । फलं मध्यमा रविगतिरित्युपपन्नम् । शि०-गच्छन्त एतावन्तः कल्पे पर्याया भ्रमन्तीत्यनाऽऽगम एव प्रामाण्यम् । स चाऽऽमो महता कालेन लेखकाध्यापकाध्येतृत्वदोषैर्बहुधा जातः । तदा कतमस्य प्रामाण्यम् । अथ यद्येव- मुच्यते गणितस्कन्ध उपपत्तिमानेवाऽऽगमः प्रमाणम् ।उपपत्त्या ये सिध्यन्ति भगणास्ते ग्राह्याः । तदपि न । यतोऽतिप्राज्ञेनैवोपपत्तिर्ज्ञातुं शक्यते । न तया भगणानामियत्ता कर्तुं शक्यते । पुरुषायुपस्याल्पत्वात् । उपपत्तो यन्त्रेण राश्यादेर्यावद्भगणान्त ग्रहो वेध्यः । तावच्छनेत्रि- शता । मन्दोच्चानां तु वर्षसहस्रैरनेकै गणाः पूर्यन्ते। नायमर्थः पुरुषसाध्य इति । अतो भाव्यतिप्राज्ञा गणका: सांप्रतोपलब्ध्यनुसारिणं प्रौढगणकस्वीकृतं कमप्यागममड्गीकृत्य ग्रहसा- धन आत्मनो गणितगोलयोनिरतिशय कौशलं दर्शयितु तथाऽन्ये ग्रहगणित इतिकर्तव्यताया भान्त्याऽन्यथोदितार्थान्भ्रान्तिनिरासेन निराकर्तुमस्माभिः कौशल दर्शनीयमित्यन्यान्यन्यान- चयन्ति । भवत्वागमो यः कोऽप्ययमाशयस्तेषाम् । अत्र ब्रह्मगुप्तस्वीकृतागम एव प्रमाणमि- त्युपपत्त्या भगणेयत्तासाधनं तिष्ठतु । यद्यप्युपपत्तिरुच्यते तीतरतराश्रयदोषशकया वक्तु- मशक्यम् । तथाऽपि सक्षिप्तां वक्ष्यामः । इतरेतरदोषोऽत्र दोषाभासः । उपपत्तिभेदानां योगपयेन वक्तुमशक्यत्वात् । साधनार्थम् । अनोपपत्तिर्भाष्योत्पद्यैरेवास्मत्मपितामहगणेशदैवज्ञभ्रातृसुतै सिहदेवजेः लोकबद्धा । सा यथा-समायां भुवि यवृत्तं भगणांशातित च तत् । दिगङ्क मध्यगतया दृष्ट्या सौम्यायने रखेः ॥ १ ॥ उदयो वेध्य एवं ते वर्षमेकं शतत्रयम् । पञ्चषड्युक् स्युरत्रान्त्य उदयो दक्षिणे भवेत् ॥ २ ॥ पूर्वोदयस्थितेमासं तयो- रन्तरक स्फुटम् । ततोऽन्यस्मिन्दिने वेष्य उदयः पूर्वचिह्नतः ॥ ३ ॥ स तु ·मध्यमाधिकारी '. अथ चन्द्रमगणोपपत्निः। तत्रादौ तावद् ग्रहवेधार्थ गोलपन्धोक्तविधिना वि- पुलं गोटयन्त्र कार्यम् । तत्र खगोरस्पान्वर्भगोल आधारचूचद्वपस्योपरि विषुव - नम् । तत्र च यथोक्नं कान्तिवृत्तं भगणांशाङ्कितं च पद्ध्वा कदम्बद्यकीलकयोः पोतमन्यच्च ग्रहवेधवलयम् । तच्च भगणांशान्तिं कार्यम् । ततस्तद्गोलयन्त्र सम्यग्र्धवाभिमुखपष्टिकं जलसमक्षितिजवलयं च यथा भवति वथा स्थिर रुत्वा रात्रौ गोरमध्यचिह्नगतया दृष्टया रेवतीतारां विलोक्य क्रान्तिवृत्ते यो मीनान्तस्तं रेवतीतारायां निवेश्य मध्यगतयैव दृष्ट्या चन्द्रं विलोक्य बद्देधवलयं चन्द्रोपरि निवेश्यम् । एवं रुते सति वेधवृत्तस्य क्रान्तिवृत्तस्य च यः संपात- स्तस्य मीनान्तस्य च यावदन्तरं तस्मिन् काले तावान् स्फुटचन्द्रो वेदितव्यः । क्रान्तिवृत्तस्य चन्द्रविम्बमध्यस्य च येवृत्ते यावदन्तरं तावांस्तस्य विक्षेपः । ततो यावतीपु राविगतघटिकासु वेधः कृतस्तावतीष्वेव पुनर्दितीयदिने कर्तव्यः । एवं द्वितीयदिने स्फुटं चन्द्रं ज्ञात्वा तयोर्यदन्तरं सा वहिने स्फुटा गतिः। अथ तौ चन्दौ " स्फुटयहं मध्यखगं प्रकल्प्य "-इत्यादिना मध्यमौ रुत्वा तयोर- न्तरं सा मध्यमा चन्द्रगतिः । तपाऽनुपातः। यद्येकेन दिनेनैतावती चन्द्रगतिस्तदा कुदिनैः किमित्येवं चन्द्रभगणा उत्पद्यन्ते । तथा चाऽऽह श्रीमान् अलगुमः- " ज्ञातं कृत्वा मध्यं भूयोऽन्यादने तदन्तरं भुक्तिः । वैराशिकेन भुक्त्या कल्पग्रहमण्डलानयनम् ॥" एवमन्येषामपि भगणोपपत्तिः । शि०-चोत्तरतस्तच्चान्तरं त्रैराशिकं ततः । अन्तरद्वयलिप्ताभि. पिण्डिताभिश्च चैद्भवेत् ॥ ४ ॥ घटीपष्टिस्तदाऽनेन दक्षिणेनान्तरेण किम् । इति लब्धास्तिथिघटीः पलानि त्रिंशदेव च ॥५॥ सार्धा द्वाविंशतिश्चैव विपलानि तदन्विता. । पूर्वोक्ता उदयास्तानि सावनान्यवत्सरः ॥६॥ एकेनाब्देन चैतानि तदा कल्पाब्दकैश्च किम् । एवं हि भूदिनानीह कल्पे पूर्वेः कृतान्यथ ॥७॥ वर्षान्तःपातिभिभूमिदिनैश्चककला यदि । तदा चैकेन किमिति फलं मध्या गती रवः ॥८॥ यद्येककुदिननेय तदा कल्पोद्भवैश्च किम् । रः स्यु. कल्पभगणा वा स्युर्वर्षानुपाततः ॥९॥ गोलोक्तविधिना कार्य विपुल गोलयन्त्रकम् । खगोलस्यान्तरे न्यस्ते भगोले विषुवद्धृतिम् ॥ १० ॥ आधारवृत्तद्वयके तत्रापमवृति न्यसेत् । भगणांशाकिता चाथ कदम्बद्दयकीलयोः ॥ ११ ॥ प्रोतमन्यच्चलं वेधवृत्तं भांशाकितं कुरु । ततस्तद्गोलयन्त्रं च 'धुवाभिमुख- यष्टिकम् ॥ १२ ॥ यथा जलसमानं च क्षितिजं च स्थिरं कुरु । रात्रौ गोलस्य मध्य- स्थचिनदृष्टया विलोकयेत् ॥ १३ ॥ पौष्णतारा ततः कान्तिवृत्ते मीनान्तगां कुरु । ततो मध्यस्थया दृष्टयाऽब्जं विलोक्य विधुस्थितम् ॥ १४ ॥ तद्वेधवलयं कार्यमेवं ·२२ ग्रहगणिताध्याये- अथ चन्द्रोद्यस्य । एवं मत्यहं चन्द्रवेधं कृत्वा स्फुटगतयो विलोक्याः । य- स्मिन् दिने गतेः परमालत्वं दृष्टं तत्र दिने मध्यम एव स्फुटचन्द्रो भवति । तदेवो. वस्थानम् । यत उच्चसमे ग्रहे फलाभायो गतेश परमाल्पत्वम् । ततश्च तस्माद्दि- नादारम्पान्यस्पिश्चन्द्रपर्यये प्रत्यहं चन्द्रवेधात् तथैवोच्चस्थानं शेषम् । तच्च पूर्वोच- स्थानादयत एव भवति । यत् तयोरन्तरं तज्ज्ञात्वाऽनुपातः क्रियते । यद्येतावद्भिर- नरदिनैरिदमुच्चयोरन्तरं लभ्यंत तदैकेन किमिति । फलं तुङ्गगतिः । तयाऽनु- पातात् कल्पभगणाः। अथ चन्द्रपातभगणोपपत्तिः। एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधाद्दक्षिणविक्षेपे क्षीयमाणे यस्मिन् दिने विक्षेपाभावो दृष्टः कान्तिवृत्ते तत् स्थानं चिह्नयित्वा तत्र यावान् विधुः स भगणाच्छुद्धः पातः स्यादिति ज्ञेयम् । पुनरन्यस्मिन् पर्यये दक्षिण- विक्षेपामावस्थानं ज्ञेयम् । कान्तिवृत्ते तत्तु स्थानं पूर्वस्थानान् पश्चिमत एव भवति । अतो ज्ञाता पातस्य विलोमा गतिः । सा चानुपातात् । यद्येतत्कालान्तरदिनैरेना- वत् पातयोरन्तरं लभ्यते तदैकेन किमिति । फटं पातगतिः । तया प्राग्वत् कल्प- भगणाः। अथ रवितुङ्गोपपत्तिः । मिथुनस्थे रवी कस्मिंश्चिदिने रेवतीतारकोदयाद्याव- तीभिर्घटिकाभी रविरुदितस्तावतीभिर्मानान्ताल्लग्नं साध्यम् । यल्लग्नं स तदा स्फुटो राव यः । एवमन्यस्मिन् दिनेऽपि तयोः स्फुटार्कयोरन्तरं स्फुटा गतिः । एवं मत्यहं स्फुटगतयो ज्ञातव्याः । यस्मिन् दिने गतेः परमाल्पत्वं तहिने यावान रविस्तावदेव वेरुच्चं भवति । तस्योच्चस्य चलनं वर्षशतेनापि नोपलक्ष्यते । किन्त्वाचार्यैश्चन्द्रमन्दोच्चवदनुमानात् कल्पिता गतिः । सा चैवम् । पैर्भगणैः सांपताहर्गणावर्षगणादा, एतावदुच्च भवति ते भगणा युक्त्या कुट्टकेन वा कल्पिताः। शि०-वेधवृतेस्तथा । क्रान्तिवृत्तस्य संपातस्तस्य मीनान्तकस्य च ॥ १५ ॥ यावदन्तरक तस्मिन्काले तावान्स्फुटो विधुः । कान्तिवृत्तचन्द्रबिम्बमध्ययोर्वधवृत्तके ॥ १६ ॥ याव- दन्तरकं तत्र तावान्विक्षेपको विधोः । अन्येार्यः स्फुटश्चन्द्रस्तयोरन्तरक स्फुटा ॥१७॥ गतिस्तस्याथ तो मध्यौ कृत्वा चान्तरकं तयोः । मध्यमा सा चन्द्रगतिस्तत्र त्रैराशिकं कृतम् ॥१८॥ यद्येन दिननैपा तदा कल्पोद्भवैस्तु किम् । एवं चन्द्रस्य भगणा भौमादीनां तथा कृताः ॥ १९॥ एवं प्रतिदिनं चन्द्रवेधं कृत्वा स्फुटा गतिः । विलोक्या यत्र दिवसे गतेश्च परमाऽल्पता ॥ २० ॥ तत्राहि मध्य एवासौ स्फुटश्चन्द्रो भवेद्धवम् । उच्चस्थानं तदेव स्यात्ततस्तस्मादिनात्तथा ॥ २१ ॥ अन्यस्मिश्चन्द्रचक्रे चेत्प्रत्यहं चन्द्रवेधतः ।

·मध्यमाधिकारः। अथान्येषां शीघोच्चोपपत्तिः। तत्रैत एव शनिजीवभूभुवामित्यादि । उच्ची साकर्षको भवति । तेन स्वरक्षामण्डले भ्रमन् ग्रहः स्वाभिमुखमारष्यते । तेनाss- कृष्ट. सन् कक्षामण्डले मध्यग्रहाइग्रतः पृष्ठतो वा यावताऽन्तरेण दृश्यते तावत् तस्य फल मान्द शैम्य वा । अहो उच्चो नाम प्रदेशविशेषस्तेन कथमाकृप्यत इति तदुच्यते । यथोक्त सूर्यसिद्धान्ते- अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिता. । शीघमन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणा गदिहेतवः ॥ तदातरश्मिभिर्वद्धास्तै. सव्येतरपाणिभिः । माक् पश्चादपकृष्यन्ते यथाऽऽसन्न स्वदिङ्मुखम् ।। इत्यादि । एवमत्रोच्चस्य देवताविशेषेणाङ्गीलतत्वाददोपः । एतदुक्त भवति । शनेजविात् कुजादा यदा रविरम वर्तते तदा मध्पग्रहात् स्फुटग्रहोऽयतो दृश्यते । यदा तु पृष्ठगतोऽर्कस्तदा मध्यात् स्फुटग्रह. पृष्ठतो दृश्यते । अतस्तेषां त्रयाणा रविसमान शीघोच्च धीरैः कल्पितम् । अतो रविभगणतुल्याः शीघोच्च- भगणा इत्युपपन्नम् । अथ मन्दोच्चोपपत्तिः । तत्र वेवेन स्फुटग्रह ज्ञात्वा त मन्दस्फुट प्रकल्प्य ततः शीघ्रफलमानीय तत् वस्मिन् स्फुटे विलोम कृत्वैवमसझन्मन्दस्फुटो ज्ञेयः । एव प यह मन्दस्फुटमुपलक्ष्य रा मन्दसुटो धनभन्दफले क्षीयमाणे यस्मिन् दिने मध्यमतुल्यो भवति तदा तत्तल्यमेव मन्दोच्च ज्ञेयम् । ततस्तस्मादविमन्दोच्चव- द्भगणा. कल्प्पाः । एव सर्वेषाम् । शि०-उच्चस्थान तथैवैतदयत पूर्वसस्थिते ॥ २२ ॥ यत्तयोरन्तर तमानुपात क्रियतेऽधना । यद्यन्तरदिनरेतदुच्चयोरन्तर तदा ॥२३॥ एक्न किमितीहोच्चगतिस्तत्कल्पपर्यया । चन्द्रपातस्य भगणोपपत्ति कथ्यतेऽधुना ॥ २४ ॥ यस्मिन्दिने शराभावस्तत्स्थान क्रान्ति वृत्तके । चिह्नयित्वा तत्र यावान्विधु स भगणच्युत ॥२५॥ यस्मिन्दिने शराभाव' स पातस्तहिने विधु । शून्य भवत्यतश्चन्द्रोऽर्कशुद्ध पातसज्ञित ॥ २६ ॥ पात' स्या स्पुनरन्यस्मिन्पर्यये याम्यबात । शून्यस्थान कान्तिवृत्ते तत्स्थान पूर्वसस्थिते. ॥२७॥ पश्चिमेऽतो विरामति सानुपातात्प्रकल्पते । एतत्कालान्तरदिनै पातयोरन्तर विदम् ॥२८॥ तदा चैकन किमिति फर पातगतिस्तथा । पूर्ववत्कल्पभगणा दुवे सूर्योच्चवासनाम् ॥ २९ ॥ मिथनम्थे रवौ कस्मिश्चिदिने पौष्णभोदयात् । यावदधीभिरुदितो रविस्तन्नाडिकादित ॥२०॥ रन मीनान्तत साव्य तदा स्यात्स स्फुटो रवि । अन्यस्मिन्दिासेऽप्येव तयोरन्तरक स्फुग ॥ २१॥ गतिरव प्रत्यह च स्फुग वेरा जवा प्रमात् । यस्मिन्दिने गतेराल्स्य परम तदिन रवि ॥ ३२ ॥ यावार विस्तदुच्च स्कत्तस्य वर्षशतेन च । गतिआतुम शक्या हि क्तुि चन्द्रोच्चबद्दति ॥ २२ ॥ कल्पिता त्वनुमानातराचार्यश्च पुरातनै ।स ·२४ ग्रहगणिताध्याये- अथ बुधशुक्रयोः शीमोचोपपत्तिः। तत्र रविशुकयोः पूर्वस्यां दिशि चकप- न्येधेनाऽऽन्तरभागा ज्ञेयाः। ते तयोः स्फुटयोरन्तरांश जावास्तैः स्फुटाकांदिशो- धितः स्फुरः शुक्रो भवति । ततः शुक्रस्प मन्दफलमानीय तत् स्फु' शुक्र धन] व्यस्त कार्यम् । रविश्व मध्यमः कार्यः। तयोर्यदन्तरं तच्छीमफलमृणं धनं च ज्ञेयम् । एवं प्रतिदिनवेधेन तच्छीमफलं परममृणं ज्ञातव्यम् । तत् नाहक फलमात् तिर्यकस्थितेनोचेनाऽऽकृष्टस्य भवति । तच्च तिर्यक्त्वं त्रिभान्तरि- तस्प स्यात् । अवस्ता विमोनेन स्फुटशुक्रेण तुल्यं शीमोच्चं ज्ञेयम् । एवं पुन- रन्यस्मिन् पर्यये पाच्यामेवान्यच्छीमोच्चं ज्ञात्वाऽनुपावः क्रियते । यद्येतत्काला- न्तरदिनस्तयोरुग्चयोरन्तरं उभ्यते तदैकेन किमिति । फलं तुङ्गगतिः । माग्वत् सया भगणाः । एवं बुधस्यापि । अथ मौमादीनां वेधेन पागबद्दक्षिणविक्षेपाभावस्थाने यावान् मन्दस्फुटो ग्रहश्चक्रशुद्धस्तावान् पानः । बुधशुक्रयोस्तु तदा मन्दफलव्यस्त संस्कृतं यावच्छी.. भोच्चं चक्रशुलं तावान् पातो शेयः । ततः प्राबद्भगणकल्पना । शि०-धैवं भगणैर्येश्च समिताहर्गणाद्भवेत् ॥ ३४ ॥ एतावदुच्यते पूर्युक्त्या वा कुटकेन वा। तुङ्गस्य भगणाः प्रोक्ता दुवे शीघोच्चवासनाम् ॥ ३५ ॥ शनीवात्कुजादाऽपि वर्तते रवि- रगतः । तथा मध्यग्रहात्स्पष्टो दृश्यते खेचरोऽग्रतः ॥ ३६ ॥ यदा पृष्ठगतोऽक: स्यात्तदा मध्यपहात्स्फुटः । पृष्ठतो दृश्यतेऽतश्च त्रयाणां रवितुल्यकम् ॥ ३७ ॥ उच्च तत्कल्पितं धारस्तच्छीघ्रभगणा इति । अथवा जीवमन्दारा दृश्यन्ते शीघ्रगामिनः ॥ ३८॥ रव्यास- नास्तु तत्पझे दृश्यन्ते पृथुवक्रिणः । रवितुल्यं चलोच्चं स्याइतो मन्दोच्चवासना ॥ ३९ ॥ वेधेन स्वचरं स्पष्टं ज्ञात्वाऽस्माच्छीघजं फलम् । तस्मिनफूटे विलोमं तत्कृत्वा मन्दस्फुटोऽसकृत् ॥ ४० ॥ एवं प्रतिदिनं मन्दस्फुटोऽसौ यदिने भवेत् । मध्यतुल्यस्तु सत्तुल्यं मन्दोच्च कल्पितं बुधैः ॥ ४१ ॥ प्राच्या चक्रकयन्त्रे शभृगुविध्यर्कतोऽन्तरम् । तेनोनोऽर्क, स्फुट. शुक्रस्ततो मन्वफलं स्फुटम् ॥ ४२ ॥ व्यस्त कार्य रविर्मध्यस्तयोरन्तरकं. फलम् । शैन्यमेवं प्रतिदिनं परमं यत्र तत्फलम् ॥ ४३॥ तत्रिभेनोनितः स्पष्टः शुक्रोऽ- स्याऽऽशूच्चकं भवेत् । अन्यस्मिन्पर्ययेऽप्येवं ज्ञात्वा प्राच्या तु शीघ्रकम् ॥ ४४ ॥ एतत्का- लान्तरदिनैरुच्चयोरन्तरं त्विदम् । तदा चैकेन विमिति फलं तुझगतिः स्फुटा ॥ ४५ ॥ प्राग्वत्स्युः फल्पभगणा एवं शस्यापि कल्पना । पृष्ठतोऽग्रे शशुको स्तो यतोऽर्कानुसरौ सदा ॥ ४६॥ अतस्तद्भगणैस्तुल्या. कल्पे स्युभंगणास्तयो. । भौमादीना याभ्यबाणाभावे मन्द. स्फुटो ग्रहः ॥ ४७ ॥ चकशुद्धस्तु पात. स्यात्याग्वत्तत्कल्पपर्ययाः । ज्ञशुक्रयोय॑स्तम- न्दफलसंस्कृतमुच्चकम् ॥४८॥ चक्रशुद्ध हि पात. स्यात्माग्वद्भगणकल्पना । ज्ञात्वा परं चलफलं गोले ज्यान्त्यफलज्यका ॥ ४९ ॥ त्रिमौळ यदि भौशाः स्युस्तया किमिति ये छवाः । नीचोच्चवृत्तपरिधी सलानयनहेतवे ।। ५० भोपपरोभ यक्तिमात्रमदादतम् ।

·मध्यमाधिकारः ।
"
अथ भम्रमानाह-
खखेपुवेदपइगुणाकृतीमभूतभूमयः । शताहता
१५८२२३६४५०००० भपश्चिमभ्रमा भवन्ति काहनि ॥७॥
काहनि ब्रह्मदिन एतावन्तो मानां पश्चिमनमा भवन्ति । अवोपपत्तिोले
समं भसूर्यादितौ ॥ इत्यादिना कथिता व्याख्याता च ॥७॥
अथ सूर्याहांश्चान्दाहांश्चाऽह-
विधिदिने दिनकदिवसाकरेन्द्रिय-
शरेपुभुवोऽर्बुदसंगुणाः १५५५२०००००००० ।
नवनवाडूकराररसेन्दवः
प्रयुतसंगुणिता १६०२९९९००००००विधुवासराः॥८॥
अनोपपत्तिः । रविवर्षाणि दिनीलतानीति सुगमम् । चन्द्रायोविन्तः
कल्पे योगास्तावन्तः किल शशिमासाः। ते तु योगा भगणान्तरतुल्याः स्युः।
उभयोरपि माग्गमनात् । अतो भगणान्तरतुल्याः शशिमासा भवन्ति । ते विंश-
द्गुणाः शशिदिवसा भवन्तीत्युपपन्नम् ॥ ८ ॥
अथ कुदिनान्याह-
भूदिनानि शरवेदभूपगोसप्तसप्ततिथयोऽयुताहताः१५७७९१६४५००००
भरमास्तु भगणैर्विवर्जिता यस्य तस्य कुदिनानि तानि वा ॥ ९ ॥
शि०-नरेणाल्पायुषा ज्ञातुं न हि शक्या यतस्तु सा ॥५१॥ पासिन्धुतीगतनन्दीपुरे निवसन्
हि कौशिकसुवंशजनि. । भगणोपपत्तिमखिलयुसदा द्विजराम नरहरिः कृतवान् ॥ ५२ ॥
इति श्रीनृसिंहदैवज्ञकृता भगणोपपत्ति. साप्ता।
खखेष्विति । अत्रोपपत्तिः । एकस्मिन्कुदिने सावयवोऽयं भभ्रमः १।५९८
तदा वर्षगतैः कल्पगतैर्वा किम् । एकस्मिन्सौरवर्ष एते भभ्रमास्तदा कल्पे कियन्तः ।
अथवा कल्पसौरवर्षे. कल्पगतास्तदेकेन किमिति ॥ . ॥ विधिदिन इति ।
अत्रोपपत्तिः । रविवण्य गुणानि मासास्ते त्रिंशद्गुणा निानीति सुगमम् । अथ-
वैकस्मिन् वर्ष एते सौरा. ३६० तदा कल्पसौरवर्षे. किम् । चन्द्रस्य तु यावन्तः कल्पे
रविणा सह योगास्तावन्तः शशिमासा. । कालेन येनति पुनरित्युक्त्वात् । योगस्त्वमान्ते
भवति । तावान् चान्द्रमास. । अत उक्तं दर्शावधि मासमिति । केपितु क्षेत्रे समायेनेति
वदन्ति । सन्न । योगास्तु भगणान्तरतुल्या भवन्ति। अन्तरं तु रगग्न्यधिरामेषवो लक्षनिया,
शशाकस्य मासास्ते विशद्गुणा दिनानीति सुगमम् । वैकसि वर्ष एते चान्द्रास्तदा कस्से
किम् । जाता नवनवाइककराभरसेन्दव. प्रयुतगणाः ॥ ८॥

·२६ ग्रहगणिताध्याये- एषामुपपतिः मागेयोक्ता । एकस्मिन् रविवर्षे यावन्तो भनमाः स्युस्तावन्तं एवैकोना रविसावन दिवसा भवन्ति । यतो रविः माग्गत्य पर्ययं गतः । अतो भगणसंख्ययोना भभ्रमाः कहा भवन्ति । एवमन्येषामपि ग्रहाणां कुदिवसाः स्परित्युपपन्नम् ॥ ९ ॥ अथाधिमासान् न्यूनाहांश्वाऽऽह- लक्षाहता देवनवेपुचन्द्राः १५९३३००००० कल्पेऽधिमासाः कथिताः सुधीभिः। दिनक्षयास्तत्र सहस्रनिनाः सवाणवाणादन्यहिसेपुदम्राः २५०८२५५००० ॥१०॥ अवोपपतिः। अत्र प्ररुतास्तायरिमासास्तेभ्यश्चान्दमासा 'पावद्भिरधिका- स्ले धिमासा उच्यन्ते । एवं मरुतानां सावनानां चान्द्राणां चान्तरमवान्युच्यन्ते । तथा मायनदिन पश्चान्दाहा यावद्भिरधिकास्ते दिनक्षयाः। अतस्तेपामन्तरमताव- भवतीत्युपपन्नम् ॥ १० ॥ शिल- मदिनानीति । अनोपपत्ति.। यकस्मिन्वर्ष एतावन्ति पभादरामा इत्यादीनि भगणो.. पपनी मिद्धदिनानि तथा कल्ये कियन्ति जातानि शग्वेदेत्यादीन्पयुतगुणानि । भर्भमा इति । अनापति । एकस्मिन्य यावन्तो भनमाः स्युः३५६ तावन्तो रयरेकभगणोनास्तानि पे. मदिनानि । यतो रवि. प्राग या, एक पर्यय गतोऽतो वर्ष रवरक एवं भगंणो भवति ।... एवमन्येपा मगम्नास्तथा प्राणां कदिनानि भान्ति ॥९॥ रक्षारता इति । अनोपपति: । सो ६.१ ५२ चान्द्र-५९ ॥ ४ अन्तरे:- धि १ । ८८ कमीगन्त तमिदं १ । ४८ अधिशेषं तदा वर्षसार. कि रु ११ । 1 अन्योऽनुपात' । एकस्मिन सौरवर्ष एतदधिशेष तदा फकिरदिति । ५ दिनानि विसदनात्यधिसः | अथ शाहकाप मागा. यदि वल्रमाणन रविमामेभ्यभान्द्रमामा यावद्भिधिकास्तेऽधिमागा उ. सनन्द्रा रसगुणा सुपएनन् । दिनक्षया इनि । मायन ६० मा--१९१४ अन्न , दिनअयशेरम् । एकसारनान्तर्भूतम् । अब मानापमान यानी 10मि दिन सदा वर्गहुदिन किम ।।१८।२।७।३०॥ ralini मा निदिनाय तदा कर दिया । अपना फन्मादिनानि निसमान मान ५२.१.७०१५०००। भय मानगन्य दिनापशेष. THI ITER मा.भान्टमा दिनपनाम:स्पृ८.५८८५००० दिरामा सद ।

·२६ .. मध्यमाधिकार इदानीमधिमामेन्दुदिनावमादि प्रकारान्तरेणाऽऽह- रवेः कोटिनिनाः रुताप्टेन्दुवाणाः ५१८४००००००० सुराग्न्यधिरामेपवो लक्षनिध्ना ५३४३३३०००००। शशाङ्कस्य मासाः पृथक् सूर्यमासै- विहीनास्तु कल्पेऽथवा तेऽधिमासाः ॥११॥ अधिदिनैर्दिनकदिनसंचय सहित इन्दुदिनान्यथ तानि वा । विरहितानि च तानि दिनक्षय क्षितिदिनान्यत उत्कमताऽपरम् ॥१२॥ एवमनपा वासनया पठितार्कचन्द्रमासान्तरमधिमासा । कि पाटेनेति वाश- म्दार्थ । एवमधिमासदिन सहिताः सौराहाचा दाहा भवति । कि तपाटेन वा । तेऽवमैरूना कहा स्युर्या ॥११॥१२॥ इदानी प्रकारान्तरेण चन्द्रमासान् दिनक्षपाश्चाऽऽह- अन्तरं तरणिचन्द्रचकजं यद्भवेत् स वियुमाससंचयः। चन्द्रचक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनदिनक्षया. ॥१३॥ पूर्वार्धस्य वासना प्रागेवोक्ता । अथ चन्द्रचऋदिनैक्ये च दमासमदिनक्येन वर्जिते क्षयाहाः स्युः। अत्र वासना । चदभगणा रविभगणैरूनाश्चन्द्रमासा स्युः । अतो विपर्य- আবশ্যবালাগঞ্জ পলা মপি। বলে মশঃ দালাল भवन्ति । तैरूनाश्चान्द्राहा क्षयाहा भवन्ति । एतव्यक्तम्थि या लिख्यत । चमा १ चम १ एते किल रविभगणा । एमिरूना भनमा सशोध्यमान- मुण धन भवतीति जाता सावना । चमा १ भत्रमा १ चम १ । एभिरू- नाश्चान्द्राहा जाना । चभ १ चदि १ चमा १ भन १ । एव क्षयाहा भवन्ती- त्युपपन्नम् । एतच्छिष्याणा धनर्णयागपियोगकौशार्थ दर्गितम् ॥१३॥ शि०- रवेरिति । उपपत्तिस्तु प्राम् विधिदिन इत्यनोत्र परविम पाठपठिता चान्द्रमासा सूर्यमासैविहीना कल्पेऽधिमासा स्यु । यत' सौरचा द्रान्तरेऽधिशपम् ॥११॥ अधिदिनैरिति । अत्रोपपत्ति । अधिदिनैरदिनसचयो युत इन्दुदिनानि स्यु । सौरचान्द्रा न्तरे विशेषमित्युक्तत्वात् । इन्दुदिनानि दिनचर्यविरहितानि सावनानि स्यु । सावनचान्द्रान्तरे दिनक्षयशेषमित्युक्तमतोऽपरम् । सावनानि दिनक्षय सहितानि चा द्राणि भवन्ति । चान्द्राण्याधिदिनैर्विरहितानि वा सौराणि भवन्ति । तानि दिनभय सहितानि वा साव नानि भवन्ति ॥१२ ।। अन्तरमिति । अत्रोपपत्ति । चन्द्रार्कयोर्यावन्त कल्प शशिमासा । अनेन तरणिच द्रचरनमन्तर विधुमासा । बचनेति । अत्रोपपनि । यागास्तावन्त ·२० ग्रहगणिताध्याये- इदानीमन्यदाह- इन्दुमण्डलगुणेन्दु १३ संगुणबध्नचकविवरेऽधिमासकाः। खेचरोच्चभगणान्तरोन्मिताः सन्ति मन्दचलकेन्द्रपर्ययाः॥१४॥ अवोपपत्तिः । चन्द्रभगणा रविभगणोनाश्चन्द्रमासा भवन्ति । तेऽधिमासज्ञा- नार्थ रविमासोनाः कार्याः । रविमासास्तु द्वादशगुणिते रविभगणैर्भवन्ति । पूर्व- मेकगुणैरूना इदानी द्वादशगुणैश्च । अतस्त्रयोदशगुणै रविभगणरूनाश्चन्द्रभगणा अधिमासा भवन्तीत्युपपन्नम् । उत्तरार्धन केन्द्रस्वरूपमुक्तम् ॥ १४ ॥ इति ग्रहभगणमानाध्यायः॥ अथ ग्रहानयनाध्यायः । तबाहर्गणानपनमाह- कथितकल्पगतोऽर्कसमागणो रविगुणो गतमाससमन्वितः । खदहनैर्गुणितस्तिथिसंयुतः पृथगतोऽधिकमास- १५९३३००००० समाहतातू ॥१॥ शि०-चन्द्रभगणा रविभगणैरूनाश्चान्द्रमासा. स्य। चान्द्रमासोनाश्चान्द्रभगणा रविभगणाः स्युः। रविभगणेरूना भभ्रमाः सावना. स्यु। सावनेरूनाश्चान्द्राः क्षया भवन्ति । एतदव्यक्त- स्थित्या पुनर्लिख्यते । चान्द्रमासोनाश्चान्द्रभगणाः। चांमा चंभ १ रविमगणाः । रविभग. णोना भभ्रमाः चान्द्रमासाः १ चभ १ भभ्रम १ सावना. । सावनेरूनाश्चान्द्रदिवसाः । चामा १ चंभ भभ्रम चादि १ दिनक्षयाः । एवं चन्द्रचक्र दिवसेक्यमूनितं चन्द्रमासभ- दिनरित्युपपन्नम् ॥ १३ ॥ इन्दुमण्डलेति । अोपपत्तिः । चन्द्रभगणा एकगुणरविभगणीनाश्चान्द्रमासा भवन्ति । अधिमासज्ञानार्थ रविमासोनाः कार्याः । 'शशाङ्कस्य मासाः' इत्युक्त्वात् । रविमासास्तु द्वादशगुणे रविभगर्भवन्ति । पूर्वमेकगुणेरूना इदानी द्वादशगुणेरूना अतस्त्रयोदशगुणे रविभगणेरूनाश्चन्द्रभगणा अधिमासाः स्यः । खेचरोच्चेति । अनोपपत्तिः । सेचराणामुच्चभगणानामन्तरे मन्दचलकेन्द्रपर्ययाः सन्ति तेन पठितास्त उच्चपर्ययाः ॥१४॥ नन्दिमामपुरेऽभवद्दिजगुरुः श्रीकेशबो देरवित् सज्जः श्रीगणनायकोऽसिरगुरुद्वारनामा ततः । तस्मात्केशववित्ततः समभवद्भाप्यं गणेशोऽकरो- त्ससिद्धान्तशिरोमणेभंगणारयोऽधिकारोऽभवत ॥१॥ इति शिरोमणिप्रकाशे भगणाध्यायः ॥ २ ॥ अयाइर्गणमहानपनापाह-कथितकल्पगत इति ॥ १॥ रविदिनेति ॥ २ ॥ भव.

·मध्यमाधिकारः। रविदिना-१५५५२०००००००० प्तगताधिकमासकैः कृतदिनैः सहितो युगणो विधोः। पृथगतः पठितावम-२५०८२५५०००० संगुणाद- विधुदिना-१६०२९९९०००००० गतावमवर्जितः ॥२॥ भवति भास्करवासरपूर्वको दिनगणो रविमध्यमसावनः। अधिकमासदिनक्षयशेपतो ग्रुघटिकादिकमत्र न गृह्यते ॥३॥ स्पष्टम् ॥ १ ॥ २ ॥३॥ अत्र वासना । कल्पगताब्दा द्वादशगुणिता रविमासा जातास्ते चैत्रादिगत- चान्द्रतुल्यैः सौरैरेव युतात्रिंशद्गुणा इष्टमासपतिपदादिगततिथितुल्यैः सौरैरे दिनैर्युताः । एव ते सौरा जातास्तेभ्य. पृथक् स्थितेभ्योऽधिमासानयन राशि- केन । यदि कल्पसौरदिनैः कल्पाधिमासा लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । फलं मताधिमासाः । दिनीकृते. पृथस्थितः सौराहगंण सहितश्चान्द्रो भववि । यतः सौरचान्दान्तरमधिमासदिनान्येव । अथ चान्दाागणादवमानयन पैरा- शिकेन । यदि कल्पचान्द्राहैः कल्पावमानि लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । फल गतावमानि । तरूनश्चान्द्रोऽहर्गणोऽत. कर्तव्यः । यतः सावनचान्द्रान्तरेऽवमा- न्येव । एव कृते सति रवेमध्यमः सावनाहर्गणो भवति न स्फुट, । मध्यमस्फु- शि०-तीति ॥ ३ ॥ अधिकमासदिनक्षयशेषत क्रमेण युघटिकादिकमन न गृह्यत इत्यर्थः । अत्रोपपत्ति। कल्पसौरवर्षाणि द्वादशगुणानि मासा । ते चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यै सोरेव मासै कल्पितै प्रतिमासिकाधिकशेषदिनाधिकर्युता' । ते त्रिशद्गुणा इष्टमासप्रतिपदादिगत चान्द्रतिथितुल्यै कल्पितै सौर्युता । दर्शान्ततो याततिथिप्रमाणैरित्यायुक्तत्वात् । एते सौरा जाता । तच्चान्द्रीकरणम् । यदि कल्पसौरदिवसै कल्पाधिमासास्तदेभिरिष्टसौरै किम् । फल । सौरेभ्य' साधितास्ते वेत्युक्तत्वादधिमासैश्चान्द्रेर्दिनीकृतै पृथकस्थितोऽसौ सोरोड हर्गण सहितश्चान्द्रो भवति । यत' सौरचान्द्रदिनान्तरमाधिदिनान्येव । तत्सावनी करणम् । यदि क्ल्पचान्द्रे क्ल्पावमानि तदैभिरिष्टचान्द्रे कि फलमवमानि सावनानि । सावनान्यवमानि स्युरित्युक्तत्वात् । तेश्चान्द्रोऽहर्गणोन' सावन' स्यात् । यतश्चान्द्रसावनान्तरमवमानि । एव मध्यमोऽहर्गणो भवति । न स्फुट' । अहर्गणो मध्य मसावनेन कृतश्चरत्वात्स्फुटसावनस्य । अधिकमासेत्यत्र वासना। अहर्गणस्याऽऽनयने - कमासा इति । दर्शावधिरिति । दर्शान्ततो यातेति । तिथ्यन्तसूर्योदययोरिति । अधि कमासदिनक्षयेत्यत्र वासना केशवदैवज्ञोक्ता । सौर' सक्रमत इति । सौरो मास' सक्रमतोऽ नुपात उक्तः । अमान्तान्मास' प्रसिद्धो धृत । अमान्तात्परत' सत्रमात्प्रागधिशे- पम् । तदधिशेष चान्द्रतिथिसौरदिनान्तरेऽपि सति नाम सौरचान्द्रान्तरेऽधिशेषतुल्पे - ·ग्रहगणिताध्याये- इदानीभन्यदाह- इन्दुमण्डलगुणेन्दु १३ संगुणबध्नचकविवरेऽधिमासकाः। खेचरोच्चभगणान्तरोन्मिताः सन्ति मन्दचलकेन्द्रपर्ययाः॥१४॥ अत्रोपपत्तिः । चन्द्रभगणा रविभगणोनाश्चन्द्रमासा भवन्ति । तेऽधिमासज्ञा- नार्थं रविमासोनाः कार्याः । रविमासास्तु द्वादशगुणितै रविभगणैर्भवन्ति । पूर्व- मेकगुणैरूना इदानीं द्वादशगुणैश्च । अतस्रयोदशगुणै रविभगणैरूनाश्चन्दभगणा अधिमासा भवन्तीत्युपपन्नम् । उत्तरार्धन केन्द्रस्वरूपमुक्तम् ॥ १४ ॥ इति ग्रहभगणमानाध्यायः ॥ अथ ग्रहानयनाध्यायः । तबाहर्गणानयनमाह- कथितकल्पगतोऽर्कममागणो रविगुणो गतमाससमन्चितः । खदहनैर्गुणितस्तिथिसंयुतः पृथगतोऽधिकमास- १५९३३००००० समाहतातू ॥१॥ शि०-चन्द्रभगणा रविभगणैरूनाश्चान्द्रमासा. स्या चान्द्रमासोनाश्चान्द्रभगणा रविभगणाः स्युः। रविभगणेरूना भभ्रमाः सावनाः स्युः । सावनैरूनाश्वान्द्राः क्षया भवन्ति । एतव्यक्त स्थित्या पुनर्लिख्यते । चान्द्रमासोनाश्चान्द्रभगणाः । चाँमा १ चंभ १ रविभग्णाः । रविभग. गोना भभ्रमाः चान्द्रमासाः १ चभ १ भभ्रम १ सावनाः । सावनैरूनाश्चान्द्रदिवसाः । चामा १ चंभ १ भ्रम १ चांदि १ दिनक्षयाः । एवं चन्द्रचक्रादिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभ- दिनरित्युपपन्नम् ॥ १३ ॥ इन्दुमण्डलेति । अत्रोपपत्तिः । चन्द्रभगणा एकगुणरविभगणोनाश्चान्द्रमासा भवन्ति । अधिमासज्ञानार्थ रविमासोनाः कार्याः । 'शशाङ्कस्य मासाः' इत्युतत्वात् । रविमासास्तु द्वादशगुणे रविभगणेर्भवन्ति । पूर्वमेकगुणेना इदानीं द्वादशगुणेन्ना अतस्रयोदशगुणे रविभगणेरूनाश्चन्द्रभागा अधिमासाः स्युः । खेचरोश्चेति । अत्रोपपत्तिः । खेचराणामुच्चभगणानामन्तरे मन्दचलकेन्द्रपर्ययाः सन्ति तेन पठितास्त उच्चपर्ययाः ॥१४॥ नन्दियामपुरेऽभवद्विजगुरुः श्रीकेशवो देवरित तज्जः श्रीगणनायकोऽसिलगुरुर्बहालनामा ततः । तस्मात्केशववित्ततः समभवद्भायं गणेशोऽकरो- ससिदान्तशिरोमणेभंगणारयोऽधिकारोऽभवत ॥१॥ इति शिरोमणिप्रकाशे भगणाध्यायः ॥ २॥ अथाइर्गणमहानपनापाइ-कपितकल्पगत इति ॥ १॥ (विदिनति ॥ २ ॥ भव.

·.. मध्यमाधिकारः। रविदिना-१५५५२०००००००० प्तगताधिकमासकैः कृतदिनैः साहितो युगणो विधोः। पृथगतः पठितावम-२५०८२५५०००० संगुणाद्- विधुदिना-१६०२९९९०००००० गतावमवर्जितः॥२॥ भवति भास्करवासरपूर्वको दिनगणो रविमध्यमसावनः। अधिकमासदिनक्षयशेपतो ग्रुघटिकादिकमत्र न गृह्यते ॥३॥ स्पष्टम् ॥ १॥२॥३॥ अब वासना । कल्पगताब्दा द्वादशगुणिता रविमासा जातास्ते चैत्रादिगत- चान्दतुल्यैः सौरैरेव युवास्त्रिंशद्गुणा इष्टमासमतिपदादिगततिथितुल्यैः सौरैरेष दिनैर्युताः । एवं ते सौरा जातास्तेभ्यः पृथक् स्थितेभ्योऽधिमासानयनं वैराशि- केन । यदि कल्पसौरदिनैः कल्पाधिमासा लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । फलं गताधिमासाः । तेदिनीकतैः पृथस्थितः सौराहर्गणः सहितश्चान्द्रो भवति । यतः सौरचान्द्रान्वरमधिमासदिनान्येव । अथ चान्द्रायुगणादवमानयनं त्रैरा- शिकेन । पदि कल्पचान्द्राहैः कल्पावमानि लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । फलं गतावमानि । तरूनश्चान्द्रोव्हर्गणोऽनः कर्तव्यः । यतः सावनचान्द्रान्तरेऽवमा- न्येव । एवं कते सति वेमध्यमः सावनाहर्गणो भवति न स्फुटः । मध्यमस्फु- शि०-तीति ॥ ३ ॥ अधिकमासदिनक्षयशेषत. क्रमेण युघटिकादिकमत्र न गृह्यत इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः। कल्पसौरवर्षाणि द्वादशगुणानि मासाः । ते चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यै. सौरैरेव मासे. कल्पितेः प्रतिमासिकाधिक्शेषदिनाधिकैर्युताः । ते त्रिशद्गुणा इष्टमासप्रतिपदादिगत- चान्द्रतिथितुल्यैः कल्पिते. सौरैर्युताः । दर्शान्ततो याततिथिप्रमाणैरित्यायुक्तत्वात् । एते सौरा जाताः। तच्चान्द्रीकरणम् । यदि कल्पसौरदिवसैः कल्पाधिमासास्तदैभिरिष्टसौरैः किम् । फलं । सौरेभ्यः साधितास्ते वेत्युक्तत्वादधिमासैश्चान्द्रैर्दिनीकृते. पृथस्थितोऽसौ सौरोऽ- हर्गणः सहितश्चान्द्रो भवति । यतः सौरचान्द्रदिनान्तरमधिदिनान्येव । तत्सावनी- करणम् । यदि कल्पचान्द्रे. कल्पावमानि तदैभिरिष्टचान्द्रः किं फलमवमानि सावनानि । सावनान्यवमानि स्युरित्युक्तत्वात् । तैश्चान्द्रोऽहर्गणोनः सावनः स्यात् । यतश्चान्द्रसावनान्तरमवमानि। एवं मध्यमोऽहर्गणो भवति । न स्फुटः । अहर्गणो मध्य- मसावनेन कृतश्चलत्वात्स्फुटसावनस्य । अधिकमासेत्यत्र वासना । अहर्गणस्याऽऽनयने - कमासा इति । दर्शावधिरिति । दर्शान्ततो यातेति । तिथ्यन्ससूर्योदययोरिति । अधि- कमासदिनक्षयेत्यत्र वासना केशवदैवज्ञोक्ता । सौरः संक्रमत इति । सौरो मासः सक्रमतोs- नुपात उक्तः । अमान्तान्मासः प्रसिद्धो धृत. । अमान्तात्परतः संक्रमात्मागधिशे- पम् । तदधिशेषं चान्द्रगतिथिसौरदिनान्तरेऽपि सति नाम सौरचान्द्रान्तरेऽधिशेषतुल्ये - .

·२८ ग्रहगणिताध्याये- इदानीमन्यदाह- इन्दुमण्डलगुणेन्दु १३ संगुणवध्नचकविवरेऽधिमासका। खेचरोच्चभगणान्तरोन्मिताः सन्ति मन्दचलकेन्द्रपर्ययाः॥१४॥ अत्रोपपत्तिः । चन्दभगणा रविभगणोनाश्चन्द्रमासा भवन्ति । तेऽधिमासज्ञा- नार्थं रविमासोनाः कार्याः । रविमासास्तु द्वादशगुणितै रविमगणैर्भवन्ति । पूर्व- मेकगुणैरूना इदानी द्वादशगुणैश्च । अतस्त्रयोदशगुणै रविभगणैरूनाश्चन्द्रभगणा अधिमासा भवन्तीत्युपपन्नम् । उत्तरार्धन केन्द्रस्वरूपमुक्तम् ॥ १४ ॥ इति महभगणमानाध्यायः॥ अथ ग्रहानयनाध्यायः। तबाहर्गणानयनमाह- कथितकल्पगतोऽर्कममागणो रविगुणो गतमाससमन्वितः । खदहनैर्गुणितस्तिथिसंयुतः पृथगतोऽधिकमास- १५९३३००१०० समाहतात् ।। १ ।। शि०-चन्द्रभगणा रविभगणेरूनाश्चान्द्रमासा. स्य। चान्द्रमासोनाश्चान्द्रभगणा रविभगणाः स्युः। रविभगणेरूना भभ्रमा. सावना. स्युः । सावनेरूनाश्चान्द्रा. क्षया भवन्ति । एतदव्यक्त- स्थित्या पुनर्लिख्यते । चान्द्रमासोनाश्चान्द्रभगणाः । चामा १ चम १ रविभगणाः । रविभग- णोना भभ्रमा चान्द्रमासाः १ चंभ १ भभ्रम १ सावनाः । सावनैरूनाश्चान्द्रदिवसाः । चौमा चेभ १ भभ्रम १ चादि १ दिनक्षयाः । एवं चन्द्रचक्रदिवसेक्यमूनित चन्द्रमासभ- दिनारत्युपपन्नम् ॥ १३ ॥ इन्दुमण्डलति । अनोपपत्तिः । चन्द्रभगणा एकगुणरविभगणोनाश्चान्द्रमासा भवन्ति । अधिमासज्ञानार्थ रविमासोनाः कार्याः । 'शशाइकस्य मासाः' इत्युक्तत्वात् । रविभासास्तु दादशगुणे रविभगणैर्भवन्ति । पूर्वमेकगुणेरूना इदानीं दाइशगुणेरूना अतखयोदशगुणे रविभगणैरूनाश्चन्द्रमगणा अधिमासाः स्युः । सेयरोछेति । अत्रोपपत्तिः । सेचराणामुच्चभगणानामन्तरे मन्दचलकेन्द्रपर्ययाः सन्ति तेन पठितास्त उच्चपर्ययाः ॥१४॥ नन्दियामपुरेऽभवद्विजगुरुः श्रीकेशवो देववित् तग्जः श्रीगणनायकोऽसिलगुरुचछालनामा तत.। तस्मात्केशववित्ततः समभवद्भाप्यं गणेशोऽकरो- त्ससिद्धान्तशिरोमणेभंगणारयोऽधिकारोऽभवत ॥१॥ इति शिरोमणिप्रकाशे भगणाध्यायः ॥ २॥ अयादगंणपणानयनापाद-कथितकल्पगत इति ॥ १॥ विदिनेति ॥ २ ॥ भर- ·मध्यमाधिकारः। स्यात् । यदि वाशिनः शोध्यन्ते तदाऽर्कः स्मादिति युक्तमुक्तम् । किं त्वे तिथ्यन्ते भवति । अथ चन्द औदायिकः साध्यः । तत्र तिथ्यन्तार्को- दययोर्मध्येऽवमशेष वर्तते । तच्च सावनम् । तस्य सावनत्व गोले प्रतिपादितम् । तच्चानुपातेन चान्द्र कार्यम् । यदि कल्पकुदिनः कल्पचान्द्रादिनानि लभ्यन्ते तदाऽवमशेषान्तःपातिभिः कुर्दिनैः किमिति । पूर्वमवमशेपस्य चान्ददिनानि भाग- हार इदानीं नानि गुणकारः । तुल्यत्वाचयोंर्गुणकभाजकयो शे को कुदिनानि भागहारः । फल चन्द्रदिनात्मक भवति । तद्द्वादशगुणितमशात्मक भवति । अतो द्वादशभिः कुदिनानामपवर्ते कृते साभ्रवाणगिरिरामखत्रिगोशकविश्वमितो भागहार उत्पन्नः । तत्र लाघवार्थमायेषु सप्तसु स्थानेषु शन्यान्येव कृत्वा भाग- हारः “पठितः । पतस्तथा रुत एकाऽपि विकला नरन्तर भवति । अतस्तैश भागैर्युतोऽर्कः शशी स्यादित्युपपन्नम् ॥ ५ ॥ इदानीमधिमासावमशेषाभ्या चन्द्राकानयनमाह- कोट्याहतैर्यद्भवभै-२७११००००००० रवाप्तं न्यूनाहशेपे विह- ते कलायम्। तत्स्याद्धनाख्यं तरणेविधोस्तत् त्रिभू१३हतं स्वेपुगुणांश३५युक् स्वम् शिक-नतिथ्यन्ते साधयति । तयथा-अर्कमतिथितुल्य तिथ्यन्तज पृथगस्त्येव । गततिथ्यन्ता वध्यपेक्षित वर्तमान तिथ्युदयावधि तत्तिथ्यन्तार्योदयमध्येऽहर्गणानयने ज्ञातम् । तत्र दिनक्षयशेषोत्पन्नचान्द्रदिनलातुल्य योनित योगतुल्य सारनतिथ्यन्ते स्यात्तदर्थ चान्द्र तिथ्यन्तसावनार्कोदयमध्येऽवशेषम् । तत्सावनम् । तच्चान्द्रीकरणम् । यदि कल्पसावने पल्पचान्द्रास्तदाऽनेन सावनेनावमशेषेणाहर्गणस्तेन चान्द्रहरेण किम् । अवमशेषाध प्राग हर्गणानयने चान्द्रो हर इदानी गुणोऽतो नाश । एवं सावनो हर इति तिथ्यात्मक तद्रविगुणा । द्वादशभि सावने हरे हतेऽडककृतेन्दुविश्वा उत्पनी । सुखार्थ विचित् त्यक्त्या निरवयवाय लाघवार्थ कोट्याहतैरिति हर । सादनावमशेष भाज्य । फर रविघ्नतिथ्यान्य सूर्योदयेऽन्तरयोग स्यात् । प्रकारान्तरेणान्योऽनुपात । यककुदिननैते चन्द्रार्कगत्यन्त रसंशा १२ । ११ । २७ तदा चान्द्रहरावमशेषान्त पाति भ किम् । गुणहरौं गुणे नापवयं किञ्चित्त्यात्वा हरो गृहीत फल रविघ्नतिथ्याट्यम् । तेनान्वितोऽर्कश्चन्द्र स्यात् । तदूनश्चन्द्रोऽ' स्यात् । ५॥ इदानीमधिमासावमशेषाभ्या चन्द्राको भोकदयेनाऽऽह-कोश्याहतैर्यद्भवरिति ॥६॥ चैत्रादियाता इति ॥ ७ । उत्तरार्धार्थ -तो चन्द्रार्को, अधिशेषाच्छशिमासलन्ध्या हीनी स्वस्वधनाह्वयाभ्या यतावित्यर्थ । अनोपपत्ति । अनास्तिथयस्तिथ्यन्त दयन्त राशा युक्ता एकमा अशिा । तदोगे चन्द्र । एव विश्वग्ना १३ । अत्र चन्द्रा न्तर्भूत एकगुणातथितुल्य पार्थश्येनाप्येकगुणतिथितुल्यो योऽर्क स स्थूट । यत एक भागा A 1 ·ग्रहगणिताध्याये- टाहर्गणयोर्भदो गोले कथितः । स चाहर्गणोऽकादिः । यतः कल्पादौ रविवा- सरः । अत्राधिमासानयनेधिमासशेपमनष्टं स्थाप्पम् । न पुनस्तस्मादिनाधव- यया प्रासाः। एवमवमशेषमपि । न तस्माद्घटिकादिकं ग्राह्यम् । नन्वनुपातः साव- यवो भवति कुतस्तदषयमा न ग्राह्याः । तत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातं च । इदानी ग्रहानयनमाह- युचरचकहतो दिनसंचयः वहहतो भगणादिफलं ग्रहः । दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसंनिधिगे सति मध्यमः ॥४॥ अहर्गणे मगणगुणे क्वहहते मध्यमो ग्रहो भवति । स च सङ्कायां मध्यमे रवौ क्षितिजासन्ने कदाचिध्वंस्थे कदाचिदधःस्थिते भवतीति ज्ञेयम् । तत्कारणं गोले व्याख्यातम् ॥ ४॥ इदानीं ज्ञातेऽवमशेषाचन्द्रमाह- कोट्याहतैरकृतेन्दुविश्व-१३१४९००००००० यूंनाहशेपे विहृते लवायम् । रविधतिथ्याढयमनेन युक्तो रविविंधुः स्यादिधुनितोऽर्कः ॥५॥ अत्र कल्पयाताश्चान्द्रतिथयो ग्रासा अहर्गणानयने । अस्योपपत्तिः । चन्द्रार्कयोरन्तरमागीदशभिरकैका तिथिर्भवति । अनस्तिथयो द्वादश- गुणास्तपोरन्तरभागा भवन्ति । ने पदि रखौ क्षिप्पन्ते तदा शशी शि-न्तरेऽपि दर्शान्तमासे धृते सति तिथिष्येतदागतमवाधिशपम् । कथं चान्द्रात्फाल्गुनामा. न्तात्सौरसंक्रमादर्वागू यास्तिथयस्ता अधिशेषमध्ये । अहर्गणानयने चैत्रादेः सकाशाति- थयोऽधिशेपस्था गृह्यन्ते । प्रतितिथिषु वर्तत एवातोऽनुपतनेन सिद्धमधिकमासेभ्यः शेपं दिनायं दिनक्षयेभ्यः शेपं घटिकायं क्रमेण न चेत्त्यक्तं तर्हि युघटिकादिकं विर्भवेत् । अर्था- गतौरवर्षेभ्यो यद्वर्धिष्ण्वधिशेषं तत्फाल्गुनामान्तात्सौरवर्षान्तावधि । तथा सौरवर्षान्तादिष्ट- तिथ्यन्तावधि प्रतितिथिष्वपि यदन्तर्वर्त्यधिशेषं तदित्याशयः ॥ १ ॥२॥३॥ ग्रंथरचनेति । अत्रोपपत्तिः । यदि क्ल्पसावनेः कल्पचकाणि लभ्यन्ते तदेया- हर्गणेन किमिति । लब्धं भगणादिम्रहः । स मध्यमेऽ: क्षितिजासन्ने कदाचिदूर्ध्वस्थिते कदाचिदधास्थिते भवति । तत्कारणमुक्तं गोले तदुत्यखेटा इति ॥४॥ अथामवमशेषाच्चन्द्रमाह-कोट्याहतैरिति । अत्रोपपत्तिः 1 प्राक् चान्द्रमानो. पपत्तौ त्रिंशद्भिदिनेश्वभागतुल्यं चन्द्रार्कयोरन्तरं तदेकेनेत्यनुपातेऽकाशा एकाहूनि लब्धाः। एवं चन्द्रोऽ१२भागेरधिका सूर्याद्गच्छति । तदेवान्तरं चन्द्रसूर्ययोर्मध्येऽतो यद्येकस्या तिथौ द्वादश भागा अन्तरं तदेष्टासु मासादिगृहीतासु कियदिति । एवमर्कघ्नास्तिथयो- जतिथ्यन्तेऽर्के यन्तरांशा. । अन्तरांशोनश्चन्द्रोऽर्कः स्यादर्को युतश्चन्द्रः स्यात्तदन्तरं साव.

·मध्यमाधिकारः। .. स्यात् । यदि शशिनः शोध्यन्ते तदाऽकः स्यादिति युक्तमुक्तम् । किं. वेव तिथ्यन्ते भवति । अथ चन्द्र औदायकः साध्यः । तत्र तिथ्यन्नार्को- दययोर्मध्येऽवमशेपं वर्तते । तच्च सावनम् । तस्य सावनत्व गोले प्रतिपादितम् । तच्चानुपातेन चान्द्रं कार्यम् । यदि कल्पकुदिनैः कल्पचान्द्रदिनानि लभ्यन्ते तदाऽवमशेषान्तःपातिभिः कुदिनैः किमिति । पूर्वमवमशेषस्य चान्द्रदिनानि भाग हार इदानीं नानि गुणकारः । तुल्यत्वाचयोंगुणकभाजकयौन शे रुते कुदिनामि भागहारः । फल चन्द्रदिनात्मक भवति । तद्द्वादशगुणितमशात्मक भवति । अतो हादशभिः कुदिनानामपवर्ने कृते खावाणगिरिरामखत्रिगोशऋविश्वमितो भागहार उत्पन्नः । तव लाघवार्थमायेषु सप्तसु स्थानेषु शन्यान्येव रुत्वा भाग- हारः पठितः । यतस्तथा रुत एकाऽपि विकला नान्तर भवति । अतस्तैश्च भागैर्युतोऽक.'शशी स्यादित्युपपन्नम् ॥ ५ ॥ इदानीमधिमासावमशेषाभ्या चन्द्राकानयनमाह- 'कोट्याहतैयद्भवभै-२७११००००००० रखाप्तं न्यूनाहशेपे विह- ते कलायम् । तत्स्यादनाख्यं तरणेविंधोस्तत् त्रिभू१३हतं स्वेपुगुणांश३५युक् स्वम् शि०-नतिथ्यन्ते साधयति । तयथा--अप्रतिथितुल्य तिथ्यन्तज पृथगस्त्येव । गततिथ्यन्ता वध्यपेक्षित वर्तमान तिथ्यदयावधि तत्तिथ्यन्तार्कोदयमध्येऽहर्गणानयने ज्ञातम् । तत्र दिनक्षयशेपोत्पन्नचान्द्रदिनलवतुल्य योजत चेद्योगतुल्य सावनतिथ्यन्ते स्यात्तदर्थ चान्द्र तिथ्यन्तसावनार्कोदयमध्येऽवशेषम् । तत्सावनम् । तच्चान्द्रीकरणम् । यदि कल्पसावने कल्पचान्द्रास्तदाऽनेन सावनेनावमशेषेणाहर्गणस्तेन चान्द्रहरेण किम् । अवमशेषाध प्राग हर्गणानयने चान्द्रो हर इदानीं गुणोऽतो नाश । एव सापनो हर इति तिथ्यात्मक तद्रविगुण । द्वादशभि सावने हरे हृतेऽङ्ककृतेन्दविश्वा उत्पन्ना । सुखार्थ किचित् त्यक्त्वा निरवयवाय लाधवार्थ कोट्याहतैरिति हर । सारनावमशेष भाज्य । फल रविप्रतिय्यान्य स्यादयेऽन्तरयोग स्यात् । प्रकारान्तरेणान्योऽनुपात । यधेककुदिननैते चन्द्रार्कगत्यन्त रोशा १२ । ११ । २७ तदा चान्द्रहरावमशेषान्त पातिभि किम् । गुणहरो गुणे नापचय किचित्त्यक्त्वा हरो गृहीत फल रविघ्नतिथ्याध्यम् । तेनान्वितोऽर्कश्चन्द्र स्यात् । तदूनश्चन्द्रोऽ स्यात् ॥ ५॥ इदानीमधिमासावमशेषाभ्या चन्द्राका श्लोकदयेनाऽऽह-कोश्याहतैर्यद्भवरिति ॥६॥ चैत्रादियाता इति ॥ ७ । उत्तरार्धार्थ -तौ चन्द्रार्को, अधिशेषाच्छशिमासलम्ध्या हीनो स्वस्वधनाह्वयाभ्या युतावित्यर्थ । अत्रोपपत्ति । अर्कघ्नास्तिथयस्तिथ्यन्तेऽर्ष दयन्त राशा युक्ता एकभा अकांशा । तयोगे चन्द्र । एव विश्वमा १३ । अन चन्द्रा न्तर्भूत एकगुणातिथितुल्य पार्थस्येनाप्येक्गुणतिथितुल्यो योऽर्क स स्थूर' । यत एकया भागा ·३२ ग्रहगणिताध्याये- चैत्रादियातास्तिथयः पृथकस्था विश्वै१६हताः सूर्यविधू लयायो। ती चाधिशेपाच्छशिमासलब्ध्या हीनी युतौं स्वस्वधनाह्वयाभ्याम् अवमशेषाद्भवमैः कोटिगुणैर्भक्तायसन्धं कलाद्यं तवेर्धनसंझं भवति । तदेव फलं त्रयोदशगुणं स्वकीयेन पञ्चविंशदशेन युतं विधोर्धनसंज्ञं भवति । अथ शि०-तिथ्या ५९ अर्कभागो न स्यात् । कितु चान्द्र ५९ सौराः ६० तैरेत नंदिनम- ५२ विशेष १ तेनोनः कार्यः । अधिशेषमुच्यते । रविवर्षान्तायावन्तोऽदिवसा गता- ४८ स्तावन्तोऽर्कभागाः किल भवन्ति । ते कियन्त इति न ज्ञायते । रविवर्षान्तोऽपि न ज्ञायते । अतश्चैत्रादेर्गतास्तिथयो यावत्यस्तावन्त एव सौराहाः कल्पिताः । तेऽधिमासशेषसंभूतैश्चा- न्द्रदिनरधिका जाताः । यतो मध्यममेघसंक्रान्तिकालो रव्यदान्तः । तस्य चैत्रादेवा- न्तरं तिथ्यात्मकमधिमासशेपम् । गोले कथितं च-दर्शामतः संक्रमकालतः प्रागिति । तत्सौरचान्द्रान्तरमधिकं जातम् । तथा कल्पितचन्द्रदिनसंबन्धि यत्सौरचान्द्रान्तरं तद- प्याधिकम् । अहर्गणे सौरभ्यः साधितत्वात्तच्चान्द्रम् । तेनोनः सूर्यः क युक्तम् । तच्चे- सौरं कृतं तहि समजाति भवति । तदर्थमनुपातः । कल्पचान्द्रैः कल्पसौरास्तदाऽनेन . चान्द्रेणाधिमासशेषेण किम् । तथा चाधिमासशेषाधः प्रागहर्गणानयने सौरो हरः । तमेवा- श्रीकृत्य ग्रहः क्रियते । इदानीं गुणोऽतो नाशः । अधिमासशेषस्य चान्द्राहा भागहारों भासशेषस्य । दिनीकरणाय विशदगुणः । ततः पुनर्भाज्यभाजकयोविंशताऽपवर्ते कृतेऽ. धिमासशेषस्य चान्द्रमासा भागहारः । फलं सौराहः । एत एव भागाः । एभिरून उभ- यन कल्पितोऽर्को निरन्तरः स्यात् । उपपन्नं तो चाधिशेषादिति । परंतु तो तिथ्यन्ते । तावौदयिको कार्यो तिथ्यन्तार्कोदयमध्येऽवमशेषं तदह चान्द्रेभ्यः साधितत्वात्सावनम् । चान्द्रहरं च । अनेन संयोज्य चन्द्राविौदयिको कार्यों । तत्रानुपातः । पूर्वमहर्ग- णानयने कल्पचान्द्रः कल्पदिनक्षयास्तदेष्टचान्द्रः किमित्यनुपाते कृत इष्टचान्द्रेर्गुणिताः कल्पावमाः कल्पचान्द्रभक्ताः सन्तो यदवमशेषं तदाऽधःस्थचान्द्राहहरतुल्यं भविष्यति तदा तद्धरस्थैश्चान्द्राहक्तं सहपं लभ्यते नाभैकमवभं सावनं लभ्यते । तेनैकसावनेन रविगतिरपि लभ्यते ततोऽनुपातः कृतः यदिचान्द्राहतल्येन परमावमशेषेण चान्द्राहतुल्यसहरेण रविगतिकला लभ्यन्ते तवेटनानेनावमशेषण चान्द्रहरेण किमिति । एवमनुपाते चान्द्राहत्रये चान्द्राहतुल्याम- वमशेषस्य यश्चान्द्राहा हरस्तस्येष्टावमशेषाधश्चान्द्राहहरस्थोभयोनशिकृत एक एव कल्पचान्द्रो हरस्तस्य रविगत्याऽपवर्ते कृते कोट्याहतरित्युपपन्नम् ।अथवा कुदिनेनार्कगतिस्तदाऽनेनाहर्गणे चान्द्रेभ्यः साधितत्वात्सावनेन चान्द्रहरेणावमशेषणाणिस्थेन किम् । अंशाहतिरछेदवधे- नेत्युस्त्या चान्द्रहरो हरस्थाने नीत्या स्थापित. । अन गुणकभाजक्यो रविगत्याऽपवर्ते कृते भागहारे किचित्प्रक्षिप्य कोट्याहतभवभैस्तुल्यः सुखार्थ भागहारः कृतः । तेन भागहरेणा- प्रमशेषे भने याः कला लम्यन्ते तारबौ क्षेप्या इति । अत एव धनसंज्ञाः ततश्चन्द्रचालनायानु- पात. । यदि रविगत्यतत्फलं तदा चन्द्रगत्या किम् । रविगत्या चन्द्रगतौ हतायां त्रिभुवः ·“ मध्यमाधिकारः। चैत्रादिगतास्तिथयो विः स्थाप्याः । द्वितीयस्थाने विश्व १३ गुणास्तावंशात्मकौ रविचन्द्रौ भवतः। परमधिमासशेपाच्छशिमासभक्तांद्यत् फलं तेन द्वावप्यूनीरुतौ। तथा स्वस्वफलेन धनाख्येन युक्तौ रुतौ । अनोपपत्तिः । रविवन्तिाधावन्तोऽर्कदिवसा गतास्तावन्तोऽर्कभागाः किल भवन्ति । ते कियन्त इति न ज्ञायत । रविवर्षान्तोऽपि न ज्ञायते । अतश्चैत्रा- देर्गतास्तिथयो यास्तावन्त एव सौराहाः कल्पिताः । यथाऽहंगणानयने स एव भागात्मको रविः। असौ पृथग् विश्वगुणः १३ रुतः। यतस्ताभिरेव द्वादशगु- णाभिस्तिथिभियुक्तः कर्तव्यः । विथौ तिथौ हि रविचन्द्रान्तरं द्वादश भागाः । अथ चैत्रादिगतिथितुल्याः सौराहाः कल्पितास्तेऽधिमासशेषसंभूतश्चन्द्रदिनरधिका जाताः । यतो मध्यममेषसंक्रान्तिकालो व्यब्दान्तः। तस्य चैत्रादेश्चान्तरं तिथ्या- त्मकमाधिमासशेषम् । यतो गोले कथितम्- दर्शाग्रतः संक्रमकालतः माक् सदैव तिष्ठत्यधिमासदशेपम् ॥ इति । तत् तावत् सौरचान्दान्तरमधिकं जातम् । तथा कल्पितचन्द्रदिनसंवन्धि यत् सौरचान्द्रान्तरं तदप्यधिकं जातम् । तदप्यधिमासशेपसंभूतम् । एतदुक्तं भवति । अधिमासशेषात् त्रिंशद्गुणात् स्वच्छेदेन हताये लभ्यन्ते ते चान्द्राहाः। तेषां चान्द्राणां यावन्तः सौरा भवन्ति तैरविकोऽर्को जातः । अतस्ते शोध्याः। तेषां चान्द्राणां सौरकरणायानुपातः । यदि कल्पचान्द्राहैः कल्पसौराहा लभ्यन्ते तदाधिमासशेपस्यैः किमिति । पूर्वमधिमास शेपस्य विशदगुणस्य सौराहा भाग- •हार इनि स्थितम् । इदानीं गुणकारस्तुल्यत्वात् तयो शे रुतेऽधिमासशेपस्य घान्दाहा भागहारः । ततः पुनर्भाज्यभाजकयास्त्रिंशताऽपवर्तने रुतेऽधिमासशेषस्य चान्दमासा भागहारः । फल सौराहाः । त एव भागाः । तैरूनः कल्पितोऽर्को निरन्तरः स्यात् । परं तिथ्यन्ते । असावौदयिकः कार्यः। तिथ्यन्तार्कोदययोर्मध्येऽवमशेषम् । तच्च सावनम् । तेन चन्द्राविौदयिकी कार्यो। तत्रानुपातः । यदि कल्पचान्दाहतुल्येन परमावमशेषेण रविगतिलभ्यते तदेष्टेना- नेन किमिति । एवमवमशेष रविगत्या गुणनीय चान्दाहेर्भाज्यम् । अव गुणक- भाजकयो रविगत्यामवंत रुते भागहारे किंचित् पक्षिप्य कोट्याहतभवभतुल्यः। शि०-उत्पन्ना. । शेप हरभ शेपनयादशाशेनापपर्त्य शेषं १३११ । अस्य त्रयोदशीशेनानेन १०१ शेष हरश्रापतितोऽयं ३५४८ जात फल विभूहत स्वेषु गुणाशयुगित्युपपन्नम् । अतो ५ ·ग्रहगणिताध्याये- सुखाथै भागहारः रुतः । स्वलान्तरत्वात् । तेन भागहारेणावमशेष भक्त याः कला लभ्यन्ते ताः कसा खौ क्षेप्या इति धनसंज्ञाः । अथ चन्द्रस्य परमेश्वम- शेषे चन्द्रगतितुल्याः कला भवन्ति । अतो रविगत्या चन्द्रगतौ हतायां स्वपञ्च- १३ विशदशाधिकास्त्रयोदश १३ लभ्यन्ते । अतो रवर्धमफलं प्रयोदशगुणं स्वपञ्चविंशदंशाधिक चन्द्रस्य धनं भवतीत्युपपन्नम् । एवं स्वस्वफलेनाधिको तिथ्यन्तकालिको चन्द्राकांवौदपिकी भरत इति सर्व निरवद्यम् । इदानी प्रकारान्तरेण ग्रहानयनमाह- अर्कसावनदिवागणो हतः स्वस्वसावनदिनैस्तु कल्पजैः । खाभ्रयाणगिरिरामसत्रिगोशकविश्व-१३१४९३०३७५०० विहृदातराशिभिः ॥८॥ विवर्जितो विकर्तनो गृहादिको गृहादिकाः। ग्रहा भवन्ति वा बुधैर्विचिन्त्यमन्यदप्यतः ॥ ९ ॥ अहर्गणाग्रहस्य क्ल्पसावनदिनैर्गुणितान् खाभ्रवाणगिरिरामखत्रिगोशा- विश्वविहतात् फल राश्यादि । तेन राश्यादिको रविनोऽभीष्टो ग्रहः स्यात् । अस्मादानयनपकारावुधैरन्यदपि प्रकारान्तर विचिन्त्यम् । अघोपपत्तिः । भगणैरना भश्रमा ग्रहसापनदिवसा भवन्ति । तैः सावनेरू- नास्ते भभ्रमा ग्रहभंगणा भवन्ति । अतोऽहर्गणाग्रहबदनुपातेन गमनमान् ग्रहसावन दिवसाश्चाऽऽनीय तैः सावनस्ते भभमा वर्जिता यदि क्रियन्ते तदा भग- णादिको ग्रहो भवतीत्युपायो दृष्टः । अथ च यो भगणाद्यो रविरागतः सोहर्ग- जतुल्प गणर्युतो यावत् क्रियते नाबद्दभत्रमा भवन्ति । यतः कुदिनानां रवि- शिक-रवर्धनपल त्रयोदशगुण स्वय च विशदशाधिक चन्द्रस्य धन भवतीत्युपपनम्।युतो स्वस्व. धनात्याभ्यामिति । ईगतिविश्वगुणा स्वेपुगुणाशयक चन्द्रगति स्यात् । पद स्वस्वफले नाधिको तिथ्यन्तकाटिको चन्द्रादियिते भक्त इति सर्व निरपयम् ॥ ६॥ ७ ॥ इदानी प्रकारान्तरेण महानयनमार-असावनेति ॥ ८॥ विनित इति ॥९॥ अपपत्ति । भगन्ना भामा ग्रहसारन दिवस चाऽनीयते सावनस्ते भनमा वर्जिता यदि प्रियन्त तदा भाणायो ग्रहो भवतीत्युगयो दृष्ट । अथ च सूर्यादये य सूर्यस्य राक्ष्यायधयव' स एव भानस्य । अमो राक्ष्याचश्यो यस्य महायटभाणफुदिनोत्पादितराश्यादिहण हरीन. बियन समर स्यात् । तद्महसापनार्थ यदि कल्पसूर्यसावन कल्पसानोर्गणः - ·मध्यमाधिकारः। - भगणानां च योगे भभ्रमाः। अब भगणानां प्रयोजनाभावादाश्यादिरेव रविमन- मावयवीभूतो गृहीतः । एवं ग्रहगतसायनानयनेऽपि । वत्र ग्रहकल्पसायनरहगंणे गुणिते कुदिनैर्हते भगणादिक किल फलं भवति । तद्द्वादशगुणित राश्यादिकं स्यात् । अतः कुदिनानि द्वादशभिग्पवर्तितानि भागहारः कृतः । लब्धरा- शिषु द्वादशतष्टेषु ये भगणा लभ्यन्ते ते प्रयोजनाभावात् त्याज्याः । अत उक्त- आप्तराशिभिर्विवर्जितो विकर्तनः " इत्यादि जातं मर्वमुपपन्नम् ॥ ८॥९॥ इदानीमानयनपकारान्तराणामुपपत्तिमाह- 'यथा यथाऽधिमासकावमेन्दुमासपूर्वका । परस्परं युतोनिता भवन्ति खेटपर्यया.॥ १० ॥ त एव मूर्यसावनथुपिण्डतोऽनुपातजाः । तथा तथा यतोनिता भवन्ति तेऽथवा ग्रहाः ॥ ११ ॥ अत्राधिमासावमेन्दुमासपूर्वका इति पूर्व शब्दोपादानादन्येऽप्यष्टिा राशयो यथा यथा परस्पर युतोनिता. सन्त इप्टग्रहभगणममा भवन्तीति पूर्व सपधार्य तानेव राशीन् भगणान् प्रकल्प्याहर्गणादनुपातेन फलानि साध्यानि । तेषां फलानां तथा तथा योगे वियोगे च ते ग्रह. स्यादिति । तद्यथा- "इन्दुमण्डलगुणेन्दुसगुणबध्नचक्रविवरेऽधिमासकाः" इति चन्द्रभगणानां त्रयोदशगुणाभगणाना चान्तरे यद्यधिमासा भवन्ति तदा प्रयोदशगुणाभगणाधिमासयोगे चन्द्रभगणा स्युरित्या ज्ञातव्यम् । अतोऽ- हर्गणादधिमासग्रहमानीय त्रयोदशगुणोऽस्तेनाधिकश्चन्द्रः स्यादित्येवमादीनि प्रकारान्तरशतान्युत्पद्यन्ते ॥ १० ॥ ११ ॥ शि०-भभ्रमास्तु भगणैर्विवर्जिता इत्यन सिद्धस्तदेष्टसूर्यसावनै किम् ।फल ग्रहस्येप्टकुदिनानि । मग णजातीयानि भभ्रमजातीयान्यपि । यत एपा भभ्रमाणा चान्तर इष्टा ग्रहभरणा स्यु । अंत फरमनुपातेन भगणादि । ययोरन्तरे भगणा । अन रवग्रहस्य च राश्यादिप्रयोजनादभगणाना प्रयोजनाद्भगणा द्वादशगुणा राशय स्युरतोऽनुपातेऽर्का गुण । गुणहरो द्वादशभिरपवर्तिती हर खाभ्रवाणेत्यादि । विर्तनभभ्रमावयवोऽपि सम एवातोऽनाऽऽतराशिभिविवजितो विवर्तन इति सर्वमुपपन्नम् ॥ ८ ॥९॥ अतोऽन्यदपि प्रकारान्तर चिन्त्य बुधैरिति । प्रकारान्तर स्वयमेव वदति । यथा य थेति ॥१०॥ त एवेति ॥११॥ यथा यथाऽधिमासामन्दुमासपूर्वका परस्परमानो वक्ष्यमा पाप्रकारेण युक्तोनिता सन्त रेटपर्यया प्रासाधितसूर्यसावनथुपिण्डतोऽनुपातजा प्रसाध्य, अधिमासावमेन्दमासपूर्वकैस्तथा तथा युतोनिता खेरपर्यया म्य । अनोपनिर्यम्त्या । सा - - ·ग्रहगणिताध्याये- इदानीमस्यौदाहरणभूतानि प्रकारान्तराणि दर्शयन्नाह- द्विचक्रयोगजो ग्रहो वियोगजेन युग्वियुक । दलीस्तौ च ती क्रमादमन्दमन्दगामिनी ॥ १२ ॥ द्विपर्ययान्तरोद्भवग्रहेण वर्जिती दुतः। स मन्दगोऽथ मन्दगो युतो भवेदमन्दगः ॥ १३ ॥ अवाऽऽद्यानयनस्योपपत्तिः संक्रमगणितेन । द्वितीयस्यातिसुगमा ॥१२॥१३॥ पुनः प्रकारान्तरेणाऽऽह- केन्द्रोच्चयोश्चञ्चलयोर्वियोगे योगेऽथवा स्यान्मृदुनोः प्रसाध्यः । प्रसाध्य चगुणितः प्रसिद्धो भक्तो निजैः स्यादथवा प्रसाध्यः ॥१४॥ . शि०-पथा।यथेन्दुमण्डलगुणेन्दुसंगुणनघ्नचक्रवियरेऽधिमासकास्तथा गणेन्दुसंगुणबध्नचकाः५६ १६००००००० अधिमास १५९३३००००० योगे चन्द्रः स्यादित्यर्थाज्जातम् । अतोऽह- गणादपि मासमहमानीय त्रयोदशगुणास्तेनाधिकश्चन्द्रः स्यात । अधिमासग्रहायानुपातः । फल्पसावनैः कल्पाधिभासास्तदेष्टै. किम् । अथवा, अन्तरं तरणिचन्द्रचक्रजमित्यादिना ये विधुमासास्ते चेदभगणैर्यतास्तदा चन्द्रभगणा स्युरिति ज्ञात्वाऽभगणाः सूर्यसायनयुपि- ण्डतोऽनुपातात्प्रसाध्य तेष्विष्टचान्द्रमासा योजिताः सन्तश्चन्द्रः स्यात् । अथवा १ अवि. दिनदिनकृदिनसंचयः सहित इन्ददिनानि भवन्ति । तथाऽविमासदिनैनितानि चन्द्रदि- नानि रविदिनानि स्यः । अतोऽहर्गणादधिदिनमानीय तथा चान्द्राहमानीय तयारन्तरे रविः स्यात् ॥१०॥ ११॥ एवं प्रकारान्तरशतान्युत्पद्यन्ते । तानि स्वयमेवाऽऽह-विचति ॥ १२॥ अनो. पपत्तिः । ग्रहयचक्रयोगजो ग्रहः साध्यः । तत्माधनायानुपातः । कल्पकुदिनैग्मन्द मन्दयोर्महयोर्भगणयोगतुल्या भगणास्तदेष्टेः किम् । योगजो पो भवति । पियोगजोऽपि साध्यः । तदर्थमनुपातः । यदि कल्पपुदिनर्गहयोर्भगणान्तरतल्या भगणारतदेप्टेः किंग। चन्द्रार्कयोः साधने यद्गगणान्तरे चान्द्रमासाः। एवं पियोगन । योगना दिया। वियो- गजेनोनयुत उभयत्र दलीतोऽमन्दमन्तगामिनी ही भवत. । यतो योऽन्तगढमह आनी. सस्तदन्तरं बगस्य । यतोऽन्तरे प्रियमाणे बहगम्य भगणा अधिका लघुगस्याल्या. । अतोऽन्तरे शेपं बहुगस्य । बहुगार्थ युन । लघगाय शोधिनः । उपपतिस्तु मंगम- गणितेन ' योगोऽन्तरेणानयतोऽतिस्तो ' इति ॥१२॥ द्विपर्यय इति ॥१॥ पुचरचरंत्यनेन मन्दगो ग्रा. माध्य. । ततो मन्टगा मन्दगार्ग- यान्तगद् प्रहः माध्यः । चन्द्रार्कयो गाधनं तु पर्ययान्न चान्द्रमामाः । तदर्थमनपातः । फल्पवृदिनरन्तरभगणास्तदेष्टः पि । एमन्तरप्ररेण हतो वर्णितः म मन्दग. म्यान । अथवा स मन्दगी युतोऽमन्दगो भोत् ॥ १६ ॥ केन्द्रोच्चयोगिति ॥ १४ ॥ नगरायोगियोगे मृदनोर्योग इत्यर्थः । अनंगपतिः ।

·मध्यमाधिकारः। अवोपपत्तिः । शीघोच्चाद् ग्रहे शोषिते शोपकेन्द्रं भवति । शीघकेन्द्र शोषिते ग्रहो भवतीति किमाश्चर्यम् । मन्दोच्चोनो ग्रहो मन्दकेन्द्रम् । तत् केद्रं मन्दोच्चन युत ग्रहो भवतीति कि चित्रम् । यदि सिद्धग्रहस्य युगभगणैः सिद्ध- ग्रहो लभ्यते तदा साध्यभगणै. किमिति फल साध्यग्रहः स्यादि युपपन्नम् ॥१४॥ अहर्गणान्मध्यमग्रहमानीयेदानीं मध्यमग्रहादहर्गणमाह- साग्रात् सचक्राच्च खगात कहनात् तत्कल्पचकाप्रमहर्गणः स्यात् । निरनचकादपि कुट्टकेन वक्ष्येऽग्रतोऽग्राञ्च तथाऽग्रयोगात् ॥ १५ ॥ ग्रहस्य भगणरागिभामकलाविकला अन्ते विक्लाशेषं च कुदिनैः सगुण्य स्वच्छेदेन विभज्योपर्युपरि निक्षिपेत् । तद्यथा । भगणादिग्रहे विकला शेषावविके क्ल्पकुदिनगुणे विकलाशेपस्थाने कुदिनैविभज्य विकलास्थाने फल प्रक्षिप्य पत्र पष्टया ६० विभज्य कलास्थाने निक्षिप्यैव भगणान्तं यावत् । तत्र क्ल्पभगणे- हतेऽहर्गणः स्यात् । अवोपपत्निर्विलोमगाणतेन । तथा निरग्रचकादपि महात् तथा केरलादग्रादपि तथा शेषयोः शेषाणां वा योगादहर्गणानयनमयत इति प्रश्नाध्याये कुट्टकविधिना वक्ष्ये ॥ १५ ॥ इदानीमहर्गणादपि कल्पगतमाह- अभिमतद्युगणादवमैहतात् क्षितिदिनाप्तगतावमसंयुतः । दिनगणः स भवेत्तियिसंचयः पृथगयाधिकमासममाहताः ॥१६॥ शि०-शीघ्राचादग्रहे शोधित केन्द्र भवति। फन्द्र शाविते ग्रहो भाति । अगोदाहरणम्-शीघोत्र १। २० । ४५ । ग्रह २ । १० । २५ । शाधित ०।५।२० केन्द्र जातम् । कन्द्र शीघ्रोच्चान्छोपिते ग्रहो जात ।१५।२५ इति पिमाश्चर्यम् । अथरा मन्टोन्चोनो महो मन्द्रे केन्द्रम् । मन्दाच्च ४ । २०४५। ग्रह २ । १५ । २५ मन्दाच्चोनो मन्दमन्द्र जात ९ । २४ । ४० । एतन्मन्दान्चन युत जाता ग्रहाऽत्र विचित्रम् । अथवा सिद्ध हस्य युगभगणे सिद्वग्रहयगभगणा रभ्यन्त तदा साध्यग्रहस्य भगण किम् । पर साध्यम स्यादित्युपपन्नम् ॥ १४ ॥ अथ ग्रहादहर्गणानयनमाह-सामादिति ॥ १५ ॥ अन वासना । (चम्चा स्येति रोम्येन । तथा हि-प्राभगणा गशिभागकविका अन्त रिफराजपच कुहिने समुण्य स्पन्छदन भिग्योपर्यपरि निक्षिपत् । तद्यथा-विश्राम्शेषस्थान पनि सहगाम भिग्य विलास्थान पर प्रक्षिप्य, अनुपात । कल्पग्रहमाण कल्पना तदा साग्रात सवा स्यात् यिन्ति । अथवा निग्यात यन पापयागा- दातो वक्ष्ये ॥१५॥ नहाणाकल्पगतमार-अभिमतेति ॥ १६ ॥ विधुदिनेति ॥ १४ ॥ नामनिर

·.
ग्रहगणिताध्याये-
विधुदिनाप्तगताधिकमासकैः कृतदिनै रहितोऽर्कदिनोच्चयः।
भवति मासगणः खगुणो३०धृतो रवि १२ हृतः स
च कल्पगताः समाः ॥ १७॥
सटामिदम् ।
अत्रोपपत्तिौराशिकाभ्याम् । अहर्गणानयनाद्विलोमभकारण कल्पगतानयनं
सुगमम् । इदानी कलिगतादप्यहर्गणादिकमाह-
कलिगतादथवा दिनसंचयो दिनपति गुजप्रभृतिस्तदा ।
कलिमुखध्रुवकेण समन्वितो भवति तद्युगणोद्भवखेचरः॥१८॥
अब कलिगताहर्गणेऽयं विशेषः। शुक्राद्यो वारो गणनीयः । यतः कल्प-
गताहर्गणात् कलिमुखे शुक्रवारो भवति । तव च ये ग्रहास्ते ध्रुवसंज्ञाः कल्पिताः।
तद्द्युगणभवः खेचरश्च कलिमुखध्रुवकेण समन्वितः कार्य इत्यत्र वासनाऽपि सुगमा।
इदानी कलिमुखमहानाह-
खादिरामामयः३३७० क्वग्निरामाङ्कका ९३३१
वेदवेदाङ्कचन्द्रा १९४४ विलिताः क्रमात् ।
शि०-हर्गणानयनपरीत्येन राशिकाभ्यामा पूर्वमहर्गणानयने चान्द्राहर्गणो दिनक्षयेरून सावनः
कृत' ।स साबनश्चेत्पुनर्दिनक्षयेयुक्तश्चान्द्रो भवति । तदर्थ दिनक्षयानयनायानुपात । यदि कल्प.
फुदिने कल्पावमानि तदेष्टसावनै किम् । फलमवमानि। साबनाहर्गणे योगितानि जातश्चान्द्र' ।
तथाऽनाहगणानयने सौगेऽहर्गणोऽधिमासेर्युक्तश्चान्द्र कृत' । तस्मिन चान्द्राहर्गणेऽधिमासा'
शोधिताश्चेत्सोरो भवति । अधिमासानयनायानुपात किल्पचान्द्रेः कल्पाधिमासारतदेष्टचान्द्रा-
हर्गणेन किम् । परमिष्टाधिमासा । तैश्चान्द्रोऽहर्गणो रहित सौरो भवति । मासगण' सस्पगुणो-
दृतो जाता मासास्ते रविहता कल्पगता समा भवन्ति ॥ १६ ॥ १७ ॥
कलेहर्गणानयनमा करिगतादिति ॥ १८॥ पूर्वार्ध गुगमम् । तथापि किंचितु-
च्यते । यथा कल्पगतोऽर्कसमो गणो विगुण इत्यादिस्तथा कटिगतारगंणो रविगुण इत्येवं
कलिंगतादाण साध्यरतन भृग्वादिर्वार. । यत' कल्पादो भृगुगार आसीत् । तम्मावारि
मार्गदुत्पन्नो महः म कल्पादे कल्पादिपर्यन्ताहणात माधितेन भुगक्षेन करिमु-
रूपहेग युन कार्य । कल्पगताहणात्साधितमातुल्यो भदति । ज्यामिण्टाकतादप्या
माध्यस्तष्टशादी यो धारस्तदादिः सोशण स्यात् । तदुत्पन्ना मा अपि,एका
उपना कल्पनाहगासाधिता इव स्यु । इद वियमानीनकरण शेयम् ॥१८॥

·मध्यमाधिकारः । पडूसाङ्गाब्धयो-४६६६ ऽङ्गाभ्रवेदाब्धयो ४४०६ वेदपदकाभ्रभूपाभ्रभूसंमिताः १०१६०६४ ॥ १९ ॥ वेदचन्द्रद्विवेदान्धिनागाः ८४४२१४ कर- यन्धिवेदाब्धिशैला ७४४४२२ भवेयुः कुजात् । द्वापरान्तध्रुवाचकशुद्धास्तथा सूर्यतुङ्गेन्दुतुङ्गेन्दुपातोद्भवाः ॥ २० ॥ कुजादीनां सर्वेषां भुवाश्चक्रशुद्धाः पठिता लाघवार्थम् । स्पष्टार्थमिदम् । कल्यादौ ग्रहाः । मं० ० ० शु० रतुं० चतुं० चंपा. ११ ११ ११ ११ २ ४ २९ २७ २९ २८ १७. ५ ३ ३ २४ ४२ ४५ २९ १२ ५० इति श्रीसिद्धान्तशिरोमणिभाष्ये मिताक्षरे भास्कराचार्यविरचिते ग्रहानयनाध्यायः। शि०- ये कलिमुखग्रहास्त एव पठिताः । ते विक्लात्मकाः खाद्रिरामानय इति ॥ १९ ।। वेदचन्द्रद्विवेदाब्धिनागा इति ॥ २० ॥ कलिमुखे कृता ग्रहास्तेषां विकलाः कृतास्ताः सुखार्थ चक्रविकलाभ्यः शोधिता जाता स्वाद्विरामानय इत्यादयः । इमा विकलाः खाद्रीत्यादयश्च- शुद्धा. कलिमुखे महा भवन्ति । वा साद्विरामानीनां क्लाः कृताः । ०१५६ । १० इमाश्चक्रशुद्धा जातः कलिमुखे भौम. ११ । २९ । ३ । ५० । एवं सर्वेऽपि यहाः भवन्ति । मं. गु. शु सूर्योच्च. | चन्द्रोच्च. | चन्द्रपात. २ ५ ५८ २९ २७ २९ २४ २७ ४२ २९ १२ २९ ३६ १४ ३४ ३६ एभिः कलिगताहर्गणादुत्पन्ना महा युताः कल्पादेर्भवन्ति ॥ १९ ॥२०॥ नन्द्रिग्रामपुरेऽभवत् दिजगुरुःश्रीकेशवो देववित्तज्जः श्रीगणनायकोऽसिरगुरुर्बहाटनामा ततः। तस्मात्केशववित्ततः समभवद्भाष्यं गणेशोऽकरोत्ससिद्धान्तशिरोमणेरयमभूत्सेटाधिकारावयः ।। इत्यहर्गणाध्यायः ।

·४० ग्रहगणिताध्याये- अथ कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनाध्यायः । इदानीं कक्षापकारेण ग्रहानयनं विचक्षुः खकक्षां तावदाह- कोटिघ्ने सनन्दपटकनसभूभभृद्भुजङ्गेन्दुभि- १८७१२०६९२०००००००० ज्योतिःशास्त्रविदा वदन्ति नभसः कक्षामिमां योजनः । तद ब्रह्माण्डकटाहसंपुटतट केचिजगुर्वष्टनं केचित् प्रोचुरदृश्यदृश्यकगिरि पौराणिकाः सरयः ॥ १ ॥ करतलकलितामलकवदमलं सकलं विदन्ति ये गोलम् । दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभसः स परिधिरुदितस्तैः ।।२।। एभिोजनस्तुल्यां गणकाः खकक्षामाकाशपरिधि वदन्ति । तत्र कथमनन्त- स्याऽऽकाशस्येयत्ता वक्तु शक्यत इत्याशङ्कयाहपतिद्युतियुजो नभसः परिधेरिदं मानं वदन्ति । अत एव पौराणिका गणकास्ते ब्रह्माण्डपरिधि वदन्ति । केचि- लोकालोकं वदन्ति । यतस्तदन्तर्वर्जिन एवार्करश्मयः । एवमन्ये वदन्तीति नास्माकं मामित्यर्थः । प्रमाणशन्यत्वात् । करतलकलितसकल बलाण्डगोला एवं वक्तुं शक्नुवन्ति । इदानीं समतमाह- ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो या कल्पे ग्रहः कामति योजनानि । यावन्ति पूर्वरिह तत्प्रमाणं प्रोक्तं खकक्षास्यमिदं मतं नः ॥३॥ स्पष्टार्थम् । इदानी ग्रहकक्षा आह- ग्रहस्य चौहृता खकक्षा भवेत् स्वकक्षा निजकक्षिकायाम । ग्रहः सकक्षामितयोजनानि भ्रभत्यजनं परिवर्तमानः ॥४॥ सा खकक्षा यस्य यस्य भगहियते तस्य तस्य कक्षामितिलभ्यते । अस्यो- पपनिरूप श्लोकस्योत्तराधमिति । यतः स्वकक्षया ग्रहो भ्रमन्नजस्रं परिवर्तमानः खकक्षामितानि योजनानि पूरयति । अतो ग्रहहभणैर्भकायाः सकक्षाया यल्ल- भ्यते सा ग्रहकक्षामितिरित्युपपनम् । शि०- अथ फाक्षाध्यायो व्यारयायते । कोटिगिति ॥१॥ अनोपपत्तिरागम ए। करतलेति ॥ २ ॥ य यदुन तदन्येषां मतम् ॥ अथ स्वमत वदति । ब्रह्माण्डमेतदिति ॥ २ ॥ सुगमम् । प्रहस्य वरिति ॥४॥ जोपपत्ति । यदि कल्पाची साक्षामितयोजनानि ग उति तद देन चोण किम् । पल स्वरक्षा । यत' मकक्षाया महो भमन्, अनन्न परिवर्तमान,

·४१
मध्यमाधिकारः।
इदानीमेवं सिद्ध रवीन्दुकक्षे भकक्षां चाऽऽह-
सार्धाद्रिगोमनुसुराब्धिमिताऽर्ककक्षा ४३३१४९७
२
चान्द्री सहस्रगुणिता जिनरामसंख्या ३२४०००।
अभ्रविभाङ्कगजकुअरगोक्षपक्षाः २५९८८९८५०
कक्षां गृणन्ति गणका भगणस्य चेमाम् ॥ ५॥
रवेः कक्षाः ४३३१४९७ चन्द्रकक्षा ३२४०००। भकक्षा
२५९८८९८५० । अत्रार्ककक्षातो भकक्षा पष्टिगुणा । “अर्को भषष्टयंश."
इत्यागममामाण्पेनाङ्गीलता । एवमन्येषामपि ग्रहाणां कार्याः ॥ ५ ॥
इदानी ग्रहगतियोजनान्याह-
कल्पोद्भवैः क्षितिदिनैर्गमनस्य कक्षा
भक्ता भवेद्दिनगतिर्गगनेचरस्य ।
पादोनगोक्षधृतिभूमितयोजनानि ११८५८ । ४५
खेटा वजन्त्यनुदिनं निजवर्मनीमे ॥६॥
अनोपपतिः। यदि कुदिनैः खकक्षामितयोजनानि गच्छन्ति तदैकेन किमिति ।
फलं दिनतियोजनानि । तानि च स्थूलत्वेन तावत् पादोनगोक्षधृतिभूमितानि
शि०-सन्कल्प सकक्षामितयोजनानि पूरयति । अाः कल्पग्रहचकैर्भनायाः सक्क्षाया यल-
भ्यते सा स्वकक्षामिति. ॥ अथ मिद्धे पीन्दभगणकक्षे आह-सार्धेत्यादि सूर्य-
कक्षा स्यात् । सहस्रेत्यादि चन्द्रकक्षा स्यात् । अभ्रेविभेत्यादि भकक्षा स्यात् । अमे
सप्रयोजनकत्वादभौमस्येय ८१४६९१८ बपशीउक १०४३२६७ गुरो. ५१३७५४ ।
३७।१।११ शशीउक २६६४६२९ ॥ १।३ शनेः कक्षामान १२७६६८७८७ । १।३।
एव सर्वग्रहाणां कक्षामानम् । उपपत्तिस्तु कपितेव ग्रहस्य चरित्यत्र । अनाकक्षा
सात्यादि पष्टिगुणा भकक्षा भरतीत्यराऽशमप्रामाण्यमेवोपपत्तिः ॥ ४ ॥५॥
अथ ग्रहगतियोजनान्याह-कल्पोद्भवरिति । अन वामना । यदि कल्पकु-
दिन समक्षामितयोजनानि ग्रहा गच्छन्ति तदेकन किमितिफल दिनमतियोजनानि तानि
विचिदधिकानि स्यूलानि पाठवदानि । पादानगीनेत्यादीनि । एतानि महा. स्वमा दैन.
दिने गन्ति ॥६॥

·ग्रहगणिताध्याय- इदानी ग्रहानयनमाह- अहर्गणातू क्वक्षिनवाक-९९२१ निधान्नवन्दुपेदेषुहुतांश-३५४१९ लब्ध्या। अहर्गणी गोक्षधृतीन्दु-११८५९ निनो विवर्जितः स्युर्गतयोजनानि स्वया स्वया तानि पृथक् च कक्षया हतानि वा स्युभंगणादिकाग्रहाः। अहर्गणे भूनेवनवनन्दगुणे ९९२१ नवशशिश्रुतिबाणामिमिक्ते ३५४१९ यचं तेन विवर्जितः कार्यः । कः । नन्देन्द्रियधूतीन्दु ११८५९ गुणोऽहर्गणः। एवं गतयोजनानि स्युः । तेभ्यः पृथक् पृथक् स्वया स्वया कक्षया भाजितेभ्यो भगणाद्या ग्रहा लभ्यन्ते । अनोपपत्तिः । दिनगतियोजनरहर्गणे गुणिते गतयोजनानि भवन्तीति सुगमम् । अस सुखार्थ गोक्ष वृतीन्दुभिः ११८५९ संपूर्णैरहगणो गुणितः । सोअधिको जातः । यदधिकं तच्छोध्यम् । तस्याधिकस्य ज्ञानार्थमुपायः। परमोऽहर्गणः कुदिनतुल्यः । तेन गुणकेन गुण्यः । एवं गोक्षधृतीन्दुनिमः सन् खकक्षातोअधिको भवति । तस्मात् सक्क्षा विशोध्य शेषेणानुपातः । यदि कुदिनतुल्येनाहगणेनै- तावदपिकं भवति तदेष्टेनाहगणेन किमिति । अन कुदिनानां तस्य शेषस्य च पञ्चपञ्चयुगपरयुतगणित-४४५५०००० रपवर्ने रुते सति शेषस्थाने वक्षिन- वाड्रा उत्पन्नाः । कुदिनस्थाने नन्देन्दुवेदेपुहुताशाः । एवं पैराशिकेन यल्लभ्यते शि०- अय ग्रहानयनाय गतयोजनानि महश्च सार्थश्लोकेनाऽऽह- अहर्गणादिति । स्वयेति । अनोपपत्ति । यस्मिन्य दिने पादोनानि गोक्षधृतीनुमितानि गतयोजनानि तदेशाहर्गणेन किम् । एवं दिनतियोजनरहर्गणे गुणिते गतयोजनानि भवन्तीत्येवं सुग- मम् । अन युक्ति । कल्पोद्वरित्या कल्पकुदिन सकक्षातुल्यगतयोजनानि सकेन किम् । पर दिनगतियोजनानि । एभ्य' पल्पकुदिनेषु पुनग्नुपात. । एककुदिनतु- ल्याण, इस दिनगतिस्तदा कल्पकुदिनतुल्यै किम् । एवं गोक्षवतीन्दुभि. कल्पकुदि. नतुल्य मोहर्गणो गुणित सन्सकक्षा योजनतुल्यो भाव्यः । स सकक्षातोऽधिको जाता। यदधिकं तत्छो यम् । तम्मानार्थमुपाय । परमोधर्गगः कल्पकदिनतुल्यो गोक्षधुती- न्दुगुणित' १८४१२५१११८०५५०००० सकक्षातोऽधिको जातोऽम्मात्सकक्षा विशोय शेपेण ४४१९८०५५०००० अनुपात । गदि कल्पफुदिनतुल्येऽणि दिनगतिगुणित एतावदधिक तदेशदिनगतिणे झिम् । गणहगे भ४४५५०००० अपनत्य शेषग्याने अभिनवाहका उपना ९९२१ । कृधिनस्थाने नवेलपाताशा । एवं यमभ्यने तेन प्रथमानुपात, महकेती-दु•ि मोऽहाणो विनित हतियोजनानि । संदेशा महागो तान्यव तियानानि । यत पा गत. १९८५८१४१ तुल्यवाद । ।

·मध्यमाधिकारः। तेन स्थूलमतिगुणित हंगणे वजिते गतयोजनानि भवन्ति । सर्वेषां ग्रहाणा वान्येव । गतेस्तुल्यत्वात् । अथ ग्रहार्थमनुपातः । यदि क्षातुल्यैर्गतयोजनैरेको भगणस्तदेभिः किमिति । फलं गभगणाद्याः सर्वे ग्रहा भवन्तीत्युपपन्नम् ॥णा इदानीं विशेषमाह- ग्रहस्प कक्षैव हि तुगपातयोः पृथक च कल्प्याऽत्र तदीयसिद्धये ॥८॥ अर्कस्य कक्षैव सितज्ञयो. सा ज्ञेया तयोरानयनार्थमेव । उक्ते तयोय चलतुङ्गकक्षे तत्रव तौ च भ्रमतोऽर्कगत्या ॥ ९ ॥ अबोच्चस्य पातस्य च या कक्षाऽऽगच्छति सा तयोरानयनार्थमेव कल्प्या। अ- न्यथा या ग्रहस्य कक्षा सैव भयोरपि । यतो ग्रहकक्षाया उच्चपदेशस्योच्चव्यप- देशः । यत्र च विमण्डलेन सह संपातस्तस्य प्रदेशस्य पातसज्ञेति गोले सम्यक् पतिपादितमस्ति । तथा बुधशुक्रयोरत्र ये अर्ककक्षातुल्ये कक्षे आगच्छतस्ते तयोरानयनार्थमेव । किंतु तयोर्य चलकक्षे तत्रैव तौ ध भ्रमतः । परमर्कगत्या । एतदुक्त भवति। भूमध्यादक प्रति नीत सूय यत्र ज्ञचलकक्षायां लगति तब बुधो पत्र शुक्रवलकक्षायां लगति तत्र शुको भ्रमतीत्यर्थः ॥८॥९॥ इति कक्षामकारेण ग्रहानयनाध्यायः । शिल-अथ ग्रहार्थमनुपातः। यदि स्वक्षकातुल्यैगतियोजनेका भगणस्तदैभि पूर्वानतिर्गतियो जन किम् । फल भगणाद्या सर्व ग्रहा भवन्ति। वाऽनुपात । सरक्षातल्यगतियोजने क्ल्पभ- गणास्तदेटेगतियोजने किम् ॥ ७ ॥ इदानीं विशेषमाह-ग्रहस्य क्षेवेति । सुगमार्थ । अनोपपत्ति । महक्क्षाया उच्चप्रदेशस्य प्रान्तिवृत्तप्रदेशस्य विमण्डरन सह य सपातस्तस्य प्रदेशस्य पात सजेति गोले सम्यगुक्तम् । एव क्रान्तिविमण्डरसपाता इति । अस्य कक्षेति । अनोपपत्ति रागम एव प्रमाणम् । उक्ते सयोय इत्युक्तत्वावधशुन्यो कक्षे मध्यमरक्षासाधनप्रकारेण महस्य चौविद्वतेत्यादि ज्ञातस्वशीपाच्चकक्षातुल्य इत्यवगते तथैव मध्यम गती च साधन प्रकारेणार्फगातितुल्ये शातेऽत समा गतिस्तु याननरित्यन कल्यते वुशुत्रव्यातिरिक्ताना ग्रहाणां मध्यमा योजनात्मिका गतिस्तुल्ये बुधमुकयोस्तु चरपरामि स्वीयमध्यमकक्षायो. जनानि शीघ्रोच्चकक्षातुल्यानि तटा तदा मध्यमाकगतितत्यक्लामि किमित्यनुपातेन योजनात्मके मध्यमगती भवतः । ते एव तयायाजनात्मक गतीत्यनुनमपि ज्ञायत । कक्षाभेदे सति योजनात्मककलात्मकगत्यभेदसभात ॥ ॥९॥ नन्दिमामपुरेऽभवत् द्विजगुरु श्रीकेशवो देववित्तज्ज श्रीगणनायकोऽखिनगुमटारनामा तत। तस्मात्केशवविनत समभवद्भाष्य गणेशोऽकगेतात्मिदान्तशिरामगग्यमभकक्षाधिकागाभिर ।। इति कक्षाध्याय।

·महगणिताध्याये- अथ प्रत्यन्दशुद्धिः । तत्रादौ सावमादिनाघमाह- अधोऽधस्विधा कल्पयाताब्दवृन्दात् कराभ्यां कतैः पावकैः४ संगुणाम। ३ भुजङ्गैरवाप्तं फलं स्यादिनायं तदद्दान्वितंभास्करादग्दपः स्यातू ॥१॥ सष्टार्थम् । अबोपपत्तिः । एकस्मिन् रविवर्षे सावनाहाः पाक् पतिपादिताः ! तेभ्यः पञ्चपष्टयाधिक शतत्रयं ३६५ मोस शेपं दिनस्थाने पूर्ण पञ्चदश नाडयस्त्रिं- शत् पलानि तथा सार्धानि द्वाविंशतिर्विपलानि ।। १५ । ३० । २२॥ ३०॥ एतदृष्टभिः सवर्णितं जातम् ४ । अतोऽनुपातः । पद्यष्टभिर्वरेतावद्दिनायं तदा ३ कल्पगतैः किमिति । फलं दिनाद्यम् । तदनष्टं संस्थाप्यम् । ततो गताब्दैर्युत सदब्दपतिः स्यादिति यदुक्तं तदतः । यतः पश्चपष्टयधिकशतत्रये सप्तभिर्भक्त एकोऽवशिष्यते । अत एकगुणाब्दसंख्या तस्मिन् दिनाये निक्षिप्मा । तस्मिन् सप्त- तष्टेऽकांद्योऽब्दपतिः। यतो पस्मिन् वारेऽन्दादिः सोऽब्दपतिः स्यादित्युपपन्नम् ॥१॥ M - शि०-इदानी प्रत्यब्दशुद्धिाख्यायते-अधोऽध इति । अनोपपत्तिः । एकस्मिन्वर्षे सावनाहाः ३६५। १५। ३०। २२ । ३० प्राक् प्रतिपादिताः । एभ्यः सप्ततष्टेभ्यो यदिदं शेष १ । १५ । ३० १२२ । ३० । अयमेकवर्षे ऽन्दपस्तदेष्टेः किम् । एवमिष्टवर्षा- ण्येभिर्गुण्यानि सावयवैः अनाचार्येण सावयवेनानेन गुणयितुं प्रयासो दृष्टः।अत इष्टीनयुक्तेन गुणेन निघ्नो गुण्य इत्यनेनात्र रूपेणेप्टेन गुणः । सावयवो वर्जितः । शेपं . १५॥ ३० । २२ । ३० । एकस्मिन्वर्षे, एतत्तदाऽष्टाभिः किम् । एवमष्टभिः सवर्णितम् । अर्थादिष्टगुणं कृत- मतोऽप्रगुणमधिकं जातं २ । ४ । ३ । अतोऽनुपातः । यद्यष्टाभिवरतावान् गणस्सदा कल्पगतेः किम् । अर्थायदष्टगुणमधिकं जातं तदृष्टभन मित्यर्थः । यथा योऽङ्कः केनचि- द्गुणकेन गुणितस्तेनैव गुणकेन द्वतो यथावत्स्यादतोऽदितम् । अथवैवमनुपाते, एकस्मिन्नन्द एतदिनायं ।१५। ३० । २२ । ३० । तदा कल्पगतः किमित्यनुपाते कृतेऽन संचारः। ययनेन हरेणायं गुणः कल्पयातान्दानां तदा वसुमिते हरे कः । ह १ गुण ! १५॥३० । २२ । ३० । हारो लन्धो धारायो गुणः २ । ४ । ३ फलं विनायम् । तद्गताब्दैः पृथकस्थ- रूपगुणगुणितैर्युतं सदन्दपति. स्यादिति युक्तम् । अथ चार युक्तिः । पञ्चपट्यधिकशतत्रये सप्तभन एकोऽवशिष्यते । अत एकगुणाब्दसंख्या तस्मिन्दिनाये क्षिप्ता । तस्मिन्समतप्टेऽका- ·मध्यमाधिकारः। इदानी प्रकान्तरेणाऽऽह- निजाशीति-८० भागेन युक्तं समाध खपइ-६० भक्तमब्दाघ्रियुग्वा टिनायम् । अत्र वर्षाणाम निजेनाशीतिभागेन युक्त षष्ट्या हत वर्षचतुर्थाशेन युक्त सद्दिनाद्य वा। अत्रोपपत्ति । पूर्वस्मिन् दिनाये पञ्चदश घटिकाः स एकस्य दिनस्य चतु- . थोशः । यानि त्रिशत् पलानि ३० तद् घटिकाया अर्धम् । एतदनष्टमर्धवदि- ०० काया अधस्तनेनावयवेन २२ सवणितेन यावद्भियते तावदशीतिल-पते । अतो वर्षा निजाशीतिभागेन युक्त घटिका भवन्ति । तत्पष्टयशो दिनानि । तानि पूर्वकथितवर्षचतुर्थांशेन युतानि दिनानि भवन्तीत्युपपन्नम् । शि०-योऽब्दपति । यतो यस्मिन्वारेऽन्दादि सोऽब्दपति । एकस्मिन्नब्दे दिनाये सप्ततष्ट एकोऽ. वशिष्यते । अतो गतान्देष्वप्येवम् । सप्ततष्टा कुत। दिनाद्य सप्ततष्ट वारा इति युक्तम । अतो दिनाय फलमपि गताब्दयुक्त सत् सप्ततष्ट युक्तम ॥१॥ अथ शिष्याणां बुद्धिविवृद्ध्यर्थ प्रकारान्तरेणाब्दपमाह-निजाशीतिभागेनति । अत्रोपपत्ति । पूर्वस्मिन्दिनायेऽनुपाते कृत एकगुणाब्दा पृथक्स्थापिता' । योऽधावयव स्तस्य साधन एव युक्तिमाह । तनाधोवयवे या पञ्चदश घटिका • । १५ । स एकस्य दिनस्य चतुर्थीश । यानि निशत्पलानि तद्वटिकाया अर्धे ० । ३० एतदनष्टम् अर्धघटि काया अधस्येनावयवेन 10 । २२ । ३० भजनार्थ यष्टिसवर्णित तेन १३५० । यावघटिका) । ३० । सवर्णित १०८००० हियते तावदशीतिलभ्यते । ततो वर्षार्ध निनाशीतिभागयुक्त परिका भवन्ति । अन्दाइघि क्यमुत्पन्न । एतत्सण्डक १५ । अत्रा नुपात' । योकस्मिन्वर्ष १ एतत् १५ तदा चतुर्भि ४ किम् । पञ्चदश परिकाश्चतु भिर्गुणिता जातमन्दस्थाने रूप १ | तमानुपात । यदि चतुर्भिरतत् तदष्टैः किम । एवम दाधियुक्छ । येनाइकेन गुणिते तेनेव भने तद्यथावस्यादतस्तनैव भनम् ।अथ वधादिभ्यो दिनानि भान्यानि । अत सपमनम् । अयवाऽन्दाइभिस्तु पूर्ववत् । अथवा शेष०1। २० । २२ 1३. समा क्यम् । तमानुपात' । ययेकस्मिन्धर्ष १ एतच्छष ००३० । २२. ३० तदा पष्टिवर्षे किम् । पष्टया संगुष्य जातं . ) ५० १२० १३० । पुन . .

·प्रहगणिताध्याये- पुनः प्रकारान्तरेणाऽऽह- गतान्दा विभक्ताः समुद्रैः ४ ससूर्यैः १२० खसाझाङ्ककै-९६०० वा फलैक्यं दिनाद्यम् ॥ २ ॥ सष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । एक दिन पञ्चदशघटिकाभियविद्धियो तावच्चत्वारो लभ्यन्ते । यावर्घघटिकया तावत् खस्र्याः १२० । यावद्धस्तनेनावयवेन 0 1 0 1 0 1 २२ । ३० । तावत् खखाङ्गाङ्ककाः ९६०० । एवं प्रत्यन्दम् । अतो गता- न्दा एभिर्विभक्ताः फलैक्यं दिनाद्यं स्यादित्युपपन्नम् ॥ २ ॥ इदानी क्षयाहानाह- स्वपष्टयंशयुक्तानि वर्षाणि वः खरामाहतैः संयुतान्यमभूपैः १६० । विभक्तानि तान्यत्र लब्धं विशुद्धं समाभ्यो गताभ्यो भवन्ति क्षयाहाः। स्पष्टम् । शि०-रनुपातः । ययेकस्मिन्वर्ष एतत् ।। ३० तदा द्वाभ्यां किम् । द्वाभ्यां गुणिते जातमन्द- स्थाने रूपम् । पुनर्यदि द्वाभ्यामेतद्रूपं १ तदेष्टैः किम् । अत्रापि येनाकेन गुणितं तेनैव भक्तं यथावत्स्यादतो जातं समार्धम् । निजाशीतिभागः समास्य कथं शेषं ।। ३० । २२ । ३० । अत्रानुपात.। एकस्मिन्धर्ष इदं . । ३० । तदा द्वाभ्यां २ किं जातं रूपम् । पुनरनुपातः । यदि वर्षद्वयेनैतत् तदेप्टैः किं जातमर्धम् । पुनर्ययशी- तिवरेतत्तदेष्टैः किम् । एवं निजाशीतिभागः । पुनस्तदेवोपपन्नं दिनाचं तर्पगुणगतान्दैर्युत सदुब्दपः स्यात् ॥ पुनस्तदेव दिनायं यदधास्पं तस्यात्साधयति-गतान्दा विभत्ता हाते । अनोप- पत्तिः। दिनायं ० । १५ । ३० । २२ । ३० 1 सण्डकं ०।१५अवानुतः। एकस्मिन्वर्पण एतत् १५ तदा चतुर्भिः किम् । चतुर्भिर्गुणिते जातं रूपं १ । पुनभतुभिरेतत् तदेष्टेः किम् । एवं गतान्दा विभक्ताः समुद्रेरिति जातम् । अन्यत् सण्ड 01 01 ३० । अगापि, एकस्मिन् वर्षे एतत् ० 1 0 1 ३० तदा ससूर्यः किम् । जातं म्पम् । पुनः ससूर्यरेतत् तदेष्टैः किम् । जातं ससूरिति । अन्यत् सण्डं । 101२२॥ ३० ॥ अवाप्येकस्मि- न्वर्ष एतत् । । । २२ । ३० । तदा ससाहाककैः किम् । जातं रूपं १ । पुनः ससाहाइकोरेतत् तदेष्टेः किम् । एवं स्वस्तहाइकका उत्पाः। फटैक्यं दिनायं स्यात् । तदन्दान्वितं भास्कराददपः स्यात् ॥ २ ॥ इदानी दिनक्षयानाह-सपाटयशेति । अत्रोपपत्तिः यदि कस्पवर्षेः काप . न किया।२२।७.१० आमा- ·मध्यमाधिकारः। अत्रोपपत्तिः। यदि कल्पवर्षेः कल्पक्षयाहा उभ्यन्ते तदैकेन किमिति । फल- मेकस्मिन् वर्षे क्षयाहाद्यम् ५ । ४८ । २२ । ७ । ३० । अस्मात् पञ्च विशो- ध्य शेषेणान्दा गुणिता अवमाद्यं भवति । तत्र लाघवार्थं शेष रूमाद्विशोध्योर्व- रितमभ्र पैः १६० सवर्णितं जातम् ३१ । १ ! ततोऽनुपातः । यद्यभ्रभूपैर्व- पैरेकत्रिंशद्दिनानि घटिकयाऽधिकानि लभ्यन्ते तदा गताब्दैः किमिति । अब स्वपष्टचंशयुक्तानि वर्षाणि खरामाहतवर्षयुतान्येकविंशता नाइचाधिकया गुणि- नानि भवन्ति । अपाभ्रभूपैः १६० लब्धफलेन गताब्दा अतो वर्जिताः कृताः । यतः पत्यब्दं पष्ठेऽवमे यन्न पूर्यते तद्गृहीत्वा कर्म रुतमिति सर्वमुपपन्नम् ॥ ३ ॥ इदानी प्रकारान्तरेण क्षयाहानाह- दिनाद्यं त्रिनिघ्नं समाधाभ्रवेदां-४००शकोनं समात्रिंशदंशेन युग्वा। यत् पागानीतं दिनाचं तत् त्रिगुणं वर्षचतुःशांशोनं वर्षावेशदंशेन युतं वा क्षयाहा भवन्ति । अत्रोपपत्तिः । अत्रैकवर्षे दिनाद्यम् ० । १५। ३० । २२ । ३० । तथाऽवमाद्यम् ० । ४८ । २२ । ७ । ३० । दिनाघे विगुणिवेऽवमाद्याद्विशोधिते जातं शेषम् ० । १ । ५१ । इदं त्रिगुणे दिनाद्ये यदि क्षिप्यते तदाऽवमाद्यं भवति । इदं शेष खखाः १२०० गुणितं जातं सप्तविंशत् ३७ । अन्दाः सप्तविंशता गुण्याः सखार्भक्तास्त्रिगुणे दिनाये यदि क्षिप्यन्ते तदा गतावमानि शि०-स्पश्च विशोध्य शेषेणान्दा गणिता परगणितान्दैर्यताः। इष्टावमायं भवति । तत्र लाघ- पार्थमिदं ५। ४८ । २२ । ७।३० । अत्र पञ्चगुणाच्दाः पृथरस्थापिताः । शेष रूपादि- शोध्य या सर्वे पदभ्यो विशोध्य २५ ० । ११ । ३७ । ५२ । ३० । अनानुपातः । एक- स्मिन्वर्ष एतत् तदाऽभ्रभूपवर्षे. किम् । फल जातं ३१ । १ इदमभ्रभूपगुणमधिकं जातम् । अतस्तैरेव भक्तं चेद्यथावत्स्यादतः पुनरभ्रभूपवरेतत्तदेटः किम् । एवमभ्रभूपा हारः । अन खण्डकं कृतं ३०० द्वितीय ११॥अगापि खण्डदयम् । एक १३ द्वितीयं १ अमानुपातः। एक. स्मिन्वर्ष एतत् तदा पष्टिवर्षे.किम् । पुनः परिवरत्तदेष्टेः किम् ।फलं स्वपस्यशयुक्तानि वर्षा- णि । वर्षे. खरामाहते. सयुतान्यभ्रभूपैर्विभक्तानि । अत्र फलेन गतान्दा अतो वर्जिता यतः प्रत्यवं पष्ठोऽवमो येनावयवेन पूर्यते तत् ० । ११ । ३७ । ५२ । ३० गृहीत्वा कर्म कृप्तमतो वनिताः कृता इति सर्वमुपपन्नम् ॥३॥ पुनः प्रकारान्तरमाह-दिनायमिति । अपपत्तिः । अनेकवर्षे दिनाचं ३० । २२ । ३० । तथाऽवमायं च । ४८ । २२ । ७।३० । दिनाये विगणे १४६। ३१।७।३० । तमायादिशोधिते शेप ० ॥ १।५१ इदं त्रिगुणे दिनाये यदि क्षेप्यते सदाऽवमा भवति । इदं संपूर्ण द्वितयं गृहीतं ॥२। अमानुपातः । एकास्मिन्दर्य .

·ग्रहगणिताध्याये- भवन्ति । अत्र गुणके रूपत्रयं प्रक्षिप्य सुखार्थं चत्वारिंशद्गुणकः कृतः । रूपन- यणं गुणकश्च .४० । ३ । आभ्यामन्दा गुण्याः। खसाभाज्याः। तत्र प्रथ- मगुणकश्चत्वारिंशताऽपवर्तितो जातः १ । हरश्च ३० । द्वितीयो गुणकत्रिमि- रपवर्तितः 1: तत्र हरश्चतुःशती ४०० । अतो गताब्दाः पृथक् त्रिंशता चतु:- शत्या च हताः प्रथमफलं विगुणदिनाये धनं द्वितीयमृणमेवमयमाद्यं भवतीत्यु- एपनम् । अब भकारान्तरेणावमान्याह- स्वपष्टयंशहीनाब्दखानेन्दु-१६०भागः स्वपञ्चांशहीनान्दयुग्या क्षयाहाः॥४॥ सष्टम् । अनोपपत्तिः । एकस्मिन् रविवर्षेश्वमशेषमष्टाचत्वारिंशद् घटिकाः। तत् पश्चां- शोनं दिनम् । अतः पञ्चांशोना अब्दाः कृताः। अथ तद्धस्तना अवयवाः 0 1 0 । २२ । ७ । ३० । एते खाङ्गेन्दुभिः१६० गुणिता पाताः ०५९ । एतत् षष्टयंशोनं रूपमतः स्वपष्टयंशोनाब्दाः खानेन्दुभिर्भक्ताः पञ्चां- शोनान्दयुता अवमाद्यं भवतीत्युपपन्नम् ॥ ४ ॥ एतत् तदा त्रिंशद्भिः किम् । जातं रूपम् । पुनस्त्रिंशद्भिर्वरतत् तदेष्टैः कि ३० । १।१ । जातं समा विशदंशेन युगिति । अत्र विकेऽधिकं । ९ एतच्छोध्यम् । अनानुपातः । एकस्मिन्बर्ष एतदधिक 10 १९ तदेष्टेः सखवेदैः ४०० फिम् । सवर्णिते जातं रूपं १। पुनः सखवेदैरेतत् तदेकेन किम् । जातं समामाभवेदांशकोनम् । अथवेदं शेष ०।१। ५१ । स्वरसागुणितं जातं सप्तविशत् ३७ एभिरब्दा गुप्यास्तत्र सुखार्थ चत्वारिंशद्रगुणक: कृतः । द्वितीय रूपत्रयमृणगुणकश्च ३ सप्तत्रिंशत्सु युक्तोऽसौ शोध्योऽत ऋणगुणकः । गुणकाभ्यामब्दा गुण्याः खसार्भाज्यास्नत्र प्रथमगुणकश्चत्वारिंशताऽयवर्तितो हरश्च जातं १॥ ३० समा त्रिंशदंशेन युगिति । द्वितीयस्त्रिभिरपवर्तितो हरश्च १४०० जातं समानामवे- दशकोनमिति । प्रकारान्तरमाह-स्वषष्टयंशेति । अत्रोपपत्तिः । एकस्मिन्वर्ष एतदधिकं तदा वर्षपञ्चकेन किम् । जातं रूपं १ । पुन दि वापञ्चकनैतत् ५। १।१ तदेशेन किम् । फलं रूपाच्छोध्यमतः स्वपञ्चाशहीनाब्दयक् । अन्यत्साहं ० । ०।२२ १७ । ३० ! अमा. नुपातः । एकस्मिन्वर्ष एतत्तदा साङ्गेन्दुव : किम । सवर्णित जातं । ५९ । पुनः साङ्गे- न्दुवरेतत् तदेष्टवर्पः किं १६० । । । ५९ । १। एवं साङ्गेन्दुतुल्यो हारो जातः । अप्राधिकमेतस्मादपं गृहीतं १६. अत्राधिकं । १। अनापि साङ्गेन्दुसुल्यो हारोऽस्त्येव । अत्रानुपातः । एकस्मिन्बर्ष एतत्तदा पष्टिवर्षे फि ११ ।१।६० । जातं १ । पुनः पष्टिव. रेतत्तदेव, कि ६.१।१1 एवं जात. पटिहरू । यदधिक तछोध्यमतः स्व १ षट्यंश- १ हीनाद ५९ साङ्गेन्दुभाग इति ५९ सर्वमुपपन्नम् ॥ ४ ॥ . । १ . . .

·मध्यमाधिकारः। ४९ अथ मताधिमासाशुद्धि चाऽऽहं-- दिनादिक्षयाहादिदिग्भाब्दयोग. खरामैर्हतः स्युः प्रयाताधिमासाः।- भवेच्छुद्धिसंज्ञ यदवावशिष्टं तदृनं सदूनाहनाड्चादिकेन ॥ ५॥ अनन्तरानीते ये दिनादिक्षयाहाये तयोर्यागो दशनैर्गताब्दैर्युतस्त्रिंशता हतः फलं गताविमासा भवन्ति । यदवावशिष्टं तच्छुद्धिसज्ञम् । पर क्षयाहानां नाइचा- दिकेन वर्जित सत् । अत्रोपपत्तिः । अत्रैकवर्पसावनानां ३६५।१५। ३० । २२ । ३० अव- मानां च ५। ४८ । २२।७।३० योगतुल्या वर्षे चान्द्राहा भवन्ति ३७१। ३ । ५२।३० । तथा वर्षे पष्टयधिकशतत्रय ३६० सौराहाः । एभिरूनाश्चा- न्द्राहाः प्रत्यब्दमधिमाससरन्धिन एकादश भवन्ति घटीत्रय च सार्धानि दिप- श्वाशत् पलानि ११ । ३ । ५२ । ३० । एवमेकस्मिन् वर्षे दिनादिक्षयाहा- दियोगो दशाधिकोऽधिदिनानि भवन्ति । अधिदिनैस्त्रिशद्भिराधिमासो भवतीत्यु- पपन्नमधिमासानयनम् । अथाधिशेपदिनान्यहर्गणानयने शोध्यत्वाच्छुदिसंज्ञानि । अवधिमासशेषतिथिभ्यो यदवमटिकाः शोधितास्तत्कारणममे कथयिष्यामः ॥५॥ अथ प्रकारान्तरेणाधिमासानयनमाह- विधाब्दा द्विरामः३२खरामै-३० श्च भक्ताः फलैक्यं शिवमान्दयुक्त विभक्तम् । खरामैस्तु ते वाऽधिमासाश्च शेयं भवच्छुद्धिरूनाहनाडीविहीनम ॥६॥ पदार्थम् । भोपपत्तिः । प्रत्यन्द यान्याधिमास शेपसन्यिदिनानि ११ । ३ । ५२ । शिर- शुद्धिमाह-दिनादिक्षयाहादिति । अत्रोपपत्ति । अकवर्ष सावनाना ३६५ । १५। ३० । २२ । ३० अवमानां च ५। ३८ ॥ २२॥ ७ । ३० योगतुल्या वर्ष चा- दाहा' ३७१ । ३ । ५२ । ३० भवन्ति । तथा वर्ष सौराहे २६०ऊनाश्चान्दाहा' मत्यन्दमधिमाससबन्धिन ११।३। ५२ । ३० एवमेव स्मिन्वर्ष दिनादि । १५१३० २२ । ३० क्षयाहादि । ४८।२२।७।३० यागो शाधिको भवति । ११ ।। ५२ । ३० दिनादेवियोऽय ६५ क्षयदेवि ३७० । अय सौरचान्द्रा. न्तरेऽधिशेषत्वात्सो शाधिता ३६० श्चेनदा, इदमामशेष १० तिच्यादि । अनु. पातः । एकस्मिन्वर्ष इद तदें। फिम् । एवं विमान्दयोग । एव जातो दिनायो य ग सरामतोऽधिमासा स्युरिति सुगमम् । यदनारशिष्ट तदने रावणानयने शोध्या- दिसतम्। साइनानागादिश्नान गादति तमाम वश्याम ॥ ५ ॥ दिवाना इति । अपराने । प्रमश्मिाममइन्धदिन ११ याग

·३० । एभिः किटाच्दा गुण्यासिंशता ३० हता अधिमासा मन्दि
४८० गुणितं जातमेकविंशत् ३१ अनेनान्दा गुण्याः किट सायदै
भाज्याः। तत्राऽऽचार्यण रूपविभागाद्गुणकस्प खण्डवयं छतम् । वनाऽऽयं
द्वितीयं पोडश । उभपन हरः स एव । ततः खण्डाम्यां हरे पृधगपवाद
आद्यो हरी द्वात्रिंशत् ३२ अन्यविंशत् ३० । अतो द्वाविंशवा विस
विशुद्धं च शुद्धः स वाधिपो वा भवेत्सप्तभक्तावशिष्टोऽर्कपूर्वः ॥
गतान्दाधिमासान्तरं द्विधमाढचं क्षयाहेर्गतः सप्तभक्तावशिष्टम् ।
अत्रोपपत्तिः । रव्यन्दान्ते योऽहर्गणस्तत्र यो पारः सोऽन्दाधिपः । पत्याई
शि०-५२ । ३० एभिरब्दा गुण्यात्रिंशद्दता अधिमासा भवन्ति । तर लाघवार्थमकादश वि
वर्षेः किम् । सवर्णिते जातमेफनिशत् ३१ । पुनः खायाधिभिः ४८० एतत् १
शोध्य शेष ०1३। ५२ । ३० । अत्रानुपातः । एकस्मिन्वर्य एतच्छेयं तदा साष्टाधि-
तदेष्टै.किम् । एवमेकशिद्गुणा अब्दाः खाटाब्धिभिर्भाज्यास्तन लाघवार्थ रूपविभागागुणकस्य
खण्डद्वयं कृतम् । पञ्चदश १५ षोडश १६ । हरस्तुभयन सम एव । खण्डाभ्यां
हरेऽपवर्तिते जातमूलस्थाने रूपमयो दानिशत् १। द्वितीयस्थाने १। एवं द्विधाब्दा
द्विरामैः खरामैर्विभक्ताः । एको गुणको द्विधाकृतोऽतस्ते क्षेप्याः । फलैक्यं कृतं चेत्तर्हि गुणक:
द्वयस्थं फलमेकीभूतं भवति । अथवा खण्डद्वयं ० ।१।१२। ३० एकास्मिन्वर्ष
इदं तदा द्वाविंशद्भि.किम् । सवर्णित जातं १। दानिशद्भिरिदं तदेष्टेः किम् । एवं द्विरामा
हरः १ द्वितीयं सण्डं ०।२ एकस्मिन्व इद तवा निशद्भिः किम् । जातं रूपं १त्रिश-
दिरिदं तदेट. किम् । एवं विशद्धरः १ एवं द्विधाऽब्दा इत्युपपन्नम् । अथ च पूर्वमे-
कादश तिथय. शोधिता अतस्तनानुपात. । एकस्मिन्वर्प एकादश तिथयस्तदष्टेः किम् ।
एवं शिवमाब्दयुतमे जातं तिथ्यादि । विभन सरामैोऽधिमासा. स्युः। त्रिशद्भक्के
मस्यन्द सारदिनसंख्या ३६० । एष्यधिशेषदिनसंरया ११ । ३ । ५२ । १०
गतान्दाधिमासान्तरमिति । अनोपपत्ति.--अधिदिनदिनदिनसंचय इत्यादिना ।
पृथगतान्दा भक्ताः । फलेक्यमेकादशगुणान्दयुत विंदाङ्गक्तं फटमाविमार
ग्रहगणिताध्याय-
लाघवार्थमेभ्य एकादश पिशोध्य शेपम्
.
।३। ५२॥३०॥
शेष प्राग्वच्छुदिरित्युपपन्नम् ॥ ६ ॥
इदानी दिनायेन विनाऽप्यन्दाधिपानयनमाह-
स्पष्टम् ।
३२
३०
३२
यच्छेष तच्छुद्धिसंज्ञ भवेत् । उनाहनाडीविहानं तत्कारणमने वक्ष्यामः॥ ६ ॥

·मध्यमाधिकारः। सौरदिनसंख्या षष्ट्यधिकं शतत्रयम् । तस्मिन् सप्ततष्टे त्रयोऽवशिष्यन्ते मास- दिनेषु सप्ततष्टेषु द्वयमवशिष्यतेऽतो गताब्दास्त्रिगुणा गताधिमासा द्विगुणास्तदेक्यं सप्ततष्टं यावद्भवति तावदेव चैत्रादेः प्रागतीते तिथिगणे सप्ततष्टेऽवशेष स्यात् । वत् किल शुद्धितिथिपु योज्यम् । ततः पूर्वलब्धाः क्षयाहाः शोध्याः । तथा प्रत्यन्दं पञ्चपञ्च । अतोऽन्दाः पञ्चगुणाः शोध्याः। पूर्व त्रिगुणाः क्षेप्याः । अतो द्विगुणाः शोध्या एव । द्विगुणाः किलाधिमासाश्च योज्याः । अतो लाघवार्थम- धिमासोना अब्दा द्विगुणास्तैलंब्धावमैश्च सप्ततष्टेः शुद्धिरूना सप्ततष्टा रव्य- ब्दान्ते वारो भवति । स एवान्दप इत्युपपन्नम् ॥ ७ ॥ इदानीमवमै विनाऽप्यवमशेषघटिका आह- यत् त्वधिमासकशेपकनाडीपूर्वमिदं रहितं विहितं सत् । आयदिनाद्यघटीभिरथैवं स्युः क्षयशेषभवा घटिका वा ॥ ८॥ . शि०-युक्तेषु चान्द्रा भवन्ति ३७१ । ३ । ५२ । ३० चान्द्रा दिनक्षये राहताः सौरवर्षान्तः सावनो भवति ३६५।१५।३० । २२१३० । अयं सप्ततष्टोऽन्दपो भवति सौरवन्ति। षष्ट्य धिकशतत्रयमितेः सारेः पञ्चपष्टयधिकशतत्रयमितानि सावययानि सारनानि भवन्ति । तथाऽत्र युक्तिः। गतसौरवर्षाणां दिनीकरणाय पट्यधिकशतत्रय गुणः ३६० । वाराद्यब्दपसिद्ध्यर्थमसो सप्ततष्टयो जातस्रय गुणम् । गोव ३ । एषु गताधिमासाः सावयवा योज्याः। तनाधिमासाना दिनीकरणाय निशद्गुणः ३० । सप्ततष्टोऽसौ गताधिमासानां द्वौ गुणः २ । गुणगुणता गता- धिमासाः क्षेप्या बीजश्यिया । विभिन्नजात्योश्च पृथस्थितेश्चैवं योगः । गअमा २१ गसार ३। जातं द्विगुणगताधिमासेषु त्रिप्रवर्षाणि योज्यानि । गअमा २१ गसीव ३। ऐक्य तुल्यमेर चैत्रादेः प्रागतीते तिथिगणे सप्ततप्टेऽवशेष स्यात् । तच्छुद्धिर्तियेषु योज्यम् । ततः पूर्ववस्तुमध्याः क्षयाहाः शोध्याः । प्रत्यब्द पञ्च क्षयाः साश्यवाः । अत एषु पञ्चगुणवषाणि शोच्यानि । अवयवीभूते क्षयशुद्धिसंशे शेपे पृथक स्थापितेऽय प्रयोजनात् । शोधनाथ योगो यथास्थान- कमन्तरे घेत्यादिनाऽन्तरे क्रियमाणेऽन्दप्वन्दाः शाध्यास्तत्र द्विगुणगताधिमासेषु दिगुणवपाण्या शोध्या ति जातम् । गममा २६ गत अब्द२ गताब्दाधिमासान्तर द्विघ्नमिति । तनापि गता- च्दानामाधमासानां च प्रथममेवान्तर कृत्वा दिग्ण क्रियमाणे तादृशमेव भवत्यत उक्त गता. न्दाधिमासान्तरं दिनमिति । परत्वन गतान्दानां बहुत्वागताधिमासानामल्पत्यान्ताधिमासा एवं गताब्देभ्यः शोधिताः । तस्मादिपरीतशोधनादृणामाते जातम् । स्वषट्यशयुनानि वर्षा- णीत्यादिना दिनक्षया घटिकाटावयवात्साधिता गताः क्षयाहा अपि शोध्यत्वेनर्णगताः । अस्वयोर्योग इत्याय क्षयाहरित्युतम् । पुनः सभव साततष्टम् । प्राग गुणगतान्दा साब- यवेणु दिगुणगताधिमासेषु शोध्या इति जातम् । तर शुद्धिधनगतवास्ति । द्विगुणटन्धमासा एव विपरीतशोधनेन तु पामृणगता जाताः । शुद्धिस्तु धनगतैत्र । तस्माद्धनर्णयोरन्तग्मेन योग इति रिभुद प शुद्धरित्युतम् । पुनः सप्तभक्तोऽयशिष्टोऽकपूर्वान्दपो भवति ॥ ७ ॥ यन्यधिमारकति । अप्रोपपतिः । यथा साउन ३६५ । १५ । ३० । २२ । - ·ग्रहगणिताध्याये- ३० । एभिः किलादा गुण्यास्त्रिंशता ३० हता अधिमासा भवन्ति । तत्र लावार्थमेभ्य एकादश विशोध्य शेपम् • १३ । ५२ । ३० । साष्टवैदः ४८० गुणितं जातमकत्रिंशत् ३१। अनेनान्दा गुण्याः किल खाष्टयेदैः ४८० भाज्याः। तत्राऽऽचार्येण रूपविभागाद्गुणकस्य खण्डद्वयं कृतम् । तत्राऽऽयं पश्चदश द्वितीयं पोडश । उभयत्र हरः स एव । ततः खण्डाभ्यां हरे पृथगपवर्तिते जात आयो हरी द्वात्रिंशत् ३२ अन्यस्त्रिंशत् ३० । अतो द्वात्रिंशता विशता व पृथग्गताब्दा भक्ताः । फलैक्यमेकादशगुणाब्दयुतं त्रिंशदतं फलमधिमासाः । शेष माग्वच्छुद्धिरित्युपपन्नम् ॥ ६ ॥ इदानी दिनाघेन विनाऽपदाधिपानयनमाह- गतान्दाधिमासान्तरं द्विनमाढयं क्षयाहैर्गतः सप्तभक्तावशिष्टम् । विशुद्धं च शुद्धः स वधिपो वा भवेत्सप्तभक्तावशिष्टोऽर्कपूर्वः ॥७॥ स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । व्यन्दान्ते योऽहर्गमास्तथ यो वारः सोऽन्दाधिपः । भत्यदं शि०-५२ । ३० एभिरब्दा गुण्यास्त्रिंशद्दता अधिमासा भवन्ति । तत्र लापवायमेकादश दि. शोध्य शेषं ० । ३ । ५२ । ३० । अत्रानुपातः । एकस्मिन्धर्ष एतच्छेषं तदा साटाब्धि- वः किम् । सवर्णिते जातमेकनिशत् ३१ । पुनः खाटाब्धिभिः ४८० एतत् २१ तदष्टः किम् । एवमेकत्रिंशगुणा अब्दाः साष्टाब्धिभि ज्यास्तत्र लाघवार्थ रूपविभागाहणकस्य सण्डद्वयं कृतम् । पञ्चदश १५ पोडश १६ । हरस्तुभयत्र सम एव । सण्डाभ्यां हरेऽपवर्तिते जातमूर्ध्वस्थाने रूपमधो दाविशत् १ । द्वितीयस्थाने १ । एवं विधान्दा द्विरामः सरामभित्ता। एको गुणको विधाकृतोऽतस्ते क्षेप्याः । फलेग्यं कृतं चेत्तर्हि गुणक- इयत्यं फटीभूतं भवति । अथया सण्डट्वयं . । १ । ५२ । ३० एकस्मिन्वर्प इदं तदा दानिशद्भिः किम् । रावर्णितं जातं १ । दानिशदिरिदं तदेष्टेः किम् । एवं द्विरामा हरः १ द्वितीय सण्ड ।२ एकस्मिवर्ष इदं तदा विशदिः किम् । जातं रूपं १ त्रिंश- निरिदै तदेष्ट. किम 1 एवं त्रिंशद्धरः १ एवं विधादा इत्युपपनम् । अय च पूर्वमे- कादा तिययः शोधिता अतम्तमानुपातः । एकस्मिन्धर्ष एकादश तिथयस्तदेष्टेः किम् । र भिवादयुतमे जातं तिथ्यादि । विभतं. समिचिमासाः स्युः । विशनने पर्ष नदिस भवेन् । ग्नानाविन तत्कारणम यस्यामः॥ ६ ॥ मतादापिनामान्त मिति । अत्रीएपनि:-अधिदिनादन दिनगंचय इत्यादिना । मानन्द मोगनिरया ३६० । एप्पपिदिनमा ११।३ । १२ । १० ३२

·मध्यमाधिकारः।
सौरदिनसंख्या षष्ट्यधिक शतत्रयम् । तस्मिन् सप्ततष्टे त्रयोऽवशिष्यन्ने मास-
दिनेषु सप्ततष्टेषु दयमवशिष्यतेऽतो गताब्दास्त्रिगुणा मताधिमासा द्विगुणास्तदेक्यं
समतष्टं यावद्भवति तावदेव चैत्रादेः प्रागतीने तिथिगणे सप्ततप्टेऽवशेष स्यात् ।
सत् किल शुदितिथिषु योज्यम् । ततः पूर्वलब्धाः क्षयाहाः शोध्याः । तथा
मत्यन्दं पञ्च पश्च । अवोऽन्दाः पञ्चगुणाः शोध्याः। पूर्व त्रिगुणाः क्षेप्याः । अतो
द्विगुणाः शोध्या एव । द्विगुणाः किलाधिमासाश्च योज्याः । अतो लाघवार्थम-
धिमासोना अन्दा द्विगुणास्तैलंब्धावमैश्च सप्ततष्टेः शुद्धिरूना सप्ततष्टा रूप-
ब्दान्ते पारो भवति । स एवान्दप इत्युपपन्नम् ॥ ७ ॥
इदानीमवर्मविनाऽप्यदमशेषघटिका आह-
'यत् त्वधिमासकशेषकनाडीपूर्वमिदं रहितं विहितं सत् ।
आयदिनाद्यघटीभिरथैवं स्युः क्षयशपभवा घटिका वा ॥८॥
शिक्ष-युक्तेषु चान्द्रा भवन्ति ३७१ । ३ । ५२ । ३० चान्द्रा दिनक्षये राहताः सौरवन्तिः
सावनो भवति ३६५:१५।३०।२२।३० । अय सप्ततष्टोऽन्दपो भाति सौरवन्ति। पटय-
धिकशतत्रयमितेः सोरेः पञ्चपटयधिकशतत्रयमितानि सावययानि सायनानि भवन्ति । तयार
यक्तिः। गतसौरवर्षाणां दिनीकरणायपष्टयधिकशतत्रय गुणः ३६० । वाराबन्दपसिद्ध्यर्थमसो
सप्ततष्टयो जातस्रयं गुणम् । गसीव ३ । पु गताधिमासाः सापयवा योज्याः। तत्राधिमासानों
दिनीकरणाय निशद्वगुणः ३० । सप्ततष्टोऽसौ गताधिमासानां द्वौ गुणः २ । गुणगुणता गता.
धिमासाः क्षेप्या वीजश्यिया। विभिन्न जात्योश्च पृयस्थितेश्चैव योगः । गममा २ । गसौर
३। जातं द्विगुणगताधिमासे विनवाणि योज्यानि । गमा २। गसौर ३। ऐस्य तुल्यमेर
घेनादेः भागतीते तिथिगणे सततप्टेऽवशेष स्यात् । तद्धितियिषु योज्यम् । ततः पूरवठभ्याः
क्षयाहाः शोध्याः । प्रत्यब्द पञ्च क्षया' सावयवाः । अत एषु पशगुणवपाणि शोध्यान ।
अवयवीभूते क्षयशुद्धिसशे शेपे पृथक स्थापित ये प्रयोजनात् । शोधनाथ योगी यथास्थान-
कमन्तरे येत्यादिनाऽन्तरे क्रियमाणेऽन्दप्वचा शोध्यास्तत्र द्विगणगताधिमासेपु दिगुणवांण्येव
शोभ्यानीति जातम् । गममा २। गत अन्द२ गतान्दाधिमासान्तर विघ्नमिति । तत्रापि गता-
ब्दानामामासानां च प्रथममेवान्तर कृत्वा दिएणे क्रियमाण तादार भवत्यत उन गता-
ब्दाधिमासान्तरं दिशामिति । परत्वत्र गतान्दाना बहुत्वादताधिमासानामल्पत्वादताधिमासा
एर गतान्देभ्यः शोधिताः । तस्मादिपरीतशोधनाढणामिति जातम् । स्वपष्टयाशयुनानि वर्षा-
णीत्यादिना दिनक्षया घटिकायवयवात्साधिता गताः क्षया आप शाध्यन्वनणंगताः ।
अस्वयोर्योग इत्याय सयाहरित्युनम् । पुनः सभवे सततष्टम् । प्राग दिएणगतान्दा. सार-
योग दिगुणरताधिमारो गाव्या इति जातम् । तत्र मुदिधनगतरास्ति । दिएपरल्यमासा
एर विपरीतशोधनेन तु परमृणगता नानाः । शुद्धिन धनातेर । तरमादनर्णयोग्न्तग्मेर
योग इति निदेय शुद्धरित्युनम् । पुनः मतभनोऽवशिष्टोपूर्वाऽन्दपो भाति ॥ ७॥
पवधिमारकोति । अप्रोपपतिः । पपा सापन ३६५ । १५ । ३० ॥२२॥

·महगणिताध्याये-
पदधिमासशेष तिथ्यात्मकं तस्याधी या घटिकास्ता आद्यदिनाद्यस्प घटी-
भिरूनाः सत्यः क्षयघटिका भवन्ति । अत्र विवादा विरामः खरामैश्च मक्का
इत्यादिना ये दिनाये फटे उत्पद्यते तन्निराकरणार्थमायग्रहणम् ।
अघोपपतिः सुगमा । यतो दिनापमघटिकैक्येनाधिमास शेषस्य घटिकास्ता
दिनघटिकोना अवमघटिकाः । यदाऽवमघाटकोनास्तदा दिनघटिकाः स्युरिति
भावः ॥८॥
इदानी रव्यन्दान्तग्रहानयनमाह-
कल्पजचकहतास्तु गताब्दाः कल्पसमाविहता भगणाद्याः।
स्युर्धवका दिनरुद्भगणान्ते पातमृदूच्चचलोच्चसगानाम् ॥ ९ ॥
स्पष्टार्थमिदम् ।
अत्रोपपचिस्वैराशिकेन । यदि कल्पवर्षेः कल्पभगणा नभ्यन्ते तदा गतैः कि-
मिति । फलं रविमण्डलान्तिका ग्रहा भवन्ति । ये तत्र महास्ते ध्रुवकाः कल्पिताः।
यदक्ष पातमृच्चग्रहणं वत्तेपामतिभन्दगतित्वादपंगणेनैवाऽऽनपनमुचितमिति सचि-
तम् ॥९॥
इदानी चन्दधुवकं प्रकारान्तरेणाऽऽह-
यनु दिनायधिशपमिनघ्नं १२ स्याद ध्रुवकस्त्वयवा म लवायः।
कैरविणीवनिताजनभर्तुः पीतचकोरमरीचिचयस्य ॥ १० ॥
पदविमासशेष तिथ्यात्मकं तद्रविगुण मागात्मको विधुभवति ।
अरोपपत्तिः सुगमा। यतो द्वादशगुणास्तिथयो रवीन्दोरन्तरभागाः स्युः ।
नत्र रविः पूर्णम् । अतस्तादृगेव गशीत्युपपन्नम् ॥१०॥
शि०-३० । चान्द्रा-३७१ । ३१ ५२। ३० । न्तरे दिनक्षयाः ५।४८ । २२।७।३०।
तथा सावनशेप १५। 30 101301 अधिशेषा-११।३१२0१३० न्तरे दिनक्षय-
शेष पटगादिकं १०। ४८ । २२ । ७ । ३० । यत्वधिकमामशेषरनाटीपूर्वमायदिनायप-
टीभिरेवेत्युक्तत्वात् घटिकाम घटिका शोध्या ॥ ८ ॥
कल्पनचति । अनोपपनि । यदि कल्पवर्ष फल्पभगणारतदेव किम् ।
एवं सौरवर्षान्त मास्ते भुरका' कलिलता । पातमननागेशगानामतिमन्दगतिवाद
गणेनेराऽऽनयनमुचितमिति सचितम् ॥९॥
अय चन्द्रभवक प्रमागन्तरेणा-यनु दिनापमिति । अनोपपतिः । इनार-
गायो यस्मान शोधिता' । पारिध सौरपन्ति देवर पदधिमे गौरचान्द्रान्तरे दिनार्य
तदिन-१० रगयो धुपका स्यात् । यतोऽनास्तिययभान्द्रतिध्यन्तेन्दिन्तमा ।
ते ग्वौ योनिनाभन्द्र स्यात । अत्र गर्विन्ति गरिन्यानम्ताहगेा नामफातिधिगम
व सौरवाने शशी स्यात् । तदुन' सौग्वन्तिादपिमति गुपनभन्दः सपूर्णः स्यात् ।
उना मगर ॥१॥

·मध्यमाधिकारः। इदानी करिगतादाह- कलेगताब्दरथवा दिनायं पूर्वं यदुक्तं खलु तत् प्रसाध्यम् । अन्दाधिपस्तत्र सितादिक स्याद् ध्रुवाश्च युक्ता कलिवक्त्रसदै ॥११॥ स्पष्टम् । इदानीमहर्गणाथै क्षेपदिनायाह- स्वीयनखाशयुता. क्षयनाड्य क्षेपदिनानि दिवागणसिद्धयै । पूर्वमानीता ये क्षयाहास्तेषामधो यन्नाडिकाद्य तत् स्वीयविशाशयुत सहिनाद्य कल्प्यम् । या घटिकास्तानि दिनानि या विघटिकास्ता घटिकास्तासामप्यधो ये पष्टयशास्तानि पानीयपलानीति । किमर्थम् । दिवागणासिद्धयै, अहर्गणसि- द्वयर्थम् । अवोपपत्ति । वक्ष्यमाणेऽहर्गणानयने यदवमानयन तत्र चतु पष्टिर्भागहार. रुतः । यतश्चादाहाणा चतु षष्ट्यैकमवम पतति । अतो व्यब्दान्ते यदवमशेष तच्छुयूनासु तिथिपु स्वीयकराभ्रतुरङ्ग-७०२ लवयुतासु सदृशच्छेद हत्या क्षेप्यम् । ततश्चतु पष्टया मागे गृहीत रब्धमवमानी युचितम् । तत्र रव्यब्दान्ने यदवमशेष घटिकात्मक पूर्व गृहीतमस्ति तत्तु पष्टिच्छेद तत् चतु.पष्टिच्छेद शि०- क्लर्गताब्दरिति । अधाऽधित्यादिभि साधित कल्पगतान्दैदिनाय तथा कलर्ग तान्देर्वा साध्यम् । शप स्पष्टम् ॥११॥ अथ रघ्वहगणाथ क्षपदिनान्याह--स्वीयति । अनापपत्ति । वक्ष्यमाणेऽहर्ग णानयने चा द्रभ्यो यदवमानयन तत्र चा द्राणा चतुपष्टिर्भागहर कृत' । यतश्चान्द्रा हाना निपण्या चतप्पश्चाशदवयवाधिक्या ६३ एकमवम पतति । कथ तनानुपात । यदि कल्पावमै कल्पान्द्रास्तदकेनावमेन किम् । रब्धा चतुष्पञ्चाशदवयवाधिका विषष्टि ६३। अत एभिश्चाद्वैरकमवमम्। परत्वर स्वल्पान्तरत्वाञ्चतु पष्टिरेव गृहीता। एतस्य तिथीनां स्वल्पान्तरस्य निर तरीकरणमय सचारण करिष्यति । अतश्चतु पष्टिचा देरको दिनक्षयरत दष्टे कियन्त इति । एर चतु पटिहारो तश्चान्द्रपु चतु पष्टया भाग गृहीत रब्धमवमानीत्यु चितम् । अर्थादवमानि चतु पहिणानि चा द्वाणि च स्य । अथ कल्पादेरिष्टसौरवपान्त ये क्षयाहास्त इष्टसौरवर्षाकदिय साधित बृहदहगण च सन्ति । ततु सौरवयकदिय या प्रागतीतचा दाणा साधनानामन्तरे भरन्ति । ततस्तु रख्यदान्ताकादयादात इष्टदि नोदय यावत् यदि अंगण' सा यत तदा य दिनभया वर्षायकोंदयकारीनावमगोपे योगन सिध्यन्ति तेरवयारहितेस्तुल्यमर चादसावनानामन्तर भवति । तयोरहणयोर्यावयोग नियर तार कल्पादष्टिदाय याद कल्पाचहण एव भवति । सौग्वीर कोदयऽ यहिने

·५४
महगणिताध्याये-
.
कार्यम् । अवस्ता घटिकाश्चतुःषष्टया किल गुण्याः पष्टया भाज्याः । एवं चतु:-
पष्टिच्छेदमयमशेष भवति । अथ चतुःषष्टिस्थाने त्रिषष्टिरेव कृताकिमिति । तत्रो-
ध्यते । पूर्व या अधिमासशेषतिथय .आगतास्ता एव शुद्धित्वेन ग्रहीतुं युज्यन्ते ।
पवस्ताभिरूनावाद्यास्तिथयोऽब्दान्तादग्रवो गृहीवा भवन्ति । अथ च शुद्धि-
तिथयः कार्यान्तरवशावमघटीभिरूनाः शुद्धिवेन परिकल्पिताः । अवमपटि-
कोनया शुद्धया यावच्चैत्रायास्तिथय ऊनीलतास्तावच्छेधातिथिष्ववमशेषघटिका
अधिका जाताः । यतः शोध्यमानमृणं धनं स्यादिति । यत एकगुणा युक्ता
अतस्विषष्टिगुणा योज्याः । तत्रावमघाटकानां त्रिषष्टिगुणकारः पर्भािगहारः ।
सत्र गुणकभागहारो विभिरपवर्तितौ । गुणकस्थान एकविंशतिः २१ भागहारस्थाने
विंशतिः २० । फलं दिनानि । अत्र हराद्गुणको विंशांशाधिकोऽतः स्वीयन-
सांशयुताः क्षयनाइयः क्षेपदिनानीत्युपपन्नम् ।
शि-या साधिते वृहदहर्गणे क्षयघटिकायं त्यज्यत एव । चान्द्राहचतुःषष्ट्या एकमयममतो
रध्यन्दान्ते यदवमशेषं तच्छुथ्यूनासु तिथिपु स्वीयकरामतुरङ्गलवयुतासु सदृशच्छेदं कृत्वा
क्षेप्यम् । ततश्चतु पट्या भागे गृहीते लब्धमवमानीत्युचितम् । सौरवर्षाद्युत्पन्नक्षया-
धास्थघटीतुल्यमेवान्तरमाचार्येण भगवता लघ्वहर्गणे सावयवेऽग्रजे पतत्येवेति ज्ञात्वा युस्त्या
क्षिप्तम् । अन्यथाहर्गणद्वययोगः कल्पायर्गणतुल्यत्वं न भजति । अतः क्षित तयथा ।
तर व्यब्दान्तामवशेषं घटिकात्मकमीशं १४८॥ २२ ॥ ७।३० पूर्व गृहीतमस्ति ।
तदिनीकरणाय पष्टिच्छेदकं कार्यम् । तमानुपातः । यद्येकदिनक्षयेन पटीपष्टयात्मकेन
चतुःषष्टिचान्टास्तदाऽनेन घट्यात्मकेन दिनक्षयशेषेणेप्टेन कियन्तश्चान्द्राः ६०६४। दिनशेप
१ अतस्ता दिनक्षयपाटिकाश्चतु.पष्टन्या गुण्या: पष्ट्या भाज्या: 1 दिनक्षयशेषघटिकोत्पन्नाश्चाद्राः
भवन्ति। तेऽग्रिमे चान्द्राहणे सजातीये लघ्वहर्गणार्थ गृहीते क्षेप्याः। एवं तन पुनश्चान्द्रेणु
चतुःषष्टिभिर्दतेष्ववमशेपघाटिकाश्च भवन्ति। अत्र दिनक्षयशेयघाटकाभ्यान्द्रानयने चतुःषष्टि-
गुणकस्थाने विषष्टिरेव गृहीता । किमित्यत्रोच्यते । पूर्व या अधिमासशेषतिथय आगतास्ता
एव शुद्धिवेन प्रहीतुं युज्यते । यतस्ताभिरूनानाधात्तिश्यो रव्यब्दान्तादपतो गृहीता
भवन्ति । अथ चशुद्धितियय इमाः ११ । ३१५२ । ३० । भवेच्छुद्विसंशं यत्रेत्यत्र
सावनाल्दपपरचायवयवान्ते सायनाभिप्रायेण सौरवर्षान्तज्ञानसिद्ध्यर्थ शोधितार्या शुद्धोऽ.
ब्दान्तानन्तराऊदयान्तरघटीसिद्ध्यर्थ चावमघटीभिः . १४८।२२।७।३० पटि-
कानाः १० ॥ १५ ॥ ३० १२२ । ३० शुद्वित्वेन परिकल्पिताः । यतोऽवमटिकोन-
या शुभ्या कल्पितया यारक्षेत्रायास्तिथय ऊनाः कृतास्तावच्छेपतिथिप्दवमाटिका अधिका
जाताः । अगोदाहरणम् । नावास्तिथयः २० । शुदतिधिभि. ११।३। ५२॥ ३० ॥
ऊना८१५६ १७।३०। अपमपटिकोन . १४८।२२।७।३० शुद्धिस्तिथिभिः
१०।१५ १३० १ २२ ॥३० यावदूनाथैदावास्तिथयः ९१४ १ २९ : ३७ ॥३०॥

·मध्यमाधिकारः। इदानीमहर्गणानयनमाह- चैत्रसितादिगतस्तिथिसंघः शोधितशुद्धिरधस्तु समेतः ॥ १२ ॥ स्वीयकराभ्रतुरङ्ग-७०२ लवेन क्षेपयुतः कृतपटकविभक्तः। लन्धदिनक्षयवर्जितशेषो रव्युदये युगणोऽब्दपतेः स्यात् ।। १३ ॥ चैत्रादेर्गततिथिसंचयः शुद्धिराहितस्तिष्ठः कार्यः । अन्तिमो द्विखतुरङ्ग- ७०२ र्भाज्यः । फलं मध्यस्थे क्षेप्यम् । ततोऽनन्तरानीतानि क्षेपदिनानि तत्र क्षिप्त्वा स राशिश्चतुःषष्टया भाज्यः। फठमवमानि । शेषमवमशेषम् । चन्द्रानय- नार्थं तत्पृथगनष्टं स्थाप्यम् । अवमैरूनः प्रथमो राशिरहर्गणः स्यात् । स चान्द- पत्यादिः। यस्मिन् पारे पावतीपु पटिकासु रव्यन्दान्तो जातस्तस्मात् कालान् तद्- नन्तरार्कोदयं यावद्या घटिकास्ता एवाहर्गणावयवीभूताः। यतस्तासु गतास्वब्दान्तो जातोऽभूत् । तदग्रतो दिनतुल्या वारा इति बुद्धिमता गणनीयम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र चैत्रादिगततिथयः शुद्धयना अतः कृताः। यतोऽधिमा- सशेषतिथिभिः सावयवाभिरूनीरुवाः सत्यो रव्यन्दान्तादयतो गृहीता भवन्ति । रव्यन्दान्तादूर्वमिष्टदिनोदयं यावद् युगणः साध्यः । अतोऽब्दान्तानन्तरार्कोदया- न्तरघटीतुल्येनाहर्गणाधोवयवेन भवितव्यम् । अन्दान्तस्तु दिनाद्यस्य घटिकान्ते । । शि०-जाताः शेषतिथिप्ववमघटिका अधिकाः पूर्वाभ्यः। अत्र पूर्वानुपाते च चतुःषष्टिगुणाः पष्टि- हराः क्षयनाड्यश्चान्द्राः कृतास्ते क्षेप्या इति कृतम् । एवं प्राप्ते सत्येकगुणाः शुद्धितिथिभिः सह चैत्रादितिथिषु योजिताः क्षयनाट्य.। अतस्त्रिषष्टिगुणा योज्याः। एवं चतुःषष्टिगुणा योजिताः स्युः । नाम दिनक्षयशेषघटिकोत्पन्नाश्चान्द्रा योजिताः स्युः । अतोऽत्रावमघटिकानां विषष्टि- गुणः पष्टिांगहारः ६० । अयमपटि-०।४८ । २२ । ७।३० गुणः ६३ । गुण- कभागहारो निभिरपवर्तितौ । गुणकस्थान एकविंशतिः २१ । हरस्थाने विंशतिः २० । गुणके सण्डद्वयमन कृतम् । एकं विंशतिखण्डं २० गुणः । गुणः २०॥ दिक्षशे १ हरः २०१गुण- हारयोस्तुल्यत्यानाशः । अन्यद्पं गुणारुण्डं गुणः। गु १ दिक्षशे । हारः २० । अतः स्वीयनसांशयुताः क्षयनाट्यश्चान्द्र सावयवाः स्युः । ते योज्या अतः क्षेपदिनानीत्युक्त दिवागणसिध्ये ॥ ११ ॥ चैत्रसितेति । स्वीयकराति । अबोपपत्तिः । अन चैत्रादिगततिथयः शुदध्यूना अतः बताः । यतोऽधिमासशेपतिथिभिः साश्यशभिरूनीकृताः सत्यो रब्यदान्तादातो गृहीता भवन्ति । रव्यन्दान्तात् ३६५ । १५ । ३० । २२ । ३० ऊर्ध्वमिष्टदिनोदर्य याव. द्रयुगण: साध्यः । अतोऽन्दान्ता-३६५ ॥ १५ ॥ ३० ॥ २२ । ३० नन्तराकादयान्तरपटी- ४४ । २९ । १७ । ३० तुल्येनाहर्गणाधोक्यरेन भवितव्यम् । अदपान्तस्तु दिनापटि- फान्ने १५ । ३: १२२ । ३० दिनाथपटिकाभ्योऽग्रेऽदियरचेतावद्धिपीमिः ४४] ·ग्रहगणिताध्याये- अतः शुद्धितिथिषु सावयवास्वमवघटिका विशोध्य दिनघटिका यथोक्ता भवन्ति। एवं कृतेऽवमानयन किंचित् सान्तर स्यात्तत् क्षेपदिनानयनेन निरन्तरीकृतम् । अवमानयनेऽनुपातः। यदि कल्पतिथिभि. कल्पावमानि लभ्यन्ते तदाऽऽमिः किमिति । एवमवमानि गुणश्चान्द्रदिनानि हार. । ततः सचारः। यदि चन्द्रदि- शि०-२९ । ३७ । ३० भवति । अत एव चान्द्रासु शुद्धितिथिषु ११ । ३ । ५२ । ३० अवमघटिका 01 ४८ । २२ । ७ । ३० विशोध्य १०। १५ । ३० । २२ । ३० दिनघटिका एव शेषीकृता । यतो दिनक्षयचान्द्रघटीनामन्तर सावनघटिका । एता क्षय- नाट्यूनशुद्धितिथय इष्टतिथिभ्य शोधिताश्चेत्तीहर्गणावयाघटिका यथोक्ता स्यु' । विंशति- तुल्ये चैत्रादिगतचान्द्रतिथिसघे क्षयनाडगूनशुद्धि विशोध्य शेष ९४४।२९ । ३७ । ३० इदमेवाहर्गणस्याधोवयवीभृत भवितव्यम् । छानबोधाय दर्शनीयम् । अनेन सावनसौर वर्षान्तादग्रिम इष्टश्चान्द्राहर्गण सावयबो गृहीतो युक्त एप । अस्मादयमानयनमग्रिम सान्तर स्यात् । यतो रव्यदान्तात्प्राचीन क्षयाहादिकमस्ति । तत्र कल्पादेरिष्टसौरवर्षान्त ये क्षयाहास्त इष्टसौरवर्पाद्योदये साधिते बृहदहर्गण आगता । अध स्थनाड उत्पन्नाश्चान्द्रारते स्वीयनसाशेत्यनेन क्षिप्त्वा निरन्तरीकृतान्द्रतिथिसमहो जात । इरक्षयाहास्त्विष्ट तिथिभ्योऽत इष्टतिथीना सावनीकरणार्थमवमानयनऽनुपात । कल्पचान्द्रतिथिमि कल्पा वमानि तदेष्टाभि किम् । अवमानि गुण । चान्द्रदिनानि हार' । फरमरमानि चान्द्राहर्गणा- द्विशोध्य सावनो भवतीति ज्ञात्वाऽत्र गुणहारयोरवमैरपरत कृतेऽवमस्थ ने रूप गुणहरस्थाने कृतषणन्यूना दिगशेन ६३ । अत्र न्यूनस्य चतु पश्हिरस्य स्थाने पूर्णा चतु पष्टिहीता ६४ । अतो गुणवेनाधिन चतु पष्टिहरेण भाव्यम् । यतो य कथन भाज्यो न्यूनगुणकेन गुणि तोऽधिकहारेण भत्त। फलमूनमायाति । अताऽधिके हार गणफेनाधिकेन भाव्यम् । अत स. चार । यदि चान्द्रदिनहरेऽवमानि गुणस्तदा चतु पपिहरे को गुण । चतुपण्या गु णितानामवमानो चान्द्रदिशाहताना र चम्प १ । शेषेण शेषमपर्तित जात रूपम् । हाच शेषेणापवर्तितो जाता द्विसशैला १ अयरधतिथीना गुण । ऊस्थरूपगुणस्याक्तित्वात् । १ ७०२ ऊर्धस्थम्पगुण्य इति नातम् । तदवयीभूतस्याप स्थरूपगणस्य सहप्त्वाधम्त समेत्ये याय नमा चान्द्राणा चतु पत्रिमरोडम्यन समच्छदन क्षेश्युत । चत पष्टिहारे चान्द्रा कृता । अत चतु पटिहागेत वृतपदक विभक्त इति सवै निरवयम् । अथवा चा वाचतपस्या एमग्म पत त्यतो सध्यार्गणार्थ गृह ते सारवान्ता पूर्व येभान्टेदिन य पतितस्तेभ्य सौरवर्षान्ते क्षय शेषमुत्पर स्वीयनसे यनेन वातदुत्पन्नाश्चान्द्रा स्वीयफगप्रेयनेन चनु परिरे ते चान्द्रा णि समरेदेन प्रक्षिप्य चतु पटमा भिग्य परमाने । पूर्वतयान्सटाणादिगोव्य सावन स्युदयोग भवतीनि तापपर्थ । वास्मपिवृमि केशरी तर का दादध्यात वयाततिपय स्यु गौरवर्षान्तनम्तामारणेनुपनन कल्पादचान्द्रः । फलोत्यन्यामन्यभीष्ट तैथिभिः किंतु याहापन रूपं गुणको प्रस्तु तपान्यूनादि.

·मध्यमाधिकारः।
नहारेणावमानि गुणस्तदा चतु.पष्टया किमिति । चतु.पष्टया गुणितानामवमानां
चन्द्रदिनहतानां लब्ध रूपम् । शेपेण शेषमपवर्तिन जातं रूपम् । हारश्चापव-
१
१
तितो जातो दिखशैलमितः ७०२। अय गततिथीना गुणश्चतु-पष्टिहरोऽतः समेतः
स्वीयकरामतुरङ्गलवेनेति सर्वं निरवद्यम् ॥ १२||१३ ॥
इदानी विशेषमाह-
यावत् तिथिभ्योऽभ्यविकाऽत्र शुद्धिः प्राक्चैत्रतस्तावदहर्गणः स्यात् ।
प्राक्शुद्धिपूर्वण तथैव खेटाः प्राग्वर्पजातेधुवकेः समेताः ॥ १४ ॥
अत्र यावच्चैत्रादितिथिभ्यः शुदिर्न शुध्यति तावत् पाश्चात्यचेनादेरारभ्य
तिथीगंणयित्वा पूर्ववर्षभवैः शुद्धयन्दपक्षेपदिनैरहर्गण. साध्यः । तस्मादागता
यहाः पूर्ववर्षरुवकैश्च युवाः कार्याः। यतो रव्यदादरहर्गणस्यान्पर पन्दान्त
पायदुपचय इसमेवान वासना ॥ १४ ॥
शि०-गशेन हि ६३॥१॥ तत्पूर्णीकरणे गुणस्त्वधिककोमा योऽय चान्द्रे हरे कल्योत्ये गुणकोऽय
५४
मानि हि तदा स्यादिषट्के कियान 1 एव गुण्यगण हतेविभजनाचान्द्रेर्गुणो रूपक शेषेणेव हरे
इतेऽत्र च करा सप्त १ सचारक ॥२॥ एव चा पग्रिहर तु चान्द्रे सौराब्दकान्त क्षयशेषक
७०२
च । यत्तञ्चतु पष्टिगुण विपाय क्षेप्य अस्यानयनेऽनप तम् ॥ ३॥ नाहीपरिमिते क्षयोई-
रितके चेदेदपट ६४ चान्द्रका लत . 10.4 किन गा रावर्ग, ५४ ।
सपद ६० । तस्मादिरसा ६३ गुणोऽत्र विहितवान्द्र क्षयाठिटक यत रूप १ गम क्षयो
परितके नायुतप्यूनितम् ॥ ४॥ एव हारगुनाच मिनिमगित हारो नसा २० मुना २० ।
तुल्य स्याद्गुणकोऽत्र खण्डगुणनास्वीयति राम भवत् । शु या चान्द्रिल्या वियतिथिगणदेव
गुवृन्दस्तु योऽन्दान्ते या घटिकास्तभाण्डादिन तत्तुल्या 1 सम् ॥ ५॥ भाव्यो रव्युट्ये
समान्तपटिका सूर्योदयान्तर्पटी-युफ स्यादौदायिक क्षयोगितनायनशुष्यनितात ॥ ६ ॥
श्रीमद्वधारनामजदेवज्ञकेशवकृतिरियम् ॥ १२॥ १३ ॥
धावत्तिथिभ्य इति । यावयेनारिष्ट तयिष्य गुद्धि मध्यति तावत्पश्चाच्चैत्रादेरारभ्य
तिथीगणयित्वा पूर्ववर्षभवै गुड्यन्दपोहण साध्य । तागता ग्रहा पूर्षिभ
वेध युका कार्या । यतो ख्यन्दादेरहाणस्यान्य र सदान्त यानुपश्य । इयभवान
पासना॥१४॥

·ग्रहगणिताध्याये- . . ४ . १ ० . . २ سه ८ . १० . ७ इदानीं रव्यानयनमाह- दिनगणो निजपष्टिलवोनितो भवति तिग्मरुचिः स लवादिकः। गुणगुणाद् द्युगणादथ भाजिताट्यमयमैः २२ कलिकादिफलान्वितः अत्रोपपत्तिः। अत्र चालायबोवार्थ रूपमगण कृत्वा ग्रहाणां दिनगतयः साधिताः। र. चं. मं. गु. शु. चउ. पा. १३ ५९ ३१ ६ २६ ३२ ५९ १० ५३ २८ १८ ९ २२ ४८ ९ ५६ २० दिनगणः स्वपष्टयंशोनो भागा इति मत्यहमेकोनपष्टिः कला गृहीताः। शेषा- घयवेन सविभागः सप्तभिर्दिनैरेका क्ला भवति । अतो गुणगुणाद् धुगणाधमय- मै जितादित्युपपन्नम् ।। १५॥ शि०- इदानी रव्यानयनमाह--दिनगणेति । अत्रोपपत्ति' । युचरचक्रहत इत्यादिना महीमितादहर्गणाग्रहाणा दिनगतय साधिता । अत्र रवेर्धपक्स्य खण्टकद्वय कृतम् 01 ५९ । एतद्रूप गृहीतम् । अमाधिक ०1१। जनानुपात । एकस्मिनदिन एक कलाधिका अथ ग्रहाणा दिनगनयो लवादिका च | म बु ग । शु श। चउ. | रा द ५९|१०३१ ५ २ ६ ३ ८ ३४.२६ ३२ ५९ १०५३ २८/१८ ९ ४४ २२ ५४१४८ |२१ २८ ९ ३५.५१ ३२२० तदा पष्टि-६० दिन कियत्य करा । एव जातो भाग एक' १ । पुनः पष्टिदिनेरेको भागस्तदेष्टे. किम् ६० 1१।१।एर निजपरिवानितो दिनगणो स्वादिको जातो रविः । अन्यत्पण्टकम् 01 01८।१०।०१। अनानुपात । एकस्मिन्दिने चेतत्तदा द्वाविंशद्भिदिन किम् । सवणिते गात काय । २ । ५९ । ४७ । ४२ । एतत्वयं ३ गृहीतम् । पुनर्यदि द्वाविशादिरेतत्य त तिमिति २२ । ३।१ । एवं गुणगुणत् युग णायमयमे जितादित्युपपन्नम् । थाऽनुपात । ययनेनावयरसिद्धकलात्रयेण दाविश- हिनानि तोकया किम् । जातानि करक्या दिनानि ७ । २० । एतानि त्रिगुणानि दापि- स्यरतो गुणगुणादियादि। यतायो द्वारिता र यो रम्यतेऽतो गुणगुणादित्युप- पभम् ॥१५॥ र ० . . . ० ·मध्यमाधिकारः। .. अथ चन्द्रानयनमाह- रविगुणैस्तिथिभिः पृथगुष्णगुर्लवगतः सहितः स हिमयुतिः । स्वनगभागयुतेन दशाहतक्षयदिनोदरितेन कलान्वितः ॥ १६॥ • स रविः पृथग् रविगुणविथितुल्पभोगे: सहितो हिमानिर्भवतीति मसिद्धा वासना । परमेव तिथ्यन्ते । स चौदायिकः कार्य.। तिथ्यन्तार्कोदययोमध्येऽव- मशेषम् । तत् सायनम् । तस्य चान्द्रीकरणायानुपातः । यदि विषष्टया सावन- श्चतु पष्टितिथयस्तदाऽवमशेषान्त.पातिभिः सावनावयवैः किमिति । पूर्वमवमशे- पस्य चतुःषष्टिश्छेद इदानी गुणः। तुल्यत्वात्नयोनांशे कृते त्रिषष्टिरेव हारः। फल तिथ्यात्मकम् । तद्द्वादशगुण किल भागाः । पुनः पष्टिगुण च कलाः। एय विस- पतिर्दशगुणाऽयमशेषस्य गुणस्त्रिपष्टिहरः । हरगुणौ नवभिरपवर्तिती । हरस्थाने जाताः सप्त ७ गुणस्थानेऽष्टौ दशगुणाः ८०। यो राशिरष्टभिर्गुणितः सप्तभिहियते शि०- अथ ग्रुभक्ति विनै चन्द्र साधयति--रपिगुणैरिति । अनोपपत्ति । अर्क मास्तिथयौन्दन्तराशा । आनीतो रविस्तर्युक्तश्चन्द्र स्यादिति प्रसिद्धा वासना । परतु स चन्द्रस्तिथ्यन्तेऽसावौदयिक कार्य । तिथ्यन्तामादयमध्येऽवमशप तत्सावन तच्चा- न्द्रीकरणायानुपात । त्रिषष्टिसारनैश्चतु पष्टिश्चान्द्रास्तदा पूर्व लध्वहर्गणानयने चतु पटिहरावमशेषान्त पातिभि सावनावयबै कि ६३ । ६४ दिशे १ । विष- टिसावनैश्चतु पष्टिश्चान्द्रास्ते कथम् । अमानुपात । यदि कल्पदिनक्षये कल्पसाव नानि तदैकेन फिमिति । ६२ सारनानि । त्रिषष्टिश्चान्द्र सावयरेको फर दिनक्षयस्तु कथित एव ६३ । अत उक्त "त्रिषष्टिसारनै ” इति । पूर्व चतु पष्टि- हर इदानीं गुणोऽतो नाश । एव त्रिपाष्टरव हर' | विषष्टया दिनक्षयशेषे हते फल चान्द्रतिथ्यात्मक तविगुण भागा स्यु । अता दिनक्षयशेषस्य द्वादश गुणा भागा पष्टि गुणा कला स्यरतो द्वादशपष्टिगुणा ७२० दिनक्षयशेषस्य क्लात्मका गुण । एव द्विसप्त तिर्दशगुणा अवमशेषस्य गुणस्त्रिषष्टिहर ६३ । अश १ । ७२० । गुणहरौ नबभिरपवर्तितो गुणस्थाने ८० । हरस्थाने ७ । गुणस्य खण्डद्वय कृत ७० । १० । प्रथम सप्तभिरप धर्तित जात १०१०।अत उक्त-स्वनगभागति। अथवा "भक्तो गुण शुध्यति" इत्यादिनाऽत्र गुणोऽय ८० दशभिईत शुध्यत्यतो जाते गुणपण्डे सहरे १०। ८1 प्रथममुणखण्डेन १० ७

·ग्रहगणिताध्याये-
स स्वसप्तमांशेनाधिकः कृतो भवति । अत उक-स्वनगभागयुतेन दशाहतक्षय-
दिनोर्वरितेन कलान्वित इति । एवं ताभिः कलाभिश्च युत औदायिकः · शशी
स्यादित्युपपन्नम् ॥ १६॥
इदानी भीमानयनमाह-
दिनगणार्धमधो गुणसंगुणं युगणसमदशांशविवर्जितम् ।
लवकलादिफलद्वयसंयुतः क्षितिसुतध्रुवकः क्षितिजो भवेत् ॥१७॥
स्पष्टार्थमिदम् ।
अनोपपत्तिः । दिनगणार्ध भागा इति प्रत्यहं विंशत् कला गृहीताः ०।३० ।
१
एतत् पृथक् त्रिगुणं जातं ३० । एताः कला: पूर्वकलामिटीकता जाताः.३० ।
एतत् कुजगतेरधिकं जातमतः कुजगति विशोध्य शेषम् ।। ३ । ३१ । ५३ ।
अनेन सप्तदशगुणेनैका कला भवति । अत उक्तं-धुगणसप्तदशांशविवर्जिवमिति ।
पूर्वफलेन भागादिनाऽनेन च कलादिना भौमधुवको युक्तः कुजो भवति ।
पतोऽयमहर्गणोऽकांब्दान्तादूर्ध्वमतस्तदुत्थं फलं रविमण्डदान्तिके पोज्यमित्युपप-
नम् ॥१७॥
शि०-दिनक्षयशेपे गुणिते स्वहरेण हतेऽवशिष्ट द्वितीयगुणसण्डेन ८ गुण्यं हरेण भाज्यमिति
.
प्राप्ते यो राशिरष्टभिर्गुण्यत सप्तभिहियते स स्वसप्तमांशेनाधिकः स्यादत उक्त-स्वनगभागेति ।
ततोऽधिशेपोत्पन्नध्रुवक्युत इत्यनुक्तमपि ज्ञेयम् ॥ १६ ॥
अथ भौम.। दिनगणामिति । अनोपपत्तिः । दिने गति मस्य लवाया ।
३१ । २६ । २८ । ७ । अस्य सण्डद्वय कृत ० । ३०१ अत्रानुपातः । ययेकेन दिननैतत्
तदा द्वाभ्यां किम् । पुनीभ्यामतत्तदेप्टे. विमेव मातमम् । द्वितीयखण्डं ०।१।२६ । २८ ।
७ । अत्र पइविगतिस्थाने निशदगृहीताः । १।३० । यतोऽध चेलिगुणं कृतं तर्हि सार्ध-
रूपं भवति । अतो दिनगणार्ध गणगुणम् । अनाधिकं 10 1३३३१॥ ५३ । अनानुपातः ।
एकस्मिन् दिन एतदधिक तदा सप्तदशदिनः किम् ।पुनः सप्तदशदिनरेतत्तदेष्टेः किम् । सवर्णिते
जातं . । १। हर १० । अता युगणसप्तदशांशरिवर्जितम् । लपकलादीति । प्रथमं सवर्णनं
लवस्थाने गतम् । दितीय कलास्थाने तो लयमराठीति । फलदयसयुतः क्षितिमुतध्रुवकः । स
क उच्यते । योऽय लवहर्गणः कृतोऽय तु रच्यन्दान्तादूर्धजातोऽतो तदृत्यं फलं रव्यदान्ते
जातग्रहे ध्रुवसंज्ञे योग्यमित्युपपन्नम् । र सोप्यपि ॥ १७ ॥

·मध्यमाधिकारः। इदानी बुधचलानयनमाह- दिनगणः कृतसंगुणितः पृथक् गुणगुणः खगुणेन्दुभिरुद्धृतः। फलयुतः खलु तेन लवादिना बुधचलं भवति ध्रुवकान्वितम् ॥१८॥ अनोपपत्तिः । अहर्गणश्चतुर्गणो भागा भवन्तीति प्रसिद्धम् । अथ ज्ञचलस्य कल्पभगणानां भागान् कृत्वा तेभ्यश्चतुर्गुणान् कहान् विशोध्य शेषस्यास्प १४५६५३८३४२४० द्वादशांशेनानेन १२१३७८१९५२० शेषं कहा- वापवर्तिता जाताः । शेषस्थाने द्वादश १२ क्वहस्थाने खगुणेन्दवः १३० । अतोऽहगंणो द्वादशभिगुण्यः। पूर्वं चात्र चतुर्गुणोऽहर्गण आसीत् । स एवं त्रिगुणो द्वादशगुणो भवतीति गुणगुण उक्तः । खगुणेन्दुभिर्भक्तः सल्लंब्धेन भागाद्येन पृथस्थितश्चतुर्गुणो युनः कार्यः इत्युपपन्नम् । पृथक् स्थितो यश्चतुणितः स एव त्रिगुणीकृतस्तेन द्वादशगुणितो जातः । एवं वे भागाः प्राग्वत् ध्रुवके क्षेप्या इत्युपपन्नम् ॥ १८॥ इदानीं गुरोरानयनमाह- धुमणिभिः कुनगैर्युगणो हृतो लवकलाः स्वमृणं ध्रुवके गुरुः। अत्रोपपत्तिः । किंचिन्यूनाः पञ्च कला गुरोगतिरिति द्वादशभिदिनैरेको भागः । यन्न्यूनं वेन रूपे हत एकसप्ततिलभ्यते । अत एकसमत्या दिनरेका कलोनेत्युपपन्नम् । शि०- अथ बुध' । दिनगण कृतसगुणित इति । अत्रोपपत्तिः । बुधध्रुवः ४ । ५। ३२ । १८ । २८ । अत्र खण्डकद्वय कृतम् । आद्य ४ । अतोऽहर्गणश्चतुगुणो भागा इति प्रसिद्धम् । बुधस्येव । एकस्मिन्दिने द्वय तदा चतुर्भि. ४ किम् । एवं चतुर्गुणः । अध- स्थोऽवयव. ० ।५। ३२ । १८ । २८ । खगुणेन्दुभिः सवर्णिते जात १२ हरः १३० सवर्णन पूर्ववत् । पृथक्स्थो यश्चतुर्गुण' स एव त्रिगुणीकृतश्चेत्तदा द्वादशगुणितो जातः । अतो गुणगुण । अथवा ज्ञचलस्य कल्पभगणा सिन्धुसिन्धुर इत्यादयस्तेषां भागान् कृत्वा तेभ्य' कल्पाहर्गण कल्पकुदिनतुल्य चतुर्गुण विशोध्य शेषस्य १४५६५३८३४२४० द्वाद- शाशेन १२१३७८१९५२० शेषकहाश्चापवर्तिता शेषस्थाने १२ कहरस्थाने १३० । अतो गुणगुण. खगुणेन्दुभिरुद्धृत इत्युपपन्नम् । फलयुत इति सुगमम् ॥ १८ ॥ अथ गुरुः । युमणिभिरिति । अत्रोपपत्ति । गुरुगति' । ४ । ५९ । ९ । ९ अन पूर्णा पञ्च गृहीताः ५ ते द्वादशभिः पूर्ववत्सवर्णिता जातं ? हरः १२ । अत्रा- धिक 01 01 0 । ५०१ ५१ । एतत्कुनगे. ७१ सवर्णित जातमूलस्थाने रूपं १ हरः ५१ । अतो युमाणिभि' कुनगेरिति ।

·३२ ग्रहगणिताध्याये- अथ शुक्रचलानयनमाह- ऋतुभिरक्षदिनैर्दशसंगुणात् फललवाः स्वमृणं ध्रुवके सितः ॥१९॥ अनोपपत्तिः । अब तुखार्थमहर्गण दशगुण वृत्या भागहारद्वयेन फले साधिते । तत्र दशभ्य. पड्भिर्भागे हो त्वमेको भागश्चत्वारिशर कला. १। ४० । इद दिनगतेराधिक जातम् । अस्माचरगति विशोध्य शेष ०।३। ५२ । १५ । २५ । अनेन दशम्यो भागे हते लधाः पञ्चपञ्चेन्दवः १५५ । अतोऽहगणाद्दशध्नात् पृथक् पइभि पश्चतिथिभिश्च हताल्लन्धे भागाद्ये धनर्ण- रूपे फले इत्युपपन्नम् ॥ १९ ॥ इदानी शनेरानयनमाह- द्विष्नो दिनौघ. पृथगक्षमतो लिया विलिता ध्रुवके स्वमार्किः। अनोपपत्तिः । गतिः कराद्वयम् । अवयवात् पञ्चभिर्दिनढे विकले च भवत इत्युपपन्न द्विघ्नो दिनौष इत्यादि । इदानी विधोरुच्चानयनमाह- दिग्भिर्गजभैश्च हतो दिनोध क्षेप्यो धुवांशेपु भवेद्विधूच्चम् ॥२०॥ अत्रोपपत्ति । कलापट्क गतिरिति दशभिर्दिनैर्भाग. । भागादिगते. कला- पट्क विशोध्य शेषेणानेन • । . ० । १० । ५३ । ५६ रूपे हते लब्धा गजेभाः ८८ । अतो दिग्भिगंजेभैरित्याद्युपपन्नम् ॥ २० ॥ अथ पातानयनमाह- ताडितः खदहनैर्टिनसंघ पदकषट्कशरहतू फलमंशाः । स्वं ध्रुवे कुमुदिनीपतिपातो राहुमाहुरिह केऽपि तमेव ॥ २७॥ अनोपपत्ति । कल्पराहुभगणाना राशिभिः कुदिनेषु भक्तेषु लब्ध पटकपद्- कशरा. ५६६ । एभिद्युगणे भक्त राश्यादि फलम् । तहागादिक कर्तुं ताहिकः खदहनैरित्युपपन्नम् ॥ २१ ॥ शि:- अथ शुक । ऋतुभिरिति । अनोपपति । शुक्रगतिः १ । ३६ । ७ । ४४ ॥ ३५ ॥ अन पटरिशस्थाने चत्वारिंशत् गृहीता । ते पूर्ववत्पभि सवणिता जात १० हर ६। अधिक १३ । ५२ । १५ । २५ । एनदा नै सपर्णित जात १० हर १५५ । अत उभयन दशसगुणात्, क्तुभिरक्षनिर्भत्तादित्युपपन्नम् ॥ १९ ॥ अथ शनि । विना दिनौष इति । शनिगति २०२२॥५१अथ सण्डद्वय कृत । अतो दिन । अधस्तनोऽवयत्र पञ्चभि सवाणितो जात २ हर ५। इति सर्वमुपपन्नम् । अथ विधूच्चम् । दिम्भिरिति । अन्धपति दिनीष ०।६।४०। ५४ । ३२ । अब सण्डकमाय । ६ दशभि सपण्ति जात १ हर १० । अधस्तनावपयो गजेभै सवाणतं जात रूप १ हर' ८८ 1 अत' विशिगजेरिति ॥ २० ॥ अय पात । ताहित इति । अपरति । राहगति ।३।१०1४८। २० ।

·मध्यमाधिकारः । इदानी मकारान्तरेण ग्रहानयनमाह- लक्षाहतादिनगणाच्छाशपद्कशक- दिग्भिः १०१४६१ नगाटनगभूतिथिभिः क्रमेण १५१७८७ । देवाप्टसाङ्कशशिभि१९०८३३श्य रसाभिवेद- सिदः२४४३६ खसाधिदहनाभ्रयमेन्दुभिश्च १२०३४०० ॥२२॥ भूपाब्धिलोचनरसैः ६२४१६ सखसाभ्रनन्द- नन्दाश्चिभिः २९९०००० गगनसाभ्रगजाडूनागः ८९८०००। खानाटपड़गजधतिप्रमितै १८८६८००श्व भक्ताद्- भागादिकानि हि फलानि रवेः सकाशात् ॥ २३ ॥ विधोः फलं खाश्विगुणं विधेयं ग्रहध्वाः स्वस्वफलैः ममेताः। ते वा भवन्ति गुचराःक्रमेण भागादिकः स्यात् फलमेव भानुः॥२४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। यदि कल्पकुदिनः कल्पभगणभागा लभ्यन्ते तदाऽहणेन किमिति। एवं राशिके कृते पश्चात्सचारः। यदि भगणभागमित्ते गुणके कुदिनानि हारस्ता लक्षमिते फिमिति । एव लक्षगुणकुदिनभ्यः पृथक भगणभागहतेभ्यो यानि फलानि ते लक्षाहनस्प दिनगणस्य भागहारा भवन्ति । विधोस्तु क्षेण विशल्पा च गुणितेभ्यः कुदिनेभ्यो हारः सायत । गतेहुवादित्युपपन्नम् ॥ २२ ॥ ॥ २३ ॥ २४ ॥ इदानी दिनगनिसाधनमाह- महीमितादहणार फलानि यानि तत्कलाः । भवन्ति मध्यमाः कमाना:सदा धुभक्तयः ।। २५ ।। शि०-अत्र पटकपटक शरै सवर्णित । जात ३० हर ५६६ । अत सदहनगणित षट्कष- दक्शरदिति । अथ कल्पपातभगणाना राशय कृता । अनानुपात । कल्पराशिमि. कल्पकदिनानि तदे केन किमिति रब्ध ५६५ एभिर्युगणे भक्त राश्यादिक तद्भागादिक कर्तुं ताहित खदहनै ॥२१॥ अथ प्रकारान्तरेण ग्रहानयनमाह-लशाहता इति । भूपाब्धीति । विधो फलमिति। स्पष्टार्थम् । अनोपपत्ति । यदि कल्पकुदिनै कल्पभगणभागास्तदाऽहणन किमिति । एव चैराशिके कृते बहणी क्रिया भवति । अत सचार' । यदेवाहर्गणस्य भगणभागमिते गुणे कुदिनानि हारस्तदा लक्षमिते गुणे को हार । एव लक्षगुणकुदिनभ्य पृथक ग्रहाणां भगणभागढतेभ्यो यानि फलानि ते लक्षाहतदिनगणस्य भागहारा भवन्ति । शशिषट्कश क्रेत्यादय ! अन्योऽनुपात । एभिर्युक्त्यन्तरेण रक्षमिताहणे साधित. पृथक् पथक महाणा ·ग्रहगणिताध्याये- समा गतिस्तु योजनैनभासदां सदा भवेत् । कलादिकल्पनावशान्मृदुर्द्धता च सा स्मृता ॥ २६ ॥ अत्रोपपत्तिखैराशिकेन । पूर्वं गतिर्योजनात्मिका ग्रहाणां तुल्यैवोक्ता । इदानी- मतुल्या तु कलादिकल्पनावशात् ॥ २५॥ २६ ॥ इदानीमतुल्यत्वे कारणमाह- कक्षाः सर्वा अपि दिविपदां चक्रलिप्तान्तिास्ता वृत्ते लव्यो लघुनि महति स्युर्महत्यश्च लिप्ताः। तस्मादेते शशिजभृगुजादित्यभौमेज्यमन्दा मन्दाक्रान्ता इव शशधराद्भान्ति यान्तः क्रमेण ॥२७॥ यतः सर्वा अपि कक्षाश्चक्रलिप्ताभिरेवाडिन्ता अतो महति वृत्ते महत्यो लिप्ताः स्युः। लघुनि लघ्व्यः। तद्यथा-चन्द्रकक्षा सर्वाधःस्था लघु । तस्या एका कला पञ्चदशभिर्योजनैर्भवति । शनेः कक्षा सर्वोपरिस्था सा महती । तस्या एका कला योजनानां पद्भिः सहसैरेकसप्तत्योनैः ५९२९ भवति । योजनं सर्वत्र चतुःकोशमेव । अतश्चन्द्रात्सकाशादोवस्था बुधशुक्रादयः क्रमेण मन्दाक्रान्ता मन्दगतय इव भान्ति । मन्दाकान्ताछन्दोऽपि सूचितम् । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्पे मध्यमाधिकारे मत्यन्दशुद्धेरध्यायः पञ्चमः। शि०-शशिषट्केत्यादिभिः कुदिनैक्षमिताः सर्वेषां भगणास्तदेष्टाहर्गणकुदिनैः किमिति । एवं लक्षाहतादित्युपपन्नम् । अथ च विधोईरस्तु नगाप्टेत्यादि' सावपरः समागतः । अतोऽ- धयवो विशद्भिः सवर्णितो जातो निरवयरः । हर एव विशशिनाधिको जातः । अनेन विशा. शाधिकेन नगाप्टेत्यादिना रेण भने फल विशांशेन न्यूनमायाति । अतो विधोः फलं खाश्विगुणमिति ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ महीमितादिति । अत्रोपपत्तिः । फल्पकुदिन. कल्पभगणास्तदेकेन किमिति । एकस्मिन्कुदिने महा इमा एवं गतयश्च ॥२५॥ रामा गतिरिति । सुगमम् ॥२६॥ कक्षाः सर्वा इति । स्पष्टार्थम् ॥ २७ ॥ श्रीमनन्दिपुरेऽभयद् द्विनगुरुः श्रीकेशवो देववित्तज्नः श्रीगणनायकोऽसिटगुग्गडालनामा ततः। तमाकेशववित्ततः समभवद्धाप्यं गणेशोऽकरोत्ससिद्धान्तशिरोमणेरयमभूत् प्रत्यक्षुदध्याहवय.॥ इति प्रत्यक्ष्यध्यायः॥

·.मध्यमाधिकारः । ६५ अथाधिमासावमनिर्णयाध्यायः । इदानीमहंगणादौ विशेषमाह- अभीष्टवारार्थमहर्गणचेत् सैको निरेकस्तिथयोऽपि तद्वत् । तदाऽधिमासावमशेषके च कल्पाधिमासावमयुक्तहीने ॥१॥ इह किल स्थूलतिथ्यानयने यस्यां तिथौ यो वार आगतः स चेदहर्गणे नाऽऽगच्छति तदाऽहर्गणं सेकं निरेकं वा कृत्वा ग्रहाः साध्या इति ज्योतिर्विदां सांप- दायो युक्तियुक्त एव । यतोऽहर्गणस्य वारो नियामकः । एवं रुते यो विशेषः सोभिधीयते-तिथयोऽपि तद्ददित्यादि । अबैतदुक्तं भवति । यदा वाराथै. शि- अथाधिमासावमनिर्णयाभ्यायो व्याख्यायते । तत्रादावहर्गणविशेषमाह-अभी- एवारार्थमिति । अत्राहर्गणो नाम वारसमूहः । सप्ततष्टो वारो भवति । कदाचिदह- भणावभीष्टवारो नाऽऽयाति तदाऽहर्गणं सेकं निरेकं वा कृत्वा वारोऽभीष्टः समानीयते तदयुक्त- मिति पूर्वपक्षः । यतो वासनासिद्धोऽहर्गण इति चेत् । अत्रोत्तरं ब्रह्मगुप्तमतमनुसृत्यो- च्यते । यस्यां तिथावहर्गण आगतस्तस्मिन्वारे सा तिथिमध्यमा त्वस्त्येव । स्पष्टा तिथिस्तु चन्द्रार्कमन्दफलवशाद्वारादूनाऽधिका च भवत्यतः स्पष्टा तिथिस्तस्मिन्वारे कदा- चिन्न भवति । तर्हि किम् । चन्द्रार्कयोर्धनर्णमन्दफ़लसंस्कारवशात्स्पष्टा तिथिरि त्यक्त्वा नाम षष्टिघटिकाभ्योऽधिका भूत्वा द्वितीयं वारं प्रति गच्छति । अथवा संस्कारवशात्पूर्ववारं गच्छति । अतोऽर्थादेकेनाधिका न्यूना वा स्यात् । वा दिवसेन समा मध्यस्था च भवति न तदा सैकनिरेकत्वम् । मन्दफलयो. संस्कारवशादेकेनोनाऽधिका वा तिथिः कथं भवतीति विविच्योच्यते । दिनगणस्तु रविमध्यमसावनेन कृतः। स तु वर्तमानमध्यमतिथौ मध्यमरव्यु- दयकालिको जातः । यस्यां मध्यमतिथौ युगणो जातस्तस्वां स्पष्टतिथौ स्पष्टाकोदयकाले युगणोऽपेक्षितः । तत्र यदि मध्यमतिथेः स्पष्टतिथेरेक एव सूर्योदयस्तदा यथास्थित एवं वारः समायाति । यदा मध्यमतिथेः सूर्योदयो भिन्नस्तदा सेकानिरेकादहर्गणाद्वार आयाति । तत्र मध्यमस्पष्टतिथ्योरन्तरं सूर्यचन्द्रमन्दफलसंस्कारजन्यघटीतुल्यम् । तत्रोदाहरणम्। यदा मध्यमतिथिः सूर्योदयात्पञ्चचत्वारिंशद्धटीतुल्या तदा तिथौ स एव च रव्युदयः । तत्र यदि रविचन्द्रमन्दफलसंस्कारः सप्तांशाः ७ तेषा घटिकाः समानीयन्ते। यदि गत्यन्तरक्लाभिः पष्टिघटिकास्तदा सप्तांशकलाभि. किमित्यनुपाते कृतेऽनुपातेन चतु:फलनाड्यस्त्रिंशन्मिता भविष्यन्ति । तास्तस्मिन्तिथ्यन्ते पञ्चचत्वारिशन्मिते क्षेप्यन्ते तदा द्वितीयसूर्योदयात्पश्च- दशघटीतुल्या स्पष्टा तिथिर्भवति । तस्माद् द्वितीय. सूर्योदयः स्पष्टतिथौ जातः । पूर्वसूर्योदयो मध्यमतियावागत इति मध्यमस्पतिथ्यो सूर्योदयभिन्नत्वं भवति । तत्राहर्गणो मध्यमतियों सूर्योदये जातः । अपेक्षितस्तु स्पष्टतिथिसूर्योदयेऽहर्गणः । अतो युक्तं युगणसैकत्वम् । एवं यदा सूर्योदये मध्यमतिथिदशघटिकास्तदा मध्यमतिथौ स एव सूर्योदयः। तस्यां तिथौ यदि त्रिंशद्धटिका मन्दफल जन्या ऋणं क्रियन्ते तदा पूर्वदेवसिकसूर्योदयाच्चत्वारिंशद्धटिकामिता स्पष्टा तिथिरायाति । तत्र स्पष्टतिथौ पूर्वदवसिकः सूर्योदयो भवति । अहर्गणस्तु मध्यमति- थिसूर्योदये जातोऽस्ति । अपेक्षितस्तु स्पष्टतिथिसूर्योदये। अतो निरेकः क्रियते । एवं मध्यमा -

·ग्रहगणिताध्याये-
सेकोहर्गणः छतस्तदाधिमासावमशेपाभ्यां चन्द्राकानयने कोट्याहतैरकतेन्दु-
विश्वरित्यादौ द्वादशगुणास्तिथयोऽकभागेषु याः क्षेप्यास्ताः सैकाः कृत्वा द्वाद-
शगुणाः क्षेप्याः । यदा निरेकोऽहर्गणः रुतस्तदा निरेकाः रुत्वा । तथा पदि
सैकोहर्गणः कृतस्तदाधिमासशेष कल्पाधिमारीयुत कार्यम् । अवमैरवमशेष
च । पतः सकासु तिथिषु सकोऽहर्गणो स्यात् । निरेकास निरेकः कार्यः । तथा
पतिदिनमधिमासशेषस्याधिमासरुपचयोऽवमैरवमशेपस्यानो युक्तमुक्तम् ॥ १ ॥

·मध्यमाधिकारा!
इदानी लघुदिनौधे विशेषमाह-
अथैवमेवाल्पदिवागणेऽपि सैकं निरेकं च तदाऽवमानम् ।
तथाऽधिमासस्य तिथीगृहीत्वा लघुर्दिनौधः सुधिया प्रसाध्यः ॥ २ ॥
लध्वगंणे सैके निरेके तिथयोऽपि सैका निरेकाः । तनावमशेषमपि सैकं
निरकं कार्यम् । यतस्तवावमानयने रूपगुणा एव तिथयश्चतु.पष्टया हवाः । अथ
लघ्वर्गणे साध्यमानेऽभीष्टाहचैत्राद्यन्तरे यद्यधिमासोऽस्ति वदा तस्यापि तिथी-
हीत्वा लघुर्दिनौषः साध्यः । अत्र लघुरिति विशेषणाद्वृहदहर्गणे न मासाः।
यतस्तत्राधिमासानयनेन लब्धाधिमासे ता युक्ता भविष्यन्ति । लध्वहर्गणानपने
त्वब्दान्तादूर्ध्वमधिमासानयनस्याभावानवावश्य योज्याः ॥२॥
इदानीमन्पदाह-
स्पष्टोऽधिमास. पतितोऽप्यलब्धो यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः।
सैकैर्निरेकैः क्रमशोऽधिमासैस्तदा दिनौघः सुधिया प्रसाध्यः ॥३॥
कृत्वा युतोनं क्रमशोऽधिशेपं दिनीकृतैः कल्पभवाधिमासैः ।
सैकान्निरकान्मधुयातमासांस्ततः प्रसाध्यौ खलु पुष्पवन्तौ ॥४॥
अथाहर्गणानयने योऽधिमास आगच्छति स मध्यममानेन । यदा स्पष्टोऽधि-
मासः पतितः । अथ चाहगंणानयने न लब्धस्तदा लब्धाधिमासान् सकान्
शिक-त्साधित ग्रहादि यथावत्स्यादन्यथैकगणकल्पाधिमासतुल्याधिशेषेणोन स्यादतो युक्तम् ।
निरेकत्वपक्षे त्वस्मादन्यथाऽधिशेषविषये । यत प्रतिदिनमधिमासशेषस्याधिमासरुपचय' ।
एवमधिशेषवन्यूनाहशेपेत्यादावहर्गणसैक्व रूपगुणानि कल्पावमावान्येवावमशेषे योज्यानि।
निरेक्त्वे कल्पावमै रहितमवमशषमवमशेषत्वे ग्राह्यम् । यत' प्रतिदिनमवमशेषस्य कल्पा-
वमैरुपचय ॥१॥
अथ लघुदिनौघविषयमाह-अथवति । यथा महत्यहाणे सैकता निरेकताऽप्युक्ता
तथाऽत्र लघुदिनगणेऽपि । कितु महत्यहरणऽवमशाग्रहाद्ये साध्यमान कल्पावमैर्गुणितस्यै-
कस्यावमशेषयागवियोगश्च कृत । अत्र त्ववमशेप सैक निरेक वा कर्तव्यमुक्तम् । यतो
लघ्वहर्गणानयनेऽवमाप्तैश्चतुःषष्टिचान्द्ररेको दिनक्षयस्तदेष्टै किमित्यनुपाते कृते रूपगुणा एव
तिथयश्चतु पट्या हृता । तेन रूपगुणस्यैवस्य युतानिते परमन चतुःषष्टिचान्द्रे स्वीयकरा
भ्रतुरङ्गलवयुत एको १ । ०।५।८ दिनक्षया लभ्यते । तन स्वीयकराचतुरङ्गलवयुतेकयु
तोनितेत्याचार्येण वाच्यम् । तत्स्वल्पान्तरत्वानोक्तम् । सूक्ष्मार्थिना सुधिया पूर्वाक्तोपपत्त्यै
वो मिति । यदि पुनरधिमासोऽस्ति तदा तस्यापि तिथीनुपादाय चैत्रसितादिगतति
थिसघेषु योज्योक्तप्रकारेण लघुदिनौघ' साध्य । लघुदिनाघ इति पदेन महद्दिनौघऽधिमा-
सतिथयो न ग्राह्या इति सूचितम् । यतो वृहदहगणेऽधिमासा भागरब्धा एव लभ्यन्ते ।
लघ्वहर्गणस्तु रव्यब्दान्तादूर्ध्वं प्रसाध्यते तत्राधिमासस्याऽऽनयनाभाव । अतोऽधिमाससमवे
तत्तिथयोऽश्य माया ॥२॥

·। प्रहगणिताध्याये- कृत्वाऽहर्गणः साध्यः । वदा यद्धिमासशेषमागतं तच्च युतं कार्यम् । कैः । दिनीलतः कल्पभयाधमासैः । तथैव चैत्रादिमासानपि सकान् रुत्वा चन्द्रार्को साध्यौ । यदा वाऽपतितोऽपि लम्धस्तदाऽरमाद्विपरीतम् । एतदुक्तं भवति । यदा सष्टोऽधिमासः पतितस्तदाऽलब्धोऽपि ग्रासः। यदा न पतितस्तदा लब्धोऽपि न मायः । तदाअधमासशेष कल्पाधिमासैदिनीरुतैर्यथाक्रमं युतोनं कार्यम् । यत- सिंशता दिनैदिनगणोऽन्तरितस्तस्मादधिमासशेषाञ्चन्द्रार्को साध्यौ। तदा चैत्रा- दयो मासाः सैका निरेकाश्च ग्राह्याश्चन्द्रार्कसाधने ॥ ३ ॥ ४ ॥ इदानी शुद्धौ विशेषमाह- शध्यागमे त्वपतितोऽपि स लभ्यते चे- च्छुद्ध्या तदा खदहनैः ३० द्युतया दिनौपः । एतद्विदन्ति सुधियः स्वयमेव किंतु बालावबोधविधये मयका निरुक्तम् ॥ ५ ॥ यदा शुद्ध्यानयने स स्पष्टोऽधिमासोऽपतितोऽपि यदि लभ्यते तदा सोऽपि न मायः । तस्मिन्नगृहीते त्रिंशदधिका शुद्धिर्भवति । तयाऽहर्गणस्तदा कर्तुं युज्यते । स्पष्टाधिमासस्य ग्रहणात् ॥ ५॥ शि० अथाधिमासगतो विशेषः-स्पष्टोऽधिमास इति । कृत्वा यतोनमिति । महाः खलु स्पष्टगत्या भ्रमन्ति । न परमार्थतो मध्यममानेन । यत्तु मध्यममानं कल्पित तत्त्वनुपाताय । यतः स्पष्टाया गत्याश्चञ्चलत्वादनुपात कर्तुं न शक्यते । तेन स्पष्टोs- भिमासः पतितश्चेत्तदाऽअलन्धोऽपि ग्राह्य' । न पतितत्तदा लब्धोऽपि त्याज्य. । मध्यम- मानस्यासत्तया । अत एव “ सकीनरेकैः क्रमशोऽधिमा " इत्याद्युपपन्नम् । कृत्वेत्य- ब्रोच्यते । चेदहर्गण एकगण एवाधिमासो योजितः स्यात्तदेकगुणा एककल्पाधिमासा अधिशेषे योजिताः स्युः । स त्वधिमासो दिनापेक्षया विशद्गुणो योजितः । अतो यथाऽहर्ग- णस्य प्राक् सैकनिरेकत्वेऽधिशेषस्य प्रागेकगुणकल्पाधिमासतुल्यावुपचयापचयाबुतो तथाऽ. हर्गणस्य पतितापतिताधिमासेनोनयुक्त्वात्त्रिशद्भिर्यत विहीनत्वेऽधिशेषस्य निशगुणकल्पा- धिमासतुल्याचुपचयापचयाविति तात्पर्यार्थो ज्ञेय । अत उक्त-कृत्वेति । सेकानिरेकांस्तदा मधुयातमासान्कृत्वा चैत्रादियातास्तिथय इत्यत्र रविघ्नतिथ्यायमित्यत्र पुष्पवन्ती साध्यौ ॥३॥४॥ अय शुद्धिगतं विशेषमाह-शुद्यागम इति । अवायमाशय. । “ सरामैर्हतः स्युः प्रयाताधिमासा भवेस्टुद्धिसंज्ञ यदन इत्यत्र वा “ सरामैस्तु ते वाऽधिमासाश्च शेष भवे- छुद्धिः" इत्यत्रापि । शुद्ध्यागमे त्वपतितोऽपि सोऽधिमासो यदि लल्धे रभ्यते रूप- विमितव शुदिरवशेषा स्यात्तदा तादृशद्धी लघ्वहर्गणे चैत्रसितादिगत इत्यत्र गततिथि- सघे सौरवर्षान्तादो मध्यतिथिज्ञानार्थ शोध्यमानायां सौरवान्तो नशायतेऽतस्तदा सदहन- " ·मध्यमाधिकारः। इदानीमधिमासस्य क्षयमासस्य च लक्षणमाह- असंक्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटः स्याद् द्विसंक्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षय. कार्तिकादिनये नान्यत. स्यात् तदा वर्षमध्येऽधिमासद्वयं च ॥ ६॥ यस्मिन् शशिमासेऽर्कसक्रान्तिर्नास्ति सोऽधिमास इति प्रसिद्धम् । तथा पत्र मासे सक्रान्तिद्वय भवति स क्षयमासो ज्ञेमः । यतः संक्रान्त्युपलक्षिता मासाः । अत एकस्मिन् मासे सक्रान्तिदये जाते सति मासयुगुल जातम् । स क्षयमासः। कदाचित् कालान्तरे भवति । यदा भवति तदा कार्तिकादित्रय एव । तदा क्षय- मासात् पूर्वमासत्रयान्तर एकोधिमासोऽमतश्च मासत्रयान्तरितोऽन्यश्चासक्रान्तिमासः स्यात् । शि०-युतशुद्धि शोध्या । ततो दिनोघो लघु साध्य । तत्रास्मादृङ्मन्दाववोधाय तिथिसा. रिण्या अभिप्रायणोदाहरणम् । शके १५७४ श्रीमद्गणेशदेवज्ञविरचितबृहञ्चिन्तामणी शुद्धि १।८।२ चैत्रसितादिगततिथिसंघे शोध्यमानाऽपि नष्टो तिथि सिध्यति । अत इय त्रिशदधिका चेच्छोधिता तदेष्टतिथि सिध्यति । अनाऽऽचार्यो ब्रूते-एतद्विदन्ति सुधिय' स्वयमेवेति ॥ ५॥ असक्रान्तिरिति । स्पष्टार्थ । अत्रोपपत्ति । प्रतिवर्ष सौरचान्दान्तर एतावद- विशेष चान्द्र ११ १३ । ५२ । ३० वर्धतेऽतो मासास्तथा च तिथयस्तुहिनाशुमानादत्त एवैव सति चान्द्रोनसारत्यत्र दशनेईलाढ्यास सौरैरसक्रान्तिमासो नाम सौरमासान्तपाति चान्द्रमासोऽधिकमासश्चान्द्रो नियत पतत्येव । सौरान्त पातिचान्द्र' कथम् । वरल्पग तित्वादभिर्दिनराधिष्ठित राशि कमन्सौरान्त पाति चान्द्रो भवतीत्यर्थ । कुत' प्रतिवर्ष न पतति । यतो वधिष्णवधिशष ११ । ३ । ५२ निशदिनासन्न भूत्वा रवेरल्पगतिर्भूत्वा पतति । इत्यधिमासोपपत्तिः । विसक्रान्तिमास इति । अत्रोपपत्ति । एकस्मिन्मासे रविसक्रमद्वय तदा भवति यदा चान्द्रमासमानात्सौरमासमान नून स्यात् । तत्त्वीदृशे गजाद्रि ७८ तुल्ये २०१८ अर्कमन्दोच्छे कार्तिकादित्रये वृश्चिकादिवयस्थ सूय एव भविष्याति समावना । तस्मा तदा क्षयमास । अर्थादकंगतेर्बाहुल्ये चान्द्रमासान्त पातिसौरमास इत्यर्थ । अर्थादर्क मन्दोच्चस्यान्यादृक्त्वे युगभेदेऽप्यन्योऽपि क्षयमास' स्यात् । माघादिष्वपीति संभावना । तद्यथा-चान्द्रो मा ड्कयमा कुरामा पूर्णपद' २९ । ३१ । ५०। तथा वर्षकुविनार्का शोऽर्कमास ३० । २६ । १७ । ३१ । एतावद्भिदिनै सूर्यो मध्यगत्या राशि कामति । यदाऽर्कगति स्फुटैकषष्टिकलास्तदा सार्धेको भवी । जाता क्ला' १८३० । अन्यश्च । आभिर्यदि त्रिशद्दिनानि तदाऽऽभि १८०० किमिति लब्ध २९।३०। ३० । यदाऽर्कगति रेतापती ६१ | २४ तदैभिदिन २९ । ८ सूर्यो राशि कामति । एव कार्तिकादित्रये वृश्चिकादिस्तिये रविमासस्य परमाल्पताया चान्द्रमासे सक्रान्तिद्वयमुत्पयते । अन्यमासे ·ग्रहगणिताध्याये- अत्रोपपत्तिः । चन्द्रमासप्रमाणमेकोनत्रिंशत् । सावनदिनान्यकत्रिंशद् घटिकाः पञ्चाशत् पलानि २९ । ३१ । ५० । तथाऽर्कमासस्विंशद्दिनानि पइविंशति- टिकाः सप्तदश पलानि ३०।२६ १७॥ एतावद्भिर्दिवसै रविर्मध्यमगत्या राशि गच्छति । यदाकगतिरेकषष्टिः कलास्तदा मार्धकोनविंशता दिनैः २९ । ३० राशिं गच्छति । अतश्चान्द्रमासादल्पोऽमासस्तदा स्यात् । एवं रविमासस्य पर- माल्पता २९ । २० ४८ । सा चैक्पष्टिगतिश्चिकादित्रयेऽर्कस्य । स ईदृशोऽल्पोऽर्कमासो यदा चान्द्रमासस्यानल्पस्यान्तःपाती भवति तदैकस्मिन् मासे रविसंक्रमणद्वयमुपपद्यते । अन उक्तं -क्षयः कार्तिकादित्रय इति । पूर्व किल भाद्- पदोऽसंक्रान्तिीतस्ततोऽर्कगतेरधिक्यान्मार्गशीर्षो द्विसंक्रान्तिः । ततः पुनर्गतेर- त्पत्वाच्चैवोऽप्यसकान्तिर्भवति । ततो वर्पमध्येऽधिमासद्वयमित्युपपन्नम् ॥६॥ इदानी गणकानां प्रतीत्यर्थ क्षयमासकालान गतागतान् कतिचिद्दर्शयति स्म- गतोऽध्यद्रिनन्दैः ९७४ मिते शाककाले तिथीशः १११५ भविष्यत्यथाङ्गाक्षसूयः १२५६ । गजाम्यग्निभूभिः १३७८ तथा प्रायशोऽयं कुवेदेन्दु १४१ वः क्वचिद्गोकु १९ भिश्च ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपनिः । यदा किलैकावंगतिः शुद्धिस्तदा भाद्रपदोऽधिमासः । तस्मि- शि०-गतेरल्पत्यान्न । ननु सौरमासमान प्रतिवर्ष वृश्चिकादिनयस्थे सूर्य चान्द्रमासान्न्यून भव- त्येव । कुत' क्षयमासो न भवतीति । उच्यत । गुद्वराधिस्यात् । शुद्वि म कस्यचिन्मासस्य गुपरप्रतिपदः सकाशात् तन्मासम्मप्राप्तसम्मकालपर्यन्त या सावयास्तिथयस्ताः शुद्धिशब्देनोच्यन्ते । आश्विनमासपर्यन्त शुद्धरुपचयः । तत प्रायशोऽपचय । यदा कार्ति- कादिवये पश्चाधिका तात्कालिकी गुद्धिस्तदा नास्त्येव क्षयमास' । एकस्मिन्मासे सकान्ति- द्वयस्थानवशाचान्द्रमासमानात २९।२१ । ५० सौरमासमानस्य २९ । ३० । ३० रुघुल्याच कथमिति । यदा दायत समस्कारतः पाल, शुदिलिपपाता परिम- न्मासे पञ्चाधिकास्तदा ताभ्योऽम एतापत्य. सांग्मासतिथयो २९।३०। ३० भवितु नाबकाश । यस्मिन्बर्ष एकविशति शुद्धिस्तवर्ष एव क्षयमाससमवो युक्त्या शेय' । यदा रूपदिमिता मुद्धिस्तन्मासे क्षयमास' कातिमादित्रय । तस्मादूपदिमिता शुद्धि कदा भवति । यदा प्रागधिमास' पतिता भाति । तस्मात्क्षयमामानियतमधिमास प्रारंभरति ततः क्षय- मास' । एव क्षयमारादुर्घ गुरुपचये जाते चान्द्रमानान्त सौरमासमानस्योपचये च जाते पुनरधिमासो भवति । एपमनया युवन्या च यदा क्षयमासस्तदा प्रागलमधिमासदयं नियतम् । अत उत्त-क्षय कातिकादित्रय इति ॥ ६ ॥ अय क्षयमासमभरमाटमार-गतोऽप्यग्निन्दगिति । स्पष्टार्थम् । गत इत्युक्त कुत । यमो यायति प्रश्नाध्याय-" रसगुगपूर्ण-१-३५म्ये मनपसमयेऽभवन्ममोत्पत्तिः । । ।

·मध्यमाधिकारः। जाते कार्तिकादित्रये क्षयमासः सभाव्यते । सा च तथाविधा शुद्धिः कुरेदेन्दु. १४१ वर्षान्तरे काले पुनर्भवति । कितु सविभागाभिः षड्भिपटिकाभिरधिका भवति । कदाचिदेकोनविंशत्या वस्तादृशी भवति । तत्र विभागोनाभिश्चतुर्दश- घटिकाभिरधिका भवति । कुवेदेन्दुवर्षभ्यस्तथैकोनविशतिवर्षेभ्यो विधान्दा विरामः खरामैश्च भक्ता इत्यादिना लब्धेष्वधिमासेषु शेपतिथिषु शून्य प्रथमस्थाने सत्य- शा षड् घटिकाः स्युः ६ । २० । द्वितीये वित्र्यशाश्चतुर्दश १३ । १० । अत उक्त-पायशोऽय कुवेदेन्दुवर्षेः क्वचिवोकृभिश्चेति । प्रागग्रतश्रेत्यर्थादुक्त स्यात् ॥ ७॥ शिक-रसगुण३६वर्षेण मया सिद्धान्तशिरामणी रचित ' ॥ १ ॥ लोचनादिखधरामिते शके १०७२ आचायण शिरोममणिरुत्पादित । उत्पत्तेरनन्तरमग्रिमसमा । अतो तिथीरित्या दिभिरप्रिमर्भविष्यति । इत्येव युक्तमुक्तम् । एवमुपादिश्य सफेतेनोपसहरति । प्रायेण कुवे. देन्दुवर्षे १४१ क्षयमाससभव । स यथा । अनाक्षसूर्या १२५६ कुदेन्दुभियंता जाता १३९७ । एतन्मिते शके क्षयसभव । पुनरते कवेन्दुभि१४१र्यता जाता १५३८ अस्मिन शके क्षयमाससभव । एवमन्यत्रापि । अथ सकतान्तरेणाप्युपसहार । चित्रोक- भिश्चेति । यथा न्यूनचतुर्दशशतशके १५९७ क्षयसभने सत्यस्मिनशके गे कुमि १९ पिर हिते गजादन्यमिभूशकऽपि क्षयसभवो भव यमन्यत्र प्ययम् । प्रायशश्वेत्यनियम पोतनार्थ मुक्तम् । अनोपपत्ति । भेषादे सर्थगतरल्पत्यासौरमासा उपचिता भवन्ति । चान्द्रा अल्पा' । अत्तो यदेकविशति सद्विस्तरा भाद्रपदमासोऽधिमासो भाति । तस्मिाते कार्तिकादित्रये क्षयमास सभागते । रातिशुद्ध वा दुवर्षान्तरे काले पुनर्भ- यति । कदाचिदेवोनविशति३५ च म सा यथा-कुवेदन्दुवर्षेभ्यस्तधेकोनपि- शतिवर्षभ्य “विधादा दिने सरामंत्र '६ यादिना मासप लम्धेषु पतिथिषु शून्य. प्रथमस्थानेऽधोऽपिका गर 7 4041 स्य ०।६। २२ । द्वितीयस्थानेऽपि शेषतिथिषु शून्यमधोऽविका वि य ायतदा । १३ । २७ । जथया कमिश्च गुणिताया वर्षशुद्धी ११ । ३ । ५२ यत । विदा । 11 शातक परिपन रेभिरदैरेतास्ताऽवयवनेगाध एप धिको भाति ।। दिन राय पिको भाति । अत उक्त-प्रायशोऽमित्यादि । अनादाह णम्- याद्रनन्द तशा क्षयमासा होइन स्तत्रत्या शुद्धि साध्यते । शारिवहन ! पगिकट्या दा नन्द मा ३१७९ । एते शारिवाहनाब्दर यद्विनन्दैर्थता जता सन्दा ४१५३ । सभ्या दिवब्दा दिगर्भ- रित्यादिना - १२९ । ४६ । ५२ । २०१५ ।मश्च १८।२६ परेच २५८ । १२ । ५२ । ३० शिब्दे ४५५८५ भन्या ४५५५१ । १२ । २२ । ३० मिल स रामै १५३१ फरेतेऽधिमासा १५२१ यता द्वापान्तेऽधिमा निरा । प २१ । १२। ५२ । ५० अधिर्माता । एस स्वरेन्टमिगध शाके तिर्थ शमित १११५ मुदि. २१ । १९ । १५ । एपमनाक्षसूर्यशाके १९५५ सुद्धि २१ । १५ । ५७५ २० । एव तिघींशाहालाईसिद्धशुद्ध्योरन्तर १६ । २२ । ३० । एतावदेव कोन्निपाध्य. १ ·ग्रहगणिताध्याये- . ७३ इदानीमस्य प्रभमाह- यत् प्रोक्तं फलकीर्तनाय मुनिभिर्वर्षेऽधिमासदर्य तत् प्रचूहि कयं कदा कतिपु दा वर्षेषु तत्संभवः । एवं प्रश्नविदां वरेण गणकः पृष्टो विजानाति य- स्तं मन्ये गणकाजकुमलवनमोरोपने भास्करम् ॥ ८॥ स्टम् ॥८॥ इति मध्यमाधिकारेऽधिमासावमादिनिर्णयः षष्ठः । शि०-धिकृत्य शुद्धौ साध्यमानायां भवति शुद्धिरेतावत्येव । कचिद्गोकुभिर्विरहितकुवेदेन्दुवर्षा- न्तरेऽपि १२२ क्षयमासः । तत्र शुद्धिर्दिनादि २९ । ५२ ॥ ४५ । अनैनवाभिप्राये. णाझाक्षाशकानन्तरमग्रेऽप्येभिरब्३. १२२ अधिके शके गजामिभूमिते क्षयमाससंभवोऽ- श्रीकृत इति सर्वमुपपन्नम् ॥ ७ ॥ अस्य प्रश्नमाह-यत्प्रोक्तमिति । स्पष्टार्थम् । एवं प्रश्नविदेत्यादि भास्करगुरोरभिमान बुद्ध्वा गणकाजकुमठेत्यादि पदवीं गताः सकलागमाचार्यदर्या अस्मत्प्रपितामहा गणेशदेवज्ञा ऊचुः- यास्यत्येष शके विषण्मनुमिते १४६२ मासः क्षयाख्यस्तथा तुल्ये व्यभ्रनृपे १६१३ युगामध्यगकुभिः १७४४ वाणाप्टनागेन्दुभिः १८८५ पन्यप्राश्चिभिः २०२६ अक्षवेदखयमैः २०४५ नागाब्धिचन्द्राश्चिभिः २१४८ सप्ताङ्गेन्दुयमै २१६७ रदाकृतिमिते. २२३२ लोकाद्रिामाश्चिमि. २३७३ ॥ १ ॥ नेत्राहकत्रियमः २३९२ वृषाशुगयम. २५१४ देवेपुदनप्रमैः २५३३ पञ्चाक्षोत्कृतिभिः २६५५ युगादरियमैः २६७४ तर्काइकशैलाश्विभिः २७९६ तिथ्यष्टादिवभिः २८१५ अर्कमासजनितोऽधार्ये विभेन्द्रः १४८१ ध्पनात्यष्टिमिः १७६३ अधिसातिधतिमि. १९०४ नन्दाश्चिमून्मितेः २१२९ ॥२॥ पपणागेन्दुयमै. २१८६ विनियमले. २२५१ यास्यन्ति चैत्यादयः । भसूर्याः १२१ इह शादिगाहन इतास्तत्वप्रमाः २५ संप्रति । ऊर्जादित्रय एव एप हि तदा प्राग्भाद्रयग्मेऽधिकोड न्यः स्यान्माघचतुष्टयेऽवददिद श्रीमद्भगणेशः कृती ॥ ३ ॥ शके १४६२ । ततः शके १४८१ । आर्य क्षयः। तत. शके १६०६॥ ततः शके १७४४ । ततः शके १७६३ आर्य क्षयः । ततः शके १८८५ तत. शके १९०४ । आर्य सयः । ततः शके २०२६ । ततः के २०४५। ततः शके २१२९ । आय क्षयः सके २१५८ । शके २१६७ । ततः के २१८६ आर्य क्षयः । ततः शके २२१२ । ततः श२२५१ । आर्य भयः । सके २३४३ शके २३९२। इसके २५१४४ प २५१३ पाके २६५५ । शके १५७१ । सके २७९६ । शाके २८१५। तथा ·मध्यमाधिकारः । शि०- अन्यञ्चोदाहरणं सकलागमाचार्यवरकरूपैरतीवान्यगणकासाध्यं श्रम कृत्वा स्पष्टत्वेन क्षयमासोदाहरण परैर्दु.साध्य कृतं तत्प्रदयते । शकातीतकाले १४६२ सौरपो दर्शाः संक्रान्तयश्च । अत्र मासाः शुम्लादिका वेवाः 1 भाद्रामातिथि मे घटिकाः ४७ रव्युद- . यात् । तत्रोदयात्व न्यार्को जातः । एतासु घटीषुः । एवं सर्वत्र वेयम् । आश्विने ३० गुरो घटी १४ । तत्र तूलार्कः घ. २४ । अधिमासोऽयम् । कार्तिक ३० शनौ घटि ४८ । वृश्चिकेऽर्कःघ ४९ । मार्गशीर्ष ३० रखो घटी ३० । धनुष्यर्कः प ४७ । पोप ३० भौमे घटी १४ । मकरेऽर्क. घ ६। क्षयमासोऽयम् । माघवद्य ३० गुरौ घटी ३। चतुर्दश्या बुधे कुम्भेऽकः । घटी ३३ । शाके १४६३ वैशाखेऽधिमासः । एवं च शके १६०३ सोरपक्षे भाद्रपदवदि १४ गुरौ घटी ३ तत्र कन्याओं घटी० । भादपद ३० शुक्रे घटी ३ । तत आश्वि ३० शनी घटी ३५ । तुलार्को घ. ५३ । अधिमासोऽयम् । कार्तिकः ३० सोमे घटी १५ । वृश्चिकेऽर्को घ ४७ । मार्गशीर्ष ३० बुधे घटी० धनुष्यों घ १६ । पौष ३० गुरौ घटी ४८ । मकरेऽर्को घटी ३५।। क्षयमासोऽयम् । तत शके १६०४ चैत्रोऽधिमास । तत शके १७४४ भाद्रपद्वदि १४ शनी घटि २४ । कन्या घ ५६ । भाद्रपद ३० रवौ घ २४.। आश्विन ३० भोमे घटी १ । तुलाकों घटी २२ । अधिमासोऽयम् । कार्तिक ३० बुधे ४४ । मार्ग- शीर्षशुद्ध १ गरी वृश्चिके को घ १६ । मार्ग ३० शुक्र घटी २२ । धनुष्यों घ. ४५ । पौषवदि ३० खो घ २० । मरेको घटी ४। क्षयमासोऽयम् । पब सौरपक्षे शके १८८५ आश्विनोऽधिमास । पौष क्षयमास. । ततः शके २०२६ भाद्रपदोऽधिमास । पोप क्षयमास । शके २०४५ भाद्रपदोऽधिमासः।माघः क्षय मास. । अव वार्पिकी शुद्धिर्यावत् १९ । १४१ एभिर्गुण्यते तदा तिथिस्थाने शून्य भव- त्यतस्तैः क्षयसभव उन ॥८॥ श्रीमन्नन्दिपुरेऽभवद् द्विजगुरु श्रीकेशयो टैववि तज्ज श्रीगणनायकोऽखिलगुरुर्बहालनामा ततः । तस्मारकेशववित्ततः समभवद्भाष्य गणेशोऽकरो- ससिद्धान्तशिरोमणेरधिकृति-यूनमासादिका ॥१॥ इति शिगमणिप्रकाशेऽधिमास'वमनिर्णय । १० ·ग्रहगणिताध्याये- इदानीमस्य प्रश्नमाह- यत् प्रोक्तं फलकीर्तनाय मुनिभिर्वर्षेऽधिमासद्वयं तत् प्रबूहि कथं कदा कतिपु दा वर्षेषु तत्संभवः । एवं प्रश्नविदां वरेण गणकः पृष्टो विजानाति य- स्तं मन्ये गणकाजकुइमलवनमोबोधने भास्करम् ॥८॥ सष्टम् ॥ ८॥ इति मध्यमाधिकारधिमासावमादिनिर्णयः पाठः । . शि०-धिकृत्य शुद्धौ साघ्यमानायां भवति शुद्धिरेतावत्येव । क्वचिद्गोकुमिविरहितकुवेदेन्दुवर्षा- न्तरेऽपि १२२ क्षयमासः । तत्र शुद्विर्दिनादि २९ । ५२ । ४५। अनेनवाभिप्राये- णाझाक्षार्कशकानन्तरमनेऽप्येभिरब्दैः १२२ अधिके शके गजामिभूमिते क्षयमाससंभदोऽ- श्रीकृत इति सर्वमुपपन्नम् ॥ ७ ॥ अस्य प्रश्नमाह-पत्प्रोक्तमिति । स्पष्टार्थम् । एवं प्रश्नविदेत्यादि भास्करगुरोरभिमानं बुद्ध्वा मणकाजकुमलेत्यादि पदवीं गताः सकलागमाचार्यवर्या अस्मत्प्रपितामहा गणेशदैवज्ञा ऊचु:- यास्यत्येष शके विषण्मनुमिते १४६२ मासः क्षयाख्यस्तथा तुल्ये व्यभ्रनृपै १६१३ युगान्ध्यगकुभिः १७४४ वाणाप्टनागेन्दुभिः १८८५ पइञ्यमाश्विभिः २०२६ अक्षवेदखयमैः २०४५ नागाब्धिचन्द्राश्विभिः २१४८ सप्ताङ्गेन्दुयमै २१६७ रदाकृतिभितैः २२३२ ठोकादिरामाश्चिभिः २३७३ ॥ १ ॥ नेवाइकत्रियमः २३९२ वृषाशुगयमैः २५१४ देवेषुदम्रप्रमः २५३३ पञ्चाक्षोत्कृतिभिः २६५५ युगादरियमैः २६७४ तर्काइकशैलाश्विभि. २५९६ तिथ्यष्टाश्विभिः २८१५ अर्बमासजनितोऽथार्ये विभेन्द्रः १४८१ तथा प्रयदात्यधिभिः १७६३ अन्धिसातिधतिमि. १९०४ नन्दाश्चिमून्मितेः २१२९ ॥ २ ॥ पण्णागेन्दुयमः २१८६ विपुद्वियमले: २२५१ यास्यन्ति चेत्यादयः । भूसूर्याः १२१ इह शालिवाहन इतास्तत्वप्रमाः २५ संप्रति । ऊर्जादित्रय एव एष हि तदा प्रारभाद्रयुग्मेऽधिकोड न्यः स्यान्माषचतुष्टयेऽप्रददिदं श्रीमद्गणेशः कृती ॥ ३॥ शके १४६२ । ततः शके १४८१ । आर्य क्षयः । ततः शके १६०३ । ततः शके १७४४ । तत. शके १७६३ आयें क्षयः । ततः शके १८८५ ततः शके १९०४ । आर्ये क्षयः । तत. शके २०२६ । ततः शके २०४५ ततः शके २१२९ । आर्य क्षयः शके २१४८ । शके २१६७ । ततः शके २१८६ आयें क्षयः । ततः शके २२३२ । ततः शारे २२५ । आर्य भयः । शके २३७३। शके १३९२ । शके २५१४ । शके। २५२३ शके २६५५ । शुके २६७४ । शके २७९६ । शके २८१५ ॥

·मध्यमाधिकारः । ७३ शि०- अन्यच्चोदाहरण सकलागमाचार्यवरकरूपैरतीवान्यगणकासाध्य श्रम कृत्वा स्पष्टत्वेन क्षयमासोदाहरण परैर्दु साध्य कृतं तत्पदयते । शकातीतकाले १४६२ सौरपक्षे दर्शा. सक्रान्तयश्च । अन मासा शुक्लादिका वेगा । भाद्रामातिथि मे घटिका ४७ रव्युद- यत् । तत्रोदयात्कन्यार्को जात । एतासु घटीपुर । एव सर्वन वेयम् । आश्विने ३० गुरो घटी १४ । तर तूला घ. २४ । अधिमासोऽयम् । कातिके ३० शनौ घटि ४८ । वृश्चिकेऽक घ ४९ । मार्गशीर्ष ३० वी घटी ३० । धनुष्यर्कः घ ४७ । पौष ३० भौमे घटी १४ 1 मकरेऽ घ ६। क्षयमासोऽयम् । माघवद्य ३० गुरौ घटी ३॥ चतुर्दश्या बुध कुम्भेऽर्क । घटी ३३ । शाके १४६३ वैशाखेऽधिमास । एव च शके १६०३ सौरपक्षे भाद्रपदवदि १४ गुरौ घटी ३ तर कन्या घटी । भादपद ३० शुक्र घटी ३ । तत आश्चि ३० शनौ घटी ३५ । तुलार्को घ. ५३ । अधिमासोऽयम् । कार्तिक ३० सोमे घटी १५ । वृश्चिकेऽर्को घ ४७ । मार्गशीर्ष ३० बुधे घटी० धनुष्यों घ १६ 1 पौष ३० गुरौ घटी ४८ । मकरेऽ घटी ३५॥ क्षयमासोऽयम् । तत शके १६०४ चैत्रोऽधिमास । तत शके १७४४ भाद्रपद्वदि १४ शनी घटि २४ । कन्यार्को घ ५६ । भाद्रपद ३० रवौ घ २४ । आश्विन ३० भौमे घटी १ । तुलाका घटी २२ । अधिमासोऽयम् । कार्तिक ३० बुधे ४४ । मार्ग- शीर्षशुद्ध १ गरी वृश्चिकेऽका घ १६ । मार्ग ३० शुक्रे घटी २२ । धनुष्यों घ. ४५ ॥ पौपवदि ३० रवौ घ २० । मरेऽर्को घटी ४ । क्षयमासोऽयम् । एव सौरपझे शके १८८५ आश्विनोऽधिमास । पौष क्षयमास । ततः शके २०२६ भाद्रपदोऽधिमास । पोप क्षयमास । शके २०४५ भाद्रपदोऽधिमास । माघ क्षय मास । अत्रैव वार्पिकी शुद्धिर्यावत् १९ । १४१ एभिर्गुण्यते तदा तिथिस्थाने शून्य भव- त्यतस्तैव क्षयसभर उत्त' ॥८॥ श्रीमन्नन्दिपुरेऽभवद् द्विजगुरु श्रीशिवो दैववि सज्ज श्रीगणनायकोऽखिलगुरुर्बल्लालनामा तत । तस्मात्केशववित्तत समभवद्भाष्य गणेशोऽकरो- सिसिद्वान्तशिरोमणेराधेकृतिवद्धनमासादिका ॥१॥ इति शिरोमणिप्रकाशेऽधिमासवमनिर्णय । .

·७४ अहगणिताध्याये- अथ वीजाध्यायः। - इदानी कुपरिधिमाह- प्रोक्तो योजनसंख्यया कुपरिधिः सप्ताङ्गनन्दाब्धय-४९६७ स्तव्यासः कुभुजंगसायकभुवो १५८१ऽथ प्रोच्यते योजनम् । याम्योदक्पुरयोः पलान्तरहतं भूवेष्टनं भांश३६० हृत् तद्भक्तस्य पुरान्तराध्वन इह ज्ञेयं समं योजनम् ॥ १ ॥ भूपरिधरुपपत्तिोले कथ्यते । योजनलक्षणं गोलगणिते कथितमस्ति । तथाs- प्यत्र यदुच्यते तत्रेदं कारणम् । श्रेकैव किंतु यत्वार्यभटादिभिराचार्यैः सत्यपि नियामके पलांशदर्शनऽन्यथाऽन्यथा तत्पमाणमभिहितं तत्र पट्सप्ताष्टयवमङ्गुलं कनिष्ठिकादिभेदेन शास्त्रपूथ्यते । तेनाभिप्रायेणान्येन वा यत् तैरुक्तं तदनेन स्पष्टी क्रियते । याम्योत्तरस्थयोः पुरयोः पलाशान् वक्ष्यमाणपकारात्वा तेषामन्तरे- णानुपातः । यदि भांशपरिधी दक्षिणोत्तरमण्डल एतावत् पलान्तरं तदा भूपरिधी पुरान्तरे किमिति । यल्लम्ध तावन्तो विभागाः पुरान्तरस्य क्रियन्ते । यावानेको विभागस्तावद्योजनं ज्ञेयम् । तादृशेोजनेर्देशान्तरं कर्तव्यमित्यर्थः ॥१॥ शि०-- अथ भूपरिधिः-प्रोक्तो योजनसंख्ययेति । अत्र व्यासे योजनस्य सिद्धाशोऽल्पा- न्तरत्वादुपेक्षित । गोले परिधिसूक्ष्मत्वार्थमड्गीकृत' । उपपत्तिस्तु गोले सम्यगुक्ता । योज. नरक्षण तु यवोदरित्यादिनाऽऽचार्यण स्वगणिते सम्यगुतम् । तथाऽप्यर यदुच्यते तद कारणम् । भूस्त्वकैच | आर्यभटादिभिराचार्य सत्यपि नियामके परांशदर्शनेऽन्यथाऽ- न्यथा तत्प्रमाणमभिहितम् । तर पट्सताष्टयवमडगुल कनिष्ठादिभेदेन शास्त्रेधूच्यते । तना. भिप्रायेणान्येन वा यतैरुन तदनेन स्पष्टी क्रीयते-याम्योदपुरयोति । अत्रानुपातः यदि भांशपरिधो दक्षिणोदावृत्त एतत्पलान्तर तदा भूपरिधौ पुरान्तरकिमिति यल्लब्ध तावन्तो विभागा. पुरान्तरस्य नियन्ते। एभि शास्रीयैर्याम्योदक्परान्तरवर्तीनि सौकिकानि योजनानि शास्रीयाणि करोतीत्यर्थ । तदर्थमनुपात । यभियाम्योदकपुरान्तरवतिभिः शास्त्रीययोज- नयीम्योदय पुरान्तरवर्तीनि लौकिकयोजनानि रभ्यन्ते तदेकन शास्त्रीययोजनेन किम् । फल खेप्टदेशान्तरवतानि शास्त्रीययोजनानि भवन्ति । एव तद्भस्यत्युपपन्नम् । गोलेऽपीद सम्य- गुनम् । यावानेको विभागम्तायोजन विज्ञेयम् । तादृशैयोजनेदशान्तर वर्तव्यमित्यर्थः । मध्यप्रति() अमोपपत्तिनुपातेन । गतिकलाभिग्दि मवेदन तदाऽयोरन्तरेण किमिति ॥१॥ - ·मध्यमाधिकारः। ७५ इदानीं भूपरिधिस्फुटीकरणं मध्यरेखां चाऽऽह- लम्बज्यागुणितो भवेत् कुपरिधिः स्पष्टस्त्रिभज्याहतो यद्वा द्वादशसंगुणः स विषुवत्कर्णेन भक्तः स्फुटः। यल्लङ्कोजायिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्रं मेरुगतं युधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः ॥ २ ॥ अस्योपपत्तिोले ॥२॥ इदानी देशान्तरमाह- यत्र रेखापुरे स्वाक्षतुल्यः पलस्तन्निजस्थानमध्यस्थितयोंजनैः । खेटभुक्तिर्हता स्पष्टभूवेष्टनेनोद्धृता प्रागृणं स्वं तु पश्चाद्गृहे ॥३॥ अस्योपपतिस्त्रैराशिकेन गोलेऽभिहिता च ॥ ३ ॥ इदानी देशान्तरघटिका आह- प्राग्भूविभागे गणितोत्थकालादनन्तरं प्रग्रहणं विधोः स्यात् । आदी हि पश्चाद्ववरे तयोर्या भवन्ति देशान्तरनाडिकास्ताः॥४॥ तघ्नं स्फुटं पप्टिहृतं कृवृत्तं भवन्ति देशान्तरयोजनानि । घटीगुणा पप्टिहृता दुभुक्तिः स्वर्ण ग्रहे चोक्तवदेव कार्यम् ॥५॥ अर्कोदयादूर्ध्वमधश्च ताभिः प्राच्या प्रतीच्या दिनपप्रवृत्तिः। ऊध्र्व तथाऽधश्चरनाडिकाभी रवावुदग्दाक्षिणगोलसंस्थे ॥ ६ ॥ यत् किल मध्यरेखाया अपरिज्ञानात् ततः माक् पश्चादा स्थितोऽस्मीति न वोत तेनैवं ज्ञातव्यम्। विधुग्रहणदिने घटिकायन्त्रेण स्पर्शकाले रात्रिगतं ज्ञेयम्। . . शिव-इदानी परिधः स्फुटीकरणं मध्यरेखां चाऽऽह-लम्बज्यागुणित इति । अनोपपत्ति:- लव्याख्याने मयैर सम्यगुक्ता ॥२॥ अथ देशान्तरकर्माऽह-यत्र रेखापुर इति । अत्रोपपत्तिर्गौले सम्यगुक्ता ॥ १॥ इदानी देशान्तरघटिमा आह-प्राग्भूविभाग इति । तद्नमिति । अर्कोदया. दिति । यः कश्चन द्रष्टा मध्यरेसायाः प्रापश्चाद्वाऽवस्थितोऽस्मीति न वेत्ति तेने ज्ञातव्यम् । अर्यात्कियता कालापयवेन रेखातः प्राक्पश्चादरमीत्यर्थः। तदर्थमिन्दुपहदिने घटीयन्त्रण स्पर्शकाले रात्रिगतं ज्ञात्वा प्राग्भविभाग इत्यादिना देशज्ञानं कार्यम् । देशान्तर- पटीज्ञानं च कार्यम् । देशान्तरपटीज्ञाने योजनज्ञानार्थमनुपातः । यदि घटीपष्टया स्पष्ट भूवेष्टनं प्राक्रसिद्धं लभ्यते तदा देशान्तरपभिः किम् । देशान्तरयोजनानि भवन्ति । एभिः सेटभुति हतेत्यादि कार्यम् । अथा कि योजनेः प्रयोजनम् । अन्य प्रकारान्तरेणानुपातः।

·यहगणिताध्याये- अथ गणितेन स्पर्शकालो ज्ञेयः। गणितोत्यकाटादनन्तरं प्रग्रहणं यदि दृष्टं तदा द्रष्टा रेखातः प्राग्भूविभागे । यतो द्रष्टा यथा यथा रेखातः माग्वजति तथा तथा रेखोदयात् प्रागेवार्कोदय पश्यति । इतोऽन्यथा चेत् तदा पश्चाद् दृष्टा । दृग्ग्रण- प्रग्रहणकालयोरन्तर देशान्तरघटिकास्ताभिगुणित पष्टया हत स्पष्ट भूवेष्टनम् । एवमनुपाताद्देशान्तरयोजनानि । अथवा कि योजनैः । यदि घटीपष्टया गतिल- भ्यते तदा देशान्तरघटीभिः किमिति । एव यत् फलमुत्पद्यते तत् मागणं पश्चादन- मिति युक्तियुक्तम् । तथा प्राच्या तामिर्घटीभिर्दिनवारप्रवृत्तिरर्कोदयादूर्ध्वं भवति । पतीच्यां तस्मादधः। यतो कोदये वारादिः। अत एव च रवावुत्तरगोल- स्थे चरार्धघटिकाभिरूचं वारमवृत्तिः । यतस्तदोन्मडल क्षितिजादूर्ध्वम् । दक्षिणे त्वोऽतस्तत्रोदयादधो वारप्रवृत्तिरिति सर्व निरवद्यम् ॥ ४॥ ५॥६॥ इदानी ग्रहाणा बीजकर्माऽह- खाभ्रखाके १२००० हृताः कल्पयाताः समाः शेषकं भाग- हारातू पृथक् पातयेत् । यत् तयोरल्पकं तद्विशत्या २०० भजेल्लिप्तिकार्य फलं तत् त्रिभिः सायकैः ॥ ७ ॥ पञ्चभिः पञ्चभूमि' कराभ्यां हतं भानुचन्द्रेज्यशुक्रन्दुतुङ्गे वृणम् । (इन्दुना दनबाणैः ५२ कराभ्यां कृते मसौम्येन्दुपाताकिंषु स्वं कमात् ॥८॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्रोपलब्धिरेव वासना । यद्वर्षसहसपट्क यावदुपचयस्ततोऽपचय इत्यत्राऽऽगम एव प्रमाण नान्यत् कारण वक्तु शक्यत इत्यर्थः ॥ ७॥ ८ ॥ शि-पष्टिघटीभिर्गतिकला लभ्यते तदा देशान्तर घटीभि किम् । फल कला गोल उक्त्वद्ग्रहे धनर्ण कार्या । अथ रेखोदयसमये वारप्रवृत्तिमाह-अर्कोदयादिति । अत्रोपपत्ति । रेखाया प्रागूदेश आदी महोदयस्ततो रेसायाम्।अतोगेसात प्राग् ग्रहोदयज्ञानार्थ देशान्तर रेसास्थमहेषु ऋण देयम् । थ रेखोदयसमय एव पारप्रवृत्ति' । अतो रेखात प्रास्थिताना स्वदेशोदया टूर्व देशान्तरतुल्यकारन पारप्रवृत्ति रेसात पश्चाद्रेसोदयानन्तर ग्रहोदयोऽतरतज्ज्ञानार्थ रेसास्थप्रहेषु धा देशान्तरम् । अतो रेखोदयगारप्रवृत्त्यर्थ पश्चास्थाना स्वदेशोदयादध एव तावतैय कारन वारप्रवृत्ति । अग्रेऽन्यत्सुगमम् ॥ ४॥ ५ ॥६॥ अथ मापु धीजमर्माह-साम्रशारिति । पञ्चभिरिति । अत्रोपपनिरुपलब्धिम्पैत्र । वर्षसहस्रपर पावटपचयाततोपचय । धनर्णफलस्ये यर्थ से अ ९० चा १५० ·मध्यमाधिकारः । अथाधिकारोपसंहारे श्लोकद्वयं युक्तियुक्तमाह- यग्राम्यैरपि विस्तृतं बहुतरैस्तन्त्रं प्रकारान्तरे- मन्दानन्दकर तत्र निपुणेः प्राज्ञैरवज्ञायते । आख्याते पृथुता सगोलगणिते व्या हि तस्मान्मया संक्षिप्तं न च विस्तृत विरचितं रज्यो हि सर्वो जनः ॥९॥ रूपस्थानविभागतो दृढगुणच्छिद्भ्यां च संचारतो नानाच्छेदविभेदभिन्नगुणकर्नानाप्रकारेप्वपि । आद्यायत्र विचित्रभाङ्गिभिरभिप्रेतप्रसिद्धय क्रिया लम्वी वाऽथ समातदेव सुधिया कार्य प्रकारान्तरम् ॥१०॥ स्पष्टार्थमिदं श्लोकद्वयम् ॥ ९ ॥१०॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे वीजा- ध्यायः। सप्तभिरध्यामध्यगतिसाधनाधिकारः प्रथमः समाप्तिमगमत् ॥१॥ अनाधिकारे ग्रन्थसख्या नवशती ९००। शिव-गुम १५० शुक्र ४५० चउक ६० मध ३० बुधध १५६० चपा ६० शध १२० । अद परमत्व अथान्तराल्लक्षितम् । अनुपात कृत्वा पइभिरपवयं पृथग गुणाहारश्वोत्पन्नः । ह्रासवृद्धिः समा । अन्योऽर्थ सुगम ॥ ७ ॥८॥ यद्माम्यैरिति । यद्माम्येबहुभिरप्याचायैस्तन्त्रशास्त्र मन्दानन्दकर प्रकारान्तरैविस्तृत तत्मा निपुणेरवज्ञायते । अत' सगोलगणित आख्यात पृथुता व्यर्था स्यात् । तस्मान्मया सक्षिप्त रचितम् । न च विस्तृतम् । हि यस्मात्सवो जनो ज्यः ॥९॥ रूपस्थानविभागत इति । पूर्वाध सुगमम् । नानाप्रकारैरप्याद्याच्छाखाद् विचित्रभइ. गिभिरभिप्रेतमभिमतम् । तस्य प्रसिद्ध्ये किया लध्वी वा समा भवति । तदेव प्रकरान्तरं पतन्य गुर्वी भवति तन्नेत्याशय ॥१०॥ श्रीमन्नन्दिपुरेऽभवद् दिजगुरु श्रीकेशवो देववि तज्न श्रीगणनायकोऽसिरगुरुठालनामा तत । तस्मात्कशवपित्ततः समभवद्भाध्य गणेशोऽकरो- त्ससिद्वान्तशिरोमणेग्यममन्मध्याधिकारात्ययः ॥ १॥ इति श्रीमन्केशवसावत्सरात्मजगणेशविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिभाष्ये शिरोमणिप्रकाशे मध्यमाधिकार।

·ग्रहगणिताध्याये- अथ स्पष्टाधिकारः। इदानीं सष्टगतियारस्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह- यात्राविवाहोत्सवजातकादी खेटैः स्फुटरेव फलस्फुटत्वम् । स्यात् प्रोच्यते तेन नभश्चराणां स्फुटक्रिया दृग्गणितैक्यरुया॥१॥ स्पष्टार्थम् ।। १ ॥ इदानीमन्याकारणं ताश्चाऽऽह- अर्धज्यागे खेचरो मध्यसूत्रात् तिर्यक्रसंस्थो जायते येन तेन । अर्धज्याभिः कर्म सर्व ग्रहाणामर्धन्यैव ज्याभिधानाऽत्र वेद्या ॥२॥ तत्त्वाश्विनो नन्दसमुद्रवेदाश्चन्द्राद्रिपटका गगनातनागाः । पश्चाभ्ररुद्रास्तिथिविश्वतुल्या आयनिरुक्ता नखबाणचन्द्राः ॥३॥ नन्दावनीशैलभुवो दिगदचन्द्रा हुताशग्रहपूर्णदस्राः। तुरङ्गपटकाकृतयः कुरामसिद्धाः शराप्टेपुयमाः क्रमेण ॥४॥ गजाश्विमान्यङ्कशराष्टटनास्तुरङ्गसप्तग्रहलोचनानि । अम्भोधिकुम्भ्यभ्रगुणास्तुरङ्गशैलेन्दुरामा रसभूतदन्ताः ॥ ५॥ कुदन्तलोका द्वितुरङ्गदेवा गोभाब्धिलोकाः कुगुणाधिरामाः । भुजङ्गलोकाब्धिगुणाः क्रमज्या अथोकमज्या मुनयोऽङ्कदम्राः।।६।। रसतवो भूधरभूमिचन्द्रा द्वयष्टेन्दयो भूरसलोचनानि । हलेपुरामाः शशिपस्कदा नन्दाद्रियाणा गगनेन्दुशैलाः गुणेषनागा नगसाभ्रचन्द्राः कुशैलरुद्राः शरवेदविश्वे । भुजङ्गनत्रेषभुवो नयेन्दुसप्तेन्दवोऽथा धृतिनन्दचन्द्राः ॥ ८॥ त्रिमूर्यनत्रापयमरत्रिदना वस्वन्धितत्त्वानि नगर्तुभानि । गोटाडूदना दहनेन्दुदन्ता नागामिवेदाज्यभुजखिभन्या ॥ ९ ॥ .. । शिल- इदानी स्पष्टगतिया॑ग्व्यायते । तनाऽऽदो तदारम्भप्रयोजनमाह-यात्राविवाहेति । अर्धज्यान इति । तत्त्वाश्विन इति । न्दावनीति । गजाश्विभानीति । कुदन्तेति । रसेति । गुणेब्धिति । त्रिसूर्येति । स्याव्यासेति । सलु खण्डमानीत्यत्र चतुर्विंशति ·स्पष्टाधिकारः। स्याचासखण्डं खल खण्डकानि प्रोक्तानि जीवाविवराणि तम्सः । ६ह हि स्पष्टीकरणप्रति सर्व कर्माधज्याभिः प्रतिपाद्यते । यतो ग्रहयलये कोऽप्यवधिभूतः मदेशो मध्यशब्देनाध्यते । तस्मान्मध्यावलयगभंगामि सूत्र मध्य- सूपमित्युच्यते । तस्मान्मध्यसूत्रात् तिर्यक्रथो ग्रहो वलयेऽर्धज्याग्रे भवति । अतोऽ. धज्याभिः सर्वं कर्म । तत्र भगणकलातिवृत्त चतुर्थाश ईदृशान्येय चतुर्विंश- तियाधानि भवन्ति । अत एव सूर्यसिद्धान्तार्यभटतन्वेष्वेतान्येव । एपामुपपत्तिो- लेऽनेकधा कथिता । तेषां ज्यार्धानामन्तराणि ज्याखण्डसंज्ञानि । क्मज्याः २२५ । ४४९।६७१।८९० । ११०५।१३१५/१५२०॥ १७१९ । १९१० । २०९३ । २२६७ । २४३१ । २५८५। २७२८) २८५९ । २९७७ १ ३०८४ । ३१७७ । ३२५६ । ३३२१ । ३३७२। ३४०९ । ३४३१ । ३४३८ ॥ अन्तराणि २२४ । २२२ । २१९ । २१५।२१० । २०५।१९९। १९१ । १८३११७४ । १६४ । १५४ । १४३ । १३११११८।१०७॥ ९३ । ७९ । ६५। ५१ । ३७ । २२ । ७॥ उत्तमज्याः ७ । २९ । ६६ । ११७११८२ । २६१ । ३५४।४६११ ५७९ । ७१० । ८५३ । १००७ । ११७१ । १३४५। १५२८ । १७१९ । १९१८ । २१२३ । २३३३ । २५४८ । २७६७ । २९८९। ३२१३ । ३४३८॥ अन्तराणि २२ । ३७ । ५१ । ६५ । ७९ । ९३ । १०७ । ११८ । १३१ । १४३ १५४ । १६४ । १७४ । १८३ । १९१ । १९९ । २०५। २१० । २१५। २१९ । २२२ । २२४ । २२५ ॥ ॥१॥२॥३॥४॥५॥६॥जाट||९|| इदानीं ज्यासाधनमाह- तत्त्वाश्विभक्ता असवः कला वा तल्लब्धसंख्या गतशिञ्जिनी सा॥१० शि०-ज्यारेखासु प्रथमज्यारेखा द्वितीयज्यारेसाया. शोधिता सती यदवशेष वृत्तासन्नं तद् द्वितीयं ज्याखडम् । एवमग्रेऽपि । एवं खण्डकानि ज्याविवराणीत्यर्थ । अथाऽऽसां साधनो. पपत्तिोले ज्योत्पत्ती सम्यगनेकधा कथिता ॥१॥२॥३॥४॥५॥६॥७॥८॥९॥ तत्याश्विभक्तेति । यातैष्यजीयान्तरेति | यदि क्लाभ्यो जीवा. साध्यास्तदा कलास्तत्त्वाश्चिभिर्भाज्या.। यदि क्लावयवस्य तदाऽसव.। शेष स्पष्टम् । अत्रो पपत्तिः । चतुर्विंशति. किल ज्यार्धानि वृत्तचतुर्थाशे क्लाः ५४०० । आस्वनुपातः ।

·ग्रहगणिताध्याये- यातेप्यजीवान्तरशेपघातातू तत्त्वाश्विलन्ध्या सहितेप्सिता स्यात् । यदि कलानां जीवाः साध्यास्तदा ताः कलास्तत्त्वादिमिर२५भाज्याः । यदि कालावयवस्य तदाऽसवस्तत्त्वाश्विभिभाज्या:। यल्लन्धं तसंख्या गतज्या ग्राया। पातैष्यजीवयोरन्तरस्य शेषकलानां च घातात् तत्त्वाश्विभक्ताधा लब्धिस्तया लन्ध्या सहिता सतीप्सिता स्यात् । अत्रोपपत्तिः । अत्र चतुर्विंशतिः किल ज्याधानि । वृत्तचतुर्थीशे कलाः खखाधिविषयाः ५४०० । आसां कलानां चतुर्विंशतिभागरतत्त्याश्विनः २२५ । अतो गतकलासु तत्त्वाश्विहतासु गतज्या सभ्यते । अथ वृत्ते ज्याय- योरन्तरं हत्याधिकलामितधनुःखण्डम् । यद्यनेन धनुःखण्डेन गतागतश्यान्तरतुल्यं ज्याखण्डं लभ्यते तदा शेषकलातुल्येन किमिति । फलेन युक्ता सती गतज्ये- प्सिता स्यादित्युपपन्नम् ॥१०॥ अथ धनुःकरणमाह- ज्यां प्रोज्झ्य तत्त्वाश्विहतावशेष यातेप्यजीवाविवरेण भक्तम् ॥११॥ जीवा विशुद्धा यतमाऽत्र तप्नस्तत्त्वाश्विभिस्तत् सहितं धनुः स्यात् । यस्य धनुः कार्य तस्माद्या जावा विशुध्यति सा शोध्या। शेषात् तत्त्वाश्वि- गुणाद्गतागतज्यान्तरहतायल्लभ्यते तन् स्थाप्यम् । ततो यतमा जीवा विशुद्धा सद्गुणितैस्तत्त्वाश्चिभिः सहितं धनुः स्यात् । अत्रोपपत्तिज्योत्पत्तिवपरीत्येन । शिक-यदि चतुर्विशतिज्याभिरेतावत्यः क्लास्तदैक्या काः। एवमासां क्लानां चतुर्विंशतितमो भागस्तत्वाश्विनः। अतो या गतकलास्तारतत्त्वाविहृता लब्धसख्यागतज्या भवति । केन्द्र- भागकलाभ्यो यातैष्यजीवान्तरे तत्त्वाश्चिक्लासु मध्ये पठितपठितज्याभ्योऽन्येष्टज्यापेक्षि- तास्तदर्थमनुपातः । यदि तत्वाश्विकलान्तर एकैका जीधा लभ्यते तदाऽऽभिरिष्टाभिः किम् । एवं परमाभ्यश्चतुर्विशतयो लभ्यन्तेऽतस्तत्वाश्चिमत्तेत्युपपन्नम् । अथ वृत्ते ज्याग्रयोरन्तर तत्त्वाश्विक्लामितम् । तत इष्टज्याकरणायानुपातः । यदि तत्त्वाश्विमितन धनुःखण्डेन गतागतज्यान्तरं लभ्यते तदा तत्वाश्विभक्तावशेषक्लाभिः किम् । फलेन युक्ता सती गत- ज्येप्सिता स्यादित्युपपन्नम् । एवं यातेप्यजीवान्तरशेषघातादित्युपपन्नम् । अथ धनु कर- णमाह-ज्यां प्रोज्झ्येति । अनोपपत्तिः । वृत्तप्रथमज्या तत्त्वाश्वितुल्या धनुरपि तत्तुल्यमेव । वृत्ते प्रथमज्यान्ताद् द्वितीयज्यान्तस्तु वृत्तस्य तत्वाश्विकलातुल्येऽन्तर एव । एवं द्वितीया- दिप्वपि । एवं वृत्ते प्रथमज्यान्ताच्चतुर्विशतयोऽपि ज्यान्ता वृत्तस्य तत्त्वाश्चिकलातुल्येनान्त- रेणेव सन्ति । अत्रानुपातः । यदि यातेप्यजीवाविवरेण तत्वाश्विमितमन्तरं तदाऽवशेषण किमतोऽत्रै तत्त्वाश्विहतावशेष यातैष्यजीवाविवरेण भक्तमित्युपपन्नम् । अतोऽनुपातः ।

·स्पधाधिकारः। इदानी परमकान्निज्यामाह- अश्वावविश्वे१३९७ऽत्र जिनांशजीवा यदा सुखार्थ लघुखण्ड- कैया ॥ १२॥ रूपाश्विनो विंशतिरकचन्द्रा २१ १२० । १९ ॥ अत्यष्टितिथ्यर्कनवेषुदम्रा १७ । १५ । १२ । ९।५।२ । ज्यासण्डकान्यशमितेईशाप्तं स्युर्यातखण्डान्यथ भोग्पनिमाश शेषांशकाः खेन्दुहता यदाप्तं तद्यातखण्डैक्ययुतं लधुज्या । जिनांशजीवाइककृता विपादा ४८१४५ स्यादुत्क्रमज्याऽत्र विलो- मखण्डै ॥ १४॥ विशोध्य खण्डानि दशमशेपादशुद्धलब्धं धनुरंशकाद्यम् । विशुद्धसंख्याहतदिग्युतं स्या भोग्यातू स्फुटा ज्याऽतिपरिस्फुटाऽत्र चतुर्विंशतिभागाना जीवाऽवाइकविश्व १३९७ तुल्या भवति । इय परमका- न्तिज्या सततोपयोगित्वात् पठिता । अथ लघुखण्डकैयां साध्यते सुखार्थम् । कानि तानि खण्डकानि । रूपाश्विन इत्यादीनि नए । अथ ज्यासाधनम् । शि०-योक्या ज्यया तत्त्वाश्चितुल्या कलास्तदृष्टजीवाभि किमतो यतमेति यत्सरयका जीवा विशुद्धास्त-ध्नस्तत्त्वाशिवभिस्तत्पूर्वमानीतमनुपातेन फल सहित प्राचीचिहादिष्टाशपर्यन्त धनु स्यात। अश्वाडकविश्वेति । चतविशदशज्या परमय क्रान्तिज्या सततोपयोगात्पठिता ॥१२॥ रूपाश्विन इति। शेपाशकति । अत्र सण्डकसाधनापपत्तिरस्मत्प्रपितामहंगणेशदे चर्बुद्धिबिरासिन्या सम्यगुक्ता । अन खण्डक्दर्शन तु वृत्ते प्राचीचिदरखाया दशभागान्तावधि या ज्यारूपा रखा सैव प्रथमज्या २१ खण्डक्सज्ञा । तताऽ दशदशभागान्तरेऽन्या अष्टो ज्यारेखास्तन प्रथमज्यारखा द्वितीयाया शाधिता सती यदग्रिम वृत्तासन्न ज्याशकररूप तद्वितीय स्खण्डमव विशति २०। एव द्वितीया ज्या तृतीयाया शाधिता सती तृती यम् । एवमग्रिमाण्यपि । अथ ज्योत्पत्तावनुपात । यदि दशभिर्भागैरकक खण्ड तदष्टाशै किम् । अताऽशमितदशाप्त भक्तपण्डानीत्युपपन्नम् । अथष्टज्याकरणायानुपात' । यदि दशभिभागेर्नोग्य खण्ड तदेष्टाशै तिम् । फल भुक्तखण्डैश्ययुत प्रथमाशादिष्टाशपर्यन्तमिष्टा ज्या भवति । एव शेषाशका से टुढ्ता इत्युपपन्नम् । रघुखण्डकैरपि जिनाशज्या परमा कान्तिज्या ४८१ अग्र शुद्धराण्डाइग्रिमा गुदस्खण्ड यावद्दशभागा अन्तरम् ।अतोऽनुपात' ।

·८२ ग्रहगणिताध्याये- यस्य ज्या साध्या तस्य भागान् कृत्वा दशभि १० भजेत् । तत्र यावल्लभ्यते तावन्ति गतखण्डकानि स्युः। अथ शेषांशान् भोग्यखण्डेन संगुण्य दशभिमजेत् । फलं यातखण्डक्येन युतं लघ्वी ज्यका स्यात् । एवमत्र विभज्या खाकं-१२० मिता स्यात् । तथा जिनांशज्या पादोना नवाब्धयः ४८ । ४५। अवोत्तम- ज्यानां पृथक् पाठाभावात् कथमुत्क्रमज्याः साध्या इत्यत आह-स्यादुत्क्रम- ज्यान विलोमखण्डेरिति । अथ धनुःसाधनम् । यस्य धनुः साध्यते तस्मादाद्य- खण्डादारभ्य यावन्ति खण्डकानि शुध्यन्ति तावन्ति शोधयेत् । शेषाद्दशगुणा- दशुद्धखण्डभक्ताद्यलब्धमंशायं तद्विशुद्धखण्डसंख्यागुणदशभियुतं धनुः स्यात् । अत्रोपपत्तिः प्राग्वदनुपातेन । अत्र यावद्यावन्महट्यासार्धं बहूनि च खण्डानि तावत् सावत् स्फुरा ज्या स्यात् । तदन्यथा स्थूला । अत उक्तं-भोग्यात् स्फुटा ज्यातिपरिस्फुटाचति । इदानी भाग्यखण्डस्पष्टीकरणमाह- यातेप्ययोः खण्डकयोविंशेपः शेपांशनिघ्नो नखहत् तदूनम् । युतं गतष्यैक्यदलं स्फुटं स्यात् क्रमोत्क्रमज्याकरणेऽत्र भोग्यम् ॥ शि०-यद्यश द्वखण्टेन दशभागा अन्तर तदा शेषज्यया किम् । अन्याऽनुपातः । एकस्मिन् खण्डे यदि दश भागा अन्तर तदप्टै. शुद्धखण्डैः किम् । अत. प्रथमानुपातेन यत्फलं तद्धि- शुद्धसख्याहतदिग्युतमित्युपपन्नम् । एव प्रथमांशादिष्टांशपर्यन्त धनुर्भवति । यावन्महव्या- सार्ध बहूनि खण्टानि तावज्ज्या स्फुटा स्यात् । यावल्लघु व्यासार्धमल्पानि खण्डानि तावत्स्थू- ला । अत उक्त-भाग्यात्स्फुटा इति ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ तदर्थ लघुखण्डकेषु भोग्यखण्डस्पुटकिरणमाह-यातप्ययोराते । अत्रोपपत्तिः । गतेष्यपण्डेक्याई सण्डसधौ भोग्यखण्ड भवितुमर्हति । गतवण्डान्त एष्यखण्डादौ सधिः । अथ च यद्भाग्य तद्भोग्यान्तस्थाने । मध्येऽनुपातः । याद दशभिांगे- विश्लेषार्थ लभ्यते तदा शेषांश विम् । १० । १ दटशपाश १ । अशाहतिभ्छे- २ दवधेनेति सूनादन हरो हरघ्न इति जातो हर. २०। अत उन-विशेषः शेषांशनिघ्नो नख- हृदिति । अरोच्यते । रूपाश्विन इति गत खण्डमेष्यं तु विशतिः। अनयोयोगार्घ सार्धा विशतिः । एतत्खण्डसंधौ खण्डम् । अत्र सधे सकाशादर्धन ह्रासः खण्डक्स्य। यथा मन्दगाल्पगयोHहयोगत्योर्योगार्धतुल्या गतिह्यते । तथा च खण्डसधौ । एवं ये दशभागे- विष्टांशारतेप्वप्येव खण्डानि । नाम प्रथमाशाइशभागावध्याचार्यः सण्डानि कुरुते । यतो यत्र बहूनि खण्डानि तत्र ज्या सूक्ष्मा । अब यदशमभागान्त एकादशस्याऽऽदी संघो सार्धा --- ·स्पष्टाधिकारः। गतेप्ययोः खण्डकयोर्यदन्तरं तज्ज्यासाधने दशभक्तभागेभ्यो ये शेषांशास्तैगु- णितं नखर्भजेत् । फटन गतेष्ययोः खण्डयोोगार्धमूनीरुतं स्फुटं भोग्यं भवति । उत्तमज्याकरणे तु युतम् । अवोपपत्तिः । गतेप्ययोः खण्डयोयोगाध खण्डसंधी खण्डं भवितुमर्हति । भोग्यखण्डं तु भौग्यान्तस्थाने । तदन्तरऽनुपातः । यदि दशभिगिस्तयोरन्तरार्धं सभ्यत तदा शेषांश: किमिति । एवं त्रैराशिकन गतष्यखण्डान्तरगुणितानां शेषांशानां विंशतिभांगहारः स्यात् । फलेन गतेष्ययोर्योगाधमत ऊनं कि- यते पतः कमज्याकरणे खण्डान्यपचयेन वर्तन्ते । उत्क्रमज्याकरणे तूपचयेनात- सत्र युतमित्युपपन्नम् ॥ १६ ॥ गिल-विशातयंत्रण्ड तद्भोग्यखण्ड भवितुमहोते । तत्कुतः। यता यद्दशभागान्त रूपाश्विन इति उण्ट सदग्रत एकादशभागपु रूपाश्विन वा विशतिः । एतद्वितयमाप ग्रहोतु न सम्यगा- याति । यता भाग्य भाग्यान्त भुक्त तु भुक्तान्ते । अथ नख २० भागान्तं रूपाश्विनः सण्टकस्य तवकादशादी रूपतुल्या हासः । विशतिभाग्यररण्टन भवति स न युक्तः। अती यदपावनः सण्डं तत्साधा विशातगृहांता भाग्यसण्ड खण्डसधा । सण्डान्तर प्रियमाण रूपमन्तरम् । स्पस्याधं तु साधविशता । अर्ध तु दशभागेषु विभक्तमता दशभा. गग्न्तराधामत्येतदुपलक्षणम् । एवमन्यष्यपि सण्डेषु । अथ राण्डकादी यात शून्य रसण्डम् । एप्य तु रूपाश्विन इति सण्डम् । अन्त तु दशभिभागविभपाधं तदा दशभिः किमित्यनु. पातन गुणहरयास्तुल्यन्वाभाशे कृते बिपाधमतदेव । फल साधार्यशतः शुद्ध विशति- ग्यावशिष्टम् । इष्टांशस्थानेऽनुपातागतेन फटन गतेप्यायोगार्धमूनमतः प्रियते यतः प्रम- ज्याकरणे सण्टान्यपचये वर्तन्त त उनम् । उम्मज्यापचयतस्तत्र पुनमित्युपपमम् । पारशूलमाप मुसार्यमीहतम् । अन्यथा पांगकर्मणाऽगाकर्मणा वा स्फुट कर्नु युन्यता सा १०० ज्यायो म्पाविनाविभतिरित्यादिराण्डकाना बनिश्यिया एटीकरण कामियुन सिद्धान्तभाध्ये मिताक्षगगटे । तत्राऽऽचाणोपक्षितागपा समयनुगारण. यो । सपा-दितीयभोग्यमाणं या दादाभान्तर एक ग्यामि । सर मुमत्यागाधनाय पदि पदा भुनभागा याः सरितास्तदा तदनं साक्षता । सभाममपि गुट साम्सद र नियमोपमा पार्न भाग २१.१२ भाग। .

·शि०- अस्या वगा याव १ या ८४ रू १७६४ । अथ प्रकारान्तरेण दोज्यावर्ग ।
४ ४
प्रथमखण्डे २१ यदि रिज्या १२० तुल्या कोटिज्या तदा यावत्तावन्मिते या १
केति। फल कोरिज्या या १२० ।
२१
अस्या वर्गों याव १४४०० । अनेनोनस्त्रिज्यावर्गो रू १४४०० । जातो दोावर्ग'
४४१
याव १४४०० रू ६३५०४०० ।
४४१
अस्य पूर्वदोव्वगण समच्छेदीकृतस्य च्छेदगमे शोधनार्थ न्यास ।
याव ४४१ या ३७०४४ रू ७७७९२४ ।
याव ५७६०० या० रू २५४०१६००
समशोधने कृते जातो पक्षी
या ३५८०४१ या ३७०४४ ।
रू २४६२३६७६
चतुराहतवर्ग २३२१६४अनेन गुणितो पृवस्थापितपक्षावतो
याव १३४७५०३०७२४ या ८६००२८३२१६ ।
रूपाणि ५७१६७३१११४८६४
पूर्वाव्यतस्य कृत' समरूपाणि १३७२२५७९३६ पक्षयोरुभयो प्रक्षिप्य पक्षयोर्मुर
या ११६०८२ रू ३७०४४ ।
रूपाणि २३९१२५५
कृतिभ्य आदायेत्यादिनार्ध्वपक्षे मध्यामाहरण कृते पुनरनयोर्मूलयो
समक्रियया लब्ध यावत्तावन्मान २० । १८ एतदव स्फुट भोग्यखण्डम् । एवमन्यत्रापि
चाव्यक्तक्रियया स्फुट भोग्यखण्ड साध्यम् । अथासकृत्करणेन स्फुरभोग्यखण्डसाधनम् ।
पञ्चदशभुजभागाना कोटिज्या ११५ । ३० अतोऽनुपात' । यदि त्रिज्यातुल्यया कोरिज्यया
१२० प्रथम ज्या भोग्यखण्ड २१ लभ्यत तदा साधितयाऽनया विमिति लब्ध भोग्य
खण्डम ! अस्माद्दोा ३१ । ६ अस्या वर्ग विज्यावर्गादपास्य मल जाता काटिज्या
११६ १२ अस्या पुनरनुपात' पूर्वोक्त एव । यदि निज्यातुल्यया कोरिज्यया १२०
प्रथम ज्याध २१ भोग्यखण्ड लभ्यते तदाऽनया ११६ । २ किमिति लब्ध भोग्यरखण्ड
००।१८ एवमसकृमणा स्फुटभोग्यखण्डमन्यत्रापि साध्यम । इय नो मतिपरिणामावधि
कल्पना। टीकाकारैर्वार्तिककारादिभिरप्युपेक्षितल्यादुत्ता ॥ १६ ॥

·स्पष्टाधिकारः। स इदानी भोग्यखण्डस्य धनुःकरणाय स्फुटीकरणमाह- विशोध्य खण्डान्यवशेषकार्धनिघ्नं गतेप्यान्तरमेष्यभक्तम् । फलोनयुग्येयगतक्यखण्डं चापार्थमेवं स्फुटभोग्यखण्डम् ॥ १७ ॥ अत्र धनुःकरणे खण्डेषु विशुद्धेषु यच्छेषं तस्यार्धेन गतेप्यखण्डान्तरं गुणि- तमेप्यखण्डेन भजेत् । फलेन गतेप्यखण्डैक्यदलं पाग्वत् क्रमधनुःकरणाप हीन- मुस्कमधनुःकरणाय योज्यम् । अत्रापि सेव वासना ! इदं धनुःखण्डस्फुटीकरणं किंचित् स्थूलम् । स्थूटमपि सुखार्थमङ्गीकृतम्। अन्यथा चीजकर्मणाऽसत्कर्मणा वा स्फुटं कर्तुं युज्यते॥१७॥ इदानी केन्द्रमभिधीयते । ततो धनर्णकल्पनां भुजकोटिकल्पनां च श्लोकचतु- एयेनाऽऽह- मृदुच्चन हीनो ग्रहो मन्दकन्द्रं चलोचं ग्रहोनं भवेच्छीरकेन्द्रम् । तुलाजादिकेन्द्रे फलं स्वर्णमेवं मृदु ज्ञेयमस्माईलोमं च शीघ्रम्॥१८॥ शि०- अथ धनु.करणे भोग्यस्खण्डस्फुटीकरणम-विशोध्याते । अत्र वासना । यदि भोग्य. खण्टेन रिन्पार्थ तदारांपेण किम् ॥ १७ ॥ अथ केन्द्रमार-मृदचनेति। अत्रोपपत्तिः । मृदृच्चभगणा अल्पाः । ग्रहभरणा अधिकाः । अन्तरं भगति तथा कार्यम् । अल्पा महन्चभगणा ग्रहभगणेभ्यः शुद्धा यच्छेपं तन्मन्दकेन्द्रम् । अतो मञ्चन होन इत्युपपन्नम् । तथैव चलोच्चभगणा अधिका ग्रहभगणाः स्वल्पास्त. पामप्यन्तरं कार्यम् । अल्या महभगणाचतोच्चभगणेभ्यः शुद्धा यच्छपं तन्नाम शीघ्रकेन्द्र कृतम् । अतभलोच्च ग्रहोनं भवेदिति । अय धनणंदो फलमाह-तुलाजादिकेन्द्र इति । तुरा चाजति समासः । अनोपप- निगांलाध्याय । तथापि फिचिटुच्यते-तुगोधरा रुलु यति । ततो विलोममिति । यस्तदुशान्तमिति । कक्षाग्यवृत्तं भूतिमूति । मध्यऽप्रग इति। अनोच्यते प्रणफ- लदर्शनम् । प्रतिवृत्तं कक्षावृत्ते चामम् । उच्चम्याने प्रतिवृत्त उच्चस्थानादिलोम नुहभागे राशिः १1०1०1 मेपादिः । यतः पभिमाभिमुस राशयो गच्छन्ति । मपादेग्नुलोम पूर्वाभिमुसं मही गझ्यादिः२।। दयः। प्रतियन उसस्थानादरम पूर्वाभिम मन्दाचतो पति- मण्डल प्राग महानुनीमं निगरेन्द्रमाया, ल्युनलाढदनमावधि महोच्चान्तरं नाम मृदयेन नो पा मन्दक, १।। । यथा प्रतिवृत्त या मंपादिदरता कक्षायन मेपा. दियः । यः प्रतियने दनी र म रपयः । ८. दक्षाने दूसः स मारमा पर. नायोगयोः कमायने स्थान पति । प्रतिवन दनादायी पन पत्र बोटिक/ ·ग्रहगणिताध्याये- शि०-कक्षावृत्ते लग्नं तत्र कक्षावृत्तगो मध्यमो ग्रहः । तथैव तस्मादेव प्रतिवृत्ते स्थितमहादधः कोट्यगानिःसृतं कर्णसूत्रं यत्र कक्षावृत्ते लग्नं तत्र प्रतिवृत्तगः स्फुटो महः । अत्र कर्णकोटि- दर्शनं तु फलदर्शनार्थमेव । यतो मन्दफलं तु विज्यानुपातेनैव सिद्धम् । अस्मात स्फुटमहादसे पूर्वगत्या ग्रहो मध्यो गतो दृश्यते। अस्य मध्यग्रहस्यणंफलं दत्त्वा स्फुटस्थाने कायंः। अत एवोक्तं मध्येऽग्रगे स्पष्टरवगाहणं तदिति । एतत्तु ऋणफलदर्शनार्थमेव । वास्तवमृणफलारम्भस्तु कल्पि- तमहोच्चकेन्द्रेषु भवति । उन १ 1 0 1 0 । ग्रहः १।५।० । पन्द्रं ०।५।। ग्रही भागपश्चकाधिकोऽतः कल्पितः। यत उच्चसमे ग्रहे फलाभावः । अतः पञ्चभागेराधिकः फल्पितः। एतदजादी केन्द्रमतोऽत्रणंफलारम्भः । सम्यगृणफलदर्शनं तु पूर्व कृतमव । परम- र्णदर्शनायोच्चग्रहकंन्द्राणि । उच्च १ । 0 1 0 1 महः ४ 1 0 1 0 1 केन्द्र ३ । ०। । अन प्रतिवृत्तमध्यगतियग्रेसाया अधोऽन्त्यफलज्यातुल्यनान्तरण कक्षामध्यगतियंग्रेखा कक्षा- वृत्तसंपाते मध्यग्रहोऽयतो दृश्यते । ऋणफलहासदर्शनार्थमुच्चं १ । । ० । ग्रहः ७ । 01 ० । केन्द्र ६ । 0 1 0 1 अत उक्तमजादिकेन्दे फलमृणामिति । अत्र नांचसमे ग्रहे फलाभाषी दोयाभावात् । अस्माद धनफलादिः । अथ धनफलारम्भार्थमुच्चग्रहकेन्द्राणि-उच्च ११००। ग्रहः ७.१००। केन्द्र ६।१०1०1 अथ परमधनफलायोच्च ११०० ग्रहः १०1०1०। कन्द्रं ९1०1०1 अय ग्रहः कक्षावृत्त- प्रतिवृत्तयोदत्त्वा पृष्ठास्थत स्वामति भपात । अत्राप प्रतिवृत्तमध्यमगातयोखाया अधोऽन्त्य. फलज्या तुल्यनान्तरेण कक्षामध्यगातयोखा कक्षावृत्तसपात मध्यग्रहः पृष्ठतो दृश्यत । धनफ- लदर्शनायोच्च १1०1०1 ग्रहः १२ । । । ० । केन्द्र ११ 10101 अत उक्त तुलाजादि- फेन्द्रे फल स्वर्णमिति । अत्र मन्दफलदशन ग्रहाच्चानां गश्यादिगणना कथ कार्या तदु- च्यते । यत्रोच्चं पश्चिमाभिमुख रूपराशिामतं दत्व तत्रोच्चराशिः स मंपादिः । तस्मान्मे- पादिस्थानात्पूर्वाभिमुख ग्रहस्य राश्याद्यवयवो गण्यः । यदुच्चमुच्चस्थाने तस्मात्पूर्वाभिमुखं मन्दकंन्द्रराश्यायवयवो दत्तमहावाधगण्यः । यता ग्रहोच्चान्तरं केन्द्रम् । अथ शीघ्रफलम् । अस्माद्विलोम पश्चिमाभिमुखं शीघ्रकेन्द्रदर्शनामति । विलोमं कुत इति मिश्रभइग्यां शघ्यावलोमं भवतीत्या प्रतिपादितम् । अथ धनशीघ्रफलायादावुच्चसमे फलाभावदर्शनार्थमुच्चं १ । 101 ग्रहः | चलोच्चं ग्रहोन शीरकन्द्रं १२ ।.10 1 अग्रे धनफलदिः । धनफलदर्शनार्थमिदम् । उ १। ०। । । . . . । के १) 0101 अनापि तुङ्गोवरेखा खलु यत्र लग्ना तत्रोच्चम् । उच्चादिलोमं पश्चिमाभिमुखं तुइभाग- पादिः । यतो राशयः पश्चिमाभिमुखम् । मेषादेरनुलोमं पूर्वाभिमुखं खचरः । अत्र सहगल्या- . १1०।० ·६७ स्पधाधिकारः। त्रिभिः पदं तानि चत्वारि चके कमातू स्यादयुग्युग्मसंज्ञा च तेपाम्। अयुग्मे पदे यातमेयं तु युग्मे भुजो बाहुहीनं त्रिभं कोटिरुक्ता॥१९॥ ये दो कोटयोः स्तः क्रमज्ये तदूने त्रिज्ये ते वा कोटिदोरुत्क्रमन्ये । ये दो कोट्योरुकमन्ये तटूने त्रिज्ये ते वा कोटिदोष्णोः क्रमज्ये॥२०॥ दो कोटिज्यावर्गहीनी त्रिभज्यावौँ मूले वा तयोः कोहिदोज्यं । एवं गुज्याक्रान्तिजीवे मिथः स्तो दृग्ज्याशकू यच्छ्रुतिर्वा त्रिभन्या । स्पटानि । । शि०-यवयवस्तु मैपादः पूर्वाभिमुख गण्यः ।केन्द्रराश्याद्यवयवस्तु पश्चिमगतित्वात्पश्चिमाभिमुख यदुञ्चमुच्चस्थाने तस्मादुच्चस्थानाद्यावग्रहपर्यन्त गण्य. ! दर्शन तु कर्णकोटिसूत्रः पूर्व स्वायम् । कर्णकोटिसूनाणामव शांघफल प्रयोजन मन्दफले तु प्रयोजनाभावः । मन्टफले तु दर्शनायव वर्णकोटिसूत्रप्रयोजनम् । नान्यत् । परमधनफलदर्शनायोच्च १ । । । ग्रहः ९।९। ० । चलोच्च ग्रहान शारकन्द्र ३।२१ । ० । अत्र परमे फले दाज्यव षणः । अन्यच्च । कक्षामध्यगतियोगात । अत्र पृष्ठास्थते स्वामात सम्यगन भवति ॥ अथ धनफलह्रासः। उच्च १1०।० । ग्रह' ८1९1०। कन्द्र ४।२१। ० । अथ धनफलस्य परमह्नासायाच्च १1०1० । ग्रहः ७० । । केन्द्र ६ । । । एवमजादी केन्द्र स्वम् । अत्र नाचसमे ग्रह फलाभाव । अंग्रे तुलादी कन्द्र ऋणफलांद्व । उच्च १1०1०। ग्रहः ६ । ०। । कन्द्र ७१० । ० । परमणफलदर्शनायाच्च १।। . । ग्रहः ४ । २१ । । क्न्द्र ८।९। ० । अत्र परमे फल दोज्यव वर्णः । मध्येऽयंग स्पष्टखया दृष्टा इति सम्यगर भवति । अथर्णफलह्रासायोच्च १ ।।। ग्रहः २।०1०। केन्द्रं ११।०१। अथणफ्लस्य परमासायोच्च १।।। ग्रहः १ । । । केन्द्र १२ । । । अनौच्चसमें ग्रह फलाभावः। तुलादी केन्द्र ऋण फलम् । अत उक्तमस्मान्मन्दफलाद्विलोम च शीघ्गमति ॥ १८॥ त्रिभिभाति । अयुग्मे पद इति । ये दाः कोटयोः स्तः क्रमज्यति । ये दो को- स्वोरुत्क्रमज्ये इति।दो कोटिज्यात एव द्युन्यात! स्पष्टार्थम् । अत्रापपत्तिगाल ज्योत्पत्ती कार्यतैव। तथाऽपि बालावबांधार्थ किचिदुच्यते। समभूमी त्रिज्यातुल्यकवंटन वृत्त कृत्वा भांश- रहस्यम् । तत्र भांशामतिः ३६०॥ तन्मध्ये पूर्वापगं तथा याम्योत्तरां च प्राच्याः सकाशात्स- व्यरमेण चत्वारि पदानि रेसाछिन्नानि तपां कर्मणायुग्मयुग्मसज्ञा । तर प्रथमे पद प्राच्या' सकाशाइत्तेऽभीष्टस्थाने बिन्दुः कार्यः । तस्य प्राचारेरगयाश्च ऋजुत्वेन यदाम्योत्तरमन्तां सा भुनन्या। विन्दोर्याम्योचगयाच ऋजुत्वेन यदूर्वाधरमन्तरं सा कोटिज्या। त ·ग्रहगणिताध्याये- अवोपपतिगाले कार्यतेय । तथापि घालावयोधार्थ किचिदुच्यते । अब समायां भूमौ विज्यातुल्येन क्कंटकेन वृनं कृत्वा मांश३६०रङ्कथम् । तन्मध्ये पूषांपरां याम्योत्तरां च रेखां रुत्वा पाच्याः सकाशात् सव्यम्मेण किल पदानि कल्प्यानि वृत्ते रेखावच्छिन्नानि । तेषां कमेणायुग्मयुग्मसज्ञा च । अत्र प्रथमपदे पाच्याः सकाशाद्वृत्तेऽभीष्ट स्थान विन्दुः कार्यः। तस्य विन्दोः पाच्यपरायाश्च यद- न्तर सा दोज्यां। विन्दायोम्योसरायाश्च यदन्तर सा कोटिज्या । तद्धनुषी भुजको- टिसज्ञे । यथा यथा स विन्दुरग्रतश्चाल्यते तथा तथा दाज्योपचीयते कोटिज्या चापीयते । पदान्तं प्राप्त पिन्दी कोटरभावः। दोयां च व्यासाधतुल्या स्यात् । ततो द्वितीयपदे कोटरुपचयः। तत्पदान्ते कोटिः परमा। भुजस्याभायः। अत एवोक्तम्- अयुग्मे पदे यावमेष्य तु युग्म इति । तथाऽत्र धनुपि ज्यारूपा या साक्मज्या । शररूप यदन्तर सोत्त्मन्या । वाणान व्यासाधं चैतदितरज्यातुल्य स्याजावोन व्यासाध तदितरवाणतुल्प स्यादिति वृत्तोपरि सर्व दर्शनीयम् ॥१९॥२०॥२१॥ अत उक्त शि०-भुजकाटेसज्ञ । द्वितायपदादौ तु भुजज्या त्रिज्यातुल्या दृश्यत । अग्रऽग्रे तु भुजज्याया अपचय' । यथा प्रथम पद भुक्ताशरव भुक्तांशस्था ज्या सिध्यति तथा द्वितायपदाद्यासन्ना । भुक्ता य भुजांशास्तदन्त या भुजज्या सा तु तैरव भुक्ताशन सिध्यति चत्तास्मन्पद एघ्या भुजाशा गृहातास्तदा तावता सब भुजाशान्तस्था तभ्य सिध्यति । एव पदान्त यावत् । यथा बिन्दुरगतश्चाल्यत तथा दाज्यापचायत । काटिज्या त्वपीयत 1 पदान्तग बिन्दी काट रभाव । तत्र दाज्या व्यासाधतुल्या । अथ प्रथम पद भुक्ताशैरव भुक्ताशान्तस्था ज्या सिध्यात । द्वितीयपद काट रुपचय' । भुजस्यापचय । पदान्त कादिः परमा भुजस्याभाव । मयुग्म पदे यातमध्य तु युग्म इति । तथाऽत्र धनषि या ज्यारूपा सा मज्या। शररूप यदन्तर सात्मज्या । तटूना निज्या काटिज्या भवति । तथव काटिमूलाग्राम्योत्तर यच्छ ररूप तदूना त्रिज्या क्रमज्या भवति । कार्टिज्याना विज्या भुजात्क्रमज्या स्यात् । भुज ज्याना विज्या कोटयुवमज्या स्यात् । अथवा भुजार्शरून भ काट्यशा भवन्ति । तषा ज्या कार्टिज्या भवति । वा भुजज्यावगानस्त्रिज्यावगाऽत्र कारिज्यावगा भवति । तन्मूल कााज्या । वा काटज्यावगानास्त्रज्यावगा भुजज्यावगा भवति । तन्मूल भुजज्या । वृत्तापारे सर्व दर्शनीयम् । एव याम्योदगवृत्त्व कान्तिज्या भुजत्रिज्या कणं । ग्रुज्या कोटि । अत्रापि तत्कृत्यारित्यादै सर्व ज्ञयम् । वा दृष्टिमण्डलभवा ल्वा इत्यादिनोन्नताशज्या शइकु कार्टि' । स्वसमध्याच्छमस्तक्पयन्त दृग्वृत्ते नताशा ! नताशज्या दृग्ज्या सा कुमध्याच्छड्कुमूरपर्यन्त भुज । शइमस्तकात्कुमध्यपर्यन्त विज्यावर्ण । अवापि तस्कृत्योरित्यादिवत् ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ - ·स्पष्टाधिकारः। अथ मन्दपरिधीनाह- मन्दोच्चनीचपरिधिस्त्रिलवोनशक १३४० भागा रवेर्जिनकलोनरदा ३१ । ३६ हिमांशोः। खावा ७० भुजङ्गदहना ३८ अमरा ३३ भवाश्च" पूर्णपयो ५० निगदिताः क्षितिजादिकानाम् ॥ २२ ॥ इह ग्रहफलोपपत्यर्थं मन्दोचनीचवृत्तानि पूर्वैः कल्पितामि तेषां प्रमाणान्ये- तावन्तो भागाः। अत्रोपपत्तिः । ग्रहस्य यन्त्रवेधविधिना यत् परमं फलमुत्पद्यते तस्य ज्या पर- मफलज्याऽन्त्यफलज्या चोच्यते । अन्त्यफलज्यातुल्यव्यासार्धेन यवृत्तमुत्पद्यते तन्नीचोच्चवृत्तम् । तत्परिधिस्त्रैराशिकेन । यदि विज्याव्यासार्धे भांशाः ३६० परिधिस्तदाऽन्त्यफलज्याव्यासार्धे किमिति । लब्ध परिधिभागाः । एवमकादीनां विलवोनशा इत्यादय उत्पधन्ते । अथ भौमादीनां चलपरिधीनाह- एपां चलाः कृतजिनास्त्रिलवेन हीना २४३ । ४० दन्तेन्दयो १३२ वसुरसा ६८ वसुबाणदनाः २५८ । पूर्णाब्धयो४०ऽथ भृगुजस्य तु मन्दकेन्द्र- दो शिअिनी द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भक्ता ॥ २३॥ शि०- अथ मन्दपरिधीनाह-मन्दोच्चेति खाश्या इति । अत्रोपपत्ति' । ग्रहस्य यन्त्रवेधेन यत्परमं फरमुपरभ्यते तस्य ज्या परमफलज्याऽन्त्यफलज्या चोच्यते । अन्त्य- फलज्यातुल्यव्यासांर्धन यवृत्तमुत्पद्यते तन्नीचाच्चवृत्तम् । परिधिराशिकेन । मन्दोच्चनी. चपरिधेरानयन यथा । यदि त्रिज्याव्यासार्धे भाशा परिधिस्तदाऽन्त्यफलज्याव्यासार्थे किमिति । ३४३८ । ३६० । १३१ । एवमस्य विवोनशका उत्पन्ना पामप्यन्त्यफरज्यानयन कृत्वा पूवाक्तनाननेवानुपातेन मन्दोच्चनीचपरिधय' सिध्य न्ति ॥ २२॥ अथ भीमादीनां चरपरिधीनाह-एपो चला इति । पूर्णब्धय इति । लब्धे. नेति । त्रिज्योद्धृतेति । त्र्यंशोनेति । भौमस्येति । अनोपपत्ति । एषा भौमादीना यानि शीघ्रफरानि परमाण्युपरभ्यन्ते तेपा ज्याऽन्त्यपरज्या। तत' प्राग्वत्परिधिभागा। अथ शुक्रस्य ये मन्दपरिधिभागा रुदतुल्या पठितारते युग्मपदान्ते । ओजपदान्ते तु नव । पदान्तस्तु पढान्तस्थानि । ओजपदान्तायुग्मपदान्त यादनवतिभागा । अन्तरं दो हास' । अनान्तर इष्टेनुपात । यदि त्रिज्यया परिभ्यन्तरं द्रय रयते तदेष्टयाँ । एव सर्व ·९० ग्रहगणिताध्याये- लब्धेन मन्दपरिधी रहितः स्फुटः स्यात् तच्छानकेन्द्रभुजमीय॑य घाणनिन्नी । त्रिज्योद्धृताशुपरिधिः फलयुक स्फुटः स्या- भौगशुकेन्द्रपदगम्यगताल्पजीवा ॥ २४ ॥ व्यंशोनशैल ६ । ४० गुणितार्थयुतस्य राशे- मौव्याघृताप्तलवहीनयुतं मृदूच्चम् । भौमस्य कर्किमकरादिगते स्वकेन्द्र लब्धांशकविरहितः परिधिस्तु शैन्यः ॥ २५ ॥ एषां भीमादीनां चलाश्चटनीचोच्चवृत्तपरिधिभागा एते । अथ शुक्रस्प मन्द- केन्द्रे या दोा सा द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भाज्या । फलेन मन्दपरिधि- स्तस्य रहितः सन् स्फुटो भवति । अथ शुक्स्य शीघकेन्द्रे या दो सा पञ्च- गुणा विज्यया भाज्या । फलेन शीघपरिधिर्युतः सन् स्फुटो भवति । अथ भौम- स्य प्रथम शीघ्रकेन्द्र रत्वा तद्यस्मिन् पदे वर्तते तस्य यद्गतं यच्च गम्यं तया- रल्पस्य या ज्या सा विभागोनैः सप्तभिरशैः ६। ४० गुणनीया । ततः पञ्चचत्वारिंशद्गागानां ज्ययाऽनया २४३१ भाज्या। यल्लब्ध भागादिफलं तदनष्टं स्थाप्पम् । तेन कुजस्य मन्दोच्चं सहित कार्यम् । यदि शीघ्रकेन्द्र मकरादि- पटके कादिषटके तु हीन कार्यम् । एवं मन्दोच्चं स्फुटं भवति । अथ कुजस्य यः पठितः शीघ्रपरिधिः स तेनानष्टस्थापितेन फलेन सदैव वर्जितः सन् स्फुटो भवति । अत्रोपपत्तिः । एषा भौमादीनां यानि परमाणि शीघ्रफलान्युपलभ्यन्ते तेषां ज्याऽन्त्यफलज्या । ततः प्राग्वत् परिविभागाः। अथ शुषस्य ये मन्दपरिधिभागा रुद्रतुल्याः पठितास्ते युग्मपदान्ते ओजपदान्ते तु नव ९ । अवान्तरेऽनुपातः । शि०-दोज्यया किम् । फरेन परिधिरपचीयमानत्वाद्दजित कृत । अत उत्तम्-मन्दके. न्द्रदो सिञ्जिनी द्विगुणिता त्रिगुणेन भक्ता। रब्धेन मन्दपरिधी रहित स्फुटः स्यादिति । तथा तस्य य शीघपरिधिर्वसुबाणदस्रा २५८ । इति पटित एष युग्मपदान्ते । ओजप . दान्ते तु पञ्चाधिक २६२ । नवतिभागान्तरे पञ्चवृद्धि । अनान्तर इष्टस्थानेऽनुपात । यदि त्रिज्यया पञ्चान्तर तदेष्टया दोज्यया विम् । फलेन परिधेरुपचीयमानत्वात्परपरिधी धन कृतम् । अत उक्त तच्छीघ्रकेन्द्रभुजमौर्व्यथ बाणनिधीत्यादि । अथ भौमस्य यो मन्दोच्चो गणितागत स शीघ्रवेन्द्रपदसधिषु सर्वेषु तथाविध एव । पदमध्ये तु पुनस्त्रि भागोनसप्तभिरौ ६ । ४० मृगादिकेन्द्रेऽधिको भाति । कर्कादौ तु हीन' । तथाऽस्य ·स्पष्टाधिकारः। यदि विज्यया परिध्यन्तरं द्वयं २ लभ्यते तदेष्टदोज्यया किमिति । फलेन परि- घिरपचीयमानत्वाद्वर्जितः कृतः । तथा तस्य यः शीघपरिधिः पठितो वसुबाणद- स्रा इति २५८ एष युग्मपदान्ते । ओजपदान्ते तु पश्चाधिकः २६३ । अवा- न्तरेऽनुपातेन यत् फलं तदुपचीयमानत्वाद्धनं कृतम् । अथ भौमस्य यन्मदोच्च गणितागतं तच्छी केन्द्रपदसंधिषु सर्वेषु तथाविधमेव । पदमध्ये पुनविभागोनैः सप्तभिरशैराधिकमेव भवति मृगादिकेन्द्रे । कयादी तु हीनम् । तथा तस्य यः शीघ्रपरिधिः पठितः । असौ पदसंधिषु । पदमध्ये तु तै गैरून एव। तदन्तरेऽ- नुपातः । यद्यर्धयुतराशिज्यया २४३१ विभागोनाः सप्त भागा लभ्यन्ते तदा पदगतगम्याल्पज्यया किमिति । फलमुपचयापचयवशाद्धनर्णम् । अवाऽऽगम एव ममाणम् ॥२३॥२४॥२५।। इदानीं भुजकोटयोः फलानयनमाह- स्वेनाऽऽहते परिधिना भुजकोटिलीये भांशैः ३६० हृते च भुजकोटिफलाह्वये स्तः। त्रिज्योदधृते च यदि वाऽन्त्यफलज्यकान्यो त्रिज्योद्भवं फलमिहान्त्यफलस्य जीवा ॥ २६ ॥ स्पष्टम् । अवोपपत्तिः । यावत् केन्दं मतिमण्डले तावदेव नीचोच्चवृत्ते स्यात् । अतः पतिमण्डलदो कोटिज्ये अनुपातेन नीचोच्चवृत्ते परिणाम्यते । यदि भांशवृत्त एते दोकोटिज्ये तदा परिध्यंगवृत्तै किमिति । अथवा विज्याव्यासार्थ एते दो कोटिज्ये तदाऽन्त्यफलग्याव्यासार्धे किमिनि । फलं तुल्पमेव । अन्त्यफलज्या शिल-या शाप्रपाधिः पठितोऽमो पदाधिषु । पदमध्ये तु तेभौगमन पर । तदन्तरेऽनुपातः । यपर्धराशिज्यया व्यंशोनशेला लभ्यन्ते तदा गतगम्याल्पग्यया किम् । फलं क्षयचयाय. मनट स्थाप्यम् । मृगादी केन्द्रे पदादेः पदमध्य यादुपचयः । पदमध्यात्पदान्तपर्य- तापचयेन साम्य च । फर्यादी तु पदादेः पदमध्य यापदुपचय। ततः पदान्त यावदुपर- येन च साम्यं चाताऽत्रोपचयापचयामाइनर्णम् । अत उनं भीमाशुकन्द्रपदयेयेत्यादि । नाशिनिटभीमशीघ्रपगिधिनितक्ष। मांदा सनानगऽऽगमः प्रमाणम् ॥२३॥२४॥२५॥ इदानी भुगकोटयोः पलानयनमाr-स्थेनाऽतति । त्रिज्याद्धृतेति । अनो- परनिः । यारन्येन्द्रं प्रनिमण्डले तारदेव नीनोच्चाने स्यात् । अतः प्रतिमण्डले, ये दो.कोटिन्ये ते अनुपानेन नीचोग्याने परिणाम्यते । यदि मन पने ·प्रहगणिताध्याये- पूर्व नोफा तदर्थं विज्योद्वं फलमित्यादि । विज्या पृथग् ग्रहाणां मन्दशीघ्रप- रिधिभागेगुण्या भांशः ३६० भाज्याऽन्त्यफलया भवतीत्यर्थः । इदानी कानयनं प्रकारचतुष्टयेनाऽऽह- स्वकोटिजीयान्त्यफलज्ययोयों योगो मृगादावथ कर्कटादौ । केन्द्रेऽन्तरं तद्भुजजीवयोर्यद्वगैक्यमूलं कथितः स कर्णः ॥२७॥ त्रिज्या तथा कोटिफलेन युक्ता हीना च तद्दोःफलवर्गयोगात्। मलं श्रुतिर्वाऽन्त्यफलात्रमौव्यावर्गक्यराशेश्च तथा युतोनातू ॥२८॥ शि०-दो कोटिज्ये तदा परिध्यशवृत्ते किमिति । परिध्यशास्तु निलवोनशा- दय । वा कृतार्जनत्यादय । अथवा त्रिज्याव्यासार्थ ते दो कोटिज्ये तदाऽन्त्यफ- लज्या ध्यासार्ध तदा मन्दशीघ्रपरिधी किम् । अथवष्टदाज्ययेष्टफल लभ्यते तदा रिज्यया किम् । अत उक्त- --त्रिज्योद्भव फलमिति ॥ २६ ॥ अथ कानयनायाऽऽह–स्ये कोटिजीव इति । अनोपपत्ति । यथोक्त प्रतिव- नभनी विरचय्य तत्र प्रतिवृत्ते यदुच्चमुच्चस्थान तस्माविलोम शीघोच्च दत्वा यत्र शीघ्र मुच्च तस्माद्ग्रहोऽनुलाम देय । ग्रहाच्चरखयोरन्तरे दोया। ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तरे कोटिज्या। कक्षावृत्तस्य मध्ये या रेखा सा तिरंग्रेसा । काट्यग्रे प्रतिमण्डलस्थग्रहाभूबिन्दुगामि सून कर्ण । अथ च प्रतिवृत्तकक्षावृत्तमध्ययोय तियपख तयोरन्तर किलान्त्यफलज्या । प्रतिमण्डले कोटिज्या त्वन्त्यफलज्यायादुपरि भवति । कोटिंग्रहण वास्तव तु कक्षावृत्त- मध्ये या तिर्यग्रेखा तस्या कार्यम् । कर्णमूलस्य कुमध्ये स्थितत्वात् । अतोऽन्त्यफरयोगे कोटिर्भवति मृगादिकेन्द्रे ९।१।०१।। . ३।२९ । ० नातसम्यग्दर्शनमत' सम्यग्दर्शनार्थ उ १० । ० ग्रह' २। । ० के ११ । । . अत उक्त स्वकोटि जीवान्त्यफलज्ययोर्यो योगो मृगादाविति । पर्यादौ तु तदध' ११०।० ग्रह ९।२९ । ० के ३।१।० सम्यग्दर्शनार्थ उ १। 10 ग्रह' ८।२५। ० के ४।५। . अत्र कार्यादी केन्द्रे कोटिज्यान्त्यफरज्यान्तरे स्फुटा कोटिः । सर्वन स्फुटकोटिमूलस्य भूबिन्दोश्चान्तर यद्भुजज्यातुल्यमेव स्यात् । भुजकोट्योर्वर्गयोगपद कर्ण । अत उक्त-कटादौ केन्द्रेऽन्तर तद्भुजजीवयोर्यदर्गेश्यमूल स वर्ण इति । अथ द्वितीयप्रकारेण प्रतिमण्डलभदग्योच्यते-त्रिज्या तथेति । प्रतिवृत्तभडग्या आदावुच्यते । अन्त्यफलत्रिमोव्यावर्गक्यराशे । कोटिज्यया चान्त्यफलदिनिघ्न्या मृग कर्कादिकेन्द्रे युतोनादित्यत्रोपपचि । मृगकवादिकेन्द्रे निज्यान्त्यफलज्ययोगिनान्तरेण या कोठिस्तस्या वर्गे भुजज्यावर्ग प्रक्षिप्य तन्मूल सवर्ण इति स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययो- ·स्पष्टाधिकारः । त्रिभज्यया कोटिफलद्विनिन्या कोटिज्यया वाऽन्त्यफलद्विनिन्या । मूलं श्रुतिर्वा मृदुदोःफलस्य चापं बुधा मन्दफलं वदन्ति ॥२९॥ मृगादौ केन्द्र कोटिज्यान्त्यफलज्ययोर्योगः कयादौ तु यदन्तरं तस्य भुज- ज्यायाश्च वगैक्यपदं कर्णः स्यात् । तथा मृगादिकेन्द्रे त्रिज्याकोटिफलयोर्योगः कादौ तु यदन्तरं तस्य भुजफलस्य च वगैक्यपदं वा कर्णः स्यात् । तथा मृगादिकेन्द्र विज्यान्त्यफलज्ययोगयोगात् विज्यया कोटिफलगुणया द्विगुणया च युताथवा कोटिज्ययाऽन्त्यफलज्यागुणया द्विगुणया च युतान् कक्यांदी तु हीनान्मूलं वा श्रुतिः स्यात् । अथ मन्दभुजफलस्य धनुग्रंहस्य मन्दफलं भवति । अत्रोपपत्तिः । समायां भूमौ बिन्दु कृत्वा तां भूमि प्रकल्प्य ततस्त्रिज्यामितेन कर्कटकन कक्षाख्यमण्डलं लिखेत् । तद्गगणाङ्कितं कृत्वा मेषादेरारभ्य ग्रहमुच्चं च दत्त्वा तत्र चिह्न कार्य । ततो भविन्दच्चचिह्नयोरुपरि रेखा दीधी कार्या। शि०-रित्यत्रोक्तम् । अत्र त्वन्त्यफलज्याकोटिज्ययोर्योगस्यान्तरस्य च वर्ग. कार्यः। स चैवम्- 'सण्डद्वयस्याभिहतिर्दिनिनी तत्खण्डवगैस्ययुता कृतिर्वा ' अनेन प्रकारेण कृतः। अन कोटिज्यैक खण्डम् । अन्त्यफलज्या द्वितीय सण्डम्। आभ्यां कृता कृतिः । को अंभा २ कोव १ अ व १।इय योगस्य । अथान्तरस्ययम् । को अ भा २ कोव १ व १उभ. यत्र योगान्तरवर्गद्वये दोज्यांग. क्षेप्य । अत इदानी दोावर्गः । कोटिज्यावर्गानः कर्णव भजज्यानर्ग. स्यात् । पर तु कर्ण एव न ज्ञायतेऽतो केनाप्युपायेन भुजज्या साध्यते ।सा यथा- प्रतिवृत्तरथग्रहादुच्चरेसावधि दोयारेसा तावत्येव कुमध्यात्कोटिमूलपर्यन्तं भवति । परं वन निज्याधिको महान्वर्णः । अय न ज्ञायते। अतोऽन्यथा साध्यते। तावत्येव दोा प्रतिवृत्तम- ध्यादसस्कृतकोटिमलपर्यन्त भवति । तत्र प्रतिवृत्तमध्यात्प्रतिवृत्तस्थग्रहपर्यन्तं त्रिज्या कर्णः । अन्त्यफलज्ययाऽसस्कृता कोटि कोटिः । अन्त्यफलज्यया सस्कारार्थमियमेव गृहीता। अस्या वर्गोनस्त्रिज्यावर्गो दोव्वर्ग स्यात् । इति जात कोव १ विव १ अयं मुजज्यावर्गः । पूर्वकोटिज्यावर्गयोांवक्षेप्यते ताबद्वनर्णयोः कोटिवर्गयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृतेऽन्त्यफलत्रि- मार्गिस्यराशे. कोटिज्यया चान्यफलदि निघ्न्या युतादित्युपपन्नम् । एवं मृगादिकेन्द्रे । कार्यादौ तु कोटिज्यया चान्त्यपलद्विनिघ्न्योनादित्युपपन्नम् । उभयोर्मूल कर्ण इत्युपपन्नम्। इदं कर्णानयनद्वय प्रतिमण्डलभइग्या। अनोपपत्तिः केशवदेव रस्मत्प्रपितामहपितृभिः श्लोक- बदा- कोटि कोटिपरादयान्तरयुतेः प्रत्याख्यवृत्ते ययो- तिन द्विगुणेन चेत्कृतियुतिहीनान्तगेल्या कृतिः । युग्युत्या इति कोटिमा भुनगुणोत्या या कृतिः स्यादृते- दंगा कोधिभानज्ययोगिगुगतोऽवान्या स्फुटा बासना ॥ १॥ ययोरित्या तदुनमेव सनम् ।

·९४ महगणिताध्याये- सोचरेखोच्यते । अथ तदुत्थमत्स्येन कक्षामण्डलेऽन्या तिरंग्रेखा च कार्या । भूपिन्दोरुपर्यन्त्यफलज्यामुच्चोन्मुखी दया तो विज्यामितककंटेन प्रतिमण्डलं च कार्यम् । उच्चरेखपा सह यत्र संपातस्तत्र प्रतिमण्डलेऽप्युच्चं ज्ञेयम् । तस्मादुच्चभोग विलोमं दत्त्वा तत्र प्रतिमण्डले मेपादियः । ततो ग्रहमनुलोम दत्त्वा तत्र चिहं कार्यम् । अथ प्रतिमण्डलमध्येऽप्यन्या तिर्यग्रखा कार्या। तिर्य- ग्रेखयोरन्तरमन्त्यफलज्यातुल्यमेव सर्वत्र भवति । ग्रहोच्चरेखयोरन्तरं दोा । महनिर्यग्रेखयोरन्तरं कोटिग्या । प्रतिमण्डलस्थग्रहाद्गपिन्दुगामि सूत्रं कर्णः । शि०-श्योर्वर्गयुतिप्रियातायोना क्रमेण ते । योगान्तरकृती स्याता योरव्यत्योर्यया ॥ २ ॥ अथ नीचोच्चवृत्तभड्गयोच्यते। रिज्या तथा कोटिफलेन युक्ता होना च तदो:- फलवर्गयोगात् । मूलं श्रुतित्यत्रोपपत्ति । यथोक्तां नीचोच्चवृत्तभइगी विरचय्य नीचो- चवृत्तं तदुच्चप्रदेशाद्भाशेरड्क्यम् । तत्रोच्चाच्छी केन्द्रमनुरोमं देयम । मन्दकेन्द्रं तु विलोमम् । यतो यत्प्रतिवृत्ते विलोमानुलोमं तस्यान वैपरीत्यम् । कृतः । उक्तं च नीचो- च्चवृत्ते- कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नतोऽथ वृत्तं लिखेदन्त्यफलज्यया तत् । नीचोच्चसज्ञम् ।" नीचौच्चवृत्ते भगणातितेऽस्मिन्मान्दे पिलोम निजकेन्द्रगत्या (भ्रमति)। शेष-येऽनुलोमं भ्रमति स्वतुह्रादारभ्य मध्ययुचरो हि यस्मात् ॥ अथ च त्रिज्योत. कोटिफल मृगादो कादिकेन्द्रे तदधः । अतस्तदैक्यान्तरमन कोटिर्भवति । दोर्दो फलं भूप्रहमध्यसूत्रं कर्णः। पुनींचोच्चवृत्ते तस्य शीघ्रकेन्द्रस्यानुलोमप्र- तिलोमयाने प्रतिवृत्तादन्यथा विपरीत भरत. . पर तु गतिरेका प्रतिभानमन्यदिति । नीचो- च्चप्रतिवृत्तभगिद्वय चेन्मिश्र लिखितम् । अत्र वृत्तयेऽपि यथोक्तदत्तः खचरो नाचोच्च- वृत्तपतिवृत्तयोगेऽपश्यं तथा भवति । यथा तैलिकयन्त्रमध्ये काठभ्रमो गोभ्रमतो विलोम- स्तथा प्रतिमण्डलेन गच्छतोऽपि नीचोच्चवृत्तभ्रमणमन्यथा स्यात् । अथ प्रतिवृत्तनीचोचवू- त्तयोगे ग्रहोच्चकेन्द्राणि प्रकल्प्य शीघ्रकेन्द्रगतेरनुलोमता मन्दवेन्द्रगतेविलोमता च प्रद- यते । उ १1 0 1 0 । एतदुच्चं प्रतिवृत्तोच्चस्थानादिलोमं तुड्गभागैर्मपादिरतो विलोमं पश्चिमाभिमुखं दत्तम् । यत्र दत्तं तन मेपादिः । तस्मान्मेषादेरनुलोम पूर्वाभिमुख खचरः । न।10। असौ ग्रहो निरवयवत्वान्मेपादावेव । मेघादेरुच्चस्थानं यावद् ग्रहोच्चा- न्तर केन्द्र १1 0 1 0 । युक्तमेव प्रतिवृत्ते शीघ्रकेन्द्रम् । नीचोच्चवृत्ते तु कक्षास्थमध्य- ग्रहचिह्नतो यदन्त्यफलज्याव्यासार्थेन वृत्तमुत्पादित तन्नीचोच्चत्तम् । तत्तु प्रतिवृत्तस्थ- मेषादौ लगम् । नीचोच्चवृत्तस्योच्चस्थानं तु प्रतिवृत्तस्थमेषादे. पश्चिमतः विचित्साचि भवति। नीचोच्चवृत्तस्थराश्यन्तरेण । उक्त च नीचोच्चवृत्ते कक्षावृत्तमध्यतो दूरतरे प्रदेशे रेखायुते तुङ्ग भवति । रेखा तु नीचोच्चवृत्तमध्येऽपि लग्ना । एव यत्रोच्चस्थानं तस्मात्स्थानान्मेषा दिस्तुगभागैरनुलोमं देय । यतोऽत्र मित्रे नीचोच्चवृत्तस्य यदुच्चस्थानं तस्मात्पूर्वतो ·स्पष्टाधिकारः। कर्णसूत्रस्य कक्षावृत्तस्य च यत्र संपातस्तत्र स्फुटो ग्रहः । कक्षामण्डले स्फुट- मध्ययोरन्तरं फलम् । तच्च मध्यग्रहात् स्फुटेऽग्रस्थे धनं पृष्ठस्थे त्वृणमिति किल ग्रहसंस्थानम् । अथात्र कर्णस्योपपत्तिः। कक्षावृत्तपतिवृत्ततिक्रथरेखयो- रन्तरं किलान्त्यफलज्या । प्रतिमण्डले कोटिज्यानत्यफलज्यायादुपरि भवति मृगा- दिकेन्द्रेऽतस्तत्र तदैक्यं स्फुटा कोटिः । कर्यादौ तु तदधोऽतस्तत्र तदन्तरं स्फुटा कोटिः । स्फुटकोटिमूलस्य भूपिन्दोश्च यदन्तरं तद्भुजज्यातुल्यमेव स्यात् । अत- स्तयोर्भुजकोटयोपैगयोगात् पदं कर्ण इत्युपपन्नम् । अथ क्रियोपसंहारः । कोटि- ज्यान्त्यफलज्ययोर्योगस्यान्तरस्य च वर्गः कार्यः। स चैवम् । खण्डवयस्याभिहति- विनिम्नी तत्खण्डवगैक्ययुता कतिः स्यादिति । तत्र कोटिज्यैकं खण्डम् । अन्त्य- फलज्या द्वितीयं खण्डम् । आभ्यां रुता कृतिः । कोअं २ कोष १ अंव ।। - शे०-नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगेऽनुलोमं मेपादिश्यते।अतो नीचोच्चवृत्त उच्चाच्छीघ्रकेन्द्रमनु- लोम देयम् । मन्दकेन्द्रं तु विलोमं सचरोऽपि विलोमम् । तत्र शीघ्रकेन्द्राग्रे पारमार्थिको ग्रहः । मन्दकेन्द्राये मन्दस्फुटः । अत्रापि ग्रहोच्चरेखयोरन्तरं दोःफलम् । यहतियग्रेसयोरन्तरं कोटि- फलम् । तिर्यग्रेसा तु नीचोच्चवृत्तमध्यगा । ग्रहभूमध्यविन्दोरन्तरं प्राग्वत्कर्णः । अथ तदा- नयनम् । मकरादिषट्के केन्द्रे त्रिज्योर्ध्वतः कोटिफलं दृश्यते । अतो मकरादिकेन्द्र सम्बक कोटिफलदर्शनायोश्चादीनि । उ ११ 0 1 0 1 एतदुझस्थालानुलोमं तुगमन दत्तं तत्र मेपादिः । अस्मान्मेषादिस्थानाद् ग्रहो २ १ ० । • विलोमं पश्चिमाभिमुखं देय। अथोच्चस्थानादनुलोमं पूर्वाभिमुखं यावग्रहपर्यन्तं शीग्रकेन्द्रं ११ । । । । यतो ग्रहोच्चान्तरं केन्द्रम् । केन्द्राग्रे ग्रहः । ग्रहादधखिज्यानपर्यन्तं कोटिफलम् । अत्र त्रिज्याकोरिफलयोगे कोटिः । अत उक्तं मृगादो केन्द्रे त्रिज्या तथा कोटिफलेन युक्तेति । यदुक्तं नीचोच्चवृत्ते निज्योतः कोटिफलं मृगादाविति दर्शितम् । अथ कार्यादिकेन्द्रे तदध इति दर्शनायोच्चादीनि । उ १ 1010 । एतमुच्चस्थानादनुलोमं पूर्ववान दत्तं तस्मादिलोमं ग्रहः ८1०। । ग्रहोच्चान्तरमुच्चस्थानादनुलोमं केन्द्रं ५ । . केन्द्रामे महः । अन त्रिज्यान्तादधो नीचोच्चवृत्तस्थग्रहपर्यन्तं यावलोटिफलम् । अत उक्तं- फाादी केन्द्र त्रिज्या कोटिफलेन हीनेति । अतस्त्रिज्याकोटिफलयोगान्तरे कोटिः । अन ग्रहाच्चनीचरेसयोरन्तरभुजफलं स भुनः । भुजकोटिवर्गयोगपदं कर्णः । अत उक्तं तद्दोःफलवर्गयोगान्मूलं श्रुतिरिति । अथ द्वितीयप्रकारेण नीचोच्चवृत्ते कानयनम् । अन्त्यफलत्रिमीयागेश्यरा- रित्रभज्यया कोटिफलद्विनिघ्न्या मृगकादिकेन्द्र युतोनादित्यत्रोपपत्तिः। वियो- पसंहारेण । अत्र स्फुटकोटेर्वर्गः स्दण्द्धयेन प्राग्वत् । कोटिस्तु विज्याकोटिफलयोर्यो- गेनान्तरेण वा स्फुटा भवति । अतोऽनेक सण्डं त्रिज्या । द्वितीय कोटिफलम् । अन. योर्यागम्यान्तरस्य या वर्गः कार्यः । अतः सण्डदयस्याभिरतिदिनिघ्नी तरसण्डवगैस्ययुते. -

·महगणिताध्याये-
इयं योगस्य । अन्तरस्येय कोरं २ कोव १ अंब १ । इदानी दोयावर्ग:
साध्यते । कोटिज्यावर्गानस्त्रिज्यावा दोयावर्गः स्यादिति जातो दोयावर्ग:
कोव १ विव १ | अनयोयांवद्योगः क्रियते तावद्धनर्णयोः कोटिज्यावर्गयोस्तु-
ल्यत्वान्नाशे रुते विज्यान्त्यफलज्ययोवगैक्यं कोटिज्ययाऽन्त्यफलज्यागुणया वि-
निध्या च युतं जातम् । एवं मृगादिकेन्द्र । कादिकेन्द्रे तु तया हीन भवति ।
एवं तन्मूलं कर्ण इत्युपपन्नम् । इदं कर्णानयनद्वयं प्रतिमण्डलभङ्गया ।
अथ नीचोच्चवृत्तभङ्गन्या चोच्यते । कक्षामण्डले मध्यग्रहस्थानेऽन्त्यफलज्यामि-
तकर्कटेन वृत्तं विलिख्य भूविन्दोमध्यग्रहोपरिगामिनी रेखा कार्या। सातत्रोचरेखा।
तस्य वृत्तस्य रेखया सह यौ योगी तयोरुपरितन उच्चसंज्ञः । अधस्तनो नीच-
संज्ञः । तद्रेखातोऽन्या तिर्यग् वृत्तमध्ये मत्स्येन रेखा कार्या । तदपि वृत्तमुच्च-
पदेशाद्भाशैरडून्यम् । नत्रोच्चाच्छी केन्दमनुलोमं देयम् । मन्दकेन्द्रं तु विलोम
देयम् । तब शीमकेन्द्राग्रे पारमार्थिको ग्रहः । मन्दाये मन्दस्फुटः । अत्रापि
ग्रहोचरेखयोरन्तरं भुजफलं ग्रहतियग्रेखयोरन्तरं कोटिफलं ग्रहभूभ्योरन्तरं
माग्वत् कर्णः। अथ तदानयनम् । मकरादिकेन्द्रे त्रिज्योलतः कोटिफलं दृश्यते ।
शिक-त्यादिना जातो वर्गः । त्रिव १ कोटिफव १ त्रिकोफभा २ योगस्यायम् । अथा
न्तरस्य । त्रिव १ कोफव १ त्रिकोफमा २ । अत्र कोनिद्वयवर्गऽपि भुजफलवर्ग:
क्षेप्यः । स तु 'कोटिवर्गोनः कर्णवर्गो भुजफलवर्गः' इत्यनेन भवति । परं तु स वर्ण एव
न ज्ञायत । अतोऽत्र युक्त्या भुजफलज्ञानम् । तद्यथा-कोटिसिद्धयर्थ त्रिज्यायो-
गाय गृहीतं कोटिफलं कोटिः । अत्रान्त्यफलज्याच्यासाधन नीचोच्चवृत्तं कृतम् । अतः
सर्वत्रान्त्यफलज्यावर्णः । अतः कोटिफलवर्गोनोऽन्त्यफलज्यावर्गों भुजफलवर्ग इति जातः ।
कोफव १ अन्त्यफलज्या व १ असौ भुजज्यावर्गः कोटिज्यावर्गयोयविक्षेप्यते ताव-
द्धनर्णयोरन्तरे योग इति काटिफलवर्गनाशे त्रिज्यान्त्यफलज्यावर्गम्यं त्रिज्याकोटिफलपा-
तेन द्विगुणेन मृगादिकेन्द्रे युतं ादी रहितं तस्य पदं भूमध्यात्कोट्यापर्यन्तं कर्ण
इन्युपपन्नम् । अत उक्त-अन्त्यफलत्रिमौर्योवंगैक्यराशेस्त्रिभज्यया कोटिफलदिनिघ्न्या
मृगकर्कादिकेन्द्रे युतो नितादिति ।
त्रिज्याकोटिफरान्तरैक्यत इयं कोटिश्च नीचोच्चके
तदर्गोऽपि च दो.फलस्य कृतियुक् सिद्धो ययोरित्यर्थः ।
एवं वर्णकृतिकृतियुगं ह्यन्त्यज्यकावर्गतो
दो.कोट्याख्यफलोद्भवं त्रिपरवगैस्यायुतोना ततः ॥ १॥
अत्र ययोरित्यत्र सूत्रं राश्योर्वर्गयुतिरिदमेव केशवदेवतैरस्मत्प्रपितामहपितृभिः कृतः
श्लोकोऽयम् ॥ २९ ॥

·स्पष्टाधिकारः। कादौ तु तदधः। अतस्तदैक्यान्तरं स्फुटा कोटिः। भुजफलं तु तत्र भुजः। तयो- वयोगपदं कर्ण इत्युपपन्नम् । अत्रापि क्रियोपसंहारः। अब स्फुटकोटिवर्गः खण्ड- द्वयेन प्राग्वत् । तत्रैकं खण्डं त्रिज्या । द्वितीय कोटिफलम् । अतः खण्डद्वय- स्याभिहतिदिनिघ्नीत्यादिना जातो वर्गः । त्रिकोफ २ त्रिव १ कोफन १ अयं योगस्य । अन्तरस्यायम् । त्रिकोफ २ विव १ कोफव १ । कोटिफलवानोऽ- त्यफलण्यावों भुजफलवर्गो जातः। कोफर १ अंव १ अनयोोंगे कोटि- फलवर्गनाशे त्रिज्यान्त्यफलज्यावगैक्यं त्रिज्याकोटिफलपातेन द्विगुणेन मृगादि- केन्द्र युतं कक्यांदौ तु राहतं तस्य पदं कर्ण इत्युपपन्नम् ॥ २९ ॥ इदानीमर्केन्द्रोः फलानयनं लघुज्यया लघुपकारेणाऽऽह- ये केन्द्रदोज्य लघुखण्डकोत्थे क्रमाद्रवीन्द्वोर्नखसंगुणे ते । भक्त त्रिखेशमुनिसप्तवेदैर्यद्वा तयोर्मन्दफले लवाये ॥ ३० ॥ ११०३ स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । अर्कस्य बृहज्ज्याभिः परमं फलमानीतं भागद्वयं सार्धदश- कलाधिकं किल भवति । २ । १० । ३१ । यदि लच्या विज्यातुल्यया दोज्य॑येदं फलं तदाभीष्टया किमिति । एवमनुपातेन दोयीपाः फलं गुणखिज्या १२० हरः। अथ संचारः। यदि फलमिते गुणे विज्याहरस्तदा विशतिमिवे किमित्युत्पद्यन्ते विखेशाः ११०३ । अथ चन्द्रस्य परमं फलमष्टविकलाधिकक- लादयाधिकाः पञ्च भागाः ५ । २ । ८ । इहापि नखगुणविज्यापाः २४०० फलेन भागे हते लभ्यन्ते मुनिसप्तवेदाः ४७७ ॥ ३० ॥ शि०-इदानीमर्केन्दोः फलानयनमाह-ये केन्द्रदोज्ये इति । अत्रोपपत्तिः । बृह- ज्ज्याभिरक्स्य परमं फल २ । १०। ३१ । अनानुपातः । यदि लध्वीत्रिज्यातुल्यया दोय॑येदं फलं तदेष्टया किम् । एवं दोायाः फलं गुणः त्रिज्या हरः । अथ संचारः । यदि परमफलमिते गुणे विज्या हरस्तदा विशतिमिते गुणे को हरः । लब्धं त्रिखेशहरः । अथवा खाकहारे १२० गुणः परमं मान्दफलं तदा बिखेशहरे को गुणः । लब्धं खयमाः२०। अथ चन्द्रस्य परमं मन्दफलं ५। १७ । अत्रापि यदि विज्यया फलं गुणस्तदेष्ट. ज्यया विमिति । संचारः । यदि परमफलमिते गुणे विज्या हरस्तदा नसमिते गुणे को हर । इह नखगुणा त्रिज्या परमफलेन भका लभ्यन्ते मुनिसप्तवेदाः ४७७ । अत उक्त ये केन्द्रदोज्य इत्यादि । अत्र गणेशदेव रस्मत्प्रपितामहः कृतः श्लोक:- ·ग्रहगणिताध्याये- . इदानीमन्द्वोर्गतिस्पष्टीकरणम्- ४१ तत्कोटिजीवा कृतवाणभक्ता वेर्विधोर्वेदहताऽद्रिभक्ता । लब्धाः कलाः कर्किमृगादिकेन्द्रेगतेः फलं तत्क्रमशो धनर्णम्॥३१॥ तत्कोदिजीवेति । लध्वी कोटिज्या कृतवाणभक्ता रवेगतिफलं स्यात् । विधोस्तु केन्द्रकोटिज्या सवी वेदगुणा सप्तभक्ता गतिफलं स्यात् । तत्फलं कांदिकेन्द्रे धनं मकरादावृणं गवेः कार्यम् । एवं तात्कालिकी स्फुटा गतिर्भवति। अवोपपत्तिः । तब वक्ष्यमाणपकारेण कोटीफलनी मृदुकेन्द्रभुक्तिरित्यादि- नाऽऽनीते रविचन्द्रयोः परमे गतिफले कलाये २।६८ आभ्यां गतिफलज्ञाना- १४ । ४८ र्थमनुपातः । यदि लध्व्या विज्यातुल्यया कोटिज्यया एते रविचन्द्रयोगतिफले तदेष्टया किमिति । अत्र गुणकेन गुणकभाजकावपवर्त्य जाता माजके युगशराः ५४ चन्द्रस्य गतिफल चतुर्थाशेन गतिफलं त्रिज्यां चापत्य जातो गुणकः ४ भाजकश्च ७ इत्युपपन्नम् । धनर्णतोपपत्तिरग्रे वक्ष्ये ॥ ३१ ॥ शि०-सार्कज्यया चेत्परमं मृदु स्यादिष्टज्यया कि यदि खाहारे । गुणः पर मान्दफलं त्रिखेशहरे क्यिानस्यात्खयमाः २० गुणोऽतः ॥ १ ॥ अथ परमचलमन्दफलयोः श्लोकः- भानी मन्दफल परं लवयुगं २ चन्द्रे शराः ५ भूमिजे विश्वे १३ ज्ञे सदलामय. ३ सुरगुरौ पव्यययो ५ भार्गवे ॥ २॥ ३०॥ तत्कोदिजीयेति । अनोपपत्ति. ! उच्चसमे वा नीचसमे ग्रहे फलाभावः । तत्र गतिफलं परमम् । दोल्या अभाषः । कोटिज्या च परमा । दोाया आयखण्डेनो. पचयः । अतः कोटिज्याया गतिफलानयनं तु युज्यते । अद्यतनश्वस्तनफलयोरन्तरं गतिफलम । प्रथमपदान्ते मध्यन गति. स्पष्टा । द्वितीये पदे यथा यथा दोटिज्याया वृद्धि- स्तथा तथा गतिफलादिः । एवं दितीयपदान्ते कोटिज्या विज्यातुल्या परमा । तन नीचसमे ग्रहे फलाभारः ! गतिफलं परमम् । अतोऽत्रानुपातः ।यदि निन्यया तुल्यया कोटि ज्यया परम गतिफल २ । १३ । २० तदेटया कोटिज्यया किम । अन त्रिज्यायास्तथा गतिफलस्य च गतिफलेनापवर्तः कृता । त्रिज्यास्थाने कृताणा उत्पन्नाः । गतिफलस्थाने रूपमरिहतम् । अत उक्त मिष्टा कोटिज्या कृतगणभक्ता ग्वेरिति । अय चन्द्रगतिफटोपपत्तिः । अमानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिग्यया परमं गति- पलं६८ तदेकोटिन्यया किं १२० १६८) इष्ट १ अत्र सदनभिपरते कृते गतिफल.

·स्पष्टाधिकारः। ९९ इदानी भौमादीनां शीघफलानयनम्- द्राग्दोःफलात् संगुणितात् त्रिमौळ घाताद्भुजज्यान्त्यफलज्ययोर्वा कर्णोद्धृताद्यत् सममेव लब्धं तत्कार्मुकं शीघ्रफलं ग्रहाणाम् ॥३२॥ स्पष्टम् । अत्र वासना त्रैराशिकेन । कर्णकोटिसूत्रयोर्यदि कर्णाग्रे भुजफटतुल्यमन्तरं तदा विज्याने किमिति । अतखिज्याघ्नं भुजफलं कर्णेन हतम् । तचापकरणेन वृत्तगतत्वं फलस्योपपन्नम् । अथान्यमकारेण दोव्न्त्यफलज्यानी त्रिज्यया भक्ता भुजफलं भवति । यदि कर्णाय एतावदन्तरं तदा विज्याने किमिति । पूर्व त्रिज्या हरः । इदानीं स गुणस्तुल्यत्वानाशे कृते सति घाताद् भुजज्यान्त्यफ- लज्ययोर्वेत्युपपन्नम् ॥ ३२ ॥ श०-स्थाने चत्वारः । त्रिज्यास्थाने सप्त ७।अत उक्तं विधोरिष्टा कोटिज्या वेदहताऽद्रिभ- तेति । लब्धाः कला रवीन्दोगतिफलम् । फलमेतत्कमृिगादिकेन्द्रे प्रमेण धनर्णम् । अत्रोपप- त्तिरस्मत्मपितामहपितृदेवज्ञकेशयोक्ता श्लोकेन- भुनेमन्दफलं फल_पचयात्स्याद्गोलसंधी परे ह्रासदूर्धी ह्यगतार्धकोटिजगणो चाऽऽभ्यां जवेऽस्मात्फलम् । अन्त्ये स्वापचयात्पदेऽप्यूणचयादाये मृगात्स्याहणं कीटात् दिनिमितेऽप्य॒णापचयत. स्वर्धर्धन स्याद्गती ॥१॥ अस्यार्थः । भुक्तमन्दफलं फलस्य वृद्धिीसाद्भवति । गोलसंधो परे ह्रासी । प्रथ- मपदादेः पदान्त यावत्परमर्णफलवृद्धिः । तथैव द्वितीयपदादे' पदान्तं यावत्परमणंफलह्रासः। एवं विचतुर्थपदयोः । अत उक्तं गोलसंधो परे ह्रासी । अगतार्धकोटिजगुणी च परो । अगता भोग्यसण्डम ! कोटिगुणो कोटिज्या च परा। अस्मादाभ्यामगतार्धकोटिजगुणाभ्यां पालं. सय्यर । अन्य पतुर्थ पदे स्थापत्यशादलास्यास्पात । हाररात्रपटाये प्रथम पदे । मृगान्मरात्प्रथमपदान्तं यावदृण स्यात् । कीटात्कात । दित्रिमिते पदे ऋणा पचयत कणफलहासात । स्वद्र्धन पलवृद्धेर्गतो धनान्तं यावद्धन स्यादिति वासने यमेव । अत उत्तं कमृिगादिकेन्द्रगतेः पल तलमशो धनर्णमिति ॥३१॥ अय भोमादीनां शीघ्रपलानयनमाह-वाम्दो फलादिति । अस्यार्थ. । दा. पदो पलात्सगुणितानिमोळ कर्णोद्धृतात् । अथवा भुनज्यान्त्यालज्ययोधीतात्कों दधृतादित्युभयर संपन्धः । अनोपपत्तिः । नीचोच्चत्ते कर्णकोटिसूनामयोर्यतो यदि फर्णाये भुजफरतुल्यमन्तरं तदा कक्षावृत्ते विग्याने किमिति । अत उग द्राक्दो पग- मगणितानिमोति । अथवा पातादिति । अगानुपातः । विग्याच्यासार्धं भुन ·प्रहगणिताध्याये- २१ इदानी प्रकारान्तरेण फटमाह- त्रिज्याहता कर्णहृता भुजज्या तच्चापबाहोर्विवरं फलं वा। ज्ञेयोऽत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य चापेन शीघ्रान्त्यफलज्यकायाः॥३३॥ त्रिभं युतोनोनयुतं पदानि दोस्तेपु यातैष्यमयुग्मयुग्मे। भुजज्या त्रिज्यया गुण्या कर्णेन भाज्या लब्धस्य यच्चाप तस्य पाहोच यदन्तर तद्ग्रहस्य शीघफलम् । परमव बाहुः प्रतिमण्डलस्य ज्ञेयः। अथ तद्वा. हुज्ञानार्थमाह-चापेन शीघ्रान्त्यफलज्यकाया इति । ग्रहस्य परमेण शीघ- फलेन युतोनोनयुत कार्यम् । किम्। राशित्रय चतुःस्थम् । तानि प्रतिमण्डलपदानि भवन्ति । तद्यथा बुधस्य परम शीघ्रफलमेकविशतिभागाः पादोनद्वाविशत्कला- ३ २ २ ३ धिका. २१ । ३१ । ४३ । अनेन कृतानि पदानि ८ २१ एतानि बुधस्य प्रतिमण्डलपदानि । यदा प्रतिमण्डल- ३१ २८ २८ ३१ भुजः क्रियते तदा युग्मे पदे यातमेप्य तु युग्म इत्या- ४३ १७ १७ ४३ दिनैव । तद्यथा । यदा सार्धराशित्रयस्य केन्द्रस्य भुजः शि०-ज्या भुजस्तदा नीचोच्चवृत्तेऽन्त्यफरज्या व्यासार्ध क' । एव भुजफलम् । कर्णाम इदं तदा कक्षावृत्ते त्रिज्याने किम् । प्राधिज्या हर इदानी गुणस्तुल्यत्वान्नाश । अत्र श्रीमद्गणेशदेवज्ञोक्ति- चेत्रिज्यका यासदले भुजज्या ह्यन्त्यज्यका व्यासदले क्यिानस्यात् । कर्णाय एतत्रिगुणामके कि नाशोऽत्र साम्यादगुणहारयाश्च ॥ १ ॥ एव घातानुजज्यान्त्येत्युपपन्नम् । पल भागार्थ चापीकृतम् । यतो भागास्तु वृत्त एव । चापकरणेन वृत्तगतत्व फलस्य सचितम् ॥ ३२॥ अथ प्रकारान्तरेण फलमाह-विज्यातेति । त्रिम युतानानमिति । अनो पपत्ति । यदि कर्णान इय भुजज्या तदा विज्याने किमिति । फर स्फुरग्रहोच्चरेस योरन्तर ज्यारूप स्यात 1 कक्षावृत्ते श्रुतिसूत्रसक्त स्फुटो ग्रहः । तस्य ज्यारूपस्य प्रतिमण्डरस्थबाहोश्च यदन्तर तच्छीध फर स्याठ । अत उत-त्रिज्याहता कर्णदतेत्यादि। अन प्रतिमण्डलस्य याय । अत' प्रतिमण्डले वाहुज्ञानार्थमुपाय' । श्रीमान्त्यफल ज्यकायाश्चापेन निभ युतोनोनयुत पदानि स्युरिति । तेषु पदेषु क्रमणायुग्मयुग्मे यातेप्य दो । अनोपपत्तिः । शीघफरानयने प्रथमे पदे यत्र परम फर दाति तत्र विभ बुधस्य परमशीनफरम्य भागे २१ युतम । अत' परमपलदर्शनस्थाने यदन्त्यपरज्य फायाधापं तदेव परम शीप्रफर मिति प्रतिपादितम् । मन्दफले निषण्नवामिते मन्दके

·स्पष्टाधिकारः।
क्रियते तदा नावानेव भवति । यदा सार्धराश्यष्टकस्य केन्द्रस्य भुजः क्रियते
तदा सार्धराशित्रयं भवतीति ज्ञेयम् । तचापपाहोर्विवरं फलं वेत्यत्रायं बाहुज्ञेय
इत्यर्थः।
अबोपपन्तिस्ौराशिकेन । कोच्चरेखयोरन्तरं यदि वर्णाग्रे भुजज्यातुल्पं
भवति तदा त्रिज्यागे किमिति । फलं स्फुटग्रहोच्चरेसयोरन्तरं ज्यारूपं स्यात् ।
तच्चापस्य प्रतिमण्डयाहोश्च यदन्तरं तच्छीमफलं स्यात् । अतोऽत्र प्रतिमण्ड-
लस्य बाहुः। यतः प्रतिमण्डलस्यौजपदान्त यावत् फलस्योपचयस्ततोऽपचयः ।
तथा चोक्तं गोले-
कक्षामध्यगतिर्यग्रेखापतिवृत्तसंपाते ।
मध्यैव गतिः सष्टा परं फलं तत्र खेटस्य ।
शि०-न्द्रभुजे परमत्वाभावो दृष्टौ। शीघ्रफले तु शीघ्रान्त्यफरज्याचापे निभयुतोनोनयुते
तत्तुल्यशीघ्रवेन्द्रपदे च परमत्वाभावी दृष्टौ प्रतिवृत्ते दृष्टत्वेन काऽप्यन्या युक्तिरन वक्तु
शक्यते । अत उक्त त्रिभ प्रथमपदे परमेण शीघ्रफलेन युतम् । तद्यथा। प्रथमपदादे-
र्धनफलस्योपचयो यावदेकविशतिभागादिकत्रिभस्यान्ते भवति । अतस्तावदेव पद कल्पि-
तम् । प्रथमपदात् ३ । २१ द्वितीय पद पड्राश्यन्तरेण भवति । अथ चैकविशति-
भागादिके त्रिमे य प्रथमपदान्तरतस्मादये धनफलह्रासो यावद्वितीयपदान्तम् । द्विती-
यपदे तु निभमेकविशतिभागैरून जातम् । यत प्रथमे पदे त्रिभमेकविशतिभागैरधिकम् ।
द्वितीयपदान्ते तु नीचसमे ग्रहे फलाभाव । तथैव तृतीयपदे निभ एकविंशतिभागैरूने
परममृणफलम् । तथैव चतुर्थपदे निभ एकविंशतिभागाधिके परम फलमृणम् । चतुर्थे
पदे तु फल पदादौ । यत्र परममृणफल तस्मादो त्रिभमेकविशतिभागैरधिकम् ।
चतुर्थपदान्ते तूच्चसमे ग्रहे फलाभाव । अत उक्त शीघ्रान्त्यफलज्यकायाश्चापेन
त्रिभ युतोनोनगुणमिति । भुजोपपत्तिस्तु पूर्व प्रतिपादितैव । बुधस्य परमशी-
रफलेन पद्रदर्शन ३ १२१ ॥२ १९ ॥२॥ ९॥ ३ ॥ २१ ॥ अनोपपत्तिरूपौ
श्लोकावस्मत्प्रपितामहपितृकेशवदैवज्ञोक्तौ-
अन्त्यज्यका चापयुतत्रिभाल्प केन्द्र भुजोऽस्मादधिकोनषड्भम् ।
व्यङ्गं पडूर्ध्व विधनुर्नवोर्ध्व चाच्च्युत वा प्रतिमण्डलस्य ॥ १ ॥
कक्षास्थप्रतिवृत्तगद्युचरयो स्यात्कोटिसूत्र सदा
काक्ष्ये वर्णयुते स्फुटोऽन्तरफल त्रिज्येति चापेन हि ।
स्पोर्ध्वाधरसूनमध्यलसतोनोऽतोऽत्र बाहु फल
भूतिर्यप्रतिवृत्तयुत्यवधिको दो स्यात्पल तत्र हि ॥ २ ॥

·१०२ ग्रहगणिताध्याये- .. इत्येवं फलानपनमुक्त्वेदानी ग्रहस्पष्टीकरणमाह- स्यात् संस्कृतो मन्दफलेन मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माच्चलकेन्द्रपूर्वम् ॥ विधाय शैध्येण फलेन चैवं खेटः स्फुटः स्यादसकृत् फलाभ्याम् । दलीकृताभ्यां प्रथम फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामसकृत् कुजस्तु ॥३५॥ स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वेयौ शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयोरभावात् । आदौ ग्रहस्य मन्दफलमानीय तेन संस्कृतोऽसौ मन्दस्फुटः स्यात् । तं शीघो- चाहिशोध्य शीमकेन्द्रं कृत्वा ततः शीयफतं तेन संस्कृतो मन्दस्फुटो ग्रहः स्फुटः स्यात् । तस्मात् स्फुटान्मन्दोच्चं विशोध्य मन्दफलमानीय तेन गणितागतो मध्यः संस्कृतो मन्दस्फुटः स्यात् । तेन पुनश्चलकेन्द्रं ततश्चलफलं तेन मन्दस्फुटः संस्कृतः स्फुटः स्यात् । एवमसरुद्यावविशेषः । अस्योपपत्तिोले- शीमनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थिति ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दं ततः । खेटयोधाय शैन्यं मिथः संश्रिते मान्दशैध्ये हि तेनासकृत् साधिते ॥ इति । तथा मन्दकर्मणि कर्णो न कृतस्तत्कारणमपि गोले कथितम् । यत्तु दलीलताभ्यां प्रथमं फलाभ्यामित्यादि कुजस्य विशेषस्तत्रोपलब्धिरेव वासना ॥३४॥३५॥ इदादी गतिस्फुटीकरणमाह- दिनान्तरस्पष्टखगान्तरं स्याद् गतिः स्फुटा तत्समयान्तराले ॥३६॥ कोटीफलमी मृदुकेन्द्रभुक्तिस्बिग्योद्धृता कार्कमृगादिकेन्द्र। तया युतोना गहमध्यभुक्तिस्तात्कालिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात्३०॥ समीपतिथ्यन्तसमीपचालनं विधोस्तु तत्कालजयैव युज्यते । सुदूरसंचालनमाद्यया यतः प्रतिक्षणं सा न समा महत्वतः ॥३८॥ शि०-- अस्यार्थ । विगत धनुर्येभ्यस्ते ते च ते नर च तेभ्य ऊर्जम् । धनुर्नामान्त्यफलज्या- धनु । परम शीघ्रपल गत येभ्यस्त पविधा ना नाम तृतीयपदान्तादुल ८१९ चका पच्युतम् । प्रतिवृत्तेन योपलभ्येव भुनचलफले स्यात्सस्कृत इति । अनोपपत्ति । मध्यो हि मन्दप्रतिमण्डले स्व इत्यत्र तथा । शीमनीचोचवृत्तस्य मध्यस्थितिमित्यत्र गोल प्रति- पादितम् । विधायेति । दलीकृताम्यामिति । अत्रोपरन्धिरेव वासना ॥३३॥२४॥३५॥ स्फुटो रवीन्टू इति । दिनान्तरेति । कोटिफलेति । अत्रोपपत्तिः । अयतनश्वस्त नमयोरन्तरमयतना गति । अत उन दिनान्तरेति । मध्ययोरन्तर मध्या । स्फुटयोरन्तरं ·स्पष्टाधिकारः। अद्यतनश्वस्तनस्फुटयहयोरौयिकयोदिनाधजयोऽस्तकालिकयोर्वा यदन्तरं क- लादिकं सा स्फुटा गतिः। अद्यतनाच्छ्वस्तने न्यूने वका गतिज्ञेया । तत्समया- न्तराल इति । तस्य कालस्य मध्येऽनया गत्या ग्रहाश्चालयितुं युज्यन्त इति । इयं किल स्थूला गतिः । अथ सूक्ष्मा तात्कालिकी कथ्यते । तुङ्गगत्यूना चन्द्रगतिः केन्दगतिः । अन्येषां ग्रहाणां ग्रहगतिरेव केन्द्रगतिः । मृदुकेन्द्रकोटिफलं कृत्वा तेन केन्द्रगनिर्गुण्या विज्यया भाज्या लब्धेन कादिकेन्दे ग्रहगतियुक्ता कार्या। मृगादौ तु रहिता कार्या । एवं तात्कालिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात् । तात्कालि- क्या भुक्त्या चन्द्रस्य विशिष्टं प्रयोजनम् । नदाह-समीपतिथ्यन्तसमीपचालन- मिति । यत्कालिकश्चन्द्रस्तस्मात् कालाद्गतो वा गम्यो वा यदाऽऽसन्नस्तिथ्यन्तस्तदा तात्कालिक्या गत्या तिथिसाधनं कर्तुं युज्यते । तथा समीपचालनं च । यदा तु दूरतरस्तिथ्यन्तो दूरचालनं वा चन्द्रस्य तदाऽऽद्यया स्थूलया कर्तुं युज्यते । स्थूलकालत्वात् । यतश्चन्द्रगतिमहत्त्वात् प्रतिक्षणं समा न भवति । अतस्तदर्थमयं विशेषोऽभिहितः। अथ गतिफलवासना।अद्यतनश्वस्तनग्रहयोरन्तरं गतिः। अत एव ग्रहफलयो- रन्तरं गतिफलं भवितुमर्हति । अथ तत्साधनम् । अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रयोरन्तरं के- न्द्रगतिः । भुजज्याकरणे यशोग्यखण्डं तेन सा गुण्या शरद्विदर्भाज्या। तत्र तावत् तात्कालिकभोग्यखण्डकरणायानुपातः । यदि विज्यातुल्यया कोटिज्य- याऽऽयं भोग्यखण्डं शरद्विदसतुल्यं लभ्यते तदृष्टया किमित्यत्र कोटिज्यायाः शर- द्विदला २२५ गुणस्त्रिज्या हरः । फलं वात्कालिकं स्फुटभोग्यखण्डं तेन केन्द्र- गतिर्गुणनीया शरद्विदर्भाज्या । अत्र शरद्विदसमितयोर्गुणकभाजकयोस्तुल्यत्वा- शिक-एकुटा भन्दास्पष्टपरन्तर मन्दस्पर पति साध्यते । तमायतनमहभन्दकलवस्तनबह- मन्दफलयोरन्तरमयतनग्रहगतेर्मन्दफल्म् । तत्र ग्रहकेन्द्रदो|परमत्वे ग्रहमन्दफलपरमत्वम् । ग्रहमन्दकेन्द्रदोयाभावे मन्दफराभाव । मन्दवर्णानुपात विनैव मन्दफलमपातीत्यग्रे प्रोक्तम् । उच्चसमे वा नीचसमे ग्रहे सति ग्रहकेन्द्रदोाभावाग्रहमन्दफलाभाव. । द्वितीयदिने यय- हफल मुत्पद्यते तदेव गतेर्मन्दफलं परमम् । अत्र दोाभावात्कोटिज्या परमा । तस्मासिद्धि कोटिज्यापरमत्वे गर्मन्दफलपरमत्वम् । अर्थाद्वजज्यापरमत्वे ग्रहमन्दुफल परमम् । तत्र कोटिज्याभावादग्रहगतिमन्दफलाभावः । अथायतनश्वस्तनग्रहमन्दफलयोरन्तराल गतिमन्द- फलमित्युक्तं तत्साध्यम्। तच्चायतनश्वस्तनग्रहकेन्ददोान्तराधीनम् । अतो ज्यान्तरं साध्यते। यत्र विज्यातुल्या कोटिज्या तत्र तत्त्वाश्चिमित यातैष्यजीवान्तरं लभ्यते तदेष्टमन्दकेन्द्रको ·ग्रहगणिताध्याये- माशे रुते केन्दगतेः कोटिज्या गुणस्त्रिज्या हरः स्यात्। फलमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रदोय- योरन्तरं भवति । तत्फलकरणाथै स्वपरिधिना गुण्यं भांशै३६० भाज्यम् । पूर्व किल गुणकः कोटिच्या सा यावत् परिधिना गुण्यते भांशै ३६० हियते तावत्कोटि- फलं जायत इत्युपपन्नं कोटीफलनी मृदुकेन्द्रभुक्तिरित्यादि । एवमद्यतनश्वस्तनन- हकलयोरन्तरं तद्गतेः फलं कांदिकेन्द्र ग्रहणफलस्यापचीयमानत्वात् तुलादी धनफटस्योपचीर्यमानत्वादनम् । मकरादौ तु धनफलस्यापचीयमानत्वान्मेषादा- वृणफलस्योपचीयमानत्वाहणमित्युपपन्नम् ॥३६॥ ३७॥ ३८ ॥ इदानीं गतेः शीयफलमाह- फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जिनीनी द्राक्केन्द्रभुक्तिः श्रुतिहृद्विशोध्या। स्वशीघ्रभुक्तः स्फुटखेटभुक्तिः शेष च वक्रा विपरीतशुद्धौ ॥३९॥ शि०-टिज्यया किमिति । जातं तत्त्वाश्वितुल्यमन्दकेन्द्रगतो सत्यामद्यतनश्वस्तनमन्दकेन्द्रदो. ान्तरम् । मन्दकेन्द्रगतिकलाप्रमाणेनाद्यतनश्वस्तनकेन्द्रदोान्तरम् । अतः फलकलासा- धनार्थमनुपातः । यदि रिज्याव्यासार्धेऽनुपातात्सिद्वमेतद्दोान्तरं तदाऽन्त्यफलज्याव्या- सार्धे कियदिति । अथवा त्रिज्यातुल्यया दोर्व्ययाऽन्त्यफलज्यातुल्यमन्तरं तदाऽनन्तरानी- तदोान्तरेण किमिति । उक्तोऽनुपातः सम एव । पूर्वानुपात इष्टकोटिज्यागुणः स यावदन्त्यफलज्यया गुण्यते विज्यया हियते तावत्कोटिफलमन्त्यफलज्या- च्यासाईं नाचोच्चवृत्ते भवति अनेन कोटिफलेन याऽविकृतानुपाते गुणास्थाने मृदुकेन्द्र- भुक्तिरिटा सा गुण्या । हरस्थाने या द्वितीया निळ्या तया भाज्या । एवं कोटिफलघ्नी मृदु- केन्द्रभुतिस्तयोद्धृतेत्युपपन्नम् । अथ धनोपपत्तिमाह-ककिंमृगादिकेन्द्रे इति । अनोपपत्तिः । श्रीमत्के- शवदेवशोताऽपि प्राग् गतिमन्दफटोपपत्तो श्लोकवद्धाऽस्ति । कर्यादिकेन्द्र ग्रहणफलस्या- पचीयमानत्वात्तुलादौ धनफरस्योपचीयमानत्वादनम् । मकरादो धनफलस्यापचीयमान- त्वान्मेषादावणफलस्यापचीयमानत्वाणमित्युपपन्नम् । चन्द्रस्य तु तात्कालिकभुक्त्या विशिष्टं प्रयोजनमाह-समीपतिभ्येति । आयया मध्यमयेत्यर्थः । शेपं स्पष्टम् ।। ॥३६॥३७ ॥३८॥ इदानी गतेः शीघपरमाह-फलांशखाङ्कान्तरेति । अनोपपत्तिः । अय- तनश्वस्तनशीरफटयोरन्तरं गतेः शीघरफल भवति । तत्तु यथा मान्दगतिफलं ग्रहपलब- दानीतं तदद्राग्दो फ्टादित्यादिवद्ययानीयते कृतेऽपि कर्णानुपाते सान्तरमेव स्यात् । यथा धीवृद्धिदे तन्त्र न हि केन्द्रगतिजमेव फलयोरन्तरं स्यात् । कित्वन्यदपि । अयतन- भुनाले गिज्यागुणेऽपतनकर्णदते यादृशं फलं तादृशं श्वरतनवर्णहते । अतो यथा गतेर्म- न्दफल कोरिफरनीत्यनेन सिद्धं तथा शीघ्रफलं न मिध्यति । तावन्मन्दफरोपपनिरव ।

·स्पष्टाधिकारः। १०५ ग्रहस्य ये शीघफलांशा आगच्छन्ति ते नक्तेः ९० शोध्याः। शेषांशानां या ज्या तया शीमकेन्द्रगतिर्गुण्या शीपकर्णेन भाज्या । लब्धं शीघोच्चगतेः शोध्यम् । शेष स्फुटा गतिर्भवति । यदि न शुध्यति तदा विपरीतशोधने कते वका गतिर्भवति । अत्रोपपत्तिः । अद्यतनश्वस्तनशीमफलपोरन्तरं गतेः शीप्रफलं भवति । तत्तु यथा मान्दं गतिफलं ग्रहफलवदानीतं तथा यद्यानीयते रुतेऽपि कणांनुपाते सा- न्तरमेव स्यात् । यथा धीवृद्धिदे । नहि केन्द्रगतिजमेव फलपोरन्तरं स्यात् किन्त्वन्यदपि । अद्यतनभुजफलश्वस्तनभुजफलान्तरे विज्यागुणेऽद्यतनकर्णहते या- दृशं फलं न तादृश श्वस्तनकणहते । स्वल्पान्तरऽपि कर्णे भाज्यस्य बहुत्वाद्वाह- न्तरं स्पादित्येतदानयनं हित्याऽन्यन्महामतिमद्भिः कल्पितम् । तद्यथा-केन्द्रग- तिरेव स्पष्टीकता । तस्यां हि शीघोच्चगतेः शोधितायां ग्रहस्य गतिः स्फुटैवाव- शिष्यत इति । अत्र स्फुटकेन्द्रगतिप्रदर्शनार्थं छेद्यकोक्तविधिना कक्षावृत्तं . शि०-पूर्वमुक्ताऽप्युच्यते। बोधार्थमेव । अद्यतनश्वस्तनफलयोरन्तर गतिफलम् । फल तु केन्द्रदोात सिध्यति । अत्राद्यतनश्वरतनकेन्द्रदायान्तरमेव स्वेनाहतेत्यादिना नीचो- च्चवृत्ते परिणामित चेत्तहि गतिफल्मेव सिध्यति । यतस्तन वर्णानुपातस्यासद्भावात् । नत्वत्र दोान्तरमेव ज्ञात तदेवोच्यते । उच्चस्थानादिलोममद्यतनमच्च १ । । . देय तर मेषादि । श्वस्तनमप्युच्च १।४ अद्यतनश्वस्तनमेपादिस्थानयोरन्तरे केन्द्र- गति । अत्र येव केन्द्रगति सैव दिनान्तरज्या । सा च सार्धवृत्तेनोच्यते- निभज्यका कोटिगुणेन चाऽऽद्य खण्ड तदेप्टेन गुणेन कि स्यात् । इद तु तत्त्वाश्विभिरत्र चेत्स्यात्कि केन्द्रगत्या हि दिनान्तरज्या ॥ १ ॥ साम्यात्त नाशो गुणहारयो स्यात्स्वेनति कोटीफरक तु पूर्ववत् । श्रीमद्गणेशदेवज्ञकृत । एव कोटीफरनीति मन्दगतिफर सिद्वम् । एव शीघ्रगति- पल न सिध्यति । यतो मन्दगतिफले कर्णानुपातस्यासद्भावात् । शीघ्रगतिफरे तु कर्णानु पातस्य सद्भावात् । एतदानयन दिनान्तरज्याया वर्णानुपातेन कृत धीवृद्धिदे तन्त्रे लल्लेन तदानयने तस्यैव श्लोक-तर्मिता स्वचलनुगगतिरिति । इद लल्लोक्त सदिवेति भाति न तु सतव्यह्नि श्रवोन्यत्वत । अपि च । यतो दिनान्तरज्याया कोटिफरसाधनेऽद्यतनश्वस्त- नर्णयो स्वस्यान्तरेऽपि भाज्यस्य बहुत्वाद्वहवन्तर स्यात् । कि नाम भाज्य' । भक्तु योग्यो भाज्य' । इटकोरिज्या । क्थम् । यत्र त्रिज्यातुल्यया कोटिज्ययाऽऽद्य तत्वाश्वितुल्य भोग्य- खण्ड तदेष्टया किमिति । एव क्रियमाणे प्रतिवृत्तमध्यगतिर्य रेखाप्रतिवृत्तसयोग इष्टकोटिग्या शून्यम् । कोटिज्या तु बहुतराऽपेक्षिता । यतस्तत्र गतिफर सद्भावात् । अथ च कक्षामध्यग- ·ग्रहगणिताध्याये- मतिमण्डलं च विलिख्य तयोरद्यतनग्रहस्थानोच्चस्थाने चिह्नयित्वा भूमध्यान् पतिमण्डलग्रहचिह्नगामिनी कर्णरेखा कार्या। रेखाकक्षावृत्तयोः संपातेऽद्यतनस्फुटो ग्रहः । यथा मध्यग्रहोचविह्नयोर्मध्ये मध्यमं केन्द्रमेवं स्फुटोच्चयोर्मध्ये स्फुटं केन्द्रमित्यवगन्तव्यम् । स्फुटकेन्द्र शीघ्रोच्चाच्छोधिते स्फुटो ग्रहोऽवशिष्यत इति भावः। अथ कक्षावृत्ते प्रतिवृत्ते च मध्यचिह्नान् केन्द्रगतिविलोमा देया । तदने वस्तनं मध्यकेन्द्रम् । अत्राप्यन्या कर्णरेखा कार्या । कक्षावृत्ते रेखोच्चयोमध्ये श्वस्तनं स्फुटं केन्द्रम् । रेखयोर्मध्ये स्फुटा केन्द्रगतिः । इह स्फुटग्रहस्थानयो- रन्तरत्वात् कथमियमेव स्फुटा ग्रहगतिर्न स्यादिति नाऽऽशङ्कनीयम् । यतोऽद्यतन- कर्णरेखा केन्द्रगतिज्ञानार्थमेव रक्षिता । अन्यथा श्वस्तनग्रह उच्चे च मेषादे- रनुलोमं चालिते सत्यद्यतनस्फुटग्रहाच्छ्वस्तनस्फुटोऽयत एव भवत्यवको यदि । वक्रगतस्तु पृष्ठतः । तयोरन्तरं स्याद् ग्रहगतिः स्पटा । इयं तु केन्द्रगतिरेव । शि०-तिर्यग्रेसाप्रतिवृत्तसंपाते मध्यैव गतिः स्फुटा गतिफलाभावात् । अत्रेष्टकोटिज्याभावो जातो नो लल्लोक्त्याऽभावस्तु पूर्वमेवाभवत् । अतोऽनेन प्रकारेण शीघ्रगतिफलानयनमसत् । अत उक्तं भाज्यस्य बहुत्वाद्रह्वन्तरं स्यादिति । उक्तं च श्रीमद्भास्कराचार्यः-धीवृद्धिदे चलफल मिति । अतस्तत्पूर्वोक्तमानयनं हित्वाऽन्यदेव रचितं महामतिभिः । तपथा-केन्द्रगतिरेव स्पष्टा कृता । सा कथम् । तदुच्यते । ग्रहगतिः शीघोच्चगतेः शोधिता सती शीघ्रकेन्द्रगतिर्भवति । शीघरकेन्द्रगतो शीघोच्चगतेः शोधितायां ग्रहगतिर्भवति । एवं मध्यमहोच्चभुक्त्योरन्तरे पूर्ववन्मध्या । स्फुटमहोच्चभुक्त्योरन्तरे स्फुटा पूर्वरत्वेन्द्रगतिर्भवति । मा च स्फुटग्रहगतो शीघ्गेच्चगतेः शोधितायां स्पुटा शीघ्रकेन्द्रगतिर्भवति । तस्यां शीघ्रोच्चगतो शोधितायां ग्रहगतिः स्फुटेवावशिष्यत इति । तत्र स्फुटकेन्द्रगतिदर्शनार्थ छेयकोक्त विधिना कक्षावृत्तप्र. तिवृत्तयोरुच्चस्थानादिलोमं तुङ्गमागै १ । 0 1 0 मेंपादिः । मेषादेः कक्षावृत्तप्रतिवृत्तयो- रयतनग्रहः . । ० । • स्थाने चिदायित्वा भूमध्यात्मतिमण्डलग्रहगामिनी वर्णरेखा कार्या । रेखाकक्षावृत्तयोः संपातेऽद्यतनस्फुटो ग्रहः । श्वस्तनमुझं १।४। ० देयम् । तस्माद्नुलोमं प्रहः ०1१।। तनाप्यन्या वर्णरेखा कार्या । ग्रहोच्चान्तरं केन्द्रम् । अद्यतनश्वस्तनमेषादिस्थानान्तरे केन्द्रगतिः । अतोऽद्यतनश्वस्तनकर्णरेसयोरन्तरे केन्द्रगतिः स्फुटा । यया मध्यमहोच्चयोर्मध्ये मध्यमकेन्द्रम् । एवं स्फुटग्रहोच्चयोमध्ये स्फुटं केन्द्र- मित्यवगन्तव्यम् । स्फुटकेन्द्र शीघ्गेच्चाच्छोधिते स्फुटो ग्रहोऽवशिष्यत इति तथैव । स्फुटा केन्द्रगतिः शीघोच्चगतेः शोधिता सती स्फुदैव ग्रहगतिर्भवतीति । तज्ज्ञानार्थमुपायः ।

·स्पधाधिकारः। १०७ अथ सन्मानज्ञानार्थमुपायः। यथा भूमध्यादिनिःसृता कर्णरेखा कक्षावृत्तेऽयतनम- ध्यग्रहात् फलतुल्येऽन्तरे उमा । एव पतिमण्डलमध्याद्विनिःसृता रेखा पतिवृत्तग्रहात् फलतुल्येऽन्तरे यथा ल्गति तथा रुता सती कर्णसमकल्या तिष्ठति । 1. स्याः कर्णेन सह सर्वत्र तुल्यमेवान्तर स्पादित्यर्थः । अथ तवधित्वेन प्रतिमण्डले फलस्य ज्याऽङ्कया यथा ज्यान पतिवृत्तमध्यग्रहचिढ़े भवति । अथ केन्द्रगत्याधि- कस्य च फलस्य ज्याऽङ्कया। तयोर्जीवयोरन्तर कर्णसूत्रात् निर्याप भवति । तदन गणितेन ज्याकरणवासनया सिध्यति । शीघफलस्य जीवाया क्रियमाणायां योग्यखण्ड तेन केन्द्रगतिगुण्या । शरद्विदर्भाज्या । लब्ध तु तयोर्जीवयो- रन्तर स्यात् । यतो ज्याग्रस्थेन भोग्यखण्डेन जीवाया उपचयः । अथ तस्य शि०-कक्षावृत्ते प्रतिवृत्ते चोच्चचिदात्कन्द्रगतिविरोम दया । तदग्र श्वस्तन मध्यम केन्द्रम् । तत्राप्यन्या कणरेखा कार्या। कक्षावृत्ते रेखोच्चयोर्मध्ये श्वस्तन स्फुट केन्द्रम् । कक्षावृत्ते यहकर्णसूत्रयोयद्विवर सा स्फुटा क्न्द्रगति । इह तु स्फुटग्रहस्थानयोरन्तरत्वात्कथामय मेव स्फुटा ग्रहगतिन स्यादिति नाऽऽशदक्नीयम । यतोऽद्यतनकर्णरेखा केन्द्रगतिज्ञानार्थमव रचिता । अन्यथाऽयतनमच्च १ । • । ग्रह' 0 1 0 1 0 1 अस्मात्दवस्तनग्रहे ।१।. उच्चे च १।४। • मषादेरनुलोम चालिते सति यत्रायतनमुच्च श्वस्त नमेषादिस्थानदर्शनार्थ चतुर्भिर्भागेश्चालितम् । यतो भागचतुप्रय क्लि कन्द्रगति । तस्मि नेव स्थान निरवयवत्वाग्रहाऽस्तीति कल्य । तस्मादग्र भागैक्नानुराम पूर्वगत्या श्वस्त ना महा गत | यावान् श्वस्तनमपादिस्थानाद्भागेक्न पूर्वगत्या गतस्तावती ग्रहगति । अत्र राश्यादिकल्पना सम्यगवबाधाय । अथ चाद्यतनग्रहात् श्वस्तनस्फुरोऽग्रत वेह भवति । केन्द्रगतिरब ग्रहगतिरित्यक्त ग्रहगतिविलराम पश्चिमाभिमुख भागत्रय भवति । अत ण्व नाऽऽशकनीयम्। अतो यहकर्णसूनविवर कन्द्रगतिरेव स्फुटा स्यात् । अथ तज्ज्ञानार्थ मुपाय । यथा भूमध्याद्विनि सृता कर्णरेखा कक्षावृत्तेऽद्यतनमध्यग्रहात्फलतल्येऽन्तरे लमा तथा प्रतिवृत्तमध्यानि मृता रेखा प्रतिवृत्तऽद्यतनग्रहात्परतल्यऽन्तरे यथा रगति तथा कृता सती कर्णसमक्रया तिष्ठति । तस्या क्णन सर्वत्र तुल्यमेवान्तर स्यादित्यर्थ । कर्णा ग्रात्तवधित्वेन प्रतिभण्डर फलज्या इक्या । यथा ज्याने ग्रहचिह्न भवति । अथ केन्द्रगत्याऽधिकस्य फलस्य ज्याऽडक्या । तया वयोरन्तर वर्णसूत्रातिर्यग्रूप भवति । तदन गणितन ज्याकर्णवासनया सिध्यति । सा तु स्फग कन्द्रगति शीघ्रफ्लस्य जीवाया क्रियमाणाया यत्फुट भोग्यसण्ड तस्मासिध्यति तत्साधनायानुपात' । शीघकन्द्रादतेश्चलपटाथै यदि त्रिज्यातुल्यया फरकोरिज्यया तत्त्वाश्चिमित यातेप्यजी वान्तर सभ्यत तदेष्टया फरकारिज्यया किम् । यत्र त्रिज्यातुल्या कोरिज्या तत्र भुजज्य नन्यम् । प्रथमपदे योग्य तत्त्वाश्चिकरामित जीवाखण्ड तदन्ते ज्याचापया साम्यत्वा ·ग्रहगणिताध्याये- भोग्यखण्डस्य स्फुटीकरणम् । यदि विज्यातुल्यया कोटिज्ययाऽऽयं भोग्यखण्डं तदा फलकोटिज्यया किमिति । एवं रुत आद्यखण्डं फलकोटिज्या च केन्द्रगतेगुणो शरद्विदसाखिज्या व हरौ २२५ । ३४३८ । अथान्योऽनुपातः । यदि क- र्णाय एतावदन्तरं तदा विज्याये किमिति । तब्धं कक्षावृत्ते ज्यारूपं भवति । तस्य धनुःकरणेऽल्पत्वानीया न शुध्यति किंतु शरद्विदना गुण आद्यखण्डं हर: स्पात् । तथा रुते दर्शनम् । के ग त्रिफ को २२५ । २२५ छेदः । वि क २२५।२२५ अब शद्विदलतुल्पयोस्तथा विज्यातुल्पयोस्तथाऽऽद्यखण्डतु- त्ययोश्च गुणकमाजकयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रगतेः फलकोटिज्या गुणः कर्णो हरः स्यात् । फलं तु स्फुटा केन्द्रगतिर्भवति । सा शीघोच्चगतेः शोध्या । शेष स्फुटा ग्रहगतिभवति । अन उक्तं फलांशखाकान्तरशिजिनांनीत्यादि । शि०-तत्त्वाश्वितुल्यैव ज्या 'तत्र विज्यातुल्यकोटिज्ययाऽऽद्यखण्डमिति कथमुक्तम्' इत्याक्षेपः कृतोऽन्यस्तन्मतऽयमाशयः । यस्य ग्रहस्य यत्परम फल तद्यावद्भिजीवाभिः सिध्यति तासा- मेव प्रयोजन नान्यजीवानाम् । बुधस्य परमफल भागाः २१ इदमस्यास्तृतीयखण्डजीबायाः १२३१ सिध्यति । चिन्त्यमिद तदुच्यते । यथा जीवाया ह्रासस्तथा कोटिज्याया वृद्धिः । एव परमानं ज्याखण्ड तत्वाश्विकरामितम् । तदन्ते ज्याह्रासः । द्वितीयपदान्ते चतुर्थ पदान्ते च तत्त्वाश्वितुल्यज्यान्त एव भवति । तन निज्यातल्या कोटिज्याऽत उक्तम्-विज्या- तुल्यया कोटिज्योति । अथवा द्वितीयचतुर्थवृत्तचतुर्थाशे कलाः ५४०० चतुर्विशद्भता- त्रिज्यातुल्यकोटिज्यान्तस्थास्तत्त्वाश्विनो लभ्यन्त । तन तत्त्वाश्विफलारम्भोऽपि भवति । अत उक्त-त्रिज्यातुल्यकोटिज्ययति । पर विदमयुक्तमिव दृश्यते । अस्मदुक्त मान्दगति- फलानयनेऽनुपाते तत्सदिव प्रतिभाति । तत्सद्भिश्चिन्त्यम् । फलकोटिज्ययेति कुत उक्तम् । यतः शीघरवेन्द्रस्य विज्यातुल्यकोटिज्यायाः स्थाने गते. परम चलफलम् । ततो गते. शीघ्रफलस्य ह्रासः । तस्य केन्द्रकोटिज्याभावे शून्यत्वमत. फलकोटिज्ययेत्यु- तम् । इष्टकोटिज्यास्थान दर्शयति । उच्चस्थानानिदर्शनार्थ बुध. शीघ्रकेन्द्रगतिक्लाभि- यंत्र चालितस्तत्रेप्टा कोटिज्या । अथ लब्धं जात तत्त्वाश्वितुल्यमन्दकेन्द्रगतो सत्यामन्यतन- श्वस्तनशीघ्रकेन्द्रदोान्तरम् । शीघ्रकेन्द्रगतिस्तु तत्त्वाश्विभ्यो न्यूनाधिका वाऽस्ति । अतो द्वितीयोऽनुपातः । तत्त्वाश्चिकलातुल्यया शीघ्रवेन्द्रगत्येद जीवान्तरं तदेष्टया शीघ्रके- न्द्रगत्या किम् । जात शीघ्रकेन्द्रगतिकलाप्रमाणेन लब्धिरद्यतनश्वस्तनजीवयोरन्तरं स्यात् । यत इष्टज्यामस्थेन भोग्यखण्डकेन जीवाया उपचय. । अत इष्टकोटिज्याग्रस्थ यद्भाग्य खण्डं तदनुपातयोग्य केन्द्रगतिक्लाभि स्फुटं कृतम् । अन्योऽनुपात । कर्णाग्र एतावदन्तर तदा विज्याने किमिति । लब्ध कक्षावृत्ते ज्यारूपम् । तस्य धनु.करणे स्वल्पत्याज्जीवा न शुध्यति । किंतु शरद्विदना गुण । आय खण्डं हरः । अत्र शरदिवसातुल्पयोगक ·स्पष्टाधिकारः। १०९ अब भोग्यखण्डस्फुटीकरणस्य फलं पदश्यते । कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाम- तिवृत्तसंपाते भुजज्यातुल्यः कर्णो भवति । तावनी च फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जि. नी । अतस्तुल्यवाद्गुणकमाजकयोपिकृतैव केन्द्रगतिः । ततो मध्यैवाब गतिः - शि०-माजकयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रगतेरिष्टफलकोटिज्या गुणः कर्णो हरः फलं स्फुटा केन्द्रगतिः। सा शीघ्रोच्चगतेः शोधिता स्फुटा ग्रहगतिर्भवति। अत उक्तं फलांशखाड्कान्तर- शिञ्जिनीघ्नीत्यादि। येवेष्टा फलांशखाइकान्तरशिञ्जिनी सैवेष्टा फलकोटिज्या । क्षेत्रदर्शनम् । मध्यस्थरेखे किल वृत्तयोर्ये तदन्तराले यक्षेत्रमुत्पद्यते तत्र या मध्यरेखावत् फलकोटिज्या सैव कोटिः । इष्टफलज्या भुजः । एवमनेनैवानुपातेन क्क्षामध्यगतिर्यग्रेखा प्रतिवृत्तसंपाते भुजज्यातुल्यः कर्णो भवति । तावती च फलांशखाड्कान्तरशिञ्जिनी । अतोऽत्र केन्द्रगर्य इष्टफलकोटिज्या गुण. कर्णो हरः । अनयोरुभयोर्गुणभाजक्योस्तुल्यत्वान्नाशः । यतः परमे ग्रहफले दोज्यैव कर्ण, । यतः कक्षावृत्तान्तः प्रतिवृत्तं पतितम् । नाशे कृतेऽविकृतेव केन्द्रगति । अतोऽत्र कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसंपाते मध्येव गतिः स्पष्टा । एवं फलांशखाइकान्तरशिञ्जिनीघ्नीत्यादि सर्वमुपपन्नम् । अनोपपत्तिरस्मत्मपितामहैः श्रीमद्ग- णेशदैवज्ञैः श्लोकद्वयबद्वा- कक्षाख्ये व्यहकर्णसूत्राविवरे स्यात्वेन्द्रभक्तिः स्फुटा मा शुद्धोच्चगते. स्फुटः खगज़वोऽत. साध्यते सा स्फुटा प्रत्याख्येऽद्यसगात्फलान्तरगता तद्गर्भतो रेखिका- तो जीवे व्यहखेटतोऽत्र विवरं सिध्ये फलस्यार्धत ॥१॥ चेदायं फलकोटिजत्रिभगुणे खण्डं तदेष्टे तु कि चैतत्तत्त्वयमै. स्वकेन्द्रगतित कि तच्छ्वोऽग्रे भवेत् । त्रिज्याने विमिति विकानुपतनैः स्यात्वेन्द्रभुक्तिः स्फुटा स्वल्पत्वान्न धनुस्ततो ग्रहगति स्यादुत्ववास्तवा ॥ २॥ धीवृद्धिदे तद्दर्जिता स्वचलेल्यत्रापि तैरेव वृत्तबद्वा- चेत्केन्द्रेष्यदल शराश्वियमलैस्तत्वेन्द्रगत्याऽत्र कि खाष्टव्यासदले स्वकल्पित इहान्त्यज्यागुणोनेन किम् ॥ चेत्कम इदं तु कि त्रिभगुणे तस्याद्तो द्रावफल रलोक्तं सदिति भाति न तु सद्यह्नि श्रवोन्यत्त्वतः ॥ शेषं च वक्रेति । अत्रोपपत्ति. । त्रिभं युतोनोनयतमित्यनेन प्रथमे पदे महस्य धनफलवृद्धो मतेर्धनफर ह्रासः । द्वितीयपदे रहस्य धनपरतासो गणफटवृद्धिः । तृतीये ·ग्रहगणिताध्याये- स्याद्वक्रता भूमिसुतादिकाना- मवक्रता तद्रहितैश्च भांशैः ३६० ॥४१॥ यादृशे केन्द्रे गतिः पूर्ण भवति तादृशस्य केन्द्रस्य भागाः सुखार्थ पाठेन पठिताः । यतो वक्रारम्भे वक्त्यागे च गतिः पूर्णं भवति । अतश्चक्राच्युतास्तेऽ- वक्रभागा भवन्तीत्युपपन्नम् । मार्गमागाः १९७ । २१५ ॥ २३५ । १९५ । २४७ ॥४१॥ इदानीमुदयास्तसंभवमाह- प्राच्यामुदति क्षितिजोऽटदौः २८ शकै १४ गुरुः सप्तकुभिश्च १७ मन्दः । स्वस्वोदयांशानितचक्रभागै ३३२।३४६।३४३।- स्त्रयो वजन्त्यस्तमयं प्रतीच्याम् ॥ ४२ ॥ शि०-त्यादयो भवन्ति । यथा बुधस्य शरजिष्णवो वंक्रोपपत्तौ दर्शिताः । एवं सर्वेषामपि पूर्वेलक्षिताः । अत उन द्राक्केन्द्रभागैरित्यादि । अथ ये वफ्रभागास्ते च शुद्धा मार्ग- भागाः स्युः। यतो वक्रारम्भे वक्रत्यागे मार्गारम्भे मार्गत्यागे च ग्रहगतिः शून्यं भुजांशाः भुजज्या च समा । अतो वक्रारम्भे शीघ्रकेन्द्रमागाश्चमशुदा मार्गारम्भे शीघ्रकेन्द्रभागा भवन्ति । तत्र ग्रहगति. शून्यम् । एवं वारम्भेऽनयोः केन्द्रयोः । वक्र केन्द्र ४ । २५। . मार्गे केन्द्रं ७।५।० भुजांशाः समाः । अत उक्तमवक्रता तद्राहि- तेरिति ॥४१॥ उदयास्तसाधने केन्द्रभागानाह-प्राच्यामिति । अनोपपत्तिः । उदयारता- ध्याये ये कालांशा उताः स्युरतरशैः स्फुटातिफुटग्रहेऽन्तरिते महस्योदयोऽस्तो वा स्यात् । इह तूदयास्तविषये मध्यमार्कात् स्थूलस्फुटे महे तावद्भिः कालांशतुल्यैः क्षेत्रांशैर्य उदयोऽस्तो वा स स्थूल' । इह यच्छीघकेन्द्रं तन्मध्यस्फुटस्य मध्यमरवेश्चान्त- रम् । यथा भौमस्याष्टाविशतिभिरुदयस्य द्राकेन्द्रमागरेकादश भागा. ११ भोमस्य शीय- फलम् । तैभगिराधको मन्दरफुटोऽच्छिोध्यते तावत्सप्तदश भागा. शेपं भवति अतोऽष्टदस२८मितमागे द्वाकेन्द्र भीमोदयः । अथाष्टदने२८रुदयभागेश्चमान्च्युते. रस्ता स्यात् । यतोऽस्तभागैरेभिः ३३२ केन्द्रर्शिरेकादश भागाः ११ फ्लम् । तेस्तु- लादी केन्द्रत्वादूनो मन्दस्फुटो भौमोऽकायावच्छोध्यते तावत्सप्तदश भागा अन्तरं स्यात् । अतः सप्तदश हि तस्य कारांशाः । एवं सर्वेषामप्युदयारतोपपत्तिः । एव गुरोश्चतुर्दश- मिहिन्द्रशिर्भागत्रयं फुटम् । तदधिकस्य मन्दस्फुरस्य गुरोरस्य चान्तरमकादश HHE अतो गुरोरेकादश मागाः कालागाः । एवं शनेगपि राप्तकुभिद्रविन्द्रशि: फरेन साकतुल्येन १ । ३६ मन्दस्फुटः निर्यतस्तस्याण सहान्तर पबदा भागाः १५ ·स्पष्टाधिकारः। ११३ खा: ५० जिनै २४ सितयोरुदयः प्रतीच्या- मस्तश्च पञ्चतिथिमि१५५मुनिसमभूमिः १७७ । प्रागुद्गमः शरनखै २०५ त्रिधृतिप्रमाणै-१८३ रस्तश्च तत्र दशवह्निभि३१०रङ्गदेवैः ३३६ ॥४३ ॥ अवक्रवक्रास्तमयोदयोक्तभागाधिकोनाः कलिका विभक्ताः। द्राक्केन्द्रभुक्त्याऽऽप्तदिनैर्गतैप्यैरवक्रवक्रास्तमयोदयाः स्युः॥४४॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । उदयास्तमयाध्याये ये कालांशाः पठिताः स्फुटार्कात् स्फुट- ग्रहे तैरन्तरित उद्योऽस्तमयो वा भवति । इह तु मध्यमार्कात् स्फुटे ग्रहे तापद्भिः क्षेत्रांशैरन्तरिते य उदयोऽस्तो वा स्थूलः स कथ्यते । इह यच्छी- धकेन्द्र तन्मन्दस्फुटस्य मध्यरवेश्चान्तरम् । यथा क्षितिजस्याप्टदसाः २८ एभिः केन्द्रभागविभौमस्य फलमानीयते तावदेकादश भागा ११ भवन्ति । नैरधिको मन्दस्फुटो यावदाच्छोध्यते तावत् सप्तदशभागान्तरितो भवति । सप्तदश हि तस्य कालांशाः। अतस्तावति केन्द्र उदयः । एभिः केन्द्रभागेश्चक्राच्च्युतैः पश्चिमदिशि तावदेव भौमार्कयोरन्तरं स्यात् । अतस्तवास्तमयः। एवं यदा गुरोश्चतुर्दश भागाः १४ केन्द्रम् । तस्मात् केन्द्राद्भागत्रयं फलम् । तदधिकस्य गुरोरकस्य चान्तर- मैकादश भागाः। एवं मन्दस्यापि स्फुटस्याण सहान्तरं पञ्चदश कालांशाः१५ एवमनयोर्भीमवच्चकाच्छु रस्तमयः । बुधशुस्योस्तु खाः-५० जिनैः २४ के- न्द्रागैर्विश्वरुद्रमिताः फलांशा उत्पद्यन्ते । तै गैराधिकौ तौ तैरेव भागै रवेरमतः स्याताम् । यतो य एव मध्यो रविस्तावेव ज्ञशुक्रौ । अतः कालांशन्तरितयो- रुदयः। एवं तयोर्य उदयास्तभागाः पठितास्तैस्तैः कालांशैस्तुल्यमेव फलं भवति। अवक्रवक्रोदयास्तभागेभ्य ऊनाधिकाः कला द्राक्केन्द्रभुक्त्या हता गतेष्यदिनानि भवन्तीति वैराशिकेनोपपन्नम् ॥ ४४ ॥ शि०-शनेरेवं पञ्चदश कालांशाः । एव ग्रहाणां सूर्याकालांशतुल्येऽन्तरे पठितोदयास्तभागमि- तैक्केन्द्रांशैरुदयास्तौ भवतः । एवं प्राच्यामदेतीत्युपपन्नम् । अथ बुधशुस्योरुदयास्तभागानाह-वाक्षरिति । अनोपपत्ति. पूर्ववत् । बुधशुक्र. योस्तु खाक्षौजनः केन्द्रोश. कालाशैस्तुल्यमेव बुधशुक्योः फलम् । विश्व१३नवर मिता कालांशाः । तैगिरधिको तो बुधशुको तैरेव भागे रवेरमतः स्याताम् । यतो मध्या- कंतुल्यौ बुधशको मध्यो रतः । अतः कालाशान्तरितयोरुदयः । एवमस्तभागेष्वपि काला- २० ·११२ प्रहगणिताध्याये- स्याइक्रता भूमिसुतादिकाना- मवक्रता तद्रहितश्च भांशैः ३६० ॥४१॥ यादृशे केन्द्रे गतिः पूर्ण भवति तादृशस्य केन्द्रस्य भागाः सुखार्थ पाटेन पठिताः । यतो वक्रारम्भे वक्रत्यागे च गतिः पूर्ण भवति । अतश्चक्राच्युतास्तेऽ- वक्रभागा भवन्तीत्युपपन्नम् । मार्गभागाः १९७ । २१५ ॥ २३५ । १९५ । २४७॥४१॥ इदानीमुदपास्तसंभवमाह- प्राच्यामुदति क्षितिजोऽष्टदौः २८ शकै १४ गुरुः सप्तकुभिश्च १७ मन्दः । स्वस्वोदयांशोनितचक्रभाग ३३२।३४६३४३।- स्त्रयो नजन्यस्तमयं प्रतीच्याम् ॥ ४२ ॥ शि०-त्यादयो भवन्ति । यथा बुधस्य शरजिष्णवो वक्रोपपत्तौ दर्शिताः । एवं सर्वेषामपि पूर्लक्षिताः । अत उक्तं द्राकेन्द्रभागैरित्यादि । अथ ये वक्रभागास्ते च शुद्धा मार्ग- भागाः स्युः। यतो वनारम्भे वक्रत्यागे मार्गारम्भे मार्गत्यागे च ग्रहगतिः शून्यं भुजांशाः भुजज्या च समा । अतो वक्रारम्भे शीघ्रकेन्द्रभागाश्चक्रशुदा मार्गारम्भे शीघ्रकेन्द्रभागा भवन्ति । तत्र ग्रहगतिः शून्यम् । एवं वक्रारम्भेऽनयोः केन्द्रयोः । वक्र केन्द्रं ४।२५। ० मार्गे केन्द्रं ७।५।० भुजांशाः समाः । अत उक्तमवाप्ता तदहि- तेरिति ॥ ४१॥ उदयास्तसाधने केन्द्रभागानाह-प्राच्यामिति । अत्रोपपत्तिः । उदयास्ता- ध्याये ये फाटांशा उताः स्युरतरशैः स्फुटात्फुिटग्रहेऽन्तरिते ग्रहस्योदयोऽस्तो वा स्यात् । इह तूदयास्तविषये मध्यमार्कात् स्थूलस्फुटे महे तावद्भिः कालांशतुल्य: क्षेत्रांशैर्य उदयोऽस्तो वा स स्थूलः । इह पछी केन्द्रं तन्मध्यस्फुटस्य मध्यमरवेश्चान्त- रम् । यथा भौमस्याष्टाविशतिभिरुदयस्य द्राक्केन्द्रभागेरेकादश भागाः ११ भौमस्य शीन- फलम् । तै गैराधको मन्दरफुटोऽच्छिोध्यते तावत्सप्तदश भागाः शेषं भवति । अतोऽष्टदस२८मितमागे द्राक्केन्द्रे भीमोदयः । अथाष्टदसै२८रुदयभागैश्चक्राच्युते. रस्तः स्यात् । यतोऽस्तभागैरोभिः ३३२ केन्द्रशिरेकादश भागाः ११ फलम् 1 तैस्तु. लादी केन्द्रत्वादूनो मन्दस्फुटो भौमोऽकायावच्छोध्यते तावत्सप्तदश भागा अन्तरं स्यात् । अतः सप्तदश हि तस्य कालांशाः । एवं सर्वेषामप्युदयारतोपपत्तिः । एवं गुरोश्चतुर्दश- भीगत्रयं फलम् । तदधिकस्य मन्दस्फुरस्य गुरोरकस्य चान्तरमेकादश अतो गुरोरेकादश भागाः कालांशाः । एवं शनेरपि सप्तकुभिद्रकिन्द्राशेः भागा.१५ ।।३६ मरस्फटः मानियतम्नमाmmm.

·समाधिकारः। इदानी रहोगविक्टस पणनाह- धीवृद्धिदे चलफलं ग्रुगतेयंदुक्तं लल्लेन तन्न सदिदं गणकविचिन्त्यम् । केन्द्र त्रिभे च नवमे च फलस्य नाशा- भावाचया गतिफलस्य धनर्णसंधी ॥४॥ घीवृद्धिदे दन्वे यतेश्चटफटमुक्तं वदसत् । विमे नवभे च केन्द्र मोग्यखण्डा- भावात् फटामावः स्यात् । तथा धनर्णसंधौ गतिफलामावस्थानेऽपि फरमुत्त- धन एव । तत्पक्षे गविकटामावकारणस्यामावात् । येन वासनाविदस्तैरुक्तमात्र- मपीद ज्ञायते। येऽन्ये न विदन्ति । अथवा वृथाभिमानिनस्तेषां धूलीकर्मणा मती- विरुत्पाद्या । तद्यथा-मौमस्य धनर्णसंधिकेन्दं सार्धराशिचतुष्टयम् ४ । १५। शुक्स्य विंशतिभागाधिकम् ४ । २० । अत्र यावदुक्तं गतिफलमानीयते तावत् सप्तदश कटा १७ भौमस्प। शुक्रस्प द्वात्रिंशत् ३२ कला आगच्छन्ति । वसत् । अथ स्वल्पान्तरत्वादिति चेत् तदपि न । एकविंशत् कला गतिः राप्तदशा कला अन्तरम् । तत् कथं स्वल्पमुच्यते । अत्र केचिदारानापालाः स्पभोग्य- खण्डाहतेत्याशुचापभोग्पखण्डाहतेति मन्यन्ते । एवं पुधगतिफलरपर्णमची फेम्ने राशिचतुष्टये भागेन कलापञ्चकेन चाधिके ४ । १।५ भयपरथागेऽपि मा गतिरापातीति सुधीभिरिदमपि विलोक्यम् ॥ ४० ॥ इदानीं वक्रतासंभवमाह- द्राक्केन्द्रभागैत्रिनृपः १६३ शरेन्द्र १४५ स्तत्त्वेन्दुभिः १२५ पथनृपे १६५ निरः ११३। शि०- लल्लोक्तगतिफलदूषणमार-धीवृद्धिव इति। धीदिने तन्ने पता परमानपान प्रोक्तं तन्न सदिति । पुतस्त्रिभे नयभे केन्द्रगतिपलागावः एगात । भगधी गतिमाला सद्भावाच्च । यथा धनर्णसधी मध्येव गतिः स्पष्टा । प्रगतिपणामाग. तेन फलमुत्पद्यते । दर्शन च । तपथा-गौमरय धनगो केन्द्र futur ४ । १५ शुभस्य ४ । २० अत्र लाठोपरया गतिपयमानीपो । तामाक्षमण भौमस्य १८ । सुरस्य त्रयोविंशति कला. २३ । एतरस्यगास ARE पन. त्रिंशत्कराः कुजगतिः ३१ । अष्टादश १८ फला. पम् । कथमेतरस्तापात पाया। अत उत्तन सदिति ॥१०॥ वतासंभवभागानाह-प्राकफेन्नेति । अत्रोपपतिः । यादी में पति?' शून्यमुच्चगतिसमा स्पष्ट केन्द्रगतिस्तर याच | सानदाय भागाyि-imes A ·११२ ग्रहगणिताध्याये- स्यादकता भूमिसुतादिकाना- मवक्रता ताहितश्च भांशैः ३६० ॥४॥ यादृशे केन्द्र गतिः पूर्ण भवति तादृशस्य केन्द्रस्य भागाः सुखार्थ पाटेन पठिताः । यतो वक्रारम्भे वक्त्यागे च गतिः पूर्ण भवति । अतश्वकाच्युतास्तेऽ- वक्रमागा भवन्तीत्युपपन्नम् । मार्गमागाः १९७ । २१५। २३५ । १९५ । २४७॥४१॥ इदानीमुदयास्तसंभवमाह- प्राच्यामुदति क्षितिजोऽधदः २८ शकै १४ गुरुः सप्तकुमिश्च १७ मन्दः। स्वस्वोदयांशोनितचक्रभागे ३३२॥३४६।३४३ :- स्त्रयो मजन्यस्तमयं प्रतीच्याम् ॥ ४२ ॥ शि-त्यादयो भवन्ति । यथा बुधस्य शरजिष्णवो वक्रोपपत्तो दर्शिताः । एवं सर्वेषामपि पूर्वक्षिताः । अत उक्तं द्राककेन्द्रभागेरित्यादि । अथ ये वभागास्ते च शुद्धा मार्ग- भागाः स्युः । यतो वप्रारम्भे वक्त्यागे मार्गारम्भे मार्गत्यागे च ग्रहगतिः शून्यं भुजांशाः भुजज्या च समा । अतो वक्रारम्भे शीघ्रकेन्द्रमागाश्चाशुद्धा मार्गारम्भे शीघ्रकेन्द्रभागा भवन्ति । तर ग्रहगति. शून्यम् । एवं वारम्भेऽनयोः केन्द्रयोः । वक्र केन्द्र ४।२५1. मार्गे केन्द्रं ७।५। . भुजांशाः समाः। अत उक्तमवकता तद्राहि- तेरिति ॥४१॥ उदयास्तसाधने केन्द्रभागानाह-प्राच्यामिति । अनोपपत्तिः । उदयास्ता- ध्याये ये कालांशा उताः स्युरतरशैः स्फुटारफुटमहेऽन्तरिते ग्रहस्योदयोऽस्तो वा स्यात् । इह तूदयास्तविषये मध्यमार्कात् स्थूलस्फुटे प्रहे तावद्भिः काटांशतुल्यैः क्षेत्रांशैर्य उदयोऽस्तो वा स स्थूलः । इह यच्छीघकेन्द्रं तन्मध्यस्फुटस्य मध्यमरवेश्चान्त- रम् । यथा भौमस्याष्टाविशतिभिरुदयस्य द्राक्षेन्द्रभागैरेकादश भागा. ११ भौमस्य शीग्र- फलम् । तै गराधिको मन्दस्फुटोऽर्काच्छोध्यते तावत्सप्तदश भागा. शेषं भवति । अतोऽष्टदस२८मितमागे द्वाकेन्द्र भौमोदयः । अथाष्टदौ२८रुदयभागेश्चनाच्युते- रस्तः स्यात् । यतोऽस्तभागैरोभिः ३३२ केन्द्रशिरकादश भागाः ११ फलम् । तेस्तु- लादी केन्द्रत्वादूनो मन्दस्फुटो भौमोऽकाद्यावच्छोध्यते तावत्सप्तदश भागा अन्तरं स्यात् । अत. सप्तदश हि तस्य कारांशाः । एवं सेर्वेषामप्युदयारतोपपत्तिः । एव गुरोश्चतुर्दश- भिद्रविन्द्राशैर्भागत्रय फलम् । तदधिकस्य मन्दस्फुरस्य गुरोरस्य चान्तरमेकादश भागाः ११ । अतो गुरोरेकादश भागाः कालांशाः । एवं शनैरपि सप्तकुभिद्रविन्द्राशैः फलेन साकल्पेन ११३६ मन्दस्ट भनिर्युतातस्फाण सहान्तर पञ्चदश भाग १५ ·स्पष्टाधिकारः। साक्षे ५० जिंने २४ सितयोरुदयः प्रतीच्या- मस्तश्च पचतिथिमि१५५मुनिसप्तभूमिः १७७ । प्रागुदमः शरनरी २०५ सिधुतिप्रमाणे-१८३ रस्तच तत्र दशवह्निभि३१०रगदेवैः ३३६ ॥४३॥ अवकपकास्तमयोदयोक्तभागाधिकोनाः कलिका विभक्ताः। द्राकेन्द्रभुक्त्याऽऽप्तदिनर्गतप्यरवकवकास्तमयोदयाः स्युः॥४४॥ साष्टार्थम् । अनोपपतिः । उदयास्तमयाध्याये ये कालांशाः पठिताः स्फुटाकर्णात् स्फुट- महे तैरन्तरित उदयोऽस्तमयो वा भवति । इह तु मध्यमार्कात् स्फुटे महे तापन्द्रिः क्षेत्रांशेरन्तरिते ५ उदयोऽस्तो या स्थरः स कथ्यते । इह पच्छी- मकेन्द्रं तन्मन्दस्फुटस्य मध्यरवेश्चान्तरम् । यथा क्षितिजस्याटदसाः २८ एभिः केन्दमागोवद्रौपस्य फलमानीयते तायदेकादश मागा ११ भवन्ति । तैरधिको मन्दरफुटो यावदकांच्छोपते तावत् सप्तदशभागान्तरितो भवति । सप्तदश हि तस्य कालांशः। अतस्तावति केन्द्र उदयः । एभिः केन्दभांगश्चकाच्च्युतैः पश्चिमर्दिशि तावदेव भौमार्कयोरन्तरं स्यात् । अतस्तत्रास्तमयः। एवं यदा गुरोश्चतुर्दश मागाः १४ केन्द्रम् । तस्मात् केन्द्राद्भागत्रयं फलम् । तदधिकस्य गुरोरकरय चान्तर- मेकादश मागाः। एवं मन्दस्यापि स्फुटस्याण सहान्तरं पञ्चदश कालांशः१५॥ एवमनयोर्भीमवच्चकाच्छुदरस्तमयः । बुधशुक्रयोस्तु साक्ष-५० जिनः २४ के- न्द्रशिविरुद्रामिताः फलांग उत्पद्यन्ते । तमांगेराधिको तो तैरेव भागै खेरमतः स्याताम् । यतो य एव मध्यो रविस्तावेव ज्ञशुको । अतः कालांशन्तरितयो- रुदयः। एवं तयोयं उदयास्तभागाः पठितास्तस्तैः कालांशेस्तुल्यमेव फलं भवति । अवक्रवक्रोदयास्तभागेभ्य ऊनाधिकाः कसा वाकेन्द्रभुक्त्या हता गौप्यदिनानि भवन्तीति राशिकेनोपपन्नम् ॥ १४ ॥ .. शि०-शनेरेवं पञ्चदश कालांशाः । एवं ग्रहाणां सूर्याकालांशतुल्येऽन्तरे पठितोदयास्तभागमि- तैद्राक्केन्द्रशैिरुदयास्तौ भवतः । एवं प्राच्यामदेतीत्युपपन्नम् । अथ बुधशुत्रयोरुदयास्तभागानाह-साक्षरिति । अनोपपत्तिः पूर्ववत् । बुधगुफ. योस्तु साक्षौजनैः केन्द्रोशः कालांशैस्तुल्यमेव बुधशुक्रयोः फलम् । विश्व१३नव९ मिता: कालांशाः । तैगिरधिको तो बुधशुओं तैरेव भागै रवेरातः स्याताम् । यतो मध्या- फंतुल्यौ बुधशुतो मध्यो स्तः । अतः कालांशान्तरितयोदयः । एवमरतभागेष्वपि काला- २० ·१४ ग्रहगणिताध्याये- इदानी स्फुटमहान्मध्यग्रहानयनमाह- स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्य कृत्वा फले मन्दचले यथोक्ते । ताभ्यां मुहुर्व्यस्तधनर्णकाभ्यां सुसंस्कृतो मध्यसगो भवेत् सः॥४५॥ स्पष्टार्थमिदम् । अन विलोमविधिरेव वासना ॥ ४५ ॥ इदानीं पलभाज्ञानमाह- क्रियतुलाधरसंक्रमपूर्वतोऽयनलवोत्थर्दिनविपुवद्दिनम् । मकरकर्कटसंक्रमतोऽयनं युदलमा विपुंवदिवसेऽसभा ॥४६॥ अयनांशानां कला रविभुक्त्या हताः फलमयनलवोत्यदिनानि । नैदिनपसं- कान्तेस्तुलासंक्रान्तश्च माग्विपुवद्दिनं भवति । एवं मकरकर्करसंक्रमनः मागयन- दिनम् । तस्मिन् विषुवद्दिने मध्याह्ने या छाया सा पलभा । अस्य क्षेत्रस्य वासना गोले ॥ ४६॥ इदानी पञ्चज्यासाधनमाह- युक्तायनांशादपमः प्रसाध्यः कालौ च खेटात् सलु भुक्तभोग्यौ । जिनांशमौा १३९७ गुणितार्कदोा त्रिज्यो३४३८ठधृता कान्तिगुणोऽस्य वर्गम ॥४७॥ शि०-रतल्यमेव फलम् । एव साक्षरित्युपपन्नम् । अथ न्यूनाधिकशमिकेन्द्राशेभ्यो गतैष्यदि- मान ह-अधोति । अनोपपत्तिः । यदि शीघ्रकेन्द्रगत्येक दिन तदा न्यूनाधिकशीघ्रकेन्द्र- कर । झिम् । फलं गतेप्यादिनानि भवन्ति । अवक्रत्यपपन्नम् ॥ ४२ ॥ ४३ ॥४४॥ अब स्फुटग्रहान्मध्यमगह न्यनम्--रफुटग्रहमिति । अनोपपत्ति । विलोमवि- घिरेव ॥ ४५ ॥ इदानी पलभाज्ञानमाह-निचतुलेति । अनोपपत्तिः । यदि गतिक्लाभिरेक दिन तदाऽयनाशकलाभिः किम् । फलमयनलवोत्थदिनानि । शेप स्पष्टार्थम् । पलभाक्षेत्रवा- सना गोले ॥ ४६॥ इदानी पञ्चज्यासाधनमाह-युक्तायनांशाइपमा प्रसाध्य इति । त्रिज्याकृतरिति । सा त्रिज्यकेति । अत्रोपपत्तिः । विपुवत्क्रान्तिमृत्तयोर्याम्योत्तरमन्तर कान्ति । तयोविपु. घत्क्रान्तिवृत्तयोः सपाते क्रान्तेरभावः । तत एकाशिज्यान्तरे द्वादश भागाः शान्तिः । राशिदयज्यान्तर एकविशतिर्भागाः क्रान्तिः । ततत्रिज्यान्तरे परमा जिनभागतुल्या २४ ·स्पष्टाधिकारः। त्रिज्यारुतेः १९८१९८४४ प्रोय पदं ग्रुजीवा क्रान्तिर्भवेत्क्रान्तिगुणस्य चापम् । अक्षप्रभा संगुणिताऽपमन्या तद्वादशांशो भवति क्षितिज्या ॥ ४८ ॥ सा त्रिज्यकानी विहृता द्युमीा चरज्यकाऽस्याश्च धनुश्चरं स्यात् । अत्र सेटादित्युपलक्षणम् । यस्मात् खेटाल्लग्नाद्वाऽपमः साध्यस्तस्मात् साप- नांशादेव । तथा यस्मादयसंपन्धिनी भुक्तभोग्यकाली साध्यौ तस्मादपि साय- नांशादेव । सापनाकस्य दोज्यां जिनभागज्यया गुणिता त्रिज्यया भक्ता कान्ति- ज्या रयादित्यादि स्पष्टार्थम् । अस्योपपतिः। पिपुवत्क्रान्तिवृत्तयोर्याम्योत्तरमन्तरं कान्तिः । गयोः संपाते कान्त्यभावः । ततसिभेऽन्तरे परमा जिनतुल्यभागाः । अतस्तसंपातादारभ्य का- न्तिः साध्या । उदयाश्च तत एव । स तु संपातो मेपादेः मागयनांशतुल्येऽन्तरे। अतः सायनांशात् खेटात् कान्तिभुक्तभोग्यकालौ चेत्युक्तम् । यदि विज्यातुल्य- पा भुजज्यया जिनांशज्यातल्या कान्तिज्या लभ्यते तदेष्टज्यया किमिति । फलं कान्तिज्या विषुववृत्तात् तिर्यग्रूपा भवति । क्रान्तिज्या भुजस्त्रिज्या कर्णस्तद्व- गांन्तरपदमहोरात्रवृत्तव्यासाधम् । सेव घुज्या । अथ कुज्योच्यते । यदि द्वादश- कोटेः पलमा भुजस्तदा कान्तिज्याकोटेः किमिति । फलं क्षितिजोन्मण्डलयो- मध्येऽहोरात्रवृत्ते ज्यारूपं स्यात् । सैव कुज्या । सा धनुःकरणार्थं विग्यावृत्ते शि०-क्रान्तिः । अतस्तयो. संपातादारभ्य क्रान्तिः साध्या । उदयाश्च तत एव । एवं स तु संपातो मेपादेः प्रागयनांशतुल्येऽन्तरेऽयनांशोत्पन्नदिनैः पूर्वमेव भवति । अतः पश्चाविभाग- स्थोऽयनांशान्तरितो ग्रहोऽये वृत्तयोः संपातस्थाने कार्यः । अत उत्त-युक्तायनांशात खेटादपमः साध्यः। भुक्तभोग्यो कालौ चेति । अथायनांशोपपत्ति । समभुवि दिगड़क वृत्तं कृत्वा केन्द्रस्य कीलक्दृष्टयोद्यन्त- मर्क वृत्तपरिधौ प्रत्यहं पश्येत् । एवं परमा याम्यकाष्टां गत्वा मृगसंक्रान्तः प्राग्य गेनि- वृत्तस्तेऽयनांशाः । तथा मेघसक्रमात्माम् यैर्भाग: प्राची यातरतेऽपि पूर्वेः समा एव । इष्टा- न्तिसाधनं त्रैराशिकेन । यदि त्रिज्यातुल्यया भजस्य परमा क्रान्तिज्या जिनांशज्यामिता लभ्यते तदेष्टाशज्यया किम् । फल क्रान्तिज्येष्टा विषुवद्वत्तात्तिर्यग्रेस्सा भवति । सा क्रान्तिज्या भुजः । कुमध्यादिष्टाहोरात्रयाम्योदग्योगपर्यन्तं त्रिज्या वर्णः । तदर्गान्तरपदं युरात्रवृत्तव्या- सार्धे कोटिरूपम् । सैव युज्या। अथ कुज्योच्यते । द्वादश्कोटौ पलभा भुजस्तदा.झा- न्तिज्याकोटी किम्। फलमुन्मण्डलक्षितिजयोर्मध्येऽहोरात्रवृत्तेऽन्तरं ज्यारूपम्। सैव कुञ्या।

·११६ ग्रहगणिताध्याये- परिणाम्यते । यदि युज्याव्यासार्ध एतावती नदा विज्या पासार्धे किमिति । फलं चरज्या। तनुश्चरमित्युपपन्नम् ॥ ४८ ॥ अथ प्रकारान्तरेण चरानपनमाह- स्वदेशजस्तच्चरखण्डक लघुज्यकावद्रविदोनिभागात् ॥ ४९ ॥ मेपादिराशिंत्रितयस्य यानि चराण्यधोऽधः परिशोधितानि । तानि स्वदेशे चरखण्डकानि ३ दिङ्नागसत्र्यंशगुणै १० । ८। विनिम्नी ॥५०॥ पलप्रभा तोयपलात्मकानि स्थूलानि वा स्युश्चरखण्डकानि । स्थूलं चरं चाम्बुपलात्मक तैस्तत्माणचापं यदि वाऽपि सूक्ष्मम्॥५॥ अथवा तच्चरं वक्ष्यमाणैत्रिभिः खण्डकैः , स्वदेशजैलघुज्याप्रकारेणांशमितेर्द- शासमित्यादिना साध्यम् । कस्मादित्याह । रविदोस्त्रिमागात् । अकस्य सायनां- शस्य यो भुजस्तस्य यस्त्र्यंशस्तस्माईशमितेदेशाप्तमित्यादिना । अथ खण्डकानि। मेषादिराशित्रितयस्येत्यादि सुगमम् । अथ स्थलखण्डकैर्यञ्चरं तत् स्थलं पानीय- पलात्मकं भवति । तत् पड्गुणं प्राणात्मकम् । तस्माद्यदि धनुः क्रियते तदा सूक्ष्म चराधैं स्यात् । शि०-इदं क्षेत्रं लघुत्रिप्रश्ने " कुज्या भुजः कोटिरपक्रमज्या कर्णोऽयका च त्रिभुजम् " इत्यत्र प्रतिपादितम् । एवं या कुज्या सा व्यासार्धवृत्ते परिणामिता चरज्या स्यादतस्त्रिज्यावृत्ते परिणामः । युज्याव्यासार्ध इयं कुज्या तदा त्रिज्याच्यासार्धे का। फलं चरज्या स्यात् । चरज्या धनुश्चरमित्युपपन्नम् । एव जिनांशमौा गुणिताऽदोज्यत्यादि सर्वमुपपन्नम् ॥४७॥४८॥ अथ प्रकारान्तरेण चरज्यासाधनम् - स्वदेशजैरिति । मेपादिराशीति ! पलमभेति । अत्रोपपत्तिः । एकमगुलं पलभा प्रकल्प्य एकद्वित्रिराशीनां पृथक् पृथक् पूर्ववत् चरज्या आनीय स्वात्मकाः कल्पिताः । यत एकमितपलभायां धनुःस्थासुभिः समा एवैकदित्रि- राशीनां चरज्याः । अतो स्वात्मकानि चराणि कल्पितानि । तानि षभिविभज्य यतः षड्भक्तासवः पलानि भवन्त्यतोऽस्वात्मकानि चराणि षड्भक्तानि पानीयपलात्मकानि कृत्वा यावदधोऽधो विशोध्यन्ते तावदेकागलपलभायां चरखण्डानि दिइनागसत्र्यंशगुणा उत्प- अन्ते। अघोऽधः शोधनोपपत्तिस्तु लघुज्याखण्डकवत् । अथेष्टपलभास्थानस्थचरखण्डक- ·स्पष्टाधिकारः। अत्रोपपत्तिः। एकमइगुलं पलभां प्रकल्प्य एकद्विविराशीनां पृथक् पृथक् चरा- ण्यानीय वानि पइभिविभज्य पानीयपलात्मकानि रुत्वा यावदधोऽधो विशोध्यन्ते तावदिइनागसव्यंशगुणा उत्पद्यन्ते । अतोऽनुपातः । यद्येकागलया पलभयै- तानि चरखण्डानि नदेष्टया किमिति । एवं चरखण्डानि स्युः । परं तानि ज्या- त्मकानि । यतः पूर्वं स्वल्पत्वाद् धनुर्नोत्पन्नम् । अत एव तत्माणचापं यदि वापि सूक्ष्ममित्युक्तम् । खण्डकैश्चरकरणे लघुज्यासाधनवदासना। तत्र लघुज्याखण्ड- कानि नव चरखण्डकानि त्रीणि परमे राशिवये भुजे यथा त्रीणि लभ्यन्ते तदर्थं रविदोखिभागादित्युक्तम् ॥ ४९ ॥ ५० ॥ ५१ ॥ इदानी दिनराविमानमाह- चरघटीसहिता रहिताः क्रमात्तिथिमिता घटिकाः खलु गोलयोः। भवति तद् युदलं निजसावनं खगुणतः पतितं रजनीदलम् ॥५२॥ . शि०-करणायानुपात । यद्येकागलपलभायामेकद्विनिराशिमितभुजस्य दिइनागसव्यशगु णाश्चरखण्डकानि तदेष्टपरभाया कानीति । इष्टदेशे चरखण्डानि स्यु' । यत्राल्पा पलभा तत्रैव कृतानुपातेन सिद्धिर्नान्यत्र । यतो पलाल्पभायामुन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले युरात्रवृत्ते चरखण्डकालस्थाने ज्याचापयो साम्यत्वात् । अस्मद्दृग्गोचरे बक्षभादेश तन्मण्डल क्ष्मावलयान्तराले कालबाहुल्यात् चरखण्डाना महत्त्वाज्याचापयो' साम्यत्व न स्यात् । यत उन्मपरक्ष्मावलये प्रसृतेऽत' कथितानुपातेनैव सिध्यन्ति । तत्प्राणचापमित्यादिना सिध्यन्ति । साधन यथा । स्थूलखण्डकै पलात्मकैरनुपातेन यानि सिद्धानि च खण्डकानि स्थूलानि पानीयपलात्मकानि पर तानि ज्यात्मकान्येव । यत पूर्व स्वल्पकालत्वाटू ज्याचा पयो साम्यत्वाद्धनुत्पिन्नम् । दृग्गोचरे बह्वाभादेशे तु चग्ज्योत्पद्यते । चर त्वस्वात्म- क्मत पलात्मका चरस्य ज्या पगुणाऽसुजातीया स्यात् । तदनुश्चर स्यात् । यत पूर्व मेकद्वित्रिराशीनामस्वात्मकाश्चरज्या षड्भिविभज्य पलात्मकानि खण्डकानि कृत्वाऽधोऽध' शुद्धानि । अतस्तत्प्राणचापमित्युक्तम् । अथ यातीव बह्वक्षमा २७ अक्षाशाः ६६ अस्म गोचरो न देशस्त कृतानुपातेन तत्याणचापमित्यादिनाऽपि नैव सिध्यन्ति । "जिनाशमाा गुणिताऽदोा" इत्यादिना सिध्यन्ति । खण्डैश्चरकरणे लघुज्यासाधनवद्वासना । तत्र लघुज्याखण्डानि नव । चरखण्डानि त्रीणि । परमे राशित्रये भुजे यथा त्रीणि खण्डानि चरस्य लभ्यन्तेऽतस्तदर्थं रविदोस्त्रिभागादित्युक्तम । एव स्वदेशजैरित्यादि सर्वमुपपन्नम् ॥४९॥ ५० ॥५१॥ इदानीं राशिमानमाह-चरघटीसहिता रहिता क्रमादिति । अत्रोपपत्ति । उन्म ण्डरयाम्योत्तरमध्ये सर्वत्र पञ्चदश घटिका' स्वक्षितिजमुत्तरगोले । उन्मण्डलादधश्चरकाटेन दिनार्ध तुल्य स्वक्षितिजादपेक्षितम् । अत उत्तरगोले चरफलाधिका पञ्चदश घटिका ।

·ग्रहगणिताध्याये- पञ्चदश नाड्य उत्तरगोले चरघटीभिः सहिता दक्षिण गोटे रहिताः। एवं कृते निजसावनं धुदलप्रमाणं भवति । यस्य ग्रहस्य चरं तस्येत्यर्थः। दिनदलं किंगतो विशुदं राहिलं भवति । अत्र वासना । उन्मण्डल्याम्योत्तरवस्ययोमध्ये पञ्चदश घटिकाः। उन्मण्डला- दधः क्षितिजमुत्तरगोले चराधकालेनातस्तदधिकाः पञ्चदश घटिकाः। याम्यगोले तु तवंमतश्चरोनास्तत्र पञ्चदश ॥ ५२ ॥ इदानीं ग्रहाणां चरकर्माऽऽह- चरनभुक्तियुनिशासु भक्ता तयोनयुक्तः खचगे विधेयः। क्रमादुदग्दक्षिणगोलगेऽर्के सूर्योदये व्यस्तमतोऽस्तकाले ॥५३॥ ग्रहस्य भुक्तिश्चरासभिगुण्याऽहोरात्रासुभि २१६५९ भाज्या। फलं कलाभिर- त्तरगोले ग्रहो रहितो दक्षिणगोले सहितः। एवमौदायिको ग्रहः। यद्यरतकालिक- स्तदतो व्यस्तम् । उत्तरगोले सहितो दक्षिणगोले रहित इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । ये लोदयकालिकास्ते स्वोदयकालिकाः क्यिन्ते । अत्र तदु- दययोर्मध्ये चरकालः। ततोऽनुपातः। यद्यहोरात्रासुभि२१६५९ गतिका लभ्य- न्ते तदा चरासुभिः किमिति । फलं कलाभिरूनो ग्रह उत्तरगोलस्थेऽऽतः क्यिते यतस्तत्र लड्कोदयात् प्राक् स्वोदयः। यल्लङ्कायां क्षितिज तदन्यदेश उन्मण्डलम् । अत उन्मण्डलाधःस्थे क्षितिज ऋणम् । दक्षिण गोले तूपरिस्थिते धनम् | अ- स्तकाले त्वस्माविपरीतम् । यतरतत्रोन्मण्डल प्राप्य पश्चात् क्षितिज प्राप्नोति रविस्त्तरगोले दक्षिणगोले त्वादावेव । एव सर्वमुपपन्नमित्यादिका वासना गोले सम्यगभिहिता । इह सक्षिप्तोता ॥५३॥ शि०-याम्यगोले तन्मण्टरादृर्व क्षितिजम् । अतश्चरफलोना पञ्चदश परिका। अथ प्रागुम्म- पटरस्थानात पश्चाढन्मण्डलस्थान यावस्त्रिशद्घटिका मानम् । एव दिनरानिमान पष्टिय टिका । अतो दिनमान पटिशुद्ध रात्रिमान भवति। प्रागुन्मण्डरात्प्राक्पश्चादध ऊर्ध्व याम्यो त्तरवृत्तावधि विशघटिका दिनरा यर्धयोर्योग । दिनार्धं तु स्वक्षितिजादूर्ध्व याम्योत्तर. त्तावधि । अतो दिनार्धं निशच्छुद राज्यधं भवति । अत उक्त सगुणत पतितमि त्यादि ॥५२॥ अथ ग्रहचरर्भाच्यते-चरनेति । अत्रोपपत्ति । ये रइकोदयकालिका ग्रहास्ते स्वोदयकालिका क्यिन्ते । यतो रडकोदयस्वोदयमध्ये चरकाल । तेनानुपात 1 ययहो रानामभिर्गतिकला रभ्यन्ते तदा चरासभि किमिति । फल क्लाभिरूनो ग्रह उत्तरगोर स्थेऽऽत क्रियते यतस्तन रडूकोदयात्प्राक्स्वोदय । अत उन्मण्डलाध स्थेऽर्क क्षितिज ऋणम् । दक्षिणगोर उन्मण्डरादुपरि स्थिते क्षितिजे धनम । अस्तकाले त्यस्माद्विपरीतम् । यतस्तनोन्मण्डल प्राप्य क्षितिज प्रामोति रवि । उत्तरगोल दक्षिणे वाढादेव । ण्व सर्प मुपपन्नम् । इत्यादि बासना गोले, आदौ स्वदेश इत्यत्र सम्यगुक्ता ॥ ५३ ॥ ।

·। स्पष्टाधिकारः। ११९ अथ बोदयसाधनमाह- एकस्य राशेहती ज्यका या द्वयोस्त्रिभस्यापि रुतीरुतानाम । स्वस्वापमज्यारुतिवर्जितानां मूलानि तासां त्रिगुणा ३४३८ ह- तानि ॥ ५४॥ स्वस्वामौर्या विभजेत् फलानां चापान्यधोऽधः परिशोधितानि । क्रमोत्कमस्थानि निरक्षदेशे मेपादिकानामुदयासवः स्युः ॥ ५५ ॥ एकस्य राशेहती ज्येत्यष्टमी ज्या । द्वयोरिति पोडी ज्या । विभस्येति विज्या । आसां वनितानां स्वकीयस्वकीयकान्तिज्यावजिताना मूलानि त्रिज्या- गुणितानि स्वस्वद्यज्यया विभजेत् । फलानां चापान्योऽधः परिशोधितानीति तृतीयाद् द्वितीय द्वितीयात् प्रथमं शोव्यम् । प्रथम तथाविषमेव । एवं लङ्को- दयासवः स्युः। अनोपपतिः। अत्रोद्गच्छतः क्रान्तिवृत्तस्य तिर्यस्थितत्वात् व्यत्राणि क्षेत्रा- ण्युत्पद्यन्त । तद्यथा । मेपान्तस्य ज्या क्रान्तिवृत्ते कर्णः । तत्क्रान्तिज्या लङ्का- क्षितिजे भुजः । तद्वर्गान्तरपद भेषान्तेऽहोरात्रवृत्ते कोटिः । एव राशिद्वयस्य ज्या कर्णः । तत्कान्तिज्या भुजः । तद्वर्गान्तरपद वृषभान्तेऽहोरात्रवृत्ते कोटिः । शि०- अथ लड़कोदयसाधनमाह-एकस्य राशेरिति । स्वस्वधुमाव्यति । अनोपपत्ति । अनोद छत कान्तिवृत्तस्य तिर्यकस्थितत्वात व्यत्राणि क्षेत्राण्युपपन्नानि । तपथा। मेषा- न्तस्य ज्या कान्तियत्ते कर्ण । मेषादेर्मेपान्त यावतमान्तिज्योन्मण्डले भुज । तदर्गान्तरपदं मेषान्तेऽहोरानवृत्ते वर्ण । वृषादेषान्त यावत् कान्तिज्योन्मण्डले भुज । तदर्गान्तर पद मेपान्तेऽहोरानवत्त वर्ण । एव वृषमिथुनयोा कर्ण । वृषादेषान्त यागन्मिथु- नादेमिथुनान्त ५ मान्तिज्ये भुजौ । तयोर्गान्तरपद धुरात्रवृत्तयो कोटी स्त । दद्वान्ते तु विज्या कर्ण मान्तिज्या भुज । परमग्रज्या कोटि । एव कीटादीनामपि कोटय । एता कोटयश्चा५, रणार्थमुदयाना कान्तिपत्ते रिज्यावृत्ते स्थितत्वात्रिज्यावृत्ते परिणामिता । यदि युज्यावृत्त एता कोटयस्तदा त्रिज्यावृत्ते का । तासा चापानि । प्रथम मेपोदय कार । ततो राशिदयस्य । एव चापान्यधोऽध. शुद्धानि तृतीयादद्वितीय द्वितीयात्प्रथम- मित्यर्थ । एवमेकराशेरित्युपपन्नम् । अथाष्टम खण्डमेराशिज्या १७१९ वर्ग २९५४९६१ 'पोडश सण्ड राशिदयज्या २९७७ वर्ग ८८६२५२९ निभस्यति त्रिज्या ३४३८ वगाऽय ११८१९८४४ ! अथ मिज्यातुल्यया दोय॑या परमा कान्तिज्या १३९७ तदैक- विनिराशिज्यया विमित्यनेन प्रकारेणैक शिकान्तिज्या ६९९ वर्ग. ४८८६०१ राशि- द्यस्य मान्तिज्या १२१० वर्ग: १४६४१०० परमा विभकान्तिज्या १३९७ वर्ग: ।

·१२० ग्रहगणिताध्याये- एवं विराशिज्या कर्णः । परमा कान्तिज्या भुजः । परमयुज्या कोटिः। एवाः कोट्यश्वापकरणार्थ विज्यावृत्ते परिणामिताः । त्रिज्यागुणाः स्वस्वाज्यया भक्ता- स्तासां चापानि । प्रथमं मेषोदयस्य कालः द्वितीयं राशिदयस्य । तृतीयं राशि- वयस्य । अतो विश्लेषितानीत्युपपन्नम् ॥ ५४ ॥ ५५॥ इदानी प्रकारान्तरेणाऽऽह- कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्त्रिज्या ३४३८ गुणाः स्वस्वदिनज्य- याऽऽताः। चापीरुताः प्राग्वधो विशुद्धाः कीटादिकानामृदयासवो वा ॥५६॥ कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्ता एकद्वित्रिराशिज्या भवन्ति १७१९ । २९७७ । ३४३८ । एताखिज्यया गुण्याः स्वरवदिनज्यया भक्ता इति । यैव वृषभान्ते युज्या सैव कीटान्वेऽपि ३२१८। यैव मेपान्ते युज्या सैव सिंहान्तेऽपि ३३६६ । कन्यान्ते युज्या विन्यैव ३४३८ । आभिरता भाज्याः। फलानां चापान्यधोऽधः शुद्धानि कीटादीनामुद्यासवः स्युनिरक्षे वा । त एव मिथुनवृष- भमेपाणामित्यर्थः। अबोपपतिः । कान्तिवृत्ते वृषभान्ते सूत्रस्यैकमयं बद्ध्वा द्वितीयममं कीटान्ते निबध्यते तस्य सूत्रस्यार्धमेकराशेा भवति । एवं सूत्रस्यैकमयं मेषान्ते बद्ध्वा द्वितीय सिंहान्ते तस्य सूत्रस्पार्धं राशियस्य ज्या भवति । एवं मेषतुलादौ शि०-१९५१६०९ एभ्यः क्रान्तिज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्ग इत्यादिना युज्याः । एकराशेर्थज्या ३३६६ राशिद्वयस्य युज्या ३२१८ राशित्रयस्य गुज्या ३१४१ एता अनुपातोपयोगाः । आभ्य एकराशेरित्यादिना मेषादिकानामुदयादसवः साध्याः ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ इदानी प्रकारान्तरेणाऽऽह-कीटादिराश्यन्तेति । अत्रोपपत्तिः। एवं याः कीटादि- राश्यन्ते कोटिज्याः पूर्वापरा अग्रे बद्धसूत्ररूपास्ता एवैक १७१९ वि २९७७ नि ३४- राशिज्याः। एतात्रिज्यागुणा. स्वस्वदिनज्यया सा इति यैव वृषभान्ते युज्या सैव कीटान्तेऽपि ३२१८ मिथुनान्तयुज्या सैव धन्वन्तेऽपि ३१४१ यैव मेपान्ते युज्या ३३६६ सेव सिंहान्तेऽपि । एवं सैव लान्तेऽपि ३३६६ क्न्यान्ते या युज्या सैब मीना- न्तेऽपि निज्या तुल्या ३४३८ आभिरता भाज्याः फलानां चापान्यधोऽधः शुद्धानि कीटा. दिकानामुदयासवो निरक्षे वा स्युः । त एव मिथुनवृषभमेषाणामित्यर्थः । अथ गोले प्रद- यते । क्रान्तिवृत्तस्पृश्यरात्रवृत्ते वृषभान्ते सूत्रस्यैकममं बध्वा द्वितीयमय कीटान्ते बद्ध्वा तस्य सूत्रस्यार्धमेकराशिकोटिज्या भवति । एवमेकं सूत्रामं मेपान्ते द्वितीय सिहान्ते तस्या) राशियस्य कोटिज्या भवति । एवं मेषतुलायोर्वद्धस्या) त्रिज्या। राशिवयस्य कोटिज्या।'

·स्पष्टाधिकारः। १२० बद्धसूत्रस्या) विज्पा । एता एवं वृषभान्तमेपान्तमीनान्नाहोरात्रवृत्तानां ज्या भव- न्ति । यतस्तत्सपातेषु क्रान्तिवृत्ते सूत्राणि बद्धानि । अतस्तासां विज्यावृत्तपरिण- तानां चापान्तराणि कीटादिकानामुदया भवन्तीति गोले प्रदर्शयेत् ॥५६॥ इदानीं पुन. प्रकारान्तरेणाऽऽह- मेपादिजीवास्त्रिगृहयुमौर्या ३१४१ क्षुण्णा हताः ,स्वस्वदिनज्य- या था। चापीकताः प्राग्वदधो विशुद्धा मेपादिकानामुदयासयः स्यु ॥५॥ स्पष्टार्थमिदम् । अस्योपपत्तिर्गोले कथितैव सुगमा च ॥५७॥ अथ निष्पन्नास्तानसूनाह- तेऽभ्रादिभूपा १६७० गुणगोऽद्रिचन्द्राः १७९३ सप्ताग्निनन्देन्दुमिता १९३७ अथैते । क्रमोत्कमस्थाश्चरखण्डकैः स्वैः क्रमोत्क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥ ५८ ॥ मेपादिपण्णामुदया. स्वदेशे तुलादितोऽमी च विलोमसंस्थाः । उदेति राशिः समयेन येन तत्सप्तमोऽस्तं समुपेति तेन ॥ ५९॥ शि० एव यावत्कीटाद्य तत्कोटिज्या पूर्वापरा मज्व्य सन्ति ताएव मेघान्तवृषभान्तमिथुनान्ता अहोरात्रवृत्ताना ज्या । यतस्तत्सपातेपु क्रान्तिवृत्ते सूत्राणि बद्धानि । अतस्तासा जीवाना निज्यावृत्ते परिणामिताना चापान्तराणि कीटादीनामुदया भवन्ति । इति गोले सर्व दर्शयेत् ॥५६॥ अथ प्रकारान्तरेणाऽऽह-मेपादिजीया इनि। अत्रोपपत्ति । क्रान्तिवृत्ते निज्याकर्णे निभाज्या कोटिस्तदैकादिराशिज्याणे किम् । फलानि ग्रुज्यावृत्तेषु ज्या कोटिरूपा । चापार्थं त्रिज्यावृत्ते परिणाम । धुरात्रवृत्त एतावन्तो ज्यास्तदा विवृत्ते का । पूर्व विज्या हर इदानी गुणस्तुल्यत्यानाश । एव मेषादिनीवास्त्रिग्रहेत्युपपन्नम् । गोले कथि तेव॥ १७॥ अथ निष्पमानसूनाह–तेऽभ्राद्रिभूपा इत। मेपादिपण्णामिति । अत्रोपपत्ति । निरक्षदेशार्कोदयमध्ये चरम् । निरक्षदेशे स्वदेशे च मेषादि सममुदति। मेषान्त आदौ स्वक्षितिजे तत उन्मण्डल रगति । अतश्चरखण्डान निरक्षदेशीयो मषोदय स्वदेशोदयो भवति । एव वृषमिथुनयोरपि । कर्यादौ चरखण्डानामपचीयमानत्वाच्चरखण्टानि धन परिणमन्ति। तुरादौ तु क्षितिजादुम्मण्डलस्याध स्थितत्वाच्चरखण्डानि धन परिणमान्त । २१ ·ग्रहगणिताध्याये- अत्र धनुःकरणे जीवानां स्थूटत्वाद्वितीयतृतीयायो नान्यैः सम्यक् पठितौ । अब प्रथमप्रकारेण प्रथम उदयो गृह्यते । द्वितीयप्रकारेण द्वितीयतृतीयौ। शेष स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । निरक्षरपदेशार्कोदययोरन्तरं चरम् । निरक्षे स्वदेशे च मे- पादिः सममुदेनि । मेपान्त आदौ स्वक्षितिजे तत उन्मण्डले गति । अतश्चर- खण्डोनो मेपोदयः स्वदेशोदयो भवति । एवं वृपमिथुनयोरपि । कर्यादौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वानं नानि परिणमन्ति । तुसादौ तून्मण्डटस्याधःस्थित- त्याच्चरखण्डानि धनं भवन्ति । मकरादौ तु चरसण्डानामपर्चायमानत्यादणं परि- णमन्तीत्यादि गोले सम्यग्विलोक्यते ॥५८॥५९॥ इदानी नैपुण्यमाह- क्षेत्राणां स्थूलत्वात् स्थला उदया भवन्ति राशीनाम् । मुक्ष्मार्थी होराणां कुर्याक्काणकानां वा ॥ ६ ॥ पथा राश्युदयाः साधितास्तथा होरोदया अपि साध्याः । वद्यथा । पञ्चदशा- दिपश्चदशभागोचरभागानां ज्या होरापाः पड् भवन्ति । ताभिमिथनान्ताज्या ३१४१ पृथक् पृथगुण्या स्वस्याज्यपा भगा फलानां धप्पधोधः - दानि । पठात् पश्चमं पश्चमाच्चतुर्थीमत्यादि । शेपाणि होरोदपासपो भवन्ति । एवं दशादिदशोत्तरमागर्दप्काणोदया भवन्ति । ते च नव । तथा होराशाना पट् चराणि पान्पोपः शुदानि तानि सेपां परतण्डानि । तैः प्रमोत्क्मस्थैः मोरममस्या ऊनयुताः सनः स्वदेशहोरोदया भयनि । मेपादीनां दाइश । से च व्परतास्तुटादीनाम् । एव चर्पि शतिः २४। एनमेर दृमाणोदयाः पद्धि- रात् । तथा चास्य सापनांदशम्य मागाः पञ्चदश १५ हता गहोराः स्युः। रोपांगते मुकास्ने पशदगम्यः प्रादा भाग्यांगाः स्यः। भोग्यांगमः स्वदेशही- रोदयः पादशहतः फट मोम्पासाः स्युत्तानिटातुभ्यो वियोध्य तदमा होरो- पांच गोधपेन् । शेपं पश्चगम गद्धहोरोइन मजेत् । पट वाः। अशु. पूर्वाणा होरोदयानां संरम्पया मुर्णितः पशहाभियंताः सन्नी समस्पांना मर- नि । यसमा पाटगाधने:पि । एपमेप पाणोदयगी तमगाधनम् । न शिक-गीत गाना न ३१८.८।।:: दिन- प्रकोपममपरसम्याउदमे याम्यनामि । पर्यादापनि मेपदेति । कन्यारतालिम तिमिनिमति । ग. rम देनोनि-पोम्पोनि मगन ने .८॥ ५३॥ १०॥ .. - - - ·स्पष्टाधिकारः। पञ्चदशस्थाने दश १० गुणने भजने च कल्प्याः । एवं होरोदयशाणोदय साधित लग्नादिकमुदयान्तराख्यं कर्म च सूक्ष्मं भवति । अन्यथा स्थूलम् ॥६०॥ इदानी भुजान्तरमाह- भानो. फलं गुणितमर्कयुतस्य राशे- य॑क्षादयेन खसनागमही १८०० विभक्तम् । गत्या ग्रहस्य गुणितं द्युनिशासुभक्तं स्वर्ण ग्रहेऽर्कवदिदं तु भुजान्तराख्यम् ॥ ६१ ॥ अर्कस्य यद्भुजफल यस्मिन् राशी रविवर्तते तस्य राशेः संबन्धी यो निरक्षादयस्तेन तद्गुणित राशिकलाभि १८०० भक पुनर्ग्रहगत्या गुणितमहो- रात्रासुभि २१६५९ भक्त यत् पल तद्ग्रहेऽकंवद्धनण कार्यम् । यद्यर्कस्य भु- जफल धन तदा सूर्यस्यान्येपां च धनम् । यदि ण तदा ऋणमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । ये मध्यमार्कोदयिकास्ते स्फुटार्कीदायकाः प्रियन्ते । तत्रार्क- फटस्यासुकरणेऽनुपातः । यदि राशिकला १८०० निरक्षोदयासुमिरुद्गच्छन्ति तदा फलकलाः कतिभिरिति । लब्ध भास्वत्फलोत्था असवो भवन्ति । अथा- न्योऽनुपातः । यदि युनिशासुभिगीतकला लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । ताः कला अतो ऋण धन यतो मध्यमार्कोदयात् पाक् स्फुटार्कोदयः स्यादृणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तरमित्युपपन्नम् ॥ ६१ ॥ इदानीमुदपान्तरमाह- युक्तायनांशस्य तु मध्यमस्य भुक्तासवोऽर्कस्य निरक्षदेशे । मेपादिभुक्तोदयसंयुता ये यश्चायनांशान्वितमध्यभानोः ॥६२॥ शि०-इदानीं भुजान्तरमाह-भानो फलमिति । अनोपपत्ति । ये मध्यमार्कोदये ग्रहास्ते स्फुटार्कोदये क्रियन्ते । स्फुटमध्ययोरन्तरे भुजफलम् । अत फलामुकरणेऽनुपात । यदि राशिकलाभिनिरक्षोदयासव उद्गच्छन्ति तदा फरक्लाभि किमित्यसव उद्गच्छन्ति । रब्ध भास्करफलोत्थासयो भवन्ति । ग्रहाणा स्फुगवस्थाने कर्णार्थमन्योऽनुपात । यदि गुनि- शासुभिग्रहगतिर्लभ्यते तदैभि फरासभि किम् । ता क्ला अत ऋण धनम् । यतो मध्य मादियात्प्राक् स्फुटार्कादय स्याणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तर तेन भास्वत्फलोत्थासुजात क्षय' स्व फल युक्तियुक्त निरुक्त ग्रहे ॥ ६१ ॥ अथोदयान्तर कर्माऽऽह-युक्तायनाशस्येति । लिप्ता गणेति । अत्रोप पत्ति । इह य पूर्वमहर्गण आनीत स मध्यमसावनमानेनैव । कुत । रफुटसावनस्य चालत्वात् । तयो साधनम् । षष्ट्या घीना भदिन सदाक्ष्यत्यादिना मध्यम सावनमिदम् ६० १५९ ८ सम मसूर्या उदितो किराया पट्या घटीनामुदित पुनर्भम् । रविरत्त ।

·१२४ ग्रहगणिताध्याये- लिप्ता गणस्तद्विवरेण निम्नी गतिम्रहस्य युनिशासुभक्ता। स्वर्ण ग्रहे चेदसवोऽधिकोना इदं गहाणामुदयान्तराख्यम् ॥ ६३॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य ये राशेर्भुक्तभागास्तैस्तदुदयं निरक्षदेशीय संगुण्य त्रिंशता विभजेत् । फलं तस्य राशेर्भुक्तासवः। अथ मेपाधा येण भुक्ता राश- यस्तेषां च निरक्षोदयासवरतत्र योज्यारते मेषादिभुतोदयासवः स्युः। अथ मध्य- मास्य सायनांशस्य कलाः कार्याः । तासां कलानां तेषामसूनां च यदन्तरं तेन ग्रहगतिगुण्या धुनिशासुभि ज्या लब्धाः कला ग्रहे धनं कार्याः । यदि कला- भ्योऽसवोऽधिकाः स्युः । यदि न्यूनास्तदा ऋणम् । अनोपपत्तिः । इह यः पूर्वमहर्गणः रुतः स मध्यमसावनमानेन स्फुटसावनस्य चलत्वात् । रविमध्यगतिक्लातुल्यासुभिः सहिता नाक्षत्राः पष्टि घटिकाः ६० । ५९ । ८ । इद मध्यममसायनम् । ता गतिकला पैरसुमिरुद्गच्छन्ति तद्युताः परिघटिकाः स्फुटसावनम् । तञ्चलम् । प्रत्यहं गत्यन्यत्वात् प्रतिमासं राश्युद- यान्यत्वाच्च । तादृशोऽहर्गणः कर्तुं नाऽऽयातीति मध्यमः कृतः। तेन सम्यगर्योदये ग्रहा न भवन्ति । कदाचिदर्कोदयात् माक् । कदाचिदनन्तरम् । अत एवं प्रागुक्तम्- जि०-अत स्वादयतिधातात् । साभाष्ठभृरब्धसमासुभिश्च समागतासुसयुता रवेस्तु पष्टि- नाटिका' । स्फट युराप्रमहमाद् धुभक्तिभ तचरम् । प्रतिमास राक्ष्युदयान्यावाच । अतरतादृशः स्फुटोहर्गण कर्तुं नाऽऽयातीति मध्यम वृत्त । न तेन सम्याकोंदये ग्रहाः भवन्ति । कटाचिदकोदयात्माक कदाचिदनन्तर भवन्ति । अतरतथाविधेनानुपातेन स्फुटो नाऽऽयातीत्यर्थ । गुगादरारभ्य वर्तमानरविवाद प्राग यावानमध्यमसावनोऽहर्गण- स्तावानेव स्फुटसावन' प्रत्यक्ष भवति । रविवादरूयं तु यावान्मध्यमसावनस्तावान्न स्फुट । अतस्तदुत्थरोटी उदयान्तरारयकमाद्भवेन परेनोनयुता. सन्तो रहकोदये स्युनान्यथा । अयोदयान्तरसाधनम् । स्फुटमध्यमार्गणयारन्तरानयनमौदयिकेन । सायनांशेन रविणा मेषादेरारभ्य ये भुक्राशयस्तत्समन्धिनो ये निक्षोदयास्तेऽधादिभूपा इत्यादयस्ते पामेक्य कृत्वा भुज्यमानराशेर्य भुक्ता भागारतेषामनुपातनासन् विद्भिगि स्वोर- यारपस्तदष्टभुक्तभाग कियन्त इत्यनेन प्रकारेणाऽऽनीय तान तदपये क्षिपेत् । एवं युतायनागस्य मध्यमस्य भुनासर स्था । नक्षत्रदिनान्ताद् २१६०० उर्घ तावत्यस्वात्मके काले रद्धाया मध्यमस्यादियम्य दय । तत्काले साध्याः । अपराहणेन सिदास्ते मध्यमावलमित स्वामी काल भदिनान्ता जाता। अतोऽ. सूनां कलानां च यदन्तर तेनादियोऽन्तग्निः । तत इमुदयान्तरारयं कर्मोच्यते ।

·स्पष्टाधिकारः।
१२५
"दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसंनिधिगे सति मध्यमः" इति ।
अथ स्फुटमध्याहगणयोरन्दरानयनम् । मेपादेरारभ्य येऽभुक्ता राशयस्ते
पैरसभिरुच्छन्ति त एकीकृताः । तावत्यस्वात्मके काले भदिनान्तार्ध्वमहर्गणेन
भवितव्यम् । अथ च मेपादिमुक्तकलातुल्येऽन्तरे रुतः । अतोऽसूनां कलानां च
यदन्तरं तावद्भिरसुभिरहगणोऽन्तरितः। अत्रानुपातः । यद्यहोरात्रासुभिर्गतिकला-
सभ्यन्ते तदभिरन्तरासुभिः किमिति । फलं ग्रहेषु स्वं यद्यसवोऽधिकाः। अन्यथा
ऋणमित्येतदुक्तं युक्तमेव ॥ ६२॥ ६३ ॥
इदानीं येऽस्योदयान्तरस्य वासनां न बुध्यन्ति तेषां मतीत्यर्थमन्यदण्याह-
चेत् स्वोदयैः स्फुटरवेरसवः कृतास्ते
विश्लेपिताश्च यदि मध्यरवेः कलाभिः ।
बावन्तराख्यमुदयान्तरकं चराख्यं
कर्मत्रयं विहितमौदायिक तदा स्यात् ॥ ६४ ॥
यदि स्फुटरवेः स्वोदयेन भुक्तासवः कृता मेपादिस्वोदयैश्च युतास्तेपामसूनां
मध्यमार्ककलानां च यदन्तरं तेन भुक्तिर्गुणिता धुनिशासुभिर्भक्ता यद्यसवोऽधि-
कास्तदा फलं आहे स्वमन्यथा ऋणम् । एवं कृते सति भुजान्तरमुदयान्तरं चराख्यं
च कर्मत्रयमपि कृतं स्यादौदपिके ग्रहे ॥ ६४ ॥
..
शि०-अतोऽनुपातः । यद्यहोरात्रासुभिर्गतिलभ्यते तदाऽन्तरासुभिः किमिति । लब्धं क्लाग्रहेषु
स्वं यद्यसवोऽधिकाः । यधूना. क्लाम्योऽसरतदा ऋणं यतोऽस्वात्मक्काले ग्रहाः सूक्ष्मत्वार्थ
क्रियन्ते । गोलेऽपि मध्याभुक्ता असव इत्यत्र प्रतिपादिता । अत्रास्मत्प्रपितामहगणे-
शदैवज्ञकृती श्लोका-
गोपञ्चयुक् चक्रक्लोन्मितासुभि. साधारणं भूदिनमित्यहर्गणः ।
घस्रोऽधिकोऽल्पो ह्यदयानजुत्वतो द्यवृन्दजे स्यादुदयान्तरं स्वगे ॥ १ ॥
यदाऽवसाने कलिकासमानाः प्राणा अतोऽत्रोदयजान्तरं न ।
मध्ये खभूपा असवोऽन्तरं स्यात्स्वर्ण समौजेऽस्वधिकाल्पकत्वात् ॥२६६२॥६॥
इदानीं येऽस्य वासना न बुध्यन्ति तत्प्रतीत्यर्थमन्यदायाह-चेरवोदयैरिति ।
अत्रोपपत्तिः । निरक्षोदयस्वोदयमध्ये चरम् । अतः स्वोदयासुभिहीतैश्चरासवः स्वदे-
शीयग्रहेषु धनणं भवन्ति । स्फुटोऽर्को गृहीतो बाह्वन्तरं धनर्ण भवति । स्फुटाकासवो
मध्यमार्क कलान्तरिता अत उदयान्तरमपि कृतं भवति । त्रयाणामप्यनुपातसाम्यात् ।
अत्रानुपातः । मुनिशासुभिर्ग्रहगतिस्तदेझिरन्तरासुभिः किमिति । पलं वरा असूनामधि-
काल्पत्वे धनर्ण कार्याः ॥ ६४ ॥

·पुननिग्यावृत्ते परिणाम । यदि पुग्याइन इर्य तदा निन्यायने केति । विम्यातल्य- प्रहगणिताध्याये- इदानी प्रकारान्तरेणौयिककर्माऽऽह- मध्याद्रवेरयनभागयुताद्विनिमा- होज्या लघुर्गतिगुणा खनगावि २७० भक्ता। स्वण ग्रहे युगयुजोः पदयोविलिमा- स्वेवं स्फुटं खलु भवेदुदयान्तरं वा ॥६५॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य द्विगुणितस्य या लघुखण्डकैयॊा तया गुणिता अहगतिः खसमयमै २७०ईता फलं विकलादि ग्रहे धनम् । एवं युग्मपदस्थि- तेऽ। अयुग्मपदस्थिते वृणम् । अनोपपत्निः । क्रान्तिवृत्तस्य चत्वापि पदानि पृथक् पृथक् पञ्चदशभिः पञ्च- दशभिटिकाभिरुदच्छन्ति । परं नैकैको राशि: पश्चभिरत उदयान्तरकर्म पदमध्यं यावदुपचीयते ततोऽपचीयते । अत एव पदान्तेषु तस्याभावः। पदमध्येषु परमता । यदव निरक्षोदयैः कर्म दर्शितं तद्वालाववोधार्थम् । तत् स्थूलम् । उदयानां स्थूलत्वात् । अत एवाऽऽर्यभटादिभिः सूक्ष्मत्वार्थ दृक्काणोदयाः पठिताः। इदमुद्र- यान्तरं कर्म यथा सम्यम्भवति तथोच्यते । मध्यमार्कस्य सायनांशस्य दोज्या घुज्यां च कृत्वा तया युज्यया दोर्पा भाज्या मिथुनान्तयुज्यया गुण- नीया । तस्या धनुषो येऽसवस्तमध्यमार्कस्य सायनांशस्य भुजकला ऊनाः सत्यः स्फुटा अन्तरासपो भवन्ति । तैरुदयोऽन्तरित इत्यर्थः । एवं पदमध्ये पइविंशतिः २६ पलानि किंचिदधिकानि भवन्ति । तानि ज्याप्रकारेण सार्धायतुमर्को द्विगु- णितः । द्विगुणितस्याकस्य यावद्भुजः क्रियते तावत् पदमध्ये राशिवयं भवति । तहोाया लच्या पविंशत्या चानुपातः । यदि सार्कमितया दोयंपा पति- शातिलभ्यते तदाऽभीष्टया किमिति । अब पइविंशत्या सार्या अपयतिता गुणक- स्थाने रूपं । हरस्थाने साश्चत्वारः । फल पानीयपलानि । पुनरन्योऽनु- पातः । यदि पानीयपटपष्टया गतिकटातुल्या विकता सभ्यन्ते तदभिः किमिति । शि०- मध्यावरिति । अनोपपत्तिः । प्रान्तिवृत्ते पदानि चत्वारि पादशघटीभिरे- केकम् । पर तु तेनको राशिः पञ्चपटिकाभिः । अतस्तदुदयान्तरं कर्म पदमध्य याव- दुपचीयते । तत. पदान्त यायधासः । अत र पदावसाने कटिकासमाना प्राणा' । अतोऽप्रोदयान्त' न । पदमध्ये तु परमतोदयान्तरस्य । पदमध्ये सभपा अरबोऽन्त. रम् । तत्साधनम् । साधनमध्याश्य दोयी पुज्यां च कृत्वाऽनानुपातः । यदि विज्यातुल्यया दोर्यया मियनान्तमुन्या रम्यते तदेष्टदोर्पया विमिति । अमुकरणार्थ ·स्पेष्टाधिकारः। पूर्व लषी दोया गुणः साधीश्चत्वारो हरः । इदानीं पष्टिहरः । अतो ग्रहगते- दाि गुणः । हरपोर्घातो हरः खनगाधिन २७० इत्युपपन्नम् । भोजपदेऽसवः कलाभ्य ऊना एव भवन्त्यतस्तत्र प्रणम् । युग्मपदे खयिका अतस्तत्र धनम्॥६५॥ इदानीं तिथिकरणभयोगानां साधनमाह- रवि१२ रसै ६ विरवीन्दुलवा हृताः फलमितास्तिथयः करणानि च । कुरहितानि च तानि ववादितः शकुनितोऽसितभूतदलादनु ॥ ६६ ॥ ग्रहकलाः सरवीन्दुकला हृताः खखगजैः ८०० श्च भयोगमिती क्र- मात् । अथ हताः स्वगौप्यविलिप्तिका निजजवेन गतागतनाडिकाः ॥६॥ व्यर्केन्दो गा द्विष्ठाः । एकत्र रविभिभाज्यास्तत्र फल गततिथयः । अन्यत्र रसैभाज्याः। फल गतकरणानि । वानि खेकोनानि ववादितो भवन्ति । कृष्ण- चतुर्दश्यर्धादुपरि यान्यवशिष्यन्ते त्रीणि चतुर्थं प्रतिपत्प्रथमार्धे च । एतानि चत्वारि शकुनितः शकुनिचतुष्पदनागकिंस्तुम्नानीति शेषः । यस्य ग्रहस्य नक्षत्रं ज्ञातुमि- प्यते तस्य कलाः कार्याः । तथा चन्द्रार्कयोयोगस्य कलाः कार्याः । उमयत्र शताष्टकेन ८०० हृते प्रथमस्थाने गतभानि द्वितीयस्थाने गतयोगाः । अथ या- न्यवशिष्टानि तानि गतानि । तानि स्वस्वहराच्च्युतानि गम्यानि स्युः। तेषां गतानां सबन्धिन्यो विकलाः स्वस्वगतिमिर्भाज्याः । यल्लभ्यते ता गतनाडिका भवन्ति । यद्येष्याणा विकला भक्तास्तदैव्या घटिका भवन्ति । शि०-योर्गुणकभाजकयो शे कृते मिथुनान्तयुज्ययेष्टदोा गुण्या युज्यया भाज्या तस्या धनुषो येऽसवस्तैमध्यमारय सायनस्य भुजकला उना सत्य रफ्टा अन्तरासब स्य । तैस्दयोन्तर इत्यर्थ । (व पदमध्ये सार्धराशौ स्वभृपा असवोऽ•तर परम १६० एतान निळ्याप्रकार साधयति । पदमध्ये सायनाईस्य दिनस्य ज्या शानियले लाव पदमध्ये युज्याप्रकारेण त्रिज्या तुल्या भवति । अनासुभिर्लघज्यया चानुपात । यदि त्रिज्यया १२० इद परमान्तर १६० देविमास्य दो-या विमिति । परमदयासव । अन्योऽनु । धुनिशासभि' २१६०० ग्रहगतिकलारतदेभिरसुभि किम् । हरयो_ते हर । सभपापवर्तितो विकलार्थ पटिहत खनागाश्विमिलो हरो जात । ओजपदेऽसव काम्य ऊना भवन्ति । अतस्तन ऋणम् । युगपदमध्ये कलाभ्योऽधिका असवस्तत्र धनम् । एव मध्यावेरित्युपपन्नम् ॥६५॥ इदानी तिथिकरणमयतिसाधन्वतितो जातो द्वादश १२ । यदि चक्राशैर्मासे पष्टि करणानि तदेष्टै क्यिन्ति । अन षष्टयाऽपवर्तन जात पवर । अनेनानुपातेन प्रति पात ·परमाणपाध्याय- .. अवोपपानिः । यदि व्यर्केन्दोश्चक्रांशै ३६० स्त्रिंशत् ३० विथयो सभ्य तदैभिः किमिति । अत्र त्रिंशताऽपतिते हरे जातो द्वादश हरः। अथ यदि चका दौ:३६० पष्टि करणानि लभ्यन्ते तदैमिः किमिति । अवापि षष्टयाऽपयतिते जाजी हरः पण्मितः। अथ यदि चक्रकलाभिः२१६०० सप्तविंशति नि लभ्यन्ते योगा वा तदाऽऽभिः किमिति । अत्रापि सप्तविंशत्याऽपवर्तने रुते जातोऽष्टशती हर उभयत्र । अथ वटीकरणार्थमनुपातः । यदि गतिकलाभिः पष्टिघटिका लभ्यन्ते तदा गतैष्याभिः कलामः किमिति फलं गतेप्या घटिकाः । अथ कलाः षष्टयों गुणिता पिकलाः स्युरित्या उक्तम्-अथ हताः स्वगतष्यविलिमिका शति । सर्व- मुपपन्नम् ॥६६॥ ६७ ॥ इदानी नतकर्माह- तिथ्यन्तनाडीनतवाहुमाया लच्याऽर्कशीतांशुफले विनिध्ने । क्रमेण भक्ते नखगोसमुद्रैः वङ्गाग्निवेदैः फलहीनयुक्तः ॥ ६८॥ ४९२० ४३६१ प्राक्पश्चिमस्थस्तरणिर्विधः प्रागृणे फले युक्त इतोऽन्यथोनः। मुहः स्फुटाऽतो ग्रहणे रवीन्दोस्तिथिस्त्विदं जिष्णुसुतोजगाद ॥६९॥ शिक-पदादेः करणान्यागच्छन्ति । प्रतिपत्पूर्वदले तु किस्तुघ्नं करणमतः प्रतिपत्तरदलादपोश- तान्यत: कु१रहितानि । अथ चक्रकलाभिः २१६०० सप्तविशति भानि २७ मोगाश्च ताभि कियन्तः । अत्र सप्तविशत्याऽपवर्तिते जातोऽशती हर। अथवाऽनुपातः । योकर्यस्यांश १३ कलाभिः ८०० एक्नक्षत्रयोगों तदेष्टाभिः किम् । घटीकरणा- २० नुपातः । यदि गतिक्लाभिः पष्टिघटिकास्तदा गतेध्यक्लाभिः किमिति । फलं गतेप्याः सावना घटिकाः स्युः । एवं भयुत्योरपि पटिकाः । अमानुपाते याः पटिटिकास्ता- मिर्गतष्यकला गुणिताः । अत उक्तं स्वगतेप्यविटिप्तिका इति ॥६६॥६॥ इदानी महणकाले तिर्नतकोऽह-तिथ्यन्तनादीति । माक्पश्चिमस्थेति । अनो. पपचिरागमप्रामाण्यम् । अब ब्रह्मगुप्तोत मुच्यते । चन्द्रायोनीचोच्चवृत्तपरिधिभागा मन्दोच्चनीचपरिधीत्यत्रोतास्ते याम्योत्तरमण्डले मध्याह्न एव । अन्यनान्तरम् । अणे फले प्रागुन्मण्टलेऽपरिधिः १४ क्णे पभान्मण्डले १३ एनफ्ले प्रागुन्मण्टले १३ २० २० पभात् १४ धनणे फले मध्याहे १३ परिभ्यन्तरं । ।२०। प्रागुन्मण्डलायाम्यो. सरमण्डलं यावनवति भागा अन्तरं नतं तेषां ज्या मिन्या। अमानुपातः । यदि त्रिज्यवं भाग यशः १ परिष्यन्तरं तदेशनतन्यया किम् । हायोति हरः पश्यविकशतवयं ३६० ·स्पष्टाधिकारः। चन्द्रग्रहेऽग्रहे वा यास्तिथ्यन्ते नतनाइयस्ता रस ६ गुणा नतभागा भवन्ति । तेपालध्वी दोर्ष्या साध्या । तयाऽर्कशीताशुभुजफले गुण्ये । अर्कस्य नखगो- समुदैश्चन्द्रस्य क्वङ्गाग्निवेदैर्माज्ये । यदि फले अशाये गुणिते ताशाद्या सन्धि- ४९२० यांसा । यदि कलाये तर्हि कलाद्या । वेन सन्धफलेन माकपालस्थो रविहीनः कार्यः । यदि पश्चिमस्थस्तया युक्तः। विस्तु प्रारकपारस्थ ऋणे च फले घर्त- माने युक्तः कार्य. । अतोऽन्यथा पाक् पश्चादा हीन एव । अतः पुनस्ताम्या तिथि. । पुनर्नतकर्म च यावदविशेष । इद जिष्णुसुतो जगादेति । एतदागम- पामाण्येनास्माभिलिखितमित्यर्थ. । चतुर्वेदाचार्यणाप्युपलब्धिरेव वासनेत्यभिहितम् । पदीदृश्युपलब्धिरस्ति तदाऽस्माभि. कि नाङ्गीकर्तव्येति भावः । अथ ब्रह्मगुभोक्तमुच्यते । अत्र यशोनाश्चतुर्दश नीचोच्चवृत्तपरिधिभागा रखेः पठिता. । तथा ये जिनकलोनरदा हिमाशोस्ते याम्योत्तरमण्डलस्थस्यैव । ते खे. मध्याहस्थस्य परिधिभागा ऋणे फले पागुन्मण्डलस्थस्य कला विशत्यधिकाः पश्चादूना. | धने फले तु माग्नाः पश्चादधिका. । . प ऋणफले १४ १३ १३ धनफले १३ १३ १४ ०४० २० २०४० अध चन्द्रस्य मध्याह्नस्थस्य परिधिमागा. पागुमण्डलस्थस्य कणे वा धने या फले विपञ्चाशता ५२ कलाभिरुना.। पश्चाहणे फले ताभिः कलाभि- ५२ युता धने तु नाभिरूनाः। फणफले पू म प ३० ३१ ३२ ४४ ३६ २८ धनफले शि०-फल स्फुट परिध्यन्तरम । अन्योऽनपात । यदि यशानैश्चतदशभि १२४० परि धिभागैरिद मन्दफल तदा स्फुटपरिध्यन्तरेण विम । पूर्व घष्टयधिकशतमय हर इदानी परिध्यशा हर एषा १२४० सावयवत्वात्कालिका कृत्वैव हरयोघातन क्लीकृतत्वात्पष्टिभक्ते नखगोसमुद्रा' । फल ऋणे मन्दफले प्रागमणम् । यतो य मन्दफलमानीत तव्यशोनचतुर्द शभि १३ : ४० रल्प ऋण त प्रागु मण्डलस्थपरिधरधिकत्वाधिक मण कर्तु युक्तम् । अत. २२ ·१३. ग्रहगणिताध्याये- अवान्तरे त्खनुपातात् परिधिभागानानीय तैः स्फुटीकरणं कृत्वेदानी तत्संस्कारः क्रियते । तत्रानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया नतभागज्यया भागत्र्यंशः परिध्य- न्तरं नदेष्टया किमिति । अत्र नतभागज्याया भागव्यंशो गुणस्त्रिज्या हरः १२०॥ एवं लते सति नतज्यायाः षष्टयधिकशतत्रयं भागहारः। फलं स्फुटपरिध्यन्तरम् । अथान्योऽनुपातः । यदि त्र्यंशोनैश्चतुर्दशभिः परिविभागैरिदं फलं लभ्यते सदा स्फुटपरिध्यन्तरेण किमिति । अत्र फलस्य नतज्या गुणः परिध्यंशाः षष्टय- धिकशतत्रयं च हरः । इदानी हरयोर्घात उत्पन्ना नखगोसमुद्राः। एवं चन्द्रस्या- पि । तत्र परिभ्यन्तरं द्विपश्चाशत् ५२ कलाः ॥ ६८॥ ६९ ॥ शि०-प्राणम् । ऋणे मन्दफले पश्चादनम्। यतो यन्मन्दफलमानीतं तन्मध्याह्नपरिधिनाऽधिक- मृणं तत्पश्चादुन्मण्डलस्थपरिधेरूनत्वादूनमृणं कर्तुं युक्तमतो धनम् । यतो यः कश्चन राशिरधिर्णफलवर्जितः स एव पुनरूनर्णफलवर्जितः सन् यावदधिक्मृणफलं तावता:- धिक एव भवति । अत क्णे मन्दफले पश्चाद्धनम् । धने मन्दफले प्रागृणम् । यतो मध्या- हपरिधिना यदधिकं धनं मन्दफलमानीतं तदनफले प्रागुन्मण्डलस्थपरिधेरल्पत्वादूनं मन्द- फरमण कर्तुं युक्तम् । अत प्रारणम् । यः कश्चन राशिरधिकधनफलयुक्तः स एव पुनरून- धनफलयुक्तः सन्नून एव भवति । अतो धनफले प्रागृणम् । धने मन्दफले पश्चाद्धनम् । यतोऽस्पेन मध्यादपरिधिना १३ यन्मन्दफलमानीत यत्पश्चादुन्मण्डलस्थेन परिधिनाऽ१४ । ४० . धिकेन कर्तुं युक्तम् । अतो धनम् । एवं रवणे धने फलेऽपि प्रागृणं पश्चाद्धनम् । अत उन-फरहीनयुक्त. माफपश्चिमस्थस्तरनिरिति । चन्द्रस्य” मन्दफले प्रागुन्मण्डले परिधि.३० मध्याहने जिनकलोनरदाः ३१ पश्चादुन्मण्डले भणे मन्दफले ३२ । धने मागुन्मण्डले २८ ३० मध्याहने ३१ घने पश्चादुन्मण्टले ३०1 अन्तरं । । ५२।१० । अत्रानुपातः । . पदि त्रिज्यातुल्यया नतज्ययैतत्परिभ्यन्तर तदेष्टनतन्यया किमिति १२० । ५२ । इन १० १। फलं स्फुटपरिध्यन्तरम् । अन्योऽनुपातः । यदि निनकटोनरदपरिधिभागरिदं मन्दफल भ्यते तदा पुन्टपरिभ्यन्तरेण किम् । जब हरयोपति र ३७९२ । अयं दिवार पहि- सवनितान्तरेण ३१३० अपर्तितः। गेऽपि दिवारं षष्टया सयर्णितः साम्यकरणार्थन।

·स्पष्टाधिकारः। १३१ . इदानीं स्फुटग्रहस्य तात्कालिकीकरणमाह- यातेप्यनाडीगुणिता युभुक्तिः पष्टया ६० हृता तद्रहितो युतश्च । तात्कालिकः स्यात् खचरः शशीनौ तिथ्यन्त एवं समलिमिको स्तः पूर्णान्तकाले तु समौ लवाद्यैदर्शान्तकालेऽवयवैहायैः। स्पष्टम् । वासनाऽपि सुगमा पैराशिकेन । इदानीं सूक्ष्मनक्षत्रानयनमाह- स्थूलं कृतं भानयनं यदेतज्ज्योतिर्विदां संव्यवहारहेतोः ॥७१॥ सूक्ष्म प्रवक्ष्येज्य मुनिप्रणीतं विवाहयात्रादिफलप्रसिद्धचै । अध्यर्धभोगानि पडत्र तज्ज्ञाः प्रोचुर्विशाखादितिभध्रुवाणि ॥७२॥ ११८५। ५२ शि० लब्धा. कडगामिवेदाः । फलमृणे मन्दफले प्राग्धनम् । यतो मन्दफलमानीतं तन्मध्या- परिधिना । तदूने प्राक्परिधिना कार्यमतो धनम् । यतो यः कश्चन राशिरधिकर्णफलोनः स एव पुनरूनर्णफलवर्जितः सन्नधिक एव भवति । अत ऋणे मन्दफले प्राग्धनम् । ऋणे मन्दफले पश्चाहणम् । यत ऊनेन मध्याह्नपरिधिना ३१ यन्मन्दफलमानीतं तत्प- श्चात्परिधरधिकत्वादधिकं ऋण तु युक्तमत ऋणे मन्दफले पश्चाहणम् । धने मन्दफले प्रागृणम् । यतोऽधिकेन मध्याह्नपरिधिना यन्मन्दफलमानीतं तद्धनेन प्रावपरिधिना कर्तु युक्तमत ऋणम् । यतः कोऽपि राशिरधिक्धनफलयुक्तः स एव पुनरूनधनफलयुक्तः सन्नून एव भवत्यतो धनफले प्रागृणम् । एवं प्राक्पश्चात्परिधिसाम्यात्पश्चादपि ऋणम् । अत उक्तं- विधुः प्रागृणे फले युक्त इतोऽन्यथोन इति । एवमत्राऽऽगम एव प्रमाणम् । मुहुः स्फुटेति स्पष्टार्थम् । यत्रा स्तनेति स्पष्टम् ॥६८ ॥ ६९ ॥ स्फुटग्रहतात्कालिकीकरणमाह-यातप्यनाडीति । अत्रोपपत्तिः । यदि षष्टि- घटिकाभिर्मतिक्लास्तदा यातैष्यनाडीभि. किम्। फलं क्ला.। यातेभ्यनाडी ग्रह ऋणधनाः कार्या. । एवं पर्वान्ते समलिप्तिकौ स्तः । क्थ तदुच्यते-पूर्णान्तकालेष्विति । अत एवोक्तं यत्रार्कस्तोति ॥७॥ अथ सूक्ष्मनियनम्-स्थूलं कृतमिति । सूक्ष्मं प्रवक्ष्य इति । स्पष्टार्थम् । अध्य- र्धभोगानीति । पडर्धभोगानीति । शेपाणीति । तत्र पडध्यर्धभोगानि । अध्य- धभोगः शशिगति. स्वार्धाधिका ११८५ घडर्धभोगानि । अर्धभोगः शशिगतेर) ३९५ ५२ १७ पञ्चदशैकभोगानि । एकभोगः। उक्तो भभोगः शशिमध्यभुक्तिः ७९० सर्वक्षमागैरूनितानां ३

·ग्रहगणिताध्याये-
पडर्धभोगानि च ३९५ । १७ भोगिरुद्र-
वातान्तकेन्द्राधिपवारुणानि ।
शेपाण्यतः पञ्चदशैकमोगा-
न्युक्तो भभोगः शशिमध्यभुक्तिः ॥ ७३ ॥
७९०। ३५
सर्वसंभोगोनितचक्रलिप्ता वैश्वाग्रतः स्यादभिजिद्भभोगः।
कलीलतादिष्टसगाद्विशोध्य दास्रादिभोगान गतभानि विद्यात् ॥७४
विशुद्धसंख्यानि गतं तु शेपमशुद्धभोगात् पतितं तदेष्यम् ।
गतागते पटिगुणे विभक्ते ग्रहस्य भुक्त्या घटिका गतेप्याः ॥७५॥
इह यन्नक्षत्रानयन स्त तत् स्थूल लोकव्यवहारमात्रार्थं कृतम् । अथ पुलि-
शवसिष्ठगर्गादिभिर्यद्विवाहयात्रादौ सम्यक् फलसिद्धयर्थं कथित तत् सूक्ष्माम-
दानी प्रवक्ष्ये । तत्र पडभ्यधभोगानि । विशाखापुनर्वसुरोहिण्युत्तरात्रयम् । अथ
पडर्धभोगानि । आश्लेपाऽऽर्दा स्वाती भरणी ज्येष्ठा शतभिषक् । एभ्यः शेषाणि
पञ्चदशैकभोगानि । भोगप्रमाण तु शशिमध्यभुक्तिः ७९० । ३५ । अध्यर्ध-
भोगः ११८५ । ५२ अर्धभोगः ३९५। १७ । सर्वक्षभोगैरूनिताना चक्र
कलानां २१६०० यच्छेप सोऽभिजिगोगः २५४ । १६ । अथ तत्साधनम् ।
ग्रह कलीरूत्याश्चिन्यादीना भोगान् विशोधयेत् । यावन्तः शुद्धास्तावन्ति गत-
भानि जानीयात् । शेपाः क्रा गतसज्ञाः । ता अशुद्धभोगात् पतिता एप्पस-
ज्ञा.। ता गतेप्याः कलाः पष्टि६० गुणा ग्रहगत्या भक्ता गतेप्या घटिका भवन्ति ।
शि-पत्रकलाना यच्छेप सोऽभिनिदोग २५४ । अथ तत्साधनम्-कीकृतादिति। विशु
देति। अनानुपात' । यदि गतिकराभि पम्पिटिकास्तदा गतप्याराभि किम । पल गते
प्या घटिका स्युः । अनोपपत्तिगगमप्रमाणम् । शशितनुरिति । अत्रोपपत्ति । पक्षा
रमकोन सूक्ष्मत्वार्थ चन्द्रविम्बविकटान्तरानुपात । यदि गतिविस्टाभिरकर्मभोगपरिका
स्तदा विम्बविम्लाभि किम् । परमृक्षसधिरिका । चन्द्राकान्तर तिथिगता गत्यन्तर
पाभिरेका तिथिस्तटा विम्बान्तरकलाभि किम् । पर तिथिमधि ! याचन्द्रार्ययोया
गेन मिष्यति । भतो गनियोगकयोगपरिकारला विम्बयोगेन किमिति । फल योग
मपि ॥१॥७२॥ ७० ॥ ४ ॥ ४५ ॥

·स्पष्टाधिकारः। अत्रोपपत्तिरागमपामाण्येन । इदानी ग्रहाणा राशिसक्रान्तिमान भतिथिकरणयोगाना सधिमान चाऽऽह- पटिघ्नविम्ब गहभक्तिभक्तं संझान्तिनाड्योऽग्विलधर्मकृत्ये । रवस्तु ताः पुण्यतमा ग्रह. स्वसंक्रान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते ॥७॥ शशितनुविकलाभ्यश्चन्द्रभुक्त्येन्दुभान्यो- गतिविवरकलाभिभूय एताभिरेव । पृथगथ गतियुत्या नाडिका संधिराप्ता भतिथिकरणयोगानां फलं तत्र मिश्रम् ॥ ७७ ॥ वक्ष्यमाणपकारेण ग्रहविम्बकला आनीय षष्टया सगुण्य ग्रहभुक्त्या मजेत् । यल्लब्ध ता. सक्रान्तिनाड्य । राश्य तकालात् पूर्वमा उत्तरतोऽर्धा इत्यर्था- गम्यते । ता सक्रान्सिनाइयो रवेस्तु पुण्यतमा. । तथा यावत् सक्रान्तिस्थो ग्रहस्तावद्राशियोत्थ फल करोति । एव शशिविम्वविकराभ्यो या घटिका उत्प- द्यन्ते ता भतिथिकरणयोगाना सधिघाटका. स्युः । सधौ मिश्रफलमित्यर्थ । अब सधिरुभयतोऽपि विम्बस्य स्थितत्वात् । उपपत्तिरप्यत्र सुगमा । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहस्पष्टीकरण समाप्तम् । अन्थसख्या ६०० । भादितो मूलश्लोकाः १९८ । शि०- अथ सत्रमणसंक्रमणसधिराह–पटिमति । अगानुपात । यदि गतिकलाभि पष्टि पटिकास्तदा बिम्बकाभि किम । फ्ल सकान्तिनाट्य । पर तु तदर्ध तु गणितागत सक्रान्तिकारादवाक् । द्वितीय तस्मात्परत । अत एवोक्तम्-पूर्वतोऽपि परतोऽपीति । यतो चिम्बकेन्द्र क्रान्तिवृत्तगतराशी लमम् । अधमवाग परत । अत समातिगामिश्रफर पूर्वपरराशिफ्त विधत्ते ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ श्रीमभन्दिपुरेऽभवद् दिजगुरु श्री वा देववि सन्ज श्रीगणनायकोऽस्विरसम्बदालनामा ततः । तस्मात्केशववित्तदङ्गाजनितो भाष्य गणेशोऽकरो ससिद्धान्तशिरोमणेरियमभूत्स्पीकृति प्रामुग॥१॥ इति श्रीम केशविगणेशविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिटिप्पणे गि मपिपासे रपष्टीकरणवासना समाना ·१३४ प्रहगणिताध्याये- अथ त्रिप्रश्नाधिकारः। . अथ विमश्नाध्याय विवक्षुस्तावत् तदारम्भप्रयोजनमाह- जगविंदोऽदः किल कालतन्त्रं दिग्देशकालावगमोऽत्र यस्मिन् । त्रिप्रश्ननाम्नि प्रचुरोक्तिधाम्नि अवेऽधिकार तमशेषसारम् ॥१॥ स्पष्टार्थम् । इदानी लग्नसाधनमाह- तात्कालिकार्केण युतस्य राशेरभुक्तभागैर्गुणितोदयात् स्वात् । भोग्यासवः सामिहृतादवाप्ता भुक्तासवो भुक्तलवैः स्युरेवम् ॥ २॥ इप्टासुसंघादपनीय भोग्यांस्तदग्रतो राश्युदयांश्च शेषम् । अशुद्धहत् सामिगुणं लवाद्यमशुद्धपूर्भवनैरजायैः ॥ ३ ॥ युक्तं तनुः स्यादयनांशहीनमिष्टासवोऽल्पा यदि भोग्यकेभ्यः । त्रिंशद्गुणाःस्वोदयभाजितास्ते लब्धांशयुक्तो रविरेव लग्नम्॥४॥ यस्मिन् काले लग्नं शेयं तस्मिन् काले तात्काटिकोऽर्कः सायनांश: कार्यः । सेनार्केण युतस्य राशे भाग्यांशास्तैस्तदुदयासवो गुण्यास्त्रिंशता भाज्याः। ये शि०- जाड्याब्धितारकं देवं सर्वविघ्ननिवारणम् । सिद्धान्तभाव्यपूर्त्यर्थं श्रीविघ्नेशं नम्गम्यहम् ॥ जगुरिति । स्पष्टार्थम् ॥ १॥ तात्कालिकाणेति । अत्रोपपतिः । यदि विशद्भिर्भागे. स्वोदयतुल्या असव- स्तदा भोग्यभागेः किम् । फल भोग्यासवः । एवं भक्तासवो भन्लवै. स्युः । इष्टासुसंघादिति । अत्रोपपत्तिः । क्षितिजसक्तकान्तिवृत्तराश्यायवयवो महायं रममुच्यते । गोलेऽपि । यत्र लममपमण्डलमिति । तद्यथा । इष्टासुसंघाद्भोग्या- नसूनपनीयेत्यनेन कि कृतं राशिमध्यस्थस्तरणी राश्यन्तं नीतः । तदातो राश्युदयासूनप- नयित्यनेन किं कृतं शितिजसंनिहितराश्यन्तं नीतः। शेपमिति राश्यन्तक्षितिनयोर्मध्ये यः समयस्तछेपम् । तस्य भागीकरणार्यमनुपातः । यद्यशुद्धराश्युदयतुल्यरसुभिरि शदागास्तदा शेषासुभिः किं लम्धं राश्यन्तक्षितिजयोर्मध्ये भागाः । मेपाः सकाशाक्षि. तिजसंनिहितराश्यन्तपर्यन्तं ये भुक्ता राशयस्तयुन नरन्तर्येश तनुर्भवति । अयनांशहीनं किमिति । शान्तिवृत्तनाटिकावृत्तसंपाते यो मेपादिः सायनवरेन तदोनोइयाः सन्य- मात्सूर्यः सायन' कार्य' । सायनसूर्यात्साधितं तनुः शायनं भवति । अतस्तनर्निरयना ! .

·विप्रश्नाधिकारः। सन्धास्ते भोग्यासवः स्युः। अथेष्टासुम्यो भोग्यासून् विशोध्य तदग्रतो यावन्त उदयाः शुध्यन्ति तावन्तः शोध्याः । ततः शेषात् खरामगुणादशुद्धोदयेन भक्का- यहन्धर्मशाद्यं तदशुद्धोदयात् पूर्व यावन्तो मेषाद्या उदयास्तावद्धी राशिभिर्युतम- पनांशैश्च रहितं वल्लग्नं स्यात् । अथ यदीष्टासुभ्यो भोग्या न शुध्यन्ति तदेवास- वसिंशद्गुणास्तदुदयासुभि ज्याः। फछेनाशायेन युतो रविर्तनं स्पात् । अत्र वासना वैराशिकेन सुगमा । इदानी लग्नात् कालानयनमाह- अर्कस्य भोग्यस्तनुभुक्तयुक्तो मध्योदयाढ्यः समयो विलग्नात् । यदैको लमरवी तदा तद्भागान्तरनोदयखाग्निभागः॥ ५ ॥ शि०- इष्टासयोऽल्पा इति । त्रिंशद्गुणा इति । अनोपपत्तिः । एतादृशं कदा भवति । यदैकराशिमध्ये रवि. क्षितिजसक्तराशिश्च भवति । अत्रानुपात. । यादयतुल्यासुभि स्विशद्भागास्तदा रविक्षितिजान्तर्वतिमिरिष्टासुभि. किम् । लब्धभागैर्यतो रविर्लमें भवति अर्कस्य भोग्येति । अनोपपत्ति. । रवि. सायनो यस्मिन्राशौ सावयवः । भुक्तभागतुल्येऽन्तरे कान्तिवृत्ते यत्र वर्तते तदनतो राश्यन्तपर्यन्तं येऽकस्य भोग्यभागास्तेषां पूर्ववत्विशद्धिर्भागेरुदयपलानि तदेष्टभोग्यभागः कियन्ति पलानि । एवं टमस्यापि भुक्तपलान्यानीय । अर्कस्य भोग्यस्तनुभजयुक्तो लयात्पूर्व रातो ये मन्योदयास्तैर्युक्तः सन्निष्टकालो भवति । अथवाऽस्वात्मकोदयै कालानयनम् । तयथा । राशौ यस्मिन्भागेऽर्को वर्तते तद्भागाद्राश्यन्तपर्यन्तं येऽसबस्तेऽभोग्य सः । यद्धागे क्षितिजसद्गस्तत्पूर्वराश्यारम्भपर्यन्तं येऽसबस्ते रम्भुनासर । तेषां योगोऽकार- मतो टमारपूर्व मध्योदयतुल्यैरसभिर्युत सम्मक्षितिजयोमध्ये नैरन्त टकाटो मात । तब घाटानयनार्थमनुपातः । यदि शिद्धिर्भागदपासजस्ता मितिनन्ति A- टमसूर्यान्तरभागः किम् । फलमिटकाला । साधने परमाने व टाकानी मायो ।

·ग्रहगणिताध्याये- लग्नेऽल्पके तु युनिशात् स शोध्यस्तात्कालिकादिसरुच्च कालः। चेत् सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाड्यस्तदैव तात्कालिकतिग्मरश्मे Hel आक्ष्यों यदेष्टा घटिका विलग्नं कालश्च तत्रौदयिकातू सहच्च । अर्कस्य पाग्वद्भोग्यकालः साध्पः। समस्य सापनांशस्प भुक्तकालः साध्यः। तयोरक्यमर्काग्रतो उनपर्यन्तं ये मध्ये राशयस्तेषामुदयाश्च क्षेप्यास्तत्रैव । एवं समान कालो भवति । अत्र यदेकराशौ समाौं भवतस्तदा तयोरन्तरांशैः स्वोदयं संगुण्य त्रिंशता भजेत् । फलमिटकातः स्यात् । परं यद्यलिममाधिक यद्यल्प तदा स कालोऽहोराबाच्छोध्यः । शेषमिष्टकातः स्यात् । अश्रेष्ट- कालसाधनेऽर्कस्प भाग्यमौदयिकादेव क्रियते । (यतः) काटज्ञानात् तात्कालि- कत्वमर्कस्प कार्यम् । अतः रधुनः काट आयाति । अनेन काटेन तात्कालिकाः रत्वा मुहुः कालः साधषितुं युज्यते । परं पदि मष्टुः सावनटिका इट लमार्थम् । एतदुकं भवति । उदपानन्तरमेतावनीप्वकसावनघटिकासु कीदृग् समं भवतीत्ये- तभीष्टं तदेव तात्कालिकातिनं साध्यते । तदैव लमाइसरुच्च कालः। यदा पुनरिष्टघटिका आक्ष्यस्तदौदपिकादेवाकालग्नं स्मात् कारः सरुञ्च । अनोपपत्तिः सुगमा । तात्कालिकीकरणकारणता गोले कथिता व्यारयाता च॥ ५॥६॥ .. अतः शिक-निशालमसाधने सरसभाकोत्साध्ये तत्कृतः । दिवसे पददमानि रात्री पद भ्रमन्ति । अस्तकालिकोऽक: प्रत्ययको सपटाश्यधिकः पूर्वगत्या प्रारकुने भति । सरसभाकात । तात्कालिकार्यादिति । चेत्सायना इति । आश्यों यदेशा इति । अरोप- पत्तिः । उदपा नाक्षमा घटिकामावास्तदा समजातिवशात्सूर्यादोदयिकादेव गम सिदं भवति । यतः सूर्य औदयिकः क्षितिने साध्यं टममपि क्षितिजस्यम् । सर्पकाले त औदपिकात । ये सावना घटिकास्तदा तासा नाक्षवीकरण रगति । तत्रोदयिका- स्पेशालिकरणायानुपात । यदि पष्टिपटिकाभिः सूर्यगतिस्तदेष्टपटिकामि. किम् । पल. मोदयिकस्य वेधारन करादि । अन्यत्र । यदि राशिफ्टाभिः १८०० नाक्षता उदयासको सम्पन्न सदा पाटनकाभिः किम् । पटं नाक्षत्रं सायनं नक्षत्रपरीष यान्य नाभवाः स्यः । मनोपमहाः । यदि तदेव चारन ग्यो चोदपिक शि भवति तारापन. नाक्षत्रपटिकान्तातुल्य भोयमनमायाति । यत औदपिकारीयोनाय भोग्यधिकमायति। पारनाहाकिस्य भोग्यमनमापनि । तसोम्यान घेतावनपटिकाभ्यः सोते सदा Gu.

·त्रिप्रश्नाधिकारी
इदानी विलोमलममाह-
भुक्तासशुधेविपरीतलग्नं भुक्तांशगेहातलवोनितोऽर्कः॥७॥
यदोदयात् पूर्वघटीपु लग्नमिष्टं तदा तात्कालिकमकं कृत्वा तस्य भुक्तासवः
साध्यास्तानिष्टासुम्पो विशोध्य शेषासुम्पो यावन्त उदया विशुध्यन्ति तावन्तो
विलोमेन विशोधयेत् । शेषात् खरामगुणितादविशुद्धोदयभक्काचे लब्धा अंशस्तै-
स्तथाऽमुक्तांशैश्च तथा विशुद्धोदयतुल्यै राशिभिश्चोनीलवो रविलंग्नं भवति ।
पासनाऽप्यत्र सुगमा ॥७॥
शि०-त्रीकरणं कृतं भवतीत्युपपन्नम् । अथवा । राशिकलाभिः स्वोदयासयो लभ्यन्ते तदा
स्वाहोरात्रसंबन्धिभिर्गतिकलाभिः किम् । फलासुभिरधिकाः सावनाः पष्टिघटिका अहो-
रात्रेऽतो नाक्षत्रा. स्युः । अथान्योऽनुपातः । यदि पष्टिघटिकाभिर्गतिकलास्तदेष्टघटीभिः
कियन्त्यः । एवमिष्टघटीसंबन्धिन्यो या गतिकलास्तारवन्योऽनुपातः । यदि राशिक-
लाभिः स्वोदयासवस्तदेष्टघटीसंबन्धिभिश्चालनक्लाभिः किम् । फलासवस्तारिवष्टपटिकासु
सावनासु प्रक्षेप्याः । एवं नाक्षत्राः स्यः । तत औदयिकार्कस्य भोग्यासवः साध्याः ।
एवं लाघवार्थमाचार्यणेष्टघटीसंबन्धिन्यो गतिकला अर्के प्रक्षिप्ताः १ ततो ये भोग्यासबस्त
औदायकार्कभोग्यासुभ्य ऊना जाताः । ते यावदिष्टघटीभ्यः शोध्यन्ते तावता इष्टघटयः
कालासुभिरधिकाः कृताः स्यु.। एवं तासां सावनानां नाक्षत्रीकरणमर्कस्य तात्कालीकरण-
मुपपन्नम् ॥५॥६॥
भुक्तासशुद्धेरिति । विपरीतलमसाधनप्रकार. । इष्टोन्नतघटिकास्वये तात्कालिक
मकं कृत्वा तस्य भुक्तासवः साध्याः । अथ य इष्टा उन्नतासबस्तान् विलोमलमार्थ धुरा-
घासुभ्यो विशोध्यन्त एवेष्टाः शेपासवः कल्प्याः । एवं शेषासुभ्यो यावन्त उदया विशुध्यन्ति
सावन्तो विशोध्या पैलोम्येन । शेषात्खरामगुणितादविशुद्धोदयभनाये लब्धांशास्तैस्त-
थाऽभुक्तांशच तथाऽर्कशुद्धोदयतुल्ये राशिभिश्चोनीकृतो रवि भवति । अत्रोपपत्तिः ।
बेपरीत्येन तथाऽपि किंचिदुच्यते । इटस्थानस्थापिाक क्षितिजे वेलोम्येन समप्रदेशो
शेयोऽतो योऽदिये प्राक् कुजावधीष्टकालोऽहोरानासुभ्यः शोषितः । यतस्तावदवशिष्टासुमि-
तकालादेतोम्येनोदयशोधने कृतेऽपश्यं शितिनलमभभमराश्याचपयवज्ञानं भवत्येवातो पेलो.
म्येनोदयशोधनम् । उदयेषु शोधिनेषु यदवशिष्ट तत्रानुपातः । यद्यशुद्धोदयेन त्रिशदागा.
सदाऽनेन शेषेण किम् । एवं येऽनाSSPा रवास्तैस्तथा भुक्तांशः शुद्धोदयतुल्यै राशिमि-
रूनी तोऽकट भवति ॥ ७ ॥

·१३८ ग्रहगणिताध्याये- इदानी दिग्ज्ञानमाह- वृत्तेऽम्भः सुसमीकृतक्षितिगते केन्द्रस्थशङ्कोःक्रमा- भाग्रं यत्र विशत्यपैति च यतस्तत्रापरैन्द्रची दिशौ। तत्कालापमजीवयोस्तु विवराद्भाकर्णमित्याहता- ल्लम्बज्याप्तमित्ताङ्गुलेरयनदिश्यन्द्री स्फुटा चालिता ||८|| तन्मत्स्यादथ याम्यसौम्यककुभौ सौम्या धुये वा भवे- देकस्मादपि भाग्रतो भुजभितां कोटीमितां शइकुतः। न्यस्येद्यष्टिमृर्जु तथा भुवि यथा यष्ट्यग्रयोः संयुतिः कोटिः प्राच्यपरा भवेदिति कृते बाहुश्च याम्योत्तरा ॥ ९ ॥ उदकेन समीझतायां भूमाविष्टप्रमाणं वृत्त विलिख्य तस्य केन्द्र द्वादशाङ्गुलशकुं निवेश्य तस्य च्छाया तस्मिन् वृत्ते यत्र भविशति पूर्वाह्नेऽपराले यतो निर्गच्छति तत्र पश्चिमपूर्वदिशौ किल भवतः। परतु यस्मिन्काले छायाप्रवेशो जातो यस्मिन् काले च निर्गमस्तात्कालिकयोरकयोः कान्तिज्ये साध्ये । तयोरन्तरात्तस्याश्छायायाः कर्णेन गुणिताल्लम्वज्यया भक्ताद्यब्धमगुलादि फलं तेनैन्द्री दिगुत्तरतश्चालिता स्फुटा भवति यद्युत्तरेऽयने रविवर्तते । यदि दक्षिणे तदा दक्षिणतः । एवं स्फुटा माची । अन्यथा स्थूलेत्यर्थः । तन्मत्स्यायाम्यसौम्ये दिशौ । अथ प्रकारान्तरेणाऽऽह । ध्रुवमवलम्बसूत्रेण विद्ध्वा ध्रुवाभिमुखकीलकः सौम्या । स्वस्थानकीलको याम्यां। तन्मत्स्यात् पूर्वापरे । प्रथमं भाइयायदर्शने दिग्ज्ञानमुक्तम् । इदानीमथैवकस्मादपि भाग्रतः । तच्चैवम् । अभीष्टकाले शङ्कोर्माग्रं चियित्वा तस्याश्छायाया वक्ष्य- माणपकारेण भुजं कोर्टि चाऽऽनीय भुजकोटिमिते शलाके गृहीत्वा शकुम्ला- शि०- अध दिग्ज्ञानमाह-वृत्तेऽम्भ इति । अत्रोपपत्ति । सममण्डलाद् धुरात्रवृत्तस्थ ग्रहस्य यदक्षिणोत्तरमन्तर स भुज । तदुपपत्तिर्वश्यते । पूर्वाणे यावति गतकाले छाया वृत्त प्रविशति । अपराहणे तावत्येव शेषकाले छायाम वृत्तमपैति। अतस्तत्कालजयोस्तुल्यत्वं स्यात् । तस्माच्छायाग्रयो सूत्र प्राच्यपरसून भवति । तदपि सान्तरम् । पूर्वाणादपराहणे किचित्सूर्यस्य इरिगोचरे चरनत्वात् । तत्साधनार्थमुपाय । स च तस्मिन्काले यानि कर्णवृत्ते भुजाड़ा : पूणे यानि चापराहणे तेषामन्तरं कार्यम् । यत शइकु - श्छायाप्रपर्यन्त कर्णरूपेण सूनेण वृत्तमुत्पादितम् । तत्वर्णवृत्तम् । भुवि दिसाधने तस्य कर्णसनस्य तु प्रतिक्षणमन्यत्वम् । द्वादशाइगुलगइकु कोटि स्थिरा । गोले तु प्रतिक्षण महाशइकुरन्यतम । त्रिज्यार्ण सर्वत्र सम । अथ च वर्णसूत्रेण यदवृत्त तथा शकुमूले केन्द्रस्थकील्के सूत्राममेक बध्वा द्वितीय छायाम एव तस्य सूत्रस्य भ्रमेण यन्वृत्त तदपि ·त्रिप्रश्नाधिकारः। घथादिग्गतां कोटिशलाको छायामादयस्तदिग्गतां भुजशलाकां च तथा भुवि न्यसे घथा शलाकारयोः समुति. स्पात् । एव कृते सति कोटिः पायपरा दि- भवति । बाहुश्च याम्योत्तरा। अत्रोपपत्तिः । अहोरात्रवृत्त इष्टानामुनतघटिकानामग्रे पूर्वाहे सममण्डलेन यावदन्तर तावदेवापराहे तावतीनामिष्ट घटीनामग्रे भवति । अतस्तच्छायायाव- न्दुभ्यां दिग्ज्ञानमुपपद्यते । पर तत्कालान्तरेण यदजान्पन्नर तेनान्तरित भवति । अतस्तत् सधेयम् । न चैवम् । तस्मिन् काले यानि वर्णवृत्तामाङ्गलानि पूर्वा यानि चापराहे तेषामन्तर कार्यम् । वय साधवाथै तत्कारकान्त्योरेवान्तर रुतम् । ततोऽग्रान्तरकरणायानुपातः । यदि लम्बज्याकोट्या विज्याकर्णस्तदा क्रान्ति- ज्यान्तरेण किमिति । अत्र लब्धमग्रान्तरम । ततोऽन्योऽनुपातः । यदि त्रिज्या- व्यासार्ध एतावदन्तर तदा कर्णव्यासार्ये किमिति । अब तुल्यत्वाद्गुणकमाजकयो- खिज्यानाशे ते सत्युपपन्न तत्कालापमजीवयोस्तु विवरादित्यादि । यद्युत्तर- मयन वर्तत उत्तरतो चलिते शङ्कोर्भाग्र दक्षिणतो याति तदुत्तरतश्चालनीयम् । अत उपपनमैन्द्री स्फुटा चालिनेति । भुजकोटीनामुपपत्तिरमे । तन्निवेशमात्रेण दिग्ज्ञानमिह दर्शितम् ॥८॥९॥ शिव--सममेव । एव पूर्वाणेऽपराहणे च दिनगनशपयो समे काले कर्णवृत्तयोर्यानि भुनाइगुलानि तेषामन्तर भवति । अतस्तत्साधनम् । उदयास्तसूराच्छडकुमल्पयन्त शइकुतलम् । उद्- यास्तसूनात्याच्यपरसूत्रपर्यन्तममा । तयो समदिशि याग भिन्नदिश्यन्तरम् । एव सस्कारण भुमो भवति । एव भूमौ रघुक्षेत्र प्राक्पश्चादप्यमाशड़कतरसस्कारेण भुज' । तनामा लघु क्षेने कर्णाग्रे परिणाम्या । यतो वृहक्षेत्रगाऽयाऽपश्य दिपसाधनार्थ लघुक्षेत्र योग्या कर्तव्या च। सा यया विभज्या इतापिका कर्णनिघ्नीत्यादिना । अत्रानुपात : यदि निपा- वृत्त इयममा तदा रघुक्षेत्र कर्णवृत्ते का । पल भूमो कर्णवृत्तामा । इय शइकुतटसस्कृता सती भुजो भवति । रघुक्षेत्र परभव शइतर मित्यग्रे भिग्या वृत्तेत्यन कथितम् । अतो रघुझेने परभव यच्छइकुतर तेन सरहता भाकर्णवृत्तामा भुजो भवतीति मूलवासना। तर पदार्थमाचार्यण प्रारू पशादिनगतशेषयो समे काले क्रान्स्योरन्तरेणापान्तरं साध्यते । तत्रानुपात । यदि रम्बग्यया कोट्या त्रिज्यावर्णस्तदा मान्योरन्तरकोट्या किम् । कुज्या भुज कोरिपक्रमज्येत्यस्मिन्क्षेत्र टन्धमप्रान्तरम् । ततोऽन्योऽनुपात' । यदि पिण्याच्यासार्ध तावदपान्तर तदा भावर्णव्यसाधु विमिति । यदेव कर्णवृत्त मुधि तदेव छापाच्यागार्धम् । दृत्तदयसाम्यात । प्रिन्ययोस्तुल्यत्वासाश फल भुमो भुजा -

·ग्रहगणिताध्याये-
इदानीमेतत्संयन्धमाह-
दिक्सूत्रसंपातगतस्य शङ्कोश्छायायपूर्वापरसूत्रमध्यम् ।
दोर्दो प्रभावर्गवियोगमूलं कोटिर्नरात् प्रागपरा ततः स्यात् ॥१०॥
अत एव विक्सपातस्थस्य शङ्को में पत्र पतति तस्य पूर्वापरसूत्रस्प च यद्-
न्तरं स दोरित्युच्यते । दोश्छाययोर्वर्गान्तरपदं पूर्वापरा कोटिरिति ॥१०॥
इदानीं छापातः कर्ण कर्णाच्छायां चाऽऽह-
भारुतीन १२ कृति १४४ संयुतेः पदं
स्याच्छ्रुतिः श्रुतिकृतीनवर्गयोः १४४ ।
अन्तराद्रवियुतोनकर्णयो
राहतेश्च यदि वा पदं प्रभा ॥११॥
शि०-इकुतलान्तरेण संस्कार्यम् । तब शकुतलं तु पलभैवातः शइकुतलान्तरं शून्यमतो
यदनान्तरं तदेव भुजान्तरम् । अनेनायनदिशि चालितन्द्री स्फुटा स्यात् । यतः पूर्वाण -
जादपराह्णभुजा किचिदधिकोनः स्यात् । कान्तिज्यावशादयाया अधिकोनत्वात् । ततः
क्रान्तिज्ययोरन्तरं पलक्षेत्रानुपातेनामान्तरं विधाय कर्णवृत्ते परिणाम्यते नायनदिश्यन्द्री
चालिता । थतः पूर्वाह्लादपराणेऽयनदिशि गतस्यास्य व्यस्तादशि च्छायानं किंचित्सा-
न्तरं तेन प्राची विचित्सान्तरा । अत उक्तमयनदिश्येन्द्री स्फुटा चालिता ॥ ८॥
तन्मत्स्यादिति । तयोः प्राच्यपरयोर्मत्स्याद्याम्यसौम्पककुभी स्त. 1 दिशश्च ककुभः
काष्ठा इत्यमरः । अथवा । सौम्या ध्रुवे वा भवेदिति । सौम्यावलोकने अज्ची नलिका
वा यष्टिर्माह्या । तत्राऽऽदाबन्ते लम्बद्वयं वद्ध्वा ध्रुवो वेध्यः । वेधिते यत्र यष्टयमलम्बकः
पतति सा सौम्या । यत्राऽऽदिलम्बकः सा याम्या दिए । तन्मत्स्यात्पूर्वापरे । प्रथम
भादयामदर्शनेन दिग्ज्ञानमुक्तम् । इदानीमथवैक्स्मादपि । वक्ष्यमाणप्रकारेण भुजं कोटि
चाऽऽनीय भुजकोटिमिते शलाके गृहीत्वा शङ्खमूलाच्छायामपर्यन्त कोटिशलाकां न्यसेत् ।
तदयाद्ययादिशं भुजशलाकां च तथा न्यसेयथा यष्ट्यप्रयोर्युतिः स्यात् । इति कृते
कोटिः प्राच्यपरा । भुजो याम्योत्तरा ॥ ९ ॥
इदानीमेतत्संबन्धमाह-दिक्सूनेति । अनोपपत्तिः । अत एव भूमो
दिसूत्रसंपातगतस्य शइकोर्भागं यन पतति तस्योक्तप्रकारेण कृतस्य प्राच्यपरसूत्रस्य
मध्यं दोः नाम भुजः । छाया कर्णः । अनयोर्वर्गान्तरपदं केन्द्रस्थशइकुमलात् पूर्वापरा
कोटिः ॥१०॥
भाकृतीनेति । अत्रोपपत्तिः। तत्कृत्योर्योगपदं तयोर्योगान्तराहतिर्वर्गान्तरम्' इत्या.
दिना सुगमा ॥ ११॥

·त्रिप्रनाधिकारः। १४१ छायावर्गाद्वादशवर्ग १४४ युतान्मूलं कर्णः । कर्णवर्गाद्वादशवर्गो-१४४ नान्मूलं छाया । अथवा कर्णो दिष्ठः । एकत्र द्वादशभिरूनोऽन्यत्र युतस्तयो- घांतान्मूलं छाया । अस्योपपत्तिगणिते कथिता ॥११॥ इदानीं संज्ञाविशेषानाह- शङ्कुर्नरो ना कथितः स एव खार्धाद्रवेर्या विपुवदिनार्थे । नतिः पलोऽक्षश्च स एव तन्तैस्तत्रोन्नतियाऽस्य स एव लम्बः॥१२॥ स्पष्टम् ॥ १२॥ शि०- शकुनरो नेति । अभिधानरूपः श्लोकोऽयम् । अथ दृग्गोले त्रिप्रश्नोक्तक्षेत्रदर्शनार्थ सूत्राणि कथं निबध्यानाति लिख्यते । आदावू- भंधो याम्ये दृग्वृत्ताहोरात्रवृत्तयोगेषु युज्यासूत्राणि बद्ध्वा तत ऊर्ध्वमुत्तरे फ्रान्त्यन्ततो याम्योदग्वृत्तादधश्च याम्योदग्वृत्ते दक्षिणकान्त्यन्तावधि यथा लगति सूत्रं तथा स्थिरं कार्यम् । तथाऽन्यदूर्व याम्योदग्वृत्ते दक्षिणक्रान्त्यन्तादधश्च याम्योदग्वृत्त उत्तरफान्त्य- न्तावधि यथा लगति सूत्र तथा द्वितीय स्थिरं कार्यम् । अथ क्षितिजोन्मण्डलधुराब- वृत्तानां योगेषु क्रमेण प्रागपराण्युदयास्तसूत्राणि क्रान्त्यमसूत्राणि च स्वस्वप्रागपराहोरात्र- वृत्तयोगेषु बघ्नीयानि । अथ प्रान्त्यग्रसूत्राण्युन्मण्डलाहोरात्रवृत्तयोगेष्वयाग्रसूत्राणि च क्षितिजाहोरात्रवृत्तयोगेषु निबध्यानि । तानि यथा प्रागपरस्वस्तिके बद्धसूत्रादुभयत आदा- वुन्मण्डले प्रागपरस्वस्तिकादुमयतोऽकार्कभागान्तरे बद्धाहोरात्रवृत्तयोरेकमेव सूत्रम् । ततः प्रागपरस्वस्तिकाभ्यामुभयत एकविशद्भागान्तरे बद्धाहोरात्रवृत्तयोरेकमेवोभयतः । तत- स्तृतीयं प्रागपरस्वस्तिकाभ्यामुभयतो जिनलवान्तर एकमेव बराहोरात्रवृत्तयोस्तृतीयम् । तानि शान्त्यप्रसूत्राणि स्युः । तथैव भागपरस्वस्तिकाभ्यामुभयतः क्षितिजे तावतैवान्तरेण बद्धसूत्राण्ययासूत्राणि स्युः । अथ याम्योदग्वृत्ते क्षितिजोन्मण्डलयोगयोः सूत्रद्वयं तथा क्षितिजोन्मण्डलकोणवृत्तयोगेषु चत्वारः । ततो मेषादिज्यास्ता यथा । कुम्भान्त- मेषान्तयोरेकं सूत्रं मकरान्तवृषभान्तयोदितीय चापान्तमिथुनान्तयोस्तृतीयं प्राग्वद्धमेव । धुश्चिकान्तकर्कान्तयोश्चतुर्यम् । तुलासहान्तयोः पञ्चमम् । कन्यामीनान्तयोः पष्ठम् । तदेव प्रागपरसून स्वस्तिक्योः पूर्वमेव बद्धमस्ति । अय प्राङ्ग स्वस्तिकादुत्तरतः परमापा- शामे बदाहोरात्रवृत्तक्षितिजोन्मण्डलयोगाभ्या सूनद्यं पश्चात्स्वस्तिकादक्षिणतः परमाप- मांशाने बद्धाहोरात्रवृत्तक्षितिजोन्मण्डलयोंगयोनिबद्धं कार्यम् । तथैव प्रास्वस्तिकाद- क्षिणतच जिनांशान्तरेऽहोरात्रवृत्तक्षितिगोन्मण्डटयोगयोनिबद्ध सूत्रदय पश्चात्स्वस्तिका दक्षिणतस्तपा नेयम् । अपाष्टो महाक्षेगाणि । ययाम्योदङ्नाहिकामण्डलयोग ऊर्ध्या पो पदमस्ति सूत्र तत्कुमायादूर्भ याम्योदङ्नाडिकामण्डलयोगावधि गणपिन्वा तत्र ·१४२ ग्रहगणिताध्याये- इदानीमक्षक्षेत्राण्याह- भुजोऽक्षमा कोटिरिनाङ्गुलो ना कर्णोऽक्षकर्णः खलु मूलमेतत् । क्षेत्राणि यान्यक्षभवानि तेषां विद्येव मानार्थयशःसुखानाम् ॥१३॥ लम्बज्यका कोटिरथाक्षजीवा भुजोऽत्र कर्णस्विभुजे त्रिभज्या। कुज्या भुजः कोटिरपकमज्या कर्णोऽयका च त्रिभुज तथेदम् ॥१४॥ शि०-सूत्रे कुमध्यादू स्वपलकर्णतुल्येऽन्तर एक सूत्रं निबद्धं सत्यागपरस्वस्तिको नाडिका मण्डलेडेपि तावतवान्तरेण स्थिरं कार्यम् । ततः कुमध्यात्स्वपलभान्तरे गणतो दक्षिणे क्षितिजे सूत्रे कुमध्ययाम्योदग्वृत्तान्तर्निबद्धसूत्रस्य द्वादशांशतुल्यं सूत्रं कुमध्यादूज़ पल- कर्णान्तरे बदसूत्रावधि निबद्धं भुजोऽक्षभेति स्यात् । अस्वसमवृत्तोत्तरतः स्वाहोरानवृत्त- समवृत्तयोग एक सूत्रं तथा निबद्धं कार्यम् । यथैकमेव सूत्र योगोभयत एकत्र मध्यसूत्र एकत्र स्वोदयास्तसूत्रे यथा लगति तथा स्थिरं कार्यम् । तत उदयास्तसूत्रादूर्ध्व क्रान्त्यमसू प्रावधि लपकुज्यासूत्रस्य तस्मिन्नेव बदसूने दर्शनं कार्यम् । तत उदयास्तसूत्रान्मध्यसूत्राव- ध्येकमनासूत्र क्रान्तिसूत्रं कुज्यामसूत्रयोगान्मध्यसूत्रावधि चान्यत्क्रान्तिसूत्रम्। अथोन्मण्डल- गेऽर्के त्यक्तः शङ्कुरधः स्वकुलजावधिः स उन्मण्डलशडकुः ।कुमध्यसूत्रे बद्धसूत्रयोयोंगोवं बद्ध्वा तस्मानान्त्यप्रसूत्रावधि तिर्यगन्यन्निबन्द्धम् । अथ क्रान्त्यग्रसूत्रादधोऽमासूत्रावधि तिरश्चीनः किंचित्कुज्याभूलाद्दक्षिणत उन्मण्डलशकुदर्शनीयः । प्रागुक्तदर्शितक्षेत्रयोर- भ्यन्तरेऽन्यत्तृतीय क्षेत्रं दर्शितं भवति । क्षेत्रमुवृत्तेनेति । एवं क्षेत्रमुद्द्त्तेनेति । एवं क्षेत्रत्रयेऽष्टौ क्षेत्राणि दर्शितानि स्युः। अथ यथा मागपरस्वस्तिकादुभपतः कान्त्यग्र- सूत्राणि बद्धानि तपोय नाटिकामण्डलयोगादुभयतश्च निबध्यानि । एवं सूप्रगोलः सिद्धो भवति । इति सूत्रगोलः। रवेर्वियुवद्दिना) नाम नाडिकामण्डलखमध्ये योन्नन्तिः स लम्बः कथितः । एवं सममण्डलसरवास्तिकनाडिकामण्डलसमध्ययोर्दक्षिणोत्तरवृत्ते यदन्तरं ते पलांशाः । क्षिति- जनाहिकामण्डलसमध्ययोदक्षिणोत्तरवृत्ते यदन्तरं ते लम्बांशाः ॥ १२ ॥ अथाष्टो पलक्षेत्राणि । तत्र प्रथमं भुजोऽक्षभेति । अवोपपत्तिः । अमिमश्लों के लम्बज्यका कोटिरयेति । यबृहत्क्षेत्रं तत्स्वादशांशेनापवर्तितम् । सम्बन्यायाः दाद- शाशेनापतितात्यो दोकोटिकर्णा जाताः। कोटिरिनाइगुलः शकुः । अक्षज्या तेनेव द्वादशांशेनापवर्तितो जातो भुजोऽक्षमा। त्रिज्या च तेनैव द्वादशांशेनापवर्तिता जातः कर्णोक्षकर्णः । इयमेशत्र वासना । एतत्क्षेत्रं विषुवदिनार्धे भूमौ दृश्यते ॥ १३ ॥ लम्बज्यका कोटिरिति । अनोपपत्तिः । याम्योदङमण्डले विषुववृत्तसंपाताक्षिति- जयाम्योत्तरस्पचिहनपर्यन्तं येऽशास्ते लम्बांशास्तेषां ज्या याम्योदइमण्डले नाहिकामण्ड- ·त्रिप्रश्नाधिकारः। १४३ तथैव कोटिः समवृत्तशरमा भुजस्तद्धृतिरत्र कर्णः। भुजोऽपमज्या समना च कर्णः कुज्योनिता तद्धृतिरत्र कोटि॥१५॥ अग्रादिखण्डं कथिता च कोटिरुवृत्तनादोः श्रवणोऽपमज्या । उवृत्तना कोटिरयाप्रकारखण्डं भुजस्तच्छ्रचणः क्षितिज्या ॥ १६ ॥ खण्डं यदूर्ध्वं समवृत्तशदोर्यत् तद्धृतेस्तावथ कोटिकौँ । अग्रादिखण्डं भुज एवमष्टी क्षेत्राण्यमून्यक्षभवानि तावत् ॥ १७ ॥ अत्र किल निरक्षदेशे यदेव विषुवन्मण्डलं तदेव सममण्डलम् । तथा क्षिति- जादन्यदुन्मण्डलं नाम वलयं नास्ति । तत्र ध्रुवौ च क्षितिजासक्तौ । अथ निर- क्षदेशाद्र्ष्टा पथा पोत्तरतो गच्छति वथा तथोदग्ध्रुवमुन्नतं पश्यति । तथा योगेधुंब उन्नतस्तैरेव भामरक्षसंज्ञैः खस्वस्तिकादक्षिणतो विषुवन्मण्डलं नतं पश्यति । विषुवन्मण्डलस्य तिर्यस्थितत्वात् तदाश्रितान्यहोरात्रवृत्तानि स्वस्थाने तिरश्चीनानि भवन्ति । अतः साक्षे देशे खगोलवलयानां तिरश्चीनभगोलबलयानां च संपातात् व्यस्राणि क्षेत्राण्युत्पद्यन्ते । तान्यक्षक्षेत्रसंज्ञान्युपयोगित्वात् कथ्यन्ते । अक्षमा नाम पलमा प्रसिद्धा सा भुजः। द्वादशाङ्गुलः शकुः कोटिः । अक्षकर्णस्तत्र कर्णः । इदं तेषामक्षक्षेत्राणां वक्ष्यमाणानां मूलम् । केषां किमिवे- त्याह । विद्येव मानार्थपशःसुखानामिति । अन्यैरप्येवमुच्यते । विद्या नाम नरस्य कीरिरतुला भाग्यक्षये चाऽऽभयो धेनुः कामदुधा रतिश्च विरहे ने तृतीयं च सा । सत्कारायतनं कुलस्य महिमा रत्नविना भूषणं तस्मादन्यमुपेक्ष्य हेतुविपयं विद्याधिकारं कुरु ॥ अथान्यत् क्षेत्रम् । क्षेत्रदर्शनार्थ यथोक्तं खगोल भगोल च बद्ध्वा क्षेत्राणि दर्शयेत् । तत्र दक्षिणोत्तरमण्डले विषुववृत्तसंपाताधो यावाल्लम्बः क्षितिजसम- सूनपर्यन्तः सा तत्र कोटिः । लम्पनिपातकुमध्ययोरन्तरं साऽक्षज्या तन भुजः । भूमध्याल्लम्बामगामि सूत्रं विज्या सा तत्र कर्णः । इदमप्यक्षक्षेत्रम् । शि-रसपाताप्लम्बत्यागेनाधो यावान् लम्ब क्षितिजमध्यसूत्रावधि स तावदूर्वाधो लम्बाशज्यका कोटि । अथ याम्योदग्वृत्ते खस्वस्तिकान्नाडिकामण्डलदिनापर्यन्त येऽशास्तेऽक्षाशास्तपां ज्याऽक्षज्या। सा तु क्षितिजसमे सूत्रे लम्बनिपातस्चिह्नकुमध्ययोरन्तरे भवति।साऽमजीवा भुज । भूमध्याप्लम्बाग्रगामी सूत्र त्रिज्या सा तत्र कर्णः । यतो गोलत्रिज्यावृत्तेन बरोऽतो भूमध्यात्सर्वत्र त्रिज्याऽस्त्येव । इदं द्वितीयमक्षक्षेत्रम् । - ·१४४ ग्रहगणिताध्यायें- इष्टाहोरात्रवृत्तं यत्र क्षितिजे लमं तस्य माक्स्वास्तिकस्य चान्तरममाचापांशा तेषां ज्याया। तावती च प्रत्यक्षितिजे । अग्रामपोर्निरद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । अहोरात्रवृत्तोन्मण्डलसंपातस्प माच्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं सा क्रान्तिज्या। सा तत्र कोटिः। अग्रा कर्णः । वायोरन्तरं सा कुज्या । स भुजः। इदमक्षक्षेत्रम् । तथाऽहोरात्रवृत्तसममण्डलसंपाताधोऽवलम्बः समवृत्तशङ्कुः। सा कोटिः । अया भुजः । अहोरागवृत्ते ज्याखण्डकं तद्धृतिः कर्णः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथा कुज्योनिता तद्धृतिरहोराभवृत्ते ज्याधैं सा कोटिः। उन्मण्डले क्रान्ति- ज्या स भुजः । समवृत्तशकः कर्णः । इदमप्यक्षक्षणम् । तथा होरागोन्मण्डलयोः संपातादवलम्ब उन्मण्डलशङ्कः स भुजः। उन्मण्डले कान्तिज्या कर्णः । उन्मण्डलशङ्खमूलस्य माच्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं वदनादि- खण्डं सा ता कोटिः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथोन्मण्डलशकुः कोटिः। शकुमूलोदयास्तसूत्रयोरन्तरमनामखण्दं स भुजः। कोटिभुजाप्रयोरन्तरसूत्रं सा कुज्या । स तत्र कर्णः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथोन्मण्डलशकुना हीनः समशङ्घस्तत् समशड्कोरूष खण्डं सा कोटिः। कुन्योना तद्धतिस्तद्धृतेरूखण्डं स कर्णः । अग्रादिखण्डं स भुजः । इदम- क्षक्षेत्रम् । एतान्यष्टौ तावत् कथितानि । एवमन्यान्यपि भवन्ति । शि०- अथ तृतीयम् । कुज्या भुजः । अस्य स्थानम् । उक्तं च गोले। उन्मण्ड- लक्ष्मावलयान्तराल इत्यत्रोक्तम् । कोटिरपक्रमज्या । अस्याः स्थानम् । उन्मण्डले प्रागपरोत्थसूत्रात्क्रान्तिज्यका कोटिः । कर्णोऽयका । अस्याः स्थानं गोले । माजे धुराप्रसममण्डलमध्यभागजीवामका भवति पूर्वपरामयोः सा । कि नामोदयास्तसूत्रम् । गोले । ' अग्रामयोः प्रगुणमा निबद्धसूत्रं यत्तद्वदन्ति गणका उदयास्तसूत्रम् ' ॥ १४ ॥ अथ चतुर्थम् । तथैव कोटिरिति । समवृत्तशड्कः कोटिः । स्थानं गोले । भास्क- रेऽत्र सममण्डलोपगे यो नरः स समश्ड कुरुच्यते । कोटिः प्रागपरसूत्रावधिः । अग्रा भुजः । तद्धृतिः कर्णः । तस्य स्थानम् । समशइकुमस्तकादुदयास्तसूत्रपर्यन्तं लम्ब- रूपं यदन्तरं युरात्रवृत्ते ज्याखण्डकं कर्णरूपं सा तद्धृतिः । स एव कर्णः ॥ १५ ॥ अथ पश्चमम् । अनादिखण्डमिति । भुजः क्रान्तिज्या । समशइकुः कर्णः । कुज्योनितातद्धतिरत्र कोटिः । अथ पष्ठमशक्षेनम् । उन्मण्डलगतेऽर्क उन्मण्डलारा- अवृत्तसंपाते वचसूत्रादध उदयास्तसूनपर्यन्तं यः शङ्कुः स उवृत्तना दोः । शइकुमू- लात्याच्यपरस्त्रपर्यन्तम्पादिस्खण्डं सा तत्र कोटिः । कान्तिज्या कर्णः । अथ सप्तमः ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः । इदानीमेषां साधनान्याह- एपामथैकस्य तु बाहुकोटिकगर्मियोऽन्यान्यनुपाततः स्युः। एषां क्षेत्राणामेकस्य दोःकोटिकणैः परस्परमन्यानि भवन्ति । इदानी तथाऽऽह- त्रिज्ये पृथक कोटिभुजाहते ते कर्णोद्धृते लम्बपलज्यके स्तः॥१८॥ तस्कामुके लम्बपलौ च तज्ज्ये दो कोटिजीवावदतो मिथो वा । अक्षज्यका कोटिगुणा भुजाप्ता लम्बज्यका वाऽक्षगुणोऽन्यथातः।।१९॥ तत्र विज्या सप्तसु स्यानेषु सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या। स्वकीयेन स्वकीयेन कर्णेन पृथक्पृथग्भाज्या । एवं सप्तधा लम्बज्या भवति । अथ सप्तधा विज्या भुजैगुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या । सप्तधाऽक्षज्या भवति । लम्बज्याक्षज्ययोधनुपी कार्य । तौ लम्बाक्षी स्तः । लम्बोकमजीवयोना त्रिज्याऽक्षज्या स्यात् । अक्षो- क्रमजीवयोना विज्या लम्बज्या स्यात् । त्रिज्यावर्गात् पृथक्पृथक् लम्बाक्षज्या- शि०-उवृत्तशइकुः कोटिः । शकुमूलादुदयास्तसूनपर्यन्तमग्रामखण्डं स भुजः । कुज्या कर्णः ॥ १६॥ अथाष्टमम्-खण्डं यदूर्ध्वमिति । उन्मण्डलशइकुना हीनः समशइकुस्तत्समश- स्कोरूवं खण्डं सा कोटिः । कुज्योना तद्धृतिस्तद्धृतेरू खण्डं स कर्णः । अग्रादि- खण्डं भुजः । क्षेत्राणि । १७ ॥ एपामयैकस्येति । स्पष्टम् । अन्यानि कथं भवन्ति तदाह-त्रिज्ये पृथगिति । अत्रोपपत्तिः । यदि पलकर्णे पलक्षेत्रकोटि १२ स्तदा विज्या कर्णे का कोटिः । फलं लम्बज्या । अन्योऽनुपातः । पलकर्णे पलमा भुजस्तदा त्रिज्याकणे को भुजः । फलमक्षज्या ॥ १८ ॥ तत्कार्मुकेति । तत्काके लम्वज्याया धनुर्लम्बांशा अक्षज्याधनुरक्षांशाः स्युः। वेत्यथवा तज्ये इति लम्बपलज्ये दोःकोटिजीवे मिथो वद। ते यथा । दोयावर्ग विज्या- वर्गाद्विशोध्य मूलं यथा कोटिज्या भवति तद्दल्लम्बज्यावर्ग त्रिज्यावर्गाद्विशोध्याक्षज्या भवति । अक्षज्यावर्ग निज्यावर्गाद्विशोध्य लम्बज्या भवति । अक्षज्यकेति । अत्र वासना । यदि पलक्षेत्रभुजे पलक्षेत्रकोटिस्तदाऽक्षज्याभुजे का कोटिः। फलं लम्बज्या स्यात् । अक्षज्यार्थ- मनुपातः । यदि परक्षेत्रकोटौ पलक्षेत्रभुजस्तदा लम्बज्याकोटौ को भुजः । फलमक्षज्या स्यात् । अतोऽक्षज्यका कोटिगुणेत्याद्युपपन्नम् । एवं सप्तधा लम्बज्या भवति । सा कथम् । तवानुपातः । लम्बज्यासाधनाय । २४ ·१४६ ग्रहगणिताध्याये- वर्गोनान्मूले अक्षलम्पज्ये वा । अक्षज्या सप्तसु स्थानेषु सप्तभिः कोटिमिर्गु- ण्या स्वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा लम्बज्या भवति । सप्तधा लम्बज्या सप्त- मि जैगुण्या स्वस्वकोट्या भक्ता सप्तधाऽक्षज्या स्यात् ॥१८॥१९॥ इदानीमन्यदाह- कान्तिज्यके कर्णगुणे विभक्त कोट्या भुजेनाऽऽप्तमिताऽयका स्यात्। आयं द्वितीयं समशङ्कुरेप स्यात् तधृतिः कोटिहतः श्रुतिघ्नः ॥२०॥ शि० परक्षेत्रकर्णे पलक्षेत्रकोटिस्तदा विज्या कर्णे का कोटिः ॥ १॥ अग्राकर्ण क्रान्तिज्याकोटिस्तदा त्रिज्याकणे का ॥२॥ तद्वृतिणे समशः कोटिस्तदा त्रिज्याकणे का ॥३॥ समशइकुकर्ण कुज्योनतघृति कोटिस्तदा निज्याकर्णे का ॥ ४ ॥ क्रान्तिज्याक्र्णेऽग्रादिखण्ड कोटिस्तदा विज्याकणे का ॥५॥ कुज्यावर्ण उवृत्तशकु. कोटिस्तदा विज्यावर्णे का ॥६॥ कुज्योनतद्धृतिकर्ण समशङ्कोरूलखण्ड कोटिस्तदा निज्याणे का ॥७॥ एवमक्षज्याऽपि सप्तधा भवति । तदर्थमनुपातः । पलकर्णे पल भुजस्तदा त्रिज्याकणे को भुज ॥१॥ अग्राकणे कुज्याभुजस्तदा विज्याकणे को भुज ॥२॥ तद्धृतिकर्णऽयाभुजस्तदा त्रिज्याकणे को भुज ॥ ३ ॥ समशइकुषर्ण क्रान्तिज्याभुजस्तदा निज्याणे कः ॥४॥ क्रान्तिज्याकर्ण उद्धृत्तशइकुर्भुजस्तदा विज्याकणे कः ॥५॥ कुज्याकर्णऽप्रामसण्ड भुजस्तदा निज्याकणे क.॥६॥ कुज्योनतधृतिकर्णेऽयादिखण्ड भुजस्तदा विज्याकर्ण कः ।। ७ ॥ एवं सप्तधाऽप्यक्षज्या स्यात् । रम्यज्याक्षज्ययोर्धनुषी कार्य तो लम्बासी स्तः । या रम्यज्याशइकुमूलाक्षितिजयाम्योत्तरयोगपर्यन्त यक्षितिजसम सत्रमुकमज्या तयोना सेव त्रिज्याक्षज्या स्यात् । अय नाटिकामण्डलसमध्ययाम्योत्तरयोगोभयतोऽक्षज्यासमे सूने व- देऽपस्तना याक्षज्याऽम उत्तमज्या तयोना सेवोत्यमग्यामूलात्कुमध्यपर्यन्त निग्या रम्यज्या स्यात् । सप्तभिः पलक्षेत्रभुनकोटिभि परक्षेत्रभुजे परक्षेत्रकोटिरतदाप्क्षज्याभुजे केत्यादिभिरनुपतिः सप्तधा रम्बज्या स्यात् । तथा सप्तभि पलक्षेत्रभुनकोटिभिः पटक्षेत्रको- रो पटसेवभुजस्तदा टम्बग्यायोटो क इत्यादिभिः सप्तभि. परक्षेत्रानुपाते सप्तधाऽक्षग्या स्यात् ॥ १९॥ अन्यदाह-कान्तिज्यके इति । अत्रानुपातम्यम् । आयोऽनुपातः । पटक्षेत्रकोटो

·त्रिप्रश्नाधिकारः।
१४७
कान्तिग्याक्षक्षेत्रकर्णेन गुणिता दिः स्थाप्या। एकत्र स्वकोटया भका सत्यया
भवति । अन्यत्र स्वभुजेन भक्ता वत्र समशः। एवं समभिः कर्णैः समधाज्या
सप्तधा च समशकुर्भवति । एष शकुः सप्तभिः कर्णैर्गुणितः स्वस्वकोटि-
भक्तः सप्तधा तद्धृतिर्मवति ॥ २० ॥
इदानीमन्यदाह-
कर्णेन निधी पृथगग्रका वा भुजेन भक्ता खलु तद्धृतिः स्यात् ।
अग्रका सप्तधा सप्तभिः कर्णैर्गुण्पा स्वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा वा तद्ध.
तिर्भवति ।
इदानीमन्यदाह-
कोट्या हता तद्धृतिरग्रका च कर्णेन दोष्णा क्रमशो विभक्ता ॥
द्विधा भवेद्दा समवृत्तशकुः स दोर्गुणः कोटिहतोऽग्रका वा ।
सप्तधा तद्धृतिः सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्णैर्भाज्या सप्तधा समशड्कु-
भवति । एवं सप्तधामा सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्वस्वभुजेन भक्ता। एवं सप्तधा
समशकुर्मवति । स समशकुः सप्तधा सप्तमि जैगुण्यः स्वस्वकोट्या भक्तः
सप्तधाग्या वा भवति ॥ २१ ॥
इदानीमन्यदाह-
कोटयुद्धृतं तद्धृतिखण्डमूर्ध्वं श्रुत्या हतं वा समवृत्तशः ॥२२॥
कुज्योनिता तद्धृतिस्तत् तद्धृत्यूर्वखण्डम् । तत् सप्तधा सप्तभिः कर्णैगुण्यं
स्वस्वकोट्या भक्तं सप्तधा वा समशड्कुर्भवति ॥२२॥
शि०-पलकर्ण. कर्णस्तदा क्रान्तिज्याकोटौ कः कर्णः। फलमया ।द्वितीयापलभाभुजे पलकर्णः
कर्णस्तदा क्रान्तिज्याभुजे क वर्ण. । फल समशइकुः । तृतीयोऽनुपातः । पलक्षेत्रकोटौ
पलकर्णः कर्णस्तदा समशइकुकोटौ कः । फल तद्धृति । एवं सप्तभि. पलक्षेत्रकणे. सप्त-
धाऽनामा सप्तधा च समशङ्कुर्भवति । एष शकुरपि सप्तभि. पलक्षेत्रकर्णे: क्रमेण गुणितः
स्वस्वकोटिभक्त. सप्तधा तधृतिर्भवति ॥ २० ॥
कर्णन नितीति । अत्रानुपात. । यदि पलक्षेत्रभुजे पलक्षेत्रकर्णस्तदाऽयाभुने कः । फलं
तद्धृतिः । पृथगिति सप्तधा कर्णेन निघ्नी ।
कोट्या हतेति । द्विधा भवेदिति । अत्रानुपात । परकणे पलक्षेत्रकोटिस्तदातद्धृतिकणे
का । फलं समशइकुः । पलभाभुजे पलक्षेत्रकोटिस्तदाऽयाभुजे का। एव द्विधा समशङ्कः ।
यदि पलक्षेत्रकोटौ पलक्षेत्रमुजस्तदा समशकुकोटौ का फलममा स्यात् ॥२१॥ २२ ॥

·१४८
महगणिताध्याये-
इदानीमन्यदाह-
द्विधाऽपमज्या भुजकोटिनिनी कोट्या च दोष्णा विहताऽऽयमातम् ।
कुज्या परं तदधृतिखण्डमूर्ध्वं स्यात् तद्धृतिः संयतिरेतयोर्वा ॥२३॥
सप्तधाऽपमज्या सप्तधा भुजैगुण्या स्वस्वकोटचा भक्ता सप्तधा वा कुज्या भ-
वति । अथ सप्तधाऽपमज्या सप्तधा कोटिभिगुप्या स्वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा
तद्धृतरूच खण्डं भवति । कुज्योर्ध्वखण्डयोर्योगस्तद्धृतिरित्यष्टनवनिर्भेदा भवन्ति ।
इदानीमन्यदाह-
कुज्यापमज्ये भुजकोटिनिन्या कर्णोद्धृते स्यात् क्रमशो यदाप्तम् ।
अग्राखण्डं प्रथम द्वितीयमग्रादिखण्डं च तदैक्यमया ॥ २४ ॥
कुज्या सप्तधा भुजैर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या सप्तधाज्यायखण्डं भवति ।
एवं क्रान्तिज्या सप्तधा कोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या।सप्तधाध्या भवति ।२४।
इदानीमन्यदाह-
अग्रादिखण्डं च तथाऽपमज्या भुजाहते ते क्रमशो विभक्ते ।
कोटिश्रुतिभ्यामुभयत्र शङ्कुरुन्मण्डलस्थे रविमण्डले स्यातू ॥२५॥
अयादिखण्डं सप्तधा भुजैगुण्यं स्वस्वकोट्या भाज्यं सप्तधोन्मण्डलशड्क-
भवति । एवमपमज्या सप्तधा भुजैर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या सप्तधोन्मण्डल-
शकुर्भवति ॥ २५॥
इदानीमन्यदाह-
अयाग्रखण्ड क्षितिशिझिनी च कोट्या हते दोश्रवणोद्धृते स्तः ।
उवृत्तशडकू समना तदूनः स्यादूर्ध्वखण्डं समवृत्तशङ्कोः ॥ २६ ॥
शि०- यदि परक्षेत्रभुजे पलक्षेत्रकोटिस्तदा क्रान्तिज्याभुजे का। फलं तधृतेरूलसण्ड
स्यात् ॥ २३॥
कुज्यापमज्ये इति। अत्रानुपातव्यम् । प्रमेण यदि पलकर्णे पलभाभजस्तदा कुज्याकर्ण
का । फलमप्रानरसण्डम् । यदि परक्षेत्रकर्णे पलक्षेत्रकोटिस्तदा कान्तिज्याकणे का फलम-
मादिसण्डम् ॥ २४ ॥
अमादिखण्डमिति । अत्रानुपातव्यम् । प्रमेण यदि पटक्षेत्रकोटी परक्षेत्रभुजस्तदाऽ-
मादिसण्डकोटो क । फरमुन्मण्डरशङ्कः । पलकर्णे परभाभुजस्तदा शान्तिग्याकण
का फरमुन्मण्टर शकु ॥२५ ॥
अप्रापरखण्ड क्षितिशिशिनीति । अत्र प्रमेण नैगशिकद्वयम् । यदि परक्षेत्रभुजे
पलक्षेत्रकोटिस्तदाऽयाप्रसण्डभुजे का। पटमुवृत्तशकु। अन्योऽनुपात' । यदि परमे।
अर्गे परक्षेत्रकोटिस्तदा कुज्यावणे का । फरमुवृत्तशहः ॥ २६ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। अग्रायखण्डं सप्तधा कोटिभिर्गुण्यं स्वस्यभुजेन भाज्यं सप्तधा योन्मण्डलश- कुर्भवति । एव कुज्या सप्तधा कोटिमिर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या । एवं सप्तधा वोन्मण्डलशकुर्भवति । तेनोन्मण्डलशकुना रहितः सममण्डलशकुस्तस्योध्य खण्डं स्यात् ॥ २६॥ इदानीमन्यदाह- अग्रा भुजमी श्रुतिहत् क्षितिज्या तदूनिता तधृतिरूज़खण्डम् । अग्रा सप्तधा भुजैर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या सप्तधा कुज्या स्यात् । फुज्योनिता तद्धृतिस्तदूर्ध्वखण्डं स्यात् । इदानीमन्यदाह- ज्ञाताच्च साध्यादितरे भवन्ति यद्दा गुणच्छेदविपर्ययेण ॥ २७ ।। दो कोटिव क्यपदं श्रुतिः स्यात् तरकोटिवर्गान्तरतः पदं दोः। दो कर्णवर्गान्तरतश्च कोटिभ्यां तृतीया यदि वा स्युरेवम् ॥२८॥ इदानीमुषसहारलोकमाह- त्रिपटिरत्राऽऽनयनप्रभेदास्तावत् स्युरेवं पललम्बमौर्यो । अग्रादिकानां शतशः प्रभेदैलम्बादयोऽपि स्युरनन्तभेदाः ।। २९ ॥ बहुमकारपतिपादनार्थमिदम् ॥२॥२८॥२९॥ इनि लम्बाक्षज्यामादिभेदपकरणम् । शि०- अन्यदाह-अग्रा भुजघ्नी श्रुतिहदिति । अत्र वासना रैराशिकेन । पलकणे पलभा भुजस्तदाऽयाणे २ । फर उज्या । कुज्यो निता तधुतिस्तदू सण्ड स्यात् । यदा सा- ध्याज्ज्ञाताद् गुणच्छेदविपर्ययणतरे भुजकोटिक्र्णा भवन्ति । ते यथा । द्वादशकोटी पलभा भुजस्तदा क्रान्तिज्याकोटौ क ति। साध्याशाता कुज्या । गोतक्षेत्र गुणच्छेदविपर्यय कार्य । कृते गुणच्छेदविपर्यये जातम् । कान्तियाकाटौ कुज्याभुजस्तदा द्वादशकोटी क' ! अथवा पलानुजे द्वादशकोटिस्तदा कुज्याभुजे केति । अथवा एम्बज्याकोटावक्षज्या- भुजस्तदा प्रान्तियाकोटौ ५ इति । साध्या ज्ञाता कुज्या । गुणच्छेदविपर्ययेणास्था. सका. शादितरे भवन्ति । ते यथा । शान्तिज्याकोटौ कुज्याभुजस्तदा लम्बज्याकोटौ ' । या कुज्याभुने क्रान्तिज्याकोटित्दा परभा जे पे । अथवा । लम्बग्याकोटावक्षज्याभु जस्तदा शान्तिज्य कोटी क इति । साध्या ज्ञ ता कुज्या। रणछेदविपर्थयेणारया सकारा दितरे भवन्त । ते यथा । सान्तिज्याकोटौ दयाभुजस्तटा टम्बयाको क. । एषा पुज्याभुने कान्तिज्यालोटिस्तदा पलभभुजे देति। एवमनेवधा प्रकारान्तराणि भवन्ति ॥२८॥ दो कोटिवगैक्यपटामिति । जनोपपत्ति । 'तकृत्योर्योगपदम्' इत्यादिना सुगमा ॥२८॥ इदानी मुपसारमाह-निपष्टिरमाऽऽनयनमभेदा इति। दाभ्यां तृतीयत्यादिनाऽवाऽऽन- ·ग्रहगणिताध्याये- शि०-यनप्रभेदास्त्रिषष्टिः स्युः । ते निषष्टिर्भेदाः कथं स्युस्तदुच्यते । भेदारतूदाहणरूपाः । यत्र दोरक्षमा वेद ४ मिता तेौकस्मिन् राशौ शान्तिज्यादयः कृताः स्वदेशाभिप्रायेणेत्यर्थः । तथा हि-अष्टावक्षक्षेत्राणीमानि साधनानि । अय भेदसाधनम् । त्रिपष्ट्यनुपातैस्ते यथा । पलक्षेत्रभुजे पलक्षेनकोटिस्तदाक्ष- ज्याभुने का ॥ १ ॥ कुज्याभुजे क्रान्तिज्याकोटिरतदाक्षज्याभुजे का कोटिः ॥ २ ॥ भग्राभुजे समशइकुः कोटिस्तदाऽक्षज्याभुजे का कोटिः ॥३॥ क्रान्तिज्याभुजे कुज्योना त धृतिः कोटिस्तदाऽक्षज्याभुजे का कोटिः ॥ ४ ॥ उबृत्तशड्कौ भुजेऽग्रादिखण्डं कोटि- स्तदाक्षज्याभुजे का कोटिः ॥५॥ अग्रामखण्डे भुजे उदवृत्तना कोटिरतदाऽक्षज्याभुजे का कोटिः ॥ ६ ॥ यद्यग्रादिखण्डे भुजे समशइकोरूलखण्डं कोटिस्तदाऽक्षज्याभुजे का कोटिः ॥७॥ सप्त भेदाः। अथ दाभ्यां तृतीया, इत्यादिना पट्पञ्चाशद्भेदाः । सम्बज्यका कोटिरिति यत्क्षेनं सदिच्छाक्षेनं कल्पितम् । अनुपातैः पट्पञ्चाशद्भेदास्ते यथा । अत्राक्षज्याभुजो द्वितीयक्षेत्र एष तत्कोटिः सप्तक्षेत्रमध्ये द्वयोर्दयोर्भुजकोटियोगात्समैवानुपातेरायात्यतो द्वितीयादिक्षेत्र इत्युक्ते तृतीयायमृह्यम् । यदि प्रथमद्वितीयक्षेत्रयोर्भुजयोगतुल्ये भुजे १२ । ७ । ३० । उभयोः प्रथमद्वितीयक्षेत्रयो कोटियोगतुल्या कोटि ३६ । २२ । ३० स्तदाक्षज्या ने पसकर्णः कर्णः १२ ३९ विज्या कर्णः १२० सम्बया कोटिः ११३ फोटिः १ मुजः पटमा ४ अक्षज्या भुजः ३७१५७ ततिः कर्णः शान्तिश्या कोटि: अया कर्णः २५ ४२ समाइकुः कोटिः ३५ ४ २२ कुम्पा भुजः ८७.३० अग्रा भगः ०५।४२ ·त्रिप्रश्नाधिकारः। शि०-३७१५७ । का कोटि. १ । यदि प्रथमतृतीयक्षेत्रभुज्योगतुल्ये भुजे २९।४२ प्रथम- तृतीयक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ८९ ॥ ६ स्तदा क्षज्या ३७ । ५७ भुजे का कोटिः २ । प्रथमचतुर्थक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे २८ । २२ । ३० कोटियोग ८५।९।५ तुल्या कोटिस्तदाऽक्षज्या ३७ ! ५७ भुजे का कोटिः ३ । प्रथमपञ्चमक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे ११ । ४२ । २६ प्रथमपञ्चमक्षेत्रकोटियोगतुल्या ३५ । ८ कोटिस्तदाऽक्षज्या- भुजे ३७ । ५७ का कोटि ४ । यदि प्रथमषष्टक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे ४ । ३४ । २९ प्रथमपटक्षेत्रकोटियोगतुल्या १९ ॥ ४२ ॥ २६ कोटिलभ्यते तदाक्षज्या ३७ । ५७ भुजे का कोटि' ५। यदि प्रथमसप्तमक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे २७ । ८ प्रथमसप्तमक्षेत्रको- टियोगतुल्या ८१ । २४ कोटिरप्तदाऽक्षज्या ३७। ५७ भुजे का कोटिः ६ । एवं पड़ भेदाः । अथ द्वितीयतृतीयक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे ३३ । ४९ । ३० द्वितीयतृतीयक्षेत्रको टियोगतुल्या १०१ । २८। ३० कोटिस्तदाऽक्षज्याभुजे ३७ । ५७ का कोटि । द्वितीयचतुर्थभुजयोगतुल्ये भुजे ३२ । ३०० द्वितीयचतुर्थक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि- ९७ । ३१ । ३५ स्तदाऽक्षज्या ३७ । ५७ भुजे का कोटि २ । द्वितीयपश्चमझे- समवृत्तशकुः कर्णः। कान्तिज्या कर्णः कुज्योनिता अग्रादिखण्ड वतिः कोटि: कोरिः २२ ७३ २३ ३० ६ ८ ६ क्रान्तिज्या भुजः २४।२२।३० उदृत्तना दोः कुज्या कर्णः ७।४२।२६ | समशड्को कुज्योनिता वद्धृतिः रूखण्ड कर्णः कोटिः v उत्तना कोटिः ८ ४२ २६ अग्राग्रखण्ड भुजः २।३४।२९ अग्रादिखण्ड मुजः २३.८ ·१५२ अगणिताध्याये-- शि०-भुजयोगतुल्ये भुजे १५ । ४९ १ ५६ द्वितीयपक्षेनकोटियोगतुल्या कोटि ३२ । ४ । ५६ स्तदाऽक्षज्या ३७ । ५७ भुजे का कोटिः ४ । द्वितीयसप्तमक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे ३१।१५। ३० द्वितीयसप्तमक्षेनमोटियोगतल्या कोटि ९३॥ ४६ । ३० स्तदाक्षज्या. ३७ । ५७ भुजे का कोटिः ५। एवं पञ्च भेदाः । अथ तृतीयचतुर्थक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे ५० । ४ । ३० तृतीयचतुर्थक्षेत्रकोटि- योगतुल्या कोटि १५० । १५ । ५ स्तदाऽक्षज्या ३७ । ५७ । भजे का कौटिः १ । तृतीयपञ्चमक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे ३३ १ २४ । २६ । तृतीयपञ्चमक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि १०० । १४ स्तदाऽक्षज्या ३७ १ ५७ । भुजे का कोटिः २ । तृतीयपष्टक्षेत्र- भुजयोगतुल्ये भुजे २८ । १६ । २९ तृतीयषष्टक्षेनकोटियोगतुल्या कोटि ८४ । ४८ । २६ स्तदाऽक्षज्या ३७ । ५७ भुजे का कोदि. ३ । तृतीयसप्तमक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे ४८ । ५० तृतीयसप्तमक्षेत्रकोटियोगतल्या कोटि १४६ ॥ ३० स्तदाक्षज्या ३७ । ५७ भुजे का कोटि ४ । एवं चत्वारो भेदाः । अथ चतुर्थपञ्चमक्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे ३२ । ६ । ५६ । चतुर्थपञ्चमक्षेत्रकोटि- योगतुल्या कोटि ९६ ॥ १७ ॥ ५ स्तदाऽक्षज्या ३७।५७ । भजे का कोटिः १ । चतुर्थपष्ठ. क्षेत्रभुजयोगतुल्ये भुजे २६ । ५६ । ५९ चतुर्थपरक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ८० । ५१ । ३१ । स्तदाऽक्षज्या ३७ । ५७ । भुजे का कोटिः २ । चतुर्थसप्तमक्षेत्रभुजयोग- तुल्ये भुजे ४७ ॥ ३० । ३० चतुर्थमप्तमक्षेत्रकोटियोगतल्या कोटि १४२ । ३३ । ५ स्तदा भुजज्या ३७ १ ५७ भुजे का कोटि ३ । एव भेदत्रयम् । अथ पञ्चमधष्ठक्षेत्रभुजयोगतल्प भजे १०। १६ । ५५ पञ्चमपष्ठक्षेत्रकोटियोग- तुल्या कोटि ३०।५०।२६ स्तदा क्षज्याभुने ३७ । ५७ । का कोटि १ । पञ्चमस- समक्षेनभुजयोगतुल्ये भुजे ३० । ५० । २६ पञ्चमसप्तमक्षेत्रकोटियोगतुल्या फोटि ५२॥ ३२ स्तदाऽक्षज्या ३७ । ५७ भुजे का कोटिः । एव भदद्दयम् । अथ यदि सप्तक्षेत्राणां भुजयोगतुल्ये भुजे ९५ । ३६ । ५५ सप्तक्षेत्राणां कोटियो- गतुल्या कोटि २८६।५२।१ स्तदाऽक्षज्या ३७५७ भुजे का कोटि १ । अयमेको भेद। एव जाना भेदाः । ७।६।५। ४ । ३।२।१ । एपो योग एकाडिसप्तान्ता- नामइकानां संकलितस्यतुल्य २८ । एव कर्णोत्पन्ना अप्यष्टाविशतिर्भदा भवन्ति । ते च यथा । पलभरवणं परवेरकोटिस्तदा रिज्याणे का ॥ १ ॥ आगता लम्बन्या । अमावणे क्रान्तिज्याकोटिस्तदा त्रिज्याण का ॥ २ ॥ तद्धृतिकर्ण समसाइः कोटि- स्तदा त्रिज्याकणे का ॥ ३॥ समशडक्कर्ण ज्योनतद्धृतिः कोटिस्तदा निग्याकणे का ॥४॥ क्रान्तिज्याक्र्णमादिखण्ड कोटिस्तदा गिज्याणे का ॥ ५॥ पुज्याकर्ण उद्व- तशङ्कः कोटिस्तदा निज्याकणे का ॥ ६॥ कुज्यानतद्धतिकणे समशइकोमयखण्डं फोटिस्तदा निज्याकणे का॥ ७ ॥ एवं सप्त भेदा । अथ दाभ्यां तृतीयेत्यनेन यदि प्रथमद्वितीयक्षेत्रकर्णयोगतुल्ये फणे ३८ । २१ प्रथमाद्वितीयक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ३६।२२।३० स्तदा विज्याकणे का कोटि. ॥१॥ प्रथमतृतीयक्षेत्रकर्णयोगतुल्ये कर्णे ९३ । ५५ । ३५ प्रथमतृतीयक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ८९ । ६ स्तदा विन्यार्ण का ॥ २ ॥ यदि प्रथमचतुर्थक्षेत्रफर्णयोगतुल्ये ·त्रिप्रक्षाधिकारः । शि०-कर्ण ८९ । ६ प्रथमचतुर्थक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ८५ । ९५ स्तदा विज्या १२० कर्ण का ॥३॥ यदि प्रथमपश्चमक्षेत्रकर्णयोगतुल्ये कणे ३७ । १ । ३० प्रथमपञ्चमक्षेत्रकोटियोगतल्या कोटि ३५। ८ स्तदा त्रिज्या १२० वर्ण का ॥ ४॥ यदि प्रथमष क्षेत्रणयोगतुल्ये कर्णे २० । ४६ । ३० प्रथमपटक्षेत्रकोटियोगतु- ल्या कोटि १९ । ४२ । २६ स्तदा विज्या १२० कर्ण का ॥५॥ यदि प्रथमसप्तमक्षे- कर्णयोगतुल्ये वर्ण ८५ ६ ४८ । ५ प्रथमसप्तमक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ८१। २४ स्तदा निज्या १२० वर्ण का ॥६॥ एवं पङ् भेदाः । अथ यदि द्वितीयतृतीयक्षेत्रकर्णयोगनुल्ये कर्णे १०६।५८०३५ द्वितीयतृतीयक्षेत्रकोटि- योगतुल्या कोटि १०१ । २८ । ३० स्तदा निज्या १२० वर्ण का । १ । यदि द्वितीय. चतुर्थक्षेनर्णयोगतुल्ये वर्ण १०२।४८ द्वितीयचतुर्थक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ९७ । ३१ । ३५ स्तदा निज्या १२० कर्ण का । २ । द्वितीयपञ्चमक्षेत्रर्णयोगतुल्ये कर्णे ५०।६।३० द्वितीयपञ्चमक्षेनकोटियोगतुल्या कोटि ४७ । ३० । ३० स्तदा विज्या १२० कर्ण का । ३ । यदि द्वितीयषष्ठक्षेत्रकर्णयोगतुल्ये कर्णे ३३ । ४९ । ३० द्वितीयपष्टक्षेत्रकोटियोग- तुल्या कोटि ३२ । ४१ ५६ स्तदा निळ्या १२० वर्ण का। ४ । यदि द्वितीयसप्तमशे- कर्णयोगतुल्ये कर्णे ९८1५१ । ५ द्वितीयसप्तमक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ९३६४६३० स्तदा त्रिज्या १२० वर्ण का । ५। एव भेदपञ्चकम् । अथ यदि तृतीयचतुर्थक्षेवर्णयोगतुल्ये क्लै १५८ । २२ । ३५ तृतीयचतुर्थक्षत्र- कोटियोगतुल्या कोटि १५० । १५ १ ५ स्तदा त्रिज्या १२० कर्ण का । १। तृतीयपञ्च- मक्षेत्रकर्णयोगतुल्ये कर्ण १०५ । ३९ । ५ तृतीयपश्चमक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि १०० । १४ स्तदा निज्या १२० वर्षे का । २) तृतीयपष्टक्षेत्रर्णयांगतुल्ये पणे ८५१२४ । ५ तृतीयपष्टक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि ८४ । ४८।२६ रतदा त्रिज्या १२० कर्ण का।। यदि तृतीयसप्तमक्षेत्रकर्णयोगतुल्ये कण १५४॥ २५॥ ४० तृतीयसप्तमक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि १४६ । ३० स्तदा विज्या १२० कर्णे का।४। एप चत्वारो भेदा । अथ यदि चतुर्थपञ्चमक्षेत्रकर्णयोगतल्ये कर्णे १०१ । २८। ३० चतुर्थपञ्चमक्षेत्रको टियोगतुल्या कोटि ९६।१७ १५ स्तदा विज्या १२० वर्णे का १। चतुर्थपटक्षेत्रकर्णः योगतुल्ये कर्ण ८५ ॥ १३ ॥ ३० चतुर्थपटक्षेत्रकोटियोगतल्या कोटि ८० । ५१ । २१ श्तादा. रिज्या. १२० रुपयों का १२ । चतुर्थसप्तमरणयोगतुल्य वर्ण, १५० । १५.५५ चतुर्थसप्तमक्षेत्रकोटियोगतुल्या कोटि १४२ ॥ ३३ ॥ ५ स्तदा विज्या १२० क्णे का ।। "एस भेदनयम् । अथ पचमपटक्षेत्रवर्णयोगतुल्ये वर्ण ३२ । ३०० पक्षमपक्षेत्रकोटियोगितुल्या कोटि ३० । ५० । २६ रतदा विज्या १२० कर्ण का। १ । पञ्चमसमक्षेत्रकर्णयो. गतुल्यै कर्णे १५० । १५ । ५ पञ्चमसप्तमक्षेत्रकोटियोगतल्या कोटि ९२ । ३२ स्तदा विज्या १२० कर्ण का एवं भेददयम् । अप सप्तक्षेनाणां कर्णयोगतुल्ये फर्णे ३००।२२ । ४० सतक्षेनाणां कोटयोग. सुल्या कोटि २८६। ५२ । १ स्तदा विज्या १२० कर्ण का। १ । अयमेको भेर। र जाता भेदाः ७।६।११।३।२।१। योग २८ पानानामेपो पयो ५६ ।

·ग्रहगणिताध्याये- इदानी दिनियमेन च्छायानपन विवक्षुरादी कोणशङ्कोरानयनमाह- अग्रारुति द्विगुणितां त्रिगुणस्य वर्गात् ११८१९८४४ त्यक्त्वा पदं तदिह कोणनरोऽक्षभानः। अर्को १२ द्धृतः फलयुजाऽसदग्रयाऽसौ सौम्ये फलेन वियुजा तु तया प्रसाध्यः ॥ ३० ॥ त्रिज्याया वर्गादयावर्गेण द्विगुणितेनोनाद्यन्मूल स किल कोणशकुः स्थूलो भवति । स पलभया गुण्यो द्वादश १२ भक्तो यफल तेन युताध्या कार्या । तयाऽग्रया पुनः शकुः साध्य. । तस्मादपि पुनः फलम् । पुनस्तेन युतयाऽग्रया स साध्यः । यावदविशेषः । एव याम्यगोले । सौम्ये तु फलस्याग्रायाश्च यद- न्तर तामयां प्रकल्प्यासकृत् साध्यः। अत्रोपपत्ति । अत्र कोणवृत्तस्थस्याकस्य सममण्डलेन सह यावदन्तरं प्यारूप स भुजः । तावदेव याम्योत्तरमण्डलेन सहान्तर भवति सा कोटिः । तदर्गयोगपद खमध्यान्तरभागाना ज्या सा दृग्ज्या एप भुजवर्गो द्विगुणो दृग्ज्यावर्गों भवति । स दृग्ज्यावर्गखिज्यावर्गाद्यावद्विशोध्यते तावच्छड्कुवर्गोऽवशिष्यते । अतस्तन्मूल कोणशकुर्भवति । किरवत्र भुजो शि०- अथ प्रथमक्षेत्रभुजकोटिकर्णयोगेन २८ । ३६ इय कोटि' १२ तदा लम्बज्या ११३ । ५० अक्षज्या ३७ । ५७ त्रिज्या १२० योगेन २७ । १ । ४७ का कोटि' । १ । द्वितीयक्षेनयोगेन ५८ । १२ । ० इय कोटि: २४ । २२ । ३० तदाऽनेन क्षेनयोगेन २७११४७ का ।। तृतीयक्षेत्रयोगेन १८४।४ । ३५ इय कोटि ७७।६ तदाऽनेन योगन २७११४७ का ३॥ चतुर्थभेनयोगेन १७४।३७ । ३५ इय कोटिस्तदाऽनेन योगेन २७१ । ४७ का। ४ । पञ्चमक्षेत्रयागेन ५५ । १२ । ३० इय कोटि २३ 1 ८ तदाऽनेन योगेन २७१ । ४७ का। ५। षष्ठभेनयोगेण १८ ! २४ । २५ हय कोटि ७१४२ । २६ तदाऽनेन क्षेत्रयोगेण २७१ । ४७ का ।६। सप्तमक्षेनयोगेण १६५ । ५१ । ५. इय कोटि ६९ । २४ तदाऽनेन योगन २७१ । ४७ का १७ । एव सर्वेषा योगस्त्रिपष्टि । एवमक्षज्याया अपि त्रिषष्टिर्भदा । तऽपीत्यमेव साध्या । अत उक्त-विषष्टिस्नानयनप्रभेदा इति । अमादिकाना शतश' प्रभेदैलम्बादयोऽप्यनन्तभेदा स्यु ॥ २९ ॥ इति सम्वाक्षज्यामादिभेदप्रकरणम् । अमाकृतिमिति । अनोपपत्ति । कोणवृत्तगते रवी य शइकु सूर्याक्षितिजसमा काशपर्यन्त रम्यरूप स कोणशल्क काणवृत्तस्थपुर्यात्सम[मण्टरपर्यन्त दक्षिणोत्तरांशा' ·विप्रश्नाधिकारः। न ज्ञायते तज्ज्ञानं वक्ष्यमाणविधिना । अथाक्षभाना नरोकहदित्यादिना । अतः शङ्घः पलभया गुण्यते द्वादशभिहियते। फलं शकुंतलं दक्षिणं स्यात् । स्वामास्वशतलयोर्याम्यगोले योगः सौम्ये त्वन्तरं भुजो भवति । अव कोण- शङ्कोरज्ञानाच्छङ्कुतलाज्ञानम् । केवलममा ज्ञायते । सैव पथमं वाहुः क- ल्पितः । ततोऽयाहात द्विगुणितां विगुणस्य वर्गादित्यादिना यः शङ्कुरानीतः स स्थूलो जातः । अतोऽसहविधिना सम्पग्भवति । यथा यत्र देशे पस्मिन् कालेऽयाऽध्यर्धराशिज्यातो २४३१ ऽभ्यधिका भवति तत्र तदा याम्यगोले कोण- शकोरभावः । उत्तरगोले तु कोणशङ्कुचतुष्टयमुत्पद्यत एकस्मिन् दिने । पत्र देशे सप्तदशामुला १७ । ५। २२ भ्यधिका विपुवती तत्रयं भवति ॥ ३०॥ शि०-स एको भुजः । तावदेवान्तरं सूर्यादक्षिणोत्तरवृत्तपर्यन्तं दुरात्रवृत्ते भवति । तस्मात्वस्व- स्तिकपर्यन्तं तावदेव । खस्वस्तिकाद्भुजानपर्यन्तं तावदेव । इदं गोलोज़ वृत्तेषु दृश्यतेऽत्र मध्ये सस्वतिकाग्रहपर्यन्तं कर्णरूपे कोणवृत्तरूपे दृग्वृत्ते नतांशाः। एवं चतुरनं क्षेत्र क्षिति- जसमभूमावपि दृश्यते । तस्य दर्शनम् । शइकुमूलात्प्राच्यपरसूत्रपर्यन्तं भुनः । शइकमला- दक्षिणोत्तरसूत्रपर्यन्तमन्तरं तावदेव । दक्षिणोत्तरसूत्रपृथञ्चिह्नात्कुमध्यपर्यन्तं तावदेव । भूगर्भाद्भुजायपर्यन्तं तावदेव । इदं समचतुरस्रमुत्पन्नम् । अत्र भूगर्भात्कोणशकुपर्यन्तं नतांशज्या दृग्ज्या कर्णः। उदयास्तंसूत्रप्राच्यपरसूत्रयोरन्तरमया। उदयास्तसूत्रशइकुमूलयोर्म- ध्ये शइकुतलम् । तत्सदाशवशायाम्यमेव । अग्राशङ्कुतलसंस्कारेण भुनः। समचतुरनत्वा. भुजवर्गो द्विगुणः कर्णवर्गो भवति । यतस्तत्कृत्योर्योगः कर्णवर्गो भवति । तत्पदं कर्णः । इदं क्षेत्रं तु समचतुरसत्वात्समचतुर्भुजमत एकभुजवर्गश्चेद् दिगुणः कृतस्तहि भुजयोवगंक्य कृतं भवति । यर्गस्यं स कर्णवर्गा भवति । शकुमूलात्कुमध्यपर्यन्तमेव स दृग्ज्यावर्गध । अथ हग्ज्यावर्गकर्णवर्गाणामपि निग्यावर्गादपास्य मूलं कोणशइकुर्भवति । इदमूर्वाधर क्षेत्रम् । शइकुः कोटिर्टग्ज्या भुजत्रिज्या कर्णः । अथैवं सति प्रथममयैव भुगः कल्पितः। शइकुत. लाज्ञानत्वात् । अतोऽयाकृति द्विगुणितां त्रिगुणस्य वर्गात् त्यस्त्या पदं कोणशः स्यात् । रा शइतलाज्ञानत्यादस्पष्टः। शडकुतरशानार्थमनुपात। यदि द्वादशाहगुलराइयुकोटी पलभा- भुजस्तदा कोणर डुफोटो कः । फलं सहकुतलम् । तदपि शकोरस्पष्टत्वात्सान्तरम् । तेन संस्कृताऽमा भुगो भति तस्माद्भुनापुनः साधितः फोगशः पूर्वस्मात्किचिस्पः । तस्म्गादपि साधितं शइतलं लघुक्षेत्रानुपातेन तत्पूर्वापेक्षया तिचिस्प- -

·१५६
ग्रहगणिताध्याये-
इदानी दिनार्धशवर्थमाह-
स सौम्यगोलो भदलं यदायं याम्योऽपरं सायनभागभानोः।
कान्तेः ककव गोलवशेन वेद्या सदाऽक्षलम्बाविह याम्यसौम्यौ॥३१॥
पलावलम्बावपमेन संस्कृतौ नतोन्नते ते भवतो दिवादले।
लवादिकं वा नयतेविंशोधितं नतं भवेदुन्नतमुन्नतं नतम् ॥ ३२ ॥
स्पष्टार्थः प्रथमः श्लोकः । पलावलम्बावपमेन संस्कृताविति । अन किल वि-
शतिर्भागाः २० पलो दक्षिणः । लम्बः सप्तत्यंशाः ७० । स चोत्तरः। खार्धा-
दिपुवन्मण्डल दक्षिणतो विपकृष्टमतो दक्षिणोक्षः । क्षितिजादुत्तरतो विषुवढ-
समतो लम्बस्योत्तरसंज्ञा । अन समदिशोर्योंगो भिन्नदिशोरन्तरं संस्कार उच्य-
ते । अब किल वेरुत्तरोऽपमो द्वादशभागाः १२ । अनेनापमेन संस्थतौ पल-
लम्बौ जाते नतोनते ८ । ८२। यदापम उत्तरश्चतुर्विंशतिर्भागाः २४ तदाऽ-
पमाच्छुद्धेऽक्षे जात नतमुत्तरम् ४। लम्बे च सरकते जातमुत्तरमुन्नतम् ९४। एत-
दर्थान्नक्तेरधिकत्यात् साशीतिशता १८० च्छोधितमुन्नतं स्यात् । लवादिकं
वा नवतेविंशोधितमित्यतो वा ॥३१॥ १२॥
शि०-स सौम्यगोल इति । अत्रोपपत्ति । नाटिकामण्डलकान्तिमण्टरसपाते सायनार्कमेषादि ।
तस्मादाशिषट्क कान्तिवृत्तस्थमुत्तरतो वर्तते । अत' सायनामेषादिषटक सौम्यगोल । तथैव
तुलादि । तस्मानाशिषट्य दक्षिणतो वर्ततेऽतस्तुलादिपटक याम्यगोल । नाटिकामण्डलका
न्तिमण्डलयोर्दक्षिणोत्तरमन्तर क्रान्ति । अत' प्रान्ते क्कुगोलयशेनेति । लड्डोत्तरदेशस्थे
गणवैविगुवन्मण्टल सस्वस्तिकाद्दशिणतोऽक्षाशैनत दृश्यते । अतोऽक्षाशा सदेव याम्या' ।
दक्षिणाक्षितिगायुत्तरतो रिपुदमृतम्तो लम्बाद समा रौम्या ॥२१॥
परालबाविति । पोपपत्ति । स्ये दिनदले सस्वस्ति तनादिगमण्डरपर्यन्तम-
क्षाशा । नाहिकापण्टरादारपर्यन्त सान्त्यशा । एष रम्नाशवान्त्यशसरकारेण दक्षिण
क्षितिगाई र रुन्नत सेस्त उन्नतामा । स्वस्तिकादर हपयन्त क्रान्त्यक्षसस्कारेण नताशा।
यदाक्षारे भ्य उनोरा कान्तिस्तदा कानयना अक्षाशा अर्वाग नतम् । लम्बाशा सदोसरा ।
यतो दक्षिणहितिजाम्योत्तरस्मृद्रिामा नुन प्रदेशस्तावानुचर एव । तो त्यारा
मान्त्यशयोग उन्नताशा । यदा चतुविशतिभागतुल्या परमा मान्तिरुत्तरा तराकान्तेराश
'शुद्धेषु र स्वस्तिमायावदुररा कान्तिम्तावन्नतम् । अन्त्यक्षारन्तरतुल्यगेतच्चतुर्विशत्य.
पारदेविपयम् । उम्मन तु पिम् । यता नाटिकामण्टरादाक्षिगक्षितिनपर्यन्त रम्बा.
भारत दि २५ भागात्यातरम नया साहता नायधिशा भवन्ति । यारन्तो नपति-
कस्से सरति राक्षतिजपर्यन्त नबतिस्ताना वा दक्षिणा उन्मताश भवन्ति ।
अयवा । एम्बन्ति नपिरोधितान्तवेत् । उपत नतिशुद नत भवेत् ॥३२॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। १५७ इदानी शकुं दृग्ग्यां चाऽऽह- नतांशजीवा भवतीह दृग्ग्या दिनार्धशड्कुथ तथोन्नतज्या । इह मध्याह्ने नताशानां जीवा दृग्ज्या स्यात् । तथोन्नतांशानां ज्या स दिनाशकुः । वासनात्र सुगमा । इदानी प्रकारान्तरेणाऽऽह- त्रिभज्यकोन्मण्डलशकुघाताच्चरज्ययाऽऽनं खलु यष्टिसंज्ञम् ॥३३॥ युतोनितोवृत्तनरेण यष्टिका भवेदुदग्दक्षिणगोलयोनरः। उन्मण्डलशड्डौ विज्यया गुणिते चरज्यया भक्त यालधं सा यष्टिः स्यात् । सा यष्टिरुत्तरगोल उन्मण्डलाकुना युक्ता दक्षिणे हीना सती दिनार्धशकु- भवति। शि०- नताशजीवेति । अनोपपत्ति । खस्वस्तिकादग्रहपर्यन्त येंऽशास्ते नताशास्तेषां ज्या महारसस्वस्तिकपर्यन्त स्यात् । सा दृग्ज्या। तधोन्नतांशाना ज्या प्रहाद्दक्षिणोत्तर- क्षितिजसूनपर्यन्त लम्बरूपमन्तर भवेत् । तदिनार्धर इकुसज्ञम् । अथ ग्रहादुन्मण्डर- शइश्वग्रसमसूत्रपर्यन्त रम्बस्प यच्छड़ कुसण्ड त्यष्टिस्ज्ञम् । सा यष्टि कोटियुज्या कर्ण । गोरक्रमादग्रामसण्डोनयुत शइकुतल भुज । इदमक्षक्षेत्रम् । अस्य दर्शनम् । उद्वृत्तना कोटिरमाग्रखण्ड भुज । कुज्या कर्ण । इदमक्षक्षेत्र रघु । बृहत्क्षेत्र यद्दिनाशइकुः कोटि' । इति कर्णोऽक्षाशाधिकान्तावुत्तरगोले शडकुतल भुज' । एतदन्तर्भूत क्षिति- जसमे सूने । उन्मण्डरसमे सूने तु दिनाशइफ्रजुत्वेन य उदवृत्तमा स दिनार्धश- को शोधितो जाता यष्टि कोटि । यत उदग्पाल उदवृत्तनरेण यष्टियुता दिनाशइ- कुर्भवतीति युतोनितोटवृत्तनरेण यष्टिक्त्या कथितम् । अत स दिनार्धशइकुरुवृत्तन- रोनश्चेत्तर्हि यष्टिर्भवति । तथैव इतिऋजुत्वेन या कुज्या तयोना इतिपुंज्या भवति । सा फर्णरूपा । यत क्षितिज्यया द्यगणो युतो दतिर्भवत्यत क्षितिज्योना दतियुज्या स्यात् । तथैव शइतरक्जत्वेन यदयानरसण्ड तन्मण्डरसमे सूत्रे क्षेत्रस्याकुश्चितत्वा- दुत्तरगोरे शइकुताच्छाधित जाता यष्टि' सा कोटि दुज्या कर्ण । अग्रामसण्डो- नशइकुतल भुन । दक्षिणगोर तून्मण्डलस्याध स्थितत्वाद्यष्टिमन्मण्यशडकूनिता क्षिति- जसमे सूने दिनाराडकर्भवति । स उन्मण्डलशट्युतश्चेत्तहि यष्टिर्भरति । सा कोटि- रुन्मण्डरसमे सूत्रे तयर क्षितिज्यया युगुण ऊनितो दतिर्भवति । क्षितिजसमे सूत्रे सा दति क्षितिज्यया युक्ता पुज्या भाति वर्णरूपा । अध स्थोन्मण्डरसमे सूने । तर क्षितिजसमे सूने यच्छइकुतल भुन सोऽध उन्मण्डरसमे सूत्र क्षेत्रस्य विस्तारवादग्रामस- ण्डयुतो जातममामरसण्ट्युतशडकुतर मुन' । एवमत्र क्षेत्रे मागसण्डोनयुत शडकुतलं गोलममादभुन स्यात् । पर तु नामाशइकुतर सरकारण भुज' । अत उनम् ' यष्टि कोटिग्या कर्ण। । अमापराण्डोनयुतराइकुतले गोटामाभुजः स्यात् । अनुपात । यदि त्रिग्यारथाने पुग्या तदा चरज्यारथाने का । पल कुरया। कुज्याकर्ण उन्मण्ड. २६ ·ग्रहगणिताध्याये- अत्रीपतिःक्षितिजोन्मण्डल्योर्मध्ये चरकालः । तस्य ज्याक्षकर्णवत् तिर्य- ग्रूपा । सा चरज्या । उन्मण्डलाय याम्योत्तरवृत्तं यावद्यः कालः स सदैव सर्वत्र पञ्चदशघटिकात्मक एव । तस्य कालस्य ज्या विज्या । इदानीमनुपातः । यदि चरज्यपोन्मण्डलशकुतुल्य मूर्थं लभ्यते तन्मण्डलाइ(लो)चंकारज्यया विज्यया किमिति । फलमुन्मण्डलशङ्कुसमसूत्रादुपर्ध्वरूपं भवति तस्य यष्टिसंज्ञा रुता । सा यष्टिरुन्मण्डलशकुनोत्तरगोले युवा दिनार्धशड्डुः स्यादित्युपपन्न- म् । दक्षिण गोले तन्मण्डलस्याधःस्थिरत्वादाना ॥ ३३ ॥ इदानीं हतिमन्न्यां चाऽऽह- क्षितिज्ययैवं युगुणश्च सा हति- चरन्ययैवं त्रिगुणोऽपि साऽन्त्यका ॥ ३४ ॥ घुज्यैवं क्षितिज्ययोचरगोले युता याम्ये रहिता हतिर्भवति । एवं त्रिज्या चर. जीवया युतोनाऽन्त्या स्यात् । अत्रीपपत्तिः । अत्र गोलेऽहोराबवृत्तक्षितिजसपातयोर्यदं यत् तदुदयारतसूत्रम् । एवमुन्मण्डटसंपातयोर्यद्धं तदहोराववृत्तव्याससूत्रम् । सदुदयास्तस्त्रयोरन्तरं सर्वत्र शि०-शाइकः कोटिस्तदा |ज्याणे का फल यष्टिः छेदे लवं च परिवत्यति कृते त्रिज्योवं गता। युज्ययोस्तुल्यत्वान्नांशः । त्रिभज्यकोन्मण्टलशडकुघातादित्युपपन्नम् । एवमनुपाते नियमाणे विषुवदिनार्धे दूषणमिव सभवति । चरज्याकुज्ययोरुन्मण्डलशइकोश्च शून्य- त्वात्रिज्यातुल्या यष्टिर्भवति । नेद दृपणम् । उक्त च श्रीमद्गणेशदेवहः स्वकृतटि- प्पणे-' स्वाज्ञानादिति भास्करोदितमसद्धृते स एवाबुधः । श्रीमद्गणेशदेवज्ञातः स्टोकः । बध्वोवृत्तनरामसूत्रकमुदण्यामे घुजीवादिया । यद्यज्याप्नचरज्यात्रिगुणहत्स्यात्कुज्यकाऽत्र श्रुतौ ॥ चैदुवृत्तनराख्यकोटिरहिताज्याश्रुतौ कि फलम् । स्यात्सूत्रावधि यष्टिकोवृतिनरायोना भवेन्मध्यमा ॥ १ ॥ मध्यशइकुद्दतिमन्त्यां चाऽऽह-यत्तोनेति । अनोपपत्तिः । उदवृत्तनरामादूर्व याम्योचरवृत्तपर्यन्तं यष्टिः कोटिम्पा सा यष्टिस्त्तागोल उप्रवृत्तशड्कना युता । दक्षिण- गोले तन्मण्डलशमूलाये विपरीत स्त. । उन्मण्डलस्याध स्थितत्वात् ॥ ३३ ॥ क्षितिज्ययेयमिति । अत्रोपपत्तिः । उन्मण्टरसमं यत्सू तस्मादृर्ष याम्योदय- चधुरात्रवृत्ताकिचनपर्यन्तं ज्यारूपं सा युज्या । युज्या याम्योदग्गोले कुज्यया युतोनिता दतिः स्यात् । यत उत्तरगोरेऽधः क्षितिजम् । कुज्या या तयोनिता घुज्या जातिक्षितिजस- मसूत्रादूर्व दिनार्धति स्यात् । अर्कोदयारतसूत्रयोरन्तरं एतिः । क्षितिजे बदानि मूत्राणि तान्यदयास्तसनाणि । उन्मण्डले बद्धानि सुनाणि तान्यहोरागसूत्राणि । अथ युज्यात्रि- ज्ययोदत्यन्त्ययोः कुज्याचरज्ययोश्च वक्ष्यमाणकरासनयोश्च स्थानमकमेव । पर यकस रयात्वेन भेदः । स यया । नाहिकामण्टलन्यासा निग्या । तस्या अनुपातेन शुराम ·विनाधिकारः । १५९ कुज्या । अथ याम्योत्तरवृत्तसंपातयोर्वद्धं तत् तन्मितं तस्य व्यातसूत्रम् । तयो- व्याससूत्रयोर्यः सपातस्तस्मादुपरितनं खण्ड युज्या। सोत्तरगोलेऽध:स्थया कुज्यया युना पावत् क्रियते तावद्दिना कोदयास्तसूत्रयोरन्तर स्यात् । दक्षिणे तु कुज्यया हीना । यतस्तत्रोदयास्तसूत्राधः कुज्या । यदर्कोदयास्तसूत्रयोरन्तरं सा च हति- रुच्यते । एवमन्त्याऽपि । अवाहोरात्रवृत्तव्यासार्धं त्रिज्यातुल्यैरबैरडूयवे तावत् त्रिज्यातुल्यं भवति । तैरद्धैर्यावत् कुज्या गण्यते तावञ्चरज्यातुल्या भवति । अथ चरज्यया विज्या युतोनाऽन्त्या संज्ञा भवति। नान्त्याहत्योः क्षेत्रसंस्थानभेदः कि- त्ववानां गुरुलघुत्वात्केवलं संख्यारुतो भेद इत्युपपन्नम् ॥३४॥ इदानीमन्त्यातो हतिं हतश्चान्त्यामाह- हतिस्त्रिमौर्या चरजीवया वा हता घुमौा क्षितिजीवया वा । भक्ताऽन्त्यका स्यादथवाऽन्त्यकाया हृतिगुणच्छेदविपर्ययेण ॥३५॥ हतिखिज्यया गुणिता घुज्यया भक्ता सत्यन्त्या भवति । अथवा चरज्यया गुणिता कुज्यया भक्ताऽन्त्यका स्यात् । एवमन्या युज्यागुणा त्रिज्यया भक्ता हतिः स्यात् । अथवा कुज्यागुणा चरज्यया भक्ता हतिः स्यात् । अनोपपत्तिखैराशिकेन । यदि घुज्यया विज्या लभ्यते कुज्यया वा चरज्या तदा हत्या किमिति ! फलमन्या । यतो धुज्यापरिणता कुज्या विज्यापरिणता चरज्या । एवमन्त्यातो हतिविलोमविधिनेवि सर्वमुपपन्नम् ॥३५॥ इदानीमन्त्याहतिभ्यां दिनाशकुमाह- अन्त्याऽथयोन्मण्डलशकुनिधी चरज्ययाऽऽप्ता स दिनार्धशङ्कुः । हतिः पलक्षेत्रजकोटिनिधी तत्कर्णभक्ता यदि वा स शकुः॥३६॥ शि०-वृत्त यासार्धं युज्या । तज्जातीया इति । कुज्याका स्यु। अथ नाटिकामण्टरस्थस्य महस्य पुरावृत्तस्थमहाय व समकारप्रमणत्याधुज्यास्थोनलि भिज्या कल्पिता । अत- त्रिज्याजातीया अन्त्या सूत्रचरज्या स्यु' । अत कुज्या युज्यायुतोनिता इति स्यात् । चरज्यया विज्या युतोनिताऽन्त्या स्यात् । एव हत्यन्त्ये हे अपि दक्षिणोत्तरवृत्तस्थमहादः क्षिणोत्तरक्षितिजसूनपर्यन्त कर्णरूप भवत इत्युपपन्नम् ॥ ३४ ॥ इतिस्त्रिमौव्येति । अमानुपाती । यदि युज्यया त्रिज्या लभ्यते त्दा हत्या किम् । फरमन्त्या । यदि कुज्यया चरज्या तदाऽन्त्यया किम् । विटोमविधिना गुणच्छेद- विपर्ययेणान्त्याया इति' स्यात् । तनानुपाती। यदि त्रिज्यास्थाने झुग्या तदाऽन्त्यास्थाने का। चरज्यास्थाने कुज्याऽन्त्यास्थाने का । फल इति ॥ ३५ ॥ अन्त्याहतिभ्यां दिनार्धशइकुमार-अन्याऽथवेति । अत्रानुपात' । यदि चरज्ययो.

·१६० ग्रहगणिताध्याये- अन्त्योन्मण्डटशड्कुना गुणिना चरज्यया भक्ता फल दिनार्धशड्कुः । अथ- वाऽष्टधा हतिरष्टाभिः पटक्षेत्रकोटिभिगुणिता स्वस्वकर्णेन भक्का फलमष्टधा दिनार्धशङ्कुः । अत्रोपपतिस्त्रैराशिकेन । यदि चरज्यातुल्पनान्त्याधःखण्डेनोन्मण्डलशकुल- भ्यते तदा समग्रयाऽन्यया किमिति । फलं दिनार्धशड्कुः। अथ हतितः । हति- नामाक्षकर्णगत्यापापि सूत्रम् । अतोऽक्षक्षेत्रकर्णैरनुपातः । यद्यक्षक्षेत्रकर्णेन तत्कोटिलभ्यते तदा हत्या कर्णेन किमिति । फलमकोलम्बितसूत्रस्य भूपर्यन्तस्य ममाण शकुर्भवतीत्युपपन्नम् ॥ ३६ ॥ इदानी दिनार्धदृग्ग्पामाह- हतिः पलक्षेत्रभुजेन निधी तत्कर्णभक्ताऽयकयोनयुक्ता । गोलक्रमात् स्यादथवाऽत्र हग्ल्या याम्याऽथ सौम्या विपरीतशुद्धौ॥३७ अथारधा हतिरष्टभि. पटक्षेत्रभुजैर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या । यत् फलं तदु- तरगोलेऽनया हीनं याम्ये युत दिनार्धे दृग्ज्या स्यात् । सा च याम्या । यद्युत्त- रगोले फलादमा न शुध्यति तदाध्यापाः फलमेव जह्यात् । शेप दृग्ग्या तदा सौम्या स्यात् । अवोपपत्तिखैराशिकेन । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तद्भुजो लभ्यते तदा हत्या कि- मिति । फसमुदयास्तसूत्राद्दक्षिणतः शकुमूलं यावत् भवति । दृग्ज्या तु शइकु- मूलमाच्यपरयोरन्तरम् । अतः माच्यपरोदयास्तसूत्रयोरन्तरमयातुल्य याम्यगोले तब क्षेप्यम् । उत्तरगोठे तु तस्मादिशोध्यम् । शेष पाम्पा दृग्ज्मा स्पादिति यु- कम् । यदा तूत्तरगोले सार्धादुत्तरतो रविवर्तते तदा शकुमूलं पाच्यपराया उत्तरतो भवति । अतस्तत्र फलादमा न शुध्यति । अनातो यावत् फल विशो- ध्यते तावत् माध्यपराशकुमटपोरन्तरमवशिष्यते । सव साज्या । एव सौम्या घेत्युपपन्नम् ॥ ३७॥ शि०-न्मण्डलशहकुस्तदाऽन्त्यया क । फल दिनार्धशहदु । हते पटक्षेत्रजातित्वात्पटक्षेने. णानुपात । यदि पलक्षेत्रकर्ण परक्षेत्रकोटिस्तदा इतिकर्णे का। फल दिनार्धशइकुर्जा- तम् ॥ ३६॥ पति परक्षेत्रभुजेनेति । अथवाऽमानुपात' । स्थानेऽन्त्यकाया इतिरत्र चेस्याच्चरज्यकाया' किमिहावनिग्या। कुज्यावतासुदृतिना नरतिश्रुतो किं दिनमध्यराइकु ।। एवं राशिक कृत " छेद न च परिवर्त्य " इति कृत अर्ध्वमन्त्या गता । गुणह रयोस्तुल्यत्वानाशे कृतेऽन्योन्मण्टरशकुनिनी चरम्पयाऽन्त्या स दिनाशकुरित्यु पपन्नम्।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। इदानी प्रकारान्तरेणाह- गोलकमातू तधृतिहीनयुक्ता हतिः पलक्षेत्रभुजेन निधी । तत्कर्णभक्ता भवतीह दृग्ज्या प्रद्योतने वा युदलं प्रयाते ॥ ३८ ॥ हनिरुत्तरगोले तद्धृत्या हीना दक्षिणे युक्ता साऽधाऽष्टभिः पतक्षेत्रभुजैर्गु- ज्या स्वस्वकर्णेन भाज्या। फलमष्टधा दृग्ज्या स्यात् । अत्रोपपनिः । अहोराप्रवनसममण्डलसंपातयोः पूर्वपश्चिमयोयंबई सूत्रं तस्य याम्योत्तरवृत्तसंपाते नियतिसूत्रस्योदयास्तसूत्रपर्यन्तस्य यः संपातस्तस्माद्ध- स्तनं हतिखण्डं तद्धृतितुल्यं भवति । अतस्तेनोनिता हतिरूलखण्डं समसूत्राह- क्षिणतोऽक्षकर्णगत्याऽपर्यन्त भवति । अतस्तेनानुपातः। यद्यक्षक्षेत्रकर्णेन तद्भुजो लभ्यते तदाऽनेन किमिति । फलं दृग्ज्या। दक्षिणगोले तु क्षितिजाधोऽहोराबवृत्तस्य सममण्डलेन संपातस्तत्राघोमुखः समशड्कुः क्षितिजाधश्च तद्धृतिः। अतस्तया शि०- हति पलक्षेत्रभजेनेति ! अोपपत्ति । यदि पलक्षेत्रकर्ण परक्षेत्रभुजस्तदा हति- कर्ण छ । फल मध्याह्नशइको. शकुतल स्यात् । तत्सदा याम्यमेव । अमका तु गोलक. मात्सोम्या याम्या । अतो गोलन मेणामक्यौनयुक्त शइक्तल मध्याह्ने भुजो भवति । सैव हज्या स्यात् । मध्याग्ज्याभुजयोरेक्सरथानम् । अथोत्तरगोरेक्षाशाधिका यदा कान्तिस्तदाऽया मध्याह्नशइक्तलाधिका स्यात् । तदा सस्कारे प्रियमाणे दक्षिणशङ्ग- कुतरमुत्तरामाया विशुध्यति । शेष सौभ्या दृग्ज्या । अत सौम्या विपरीतशुद्धावित्या- धुपपन्नम् ॥ ३७॥ गोलझमात्तद्धृतिहीनेति । अत्रोपपत्ति । मध्याह्नशइको शइकुतरामास- स्कारण हग्ज्या भवति । तस्मादृग मन्दावबोधार्थ दर्शनार्थ मेपान्ताहोरामवृत्ते याम्यो दक्सक्ने त्यत शकुमध्याहनशइकु कोटि । तत्र मध्याह्नशद्को शइकुतलमेव भुज । अग्रा शइकुतरसस्कारेण । इति कर्ण । इदमक्षक्षेत्रम् । तथैव समवृत्तशइक कोटि- रमा भुजरत इतिरत्र कर्ण । इदमक्षक्षेत्रम् । अनयो क्षेत्रया समजातित्वात्सस्कार' । गोटनमात्तधृतिहीनयुक्ता इति कर्ण । इह सा तृध्यावस्तिकादध स्वस्तिकाचाप्यधारतत्रि- ज्यादतियोगबसण्टापा ! समशइतनपाम पानशहा काटि । ह तु सूत्रयागादक्षिणत ऋजवन समशइनमध्याहनशइकार्य रण्ड काटिः । अयोनयु- नशइकुतल भुज' । इह ग्रोन शह कुतर फमध्यारछड़कुपर्यन्त सुज । सैव दृग्ग्या । अतोऽत्र रास्किम् । यदि परक्षेत्रकर्ण परक्षेत्रभुजरत्दा त तिहीनयुक्तकणे क' । परमोनयुक्तराहकुतर सेव दृग्ग्या स्यात् । क्षेत्रस्यात्य दर्शन दादक्षिणगोटयोरक्षा- शाधिकमान्ती नैव भाति । यतोक्षांशाधिकषान्तावर्क सममण्डल न प्रविशत्यतस्तत्र समसइकोस्तदधृतेश्चाभायो दृश्यतत देचिदृषणमिव वदन्ति । तत्रात - अप्राप्तेऽपि समार यमपटमिने य' शहदुरपरते नून सोऽपि परानुपातविधये नेय विमप्यति । " ·महगणिताध्याये- सधृत्येयं हनियंताधःसमरानादाक्षिणतोऽक्षकणंगन्यापर्यन्तं भवति । अस्त- याऽनुपातः । फलं पाम्पा दृग्ज्या । सस्थतिकाद्दक्षिणानरवृत्ते भीगरका नतस्तेषां ज्यत्यर्थः ॥ ३८॥ इदानी प्रकारान्तरेणाह- त्रिज्या नृचापोरक्रमजीवयोना ग्या भवेदेवमतो नरो पा। एवं हि हग्या यदि वाऽसिलानां विदिक्समोवृत्तनरादिकानाम् ३९॥ विज्या शहकुचापस्योत्तमज्यया हीना दृग्या मयति । दृग्ग्या चापस्योलमजी- पयोना तदा शड्कुर्भवति । अनेन प्रकारेण दिना?न्मण्डलसमशइक्वादीनां दृग्न्या स्यात् । पूर्व तु या कल्पिता सा दिनार्थ एव । अस्योपपत्निमुंजको- टिज्यामकरण एव प्रतिपादिता ॥ ३९ ॥ शिक- अक्षांशाधिकशान्तावनुपाताभ्यां समशइकुतद्धृती भवतस्ते यथा-यदि पल- क्षेत्रभुजे पटक्षेत्रकोटिस्तदाऽग्राभुजे का । फलं समशइकुः । यदि परक्षेत्रकोटी परक्षे- कर्णस्तदा समशइकुकोटी कः । फ्तं तद्धृतिः । एवमक्षांशाधिकप्रान्तो ये समशङ्कृत- द्धृती भवतस्ताभ्यो क्षेत्रं संपाद्यम् । तद्यथा -गोलक्रमानदधृतिहीनयुक्ता हतिः कर्णः । स्मशनयुक्तदिनाशिंदकुः कोटिः । अप्रक्योनयुक्तं शइकुतलं भुज इति गणितरी- त्येव कार्यम् । परं विदं क्षेत्रमक्षांशाधिकमान्ती गोल नैव दृश्यते। अथास्य दर्शनं दक्षि- गगोले । तुलान्ते वृश्चिकादौ यवृत्तं तन दिनार्धे यः भइरधः समवृत्तसूत्रहतिसूत्रयोगपर्यन्तः समशडक्युक्तमध्याह्नशइकुः कोटिः । शडकुमादधो पतिसमसूत्रसमवृत्तसूत्रयागमध्येऽया- यतं शइकुतलमघः क्षेत्रविरतारायाम्योदग्भुजः । शवमारवाक्षितिजसमसूत्रपतिं या हतिः साऽधः समवृत्तयोगेन धृतियुक्ता जातोऽधः क्षेत्रविस्तागत्सेब कर्णः । एवं क्षितिजसमे सूत्रे कुमध्यहत्यन्तराल एकराशेरमा भुजः । कुमध्यादधो यासमवृत्तसूत्रं हतिस्त्रयोगपर्यन्तं सा कोटिः। समशइक्साम्यात् । क्षितिजसमसूत्रादधरतनं यदृतिसूचं समस्नयोगपर्यन्तं स कर्णः । इदमक्षक्षेनं प्रथमोक्तक्षेत्रान्तर्भूतम् । एव दक्षिणगोले ज्ञेयम् । अथोत्तरगोले दर्शनम् । तद्यथा-मेपान्ते वृषभादो यद्वृत्तं तत्र दिनार्धे यः शडकुसमशइक्नः कोटिः । तदृतिहीना हतिः कर्णः । अयोनं शड्कृतलं भुजः । एवमुत्तरगोले दिनार्ध एव ज्ञेयम् ॥ ३८ ॥ विज्या नृचापोरक्रमेति । अत्रोपपत्ति । नरचापरयोत्तमता जीवा श्डमूल- क्षितिजमध्यवर्तिनी बाणरूपा भवति । अतरतयोनिता सैव कुमध्यक्षितिजान्ततिनी विज्या दृग्ज्या भवेत् । दृग्ज्योत्क्रमज्योना विज्या शड् कुर्भवेत् । दर्शनम् । स्वरूमध्यादों येगिः प्रागपरत्र दृग्वृत्त उददक्षिणे वामतरतैर्भागः सस्वस्तिकस्थानात्यागपरत्रोदग्दक्षिणे वा पूर्ण- जीवां निबध्य तत्रोकमज्या दृग्ज्यागात्स्वस्वतिक पर्यन्तं भवति । तयोना सैव रूस्व- स्तिकात्कुमध्यमपर्यन्तं त्रिज्या शडकुर्भवति । एवमखिलानां विदिवसमोवृत्तनरादिकानां दृग्ज्या भवेत् ॥ ३९॥ .

·निप्रनाधिकारः। हदानी छायाकांवाह- हग्ज्यात्रिजीचे रविसंगुणे ते शकूद्धृते-भाश्रयणी भवेताम् । दृग्ज्या च विज्या च दे द्वादशगुणे शकुना भाज्ये । दृग्ज्यास्थाने यत्कलं लभ्यते सा छायाऽगुलात्मिका भवति । यत् त्रिज्यास्थानेऽसौ स्याश्छायायाः फर्णः। अत्रीपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि शकुकोटेर्टज्यात्रिन्ये भुजको तदा दाद- शाङ्गुलशङ्कोः कौ । फले छापाको स्त इत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेण दिनाधकर्णमाह- त्रिज्याक्षकर्णेन गुणा विभक्ता हत्या श्रुतिर्वा दिनमध्यगेऽ ॥४॥ - निज्यामक्षकर्णेन संगुण्य हत्या भजेत् । फलं मध्यकर्णः स्यात् । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकाभ्याम् । यद्यक्षकर्णेन द्वादश १२ शकुस्तदा हत्या तुल्येन किमिति । अत्र हतिद्वादशगुणाऽक्षकर्णेन भाज्या । फलं मध्यशकुः । अधान्योऽनुपातः । यदि मध्याह्नशकुना त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशाङ्गुल १२ शकुना किमिति । इह गिच्या द्वादशगुणा पूर्वानीनशकुरूपमाजकस्य च्छेदां- शविपर्यासे कृतेऽक्षकर्णगुणा च द्वादशगुणया हत्या भाज्या । अन गुणकभा- जकयोदशकयोनाशे कृते त्रिज्याक्षकर्णेन गुण्या हत्या भाज्या । फलं मध्य- कर्णः स्यादित्युपपन्नम् ॥४०॥ इदानी प्रकारान्तरेणाह- युतायनांशार्कवृहद्भुजज्यया खरामतिथ्यभ्रभुवो १०१५३० हृताः परः। पलश्रुतिघ्नः पलभाविभाजितः परोऽथवोवृत्तगते रवी श्रुतिः ॥ ४१ ॥ शि०- हरज्या त्रिजीवेत्यत्रोपपत्तिः । यदि महाशइकुकोटौ दृग्ज्या भुजस्तदा द्वादशा- गुलशइकुकोटौ कः । फलं छाया स्यात् । अन्यश्च । यदि शकुकोटी त्रिज्या कर्णस्तदा द्वादशाइगुलकोटो क. । फलं छायावर्णः । उत्तराधोपपत्तिः । यदि पलणे द्वादशाङ्गुला कोटि १२ स्तदा हृतिकणे का। फलं मध्यशकुः। अन्यश्च । अनेन शकुना त्रिज्या कर्णस्तदा द्वादशाइगुलशडकुना का फ्लमिष्टच्छायाकर्णः । एवमनुपातद्वयेन द्वादशतुल्ययोर्गुणहरयोनाशे हरस्य च्छेद लव च परिवत्र्येति कृते त्रिज्याक्षर्णेन गुणेत्यायुपपन्नम् । ॥ ४० ॥ उन्मण्डलकर्णमाह-युतायनांशार्केति । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकत्रयेण । यदि त्रिज्यातुल्यया बृहद्भुजज्यया ३४३८ परमा क्रान्तिज्या १३९७ तदेष्टदोळया किम् । मिष्टान्तिज्या । अस्याः स्थानम् । त्रिज्यातल्या दोऱ्या मिथुनान्तेऽधो धनुषोऽते ·महगणिताध्याये-- अस्प साधनाशस्प बृहती भुजज्या साध्या । न धुरखण्डज्येत्यर्थः । नया ध्यया पूर्णामितिथिशन्यशशिनो १०१५३० भाज्याः। यातब्धमसौ पराख्या । स परः परकर्णेन गुण्यः । पलभया भाज्यः । फलमुन्मण्डलगतस्यास्य छायाकर्णो वा भवति ॥ ११ ॥ इदानीं तस्मादेव परसंज्ञात् समवृत्तकर्णमाह- परोऽक्षभासंगुणितोऽक्षकर्णभक्तोऽथवा स्यातू समवृत्तकर्णः । स एव परः पलभया गुण्यः पलकर्णेनं भाज्यः। फलं सममण्डलगतस्या- कस्य च्छायाकर्णो वा भवति । अवोपपत्तिखैराशिकत्रयेण। यदि त्रिज्यया परमकान्तिज्या लभ्यते तदाऽर्कदोय- या किमिति । अत्र दोा परमकान्तिज्यया गुण्या त्रिज्यया भाज्या फलं का- न्तिज्या । अथान्योऽनुपातः। यद्यक्षकर्णेन पलभा भुजो लभ्यते तदा क्रान्तिज्यया किमिति । फलमुन्मण्डलशङ्कुः । इदानी दोायाः परमक्रान्तिज्या पलभा च शि०-ऊर्ध्व गोले दृश्यते क्रान्तिज्या नाडिकामण्डलासक्तयाम्यो दग्वृत्ताद्दक्षिणोत्तरतो मिथुनान्ते चापान्तै दृश्यते । इष्टदोास्त्वेकद्वित्रिराश्यन्ते दृश्यन्ते । अन्योऽनुपातः । पलकणे पलभाभुजस्तदाऽस्मिन्दृष्टकान्तिज्याकणे कः। फल- मुवृत्तशइकुः। तृतीयोऽनुपातः । अस्मिनुवृत्तशकुकोटौ त्रिज्या कर्णस्तदा द्वादशाडगलश- इकुकोटौ कः । एवमनुपातत्रये कृते तृतीयानुपातस्य विज्या ३४३८ द्वादशगुणा भाज्यः । त्रैराशिकद्वयं पूर्वराशि जकः । तत्र पूर्वराशाविष्टबृहद्भुजज्यया परमा क्रान्तिज्या १३९७ गुण्या बृहत्त्रिज्या तत्र हरः। अत्र च्छेदं लवं च परिवत्यति कृते त्रिज्या त्रिज्यागुणा १९८० १९८४४ द्वादशगुणा च १४१८३८१२८ जातेयं पूर्वमध्यराशौ हरस्था या परमशान्तिज्या १३९७ तयाऽपवर्तिता लब्धाः खरामतिथ्यभ्रभुवः १०१५३० इमेऽका हरे मध्यस्थे पूर्वरा. शौ येष्टवृहद्धजज्या तया भक्ता जातः परः। ततोऽसौ हरस्थाने द्वितीय स्थानेऽविकृतो यः पलभाभुजतुल्यः पलकर्णतुल्यहरेण सहितः स च्छेदो हरोऽनेन भाज्योऽतोऽस्य रछेद लवं चेति कृते य ऊर्व गतः पलकर्णस्तेन गुण्यो हरस्थपलभया भाज्यः। उद्धृत्तगते रवी छाया वर्णः स्यात् । एवं युतायनांशार्केत्यायुपपन्नम् ॥ ४१ ॥ परोक्षमासंगुणित इति । अत्रोपपत्तिः । त्रिज्यातुल्यया बृहद्भुजज्यया ३४३८ पर- मा क्रान्तिज्या १३९७ तदेष्टदोर्यया किम् । फलं क्रान्तिज्या । पलभाभुने पलकर्णः कर्णस्तदा क्रान्तिज्यया किम् । फलं कर्णरूपं समशई कुः । समशइकुकोटा विज्या कर्णस्तदा दादशाइगुलशङ्को किम् । फलं सममण्डलगतेऽर्के सति च्छाया फर्णः स्यात् । एवं सम- ण्डलकर्णार्थं यथायोगमनुपातये कृते तथैव परमक्रान्तिज्ययाऽपवर्ते कृते युतायना- शार्कचुहद्भुजज्यया वरामतिय्यभ्रभुवो १०१५३० हताः स एव परः स्यात् । किंतु तत्राक्षभा गुणः । अक्षकों हरः । फलं सममण्डलकर्णः स्यादित्युपपन्नम् । परमा ·त्रिप्रश्नाधिकारः। गुणस्त्रिज्याक्षणश्च हरः। इदानीमन्योऽनुपातः । यद्यस्य शड्रोखिम्या कर्णस्तदा हादगाइगुलस्य शङ्कोः किमिति । अत्र विज्या द्वादशगुणा भाज्यः। पूर्वराशि- भोजकः। इह छेदांशयिपास रुते विज्यावों द्वादशगुणोऽक्षकर्णगुणश्च भाज्यः। दोर्या परसक्रान्तिज्यागुणा पलभागुणा च भाजक.। अत्र भाज्यमाजकयोः पर- मकान्त्यापवर्तः । द्वादशगुणस्त्रिज्यावर्गः परकान्या यावदपवयते तावत् खराम- तिथ्यभ्रभुवो लम्यन्ते १०१५३० । एते दोज्यंया भक्ताः परसंज्ञाः कृताः। अन्यस्मिन्नानयन उपयोगित्वात् । इदानीमसौ परोक्षकर्णेन गुण्यः पलभया वि- भक्त उन्मण्डलकर्ण. स्यादित्युपपन्नम् । एव सममण्डलकर्णाथ यथायोगमनुपात- त्रये रुते तथैव परक्रान्तिज्ययापयते कृते स एव पर. स्यात् । किंतु तत्राक्षमा गुणोऽक्षक! हरः । फल सममण्डलकर्णः स्यादित्युपपन्नम् । इदानीमुन्मण्डलकर्णान्मध्यकर्णमाह- उद्देत्तकर्णश्चरशिजीनीघ्नो भक्तोऽन्त्यया वा श्रवणो दिनाधे।।४२॥ उन्मण्डलकर्णश्वरज्यया गुण्योऽत्यया भाज्यः । फल वा मध्यकर्णो भवति । अवोपपत्तिखैराशिकेन । यद्यन्याध.शकलेन चरज्यामितेनो मण्डलकर्णी लभ्यते तदाऽन्त्यया किमिति । इद व्यस्तैत्रराशिकम् । इछावृद्धौ फले हासो हासे वृद्धिश्च जायते । व्यस्त त्रैराशिक तत्र ज्ञेय गणितकोविदः ॥ अतोऽत्र चरज्या गुणोऽन्त्या हरः फल मध्यकर्ण इत्युपपन्नम् ॥ ४२ ॥ इदानी प्रकान्तरेणो-मण्डलकर्णात् समवृत्तकर्णाच्च मध्यकर्णमाह- उद्धृत्तकर्णः समवृत्तकर्णः क्षितिज्यया तद्धृतिसंज्ञया च । क्रमेण निनौ विहतौ च हृत्या दिनार्धकर्णावथवा भवेताम् ॥४३॥ शि- उत्तरार्धापपत्ति । यद्यन्त्याध शकलेन चरज्यामितेनोवृत्तवर्णा ठभ्यते तदाऽन्त्यया किम् । फल मध्यवर्ण । इद व्यस्तपैराशिकम् । कुत' । इच्छावृद्धौ फल ह्रास इति सूनादत्र कृतेऽनुपात इच्छान्त्या वृद्धि । फलह्रासोऽत कृत व्यस्त उटवृत्तवर्णश्वरसिञ्जिनीन इत्याद्य पपन्नम् ॥ चरज्ययावृत्तवर्ण सक्थ तदुच्यते । त्रिज्यास्थान गुज्या तदा चरज्यास्थाने का। फल कुज्या। परकर्ण द्वादशकोटिस्तदा कुज्या कर्ण का कोटि' । फलमुवृत्तशकु । उदवृत्तशइकुकोटो विज्यावर्णस्तदा द्वादशकोटी क । फलमुदवृत्तवर्ण इत्यम उक्तम् । एव चरज्ययोदवृत्तकर्ण ॥ ४२॥ उवृत्तकर्ण समवृत्तकर्ण इति । अत्रोपपत्तिरनुपातदया । ययुन्मण्डलाध स्थेन हते खण्डन कुज्यासज्ञेनोदवृत्तवर्णस्तदा हत्या किम् । अन्योऽनुपात । यदि तदृत्या सम- २८ -

·ग्रहगणिताध्याये-
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिौराशिकेन । यद्युन्मण्डलाधःस्थेन हतेः खण्डेन कुज्यामितनोन्मण्ड-
लकों लभ्यते तद्धृत्या च सममण्डलकर्णो लभ्यते तदा हत्या किमिति । एते
च व्यस्तत्रैराशिके । अत्र फलं मध्यकर्णः। कर्णादुक्तवन्मध्यच्छायेत्युपपन्नम् ॥४३॥
इदानीमिच्छादिक्छायां विवक्षुस्तज्ज्ञस्य सुज्ञताधिक्यं निरूपयन् मश्नरूपणाऽऽह-
याम्योदक्समकोणभाः किल रुताः कैश्चित् पृथक्साधन-
यस्तिद्दिग्विवरान्तरान्तरगता याः प्रच्छकेच्छावशात् ।
ता एकानयनेन चाऽऽनयति यो मन्ये तमन्यं भुवि
ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलमोद्दोधने भास्करम् ॥ ४४ ॥
इह किल पूर्वाचार्यैः कालानपेक्षया तिस्र एव च्छाया आनीताः । एका पूर्वा-
परा । अन्या याम्योत्तरा । तदन्या कोणच्छाया। ताश्च पृथक्पृथक् साधनैः।
येनाऽऽनयनेन मध्यच्छायाऽऽगच्छति न तेन कोणच्छाया न समच्छाया । इतरस्या
आनयनेनेतरा नाऽऽगच्छतीत्यर्थः। या एता याश्च तदिग्विवरान्तर्गता याश्च पच्छ-
केच्छावशात् । एतदुक्तं भवति । एताश्छाया य आनयति । परमेकेनैवाऽऽनयनेन ।
नाऽऽनयनभेदैः । तमहं भुवि सूर्यमन्यं मन्ये । एकः किल दिवि सूर्यः । अयं
भुवि । कस्मिन्विषये ज्योतिर्दिवदनारविन्दमुकुलमोदोधने गणकवदनकमलकलि-
काविकासे ॥४४॥
इदानीं तदर्थमाह-
चक्रांशकाङ्के क्षितिजाख्यवृत्ते प्राक्स्वस्तिकाभीष्टदिशोस्तु मध्ये ।
येऽशाःस्थितास्तेऽत्र दिगंशकाख्यास्तज्ज्याऽत्र दिग्ज्येत्यपरे विभागे॥
कदाचिदप्यभीष्टदिने यस्मिन् काले मच्छकः पृच्छति तत्र कालेऽर्कोपरि
न्यस्तस्प दृइमण्डलस्य क्षितिजस्य च संपाते याऽभीष्टा दिक् तस्याः माक्स्व-
स्तिकस्य चान्तरे क्षिविजवृत्ते पेंशास्तेऽत्र दिगंशका ज्ञेपाः। तेषां ज्या दिग्ज्येति ।
एवं पश्चिममागेऽपि ॥ ४५॥
शि०-वृत्तशकुकर्णस्तदा हत्या किम्। उभयत्रापि नैराशिकन मध्यकर्णः स्यात्। कुज्ययोवृ-
तकर्ण. स कथम् । पलकर्ण द्वादशकोटिस्तदा कुज्याकर्ण काफिर मुवृत्तशङ्कः। अस्मिन्नु-
वृशिइकुकोटावुवृत्तशडधयात्कुमध्यपर्यन्तं त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशकोटी का। फरमुइ-
वृत्तगतेऽर्क उदृत्तकर्णः। एवं कुज्ययोवृत्तकर्णः समशकमात्कुमध्यपर्यन्त तदा द्वादश-
कोटो कः कर्ण । फल समवृत्तगतेऽके समवृत्तकर्णः । एवं तद्धृत्या समवृत्तकर्णः ॥ ४३ ॥
याम्योदक्समकोणमा इति । स्पष्टार्थ ॥४४॥
चक्रोशकाएक इति सूत्रं स्पष्टम् ॥ ४५ ॥

·त्रिप्रभाधिकारः। • इदानीमिच्छादिक्च्छायानयनमाह- पलप्रभा व्यासदलेन निधी दिग्ज्योद्धृता तां पलमा प्रकल्प्य । साध्याऽक्षजीवाऽथ तया विनिम्नी स्वाक्षज्ययाऽऽताऽपमशिञ्जिनीच।४६॥ ताभ्यां दिनार्धातिवद्विदध्यादभीष्टदिकस्थे द्युमणौ युति वा । पलममा त्रिज्यया गुण्या । इच्छादिग्ज्यया भाज्या। पष्ठ पते नां पलमा मकल्प्यान्याऽक्षज्या साध्या। अथ या कान्तिज्या सेदानीमानीतयाऽक्षज्यया गुण्या। स्वदेशाक्षज्यया भाज्या । फलमिष्टक्रान्तिज्या भवति । ताभ्यां दिनार्धातिवधि- दध्यादिति । एतदुक्तं मपनि । इष्टाक्षज्याया धनुरिष्टपलो भवति । इष्टकान्ति- ज्याया धनुरिष्टापमो भवति । पलावलम्बावपमेन संस्कृतावित्यादिना पा मध्य- च्छाया भवति साऽभीष्टदिक्स्थे घुमणौ छाया भवति । शि०- इदानीमिष्टायां दिशि च्छायानयनमाह-पलप्रभा व्यासदलेनेति । ताभ्यां दिनार्धद्युतिवदिति । अत्रोपपत्तिः । गोलप्रागपरस्वस्तिक सूत्रयाम्योत्तरक्षितिजसंपातसू- त्रयोर्योगे सर्वदिक्सूत्राणां मध्य क्षितिजसमा भूः । तत्र विषुववृत्ते मध्याह्नसूत्रेक्षकर्ण मध्यादूर्ध्वं दत्त्वा तदामात्सर्वतोऽक्षर्णसमान्तरेण विषुववृत्ते प्रागपरस्वस्तिको सूत्र बध्वा तत्सूनाधोलम्बः शइकुः । शइकुमूलप्राच्यपरसूत्रान्तरं सर्वत्र पलभैव । यतो विषुववृत्तो_भागात्सर्वतो दिइमध्य नीतानि सूत्राणि तत्सूत्रं लगन्ति । अथोर्ध्वाधास्व- स्तिककीलयुग्मे यत् श्लथं दिग्वलय तच्चत्रांशाइके क्षितिजे प्रागपरस्वस्तिकात्समान्तरेणो- दग्या याम्यायां बद्ध्वा प्रागपरयो वृत्तकुजयोगयोरेक क्षितिजसमोदयास्तसूत्रोज़ कुमध्यस्पृक्- सूत्रं निबध्य प्राक् क्षितिजोय दृग्वृत्तविषुवद्योगात्कुमध्यं नीतस्य सूत्रस्य पश्चाक्षितिजाद- घोडग्वृत्तविषुवद्योगपर्यन्तस्य पूर्वमक्षकर्णसमान्तरेण विषुववृत्ते बद्धसूत्रस्य योगात्कुमध्य- पर्यन्तं भाकर्णः । स विषुववृत्तयोगाद्वन्दसूत्रस्याधःखण्डं दृग्वृत्तकुजयोगात्कुमध्यं नीतस्य सूत्रस्य पश्चाक्षितिजग्वृत्तयोगपर्यन्तस्याग्रिमं खण्डं शकुमूलस्पृक्चिह्नात्कुमध्यपर्यन्तं तदा । अत्र शङ्घस्तु नाहिकामण्डलहावृत्तयोगसूत्रमक्षर्णसूत्रं यत्र स्पृशति तत्र योगे नियोज्यः । दृग्वृत्तकुजयोगे बद्धसूत्रावधिः सा कोटिः । अब यथा लम्बज्यका कोटिरित्येतस्य क्षेत्रस्यान्तर्भूतं भुजोऽक्षभेति लघुक्षेत्रं भवति तथाऽत्रापि । तद्यथा । नाहिकामण्डलग्वृत्तयोगात्त्यक्तो लम्बः क्षितिजावृत्तयोगबद्धसूत्रावधिः सा कोटिः । स्वस- मध्यान्नाडिकामण्डलपर्यन्तं दृग्वृत्तेक्षांशास्तज्जा शइकुमूलात्कुमध्यगामी यावृत्तकुजयो- गसूत्रं साक्षज्या भुजः । नाटिकामण्डलहावृत्तयोगे बद्धशड्यात्कुमध्यगामी सूत्र त्रिज्या स कर्णः । तदन्तर्भूतलघुक्षेत्रेक्षकर्णायसूत्रावृत्तनाहिकामण्डलयोगसूत्रयोगे बद्धः शइकुरवृत्त कुजयोगबसूनावधिः सा कोटिः । तत्पूर्व प्रतिपादितम् ।

·महगणिताध्याये- अनोपपतिः । विषुवहिने विषुवन्मण्डले रविभ्रमति । वा अममाणेऽर्क इष्टदिश गते यावती छाया सा वावदिह साध्यते । द्वादशाइगुटशोछापायं दिङ्मध्ये • यथा भवति तथा विन्यस्तस्य प्राच्यपरया सहान्तरं विषुवतीतुल्यमेव भवति । तच्छकुतलम् । अग्राभावात् स एव भुजः । छापा टग्ज्या । अथ दिइमध्यात् विज्यातुल्येन कर्कटकेन यद्वृत्तं लिख्यते तत् किल क्षितिजम् । तत्र क्षितिजे या दिग्ज्या स भुजः । दिग्ग्यायादिङ्मध्यगामिनी विज्या तत्र दृग्ज्या। इदानी- मनुपातः । यदि दिग्ज्यामितेन भुजेन विज्यातुल्या दृग्ग्या लभ्यते तदा पलभा- मितेन किमिति । अत्र त्रिज्या पलभया गुण्या दिग्ज्यया भाज्या। फलं विपुवन्म- ण्डलस्थेऽर्क इच्छादिक्च्छाया भवति । अथ तां पलमा प्रकल्प्य साध्याऽक्षजी- वेति । खमध्यायोरन्तरे येऽशा दृड्मण्डलस्थितास्तेषां ज्या साध्या । येयमि- दानीमानीता छाया तां पलभा प्रकल्प्य तस्याः कर्णमानीय सा पलभा त्रिज्य- या गुण्या तत्कर्णेन भाज्या । फलमिष्टाक्षज्या स्यात् । स्वदेशाक्षज्या दक्षिणोत्तर- वृत्तगता । इयं तु दृड्मण्डलगत्या तिर्यस्थितवादधिका जाता। इदानीं क्रान्ति- ज्याऽपि दृइमण्डलगता पिते । तवानुपातः । यदि स्वदेशाक्षज्ययेष्टाक्षज्या ह. इमण्डलगततावनी लभ्यते तदा शान्तिन्यया दृड्मण्डलगता कियतीति । अत उक्तम्-अथ तया विनिघ्नी स्वाक्षज्ययाऽऽतापमशिञ्जिनी वेति । अत्र फल विपुवन्मण्डलार्कयोईड्मण्डले येऽन्तरांशास्तेषां ज्या भवति । सेप्टकान्तिज्या । अथ ताभ्यां दिनार्धातिवद्विदध्यादिति । इष्टाक्षज्यापा धनुर्दमण्डलगत स इष्टोऽक्षः । इष्टकान्तिज्याया धनुरिष्टकान्निदंड्मण्डलगता । अथ यगोले योगः सौम्ये त्वन्तरं खमध्याह्मण्डलगतार्कनतांशा भवन्ति । तेषां ज्या दृग्ज्या। नवनर्विशोधितानां तेषां ज्योन्नवज्या स शड्कुः। दृग्ज्यान जीवे रविसंगुणे त इत्यादिना छायाको भवत इत्युपपन्नम् ॥ ४६॥ शि- अथातो दिग्ज्याभुने रिज्या कर्णस्तदा शइमरप्रागपरान्तरतुल्याक्षभने २ । अस्य स्थानम् । प्रायरवस्तिकाद दृग्दराकुजयोग्पर्यत दिशारतज्ज्या दिग्ज्या साज ! दृग्वृत्तकुजयोगात्कुमध्यपर्यन्त त्रिज्या कर्णः । प्रागपरसू 7 कोटि' । इकुमार परान्तर पलभा । अस्या स्थानम् । पूर्व रघुक्षेत्रस्थो य कथित शइकुस्त-मूलारप्रागपरसान्तरे परभातुल्येषिका क्षेप्या । सा परभा भुजरतत्र क्षितिजसम क्षेादर्शनम् । तपथा । शङ- कुमनप्रागपरमत्रान्तरे पलभातुल्यपिका भुज । प्रागपरमू कुमध्यात परभेपिकापर्यत कोटि । डकुमटारकुमध्यपर्यन्त दृग्वृशकुनयोगमो कर्ण । मृत्तानुपाते पर से इल्पितपरभा । अयं प्रथम कथितवृहत्क्षेत्रान्तर्भूतरघुक्षेत्र भुजः । अशगृहक्षेत्रान्त मनन घुझे अमुनकर्णाभ्यामन्योऽनुपात' । यघिरे रपुक्षेत्रकर्ण कल्पितपरभा सैव र क्षेत्रमुगस्तदा ·" १७० ग्रहगणिताध्याये- भवति । याम्यगोले तु तस्यां दिश्यकः क्षितिजादुपरि न पविशति । अतस्तत्र छायाभाव एव । अनोपपत्तिः । अत्रेच्छादिशि न्यस्तस्य दृड्मण्डलस्य विषुवन्भण्डलेन सह संपात एकः खस्वस्तिकादासन्नो योगर्भवति ते किलेच्छापलांशाः । अन्यः खस्वस्तिकादूरत इतरस्यां दिशि यैीगैर्भवति ते च पलांशाः कल्पिताः । तेषामक्षांशानामयादितरेषां चाम्रादिष्टाहोरात्रवचमिष्टकान्त्यमे भवति । अव उभयतोऽपि साध्या छाया । अतः सति संभवे द्विधा भवति । इदं यथास्थिते गोले दिग्ज्यागे दृमण्डलं विन्यस्य दर्शनीयम् । अथानेनाऽऽनयनेन सममण्डलच्छायानयनार्थमुदाहरणम् । यस्मिन्देशे पश्चा- गुला पलभा तत्र यदाऽशीत्यधिका सप्तशती क्रान्तिज्या ७८० तदाऽधार्वि- शत्यधिकसहस्रद्वयं २०२८ समशः । अमा पश्चचत्वारिंशदधिकाष्ट शती ८४५ । अनेनाऽऽनयनेनाप्ययं समशड्कुरागच्छति। तद्यथा । वन देशेऽक्षज्या द्विदन्तेन्दुमिताटादशविकलाधिका १३२२ । १८ । परमा ५ व्यासदलेन निघ्नी १७१९० दिग्ज्योद्धृता । अत्र दिग्ज्या पूर्णम् • । अनेनोद्धृता जातः खहरः १७१९० । एतां पलभा प्रकल्प्याक्षज्या किल साध्या। अस्या . पांद्वादशवर्गेण सदृशच्छेदेन शन्पीभूतेन युक्तान्मूलं जातः कर्णः पलमासम एवं १७१९० । विज्या पलभया गुण्या तत्कर्णेन तत्समानेनैव भाज्या ! एव- मक्षज्या भवति । अत्र तुल्यत्वाद्गुणक्भाजकयोः शन्ययोः पलभातुल्ययोश्च नाशे रुते विज्यैवाक्षज्या जाता । तदनुरंशा नवति ९० रक्षः । नवतेः शोधितोऽक्षो लम्बः पूर्णम् ० । अथ तया विनिम्नीत्यादि । तपा विज्यातुल्प- याऽक्षज्यया ३४३८ कान्तिज्या ७८० गुण्या स्वदेशाक्षज्ययाऽनया १३२२ । १८ भाज्या । एवं रते समशड्कुरुत्पद्यते । इयमिष्टकान्तिज्या जाता २०२८ । अत्र लम्बः पूर्णम् ० । अमिष्टक्रान्तिज्याधनुषा किलाधिकः कर्तव्यः । एवं रुत उन्नतांशा भवन्ति । तेषां जीवा शकुः । एवं स एय शि०- साप्टेन्दुस्थान तु स्वरमध्यात्पश्चिमभागे या नाटिकामण्डरग्वृत्तयोगस्तामात्स्था- नाप प्राकक्षितिजाधोहावृत्तनादिकामण्डलयोगरतदन्तरे खाप्टेन्दवः । यत्ती नाटिकामण्डल. हावृत्तयोगयोरन्तरे पष्टयाऽधिकशतत्रयभागाडक्तिहग्वृत्ताध जातम् । एव ये कल्पिताक्षांशारते स्पसमध्यात्माकु जाधो यो ग्वृत्तनाटिकामण्डलयोगरतदवधिपूर्वाशा । नाटिकामण्डल- हवनपोगतो ये फायदा प्राक्क नोर्बमासमदगृतरावृत्तयोगपर्यन्ता पश्चिमास्तैग्नाः।

·निप्रश्नाधिकारः। सममण्डतशकुर्भवति । एवं पदा कान्तिज्या पूर्ण • भवति तदा खगुणश्चि- न्यश्च शेषविधावित्यादिगणितोक्त्या शून्यपरिभाषयाध्यासमशक्कादीनि साधि- तान्यन्येषामनुपावार्थं न क्वचिदुष्यन्ति ॥ ४७ ॥१८॥ इदानी प्रकारान्तरेणेच्छादिश्छायामाह- व्यासार्धवर्गः पलभारुतिनो दिग्ग्यारुतिद्वादशवर्गनिधी । तत्संयुतिः स्यात्प्रथमस्तथाऽन्यस्त्रिज्याक्षभाग्रामिहतिस्ततस्तौ। दिग्याययोर्वर्गवियोगभक्तौ यदन्यवर्गण युताद्यराशेः । पदं तदन्योनयुतं श्रुतिर्वा गोलक्रमादिष्टदिशं गतेऽर्के ॥ ५० ॥ स्यादनकाया दिग्ग्यकाऽल्पा तदाऽन्यवत्प्रथमेन हीनात् । मूलेन हीनः सहितो द्विधाऽन्यः कर्णद्वयं स्यादिति सौम्यगोले ॥५॥ एकत्र विज्यावर्गः पलमावर्गेण गुण्योऽन्यत्र दिग्ज्यारुतिद्वादशवर्गण गुण्या । शि०-यत क्रान्ति पश्चिमा। अक्षाशा पूर्वा । अतोऽन्तरम् । एव स्वखमध्यात्प्राक्कुजासनग्व- तारानवृत्तयोगपर्यन्त फ्रान्त्यक्षसस्कारानताशा स्य। तज्ज्या दृग्ज्या। दृग्ज्या त्रिजीवेत्या- दिना भा च ! एव सस्वस्तिकासन्नयोगेऽप्यल्पा नताशा स्थ । एव भाद्वयम् । याम्याऽमाऽल्पे दिग्गुणे दृग्वृत्त क्षितिजोर्ध्व रविन स्पृशत्यतो भाभाव । एव पलप्रभाव्यासदलेनेत्यादि सर्व- मुपपन्नम् ॥ ४७॥४८॥ प्रकारान्तरेणेष्टदिशि च्छायामाह-व्यासार्धवर्ग इति । दिग्ज्याग्रयोर्वर्गवियोगेति । स्थादग्रकाया यदीति । अनोपपत्तिरव्यक्तेन प्रदश्यते । तद्यथा। शकुमस्तकाच्छा- यामपर्यन्तस्य च्छायाकर्णस्य प्रमाण यावत्तावत् या १ अस्माभुज साध्य । भुजस्त्वमाश• इकुतलसस्कारेण भवति। अमा तु भूगतलघुक्षन वर्णवृत्तानापेक्षिता। यत कर्णाग्रया बाहुरिह प्रसाध्योऽतस्त्रिभज्याहताऽपिका कर्णनिघ्नीत्यादिना कणवृत्ताग्रा याअ १ इय शकुंतलेन नि? सस्कार्याऽतो लघुक्षेत्र पलभैव शइकुतलमित्युक्त्वात्समच्छदन विनि १ युता जातो भुज । या अ१ विषुवद्दिनत्रि १ हरश्च नि१ त्रिज्याहताऽसा प्रभया विभक्त इत्यादिनाऽस्मादिग्ज्या साध्या। अन वासना। क्षितिजसमसूत्रेषु चक्राशकाइप इत्यन दिग्ज्या भुजस्त्रिज्या कर्ण । उत्क्रमज्योना प्रागपरा कोटि । उत्क्रमज्यास्थानम् । क्षितिजे प्रास्वस्तिकादि याम्या दिगशास्तहि दिगशापात्प्रास्वस्तिकात्तावन्तोऽनोत्तराशाग्रे या ज्या बद्धास पूर्णाज्या। तस्या उत्तमज्या प्रागपरसून एव भवति । एवमुत्तरदिगशष्वपि ज्ञयम् । तत्तयोकमज्ययोना प्रागपरा कोटि । एतदन्तर्भूतोऽया शइकुतरसरकारण भुजो भुज' । स्वरितकाद् दृग्वृत्त धुरात्रवृत्तयोग इष्टस्थानस्थग्रहपर्यन्त येरशैनत तज्ज्या ज्या कर्ण । प्रागपरसूने कोटि ।

·ग्रहगणिताध्याये- यी राश्योर्यागः प्रथमसंज्ञः स्थाप्यः । अथ त्रिज्याया अक्षमाया अयायाश्च तिसृणां घातोऽन्यसंज्ञश्च स्थाप्यः । अथ दिग्न्याया अपायाश्च वर्गान्तरेण तावाद्यान्पावपवयों । ततो य आधराशिस्तस्माइन्यराशगंण युवाद्यत् पर्द तदन्येन राशिनोनं सदुत्तरगोले दक्षिण गोले तु युतं सदिष्टदिशं गतेऽकें छापाको वा भवति । अथोत्तरगोले यदि दिग्ज्यानायाः सकाशादल्पा भवति तदाऽन्यराशे- वर्गात् प्रथमेन हीनाद्यन्मूलं तेनान्यराशिका हीनोऽन्यत्र युतः सन् द्विधा कर्णो भवति । यत्र युतः रुतस्तन सममण्डलादुत्तरस्थेऽर्के यत्र हीनः कृतस्तत्र दक्षिणस्थ इति ज्ञेयम् । कदाचिदुत्तरवाऽपि कर्णद्वय भवति । अनोपपत्तिर्षीजगणितमकियया । तनाव्यक्त याकारोपलक्षितं विज्यायादिका आद्याक्षरोपतक्षिताः रुत्वा बीजप्रक्रिया प्रदश्यते । तद्यथा । छायाकर्णप्रमाणं शि०-तथैवाधो भूमौ छायार्थ क्षेत्रदर्शने ज्या निजीदेत्याविना दृग्ज्योरपन्ना कार्यव भूसमः कर्ण । छायाणितोत्थो दत्तो भृमो भजो भुज । ममी मरसून कोटि । इद दिवसाधन- नलिकाधन्धादी भूस्थमेव क्षेत्र नोयधिरम् । यतो दिवसादन याममा फर्णरूपिणी दीयते । भाऽमाद्याम्योचरो भुज । कतो.मादेव दूरशादिग्ज्या साधनार्थमनुपात । यदि भूसमे क्षेत्रे छायासमवणे याम्पत्तरी भुजा या अगा १ विपुत्रि १ भुजरतदा निज्याकणे फः । पल दिग्ज्या । उदयाहतोऽसो गया विभक्त इत्युपपनम् । अथ च पर्ण पा १ धर्माद् यार १ हादशा अपनीत जातश्छागावर्गः पाप १ व १४४ । धर्गेण वर्ग गुणयेभजेच्चेत्यनेन पूर्वराशेरस्या य अगा १ वियुवदिन'ने १ घर्गोऽय याव अब १ या अमिती २ दिवनिव १ ज्य' । यतासज्याहतो प्रभया विभक्त इत्याप तुप ते नियमाण सोनपात । छायादारने भु वर्गतुल्यो भुजस्तदा निग्यावर्ग क । यार १ रू १४४ । याव अर ? या अरिवि २ विनिव १ । नि। नित्र १ एवमन त्रिज्यावर्मण गुपय शिर १। छायागण भाज्य. । तर विज्यापर्गतुल्य- योर्गुणहरयो' साम्यानाशः । फल जातो दिग्ग्या । पाय अव १ या अविनि २ विवगिर १ । मार १ र २५ ·त्रिप्रश्नाधिकारः। १७६ यावत्तावत् १ । अस्माद्भुजः साध्यः । विभज्याहतार्कायका कर्णनिघ्नीत्या- दिना दक्षिणगोल उत्तरा जाता कर्णवृत्ताया या अ १ । इयं कर्णवृत्तामा त्रि पलच्छायया संस्कृता जातो भुजः या अ१ वि वि १ । अस्मात् विज्या- त्रि १ हतोऽसौ प्रभया विभक्त इत्यादिना दिग्ज्या साध्या । अय त्रिज्यागुणितः शि०- अय व्यक्तेन दिग्ज्यावर्गण दिव १ सम कर्तुमहारस्य हरो रूप प्रकल्प्य इत्यन्यो- न्यहाराभिहतावित्यादिनाऽस्य व्यक्तदिग्ज्यावर्गस्य हरेण रू १ पूर्वदिग्ज्यावर्गो गुणित । पूर्वदिग्ज्यावर्गहरेण याव १ रू १४४ व्यक्तो दिग्ज्यावर्गो दिव १ गुणितोऽनन्तर छेटगमे कृते शोधनार्थ न्यास । यावदिव • याव अव १ या अविति २ विवनिव १ दिव . यावदिव १ याव अब • या अवित्रि • विवत्रिव . दिव १४४ अनाऽऽद्य वर्ण शोधयेदन्यपक्षादन्यानरूपा अन्यतश्चेत्यूलस्थराशिनयेऽधस्थराशिनयम- धस्थान्तिमराशिद्वयादूलस्थान्तिमराशिद्वय संशोध्यमान स्वमृणत्वमेतीत्यादिना सशोध्य जात यावदिव १ यावअव १ पावित्रि २ अब पक्षापूर्वस्थदिग्ज्यावर्गान्तरेण दिव १ अव १ विचित्र दिव १४४ अपवर्तितुमूर्धपक्षे प्रथमराश्वियात यावदिव १ या व १ दिग्ज्यावर्ग दिव १ अग्रा- वा अव १ चापनीय जात पत्र । - त ऊर्ध्वपक्षे तृतीयराशी यानि २ अपवतितुम पवर्ता न स्यादतो जात सहर यानि २ याव १ अधस्तनपक्षे प्यपरता न स्यादतो दिव ? पार १ त हर व विवि १ दिव १३ र योगशिरधरतन रा प्र.मरज्ञ मृत । य दिग्ज्याव १ अर ? ऊर्ध्वस्थो राशि स याव १ याउ वित्रि २ अन्यसज्ञ कल्पित । अस्थार पक्षरय मूलार्थ दिव १ अब १ मध्यार्धवर्गतुल्यरूपाणि याअविनि १ सहराण्येतानि याअवित्रि १ प्रक्षिप्य दिव १ अब १ याव १ या अवित्रि २ अविनि ११ पक्षस्य मूल या १ याअविनि १। अस्मान्मध्यमाहरणम् । भाजक. दिव १ अब १ द्वयोईयोश्चाभिहति दिनिघ्नी यावित्रि २ शेषाद् याअविवि २ त्यक्त्वा जात नि शेपम् । O ·प्रहगणिताध्याये- या अ १ वि वि १ । कर्णवर्गाद्वादशवर्गेऽपनीने जातश्छायावर्गः याव १ रू १४। वर्गेण वर्ग गुणयेद्भजेञ्चेत्यनेन पूर्वराशिव! भाज्यः । पूर्वराशेयविदर्गः पिते तावत् प्रथमं यावत्तावर्गगुणिवोऽयावर्गः। ततो याकारगुणितोऽयात्रि- ज्यापटभानां घातो द्विगुणस्ततः पलभावर्गगुणस्त्रिज्यावर्गो रूपराशिरन्ते भवति । स तेन च्छायावर्गेण भक्को जातः याव अब १ या अवि वि २ विव विव । याव १ रू १४ अन फलं दिग्ग्यावर्गः । अतोऽयं दिग्ज्यावर्गण समः क्रियते । अग पक्षौ समच्छेदीसत्य च्छेदगमे तयोः शोधनार्थ न्यासः पाव अव १ या अ याव दिव १ या० वि वि २ विव शिव । अत्रैकाव्यक्तं शोधपेदन्यपक्षादित्यादिना समशोधने दिव १४४ छते जातं प्रथमपक्षे प्रथमस्थाने दिग्ज्यायावर्गान्तरं यावद्वगंगुणितम्। द्वितीयस्थाने गिज्याक्षभायाभिहतिद्विगुणिता यावत्तायद्गुणिता ऋणगवा च । द्वितीयपक्षे रूप- स्थाने व्यासार्धवर्गः पलमारुतिनो दिग्ज्यारुतिर्दादशवर्गनिधी तत्संयुतिर्जाना । शोधितपक्षयोन्यासः । याव दिव १ याव अप १ या अ वि वि २ विव विव १ दिव १४४ अथ पक्षयोलार्थ दिग्ज्यामावर्गवियोगेनापवर्तनं रुतम् । अव्यक्तवर्गस्थाने रूपं जातम् । इतरौ राशी अपवर्तितौ जाती लघू । तत्र यो रूपराशिः सोऽत्र मथ- मसंज्ञः कृतः । अव्यक्तस्थाने विज्याक्षभामामिहतिदिग्ग्यामाववियोगमक्का चान्पसंज्ञः रुतः । इदानी पक्षयोरन्यवर्गतुल्यानि रूपाणि मक्षिप्याव्यक्तपक्षस्य मूलम् । या १ अन्यः १ । इदं प्रथमपक्षमूठम् । अथान्यवर्गण युवाधराशे- मुलं द्वितीयपक्षमूलम् । तेन सह मथमपक्षमठस्य पुनः समीकरणम् । वष पथ- मपक्षमूले योऽन्यो रूपराशिः स द्वितीयपक्षमूळे समशोधन मणगतत्वात् क्षेप्यो भवति दक्षिणगोठे । उत्तरगोटे तु धनगवत्वाच्छोभ्यः । .. शि०-अन्यवर्गयुतान्यराशेमूटेन सह प्रथमपक्षस्य पुनः समीकरणं कार्यम् । अन प्रथमपक्षमुळे यो रूपराशि. स दितीयपक्षमूले समशोधने संशोध्यमानं स्वgणत्वमित्यादिना क्षेप्यो भवति । स तृत्तरगोले । दक्षिणगोले तु धनगतत्वान्छो यो भवति । उत्तरगोटे माध्ये दिग्गुणे तदा

·भक्तः।
प्रश्नाधिकारः।
यदोनरगोले माया अल्पे दिग्गुण इच्छादिक्छायासाधनं तदा दिग्ग्यावर्गादया-
वगा न शुष्पति । अतः समक्रियायां विलोमशोधने क्रियमाणेऽव्यक्तपक्षमूलेऽन्य
ऋणगतो लभ्यते स च द्वितीयपक्षमूलगदाधिकः स्यात् तदा-
अव्यक्तमूलर्णगरूपतोऽल्पं व्यक्तस्य पक्षस्य पदं यदि स्यात् ।
ऋणं धनं तच्च विधाय साध्यमव्यक्तमानं द्विविधं क्वचित् तत् ।
इत्यस्याः परिभाषाया विषयः । अतस्तत्र द्विधा श्रुतिः स्यादित्युपपन्नम् ॥५१॥
इदानीमही सर्वांसां दिक्छापानामेकमेवाऽऽनयनमपसिद्धमनेनाऽचार्येणोक्तम् ।
तत्र का प्रतीतिरिति मन्दानामाशङ्कां परिहरन्नाहु-
कर्णाग्रया पाहुरिह प्रसाध्यस्त्रिज्याहतोऽसौ प्रभया
भवेत् प्रतीत्यर्थमियं च दिग्ज्या तुल्यैव सा स्याच्छ्रवणदयेऽपि ॥५२॥
इदं सुजैरुक्तमात्रमपि ज्ञायते । इदानीं ये जहास्तेषां प्रतीत्यर्थं वक्ष्यमाण:-
कारण कर्णायया बाहुः साध्यः । स बाहुस्त्रिज्यया गुण्यश्छायया भक्तो दिग्ग्या
भवति । यतः शकुमूलाच्छायाग्रगामि सूत्रं पत्र विज्यावृत्ते लगति सा तस्या-
श्छायाया दिक्। कित्व दिग्वैपरीत्येन भवति । एवं मन्दानां पतीतिरुत्पाद्या ॥५२॥
एवं दिनियमेन च्छायानयनमाभिधापेदानी कालनियमेनाऽऽह-
उक्ता प्रभाऽभिमतदिनियमेन तावत्
तामेव कालनियमेन च वच्मि भूयः ।
स्यादुन्नतं ग्रगतशेषकयोर्यदल्पं
तेनोनितं दिनदलं नतसंज्ञकं च ॥ ५३॥
शि०-मूलेऽन्योऽवर्णगतो लभ्यते स थ दितीयपक्षमूलाधिक.। तदा व्यक्तपक्षणगरूपतोऽल्पमि-
त्यादिना द्विधा कर्णद्वयं स्यात् । तत्साधनं तु सुधिया यथास्थितगोले स्यादप्रकाया यदि
दिग्ज्यकाऽल्पेत्यादिसभवस्थाने दिज्यामाकान्तिज्यादि साधयित्वा प्रत्यक्ष दर्शनीयम् । एवं
भ्यासार्धवर्ग इत्यादि सर्वमुपपनम् । अत्राधस्तनपक्षे विवत्रिव १ दिव १४४ अनेन विवत्रिय १
दिव १ अग्राव १
ध्यासार्धवर्ग. पलभाकृतिम इत्युपपन्नम् । अनेन दिव १४४ दिग्ज्याकृतिर्दादशवर्गनिघ्नी.
त्युपपन्नम् । अयोर्ध्वपक्षे याअवित्रि २ अनेन त्रिज्याक्षभाऽयाभिहतिरित्युपपन्नम् । दिग्ज्याव
हरः । पक्षद्वये हरोऽयमेवास्त्यतोऽनेन दिग्ज्याऽप्रयोगैवियोगभक्तावित्यादिनी.
पपन्नम् । अयं याअवित्रि २ पक्षे युतोऽतोऽन्यवर्गेण युतायराशेरित्युपपन्नम् । इदं तु प्रत्यक्ष
गृहीतम् । शेषं स्पष्टम् ।। ४९ ॥ ५० ॥५१॥
कर्णाप्रया बाहुरिति । अत्रोपपत्तिः पूर्वोदाहरण उपयोगित्वाकथितैव ॥ ५२ ॥
कालनियमेन च्छायानयनमाह-उता प्रभेति । पूर्वाध सुगमम् ।उत्तरापिपत्ति । प्रागपाक्षि-
तिजायावद्दिनगतशेषाभ्यां समं कालेनोन्नताको धुरात्रवृत्ते तावदुन्नतम् । युरात्रवृत्तायाम्यो.
द्ववृत्तसक्काद्यावता कालेन नतोन्नमस्तस्य नतसंज्ञा । अत उन्नतेन दिनदलमूनितं नतं
..
१ अव
यान ॥ ५॥

·७६ ग्रहगणिताध्याये- अथोमतादूनयुताचरेण कमादुदन्दक्षिणगोलयोर्ध्या । स्यात सूत्रमेतमाणितं दुनीया यासार्थभक्तं च कलाभिधानम॥५४॥ दिवसस्य यद् य प पं तयोर्यदल्प गरीर शेयम् । तेनो मनोन- कृतं दिनदरममाणं हनराशं भाति । अथोनमा बालादुत्तरगोले चरणी- तादक्षिणे युनाया ज्या नन् नरम् । सा सूर तोपर्थः। तत् सूत्रं घुग्पया गुणितं निन्यया भन्न कलासंझं भवति । अनोपपतिः । यस्मिन् काले छापा साध्या तस्मिन् काले स्याहोरात्रते पावतीभिघटिकाभिः क्षितिजादुन्नतो रपिरतावामुन्न संज्ञा । येन कारेगमप्पा द्वान्नवस्तस्य ननसंज्ञा । अथ चरेणोनयुतस्योन्नपाटस्प मिल ज्या साध्या । सा च ज्या मध्यावधिर्मवति । स च पदेगाऽहोरावृत्तस्पोन्मण्डलसी भवति । यत उन्मण्डल रापाताभ्यामूर्धमतोरात्रवृत्तस्यायधोऽधम् । मा उन्मण्डलावधेविा साध्या । क्षितिजोन्मण्डटयोरन्तरं चराधम् । अतश्चराग वर्जिवाटुलनादुनरगोटे दक्षिणे तु युतात् । पत उनरगोठे क्षितिजादुपर्युन्मण्डल दक्षिणेऽयः । तस्मात् काटाद्या या साधिता गा त्रिज्यावृत्तपरिणता सा पग- रांज्ञा । अथ यदि निग्यायन एतायती तदा पुग्यावृत्ते किपतीत्यनुपानेन गुग्गा वृत्तपरिणता । सा च क्लासंज्ञा ॥५३॥५४॥ इदानी प्रकारान्तरेण कटा तस्यापेष्टयष्टिमाह- मनं कुजीवागणितं विभक्तं घरज्यया स्यादयया कला सा। फला पलक्षेत्रजकोटिनिनी तकर्णभक्ता भवतीष्टयष्टिः ॥ ५५ ॥ अथया नत् मन कुम्पया गणितं चरन्यया मक सन् फटा भवति । साप फटाधा पटक्षेत्रकोटिभिगुंग्या सस्वर्णन भाग्या । पटपटष्टपटिगी।

·त्रिप्रभाधिकारः। अत्रोपपत्तिः । चरज्याकुज्ये विध्यायुज्यापरिणने । अतस्ताभ्यां चानुपातः । यदि चरन्यया कुज्या सभ्यते तदा सूत्रेण किमिति । फर कला । सा कलाs- होरात्रवृते ज्या । सा पलयशादक्षकर्णवन् तिरश्चीना जाता । अथ तस्याः कोटि- सूत्रमानमानेयम् । तत्रानुपातः । यदि पल्क्षेत्रवर्णन तरकोटिलभ्यते तदा कला- वर्णन किमिति । फ्टमुन्मण्ड लशक्वयसमसूत्रादुपर्पकविम्यादध ऊर्च कोटि- रूपं भवति । तस्येष्याटिसंज्ञा ॥ ५५ ॥ इदानी प्रकारान्तरेणेष्टयष्टिमाह- उदयनशङ्कोरपि सत्रनिमाचरज्पयाऽऽप्तं यदि चेष्टयष्टिः । स्पष्टार्थम् । अत्रोपपतिः। यदि चरज्याया उन्मण्डलशकुर्यष्टिस्तदा सूत्राख्यरय किमिति प्रेराशिकेन वा यष्टिरित्युपपन्नम् । इदानीमिष्टान्त्यकाहत्योरानयनमाह- रवावुदग्दक्षिणगोलयाते मूत्रं युतोनं चरजीवया स्यात् ॥५६॥ इष्टान्त्यकैवं क्षितिजीवया च कला युतोना हतिरिष्टकाले। यत् पूर्वानीतं सूत्र तदुत्तरगोले चरज्यया युक्त दक्षिणे हीनमिष्टान्त्यकासंझं भवति । एवमनेनैव गोसमेण कुज्यया युतहीना सती कलेटहतिसज्ञा मवति । अवोपपत्तिः । अवोन्मण्डलादुपरितनकालस्याहोरात्रवृत्ते या ज्या सा कला । अधस्तनस्प या ज्या सा कुज्या । तयोरत्तरगोले योगे रतेऽपिम्बादुदयास्त- - शि०-फर सूत्रस्थाने क्रा स्यात । सा कलालारानवृत्ते ज्या । उन्मण्डल प्रान्त्यग्रे बद्धसू पोर्ध्वमेव भवति । क्रासूनयो स्थानक्यत्वात् । पर विय कला पलवशादक्षकर्णवत्ति रश्चीना कर्णरूपा जाता । अस्या काटिसूत्रमानयम् । तत्रानुपात । यदि परक्षेत्रवर्ण परक्षेमकोगिरतदर, काकाण रिम् । पल पर इएस्थावस्था छड्रमण्डल शवग्रसमाकाशावधि सा कामिरिष्टयष्टिसज्ञा । काटिश्रुतिकृत्योरन्तरात्पद पाह यश्च क्षितिजसमशइकु' स इशाइकु । नाटशडकुाह्य ॥ ५५ ॥ उद्रवृत्तशडकोरिति । अोपपत्तिरनुप तत्रयेण । यदि रिज्याम्थाने युज्या चर- ज्यास्थाने का। पल कुज्या । पास्त्रिज्यास्थाने युज्या सूत्रम्थाने का। फल कला। अध स्थकुज्यावर्ण उन्मण्डलगदु कोटिस्तदाऽस्मिन्क लावण का कोटि । गुणहग्यो स्तुल्यत्वान्नाशे कृत उदयूत्तशइकोरपीत्यायुपपनम् । रवायुद्धमिति । इमान्त्यकवामिति । अनोपपत्ति उन्मण्हरे फ्रान्त्यग्रवद्ध ससूर्यमध्य यदूर्धाधरमन्तरमन्नतस्थानाद मण्डलसमाकाशावधित्यक्तशको कर्णरूप ·. ग्रहगणिताध्याये-- सूत्रपर्यन्तमक्षकर्णगत्या तिर्थक्सनं भवति । सेष्टहतिः । सैव विज्यापरिणता सतीष्टान्त्यका भवति । अतश्वरज्यया सूत्र युतं रुतम् । दक्षिणगोले तन्मण्ड- लस्य क्षितिजादधः स्थितत्वात् कला कुयया हीना कार्या । सूत्र चरज्ययेत्यु- पपन्नम् ॥ ५६॥ इदानीमिष्टशकुमाह- युतोनितोन्मण्डलशकुनैवमिष्याख्ययष्टिर्भवतीप्टशङ्कुः॥ ५७ ॥ उत्तरगोल उन्मण्डसशकुना युता दक्षिणे रहितेष्टयाटिरिष्टशकुर्भवति । अत्रोपपत्तिः । या पूर्यमानीवेष्टयष्टिः सोन्मण्डल शवयसमसूत्रादुपर्पर्ध्वरूपा। सा यावदुत्तरगोल उन्मण्डलशकुना युता दक्षिणे रहिता क्रियते तावदकवि- म्बादवत्तम्बो भूपर्यन्तो भवति । स एवेष्टशकुरित्युपपन्नम् ॥ ५७ ॥ उन्नतकालाच्छष्टकुमानीयेदानी नतकालादाह- नतोत्क्रमज्या शर इत्यनेन हीनाऽन्त्यका वाऽभिमताऽन्त्यका स्यात् । युज्याहतो व्यासदलेन भक्तः कुज्याहतो वा चरशिजिनीरतू॥५८॥ शरः पृथक्स्थेन फलेन हीना हतिर्भवेद्दा हतिरिष्टकाले। इष्टकाले पन्नतं तस्योत्क्रमज्या सा शरसज्ञा ज्ञया । अनेन शरेण मागानीताs. न्या रहिता सतीष्टाऽन्त्या वा भवति । अथ शरो धुज्यागुणो व्यासदळेन भक्तः। अथवा कुज्यया गुणश्वरज्यया भक्त.। यत् फल तदनष्ट स्थाप्यम् । तेन पृथ- स्थेन फलेन मागानीका हतिर्वजिता सतीष्टहतिर्वा भवति । शि०-सूत्रसज्ञ सदुदग्दक्षिणगालगेऽर्क क्षितिजादूर्ध्वस्थचरज्यायुतोनमिष्टाऽन्त्या स्यात् । अथ सरस्थाने या कला सोदग्दक्षिणगोर यो' कुज्यया युतोनेष्टइति स्यात् । सेवेष्टढ़तिस्त्रिज्या परिणता सतीष्टाऽन्त्यका वा भवति । इष्टान्त्येण्हत्यो स्थानक्यम् । अर्कस्थानाक्षिति- जसमोदयास्तसूत्रावधि । परमनयारभेद' । शकतलाशसस्कारो भुज । अतश्वर ज्यया कुज्ययोन्मण्डरगड़कुना च गोरक्रमायुतोना मूत्ररेष्टपष्टय क्रमणेष्टान्त्येष्टहतीष्ट- शङ्कग भवन्तीत्युपपन्नम् ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ एतेषामेव नतादानयनमाह-नतोत्नमज्येति । अत्रोपपत्ति' । इटयुरामवृत्त इस्थानस्थानादिनार्धयोर्मध्य नतम् । अहोरामवृत्ते पूर्णज्याया दिनार्धान्त्याया अर्म रखण्ड वाणरूप भवति । दिनार्धान्त्या तु विज्यायुतोना दिनान्त्यिा भवति । यतो दिनार्धसूत्र युतोन चरनीश्येति क्रियमाणे तर युरागृत्तव्यासा) गुज्या । पुज्यास्थाने त्रिज्याऽप्यस्ति । तत्र सूनमपि निग्यासभम् । सूनस्य गिज्याजातीयत्वायत्सून त्रिज्या सेव चरज्य युतीना दिनान्त्यिा भवति । सूत्र चरज्यायतोन दिनार्धात्या स्यात् । नतो ·निमनाधिकारः। अनोपपत्तिः । गोलक्मेण विज्या चरज्यया युतोना किलान्त्या भवति । सूत्रं चरज्यया युतोनमिष्टाऽन्या भवति । नतोक्रमभ्यया वाणरूपया विज्या या पदूना श्यिते तावत्सूत्रं भवति । अत उक्त शरोनाऽन्त्येष्टाऽन्त्या भवति । अथ शरस्त्रिज्यासपरिणतोऽसावनुपातेन ग्रुग्यापरिणतः कृतः । पदि विज्यया धुज्या लभ्यते तदा शरेण किमिति । अथवा चरज्यया कुज्या लभ्यते तदा शरेण किमिति बैराशिकाभ्यां यत्कलमुत्पद्यते सा नतोत्कमच्या धुज्यापरिणता जाता । युज्या कुज्यया युतहीना किउ हतिः स्यात् । कला तु कुज्यया युतोनेष्टहतिः स्यात् । अथ नतोत्रमज्यया युज्यापरिणतया यावद्द्यु- ज्या वर्जिता क्रियते तावत्कला भवति । यदा हतिरूना क्रियते तदेष्टहतिर्भवती- त्युपपन्नम्। अथ स्वाहोरात्रवृत्ते याम्योत्तरवृत्तसपावे सूत्रस्यैकमयं बद्ध्वा द्वितीममधः- संपाते च । तस्य सूत्रस्योदयास्तसूत्रेण यः सपातस्तरमादपरितनं खण्डं इतिः। अधाहोरात्रवृत्ते याम्योत्तरसपातात् पूर्वतः पश्चिमतश्च नतघटिकाये चिह्न- यित्वा तत्र सूत्रं पध्नीयात् । तस्य सूत्रस्प हतिसूत्रस्य च यः सपातस्तस्मादधः- खण्डं यदुदयास्तसूगपर्यन्तं तावत्पमाणेष्टहतिः। यत्तूवखण्डं सा नतोत्क्रमच्या घुज्यापरिणता फलसंज्ञा । एव गोलोपरि दर्शयेत् ॥ ५८ ॥ इदानीमिष्टशतर्थमाह- फलं पलक्षेत्रजकोटिनिघ्नं तत्कर्णभक्तं च तदूर्ध्वसंज्ञम् ॥ ५९ ॥ उवृत्तशङ्कः शरसंगुणः स्पाञ्चरज्ययाऽऽप्तं यदि वो संज्ञम् । ऊर्बेन हीनो दिनमध्यशकुः स्यादिप्टशहकुन ततोऽथवैषम्॥६०॥ यापूर्वफटमनष्टं स्थापित तदष्टधा पलक्षेत्रकोटिभिर्गुणितं स्वस्वकर्णेन भक्तं सदूर्ध्व- शि०-लमज्या बाणरूपा युज्यास्थाने या त्रिज्या सा यावदूना क्रियते तावदयोन्नतादि- त्यादि सूत्र भवति । तथैव शरीना कथितदिनान्त्येिष्टाऽन्त्या स्यात् । अत उक्त-नतो क्रमज्येत्यादि । युज्याहत इति । शर इति । उवृत्तशकु शरसगुण इति । श्लोक्यो- पपत्ति । कथितेष्टान्त्योना दिनान्त्यिोधं खण्ड दिनार्धान्त्याया शरसज्ञ स्यात् । तस्य विज्याजातीयस्य गुज्याजातीयकरणार्थमनुपात । यदि त्रिज्यया युज्या तदा शरेण किम् । अथवा वरज्यया कुज्या तदा शरेण किम् । उभयत्रापि फल नतोत्रमज्याया युज्यया परिणताया स्थाने हत्यूचं खण्डम् । अनेन हीना क्षितिज्ययैव युगुणश्च सा दिनार्धतिरि ष्ट्रहति स्यात् । क्लायुज्ययोरेकजातित्वादिष्टकला कुज्यया युतोनेटइति स्यात् ।

·ग्रहगणिताध्याये- संज्ञमष्टधा भवति । अथवा मागानीतः शर उन्मण्डलशकुना गुणिवश्वरज्यया भक्तस्तदूर्ध्वसंझं स्यात् । किं फलानयनमयासेन । तेनोर्वसंज्ञेन दिनार्धशङ्कु- रूनितः सन्निष्टशङ्कुर्भवति । अनोपपतिः । यत् माक् प्रदर्शिवं हरुपरिखण्डं फलसंज्ञं विर्यपं तस्य कोटिरूपकरणायानुपातः । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तत्कौटिलंभ्यते तदाऽनेन फल- संज्ञेन किमिति । लब्धमूवं कोटिरूपं भवति । तद्यावद्दिनाशकोविंशोध्यते तावदिष्ट शङ्कः समानमवशेष भवति । यतस्तत्समसूत्रेणैवार्कविम्बमहोरात्रवृत्ते वर्तते । यदि चरण्यया त्रिज्यावृत्तपरिणतपोन्मण्डलशकुतुल्यमय लभ्यते तदा शरेण विज्यावृत्तपरिणतेन कियदित्येवं तावदूर्ध्वमिति सर्वमुपपन्नम् ॥५९॥६०॥ इदानीमिष्टान्त्यकाहतिभ्यां शकुमाह- इष्टान्त्यकायाश्च हृतेश्च यदा दिनार्धशक्तवदिष्टशङ्खः । शहाकोश्च दृग्ज्याश्रवणप्रभा स्युहते हग्ज्या सुधियान कार्या ॥३१॥ यथाऽनयामा अन्याऽथयोन्मण्डलाइकुनिध्नीत्यादिना प्रकारेण दिनार्धश- इकुरानीतः । तथा यथा तेश्च हतिः पलक्षेत्रजकोटिनिभ्नीत्यादिना च तथे- धान्त्यकाया इष्टहतेश्चेष्टशकुः साध्यः। तथा शोर्डग्ज्या ततश्छायाकर्ण- श्छाया च साध्या । सा दिना|क्तिवत् साध्येति शेषः। किंत्वष हतेइंग्ग्या हतिः पलक्षेत्रभुजेन निघ्नीत्यादिना न साध्या । अयसर्थस्तत्राप्युक्तः। शि०-अथ नतोत्मज्यया वाणरूपया त्रिज्याजातीयया युज्यापरिणतया यावयज्या वर्जिता नियत तावत्कला भवति । यदि दिनार्धतिम्ना क्रियते तदेष्टहतिभवति । अथाहो- राज्याम्योत्तरसंपातात्पूर्वतः पश्चिमतश्च नतिघटिकाये चिलयित्वा तत्र नतज्यारूपं यत्सूत्र बद्ध तस्य हतिसूत्रस्य च यः सपातस्तस्मादधःखण्डमुदयास्तसूत्रपर्यन्त तावत्प्रमाणेए- इतिः । यत्तू सण्डं सा नतोत्रमज्या युज्यावृत्तपरिणता फलसंज्ञा। अथेष्टशडकुनैब छिन्नस्य मध्यशइकोर्यदूर्ध्वशं तज्ज्ञानार्थमुपायः । यदि पलक्षेत्रणे पर- क्षेनकोटिस्तदा परसज्ञे हत्यूलखण्डे का । अथवा चरज्ययोवृत्तशइकुस्तदा शरेण किम् । उभयत्रापि फलं मध्यशड्कूलखण्ड तेन हीनो मध्यशइकुरिष्टशडकुः स्यात् । चरज्ययोदवृत्तशकुः कयमुच्यते । विन्यास्थाने युज्या चरज्यास्थाने का । फल कुज्या । पलवर्ण द्वादशकोटि कुज्या कर्ण का । फ्रमुदवृत्तशर कुरतश्वरज्ययोवृत्त- शइकुः॥१८॥ ५९॥६॥ इष्टान्त्यकाया इति । अनोपपत्तिः । सा यथा । नतोकमज्येन्यादिनेष्टा न्यायाः गरः पृथकस्येनतीष्टइते. । अन्त्याऽपवोन्मण्टरह कुनिनी । अथवा तिः ·विप्रश्नाधिकारः। : अवोपपत्तिः । इतिर्दक्षिणोत्तरमण्डलगता तया या दृग्ग्या साधिता सा दक्षिणोचरमण्डल एव दिनार्धे भवितुमर्हति । यतसत्र दक्षिणोत्तरमण्डलमेव दृइमण्डलम् । इह त्वन्यत् । अतो हतेदृग्ग्या न साध्येत्युक्तम् ॥ ६॥ अथ मकारान्तरेश्छायाकर्णमाह- उबृत्तकात क्षितिशिजिनीमात् समाख्यकर्णादापि तद्धृतिघ्नात् । दिनार्धकर्णादथवा हृतिघ्नाद्धृत्येष्टयाऽऽनं यदि वेष्टकर्णः ।। ६२ ॥ . शि०-पलक्षेत्रभुनकोटिनिनी। अनया दिनाशइकूक्तवदिष्टशइकुर्वा साध्यः। शड्कोरिष्टस्थाने दृग्ज्याश्रवणप्रभाः स्युः । परंतु इतेर्न । अनोपपत्तिः । क्षितिज्ययेवं युगणश्च सा हतिदक्षणोत्तरमण्डलगता । तया हत्या दिनार्धे दृग्ज्या साधिता । पलक्षेत्रकर्णे पलक्षेत्रभुजस्तदा हृतिकणे कः । फलं शइकुतलम् । अत्र दिनार्धे शइकुत्यागे क्षेत्रद- शनम् । दिनाघेशकुः कोटिः । अनुपातानीतं शइकुतलं भुजो हतिः कर्णः । अत्र दिनार्धेऽग्राशङ्कुतलसंस्कारेण यो भुजः सेव दृग्ज्या । तत्र त्रिज्या कर्णः । दिनार्धश- इकुः कोटिरित्यादिना हतेदृग्ज्या साधितेयं दक्षिणोत्तरमण्डल एव दिनार्धे भवितुमर्हति । यतो दिनार्धे दक्षिणोत्तरवृत्तमेव दृइमण्डलम् । इटस्थानेऽन्यदृइमण्डलम् । इष्टस्थानेऽनेन प्रकारेण दृग्ज्या हतन सिध्यति । शइकोरेव सिध्यति । सा कथं तदप्युच्यते । इष्ट- स्थाने दृग्वलयं तिरश्चीनं भवति । तपेष्टाहोरात्राग्वृत्तयोगस्थग्रहात्यक्तः शइकुः कोटिः । खमध्यादृग्वृत्ताहोरात्रवृत्तयोगस्थग्रहपर्यन्तं ये नताशा दृग्वृत्चे तेषां ज्या दृग्ज्या। कुम- ध्याच्छड्कुमूलपर्यन्तं स भुजः । कुमध्याग्रहपर्यन्तं त्रिज्या कर्णः । एवमिष्टस्थाने शइकोईग्ज्या सिध्यति । परंतु- 'हतिः पलक्षेत्रभुजेन निघ्नी तत्कर्णभक्ताऽग्रक्योनयुक्ता । गोलक्मात्स्यादथवाऽत्र दृग्ज्या याम्याऽथ सौम्या विपरीतशुद्धौ। अनेन दिनार्धे दृग्ज्यासाधनप्रकारेणेप्टस्थाने दृग्ज्या न सिध्यति । इष्टशडकुः कोटिः। इष्टहतिः कर्णः । शइकुतलं भुजः । अत्रापाशइकुतलसंस्कार क्रियमाणे भुमो भुजः । इष्टशइक: कोटि. । " तत्कृत्योर्योगपदं कर्णः " । एवं यो भुज. सा हग्ज्या न स्यात् । अत उक्तं पूर्वोक्तप्रकारेण सर्वश्रेष्टशकोईग्ज्याश्रवणप्रभाः स्यः। परंतु हृतेर्न दृग्ज्या सुधियाऽत्र कार्या । उक्त च गांले दृग्ज्यादर्शनम् । दृष्टि- मण्डलभवा लवाः कुजादिति ॥६१ ॥ उवृत्तकर्णात्क्षितिसिलिनीनादिति । अत्रोपपत्तिरनुपातत्रयेण । प्रथमोऽनुपा- तः । कुज्यातुल्यया हृत्योन्मण्डलकर्णरतदेष्टहत्या किम् । उद्धृत्तगेऽर्के कुज्यातुल्या तधृतिः । कुज्यातुल्यमाहत्योवृत्तकर्णः स क्थं तदच्यते । पलकणे द्वादशकोटि- यत इटस्थान ·१८. महगणिताध्याये- यः पूर्वमुन्मण्डलकणं मानीतः स फुज्यया गुण्यः । यच समवृत्तशेड्कोः कर्ण उत्पद्यते स तकृत्या गुणनीयः । यस्तु मध्यच्छायाकर्णः स हत्या गुष्पः । तेभ्यस्त्रिभ्य इष्टया हापा भागे हते पृथक् पृथक् विधेष्टकर्णो भवति । अनोपपत्तिव्यस्तप्रैराशिकेन । यदि कुज्यातुल्यया हत्योन्मण्डलकर्णस्नद्धृत्या सममण्डलकों हत्या मध्याह्नको लभ्यते तदेष्टहत्या किमिति । फलमिष्टकों लभ्यत इत्युपपन्नम् ॥६२॥ । शिल-स्तदा कुज्याण का । फ्लमुवृत्तशइकुः । अस्यामुवृत्तशइक्कोटाबुवृत्तशइकु- मस्तकात्कुमध्यपर्यन्त विज्या कर्णस्तदा भृगतद्वादशकोटौ क" वर्णः । फलमुन्मण्डलगतेऽ- पं उन्मण्डलकर्णः । अतः कुज्यातुल्यया हत्यान्मण्टरकर्ण इत्यनुपात' कृतः । द्वितीयोऽनुपातः । तद्धृत्या सममण्डलक्णेस्तदेष्टहत्या कः । अत्र तदधृत्या सममण्ड- लक्णः स क्थं तदुच्यते । पलपणं द्वादशकोटिस्तदा तदधृतिकणे का । फल समय- सशकुः । अस्या समवृत्तशडकुकोटी कुमध्याच्छइकुमस्तकपर्यन्त विज्या स पर्णस्तदा भूगतद्वादशाडगुलशइकुकोटौ का फल सममण्डलगेऽ समम- ण्डलकर्णः । अतस्तद्धृत्या सममण्डलकणे इत्यनुपातः कृतः । तृतीयोऽनुपातः । दिनार्धहत्या दिनार्धकर्णस्तदेहत्या कः । दिनार्धद्दत्या दिनार्धकर्णः स कथं तदुच्यते । दिनाशइकुफोटो निज्याकर्णस्तदा दिनाधंगऽफें भूगतद्वादशकोटी का । फलं दिनार्धकर्णः । अतो दिनार्धहत्या दिनार्ध इत्यनुपातः कृतः । एवमनुपातत्रये कृते व्यस्त- विधिना स्थानत्रयेऽपीटकर्णः स्यात् । व्यस्तरिधिः कृतः । आद्यानुपात उन्मण्टरोय. मिष्टा दतिर्मती तया धद्धयेष्टवत्योन्मण्डलकणे गणिते न्यूनया कुज्यातुल्यदतो सत्या भूमो द्वादशाइगुलशको छाया लघ्वी कणोंऽपि लघुरपक्षितः । अतः कुज्यातुल्यया इत्योन्मण्टलकर्णी लभ्यते । एवमनुपाते प्रियमाण इदतिस्थान उन्मण्टलकर्णादिष्टकर्णस्य हासेऽपेक्षित वृदिर्जायते । ततो व्यस्तः प्रथमोऽनुपातः । यदा कुज्योनेटदतिस्तदेच्छावृद्धी फले सासः मुधिया दर्शनीय. ! कुज्योनायामिष्टहतावनुपातः । कुज्यातुल्यया इत्यो- मण्डलकर्णस्तदा कुज्याया उनायामिष्टवतो कः। अथ द्वितीयेऽनुपाते व्यस्तविधिस्तदुच्यते। "तर कोटिः रामवृत्तशः" इत्यत्र लोके या तऋतिरुत्ता तया दिय सममण्डलकर्णस्तदे- एइत्या किमिति । एवमनुपाते क्रियमाणे तदृतिस्थानादने यत्र यनार्को दिनार्यावधि गच्छति तत्र तत्र तदधृत्येष्टातिमसी । तया घान्येष्टदत्या राममण्डलकणे गणिते तद्धृत्याऽपया इते फमिष्टकर्णी भूमौ तदधृतिस्थानादमे महानागच्छति । स लघुरपेक्षित' । यतस्तद्धतिम्या- नादो यथा यथाऽर्को गच्छति तथा तया भूगतदादशाइगुटराइकोइछाया टवी कापि रघुः। अतो हासे पेक्षिते वृद्धिनायतेऽतो व्यस्तः । यत्र तदधृत्या इष्टदातरल्या तशा समम.

·1
त्रिप्रश्नाधिकारः ।
१८३.
इदानीं विशेषनाह-
यत्र क्वचिच्छुद्धिविधौ यदेह शोध्यं न शुध्येद्विपरीतशुद्धया ।
विधिस्तदा प्रोक्तवदेव किंतु योगे वियोगः सुधिया विधेयः ॥१३॥
अथ यत्र क्वचिच्छुद्धिविधौ कर्तव्ये शोध्यं यदि न शुध्यति तदा शोध्या-
दितरराशिं विशोध्य शेपविधिः कर्तव्यः । किंतु व्यस्त शोधने रुते यदा योग-
विधिरुत्पद्यते तदा वियोगविधिः कार्यः ।
अत्रोपपत्तिः । अथोन्नताद्नयुताच्चरेणेत्यादौ यदोत्तरगोल उन्नतका-
लाचरं न शुध्यति तदा चरादुन्नतं विशोध्य शेषस्य ज्योन्मण्डलाद्धश्वरज्याखण्ड
सूत्रसंज्ञं भवति । तस्य यदा कला क्यिते तदोन्मण्डलाद्धः कुन्याखण्डं भवति ।
कलाया यदृष्टयष्टिः प्रियते तदोन्मण्डलशोरूर्व खण्डं भवति । अथ रखावु-
ददक्षिणगोलयात इत्यादौ सूत्रं किल चरज्यया युकं कार्यम्। तदिह न कार्यम् ।
किंतून्मण्डलादधोमुखं यत्सूत्रमागतं तच्चरज्यया विशोध्यम् । शेषमिष्टान्त्या
भवति । एवं तदा या कलोन्मण्डलादधोमुख्यागता सा कुज्याया विशोधिता
शेष कुज्याधस्तनखण्डमिष्टहतिः । एवमुन्मण्डलाधोमुखी येष्टयष्टिरागता सोन्म-
ण्डलशको शोध्या शेपमिष्टशाकुर्भवतीत मुक्तमुक्तम् ॥६३ ॥
शि०-ण्डलकर्णस्तद्धृतिस्थानगतसममण्डलकर्णान्महानपेक्षित । भाविक्षितिजासन्नप्रदेशत्वात् ।
स लघुरायाति । क्थ तदुच्यते । तद्धृत्या सममण्डलकर्णस्तद्धृत्यल्पयेष्टहत्या क । अल्पया
हत्यम् (१)। सममण्डलणे गुणितबल्या तद्धृत्या भक्ते फल सममण्डलकर्णस लघुरत इच्छावृद्धी
फरहासे व्यस्तोऽनुपात. । तृतीयेऽनुपाते व्यस्तविधि कृतस्तदुच्यते । दिनार्धहत्या दिनार्ध-
नर्णस्तदेष्टहत्या क इत्यनुपाते कृतेऽल्पेटत्या दिनार्धवर्ण गणिते महत्या दिनार्धहत्या भक्ते
फलं भूगतद्वादशाइगुलशइकोरिष्टों लघुरायाति । स महानपक्षित । अतो द्वादशाङ्गुल-
शङ्कोदिनार्धकर्णो लघु । स यथा यथा क्षितिजासन्न प्रदेशस्तथा तथा महान्युक्तः । अत
इच्छावृद्धौ फरहासे व्यस्तोऽनुपात । अत उक्त स्थाननयेऽपि व्यरतविधि ॥ ६२ ॥
यत्र क्वचिदिति । अत्रोपपत्ति । यदोत्तरगोले चरादूनमुन्नत च तदोभतादूनयुता-
चरेणेति क्रियमाणे चरोनमुन्नत न स्यात्तदा विपरीतशुद्ध्या साधितसूत्र क्लादि च तत्सूत्र-
मुन्मण्डलादय उदयास्तसूत्रात्सूर्यसमाकाशपर्यन्तमधोमुख भवति । तदोत्तरकर्मणि रवावुदग्द-
क्षिणगोलयाते सूत्रं युतोन चग्जीवेत्यादि क्रियमाणे चरज्यादिवियोगेनैवेष्टान्त्यकादि न
भवतीत्युपपन्नम् ॥६३॥

·१८४ ग्रहगणिताध्याये- इदानीमन्य विशेषमाह- प्राणेन्दु १५ नाड्यूननताक्रमज्या त्रिज्यान्विता सैव नतोकमज्या। उद्वृत्तशकुस्तु न याम्यगोले दृश्योऽनुपातार्थमयं प्रसाध्यः ॥१४॥ यदा नत पञ्चदशघटिकाभ्योअधिकं भवति तदोकमज्याकरणे नतात् पञ्चदश घटिका विशोध्य शेषस्य क्रमजीवा त्रिज्यया युता सत्युत्तमज्या स्यादित्यवग- न्तव्यम् । तथा दक्षिणगोले क्षितिजाधःस्थितत्वादुम्मण्डलशङ्कुरदृश्यस्तथा- प्ययमन्येषामनुपावार्थ साध्यः। अनोपपतिः । उत्क्मज्या हि पाणरूपा भवति यदा नतं पश्चदशघटिका- धिकं तदा पञ्चदशघटिकानामुत्तमज्या वाणरूपा विज्यानुल्या स्यात् । अथ पञ्चदशघटिकाधिको यः कालस्तस्य कमज्योवाधीरूपा भवति । सा यावत् विज्यया युता क्रियते तावद्वाणरूपा सोक्मज्या भवति । अव गोलेऽहोरात्रवृत्ते याम्योत्तरवृत्तात् पूर्वती नतघटिकाग्रे स्त्रस्यैकमम बद्ध्वा द्वितीयमम पश्चिमतश्च नतघटिकाये निवध्य तस्य सूत्रस्य याम्योत्तराहोरात्रवृत्तसंपातस्य च यदन्तरं तद्वाणरूपम् । एवं तामुत्क्रमज्यां प्रदर्शयेत् ॥ ६४ ॥ इदानीमन्यं विशेषमाह- मार्तण्ड. सममण्डलं प्रविशति स्वल्पेऽपमे स्वात पलातू दृश्यो युत्तरगोल एव स विशन् श्राव्या नदेवांस्य भा। अप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने यः शइकुरुत्पद्यते नूनं सोऽपि परानुपातविधये नैवं कचिदुप्यति ॥ १५ ॥ शि०- वाणेन्दुनायूनेति । बाणेन्दुनाडीभिरून च तन्नत चेति समास । अत्रौपपत्ति । दक्षिणोत्तरवृत्तादधो बाणरूपा नतोत्धमज्या बुज्यासुत्रे दृश्यते । स यथा यथा दिनार्धात्सू यो नतस्तथा तथोन्मण्टरसमाकाशसूनपर्यन्त च वर्धते । उन्मण्डल्सूनादधश्वरज्यारूपा नतक्रमज्येव पाणरूपा भवति । दक्षिणोत्तरवृत्तीन्मण्डटयोर्मध्ये पश्चदश घटिका सर्वन । तासामुत्तमज्या त्रिज्यासमा । यतो गुज्यास्थाने सर्वत्र विज्या । अतो वाणेन्दुनारशूननतोकमज्या क्षितिजोन्मण्टलयोमध्ये सा कथितनिग्यान्विता सती नतोत्रमज्या स्यादित्युपपन्नम् । उद्वृत्तशइकुस्तु या यगोले न दृश्य 1 उन्मण्डलस्याधः- स्थितत्वाध' पतति । अतो न दृश्य । अनुपातायव साध्य स न दोषाय ॥ ६४ ॥ मार्तण्ड इति । अनोपपत्ति । यदोत्तरगोले परादूना प्रान्तिस्तदा समगड' सम- मण्डलस्य क्षितिजादूल स्थितत्वाददृश्य । स्वपसादधिकायां प्रान्ती युरावृत्तसममण्डरपो- गाभावाम दृश्य । अपि तु किं यत्र सममण्डलपुरानवृत्तपोग क्षितिजाल भवति तय ·त्रिप्रवाधिकारः। १८५ । मार्तण्डस्प पायदुत्नरा शान्तिः एत्साधिका भवति तायत्सममण्डलादुत्तरस्थ- स्पर नस्य दिना भयति । यायन् पटाना सायदक्षिणस्थस्यैव । अतस्तत्र सममण्डदं पपिति । एवं दक्षिणगोटेऽपि पटानापां प्रान्ती पिः राममण्डलं मपिगति । किंतु ना क्षितिजाधःस्थितत्यान् पविभन् न दृश्यते । उत्तरगोले तु हरपते । अतस्तव तस्य मा माव्या क्थनीया! तथाऽमानेऽपि समायमण्ड- समिने यः गड्कुरुत्पद्यत इति । यप पिट विवातिमांगाः पटना मिथुनात- रथो रविः सममण्डलादुनरतो मागचतुष्टयन दिनार्धे मवति । अतस्तस्म समम- ण्डलममाप्तस्यापि पो गणितेन समारतद्यने तथा तद्धतिय सत्कथमिदं दूपं पभ्यागुतया पदापि पश्यते । उदयास्त सूत्रमध्यातिसूत्रगत्या रात्रमेकं मसापं द्वितीय गोलमभ्यासस्वस्तिकगामि च । तयोः सूरपोर्या गोलादूर्वभागे संपातस्तस्मादध अर्थसूत्रं प पमाणं मत्पमाणस्तदा गमाइकुरुत्पयने । यत्त लिपंपसूत्रप्रमाणं तत्प्रमाणा नद्धृतिरुपयते । ताप्पमा भुनरूपिणी । इदमक्ष- क्षेषम् । अतोऽन्येपामनुरातार्थमिदं न दुप्पति । दक्षिणगोलेऽदृश्यो यः समाः सोऽप्यनुपानार्थं न दुप्पतीत्पपिगम्दार्थः ।। ६५ ॥ इदानी छायागः कारज्ञानमाह- उबृत्तकर्णाचरशिअिनीमावादिनार्धकर्णादययाऽन्त्यकामात् । इप्टेन कर्णेन हुतायदाममिष्टान्त्यका भव पृथक्पृथक्स्यात् ॥ ६६ ॥ पलश्रुतिमस्त्रिगुणस्य वा युज्यष्टकणाहतिहद्भवेद्वा । इष्टान्त्यका तद्रहिताऽन्त्यकाया भवन्ति या उत्तमचापलिमाः ॥६॥ शि-दृश्यः समर सकुर्नान्यत्रा अथ याम्यग र पलादून यो मन्त.दितिन दय: सभण्डलाहो- रात्रभृतयोगः। अधोयोगत्वाददृश्यः पलादधिर कान्ताप सनाय. पल याचाहान्ता- धमाप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने य. ३ कर५ त । यत्राओं दक्षिणगाले गट विमपि न दृश्यते। समर इकुः सोऽपि पगनुपातविधये में याचिष्यति । अ६ सम्ममा ऽपि समाइकृत्पतिः । कथं तदुच्यते । पतमामन दादा वोधतमा । परक्षेत्रभुजे पटक्षेनकोटिरतदा प्रतिज्याभुने का। जतिज्यके कारण इत्यामि वा सम. शाइकुरायाति । बृहत्वाऽऽयाति ॥ ६५ ॥ उत्वृत्तकादिति । अनोपपत्तिनुपातव्येन । उदयत्तवर्णेन च ज्या लम्यते तदेष्टकर्णन किम् । द्वितीयोऽनुपात.। दिनाकर्णेन दिनार्थान्त्या तदेकन शायना ध्यरतत्र- राश्किविधिनेटान्त्या स्यात्। प्रथमानुपात उदृत्तकणे चरज्या । सायं तस्यते । त्रिज्या- स्थाने धुज्या भाज्यास्थाने का। पलं कुज्या। पलकणे हादरकोटि. कुज्याकर्ण का। फल- मुवृत्तशडकः । अस्यामुवृत्तशडकोटी शडकुमरतकामध्यपर्यन्त विज्यावर्णस्तदा भरतद्वादशाइगुलकोटौ कः 1 पर मुवृत्त्गेऽकें भूगतदादा गलराइको छायाकर्णः स - ·१८६ ग्रहगणिताध्याये- नतासवस्ते स्युरहर्दलं तैरूनीरतं चोन्नतकाल एवम् । उन्मण्डलकर्णाचरज्यया गुणितादथवा मध्याह्नवदन्त्यया गुणितादिष्टवर्णन भक्तायत्फलं लभ्यते सेप्टा-त्या भववि ! उभयत्र तुल्येत्यर्थः । अथ प्रकारान्तरे- गेष्टान्त्यामाह-पलश्रुतिमस्ति गुणरय वर्ग इत्यादि । विज्यावर्गः पलकर्णेन गुण्यः। धुज्याया इष्टकर्णस्य च घातेन भाज्यः । यत्फल लभ्यते सेप्टान्त्यका। नयेष्टा- त्यया रहिताया अन्त्याया यच्छेप तस्योत्क्रमण धनुः कार्यम् । तस्य धनुषा यावन्त्यः कलास्तावन्तस्तस्मिन् काले नतासवो ज्ञेयाः। तैनतासुभिरूनीरता दिनदलासव उन्नतासयः स्युः । अत्रोपपत्तिय॑रतराशिकेन । यद्युमण्डलकर्णेन चरज्येष्टान्त्यका ६भ्यते तदेष्टकर्णेन किमिति । अथवा यदि मध्याह्नवर्णनान्त्यका लभ्यते तदेष्टच्छाया- कर्णेन किमिति । एवमत्रोभयन फलमिष्टान्त्यका भवति । अथान्यरिमन् पका- रान्तरे राशिस्त्रयेणोपपत्ति । यष्टिच्छायावर्णन द्वादशाडगुल शड कुलभ्यते तदा विज्याकर्णन क इति । अत्र विज्याया द्वादशगुण इष्टकर्णो हर. फल महाशड्कुः । अथ तस्य हतिकरणार्थमनुपात. 1 यदि द्वादशाडगुलशोर्वषु- वत्कर्णः कर्णस्तदा महाशङ्कोः क इति । पूर्व विज्याया द्वादश गुणः । इदानी हरः । अतस्तुल्यत्वाद्दादशकयोर्गुणहरयो शे ते सति विज्यायाः परको गुण इष्टच्छायाकर्णो हरः । फलमिष्टहतिः । अयेष्टान्त्याकरणायानुपातः । यदि धुज्यया विज्या लभ्यते तदेहत्या किमिति । इदानी त्रिज्या गुणो धुज्या हरः । हरयोघीतो हर इति युज्येष्टकर्णाहनिर्मवति । गुणयोपीते विज्यावर्गः पलकर्णगु- णिती भवति । एव फलमिष्टान्त्यका । तया वर्जिताया अन्याया यदवशेष सा नतस्योकमज्या शरसज्ञा । अतस्तस्या धनुरुक्मेण स नतकालः स्यात् । नतकालो दिनार्धात् पतित उन्नतकालः स्यादित्युपपन्नम् ॥६६॥६॥ शि०-एवोदवृत्तकर्ण । उवृत्तकर्ण द्वादशाडाला कारितदा विज्याकर्ण का । फर मुवत शड । दादशाहार मोटो परवर्ण कर्ण उत्तर इकुकोटौ क. कुज्या । युज्यास्थाने विज्या कुत्र्यास्थाने का उत्तकर्णेन चरज्येत्यनुपात अथ प्रथमानुपाते विरोमविधि कुतस्तदुप्यत । उन्मपर्व र २५ न गमको उति । तथा भूगतदादशाहाल राहककोटो पर माल्य 13 मारी तीव मह न । अल्पेनकर्णन चरज्या गुणिता महर मण्ड-4 न ता पाया स्याऽऽयाति । सा महत्यपेक्षिता। रत क्षितिज मन्या समाहरे लायरधान उ-मण्डलोमा गच्छति तथाऽन्त्या मारपीता । सा रती समायाति । अत इच्छावन्दी पटहासे व्यस्त प्रथमोऽनुपात. । । चरज्या । अत - कृत ·विप्रनाधिकारः। १६५ इदानी विशेषमाह- त्रिज्याधिकस्य कमचापयुक्ताः खसाब्धियाणा धनुमत्क्रमात् स्यात्॥६८ यदेष्टाल्यकावर्जिताया अन्यायाः शेपं रिज्यातोषिकं भवति तदा तस्मात् विश्या शोध्या । शेषस्य प्रमचापरिमाः खरवाधियाणयुता उत्तमचापं भवति । ते तदा नतासपो भवन्तीत्यर्थः । अब ययाधिकरय मज्याकरणे युक्तिः सेवा- धिकस्य प्रमधनुःकरणे ॥ ६८ ॥ शिल-अथ द्वितीयऽनुपाते दिनार्धकर्णन दिनार्धान्त्या । सा कथम् । रिज्यास्थान हान्या दिनार्धात्यास्थाने का । फलं दिनार्धदतिः । पलकणं द्वादशकोटिदिनार्धदातकणं का । फलं दिनार्धशइकुः । दिनाधशङ्युकाटी त्रिज्या कर्णः द्वादशकोटी कः । फलं कणां भूमा । भुगतद्वादशाइगुलशडकादिनार्धवर्णन द्वादश्काटिस्निग्याषणे का । पल दिनार्धगइकुः । द्वादशकोटी परपर्णः कणों दिनाधड़क कोटी कः। फल निग्या । घुग्यास्थाने निग्या दिनातिस्थान का । पल दिनाधान्त्या । अती दिनार्धकर्णन दिना- धान्येत्यनुपात' । व्यरतविधिः कुतः । द्वादशाइलस्य दिना) को तीच लघः । दिनाघे स्वतीव महती । इप्रस्थान द्वादशाडगुलम्यष्टः कणों दिनार्धकर्णान्महान । एवं महत इष्टक. णस्य दिनार्धान्त्यायाश्च महत्या घातऽम्पेन द्वादशाइगुलाय दिनार्धकर्णन भक्त फलमिष्टाऽन्त्या दिनार्धान्त्याया बह्वी समायाति । सा नापेक्षिता । यतो दिनार्धात्याया इष्टान्त्या लयी। एवं हासेऽपेक्षिते वृद्धिश्च जायते । अतो व्यस्तो द्वितीयोऽनुपातः ॥ ६६ ॥ पलश्रुतिघ्न इति । नतासव इति । अनोपपत्तिरनुपातत्रयेण । यदि छायाकणे द्वादशाइगुलः शकुस्तदा निन्याकणे का पल महाशडक. । हत्यर्थमनुपातः । यदि दादशाइरल इको. परकर्ण. वर्णरत्वाऽस्य महाशड्को. किम् । द्वादश्रणहरयोस्तुल्य- स्वान्नाशः। त्रिज्याया. परदणों रण इष्टच्छाया! हर 1 एवमिष्टहन्ति । अन्त्यार्थमनपातः । घुज्यास्थाने विज्या तदाऽस्मिन्निष्टतृतीयस्थान का । फल मिष्टाऽन्त्या । एव पर श्रुतिन इत्या. ग्रुपपन्नम् । अनयेष्टाऽन्त्यारहिता दिनार्धात्या सा मतोलमज्या शरसंज्ञा स्यात् । तस्या नतोत्रमज्याया यच्चाप तमचापम् । तस्य ये लिमासवरते. नतास्व. । तैरहदैलमूनं क्षितिजादपर्यन्तमुन्नतासर स्युः । विज्याधिस्येति । अनोपपत्तिः । उन्मण्डोर्व सर्वत्र पञ्चदश घटिका. । यदात्तरगोल उन्मण्डलाध क्षितिजो. मर्क उन्तस्तदा त्रिज्याऽधिक नतम् । यत पश्चदर घटिवानी नवतिभागाधि- कम् । एवं यस्त्रिज्याधिकं पञ्चदशवाटिकाधिक तस्य क्रमचापयुक्ताः । पन्धदर घटिकानां नवतिभागलिताः खखाधिवाणा उत्कमा छन स्यात । अन्यच्च । उत्तरगोल उन्मण्डलादध इष्टकाले यस क्वचिदित्यादिनेष्टाऽन्त्या साधिता तया दिनगर्धाऽन्त्या वजिता रेघानज्याया अधिकं भवति । तस्यापि पिज्याविरस्येत्याट्रिनोलमधन साध्यम् । तस्य धनप. स्थान बाणेन्दुनायूनेत्या दर्शितम् ॥ ६७ ॥ १८ ॥ 1 -- ·महगाणवाध्याय- इदानीमुन्नतकालस्य मकारान्तरमाह-- इष्टान्त्यका सा चरजीवयोना युक्ता च गोलकमतः क्रमोत्याः । तच्चापलिपाश्चरयुक्तहीनाः समुन्नतास्ते यदि वाऽसवः स्युः ॥६९॥ अथवा सेप्टानपकोत्तरगोले घरज्यया हीना दक्षिणे युता ततस्तस्याः कमज्याभिश्चापम् । तदुत्तरगोले चरेण युग दक्षिणे हीनं सत्तत्काल उन्नतासवो भवन्ति । यदेष्टान्त्यकायाश्चरज्योत्तरगोले न शुध्यति तदा चरज्याया इप्टान्त्या शोध्या । शेषस्य चापं तत्र चरं क्षेप्यं तदिह न क्षिप्यते । व्यस्तविशोधने कते योगे वियोगः सुधिया विधेय इति वचनात् तञ्चापं चराद्विशोध्यम् । शेषमुन्न- नासवो भवन्ति । उन्नतादिनार्धाच्छोधितानतासयो भवन्ति । अवोपपतिः t: । दृष्टान्त्यकाकरणे या क्षेत्रसंस्था कथिता सेवेह तथाऽपीपत् कथ्यते । इष्टान्त्यकायाश्चरज्या यावदुत्तरगोले शोध्यते दक्षिणे तु क्षिप्यते तावदुन्मण्डलादुपरितनकालस्य ज्या सूत्रसंज्ञा भवति । अतस्तस्या धनुरुत्तरगोले तन्मण्डलाधःस्थेन चरेण युग दक्षिण तूपरिस्थेन हीनं सत् क्षितिजादुन्नतकालो भवतीत्युपपन्नम् । यदा तूत्तरगोले चरज्या न शुध्यति तदा व्यस्तविशोधने कृत उन्मण्डलादधोमुखी ज्या सूत्रसंज्ञा भवति । अतस्तस्या धनुपि चराच्छो- धिते सति क्षितिजादुन्नतकालो भवतीत्युपपन्नम् ॥६९।। इदानी छायातोऽकानयनमाह- दिनार्धद्युतेत्रिज्यकान्या हुतायाः स्वकर्णेन चापांशकाः स्युर्नतांशाः। दिनार्धे वियुक्ता युतास्ते पलाशैरुदग्दक्षिणे भागकेऽपिमः स्यात्।।७०॥ ततः क्रान्तितो वैपरीत्येन भानुर्भवेदेतदन्यञ्च गोले प्रवक्ष्ये । मध्याह्नच्छाया विज्यया गुण्या । मध्याह्नच्छाया कर्णन भाज्या। यत् फलं लभ्यते तस्य चापांशा नतांश भवन्ति । यद्यत्तरं छायानं सदा दक्षिणाः। यदि दक्षिणं तदोत्तराः । एवं दिनार्धे ये नतांशा भवन्ति ते यदि दक्षिणास्तदा पला- शैवियुक्ताः । यद्युत्तरास्तदा पलांशैर्युताः सन्तः कान्त्यंशा भवन्ति । ततः क्रान्ति- तो वैपरीत्येन रविर्भवतीति गोले वक्ष्ये । अन्यच्च बहु गोले वक्ष्ये । शि०- इटाऽन्त्यका सेति । अत्रोपपत्तिविलोमविधिना । तद्यथा-गोल कमतश्चरजीवयो- नयुक्तेष्टाऽन्त्यका सूत्रं स्यात् । यतो रवाबुदगित्यस्य वैपरीत्येन । एवं यत्सूत्र तञ्चापलिप्ताः । अथोन्नतादित्युनतादित्यस्य वैपरीत्येन चरयुक्तहीना. क्षितिजान्तिर्वतिन उन्नता असव' स्यु ॥६९॥ अथ मध्याह्ने दुतेरर्कज्ञानमाह-दिनार्धातेरिति । अनोपपत्तिय॑स्तविधिना । सा यथा । दिनार्धच्छायाकणे दिनार्धच्छायाभुजस्तदा त्रिज्याणे कः। फलं दृग्ज्या । तचाप ·त्रिप्रश्नाधिकारः। १८९ अत्रोपपतिः। यदि मध्यच्छायाकर्णेन मध्याहनच्छायातुल्पो भुजो सम्यते तदा विन्याकर्णन क इति । यदनेन त्रैराशिकेन फरमुपद्यते सा याम्योत्तरवृत्ते खमध्यान्तरांशानां जीया । अतरतस्या धनुर्नतांशाः । ते च च्छायातो दिग्दै- परीत्येन भवतीति प्रसिद्धम् । यदि ते दक्षिणा · जातास्तदा तेभ्योऽक्षांशाः शोध्याः । शेषं विपुमण्डलाइक्षिणतः शान्त्यंशा भवन्ति । यदि तेभ्यः पलांशा न शुध्यन्ति तदा पलांशम्यो नतांशान् विशोध्य शेषं विषुवन्मण्डला- दुत्तराः कान्यंशा ज्ञेयाः । यद्युत्तरा नतांशास्तदा पलांदशैर्युताः सन्त उत्तराः कान्यंशा भवन्तीति सुधिया ज्ञातव्यम् ॥७०॥ इदानी क्रान्तिज्ञाने सति पत्रज्ञानमाह- नतांशापमांशान्तरं तुल्यदिक्त्वे युतिर्भिन्नदिक्त्वे पलांशा भवेयुः॥७॥ एवं छायातो ये नतांशा ज्ञावारतेषामपमांशानां च दिक्साम्येऽन्तरं दिग्भेदे पोगः पलो भवति । पूर्वोपपत्तिकथनवैपरीत्येनारयोपपतिः कथिता भवति ॥७॥ इदानी छायातो भुजज्ञानमाह- त्रिभज्याहृतार्कायका कर्णनिधी भवेत् कर्णवृत्तायका व्यस्तगोला । पलच्छायया सौम्यया संस्कृता स्याद्भुजोऽथोत्तरे भाग्रके सौम्यगोले ॥ भुजः कर्णवृत्ताग्रयाऽऽढयोऽन्यदासौ वियुक्तोऽक्षमास्यातू तया वा वियुक्तः भुजः सौम्यभायेऽन्यदाऽऽढयस्विभज्याहतः कर्णभक्तोऽग्रका चापमोऽतः॥ शि०-खस्वस्तिकादर्कविधिनतांशाः । दिनार्धे ते नताशा. बान्त्यक्षसंरकारेणोपयन्ते । अतः क्रान्तिज्ञानार्थमुपाय । तत्र पलांशास्तु सदा याम्या एव । नतांशारत सरवरितकादर्के दक्षिणे सत्युत्तर छायाग्रम् । उत्तरे छायाये याम्या. । खस्वस्तिकाहत्तरे के भायं दक्षिणम् । भागे दक्षिण उत्तरा स्युः। अतो नताशा उदग्दक्षिणे मायके पलांशैर्वियुक्ता युताः कान्त्यंशाः स्यु. । दिनार्धे मेपान्ताहोरात्रवृत्तेऽपि नताशाः पलांशशुद्धा क्रान्ति स्यादथा तथा वियोज्याः । अतो पलांशशद्धा. । तत. क्रान्तितो देपरीत्येन भानुर्भवेत् । एतदन्यच्च भोले अवश्य 300 नतांशापमांशान्तरमित्यत्रोपपत्तिः । दिनार्धातेः सकाशात्प्राग्वदग्दक्षिणे भागके सौम्ययाम्या दिनार्धे नताशा' स्युः । यथा कान्त्यक्षसंरकारान्ताशारतथा नताशापमा- शाभ्यां विपरीतकर्मणा नताशापमांशान्तरमित्यादिना पलांशाः स्य. ।। ७१॥ विभज्याहृतेति । अत्रोपपत्ति । उदयास्तसूत्राच्छड्क्मूलपर्यन्त दक्षिणोत्तरमन्तरं शहकुतरम् । उदयारतसत्रात्याच्यपरसूनपर्यन्तं दक्षिणोत्तरमन्तरमया । अग्राशइकुतरसं- स्कारेण भुजः । शड्कृतलमक्षवशाद्दक्षिणम् । अया गोलवशाद्दक्षिणोत्तरा । शडकुतलाययो- स्त्रिज्यावृत्तस्थितयोभूमौ वर्णवृत्ते स्थिरीकरणायानुपातः । यदि रिज्यावृत्त इयमग्ना तदा ·ग्रहगणिताध्याये- अस्याग्रेटच्छाया कर्णन गुण्या विभज्यपा भाज्या फट कर्णवृत्तामा स्यात् । सा च व्यस्तगोला । उत्तरगोले याम्या दक्षिणगोले सौम्या । सा पलछायया सौम्पया संस्कर्तव्या । पलच्छाया सदैव सौम्या ज्ञेया । तस्याः कर्णवृत्तापाया- शोत्तरगोटेऽन्तरं याम्ये योगो भुजः स्यात् । भुजो नाम च्छापानपूर्वापररेखयो- र्याम्योत्तरमन्तरम् । अथ भुजदर्शने कर्णवृत्तामया पलभाज्ञानमाह-अथोनरे भायक इति । यदोत्तरगोले सममण्डलाइक्षिणगते रवावुत्तरं भाम भवति तदोतरभुजः कर्णवृता- प्रया युतः सन् पलभा भवति । अन्यदा तु भुजस्य कर्णवृत्तापायाश्चान्तरं पलमा । अथ दृष्टे भुजे पलभया कर्णवृत्तायाज्ञानमाह-तया वा वियुक्त इत्यादि । यदा सौम्यो भुजस्तदा तस्याक्षभायाश्चान्तरमन्यथा योगः कर्णवृत्तामा भवति । सा वियागुणा कर्णभक्ताऽया स्यात् । अमा पत्तक्षेत्रकोटिगुणिता तत्कर्णभक्ता कान्तिश्या स्यात् । अत्रोपपत्तिः । समायां भूमौ विज्यावृत्तं विलिप दिगाईन्त च कृत्वा तत्र पूर्वतः पश्चिमतश्च यथादिशमां दत्त्वा तदग्रयोरुदयास्तसूत्ररेखा कुर्यात् । अथो- तरगोल इष्टकाले सममण्डलादुत्तरतोऽहोरात्रवृत्तस्थावेरधो वलम्बस्तदा किल शकुः। शकुमूलस्य पाच्यपरस्त्रेण सहान्तरं स शङ्कोरुत्तरो भुजः । उदया- स्त सूत्रेण सहान्तर तच्छतलम् । अतः शकुंतलं यावदनाया विशोध्यते तावद्भुजोऽवशिष्यते । यावद्भुजो विशोध्यते तावच्छड्कुतलमवशिष्यते । शि०-कर्णवृत्ते का। फर भूमौ कर्णवृत्तामा ।अथ शइकृतायानुपात'। यदि द्वादशाइगुल्कोटी परभाभुजस्तदा महार इकुकोटो क । फल शकुन्तलम् । अत्र द्वादशाना तथा महाश- हकोगुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते कर्णवृत्ते सदा पलभैव शड्कुतलम् । गोले शइकप्राग- परयोर्यावदन्तर तावदेव भूमौ कस्यचिद्रूपस्य च्छायाग्र प्राच्यपरयो स्यात् । पर तु दिग्दै परीत्येन । अतो व्यस्तगोला । दिग्वैपरीत्य कुतः । खरवस्तिकादुदग्दक्षिणगेऽर्क दक्षिणो दछायाय सूर्यादन्यदिशि पतति । तच्छायाग्रप्राच्यपरयोरन्तर भुज । स तु भूमो कर्ण वृत्तेऽदिन्यदिशि च्छायाग्रतपनत्वाव्यस्तो दृश्यते । स कथ तदुच्यते । गोले भुजोऽक्षभेति क्षेत्रे कुमध्यसूत्रसपाता जोऽक्षमा याम्या दृश्यते । भूमो कर्णवृत्ते तु स्वसमध्याइक्षिणेऽ. स्थितित्वादादन्यदिश्यक्षमा सौम्या दृश्यते । अथ च गोलस्थक्षेत्र इष्टस्थाने शकु. हज्ये अनियते । निग्याकर्णा नियत । भूमी त्विष्टदिगर्ने सति च्छायाकारनियतौ । दाद- शकोटि स्थिरा । गोले दिवसत्रसपातादक्षिणे परभातुल्येऽन्तरे काटिरिना गुला। भूमी तु केन्द्रे दिनमूत्रसपात एक गइ स्थाप्यते । एव गोलस्थक्षेत्रदर्शनाद्विपरीत भूमी ·त्रिप्रश्नाधिकारः। शकुतलभुजयोयोगोऽया भवति । यदोत्तरगोटे समवृत्ताइक्षिणतः शकुरतदा शङ्तलादमायां विशोधितायां भुजोऽवशिष्यते । भुजे विशोधितेऽया । भुजा- ग्रयोर्योगस्तदा शकुततं भवतीत्यत्र पोगवियोगे किं वासनविचित्यम् । इदं महाशङ्कगेसिज्यातुल्ये कर्णे दर्शितम् । महाशकुरनिपतः । इदानी नियतस्प द्वादशाङ्गुलशङ्कोरुच्यते । महाशदिशभिभाज्यः । यहधं तेन महाश- इकुयावच्छिद्यते तावद् द्वादश लभ्यन्ते । यावत् त्रिज्या छिद्यते तावच्छाया- कर्णो लभ्यते । यावदया छिद्यते तावच्छाया कर्णवृत्तामा स्यात् । यावच्छङ्क- तलं छिद्यते तावत् पलमा स्यात् । पावद्भुश्छिद्यते तावद्भुजो लभ्यते । अथवा त्रैराशिकेन सर्वम् । यदि गिज्यावृत्त इदमयादिकं लम्यते तदा कर्णवृत्ते किमिति । फलं तदेव । अतश्छायाकर्णवृत्तायापलभयोर्योगीपयोगाद्भुजः । ततः पलमा ततश्थामेत्युपपन्नम् । किंतु शकुमाच्यपरयोर्यावदन्तरं तावदेव च्छापा- अमाच्यपरयोः स्यात् । किंतु दिग्वैपरीत्येन । अतस्तेन कर्णवृत्तामा व्यस्तगो- लेत्युपपनम् । शि०-दृश्यते । अन्यच्चा उत्तरगोल इष्टकाले सममण्डलादुत्तरतोऽहोरानवृत्तस्थाद्रवेरधोऽवलम्ब- स्तदा फिल शहकुः । शहकमूलस्योदयास्तसूत्रेण सहान्तरं तच्छड़कतलम् । उदयास्तसूत्र- प्राच्यपरसूबान्तरमना । तच्छड कुतलं यावदपाया विशोध्यते तावच्छ इकुमूलस्य प्रागप- रसूत्रेण सहान्तरं शडकोरुत्तरो भुजः । अथ सममण्डरादत्तरगेऽर्के भूमौ तु दक्षिणं भागं सूर्यादन्यदिशि पतति । छायान्यदिशि भुज आयाति । स क्थम् । यदि दक्षिणं भामं तदोत्तरो भुजः । यद्युत्तरं तदा दक्षिणः । एवं भूमौ प्रत्यक्षं छायायाव्यस्तो दृश्यते । एवं यगोले भुजकरणं तस्मादिपरतिं भूमौ । अतः कर्णवृत्तानका व्यस्तगोला पलच्छायया सौम्यया भुगतया संस्कृता भुजो भवति । अत्र मन्दोक्तिः । उदग्दक्षिणे भाम उदग्दक्षिण एव भुजः । स भूभौ भागाद्दत्वोदग्दक्षिणरूपसूत्रचिह्नस्थाने प्रागपरो भवति । अतो भुजो न घटते । भामाद्विपरीत एवोचित इति सुधिया दर्शनीयम् । परंतु कर्णवृत्तानका व्यस्तगोला पलच्छा- यया सौम्यया संस्कृता भुजः स्यात् । कोट्यमतो दोरपि याम्यसौम्य इत्यत्रैवाय भुजः । यतो। ज्ञात्वा दिशः फोटिरतः प्रदेया प्रत्याहमुखी पूर्वकपालसंस्थे । पूर्वामुखी पश्चिमगे ग्रहे सा कोट्ययतो दोरपि याम्यसौम्ये । इत्यत्र भुजमानयते । कर्णवृत्तामका व्यस्तगोला । पलच्छायया सौम्यया भूगतया संरहता सती सरकारेण यो भुज. स कोट्यातो दोरपि याम्यसौम्य इत्यात्वाइथा दीयते । अतोऽनैव नलिकाबन्धादौ व्यस्तगोटामा सौग्यदलमा संस्कृताऽयमुचितो भुजः ।

·१९३ ग्रहगणिताध्याये- अथ मन्दावबोधार्थमुदाहरणम् । यत्र देशे पञ्चाङ्गुला विपुवती तबोत्तरगोले यदा पञ्चाशोनैः सप्तदशभिरधिका नवशत्यमा ९१६ । ४८ । तत्र दिन इष्ट- च्छायाकर्णखिंशदङ्गुल: ३० पञ्चदशाङ्गुलो वा । तत्र पृथक्पृथकू भुज बहि भुजात् पलभां ताभ्यां चायामिति । निभज्याहवाकायकेत्यादिना जिंदशङ्गले कर्णे ज्ञाता कर्णवृत्ताया याम्या । इयं पलच्छायया सौम्यया ५ वियुक्ता जातो याम्यो भुजः ३ । अथ भुजे ज्ञाते तेन रहिता वर्णवृत्ताया जाता पलभा ५। पलभाभुजयोतियोोंगे जाता कर्णवृत्तामा ८ । इयं भिज्यागुणा कर्णभक्ता जातामा ९१६ । ४८ । एवं पञ्चदशाङ्गुले कर्णे कर्णवृत्तामा चतुरगुला ४ । सौम्यो भुजोड्गुलम् १ । पलभा सैव ५ ॥७२॥ ७३ ॥ शि०-दिक्साधने तुच्छायाग्राद्ध्यरतो दीयते तत्र कर्णवृत्ताया व्यरतगोला पलच्छायया सौम्यया संस्कृता संस्कारेण यो भुजः सोऽपि व्यस्तविक दीयते । यतश्छायामाथ्यस्तदिशि भुने दत्ते प्रागपराज्ञान भवति । अतस्विभज्याहृतायिका कर्णनिम्नी, अयमनुपात एर कार्यः । --परंतु व्यस्तगोलेत्यादिना कार्यम् । वितु गोलोक्तभुजसाधनविधिनेव यथावदोलामा याम्यपलभैव शडकुतलं तयो. संस्कारेण भुजः स्यात । यथावदोलाया कुतः । यधर्कः समध्यादक्षिणे दक्षिणगोलेऽपि भवति तदाऽया दक्षिणा । अन्यिदिग्भायमुत्तरम् । तदा दक्षिणा कर्णवृत्तामा दक्षिणपलभेवर इकृतलं तयोः संस्कारेण दक्षिणो भुज उत्तरभागाव्यस्तो दत्त । जाता प्रागपरा । अतो दिवसाधने यथावझोलागया याम्यपलमा संस्कृता भुजः स्यात् । स भामा यस्तो दत्तः सन्प्रामपराया यथा भिदत्त इत्यासिद्ध स्यात् । याम्य- पलमा भूमौ कुतोऽङ्गीकृता । यतो यथावदोराया गोले सा भुमो कर्णवृत्तेऽपि तथैवाङ्गी. कृता । तथा पलभा दक्षिणा गोले साऽपि यथा दिगमासंस्कारार्थ तथैवाङ्गीकृता । एक. मुत्तरगोल पि दिवसाधनाथ भुजः सुविया ज्ञेयः । पलभैव रडकुतलमित्यर, सत्यरफर- गार्थ श्लोकोऽस्मत्प्रपितामहेर्गणेशदेवहः कृतः- स्यादहिगुलर ड्युनाऽत्र पलभा दोश्चेन्महाराहकुनाऽ. भीगेनैव तु कि फलं नरतलं तश्चेन्महाराहना । स्थादगुिलशडकुना किमिति थै नाशे गमछेदयोः साम्याग्नुस्तसमक्षभेव हि भुनः पर्णामया संस्कृतः ॥ १॥ भुनदर्शने कर्णवृत्तामायाः पलभाज्ञानमाह-अयोत्तरे मामक इति । यदोना- गोले सममण्डटाइदि जगतेऽई उत्तर भामं भवति-तदा प्रापरायाछायामपर्यन्तमुनरो भुजः स कर्णवृत्तापया युतः सन्पलभा भवति । अनोपपत्तिः । उसले समपटटा- दक्षिण गोतरा। सदेव दक्षिण सक्त तामामा शेधिताऽवशेषं दक्षिणी भुजः ।

·त्रिप्रनाधिकारः। १९३ इदानी प्रभाः सौतराः । वन डापाको भने च ज्ञानेन्यवाकाजाते भुगये कर्णपे च ज्ञाते यः परभा वैनि तस्पोत्कर्षमाह- दृष्ट्वेष्टमा योऽत्र दिगम्वेदी छायाद्यं वा प्रविलोक्य दिग्ज्ञः । येत्यक्षभामुतदेवंवदी दुईपसर्पप्रशमे स तायः ॥ ७४ ॥ स्पष्टार्थम् ॥ ७४ ॥ इदानी पश्नमाह- भाकणे सगुणागुले ३० किल सखे याम्यो भुजस्व्यङ्गुलोऽ- न्यास्मिन् पञ्चदशाहगुलेऽ १५ गुलमुदग्बाहुश्च यत्रेक्षितः । अक्षामा पद तत्र पदकृतगजे ८४६ यद्वाऽपमज्यां समां दृष्ट्वेष्टामनयोः श्रुतिं च सभुजा द्राग्यूहि मेऽक्षमभाम् ॥ ७५ ।। स्पष्टाथै प्रश्नद्वयम् ॥ ७५ ॥ शि०-भुनेऽग्रा योनिता गोले शमतल भाति । तथैव भूगो भुजः कर्णवत्तामयाऽऽन्यः शइक्तलं भवति । सेब पलमा ! अत उंग भनः कर्णवृत्तामयाऽऽदयः । अन्यदा तु वियुक्ता भुजस्य कर्णवृत्तापायाभान्तर पलभा । तद्यथा । दक्षिणे गोल उत्तरे भागके गोलेऽमा शङ्घतलयोजिता भुजो भवति । भुजादमा शोधिता शइकुतलं भवति । तथैव भूमी भुनः कर्णवृत्तापया वियुक्तः शइकुतल भवति । अथ दक्षिणे भामक उत्तरगोले शइकुतल. मग्राद्धं भुजः । सोऽग्रया वियुक्तो नामान्तरितः शडकुतलं भवति । तथैव भूमो कर्णवृ तामया वियुक्तः शक्तलं पलमा स्यात् । अथेष्टभुजे पलभाया: कर्णवृत्तामाज्ञानमाह-तया वा वियुक्त इत्यादि । उप• पत्तिः । यदा समवृत्ताइक्षिणत. शइफुस्तदा सडकुतलादयायां शोधितायां भुजोऽवशि- प्यते । शडकुतलं यावदमाया पिशोध्यते तावदभुनोऽवशिष्यते । भुजोप्रायाः शोध्यते तावच्छइकुतलमवशिष्यते । शकुंतलभुजयोगोऽया । तदा भूमौ प्रागपराया- श्यामपर्यन्तं याम्यो भुनः। तस्य भुजस्यादभाया नाम शहकुतलस्य योगः कर्णवृत्तामा अत उक्त मन्यदाढ्य इति । वर्णवृत्तामायात्रिज्यावृत्तकरणार्थमनुपातः । कर्णवृत्त इयमग्रा तदा विज्याते का । फल विन्यावत्तस्थाऽया । अन्योऽनुपातः । पलक्षेत्र- कर्णे पलक्षेत्रकोटिस्तदाऽमाणे का। फलं क्रान्तिज्या । क्रान्तितो वैपगत्येन भानुः ॥७॥ अथ प्रश्नानाह-दृष्ट्वष्टभेति । रपष्टार्थः ॥ ७४ ।। प्रश्नमाह-भाकर्णेति । स्पष्ट्रार्थः ॥ ७५॥ भवति ।

·१९४ महगाणेताध्याये- प्रथममनस्पोचरमाह- भादयस्य भुजयोः समाशयोर्व्यस्तकर्णहतयोर्यदन्तरम । ऐक्यमन्यककुभोः पलनमा जायते श्रुतिवियोगभाजितम् ॥ ७६ ।। अत्रैको याहुर्याम्यस्त्रयम् ३ । तत्र कर्णविंशत् ३० । अन्यः सौम्यो रूप १। तब कर्णः पश्चदश १५ । अनयो जपोरन्योन्यवर्णहतयोभिन्न दिशोर्योगः ७५ । अय कर्णान्तरेण भक्तो जाता पलभा ५। एकदिशोस्त्वनरम् । शि०- प्रथमश्लोकस्य दृष्ट्वेष्टभामित्यस्योत्तरमाह-भादयस्यति । स्पष्टार्थ' । अत्रोपपत्तिर्ग णेशदैवज्ञोक्ता व्यक्ता पाटीगणितनोच्यते । यदि विशदइगुले छायाकर्ण पृथि थामय ३ भुज- स्तदा त्रिज्याकर्ण क । द्वितीयभुजसाधनायानुपात । पञ्चदशाइगुले छायापर्ण एकाइगुलो भुजस्त्रिज्याक्ण क । अनुपातयेऽपि फल निग्याकर्ण भुजो भवति । स भुजोड्याशइकुत. लसस्कारेणोत्पद्यते । शइक्साधनायानुपातौ । विशदइगुले छायाकर्ण द्वादशाङ्गुला कोटि स्त्रिज्याक्ण का । पञ्चदशाङ्गुले छायाकण द्वादशाइगुला कोटिस्तदा त्रिज्याक्ण का । उभयन महाशइकू भरत । इमापनुपातौ पूर्वस्थितानुपातयो' मेणाध स्थाप्या जाता। ततोऽ- न्योऽनुपात । अस्या महाशक्न्तरकोटावुभयोर्भुजान्तर भुजो लभ्यते तदा द्वादशकोटी क' । अगानुपाते शरन्तर भुजान्तर च पाटीगणितत्वात्समच्छेदेन कार्यम् । समग्छेदीकृत्य च्छेद ब च परिवत्याभयोरन्तरमित्युतत्वान्मध्यस्थानुपातहराभ्यामन्योन्यहराभिहती हराशा वित्यादिनाऽन्योन्यहराशौ गुणनीयावतोऽन्यान्यगुणहरेष्वन्योन्यहरौ गुणेषु स्थाप्य न्यास | स यथा-- प्रधमन्यास द्विताय १२ १२ छायाक १५ ३० छाक १५ १२ त्रिज्याक ३० निक १ निक १ ३ छाक ३० निक १५ १ छाक १५ १ १ ३ छाक १५ निक १ डाक निक १२ छाक ३० १२ छाक १५ निज्याक ३० निक १५ १ कोटि १५ काटि १२ १२ ·त्रिप्रभाधिकारः। अस्योपपत्तिस्तावदुच्यते । सा चाव्यक्तक्रियया । अश पलमाममाणं यावत्ता- वत् १ । इयं दक्षिणेन भुजेन युता जाता कर्णवृत्तामा या १ रू ३ । इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता जाताना या वि १ त्रि ३ । एवमन्यभुजादपि पलमा या १ । इयमुत्तरेण भुजेनोना कर्णवृत्ताया भवति या १ रू. १ । इयं विज्या- गुणा कर्णभक्ता जाताना या वि १ वि १ | अनयोरेन्योन्यच्छेद्गुणयोश्छे- १ दगमे समशोधनार्धं न्यासः या वि १५ नि ४५। अनयोस्त्रिज्ययाऽपवर्त रुत या वि ३० त्रि ३० एकाव्यक्तं शोधयेदन्यपक्षादित्यादिना यावत्तावच्छेपं कर्णान्तरतुल्यं हरो जातः १५ । रूपशेषमन्योन्यकर्णाहतभुजयोर्योगो जातो भाज्यः ७५ । अत उपपनं भावयस्य भुजयोः समाशयोरित्यादि ।। ७६ ।। शि०-- अत्र गुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृतेऽन्यककुभोरैक्यं श्रुतिवियोगभाजितं पलप्रभा ५ जाता । भादयस्येत्यायुपपन्नम् । भुजान्तरं भुज इत्यत्र । गोल एकस्मिन्वृत्ते यदेव भुजा. न्तरं वा भुजयोगस्तदेव शकुतलान्तरं दृश्यते । अथ बीजाक्रयया वोच्यते । भाकर्णे खगु- णाइगुले किल सखे योऽन्यो भुजस्व्यङ्गुलो यस्मिन्वृत्ते तस्मिन्नेव वृत्तेऽन्यस्मिन्भाकणे पञ्चदशाङ्गुलेऽङ्गुलमुदग्बाहुर्यवेक्षितः । तत्स्थानं तु यदा समवृत्ताद्दक्षिणत उत्तरगोले शकुस्तदैवेदं क्रमेणाल्पाधिक इष्टकाले वृषभादिवृत्ते संभवति । अत्र पलभाप्रमाणं यावत्ता- वढू यों १ इयं याम्यव्यङगुलभुजेन युता जाता वर्णवृत्ताग्रा या १ रू ३३ युता कुतस्तत्कारणं तया वा वियुक्त इत्या कथितम् । विशरगुले कर्णवृत्त इयं तदा त्रिज्यावृत्ते का। जाता कर्णवृत्तामा या त्रि १ त्रिरू३ । अन्यप्रकारेणाया । पलभोत्तरेण भुजेनोना कर्णवृत्ता- ग्रा भवति । जाता या १ रू। ऊना कुतस्तत्कारणंतत्रैव कथितम् । पश्चदशाङ्गुलकर्णवृत्त इयं तदा त्रिज्याकर्णवृत्ते का। जाता या त्रि१ रू त्रि इमो समच्छेदीकृत्य च्छेदगमे पक्षयोः १५ शोधनार्थ न्यासः । यात्रि १५ रूनि ४५। अनयोस्त्रिज्ययाऽपवर्ते कृत एकाव्यक्तमि- यात्रि ३० रू त्रि३० त्यादिना शोधने कृते भाज्यः कर्णयोगतुल्यो यावच्छेपतुल्यश्च । शेषाव्यक्त या १५ रूपशेषं भिन्नदिगन्योन्यकर्णाहतभुजयोः संशोध्यमानमृणं धनमिति धनयोोगो जातो भाज्यो रू७५। अन शेषाव्यक्तेन रूपशेषे भने लब्धं पलभा ५१ पलभ्यो यिनी ·विप्रश्नाधिकारः। अस्पोपपत्तिमध्यमाहरणबीजेन । यदा निशदइगुलः कर्णः । यत्र व्यङ्गुलो ३ याम्पो भुजः । पकृतगजैस्तुल्या ८४६ कान्तिज्या। तन तावदुच्यते । पलभापमाणं यावत्तावन् १ । इयं याम्येन भुजेन युता जाता कर्णवृत्ताया या १ रू ३ । अथ पवारान्तरेण वर्णवृत्तामा । सब कान्तिज्या पटकर्णगुणा दाइश १२ भक्ता किलामा स्यात् । तत्र पलकों न ज्ञायते किंवयकात्मकः पलकर्णवर्गो ज्ञायते । स चैवम् । पलभावर्गो द्वादशवर्गयुनः पलकर्णवर्गः स्यात् । यावं १ रू १४४ वर्गण वगै गुणयेगजेचेति कान्तिज्यावर्गोऽनेन गुण्यो द्वाद- शवर्गेण भाज्यः फलममावर्गः स्यात् । याव काय १ रू काय ३४४ । अथ १४४ त्रिभज्याहतार्कायका कर्णनिधीति कर्णवर्गेणायं गुण्यस्त्रिज्यावर्गेण भाग्यः । एवं कर्णवृत्तायावों भवति । याव कांव क्य १ रु कांव कय १४४। अत्र भाज्यरा- विय १४४ शवव्यक्तवर्गस्थाने शान्तिज्यावर्ग ७१५७१६ वर्णवर्गगुणे विज्यावर्ग- ११८१९८४४ छिन्ने जातो लघुसंज्ञः। रूपस्थाने च शान्तिज्यावर्गे कर्णवर्ग- गुणे वेदेन्द्र १४४ गुणे च निच्यावर्गच्छिन्ने जातो लघुर्वेदेन्द्रगुणोऽगुलानि । तदधो व्यङ्गुलानि च वालावरोधार्थ स्थापितानि । तस्य राशेयश्छेदः सोऽपि पाव ५४ रु ७८५० विज्यावर्गच्छिन्नस्तदधो न्यस्तस्तथा दर्शनम् । ३१ २४ । य एव कान्ति- छेदः १४४। ज्यावर्गः कर्णवर्गगुणविन्यावर्गच्छिन्नः सैघ कान्तिज्याकर्णवधात् त्रिज्याप्त- रुतिः । अम राशिः कर्णवृत्तावावर्ग: पूर्वकल्पिताया अस्याः कवृत्तामाया: शि०-यावत्रावरुषावाअय विभज्यादतागिका वर्णनिधीत्यादिना कर्णवर्गगुण्यस्त्रिज्याव- १४४ गहत कर्णवृत्तामार्गो भवतीति जात यावनावश्व १ रूक्रांवश्व १४४। अब भाज्ये याव- निर १४४ दुर्गस्थाने रूपस्थाने च क्रान्तिज्यावर्ग कर्णवर्गगुणे निज्यावर्गच्छिन्ने क्रान्तिज्या ८४६ कर्ण- ३० वधात् २५३८० विज्याऽऽत ७ । २२ । ५६ कृति ५४ । ३१ स्तुल्यैव । इयं यावर्गस्थाने यटूप तेन गुणिताऽय लघु ५४ ! ३१ । अत्रोदाहरणम् । राशयः १६ । ९।४ कान्तिन्यावर्ग १६ वर्णवर्ग ९ गुण १४४ । विज्यावर्ग ४ च्छिन्नफलं ३६ ·ग्रहगणिताध्याये- या १ रू ३ । वर्गणानेन याय १ या ६ रू ९ समः कार्यः । अयं समच्छे. दकरणार्थं शकुमर्गेण १४४ गुणितस्तनश्छेदगमे रुते शोधनार्थ न्यासः । याव १४४ या ८६४ रु १२९६ याव ५४ या. रू ७८५० समशोधने कृते जातमुपरिपक्षे उघुवेदेन्द्रा- न्तरतुल्यो यावराशिः। रुतेन्द्र १४४मो भुजो द्विगुणश्च याराशिः । द्विती- याव ८९ या ८६४ यपक्षे जातो लघुर्दोःकृत्या हीनोऽब्धिमनु १४४ प्रश्च । २४ अयं रूपराशिराद्यसंज्ञः कल्पितः। यो मध्यराशिरधितः स भुजः कतेन्द्र १४४ शि०-राशिनयस्य मूलं ४ । ३ । अत्र शन्तिज्या ४ कर्ण ३ वधार १२ निज्या २ आप्त ६ कृति ३६ स्तुल्यैत्र । एवमने प्रकारैरनमोधेषु दर्शनीयम् । रूपस्थाने तु द्वादशव- गैतुल्यो गुणको १४४ अधिकोऽतो रूपस्थाने क्रान्तिज्याकर्णपधात्विज्याऽऽकृतिः । या ५४ । ३१ । इयं द्वादशवगुणिताऽयं लघुः ७८५० । २४ द्वादशवर्गगुणितनि- ज्यावर्गतुल्यो हश्च निवर्गः १४४ त्रिज्यावर्गहतरतथा दर्शनं जातः कर्णवृत्तामा- धर्गः । याब ५४ रू. ७८५० । अयं पूर्वाग्रायाः या १ वाणिानेन याव १ या ६ ३१ छेदोऽस्य १४४ रू९ सम इति समच्छेदी कृत्य च्छेदगमे कृते परो भज. कृतेन्द्रघ्नो जातः पक्षयोः शोधनार्थ न्यासः । याव १४४ या ८६४ रूप २९६ एकाव्यातमि यादिनाऽधस्तनो लघुरूर्व- ५४ या . 5 ७८५०। २४ पक्षाच्छोषितो जात उपरिस्थपक्षे लघुदन्द्रान्तरतुन्यो यावदर्गराशिर्याव ८९ पूर्वामावर्ग २९ यो भुजी दिगुणः सहतेन्द्रघ्नच या ८६४ द्वितीयपक्षे पूर्वामावर्गे यो भुनवर्गः कृते. मस्तेनोनानि लघुपक्षस्यम्पाणि ६५५४ । अत्र लघुयुः पूर्वाग्रार्गस्थदो कृत्याधिमनु- न्यानोऽयं ६५५४ । तथा लघुगदार दो.कृत्याउनः पश्चादन्धिमनुघ्नोऽयमपि राम ·विप्रनाधिकारः। यो जानः सोऽन्य संज्ञः कथितः। अथ पक्षौ लघुवेदेन्द्रान्तरेणापवर्तितो जातो याव १ या ९ रू. याव . या० रू७३। १५1 अनयोः पक्षयोरपवर्तितान्यर्धवर्ग २३ तुल्पानि रूपाणि पक्षिप्य मूले गृहीते पा १ रु४ ५० । अनयोः पुनः साम्ये क्रियमाणे व्यक्तपक्षस्य मूलमव्यक्त- या ० रू. ९ ५०। पक्षमूलस्य रूपैरन्यतुल्यैरूनमेकेन भक्तं सज्जाता पलमा ५ । उत्तरे भुजे वन्य- सुल्यरूपाणि ऋण भवन्ति । तैः शोध्यत्वाद्युनं पलमा स्यादित्युपपन्नम् ॥७७॥८॥ इदानी सममण्डलपश्नः। दिनकरे करिवैरिदल ४१५ स्थिते नर १२ समा नरभापरदिन्मुखी भवति यत्र बटो पुटभेदने कथय तान्त्रिक तत्र पलमभाम् ॥ ७९ ॥ स्पष्टार्थम् ॥७९॥ शि०-एव । अत उक्त लघु स दो कृत्या हीनोऽब्धिमनुघ्नश्चेत्येवं पक्षौ यार ८९ या ६४ रू. २९०६५५४ २४ । इमौ रघुदेवेन्द्रान्रेणापवर्तितो जातो यार ९ या ९ रू . अत्र रूपराशिरायसज्ञ । ४०रू ७५ १५ मध्यराशिरन्यस कल्पित ९ । पक्षयोरर्धवर्ग २३ तुल्यरूपाणि प्रक्षिप्य पक्षयोर्मूल गृहीत्वा द्वयोयोरभिहति द्विनिघ्नी शेषात्यदिति कृतेऽप्रशिष्टौ गृहीतमूलौ राशी या १रू ४ या रू५० ९५० च पुन समीकरणे व्यक्तपक्षस्य मूलमव्यक्तपक्षरूपेरून ५ शेषाव्यक्तेन रूपेण भक्त परभा ५। अन्यस्मिन्भाकर्णे पञ्चदशाइगुलेऽडगुलमुदग्वाही गृहीतेऽन्यतुल्यरूपाणि ऋण भवन्ति ते शोध्यत्वाद्युत परभा स्यात् ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ दिनकर इति । स्पष्टोऽर्थस्तथाऽपि विचिदुच्यते । दिनकरे करिवरिदरस्थित

·प्रहगणिताध्याये-
इदानीमस्पोचरमाह-
त्रिज्याधातः श्रुतिहन्नरः स्यायतू कान्तिमौसिमवृसशकोः ।
वर्गान्तरान्मूलमनेन भक्ता क्रान्तिज्यका सूर्य १२ हताक्षमा स्यात्।।८०॥
विज्याकंधातः श्रुतिहारःस्यादिति साधारणम् । विज्या द्वादशघातस्य यस्या-
श्छायायाः कर्णेन भागो हियते तस्याः संबन्धी महाशकुलभ्यते । अगानुपातः ।
पद्यनेन कर्णेन द्वादशाङ्गुलशकुस्तदा विज्याकर्णेन क इति । एवमघोदाहरणे
यो लभ्यते स ससुशकुः । स कर्णः । सिंहार्धगतस्यास्य क्रान्तिज्या भुजः।
तदर्गान्तरपदं कुज्योनिता तद्धृतिः कोटिः । इदं परक्षेत्रम् । यद्यनया कोट्या
क्रान्तिया भुजो सभ्यते तदा द्वादशाङ्गुलभितया किमिति। फलं पलभेति त्रैरा-
शिकेनोपपन्नम् । अत्र सममण्डल शकुदशी ज्या २४३१ । सिंहा) ४ ।
१५ कान्तिज्यापञ्चांशोना अष्टवसुनन्दाः ९८७ । ४८ । अनयोगान्तरपदेन
द्वादशगुणा कान्तिज्या भाज्या । तवास्या वर्ग: ९७५७४९ । शकुवर्ग:
५९०९७६१। अनयोरन्तरं ४९३४०१२ मुलं २२२१ । १५ । अनेन
भक्ता द्वादशगुणा क्रान्तिज्या ११८५३ । ३६ लब्धा तम देशे पलमा सञ्यं-
शपश्चाइगुला ५। २० ॥८॥
इदानीमम्मी प्रश्नी-
मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे
काले पश्चघटीमिते दिनगते यद्वा नते तावति ।
केनाप्युज्जयिनीगतेन तरणेः कान्ति तदा वेसि चे-
न्मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भाशम् ॥८॥
शि०-इत्यनेन सिहार्धगतोऽः सूचितः ४ । अर्के ज्ञाते प्रान्तिरपि ज्ञाता | नरसमा नरभा
नाम द्वादशाइगुलशद्दकोश्छाया द्वादशाहगुला तत्कृत्योयोग इत्यादिना कर्णः सममण्डर.
गेऽके परोन्मुसीकृत्येत्यनेन सममण्डलगतार्कस्यैवेति ज्ञापयति ॥ ७९ ॥
विज्याकर्णधात इति । अमोपपत्तिः। सममण्डलगेऽ। द्वादशाइगुलस्य भूमो
ययनेन छायाकर्णेन द्वादशाहगुला कोटिरतदा गोले निज्याकणे का । फलं समवृत्तगत-
वान्महाशइकुरेव समशइकुः । भुजोऽपमज्या समना च कर्णाऽनेन क्षेत्रेणानुपातः
कृतः । अकस्य समवृत्तगतत्वात् । कान्तिमौवींसमवृत्तशड्ववोर्भुजकर्णयोदर्मान्तरान्मूलं
यत्रूलसण्डं नाम कुज्योनिता तधृतिरत कोटि. । पलमार्थमनुपातः । यदि
तद्धृतरूयखण्डकोट्या कान्तिज्या भुजो द्वादशाइगुलकोट्या क; । पर रक्ष-
प्रत्वात्पलभेत्युपपन्नम् । पलभा ५॥ २० ॥ ८ ॥
अन्यत्मनदयमाह-मार्तण्डा सममण्डलमिति । रपटाः ॥ ८१॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। 8345 हे गणक केनचित् किलोग्जयिनीगतेन यदा दिनगते पञ्चघटीमिवे काले माण्डः सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा कियती शान्तिज्येत्येकः पश्नः । अथान्यः। तापति पश्चघटीमिते नते या काले सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा च या कान्तिज्या तां त्वं चेदेत्सि तदा सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भाकुशं निशाणोद्धृतं त्वामहं मन्य इति स्पष्टार्थम् ॥८॥ इदानीं प्रथममश्नस्योचरमाह- या स्याद्रवेरुन्नतकालजीवाऽभीष्टा हतिः सा प्रथम प्रकल्प्या । अर्का १२ क्षमाघातहताक्षकर्णकृत्योद्धृता स्यादपमज्यकाऽस्याः॥८२॥ चरादिकेनेप्टहतिः प्रसाध्या क्षुण्णस्तया कान्तिगुणोऽसरुञ्च । तदाऽऽद्यहृत्याविहतः स्फुटः स्यात् सहस्ररश्मौसममण्डलस्थे॥८॥ रवेः सममण्डलप्रवेशे य उन्नतकाल उद्दिष्टस्तस्य जीवा सा तावत् प्रथममि- एहतिः कल्प्या। ततो द्वादशगुणयाऽक्षभया गुण्या पलकर्णवर्गेण भाज्या । सा किल स्थूला क्रान्तिज्या भवति । तस्याः कान्तिज्याया धुज्यां कुज्यां चरज्यां चरं च कृत्वाऽथोन्नतादूनयुताचरेणेत्यादिनेष्टहतिः साध्या । सया पूर्वमागवा क्रान्तिज्या गुण्या । आधहत्या कल्पितया भाज्या । फलं स्फुटासन्ना क्रान्ति- ज्या भवति । अत्रोपपत्तिः । अत्रोन्नतकालजीवातुल्या प्रथमं तद्धृतिः कल्पिता । तस्या अनुपातेन शकुः। यदि पलकर्णेन द्वादशकोटिस्तदा तद्धृतिकर्णेन किमिति । अत्र तद्धृतेदिशगुणः पलकर्णो हरः । फलं सममण्डलशकुः । पुनरन्पोऽनुपातः। यदि पलकर्णेनाक्षमा भुजो सभ्यते तदा सममण्डल शडकुतल्येन कर्णेन किमिति । शि- सूनद्वयम् । प्रथमप्रश्नरयोत्तरमाह-या रयाद्वेरिति । चरादिनौत। ओपपत्तिः । सममण्डलाहोरात्रवृत्तयोगे पञ्चधटीमित उन्न्तकालेऽरिय दित्जिसम काशसूत्रादूर्वाधरा योन्नतकालजीवा स्यात्सा किचित्सान्तसऽन्त्या स्यात् । अन्याइर्गकरणं कुतः। यत उन्नतकालजीवायां क्रियमाणायामथोन्नतादित्यादिना य सत्र तदेव ग्राह्यम् । तर्हि तत्तन्मण्ड- लोर्ध्वम् । उन्मण्टलोर्ध्वमुन्नतकारज्या न स्यात् । क्षितिजादृ स्यात् । अतो स्वाददगि- त्यादिना क्षितिजोर्वमिष्टान्त्योन्नतवालज्यारूपा स्यात् । अतोऽन्त्याङ्गीकरणम् । सान्तरं तत्कुतः। क्षितिजादुन्नतं गृहीत तस्योन्नतज्या सैवान्त्या कल्पिताऽत. सान्तरा । इयं सान्त- वेष्टान्त्या युज्यया कि फलमिदति । अयं ज्याऽनुपाती न कृतः। यतोऽन्त्या त्रिज्या- जातीया हतियुंज्याजातीयेदमकृत्वैवेष्टान्त्येष्टहृति. कल्पिता । अतो मुहुः प्रकारः स्यात् । अनुपातेनाऽऽनीयमानक्रान्तिज्येति यदुक्त तदर्थमनुपातद्वयम्। पलकर्णे द्वादशाइगुला कोटि- स्तदा इतिकर्णे का । फलं महाराइकुः कोटिः । अयमेव सममण्डलागतत्वात्समशः । ।

·३०३ अहगणिताध्याये- फलं क्रान्तिज्या स्थूला । अस्याः कान्निज्यायाश्चरादिकेनाथोन्नतादूनयुताचरे- णेत्यादिनेष्टहतिः साध्या । तां तद्धृति प्रकल्प्य पुनः कान्तिज्या साध्या । एवमसरुद्यावविशेषः। तत्रासरुकमणि वैराशिकेन कियोपसंहारः कृतः। यदि कल्पितया हत्येयं कान्तिज्या लभ्यते तदेवानीमानीतया किमिति । एवं कान्ति- ज्या स्फुटा स्यादित्युपपन्नम् ।। ८२ ॥ ८३ ॥ इदानी द्वितीयमश्नस्योत्तरमाह- तदा नतज्यात्रिमजीवयोर्यदर्गान्तरं तत्पलंभारुतिघ्नम् । तेनोद्धृतो व्यासदलस्य वर्गों वेदेन्द्र निम्नोऽथ सरूपलव्ध्या ॥८४|| १४४ व्यासार्धवर्गाद्विहृतात् पदं स्यात् कान्तिज्यका सा त्रिभशिजिनीनी। जिनांशमौा विहताप्तचापादने प्रवक्ष्ये च यथा रविः स्यात् ॥८५॥ यदा रविः सममण्डलं पविष्टो दृष्टस्तदा या नवघटिकास्तासां जीवा । तस्या वर्गेण त्रिज्यावर्गो रहितः। ततः पलभावर्गेण गुण्यः। तेन भाज्यः। कस्त्रिज्यावर्गः। किंविशिष्टः । येदेन्द्र १४४गुणितः । तत्र यत्फलं लभ्यते तेन सैकेन त्रिज्या- वर्गाशक्ताद्यन्मूलं लभ्यते सा कान्तिज्या स्यात् । सा कान्तिज्या विग्यागुणा जिनांशज्यया मक्ता यत्फलं तस्य चापाद्यथा रविभवति तथाध्ये वक्ष्ये । अत्रोपपत्तिरव्यक्तकल्पनया । तत्र कान्तिन्यापमाणं यावत्तावत् । क्रान्ति- ज्यावर्गोनखिपावर्गा ग्रुग्यावर्गः स्पात् । यार १ विच ११ नहा नतज्यावर्ग- णोनखिज्यावर्गः सूत्रसंज्ञस्य वर्गः स्यात् । सूत्रं युज्यागुणं विज्याहतं कलासंसं स्यात् । तत्र कला नाम कुज्योना तद्धृतिः । अत्र वर्गण वर्ग गुणपेन्द्रजेचेति शिल-पलाणे पलमा जस्तदा समसयुफणे कः । अंशातिम्छेदयधेनेति फलं क्रान्तिः स्यात् । अत उन-अक्षिभाघातातेत्यादि । अमुना प्रसारण साधिता प्रान्तिज्यावि सान्तरा । अस्याः कान्तिग्यायाः सकाशाग्थोन्नतादृनयताचणेन्यादिना राधितेप्टदतिः पूस्यिा दते. किंचित्पुटा । प्रान्तियारफुटीकरणार्थ त्रैराशिकम् । यद्यायदत्याऽऽनीता क्रान्तिज्या तदा पवादानीत त्या किए। फट पस्याः प्रान्तिग्यायाः मिचिस्फुटाकान्तिग्या भवति । एवं प्रान्तियायाः समरामाद इति. साधिता। इतः सकाशालान्तिच्या साधिता। एवमराहरफुटा भवति ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ अय द्वितीयप्रश्नोत्तरमार-तदानतज्यति । व्यामापवर्गादिति । अनोपपत्तिः । शान्तिल्याप्रमाणं यापत्तापद या १ । अन मान्नित्यागौनमिग्याव! गुग्यावर्गः स्यात् । पाव ११८१९८५५शदक्षत्र दिनां समाति । तदया । नाटिकामण्टलाद पुगप्रवृत्तपर्यन्तं निम्यारण.। अतः शान्तिग्यानिमिग्यावाँ पुग्यावर्गः स्यादित्य. नम् । अथ नतज्या नमिल्यापर्ग. मनवर्गः म्यात । नव परि ११८१९८४४ । अन ·त्रिप्रश्नाधिकार २०६ सूत्रसंज्ञस्य वर्गणे धुज्यावर्गो गुण्यखिज्यावर्गणे भाज्यः । फलं कलावर्गों भवति । तत्र कला कोटिः । क्रान्तिज्या भुजः। समशङ्कुः कर्णः । इदं पल- क्षेत्रम् । अतस्तेनानुपातः । यदि द्वादशकोटेः पलमाभुजस्तदा कुज्योनिततद्धृतेः कलासंज्ञायाः किमिति । एवमत्र कलावर्गस्य पसभाव: गुणः । द्वादशवा हरः। फलं कान्तिज्यावर्गः । एवमत्र धुज्यावर्गस्य सूत्रवर्गविषुवतीवर्गयोर्षातो गुणखि- ज्यावर्गद्वादशवर्गयोर्घातो १७०२०५७५३६ हरः। अत्र सूत्रवर्गण पलभांवर्ग- गुणेन भाज्येऽपतिते जातो घुज्यावर्ग एव । याव १ रू ११८१९८४४ । शि०-क्षेत्रदर्शनम् । सममण्डलाहारा प्रवृत्तयोगे याम्योत्तरवृत्तसंपातात्पूर्वतः पश्चिमतश्च समनत- घटिकामे सूत्रं बनीयात् । तत्र दिनार्धान्नतघटिकामपर्यन्तं नतांशज्या । तावत्योऽपि । तस्मिन्नेव वृत्तेऽग्रामबदसूत्रे युज्यासूत्रयाम्योत्तरसूत्रयोगात् कोटिमूलपर्यन्तं भुजरूपा । नतघटिकापीदमामबद्धसूत्रपर्यन्तं बदसूत्रं कोटिरूर्वाधरा सूत्रसंज्ञा । नतघटिकामात्कु- मध्यपर्यन्तं त्रिज्यावर्णः । इदं पूर्वापरं क्षेत्रम् । अतो नतज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्गः सूत्रवर्ग: स्यात् । स्यात्सूत्रमेतद्गुणितमित्यादिना “वर्गण वर्ग गुणयेद्भजेच्च " इत्युक्तत्वात्सूत्रवर्ग: कृतयुज्यावर्गगुणस्त्रिज्यावर्गहृतः । फलं कलावर्गो भवति । नव त्रिव १ स्वकोटिवर्गस्य याव १ त्रिव १ त्रिव १ किं फलं भूरूपापमज्यावर्गः। याव ( त्रिव १ अनांशाहतिश्छेदवधेनेत्यादिना युज्यावर्ग- पलभावर्ग २५ नव त्रिव १ त्रिज्याव १४४ सूत्रवर्गपलभावर्गाणां घातो भाज्यो दृश्यते । त्रिभज्यावर्गद्वादशवर्गयोर्घातो हरः । अत्र सूत्रवर्गेण पलभावर्गगुणेन हरेऽपवर्तितेऽवशिष्ट ऊर्ध्वस्थो युज्यावर्ग एव । यावदर्गः १ त्रिव ११८१९८४४ । हरापवर्तनाथ धूलीकर्म । तद्यथा । अपवर्तनाइक एवाऽऽदौ सिद्धः त्रियते । रसना, पञ्चमितनतनाड्यो लगाः ३०। एषां ज्याकरणार्थ कलाः १८०० तत्वा- विभत्ता असवः कला वेत्यादिनाऽएमज्या वा त्रिभज्यका खगुणांशजीवा १७१९ । इयं नतज्या। अस्या वर्गो २९५४९६१ । अनेनोनस्त्रिज्यावर्गः सूत्रवर्गः स्यादिति जातः ८८६४८८३। अयमुज्जयिनीगतेनेत्यादिनोपदिष्टपलभा ५ वर्ग २५ गुणितो जातोऽपवर्त- नाइकः २२१६२२०७५ । अनेन द्वादशवर्ग १४४ गुणितस्त्रिज्यावर्गो १७०२०५७५३६ दतो नामापवर्तितः । जातं ७ । अयं युज्यावर्गस्य हरः। याव १ त्रिवरू ११८१९८४४ ४० ·ग्रहगणिताध्याये- - भाजके चापतिते जाता अधौं वित्र्यंशाः ७१४० । अयं युज्यावर्गस्य च्छेदः । दर्शनम्। याव १ रू ११८१९८४४ अयं कान्तिज्यावर्गस्यास्य पार १ सम छेदः ७॥ ४०॥ इति समच्छेदीकृत्य च्छेद्गमे रुते पक्षयोः शोधनार्थ न्यासः-- याव १ रू ११८१९८४४ । अब शोधने रुतेऽव्यक्ताङ्केनानेन ८ । ४० याव ७रू. व्यासार्धवर्गाद्भक्तान्मूलं लब्धं यावत्तावन्मानम् । सैव क्रान्तिज्या ११६८1 एवं मतज्यात्रिमजीवयोर्यद्वान्तरमित्यादि सर्वमुपपन्नम् ।। ८४ ॥ ८५॥ अथान्य प्रश्नमाह- मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशति च्छाया किलाश्य गुला दृष्टाऽष्टासु घटीपु कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिदिने । अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदाममा तत्र च त्रिप्रश्नपत्रप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं नहि ॥ ८६ ॥ अस्पोत्तरमाह- अत्रापि साध्योन्नतकालजीवा पूर्व तु सैवेष्टहतिः प्रकल्प्या । ततोऽकनिमी समशइकुभक्ता पलश्रुतिः स्यात् पलभा ततश्च ॥८॥ पलप्रभामः समशकुरक्षकर्णोद्धृतः स्यादपमज्यकातः । चरादिकेनेष्टहतिस्ततोऽक्षको सकृत् कान्तिगुणश्च तस्मात् ॥८८ शि०-अयमेव क्रान्तिज्यावर्ग. : अय शान्तिज्यावर्गस्यास्य याव १ सम इति समच्छेनी हत्य च्छेदगमे पक्षयो. समशोधनार्थ न्यास. याव १ निधरू ११८१९८४४ । एकाव्यक्तमित्या- याव ७रू० दिना जात सरूपलब्ध्या ८ व्यासार्धवर्गादिहतात् १३६३८२८१९ फलस्य वर्गगतत्वान्मूलं ४० यावत्तावन्मानं ११६७ । इयमेन क्रान्तिज्या। क्रान्तिज्या त्रिज्यानी जिनभागन्योधृता दोळ तदनुरायचरण इत्यादिनाउने प्रवक्ष्ये । यया रवि. स्यात् ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ मार्सम समभण्डलमिति 1 स्पष्टार्थ ।। अब सूत्रद्वयम्-अनापि साध्येति । परप्रभात इति। अत्रोपपत्ति । अघटी- मितोमतकालस्य या ज्या सा किचित्सान्तराऽन्त्या भवति । सैव तदधृतिः कल्पिता । इर्य ·त्रिप्रश्नाधिकारः। अब किल पोडशाङ्गुला सममण्डलच्छाया। विंशत्यङ्गुलः कर्णः। पद्यनेन कर्णेन द्वादशाङ्गुलशकुस्तदा विज्याकर्णेन क इति । फलं सममण्डलशङ्कुः । तथा च मागभिहित-विज्याघातः श्रुतिहन्नरः स्यादिति। अतोन ज्ञातः सम- शङ्कुः पञ्चांशोनास्थ्यङ्गनखाः २०६२ । ४८ । अत्रापि साध्योन्नतकाल- जीवति यथा पूर्वमश्नभङ्ग उन्नतकालज्येष्टहतिः प्रकल्पिता तथाऽत्राप्युनतकाल- ज्येष्टा हतिः प्रथम प्रकल्प्या । सार्क १२ गुणा सममण्डल शङ्कुना भाज्या । यत् फलं स स्थूलः पलकर्णः स्यात् । तस्मात् पलमा साध्या । तया पलभया सममण्डलशङ्कुर्गुण्यः परकर्णेन भाज्यः । फलं स्थूला क्रान्तिज्या । तस्याः कान्तिग्याया |ज्याकुज्यादिकं प्रसाध्याथोन्नतादूनयुताच्चरेणेत्यादिनेष्टहातः साध्या । तस्याः पुनरक्षकर्णस्ततः कान्तिश्च । एवमसरुद्यावविशेषः। अत्रोपपत्तिः । अब योन्नतकालज्या सा उद्धृतिः कल्पिता। नयाऽनुपातः । यदि समशङ्कोस्तद्धृतिः कर्णस्तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कोः क इति । फलं पल- कर्णः । ततोऽन्योऽनुपातः। यदि परकर्णस्य पलमा भुजस्तदा समशङ्कुतुल्यस्य कर्णस्य क इति । फलं क्रान्तिज्या। यतः समशङ्कुः कर्णः। क्रान्तिज्या भुजः। कुण्योनिता तद्धृतिः कोटिः । इदं परक्षेत्रम् । एवमसकरकर्मणा पलभाकान्तिज्ये स्फुटे भवत इत्युपपन्नम् ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ ८८ ॥ इदानीमिष्टपभामश्नमाह- पञ्चागुला गणक यत्र पलप्रभा स्यात् तत्रष्टभा नवमिता दशनाडिकास । दृष्टा यदा वद तदा तरणिं तवास्ति यद्यत्र कौशलमलं गणिते सगोले ॥ ८९॥ सटम् ॥ ८९॥ शि०-पूर्वमेव या स्याद्रवेरित्यत्रोपपादिता । अत्यगुलष्टच्छायायाः १६ सकाशाच्छायार्कव. मैक्यिपदं श्रुतिर्भवेदियनेनेटवर्णः साध्य.। यधनेन वन द्वादशाङगुला कोटिस्तदा बिज्या- दणे का। पलं महा इ करेव । रथे. सममण्डलगतत्वात्समाइकुः। प्रकृतमनुसरामः । समशइकोस्तद्धृतिः कर्णस्तदा द्वादशाहालस्य कः । पलं पलश्रुतिः । पलश्रुतिकोटि १२ कृत्योरन्तररात्पदं प्रभा । मान्तिध्यानपातः । पलवणे पलभाभुजस्तदाऽरिम- समशडकुकणे कः। पल कान्तिया। तद्धृतेः सान्तरत्वात्साऽपि क्रान्तिः सान्ता । अतोऽस्याश्चरादिकेनेष्टतिरततोको सकृरक्रान्तिगुणश्च ॥ ८७ ॥ ८८ ॥ पञ्चाङ्गुलेति । स्पष्टार्थः ॥ ८९ ॥ ३६ ·२०६ ग्रहगणिताध्याये- अस्योत्तरमाह- इष्टान्त्यकामुन्नतकालमौतुल्या प्रकल्प्याथ तया विभक्तः । इष्टप्रभाशकुहतोऽक्षकर्णविण्यागुणो द्वादशभाजितश्च ॥ ९ ॥ गुज्या भवेत् तत्कतिवर्जितायास्त्रिज्यारुतेर्मूलमपक्रमज्या । इष्टान्त्यका प्राग्वदतोऽसच युज्याऽपमज्या च ततः सरांशुः ॥११॥ अब नवागलेप्टमा । तत्वर्णः पश्वदशाडगतः १५ । विज्याकंघातः श्रुति नरः स्यादिति जान इष्टभाया महाशकः सबाणादिदसाः क्लाश्चतुर्विश- तिविकलाधिकाः २७५० १ २४ । अथोलतकालस्य ज्या सा प्रथममिष्टानए- का कल्प्या। तयेष्टान्त्याया महार ड्युरक्षवर्णन गुणितो भाज्यः । यतू फलं तत् विज्यया गुणित द्वादशमिश्च भाज्यम् । फलं स्थूला गुज्या स्यात् । अथ विज्यार तेर्युज्यातिविजिताया मूल कान्तिया । ततः कान्तिज्याया- रादिकं साध्यम् । ततोऽथोन्नतादूनयुताञ्चरेणे त्यादिनेटानयका साध्या। ननु मने। गोलस्यानिर्दिष्टत्वात् क्थमाया साधयेत् । सत्यम् । तत्र युक्ति:- यस्मिन् गोले कलिते कल्पिताया इया-त्यकाया आसन्ना साधितटायका भवति स गोतः कल्प्यः। तस्या इटानयकायाश्च पुनीया। ततः कान्तिया । रत इष्टान्त्यका । एषमसरुत् कान्तिज्या स्फुटा भवति । ततो रविय॑स्तविधिना । 10- अन सू-यम्-हायमिति । इरश स्वेदिति । अनोपपत्ति । उन- कारमोतियेसायका पिपिसारा । ३८ ५८मेव प्रतिपदितम् । दुज्यामनुपाते नियमाण प्रमाया सकाशा हा डक. पूर्वसाध्य । स यथा । परकणे दादशा- झा कोटिरतदा मिज्यापणे क. । पर महार हक । अयमरुन् । यतो यस्मिन्वृत्ते परभा भवति तवायम् । नलिकामप्टले प्रवणे पत्तेत्तर सम्वात् । अन विष्टमा नव ९ मिता तात्योरित्यादिना कर्ण. पदरशाइरस १५ । बानुपात । छायावर्णे द्वादश कोटिस्त्रिज्याकणे का । पछ महार कु. जात त्रिज्याघात श्रुतिहार स्यादिति । जात. २०५०। युज्यार्थमनुपातम्यम् । यदि द्वादशाइगुलकोटौ पञ्चा- २४ गुलपरमासिद्ध. पलपर्णातदारय महार इको किम् । फ्लमिष्टहति । कतिपते. धान्त्ययेयनिष्टहतिस्तदा नियया किम् । पल ज्या । अत एवोपपन्न तया विभक्त इत्यादि । दक्षिणोत्तरवृत्ते दिनार्धे युज्या कोटि शन्तिज्या भुजत्रिज्या कणा । ।

·विप्रनाधिकारः। अत्रोपपत्तिविलोमगणितेन । अब महाराड़ कुज्ञात एव । ततोऽनुपातः । यदि द्वादशाङ्गुर शङ्को परकर्ण. वर्णस्तदा महाशङ्को क इति । फलमिष्टहतिः स्यात् । हतिस्त्रिज्यागुणा यदि युज्यया ह्रियते तदेष्टान्त्या सभ्यते । यदीष्टान्त्य- या हियते तदा युज्या लभ्यते । अत इयमिष्टरतिस्त्रिज्यागुणा कल्पितेष्टान्त्यया भक्ता फल युज्या । अत उकमिष्टान्त्यकामुन्नतकार मौतुल्या प्रकल्प्याथ तपा विभक्तः। इष्टप्रभाशकुहतोऽक्षकणंत्रिज्यागुणो द्वादशभाजितश्च धुज्या भवे- दिति । तत. कान्तिज्या । ततश्चरादिकेनेष्टा त्येत्युपपन्नम् ॥ ९० ॥ ९१ ॥ अथान्य प्रश्नमाह- यत्र क्षितिज्या शरसिद्वतुल्या २४५ स्यात् तद्धृतिस्तत्त्वकुरामसंख्या ३१२५ । तत्राक्षभाऊ गणक प्रचक्ष्व चेदक्षजक्षत्रविचक्षणोऽसि ॥ ९२ ॥ स्पष्टम् ॥ १२ ॥ अस्योत्तरमाह- कुज्योनतद्धृतिस्ता कृतशकनिघ्नी १४४ कुज्यैव यत्फलपद पलभा भवेत् सा । कुज्याहता रविभिरक्षभया विभक्ता क्रान्तिज्यका भवति भानुरतो विलोमम् ॥ ९३ ॥ स्पष्टार्धम् । शि०-तस्मादाज्या भवत्त कृतिवजितायास्त्रिज्यातमूलमपरमज्यत्युतम् । अस्या क्रान्ति ज्याया साधितेष्टान्त्या किचित्स्फा । तस्या' साधिता अज्या साऽपि किचिस्फुटा । तस्या साधिता जातिज्या सा पूरस्या रफा । एव यावदविशेष । तत का न्तिज्या विज्याघ्नीत्यादिना सायनरवदाज्या स्यात् । तद्वनुराय चरण इत्यादिनाऽ साधितोऽयनाशहीन सरफुटाऽ स्यात । यत सायनाक दाज्यात सिद्धाक' सायन एव स निरयन सन्रफुटा पशिष्ट स्यात् ॥ ९० । ९१ ॥ उदाहरणम्-यन क्षितिज्येति । स्पष्टाथ ॥९२ ॥ सत्रम्-कुज्योनत दृतिहतरित । अनोपपत्तिय॑तन । परभा भुजो द्वादशाइ गुरा कोटिम्तदाऽस्मिन् का तज्या जे का । फल तद्भतरूखण्डम् । एवमनुपातद्वयेन भुजज्याया दादशवर्गा गण परभावों हर । अत कृतशकनिघ्नी कुज्या पलभावर्गण हेण ह्रियत तदा तद्धृतेरूवरण्ड र धे स्यात् । अथ यदि कृतशकनिघ्नी कुज्या तन्धृतरूवखण्टेन रब्धेन हियत तदा परभाई हरा सभ्यत । फल्पद पल्भा । यतो य' कश्चिद्र राशिहरहृतो लब्धमायाति । स एप रब्धा हतो हर आयात्यत्र कि चित्रम् ।

·-
ग्रहयाणिताध्याये-
अवोपपत्तिः । वत्र पसभाप्रमाणं यावत्तावत् १ । अतोऽनुपातः । यदि पल-
मामित भुजे द्वादश कोटिस्तदा कुज्यामिते कैति । फट क्रान्तिज्या । पुनातीय
पैराशिकम् । यदि पसभामिते मुजेद्वादश कोटिरनदा क्रान्तिज्यामिते केति। फले
कुष्पोनिता तद्धृतिर्भवति । एवमत्र कुयाया २४५ द्वादशव! गुणः परभाव!
हरः। तथा रुते न्यासः याव० रू ३५२८०१ इदं कुग्योनतद्धृतिसममिति पक्षी
छेदः याव १।
समच्छेदीर त्य च्छेदगमे शोधनार्थ न्यासः। याव ० रू ३५२८०। पक्षौ नख-
पाव २८८० रू.
शैले ७२० रपवर्य पक्षयोर्मूले गृहीते जात पसभामानं सार्धानि त्रीण्यङ्गुलानि
३३११२। यदि पलभया द्वादश कोटिरतदा कुज्यया किमिति । फलं कान्तिज्या
८१० । एवं कुज्योनतद्धृतिरित्यादि सर्वमुपपन्नम् ॥ ९३ ॥
अथान्यं प्रश्नमाह-
कान्तिज्यासमशङ्कृतधृतियति कुज्योनितां वीक्ष्य यो
विशत्यश्वरसै ६७२० मितामथ परां पष्टयडूचन्द्रमिताम् १९६०
कुज्यानापमाशिञ्जिनीयतिमिनं वेच्यक्षभां चापित
ज्योतिर्विकमलावोधनाविधी वन्दे परं भास्करम् ॥ ९४ ॥
सष्टम् ॥ ९४ ॥
शि०-अतः कुज्या२४५कृतशानिनी३५२८० ज्योनतद्धृतिर८८०हृता फलपद पलभा ।
तत्रानुपात: क्रान्तिज्यकासाधनाय । अस्मिन्पलभाभज द्वादशकोटिस्तदा कुज्याभुजेन
किम् । फल क्रान्तिज्या । कुज्या हता रविभिरित्याशुपपन्नम् । अतो विलोमं भानुर्भवति ।
अनेनैव सूत्रार्थेनाव्यक्त्वासनया सिध्यति । तद्यथा । पलभातम्गण यावत्तावत् या १ । अनया
पलभया द्वादशकोटिस्तदा कुज्या २४५ का । फल क्रान्तिज्या । अन्योऽनुपातः ।
अस्मिन् पलभायाः १ भुज द्वादश काटि. १२ स्तदा क्रान्तिज्याभुजे का । फलं तद्धृते-
रूलखण्ड नाम कुज्याना तद्धृतिः । अन कुज्याया. २४५ द्वादशव! १४४ गुणः पल-
भावर्गो हरो याव १ एव कृते न्यासः । द्वादशगणिता ज्या रू ३५२८० इयं तदृत्या
याव १ हर.
३१२५ कुज्या २४५ उनया २८८० समेति पक्षी समच्छेदीकृत्य च्छेदगमे शोधनार्थ
न्यासः-याव० रू २५२८० । पक्षी नखशलेरपवयं याव० रू ४९ । पक्षयोर्वर्गगतत्वान्मूले
याव २८८० रू०
या ४रू०
गृहीते याव० रू७ एकाव्यक्त मित्यादिना लब्ध यावत्तावन्मानं परभा ३॥ ३० ॥ ९३ ॥
या २रू०
अन्य प्रश्नमाह-क्रान्तिज्यासमशइकुतद्धृतियतिमिति । स्पष्टार्थः ॥ ९४ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः । इदानीमस्पोत्तरमाह- कान्तिज्यासमशइकुतद्धृतियुतिः कुज्योनिता या तया कुण्यामापमाशचिनीयुतिमिनैः १२ क्षुण्णां पृथक्स्थां भजेत् । लब्धं स्यात् पलभा पलश्रुतिपलच्छायायुत्या ततो भाज्याऽन्याऽथपृथक्स्थिताऽऽप्तमपमज्या स्यात् ततो भास्करः॥९५॥ अत्र या क्रान्तिज्यासमशड्कुतद्धतियुतिः कुज्योनिता विंशत्यश्वरसै ६७२० मिता दृष्टा तथा याऽन्या कुज्यायापमशिन्जिनीयुतिः पष्टयङ्कचन्द्रर्मिता १९६० दृष्ट्वा तां द्वादशभिः संगुण्य पृथक् स्थापयित्वा भजेत् । लब्धं पलमा स्यात् । ततः पलकर्णः कार्यः । पलकर्णस्य पलभाया द्वादशानां च योगेन तां पृथक् स्थापितां भजेत् । लब्ध कान्तिज्या स्यात् ८४० । अब पलभा ३ । ३० । पलकर्णः १२ । ३० । अब समशड्कुः ३००० । अग्रा ८७५ । कुज्या २४५ । तद्धतिः ३१२५। अनोपपत्तिजिक्रिपया । तत्राज्ञातानां बहुत्वादनेकवर्णकल्पनया वर्गगतया क्रिया प्रसरति न निर्वहति च । अतोऽत्र साक्तिः । कान्तिज्या तावत् पलक्षे- घकोटिः । कुज्या भुजः । तथा समशड्कुः कोटिः । अग्रा भुजः । तथा तद्- धतिः कुज्योनिता कोरिः । क्रान्तिज्या भुजः । अत्र यः प्रथम दृष्टो योगः स कोटीनां योगः । द्वितीयो भुजानाम् । भुजकोटियोगौ भुजकोटित्व न त्यजतः । अतोऽनुपातः । यदि कोटियोगमित्या कोट्या भुजयोगमितो भुजो लभ्यते तदा द्वादशाङ्गुलमित्या कोट्या किमिति । फल पलमा । अथ कान्तिज्याज्ञा- नार्थं युक्तिः । येय कुज्यायापमशिञ्जिनीयुतिः सा पलक्षेत्रभुजकोटिकानां च भवति । तत्र कुन्या भुजः । अया कर्णः। क्रान्तिज्या कोटिः। अतोऽत्रानुपातः। शि०- अत्र सूत्रम्-क्रान्तिज्या समशइकुत दृतियुति कुज्योनितेति । अनोपपत्ति । यत्र पलक्षेत्र क्रान्तिज्याकोटिस्ता कुज्या भुज । अन्यस्मिन्पटक्षरे समरकु कौटिस्त जाग्रा भज । परस्मिन्पलक्षेने कुज्योनिता तदधति कोटिस्तत्रापमसिञ्जिनी भुज । एव क्रान्तिज्या समशहक कुज्योनातधृति कोटित्रययोग पलक्षनत्रयस्य । कुज्यायापमसि जिनीसुतिरय पक्षेत्रत्रयस्य भुजनययोगो भवति । अत पलभार्थमनुपात । यदि कथि तक्षेत्रत्रयकोटियोगेनानेन ६७२० अय कथितक्षेनत्रयभुजयोगो लभ्यते १९६० तदा द्वादशाइगुलकोटया १२ किम् । फल परक्षेत्रत्वात्पलमा ३ भुजः । एव क्रान्तिज्या सम शइफ्तद्धतिरित्याग्रुपपन्नम् । कुज्योनिता तधृति कोटिंगृहीताऽत्त कुज्योनिता या तये त्युक्तम् । अथ क्रान्तिञ्यार्थ तवान्या युक्ति । यत्र पटक्षेत्रे कुज्या भुन कोटि- ·२१० प्रहगणिताध्याये- यदि पसभापलकर्णबादशानां योगेन द्वादशकोटिर्लभ्यते तदा कुन्यागापमशिद्धि- नीनां योगेन किमिति । एवमत्र कोटिः क्रान्तिच्या लभ्यते । अतो विलोमवि- धिना रविरित्युपपन्नम् ॥१५॥ अथान्य प्रश्नमाह- कान्तिज्यासमशकुतधृतियुति कुज्योनितां वीक्ष्य यः पूर्णाध्यब्धिमहोर्मिता १४४० मथ परांखाभ्राष्टभूसंमिताम् १८००। अग्राज्यासमशकुतधृतियुति वेत्त्यक्षभाकौ च तं ज्योतिर्विकमलाववोधनविधी वन्दे परं भास्करम् ॥ ९६ ॥ सुगमम् ॥१६॥ अस्योत्तरमाह- कान्तिज्यासमशङ्कृतद्धतियुतिः कुज्योनितायो हता तेनायासमशहकुतदधृतियुतिः सूर्याहताक्षश्रुतिः । स्यात् तस्याः पलभा पलश्रुतिपलच्छायार्क १२ यत्योद्धृता- दाद्यादक्षभयाहताच्च भवति क्रान्तिज्यकातो रविः॥ ९७ ॥ अबोपपत्तिः । अवापि सद्युतिः । अब कान्तिज्या कोटिः । अया कर्णः । तथा समशड्कुः कोटिः। तद्धृतिः कर्णः। कुज्योनिता तद्धृतिः कोरिः। समश- इकुः वर्ण. । एकः कोटीनां योगो दृष्टः। अन्यः वर्णानाम् । तत्र वैराशिकम् । यदि कोटियोगतुल्यकोटेः कर्णो लभ्यते तदा द्वादशाङ्गुलकोटेः क इति । फलं परकर्णः स्यात् । ततः परमा ततः पूर्ववत् कान्तिज्येत्युपपन्नम् ॥ ९७ ॥ शिक-पक्रमग्या को सका । एवमेक्स्यैव परक्षेनस्य कुज्यायापमसिञ्जिनीयुति म भुनको विकर्णयागोऽपि भवति । तथा पटभा पलकर्णद्वादशानां योग एकस्यैव पटक्षेत्रस्य भुज- कोटिरर्णयोगो भवति । अथ क्रान्तिग्यार्थमनुपात। यदि पटभापलकणद्वादशाना य गेन दे जयण दाइला कोटिरतदा कुश्यामापमसिञ्जिनीयुत्या क्षेत्रयोगेण किम् । पर काटि । सेव प्रान्तिज्या। अत एवोन तद्र्धतिपलच्छायाऽयुत्याऽन्या पृयवस्थिता कुज्यान परिजनीयतिग्नेि क्षुण्णा भाज्या । आममपज्यका स्यात्ततो विलोमविधिना फधितेन भस्पर॥१५॥ उन्य प्रश्नमाह-फ्रान्तिज्यासमहामृतदधृतियुतिमिति । स्पष्टार्थ ॥ ९६ ॥ करणम्-कान्तिस्यासमर कुतकृतियतिरिति अनोपपत्तिः राजपा । शान्तिग्यासमा हकुतदधृतियुति कोटियांग, । अग्रासमनहकुन्दधः नियन र्णयाग । अनानुपात । यदि मान्तिग्यासमशक्तधृतिय या क्षेत्रस्य को दयंगर १४४० अप्रासमरास्तभृतियति क्षेवनयकर्णयोगः १८०० तदा दाद- ·त्रिप्रश्नाधिकारः। २११ इदानीमन्यं प्रश्नमाह- यत्र निवर्गेण मिता पलामा तत्र निनाडीप्रमितं चरं स्यात् । यदा तदाऽक यदि वेत्सि विद्वन्सांवत्सराणां प्रवरोऽसि ननम् ॥९८॥ स्पष्टार्थः ।। ९८॥ इदानीमस्पोत्तरमाह- चरज्यकाकामिहतित्रिमौर्या भक्ताऽऽसवर्गोऽक्षभया स्वनिध्न्या । युतोऽथ तन्मूलहता चरज्या सूर्या १२ हता कान्तिगुणस्ततोऽर्कः॥१९॥ अनोपपत्तिः । क्रान्ज्यिाममाण यावत्तावा १ । इयमक्षमभागुणा दादरा १२ भक्ता कुज्या स्यात् । या वि ११ इदानी प्रकारान्तरेण कुज्यावर्गः । तन पावत्तावद्वर्गोनलिज्यावर्गो धुज्यावर्गः स्यात् । तेन गुणितश्चरज्यावर्गस्त्रिज्यावर्ग- भक्तः कुज्यायर्गः स्यात् । पाव चव १ त्रिव चव १ । अयं पूर्वकुज्यावर्ग- छेदः त्रिव १ णानेन पाव विव १ सम इति पक्षौ समच्छेदीकृत्य च्छेदगमे रुते शोधनार्थ १४४ १२ न्यासः । पाव विव विव १ रू. अनयोस्त्रिज्यावर्गणापवर्तितयोः समी- या चष १४४ त्रिव चव १४४ करणे क्रियमाण एवं जातम् । अधस्तनपक्षे यावर्गेण चरज्यावर्गद्वादशवर्गयोधीतरा-- मेन विज्यावर्गच्छिन्नेनर्णगतेन शोध्यत्वाद्धनगतेनोपरितनराशिर्यावर्गो विषुवी- वर्गतुल्यो युतः कृतस्तस्य मूलेनाधस्तनरूपराशेर्मूलं चरज्याद्वादशघाततुल्यं भक्त फलं कान्तिज्येत्युपपन्नम्। शि०-शाइगुलकोट्या किम् । फल पलकर्ण. १५। अस्मात्कोटिश्रुतिकृत्योरन्तरात्पदमित्यादिना वा पलक्षेत्रकर्णे पटक्षेत्रभुजस्तदा पलणे क इत्यादिना पलभा स्यात् । नव ९ । अथ पलनुतिपलच्छायायुत्या क्षेत्रयोगेण पलभाभुजस्तदा क्रान्तिज्यासमशङकुकुज्यो- नतद्धृतियुत्या क्षेत्रयोग्णाऽऽयसज्ञकः। फल भुज. । सैव कौन्तिज्या । अतो वैलोम्येन रवे. ॥१७॥ अन्य. प्रश्न:-यत्र निवर्गेणेति । स्पष्टार्थः ॥ ९८ ॥ अन सूत्रम्-चरज्यकाऊभितिरिति । अनोपपत्ति. । अन क्रान्तिज्याम माणं यावत्तावत् या १ । द्वादशकोटौ कथितपलभाभुजस्तदाऽस्या क्रान्तिज्याकोटी कः। फलं कुज्या स्यादिति जाता या पल्भा १ । प्रकारान्तरेण कुज्या साध्यते । १२ शान्तिज्ययोनखिज्यावर्गो विव १ युज्यावर्गः स्यादिति जातो याव १ निर ११ बर्गेण वर्ग गुणयेदित्यादिना त्रिज्यावर्ग त्रिव १ स्थाने युज्यावर्ग याव १ वि १ स्तथा

·ग्रहगणिताध्याये-
अथवा तद्देशीयैश्चरखण्डकैश्चरज्यासाधनव्यस्तीवधिना स्थलो रविः स्यात् ।
अत्र चरं घटीयम् ३ । अस्य ज्या १०६२ । अर्कगुणिता जाना १२७४४॥
इयं त्रिज्यामक्का लब्धम् ३।४२।२४ । अस्य वर्गः १३१४३१७ । अक्षमावर्गे-
गानेन ८१ युतः ९४१४३१७१ अस्य मूलम् ९।४३१५१। अनेन हता
चरज्या सूर्या १२ हता लब्धं क्रान्तिज्या १३०९ ॥ २८ ॥ ९९ ॥
अथान्यं प्रश्नमाह-
युज्यकापमगुणार्कदोय॑कासंयुतिं खसखबाण ५००० संमिताम् ।
वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यमं मध्यमाहरणमस्ति चेच्छ्रुतम् ॥१०॥
स्पष्टार्थम् ॥१०॥
शि०-कथितचरज्यावर्गस्थाने चर १ काफल कुज्यावर्ग इति जातः। याव चव १ चव त्रिव १।
त्रिव
अयं पूर्वकुज्यावगणानेन यावविव १ सम इति पक्षौ समच्छेदीकृत्य च्छेद-
१४४
गमे शोधनार्थ न्यासः क्रियते । स यथा । याव विवत्रिव १ रू०
यावचव ४४ निव चव १४४
पक्षयोखिज्यावर्गेणापवर्तितयोः समीकरणे क्रियमाणे जातोऽपस्तनपक्षस्य यावचव १४४
रू त्रिवचन १४४ यावद्वर्गराशेत्रिज्यावर्गो हरो जातः । अत्रैकाव्यत्तमित्यादिना
शोधने क्रियमाणे संशोध्यमानमृणं धनमित्यधस्तनपक्षे यावदर्गेण चरज्यावर्गगुणेन निज्या-
पर्गभतेनोर्ध्वस्थो यावदर्गो विपुवतीवर्गगुणो यतो यावत् क्रियते तावञ्चरज्यकाभिहति.
सिमाऱ्या भक्ताऽपमवर्गोऽक्षमया स्वनिघ्न्या युतः सम एव । रूपाण्यन्यस्येतरस्माच्च
पक्षादिति कृते पक्षयोर्वर्गगतत्वान्मूले गृहीत्वा शेषाव्यत्तेनोद्धरेपशेषमिति प्रियमाणे
तन्मूलदता चरज्या सूर्याहता यावत्तावन्मानं प्रान्तिज्या स्यात् । अत्र माइमन्दावनो-
धार्थ घरज्यका भितिरित्यनोच्यते । राशियं १४४ । ३६ (१) । दादशवर्ग १४४
गुणितभरज्यामा ४ जातः ५७६ । विज्यावर्ग ३६ भक्तः फलं १६ । अत्र चर-
ज्यका २ को १२ मितिः २४ विमा ६ भत्ता ४1 वर्गः १६ । अयमपि
सम एन । एवं मुधिया ज्ञेयम् ॥ ९९ ॥
अन्य समाह-पृश्यफापमगुणाति । स्पार्थः ॥ १०॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। २१३ इदानीमस्पोत्तरमाह- ज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्यु १५ धृताध्या ४ हता स्यादायो युतिवर्गतो यम २ गुणात् सप्तामरा ३३७ तोनिताः । नागाव्यङ्गदिगङ्ककाः ९१०६७८ पदमतस्तेनाद्य ऊनो भवेद व्यासार्धेऽष्टगुणाधिपावक ३४३८ मिते कान्तिज्यकातो रविः॥१०॥ योद्दिष्टा रविदोाद्यज्याक्रान्तिज्यानां युतिः सा पृथस्था चतुभिर्गुण्या पञ्चदशभिर्भाज्या । फलमाद्यसंज्ञं स्यात् । अथ युतिरुतेः पृथक्स्थाया द्विगुणायाः सप्तामरै ३३७ भांगे गृहीते यहभ्यते तेनोनिताः कार्याः। के । 'नागाव्यङ्ग- दिगङ्ककाः । अत एभ्यो यत्पदं तेनाऽऽद्य ऊनीकृतः सन्क्रान्तिज्या भवति । सा चककलाव्यासार्धे । अस्या रविः साध्यः । शि०- सूत्रम्-धुज्यापक्रम इति । अत्रोपपत्तिमध्यमाहरणबीजेन । क्रान्तिज्याप्रमाणे यावचावत् या १। इयं क्रान्तिज्या त्रिज्याघ्नीत्यादिना त्रिज्यागुणा परमकान्तिज्यया भक्ता दोा स्यादिति जाता या ३४३८ । इयं क्रान्तिज्यया या १ समच्छेदेन युता १३९७ या ४८३५ जाताऽपमगुणार्कदोयंकासंयुतिः । इयं सूत्रपठितयुतेः समच्छेदेन शोध्या १३९७ या ४८३५ रू यु १३९७ जातेयं धुज्या । अस्या वर्गः । याव २३३७७२२५ यायु १३५०८९९० रू युव १९५१६०९ । हर १९५१६०९ [एनं क्रान्तिज्यावर्गोनविज्यावर्गात्मन द्युन्यावर्गेण सम कृत्वा] समच्छेदी कृत्यच्छेदगमे शोधनार्थ न्यासः। याव २३३७७२२५ यायु १३५०८९९० रू युव १९५१६०९ । याव १९५१६०९ याय० रू २३०६७७१३९२८९९६ एकाव्यक्तं शोधयेदिति सशोध्यमांनमृणं धनमित्यू+स्थेऽधस्तनो यतो जातमु- परिस्थपक्षे याव २५३२८८३४ याय १३५०८९९० 1 अधस्तनपक्ष ऊर्ध्वस्थपक्षरूपाणि संशोध्यमानं धनमृणमतोऽधस्तनरूपराशरूलस्थी यतिवर्गोऽग्रे प्रयोजनाच्छाध्यमान. स्थापित न्यासः रू युव १९५१६०९ । रू २३०६७७१३९२८९९६ पक्षयोर्यावत्ताबद्वर्गाइके. नानेन २५३२८८३४ अपवर्त्य जातमुपस्थिपक्षयोर्यावर्गस्थाने याव १ । यावत्थाने जातस्य च न्यासः यायु १३५०८९९० । २५३२८८३४ ·विप्रनाधिकारः। २१५ शि०-क्षरूपराशिवर्ग १६ क्षेप । अवशेषदर्शन पुनरध पक्षे । युव १९५१६०९ क्षेप १६ २२५ हर २५३२८८३४ २२५ तद्यथा। अय मध्यार्धवर्ग क्षेप समच्छेदीकृत्य युतिकाऽप्यस्त मिथो हराभ्यामपवर्तिताभ्यामित्या- दिना वर्गगतक्षेपस्य क्षे १६ अवस्थहरेण २९५ अपवर्तनाइकहरो २५३२८८३४ अपवर्तित २२५ २१२५७२ । एभि ११२५७२ समच्छेद्रीकृतो मध्यार्धवर्गों जात समच्छेदक्षेप रू १८०११६१ । अय समच्छेदयुतिवर्ग क्षेप्य इति धनर्णयोरन्तरमेव योग इति जात २५३२८८३४ युव १५०४४८ । यतिवर्गहरावेभि ७५२२४ रपवर्तितो जातो युतिवर्गस्य द्वौ गुण हर २५३२८८३४ २। हर सप्तामरा ३३७ । अत उक्तम् । यतिवर्गतो यमगुणा सप्तामराप्त्योनिता ऋणशेषत्वात । नागादयगदिगइकका । शेषमर वर्गगतत्वादयाह्यम् । पुन समशोधने कृतेऽव्यक्मरणगरूपतोऽल्पमित्यनेन ऋण धन कृत्वोपरितनरूपगशेरधरतनरूपराशरूनो भवति । अत उक्त-तेनाथ ऊन इति । फल यावत्तावन्मान मान्तिज्या स्यात् । अगास्मत्प्रपितामहगणेशदैवज्ञपितृभि केशवदेवते कृता पाटीगणितरीति त्यवत्या लघुज्यया बृहज्ज्यया च स्वकल्पनतजातीया शोकबद्वाऽस्ति । लघुज्याश्रोक । दो कान्तियुगुणेक्यक खरविभि १२० हीन युगध्न ४ निभू १३ । हृन्मध्यापमजीवकाइक्युगत ४९ शुद्धास्तयोरल्पम् । तत्त्वघ्न २५ नग ७ हृत्तु तत्त्ववगुणोऽस्याब्धीन्द्रभागो१४४निता । स्यात्स्पष्टापमसिञ्जिनी रद ३२ हता दाा रघुविश्वहत । अस्योपपत्ति । अष्टेकराशेदाि निभज्यकाध ६० । एकराशे क्रान्ति १२ अस्या लघुज्या २५। क्रान्तिज्या २५ वर्ग ६२५ ऊनस्त्रिज्यावर्गा १४४०० जातो युज्यावर्ग १३७७५ । अस्य मूल धुज्या ११७१ ३० । क्रान्तिज्यादोायुज्यायोग' २०२ अभीष्ट । असो त्रिज्यया हीन क्रियते तदा युज्याकान्तिज्यायोग स्थूल आयाति । यथा खसख बाणसमितेष्टयुतरिष्टभुजज्यापनीता सती प्रान्तिज्यायुज्यायोग एवावशिष्यते । अतोऽस्मा- ·.. २१४ ग्रहगणिताध्याये- अवोपपतिः । कान्तिज्यापमाणं यावत्तावत् १ । इयं विज्यागुणा जिनां- शज्यया भक्ता रविदोर्पा स्यात् । या ३४३८ । इयं कान्ति ज्यायुक्ता । उद्दि- १३९७. ध्युतेः शोध्या। शेष घुज्या भवति । या ४८३५ रू ६९८५००० । अथ छेदः रू १३९७ प्रकारान्तरेण युज्यायों याव १ त्रिव ११ अस्य पूर्वाप्यावर्गण साम्यम् । तत्र पक्षौ समच्छेदीकृत्य च्छेदगमे शोधने च रुते भूतग्रहणार्थं यावत्तावांद्रेण पक्षयोश्छिद्यमानयोर्भाज्यभाजकयोर्यथायोगमपवर्तने च पिमाण एवंविधा क्रियोपपद्यते । अब कान्तिप्या ४६० । थुप्या ३४०७ । दो १५ ५ ११३२ । रापिः ०११९११४।३२ ॥१०॥ शियावत्तावद्युतिस्तथा हरभि१६८८६२४रपवयं जातं यायुमणा पक्षयोर्मध्या ४ १५ १५ धर्म १६ तुल्यरूपाणि प्रक्षिप्य " दयोदयोरभिहति विनिम्मी शेषात् त्यजेत् " इति क्रिय- २२५ माण परिस्थपझे मध्यवर्ततुल्यरूपाणि रूपं १६ । णं प्रकल्प्य मूलं या १ माय २२५ स्यु (1) विनिघ्नी शेषात् त्यदिति संशोध्यमानमृण धनामिति धनर्णयोरन्तरे मध्यमाहर. - कृतेरवशिष्टो मुटतुल्यो राशिः। या १ रुयु० ४ । युतिरितथ्य मृताऽध्या हतेत्युपरितनपक्षे रूपराशिरायसंशः कृतः । अथाम्तनपक्षः । युसिवर्ग १९५१६८९ मध्यमायु- तितुल्य १६ १९२५ रूपाणि २३०६७७१३९२८९९६ अपपर्तनांक २५३२८८२४! अस्मिमधस्तनपक्षे यायत्तावावेणाधो हरस्थेनापवर्तने कृतेजातं ९१०७२९। अप रूपरा- गावूलस्य किंचिदूनाः पथदशहरा । ते पूर्णा: पश्चदश गृहीताः। अतोऽर नागाद्न्यहदिगड- कसा होता.९१०६७८॥ अशोषमस्वरूपरागः शोधनामुत्पन्नम्। युव१९५१६०९। अस्य पर्सनार्थमय हर उत्पनः २५३२८८१४ 1 तथा भूउमहणाय धनभूतोऽयमुपन्तिनमा ।

·विप्रनाधिकारः । शि:-क्षरूपराशिवर्ग. १६ क्षेपः । अवशेषदर्शनं पुनरथ पक्षे । युव १९५१६०९ क्षेपः १६ २२५ हरः २५३२८८३४२२५ तद्यथा। अयं मध्यार्धवर्गः क्षेपः समच्छेदीकृत्य युतियर्गेऽप्यस्त मिथो हराभ्यामपवर्तिताभ्यामित्या- दिना वर्गगतक्षेपस्य क्षे १६ अधस्थहरेण २२५ अपवर्तनाक्हरो २५३२८८३४ अपवर्तितः २२५ ११२५७२ । एभि ११२५७२ समच्छेदीकृतो मध्यार्धवर्गो जात. समच्छेदक्षेपः रू १८०११६१ । अयं समच्छेदयतिवर्गे क्षेप्य इति धनर्णयोरन्तरमेव योग इति जातं २५३२८८३४ युग १५०४४८ । युतिवर्गहरावेभि ७५२२४ रपवर्तितो जातो युतिवर्गस्य द्वौ गुणः हरः २५३२८८३४ २। हरः सप्तामराः ३३७ । अत उक्तम् । यतिवर्गतो यमगुणा सप्तामराप्त्योनिता ऋणशेषत्वात । नागाद्यगदिगकका । शेषमूल वर्गगतत्वाग्राह्यम् । पुन. समशोधने कृतेऽव्यक्तमूलर्णगरूपतोऽल्पमित्यनेन ऋण धनं कृत्वोपरितनरूपराशेरधरतनरूपराशरूनो भवति । अत उत्त-तेनाद्य ऊन इति । फल यावत्तावन्मानं कान्तिज्या स्यात् । अस्मत्प्रपितामहगणेशदैवज्ञपित्ताभ केशवदेवी कृता पाटीगणितरीति त्यवत्या लघुज्यया बृहज्यया च स्वकल्पनेतज्जातीया भोकबदाऽस्ति । लघुज्याश्लोक. । “दो क्रान्तियुगुणैक्यक खरविमि १२० हीन युगघ्नं ४ त्रिभू १३ । हन्मध्यापमजीवकाफ्युगतः ४९ शुदास्तयोरल्पकम् । तत्त्वघ्न २५ नग ७ हृत्त तत्त्ववगुणोऽस्याब्धीन्द्रभागो१४४निता। स्यात्स्पटापमसिञ्जिनी रद ३२ हता दोा लघुर्विश्वहृत् । अस्योपपत्ति । अटैकराशेदाि त्रिभज्यकाध ६० । एकराशे शान्ति १२ अस्या लघुज्या २५। क्रान्तिज्या २५ वर्ग ६२५ ऊनस्त्रिज्यावर्गो १४४०० जातो युन्यावर्गः १३७७५ । अस्य मूल दुज्या ११७। ३०। क्रान्तिज्यादाायुज्यायोग' २०२ अभीष्ट । असो रिज्यया हीन. क्रियते तदा गुज्यात्रान्तिज्यायोग. स्थूल आयाति । यथा खसख- बाणसमितेष्टयतेरिष्टभुजज्यापनीता सती क्रान्तिज्यायुज्यायोग एवावशिष्यते । अतोऽस्मा. ।

·ग्रहगणिताध्याये-
इदानीमन्यं प्रश्नमाह-
कान्तिज्यासमशकुतदधृतिमहीजीवायकाणां युति-
दृष्टा खाम्बरपञ्चसेचर ९५०० मिता पश्चागुलाक्षप्रभे ।
देशे तत्र पृथक्पृथग्गणक ता गोलेऽसि दक्षोऽक्षज-
क्षेत्रक्षोदविधौ विचक्षण समाचक्ष्वाविलक्षोऽसि चेत् ॥ १०२ ॥
सष्टार्थम् ।।१०२॥
शि०-दपीष्टयोगात् २०२ विज्यातुल्येष्टभुजज्या १२० अपनीता जातोऽपमज्यायुज्यायोग
८श द्वयोर्यागादस्मात्तृतीयसाधनार्थमनुपात । यद्यनेन परममान्तिज्या ४८।४५ परमाज्या
१०९। ३० योगेन १५८ । १५ परमक्रान्तिज्या ४८। ४५ प्राप्यते तदा प्रागानी-
तस्थलयोगेन ८२ किम् । अत्र गुणचतुर्थांशेनानेन १२ । ११ गुणहरावपवतितो । गुण-
स्थाने चत्वार' ४ हरस्थाने त्रयोदश १३ जात युगघ्न विभूहदिति । लब्ध २५ । १२ ।
इय मध्याऽपमज्या । अइक्युगत परमापमज्यात एव शुदा २३ । ४८। यल्लभ्यते तदेव
गृहीतम् । अत्र नवत्यशे' सहरानुपात । यदि परमापमन नवत्यशा २४ । २२ । ९०
स्तदाऽनेन २३ । ४८ किम् । अन नवते' पञ्चविशतिभागेन ॥३६ गुणहरावपरतितो गुण-
स्थाने २५ हरस्थाने ७ रब्धमस्मादशा ८४ । ६ एपा ज्या ११८॥ ४८ अनान्योऽनुपात'!
निज्यया यदि मध्यापमपरमापमयोरनयो २५ ॥ १२ ॥ २४ ॥ २२ अन्तर ०
तदाऽनया ज्यया ११८ । ४८ किम् । अत्र गुणकेनानेन ०५०। त्रिज्या १२० भत्ता
जातो हर एव १४४ । अत फल किंचिढूना' पञ्चदश । अनेन हीना मध्याऽपमज्या
२५।१२ स्पष्टा भवति। सूक्ष्मापमज्याया स्थूलाऽपमज्याऽधिवाऽऽयाति। अतोऽन्तर स्थला
पमज्याया न्यूनमेव कार्यम् । एव कृत सूक्ष्मा स्यात् । अस्या प्रान्तिज्याया दोार्थ
मनुपात' । यदि परमयाऽपमज्यया ४८ । ४५ दोय॑य १२० लभ्यते तदेयामपमज्यया
किम् । अन क्रान्तिज्यायास्त्रयोदशाशेन ३ । ४५ निज्याऽपचतिता त्रिज्यास्थाने दानि
शत् ३२ क्रान्तिज्यास्थाने प्रयोदश १३ एव रची दोा स्यात् । बृहज्ज्यात शोको
व्यतोपपत्यैव ।
दो प्रान्तियुगुणेश्यक विभगुणेनोन युगम ४ त्रिभू १३ ।
हन्मध्यापममोर्विकाऽथ परमकान्तगुणाच्छोधिता ।
तत्स्वल्पाइकहता सशैल७०विदता रन्धाशनीवा नगे
न्दा१४७शोनाऽपमसिअिनीह महती वाऽतो भुनज्योतयत ॥१॥
पूर्वगणितबदनापि गणित कार्यम् ॥१०॥
क्रान्तिज्यासमराकतद्धृतिमहीजीवेति । स्पष्टार्थ ॥ १० ॥

·नियमापकार
इदानीमस्पोत्तरमाह-
क्रान्तिज्यां विपुवत्प्रभारविहतेस्तुल्या प्रकल्प्यापराः
छत्वाऽग्रासमशकुतदधृतिमहीजीवा अभीष्टास्ततः ।
याद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोद्दिष्टयुत्या हता
उद्दिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमातू ॥१०॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । अत्र क्रान्तिज्पेष्टा कल्प्या। साऽत्र द्वादशगुणविपुवच्छायातुल्या
कल्पिता यथेतरा निरग्रा लभ्यन्ते । कान्तिज्या ६०। समशड्कुः १५६ ।
तद्धृतिः १६९ । कुज्या २५ । अया ६५ । एवमस्याः कान्तिज्याया ६०
एताः साधिताः। अतस्रराशिकम् । अत्र यासां युतिस्दाहता तासां युतिः
कार्या । तथा स्ता ४७५ । यद्यनया युत्यैताः क्रान्तिज्याद्याः पृथक्पृथक्
पञ्च ज्या लभ्यन्ते तदाऽनपा खाम्बरपश्चखेचर ९५०० मितया किमिति । एवं
सधा कान्तिज्या १२०० । समशड्कः ३१२० । तद्धृतिः ३३८० । मही-
जीवा ५०० । अग्रका १३०० । ॥१०३॥
शि०- सूत्रम् । फ्रान्तिज्यां विपुवत्ममेति । अत्रोपपत्तिरिष्टकर्मणा । अब विपुष-
स्प्रभारविहतेस्तुल्या मान्तिज्या कल्पिता । किमिति । कुज्यादीनामभिन्नत्वार्थ रविह-
तेस्तुल्या कल्पिता । अथास्या. कल्पिताया इष्टाया प्रान्तिज्यायाः पूति पलक्षेत्रानुपा-
तविधिनोदिष्टा अग्रकादय' साध्या । यत क्रान्तिज्याया उपचयेनाप्रादीनामुपचय'
क्षयेन क्षयः । अत इष्टकर्म युक्तम् । पलक्षेत्रानुपातविधिनाऽयादयो यथा । दादश-
कोटो पचाइगुराक्षप्रभाभुजस्तदा विषुवत्प्रभा ५ रवि १० ते ६० स्तुल्यकान्ति-
ज्याकोटो कः । फ्ल कुज्या परभा ५ वर्ग २५ तुल्या । कुज्याभुज कोटिग्प-
प्रमज्या। तत्कृत्योर्योगपद कर्ण." अग्रा ६५ । पलमा ५ भुने दादशकोटि १२
स्तदाऽया ६५ भुजे का कोटि । फल समगह १५६। तधृतिसाधनार्थ परमा ५ द्वादश
१२ वृत्को २४१४४' काग १६१ पद १३ पलकर्मः । दासकोटी पलम-
स्तदा समशहकुकोटी + । पल तधृति १६९ । अत्र क्रान्तिज्या ६० समश-
इकु १५६ तद्धति १६९ महीनीवा २५ अमका ६५ ण युतिम्दादतात कृता
४७५ । अवानुपातः । यदनया युत्या ४७५ आनीता ब्रान्तिज्यासमझट्कृतदधृति.
महीनीवायका. पृपक लम्यन्ते तदा साम्बरपासचरमितया ९५०० का. पगिति
किम् । यदनया युपा ४३५ इय प्रान्तिया ६० तोदिष्टयुत्या ९५०० का ।
सल्या पशान्तिज्या १२०० । र पृथकसमशाइकुतद्धतिमहीनीवामका भान्तीति जाताः
समगइः १३९० तदधृति. ३६८० महीनीचा ५०० अमानीया १३० ॥१॥

·प्रहगणिताध्याये- इदानीमस्याऽऽनयनस्प च्यातिदर्शनार्थमन्य प्रश्नमाह- अग्रापमज्याक्षितिशिञ्जिनीनां योग सहसद्वितयं २००० विदित्वा । पृथक्पृथक् ता गणक प्रचव रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत्॥१०४ अनापि कान्तियां विपुत्मभारविहतेस्तुल्यां मकरूप्येत्यादिना कल्पिता कान्तिया । ततोऽयाकुज्ये साधिते । क्रान्तिज्या ६० । अग्रा ६५ । कुचा २५/ आसां युत्याऽनया १५० यद्येताः पृथक्पृथग लभ्यन्ते तदा सह- सद्वितयेन २००० किमिति। लब्धा कान्तिज्या ८.01 अमा ८६६ । ४० कुज्या३३३ । २०॥१०४॥ इदानी नलकयन्त्रेण. ग्रहविलोकनपकारमाह- विधाय पिन्टुं समभूमिभागे ज्ञात्वा दिशः कोटिरतः प्रदेया । प्रत्यङ्मुसी पूर्वकपालसंस्थे पूर्वामुखी पश्चिमगे ग्रहे सा ॥१०॥ कोट्यगतो दोरपि याम्यसीम्यो विन्दोश्च भा भागभुजागयोगात । सूत्रं च विन्दुस्थनरागसक्तं प्रसार्य कर्णातिसूनगत्या ॥ १०६ ॥ दृगुच्चमूलं नलकं निवेश्य वंशयाधारमथास्य रन्ध्रे । विलोकयेत् खे खचरं किलैवं जल विलोमं तदपि प्रवक्ष्ये ॥१०७|| यस्मिन् दिने यह ग्रहणं ग्रहयुतिं शृङ्गोन्नति वा नसकयन्त्रण दर्शयितुमि- च्छति तस्मिन् दिने तस्मिन् काले तस्य ग्रहस्य ग्रहन्छायोक्तप्रकारेण छायां कर्ण भुजं कोटि चाऽऽनीय नरकयन्त्र निवेशयेत् । तत्राप सूत्रावतार:-विधाय शि०- अन्य प्रश्नमाह-अग्रापमज्येति । अत्रोपपत्तिः । अत्रापि विषुवत्प्रभागवितेस्तुल्या शान्तिज्या प्रकरप्येत्यादिना शान्तिज्या ६० पूर्ववत् । अया ६५ कुज्या २५ आसा युत्याऽनया १५० योता. पृथक पृथक् तदा सहनदितयेन का। लब्धा शान्तिज्या ८०० जमा ८६६ कुज्याः ३३३ ॥ १०४॥ २०. इदानी नलिकायामिष्टग्रहादिदर्शनार्थ नरिकायन्बनिोशन श्लोक चतुष्टयेनाऽपह- निधाय पिन्दुमिति । पार्थः । अत्र दो.कोट्यौरानयनम् । तद्यथा । यस्य ग्रहस्य यस्मि बाल इप्टे नरिकारन्धः प्रियते तस्मिन्काले ज्ञातु यदा भाऽभिमता ग्रहस्येत्यादिना वक्ष्य- माणविधिना तस्य शुगत साव्यम् । तस्मादृशुगतात्स्पष्टशान्ति. स्फुटा शरयुतनित्यादिना वक्ष्यमाण पविनेटप्रभाणी साध्यो । तत. पूर्वोन विधिना विभज्या पताकामकेत्यादिना भज साध्यः । तस्माद्भुनाई दो प्रभागवियोगमूल कोटिरित्युतप्रकारेण कोटिः साध्या । एमिकालाम्य भुगकोटी मात. १०५॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। २१९. विन्दु समभूमिभाग इति । जलसमीरुतायां भूमौ बिन्दु रुत्वा रुवादिना दिक्- साधनं च कृत्वा बिन्दोरुपरि पाच्यपरा रेखा कार्या । ततो यदि गदा ग्रहः पूर्व- कपाले वर्तते तहि बिन्दोः सकाशात् कोटिः प्रत्यङ्मुखी देया । यदि पश्चिमक- पाले ग्रहस्तदा पूर्वाभिमुखी । ततः कोट्यग्रा जो याम्यः सौम्यो वा यथादि- ग्दातव्यः । तथा बिन्दोः सकाशाच्छायापमाणा शलाका भुजायाभिमुखी प्रसार्या । छायाभुजशलाकारयोर्यत्र योगस्तत्र सूत्रारपैकमग्रं बवा द्वितीयमयं विन्दूपरिनिवेशितस्प शङ्कोरग्रसक्तं तिर्यक् कर्णगत्या प्रसार्य कस्मिन्नप्युच्च- वंशे वध्नीयात् । ततस्तया सूत्रगत्या नलकं निवेशयेत् । एतदुक्तं भवति । नलकसुपिरगर्भ यथा तत् सूत्रं भवति तथा नरकः केनचिदाधारद्वयेन स्थिरः कार्यः । यथा नलकस्प मूलं गुच्चं भवति । एवं नलकमलास्थितया दृष्टया नलकसुपिरणोद्दिष्टकाले ग्रहादिकं दर्शयेद्गगने ॥१०५॥१०६॥१०॥ इदानी पले विलोकनार्थमाह- निवेश्य शट्यं भुगमागयोगे चिन्दो रामानुगते च सूत्रे । तथैव धार्या नलिका विलोक्यो धिन्दुस्थतोये सुपिरेण सेटः॥१८॥ जले विलोममिति । भुजभाप्रयोोंगे शकुं निवेश्य बिन्दोः सकाशाच्छ- इक्कमसक्तं सूत्रं कर्णगत्या मसार्य सूत्रगत्या माम्वन्नलकं निवेश्य किंतु दृगु- चामं नलका दृष्टिं हवाग्धःसुपिरेण बिन्दुस्थापितजलपात्र शहं विलोकयेदिति । वि०- कोटपमत इति । वृगुच्चमूलामिति । मादमन्दावघोषाय व्यारया । काट्यग्रतो दारपि याम्पसौम्य. प्रदेयः । बिन्दोः सकाशाद् भुजानपर्यन्तं भा देया। भायभुजाप्रयोगाद विन्दुत्यनरामसक्तं कर्णाकृतिसूत्रं प्रसार्थ सूत्ररत्या दृगुच्यमृलं नल वंशयाधार निध- श्यास्य नलकस्य रन्ध्रे तस्मिनिष्टकाले क्लेिति चरं विलोकयेत् । जले विलोम तदपि प्रवक्ष्ये ॥ १०६ ॥ १०७ ॥ तयथा । निवेश्य शष्ट कामति । व्याख्या ! भामभुगप्रयोगे र इ निवेश्य बिन्दोः सकाशानूनरामप्रत्यनुगते सूत्रे तथैव नलिका कार्या । यथा दर्णाकृतिसनगत्याऽतिविन्द स्थतीये सुपिरेण सेटो क्लिोया । दृगुचामनलका दृष्टि कृत्वाऽ३. सुपिरेण पिन्टस्थनोये जलपाने प्रहं विलोकयेदिति । अत्रोपपत्तिः । छायामप्राच्यपरयोरन्तर बिल भुभा पर्णवृत्तामापलभासंस्कारेणोत्पाते। शहपुमलादुनामपर्यन्तं छाया कर्णरुपा भवति।योदा.. कर्णवर्गयोगिन्मुलं कोटिः । सा च मुजारमूलय मध्यवर्ती प्रत्यपरस्त्रेऽन्तर पति । अतो बिन्दोः ३ ड कुनिश्यते । पूर्वकपाले रहे जाया पविमा क्षति । उत. कोटि: पश्चिमाभिमुरती प्रदीयते । पश्चिमक पालथे महे छाया पूर्वाभिमुखी भवति । त. पूर्वी मरती कोटि: प्रदीयते। तस्मात्कोट्यपादक्षिणोत्तरो मुजामायापर्यन्तं भवति । भुनापदिन्योर्मध्ये छायार्णरूपा पूर्वत एव । शमछायामयामध्ये महापेटकों भवति । जतायाबाद बिलस्परमात सूमिटफर्मानुरूपं भपति । मस्तासूबानुरुपाया नमा मिति ·२२० ग्रहगणिताध्याये- अत्रोपपत्तिः । अत्र ग्रहाविपरीतदिशि छापा भ्रमति । यदि प्राग्भागे म स्तदा पश्चिमभागे छाया। यदि पश्चिमभागे ग्रहस्तदा पाग्भागे छाया। यदि या प्राच्यपरयोरन्तरं दक्षिण तदा छायायमाच्यपरयोरन्तरमुत्तरम् । यद्युत्तरं तदा क्षिणम् । अत एव प्राच्यपरा कोटिविपरीता दत्ता । भुजस्तु यथादिग्गतो दत्तः यतोऽसौ छायाग्रस्य भुजः मागेव विपरीत आनीतः । अतश्छायामाच्छड्क्वन गामि यत् सूर्य ग्रहानुगतं भवति तद्गत्या निवेशितस्य नलकस्य सुपिरे ग्रह दृश्यत इति तत्र किं चित्रम् । सुगमाऽत्र वासनेत्यर्थः । अथ जले विलोममिति जलाधस्यां दिशि यावति दूरे यावदुच्चं वेण्वग्रादिकं वर्तते तत् तस्य दिशि तापति दूरे तदुच्चप्रमाणं भुवः सकाशादधोमुखं कृतं सद्दष्ट पुरुपेण जले दृश्यन इति जलदृष्टयोबस्तुशक्तिः । अधोमुखन्यस्तस्य वेणार सूत्रस्यैक्मय बड्या द्वितीयमय पुरुषदृष्टिमानीयमान यत्र भुवं भित्या निर्गच्छति तद्विन्दुस्थानम् । तत्र जलपात्रम् । पुरुषस्य दृगुच्छ्रयः शकुः । पुरुषजलान्तर छाया । दृक्स्त्र कर्ण इति सर्वमुपपन्नम् ॥ १०८ ॥ इदानीमस्योपसंहारश्लोकमाह- दर्शयेदिविचरं दिवि के वाऽनेहसि युचरदर्शनयोग्ये । पूर्वमेव विरचय्य यथोक्तं रञ्जनाय सुजनस्य नृपस्य ॥ १०९ ।। सप्टार्थम् ॥१०९॥ इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे विपश्नाधिकारस्तृतीयः ॥३॥ अत्र अन्धसंख्या सपादा नयशती ९२५ । शि०-एकाले स महो दृश्यत इत्युपपन्नम्। जले विरोममिति । जरादि यस्था दिशि याति दूरे यावदुच्च वेवमादिक वर्तते तरया दिशि तावति दूरे तदुच्चप्रमाण भुवः सकाशादधो- मुस कृत सद् द्रष्ट्रा पुरुषेण जले दृश्यत इति जरदृष्टयोर्वरतुशतितोऽधोमुख न्यस्तस्य वेगोरये सूत्रस्यैकमन बध्या द्वितीयमय पुरुषदृष्टगानीयान यर भुर मित्त्वा निर्गच्छति तहिन्दुस्थान तन जर पानम् । पुरुषविगुणस्याय' समुः पुरुषजलान्तर छाया दृक्- सुत्र कर्ण इति सर्वमुपपन्नम् ॥ १०८॥ अस्य प्रयोजनमाह-दर्शयेद्दिपिचरमिति । स्पष्टार्थः ॥ १०९ ॥ आसीनन्दिपुरेऽदिर दिजगुरु श्रीवेशपो देवपितज्ज. श्रीग्णनायकोऽखिलगुरुर्बहालनामा तत । राजश्रीगुरुफेइ यात्मजणेशोत्ते प्रकाशाभिधेयारय ने सुशिरोमणेरधितिरित्रप्रश्नसशाऽगवता? इति भै सकलागमाचार्यश्रीकेशरसावत्सरात्मजगणेशेन रचितभाष्ये शिरोमणि- प्रकाशसज्ञे विप्रश्नाध्यायस्तृतीय ॥३॥ पूर्वार्धः समाप्तः।

·ग्रहगणितपूर्वार्धस्थश्लोकप्रतीकानामकरादिवर्णानु- क्रमेण भूचिः। (पृष्ठाङ्काः ) १३५ ७५ ७८ ११३ ८१ ४२ १३६ २८ १०६ अक्षज्यका कोटिगुणा १४५ अकस्य भोग्यस्तनुभुक्त अक्षमभा संगुणिता ११५ अर्कोदयादूर्ध्वमधश्च अमाका द्विगुणिता १५४ अर्धज्याये खेचरो मध्य अग्रायखण्ड क्षितिशिञ्जिनी १४८ अवक्रयकास्तमयो अयादिखण्ड कथिता च १४३ अश्वाङ्कविश्वेऽत्र जिनांश अग्रादिखण्डं च तथा १४८ असंक्रान्तिमासोअधमासः अमादिखण्ड भुज एच १४३ अहर्मणावक्षिनवाड्क अमापमज्या क्षितिशिञ्जिनीनां २१८ आक्ष्यों यदेष्टा घटिका अमाभुजनी भुतिहत् १४९ इनोदययान्तरं अवापि साध्योन्नतकाल २०४ इन्दुमण्डलगुणेन्दु अथैयमेवाल्पदिवागणेऽपि ६७ इष्टान्त्यकामुन्नतकाल अथोन्नवादूनयुता १७६ इष्टान्त्यकायाश्च हतेश अधिदिनदिनरुद्दिन २७ इष्टान्त्यका सा चरजीव अधोऽधविधाकल्प ४४ इष्टान्त्यकैवं क्षितिजीवया अन्तरं तरणिचन्द्रचक्रजं २७१ इष्टासुसंघादपनीय अन्तरा रवियुतोन १४० उका पभाजभिमत अन्याऽथवोन्मण्डलशकु १५९ उद्वृत्तकर्णश्चर अभिमनधुगणादवमैः ३७ । उद्वृत्तकर्णः समवृत्त अभीष्टवारार्थमहर्गण ६५ उबृत्तकर्णात् क्षिति अयुग्मे पदे यातमध्यं ८७ उद्वृत्तकर्णात् चर अर्क शुक्रबुधपर्यपा १८ उत्तना कोटिरथा असावनदिवागणो ३४ उबृपाङ्कोरपि अस्म क्षेव सितज्ञ ४३. उवृत्तः शर १७७ १७५ १६५ १६५ १८५ १४३ ৭৩৩ ·[२२२ ] ३ .. १४८ २१८ ऋतुभिरक्षदिनर्देश एकस्य राशे हवी एव रुते ये पल्भाग एव धुज्या कान्तिजीवे एवं पृथड्मानवदैव एषा चलारुतजिना. एषामथैकस्य तु बाहु कक्षा सर्वा अपि दिवि कथितकल्पगतोऽर्क करतलकरितामरक कर्णाग्रया बाहुरिह नुन निनी पृथगनका कलिगतादधया दिन कलेगताम्दैरथवा कल्पजचरहतास्तु कल्पोद्भवैः क्षितिदिन. कीटादिराश्यन्तजकोटि कुज्या भुजः कोटिरपक्रम कुज्यापमज्ये भुजकोटि कुग्योनतद्धनिहता कुदन्तलोका द्वितुरङ्ग कृता पद्यपाद्यैश्चतुर रुती जयति जिष्णुजो रुत्वा चेतसि भाक्तितो रुत्वा युतोन क्रमशो केद्रोचयोश्चञ्चल्यो कोटिखनन्दपदक कोटीफ्टनीमफेद्र कोटपमतो दोरपि ६२। कोटयाहवा तद्धति ११९ कोट्याहतरङ्ककतेन्दु १६९ । कोट्याहतैयद्वभैः ८७ कोट्युद्धृत तद्धृति १४५ १७, कान्तिज्यके कर्णगुणे काविज्याकर्णवधात् १४५ कान्तिज्या विषुवत्मभा ६४ कान्तिज्या समशकु- २८ उद्धृतिमही २१६ ४० क्रान्तिज्या समशकु- १७५ तद्धृतियुति. कुज्योनिता २०९ १४७ कान्तिया समशकुतद्धृति- युति कुज्योनिता वीक्ष्य यः २१० कातिज्या समशडकुतद्धति- ५० युति कुज्योनिता वीक्ष्य यो २०८ ४१ कान्ते. ककुब् गोलवशेन १५६ १२० क्रियतुलाधरसक्रम १४२ क्षितिज्ययैव धुगुणश्च १४८ क्षेनाणा स्थूलत्वात स्थला १२२ २०७ क्षेत्रे समायेन समा ७८ खखाभदन्तसागरै ११ ५ खखेषुवेदपगुणा २५ ४ । खण्ड यय समवत्त १४३ ४ खाजिनजीसतयोः ११३ ६७ सादिरामामयः क्वनि ३८ ३६, साम्रासार्हता. ४० वात्रसामगगनापर १०२ खाधाधपोटाक्ष २१८ गणाधिमा पङ्कशरा ११४ ·[ २२६ ] १३ १४३ २०२ १३८ १३४ १२८ ८५ ५ गजाटिभर्गविरदा गताब्दा विभक्ताः समुद्रः गतान्दाधिमासान्तरं गतोऽध्यदिनन्दैमिते गर्जत्कुअरवजिता गुणेषुनागा नगरखानः गोलमात्तद्धृतिहीन' ग्रहकलाः सरवीन्दुक्ला ग्रहः खक्क्षामितयोजनानि ग्रहस्प कक्षैव हि तुङ्ग ग्रहस्य चकैविहता चक्रांशकाड्के क्षितिजाख्य चरघटी सहिता रहिताः चरघ्नमुक्तिधुनिशासु चरज्यकाकाभिहतिः चरादिव नेष्टहतिः चैत्रसितादिगतरितथि चैत्रादियावारितथयः जगुपिंदोदः किल जानन् जातसंहिताः जिनांशमा गुणिता ज्ञाताच साध्यादितरे त एव सूर्यसावन ततः कान्तितो वैपरीत्येन ततोऽपराशाभिमुखं तत्कार्मुके लम्पपती तत्कोटिजीवारुतवाण तत्त्वाधिनोनन्दसमुद्र तत्वाधिभक्ता असवः १८ तथा वर्तमानस्य कस्या ४६ । तथैव कोटिः समवृत्त ५० तदा नतज्यात्रिमजीव ७० तघ्नं स्फुटं पष्टिहतं ६ तन्मस्यादथ याम्य ७८ तस्मादिजैरध्यय १६१ ताडितः खदहनैदिन १२७ तात्कालिकार्केण युतस्य ४० ताभ्यां दिनार्धातिवद् ४३ तांश्चाक्षभागान् पविकल्प्य ४० तिथ्यन्त नाडीनतवाहु १६६ तुलाजादिकेन्द्रे फलं ११७ तुष्यन्तु सुजना बुवा ११८ तेऽभ्रादिभूपा गुणगोद्रि २११ तौ लघुवेदेन्द्रान्तर २०१ विज्यारुतेः पोह्य पर्द ५५ विध्याक्षवर्णन गुणा ३२ त्रिज्या तथा कोटिफलेन १३४ विज्याधिकस्य क्मचाप ६ विज्या नृचापोत्तमजीव ११४ विज्याघातः श्रुतिहारः १४६ विज्याहता वर्णहता ३५ विज्ये पृथक कोटिभुजा १८८ विभज्यकोन्मण्डलशड्कु ७ विभज्यया कोटिफल १४५ विमज्याहतारिका ९८ विभं युतोनोनयुतं ७८ विभिर्भः पदं तानि चत्वारि ७९ त्रिंशत्कला घटिका १२१ १९६ ११५ ९२ १६२ २०० १०० १४५ १५७ ९३ १८९ ८ ·[ २२४ ] १४८ १४७ १८ १११ १५७ १८९ १८६ १४१ १७८ विपटिरवाऽऽनयन विसर्यनेवाण्यमर त्र्यंशोनशेलगुणिता त्र्युटयादिपटयान्तकाल दर्शयोद्द विचरं दिवि दशशिरःपुरिमध्यम दिक्सूत्रसंपतिगतस्य दिग्ज्याप्रयोगवियोग दिग्मिगंभश्च हतो दिनकरे करिवैरिदट दिनगणः वसंगुणितः दिनगणार्धमधो गुण दिनगणो निजपटि दिनादिक्षयाहादिदिग्ना दिनाचं विनिम्नं समा दिनान्तरस्पष्टरवगान्तरं दिनाधंद्यतेसिपकाया गुच्चमूल नरक दृग्ग्याषिजीवे रबिसगुणे दृष्ट्वेष्टमा योऽध दिग दोकोटिग्पायंगहीनी दोकोटियगक्यपद दोः ममापवियोग परवशती दिन पुग्पयामगुणा पुग्यापपपमानयोः যা মালায়সি प्रमानिमिः पुनरोगी मारो दमागेमिनीः १४९ । झाग्दोःफलात् संगुणितात् ७८ द्विघ्नो दिनौषः पृथगक्ष ९० द्विचस्योगजो ग्रहो ६ द्विधापमञ्या भुजकोटि २२० । विधाब्दाद्विरामः स्वरामः ३० द्विधा भवेद्दा समवृत्त १४० द्विनन्दवेदाङ्कगजा १७१ धीवृदिदं चलफले ६२ नताशजीवाभवतीह १९९ नतांशापमांशान्तर ६१ नवासवस्ते स्युरहर्दलं ६० नतिः पलोऽक्षश्च स एप ५८ नतोक्मच्या शर १९ नन्दावनीशैरभुवो ४७ निजाशीतिमागेन युकं १०२ निवेश्य दाइ भुज १८८ पश्चभिः पञ्चभूमिः कराम्या २१८ पचाइगुना गण यत्र १६३ परोक्षमासंगुणितो १९३ पटमभानः समगइकु ८७ पटपमा तोपपटा १४९ पटपमा व्यासदलेन १४० पट अनिमग्विगुणस्प ३० पावलम्पारपमेन २१२ पूर्णांकाले तु समी २१३ पाराधिमपसरणिः २०६ पारमरिमागे गणितीय ६. पाल्पामुशिक्षितिजा " पातः पहिवापस ४५ २०५ २०४ ११६ १६७ १८५ १२८ १२ ·[ २२५ ] १२१ ११६ १२१ १४ ५१ १८३ ३ ३५ प्रोक्तो योजनसंख्यया फल पलक्षेगजकोटि फलांशखाङ्कान्तर মাসালাদুঘুননবালু बाह्वन्तराख्यामुदया बृहस्पतमध्यमराशि ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु भनमास्तु भगणैर्विवजिता भवति भास्करवासर भवेच्छुद्धिसंज्ञ यद्धार भाकणे खगुणागुले भारतीनसतिसंयुतेः भादयस्य मुजयोः समा भानोः फलं गुणितमर्क भुक्तासुद्धविपरीत भुजः कर्णवृत्ताग्रयाढयो भुजोऽक्षमा कोटिरिना भुजोपमज्या समना भपाधिलोचनरसेः भूदिनानि शरवेद भोग्यासवः सामिहता मध्यावेरयनभाग मनुः क्षमान युगः मन्दोचनीचपरिधिः महीमिवादहर्गणात् मार्तण्डः सममण्डलं किट मातंण्डः सममण्डलं पति मातण्डे सपमण्डल मदि मृञ्चन हीनो ग्रहो ७४ मेषादिजीवास्त्रिगृह १७९ मेगादिराशिवितपस्प ५०४ मेषादिषण्णामुयाः १८४ यतः सृष्टिरेषां दिनादौ १२५ यत्तु दिनाद्यधिशेष १७ यद्वधिमासकशेषक ४० यत् मोक्त फलकीर्तनाय २५ यत्र कचिच्छुद्धिविधी २९ यत्र क्षितिज्याशरसिद्ध ४९ यत्र वातुमिदं जगज्जल १९३ यत्र विवर्गेण मिता १४० यत्र रेखा पुरे स्वाक्ष १९४ यथा यथामधिमासका १२३ यदेकमे लग्गरवी तदा १३७ यद् मान्यैरपि विस्तृत १८९ याताः षण्मनको युगानि १४२ यतिष्यजीवान्तरशेष १४३ यानेष्यनाडीगणिता ६३ यातेप्ययोः खण्डकयोः २५ यात्राविवाहोत्सवजातका १३४ याम्योदक समकोणमाः • १२६ यावचिधिभ्योऽभ्यधिकाऽत्र ११ या स्यावरुनतकाल ८९ युक्तं तनुः स्यादयनांश ६३ युक्तायनांशस्य तु मध्यमस्य २०० युक्तायनाशादामः १८४ युवायनांशाकयह २०४ युवोनिनोवृननरेण ८५ युनोनितोन्मण्डलशइक १४ ८० १३१ : ७८ १६६ १३४ १२३ ११४ १५७ ·[ २२६] ६ ये केन्द्रदाज्य लघुरखण्ड ये दो कोटयोरुत्वमध्ये ये दोकाट्योः स्तः मज्ये योऽदणानिमपस्प सराम रवादग् दक्षिणगोठ ९७ | विशोप खण्डान्यवशेष ८७ वेदचक्षः किटेदं ज्योतिष ८७ वेदचन्द्रद्विवेदान्धिनागाः ८ वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता १७७ | वृत्तम्भःसुसमीरुवक्षिति ५९ व्यासार्धवर्गः पटमा २९ व्यासार्धवाविहतात् १२७'शकुनितासितभूत २७ शतायुः गतानन्द एवं ९ शन्दशास्तं मुखं ज्योतिष ७८ । शरः पृथक्थेन फटन ७७ शशितविकताम्यः २६ शकुनरो ना कथितः ६३ शट्यागमे स्वपतितोगी ७ शेपांशकाः सन्दुहवा ६ १३८ १७१ २०२ १२७ ११ 1 wr । १३३ १४१ रविगुणस्तिथिभिः पृथगुप्ण रविदिनाप्तगताधिक रविरसविरपीन्दुटया वः कोरिनिघ्नाः रुता वेश्चममोगोऽकवर्ष रसतवी भूधरभूमि रुपस्थानयिमागतो दक्षाहदा देवनवेषु रक्षाहवाहिनगणाप्छशि टड्कानगयांमुदयाश गम्पर्क तु पुनिशत् दग्धन मन्दपरिधीरहितः सम्पपकाकोटिरपाक्ष सम्पग्यागुणिता भवत् पादिकं या नवतः टिपागणस्तहियरेण पर्षापनपुगपूर्वक विपाप चिन्द समभूमि रिलिदिने दिनकर বিলাসাধিক फिी पनगाभिनं विमो सिनी विरगंग्यानि सिगानि राम १३२ १३३ १३२ १३६ पडधंमोगानि स मागि ९० पष्टिप्नपिम्वं महमुक्ति १४२ संघपः स्युमन्ना रुवा ७५ समागतिस्तु पागनः १५६ समीपतिथ्पन्त समीर १२४ सर्वक्षमागोनितपत्र १७ स सोम्यगोटी मदद २१८ सामारमशप सगा २५ सा पिम्पकाप्नी हिना १८ सापांदिगोपनसम्मि ६३ सिसिन्धुग्नबाट १४ मा पनि १३२ म पुनारामांनी ८. गरमा मर करनादर १८ ·[ २२७.) ११६ ४२ ११९ १४ स्थूलं कृतं भानयनं स्पष्टोऽधिमासः पतितो स्फुटग्रहं मध्यखगं स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव स्यात् संस्कृतो मन्दफलेन स्यादप्रकाया यदि दिग्ज्यका स्यादुन द्युगवशेषक' स्यादा घटीपष्टिरहः स्याद्व्यासखण्डं खलु स्वकोटिजीवान्त्यफलज्य १३१ स्वदेशजैस्तच्चरखण्डकैः ६७ | स्वया स्वपा तानि पृथक् ११४ स्वषष्टयंशयुक्तानि १०२ स्वस्वामीया विभजेत् १०२ स्वायंभुवो मनुरभूत् १७१ | स्वीयकराश्रतुरङ्ग १७५ स्वीयनखांशयुताः क्षय ८ स्वेनाहते परिधिना ७९ हतिः पतक्षेत्रभुजेन ९२ हतिखिमौा चरजीवया इति सूचिः। ५३ ९१ १५९ ग्रहगणितपूर्वार्धस्थपद्यवृत्तानां सूचिः । (पृष्ठाङ्काः) अनुष्टुप् ५। आर्या ४०, १२२, १९६ ॥ इन्द्रवजा ६,८, ३२, ३६, ४२, ५७, ६२, ७८-८१, ९२, ९९, १००, ११५, १२०-१, १२३, १३१, १३४, १३६, १४०, १४५-९, १६१, १६३, १६६, १७१, १८४, १९३, २००-१, २०६-७। उपजातिका ७,८,१७, १८, २६, ३०, ३१, ३७, ५३, ६३, ६६-७, ७५, ७८, ८१-२, ९२-३, ९७-८, १०२, १०४, १११, ११३-४, ११६, ११८- ९, १२१, १२३, १२८, १३३-६, १४१-३, १५६, १५९, १६०, १६२, १६४-५, १६७, १६९, १७१, १७५-८१, १८३, १८५-७, २०१-२, २०४, २११, २१८-९। उपेन्द्रवजा ४०,४२, १०२, १३२, १५७, २०४। शेषकम ५१-३, ५५॥ ,

·,
-
[ २२८ ]
द्रुतविलम्बितम् २५, २७, ३०, ३७-८, ५८, ६२, ११४, ११५,
१२७, १९९।
पृथ्वी ४
प्रमाणिका ११, २५, ३४-६, ६३-४ ।
भुजङ्गप्रयातम् ९, ११, १३, १४, २७,४४-५०, ६९, ८५,८७,
१८८-९।
मालिनी १३३ ।
मन्दाक्रान्ता ६४॥
रथोद्धता १८, २५, २७,-८, ३४, १४०, १९४, २१२ ।
वसन्ततिलका १४, १७, ४१, ६३, ६८,८९-९१, ११३, १२३,
१२५-६, १५४, १७५, २०७।
वंशस्थम् ७, १८, १५७, १६३ ।
शार्दूलविक्रीडितम् ३, ४, ६, १४, ४०, ७२,-७४-५, ७७, १३८,
१६६, १८४, १९३, २००, २०४, २०८-१०,
२१६-७॥
शालिनी ६, ७८, ८७।
शिखरिणी ५।
सिहोद्धता १११, २०५।
सरिग्वी ६, ११, ३८-९, ७५-६ ।
स्वागता ६२, २२० ।
इति ग्रहगणितपूर्वार्धस्थपद्यवृत्तानां सूचिः समाप्ता।

·अथ ग्रहगणिताध्यायविषयाणां सूचिः। १८९ / आकर्षक: , १४३, १४८ इटकर्णः १७६, १७७ (पृष्ठाङ्काः अक्षक्षेत्राणि १४२।एषां साधनानि १४५|| अहोरात्रवृत्तव्याससूत्रं १५८ | वि- अक्षज्या १४२, १४५। शेषः अक्षांशज्ञानं २३ अया १४२, १४६, १४७, १८९ । आर्यभटः ७४, १२६ अग्राखण्ड १४३, १४८/ इच्छादिक्छाया १६७,१७१ अयादिखण्ड १८१ अधिमासः । शेपं ३३ । लक्षणं ६९ | इष्टज्यासाधनं कल्पे संख्या २६, २८ ( इष्टधनुःकरणं गतानामानयन २९/आन- इष्टयाटिः यने विशेपः ६७। इष्टशः १७८, १७९, १८० अधिमासायमशेषाभ्यां चन्द्रार्कानयनं | इष्टहतिः १७७, १७८ १७७, १७८, १८५ अन्त्यफलज्या उज्जयिनी २०३ उत्क्रमज्याः अन्त्या १५८ । ततो हतिः १५९ । ७८ अन्दपः ४४, ५०॥ उदयास्तसूत्र १५८ अवमं ४८, कल्पे सख्या २६, २७ । उदयान्तर १२३, १२६ गतानामानयन २९ शेष ३१,४७) उन्नतकाल: १७५, १८६, १८८ अंशः उन्नताशाः असत्कर्म १५४, २०५|| उन्मण्डटकर्णः असुः उन्मण्डसाइकु अहोराअयनव्यासा ११५ ऊर्च १७९ अहः ८। करणं । संधिघटिकाः १३३॥ अहर्गणः । आनयनं २८ । फ्ल्पगतान साधनं १२७ पन ३७ । कर्णवृत्तामा ३१, ३२, ३५ । इष्टान्त्या उत्तमजो मनुः १६३ १४३, १४८ ·[ २३० ] १०३। ७० ८ १९२ । कर्णानयनं ९२ कान्तिः ११५, १८८, २०१, २०२ कला ८,१७६ २०४, २०६,२०७,२०९, कलिः । प्रमाणं ११ । कलिगतादहर्ग- २१०,२११। दिग्ज्ञानं १५६। णादिकं ३८ कलिमुखग्रहाः३८। कान्तिज्या ११४,१४२, २०११ कल्पः ११ क्षणः कालप्रवृत्तिः ७ गतिफलं कालविभागाः ८ क्षयमासः । लक्षणं ६९ । क्षयमासका- काष्ठा कुजः । कल्पे भगणाः १८ । शीघो- खकक्षा ४०1 च्चभगणाः १८ । मन्दोच्चस्य गणेशदैवज्ञः ७२, ७३, ९८, १००, १८। पातस्य १८ मध्यम- १०१, १०५ १०९, १५८, स्थानयनं ६० । क्ल्यादौ मध्य- मः ३९ । मन्दपरिधिः ८९ । गुरुः। भगणाः कल्पे १८ । शीघो- शीघपरिधिः च्चस्य १८ । मन्दोच्चस्य १८। कुज्या ११५, १४२, १४८, १४९ पातस्य १८ । मध्यमानयनं कुज्योनाद्धतिः १४८ ६१ । कल्यादौ मध्यमः ३८। कुदिनानि १०, २५ मन्दपरिधिः ८९ । शीघपरि- कुपरिषयः धिः १११ गोलाध्यायः २५, ३३, ७४, १०१, रुतपमाणं १०२, १२२, १३६॥ केशवदेवज्ञः ११, १६, १७, २९, ५६, ग्रहाः । क्ल्पे भगणाः १८ । कुदिनानि ५७,९३, ९४, ९६, ९९, २५ । मध्यमानयनं ३०,३४, १०१, १९६ ४२, ६३ । मध्यग्रहादहर्ग- कोटिः ८७,१४० णः ३७ । कल्पादो मध्यमाः कोटिफलानपन ३८ । कक्षानयनं ४०। दि- कोणः १४१ नगतयोजनानि ४१ । रव्य- कोणच्छापा १६६ ब्दान्तमध्यमग्रहाः ५२ । दिन- कोण शकुः १५४ गतिसाधनं ६३ । वीजकर्म७६। पण्या: मन्दपरिधयः ८५ । सीमपरि- ७४ ११ ·[ २३१ ] १४०, १६३ १०,१६३ धयः ८९ । मन्दफटानयनं छाया ९३ । शीप्रफलानयनं ९९ । छायाकर्णः स्पष्टीकरणं १०२। गतिस्पष्टी- छायातः कर्णज्ञानं १८५ करणं १०२ । गतिशीमफलं कान्तिज्ञानं १०४ । लल्लोक्तगतिफलस्य सूर्यज्ञानं १८८ दूपणं १११ । वक्रतासंभवः भुजज्ञान १८९ १११ । उदयास्तसंभवः ११२। जिष्णुसुतः चरकर्म ११८ । राशिसंक्रा- ज्याः ७८ । साधनं न्तिमानं १३३ ।। तत्परः ८ ज्या: ७८ साधनं ७१ घटिका ८ । आक्षी ८ तद्धृतिः १४३, १४६, १४७ । ऊ- चक्र लखण्ड १४५ चतुर्वेदाचार्यः १२९ | तामसो मनुः १४ चन्दः। भगणाः कल्पे १८ । दिवसाः तिथिसाधिमानं १३३ २५ । मासाः २७ । मन्दोच्च- तिथिसाधने १२७ स्य भगणाः १८। पातस्य १८। त्रिज्यावर्गः १५४ कक्षाममाणं ४१ । धुवक:५२ । दिगंशाः मध्यमः ५९ । मन्दोच्चानधन दिग्ज्ञानं १३८ ६२ । पातानयनं ६२। क-दिग्ज्या १६६, १७५ ल्यादौ मन्दोच्चं ३९ । कल्या-दिनं दौ पातः ३९ । मन्दपरिधिः दिनगतयः ५८ ८९ । फलानयनं लघुज्या- दिनरात्रिमानं ११७ पकारेण ९७ । गतिरफुटी- दिनाद्यानयनं करणं ९८ । दिनार्धं । नतोन्नतांशाः १५६ । शकु: चरं ११६, १२२ १५७ दृग्या १५७,१६०, चरज्या ११५ १६२ । छायाकर्णः १६३, चाक्षुषः १६५ चन्द्रपातभगणोपपत्तिः २२ दृकाणोदयः १२२, १२६ चान्द्रमानं देशान्तर ७५ । घटिकाः ७५। सं- उन्दोलक्षणं ९ स्कारः १४ ९ ·[ २३२ . २०३ बीजकर्म २१८ बलगुप्तः ८,१० देवमान ९ मवहो वायुः धुज्या ११५ फलं । मन्दफलं ९३ । शीघ्रफलं ९९, द्रेष्काणोदयः १२२ १०० द्वापरममाणं ११ बाईस्पत्यमानं १७ धूलीकर्म ध्रुवकाः ५२ वीजगणित १७५ नक्षत्रसंधिमानं १३३ बुधः । कल्पे भगणाः १८ । शीमों- नक्षत्रसाधनं १२७ चस्प भगणाः १८ । मन्दो- नक्षत्रकक्षाप्रमाणं ४१ चस्य १८ । पातस्य १८। नतकालः १७५ शीघोच्चानयनं ६१ । कल्या- नतकर्म १२८ दौ शीघोच्च ३९ । मन्दपरिधिः नतांशाः १५६ ८९ । शीघपरिधिः ८९ । नलकेन ग्रह विलोकन ४, १७, २१, १२८, नाक्षत्रमानं १२९ निमेषः ८ ब्रह्मणो दिनरात्रिगतायुःममाणानि ११, नृसिंहदैवज्ञः १७, २०, २५, २९ १३ पदं ८७, १२६ ब्रह्माण्डमानं पश्चज्यासाधन ११४ बालमान ११ परमशान्तिज्या ८१ | भचक्रचलन पलं ८७,१४० पलकर्णः पलदिक १५६ भुजान्तरं १२३ पलभाज्ञानं ११४, १९४, १९६, भूपरिधिः ७४ । स्फुटीकरणं ७५ २००, २०७। भूमध्यरेखा पाटीगणितरीतिः २१५ भोग्यखण्डस्फुटीकरणं पातानां भगणाः १८ मनुममाणं ११ । संधिप्रमाणं ११। पानीपपलं ९, १२६ मनुप्पमान ९ मन्दकेन्द्र पोठिशसिद्धान्तः १६ मन्दपरिधयः ७ ८ भुजः १४२ : भुजफलानयनं ८२,८५ १ पैञ्यं युरात्रं ·- २३३ ) रेवतो मनुः मन्दफलसाधन ९३ | विष्णुपुराणं १३ मन्दोच्चलक्षणं २३ | विलिप्ताः मासः ८ विलोमलग्न १३७ मेषादीनामसवः १२१ | विलोमविधिः १५९ यष्टिः १५७ शड्कुः १४२, १६२ पाम्पगोड: १५६ शड्कुतलं १५५ पुरमानं ११ शतानन्दो मनुः योगसंधिमानं १३३ शतायुमनः योगसाधनं १२७/ शनिः । कल्पे भगणाः १८ । शीधो- रवितुङ्गोपपत्तिः २२ च्चस्य भगणाः १८ । मन्दो- राशिः८। अस्तमयः १२१ च्चस्य १८ । पातस्य १८। १४ मध्यमानयनं ६२ । कल्यादी लग्नसाधनं १३४ । कालानयनं १३५) मध्यमः ३११ मन्दपरिधिः ८९॥ शीघपरिचिः लघुज्याः ८१ । धनुःसाधनं ८९। लघ्वहर्गणः । क्षेपदिनानि ५३ । आन- १७८ यन ५५ । विशेषः शाकल्यः लड़का ७ । उदयासुसाधन ११९- शास्त्रान्तरं शीघकेन्द्र २१ । उदयासवः १२१। शीघपरिधयः लम्बः १४१ लम्बज्या १४२, दिक् शीमफलानयनं १५६ । शीघोच्चलक्षणं २३ लल्लः १०५, १०६, १०९, १११ शुक्रः । भगणाः कल्पे १८ । शीघो- लल्लोक्तगतिफलस्य दूषणं १११ च्चस्य १८ । मन्दोच्चस्य भ- लिप्ता १२४ गणाः १८ । पातस्य १८। लीलावतिः शीघोच्चानयनं ६२ । कल्या- वराहमिहिरः दो शीघोच्चं ३९ । मन्दपरि- वर्षम् धिः ८९ । शीधपरिधिः ८९ । वर्षारम्भे गताधिमासाः ४९ शुद्धिः ४९ । विशेषः वसिष्ठसिद्धान्तः १७ संध्या ११ वारमवृत्तिः ७५ संध्यांशः ६७। ८ ।

·९ । २३४ समकर्णः लघुज्यया ९७। गतिस्पष्टीकर समच्छाया १६६ रणं ९८॥ समशः १४३, १४६, १४७, सूर्यसिद्धान्तः २३ २०० सौम्यगोलः १५६ सावनदिनं सौरभाष्यं सिद्धान्तपशंसा ६. सोरमानं सिद्धान्तलक्षणं स्फुटग्रहान्मध्यग्रहानयनं ११४ सूक्ष्मनक्षत्रानयनं १३१ स्फुटग्रहस्य तात्कालिकीकरणं १३१ सूत्र १७६, १८८ स्फुटभूपरिधिसाधनं सूर्यः । कल्पे भगणाः १८ । मन्दोच्च- स्मृतिपुराणादि १२ स्य भगणाः १८। कल्पे दि- | स्वायंभुवो मनुः नसंस्पा २५ । माससंरया १४ २७ । मध्यमानयन ३१, ५८ कल्यादी मन्दोच्च ३९ । मन्द हतिः १५८ । अन्त्यासाधनं १५९ । परिधिः ८९ । मन्दफलानयनं होराः १२२ इति ग्रहगणिताध्यायस्थविषयाणामकारादिक्रमेण सूचिः॥ १४ स्वारोचिपो मनः ·। २३ अय वासनाभाष्ये तया शिरोमणिप्रकाश उद्धृतपद्याना- मकारादिवर्णानुक्रमेण सूचिः। के = केशवदेवज्ञस्य । ग - गणेशदैवज्ञस्य । नृ = नृसिंहदैवज्ञस्य । प्र= शिरो मणिप्रकाशकारस्य । बी-पीजगणिते । व-ब्रह्मगुप्तस्य । ली= लीला वत्यां । या = वासनामाष्ये । सू = सूर्यसिद्धान्ते । (पृष्ठाङ्काः) अतस्तद्गणे ( नृ) २४ कोटिः कोटिपराह्वया (के) ९३ अथ निजरत शास्त्रे (वा) १ खण्डद्वयस्याभिहतिः (म) अदृश्यरूपाः कालस्य (स ) २३ खार्कज्यया चेत्परमं (ग) अन्त्यज्यका चापयुता (के) १०१ गतिरेव प्रत्यहं च (नृ ) अन्यस्मिश्चन्द्रचके ( नृ) २२ गतिरतस्याथ तो मध्यौ (नृ ) अर्को भषष्टयंश (वा) ४१ गोपञ्चयुक् चमकलो (ग) १०५ अव्यक्तमूलणंगररूप (वी) १७५ गोलोक्तविधिना कार्य (न ). २१ अव्यक्ताक्षभया युतोनित ( के ) १९६ ग्रहचक्रोपपत्तेश्च (न) २४ आय वर्ण शोधयेत् (वी) १७३ घटो पष्टिस्तदाऽनेन (नृ ) २१ आधारवृत्तद्वयके (न) २१ चक्रशुद्धस्तु पातः (न) इच्छावृद्धी फले हासो (सी) १६५ चनशुद्ध हि पातः (न) २४ उच्चं तत्कल्पित धीरैः (1) २४ चतुर्युगसहसोण ( पा) उदयो वेध्य एवं ते (न्) २० चेत्के ट्रेप्यदल शराधि (न) १०९ एक्न किमितीहोच (न) २३ चेत् त्रिज्यका व्यासदले (ग) १०० एकेनाब्देन चेतानि (न) २१ चेदाध फटकोटिज (ग) एतत्कालान्तरदिनैः (न) २४ छेदं य र परिवयं (सी) एतावदुच्यते पूर्वः (न) २४ जयति जगनि गूढानन्ध (वा) एवं प्रतिदिन चन्द्र (न) २२ जायाचितारक देव ( प ) १३४ एवं प्रतिदिनं मन्द (न) २४ ज्याचापयोः साम्यत्वात्। ११७ क्षारये यहणं (ग) १०९ ज्ञात हत्या मध्यं मयो (अ) पक्षां मध्यगतिपक (वा) १.१ तशात्वाऽऽयंमटःखिर (ग) रक्षास्थप विवृत्तग (के) १०१ तत् विमेनोनितः (न) २५ कक्षास्थपप्पग्रह (म) ९४ तनाति मध्य प्रवासी () २२ फल्पिताच्यमनुमानानेः (न) २३ तदा केन मिमिति (न ) माट: पचति भूतानि (वा) सदनिता स्वचटनम (रम्प) १०५ १ ·२६ ७२ [२६६ ] तद्वेधयटयं कार्य (न) २१) यदावसाने कलिका (ग) १२ विज्याकोरिफलान्तरक्य (के) ९६ यद्येककुदिननेयं (न) विन्याहता स्वचलकर्ण (वा) ११० यद्येकेन दिनेनपा (न) विभज्यका कोटिगुणेन (ग) १०५) यस्मिन् दिने शराभारः स (न) २३ त्रिमौा यदि भांशाः (न) २४ | यस्मिन् दिने शरामावस्त (नृ ) २३ दर्शाग्रतः संमकालतः (वा) ३३ / यावदन्तरकं तत्र (न) दर्शान्तःपातिभिभूमि ( न ) २१ | यावदन्तरकं तस्मिन् (न ) दोःप्रान्तियुगुणैक्यक ( के) २१५, यावान् रविस्तदुच्चं (न) २३ २१६ / यास्थत्येष राके द्विपद (ग) दोश्चद्भाप्रवणे सदा ( के) १९६ योगोऽन्तरेणोनयुतो (प्र) युगणसनदशांश ( वा ) ६० रव्यासन्नास्तु सत् पड्भे (न ) २४ नन्दिग्रामीनवास्यभूत् ( म) ३ | ररागुणपूर्णमहीस्थे (प्र) निजेनैव तु मानेन (विष्णुपु.) १३ राश्योर्वर्गयुतिदिन ( के ) नेवाङ्कत्रियः वृषा (ग) ७२ लग्नं मानान्ततः साध्यं (न) २३ परसि धुतीरगत (न) २५, वासनायगतिगोलानभि ( वा ) पश्चिमेऽतो विलोमे ( नु) २३ विद्या नाम नरस्प कीर्तिः (वा)१४३ पातः स्यात् पुनरस्य (नृ) २२ धेन खचरं स्पष्टं (न) २४ पूर्वोदयस्थितमीसं (न) २० व्यस्त कार्य रविमध्य (नृ) २४ पोष्णतारां ततः क्रान्ति () २१ | शनेर्जीवात्कुजाद्वापि (नू ) २४ भाग्वत्स्युः फ्ल्पभगणाः (न) २४ श्रीकेशवः स्फुटतरं (ग) १७ भाच्यां चक्कयन्त्रे (न) २४ पण्णागेन्दुयमैः क्विषु (ग) मोतमन्यच्चलं वेध (न) स तु चोत्तरस्तच्चान्तरं (न) बध्वोवृत्तनराम (ग) १५८ समं भसूर्यानुदितौ (वा) २५ घलाचार्यवासिष्ठ (ग) १७ समाया भुवि यवृत्त (न) २० भानौ मन्दफलं पर (ग) ९८ सानुस्वारो विसर्गान्तो (छन्दोल.) ९ भुक्तर्मन्दफलं फल (के) ९९ सार्धा द्वाविंशनिश्चैव (न) २१ मिथुनरथे रचौ कस्मिन् (न) २३ स्थानेऽन्त्यकाया हति (म) यत्तयोरन्तर तत्र (न) २३ स्यादोगुलशकुना ( ग) १९२ यथा जलसमानं च (न) २१ स्वनगभागयुतोन (वा) पदा पृष्ठगतोऽर्कः (न) २४ स्वाज्ञानादिति भास्करो (ग) १५८ इति सचिः। १ ·... ३ ४ . ४ २ १ ९ ९ [४] अन्यनाम। मूल्यम् । आ. ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता ।... ४ ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपाहवामनशासिकता। २ १४ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यकृतवृत्तिसमेतम् । भागद्यात्मकम् । ... १६ ८९ काव्यप्रकाशः-संकेतारख्यटीकासमेतः । ९० शाहायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्मर्गनबाष्कलगाखीयम्। ९१ गौतमप्रणीतन्पायसवाणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि । ... ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमामप्रकाश:-किंजवडेकरोपाहयामनशास्त्रिकृतः। ६ १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशासिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ३ ९६ करणकौस्तुभ:-कृष्णदेवज्ञविरचितः ।... ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्वदार्तिकगावरभा० भागषट्कात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-म.म अभ्यंकरोपाववासुदेवशास्त्रिमणीतः। ' ९ ९८ धर्मतत्त्यनिर्णयपरिशिष्टम्- १३ ९९ भास्करीयपीजगणितम्-नवाइकुराटीकासहितम् । ३ १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशभद्दविरचितः । कुण्डार्कयुतः। १ १०१ शांकरपाभूपणम्-पर्वतेइत्युपाढरधुनाथशास्त्रिरुतं दिमा०८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्यात्मकम् ।... १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यप्रणीतम् । १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता। धर्मशास्त्रमन्थः । २ १५ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम-आश्वलायनाचार्यमणीतम् ।... १२ १०६ दशोपमिपदः-भूलमात्रम् । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यपणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा।३ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-प्रदीपोद्द्योतयुत (अङ्गा०)म. मा,। २ श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागात्मकम् । सिद्धान्तदर्शनम-महपिवेदव्यासमणीतं निरअनमाप्ययुतम् ।। आधानपद्धतिः-किंजयडेकरौपायामनशसिभिः रुता । । पश्चालम्भमीमांसा-पिजडेकरीपासवामनणामिविरचिता।। शिवभारतम्-कपीन्द्रपरमानविरचिनम् । . " . ५ ९ ४ . २ २ . २० . ४ ११ १० । ...

·आनन्याश्रममुद्रणालयमुहितग्रन्थावल्या अकारादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थाङ्कन मूल्याङ्केन च सहितं मूचीपत्रम । आ० . . १ ४ ४ १ १ १ ३ . . ग्रन्थाङ्काः मूल्यम् ग्रन्थाङ्काः मूल्यम् था. ४१ अग्निपुराणम् ४२० जीव-मुक्तिविपक. ३ १२ ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका २ १४/४ जामनीय यायमालविस्तर:८ ८४ अहवामोद. ६९ ज्ञानार्णवत त्रम् ५७ आचारभूपणम् ६८५ ज्योतिर्निवन्धः ३ १५ ५८ आचारन्दु. ०३७ निरीयबाह्मणम् १४ आधानपद्धति. १४४२ तेत्तिरीयनहिता १८ १० १०५ आश्वलापनगृह्यसूत्रम्२ १२.३६ नेत्तिरीयारण्यपम् ९ ८१ आवरायनोतसूत्रम् ४ ११ | १२ तैत्तिरायापनिपत १२ ६२ ईशकेनकठाधुप ० (रामा०)२ ८/१३ तैत्तिरीयानिपदाप्यया०२ २ ७६ ईशकेनकठोपनिषद- १ ७८ विस्थलीमेंतु १२ ५ ईशावास्योपनिषत् १४/१०४ विगच्छोकी १५ २९ उपनिषदा समुच्चय. ६ १२/ २३ दर्शपूर्णमामप्रकाश ६ १२ ३२ ऐतरेयवालणम् १० १०६ दशोपनिषद ३८ ऐतरेयारण्यकम् ०७४ ब्राह्मायणगृह्यसूत्रवृति १ ११ ऐतरेयोपनिषत् ४३३ धन्वन्तरीयनिघण्टरा०स०६ ९६ करणकौस्तुम ९/९८ धर्मतचनिर्णय ९ ७ काठकापनिपत् ४.९८ धर्मतच परिशिष्टम् । १३ ६६ काव्यमकाश. ४/५६ नित्यापोडगिकार्णन ३ ८९ का यमकाश ४८८ निरुक्तम् १६ ९५ काश्यपशिल्पम् १/३० नृसिंहपूर्वोत्तनापतीयाप०१ १० ६ केनोपनिषत् ९१ यायमूत्राणि ५२ गणेशगीता पद्मपुराणम् १ गणेगाथर्वशीर्षम् ६ पचारम्भमीमामा ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धति १ ८/७२ परिमाप दुशेसर ६१ गौतमसूत्रम् २ ८९४७ पात योगसूत्राणि ३ १४ छादोग्योपनिषत् (0) ६३ छान्दोग्योपनि (गमा.)३ परसार्थवितामणिः ४ ७९ छान्गग्योर (मिताक्षरा०)२ ८ मनोपनिषत् ३ . १ ४ . . ४ ४ १ . ८ ४ २० . . . १० २ ६ . . ३ पुरुपमा . ४ uu . C १ .