·IV tlo ond of tho 1st and the 3rd yorgo of the, sloka metro. But in the cantos in quogtion, 5 timos the breaks in the अनुष्टुप् and G timos in the उपजाति are visible. Even whoro thoy hnvo boon obsorved, thoy are at the end of compound--quito opposite to the manner of the great poot. The character of the intormediate canto, viz. VIII is not so doubtful in which the strong hand of the poet is nlwnys folt to be working. In tho first canto Himalaya is described. Here the (nughtor of tho mountain god is depicted as gambling and frolicking in the company of the girls of the gods and Gandharyas. During the play, the garments are roplaced by the watorloss clouds. In this atmostphere Parvati grows to young age. The subject matter of the opio is, as tho namo indicatos, the birth of Kamar the son of the dovino pair, who will aid the gods in destroying Tarluika. Some brilliant pictures have been drawn in this opic. The Kama, togother with his consort Rati, and Vasanta, in full bloom starts for Mahadera's resort in order to win him ovor to himself and disturb the anstor penance fara was engaged in. But when appr03- choul, ho was burned to ashes by the fime pouring out of the third eyo of the greitt gol-the eye-which is opened nt the time of universal destruction only. Rati laments for Kamn. Tho passage is full of poignent pathos. But the poem draws to end abruptly. There is no explanation of this mistery. Was Kalidasa cut off by death from the world so as to leare the work untfineshed, or do all the MSS. go to a recension the fate of which was ronderd sad and sorrwful by damage causa? lir time or some animal. And it is also possibl. 14:43 the port might have been deterred from writing ikke ·poginu in traitemasu priticism ammin. Ihr amous playvítlir frisir. Rezeribin the mpir linya ngebiri ili se ogreta «titiim . 11:2011: rling sajta i fornitorimairmaarra: Totlin Bear frontarte altija je rasne what argument. Lerntherifllic picture of forsiring: 214, in Armeniel, Hard Carril carat Onemirting for tlu writer. But in itirilain: 10 kali. 11913 a lacji nr 13144", jo morre than what time sinepitima, Sugpjes in the soul of poetry and live in kumar Sabhara Bic 11e onscritos not the olujntionallo wollock piloga tree op tire seily, but is muckreting thin ilmal of ilin love bon weeg61940.and and wife, lirrr upon the carth. llence Ananıinvardhana in the 12111 gott of liin treations $3YS: Thoupl: thon description of the amour of drity is olijection:alies but even this, at llin hands of an alile poct liecomes charming and loops absurdity, But the first of the poems of Kalidasa is undcubtedly a. It is in 19 cintos. All arc preserved. Tho solar noce luas been described here. Some figures lavo been selected for this purpose. It is the work of the mature genjas of ilic poet. About twenty commentaries are noted. But the most innious is that of Diallinatha. For an appreciation of Kalidasa's similes, re would qooto the stanzas from the following (13th ) canto, and wonld reqnest the reader himself to find out wherber the traditional virdict THT Faray' passed on the poct is true or otherwise, The confluence of the holy Ganges and the Blue watered Jumna las tins: been descrilied lif Kulid:ssa with beautifal similes:--- ·कचित् प्रमालेषिभिरिन्द्रनीलेः । मुक्तामयी यष्टिरियानुविधा ॥ अन्यत्र माला सित-परजाना- मिन्दीवरेसनचितान्तरेय ॥५॥ कचित् लगानां प्रियमानसानाम् । फादम्य-संसर्गवतीय पंक्तिः॥ अन्यत्र फालागणदत्तपत्रा। भक्तिर्मुवश्चन्दनकल्पितेय ॥१५॥ कचित्तमा चान्द्रमसी तमोभिः । छायाविलीनःशयलीटतेय ॥ अन्यत्र शुम्रा शरदनलेखा। रन्धेनिवालयनमःप्रदेशा ॥५६॥ फविश्व कृपणोरगभूषणेव। भस्मागरागातनुरीश्वरस्य ॥ पश्यानवद्याहि विभाति गला । भिनप्रवाहा यमुना-तरः ॥१७॥ SHANTA KUTIRA, AGRA, B. DUTTA, SHASTRI. -- July 6th, 1925.

·महाकवि कालिदासीये. रघुवंश-महाकाव्य त्रयोदशसर्ग: (अत्र च पुष्पकेण रामस्य दण्डकवनात् प्रत्यागमनं मध्ये च पूर्व दृष्टानां तत्तदृश्यानां सीतां प्रत्युपवर्णनम्) (Rama, trarelling through the air in 'p aeroplane, spoke to his wife (Site अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पद विमानेन विगाहमानः ॥ रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स लायाम् । रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥१॥ Prose Order:-अप गुणको रामाभिधानः स हरि गुणं पदं विमानेन विगाहमानो रक्षाकरं वोश्य जायां मिथ इत्यु मध्या-अथ प्रस्थानानन्तरं गुणज्ञः। गुणानां सर्वेपां पदार्थ-खभावानां हो शाता वेचा | रामाभिधानो राम इत्यभि- धानं० नाम यस्य सः। प्रकान्तो हरिविष्णुरात्मनः स्वस्य शब्दगुणं शब्दो ध्वनिर्गुणो विशेषधर्मो यस्य तत् पदं स्थानम् । पदं व्यवसितत्राणस्थानलदमानिवस्तुषु । इति कोशः । विमानेन पुष्पकेण विगाहमानः पालोडयन् । गच्छन् । रत्नाकर रत्तानां मणिमाणिक्यादीनामाकरः खनियॊनिरुत्पत्तिस्थान-

·মণি। {১:।
হ' ft{পাতা।
তা না ।
}}"শিলা?????
মন না সিমানান ।
কাপল tir: }
অসম লাশ।
দিনটি।
সে স্বামী সা:।
খাবিলী: ছানীশ।
সব মান্না মা।
বিয়ানম:গায়া ৷৷
জৰিয় শিমুর।
মনােবন্তী।
पश्यानयवाझिविभाति गहा।
মিগ্নমান্ত যমুনা-বঃ ॥
SHANTA KUTIRA, AGRA,
L. DUTTA, SIIASTRI,
July 6th, 1925.

·महाकवि कालिदासीये- रघुवंश-महाकाव्ये त्रयोदशसर्ग: '. (अत्र च पुष्पकेण रामस्य दण्डकवनात् प्रत्यागमनं मध्ये च पूर्व दृष्टानां तत्तदृश्यानां सीतां प्रत्युपवर्णनम्) (Rama, trarclling through the air in 'Pushpaka acroplane, spoke to his wife (Sita). अधात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पर पदं विमानेन विनाहमानः ।। रत्नाकरं वीक्ष्य मिधः स जायाम् । रामाभिधानो द्रिरित्युवाच ॥१॥ Prose Order:- गुणो रामाभिधानः स हरिरामन सन्द गुग पदं विमानेन शिकारमानो रक्षाकरं वीक्ष्य जायां मिपपुवाच । मध्या-अप प्राधानानन्तरं गुणाः। गुणानां सर्वे पदार्थ-पमादानांता देता । रामाभिधानी राम न्यभि. पानं नाम परप सः। प्रमान्तो एरिदिप्मुरात्मनः रूम सावं दो पनि लो विरोषधर्मो धन्य तत्पदं स्थानम् । पदं यसितमारल्यानलमांपियस्तुपुरति फोशः। दिमानेन दुपयोग दिगाहमानः साहोरयन् । गटन् । लाद रलानां मलिमारिवादीनामावार सनिदानिरपतिस्पन- ·कलित मानगिनिन्दिनी । मुकामगी गरिपिलानुनिया अन्यत्र माला सि-जाना मिन्दीवर बसिया ॥१॥ मधिर गागानां निगमानसानाम् । कादम्प-संसर्गसतील तिः॥ अन्यत्र कालागरुदतपत्रा। भक्ति वशन्दन कल्पिते ॥ कचित्तमा चान्द्रमसी तमोभिः । छायाविलीनःशयलीकतेय ॥ अन्यत्र शुम्रा शरदम्रलेखा। रन्धेखिवालदयनभःप्रदेशा ॥५६॥ फचिव कृष्णोरगभूपणेय । भस्माइरागातनुरीश्वरस्य ॥ पश्यानवद्यासि विभाति गहा । भिन्नप्रवाहा यमुना-तरः ॥७॥ .. SHASTA KUTIRA, AGRA, B. DUTTA, SHASTRI. July 6th, 1925.

·states: :1 2 all the properties that diserre & mention.. gayuh is an epithet to 'em' = abode. The sky is considered to be one of the three (the nether, middle and the higlier) regions of fary. In the Rigreda the three strides of the god fany are frequently referred to and upon that myth entirely is based the later Pauranic legend of fany's having measured all the three regions with his three steps in order to deceive the demon afer who had become a terror to the denizens of heaven. According to the two philosophic schools of the नैयायिकs and the वैशेपिका, the specific or the differentiatire attribute of the sky is its being the place where and where only a sound is created. Brahmachari's General Notes hare here 'विष्णुपदभाकाश मिति तार्किकाः, but we could not trace the assertion anywhere in the supposed aiffs or Logicians. 'STUFA1377 is, rather, the statement always found in tretises on logic forure-in private; compare English‘myth”, an 'enigma', which is also hidden. Grammatical Notes:-TIE: 1 Firmafa sý: 19 +3:1 9: (9) is a primary nominal affix. Fatfart gives gyqtariat 57747. The =, 3,7m, short and long, penultimate letters of the roots, cause the affix #: (7) for deriving'a similarly it to please and to scatter, ·२ रघुवंशे- मित्यर्थः । वीक्ष्याधो वर्तमानं दृष्ट्रत्यर्थः । जायां भाया सीता. मित्यर्थः । इति वदयमाणं वैदेहीत्यादि वाक्यमुवाच ॥२॥ मल्लिनाथकृतससीविनीटीका- त्रैलोक्यशल्योद्धरणाय सिन्धोश्चकार वन्धं मरणं रिपूणाम् । पुण्यप्रणामं भुवनाभिरामं रामं विरामं विपदामुपासे ॥ अथेति-अथेति अथ प्रस्थानानन्तरम्, जानातीति । इगुपधेत्यादिना कप्रत्ययः। गुणानांशःगुणज्ञः, रत्नाकरादिवण्ये श्वर्यगुणाभिज्ञः इत्यर्थः, सः रामाभिधानः हरिः विष्णुः शब्दः गुणः यस्य तत् शब्दगुणम्, श्रात्मनः स्वस्य पदं विष्णुपदम् श्राकाशम् इत्यर्थः । “वियद् विष्णुपदम्" इत्यमरः। “शब्दगुण- माकाशम्” इति तार्किकाः। विमानेन पुष्पकेण, विगाहमानः सन् , रत्नाकरं वीक्ष्य, मिथः रहसि । “मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि" इत्यमरः । जायां पत्नी सीताम्, इति वक्ष्यमाणप्रकारेण उवाच । रामस्य हरित्वाभिधानं निरङ्कुशमहिमद्योतनार्थम् । मिथोग्रहणं गोष्ठीविधम्भसूचनार्थम् । Literary Notes:-578-the word denotes sequence and is also connotative of auspicious-. ness indirectly. Here it has both these significances as Rama's starting from the Dandaka forest has preceded this statement, and, as the poet opens a new canto. For the latter reason the auspicious word has been very aptly used here. TUT: the Sanjivini has got here good comment-रतादिकरादिवरायैश्वर्यगुणाभिश इत्यर्थः,Rama knew all the qualities of the things, the ocean etc. and where their richness lay in, in brief, ·This would deepen the ta which is the Permanent State, (FTTHEA) here of the Lore--Sentiment. In the same way, on the word fazi TTS puts- 'क्षिपकारी चायमिति भावः' i e. the idea is that this ( the hero - THA) is also quick-handed one. Then again Mallinatha has मम महानयं प्रयास Françaista Ha:1 The sense is that all these exertions of mine were exclusively for you. Grammatical Notes:-- aerei face ! Ha TFÖSTT I STUFFESTETT I The word act is derived from face+$, the afils meaning here ‘one born in the country of etc. Then sig is added on to the derirate in order to femininize it या मलयात् according to सञ्जीविनी the words are separate ones, no compound being possible. मलयात् takes पञ्चमी because of being governed by the preposition या= upto. पञ्चम्यपाड परिमि: say afata:. The indeclinables 14, 15, and oft cause OSAT to the rords they gorern. But, to our amazement, the Brahmachari's edition has the words in the column designated 'Samasas'. It is clearly against Mallinatha. f37.7 from H+FIP. P. P. me, hala na 4760, , frate i affari famozata+( alisha = foamy faitleme says orfata: 1 stilateria ++ त । त्-८ःतारम्-the long at is shortened

·No text on this page.

·प्रयोदशः सर्गः। 8 नदर्थ सन्मै, उची पृथिवीमवदारयद्भिः खनदिनोंऽस्माकं रघुणं पूर्वः पुरुषः परिवर्तितः वृनिगमितः ॥ ससोदिनी-गुरोरिति । यियक्षोः यधुमिच्छोः । यजे. : सन्नन्तायुप्रत्ययः । गुरोः सगरस्य, मेध्ये (२) अश्वमेधा, तुरझे, हये, कपिलेन मुनिना, रसाततं, पातालं संक्रमिते सति, तदर्थम् उनीम् अवदारयभिः (२) पनन्निः, नः यस्माकं, पूर्वैः वृक्षः सगरमुतैः, अयं समुद्रः परिवद्धितः (३) फिल । फितेत्यैतिहो । श्रतो नः पूज्य इति भावः। यद्यपि तुरजहारी शतक्रतुः तथापि तस्य कपिलसमीपे दर्शनात् स एवेति तेषां भ्रान्तिः, तन्मत्वैव कविना कपिलेनेति व्यपदिष्टम्। Literary Notes:-- According to सखीविनी 'किलेत्यैतित्यै' = The particle किल is used to denote that the reference here is to the tradition. Further remarks on ascribing the stealing away of the horse to file here are worth noticing. The fact is that it tras Indra who took away the sacrificial horse and the blame ras mistakenly laid at the door of Kapila tho sas buried in bis deep meditation. But the poet's ascribing the deed to Kapila is due to the mistake of the sons of Sagara who saw the animal in the hermitage of the sage fra and thought : eft was committed by the sage himss' of the Sagara's sons has thus t ed by the post. (I would also •e ·- रघुवंशे- oving to 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य', meaning that it word गो-गु, and the feminine bases shorten thti. final vowels in the end of a compound. Hindi Translation:-हे सीते! मेरे पुल से, मलयः पर्वत तक बीच में से बाँटे हुए, फेनवाले समुद्र को देख । ( यह ऐसा दीखता है कि ) जैसे कि शरद ऋतु का निर्मल आकाश-जिस में मनोहर तारे खिल रहे हों-और जिसको मध्य से छाया पय अलग करता हो । (छायापथ को वोल चाल की भाषा में इन्द्र के हाथी अर्थात् ऐरावत का मार्ग कहते हैं) English Translation:--Dear one born in the vidohas? ("ast a glanco over tho wator-amassing ocean, divided into two upto the Malaya and oxhibiting foam. ( It appears just) liko tho clear bluo autumnal heaven, devided in the middlo by tho milky way and ono on which the stars are vissilhlo. (This (Ocean) was enlarged by our ancestors.) गुरोर्यियक्षोः कपिलेन मेध्ये । ८)! रनातलं सङक्रमिते तुरङ्गे ॥ तदर्थमुर्वीमवदारयभिः । पूर्वः किलायं परिवर्द्धितो नः ॥३॥ Progr: Order:-यियोगमध्ये तुझे कपिलेन रसातलं मंऋमिने सदमुमादाग्यद्भिः पूरीय परिदिनः किल ॥ मगा-- रशमेधेन यष्टमिच्छोणुगेरम्मनपूर्ण- पुरुषम्य गगरम्य मेध्ये यनसम्बन्धिनि तुरऽश्ये कपिलेन कग्लिनाना मुनिविशेषेण रसातलं पातालं संक्रमित भापित ·प्रयोदशः सर्गः। English Translation:-That the irriftrial lirror nt or ancretnr {Sara) was taken arry to the nether rorithm Karila, (Sagarm's Sons) dug out the earth in Orier in find out the animal, and thus *7€ thin cran onlargn. (Some main characteristics of the Occan.) गर्भ दधत्यर्कमरीचयोऽस्मात् । विवृद्धिमत्रानुबते वसूनि । अविन्धनं वहिमनौ बिभर्ति धारात प्रह्लादनं ज्योतिरजन्यनेन ॥१॥ Prose Order:-मनचयोऽस्माद् गन्दयति वसन्यत्र विटिमरनुवने, असारपिन्धनं वहिं विमति, प्रहाद ज्योतिरनामनि ॥ मध्या-अर्कमरीचयोऽर्कस्य सूर्यत्व मरीचयः किरणा अस्माद् सागगद् गर्भ जलसम्भारं दधति धारयन्ति । सूर्य- सन्तापात्रततान्वप्न सूक्ष्मवाप्पतां गतासु वायुना सूर्यकरैश्च तद्वाप्पं श्रन्तरिक्षं प्रति नीयते । तत्र च वायुवशात् शैत्येन तद्वाप्पंद्रवी. गच्छति वृष्टिरूपेण च भुवि निपतति । वसूनि मणयो च । 'वनु तोये घने मणौ'। श्रतएव चताया तू समुद्रे विवृद्धि राशितां अश्नुवते यन्ति। -नीन्धनं यस्य तत् मध्ये एव प्रदीप्यत इत्यविन्धन ५५ च | प्रहादनं पहाधन यज्योति यहु० पति 1 .

·No text on this page.

·प्रयोदशः सर्गः। च्याप्नोति यः क्षिप्रं शुष्कन्धननिवानलः । स प्रसादः समस्तेषु रलेषु रचनानु च। Grammatical Notes:-अर्कमरीयोऽस्थ मरीचयः। तत्पु० । 'अत्मा', according मल्लि० अपादाने पञ्चमी Ablalire case अनुक्ते from अशु व्याप्ती, Atmane pada, fifth conjugation. लट् अश्नुते । लिट्-श्रानशे- लप्राश्नुत । नाशिष्ट लुछ। अशिष्यते लट् । P.Act. P. अश्नुवानः इन्धनम् = इन्ध ल्युट (अन)। करले ल्युट् । विभर्चि-भृ-third Conjugation परस्मै लट् विभर्ति विभृतः विघ्रति etc. लिट् विमराञ्चकार etc. लुद-भत । लट्-भरिष्यति । विमर्तु विभृहि-लोट् । अविभः, अविभृताम् , अविभः । लड् विभृयात्-तिब् । नियात्-आशी० अमृत लुङ्ग । महादनम्बरहाद्रल्युट (करणे ल्युट अजनि लुङ of जन् । जायते तट । अझे-तिम् । अनिता-लुट् । जनिप्यते तृट् । जायताम्-जायेत-जनिपीष्ट-अजनि-अजनिष्ट respectirely in लोट-लिङ्ग-प्राशी:-लुट् । Hindi Translation:--सूर्य की किरणें इस समुद्र से गर्भधारण करती हैं। (Brahmachari saxs करते हैं ?) इसमें रतादिधन वृद्धि को प्रात हो रहे हैं। यह जल में जलने वाली अग्नि को धारण करता है। आनन्ददायक ज्योति (चन्द्र) इस (समुद्र) ने सन किया है। English translation:--The marsof ite sco draw the Tistes from the onesa and become pregnant. The riches get iacresce ia it. It waisies te waier-bbzing fire's Br ibis aein is generates iba light delight-giving (the 2002).

·No text on this page.

·प्रयोदशः सर्गः। si of Tisnu the states in Thich he assumes the quality of goodness etc. technically called ST- स्तमश्च. The ocean here has been compared to Tisnu owing to the commonness of the quality of being subjected to direrse conditions and to its almost uufathomable depth and measureless rastness. The stanza, apart of its philosophic speculation, has rery little of true poetry, Grammatical Notes:-On 'तान्ताम्'संजीo has:- 'नित्यवीप्लयोरिति वीप्तायां द्विरुक्ति| The word ताम्. has been repeated to impls a repitition. sfa पद्यमानम् अति पद्x यxमान Pre. P. The word literally means attaining to. महिना=महत् ४ इमन् । Abstract Afasquline. व्याप्य - वि+आप+ अनवधा- रणीयम् अन् श्रव X धृ पिच्चनीय । इयत्तया । इदं परिमाणं यस्य तत् इयत् । इदम् ४ वत्-इयत् ४ तल Abstract Feminine . ईक्या from इदम् ४ दृश्तल् । the formation is exactly the same. Hindi Translation:-उन उन (अनेक प्रसिद्ध) अव- स्थाओं को प्राप्त होते हुए, अपनी महिमा से दशों दिशाओं में परिपूर्ण, विष्णुतुल्य इस समुद्र का रूप अप्रमेव है-(न जाने) कितना और कैसा है ?) English Translation:-Like that of Visna, the indiriduality of this ocean annot be de'ermined io respect of how much and of what type it is the indiridarlitsa assuming manifold states, and pervading the ten directions (दिशो) with.its grandeur.

·31का रघुवंशे- (This vast ocean's greatness beggars al descriptions). तां तामवस्थां प्रतिपद्यमानं स्थितं दश व्याप्य दिशो महिम्ना ॥ विष्णोरिवास्यानवधारणीय- मीहक्तया रूपमियूत्तया वा ॥५॥ Prose Order:-तान्तामवस्था प्रतिपद्यमानन्दश दिशो महिम्ना 1 च्याप्य स्थित विष्णोरिवास्य रूपमोक्तयेत्तया वानवधारणीयम् ॥ मध्या--तान्तां प्रसिद्धां वृद्धिहासाद्यवस्थां स्थिति प्रति- पद्यमानं प्राप्नुवन्तं दशापि प्राच्याद्या दिशो महिना भूना महत्त्वेन वा करणेन व्याप्य स्थितं वर्तमानं विष्णोरिव मत्स्य कूर्मवराहावतारवतरित्रभिश्च पदावापृथिव्यौ व्याक्रान्त- चतोऽस्य समुद्रस्य रूपं स्वभाव ईक्तया प्रकारेणेयत्तया परि- माणेन चानयधारमणीयमनिश्चेयमिति महामहिमत्वद्योति- कोक्तिः। सीविनी-तां तामिति । तां ताम् अनेकाम् । नित्य- घोप्सयोरिति वीपसायां द्विरुक्तिः । अवस्थाम् अतोमाधव. स्थाम् , विष्णुपक्षे सत्त्याद्यवस्थाम्, प्रतिपद्यमानम् भजमानं महिना दश दिशः व्याप्य स्थितं' विप्रपोरिवआस्य रता- करस्य, रूपं स्वरूपम् , उक्तरीत्या बहुप्रकारत्वात् , व्यापकत्वाच ईक्तया इयत्तया या प्रकारतः परिमाणतश्च, अनवधारणीयं दुनिरूपम् ॥ Literary Notes:--सीविनी has अवस्थामतोमाद्य- वस्थाम् विष्णुपने रायाधवस्थाम्' that is to say the condition of the oceanic calınness, In the c140 ·त्रयोदशः सर्गः। f Visnu the states in which he assumes the uality of goodness etc. technically called सत्वं रज- नमश्च: The ocean here has been compared to isnu oring to the commonness of the quality -f being subjected to direrse conditions and to its Imost uufathomable depth and measureless astness. The stanza, apart of its philosophic speculation, has rery little of true poetry. Grammatical Notes:-On 'तान्ताम्' संजी0 has:- नित्यवीप्सयोरिति चीप्सायां हिरुक्तिः'। The rord ताम् has been repeated to imply a repitition. प्रति पद्यमानम् प्रति x पद्x यxमान Pre. P. The trord literally means attaining to. महिना = महत् ४ इमन् । Abstract Afasquline. व्याप्य = वि+आप+ अनवधा- रणीयम् = अन् अव xx णिच् अनीय । यत्तया । इदं परिमाणं चत्य तत् श्यत् । इदम् ४ वत्-इयत् ४ तल् Abstract Feminine. ईटतया from इदम् ४ रश्तल । the formation is exactly the same. Hindi Translation:-उन उन (अनेक प्रसिद्ध) अव. स्थाओं को प्राप्त होते हुए, अपनी महिमा से दुशों दिशाओं में परिपूर्ण, विष्णुतुल्य इन समुद्र का रूप अप्रमेय है-(न जाने) कितना और कैसा है ?) English Translation: like that of Visar, ilie is- Kiviluliiy of this con cannoi lor determine in respues: ant hov rich and of what territir-th individualitymins manifol sittm. and perrating the tentirerrices (mi) väliis grandeur.

·एही कृत्य संहृत्य लोकान् पुरुषोऽधिशेते ॥६॥ (The incalculable vastness). नाभिप्ररूडाम्बुरुहासनेन । नसंस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा। अमु युगान्तोचितयोगनिद्रः। संपत्ति विष्ठा Prose Order:-नाभिप्ररूढाम्बुरुहास प्रथमेन धात्रा संस्तूय- मानो युगान्तोचितयोगनिद्रः पुरुषो लोकान् संहृत्यामुमधिशेते । मध्या--नाभिप्ररुढाम्बुरुहासनेन नाभौ प्रकढमुत्पन्न यदम्बुरुहं कमलं तदासनं स्थितिस्थानं यस्येति बहु०। तेन प्रथमेनाधेन धात्रा प्रजापतिना संस्तूयमानः प्रशस्यमानः त्वमेव सर्वजगदाधारोऽसीति । युगान्तोचितयोगनिद्रः । योगः समाधिरेव निद्रा । युगस्यान्ते कल्पान्ते उचितावश्यको योग- निद्रा यस्यः। बहु०। विष्णुः कल्पान्ते सर्व जगत् संहृत्य स्वात्मनीडसंस्थं कृत्वा सुखं शेते । पुनश्च प्राप्त सृष्टिसमये यथाक्रमं जगद् वितनुते । पुरुषो विप्गुर्लोकान् भुवनानि संहृत्यामुं सागरमधिशेतेऽस्मिन् समुद्रे शेते इत्यर्थः ।। सजीविनी-नाभीति । युगान्ते कल्पान्ते चिता परिचिता योगः खात्मनिष्ठेव निद्रेच निद्रा यस्य सः, पुरुषः विष्णुः, लोकान् संहत्य, नाभ्यां प्ररूढं यत् अम्बुरुहं पनं तदासनेन तन्नाभिकमलाश्रयेण, प्रथमेन धात्रा दक्षादीनामपि स्रष्ट्रा पितामहेन, संस्तूयमानः, सन् अमुम् अधिशेते अमुष्मिन् शेते इत्यर्थः। कल्पान्तेऽप्यस्ति इति भावः। Literary Notes:--उचिता is परिचिता । विष्णु is accustomed to this sleep having usually been actising it from the times immemorable and ।

·प्रयोदशः सर्गः। trould continue this course dotrn to all eternity. योगः | According to संजीव is खात्मनिष्ठा or a resting on or in one's orn self. निद्रव निद्रा | The first word is followed by the comparative particles in order to show that, actually speaking, god facy is beyond the fetters of sleep, as king etc,.the conditions the human flesh is heir te, but that these conditions have been transferred to the god here as desired by the poztical conceit called समाधि-Transference. युगान्तेति, compare माघ Canto II: 'युगान्तशालप्रतिसंहतात्मन' etc. The whole pith and marror of the statement is that this ocean is ride berond description. Grammatical Notes:-प्रख्ढय+रह+groring. धन्दुरुह = अम्बुनि रोहतीति । अन्वु रह + क । संस्तूयमानः-लम्+स्तु+य+मान Present Actire Participle. I doubt the correctness of the pre position there. The root when preceded by this preposition does not conrer the sense intended by the poet. अधिोते । अधिशीस्यातां कर्म। The root fit then preceded by the preposition अधि governs the locatire of the place. Hindi Translation:-नाभि में उगे हुए कमल पर स्थित, सस्ते प्रथनोलन, ब्रह्मा से भरती भौति स्तुति किये जाते हए, कल के अन्त में योग निद्रा के अन्याती पुरुष (विष्णु भगवार) सब लोकों का संहार कर के इसी समुद्र में शयन करते हैं।

·i
रघुवंशे-
English Translation:--Being praised by the es
maintainer (Brahma), who was seated in the lotus grat
ing from his (farwy's) parel, the Man (facoj bero ) 2007
tomed to the sleep of meditation at the close of the For!
age having drawn all the world in hita self, reclined
(the surface of) this (ocean).
(This ocean affords shelter to the mountaios).
समप्रमान
पक्षच्छिदा गोभिदात्तगन्धाः ।
शरण्यमनं शेतशा महीध्राः ।।
नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यः ।
3
धर्मोत्तर मध्यममाश्रयन्ते ॥णा
उदासीन(तरस्य)
Prose Order:-पच्चिदा गोत्रभिदात्तगन्धाः शतशो महीमा
परेभ्य उपप्लविनो नृपाः शरण्यं धर्मोत्तरं नृपमिवनमाश्रयन्ते ।
मध्या-पक्षच्छिदा पक्षान् छिनत्ति भिनत्तीति तेन
गोत्रभिदा गोत्रान् पर्वतान् भिनत्तीति तेन । पर्वत-विदारक
णेन्द्रेण । आत्तगन्धा श्रात्तो गृहीतोऽपहत इत्यर्थः । गन्धो गव
येपान्ते । बहु०। शतशोऽनेके महीधा महीं धरन्तीति महीध्र
पर्वताः । पर्वतैः पृथिव्या भारस्य साम्यं भवतीति तैस्तद्धारए
मुच्यते । परेभ्यः शत्रुभ्य उपप्लविन उपप्लवो विघ्नस्तद्वन्त
विहता इति भावः बाधिताः। नृपा राजानः शरण्यं शरम
साधु शरणदाने समुद्यतं शरणागतवत्सलमित्यर्थः । धर्मोत्त
धर्मेणोत्तर उत्कृष्टतरस्तं मध्यमं मध्यभूपालमिवैनं सागर
माधयन्ते शरणत्वेन प्रपद्यन्ते ॥ महानयं शरणागतवत्स
.
६.॥

·त्रयोदशः सर्गः। १६ सजोविनी-पक्षेति पक्षच्छिदा गोत्रभिदा इन्द्रेण । उभयत्र सद्विपेत्यादिना क्षिप् । आत्तगन्धाः हतगर्वाः अभिभूतः इत्यर्थः । "गन्धो गन्धक श्रामोदे लेशे लम्बन्ध. गर्वयोः" इति विश्वः । 'आत्तगन्धोऽभिभूतः स्यात्" इत्यमरः 1 महीं धारयन्तीति महीध्राः पर्वताः । मूतविभुजादित्वात् कप्रत्ययः । शतं शतं शतशः शरण्यं रक्षणसमर्थन्. एनं समुद्रम् . परेभ्यः, शत्रुभ्यः, उपप्तविनः भयवन्तः नृपः, धम्मोत्तरं धर्मप्रधानं मध्यमं मध्यभूपालम् इव, श्राश्रयन्ते । "अरेच विजिगीपोश्च मध्यमो भून्यनन्तरः" इति कामन्दकः । प्रार्तवन्धुः इति भावः Literary Voies:—The stana is interesting in the main owing to its apt and composite simile from the field of politics. The mountains when their sings tere cut off br Irdr and their pride pas humbled, sorgbt shelter in the body of the sea just as some weak king being annosed by the coercions of some cppressor seeks shelter at the hands of the beneficent king those territories border on the dominions of the oppressed and the oppressor. FET:', ibe ord is from: यादातs will be seen telor in the grammgtical notes. महिनाय puts: प्रात्तगन्धा हतगर्वा अभि- at 95: 1 Thit is to say that ile word means 'ith their pride lotered or broach. Corn' The Ford Tran (lasculipe) is used for sulphur, frag rane apart or r-hot, a cornerion :nd :-.. गन्धो गन्धकोशे सन्यन्धर्वयोरिति विश्व

·20
ta
Futsaga: 4711 EITHT: 1 The epithet mire ha
a peculiar significance here and suggests that th
righteous only are to be depended on.
There is a Pāurāņic myth here. The moun
ains had, there was a time, wings to fly with
They skipped from place to place which rende
ed the firmness of the earth impossible. Inda
with his well-known bolt cut their wings off an
thereafter the mountains were fixed. But th
myth is only a further, whimsical developmer
nf the noteworthy Vedic myth generally calle
इन्द्रवृत्र'
The stanza is also of a lpeculiar significano
n-as-much as it throws a sidelight on Kalidasa
political acumen. On FEIA see staat-ge
fartrita TFTARAT: etc. The figure use
is simile.
Grammatical Notes -The stanza has man
noteworthy points. पक्षच्छिदा is from पक्ष+छिद्-
farq, and the same is the derivation of the wor
गोत्रभिट्. The nominal afhx किप drops all i
letters, but produces certain changes in the stet
and turns the root into the agent noun.
OFFTT: I A1+er+FICI drops at and change
to T7777= 27CU + ta I 79 Argitaratas I
rives the meaning that the man or things a:

·त्रयोदशः सर्गः। ताति चराहेण कृष्णेन शतवाहुना', 'thon Tert taken ut by Krishna of hundred arms. The ससी० विवाहक्रिया व व्यज्यते'| The idea is that the use fthe rerbe & +€ has two meanings, one literal, that of lifting up, and the other of marrying. The latter sense is suggested (a sf:) Grammatical Notes:-प्रयुक्त प्र+युज+त! It is a sort of cupola here. It could be dismissed aray tithout interfering with the sense in general. आदिभवेन । भवतीति भवः । भू+ अन् । आदी भवः । सप्तमी तत्पु० । प्रयुक्तोद्वनक्रियायाः प्रयुक्ता उद्- वहनक्रिया यस्याः तस्या इति बहु० । प्रलयप्रवृद्धम्-प्रलये प्रवृद्धम् । मुहर्तववाभरणं मुहर्ताय मुहत्तं वा वनस्या- भरलं तत्यु० Hindi Translation:-प्रलय काल में बढ़ा हुञा इसका स्वच्छ जल रसादल से प्रादि-वराह द्वारा निकाली गई पृथ्वी का जल भर के लिये पट बन गया था। English Translation:--The rhite raters of this (ocean), svolna kib at the time of (universi) dissolution, locaine for a moment, a decorative reil create face o the citi shor trker efress) oct of the re:ht: rotix h: Tirst-tons. (Ali iscrivers are cqually treated by ocean). मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः । लं तरजापरदानदक्षः ॥ अनन्यसामान्यकलत्रवृत्तिः । : पिपत्यतो पाययते च तिन्यः ॥l

·No text on this page.

·त्रयोदशः सर्गः।
२३
घृतासि वराहेण कृष्णेन शतवाहुना', 'thon mert taken
out by Krishna of hundred arms.' The ससो०
विवाह क्रिया च व्यज्यते | The idea is that the use
of the rerb उद्+वहन has tro meanings, ene literal,
that of lifting up, and the other of marrying.
The latter sense is suggested (a ध्वनिः)
Grammatical Notes :-प्रयुक्त प्र+युज्+त: It
is a sort of cupola here. It could be dismissed
atar rithout interfering with the sense in gene-
ral. श्रादिभवेन । भवतीति भवः । भू+ अच् । प्रादौ
भवः । सप्तमी तत्पु० । प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः प्रयुक्ता उद्-
वनक्रिया यस्याः तत्या इति बहु० । प्रलयप्रवृद्धम्-प्रलये
प्रवृद्धम् । मुहर्तवक्त्राभरणं मुहूर्ताय मुहूर्त वा वक्त्रत्या-
भरणं तत्पु०
Hindi Translation:-प्रलय काल में बढ़ा हुआ इसका
स्वच्छ जल रसातल से आदि-वराह द्वारा निकाली गई पृथ्वी का
क्षण भर के लिये पूँघट बन गया था ।
English Translation:--The rhite waters of ibis
(ocuan), svollea high at tha time of (universal) dissolution,
became for a monent, a decoratire roil over the face of
the eartii. then taken (afresh) oat of the nether irorid. by
the First-boa Man.
(All the rivers are equally treated by ocean).
मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः।
खये तरकाधेरदानदक्षः॥
नन्यसामान्यकलत्रवृत्तिः ।
पिवत्यसो पाययते च सिन्धः ॥३॥

·No text on this page.

·STUIEST: 37: 1
24
the same was this ocean kisses the different rivers
and is kissed in turn by them. Tne sense being
indelicate the regard for discipline checks us
from elucidating this point more. We put a full
stop with the words that the poetical conceit
adopted here by the poet is in full conformity
with the principles of Kāma Sāstra of
Tātsyāyana.
Grammatical Notes :TFTCG STUTT: 1
nego i asifant on the word Tefatitehti says :
प्रकृत्या सख्यादिप्रेपणं विना=eren without sending
the confidante ( HET ) etc. to their lorer. Thus
they are naturally destitute of shyness. The
word fert: here means 'a rirer? The word is
also used for sea. After graga,, the words
0779797 the lower lip in the form of vares'
should be supplied. मल्लिo has 'न पान्यायमेत्या-
feat foaduri aglada:' the idea of the
Ek is that the causatire grand etc. do not take
Taig terminations. Hence para i On the
same भोजि has;-पियतिनिगरपाः = the root पा
stands here for swallowing. fara: is object to
97991 Acvrling to affo 'stlagt store forci
in. the subjet home the hject in its
change from active to l'assive, if the rogis de
2008 e å hovement, proprio and so forth. Tag
à cames under the latter sans ris.
Neptic...

·है २६ रघुवंशे- Hindi Translation:--(अपनी) स्त्रियों के साथ लोको- त्तर (चातुर्य से) व्यवहार करने वाला तरङ्गरूप ओष्ठों के (निज स्त्रियों के मुखों में) देने में चतुर, मुखों के अर्पणों में स्वभाव से हो धृष्ट नदियों का यह स्वयं पान करता है और अपना पान उनसे कराता है। English Translation:-Of a superhuman treatmenof wires, clover at offering the lower lip in the form of waves (rather a wave), this (ocean) drinkes himself the streams naturally deft in offerings of their own mouth (lit. lips) and makes them drink himself. (The whales present a scene of the fountains at work). मासिमोडतात ससत्वमादाय नंदीमुखाम्भः। संमीलयन्तो विवृताननत्वात श्रमी शिरोभिस्तिमयः सरन्धैः । ऊर्व वितन्वन्ति जलप्रवाहान ॥१०॥// Prose Order:-अगी तिमयो विवृताननवाद ससत्त्वं नदी मुखाम्भ प्रादाय संम्मीजयन्तः सरन्]ः शिरोभिरूचं जलप्रवाहान् वित न्वन्ति ॥ मध्या-श्रमी पते प्रत्यक्षं दृश्यमानास्तिमयो दीर्घाकार मीनविशेषाः विवृताननत्वात् विवृतं आननं यैस्तेषां तद् भा स्तत्वात् मुखं विवृत्येत्यर्थः । ससत्वं सत्वैर्जलजन्तुभिः सह विद्यमानं । बहु० । नक्रादिमिश्रितनदीमुखाम्भो नदीनां मुखे भ्यो निर्गतमम्भो जलमादाय गृहीत्वा सम्मीलयन्तो मुखानीति शेषः । सरन्ध्रः रन्धेर्मुखस्थैश्छिद्रैः सह वर्तमानैः शिरोभि रेरित व्यात मुसा पंचते है ·सकेरूर्वमुच्चैर्यया भवति तथा जलप्रवाहान् जलस्य धारा तन्वन्ति विस्तारयन्ति । सजीविनी-ससत्वमितिअनी तिमयो मत्स्यविशेषाः। दुक्तम् "अस्ति मत्स्यस्तिमि म शतयोजनमायतः" इति । वृताननत्वात् व्यात्तमुखत्वात् हेतोः, प्राननं विवृत्य इत्यर्थः, सित्वं मत्वादिप्राणिसहितं, नदीमुखान्मः श्रादाय, संमी- यन्तः, चञ्चुपुटानि सवयन्तः सन्तः, सरन्धैः शिरोभिः, तप्रवाहान् जर्ख वितन्वन्ति जलयन्त्रक्रीडासमाधिय॑ज्यते। Literary Notes:-तिमयः । मल्लिः has' अस्ति त्यस्तिमि म शतयोजनमायतः' there is the fish amed fafa or whale, whose body is hundred f miles in size. सम्मीलयन्तः is either intransitire articiple, or if transitive the object gata mus! e supplied. सरन्धैः an epithet of शिरोभिः। The hale's head has many entrances. The 'सखीदिनी as rhen concluding 'जलयन्त्रक्रीडासमाधिय॑ज्यते', hat is to say that the play of some fountins is indirectly suggested by this description f the rhale's inhaling and exhaling of the rators. Hindi Tranlatioi:- तिनि (दगद) मुस तोल कर, जीवजन्तुयों सहित नदी के महानों से जल को कर नः मुरमंद पर अपने दिसहित शिरों से जल के प्रकार को काल । English Translation -Here thers. Fiindin: Lice:: ::kirti Farmiriri: ।

·- जापानातr रघुवंशे- (and afterwards) shutting them senil high up the pro of the waters through the holes in their lords, (It contains hugc crocodiles and is frothing). मातझनक्रः सहसोत्पतद्भिः। भिन्नान दिधा पश्य समुद्रफेनान् ।। कपोलसंसर्पितया य एपाम् ।।... " व्रजन्ति कणेक्षणचामरत्वम् ॥ ११॥ Prose Order:-सहसोत्पतद्भिर्मातङ्गनद्विधाभिन्नात् समुद्र फेनान् पश्य । य एषां कपोलसंसर्पितया कर्णक्षणयामरत्वं अजन्ति ।। मध्या-सहसाकस्मात्त्पतद्भिः क्रीडार्थमुच्छलनि तिनकैः मातझा हस्तिनस्तदाकारास्तत्परिमाणा वा नका ग्राहास्तैः। द्विधा मध्ये भिन्नान् पाटितान् समुद्रफेनान् समुद्र फेनान् पश्य वैदेहि ये फेना एपां मातगानकाणां, कपोल संसर्पितया कपोलेषु गण्डेपु संसर्पितया संसक्ततया कर्णतण चामरत्वं कर्णेषु कर्णप्रान्तेषु क्षणं क्षणपर्यन्तमेव न चिर यावत्तत्र स्थितिस्तावदेव न परं, चामरत्वं वालव्यजनतां वजन्ति यान्ति ॥११॥ सञ्जीविनी-मातङ्गति । सहसा उत्पतद्भिः मातङ्गनकै मातङ्गाकारैः ग्राहैः, द्विधा भिन्नान समुद्रफेनान् पश्य, ये फेनाः एषां जलमातङ्गनकाणां, कपोलेषु संसर्पितया संसर्पणेन हेतुना कर्णेषु तणं चामरत्वं व्रजन्ति । Literary Notes:--It is well known that the dri of the elephants wave chowries over tbe i animals in order to ward off the gad- ·प्रयोदशः सर्गः। २६ fies that horer round the head and ears, these latter being orer fiown with the rat, The same fact is clererir transferred here to the cheeks of the sea elephants the chowries being replaced by the tide of foam. Grammaticsl Notes:-मातनः मातझाकारा: नक्रास्तैः। उत्तरपदतोपी तत्पुरुषः । संसर्पितया-तम् एप्+ इन तत् । सर्पति, तसर्प, अरपत् (लुङ)। Hindi Translation:-एक दम उठते हुए जल के हाधियों (नविशेषों) के बीच से फाड़े हुए फेनों को देख ! ये इन हाथियों के कपोलों पर पड़े होने से योड़ी देर के लिये कानों पर (डुलाने के ) चेंबर नाश्म होते हैं। Englisn Translation:-Look on ite farmes cat in the midale by these seg elephants, springiag all of a sudden. Therisime the nature of ike Caensis (starea) orer their ears, fo: 2 cames elszat (There are in it serpents with gems or bead). वेलानिलाय प्रसूता भुजङ्गाः । महोर्मिविस्फूर्जधुनिर्विशेषाः ॥ ॥ सदसरा ट्याशसम्पर्कसमृदागैः। व्यज्यन्त एत मणिभिः फणत्यैः ॥ १२॥ ता । Prose Order:-वैसदिला संवता महोमिसिमानार्द- शेषः रते सुनकर सूर्य समर्कसमहराजैः फरः मरिदिने। मध्या-वेलानिलाय वेलानितं समुद्रतटी। निरनिरास महान्तो दीर्घा यजय- . पातुन वेता .

·रा 1 burden of the idea is that the serpents could ३० रघुवंशे- स्तेषां विस्फूर्जथुः कम्पनं गतिर्वा तनिर्विशेषा : शा. इत्यर्थः । एत इमे भुजङ्गाः सूर्याशुसम्पर्क सूर्यस्यांशवः किरणाः तैः सम्पर्को मिश्रणं तेन समृद्धो येपान्तैः विवृद्धवर्णैः फणस्थैः फणे मूर्ध्नि तिष्ठन्ति त :- मणिभिर्व्यज्यन्ते प्रकट्यन्ते। जलतरङ्गसमवर्णतया सर्पत्वेनत त्वेन वा विविच्यमाना मणिभिश्चिःसाइम इति निश्चीयन्ते सञ्जीविनी-वेलेति । वेलानिलाय वेलानिलं : .. क्रियार्थोपपदेत्यादिना चतुर्थी। प्रसृताः निर्गताः : होना विस्फूज थुः उद्रेकः । टिवतोऽथुजित्यथुच्प्रत्ययः । .. निर्विशेषाः दुर्ग्रहभेदाः, एते भुजङ्गाः सूया : समृद्धरागैः. प्रवृद्धकान्तिभिः, फणस्थैः मणिभिः, ०५व्यात उन्नीयन्ते। Litarary Notes :-सजीविनी has 'दुग्रह भेदाः' . 'निर्विशेषाः'। The synonym means that the i tinction had almost disappeared. For व्यज्यन्ते, the same gives 'उन्नीयन्ते' are cognised. The only be distinguished from the like Fares with the aid of the head-gems made resplendente bs their contact with the solar rays. Grammatical Notes :-वेलानिलाय मल्लिo has 'क्रियार्थोपपदेत्यादिना चतुर्थी चतुर्थी is used with the verb implied, here पातुम् । विस्फूर्जशुः वि+स्फूर्ज + अयुच् । टिवतोऽथुच्.the roots that drop - (here टुओ- स्फूर्जा गतौ) take अधुच् प्रसृता is active participle here सन्पर्क is from सम् + पृच् + घञ् । व्यज्यन्ते Passive. of वि+ अ to become manifest.

·No text on this page.

·4 vord HET is from the same root the derivatio being अस्यते (is thrown) इत्यस्त्रम् । प्रोत is fros ३२ रघुवंशे- सजीविनी--तवेति । तव अधरस्पर्तिपु इत्यर्थः विद्रमेषु प्रबालेपु सहसा ऊर्मिवेगात् पर्यस्त भा. क्षिप्तम् ऊर्चाकुरैविट्ठमारोहैः, प्रोत-मुखं स्यूतवदनम्, शहानां यूयं वृन्द, कञ्चित् क्लेशात्, अपकामति विद्रुमेन्ट अपसरति इत्यर्थः। Literary Notes :-The main feature of t contents of the stanza is the amoroas act of it lover and belored which is suggested here ar not directly conveyed. The use of the word for in the sense ' like' is warranted videly by the writers eminent as EFTET Here his treatment of th figure simile may be referred to for a study what words can be used to express the ides a similarity. The word gera with reluctang is peculiarly indicative of the poet's ability use very significant terms. Grammatical Notes :-स्पर्धिषु is from स्पर्ध, इन् । ताच्छील्ये णिनिः । पर्यस्तम्-परि+अस्+त! Ps. Participle the लुङ् of the root is आस्थत t प्र+व+क्त। वयति, उवाय ete. Hindi Translation:--तेरे अधर से स्पर्धा करने वा मूंगों में अनायास लहरों के जोर से सटे हुए, ऊंचे. अङ्कुरों युवे हुए (जुटे हुए) मुख वाला यह शहों का यूथ किसी प्रक कष्ट सहित निकलता है।

·प्रयोदशः सर्गः। ३३ English Translation :-Pricinecratal in the a-risting our lips cria intiin rolling of thin this namrat Cmchhole rich is re int intn their rrorin oilam': (of the corri-), .:.:hnoi::::::::: ( A cloud drooping to suciz ihe water from a shirlpool. and this occan looks as if once more bcing churned ith the mount- Thandara.) प्रवृत्तमात्रेण पयांसि पातुम् । आवर्तगाद् भ्रमता घनेन । आभाति सृषिष्टमयं समुद्रः। प्रमध्यसानो गिरिणेव न्यः ॥१४॥ Prose Order:-पपसि पानुमत्तमानरावर्तगाद् अमता घनेन च समुद्रः गिरित नृपः प्रमच्यमान इव भूपिष्टमानाति ।। मध्या-पयांसि जलानि पातुं ग्रहीतुं प्रवृत्तमात्रेणोद्यत- मानेलावनतमात्रेणेवावगान ब्रमिवशात् नमतावर्त्तमा- नेन घनेनावं समुद्रः प्रत्यक्षीक्रियमाणः सागरः गिरिणा मन्दरेण भूयः पुनरपि प्रमथ्यमान इव भूयिष्टमत्यन्तमाभाति प्रतीयते ॥ -- तजीविनी-प्रवृत्तेति । पयांसि पातु प्रवृत्तः एव प्रवृत्त- मात्रः न तु पीतवान्, तेन, श्रावत-वेगात् 'ज्यादावतोऽम्मला नमः, इत्यमरः । भ्रमता धनेन, अयं समुद्रः भूयः पुनरपि, गिरिजा मन्द्रेण, प्रमव्यमानः एव भूयिष्ठम् अत्यन्तम् , श्रामाति। ३ .

·। Literary Notes:-The legend container' ! the image of the event ! tive of यह and has been used here as mulvarta रघुवंशे- the Puranas has been referred to here and # il poetical conceit STAT in theory. The or nality of the poet lies in his calling to! : means of introducing a cloud to replace well-known mount pair which filled the pas of the churning-rud and in making that cle droop. over a rerolving thirlpool so thind whirling motion of the rod inrolved in th process may become, in all ways, completo the picture may be perfect. Algohnson 'नतु पीतवता', that is, not by one that has alreal talken water. Grammatienl Notes:-प्रवृत्तमात्रेण प्रवृत्त एवं मात्रस्तन । तत्पु० । आवर्तवेगात आवर्तस्य वेगात् । स्थादायत्ततॊऽम्भसा भ्रमः इत्यमरः । भूयिष्ठम् is compar:: 'प्रवृत्तमाह " मामान्य नपुंसकम् givcs the word its neuter gentler प्रमण्यमानः प्र+मन्थ + य+मानः। PresentPausive Participle JHindi Translation:~-जल पीन को मुकते हुए, भै के वेग मंगने वाले याला गं, गह गमुद्र, दुयाग, (मन्दी मन मे म जान हुए ममुद्र गहश दिखाई देता है। English Translation : --- With the colorul on ki, W.10006", it!!!!, wings to the motion is , irit.: }; tirtripathi fiii httn hurt, WH .......... Santy ...;., .ittiram nitin the file Finiti.

·प्रयोदशः सर्गः। मा "he occan bcars a resemblance to an ironwheel and bcach-forest, of a line of dirt and dust over it). दूरादयश्चकनिभस्य तन्वी। कपा तमालतालीवनराजिनीला ।। अाभाति वेला लवणाम्बुराशेः । स धारानिवद्धव कलेडरेखा रिशा जंग Prose Order:-घपरचानिमत्य लबलम्बुराशेः दुराद तन्त्री तमालतालीवनराजिनीला वेला धारानिवहा कलहरेखेवाभाति । मध्या-अयश्चक्रनिभस्यायसो लोहस्य च निभस्य सदृशस्य लवणन्दुराशेलवणः क्षारश्चालावन्दुराशिः समुद्रस्तत्य दूरात् दूरत्वाद् हेतोः तन्वी सूक्ष्मत्वेन दृश्यमाना तमालतालोवनराजिनोनीला तमालाश्च ताल्यश्व तद्वनानां राजिभिः पंक्तिमिनीला श्यामायमाना वेता तीरप्रान्तभूमिः धारानिवद्धा धारायां निवदा खचिता कलङ्करेलेव कलङ्क- स्य श्यामिकाया मलस्य रेखेव पंक्तिरिवाभाति प्रतीयते ॥ तजोविनी-दूरादित । अयश्चक्रनिभस्य लबणान्वुराशेः दूरात् तन्वी अणुत्वेन श्रवभासमाना, तमालतालीवनराजिभिः नीला वेला, तीरभूमिः धारानियद्धा चक्राधिता, कलङ्करेखा मालिन्यरेखा इव, प्रामाति । "मालिन्यरेखान्तु कलङ्कमाहुः" इति दण्डी। Literary Notes:-The Simile is not very charming. मल्लिनाथ has अणुत्वेनावभासमाना for तन्वी, which means appearing like an atom. 'मालिन्य रेखान्तु कतहमाहुः'; दण्डिन् Says, the quotation means that the Fire is the name of a line of dirt. - ·ताल्यश्च तेषां d English Translation:-The beach of the ocean Prose Order:-धापतानि ! बेलानिलः केतकरणुभिस्त भान ऐनकानां पुष्पविशेषमा रेणुभिस्ते तयाननं मुखं संमाययति ३६ रघुवंशे-- Grammatical Notes: जयश्चकनिमस्या५.. क्रन्तेन तस्य वा निमस्तस्य । तन्वी is from तनु तमालतालीवनराजिनीला तमालश्च राजयस्ताभिला। Hindi Translation:--लोहे के चक्र के समान इस समुद्र के किनारे की भूमि, दूरसे सूक्ष्म दीखती हुई तमाल और ताड़ के वनों की पंक्ति से नीली, धार पर लगी चीकट की लकीर सी मालूम होती है। resembles an ironwheel, thin owing to the distance, black on account of the series of the woods of Tobacco Palm, appears like a line of dirt and dust sct on edge thereof. (The pollen of the Ketka flowers beautifies thy face). बेलानिलः केतकरेणुभिस्ते । जूषाने संभावयत्याननमायताक्षि॥. मामक्षम मण्डनकालहानेः। वेत्तीव विम्यापरवद्धतृणम् ॥ १६ ॥ संभावयति । विन्वाधरवतृपणं मां मण्डनकालहानेरक्षम वेतीव । मध्या-श्रायताशि! श्रायते विशालेऽक्षिणो लोरने यस्याः सा । तत्सम्बुद्धी। सीतां प्रति सम्बोधनम् । लो चलायां चलाया पानिलः समुद्रतटीयो वायुः। येलानि केतकरमिः ·त त्रयोदशः सर्गः।- ३७ यति भूपयति च । विम्वाधरवद्धतृष्णं विम्याधरे द्धा तृष्णा यस्य तं विम्याधररसपानलोलुपम् । मां मण्डन- लहानेमण्डनस्य प्रसाधनत्य कालस्तद्धानेरक्षमतां सोदुम- मर्थमित्यर्थः । वेत्तीव जानातीव । सजीवनी-हेबायताक्षि । 'वेलास्थात्तीरनीरयोः' इति विश्वः । लानिलः केतकरेणुभिस्त अाननं संभावयति। किमर्थमित्यपेक्षा गमुत्प्रेक्षते-विम्बाधरे बद्धतृणं मां मण्डनेनाभरणक्रिपया कालहानिविलम्बस्तस्या अक्षममसहमानम् । कर्मण पष्टी। कालहानिमसहमानं वेत्तीव वेत्त किम् । नो चेत्कथं संभावये दित्यर्थः ।। Literary Notes : -The figure used here is उत्प्रेक्षा । The srord वेला has tro senses. 'वेला स्या- तीरनीरयोः। It means either the beach of the sea, or raters thereof, according to विश्वकोपः । The irord संभावयति means honoring Here idiomatically it gives the sense of decoration, It is evident nowadays that powder is rubbed on the face by ladies to give ia fine colour to it. Grammatical Notes:-"केतकरेणुभिः करणे तृतीया विम्याधर-विम्यसदृशोऽधरोविम्याधरामध्यमपदलोपीसमासः according to घामनः। श्रायताति-भायतेऽक्षिणो यस्याः सा। घायन प्रक्षि+टी । समासान्तो लेप् । अक्षमो न क्षमतम् । मरटनकालहनेण्डनत्यःकालतले हानेः । वेत्ति from fa:o know, second conjucion, TATET वेद नेत्ति "e. optionally. बेतु-विधि-विदानि लोट् । सदेत रित्ताम् अविदुः त । वेवति । प्रदत्सीत् ।

·को involve. English Translation :-0 wide-eyed onethela Hindi Translation:-हे विशाल नेत्रों वाली! का पवन केतकी की धलियों से तेरे मुख को भूपित कर मानों बिम्बसमान अधर में तृष्णा लगाये हुए मुझ के समय तक धैर्य रखने में असमर्थ समझता है ।। of the shores embellishes thy face with pollene Ketaki finters. Methinks (it) realises that I los sire is set on the cherry like lower lip of thee,“ bear the time the due decoration may (Here have we reached the other shore of sea within a twinkling of eye owing to th speed of the aeroplane). एते वयं सैकतभिन्नशुक्ति : पर्यस्तमुक्तापटलं पयोधेः॥ प्राप्ता मुहर्तेन विमानवेगात् । कूलं फलावर्जितपूगमालम् ॥ १७ ॥ Frose Order:-विमानवेगाव मुदत्तन सैकतशुक्तिभिन्नपर्य मुक्तापटलं फलायजित गमालं पयोधेः कूलं प्राप्ताः । मध्या-एते वयं विमानवेगात् विमानस्य गतिशैव य मुहर्तन क्षणेनैव सैकतशुक्तिमिव पर्यस्तमुक्तापटलं से सिकतामयं सिफतामयस्तरदेशस्तन भिन्ना स्फुटिता यि सिता वा याः शुक्तयस्ताभ्यः पर्यस्तं परितः प्रसारितं मुक्त पटलं समूहो यत्र । थालुकायां शुक्तयो निभिनास्तदुदर निपतितानि मुक्ताफलानि । किश्श फलायजितपूगमालं फल वर्जिताः सन्नताः पूगानां माला वृक्षापंक्तयो यत्र तत् तथा पयोधेः समुद्रस्य कुलं तट प्राप्ताः ॥

·- त्रयोदशः सर्ग। सजीविनी-एत इति । एते वयं, सैकतेषु भिन्नाभिः शु- भिः पर्यस्तानि परितः क्षिप्तानि. मुक्तानां पटलानि यस्मिन् व तथोक्तं, फलैः श्रावर्जिताः भानमिताः पूगमालाः यस्मिन् त्, पयोधेः कूलं, विमानवेगात् मुहन प्राप्ताः । Literary Votes:-The figure of speech adoptd here is TETT or Loftr. The character of the nigure is that it contains a description of opulence or of the nobility of one's heart. See fist 'प्राशयत्य समृद्धी इत्यादि। Also see साहित्यदर्पण and other rrorks that define the figure as 'समृद्धिमद्- वस्तुवर्णनमुदात्त। The wealth of pearls and the trees bending lor under the burden of the bunches of the nuts constitute the nature of the figure. Grammatical Notes: सैकतं is sand-bank. The word is a derirate from faqat: ( used in Plural)+ अण। पर्यत - परि on all sides)+अस्त seattered or thrown. श्रावर्जित is from ा+व+क्त। It means also wiuning e.g. मनांसि आवर्जयति- wins the hearts orer. Hindi Translation-ये हन, बाद में फटी हुए नोपियों में से बिखरे हुए मोतियों वाले. फलों से मुके हुए सुपारी के पेड़ों की मालाओं से अलंइत समुद्र के तट पर, विमान के वेग से क्षण भर में या पहुँचे ॥ English Translation :-Here are re. rihina misate, mached, oniog to the velocity of the airship the che cost of the sea where the riches of paris are ster: orer from within the sho's licken (ribodi..

·- को (Here have we reached the other shore of i sea within a twinkling of eye owing to the रघुवंशे- Hindi Translation:-हे विशाल नेत्रों वाली का पवन केतकी की धलियों से तेरे मुख को भूपित के मानों बिम्बसमान अधर में तृष्णा लगाये हुए मुम के समय तक धैर्य रखने में असमर्थ समझता है ।। English Translation :- wide-eyed one tha? nf the shores embellishes thy face with pollen Ketaki flowers. Methinks (it) realises that I nik sire is set on the cherry like losser lip of thee, lear the time the duo decoration may involve. speed of the aeroplane). एते वयं सैकतभिन्नशुक्ति- पर्यस्तमुक्तापटलं पयोधेः॥ प्राप्ता मुहर्तेन विमानवेगात् । । कूलं फलावर्जितपूगमालम् ॥ १७ ॥ Prose Order:-विमानवेगाव मुहत्तेन सैकतशुक्तिभित्रपन कापटलं फलायजितपूगमालं पयोधेः फूलं पाप्ताः। मध्या:एते वयं विमानवेगात् विमानस्य गतिशैघ्र या मुहर्तन क्षणेनैव सैकतशुक्तिमिव पर्यस्तमुक्तापटलं सैक सिकतामयं सिकतामयस्तरदेशस्तत्र भिन्ना स्फुटिता विक सिता वा याः शुक्तयस्ताभ्यः पर्यस्तं परितः प्रसारितं मुक्तार पटलं समूहो यत्र । थालुकायों शुक्तयो निभिनास्तदुपरा निपतितानि मुक्ताफलानि । किञ्च फलायतिपूगमालं फला चर्जिताः सन्नताः पूगानां मालाः वृदापंक्तयो यत्र तत् तथाभूत पोधेः समुद्रस्य कुल तटं प्राताः ॥ .

·No text on this page.

·t - -हे करभोर करभो मणिबन्धात् कनिष्ठापर्यन रघुवंशे- esternal agency, or out of their own accord) on the: and whose this ross of the nut-trees are londa: tinder their fruitaro. (Thelocean gradually vanishing the land sises'. कुरुष्व तावत् करभोग पश्चात् । मार्ग मृगप्रेषिणि दृष्टिपातम् ।। एपा विदूरीभवतः समुद्रात् । सकानना निष्पततीव भूमिः ॥१८} Prose Order-करमोरु । मृगशिणि । पश्चाव माने रशिया कुरुम्ब तावत् । विदरीभवतः समुदाब एपा सकानना भूमिनिष्पततीव । मध्या प्रसारी करभागः । तद्वत् ऊर्जा यस्याः बहु० । तत्सम्यु किञ्च मृगप्रेतिणि मृग इव प्रेक्षते तथाभूते । मृगवुद् शीले । पश्चान्मार्गेऽस्माभिरतीते प्रदेशे इटिपातं दृष्टः प्रस कुरुष्व तावत् क्षणं विधेहि । किमस्ति तत्र दृष्टव्यमित्येव विदूरीभवतः क्रमात् दूरतां गच्छतः समुद्रात् एपा सकार काननेन वनेन सहिता भूमिः स्थली निप्पततीब निर्गच्छतीव सोधिनी-कुरुप्वेति । 'मणिवन्धादाकनिष्ठं करस्य कर बहिः. इत्यमरः । करभः इव ऊन यस्याः सा करमें ऊरुत्तरपदादौपम्य इत्यूङ । तस्याः सन्युद्धिः, हे करभो मृगवत् प्रेक्षते इति विग्रहः। हे मृगनेक्षिणि तावत् पश्चात् : लयिताध्वनि, दृष्टिपातं कुरुष्व । एपा सकानना भू विदूरीभवतः समुद्रात् निष्पतति निष्कामति इव । विदूर शब्द विशेष्यनिघ्नात् च्विः। Literary Notest-There is a justaposition figures here. उत्प्रेक्षा and स्वभावाख्यान or mभाचो। दर्श ·प्रयोदशः सर्गः। ४३ Literary Notes: -The stanza throts a flood Eof light on the skill of the artisan who constructed the aeroplane; the latter mores about in the direction drived to. Grammatical Notes-सञ्चरते मल्लिक has 'समस्त. तीयायुक्तादिति संपू सरतेरात्मनेपदम् । The root चर is used in परस्मैपद, but it is changed to श्रात्मनेपद; यथाविधः यथा विधा यस्य सः । बहु । अभिलापः =अमि +लप+घञ्। Hindi Translation:-कहीं देवताओं के मार्ग से चलता है, कहीं बादलों के, कहीं पक्षियों के(मार्ग से)। जैसी २ मेरे मन की इच्छा है, विमान वैसी ही चेष्टा करता है, देखो। English Translation :-Now by the way of the gods, now of the clouds, and now by that of the birds. Se that the acroplane moves as I want it to move. (The air of the mid-region wipes away the sweatdrops from your face). असौ महेन्द्रद्धिपदानगन्धिः। शर निमार्गगावीचिविमर्दशीतः ।। त्पल साफाशवायुर्दिनयोवनोत्थान जयाचामति स्वेदलवान् मुखेते ॥२० Prose Order :-द्विपदानगन्धितिमार्गगारिधिमशीन प्राकामयापुग्ने मुणे दिन्दीपोत्थान येदरपानाचामनि ॥ मध्या-महेन्द्रतिपदानगन्धिरेन्द्रन्पेन्द्रम्य हिपो हाल्यो दिपतीति हिपो एस्ती तस्य दानं मलं तस्य गन्धः सौरपनस्वारलीति । निमार्गगादीचिपिमर्दशीतहिनि ·पहुँचे के समान सुडौल ! । and of a deor-liko glancel look you behind for a mom :: This earth along with its forests looks emerging out of 1 .रघुवंशे- Hindi Translation -हे बाली ! तथा हे मृगतुल्य देखने वाली ! तनिक पीछे के माने तो दृष्टिपात करो। यह दूर होते हुए समुद्र से, वनों समेत ५ उछलती सी आती है। English Translation ;-D of the thighs liko nks carpus (करभ) (see Apte Sanskrit-English Dictionary, TO: 380, column 2nd under the explanation of tho sort *** ocean (gradually) gotting farthor anil farther (Trom us). (The aerial car moves according to my wish). कचित् पथा सञ्चरते सुराणाम् । कचिद् घनानां पततां कचिच ॥ यथाविधो में मनसोऽभिलापः। प्रवर्तते पश्य तथा विमानम् ॥१६॥ Proso Order--कचिद् सुराणां पधा सच्चरते कचिव मनात कचिन पतताम् । यथाविधी मे मनसोऽमिलापो विमान तथा प्रयतते पथ मध्या--कचित् कुत्रचित् सुराणां देवानां पथा मार्ग मचरते कचिद धनानां मेघानां कचिश पननां पक्षिण पथ: सचरते । यथाविधी गादशी मे मनसोऽभिलाषामनोरथस्तथा विमान प्रवर्तते चेष्टने इति पश्य विचारय । सत्रीविनीचिदिनाह देवि! विमान पुण में मनगर মিলাপ: সাবিধি: বগা মগ্ন হয়। বি গ্রাস गया मनाले चिन् घनाना फचित पात पक्षिण पगा माग्ने । मामातुनीयायुकादिति संयमानेगमा ·प्रयोदशः सर्गः। ४३ Literary Notes:- The stanza throws a flood of light on the skill of the artisan Tho constructed the aeroplane; the latter mores about in the direction drired to. Grammatical Notes-सवरते मल्लिक has 'लमस्तु. तोयायुक्तादिति संपूचिरतरात्मनेपदम् । The root चर is used in परस्मैपद, but it is changed to प्रात्मनेपद; यथाविधः यथा विधा यस्य सः । बहु० । अमिलापः =अभि +ल+घञ्। Hindi Translation:--कहीं देवताओं के मार्ग से चलता है, कहीं बादलों के, कहीं पक्षियों के(मार्ग से) जैसी २ मेरे मन की इच्चा है, विमान वैसी ही चेष्टा करता है, देखो । English Translation :-\ow ly the tar ozhin fods. nor of the ciends, and nor br that of the birds. S.. hat the aeroplane moves as I want it to morr. (The air of the mid-resion wipes array the sreat- Crops from your face). असो महेन्द्रद्धिपदानगन्धिः। त्रिमार्गगावीपिविमर्दशीतः ॥ पर साकारावायुर्दिनावनोत्थान धापामति स्वेदलवान् मुग्यते ॥२० Pos at:-करदरिषदाधिश पायाने मसिनोपनमति । मध्या-मोन्नतिपदानगन्धिमीन्देन्दम्य हिरोहाली दिनानि हिदी एरली तरद पानं नजर नहर पन्धः सीरमरवारजीति । विमानगारिधिनतरिलकिन ·४४ रघुवंशे- गच्छतीति त्रिमार्गगा गद्गा तस्या वीचिभियों विमर्दः संघर्पस्तेनशीतो हिम अाकाशवायुरन्तरिक्षस्थः पवनस्ते मुझे दिनयौवनोत्थान् दिनस्य यौवनान्मध्यन्दिनात् उत्तिष्ठतीति तान् स्वेदलवान् स्वेदस्य लवान् करणान् आचामति पिवति तान् शोययतीत्यर्थः। सञ्जीविनी-असाविति । महेन्द्रद्विपदानगन्धिः ऐरावत- मदगन्धिस्त्रिभिः मार्गः गच्छतीति त्रिमार्गगा गङ्गा तद्धिता: थेत्यादिना उत्तरपदसमासः। तस्याः वोचीनां विमर्दैन सम्पर्केण शीतः, असौ आकाशवायु, दिनयौवनोत्यान् मध्याह्नसम्भवान् , ते मुखे स्वेदलवान् , अाचामति हरति । अनेन मुरपथसञ्चारो दर्शितः। Hindi Translation:--इन्द्र के हाथी के मद-जल के गन्ध वाला, गङ्गा-तरङ्ग-सङ्ग से शीतल आकाश का वायु तेरे मुख पर से मध्याह्न कालिक पसीने की बूंदों को पीता है (सुखाता है।) English Translation :--The air of the mid-region the drops of tho sweat on thy facetho air which has tho fragranco of tho rut of the elephant of Indra and had been rendered cool by a contact usith the waves of the Gangos (lit. of triple-coursed). (We are passing through the way of the lightening-clouds.) करेण यातायनलम्बितेन । 4. चण्डि कुतूहलिन्या । तीय मरः द्वितीयम् । भन्न विद्युवलयो धनस्ते॥२१॥ rose Order-दे चगिट ! कुतूहलिन्या त्वया बातायनलम्बिते- युवा घनस्ते द्वितीयगाभरणमिव मुञ्चति ।। M drios up . एस्ट..

·प्रयोदशः सर्गः। ४५ - । . मध्या- हे चरिड कोपने कुतहलिन्या कुतूहलमस्या- स्तीति । कुतुफप्रेरितया त्वया वातायनलम्बितेन करेण वा. तायनं गवातस्तस्मिन् लम्बितेनाधितेन करेण हस्तेन स्पृष्टो- ऽनुभूत उद्भिन्नविद्युद्वलयः उभिन्नो विद्युदेव वलयो येन सः प्रकटोकृतविद्युत्कटको घनस्ते तर द्वितीयमन्यदिवाभरणं भूपणमामुञ्चति धारयतीव । एकन्तु सुवर्णकटकं त्वंया पिनद्धमेवास्ति द्वितीयञ्च विद्युद्वलयरूपं घनेन त्वद्भुज- लतायां निपात्यते । अनेन च सीताया अग्निविधुदाद्यदाहत्व- ध्वननद्वारा पवित्रत्वं व्यज्यते ॥ सजीविनी-करेणेति।हे चण्डि कोपने । “चण्डस्त्वत्यन्त- कोपनः" इत्यमरः । कुतृहलिन्या विनोदार्थिन्या, त्वया का, वातायने गवाक्षे लम्बितेन अवलं सितेन करेण स्पृष्टः उद्भिन्न- विद्युद्वलयः घनः, ते द्वितीयम् आभरणं वलयम् , अामुञ्चति इव अर्पयति इव । चण्डीत्यनेन कोपनशीलत्वाद् भीतः क्षिप्रं त्वां मुञ्चति मेघ इतिव्यज्यते । Grammatical Notes:-त्वया का। The third class denotes the agency of Sita. वातायनं वातस्यायनं FUTTE, the English word rentilation has at least some phonological correspondence with its Sanskrit equivalent. Literary Notes:-मल्लिनाथ concludes his commentary on the present stanza with 'चण्डीत्यनेन को- पनशीलत्वाद् भीतः क्षिप्रं त्वां मुञ्चति मेघ इति व्यज्यतेः। He means to comment that the word ofte is here suggestire of the idea that the cloud, owing Sita's angree temperament slinks away from her instantaneously.

·.... Minati Trutchekinnr Top सिदी में लहरहमेसा निनी म जी न करता it रहा है। English Translation : Dieser come viſion oily orci :- linkuprt.lth olantul with a cirmla of the list 31stitchin: derile on your lievin's 1020101 it will your une boundina 11. (of thy winnlow (of the thinku ), inthink :, parties si.comthunylio on your (hml). (The ascetics here are re-occupying their hernitar.cs) अमी जनस्थानमपोदविनम् । मत्वा समारधनवोटजानि ॥ अध्यासते चीरभृतो यथासम् । चिरोज्झितान्याश्रममण्डलानि ॥२२॥ Prose Order-श्रमी धीरभृती जनस्थानमपोटनिधनं मला चिमितानि समारम्धनबोदनानि यथास्तमाश्रममाएटलानि अभ्यासते। मध्या-अमी एते चोरभृतश्चीराणि वल्कलानि बिभ्रति धारयन्तीति ! तपस्विन इत्यर्थः । जनस्थानं नामवनमपोढविघ्न मपांढो विघ्नभ्य इति । निर्विघ्नमित्यर्थः मया रक्षांसि हत्या विघ्नरहितं कृतमित्यर्थः तथाभूतं मत्वा चिरोम्झितानि चिरायो पद्रवभीत्योज्झितानि परित्यक्तानि परं सम्प्रति पुनः समारब्ध नवोटजानिसमारब्धा विरचितानवाउटजायेषु कृताभिनवपर्ण शालाकानीत्यर्थः । यथास्वं स्वं स्वमनतिक्रम्येति यथास्वं स्वकीयं स्वकीयमेवेति भावः । प्राश्रममण्डलानि । आश्रमाणां मण्ड- लानि माला अध्यासतेऽधितिष्ठन्ति ।

·त्रयोदशः सर्गः। सखीविनी-श्रमी इति । अमी चीरभृतः तापसा, जन- स्थानम् श्रपोदविघ्नम् अस्तविघ्न मत्वा, समारब्धाः नवा उटजाः पर्णशालाः येषु तानि । “पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः । विरोभितानि राक्षसभयात् इत्यर्थः, प्राश्रममण्ड- लानि आश्रमविभागान् , यथास्वं खम् अनतिक्रम्य अभ्यासते अधितिष्ठन्ति । Literary Notes :-जनस्थानमित्यस्ति तपखिजनैर. धिष्ठितस्यारण्यविशेषस्य नाम । The rord उटज is Masculine and पर्णशाला a Feminine. The चीरभृतः are the ascetics that wear bark of the trees. Grammatical Notes:-अपोढविघ्नम् । विघ्न Masculine from वि+हन+कः। अपोढ from अप+व+ तः । The compound is a यहु० । वहति (ल), उवाह (लिट् ), वोढा, वयति (छूट), वहतु, अवहत् , वहेत् उह्यात्, अवाक्षोत् । लुङ्) अवयत् । समारब्ध-सम्+आ+र+ के। The Future tense is रप्स्यते। यथास्वं is Aryayi Bhara compound. समनतिक्रम्येति विग्रहे । अध्या- सते is from श्रास् to sit with the preposition अधि. अधिशोथासां कर्म । the शीङ्, स्या, and स्था, and आस् porerne the Accesatire of the place. Hindi Translation:-ये वल्कलधारी (तपस्विजन) जनस्थान को चिन्न-रहित किया जान कर बहुत काल के त्यागे हुए. श्रामों में पुनः नवीन कुटियां डाल २ कर निवास करने लगे हैं। English Translatioa:-Here are these tark-Yearing :scetics, who thinking alien oa: o lindrancis takr back the possession of the long-quitted hermitages, acconiing to il:cir aloriel (25! baving home rell rebuilding and retiring ther..

·(That is the plot of ground where I found a foot-ornament of thce). सैपा स्थली यत्र विचिन्वता त्वाम् । भ्रष्टं मया नूपुरमेकमुाम् ॥ अदृश्यत त्वचरणारविन्द-- विश्लेषदुःखादिव यद्धमौनम् ॥२३॥ Prose Order-सपा स्थली यत्र त्वां विचिन्वता मयोव्यां भ्रष्टं त्वचरणारविन्दविश्लेपदुःखादिव बद्धमौनम् एकं नूपुरमदृश्यत ॥ मध्या-सा मया सम्यग विचितैषा प्रत्यक्षीभूता स्थलो अकृत्रिमा भूमिः। यत्र त्वां भवती विचिन्वतान्विष्यता मयोर्ध्या पृथिव्यां भ्रष्टं निपातितं त्वच्चरणारविन्दविश्लेपात् त्वच्चरण एवारविन्दं कमलं तस्माद् विश्लेपो वियोगस्तस्य तदेव वा दुःखं तस्मादेव हेतोर्हेतूत्प्रेक्षयम्। बद्धमौनं बद्धं मौनं येन तत् । आश्रितमौनमित्यर्थः । एक नूपुरं पदभूपणमदृश्यतावा- लोक्यत । अतं परं प्रियमिदं स्थानं ममेत्यर्थः । सञ्जीविनी-लैपेति । सा पूर्वानुभूता स्थली एपा, इत्यर्थः । यत्र स्थल्यां, त्वां विचिन्वता अन्विप्यता मया, त्वच- रणारविन्देन यः विश्लेपः वियोगः तेन यत् दुःखं तस्मात् इव वद्धमौनं निःशब्दम् । उया भ्रष्टम् एकं नूपुरं मीरः। मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम् इत्यमरः । अदृश्यत दृष्टम् । हेतूत्प्रेक्षा ।। Literary Notes:-मल्लिनाथ has given the synonym पूर्वानुभूता for सा, the first word of the stanza. The synonym nieans, literally, experienced before; likewise, he has paraphrased the दृश्यते।

·त्रयोदशः सर्गः। ४६ Tord एपा by दृश्यत इत्यर्थः ="is seen' etc. The नूपुरं or Asic: are both either Masculine or Feminine of gender. मजीरो नूपुरोऽस्त्रियान् । The figure used here is the è or cause variety of the उत्प्रेक्षा because of the cause of the silence of the anklet haring been conjectured here. Grammatical Notes:-स्थली a natural plot of land, the arificial one grammatically being called स्थला । See पाणिनि's 'जानपदकुए.' etc. and भट्टोजि on the same aphorism. विचिन्वता- वि+चि+शत । Hindi Translation-यह वही पृथ्वी है जहाँ तुझे ढूँड़ते हुए मैंने पृथ्वी पर पड़ा हुआ, तेरे चरणकमलों के वियोग से मानों चुप लगाये हुए, एक वित्रा देखा था। English Translation :- This is the plot of land there I Tuile on my search for you, goś at an anklet (of you?, observing silence as if out of its grief for a separation from your lotus-like foot. (Here the creepers with quivering leares pointed out to me the way by which you were abducted.) त्वं रक्षसा भीरु यतोऽपनीता। तं मार्गमेताः कृपया लता मे ॥ श्रदर्शयन् वक्तुमशक्नुवन्त्यः । शाखाभिरावर्जितपल्लवाभिः ॥२४॥ Prose Order-भीर रहता तोऽपनीता मार्ग दातु- मरावनुवन्य एका लता मातिपा गाभिःसारणाभिऽदसंपन् ।

·.4 . नमिताः पल्लवाः पाणिस्थानीया: याभिः ताभिः शाखामि- इत्यर्थः । “शाखा वृक्षान्तरे भुजे" इति विश्वः । लतादीनामरि the organ of speech', On a the same he: very apt remark in पाणिस्थानीयाः। On अदर्शय similarly, the same has चेष्टयान दर्शयन्नित्यर्थः= thes beckoned as if to me' etc. The word GT meira ५० रघुवंशे- मध्या--हे भीरु स्त्रीस्वभावाद भयशीले लं रातसेन रावणेन यतोऽपनीता अपहता येन मार्गण । तं वक्तुमशक्नुवन्त्यो जडत्वाद् इतो रावणस्सीतामपत्य इति व्यक्तवाचा प्रकटीकर्रामसमर्थाः सहानुभूति द स्त्रीखभावात् कृपां कुर्वन्त्यश्च एता इमा लता श्रावर्जितपलब भिरासमन्तात्कम्पितपत्राभिः शाखाभिः करणैमें मम वा दर्शयन् । सीविनी-त्वमिति । हे भीरु ! भयशीले ! ऊत इत्यू ततो नदीत्वात् सम्वुद्धौ हस्वः । त्वं रक्षसा रावणेन, ५०.. मार्गेण । सार्वविभक्तिकस्तसिः। अपनीता अपहृता, त वागिन्द्रियाभावात् वक्तुम् अशक्नुवन्त्यः एताः ... खावयवभूताभिः कृपया मे श्रदर्शयन् हस्तचेष्टया ज्ञानमस्त्येव । तदुक्तं मनुना, "अन्तसंज्ञा भवन्त्येते . समन्विता" इति।। Literary Notes :- :-मल्लिक ills up 'वक्तुमशक्नुवन्त्यः' by वागिन्द्रियाभावात् which mea, owing to their not having been endowed both a hand and also a branch of a tree. The lexicon विश्व has 'शाखा वृक्षान्तरे भुजे।। says towards the close of his commentary afte the gap ths ·states: af: creepers etc. also have consciousness and cites मनु in support of his interpretation 'अन्तःसंज्ञा Harna TET:GEHfaat:' = thesė (the plants etc.) hare a latent consciousness of pleasures and pains. Dr. J, C. Bose a modern Botanist of international repute for original researches has amply borne out the truth of these observations of the ancients. The stanza is a striking eridence of Kalidāsa's alire sense of co-relation between man and nature scattered around him To compare him with Fordstorth in this respect ill not be, therefore, going too far. Grammatical Votes:-Alania has hinted at rarious grammatical peculiarities of the stanza. भीरु is from भी+क्रुक (रु) | Then to Femininise it is added Hie+ ( 5 ) = HEI The Vocatire singular is thence regularly formed. 27: ate is the afiix used undistinguishably after all the cases. This attempt is made in order that the doubt regarding the suffixes being used in Ablative sense may be remored. The figure used may be described as afic, the definition i lieing, is het afcet: qtfararü farsit The figure is attriktri teile & Wine the ada jective prachos i spetsiaticance. H::::*::ationG CRITES ITS COT: या वह नाना पाने में असमर्थ इन लतामों .

·पू२ रघुवंशे- ने प्रकम्पितपल्लवों वाली अपनी शाखाओं से कृपापूर्वक मुन दिखलाया था। English Translation :- Timid one! these creeper ont of compassion, (though) incapable of a clear utterance (yet) poin:ed out to me by means of their branches th way by which the demon (here Ravana) abducted you. ( I won also the sympathy of the female deer of the woodland). : मृग्यरच दीकुरनिर्विशेषामि तवागतिज्ञं समवोधयन्माम् ॥ व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्याम् । उत्पक्षराजीनि विलोचनानि ॥२॥ Prose Order:-दीकुरनिर्व्यपेक्षा मृग्यश्वोत्पक्ष्मराजीनि विलो- चनानि दक्षिणस्यां दिशि व्यापारयन्त्यस्त्तवागतिज्ञ मां समवोधयन् । मध्या--दर्भाङ्कुरनियंपेक्षा दर्भाणां कुशानामङ्कुरा अग्र- भागास्तन्नियंपेक्षास्तद्भक्षणेऽदत्तचित्ता मृग्यः कुरड्य- श्योत्पदमराजीनि उदूध्वं पक्ष्मणां नेत्ररोमाणां राजयः पंक्तयो येषान्तानि विलोचनानि नेत्राणि दक्षिणस्यां दिशि व्यापारय- न्त्यश्वालयन्त्यस्तवागतिज्ञ तवगतिमजानन्तं मां समवोधयनि- तोगतासीति सङ्केतितवत्यः । सजीविनी-मृग्यश्चेति । दर्भाड्कुरेषु भव्येषु नियंपेक्षाः निस्पृहाः, मृग्यः मृगाङ्गनाश्व, उत्पक्ष्मराजीनि पिलोचनानि, दक्षिणस्यां दिशि. व्यापारयन्त्यः प्रवर्तयन्त्यः सत्यः, तव अगतिनं गत्यनमिक्षं मां समयोधयन् दृष्टिचेप्टया त्यद्गतिम- बोधयन् इत्यर्थः। THE

·प्रयोदशः सर्गः।
Literary Notes:-The adjective दर्भाकुर etc.
shors that the मृग्यः had great regard for Rama,
extended a sympaths to him to the extent
that they forgot even themselves and gave up
grazing.
Grammatical Notes:-दर्भावरनियंपेक्षाः, दर्भाकुर.
नियंपेक्षाः, दर्भस्याट्कुरास्तन्नियंपेक्षाः । तत्पु० । श्रगति
गति जानातीति शस्तम् । न गनिमोऽगतिपस्लम् ।व्यापारयन्यः
is from व्यापार + लिन् । उत्पमराजीन्युदृवं पश्मणां
राजयो पान्तानि । यहु० ।
Hindi Translation:-गुसा के अंकुरों की अपेक्षा न
हुए हिरनियों ने नेत्रों के बालों की पत्तियों को उपर उठा
कर नेत्रों को दक्षिण दिशा में चलाकर, तेनी गति को न जानने
वाले गुमको समनाया।
Enclish Translation :-Pi-roading theion: or
huisgenoon, K.' Cook in die blaring litirit sliris i polizalim
. :: . ....... ..rna
---- hali rat . . . . .
(Herotic clouds shorrordarninant Instcars
- [joy ܢ · ;: 1;
पद गिरे पकन पुजा ।
पार्थिवन्यायाचिन ।'
हो गत पश।
मोगा मग विमन !
....... - ii.
-'५ : १४ : RAI

·; समं रघुवंशे- मध्या--माल्यवत एतन्नामकस्य गिरेः पर्वतस्याम्बरलेखि अम्बरं लिखतीति गगनस्पर्शि । एतदिदंशृङ्गं शिखरं पुरस्ताद: ग्रत प्राविर्भवति प्रकटीभवति । यत्र शृङ्गे धन धैर्नवं नवीन पयो वृष्टिजलं मया च त्वद्विप्रयोगाश्रु तव त्वत् वा वियोगस्त स्माद् भवं तस्य चाश्रु समं सहैव विसृष्टं त्यक्तम् । वृष्टे मेधे तव स्मृत्याहमपि प्ररुदित इत्यर्थः। साविनी-एतदिति । माल्यवतः नाम गिरः, अम्बरलेखि अभ्रकर्ष, शृङ्गम् एतत् , पुरस्तात् अग्रे, आविर्भवति । यत्र शृङ्गे, धनैः मेधेः, नवं पयः, मया त्वनियोगेन यत् अश्रु तच, गुगपत् , विसष्टम् । मेघदर्शनाद्वर्षतुल्यमश्रु मुक्तम् इति भावः ॥ Literary Notes :-पुरस्ताद - अग्ने or before you समं simultaneously. The figure applied here is सहोक्ति although the word सह has not been oil ployed. A pleasurable accompaniment of another thing or object is described as the above figure. मलि in the conclusion puts. मेघदर्शनाद वर्ष 799921 gafafa ara: = At the sight of the cloud I shel my tears res: sembling a rain. Grarnmatical Notes :-माल्यवतः। मालेव माल्यम. म्याथ यत् । माला+यन (rerlunlunt) अम्बरलेखि अम्बर लिखतीनि तान्छील्ये गिनिः । उपपदसमासः समं intl:- cinable farofa+ 77 to give ont +7 findi Translation:-माल्यवान पर्वत का, आकाश को चूमने वाला या या याग दीग्यता है जहाँ पर मंत्रों ने बीन कि मैं तुम्हारे वियोग से आंग एक माय छोडे थे ।

·त्रयोदशः सर्गः। ५५ English Translation in -Yonder appears the skyrnbracing peak of the mount Malgrat there the clouds dropped fresh torrents (of rain) and I shed my tears in out separation. (Where the happy spectacle afforded me no pleasure). गन्धश्च धाराहतपत्वनानाम् । कादम्बमोद्गत-केसरञ्च ॥ स्निग्धाश्च केकाः शिखिनां बभूवुः । यस्मिन्नसह्यानि विना त्वया मे ॥२७॥ Prose Order:- यस्मिन् धाराहनपत्वमानां गन्यवाघोद्गन- मरन्च कादम्य शिविमां स्निग्धाः केकाश्च त्वया विनामेऽप्तागनि ययुः। मध्या--यस्मिन् माल्यवति धाराहतपल्लवानां धाराभि- रासारैः (वृष्टः) चाहनास्ताडिताः पल्बलाः शुद्धजलाशयास्तेणं गन्धः सौरभं अधोद्गतकेसरमधुर्मुद्गतं फेसरं यस्मात्तत् काम्यं कदम्बहनुमं च शिखिनां शिरसि शिखापतां मयूराणां स्निग्धा मरणा मधुराश्च केकाः धारयः । त्वया विना त्वत्तो विप्रयुनत्य ने ममासहानि मया सोदुमशयानि पभूयः । प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलन्यमेति यसाधनतेति भावः। सोधिनी-गन्धरक्षेति। यस्मिन् र, धाराभिः चर्पधा- राभिधानानां पल्यालानां गन्धध, बोद्गतसरं कान्य नोपयुसमञ्च, स्निग्धाः मधुरः शिखिनां परिलम् । "शिखिनी पनिपारियो" त्यमरः । पं.पाध, न्यया दिना मे समान पभूयः । गपुंसवामनपुंसपेनेति गए सदेषो। 3.iters No. :- 17 hr sisa. Home धाराdिing to महि । 'वोद्गत सरन । - ·५६ रघुवंशे- here the adverb of is of special significance be cause it suggests that those of rats are meant which were in half-bloom. It is used only for the voice of peacocks. Grammatical Notes:-श्राहत = beaten. आ+ इन्+त। अर्धोद्गतकेसरमधं यथा तथोद्गतः केसरो यस्य तत् forfera having crest, used of fire and peacock both. असह्यानि is neuter मल्लि० 'नपुंसकमनपुंसकेनेति नपुंसकैकशेषः । The sum and substance is that the other 2017 prevails where it is mixed up with the two gonders. Here गन्ध is Masculine, कादम्बम् Neuter, and केका, a Feminine; hence over the other two नपुंसक prevails, therefore अप्लधानि । Hindi Translation:-जिस पर धारों के आघात खाये पल्बलों का गन्ध, अधखिला कदम्ब का फूल, की वाणी, तुम विना मुझे असह्य होगई थी। English Translation: --On which the olour arising froin the ponda patil ovur lhy the torrents (of rain), Kavlanba flowers with filamenis half-grown, the attractiva tery of the macokv, all theasts, thecame unhearable; to ma undered from you. (The rumblings of the clouds were borne by me vrith utter difficulty). पूर्वानुमृतं स्मरता च यत्र । कम्पोत्तरं भीम तोपगढम् ॥ गुहाविमारीगयनिवाहितानि । मया कयश्रिद पनगर्जितानि ॥२॥ और प्यारी मोरों ·योदशः सर्गः। Prese Order:-मीरु यत्र र पूर्वानुभूतं कम्पोत्तरं तबोपगढ़ स्मरता मया गुहाविसारीलि धनगडितानि कयान्विदतिवाहितानि । मध्या--भीर भयशोलेः यत्र च माल्यवति पूर्वानुभूतं पूर्व गार्हत्यसुखानुभवकालेऽनुभूतं भुक्तं कम्पोत्तरं कम्प उत्तरो यस्मिँतत् कम्पाधिकं कम्पानुगतं वा तव त्वया हतं ममोपगूढमालिङ्गनं स्मरता च मया । हेतुगर्भ विशेषणम् । गुहाविसारीणि गुहानु+कन्दरानु विसरन्ति प्रसरन्तीति । वनगर्जितानि धनानां गर्जितानि मेघानां शब्दाः कथञ्चिद् । कुच्छणातिवाहितानि चापितानि । त्वां स्मृत्वा स्मृत्वा महाना. यासो मे दत्तस्तैगर्जितैरिति भावः। तीविनो-पूर्वेति । किं च, हे भोरु ! यत्र शृङ्गे पूर्चा- नुभूतं. कम्पोत्तरं करप्रधानं. तब उपगूढम् उपगृहनं स्मरता না হছাৱিা িঘণালিনালি কান্তি স্বনিম্বাদিতানি- स्मारकत्वेनोद्दीपकत्वात् क्लेशेन गमितानि इत्यर्थः । Literary Notes:-मलि० gires कम्पप्रधानं for कम्पोत्तर The adjective means 'predominated by a trembling.' The same concludes 'स्मारकत्वेनोद्वीप- कत्वात् लशन+ममितानीत्यर्थः:: the gist is that the rumbling cl. uds reminded Rama of his beloved and with difficulty he could pull on with them. Compare here मेघदून-'मेगालोके भवति मुखिनोऽप्यन्य थावृत्तिचेतः । फण्डाश्लेषमयिनि जने किंपुनरसंस्+At the sight of the clouds even the mind of one enjoring matrimonial joys changes, thut their would be the condition of cae rho is eager for embracing one's wife and is, yet, far away from ·मैं ५८ रघुवंशे- Grammatical Notes:--उपगूढ is from उप+ गुह, क्तः नपुंसके भावे क्तः । गुहाविसारीणि । गुहा+वि+स घिनणं (इन् ) अतिवाहितानि : = अति+ वह + णिच् + Past Passive Participle. Hindi Translation:-हे भीरु ! जहां पर पूर्व में अनुभव तेरे कम्पसहित आलिङ्गन को स्मरण करते हुए, गुहा में फैलने वाली बादल की गर्जनाओं को बड़ी मुश्किल से बिताया था। English Translation :-Timid one 1 where recoller? ing those embraces of thine that wore, accompained for (amorons) trembling and were enjoyed by me before I could, hardly do away with the cave resounding roar! of the clouds. (The new Kandalas budding afresh imitated the charm of your eyes reddened by the smoke of the nuptial fire). आसारसिक्तक्षितिवाप्पयोगात् । मामक्षिणोत्तत्र विभिन्नकोशः॥ विडम्न्यमाना नवकन्दलैस्ते । विवाहधूमामणलोचनश्रीः ॥२६॥ Prose Order:~-तत्रासार सिक्तदितिवापयोगाद विभिन्न कोश नयान्दलविदम्म्यमाना ते विवाहमारूणलोचनश्रीमिशिणीव । मध्या-तत्र माल्यवति पासारसिक्ततितिवाप्पयोगात्। प्रासारो धागसम्पातस्तेन सिक्ता क्षितिस्तस्या उत्थिती वाष्पस्तस्य योगात् सम्यन्धान विभिन्नकोशैयिमिन्नाः स्फुटिताः कोशा येपान्तः कन्दलैबिडम्यमानानुक्रियमाणा ते विवाह:

·. , त्रयोदशः सर्गः। ५६ नगरुणलोचनधीविधाहार्थोधूमस्तेनारणे ईपक्त लोचने तयोः श्रीः शोभा मामक्षिणादहिनात् । नवकन्दलंदलानि धारावृष्टि- निषिक्त भूमिसमुत्थिावाप्पग्रस्फुटितानि मां घिवाहान्निसमुन्धित धूमपुजकलुषितारणिता: तव दृष्टिशोभाया स्मारयन्तिस्मेति मावः। सजीविनी-कासारेति । यत्र झे, विभिन्नकोशः विक- सितबाटमलेः, नवयन्दलैः कन्दलीपुष्यैः। अरणवर्णैः, प्रासारण धारासम्पातेन ! "धारासम्मान श्राखार:,"इन्यमरः । सित्तायाः सितेः बाप्पम्य धमवर्णस्य, योगान् हेतोः विडम्ममाना अनुत्रि- चमाणा, ने विवाहधमेन अरुणा लोचनधीः, सादृश्यात् गमय- माणा इति शेपः. माम् अक्षिणात् श्रपीडयत् ॥ Literary Votes:--The figure uord is TATTI Remembrance, llore the vapours are care We fermolifth orificial fire wired it lupitial rita rend the Kondalas to the c!es. Tie tamparijus is ii luit recondite. Gyan.untilotte:-सितानि+].]". I' विधायमाना = धि - रम् + य - मान+या । Pancit. Particit सारसारित तितिक्षापयोगान् । हारमाए वितायाः शिरोपर योगान् । एक दिन यो । विदिताः पाशा पातः । दा । दिमाग पानी विकास विचाराधो दियादा भारदारकीच मान: IPor - -- rieी चादर ·- ६० रघुवंशे- English Translation :- On the same mountain, raddy beraty of your eyes caused by the smoke , the nuptial fire, being imitated by Kandala flotters. I abadding by a contact with the vapours arising from: earth showered over by the torrential rain. (Our eye observes the waters of the lake Pampa उपान्तवानीरवनोपगूढा- न्यालच्यपारिप्लवसारसानि ॥ दूरावतीर्णा पिचतीव खेदात् । श्रमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः ॥३०॥ Prose Order--दूरावतीर्णा दृष्टिः, नीना लषयपारिप्लवसारसानि श्रमूनि पम्पासलिलानि खेदात पिवतीय ॥ मध्या- दूरावतीर्णा दूरात् अवतीर्णा भुवं प्राप्ता दर्शनं उपान्नवानीग्वनोपगूढानि । उपान्तेषु प्रान्तेषु यानि नीराणां वेतसां बनानि तैरुपगूढानिपरिवृतानि । पारिप्लवसामान्या ईगद् लक्ष्याः दृश्याः +4 सारमाः पक्षिविशेग येपु नानि । श्रमून्येतानि पम्पासम्बन्धीनि जलानि खेदात् श्रान्तत्वात् पिबतीय । दूरध्वश्रान्तः कश्चित्पान्धः पिबति तदित्यर्थः । सञ्जीविनी-उपान्तति । उपान्तवानीरवनोपगूढानि पार घलयनच्छन्नानि, पालदयाः ईपत् रश्याः पारिलयाःचत्र मारसाः येषु नानि, अमूनि पम्पासलिलानि पम्पासरोजलानि दुरान् श्रवतीण मे दृष्टिः, अतएव खेदात पियति इय, विद्वानुमुत्सहते इत्यर्थः॥ Literary Notes :-उपान्त etc. accounts fi why the cranes could be discerned only slighti-

·No text on this page.

·सजीविनी-अत्रेति । अत्र पम्पासरसि, अन्योन्यस्मै ६२ रघुवंशे बन्दानि दूरान्तरवर्तिनाते। मया प्रिये सस्पृहमीक्षितानि ॥३१॥ Prose Order:-प्रिये अत्रावियुक्तानि सराणि रथाङ्गनाम्नां द्वन्द्वानि ते दृरान्तरवर्तिना मया सस्पृहमीसितानि । मध्या-प्रिये अत्र पम्पायाम्, अवियुक्तानि न संगतानीत्यर्थः । अन्योऽन्यदत्तोत्पलकेसराणि । अन्योऽन स्मै दत्तान्युत्पलकेसराणि यैः । वहु० । मिथो भोजनार्थ सन पितकमलकन्दलिकानीत्यर्थः । रथाङ्गनाम्नां रथस्याहं च नाम्नि येषां तेषां चक्रवाकाणां द्वद्वानि युगलानि ते त्वत्तो दूरा न्तरवर्तिना दूरेऽन्तरे विप्रकृष्टदेशे पम्पायां वर्तते तेन । मया सस्पृहं स्पृहयेय॑या सह यथा तथा ईक्षितानि सौत्सुम मवलोकितानीत्यर्थ । धन्यानीमान्यवियुक्तानीति ॥ दत्तोत्पलकेसराणि, अवियुक्तानि, रथाङ्गनाम्नां, चन्द्रानि, चक्र वाकमिथुनानि, ते तव दूरान्तरवर्तिना दूरदेशतिना मया, हे प्रिये ! सस्पृहं सामिलापम् ईशितानि तदानी स्वामस्मार्षम इत्यर्थः। Literary Notes :-मारिल concludes with तदा नी त्यामस्मार्पमिति भावः Ile means that the pnira of the 71.7179 reminded him of their own happy days of conjugal life, in contrast to his present separation fron Sita, Thus महिला has supplied the purport sumptuowly. 7:00! del that just as the husband and thor: sf: offer delicious ratable to each other and jizut, ass tisu: ob robots to take any things exalu Ciwan apart from thir; rither, in the same way but We

·No text on this page.

·. ६४ रघुवंशे- मध्या-माञ्च प्रत्यक्षा स्तनाभिरामस्तवकरभिनम्राम स्तनौ गुच्छकस्थानीयावत एव लताभ्रान्तिः । तन्वी कोमको तटाशोकलता तटऽशोकस्य लता तटस्थामशोकलतामित्यर्थः। त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या त्यामेवान्विष्यता मया प्राप्तेति मत्वेत्यर्थः। परिरन्धुकामः परिरब्धं कामो यस्य सः । बहु० । आलिखित मुत्कण्ठित इत्यर्थः । साश्रुरश्रुभिर्नेत्रजलैः सह विद्यमानः । श्रा निपिद्धो निराकृतः । नेयं सीता लतेयमिति कथयित्वेत्यर्थः । अनेन त्वद्वियोगे महती मे भ्रान्तिः समुत्पन्नेत्यर्थः । सीविनो-इमामिति । किं च, स्तनवत् अभिरामाभ्यां स्तवकाभ्याम् अभिननां तन्वीम् , इमां तटाशोकलताम् , अतः त्वत्प्राप्तिबुद्धया त्वमेव प्राप्तेति भ्रान्त्या, परिरब्धम् प्रालिशित कामः यस्य सः अहं, सौमित्रिणा लक्ष्मणेन, साश्रु निपिन नेयं सीतेति निवारितः । परिरब्धुकाम-इत्यत्र "तुकाममनप्सो. रपि" इति वचनात् मकारलोपः॥ Literary Notes :-The figure used here is called भ्रान्तिमान् or Delusion. It consists in one's mistaking a certain object for anothor. Tho bisir of the figure is a close" affinity betwcon the oir jects of comparison; the tender creeper will mistaken for star, the bunches for the breasti, andl the tenderness_also supplied a grount for thedelusion. Grammatical Notesi-17. 2017 লবা বলু। নানিমস্কানিদাস করনালিঃ स्नयाकी नाप्यामिनमाम् । तरपु० । पत्याशियुट्या ना प्रानिम्नम्या बुद्ध्या । नाका परिकामः । परिरj कामी मः। यह the cof the infinitive afilx तुम -

·No text on this page.

·६६ रघुवंशे- सपङ्क्तयः गोदावर्यास्तीरे स्थिताः सारसानां पंक्तयस्त्वां प्रत्युद्वजन्तीय तव स्वागतमिव ददतोत्यर्थः । सोधिनी-श्रमूरिति । विमानस्य अन्तरेषु अवकाशेषु, लम्यन्ते याः तासां, काञ्चनकिङ्किरसीनां स्वमं श्रुत्वा, मयूयश- ब्दभ्रमात् खम् आकाशम् , उत्पतन्त्यः अमूः गोदावरीसारस- पडायः त्वां प्रत्युद्बजन्ति इव ॥ Literary Notes :-अन्तरेपु means according to मलिल अवकाशेपु = botween gaps. The same, after सनं श्रुत्या, puts : स्वयूथशयभ्रमात्=mistaking it for the sound of thicir own llocks. Grammatical Notes:-विमानान्तरलम्विनीनां विमा नस्यान्तरेणु लम्बन्ते तासाम् । ताच्छील्ये णिनिः। काञ्चनकि- द्विणीनाम् कञ्चनस्येगाः काञ्चन्या ताश्च ताः किङ्किण्यस्तासाम् । कमंधां० । गोदावरीसारसपतयः । गोदावर्याः सारसानां पक्तयः । Ilindi Translation:- Ferratio ofru ij 0724/7| Es माने की घगिटयों की भानकार को मुन कर ऊपर उड़ती हुई गोगावरी नटन्थिन गारों की पंक्तियां तुम्हारा स्वागत मा करती है। English Translation :--Tho: florils of the crimes on these banks of the firlavnri rivor rise up listvinge beard the twinkliny, Four of things golden bolly lized in the maps vi this airy car. thinks tiny do solvy way of n Wilrommet च 10. (This Panchavati, seen by me after a long time, ciclights mc). বা ' নিমণ্ডি। অনুনগেলি।

·No text on this page.

·चिरकाल के रघुवंशे- indeed the proposed innovation would involve the blemish called gala as is said somewhere पेलवशब्दस्याद्याक्षरेऽश्लीले । Grammatical Notes :-For compounds sce मध्या above. कृष्णसारः कृष्णेन सारः according to Brahmachari's edition तृतीयेति समासः Hindi Translation:-कमर पतली होने पर भी तुम से घड़ों से जल दे दे कर बढ़ाये गये हैं आम के छोटे २ पौष जिसमें वह उन्नत मुखवाले विचित्र हिरनी से युक्त पश्चात् देखी गई यह पञ्चवटी मुझे आनन्द देती है। English Translation:--This Princhuvati, sean since vory inng with dappluck deur with their faces med berevrn-ward, and with its tender mango planta nourished Joy your wistering them with water in junt although you Jurns tous crudor-witintold (for the task), delights iny mini. (Herc fatigued by a hunt I slept in your lap). अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तः । तरनावानन विनीतवंदः ॥ रहस्यदुतसहनिपराणमूदी। म्मामि वानीरगृहेषु सुतः ॥३॥ Pr: Ories: ---वानुगाई मायानि नमानेन निीत. ४ - निपार : (a) मम ॥ দাশগ গগগ গাধা ফী গাদ সংস: ৪ :: শসা শসাখাসস कान पाना fruithiRTE: (थेतीमा या पानी पानी मिलान . ..

·प्रयोदशः सर्गः। चानीरकुजेनित्यर्थः त्वदुत्सङ्गनिपएणमूर्धातवोत्सानिपरण निविष्टो मूर्धा मस्तको यस्य सः एतेन विनम्मातिशयोध्वनितः तथाभूतः सन् सुप्तोऽहमिति स्मरामि । प्रत्यक्षमिव तदखिलं रहस्यवृत्त मम प्रतिभाति । ससीविनी-अत्रेति । अत्र पञ्चवट्यां, गोदा गोदावरी तस्याः समीपे अनुगोदम् । अनुर्यत्समयेत्यव्ययीभावः। मृग- यायाः निवृत्तः, तरङ्गवातेन विनीतखेदः, रहो रहसि अत्यन्त- संयोगे द्वितीया । त्वदुतलनिपरणमूर्द्धा सन् , अहं, वानीर- गृहेषु सुप्तः स्मरामि । वाफ्यार्थः कर्म । सुप्त इति यत् तत् स्मरामि इत्यर्थः॥ Literary Notes:--The rord अनुगोदं is sug. gestire of the idea that the place of their confidential sittings was cool and shady. त्वद्वत्सङ्ग etc, likerise suggests that there was a perfect accord and complete confidence between Sita, and Rama. Grammaticsl Notes:-अनुगोदं गोदायाः समीपे । गोदा गोदावरी । नामग्रहणे नामैकदेशग्रहणम् | Even the part of name can be used for the hole. अनुर्यत्समया । The word अनु is compounded in the sense of approximity. The compound is Aryayi Bhara, मृगयानिवृत्तो मृगयाया निवृत्तः। तरङ्गवावेन विनीतखेदः, see मध्याः abore. रहत-in secrees, priracy मल्लिo adds 'अत्यन्तसंयोगे द्वितीया (in रहस्) The second class (द्वितीयाविभक्ति ) is used where the sense of a close approximity is intended in ·७० . रघुवंशे- be conveyed. In the conclusion af to includes fine remarks on the syntax of the closing half of the stanza, Says he : 'वाक्यार्थः कर्म । सुप्त इति यत्तत् स्मरामीत्यर्थः। The sum and substance is that the purport of the sentence here is the object of the verb स्मरामि । Hindi Translation:--यहाँ गोदावरी के निकट शिकार से लौट कर, तरङ्गों की हवासे थकावट दूर कर, एकान्त में तेरी गोद में शिर रख कर वेत के कुलों में सोया था, यह मुझे याद है। English Translation. I remember that I slept in peace placing my head in your lap, here near the Godavari in the canny bower, and also that my fatigue disappeared (This is the hermitage of Nahusha). भ्रूभेदमात्रेण पदान्मघोनः। प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकार ॥ तस्याविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोः । भौमो मुनेः स्थानपरिग्रहोऽयम् ॥३६॥ Prose Order:-~यो अभेदमात्रेण नहुपं मघोनः पदाव प्रम शांचकाराविलम्भःपरिशुदिहेतोः तस्य मुनेः भौमोऽयं स्थानपरिग्रहः । · मध्या-योऽगस्त्यो भूभेदमात्रेण भ्रुवोर्भेदो भङ्गस्तन्मात्रे तावतैव नान्येन शापादिना नटुपं राजानं मघोनः पदात् स्थ नात् । इन्द्रासनात् प्रभंशयाञ्चकार तस्याविलाम्भःपरिशुद्धि हेतोराविलञ्च तदम्भो मलिनं जलं तस्य परिशुद्धः पावित्र्य हेतोः कारणस्यागस्त्यस्य मुने भौमः पार्थिवः पृथिव्यां स्पि- वायंस्थानपरिग्रहः स्थानमेव परिग्रह प्राथमपदमिदमिति भाव --

·No text on this page.

·In the end मल्लिक adds; दृश्यते%Dis seen, hermi
७२
रघुवंशे-
tage). He further suggests that the adjectira
to indicates that there is also a celestial place
of अगस्त्य in addition to this terrestrial one.
Grammatical Notes :-भूभेदमात्रेण = ध्रुवो भेर
एव तेन । मघोनः genitive singular of मघवन्. A
peculiarity of Kalidāsa is to be noticed here, viz.
that he has separated the Verbal form प्रभ्रंशया-
from its adjacent part in which is arbi.
trary to the current grammatical norm.
श्राविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोराविलं च तदम्भः कर्मधा० तस्य
परिशुद्धहेतोः । तत्पु० । भौमः भूम्यां भवः। भूमि+अए ।
स्थानपरिग्रहः । मल्लिक here gives excellent gramme
tical notes : परिगृह्यते इति परिग्रहः। This can be
derived from परि + ग्रह + अप्. Then स्थानमेव परिग्रह
Hindi Translation:--जिसने भौंह की मरोड़ मात्र से
नहुप को इन्द्र के पद से गिरा दिया, अपवित्र जल की शुद्धि कर
देने वाले उन (अगस्त्य) मुनि का यह भूमिस्थित आश्रम है।
English Translation. This is the terrestrial about
of that sage who with a frown only pat 9999 out of the
position of Indra and who is the cause of the purificatio
of the dirty waters.
(I became light-hearted at inhaling the fragrance
put forth by the sacrificial smoke)
ग्रेताग्निघूमाग्रमनिन्धकीत्तः।
तस्येदमाकान्तविमानमार्गम् ।।

·No text on this page.

·स्वार्थ तल । पृषोदरादित्वादेत्वम् । The तल is rednnd that proposed by us is simple and straight-for radco of tho oblations (mixed ap) and which has obstruck ७४ रघुवंशे- Ta from fer is an irregular formation. culingo रजसा विमुक्तः । रजोगुणात् विमुक्तः' says मल्लिनाथ ।। this expoundation is somewhat stretched oz. ward. Hindi Translation :प्रशंसनीय यशवाले (अगस्त्य की) विमानमार्ग से भिड़ने वाली हवियों की गन्ध स सुगन्धित इस अग्नित्रय के धूमों की शिखा को सूंघ कर नीरज आत्मा हलका होगया है। English Translation:--My soul-free from इंजन attains to lightooss having taken a smoll of tho tops the trio of the (sacred) fires-the top which has a fras मेरा o (Tho aboyo fires ar . ed tho passage of the aorial car. maintained) by that (sago) of praiseworthy famo. (This pleasure-pond of Satakarni surrounded by dense woods looks like the lunar disk overclouded). एतन्मुने निनि शातकर्णः। पञ्चाप्सरो नाम विहारवारि ।। आभाति पर्यन्तवनं विदुरात् । मेघान्तरालक्ष्यमिवेन्दुविम्बम् ॥३८॥ Prose Order:-हे मानिनि ! एतन्यासका मुनेः पयार नाम पर्यन्तवनं विहारयारि विद्वगन्मेघान्तरालश्यमिवेन्दुलिम्बमामाति ॥

·No text on this page.

·merit मुनि का वनों से परिवेष्टित, पञ्चाप्सर नामक क्रीडा-सरोवर जो कि दूर से मेघों के मध्यस्थित कुछ २ दिखलाई देने is tbe pleasure-pond of garu sorrounded by forests. This is indistinctly visible like the lower .(The same sage fell into the net of the beauty चरन् कुरा कयलयन् स शातकणिर्माम पिः समाधिमीते- ७६ रघुवंशे- that according to some writers, it is a give such Adjectives as fatere to such Nonn वारि । Compare his क्रीडासरो हेमाङ्गदादयः । Hindi Translation हे मानवति ! यह र : चन्द्रमण्डल के सदृश प्रतीत होता है। English Translation. Self-respecting one !I+ disk among the clonds. of the five nymphs.) पुरा स दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिः। चरन्मृगैः सार्धमृषिर्मघोना । समाधिभीतेन किलोपनीतः। पश्चाप्सरोयौवनकूटवन्धम् ॥३६॥ Prose Order-~-पुरा दर्भाङ्कुरमात्रवृनिमगैः सार्धं चरन् र ऋषिः समाधिभीतेन मधोना पश्चाप्सरीयौवनकूटवन्धं नीतः ॥ मध्या-पुरा पूर्व मदर्भाड्फुरमात्रवृत्चिदर्भस्य कुरा स्याङ्कुरा अग्रभागा एवेति दर्भापुरमात्रं तद् धृतिर्यर सः । कुशाङ्कुरमात्रेण जीवनं वर्तयन् । मृगैहरिणः साय समाधियोगसाधनं तस्माद् भीतेन तपासिद्धोऽयं मामिन्द्रासना 4.

·No text on this page.

·- . the sense 1 For । prefixed to them. The one peculiarity of the English Translation.--In times gono ty, that art of the deer that wanderar and grazed (alont nymphis unt npon (liim) by Indra terrificil by his neli- रघुवंशे- Grammatical Notes:~ 'get'; indeclinable i of 'once'. दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिः poundation, consult मध्या above. मघोना she be declined in all the cases. समाधिभीतेन सम ीतस्तेन । पञ्चमीतत्यु० । 'पञ्चमी भये' इति पञ्चमा समाधि is from सम् +या+धा+किः । उपसर्ग घोः कि The roots T and take fefii to form a doua from them provided they have some prepe derivates from this fe is that they all are bl.a. line of gender, though apparently they look like the Feminine nouns in इ । यौवनम् is from युयन। यौवनम् । प्रत्ययः । ऐकहायनः means a yearling. Hindi Translation:-पूर्व, कुश के अङ्कुरों मात्र अपना निर्वाह करने वाला, मृगों के साथ चरता हुआ वह ऋषि समाधि से डरे हुए इन्द्र से पाँच अप्सरायों के यौवन के जाल में फॉस लिया । living exclusively upon tho sprouts of Kust graus in company fell into the docuiving shares of tho youth of the fiya tations. श्रण । यूनो मायो हायनान्तयुवादिभ्योऽणिति , (The sound of the tabor of this sage is caught and re-echoed by the top-chambers of the Puspaka).

·No text on this page.

·'पुरा'; indeclinable : the sense prepnsitis derivates from this fe is that they all are Masca of the deer that wandered and grazed (about रघुवंशे- Grammatical Notes:- of 'once', दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिः । Fr. poundation, consult मध्या above. मघोना' be declined in all the cases. समाधिभीतेन र्भातस्तेन । पञ्चमोतत्यु० । 'पञ्चमी भये' इति पञ्चमी समाधि is from सम्+श्रा+धा+किः । उपसर्ग घोः कि The roots T and T take fei to form a ten from them provided they have some prefixed to them. The one peculiarity of tt line of gender, though apparently they look lik the Feminine nouns in इ । यौवनम् is from युवन अण् । यूनो मावो यौवनम् । हायनान्तयुवादिभ्योऽखि प्रत्ययः। ऐकहायनः means a yearling. Hindi Translation:-पूर्व, कुश के अङ्घरों मात्र अपना निर्वाह करने वाला, मृगों के साथ चरता हुआ वह ऋ समाधि से डरे हुए इन्द्र से पाँच अप्सराओं के यौवन के जाल फाँस लिया। English Translation.-In times gone by, that says living exclusively upon the sprouts of Kusa grass in company fell into the deceiving shares of the youth of the for nymphis set upon (him) by Indra terrified by his met tations. (The sound of the tabor of this sage is caught and re-echoed by the top-chambers of the Puspaka).

·प्रयोदशः सर्गः। Such ungrammatical proposals really excite Wonder and laughter. The same gives fire to भज् to arrive at the the form भाज् which is preparderatingly wrong. भजो रिवः is actually the, aphorism and the real affix is fra: Then again the same author perceives प्रसक from प्र+ सज् which likewise is entirely inadmissible. We also cannot understand what is the use of dragging in the safe sa to get the word and not derire it from plain मृद् +अनः। Hindi Translation:--गुप्त महल में विराजमान उन शातकणि के होते हुए संगीत के मृदङ्ग की ध्वनि आकाश में पहुँच कर पुप्पक की अटारियों को क्षणभर के लिये प्रतिध्वनित कर रही है। English Translation:-The sound of the tabor of the musical concert held in the submerine palace of that sage, rises bigh up to the heavens and reverbrates the top-chambers of Pushpaka, though for a moment only. (There another sage, Sutikshna by name is practising austerities) हविभुर्जामेधवतां चतुर्णाम् । मध्ये ललाटन्तपलप्तसप्तिः ।। असो तपस्यत्यपरस्तपखी। नाम्ना सुतीदएरचरितेन दान्तः ॥५॥ Prore Order:-नाम्ना गुप्तीएरधरितेन दान्तोऽसायपरमत- Avai तुला विभुजां मारे ललाटतपासातपरति ।

·practise ponance and are engaged in austeri:
live nymphs and had been beguiled from his part
Honce no blemishica abovc roferred to con!
TRITT is a top-house, and sfaer, l'ominius
stands for ceho. By the way, it may lo point
out thit tho wore it is Masculino and Hanna
571 Trit, Active Participle ril21+
iz sh white-wash. ITT is from TT +
TE
dinita ciklinke ind in liniye. Il gives -
tyan
concert = here is लोक विरुद्धं or शास्त्र विरुणम् ।
cause both these latter do not warrant the.
of such pastimes for the sages and those 15
It is clear that the sage described here hadis
en into the rict of the youthful charms of
found in this stanzn.
Fefita quotes. "Era fotida", and
sfirana aferentals' 5749TI I both; rojicetively
wine both
Cirmation! Notes:--safe a =
$14: iarrt. = 9-4717. TH:Sotive, sferan - Afm
pulit?! TAL 1.7777 ari nne Creatif
PETE'D': derivation portabic lay Brahmwing
ar
Hi, icbongotation and the form would happesut
afirhitili v f af.ram, 1990 whirde werkel , ***
tine: 70 Hry
**!!;,,; .: +64 mitry in this fok3', 7* ***

·प्रयोदशः सर्गः। Such ungrammatical proposals really excite wonder and laughter. The same gives रिष to भज् to arrive at the form भाज् which is preparderatingly wrong. Hat fuer: is actually the aphorism and the real afir is fia: Then again the same author perceires प्रसक from H+ सज् which likewise is entirely inadmissible. We also cannot understand what is the use of dragging in the उणादि प्रगच् to get the rord मृदङ्ग and not derive it from plain नृद्+अङ्गः । Hindi Translation:-गुन महल में विराजमान उन शातकर्णि के होते हुए संगीत के मृग की ध्वनि आकाश में पहुँच कर पुप्पक की अटारियों को क्षणभर के लिये प्रतिध्वनित कर रही है। English Traaslation:--The sound of the tabor of the musical concert held iu the submerine palace of that sage, rises high up to the heavens and rererbrates the top-chainbers of Pushpaka, thoagh for a moment only. (There another sage, Sutikshna by name is practising austerities) हविभुर्जामेधवतां चतुर्णाम् । . मध्ये ललाटन्तपलतसप्तिः ।। असौ तपस्यत्यपरस्तपरखी। नाम्ना सुतीपणचरितेन दान्तः ॥४॥ Prore Order:-माना तोपर परितेन दन्तो एका जुर्ग जिम लहारनपलहरूहि तपते । ६ ·२ । । अपरः तपस्वी . एध. रघुवंशे- मध्या-नाना सुतीक्ष्णः सुतीक्ष्णनामकश्रचरितेनाचारण दान्त इन्द्रियविजयी । असावयमपरस्तपस्वी तापसः पवता- मिध्मप्रदीपितानां चतुणा हविर्भुजामनीनां मध्ये ललाटन्तपः सप्तसप्तिः । ललाटन्तपतीति ललाटन्तपः मूनस्तापकः । अत्यु इति यावत् । सप्तसप्तिः सप्त सप्तयोऽश्वा यस्य स सूर्यो यस स सुतीक्ष्णस्तपस्यति तपश्चया चरति । सोविनी-हविरिति ! नाम्ना सुतीक्ष्णः सुतीक्ष्णनामा, चरितेन दान्तः सौम्यः, अलौ वताम् इन्धनवताम् । "काष्ठं दाविन्धनं त्वेधः" इत्यमरः । चतुण हविर्भुजाम् अग्नीनां मध्ये, ललाटं तपतीति ललाटन्तपः सुर्य्यः। असूर्याललाटयो शितपोरिति खश् प्रत्ययः, अरुषि- दित्यादिना मुमागमः । ललाटन्तपः सन्, तपस्यति तपश्चरति । कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोरिति व्यङ्, तपसः पदश्चति वक्तव्यम् ॥ Literary Notes:~ दान्तः is one who has a full control over his sense-organs. The cribed here is technically called sanft in which five fires are used. The fires are kindled and. regularly maintained upon the hearth and burn around the practitioner and the sun becomes the fifth one. माघ has rightly pointed out: 'तेजस्त्रि मध्ये तेजस्वी वीयानपि गण्यते । पञ्चमः पञ्चतपसः स्तपनो जातवेदसाम्='the powerful one, although farther, is counted among the mighties. The sun becomes the fifth fire for one who practises a Fire-fire' penance.' penance des.

·। sage प्रयोदशः सर्गः। tord sa means an equal half part and is used in neuter gender. Sars मल्लि- 'पुस्योऽधं समेशके। मल्लि supplies बभूवुः after प्रलं समर्थानि । Grammatical Notes:-जनितेन्द्रशङ्गम् । जनितेन्द्रस्य गदा येन तम् । बहु० । प्रहित = प्र+धा+क्तः। विनम-वि+ नमः । बनर्थे कविधानम् । The deriration proposed by Brahmachāri is absolutely wrong. He gives affix घञ्। English Translation.—The ainorous plars of the damsels of the Gods, the liners sat.with craft, thiesa all things could no: disiarb ihis orho freightenel Indra. Hindi Translation:-हाससहित चलाई हुई पांग्यों वाली, कपट से कुछ, २ दिखाई गई हैं मेखला जिन्हों में ऐनी, अपातयों की बिलाल-चटायें: इन्द्र को भयभीत करने वाले इन (मुनीदण) को विगाड़ न सकीं। (Hc lifts his right hand in order to accord us a cicomc.) एपोऽक्षमालावलयं गाणन् । कण्डपिनारं पुरारचिल्लायम् ॥ ने में जमृदयातुः । करं प्राध्यमिनः प्रयुटतः ॥४३॥ tor::miTESTER कर * भुई Erice: राए हरदमार:-

·No text on this page.

·प्रयोदशः सर्गः। rrord a means an equal hali pari and is used it neater gender. Saxs मलिः 'पुस्यधाऽयं सशके। महिSUrties आभूवुः after अतं समयांनि । Grammatical Notes:-जनितेन्द्रशम् । जनितेन्द्रस्य शक्षा येन तम् । प० । प्रहित प्रधा+का विनम-वि+ नरामय कविधानन् । The derivation propesei br Brahmselari is absolutely wrong. He gives affix पञ्। Eaglish Translation. Ite ovos plass of the dese's cibe Gois, ite glaces sai tri: caki, these withings cr: Re: caster his age rio freigntered Intra. Hindi Translation:--हाससहित चलाई हुई आंखों वाली, कपट से बुद्ध दिखाई गई हैं मेखला जिन्हों में ऐसी, अप्सराओं की विलासबेटायें: इन्द्र को भयभीत करने वाले इत्त (सुनीरण) लो विगाड़ न सकी। (He lifts tis right hand in order to accord as a welcome.) एषोऽक्षमालावलयं नृगाणाम् । करडपितारं कुशचिलावम् ।। सभाजने मे भुजमूर्ध्वयाहुः। सव्येतरं प्राध्वमितः प्रयुक्त ॥४३॥ Prese Order:-इत गरेोऽदनाला मुगारांकड़- पितरं कुशिविता सभेतर मु मे समाग्ने प्रायमपुते । मध्या-इतोऽस्मिन्यतमप्रदेशऊर्ववाहुरुषों याहू यस्य सः। भुजाधुजैः कृत्वा उपत्यन् , एष नुतीयः । अक्षमाला- ·रघुवंशे- लयमक्षाणां रुद्राक्षाणां माला जपमालैव वलयः फटकं यस्मिन् तम् । कटकं वलयोऽस्त्रियाम् । मृगाणां फण्डयितारं खर्जकम्। कराडूविनोदसाधनीभूतम् । एतेनास्याहिंसाप्रतिष्ठितत्वं ध्वन्यते यथाह भगवान् पतञ्जलिः 'अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैर त्यागः' इति । कुशसूचिलावं कुशानां सूचिरिवाग्रभागस्तं लुनाति मुखानि तानि मृगाणां मा विध्यन्निति स्वयं घा तद्भक्षणार्थ सूवि. तीक्ष्णाग्रभागनिराकरणेन कुशानामाहारयोग्यतासम्पादनाय । सव्यतरं सव्यात् वामादितरोऽन्यो दक्षिणस्तं भुजं करम् । भुजन्युजौपाण्युपतापयोरिति निपात्यते। भुज्यतेऽनेनेति भुजः। मे मम सभाजने सत्करणे प्राध्वं अनुकूलबन्धनं कृत्वा प्रयुङ्क्ते। तथा बध्नाति यथा तदुत्थापनेन मे संभावना तेन क्रियत इति स्वारस्येन प्रदर्शितं स्यात् । सजीविनी:-सञ्जीविनी एष इति । ऊर्ध्वबाहुः, एपः सुतीदणः, अक्षमालैव घलयं यस्य तं. मृगाणां कण्डयितार कुशाः एव सूचयः ताः लुनातीति कुशसूचिलावः तम् । फर्मणि अण इत्यण् । एभिर्विशेषणैः जयशीलत्वं भूतदया कर्मतमत्वञ्च घोत्यते । सव्यादितरं दक्षिणं, भुजं मे मम, सभाजने सम्मानिमित्त । निमित्तात् कर्मयोगे, इति सप्तमी । इतः प्राध्वं प्राकृतानुकूलयन्धं प्रयुक्त । Literary Notes:-मलि suggests three points to be deduced from the three ndjectives, (:) 5557 याहुः (२) मृगाणां करयितारम् (३) कुशसूचिलायम् । From the first he infers that the sage has gain. ed a complete victory over his physical body, the second that he took pity on the wild deer, and the third that he was capable of good -

·No text on this page.

·रघुवंशे-
लायमक्षाणां रुद्राक्षाणां माला जपमालेव वलयः कटकं यस्मिन्
तम् । कटकं वलयोऽस्त्रियाम् । मृगाणां फराडूयितारं सर्जकम्।
फण्डविनोदसाधनीभूतम् । एतेनास्याहिंसाप्रतिष्ठितत्वं ध्यत्यते
यथाह भगवान पतञ्जलिः 'अहिंसाप्रतिछायां तत्सनिधौ पैर
त्यागः' इति।
पुशपबिलावं कुशानां सूचिरियानभागस्तं लुनाति गुणानि
नानि मृगाणां मा विष्यनिति स्वयं पा तद्भक्षणायं शुचिः
নাগমনিন হানামাছঘাষণানাথ।
गगंवा गव्यात् घामादितरोऽन्यो दतिगाम्तं भुजं फरम्।
गुमशुजी पागगुमनापयोरिति निपात्यते। भुज्यतेऽनेनेति भुजः
मग मानने को प्राप्यं अनुकुमपन्धनं त्या प्रयुइन।
না শনানি সগ নগণন ম শায়না মন নিন
म्नान प्रदर्शितं म्यात् ।
मालिनी रात्रीविनी एप इति । अयातुः, पर
तुलीगण, समालेर गलयं यम्गतं. गुगागां कगडगिना
मागग ना तुनानीति शामिलावः नग । कति
सगरण ! : जगशील भूतदया कर्मानमा
। मयादिना दक्षिण, भुज मा, मगाने
निन । निगान गान तिमी ! मा
भावाना।
.

·प्रयोदशः सर्गः।
and noble actions. That gyeti = utilises after ty-
ing in a way--farourable to.
Grammatical Notes:-कण्डूयितारम् = कण्डू+यक्
+तृच । करड्ञ् गात्रविधपणे to rub the body. करड;
वादित्वाद्यक् । कुशचिलावम् -the compound is known
as उपपदः। तावम् = लू + अण् । 'कमण्यण इत्यण' says
मल्लि० सभाजने। the सप्तमी used in the sense of
cause, thereby denoting, 'for vel-coming me'.
Area = fastened farourably. Brahmachāri gires
the deriration as :: प्र+श्रा+ध्वन् to sound + उम्
affis. This is more than grotesque. We can
not trace it in any grammarian,
Hindi Translation:-ऊपर को हाथ उठाये यह मुनि
जप-माला के कड़े युक्त, मृगों के खुजाने वाले कुशा की नोकों को
तोड़ने वाले (अपने) दक्षिण वाहु को मेरे सत्कारनिमित्त अनु-
कूलता सहित वाँधकर प्रयुक्त कर रहा है।
English Translation.-Haring lifted his hands up,
the sage, uses his appropriately united right hand in my
bonoar-the band-rith a bracelet in the form of a rosary
and with which be rubbed the bodies of the deer, and
tore off the needle like (sharp points) of the Kusha grass.
(My salute he accepts with a nod of his head.)
वाचंयमत्वात् प्रणतिं ममैपः ।
कम्पेन किञ्चित् प्रतिगृह्यमूर्ध्नः ।।
दृष्टिं विमान-व्यवधानमुक्ताम् ।
पुनः सहस्राचिपि सन्निधत्ते ॥४४॥

·मद रघुवंशे- लयमक्षाणां रुद्राक्षाणां माला जपमालेव वलयः कटकं यस्मिन् तम् । कटकं वलयोऽस्त्रियाम् । मृगाणां कराडूयितारं खर्ज कम्। कण्डूविनोदसाधनीभूतम् । एतेनास्याहिंसाप्रतिष्ठितत्वं ध्वन्यते यथाह भगवान् पतलिः 'अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ पैर. त्यागः' इति । कुशसूचिलावं फुशानां सूचिरियाग्रभागस्तं लुनाति मुखानि तानि मृगाणां मा विध्यन्निति स्वयं पा तद्भक्षणार्थ सूचि तीवणाप्रभागनिराकरणेन फुशानामाहारयोग्यतासम्पादनाय । सव्येतर सव्यात् घामादितरोऽन्यो दक्षिणस्तं भुजं फरम् । भुजन्युजी पाण्युपतापयोरिति निपात्यते। भुज्यतेऽनेनेति भुजः। में मम समाजने सत्करणे प्राध्वं अनुकूल यन्धनं कृत्या प्रयुक्तः । तथा यत्नाति यथा तदुत्थापनेन में संभावना तेन नियत इति मनारम्यान प्रदर्शितं म्यात् । सजीविनी:-सीविनी पप इति । ऊर्ध्वयाहुः, एप गुनीचरणः, शहामानव पलयं यस्य तं. मृगाणां कगडयितार कुशाः पय गचयः नाः मुनातीनि फुशगूचिलायः तम् । कर्मणि अगा इत्यण । पामिविशेषगरी जयशीलत्वं भूतपया कर्मा दामन घान्यत । सल्यादितरं दिगां, भुज में मम, मम्मानिमितं । निमितान कर्मयोग, इति सामी । इतः प्रावं पाकतानुकुलयन्धं प्रगुएन । . मामात्र ·प्रयोदशः सर्गः। (२) व्यवधानमुक्ताम् (३) सनिधत्ते । Te shall here dis- Less only these points. वाचंयमः चाचं यच्छतीति । कायम् । The derirate is irregularly derired. Parini gires a full separate aphorism, riz., 'वाचं- एमपुरन्दौ । The irregularity of the word consists in its retaining the termination of the se cord class singular, riz., अम् (aster वाच् ). The Merivate gre met with in the same aphorism . should also be taken a note of. (२) व्यवधानमुक्ताम् व्यवधानान्मुक्षाम् । श्रपेतापोडमुक्तपतितेतिसमासः (३) सन्नि- धत्ते सन्यग् धत्ते = fixesfirmls. Generally the pair of the prepositions Frage and fã, then prefixed to Et modifies its sense to approximation. But here the rerb has been used is transitire one. Therefore the meanings 'सन्यम् धत्ते । Hindi Translation:-यह नौनी होने के कारण, तेरे प्रणाम को कुछ सिर हिला कर स्वीकार करता है तथा विमान के बीच में जाने से रुको हुई किन्तु (हट जाने से) छूटी हुई दृष्टि को पुनः सूर्य में गड़ा रहा है। Esglish Translation: The same owing to his beinn beroted to the root of quietude accepts my alcte with 3 mill not of head. He Eres fironls his haze cres 02 ibe thorsand-stred som-the gore freed from the interferencontaeropine. (This is the holy Sanctuary of Sarabhacga. He o cred his body also to the fiames.) अदः शरण्यं शरभइनान्नः । तपोवनं पावनमाहिता ॥

·रघुवंशे- Prose Order:-एप वाचंयमत्वान्मम प्रणतिं मनः विधिः- कम्पेन प्रतिगृत्स्य विमानव्यवधानमुक्तां दृष्टिं सहसाचिपि पुनः सन्निधत्ते ॥ मध्या-एष सुतीक्ष्णः । वाचंयमत्वात् मौनव्रता वस- म्वित्वात् । मम प्रणतिं प्रणामं मूनः शिरसः किञ्चित् कम्पेने पत्चालनेन । एतेनास्य गाम्भीर्यमप्रकम्प्यतता च ध्वनिते प्रतिगृह्य स्वीकृत्य विमानव्यवधानमुक्तां विमानस्य पुष्पकस्य व्यवधानात् क्षणमन्तरागमनान् मुक्तां दृष्टिं दर्शनव्यापार पुनः सहस्रार्चिपि सहस्राण्यचीपि यस्य तस्मिन् सूर्ये पुनरपि सन्नि: धत्ते नियोजयति। सीविनी:-याचंयमत्वादिति । एपः सुतीक्ष्णः, घाचं यच्छतीति वाचंयमःमौनव्रती । वाचि यमोबत इति खच्प्रत्ययः वाचंयमपुरन्दी चेति मुम् । तस्य भावः तत्त्वात् , मम प्रति किञ्चित् , मूनः कम्पेन, प्रतिगृहा, विमानेन व्यवधानं तिरो. धानं तस्मात् मुक्ताम् । अपेतापोढमुक्तपतितेति पञ्चमीसमासाः पुनः सहस्रार्चिपि सूर्य सन्निधत्ते सम्यग धत्ते इत्यर्थः। अन्यथा अकर्मकत्वासनात् ॥ Literary Notes:--The stanza contains a picr turesque description of Rama's how to the saint and the latter's response thereto. It also printhe the vivid scene of the interference of theacroplanı and its passing away nfter which the ascetic naturally resumed this fruster penanecs. The link here have in natural flow and are perfect spori Trir of प्रसाद quality. Grammatical Notr-o deals with sell tho rotsvorthy points in the stanza: (?) arina711 दृष्टि ·- .

·No text on this page.

·No text on this page.

·-
६२
रघुवंशे-
मेषु छायया आतपराहित्यसम्पादनेन :विनीतोऽपहृतोऽध्वनो
यात्रायाः श्रमः खेदो यैस्तेपु किञ्च भूयिष्ठसंभाव्यफलेषु भूषि
ठानि बहुलानि संभाव्यानि श्लाध्यानि रसरूपगन्धादिर्भिसै-
प्रशंसायोग्यानि फलानि येपान्तेषु । अमीषु तेषु पादपेषु तदा
श्रमवृक्षेषु पुत्रेषु पित्राज्ञापरिपालकेषु पुत्रेष्विव स्थिता ।
सञ्चीविनी:-छायेति
। अधुना अस्मिन् काले, तस्य शर:
भङ्गस्य सम्बन्धिनी, अतिथीनां सपर्या अतिथिपूजा । “पूजा
नमस्यापचितिः सपOहिणाः समाः" इत्यमरः । छायाभिः
अपनीतः अध्यपरिश्रमः यैः तेषु, भूयिष्ठानि घहुतमानि
सम्भाव्यानि श्लाघ्यानि फलानि येषां तेषु, अमीषु, पादपेषु
आश्रमवृतेषु, सुपुत्रेष्विव स्थिता, ततपुत्रैरिव पादपैरनुष्ठीयते
इत्यर्थः।
guests with fresh
Literary Notes:-The gist of the stanza is
that 'Sarabhanga served his
and tasteful fruits. But even in his absence the
trees he planted and nourished yield plentiful
fruits and thus, likc obedient sons, follow in the
foot-prints left behind by 'Surabhanga'. मलिक
has said very well towards the cluso:-- aegå fica
97agura = is executed by the trees like his
so many sons.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·रघुवंशे- मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे। मुक्तावली कण्ठगतेव भूमेः ॥४॥ Prose Order:-रानस्तिमितप्रवाहा विदरान्तरमायतन्न्येषा मन्दाकिनी सरिख नगोपफण्टे भूमेः फण्टगता मुसायलीय माति ।। मध्या-प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा प्रसन्नो निर्मलः स्तिमितो निश्चलश्च प्रवाहो धारा यस्याः सा। विदूरान्तरभावतन्यो । विशिष्टो यो दूरान्तरभावो दूरत्वं तेन हेतुना तन्यो सूक्ष्मतां गतेपा मन्दाकिनी सरिनदी-शिरोमणीभूता निगोपकराटे नगस्य पर्व तस्य चित्रकूटस्योपकराठे कण्ठतुल्य उपरिदेशे गता स्थिता भूमेः पृयिव्या कण्ठगता ग्रीवां प्राप्ता मुक्तावली मुक्ताहार इव भाति शोभते । सओविनी:-एपेति । प्रसनः निर्मलः स्तिमितः निस्पन्दः प्रवाहः यस्याः सा, विदूरस्य अन्तरस्य मध्यवर्त्यवकाशस्य भावात् तन्वी दूरदेशवत्तित्त्वात् तनुत्वेन अचभासामाना, मन्दाकिनी नाम काचित् चित्रकूटनिकटगा एपा सरित्, नगोपकराठे, भूमे, कण्ठगता मुक्तावली इच, भाति । अत्र नगस्य शिरस्त्वं तदुपकण्ठस्य कराठत्वञ्च गम्यते ॥ Literary Notes:-The stanza is a specimen of Kalidasa's mastery over the figure Simile. Keith has well said in his criticism on the poet: 'His forte lies in simile'. 'उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौर. यम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणा'-the traditional judgement passed on these four gems of Poetical Treasure house of India is true to every syllable. . r

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·१०० - रघुवंशे- पुष्परूपनिमित्तं विना एव. फलवन्धिनः फलमाहिएः वृक्षाः यस्मिन् तत् , अतएव, प्राविष्कृतोदनतरप्रभावम् , अत्रेः मुनेः, तपसः साधनं धनम् एतत् ॥ Literary Notes:- The ascetic is too wellknown to admit of ang elaborate introduction on our part. His wife get is the famous female character of Pauranic lore and of the greatest seminators of the sacred duties of wemen. She is moreover an example of what she preached to others, owing to her being also the most strict adherent of the sacred precepts regarding our ancient ladies. Grammatical Notes:- For compounds see मध्या । वन्धि = बन्ध् + इन् । Hindi Translation:-विना डराये धमकाये सधे हुए पशुपक्षियों वाला, तथा विना फूलों के फल उत्पन्न करने वाले वृक्षा से युक्त, उत्कृष्टतर तपस्या की महिमा से युक्त यह अत्रि का तपोवन है ?. English Translation-Younder is the penance-grove of Atri-the penance-grove the animals of which aro tamed without any entrapment and frightening and where the trees bear fruits without -howing the signs of flosters, and which, further, has manifested a greater potency (of penancial grandeur). (The Ganges of triple course was brought down upon here by Anaspoya).

·No text on this page.

·१०२ रघुवंशे- which has since passed into su proverb. We woulil like to suggest to the reader the classification of wives ncrording to their treatment of hus: bands as found in Tulsidasn where Räma and Sitãi mret. Anasooyâ and the latter instructs in the wifoly duties and devotion to her husband. Grammatical Notes:-सप्तर्षयः-सप्त च ते ऋषयः। दिक्संग्ये संशायामिति समासः। The numerical rrords and those meaning quarters', are compounded when the compound becomes a sort of proper name, c.g. सप्तर्पयः here. किल = so says tradition. For compounds see मध्या । प्रवर्तयामास-Caused to flon. प्र+वृत् + णिच् + लिट् ( Perfect ). लुङ् is अवीवृतत् or अववर्त्तत् । : . Hindi Translation:-इतिहास बताता है कि यहाँ अनसूया जी, तपस्वियों के स्नानादि के लिये. सप्तर्षियों के हाथों से जिसमें सुवर्ण कमल तोड़े गये तथा त्रिनेत्र महादेव के सिरका जो सेहरा वनी-उस गङ्गा को लाई थीं। English Translation --According to the tradition, Anasuya, forablutious of the sages, caused the Ganges to fior by this direction, the Ganges the golden lotuses in which wero plucked by soven sages nith their own hands and which is a mrland as it woro around the head of the three-eyed God Siva. (Even the trees here look to be absorved in deep meditation). वीरासनानजुषामृषीणाम् । अमी संमध्यासितवेदिमध्याः ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·... कोयं श्याम इति प्रतीतः ख्यातः। 'ख्याते रष्ट्र प्रतीत स्यात् पति कोशः। फलितः सफलः सन् वटो गारुडानां मणीनां क्षत इव विभाति विशिष्य भाति शोभते । हरितमणिनिचये विका रकमणिप्रकर इत्र रऊफलोपचितो हरितदलसदल- प्रार्थितः। तथा च रामायणे. "न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही सायमनवी । नमस्तेऽस्तु महावृक्ष! पारयेन्मे व्रतं पतिः"। गणः गारड़ानां मणीनां मरकतानां राशिः इव, मति has got 'तथा च रामायणे-न्यग्रोधं तं समुपागम्य वैदेही बाथ मत्रवीत् । नमस्तेऽस्तु महावृक्ष ! पारयन्मे व्रतं Till The essence is that Sita had asked a boon irun this tree to the effect that Rama niay.pass ihrough his ordeal successfully. The simile प्रयोदशः सर्गः। १०५ मध्या-यत्वया पुरस्तात्पूर्वमुपयाचितो वरं प्रार्थितः भारतानां सपनरागः पाराशरतमणिविशेपैः सहितः राशिः शायं विरोपतो मे दृष्टि वनातीत्यर्थः ॥ सोवनी-त्वयेति । त्वया, पुरस्तात् पूर्व, यः उपयाचितः । श्याम इति प्रतीतः स वटः श्रयं फलितः सन् , सपा- Literary Xotes:- On fan: = requested पति dopted here is brightly characteristics of Kulidasa. The tree is likened to an imagined heap of emeralds interspersed with rubbies. Grammaticalxotes:-गारुडानाम् गण्ड+घा सपनरागः । For expoundation sce मव्या । प्रतीत = afa+r+ail This word has two senses: (1) Wellknorn and () pleased. Hindi Translation:-पूर्व, तुमने प्रापित, इचान नान ने विरबात यह वही वटवृक्ष है जो कि फों से युक्त होने से पन्नों से युक्त मरफलों के टेरे-समान दीखता है ।।

·% 3D १०४ रघुवंशे- different accomplishments in Yoga. Consult any treatise on Gutt for details. Towards the close is given a full account of the posture called वीरासनम् in सञ्जीविनीः, viz. एकपादमथैकस्मिन् विन्यस्यो- रुणि संस्थितम् । इतरस्मिंस्तथा चान्यं वीरासनमुदाहृतम् । The definition is cited from afang: 1 Grammatical Notes:-ध्यानजुपाम् = ध्यानं + जुप- न्ते = ध्यान + जुप् + विप । समध्यासित = सम् + अधि+ श्रास्+क्तः । निवातनिष्कम्पतया। निवाताः = अविद्यमानो वातो यत्र । निष्कम्पा अविद्यमानः कम्पो येषु । शाखिनः शाखा+इन् । अत इनिठनौ। Hindi Translation:-aterna $217 Gia ata ऋपियों के, वेदियों के केन्द्रों में स्थित ये वृक्ष, वायु न होने के कारण निष्कम्पता से योगस्थित से प्रतीत होते हैं ।। English Translation—These trees of the ascetics absorved in ineditation by means of the postures of heroes look buried in concentration of mind owing to being airless and consequently destitue of motion-the trees gro the centres of the altars. (That is the Syamvata with its green foliage red fruits). • त्वया पुरस्तादुपयाचितो यः। सोऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः । राशिणीनामिव मारुडानाम् । सएमराणः फलितो विभाति ॥५३॥ Prose Order:--यस्त्वया पुरस्तादुपगचितः सोऽयं श्याम,इति प्रतीतो फलितो वटो गारुहानी मणीनी सपद्मरागो राशिरिव विभाति । ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·- २०६ रघुवंशे- English Translation-Requested by you erst-while, this is the saino well known Syamavara. Froit-ladden it: resembles a heap if cinaralds studded with rubbies. (The confluence of the holy Ganges and the Yamuna described). कचित् प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलः। मुक्तामयी यष्टिरिबानुषिद्धा ॥ अन्यत्र माला सित-पङ्कजाना- मिन्दीवरैरुत्खचितान्तरेव ॥५४|| Prose Order:-काचित प्रभालेपिभिरिन्दनीलैरनुविधा मुत्तामयी यतिरिव अन्यत्रेन्दीवरैरुत्सचितान्तरेव सितपङ्कजानां माला। मध्या -क्वचित् प्रदेशे, प्रभालेपिभिः प्रभा लिम्पन्तीति प्रभया वान्यल्लिम्पन्ति । स्वच्छायाभिरन्यपरिष्कारकैरिन्द्र- नीलैर्नीलमणिविशेषैरनुविद्धा जटिता मुक्तामयी मुक्तानिवद्धा यप्टिरिइव । अन्यत्र प्रदेशान्तरे । इन्दीवरीलकमलेरनु विद्धा विच्छुरितो सितपङ्कजानां पुण्डरीकारणां मालेच च गङ्गा- नुविद्धा यमुना यमुनासङ्गता च गङ्गा विभातीति वक्ष्यमाणे- नान्वयः। सञ्जीवनी-कचिदित्यादिभिश्चतुर्भिः श्लोक प्रयागे गङ्गा- यमुनासङ्गमं वर्णयति, क्वचिदिति । हे अनवद्याङ्गि ! पश्य यमुनातरङ्गैः भिन्नप्रवाहा मिश्रौघा, गङ्गा जाह्नवी, विभाति । केव ? कचित् प्रदेश प्रभया लिम्पन्ति सन्निहितमिति प्रभा- लेपिभिः इन्द्रनीलैः अनुविद्धा सह गुम्फिता मुक्तामयी यष्टिः इव हारावलिःइव, विभाति । अन्यत्र प्रदेशे इन्दीवरैः नीलोत्पलैः उत्तचितान्तरा सहनथिता सितपङ्कजानां पुण्डरीकाणां, माला इच, विभातीति सर्वत्र सम्बन्धः॥ *M .

·No text on this page.

·'शे- Prit. Ol.r:- FATE का. पनी लिलीता Agो प्रतिदिन । मन्या ॥ काबिमिर देशे निगममा विमगि मानगं नाम राग या लगानी गणि माता- नियर्थः । कामrinो कामाया नीलकामा माग्नेः गंगः गम्तहानी नया जिमाला । किशान्यत्र পাগালাগা কারাণসামী- जन्यं द्रव्यं । तेन दत्तानि लिखितानि पाणि मायांधानयो यम्पाम्नयाभूता पर चन्दन कलिता नन्दनेन कलिगता निर्मिता भुयो धरादेदपा भक्तिः प्रमाधनेय स्थिता। राजोवनी-कचिदिति ! कचित् कादम्यसंमगवती नील- हममरा प्रिय मानम नाम सरः येषां तेग लगानां राज. हंगाना, पंक्तिः इव । “राजांसाम्तु ते पञ्चरोलोहितः सिताः" इत्यमरः। अन्यत्र फालागमणा दत्तपत्रा रचितम करिकापमा भुवः चन्दनकल्पिता भक्तिः इव ॥ Literary Notes :-There are some precedents of the poetics. For instance as are said to live in the Manasa tank and they go to that lake in the time of the rains. 'जलधरसमये मानसं यान्ति/हंसाः' says Visvanīthn in his Sahitya Darpan. It was a fashion in olden times also that the ladies used sonie sort of porder to give a fair colour to their faces and the images of fishes and leaves of different types were printed on them in order to give them greater attraction. : Grammatical Notes:-भक्तिः is from भज+किन् noundations please consult TETT above. t-

·No text on this page.

·rgin-
| Am I ATशा गधा Arrar
योनि ॥
ithiry NO. : : --- Tin. ... .in .१,
titut: 1:11. The 11t. ....h:: Helly ... माह
1.: 1:valhint.timl,
(11111111! Mot...:: विनोन: :: विलो+रः ।
12. Act. Petitiple ता 1: A contrition
1. I0W : .: पन्तः । अग्नतामा in अालय
14 : } {: : rint.ity ::::: (
02t!: (Or inclicitmet
1. घान्द्रायो: froin चन्दमा + अ + attl is it:
intatil, Tulint. to 111..
llinali 'Trinition'-कभी लाया में विप अन्धकारों
मे चितकरी बनाई दुई चन्द्रिका मी, अन्या विटों में से कुछ
हाष्टिगोचर अाकाशवालो शरद ऋतु के श्वेत मयों की पंक्ति जैसी।
English Translation - a plain like the moonlight
spangbed by the cl.1rknent hillen in side, ist another pa
sembling the whitu autumnal clouds sligh:ly presenting a
viow of the sky through holes.
(Look, O Sita, at the same bearing a close afi-
nity to the form of Siva decorated with
cobras and ash-sweared).
कविच कृष्णोरंगभूषणेव।
भस्माङ्ग-रागा तनुरीश्वरस्य ।
पश्यानवद्याजि विभाति राना।
भिन्नप्रवाहा यमुना-तरः ॥५७॥

·No text on this page.

·११२ रघुवंरो- English Translation.-0 Fairlimi.ed one! look a the Ganges at places intermiogled with the waves of the Yamuna--hich shines like the ash-3 Teared body of Mahadeva with ornaments (on some limts) of the serpents. (Those who take bath at this confluence, get salration although devoid of true knowledge). समुद्रपत्न्योर्जलसन्निपाते। पूतात्मनामत्र किलाभिषेकात् ॥ तत्वाववोधेन विनापि भूयः । तनुत्यजां नास्ति शरीरबन्धः ॥५८। Prose Order:-त्र समुद्रपल्योल-ससिपातेऽभिषेकाप- तात्मनो तनुत्यना तत्वाववोधेन विनापि भूयः शरीरवन्धी नास्ति फिल ॥ मध्या-त्रास्मिन् प्रयागे, सुमुद्रपन्योः समुद्स्य पत्न्यौ पत्नीभूते गङ्गायमुने तयोर्जलसन्निपातेऽपां सङ्गमेऽभिषेकात् स्नानात् पूतात्मनां पूता आत्मानो येषान्तेषां पवित्रितान्तः- करणानां तत एव च तनुत्यजां तनुस्त्यजन्ति तेषाम् । शरीर- वन्धनाद् विमुक्तानां मुकानां तत्वाववोधेन विनापि तत्वस्या- वयोधो शानं मोक्षैकसाधनत्वेन सिद्धान्तितं तद् विनापि भूयः शरीरबन्धो जन्म-मृत्यू नास्ति न भवतः किलेत्यैतित्वे ।। ससीवनी-समुद्रेति । अत्र समुद्रपन्यो गझायमुनयोः, जलसन्निपाते सङ्गमे, अभिषेकात् स्नानात् , पूतात्मनां तनुत्यजा पुंसां, तत्त्वावबोधेन, तत्वज्ञानेन, विनापि, प्रारब्धशरोरत्या गान्तरं, भूयः पुनः शरीरवन्धः शरीरयोगः, नास्ति किल । अन्यत्र शानादेव मुक्तिः अन स्नानादेव मुक्ति इत्यर्थः ।। . .

·No text on this page.

·रघुवंशे- तत्र ताः क्रीडन्तीति व्यज्यते। ब्रह्मण: इदं ब्राह्मणम् । नस्त द्धित इति टिलोपः। ब्राह्म सरः मानसाख्यं, यस्याः सरय्वार बुद्धः महत्तत्त्वस्य अव्यक्त प्रधानम् इव, कारणम्, श्राप्तस्य वाचः प्राप्तवाचः वेदाः, यद्वा बहुव्रीहिणा मुनयः प्राप्ताः सत्याः वाचः वचनानि येर्पा ते, उदाहरन्ति प्रचक्षते ॥ Literary Notes :- The simile has been chosen this time from the field of philosophy. The apositeness thereof is clear from that even the gender corresponds in both. Brāhma-sarah is neuter, and the Avyakta also. Then सरयू is Feminine, and such is greater also. The Adjective निर्विष्ट cte.. speaks highly in favour of the idea prevalent among the literary circles that Kalidasa has a fondness for शृङ्गार । मल्लिक has 'तब ताः क्रीडन्तीति व्यज्यते' Grammatical Notes :-ब्राह्मम् = ब्रह्मन् + अण् । ब्रह्मण इदमित्यर्थे । मल्लि. puts 'नस्तद्धित इति टिलोपः' - the is dropped from Brahman. Affo has expounded the compound para: in two different ways : (१) 'श्राप्तस्य वाच आप्तवाचो वेदाः, वहुव्रीहिणा मुनयः; पचनानि येपान्ते'। The former is more acceptable . यद्वा (२) श्राप्ताः सत्या वाचो to us. Hindi. Translation:-प्रामाणिक वचनोंवाले, जिस (सरयू , देखो ६३ श्लोक) का, यक्षों की स्त्रियों के स्तनों से उपभुक्त सुनहरी कमलों की रेणुवाले ब्रह्माजी के (मानस) सरोवर को, बुद्धि का जैसे अव्यक्त, कारण कहते हैं ।

·No text on this page.

·१२० tyapim This point has noticeably escape the careful cyr of 17117783 also who takes the word in one songo only. Then, die inny also be an nde jective to In that caso it will suggest that islon of the laps of nurach being covored with dust nottied ovor the lovlies of the children while they nim nt. plny. Then in too hng two pronues; (1) a lap and (3) # vicinity (bunk, liere). The word prillit ton in likowinn, connotative of two anruninga (1) tho waters and (2) milk. T'lu: poitha mul inarrow of the whole ainte- 19ennt is that. Hinr'myao is like a common mure of ull tidur: differente coplas residing in 397r. Cirnomatical Notes : comm' The word 7777 linis the following meaning: (?) mother (2) zina) (3) the kinrth (8) * nuen, Sen til min towardlistlus 6.1:. 3f*ra is from 777 +(to junk first! (11) Siterasny blir wol will signify Sporobis:p) of' 1 ) : faret liv: ********; 84,317.4fton to incrtain posebanol, 7.,7... vi..? Hirakurri puts it, the 1:37 145,4 mots from frit: with the iba ! Turtlar mures of this Lihat Foto's Immergasse im $8.5-4} ist geferis! Dr. I.........--2149 Osik fi!!!, Lift TYR! " * mitt "574.

·प्रयोदशः सर्गः।
पृथिव्याः सम्बन्धि रजो धूलिसमूह उनिहीते समुत्तिष्ठति ततः
शङ्के हनूमथितप्रवृत्तिः हनूमता कथिता चिता प्रवृत्ति-
रस्मत्मत्यागमनकपो वृत्तान्तो यस्य तयाभूतः । 'वार्ता प्रवृत्ति-
वृत्तान्त उदन्तः स्थास्थाद्वयः' इत्यमरः । ससैन्यः सैन्येन
सेनया सहितो भरतो मां वनवासात् प्रत्यागतं प्रत्युद्गतः खा-
गतोहेशेन सदलबलः प्रस्थित इत्यहन्तर्कय इति भावः।
ससोचिनी-विरोति । विरका अतिरका या सन्ध्या
तद्वत् कपिशं ताम्रवर्ण, पृथिव्याः इदं पार्थिवं, रजः धूलिः,
पुरस्तात् श्रने, यता यस्मात् कारणात् , उजिहोते उद्गच्छत्ति,
तस्मात् , हनुरस्यास्तीति हनूमान् । शरादीनाञ्चति दीर्घः ।
तेन कविता प्रवृत्तिः अस्मदागमनवार्ता यस्मै सः भरतः
सलैन्यः सन् , मां प्रत्युद्गतः, इति शङ्ख तर्फयामि । “शङ्का
भयवितर्कयोः" इति शब्दावे । अत्र यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात्
तन्दलामः ॥
Literary Notes:-- The figure used इल लुप्तो-
पमा | It is in the rord 'विरक्तन्ध्याकपिशम्' ।
Grammatical Notes:- पार्थिवम् = पृथिवी+अञ्।
सर्वभूमिपृथिवीभ्यामएनौ । उनिहोते is from हा to go,
third conjugation, धात्मने । जिहीते, जिहाते, जिहते, etc.
Hindi Translation:-कारण कि लाल सन्ध्या जैसी
किशमिशी धूल पृथ्वी से उठ रही है इससे मैं समनता है कि
हनूमान से सूचना पाकर भरत मेरे लेने को भा रहे हैं।
English Translation. There's the dest of the
carth. in codar reembling the maries wilich isting
upon the thirth. I gere, Bharata infornet Remen
Breamin one
।

·- १२२ रघुवंथे- returned from exile after a long period. There are two figures interdepending mutually. Arestº y cd similc or Personification or 595 as Sanskrit Rhetorecians are apt to call it, is clear in तरङ्ग- हस्तैः । The conjecture = उत्प्रेक्षा is self-evident in 'उपगृहतीव', where the particle इव plainly indicates its existence. Grammatical Notes:- मदीया = अस्मद्+छः । अस्मद् = मद् and छः = ईयः। Hindi Translation:-माननीय उस राजा से छूटी हुई वही यह सरयू , मेरी माता की भाँति ठंडी वायुवाले तरङ्गरूप हाथों से दूर रहते हुए मुझे छूती सी है (मेरे ऊपर हाथ फेरती है)। English Translation. Wethinks that samo Sarayoo cut off from that revered king touches me with her Dotherly hands of the waves cool and airy. (As a cloud of dust rises up I think Bharata is coming to receive us) विरक्तसन्ध्याकपिशं पुरस्तात् । यतो रजः पार्थिवमुन्जिहीते ॥ ?:: 'शङ्कहनूमत्कथितप्रवृत्तिः । प्रत्युद्गतो मां भरतः ससैन्यः ॥१४॥ Prose Order:--यतः पुरस्ताद् विरक्तसन्ध्याकपिशं रज उजिहोते, शङ्क हनूमतकथितमवृत्तिभरतः ससैन्यो मां प्रत्युद्गतः ॥ मध्या-यतः कारणात् पुरस्तादग्रतः पिरक्तसन्ध्याक- पिशं विरक्ता विशेषतो रका सन्ध्या तद्वत् कपिशंतानं पार्थिवं J

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·त्रयोदशः सर्गः। swing to the nature of its difficulty thich is in no Fas less orerpowering than a talking on sword. Grammatical Notes:-विवृष्टां%3Dवि+सृज्+त+ म। Past Passire Participle. अङ्कगतामङ्के गता प्राप्ता बाम् । प्रभोक्ताने भोका । भोजा भुज+तृन् । मल्लि acmants for the use of fatet vith fata in conension with Hot and says that the general usage of is not followed oring to the exception that the tominal pa nagatires it. The correct usage then is द्वितीया here as elsewhere. See, 'तृनन्तत्वात् न सोरेति पष्टो-प्रतिषेधः' । 'इयन्ति वर्षाणि द्वितीया is justited by 'अत्यन्तसंयोगे द्वितीया | For explanation con- Salt Apte's Guide to Sanskrit Composition or Bhandarkar's Readers. Hindi Translation---जो (भरत) युवा होकर भी पिता को दो हुई. गोद में पड़ी हुई, राजलक्ष्मी को मेरे पीले, न भोगते दुए. इतने वर्षों तक उसके साथ पठोर आसि-धार नामक प्रत वा अभ्यास करता रहा है। English Translation-o, allicugh your IP joying the meal fortune fallen in luis lagi andarin? per lali.*.lips, cut o lis pro fo: inr, in my {"tising thr ricit row narot निधन । (Nor the arroplanc sirlited.. एनायनायनि दायरमा नदीयान् । जहां विमानमभिदानमा दिदिन्दा । বানিয়া বমি:। धारिग मानिभिर्भरणानुगाभिः ।

·No text on this page.

·त्रयोदशः सर्गः। १२६ swing to the nature of its difficulty which is in no Far less overpowering than a talking on sirord. Grammatical Notes:-विसृष्टांवि+सृज् +त+ मार Past Passire Participle. अङ्कगतामके गता प्राप्ता ताम् । अभोक्तान भोक्ता । भोका-भुज+तुन् । मल्लि acrounts for the use of द्वितीया with श्रिय,in conension with us and says that the general usage of gi is not followed orring to the exception that the dominal nagatires it. The correct usage then is द्वितीया here as elserrhere. See, 'तृन्नन्तत्वात् न तोकेति पप्टो-प्रतिषेधः' । 'इयन्ति वर्षाणि' द्वितीया is justified by 'अत्यन्तसंयोगे द्वितीया' | For explanation consult Apte's Guide to Sanskrit Composition or Bhandarkar's Readers. Hindi Translation -जो (भरत) युवा होकर भी पिता को दी हुई, गोद में पड़ी हुई, राजलक्ष्मी को मेरे पीछे, न भोगते हुए, इतने वर्षों तक उसके साथ कठोर आसि-धार नामक व्रत का अभ्यास करता रहा है। English Translation-ho, although young not cajoying the royal fortune fallen in his lap and granted hy (our) father, bus. oct of his regard for me. lreen ['ractising the rigid row named AUTE ( trith that kroac), (Nor the aeroplanc alighted). एतावद्वक्तवति दाशरधौ तदीयाम् । इच्छां विमानमधिदेवतया विदित्वा ।। ज्योतिप्पधादवततार सविस्मयाभिः। उद्दीक्षितं प्रतिभिर्भरतानुगाभिः ।। ..

·No text on this page.

·प्रयोदशः सर्गः। fusce from the current metre, towards the close of the canto, has been recommended. The in- Iroduction of new metre gires a charm to the close and mitigates the monotony. Grammatical Notes:-Afomo puts 'fanta geri पाई बिमानं is subject to the rerb 'प्रवततार'। ज्योति. स्या ज्योतिषां पन्धाः । ज्योतिल + पथिन् + (समासान्तः) = तद् + छः ईय) + था । प्रवततार the Past Participle would be अवतीर्णम् । सचिन्मयाभिविन्मन हिनाभिः । नुल्ययोगे धातुर्मादिः भरतानुगामिः । भग्लग्यानु गानि गच्छन्ति अनुगाः । अनु+गम् +:-या। Hindi Translation:यहाथ पुत्र (प्रीतम) :मना पा सुकने पर.विमान की अधिष्ठात्री देवता द्वारा बन (म) को का नाममा कर भक्त थे. पाद: चलती । पवित देखा जाना प्रा. प्रदी पा उनम । TEnglish Transiation - Hy... ... ... • sin... . : ... ... . .. 1, }, . तदीयाम् . . 4 PER M पा .' . 1

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·रघुवंशे- with roots shooting forth, with inguiries after their welfari clad in sweet words. (Bharata received Sugriva and Vibhishana first. then Laxmana). दुर्जातवन्धुत्यमृक्षहरीश्वरो मे । पौलस्त्य एघ समरेषु पुर प्रहर्ता । इत्यादृतेन कथितौ रघुनन्दनेन । व्युत्क्रम्य लक्ष्मणमुभौ भरतो ववन्दे ॥७२॥ Prose Order:- दुर्भातवन्धुग्यम शहरीश्वरः, समरेपु पुरः महत्तैप पौलस्त्य इत्यारतेन रघुनन्दनेन कथितायुभौ भरतो लक्ष्मण व्युत्क्रम्य ववन्दे। मध्या ॥ मे मम दुर्जातवन्धुदुर्जातं दुःखदिनं तस्य वन्धुमि॑ता सहाय इति यावत् । अयमेष ऋतहरीश्वरः ऋक्षाणां भल्लूकानां हरीणाञ्चेश्वरो राजा सुग्रीवः किञ्च समरेषु युद्धेषु पुरोऽग्रे प्रहर्ता शत्रुप्याक्रमणकारी एप पौलस्त्यः पुलस्त्यस्यापत्यं विभीपण इत्यर्थः । इत्येवमादृतेनादरवता रघु. नन्दनेन रघूणां नन्दन आनन्दकेन कथितौ सूचितौ मम सर्वास्खप्यवस्था सु सहायाविमौ वन्धुर्ताऽप्यधिकतरः मम स्नेहोऽनयोरित्येवमभिनन्दितौ विभीषणसुग्रीवो भरतो लक्ष्मणं व्युत्क्रम्य परिहत्य क्रम ववन्दे नमस्कृतवान् । सञ्जीविनी-दुर्जातवन्धुरिति । अयं मे दुर्जातवन्धुः पापद्- बन्धुः । “दुर्जातं व्यसनं प्रोक्तम्" इति विश्वः। ऋक्षहरीश्वरः सुग्रीवः, एपः समरेषु पुर प्रहर्ता पौलस्त्यः विभीषणः, इति अाहतेन श्रादरवता। कर्तरि क्तः। रघूणां नन्दनेन रामेण, कथितौ उभौ विभीषणसुग्रीवौ, लक्ष्मणम् अंनुजम् अपि व्युत्क्रम्य आलिङ्गनादिभिः सम्भाव्य, भरतःववन्दे । , ·- ... ors stress on the principle of Polities included such authoritr as HE I The latter has in II Canto: 'उपकारिएर सन्धिन मित्रणापकारिणाः । उपका- benefit, but it should not be made eren with a प्रयोदशः सर्गः। Literary Notes - ota is a calamity. Afate Psores from विश्व 'दुर्जातं व्यसनं प्रोक्तम्' । The श्लोक गरकारी हि लक्ष्य लक्षणमेतयोः = A treaty can be concoded with an enemr prorided he does some friend who does wrong. The characteristics of tosh ( friend or a fue ) is a benefit and otherwise (and nothing else ). Tne stanza also describes the quality of the hero called at which consists in a clerer treatment of others. Grammatical Notes:-दुर्जात बन्धुः-दुर्जाते दुर्जा- तत्व वा यन्धुः। रघुनन्दनेन । नन्दयत्यानन्दयतीति नन्दनः । नन्द्+ ल्युः (यु) (अन)। रघूणां नन्दनः । व्युत्मस्य - वि+ उत्+क्रम् + ल्यप् + व्युत्कम् = to break the order. Hindi Transalation:--मेरे दुःख का बान्धव यह रीछ और यन्दरों का राजा सुग्रीव है: (तया) लड़ाईयों में प्रथम प्रहार करने वाला यह पुलस्त्यपुत्र (विभीपण) है। इस प्रकार प्रादर वाले रघुवंशमणि पोरान से पतलाये गये दोनों (विभीषण और सुग्रीव) को भरत ने लक्ष्मण से पूर्व वन्दना की। English Translation-This bere, is the king of this tears and moakoss-my brorlier in calmiss tore 1 Pokstra's son दिभोपए rho or stocket the enemy) in Intiles. Bharata, Imring Lakshmana (21%), lomai (inst to then lookh introtrel with the Tareras by the respectfal cclighter of the race of Regle. - ·२३. रघुवंशे- with roots shooting forth, willingniries after their welfare clad in sweet words. (Bharata received Sugriva and Vibhishana first, then Laxmana). दुर्जातवन्धुरयमक्षहरीश्वरो मे । पौलस्त्य एच समरेपु पुरःप्रहर्ता ।। इत्यादृतेन कथितौ रघुनन्दनेन । व्युत्क्रम्य लक्ष्मणमुभौ भरतो ववन्दे ॥७२॥ Prose Order:-मे दुईतवन्धुग्यमृ शहरीश्वरः, समरेषु पुरः प्रहत्तप पौलस्त्य इत्यादृतेन रघुनन्दनेन कथितावुभौ भरतो लक्ष्मणं व्युत्क्रम्य ववन्दे । मध्या॥ मे मम दुर्जातवन्धुदुर्जातं दुःखदिनं तस्य वन्धुमा॑ता सहाय इति यावत् । अयमेष ऋतहरीश्वरः ऋक्षाणां भल्लू कानां हरीणाञ्चेश्वरो राजा सुग्रीवः किञ्च समरेपु युद्धेषु पुरोऽग्रे प्रहर्ता शत्रुप्याक्रमणकारी एप पौलस्त्यः पुलस्त्यस्यापत्यं विभीषण इत्यर्थः । इत्येवमादृतेनादरवता रघु: नन्दनेन रघूणां नन्दन श्रानन्दकेन कथितौ सूचितौ मम सर्वास्वप्यवस्था सु सहायाविमौ वन्धुर्ताऽप्यधिकतरः मम स्नेहोऽनयोरित्येवमभिनन्दितौ विभीपणसुग्रीवो भरतो लक्ष्मणं व्युत्क्रम्य परिहत्य क्रमं ववन्दे नमस्कृतवान् । सखीविनी-दुर्जातवन्धुरिति । अयं मे दुर्जातवन्धुः प्रापद् बन्धुः। “दुर्जातं व्यसनं प्रोक्तम्" इति विश्वः । ऋतहरीश्वरः सुग्रीवः, एपः समरेषु पुर प्रहर्ता पौलस्त्यः विभीषणः, इति आदृतेन श्रादरवता। कर्तरि क्तः। रघूणां नन्दनेन रामेण, कथितौ उभौ विभीषणसुग्रीवौ, लक्ष्मणम् अनुजम् अपि व्युत्क्रम्य आलिङ्गनादिभिः सम्भाव्य, भरतःववन्दे ॥

·No text on this page.

·ནུགi?ིག ri Passt. Tart.itript रोष मार . The user is tr nigally callari #117917 yiann, or in English; Verativas Absoletes. Stafiri = enjoyed. 1721 उप Prict, Thiri, Pani. Hindi Translation:-रान बानगेनापतियों ने रामः की आशा से मानासानाकर हाथियों की मजारी की। जय हामी बाहुन मी ममाग गुमाने लगे तो उन बानरों को पर्वत पढ़ने के मुगम प्राप्त हुए। English Translation --Then the monkov-chiefs the army atted human form at the building of Ram and mounted huge elephants. They giving out immens flow:i of ichor, the monkeys fet a pleasture equal climbing upon the hills. (Vibhishana with rctinue mounted on the cars never equalled by the cars fashioned by the demon artificers.) सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणाम् । भेजे रथान् दशरथप्रभवानुशिष्टः ॥ मायाविकल्परचितैरपि ये तदीयः। न स्यन्दनैस्तुलितकृत्रिमभक्तिशोभाः ।।७५॥ Prose Order:-क्षणदाचाराणां प्रभुरपि सानुप्टको दशरथमभ- वानुशिष्टो रथान् भेजे ये मायाविकल्परचितैरपि तदीयैः स्यन्दनैस्तुलितकृत्रि- मभक्तियोमा न भवन्ति ।। मध्या-विभीपणोऽपि सपरिवारो रथानारुरोहत्याह । क्षणदाचराणां क्षणमुत्सवं राक्षसानां ददातीति क्षणदारात्रिः तत्र चरन्ति । तेषां रातसानामित्यर्थः। प्रभुः स्वाम्यपि विभी- पणोऽपि सानुप्लवोऽनुप्लवैरनुचरैः सह विद्यमानः । दशरथ-

·No text on this page.

·EFERATE Or ཀྱི in worth notiring. To say: TTITAE ' "T7:' is one from or of whoin anything is born, tis Porfict of 3731=1,07 ko smof amin. gan TITTER: 1 ***** (7:) IT = + F + TTT i ne obsorvos: o pagamififfe f*: 57779: 1 triff auf I FATTIA: 1 In Brahmachrris cilition the climax of carelessness has been renched in connexion with the toxt of miferat on the derivation of the prenent word. At three placey the nffisc is fiti: instond of the correct The mistako is entirely due to either a sheer ig. norance of Grammar repeated negligence. Then agnin, to our horror, the augment is ## instead of the correct at the in the Paniniya aphorism HR FACEA' is a consequence of the cuphonic combination and cannot be original as taken by the repeatition of the editor in the words FAINA: Had it been originally the euphony would have been मनित्यम् । Hindi Translation:--ITETETT ETT Partner अपने साथियों सहित दशरथ-नन्दन राम की आज्ञा पाकर रथों पर सवार हुए। उन रथों की बनावटी शोभा माया के राक्षसों के. अनेक भेदों से रचित भी राक्षसीय रथों से प्राप्त न की जाती थी। English Translation. Vibhishana' too, ordered by Roma, with his rotinuo 'asconded the chariots the artificial beauty of which could not bo. oqualled oven by the chariots fashioned by tho domon artificers with the aid of thoir occult.powor. 1 ·प्रयोदशः सर्गः। .. १५१ Prose Order:--जनकात्मजाया लवरपणतिभन्दप्रतं तद् पन्यं चाणयोर्युगमस्य साधो ज्येष्ठानुत्तिजटिलं च शिरस्तदानीमुभयं समेत्यान्योऽन्यपावनमभूव । मध्या-भरतः सीतायाश्चरणयोरलुठदित्याह । जनका- त्मजायाः सीताया लङ्कश्वरप्रणतिभदृढव्रतं लद्देश्वरस्य राष- एस्य प्रणतिः प्रणामश्चाटुवचनं वा तभङ्गे नाशे दृढं व्रतं यस्य तत् । पन्धं पूज्यं चरणयोर्युगं द्वयमस्य साधोः सतो भरतस्य ज्येष्ठानुवृत्तिजरिलं ज्येउं राममनुवृत्तिानुसरणं तेन जटिलं जटावत् । भरतोऽपि जटाः कृत्वा पादुकाभ्यां रामराज्यमपाल- लयदिति । शिर इति द्वयमपि तदानीं भरतनमस्करणसमये समेत्य सद्भत्यान्योन्यपावनमन्योन्यस्य पवित्रीकारकमभूत् । ससोविनी-लकेश्वरेति । लकेश्वरस्य रावणस्य प्रगतीनां भन्न निरासेन दृढव्रतम् अखण्डितपातिव्रत्यम् , अतएव वन्य तन् जनकात्मजायाः चरणयोः युगम् , ज्येप्ठयानुवृत्त्या जटिलं जटायुक्तं, साधोः सजनस्य, अस्य भरतस्य, शिरश्च, इत्युभयं, समेत्य मिलित्वा, अन्योन्यस्य पावनं शोधकम् अभूत् ॥ Literary Notes:-लकेश्वर 'मतम् । It is well known that Rarana came every day to Sita during her captivity at Lanka and entrented her varmly to accept his offer of queenship. But Sita always refused his wicked demands and kept her voir of chastity intact. Grammatical Notes :-For expoundation of the compounds, see मध्या abore. वन्धम् चन्द्+यत् । हलोपर्यत् ।जटिलं जटालिन् । समेत्य-सम् +आ+r+ त्यप्। अन्योऽन्यम् अन्यच्चान्यच्च । ओ here is irregular.

·के
रघुवंशे-
| Lit.ority Notes:अलिना paraphrasins जगत
मौशशरण by आदिवराहेगा ! Ther tellusion is to the Par
ranic: furgrond in whicle Vishu is said to have ?
suined the sluw of it boar and takes up theeart
kuken dorp down below the waters of the ocean
777777 #TEETTIAL according to a figo We to-
full in with this samo opinion. The stanze con
tains two similta, the first is in the first line, the
second, in the serond.
Grammatical Notes:--प्रत्ययअति++अच
एरच् । नभवनात्म्यमाणां घनात् ।
Hindi Translation:-वहां भरत ने रामद्वारा रावण
से निकाली हुई धैर्यधारिणी सीता की वन्दना की जिस
प्रकार प्रादिवराह से प्रलय से उद्धृत की गई पृथिवी, अथवा वर्षा
के चले जाने के बाद, बादलों के पटल से निकली हुई जिस प्रकार
चन्द्रमा की चन्द्रिका।
English Translation. There Bharata sainted the
pationt Sita hell out of 'the risk of Ravana by Rama.
Sho was) like the Earth taken ont of the deluge by the
First-Boar, and further, liko tho lustre of the moon
bronght out from tho dense rain-clouds by the adrent of
autumn.
(Sita's feet and Bharata's head both imparted
there sanctity to each other).
लङ्कश्वरप्रणतिभगदृढव्रतं तत् ।
वन्धं युगं चरणयोर्जनकात्मजायाः ।।
ज्येष्ठानुवृत्तिजटिलं च शिरोऽस्य साधोः ।
अन्योऽन्यपावनमभूदुभयं समेत्य ॥७॥

·प्रयोदशः सर्गः। १५१ Prose Order:-जनकात्मनाया लहरमणतिभन्दवतं तद् वन्य चारणयोगमत्य साधो ज्येष्ठानुत्तिजटिलं च शिरस्तदानीमुभयं समेत्यान्योऽन्यपावनमभूव । मध्या-भरतः तीतायाश्चरणयोरलुउदित्याह । जनका- त्मजायाः सीताया लईश्वरप्रणतिभङ्गदृढव्रतं लकेश्वरस्य राघ- पत्य प्रणतिः प्रणामश्चाटुवचनं वा तद्भङ्गे नाशे दृढं व्रतं यत्य तत् । पन्धं पूज्यं चरणयोर्युगं द्वयमस्य साधोः सतो भरतस्य ज्येष्ठानुवृत्तिजटिलं ज्येउं राममनुवृत्तिनुसरणं तेन जटिलं जटावत् । भरतोऽपि जटाः कृत्वा पादुकाभ्यां रामराज्यमपाल- लयदिति । शिर इति द्वयमपि तदानीं भरतनमस्करणसमये समेत्य सत्यान्योन्यपावनमन्योन्यस्य पवित्रीकारकमभूत् । सीविनी-लश्वरेति। लङ्केश्वरस्य रावणस्य प्रगतीनां भइन निरासेन दृढव्रतम् खरिडतपातिव्रत्यम् , अतएव वन्ध तत् जनकात्मजायाः चरणयोः युगम् , ज्येप्टयानुवृत्त्या जटिलं जटायुक्तं, साधोः सज्जनस्य, अत्य भरतस्य, शिरस्च, इत्युभयं, समेत्य मिलित्वा, अन्योन्यस्य पावनं शोधकम् अभूत् ॥ Literary Notes:-लकेश्वर"."व्रतम् । It is well known that Rarana cme erery day to Sita dur- 'ing her captivity at Lanka and entreated her Tarmly to accept his offer of queenship. But Sita aivars refused his wicked demands and kept lier ror of chastity intact. Grainmatical Yotes:-For expoundation of the compounds, see मध्या above. वन्धम् चन्द्+यत् । शहलोपत् । जटिलं जटा लन् । समेत्य-सम् + सा+rt त्पए। अन्योऽन्यम् = अन्यच्चान्यच्च । मो here is irregular. -

·S
रतुवंशे--
Titerary Notes:-लिना pnraphrases rnar.
Filipinly mirro The allusion is to the Pau-
ronic Insind in which Vishu is said to have ns-
snad the shape of it bone and takes up the earth
kinken dep down below the waters of the acuan.
अम्रपना = मेवसाता according to मलिक We too
fall in with the same opinion. The stanza con-
tning two similes, the first is in the first line, the
second, in the second.
Cirammatical Notes:-अत्यय अति++अन् ।
एरच् । अम्रचनात्म्यमाणां धनात् ।
Hindi Translation:-वहां भरत ने रामद्वारा रावण के
दुःख से निकाली हुई धैर्यधारिणी सीता की बन्दना की जिस
प्रकार प्रादिवराह से प्रलय से उद्धृत की गई पृथिवी, अथवा वर्षा
के चले जाने के बाद, बादलों के पटल से निकली हुई जिस प्रकार
चन्द्रमा की चन्द्रिका।
English Translation. There Bharata saluted the
pationt Sita holil ont of the risk of Narana by Rama.
(Sho was) like the Earth taken ont of the deloze by tho
First-Boar, and further, liko the lustre of the moon
brought out from the donse rain-clouds by the advent of
autumn.
(Sita's feet and Bharata's head both imparted
there sanctity to each other).
लङ्कश्वरप्रणतिभङ्गादृढव्रतं तत् ।
वन्यं युगं चरणयोर्जनकात्मजायाः॥
ज्येष्ठानुवृत्तिजटिलं च शिरोऽस्य साधोः।
अन्योऽन्यपावनमभूदुभयं समेत्य ॥७॥

·प्रयोदशः सर्गः। Prose Order:-जनकात्मगाया लवरप्रतिमनदयतं तद् पन्य चारपोगमत्य साधो ज्यगनुत्तिमरिलं च शिरस्तदानीमुभयं समेन्या योऽन्यपावनमभूत्र । मध्या-भरतः सीतायावरण्योरलुउदित्याह । जनका- त्मजायराः सीताया लश्वरप्रणतिमाढवतं लकेश्वरस्य राध- एस प्रणतिः प्रणामचाटुवचनं वा तद्भङ्गे नाशे दृढं व्रतं यत्य तत् । बन्धं पूज्यं चरणयोर्युगं द्वयमस्य साधोः सतो भरतस्य ज्येडानुवृत्तिजटिलं ज्येष्ठ राममनुवृत्तिनुसरणं तेन जटिलं जावत् । भरतोऽपि जटाः कृत्वा पादुकाभ्यां रामराज्यमपाल- तयदिति । शिर इति द्वयमपि तदानीं भरतनमस्करणसमये समेत्य सत्यान्योन्यपावनमन्योन्यस्य पवित्रीकारकमभूत् । सखोविनी-लकेश्वरेति । तद्देश्वरस्य रावणस्य प्रगतीनां भान निरासेन दृढव्रतम् अखरिडतपातिव्रत्यम् , अतएव वन्य तन जनकात्मजायाः चरणयोः युगम् , ज्येष्टयानुवृत्त्या जटिलं जटायुक्तं, साधोः सजनत्य, अस्य भरतत्य, शिरब, इत्युभयं, समेत्य मिलित्वा, अन्योन्यस्य पावनं शोधकम् अभूत् ॥ Literary Notes:-लकेश्वर."नतम् । It is rell knoin that Rarano une erery day to Sit during her captivity at Lanka and entreated her warmly to accept his offer of queenship. But Sita altays refused his tricked demands and kept her ror of chastity intact. Grammatical Notes:--For expoundation of the compounds, see मध्या abore. वन्यम्म्यन्द्+पत् । शहलोपत् ।उटितं- जालन् । समेत्य-सम् +मा+r त्य। सन्योऽयम् अन्यच्चान्यच्च । प्रो here is regular, ।

·No text on this page.

·त्रयोदशः सर्गः। १५३ सनीधिनीक्रोशेति। आर्यः पूज्यः, काकुत्स्थः रामः, प्रकृतयः प्रजाःपुरस्सराः यस्य तेन, स्तिमितजवेन मन्दवेगेन, पुप्पण, क्रोशः श्रध्वपरिमाणविशेषः, (तत्य अर्द्धः तम् ) मोशाद्धं क्रोशैकदेशं गत्वा, शत्रुमन प्रतिविहिताः सजिताः उपकार्याः पदभवनानि यस्मिन् तत. उदारं महत्, लातत्य अयोध्यायाः, उपवनम् , अध्युतात अधितष्ठौ । 'साकेतः त्याद- योध्यायां कोसलानन्दिनी तथा' इति यादवः ।। Literary Notes:-श्रा is defined by मनुः as follore :-'कर्तव्यमाचरन् कर्म कर्त्तव्यमनाचरन् । तिति प्रस्तावारेस वा धार्य इति स्मृतः। कोशाध = a mile. लाकेत, कोसला, नन्दिनी, are all synonyms says चादवः, queted by मल्लिक Grammatical Notes :-प्रार्ययत् । For cx. poundation please see मध्या abore उपकार्या = उपक+ एयत् +टाप् । अध्युवासम्प्रधि+यस + लिट् । वस् rithaधि gorerns the accusatire of the place. Remena her अधिशील्यासां कर्म । Hindi Translation:-आर्य श्रीरामचन्द्र प्रति ने पीछे चलने वाले दबी हुई गति वाले पुप्पक द्वारा एक मील कर शत्रुघ्न से ढेरों द्वारा सुसजित जहए, अयोध्या के बहिः- स्थित उद्यान में ठहरें। English Translation. This noi' Rima, ilir bare in joincil toamit in to Peshi. More which rakestani consmznonymni of rich was resonsi. hirinthophion : Sakes Sainra-horimini Edi ol mantra:-!: Srghr:s.

·No text on this page.