·काव्यनाटकनवनीतम् । and कादम्बरीकथासारः। The anthor and publisher:- Purohit Umayashanker Kalidas, B. A. (All rights are reserved by the cut or.) Bokgure- PUROHIT BROTHER AND CO. Cirala Quat-JUNAGADH. (Katha rint Edilton. Copes.2000 1939. Price-Fourteen Annas only.

·PREFACE,
}те
meet
In English we have the Lamb's Tales nod
such other books which epitomise the writings of
their standard authors; but in Sanskrit, although
with interesting passages from
Sanskrit Literature here and there, I do not think
that any systematic effort has been made to
epitomise Sanskrit dramas and other writings
of Sanskrit authors by any person. Of course we
bave the catar, but the story there is of
unusual length.
To remedy this I have tried in this book to
epitomise the writings of a few Sanskrit authors
in their own words. I hope this book which is
meant for Sts. VI and VII will be greatly helpful
to the candidates for the Matriculation Examination
the University of Bombay, nowadays,
18

·2
on
prescribes passages from stundiri Sanskrit authors
and an extra p 1991.go carrying twenty marks is
invariably from the high class literature in the
Reports the work of eximinees
at the
Matriculation Expinigation of April 1938, the
eximisers suggest that 'teachers of Sanskrit in High
School should try to create in their pupils love for
extra reading by actually doing with them in the
class extra-passages, which should be at least as
wide in extent as those that are prescribed' I
think this book will supply the need
I am very grateful to Mr II M Abrahanı,
the Chief Educational Officer, Junagadh State,
who kindly sanctioned my book even before it
was printed and to Mr B H Nurk, the Head
Master Balırdurhlianji High School, Junagadh,
who has always leen encouraging me in my efforts
in this direction
Junngndli,
21st May, 1939
Purohit
Umayashanker Kalidas

·अथ काव्यनाटकनवनीतम्। शबर्याश्रमः। त्यत्वा तद्विपिनं घोरं सिंहन्याघ्रादिदुषितम् । शनैः पापाश्रमपदं शबर्या रघुनन्दनः ॥२॥ शबरी राममालोक्य लक्ष्मणेन समन्वितम् । आयान्तमारार्पण प्रत्युत्थायाचिरेण सा ॥२॥ पतित्वा पादयोरने हर्षपूर्णाथुलोचना । स्वागतेनाभिनन्याथ स्वासने संन्यवेशयत् ।।३।। रामलक्ष्मणयोः सम्यक्पादौ प्रक्षाल्य भक्तिः । तज्जलेनाभिषिच्यांगमथाादिभिराहता या संपूज्य विधिषद्राम ससौमित्रि सपर्यया । संगृहीतानि दिव्यानि रामार्थ शबरी मुदा ॥६॥ फलान्यमृतफल्पानि ददौ रामाय भक्तितः। पादौ संपूज्य कुसुमैः सुगन्धैः सानुलेपनैः ॥६॥ कृतातिथ्यं रघुश्रेष्ठमुपविर्ष सहानुजम् । शवरी भक्तिसंपन्ना प्रांजलिर्धाक्यमब्रवीत् ॥७॥ अनाश्रमे रघुश्रेष्ठ गुरवो मे महर्षयः । स्थिताः शुभषण तेषां कुर्वती समुपस्थिता ||८R ·२ बहुवर्षसहस्राणि गतास्ते ब्रह्मणः पदम् । गमिष्यन्तोऽयन्मां त्वं वसात्रैष समाहिता ॥९॥ रामो दाशरथी जातः परमात्मा सनातनः । राक्षसानां वधार्थाय ऋषीणां रक्षणाय च ॥१०॥ आगमिष्यति सैकामध्याननिष्ठा स्थिरा भव । इदानीं चित्रकूटावावाश्रमे वसति प्रभुः ॥१९॥ यायदागमनं तस्य तायव्रक्ष कलेपरम् । इष्टून राघर्ष दग्ध्या देहं यास्यसि तत्पदम् ॥१२॥ तथैवाफरवं राम त्वद्धगनेकपरायणा। प्रतीक्ष्यागमन तेऽध सफलं गुरुमापितम् ॥१३॥ तय संदर्शनं राम गुरूणामपि मे नहि। कथं रामाघ मे दृष्टस्त्वं मनोयागगोचरः । स्तोतुं न जाने देवेश किं करोमि प्रसीद मे ॥१॥ श्रीराम उवाच । पुसये स्त्रीत्ये विशेषो पा जातिनामाश्रमादयः । न कारणं मन्द्रजने भक्तिरेव हि कारणम् ॥१५॥ यहादानतपोभिर्या येदाध्ययनफर्मभिः। नैप द्रष्टुमहं शक्यो मद्भक्तिविमुखैः सदा ॥१६॥ यस्माग्मद्भक्तियुक्ता त्वं ततोऽहं त्यामुपस्थितः। इतो मदर्शनामुक्तिस्तय नास्त्यत्र संशयः ॥१७॥ शपर्युवाच । अभि प्रयेक्ष्यामि तथामे रघुनन्दन । यास्यामि मगयन् राम तय यिष्णोः परं पदम् ॥१८॥ इति रामं ममामय प्रषिवेश हुताशनम् । समानिय सकरामविपाकृतपन्धनम् । रामप्रसादाच्टपरी मोक्ष प्रापातिदुर्लभम् ॥१९॥(मध्यामरागगरमा) ·Notes-विपिनम्-अरप्यम्, वनम् । (२) आरा (ind.) from a distance. {x.) आता-respectful (५)उपर्यया पूजया । (८) मुभूपमम्-सेवा. मीभासविरचित स्वप्नवासवदत्तम् । आसीलावणक नाम ग्रामः । तत्रोदयनो नाम वत्सानां राना प्रतिवसति स्म । तस्यावन्तिराजपुत्री वासवदत्ता नाम पत्नी दृढमभिप्रेता । एकदा तमित्राननि मृगयानि-कान्त नामदाहेन सा वासवदत्ता दधेति प्रमशतां गता वातां । वस्तुतस्तु कालक्रमण जगतः परिवर्तमाना चकारपंक्तिखि गच्छति भाग्यपंक्तिरिति मन्य मानो नृपतेरमात्यो यौगंधरायगो नृपस्य शोरारुणः प्रदेश परिपालयितुकामस्तो वासवदत्तामादाय, मगधरानस्य महाराजदर्श- कस्य भगिन्याः पद्मावत्या हस्ते तो न्यासीकृतवान् । अक्वान्यमयोगनेन मगधराननगरी मतस्योदयनस्यामि जनविज्ञानवयोरूपं दृष्ट्वा, मगधराजेनात्मनो भगिनी पद्मावती तस्मै दसा । अत्रान्तरे नृपस्योदयनस्यारोमात्यो स्मयान्महता बलसमुदयेनारगमभिवातयितुमुपयातः । ततः स नर आत्मन लन्धनलेन, योगघरायगनीया बद्धसौहृदस्य मगधरानस्य च पाह्यग्येन्यरुणं जितवान् । वन्सांश्च पुनर्जन्यवान् ।

·राजा- अर्थकदावन्तिराजस्य महासेनस्य सकाशाद् वसुन्धरा नाम वासवदत्ताधात्री कान्चुकीयश्चागताविति श्रुत्वा राज्ञी पद्मावती नृपमुदयनमुत्त्वती- पधारती-आर्यपुत्र, प्रिय मे ज्ञातिकुलस्य कुशलवृत्तान्त श्रोतुम् । राजा-अनुरूपमेतद् भवत्याभिहित-वासवदत्तास्वननो मे स्वजन इति । पद्मावति, आस्यताम् 1 किमिदानीं नास्यते । पद्मावती- आर्यपुन किं मया सहोपविष्ट एती जनौ त्यति । कोऽत्र दोप। पद्मावती-आर्यपुनस्यापर परिग्रह इत्युदासीनौ तौ भविष्यत । गजा-कर प्रदर्शनाई जन कलत्रदर्शनात्परिहरतीति बहुदोप मुत्पादयति । तस्मादास्यताम् । पनायती यदार्यपुन आज्ञापयति । (तत प्रविशति काचुडीयो धात्रीच) पाम्बुपीय -(रपेत्य) जयतु भतां । दिष्ट्या पररपहत राज्य पुन प्रत्यानीनमिनि । कुत पातरा येऽप्यसमा या नोरसाहस्तेषु जायते । प्रायेण हि नरेन्द्रमी सोरमारेय भुज्यते ॥१॥ राजा -आर्य, सर्वमतन्महासेनस्य प्रभाव । स राना महासेन पुराठी। लागुषण:-अब किम् । कुशनीमहासेन । इहापि सरंगत कुशर दृष्यति । दया सन्देश मिहाप्रभवती धात्री पथयिष्यति । भाबी-मया मता अरोगा महिनी मना सांगत युशल पृरति। - ·- राजा-सर्वगतं कुशलमिति । अग्ब, इदर्श कुशलम् । धाश्री-मैदानों मतांतिमानं सन्तप्तुम् । फाञ्चुकीयः-पारयत्वार्यपुत्रः। उपरताऽप्यनुपरता महासेन पुत्र्येवमनुकम्प्यमानार्यपुत्रेण । अयवा- का के शक्तो रक्षितु मृत्युकाले रज्जुच्छेदे के घटं धारयन्ति । पर्व लोकस्तुल्यधर्मों वनानां काले काले छिचते रुद्यते च | राजा-आर्य, मा मैव- महासेनस्य दुहिता शिष्या देवी च मे प्रिया । कथं सा न मया शक्या समर्नु देहान्तरेग्यपि ॥३|| धापी-आह महिनी। उपरता वासवदत्ता । मम वा महासेनस्य वा यादृशौ गोपालकपालको, ताश एव त्वं प्रथममेवामिप्रेतो जामातेति । एतन्निमित्तमुन्जयिनीमानीतः । अनग्निसासिकं वीणा- व्यपदेशेन दत्ता । आत्मनश्चपलतयानिवृत्तविवाहमंगल एवं गतः । भय चावाम्यां तब व वासवदत्तायाश्च प्रतिकृति चित्रफलमायामा- लिख्य विवाहो निवृत्तः । एषा चित्रफलका तव सकाशं प्रेषिता । एतां प्रेक्ष्य निर्वृनो भव । राजा-मो अतिस्निग्धमनुरूपं चाभिहितं तत्रभवन्या । पद्मावती-आर्यपुत्र, चित्रगनं गुल्लनं प्रेस्यामिवादयितुमिच्छामि। धात्री-पश्यतु पश्यतु भर्तृदारिका । (चित्रफलको दापनि ।) पद्मावती-(धनगतम् ।) हन्, अनिसशी खल्लियमायांया

·६
आवन्तिकाया । (प्रारम् ।) आर्यपुत्र, सदृशी सल्वियमार्याया ।
राजा-किं सदशी। सैवेति मन्ये ।
पद्मावती--आर्यपुत्र, अस्था प्रतिकृत्या सदृशीहव प्रतिवसति ।
राजा--कि वासवदत्ताया। पद्मायती--आम् ।
राजा--तेन हि शीघ्रमानीयताम् ।
पद्मावती--आर्यपुत्र, मम कन्याभावे केनापि ब्राह्मणेन मम भगि-
निकेति न्यासो निक्षिप्त । सा च प्रोषितमका परपुरुषदर्शन
परिहरति ।
राजा---यदि विमस्य भगिनी व्यकमन्या भविष्यति ।
परस्परगता लोके रयते रूपतुल्यता ॥ (प्रविश्य ))
प्रतिहारी-जयतु भर्ता । एप उज्जनीयो ब्राह्मणो, भाडन्या हस्ते मम
भगिनिकेति न्यासो निक्षिप्तस्त प्रतिग्रहीतु प्रतीहारमुपस्थित ।
राजा--पद्मावति, किन्तु स ब्राह्मण । पद्यायती--भवितव्यम् ।
राजा--शीघ्र प्रवेश्यता स ब्राह्मण ।
मतीहारी--यद् भर्ताज्ञापयति । (निष्काता।)
राजा--पद्मावति, त्वमपि तामानय ।
पनायती-यदार्यपुत्र आज्ञापयति । (निष्कान्ता)
(तत प्रविशति योगघरायण ।)
पौगंधरायण -(उपमस्य) जयतु जयतु भवान् ।
रामा श्रुतपूर्व व स्वर । भो ब्राह्मग, किं भवत वसा पद्मावत्या
इस्व न्यास इति निक्षिप्ता ।

·यौगन्धरायण:-अथ किम् ।
(तत प्रविशति' पसरत्यायन्तिक्या सह ।)
पद्मावती-(उपमृत्य) जयत्वार्यपुत्र । एष न्यास ।
धात्री-(भावन्तिका निवर्ग) अम्भो भर्तृदारिका वासवदत्ता ।
राजा-कथं महासेनपुत्री।
यौगन्धरायणः-मम भगिनी खल्वेषा।
राजा भवतु पश्यामस्तारद् रूपसादृश्यम् । सक्षिप्यता यवनिका ।
यौगन्धरायणः- जयतु स्वामी ।
थासदत्ता-जयत्वार्यपुत्र ।
राजा-अये असौ यौगन्धरायण । इय च महासेनपुत्री ।
पद्मावती-अहो आर्या खलियम् । आयें, सखीजनसमुदाचारेणाना
नन्त्यातिकान्त समुदाचार । तच्छीण प्रसादयामि ।
पासवदत्ता (पयावतीमुयाय) उत्तिष्ठिोक्तिप्ठाविधये ।
यौगन्धरायणः-स्वामिन् , देव्यपनयेन कृतापराव खल्वहम् ।
तत्सन्तुमर्हति स्वामी । (इति पादयो पतति ।)
राजा-(उत्थाप्य) वयस्य यौगन्धरायग, देव्यपनये का कृता तर
पौगन्धरायण-कौशाम्बीमात्र परिपाल्यामीति ।
-सखे, पश्य । भवता-~-
मिष्योन्मादेन युद्धेय शास्त्रश्च मग्नितः ।
भवपले
वयं मज्जमानाः समुद्धृता.॥
खनु

·. यौगन्धरायणः-स्वामिभाग्यानामनुगन्तारो वयम् । स्वामिन् , देव्या कुशलनिवेदनार्थमयेव प्रतिनिवर्ततामनभवान् रेभ्योऽत्र भवती च। राजा-न, न । सर्व एव वयं यास्यामो देव्या पद्मापन्या सह । यौगन्धरायण --यदाज्ञापयति स्वामी। (निष्पान्ता सर्वे) Notes-दृढमभिप्रेता-अतीवप्रिया । कालकमेण भाग्यपक्ति- Compare with नीवेगच्छत्युपरि च दशा चरनेमिक्रमेण । (मघदूत) (1) प्रायेण भुज्यते---Compare with निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विषादेन सम समृद्भय । (किरातार्जुनीयम्।) चित्रफलका-A picture board. प्रोषितभर्तृका-नानाकायवशायस्या दूरदेश गत पति । सा मनो- भवदु खार्ता भकेप्रोपितभर्तृश॥ A woman whose husband 18 abroad fazat=#12 -A feign act of madness **7 m. कञ्चुकी of महासेन महाकविश्रीकालिदासविरचित मालविकाग्निमित्रम् । विदर्भराजस्य यज्ञसेनम्य पितृव्यपुत्र कुमारो माधवसेन प्रतिश्रुतसम्बन्धो राज्ञोऽग्निमित्रस्योपान्तिकमुपसर्पनन्नरा विदर्भ राजस्यान्तपालेनावस्कय गृहीत । अतस्तस्योन्नूलनायाग्निमिनेणा त्मनो महिन्या धारिण्या वर्णावरस्य भ्रातुर्वीरसेनस्य सेनादिष्टा। तेन वीरसेनेन विदर्भनाथ वशीकृत्य बन्धनान्मोचित कुमारो माधवसेन । किन्तु तस्य कनीयसी भगिनी मालविका यदा दायादावश गो माधवसेनस्तदा तस्यामात्येनार्यसुमतिना

·गूढमपनीता।
तत स सुमतिरग्निमित्रसम्पन्धाकाक्षया ता तयागतनातृकामा
दाय पथिक्साथै विदिशागामिनमनुप्रविष्ट । किन्तु मार्गे सार्थवाह्यो
द्धारस्तस्कर पराड्मुखीकृता । मालविका परीप्सु सुमतिश्च युद्धे
त । तत सा मालविकाऽऽ-विभ्यो वीरसेन, वीरसेनाचाग्निमिन
स्य महिषी धारिणी गता।
अथैकहा चित्रगताया देन्या धारिण्या परिजनगता ता
मालविका दृष्ट्वा राजाग्निमित्रस्ता चक्मे। तम्याश्च दर्शनायोत्सुको
बभूव । एकदा सुखोपविष्ट विदूषक राजा त विषयमुद्दिश्याब्रवीत्।
राजा-वयस्य, कचिदुपेयोपायदर्शने व्याप्त ते प्रज्ञाचक्षु ।
विदूषक-प्रयोगसिद्धि पृच्छ । -क्थमिव ।
विदूषकः-(करें।) एवमिव ।
राजा-साधु वयस्य, निपुणमुपक्रान्तम् । इदानी दुरधिगमसिद्धा
वप्यस्मिन्नारम्भे षयमाशसामहे ।
(नेपथ्ये ।) अलमल बहु विकल्य्य । राज्ञ समक्षमवावयोरघरोत्तर
न्यक्तिर्भविष्यति।
राजा-सखे, त्वन्सुनीतिपादपस्य कुसुममुद्भिन्नम् ।
घिदूपक-फलमपि द्रक्ष्यसि।
(तत प्रविशति कञ्चुकी।)
कञ्चुली-देव, एतौ हरदत्तगणदासो ।
राजा-प्रवेशय तौ।
कञ्चुकीयदाज्ञापयति देव । (इति निमभ्य पुनस्तान्या सह प्रविश्य 1)
राजा-

·१०
इत इतो भवन्तो।
घरदत्त -(राजानमन ओवय 1) अहो दुरासदो रानमहिमा ।
गणदास -महत्खलु पुस्ताकारमिद ज्योति ।
कन्चुकी-एष देव । उपसर्पता भवन्तौ ।
उभौं- (उपसृत्य 1) विनयता देव ।
राजा-स्वागत भवद्भ्याम् । (परिजन विलोषय 1) आसने तावदन
भवतो । (उभौ परिननोपनीतयोरासनयापविष्टौ ।)
राजा-किमिट शिष्योपदेशकाले युगपदाचार्ययोरुपस्थानम् ।
गणदास-देव, श्रूयताम् । मया तीर्यादभिनयविद्या शिक्षिता ।
दत्तप्रयोगश्चास्मि । देवेन देव्या च परिगृहीत ।
राजा-दृढ जाने । तत किम् ।
गणदास'-सोऽहममुना हरदसेन प्रधानपुरुषसमक्षमय न में
पादरनसापि तुल्य इत्यधिक्षिप्त ।
हरदत्त-देव, अयमेव मयि प्रथम परिवादकर । अत्रभवन किन
मम च समुद्रपलच्योरिवान्तरमिति । तत्रभवानिम मा च शाधे
प्रयोगे च विमृशनु । देव एवं नौ विशेपज्ञ प्रानिक ।
निदूपफ'-समर्थ प्रतिज्ञातम् ।
गणदास.- प्रथम क्रस । अवहितो देव श्रोतुमर्हति ।
-तिष्ठतु तावत् । पक्षपातमत्र देवी मन्यते। तत्तस्या
पण्डितकौशिक्या सहिताया समक्षमेव न्याय्यो व्यवहार |
विपक:-सुष्टु भवान् भणति ।
राजा-

·" , आचार्यो-यद्देवाय रोचते। राजा-मौद्गल्य, अमुं प्रस्ताव निवद्य, पण्डितकौशिक्या सार्धमाहू- यतां देवी। कञ्चुकीयदाज्ञापयति देवः । इति निकाय, सपरिवाजिकया देव्या सह प्रविश्य ।) इन इतो देवी। देवी-(परिबाजिय विलोक्य 1) मगरनि, हरदत्तस्य गणदासस्य च संरम्मे कथं पश्यसि। परिवाजिका-अल रूपक्षाक्सादर्शकया । न परिहीयते प्रतिद्वन्दिनी गणदासः। देवी-यद्यप्येवं तयापि राजपरिग्रहोऽस्य प्रधानत्वमुपहरति । परिवाजिका-अयि राज्ञीशब्दमाजनमात्मानमपि तापच्चिन्तयतु भवती। विदूषकः--अविहा अविहा उपस्थिता पण्डितकौशिको पुरस्कृत्य देवी। परिमालिका-(उपसृत्य ।) विनयतां देवः । राजा-भगवति, अभिवादये। परिवाजिका -महासारपसषयोः सदृशक्षमयोद्धयोः। धारिणीभूतधारिण्योभव भतां शरच्छतम् ॥१॥ देवी-जयत्वार्यपुत्रः। राजा-स्वागत देन्ये । (परिमालिकां विलोक्य।) मगवति, क्रियतामा- सनपरिम्हः । (सर्वे ययाईमुपविशन्ति ।) राजा--भावनि, जामवनोहरदयणदासयोः परस्परविज्ञानमंत्रों

·जात । तदन्नमगात्या प्राभिकपदमभ्यासितव्यम् ।
परिमाजिका-(सस्मितम् ।) अदमुपालम्भेन । पत्तने रिचमानेऽपि
ग्रामे रत्नपरीक्षा।
राजा-मा मैवम् । पण्डितकौशिकी खलु भगवती । पक्षपाति-
नावनयोरहं च देवी च।
आचार्यो-सम्यगाह देव । मध्यस्था भगवती गुणदोपौ न
परिच्छेत्तुमर्हति ।
राजा-सेन हि प्रस्तूयतां विवाद ।
परिव्राज्ञिका-देव, प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रम् । किमत्र
वाग्व्यवहारेण ।
राजा कथं वा देवी मन्यते ।।
देवी-पदि मां पृच्छसि एतयोविवाद एव न मे रोचते ।
गणदास-न मां देवी समानविद्यत परिभवनीयमनुमन्तुमर्हति ।
विदूषक -भवतु द्रश्याम उरभसम्पातम् । किं मुधा वेतनदानेन ।
देवी-ननु कलह प्रयोऽसि
विदूषक.-मा तावत् । अन्योन्यकलहितयोमतहस्तिनोरेकतरस्मि
ननिर्जिते कुत उपशम ।
राजा ननु स्वांगसौष्ठवाभिनयभुभयोईष्टवती भगवती ।
परिवाजिका-अथ किम् ।
राजा-तदिदानीमत पर किमाभ्यां प्रत्याययितव्यम् ।
परिमालिका-तदेव वक्तुकामास्मि ।

·शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था संक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता । यस्योभय साधु स शिक्षकाणां धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एवं ॥२॥ विदूषकः-श्रुतं भगवत्या वचनमाम्याम् । एप पिण्डितार्थः। उपदेशदर्शनेन निर्णय इति। हरदत्त.-परमुचितं नः । गणदासः-देवि, एवं स्थितम् । देवी-पदा पुनर्मन्दमेधा शिष्योपदेशं मलिनयति तदा आचार्य- स्य दोषो नु। राजा-देवि, एवमुपपद्यते । गणदासः-विनतुदव्यपरिग्रहोऽपि बुद्धिलाघवं प्रकाशयति । देवी-(स्वगतम् ।) कथमिदानीम् । (गणदासं विलोक्य जनान्तिकम् ।) अलमार्यपुत्रस्योत्साहकारणं मनोरथ पूरयित्वा। (प्रकाशम् ।) विरम निरर्थकादारम्भात् । विदूषकः-सुप्तु भवती भणति । भो गणदास, संगीतापदेशेन सरस्वत्युपायनमोदकानि खादतः किं ते सुलभनिग्रहेण विवादेन । गणदासः-सत्यमयमेवार्थों देवीवचनस्य । श्रूयतामवसरप्राप्तमिदम् लब्धास्पदोऽस्मीति विषादीरो- स्तितिक्षमाणस्य परेण निन्द्राम यस्यागमः केवलजीविकायै तं ज्ञानपण्यं वणिज वदन्ति ॥३॥ देवी-अचिरोपनीता ते शिष्या। तदपरिनिष्ठितस्योपदेशम्यान्या- ग्यं प्रदर्शनम् ।

·गणदास:-अत एव में निर्बन्ध । देयी-तेन हि द्वावपि भगवत्या उपदेश दर्शयनम् । परियाजिका-देवि,नेतन्न्याय्यम् । सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्णया भ्युपगमो दोपाय। देयी-(आत्मगत्म।) मुग्धे, कि मां नागृतीमपि सुप्तामिव करोपि। (इति सासूय परावर्तते ।) विपकः-(गणदास विलोक्य ।) दिष्ट्या कोपन्याजेन देल्या परि- त्रातो भवान् । सुशिक्षितोऽपि सर्व उपदेशदर्शने न निपुणो भवति । गणदास:-देवि, श्रूयताम् । एव जनो गृह्णाति । तदिदानी विवादे दर्शयिष्यन्तं म्यिासंक्रान्तिमात्मन । यदि मां नानुजानासि परित्यक्तोऽस्म्यह त्वया l (आसनादुत्तिष्ठति।) देवी-(स्वगतम्।) का गति । (प्रकाशम् ।) प्रभवत्याचार्य शिष्यजनस्य । ततो नाट्यप्रयोगदर्शनव्याजेन नृपो गणदासशिष्यां मालविका दृष्टवान् । तत प्रभृति बलवत्सलु तस्यां साभिलाषो बभूव । केवल देव्या घारिण्याश्चित्त रसन्नात्मन प्रमुत्व न दर्शितवान् । एकदा देवी धारिण्यशोकदोहदाधिकारे मालविकां नियुक्तवती । अशोककुसुमवृत्तान्तेन च तस्यां प्रसादसुमुखी बभूव । यदा च सा मालविका राजदारिकेति देवी धारिणी ज्ञातवती तदा कृतदेवीशब्दा तां मालविक देव्या धारिण्या अनुमन्या नृप परिणीतवान् ।

·Notes-अन्तपालेन-सीमारक्षकेण । अवस्कय-अभिपत्य haring assailed. वर्णावर:-वर्णेन अवरः of inferior caste; born of a वैश्य or शुद्र woman. क्षत्रियाः पुत्रः । दायाद man beir, one entitled to a sbare of partimony. परीप्सुः-परित्रातुमिच्छुः । उपेयोपायदर्शन-उपेयस्य साध्यस्य उपायाः साधनानि तेषां दर्शने ज्ञाने । उपरान्तम्-आरब्धम् । दुरधिगमः-दुःखेन प्राप्तिः । अधरोत्तरव्यक्ति:-अपरः अनुत्तमः उत्तरः उत्तमः तयोयकिः निर्णय:-न्यूनाधिकस्पष्टता । उपस्थानम्-आगमनम् । तीर्थात्-उपाध्यायात , IT:1 The teacher from whom soinething is learnt is put in the ablative case. अभिनयविद्या-नाट्यविद्या । परि- गृहीतः-अनुप्रहेण स्वीकृतः । अधिक्षिप्त:-अवमानितः। परिवादकर:-- निन्दाकरः। प्रालिक:-परीक्षकः । समय प्रतिज्ञातम्-A fair proposal. प्रथमः कल्प:-the best course to follow. व्यवहारः-विवाद- विषयपरीक्षा । प्रस्तावम्-प्रसंगम् । संरम्मे-विवादावेशे । कथं पदयसि- अनयो: कतरस्य पराभव कल्पयसीत्यर्थः । असादः पराजय । परिहीयते-न्यूनों वर्तते । अविहा It is an interjection showing surprise'; the repetition shows 'respect', (१) सशक्षमयो:-साशा क्षमाययोः। भूतधारिणी-पृथ्वी। पत्तन n. A town, acity. मध्यस्थimpartial.परिच्छेतुम-to pass judgnent.प्रस्तूयताम्-आरभ्यताम् प्रयोगप्रधानम्-अभिनयप्रधानम् । उरप्रसम्पातम्-मेषाद्रम् | a fight of tworam3. स्वाग &c the excellent acting exhibited by them in person पिन्डितार्य:-gist-सक्षेपार्थ । सुलभनिग्रहः -सुलभपराजयः । (३) आगम:-शास्त्राध्ययनम् । अपरिनिष्ठितस्य-स्थैर्यम- प्राप्तस्य । उपदेशदर्शने-विद्यासक्रमणमणि ।

·महाकविधीकालिदासविरचितं विक्रमोर्वशीयम् । पुरा किल सोमवंश्य पुरुरवा नाम राजा सूर्योपस्यानात्प्रति- निवर्तमान परित्रायतां परित्रायतां य सुरपक्षपाती यस्य वाम्बर- तले गतिरस्तीत्यातरवं कुर्वन्तमप्सरसां गण दृष्टवान् । केशिना दानवेन च चित्रलेखाद्वितीयोर्वशी हृतेति ज्ञात्वा, प्रतिपालनाय हेमकूटशिखरं सकेतस्यानं विधाय, दैत्यहस्तादुर्वी चित्रलेखा च मोचयित्वा, कृतार्थी निवर्तमान पुरूरवा रथस्थामुर्वशी मप्रतियोध्यमानां विलोक्यावदत् । राजा-सुन्दरि, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । गतं भयं भीर सुरारिसभवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि यत्रिण । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं महोत्पलं प्रत्युपसीघ पद्मिनी || चित्रलेखा-अहो कथमुच्वसितमानसमावितजीविता अद्यापि सज्ञान पतिपद्यते । गजा-बलवत्रभवती परित्रस्ता। मिनलेखा-मखि उर्वशि, पर्यवस्थापयात्मानम् । अनप्सरेच प्रतिभामि मे। (उर्वशी प्रत्यागच्छति।) राजा-(सहपम् ।) अयि ! प्रकृतिमापद्यते ते प्रियसखी । पश्य आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेय रात्रि- नैशस्यावितभुज इय छिन्नभूयिष्ठधृमा ।

·राजा- मोहेनान्तर्बरतनुरिय लक्ष्यते मुक्तकल्पा गंगा रोधःपतनकलुषा गृहतीव प्रसादम् ॥२॥ चित्रलेखा-सखि, विश्रब्धा भव । पराभूताः खलु त्रिदशपरि- पन्यिनो हताशाः। उर्वशी-(चक्षुषी उन्नील्य1) कि प्रभावदर्शिना महेन्द्रेण । चित्रलेखा-न महेन्द्रेण । महेन्द्रसदृशानुभावेन अनेन रानपिणा पुरूरवसा । उर्वशी-(राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ।) उपकृतं खलु दानवैः । -(प्रकृतित्यामुर्वशी निर्वर्ण्य । भामगतम् ।) स्थाने खलु नारा- यणमपिं विलोभयन्त्यस्तदूरसंभवामिमां दृष्ट्वा वीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिर्भवितुमर्हति । अस्याः सर्गविधों प्रजापतिरभुञ्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृंगारकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौदहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुरानी मुनिः ॥३॥ एवमुभयोः कामो लब्धावकाशो चभूव । अनन्तरं ते सर्वे यस्मिन्हेमकूदशिखरेऽप्सरसां गणः स्थितस्तत्र गताः। अत्रान्तरे केशिना हतामुवंशी नारदादुपश्रुत्य, प्रत्याहरणार्थमस्याः शतक्रतु- नादिष्टो गन्धर्वराजश्चित्ररथः पुरुरवसमेत्योवाच । चित्ररथ:-सखे । पुरा नारायणे नेयमतिसम्टा मरुत्वते । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा संप्रति त्वया । राजा-मा मैवम् । ननु पक्षिण एव वीर्यमेतद विजयन्ते विषदो यदस्य पक्ष्याः ।

·राजा- वसुधाधरकन्दराद्विसी प्रतिशब्दोऽपि हरेभिनत्ति नागान् ॥५॥ चित्ररथः-युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालंकारः । -सखे, नायमवसरो मम शतरतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्र- भवतों प्रभोरन्तिकं प्रापय । चित्ररथ:-यथा मवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः । (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) अर्थकदा महेन्द्रसदने सरस्वतीकृतकाव्यवन्धे लक्ष्मीस्वयंवरे तेपु तेषु रसान्तरेषु दिव्या समा तन्मय्यासीत् । तस्मिन्काल लक्ष्मीभूमिकायां वर्तमानोवंशी वारणीभूमिकायां वर्तमानया मेनस्या पृष्टा । सखि, समागता एते त्रैलोक्यमुपुरुषाः सकेशवाचे लोकपालाः । कतमस्मिस्ते भावाभिनिवेश इति । ततस्तया पुरुषोत्तम इति भणितव्ये पुरूषसीति निर्गता वाणी। तेन सा महर्षिणा भरतेन शप्ता। किन्तु प्रेक्षणावसाने लज्जावनतमुखी महेन्द्रेण भणिता । हे उर्वशि, यम्मित्वं पद्धभावासि तस्य मे रणसहायस्य रानः प्रियमन करणीयम् । सा स्वं ययाकाम पुरूरवसमुपतिष्ठरस यावत्स त्वयि संतानो भवेदिनि । अब स्वनगरं निवृतो रानाप्यनंगपरवश उर्वशीमेवानुदिनं ध्यायात कुत्रापि निति लेभे । फिन्त्वन्त स उशी प्राप। सापि तं रतिसहायममात्येषु निशितान्यधुरं रानपि गृहीला, गन्नमा- दनानं वितुं गता। सत्र बन्नु मन्दाकिन्याः पुनिनेपु सिक्तापात कीभिः पीडन्ती विद्यापरदाधिोदयाती · नाम तेन रानपिणा ·चिर निध्यातेति कुपितोवंशी। ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुस्शापसमृदहढया विम्मृतदेवतानियमा स्त्रीननपरिहरणीय कुमारवन प्रविष्टा । प्रवेशानन्तर र काननोपान्तवर्तिलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । पुलावा अपि तस्मिन्नेव कानने प्रियतमा विचिन्वयम्य चिन्मुने प्रसादाद मगमनीयमणि प्रियानुकारिणी काचिहतामा- लिगत्तावतत्स्थान एवोर्दशी प्रार्दुभूव । अनन्तर तया सह स्वनगर प्रति निववृते। अर्थक्टोवंशीलाभाद्राक्षो बहुसेमतो दुकूलरोत्तरच्छदे तान्यन्ता धारे निक्षिप्य केनापि परिजनन नीयमान स सगमनीयमणिरामि पशकिना गृधेगाक्षिप्त । यावद्वाना हस्तारापमहित शरामनमनभत, तावद्वाणपथम्तीत स च्यमोनन । पश्चाद्राज्ञ कन्धुकी सविदूषक राजानमागत्य, कस्यापि नामाक्तेिनानेन वाणेन विद्ध स विहगतस्कर समौलिरत्न पतित इत्यावेदितवान् । नृपोऽपि नामाक्षराप्यनुवाच्यात्मन एवोर्दशीसमवम्य पुस्य स बाण इति जात्वा विम्मय ययौ। अत्रान्तरे च्यवनाश्रमान्कुमार गृहीत्वा, काचित्तापती राजानमुपस्थिता। ता दृष्ट्वा रागावदत् । राजा-अब, अभिवादये। तापसी-महाभाग, सोमवशक्लिारयिता भव । (आमतम् ।) अहो अनाख्यातोऽपि विज्ञानोऽग्य रानरौत्म सम्बन्ध । (प्रकाशम् ।) मत प्रणम ते गुरुम् । कुमार-(चापपर्ममजलिं करोति ।) राजा-अयुष्मान्भव ।

·,
कुमार -(आत्मगतम् ।)
यदि हामिद श्रुत्वा पिता ममाय सुतोऽहमस्येति ।
उत्सगवर्धितानां गुरुषु भवेत्कीश स्नेह ।।६।।
राजा- भगवति, किमागमनप्रयोजनम् ।
तापसी-शृणोतु महाराज । एष दीर्घायुरायुतिमान एव
उर्वश्या किमपि निमित्तमवेक्ष्य मम हस्ते न्यासीकृत । यत्क्षत्रिय
कुमारस्य जातकर्मादि विधान तदस्य भगवता च्यवनेनाशेषमनुष्ठि
तम् । गृहीतवियो धनुर्वे देऽभिविनीत ।
राजा-सनाथ खलु संवृत्त ।
तापसी-अद्य पुप्पसमिदर्थमृषिकुमार सह गतेनाननाश्रमविर
द्धमाचरितम्।
विदूषकः-(सायेगम् ।) किमिव ।
तापसी-गृहीतामिप किल गृध्र पादपशिवरे नियमानोऽनन
लक्ष्यीहतो माणस्य ।
विषय:-(राजारमयरोकयति।) राजा-ततस्तत ।
सापमी-तत उपल धवृतान्तेन भगवता च्यवनेनाहं समादिष्टा ।
निर्यातय एतम्यासमिति । तच्छिामि देवीमुपंक्षी प्रेक्षितम् ।
राजा-तेन हि आसनमनुगृह्णातु भगवती ।
तापाठी-(उपनीत आरान उपविशति ।)
रामा-लानव्य, आयतामुर्दशी।
पती-पाज्ञापयति । (AII)
गजा-(नारग 1) हि पन्स ।

·२१ सांगीण, स्पर्श: सुतस्य किल तेन मामुपगतेन । आह्वादयस्व तावचन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिष ॥७॥ तापसी-जात, आनन्दय पितरम् । कुमार:-(राजानमुपगम्य पादग्रहणं करोति ।) राजा-(कुमार परिष्वज्य पादपीठे चोपवेश्य ।) वत्स, इतस्तव पितुः प्रियससं ब्राह्मणमशक्तिो बन्दस्व । विदूषकः-किमिति शकिप्यते । ननु आश्रमवासपरिचित एव शाखामः। कुमार:-(सस्मितम् ।) नात, वन्दे। विदूषकः-स्वस्ति भवते । (ततः प्रविशत्युर्वशी कञ्चुकी ५।) फञ्चुकी-इन इनो देवी। उर्वशी-(कुमारमवलोक्य ।) को नु खल्वेष सबाणासनः पादपीठे स्वयं महाराजेन संयम्यमानशिखण्डकस्तिष्ठति । ( तापसी दृष्ट्वा ।) महो सत्यक्तीसूचितो मम पुत्रक आयुः । महानवलु संवृत्तः । तापसी-(उर्वशी दृष्ट्वा ।) जात, एहि प्रत्युद्गच्च मातरम् । कुमार-(उर्वशी प्रत्युद्गच्छति ।) उर्यशी-अब, पादप्रगामं करोमि । तापती-पत्से, भर्तुर्चहुमता पद । कुमार-अम्ब, अभिवादये। उर्वशी-(कुमारसुप्रमिटम् परिश्वाय) यम, दिगतिः मव । (रागनमुन्य।) ग्यतु न दागः। राजा-स्वागतं पुत्रवत्य । हुन अम्लान् ।

·उर्यशी-(उपविशति ।) (सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) तापसी-एप गृहीतविद्य आयु सांप्रत कवचहरः संवृत्त । तदेतस्य ते भतु समक्ष निर्यातितो हस्तनिक्षेप । तद्विसयितुमि गमि । उपरुध्यते ममाश्रमधर्म । उपशी-चिरस्यार्या दृष्ट्वाधिकतरमवितृष्णास्मि । न शक्नोमि दिसप्टुम् । अन्याय्य पुनस्परोद्भुम् । तद्वच्छत्वार्या पुनदर्शनाय । राजा--अम्ब, भगवते वनाय मां प्रणिपातय । तापसी-एव भवतु। कुमार -आयें, यदि सत्यमेव निवर्तसे, तदा मामप्याश्रम नेतुमर्हसि । राजा-अयि वत्स, उपित त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे। द्वितीयमध्यासितु तव समय । तापसी-जात, गुरोर्वचनमनुतिष्ट । कुमार-तेन हि, य सुप्तधान्मदले शिखण्डकण्ड्यनोपलब्धसुख । ते मे जातकलापं प्रेषय मणिकण्ठकं शिखिनम् ॥८॥ तापसी-(विहस्य ।) एवं करोमि। स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् । ( इति निष्कान्ता।) तत उर्वश्येकपदेऽथुमुखी सत्ता । नृपेण च पृष्टा सावदत्। महा रान, अह पुरा महारानगृहीतहृदया महेन्द्रेणाज्ञापिता। यदा स मम प्रियसखो रानपिस्त्वयि समुत्पन्नस्य वंशकरस्य मुख प्रेक्षिध्यते तदा त्वया भूयोऽपि मम समीपमागन्तव्यमिति । ततो मया ·महारानतियोगभीरतया नात्रमात्र एवं विद्यागमनिमित्तं भगवतश्चक नस्याश्रमपदे एप पुत्र आर्यायाः सत्यवत्या हस्ते प्रकाश निसिप्तः। अद्य पितुराराधनसमर्थ. संवृत्त इति कलयन्त्या नियांतितो मे दीर्घायुः । तदेतावान्ने महाराजेन संपास इति । तच्छ्या राना वनगमनाय कृतबुद्धिर्वभूव । किन्तु तस्मिन्नेव काले भगवानारद आगतः । भूपेण च पूनित. सोऽवदत् । मारद--प्रभावदर्शी मघवा वनगमनाय कृतबुद्धिं भवन्तमनुशास्ति । राजा-किमानापयति । नारदः-त्रिकालदर्शिभिर्मुनिभिरादिष्ट. सुरासुरसंगरो भावी । भवांश्च सांयुगीनः सहायो न । तेन त्वया न शस्त्रं संन्यस्तव्यम् । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति । उर्वशी-(अपवार्य ।) अहो शल्यं मे हृदयादपनीतमिव । जा-परवानस्मि देवेश्वरेण। मारदा-युक्तम् । किं ते भूय पाकशासन प्रियं करोतु । राजा-यदि मे मघवा प्रसन्न किमतः परमिच्छामि। तयापीदमस्तु (भरतवाक्यम् ।) परस्परविरोधिन्योरेकसंश्रयदुर्लभम् । संगतं श्रीसरस्वत्योर्भूतयेऽस्तु सदा सताम् ॥९॥ Notes:-प्रतिपालनाय-प्रतीक्षायै । (6) आयतम् -दीर्घम् । प्रत्युपसि -प्रभाते । (३) नैशस्य-निशासन्धिन । आचि ज्वाला रोधन तटस्य पतनेन कलपा अविला । निदापरिपन्धिना-तिया दशा' येषां है- ·२४ विदशा देवा तेषां परिपन्धिन सत्रय -दानवा । प्रभावदशिना-प्रमावेन देव्या शक्त्या इष्टुं पर्यालोचयितु शीलमस्य तेन। स्थान 18 an adverb It means it is but proper that' अथवा 'or rntherवा means 'or', but 37491 18 used to correct or modify a previous statement (३) सर्गविधी निर्माणकर्मणि । (४) अतिसृष्टा-दत्ता। मरुत्वत्-इन्द्र । (५) प्रतिशन्द - प्रतिध्वनिः । हरे -सिंहस्य । वसुधाधर -पर्वत । कन्दर -दरी। अनुत्सेक निरभिमान , अनवरेप । भुमिका-वेपपरिग्रह । भावाभिनिवेश - दृढप्रेम ब.घ । आमिप-मांसखण्ड । हस्तावाप -हस्तग्राणम् । मध्यभोजन मासाशी (६) हार्दम्-प्रेम, स्नेह 1 विधानम्-विधि । अभिविनीत - शिक्षित । (७) सर्वांगीण -सर्वागव्यापी । शिखण्डक -शिखा। क्वचहर कवचधारणक्षम । अवितृष्णा-साभिलाषा । (८) जातक्लापम्-जातबईम् । शिखिनम् मयूरम् । अप्रकाशम्-निभूतम् । सायुगीन -सयुगे रणे साधु युद्धकुशल । पाक्शासन -पाक्नामदैत्यस्य शासन हताइ । - - महाकविश्रीकालिदासविरचितम् । अभिज्ञानशाकुन्तलम् । एकदा पौरखो राजा दुष्यन्तो मृगया कर्तु गत । कावस्या श्रपद च यात । तत्र देवमायामिव शकुन्तला ट्वा ता सोऽकामयत, ता चावदत्- व्यक्त राजन्यतनयां वेक्ष्यह त्यां सुमध्यमे । महि चेत पौरघाणामधर्म रमते क्वचित् ॥ इति ॥१॥ अपरं च । सतां हि संदेहपदेषु वस्तुष्वन्त करणस्य प्रवृत्तय प्रमाणम् । मेनराया जाता सा शकुन्तला विश्वामित्रस्यात्मनेति ·r यदा स ज्ञातवांस्तदा स ता रहसि गान्धर्वविधिना पर्यण्यत् । कतिपयान्दिवसांश्च तया सह नीत्वा स स्वनगरं न्यवर्तत । एकदोटने शकुन्तलैकाकिन्यासीत् । तस्मिन्काले सुलस्कोपो महर्षिर्दैवासा आगतः। भर्तगतया चिन्तया शून्यदया शकुन्तला तस्यागमनं न ज्ञातक्ती। अतः कुपिनो दुर्वासा अवदत् । आः अतिथिपरिभाविनि-- विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोधनं वैरिस न मामुपस्थितम् । स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन् कयां प्रमत्तः प्रथम कृतामिव ||२|| एवं शप्त्वा स महर्षिः प्रतिनिवृत्तः। किन्तु शकुन्तलायाः सल्या प्रियंवदया विज्ञापितो सोऽवदत् । मम वयनमन्यथा भवितुं नाहति । किन्त्वभिज्ञानाभरणदर्शनेन शापो निवर्तिप्यत इति मन्त्रयन्सयमन्ततिः । अथ शकुन्तला दुप्यन्तेन परिणीता ता चापनसत्वेति ज्ञात्वा, महर्षिः कम्यः स्वशिष्यः शाईत्वमित्रैः परिवृतां तां गौतम्या सह भर्तुः सकाशं व्यस यत् । किन्तु दुर्वाससः शापैन राना दुप्यन्तः शकुन्तलायाः स्वीकरणं नास्मरत् । अतो नृपोश्व- दत् । हे शकुन्तले, व्यपदेशमापिलयितुं फिमीहसे जनमिमं च पातयितुम् । कूलंकरेव सिन्धुः प्रसनमम्मस्तटतरं च ॥३॥ शकुन्तला-भवतु । यदि परमार्थतः परपरिग्रहशकिना त्वये ..

·२६ वक्तु प्रवृत्त, तदभिज्ञानेनानेन तवाशकामपनेष्यामि । राजा---उदार कल्प । शकुन्तला--(मुद्रास्थान परामृश्य) हा धिक् । अगुलीयकशून्या मेगुल । गौतमी-नून ते शमावताराभ्यन्तरे शचीतीर्थसलिल वन्दमानाया प्रभ्रष्टमगुलीयकम् । राजा-(सस्मितम् ।) इट तत्प्रत्युत्पन्नमति सैणमिति यदुच्यते । गौतमी-महाभाग, नाहस्येव मन्त्रयितुम् । तपोवनसवर्धितोऽनभि ज्ञोऽय जन कैतवस्य । राजा-तापसवृद्धे। श्रीणामशिक्षितपटुत्यममानुपीपु सहश्यते किमुत या प्रतियोधपत्यः । प्रागमरिक्षगमनात्स्यमपत्यजात- मन्यतिजै परभृता खलु पोपयन्ति | शपुन्तला-अनार्य, आत्मनो हृदयानुमानेन पश्यसि । क इदानी मन्यो धर्मकन्चुक्प्रवेशिनस्तृणच्छलकूपोपमस्य तवानुकृति प्रतिप त्स्यते । राजा-(भामगतम्।) सदिग्धबुद्धि मा कुन्नितव वास्या कोपो लक्ष्यते । (प्रकाशम् ) भद्रे, प्रथित दुप्यन्तस्य चरितम् । तथापीद न रक्षये। मापुरतरा-सुप्ठ तापदन स्वच्छन्दचारिणी वृतास्मि यामस्य पुरमाप्रत्ययेन मुम्पमघोहदयस्थिवदिपस्य (स्ताम्याशमुपगता। (निपटान्दा पुरामाश्य रोदिति।)

·२७ शारष:- इत्यमात्मकृतं प्रतिहतं चापलं दहति । अतः परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात्तंगतं रहः । अज्ञात हृदयेप्वयं बैरीभवति सौहृदम् ॥२॥ गजा- अयि मोः, किमत्रभवतीप्रत्ययादेवास्मान् युतदोपाक्षरः क्षिणुय । शाइरयः-(सासूरम् ) श्रुतं भवभिघरोतरम् । आजन्मनः शाठयमशिक्षितो य- स्तस्याप्रमाणे धनं जनस्य । परातिसन्धानमधीयते ये- विद्येति ते सन्तु किलासवान: ॥६॥ राजा-भोः सत्यवादिन्, अभ्युपगतं तावदस्माभिरतम् । कि पुनरिमामतिसंधाय लम्बने। साईरवः-- -विनिपातः। -विनिपातः पावैः प्राध्यंत इति न श्रद्धेयम् । शारद्वतः-शाईख, किमुत्तरेण । अनुष्ठितो गुरोः मन्देश। प्रतिनिवामहे वयम् । (राजानं प्रति ।) तदेषा भवतः कान्ता त्यज बैनां गृहार या। उपपला दि दारेषु प्रभुता मनोतुदी : गौतमि, गच्छास्तः । (ईत प्रस्थिः।) शकुन्तला-क्यमनेन किन मिति परित्यनय । (हन्यनुदिन) गौतमी-मिथवा 1) बन्न , अ + राजा- ·२८ करणपरिदेविनी शकुन्तला । प्रत्यादेशपरपे भर्तरि कि वा में पुत्रिका करोतु । शाई रय -(सरोष निवृत्य ।) किं पुरोभागे स्वातन्त्र्यमवलम्बसे । ( शकुन्त भीता वेपते ।) शाईव -शकुन्तले । यदि यथा यति क्षितिपस्तथा त्वमसि किं पितुरुत्फलया त्यया । अथ तु घेत्सि शुचि प्रतमारमन: पतिकुले तय दास्यमपि क्षमम् ॥८॥ तिष्ठ। साधयामो वयम् । अथ परावृत्तेपु कण्वशिष्येषु यदा सा शकुन्तला नृपस्य पुराहितेन सह गमनपरासीत्तदा स्त्रीसस्थानमेक न्योतिस्तामुत्ति प्यागच्छत् । अवैकस्मिन्दिने राजा दुष्यन्त शकुन्तल्या प्रभ्रष्टमगुलीयक रब्धवान् । तस्य दर्शनेन स शकुन्तलाया प्रथमवृत्तान्त स्मृतवान् । प्रतिगम्भीरोऽपि स पर्यश्रुनयनश्वासीत् । पश्चादिन्द्रेणाइतो दुप्यन्त स्वर्ग गत । स्वर्गाच्च प्रतिनिवर्तमानो मार्गे मारीचाश्रम इष्टुकाम स इन्द्रस्य सारथिं मातलि पृष्टवान् । मातले, कतमस्मि प्रदेशे मारीचाश्रम । मातलि:-(हस्तेन दर्शयन् ।) घरमीकायनिमग्नमूर्तिहरसा सदष्टसर्पत्वचा कण्ठे जीलताप्रतानयलयेनात्यर्थसपीडितः। असव्यापि शन्तनीइनिचित विनवटामण्डल यत्र स्थाणुग्विावगे मुनिरमायभ्यर्फ विम्य स्थित' lich ·राजा-(निमित्त सूचयि वा ।) मनोरथाय नाशसे मियाहो स्पन्दसे वृथा। पूर्वावधीरित श्रेयो दुख दि परिवर्तते ॥१॥ सिन्धचिरात्रात्मन पनी शकुन्तला पुन च दृष्टवान् । ततो भगवतो मारीचस्य दर्शन कृत्वा, दुर्वासस शापादिय तपस्विनी तब सहधर्मचारिणी त्वया प्रत्यादिष्टा नान्यथा | स' शापश्चागुलीयकतर्शनावसान इति शापवाता श्रुत्वा, मारीचाल्ल ब्धप्रसाद सपुन दार सहात्मन पुरीमागत । तन स आन्न स्य परा कोटि प्राप्य, सदैव प्रकृतिहिताय प्रावर्तत । Notes -(१) रान्यतनया-सनियपुत्रा । 'श्रीमद्भाग.' (२) प्रथमम् -It is used ns 2n indeclinable It meins "before', 'preriousls', 'alrendr' (३) व्यपदेश कुलमादिल- मितु मस्गिर्तु किमीहसे रसे । कूमपा-स्टसर्पिणी । उदार कल्प -An excellent proport हावताराभ्यन्तरे &c A lrols place nenr शावतार consecrnted to शची, wife of इन्द्र । दैत्वस्व-शाट्यस्य । (४) प्रदियोघवत्य -वागादि यहारकुरलः । नि:- पक्षिभि । परमृता -योकिगः। धर्मक्चुक्प्रवशिन्-one Putting on the gurb of virtue स्वच्छ दचारिणी -ananton romin भधरीत्तरम् 1 late answer (६) पराटिसधाम् परदशनम् । सप्तवाच -सत्यवचना: । अतिसपाय hiring deceired milfully. विनिपात m -अघ पात m-मरक m . (७) सर्वतोमुखी- Complete in every may पुरोभागे-दोपदर्शिनि-naughty. fault-finding पुरोमाग यस्याः -पुगेभागा । (4) उकुरा उस्माता ।

·बुलात् or उप्रान्त कुल (1e कुलमर्यादा) यया-1 disgrace to the famils. क्षमम् -योग्यम् । नीसस्थानम्- स्त्रिया : सस्थान (shape, form) यस्य तत् । (5) मूर्ति -शरीरम् । स्तापतानम्- चल्लीसमूह । शकुन्त:-शकुन्तानां पक्षिणा नोड स्थान तेन निचित व्याप्तम् । अपवित्रमभि स्यीकृय । (१०) अभिषेकनिया -स्नानविधि । उत्म विणी-उपरि धावती । प्राय:-the matter under discussion दुरा परिवर्तते-turns into misers. श्रीविशाखदत्तचिरवितम् मुद्राराक्षसम् । नन्दुकुलविनाशननितरोपो राक्षस पितृपयामपितेन पर्वतक पुत्रेण मल्यकेतुना सह सधाय चन्द्रगुप्तमभियोक्तुमुद्यत इति प्रकाशता गोऽर्थ पौष्विति ज्ञात्वा चाणक्य आत्मनश्चर पृष्टवान् । मद्र, अपि वृषलमनुरत्ता प्रकृतय इति । घर:-अयं किम् । विनवमात्यराक्षसेन सह प्रथम समुत्पन्नस्नेह बहुमानासय पुस्पा देवस्य चन्द्रप्रिय श्रिय न सहन्ते । प्रथम तावदार्यम्य रिपुपक्षे वद्धपक्षपात क्षपणको जीवसिद्धिनाम । चाणक्य:-(स्वगतम् ।) जीवसिद्धि । एप ताव-स्मत्मणिधि । (प्रकाशम्।) भद, अथापर २ । चर:-आर्य, अपरोऽमात्यराक्षप्तस्य प्रियवयस्य शकटासो नाम । तृतीयश्चामात्यराक्षसस्य द्वितीयमिव हृदय पुप्पपुरनिवासी मणिकारश्रेष्ठी चन्दनदासो नाम यम्य गेहे करत न्यासीकृत्या मान्यराक्षसो नगरापान । तन च मयेयमङ्गुलमुद्रा दृष्टा ।

·३२
अमात्यराक्षसस्य च नामाङ्कितेत्यार्यस्य पादमूलं मया प्रापिता ।
(इति मुदामर्पयति ।
चाणक्यः-(मदामवलोक्य गृहीत्वा ।) भद्र, अपसर । न चिरादस्य
परिश्रमस्यानुरूप फ्लमधिगमिष्यसि
चर:-यदार्य आज्ञापयति । (इति निष्कान्त 1)
चाणक्य-शाईरख शाहरव । (प्रविश्या)
शिष्य-उपाध्याय, आज्ञापय ।
चाणक्य-वत्स, मसीभाजनं पत्रं चोपनय ।
शिष्य -( तथा करोति।)
चाणक्यः-(पत्र गृहीत्वा स्वगतम् ।) किमत्र लिखामि । अनेन
खलु लेखेन राक्षसो जेतव्य ।
( प्रविश्य ।)
प्रतिहारी-जयत्वार्य । आर्य, देवश्चन्द्रश्रीरार्य विज्ञापयति ।
इच्गम्यार्पणाभ्यनुज्ञातो देवस्य पर्वतेश्वरस्य पारलौकिकं कर्तुम् ।
तेन च धारितपूर्वाण्याभरणानि ब्राह्मणेभ्य प्रतिपादयामीति ।
चाणक्य.-शोणोत्तरे, उच्यतामस्मद्वचनाद्वपल । पर्वतेश्वरधृतपूर्वाणि
गुणवन्ति भूषणानि गुणाभ्य एव प्रतिपादनीयानि । तदह
म्वयमेव परीक्षितगुणान्नालणान्प्रेषयामीति ।
प्रतिद्वारी-पदार्य आज्ञापयति (हन्त निष्कान्ता ।)
चाणक्यः-शाईख, उच्यनामस्मद्वचनाद्विभावसुप्रभृतयस्त्रयो-
प्रातर' । पृपात्मतिगृह्यामरणानि भवद्भिरह दृष्टव्य इति ।

·३३
शिष्य -यानापयन्युपाध्याय । (इति निष्कान्त ।)
चाणक्य -उत्तरोऽय रेखार्थ । पूर्व सर्वमनमिव्यक्तमेवास्ताम् ।
(नाट्येन लिखित्वा ।) शाख ।
(प्रविश्य ।) शिष्य:-उपाध्याय, आशापय ।
चाणक्य --स श्रोत्रियाक्षराणि प्रयत्नलिहितान्यपि नियतमस्तु
गनि भवन्ति । तदुच्यतामम्मदचनामिद्धार्थ । एभिरक्षरे
कनापि पम्यापि स्वय वाच्यमिनि अत्त्वाहनामान देख
शकन्दासेन रेखयिया मामुपतिष्टम्य । न चारयेयमम्मै चाणक्यों
लेखयतीति ।
शिप'-तथा (इति निष्फन्त ।)
सिद्धार्थन तथानुष्ठिते चाणक्यस्तमनवीत् । वध्यम्यान
गत्वा, शस्तदासो वध्यस्थानादपनीय, राक्षस प्रापयिनच्य । राक्षस
एव व चित्कार त्वया संक्तिय इति । ततश्चाणक्येन जीवसिद्धि
नंगरानि मारित । किन्तु
तस्याज्ञया वध्यस्थान नीत
शक्दास सिखायंन रक्षित । एव च नाणस्येन रथित सर्व
तेनानुष्टितम् । ततश्चाणक्य शिष्यमवदत् । वन्स, मणिकारश्रेप्लिन
गन्दनाम टुमिच्छामीति ।
शिया-तया। (इति निष्फम्य च दनामेन सह प्रविश्य ।)
उपाध्याय, अब धेठी पटनदाम ।
चन्दनदास-जयन्वार्य ।
चापश्य-श्रेष्टिन्, स्वागतमिदमासनमाम्यताम् ।

·चन्दनदास - (प्रणम्य । ) किं न जानात्यायों यथानुचित
उपचारो हृदयस्य परिभवादपि महद्द खमुत्पादयति । तस्मादि
हवोचिताया भूमापविशामि।
चाणक्य भो श्रेष्ठिन् , मा मैवम् । समावितमेवेदमस्मद्विधर्भवत ।
तदुपविश्यतामासन एव ।
चन्द०-(स्वगतम् ।) उपक्षिप्तमनेन दुष्टेन किमपि । (प्रकाशम् ।)
यदार्य आज्ञापयति । (इत्युपविष्ट ।)
चापाय:-भो श्रेष्ठिन् चन्दनदास, अपि प्रचीयन्ते सत्यवहाराणा
वृद्धिलाभा ।
चन्द०-(स्वगतम् ।) अत्यादर शक्षनीय । (प्रकाशम् ।) अथ
किम् । आर्यस्य प्रसादेन अखण्डिता मे वणिज्या।
या-न रूटु चन्द्रगुप्तदोषा अतिवापार्थिवगुणानधुना
स्मरयन्ति प्रकृती।
चन्द -(वो पिधाय ।) शान्त पापम् । शारदनिशासमुद्गतेने
पूर्णिमाचन्द्रेण चन्द्रनिवाधिक नन्दन्ति प्रकृतय ।
चाण-गो ठिन् ,यधेर प्रीताभ्य प्रकृतिभ्य प्रतिप्रियमिच्छ
नि राजान ।
चन्द --आज्ञापयत्वार्य । किं क्यिदस्माजनादिप्यत इति ।
चाण---भो श्रेप्टिन , चन्द्रगुप्तराज्यमिद न नन्दरान्यम् ।
यतो नन्दम्यवार्थरचेरर्थसम्बन्ध प्रीतिमुत्पादयति, चन्द्रगुप्तस्य तु
मातामपरिसरेश एर।
पन्द-(पम् ।) आर्य, अनुराहीनोऽम्मि।
"

·नाण- -मोः श्रेष्ठिन् , म चापरिक्लेशः कयमाविर्भवतीति ननु भवता प्रष्टव्याः स्मः। चन्द:-आतापयत्वार्यः। बाग-संक्षेपनो राननि अविल्द्वामित्तितितितव्यम् । चन्द-आर्य, कः पुनरपन्यो रानो विरुद्ध ल्यायेंणावगम्यते । चाण-भवानेव तावत्प्रयमम् । चन्दः- (कों विधाय।) शान्नं पापं शान्तं पापन् । कोशस्तृगा- नामग्निना सह विरोवः। चाण:-अयमीदृशो विरोधो, यत्त्वनद्यापि रानापथ्यकारिणोऽमा- त्यराक्षसस्य गृहननं स्वगृहे रतमि । चन्द-आर्य, अन्टीकमेतत्केनाप्यनमिज्ञेन आर्यस्य निवदितम् । चाण-मोः श्रेष्टिन् , अन्टमाशङ्कया। भीताः पूर्वराजपुरषाः पौराणामनिन्दतामपि गृहेतु गृहन्नं निक्षिप्य देशान्तर अनन्ति । नतस्तत्प्रच्छादनं दोषमुत्सादयति । नन्दा-एवं नु इदम् । तस्मिन्नमय आसीदम्मदृहेऽभात्यराक्षसस्य गृहनन इति । चाण-पूर्वमन्तमिदानीमासीदिति परम्सरविरोधिनी वचन । चन्दः--एतावदेवास्ति में वाञ्चलम् । चागर-भोः श्रेटिन्, चन्द्रगुण रानन्यपरिग्रहवानाम् । नत्समर्पय राससस्य गृहमनन् । अन्चलं मरतु भवतः । चन्द-आर्य, ननु विज्ञापयाम्यानीदरमहे मान्यराक्षमस्य गृहमन दति। चाल-भयदानी समतः। बन्दर-न जानानि ।

·चाण-(स्मितं कृत्वा ।) कथं न ज्ञायते नाम। मोः श्रेष्ठिन,
शिरसि भयमतिदूरे तत्प्रतिकारः।
ततो गृहीत गृहसारः सपुरकटनश्चन्दनदासो निगृहीतः ।
नृपश्चन्द्रगुप्तश्च चाणस्येनादिष्टः कृतकारई कृत्वा पतंग
किंचित्कालान्तरं व्यवहर्तव्यमिति ।
एकदा नृपवचनादापोषितः कुसुमपुरे कौमुदीमहोत्सवः किन्तु
चाणक्येन स प्रतिपिद्धः । अतो राजा चन्द्रगुप्तश्चाणक्यमाहूतवास्त
च पृष्टवान् ।
राजा-आर्य, कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधस्य किं फलमार्यः पश्यति ।
न कदाचिदार्यस्य निष्प्रयोजना प्रवृत्तिः।
चाण-पृषल, सम्यम्गृहीतवानसि न प्रयोजनमन्तरा चाणक्य
स्वप्नेऽपि चेष्टत इति ।
-आर्य, अत एव शुश्रूषा मां मुखरयति ।
चाण- वृपल, श्रूयताम् । इह खल्वर्थशास्त्रकारास्त्रिविधां सिद्धिमुपद
र्णयन्ति राजायत्त सचिवायत्तामभयायतां चेति। ततः सचिवायत्त
सिद्धेस्तव कि प्रयोजनान्वेषणेन । यतो वयमेवात्र नियुक्ता वामः।
राजा-(सकोपं मुखं परावर्तयति।) (नेपथ्ये वैतालिको पठतः।)
भूपणाधुपभोगेन प्रभुर्भवति न प्रभुः ।
परेर परिभूतास्त्वमिव प्रभुरुच्यते ।
राजा-आर्य वहीनरे, आभ्यां वैतालिकाभ्यां सुवर्णशतसहस्र दापय ।
कञ्चुकी-- यदाज्ञापयति देवः । (इति उत्थाय परिक्रामति ।)
राजा-
,

·घाण-सक्रोधम् ।) वैहीनरे, तिष्ठ न गन्तव्यम् । वृषल, किमय- मस्थाने महानोंत्सर्गः। राजा-(सकोपम् ।) आर्येणैवं सर्वत्र निरुद्धचेष्टाप्रसरस्य में पन्धनमिव रान्यं न रान्यमिव । घाण-पल, स्वयमनभियुक्तानां राज्ञामेते दोषाः संभवन्ति । तदिन सहसे ततः स्वयमभियुन्यस्व । गजा-एते वयं स्वकर्मण्यभियुन्यामहे । चाण-प्रियं नः । षयमपि स्वकर्मण्यमियुन्यामहे । राजा-यदेवं तर्हि कौमुदीमहोत्सवप्रतिपेधस्य तावत्प्रयोननं प्रोतुमिच्छामि। चाण-पल, कौमुदीमहोत्सवानुष्ठानस्य किं प्रयोजनमित्यहमपि श्रोतुमिच्छामि। राजा-प्रयमं तावन्ममानाऽध्यायातः । चाण-पल, ममापि तवाज्ञाव्याघात एव कौमुदीमहोत्सवप्रति- पेधस्य प्रथम प्रयोननम् । कुनः। या तवाज्ञा नृपतिशतैः शिरोभिरुद्यते सा मग्येव स्खलतीति तब विनयालंकृतं प्रभुत्वं कथयति । अपरं । राक्षसोपदेशप्रवणो मलयकेनुरस्मानमियोक्तुमुद्यतः । सोऽयं व्यायामकालो नोत्सवकाल इति दुर्गसंस्कारे प्रारब्धव्ये कि कौमुदीमहोत्सवेनेति प्रतिपिदः। राजा-आर्य, सांस्यानर्थस्य हेतु राक्षस दहेव वर्तमान आयेंण कस्मादिकम्प न गृहीतः।

·चाणल-राक्षस खल्वसौ । विक्रम्य गृह्यमाणो युष्मदरानि
बहूनि नाशयेत्स्यय वा विनश्येत् । एव सत्युमययापि टोप ।
राजा-न शानुगो वयमार्यस्य वाचा वाचमतिशयितुम् । सर्वथा
मात्यराक्षस एव प्रशस्थतर ।
चाण- (समोधम् ।) न भवानिति वास्यशेष । मा तावत् ।
भो पृपल, तेन किं कृतम् ।
राजा--यदि न ज्ञायते तदा श्रूयताम् । तेन खलु महात्मना ।
रब्धायां पुरि यायदिच्छाषितं कृत्वा पदं नो गले
व्याघातो जयघोषणादिषु बलादस्मद्वलानां कृतः ।
अत्यर्थ यिपुलैः स्वनीतिविभय समोहमापादिता
विश्वास्येष्यपि विश्वसन्ति मतयो न स्वेषु धर्गपु न ।
चाण- (विहस्य । ) एतत्कृत राक्षसेन । वृपल, मया पुनर्ज्ञात
नन्दमिव भवन्तमुद्धृत्य भवानिव भूतले मलयकेतू रानाधिराजपदे
नियोजित इति ।
राजा--अन्येनैवेदमनुष्ठित, किमत्रार्यस्य ।
चाण--आ केन। राजा-नन्दकुल विद्वेषिणा देवेन ।
चाण० -देवमविद्वास प्रमाणयन्ति ।
राजा--विद्वासोऽप्यविक्त्यना भवन्ति ।
याण--(सकोपम् ।) पल, मृत्यमिव मामारोदुमिच्छसि ।
राजा--(सावेगमात्मगतम् । ) अये कथ सत्यमेवार्य कुपित ।
-(कृतकोप राह य ।) वृषल, घृपल, अलमुत्तरोत्तरेण ।
यद्यस्मत्तो गरीयात्राक्षसोऽवगम्यते तदिन शस्त्र तम्मै दीयताम् ।
चाण---

·(इति रखनन्मृज्य निकात ।)
राना-आर्य वहीनरे, अत प्रभृत्यनात्त्य चाणक्य चन्द्रगुप्त
स्वयमेव रान्य करिष्यतीति गृहीतार्या क्रियन्ता प्रकृतय ।
चु०-(आमगतम् ।) कय निरपप.मेव चाणक्यमिति नार्यचाण
क्यमिति । दन्त संगृहीतोऽधिकार अथवा न खल्वत्र वस्तुनि
देोटोप । कुन ।
स दीप सचिवस्येय यदमत्कुरते नृप ।
याति यन्तु प्रमादन गजी व्यालयाच्यताम् ।।
सना-आर्य, किं विचारयसि ।
पन्यु -देव न शिञ्चित् । च्यिा देय इदानी देव मत।
(शी निप्यात ।)
गा-(धाम"नम् ।) एदमासु गृह्यमाणेषु कार्यसिद्धिधाम
ससमोपचार्य । (प्रबादम्।) शेणोरे, अन शुप्पकल्हेन
शिरोपेटना मा वायने । शयनगृहमादेशय ।
प्रतिहारी-एतु एतु देव ।
राजा-(
गम्।) जासयेर मन धितगौरवल्य
युद्धि प्रमंटुमिष भूधियरं प्रवृत्ता ।
ये सत्यमेय दिगुम्नतिपातयनि
तेषा कय तु हृद। न भिनत्ति रा॥

·मलय तोले सुम्निष्टोऽभूचाणम्यप्रयोग । तद्यथा-सिद्धार्थकम्य प्रार्थनया राक्षसस्य मित्रेण शकटदासेन लिखितो लेखो यो चाण क्यस्याज्ञया चराहब्धया राक्षसनामाश्तिया मुद्रया मुद्रित आसीत् स लेख, पर्वतेश्वरेण धृतपूर्वाणि विभावसुप्रभृतिभ्यश्च दत्तानि भूपणानि यानि चाणक्यप्रयुचेन वणिग्गनेनामात्यराक्षसे विक्रीतानि तानि भूपणान्यन्यानि च वस्तूनि मल्यतोदृष्टिगोचर मतानि । येन स शङ्कितहृदयो बभूव । अमात्यराक्षस च सहता धिकार कृतवान् | ततोऽमात्यराक्षस आत्मनो मित्र चन्दन दास मोचयितु गत | किन्तु नीतिनिपुणबुद्धेश्चाणक्यस्य वश यात । अत्रानरे मलयकेतुश्चाणक्यस्य भागुरायणादिमिर्षद्ध । अन्ते चायनीत्या राक्षसश्चन्द्रगुप्तस्य साचिव्यग्रहणेन सानुग्रह कृत । मलयकेतवे च पित्र्यमेव राज्य दत्तम् । Notes -उपाध्याय - उपेत्याधीयतेऽस्मात्-आचार्य । पारलौक्किम् परलोकाय हितम्-That which secures a good postthor for the dend in the next world, the religious rites to be performed on one's death. ad 14-The name of the addressee स्मरयन्ति-Chusal of स्मृ-Cruse to remember with regret शात पापम्-God forbid. This expression indicates & wish that some evil should be ascrted. 91777-Contradiction in words चौमुदीमहोत्सा -The festival on the full moon day of कार्तिक । पाल --शुर। कचुरी He is described as-अन्त पुर- ·चरो राहो वृद्धो विप्रो गुणान्वितः। सर्वकार्यार्थकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते। अर्थशानम्-अर्थते गम्यते इत्यर्थः, तस्य शास्त्रम्-The science of polits; politics. वैवालिक:-विविधैन तालेन चरति इति वैतालिक:- A bird, एवं गृधमागेषु-Understood to be such. श्रीमट्टनारायणपगीतं वेणीसंहारम् । कौरवस्त्रीणाममुक्केषु केशेषु नाहं मम केशायिस्यामीति यद्यपि द्रौपद्या प्रतिक्षात तथापि प्रतिपन्नदौत्यो मगवान्यासुदेवो महाराजदुर्योधनशिविरं प्राप्तवान् । तत्र च पाण्डवपक्षपातामर्पितेन सुयोधनेन संयंतुमारब्धः। ततः स महात्मा दर्शितविश्वरूप- तेनःसंपातमूर्छितमवधूय कुरुकुलं पाण्डवशिविरसन्निवेशमनुप्राप्तः । ततः कुरुखने यौधिष्ठिरं क्रोधज्योतिरजृम्भत । कौरवपाण्डवानां च तुमुलं युद्धं समापदे । एकदा राना दुयोधनो राजी भानुमती गतः । तदानों प्रतिहारी ते सोडेगमुपश्त्यान्वीत्- प्रतिहारी-जयतु जयतु महाराजः । महाराग, एपा सलु जामातुः सिन्धुरानस्य माता दुःशला र प्रतिहारमूमौ तिम्ठति । राजा-(विधिविन्यात्मगदम् ।) कि जयद्रयमाता दुःशला चेलि । कचिदभिमन्युक्धामर्पितैः पाण्टुपुत्रैन विधिदत्याहितमाचेष्टितं भवेत्। (समयम् ।) गच्छ । प्रवेशय शीयम् । प्रतिहारी-पन्महारान आज्ञापयति । (हति निष्पाता।) ( ततः प्रविशति संभ्रान्ता जदयमाता दुराला प) (उने साई दुधनस्य सत्योः पद्धतः ।)

·माता-- -परिनायता परिनायता कुस्नाय । (दुशक रोदिति ।) राजा-(ससभ्रममुत्याप्य ।) अम्ब, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । विमत्याहितम् । अपि कुशल समराङ्गणप्पप्रतिरथस्य जयद्रथस्य । माता-जात, कुत कुशलन् । राजा-कथमिव ।। माता-(सशकम् ।) अद्य खलु पुषधामोद्दीपितेन माण्डीविनान- स्तमिते दिवसनाये तस्य वध प्रतिज्ञात ।

·४३ भानुमती-आर्यपुत्र, यद्यप्येव तथापि गुल्लप्रतिनाम धनञ्जयः स्थानं खलु शङ्कायाः। माता-जाते, सातु कालोचितं त्वया मन्त्रितम् । राजा--आः ममापि नाम दुर्योधनस्य शहाम्यानं पाण्डाः । अपि च मानुमति, विज्ञातपाण्डवप्रभावे, कि त्यमन्येवनाको । पश्य । दुःशासनस्य हृदयक्षतायुपाने दुधनम्य च यथा गदयोरमने। तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां ोया जयद्रयययेऽपि तथा प्रतिज्ञा ॥२॥ का केऽत्र भोः । क्षेत्र मे रयमुपकररय तावन् । यावदह मपि तस्य प्रारमपाण्डवस्य जयद्रयपरिरक्षणे व मिय्याप्रतिज्ञा रेलस्यसंपादितमशत्रतं मरणमुपदिशामि। देवि, प्रविश लम भ्यन्तरमेव । (इति निकान्ताः सर्दै) फिन्त्वन्तेऽर्जुनेन सिपुरानाधः कृतः । (ततः प्रविशाय स्यामा) अश्वस्थामा-महाप्रलयमारतक्षुभितपुष्करायतक- प्रचण्डघनगर्शितप्रतिरधानुशारी मुहुः । रयः धयण खः स्थगिरोदमोदरः कुतोऽध समरोदधेरयमभृतः पुरः ॥३॥ (विचिन्त्य ) गाण्डीविना सात्यक्लिा पृकोदरेण वा यौवन दपदितिकान्तमर्यादेन परिकोपितलातः समुल्लंय शिप्यप्रियतामा स्मप्रमावसदशमाचेटता (नरम्यै।) कुलो धारि ते तातः । अश्वत्थामा- (पुत्ता) किं घ्य-कुतोऽमापि ते तात इति ।

·કર माता- , -परित्रायता परित्रायतां कुरनाथः । (दुःशाला रोदिति ।) राजा-(ससभ्रममुत्याप्य ) अभ्य, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । किमत्याहितम् । अपि कुशलं समराङ्गणवप्रतिरथस्य जयद्रयस्य । माता-जात, कुतः कुशलन् । राजा-कथमिव ।। माता-(साराइम् ।) अद्य खलु पुत्रवधामोद्दीपितेन गाण्डीविनान- स्तमिते दिवसनार्थ तस्य वधः प्रतिज्ञातः । राजा-(सस्मितम् । ) इदं तदश्रुकारणमाया दुःशीलायाश्च । पुत्र शोकादुम्मत्स्य किरीटिनः प्रलापरेवमवस्था । अहो मुग्धत्वमपला- नाम् । अव कृतं विषादेन । दत्से दुशीले, अलमभुपातेन । कुतचायं तस्य धनंजयस्य प्रभावो दुर्योधनवाहुपरिघरक्षितस्य महारथजयद्रथस्य विपत्तिमुत्पादयितुम् । माता-जात, यतश्च बन्धुवधामोद्दीपितकोपानला अनपेक्षितशरीरा वीराः परिकामन्ति । राजा-(सोपदासम् ।) एवमेतत् । सर्वजनप्रसिद्धमेवामर्पित्वं पाण्ड- वानाम् । पश्य । हस्ताकृष्टबिलोलकेशवसना दुःशासनेनाज्ञया पाञ्चाली मम राजवापुरतो गौगोरिति ध्याहता । तस्मिन्नेर स किनु गाण्डिषधरो नासीत्पृथानन्दनो यूमः क्षत्रिययंशजस्य कृतिनः शोधास्पदं किन तत् ।।१।। माता-असमाप्तप्रतिक्षाभरस्यात्मवघोऽस्य प्रतिज्ञातः । राजा-ययेवमलमानन्दस्यानेऽपि ते विपादेन । ननु वक्तव्यमु- सन्नः सानुनो युधिष्ठिर इति । अन्यच मातः, का शक्तिस्ति धननयस्यान्यस्य वा पुरशनपरिवारयतिमहिम्नो नामापि ग्रहीतुं त तनयस्य।

·४३ भानुमती-आर्यपुत्र, यद्यप्य तथापि गुरुकृतप्रतिज्ञाभते धनत्रयः स्थानं सातु शङ्कायाः। माता-जाते, सार कालोचित ला मन्त्रितम् । राजा-आः ममापि नाम दुर्योधनस्य शहान्यानं पाण्डवाः । अपि च भानुमति, विज्ञातपाण्डवनसावे, किं त्वनायेवमाशंकसे । पश्य। दुःशासनस्थ हृदयक्षतायुपाने दुधिनस्य च यथा गदयोरभने । तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां शेया जयद्रयवयेऽपि तथा प्रतिज्ञा nn का केऽत्र भोः । जैत्र मे रथमुपकराय तावन् । यावदह मपि तस्य प्रगल्भपाण्डवस्य जयद्रयपरिरक्षणेनंद मिय्याप्रतिज्ञा पलक्ष्यसंपादितमशवरतं मरणमुपदिशामि। देवि, प्रविश त्वम- भ्यन्तरमेव । (ति निष्कान्ताः सर्वे) किन्त्वन्तेऽर्जुनेन सिन्सुरामाधः कृतः । (ततः प्रविशयस्यामा) अश्वत्थामा-मक्षामलयमारतक्षुभितपुष्करायतक- प्रचण्डघनगजितपतिरषानुपारी मुहुः । रयः प्रवणभैएवः स्थगिरोदसोरुन्दरः कुतोऽध समरोदधेरयमभूतः पुरः ॥३॥ (विचिन्म 1) पूर्व माण्डीविना सात्यक्निा प्रोरेग या यौवन- दादतिक्रान्तमर्यादेन परिकोपितस्तातः समुल्लंव्य शिप्यप्रियतामा त्मप्रमावसदृशमाचेटना (नेपये)) कुतोऽयारि ते तातः । अवस्थामा- (त्या) कि बूथ कुलो पापि ते तात इति ।

·४४
(सरोपम्) आ क्षुद्रा समरमीरव, कयमेव प्रलपता व सहलवा
न दीर्णपनया निया । (प्रविश्य सभ्रान्त सप्रहार )
सूत -परिवायता परिनायता कुमार । (इति पादयो पतति ।)
अश्वत्थामा-(विलोक्य ।) अये कर्थ तातस्य सारथिरश्वसेन ।
आर्य, ननु त्रैलोक्यनाणक्षमस्य सारथिरसि । कि मत्त शिशुजना
त्परिनाणमिच्छसि ।
स्त -(उत्थाय सकरुणम् ।) कुतोऽद्यापि ते तात ।
अश्वत्थामा-(सावेगम् ।) किं तातो नामास्तमुपगत ।
सूत -अथ किम् । अश्वत्थामा-हा तात । (इति मोहमुपगत ।)
सत -कुमार, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
अश्व--(लघसज्ञ सास्रम् ।) आर्य, कथय कथय । कथ तार
भुनवार्यसागरस्तातोऽपि नामास्तमुपगत ।
स्वतः-(अभूणि विमुच्य 1) श्रूयताम् ।
अश्वत्थामा हत इति पृथासनुना स्पष्टमुस्त्या
रोपे गज इति किल व्याहृतं सत्ययाचा ।
तच्छुत्यासो दयिततमय प्रत्ययात्तस्य राज्ञः
शस्त्राण्याजी नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच ॥ell
अश्व-हा तात हा सुतवत्सल हा युधिष्ठिरपक्षपातिन् ।
(हति रोदिति ।) (तत प्रविशति कृप ।)
पृपः-(उपगृत्य सुसभ्रमम् ।) वत्स, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
अश्व०-(भाकाशे ।) युधिष्ठिर युधिष्ठिर,
आजन्मनो न पितयं भवता क्लिोर
पक्षि जिनमतस्थमजाता ।

·१५५ अश्व- ताते गुरी दिजयरे मम भाग्यदोपा- रसर्व तर्दकपद पय कथं निरस्तम् ॥१॥ सूतः कुमार, एप तं मातुलः शारद्वतः पाच तिष्ठति । -(पा विशेश्य । तापम् ।) मातुल मादल, येन सह त्वमद्य रणभुवं गतः स ते स्वसः श्लाघ्यो मना क्व नु खन्नु गतः। कृप:-परिगतपरिगन्तव्य एव भवान् । तदलमन्यन्तशोकावेगेन । (नेपथ्ये ।) आचार्यस्य त्रिभुवनगुरोन्य स्तशस्त्रस्य शोकाद द्रोणस्थाजों नयनसलिलक्षालिताननस्य । मौली पाणि पलितपयले न्यस्य पृत्या नृशंस धृष्टम्न: स्थशिविरमयं याति सधैं सहध्यम् । अश्व-(सो, सकर्म च कृपसूतौ दृष्ट्वा 1) कि नामेदम् । हर-वत्स, एवं फिल मनः कषयति । अभ्या-आ. दुरात्मनाम्चालापसद, सारं शम्रप्रदाधिमुखं मियनापलम्य स्यवत्या शंका यलु विदधतः पाणिमस्योत्तमा । सम्वत्यामा फरभृतधनु: पाण्डपाभ्याटसेना- हलोत्सेपप्रलपपयनः शिन यातः स्मृति ते ॥3॥ कृप०-पत्त, माश्यप्रतिनिध्येऽस्मिन्दारले परिभवानी सर्वपाम- स्माकं को न्यस्यामन्तरेग शकः प्रतिगर्तुम् । किन्तु- अभ्य-सिम्तः परन् । प:-नापत्येऽभिपित्तमनमान्नमिच्छामि समरभुवमानारयितुम् । अश्चर-मातुल, परतन्त्रमिदमविचिकर म।

·प-वत्स, न खलु परतन्त्र नाविञ्चित्कर च। पश्य । भवेदभीष्ममन्द्रोण धृतराष्ट्रबल क्थम् । यदि तत्तुल्यपत्रि भगान्धुरि न युज्यते ॥८॥ कृतपरिकास्य भवादृशम्य त्रैलोक्यमपि न क्षम परिसन्यीभवितु कि पुनर्युधिष्ठिरवलम् । तदेव मन्ये पत्किल्पिताभिपेकोपकरण कौरवराजो न चिरात्त्वामेवाभ्यपेक्षमाणस्तिष्ठतीति । अश्व-यद्येव लत्ते मे परिभवानलदह्यमान मद चेतस्तत्प्रतिकार मलावगाहनाय । तदह गत्वा तातवी गनस कुरुति सैनापत्यस्वयग्रहणप्रणयसमाश्वासनया मन्दसन्ताप करोमि । कृप -वत्स, एवमिदम् । अतस्तमेवोद्देशं गच्छाव । (इति परिक्रमत ।) (तत प्रविशत कणदुर्याधनौ 1) तेजस्वी रिपुहतबन्धुदु सपार बाहुभ्या व्रजति धतायुध्रप्लगाभ्यात् । आचार्य सुतनिधन निशम्य सख्ये कि शस्त्रग्रहणसमये विशस्त्र आसीत् ।।९।। अथवा सूक्तमिदमभियुक्त प्रकृतिर्दुत्यजेति । यत शोरान्धमनसा तेन विमुच्य क्षारधर्मकार्यश्य द्विगातिधर्मसुलभो मार्दवपरिग्रह कृत। वर्ण-राजकौरवेश्वर, न खल्विदमेवम् । दुर्यो०-क्यं तर्हि। वर्ण - एव रिल द्रोणस्याम्प्रिाय आसीत् । यथाश्वत्थामा मया पृथिवीरान्येऽभिपेक्तव्य इति । तस्याभागद्धस्य मे ब्राह्मणस्य पृथा शस्त्रमणमिति तथा कृतवान् । दुर्यो०-(सशिर कम्पम् ।) एवमिदम् ।

·पण-एतदर्थ च ौरवपाण्डवपक्षपातप्रवृत्महास्वामस्य राम स्य परस्परश्यमपेक्षमाणेन तेन प्रधानपुर पक्ष उपेक्षा कृता। दु०-एवमेतत् । क सन्देह । दत्याभय सोतिरथी पध्यमान किरीटिना । सिन्धुराजमुपक्षेत नैव क्थिमन्यथा ॥१०॥ प०-(विलोक्य ।) वत्स, एष दुर्योधन सूतपुण महास्या न्यग्रोधच्यायामुपविष्टान्तष्ठति । तदुपसाव । (तथा गृत्वा ।) उभौ-विनयता नौवेश्वः । दुर्योo-(रवा) अये क्य पोऽश्वत्थामा च । (असनादबतीय कृप प्रति ।) गुरो, अभिवादये । (अश्वघामानमाथि पार्य उपवेशयति अश्वत्थामावाप्पमुमति ।) फर्ण-द्रोगायने, अलमत्यर्थमात्मान शेवानले प्रक्षेप्तुम् । दुर्यो-आचार्यपुन, को विशेप आफ्योरम्मिन्यसनमहार्णव । अश्व-राजन् एव पक्षपातिनि त्वयि युक्तमेव शोकभार लयू कर्तुम् । किन्तु- मयिकीयति यत्ताल फेशग्रहममाप्तवान् । पथमन्ये परिप्यन्ति पुत्रेभ्य पुत्रिणः स्पृहाम् ॥१६॥ की-द्रोणायने, मित्र क्रियते यदा तेनैव सर्वपरिभवनाणहेतुना शस्त्रमुत्तनता तादृशीमवस्थामात्मा नीत । -अगरान, किमाह मान् विमत्र क्रियत इति । यता पत्नियते । यो य शर्ख मिति स्यभुनगुरुमदः पाण्डवीना चमना अध्य- ·यो यः पाञ्चालगीने शिशुरधिपया गर्भशय्यां गतो या। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यध प्रतीप: कोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम्॥१२ दुर्यो०-आचार्यपुत्र, तस्य तथाविषस्यानन्यसाधारणस्य ते वीर- भावस्य किमन्यत्सदृशम्। कृप०-रानन्, सुमहान्खलु द्रोणपुत्रेण वोढुमध्यवसितः समरभार। तदहमेवं मन्ये भवता कृतपरिकरोऽयमुच्छेतुं लोकनयमपि समर्थः किं पुनयुधिष्ठिरवलम् । अतोऽभिपिच्यता सेनापत्ये। दुर्यो०-सुष्ठ युज्यमानमभिहितं युप्माभिः । किन्तु प्राक्प्रतिपन्नोऽ. यमराजस्य । कृप०-राजन् , असदशपरिभवशोकसागरे निमन्जन्तमेनमङ्गराज- स्यार्थे नवोपेक्षितुं युक्तम् । अस्यापि तदेवारिकुलमनुशासनीयम् । अतः किमस्य पीडा न भविष्यति । अभ्वर--राजन् कौरवेश्वर, किमयापि युक्तायुक्तविचारणया। मयलपरिबोधित: स्तुतिभिग्य शेषे निशा- मकेशवमपाण्डयं भुवनमद्य निःसोमकम् । इयं परिसमाप्यते रणकथाघ दो शालिना व्यपैतु नृपफाननातिगुरुरय भारो भुषः १३॥ कर्ण:--(विहस्य) वक्तुं सुकरमिदं दुष्करमध्यवसितम्। बहवः कौरवपलेऽस्य कर्मणः शक्ताः। अभ्व--अगरान, एवमिदम् । पतः कौरवयलेऽन्न शकाः । किन्नु दुःखोपहतः शोकावेगवशाद् ब्रवीमि न पुनीरजनाधिक्षेपेण । - ·५० यदनेन मौलिबल नेऽप्युदासित सुधिरं श्रियेव नृपचकसंनिधौ ॥१८॥ अश्व०-(समोर सकम्मं च।) दुरात्मन् राजवल्लभ, सूतापसद- कथमपि न निषिद्धो दु.सिना भीरणा पा द्रुपदतनयपाणिस्तेन पित्रा ममाय। तय भुजबलदपाध्मायमानस्य धाम: शिरसि धरण पप ग्यस्यते वारयनम् ॥१९॥ (हति तथा तुमुतिष्टर) पदुधिनी-गुरुपुत्र, मर्पय मर्पय। (इति निवारयतः ।) (अश्वत्यामा चरणप्रहारं नाटयति।) कर्ण:-(सकोधमुत्थाय खद्गमस्कृप्य 1) अरे दुरात्मन् ब्रह्मान्धो- जात्या काममवध्योऽसि चरणं घिदमुद्धृतम् । अनेन लून खट्तेन पतितं द्रक्ष्यसि क्षिती ॥२०॥ -अरे किं नाम जात्याकाममवध्योऽहम् । इयं सा जातिस्त्यक्ता। (इनि यज्ञोपवीतं छिनत्ति । पुनश्च सकोधम् ।) अद्य मिथ्यातिशोऽसौ किरीरी क्रियते मया । शत्रं गृहाण धा त्यक्त्वा मौली धारचयाञ्जलिम्॥२९॥ (उभावपि खजानाकृष्यान्योयं प्रहर्तमुद्यतौ । कृपदुर्योधनी निवारयत ।) दुर्योधनः-सखे आचार्यपुत्र, शस्त्रग्रहणेनालम् । कृपः-वत्स सूतपुत्र, शस्त्रग्रणेनालम् । अश्व०-मातुल मातुल, किं निवारयति । अयमपि तातनिन्दाप्रगल्भः सूतापसदो धृष्टद्युम्नपक्षपात्येव। कर्ण:- राजन् न खल्वहं निवात्तिव्यः। अश्व०

·Notes-t गोगरिति व्याहृता 8
addressed ue
"Oh the cow, the cow' Here 'गो' is used in
the serse of an object of pity'. तस्मिन् । तस्मिन्काल
or राजच । २ तनस्विनाम्-tite word is used iranically
समरमूर्धनि-In the thick of the battle प्रगल्म boastful
३ पुष्करापर्तया -the largest and most formedable
clouds They apperr at the time of the destruction
of the world पुष्करावर्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिता । क्पा ते
वृष्टिकर्तारः सवग्नेिनियामकाः। ४ स्वरम्-in a low voice
indistinctly अजातशत्रु न जात रानु । शारद्वत:-कृप ।
afua&c-you already know what 19 to be knond
६ नृशयम्-नृशस कार्यम्। १० अतिरथी-2n unrivalled warra
or. १३ सोम-son of सहदेव, king of मगध। The quarrel
between ra and वर्ण is a creation of the fancy
of नारायणभट्ट In the महाभारत we rend thus-आचार्यपुत्री
मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यमाददे। वर्णमेवाभिपेक्ष्याम सैनापरयन भारत।
एप रातिबल शूरः कृतास्रो युद्धदुर्मद ॥ It shons tunt
luimself recommends the appointment of frui as the
next commander-in-tmel after द्रोण,
अक्षा
श्रीजयदेयक विरचित
प्रसन्नराघवम् ।
म प्राधिधा म पराजयक्ष्मीस्तथा यथेष कषिता क्वीनाम्।
होपोतरे पुंसि नियेश्यमाना पुत्रीय पदये परोसि ॥१॥

·, मौर्या धनुस्तनुरियं च बिभर्ति मौजों याणाः कुशाश्च विलसन्ति करे सिताया। धारोज्ज्वलः परशुरेष कमण्डलुश्च तहीरशान्तरसयोः किमर्थ विकारः ॥२॥ आर्य, किं पुनदि ब्रह्मक्षत्रवर्णाप चियमिव स्फुरति । राम-वत्स, न विदितं ते । नमय स भगवान्मार्गवः । लक्ष्मण नहि विस्मयनीयशीलोऽयं भगवान् । राम-विस्मयनीयशीलानां शिखामणिरिति वक्तव्यम् । (उभौ परिणामतः ।) रामः-(अलि बया) भगवन्, भृगुकुलमौलिमाणिक्य, एप मानुनस्य मे प्रणामः। मामदम्न्यः-समरविनयी भूयाः। राम -भगवन् , अनुगृहीतोऽस्मि । भार्गवः-(स्वगतम्। सकरुणम्।) रामे चन्द्राभिराम विनयवति शिशौ कि कुप्यातिमात्र (विमृश्य । सकोषम् ।) हुँ चापं चन्द्रमौलेवपलमतिरसाविशुदण्डं यमन । (पुनः सानुकोशम्।) घाला वैधन्यदीक्षां जनपसता नाहतीयं मदनात् (पुनहिचिस्य । सानपम्।) आः शान्तो मे कुठारः कथमयमधुना रेणुका कठशनुः (प्रयासम् ।) दाशरथे, इयमतो में त्वयि समुदाचारानुसारिणी ·वाग्वृत्तिरेव । रामः-(विहस्य।) मनोवृतिस्तु कीशी। भागधः-तप बाहोर्मधुना समान रुधिरैः कठिनं कुठारमाराधयामि। रामः-भगवन् , निग्रानुप्रयोः स्वाधीनोऽयं जनः । परं ते कोप श्रीनं ज्ञातुमिच्छामि। भागध:-अहो दन्धिता । ननु रे न भग्नं त्वया जगद्गुरुशरासनम् । राम-भगवन् , अलीकलोकवार्तया निरपराधे मयि मुधा कोप- कलंकितोऽसि। भार्गवः- तत्कि स्वस्ति हरकार्मुकाय । रामः-नहि नहि । भार्गव:- तत्कथं निरपराधोऽसि । राम:--मया स्पृष्टं न या स्पृष्ट कार्मुकं पुरवैरिणः । भगवन्नात्मनैवेदमभज्यत करोमि किम् ॥४॥ भार्गव:-आ कथं रे चन्दनदिग्ध नाराचं निधाय हृदयं मे शीतलयसि । तदलमनेन । (कुठारमुद्यम्य ।) हे राम कामरिपुफामुककर्मयात- संजातपातक तवेष कठोरधारः। सीताकरव्य तिफरप्रतिकूलबन्धुः कण्ठं पुरा विशतु निष्करण: कुटारः ।। तत्प्रवीरो भव ।

·जामदगन्य-आ कय मामपि प्रगतिपात्र ब्रामणमानमित्र मन्यसे । कथ क्षग्यिजातिगर्वितो ब्राह्मणनाति तृणाय मन्यसे । तदिदानीमावयो वा गरीयनीति सग्रामतुलैब निणेप्यते । रामः-भो ब्रह्मन्भरता सम न घटते सग्रामवार्ताऽपिन सव हीनवला वय बल्यता यूय स्थिता मर्धनि । लक्ष्मण -जामदग्न्य, एवमेतत् । यस्मादेव गुण शरासन मिद सुव्यक्तमुर्वीभुजा- मस्मा भवता पुनर्नरगुण यज्ञोपवीत पलम् ॥७॥ राम --वन्स, अलमिह माननीये मुनौ दुनियवैदग्थ्येन । जामदग्न्य:-अस्य को दोप । धारर्मुसकुचाशुः परिवृत्त प्राचीनमैपा नृप नादिसीधदसौ कुठारहत कस्तस्यैतदुज्जृम्भितम् । पन्नारक्यचान्ययप्रणयिना क्षमाधमानामिमा दुर्गाचः प्रविशन्ति मे श्रवणयाधिष्ट क्षत्रगोने कृपाम् incil राम -अरमिह क्षीकण्ठे कठोरकोपतया । तत्क्षम्यताम् । जामदग्न्य –आ, किशुन्यत क्षीरकण्ठ इति । विपक्छ सल्लमो लक्ष्मण -भगवन् , शितिरण्ठशिष्येण विशेषत मन्तव्यम् । जामदग्य -ला, क्थ विपाण्ठनामसाम्येन त्वमपि में गुरु । रदमण --(हस्य ।) भगवन् , अन्यामिसन्मानेन मयेटमुक्तम् । यलिए । निटमधिस्टेऽपि याले मायरोचिपि। शितिकण्ठस्य सिंचित धने योपायर पदम् ।।९।। नवम्तदन्तयामीति विशेषत क्षन्तुमर्हति ।

·५७ जामदग्न्यः-(स्वगतम् ।) अहो अस्य क्षत्रियवटोवरिपरिपाटीपाट- वम् । भवतु। (प्रकाशम् ।) तदिदं क्षानमेव मया । अयं तु नक्षमते प्रकृतिकठोरः कुठारः । शीलं न वेत्सि कयमस्य परशोः । यत्र फ्रामति संगरांगणभुवं दुर्वारधाराञ्चल- क्षुण्णक्षत्रकिशोरकण्ठरुधिरैनरिणुका भूरभूत् । तादृग्वीरवरस्वयंबरपरस्पलेकिकन्याकर- क्रीडापुष्करदामरेणुभिरभूटु द्यौरेच रेणूत्कटा ॥१०॥ लक्ष्मण:-भगवन् , एतत्सत्यम् । यत्किल भवत्कुठारधारांचलविल- मितेन नीरेणुका भूरभूदिति । जामदग्न्यः-(स्वगतम् ।) आः कय रेणुकावृत्तान्तेन मर्म विध्यति । भवतु। (प्रकाशम् ।) अये क्षत्रियपोत, अलमिह निरपराधे भवति मुषा परश्वधपातेन। तदयं मे प्रकृतिकारमापिणं भवत्कण्ठमेव (नेपथ्ये ।) अये जामदान्य, कयमतिप्रगल्भसे । तदिदमिदानी भवच्छ- सनाय शरासनमानीयते। जामदग्न्यः-(विहस्य । कयमयंजनकः । (उचैः।) अये याताल्ल्य- शिष्य, कि मवतः शरासनेन । एमासनमेवावलम्बस्त्र । अलं भवना। एतावेव तावत्सत्रियस्फुलिंगौ निर्वापयामि । राम:-प्रसीद वं रोपाद्विरम कुरु में चेतसि गिरं चिरं यच्चायासैबहुभिरिह वारैजिवमभूत् । यशोषित्तं वृत्तं कितव इव विक्षोभतरले तदेतस्मिन्वारे भृगुतिलक मा हारय मुघा ॥११॥ शातयनि कुठारः।

·जामदग्न्य - कय रे हारयिष्यामि (विमृश्य ।) अथवा । किं नाम चाडम्बरपण्डितेषु युष्मासु पाणी प्रचुराः प्रयुञ्ज । यागारिपुपाणरामदीया-सर्वेऽपि यूर्य सदिता सहध्वम्।।१२ रामः--स्मिन्यनम्व व सहिये। जामदग्न्य -बालोऽसि त्वम् । तव गुरु कौशिकोऽपि मन्नाराम याद्भगवत पासनाद् ब्राह्मा तनूमयाचत । रामः कथ भगवन्त विश्वामित्रमधिक्षिपसि । तदत पर न सहिष्ये। अये जामदग्न्य, तत्कोदण्ड कुलिशकठिन भग्नं मे तेन भग्न मग्न शल्य तव हृदि महद्भग्नमेतायता किम् । यक्ष वा भवतु यदि था नाम नारायणीय नैतस्विचिद्रणयति स मे दुर्मदी दुर्षिलास ॥१३॥ जामदग्न्यः-(सहर्षम् ।) साधु रे क्षत्रियपोत, साधु । यत्किल जाम दग्न्यनाम्नश्चण्डधाम्न पुरत खद्योत इस विद्योतसे। किमात्य रे, क्मिात्य। राम -- (तदेव पठति ।) नन्दिद भूयोऽप्युच्यते । (पुनस्तदेव पठति ।) जामदान्य - साधु स्मारितोऽस्मि । राम:-किं तत्। जामदग्न्यः-३८ तद्विष्णो कार्मुकम् । राम -परपंराहनोहे मीडित येन शाङ्गिण । तदेतत् । जामदग्न्य -अथ किं यदि शतोऽसि गृहाण थिगृहाण या॥१४ राम --गृहामि। तत पाशुरामेण दत्त भगवतो गरुडधानस्य कार्मुकमपि ·रामेण सहेलं चक्रीकृतम् । तेन सन्तुष्टः पशुरामो वनं जगाम । यदा सदारो रामः स्वजनैः सहायोध्यां गतस्तदा तमभिपेक्तुं कृतमनोरथं दशरथमेत्य कैकेयी प्रथमं तादिदमुक्तवती : इदमेष नरेन्द्राणां स्वाद्विारमनर्गलम् । यदात्मनः प्रतिज्ञा च प्रजा व परिपात्यते ॥१॥ चरमं च-त्वया देयं यन्मे द्वयमभिहितं देहि तदिदं यनं कौसल्येयो विशतु युबराजोऽस्तु भरतः । नीदं कैकय्या वचनमधिगम्याकुलमते. पितुः पादौ नत्वा मुदितहृदयोऽसौ धनमगात् ॥१६॥ तदानों सीतालक्ष्मगावपि रामेण सह वनं गतौ । तत्र रावण कापञ्चेन सीता हतवान् । किन्तु- प्रायो दुरन्तपर्यन्ताः संपदोऽपि दुरात्मनाम् । भवन्ति हि सुखोदको विपदोऽपि महात्मनाम्॥१७॥ ततः सीताविरहविहलो रामभद्रः सौमित्रिणा धार्यमाण ऋष्य- भूकं गतः । तत्र रामचन्द्रेणात्माने सुग्रीवं च समर्पयता नूमता नया व्यवमितं यथा वालिपारितापि कपिरान्यलक्ष्मीः सुप्रीवमनुस बान्ता । ततः सुग्रीवेणापि स्पाने स्थान दिनमचूर्टी सीतां विचिनु-- नेत्यादिश्य दिशि दिशि कपिमय नियुक्ताः तेपामेक्तमो हनूमान शोकवने दुःसितां सीतां दृष्टवान् । स रावणस्य कुमारमझहत्या, लंका पदाचा राम समागतः। अयैकदा विमीपणस्य करा सकौतुकै लिसिताक्षरपतिपत्रमक गृहीन लंकवल वाचिन च- ·उदर्फभूतिमिच्छद्धि सद्भिः खलु न दृश्यते। चतुर्थीचन्द्रलेखेय परस्त्रीभालपट्टिया ॥ १८ ॥ ततो विहस्यैव लकेश्वरेणोक्तम्-नून केनापि भीरगा भापित मेतन् । ख्यात हि यत्किर- परखीभालपट्टेषु कुम्भे परदन्तिनाम् । निपतन्ति न भोरूणा दृष्टय शरदृष्टयः ॥इति।।१९।। नान विस्मय कार्य। यतो निचित्तवृत्तिमित्तिभूमिकानुसारिणी वाक्चिनाणि लोकम्य । ततो विभीपगेन लकेश्वर विहाय राम एव समाश्रित । तत समरे वीर कुम्भकर्ण समरकलाकौतुकी मेधनाढश्च दशस्यसुतयोहिंगे बाणवही पतगाविव पञ्चध गौ, धूरीच्छ टापरिधूसरो दशमुखश्च भूमौ पतित । तत सीतया रक्ष्मणेन च सह कपिकुञ्जर राक्षसशार्दुलेश्श परिवृतो रामोऽयोध्यामागत । एवं रामेण- प्राप्ता निर्भरमुन्नतिनिजगुणराज्ञा पितु पालिता सुग्रीश्च यिभीपणच परमां राज्यथिय प्रापितो।। सग्रामे दशकन्धरः सुररिपुर्नीतो यशःशेषता दृष्टो यन्युजनश्च हपचिगलवाप्पोल्लसल्लोचन ॥२०॥ Notes -नौवीं-ज्या-A bow string नौजीक-The triple cord of munya grass. मौलि -मस्तक n | निग्रह m- दण्ड m। अनुग्रह m -कृपा । (४) पुरवैरिण -शिवस्य। प्रगति - नमस्कार , नमस्कृति । (७) उर्वीभुताम् नृपाणाम् । (८) नारीकवच- सूर्यदइयो नृप -A grind Eon of सौदास, and a son of अमर ·स्वागत तपोधनाया । (ततः प्रविशत्यध्वगवेषा तापसी 1) तापसी-अये वनदेवतेय फलकुसुमपटवायेण मामुपतिष्ठते । (प्रविश्य ।) वनदेवता-(अय विवीय ।) यथेच्छ भोग्य यो घनमिदमय मे सुदिवस: सतां सद्भिः संग कथमपि वि पुण्येन भवति । तरुच्छाया तोय यदपि तपसो योग्यमशनं पल या मूलं घा तदपि न पराधीनमिह यः । तापसी-फिमत्रोच्यते। प्रियप्राया वृत्तिविनयमधुरो घाचि नियम । प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचय. । पुरो या पश्चादा तदिदम विपर्यासितरस रहस्य साधूनामनुपधि विशुद्ध विजयते ॥२॥ (उपविशत 1) -- धनदेयता-कां पुनरत्रभवतीमवगच्छामि। तापसी-आत्रेग्यस्मि। वनदेवता-आयें आत्रेयि, कुत पुनरिहागम्यते । किं प्रयोजन वा दण्डकारण्यप्रवेशस्य। भायो अस्मिनगस्त्यप्रमुखाः प्रदेशे भूयांस उद्गीथविदो धप्सन्ति। तेभ्योऽधिगन्तुं निगमान्तविधां पाल्मीपिपाश्र्धादिह पर्यटामि ॥६॥ वनषता-यदा तावदन्येऽपि मुनयस्तमेव हि पुराणब्रह्मवादिन प्रा चेनसमृपि वपपारायणायोपासते तत्कोयमा या दीप्रवासप्रयास।

·• आग्रेयी-तत्र महानध्ययनप्रत्यूह इत्येप दीर्वप्रवासोझीकृतः । पनदेयता-कीदृशः। आयी-नस्य भगवतः केनापि देवनाविशेषेण सर्वप्रकाराद्भुतं मन्यत्यागमारक वयसि वर्तमानं दारकल्पनुपनीतम् । तथैव च देवनया तयोः कुशलवापिति नामनी प्रभावथाख्यातः । पनदेयता-कीदृशः प्रभावः । आग्रेयी-तयोः किल सरहस्यानि जृम्मकास्त्राण्यानन्मसिद्धानि । न घेताम्यामतिप्रदीप्तप्रज्ञामेधाभ्यामस्मदादेः सहाध्ययनयोगोऽ.. स्ति । यतः- - पितरति गुरु माझ पियां यथैव तथा जहे न च रालु सयोगाने शक्ति करोत्यपदन्ति था। भवति च पुनर्भूयाम्भेदः फल प्रति तपथा प्रभय ति शुचिपिम्यप्रादे मणिर्ने मृदा चयः ॥७॥ तस्मादपोचं तत्र हि महानध्ययनप्रत्यूह इति । पनदेयता-युन्यते । भायी-विश्रान्तास्मि मद्रे । प्रत्यारत्याभरय पन्यानं हि । पनदेयता-इतः पशवटीमनुप्रविश्य गम्यतामनेन गोदावरीतारण | आधी-(साम ।) अप्येतत्तपोवनम् । अप्येपा पञ्चवटी। अपि मरिदियं मोदारी। अपि जनस्थानपनदेवता यासन्ती त्वम् । पनदेयता-अन्त्येतसाम् । आप्रेयी-हा वत्से नानकि । स पप ते यासमवायुपर्ग: प्रामंगिशीमा पिपपः कपानाम।

·" त्वां नामशेपामपि दृश्यमान: प्रत्याक्षदृश्य मिघ नः करोति ॥८॥ वासन्ती--(सभयम् । स्वगतम् ।) कथं नामशेषामित्याह । (प्रकाशम्। आय किमत्याहितं सीतादेव्याः। आत्रेयी-न केवलमत्याहितं सापवादमपि। (कणे ।) एवमेवम् । वासन्ती-अहह दारुणो देवनिर्यातः । आयें आत्रेयि, अथ तस्मा- दरण्यात्परित्यज्य निवृत्ते लक्ष्मणे सीतादेव्याः किं वृत्तमिति काचिदस्ति प्रवृत्तिः । आत्रेयी-नहि नहि । वासन्ती-अय स राजा किमाचारः संप्रति । आवेथी-तेन राज्ञा क्रतुरश्वमेधः प्रक्रान्तः । यासन्ती-हा धिक परिणीतमपि । आनेयी-शान्तं पापम्। नहि नहि । वासन्ती-का तर्हि यज्ञे सहधर्मचारिणी । आत्रेयी-हिरण्मयी सीताप्रतिकृतिः। पासन्ती-हन भोः। वभ्रादपि कठोराणि मुनि कुसुमादपि। लोकोत्तराणां चेतांसि को नु विज्ञातुमर्हति ।।५।। आप्रयो-विसृष्टश्च वामदेवाभिमन्त्रितो मेध्योऽश्नः। उपकल्पिताध तस्य ययाशाचे रक्षितारः । तेषामपिठाता च लक्ष्मगात्मनधन्द्र कंतुरनुप्रहितः। यासन्ती-नेहकौतुकासम् ।) कुमारलक्ष्मणस्यापि पुत्रः। हत मातीवामि।

·आयी-अमान्तरे वाहन मृतं पुत्रमुन्सिप्य रान्दारे सोरस्ता- रमग्रारोपितम् । ततो न राजापचारमन्तरेग प्रनास्वकालमृत्युः मंचरतत्यान्नदोष निरूपयति करणामये समपद्रे सहसवाशरीरिणी सामुदनात् । उम्यूकी माम पलः पृथिव्यां नयते तपः। तोपरापः स ते राम से इत्या जीयप ग्रिजम् ॥१०॥ वासन्ती-शम्बूको नाम धूमपः शूद्रोऽस्मिन्नेव ननस्याने तपमरति। नदी नाम रामभद्रः पुनरपीदं वनमलकुर्यात् । आयो-म्दे गम्यतेथुना। पासन्ती-मायें, एवमस्तु । कठोरीभूतस्तु दिवसः । (इति परिकाय (ततः प्रविशनि पुपरस्पो रामः।) हे पस्त दक्षिण मृतस्य शिशोरिंजस्य जीपातये विएन शुनमुनो कृपाणम् । रामस्य पाहुरसि निर्भरगमलित- सीताविधासमपटोः करमा कुतरते ॥१९॥ मिया) ·शम्यूका-यद्देव आज्ञापयति (इति निष्कान्त ।) (प्रविश्य सभ्रान्ता ।) घास-ती-कय देवो रघुनन्दन | जयतु जयतु देव । राम-(निरूप्य।) क्य देव्या प्रियसखी वासन्ती। पासन्ती-दस्तु तरच पुष्पैरच्य फरैश्य मधुपुत. स्फुटितक्मलामोदप्राय प्रवान्तु वनानिला। फ्लमविरल रत्युत्रूणाः कणन्तु शकुन्तयः पुनरिदमय देयो राम स्यय यनमागत. ॥१३॥ रामः-एहि सखि वासन्ति नन्धित स्थीयताम् । घासन्ती-(उपविदय सासम् ।) महाराज, अपि कुशल कुमार- लक्ष्मणस्य। राम:-(अधुतिमभिनीय।) फरकमलपितीणरम्बुनीवारशप्प- स्तरशकुनिकुरङ्गामेथिली यानपुष्यत् भवति मम विकारस्तेपु दृष्टेषु षोऽपि दर इष हृदस्य प्रसरोद्भेदयोग्य ॥१५॥ घासती-महाराज, ननु पृच्छामि अपि कुशल कुमारलक्ष्मणस्येति। राम - (आमगतम् ।) अये महाराजेति निष्प्रणयमामन्त्रणपद, सौमित्रमाने च बाप्पस्खल्तिाक्षर कुशलप्रश्न । तथा मन्ये विदित सीतारत्तन्तेयमिति । (प्रकाशम्।) आ कुशल कुमारस्य । पासन्ती-(रुदती ।। अवि देव, किं पर दारण खल्वसि । 4 जीवित समप्ति मे हृदयं द्वितीयं स्वं पौदी नयनयोरमृत त्यमझे। इस्यादिभिः प्रियशतरनुरुध्य मुधा तामेय शा तमया पिमिदोतरण ॥६-१(इति उति) ·-- घासन्ती-महानयं व्यतिकरोऽस्माकं प्रसादः। गमनं पुनर्यथा कार्यहानिर्न भवति तथास्ताम् । अयि विमानराज इत इतः। (इति निष्कान्सः।) अथ यदा लक्ष्मणो रामस्याज्ञया सीता वने त्यक्तवांस्तदा रामस्य गुरुजन ऋष्यशृङ्गाश्रम आसीत् । ऋष्यशृङ्गस्य द्वादशवार्षिक सत्रं परिसमाप्तम् । तेन च संपून्य विसनिता गुरवः। ततो भगवत्य- रुन्धती नाहं वधूविरहितामयोध्यां गमिष्यामीत्याह। तदेव राममातृ भिरनुमोदितम् । तदनुरोधाद्भगवतो वसिष्ठस्य परिशुद्धा वाचो वाल्मीकितपोवनं गत्वा तन वत्स्याम इति। ततोऽरुन्धतीपुरस्कृता- न्महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भगवान्वसिष्ठो वाल्मीकेराश्रम प्राप्तः। राजा जनकोऽपि चिरंतनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुं तत्रागतः । तत्र ते सर्वे सम्बन्धिनो मिलिता आश्रमस्थ लवं च दृष्टवन्तः। तत्राश्रमस्याभोगे बटुभिः सह रममागेन लवेन राम- स्याश्वमेधीयस्तुरगो पटः । स च लवश्चन्द्रकेतोः सैनिकानां प्रमाण कृत्वा किं नु भवतस्तातप्रतापोत्कर्षेऽप्यमर्ष' इति वदन्तं चन्द्रकेतुमाह। लषः-यत्पुनश्चन्द्रकेतो वदसि किं नु भवतस्तातप्रतापोत्कर्षेऽप्य- म इति तत्पृछामि किं व्यवस्थितविषयः क्षत्रधर्म इति । सुमन्यः-नैव खलु नानासि देवमैक्ष्चाकै येनैवं वदसि। तद्वि- रमातिप्रसंगात् । सैनिकानां प्रमाथेन सत्यमोजायितं स्वया । जामदग्न्यस्य दमने नहि निर्यम्धमहसि ॥२०॥ लयः-(सहाणम् ।) आर्य जामदग्न्यस्य दमनः स राति कोऽय- मुच्चांदः ।

·सिद्धं तद्वाचि धीर्य द्विजानां बाहोर्यि यत्तु तत्क्षत्रियाणाम् । शखग्राही माझणो जामदग्न्य- स्तस्मिन्दान्ते का स्तुतिस्तस्य राज्ञः ||२|| चन्द्रकेतुः--(सोन्मायमिव ।) आर्य सुमन्त्र, कृतमुत्तरोत्तरेण । कोऽध्येप संप्रति नयः पुरुषाचतारो वीरो न यस्य भगवान्भृगुनन्दनोऽपि । पर्याप्तसप्तभुवनाभयदक्षिणानि पुण्यानि तातचरितान्यपि यो न वेद ॥२२॥ लवः कोहि रघुपतेश्चरितं महिमानं च न नानाति। यदि नाम किंचिदस्ति वक्तव्यम् । अथवा शान्तम् । वृद्धास्तै न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु किं वर्ण्यते सुन्दस्त्रीमथनेऽप्यकुण्ठयशसो लोके महान्तो हि ते । यानि त्रीण्यपराङ्मुखायाप पदान्यासम्खरायोधने यहा कौशलमिन्द्रसूनुनिधने तत्राप्यभिक्षो जनः ॥२३॥ चन्द्रकेतुः-आः तातापवादभिन्नमर्याद, अति हि नाम प्रगल्भसे । लव-अये मय्येव भृकुटीधरः संवृत्तः । तदेहि विमर्दक्षमा भूमिमवतराव । (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) ततस्तयोः कुमारयोदारुणं युद्धं समापेदे । किन्तु शम्बूक वघात्प्रतिनित्तो खुपतिर्दूरत एव मधुरस्निग्धवचनप्रतिषिद्धयुद्ध- च्यापारस्तयोः कुमारयोरन्तरे विमानवरमवातारयत् । (ततः प्रविशति रामो लवः प्रगतचन्द्रकेतुश्च ।)

·७ रामः-(पुष्करादवतीय, सस्नेहान्नं परिषग्य ।। चन्द्रकेतो, अपि नाम कुशडं तव दिव्यास्त्रधरदेहस्य । चन्द्रकेतु:-कुशलमत्यद्भुतक्रियस्य प्रियदर्शनस्य लवस्य लाभाम्यु- दयेन । तद्विज्ञापयामि मामिव विशेषेण वा मत्तः स्निग्धेन च पा पश्यत्वमुं तातः 1 रामः-(लवं निरूप्या) दिष्ट्या अतिगम्मीरमधुरकल्याणाकृतिरयं वयस्यो वत्सस्य । तत्किमयमेकपद एव मे दुःखविश्राम ददात्युप- स्नेहयति च कुतोऽपि निमित्तान्तरात्मानम् । अथवा स्नेहश्च निमित्तसव्यपेक्ष इति विप्रतिपिद्धमेतत् । तथाहि व्यतिपजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु- खलु घहिरूपाधीप्रीतयः संश्रयन्ते । विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीके प्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ॥Ren लयः-चन्द्रकेतो, के एते । चन्द्रकेतुः-प्रियवयस्य, ननु तातपादाः। लव:-ममापि तहि धर्मतस्तथैव यतः प्रियवयस्य इति भवतोकम् । किन्तु चत्वारः खलु भवतामेव्यपदेशभागिनस्तत्रभवन्तो रामायण- कथापुरुषाः । तद्विशेष वहि । चन्द्रफेनु:-ना ज्येष्ठतातपादा इत्यहि । - (सोल्लासम् 1) कर्य रघुनाथ एव । दिष्टया सुप्रभातमद्य या देवी दृष्टः । (सविनयकौतु निर्वर्ण्य ।) तात, प्राचेतसान्तेवासी योऽभिरादयते। गमः-आयुग्मन् , एहोहि । (इति सस्नेहगालिंग्य ) अयि वत्स, कृतं " टपः- ·कृतमतिविनयेन । अनेकवारमपरिश्लयं परिष्वजस्व माम्। (ततः प्रविशति पुशो विकटं च परिकामति ।) रामः कोऽप्यस्मिन्क्षत्रियपोतके पौरुपातिरेकः । दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा धीरोद्धना नभयीय गतिर्धरित्रीम् । फौमारकऽपि गिरिधद्गुरतां दधानी धीरो रसः किमयमेत्युत दर्प पर ॥२५॥ यः-अयमसौ मम न्यायानार्यः कुशो नाम भरताश्रमात्प्रति- निहत्तः । (कुशमुसृत्य) जयत्वार्यः । फुश:-नन्वायुष्मन्, किमियं वाता युद्ध युद्धमिति । लषः-यत्किञ्चदेतत् । आर्यस्तु दृप्तमावमुत्तृन्य विनयेन वर्त- तान् । यतोऽत्र देवो रघुपतिस्तिष्ठति । स च स्नियत्यावयोहरू कम्ठतं च युप्मत्तनिकस्य । फुशा-(निष41) अहो प्रासादिक रूपमनुभावध पावनः । स्थाने रामायणकाधिदेवी याचमवीवृधत् ॥२६॥ (उपगृत्य।) तात प्रावेतसान्तवासी कुपोऽभिवादयते । राम:-एहोवायु-मन् । अमृताध्मातडीमूतस्निग्धसंहननस्य ते। परिष्यहाय यात्सल्यादयमुत्कण्ठते जनः ॥२७॥ (इति परिषजते।) अवान्नरे वसिष्ठो पाल्मीकिर्दशस्यमहिन्यो जनाथ शिशुक्ल- हमाकोरन्धत्या सह समयास्त्वरितमनसस्तमागअन् । रामं च फुशवाम्यां सह दृष्टान्तः । ता भगवता वाल्मीकिना सहनिम- ·पारोभिः प्रयुन्यमानां द्रष्टुं सनमक्षत्रपौरजानपदाः प्रनाः सह रामा दिभिरुपनिमन्त्रिताः। तत्र नाटके- सनधार:-विश्वभरात्मजा देवी रामा त्यस्ता महाषने । प्राप्तप्रसयमात्माम गङ्गादेव्यां विमुयति ॥२८॥ (इति निपान्तः।) [नतः प्रविशत्यु सहितकदारकाभ्यां पृथिवीगङ्गाभ्यामवलम्यिता सीता ।] देव्यो-समाश्वसिहि फल्याणि विट्या घेदेहि अर्धसे । अन्तर्जले प्रस्तामि रघुवंशधरौ सुतौ ॥२९|| सीता-(समाश्वस्य 1) दिष्ट्या दारको प्रसूतास्मि । भगवति, कात्व- मियं च । पृथिवी-इयं ते श्वशुरकुलदेवता भागीरथी। सोता~भगवति नमस्ते । भागीरथी-इयं तु जननी ते विश्वभरा। मीता-हा अम्ब ईदृश्यहं त्वया दृष्टा । पृथियी-एहि पुत्रि । (इति सीतामालिंग्य मूर्छति ।) भागीरथी-विश्वभरापि नाम व्यथत इति नितमपत्यस्लेहेन । देव भूतधात्रि, वत्से वैदेहि, समाश्वसिहि समाश्वसिहि पृथिवी-देवि, सीतां प्रसूय कथमाश्वसिमि । सोदधिरं राक्षसमध्यवास- रत्यागो द्वितीयश्च सुदुःसहोस्या । भागीरथी-को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तो- राणि देवस्य पिधातुमीप्टे ॥३०॥ पृथिवी-भगवति, युक्तमेतद्रामभद्रस्य । न प्रमाणीकृतः पाणिर्वात्ये बालेन पीडितः । नाई न जनको नाग्निनानुत्तिर्न संततिः ॥३१॥ " , ·७३ " भागीरथी-मगवति वसुंधरे, शरीरमसि संसारस्य । तत्किमसंविदानव नामात्रे कुप्यसि। पृथिवी-देवि, निन्यं प्रसन्नास्मि वः। किन्वापातदु.सहस्नेहसंवेगे- नेवं ब्रवीमि । न पुनर्न जानामि सीतास्नेहं रामभद्रस्य। दह्यमानेन मनसा देवात्सां विहाय सः। लोकोत्तरेण सत्येन प्रजापुण्यश्च जीवति ॥३॥ सीता-(रदती कृतामलि: ।) नयतु मामात्मनोऽझे विलयमम्या । पृथिवी-एहि वत्से, पवित्रीकुरु रसातलम् । अथवा मन्नियोगतः सन्यत्याग यावत्पुत्रयोरवक्षस्व । परेण तु यथा ते रोचिप्यते । भागीरथी-एवं तावत् । (इनि निष्पान्ते देव्यो सीता च।) रामः-कयं विलय एव वैदेह्याः संपन्नः । (इति मूर्च्छति ।) लक्ष्मण-भगवन्वाल्मीक, परित्रायस्व परित्रायस्व । एप ते काव्यार्थ । (नेपथ्ये।) अपनीयतामातोयम् । भो भोः सनङ्गमस्थावराः प्राणभृतो मामाः पश्यतेदानी महर्पिणा भगवता वाल्मीकिनाऽभ्यनुज्ञात पवित्रमाश्चर्यम् । लक्ष्मण:-विलोक्य ) मन्यादिय शुम्पति गाङ्गमम्मी ध्याप्तं च देवर्षिभिरन्तरिक्षम्। आर्यमार्या सह देवताभ्यां गङ्गामहीभ्यां सलिलादुदेति ।।३३।। (पुनर्नेपथ्ये ।) अरन्धति अगदन्ये गगाल्यो जुपस्य नी। अर्पितयं तथाषाभ्यां सीता पुण्यग्रता वधूः ॥३॥ (ततः प्रविशलान्धनी सीना च।)

·अरन्धती -स्परम्प पर पैदेदि मुध आष्टीनशीलताम।
पति जीपय में पाम नियभंग पाणिमा !!
पीता-(राधन राशी) समाश्चमिनु समाधमिन्यायपुर ।
गम-(गावस्य सानन्दम् ।) भी गिनत्। (एमा गद्दपादनम् ।)
कथ देशी। (सम् ।) अये अम्मा मान्यती संग प्रहम्पन्न
नरम्यगृजशान्तादयोऽस्मद्गुत्व ।
अरग्धती-भगान्धारमी, उपनीयतामिमा सीनागर्भसभी राम
भद्रम्य पुरको कुशखौ। (इति निष्णाता।)
रामलक्ष्मणी--दिष्ट्या तयवतत् ।
सीता--(रायाप्पायुग।) कुन तो पुरको मम। (तत परिणति
वाल्मीकि पुकारयो ।)
पाल्मीकि – वन्सौ कुशी, एप वा रघुपति पिता । एष लक्ष्मण
कनिष्टतात । एपा सीता जननी। एप रानपिनको मातामह ।
सीता--(सहपरिणादत दिशक्य । कय तात ।
कुशल नौ-हा तात हा अम्ब हा मातामह ।
रामलक्ष्मणी - (सहर्षमालिन्य 1) ननु वत्सौ पुण्य प्राप्तौ स्थ ।
सीता-एहि नात कुश, एहि जात लव, चित्स्य मा परिवनेया
पुनर्जन्मान्तरगता जननीम् ।
कुशलगौ-(तथा कृत्वा ।) धन्यौ स्व ।
सीता--भगवन् , एषाह प्रणमामि ।
वाल्मीकि - वत्से, ईदृश्येव चिर भूया । (राम प्रति।) रामभद्र,
उच्यता किं ते भूय प्रियमुपकरोमि ।

·राम'--अत परमपि नियमस्ति । तथापीदमस्तु- पा-मभ्यश्च पुनातु धर्धयतु च श्रेयासि तय कथा मागल्या च मनोहरा च जगता मातय गड्रेन च । तामता परिभावयन्वभिनयरिंन्यस्तरूपा उधा शब्दब्रह्मविद कवे' परिणतप्रज्ञम्य गाणीमिमाम् ॥३६॥ १९ Notes -1 रक्षागृहम्-राम्हारस्य नमान मूर दोपकयन- हेतु । २ मार्कम्-सघि। ५ अनवर्गर -अनिन्दित । अनुपपि नियाजम् । ५ 'ओमिन्सुद्गायमुपासीन' हान व परस्मिन् ब्राह्मण उदापरष्टि कुर्वन्त । ब्रह्मपारायणाय वदान्ताचायनाय । रानापचार -रातदोप । १ निर्मर पूर्ण । १३ मधुश्युत:-मचूनि वातन्ति सरतति । १५ अनुरूष-अनुनीय 1 १८ कृन्तति-छिनति । परिवन्सर -सवत्सर । व्यतिकर -समागम । २० प्रमोन प्रकृष्टविला- नन । निध-स्लवाद । २३ भयशस -अप्रतिहतर्निय । भ्र? याघर -झापप्रयुतभूमायुक्षवदन । विमर्दक्षमा युद्धयोग्ग । निमित्तसर पभ-हनुस परः । २४ पतस्य सूर्यस्य । चन्द्रकान्त -शिरारिप । २७ अमृताध्मत &c-सूधापूरितमेपस्निग्ध रहनन गान यस्य । ३. पिघानुमाष्ट ऐटु स्नयों भवति । ३१ वृत्ति-शरीरम् । सतति -वदा । मातोयम्-नृत्तदिसमुदाय । ३६ माधान मन्यनान् ३४ जनाहि । ३५ पाईनशीलता-अघटस्वभावन्दम् । ३६ दुरिदभ्य । अभिनय.ke-अभिनयतिरिष्टा यो दियामा रचना पशिष्टप च प्रतिपादकवरूप विन्यस्त दिन्दावन निए यस्याम्न्य काम् -est in the form of a drama is made fit be represented on the stage दुरस्त- पामस्य'-

·The folloning drama is an introduction to
the study of Kumiraeumblının for which giurate
llic words of Kolides are usrd as far as sorrille.
in the regular form of a connected drama,
liligent care has been taken to aclect such wordt
119 might least interrupt the clfect of the
charming Sanskrit tongue in which he wrote.
--
,
अथ शिवप्रसादम् ।
अथ प्रथमोऽङ्कः।
पाययत पथमेपा मेनया पिप्रदता
शिव शिष गिरिपुत्री पृद्धषापाटिफाय ।
इति पदति पुरन्ध्रीमण्डले सिद्धिलेश-
व्ययकृतपरवेषः पातु यः धीमहेशः॥१॥
(नान्यन्ते।) सत्रधारः-(नेपथ्याभिमुसमवलोक्य 1) प्रिये, इतस्तावत् ।
(प्रविश्य।)
नटी-आर्यपुत्र, इयमस्मि । आज्ञापयतु नाथः।
सूत्रधारः-प्रिये, अभिहितोऽस्मि विद्वन्ननसमुदायेन शिवप्रसाद
नाम नाटकमस्मिभिवरात्रीमहोत्सवे प्रयोकव्यमिति । तदारभ्यता
भगवन्तं महेश्वरमधिकृत्य काचित्स्तुतिः ।
(नेपथ्ये।)
नमात्रिमूर्तये तुभ्यं पापसृप्टे. केवलात्मने ।
गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुपे ॥ २॥

·नटी-(श्रुतिमभिनीय 1) आर्यपुत्र, वेऽपि कचिद् देव स्तुवन्तीति श्रूयते । सूत्रधार:-(विचिन्त्य ।) भवतु । ज्ञातम्। तारकाख्येन रक्षसा विप्रकृता इन्द्रादयो दिवौक्सो भगवन्त ब्रह्माण स्तुवन्ति । तदावा मपि महर्षे भरतस्य तपोवलेन तर मन्छाव। (इति निष्ातो।) प्रस्तावना (तत प्रविशति बद्धाञ्जलिभिरि द्रादिमियै स्तूयमान आसनस्थो ब्रह्मा ।) देवा नमधिमूर्तये तुभ्य प्राक्सृष्टे केलात्मने । गुणत्रयविभागाय पश्चाद्धे यमुपेयुपे ॥२॥ त्वामामनन्ति प्रकृति पुरुषार्थप्रतिनीम् । तहशिनमुदासीन स्वामेव पुरुष विदु ॥ नमेय हव्य होता च भोज्य भोता च शाश्वत । वेद्य च वेदिता चासि ध्याताध्येय च यत्परम् ॥४॥ ब्रह्मा-भो दिवौक्स , स्वागत युप्मभ्यम् । हे वत्सा, युष्माक मुखानि पुरेवात्मीया श्रुतिं कि न विमति । एतन्द्रिस्य कुल्शि कुण्ठिता श्रीव लक्ष्यते । प्रचेतस पाणी पाशो मन्नण हतवीर्यस्य पणिनो दैन्यमाधिन । त्यक्तगदो भग्नशाखो द्रुम इव कुवेरस्य बाहु पराभव शसतीव। निस्तेनस्केन दृप्डेन यमोऽपि भूमि विल्सिन मोघेऽप्यस्मिन्दण्डे निर्वाणालातलाघव पुरते । लब्धप्रतिष्ठा अमी आरित्या, मरतो, स्वा, उन्ये देवाश्च चिन्यस्ता इव प्रकामा लोकनीयता गता । अतो हे वत्सा, ब्रूत । केन दुग्वेन यूय दुखिता । किं च प्रयोजन यु माक्रमागमनेन ।

·वाचस्पति -रे पितामद, मयेर पिनियुत्तात्मा गवास वति तथाप्य वसीमि यदस्मार पद शत्रुभिरामृतम्। यत- भयलम्धयरोदीर्णस्तारपारयो मदासुरः। उपलपाय लोकाना धृमयतुरियोस्थित 1-11 तत्यूनानुप्रदापेक्षी त मुह तदारित' । अनुपूज्यतीन्द्राऽपि कल्पद्रुमरिभूषण: ॥६॥ इत्यमाराध्यमानोऽपि फिटनाति भुवनत्रयम् । शाम्येत्प्रत्युपारेण नोपकारण दुर्जनः ॥ तद् हे विगो, तस्य तारक्स्य शान्तये सुरसैन्याना गोप्तार सेनान्य यष्टुमिच्छाम । ब्रह्मा-भो देवा, अय व काम सपत्स्यते । कथित्काल प्रतीक्ष्य ताम्। अपर च--अस्य सेनान्यो विषयेऽह सर्गव्यापार न यास्यामि । यत इत' स दैत्य' प्राप्तधीत एवाईति क्षयम् । विषवृक्षोऽपि सपर्थ्य स्वय छेत्तुमसाम्प्रतम् ।।८।। तथापि तस्य राक्षसाधमस्य नाशायोपाय व कथयामि । श्रूयताम् । शिववीर्यसमुत्पन्न पुत्र एन हनियति । अत उमारूपेण ते यूय सयमस्तिमित मनः। शभो यतवमानष्टुमयस्वान्तेन लोहयत् ॥ अननैवोपायेन युष्माक कार्यसिद्धिभविष्यति । महेन्द्रः-भगवन् , भवतो वचन प्रमाणम् । वयमेव करिष्याम । आज्ञापयतु भवान्नो गमनाय । - ·७९ ग्रह्मा-मनु कार्यसिद्धये। (इति निष्टान्ताः सर्वे ।) इति प्रथमोऽद्धः। अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशतो देवदूतो।) प्रथम:-द्ध, श्रुतं त्वया यत्तारण पारिता दिवौकमस्तुरासारं पुरोधाय स्वायंभुवं घामागचन्निति। द्वितीयः-सखे श्रुतपूर्वोऽयं वृत्तान्तो मया । किन्तु न जानेमा- राषितो भगवा स्वयंमून वेति । प्रथम:- न केवल विचितराधितम्तस्य तारक्तकस्य विनाशायो- पायोऽपि निर्दिष्टम्तेन भागवता। द्वितीय:-कीडशोऽयमुपायः । प्रथमः- कथितं भगवता स्वयंभुवा । हे देवाः, शिववीर्यसमुत्पन्नः पुन एनं हनियनि । अत उमारूपेण शम्भोमन आक्राष्टुं यत- घमिति । द्वितीय:-उमारूपं क्वं शिवमनो हरिप्यतीति न ज्ञायने मया । यतः स्वात्माराम महेशं विषयमृगतृष्णा न भ्रमयति । प्रथम:-यापि तद्भवतु । किन्तु कामदेवस्य साहाय्येन सर्व सिर मवियतीति मन्यते देवः । अपरं च- ममयति मनसि पियका पिदुपामपि शाम्रसम्मयस्वायत् । निपतन्ति हनिपिसिना यायन्नेन्दीयरासीगाम् ।।१।। द्वितीय:-एवमेन । नयापि स महशो हि तमः पार व्यवस्थित ·८० परं ज्योतिः। अतः कामद्वितीयमुमासौन्दर्य शिवमनो हरिप्यनी. त्याशामोदकैरियं तृप्तिर्देवानाम् । प्रथमः यद्वा तद्वा भवतु । मया तु यच्छुतं तत्तुभ्यं कथितम् । (नेपथ्ये 1) आज्ञापय ज्ञातविशेष पुंसां लोफेन यत्ते करणीयमस्ति। अनुग्रह संस्मरणप्रवृत्तमिच्छामि संबधितमाज्ञया ते ॥ २ ॥ द्वितीयः-सखे, कस्यायं स्वरः । प्रथमः-वयस्य, महेन्द्रेण स्मृतः पुष्पधन्मा तमुपतिष्ठत इति में तर्कः के: । अत आवामपि तत्र गच्छा । (इति निष्कान्तो।) (इति शुद्धविष्कम्भः।) (ततः प्रविशति देवसभायामासनस्थो महेन्द्रः कृताञ्जलिख कामः।) काम:-(प्रणिपत्य ।) आशापय ज्ञातविशेष पुंसां लोकेषु यत्ते करणीयमस्ति । अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्तमिच्छामि संबंधितमाज्ञया ते | RH: हे देवेश, वद, तवासम्मतः कः पुनर्भवक्लेशभयान्नुक्तिमार्ग प्रपन्नः। येन सः सुन्दरीणां कटाक्षश्चिरं तिष्ठतु । हे वीर, प्रसीद । वज्रं विश्राम्यतु । मदीयैः शरैघिीकृतबाहुवीर्यः कतमः मुरारिः कोपस्कुरिताधराभ्यः स्त्रीभ्योऽपि विभेतु । यतः- तय प्रसादात्कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा । कुयर्थी हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये॥३॥ महेन्द्रः-कामदेव, सर्व सखे त्वय्युपपन्नमैतदुभे ममाने कुलिशं भगंध । व तपोशीयमहन्सु कुण्टं त्वं सर्वतोगामि व साधकं च ·८१ अपरं च- अचमि ते सारमतः खलु त्वां कायें गुरुप्यात्ममम नियोक्ष्ये। व्यादिश्यते भूधरतामवश्य कृष्णेन देहोद्वहनाय शेष ॥ काम -यदेवं तदा क्ययतु भवान्दम्य घमांची पीच्यामि । महेन्द्र:-पाङ्के वाणगतिमाशम्ना त्वया न कार्य प्रतिपन्नाम् । टहानीमुन्नदिपा यज्ञाशमुनामीसितमेतदेव निव। उमी हि देवा नयाय माम्य वीर्यमस्वं मेनान्दमुशन्ति । यतात्मने तम्मै बार हिमादेम्तनुमा पार्वती रोचयितु यतन्त्र । अपर च- मुरा समभ्यर्थयितार एत कार्य प्रयाणामपि निष्ठपानाम । चाऐन ते कर्मन चाटिहिलमही अतासि स्पृहणीयवीर्यः ।। नम्मान्सिद्धय गच्छ । देवकार्य च कु। कामः-(न्य ।) ययाज्ञापयति महेन्द्र । यतिध्ये व कार्यमिदये। (इति निष्कास) (स्त प्रदिति स्यदायमस्य दिव! त च पृयक पवनी दूर बधिज्यपन्या काम।) काम:-( तम्।) अये शिवम्य शिवाचल्यमिति दृषि गोरगी म आशा । अथवा किलशस्य मन आणनिधान । (निरीक्ष्या) स्चे, इस पानीमूनां वृषभवनाय प्रणाम करोति। सश्च चन्द्रोदयारमेऽम्बुराशिखि विचित्परिलुप्तयां विन्द फ्लावरोष्ठ मामुले टोचनानि व्यापारयति । दमरोऽयं मम पानिमाम्य । (इति शिवे समोहन नाम का मुञ्चति ।) शि -दम्।) को तुर्ममन्दिरसोगम्य । (रथ आना ·प्रकाशम् ।) रे दुष्टस्मर, अनुभव सव कर्मणः फलम् । (इति तृतीय- नेताग्निना ते दहति। श्याचारयो भवति । पार्वती च पिसहं गच्छति।) इति द्वितीयोहः। अथ तृतीयोऽ। (ततः प्रविशतो मुनिकुमारौ।) प्रथम:-भद्र, श्रुतं मया यत्पार्वत्यधुनास्मिन्नने तपः करोति। मृणा- लिका पेलवांग्यास्तस्यास्तपसः किं कारणम्। द्वितीयः-सखे, एवं किल थूयते । यत्पार्वती शंकर वरीलगिछति। किन्तु स्थाण्वाश्रमे मनोभवं दहता पिनाकिना भनमनार मनसात्मनः सौन्दर्य निन्दितवती।

·इति शुद्धयिष्कम्भः । (नेपथ्ये।) स्वागतमतिथये। (ततः पविशति जटिलः ।) जटिल:-अये आतिथयी पार्वती बहुमानपूर्वेण फलकुसुमपल्लवा- ध्यण मामुपतिष्ठते। (पविश्य सखीद्वितीया पार्वती) पार्थती-(अयं विकीर्य) स्वागतमतिथये। किं प्रयोजनमत्रभवतो- वागमनेन। बटिल:-हे पावर्ति, रूपं पापवृत्तये नेति यदुच्यते तद्वचोऽव्यभि- चारि । तथा हि । हे उदारदर्शने, मृणालिकापेलव स्वमंगं तैरहनिश म्लपयन्ती त्वं कठिनैः शरीरैरुपार्जितं तपस्विनां तपो दूरमन. करोपि । तव शीलं चाधुना तपस्विनामप्युपदेशतां गतम् । अतस्तव दर्शनमेव ममागमनस्य प्रयोजनम् । अपरं च । तव तपो दृष्ट्वा वर्तते मे मनसि महत्कौतुकम् । यतः- कुले प्रसूतिः प्रथमस्य वेधसखिलोकसौन्दर्यमियोदित धपुः । अमृग्यमश्वर्यसुख नषं चयस्तपःफलं स्यात्किमतः परं वद ।। भवत्यनिष्टादापि नाम दुःसहान्मनस्विनीनां प्रतिपत्तिरीशी। विचारमार्गप्रहितेन चेतसा न दृश्यते तच्च कृशोदर त्वयि ।। अल-पशोशामिभवेयमातिषिमानना सुन कुतः पितुहे। परामिम न तयास्ति कः करं प्रसारयेत्पन्नगरलसूचये ॥ किमित्यपास्यामरणानि यौवनेत त्ययाषार्धकशोभिषल्कलम् । पर प्रदीपे स्फुटचन्द्रतारका विभावरी यचरणायकल्पते ॥

·૮૨ प्रकाराम्।) रे दुप्टरमर, अनुभव तय कर्मणः फलम् । (इति सूदौर- नेत्राग्निना तं दहति । पाचश्यो भवति । पार्वती च दि गाठत.) इति द्वितीयो। अथ तृतीयो। (ततः प्रविशनो मुनियमारो) मथम:- मद्र, श्रुतं मया यत्पावत्यधुनास्मिन्ननं तपः करोति । मृणा- लिकापेलवांग्यास्तस्यास्तपसः किं कारणम् । द्वितीयः-सखे, एवं किल श्रूयते । यत्पार्वती शरं वरीतुमिच्छति। किन्तु स्थावाश्रमे मनोमवं दहता पिनाकिना मग्नमनोरमा कृता सा मनसात्ममः सौन्दर्य निन्दितवती । यतश्चास्ता प्रियेषु सौमाम्पफटा प्रथमः ततस्ततः। द्वितीयः-ततस्तं शंकर तपःसाध्यं मत्वा, विविधान्यामरणानि वस्त्राणि च त्यक्त्वा, वल्कलं घृत्वा, मौजी बद्ध्वा पितुराजया सास्मिन्नरप्ये तपः करोति। तत्तपो मुनीनामपि दुष्करम् । सा ग्रीष्मे दीप्तानामग्नीनां मध्ये, वर्षासु स्थण्डिले तिष्ठति, शीते च भवति सोदवासतत्परा । ऋपयोऽपि तां दिहसवः सर्वदा तस्या उटनं गच्छन्ति । यतो धर्मवृद्धेषु वयो न समीक्ष्यते । प्रथमः-भद्र, त्वया सत्यं कथ्यते । पश्य, कश्चिदनिनापादयरी ब्रह्ममयेन तेजसा ज्वलन्निव नटिलः पार्वत्या उट गच्छति । (उमो पश्यतः।) द्वितीयः-एवमेव । आवामपि गुरोराश्रमं गच्चाव । (हनि निस्कान्तौ ।)

·इति शुद्धविष्कम्भः। (नेपध्ये) स्वागतमतिथये। (ततः पविशति जटिलः ।) जटिल:-अये आतिथयी पार्वती बहुमानपूर्वेण फरकुसुमपल्लवा यण मामुपतिष्ठते। (प्रविश्य सखीद्वितीया पार्वती।) पार्वती-(म विकीर्य।) स्वागतमतिथये। कि प्रयोजनमत्रभवतो बागमनेन। बटिल:-हे पावर्ति, रूपं पापवृतये नेति यदुन्यते तद्वयोऽध्यमि- चारि । तथा हि । हे उदारदर्शने, मृणालिफापेलव स्वमंग तैरहर्निश म्लपयन्ती त्वं कठिने शरीरैरुपानितं तपस्विनां तपो दूरमध करोपि । तव शीलं चाधुना तपस्विनामप्युपदेशतां गतम् । अतस्तव दर्शनमेव ममागमनस्य प्रयोजनम् । अपरं च । तब तपो दृश वर्तते मे मनसि महत्कौतुकम् । यतः- कुले प्रसूतिः प्रथमस्य घेधसखिलोकप्तौन्दर्यमियोदित पपुः । अमृग्यमेश्वर्यसुखं नवं ययस्तप फलं स्यात्किमतः परं पद। भवत्यनिष्टादपि नाम दुःसहान्मनस्विनीनां प्रतिपत्तिरीशी। विचारमार्गप्रहितेन चेतसा न पश्यते तच कृशोदरि त्वयि ॥ अल पशोकाभिमवेयमातिथिमानना सुध फुनः पितुर्गुहे। पराभिमशीन तयास्ति को कर प्रसारयेत्पन्नगरलस्चये ॥ किमित्यपास्यामरणानि यौग्नेघृतं त्ययायार्धकशोभिषल्फलम्। पद प्रदीपे स्फुटचन्द्रतारका पिभाषरी यधरुणायकल्पते ।।

·८४ अपर च- दिय यदि प्रार्थयसे वृथा अमः पितुः प्रदेशास्तच देवभूमयः । अथोपयन्तारमल समाधिमा न रत्नमन्धिष्यति मृग्यते हि तत् ।। पार्वती-(परिपावर्तिनी सखी पदयति ।) सखी-(प्रणम्य) हे साधो, तव कुतूहलं पेन्मम सख्यास्तप'- प्रवृत्तिकारण धृयताम् । इय महेन्द्रप्रभृतीनधिश्रियमदिगीशामघमत्य मामिमी। अरूपदार्य मदनस्य निमदापिनारपाणि पतिमाप्तुमिच्छति मसयापारनियर्तित पुरा पुरारिमप्राप्तमुख: शिलीमुख । इमा हदि प्यायतपातमक्षिणोनिशीर्ण मूर्तेरपिपुष्पधन्वा । यदा तस्येश्वरस्याधिगमेय विधि विचिन्नती नापश्यत्तदेय पितुरनुज्ञया तपसे तपोवनमागतवती। अत्र हि- युमेपु सख्या पृतजन्मसु स्वयं फल तप साक्षिपु रमेष्वपि । नपरोक्षाभिमुरगेऽपियो मनोरपोऽस्या: शशिमामिसंप्रय ।

·कर्तु नोत्सहे । यतः- अयस्तुनिन्धपरे कथं नु ते करोऽयमामुक्तविवाहकौतुकः। फरेण शंभोवलयीकृताहिना सहिष्यते तत्प्रथमावलम्बनम् ।। त्यमेव तावत्परिचिन्तय स्वयं कदाचिदेते यदि योगमईतः। वधूदुषलं कलहंसलक्षणं गाजिनं शोणितविन्दुयपि च ॥ इयं च तेऽन्या पुरतो बिडम्वना यदृढया वारणराजहार्यया। पिलोम्य वृद्धोक्षमधिष्टितं त्वया महाजनःस्मेरमुखो भविष्यति ॥ दयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया पिनाकिनः । फलाचसा कान्तिमती कलावतसवमस्य लोकस्य च प्रकौमुदी। वपुर्यिरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्येन नियेदितं घसु । घरेषु यदाटमृगाक्षि मृग्य ते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने । अतो हे गौरि, अस्मादसदीप्सितान्मनो निवारय । अमंगल- शीलो महादेवः क पुप्यलक्षणा त्वं च क । साधुननेन श्मशान- शूटस्य वैदिकी यूपसत्किन्या नापेक्ष्यते । पार्यती-(सकोथम्) हे म्हचारिन्, त्वमेनं हरै नून परमार्थतो न वत्सि। यतो मामेवमात्य । मन्दा अन्लोक्सामान्यमचिन्त्यहेतुर्क महात्मनश्चरितं द्विपन्ति । अपर - विपत्प्रतियारपरेण मंगलं निपेव्यते भूतिसमुत्सुन था। जगच्छरण्यस्य निराशिप: सतः किमेभिराशोपहताम्मतिभिः अफिटनः सम्प्रभयः स सम्पदा पिलोकनाथः पितृसप्रगोचरः। स भीमस्प: शिष इन्युदीर्यसे न सन्ति यापायषिद: पिनाकिन: विभूषणोद्भासि पिनद्धमोगिया गजाजिनालम्यि दृष्टयारि या फापालि था स्यादय येन्दुशेगरं न यिश्चमृतरबधार्यते यप ॥ " ·तदंगसंसर्गमवाप्य कल्पते ध्रुध चितामस्मरजो विशुद्धये । तथा द्वि नृत्याभिनयक्रियाच्युत विलिप्यते मौलिभिरम्बरौकसाम असम्पदस्तस्य यूपेण गच्छतः प्रमिग्नदिग्यारणयाहनो घृपा। करोति पादावुपगम्य मौलिना विनिद्रमन्दाररजोरणाली ॥ वियक्षता दोपमपि प्युतात्मना स्ययैफमीशं प्रति साधु भाषिता यमामनन्त्यात्मभुयोऽपि कारण कयंस लक्ष्यप्रभषो भविष्यति । अथवा विवादेनालम् । त्वया तावद्यया सः शिवः श्रुतस्तथा- विधोऽशेषमस्तु । मम मनस्तु तस्मिन्नीश्वरे भावकरसं स्थितम् । काम वृत्तिर्वचनीय नेक्षते । (सखी प्रति) हे सखि, अयं षटुः पुनर्विवक्षुः। अतोऽहमन्यत्र गमिष्यामि । यतो न केवलं यो महतोऽपभापते स पापभाग्भवति किन्तु तस्माद्यः शृणोति सोऽपि पापमाग्भवति । (इति चलितुमिच्छति। जटिलस्य रूपं च त्यत्वा शंकर भात्मनो रूप दर्शयति । तां च समालम्बते। शंकरः-हे पार्वति, अध प्रभृति तव तपोभिः क्रीतस्तव दासोऽहम्। अतो वरं वृणीष्व । पार्वती-त्वयि महेश्वरे प्रसन्ने, सर्व मे सिद्धम् । ययाप्यस्त्विदं भरतवचनम् । पौरस्त्यानां प्रतीयां च सहकारः सदा भवेत् । सुमार्ग प्रस्थितानां च बुद्धिर्भयतु सिद्धिदा ।। इति तृतीयोऽङ्कः। प्रथमोऽङ्कः Notes:-पुरन्धी-स्त्री. An elderly reman.. सिद्धि &c:: सिशस्तस्य व्ययेन कृतो वरः श्रेष्ठो वेपो रूपं येन सामान्यन्ते-Atter ·the benediction, it is the stanzı or stanzas of benediction. स्वधार m. The manager. नेपथ्य n. The part of the stage behind the curtain; decoration; dress, आर्यपुन m. A title used by a woman in addressing her husband २. केवलारमने-एकस्पाय । गुणत्रय- विभागाय-गुणाना सत्त्वादीनां त्रयमेव विमागो यस्य तस्मै। उपेयुरे- प्राप्नवते । विप्रता:- उपप्ताः। दिवौकसः-देवाः। ३. आमन्ति- कथयन्ति । उदासीनम् -फूटस्यम् । ४, हव्यम्-हविः । भोज्यम्-अभ्यवहा- चमन्नम् । वेयम्-साक्षात्कर्यम् । कुलिश m. n.-पत्र m. n. कुण्ठिता. थीव-कुष्टितकोटि इव। अलात n.-A fire-brand. प्रयमालोकनीय- ताम्-असामनत्यन्तमालोकनीयतां दृश्यताम्। The word स्वागत D. (strelcome) is generally used with the dative of a person greeted. प्रत्येकम् प्रतिपुरुषम् विनियुष्यमा प्रवेशित- सम्प:-सवान्तर्यागीत्यर्थः। आमृष्टम्-आदिप्तम्। ५. भव &c-मदत- स्वत्तो लग्न वरेणोदीन उद्धनः। घूमकेतु:-'A comet', उत्पातविशेष:। उपप्नवाय-उपद्रवाय। ६. दूतहारतः-दूतमापतेः । ७ संयमस्तिमितम्- समाधिनिष्पलम् । अपरयन्त m-मनिविशेष m. 'Londstone'. द्वितीयोङ्क:-Notes-1.विशिखा:-माणाः । इन्दीवराक्षीणाम्- माक्षीणाम् । २. मातविशेष-भातसार । भनुग्रहः-प्रमादः ३. धैर्यच्युति:- पर्यहनिः । ४. पुण्यम्-प्रतियसरम् । ५. आमसनम्-मत्तुस्यम् भूपरता- भूधरणशतिः। भासता-कथयता । प्रतिपमपम अङ्गीतप्रायम् । ६. रामयिकार:-यचितारः। पतीयोङ्कः-Notes--P.82. अजिनाइपर अजिनं कृष्णमृगावर, भागालापदण्डः; तयोर्धरः। P.33दियेयो अनिधिपु साध्वी । पा तदे-पापाचरणाय । प्रयमस्य वैघस.-हिरण्यगर्भस्य । प्रतिपतिः-प्रतिः। भतम्यगोकाभिमा-inesprable of the humiliation of griel. 1 ·८८ - विमानना-अवमान । पन्नगरत्नसूचये-पणिशिरोमणिशलाका प्रहीतुम् । अपास्य विहाय । प्रदोषे-रजनीमुखे । विभावरी-रात्रिः। P 84. उपयता रम् वरम् । अधिश्रिय:-अधिकैश्वर्यान् । पिनास्पाणि -पिनाक पाणी यस्य स -हर । पुरारिम् शकरम् । शिलीमुख वाण । व्यायतपातम् भक्षिणोत् -०यायत सुदूरावगाढ इति यावत् । तादृक् पात प्रहारो यस्मि for anarferuita, struck her with a cruel blon fazla मूर्ते - नष्टशरीरस्य । स्वय कृतनन्मसु स्वय रोपितेषु । शशिमोलिसंश्रय चन्द्रशेखरविषय । प्ररोहाभिमुख -अकुरोन्मुख । उच्च पदलघनोत्सुका-उ पदस्य उन्नतस्थानस्य लडघने आक्रमणे उत्सुका P 85 भवस्तुनिर्वन्धपरा अव स्तुनि तुच्छवस्तुनि निर्वधोऽभिनिवेश पर प्रधान यस्या सा। आमुक्तविवाह कौतुक -आमुक्तमासजित विवाहे कौतुक हस्तसूर यस्य स -One with the nuptial string tied round it अवलम्बनम्-महणम् । योग -सगति । रहसलक्षणम्-वलहसचिहम् । विडम्बना-परिहास । ऊढया परिणीतया । अधिष्ठितम्-आरूढम्। स्मेरमुख -स्मितमुख । क्लावत -चद्रस्य। व्यस्तम्-एवम् । भूतिसमत्सुकेन-ऐश्वर्यवामेन । निराशिप-निरभिलापस्य । आशो &c.-आशया तृष्णयोपहता पितामवृत्तिरम्त करणवृत्तिर्येपा तेः। पितृसमगोचर -मशानाय । शिव -सौम्यरूप । उदीयते-उच्यते। विश्वमूर्ति -विश्व भूतिर्यस्य स - अष्टमूर्ति शिव । P 86 अभिनय अर्थव्यजकचेष्टाविशेष । च्युतम् पतितम् । प्रभिन्न &c -प्रभिन्नो मदरावी दिवारणो दिग्गजो वाहनं यस्य स । वृपा-देवेन्द्र । विनिद्राणां विकसिताना मदाराणा कल्पतरुकुममाना रजोभि परागैरक्षणा अगुल्यो ययोस्तो। आत्मभुव -मह्मण । कामवृत्ति स्वेच्छाम्यवहारी। - + पुत्रप्राप्ति । शुद्धिमति सूर्यप्रभवे सो क्षीरनिधाविन्दुरिव राजेन्दुर्दिलीपो ·जातः। स पुत्रप्राप्त्यर्थं वसिप्ठस्य धेर्नु नन्दिनीमसेवत । सा घेनु- हितेंदुधति मत्वा, स एकदा वनऽदिशोभायां दत्तदृष्टिरासीदास धनुर्धरो धेनोराकन्दितमशृणोत् । गवि तस्थिवांस केसरिणं च ददर्श । ततः स नृपो वध्यस्य मृगेन्द्रस्य वधाय तूणीराच्छरमुद्धर्तुमैच्छत् । किन्तु तस्य दक्षिणकरः सायकस्य श्रृंख एव सक्तांगुलिः सन्नवतस्थे। तदानी निगृहीतधेनुः सिंहस्तं दिलीप मनुष्यवाचा निनगाद । है नृप, मां कुम्भोदरं नाम शंकरस्य किंकरमवेहि । अतः- अलं महीपाल तय श्रमेण प्रयुक्तमप्यनमितो वृथा स्यात् । न पादपोन्मूलनशक्ति रंद: शिलोच्चये मूर्छति मारतस्य ॥ अमु पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसा रसज्ञः । कण्दयमानेन फट कदाधिद्वन्यद्विपेनोन्मथिता त्यगस्य । अथैनमनेस्तनया शुशीच सैनान्यमालोमिषासुरास्त्रैः ॥ सदाप्रभृत्येष पनद्विपानां प्रासार्थमस्मिनहमद्रिकुक्षौ । व्यापारितः शुलभूता विधाय सिंहत्यकागतसत्ववृत्ति ।। तस्याल मेपा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा में सुरद्विपधान्द्रमती सुधेष ।। स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्ज्ञां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः । शस्त्रेण रक्ष्यं यदशस्यरक्षं न तयशः शस्त्रभृतां शिणोति ।। इति प्रगल्भं मृगाधिरामस्य वचः श्रुत्वा नृपः प्रत्यबवीत् । मान्यः स मे स्थावरजंगमानां संगस्थितिप्रत्ययहारहेतुः। गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेनस्यत्पुरस्तादनुर्पक्षणीयम् ।। स मदीयेन शरत्ति देहेग नियंतयितुं प्रतीद।

·दिनारसानो सुक्यालयत्सा विज्यतां धेनुरिय महर्षेः ॥ नत सिंहो नृप मूयो कभाषे । एपातपर जगत: प्रभुत्र नवं वयः कान्तमिद धपुछ। उत्पत्त्य हेतोबहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् ।। भूतानुकम्पा तव चेदिय गोरेवा भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीन्पुन शश्वदुष्प्लवैभ्यः प्रजाः प्रजानाय पितष पासि ॥ ज्येषधेगौरपराधचण्डाहरी घानुपतिमादिभेपि। सक्योऽस्य मन्युभवता यिनेनु गा कोटिशःस्पर्शयरा घटोनी ॥ त्द मामुपेक्ष्याऽऽत्मदेह रक्ष। अघ नृप प्रत्युवाच । भो सिंह, अह क्षत्रिय । क्षतात्त्रायत 'त्युदय क्षस्य शब्दो भुवनेषु रूढ । तस्य क्षत्रशब्दस्य विपरीत वृहे पुसो रान्येन रिम् । अतो हे सिंह, मम यश शरीरे दयालु । यतो मद्विधानामकान्तविध्यसिपु भौतिकेषु पिण्डेप्वनास्था । तथेति गामुक्तपत सिहाय न्यस्तशस्त्रो दिप स्वदेह सम रितवान् । सम्मिन्द ण उग्र सिंहनिपातमुत्पश्यतोऽधोमुखस्य नृपस्यो पय काशात्पुष्पवृष्टि पात । हे वन्स, उत्तिप्ठेति चो निशम्यो रियत स्म राना मा दर्श। किन्तु सिंह न ददर्श । त पिम्मित दिीप धेनुरवाच । हे साधो, मया मायामुद्राव्य त्य परीक्षितोऽति। कपिप्रभागन्मयन्तोऽपि प्रतु म प्रमु, रिडतान्यसि । अपर च। माया गुरी मप्यनुपम्पया प प्रीताऽस्मि ते पुत्र पर मृणीप्य । न पानां पयमा प्रगतिमहिमा वामदुधा प्रसमाम् ।।

·ततः म रामा हस्तौ समानीय, स्वपन्या मुदक्षिणायां वंशस्य कताई तनयं ययाचे । धेनुनापि भवतु तवानन्तकौतिः पुत्र इति वरस्तस्मै दतः। (रघुवंशे द्वितीयः संग Notes-P.89 हिंसः हिनः by sarage animals व्यादिभिः । अझन्दितम्-अपोषणम् । सूमारत-पिंगत् cr इयुधैः from the quirer मायामाधी. पुंस m. n The feathered part of ar. arror. निगृहीन-पीडित । न पादोन्मूलन दि &c. -पादपोन्मूलने शसिपम्य तत्तथोतं मास्तस्य रहो वेग: शिलोहये पदवे न मूठति न प्रनरति । आहाटम्-धतम् । पारप n.-प्रान्तभोजनम् । पररवृत्तिम्- जीवनम् । निर्वायितुम् मगदयितुम् ।P.90 भदेलस्टिमटी &c.-टच गशे वेत्। भूतानुकम्पा &c. -स्खमानन्ययनैकपेनुरक्षणार बरं जीवित व शवदखिलजगन्माणमित्ययः । कृशानुप्रतिमाद-अन्निरपदामोऽस्य kc, •थस्य गुरोर्मन्युः बोधः पटा इवोपास दासी दा पटोनीः कोटिशोगाः सायना प्रतिपादयता भवता दिननुनपने रकम । उदमः-उक्त: । सदस्य- समस्य। एक्शनविसिपु-मवश्यविनाशिपु । अनारया-अनपेक्षा। गामुकरते-काणीमुस्वदे। दृस्तो समानीय-अंजति करता । तुरगहरणम् । मो दिलीर एकोनसतमश्वमेघांचकार । ततः शतममय कर्नु रानमृतैनुदुतमात्मनः पुत्र रघु होमनुग्गरतले नियुन्य, तम नगंटमस उमटवान् । किन्तु तं तुरंग धनु नां रक्षिगाना एव विप्रः शको नहार।

·अथ नन्दिनीप्रभावाद् दिलीपनन्दनोऽतीन्द्रियेप्वप्युपपन्नद- नो बभूव । पूर्वस्यां दिशि च सोऽश्वं हरन्तमिन्दं दृष्ट्वा, गगनस्पृशा धोरण म्वरेण रघुरेनमुवाच। मसांशमाजां प्रयमो मनीषिभिरत्वमेव देवेन्द्र सदा निगद्यसे। अजसदीक्षाप्रयतस्य मद्गुरोः प्रियाविधाताय कथं प्रवर्तसे ॥ प्रिलोकनाथेन सदा मखद्विपस्त्यया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा । सचेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि घ्युतो विधि: नदंगमयं मघघन्महायतोरमुं तुरंग प्रतिमोक्तुमर्हसि । पथः ते दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ।। इति रघुणा समीरित प्रगल्भं वचो निशम्य, सविस्मयो देयेन्द्रो स्य निवर्तमामात । उत्तरं च प्रतिवक्तुं प्रचत्र मे । यदात्य राजन्यकृमारतत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनः। जगन्द्रकाशं तदशेपमिश्यया भवद्गुरपयितुं ममोधतः ॥ परियं चेकपुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्यम्यक एप नापरः तथा यिदुर्मा मुनयः शतम दितीयगामी नदि शब्द एषमः ॥ अतोऽसमन्वः कपिलानुकारिणाशितुस्त्यवीयस्प मयापहारित: आलं प्रयत्नेन तयान मा निधाः पदं पदयां सारस्पसंततः। तच्छुत्वाऽपमयो स्त्र प्रहस्य पुनर्वभाषे । हे देवेन्द्र, पोप में सम्नहिं रानं गृहाण । मवान्मां रघुमनिर्मित्य, कृती न । पुस्तदानीमुन्मुन मन् मयान्नमनमुक्ला, शरासनं सशरं करिष्य माग मानीमम्व्येन स्यानर्मदन शेिषशोभिना वपुमणातिप्टत् । यो पत्रिणा दिसतो गोभिदपि दिव्ये धनुष्यमोध साय समपरा । ततो भीमापुरशोगितापित' स इन्टाल: मायने ·मुनियनतरच्छाया देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामिक्षवाकृणामिद हि कुलव्रतम् ॥ (रघुवशे तृतीय सर्ग 1) Notes-P 91 अनर्गरम्-अप्रतिब धम, अव्याहतस्वैरगतिम् । P 92 उपपप्रदर्शन -सपन्नसाक्षात्कारशक्ति । इद्र वृत्रहन् देवेर-हरि गोत्रभिट्- मघवन् शतक्रतु बिडौनस मातलिसारथि शम m the Lord of goda विधि -अनुष्ठानम् ! च्युत -क्षत । मलीमसो मलिनों पद्धति मार्ग नाददत म स्वीकुर्वते। राजन्यकुमार-क्षत्रियकुमार। परत -शत्रुत । इज्यया- यागेन। हरि -विष्णु । आलोढ n A particular attitude in shoot ng. P93 सोपानना परम्परां पत्तिमिव । विषयेयो व्यायत्त मा निवृप्तचित्त । नृपतिक्कुदम्-राजनितम् । सितारपवारणम्-क्षेत उत्रम् । P94 गरितवयसाम्-वृदानाम् । सीतात्यागः। एकदा विशुद्धवृत्तो रामभद्रो भद्रनामकमपसर्प स्ववृत्तमुद्दिश्य किंवदन्ती पप्रच्छ । निर्वन्धेन च पृष्ट स चरो जगाद । हे मानवदेव, रक्षोभवन उपिताया देव्या सीताया परिग्रह वर्जयित्वा त्वदीय सर्वं चरित पौरा स्तुवन्ति । तच्छ्रुत्वा कलत्रनिन्दागुरुणा कीर्ति विपर्ययेण रामस्य हृदय विदीर्णम् । किमात्मनिर्वादकयामुपैसे, जायामदोषागत सत्यनामीति स एक्पक्षाश्रयविलियत्वात्वचित्कार दोलाचउचिततिरासीत् । अन्तेऽपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियार्थायशो धननां हि यशो गरीय इति निमित्य, परन्यास्त्यागेन याच्य परि माष्टुंमच्छत् । तत स समोऽवरनान्सनिपात्य, आत्माश्रय कोलीन देभ्य आरपसे । उवाच ।

·राजपिपंशस्य रयिमस्तरुपस्थितः पश्यत कीशोऽयम्। मत्तः सदाचारशुचेः फलंफः पयोदवातादिव दर्पणस्य ।। पौरेषु सोऽहं यहुलीभषन्तरूपांतरंगेष्विव तैलबिन्दुम् । सोढुं न तत्पूर्वमवर्णमीशे आलानिकं स्थाणुमिव द्विपन्नः। तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तायुपस्थितायामपि नियंपेक्षः । ग्यस्यामि देरसुता पुरस्तात्सादनेमि पितुराशयेय ।। अमि नामनवैति किन्तु लोकापवादो पलपान्मतो मे । साया दि भृमे: शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमत्तः प्रजाभिः रक्षावधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स घरमतिमोचनाय। अमर्पण शोणितक्षया कि पदा स्पृशन्तं दशति विजितः ॥ तदेव सर्गः करुणाचित्तैन में भवद्धि प्रतिपंधनीयः। यपिता निहृतवाच्यशल्यान्याणान्मया धारयितुं चिरं वः ।। इत्युक्तवनं रामं तेषु भ्रातृत कश्चन निषेद्धमनुमोदितुं वा शक्तो नासीत् । ततः स लक्ष्मगमवदत् । हे सौम्य, तत्र भ्रातृनायां सीता वाल्मीकिपदं प्रापप्य तनां त्यनेति । गुरूणामाना विचारणीयेति मन्या, गुरोनियोगान्सुमित्रातनयोऽपि तां साली वनितां सीतां पनाने त्यस्या, कपंचिद् व्यवस्थापिनवाग् महीपतेः शासनं तस्यै कथयामास । तच्छुत्वा सा सीता भूमौ पपान कंचित्कालं च लुप्त- मंज्ञा बभूव । यहा सा संज्ञां प्राप तदा लक्ष्मगस्तां सतीमाश्वास्य, समाप । हे देवि, निधरय मम भर्तृनिदेशरौक्ष्यं क्षमस्वत्युक्त्वा नम्रो पला । ततः सीता तं लक्ष्मणनुत्याप्य वाक्यं जगाद । हे सैन्य, नीताम्म ते । चिराय जीव । विनसा विष्णु रसायनेन भ्रात्रा त्यमित्य पखानस । अपि च-- ·मुनियनतरच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितबयसामिश्याकूणामिद हि कुलव्रतम् ।। (रघुवशे तृतीय सर्ग.) Notes-P 91 अनर्गरम्-अप्रतिबन्धम, अव्याहतस्वैरगतिम् । P 92 उपपप्रदर्शन -सपन्नसाक्षात्कारशति । इद्र-त्रहन्-देवेन्द्र-हरि-गोत्रभित्- मघवन्-शतक्रतु विडोजस्-मातलिसारथि शम m the Lord of gode विधि -अनुष्ठानम् । च्युत -क्षत । मलीमसो मलिना पद्धति मार्ग नाददत न स्वीकुर्वते। राजन्यकुमार-क्षत्रियकुमार। परत - शत्रुत । ज्यया- यागेन। हरि -विष्णु । आलीढ n A particular attitude in shooting. P93 सोपान नो परम्परा पतिमिव । विषयेभ्यो व्यामृतात्मा निवृतचित्त । नृपतिकुदम्-राजच्छिम् । सितारपवारणम्-कात्रम् । P94 गरितवयसाम्-वृद्धानाम् । सीतात्यागः। एकदा विशुद्धवृत्तो रामभद्रो भद्रनामकमपसर्प स्ववृत्तमुद्दिश्य किंवदन्ती पप्रच्छ । निर्बन्धेन च पृष्ट स चरो जगाद । हे मानवदेव, रक्षोभवन उपिताया देव्या सीताया परिग्रह पर्जयित्वा त्वदीय सर्व चरित पौरा. स्तुवन्ति । तच्छत्वा कलबनिन्दागुरुणा कीर्ति विपर्ययेण रामस्य हृदय विदीर्णम् । किमात्मनिर्वादकथामुपेक्षे, मायामदोषामुत सत्यनामीति स एकपक्षाश्रयविश्लदत्यात्वचित्कार दोलाच चित्तनिरासीत् । अन्तेऽपि स्वदेहात्किसुतेन्द्रियार्थायशो धननां हि यशो गरीय इति निधित्य, पत्न्यास्त्यागेन वाच्यं परि माष्टुमैच्छत् । तत स रामोऽवरनान्सनिपात्य, आत्माश्रय कोलीन वेभ्य आएपसे । उवाच ।

·राजर्षियंशस्य रविप्रमृतरुपस्थितः पश्यत कीदृशोऽयम्। मतः सदाचारशुः कलंकः पयोदवातादिव दर्पणस्य ॥ परिषु सौऽई यहुलीभषन्तमपां तरंगेष्विव तैलबिन्दुम् । सोढुं न तत्पूर्वमवर्णमीशे आलानिकं स्थाणुमिव द्विपेन्द्रः। तस्यापनोदाय फलमवृत्तावुपस्थितायामपि नियंपेक्षः । न्यस्यामि देवसुतां पुरस्तात्समुद्रनैम पितुराशयेष ॥ अपनि चनामनवैति किन्तु लोकापवादो बलवान्मतो मे । छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजामिः रक्षोषधान्तो न च मे प्रयासो व्ययः स वैरपतिमोचनाय। अमर्षणः शोणितकांक्षया कि पदा स्पृशन्तं दशति विजितः । सदेप सर्ग: करुणाचित्तैन में भवद्भिः प्रतिपंधनीयः। यथिता निहतवाच्यशल्यानापानया धारयितुं चिरं वः ।। इत्युक्तवनं रामं तेषुभ्रातृषु कश्चन निषेद्धमनुमोदितुं वा शक्तो नासीत् । ततः स लक्ष्मणमवदन् । हे सौम्य, तब भ्रातृनायां सीतां वाल्मीकिपद प्रापय्य तनां त्यजेति। गुरूणामाझा ह्यविचारणीयेति मचा, गुरोनियोगात्सुमित्रातनयोऽपि तां सानी बनिनां सीतां पनाने त्याचा, कंचिद् व्यवस्थापितवान् महीपतेः शासनं तस्य कथयामास । तच्छुत्या सा सीता भूमी पपात कंचिकाले च लुप्त- सना बभूव । यदा सा संज्ञां माप तदा लक्ष्मगस्तां सतीमाश्चास्य, सभापे । हे देवि, मिनरय मम मर्तृनिदेशरीक्ष्य क्षमस्वेन्युक्त्ता नम्रो बभूव । तनः सीता तं लक्ष्गमुन्माप्य वायं मगाद । हे सौम्य, प्रीतस्मि ते । चिराय जीव । विौनसा विम्युरिगणनेन भ्रात्रा त्यमित्य परवानम । अपि न-- , ·श्वजन सर्यमनुप्रमेण विज्ञापय प्रापितमत्यणामः। प्रजानियेक मयि वर्तमान सूनोरनुध्यायत चेतसेति ॥ याच्यस्त्वया मनचनात्स राजा वही विशुद्धामपि यत्समक्षम् । मां लोकवादश्रवणादहासी श्रुतस्य कि तन्सटश कुलस्य ।। कल्याणबुद्वरथा तवाय न कामचारो मयि शंस्नीय । ममैत्र जन्मान्तरपातकानां यिपाकविस्फुर्जथुरमसः ।। उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मी धन मया सार्धमसि प्रपन्नः । तदास्पदं प्राप्य तयातिरोपात्सोढास्मिन त्यद्भवने वसन्ती। निशाचरोपप्लुनभर्तृकाणां तपस्थिनीनां भयत प्रसादात् । भूत्वा शरण्या शरणार्थमन्य कथं प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने। किंवा तवात्यन्तवियोगमोघे कुर्यामुपेक्षा हतजीवितेऽस्मिन् । स्याक्षणीय यदि मे न तेजस्त्वदीयमन्तर्गतमन्तराय ॥ साई तपः सूर्यनिविष्टदृष्टिरूष प्रसूतेश्चरितुं यतिष्ये । भूयो यथा मे जननान्तरेऽपि त्वमेव भा न च विप्रयोग ॥ नृपस्य वर्णाश्रमपालनं यत्स एव धर्मो मनुना भणीत । निर्णसिताप्येवमतस्त्वयाह तपस्विसामान्यमवेक्षणीया ॥ तथेति तस्या सीताया वाच प्रतिगृह्य, लक्ष्मणे दृष्टिपथ व्यतीते, सा सीता व्यसनातिभारान्मुक्तकण्ठं चान्द। ततो रदितानुसारी कविल्मीकिस्तामभ्यगच्छत् । वन्दमानां सीता चावदत्। जाने विसृष्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापनादाभितेन भर्ना । तन्मा व्ययिष्ठा विषयानरस्थं प्राप्तासि पैददि पितुनितम् ।। उत्सवातलोपत्रयण्टकेऽपि सत्यप्रतिक्षेऽप्यविकत्यनेऽपि । सा प्रत्यकस्मात्कलुपप्रवृत्तावस्त्येव मन्युभरतापजे मे॥ तयोरकीर्ति श्वशुरः सखा मे सतां भवोच्छेदकर पिता ते।

·धुरि स्थिता व पतिदेवतानां किंतन येनासि ममानुकम्ध्या।।
तपस्विसंसर्गविनीतसत्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् ।
इतो भविष्यत्यनघप्रसूतैरपत्यसंस्कारमा विधिस्ते ॥
अशुन्यतीरां मुनिसंनिवेशैरतमोपही तमसा घमाह्य ।
तत्सकतीत्संगबलिक्रियाभिः संपत्स्यते ते मनसः प्रसादः ।।
पुर्ण फलं चार्तवमाहरन्त्यो वीजं च बालेयमकृष्टरोहि ।
विनोदयिष्यन्ति नयाभिपंगामुदारयाचो मुनिकन्यकास्त्वाम् ॥
पयोधरैराश्रमवालवृक्षान्सवधयन्ती स्वयलानुरूपैः।
असंशयं प्राक्तनयोपपत्ते: स्तनधयनीतिमवाप्स्यसि त्वम् ।।
पश्चाद् दयाईघेता वाल्मीकिस्तामादाय, स्वमाधम निनाय
तदागमप्रीतिषु तापसी चार्पयामास ।
सीतां हित्वा दशमुखरिपुपियेमै यदन्यां
तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत्मवूनाजहार ।
वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भर्तुः
सा दुर्वारं कथमपि परित्यागदुःख विहै ।।
(रघुवंशे चतुर्दशः सर्गः)
-
Notes-P.94.अपन:-
:-घर:-A
spr. वियदन्ती-जनयुति:-
जनवादः। परिप्रद m.-स्वीकार m.| कीर्तिविपर्ययेण-आपकीया ।
दोलापलचित्ताति: दोला इस चा रित्ततिः यस्य सः । वाच्यम्-अर.
वादम् । कोलीनम्-निन्दाम् । P.95. मत्तम साशात् । पयोदय-दर्पणस्य
पयोदवातादिव । सम्मः पणादित्ययः । महुलीभवन्तम्-प्रसान्तमा रम्-स
एव पूर्वावस्य स तम् । अवर्णम्-अपारम् । भागनिकम्-आराम पन्धन
प्रयोजनमस्येति । स्थाg in-तम्भ m.! भानोद -अनुति ।
remosing. । फलप्रवृत्ती-अपत्योप्तो। नियक्ष:-निरह: । सम्र

·- -- नेमि भूमिम् । वैरप्रतिमोचनाय-वरशोधाय । अमपंण असहन । मर्ग निधय । अथिता इच्छा । निम्नस्य पराधीनस्य ।रोक्ष्यम-पारुष्यम् ।P 96 प्रजानिपेकम्-गर्भम् । चेतसानुध्यायत-शिवमस्विति चित्तयत । ध्रुतस्य- प्ररयातस्य । कामचार -इच्छया करणम् । विस्फूतिथु -अशानिनिप । सन्- तस्मात्। भास्पदम्-प्रतिष्ठाम् । उपप्ता -पीडिता । दारण्या वारणसमयां । रक्षणीयम्-रक्षणाम् । अतर्गतम्-कुक्षिस्यम् । अतराय -विघ्नः। निर्वासिता- निष्कासिता। प्रणिधानत -समाधिदृष्टया नियतम् गृहम् । अविवाथने-अना महाधिनि । पलुपप्रवृत्ती गहितच्यापारे। P 97 पतिदेवतानाम्-पतिमतानाम् । अनुकम्प्या-अनुप्राया । विनीतसत्त्वे शान्तज तुकै । अनघप्रसूते -मुखप्रसूते। अपत्यसस्कारमय -जातकर्मादिरूप । सनिवेश-उटजा। वगाय-स्नाया। आर्तवम्-रवकालमाप्तम् । बल्ये हितं बालय पूनायोग्यम् । नवाभिषगाम्- नूतनदु साम् । स्वबगनुरूप स्वशक्त्यनुसारिभि । -- Here I have tried to epitomise the story of कादम्बरी, composed by भागम, in the words of the author himself It is well known that to go through the whole book 18 & difficult task on account of big compounds the original book has words which are as big as sentences, sentences 29 big as parngraphs and paragraphs as big as booklets Naturally not only ordinary Sinekrit students but eien persons taking heen interest in Sanskrit litera ture find it difficult to go through the story in its org nil form. To make their task easy and c know the whole story at a glance the following cuminnry is 11 en ·कादम्बरीकथासारः। आसीत्साकशासन वापरो राना शद्रको नाम। तस्य च राज्ञो वेत्रवत्या सरिता परिगता विदिशाभिधाना नगरी राजधान्या- सीत् । एकदा राजानमास्थानमण्डपगत प्रतिहारी समुपमृत्य सवि- नयमब्रवीत् । देव, द्वारस्यिता काचिगण्डालकन्यका पञ्जरस्थ शुक्मादाय देवं विज्ञापयति । इच्छामि देवदर्शनसुरुमनुभवितुमिति । एतदाकर्य देवः प्रमाणम् । इत्युक्त्वा विररामा उपनातकुतूहलस्तु राना समीपवर्तिनों राक्षामालोक्य मुखानि को दोपः प्रवेश्यतामि- त्यादिदेश। अथ प्रतिहारी नरपतिवचनानन्तरमुत्याय वयःपरिणामपा- गुडुरशिरसा पुरुषेणाधिष्ठितपुरोभागां तां मातंगकुमारी प्रावेशयत् । प्रविश्य न सा कन्यका रानानमद्रासीत् , प्रगल्भवनितेव च तं प्रणनाम । कृतप्रणामायां च तस्यां स पुरुषस्तं विहंगमादाय पञ्जर- गतमेव किश्चिदुपसत्य राज्ञे न्यवेदयद्रवीच । देव, विदितसकल- शास्त्रार्थोऽयं वैशम्पायनो नाम शुकः । एनमादायास्मसामिदुहिता देवादमूलमागता । तदयमात्मीयः क्रियताम् । इत्येवमुच्चारयन्येव तस्मिन्मध्यादशंसवानिल्दतिष्टत् । तमाकर्य क्षितिपतिरास्थान- मण्डपादुत्तस्यौ । अब विसतिरानलोको विश्राम्यतामिति स्वय- मेवामिघाय तां पाण्डालत्यका वैदाम्पायनः प्रवेश्यनामय्यानरमिति नाम्बूकरकाहिनीमादिश्य नरपनिरम्यनरं प्राविशन् । क्रनेण व निवतितापिपको देवगृहमगमन् । उपरनितपर ·१०० पतिपूजनश्च नियम्य देवगृहान्निवर्तिताग्निकार्य समुचितमोनने सह भूपतिभिराहारमवनिपो निर्नयामास । तत आस्थानमण्डपं गत्वा, नातिदूरवर्तिनीमन्त पुरादेशपायनमादायागच्छति प्रतिहारीमादि देश । सा च यथाज्ञापयति देव इति शिरसि कृत्वाज्ञा यथादिष्टम करोत् । अय मुहर्तादिव वैशम्पायन प्रतिहार्या गृहीतपनरो राजानिमाजगाम । ततो नरपतिरब्रवीत् । आवेदयतु भवानादित प्रभृति कास्न्यैनात्मनो जन्म। वैशम्पायन सादरमब्रवीत् । देव, महतीय कथा । यदि कौतुकमाकर्यताम् । अस्ति विन्ध्याटवी नाम । तत्र शाखाबाहुभिरपगुह्येव विन्ध्या टवीमवस्थितो महाञ्जीर्ण' शाल्मलीवृक्षः । तत्र च शाखाये कोटरोदरेषु च शुक्शकुनिकुलानि प्रतिवसन्ति स्म । एकस्मिन्नीर्ण कोटरे निरसत पितुरहमेवैक सूनुरभवम् । अतिप्रवलया चाभिभूता ममैव नायमानस्य प्रसववेदनया जननी मे लोकान्तरमगमत् । ततो दुखितोऽपि तात सुतस्नेहात्फल्शकलानि समाहृत्य मह्यमदात् । प्रतिदिवसमात्मना च मदुपभुक्तशेपमकरोदशनम् । एकटातु तस्मिन्महावने सत्रासितसकलवनचरो मृगयाकोलाहल ध्वनिन्दवरत् । आकर्य च तमह भयविह्वल समीपवर्तिन पितु नराशिथिल्पक्षपुटान्तरमविशम्। अचिराच्च प्रशान्त तस्मिन्मृगया मयले मन्दीभूतमयोऽरमुपनातकुतूहल शवरसैन्यमद्राक्षम् । मध्ये च तस्यातिमहा शबरसैन्यस्य शबरसेनापतिमपश्यम् । आपीत सन्दि सेनापति परिपीताम्भसा सक्रेन तेन शरसन्येनानुगम्य ·मानः शनैः शनैरभिमत दिगनरमयासीत् । एकतमन्नु जाच्डबरः पिशितार्थी तस्मिन्नेव तलले मुहूर्त- मित्र व्यलम्स्त । सोऽयलेनैव पाइपमारह्य, शालान्तरेभ्यः कोट- रेम्यश्च शुक्शा वकानग्रहीत् । अगतासुंश्च कृता सितावपातयत् । लातच तमालास्य पक्षपुनाच्छाद मां तस्यौ । असावपि पापः कोटरद्वारमार त्य, तातमाकृप्यापगतासमकरोत् । मां तु पक्षसंपुटा- नगतं नालक्षयन्। उपरतं च तमवनिनले घोमुखममुञ्चत् । अहमपि तचरणानराले प्रवेशित शिगेधरस्वनैव सहापतम् । अशिष्टपुष्यतया तु शुष्कपत्राशेरपरि पतितमात्मानमपश्यम् । अंगानि मे नाशीयन्त। यावचासौ तस्मातशिखरान्नावतरति तापदहं पितरमुपरतमुत्सृज्य नृशंस इव नातिदूरवर्तिनम्तमालविपिनो मूलदेशमविशम् । अवतीर्य स तेन समयेन क्षिनिलविप्रकोणहत्य तान्छु - शिशूनतित्वरितगमनः सेनापतिगतनैव वमना तामेव दिशमगच्छत्। मां तु लम्प पिताशं बलवती पिपासा परवशमकरोत् । तस्माच तमालनस्मूलात्सलियसमीपमुपसतु प्रयत्न करवम् । अनातपक्षनया व नातिस्थित्वरणसंचारस्य मुहुर्मुहुर्मुन्न पत्तो मम सममून्म नति । अद्यापि दूर एव सरस्तीम् । सीटति में हृदयम् । अपि नाम सलो विपिरनिरयनोऽपि मे मरगमोपपादयेत्। इत्येवं चिन्तयन्येव माय तस्मात्मरसो नातिदूरवर्तिनि तपोरने नावारिनम महाता मुनिः प्रतिमति स्म । नलयम हारीतनामा सवोभिपत्तिपोधनमारमन्यमानस्तदेव यमरः मिला ·सुरुपागमत् ।समामालोक्य समीपवर्तिनमृपिकुमारकमन्यतममब्रवीत्। अयं कथमपि शुकशिशुरसनातपक्षपुट एव तरुशिखरादस्मात्परि- च्युतः । श्येनमुखपरिभ्रष्टेन वानेन भवितव्यम् । तदेहि याव- देवायमसुभिर्न वियुज्यते तावदेव गृहाणेममवतारय सलिलसमीपम् । इत्यभिधाय तेन मां सरस्तीरमनाययत्। उपसृत्य च स्वयं मां मुक्तप्रयत्नमंगुल्या कतिचित्सलिलबिन्दूनपाययत् । नलिनीपलाशस्य च छायायां मां निधायाकरोत्स्नानविधिम् । अभिषेकावसाने मुनि- कुमारककदम्बकेनानुगम्यमानो मां गृहीत्वा तपोवनाभिमुखम- गच्छत् । अनतिदूरं च गत्वातिरमणीयमाश्रमं तत्र च भगवन्तं नाबालिमपश्यम् । अवलोक्य चाहमचिन्तयम् । धन्यमिदमाश्रमपदमयमधिपतियंत्र । एवं चिन्नयन्तमेव मामशोकतरोरवश्यायां स्थापयित्वा हारीन: कृताभिवादन पितुरनतिसमीपवर्तिनि कुशासने समुपाविशत् । आलोक्य तु मा ते सर्व एव मुनयः कुतोऽयमासादितः शुकशिशु- रितितमासीनमपृच्छन् । असौ तु तानद्रवीत् । अयं मया स्नातुमितो गतेनोत्तप्तपांसुपटलमध्यगत आसादितः । इत्येवमस्मत्सम्बद्धमाला- पमाझH, भगवाजाचालिसमवलोक्याब्रवीत् । अस्त्यवन्तीपूजयिनी नाम नगरी। तस्यां परिहतप्रनापीडो राना तातपीडो नामाभूत् । तस्य च राज्ञोऽमात्यो ब्राह्मण शुक नासो नामासीत् । अथ तस्य महिषी विलासवती नाम। मच्छति काले विलामवती मुतमसूत । शुरुनासस्यापि ज्येष्ठायां बामण्यां ·मनोरमाभिधानायां तनयो जातः । तस्य वैशम्पायनो नामासीत् । राजा स्वसूनोश्चन्द्रापीड इति नाम चकार चन्द्रापडिस्य वैशम्पायनः पर मित्रमासीत् । एकदाधीताशेषविद्यश्चन्द्रापाडोऽनुगम्यमानं कन्य- कया फैलासनामानं कन्चुकिनमपश्यन् । स कृतप्रणामो विज्ञापया- मास । कुमार, महादेवी विलासवती समाज्ञापयति । इयं खलुकत्यका पत्रलेखाभिधाना बलवानस्यां मे पक्षपातः । अतः सर्वथा तथा कल्याणिना प्रयतितव्यं यथयमतिचिस्मुचिता परिचारिका ते भवति । इत्यभिधाय विरतवचसि कैलासे यथाज्ञापयत्यग्वेत्येवमुक्त्वा चन्द्रा- पीडः कथुकिन प्रेषयामास। एवं समतिकामत्सु केचिद् दिवसेषु राना चन्द्रापीडस्य यौवराज्याभिषेक निकीपुमन्त्रपूतन वारिणा सुतममिपिषच । अनन्तरं चन्द्रापीडः सिंहासनमारुरोह। आरूतस्य दिग्विजयप्रयाग- ऐसी प्रस्थानदुन्दुभिरामन्यरं दधान । ततः चमेणाजिन- सकलभुपनतलः प्रदक्षिणीकृत्य वसुधां, किरातानां सुवर्णपुर नाम निवासस्थानं निन्या नग्राह । तत्र च निनबलस्य विश्रामहेता: कतिपयान्दिवसानतिप्ठत् । एकदा तु तत्रस्य एवेन्द्रायुधनामानमश्चमारय मायानिर्गतो पदृष्ट्या किनरमियुनमद्राक्षीत् । अपूर्वदर्शनतया वृतम्हणामिलापः सनुपसर्व तत्पलापमानमिन्द्रायुधेने काफी निर्गन्य निगवन्टसमृहा- सुदूरमनुसतार। तच्चानुवध्यमानं फिलरमिथुनमालोकमत एवात्य समुमापतितमचलतुंगशिखरमारोह। आरोप तम्मिशन ·१०४ शनस्तद्नुसारिणी निवर्त्य घटिमुपजातनलाशयशंकस्तराखण्ड ददर्श तच्च प्रविवेश । प्रविश्य च तस्य तरुखण्डस्य मध्यभागे- ऽगेदं नाम सरो दृप्टवान् । तस्य च दक्षिण तीरमासाद्य तुरगाद- वततार । अवतीर्य चेन्द्रायुध सरोवतार्य पीतसलिल चोत्याप्य हस्तपाशशृंखलया चरणौ बद्ध्वा, क्षिपचा चामतः कविचिदूर्वाप्रवा- लकवलान्पुनरपि सलिलमयततार। ततश्च कृत्वा जलमयमाहार सर सलिलादुदगात् । कमलिनीपलाशश्च लतामण्डपपरिक्षिप्ते शिला- तले लस्तरमास्तीय निधाय शिरसि पिण्डीकृतमुक्तरीय निपसाद। मुहूर्त विश्रान्तथ गीतशब्द शुश्राव । गीतध्वनिप्रभवनिज्ञासया क्तगमनबद्धिः क्रमेण भगवतः शूलपाणेः शून्यं सिद्धायतनमपश्यत ।

·कौतुकम् । इत्येवमभिहिता सा शनैः प्रत्यवादीन् । राजपुत्र, किमनन मम मन्दभाग्याया वैराग्यवृत्तान्तेन श्रुतेन । तथापि यदि कुतूहलं श्रूयताम् । दक्षस्य प्रजापतेरतिप्रभूनानां कन्यकानां मन्ये द्वे सुते मुनि- ररिस्य च बभूवनुस्ताभ्यां गन्धर्वः सह बुटवयं जातम् । अत्र मुनेस्तनयश्चित्ररयो गन्धर्वाणामाधिपत्य शैशव एवाप्तवान् । भरिप्टायास्तु पुत्रो हंसचित्ररयनैवाभिषिको बाल एवं राज्यपद- मासादितवान् । सो गौरी प्रणयिनीमकरोत् । तयोबाहमकवा. त्मना महाधतानामा समुत्पन्ना। क्रमेण च कृतं मे वपुपि नवयौवनेन पदम् । अथैकदाहमम्बया सहाच्छो, सरः स्नातुमभ्यगमम् । अत्र सह सखीननेन व्यचरम् । एकस्मिंश्च प्रदेशेऽनाघातपूर्व क्सुमगन्धम- भ्यनियम् । कुतोऽयमित्युपारुदकुतला चाहं कतिचिन्पदानि गत्वात्मानुरूपेण तापसकुमारणानुगनं स्नानार्थमागते मुनिकुमार- कमपश्यम् । तेन च कर्णावतंसीकृतां कुसुममंजरीमद्राक्षम् । अस्या अयं परिमल इति मनसा निश्चित्य प्रेर्यमाणेव पुष्पधन्वनास्मै मुनिकुमाराय प्रणाममकरवम् । मायां मयि तमपितललामनयदनंगः प्राप्तप्रसरा चोपसृत्य तं द्वितीयमस्य सहचर मुनिवालकं प्रणामपूर्वकम्पृच्छम् । भगवान्कमभिधानः कस्य चाय तपोवनयुदेति । स मामनमीत् । अस्ति महामुनिः श्वेतकेतुनाम । स कदाचिन्मन्दाविनीमयततार । मतरतं च तं तदा देवी लक्ष्मीददर्श । तस्यान्तु तमपोकरन्या अथ ·१०४ शनेस्तदनुसारिणी निर्त्य दृष्टिमुपमातनाशयरुस्तकमाई ददर्श तन्च प्रविवेश । प्रविश्य च तस्य तरखण्डस्य मध्यमागे- गेदं नाम सरो दृष्टयान् । तस्य च दक्षिण तीरमासाद्य तुरगाद- वततार । अपतीय चेन्द्रायुधं सरोवतार्य पीतसलिलं चोत्याप्य हस्तपाशशृंखलया चरणौ बद्ध्या, लिप्त्या चाग्रतः कतिचिदूर्वाप्रवा रकवलान्पुनरपि सलिलमवततार । ततश्च कृत्वा जलमयमाहार सर सलिलादुदगात् । कमलिनीपलाशेध लतामण्डपपरिक्षिप्ते शिला- तले सस्तरमास्तीय निधाय शिरसि पिण्डीकृतमुतरीय निपसाद। मुहूर्त विश्रान्तश्च गीतशब्दं शुश्राव। गीतध्वनिप्रभवनिज्ञासया कृतगमनबुद्धिः क्रमेण भगवत शूलपाणे शून्यं सिद्धायतनमपश्यत् । तच्च प्रविश्याद्राक्षीभगवन्तं त्र्यम्बकम् । तस्य च दक्षिणा मूर्तिमाश्नि त्याभिमुखीमासीनां कन्यको ददर्श । ततोऽवतीर्य तरशाखायां बद्धा तुरंगममुपसृत्य भगवते भक्त्या प्रणम्य त्रिलोचनाय तामेव दिव्ययोपितं पुनर्निरूपयामास । अथ गीतावसाने सा कन्यका समुत्थाय, कृतहरप्रणामा चन्द्रापीड मायभाषे। स्वागतमतिथये। अनुभूयतामतिभिसत्कार इति । कृतातिथ्यया च तयोपभुज्य फलानि पीत्वा च प्रलवणनलमुप- स्टूश्यकान्ते यावदपतस्थे तावत्तयापि कन्याया कृतो जलफलमूल- मयेष्वाहारेषु प्रणयः। इति परिसमापितहारां चन्द्रापीड सविनयमवादीत् । भगवति, किमर्थमस्मिन्कुसुमसुकुमारे नवे वयसि प्रतग्रहणम् । अपनयन' ·, कौतुकम् । इत्येवमभिहिता सा शनैः प्रत्यवादीत् । रामपुत्र, किमनेन मम मन्दभाग्याया वैराग्यवृत्तान्तन श्रुतेन । तथापि यदि कुतूहलं शृयताम् । दक्षस्य प्रजापतेरतिप्रभूतानां कन्यकानां मन्ये द्वे सुते मुनि- ररिष्य बभूवतुस्ताभ्यां गन्वयः सह कुलद्वयं जातम् । अत्र मुनेस्तनयश्चित्ररयो गन्धर्वाणामाविपत्यं शैशा एवाप्तवान् । भरिप्टायास्तु पुत्रो हंसचित्ररयनवाभिषिको वाल एवं राज्यपद- मासादितवान् । हंसो गौरी प्रणयिनीमकरोत् । तयोधाहमेवा- स्मना महाश्वेतानामा समुत्पन्ना। क्रमेण च कृतं मे वपुषि नवयौवनन पदम् । अथैक्टाहमम्बया सहाच्छोई सरः स्नातुमभ्यगमम् । अत्र सह मसीनन व्यचरम् । एकस्मिश्च प्रदेशेऽनाघातपूर्व क्सुमगन्धम- भ्यनिनम् । कुतोऽयमिन्युपारदकुतूहला चाहं कतिचित्पदानि गत्वात्मानुरूपेण तापसकुमारेणानुगतं स्नानार्थमागतं मुनिकुमार- कमपश्यम् । तेन च कर्णावतंसीकृतां कुसुममंजरीमद्राक्षम् । अस्या अयं परिमल इति मनसा निश्चित्य प्रेर्यमाणेव पुप्पधन्वनास्मै मुनिकुमाराय प्रणाममकरवम् । अय कृतप्रगामायां मयि तमपि तल्लामनयनंगः । प्राप्तप्रसर चोपसृत्य तं द्वित्तीयमस्य सहचर मुनिवालकं प्रणामाईकाष्ठम् । भगवन्तिमभिवानः कस्य चायं तपोवनयुदेति । स मामनवीन् । अस्ति महामुनिः श्वेतस्नुनम । स कदाचिन्मन्दाकिनीमवतवार । सत्तरन्तं च तं तदा देवी नदीदर्श । तस्यान्नु तमलोशन्या ·१०६ मन्मयविकृतं मन आसीत् । तस्माच कुमारः समुदपादि । सा भगवन् तवायमात्मन इत्युक्त्वा तस्मै श्वेतकेतवे तं ददौ । असावपि तस्य पुण्डरीक इति नाम चके । इत्युक्तवति तस्मिन्स तपोधनयुवा समुपमृत्यात्मीयाच्युदणादपनीय मदीपनवणपुटे तां कुसुममञ्जरीम- करोत् । मम तु तत्करस्पर्शलोमेन पुलकमासीत् । स च करतला- दक्षमालां गलितामपि नाज्ञासीत्। अथाहं तामक्षमालां गृहीत्वा कण्ठाभरणतामनयम्। इत्यंभूते च व्यतिकरे छमाहिणी मामवोचत् । भर्तृवारिक, स्नाता देवी । तत्क्रियतां मजनविधिरिति । अहं तु तेन तस्या वचनेन स्नातुमुदचलम् । उच्चलितायां च मयि द्वितीयो मुनि- दारकस्तथाविधं तस्य धैर्यस्खलितमालोक्यावादीत् । सखे पुण्डरीक, कुतस्तवापूर्वोऽयमद्येन्द्रियोपप्लकः। कथं करतलाद्गलितामपहतामक्ष- मालामपि न लक्षयति । इदमपि तावदपहियमाणमनयानार्यया निवा- यतां हृदयमिति । अहं त्वम्पया सह नमेव चिन्तयन्ती स्वभवनम- यासिपम् । गत्वा च प्रविश्य कन्यान्तःपुरमारा कुमारीपुरप्रासादं विसन्यं च सखीननं निस्पन्दमतिप्ठम् । अथ छत्रग्राहिणी समागत्याकथयत् । भर्तृदारिके, तयो निक मारयोरन्यतरो द्वारि तिष्ठति कथयति चाक्षमालामुपयाचितुमागतो- ऽस्मीति । अहं तु समाहूयान्यतम कन्चुकिनं गच्छ प्रवेश्यतामित्या- दिश्य प्राहिणतम् । अथ मुहूर्तादिव कपिझलनामानमृपिकुमारकम- लक्षयम् । उत्थाय च कृतमणामा सादरं स्वयमासनमुपाहाम् ।

·अय मुहूर्तमिव स्थित्वा किमपि विवक्षुरिख स तस्यां मम सस्त्यां तर- लिकायां चारपातयत् । अहं तु विदिताभिप्राया दृष्टचत्र भगवान- व्यतिरिक्तेयमस्मच्छरीरादर्शक्तिमभिधीयतामित्यवोचम् । एवमुक्तश्च मया कपिञ्जलः प्रत्यवादीत् । राजपुनि, कि ब्रवीमि । क कन्दमूलफलाशी शान्तो वननिरतो मुनिननः पुण्ड- रीकः । कायमनुपशान्तमनोचितो रागप्रायः प्रपञ्चः । अधुना त्व- कालान्तरक्षमश्चायमस्य मदनविकारः। तदेवमवस्थिते यत्रावसर- प्राप्तं तत्र प्रभवति भक्तीत्यभिधाय स तूष्णीमासीत् । अहं तु तदाकर्ण्य तत्क्षणमचिन्तयम् । दिट्या तावद्यमनगो मामिव तमप्यनुबध्नाति । इत्येवं विचारयन्त्या एव प्रतिहारी मामकथ्यत् । मदारिक, त्वमस्वस्यशरीरति परिजनादुपलभ्य महादेवी प्रान्तेति । तच्च श्रुत्वा कपिझलः प्रययौं । अन्वा तु मत्समीपमागत्य सुचिरं स्थित्वा स्वभवनमयासीत् । गतायां च तस्यां तरलिकयानुगम्यमाना प्रासादशिस्तराद- वातरम् । अवतीर्य च प्रयान्ती सरसः पश्चिम तटे पुरुषत्येव दित- ध्वनिमुपालक्षयम् । क्लिान्तं च कपिञ्जलमत्रौषम् । तब श्रुत्ला प्रस्सलन्ती पदे पद कैनाप्युरिकप्य नीयमानेव तं प्रदेशं गत्वा तत्क्षणविगतजीवितं तमहं महाभागमद्राक्षम् । ततश्च भरणैकनिश्चया तत्तहु दिलप्य तरलिकामनवम् । अयुक्तिप्ठ । काष्ठान्याहत्य विरचय चिताम् । अनुसरामि जाति- तेश्वरमिति । अत्रान्तरे चन्द्रमण्डविनिर्गतो गगनाइवतीर्य पुरुषो ·दिव्याकृतिर्गम्भीरण स्वरेण वत्से महाश्वेते न परित्यान्यास्त्वया प्राणा पुनरपि तवानेन सह भविष्यति समागम इत्येवमभिधाय सहैवानेन गगनतलमुदपतत् । अह तु सभया किमिदमिति कपिञ्जल- मपृच्छम् । असौ तु ससभ्रममदत्त्वैयोत्तरमुदतिष्ठत्। दुरात्मन् व मे वयस्यमपहृत्य गन्छसीत्यभिधायोत्पतन्त तमेषानुसरन्नन्तरिक्ष मुदगात् । पश्यन्त्या एव च मे सर्व एव ते तारागणमध्यमविशन् । अह तु ता कालरात्रिप्रतिमा तस्मिन्नेव सरस्तीरे तरलिया द्वितीया क्षपा क्षपितवती। प्रत्युपसि तूत्थाय तस्मिन्नेव सरसि स्नात्वा गृहीतब्रह्मचर्या शरणार्थिनी स्थाणुमाश्रिता । अपरेशुध कुतोऽपि समुपलब्धवृत्तान्तस्तात सहाम्वयागत्य गृहागमनाय मे महान्त यत्नमकरोत्। यदा च नेयमस्मान्द्यवसायात्क्थचिदपि शक्यते व्यावर्तयितुमिति निश्चयमधिगतवास्तदा स गृहानयासीत् । गते च ताते प्रतिदिनमर्चयन्ती देव त्र्यम्यक्मस्यामेम गुहाया तकिया सह चिरमवसम् । साहमेवविधा पापकारिणी । कि मया दृष्टया पृष्टया वा करोति महाभाग । इत्युक्त्वातिचिरमुच्चै प्रारोदीत् । चन्द्रापास्त्वापतन्नि हि ससारपथमतिगहनमातीर्णानामेते वृत्तान्ता । धीरा हि तरत्यापदम् । इत्येवविधान्येश्व मृदुनिरपसा- न्त्वने संस्थाप्य ता प्रक्षालितमुसीमकारयत्। पुन पाउ चैनाम् । भगवति, तरपिा क गतेनि। अथ मानयत् । महाभाग, यासंभलमप्सरसा कुल तस्मा ·मदिति नाम्ना कन्यकामृत् । तस्या देवश्विनरथ पाणिमग्रहीत् । तयोर्दुहितरत्नमुदपादि वादम्बरीति नाम्ना । सा च मे जन्मन प्रभृति बालमित्रम् । सा मदीयेन हतवृत्तान्तेन समुपनातशोका निधयमकापीत् । नाह कथचिदपि सशोकाया महाश्वेतायामात्मन पाणि ग्राहयिष्यामीति । सर्वं च तदात्मदहितुनिश्चलभापित परिजन सकाशाद्गन्धर्वराजचित्ररथ स्वयमशृणोत्। गच्छति काले समुपारुढ- निर्भरयौवनामालोक्य ता स न धृतिमलभत । एकापत्यतया च न शक्त किंचिदपि तामभिधातुमित्यपश्यश्चान्यदुपायानन्तरमिदमत्र प्राप्तकाल- मिति मत्वा, क्षीरोदनामान कन्चुक्नि वत्से महाधेते कादम्बरी मनुनेतु त्य शरणमिति सन्दिश्य मत्समीपमद्यैव प्रत्यूपसि प्रेषितवा- न् । ततो मपा क्षीरोदेन सा सा तरलिका सखि कादम्बरि कुन रात्वचनमवितथमिति सदिश्य विमनिता। इत्यभिधाय वृष्णिीमभवत्। अत्रान्तरे भगवानुदगातारकारान ! अमेण चोद्ते कुमुदवान्धवे चन्द्रापीड सुप्तामालोक्य महा चेता पल्लवशयने शनै समुपाविशता निद्रा च ययौ। अथ क्षीणाया क्षपाया तरलिका गन्धर्वदारवेण केयूकनाम्ना नुगम्यमाना प्रत्यूपस्येव प्रादुरासीत्। आगत्य च महाश्वेताया समीपमुपसत्य कृतप्राणामा सविनयमुपाविशत्। अननर प्रणय केयू कापि शिलातल भेजे। समुपविष्टश्च रूपातिशय चन्द्रापीडस्य या निस्मयमापेदे। परिसमाप्तनपा तु महाश्वेता पप्रच्छ तरलिकामा कि त्वया दृष्ट्वा प्रिपसखी कादम्बरी। करिष्यति वा वदस्मद्वचन मितिः ·अथ केयूरकोऽब्रवीत्। मदारिके, देवी कादम्बरी त्वां विज्ञापयति । येनेशी दशामुपनीता प्रियसखी कथमतिदारुणं तमहं विपमिवाप्रिय- कारिणं कामं सकामं कुर्याम् । इत्यभिधाय तूष्णीमभूत्। महाश्वेता तु तच्छत्वा सुचिरं विचार्य गच्छ स्वयमेवामागत्य यथार्हमाचरिष्यामीत्युक्त्वा केयूरक प्राहिणात्। गते च केयूरके चन्द्रापीडमुवाच । राजपुत्र, यदि नातिखेदकरमिध गमनं कलयसि ततो मयैव सह गत्वा दृष्ट्वा च मन्निविशेषां कादम्बरीमेकमहो विश्वम्य श्वोभूते प्रत्यागमिष्यसि । इत्युक्तवती च चन्द्रापीडोऽब्रवीत् । भगवति, दर्शनात्प्रभृति परवानयं ननः । इत्यभिधाय क्षया सहवोद- चलत्। क्रमेण च गत्वा हेमकूटमासाद्य गन्धर्वराजकुलं कादम्परी- भवनसमीपमुपययौ कादम्बरी च ददर्श । कादरी तु महाश्वेतां मोत्कण्ठं कण्ठे जग्राह । महाश्वेतापि दृढतरदत्तकण्ठमा तामवादीत् । सखि कादम्बरि भारत वर्षे रामा तारापीडो नाम । तस्यायं चन्द्रापीडो नाम सूनुः। एए च दर्शनात्प्रभृति प्रकृत्या मे निष्कारणवन्धुनां गतः। तदपूर्वदर्शनोयमिति विमुष्य लन्नामपहाय शंका यथा मयि तथात्रापि वर्तितव्यम् । इत्यावेदिते तया चन्द्रापाडः प्रणाममकरोत् । कादम्बरी तु सविधमकृतप्रणामा महाधेतया सह पर्यक निषसाद। पीटिकायां च चन्द्रापीहः समुपाशित् । मुहूर्तापगमे म ताम्बूलदानो प्रतां महाश्वेता तामभापत । सखि कादम्बरि, सर्वामिर- ·मामिरयमभिनवागतश्चन्द्रापाड आराधनीयः । तदस्मै वावदीयताम्। इत्युक्ता च गृहाण त्वमेवास्मै प्रयोत्युवाच सा ताम् । पुनः पुनरभिधीयमाना च तया कथमपि ग्राम्येव चिराद्दानाभिमुखं मन- भने । वृतप्रयत्ना च प्रसारयामास ताम्बूलगर्भ हस्तपालदम् । चन्द्रापाडस्तु प्रसारितवान् पाणिम् । तत्र च सा गृहातामयं मन्मथेन दत्तो दासजन इत्यात्मानमिव प्रतिग्राहयन्ती ताम्बूलमदात्। आकर्षन्ती च करकिसलयं हृदयमिव पतितमपि रत्नवलयं नानासीत् । गृहीचा चापरं ताम्बूलं महाश्वताय प्रायच्छत् । अनान्तरे चागत्य कलचुकी महाश्वेतामवोचत् । आयुप्मति, देवश्चित्ररथो देवी च मदिरा त्वां द्रष्टुमाद्वयते । इत्येवमभिहिता च गन्तुकामा सखि चन्द्रापांडः कास्तामिति कादम्बरीमवृष्ठत् । असो तु विहस्य प्रकाशमवदत् । सखि महाश्वेते दर्शनादारभ्य शारीरस्या- प्ययमेव प्रभुः किमुत भवनस्य। तच्छ्रुत्वा महाश्वेता तत्रैव स्व प्रासादसमीपवर्तिनि प्रमदवन क्रीडापर्वतकमणिवेश्मन्यास्तामित्यनि- घाय गन्धर्वराजद्रष्टुं ययौ। चन्द्रापीडोऽपि तयैव सह निर्गत्य क्रीडा- पर्वतमणिमन्दिरमगात् । क्रीडापर्वतकशिखरं चारुरोहा कादम्बरी तु तं दृष्ट्वा सौषस्योपरितने तलमारोह। तत्र च तं विलोक्यन्ती तेन च विलोक्यमाना महान्तमपि कालमतिकान्तं नानासीत् । आरुह्य च प्रतिज्ञायां निवेदितमहाश्वेताप्रत्यागमना तस्मादयततार दिवसव्यापार चाकरोत् । चन्द्राप डोऽपि तस्माद्वतीय क्रीडापर्वतक एव सर्वमाहा रादिकमह,कर्म चक्रे । कय चन्द्रापाँडो निरभिमानतां कादम्पर्या ·निष्कारणवत्सलतां च महाश्वेताया अतिसमृद्धिं च गन्धर्वलोकस्य मनसा भावयन्क्षणदां क्षपितवान् । क्रमेण च समुद्गते सवितरि चन्द्रापीडः कृतसन्ध्यानमस्कृति- गन्धर्वराजतनयामालोकयितुमानगाम । महाश्वेतां कादम्बरी च दृष्ट्या कृतनमस्कार आसनं भेजे। महाश्वेता तु विदिताभिप्राया कादम्बरी- मब्रवीत् । सखि, भवत्या गुणैश्चन्द्रापीडो न शक्नोति वक्तम् । जिगमिपति खलु कुमारः। अतोऽभ्यनुजानातु भवतीति । अथ कादम्बरी सखि स्वाधीनोऽयं जनः कुमारस्येत्यभिधाय गन्धर्व- कुमारानाहूय प्रापयत कुमार स्वां भूमिमित्यादिदेश । चन्द्रापीडोs- प्युत्थाय प्रणम्य प्रथम महाश्वेतां ततः कादम्बरीं तस्याथ प्रेमस्नि ग्धेन चक्षुपा मनसा च गृह्यमाणो देवि किं ब्रवीमि बहुभापिणो न श्रदधाति लोकः स्मर्तव्योस्मि परिजनकथास्वित्यभिधाय कन्यान्तः- पुरान्निर्जगाम। क्रमेण च प्राप्य महाश्वेताश्रममच्छोदसरस्तीरे संनिविष्टं सन्धा- वारमपश्यत् । समानिताशेपरानलोफथ वैशमायनेन पत्रलेखया च सहवं महाश्वेत कादम्परीत्यनयैव कथया प्रापो दिवसमनैपीत्। अप. रेयुध समुत्थिते भगवति रवौ केयूर ददर्श । तं च पप्रच्छ । केयूरक कथय कुशलिनी देवी सपरिनना कादम्परी भगवती महाश्वेता चति । असौ तु प्रणम्याचोचत्। अद्य पुशलिनी यामेव देवः पृच्छति। संदिष्ट गतव महाश्वतया । यलपदासस्यशरीरा कादम्बरी । स्मरति १ रमरकल्प त्वाम् । अतः पुनरागमनगौरखेगाईसीगां गुगादभिमा- ·निनी कर्तुमिति । चन्द्रापाडस्तदाकर्ण्य निगमिपुरधोश्व इति वदन्नयनान्नियो। आरोपितपर्यागमिन्द्रायुवमारुह्य पश्चादारोप्य पत्रलेखा स्कन्वावारे स्थापयित्वा वैशम्पायन केयूरकेणानुगम्यमानो हेमन्ट ययौ । आसाद्य च कादम्बरीभवनद्वारमवततार कादम्बरी व व्यलोकयत् । अय सा कुसुमशयनादुरुस्यौ। चन्द्रापाडस्तु समुपमृत्य पूर्ववदेर तां महाश्वेताप्रणामपुरःसरं दर्शितविनयः प्रगनाम सिनाव चोपाविशन् । अब केयूरको देवि देवस्य चन्द्रापीडस प्रसादभूमि- रेषा पत्रलेखा नाम ताम्बूलकांकवाहिनीत्यभिधाय पत्रलेखाम- दर्शयन् । अय कादम्बरी ध्या कृतप्रणामां च तां सादर समु- पावेशयत् । ततश्चन्द्रापाडोऽववीत् । देवि जानामि कामरति निर्मिती कृत्य प्रवृत्तोऽयमविचल्नसंतापतन्त्रो व्याधिः । सुतनु सत्यं न तथा त्वामेष व्यययति यथास्मान् । इच्छामि देहदानेनाऽपि स्वस्थामत्र- भवती कर्तुमिति । नतो मदलेखा प्रत्यवादीत् । कुमार कि. कथयामि । दारुणोऽयममयनीयः खलु समतापः । धीरत्वमेव प्राग- सन्धारगहेतुरस्या इति । चन्द्रापीडोऽपि कयाभिर्महन्तं कालं स्थित्वा तथैव महता यत्नेन मोचयित्वात्मानं स्वन्पावारगमनाय कादम्रीभवनानिययो। निर्गत च केयूरकोऽभितिवान् । देव मनदेखा विज्ञापयति देवी कादम्बरी पत्रलेखा नियमानामिच्छनि पश्चाचास्य- तीति श्रुत्वा देवः प्रमाणमिति। आकर्य चन्द्रापीडा क्यूरक पन्या पत्र ·लेग्वा यामेवमनुवनाति दुर्लभो देवीप्रसाद प्रवेश्यतामिन्यभिधाय पुनः स्कन्धागारमेपानगाम । प्रविशन्ना पितु समीपादागतमालेखहारकम- द्राक्षीत् । अथासावुपमत्य लेखद्वितयमर्पयांपर। युवरामन्नु शिरसि कृत्वा स्वयमेव च तदुन्मुच्य क्रमश. पराठ । अब ययाज्ञापयति तात इत्युक्त्या महाबलाधिकृत मेघनाद- नामानमादिदेश । भरता परलेखया सहागन्तव्यम् । नियत च केयूरकस्तामादायतावती भूमिमागमिप्यतीति । एवमादिश्य त सुहृदादिसाधनमक्लेशयता शनै शनैर्गन्तव्यमित्युक्त्वा वैशम्पायन स्कन्धावारभरे न्ययुक्त । स्वयमपि च तयारूढ एवोजयिनीमार्ग पृच्छन्प्रतस्थ । अरूपरेवाहोमिश्योन्जयिनीमानगाम पत्रलेखागमनं च प्रत्यपालयत् । ततः कतिपयदिवसापगमे मेघनाद पत्रलेखामा- दायागच्छत्। एकदा चन्द्रापीड. सिप्रातटाभ्यनुप्तरन्नातिदूरमिव चरणाभ्या- मेव बभ्राम केयूरकं चाद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च केयूरक कथय देव्या कादम्बर्या समदलेखाया महाश्वेतायाश्च सन्देशन् । इत्यभिहितवति चन्द्रापीडे केयूरकोऽप्यगादीत् । देव कि विज्ञापयामि । यदेव पनलेखां मेघनादाय समागतेन प्रतिनित्य मयाय देवस्योन्जयिनीगमन वृत्तान्तो निवेदितस्तदेवो विलोक्य दीर्घमुष्मं च निश्वस्य महाश्वेता पुनस्तरसे स्वमेवाश्रमादमानगाम। देव्यपि कादम्बरी मूर्हितेव वंचितेर च चिरमालोकितवती । इत्यावेदयन्त केयूरक चन्द्रापीड प्रत्युवाच । केयूरक देवौं संभावयितुं प्रयतामहे। स तु व्यज्ञपयत् ।

·देव धर्य समवलम्व्य गमनाय यत्न क्रियताम् । एव व.न्त तमाटि देश विश्रान्तये क्यूरकम । आत्मनापि गमनचिन्ता प्राविशन् । यदि तावदकवयित्वा सहसानुत्सकलित एव तानेनाम्च्या वापमम्य गच्छामि ततो गतस्यापि मम कुत सुखम् । अपि च स बहुटिव सप्रवासोपतप्त स्कन्धावारोऽप मेद्यापि न परापति । वैशम्पाय नोप्यसनिहित पार्ध मे। पृच्छामि। को वापरो मयानुकोपित तातमश च परिचोध मा नेतु समर्थ । इत्येव चिन्तयत एवास्य सा क्षपा क्षयमगमत् । प्रातरेख च किंवदन्ती शुभाव यया फिल दशपुर यावत्परागत रून्यावार इति । ता च श्रृचा केयूरकमवादीत्। केयूरक करतत्वर्तिनों सिद्धिमधुनावधारय । प्राप्तो वैशम्पायन इति । स तु तदाय चन्द्रापीड न्यज्ञपयत्। यावद्वैशम्पायन परापतति यावच्च तेन सह गमनसविधान निरूपयति देवस्तावदश्य कारक्षेपेण भाव्यम् । यादशी चाकारक्षमा देव्या शरीरावस्था तादशी निवेदितव मया । इति विज्ञापिते ज्यूसेण चन्दापीड प्रत्युवाच । गम्यता देव्या प्राणप्तधारणाय । मगममनप्रत्ययार्थ च पत्रलेखाप्यनतम्त- व सह यातु देवीपाट मूरम् । अहमपि शम्पायनमालोक्यानुपद मेव ते तुरगमै परागत इति । अय निर्गताया च यूरवेण सह पत्रलेखाया चन्द्रापीड पितु पादमूलमगान् । अथ तारापीडो दूरत एवं कृनप्रणाम चन्द्रा पीडमालोक्य शुक्नासमवादीन्। विवाहम् गल्योग्या दशामा ·रूटोऽपम् । तदेव्या विलासात्या सह संमन्यामिनना निरूप्यतां काचिन्नति रानान्धरा । इत्युक्तवति तारापीटे शुकनाप्तः प्रत्युवाच । साधु चिन्तितं देवेनेति । चन्द्रापाडोऽपि शुरु- नासमुखेनैव वैशम्पायनप्रत्युगमनायात्मानं मोचयित्वा जननीभवन एवं तं दिवसमनयत् । अनन्तरं चेन्द्रायुधमारा दशपुरगामिना माण प्रावर्तत गन्तुम् । महाजलधेलीलया निविशमानं स्कन्धावार चादाक्षीत् । प्रविशंश्च कस्मिन्प्रदेशे वैशम्पायनावास इति पप्रच्छ। ते चैवं पृष्टा व्यज्ञपयन् । देव, श्रूयतां यया वृतम् । पृष्ठतः स्कन्धावारमनुपालयद्भिशम्पायनेन सह भवद्धिराग- न्तव्यमित्यादिश्य गतवति देव वैशम्पायनोऽम्यवात् । अतिपुर्य बच्छोदाख्यं सरः पुराणे श्रूयते । तदस्मिन्स्नात्वा प्रणम्य महेश्वरं अनामः । इत्यभिधाय चरणाम्यामेवाच्छोदसरस्तीरमयासीत् । तत्र चतरलतामण्डपमद्रासीन् । दृष्ट्वा च पुनः पुनधास्माभिरागमनायानुर- ध्यमान आह स्म । मया तु न यातव्यमस्मात्प्रदेशात् । गच्छन्तु भवन्तः स्कन्यावारमादाय । इत्युक्त्वा तु णीमभूदिति । चन्द्रापीडस्य तु तं वैशम्पायनवृत्तान्तमाकर्योदपादि चेतसि । किं पुनरीदशस्य वैराग्यस्य कारणं भवेत् । इत्याक्षिप्तचेताः कटक- लोकेनैव सह रिवेशोन्नयिनीम् । अवतीर्य च स राजकुलद्वारि विशन्नेवार्यशुकनास भवनं सह देव्या विलासवन्या गतो राजेति शुश्राव । श्रुत्वा च नित्य तत्रब जगाम मनोरमां च विलपन्तीम- औपीत् । तेन चाविकरणेन तत्पन्लापविषेण विडुल दस पिचरपि ·" लन्जमानो शुक्नायन सहोपविष्ट प्रणम्य पितर दूरत एवोपाविशत् । उपविष्ट च त राजाभ्यधात् । वत्स चन्दापीड जानामि ते व जीवितादपि समम्यपिस भ्रातुरुपरि प्रीतिम् । उम भ्रातु मुल्दश ते वृत्तानमाकार्य बरोपमाशकते मे हद्वयम् । टल्येव वाटिनो नरपतेर्वचनमाक्षिप्य शुकनासोऽब्रवीत् । देव, यदि चन्द्रमन्यू मा सभाव्यते ततो युवराजेऽपि दोष 1 तत्विमेवमेवानिलप्य तम्यानात्मनस्य कृते कृतयुगावतारयोग्य चन्द्रापीडमेव सभावयति देव । न धन परमपर कटतर किंचिदपि पीडाकारण यद्गुणेषु वर्तमानो टोपे समान्यत इतरमनेनापि। दि पुनर्गुरुजनन । इत्युक्त्वा न्फुन्निवान्तर्मन्सुरेण निश्चमन्नवावतस्य। तस्वस्थ च त तारापीड प्रत्युवाच । स्वयमारोपिते तत्तु यावत्स द्यते स्नेह । किं पुनरासमवप्वपन्ये । तदुत्मृन्यतामयसमर्पवेगो वैशम्पायनम्योपरि। आनीयता तारसी। ततो यथायुक्त विवाभ्याम। इत्युकवति तारापीठे चन्द्रापीड शनै शनै शुक्नासमादीत! आर्य टापयतु मे वैशम्पायनानयनाय गमनाभ्यनुज्ञा तातेन । नान्यथा मे दोपशुद्धिर्भवति । तदप्रतिगमनपाद्रक्षतु मामार्य । इत्यभिहितवति चन्द्रापीई गमनाय विज्ञापयति युवरान किमाज्ञापयति देव इति शनै शनै शुकनासा रानानम्प्रासीत्। तथा धृष्टश्च शुकनात्तेन किंचिदिव ध्यान्वा तारापीड प्रत्यादीन् । आर्य ययायुप्मनामित्ति मेषतत्। न तमन्य शनात्यानतुन्। वैशम्पायनप्रत्यानयनाप चावश्य न्यपि विगासवती सिनयिप्यत्येवेनमिति निश्चयो मे। तचातु।

·एतदभिधाय चन्द्रापीडमादिशत् । वत्स गन्छ त्वमेव प्रविश्याभ्यन्तर मनोरमासहिताया मातुरावेदयात्मगमनवृत्तान्तम्। इत्यादिश्य चद्रापीडमात्मना शुक्नासमानाय स्वभवनमयासीत् । चन्द्रापडिस्तु कृतनमस्कारो मातु समीप समुपविश्यात्मदर्शनद्विगुणीभूतवैशम्पा यनविरहशोरविहला मनोरमामाश्वास्यावादीत्। अम्ब समाश्वसिहि । वैशम्पायनानयनाय तातेन मे गमन- मादिष्टम् । तन्मा विसर्नय त्वम् । सा त्वेवमभिहिता प्रत्युवाच । तात त्वयि गते तस्यादर्शन जीवितप्रतिवन्यहेतुभूत त्वद्दर्शन तदपि दूरीभवति । तन्न गन्तव्य वत्सेन । इत्युक्तवत्या मनोरमाया विलास बती धीमुवाच। प्रियसखि अय पुनर्वैशम्पायनेन विना क पश्यतु । तदुनिष्ट गावो गमन विधानाय वत्सस्य चन्द्रापीडस्येति । अथ चन्द्रापीडो निरगानगया। निर्गत्य च पुनमहाश्वेता पश्यामि । तया सहैव हेमकूर गच्छामि । कादम्बरी चालोक्यन्- तार्थता नयामि चक्षुषी । उत्पन्न विधभा च देवीमेवाभ्ययं वैशम्पा यनस्यापि मदलेखया सह घग्ना कारयामीत्येतानि चान्यानि च चिन्न यन्दिता रात्रौ चावहत् । तदेवाच्छोर चासाद्य महाश्वेताश्रममुपनगामा तत्र च बाष्पदीनदृष्ट्या क्थ कथमपि तरल्किया विधृतशरीरा महा- श्वेतामपश्यत् । दश च ता किमेतदिति वरलिकामपृच्छत् । अय महाश्वेतैव प्रत्यवादीत् । महाभाग शृयताम् । केयूवाझवद् मनमाकार्य गादवन्यानाम्बरीस्नेहपाशानपि गित्वा पुन कसरतप भरणयात्रवायाना यावत्र महाभागस्येव तुल्याकृति बामणयुवानम ·पश्यम् । स तु मामुपसत्यानन्यदृष्टिमत्त इव सुचिरमालोक्याब्रवीत् । वरतनु सर्व एवं हि जगति जन्मनो वयस आकृते र्वा सदृशमाचरन्न वचनीयतामेति । यदि च त्वादशी जीवलोक्सुखेभ्य परागमुखी तपसा क्लेशयत्यात्मान तदा पृथा वहति धनुरधिज्य कुसुमकार्मुक इति । दृष्ट्वा च त तादृश निम्हाप्यात्मनि पर भयमुपगतवती चेत- स्यचिन्तयम् । अहो कप्टमापतितमिति । स त्वेव चिन्तयन्तीमेव मामुपसृत्याब्रवीत् । चन्द्रमुखि हन्तुमुद्यतो मामय कुसुमशरसहाय श्चन्द्रमा । तच्छरणमागतोमीति । अह तु तदाकर्ण्य कोषागरू क्षाक्षरमवदम् ।आ पाप, अव्यवस्थितो व्यवस्थितैस्मॅिल्लोके कुतस्त्व मुत्पन्न एवविध । यस्तियग्नातिरिख कामचारी शुक इव वक्तुमेव शिक्षितस्तेनैव किमु तस्यामेव नातौ न निक्षिप्तोऽसि । इत्युक्त्वा चन्द्राभिमुखी भूत्वा कृताञ्जलि पुनरवदम् । भगवापरमेश्वर यदि मया देवस्य पुण्डरीकस्य दर्शनात्प्रभृति मनताप्यपर पुमान्न चिन्तितस्तदानेन मे सत्यवचनेनायमलीक्कामी मदुदीरितायामेव जातौ पतत्विति । स च मे वचसोस्याननन्तरमेव सितावपतत्। अति प्रान्तजीवितेऽस्मिन्कृतामन्दाक्तत्परिजानाच्छ्तवती यथासौ महा- भागस्यैव मित्र भवति । इत्युक्त्वा च पावनम्रमुखी महों महीय साश्रुवेगेन तूम्णीमेशप्लावितवती। चन्द्रापीडस्य तु तदाकार्य हृदयमस्फुटत् । अथ महाश्वेताया शरीरमुत्सृज्य सभ्रमप्रनिपन्नचन्द्रापीडशरीराया तरलिकाया, तिर्य- गामुग्नचन्द्रापीडमुखनिहितनिश्चलस्तम्भदृष्टिनिश्चेष्टाया महाश्वेताया, ·आः पापे दुष्टतापसि किमिदं त्वया कृतमित्युक्तवति परिनने, हा हा फिमेतदित्युद्धान्तमनसि समापतति रानपुत्रलोके, दीनताहेपार- वकृतानन्दे शुचेप तुरंगमतां मुमुस्तीवन्द्रायुधे, पत्रलेखानिवेदित- चन्द्रापीडागमना मातिबहुना परिजननानुगम्यमाना कादम्बरी चन्द्रापीडदर्शनायोत्ताम्यन्ती तयानगाम । आगम्य चोन्मुक्तजीवित चन्द्रापाडमद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च नं सहसा हा किमिदमित्यधोमुखी धरातलमुपयान्ती कथं कथमपि मुक्ताकन्दया मदलेखयाधार्यत । पत्रलेखा पुनरुन्मुच्य कादम्बरी- करतलमचेतना क्षितिमुपागमत् । चिराच लब्धसंज्ञापि कादम्बरी लिखितेव तस्थौ। तथावस्थितां च तां मइलेखाब्रवीत्। प्रियप्सखि सहलधा स्फुरति ते हृदयमित्यपेक्षस्व देवी मदिरां देवं च चित्रर- थम् । इत्युक्तवती मदलेखां कादम्परी विहस्यावधीत् । अय्युन्मत्तिके कुनोस्य मे वन्नसारकठिनत्य हतहृदयस्य स्फुटनम् । असुना तु मे सर्वदुःखान्येव दूरीभूतानि । अस्मिन्समये मरणमेव जीवितम् । जीवित पुनमरणम् । इत्यभिधानेव महाश्वेतां कण्ठे गृहीत्वा तामवादीत्। प्रियसखि आमन्यये त्वां पुनर्जन्मान्तरसमागमाय । इत्य- भिधाय चन्द्रापीडचरणौ कराभ्यामुक्षिप्याङ्केन धृतवती । अथ तत्काशिनोच्सत इा चन्द्रापीडदेहान्झटिति न्योतिरेवोन्नगाम । अनना चान्तरिक्ष वागभ्रूयत । वत्से महाश्वेते चन्द्रापीडशरी स्वत एवाविनाशि नाग्निना संस्कर्तब्धम् । यत्नतः परिपालनी मा- ·१२१ समागमप्राप्जेरिति । तां तु श्रुत्वा किमेतदिति विस्मयाक्षिप्तल्दय सर्व एव परिननो लिखिन इन पत्रलेखावर्नमतिप्छत् । पत्रलेखा विन्द्रायुधेन सहात्मानमच्चोदसरस्यक्षिपत् । अथ तयोनिमन्जनसमयानन्तरमेव तस्मात्सरसस्तापसकुमारकः महसैवोदतिप्टन् । उत्याय च महाश्वेनानुपथ्यावादीत् । गन्धर्व- रानपुत्रि, प्रत्यभिज्ञायतेऽयं जनो न वेति । मा त्वं पृष्टय पाद- वेदना प्रत्यवादीत् । भगवकपिजल, कथय मासौ देवः पुण्डरीक उन्सिप्य नीतः। स त्यवं पृप्टो महाश्वेनया प्रत्यवादीत् । गन्धर्व- गनपुत्रि, श्यताम् । अहं हि त्वामेकाक्निों समुत्वज्य क मे प्रिय- मुहदम्पहत्य गच्छसीत्यविधाय तं पुरपमनुवघ्नअवनोदपतन् । स नु चन्द्रलोकगच्छत् । तर पर्यक तत्पुण्डरीसशरीर स्थापयिन्त्रा मामवादीन् । कपिझल, नानीहि मां चन्द्रमसम् । अहं सदइयगतो. निन ते प्रियवयस्येन संशप्तः । दुरात्मन्निन्दुस्तक, ययाहं त्वया कर संताप्योत्पन्नानुरागः समप्राप्तहदयवहमाममागमसुख प्रणितियोमिास्तथा लमपि मारते प जन्मनि जन्मन्बोपन्नानु- राग प्राप्तसमागममुसो जीवितमुत्सत्यसीति । अहं त्युत्पन्नकोप- स्त्वमपि मत्स्यदुःखसुस एक मविन्यतीति प्रतिशामस्म प्रापटम् । भगतामच मिशन्नहाश्वेताव्यतिकरमत्याधिगतवानमि । अन्न न मया सह मन्यलोके वारद्वयगाश्यमुलतव्यम् । तसवयं शाप- दोषादपैति तावदस्य शरीरस्य मा निरोऽभूदिति मयेमुत्क्षिय समानीतम् । त्वं गन्दैनं पुराने शेयत्व निरोदय ! इसन्दा मां ·१२२ व्यरानंयत्। अहह शोकमान्यो गोमिनि घायन्नन्यतममतिबोधन वैमानिकमलपपम् । स तु मां दहन्नित रोपटुतमुनापतीत् । दुग- स्मन्याह तुरंगमेणेवोल्लवितस्तरमातुरंगम एव मूचा मत्यंटोफेशन- रेति । अहं तु तालिरपदम्। भगवन्ययस्यशोकान्धेन वं मयोल्लपितो नावनया। तत्प्रसीदेति । स तु मां पुनरवादीत् । पन्मयोक्तं तन्नान्यथा भवितुमर्हति । तदेतत्ते करोमि मियन्तमपि काल यस्यैष वाहनतामुपयास्यसि तस्यैवावसाने स्नात्वा गितशापी मरिष्यसीति । अहं तु तद्वचनान्तरमेवार स्थित महोदधौ न्यपतम् । तस्माच तुरंगीभूययोदतिप्ठम् । संज्ञा तु मे तुरंगत्वेनापि न व्यपगता । येनायं मया किन्नरमियुनानुसारी भूमिमेतामानीती देवचन्द्रमसोवतारश्चन्द्रापीडः। योप्यसो त्वया शापामिना निर्दग्वः सोऽपि मे वयस्पपुण्डरीकस्यावतारः। इत्येतच्छत्वा हा देव पुण्डरीक अहमेव ते विनाशायोपनाता राक्षसीत्युन्मुक्तार्तनादा सोरस्ताडनमवनावात्मानमपातयन्महाश्वेता। कपिलस्तु सानुकम्प तां पर्ययोधयत् । उपशान्तमन्युवेगायां च महाश्वेतायां कादम्बरी कपिञ्जलमप्रासीत् । भगवन्मत्रलेखया त्वया चाम्मिन्सरसि जलप्रवेशः कृतः । तत्कि तस्याः संवृत्तमिति । स तु प्रत्यवादीत् । रानपुत्रि, सलिलपातानन्तरं न कचिदपि तद्वत्तान्तो मया ज्ञातः। तदधुना क चन्द्रापीडस्य क पुण्डरीकात्मकस्य वैश- म्पायनस्य च मन्म कि वा पत्रलेखाया वृत्तमिति सर्वथवास्य वृत्तान्त ·स्यावगमनाय गतोहं प्रत्यक्षलोकत्रयस्य तानस्य श्वेतकेतोः पादमूलम्। इत्यभिधान एव गगनमुदपतत् । अथ गते तस्मिन्कादम्बरी राजपुत्रलोकेन स्वपरिजनेन च सह निराहारा तं दिवसमक्षिपत्! यथैव च दिवस तथैव तां क्षपां क्षपितवती । प्रातश्च राजपुत्रलोकः सर्व एव प्रणम्य चन्द्रापाउचरणी रचिताञ्जलि. कादम्बरी व्यज्ञापयत् । देवि त्वत्प्रभावोयं यदेवं देवस्य तादृशमेवेदेवीक्ष्यते वदनम्। इत्यभिहितवति रानलोके ससखीजना सप- रिजना चोत्थाय स्वयमेवावचित्य देवतार्चनकुसुमानि स्नात्वा निर्वनित चन्द्रापीडशरीरपूजासंस्कारा शरीरस्थितिकरणायादिदेश सरुटमेव राजलोकमा निर्वर्तितस्नानाशने च तस्मिन्नात्मनापि महाश्वेतयोपनी- तानि तयैव सह सपरिवारा फलान्युपभुक्तवती । अन्येाश्च मदरे- खामवादीन् । प्रियसखि, इममत्यदुतं वृत्तान्तं तातस्थाम्बायाश्च गत्वा निवेदय । इत्यभिधाय तो व्यसनयत् । गत्वामतया च क्या प्रियसखि संदिष्टे तातेनाम्बया च वत्से शापाकमाने जामात्रा सहवानन्दवाप्पनिर्भरमाननारविन्द ते द्रल्याव इत्यावदित निर्वते नान्तरात्मना देवतबदुपचरन्ती तश्चन्दापीडशरीरमतिष्टित् । भय राना तारापीडश्चन्द्रापीडस्य बालसेवकात्वरितगतद- झुतमाकर्ण्य दिलासदतीमवादीत् । देवि उत्तिष्ठ स्वयमेव धमाल- म्व्य सवृत्तान्तानुकयनेन संस्थापय मनोरमां नया ययार्यशुकना- सेन सह तन यातच्यम् । इत्येवोत्थाप्य सपरिजनां विलासबना व्यस यत् । आत्मनापि शुकनासेन सह गमनसंविधानमकाग्यन् ।

·अय राजा बहुभिर्दिवसैराससानाछोदम् । आसाद्य च महाश्वेता श्रममगमत् । अथ सहसैन तच्चन्द्रापीडगुरुननागमनमाकर्ण्य हिया महाश्वेता गुहाभ्यन्तरमविशचित्ररथतनयापि मोहान्धकारम् । तदवस्थयोध तयो शुकनासावलम्वितशरीरो राना विवेशाश्रमपट तद्नु च मनोरमाविलविता विलासवती। प्रविश्य च सहजयेव कान्त्या सुप्तमिव त पुत्रवत्सला तनयमालोक्य शिर समाघ्राय पोली चुम्पित्योन्मुक्तपण्ठमरोदीत् । तथा रुदन्ती तु ता तारापीडोब्रवीत् । देवि, यद्यप्यावयो सुकृतैरपत्यतामुपगतस्तथापि देवतामूतिरेवायम शोचनीय । अपरमस्यामवस्थायामावान्यामपि तावत्परमवष्टम्भ कृत्वा मनोगमा शुक्नासश्च संधारणीयौ ययोलोकान्तरितो वैशम्पायन । तिष्ठता तावदेतावपि । यत्या प्रभावात्पुनरनुभवनीयो वत्सस्य पीवितप्रतिलम्माभ्युदयमहोत्सव सैवेय गन्धर्वराजतनया वधूस्ते संज्ञान प्रतिलभते । तदेनां तावद्युत्याप्साङ्के कृत्वा चेतना लमय । ततो यथेच्छ रोदिष्यसि । इत्यभिहिता राज्ञा विलासवती क सा मे वत्सस्य जीवित निबन्धनवरित्यभिधत्येव ससभ्रममुपसत्याप्रतिपन्नसज्ञामेवाके नानाय का म्यरों करेण वदनमालोक्य समाश्वसिहि मातस्त्वममृत मीच जातासि येन बत्सस्य चन्द्रापीडस्य पुनवेदनमारोफित मित्यपालीत् । कादम्बरी तु ल धमज्ञापि प्रतिपत्तिमूढा मदलेखया- सार्य परत्येव यथावममार्यत पन्दना शुरूणाम् ।

·आयुप्मति, दीर्घकालमविधवा भषेनि कृताशीदा च शनै शस्तैरत्याप्यमानातिनिकटे विलासवत्याः पृष्ठतः समुपवेश्याधार्यत। अब प्रत्यापनचेतनायां चित्रस्थतनयायां राजा मदलेखामायादि- देश। दर्शनमुखमात्रकमम्माकं विघीयमानम् । तन्चास्माभिरासादि- तम् । तद्यादृशेनेवोपचारेणतावतो दिवसानुपचरितवती धूर्वसस्य शरीरं स एवोपचासे न मनागपि परिहरणीयः। न्यादिश्य निर्जगाम । निर्गत्य च तरुटतामण्डपे समुपविश्य सकलमेन राज- चक्रमाहूय सबहुमानमवादीन् । न भवद्भिरवगन्तव्यं ययाद्य शोका- वेगादेवतह्मगीकरोमीति। पूर्वचिन्तित एवायमयों यथा वसमेतस्य चन्द्रापाडस्य वदनमालोक्य संक्रामितनिनभरेण मया कचिदाश्रमपदे मत्वा पश्चिमं वयः क्षपितव्यमिति । प्रजापरिपालनफलं तु पुनर्भव- दुनेम्वेवमक्षतेप्दविरहितमत्त्येव । तदिच्छामि चित्कासितं मनोरधं पूरयितुम् । इत्युक्त्वा संनिहितान्यपि परित्यन्योचिनानि सर्वपुरवानि, सर्वोपभोगरागं च वैराग्ये संक्रमय्य नरपतिः सपरिवारः समं व्या शुकनासेन च तत्रवानि ठन्। इत्येव च कवयिला माताजावानितिमनुमानगदीन् । दृष्मायु महिरिद कयारसम्याक्षेपमामयम् । यः स कामोपलनेता दिल्यल्टोवतः परिभ्रश्य मथलोफे वैशम्पायननामा सूकनाससूनुस्मव स एदेष पुनः स्वयंहतेनाचिन्येन कोपितस्य पिनुराशामराश्वेता कृताच्च सत्याधिष्ठानादस्यां शुरुनाती पतितः । इत्येवं वदत्येव भगवति नासी पाल्येऽप मे सुप्तप्रतियुरस्येव पूर्वजन्मान्तरो ·सुखमनुभविष्यामि। किं करेणावल्म्स्यासनपरिग्रह कारयिप्यामीति । एवमात्मानमनुशोचन्तमेव मा कपिजल करद्वयेनोत्क्षिप्य महिरहनु खदुर्बले वक्षसि निवेश्य चिरमरोदीत् । तथा रुदन्त तु त वाड्मानप्रतीकार पुनरवदम्। सवे कपिजल, अपि कुशल तातस्य । मद्त्तान्तमारयं किमुक्तवान् । कुपितो न वेति । स त्ववमुक्तो मयाख्यातवान् । सखे कुशल नातस्य । अय चास्मवृत्तान्त प्रथमतरमेव तातेन न्येन चक्षुषा दष्ट । दृट्वा च प्रतिक्रियाय कर्म प्रारब्धन् । अधुना सिद्धप्रायमेवेदम् । अद्य च प्रातरेवाहूय मामाज्ञापितवान् । वस कपिजल, महामुनेवालेरानमपद सुहत्ते प्राप्त , जन्मान्तरम्मरण चास्योपजातम् । तद्गच्छ सप्रति त द्रष्टुम् । मदीयया चाशिपा नुगृह्य वक्तव्योऽसौ । वत्स यावदिदं कर्म परिस्माप्यते तापत्य यास्मिन्नेव नावाले पादमूले स्यातव्यमिति । अपि च त्वदुख दुखिताम्बा ते श्रीरपि तस्मिन्नेव कर्मणि परिचारिका वर्तत । अहमपि तत्रैव कर्मणि व्यग्रतर एव । तद्मनाम सप्रति । अह तु तत्वा विषष्णवधनस्त प्रत्यवदम्। सखे पपिञ्जरी। गन किं ब्रवीमि । सर्व त्वमेव वत्सीति । स त्वेवमुक्तो मया कायदर्शनमगात् । गते च तस्मिन्हा रीतेन मवय॑मान कतिपयग्य दिवसे सनातपक्षोभवम् । उत्पन्नोत्पतनमामर्यश्चैकटा महाश्वेता द्रष्टुमुत्तरा ककुम गृहीत्वावहम् । स्तोकमेव च मत्वा ममाहानि मस्तुि ·१२६ । पात्ता समस्ता एव विद्या जिह्वाग्रेऽभवन् । मनुष्यशरीरात सर्व- मन्यत्तक्षणमेव मे पैशम्पायनस्य स एव चन्द्वापीडस्योपरि स्नेह सेव कामपरवशता स एव महाश्वेतायामनुराग इत्युपगत सालमेव । तथा चोत्सुकान्तरात्मा भगवन्त नावालि व्यज्ञापयम् । भगवन्नहम पुण्यवानस्या तिर्यम्योनौ वर्तमान स्वय सर्वस्यैवाक्षम । वागपि में भगवत प्रसादात्सप्रत्येवानने सभूता । भूतपूर्व च ज्ञानमन्तरात्मनि । शरीर पुनरायु सवर्धकर्मयोग्य भगवत प्रसादादन्यस्मिञ्जन्मनि यदि भवेत्तत्केन प्रकारेणाक्षय तम्मे महाकर्मसाध्यमायु भविष्यतीत्येतदाज्ञापयतु भगवान् । इत्येव विज्ञापितस्तु मया दिक्षु विक्षिप्य चक्षुर्भगवानाज्ञापितवान् । एतदपि यथा तथा ज्ञास्यस्येव । तावदिय क्यास्ताम् । इत्यभिदधान एव गोष्ठी भक्त्वोदतिष्ठत् । अथोत्थिते भगवति जागलौ हारीतो मामात्मपर्णशाला नीत्वा शनै स्वशयनैकदेशे स्थापयित्वा प्राभातिकनियाकरणाय निर्ययौ । किन्त्वचिरात्प्रविश्याम्यधात्। भ्रातपैशम्पायन दिष्ट्या वर्धसे । पितुस्ते भगवत वेतकेतो पादमूलात्कपिजलस्त्वामेवान्विष्यन्नायात इति । अह तु तच्छुत्वा क्वासाविति तमप्राक्षम् । स त्वक्ययत् । एप तातपादमूले वर्तत इति । एक वादिन तु तमह पुनरवदम्। यद्येव तत प्रापयतु मा तत्रैव भगवान् । उत्ताम्यति मे हृदय तद्द शनायेति। एवं वदन्नेवाग्रत कपिझलमहमद्राक्षम् । दृष्ट्या प तमवदम् । सखे कपिञ्जलैव जन्मद्वयान्तरितदर्शनमपि त्वा दृष्ट्या किं सरमसमुत्थाय दूरत एस प्रसारितभुजदयो गादालिगनेन ·सुखमनुभविष्यामि। किं करेणावलम्ब्यासनपरिग्रहं कारयिष्यामीति । एवमात्मानमनुशोचन्तमेव मां कपिञ्जल करद्वयनोत्क्षिप्य मदिरहदुः- खदुर्बले वक्षसि निवेश्य चिरमरोदीत् । तथा दन्तं तु ते वाड्मानप्रतीकारः पुनरवदम्। सखे कपिञ्जल, अपि कुशलं तातस्य । मदृत्तान्तमाफर्य किमुक्तवान् । कुपितो न वेति । स त्वेवमुक्तो मयाख्यातवान् । सखे कुशलं नातस्य । अयं चास्मद्वत्तान्तः प्रथमतरमेव तातेन दिव्येन चक्षुपा दृष्ट । दृष्ट्वा च प्रतिक्रियाय कर्म प्रारब्धम् । अधुना सिद्धप्रायमेवेदम् । अद्य च प्रातरेवाहूय मामाज्ञापितवान् । वन्स कपिञ्जल, महामुने वालेराश्रमपदं सुहत्ते प्राप्तः, जन्मान्तरम्मरण चास्योपनातम् । तद्गन्छ संप्रति तं द्रष्टुम् । मदीयया चाशिपा नुगृह्य वक्तव्योऽसौ । वत्स यावदिदं कर्म परिसमाप्यते तात्व- यास्मिन्नेव जावाले. पादमूले स्यातव्यमिति । अपि च त्वदु स्व दुखिताम्बा ते श्रीरपि तस्मिन्नेव कर्मणि परिचारिका वर्तते । अहमपि तत्रैव कर्मणि व्यग्रतर एव । तद्वनामि संप्रति । अहं तु तच्छुत्वा विषण्वदनस्तं प्रत्यवदम्। सखे कपिङ्गले गत किं ब्रवीमि । सर्व त्वमेव वेत्सीति । स त्वेषमुक्तो मया क्वाप्यदर्शनमगात् । गते च तस्मिन्हारीतेन संवर्घामानकतिपयरेर दिवसे. संजातपक्षोभवम् । उत्पन्नोत्पतनसामर्थ्य वैकदा महाश्वेता इन्दमुत्तरा ककुमं गृहीत्वावहम् । स्तोकमेव च गत्वा ममाङ्गानि विमयितुं ·कस्यचित्तरोमूलभाग एवावतिष्ठम् । तथास्थितश्चाध्ययमसुलभा निद्रामगच्यम् । चिरादिय च लब्धप्रोधो बद्धमात्मानमनुन्मोचनी- यस्तन्तुपाशरपश्यम् । अग्रतश्च पुरुषमद्राक्षम्। स मामुक्तवान् । महात्मन्नहं खलु जात्या चाण्टालः । मम खलु स्वामी पकणाधि- पतिरितो नातिदूरे वृतावस्थानः। तस्य दुहिता प्रथमे वयसि वर्तते । तस्यास्त्वं केनापि कथितो यथा नाबालेराश्री महाश्चर्य कारी शुकस्तिष्ठति । तया च श्रुत्योत्पन्नकौतुकात्त्वद्रणाय बहब एवापरे मादृशाः समादिष्टाः। तदय पुण्यर्मयासादितोसि। तदहं तत्पादमूल त्यां प्रापयामि । बन्धे मोक्षे चाधुना सा ते प्रभवतीति । तत स मामादाय पकणाभिमुखमगच्छत् । चण्डालदारिकार्य च दर्शितवान् । सा तु शोभनं कृतमिति तमभिधाय दारुपञ्जरे मामा- क्षिप्यार्गलितद्वारा सा मामत्रदत् । यथात्र निर्वतः संप्रति तिष्ठ । इत्यभिधाय तूष्णीमस्थात् । एवमतिक्रमति च काल एकदादाक्षमस्मिन्कनकपञ्जरे स्थित- मात्मानम् । सापि चाण्डालदारिका मामादाय देवपादमूलमायाता। तत्केयं किमर्थमनया चाण्डालतात्मन स्यापिता किमर्थ वाह यो बद्धो वा किमर्थमिशनीत इत्यत्र वस्तुन्यहमपि देव इवान- पगतकुतूहल एवेति । राना तु तत्वा तदाहानाय प्रतिहारीमादिदेश । नचिरा.

·निपिशोपे पित्रा कामरागान्ध पितुरानामुल्लम्य वधूममीप पस्थित स्तदप्यनेन स्वयमेव कथितम् । तदहमस्य दुरात्मनो जननी श्री । तथा प्रस्थितमेन दियेन चक्षुषा दृष्ट्वास्य पिनाह समादिष्टास्मि । यावदिद कर्म न परिसमाप्यते तावदेन मत्यरोक एव बद्ध्वा धारयेति । सर्वमधुना तत्कर्म परिसमाप्तम् । शापावसानसमयो वर्तते । तदनुभवता सप्रति द्वावपि सममेव तनू परित्यज्य यथेष्ट जनसमागमसुखम् । इत्यभिधानव अरिति सितगंगनमुटपनत् । अय राज्ञस्तद्वचनमाकर्य देहमुत्सृन्य निनानुरनडा श्वाप्त- मरुत । तस्मिन्नेव चान्तरे कादम्बरी चन्द्रापीड जीवन्तमिव निर्भर कण्ठे जग्राह । चन्द्रापीडस्य तु तेनामृतसेकामादिना कादम्बरीकण्ठ- ग्रहेण सद्य सुदूरगतमपि कण्ठम्यान पुनर्जीवित प्रत्यपद्यत । उत्मील- चक्षु । अजृम्भत वदनम् । एव च सुप्नप्रतिबुद्ध इव चन्द्रापीड स्तथा कण्ठलपना कादम्बरीमवादीन् । भीरु, परित्यज्यता भयम् । प्रत्युन्जावितोस्मि तवैवामुना कण्ठग्रहेण । तस्य लोक्यन्द्रलोकश्च ते डावप्यधुना चरणालप्रतिवद्धौ । अपि च प्रियसव्या अपि ते महाश्वेताया प्रियतमा मयैव सह विगतशाप सजात । इत्यभिध- त्येव चन्द्रापीडशरीरान्तरितवपुपि चन्द्रमन्यापरतलादकतरन्न दृश्यत कपिजरकरावलम्बी पुण्डरीक । दृष्ट्वा च त दूरत एवोन्मुक्तचन्द्रापाडवत त्या कादम्बरी स्वयमेव धावित्या दत्ताण्ठग्रहा महाश्वेता पुण्डरीकामनमोसवेन यावन्न वर्धयति तावदवतीर्य पुण्डरीर परमपिशारिणे चन्द्रापीड ·५३० वपुषे शशाङ्कायादोक्त । चन्द्रापीडस्तु त बग्दे गृहीत्वाचवीत्। सग्व पुण्डरीक, यद्यपि प्राग्जन्मसवधाजामातासि तथाप्यननरजन्माहित- सुहृत्स्नेहसमावेन मया सह वर्तितव्य भवता। इत्येव च वढत्येक चन्द्रापाडे चित्ररथहसौ दिष्टया वर्धयितु केयूरको हेमकूमगमत् । मदलेखापि धावमाना निर्गत्य मृत्युनयनपव्यग्रस्य तारापीडस्य विलासवत्याश्च पादयो पतित्वा देव देव्या सह दिष्ट्या वर्धसे प्रत्युन्जीविबो युवराज सम वैशम्पायनेनेत्यानन्दनिर्भरमुच्चैनंगाट। राजा तु तच्छुत्या दोा परिवन्य ता तद्नु हर्षपरवशो विलासवती कण्ठेवलम्ब्य मदलेखा वासौ कासाविति पुन पुन पृछन्पुन पुनर्निर्विशेषहर्षवृत्ति शुकनास कण्ठे सभावयस्तत्रैवाग छत् । चन्द्रापीडस्तु हर्षपरवश पितरमालोक्य पृथ्वीतलनिवेशित- शिराबरणयोरपतत्। अथ तमुन्नमय्य तारापीडोऽभ्यधात् । पुत्र, अधपि पिताहं तव तथापि जगद्वन्दनीयो रोक्पालस्त्वमिति । विलासवती तु त गादतर सुचिरमालिलिङ्ग। उन्मुक्तश्च मात्रोप- सृत्य शुक्नास प्रणनाम । आशी सहसाभिवर्धितच तेनात्मनोपसत्य यथानुक्म पिनो शुक्नासस्य मनोरमायाश्चैप वो वेशम्पायन इति पुण्डरीश्मदीयत्। तस्मिन्नव च प्रस्तावे समुपसृत्य कपिञ्जर शुकनासमत्रा- दीत् । एव सदिष्टमार्यस्य भगवता श्वेतकेतुना। अय खलु पुण्डरीन' सवर्धित ए केवल मया । आत्मज पुनस्तवेति । शुक्नासस्त विनयापनत पुरीष पाग्निासेक्लम्ब्य पपिङ्गल प्रत्यवादीत् ।

·16255 कपिञ्जन, सकलनगदाशयज्ञेन सता भगवता किमित्यादिष्टम् । सर्वथा स्नेहम्यायमसतोष । इत्येवविधचालाप सा क्षणदा प्रभाता। प्रातरेख च सम मदिरागौरीभ्या चित्ररथह सौ गन्धर्वतजावपि तवा जग्मतुः। आगतयोश्च तयो सहस्गुण इव महोत्सव प्रावर्तत । ततथिनरयो राजस्तारापीडम्यानया चन्द्रापाटमादाय हेमकूटमगात् । गत्वा च चित्ररथ कादम्बा सह समग्रमेव म्व राज्य चन्द्रापाडाय न्यवेदयत् । पुण्डरीशयापि सम महाश्वेतया निनपद हस । अन्यदा कादम्बरी वासपवनमत चन्द्रापाडमप्राक्षीत्। आर्यपुत्र, सर्वेरलु वय मृता सन्त प्रत्युन्जाविता परस्पर सपरिताचा सा पुनर्वराकी परेखास्माक मध्ये न दृश्यते । न विन किं तत्या वृक्तमिति । चन्द्रापडिमूर्तिचन्द्रमास्तच्छुत्या ता प्रत्यवादीत् । प्रिये, कुतोन । सा हि रलु रोहिणी शप्त मामुपगुत्य मचरणपरिच र्याय मर्त्यरोके भन्मानहीत्। इतश्च जन्मान्तर गच्छता मया मदुपरमसमुन्मुक्तशरीरा पुनरपि मर्त्यलोकमवतरन्ती बगदावया त्मलोक विसनिता। तर पुनस्ता द्रक्ष्यसीति । कादम्बरी तु तच्छुत्या रोहिण्यास्तयोदारतया स्नेहलतया च विम्मिनल्दया पर लन्निता न किंचिदपि वक्त शशाक। एव स्थित्वा परितुष्टहृदयाभ्या श्वशुराम्या विसन्नि पितु पादमूल माजगामा आगन्य च समकालमैवानुभूपरेश रालोक्मा मसभ कृत्वा समारोक्तिराज्यमार पुडके दिनो पागवतुचरकाचि पांडो दसरा ·मागिन्यो कारिद्धेमहरे कदाचिद्यन्द्रलोके काचिदस्मीनिराप्त सरसि कादग्दरीरुच्या च सर्वत्रयापरेप्वपि रम्यतरेषु तेषु तेषु स्थापु तया सह जन्महयाकाशयवापरिसमाप्तान्यपुनर कानि च तानि तानि न देवले चन्द्रमा कादम्यां सह वादम्बरी महाश्वेतया सह महाधता तु पुण्डरीक्ण सह पुण्डरीकोऽपि चन्द्रमसा सह परस्परा पियोगेन सर्व एव सर्वकाल सुखान्यनुभदन्त पर कोग्मिानन्दस्याध्यगच्छन् ।

·रात्रि-- night P 110 पर्यकm -मञ्च न्या ! -1 soft,
a bed for f415
nm z bench P111 plan
प्रासाद mn pifnce P 112 धावार m -सैन्य n सेना
army. स्मर mकामदेव -The god of love
P 115 अनु सकलित-अज्ञात, अनवगता PI17 आक्षिप्य-thaying
objected to मध्मन् ॥=उणता f-दाह m heat P 118
प्रतिध m-सयोग -सम्बन्ध m-A connection सविधान ॥.
-रचना :-Arrangement P 119 पनीयता -निन्दा
रुक्ष-पर-horsh प्रशरिबा. P 124 कपाल
m A cheek अवष्टम्ग m -धैर्य n-व्यवसाय M-Connge
un effort P. 126 उद्+तम् 4P (3per. sing. उत्ताम्यति)
to be mputient P_127 कुम् -दि-दिशा -The
direction, quarter P128 पक्षण or पण m the hut
of a stage or barbartan चण्डालरसति । P 130 दोष
1 st con] A To appronch
censure
विध दर्पणयममाननगरीय मितान्तर्गत
पश्य नामी मायया बहिरिवोद्भत यथा निदर' ।
य साक्षापुरते प्रबोधगमये म्वामानमेवाभ
तस्म श्रीगुरुमूर्तय नम इद श्रीदक्षिणामूर्तये ॥
शुभ भूपाध्येतृशाम यापान च। शिवस्पा शिवाय भवन
--

·दुज्जयिन्या कदाचिद्धेमकूटे कदाचिच्चन्द्रलोके काचिल्लक्ष्मीनिवास सरसि कादम्बरीरुच्या च सर्वत्रैवापरेष्वपि रम्यतरेषु तेषु तेषु स्थानेषु तया सह नन्मयाकाक्षयेयापरिसमाप्तान्यपुनरुक्तानि च तानि तानि न केवल चन्द्रमा कादम्पर्या सह कादम्बरी महाश्वेतया सह महाश्वेता तु पुण्डरीकेण सह पुण्डरीकोऽपि चन्द्रमसा सह परस्परावियोगेन सर्व एव सर्वराल सुखान्यनुभवन्त परां कोरिमानन्दस्याध्यगच्छन् । Im Notes --P 99 पावशासन m m परिगत परिश्त Surrounded आस्थानमाडप m -आस्थाननिकेतन n an assem bls bull ngc=17-1plute, whitish, yellowish *** m Asmall box P 100 Perf n sferican entirety, totality शकुनि m-पक्षिन् m । शल n:खण्ड m_n A piece, a part शपर m-किरात m =जागल m - A barbarran, asavage P 101 पिशित मास n flesh fingu f Estar ( the neck विप्रकीर्ण-असहत, विशिष्ट -scattered P 103 आर्मयरम् आमद्रम्-slonly but grimels P106 मारी विमलय m nacle m & Fpront तर-बार । पुषधया m -युगुमशर m नुसुमकार्मुकm अनंग m-कामदेव m । पुस m -उद्धर्षण - रोमांच Erection of hairs of the body slant m प्ररागापनाf an udent उपपलव mराशय m- आगर-गम्याप m calaraits, danger P 107 आमा तराम -Urvoking no diss P 108 क्षमा-सपर h

·नाति- night p 110 पर्यक m-मञ्च ॥ राम्या sofd,
a bed पीठिका -पीठ करक Dabench P111 सौधा
प्रासाद mr prlack P. 112 सघाचार m -सैन्य -सेना
army.
स्मर mामदेव -The god of love
P 115 अनु सकलित-अज्ञात, अनवगत। P117 आक्षिप्य-having
objected to मध्मन् उष्णता f-दाह m heat P 118
प्रतिवन्ध m -सोग in -सम्बन्ध m -A connection सविधान n.
-रचना |-rrrangement P 119 वचनीयदा -निन्दा
censure स्व-पप-hersh पा । -ला.P 128 झपोल
m A cheel अवष्टrm -धैर्य n-त्र्यवसा m-Courage,
in effort P, 126 उद्तम् 4P (3per. sing. उत्ताम्यति)
to be impatient P 127 पकुभ f-दिश-दिशा -The
direction, quarter P128 पाण or पक्कण m the hut
of a sirage or barbartan चण्डालरसति । P 130 दौर
1 st con] A To appronch
विध दर्पणाममाननगरीतुन्य नितान्तर्गत
पदय नात्मति मायया बहिरिवोद्भुतं यथा निद्रम।
य साक्षारकुरते प्रवोधममये स्वा मानमेवाद्वय
तम्म श्रीगुरमूर्तय नम इद श्रीदक्षिणामूर्तये ॥
शुभ भूयादध्येतृगामध्यापराना च। शिस्तेषां शिवाय भवतु।
-

·ERRATA. r । 2. शूद्र The lettere dropped or misprinted and in black ,type. Page: Line. Read Page. Line. Tr 10. 20• पण्डित 80. 11. सत्तः 84. 9. भार 21. 12. संघागासन 23-13. राजा 87. 8. हचि 99. 11. 17. मायेष्टितं 100. 6. स्त्रवी 46. 12. दुर्यो. 58. 2 बागावणानपि 103. 11. रामुप 107. 10. प्यनुब 5G. 1. जामदान्यः 109. 12. तूष्णी 21. रश 618 १. प्रत्यक्षश्या GG. 11: योग्य 11620. नव 123, 20. विलार 71. 22. तना 12.3 18, गुमन 72, 11. देवि 127.' 8. प्रतिनि ·ERRATA. . The letters dropped or misprinted are giuro! in black type Page: Line." Real Page, Line, Read 10. 20. पडित 80. 11. ततः 21. 12. सबागासन 84. 9. मप्राप्तमुखः 23 13. राजा 87. 8. हवि: 11. 17. मायेष्टितं 99. 2. शुद्रक 46. 12. दुर्यो. 100. 6. रमवीत् 13. 2. घाणरावणावपि 103, 11, रायुपसर्पध 107. 10. प्यनुवनाति 56. 1. जामदग्न्य: 100. 12 तृष्णी 9. मुलको 61. 21. दहा 2. प्रत्यक्षा 66 1.1. योग्यः 116, 20, तव 71. 22. नतो 123, 20. विलासवती 123. 18. गुपनारा 12 11. वि 127.8 प्रतिक्रियाय