·No text on this page.

·DHVANYĀLOKA
[UDDYOTA II]
TEXT & EXPOSITION

·No text on this page.

·DHVANYĀLOKA OF ANANDAVĀRDHANA [ UDDYOTA II] EDITED WITH AN ELABORATE ENGLISH EXPOSITION BY SRI BISHNUPADA BHATTACHARYA, M.A., P.R.S., ESHAN SCHOLAR, GRIFFITH PRIZEMAN, KAVYATIRTHA. Associate Professor of Sanskrit Language & Literature, Department of Post-Graduate Training and Research, Sanskrit College, Calcutta. WITH A FOREWORD BY DR. SUSHIL KUMAR DE, M.A., P.R.S, D.Lit (London) PROFESSOR OF SANSKRIT LANGUAGE & LITERATURE, DEPARTMENT OF POST-GRADUATE TRAINING AND RESEARCH, SANSKRIT COLLEGE CALCUTTA. SPI-KANAIAAA- MØYKÖNDAIAIA FIRMA K. L. MUKHOPADHYAY 6/1A, Banchharam Akrur Lane, CALCUTTA-12.

·Published by
K. L. Mukhopadhyay
6/1A, Banchharam Aku Lane,
Calcutta-12.
First Edition, June 1957
Printed by :
D. P. Mitra
at the Elm Press
63, Beadon Street,
Calcutta-6.

·Preface to the Second Uddyota. The present fasciculus comprises the Second Uddyota of the Dhvanyaloka, the publication of which was announced several months ago in the Preface to the First Uddyota. In preparing tke present Uddyota the author has tried to utilise the collations of manuscripts in the possession of Dr. Sushil Kumar De, the following being particularly important : A-India Office MS, No. 1008 E 1135 (Devanāgari ). B-Bhandarkar Oriental Institute MS. No. 257 of 1875-76 ( S'āradā script ). C_Do. No. 255 of 1875-76. DoDo. No. 256 of 1875-76. (S'āradā script ). The author has tried to make the Supplementary notes appended at the end of the volume as much exhaustive and helpful as possible, important textual variants being noticed with care whenever necessary. The author takes this opportunity to acknowledge his heartfelt gratitude to all oriental scholars and students of Sanskrit Poetics, who have received these humble efforts of his with enthusiasm and favour and his indebtedness to his teachers, who have all along encouraged him in his arduous task. God willing, the remaining Uddyotas would also be published in due course. Sanskrit College, May 15, 1957. Bishnupada Bhattacharya, www

·No text on this page.

·CONTENTS
Pages
1. Preface
2. Text and Exposition
1-141
3. Appendices :
(i) Appendix I : Supplementary Notes. 145-168
(ii) Appendix II
169172
(a) Alphabetical Index of Kärikās.
(b) Alphabetical Index of Vrtti-verses.
(c) Alphabetical Index of Illustrative
Quotations in the Vrtti.

·No text on this page.

·DHVANYĀLOKA [UDDYOTA TI] TEXT १। एवमविवक्षितवाच्य-विवक्षितान्यपरवाच्यत्वेन ध्वनि- हि प्रकारः प्रकाशितः। तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेद- मुच्यते- अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्। अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम ॥१॥ तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यङ्गग्रस्यैव विशेषः॥ EXPOSITION § 1. We have already noted in our notes on the last Uddyota (I. Sec. § 41) that classification of dhvani into 37fa- वक्षितवाच्य and विवक्षितान्यपरवाच्य varieties was shown by the Vrttikāra in anticipation of the Kārikākāra's view expressed later on, though the latter was completely silent on the point in that Uddyota. In this opening kārikā of the Second Uddyota the Karikākāra shows the classification as already noticed by the Vrttikāra beforehand. Compare Abhinavagupta's remarks: "वृत्तिकारः सङ्गतिमुद्द्योतस्य कुर्वाण उपक्रमते-एवमित्यादि। प्रकाशित इति। मया वृत्तिकारेण सतेति भावः । न चैतन्मयोत्- सूत्रमुक्तम्, अपि तु कारिकाकाराभिप्रायेणेत्याह-तत्रेति । प्रकार-प्रकाशने वृत्तिकारकृते यन्निमित्तं वीजभूतमिति सम्बन्धः । यदि वा-तत्रेति पूर्वशेषः। तत्र प्रथमोड्योते वृत्तिकारेण प्रकाशितस्य अविवक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदोऽवान्तरप्रकारस्तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते । तत्र द्वि- ·2 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA नदवान्तरभेदप्रतिपादनद्वारेण अविवक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदो विवक्षित- वाच्यात् प्रभिन्नत्वं तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते । भवति मूलतो द्विभेक्त्वं कारिकाकारस्यापि सम्मतमेवेति भावः ।।"-Op. cit., pp. 165-166. In the present kārikā the Kärikākāra mentions the two subdivisions ( अवान्तर-भेद ) of the अविवक्षित-वाच्य variety of dlavani. They are-(1) अर्थान्त रसंक्रमितवाच्य-ध्वनि, and. (2) अत्यन्ततिरस्कृत वाच्य-ध्वनि. Abhinavagupta in his °Locana admirably brings out the characteristic features of each of these two sub-varieties. Comp : “......येन वाच्येन अविवक्षितेन सता- विवक्षितवाच्यो ध्वनिय॑पदिश्यते, तद् वाच्य द्विधेति सम्बन्धः । योऽर्थ उपपद्यमानोऽपि तावतवानुपयोगात् धर्मान्त रसंवलनयाऽन्यता- मिव गतो लक्ष्यमाणोऽनुगतधर्मी स्रक्सूत्रन्यायेनास्ते स रूपान्तरपरिणत उक्तः। यस्तु अनुपद्यमान उपायतामात्रेण अर्थान्तरप्रतिपत्तिं कृत्वा पलायत इव स तिरस्कृत इति ।।"-Op. cit., pp. 166-67. Thus, while in the first sub-variety of अविवक्षितवाच्य-ध्वनि the वाच्य sense, though not totally incompatible, is transformed into one characterised by new attributes, in the second sub-variety the वाच्य sense is totally incompatible and as such has to be abandoned altogether, being used only as a means towards the comprehension of the suggested sense. तथा....विशेष:-Now, it might be contended that in the present kärikä the author has shown the two-fold division of the expressed sense (वाच्यार्थ) only. So, how can it be construed as referring to the classification of the suggested sense (safa)? To this the Vrttikära replies by pointing out that as the nature of the suggested sense (व्यङ्ग) also differs according as the suggestive elements (व्यञ्जक) like वाच्य, वाचक etc. vary, there can be no incongruity in construing the kūrikā as referring to the main classifications of the suggested sense, Compare : ' ननु व्यङ्गयात्मनो यदा ध्वने दो निरूप्यते तदा वाच्यस्य ·UDDYOTA II 3 द्विधेति भेदकथनं न संगनमित्याशङ्कयाह-तथाविधाभ्यां चेति : चो यस्मादर्थे। व्यञ्जकवैचित्राद्धि युक्तं व्यङ्गावैचित्रामिति भावः । व्यञ्जके त्वर्थे यदि ध्वनिशब्दस्तदा न कश्चिद् दोष इति भावः ।।- Locana, p. 167. TEXT - ६२। तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्त वियतो वेल्लबलाका घना वाताः शौकरिणः पयोदमुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु दृढं कठोरहदयो रामोऽस्मि सर्व सह बदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ।। -इत्यत्र राम-शब्दः। अनेन हि व्यङ्गयधर्मान्तरपरिणतः संज्ञी प्रत्याय्यते, न संज्ञिमात्रम् ॥ EXPOSITION $ 2. The speaker of the verse quoted is Rāma himself. So, if the संज्ञा (Proper name) राम in the expression रामोऽस्मि सर्व सहे referred to the person bearing that name only and nothing else, then the use of such a word would have been regarded as faulty. But, here, the word 19 does not merely convey the primary sense-viz. Dasaratha's son, who is the संज्ञिन् referred to by the संज्ञा राम, but the latter as characterised by such attributes (धर्म) as सकलदुःखभाजनत्व, राज्यनिर्वासितत्व etc. Thus the वाच्यार्थ is transformed (परिणत) from a mere to some other sense which includes within its scope the expressed sense-viz. संज्ञिन itself (Rima in the present instance) as well. The attributes (af) are, however, comprehended through suggestion (व्यञ्जना). अनेन हि......संज्ञिमात्रम् परिणाम or transformation has a technical sense in Sankhya philosophy, which is also applicable here Compare :- ·4 THE DHYANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA "जहद् धर्मान्तर पूर्वमुपादत्ते यदा ह्ययम् । तत्त्वादप्रच्युतो धर्मी परिणामः स उच्यते।" -(Quoted by Jayaratha in his Vimarsini, p. 41) Abhinavagupta thus explains the vrtti : अनेनेति रामशब्देन अनुपपद्यमानार्थेनेति भावः। व्यङ्गय धर्मान्तरं प्रयोजनरूपं राज्य- निर्वासनादि असंख्येयम्। तच्चासंख्यत्वाद् अभिधाव्यापारेण अशक्य- नमर्पणम। क्रमेणार्ण्यमाणमपि एकधीविषयत्वाभावान्न चित्रचर्वणा- पदमिनि न चारुत्वातिशयकृत् । प्रतीयमानं तु तदसंख्यमनुद्भिन्न- विशेषत्वेनैव किं किं रूपं न सहते इति चित्रपानकरसापूपगुडमोदक- स्थानीयविचित्रर्वणापदं भवति । यथोक्तम्-'उक्त्यन्तरेणाशक्य यद' इति । एष एव सर्वत्र प्रयोजनस्य प्रतीयमानत्वेनोत्कर्षहेतु- मन्तव्यः। मात्रग्रहणेन संज्ञी नात्र तिरस्कृत इत्याह ।।"-- Op. cit., pp. 169-70. Compare also Govinda Thakhura's Kavya-pradipa "रामपदं च सर्वसहत्वानुपयुक्तशक्यार्थतया सकलदुःखभाजनत्वं लक्षयत् सीतां विनाऽपि जीविष्यामीति व्यञ्जयदेव विप्रलम्भं व्यनक्ति।"-p. 132. We are to note that Govinda regards the attributes सकल- दुःखभाजनत्व etc. as लक्ष्य, while according to the Vrttikāra they are व्यङ्गा. (Comp. व्यङ्गयधर्मान्तरपरिणतः above). TEXT ३। यथा च ममैव विषमवाणलीलायाम्- ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहिं घेप्पन्ति । रइकिरणान्नुग्गहिआ होन्ति कमलाई कमलाई। -इत्यत्र द्वितीयः कमलशब्दः ।। EXPOSITION § 3. In this verse the second 447 signifies not merely 1. तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गृह्यन्ते । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥इति च्छाया।।

·UDDYOTA II 5 12 'a lotus' but a lotus as possessing attributes like सौरभ (fragrance), सौकुमार्य (tenderness) etc.' Compare : “अत्र द्वितीयकमल- शब्दः सौरभादिगुणयुक्तत्वरूपे लक्ष्ये संक्रमितवाच्यः”- Pradipa, p. 58.1 The verse is really an instance of लाटानुप्रास, for the word कमल though repeated twice has a different significance (तात्पर्य) in each case and as such there is no defect because of repetition (पौनरुक्त्य). Compare Ekāvali in which this verse is cited under the figure of speech लाटानुप्रास-'अत्र प्रथमः कमलशब्दो वस्तु- मात्राभिधायी। द्वितीयस्तु सौरभ-सौकुमार्य-कान्तिमत्त्व-संभावित- कातावदनोपमानत्वादिधर्मरूपार्थ इत्यस्त्येव तात्पर्यभेदः ॥"-Op. cit., p. 194. TEXT ३४। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वाल्मिीके:- रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारामृतमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥इति। अत्रान्धशब्दः॥ EXPOSITION 84. The term अन्ध is a privative term and as such presupposes the capacity for seeing, which the looking glass ( आदर्श ) totally lacks. The primary sense is therefore to be abandoned altogether in favour of a more suitable sense, which does not comprise within its scope the primary sense ( मुख्यार्थ) of अन्ध. Thus it is designated as अत्यन्ततिरस्कृत- वाच्य, which is based on जहत्स्वार्थ-लक्षणा or लक्षण-लक्षणा, I. “अनुगृहीतानि स्पृष्टानि कमलानि कमलानि सुरभीणि आह्लादकानि वा भवन्ति । अत्र अतथाभूतेषु कमलत्वजात्यभावो लक्षणालभ्यः । अत्र रविकिरणाननुग्रहेण न केवलं सौरभादिगुणहानिः, तु कमलत्वसामान्यान्तर्गतिरपि नेति लक्षणामूलध्वनि:'-Vaidyanatha Tatsat's 'Prabhā thereon. 2. Rāmāyana, III. 16.13 : हेमन्तवर्णने पञ्चवटयां रामस्योवितरियम् -Locana. व्यङ्ग्यः कमलपद- ·6 THE DHVANYALOKA OF AXANDAVARDHANA -- as has been pointed out in our previous notes. Compare Locana: "अन्व इति चोपहतदृष्टि; । जात्यन्धस्यापि गर्भे दृष्टयुपघातात् । अन्धोऽयं पुरोऽपि न पश्यति-इत्यत्र तिरस्कारोऽन्धार्थस्य न त्वत्यन्तम। इह तु आदर्शस्य अन्धत्वमारोप्यमाणमपि न सह्यमिति। अन्ध- गब्दोऽत्र पदार्थस्फुटीकरणाशक्तत्वं नष्टदृष्टिगतं निमित्तीकृत्य आदर्श लक्षणया प्रतिपादयति । असाधारणविच्छायत्वानुपयोगित्वादिधर्म- जातमसंख्य प्रयोजनं व्यनक्ति ॥"-Op. cit., p. 172. Bhattanāyaka, however, construes इव with निःश्वासान्धः, instead of taking the latter as an adjective qualifying आदर्श, so that the verse is reduced to an illustration of the figure of speech 37925. But Abhinavagupta points out the flaws of such an interpretation, as the construction would then be unnecessarily strained. Compare :- "भट्टनायकेन तु यदुक्तम्-'इवशब्दयोगाद् गौणताऽप्यत्र न काचिद्' इति. तच्छ्लोकार्थमपरामृश्य । आदर्शचन्द्रमसोहि सादृश्य- मिवशब्दो द्योतयति। 'निःश्वासान्ध' इति चादर्श विशेषणम् । इव- शब्दस्य अन्धार्थेन योजने आदर्शश्चन्द्रमा इत्युदाहरणं भवेत् । योजनं चैतदिवशब्दस्य क्लिष्टम् । न च नि:श्वासेनान्ध इवादर्शः, स इव चन्द्रमा इति कल्पना युक्ता। जैमिनीयसूत्रे ह्येवं योज्यते न काव्येऽपीत्यलम् ॥”-Op. cit., pp. 172-73. - TEXT ६५। गअणच मत्तमेहंधारालुलिअज्जुणाई अ वणाई। णिरहकारमिअङ्का हरन्ति नीलाओ वि णिसाओ। अत्र मत्त-निरहवार-शब्दो॥ 1. गगनं च मत्तमेघ धारालुलितार्जुनानि च वनानि । निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नीला अपि निशाः ॥ संस्कृतच्छाया ॥ -हरन्ति उत्सुकयन्तीत्यर्थ:-'Locana.

·UDDYOTA HI 7 EXPOSITION. $5. मत्तता and अहंकार are primarily attributes of animate and sentient beings, and as they are applied in this verse to मेघ and मृगाङ्क (moon), both being inane objects, they must abandon their primary significance in favour of their implied senses, which do not consprchend within their scope even the least shred of the primary meanings. Compare :- “मत्तशब्देन सर्वथैवेहासम्भवत्स्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीवात्मक- मुख्यार्थेन सादृश्यात् मेघाल्लॅक्षयताऽसमञ्जसकारित्व-दुर्निवारत्वादि- धर्मसहस्र ध्वन्यते । निरहङ्कारशब्देनापि चन्द्रं लक्षयता तत्पारतन्त्रा- विच्छायत्वोज्जिगमिषारूपजिगीषात्यागप्रभृतिः।।"-°Locana, p. 173. TEXT ६ । असंलक्ष्यक्रमोदगोतः क्रमेण द्योतितः परः। विवक्षिताभिधेयस्य वनेरात्मा द्विधा मतः॥२॥ मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्गयोऽर्थी ध्वनेरात्मा । स च वाच्यार्थापक्षया कश्चिदलक्ष्यक्रमतया प्रकाशते, कश्चित् क्रमेणेति द्विधा मतः॥ - EXPOSITION $ 6. Having thus illustrated in the preceding sections the varieties of the अविवक्षितवाच्य ध्वनि, the Dhvanikāra proceeds to the treatment of the other main division of ध्वनि- viz. विवक्षितान्यपरवाच्य. This is not based on Indication or 5&TT as the first variety is, and as such as such the primary ssense is neither altogether repudiated (अत्यन्ततिरस्कृत ) nor transformed ( अर्थान्तरसंक्रमित ). The expressed sense has its importance per se. But the ultimate object of our cognition is the suggested sense. The latter again may be twofold-considered from the standpoint of the sequence ( क्रम) ·8 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA . that intervenes between the cognitions of the वाच्य and व्यङ्गा senses. If the sequence is imperceptible -- we have the असंलक्ष्यक्रम-variety, which comprises रस, भाव, रसाभास, भावामास, भावोदय, भावशान्ति, भावशबलता etc.; if, however,. the intervening sequence be perceptible, it is known as संलक्ष्यक्रम which might take either the form of वस्तुध्वनि or of अलंकारध्वनि. °Locana explains the term असंलक्ष्यक्रमोद्योत as-"सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमो यस्य तादृश उद्दयोत उद्दयोतन- व्यापारोऽस्येति बहुव्रीहिः।” TEXT ७। तत्र-- रस-भाव-तदाभास-ततप्रशान्त्यादिरक्रमः । ध्वनेरात्माऽनिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥३॥ रसादिरों हि सहेव वाच्येनावभासते। स चाङ्गित्वेनावभास- मानो ध्वनेरात्मा ॥ EXPOSITION § 7. In the present Kärikā the Dhvanikāra mentions. the principal varieties of the असंलक्ष्यक्रमध्वनि. भावध्वनि has been defined by Jagannātha as-विभावादिव्यज्यमानहर्षा- द्यनतमत्वं तत्त्वम् (i.e. भावध्वनित्वम्)- "when any one of the thirty-three vyabhicărins enumerated by Bharata bcomes manifested by the विभावs and अनुभावs pertaining to it, it is called. भावध्वनि (as opposed to रसध्वनि which arises when any one of the eight or nine sthāyins is mainly suggested).” For रसाभास and भावाभास compare : 'अनौचित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रस-भावयोः'. For the concepts of भावोदय ·and भावसन्धि as alluded to in the expression 'तत्प्रशन्त्यादिरक्रमः' see Locana : 'यद्यपि च रसेनैव सर्व जीवति काव्यम्, तथापि तस्य रसस्यकघन- चमत्कारात्मनोऽपि कुतश्चिदंशात् प्रयोजकीभूतादधिकोऽसौ चमत्- - - ·UUDI JTA 1) . कारो भवति। तत्र यदा कश्चिदुद्रिकनावस्थां प्रतिपन्नो व्यभिचारी चमत्कारातिशयप्रयोजको भवति, तदा भावघ्वनिः । यथा- तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावामस्या मनः । तां हत्तुं विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचर नयनयोर्यातनि कोऽयं विधिः ।। 1 अत्र हि विप्रलम्भरससद्भावेऽपीयति वितख्यिव्यभिचारिचमत्- क्रियाप्रयुक्त आस्वादातिशयः । व्यभिचारिण उदयस्थित्यपाय- त्रिधर्मकाः। यदाह-'विविधमाभिमुख्येन चरन्तीति व्यभिचारिणः' इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्तः कदाचित् । यथा- याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथं शय्यामनुप्राप्तया नितिं परिवर्तनं पुनरपि प्रारब्धमङ्गीकृतम् । भूयस्तत् प्रकृतं कृतं च शिथिलक्षिप्तकदोर्लेखया तन्वङ्गया न तु पारितः स्तनभरः ऋष्टुप्रियस्योरसः ।। अत्र हि प्रणयकोपस्योज्जिगमिषयैव यदवस्थानं न तु पारित इत्यु- दयावकाशनिराकरणात्तदेवास्वादजीवितम् ।..क्वचित्तु व्यभिचारिणः प्रशमावस्थया प्रयुक्तश्चमत्कारः । .. क्वचित्तु व्यभिचारिणः सन्धिरेव चर्वणास्पदम् ।...क्वचिद् व्यभिचार्यन्तरशवलतैव विश्रान्तिपदम ! यथा- क्वाकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा। दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥ अत्र हि वितकौं त्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कादैन्ये धृतिचिन्तने परस्परं बाध्यबाधकभावेन द्वन्द्वशो भवन्ती पर्यन्ते तु चिन्ताया एव प्रधानता I. Vikrmorvaasi, Act IV. 2. Ibid, Act IV.

·THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA ददती परमास्वादस्थानमः । एवमन्यदप्युत्प्रेक्ष्यम् । एतानि चोदय- सन्धि-शबलत्वादिकानि कारिकायामादिग्रहणेन न गृहीतानि ॥"-- Op. cit., pp. 175-177. रस, भाव etc. are called अक्रम (i.e. अक्रम-व्यङ्गा) as the intarval between the cognition of the विभाव's, अनुभावs etc. on the one hand and that of the former, though it actually exists, is so small that it is quite imperceptible and can be easily reckoned as nonest. The negative particle (750) in the term अक्रम conveys the idea of small-ness (ईषदर्थ). Candidasa in his commentary on Mammața's Kävyaprakāśa notes: 'अक्रम इति न ईषदर्थेऽज्ञेयतापरम् ।'-p. 92. The negative particle नञ has six different senses. Compare ; “तत्सादृश्य- मभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नार्थाः षट् प्रकीर्तिताः ।।"-Abhinavagupta here remarks that though रस, भाव etc. are usually known as अक्रम, still that does not exclude them from the category of संलक्ष्यक्रमध्वनि. Under certain circumstances thay might be classed with वस्तुध्वनि and अलंकार- अनि as falling under the latter. Compare : "यो रसादिरर्थः स एवाक्रमो ध्वनेरात्मा न त्वक्रम एवं सः । [साक्रमत्वमपि तस्य कदाचिद् भवति । तदा चार्यशक्त्युद्भवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते ।।- Op. cit., p. 174. Usually as soon as we read a poem we become, as it were, simultaneously aware of the emotions (रस) etc. That is why they are called अक्रमव्यङ्गा. But in cases where there is a perceptible interval between the cognition of the expressed sense of a poem (consisting of such (consisting of such factors as विभाव's, अनुभाव's etc.) and that of the emotions suggested by it, th> latter might reasonably be regarded as instances of संलक्ष्यक्रमव्यङ्गा I. Compare : सोऽयं निगदितः सर्वोऽपि रत्यादिलक्षणो व्यङ्गाप्रपञ्चः स्कुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावानुभावव्यभिचारिय सहृदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेणव समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतोः पौर्वापर्यक्रमस्यालक्षणादलक्षाक्रमो ·UDDYOTA II 11 1 none. स चाङ्गित्वेन..ध्वनेरात्मा-रस etc. constitute the soul of poetic art, subject to this important proviso , viz. that they are predominant over all other elements and subservient to As Abhinavagupta remarks. ननु किं सर्वदैव रसादिरों ध्वनेः प्रकारः ? नेत्याह । किं न यदाऽङ्गित्वेन प्रधानत्वेनावभासमानः । एतच्च सामान्यलक्षणे 'गुणीकृत स्वार्था वित्यत्र यद्यपि निरूपितम , तथापि रसवदाद्यलंकारप्रकाशनावकाशदानायान दितम् ।।"-0p. cit.. pp. 174-75. TEXT ६८। इदानीं रसवदलं कारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्यने- विभक्तो विषय इति प्रदर्श्यते- वाच्यवाचकचारुत्वहेतूनां विविधात्मनाम रसादिपरता यत्र स ध्वनेविषयो मतः ॥४॥ रस-भाव-तदाभास-तत्प्रशमलक्षण मुख्यमर्थमनुवर्तमाना यत्र शब्दार्थालवारा गुणाश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया विभिन्नरूपा व्यवस्थितास्तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशः ।। EXPOSITION $ 8. In the preceding kārikā it has been hinted at that "रम etc. would be regarded as cases of ध्वनि only when they are predominant ( 37657 ) and all other elements like the poetic figures ( अलंकार's) belonging both to वाच्य and वाचक are subordinate. The present kārikā explicitly states what was implicit in the preceding kārikā with a view to differentiaiting a case of रसध्वनि proper which is असंलक्ष्यक्रम from व्यपदिश्यते। यत्र तु विचारवेद्यं प्रकरणम्, उन्नेया वा विभावादयस्तत्र सामग्री- विलम्बाधीनं चमत्कृतेन्थिर्यमिति संलक्षाक्रमोऽप्येष भवति ।।-Rasagargādhara, p. 129. See also Dhvanyaloka-Vrtti on the verse "एवंवादिनि देवौ - (Kumāra°, VI. 84) and °Locana thereon (Uddyota JI, p. 248).

·12 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA a case रसवत् etc. which are no more cases of saff than such. common figures of speech as उपमा, अनुप्रास etc. In instances of रसवत् , प्रेयस् , ऊर्जस्विन, etc. रस, भाब etc. are comprehended no doubt, but all the same they only serve to enhance the beauty of the expressed sense just as poetic figures like which अनुप्रास, उपमा etc. beautify the words and ideas to they belong. But in of रसध्वनि ( भावध्वनि etc.), it is the aesthetic emotion that occupy all our consciousactivities, while the expressed sense and the various figures of specch dwindle into insignificance, and merge their individualities towards the highest end in view--viz. the suggestion of the aesthetic emotion, so that the individual charms of the particular figures of speech are not relished apart from the aesthetic relish, or as in any way surpassing it. This, how-- ever, is not the case in instances of रसवत् , प्रेयस् etc., and as such they can never be regarded as रसध्वनि, भावध्वनि, etc.. While in the latter रस ( भाक etc. ) is the soul ( अङ्गिनः ), in the former it is in the position of a mere constituent element ( अङ्ग ), and that makes all the difference. Compare : °Locana : “ननु अङ्गित्वेनावभासमान इत्युच्यते। तत्राङ्गत्वमपि किमस्ति रसादेर्येन तन्निराकरणाय एतद्विशेषणमित्यभिप्रायेण उपक्रमते-इदानीम् इत्यादिना। अङ्गत्वमस्ति रसादीनां रसवत्-प्रेय- ऊर्जस्वि-समाहितालंकाररूपतायामिति भावः । अनया च भङ्गमा रसव- दादिष्वलंकारेषु रसादिध्वनेन्तिर्भावः इति सूचयति । पूर्व हि समासोक्त्यादिषु वस्तुध्वनेनन्तिर्भाव इति दर्शितम् । वाच्यं च वाचकं च तच्चारुत्वहेतवश्चेति द्वन्द्वः । वृत्तावपि शब्दाश्च अर्थाश्च अलंकाराश्चेति द्वन्द्वः ॥'-Op. cit., 180. °Pradipa too remarks: "एते च गुणीभूता रसादयो रसवदाद्यलंकारव्यपदेशं लभन्ते । ननु गुणीभूतो रसो रसवत्, भावस्तु प्रेयः, रसभावाभासौ ऊर्जस्वि, p.

·UDDYOTA II 13 भावशान्तिः समाहितः-इत्यस्त्येव पूर्वेषामलंकारव्यवहारः, न पुनर्भावोदयादिषु । तत् कथमेतदुच्यते इति चेत् । यद्यन्यवचनं विना मद्वचसि नादरस्तर्हि कश्चित् प्रेक्षावानवश्यं ब्रूयात् 'रसादिना तुल्यन्यायत्वात्' इति ।" TEXT २ प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥५॥ यद्यपि रसक्दलं कारस्यान्यैद शितो विषयस्तथापि यस्मिन् काव्ये प्रधानतयाऽन्योऽर्थी वाक्यार्थीभूतस्तस्य चाङ्गभूता ये रसादयस्ते रसादेरल कारस्य विषया इति मामकीनः पक्षः। तद्यथा चाटुषु प्रेयोऽलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते ॥ EXPOSITION $9. In the present kärikä the Dhvanikara expresses his own opinion concerning the true nature of the figures of speech रसवत् etc. When रस, भाव etc. are subordinate to some other element in poetry--whether it be a legtei or some other व्यङ्गयार्थ, we get the figures of speech रसवत् etc., instead of रसध्वनि etc. Thus the figures of speech रसवत् etc. are instances of अपराङ्ग variety of गुणीभूतव्यङ्गा just as समासोक्ति पर्यायोक्त etc. .have been shown to be the instances of the same category on account of the suggested sense ( viz. वस्तु ) being subservient to the expressed sense. Compare अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य ) अङ्गं रसादि अनुरणनरूपं वा । एते च रसवदाद्यलंकाराः।-Kavyaprakāsa, Chap. V. यद्यपि रसवदलंकारस्य....मामकीनः पक्ष :-The treatment of . ..... I. Compare Rūyyaka's Alarnkārasarvasva : 'भावोदयो भावसन्धिविशबलता च पृथगलंकाराः । एते च पृथग् रसवदादिभ्यो 'भिन्नालंकाराः। एतत्प्रतिपादनं च उद्भटादिभिरेषां पृथगलंकारत्वेन अनिर्दिष्ट- त्वात् ॥'-0p. cit., pp. 190-91.

·14 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA the figures of speech 777 etc, as found in the works of the Dhyani school varies from that as recorded in the works of the earlier authors like Bhāmaha, Udbhața, Dandin and others. 1997 as defined by the ancients does not in any way differ from heart of the followers of the Dhvani school, i.e. according to them in 777, the sentiments like I FIT, 5T etc. are primarily developed which is just the case in Tea as well. But the view of the Dhvani-theorists does not correspond with this position of the ancients with regard to 1997 etc. According to the Dhvanikära and his followers rasa etc., when primarily developed (37F7247T ), can never be regarded as mere embellishments ( 377#) and classed in the same rank with the ordinary figures of speech like THT, STIFTA etc. They are the very soul ( 37TEAT) of poetry, and excel in charm all other poetic elements like गुण, अलंकार, fa etc. Without Without rasa poetic art is like a human body without a soul, howsoever adorned it might be with precious ornaments But when T etc. are not primarily relished but made subservient to the expressed sense or some other suggested sense ( 54 Fitief), they cannot claim to be reckoned as the soul as in the previous variety, regarded as mere figures of speech. This change in outlook accounts for the difference between the respective treatments, of the ancients and the moderns (viz. the Dhvanikāra and his followers) with regard to the figures of speech 27, : etc. The view that sentiments like XT STT etc, when primarily developed constitute the soul of a kāvya had not yet dawned upon the predecessors of the Dhvanikara, and this lack of scientific outlook was responsible for their muddled opinion. Pratihārendurāja in his commentary on Udbhata's Kāryālamıkāra-Sāra-Samgrala succinctly hints at this problem, without any comments thereon. Compare :: but are ·UDDYOTA II - "रसानां भावानां च काव्यशोभातिशय हेतुत्वात् किं काव्यालंकारत्वम् उत काव्यजीवितत्वम् इति न तावद् विचार्यते ग्रन्थगौरवभयात् । रसभावस्वरूपं चात्र न विवेचितमप्रकृतत्वाद् बहुवक्तव्यत्वाच्च ।।- Op. cit., p. 54. We might quote however the foilowiug extract from the same work as it is highly illuminating and has a good deal of bearing on the present issue :- "लक्ष्ये तु अलंकाररहितमपि केवलगुणसक्रियमाणशब्दार्थशरीरं काव्यं दृश्यते । यथा अमरुकस्य कवेरनिवद्धशृङ्गाररसस्यन्दी श्लोकः- 'कथमपि कृतप्रत्यापतौ प्रिये स्खलितत्तिरे-' इति । न खलु अत्रार्थालंकारः कश्चित् परिदृश्यते । अथ माधुयौ जोभ्यां परिवृहितस्य प्रसादस्य विद्यमानत्वात् काव्यरूपता, ननु चात्रापि ईर्ष्याविप्रलम्भ-विरहविप्रलम्भशृंगाराभ्यां स्वतिरोधोनेनोपकृतः सभोगशृङ्गारो नायिकानिष्ठो निबद्धस्तद्योगाच्च रसबत्त्वम- लंकारो भविष्यति । ..... ...तत् कथमत्र निरलंकारता. उक्ता! उच्यते । न खलु काव्यस्य रसानां च अलंकार्यालंकारभावः । कि तु आत्मशरीरभावः। रसा हि काव्यस्यात्मत्वेनावस्थिताः, शब्दार्थों च शरीररूपतया। यथा हि आत्माधिष्ठितं शरीरं जीवतीति व्यपदिश्यते, तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवद्रूपतया व्यपदेश: क्रियते। तस्माद् रसानां काव्यशरीरभूतशब्दार्थविषयतयाऽत्मत्वेना- वस्थानं न त्वलंकारतया। रसाभिव्यक्तिश्च यथायोगं माधुयौं- जोभ्यां तारतम्येनावस्थिताभ्यामुपवृहितो योऽसौ प्रसादात्मा गुणस्तेन क्रियते। अतोऽत्र विप्रलम्भशृंगारोपकृतस्य संभोगशृगारस्य सगुण- काव्यात्मत्वेनावस्थानं, न तु काव्य प्रति अलंकारतयेति युक्तमुक्तम् ---'निरलंकारमपि काव्य सगुणं दृश्यते" इति । एवं रसान्तरेषु भावेषु रसभावाभासेषु च वाच्यम् । तदाहुः- Amaru. v. 75. (NSP. Edn.)

·16 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA "रसाद्यधिष्ठितं काव्यं जीवद्रूपतया यतः । कथ्यते तद्रसादीनां काव्यात्मत्वं व्यवस्थितम् ।।" इति।। यत्तु रसादीनां पूर्वमलंकारत्वमुक्तं तदेवंविधभेदाविवक्षया ॥-Op. cit.. pp. 82-83. Compare Abhinavagupta's commentary : अन्यत्रेति- रसस्वरूपे वस्तुमात्रेऽलंकारतायोग्ये वा। मे मतिरित्य- न्यपक्षं दूष्यत्वेन हृदि निधाय अभीष्टत्वात् स्वपक्षं पूर्व दर्शयति "तथापीति ! स हि परदर्शितो विषयो भाविनीत्या नोपपन्न इति भावः । यस्मिन, काव्ये इति स्पष्टत्वेनासङ्गतं वाक्यमित्थं योजनी- यम् । यस्मिन् काव्ये ते पूर्वोक्ता रसादयोऽङ्गभूता वाक्यार्थीभूतश्चा- न्योऽर्थः, चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे ; तस्य काव्यस्य सम्बन्धिनो ये रसादयो- ङ्गभूतास्ते रसादेरलंकारस्य विपयाः, स एवालंकारशब्दवाच्यो भवति योऽङ्गभूतः, न त्वन्य इति यावत् ।।"-Op. cit , p. 191.1 ..दृश्यन्ते-The construction of this sentence is Abhinava gupta explains it in different ways : “अत्रोदाहरणमाह-तद, यथेति। तदित्यङ्गत्वम् । यथाऽत्र वक्ष्यमाणोदाहरणे, तथाऽन्यत्रापीत्यर्थः । भामहाभिप्रायेण चाटुषु प्रेयोऽलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोङ्गभूता दृश्यन्त इतीद- मेकं वाक्यम् । भामहेन हि गुरु-देव-नृपति-पुत्र-विषयप्रीतिवर्णन प्रेयोऽलंकार इत्युक्तम्। तत्र प्रेयानलंकारो यत्र स प्रेयोऽलंकारोऽलं- करणीय इहोक्तः। न तु अलंकारस्य वाक्यार्थत्वं युक्तम् । यदि वा वाक्यार्थत्वं प्रधानत्वं, चमत्कारितेति यावत्। उद्भटमतानुसारिणस्तु भङ क्त्वा व्याचक्षते । चाषु चाटुविषये वाक्यार्थत्वे चाटूनां वाक्या- र्थत्वे, प्रेयोऽलंकारस्यापि विषय इति पूवण सबन्धः। उद्भटमते हि तद्यथा.. somewhat involved. two I. Compare the foilowing verse quoted by Jayaratha anonymously in his ºVimarsini on Rūyyaka's Alarkārasarvasva : "यदाहुः- 'प्रधानतां यत्र रसादयो गता रसो रसादिध्वनिगोचरो भवेत् । भवन्ति ते यत्र रसादिपोपका रसाद्यलंकारदशा हि सा पृथक् ॥ इति ॥'-Op. -cit., p. 186.

·UDDYOTA II 17 भावालकार एव प्रेय इत्युक्तः, प्रेम्णा भावानामुपलक्षणात् । न केवलं रसवदलंकारस्य विषयो यावत् प्रेयःप्रभृतेरपि–इत्यपि-शब्दार्थः । रसवच्छब्देन प्रेयःशब्देन च सर्व एव रसवदाद्यलंकारा उपलक्षिताः । तदेवाह-रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते इति उक्तविषय इति शेपः ।।" °Locana, p. 192. - TEXT ६१०। स च रसादिरलंकारः शुद्धः सङ्कीर्णो वा। तत्राद्यो यथा- कि हास्येन न में प्रयास्यसि पुनःप्राप्तश्चिराद दर्शन केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेष्विति ते वदन प्रियतम-व्यासक्त-कण्ठग्रहो बुद्ध, रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तार रिपुस्त्रीजनः॥ -इत्यत्र करुण-रसस्य शुद्धस्याङ्गभावात् स्पष्टमेव रसवदल कारखम् । एवमेव विधे विषये रसान्तराणां स्पष्ट एवाङ्गभावः । सङ्कीर्णो रसादिरङ्गभ तो यथा- क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्णन, केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन, योऽवधू तस्तिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामोवाापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः॥ --इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य श्लेषसहितस्याङ्गभाव इति, एवं विध एव रसवदाधलंकारस्य न्याय्यो विषयः। अत एव च ईर्ष्याविमलम्भकरुणयोरङ्गत्वेन व्यवस्थानात् समावेशो न दोषः। यत्र हि रसस्य वाक्यार्थीभावस्तत्र कथमलं कारखम् ? अलंकारो हि चारुखहेतुः प्रसिद्धः। न त्वसावात्मैवात्मनश्चारुत्वहेतुः॥ EXPOSITION $ 10. स च....सङ्कीर्णो वा-Now रस etc. might become 2 ·18 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA his patron. an अलंकार, unmixed (शुद्ध) with other figures of speech, or they might be mixed (सङ्कीर्ण) with other figures of speech or रस's as well. Cf. "शुद्ध इति-रसान्तरेणाङ्गभूतेनालङ्कारा- न्तरेण वा न मिश्रः, आमिश्रस्तु सङ्कीर्ण:'- Locana, p. 193. As. an instance of the first variety, Anandavardhana cites the verse-'किं हास्येन-' etc. Here the poet eulogises the royal patron and depicts the sad plight of the ladies of the rival kings only to bring into bolder relief the glory and valour of Thus it is a case of चाटु (praise) to which करुण-रस ( tragic emotion ) is made subordinate. It is an instance of the Ic variety since there is no other figure of speech besides the रसवत् (i.e. करुणरस as गुणीभूत). The following extract from Locana is very illuminating-'अत्र शोकस्थायिभावेन स्वप्नदर्शनोद्दीपितेन करुणरसेन चळमाणेन सुन्दरी- भूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुणः शुद्ध एवालंकारः। न हि त्वया रिपवो हता इति यादृगनलंकृतोऽयं वाक्यार्थस्तादृगयम्, अपि तु सुन्दरतरीभूतोऽत्र वाक्यार्थः, सौन्दर्य च करुणरसकृतमेवेति । चन्द्रा- दिना वस्तुना यथा वस्त्वन्तरं वदनाद्यलंक्रियते, तदुपमितत्वेन चारु- तयाऽवभासात्, तथा रसेनापि वस्तु वा रसान्तरं वा उपस्कृतं सुन्दरं भाति, इति रसस्यापि वस्तुन इवालंकारत्वे को विरोधः ? ननु रसेन किं कुर्वता प्रकृतोऽर्थोलंक्रियते, तर्हि उपमयाऽपि किं कुर्वत्याऽ- लंक्रियेत। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽर्थः। रसेनापि तर्हि सरसी- क्रियते सोऽर्थ इति स्वसंवेद्यमेतत्। तेन यत् केचिदचूचुदन्–'अत्र रसेन विभावादीनां मध्ये किमलकियते, इति तदनभ्युपमपराहतम् । प्रस्तुतार्थस्य अलंकार्यत्वेनाभिधानात् ।।''-Op.cit., p. 194. 'क्षिप्तो हस्तावलग्नः....शराग्निः'-This is Arnarusataka, v. 2. Here too the poet's primary object is to edify the divine prowess of Siva, the slayer of the demon Tripura. But he introduces the erotic emotion (PTFTT) as suggested by the expression कामीवार्द्रापराधः, with a view to rendering the ·UDDYOTA II 19 description more effective. The expressions used here to qualify शराग्निः and कामी are all paronomastic (श्लिष्ट) and as such yield a double sense, one to be construed with शराग्नि: and the other with कामी. Thus here we have करुण- रस as अङ्ग (subordinate) to त्रिपुररिपुप्रभावातिशय along with the figure of speech श्लेषोपमा (i.e. उपमा based on श्लेष). So it is an instance of the सङ्कीर्ण variety. Compare : “क्षिप्त इति । कामिपक्षेऽनादृतः, इतरत्र धुतः। अवध त इति न प्रतीप्सितः प्रत्या- लिङ्गनेन. इतरत्र सर्वाङ्गधूननेन विशरारूकृतः। साश्रुत्वमेकर्ण्यया अन्यत्र निष्प्रत्याशतया। कामीवेत्यनेनोपमानेन श्लेपानुगृहीतेनेा- विप्रलम्भो य आकृष्टस्तस्य श्लेषोपमासहितस्याङ्गत्वम्, न केवलस्य । यद्यप्यत्र करुणो रसो वास्तवोऽप्यस्ति तथापि स तच्चारुत्वप्रतीत्यै न व्याप्रियते इत्यनेनाभिप्रायेण 'श्लेषसहितस्य'-इत्येतावदेवावोचत्, न तु करुणसहितस्येत्यपि ॥"-Op. cit., pp. 195-96. अत एव च ......न दोष:-Now, it might be contended that as शृङ्गार and करुण are mutually antagonistic sentiments, it is an offence against the norms of poetic criticism to introduce them together in the same verse. To this Anandavardhana replies that this contention would have some force if शृङ्गार and करुण had both been equally predominant (तुल्य-प्रधान). But as neither of them is predominant, both being subservient to the poet's devotion towards Siva (देवविषयक रतिभाव), which is the principal theme of the verse, the antagonism disappears, since it cannot subsist between two subordinates. Compare :- "विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला॥" -Dhvanyaloka, III. 20 on which the Vrtti runs as follows : "इयं चाङ्गभावप्राप्तिरन्या ·20 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA -- यदाधिकारिकत्वात् प्रधान एकस्मिन् वाक्यार्थे रसयो वयोर्वा पर- स्परविरोधिनोईयोरङ्गभावगमनं तस्यामपि न दोषः । यथोक्तं-- 'क्षिप्तो हस्तावलग्न' इत्यादौ । कथं तत्राविरोध इति चेत्, द्वयोरपि तयोरन्यपरत्वेन व्यवस्थानात् । अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनो: कथं विरोधनिवृत्तिरिति चेत्, उच्यते--विधौ विरुद्धसमावेशस्य दुष्टत्वं नानुवादे। यथा- "एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्तः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः ।" -इत्यादौ ।। अत्र हि विधिप्रतिषेधयोरनूद्यमानत्वेन समावेशे न विरोधस्तथहापि भविष्यति । श्लोके ह्यस्मिन् ईर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गार- करुणवस्नु नोर्न विधीयमानत्वम् । त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थ- स्वात् तदङ्गत्वेन च तयोर्व्यवस्थानात् ।।"-Op. cit., pp 369-71. TEXT ६११ तथा चायमत्र संक्षेपः- रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम् । अलंकृतीनां सर्वासामलं कारत्वसाधनम् ॥ तस्माद् यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूताः स सर्वः न रसादेरल- कारस्य विषयः; स ध्वनेः प्रभेदः, तस्योपमादयोऽलंकाराः। यत्र तु प्राधान्येनार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुखनिष्पत्तिः क्रियते, स रसादेरलं कारताया विषयः ।। Compare °Locana : "क्रीडाङ्गत्वेन ह्यत्र विरुद्धानामर्थानामभि- धानमिति राजनिकटव्यवस्थापिताततायिद्वयन्यायेन विरुद्धानामपि अन्यमुख- प्रेक्षितापरतन्त्रीकृतानां श्रौतेन क्रमेण स्वात्मपरामर्शेऽप्यविश्राम्यताम् का कथा परस्पररूपचिन्तायामिति येन विरोधः स्यात्"-loc. cit. Govinda Thakkura in his "Pradīpa too makes use of a similar maxim in a similar context : "अत्र चाटुके या राजविषया रतिस्तत्र करुणशृङ्गारा- वुभावपि साक्षादङ्गमिति तन्निर्वाहणकव्याकुलयोरेव राजकार्योद्यतयोरिव भटयो सहजतो विरोधोऽपि न दोषाय ॥-Op. cit.., p. 272. I.

·UDDYOTA II 21 EXPOSITION $11. An alankāra can be properly so called, when it is introduced with a view to enhancing the ultimate aesthetic relish As ordinary figures of speech like उपमा etc. ultimately serve to render more effective the aesthetic charm (रसास्वाद ) which is the soul, they can be properly regarded as alamkāras ( अलंक्रियते अनेन इति अलंकारः). So, too, judging by the same standard, when a particular sentiment (रस) is introduced in such a way that it heightens the beauty of the principal element - whether it be get or TH, it can be properly recognised as one of the many figures of speech, Compare °Locana :- "अयं भाव:-उपमादीनामलंकारत्वे यादृशी वार्ता तादृश्येव रसादीनाम् । तदवश्यमन्येनालंकार्येण भवितव्यम् । तच्च यद्यपि वस्तुमात्रमपि भवति, तथापि तस्य पुनरपि विभावादि- रूपतापर्यवसानाद रसादितात्पर्यमस्त्येव इति सर्वत्र रसध्वनेरेवात्म- भावः । तदुक्तं-रसभावादितात्पर्यमिति । तस्येति । प्रधानस्यात्म- भूतस्य! एतदुक्तं भवति-उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोऽलं क्रियते, तथापि तस्य तदेवालंकरणं यद् व्यङ्गप्रार्थाभिव्यञ्जनसामर्थ्याधानम् इति वस्तुतो ध्वन्यात्मैवालंकार्यः । कटक-केयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायिभिश्चेतन आत्मेव तत्तच्चित्तवृत्तिविशेषौचित्यसूचनात्म- तयालंक्रियते । तथाहि-अचेतनं शवशरीरं कुण्डलायुपेतमपि न भाति, अलंकार्यस्याभावात् । यतिशरीरं कटकादियुक्तं हास्यावहं भवति, अलंकार्यस्यानौचित्यात् । न हि देहस्य किञ्चिदनौचित्यम् इति वस्तुत आत्मैवालंकार्यः, अहमलंकृत इत्यभिमानात् ॥'-Op. cit., pp. 197-98. तस्माद् यत्र....रसादेरलंकारताया विषयः--In this passage the Vrttikära sums up all that has been stated in the preceding sections with regard to the difference between रसध्वनि etc. on the one hand and TF etc. as figures of speech ·22 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA । (अलंकार) on the other. Cf : “रसादेरलं कारताया इति व्यधिकरणषष्ठी। रसादेर्याऽलंकारता तस्याः स एव विषयः । एतदनु- सारेणैव पूर्वत्रापि वाक्ये योज्यम्, रसादिकर्तृ कस्यालंकरण क्रियात्मनो विषय इति ।"-loc. cit. TEXT $ १२ । एवं ध्वनेरुपमादीनां रसवदल कारस्य च विभक्त- विषयता भवति। यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसादालंकारस्य विषय इत्युच्यते, तर्हि उपमादीनां प्रविरल- विषयता निर्विषयता वाऽभिहिता स्यात् । यस्मादचेतनवस्तुवृत्त वाक्यार्थीभूते पुनश्चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनया यथाकथंचित भवितव्यम् । अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थी- भावो नासौ रसवदलं कारस्य विषय इत्युच्यते, तन्महतः काव्य- प्रबन्धस्य रसनिधानभूतस्य नीरसखमभिहितं स्यात्। यथा- तरङ्गभ्र भङ्गा क्षुभितविहगश्रेणि-रसना विकर्षन्ती फेन वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथाविद्धं याति स्खलितमभिसंधाय बहुशो नदीरूपेणेयं ध्रु वमसहना सा परिणता ॥ यथा वा- तन्वी मेघजलाई पल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणः स्वकालविरहाइ विश्रान्तपुष्पोद्गमा। चिन्तामौनमिवाश्रिता मधुकृतां शब्दैविना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा॥ यथा वा- तेषां गोपवधूविलाससुहृदां राधारहःसाक्षिणां क्षेमं भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे लतावेश्मनाम् । विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना ते जाने जरठाभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः॥

·UDDYOTA II 23 -इत्येवमादौ विषयेऽचेतनानां वाक्यार्थीभावेऽपि चेतनवस्तु- वृत्तान्तयोजनाऽस्त्येव । अथ यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनाऽस्ति 'तत्र रसादिरलंकारः। तदेवं सति उपमादयो निर्विषयाः प्रविरलविषया वा वा स्युः। यस्मान्नास्त्येवासौ अचेतनवस्तु- वृत्तान्तो यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति, अन्ततो विभाव- त्वेन। तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामलकारता। यः पुनरङ्गी रसो भावो वा सर्वाकारमल कार्यः स ध्वनेरात्मेति ।। EXPOSITION $ 12. If the view of the Dhvani-theorists, as stated above, regarding the characteristics of the figures of speech etc. be accepted, we are able to properly demarcate the respective spheres of ध्वनि-where रस etc. are predominantly suggested and primarily developed, of the figures of speech like 34#T etc., and lastly of रसवत् , प्रेयः etc. If, however, following the ancients we do not differentiate tasafa proper (viz. where the aesthetic emotion is principally developed ) from रसवत् , where the emotion is subordinate to the expressed 'sense or some other suggested sense, and bring them both under the same head T79T, it becomes difficult to find out independent instances of 3941 etc. For, in every instance, उपमा etc. would be found to be mixed up with रसवत् etc., in which case a new figure of speech, viz. Farce or 2 would arise as a result of the commixture. ( Vide Uddyota 1. Sec. $ 36), and would thus rob 3471 etc. of their independent existence. Compare °Locana : ‘एवमिति। अस्मदुक्तेन विषय- विभागेनेत्यर्थः । उपमादीनामिति । यत्र रसस्यालंकार्यता रसान्तरं चाङ्गभूतं नास्ति, तत्र शुद्धा एवोपमादयः। तेन संसृष्टया नोपमा- दीनां विषयापहार इति भावः ।।'-Op. cit., p. 198. यदि तु....भवितव्यम्-In this passage the author refutes ·24 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA the position of the opponents of the Dhvani-school whose views had been covertly hinted at in the Kārika in the expression मतिः'-'मे मतिरित्यनेन यत् परमतं सूचितं तद्रूषणमुपन्यस्यति- TETATEAT 1 –°Locana. The opponents might argue that the contention of the Dhvani-theorists-viz, that there would be no exclusive sphere left for figures of speech like 39HT etc. if 1997 etc. are not explained in the way already shown above is groundless. For, not every case of 394T is mixed up with रसवत्, as the Dhvani-theorists would have it, so that संसृष्टि would be inevitable. The foremost condition of रसवत. conceived by the ancients, is that permanent feelings like afa etc. alone, when properly developed, become aesthetic emotions. Now, where inanimate objects like rivers, mountains, or forests etc. are primarily described (917978ftua), there cannot be any possibility of the figure of speech 1997, since tfa etc. cannot inhere in inanimate things, as they are exclusive attributes of conscious and living organisms. Such cases can be reasonably regarded as instances of pure TAT etc. if there be any, the possibility of safez or commixture being. ruled out ipso facto as Mac is psychologically as well as logically absurd on the above grounds. Compare : "TTFOT चायमाशय:-अचेतनानां चित्तवृत्तिरूपरसाद्यसम्भवात् तद्वर्णने रस- वदलंकारस्य अनाशङ्कयत्वात् विभक्त एव उपमादीनां विषय इति ॥" Locana. The author refutes this contention as follows: True, that inane objects like hills and rivers are devoid of conscious activities and permanent mental states consequent thereupon, and as such apparently there can be no possibility of the figures of speech 79T etc. when they are primarily described. Yet, in almost all such cases, if properly analysed, we would be able to detect at least some touch of human and conscious elements brought in through the aid of one or other of the numerous figures of speech, and as a ·UDDYOTA IL 25. result we would be again led perforce to recognise the exis-- tence of the figure of speech रसवत्, so that the final result would be nice due to the commixture of 779T etc. with the figures of speech like 39 AT etc. अथ सत्यामपि.. अभिहितं स्यात्-If, again, to save theposition the existence of रसवत् as an अलंकार be denied even though there be the apprehension of human elements, we must have to admit that most of the poetic creations, describing as they do natural phenomena which are per se utterly devoid of the capacity of aesthetic relish, would have to be regarded as नीरस. But such a contingency cannot arise if the position of the Dhvani theorists be accepted. For, the absence. of the रसवत् अलंकार does not render a poetic art नीरस, but the lack of the capability of suggesting emotions (रसध्वनि) in: the reader's mind makes a poem नीरस. And, as in the instances under consideration there is theaft, there can be no disadvantage in the way of regarding them as FTF. Compare : "नीरसखमिति-यत्र हि रसस्तत्रावश्यं रसवदलंकार इति परमतम् । ततो न रसवदलंकारश्चेत् नूनं तत्र रसो नास्तीति परमताभिप्रायात् नीरसत्वमुक्तम् । न त्वस्माक रसवदलंकाराभावे नीरसत्वम्, अपि तु ध्वन्यात्मभूतरसाभावे, तादृक् च रसोऽत्रास्त्येव ॥"-°Locana, pp. 200-201. इत्येवमादौ.. अस्त्येव-In the illustrations cited though. inanimate objects are primarily described by the poet, thehuman element is still in the background. 'बहुभिरुदाहरण- महतो भूयसः प्रबन्धस्येति यदुक्तं तत्सूचितम्'- Locana. अथ.... अन्ततो विभावत्वेन-If, to avoid such a contingency it be argued that when human elements are present there will be रसवत् अलंकार even though inanimate objects are primarily described,. the other problem would remain unsolved as the sphere of उपमा etc. would be completely encroached upon by संसष्टि.

·.26 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA For, in every work of art there must be some human element present, however predominantly descriptive it might be of unconscious phenomena of nature. Compare : "अथेत्यादि नीरसत्वमत्र मा भूदित्यभिप्रायेणेति शेषः । ननु यत्र चेतनवृत्तस्य सर्वथा नानुप्रवेशः स उपमादेविषयो भविष्यतीत्याशङ्कयाह-यस्मादित्यादि । अन्तत इति। स्तम्भपुलकाद्यचेतनमपि वर्ण्यमानमनुभावत्वाच्चेतन- माक्षिपत्येव तावत्, किमत्रोच्यते । अतिजडोऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृतिः स्वविश्रान्तोऽपि वर्ण्यमानोऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावतां त्यक्त्वा काव्येऽ- नाख्येय एव स्यात्, शास्त्रेतिहासयोरपि वा।।''-- Locana, pp. 203-204. Compare on this point the following verse from Dhananjaya'a Dasarupaka : "रभ्यं जुगुत्सितमुदारमथापि नीचमुग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु । यद्वाऽप्यवस्तु कविभावक भाव्यमानं तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके ।।"--Op. cit., IV. 85. The -following extract from Rūyyaka's Alamkārasarvasva should be consulted in this connexion as it clearly brings out the difference between the respective positions of the ancients and the moderns with regard to the figures of speech रसवत्, प्रेयस् etc. - रस भाव-तदाभास-तत्प्रशमानां निवन्धेन रसवत्-प्रेय-ऊर्जस्ति- समाहितानि॥ [उदात्ते महापुरुषचरितस्य चित्तवृत्तिरूपत्वात् चित्त- वृत्ति-विशेष-स्वभावत्वाच्च रसादीनामिह तदलंकाराणां प्रस्तावः । अत एव चत्वारोऽलंकारा युगपत् लक्षिताः । तत्र विभावानुभाव- व्यभिचारिभिः प्रकाशितो रत्यादिश्चित्तवृत्तिविशेषो रसः। भावो विभावानुभावाम्यां सूचितो निर्वेदादिस्त्रयस्त्रिंशद्भेदाः। देवादि- विषयश्च रत्यादिर्भावः । तदाभासो भावाभासश्च । आभासत्वमविषय- 'प्रवृत्त्याऽनौचित्यम् । तत्प्रशम उक्तप्रकाराभ्यां निवर्तमानत्वेन प्रशाम्यदवस्था। तत्रापि रसस्य परविश्रान्तिरूपत्वात् सान संभवति इति परिशिष्टभेदविषयो द्रष्टव्यः । एषामुपनिबन्धक्रमेण रसवदा- दयोऽलंकाराः। रसो विद्यते यत्र निबन्धे व्यापारात्मनि तत् रसवत् ।

·UDDYOTA II 27 as प्रियतरं प्रयो निबन्धनमेव द्रष्टव्यम् । एवम् ऊों वलं विद्यते यत्र तदपि निबन्धनमेव । अनौचित्यप्रवृत्तत्वादत्र वलयोगः। समाहितं परिहारः। स च प्रकृतत्वादुक्तभेदविषयः प्रशमापरपर्यायः। तत्र यस्मिन् दर्शने' वाक्यार्थीभूता रसादयो रसवदलंकारः, तत्राङ्गभूत- रसादिविषये रसवदाद्यलंकारः द्वितीय उदात्तालंकारः। यन्मते तु अङ्गभूतरसादिविषये रसवदाद्यलंकाराः, अन्यस्य रसादिध्वनिना व्याप्तत्वात्, तत्र उदातालंकारस्य विषयो नावशिप्यते, तद्विषयस्य रसवदादिना व्याप्तत्वम् ।।---Op. cit., pp. 182-86. Kuntaka, in his Vakroktijivita, does not regard रसवत् a separate figure of speech at all, and criticises his predecessors including even the Dhvanikāra for holding such a view. According to him the designation 99 is quite a misnomer inasmuch as the possessive sufix #77 is unmeaning and misleading even. We quote below selected portions of the Vrtti on Vakroktijīvita for the convenience of readers :- "..इदानीं रसात्मन: प्रधानचेतनपरिस्पन्दवर्ण्यमानवृत्तेरलंकार- कारान्तराभिमतामलंकारतां निराकरोति- "अलंकारो न रसवत् परस्याप्रतिभासनात् । स्वरूपादतिरिक्तस्य शब्दार्थासङ्गतेरपि ।। .तदिदमत्र तात्पर्यम्-यत् सर्वेषामेवालंकृतीनां सत्कविवाक्याना- मिदमलंकार्यमिदमलंकरणम् इत्यपोद्धारविहितो विविक्तभावः सर्वस्य कस्यचित् प्रमातुश्चेतसि परिस्फुरति । रसवदलंकारवत् इति वाक्ये पुनरवहितचेतसोऽपि न किंचिदे(तदे)व बुध्यामहे । तथा च यदि शृङ्गारादिरेव प्राधान्येन वर्ण्य मानोऽलंकार्यस्तदन्येन केनचित् अलं- करणेन भवितव्यम् । यदि वा तत्स्वरूपमेव तद्विदाह्लादनिबन्धन- त्वादलंकरणमित्युच्यते, तथापि तद्वातिरिक्तमन्यदलंकार्यतया प्रकाश- I. ध्वन्यभाववादिनां मते इत्यर्थः--Jayaratha's Vimarsini thereon.

·28 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA काव्य- नीयम् । तदेवंविधो न कश्चिदपि विवेकश्चिरन्तनालंकारकाराभि- मते रसवदलंकारलक्षणोदाहरणमार्गे मनागपि विभाव्यते। ..अत्रैव .. उपक्रमते-शब्दार्थासङ्गतेरपि। शब्दार्थयोरभिधानाभिधेययोरस- मन्वयाच्च रसवदलंकारोपपत्तिर्नास्ति । अत्र च रसो विद्यते तिष्ठति यस्येति मत्प्रत्ययविहिते तस्यालंकार इति षष्ठीसमासः क्रियते, रस- वांश्चासौ अलंकारश्चेति विशेषणसमासो वा। तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे- रसव्यतिरिक्तमन्यत् पदार्थान्तरं विद्यते यस्यासौ अलंकारः । मेवेति चेत्, तत्रापि तद्व्यतिरिक्तः कोऽसौ पदार्थो यत्र रसवदलं- कारव्यपदेशः सावकाशतां प्रतिपद्यते ? विशेषातिरिक्तः (?) पदार्थो न कश्चित् परिदृश्यते यस्तवानलंकार इति व्यवस्थितिमासा- दयति । तदेवमुक्तलक्षणे मार्गे रसवदलंकारस्य शब्दार्थसङ्गतिर्न कदाचिदस्ति। ..अथवा चेतनपदार्थगोचरतया रसवदलं- कारस्य, निश्चेतनवस्तुविषयत्वेन चोपमादीनां विषयविभागो व्यवस्था- प्यते, तदपि न विद्वज्जनावर्जनं विदधाति । यस्माद् अचेतनानामपि रसोद्दीपनसामर्थ्य समुचितसत्कविसमुल्लिखितसौकुमार्यस रसत्वादुपमा- दीनां प्रविरलविषयता निर्विषयत्वं वा स्यादिति शृङ्गारादिनिष्यन्द- सुन्दरस्य सत्कविप्रवाहस्य च नीरसत्वं प्रसज्यते इति प्रतिपादितमेव पूर्वसूरिभिः । यदि वा वैचित्रवान्तरमनोहारितया रसवदलंकारः प्रतिपाद्यते, यथाभियुक्तैस्तरेवाभ्यधायि- प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥ इति ।। यत्रान्यो वाक्यार्थः प्राधान्यादलंकार्यतया व्यवस्थितस्तस्मिन् तदङ्ग- तया विनिबध्यमानः शृङ्गारादिरलंकारतां प्रतिपद्यते । यस्माद् गुण- प्रधानभावाभिव्यक्तिपूर्वमेवंविधविषये विभूष्यते भूषणविवेकव्यक्ति- रुज्जृम्भते ।.... .किं च, 'काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिः' इति रस एवालंकारः केवलः, न तु रसवदिति मत्प्रत्ययस्य जीवितं किञ्चिदभिहितं ·UDDYOTA II 29 स्यात् ।।-Op. cit., pp. 156-166. TEXT $ १३। किञ्च- तमर्थमवलम्बन्ते येऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः। अङ्गाश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्याः कटकादिवत् ॥६॥ ये तमर्थ रसादिलक्षणमङ्गिन सन्तमवलम्बन्ते ते गुणाः शौर्या- 'दिवत् । वाच्य-वाचकलक्षणान्यङ्गानि । ये पुनस्तदाश्रितास्ते- ऽलंकारा मन्तव्याः कटकादिवत् ॥ EXPOSITION 8 13. We have noted that Dandin and, following him, Udbhata in his lost Bhämaha-vivarana took up their position in favour of the identity of the gunas and alamkāras. (I.Sec. $3) It was Vāmana who first endeavoured to draw a line of demarcation between these two categories, but he differed essentially from the Dhvani school in so far as he posited rīti as the soul of poetic art, while according to the latter it is the suggested sense ( divani), that constitutes the very essence of poetry. Another important point of difference between Vamana and Dhvani kāra is that while the former is a follower of Daņdin with regard to the number of gunas and posit ten such properties—both belonging to 250 and 3727, the latter following Bhāmaha recognises only three--viz., माधुर्य, ओजः and प्रसाद.1 The following extract from the Kāmadhenu on Vāmana's Kāvyālamkāra-sūtra-vrtti is very illumi- I. Compare the following couplet occurring in the Sahityacūdāmani of Bhattagopāla- "राजा भोजो गुणानाह विंशति चतुरश्च यान् । वामनो दश तत्- सारानाह श्रीनेव भामहः ॥"-~-Ibid, vol. II., p. 190 ( Trivandrum Sanskrit Series Edn. ) ·30 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA - . nating as it brings out clearly the difference between the respective view-points of the two schools :- "वस्तुतो रीतिधर्मत्वेऽपि गुणानामात्मलाभस्य शब्दार्थाधीनत्वात् तस्य निरूप्यत्वाच्च शब्दार्थधर्मत्वमुपचारादुक्तम् ।....एवञ्च सति उपक्रमोपसंहारलिङ्गराचार्यतात्पर्यपर्यालोचनायामात्मभूतरीतिनिष्ठा गुणास्तच्छरीरभूतशब्दार्थनिष्ठाः पुनरलंकारा इति निश्चीयते । अतो मन्यामहे गुणत्वादोजःप्रभृतीनामात्मनि समवायवृत्त्या स्थिति- रलंकारत्वाद् यमकोपमादीनां शरीरे संयोगवृत्त्या स्थितिरिति ग्रन्थकारस्याभिमतम् इति। न ह्यविपश्चिदपि कश्चिदभिजानीयाद- भिवदेद् वा न गुणानामात्मनि रीताविवालंकाराणां शरीरभूते शब्दार्थयुगले समवायवृत्त्या स्थितिरिति । एवञ्च गुणालंकाराणामु- भयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरित्यभिमन्यमानर्भेदाभिधानं गड्डरिका- प्रवाहनयेनेति यदुक्तं तन्निरस्तम् ।....अत एव ओजःप्रसादादादीनां गुणत्वं यमकोपमादीनामलंकारत्वमिति च व्यपदेशभेदोऽप्युपपद्यते । एवञ्च सति पूर्वे नित्या इति सूत्रे गुणानां नित्यत्वमलंकाराणाम- नित्यत्वम् इति सूत्रयता सूत्रकृता गुणानां काव्यव्यवहारप्रयोजकत्व- मुक्तं भवति। तथा च परमते व्यङ्गास्य प्राधान्ये ध्वनिरुत्तम काव्यम् , गुणीभावे गुणीभूतव्यङ्गचं मध्यमं काव्यम् , सम्भावनामात्रे चित्रमवरं काव्यम्, इति काव्यभेदाः कथिताः। तथात्रापि गुणसामग्रये वैदर्भी, अविरोधगुणान्तरानिरोधेन ओजःकान्ति- भूयिष्ठत्वे गौडीया, माधुर्य-सौकुमार्यप्राचुर्ये पाञ्चालीति काव्यभेदाः रीति-ध्वनिवादमतयोरियांस्तु ध्वनिरात्मा काव्यस्य, स एव तद्व्यवहार-प्रयोजक इत्युभयत्रापि आत्मनिष्ठा गुणाः। शब्दार्थयुगलं शरीरं तन्निष्ठा अलंकारा इति च सर्वमवि-- शिष्टम् ।।-Op. cit., pp. 71-72. (Benares Sans. Series). कथ्यन्ते । भेदः। All later writers on Poetics have systematically followed this distinction between गुण's and अलंकार's as shown by the ·UDDYOTA II 31. Dhvanikära with the one prominent exception of Jagannātha. The gunas are the exclusive attributes of the soul of poetry, and reside therein through the relation of inherence (समवाय ), while the अलकार's belong to शब्द and अर्थ through the relation of conjunction ( संयोग ), though in the last analysis they serve to highten the emotional effect. It is but a direct corollary of this theory that whereas the alamkāras. are susceptible of removal and substitution, without any commensurate deficiency of the aesthetic effect, the गुण's cannot be removed without causing the very death of the soul itself. Thus while TuT's are essential to the very existence of a Kävya, the alamkāras are merely external appendages. Govinda in his Pradipa admirably brings out the distinction between the two categories: एवं च रसस्योत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वम् , तथात्वे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वम्, अयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वं चेति लक्षणत्रयं गुणानां द्रष्टव्यम् ।....तथा च. रसोपकारकत्वे सति तदवृत्तित्वं, तथात्वे सति रसव्यभिचारित्वं, अनियमेन रसोपकारकत्वं चेति सामान्यलक्षणत्रयम् अलंकाराणाम् ।।" -Op. cit., pp. 174-75. For Jagannātha’s critique of this. definition of qut's as the exclusive attributes of rasa, see supra. TEXT ६१४। तथा च- शृङ्गार एव मधुरः परः प्रसादनो रसः । तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति ॥७॥ शृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः प्रह्लादहेतुत्वात्। तत्- प्रकाशनपरशब्दार्थतया काव्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः । श्रव्यत्वं पुनरोजसोऽपि साधारणमिति ।।

·:32 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA EXPOSITION रसस्यैव $ 14. माधुर्य is the property of the sentiment शृङ्गार, 'but, even though it resides in शृङ्गार-रस, still it is commonly used to qualify 376 and 37ef, constituting the body of poetic art, as they serve to suggest the attribute of माधुर्य. Thus usages like मधुरः शब्दः, मधुरः अर्थः etc. are only secondarily justified on the basis of superimposition (उपचार) or transference. Compare : आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाकारस्य, तथा माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम् । क्वचित् तु शौर्यादि- समुचितस्य आकारमहत्त्वादेर्दर्शनात् आकार एवास्य शूर इत्यादे- र्व्यवहारादन्यत्र अशूरेऽपि वितताकृतित्वमात्रेण शूर इति, क्वापि शूरेऽपि मूर्तिलाघवमात्रेणाशूर इति अविश्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति, तद्वत् मधुरादि-व्यञ्जक-सुकुमारादिवर्णानां मधुरादि- व्यवहारप्रवृत्तेरमधुरादिरसाङ्गानां वर्णानां सौकुमार्यादिमात्रण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविश्रान्तप्रतीतिबन्ध्या व्यवहरन्ति । अत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वर्णैर्व्यज्यन्ते, न तु वर्णमात्राश्रयाः ॥- Kavyaprakāśa, Chapter VIII, Abhinavagupta thus explains the significance of the restrictive particle एव in the kārika : "....शृङ्गार एव इत्येवकारः किमर्थः? उच्यते-नानेन रसान्तरं व्यवच्छिद्यते, अपि तु आत्मभूतस्य रसस्यैव परमार्थतो गुणा माधुर्यादयः, उपचारेण तु शब्दार्थयोरित्येव- कारेण द्योत्यते'-0p. cit., p. 208. But Jagannatha contends that this position of the Dhvani-school is untenable. The attributes like Hretut etc. that are posited to be the exclusive properties of Ta, have no objective reality, and their existence -can be proved neither on the strength of Perception (प्रत्यक्ष- STATUT) nor by Inference ( 397717). They are solely ideal constructions consequent upon the abstractional faculties of ·UDDYOTA II 33 our mind. So there cannot be any logic behind the argument of the Dhvani-theorists, and even शब्द, अर्थ, वर्ण, रचना, रीति etc. can be as much qualified by माधुर्य etc. as रस itself, on the basis of the causal relation subsisting between the former and the latter which are practically indistinguishable from the final aesthetic relish ( रसचर्वणा ) or the effects thereof-viz. द्रुति, दीप्ति and विकास, without resorting to laksanā as in the former view. These arguments are certainly formidable and illuminating. We quote below the full text from Rasagarigādhara bearing on this issue :- "गुणानां चैषां द्रुति-दीप्ति-विकासाद्यास्तिस्रश्चित्तवृत्तयः क्रमेण प्रयोज्याः। तत्तद्गुणविशिष्टरस-चर्वणाजन्या इति यावत् । एव- मेतेषु गुणेषु रसमात्रधर्मेषु व्यवसितेषु मधुरा रचना, ओजस्वी बन्ध इत्यादयो व्यवहारा आकारोऽस्य शूर इत्यादिव्यवहारवदौपचारिका इति मम्मटभट्टादयः ।। येऽमी माधुयौं जःप्रसादा रसमात्रधर्मतयोक्ता- स्तेषां रसधर्मत्वे किं मानम् ? प्रत्यक्षमेवेति चेत्, न। दाहादेः कार्यादनलगतस्य उष्णस्पर्शस्य यथा भिन्नतयाऽनुभवस्तथा। द्रुत्यादि- चित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां रसगतगुणानामननुभवात् । तादृश- गुणविशिष्टरसानां द्रुत्यादिकारणत्वात् कारणतावच्छेदकतया गुणानाम- नुमानमिति चेत् । प्रातिस्विकरूपेणैव रसानां कारणतोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात् । शृङ्गार-करुण-शान्तानां माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्वं, प्राति- स्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभूतमिति तु न वाच्यम् । परेण मधुरतरादिगुणानां पृथग्द्रुततरत्वादिकार्यतारतम्यप्रयोजकतयाऽभ्युप- गमेन, माधुर्यवत्वेन कारणताया गडुभूतत्वात् । इत्थं च प्रातिस्विक- रूपेणैव कारणत्वे लाघवम् । किं च आत्मनो निर्गुणतयाऽत्मरूप- रसगुणत्वं माधुर्यादीनामनुपपन्नम् । एवं तदुपाधि-रत्यादिगुणत्वमपि मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौचित्याच्च । अथ 'शृङ्गारो मधुर'-इत्यादिव्यवहारः कथमिति चेत् । एवं तर्हि द्रुत्यादिचित्त- 3 ·34 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA वृत्तिप्रयोजकत्वम्। प्रयोजकतासंबन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा माधुर्या- दिक्रममस्तु ।। व्यवहारस्तु ‘वाजिगन्धा उष्णा' इति व्यवहारवद- क्षतः। प्रयोजकत्वं चादृष्टादिविलक्षणं शब्दार्थ-रस-रचनागतमेव ग्राह्यम् । अतो न व्यवहारातिप्रसक्तिः। तथा च शब्दार्थयोरपि माधुर्यादेरीदृशस्य सत्त्वात् उपचारो नैव कल्प्य इति तु मादृशाः ॥" -Op.cit., pp. 66-68 (NSP. Edn.). श्रव्यत्वं पुनः....साधारणम्--Here the author covertly refers to the definition of माधुर्य as furnished by Bhāmaha-viz. "श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते" (Kavyālamkara, II. 3). In the printed texts the reading is-"श्रव्यं नातिसमस्तार्थ काव्यं मधुरfquà." See Rücaka's Kävyaprakāśa-samketa (edited by Prof. Siva Prasad Bhattacharya in the Calcutta Oriental Journal Vol. II. No. 7-8), pp. 55., fn. 5. According to Anandavardhana श्रव्यत्व is not the uncommon characteristic of माधुर्य, as it is equally possible in the case of BTTTe as well. It is intersting to note that Viśvanātha also equates माधुर्य etc. with द्रुति, and criticises Mammata who holds that the former are the cause of the latter and consequently distinguishes them from each other. Compare: चित्तद्रवीभावमयो ह्लादो माधुर्यमुच्यते ॥ यत्तु केनचिदुक्तम्-‘माधुर्य द्रुतिकारणम्' इति, तन्न । द्रवीभावस्य आस्वादस्वरूपालादाभिन्नत्वेन कार्यत्वाभावात्'--Sahityadarpana, VIII. 2 and vrtti thereon. See also Rāmacarana's comments: आह्लादातिरिक्तस्य द्रवीभावस्य निर्वक्तुमशकातया आह्लाद एव पर्यवसानम् । एवमाह्लादजनकत्वापेक्षया लघुन आह्लादत्वस्यैव माधुर्यपदशकातावच्छेदकत्व- मुचितमित्याह्लाद एव माधुर्यपदार्थ इति भावः ।-oc. cit. Abhinavagupta too appears to hold the same view. "..एवं माधुयौं जःप्रसादा गुणा उपपन्ना भामहामिप्रायेण । ते च प्रतिपत्तास्वादमया मुख्यतया तत आस्वाद्य उपचरिता रसे ततस्तद्व्यञ्जकयोः शब्दार्थयोरिति तात्पर्यम्"- Locana, p. 2:3. एव त्रयो ·UDDYOTA II 35 TEXT $ १५ । शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत् । माधुर्यमाईतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥८॥ विप्रलम्भशृङ्गार-करुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्षवत्। सहृदय- हृदयावर्जनातिशय-निमित्तत्वाद, इति ॥ EXPOSITION $ 15. It has been stated in the previous Kärikä that माधुर्य is the attribute of शृङ्गार. The present Karikā states that विप्रलम्भशृङ्गार and करुण possess that quality of माधुर्य in a higher degree, because as a result of the realisation of the last two emotions the heart is more softened (द्रवीभूत ) than in the first case. Others again hold that there is some difference in the degree of माधुर्य in the case of विप्रलम्भ and करुण too, the latter excelling the former, which on its part again is excelled by शान्त. Compare Rasagaigādhara : “रसेषु चैतेषु निगदितेषु माधुयौं जःप्रसादाख्यास्त्रीन् गुणानाहुः। तत्र "शृङ्गारे संयोगाख्ये यन्माधुर्य ततोऽतिशयितं करुण, ताभ्यां विप्रलम्भे, तेभ्योऽपि शान्ते। उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जनना'दिति केचित् । 'संयोगशृङ्गारात् करुण-शान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे'- इत्यपरे। 'संयोगशृङ्गारात् करुण-विप्रलम्भ-शान्तेषु अतिशयितमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्' इत्यन्ये । तत्र प्रथम-चरमयोर्मतयोः 'करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्' इति प्राचां सूत्रमनुकूलम् ।। तस्योत्तरसूत्रगतस्य क्रमेणेति पदस्थापकर्षानपकर्षाभ्यां व्याख्याद्वयस्य संभवात् । मध्यस्थे तु मते करुणशान्ताभ्यां विप्रलम्भस्य माधुर्या- तिशये यदि सहृदयानामनुभवोऽस्ति साक्षी, तदा स प्रमाणम् .. - p. 66. I. Kavyaprakāsa, VIII. 48.

·36 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT $ १६। रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः। तव्यक्तिहेतू शब्दार्था- वाश्रित्योजो व्यवस्थितम् ॥६॥ रौद्रादयो हि रसाः परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया त एव दीप्तिरित्युच्यते। तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घ- समासरचनालंकृतं वाक्यम् । यथा- चञ्चभुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- सचूर्णितोड्युगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावबद्धघनशोणितशोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि! भीमः ॥ तत्प्रकाशनपरश्चार्थोऽनपेक्षितदीर्घ समासरचनः प्रसन्नवाचका- भिधेयः। यथा- यो यः शस्त्र विभत्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाञ्चालगोत्र शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् । -इत्यादौ द्वयोरोजरत्वम् ।। EXPOSITION $16. दीप्ति (a particular state of mind like kindling up') is caused by the emotions like ts etc. and this afca is primarily denoted by 3175. As Abhinavagupta explains : "दीप्तिः प्रतिपत्तुहृदये विकास-विस्तार-प्रज्वलनस्वभावा। सा च मुख्यतया ओजःशब्दवाच्या"-Thus, though ओजस् is identical with afcat, it is used as an attribute of emotions like रौद्र, वीर and अद्भुत by transference, and consequently such usages.

·UDDYOTA II 37 , यथा " - as 317TFCT TF: are justified. Again, by a sesond process of transference, it is used to signify शब्द, अर्थ etc. that suggest those emotions, and we get ओजस्वी शब्दः, ओजस्वी अर्थः etc. Compare Locana : "......तया दीप्त्या आस्वादविशेषात्मिकया कार्यरूपया लक्ष्यन्ते रसान्तरात् वृथक्तयः । तेन कारणे कार्योप- चारात् रौद्रादिरेव ओजःशब्दवाच्यः । ततो लक्षित-लक्षणया तत्- प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घसमास-रचनावाक्यरूपोऽपि दीप्तिरुच्यते । 'चञ्चद-इत्यादि। तत्प्रकाशनपरश्चार्थः प्रसन्नर्गमक- र्वाचकैरभिधीयमानः समासानपेक्ष्यपि दीप्तिरित्युच्यते । यथा-'यो यः-' इत्यादि ।" -pp. 210-211. तत्प्रकाशन. ...वाक्यम्-Words that suggest ओजस् should be components of long compounds. Mammața enumerates the formal elements that are suggestive of 37757 thus :- "योग आद्य तृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादिः शषौ वृत्तिदैर्घ्य गुम्फ उद्धत ओजसि ।' वर्ग-प्रथमतृतीयाभ्यामन्त्ययोः द्वितीयचतुर्थयो रेफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित् तुल्ययोः तेन तस्यैव संबन्धः टवर्गोऽर्थात् णकारवर्जः शकार-षकारौ दीर्घसमासः विकटा संघटना : ओजसः। उदाहरणम्- 'मूर्नामुद्वृत्तकृत्ते"-त्यादि ।-Kavyaprakāsam, Chapter VIII. Compare also :-"नकटयन "नकटयेन द्वितीय-चतुर्थवर्ग-वर्णटवर्ग- जिह्वामूलीयोपध्मानीयविसर्ग-सका कारबहुलैवर्णैर्घटितो झय्-रेफान्यतर- घटितसंयोगपरह्रस्वैश्च नैकटयेन प्रयुक्तैरालिङ्गितो दीर्घवृत्त्यात्मा गुम्फ ओजस:"---Rasagarigādhara, p. 80. Anandavardhana cites 'चञ्चद्भुज-'(Venisamhāra, Act. I. 21) to illustrate how harsh letters, conjunct consonants of which 75 and AETETUT are components, and long compounds can suggest the quality called 371417, irrespective of the sense conveyed. तत्प्रकाशनपरश्चार्थ. ..भिधेयः-The suggestiveness of ·38 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA यो यः..... are the meaning does not require long compounds and depends on the theme bcing of a heroic import. अहम-This is Venisamhāra, III. 32. Here, there no long compounds, and yet there is sufficient apprehension of 377517, on account of the judicious selection of words that convey a sense full of heroic grandeur. Cp. °Loc.ina : "अत्र पृथग्भूतैरेव क्रमाद् विमृश्यमानै रथैः पदात् पदं क्रोधः परां धारामाश्रित इत्यसमस्ततैव दीप्तिनिबन्धनम् ।'- loc. cit. Abhinavagupta aomirably points out how माधुय and 34777 are mixed together in definite proportions in the emotions like भयानक, हास्य, शान्त etc.-"हास्यस्य शृङ्गाराङ्ग- तया माधुर्य प्रकृष्ट विकासधर्मतया चौजोऽपि प्रकृष्टमिति साम्यं द्वयोः। भयानकस्य मग्नचित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्ततया ओजः प्रकृष्ट माधुर्यमल्पम् । बीभत्सेऽग्येवम् । शान्ते विभाव- वचित्रवान् कदाचिदोजः प्रकृष्ट कदाचिन्माधुर्य मिति विभागः"- °Locana, p. 212. 64 TEXT १७। समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान् प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रियः ।। १०॥ प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः । स च च सर्वरससाधारणो गुणः सर्वरचनासाधारणश्च व्यङ्गमार्थापेक्षयैव व्यङ्गमार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्यः॥ EXPOSITION § 17. The attribute called TFTC (Perspecuity') is common to all the emotions and is not the exclusive property of any particular sentiment. It consists in the transparence of words and meanings. The words must be such that the readers may ·UDDYOTA II 39 not have any difficulty in grasping their sense imediately, without any contemplation. So also the theme or import must not be obscure and must have a universal appeal. Consequently the presence of a renders the realisation of an aesthetic emotion quick and devoid of any impediment. Compare Abhinavagupta's comments : समर्पकत्वं सम्यगर्पकत्वं हृदयसंवादेन प्रति पत्तृन् प्रति स्वात्मावेशेन व्यापारकत्वं झटिति शुष्क- काष्ठाग्निदृष्टान्तेन । अकलुपोदकदृष्टान्तेन च। तदकालुष्यं प्रसन्नत्वं नाम सर्व रसानां गुणः । उपचारात्तु तथाविधे व्यङ्गाऽथे यच्छब्दार्थयोः समर्पकत्वं तदपि प्रसादः ।-Locana. Mammata in his definition of THC makes use of the two metaphors employed by Abhinavagupta in the above extract : 'शुष्कन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत् सहसैव यः। व्याप्नोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ।।' -Kāvyaprakāśa, Chap. VIII. Thus, the Dhvani-theorists posit three gunas only. The twenty guņas, belonging to Tag and 372p, of the ancients like Dandin, Vamana etc. can be comprehended within these three. Moreover, not all of them can be reasonably regarded as positive excellences, some of these being indifferent, while a few again turn out to be defects under certain ciicumstances and it is a misnomer to call them guilas indiscriminately. Compare : केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचित् न ततो दश ।। I. As Mammața states : श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ।। --0p. cit., Chapter VIII. Also Jagannatha : श्रुतमात्रा वाक्यार्थ करतलवदरमिव निवेदयन्ती घटना प्रसादस्य-Rasagangadhara. p. 80.

·40 THL DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA -Kavyaprakāsa, VIII. 7 and vrtti thercon. For an elaborate discussion of the views of the ancients and models on ile number of gunas, see Rasagaigadhara, pp. 66 ff. TEXT $ १८ । श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्यात्मन्येव शङ्गारे ते हेया इत्युदाहृताः ।। ११॥ अनित्या दोषाश्च ये श्रुतिदुष्टादयः मूचितास्तऽपि न वाच्ये अर्थमात्र, न च व्यङ्गो शृङ्गारव्यतिरेकिणि शृङ्गारे वा ध्वनेरनात्म- भूते। कि तर्हि ? ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारेऽङ्गितया व्यङ्गये ते हेया इत्युदाहृताः। अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न स्यात् । एवमयम- संलक्ष्यक्रमद्योतो ध्वनेरात्मा प्रदर्शितः सामान्येन ।। EXPOSITION as $ 18. It has been a common practice among the authors on Poetics to classify the defects into two groups, according they are universally so (नित्यदोष) or not (अनित्यदोष). Thus, the second group comprises such defects as श्रुतिदुष्टत्व, अप्रतीतत्व, पुनरुक्तत्व etc., while the rest like च्युतसंस्कार, focera etc. would be classed as belonging to the first group. According to this classification श्रुतिदुष्टत्व would not be a defect in the case of emotions like रौद्र, वीर and भयानक where it would be regarded rather as a positive excellence, enhancing as it does the effect of the aesthetic relish, As Viśvanātha states: "वक्तरि क्रोधसंयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते । रौद्रादौ तु रसेऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुणो भवेत् ।।" --Sahityadarpana, VII. 16. But in the case of 71FT, the use of harsh letters has to be m ·UDDYOTA II 41 studiedly eschewed. As Jagannātha observes : "27e faziaat वर्जनीयाः ।........मधुररसेषु दीर्घसमासं झय्घटितसंयोगपरह्रस्वस्य विसर्जनीयादेश-सकार-जिह्वामूलीयोपध्मानीयानां रेफहकारान्यतरघटित- संयोगस्य हलां ल-म-न-भिन्नानां स्वात्मना संयोगस्य झयद्वय घटित- संयोगस्य चासकृत्-प्रयोगं नकटयेन वर्जयेत् । सवर्ण-झयद्वय-घटित- संयोगस्य शर्भिन्न-महाप्राण-घटितसंयोगस्य सकृदपोति संक्षेपः॥"- Rasagaigādhara, pp. 84-85. This twofold classification of defects is justifiable if we posit the existence of a soul, viz. 77, as distinct from the body (शरीर) of poetry which is composed of शव्द and अर्थ. The defects become only so, if they mar the beauty of the soul, though we usually refer to them as belonging to शव्द and अर्थ. Such usages are only secondary. श्रुतिदुष्टत्व is not a universal defect, because it does not mar the beauty of the soul (viz. रस) in every case. It mars the beauty of शृङ्गार, but not of रौद्र. If this be not regarded as the criterion of the above classification, श्रुतिदुष्टत्व would also be counted as a variety of नित्यदोष, for the letters would remain harsh irrespective of any consideration of the nature of the emotion to which they might be related. Compare Mammata :- As Abhinavagupta observes : “एवमस्मत्पक्ष एव गुणालंकार- व्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्यदोपविभागोऽप्यस्मत्पक्ष एव संगच्छते इति दर्शयितुमाह-श्रुतिदुष्टादय इत्यादि ॥"-Mammata observes that this division of defects into two classes proves beyond doubt the existence of the suggested sense apart from “the expressed sense : "यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्ग्य- व्यञ्जकभावो नाभ्युपेयते तदाऽसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्य- दोषत्वमिति विभागकरणमनु पपन्नं स्यात् । न चानुपपन्नं, सर्वस्यैव विभक्ततया 'प्रतिभासात् । वाच्य-वाचकभावव्यतिरेकेण व्यङ्गाव्यञ्जकमात्राश्रयणे तु व्यङग्यस्य बहुविधत्वात् क्वचिदेव कस्यचिदेवौचित्येन उपपद्यत एव विभाग- व्यवस्था ॥"-Kavyaprakāsa, Chapter V. I.

·42 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA "मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद् वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दास्तेन तेष्वपि सः ।।" -Kavyaprakāsa, VII. 1.. दोषा न तु The following extract from Hemacandra's Kāvānuſ äsana is very explicit on this point :-रसस्योत्कर्षापकर्ष हेतू गुण-दोषौ भवत्या शब्दार्थयोः ।। रसो वक्ष्यमाणस्वरूपस्तस्योत्कर्ष हेतवो गुणाः, अपकर्ष- हेतवस्तु दोषाः। ते च रसस्यैव धर्माः, उपचारेण तु तदुपकारिणोः शब्दार्थयोरुच्यन्ते । रसाश्रयत्वं च गुणदोषयोरन्वयव्यतिरेकानुविधानात् । तथाहि यत्रव दोषास्तत्रैव गुणा:, रसविशेषे च शब्दार्थयोः । यदि हि तयोः स्युस्तर्हि वीभत्सादौ कष्टत्वादयो गुणा न भवेयुः हास्यादौ चारलीलत्वादयः। अनित्याश्चैते दोषाः। यतो यस्याङ्गिनस्ते दोपास्तदभावे न दोषास्तभावे तु दोषा इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणदोषयो रस एवाश्रयः ।।-Op. cit., p. 16. Abhinavagupta explains traguaife in the kārikā as. referring to the defects mentioned by Bhāmaha in the couplet : "श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि । श्रृतिकष्टं तथैवाहुर्वाचां दोषं चतुर्विधम् ॥"-I. 47. As he comments : "श्रुतिदुष्टादय इत्यादि। वान्तादयोऽसभ्यस्मृति- हेतवः श्रुतिदुष्टाः । अर्थदुष्टाः वाक्यार्थबलादश्लीलार्थप्रतिपत्तिकारिणः । यथा-'छिद्रान्वेषी महांस्तब्धो घातायैवोपसर्पति' इति । कल्पनया। यथा-'कुरु रुचिम्' इत्यत्र क्रमव्यत्यासे । श्रुतिकष्टस्तु 'अधाक्षीत्', 'अक्षोत्सीत्' तृणेडि' इत्यादि । शृङ्गार इत्युचितरसोपलक्षणार्थम् । वीर-शान्ताद्भ तादावपि तेषां वर्जनात् ।'-°Locana. Abhinavagupta. finally observes that Bhāmaha himself did not at all classify the defects in the way stated above, nor did he show that श्रुतिदुष्ट etc. at all be regarded as Tus in cases of emotions other than शृङ्गार. been done by the authors of the कल्पना- दुष्टास्तु द्वयोः पदयोः can All this has ·UDDYOTA II 43. Dhvani school for the first time. This is implied by the word सूचिताः in the vrtti. Compare : सूचिता इति । न त्वेषां विषयविभागप्रदर्शनेन अनित्यत्वं भिन्नवृत्तादिदोषेभ्यो विविक्तत्वं प्रदर्शितम् । बीभत्स-हास्य-रौद्रादौ त्वेषामस्माभिरभ्युपगमात् शृङ्गारादौ च वर्जनात् अनित्यत्वं त्र दोषत्वं च समर्थितमेवेति. भावः।।-Lacana, pp. 214-215. - TEXT $ १६ । तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताश्च ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने ॥१२॥ अङ्गितया व्यङ्गयो रसादिविवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याङ्गानां वाच्य-वाचकानुपातिनामल काराणां ये प्रभेदा निरवधयो ये च स्वगतास्तस्याङ्गिनोऽर्थस्य रस-भाव- तदाभास-तत्प्रशमलक्षणा विभावानुभाव-व्यभिचारिप्रतिपादन- सहिता अनन्ताः स्वाश्रयापेक्षया निःसीमानो बिशेषाः तेषामन्योन्य- सम्बन्धपरिकल्पने क्रियमाणे कस्यचिदन्यतमस्यापि रसस्य प्रकाराः परिसंख्यातुं न शक्यन्ते किमुत सर्वेषाम् । तथाहि शृङ्गारस्याङ्गिनस्तावदायौ द्वौ भेदौ-संभोगो विप्रलम्भश्च । संभोगस्य च परस्परप्रमदर्शनसुरतविहरणादिलक्षणाः प्रकाराः। विप्रलम्भ- स्यापि अभिलाषाविरहनवासविप्रलम्भादयः। तेषां च प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिभेदः। तेषां च देशकालाद्याश्रयावस्था- भेद इति स्वगतभेदापेक्षया एकस्य तस्यापरिमेयसम, कि पुनरङ्ग-- प्रभेदकल्पनायाम्। ते ह्यङ्गप्रभेदाः प्रत्येकमणिप्रभेद-संवन्धपरि-- कल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोपयान्ति ।। EXPOSITION 8 19. In the preceding sections the Dhvanikāra has consi-- dered the nature of अलक्ष्यक्रमव्यङ्गय-viz. रस, भाव etc. Now ·44 THE DHV. NYALOKA OF ANAND AVARDHANA he observes that it is not possible to enumerate the different varieties of the principal emotions ( T ) or of elements like विभाव, अनुभाव etc., that are subservient (अङ्ग) to them. So also it is not possible to compute precisely the ways in which the numerous figures of speech belonging to tea and 3781 can be brought into relation with the different varieties of अलक्ष्यक्रमव्यङ्गय, as also the mutual relations in which the latter themselves can stand to each other. There would arise endless varieties by permutation and combination, which it is impossible to enumerate severally. But if we leave out the details, we might classify all the different varieties of रस, भाव etc. under one single category-viz. असंलक्ष्यक्रमध्वनि, since they possess one element in common-viz. the property of being suggested without any perceptible sequence intervening between the cognition of the apeTOP on the one hand and the final aesthetic relish on the other. As Mammata, too, notes: “अन्योन्ययोगादेवं स्याद् भेदसंख्याऽतिभूयसी॥ एवमनेन प्रकारेण अवान्तरभेदगणनेऽतिप्रभूततरा गणना। तथाहि-शृङ्गारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामानन्त्यं का गणना तु सर्वेषाम् ।।"-Op. cit,. Chap. y. TEXT ६२० । दिङ मात्र तुच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम् । वुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति ॥१३॥ दिङमात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्रापि रसभेदे सहाल कारैरङ्गाङ्गिभावपरिज्ञानाद् आसादितालोका बुद्धिः सर्वत्र व भविष्यति ।। तत्र- शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुवन्धवान् । सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः ॥१४॥ - ·UDDYOTA II 45 अङ्गिनो हि शृङ्गारस्य ये उक्ताः प्रभेदास्तेषु सर्वेषु एकप्रकारानु- बन्धितया प्रवन्धेन प्रवृत्तोऽनुप्रासो न व्यञ्जकः। अङ्गिन इत्यनेन अङ्गभूतस्य शृङ्गारस्य एकरूपानुवन्ध्यनुप्रासनिबन्धने कामचारमाह । EXPOSITION § 20. In the present section the Dhvanikāra proposes. to show in brief how the various figures of speech can be consistently brought into relation with heaf. He takes up IFTT as the specimen and lays down certain principles that. must be observed in introducing poetic figures in general in a dhvani-kävya, so that the aesthetic effect may be the highest. IFTTTT.... 175:-In all the five varieties of 215TR where they are primarily developed ( 3157 ) and not subordinate, it might be laid down as a universal law that the. figure of speech 377 TT ( alliteration) based on the repetition of the same sound-group ( i.e. if too much hackneyed ) is apt to be an impediment in the way of the proper development of the emotion, detracting as it does from the charm of the aesthetic relish. Thus, in the case of TFTT, long alliterations based on the repetition of the same letters or group of letters, must be carefully avoided. But, short alliterations based on the repetition of varying groups of letters that do not unduly offend the sense of consistency and having some freshness in them, may be introduced without violating the norm laid down above. As Abhinavagupia notes : 564 त्वनुबन्धं त्यक्त्वा विचित्रोऽनुप्रासो निवध्यमानो न दोपाय इत्येकरूप- TEUTA 11--Thus 3TFITF generally is not a figure that can fit in. happily with शृङ्गार. I. Kuntaka in his Vakroktijfvita makes similar observations regarding अनुप्रास, यमक and other poetic figures :- ·-46 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT ६२१ । ध्वन्यात्मभूते शङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् । शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥१५॥ वनेरात्मभूतः शृङ्गारस्तात्पर्येण वाच्य-वाचकाभ्यां प्रकाश्य- मानस्तस्मिन् यमकादीनां यमकप्रकाराणां निवन्धनं दुष्कर-शब्द- भङ्गश्लेषादीनां शक्तावपि प्रमादित्वम्। प्रमादित्वमित्यनेन एतद् दय॑ते-काकतालीयेन कदाचित् कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्ता- वपि भून्नाऽलंकारान्तरवद रसाङ्गत्वेन निबन्धो न कर्तव्य इति 'विप्रलम्भे विशेषतः' इत्यनेन विप्रलम्भे सौकुमार्यातिशयः ख्याप्यते। तस्मिन् द्योत्ये यमकादेरङ्गस्य निवन्धो नियमान कर्तव्य इति ।। EXPOSITION $ 21. In the poem where the emotion of शृंगार is preeminent, the poet is advised to carefully eschew such figures of speech as यमक, चक्रवन्ध, भङ्गश्लेष, etc. howsoever gifted he might be. प्रमादित्वं......न कर्त्तव्य इति-Anandavardhana here observes that solitary cases of Jhop etc., if they come out spontaneously, are not ruled out hereby. The poet should only restrain his natural propensity towards introducing such difficult and obscure figures in abundance with a view to make a display of his own craftsmanship. "नातिनिर्बन्धविहिता नाप्यपेशलभूषिता । पूर्ववृत्तपरित्यागनूतनावर्तनोज्ज्वला ॥"- II. I. which has been explained in the vitti as follows :-निर्बन्धशब्दोऽत्र व्यसनितायां वर्तते। तेन अतिनिर्बन्धे पुनः पुनरावर्तनव्यसनितया विहिता, अप्रयत्नविरचितेत्यर्थः । व्यसनितया प्रयत्नविरचने हि प्रस्तुतौचित्य- परिहाणे: वाच्यवाचकयोः परस्परस्पर्धित्वलक्षणसाहित्यविरहः स्यात्।.... पूर्वमावृत्तानां.... पुनःपुनर्विरचितानां परित्यागेन प्रहाणेन नूतनानामभिनवानां वर्णानामावर्त्तनेन पुनः पुनः परिग्रहेण च तदेवमुभाभ्यां प्रकाराभ्यामुज्ज्वला 'भ्राजिष्णुः।-0p. cit., p. 84.

·UDDYOTA II 47 विप्रलम्भे..... न कर्त्तव्य:--This principle has to be more rigidly observed in the case of विप्रलम्भशृङ्गार, for it is the tenderest of all emotions, and any such obscure and difficult figure of speech as 9 etc. is sure to mar the sentiment completely. “दुष्कर-मुरज-चक्रवन्धादि । शब्दश्लेष इति। अर्थश्लेषो न दोषाय ‘रक्तस्त्व'मित्यादी। शब्दभङ्गोऽपि क्लिष्ट एव दुष्टः, न त्वशोकादौ"- Locassa. The following extract from the Rasagarigādhara should be compared in this connexion :- "........एवं त्वप्रत्ययं यङन्तानि यङ लुगन्तानि अन्यानि च शाब्दिकप्रियाण्यपि मधुररसे न प्रयुञ्जीत । एवं व्यङ्गाचर्वणा- तिरिक्तयोजनाविशेषापेक्षानापातोऽधिकचमत्कारिणोऽनुप्रासनिचयान् यमकादींश्च संभवतोऽपि कविर्न निबध्नीयात् । यतो हि ते रसचर्व- णायामनन्तर्भवन्तः सहृदय-हृदयं स्वाभिमुखं विदधाना रसपराङ मुखं विदधीरन् । विप्रलम्भ तु सुतराम् । यतो मधुरतमत्वेनास्य निर्मल- सितानिर्मित-पानकरसस्येव तनीयानपि स्वातन्त्रमावहन् पदार्थः सहृदयहृदयारुन्तुदतया न सर्वथैव सामानाधिकरण्यमर्हति । यदाहुः--'ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे'- इत्यादि। ये तु पुनरक्लिष्टतयाऽ- सुन्नतस्कन्धतया च न पृथग्भावनामपेक्षन्ते, किं तु रसचर्वणायामेव सुसुखं गोचरीका गोचरीकत्तु शक्याः, न तेषामनुप्रासादीनां त्यागो युक्तः ।।"--Op. cit., pp. 88-89. Hemacandra. in his Kavyanuśāsana quotes the following āryās from a lost work of Bhatta-Lollața which read just like a commentary on the present Karikā:- “यस्तु सरिदद्रिसागर-नग-तुरग-पुरादिवर्णने यत्नः। कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः प्रबन्धेषु ।। यमकानुलोम-तदितर-चक्रादिभिदोऽतिरसविरोधिन्यः । अभिमानमात्रमेतद् गड्डरिकादिप्रवाहो वा ॥इति।। -Op.cit., p. 215. I. Namisādhu the commentator of Rudrata's Kāvýālaṁk ára ·48 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT ६ २२। अत्र युक्तिरभिधीयते- रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत् । अपृयगयत्न-निर्वत्यः सोऽलंकारो ध्वनौ मतः ॥१६॥ निष्पत्तौ आश्चर्यभूतोऽपि यस्याल कारस्य रसाक्षिप्तयैव वन्धः शक्यक्रियो भवेत् सोऽस्मिन् अलक्ष्यक्रमव्यङ्गने ध्वनौ अलंकारो मतः। तस्यैव रसाङ्गत्वं मुख्यमित्यर्थः। यथा- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृयोऽधररसः। मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति वाष्प स्तनतटों प्रियो मन्यु तस्तब निरनुरोधे न तु वयम् ॥ रसाङ्गत्वे च तस्य लक्षणमपृथग्यत्ननिर्वय॑त्वम् इति यो रसं बन्धु- मध्यवसितस्य कवेरलं कारस्तां वासनामत्यूह्य रकान्तरमास्थितस्य निष्पद्यते, स न रसाङ्गमिति । यमके च प्रवन्धेन बुद्धिपूर्वकंक्रियमाणे नियमेनैव यत्नान्तरपरिग्रह आपतति, शब्दविशेषान्वेपणरूपः । अलंकारान्तरेष्वपि तत् तुल्यमिति चेत् , नैवम् । अलंकारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घटनान्यपि रससमाहितचेतसः प्रतिभानवतः कवेरहम्पूर्विकया परापतन्ति। यथा कादम्बर्या कादम्बरी- दर्शनावसरे। यथा च मायारामशिरोदर्शनेन विह्वलायां cites the second āryā under III. 59, which runs as follows: ''इति यमकमशेषं सम्यगालोचयद्भिः सुकविभिरभियुक्तर्वस्तु चौचित्यवद्भिः। सुविहितपदभङ्ग सुप्रसिद्धाभिधानं तदनु विरचनीयं सर्गबन्धोषु भूम्ना ॥" यमक- श्लेष-चित्राणि हि सरसे काव्ये क्रियमाणानि रसखण्डनां कुर्युः । विशेषतस्तु शृगार-करुणयोः। कवेः किलैतानि शक्तिमानं पोषयन्ति, न तु रसवत्ताम् । यदुक्तम्-'यमकानुलोम-' इति । प्रयोगस्तु तेषां खण्डकाव्येषु देवतास्तु- तिषु रणवर्णनेषु च ॥"

·UDDYOTA II 49 सीतादेव्यां सेतो।' युक्तं चैतत् । यतो रसा वाच्यविशेष रेवा- श्रेप्तव्याः। तत्प्रतिपादकैश्च शब्देस्तत्प्रकाशिनो वाच्यविशेषा एव रूपकादयोऽलंकाराः। तस्मान्न तेषां बहिरङ्गत्वं रसाभिव्यक्तौ। यमक-दुष्करमार्गेषु तु तत स्थितमेव । यत्तु रसवन्ति कानिचिद. यमकादीनि दृश्यते, तत्र रमादीनामङ्गना यमकादीनां त्वङ्गितैव । रसाभासे चाङ्गत्वमप्य विरुद्धम् । अङ्गितया तु व्यङ्गो रसे नाङ्गत्वं, पृथक प्रयत्न निर्वत्विाद, यमकादेः॥ EXPOSITION $ 22. The Dhvanikāra here lays down the criterion as to which 377 TT should be properly regarded as instrumental ( अङ्ग) towards the development of the intended emotion. A poetic figure for the improvisation (Farcafe) of which no additional effort is required on the part of the poet besides what is unavoidably necessary for the proper suggestion of the sentiment, which is the only end of his creative urge, can be truly iegarded as organically related with the poetic art. Anything that cannot stand this test must be brushed aside as mere external appendages ( बहिरङ्ग). Thus यमक, मुरजबन्ध, सभङ्गश्लेष etc. can be improvised by the poet only after a good deal of contemplation and search after suitable words and meanings, which for the time being distracts his mind from the final aim in view viz. the suggestion of the requisite emotion I. References are to Candrāpīda's first meeting with the Princess Kādambari in Bāņa's prose romance (see Peterson s Edn. of Kadambari, pp. 186-189) and to Pravarasena's Setubandha, Aśvāsa XI (NSP. Edn.), where Sītā swoons away at the sight of Rāma's severed head falsely presented by Rāvaņa to convince Sītā of her lord's sad end. 4 ·50 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA रसाभिव्यक्ति ).1 Thus, they should be discarded as extraneous elements, as far as possible. Abhinavagupta state: that though it has been observed in the previous kārikā that यमक etc. are to be carefully avoided in the case of शृङ्गार alone, yet it is not the whole truth. They must be universalis avoided irrespective of the nature of the emotion to be suggested. Compare : ‘रसेति-रस-समवधानेन विभावादिघटना. मेव कुर्व स्तन्नान्तरीयकतया यमासादयति, स एवात्रालंकारो रसमारों, नान्यः । तेन वीराद्भ तादिरसेप्वपि यनकादि कवेः प्रतिपत्तुश्च रसविघ्नकार्येव सर्वत्र । गड्डरिकाप्रवाहोपहतसहृदयधुराधिरोहण- विहीनलोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया शृङ्गारे विप्रलम्भे च विशेषत इत्युक्तमिति भावः। तथा च 'रसेऽङ्गत्वं तस्मादे । न विद्यते' इति सामान्येन वक्ष्यति।-0p. cit., pp. 219-20. Note also the following kārikās from Mahimabhatta's Vyaktiviveka, as ther express the: same idea as the present kārika of the Dhvanvāloka- "न चालंकारनिष्पत्त्यै रसबन्धोद्यतः कविः । यतते ते हि तसिद्धिनान्तरीयकसिद्धयः ।। यतः-रसस्याङ्गं विभावाद्याः साक्षान्निष्पादकत्वतः । तवैचित्रयोक्तिवपुषोऽल कारास्तु तदाश्रयाः ।। Op. cit.. Vimarsa, II. 75-76. कपोले पत्राली.. न तु वयम्-Comp. °Locana : करकिसलयन्यस्त -- वदना श्वासतान्ताधरा प्रवर्त्तमानवाप्पनिरुद्धकण्ठी अविच्छिन्नरुदित. चञ्चत्कुचतटा रोषमपरित्यजन्ती चाटूक्त्या यावत् प्रसाधत. home- I. Compare : "रसस्य परिपन्थित्वान्नालकारः प्रहेलिका । उक्तिवैचित्रामात्रं सा च्युतदत्ताक्षरादिका॥- Sahityadarpana, X. I3. Also-“एवं खड् गवन्धादिकमप्यूह्यम् । काव्यान्तर्गडुभूततया तु नेह प्रपञ्च्यते।"-loc. cit.

·UDDYOTA II 51 तावदीाविप्रलम्भागतानुभावचर्वणावहितचेतस एव वक्तुः श्ले- रूपक-व्यतिरेकाद्या अन्ननियन्ताश्चत्रयितुरपि न रसचर्वणाविघ्न- मादधतीति ||-0p. cit., p. 220. 'रसाङ्गत्वे....न रसाङ्गम्'-The criterion as to whether a particular अलंकार is रसाङ्ग ( conducive to the suggestion of the desired aesthetic emotion ) or not, is whether it is produced by the same effort that is called forth for the suggestion of the emotion proper or not. अलंकारान्तरेवपि....तस्थितमेव-One might, howeve::, contend that poetic figures like समासोक्ति, अप्रस्तुत-प्रशंसा etc., are no less difficult and intricate than यमक, सभङ्ग-इलेप etc., and they require as much contemplation and effort on the part of the poet for their proper insertion in a kāvya as the latter, that have been categorically tabooed from the scheme of aesthetic realisation. So there can be no reasonable basis to be found for this discriminatory treatment. To this Ānandavardhana replies : True, the said figures are as much difficult and in.ricate as यमक, मुरजवन्ध etc. Still, the former group differs from the latter in one important respect-viz. while the former spring spontaneously in ceaseless succession from the fountain-head of the poct's imagination as he is absorbed in the contemplation of the emotion in question, it is not so with the latter. The figures of speech like रूपक, समासोक्ति. अप्रस्तुतप्रशंसा etc., are nothing but turns of expression that convey the requisite meanings consisting of proper विभाव's, अनुभाव's, etc., that alore suggest the aesthetic emotion. (तत' in तत्प्रतिपादकैश्च शब्दैः refers to the वाच्यविशेष, viz. विभाव's, अनुभाव's etc.. that constitute the particular import of words constituting a poetic expression or अलकार; while the second तत्° in तत्प्रकाशिनः refers to रसाः in the preceding sentence.) Thus, they can no more be regarded as external appendages than the very thought itself of the poet, The , ·52 THE DHVANYA LOKA OF ANANDAVARDHANA . poet's idea itself gushes forth couched spontaneously in thosu peculiar modes of expression which are called poetic figures or अलंकार's, and cannot be divested of the letter without being completely metamorphosed in the process. Change the poetic figure and you make the poet say something quite different from what was originally intended by him. Kuntaka admirably expresses this idea in the following extract from his Vakroktijīvita :- "अलंकृतिरलंकार्यमपोद्ध त्य विवेच्यते। तदुपायतया तत्त्वं सालंकारस्य काव्यता ।। -अलंकृतिरलंकरणम् , अलंक्रियते ययेति विगृह्य। सा विवेच्यते विचार्यते। यच्चालंकार्यमलंकरणीयं वाचकरूपं वाच्यरूपं च तदपि विवेच्यते। तयोः सामान्यविशेपलक्षणद्वारेण स्वरूपनिरूपणं क्रियते। कथम्-अपोद्धत्य । निष्कृष्य पृथक् पृथगवस्थाप्य, यत्र समुदायरूपे तयोरन्तर्भावस्तस्माद् विभज्य । केन हेतुना--तदुपायतया । तदिति काव्यं परामृश्यते। तस्योपायस्तदुपायः तस्य भावस्तदुपायता तया हेतुभूतया। तस्मादेवंविधो विवेकः काव्यव्युत्पत्त्युपायतां प्रतिपद्यते। दृश्यते च समुदायान्तःपातिनामसत्यभूतानामपि व्युत्पत्तिनिमित्तम् अपोद्धत्य विवेचनम् । यथा-पदान्तभूतियोः प्रकृति-प्रत्यययोः वाक्यान्त- भूतानां पदानां चेति । यद्यवम् असत्यभूतोऽप्यपोद्धारस्तदुपायतया क्रियते तत् किं पुन: सत्यम्-इत्याह । 'तत्त्वं सालंकारस्य काव्यता'। अयमत्र परमार्थः-सालंकारस्य अलंकरण-सहितस्य सकलस्य निरस्तावयवस्य सतः समुदायस्य काव्यता कविकर्मत्वम् । तेनालं- कृतस्य काव्यत्वमिति स्थितिः, न पुनः काव्यस्यालंकारयोगः ॥"- Op. cit., pp. 6-7. Compare also the following kārikās from the same work of Kuntaka :- प्रतिभा प्रथमोद्भेदसमये यत्र वक्रता। शब्दाभिधेययोरन्तः स्फुरतीव विभाव्यते । I. Compare Vrtti : तदयमत्र परमार्थ:-यत् कविप्रयत्ननिरपेक्षयारेव R ·UDDYOTA II 55 अलंकारस्य कवयो यत्रालंकरण करणान्तरम् । असन्तुष्टा निबध्नन्ति हारादेर्मणिबन्धवत् ।। रन्न-रश्मिच्छटोत्सेकभासुरैभू पणैर्यथा । कान्ताशरीरमाच्छाद्य भूषाय परिकल्प्यते ।। यत्र तद्वदलंकारैभ्राजमाननिजात्मना। स्वशोभातिशयान्तःस्थम अलङ्कार्य प्रकाश्यते ।' सोऽतिदुःसञ्चरो येन विदग्धकवयो गताः । खड्गधारापथेनेव सुभटानां मनोरथा: ।।-Op. cit., I. 34-37&43. , यत्तु रसवन्ति....अविरुद्धम् - There are, however, poetic compositions, rare though, where यमक, अनुप्रास etc., are met with and yet there is no appreciable loss of aesthetic charm. Compare, for instance, Raghu-vaniša, Canto IX.1 In Anandavardhana's opinion, here, too it is the sound-effect due to JF5 that is really more attractive and as such predominant ( अङ्गिन् ), while the emotion plays a subordinate role (अङ्गः. In the case of रसाभास, however, the introduction of यमक etc. is not barred. अङ्गितया तु यमकादे:-But where the element of emotion is pre-eminent, the poet should be well advised to totally avoid these figures of sound, that are detrimental to the successful development of sentiments in general. TEXT $ २३। अस्यैवार्थस्य संग्रहश्लोकाः- . शब्दार्थयोः स्वाभाविकः कोऽपि वक्रताप्रकारः परिस्फुरन् परिदृश्यते ।- loc. cit. Compare :-'उदाहरणान्यत्र शिशुपालवधे चतुर्थ सर्गे समपकाणि कानिचिदेव यमकानि रघुवंशे वा वसन्तवर्णने'-Kuntaka's Vakroktijivita, Vrtti on II. 6-7. I.

·54 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA रसवन्ति हि वस्तूनि सालंकाराणि कानिचित् । एकेन व प्रयत्नेन निर्वय॑न्ते महाकवेः॥ यमकादिनिवन्धे तु पृथगयत्नोऽस्य जायते । शक्तस्यापि रसेऽङ्गत्वं तस्मादेषां न विद्यते ॥ रसाभासाङ्गभावस्तु यमझान वार्यते ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ॥ EXPOSITION $ 23. Anandavardhana sums up the theme of the preceding sections in these mnemonic verses of his own. TEXT - ६२४ । इदानीं ध्वन्यात्मभूतस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोऽलंकारवर्ग आख्यायते- ध्वन्यात्मभूते शङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः। रूपकादिरलंकारवर्ग एति यथार्थताम् ॥१७॥ अलंकारो हि वाह्याल कारसाम्यादङ्गिनश्चारुत्वहेतुरुच्यते । वाच्यालंकारवर्गश्च रूपकादिवानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित , अलंकाराणामनन्तत्वात , स सर्वोऽपि यदि समीक्ष्य विनि- वेश्यते, तदलक्ष्यक्रमव्यङ्गग्रस्य ध्वनेरङ्गिनः सर्वस्यैव चारुत्वहेतु- निष्पद्यते॥ EXPOSITION 8 24. If poetic figures like रूपक etc. which have already been noticed and defined by ancient writers like Bharata, Bhāmaha, Daņdin etc., as also others that might be improvised by future authors ( वक्ष्यते च कश्चित् ), can become auxiliary (अङ्ग) towards the suggestion of the sentiment of love (शृङ्गार), if they are introduced after due reflection (समीक्षा) as their appropriateness. True, that Daņdin in his Kävyädarśa to ·UDDYOTA II 55 remarks that all alamkāras in general 'can add emotional race to a piece of poetic composition ( 'काम सर्वो-प्यलंकारो रसमथ निषिञ्चति' ), yet his conception of rasa was widely divergent from the Dhyanikāra's. Moreover, he did not lay down any definite rules as regards the judicious introduction of poetic figures on particular occasions, as has been attenipted by the Dhvanikāra here. TEXT ६२५। एषा चास्य विनिवेशने समीक्षा- विवक्षा तत परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन । काले च ग्रहण-त्यागौ नातिनिहर्तयोषिता ॥१८॥ निव्यूढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम्। रूपकादेरल कावर्गस्याङ्गत्वसाधनम् ।।१६॥ रसवन्धेष्वत्यादृतमनाः कविर्यमलकार तदङ्गतया विवक्षति । यथा- चलापाङ्गां दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमतों रहस्याख्यायोव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करो व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्खमधरम् वयं तत्त्वान्वेपान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती॥ अत्र हि भ्रमर-स्वभावोक्तिरलं कारो रसानुगुणः॥ EXPOSITION $25. Anandavardhana in this section lays down certain principles that must be rightly kept in view by an aspiring poet if he desires to keep in tact the emotional effect. The first of these principles is: विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन ·56 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA कदाचन----The alankara must not be allowed to rival or transcend the charm of the aesthetic relish, and must always. be kept subordinate to the latter, which is the very soul of a poetic composition. To illustrate this, Anandavardhana cites the verse 'चलापाङ्गां दृष्टिम' etc. The poetic figure here is FTHTaifa, as Dusyanta, who is the speaker, vividly describes the movements of the bes that hums and buzzes round Sakuntala's beautiful lotus-like face under the guise. of a lover as it were. The poetic figure is quite in unison with the sentiment depicted here ( viz. संभोग-शृङ्गार ) that is predominantly suggested, and as such can be truly called an alamkāra and not through courtesy alone. As Abhinavagupta notes : हे मधुकर, वयमेवंविधाभिलाषचाटुप्रवणा अपि तत्त्वान्वेषणात् वस्तुवृत्तेऽन्विष्यमाणे हता आयास मात्रपात्रीभूता जाताः । त्वं खल इति निपातेन अयत्न- सिद्धं तवैव चरितार्थत्वमिति शकुन्तलां प्रत्यभिलाषिणो दुष्यन्तस्येय- मुक्तिः । तथाहि कथमेतदीयकटाक्षगोचरा भूयास्म, कथमेषा अस्मद- भिप्रायव्यञ्जकं रहोवचनमाकर्म्यात् , कथं तु हठादनिच्छन्त्या अपि परिचुम्बनं विधेयास्मेति यदस्माकं मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायत्न- निद्धम् । भ्रमरो नीलोत्पलधिया तदाशङ्काकरी दृष्टिं पुनः पुनः स्पशति । श्रवणावकाशपर्यन्तत्वाच्च नेत्रयोरुत्पलशङ्कानपगमात तत्रैव दध्वन्यमान आस्ते । सहज-सौकुमार्य-त्रास-कातरायाश्च रतिनिधानभूतं विकसितारविन्दकुवलयामोदमधुरमधरं पिबतीति भ्रमरस्वभावोक्तिरलंकारोऽङ्गतामेव प्रकृतरसस्योपगतः । अन्ये तु भ्रमरस्वभावे उक्तिर्यस्य इति भ्रमरस्वभावोक्तिरत्र रूपकव्यतिरेक इत्याहुः ।।- Locana, pp. 224-225. TEXT ६ २६ । 'नाङ्गित्वेनेति न प्राधान्येन । कदाचिद् रसादितात- ·UDDYOTA II 57 पर्येण विवक्षितोऽपि ह्यलङ्कारः कश्चिदङ्गित्वन विवक्षितो दृश्यते। यथा- चक्राभिघातप्रसभाशयैव चकार यो राहुवधूजनस्य। आलिङ्गनोदामविलासवन्ध्य रतोत्सवं चुम्वनमात्रशेषम् ।। अत्र हि पर्यायोक्तस्य अङ्गित्वेन विवक्षा रसादितात्पर्य सत्यपीति ।। EXPOSITION $ 26. In this verse, the figure of speech is पर्यायोक्त ( see notes on Uddyota I $ 35 ), since the effect which has. been expressed in words and the cause implied therefrom are both contextual (प्राकरणिक). Comp. चक्राभिघातेति प्राचीन- पद्य राहुशिरश्छेदकारीति व्यङ्गय राहुवधूजनसंबन्धि चुम्बनमात्रा- वशिष्टरतोत्सवनिर्मातृत्वेन रूपेण प्रकारान्तरेणाभिधीयते इत्यस्यापि विवेचने क्रियमाणे राहुशिरश्छेदकर्तृत्वरूपो धर्मः स्वसमानाधिकरणेन तादृशरूपान्तरेण साक्षादुपात्तेन गम्यत इत्येव पर्यवस्यति ।" --Rasagaigādhara, p. 547. The poet intends to intends to convey in this ver se the divine prowess of Vāsudeva, who cut off the head of the demon Rāhu with his disc. But it is the mode of expression that is more striking here. The original reading in Mentha's Hayagrīvavadha, a lost epic, from which the present verse is quoted, was एकाभिघात and not forfTETT which is merely an emendation based on misconception. This is distinctly noticed by Rūyyaka in his commentary Mahinna bhatta's Vyaktiviveka. Compare : 'एकाभिघात’-इति हयग्रीववधे पाठः स्थितः, सुदर्शनस्य पुलिङ्गस्य प्रकान्तत्वात 'य' इत्यनेन परामर्शात् । तत्तु अनवबुध्य 'चक्र' यदि परामृश्यते, तदा यच्छब्दस्य नपुंसकता स्यात् । तन्मुरारिरेवात्र परामृश्यत इत्याशयेना 'चक्राभिघाते'ति पठन्ति । न त्वयं तत्र प्रस्तावः ।।--p. 272. on ·58 THE DAVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA .सत्य- As Anandavardhana states : अत्र हि पर्यायोक्तस्य... पीति. Compare Locana : अत्राह कश्चित्-'पर्यायोक्तमेवात्र कवेः प्राधान्येन विवक्षितम् , न तु रसादि । तत् कथमुच्यते रसादितात्पर्ये सत्यपी'ति । मैवम् ; वासुदेव-प्रतापो पत्र विवक्षितः । स चात्र चान्त्वहेतुतया न चकास्ति, अपि पर्यायोक्तमेव ।।- Op. cit., p. 225. तु TEXT ६ २७ । अङ्गत्वेन विवक्षितमपि यसवसरे गृजाति, नानवसरे। अवसरे गृहीतिर्यथा- उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धन म्या क्षणा- दायास श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः। अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्र वं पश्यन, कोप-विपाटलद्युति मुख देव्याः करिष्याम्यहम् ।। -इत्यत्र उपमा-श्लेषस्य। गृहीतमपि च यमवसरे त्यजति तद्रसानुगुणतयाऽलंकारान्तरा- 'पेक्षया। रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाघ्यः प्रियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि । कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्व तुल्यमशोक ! केवलमह धात्रा सशोकः कृतः॥ -अत्र हि प्रवन्धप्रवृत्तोऽपि श्लेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो रसविशेष पुष्णाति ॥ यथा- EXPOSITION $ 27. In this section Anandavardhana explains the portion 'काले च ग्रहण-त्यागौ' in the Karika 18. The poet should retain ( ग्रहण ) or reject ( त्याग ) a particular अलंकार according as it enhances or deters the development of the ·UDDYOTA II 59 , principal emotion. Anandavardhana illustrates the first variety in the verse 'उद्दामोत्कलिकाम् ( Ratnávali ). Here the figure is उपमा-श्लष ( i.e. Simile based on double entendre ) and the occasion of the employment of this figure is in keeping with the sentiment of ecaffair which it is the object of the poet to suggest. Compare °Locana : 5ETĦT उद्गताः कलिका यस्याः। उत्कलिकाश्च रुहरुहिकाः । क्षणात् तस्मिन्नेवावसरे प्रारब्धा जृम्भा विकासो यया । जृम्भा च मन्मथ- कृतोऽङ्गमईः। श्वसनोद्गमर्वसन्तमारुतोल्लासरात्मनो लतालक्षणस्य आयासमायासनमान्दोलनयत्नमातन्वतीम् । निःश्वासपरम्पराभिश्च आत्मन आयासं हृदयस्थितं सन्तापमातन्की प्रकटीकुर्वाणाम् । सह मदनाख्येन वृक्षविशेषेण, मदनेन कामेन च । अत्र उपमाश्लेप ईर्ष्या- विप्रलम्भस्य भाविनो मार्गपरिशोधकत्वेन स्थितस्तच्चर्वणाभिमुख्यं कुर्वन् अवसरे रसस्य प्रमुखीभावादशायां पुरःसरायमाणो गृहीतः- इति भावः।। -Op. cit., p. 226. As an example of rejection ( त्याग ) according to the exigency of the occasion Anandavardhana cites 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैः.] 'अत्र हि....पुष्णाति'-In the first three feet of the verse the figure is हेतुश्लेप (i.e. काव्यहेतु based on श्लेष), but in the last hemistich, this figure has been abandoned by the poet in favour of the figure of speech व्यतिरेक, which is more capable of suggesting the mood of विप्रलम्भशृङ्गार than the former. Compare 'Locana : रक्ता लोहितः। अहमपि प्रवृद्धानुरागः । अत्र च प्रबोधको विभावः I. 'भीतावियोगोपनतविसंस्थुलावस्थस्य दाशरथेरियमुक्तिः'--Hemcandra's °Viveka on his Kavyānusāsana. "मामाहुः पृथिवीभुजामधिपतिं नागाधि- राजो भवान् , अव्यु छिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिषु। स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा, सर्व मामनु ते प्रियाविरहजां त्वं तु व्यथां TTT: 11" --Vikramorvasi, Act Il', is a close parallel of the verse cited in the Vrtti.

·THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA -- kāra's तदीयपल्लवराग इति मन्तव्यम। एवं प्रतिपादमाद्योऽर्थो विभावत्वेन व्याख्येयः। अत एव हेतुश्लेषोऽयम्। सहोक्युपमाहेत्वलंकाराणां हि भूयसा श्लेषानुग्राहकत्वम् । अनेनैवाभिप्रायेण भामहो न्यरूपयत्- 'तत्सहोक्युपमाहेतुनिदशात् त्रिविधम् --इत्युक्त्या, न तु अन्यालंकारानु- ग्रहनिराचिकीर्षया। रसविशेषमिति विप्रलम्भम् । सशोकशब्देन व्यतिरेकमानयता शोकसहभूतानां निवदचिन्तादीनां व्यभिचारिणां विप्रलम्भपरिपोषकाणामवकाशो दत्तः ॥-0p. cit., pp. 227-238. The verse has been quoted by Jagannātha in his Rasagarigādhara under the section on cufat. He criticises Appayya Diksita, who in his Kuvalayananda, refers to the Dhvaniremarks on this verse (as recorded in this section ), which seem to have been much misrepresented by him in the heat of the controversy. Compare : "यदपि कुवलयानन्दकृताऽलंकारसर्वस्वोक्तार्थानुवादकेन न्यूनताया- मुदाहृतम् - "रक्तस्त्वं नव-पल्लवैरहमपि श्लाघ्यैः प्रियाया गुणैः- इत्यत्र सशोकत्वेन अशोकापेक्षयाऽपकर्ष: पर्यवस्यति-इति, तदपि चिन्त्यम् । रत्याद्यनुकूलतया कुतश्चिदङ्गाद् भूषणापसारणं यथा शोभाविशेषाय भवति, एवं प्रकृते उपमालंकारदूरीकरणमात्रमेव रसानुगुणतया रमणीयम , न व्यतिरेकः । अत एव असमालंकारं प्राञ्चो न मन्यन्ते, अन्यथा तवालंकारान्तरतया तत्स्वीकारापत्तेः । ....अत एव ध्वनिकृता सहृदयधुरन्धरेण 'सुकविषु रसानुसारेण क्वचिदलंकारसंयोगं क्वचिदलंकारवियोग च कुर्याद्' इत्युक्त्वा 'रक्तस्त्वम्' इति पद्यं सादृश्यदूरीकरणे उदाजह।...."-Op. cit., pp. 475-761 - " I. But compare Nāgoji Bhatta's arguments in defence of Appayya Diksita's view : “अत्रेदं चिन्त्यम्-उपमानाद्धि उपमेये वर्ण्यमानं वैलक्षण्यमेव गुणाधिक्यकृतं व्यतिरेकः । तच्च क्वचिदुपमेयोत्कर्षपर्य- ·UDDYOTA II 61 TEXT ? $ २८ । नात्रालंकारद्वयसन्निपातः। कि तहि ? अलंकारा- न्तरमेव श्लेष-व्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवद् इति चेत , न। प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनात्। यत्र हि श्लेषविषय एव शब्द प्रकारान्तरेण व्यतिरेक-प्रतीतिर्जायते, स तस्य विषयः। यथा- 'स हरिर्नाम्ना देवः सहरिवरतुरगनिवहेन' इत्यादौ। अत्र हि अन्य एव शब्दः श्लेषस्य विषयोऽन्यश्च व्यतिरेकस्य । यदि चबंविधे विषयेऽलंकारान्तरखकल्पना क्रियते, तत समृष्टेविषया- पहार एव स्यात् । श्लेषमुखेनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टेविषय इति चेत् , न। व्यतिरेकस्य प्रकारान्तरेणापि दर्शनात् । यथा- नो कल्पापायवायोरदयरयदलत्क्ष्माधरस्यापि शम्या गाढोद्गीर्णोज्ज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमःकज्जलेन । प्राप्तोतपत्तिः पतङ्गात न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो वत्ति सैवान्यरूपा मुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्तिः॥ नात्र श्लेषमात्राच्चारुत्वप्रतोतिरस्तीति श्लेषस्य व्यतिरेकाङ्गत्वेनैव वसायि, क्वचित्तदपकर्षपर्यवसायि, क्वचित्तदनुभयपर्यवसायि । आधिक्य-न्यूनत्व- शब्दावपि उत्कर्षापकर्षपरौ एव । तत्र अपकर्षपर्यवसायि रक्तस्त्वमित्यत्र । अत्र उपमेये सशोकत्वादिगम्यचेतनत्व-सहृदयत्वादिभिः शोकरहितत्व-शोकसहित- त्वाभ्यां च तत्तद्गुणाधिक्यप्रतीतावपि शोकस्य स्वरूपेणापकृष्टत्वात् विरहि- वाक्यत्वाच्च वरमचेतनत्वमेव सम्यक् न पुनः प्रियावियोगादिजन्यशोकास्पद- चैतन्यादि-इति प्रतीतिपर्यवसानात् विरहानुगुणकविनिबद्धतात्पर्यविषयकोs- पकर्षः पर्यवस्यति। अत एव प्रियावियोगाद्यपि तुल्यम इत्यर्थकमावयोः सर्व तुल्यम् इति वाक्यं चरितार्थम् । एतेन रत्याद्यनुकूलेत्यादि उदाजह-इत्यन्तमपा- स्तम । सशोकत्ववर्गनेऽपि रक्तत्वादिधर्मः सादृश्यस्य विपलम्भपरिपोषकतया चमत्कारिणः सन्वेन तदपह्नवस्य कत्तु मशत्यत्वात् ।।-loc. cit..

·62 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA G यत एवं-- विवक्षितत्वात न खतोऽल कारता इत्यपि न वाच्यम् । विधे विषये साम्यमात्रादपि सुप्रतिपादिताच्चारुत्वं दृश्यत एव । यथा- आक्रन्दाः स्तनिर्विलोचनजलान्यश्रान्तधाराम्युभि- स्नद्धविच्छेदभुवश्च शोकशिखिनस्तुल्यास्तडिद्विभ्रमः । अन्तम दयितामुख तव शशी बृत्तिः समैवावयो- स्तत् कि मामनिश सखे जलघर ! वे दग्धुमेवोद्यतः॥ -इत्यादौ ! EXPOSITION as $ 28. नात्रालंकार....चेत-Now it might be argued that in the verse 'रक्तस्त्वम्-', there are not to independent figures, viz. इलेप and न्यतिरेक, shown presently, but there is only one figure of speech which is इलेप व्यतिरेक (संकर ), quite different from the former. So it cannot be stated tliat has been rejected in favour of व्यतिरेक, for it presupposes the existence of tro independent figures, a false assumption, Compare Locarna"किं तहीति : सङ्करालंकार एवायम् ; तत्र किं वा त्यक्तं किं वा गृहीतमिति परस्याभिप्रायः॥" न. ...इत्यादी-Anandhavardana now defines the scope of संकर proper, and distinguishes it from a case where श्लेष and व्यतिरेक are both independent figures. When both श्लेष and cufatti coinhere in the same substratum ( word-unit ), then and then only can there be a genuine case of संकर. But when the substrata of the two figures are different, they should be regarded as two independent figures and not the constituents of a tertium quid-viz. संकर. For examples. 'सहरिः....निवहेन' is an instance of श्लेषव्यतिरेक (संकर ), since the expression Heft: which is fpect is the substratum ·UDDYOTA II 63 1 . of व्यतिरेक too. Comp. °Locana : तस्येति संकरस्य । एकत्र हि विषयेऽलंकारद्वयप्रतिभोल्लासः संकरः। सहरिशब्द एको विषयः : सः हरिः, यदि वा सह हरिभिः सहरिरिति ॥"-p. 228. Thus it is really an example of एक-वाचकानुप्रवेशसंकर. अत्र हि....व्यतिरेकस्य-But in the instance cited in the Vartti -viz. 'रक्तस्त्वम् etc., the two figures इलेष 2nd व्यतिरेक do not coinhere in the same substratum. Thus beiongs to such words as रक्त, शिलीमुख etc., while the apprehension of व्यतिरेक is given rise to by the terms अशोक and लशोक. So. it cannot be called a case of एकवाचकानुप्रवेशसंकर. “अत्र हीति । हिशब्दस्तुशब्दस्यार्थे । 'रक्तस्त्वम्-' इत्यत्रेत्यर्थः । अन्य इति–रक्त इत्यादिः। अन्यश्च अशोक-सशोकादिः ।'—°Locana. यदि च.... स्यात्-Now, it might be contended that if the whole verse constituting a sentence be taken as one single unit instead of such discrete words as रक्त, सशोक etc., व्यतिरेक can be looked upon as coinlering in the same substratum, and the verse 'रक्तस्त्वम्-' would be an instance ofश्लेष-व्यतिरेक संकर. Anandavardhana argues that such a contention would leave no scope for संसृष्टि where two or more figures come together independent of one another, for all such cases would be comprehended under संकर. As °Locana observes : “नत्वेकं वाक्यात्मकं विषयमाश्रित्य एकविषय- स्वाद् अस्तु संकरः-इत्याशङ्कयाह-यदीति । एवंविधे वाक्यलक्षणे विषय इत्येकत्वं विवक्षितं बोध्यम् । एकवाक्यापेक्षया यद्यकविषयत्वमुच्यते, तन्न क्वचित् संसृष्टिः स्यात्, संकरेण व्याप्त- त्वात ।।"-p. 229. विषये। I. Compare : स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकृतिद्वयम् । व्यवस्थितं. च'.--Kavyaprakāsa, X. 14T. 2. For the diference between site and Fearca see our notes on Uddyota I, Sec. $ 36.

·64 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA . श्लेषमुखेनैवात्र......दर्शनात - Having refuted the view that 'रक्तस्त्वम् is an instance of एकवाचकानुप्रवेसंकर, Anandavardhana proceeds to confute the view that it is an illustration of अनुग्राह्यानुग्राहकभावसंकर. Others might argue that the figure of speech व्यतिरेक is based on उपमा, and as in ithe present verse the oufa ipi in the last foot is based on श्लेषोपमा, the latter is the cause of the former, and the relation of अङ्गाङ्गिभाव or अनुबाह्यानुग्रोहकभाव subsists between them. So it is a case of श्लेष-व्यतिरेक-सकर of the अङ्गाङ्गिभाव variety. Anandavardhana replies that this argument is not reasonable. For, though aufa i must be based on THT, still there is no hard and fast rule that the similarity must be explicitly stated in so many words. It might as well be implied and hidden in the background. 1 So, though in the verse cited in the Vrtti 3941 based on oo is expressed in the opening lines, yet that particular 39 T should not be regarded as forming the basis of the cufari of the last line. Compare °Locana : ननूपमागर्भो व्यतिरेकः, उपमा च श्लेषमुखेनें- वायातेति श्लेषोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति सङ्करस्यैष विषयः । यत्र तु अनुग्राह्यानुग्राहक-भावो नास्ति तत्र एकवाक्य गामित्वेऽपि तदेतदाह-कि सर्वत्र उपमायाः स्वशब्देनाभिधाने व्यतिरेको भवति, उत गम्यमानत्वे । तत्राद्यं पक्षं दूषयति- प्रकारान्तरेणेति। उपमाभिधानेन विनापि-इत्यर्थः ॥-Op. cit., p. 229. Anandavardhana illustrates this by citing the 'नो कल्यापायवायो:-' (Mayāra's Suryasataka). Here he contrasts the flickering flame of an ordinary lamp with the luminous and inextinguishable blaze of the solar orb. It is an instance of oufat, but no similarity is expressed at all. संसृष्टिरेव । । verse I. Compare : शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्य वस्तुनोईयोः । तत्र यद् भेदकथनं व्यतिरेकः स उच्यते ॥

·UDDYOTA II 65 notes: As Anandavardhana अत्र हि....दर्शितः. Compare 'Locana : शम्या शमयितु शक्या इत्यर्थः । दीपवर्तिस्तु वायुमात्रेण शमयितुं शक्यते। तम एव कज्जलं तेन । न नो रहिता अपितु रहितैव। दीपवर्तिस्तु तमसाऽपि युक्ता भवति, अत्यन्तमप्रकटत्वात् कज्जलेन च उपरिचरेण । पतङ्गात् अर्कात् । दीपवर्तिः पुनः शलभाद् ध्वंसते, नोत्पद्यते। साम्येति । साम्यस्य उपमायाः प्रपञ्चेन प्रबन्धेन यत् प्रतिपादनं स्व-शव्देन तेन विनापीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-प्रतीयमानैव उपमा व्यतिरेकस्य व्यतिरेकस्य अनुग्राहिणी भवन्ती नाभिधानं स्वकण्ठेनापेक्षते । तस्मान्न श्लेषोपमा व्यतिरेकस्य अनुग्राहित्वेन उपात्ता ॥-p. 230. नात्र....दृश्यत एव-But, inspite of all that has been said in favour of to being an independent figure, the opponents might persist that though in other cases T might be considered in detachment from agfa , yet in the present case श्लेषोपमा is the अङ्ग ( being the cause ) of व्यतिरेक, as there is no charm due to the former and consequently it would of अङ्गाङ्गिभावसंकर. Anandavardhana demurs that SOTTAT has its own beauty, and should be regarded as an independent figure and not merely a constituent element of afat. He quotes the verse --- 3777FGT: स्तनित:-' to illustrate that in the case of व्यतिरेक, उपमा alone ( without any touch of p50 ) can enhance the beauty of a poem ; and there is no gainsaying the fact that उपमा based on 250 would be more charming still. Compare °Locana : "यद्यप्यन्यत्र नैवं, तथापीह तत्प्रावण्येनैव सोपात्ता; तदप्रावण्ये स्वयं चारुत्वहेतुत्वाभावात्-इति श्लेषोपमाऽत्र पृथगलंकारभावमेव न भजते। तदाह-नात्रोति। एतदसिद्धं स्व-संवेदनबाधितत्वादिति हृदये गृहीत्वा स्वसंवेदनमपह्न वानं परं श्लेषं विना उपमामात्रेण चारुत्वसंपन्नमुदाहरणान्तरं दर्शयन् निरुत्तरीकरोति-यत् इत्यादिना।" be a case -p. 231, 5 ·66 THE DHVANYALOKA OF ANAND AVARDHANA TEXT ६२९ । रसनिर्वहणैकतानहृदयो यं च नात्यन्तं निवौद्ध- मिच्छति । यथा- कोपात् कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढ़ नीखा वासनिकेतन दयितया सार्य सखीनां पुरः। भूयो नैवमिति सवलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निहु तिपरः प्रेयान् रुदत्या हसन् ।। अत्र हि रूपकमाक्षिप्तमनिव्यू दं च परं रसपुष्टये ॥ EXPOSITION - 8 29, Anandavardhana now explains the hemistich: 'नातिनिर्वहणैषिता' : “एवं ग्रहणत्यागौ समर्थ्य 'नातिनिर्वहणषिता" इति भागं व्याचष्टे-रसेति "--°Locana. The poet should nct carry a particular figure to its logical extreme ( निर्वहण ), if the emotional effect be hampered thereby. Thus, in the verse quoted the slender arm has been likened to 'a creeper' ;. but the poet has stopped there, without availing himself of the implications of that super-imposition, which if worked out logically in all its details would have demanded the further superimposition of व्याधवधू on दयिता, of कारागारपञ्जर on वासगृह, a process contrary to the dictates of all good sense and propriety. Thus, the 697 has been arrested, in conformi ty with the prevailing sentiment of शृङ्गार. Compare : "बाहुलतिकायाः बन्धनीयपाशत्वेन रूवणं यदि निर्वाहयेत् , दयिता व्याधवधूः, वासगृहं कारागार-पञ्जरादीति परमनौचित्यं स्यात्' °Locana. p. 232. TEXT ६३०। निर्वामिष्टमपि यं यत्नादङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षते। यथा- ·UDDYOTV II 67 श्यामास्वङ्ग चकितहरिणीप्रक्षणे दृष्टिपातं गण्डच्छायां शशिनि शिखिनां वह भारेषु केशान् । उत्पश्यामि प्रतनुषु नदोवोचिषु भ्र विलासान् हन्तैकस्थं क्वचिदपि न ते भीरु ! सादृश्यमस्ति ।। स एवमुपनिवध्यमानोऽलंकारो रसाभिव्यक्तिहेतुः कवर्भवति । उक्तनकारातिक्रमे तु नियमेन व रसभङ्गहेतुः सम्पद्यते। लक्ष्य च तथाविध महाकविप्रवन्धेष दृश्यते बहुशः । तत्तु सूक्तिसहस्रद्योति- तात्मनां महात्मनां दोषोद्घोषणम् आत्मन एव दूषण भवतीति न विभज्य दर्शितम् । किं तु रूपकादेरल कारवर्गस्य येयं व्यञ्जकले रसादिविषये लक्षणदिग दर्शिता तामनुसरन् वयं चान्यत् लक्षणमुत्प्रेक्षमाणो यदालक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्तरोक्तमेवं ध्वनरात्मानमुपनिवनाति सुकविः समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति ॥ । EXPOSITION counter § 30. In this section Anandavardhana explains the Kārikaportion 'निव्यूढावपि....वेक्षणम्'--The alamkāra, even though carried out to its logical extreme, must be subordinate to the principal sentiment. In thc vers: 'श्यामास्वङ्ग-(Meghadita, 109), the figure of speech 37 T has been effectively carried out to the very end by the poet and yet that does not run to the prevailing mood ( i.e विप्रलम्भ-शृङ्गार). Compare Locana : निर्वादुमिति । निःशेषेण परिसमापयितुमित्यर्थः । शामासु सुगन्धि-प्रिय लतासु पाण्डिम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात्। शशिनि इति पाण्डुरत्वात्। उत्पशामि यत्नेनोत्प्रक्षे । जीवितसंधारणायेत्यर्थः । हन्तेति कष्टम्। एकस्थसादृश्या भावे हि दोलायमानोऽहं सर्वत्र स्थितो न कुत्रचित् एकस्य धृतिं लभे इति भावः। भीरु इति। यो हि कातरहृदयो भवति नासौ सर्वस्व- ·68 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA मेकस्थं धारयतीत्यर्थः । अत्र हि उत्प्रक्षायास्तदभावाध्यारोप- रूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपक्रान्तं तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भ- रस-पोषकमेव जातम् ।।-Op. cit., p. 233. स एवम् ....दर्शितम्-If the principles formulated above be properly observed by a poet, the poetic figures would uniformly turn out to be important accessories towards the development of the sentiments in view, Otherwise, the alamkāras do only mar the charm of the aesthetic relish. There are numerous instances in the works of great poets, that can serve as illustrations of the breach of these poetic norms. But Anandavardhana, out of intrinsic modesty and respect for genius, desists from citing the counter-examples (प्रत्युदाहरण). As he remarks : 'तत्तु सूक्ति....दूषणं भवति'.1 Hemacandra, the great Jaina teacher, however, records in his Kāvyānusāsana instances to illustrate the violation of these principles. The relevant extracts are given below from that treatise :--- "तत्र रसोपकारप्रकारानाह- तत्परत्वे काले ग्रहत्यागत्योः नातिनिर्वाहेऽप्यङ्गत्वे रसोप- कारिणः॥ अलंकारा इति वा ते। तत्परत्वं रसोपकारकत्वेनालंकारस्य प्रवेशः, न बावकत्वेन, नापि ताटस्थ्येन। यथा- 'चलापाङ्गा'- मित्यादि ।....वाधकत्वेन यथा- 'स्रस्तः स्रग्दामशोभां त्यजति विरचितामाकुलः केशपाशः क्षीवाया नूपुरौ च द्विगुणतरमिमौ क्रन्दतः पादलग्नौ । व्यस्तः कम्पानुवन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्याः क्रीडन्त्याः पीडयेव स्तनभरविनमन्मध्यभङ्गानपेक्षम् ।।' I. Cp. न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ॥--Kumārasambhava, Canto V.

·UDDYOTA II 69 , -अत्र पीडयेवेत्युत्प्रक्षालंकारोऽङ्गी सन् तदनुग्राहकश्चार्थश्लेषः करुणो. चितान् विभावानुभावान् संपादयन् बाधकत्वेन भातीति न प्रकृत- रसोपकारी॥ ताटस्थ्येन यथा- 'लीलावधूतपद्मा कथयन्ती पक्षपातमधिकं नः । मानसमुपैति केंयं चित्रगता राजहंसीव ॥' पुलहक-लिखित-सागरिका-प्रतिबिम्बदर्शनाभिजाताभिलाषस्य वत्स- राजस्येयमुक्तिः तटस्थस्येव कविनोपरचितेति श्लेषानुगृहीतोपमालंकार- प्राधान्येन प्रस्तुतो रसो गुणीकृतोऽपरिजिघटिषया ।। अङ्गत्वेऽपि कालेऽवसरे ग्रहणं यथा-'उद्दामोत्कलिकाम् - इति।....न त्वेवं यथा- 'वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेषितं ते ग्रस्ता: पुनरभ्रतोयकणिका तीव्रतर्बहि भिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैनीताः क्षयं लुब्धकै- दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ॥' अत्र वाताहारत्व पश्चाद् वाच्यमपि आदौ उक्तम् इत्यतिशयोक्ति- रनवसरे गृहीता। तथाहि प्रथमत एव प्रथमपादे हेतूत्प्रेक्षया यदतिशयोक्ते रुपादानं, न तत् प्रकृतस्य दम्भप्रकर्षप्रभावतिरस्कृतगुण- गणानुशोचनमयस्य निर्वेदस्य अङ्गतामेति। नहि वाताहारादधिको दम्भस्तोयकणवतं, नापि ततोऽधिकं दम्भनत्वं मृगाजिनवसनमिति ।। गृहीतस्यावसरे त्यागो यथा- 'रक्तस्त्व'-मिति । न त्वेवं -- यथा-- आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिभूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिद्रुहिणान्वये च तदहो नेदृग् वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावणः क्व नु पुनः सर्वत्र सर्वे अत्र 'न रावण'-इत्यस्मादेव त्यागो युक्तः । तथाहि रावण इत्येतज् जगदाक्रन्दकारित्वाद्यर्थान्तरं प्रतिपादयज्जनकस्य धर्मवीरं प्रत्यनुभावतां गुणाः॥

·70 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA प्रतिपाद्यते। ऐश्वर्य पाण्डित्यं परमेशभक्तिर्देशविशेषोऽभिजन- इत्येतत् सर्व लोकमपबाधमानस्य अधर्मपरस्य नार्थक्रियाकारकमिति तावतोऽर्थस्य तिरस्कारकत्वेनैव रावणचेष्टितं निर्वाहणीयम् । यत्तु अन्यदुपात्तं 'क्व नु पुन'-रिति तद्यदि ससंदेहत्वेन योज्यतेऽथाक्षेपत्वेन अथापि 'नेदृग्वरो लभ्यते' इत्यर्थान्यरन्यासत्वेन तथापि प्रकृतस्य धर्मवीरस्य न कथंचित् निर्वाहः ।। नात्यन्तं निर्वाहो यथा - 'कोपात् कोमले'ति ।....न त्वेवं यथा-- 'सञ्चितपक्ष्मकपाट नयनद्वारं स्वरूपताडनेन । उद्घाटय सा प्रविष्टा देहगृहं सा हृदयचौरी।।' -अत्र नयनद्वारमित्येतावदेव सुन्दरं शृङ्गारानुगुणं, नत्वन्यद्रूपणम् ।। निर्वाहेऽप्यङ्गत्वं यथा-'श्यामास्वङ्गमिति' ।....नत्वेवं यथा- 'न्यञ्चत् कुञ्चितमुत्सुकं हसितवत् साकूतमाकेकर व्यावृत्तं प्रसरत् प्रसादि मुकुलं सप्रम कम्पं स्थिरम् । उद्धृ भ्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकचं मज्जत्तरङ्गोत्तरं चक्षुः साश्रु च वर्तते रसवशादेकैकमन्यक्रियम् ॥' अत्र रावणस्य दृगविंशतौ वैचित्रण स्वभावोवितर्निहिताऽपि रसस्य अङ्गत्वेन न योजितेति ।।-Op.cit., pp. 17-22. TEXT ६३१ । क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वान- संनिभः शब्दार्थशक्तिमूलत्वात् सोऽपि द्वधा व्यवस्थितः ॥१०॥ अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गाखाद- नुरणनप्रख्यो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्तिमूलोऽर्थ शक्तिमूल- श्चेति द्विप्रकारः॥

·UDDYOTA IT 71 EXPOSITION [31. Having thus discussed the nature of असंलक्ष्य-क्रम ध्वनि in all its details, Anandavardhana proposes to deal with the .other variety of विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनि-viz. संलक्ष्यक्रमध्वनि, also called अनुस्वान-संनिभ-ध्वनि. The name is significant in so far as the sequence between the apprehension of the expressed and the suggested senses is distinctly noticeable, just as the sequence between the first sound and the vibrations thereof is noticeable, when a bell is rung. This संलक्ष्यक्रम-ध्वनि again has two main divisions, according as it is based on formal suggestiveness (शब्दशक्तिमूल°) or material suggestiveness ( अर्थशक्तिमूल ). Compare °Locana :- "एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः प्रथम भेदमलक्ष्यक्रमं विचार्य द्वितीयं भेदं विभक्तुमाह-क्रमणेत्यादि । प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्तः। घण्टाया अनुरणनमभिघातजशब्दापेक्षया क्रमेणैव भाति । सोऽपीति । न केवलं मूलतो ध्वनिर्द्विविधः। नापि केवलं विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविधः। अयमपि द्विविध एवेत्यपिशब्दार्थ: ।।" Op. cit., pp. 234-35. TEXT ६३२ । ननु शब्दशत्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि ध्वन: प्रकार उच्यते, तदिदानी श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात् । नापहृत इत्याह- आक्षिप्त एवालंकार: शब्दशक्त्या प्रकाशते यस्मिन्ननुक्तः शब्देन शाशक्त्युदभवो हि सः ॥२१॥ यस्मादलंकारो न वस्तुमात्र यस्मिन् काव्ये शब्दशत्त्या प्रकाशते, स शब्दशत्त्युभवो ध्वनिरित्यस्मा विवक्षितम् । वस्तुद्वये च शब्दशक्त्या प्रकाशमान श्लेषः। यथा- - ·72 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA येन ध्वस्तमनोभवन बलिजित्कायः पुरास्त्रोकृतो यश्चोवृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायांत् स स्वयमन्धकक्षयकरस्वां सवेदोमाधवः ।। EXPOSITION $ 32. When a homonymous word ( अनेकार्थशब्द ) is used to denote more than one senss-one of which is प्रकृत ( i.e. contextual ) and the other अप्रकृत, the former alone is conveyed through the primary function or Denotation (अभिधा- व्यापार), while the latter is comprehended through suggestion ( 545-5771). The 37777 sense cannot be conveyed through the self-same function of denotation, because the context (प्रकरण ) is one of the restrictive factors enumerated by Bhartſhari, that delimit the scope of denotation to the field of the contextual sense alone, where the conventional meanings (शब्दार्थ) are many and consequently indeterminable (अनवच्छेद). In such cases the word-element is the most important factor, since the substitution of any other synonymous word for that particular word in question will fail to give rise to the cognition of the 37TH sense. Now, it might be asked : 'What is the difference between श्लेष and शब्द-शक्तिमूलध्वनि ? In both the cases we have homonymous words ( 37asi- शब्द , and the apprehension of more than one sense there. from. So what is the reason for differentiating them as two distinct categories What more, if in such cases we posit शब्दशक्तिमूलध्वनि instead of श्लेष, there would be left no exclusive scope for the latter. As Anandavardhana puts it : 'नतु....अपहृतः स्यात्-'. The Dhvanikāra has answered this contention in the present kārikā : 'आक्षिप्तः....हि सः'- True,, that in शब्दशक्तिमूलध्वनि, as in श्लेष, we have the apprehen- ?

·UDDYOTA II 73 sion of more than one sense. But, while in the former we have, in addition, the apprehension of an unexp:essed poetic figure ( अलंकार ) qua. some definite relation like सादृश्य etc. subsisting between the two senses ( viz. the primary and the suggested ), in the latter no such relation is cognised. And this constitutes the essential difference between the two categories (viz. श्लेष and शब्दशक्तिमूलध्वनि ). In श्लेष two or more senses are realised-minus that unexpressed relation that constitutes the link between the two discrete meanings. As Anandavardhana. observes : यस्मादलंकारो....श्लेष:-As an illustration of so, when two unrelated facts alone are comprehended, he cites the verse : 'येन ध्वस्तमनोभवेन-'. This is an adoration to Siva and Vişņu simultaneously. Compare °Locana : येन ध्वस्त बाल क्रीड़ायामात्मनः शकटम् । अभवेन अजेन सता। वलिनो दानवान् यो जयति तादृग येन कायो वपुः पुराऽमृत- हरणकाले स्त्रीत्वं प्रापितः। यश्चोवृत्तं समदं कालियाख्यं भुजङ्ग हतवान्। रवे शब्दे लयो यस्य । 'अकारो विष्णु :'-इत्युक्तेः । यश्चागं गोवर्धनपर्वतं गां च भूमि पातालगताम् अधारयत् । यस्य च नाम स्तुत्यमृषय आहुः। किं तत् ? शशिनं मथ्नाति इति क्विप्-- राहुः, तस्य शिरोहरो मूर्धापहारक इति । स त्वां माधवो विष्णुः सर्वदः : पायात्। कीदृक् ? अन्धकनाम्नां जनानां येन क्षयो निवासों द्वारकायां कृतः । यदि वा मौषले इषीकाभिस्तेषां क्षयो विनाशो येन कृतः।। द्वितीयोऽर्थ:--येन ध्वस्त-कामेन सता बलिजितो विष्णो: सम्बन्धी कायः पुरा त्रिपुर-निर्दहनावसरेऽस्त्रीकृतः, शरत्वं नीतः। उद्वत्ता भुजङ्गा एव हारा वलयाश्च यस्य, मन्दाकिनी च योऽधारयत् । यस्य च ऋषयः शशिमत् चन्द्रयुक्तं शिर आहुः। हर इति च यस्य नाम स्तुत्यमाहुः। स भगवान् स्वयमेव अन्धकासुरस्य विनाशकारी त्वां सर्वदा सर्वकालम् उमाया धवो बल्लभः पायादिति। अत्र वस्तुमात्रं द्वितीयं प्रतीतं नालंकार इति श्लेषस्यैव विपयः ।।-0p. cit., ·74 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA pp. 235-36. This view of Anandavardhana-viz. that in शब्दशक्तिमूलsaft there must necessarily be an apprehension of the unexpressed relation to link the two apparently discrete ideas, seems to be contrary to the opinion of later authors like Mammața etc , who state that mere geI (fact ) might also be suggested in a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. As Mammata observes :- अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते । प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।। -Kavyaprakāsa, IV.38. As an example of शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि, Mammata cites the verse:- - 'पन्थिअ ण एत्थ सत्यरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे । उण्णअपओहरं पेक्खिउण जड वससि ता वससु॥'- and notes : “अत्र यापभोगक्षमोऽसि तदाऽस्स्वेति व्यज्यते ।।'- Riyyaka, in his commentary called काव्यप्रकाशसंकेत on Mammata's work, criticises Mammața for regarding gegaafar as a variety of शब्दशक्तिमूलध्वनि, though he himself justifies शब्दशक्तिमुलवस्तुध्वनि in his Alamkāra-Sarvasva. Compare : ....यत्र तु प्रस्तुताभिधेयपरत्वेऽपि वाक्यस्य श्लिष्टपदमहिम्ना वक्ष्यमाणार्यनिष्ठमुपक्षेपापराभिधानं सूचकत्वं तत्र किं श्लेष उत शब्दशक्तिमूलवनिरिति विचार्यते । अर्थद्वयस्य अन्वितत्वेन अभिधेयतया वक्तुमनिष्टे;। नापि ध्वनिः । उपक्षेप्यस्य अर्थस्य असंवद्धत्वाभावात् तेन सह उपमानोपमेयत्वस्य अविवक्षणात् । न चान्या गतिरस्ति । तदत्र किं कर्त्तव्यम् । उच्यते- श्लेषस्य उक्तनयेन अप्रवृत्तेनेरेवायं विषय इति निश्चयः। तथाहि- शब्दशक्तिमूले ध्वनौ अर्थान्तरस्य असंबद्धत्वात् सम्बन्धार्थमौपम्यं तत्र न तावत् श्लेषः । - ·UDDYOTA IL 75 कल्प्यते । स च संबन्धः प्रकारान्तरेण औपम्यपरिहारेण यद्यप्युपपा- दयितुं शक्यः स्यात् , तत् कोऽयमभिनिवेशस्तत्र उपमाध्वनौ। वस्तु- ध्वनिरपि सम्बन्घान्तरेण तत्र समीचीनः स्यात् । अत एव- 'अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।।- इति न्यायभवनवन्धन (?) द्विधा शब्दशक्त्युद्भव उक्तः । एवं प्रकृतेऽपि यत्र सूचनाव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनि- बर्बोद्धव्यः। यथा- 'सद्यः कौशिकदिग्विजृम्भणवशादाकाशराष्ट्र रसात त्यक्त्वा धूस रकान्तिवल्कलधरो राजास्तशैलं ययौ। तत्कान्ताऽप्यथ सान्त्वयन्त्यलिकुलध्वानः समुल्लासिभिः क्रन्दन्तं कुमुदाकरं सुतमिव क्षिप्रं प्रतस्थे निशा॥' इति । हरिश्चन्द्र चरितेऽत्र प्रभातवर्णनानुगुण्येन राजशब्दाभिधेयेऽस्तमुपेयुषि चन्द्रे रोहिताश्वाख्यतनयसहितया उशीनर्या वध्वा युक्तस्य हरिश्चन्द्रस्य राज्ञो विश्वामित्रसंपादितोपद्रववशात् प्रात: स्वराष्ट्रं त्यक्त्वा वाराणसी प्रति गमनं सूचितं स्यात् । तथा च कौशिकशब्दः प्रकृते इन्द्रोलू कयो- वर्त्तते। सूचनीयार्थविषयत्वेन तु विश्वामित्रवृत्तिः। वल्कलसुताभ्यां स्वौपम्यं सूचनोयार्थनरपेक्ष्येण सादृश्यसंभवमात्रेण संभवनीयम । अतश्च प्रकृतेन सूचनीयस्य संबन्धात् शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनि रयम् ॥1- Op. cit., pp. 101-103. Jayaratha remarks that this incongruen- It is really an instance of शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि as Jayaratha observes in his commentary : “अत्र च यद्यपि सुतादिरूपा- र्थशक्तिरप्यस्ति इति वस्तुध्वनेरुभयशक्तिमूलत्वमेव तथापि शब्दशक्तिरत्र स्फुटा स्थितेति तन्मूलत्वमेव ग्रन्थकृताऽस्योक्तम् ।।-Ibid. We reight justify Rāyyaka. by referring to the maxim : 'यो हि उभयोः स्थाने भवति लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशम्' as he has himself done in a similar context in defending the Dhvanikára.

·76 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA A - cy between the two views of Rúyyaka as stated in two different places is only apparent and can be easily reconciled, For the criticism in his Kārrayrakāśa-Suriketa should be construed as having reference to the particular illustration and not to वस्तुध्वनि as such. As he notes : "....यत्तु काव्यप्रकाशसकेते ग्रन्थकृता वस्तुध्वनेः शब्दशक्ति- मूलत्वं चिन्त्यमुक्तम् , तदुदाहरणाभित्रायेणैवोन्नेयम् । तत्र हिं 'पन्थिअ ण इत्थ सत्यर--' इत्याधु दाहरणम् उभयशक्तिमूलं शब्दशक्तिमूलस्य वस्तुध्वनेः श्रो मम्मटेनोपात्तम् ।। 191_Vimarsini. loc. cit. Jagannātha, too, in his Rasagarigādhara upholds this twofold classification of 37@stfkayseafa. The following extract dealing with -afa should be carefully noted :: "शब्दशक्तिमूलवस्तुध्यनिर्यथा- 'राज्ञो मत्प्रतिकूलान्मे महद् भयमुपस्थितम् । बाले वारय पान्थस्य वासदानविधानत: ।।' अत्रोपभोगं देहीति वस्तु राजपदशक्तिमूलानुरणनविषयः । राज- पदात् चन्द्रोपस्थितावेव चन्द्रजनितभयवारणकारणत्वेन उपभोगस्या- भिव्यक्तेः । न चात्र नृप-चन्द्रयोरुपमानोपमेयभावः, भेदापोहरूपं रूपकं वा तथाऽस्तु इति वाच्यम् । इह नृपरूपस्यार्थस्य चन्द्ररूपार्थ- गोपनमात्रार्थमुपात्तत्त्वेन युगपदुल्लसितोपमानोपमेयकयोरुपमारूपक- योस्तात्पर्य विषयताया अयोगात् । न चासंसृष्टार्थद्वयबोधने वाक्यभद- इति वाच्यम् । तुल्यकक्षतया द्वयोरसंसृष्टयोरर्थयोः प्रतिपिपादयिषि- तत्व एव तस्याभ्युपगमात् । इह तु आच्छादकप्रतीतिसमये आच्छाद्या- I. But this defence does not appear very satisfactory in view of the fact that Rūyyaka in bis Kavyaprakāśasamketa categorically denies शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि.

·P UDDYO.TA II 77 प्रतीतिः, आच्छाद्यप्रतीतौ च आच्छादक-न्यग्भाव एवेति नास्ति तुल्यकक्षता ।।-Op. cit. p. 162.' Thus, on the showing of Rüyyaka, Viśvanātha and Jagannātha alike, it becomes evident that when out of two senses apprehended through homonymous words one is intended to be merely covertly hinted at ( 377751T) instead of being plainly stated, and the other serves as a cloak (आच्छादक) to hide the former in the first instance, it is a case of a safe pure and simple, the former being conveyed through suggestion ( व्यङ्गा) and the latter through Denotation ( अभिधेय ). Apayya Diksita's view regarding शब्दशक्तिमूलध्वनि is somewhat different, however. According to him, when from particular homonym (अनेकार्थ शब्द ), प्रकृत and अप्रकृत senses are cognised, both of them are equaily conveyed by Denotation ( 3FFHTETTU 1977 ), the restrictive force of factors like संयोग, विप्रयोग etc. as enumerated by Bhartrhari, being logically unjustifiable. The TTHCT sense is not suggested, as the followers of Mammaţa would have it. But the apprehension of the relation (सम्बन्ध ) that would link these two apparently isolated senses is caused by the function of suggestion ( व्यञ्जनाव्यापार ) and thus we have शब्दशक्तिमूलालंकार- ध्वनि in such cases. As he states : ननु च यत्र अनेकत्र प्रकरणाद्यविशिष्टम्, तत्र भवतु अनेकत्राप्यभिधाव्यापारः । यत्र a. I Compare also: सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः । निपतन्ति धार्तराष्ट्राः कालवशान्मेदिनीपृष्ठे ।।'- (वेणी० ११६) -अत्र शरद् वर्णनया प्रकरणेन धार्तराष्ट्रादिशब्दानां हंसाद्यर्थाभिधाने नियमनात् दुर्योधनादिरूयोऽर्थः शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिः । इह च प्रकृत- प्रबन्धाभिधेयस्य द्वितीयार्थस्य मुख्यतयैव विवक्षितत्वात् उपमानोपमेयभावो न विवक्षित इति नोपमाध्वनिर्न च श्लेष इति सर्वमवदातम् ।।-Sahitya. Darpana, Chap. X.

·78 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA प्रकरणस्य क्वचिदर्थेऽवस्थितत्वेऽपि अप्राकरणिक शक्यान्तरं प्रतीयते, तत्र का गतिः ? यथा- 'असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डल: । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिः करैः ।।'-इति चन्द्रो- दयवर्णनप्रस्तावे। अत्र हि अप्राकरणिको भूपतिरभ्युदयादिविशिष्ट: प्रतीयते । अत्र प्राञ्च:-'तत्र शब्दशक्तिमूलो व्यञ्जनाव्यापार एव शरणम्, गत्यन्तराभावात् । न हि तस्य तत्राभिधा संभवति, तस्याः प्रकरणेन नियन्त्रितत्वात् । नापि लक्षणा, मुख्यार्थबाघाद्य भावात् । न चाभिधाया इव व्यञ्जनस्यापि प्रकरणेन नियन्त्रणे, तेनापि न तन्निर्वाह इति वाच्यम्, तस्य धर्मिग्राहकमानेन तदनियम्यतयैव सिद्धेः ॥....वयं तु ब्रूमः-'असावुदयमारूढ़:-' इत्यादौ प्राकरणिके- ऽर्थे प्राकरणिकवत् अप्राकरणिकेऽपि 'राज-कर-मण्डलादिशब्दानां परस्परान्वय-योग्य-नृपति-तद्ग्राह्यधनदेशादिवाचकानां समभिव्याहार- रूपमभिधानियामकमस्तीत्यर्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्वे इव प्राकरणिका. प्रकारणिकरूपत्वेऽपि उभयत्र अभिधव व्यापारः, यथोक्तसमभिव्या- हारस्यापि शब्दान्तरसंनिधिरूपत्वेन प्रकरणवदभिधानियामकत्वात् ।.. तथाहि-प्रकरणादिकमुल्लङ्घन व्यञ्जनाव्यापारेणापि अर्थान्तरप्रत्ययो न सर्वत्र वक्तु शक्यते, प्रकरणादीनामभिधानियामकत्वकल्पनस्येव व्यर्थत्वापत्तेः ।। तद्धि नादृष्टार्थम्, 'किं तु 'सैन्धवमानय' इत्यादौ एकार्थ- मात्रपर-नानार्थशब्दस्थले अर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थार्थ तत् । यदि तत्रापि व्यञ्जनव्यापारेणार्थान्तरप्रत्ययः स्यात्, तदा कथमेषा सिध्येत् । न हि अभिमतानभिमतक्षेत्रसाधारणस्य जलाशयस्य अभिमतक्षेत्रगामिनी- मेकां कुल्यां विधाय अनभिमतक्षेत्रगामिनः कुल्यान्तरस्यापि कल्पने जलस्याभिमतक्षेत्रकगामित्व-व्यवस्था कृता भवति । कवयितुश्चमत्काराय अप्राकरणिकेऽप्यर्थे तात्पर्यम्, यत्र वाऽश्लील- दोषः, तत्रैव व्यञ्जनाव्यापारोन्मेषः, न सर्वत्र इति तद्व्यवस्थासिद्धये तत्र तत्र नियामकानि अस्मदुक्तानि अन्यादृशानि वा अवश्यमादर्त- तथाच यत्र ·UDDYOTA II 79 व्यानि, तेषां च अभिधानियामकत्वमेव वक्तु शक्यमिति व्यर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पनापरिश्रमः, दुर्वारश्च तत्र व्यक्तिवादिमतेऽपि अभिधा- व्यापारः ।....तस्मात् प्रस्तुताप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभय- वाच्यार्थेऽभिधैव वृत्तिः । तदुपस्थितेषु च पदार्थेषु आकाङ्क्षादि- सहकारिवशाद् उभयविधवाक्यार्थप्रत्यय:-इत्यप्रस्तुतविषये न पदार्थ- प्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यक्ति रुपगन्तव्या ! यत्तु प्राचाम- प्रस्तुते शक्तिमूलव्यञ्जनवृत्त्यभिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलके यथा 'उदयमारूढ़: ' इत्यादिविशेषणविशिष्ट: पृथिवीपतिः स्वल्पै- यैर्धनैः लोकस्य हृदयं रञ्जयति, एवं तथाभूतश्चन्द्रमा तथाभूतश्चन्द्रमाः मृदुल: किरणरित्यादिरूपेग प्रतीयमाने उपमाद्यर्थालंकारे तदवश्यम्भाव- दृढ़ीकरणाभिप्रायेण । न तु तत्रापि वस्तुतो व्यञ्जनव्यापारा- स्तित्वाभिप्रायेण ||-Vrttivārttika, pp. 11.16. Now, it might be contended against this interpretation of TO THEqfa, that there would be no scope for वस्तुध्वनि based on शब्दशक्ति and the traditional two-fold division would fall down. For, in the above view the 31- FJa fact would also be conveyed through denotation (31FHETT), and there being no implied relation to be communicated in this case, as in the former, the aid of suggestion would not be required here at all. Appayya Dikṣita's arguments are ingenious though somewhat strained : "नन्वेवम्-शव्दशक्ति- मूलस्यालंकारध्वनेः 'आच्छादितायतदिगम्बरम्-' इत्याधुदा- हरणसत्त्वेऽपि तन्मूलो वस्तुध्वनिल्युप्येत, निरलंकारेऽप्रस्तुतार्थ एव वस्तुध्वनेरुदाहरणीयत्वात् तत्र च त्वयाऽभिधाङ्गीकारात्-इति चेत्, न। यत्र अप्रस्तुतेऽयऽभिधयैव प्रतिपाद्यमाने तन्मूलमन भिधेयं वस्तु प्रतीयते, तत्र तदङ्गीकारात् इति । यथा- 'शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र ! यस्मै त्वम् ---इतिः। अत्र हि 'अशनि' -शब्देन प्रस्तुताद् वज्रादन्यस्मिन् समभि- ·80 तत्राद्यः THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA व्याहृत-शनिविरुद्धरूपेऽप्यर्थ अभिधयैव प्रतिपाद्यमाने 'विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेक कार्य कुरुतः' इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयः प्रतीयते । इत्थमेव प्राचीनैरपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहृतः ।।" -Op cit., pp. 16-17. Jagannātha's distinction between इलेष, समासोक्ति on the one hand and 2762 Tfazeafe on the other is more logical and precise :- 'श्रुत्यैकयाऽनेकार्थप्रतिपादन श्लेषः॥ तच्च द्वेधा। अनेक- धर्मपुरस्कारेण, एकधर्मपुरस्कारेण च । आद्यं द्वेधा। अनेकशब्द- प्रतिभानद्वारा, एकशब्दप्रतिभानद्वारा चेति त्रिविधः श्लेषः । सभङ्गो द्वितीयो ह्यभङ्ग इति वदन्ति । तृतीयस्तु शुद्धः । एवं त्रिविधोऽप्ययं प्रकृत मात्राप्रकृतमात्र प्रकृताप्रकृतोभयाश्रितत्वेन पुनस्त्रि- विधः। अत्राद्ये भेदे द्वितीये च विशेष्यस्य श्लिष्टतायां कामचारः । तृतीयभेदे तु विशेषणवाचकस्यैव श्लिष्टत्वं न विशेष्यवाचकस्य । तथात्वे तु शब्दशक्तिमूलध्वनेरुच्छेद एव स्यात्। विशेषणमात्रश्लिष्ट- तायामपि प्रकृताप्रकृतधर्मिणोपादान एव श्लेषः। प्रकृतधर्मिमात्रस्य उपादाने तु समासोक्तरेव विषयः । .. यत्र तु प्रकृता प्रकृतोभयविशेष्ययो- रपि श्लिष्टपदोपात्तत्वं स तु ध्वनेविषय इत्युक्तम् । स च यथा- 'अविरल-विगलद्दानोदक-धारासारसिक्तघरणितलः । धनदाग्रमहितमूर्तिर्जयतितरां सार्वभौमोऽयम् ।।' -अत्र राजनि प्रस्तुते उदग्दिग्गजोऽप्रस्तुतोऽपि व्यञ्जनमर्यादया प्रतीयते। तत्र अप्रस्तुताभिधानं मा प्रसाङ क्षीत् इति प्रस्तुताप्रस्तुत- योरुपमानोपमेयभावे तात्पर्य कल्प्यते। इमं च शब्दशक्तिमूलानुरण- नरूपं ध्वनिमाहुः ॥"-- Rasagaigādhara, pp. 522-23 & 529. TEXT ६ ३३। ननु अलंकारान्तरप्रतिभायामपि श्लेषव्यपदेशो भवतीति दर्शित भट्टोभटेन, तत् पुनरपि शब्दशक्तिमूलो ध्वनि- ·UDDYOTA II 81 निरवकाश इत्याशङ्कप्रदमुक्तम्-'आक्षिप्त'-इति । तदयार्थः-यत्र शब्दशक्त्या साक्षादलकारान्तरं वाच्य सत् प्रतिभासते, स सर्वः श्लेषविषयः। यत्र तु शब्दशक्ता सामर्थ्याक्षिप्त वाच्यव्यतिरिक्त व्यङ्गप्रमेवालंकारान्तरं प्रकामते, स ध्वनेविषयः। शब्दशक्तता साक्षादलकारान्तरप्रतिभा यथा- तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव द्वारिणौ । जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ ॥ अत्र शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाइ विरोधाल कारश्च प्रतिभासत इति विरोधच्छायानुगाहिणः श्लेषस्यायं विषयः, न त्वनुस्खानोपमस्य ध्वनेः। अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य तु ध्वनेर्वाच्येन श्लेषेण विरोधेन वा व्यजितस्य विषय एव। यथा ममैत्र- श्लाघ्याशषतर्नु सुदर्शन-करः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेनानान्तोको हरिः। बिभ्राणां मुखमिन्दुरूपमखिलं चन्द्रात्मचक्षुर्द धत् स्थान यां स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात ॥ अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायामाही दलेपः प्रतीयते । यथाच- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलय मूर्छा तमः शरीरलादम् । मरणच जलद जगन प्रसव कुरुते विष वियोगिनोनाम् ।। यथावा- चाहिममाणसकञ्चणपाणिन्महिअपरिमला जस्स। अखण्डिअ-दाण-पसारा पाहुप्पलिहा यिअ गइन्दा ॥ अत्र रूपकच्छायाग्राही क्लेपो वाच्यतयैवावभासते॥ EXPOSITION the 8 33. In this section Anandavardhana brings out significance of the qualifying adjunct ifeca:' (implieda ·82 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA an suggested). 'आक्षिप्त-शब्दस्य कारिकागतस्य व्यवच्छचं दर्शयितु चोद्येनोपक्रमते-नन्वल कारेत्यादिना ।'- Locana. ननु. ध्वनेविषय इति-The opponents might raise objection to the above distinction between श्लेष and शब्द- शक्तिमूलध्वनि as being unsatisfactory and illogical. For, Udbhata has elaborately shown in his Kavyālarnkāra-Sāra- Samgraha that in the case of too there is the comprehension of other poetic figures like उपमा, विरोध, रूपक etc., though in such cases $19 alone is the principal figure of speech, the apprehension of the latter being of a fleeting sort and thus momentary in existence. Consequently as is the real figure (वास्तव) and others only apparent (प्रतिभासिक). As he states :- 'एकप्रयत्नोच्चार्याणां तच्छायां चैव बिभ्रताम् । स्वरितादिगुणैर्भिन्नैर्बन्धः श्लिष्टमिहोच्यते ।। अलंकारान्तरगतां प्रतिभां जनयत् पदैः । द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत् प्रतीयताम् ।।'' --0p. cit., IV. 9-10. The following exposition of Udbhața's views on a and its relation to other figures in the event of their coexistence is very lucid :- "अत्र विचार्यते-अयं चालंकारः ( viz. श्लेषः) प्रायेणालंकारान्तरस्य विषयमभिनिविशते । तत्र किमस्य बाधकत्वम् , आहोस्वित् संकीर्णत्वम् , उताहो बाध्यत्वम् इति। अत्राहुरुद्भटाचार्या:--'येन नाप्राप्ते य आरभ्यते स तस्य बाधकः'--इति न्यायेन अलंकारान्तरविषय एवायमारभ्यमाणोऽलंकारान्तरं बाधते। न चास्य विविक्तः कश्चिदस्ति विषयो यत्र सावकाशो नान्यं बाधेत । तथाहि अप्रकृतमात्रयोः प्रकृतमात्रयोर्वा तावत् तुल्ययोगितैव जागर्ति । प्रकृताप्रकृतयोस्तु दीपकम् । तदनुमोदिताः उपमादयश्च । न च---'देव! त्वमेव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मकः ॥' -इत्यादि-काव्यप्रकाशोक्तो विविक्तो विषय इति वाच्यम्। रूपकस्यैवात्र ·UDDYOTA II 83 Thus, there is no real difference between 2569 and TageTfETT- मूलध्वनि, and the latter can be easily comprehended under the former, and as such need not be regarded as a separate category at all The word 'आक्षिप्तः' has been used in the kärikä as a guard against such a possible contention. Though in Udbhata's view there is the apprehension of other poetic figures in the cases of 69, still that other figure is expressed in words and not suggested. But in the case of शब्दशक्तिमूलध्वनि the cognition of the poetic figure (in the nature of a distinct relation between the प्रस्तुत and अप्रस्तुत ideas ) is generated through the power of suggestion and not of denotation. And this makes all the difference between the two categories. Thus the word 'faca:' as qualifying 376977:' in the above kārikā is significant. Anandavardhana cites some instances of a where other 375 FIT's are explicitly stated. These are certainly not cases of शब्दशक्तिमूलध्वनि, where the poetic figure must be suggested. 'तथा....पयोधरौ'- पयोधरौ'-It is an instance of श्लेष and विरोध where the latter is expressed in so many words. अत्र....ध्वने:-Just as 'Wonder' (विस्मय), the व्यभिचारि- भाव pertaining to शृङ्गार, is expressed by the term 'विस्मय' itself, so too the particle अपि denotes विरोध ( contradiction ) instead of suggesting it. As °Locana puts it- स्फुटत्वात् ।....कथं तर्हि 'नदीनां संपदं विभ्रद्राजाऽयं सागरो यथा'- इत्यादौ उपमायाः प्रत्ययः ? कथं वा तत्रैव 'यथा'-शब्दस्थाने 'किमु'-शब्ददाने उत्प्रेक्षायाः ? अपर इति कृते च रूपकस्येति चेत्, न। अत्र हि उपमादीनां प्रतिभानमात्रं न तु वास्तवी स्थितिः । नहि श्वैत्येन शुक्तौ रजतत्वं प्रतीयमान- मपि वस्तुतोऽस्ति । तस्मादुपमादिप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेष एव स्वविषये सर्वत्रालंकारः” इति ॥-Rasagaigādhara, pp. 525-26. Later theorists have however criticised this position of Udbhata. See Kävyaprakāśa, IX ; Sahityadarpana, X; Rasagagāndhara, loc. cit.

·84 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA regarded as ''अपि-शब्दोऽयं विरोधमाचक्षाणोऽर्थद्वयेऽपि अभिधाशक्ति नियच्छति । हरतो हृदयमवश्यमिति हारिणौ। हारौ विद्यते ययोस्तौ हारिणा- विति। अत एव विस्मयशब्दोऽस्यैवार्थस्योपोद्वलकः। अपिशब्दाभावे तु न तत एव अर्थद्वयस्याभिधा स्यात् , स्वसौन्दर्यादेव स्तनयोर्विस्मय- हेतुत्वोपपत्तेः। विस्मयाख्यो भाव इति दृष्टान्ताभिप्रायेण उपात्तम् । यथा विस्मयः शब्देन प्रतिभाति विस्मय' इत्यनेन शब्देन, तथा विरोधोऽपि प्रतिभाति अपीत्यनेन शब्देन ।।-Op. cit., pp. 236-37. 'अलक्ष्यक्रम....विषय एव'-But though the verse 'तस्या विनापि_' cannot be regarded as an instance of शब्दशक्ति- मूलध्वनि of the संलक्ष्यक्रम category, yet it can be properly an illustration of असंलक्ष्यक्रमध्वनि, since the emotion of love (शृङ्गार ) is predominant in it. As Locana remarks : 'तत् किं सर्वथैवात्र ध्वनि स्ति-इत्याशङ्गाह-अलक्ष्येति । विरोधेन वेति- वाग्रहणेन श्लेषविरोध-संकरालंकारोऽयमिति दर्शयति । अनुग्रहयोगादेकतरत्यागग्रहणनिमित्ताभावो हि वा-शब्देन सूच्यते ॥-0p. cit., p. 237. 'इलाध्याशेष....प्रतीयते'-In this verse again श्लेष and व्यतिरेक are both expressed and consequently it cannot be regarded as an instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि. Compare Locana, "सुदर्शन चक्रे करे यस्य। व्यतिरेकपने सुदर्शनौ श्लाघ्यौ करावेव यस्य। चरणारविन्दस्य ललितं त्रिभुवनाक्रमणक्रीडनम् । चन्द्ररूपं चक्षुर्धारयन् । वाच्यतयैवेति । स्वतनोरधिकामिति शब्देन व्यतिरेकस्य उक्तत्वात् ।।"--ibid. The verse 'भ्रमिमरलिम्--' illustrates how q and FT are both 9157. Compare Locana. भुजगशब्दार्थपर्यालोचनावलादेव विषशब्दो जल मभिधायापि न विरन्तु- मुत्सहते। अपि तु द्वितीयमर्थ हालाहल-लक्षणमाह । तदभिधानेन विनाऽभिधाया एवासमाप्तत्वात् । भ्रमिप्रभृतीनां तु मरणान्तानां साधारण एवार्थः ।।-Op. cit., p. 338. The verse has also been ·UDDYOTA II 85 cited in Mammata's Kavyaprakāsa as an instance of गुणीभूत- व्यङ्गा of वाच्यसिद्धयङ्ग variety : 'अत्र हालाहलं व्यङ्गचं भुजग- रूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत्'. We are to note that while Abhinavagupta considers the idea of हालाहल to be expressed ( वाच्य ), according io Mammata it is suggested ( व्यङ्गा ). "चमहिल....गइन्दा"-"निराशीकृतत्वेन खण्डितानि यानि मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काञ्चनपङ्कजानि । ससारत्वात् तैर्हेतुभूतः। णिम्पहिअपरिमला इति। प्रसृतप्रतापतारा अखण्डित- विसरणप्रसरा वाहु परिघा एव यस्य गजेन्द्रा इति । गजेन्द्रशब्दवशाच्च- महिअशब्दः परिमलशब्दो दानशब्दश्च त्रोटनसौरभ-मद-लक्षणानर्थान् प्रातपाद्यापि न परिसमाप्ताभिधाब्यापारा भवन्तीत्युक्त रूपं द्वितीय- मप्यर्थमभिदधत्येव ।।"-°Locana, p. 238. TEXT ! ६३४। स चाक्षिप्तोऽलंकारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणाभिहित- वरूपस्तत्र न शब्दशक्त्युभवानुरणनरूपव्यङ्गप्रध्वनिव्यवहारः। तत्र वक्रोक्त्यादिवाच्यालंकारव्यवहार एव। यथा- 'दृष्ट्या केशव ! गोपरागहतया किञ्चिन्न दृष्टं मया तेनैव स्खलितास्मि नाथ ! पतितां किनाम नालम्बसे। एकस्व विषमेषु खिन्नमनसां सर्वावलानां गति- गोप्यवं गदितः सलेशमवता गोष्ठे हरिर्वश्चिरम् ॥ एवजातीयकः सर्व एव भवतु कामं वाच्यश्लेषस्य विषयः। यत्र तु सामर्थ्याक्षिप्तं सदलंकारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेविषयः ! यथा-'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन्न- जम्भत गोष्माभिधानः फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो महाकालः।' यथा च–'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तन्व्याः केन चक्रऽभिलाषिणम् ॥' यथा वा-'दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितविषयाकृष्टसृष्टः पयोभिः पूर्वाह्न विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः।

·26 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA 5 दीप्तांगोषदुःखमभवभवभयोदन्वदुचारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु॥ एषूदाहरणेष शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यमाकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्यासम्बद्धार्थाभिधायित्वमा प्रसाक्षीद, इति अप्राकरणिक- पाकरणिकार्ययोरुपमानोपमेयभावः कल्पयितव्यः सामाद इत्याक्षिप्तोऽयं श्लेषो न शब्दोपारूढ इति विभिन्न एव श्लेषादनु- स्वानोपमव्यङ्गग्रस्य ध्वनेविषयः। अन्येऽपि चालंकाराः शब्द- शक्तिमूलानु स्वानरूपव्यङ्गो ध्वनौ सम्भवन्त्येव । तथा हि विरोधो- ऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो द.श्यते। यथा स्थाण्वीश्वराख्य- जनपदवर्णने भट्टवाणस्य- 'यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च, गौर्यो विभवरताश्च, श्यामाः पद्मरागिण्यश्च, धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाच प्रमदाः॥" । EXPOSITION § 34. Now Arindavardhana justifies the use of the restrictive particle एव in the above kārika : 'एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छेद्यं प्रदर्य एवकारस्य व्यवच्छेद्यं दर्शयितुमाह-स चेति । - Locana. स च ....व्यवहार एव-We have noted that when the relation between the TT and 37 ideas is not expressly stated, it is a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. But if the poet uses any such word that is expressive ( वाचक) of the relation which has already been suggested, it would not entitle the piece to be considered as a specimen of शब्दशक्ति- मूलध्वनि. To be a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि, the relation must always be suggested, and in no way expressed. Otherwise it would be regarded merely as an instance of such figures of speech as #tfat consisting in witty expressions and striking modes of speech. Thus, Ta is significant excluding as it does such cases from the scope of शब्दशक्तिमूलध्वनि.

·UDDYOTA II 87 . अत Abhinavagupta's comments are very illuminating on this point : “उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्दप्रयोगे यत्र तावदेकतरवि य- नियमनकारणम् अभिधाया नास्ति, यथा-'येन ध्वस्तमनोभवेन्' इति, यत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिधाव्यापारसद्भावावेदकं माणमस्ति यथा-'तस्या विना' इत्यादौ, तत्र तावत् सर्वथा 'चमहिअ' इत्यन्ते । सोऽर्थोऽभिधेय इति स्फुटमदः । यत्रापि अभिधाया एकत्र नियमहेतुः प्रकरणादिर्विद्यते तेन द्वितीयस्मिन् अर्थे नाभिधा संक्रामति, तत्र द्वितीयोऽर्थोऽसावाक्षिप्त इत्युच्यते, तत्रापि यदि पुनस्तादृक्च्छन्दो विद्यते येनासौ नियामकः प्रकरणादिरपहतशक्तिकः संपाद्यते । एव साऽभि शक्तिर्वाधिताऽपि सती प्रतिप्रसूतेव, तत्रापि न ध्वने- विषय इति तात्पर्यम् । चशब्दोऽपिशब्दाथ भिन्नक्रमः। आक्षिप्तो- ऽपि आक्षिप्ततया झटिति सम्भावयितुमारब्धोऽपि इत्यर्थः । न त्वसा- वाक्षिप्तः, किन्तु शब्दान्तरेण अन्येन अभिधायाः प्रतिप्रसवनाद् अभि- हितस्वरूपः सम्पन्नः। पुनर्ग्रहणेन प्रतिप्रसवं व्याख्यातं सूचयति । तेनैवकार आक्षिप्ताभासं निराकरोति'-0Locana, pp. 238-39. This rule holds good in the case of emotions ( रस ) as well. Thus, if a particular emotion properly developed and suggested through विभाव's, अनुभाव's and संचारिभाव's be again denoted by words expressive (वाचक ) of it, like शृङ्गार, करुण etc., it would be regarded as a defect and reflect the bad craftsmanship of the poet. Jagannātha's strictures on this point are worthy of note : "इत्थमविरोधसंपादनेनापि निबध्यमानो रसो रसशब्देन शृङ्गारादिशब्दै नाभिधातुमुचितः । अनास्वाद्य- तापत्तेः। तदास्वादश्च व्यञ्जनमात्रनिष्पाद्य इत्युक्तत्वात् । यत्र विभावादिभिरभिव्यक्तस्य रसस्य स्वशब्देनाभिधानं तत्र को दोषः इति चेत्, व्यङ्गास्य वाच्यीकरणे सामान्यतो वमनाख्यदोषस्य वक्ष्य- माणत्वात् । आस्वाद्यतावच्छेदकरूपेण प्रत्ययाजनकतया रसस्थले वाच्यवत्तेः कापेयकल्पत्वेन विशेषदोषत्वाच्च ॥-0p. cit., p. 61.

·88 THE DHYANYALOKA OF ANANDAYAP,DHANA त्वमेव । 'दृष्टया केशव !....चिरम्। fa74'L_Abhinavagupta explains the verse as follows : "हे केशव ! गोधूलिहृतया दृष्टया न किञ्चिद् दृष्टं मया। तेन कारणेन स्खलितास्मि मार्गे । तां पतितां सती मां कि नाम कः खलु हेतुः यन्नालम्बसे हस्तेन । यतस्त्वमेव एको- ऽतिशयेन बलवान् निम्नोन्नतेष सर्वेषामबलानां बालवृद्धाङ्गनादीनां खिन्नमनसां गन्तुमशक्नुवतां गतिरालम्बनाभ्युपाय इत्येवंविधऽर्थे यदप्येते प्रकरणेन नियन्त्रिताभिधाशक्तयः शब्दास्तथाऽपि द्वितीयेऽर्थे व्याख्यास्यमानेऽभिधाशक्तिर्निरुद्धा सती ‘सलेश'मित्यनेन प्रत्युज्जी- विता। तत्र सलेशं ससूचनमित्यर्थः, अल्पीभवनं हि सूचनमेव । हे केशव ! गोप स्वामिन् ! रागहृतया दृष्टयेति । केशवगेन उपरागेण हृतया दृष्टयति वा संबन्धः । स्खलितास्मि खण्डितचरित्रा जातास्मि । पतितामिति भर्तृ भावं मां प्रति । एक इति असाधारण-सौभाग्यशाली यतः सर्वासामबलानां मदनविधुरमनसामीाकालुष्य- निरासेन सेव्यमानः सन् गतिः जीवितरक्षोपाय इत्यर्थः ।।''-Op.cit., p. 240. Thus, the use of the word 'सलेशम्' ('covertly') gives a fresh impetus to the function of denotation ( 37fHTETTÖTTTTT ) in conveying the second idea as addressed by the maiden to her paramour, which otherwise would have been communicated through the function of suggestion, the function of 37fHTET being circumscribed within the sphere of the 1957 (contextual) meaning alone by virtue of the restrictive force of 77 TT or context. Compare : “अत्र गोपरागादिशब्दानां गोपे राग इत्यादि- व्यङ्गयार्थानां सलेशमिति पदेन स्फुटतयाऽवभासः । सलेशमिति पदस्य परित्यागे ध्वनिरेव'"--Sahityadarpana. I. The verse is really an instance of उभयक्तिमूलध्वनि, though it has been cited by the Dhvanikāra as a counterinstance ( प्रत्युदाहरण ) in the context of शब्दशक्तिमूलध्वनि. For Rüyyaka's justification of this apparent anomaly compare his remarks quoted later on.

·UDDYOTA II 89 How यत्र....विषय:-Anandavardhana defines and illustrates शब्दशक्तिमूलध्वनि. The अलंकार (i.e. the relation between the primary and the suggested meanings) must always be suggested, as has been so often stated above. He quotes the Harsacarita passags : 'अत्रान्तरे....महाकाल:', as an instance of अलंकारध्वनि based on शब्दशक्ति. Here the word महाकाल has two meanings-one referring to the long summer ( महान् कालः) through योगशक्ति and the other to Siva through रूढि. The former being contextnal (प्राकरणिक), it is conveyed through denotion, and the latter also the relation of siinilarity (सादृश्य) subsisting between the two are comprehended through suggestion. as Compare Abhinavagupta's comments :- "एवं श्लेषालंकारस्य विषयमवस्थाप्य ध्वने राह-यत्र लिति । कुसुमसमयात्मकं यधु गं मास द्वयं तदुपसंहरन् । धवलानि हृद्यानि अट्टानि आपणा येन तादृक फुल्लमल्लिकानां हासो विकासः सितिमा यत्र। फुल्लमल्लिका एव धवलाट्टहासोऽस्येति तु व्याख्याने 'जलद- भुजगजम्' इत्येतत्तुल्यमेतत् स्यात् । महांश्चासौ दिनदैर्घ्यदुरति- वाहतायोगात् काल: समयः । अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिता- भिधाशक्तयः, अत एव 'अवयव-प्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्वलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दाः एतमेवार्थमभिधाय कृतकृत्या एव। तदनन्तरमर्थावगतिवननव्यापारादेव शब्दशक्ति- मूलात् ।।"-The following passages from °Locana are important inasmuch as they record the divergent views of various schools regarding the necessity and scope of the function of suggestion :-(१) अत्र केचिन्मन्यन्ते-'यत एतेषां शब्दानां पूर्व- मर्थान्तरेऽभिधान्तरं दृष्टं ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदभिधाशक्ते रेव प्रतिपत्त नियन्त्रिताभिधाशक्ति केभ्य एतेभ्यः प्रतिपत्तिर्ध्वननव्यापारा- देवेति शब्दशक्तिमूलत्वं व्यङ्गयत्वं चेत्यविरुद्धम्' इति ।

·90 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA (२) अन्ये तु-साऽभिधैव द्वितीया अर्थसामर्थ्य' ग्रीष्मस्य भीषण-देवता-विशेष-सादृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापाररूपोच्यते'-इति ।। (३) एके तु-'शब्दश्लेषे तावद् भेदे सति शब्दस्य, अर्थ-श्लेषे- ऽपि शक्तिभेदात् शब्दभेद इति दर्शने द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते । स च कदाचिद् अभिधा-यापारात् यथोभयोरुत्तरदानाय-'श्वेतो धावति' इति, प्रश्नोत्तरादौ वा तत्र वाच्यालंकारता। यत्र तु ध्वनन- व्यापारादेव शब्द आनीतः, तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थांन्तर प्रतिपन्नं प्रतीयमानमेव युक्तम् ।। (४) इतरे तु-'द्वितीयपक्षव्याख्याने यदर्थसामथ्य तेन द्वितीयाऽ- भिधैव प्रतिप्रसूयते, ततश्च द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयते एव न ध्वन्यते, तदनन्तर तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साकं या रूपणा सा तावद् भात्येव, न चान्यतः शब्दाद् इति सा ध्वननव्यापारात् । तत्र अभिधाशक्तेः कैश्चिदपि अनाशङ्कनीयत्वात् । तस्यां च द्वितीया शब्दशाक्तमूलम् । तया विना रूपणाया अनुत्था- नात् । अत एव अलंकारध्वनिरयमिति युक्तम् । वक्ष्यते च-- 'असम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ क्षीद्' इत्यादि । पूर्वत्र तु सलेश- पदेनवासम्बद्धता निराकृता। 'येन ध्वस्त'-इत्यत्रसम्बद्धता नैव भाति । 'तस्या विनापि' इत्यत्रापिशब्देन, श्लाघ्या-' इप्यत्राधिकशब्देन, 'भ्रमिम्-' इत्यादौ च रूपकेण असम्बद्धता निराकृतेति तात्- पर्यम् ॥"--°Locana, pp. 141-44. Mahimabharta holds that the passage 'अत्रान्तरे..महाकाल:' is really an instance of double entendre ( श्लेष ) based on. समासोक्ति, and that the term महाकाल: might as well be dispensed with and replaced by its equivalent HETTHET: without I. This is the position taken by Appayya Diksita.. Consult the extracts from his Vrttivārttika cited above.

·UDDYOTA II 91 detracting in the least from the sense intended to be conveyed by the poet. Compare : "तत्र धर्मार्थस्य श्लेषादभिन्नत्वं यथा-'अत्रान्तरे-' इति । अत्र हि समासोक्तिनिबन्धना देवताविशेषवाचिनो महाकालशब्दस्या- वृत्तिर्न तु तस्यैवोभयार्थत्वनिबन्धनेति वक्ष्यते''-~-Op. cit., pp. 344- 45. Also :--"अत्रान्तरे- इत्यत्र अप्राकरणिक-महाकालाख्यदेवता- विशेषविषया प्रतीतिः साध्या । तस्याश्च अट्टहास-सम्बन्धो युगसंहार- व्यापारश्चेत्युभयं साधनं, तस्य तत्कार्यत्वात् । कार्यकारणभावाव- सायश्च अनयोरागमप्रमाणमूल इति तत एव समासोक्तिक्रमेण अप्रा- करणिकार्थान्तरप्रतीतिसिद्धिः न तूभयार्थवृत्तमहाकालशब्दस्य सा शक्तिरित्येतदुक्तं वक्ष्यते च"--Op. cit., p. 417. 'उन्नत:....अभिलाषिणम्' '--Here the term पयोधर: is श्लिष्ट, meaning स्तन and मेघ. The other expressions like उन्नतः, STESETT: etc. yield two meanings. According to the Dhvanikāra. उपमा (similarity between स्तन and मेघ) is suggested here. But Mahimabhatta observes that the cannot yield more than one meaning at all, for the poet has. not thrown out any hint or clue that might necessitate the re-iteration ( आवृत्ति ) of the words1 for the comprehension of the second sense, as in the passage 'अत्रान्तरे-' the poetic figure समासोक्ति led to the apprehension of the अप्रकृत meaning "Siva' from the term HET T., ''उन्नतः-'इत्यत्र त्वनन्तरोक्तः प्रकारो न संभवति इति कुतोऽर्थान्त रावगतिः" Op. cit., p. 417. 'दत्तानन्दाः. उत्पादयन्तु'-The verse is from Mayāra's. Süryaśataka. Here the rays of the sun are the objects of verse I. Compare the maxims 'यावन्तः शब्दास्तावन्तोऽर्थाः' and 'प्रत्यर्थ शब्दनिवेशः'.

·*92 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA as . description and such प्राकरणिक. But since the vocable 'गो' has multiple meanings, it gives rise to the idea of सुरभि, 'the corr', and consequently the similarity (सादृश्य ) between the two ideas is comprehended through suggestion. "utfit- रिति पानीयैः क्षीरश्च । संहारो ध्वंसः, एकत्र ढौकनं च। गावो रश्मयः सुरभयश्च ।” - °Locana. Compare however Mahimabhatta's criticism: 'दत्तानन्दा:-' इत्यत्र तु गो-शब्दस्य अनेकार्थत्वे याकरणिका तिरप्रतिभोत्पत्तौ न किञ्चिन्निबन्धनमवधारयामः । तथाहि गोशब्द एवानेकार्थत्वात् निबन्धनमुपकल्प्येत, तद्विशेषणजातम्, उभयमपि वा, अन्यस्य अर्थप्रकरणादेरसम्भवात् । तत्र न तावत् गो-शब्द एवेति शक्यते वक्तु, सुरभिव्यतिरिक्ते वज्रादौ अनभिमतेऽपि अर्थान्तरे प्रतीत्युपजननप्रसङ्गात् , तस्य अनेकार्थत्वाविशेषेऽपि नियमहेतोरभावात्। अथ विशेषण जातमेव नियमहेतु परः, तद्धि यदर्थानुगुणमुपलभ्यते तत्रैव प्रतीतिमुपजनयतीति, तर्हि ततोऽपि सा तदनुगुणार्थावगतिर्निर्निबन्धना तद्वदेवाकस्मिकी कथमिवोत्पद्येत । विशेष्यवाचिनोऽनेकार्थस्य तु तन्निबन्धनभावोपगमे अन्योन्याश्रयदोषः । न च उभयमपि अन्योन्यानुग्राहि तदुपजननसामर्थ्यम् अवनिपवना- दिकमिव अङ्कुरम् अर्थान्तरप्रतिभामुपजनयति। यतो जडपदार्थविषय एवायमुपपन्नः क्रमः, यत्र स्वाभाविक एवायं जन्यजनकभावः, वाच्यवाचकभावविषयः। यत्र हि प्रतिपत्तृपरामर्शापेक्षापरतन्त्रो- ऽर्थाध्यवसायोपजनो न स्वाभाविकः ।। 1--0p. cit., p. 418. I. Mahimabhatta regards the verse 'दत्तानन्दाः--' an instance of the defect known as अवाच्यवचन, since the poet has not used any such particle expressive of similarity as 5c etc, in the absence of which the double enterrdre becomes ineffective and useless, and consequently the intended 360aref is not cognised. Comp. 'अत्र हि गाव इत्यस्य विशेष्यवाचिन उपमानाभिमतार्थान्तरवृत्तित्वेऽपि विशेषणानाञ्चोभयार्थानुगुण्येऽपि उपमानम्य तत्सम्बंधाभिधायिनश्च अवश्य- वाच्यस्य अवचनं यत् स दोष इत्येतद् वितनिष्यते'--Op. cit., p. 366.

·UDDYOTA LI 93 . . एषूदाहरणेषु....विषयः-As noted above the relation of similarity is apprehended in the illustrations cited in the previous sections, for in the absence of such a relation the two senses would remain discrete (असम्बद्ध) and the poet would be charged of incongruity for using words that yield ideas that have no bearing on the topic at hand (प्राकरणिकार्थ), and then the maxim 'आम्रान् पृष्ट: कोविदारानाचष्ट, would apply. अन्येऽपि दृश्येत-Anandavardhana now proceeds to cite additional instances of tagsfaff where other relations. like विरोध, आधिक्य, क्रम ( constituting the basis of poetic figures like विरोधाभास, व्यतिरेक, यथासंख्य respectively) are suggested besides 3119727 as already noted. The following extract from Rúyyaka's Kāvyaprakāśa-sariketa is highly illuminating on this point as it offers an answer to a very cogent and probable objection to the principle laid down. above-viz. 'असम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ क्षीत् इति,' which seems prima facie inapplicable in these cases where fatet and similar other figures are suggested : ".. ननु यद्येवमसम्बद्धार्थ- भयादुपमा व्यज्यते, तर्हि विरोधव्यतिरेकाद्यलंकारान्तरं कथं व्यङ्गयं स्यात् , नहि तेनासम्बद्धार्थत्वं परिह्रियते। नैतत् । यत्र वस्तुमात्र- रूपस्य अर्थान्तरप्रतीतिस्तत्र तस्य वाच्यं प्रत्यसम्बद्धत्वभयात् औपम्याख्यः सम्बन्धः कल्प्यते। यत्र तु विरोधादेरलंकारस्य प्रतीतिस्तत्र तस्य अलंकारत्वादेव वैचित्रात्मकत्वाद् वैचित्र्यस्य च विचित्रवस्तुसंलग्नत्वात् विचित्रेण अलंकार्येण वाच्यभूतेन अव्यभिचरित एवं संवन्धः । एवञ्चान असम्बद्धार्थदसंभावना नास्ति। केवलमत्रालंकारस्य प्रतीयमानत्वात् आत्मत्वेऽपि ब्राह्मण- श्रमणन्यायेन · अज्ञातपूर्वगत्याऽलंकारत्वम् ॥" -Op. cit., p. 28. I Compare Col. G: A. Jacob's A Handful of Popular Maxims,, Pt. ii, p. I0.

·194 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA "उपमानोपमेयभावः' इति-तेनोपमा-रूपण-व्यतिरेचन-निलवादयो व्यापारमात्ररूपा एवात्रास्वादप्रतीते: प्रधानं विश्रान्तिस्थानं, न तूपमेयादि इति सर्वत्रालंकारध्वनौ मन्तव्यम् । सामर्थ्यादिति । ध्वनन-व्यापारादित्यर्थः"-°Locana, p. 245. As an instance of विरोधालंकारध्वनि the author cites the Harsa-carita text : 'यत्र च....प्रमदाः-Compare Abhinavagupta's explanation : "मातङ्गति। मातङ्गवद् गच्छन्ति, तान् शवरांश्च गच्छन्ति इति विरोधः। विभवेषु रताः, विगतमहादेवे स्थाने च रताः। पद्मरागरत्नयुक्ताः पद्मसदृशलौहित्ययुक्ताश्च । धवलैर्द्विजै दन्तः शुचि निर्मलं वदनं यासां धवलद्विजवत् उत्कृष्टविप्रवत् शुचि वदनं च यासाम् ॥'- Locana, p. 246. TEXT ६३५। अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुगाही वा श्लेषोऽयमिति न शक्य वक्तुम्। साक्षाच्छब्देन विरोधालंकारस्य अप्रकाशितत्वात्। यत्र हि साक्षाच्छब्दावेहितो विरोधालंकारस्तत्र हि श्लिष्टोक्तौ वाच्यालंकारस्य विरोधस्य श्लेषस्य वा विषयवम् । यथा तत्र व- 'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् । । तथाहि-सन्निहित- बालान्धकाराऽपि भास्वन्मूर्तिः'-इत्यादौ। । यथा वा ममैव- सर्वेकशरणमक्षयमधीशं धियां हरिं कृष्णम् । चतुरात्मान निष्क्रियमरिमथन नमत चक्रधरम् ॥ अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोधः स्फुटमेव प्रतीयते॥ EXPOSITION 835. अत्रहि वाच्यो विरोधः....अप्रकाशितत्वात्-According to Anandavardhana in the instance 'यत्र च मातङ्ग....प्रमदा:' the figure विरोध ( i.e. विरोधाभास) as based on श्लेष is not expressed through the denotative function of words, because in ·UDDYOTA II 95 the sentence itself there is no word like sifo directly expressive of contradiction or incongruity (विरोध), which is thus conveyed through suggestion (व्यञ्जना) alone. But as against this see Mahimabhatta's remarks : “यत्र च मातङ्गगामिन्यः-इत्यत्र च-शब्दावेदितो विरोधः, तस्यापि अपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसामो- पगमात् । यथा- "घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः ।' इत्यसिद्धं विरोधस्य साक्षाच्छब्देन अप्रदर्शितत्वम्"-Vyaktiviveka, pp. 361-32. यत्र हि....इत्यादौ-In the passage 'सन्निहित-', अपि expresses fattet, and as such it cannot be regarded as a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. It is merely an instance of वाच्यश्लेष and aroufazte mixed up together (75T). Compare °Locana : यत्र हीति। यस्यां श्लेपोक्तौ काव्यरूपायां, तत्र यो विरोधः श्लेषो वेति संकरः तस्य विषयत्वम् । स विषयो भवतीत्यर्थः। कस्य ? वाच्या- लंकारस्य वाच्यालंकृतेः वाच्यालंकृतित्वस्येत्यर्थः। तत्रव विरोध श्लेषे वा वाचयाल कारत्वं सुवचमिति यावत् । वालेषु केशेष्वन्धकारः कामे बाल: प्रत्यग्रश्चान्धकारस्तमः ||-0p. cit., pp. 245-46. Compare also the following note on विरोधाल कारध्वनि as taken from रसगङ्गाधर : "एवमल कारान्तरमपि शब्दशक्तिमूलानुरणनस्य विषयः । यथा यमुनावर्णने–'रविकुलप्रीतिमावहन्ती नर-वि-कुलप्रीति- मावहति । अवारितप्रवाहा सुवारितप्रवाहा। इह नराण वीनां च कुलस्य प्रीतिमावहतीति प्रकृतेऽर्थे सिद्धे रविकुलप्रीति नावहतीति द्वितीयोऽप्रकृतोऽर्थो विरोधश्च । एवमन्यत्रापि। यदि तु रविकुलप्रीतिमावहन्त्यपि न रविकुलप्रीतिमावहति, अवारित- प्रवाहाऽपि सुवारितप्रवाहा इत्यपिरन्तर्भाव्यते । तदा विरोधांशस्य अपिना उक्तत्वात् द्वितीयार्थस्य च तदाक्षिप्तत्वात् , न ध्वनित्वम् । निपातानां द्योतकतानयेऽपि स्फुटद्योतितस्य तदाक्षिप्तस्य च वाच्य- ?

·96 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA कल्पत्वात् न तथात्वम् ॥-Op. cit., pp. 159-60. यथा वा....प्रतीयते-one might, however, say following Mahimabhatta, that in the previous illustration of विरोधालंकार- ध्वनि, viz. 'यत्र च मातङ्गगामिन्यः-', the विरोध has been expressed by the perticle 7, so it is not a genuine instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि. In anticipation of such an objection Anandavardhana cites another verse of his own, viz. 'सवक- शरण-1, where विरोध is completely beyond the scope of the denotative function of words. Cp. °Locana : "ननु मातङ्गेत्यादावपि धर्मद्वये यश्चकार: स विरोधद्योतक एव। अन्यथा प्रतिधर्म सर्वधर्मान्ते वा, न क्वचिद् वा चकारः स्यात् यदि समुच्चयार्थः स्यात्, इत्यभिप्रायेण उदाहरणा- न्तरमाह-यथेति। शरणं गृहम् अक्षयरूपमगृहं कथम् । यो न धीशः स कथं धियामीशः। यो हरिः कपिलः, स कथं कृष्णः । चतुरः पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथं निष्क्रियः। अरिणामरयुक्तानां यो नाशयिता स कथं चक्र बहुमानेन धारयति । विरोध ति। विरोधन- मित्यर्थः। प्रतीयते इति । स्फुटं नोच्यते केनचिद् इति भावःः ।"- Op. cit., p. 246. TEXT $३६ । एवं विधो व्यतिरेकोऽपि दृश्यते। यथा ममैव- 'खं येऽत्युवलयन्ति नतमसो ये वा नखोभासिनो ये पुणन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षितानभासश्च थे। 4ccording to Aſahimabhatta this too is an illustration of वाच्यावत्रन on grounds already noted in the prerious foot-note : 'इहापि वाच्चावचनमवमन्तव्यम्'-Op. cit., p. 366. Pratīhārendurāja however considers it an example of a which gives rise to the cognition of facter, though only apparent . Compare : 'सकारणम् -'इत्यादावपि श्लेषः । तथाात्र सकशरणमक्षयमित्यादीनां शब्दानामर्थभेदेन भिन्नत्वे सति यथायोगमेकप्रयत्नो- च्चार्याणामेकप्रयत्नोच्चार्यशब्दसदशानां योच्चारणम् । अतो विरोधालंकार- प्रतिभोत्पत्तिहेतुरत्र श्लेषः।-0p. cit., p. 88. I ·UDDYOTA II 97 ये मूर्धस्वभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ।। एवमन्येऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्खानरुपव्यङ्गाध्वनिप्रकाराः सन्ति, ते सहृदयैः स्वयमनुसतं व्याः । इह तु गन्थविस्तरभयान तत्प्रपञ्चः कृतः । EXPOSITION $ 36. Anandavardhana cites his own verse-'खं येऽत्युज्ज्व- लयन्ति–', to illustrate शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनि. 'नखैरुद्भा- सन्ते येऽवश्यं खे गगने न उद्भासन्ते । उभये रश्म्यात्मानोऽङ्ग ली- पााद्यवयविरूपाश्चेत्यर्थः।।"-°Locana. Thus the excellence of the solar rays over the feet of the anthropomorphic deity is suggested in this verse. Mahimabhațța represents it as a case of logical inference. Comp. 'खं ये भ्युज्ज्वलयन्ति-'इत्यत्र उभयेषां पादानां व्यतिरेकोऽनुमेयस्तत्र चैषां भिन्नविशेषणत्वमेव हेतुः ।।"-Op. cit., p. 362. एवमन्येऽपि ..कृत:-In this way other poetic figures too might be suggested. For example, Jagannātha cites the following verse as an instance of 3706- शक्तिमूल-परिणाम-ध्वनि:- “पान्थ मन्दमते किं वा सन्तापमनुविन्दसि । पयोधरं समाशास्व येन शान्तिमवाप्नुयाः ।।"- and observes : अत्र झगिति तापशमनहेतुत्वेनोपस्थिते पश्चात् मन्द- वोधनीय-विशेष्यक-स्मरतापवता-वैशिष्ट्यबुद्धौ सत्यां सहृदयस्य तादृश-तापशमक-रमणीस्तनरूप-विषयताद्रूप्यबुद्धिर्भवति- Op. cit., pp. 338-59. It is to be noted that Anandavardhana does not at all refer to the शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि as a separate category. This silence on the part of the Dhvanikära has been construed by Rüyyaka in his Kāvāyaprakäśa-saṁketa as testifying to the non-existence of any such category. The verse 'ÇEJT केशवhowever which has been cited as a counter-illustration seems at first sight to go against such a thesis, but Rüyyaka has , 7 ·98 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA ? ably explained it away with clever arguments. The following extract from the °Sarketa is very illuminating as it clarifies: the position of Dhvanikāra vis-ā vis that of later theorists like Mammata with regard to शब्दशक्तिमूलध्वनि in general and its possible divisions in particular". .एवं तर्हि यत्र शब्दशक्त्या वस्तुमात्रं प्रतीयते यद् वस्त्वेवेति लक्षितं, तत्र कथमुपमान्तरेण असम्बद्धार्थत्वपरिहारः ? अथ उपमाया अत्राङ्गी- कारः कथं तर्हि वस्तुमात्रं व्यङ्गयं स्यात् ? सत्यम्, यत्र शब्दशक्त्या वस्त्वन्तरस्य प्रतीतिस्तत्र यदि नासम्बद्धार्थत्वेनौपम्यं नालङ्कारान्तरम् तहि वाच्यप्रतीयमानयोरन्यत् किंचित् ज्ञातेयमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा ऽसम्बद्धार्थस्य परिहारो न स्यात्। ज्ञातेयञ्च चिन्त्यमानं व्यङ्गयं प्रति वाच्यार्यस्य सामर्थ्य विशेषे पर्यवस्यति। स च वक्त्रौचित्यादि- रूपः। एवं शब्दशक्त्या वाच्यगतेन च सामर्थ्य विशेषेण अर्थान्तर- प्रतीतो कार्यायाम् उभयशक्तिमूलत्वमेवात्र पर्यवस्यति, न केवलं शब्दशक्तिमूलत्वम् । अत एव ध्वनिकृता “आक्षिप्त एवालंकारः शब्दशक्त्या प्रकाशते"-इत्यादिकारिकयाऽलङ्कारध्वनिरेव शब्दशक्ति- मूला लक्षितः, न वस्तुमात्रध्वनिः। उभयशक्तिमूलस्तु 'शब्दार्थ- शक्त्याऽक्षिप्तोऽपि'-इत्येतत्कारिकावृत्तिग्रन्थे प्रकाशित.। अयन्तु. ग्रन्थकार: उभयशक्तिमूले भ्रान्तः शब्दशक्तिमूलं वस्तुध्वनिमभ्यु- पगतवान्। 'पंथिअ ण एत्थ-' इत्युदाहरणद्वये क्रमेण वक्त्रौचित्यं प्रतिपाद्यौचित्यं च आश्रित्य शब्दशक्त्याऽर्थान्तरप्रतीतिरित्युभयश वित- मूलत्वात् केवलशब्दशक्तिमूलत्वं चिन्त्यम् । यत्तु ध्वनि कृता 'दृष्ट्या केशवे'-त्यादि शब्दशक्तिमूले प्रत्युदाहरणत्वेन उदाहृत्योभय- शक्तिमूलत्वम् उदाहृतम् तत् 'यो हि उभयोर्भवति लभतेऽसावन्य- तरतोऽपि व्यपदेशम्' इति न्यायेन मुव्यतयोभयशक्तिमूलत्वेऽपि अन्यतरव्यपदेशेन शब्दशक्तिमूले प्रकाशनात् । एतद्ग्रन्थकृता तूभयशक्तिमूलोऽन्यादृशः प्रदर्शितः इति प्रकृते शब्दशक्ति- I. Mammata. -- ·UDDYOTA II 99 मूलत्वमुक्तमिति चिन्त्यतया प्रतिपादितम् ॥"-Op. cit, pp. 29-30. Also, while commenting on the verse "BTTF5 FST- भरणा-' cited by Mammata as an illustration of उभयशक्ति- मलध्वनि, Ruyyaka observes : अत्र ग्रन्यकृता उभयशक्तिमूलत्व- मित्थमभिप्रतम् । श्लिष्टशब्दमाहात्म्यात् शब्दशक्तिमूलत्वम्, तद्- वर्जितसाधारण-शब्दमाहात्म्यात् अर्थशक्तिमूलत्वमित्युभशक्तिमूलत्वम्, एवं च शब्दशक्तिमूले यान्युदाहरणानि तानि उभयशक्तिमूले स्युः। अवश्यं हि तत्र केनचित् साधारणशब्दप्रयोगेण भवितव्यम् । अथ सति शिष्टशब्दप्रयोगे वक्त्रौचित्याद्यर्थशक्तिमाश्रित्योभयशक्तिमूलत्व- मत्र वर्ण्यते, तद्यज्यत एनन् । किंतु 'पंथिअ-' इत्याधुभयशक्ति- मूलस्यैवोदाहरणं वाच्यम्, अर्थशक्ते रपि व्यापारात् । अन्यथा केवलशब्दशक्तेर्वस्तुमानं ध्वन्यं न स्यात् । अनेनव आशयेन शब्द- शक्तिमूलं वस्तुध्वनि ध्वनिकृत् नाङ्गीकृतवान् इत्युक्तप्रायम् ।।- Op. cit., p. 36. TEXT ६३७ । अर्थशक्त्युदद्भवस्त्वन्यो यत्रार्थः स प्रकाशते। यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यद् व्यनक्त्युक्तिं विना स्वतः ॥२२॥ यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शब्दव्यापार विनव सोऽर्थशक्त्युभवो नामानुस्खानोपमव्यङ्गयो ध्वनिः। यथा- एवंवादिनि देवर्षी पावें पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती॥ अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीकृतस्वरुप शब्दव्यापार विनवार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति । न लक्ष्यक्रमव्यङ्गग्रस्यैव ध्वनेविषयः। यतो यत्र साक्षाच्छब्दनिवे- दितेभ्यो विभावानुभावव्यभिचारिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः, स तस्य केवलस्य मार्गः। यथा कुमारसंभवे मधुप्रसंगे वसन्त- चासम- ·100 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA पुष्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णन मनोभवशरसंधान- पर्यन्तं शम्भोश्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादि साक्षा- च्छब्दनिवेदितम् । इह तु सामर्थ्याक्षिप्तव्यभिचारिमुखेन रस- प्रतीतिः। तस्मादयमन्यो ध्वन: प्रकारः । यत्र च शब्दव्यापारसहायोऽर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेन उपादीयते स नास्य ध्वनविषयः। यथा- संकेतकालमनसं विटं झाखा विदग्धया। हसन्नत्रार्पिताकूतं लीलापद्म निमीलितम् ॥ अत्र लीलापमनिमीलनस्य व्यञ्जकत्वमुक्त्यैव निवेदितम् ।। EXPOSITION § 37. Anandavardhana now takes up the other variety of संलक्ष्यक्रमध्वनि based on material significance ( अर्थश वित ). In the case of अर्थशक्तिमूलध्वनि it is the matter that is more important than the words expressive of it. In शब्दशक्ति° the change of the face word would be accompanied by the absence of tho suggested sense. But we must note one thingviz. that in the case of material suggestiveness ( अर्थशक्तिमूल- ध्वनि ), a knowledge of प्रकरण, वक्तृ, बोद्धव्य etc. besides that of the matter itself is absolutely necessary for the comprehension of the suggested sense. As Mammala notes :- "वक्तृवोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः प्रस्तावदेशकालादेर्वैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा ।।''-Op. cit., III.1-2 As Abhinavagupta observes later on in commenting on 'दृष्ट्या केशव-' as an example of उभयशक्तिमूलध्वनि- 'शब्द- शक्तिस्तावद् गोपरागादिशब्दश्लेषवशात् । अर्थशक्तिस्तु प्रकरण- वशात्। यावदत्र राधारमणस्य अखिलतरुणीजनच्छन्नानुरागगरिमा- स्पदत्वं न विदितं तावदर्थान्तरस्याप्रताते: ।।'- Locana, pp. 253.

·UDDYOTA II 101 'अर्थशक्तुद्भव : अन्य इति 254. Rüyyaka, too, follows Abhinavagupta in distinguishing between the two divisions, Vide his remarks on उभयशक्ति- मूलध्वनि in the extracts quoted above. :...स्वत:'-Comp. °Locana : “एवं शब्दशक्त्युद्- भवं ध्वनिमुक्त्वाऽर्थशक्युद्भवं दर्शयति-अथेति । शब्दशक्त्यु द्भवात् । स्वतस्तात्पर्येणेत्यभिधाव्यापारनिराकरणपरमिदं पदं ध्वननव्यापारमाह, नतु तातपर्यशक्तिम् । सा हि वाच्यार्थ- प्रतीतावेवोपक्षणा इत्युक्तं प्राक् । अनेनैवाशयेन वृत्तौ व्याचष्ट- यत्रार्थः स्वसामर्थ्यात् इति । स्वत इति शब्द: स्वशब्देन व्याख्यातः । उक्ति विनति व्याचष्टे-शव्दव्यापारं विनैवेति ॥"-Op. cit., pp. 247-48. The suggested sense thus based on material significance ( अर्थशक्ति ) must not be expressed or hinted at by any particuiar word or words. We have already discussed this topic in a previous section. यथा....विषयः-Anandavardhana cites the Kumārasambhava verse “एवंवादिनि-' as an instance of अर्थशक्तिमूल-भावध्वनि of the संलश्यक्रम type. Though रस, भाव etc. are generally classed as 37, yet under certain circumstances they might be classed with ard and 3400TT as falling within the domain of the संलक्ष्यक्रम category. यतो....व ..ध्वनेः प्रकारः प्रकार: - Where the विभाव's, अनुभाव's and व्यभिचारिभाव's, are clearly stated in all their details, the emotion suggested therefrom would be regarded as असंलक्ष्य- क्रमव्यङ्गा. But when the apprehension of the व्यभिचारिभाव or any of the constituent factors be delayed, the Th suggested, .would be classed as संलक्ष्यक्रमव्यङ्गा. Compare 'Locana:- "साक्षादिति-व्यभिचारिणां यत्रालक्ष्यक्रमतया व्यवधिबन्ध्यैव प्रतिपत्तिः स्वविभावादिबलात्, तत्र साक्षात् शब्दनिवेदितत्वं विव- क्षितम् इति न पूर्वापरविरोधः । पूर्व हि उक्तम् व्यभिचारिणामपि ·102 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA -- भावत्वान्न स्व-शब्दतः प्रतिपत्तिरित्यादि विस्तरतः । एतदुक्तं भवति--यद्यपि रसभावादिरों ध्वन्यमान एव न वाच्यः कदाचिदपि तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषयः। यत्र हि विभावानुभावेभ्यः स्थायिगतेभ्योः व्यभिचारिंगतेभ्यश्च पूर्णेभ्यो झटित्येव रसव्यक्ति- स्तत्रास्त्वलक्ष्यक्रमः । यथा- 'निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य सन्धुक्षयन्तीव वपुगुणेन । अनुप्रयाता वनदेवताभिर दृश्यत स्थावरराजकन्या ।।' -इत्यादौ सम्पूर्णालम्बनोद्दीपनावभावतायोग्यस्वभाववर्णनम् । 'प्रतिग्रहीतु प्रणयिप्रियत्वात् त्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च । संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् ।।' -इत्यनेन विभावतोपयोग उक्तः । 'हरस्तु किंचित् परिलुप्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बु राशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।' --अत्र हि भगवत्योः प्रथममेव तत्प्रवणत्वात तस्य चेदानीं तदुन्मुखी- भूतत्वात् प्रणयिप्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभवद्रत्या- त्मनः स्थायिभावस्य औत्सुक्यावेगचापल्यहर्षादेश्च व्यभिचारिणः साधारणीभूतोऽनुभाववर्गः प्रकाशित इति विभावानुभावचर्वणैव व्यभिचारिचर्वणायां परवस्यति । व्यभिचारिणां पारतन्त्यादेव स्रक्- मूत्रकल्पस्यायिचर्वणाविश्रान्तरलक्ष्यक्रमत्वम् । इह तु पद्मदलगणन- मधोमुखत्वं च अन्यथाऽपि कुमारीणां सम्भाव्यते इति झटिति न लज्जायां विश्रमयति हृदयं, अपि तु प्रागवृत्ततपश्चर्यादिवृत्तान्तानु- स्मरणेन तत्र प्रतिपत्तिं करोति–ति क्रमव्यङ्गप्रतैव। रसस्त्वत्रापि दूरत एव व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाऽलध्य- क्रमव । लज्जापेक्षया तु तत्र लक्ष्यक्रमत्वम् । अमुमेव भावमेव- शब्द: केवलशब्दश्च सूचयति ।।”-Op. cit., pp. 248-49. यत्र च.... उक्त्यैव निवेदितम्-In the verse 'सङ्केतकाल- ·UDDYOTA II 103 । मनसम् - the sense suggested by the act of closing the lotus-petals-viz. the time of assignment of the lovers after sunset, has been hinted at by the expression 'संकेतकालमनस विटं-' and as such it cannot be regarded as a case of अर्थ- शक्तिमूलवस्तुध्वनि. Comp. °Locana : उक्तिं विना-इति यदुक्तं तद्व्यवच्छेदं दर्शयितुमुपक्रमते- दर्शयितुमुपक्रमते-यत्र चेति। च-शब्दस्तुशब्दस्यार्थे । अस्येति। अलक्ष्यक्रमस्तु तत्रापि स्यादेवेति शेषः। उक्त्यैवेति । आद्यपादत्रयेण इत्यर्थः । यद्यपि चात्र शब्दान्तरसंनिधानेऽपि प्रदोषार्थ प्रति न कस्यचिदभिधाशक्तिः पदस्येति व्यञ्जकत्वं न विघटितं तथापि शब्देनैव उक्तम् अयमर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति । ततश्च व्वनेर्यद् गोप्यमानतोदितचारुत्वात्मकं प्राणितं तदपहस्तितम् । यथा कश्चिदाह- 'गम्भीरोऽहं न मे कृत्यं कोऽपि वेद न सूचितम् । किंचिद् ब्रवीमि'- इति । तेन गम्भीर्यसचनार्थः प्रत्युत आविष्कृत एव । अत एवाह. व्यजकत्वमिति उक्त्यैवेति च ।।-op. cit., pp. 250-51. See also Jagannatha's remarks in his Rasagarigādhara, pp. 250-51, where the verse has been cited. - TEXT ६३८। तथा च- शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि व्यङग्योऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या साऽन्यैवालंकृतिनेः ॥२३।। शब्दशक्त्याऽर्थशक्त्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि व्यङ्गयोऽर्थः कविना पुनर्यत्र स्वोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोऽस्मादनु- I. as The verse has been cited an instance of the figure of speech 7&# in the Kāvyaprakāśa, Ullāsa X. Compare: 'अत्र नेत्रोत्साहरूपेणेङ्गितेन लक्षितः कामिन: संकेतकालाभिलाषः कामिन्या निशासूचकेन पद्मसंमीलनेन लीलया प्रकाशितः-Govinda Thakkura's Pradipa.

·104 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA स्वानोपमव्यङ्गया ध्वनेरन्य एवाल कारः। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गग्रस्य वा ध्वनेः सति संभवे स ताहगन्योऽलंकारः॥ तत्र शब्दशक्त्या यथा- वत्से ! मा गा विषाद श्वसनमुरुजवौं सन्त्यजो प्रवृत्त कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु बलभिदा जम्भितेनात्र याहि । प्रत्याख्यान सुराणामिति भयशमनच्छमना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमदाद् वः स दहतु दुरितं मन्थमूढां पयोधिः।। अर्थशक्त्या यथा- अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथाऽत्र । अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसपोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थ तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ।। उभयशक्त्या यथा-'दृष्ट्या केशव-' इत्यादौ ॥ EXPOSITION § 38. In the preceding sections the two divisions of संलक्ष्यक्रमव्यङ्गय --viz. शब्दशक्तिमूलध्वनि and अर्थशक्तिमूलsafat have been already defined and illustrated. And it had also been noted in that connection that the suggested sense should in no way be stated in words—which would take away its claim to be included in the domain of ध्वनि. In the present Kārikā the Dhvanikāra makes similar observation with regard to the third variety of संलक्ष्यक्रमध्वनि--viz. शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि, in which शब्द and अर्थ conjointly suggest a particular sense. Thus there must be one or more श्लिष्ट words besides others that are not so (see Abhinavagupta's remarks already quoted ), in a case of उभयशक्ति- मूलध्वनि. So it is a priori evident that the unit of उभयशक्ति Haft must be a sentence or a compound expression, consisting of more than one component, some of which must be face ·UDDYOTA II 105 and consequently irreplaceable ( परिवृत्त्यसह ) by synonyms. As Govinda observes in his commentary on the verse- 'अतन्द्रचन्द्राभरणा-' cited by Mammata as an illustration of उभयशक्तिमूलध्वनि : “अत्र श्यामारूप-कामिनीविशेष-रजन्योरुपमा व्यङ्गया। सा च अतन्द्रचन्द्रेत्यादेः परिवृत्त्यसहतया, समुद्दीपितेत्यादे- स्तत्सहतया उ यस्यापि व्यञ्जकत्वेन शब्दार्थोभयशक्तिमूला ।।":- °Pradipa, p. 101.2 Hemacandra in his Kavyānusāsana, however, does not record उभयशक्तिमूल as a separate variety at all and includes it under शब्दशक्तिमूलध्वनि itself. He quotes 'अतन्द्र- चन्द्राभरणा-' as an instance of शब्दशक्तिमूलालंकारध्वनि. Compare : अत्र शब्दशक्त्या रात्रियोषितोरुपमा व्यङ्गया। यद्यपि समुद्दीपितेति सानन्दमिति चार्थो व्यञ्जकस्तथापि न शब्दशक्तिं विनाऽर्थशक्तिरुन्मीलतीति शब्दक्तिरेव प्रधानम् ।।-0p. cit., p- I. 2. . वाक्ये दुप्रस्थ :---K.P., IV. 19. The following extract from °971, a gloss on Data by Vaidyanatha Tatsat, is important : उभयस्यापीति प्राधान्येनेति शेषः। तेन शब्दशक्तिमूलेऽप्यर्थस्य व्यञ्जकत्वेऽपि तस्य प्राधान्याभावात् नोभयशक्तिमूलत्वम् । परिवृत्त्यसहशब्दप्राच र्ये च शब्दशक्तिप्राधान्यम् परिवृत्तिसहशब्दप्राचुर्ये त्वर्थशक्तिप्राधान्यम्. तत्साम्ये तृभयशक्तिप्राधान्यादुभय- शक्तिमूलत्वं व्यपदिश्यते । अतएव, ‘पन्थिअ ण एत्थ-' इत्यादौ उपभोग- क्षमोऽसि चेदास्वत्यादिवस्तुव्यञ्जने सत्यर-पओहरशब्दयोरेव परिवत्त्यसहयोः प्राधान्यम् , न तु पथिकाद्यर्थस्येति न तत्र उभयशक्तिमूलवस्तुध्वनिः । किं तु उदाहरणजातीयेषु अलंकारध्वनिरित्येक इत्युक्तम्---loc. cit. We should note that according to Mammața's view 37T alone can suggested corjointly by शब्द and अर्थ, and not वस्तु. As he states : 'शब्दार्थोभयभूरेक:--', IV. 18. But this view is contrary to the position of Rūy yaka and Dhyanikāra as well, who includes वस्तुध्वनि too as one of the varieties of अर्थशक्तिमूलध्वनि. See Rūyyaka's statements cited above. be ·106 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA 42. Manikyacandra in his °Samketa on Kavyaprakāsa follows Hemacandra. As he notes : अत्र चातन्द्रचन्द्रादिशब्दानामेक- जैकार्थानाम् परावृत्तिसहासहत्वेन क्रमेण अर्थशब्दशक्तिप्राधान्यम्, तेनोभयमूलत्वम् । तथाऽत्र यद्यपि अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तथापि श्लिष्ट- शब्दशक्तिरेव व्यङ्गामुन्मीलयति नार्थशक्तिरिति शब्दोत्थध्वनिरेव न द्वयुत्थ इति तत्त्वम् ।।-Op, cit., p. 119. Jagannātha very ably summarises the different views in the following passage of the Rasagangadhara : यद्यपि शब्दशक्ति- मूलकत्वं अर्थशक्तिमूलकत्वं चेत्युभयमपि सकलव्यङ्गयसाधारणम् , शब्दार्थयोरनुसंधानं विना व्यङ्गयस्यैवानुल्लासात् , तथापि परिवृत्त्य- सहिष्णूनां शब्दानां प्राचुर्ये तत्प्रयुक्तात् प्राधान्यात् सत्या अप्यर्थ- शक्ते प्राधान्याच्च व्यङ्गयस्य शब्दशक्तिमूलकत्वेनैव व्यपदेशः । परिवृत्ति सहिष्णूनां तु प्राचुर्येऽर्थशक्तेरेव प्राधान्यात् सत्या अपि शब्दशक्तेः प्रधानानुगुण्यार्थतया मल्लग्रामादिवत् प्रधानेनव व्यपदेशः। यत्र तु काव्ये परिवृत्तिं सहमानानामसहमानाञ्च शब्दानां नैकजातीयप्राचुर्यम् , अपि तु साम्यमेव, तत्र शब्दार्थोभय- शक्तिमूलकस्य व्यङ्गयस्य स्थितिरिति द्वयुत्थो ध्वनिः। न चायं शब्दशक्तिमूलकतयैव अर्थशक्तिमुलकतयैव वा ब्यपदेष्टुं शक्यः, विनिगमकाभावात्। नापि शब्दशक्तिमूलकार्थशक्तिमूलकयोः संकरेण गनार्थयितुम् , व्यङ्गयभेद एव संकरस्येष्टे: ; इह तु ज्यङ्गयस्यैक्येन तस्यानुत्थानात् ।.... अयं च वाक्यमात्र । पदसमूहश्च वाक्यम्। तेनास्य नानार्थानानार्थघटितसमासविषयत्वेऽपि विरोधः । न तु शुद्धकपदे, तस्मिन् नानार्थानानार्थयोरसमा- वेशात् । अन्ये तु–'अर्थशक्तिमूलकत्वव्यपदेशे नानार्थप्रकाशकशब्द- शक्त्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं तन्त्रम् , विषयप्राचुर्यात् । शब्दशक्ति- I. तस्यापि अवान्तरपदत्वमादाय पदसमूहत्वादिति भावः-Nagoji Bhatta's gloss. न ·UDDYOTA II 107 मूलकत्वव्यपदेशे तु नार्थशक्त्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं तथा ; विषयदौर्लभ्यापत्तेः । न हि नानार्थशब्दमात्रधटितं पद्यं प्रचुरविषयम् । अतः शब्दशक्तिमूलकत्वेनैवायं शक्यव्यपदेशो ध्वनिः-इत्यप्याहुः । -0p. cit., pp. 172-174. शब्दशक्त्या....अलंकार:-When the sense suggested through शब्दशक्ति. अर्थशक्ति or उभयशक्ति, is again expressed in words, it is reduced to a more poetic figure from the status of eafa. Or, if there be any असंलक्ष्यक्रमध्वनि-like रस, भाव etc. besides the suggested sense in question, the latter becomes a sort of embellishment somewhat different from the common poetic figures, and enhances the effect of the former ( viz. रस, भाव etc. ). Anandavardhana has noted these two alternative interpretations of the present Karikā. In the first case ech: must be in the ablative case, in the second it is in the genitive. Compare Locana : प्रकान्तप्रकार द्वयोप- संहारं तृतीयप्रकारसूचनं चैकेनैव यत्नेन करोमीत्याशयेन साधारण- मवतरणपदं प्रक्षिपति वृत्तिकृत्-तथा चेति। तेन चोक्तप्रकार- द्वयेनायमपि तृतीयः प्रकारो मन्तब्य इत्यर्थः । शब्दायौ चेत्येकशेषः । सान्यैवेति । न ध्वनिरसी, अपि तु श्लेषादिलंकार इत्यर्थः । अथवा ध्वनिशब्देन अलक्ष्यक्रमः तस्य अलंकार्यस्याङ्गिनः स व्यङ्गयोऽर्थोऽन्यो वाच्यमात्रालंकारापेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्चा- लंकार इत्यर्थः। एवमेव वृत्तौ द्विधा व्याख्यास्यति ।।-OP. cit., । pp. 251-52. verse as वत्से.. पयोधि:-°Locana explains the follows : विषमत्तीति विषादः। ऊध्र्वप्रवृत्तम् अग्निमित्यत्र चार्थों मन्तव्यः । कम्पोऽपां पतिः को ब्रह्मा वा तव गुरुः। बलभिदा इन्द्रेण जम्भितेन ऐश्वर्यमदमत्तेनेत्यर्थः । जम्भितं चात्र गात्रसंमद- 'नात्मकं बलं भिनत्ति आयासकारित्वात् । प्रत्याख्यानमिति वचसै- ·108 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA वात्र द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयत इति निवेदितम् । कारयित्वेति। सा हि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायोत्थितेति स्वयमेव देवान्तराणां प्रत्याख्यानं करोति। स्वभावसुकुमारतया तु मन्दरान्दोलितजलधि- तरङ्गभङ्गपर्याकुलीकृतां तेन प्रतिबोधयता तत्समर्थाचरणम् अन्यत्र दोषोद्घाटनेन अत्र याहीति चाभिनयविशेषेण सकलगुणादरदर्शकेण कृतम्। अत एव मन्थमूढामित्याह। इत्युक्त प्रकरण भयनिवारण- व्याजेन सुराणां प्रत्याख्यानं मन्थमूढां लक्ष्मी कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात् स वो युस्माकं दुरितं दहत्विति संबन्धः-Op. cit., pp. 252-53. 'अम्बा....व्याजपूर्वम्'--व्याजशब्दोऽत्र स्वोक्तिः - Locana. 'दृष्टया....चिरम्'-सलेशमिति चात्र स्वोक्तिः-Locana. TEXT $ ३९ । प्रौढाक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपकः ॥२४॥ अर्थशक्त्युभवानु रणनरूपव्यङ्ग्ये ध्वनौ यो व्यञ्जकोऽथ उक्त- स्तस्यापि द्वौ प्रकारो- कवः कविनिबद्धस्य वा वक्त : प्रौढोक्ति- मात्रनिष्पन्नशरीर एकः, स्वतःसम्भवी च द्वितीयः॥ कवि- प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथा- सज्जेइ सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुअइजणलक्खमुहे । अहिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणगस्स शरे ॥ कविनिबद्धवक्त प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथोदाहृतमेव- 'शिखरिणि-' इत्यादि। यथा वा- साअरविइण्णजोव्यणहत्थावलम्बसमुण्णमन्तेहि। अब्भुट्ठाण विअ मम्महस्स दिण्ण तुह थणेहिं॥ स्वतःसम्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानसद्भावो न ·UDDYOTA II 109 on केवल भणितिवंशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः। • यथोदाहृतम्-'एव- वादिनि-' इत्यादि। यथा वा- सिहिपिञ्छकण्णपूरा जाआ वाहस्य गधिरी भमइ। मुत्ताफलरइअपसाहणाण मज्झ सवत्तीण। EXPOSITION § 39. Anandavardžana classifies suggestion based material significance ( अर्थशक्तिमूलध्वनि ) into three categories according as the matter (327) concerned is objectively possible ( स्वतःसम्भवी) or invented by the poet's own imaginative faculty (#fasteifaafaeqrat) or again brought into being not by the poet's fancy but by the imagination of some one among the characters created by the poet--the creatures of the pcet's Muse ( कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति निप्पन्न). Mammața follows the Dhvanikāra without trying to justify the plausibility of the above classification. See Kävyaprakāśa, IV. 16-17. But Hemacandra in his Kāvs ānušāsona contends that this classification is unnecessary and incongruous inasmuch the three above mentioned varieties have the essential property of being the outcome of poetic fancy common to all of them. Even matters that are objectively real per se cannot find place in a true poetic art if they are not transfigured by the poet's imagination. As he remarks : "इह चार्थः स्वतःसंभवी, कवि- प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न शरीरः, कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न- -इति भेदकथनं न न्याय्यम् । कविप्रौढोक्तिमात्रनिर्मित- स्वेनैव साध्यसिद्धेः। प्रौढोक्तिमन्तरेण स्वत.संभविनोऽपि अकिं- चित्करत्वात् । कविप्रौढोक्तिरेव च कविनिबद्धवक्तृप्रौढोवितरिति कि प्रपञ्चेन"-Op. cit., p. 46. Manikyacandia in his Samketa follows Hemacandra. Jagannātha in his Rasagangadhara criticises the threefold classification, though he recognises the first variety-viz. स्वतःसंभवी. According to him the last as शरीरो वा- ·110 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA The two varieties should be really classed under one single head. Compare his remarks : प्रतिभानिर्मितत्वाविशेषाच्च कवि-तदु- म्भितवक्तृ-प्रौढोक्तिनिष्पन्नयोरर्थयोः न पृथगगणनोचिता. उम्भितो- म्भितादेरपि भेदान्तरप्रयोजकनापत्तेः । न च तस्यापि कव्युम्भितत्वान- पायात, तत्प्रयोज्यभेदान्तर्गतत्वमेवेति वाच्यम् । प्रथमोम्भितस्यापि लोकोत्तरवर्णनानिपुणत्वलक्षणकवित्वानापायात् पृथग्भेदप्रयोजकताऽनु- पपत्तेः । -Op. cit., pp. 134. Nagoji Bhatta, however, in his comments on the above text of the Rasagarigādhara upholds the view of the Dhvanikara. As he observes:- “वृद्धोक्तिविषयात् शिश क्तिविषय इव कव्युक्तिविषयात् कविनिबद्धोक्तिविषये चमत्काराधिक्यानुभावकत्वात् पृथगुक्तिः । ततः परञ्च प्रतिनिधानसाव्यप्रतीतिकतया चमत्कारस्थगनात् नोम्भितोम्भितादेः पृथग्गणनेति तु नव्याः ।।-loc. cit. following observations of Rūyyaka in his Kavyaprakāśasanketa in this connection are important and worth perusal : 'ननु स्वतःसंभविप्रभृतयो यदि व्यञ्जकार्थगतत्वेन भेदा उच्यन्ते तत् केवलयोर्वाच्यलक्ष्ययोरपि भेदत्वेन किमिति न कथ्यन्तेऽविशेषात् । अथ व्यञ्जनोपयोगितया तेषां भेदत्वं तर्हि व्यञ्जनस्योभयत्र दत्त- पादत्वाद् व्यङ्गग्रार्थगतत्वेनापि किनिति नाभिधीयन्ते। उच्यते- निमित्ताभिप्रायेणोक्तत्वात् । व्यञ्जकत्वं हि तन्निमित्तं न व्यङ्गप्रत्वम् । तथाहि कश्चिदर्थः कविनिबद्धेन वक्त्रा प्रौढोक्त्या प्रतिपादित इति व्यञ्जको न कविप्रतिपादितो नापि स्वतःसंभवेन । यथा 'शिखरिणि क्वनु नामे'त्यादौ रागित्वमन्तरेण तस्यार्थस्य अवचनानर्हत्वात , अर्थान्तरं प्रति व्यञ्जकत्वाभावाच्च। कश्चित्तु कविनिबद्धोक्तिमन- पेक्ष्यैव कविप्रौढोक्तिप्रतिपादित इत्येव व्यञ्जको न स्वतःसंभवेन यथा 'सज्जइ सुरहिमानो-' इत्यादाबुदाहृतो बहि.संभवाभावे, न स्वतःसंभवी, नापि कविनिबद्धं वक्तारमपेक्षते, वक्तुरावेशाभावात् ।

·UDDYOTA II 111 कविप्रजापतिः प्रौढि-निर्मितत्वेन तु अर्थान्तरं व्यनक्ति। कश्चित् पुनर्बहिरपि भावात् स्वतःसंभवेन व्यञ्जको यथा ‘एवंवादिनी'-त्यादी स्वयंकृतप्रचुरं लोकव्यवहारे स्थितः, तथाविधश्च व्यञ्जकत्वेन प्रतीयते। लज्जा चात्र व्यभिचारिभूताऽपि विभावानुभावयोरति- चारुत्वेन प्रतीतिविश्रान्तिस्थानत्वात् प्रतिपाद्यमाना सती वस्तुत्वेन व्यवहृता, न भावत्वेन । तेनार्थशक्तिमूलस्य बस्तुध्वनेरिदमुदाहरणम् , नासंलक्ष्यक्रमस्य भावध्वनेः। तस्माद् व्यञ्जकस्यैवार्थस्य व्यञ्जने निमित्तत्वात् स्वनःसंभविप्रभृतयो भेदा उक्ताः, न व्यङ्गयार्थगतत्वे- नापीति ।।"-Op. cit., pp. 31-32. कविप्रौढोक्ति....अणङ्गस्य शरे-Abhinavagupta explains the gāthā : 'सज्जइ सुरहिमासो-' as follows : अत्र वसन्तश्चेतनाs- नङ्गस्य सखा सज्जयति केवल, न तावदर्पयति-इत्येवंविधया समर्पयि- तव्यवस्त्वर्पणकुशलयोक्त्या सहकारोद्भदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो. ध्वन्यमानं मन्मथोन्माथस्यारम्भं क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्तं व्यनक्ति । अन्यथा 'वसन्ते सपल्लवसहकारोद्गम' इति वस्तुमात्रं न व्यञ्जकं स्यात् । एषा च कवेरेवोक्तिः प्रौढा ||1-0p. cit , p. 255. 'कविनिबद्ध....इत्यादि'-The verse 'शिखरिणि--' has been already cited in the first Uddyota. 'अत्र लोहितं विम्बफलं शुको. दशतीति न व्यञ्जकता काचित् । यदा तु कविनिवद्धस्य साभिला.. षस्य तरुणस्य वक्तुरित्थं प्रौढोक्तिस्तदा व्यञ्जकत्वम्'-ibid. I. Mahimabhatta thus establishes the inferential nature. of the suggested sense : 'सज्जेइ-' इत्यत्र कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न- शरीरे सुरभिमास-संभवानाम् आविर्भूताभिनवपल्लवानाम् तरूणामचिरभावि-. युवतिजनमदनोन्माददायित्वमनुमेयम्। तत्र च सहकार-सुरभिमास-मदनानां रूपकोपनिबन्धने शर-शरकार-धानुष्कतुल्यवृत्तान्तत्वे सति यदसम्पन्नसंपूर्ण- रूपतया संप्रति सहकाराणां शराणामिवानङ्गायाससमपणं स हेतुः। कन्दर्पो-. द्दीपनसमर्थस्वभावसंपादनमेव च तेषां सुरभिमासेन कन्दर्पायाससमर्पणं नान्यदिति- Op. cit., p.45I.

·112 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA '-See Locana for an explaination of this Prakrit stanza : स्तनौ तावदिह प्रधानभूतो ततोऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्थानेनोपचर्यते । यौवनं चानयोः परिचारकभावेन स्थितमित्येवं विधेन उक्तिवचित्त्येण त्वदीयस्तनावलोकनप्रबृद्धमन्म- थावस्थः को न भवतीति भङ्गया स्वाभिप्रायध्वननं कृतम्। तव तारुण्येनोन्नतौ स्तनौ इति हि वचने न व्यञ्जक्ता।-p. 256. 'सिहिपिञ्छ......सवत्तीण'-Comp. "Locana : शिखिमात्र- मारणमेव तदासक्तस्य कृत्यम् । अन्यासु तु आसक्तो हस्तिनोऽपि अमारयत् इति हि वचनेन उक्तमुत्तमसौभाग्यम्। रचितानि विविध- भङ्गीभिः प्रसाधनानि इति तासां संभोगव्यग्रिमाभावात् तद्विरचन- शिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम् । गर्वश्च बाल्याविवेकादिनाऽपि भवति इति नात्र स्वोक्तिसद्भावः शङ्काः । एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते, आस्तां वा वर्णना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनाऽवलोक्यते तथा तथा सौभाग्यातिशयं व्याधवध्वा द्योतपति ।।-p. 257. Thus the suggestiveness of a स्वतःसंभवी matter (वस्तु ) is irrespective of any poetic description and imaginative remouiding, as the closing statement in the above extract from °Locana makes it sufficiently clcar. Vide the observation of Mahimabhatta on this gāthā : “सिहिपिञ्छ-' इत्यत्र नवोढाया व्याधवध्वाः सपत्नीभ्यः सौभाग्यातिरेकोऽनुमेयः। तत्र चास्याः शिखिपिच्छकर्णपूराया अपि सगर्व भ्रमणं हेतुः। यतो- ऽयमभिप्रायस्तस्या:-मयि सत्यामयं संभोगैकरसिको व्याधो वारि- तान्यकर्त्तव्यो दिवानिशं मत्परायण एव केवलं मद्विनोदार्थ यदृ- च्छयाऽन्तिकापतितमयूरमात्रमारणव्यापारो वर्त्तते इति शिखिपिच्छ- मात्रकर्णपूराऽहं जाता। भवतीषु सतीषु दूरदेशकालव्यवधानसाध्य- महारम्भमातङ्गमारणादिव्यापाररतिऽरयमासीदिति मुक्ताफलरचित. प्रसाधना भवत्य इति ! तेन यदेतत् सगर्व भ्रमणं तदेव तस्याः सपत्नी. भ्यः सौभाग्यातिरेकमनुमापयति इत्यवसेयम्" -Op. cit., p. 452.

·UDDYOTA II 113 TEXT $ ४० । अर्थशक्तरलंकारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते । अनुस्वानोपमध्यङ्गयः स प्रकारोऽपरो ध्वनेः ॥२५॥ वाच्यालङ्कारव्यतिरिक्तो यत्रान्योऽलङ्कारोऽर्थसामर्थ्यात् प्रतीय- मानोऽवभासते सोऽर्थशत्त्युद्भवो नामानुस्वानरूपव्यङ्गयोऽन्यो ध्वनिः॥ EXPOSITION $ 40. In the illustrations already cited in the previous section dealing with the two (or three) divisions of 3721a7f77- मूलध्वनि, the suggested sense was in the nature of a mere fact ( वस्तुमात्र). In the present section the Dhvanikāra observes that there are cases of spierThe cafe where the content of suggestion is an अलंकार, as in the case of शब्द- शक्तिमूलध्वनि already discussed in details. What more, in अर्थशक्तिमूलध्वनि, the suggestive matter ( व्यञ्जकोऽर्थः ) itself .might be a mere fact ( वस्तुमात्र ) or an imaginative mood' partaking of the characteristics of a distinct poetic figure ( अलंकृत वस्तु ). So, just as a वस्तु might give rise to the comprehension of some other वस्तु or अलंकार, so also a particular 37317 might in its part similarly suggest both वस्तु aud अलंकार. Comp. 'Locana : एवमर्थशक्त्युद्भवो द्विभेदो वस्तुमात्रस्य व्यञ्जनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपितः। इदानीं तस्यैव अलंकाररूपे व्यञ्जनीयेऽलंकारध्वनित्वमपि भवति- -इत्याह- अर्थत्यादि। न केवलं शब्दशक्तेरलंकारः प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या यावदर्थशक्तेरपि। यदि वा न केवलं यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावद- लंकाराऽपि इत्यपिशब्दार्थः । अन्यशब्दं व्याचष्टे-वाच्येति ।"- Op. cit., p. 257. - 8

·114
THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA
TEXT
६४१। तस्य प्रविरलविषालयेशुच्यते-
रूपकादिरलंकारवों यो वाच्यता श्रतः ।
स सो गम्यमानत्वं विभ्रद भूम्ना प्रदर्शितः ।२६॥
अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलं कारः सोऽन्यत्र प्रतोय-
मानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रभवभिभट्टोइभटादिभिः ।
च ससंदेहाविनाकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदशित
मित्यलंकारान्तरस्यालंकारान्तरे व्यङ्गप्रत्वं न यत्नप्रतिपाद्यम् ।।
EXPOSITION
$41. Poetic figures like उपमा, रूपक etc. are usually
found as expressed ( वाच्य), but they can also be suggested
(645). See notes on Uddyota I, Sec. $30 ff. Thus in the case
of ससंदेह, उपमा is apprehended in the background through
suggestion, and even ancient teachers like Bhāmaha, Udbhata
etc. have noted this phenomenon and it is not very difficult
to demonstrate either. As OLocana remarks :
सर्व इति.
प्रदर्शित इति च पदेन असंभावनाऽत्र मिथ्यवेत्याह ।
उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः ।
ससंदेहं वचः स्तुत्यै ससंदेहं विदुर्यथा ।। इति ।।
'तस्याः पाणिरयं नु मारुतचलत्पत्राङ्गुलिः पल्लव:'--- इत्यादौ
उपमा रूपकं वा ध्वन्यते । अतिशयोक्तेश्च प्रायशः सर्वालंकारेषु
ध्वन्यमानत्वम् ॥"-0p. cit., p. 258.
TEXT
६ ४२। इयत् पुनरुच्यत एव-
अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतोतो यत्र भासते ।
तत्परत्वं न वाच्यस्य नासो मार्गों ध्वनेमतः ॥२७॥

·UDDYOTA II 115 अलंकारान्तरेषु वनुरणनरूपालङ्कारप्रतीतो सत्यामपि यत्र वाच्यस्य व्यङ्गाप्रतिपादनौन्मुख्येन चारुत्वं न प्रकाशते नासो ध्वन- मांगः। तथा च दीपकादावलंकारे उपमाया गन्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्यवस्थानान्न बानिध्यपदेशः॥ EXPOSITION § 42. For instance, though in cafati the apprehension of similarity lingers in the background, yet we would be wrong to regard it as an instance of उपमाध्वनि, for it is the expressed contrast that is more charming than the suggested similarity. Jagannātha in his Rasagargādhara has a very illuminating note on this point : ननु अस्य अलंकारस्य ( viz. व्यतिरेकस्य ) वैधर्म्यमूलस्योपमाप्रतिकूलत्वमेवोचितम्, न तूपमागर्भ- त्वम्। तस्याः साधर्म्यमूलकत्वात् । अस्य च तनिषेधरूपेणैव प्रवृत्तेः । न चेष्टापत्तिः। सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात् । सत्यम्। यद्गुणपुरस्कारेण यस्य यत्सादृश्यनिषेव उत्कर्षपर्यवसायी तस्य तद्गुणपुरस्कारेण तत्सादृश्यस्याप्रतिष्ठानेऽपि गुणान्तरेण सादृश्यप्रत्ययस्य दुर्वारत्वात् । यदि च तत्सादृश्यसामान्यनिषेधो विवक्षितः स्यात्, गुणविशेष- पुरस्कारोऽनर्थकः स्यात्। धनेनायमस्मादधिक इत्युक्तेविद्यया रूपेण कुलेन च सम इति सर्वजनीनप्रत्ययात्। एवं च प्रतीयमानमपि सादृश्यं गुणान्तरकृतनिषधोत्थमपि तेनोत्कर्षेण हृतप्रभमिव बन्दीकृत- मिव न चमत्कारविशेषमाधातु प्रभवतीति प्राचामाशयः ।।-Op. cit., pp. 470-71. So also in the case of 199, 5491 etc. Vide notes on Uddyota I, Sec. $33. TEXT ६४३। यथा- चन्दमऊएहि णिसा णलिणी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। हंसेहि सरअसोहा कव्यकहा सज्जणेहि करइ गरुई॥

·116 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA -इत्यादिषु एमागर्भत्वेऽपि सति वाच्यालंकारमुखेनैव चारुत्वं व्यव- तिष्टते, न व्यङ्गनालङ्कारतात्पर्यण। तम्मात, तत्र वाच्यालंकार- मुखेनैव काव्यव्यपदेशो न्याय्यः॥ EXPOSITION $ 43. 'चन्दमऊएहि....गरुई'-Comp. °Locana : चन्द्रमयूखादीनां न निशादिना विना कोऽपि परभागलाभः। सज्जनानामपि काव्यकथां विना कीदृशी साधुजनता। चन्द्रमयू खैश्च निशाया गुरुकीकरण भास्वरत्व-सेव्यत्वादि यत् क्रियते, कमलैनलिन्याः शोभापरिमल- लक्ष्म्यादि, कुसुमगुच्छलताया अभिगम्यत्व-मनोहरत्वादि, हंसः शारद- शोभायाः श्रुतिसुखकरत्वमनोहरत्वादि, तत् सर्व काव्यकथायाः सज्जनैरित्येतावानयमर्थो गुरुः क्रियते इति दीपकबलाच्च कास्ति । कथाशब्द इदमाह-आसतां तावत् काव्यस्य केचन सूक्ष्मा विशेषाः, सज्जनैर्विना काव्यमित्येष शब्दोऽपि ध्वंसते। तेषु च सत्स्वास्ते सुभगं काव्यशब्दव्यपदेशभागपि शब्दसंदर्भमात्रम् । तथा तैः क्रियते यथादरणीयतां प्रतिपद्यत इति दीपकस्यैव प्राधान्यं नोपमायाः ।।- Op. cit., p. 260. All this is re-iteration of what has been already discussed in the Vrtti under Karika, I. 13. TEXT ६४४। यत्र तु व्यङ्गयपरत्वेनैव वाच्यस्य व्यवस्थान तत्र व्यङ्गप्रमुखनैव व्यपदेशो युक्तः। यथा- प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुनरपि मयि तं मन्थलेद विदध्या- न्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि । सेतुबध्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात. स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः॥ यथा वा ममैब- लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ मुखेऽस्मिन् स्मेरेऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि !

·UDDYOTA II 117 क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः॥ एवंविधे विषयेऽनुरणरूप-रूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थाना- दूपकध्वनिरिति व्यपदेशो न्याय्यः॥ EXPOSITION 844. Abhinavagupta explains रूपकध्वनि in the verse 'प्राप्तश्रीरेष-' as follows :- 'कस्मिंश्चिदनन्तबलसमुदायवति नरपतौ समुद्रपरिसरवर्तिनि पूर्णचन्द्रोदय तदीयबलावगाहनादिना निमित्तेन पयोधेस्तावत् कम्पो जातः। सोऽनेन संदेहेन उत्प्रेक्ष्यत इति ससंदेहोत्प्रेक्षयोः संकरालंकारो वाच्यः। तेन च वासुदेवरूपता तस्य नृपतेर्वन्यते । यद्यपि चात्र व्यतिरेको भाति, तथापि स पूर्व. वासुदेवस्वरूपात्, नाद्यतनात् । अद्यतनत्वे भगवतोऽपि प्राप्तश्रीक- त्वेन अनालस्येन सकलद्वीपाधिपति-विजयित्वेन च वर्तमानत्वात् । न च सन्देहोतप्रेक्षानुपपत्तिवलाद् रूपकस्याक्षेपः, येन वाच्यालंकारो- पस्कारकत्वं व्यङ्गास्य भवेत् । यो योऽसंप्राप्त लक्ष्मीको निर्व्याज- 1. Kuntaka, as appears from the Re sume (Unmeņa III) of the Vakroklijīvita prepared by Dr. De, cites the verse 'प्राप्तश्री:-' as an instance of प्रतीयमानव्यतिरेक ( see p. 208 ). Does Abhinavagupta bere refer to this view of the author of the Vakroktijivita ? In another place Abhinavagupta appears to echo Kuntaka's observations. For example, the following passage of the °Locana : तथा हि 'तटी तारं ताम्यति'-इत्यत्र तटशब्दस्य पुस्त्व-जपुसकत्वे अनादृत्य स्त्रीत्वमेवाश्रितं सहृदयैः 'स्त्रीति नामापि मधुरम्' इति कृत्वा (Op. cit., p. 359)-is closely reminiscent of Vakroktijivita, II. 22 : सति लिङ्गान्तरे यत्र स्त्रीलिङ्गं च प्रयुज्यते। शाभानिष्पतये यस्मिन् नामै व स्त्रीति पेशलम् ।।-and Vrtti thereunder, in which the verse, of which तटी तारं ताम्यति is but a hemistich, is read in full.

·118 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA विजिगीषाक्रान्तः स स मां मथ्नोयादित्याद्यर्थसंभावनात् । न च पुनरपीति भूय इति च शब्दरयभाकृष्टोऽर्थः। पुनरर्थस्य भूयोऽर्थस्य च कर्तृ भेदेऽपि समुद्र क्यमात्रेणाप्युपपत्तेः। यथा पृथ्वी पूर्व कार्त- वीर्येण जिता पुनरपि जामदग्न्येनेति । पूर्वा निद्रा च सिद्धा राजपुत्राद्य- वस्थायामपीति सिद्धं रूपकध्वनि रेवायमिति। शब्दव्यापार विनैव अर्थसौन्दर्यबलाद्रूपणाप्रतिपत्तेः ।।-op. cit., pp. 162-53. Jagannātha however criticises Anandavardhana and holds that the poetic figure भ्रान्तिमान् is suggested here. The knowicage of identity ( तादात्म्याध्यवसाय) between the king and Lord Visnu brought about by a conscious act of volition (आहार्य), which forms the basis of the figure of speech 97, cannot produce the feeling of terror, which can be caused only by an illusion of identity ( तादात्म्यभ्रान्ति) that is spontanecus (स्वारसिक ) and as such requires no aid of volition at all. Besides, the knowledge of identity and the feeling of terror, standing to each other in the relation of cause and effect, must coinhere in the same substratum, which however is not the case in the present illustration, the former being in the poet and the latter in the ocean. Thus रूपकध्वनि is absurd. As Jagannatha observes :- अत्र "आनन्दवर्धनाचार्यास्तु-'प्राप्तश्री:-' इत्यत्र रूपकाश्रयेण काव्य- चारुत्वव्यवस्थापनाद्रूपकध्वनिरित्याहुः। तच्चिन्त्यम् । जलधिकम्पहेतुत्वेन विकल्पत्रयं कल्प्यते। तच्च प्रकृते राजविशेष्यि- कां जलनिधिगतामनाहार्यविष्णुतादात्म्यज्ञानरूपां भ्रन्तिमेवाक्षिपति, न रूपकम्। तज्जीवातोराहार्यविष्णुतादात्म्यनिश्चयस्य कम्पाजनक- त्वात् । कविजलधिगतत्वेन वैयधिकरण्याच्च । अज्ञातमेव केवलं विष्णुतादत्म्यं जलधेः कम्पेऽनुपयुक्तमेव। चमत्कारिण्यपि चात्र भ्रान्तिरेवेति ध्वनिरपि तस्या एव युक्तः ।।”-Op. cit., pp. 327-28.

·UDDYOTA II 11 Vide Mahinabhatta's remarks: 'प्राप्तश्री:-'इत्यत्र लक्ष्मी. लाभ लम्पटतया पयोनिधौ मन्यनव्यथावितरणं विलासाललतया योग- निद्रासुखाम्वादो द्वीपान्तराधीशदशकन्धरनिधनधिया सेतुबन्धश्च इति भगवतो वासुदेवस्य अनी व्यापाराः प्रसिद्धाः सन्तो यदन्यत्र राजादौ आगेप्य तस्य समीहितग्राप्त्या निपिध्यन्ते तेन तत्कार्यत्वात् कारणभूतभगवद्रूपतारोपमेव तत्रानुमापयन्तीति . पकानुमितिरिति व्यपदेशः प्रवर्तते ।।"-0p. cit., p. 430. 'लावण्य .... पयोधि:'-Abhinavagupta explains the verse as folows : "लावण्य संस्थानमुग्धिमा, कान्तिः प्र । ताभ्यां परि- पूरितानि संविभक्तानि हृद्यानि संपादितानि दिङ मुखानि येन । अधुना कोकालुष्यात् अनन्तरं प्रसादौन्मुख्टोन स्मेरे ईपद्विहसनशीले तरलायते प्रसादान्दोलन विकाससुन्दरे अक्षिणी तस्या आमन्त्रणम् । अथ चाधुना न एति, वृत्ते तु क्षणान्तरे क्षोभमगमत् । कोपकपायवाटलं स्मेरौं च तव मुर सन्ध्यारुणपूर्णशशधरमण्डलमेवेति भाव्यं क्षोभेण चलचित्ततया सहृदयस्य । न चेति तत् सुव्यवत- मन्वर्थतयायं जलरागिर्जाडयसंचयः। जलादयः शब्दाः भावार्थप्रधाना इत्युक्तं प्राक्। अत्र च क्षोभो मदनविकारात्मा सहृदयस्य त्वन्मुखा- वलोकनेन भवतीतीयत्यभिधाया विश्रान्ततया, रूपकं ध्वन्यमानमेव । वाच्यालंकारश्चात्र श्लेषः। स च न व्यञ्जकः । अनुरणनरूपं यद्रूप- कमर्थशक्तिव्यङ्गयं तदाश्रयेणेह काव्यस्य चारुत्वं व्यवतिष्ठते। तत- स्ते व व्यपदेश इति संबन्धः ॥" Op. cit., pp. 263-64. For Mahimabhatta's observations see Op. cit., p. 431. यस्याः TEXT $ ४५। उपमाध्वनिर्यथा- वीराणं रमइ घुसिणरुणम्मिणतहा पिआत्थणुच्छङ्ग । दिछी रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह बहलसिन्दुरे॥

·120 - THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA यथा वा ममैव विपनवाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्य- तं ताण सिरिसहोअरअणाहरणम्मि हिअअमेकरस। विम्बाहरे पिआणणिवेसिकुसुमबाणेण ॥ आक्षेपध्वनियथा- स वक्तमखिलाड शक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान् । योऽम्बु कुम्भैः परिच्छेद झातु शक्तो महोदधेः॥ अत्रातिशयोक्ता हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूप- स्यासाधारणतद्विशेषप्रकाशनपरस्याक्षेपस्य प्रकाशनम् ॥ EXPOSITION $ 45. 'वीराण....बहलसिन्दूरे'-Locana thus explains thc. verse : प्रसाधितप्रियतमाश्वासनपरतया समनन्तरीभूतयुद्धत्वरित- मनस्कतया च दोलायमानदृष्टित्वेऽपि युद्धे त्वरातिशय इति व्यतिरेको वाच्यालङ्कारः। तत्र तु येयं ध्वन्यमानोपमा प्रियाकुचकुभलाभ्यां सकलजनत्रासकरेष्वपि शात्रवेषु मर्दनोद्यतेषु गजकुम्भस्थलेषु तदृशेन रतिमाददानामिव बहुमान इति सैव वीरतातिशयचमत्कारं विधत्ते इत्युपमायाः प्राधान्यम् ।।-Op. cit., pp. 264-65. 'यथा....कुसुमवाणेन'-'असुरापरक्रमणे इति । त्रैलोक्य- विजयो हि तत्रास्य वर्ण्यते। तेषामसुगणां पातालवासिनां यः पुनः पुनरिन्द्रपुरावमर्दनादि किं किं न कृतं तद्धृदयमिति यत्तेभ्योऽति- दुष्करेभ्योऽपि अकम्पनीयव्यवसायं तच्च । श्रीसहोदराणामत एव अनिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थः। तेषां रत्नानाम् आ समन्तात् हरणे एकरसं तत्परं यद् हृदयं तत् कुसुमवाणेन सुकुमारतरोपकरणसंभारेण प्रियाणां विम्बाधरे निवेशितम , तदवलाकन-परिचुम्बन-दर्शनमात्र- कृत्यताऽभिमानयोगि तेन कामदेवेन कृतम् । तेषां हृदयं तदत्यन्तं विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानमभूदिति यावत् ! अत्रातिशयोक्ति- र्वाच्यालंकारः। प्रतीयमाना चोपमा। सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर .

·UDDYOTA II 12 - two verses are इति हि तेर्षा बहुमानो वास्तव एव । अत एव न रूपकध्वनिः। रूपकस्यारोप्यमाणत्वेन अवास्तवत्वात् । तेषामसुराणां वस्तुवृत्त्यैव सादृश्यं स्फुरति । तदेव च सादृश्यं चमत्कारहेतुः प्राधान्येन ।।- Op. cit., pp. 265-56. Thus, the above instances of अर्थशक्तिमूलोपमाध्वनि. 'स वक्तुम् ....महोदधेः'-According to Anandavardhana this verse illustrates आक्षेपध्वनि. because the impossibility of describing the innumerable qualities of Hayagriva is suggested, from the apparent assertion to the contrary. As Abhinava-. gupta puts it : 'अवर्णनीयताप्रतिपादनमेवाक्षेपस्य रूपमिष्ट- प्रतिषेधात्मकत्वात्'. But Riyyaka in his Alankāra-Sarvasva criticises this view of the DhvanikioHe contends that real negation does not constitute 3T479. The regation must be apparent and unreal. But in the illustration cited by the Dhvanikāra the suggested negation of the possibility of description is real, and consequently he is erroneous. We quote the following extract from Rüyyaka's treatise :- अयं चाक्षपो ध्वन्यमानोऽपि भवति। यथा- 'गणिकासु विधेयो न विश्वासो बल्लभ ! स्वया । किं किं न कुर्वतेऽनर्थ मिमा धनपरायणाः ।।' अत्र हि गणिकाया उक्ती तद्दोपोक्तिप्रस्तावे नाहं गणिकेति प्रतीयते। न चासौ निषेध एव । गणिकात्वेनावस्थिततयैव गणिकात्वस्य निषेधनात्। सोऽयं प्रस्खलद्रूपो निषेधाभासरूपो वक्त्रया गणिकायाः शुद्धस्नेहनिबन्धनत्वेन धनविमुखत्वादौ विशेपे पर्यवस्यति इत्युक्तविषय आक्षेपध्वनि रयम् ।। नतु-स वक्तुमखिलाञ्ज शक्तो- इत्याक्षपध्वनावुदाहार्यम्। निषेधस्यैवात्र गम्यमानत्वात्। न निषेधा- भासस्य । गुणानां वक्तुमशक्यत्व एवात्र तात्पर्यम् । तन्निमित्तक एवात्र चमत्कारो न निषेधाभासहेतुक इति नाक्षेपध्वनिधीरत्र कार्या । ।

·122 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARD HANA सर्वथेष्ट निषेधाभासस्य विध्युमुखस्याक्षेपत्वमिति स्थितम् ।।"- Op. cit., p. 119. But Jagannātha justifies the Dhyanikāra's viery by controverting Ruyyaka's criticism. Comp. इत्थं स्वस्वाभिमानभेदादाक्षेत्राणां भेदात्तद्ध्वनीनां स्थिते विवेके ‘स वक्तुम् -' इति पद्यं ध्वनिकारैराक्षेपध्वनित्वेनोदाहृतं 'स्वःभिमताक्षेपान- भिव्यक्तेरनुदाहरणमेवैतत्' इति नियुक्तिकं वदन् अलंकारसर्वस्वकृत् परास्तः। न हि आभासरूप एव निषेध आक्षेप इत्यस्ति वेदस्याज्ञा। नापि प्राचामाचार्याणाम् । नचापि युक्तिः। येन ध्वनिकारोक्त मु- पेक्ष्य त्वदुक्तं श्रद्दधीमहि । प्रत्युत वैपरीत्यमेवोचितम् । ध्वनि- कृतामालकारिकसरणिव्यवस्थापकत्वात् । न हि अस्मिञ, शास्त्रे आक्षपादिशब्दसंकेतग्राहक प्रमाणान्तरमस्ति, ऋते प्राचीनवचनेभ्यः । अन्यथा सकलविपर्यासापत्तेः ।।-0p. cit , pp. 567-68. - TEXT' ६४६। अर्थान्तरन्नासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूप- व्यङ्गमोऽर्थशक्तिमूलानु रणरूपव्यङ्गाश्च संभवति। तत्राद्यस्योदा- हरणम्-- देवाएत्तम्मि फले कि कीरइ एत्ति पुणा भणिमो। कङ्किलपल्लवाः पल्लवाण अण्णाणण सरिच्छा॥ पदप्रकाशश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थन्तरतात्पर्येऽपि सति न विरोधः। द्वितोयस्योदाहरणं यथा- हिअअट्ठाविअमण्णु अवरुण्णमुहं हि मं पसाअन्त । अवरद्धस्स वि ण हु दे पहुजाणअ रोसिउंसक। अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराधस्यापि बहुज्ञस्य कोपः कत्त- मशक्य इति समर्थक सामान्यमन्वितमन्यत् तात्पयण प्रकाशते ॥ EXPOSITION $ 45. अर्थान्तरन्यासध्वनिः.... संभवति Though शब्द- शक्तिमूलध्वनि has been discusscd in a previous context and - ·UDDYOTA II 123 - The present section exclusively deals with अर्थशक्तिमूलध्वनि, yet Anandavardhana has here a passing reference to 10G- शक्तिमूलार्थान्तरन्यासध्वनि. As Abhinavagupta remarks: संभवतोत्यनेन प्रसंगात शब्दशक्ति मूलस्यात्र विचार इति दर्शयति ।' Op. cit., p. 256: 'देवाएत्तम्मि......सरिच्छा'- Here the word फल is दिलष्ट meaning fruit' and 'retard'. Cp. Locaria : "अशोकस्य फलमा- ब्रादिवत् नास्ति, किं क्रियतां, पल्लवास्तु अनीव हृद्या इतीयताऽभिधा समातेव। अत्र कलशब्दम्य शक्तिवशात् समर्थकमस्य वस्तुनः पूर्व- मेव प्रतीयते- 'लोकोत्तरजिगीपातदुपायप्रवृत्तस्यापि हि फल संपल्ल- क्षणं देवायत्तं कदाचित् न भवेदपि'-- इत्येवंरूपं सामान्यात्मकम् ॥” -Op. cit., p. 267. Thus, the suggested sense-riz, that the rewards of our deeds depend upon the will of Providence is a universal ( सामान्यान्मक) statement, and it supports the expressed idea---viz. that the Aśoka trce, though adorned with twigs (पल्लव ) of exquisite loveliness, has no fruitsi, because Providence ( दैव ) has so ordained it. It is a case of पदप्रकाश्य शब्दशक्तिमूलध्वनि, because the substitution of another synonymous word for the single word फल which is दिलष्ट, would fail to give rise to the cognition of the universal judgement noted above. पदप्रकाशश्चायं........न विरोध:--Now, one might argue that the verse as a thole is an instance of अप्रस्तुतप्रशंसा based on सारूप्य where the statement of an अप्रस्तुत विशेष (particular idea) suggests a similar stiga judgement. For example, the statement about 37571a suggests the idea of a person disappointed in his hopes endowed with merits as he is. Thus it should rather be a case of वाक्यप्रकाशध्वनि. To this I. Compare : 'ब्राप्यशोके फल स्यात्'-Sahityadarpana. x.

·124 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Anandavardhana answers that the particular word 56 suggests the figure of speech अर्थान्तरन्यास, while the verse as a whole suggests the universal proposition. So the factors or substrata of suggestion being different, there is no conflict. between the two. Comp. °Locana : ननु अस्य सर्ववाक्यस्य अप्र- स्तुतप्रशंसा प्राधान्येन व्यङ्गया, तत् कथमर्थान्तरन्यासस्य व्यङ्गयता, द्वयोयु गपदेकत्र प्राधान्यायोगादित्याशङ्कयाह-पदप्रकाशेति । सर्वो हि ध्वनिप्रपञ्च: पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशश्चेति वक्ष्यते। तत्र फल- पदेऽर्थान्तरन्यासध्वनिः प्राधान्योन । वाक्यो तु अप्रस्तुतप्रशंसा । अत्रापि पुनः फलपदोपात्तसमर्थ्यसमर्थकभावप्राधान्यमेव भातीत्यर्था- न्तरन्यासध्वनि रेवायमिति भावः ।।-Op. cit., pp. 267-68. 'हिअअ........सक्क'-This is an instance of अर्थशक्ति- मूल अर्थान्तरन्यासध्वनि. Comp. °Locana : हृदये स्थापितो न वहिः प्रकटितो मन्युर्यथा। अत एवाप्रदर्शित रोचमुखी मपि मां प्रसा- दयन् हे बहुज्ञ! अपराद्धस्यापि तव न खलु रोषकरणं शक्यम् । अत्र बहुज्ञेति आमन्त्रणार्थो विशेषे पर्यवसितः। अनन्तरं तु तदर्थ- पर्यालोचनाद् यत् सामान्यरूपं समर्थकं प्रतीयते तदेव चमतकारकारि । सा हि खण्डिता सती वैदग्ध्यानुनीता तं प्रत्यसूयां दर्शयन्तीत्थमाह । यः कश्चिद् बहुज्ञो धूर्तः स एवं सापराधोऽपि स्वाप राधावकाशमा- च्छादयतीति मा त्वमात्मनि बहुमानं मिथ्या ग्रहीरिति ।।-Op. cit., p. 268. TEXT तत्राद्य- ६ ४७ । व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः संभवति । स्योदाहरणं प्राक प्रदर्शितमेव । द्वितोयस्योदाहरणं यथा- जाएज्ज वणुद्दे से खुज्जनिअ पाअवो गडिअदत्तो। मा माणुसम्मि लोए ताएक्करसो दरिदो अ॥

·UDDYOTA II 125 अत्र हि त्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दन त्रुटितपत्र- कुब्जपादपजन्माभिनन्दन च साक्षाच्छब्दवाच्यम्। तथाविधादपि पादपात् तादृशस्य पुस उपमानोपयोवतीतिपूर्वक शोच्यता- यामाधिक्य तात्पर्यंण प्रकाशयति ॥ EXPOSITION $ 47. तत्र......प्रदर्शितमेव-Vide the verses 'खं गेऽत्युज्ज्व- लयन्ति' and 'रक्तस्त्वम् -' for शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनि. अत्र हि......प्रकाशयति-Anandavardhana states that the contrast (व्यतिरेक ) between a tree, gnarled and devoid of foliage and a generous and kind-heaited person in straitened circumstance is cognised in the wake of the similarity ( सादृश्य ) which is first apprehended, since, as has been noted before, व्यतिरेक must be based on औपम्य. Comp. °Locana : जायेय, वनोद्देशे एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटतरबहुवृक्षसंपत्त्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित् । कुब्ज इति रूपघटनादावनुपयोगी। गलितपत्र इति। छायामपि न करोति। तस्य का पुष्पफलवत्तेत्यभिप्रायः । तादृशोऽपि कदाचि- दाङ्गारिकस्योपयोगी भवेत् उलूकादीनां वा निवासायेति भावः। मानुष-इति। सुलभार्थिजन इति भावः । लोक इति । यत्र लोक्यते सोऽर्थिभिस्तेन चार्थिजनो न च किञ्चित् शक्यते कत्तु तन्महद् वैशसमिति भावः । अत्र वाच्यालंकारो न कश्चित् । उपमानेत्यनेन व्यतिरेकस्य मार्गपरिशुद्धिं करोति । आधिक्यमिति । व्यतिरेक- मित्यर्थः।।-0p. cit., pp. 269-270. Vide Vyaktiviveka : "जाएज्ज इत्यत्र यथोक्तस्वरूपस्याप्रस्तुतस्यैव वनपादपस्य, पुसश्च कस्यचिद् दरिद्रस्य प्रस्तुतस्य अनुपयोगितया निष्फलयो- रुभयोरप्यभिनन्द्यजन्मताप्रतीतौ तुल्यायां यदेतदेकस्यैव जन्मानभि- नन्दनं नेतरस्य तत् तस्य शोच्यतातिरेकल क्षणं व्यतिरेकमनुमाप- यतात्यस्य व्यतिरेकानुमिति-व्यपदेशसिद्धिः।-Op. cit., p. 437. . - ·126 THI DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA THE DAVANYAL TEXT - ६४८। उत्प्रेक्षाध्वनिप्रथा- चन्दनासकभुजगदिश्वासानिलमूर्छितः। मूच्र्छयत्येप पथिकान् मयौ मलयमारुतः॥ अत्र हि मधौ मलयमारुनस्य पथिकमूर्छाकारित्वं मन्मथोन्माथ- दायित्वेन व। तत्त, चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूच्छित. त्वेनोत्प्रेक्षितमिन्युत्प्रेक्षा साक्षादनुक्ताऽपि वाक्यार्थसामर्थ्याद. अनुरणनरूपा लक्ष्यते। न चैविधे विषय इवादिशब्दप्रयोग- मन्तरेण असम्बद्धतैवेति शक्यते वक्तुम् । गमकत्वादन्यत्रापि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात् । यथा- ईसाकलुसस्य वि तुह मुहस्स ण एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्ग विअ ण माइ॥ यथावा- त्रासाकुलः परिपतन् पारतो निकेतान पुभिन कैश्चिदपि धन्विभिरन्ववन्धि । तस्थौ तथापि न मृगः कचिदङ्गनाभि- राकर्णपूर्णनयनेषु हतेक्षणश्रीः॥ शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम् ॥ EXPOSITION $ 48. Here the expressed sense is coherent and complete in itself, even without the apprehension of Sałat, if we take 'मूर्च्छितः' to mean 'swelled, increased' ( उपचित ). But when the वाच्यार्थ has been understood, the idea of उत्प्रेक्षा in the form 'मूर्च्छित इव' where the root मुर्छ means to swoon away' is suggested.1_As Abhinavagupta. remarks-"बिषपानेन हि मूर्च्छितो बृहित उपचितो मोहं करोति । एकश्च मूर्च्छितः I. 'मुर्छ मोहसमुच्छ्राययो'-Dhatu-Patha, ·UDDYOTA II 127 roto - पथिकमध्येऽन्येषामपि धैर्यच्युतिं विदधन्यूज़ करोनि-डत्युभयथोत्- प्रक्षा।।''-Thus, it is a case of उद्रेशाधानि, ani FTTTATTIECT, whic) should not be confounded with the former. 1 Viśvanātha distingu.shes the two categories thus : प्रतीयमानोत्प्रेक्षा यथा- 'तन्वयाः स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् । हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया।' -अत्र लज्जयेवेतीवाद्यभावात् प्रतीयनान त्प्रेक्षा । एवनन्यत् । ननु ध्वनिनिरूपणप्रस्तावेऽलंकाराणां सर्वेषामपि व्यङ्गप्रत्वं भवतीत्युक्तम् । संप्रति पुनर्वि शिष्य कथमुत्प्रेक्षायाः प्रतीयमानत्वम् । उच्यते- व्यङ्गयोत्प्रेक्षायां 'महिला-सहस्स- इत्यादौ उतप्रेक्षणं विनापि वाक्यविश्रान्तिः । इह तु स्तनयोलज्जाया असंभवात् लज्जयवेत्युत्- प्रेशयैवेति व्यङ्गा-प्रतीयमानयोर्भेदः ॥'-Sahityadarpana, X. न चैवंविधे....दर्शनात्-It cannot be argued that the nonmention of the particle go is a defect here. Since even in a case of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ( as distinguished from उत्प्रेक्षाध्वनि ) the sense of CTT is understood even without 59. Anandavardhana cites the verse 'ईसाकलुसस्स in support of his. For explanation see °Locana : "तस्येवादेरप्रयोगेऽपि तस्यार्थस्येत्युत्प्रेक्षारूपस्यावगतेः प्रतीतेर्दर्शनात् । एतदेवोदाहरति- यथेति। ईर्ष्याकलुषस्यापीषदरूणच्छायाकस्य । यदि तु प्रसन्नस्य मुखस्य सादृश्यमुद्वहेत् , सर्वदा वा, तत् किं कुर्यात् त्वन्मुखं त्वेतद् भवतीति मनोरथानामपि अपथमिदमित्यपिशब्स्याभिप्रायः। अङ्गे , - statement. - as. as. I. Kuntaka, howerer, cites the verse 'चन्दनासक्त an illustration of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा, where particles such इव etc. expressive of उत्प्रेक्षा, are understood. Vide op. cit., Résumé ( Unmeșa III ), p. 194.

·128 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA स्वदेहे न मात्येव दश दिशः पूरयति यतः। अद्य इयता कालेन एकं दिवसमात्रमित्यर्थः । अत्र पूर्णचन्द्रेण दिशां पूरणं स्वरससिद्धमेव- मुत्प्रेक्ष्यते ॥"-Op. cit, p. 271. यथा वा....प्रमाणम्-One might, however, contend that the particle णं ( ननु ) in the above verse signifies उत्प्रेक्षा and consequently it cannot prove the thesis that ( उत्प्रेक्षा is apprehended even if gq etc. are suppressed. Anticipating such a possible objection the Dhyanikāra cites another illustration which is altogether devoid of particles expressive (वाचक ) of उत्प्रेक्षा. As Abhinavagupta puts it : “ननु ननु-शब्देन वितर्कोत्- प्रेक्षारूपमाचक्षाणेन असम्बद्धता निराकृतेति संभावयमान उदाहरणान्तर- माह-यथा वेति : परितः सर्वतो निकेतान् परिपतन्नाक्रमन्न कश्चिदपि चापपाणिभिरसौ मृगोऽनुबद्धस्तथाऽपि न क्वचित् तस्थौ त्रानचापलयोगात् स्वाभाविकादेव। तत्र चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते- अङ्गनाभिराकर्णपूर्णर्नेत्रशरैर्हता ईक्षणश्रीः सर्वस्वभूता यस्य यतोऽतो न तस्थौ।"--ibid. Anandavardhana appeals to the experience of the सहृदय's on this question of verbal cognition (शाब्दज्ञान). If the सहृदय's apprehend उत्प्रेक्षा even if इव etc. are absent, no logic can controvert this experience, which taken valid. 1 Mahimabhatta too reproduces this statement of Anandavardhana where he reads प्रतीतिः for प्रसिद्धिः. Compare : "शब्दार्थव्यवहारे च प्रतीतिरेव प्रमाणम् । प्रतीतार्थ- श्चापि शब्दः प्रयुज्यमानः पौनरुक्त्यमेवावहतीति अत्रेवार्थस्य अवग- माद् उत्प्रेक्षानुमितिरित्येषा व्यपदिश्यते ।।”-Op. cit., pp. 449- 40. - must . be I. Compare 'युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कया'-Dharmakiitti.

·UDDYOTA II 129 1 TEXT ६४९ । श्लेषध्वनिर्यथा- स्म्या इति प्राप्तवतीः पताकाः राग विविक्ता इति वर्धयन्तीः। यस्यामसेवन्त नमद वलाकाः समं वधूभिर्वलभीयुवानः ॥ अत्र वधूभिः सह वलभोरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीतरनन्तरं वध्व इव वलभ्य इति श्लेषप्रतीतिरशब्दाऽप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन विवर्तते ॥ EXPOSITION 8 49. The word 'समम्' denotes 'similarity' ( तुल्यम् ) as well as 'sinultaneity' ( सह ). When the expressed sense is cognised the second meaning of 'समम्'---viz. सह, is taken into account. But to Ecu's, the first meaning is suggested thereafter, which leads to the apprehension of the double entendre in the adjuncts qualifying वलभी:-viz. रम्या:, पताका:, प्राप्तवती: etc. which now qualify the term वधू also, thus finally suggesting the apprehension of similarity between qe and वलभी. Compare °Locana : पताका ध्वजपटान् प्राप्त वतीः । रम्या ति हेतोः । पताकाः प्रसिद्धीः प्राप्तवतीः। किमाकारा: रम्या इत्येवमाकाराः। विविक्ताः जनसङ्कुलत्वा- भावाद् इत्यतो हेतो रागं संभोगाभिलाषं वर्धयन्तीः। अन्ये तु रागं चित्रशोभामिति । तथा रागमनुरागं वर्धयन्ती: । यतो हेतोः विविक्ता विभक्ताङ्गयो लटभाः याः। नमन्ति वलीकानि छदिपर्यन्त- भागा यासु। नमन्त्यो वल्यस्त्रिवली-लक्षणा यासाम्। सममिति सहेत्यर्थः ।। ननु सम-शब्दात् तुल्यार्थोऽपि प्रतीतः । सत्यम् । सोऽपि श्लेषवशात् । श्लेषश्च नाभिधावृत्तेराक्षिप्तः, अपि त्वर्थसौन्दर्य- बलादेवेति सर्वथा ध्वन्यमान एव श्लेषः । अत एव वध्व इव वलभ्य प्रसिद्धोः, 9 ·130 । THE DUVANYĀLOKA OF ÄNANDAVARDHA इत्यभिदधताऽपि वृत्तिकृतोपमाध्वनिरिति नोक्तम्। श्लेषस्यवात्र मूलत्वात् । समा इति हि यदि स्पष्टं भवेत् तदोपमाया एव स्पष्टत्वाच् श्लेषस्तदाक्षिप्तः स्यात् । सममिति निपातोऽजसा सहार्थवृत्ति- wञ्जकत्वबलेनैव क्रियाविशेषणत्वेन शब्दश्लेषतामेति । न च तेन विनाऽभिधाया अपरिपुष्टता काचित् । अत एव समाप्तायामेवाभिधायां सहृदय रेव स द्वितीयोऽर्थोऽपृथकप्रयत्नेनैवावगम्यः। यथोक कि- 'शब्दार्थ-शासनज्ञानमात्रेणैव'-इत्यादि । एतच्च सर्वोदाहरणेष्व- नुसतव्यम् । 'पीनश्चैत्रो दिवा नात्ति'-इत्यत्राभिधवापर्यवसिता इति सैव स्वार्थनिर्वाहायार्थान्तरं शब्दान्तरं वाकर्षतीत्यनुमानस्य श्रुतार्थापत्तेर्वा तार्किक-मीमासकयोर्न ध्वनिप्रसङ्ग इत्यलं बहुना ।।= pp. 272-74. Mahimabhatta's comments worth note : 'रम्या-' इत्यत्र काव्यार्थप्रतीतेरनन्तरमुपमाप्रतिभोद्- भदनिबन्धनभूतं न किञ्चिदवधारयामः, यत्सामर्थ्यात् वध्व इव वलभ्य इत्यमुमर्थमवगच्छेम । न चोभयार्थसाधारणस्य वलभी विशेषण- कलापस्यैव तत्र निबन्धनभावोऽवगन्तुयुक्तः । तस्य भिन्नविभक्तिकस्य वधूभिरभिसम्बन्धानुपपत्तेरित्युक्तमेव । अथ सममित्यस्य तुल्यार्थस्य वधूवलभीसंबन्धबलात् विभक्तिविपरिणामेन कल्पिततदुचितविभ- क्त्यन्तानां वधूनां विशेषणकलापाभिसंबन्धसहत्वात् वलभीभिः सहोप- मानोपमेयभावावगतिर्भवति, यथा 'सममिन्दुना सकलकलोऽब्धिरुत्थितः'- इति । एवं तर्हि तुल्यतासंबन्धाव ारण-निबन्धनेयं वधूवलभीनामु- पमानोपमेयभावावगतिरिति नासौ अनुमेयतामतिपतति इति श्लेषानु- मितिरिति उच्यते ||-0p. cit., pp. 440-41. on this verse are TEXT ६५०। यथासंख्यध्वनिर्यथा- अङ्क रितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः। अङ्कुरितः पल्लवितः पुष्पितश्च हृदि.मदनः॥

·UDT,YOTA II 131 अत्र हि यशोदेशमन्द्देशे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं मदनविशेषण- म ताङ्कुरितादिशब्दगतं तन्मदनसहकारयोस्तुल्ययोगितासमुच्चय- लक्षणाद, वाच्यादतिरिच्यमानमालक्ष्यते। एवमन्येऽप्यलंकारा यथायोगं योजनीयाः॥ EXPOSITION $50. Vide Mahimabhatta's remarks : ‘अङ्कुरित:-' इत्यत्र मुख्यामुख्याङ्कुरितत्वादिधर्मविशिष्टयोः सहकारमदनयोः प्रमाणान्तराव- गतकार्यकारणभावयोरपि अतिशयोक्तिच्छायया यस्तुल्यकालतयोप- निबन्धस्तत्र कार्यकारणधर्माणां यथाश्रुतक्रम संख्यासाम्यमेव यथासंख्यमनुमापयति, यथाश्रुतक्रमानिक्रमे प्रयोजनाभावात् निबन्धना- भावाच्च। को हि अविप्लुतमतिरसति बाधके श्रुतमर्थमनादृत्य अश्रुतं परिकल्पयेत् इति यथासंख्यानुमितिरितीयमुच्यते-Op. cit., p. 442. एवमन्येऽपि....योजनीयाः-Abhinavagupta in the following extract cites a few more instances of seaffa4131977- ध्वनि. Comp. यथा च दीपकध्वनि :- 'मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकल: परशुर्वा । वज्रमिन्द्रकरविप्रसृतं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्षः॥ इत्यत्र बाधिष्टेति गोप्यमानादेव दीपकादत्यन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चारुत्वनिष्पत्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनिरपि -- ढुण्ढुल्लन्तो मरिहिसि कण्टअकलिआई केअइवणाई। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पाविहिसि ।। प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमरमेवमाहेति भृङ्गस्थ अभिधायां प्रस्तुतत्वमेव । न चामन्त्रणादप्रस्तुत्वावगतिः, प्रत्युतामन्त्रणं तस्या मौग्ध्यविजृम्भितमिति अभिधया तावत् नाप्रस्तुत- प्रशंसा समाप्या। समाप्तायां पुनरभिधायां वाच्यार्थबलादन्यापदेशता ध्वन्यते। यत् सौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारसरिमलमालतीकुसुम- ·132 KA OF ANANDAVARDHANA अत्र THE DHYANYALOKA सदृशी कुलवधूनिर्व्याजप्रेमपरतया कृतकवैदग्ध्यप्रसिद्धातिशयानि शम्भलीकण्टकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुला- नीतश्चेतश्च चञ्चूर्यमाणं प्रियतममुपालभते ।। अपह्न तिध्वनिर्यथा अस्मदुपाध्यायभट्ट न्दुराजस्य- यः कालागुरुपत्रभङ्गरचनावासैकसारायते गौराङ्गीकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि । विच्छेदानलदीपितोतकवनिताचेतोधिवासोद्भवं सन्तापं विनिनीषुरेष विततरङ्ग ताङ्गि स्मरः ।। चन्द्रमण्डलमध्यवर्तिनो लक्ष्मणो वियोगाग्निपरिचितवनिता- हृदयोदितप्लोषमलीमसच्छवि-मन्मथाकारतयाऽपह्नवो ध्वन्यते। अत्रैव ससन्देहध्वनिः-यतश्चन्द्रवार्तनस्तस्य नामापि न गृहीतम् । अपि तु गौराङ्गीस्तनाभोगस्थानीये चन्द्रमसि कालागुरुपत्रभङ्गविच्छित्त्या- स्पदत्वेन यः सारतामुत्कृष्टतामाचरतीति तन्न जानीमः, किमेतद्वस्तु- इति ससंदेहोऽपि ध्वन्यते। पूर्वमनङ्गीकृतप्रणयामनुतप्तां विरहोत्- कण्ठितां वल्लभागमनप्रतीक्षापरत्वेन कृतप्रसाधनादिविधितया वासक- सजीभूतां पूर्णचन्द्रोदयावसरे दूतीमुखानीतः प्रियतमस्त्वदीयकुचकलश- न्यस्त-कालागुरुपत्रभङ्गरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुकं कुर्वाणश्चन्द्रवर्तिनी चेयं कुवलयदलश्यामलकान्ति रेवमेव करोति इति प्रतिवस्तूपमाध्वनिरपि । सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तमपि पदं सन्तापं विनिनीषुरित्यत्र हेतुतामपि व्यनक्ति इति हेत्वलंकार- ध्वनिरपि। त्वदीय कुचशोभा मृगाङ्कशोभा च सह मदनमुद्दीपयत इति सहोक्तिध्वनिरपि । 'त्वत्कुचसदृशश्चन्द्रश्चन्द्रसमस्त्वत्कुचा- भोगः' इत्यर्थप्रतीतेपमेयोपमाध्वनिरपि । एवमन्येऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षाः। महाकविवाचोऽस्याः कामधेनुत्वात् । यतः- हेलाऽपि कस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्यै कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यत्नः ।

·UDDYOTA II 133 दिग्दन्तिरोमचलनं धरणिं धुनोति खात् संपतन्नपि लतां चलयेन्न भृङ्गः ।। -Op. cit., pp. 274-277. TEXT ६ ५१ । एवमल कारध्वनिमार्ग व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितुमिदमुच्यते- शरोरोकरण येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम । तेऽलङ्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गताः ॥२८॥ ध्वन्यङ्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्यङ्गत्वेन च । तत्रह प्रकरणाद् व्यङ्गयत्व नेत्यवगन्तव्यम् । व्यङ्गप्रत्वेऽप्यलंकाराणां प्राधान्यविवक्षायामेव सत्यां ध्वनावन्तःपातः। इतरथा तु गुणीभूत- व्यङ्गप्रत्व प्रतिपादयिष्यते॥ EXPOSITION $ 51. Anandavard hana now brings out the diflerence between an expressed and a suggested poetic figure. The selfsame poetic figure when suggested comes to acquire an indescribable charm that was foreign to it when it was expressed in words. When expressed they are like popular ornaments such as necklace, bangles etc., or if carefully worked out they can at most hope to attain the status of such objects of decoration as 469 (saffron-paste), that are more closely related to the body than the former. Nevertheless, they remain nothing but external appendages. But those identical अलंकार's are turned into the very the very soul of poetic art if they are conveyed through the function of suggestion. Such is the spell of the power of suggestion. As Abhinavagupta observes : ननूक्तास्तावत् चिरन्तनैरलंकारास्तेषां तु भवता यदि व्यङ्गात्वं प्रदर्शितं किमियतेत्याशङ्कयाह-एवमि- ·134 THE DIVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA यादि। . येषामलंकाराणां वाच्यत्वेन शरीरीकरणं शरीरभूतात् प्रस्तुतादर्थान्तरभूततया अशरीराणां कटकादिस्थानीयाना शरीरता- पादनं व्यवस्थितं सुकवीनामयत्नसंपाद्यतया। यदि वा वाच्यत्वे सति येषां शरीरतापादनमपि न व्यवस्थितं दुर्घटमिति यावत । तेऽलंकाराः ध्वनेापारस्य काव्यस्य वाऽङ्गतां व्यङ्गयरूपतया गताः सन्तः परां दुर्लभां छायां कान्तिमात्मरूपतां यान्ति । एतदुक्तं वति- सुकविर्विदग्धपुरन्ध्रीवत् भूषणं यद्यपि श्लिष्टं योजयति, तथापि शरीरतापत्तिरेवास्य कष्टसंपाद्या कुङ्कुमपीतिकाया इव । आत्मतायास्तु का संभावनाऽपि । एवम्भूता चेयं व्यङ्गयता या अप्रधानभूताऽपि वाच्यमात्रालंकारेभ्य उत्कर्षमल काराणां वितरति। बालक्रीडायामपि राजत्वमिवेत्यमुमर्थ मनसि कृत्वाह-इतरथात्विति ॥- Op. cit., pp. 278-79. इतरथा तु....प्रतिपादयिष्यते-Vide Karika, III. 34 : 'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गयः काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्गयान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् ।।'-and artti thereon, which reads as follows : "व्यङ्गयालंकारस्य गुणीभावे दीपकादिविषयः ।।" TEXT ६५२। अङ्गित्वेन व्यङ्गप्रतायामप्यलंकाराणां द्वयी गतिः। कदाचिद् वस्तुमात्रण व्यज्यन्ते, कदाचिदल कारण। तत्र - व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंकृतयस्तदा। I Bhoja in his Srngāraprakāśa classifies alarāras into three categories, on the basis of the degree of their intimacy with the expressed sense which constitutes the body of poetry. As he notes : अलंकाराश्च विधा-बाह्याः, आभ्यन्तराः, बाह्याभ्यन्तराश्च । तेषु बाह्या:-वस्त्र-माल्य-विभूषणादयः । आभ्यन्तराः- स्नान-धूप-विले- पनादयः ॥--Vide Dr. V. Raghavan's Some Concepts oj Alamkāra Sastra, p. 53.

·UDDYOTA LI 135 - ? अत्र हेतु : ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवत्तिस्तदाश्रया ॥२६॥ यस्मात्तत्र तथाविधव्यङ्ग्याल कारपरत्वेन व काव्यं प्रवृत्तम् । अन्यथा तु तद् वाक्यमात्रमेव स्यात् ॥ EXPOSITION $ 52. The present Kärikä has been cited by Mammața under Kavyaprakāśa, v. 2.1 Govinda explains the Kārikā as follows: "अत्र ध्वन्यङ्गता व्यङ्गयतया। ध्रुवं ध्वन्यङ्गता ध्वनिनव ता व्यज्यन्ते । ताजकस्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थः। कुतः काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात, काव्यवत्तेस्तदभिसंधानपूर्वकत्वात् । वस्तुमात्रा. पेक्षयाऽलंकारस्य चारुतानियमादित्यर्थः ।' ननु यद्यलंकारापेक्षया वस्तुमात्रस्य नातिशयनियमस्तदा कथमलकारेण वस्तुमात्र- व्यञ्जने ध्वनित्वमिति चेत् , उच्यते--स एवार्थो वाच्यः सन्न तथा चमत्करोति यथा व्यङ्गयतापन्न इत्यनुभवसिद्धम्। अतो वाच्यताऽ- पकर्षहेतुः, व्यङ्ग्यता तु उर्तकर्षायेति स्थितम् । यत्र चालंकारेण वस्तुमात्रं व्यङ्गयं तत्रालंकारस्य वाच्यत्वेन किंचिदपकर्षात, वस्तुमात्रस्य च व्यङ्गयत्वेन किंचिदुत्कर्षात् युज्यत एव ध्वनित्वम् । यत्र तु वस्तुनाऽलकारो व्यज्यते, तत्र वस्त्वलंकारयोर्वाच्यत्व-व्यङ्गात्वा- भ्यामतिशयेनैवोत्कर्षापकषौ इति कुतो गुणीभूतव्यङ्गप्रत्वाव- काशः। इदं तु चिन्त्यम् । एवं चारुत्वाभावनिवन्धनं गुणीभूतत्वं मा भूत् । अगूढत्वादिनिबन्धने तु तस्मिन् को वारयितेति ।।"- °Pradipa, p. 145. I The reading adopted by Mammata is 'काव्यवृत्तेस्तदा- STUTT, which is also reading in the N.S.P. Edn. of cur text. Compare : "विनोत्कर्षापकर्षाभ्यां स्वदन्तेऽर्था न जातुचिन् । तदर्थमेव कवयोऽलंकारान् पर्युपासतं ॥"-Vyaktiviveka, p. 218. 2 ·136 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT ६ ५३। तासामेवाल कृतीनाम्- अलंकारान्तरव्यङ्गाभावे पुनः, ध्वन्यङ्गता भवेत्। चारुत्वोतकर्षतो व्यङ्गाप्राधान्यं यदि लक्ष्यते ॥३०॥ उक्तं ह्यतत्- 'चारुत्वोत्कर्ष निवन्धना वाच्यव्यङ्गप्रयोः प्राधान्य-विवक्षेति। वस्तुमात्रव्यङ्गप्रत्वे चालंकाराणामनन्तरो- पदर्शितेभ्य एवोदाहरणेभ्यो विषय उन्नयः। तदेवमर्थमात्रेणा- लंकारविशेषरूपेण वाऽर्थनार्थान्तरस्याल कारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्ष निवन्धने सति प्राधान्येऽथैशक्त्युद्भवानुरणनरूप- व्यङ्गयो ध्वनिरवगन्तव्यः॥ EXPOSITION $ 53. तासामेव....विषय उन्नेय.--Vide notes on Uddyota l (Sec. $30 ff ). तदेवम् ....अवगन्तव्यः-व्यङ्गप्रम्य व्यजकस्य च प्रत्योकं वस्त्वलं काररूपतया द्विप्रकारत्वात् चतुविधोऽयमर्थशक्युद्- भव इति तात्पर्यम् ।।"-°Loc.na, p_281. TEXT ६५४। एवं ध्वनेः प्रभेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेक कर्तुमुच्यते- यत्र प्रतोयमानाऽर्थः प्रमिलष्टत्वेन भासते। वाच्यस्याङ्गनया वाऽपि न स्यासौ गोचरो ध्वनेः॥३१॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमानः स्फुटोऽस्फुटश्च । तत्र य एव स्फुटः शब्दशक्त्याऽर्थशक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर्मार्गो नेतरः। I Cf. Vrtti on I.13 ( Uudyota I. Sec. 32 ).

·UDDYOTA II 137 स्फुटोऽपि योऽभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोऽस्या- नुरणनरूपव्यङ्गग्रस्य ध्वनेरगोचरः॥ यथा- कमलाअरा ण मलिआ हंसा उड्डाविआ ण अपिउच्छा। केण वि गामतडाए अब्भं उत्ताणसं फलिह॥ अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्धवध्या जलधरप्रतिबिम्बदर्शनस्य वाच्याङ्गत्वमेव । एवंविधे विषयेऽन्यत्रापि यत्र व्यङ्गप्रापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वोत्कर्ष प्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते, तत्र व्यङ्गमस्याङ्गखेन प्रतोतेय नेरविषयत्वम्। यथा- वाणीरकुडङ्गोड्डीणसउणिकोलाहल सुणन्तीए । घरकम्मवावडाए बहुए सोअन्ति अङ्गाई।। एवं विधो हि विषयः प्रायेण गुणीभूतव्यङ्गग्रस्योदाहरणत्वेन निर्देश्यते। यत्र तुप्रकरणादिप्रतिपत्त्या निर्धारितविशेषो वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्गत्वेनैवावभासते सोऽस्यैवानुरणनरूपव्यङ्गग्रस्य ध्वनेर्मागः। यथा- उच्चिणसु पडि अकुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअसुण्हे । अह दे विसमविराओ ससुरेण सुओ वलअसदो ॥ अत्र हि अविनयपतिना सह रममाणा सखी बहिः श्रुतवलय- कलकलया सख्या प्रतिबोध्यते । एतदपेक्षणीय वाच्यार्थप्रतिपत्तये। प्रतिपन्ने च वाच्येऽथै तस्याविनयप्रच्छादनतात्पर्येणाभिधीय- मानत्वात् पुनर्व्यङ्गयाङ्गत्वमेवेत्यस्मिन्ननुरणनरूपव्यङ्गप्रध्वनावन्त- र्भावः॥ EXPOSITION sums up $ 54. एवं....प्रतिपाद्य-Abhinavagupta thus the various classifications of saf, as shown by the Dhvanikāra in the present Uddyota : एवमिति। अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य इति द्वौ मूलभेदौ । आद्यस्य द्वौ भेदौ-अत्यन्त- ·138 THE DEVANYALOKA OF ANANDAVARISHANA तिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यश्च । द्वितीयस्य भेदौ-अलक्ष्य- क्रमोऽनुरणनरूपश्च । पश्चिमस्त्रिविध:-कविप्रौढोक्तिकृतशरीरः, कविनिबद्धवक्तृप्रोढोक्तिकृतशरीरः, स्वतःसंभवी च । ते च प्रत्येक व्यङ्गप्रव्यञ्जकयोरुक्तभेदनयेन चतुधति द्वादशविधोऽर्थशक्तिमूलः । आद्याश्चत्वारो भेदा इति षोडश मुख्यभेदाः। ते च पदवाक्य- प्रकाशत्वेन प्रत्येक द्विविधा वक्ष्यन्ते। अलक्ष्यक्रमस्य तु वर्ण-पद- वाक्य-संघटना-प्रबन्धप्रकाश्यत्वेन पञ्चत्रिंशद्भोदाः ।।- °Locana, p. 281. Pratihārenduraja's scheme of classification, as recorded by him in his Lughuyrtti, is somewhat different : "तदेवं वाचकशक्तिमूलेऽलंकारैकनियते वाच्यशक्तिमूले च रसा- दिविषये व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वैकरूपत्वम् । वस्त्वलं- कारविषये तु वाच्यशक्तिमूले व्यञ्जकत्वे प्रत्येकं वाच्यस्य विवक्षित- त्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्विभोदता। अतस्तत्समाश्रयणेन त्रिविधप्रतीय- मानार्थनिष्ठस्यापि व्यञ्जकत्वस्य षट्प्रकारता भवति । एतेषां च षण्णां भेदानां मध्याद द्वयोर्भेदयोर्वाच्यस्याविवक्षोक्ता। चतुर्यु विवक्षितत्वम् । यत्र च विवक्षितत्वम् तत्र वाच्यस्य स्वतः-संभवि- त्वात् प्रौढोक्तिमात्रनिष्पादितशरीरत्वाच्च द्वैविध्यम् । तस्याष्टी भेदा भवन्ति । एते चाष्टौ भोदा वाच्यस्य यत्राविवक्षा तद्विषयाभ्यां पूर्वोदिताभ्यां द्वाम्यां भेदाभ्यां संकलिताः सन्तो दश संपद्यन्ते। एत एव तु पदवाक्यप्रकाश्यतया द्वैगुण्यं भजमाना विंशतिर्भवन्ति, वर्ण-सघटनाप्रबन्धा रिस्य व्यञ्जकत्वस्य कृत्तद्धिता- दिगतस्य च पदवाक्यानुप्रवेशेनैवाविर्भावात् ।....यथा च प्राधान्यभूते अतस्तत्र I. Mammata's classification is scrupulously based on this °Locana-text. It is to be observed, however, that Abhinavagupta does not include the शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि in his scheme though it has been recognised by him and the Dhvanikāra as well as a separate division. See his comments on Kārikā, II. 23.

·UDDYOTAII.. 139 - व्यङ्गय एषा व्यञ्जकता विंशतिविधा भवति तथा गुणीभूतेऽपि यथा- संभवं योज्येति। तदाहुः- विवक्ष्यमविवक्ष्यं च वस्त्वलंकारगोचरे । वाच्यं ध्वनौ विवक्ष्यं तु शब्दशक्ति-रसास्पदे ।। भोदषट्के चतुर्धा यद् वाच्यमुक्तं विवक्षितम् । स्वतःसंभवि वा तत् स्यादथवा प्रौढिनिर्मितम् ।। दश भेदा ध्वनेरेते विंशतिः पदवाक्यतः । प्रधानवद् गुणीभूते व्यङ्गा प्रायेण ते तथा ॥इति।।1 -Op. cit., pp.91-92. Anandavardhana now differentiates a genuine case of safa from pseudo-ध्वनि (ध्वन्याभास). यत्र....गोचरो ध्वनेः-See notes on Uddyota I. Sec. $38. कमलाअरा..फलिह..अविषयत्वम्- केनापि अनिपुणेन । वाच्याङ्गत्वमेवेति । वाच्येनैव हि विस्मय- विभावरूपेण मुग्धि मातिशयः प्रतीयत इति वाच्यादेव चारुत्वसंपत्। वाच्यं तु स्वात्मोपपत्तोऽर्थान्तरं स्वोपकारवाञ्छया व्यनक्ति ।'- Locana. वाणीर......अङ्गाइ-~-Abhinavagupta thus explains gāthā : 'अत्र दत्तसंकेतचौर्यकामुकरतसमुचितस्थान प्राप्तिद्धन्यमाना वाच्यमेवोपस्कुरुते। तथा हि गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्यपराया अपि, वध्वा इति सातिशयलज्जापारतन्त्राबद्धाया अपि, अङ्गानि इति एक- मपि न तादृगङ्गं यद् गाम्भीर्यावहित्थवशेन संवरीतु पारितम्, सीद- न्तीत्यास्तां गृहकर्मसंपादनं स्वात्मानमपि धत्तुं न प्रभवन्तीति। गृह- कर्मयोगेन स्फुटं तथा लक्ष्यमाणानीति । अस्मादेव वाच्यात साति- शयमदनपरवशताप्रतीतेश्चारुत्वसंपत्तिः ।।-0p. cit., p. 283. एवंविधो निर्देष्यते--Mammata cites the verse - ० the as an I. The verses cited are anonymous,

·140
THE DHVANYÀLOKA OF ANANDAVARDHANA
ANYĀLOK
.
illustration of गुणीभूतव्यङ्गा of the असुन्दर type and observes :
'वाणीर-' इत्यत्र दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्टः इति व्यङ्गयात्
सीदन्त्यङ्गानीति वाच्यं
सचमत्कारम् ॥'-
Kāvvaprakāśa,
Chap V.
-
.
यत्र तु....ध्वनेर्मार्ग:- Compare °Locana : प्रकरणमादिर्यस्य
शब्दान्तरसंनिधानसामर्थ्य लिङ्गादेस्तदवगमादेव यत्रार्थो निश्चित-
समस्तभावः । पुनर्वाच्यः पुनरपि स्वशब्देनोक्तोऽत एव स्वात्माव-
गते: संपन्नपूर्वत्वादेव तावन्मात्रपर्यवसायी न भवति, तथाविधश्च
प्रतीयमानस्याङ्गतामेति योऽस्य ध्वनेविषय इत्यनेन व्यङ्गप्रतात्पर्य-
निबन्धनं स्फुटं वदता व्यङ्गागुणीभावे त्वेतद्विपरीतमेव निबन्धनं
मन्तव्यमित्युक्तं भवति ।। -Op. cit., pp. 283-84.
उच्चिणसु. अन्तर्भाव:-°Locana explains the Prakrit
stanza as follows : यतः श्वशुरः शेफालिकालतिकां प्रयत्नै रक्षन्
तस्या आकर्षणधूननादिना कुप्यति। तेनात्र विषमपरिपाकत्वं
मन्तव्यम्। अन्यथा स्वोक्त्यैव व्यङ्गयाक्षेपः स्यात् । अत्र च ‘कस्स
वा ण होइ रोसो'- इत्येतदनुसारेण व्याख्या कर्त्तव्या ॥ वाच्यार्थस्य
प्रतिपत्तये लाभाय एतदपेक्षणीयम् । अन्यथा वाच्योऽर्थो न
लभ्येत। स्वतःसिद्धतयाऽवचनीय एव सोऽर्थः स्यादित्यर्थः। नन्वेवं
व्यङ्गास्योपस्कारता प्रत्युतोक्ता भवेदित्याशङ्कयाह-प्रतिपन्ने चेति ।
शब्देनोक्त इति यावत् ॥-Op. cit., pp. 284-85.
TEXT
-
६५५ । एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेके प्रस्तुते
सत्यविवक्षितवाच्यस्यापि तं कत्तु माह-
अव्युत्पत्तेरशक्ता निबन्धो यः स्खलदगतेः ।
शब्दस्य स च न ज्ञयः सूरिभिर्विषयो ध्वनेः ॥३२॥

·UDDYOTA II 141 स्खलद्गतरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्तरशक्तेर्वा निबन्धो यः स च न ध्वनेविषयः॥ यतः- सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम्। यव्यङ्गास्याङ्गिभूतस्य तत्पूर्ण ध्वनिलक्षणम् ॥३३॥ तच्चोदाहतविषयमेव ॥ इति श्रोराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके द्वितीय उद्द्योतः ॥ EXPOSITION .. $ 55. अव्युत्पत्तेः ध्वनेः–'अव्युत्पत्तिः'-अनुप्रासादि- निबन्धनतात्पर्यप्रवृत्तिः। यथा- प्रेवत्प्रेमप्रबन्धप्रचु रपरिचये प्रौढसीमन्तिनीनां चित्ताकाशावकाशे विहरति सततं यः स सौभाग्यभूमिः ।। अत्रानुप्रासरसिकतया प्रेङ्खदिति लाक्षणिकः, चित्ताकाश इति गौणः प्रयोगः कविना कृतोऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनांशपर्यवसायी ।। अशक्तिवृत्तपरिपूरणाद्यसामर्थ्यम् ॥ यथा- वि मकाण्डकुटुम्बकसंचयप्रवर वारिनिधी पतता त्वया । चलतरङ्गविघूर्णितभाजने विचलतात्मनि कुडामये कृता । अत्र प्रवरान्तमाद्यपदं चन्द्रमसि उपचरितम् । भाजनमित्याशये, कुडामय इति च विचले। अत्रतत् कामपि कान्तिं न पुष्यति, ऋते वृत्तपूरणात् ।।- °Locana, pp. 285-86. See notes on Uddyota I. Kārikā 14 et seqq. THUTH —Vide the Samgraha-ślokas : 4FTEET यत्राप्राधान्यम्-' etc. cited in the Vrtti, Uddyota I. Sec. 38. सवष्वेव.... End of Uddyota II

·No text on this page.

·APPENDICES,

·No text on this page.

·APPENDIX I Supplementary Notes Section Page $ 2 3 'FETITAT76901f7a-'-This is Mahānāțaka, V. 7. It has been ciied by Viśvanātha in his Sahityadarpana under II. 11" ; by Mammața in Kävya. prakāśa, IV. See Kane : Notes on Sahityadarpana, pp. 61-62 (Second Edition.) $3 4 'ताला जाअन्ति गुणा-'-Cf. ख्यातिं गमयति सुजनः सुकवि- विदधाति केवलं काव्यम् । पुष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु faftuofo 11"-Vallabha's Subhāṣitāvali, No. 154, attributed to Bhadanta Ravigup.a (Peterson's Edn). $5 6 T3U1 HT--This is from Gaüdavaho of Vākpatirāja (v. 406. S. P. Pandit's Edn.). It occurs in the course of a description of the rainy season (प्रावृड्वर्णन). Comm. 'हरन्ति स्वीकुर्वन्ति विरहितानां मदनोद्दीपनेन।' Anandavardhana refers to another Prakrit poem of Väkpatirāja entitled 'मधुमथनविजय' from which verses are quoted by Abhinava gupta in his "Locana, 20 Trafalqu'.... - HTCFA-The verse, though really a Samkşepa-śloka, as is evident from the introductory remark of the Vittikāra ('TE FR14 Haq:' ), has been printed as a Karika (II. 6) in the N.S.P. Edn. $ 11 10 ·146 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA $18 Sec. Page. 40 'श्रुतिदुष्टादयो दोषा:--'-As regards the classification of दोष's into two broad classes-viz. नित्य- दोष's and अनित्यदोष's, the following excerpt from the Abhinavabharati on Bharata's Nātyaśāstra, XVI. 88 (viz. गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीन भिन्नार्थमेकार्थमभि- प्लुतार्थम् । न्यायादपेत विषमं विसन्धि शब्दच्यतं वै दश काव्यदोषाः ॥) --would .be found illuminating : "एतन्मध्ये तु केचिन्नित्यदोषाः, यथा अपशब्दः । केचिद- नित्या एव, यथा ग्राम्यं, हास्यादौ तस्येष्टतमत्वात् । एतदाह यथास्थूलमिति। आनुपूय॑म् अव्ययेनाव्ययीभावः। तेनो- तरोत्तरमेते दोषाः स्थूलाः । यथा च गूढार्थ गूढलेख- प्रहेलिका (दि) पताकास्थानकादिषु प्रयोज्यम, अर्थान्तरमनु- वादे, अर्थहीनादि हास्ये, भिन्नार्थ श्रोत्रियादौ वक्तरि, एकार्थ' परप्रत्यायने, अभिप्लुतार्थ मुन्मादादौ, भिन्नवृत्तं च विसन्धि स्वविषये। एवमेते दोषाः क्रमेणापातविषयाः, इह यतोऽर्थप्रतीतिस्तावदस्ति । अपशब्दस्तु दोष एव, ततः कस्याश्चिदर्थप्रतीतेरभावात् । स हि न काञ्चिद् भाषामनुपतति सङ्क(ङ्के) ताभावत तमर्थ प्रतिपादयेत् ।” --(GOS. Edn.). 40. As regards the use of harsh letters in a poetic composition which usually leads to the poctic defect called श्रुतिकष्ट ( दुःश्रवत्व ), the following extract from Abhinavagupta's commentary on the Nāțyaśāstra would be found extremely illuminating. While commenting on the storu समाधि as noted by Bharata in his NS', XVI. 102 : "[ अभियुक्तैर्विशेषस्तु योऽर्थस्यहोपलक्ष्यते । ] तेन चार्थेन संपन्नः समाधिः परिकीर्तितः ॥ --Abhinayagupta makes the following imporcant observations:- $ 18. -- ·UDDYOTA II : APPENDIX I 147 . Section Page "शब्दगुणश्च समाधिः, तमाह 'तेन चेति । समाधि- शब्दस्य योऽर्थः परिहारलक्षणस्तन यः परिकीर्तितः परितः समन्तादाक्रान्त्या उच्चारणे संपन्नः स च समाधिः। आक्रान्त्या उच्चारणे आरोहावरोहक्रममेव आक्रमणेन गतितुल्यम् । आरोहश्चोद्ध गमनद्वारः प्राणमारुतरूपाया उच्चरूपः। अपक्रमणमवरोहो विपर्ययः । उच्चत्वं स्थानकरणवशात् , बाह्याभ्यन्तरप्रयत्नवशाच्च ।....तेन स्वभावप्रतिभादर्शनानु- विद्धा भगवती वाणी स्वरसोपनिपतिता स्वरसंभारप्रभावानु- रोधेनैवारोहावरोहक्रमं भजते । प्रतिभादृष्टिशून्यत्वादन्ध- पदवदारोहादि न भजेत् । "नन्वियता पाठसौकर्य स्यात् , श्रोतुस्तु किमायातम् ? अनभिज्ञो देवानां प्रियः। यथा हि कर्कश-शर्करा-निकर- कण्टकिते देशे दुःसञ्चरे संचरज्जनं पश्यन्त्या अपि सुकुमार- हृदयायाः प्रमदायास्तदात्मानुप्रवेश इव जायमानं खेदमतित- रामादत्ते प्रहारपातादौ वा, तथा सहृदयस्य स एव मार्गः। सुकुमारता हि वैमल्यापरपर्याया सहृदयत्वं हृदयस्य हि कवि- हृदयतादात्म्यापत्तियोग्यतैव उत्कर्षः। तत एवोक्तं- 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणेव न वेद्यते। वेद्यते स हि काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव केवलम् ॥ -इति । अभिधानकोशमपि हि पठतां सुप्ति विभक्तीश्च विदुषामपि न काव्यतत्त्वाववोधः। तस्माद्वर्णोच्चारणप्रयत्नेन परुषपठनस्पर्शजनितो यः खेद उच्चारयितुः स एव श्रोतुरपि पारुष्यमाधत्ते। नीरन्ध्यध्ववधूनिबध्यनुगतप्राणकबन्ध- क्रमः" (?)-इत्यादौ। वर्णगतं च लालित्य-पारुष्यादि पुष्कराध्यायेऽपि वक्ष्यते । अन्य रप्युक्तं-'तेन वर्णा रसच्युतः'- इत्यादि । स्वभावतो हि केचन वर्णाः सन्तापयन्तीव निकृन्तन्तीव रेफककारादय इव परुषवृत्तिपूर्वकाः, अन्ये तु निर्वापयन्तीवोपनागरिकोचिताः । लोकगोचर एवायमर्थः - * Dhvanyāloka, 1.7. 2. Compare Natyaśāstra, XXXIV. 3. Compare Dhyanyāloka III. 3-4.

·148 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA $ 23 Section Page FAHSETTSTEST o fac CITESTİ 71977 11"--Nātyaśästra, Vol. II., pp. 337-339 ( GOS. Edn. ). $ 22. 48 591. TEST _'-This is from Amarušataka (v. 81). Also, Subhāșitävali, No. 1627. 54 hafa fe geft-Compare : "If the Poet's Subject be judiciously chosen, it will naturally, and upon fit occasion, lead him to passions the language of which, if selected truly and judiciously, must necessarily be dignified and alive with metaphors and figures. I forbear to speak of an incogruity which would shock the intelligent Reader, should the Foet interweave any foreign splendour of his own with that which the passion naturally suggests : it is sufficient to say that such addition is unnecessary. And, surely, it is more probable that those passages. which with propriety abound with metaphors and figures, will have their due effect, if, upon other occasions where the passions are of a milder character, the style also be subdued and temperate. -Wordsworth's Preface to Lyrical Ballads. $ 25 55 'चलापाङ्गां दृष्टि- This is Šakuntala, I. 20. Rāghava Bbatta in his commentary Arthadyotanikā quotes almost verbatim Abhinavagupta's remarks on this verse (as cited on p. 56 in our Exposition) with the concluding remark 'sfar $759:' and offers a new interpretation (37TTT- तनास्तु) with several emendations (e.g. 'चलापाङ्गं ços') and points out some more figures of speoch besides Fantalfaa as noted by Ananda.

·UDDYOTA II : APPENDIX I 149 Section Page (See Kālidāsa’s Sakuntalā, pp. 34-35. N.S.P. Edn.) $ 27 58 cai 799899:-'-The verse is attributed by Vallabhadeva in his Subhāṣitāvali (No. 1364) to the royal poet Yasovarman at whose court Vākpatirāja and Bhavabūti flourished. Cf.- कविवर्वाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ।। - Rājatargini, IV. 149, Yašovarman was the author of a drama named Rāmābhyudaya referred to by Arandavardhana and Abhinavagupta. (See Aufrecht, Z.D.M.G. Bd. XXXVI., p. 521). The verse 'रक्तस्त्वं 1999:'is also quoted by Nar.isādhu at the end of his Comm. on the tenth adhyāya of Rudrata's Kävjälamkāra. Yaśovarman, the author of the Rāmābhyudaya, is identified by some with the Kāśmirian king S'amkaravarman, a younger contemporary of Anandavardhana. See our Introduction to Uddyota I, p. x, fn.(1). For verses attributed to Yasovarman in anthologies see Dr. F. W. Thomas's valuable Introduction to Kavindravacanasamuccaya, pp. 75-76 ( Bibliotheca Indica ). Compare : राजा। नवकिसलयरागणाग्रपादेन बाला स्फुरितनखरुचा द्वौ हन्तुमर्हत्यनेन । अकुसुमितमशोक दोहदापेक्षया वा प्रणमितशिरसं वा कान्तमापराधम् ।। -Malavik ägnin itra, III. 12. The TFRITETITE (Jonesia Asoka) has an important role to play in Sanskrit Erotics. As ·150 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA 9 § 28 § 28 Section Page Mallinātha notes: "TEET TETTE: 1 रक्तविशेषणं तस्य स्मरोद्दीपकत्वादुक्तम्। "प्रसूनकरशोकस्तु श्वेतो रक्त इति द्विधा । बहुसिद्धिकरः श्वेतो रक्तोऽत्र स्मरवर्धनः॥" -SRUT121 474 Part 1"--Meghadüta, 86 ( K.B. Pathak's Edn.) 61. 777 479497t:- This is Mayūra's Süryaśataka, v. 23. ( N.S.P. Edn.). 62. 'आक्रन्दाः Fafara: --This is Subhāṣitāvali, No. 1776, attributed to Anandavardhana. But Aufrecht in Z.D.M.G., Bd. XXXVI (Second articie) refers it to Yasovarman. Yaśovarman, As Dr. Peterson observes : 'Our signature to No. 1776 (Anandavardhanasya ) is perlaps to be explained that Vallabhadeva took the verse from some work of Anandavardtara's. The Verse itself is one of the two ascribed to Yasovarman also in the Sūktimuktāvali, the other being "yattvannetrasamāna : verse.' (Introduction to Subhāṣitāvali). The verse also occurs in the Mahānāšaka (IV. 34). § 29 66. 1976 #14 Mastato_' --This is Amarušataka, 9. Also quoted in the Subhāṣitārali (No. 1351). $ 30 'श्यामास्वङ्गं चकित Mallinātha adopts the reading चण्डि for भीर in the last foot and explains its significance as : "हे चण्डि कोपने ॥ 'चप्डस्त्वत्यन्त- कोपनः' इत्यमरः। गौरादित्वात् ङीष् । उपमानकथन- HTÌOT T facun sfa 19:1--But the reading adopted by Anandavardhana and endorsed by Abhinavagupta in his °Locana is also adopted by some later scholiasts of the 67.

·UDDIOZA 1 APPENDIX I 151 Section Page 7 § 31 WWW.ES Meghadūta--e.g. Vallabha, Sumativijaya, Mahimasimhagani and others. As Vallabha observes: "He carpet at# ATTA.' parallel ideas compare Raghu", VIII. 59. 70. 'क्रमेण प्रतिभात्यात्मा (Kärikä )--The terms 7 and 37 as referring to the two main varieties of the suggested sense (24Tri) are expressly borrowed from the Grammarians. They occur respectively in Bhartrhari's Väkyapadiya, I. 48 and II. 27 ( also II. 33 ). The apparent sequence as between the two categories, ara (audible sounds ) ard 791€ ( Logos, Eternal Word ), lies at the basis of the formulation of these two terms, which are transplanted from the province of Grammar to the field of poetic suggestion by propounders of the Dhvani-theory. The origin of the concept of 3749771942457 can be traced to Vākyapadiya, I. 104-106. See also Punyarāja's gloss on Vākyapadiya, loc. cit. ( Benares Sanskrit Series Edition ). Compare, in this conrexion, the utterance of the Vịttikära under I. 13 : 'सूरिभिः कथितः' इति विद्वदुपज्ञेयमुक्तिः, न तु यथाकथञ्चित् प्रवृत्तेति प्रतिपाद्यते। प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणाः । व्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यानाम् ।'-Uddyota I. Sec. $ 40. 72. 17 ETETT-The verse is cited by Rūyyaka in his Alcmkāra-sarvasva as an instance of the figure of speech pose, which he defines as 'विशेष्यस्यापि साम्ये द्वयोर्वोपादाने श्लेषः' ard notes 4377 PETICARET $77.foran i-Samudra- $ 32.

·. 152 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page bandha in his commentary explains the verse as follows: "येनेत्यादि । ध्वस्तमनोभवेन बलिजितो विष्णोः कायः पुरा त्रिपुरदाहेऽस्त्रीकृतः। अभवेन येन अनो ध्वस्त शकटासुरो भग्नः । बलिजित्त्वेन महत्त्वं लक्ष्यते । महान् कायः स्त्रीकृतोऽमृतप्रदानसमये। उदृत्तभुजङ्ग एव हारो वलयं च यस्य, उदृत्तस्य भुजङ्गस्य हारवो हाशब्दो लयो यस्य च । यश्च गङ्गामधारयत । यः अगौंगोवर्धनं गां भूमिं चाधारयत् । यस्य शिरः शशिमच्चन्द्रवदाहुः । हर इति च नाम स्तुत्यं चाहुरमराः। शशिमथो राहोः शिरोहर इति स्तुत्यं नामाहुः। अन्धकासुरनाशकरः, अन्धकानां यादवानां वासकरश्च। सर्वदा सदा उमाधवः उमापतिः, सर्वप्रदो माधवश्च ।"-~Ruyyaka's Alamkāra-Sutra with Mankhuka's Alamkāra-Sarvasva, pp. 101-102 (Trivandrurn Sanskrit Series. No. 40 ). Also cited by Viśvanātha in his Sāhityadarpana under X. I2. “येन-' इत्यादौ सभङ्गश्लेषः । 'अन्धक-' इत्यादावभङ्गः।" 833 81 'चमहिअमाणस-'-In the India Office MS. (1008) the Sanskit Chāyā of this Prakrit stanza is given as : 'मथितमानसपङ्कजनिस्सृतपरिमला यस्य । आखण्डितदानप्रसरा, बाहुपरिघा एव गजेन्द्राः॥' --50 that the original reading of the Prakrit stanza in the Vitti text according to that MS. seems to have been 'महिअमाणसपङ्कज-' and not 'चमहिअमाणसकञ्चणपङ्कज--'. In Hemacandra's Prākrtavyākarana, IV. 162, the word निम्महियं is found. So also in Dhanapāla's Pāiyalacchi Namamālā, v. 199: “गधुग्गिरण मि निम्मयिं', it means 'exhaling perfume.' Paiyalacchi notes also the word महमहिय in v. 197: महमहियं निग्गया- मोयं, meaning 'perfumed'. Also Hemacandra's ·UDDYOTA II : APPENDIX I 153 ection Page - - $ 34 85 - Prakrit Grammar, IV. 78. See Dhanapāla's Paiyalacchi edited by Dr. Georg Bühler, Göttingen, 1879. Compare the following verse cited by Mammaţa under Kavyaprakāsa, II. 19 for a similar poetic conception of the hand of a liberal and heroic monarch. as the trunk of an elephant wet with ichor :- "भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपप्लुगतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ॥" 'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन् -'-This is from Bāna's Harşacarita, Uschvása II. The opening words of this line in A. A. Führer's text are 'तत्रस्थस्य चास्य कदाचित् instead of 'अत्रान्तरे-'. Sankara's commentary on this. text runs as follows : "कुसुमसमयो वसन्तः। स एव युग कल्पस्तल्लक्षणं वा युग मासद्वयम । समुत्फुल्ल- मल्लिकाभिर्धवला:। अट्टा विक्रयस्थानानि तेषां विकासो यत्रा अन्यत्र तदट्टासः उद्धत हसितं यस्य । शब्द- शक्ति मूलानुरण व्यङ्गय रूपो ध्वनिश्च । प्रकृतवर्णने ह्यन्यद- प्यत्र प्रतीयते, न वाच्यतया । तथाच । महाकाल: साट्टहास: कल्पमुपसंहरञ्जम्भते। मुखं च । मुखं च विदारयति । महान कालो ग्रीष्माख्यो भैरवश्च ॥"-Op. cit., p. 72. (Führer's Edn.). Cowell and Thomas translate the pas age as follows :--"While he stayed. there. Time in his character of Summer, with his smile white with the jasmines in full flower, yawned and swallowed up the two flowery months."'-- The Harşacarita of Bāņa : Translat- I. "Caitra and Vaisakha, ie. from the iniddle of March ·154 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section - -- Page ed by E. B. Cowell and F. W. Thomas. (Oriental Translation Fund. New Series. Royal Asiatic Society. 1897), p. 22. The conception of Siva's अट्टहास as white is met with also in Megahduta, I. 60 शृंगोच्छ्रायः कुमुदविशदैर्यो वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्राम्बकस्याट्टहासः ॥"- on which Mallinātha comments : ''अट्टहासोऽतिहास इव स्थितः ॥ "अट्टावतिशयक्षौमौ” इति यादवः ॥ धावल्याद्धासत्वेनोत्प्रेक्षा। हासादीनां धावल्यं कविसमय- सिद्धम् ॥" As for the Poetic convention (कविसमय) "eferred to by Mallinātha compare Sahityadarpana, VII. 23 : "मालिन्यं व्योम्नि पापे, यशसि धवलता वर्ण्यते हासकीयोः।" 85 'दत्त नन्दाः प्रजानां--'-This is Mayüra's Suryasataka, v. 9. cf. "दीप्तांशोरादित्यस्य संबन्धिन्यो गावो दीधितयो वो युष्माकं प्रीतिं सुखमुतपादयन्तु जनयन्तु ।......गाव इति श्लिष्टमेतदभिन्नम् । गावो धेनवश्चोच्यन्ते । ता अपि पयोभिर्दुग्धः समुचितसमयाकृष्ट- सृष्टः प्रजानां दत्तानन्दा भवन्ति । पूर्वाह्ने प्रत्युषसि विप्रकीर्णा भवन्ति । अह्नोऽवसाने संहारभाजः । दीर्घदुःख- प्रभवभवयोदन्वदुत्तारनावश्च दत्ताः सत्यः सद्यः। तदीयः पयोभिर्विप्राग्नितर्पणर्लोकाः संसार तरन्तीत्यागमविदः ॥"- Tribhuvanapāla's Comm. (N.S.P. Edn.). 834 wwto that of May. Grişma is from the middle of May to that of July. Mahākäla also contains a punning reference to Siva in his character as the destroyer."--Cowell and Thomas. 1. 'दीर्घदुःख'- दीर्घ च तद्द खं च तस्य प्रभव उत्पत्तिस्थानं स चासो भवश्च संसारस्तस्माद् भयं तदेवोदन्वान समुद्रस्तस्मादुत्तारस्तत्र नावो यान- पात्राणि।"-bid.

·UDDYOTA II: APPEND.X 1 155 $ 34 Section Pago 86 यथा स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने भट्टबाणस्य--"यत्र च HIST:--'-The passage occurs in Bāņa's Harşacarita, Ucchvāsa III. In some MSS. several other clauses are read after मदिरा- #lfaat. e.g. the Nirņayasāgara edition reads "°मदिरामोदिश्वसनाश्च ( चन्द्रकान्तकान्तवपुषः शिरीष- कोमलाङ्गाश्च अभुजङ्गगम्याः कञ्चुकिन्यश्च पृथुकलत्रश्रियो दरिद्रमध्यकलिताश्च लावण्यवत्यो मधुरभाषिण्यश्च अप्रमत्ताः प्रसन्नोज्ज्वलरागाश्च अकौतुकाः प्रौढाश्च) प्रमदाः". The portion within brackets is however left out in the India Office MS. (1008) and in the Bhandarkar Oriental Research Institute MS. in Sāradā script (MS. No 257 of 1875-76). The following is the translation of the passage by Cowell and Thomas :- "There are women like elephants in gaitė, yet noble-minded; virgins, yet attached to worldly pomp? ; dark, yet possessed of rubies3, their faces are brilliant with white teeth, yet is their breath perfumed with the fragrance of winet ; their bodies are like crystal, yet the limbs are soft as acacia flowers ; they are unattainable by paramours, yet robed in bodices ; wide are their beautiful hips, yet are they possessed of thin waists ; lovely? I. Or-punningly-visiting vile outcasts'. 2. Or-punningly-—'past child bearing'. 3. Or-dark as night yet bright with red lotuses'. 4. Or-'with faces pure as Brāhmans, yet &c.'. -5. Or-punningly-libidinous'. 6. Or-punningly-'far-fetched as wives ( or having brilliant retinues'), yet reckoned among the poor.' 7. Or-punningly-tart in speech'.

·156 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page are they, yet honeyed in speech ; they trip not, yet have a bright and captivating beauty they are without curiosity”, yet wedded.' Op. cit., pp. 82-83. As regards the Vittikāra's introductory remark 'स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने' the following remark of Dr. Bühler as cited by Dr. Theodor Aufrecht in his article entitled Beiträge zur Kenntniss indischer Dichter would be found curiously interesting : “He calls Bāņa Sthāņvīśvarākhyajanapadavarnanakartā, the author of the description of the country called Sthāņviśvara i.e. Thānesar, and indicates thereby that we have to look out another composition, probably a geographical one, of the famous friend of Harşavardhana Silāditya." - Z.DM.G. Bd. XXXVI. (1882), p. 364, fn. (1). But weshould remember that Bāņa's Harşacarita 'appears to have been almost forgotten in India' and, in Bühler's days, known only to the inquisitive scholars in rare MSS. alone. $ 35 94 "यथा तत्रैव-'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम: This line occurs in a passage of the Harşacarita, Ucchvāsa I, as addressed by Vikukși to Sāvitri with reference to her companion Sarasvati. The full passage is-"तत् कथय कतमो वंशः स्पृहणी-- for yet I. Or-punningly—they are flushed with wine." Or~punningly—'the marriage thread.

·UDDYOLA II: APPENDIX 1 157 Section Page यतां भवत्योर्जन्मनातीतः । का चेयमत्रभवती भवत्योः समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम । तथा हि-सन्निहित- बालान्धकारा भास्वन्मूर्तिश्च पुण्डरीकमुखी हरिणलोचना च बालातपन भाधारा कुमुदहासिनीच मधुरहंसस्वना समुन्नत- पयोधरा च। कमलकोमलकरा हिमगिरिशिलापृथुनितम्बा करभोरूविलम्बितगामिनी च । अमुक्तकुमारभावा स्निग्धतारका चेति ।''--p.43 (Dr.A. A. Fihrer's Edn.) As Cowell and Thomas translate it : “Who is this lady near your highness, a coinherence as it were of mutually exclusive qualities : Thus : with the darkness of her locks close by she has a radiance as of the sun; with the face of a lotus the eye of a fawn...."-0p. cit. p. 22. $37 100 'संकेतकालमनसं--Compare :- इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थः सौक्ष्म्यात् सूक्ष्म इति स्मतः । कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्णे वक्तुमक्षमम् । अवेक्षा कान्तमबला लीलापमं न्यमीलयत ।। पद्मसम्मीलनादत्र सूचितो निशि सङ्गमः । आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम् ॥" -Daņdin's Kávyādarśa, II, 260-262, Rüyyaka also cites the verse under the figure of speech सूक्ष्म and observes : 'अत्र विटसम्बन्धी सङ्केतकालाभिप्रायो भ्रूक्षेपादिनेङ्गितेन लक्षितो रजनिकाल- भाविना लीलापद्ममीलनेन प्रकाशित: ।' $ 38. 104 'अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा--'-This verse is quoted anonymously in the Kavindravacanasamuccaya, No. 505 (Edited by F. W. Thomas in Bibliotheca Indica). 1. 1. युवत्या for तरुण्या in foot d and ·158 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page अभिमतं for अवसर. "(a) परिणतवयसामग्रणी Soldest of the old." "(b) FATETTOTITTO : The maid has to do all the work and is fully occupied. "(c) 9796 : 'unfortunate I.' "(d) Afya##: 'conveyed her proposal.' CUTE fontage: under pretenice of verbosity.” .... Aufrecht reads outsfat. which would more naturally denote 'explanation.' Thomas : Exegetical Notes, Op. cit. § 39 108 'सज्जेइ सुरहिमासो -The Sanskrit THT of this Prakrit verse is as follows:- 'सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्षमुखान् । अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्रलाननङ्गस्य शरान् ॥' According to MM. Dr. V. V. Mirashi the verse is a quotation from the lost Prakrit poem called Harivijaya by Pravasena to which Ananda vardhana refers in his Vsti on Dhy. III. 10-14. As Dr. Mirashi observes: 'One Sarvasena has long been known as the author of a Kāvya named Harivijaya referred to in Anandavardhana's Dhyanyaloka. Anandavardhana states that Saryasena had altered the original story and introduced some imaginery incidents in it in order to make it suitable for the delineation of the intended sentiment. Anandavardhana does not state what the story was, but here his commentator Abhinavagupta comes to our help. He states that the Harivijaya had for its theme the removal of the Pārijāta tree from heaven whick ·UDDYOTA II : APPENDIX I 15y> Section Page etc. was done by Krşņa for the appeasement of his. wife (evidently Satyabhāmā). This further shows that the work was written in the Mahārāștri dialect. Some other Prakrit verses. in the Dhvanyaloka seem to have been taken from the same work though this has not been explicitly stated by Anandavardhana. For instance, the verse Sajjei surahi-maso which he has cited in more than one place as descriptive of the vernal season is also probably taken from the Harivijayal" - Some Royal Poets of the Vākāțāka Age in Indian Historical Quarterly, vol. XXI. No. 3, pp. 196 ff. In another article Professor Mirashi notes withi regard to the identity of Sarvasena, the author of the lost Harivijaya, thus : 'Sarvasena; Pitāmbara's commentary on the Saptašai ascribes gåthås 502 and 503 to Sarvasena. Bhuvanapāla mentions this poet's name in connection with two more găthās, viz. 217 and 234. This Sarvasena must be identical with the homonymous poet who has long been known as the author of a prākta Kāvya called Harivijaya. This work also has received unstinted praise from several Sanskrit authors and rhetoricians. Dandin mentions in his Avantisundar ikathả that Sarva- * 1. The Prakrit verse : 7373.1931H-'cited by Anandavardhana (N. S. P. Edn. p. 127) from the Harivijaya is. obviously descriptive of Spring, and according to Prof. Mirashi the lost Harivijaya did contain a description of Spring. See loc. cit.

·160 THE BHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA > + 5 Section Page sena, the author of the Harivijaya?, was a king. Only one king of this name is known to history, viz. he who was one of the younger sons of the great Vākāțaka Emperor Pravarsena I and founded the Vatsagulna branch of the Vākāțaka dynasty. His name has been mentioned in the Basim plates of his son Vindhyasakti II recently edited by me. I have also shown that he is mentioned in the inscription in Cave XVI at Ajantā. Sarvasena flcurished in circa A. D. 350-335."-The Date of Gäthä-Saptaśati (Siddha-Bhäratī, Part II. p. 178). 39 108 91317fastur The Sanskrit chāyā is : 'सादर- वितीर्णयौवनहस्तावलम्ब कृत्वा समुन्नमभ्याम् । अम्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम् ।।' Also cited in the Vrtti under Dhv, IV, 4., :S 39 109 "#fefque005-'. The Sanskrit chāya of this gathā is as follows: 'शिखि पिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति । मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम् ॥' It closely corresponds to the following gätha from Hāla's Anthology :- सिहिपेहुणा वसा वहुआ वाहस्स गव्विरी भमइ । गअमोत्तिअरइअपसाहणाण मज्झे सवत्तीणं॥ -Hāla, II. 73 I. See Avantisundarikathā, p. 2. 75T Siha ().. fautzi हरेः॥ 2. Ep. Ind., vol. XXVI. pp. 151 f. 3. Mirashi : Vākäţaka Inscription in Cave XVI at Ajantā, (Hyderabad Arch, Series, No. 14),' p. Io. 4. Hemacandra in bis Dešīnāmamálä, VI. 58 reads Out (n.) as a synonym of 1973 (a feather of a tail').

·UDDYOTA II : APPENDIX I 161 - Section, Page. Gangadhara in his comments thus explains the gāthā : "सपत्नीसंपदुत्कर्षोद्विग्नामभिनवमुभगां सान्त्व- यन्ती सखी विभवादपि सौभाग्यं गरीय इति प्रदर्शयन्ती आह- सिहिपेहु-येन करिवरान् हत्वा तत्कुम्भमुक्ताफलै!यं प्रसाधिताः स एवेदानी मत्संभोगातिप्रसक्तिक्षीणो मयूर- मात्रमारणक्षमः संवृत्त इति सौभाग्येन जातगर्वा भ्रमतीत्यर्थः ।।"-N.S.P. Edn. The same motif-viz, a hunter's infatuation for his newly wedded youthful wife and indifference to other elderly cowives, recurs in several other gathās of Hala's collection, e.g. II. 19, II. 20, II. 22 etc. ( NSP. Edn. ) $ 43. 115. 'चन्दमऊएहि णिसा-'-The Sanskrit chāyā of this verse is: 'चन्द्रमयूखैर्निशा नलिनी कमलैः कुसुमगुच्छैलता। हंसः सरःशोभा काव्यकथा सज्जनः क्रियते गुर्वी ।' Cf. ख्यातिं गमयति सुजनः सुकविर्विदधाति केवलं काव्यम् । पुष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु रविनियोजवति ॥' -Subhāsitāvali, No. 154. With foot d compare the following gatha cited by Mammata under Kavyaprakāsa, X. 34, as an instance of the fig. of speech अन्योन्य : 'हंसाण सरेहि सिरी मारिरज्जइ अह सराण हंसेहिं । अण्णोण्ण विअ एए अप्पाणं णवार गरुअन्ति ॥' [हंसानां सरोभिः श्रीः सार्यतेऽथ सरसां हंसः । अन्योन्यमेवैते आत्मानं केवलं गुरूकुर्वति ॥' छाया ॥] 116. 'लावण्यकान्ति....पयोधि:'- For purposes of alliteration ( अनुप्रास ), paronomasia (श्लेष ), यमक etc. 3 and are regarded as identical according to Sanskrit rhetoricians. ई. 44. 11 ·162 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA -- , 855 119. Compare: 'यमकादौ भवदैक्यं डलोर्बवोर्लरोस्तथा। शषयोर्नणयोश्चान्ते सविसर्गाविसर्गयोः । So in this verse ( foot d) जल° stands for जड as well. Similarly in- लक्ष्मीर्यादोनिर्यादो नादो वादोचितं वचः । विभेति धीवरेभ्यो यद् जडेष्वेव निमज्जति ॥' जड stands for जल. For this identify of 7 and 3 in Kālidāsa,. cf. Raghu', IX. 46 : ‘अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलता जडतामवलाजनः. Cf. Sahitya-darpana,x. 'वीरणं रमइ--' The Sanskrit chāyā of this gāthā is :- 'वीराणां रमते घृसृणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे । दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ॥' The simile as between the temples of an elephant and the fully developed breasts of a beautiful lady is favourite with the Sanskrit poets. As for the practice of smearing the elephant's temples with vermilion-paste and similar other substances the following couplets from Pālakāpya would be found interesting :- "अतः परं प्रवक्ष्यामि शिरसो म्रक्षणे गुणान ॥ विकृतान्यङ्क,शाग्नेण दन्तितो घातनेन च । ततो घृष्टानि सहसा कवलैः कुवलैरपि । निर्वाणमुपगच्छन्ति भवन्ति च नराधिप। शिरांसि स्निग्धकेशानि तथाऽलंकारमेव च। दष्टिश्च नाविला तस्य श्री (स्रो) तश्चास्य न हन्यते । कोशाद्विक्षरते मूत्रं प्रभिन्नस्य महीपते ॥ दन्तिनः पच्यते कोशः सर्व एव समन्ततः । तय गैरिकयुक्तेन घृतेन परिषेचनम् ॥ नत्रारत्नेः प्रदातव्यं गैरिकस्य पलं भवेत् ॥"

·UDDYOTA II: APPENDIX I 163 64 Section Page -Hastyäyurveda of Pālakāpya, IV. 3. 298–303 ( Anandāsram Sanskrit series, No. 25 ). Cf. 'जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणु-' -Suryastaka, V. 1. Also "रावण:-'परस्त्रीकुचकुम्भेषु कुम्भेषु वरदन्तिनाम् । निपतन्ति न भीरूणां दृष्टयः शरवृष्टयः ॥" -Cited by Abhinavagupta in Abhinara- Bharati on Bharata's Nātraśāstra, Chap. XII. ( rol. II. p. 358. GOS. Edn.) ६45. 120. 120. 'तं ताण सिरिसहोअर-'. This Prakrit verse is cited from Anandavardhana's Vişainabānalila, a lost Prakrit poem. As the Locana, in some MSS. reads: 'विषमबाणलीलायामिति । विषमवाणलीलाख्यो ग्रन्यकृदविरचितः प्राकृतभापाश्रयः ग्रन्थः'- ( India Office MS. 1008 E 1135 ). The chāyā of this restored from the °Locana-extract cited in our Exposition would be :- 'तत् तेपी श्रीसहोदर-रत्नाहरणे हृदयमेकरसम् । बिम्बाधरे प्रियाणां निवेदितं कुसुमबाणेन ।' The verse has also been cited by Mammața in his Kavyaprakāsa (X. 314 ) as an instance of the figure of speech पर्याय, where Nagoji Bhatta gives the chāyā as follows: 'तत्तेषां श्रीसहोदररत्नाभरण हृदयमेकरसम् । बिम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमवाणेन ।' and explains it as : "श्रीसहोदरं रत्नं कौस्तुमस्तदाभरणे हरौ। एकरसं तत्परम् । कामेन प्रियाविम्बाधरचुम्व- नाद्यासक्तं कृतमित्यर्थः । केचित्त यदसुराणां हृदयं विजिगीषा- ज्वलनजाज्वल्यमानं श्रीसहोदररत्नानाम् आ समंतात् हरणे तत्परमासीत् , तत् सुकुमारतरोपकरणेनापि कामेन प्रिया- बिम्बाधरे निवेशितं सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर इति हि verse as ·164 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA 16. Section Page तेषामभिमानोत्पत्तेः । एवं च व्यङ्गयोपमाऽत्रेत्याहुः । तन्मतेऽपि हरणस्य वैषयिकाधारत्वात् पर्यायाक्षतिरेव । गाथा EFS: 11"---- Nāgoji Bhatta’s Uddyota on Kävya- Pradipa, op. cit., p. 104 (Edited by Prof. Dinkar Trimbak Chandorkar, B.A., Poona, 1896). The interpretation introduced with fapt in the above extract has a clear reference to the explanation of the gātha as furnished by Abhinavagupta in his°Locana. 122. 'देवाएत्तम्मि फले-' The Sanskrit chāyā of this gäthä is as follows : 'दैवायत्ते फले किं क्रियतामेतावत् पुनर्भणामः ।। रक्ताशोकपल्लवा: पल्लवानामन्येषां न सदृशाः ॥" The word कङ्किल्ल is a Desi-word for रक्ताशोक. In the Bhandarkar Oriental Research Institute MS. (No. 256 of 1875-76) referred to as D in Dr. De's collation, the variant कङ्कोलि° is found. कङ्केल्लि and कङ्किल्लि, two other variant forms of the same word, are found to occur in Hemacandra's Kumārapālacarita, III. 4 and III. 17 (Bombay Sanskrit and Prakrit Series, No. LX.). The twigs of TaarT19 are famous for their beauty. Cf. 'रक्ताशोकश्चलकिशलय:- Meghadūta, II. 17. 8. 46. 122. 'हिअअट्ठाविअमण्ण - Sanskrit chāyā of this verse would be :- "हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमपि मां प्रसादयन् । अपराद्धस्यापि न खलु ते बहुज्ञ रोषितु शक्यम् ॥ In MS. D. however the gāthā is found in a widely different form : e.g. , I Pufy for #furat in MS. D.

·UDDYOTA II : APPENDIX I 165 Section Page. हिअ ट्ठिअसंतक्ख अणरुटमुहं सु म पसाएन्त । अवरद्धस्स ण हु ए ण अत्तम्मि ओसक्कम् ॥1 $ 47. 124. 'जाएज्ज वण इसे–' The Sanskrit chāyā of this gāthā is as follows :- 'जायेय वनोद्देशे कब्ज एव पादपो गलितपत्रः । मा मानुषे लोके त्याग करसो दरिद्रश्च ॥' For the wretched condition of a liberal and well-to-do person reduced to a state of poverty refer to the piteous utterances of Cārudatta in Sudraka's Mrcchakatika, Act. I. Compare also the following verse cited by Anandavardhana in his Vrtti on Dhy. III. 41 : 'कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते । वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥' 126. 'चन्दनासक्तभुजग For parallel ideas compare Dandin's Kavyādarsa, II. 238-239 : "चन्दनारप्यमाधूय स्पृष्टा मलयनिरान् । पथि कानामभावाय पवनोऽयमुपस्थितः ।। अभावसाधनायालमेवम्भूतो हि मारुतः । विरहज्वरसम्भूतमदनाग्न्यातुरे जने ॥" 848. 126. 'ईसाकलुसस्स वि-' The Sanskrit chāyā of this Prakrit verse would be :- 848. I This version closely agrees wiih the following as recorded in MS. B of Dr De's collation ( Bhandarkar Oriental Institute MS. No. 257 of 1875-76 in sarada. script.) :- "हिअअट्ठिअमन्तत्त्वं अनुट्ठमुखं सुपसाएन्त । अवरुद्धस्स ण हु एण अरुसिओ सक्क" इति ।

·166 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section. Page. 'ईर्ष्याकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः। अद्य सादृश्यं प्राप्य अङ्गे इव न माति ॥" ६ 48. 126. 'त्रासाकुलः परिपतन्- This is Magha's Sisupālavadha, V. 26. The reading adopted by Mallinatha in foot e is : 'तस्थौ तथापि क्वचिदङ्गनानाम्'. Mallinātha explains it as follows :- , "त्रासाकुलो जनदर्शनाद्भयविह्वलोऽत एव निकेतान् निवेशान् परितः सर्वतः। 'अभितः परितः-' इत्यादिना द्विीया। परिपतन धावन् मृगो हरिणः कश्चिदपि धन्विभिर्धनुष्मद्भिः ।.... पुम्भिर्नान्वबधि नानुयातः। बध्नातः कर्मणि लुङ् । तथाप्यङ्गनानामाकर्णपूर्णा विस्तीर्णा आकृष्टाश्च ये नयनान्येवेष वस्तैर्हता ईक्षणश्रीर्यस्य सः। अतः क्वचिदपि न तस्थौ, किन्तु वीरविशिखापाताभावेऽप्यङ्ग- नापाङ्गविशिखापातात पलायित एवेति जनालोकनोत्थभयहेतुकस्य मृगानवस्थानस्याङ्गनापाङ्गेषुहति- हेतुकत्वोत प्रेक्षणाद्धेतूत प्रेक्षा। सा च व्यञ्जकाप्रयोगात् प्रतीयमाना। हेतोश्च हतेक्षणश्रीरिति विशेषणगत्योक्तत्वात काव्यलिङ्गमिति सङ्करः॥” 'रम्या इति प्राप्तवती: पताका: ' -This is Magha's Siśupālavadha, III. 53. Compare the following extract from Mallinātha's comm. on this भावः। জন্ম 49. 129. - verse:- নস্ব वधूभिः सममसेवन्त वधूसहिता असेवन्तेत्यर्थः । अत्र वधूनां वलभीनां च प्रकृतानामेव धर्मसाधम्यणौ पम्या- वगमात् केवलप्रकृतगोचरा तुल्ययोगिता, न श्लेषः। विशेष्यस्यापि श्लिष्टत्वनियमात्। यथाहुः- 'प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता॥' -इति ॥"

·UDDYOTA II : APPENDIX I 167 . 137. Section. Page. 854. 136. 'यत्र प्रतीयमानोऽर्थः- ( Karikā ). MS. A reads प्रम्लानत्वेन for प्रम्लिष्टत्वेन, while in MS. B it is read as प्रश्लिष्टत्वेन. The N.S.P. Edn. has the reading प्रक्लिष्टत्वेन. $ 54. 'कमलाअरा ग मलिआ-' This is from Hala's Sattasai ( II. 10). The Nirnayasagara text of the Sattasai reads ब्बूढम् for फलिहं. The °Locana gives the chāyā as follows:- 'कमलाकरा न मलिता हंसा उड्डायिता न च सहसा । केनापि ग्रामतडागेऽभ्रमुत्तानितं क्षिप्तम् ।।' and remarks 'अन्ये नु पिउच्छा पितृष्वसः इत्थमामन्त्राते', According to Dhanapāla's Pāiyalacchi (v. 253 ) पुफिया and पिउच्छा are synonyms. Hemacandra gives पुप्फा as a synonym for पितृष्वसा. See Desināmamālā, VI. 52 ( Pischel's Edn 1938 ). For a closely similar instance of apparent naiveté ( Ffrautfarara:) on the part of simplehearted women, cf. "अद्रेः शृंगं हरति पवनः किंस्विदित्यन्मुखीभि- दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः।" -Meghadata, I. 14. $ 54. 137. 'वाणीरकुडङ्गोड्डीण-'-°Locana gives the chāyā as follows 'वैतसलतागहनोड्डीनशकुनिकोलाहलं शृण्वत्याः । गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्त्यङ्गानि ॥ This gathā is cited by Mammața also in his Kavya-Prakāsa, Ullāsa V : 'वानीरो वेतसवृक्षः, कुडुङ्ग लतागहनम्'-Riyyaka's Kavyaprakāsa- Samketa.

·168
THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA
Section Page
854. 137. 'उच्चिणसु पडिअकुसमं-'--The Sanskrit chāyā of
the gāthā as given in the °Locana is:-
उच्चिनु पतितं कुसुमं मा धुनीहि शेफालिका हालिकस्नुषे ।
एष त विषमविपाकः श्वशुरेण श्रुतो वल यशब्दः।।'

·1 1 37 26 APPENDIX II A. Alphabetical Index of Kārikās in the Dłuanyāloka, Uddyota II. Page Section Serial number अर्थान्तरे संक्रमितम् 1 अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्यः 99 22 अर्थशक्तेरलंकारः 113 40 25 अलंकारान्तरस्यापि 114 41 अलंकारान्तरव्यङ्गयो 136 53 30 अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा 140 55 32 असंलक्ष्यक्रमोद्योतः 7 6 2 आक्षिप्त एवालंकारः 71 32 21 क्रमेण प्रतिभात्यात्मा 7) 31 20 तमर्थमवलम्बन्ते 29 13 6 तस्याङ्गानां प्रभेदा ये 43 19 12 दिङ्मानं तूच्यते येन 44 20 13 ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे 46 21 15 'ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य 54 24 17 नियूंढावपि चाङ्गत्वे 55 25 19 प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे 13 9 5 प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न 108 39 24 यत्र प्रतीयमानोऽर्य: 136 54 31 रसभावतदाभास 8 7 3 रसाक्षिप्ततया यस्य 48 22 16 रूपकादिरलंकारवर्ग: 114 41 रौद्रादयो रसा दीप्त्या 36 16 9 'वाच्यवाचकचारुत्व 11 8 4 विवक्षा तत्परत्वेन 55 25 18 व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण 134 52 29 ० 26 ० ..

·170 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Page 133 Section Serial number 51 28 103 38 23 31 14 7 44 20 14 शरीरीकरणं येषां शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि शृङ्गार एव मधुरः शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नाद् शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये श्रुतिदुष्टादयो दोषाः समर्पकत्वं काव्यस्य सर्वेष्वेव प्रभेदेषु 35 15 8 .. 40 18 11 38 17 10 141 55 33 .. $ 23 $ 11 B. Alphabetical Index of Vrtti-verses. Page Section यमकादिनिबन्धे तु 54 रसभावादितात्पर्यम् 20 रसवन्ति हि वस्तूनि 54 223 रसाभासाङ्गभावस्तु 54 C. Alphabetical Index of Illustrative Quotaticns in the Vrtti. 823 Sectior Page. 104 838 § 50 130 62 828 48 .. 126 58 85 अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा अंकुरितः पत्लवितः आक्रन्दाः स्तनित: ईसाकलुसस्स वि तुह उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं उन्नतः प्रोल्लसद्धारः उच्चिणसु पडिअक सुमं एवंवादिनि देवों कपोले पत्राली करतल कमलाअरा ग मलिआ किं हास्येन न मे कोपात् कोमललोलवाहुलतिका क्षिप्तो हस्तावलग्नः 137 99 48 136 $ 27 $ 34 $ 54 837 $ 22 854 $ 10 8 29 $ 10 17 . 66 17 ·UDDYOTA II : APPENDIX II 171 Page 96 Section $ 36 $ 5 $ 16 6 . 36 57 326 55 81 $ 25 8 33 843 115 126 $ 48 847 124 .. 22 512 22 81 120 4 .. 22 खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति गअणं च मत्तमेहं चञ्चद्भुजभ्रमितचण्ड चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि चमहिअमाणसकञ्चण चन्दमऊएहि णिसा चन्दनासक्तभुजग जाएज्ज वणुद्देसे तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहग तन्वी मेघजलापल्लवतया तस्या विनापि हारेण तं ताण सिरिसहोअर ताला जाअन्ति गुणा तेषां गोपवधूविलाससुहृदां त्रासाकुलः परिपतन् दत्तानन्दाः प्रजानां दृष्टया केशव ! गोपरागहृतया देव्वाएत्तमि फले नो कल्पापायवायोः प्राप्तश्रीरेष कस्मात् भ्रमिमरतिमलसहृदयतां यत्र च मातङ्गगमिन्यः येन ध्वस्तमनोभवेन यो यः शस्त्रं विभर्ति रविसंक्रान्तसौभाग्यः रक्तस्त्वं नवपल्लवैः रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः लावण्यकान्तिपरिपूरित वत्से मा गा विषादं वाणीरकुडङ्ग ड्डीण 126 85 85 122 61 116 ₹ 12 833 $ 45 3 $ 12 848 834 834 846 $ 28 844 833 834 8 32 $ 16. $ 4 827 $ 49 844 $ 38 $ 54 81 86 72 .. 36 5 58 129 116 104 137 ·172 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page 119 67 81 845 830 $ 33 $ 35 837 94 100 108 वीराणं रमइ घसिणरुणम्मि श्यामास्वङ्गं चकितहरिणी श्लाघ्याशेषततुं सुदर्शनकरः समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् संकेतकालमनसं विटं सज्जेइ सुरहिमासो म वक्तुमखिलाञ शक्त: सर्वैकशरणमक्षयमधीशं साअरविइण्णजोव्वण सिहिपिच्छकण्णऊरा स्निग्धश्यामलक त हिअअट्ठाविअमण्णुं 120 94 ० 108 $ 39 845 $ 35 8 39 839 $ 2 846 139 3 122

·No text on this page.