·2 ราย
NYAYASARAH,
OTOR GENERAL OF A
A RARE BRAHMANIC WORK ON MEDIEVAL LOGIC
BY
ĀCĀRYA BHĀSARVAJNA
Together with the commentary called
NYAYATĀTPARYADĪPIKĀ
BY
JAYASIMHA SŪRI.
MAHĀMAHOPĀDHYAYA
SATIS CHANDRA VIDYABHUSANA,
M.A., PA.D.,
Professor of Sanskrit and Pali, Presidency College, Calcutta ;
Joint Philological Secretary, Asiatic Society of Bengal ;
and Fellow of the Calcutta University.
PRINTED BY UPENDRA NATHA CHAKRAVARTI, AT THE SANSKRIT PRESS
No. 5, Nandakumar Chaudhary's and Lane,
ARCA
(New Deli
GCENTRALE
EDIIRD BY
CORARY
AND
No
LibraiseD BY THE
SETY, 57, PARK STREET, CAŁCŪTTA,
ASIATIC
ALDIA
1910.

·BAL ARCHAEOLOGI
BABY, NEW DELTA
14450
10.5:1961
O No.

·आचार्यभासवतप्रगीत:
नगायसारः
जयसिंहसूरिविरचितया
नपायतात्पर्यपदीपिका-
समाख्यया टोकया सहितः
महामहोपाध्याय
श्रीयुक्तसतीशचन्द्रविद्याभूषणेन
परिशोधितः।
कलिकाताराजधान्याम्
संस्कृतयन्ले
श्रीउपेन्द्रनाथचक्रवर्तिना मुद्रितः ।
शकाब्दाः१५३२।

·一 ·INTRODUCTION. Mss. of The text of Nyayasara and the commentary on it called Nyayasara Nyayatatparyadipika printed in this volume are based on the undermentioned manuscripts :- A. Nyāyasāra no. III. F. 365 belonging to the Asiatic Society of Bengal. B. Nyayasara no. 821 belonging to the Asiatic Society of Bengal. C. Nyayasara belonging to the Sanskrit college, Calcutta. D. Nyayatatparyadipika belonging to the Yasovijaya Jaina Pathasala, Benares. E. Nyayatatparyadipika procured from Bombay through Sastravisarada Jainacarya Vijayadharma Sûri and his pupil Indra vijaya. The Nyayasara occupies a remarkable position in the history of Indian Logic. I have stated elsewhere that the Nyaya- Medieval Logic nouri sutra (circa 500–300 B. C.) by the Brahmanic shed exclusively by the eage Aksapada Gautama is the first regular work on Buddhists Ancient Logic while the Pramanasamuccaya ( about 500 and Jainas. A. D.) by the Buddhist sage Dignaga and the Nyayavatara ( about 533 A. D.) by the Jaina sage Siddhasena. Divakara (Ksapanaka ) are the standard works on Medieval Logic. In the Nyayasutra Aksapada stated, defined and examined sixteen categories, viz. : 1. means of right knowledge (HTU ), 2. object of right knowledge (9), 3. doubt (FTT), 4. purpose ( 17 ), 5. familiar instance ( TETR), 6. established tenets ( f#gia !, 7. members of a syllogism (1977), 8. hypothetical reasoning (AER), 9. ascertainment (fawr), 10. discussion (977), 11. wrangling (*), 12. cavil .

·a way was called Medieval Logic which [ 2 ] (faTET), 13. fallacies ( THT ), 14. quibble ( FT), 15. futility (fa), and 16. occasion for rebuke ( fagpeta). Dignaga and Siddhasena on the other hand in their works took up only one of thre sixteen categories, viz. pramana (14) and elaborated it in such way that it might include other categories as far as these were consistent with the science of general knowledge. Inference, a kind of pramana, which was very briefly noticed by Aksapada, received a full treatment at the hands of Dignaga and Siddhasena. Great subtleties were introduced by them into the theory of syllogism, definition of terms etc. They rejected prameya (he), in which Aksa pada included sense-organs ( T ), objects of sense (h), body (f), mind ( 49: ), soul ( 1147), birth ( 2 ), death ( ), etc, on the ground that it was useless in works on Logic to specify the objects of knowledge. The science of Logic as modified in this hands of the Buddhists and Jainas. During 500-1200 A 1), the Buddhist and Jaiva writers * produced numerous treatises on Logic in this new style while the Brahmanic writers such as Vatsyayana, Udyotakara, Vacaspati and Udayana continued to follow the old system of Aksapada on whose Nyayasutra they wrote a series of glosses. Among the Brahmanas there was only one person who imbibed the influence of the Briddhist and Jaina logicians. This person was Bhasarvajfia the celebrated author of Nyayasara which Nyayasara, is published in this volume. Following the method a rare Brahmanic work current in his time Bhasarvajña treated in his Nyayaon Medieval Logic. sara only one topie, viz. pramana which he divided into three kinds--perception (77), inference (35- #17) and verbal testimony ( 77 )-as a contrast to Aksapada who recognised a fourth kind named comparison (3987). This * For the Jaina and Buddhist Logic vide my “History of the Medieval School of Indian Logic" published by the University of Calcutta, 1909.

·threefold division of pramana brought Bhasarvajña close to the Samkhyas and Jainas but distinguished him from the Buddhists who recognised ouly two kinds, viz. perception and inference. Like the Buddhist and Jaina writers Bhasarvajña divided inference into that for one's self ( Erica) and that for the sake of others (FTTEIT 77), and like them he gave an account of the fallacies of minor term (Trip), the fallacies of example (EET|H78 ) etc. Quibble (), futility ( Erfa) etc., which had been the prominent topics in the Nyayasútra, were not altogether overlooked by Bhasarvajña who dealt with them in connection with the inference for the sake of others. Under inference there was also an elaborate treatment of discussion called in Sanskrit कथा or बाद ) which was to be carried on between a disputant ( aret) and his opponent (nfaat) in the presence of members (T2 or af questioners ) uvder the guidance of a President (aufa). Salvation (7)* was defined by Bhasarvajña as the soul's final deliverance from pain and attainment of eternal pleasure. In this respect he agreed with a certain class of Mimamsakas (e. g. Bhatta ) who affirmed that pleasure could be eternal but differed from Aksa pada who denied the eternality of pleasure. The Nyayasara contains extracts from the Brihadaranyakopanisad, † Prasnopanisad and Svetasvataropanisad. 11. There are अनेन सुखेन विशिष्ट प्रात्यन्तिको दुखनित्तिः पुरुषस्य मोक्ष इति (Nyayasara, P, 41 ). + आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो विदिध्यासितव्यञ्चेति (Brihada- Tanyaka quoted in Nyayasura, P. 35). * हे ब्रह्मणी वेदितव्ये पर चापरं चेति ( Prasnopanisad quoted in Nyayasara, P. 35). यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । बदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति (Svetasvataropanisad quoted in Nyayasara, P. 39 ).

·passages from the Bhagavadgita * as also from the Mahabharatat already quoted by Sankara in the Vedantabhasya. Nothing is definitely known about the age in which Bhasarvajna flourished or the country which he adorned by his birth. As the reputed author of Nyayasara he is mentioned by the Bhasarvajna, Jaina sages Gunaratna ! ( 1409 A. D.) and Rajahis age and birth place. sekhara ** ( 1348 A, D.) ft. During their times there were alrendy eighteen commentaries on the Nyayasara. One of them is named Nyayabhusana which I believe to be identical with the work of same name quoted by the Buddhist sage Ratna- +- सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धियाह्यमतीन्द्रियम् (Bhagavadgita quoted in Nyayasara, P. 40). অাৱলী ৰ ঘৰীৰি অনি অনুভশ্বৰ। प्राप्य योगबलं कुर्यात् तैश्च कृत्स्नां महीं चरेत् ॥ भुञ्जीत विषयान् कैश्चित् कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् । संहरेच्च पुनस्तानि स्वयंस्तेजोगणानिव ॥ ( Mahabharata quoted by Sankara in the Vedantabhasya and requoted in Nyayasara, P. 37). * भासर्वज्ञप्रणीते न्यायसारेऽष्टादशटीकाः। तासु मुख्या टीका न्याय- भूषणाख्या न्यायकलिका जयन्तरचिता न्यायकुसुमाञ्जलितकंच ( Gunaratna's Saddarsana-vritti edited by Dr L. Suali, P. 94). . भासर्वज्ञो न्यायसारतर्कसूतविधायकः । न्यायमाराभिधे तक टीका अष्टादश स्कुटा॥ न्यायभूषणनाम्नी तु टीका तासु प्रसिद्धिभाक् । ( Saddarsanasamuccaya by Maladhari Rajasekhara Suri published in the Yasovijay Jaina granthamala, Betares ). t शरगगनमनुमिताब्दे ज्येष्ठामूलीय धवलसप्तस्याम् । निष्पन्नमिदं शास्त्र श्रोत्रध्ये लोः सुखं तन्यात् ॥ ( Caturvimsatiprabandha by Maladhuri Rajasekhara Suri, Prasasti).

·L kirti,* preceptor of Ratnakara Santi who lived about 983 A. D. t This is therefore the latest date that we can assign to Bhasarvajna. The earliest limit may be fixed at 650 A. D. when there lived the the Buddhist logician Dharmakirti whose controversy about the fallacy of "non-erroneous contradiction" (विरुडाव्यभिचारी) + seems to have been referred to in the Nyayasara. On various other considerations I am inclined to believe that Bhasarvajna lived about 900A.D. He appears to me to have been a native of Kasmira. which is very peculiar, bears close resemblance to that of Sarvajnamitra 1 who lived in Kasmira about 750 A. D., of Sarvajnadeva § who lived about 899 A.D., and of Bhasvaminwho lived in Guzerat about 600 A. D. Bhasarvajna flourished at a time when the His name, Ratnakirti observes :-यचात्त्र न्यायभूषणेन सूर्यादिग्रहणे तदुप- कार्याशेषवस्तुराशियहणप्रसञ्जनमुक्तं तदभिप्रायानवगाहनफलं तथा हि तन्मते धर्माधर्मिणोर्मेंदः उपकारबक्षणैव च प्रत्यासत्तिः। ( Ratnakirti's Apohasiddhi edited by M. M. Hara Prasad Sastri, P. 11). + Vide my "History of the Medieval School of Indian Logic' published by the University of Calcutta, P. 140. + Dharmakirti observes :-विरजाव्यभिचारी अपि संशयतुरतः। सह कमालोकोऽनुमानविषयेऽसम्भवात् । ( Nyayabindu edited by Peterson, P. 115 ). Bhasarvajna writes :-एकल तुल्यलक्षणविरुदहेतवयोपनियातो विरुद्धा- व्यभिचारीत्येके। यथा नित्यमाकाशम् अमूर्त्तद्रव्यत्वात् आत्मवदिति । एवम् अनित्यम् आकाशम् अस्मदादिवाह्येन्द्रियग्राइविशेषगुणाधारत्वात् घटवत् । म खलु पुरुषविशेषमपेक्षमाणो हेत्वाभासो भवति अन्यतरासिबदिति । (Nyayasara, P. 12). 1 Vide my edition of Sragdharastotram published in the Bibliotheca Indica series, Introduction, P. XXX s Vide my "History of the Medieval School of Indian Logic' pp. 134-135. Vide my “History of the Medieval School of Indian Logic", p. 22.

·Buddhist Logic * attained its highest development in Kasmira, and it is very suggestive that many of the manuscripts of Nyayasara and its commentaries have been recovered from Kasmira or its neighbouring provinces. About 900 A. D. Saivism and Buddhism flourished there side by side, and Bhasarvajua who was a Saivite opened his work with a salutation to Siva and ended it with the conclusion that saivatiou I could be attained only by seeing Siva. Commenta Of the eighteen commentaries q on Nyāyasāra enuries on Nyayasara. merated by Jaina writers some are noticed below :- 1. Nyayabhusana the oldest commentary mentioned by Maladhari Rajasekhara and Gunaratna and quoted by the Buddhist sage Ratnakirti in his Apohasiddhi ( about 983 A. D. ) and by the Jaina sage Jayasimha Suri in his Nyayatatparyadipika. No manuscript of it has yet been recovered. 2. Nyayakalika by Jayanta named by Gunaratna in .. the Saddarsanasamuccayavritti ( 1409 A. D.). Ne manuscript of it has yet been recovered. 3. Nyayakusumanjalitarka mentioned by Gunaratna in the Saddarsanasamuccayavritti (1409 A, D.). No manuscript of it has yet been recovered. 4. Nyayasaratika by Vijayasimha Gani, A manuscript of it has been recovered frorn Bikaneer (Vide S. R. Bhandarkar's Catalogue of mss. in the Deccan College, 1888, p. 58 ). 1 Vide my "History of the Medieval School of Indiau Logic." प्रणम्य शम्भ जगतः पति पर समस्ततत्वार्थविद स्वभावतः। शिशुमबोधाय मयाभिधासते arvas ERTUVAI (Nyayasara, p. 1. ) aufufai (Nyayasara, p. 39). | Vide Rajasekhara's Saddarsana-san uccaya and Gunaratna's Saddarsana, samuccayavritti.

·manuscript of it writte 5. Nyayasaratika by Jayatirtha. (Vide India office Catalogue, 10.213.2412). 6. Nyayasarapadapanjika by Vasudeva. A manuscript of it has been recovered from Kasmira. (Vide S. R. Bhandarkar's Catalogue of mss. in the Deccan college, 1883, p.95). Another library of the Asiatic Society of Bengal bearing no. 1552. In the opening lines *Vasudeva speaks of himself as the author of the work and in the colophon he is stated to be a native of Kasmira. 7. Nyayasaravicara by Bhatta Raghava. A manuscript of it dated f Saka 1174 or A. D. 1252 is contained in the library of the Queen's college, Benares. 8. Nyayatatparyadipika by Jayasimha Suri printed in this volume. &c.. &c. &c. The Nyayatatparyadipika is a very learned commentary referr- The opening lines of the Nyayasarapadapanjika run as foilows देवदेवमभिकन्दा भास्वरं योगिन्दहृदयैकमन्दिरम् । वासुदेवविदुषा विरच्यते न्यायसारपदपञ्जिका भया । of The Nyayasaravicara ends as follows : शके चतुःसप्ततिसंख्यके शतैः शताधिकैरभ्यधिके च पञ्चभिः । विधातितस्तत्व बभूव वत्सरैः ध्रुवं विचारः परिमाधि राघवः । इति सारंगतवादीन्द्रशिष्यन्यायनिपुणतर्कविचारचतुरभट्टराधवविरचित न्यायसारविचारे टतीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥ The verse may be interpreted to give Saka. 1174 ( A. D. 1252) or Sakal274 1352 A. D.)

·[ 8 ] ing frequently to the views of Bhusanakara whom I take to be the author of Nyayabhusana. There are also quotations Nyayatitfrom Vacaspati Misra, author of Tattva Kaumudi paryadipika. 1 976A. D.),* Hemacandra Suri, author of Yogasastraa ( 1088-1172 A. D.). Bhattacaryya ( perhaps the same as Kumarila Bivatta ) and others. I have not yet been able to identify the person designated as Laghanaiyayika ( a light logician). There are references to Advaitavadiu, Aksapada, Aulukya, Kalidasa, Kanada, Sutrakara, Vartikakara, Prasastapada, Vyasa, Bharata and others a complete list of whom is to be found in the index of words at the end of the volume. Jayasimha Suri, author of Nyayatatparyadipika, was a Jaina Jayasimha of the Svetambara sect. He calls t himself a disciple Suri, author of Nyayatat. of Mahendra Suri of Krsnarsi Gaccha, and is meriparyadipika. tioned by Nayacandra Suri in the Hammira mahakavyat as follows:-- +- . न्यायसूचीनिबन्धोसावकारि सुधियां मुहे। श्रोवाचसतिमिश्रेण वखङ्कवसुबत्सरे॥ (Nyayasucinibandha, p. 26, edited by Pandit Vindhyesvari Prasad ). श्रीकृष्णपिमहेच्छमछमुकुटत्रीमन्महेन्द्रप्रभोः মিম্মম্মীলৰিবিলিদামাজিলানী। एतां निर्मितवान् परोपकतये श्रीन्यायसारात्रितां सष्टाणं वितिं पापरवशः सैषा विशोध्या बुधैः । (Nyayatatparyadipika, p. 295). जयति जनितष्टथ्वीसंमदः कणगच्छो विकसितनवजाती गुच्छवत् खच्छमूर्तिः। विविधबुधजनाली भृङ्गसंगीतकीर्तिः कृतवमतिरजस्र मौलिघु छेकिलानाम् ॥ २२ ॥ तस्मिन् विस्मयवासवेश्मचरित श्रीहरिचक्र क्रमात अनेोजयसिंहसूरिसुगुरुः प्रज्ञालचूड़ामणिः । षटभाषाकविचक्रशक्रमखिलप्रामाणिकायसरं सारङ्गं सहसा विरामतनोदु यो बादविद्याविधौ ॥ २३ ॥ (Hammira mahakavya, Chap. XIV, P. 132, edited by N. I. Kirtane at Bombay). ++ ।

·"Glory to Krsna Gaccha, the delightener of the earth, whose person was transparent like a blooming bunch of fresh Jati flowers, whose fame was sung by series of learned men resembling humming bees and who ever resided on the crowns of pious Jainas. In the circle of Suris, whose actions were the homes of wonders, there was born in course of time Jayasimha Suri, the crest-gem of the wise, who vanquished in disputation Saranga the foremost of authorities that shone as Indra in the circle of poets able to write in six languages." Javasimha Suri was in fact the spiritual grand-father of Nayacandra the author of Hammira mahakavya. So in chapter XIV of the mahakarya * we read “Nayacandra Suri was in lineal descent the grand-son of poet Jayasimha Suri but in respect of poetical compositious his son." Jayasimha Suri lived in the 14th century A. D. as his Kumarapalacaritra is dated sanıvat 1422 or A. D. 1365. पौत्रोऽध्ययं कविगुरोर्जयसिंहसरेः काव्येषु पुत्रतितमां नयचन्द्रसूरिः। नव्यार्थसार्थघटनापदपतियुक्ति- विन्यासरीतिरसभावविधानयत्नैः ॥ (Hammira mahakarya, Chap. XIV, P. 133), श्रीविक्रमन्पाद् हिदि मन्वन्देऽयमजायत । ग्रन्थः ससप्तत्रिशतीषटसहस्राण्यनुष्टुभाम् ॥ (Kumarapalacaritra prasasti, Chap. X). CALCUTTA AUGUST, 1910. SATIS CHANDRA VIDYABHU SANA.

·No text on this page.

·CONTENTS. प्रत्यक्ष परिच्छेदः । विषयाः पृष्ठाः न्यायसारस्य । न्यायतात्पर्य दीपिकायाः। नमस्कारः १ ४३-५५ प्रमाणम् ५५-७१ २-४ ७१--८६ ... प्रत्यक्षम् अयोगिप्रत्यक्षम् योगिप्रत्यक्षम् ७२-८२ ३-४ ८२--८६ अनुमान परिच्छेदः । ५ ८७-८० ८०-८३ ५ ८३-८५ अनुमानम् अन्वयव्यतिरेक भेदः स्वार्थपरार्थ भेदः प्रतिज्ञा हेतुः हेत्वाभासा: ५ ८६-८८ ५ ८८-११० ७-१२ ११०-१३५ उदाहरणम् १२ १३५-१३८ उदाहरणाभासा: १३८--१४४ उपनयः १४ १४५-१४७ १५ १४७-१५१ निगमनम् निर्णयः १५ १४८ कथा १५-१६ १५१-१५८ वाद: १५ १५३-१५७ १५८-१६० ·वितण्डा १६०-१६१ छलम् जातिः १६७-१८१ निग्रहस्थानम् २३-२८ १८१-२०८ आगम परिच्छेदः। आगमः २०८-२१० २८-३० २१०-२२२ दृष्टादृष्ट भेदः त्रीण्येव प्रमाणानि ३० २२२ ३०-३२ २२३-२३७ उपमानम् अर्थापत्तिः ३२-३३ २३७-२४२ सम्भवः my २४२ अभावः ३३-३४ २४२-२४६ २४७ २४७-२४८ ३४ २४८-२५० my २५० ३४-३५ २५१-२५२ ऐतिह्यम् चेष्टा प्रमेयम् तस्य चातुर्विध्यम् हेयं ( दुःखम् ) तन्निवर्तकम् हानम् तदुपायः प्रात्मन् उपासनविधिः मोक्षः २५२-२५३ २५३ २५३-२५४ ३५-३७ २५४-२७२ ३८-३६ २७३-२८१ ३८-४१ २८२-२८५ ·नगायसारः। प्रत्यक्षपरिच्छेदः । गणपतये नमः । प्रणम्य शम्भु जगतः पतिम्परं समस्ततत्त्वार्थविदं स्वभावतः । शिशुप्रबोधाय मयाभिधास्यते प्रमाणत दतदन्यलक्षणम् ॥ -- सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम् । . सम्यग्ग्रहणं संशय- विपर्ययापोहार्थम् । तत्रानवधारणज्ञानं संशयः । स समानधमानेकधर्मविप्रतिपत्त्युपलब्धानुपलब्धि- कारणभेदात् पञ्चधा भिद्यते । तद्यथा। समान- धर्मात् किमयं स्थाणुः स्यात् पुरुषो वेति। अनेक- धर्मादाकाशविशेषगुणत्वात् किमयं शब्दो नित्यः ·स्थादनित्यो वैति । विप्रतिपत्रेके भौतिकानीन्द्रिया- ण्याहुः अन्य त्वभौतिकानौति । उपलब्धेः किं सदुदक- मुपलभ्यते उतासदिति। अनुपलश्ये: किं विद्यमानो- ऽपि पिशाचो नोपलभ्यते उताविद्यमान इति । अनव- धारणत्वाविशेषादूहानध्यवसाययोर्न संशयादर्थान्तर- भावः । तद्यथा। वाह्यालीप्रदेश पुरुषणानेन भवि- तव्यमित्यूहः। किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसायः । मिथ्याध्यवसायो विपर्ययः। तद्यथा। हौ चन्द्राविति सुप्तस्य गजादिदर्शनं चैति । स्मरणज्ञानव्यवच्छेदार्थ- मनुभवग्रहणम्। प्रमाटप्रमेयव्यवच्छेदार्थ फलाझेद- जापनार्थञ्च साधनग्रहणम् । सम्यगनुभवः प्रमा। प्रमाश्रयः प्रमाता । प्रमाविषयः प्रमेयमिति । __ तत्विविधं प्रमाण प्रत्यक्षमनुमानमागमति । तब सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षम् । तहिविधम् । योगिप्रत्यक्षमयोगिप्रत्यचञ्चेति । तत्रायोगिप्रत्यक्षं प्रकाशदेशकालधमाद्यनुग्रहादिन्द्रियार्थसम्बन्धविशेषण स्थूलार्थग्राहकम्। तद्यथा। चक्षुःस्पर्शनसंयोगाद घटादिद्रव्यज्ञानम् । संयुक्तसमवायात्ताभ्यां घटत्व- संख्यापरिमाणादिज्ञानम्। चक्षुषैव रूपज्ञानम् ।

·प्रक २ निन । पर्शने- रसनेनैव रसज्ञानम्। नैव स्पर्शज्ञानम्। श्रोत्रेणैव शब्दज्ञानम् । मनसैव सुखादिज्ञानमिति। एतेषु संख्यादिष्वाश्रितानां सामान्यानां स्वाश्रयग्राहकैरिन्द्रियैः संयुक्तसमवतसम- वायाग्रहणम् । श्रोत्रसमवायाच्छब्दग्रहणम् । तदा- श्रितसामान्यग्रहणं समवेतसमवायादिति। तदेतत् पञ्चविधसम्बन्धसम्बन्धिविशेषणविशेष्यभावात् दृश्या- भावसमवाययोर्ग्रहणम् । तद्यथा । घटशून्यं भूतलम् । दूह भूतले घटो नास्तीति । एवं सर्वत्रोदाहरणीयम् । समवायस्य तु क्वचिदेव ग्रहणम् । यथा रूपसमवाय- वान् घटः। घटे रूपसमवाय इति । योगिप्रत्यक्षन्तु देशकालखभावविप्रकृष्टार्थग्राह- कम्। तहिविधम् । युक्तावस्थायामयुक्तावस्थायाञ्चति । तत्र युक्तावस्थायामात्मान्तःकरणसंयोगादेव धर्मादि- सहितादशेषार्थग्राहकम् । वियुतावस्थायाञ्चतुष्टयत्रय- इयसन्निकर्षागृहणम्। यथासम्भावनं योजनीयम् । अवैवार्षमप्यन्तर्भूतं प्रकृष्टधर्मजत्वाविशेषादिति। तच्च विविधं सविकल्पकं निर्विकल्पकं चेति । संज्ञादिसम्बन्धोल्लेखन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं सविकल्प- ·कम्। यथा देवदत्तोऽयं दण्डीत्यादिवस्तुखरूप- मावावभासकम् । निर्विकल्पकं यथा प्रथमाक्ष- सन्निपातजं ज्ञानम्। युक्तावस्थायां योगिज्ञानञ्चति । इति प्रत्यक्षपरिच्छेदः॥

·अनुमानपरिच्छेदः। HOW ॥ सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवसाधनमनुमानम् । खभावतः साध्येन साधनस्य व्याप्तिरविनाभावः। स विविधः । अन्वयव्यतिरेकभेदात्। तव साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्तिरन्वयः । साधनसामान्या- भावेन साध्यसामान्याभावस्य व्याप्तिर्व्यतिरकः । साधनं लिङ्गम् । तद्दिविधम् । दृष्टं सामान्यतोदृष्टश्चेति । तत्र प्रत्यक्षयोग्यार्थानुमापकं दृष्टम् । यथा धूमोऽग्ने- रिति । खभावविप्रकृष्टार्थानुमापकं सामान्यतोदृष्टम् । यथा रूपादिज्ञानञ्चक्षुरादेरिति । तत् पुनः विविधम् । स्वार्थ परार्थं चैति । परोपदेशानपेक्षं खार्थम् । परोपदेशापेक्षं परार्थमिति । परोपदेशस्तु पञ्चावयववाक्यम्। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणो- पनयनिगमनान्यवयवाः। तत्र प्रतिपिपादयिषया पक्ष- वचनं प्रतिज्ञा यथा नित्यः शब्द इति । साधनत्व- व्यापकं लिङ्गवचनं हेतुर्यथा तौबादिधर्मोपेतत्वादिति। स त्रिविधः । अन्वयव्यतिरेकी केवलान्वयी केवल- ·व्यतिरेकी चेति । तत्र पञ्चरूपोऽन्वयव्यतिरेकी। रूपाणि तु प्रदर्श्यन्ते। पक्षधर्मत्वं सपने सत्त्वं विपक्षाद्यावृत्तिरबाधित- विषयत्वमसत्यतिपक्षत्वं चेति । तत्र साध्यधर्मविशिष्टो धर्मों पक्षः। तत्र व्याप्यत्तित्वं हेतोः पक्षधर्मत्वम् । साध्यसमानधमा धौ सपक्षः । तत्र सर्वस्मिन्नेकदेश वा हेतोवृत्तिः सपक्षे सत्त्वम् । साध्यव्यावृत्तधर्मा धर्मी विपक्षः। तत्र सर्वस्मिन् विपक्षे हेतोरवृत्ति- विपचाद्यावृत्तिः। प्रमाणाविरोधिनि प्रतिज्ञातार्थ हेतोवृत्तिरबाधितविषयत्वम् । साध्यतविपरीतयोः साधनस्याविरूपत्वमसत्यतिपक्षत्वमिति। स दिविधः सपक्षवृत्तिभेदात् । तद्यथा। अनित्यः शब्दः कार्य- त्वादिति सपक्षव्यापकः। सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादि- बाधेन्द्रियग्राह्यत्वादिति सपकदेशत्तिः । पच- व्यापकः सपक्षवृत्तिरविद्यमानविपक्षः केवलान्वयौ। स च पूर्चवविविधः । तद्यथा। विवादास्पदीभूतान्य- दृष्टादौति कस्यचित्प्रत्यक्षाणि प्रमेयत्वात्करतलाम- लकवदिति सपक्षव्यापिका सैव प्रतिज्ञा। मौमांस- कानां प्रत्यक्षवादस्मत्मुखादिवदिति। सपक्षकदेश- ।

·सत्तः। यथा वृत्तिः पक्षव्यापको विद केवलव्यतिरेकी यथा सर्व कायं सर्ववित्कर्तृ- पूर्वकं कादाचित्कत्वात् । यत् सर्ववित्कर्तृपूर्वक न भवति तत्कादाचित्कमपि न भवति। आकाशादि। प्रसङ्गहारेण वा यथा नंदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात् लोष्ट्रकदिति। एतेन हेत्वाभासानामहेतुत्वमुक्तं भवति । हेतुलक्षणरहिता हेतुवदरभासमाना हेलाभासाः। ते चानेकप्रकाराः । असिद्ध-विरुद्धानकान्तिकानध्यव- सितकालात्ययोपदिष्टप्रकरणसमाः। तत्रानिश्चितपक्ष- हत्तिरसिद्धः । पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो हेतुविरुद्धः । पक्ष-सपक्ष-विपक्षवृत्तिरनैकान्तिकः । साध्यासाधक- पक्षएव वर्तमानो हेतुरनध्यवसितः। प्रमाणबाधिते पक्षे वर्तमानो हेतुः कालात्ययोपदिष्टः । स्वपक्षपर- पक्षसिद्धावपि विरूपो हेतुः प्रकरणसमः। यद्यपि चैषां सूमो भेदोऽनन्तत्वान्न शक्यते वक्तुं तथापि स्थूलदृष्टिमाश्रित्य कियन्तो भेदाः प्रदर्श्यन्ते । असिद्धभेदास्तावत्। स्वरूपासिद्धो यथा अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वात् । व्यधिकरणासिद्धो यथा । अनित्यः ।

·। शब्दः घटस्य कृतकत्वात् । विशेष्यासिद्धो यथा। अनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति चाक्षुषत्वात् । विशेषणासिद्धो यथा । अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वे सति सामान्यवत्त्वात् । भागासिद्धो यथा। अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्। आश्रयासिद्धो यथा अस्ति प्रधानं विश्वपरिणामित्वात्। आश्रयैकदेशासिद्धो यथा। नित्याः प्रधानपुरुषश्वराः अकृतकत्वात् । व्यर्थविशेष्यासिद्धो यथा अनित्यः शब्दः कृतकले सति सामान्यवत्त्वात् । व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा। अनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति कृतकत्वात् । सन्दिग्धा- सिद्धो यथा धूमवाप्याद्यविवेकनानिश्चये कश्चिदाह अग्निमानयं प्रदेशो धूमवत्त्वात् । सन्दिग्धविशेष्या- सिद्धो यथा। अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः पुरुषत्वे सत्यनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वात् । सन्दिग्धविशेषणा- सिद्धो यथा। अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितत्वे सति पुरुषत्वात्। विरुद्ध विशेष्या- सिद्धो यथा अनित्यः शब्दः अमूर्तले सत्यकृतक- त्वात्। विरुद्धविशेषणासिद्धो यथा अनित्यः शब्दः अकृतकत्वे सत्यमूर्त्तत्वात्। एते ऽसिदभेदा यदोभय- ·अनुमानपरिच्छेदः । वाद्यसिद्धत्वेन विवक्षितास्तदोभयासिद्धा भवन्ति । यदा त्वन्यतरवाद्यसिद्धत्वेन विवक्षितास्तदान्यतरासिद्धा भवन्ति । विरुद्धभेदास्तु सति सपने चत्वारो विरुद्धाः । पक्षविपक्षव्यापको यथा। नित्यः शब्दः कार्यत्वात् । विपक्षकदेशवृत्तिः पक्षव्यापको यथा। नित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सत्यम्मदादिवाह्येन्द्रियग्राह्यत्वात्। पक्ष- विपनैकदेशवृत्तियथा। नित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरी- यकत्वात् । पक्षकदेशवृत्तिविपचव्यापको यथा। नित्या पृथिवी कृतकत्वात् । असति सपने चत्वारो विरुद्धाः। पक्षविपक्ष- व्यापको यथा। आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रमेयत्वात् । पक्षविपक्षकदेशवृत्तिर्यथा। आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्। पक्षव्यापको विपक्षकदेश- वृत्तियथा। आकाशविशेषगुणः शब्दो वाह्येन्द्रिय- ग्राह्यत्वात् । विपक्षव्यापकः पक्षकदेशवृत्तियथा । आकाशविशेषगुणः शब्दः अपदात्मकत्वात् । ननु चत्वार एव विरुद्धभेदा नान्ये वेषामसिद्ध- लक्षणोपपन्नत्वात् । नैष दोषः। उभयलक्षणोपपन्न- ·न्यायसारः। त्वेनोभयव्यवहारविषयत्वात् । तुलायां प्रमाणप्रमेय- व्यवहारवत् । अनेकान्तिकभेदास्तु। पक्षत्रयव्यापको यथा । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् । पक्षव्यापको विपक्ष- सपचैकदेशवृत्तिर्यथा। अनित्यः शब्दः प्रत्यक्षत्वात् । पक्षसपक्षव्यापको विपक्षकदेशत्तिर्यथा। अयं गौ- विषाणित्वात् । पक्षविपक्षव्यापकः सपक्षविपक्षक- देशत्तियथा। नायं गौविषाणित्वात् । पक्षत्रयैक- देशवृत्तियथा। अनित्या पृथिवी प्रत्यक्षत्वात् । पक्ष- सपक्षकदेशत्तिर्विपक्षव्यापको यथा। द्रव्याणि दिक्- कालमनांसि अमूर्त्तत्वात् । पक्षविपचैकदेशवृत्तिः सपक्षव्यापको यथा। न द्रव्याणि दिक्कालमनांसि अमूर्तत्वात्। सपक्षविपक्षव्यापकः पक्षकदेशत्ति- यथा। न द्रव्याण्याकाशकालदिगात्ममनांसि चणिक- विशेषगुणरहितत्वात् । अनध्यवसितभेदास्तु। अविद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्यापको यथा। सर्वमनित्यं सत्त्वात् । अविद्य- मानसपक्षविपक्षः पक्षकदेशत्तिर्यथा। सर्वमनित्यं कार्यत्वात् । विद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्यापको । । ।

·अनुमानपरिच्छेदः । यथा। अनित्यः शब्दः आकाशविशेषगुणत्वात् । विद्यमानसपक्षविपक्षः पनैकदेशवृत्तिर्यथा। सव्वं द्रव्य- मनित्यं क्रियावत्त्वात् । अविद्यमानविपक्षो विद्यमान- सपनः पक्षव्यापको यथा। सबै कायं नित्यं उत्पत्ति- धर्मकत्वात् । अविद्यमानविपक्षो विद्यमानसपक्षः पतैकदेशत्तिर्यथा । सवं कार्यं नित्यं सावयवत्वात् । [अविद्यमानसपक्षी विद्यमानविपक्षः पजैकदेशत्ति- यथा। आकाशविशेषगुण: शब्दः अपदात्मकत्वात् ।] कालात्ययोपदिष्टभेदास्तु । प्रत्यक्षविरुद्धो यथा । अनुष्णोऽयमग्निः कृतकत्वात् । अनुमानविरुद्धो यथा । अनित्याः परमाणवो मूर्तत्वात् । आगमविरुद्धो यथा । ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवद्रव्यत्वात् क्षीरादिवत् । प्रत्यचैकदेशविरुद्धो यथा। सर्वं तेजोऽनुष्णं रूपि- त्वात्। अनुमानैकदेशविरुद्धो यथा । नित्याश्रयाः द्रवत्वरूपरसगन्धस्पर्शा नित्याः अप्रदेशवृत्तिसमान- जात्यारम्भकत्वे सति परमाणुवृत्तित्वात् तद्गतैकत्व- वदिति । आगमैकदेशविरुद्धो यथा । सर्वेषां देवर्षीणां शरीराणि पार्थिवानि शरीरत्वादस्मदादिशरीरवदिति । The portion bracketed is omitted in mss. C.

·१२ न्यायसारः। एकत्र प्रकरणसमस्योदाहरणं यथा। नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वात् गगनवदिति * | तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुहयोपनिपातो विरुद्धाव्यभिचारी- त्येके। यथा नित्यमाकाशं अमूर्त्तद्रव्यत्वात् आत्म- वदिति। एवमनित्यमाकाशमस्मदादिवायेन्द्रियग्राह्य- विशेषगुणाधारत्वात् घटवत् । स खलु पुरुषविशेष- मपेक्षमाणो हेत्वाभासो भवति अन्यतरासिद्ध- वदिति । सम्यग्दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम् । तद्विविधम् । साधम्र्योदाहरणं वैधयोदाहरणं चेति। तत्रान्वय- मुखन दृष्टान्ताभिधानं साधोदाहरणम् । यथा अनित्यः शब्दः तीव्रादिधर्मोपेतत्वात् । यद्यत्तीव्रादि- धर्मोपेतं तत्तदनित्यं दृष्टं यथा सुखादि। व्यतिरेक- मुखन दृष्टान्ताभिधानं वैधयोदाहरणम् । यदनित्यं न भवति तत्तौवादिधर्मोपेतं न भवति । यथाकाशमिति । एतेनोदाहरणाभासानामनुदाहरण- त्वमुक्तं भवति । यथा * B. reads :-अनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वात् सपक्षवदिति ।

·अनुमानपरिच्छेदः । १३ उदाहरणलक्षणरहिता उदाहरणवदवभासमाना उदाहरणाभासाः। ते चानेकप्रकारा: * ! यथा अनित्यं मनो मूर्तत्वादित्यस्मिन् प्रयोगे सर्वे उदा- हरणाभासा उच्यन्ते। यन्मूतं तदनित्यं दृष्टं यथा परमाणुरिति साध्यविकलः । यथा कर्मेति साधन- विकलः । यथाकाशमित्युभयविकलः । यथा खर- विषाणमित्याशयहीनः । घटवदित्यव्याप्ताभिधानम्। यदनित्यं तन्मूत्तं दृष्टमिति विपरीतव्याप्ताभिधानम् । यदनित्यं न भवति तन्मूर्तमपि न भवति यथा परमाणुरिति साध्याव्यावृत्तः । यथा कर्मेति साधना- व्यावृत्तः। यथा घट इत्युभयाव्यावृत्तः। यथाकाश- पुष्यमित्याश्रयहीनः । यथाकाशमित्वव्याप्ताभिधानम् । यन्मूर्तं न भवति तदनित्यमपि न भवति यथाकाश- मिति विपरीतव्याप्ताभिधानम् । इत्येतौ वचनदोषौ । तवाद्याः षट् साधोदाहरणाभासाः। इतर वैधौदाहरणाभासाः। अन्ये तु सन्देहदारणापरा- नष्टाबुदाहरणाभासान्वर्णयन्ति । सन्दिग्धसाध्यो यथा। * _c. adds :-यथा साध्यविकलसाधनविकलोभयविकलाश्रयहीनाः ।

·१४ न्यायसारः। माहाराज्यं करिष्यत्ययं सोमवंशोद्भूतत्वात् विवक्षित- राजपुरुषवत् । सन्दिग्धसाधनो यथा नायं सवतो रागादिमत्त्वात् रथ्यापुरुषवत्। सन्दिग्धोभयो यथा । खगं गमिष्यत्ययं विवक्षितः पुरुषः समुपार्जितशुक्ल- धर्मत्वाद्देवदत्तवत्। सन्दिग्धाश्रयो यथा । नायं सर्वज्ञो बहुवक्तृत्वात् भविष्यद्देवदत्तपुत्रवत् । सन्दिग्ध- साध्याव्याहत्तो यथा। यो माहाराज्यं न करिष्यति स सोमवंशोभूतो न भविष्यति यथाऽन्यो राज- पुरुषः। सन्दिग्धसाधनाव्यात्तो यथा। यस्तु सर्वज्ञः स रागादिरहितः यथा समस्तशास्त्राभितः । सन्दिग्धी- भयाव्यावृत्तो यथा। यः खगें न गमिष्यति स समुपार्जितशुलधर्मोऽपि न भवति यथा दुःस्थः पुरुषः । सन्दिग्धाश्रयो यथा। यः सर्वत्रः स बहुवक्तापि न भवति यथा भविष्यद्देवदत्तपुत्रः । दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तो- पमानन पचे व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनयः । विविधः । साधोपनयो वैधयोपनयश्चेति। तथाच तीव्रादिधर्मोपेतः शब्द इति साधोपनयः। तथा तीव्रादिधर्मोपेतः शब्दो न भवति इति वैधोपनयः ।

·अनुमानपरिच्छेदः । १५ उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञावचनं निगमनम् । तदपि विविधम् । साधर्म्यवैधयभेदात् । तस्मादनित्य एवेति साधयं निगमनम् । नचेदमनर्थकम् । साध्य- विरुद्धार्थाभावप्रतिपादकप्रमाणसूचकत्वादस्य । तदन्तरेण साध्यावधारणमुपपद्यते । तथाचोक्तम् । विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति । निगमनाभिधानमसाधनाङ्गमभ्युपगम्य बाधकं प्रमाणमभ्युपगच्छतो निग्रहस्थानं प्रसज्यते । निगमनार्थत्वाबाधकस्य निगमनार्थविप्रतिपत्तौ बाधक- प्रमाणोपन्यासो युक्तः। हेत्वर्थविप्रतिपत्तौ तत्तत्साधक- प्रमाणोपन्यासवदिति । सोऽयं परमो न्यायः विप्रति- पन्नपुरुषप्रतिपादकत्वात्कथाप्रवृत्तिहेतुत्वाच्च । वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः कथा। सा द्विविधा। वीतरागकथा विजिगीषुकथा चेति। यत्र वीतरागो वीतरागणैव सह तत्त्वनिर्णयार्थ साधनोपा- लम्भी करोति सा वीतरागकथा वादसंनयोच्यते । तथा चोक्तम्। प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ता- विरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः । तं प्रतिपक्षहीनमपि वा कुर्य्यात् प्रयोजनार्थित्वेन। यथा ·न्यायसारः। शिष्यो गुरुणा सह प्रश्नहारेणैवेति। यत्र विजिगीषु- विजिगीषुणा सह लाभपूजाख्यातिकामो जयपरा- जया) प्रवर्तते सा विजिगीषुकथा। वीतरागो वा परानुग्रहार्थं ज्ञानाकुरसंरक्षणार्थञ्च प्रवर्तते। सा चतुरङ्गा । वादिप्रतिवादिसभापतिप्राशिकाङ्गा । विजिगीषुकथा जल्पवितण्डासंज्ञोक्ता। तथाचाह। तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोह- संरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवदिति । यथोक्तोपपन्नच्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डेति। वचन- विघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम्। तचिविधम्। वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति । अविशेषणाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाकछलम्। यथा नवकम्बलोऽयं माणवक इत्युक्ते छलकवाद्याह। कुतोऽस्य नव कम्बला इति । तस्याप्रतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाच्यम् । कम्बलो यस्येति वक्तुरभिप्रायापरिज्ञानादुत्तरापरि- ज्ञानाहा *[विप्रतिपत्तिर्वा विपरीतपरिज्ञानादिति।] यथा नवः Portion bracketed is omitted in mss C.

·१७ अनुमानपरिच्छेदः । सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसद्भूतार्थकल्पना सा- मान्यच्छलम् । अहो नु खल्वसौ ब्राह्मणश्चतुर्वेदाभिन्न इत्युक्ते केनचित् न्यायवाद्याह । किमवाश्चयं सम्भवति ब्राह्मणे चतुर्वेदाभिन्नत्वमिति । तत्र छलवाद्याह । न। ब्रात्येनानैकान्तिकत्वात् । तस्यापि पूर्ववत् निग्रहस्थानं वाच्यम् । कस्माद्धेतुत्वेनाविवक्षितत्वात् । *किं तर्हि ब्राह्मणत्वे सति चतुर्वेदाभिज्ञत्वमाश्चर्य- कारणं न भवतीत्यभिप्रायः । सुक्षेत्र शालिसम्पत्ति- वदिति। उपचारप्रयोगे मुख्यार्थकल्पनया प्रतिषेध उपचारच्छलम् । यथा मचा क्रोशन्तीत्युक्त छल- वाद्याह । पुरुषाः क्रोशन्ति न मञ्चास्तेषामचेतनत्वात् । तस्यापि पूर्ववन्निग्रहस्थानं वाच्यम्। उभयथा लोके शास्त्रे च शब्दप्रयोगदर्शनादिति । प्रयुक्त हेतौ समीकरणाभिप्रायेण प्रसङ्गो जातिः । पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानमिति । बहवश्चानयोः सूक्ष्मा भदास्तेषां कियन्तो भेदा लक्षणोदाहरणाभ्यां प्रदर्श्यन्त इति। Mss. C reads :-बामणे चतुर्वेदाभिजत्वाशङ्का कथं तर्हि ।

·न्यायसारः। साधयंवैधाभ्यामुपसंहार तहमविपर्ययोप- पत्तः साधयंवैधय॑समौ। यथाऽनित्यः शब्दः कृतक- त्वाइटवदित्युक्ते जातिवाद्याह । यद्यनित्यघटसाधा- स्कृतकत्वादनित्यः शब्द इष्यते, तर्हि नित्याकाश- साधादमूर्तत्वान्नित्यः प्राप्नोति । यदिच नित्याकाश- वैधात्कृतकत्वादनित्य दृष्यते घटादिवत्, तर्हि अनित्यघटवैधादमूर्तत्वान्नित्यः प्राप्नोति। विशेषा- भावादिति। अनयोरुत्तरम्। अविनाभाविनः सा- धमास्य च वैधर्म्यस्य च हेतुत्वाभ्युपगमादप्रसङ्गो धूमादिवदिति । साध्यदृष्टान्तयोर्धविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चोत्क- र्षापकर्षश्वावर्ण्य विकल्पसाध्यसमाः। साध्ये. दृष्टा- न्तादनिष्टधर्मप्रसङ्ग उत्कर्षसमः। दृष्टधर्मनिवृत्तिरप- कर्षसमः। यदि कृतकत्वाहटवदनित्यः शब्दः तहदेव सावयवः स्यात् । अथ नैवमनित्योऽपि तहि न स्यादविशेषात् । अश्रावणश्च घटो दृष्टः शब्दोऽपि श्रावणो न स्यादविशेषादिति उत्कर्षापकर्षसमौ । - In ms.C वविय॑ is omitted.

·अनुमानपरिच्छेदः। * [शब्दो यदि कृतकत्वानुमानेनानियो वर्ण्यते । तथा सति घटोऽपि कृतकत्वानुमानेनानियो वर्ण्य: स्यादिति वर्ण्यसमः। अथानवस्थाभयाटस्तेनैवानु- मानेनानित्यो वर्ण्यते। ततः शब्दोऽप्यवर्ण्यः स्याद- विशेषादिति वावर्ण्यसमौ।। अथ विकल्पसमः । कृतकत्वाविशेषेऽपि यथा मूर्तत्वामूर्त्तत्वादिधर्मविकल्पस्तथा नित्यत्वानित्यत्व- विकल्पोऽपि स्यादविशेषात् । अथ साध्यसमः । यदि कृतकत्वाटुभयोरनित्यत्वं तहि साध्यखमप्युभयोः स्यान्न वा कस्यचिदविशेषात् । एतेषामुत्तरम्। किञ्चित्साधादुपसंहारसिद्ध वैधा- दप्रतिषेधः । किञ्चित्साधाडूमवत्त्वादिलक्षणात् साध्यदृष्टान्तयोईमविकल्पेऽपि व्यवस्था दृष्टा। तदप- लाप लोकादिविरोधः सर्वानुमानात् प्रामाण्य- प्रसङ्गश्च। प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः प्राप्ताविशिष्टत्वाद- प्राप्यासाधकत्वाच्च प्राप्ताप्राप्तिसमी। यद्ययं हेतुः प्राप्यसाध्यं साधयेदुभयोः प्राप्ताविशिष्टत्वादगुल्योरिव The portion bracketed is omitted in ms C.

·न्यायसारः। किं कस्य साधनं साध्यञ्चेति। अप्राप्यसाधनको नास्ति । काष्ठाग्निवदिति * । घटादिनिष्पत्तिदर्शना- त्यौड़ने चाभिचारादप्रतिषेधः । प्राप्ताप्राप्तिविशेषेऽपि प्रतिनियतार्थतत्तय एवैते साध्यसाधनत्वादयो धर्मा दृष्टाः ते निराकर्तुमशक्याः। सर्वप्रमाणविरोधा- दिति। प्रागुत्यत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः । अनित्यः शब्दः कार्यत्वादियुक्त प्रागुक्तरनित्यत्वे कारणं नास्तीति नित्यः । प्रसक्तस्योपपत्तिरनुपपन्नेति तथा भावाटुत्प- नस्य कारणत्वोपपत्तेरप्रतिषेधः । अनुत्पन्नः शब्द एव नास्तीति कस्य नित्यत्वादिधर्माश्चिन्त्यन्ते। वैकाल्यासिद्धेईतोरहतुसमः। यदि पूर्व साधनं असति साध्ये कस्य साधनम् । अथ पश्चादविद्यमानं कथं साधनम् । अथ युगपत्तथापि किं कस्य साधनं साध्यञ्चेति । इयोस्तुल्यकालत्वादिति। अस्योत्तरम् । न हेतुतः साध्यसिद्धेः प्रवृत्त्यादिविरोधः सूत्रार्थः । । * Ms. C. adds here अनयोरुत्तरम् । + Ms. C. reads नित्यः प्रसनः। अत्रोत्तरम् । + Ms. Cadds here सव्येतरविषायोरिव ।

·अनुमानपरिच्छेदः। २१ । प्रतिषेधानुपपत्तिश्च वैकाल्यासिद्धेः खवचनेनैव प्रति- धासिहौ हेतुसिविरिति सूत्रार्थः । एकधर्मोपपत्तेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गात् सद्भा- वोपपत्तेरविशेषसमः। यदि घटशब्दयोरेकस्य कार्य- त्वस्योपपत्तेरनित्यत्वेनाविशेष इष्यते। सर्वभावानां तहि सद्भावोपपत्तेरविशेषः प्रसज्येत । तवेदमुच्यते। सर्वथा विशेषे प्रत्यक्षादिविरोधः । अनित्यत्वेनाविशेषे अनुमानागमविरोधः । केनचिदविशेषे प्रमेयत्वादिना सिद्धसाधनमिति। निर्दिष्ट कारणाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः । पृथि- व्यादिषु कार्यत्वसिद्धये निर्दिष्टस्य सावयवत्वस्या- भावेऽपि बुद्ध्यादौ कार्यत्वमुपलब्धमिति । * सपक्षक- देशस्थापि धूमादेर्गमकत्वदर्शनादप्रतिषेधः। कथं तर्हि बुद्ध्यादेः कार्यत्वसिद्धिरित्यत आह । कारणान्तरादपि तद्धर्मोपपत्तेरप्रतिषेधः । प्रमाणान्तरादपि कार्यत्व- सिद्धेरित्यर्थः । प्रमाणञ्चानुपलब्धिकारणेष्वसत्सु प्रागूढच्चानुप- Ms. C. adds here अवोत्तरम् ।

·२२ न्यायसारः। । लम्भात् घटादिवत्। तदनुपलब्धरनुपलम्भादभाव- सिद्धौ तविपरीतोपलब्धुपपत्तेरनुपलब्धिसमः । तस्य बुद्यादेः कार्यत्वस्थानुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिहौ तविपरीतोपलब्धापपत्तेः। प्रागर्द्धमपि सद्भावः सेत्स्यती- त्यभिप्रायः। * अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः । नास्तीतिजानमनुपलब्धिः । सा च तत्स्वभावतया प्रत्यात्मकसंवेद्या। तदनुपलब्धिरसिद्देत्यभिप्रायः । नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेनित्यसमः । अनित्यत्वधर्मस्य नित्यं सर्वदा सद्भावे धर्मिण: शब्दस्य सर्वदा सद्भावः । अथानित्यत्वं सर्वदा नास्ति तथाप्यनित्यत्वाभावान्नित्य इति । अनित्यत्वस्य सर्वदा- भ्युपगमान्नित्यत्वविरोधः । अनभ्युपगमे चासिद्धो हेतुः । प्रध्वंसश्चानित्यत्वम् । न च तस्मिन् सति शब्दसद्भाव एतेनान्यत्वस्यात्मनोऽनन्यत्वादन्यत्वन्नास्ती- त्यादीन्यसदुत्तराणि प्रत्युक्तानि। निमित्तान्तरात् संज्ञान्तरे योज्यमानेऽप्यर्थे तथा भावस्य निराकर्तु- मशक्यत्वात्। आनन्त्यात् सर्वाणि जात्युत्तराण्युदाहर्तु । इति । Ms' C. adds here अबोसरम् ।

·अनुमानपरिच्छेदः । २३ । । न शक्यन्ते। सूत्राणामप्युदाहरणार्थत्वादिति। उक्ता जातिभेदाः । अर्थदानौं निग्रहस्थानान्युच्यन्ते । तान्यपि विप्र- तिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्यानन्त्यादसंख्यातानौत्यतः सङ्घ- पतो व्युत्पाद्यन्ते । *[ तथाच सूत्रम् । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरमित्यादि हेत्वाभासाश्चेत्यन्तम् ] | साध्ये प्रतिदृष्टान्तधमाभ्यनुज्ञा प्रतिज्ञाहानिः । यदि कृतक- वादनित्यः शब्द दृष्यते तहि नित्याकाशवदमूर्तत्वा- नित्यः किं नेष्यन्ते । एवं प्रतिवादिनोती वाद्याह । भवतु किं नो बाध्यते। तस्य नित्यत्वाभ्युपगमेना- नित्यत्वप्रतिज्ञा हीयत इत्यतः प्रतिज्ञाहानिर्नाम निग्रहस्थानं भवति । +[प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधेऽप्युत्पन्ने] धर्मो विवादा- स्पदीभूतत्वलचणस्तस्य विकल्पः । प्रतिज्ञातार्थविशे- षणत्वेन योजनं तदर्थ इति प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थः । यथा The portion bracketed is omitted in ms. C. + Ms. C. reads प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञा- न्तरम् । सर्वमनित्यं सत्त्वादित्या दृष्टान्नाभावेन प्रतिज्ञाताईस्य प्रतिषेधः । instead of the portion bracketed.

·२४ न्यायसारः। । यथा मशकार्थोऽयं धूम इति निर्देशः । विवादास्पदीभूतं सर्वमनित्यमित्येतत्प्रतिज्ञान्तरं निग्रहस्थानम्। हेत्व- न्तरवदिति। प्रतिज्ञाहत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः । गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं भेदेनानुपलम्भादिति। पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञार्थापनयनं प्रतिज्ञासन्यासः । यथानुष्णोऽयमग्निरित्यस्य प्रतिषेधे वाद्याह। सम्पश्य- ध्वमहो मध्यस्थाः साक्षिणो नाहमनुष्णमग्निं ब्रवीमौत्यनुक्तोपालम्भोऽयमित्येतत्प्रतिज्ञासन्यासलक्षणं निग्रहस्थानमिति । अविशेषोते हतौ प्रतिषिद्ध विशेषमिच्छतो हेल- न्तरम्। यथा नित्या वेदाः अस्मयमाणकर्तृकत्वादि त्यस्य जीर्णकूपारामादिभिरनैकान्तिकत्वेन प्रतिषेधे सम्प्रदायाविच्छेदे सतीति विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरं* पूर्वस्थासाधकस्योपादानात् । प्रकृतादादप्रतिसंबवार्थमर्थान्तरम् । यथा शब्दो नित्यः प्रमेयत्वादिति हेतुः। हेतुश्च हिनोतहतोस्तुन् प्रत्यये कृते कृदन्तं पदमित्यादि प्रसतानुप्रसत्या Ms. C. reads here निग्रहस्थानम् ।

·अनुमानपरिच्छेदः । प्रकृतार्थानुपयोगिशास्त्रान्तरमुपदिशतोऽर्थान्तरं निग्रह- स्थानमिति। वर्णक्रमनिर्देशवनिरर्थकम् । यथा शब्दोऽनित्यः । कचटतपानां गजडदबत्वात् । भभघढधवदिति। परिषत्प्रतिवादिभ्यां विरभिहितमपि अविज्ञातमवि- ज्ञातार्थम् । यहाक्यं वादिना त्रिरभिहितमप्यप्रतीत- प्रयोगादतिद्रुतोच्चारणादिना निमित्तेन परिषत्पति- वादिभ्यां न ज्ञायते तदत्तानसंवरणायोक्तं निग्रहस्थान- मिति। पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थमपार्थकम् । यथा दशदाडिमानि षट् पूपाः कुण्डमजाजिनमित्येव- मादि। अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् । प्रतिज्ञादी- नामर्थवशात्क्रमस्तेषां विपर्ययेणाभिधानमप्राप्तकालं निग्रहस्थानम्। होनमन्यतमेनाप्यवयवन न्यूनम् । साधनाभावेन साध्यस्यासिद्धेः * । हेतूदाहरणाधिकमधिकम् । एकेन कृतार्थत्वादि- तरानर्धक्यात् । Ms. C. reads माध्यसिद्धेरयोगात् ।

·न्यायसारः। शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुतम्। अन्यत्रानु- वादात् । सार्थकं पुनरभिधानमनुवादः। ताति- रेकेण पुनरभिधानं पुनरुतम्। यथा नित्यः शब्दो नित्यः शब्द इति शब्दपुनरुक्तम् । नित्यो ध्वनिरदि- नाशी शब्द दूत्यर्थपुनरुक्तम् । अर्थादापन्नस्य खशब्दन युनर्वचनं पुनरुतम् । साधयॊदाहरणेऽभिहिते वैधौदाहरणमिति। कथं पुनस्तन्निग्रहस्थानम् । *कथावसानविरोधित्वादेकन कृतकवादितरानर्थक्या- दिति। विज्ञातार्थस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्रत्युच्चारण- मननुभाषणं प्रतिवादिनो निग्रहस्थानम् । अप्रत्यु- चारयन् किमाश्रयः परपक्षप्रतिषधं कुर्यादिति । अवि- ज्ञातार्थञ्चाज्ञानम् । यहाक्यं विरभिहितमपि परिष- दवगतार्थे प्रतिवादी प्रत्युच्चारयन्नपि नार्थतः सम्यगधि- गच्छति, तदनानं नाम प्रतिवादिनो निग्रहस्थानम् । कथामभ्युपगम्य तूष्णीभावः प्रतिभावादिप्रतिवादिनो- निग्रहस्थानम्। * Ms C. reads कथावसानविरोधित्वादित रानर्थक्यादिति ।

·अनुमानपरिच्छेदः।
कार्यव्यासंगात् कथाविच्छेदो विक्षेपः । कथा-
मभ्युपगम्य सभ्येषु मिलितेषु ब्रवीत्यद्य मे महत्
प्रयोजनमस्ति तस्मिन्नवसिते पश्चात् * कथयिष्यामीति
कयाविच्छेदो विक्षेपः । वपचे दोषाभ्युपगमात्परपक्षे
दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा। यः खपक्षे मनागपि दोषं न
परिहरति केवलं परपचे दोषं प्रसञ्जयति। भवांश्चोर
इत्युक्ते त्वमपि चोर इति तस्येदं निग्रहस्थानम् । खयं
दोषाभ्युपगमात्परेणानभ्युपगमादिति निग्रहं प्राप्तस्या-
निग्रह: पर्यनुयोज्योपेक्षणम्। [पर्य्यनुयोज्यो नाम
निग्रहोपपत्त्या चोदनौयः तस्योपक्षणं निग्रहं
प्राप्तोऽसौल्यननुयोगः । एतदुभाभ्यामनुक्तया परिषदा
वक्तव्यम् ।]
अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्या-
नुयोगः पा । यथा सावयवत्वेन पृथिव्यादेः कार्यत्वसिद्धी
Ms. B. reads करिष्यामीति ।
+ Ms. Comits the portion कथाविच्छेदो विक्षेपः।
* The portion thracketed is omitted in ms. C.
का Ms. C. adds here निपहस्थानम् ।

·२८ न्यायसारः। परो ब्रूते यावदप्रयोजकोऽयं हेत्वाभास इति। तस्यै दं निग्रहस्थानम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः । यथा मीमांसामभ्युपेत्य कश्चिदग्निहोत्रं स्वर्गसाधन- मित्याह । कथं पुनरग्निहोत्रक्रिया ध्वस्ता सती वर्गसाधिका भवतीत्यनुयुक्तः प्राह। तया क्रियया आराधितः परमेश्वरः फलं ददाति। राजादिवत् । तस्येश्वराभ्युपगमादपसिद्धान्तो नाम निग्रहस्थानम् । प्रतिज्ञातार्थविपर्ययस्तु प्रतिज्ञाहानि पसिद्धान्तः । हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः हेत्वाभासलक्षणेनैव यथोक्तेन लक्षिताः। हेत्वाभासा निग्रहस्थानानीत्यर्थः । एतेन टुर्वचनकपोलवादिवादीनां साधनानुपयोगित्वेन निग्रहस्थानत्वं वैदितव्यम् । नियमकथायान्त्वपशब्दा- दीनामपोति॥ इति [श्रीभासर्वनविरचिते न्यायसारे]* अनुमानपरिच्छेदः ॥ Me A omits the portion bracketed.

·आगमपरिच्छेदः ।
अदृष्टा-
अवसितमनुमानमागमस्येदानौं लक्षणमेवीच्यते ।
समयबलेन सम्यक्परोक्षानुभवसाधनमागमः ।
हिविधः । दृष्टादृष्टार्थभेदात् । तत्र दृष्टार्थानां वाक्यानां
प्रायेण प्रवृत्तिसामर्थ्यात्यामाण्यमवगम्यते ।
र्थानां पुनराप्तोतत्वेनेति। कथं पुत्रकामो यजेते-
त्यादिवाक्यानां प्रवृत्तिसामर्थ्याव्यामाण्य मनुमाय तत्-
प्रणेतुरतीन्द्रियार्थदर्शित्वेन परमाप्तत्वमवधार्य तत्पणी-
तानां वाक्यानामप्रामाण्ये कारणाभावात्यामाण्यमनु-
न नित्यत्वेन । वाक्यानां नित्य ले प्रमाणा-
भावात् । अनित्यत्वेन पुनर्वाच्यत्वाद्यनेकमनुमानम् ।
सर्वदोपलब्धानुपलब्धिप्रसङ्गश्च । विपर्ययानियामका-
भावात् । अभिव्यञ्चकाभावादनुपलब्धिरिति चेत् ।
न। तदनिर्देशात् । वायुसंयोगविभागाविति चेत् ।
न। सर्वशब्दानां युगपद्ग्रहणप्रसङ्गात् ।
मीयते।

·न्यायसारः। कथं श्रोत्रं तावत्समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेश- समानधर्मापन्नार्थानां ग्रहणाय प्रतिनियतसंस्कार- संस्कार्य न भवति । इन्द्रियत्वाच्चक्षुर्वत्। शब्दा वा प्रतिनियतसंस्कारसंस्कार्या न भवन्ति । समानेन्द्रिय- ग्राह्यसमानधर्मापनत्वे सति युगपदिन्द्रियसंबद्दत्वात् । घटादिवत् । उत्पत्तिपक्षेऽप्ययं समानो दोष इति चेत् । न। मृत्पिण्डप्रदीपदृष्टान्ताभ्यां संस्कारव्यञ्जक वैधर्मसिद्धरित्यलमलमतिप्रसङ्गेन। एवमेतानि वीण्येव प्रमाणानि । एज्वेवोपमानार्थापत्तिसम्भवाभावैतिह्यादीनामन्त- र्भावः । तत्र गौरिव गवय इत्युपमानं शब्देऽन्तर्भूतम् । अनेन सदृशी मदीया गौरित्युपमानमिति चेन्न। तस्य स्मृतित्वात् । पूर्वमेव हि सादृश्यविशिष्ट उपलब्धो गोपिण्डः । कस्मात् उपलब्धियोग्यत्वात् । अयोग्यत्वे वा न कदाचिदुपलभ्येतादृष्टवत्। निर्विकल्पकन प्रत्यक्षेण पूर्व सादृश्यमुपलब्धम् । तेन तटुपलब्ध्यभि- मानो न भवति। निर्विकल्पकोपलम्भेऽपि संस्कार- सहकारिसामर्थ्यादभावादिषु सविकल्पका स्मृति- दृष्टेति। संज्ञासंज्ञिसंबद्धप्रतिपत्तिराप्तवचनकाऱ्यां ।

·आगमपरिच्छेदः। । ३१ तथा तथा प्रश्नोत्तराभिधानादन्यप्रमाणनिर्देशाच्च । अस्य गवयशब्दः संज्ञेति प्रतिपत्तावुपमानसिद्दिः । शब्दाश्च श्रावणादिति चेत् । एवं तर्हि गौरयमित्येवं सङ्केतेऽस्य गोशब्दः संज्ञेति प्रतिपत्ती प्रमाणान्तरं वाच्यम् । समानन्यायत्वात् गोपिण्डान्तरेऽपि सङ्केत- ग्रहणे प्रमाणान्तराभिधानप्रसङ्ग इति । तथा शब्दा- नभिधानेऽपि प्रतिपादकप्रतिपत्तोरवमेवाभिप्रायः । ईदृशस्य सर्वस्य गोशब्दः संज्ञेति सामर्थ्यादेवं प्रति- पत्तिरिति चेत् समानमेतदत्रापि गोसदृशो गवय इति शब्दादुभयोरवमेवाभिप्रायो गोसदृशार्थस्य गवयशब्दः संजेति सामर्थ्यादेवं प्रतिपत्तिः । न च प्रत्यक्षएवार्थे संज्ञासंज़िसंबन्धप्रतीतिदर्शनात् सूत्रविरोध इति चेत् । न । प्रमाणनिग्रहस्थानाभ्यां दृष्टान्तहेत्वाभासा- दौनामिव प्रयोजनबर्णन पृथग्विधानात् । तर्हि प्रयोजनं वाच्यम् । उच्यते । शब्दप्रामाण्य- समर्थन प्रयोजनम्। कथं कैचिदाहुः प्रत्यक्षानुमान- विषयत्वे शब्दस्यानुवादकत्वम् । तदविषयत्वे संबन्धा- ग्रहणादवाचकत्वम् । पदार्थस्याप्रसिद्धत्वान्न पदेन संबन्धग्रहणमितरतराश्रयत्वात् । वाक्यार्थस्तु प्रसिद्धानां ·न्यायसारः। पदार्थानामन्वयमात्रमिति। *[वाक्यं तु पदानामन्वय- मात्रमिति] । तन्निराकरणामुपमानं निदर्शनार्थत्वेन पृथगुक्तम् । यथा कार्यार्थिनोऽप्रसिद्धगवयस्य प्रसिद्धगोसादृश्य- मुपादायोपमानाख्येन वाच्येन संज्ञासंज्ञिसंबन्धप्रति- पत्तिः क्रियते । तथा किञ्चिन्निमित्तमुपादाय शक्रादि- पदपदार्थयोरपौति। तस्मादन्यार्थत्वान्न सूत्रविरोधः । परीक्षात्वर्थापत्तिवत्प्रमाणस्य सतः प्रमाणेष्वन्तर्भाव- ज्ञापनार्थम् । अन्तर्भावस्त्वनुमानएवास्य निराकृती नागमे । चतुष्वाभिधानं सूत्रषु पञ्चत्वादिनिराकरणार्थ न त्रित्वप्रतिषेधार्थम् । प्रमाणसिद्धत्वादन्तर्भावस्य । त्रित्वानभिधानादयुक्तमिति चेन्नास्य सूत्रकारस्यैवं खभावात् । यत् खसिद्धान्तमपि क्वचिन्नाभिधत्ते। यथा कृत्स्नैकदेशविकल्यादिना अवयविनिराकरणे शिष्याणामूहातिशययुक्तानामेवात्राधिकार इति ज्ञाप- नार्थम् । तस्मादपमानं शब्देऽन्तर्भूतम् । अर्थापत्तरप्यनुमान एवान्तर्भावोऽविनाभावबले- नाघप्रतिपत्तिसाधनत्वात् । अन्यथा नोपपद्यत इत्युक्ती । The portion bracketed is omitted in ms C.

·आगमपरिच्छदः । - सत्येवोपपद्यत इति लभ्यते । अयमेवाविनाभाव दूति। यत्र सामान्याकारणाप्यन्वयग्रहणं नास्ति यथा मुख्यकारणत्वाप्रतिबद्धशत्योस्तत्रापत्तिः पृथक प्रमाणमिति चेन्न। तत्रापि केवलव्यतिरक्यनुमाना- व्यतिरेकात् । केवलव्यतिरेक्यापत्तिरिति संज्ञा- भेदमात्रम्। अन्वयाभावान्नैतदनुमानमिति चेन्न । केवलान्वयिनो व्यतिरेकाभाविन प्रमाणान्तरप्रसङ्गात् । अपिच। प्रत्यक्षादिभेदानां केनचिदैध>ण प्रमाणा- न्तरत्वप्रसङ्गस्तस्मादविनाभावबलेनार्थप्रतिपादकत्वावि- शेषादापत्तिरनुमानमिति स्पष्टम् । अल्पसंख्याविषयत्वे सति बहुत्वसंख्याविषयत्वस्य सर्वत्रोपलब्धत्वान्नानुमानात् सम्भवो भिद्यते । वस्य विष्वपि यथासम्भवमन्तर्भावः । तथाहि । कौरव्याद्यभावप्रतिपत्तिरागमात् । आत्मादिषु रूपाद्य- भावप्रतिपत्तिरनुमानात्। भूतलादिषु घटाद्यभाव- प्रतिपत्तिः प्रत्यक्षादिन्द्रियव्यापारभावभावित्वात् । अन्यत्र तद्भावभावित्वं पर्यवसितमिति चेन्न। रूपादि- ष्विव बाधकाभावात् । संबन्धाभावो बाधक इति चेन्न। खपरपक्षयोरसिद्धत्वात्। खपक्षे तावद्रूपादिष्विवा- अभा- ·न्यायसारः। । परोक्षानुभवकार्यानुमेयो योग्यताख्यः संबन्धः। पर- पनेऽपि संयुक्तविशेषणविशेष्यभावादिरिति। संयोग- समवायरहितस्य विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तिरिति चेन्न। विशिष्टप्रत्ययवशेन तत्सिद्देरिति। अनिर्दिष्ट- प्रवक्तृकं प्रवादपारंपर्यमैतिद्यमागमेऽन्तर्भूतम् । यथेह वटे यक्षः प्रतिवसतीति । प्रयत्नजनिता शरीरतदवयव क्रिया चेष्टा। त्वनाद्यशास्त्रादिप्रसिद्धसमयबलन पुरुषाभिप्रायमर्थ- विशेषं गमयतीति नागमाद्भिद्यते। लिप्यक्षरादर्थ- प्रतिपत्तिवदिति। तदेवं व्यवस्थितम् । एवमेतानि त्रीण्येव प्रमाणानि। किं पुनरेभिः प्रमाणैः प्रमातव्यमिति। उच्यते । प्रमेयम् । किं लक्षणम् । यहिषयं ज्ञानमन्यज्ञानानुप- योगित्वेन निःश्रेयसाङ्गं भवति तत्प्रमेयम्। तदेव तत्त्वतो ज्ञातव्यम्। सर्वदा भावयितव्यञ्च। नच कौट- संख्यादि तदतानस्यानुपयोगित्वात् । तच्चतुर्विधम् । हेयं तस्य निर्वर्तक हानमात्यन्तिकं तस्योपाय इति तत्र हेयं दुःखमनागतमेकविंशतिप्रकारम् । शरीरं षडिन्द्रियाणि षविषयाः षड़बुद्धयः सुखं दुःखं ·आगमपरिच्छेदः। चेति। तत्र शरीरं दुःखायतनत्वाद्दुःखं इन्द्रियाणि विषया बुद्धयश्च तत्साधनभावात् सुखमपि दुःखानु- षनाडुःखम् । दुःखन्तु बाधापीड़ासन्तापात्मक मुख्यत- यैवेति । तस्य निर्वतकमसाधारणकारणम् । अविद्या- वृषो धर्माधर्मों चेति सम्यगध्यात्मविद्भिः प्रदर्शितार्थे विपरीतज्ञानमविद्या सह संस्कारेणेति । पुनर्भव- प्रार्थना तृष्णा। सुखदुःखयोरसाधारणौ हेतू धर्मा- धर्माविति च। हानं दुःखविच्छेदः । आत्यन्तिकमिति न कदाचित्कथञ्चित् दुःखसंबन्ध इत्यर्थः। तस्योपाय- स्वत्त्वज्ञानमात्मविषयम् । तथाचोक्तम् । आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्चेति । श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यचोपपत्तिभिः । मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः ॥ तरति शोकमात्मविदिति । स च विविधः । परश्चापरश्चेति। तथाचीतम् । "हे ब्रह्मणी वैदितव्ये परं चापर चेति"। तत्रैश्वयादि- विशिष्टः संसारधर्मेरीषदप्यसंसृष्टः परो भगवान्महेश्वरः सर्वज्ञः सकलजगद्विधाता। स कथं ज्ञातव्यः ।

·न्यायसारः। अनुमानादागमाच्च। तथाहि विवादाध्यासितमुप- लब्धिमत्कारणपूर्वकं अभूत्वाभाविवाहस्वादिवदिति सामान्यव्याप्तेरनवद्यत्वेन निराकामशक्यत्वात्तत्मा- मान्यसिद्धी पारिशेष्यात्कार्यत्वाच्च कर्तृविशेषसिद्धि- श्चित्रादिकार्यविशेषात्कर्तृविशेषसिद्धिवत् । एको रुद्रो न द्वितीयोऽथ तस्थे सूर्य्य व इमाल्लोकानीशते ईशनीभिरित्यागमाञ्चेति संसारफलोपभोक्तानन्तो जीवोऽपरः। स खलु बुद्धयादिगुणानामाश्रयभूतोऽनुमातव्यः । न हि कार्य्यमनाधारं किञ्चिदुपलब्धमिति । चैन्द्रियाणामाश्रयत्वं युक्तमुपहतेन्द्रियस्य विषयस्मरणा- योगात् । अन्यानुभूतेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणायोगात् । अतएव शरीरस्थापि बालकौमारादिभेदेन भिन्नत्वान्न स्मरणमेतेन पूर्वबुद्दानुभूतेऽर्थे उत्तरबुद्धेः कार्यकारणा- भावात् स्मरणमपास्तम्। अन्यत्वाविशेषादिति । कार्पासरततावदिति चेन्न । साधनदूषणासम्भवात् । अन्वयाद्यभावान्न साधनत्वमसिद्धत्वायनुद्भावनान्न दूषणम्। न च कासेऽपि निरन्वयविनाशोत्यादे रक्ततोप- ·आगमपरिच्छेदः । तदेव कथम् । पद्यते कार्पासान्तरवदिति। एतेनैव क्षणिकत्वमपा- स्तम्। प्रत्यभिज्ञानाख्येन प्रत्यक्षेण स्फटिकादिष्व- क्षणिकत्वं गृह्यते । प्रदीपादिष्विव भ्रान्तमिति चेत् । एकत्र बाध्यत्वेन भान्तत्वे सर्वत्र भान्तवकल्प- नायामतिप्रसङ्गादनभ्युपगमाच्च। सादृश्यस्य क्षणिकत्वे भान्तिबीजाभाव इति । तत्सिदमेतच्छरीरादिव्यतिरिक्त आत्मा नित्यो व्यापक इति। नित्यत्वं कुत इति चेदनादित्वात् । जातमावे जन्मान्तरानुभवसूचक- स्मरणलिङ्गस्य हर्षभयशोकमोहस्तन्यादेपलम्भात् । धादिराशयसंयोगापक्षस्य गुरुत्वादिवदाश्रयान्तरे वाय्वादी क्रियाकर्तृत्वात्। अणिमाद्युपतस्य युगपद- नेकशरीराधिष्ठातृत्वाद्यापकत्वसिद्धिः । तथाचोक्तम् । आत्मनो वै शरीराणि बहूनि मनुजेश्वर । प्राप्य योगबलं कुर्य्यात् तैश्च कृत्स्नां महीं चरेत् ॥ भुञ्जीत विषयान् कैश्चिकैश्चिदुयं तपश्चरेत् । संहरोच्च पुनस्तानि सूर्यास्तेजोगणानिव ॥ तदेवमपरात्मतत्त्वज्ञानं परलोकसद्भावेन परलोकप्र- त्युपयोगित्वादधर्मक्षयतुवाच्च निःश्रेयसामिति ।

·३८ न्यायसारः। आत्मतत्त्वज्ञानं तदुपासनाङ्गत्वेनापवर्गसाधनम् । स चोपासनविधि: क्लेशकर्मक्षयसमाधिलाभार्थमनुष्ठा- नम्। तथाचीताम् । तपःखाध्यायेश्वरप्रणिधानादि- क्रियायोगः क्लेशतनूकरणाध समाधिलाभश्चेति । ततो- न्मादकामादिव्यपोहार्थमाध्यात्मिकादिदुःखसहिष्णुत्व- न्तपः । प्रशान्तमन्त्रस्येप्रदरवाचिनोऽभ्यासः खाध्यायः । परमेश्वरतत्त्वस्य प्रबन्धेनानुचिन्तनमीश्वरप्रणिधानम्।* समासतो रागदेषमोहाः क्लेशाः समाधिप्रत्यनीकाः संसारापत्तिहारण क्लेशहेतुत्वात् । इति ॥ यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणा- ध्यानसमाधयोऽष्टाङ्गानि । तत्र देशकालव्यवस्थाभि- रभिनियता बुद्धिशुद्धिहेतवो यमाः । अहिंसासत्यमस्त- यादयो देशकालव्यवस्थापक्षिणः पुण्यहेतवः क्रिया- विशेषा नियमाः देवताप्रदक्षिणसन्ध्योपासनजमादय योगकर्माविरोधिक्तशजयार्थ आसनम् । पद्मकखस्तिकादि। कोष्ठस्य वायोर्गति- विच्छेदः प्राणायामो रेचकपूरककुम्भकप्रकारः । स च तथा इति । करणबन्ध Ms. C. reads :-अनुचिन्तनं पालोचनं प्रणिधानम् ईश्वरस्य ।

·आगमपरिच्छेदः। शनैर्जेतव्यो वनगजेन्द्रवत् । समाधिनत्यनीकार्थेभ्यः समन्ताच्चेतसो व्यावर्तनं प्रत्याहारः। चित्तस्य देश- बन्धो* धारणा। तत्रैकतानता ध्यानम् । तदेवार्थ- मात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः । ध्यानोत्कर्षात् निर्वाताचलप्रदीपावस्थानमिवैकव चेतसो व्यवस्थानं समाधिरभिधीयते । एवमेतानि योगाङ्गानि मुमुक्षुभिः सर्वेषु ब्रह्मादि- स्थानेष्वनेकप्रकारदुःखभावनयानभिरतिसजितं पर वैराग्यं महेश्वरे च परां भक्तिमाश्रित्यात्यन्ताभियोगेन सेवितव्यानि। ततोऽचिरेणैव कालेन भगवन्तमनौ- पम्यखभावं शिवमवितथं प्रत्यक्षतः पश्यति। तं दृष्ट्वा निरतिशयं श्रेयः प्राप्नोति। तथाचोक्तम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमयं ज्ञात्वा दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ तमेव विदित्वातिमृत्युमेतीत्यादि च। तस्माच्छिव दर्शनान्मोक्ष इति । कः पुनरयं मोक्ष इति । एके तावहर्णयन्ति । समस्तगुणोच्छेदै संहारावस्थायामाकाशवदात्मनोऽ- *_C. reads देशसम्बन्धो। +Ms. C. reads:-विजाय।

·न्यायसारः। त्यन्तावस्थानं मोच इति । कस्मात् सुखदुःखयोर- विनाभाविवाद्विवेकहानानुपपत्तेः। न च सुखार्थे च प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः कण्टकादि परिदुःखपरिहानार्थत्वे- नापि प्रवृत्तरुपलम्भात् । इति मोहावस्थामूर्छाद्य- वस्थावदत्र विवेकिनां प्रवृत्तिर्नेत्याहुः । अन्ये दुःखे सति सुखोपभोगस्यासम्भवात् कण्ट- कादिदुःखपरिहारोऽपि सुखोपभोग एवेत्यन्यसमो दृष्टान्तः। कुतो मुक्तस्य मुखोपभोग इति चेत् । आगमात् । उक्तं हि सुखमाल्यन्तिकं यत्तबुद्धिग्राह्यमतौन्द्रियम् । तञ्च मोचं विजानीयात् दुष्पापमकृतात्मभिः ॥ तथा आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षेऽभिलक्ष्यते । विज्ञानमानन्दं ब्रह्मति । मुख्यार्थे बाधकाभावान्नोपचारकल्पनान्यथामुख- संवेदनयोनित्यत्वात् मुक्तसंसारावस्थयोरविशेषप्रसङ्गः । इति चेन्न । न चक्षुर्घटयोः कुड्यादेरिव सुखसंवेदनयोः सम्बन्धो भवतीत्यतो नाविशेष्यः। तस्य कृतकत्वेन कदाचिन्नाशप्रसङ्ग इति चेन्न । न प्रध्वंसोऽनैकान्त्यात्। वस्तुतत्त्वे सतीति चेन्न । द्रव्यादिष्वनन्तर्भाव तदसिद्ध- ·आगमपरिच्छेदः। ४१ त्वात् । अन्तर्भावे समवायादिभिः सह तत्संवेदन- सम्बन्धी न स्यात् । अदृष्टादिवशात् कर्म कारकं विषयः तज्जनितं ज्ञानं विषयोति चेत् न। ईश्वरज्ञानस्य नित्यार्थैः सह सम्बन्धाभावप्रसङ्गात्। तस्मात् कृतकत्वेऽपि सुखसंवेदनसम्बन्धस्य विनाशकारणत्वाभावान्नित्यत्वं स्थितम् । तत्सिदमेतत् नित्यसंवेद्यम्। अनेन सुखेन विशिष्टा आत्यन्तिको दुःखनिवृत्तिः पुरुषस्य मोक्ष इति ।* इति [श्रीभासर्वज्ञविरचिते न्यायसार]-- आगमपरिच्छेदः । समाप्तोऽयं न्यायसारः । शुभमस्तु । * Ms. C. adds here :- जिताः समुद्रा गुरुभिर्मदीयैः रत्नं ददद्भिस्विदशैरलभ्यम् । महीयमाणं सततं हिजेभ्यः प्रवर्द्धते चैव करोति मुक्किम् ॥ प्राचार्यमारभ्य मयापि लब्धं तन्नायरत्नं खपरोपकारि। उत्सर्गितं स्वल्पपदैर्निबध्य संसारमुक्तयै खल सज्जनानाम् ॥ * B. adds the portion kricketed. या

·No text on this page.

·नायतात्पर्यादीपिका।
प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।
ॐ नमः परमात्मने।
यत्सत्त्वं ध्वनयत्यनक्षविषयं चित्तारतम्यानुमा
प्रत्यात्मप्रतिभासभासुरतनुनिर्दोषतोत्कर्षिणी।
चक्षुःप्राग्रहरं हृषीकनिकरं रूपादिलब्धियथा
तं सर्वज्ञमपास्तदुस्तरतमःस्तोमं जिनेन्द्रं स्तुमः ॥ १ ॥
न्यायग्रन्थिसहस्रदुर्ग्रहमिमं श्रीन्यायसारं स्फुटा-
शेषोल्लेखविशेषतो यदपि न व्यक्तुं क्षमः कश्चन ।
श्रद्धावांस्तनुधीप्रबुद्धिविधये किञ्चित्तथा म्युच्चकै-
र्वाग्देवीखगुरुप्रसादविशदो व्याख्यातुमिच्छाम्यहम् ॥ २ ॥
यद्यप्यत्र
पवित्रसूत्रघटिताष्टौका:
पटूमच्छिदो
दोव्यन्त्यच्छपटौनिभाः प्रकरणे श्रीन्यायसाराह्वये ।
तत्त्वन्यायपदार्थसार्थघटयत्याटच्चरांशस्फुटा
सेयं जाग्रहरी तथापि भविता महाक्यकन्या तृणाम् ॥ ३ ॥

·४४ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। शास्त्रारम्भे दुरपोहप्रत्यूहव्यूहव्यपोहेन प्रचिकोर्षितन्याय- सारख्यतर्कप्रकरणपारीणतायै शिष्टाचारसमाचरणाय च समु- चितेष्टदेवतानमस्कारसारं प्रेक्षावत्प्रवृत्तिनिमित्तं सम्बन्धप्रयोजना- नवयं शास्त्रप्रतिपाद्यं शास्त्रकारचक्रचक्रवर्ती श्रीभासर्वज्ञाचार्य: प्रथमपद्येन प्रतिजानीते । प्रणम्य शम्धं जगतः पतिं परम् समस्ततत्त्वार्थविदं खभावतः । शिशुप्रबोधाय मयाभिधास्यते प्रमाणत दतदन्यलक्षणम् ॥ अवाह परः। ननु प्रकृतप्रकरणकरणमवगणय्यादावेव किमर्थं देवतानम- स्काराविष्करणम् । विघ्नोपशमार्थमिति चेत् न। किं नम- स्कारादेव विघ्नोपशम उतान्यस्मादपि । यद्याद्यः कल्पस्तहि किं यत्र यत्र नमस्कारस्तत्र तत्र विघ्नोपशमः । किंवा यत्र यत्र विघ्नोपशमस्तत्र तत्र नमस्कार इति। तत्राद्यो न निरवद्यः । कादम्बयादौ नमस्कार सत्यप्यपरिसमाप्तमा तदनुपलम्भात् । तर्कप्रकरणष्वेवायं नियम इति चेत्र । तेष्वपि केषुचिनमस्कार- पुरस्कारेऽप्यपरिसमाप्रपपत्तेः । न द्वितीयः मौमांसाभाष्यादौ विघ्नोपशमोपालम्भेऽपि तयारम्भे नमस्कारानाविष्कारात्। तस्य तु तत्समाप्तधव निर्णीतत्वात् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ४५ शख- किञ्च नमस्कारादेवत्यत्रैवकारो नमस्कारेण समं विघ्नोप- शमस्यान्ययोगं व्यवच्छिनत्ति । स च प्रागुतात्यभिचारयुक्त्या न प्रमाणकोटिमाटीकिष्ट । नाप्यन्यस्मादपोति पक्ष: सूपक्षेपः । सर्वत्रापि नियमेन तदुपादानस्यैव दृश्यमानत्वात् । यद्दान्यस्मादपि साध्यसिद्धौ प्रेमा तस्यैवोपादानं बाललीला- यितं कल्पयेत् । अपिच । नमस्कारादित्यत्रापादानोयादानं विघ्नोपशमं प्रति नमस्कारस्य निमित्तवं जनकत्वेन व्यञ्जकत्वेन वा व्यनक्ति जनकत्वेन चेतहि किं नित्योऽनित्यो नित्यानित्यो वा स तज्जनक- तयाभिप्रेयाण: । नित्यश्चेन्न नित्यस्य जनकत्वानुपपत्तिः । देकवाभाव्यात् । प्राक् पश्चाचातज्जनकले शास्त्रारम्भ एव तज्जनकत्वे चैकखभावहान्या नित्योऽप्यनित्यतां सत्यापयेत् । अप्रच्युतानुत्पनस्थिरैकरूपं नित्यमिति नित्यलक्षणात् । सहकारि- कारणनितसाहाय्यात् तज्जनको भविश्थतीति चेन्न । सहकारि- कारणस्य तत्साहाय्यकारित्वेनाद्याप्यप्रसिद्धत्वात्। प्रसिद्धत्वे वा तत्साहाय्यस्य भेदाभेदोभयोभत्तुं शक्यत्वात् । न च नमस्कारो नित्यं शास्त्रारम्भे शास्त्रकारैरवश्यं क्रियत इति भवताप्यभ्युपेतत्वात् । अनित्यस्तजनक इति चेन्न । अनित्यः किं कतिपयक्षणावस्थायौ क्षणस्थायी वा। आद्यक्रियारूप- त्वानमस्कारस्य तथात्वं प्रतिपत्तुमशक्तिः क्रियायाः क्षण प्रध्वंसि- वात्। द्वितीये स्त्रोत्यत्तिमात्र व्यग्रस्य क्षणिकस्य तज्जननं प्रत्यप्रभविष्णुतैव । खोत्पत्तेः प्राक् पश्चादुत्पत्तिसमसमयएव वा ·न्यायतात्पर्यदीपिका। क्षणिका ( क्रिया) कार्यं कुर्यादिति विकल्पजालेन प्रत्यवस्थातुं शक्यत्वात् । कथं वा क्षणिको नमस्कारः कालभूयस्त्वभाविनों शास्त्रसमाप्तिं यावत्तिष्ठेत् तत्प्रत्यहं व्यपोहेच्च । नापि नित्यानित्यः परस्परपक्षोपक्षिप्तदूषणगणावकीर्णत्वात्। तदुक्तम् । प्रत्येक यो भवेदोषी इयोर्भाव कथं न सः । इति। नापि व्यञ्जकत्वेन तस्य तयञ्जकतया त्वयाद्याप्यप्रसा- धितत्वात् । किञ्च नमस्कारात् कस्य प्रत्यूहस्य व्यपोहः । किम्भूतस्य भविष्यतो वर्तमानस्य वा। न तावद्भतभविष्यतोस्तयोरतीता- नागतत्वेन व्यपोहितुमशक्यत्वात् । वत्तमानस्य किं सतोऽसतो वा । न तावत्सतस्तस्य भोग्यतयोपसेदुषः परःशताभिरपि नमस्या- भिर्दुरपोहत्वात् । असतस्त्वसत्त्वादेव तदपोहानुपपत्तेः । यदि नमस्कियैव प्रत्यूहव्यपोहिका स्यात्तदा प्रत्यूहदन्दह्यमानो जनो नमस्कियाभिस्तं व्यपास्य को न खं सुखवित्कुयात् । तस्माविघ्नोपशमार्थं नमस्कार इति यत्किञ्चि- देतत् । अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदवादि प्रकृतप्रकरणकरणमव- गणय्य नमस्कारकरणं किमर्थमित्यादि। तदेतत्सर्व तवाप्रामा- णिकत्वमेव प्रवीणयति। न खलु प्रामाणिकीभूय कश्चिदिपश्चि- च्छास्त्रारम्भसम्भावितं नमस्कारं तिरस्कुर्वीत। शास्त्रारम्भे शास्त्र- अन्यच्च। । । करिस्तस्यैव प्रस्तुतत्वात् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छदः । यच्चावाचि किं नमस्कारादेव विघ्नोपशम इत्यादि तदग्य- हृद्यम्। यतो नमस्कारादेव न वयं विघ्नोपशममभिदध्महे । किन्तु तज्जनितनिर्मलधर्मादेव । स चाभीष्टदेवताप्रणिधाना- धनक-सविवेकव्यापारसाध्यः । अतएव यत्र कापि विघ्नोपशम- स्तनावश्यं मानसप्रणिधानाद्युत्पन्नधर्मस्यैव हेतुत्वम् । कार्य- वैशिष्ट्यगम्यत्वाकारणवैशिध्यस्य । यत्र तु तत्सद्भावेऽपि विघ्न- सद्भावस्तत्र धर्माधर्मयोरल्पीयस्त्वबलीयस्त्वौ हेतू । बलीयसा चाल्पीयसो धर्षणात्। एतेन नित्यानित्याद्यनल्पविकल्पजालमपि निरस्तं ज्ञेयम् । यतः क्रियारूपत्वेनानित्योऽपि नमस्कारो धर्म निर्माय विनश्यति। स चाशेषविघ्नविघातनिघ्नो भवति । तथाच प्रतिपादयाञ्चकार श्रीकन्दलीकारः। स हि धर्मोत्यादकस्तिरयत्यन्तरायबीज- मिति। व्यञ्जकपक्षस्य त्वस्वीकार एव परीहारः । यदग्याचचक्षे दक्षेण नमस्कारात् कस्य प्रत्यूहस्य व्यपोह इति। तदप्यल्पम् । वर्तमानस्यैव तस्य धर्मेण तिरस्करणात् । न च वाच्यं वर्तमानस्तिरस्कियत इति। उद्दण्डमुद्गरदण्डादिना विद्यमानस्यैव घटादेविघटनोपलम्भात् । धर्मस्येदमेव चालङ्कर्मी- णत्वं यदुपतमपि प्रत्यूहं व्यपोहति । अन्यथा तेन किमुपक्वतं स्यात्। वरं ततश्चावश्यं शास्त्रारम्भे देवतानमस्कारोऽन्वेष्टव्यः प्रमाणप्रतिष्ठितत्वात् । तथाहि विवादाध्यस्तो नमस्कारः शास्त्रारम्भे ऽवश्यं विधेयो विघ्नोपशमफलत्वात् त्रिपुरादिमन्त्रजापवदित्यलं कुचर्चया।

·न्यायतात्पर्यदीपिका।
४८
अथाद्यपद्यव्याख्या । सा च पदवाक्यविषया। तदुक्तम्
शास्त्रप्रकरणादीनां यथार्थावगमः कुतः ।
व्याख्यां विहाय तत्त्वज्ञः सा चीता पदवाक्ययोः ॥ इति ।
तत्रापि पदकदम्बकात्मकत्वाहाक्यस्यादौ पदार्थगमनिका
युक्ता। सा च पदविच्छेदपूर्विकेत्यतः प्राक् पदविच्छेदः ।
प्रणम्य शम्भु जगतः पतिं परं
समस्ततत्त्वार्थविदं स्वभावतः ।
शिशुप्रबोधाय मयाभिधास्यते
प्रमाणत दतदन्यलक्षणम् ॥
एवं पदविच्छेदो ग्रन्यसमाप्तिं यावत् खयमेवाभ्यूह्यः ।
अधुना पदार्थः । अभिधास्यते वक्ष्यते । अभिधास्यत इत्यस्याः
क्रियायाः सकर्मकत्वात् किमपेक्षायां कर्माह। प्रमाणत्यादि ।
प्रमीयते परिच्छिद्यते संशयादिव्यवच्छेदेन वस्तुतत्त्वं येन तत्प्रमाणं
प्रत्यक्षानुमानागमरूपम् । तद्भेदा योगिप्रत्यक्षादयस्तदन्यअमे-
यादिकम् । प्रमाणञ्च त दाश्च तदन्यच्च प्रमाणत दतदन्यानि
तेषां लक्षणं स्वपरजातीयव्यावर्तको धर्मः । खनिश्चयसामर्थ्यात्
पदार्थानां परस्परासायेण निश्चायको धर्मो वा तत् ।
ननु प्रमाणत दादीनां किमकं लक्षणमने वा। यद्येक
तहि तेषामैक्यापत्तिरेकलक्षणनिष्ठत्वादेक्यस्य । सा च विरुद्धा।
प्रमाणत दादौनामाबालगोपालं भेदेन प्रतीतत्वात् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ४३ - अथानकं तदा लक्षणानां भूयस्त्वाल्लक्षणमित्यत्र बहुवचनं न्याय्यमिति चेत् सत्यम् । किन्तु एकैकस्मादेव लक्षणात् प्रमा- णादि परिच्छेत्तव्यमिति प्रतिपत्त्यर्थ मेकवचनं चक्रे । अन्यथा बहुवे ह्ये कैकं बहुभिर्लक्षणैर्लक्ष्य मिति भ्रान्तेर्लक्षणं वान्योन्य- लक्षणतो लक्ष्यमित्यनवस्थादौख्यस्य च सम्भवात् । केनाभिधास्यत इत्याह । मया भासर्वज्ञेन । क्रियाबलादेव कर्तरि प्राप्ते मयेति पदं कर्तुः स्वातन्त्रवामन्त्रणार्थं खातन्त्रास्यैव परमतत्त्वामृतोपदेशं प्रति धुर्यत्वात् । प्रेक्षावत्प्रवृत्तेः प्रयोजननिष्ठत्वेनानापि प्रयोजनं वाच्य- मित्याकाङ्कायामाह। शिशुप्रबोधायेति । अधीतान्यशास्त्रा अनधीततर्कशास्त्राश्चेह शिशवो न पुनः स्तनन्धयास्तेषां तक प्रवेष्टुमनधिकतत्वात् । तेन वर्षीयसा न व्यभिचारः । कदाचि- त्तस्यापि व्युत्पाद्यत्वात्। तेषां प्रकष्टो बोधस्तत्त्वज्ञानं तस्मै । प्रबोधेत्यत्र प्रशब्दोपादानेनान्यप्रकरणेभ्यः स्वप्रकरणस्य कर्ता वैशिष्ट्यमाचष्टे | बोधमात्रकारित्वात् तेषामस्य तु प्रबोधकारि- खात् । सर्वापि क्रिया इष्टदेवतानमस्यापूर्वा भवतीति तामाचष्टे केवलेनापि नमा नमस्याया लब्धत्वादन प्रशब्दो भक्ति श्रद्धातिशायितया नमस्यां विशिनष्टि। तमेव विशिनध्यन्य इति वचनात् । तादृश्या एव तस्या धर्मनिर्माणं प्रति हेतुत्वात्। कमित्यपेक्षायामाह। शम्भुमिति। शं सुखं भवत्यस्मादिति शम्भस्तं महेश्वरमित्यर्थः । प्रणम्येति ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। ५० ननु शम्भोरभावानिराश्रया तन्नमस्येति चेन्न । तार्तीयिक- परिच्छेदे शास्त्रकारणव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् । तथाप्यनु- योक्तव्यस्त्वम् । कुतः सा निराश्रया तदभावादिति चेन्न । अभावनैव तत्सद्भावविभावनात् । कथमिदमिति चेत् । अमावस्य भावप्रतियोगित्वात् यस्यैव भावस्तस्यैवाभाव इति वचनाच । तथाहि । स प्रमितोऽप्रमितो वा प्रतिषिध्यते । प्रमितश्चेत् तद्ब्राहिणैव प्रमाणन बाधः। अप्रमितश्चेत्तयतिप्रसङ्गः । प्रमितो घटादिरपि प्रतिषेधुं शक्यः । तदुक्तम् । -* नह्य- लब्धरूपे कचिकिञ्चित्तागैव निषिध्यते । विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य सम्भवः ॥ इत्यलं प्रसङ्गेन प्रकृतं प्रस्तुमः ॥ न च तन्नमस्या ननु जगतः पत्यादीनि पदानि किं स्वरूपपराणि व्यवच्छेद- कानि वा । आये तानि वैयर्थमास्तिन्नुवोरन्। एकेनापि स्वरूपस्य प्रतिपादितत्वात् । द्वितीये किं व्यवच्छेद्यमत्रोच्यते । शं सुखं भवत्यस्मादिति व्युत्पत्त्या स्रक्चन्दनवनितादिभ्योऽपि जायमानसुखत्वेन तेषां नमस्या स्यात् । प्रशस्येति तन्निवृत्त्यर्थमाह । पतिमिति। स्वस्वग्रहापेक्षया सर्वेषां पतित्वमस्ति । पातीति व्युत्पत्तेस्तडुग्दासाथ जगत इति । जगत इत्यत्रैकवचनं जात्या। अन्यथा तेषां बहुत्वादन बहुवचनं न्याय्यं स्यात्ततो जगत: स्वामिनमित्यर्थः। जगत्पतित्वं देवेन्द्राणा- मस्तीति तावच्छेदाय परमिति । उत्कृष्टमन्यामेर्यमिति यावत् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५१ - ईश्वरप्रेयवेनेन्द्रादीनामपरत्वात् । आत्मनोऽन्यत्वेन परत्वं सांख्या- भिमते प्रकृत्यपरपर्याये प्रधानेऽप्यस्तीति तगावृत्त्यथं समस्ततत्त्वार्थ- विदमिति । यस्य वस्तुन: प्रमाणोपपन्नं यत्स्वरूपं तत्तस्य तत्त्वम् । तेन विशिष्टा अर्थास्तत्त्वार्थाः समस्ताश्च ते तत्त्वार्थाथ समस्त- तत्त्वार्थास्तान् वेत्ति समस्ततत्त्वार्थवित् तं सर्वज्ञमित्यर्थः । समस्त- तत्त्वार्थवित्त्वं योगिष्वप्यस्तीति तदपनुत्त्यै प्राइ। स्वभावत इति । योगिनो ह्यष्टाङ्गयोगैखर्यजनितज्ञानेन समस्ततत्त्वार्थविदः स्युरसौ भगवांस्तु योगादिलोशं विनैव नित्य ज्ञानवानिति तात्पर्यम् ॥ इह प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतकनिर्णय- वादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञाना- निःश्रेयसाधिगम इति । श्रीअक्षपादप्रतिपादितमूलसूत्रापक्षया विपर्यस्ता अप्येतएव प्रमाणादयः षोड़शपदार्थाः प्रमाणतनेद- तदन्यलक्षणमिति पदेनाभिधेयतयोताः । अभधेयञ्च विधा प्रधानाप्रधानभेदात् । तत्र प्रधानं प्रमाणादयः पदार्थाः । अप्रधानं तल्लक्षणम् । न च वाचं तत्पुरुषस्योत्तरपदप्राधान्यालक्षणमेव प्रधानं प्राप्नोति । छात्रशतं भोजितमित्यादी पूर्वपदप्राधान्यस्थापि दृष्टत्वात् । सम्बन्धः पुनः सामर्थ्य गम्यः स च कार्यकारणलक्षणः । तत्र कार्य प्रकरणार्थपरिज्ञानम् । कारणं वचनरूपापन्नं प्रकरणम् । तथा शिशुप्रबोधायेति पदेन प्रयोजनमुपन्यस्तम् । तच्चानन्तर- परम्परभेदात् वेधा। तत्र श्रोतुरनन्तरं प्रकरणार्थपरिज्ञानम् । परम्परं तु तत्वज्ञानान्निश्रेयसावाप्तिः । परम्परप्रयोजनं सूत्रे कस्मान्नोतमिति चेन्न। प्रबोधाख्यप्रयोजनाभिधानादेव तस्व ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। लञ्चत्वात्तदर्थत्वात् प्रबोधस्य । ततश्च जगत्पत्याद्यसाधारणगुण- विशिष्टं महेश्वरं प्रणम्य शिशुप्रबोधनिमित्तं मया भासर्वज्ञेन प्रमाणतज्दतदन्यलक्षणं वक्ष्यत इति वाक्यार्थः ॥ १॥ इह न्यायशास्त्रे चतुर्धा प्रवत्तिरुद्देशी लक्षणं परीक्षा विभाग- ति । तत्र नाम्ना पदार्थानां सझेपणाभिधानमुद्देशः । उद्दिष्टस्य खपरजातीयव्यावर्तको धर्मो लक्षणम् । लक्षितस्य यथालक्षणं विचारः परीक्षा । उद्दिष्टस्यैवावान्तरभेदप्रकटनं विभागः । प्रमाणत देत्यादिपदेनोद्दिष्टस्य प्रमाणस्यैव यथोद्देशं निर्देश इति न्यायात् प्राक लक्षणमाह । तत्र - सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणमिति । । अत्र प्रमाणमिति लक्ष्यं शेषं तु लक्षणं भवति । किं प्रमाणम् । प्रागुक्तशब्दार्थ: । किं तत् । सम्यगनुभवसाधनम्। सम्यगव्यभिचारी योऽसावनुभवो वस्तुपरिच्छेदः प्रात्यक्षिकानुमानिकशाब्दरूपः । तस्य साधनं करणमिन्द्रियलिङ्गशब्दरूपमिति । सम्यगित्यादिपदानि स्वयमेव व्यवच्छेत्यत्याचार्य स्तथापि किञ्चिदुच्यते। प्रमाणमित्युक्त किं प्रमाणमिति साकांक्षं वचो व्यर्थ स्यालच्यलक्षणानुपपत्तिश्च । तद्दावच्छित्तये साधनमिति पदम्। तथापि छिद्यादिक्रियामाधनत्वेन दानादावति- व्याप्तिस्तन्निवृत्तये अनुभवेति पदम्। एवमपि प्रमाणाभासेऽति. प्रसक्तिस्तदपनुत्त्यै सम्यगिति पदम् । ततः संशयादिरहितस्यार्थ- परिच्छेदस्य यत्साधनं करणं तत्प्रमाणं भवतीत्यर्थः । अनेन ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५३ । लक्षणेन स्वरूपण सिद्धस्यापि प्रमाणस्य समानासमानजातीय- प्रमाणाभासप्रमेयादिभ्यो व्यावृत्तिर्यवहारादिश्व साध्यते । अन्यथा सिडे साधनवैयर्थ्यात् । तथाहि । प्रमाणमितरेभ्यो व्यवच्छिद्यते । प्रमाणत्वाभिसम्बन्धात्। यन्नेतरेभ्यो व्यवच्छिद्यते तन्त्र प्रमाण- वाभिसम्बद्धम् । यथा संशयादि। न च तथा नेदं तस्मा- दितरेभ्यो व्यवच्छिद्यत इति । यहा विमतं प्रमाणमिति व्यवहर्त्तव्यं प्रमाणत्वाभिसम्बन्धात् । न यदेवं न तदेवं यथा संशयादि। न च तथा नेदं तस्माप्रमाणमिति व्यवहर्तव्यमेव । यो वा प्रमाणमिति शृणोति लोके न जानाति च तस्य खरूपं कोहगिति तं प्रति वपरजातीयव्यवच्छेदः क्रियत इति । । । ननु प्रमेयाणां स्वरूपज्ञानं प्रमाणाधीनम् । प्रमाणस्य तु खरूपज्ञानं किं तस्मात्परस्माहा । तस्माचेन्न । असम्भवात् । न हि सुतीक्ष्णापि कपाणी स्वयं खं किन्दीत खाश्रयापत्तेश्च । परस्माचेत् किं प्रमाणादप्रमाणाहा। प्रमाणाचेत्तस्थापि खरूपपरिच्छित्ति- स्तस्मात्परस्माहा। तस्माचेत् स एव प्रागुक्तो दोषः । परस्मादपि प्रमाणादप्रमाणाहा। प्रमाणाचेत्तस्यापि ज्ञानम् । स्माद्देत्यनल्पविकल्पावर्ते गर्ने निपातः। अप्रमाणात्संशयादेर्वा लक्षणाहा। आये कल्पे विरोधी न खल्वज्ञानरूपासंशयादेर्ज्ञान- रूपप्रमाणपरिच्छित्तिः जातादज्ञाताहा। ज्ञाताचेत् ज्ञातत्वं तस्मादेव लक्षणान्तरादा। प्राये स्वाश्रयः । हितीये लक्षणान्तरस्यापि ज्ञातत्वं लक्षणान्तरादाच्यम् । तस्यापि तस्मात्पर. स्यात्। द्वितीये ·५४ न्यायतात्यय्यदीपिका। । लक्षणान्तरादित्यनवस्थास्वरूपदौस्थ्यम् । अज्ञाताच्चेत्तयतिप्रसक्ति- रज्ञातः कथमवगमक इति । अत्रोच्यते। न वयं प्रमाणखरूपपरिज्ञानं तस्मादेव प्रमाणा- प्रमाणान्तराहा ब्रूमो येन त्वदुः खाश्रयादिदोषोपनिपात: स्यात् । किन्तु लक्षणादेव । न च वाच्यं लक्षणस्यापि लक्षणा- न्तरान्निण येऽनवस्थेति। अप्रतीतो लक्षणापेक्षणात् । न च विश्व- त्राप्यप्रतीतिः। तथायप्रतीताग्निः पुमान् धूमादग्निं ज्ञाप्यते । न च स धूममप्यन्यस्माद्दे तो: प्रती षिषति । यस्तु धूममात्रे- ऽव्युत्पन्नो न तं प्रत्युपदेशस्तस्य बालमूकवदनधिकारात्। ततो लक्षणात् प्रमाणखरूपप्रतीतिभवत्येव । तथाच प्रयोग: विवादास्पदं प्रमाणं सम्यगनुभवसाधनत्वात् । यत् प्रमाणं न भवति तत् सम्यगनुभवसाधनं न भवति । यथा संशयादि । सम्यगनुभवसाधनं चेदम् । तस्मात् प्रमाणमेवेति । अत्रासिद्धतादिदूषणोद्धार: स्वयमभ्यूह्यः। तस्मात् स्वव्यक्त्यव्याप्तया परव्यक्तिव्याप्तयाऽसम्भवि- तया च अव्यापकत्वमतिव्यापकत्वमसम्भवित्वञ्च लक्षणदोषाः । तत्र यल्लक्षणं न व्यानोति तदव्यापकम् । यथा वेदवित् ब्राह्मणः । इत्यत्र माणवके व्यभिचारः । यच्च लक्ष्यादतिरिने वर्तते तदति. व्यापकं यथोपवीतभृत् दिजः । अत्र क्षत्रियादावतिव्याप्तिः । यन्न सम्भवत्येतदसम्भवि। यथा सुरापो हिजोऽत्र सुरापायित्व- मसम्भवि। एतद्दोषत्रयाभावे सुस्थं लक्षणम् । तथाच सम्यगनु- भवमाधनं प्रमाणमिति सुस्थं लक्षणम् । नन्वीखरजाने अव्यापकमिदं लक्षणं तस्यानुभवरूपत्वात् ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५५ अस्य सम्यगनुभवमाधनरूपत्वादिति चेन्न। लौकिकप्रमाणोद्देश- नास्य प्रवृत्तत्वात्तद्यापकत्वे सतीखरज्ञानाच्यापकत्वेऽपि न दोषः । कथमेतदिति चेत् । पुरो लोकिकानामेव संशयादौनां प्रस्तूय- मानत्वात् । ननु प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानौति प्रमाण- विशेषलक्षणेनैव प्रवृत्तैर्मूलसूत्रैः सहास्य प्रकरणस्य विरोध: प्रमाणसामान्यलक्षणस्याप्यत्र प्रस्तुतत्वात् । न । प्रकरण वादेवास्य विरोधाभावात् । प्रकरणं हि मूलसूत्रातिरिक्तवार्थमपि भवति । तदुक्तम् । शासैकदेशसम्बद्धं शास्त्र कार्यान्तरस्थितम् । आहुः प्रकरणं नाम शास्त्रभेदं विपश्चितः । यहा सामान्यलक्षणं विना विशेषलक्षणस्य वक्तुमशक्यत्वात् अत्र प्रमाणसामान्यलक्षणप्रणयनम् । सामान्यं विना विशेषाणां खरविषाणायमानत्वात् । तदप्युक्तम् । सामान्यलक्षणञ्चोक्ता विशेषस्यैव लक्षणम् । न शक्यं केवलं वक्तुमतोऽप्यस्य न वाच्यता ॥ इति ॥ २ ॥ अथ स्वप्रणोते प्रमाणलक्षणे सम्यगिति पदं व्यवच्छेत्तुमाह । सम्यग्ग्रहणं संशयविपर्ययापोहार्थमिति । संशयविपर्ययो वक्ष्यमाणस्वरूपौ। तयोः प्रमाणफलत्वेन निराकरणमपोहस्तदर्थम् । यहा संशयविपर्ययाभ्यां सकाशा दपोहो व्यावृत्तिरनुभवस्य तदर्थमित्यर्थः ।

·न्यायतात्पर्यदीपिका। ५६ ततस्तत्साधनानामपि प्रमाणत्वं व्यवच्छिन्नं भवति । फलस्य हि सम्यत्तासम्यक्त्वाभ्यां प्रमाणतदाभासयोः सम्यक्त्वासम्यक्त निर्णीयेते । तेन सम्यगित्येतत्पदं फलविशेषणत्वेन व्याख्येयम् । सम्यक् चासावनुभवश्चेति । ननु किमिदं सम्य त्वं नाम येन तदपोहः । स्वस्वरूपावस्था- यित्वमिति चेत्र। संशयविपर्यययोरपि खस्वरूपनिष्ठतया प्रमाणत्वापत्तेः । अविसंवादकत्वमिति चेन्न । यथोक्तखखविषय- ज्ञापनन तयोरप्यविसंवादकत्वाभ्युपगमात् । अन्यथा तत्- खरूपमेव न स्यात् । ज्ञानान्तरणाबाध्यमानविषयत्वमिति चेत् । तत् किं तस्मिन्नेव क्षणे क्षणान्तरे वा। नाद्यः पक्षः अनुभवक्षणे संशयविपर्याययोरपि तथाभावात् । न द्वितीयः सत्यज्ञानस्यापि ज्ञानान्तरेण बाध्यमानत्वात् । तत्कथमेतादृशेन सम्योन तदपोहः स्यात् । अत्रोच्यते। विशिष्टवस्तुस्वरूपपरिच्छेदकत्वं सम्य वाम् । तेन च संशयस्य निर्विशिष्ट विषयतया विपर्यायस्य च मिथ्या- रूपविषयतया व्यपोहः सिद्धः । भूषणकारस्तु तथाभूतार्थनिश्चयखभावत्वं सम्यक्त्वम्, तहिप- रीतानुभवखभावत्वमसम्यत्वा मिति सम्यवासम्यक्त्वाखरूपमाह । एतेनैतदपि प्रत्युक्तम् । यदुक्तं केनचित्, स्थाणुत्वपुंस्त्वयोः शुक्तिकाशकलकलधौतयोश्च स्वस्वक्षणे सत्यत्वात् क्वचिदर्तमान- वाच्च संशयविपर्ययज्ञानयोः सत्यतैति ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । तथाहि । तद् ज्ञानं किं निश्चितं अनिश्चितं वा। आधे कथं जानान्तरेण बाधः। द्वितीये कथं सत्यता स्यादनिश्चित- त्वादिति ॥ ३ ॥ अज्ञातस्वरूपयोः संशयविपर्याययोरपोहितुमशक्यत्वादादी संशयं लक्षयति। तत्रानवधारणज्ञानं संशयः ॥ अत्र तत्र शब्दो निर्झरणार्थः । तत्र तयोः संशयविपर्याययो- मध्ये। संशयस्तावविर्हार्यते । निर्धारणं च जातिगुणक्रिया- निमित्तमित्यत्र संशयस्य जीवगुणत्वाद् गुणनिमित्तं निरिणं विजेयम् । संशेरते मुह्यन्तीन्द्रियाण्यस्मिन्निति संशयः । न विद्यतेऽवधारणा यस्य तदनवधारणं तच्च तद् ज्ञान- ज्ञानवधारणज्ञानमनिश्चितज्ञानमित्यर्थः । संशय इत्युक्त किमपेक्षा स्यात्तत्रिवृत्त्यै, ज्ञानमिति पदम् । तथापि घटोऽयमिति सत्यज्ञानेऽप्यतिव्याप्तिस्तत्परिहृत्यै अनव- धारणमिति। अनवधारणमित्युक्ते विशेषणं विशेष्यापेक्षमिति ज्ञानपदम्। न चैतहाच्यम् । अनवधारणं च तत् ज्ञानं चेति । मिथो व्याघातान युक्तमिति। गोशब्दादिवद् ज्ञानशब्दस्य जातिनिमित्तत्वात् । सा च ज्ञानवजातिनिश्चयानिश्चयस्वभावासु व्यक्तिषु वर्तत इति न मिथो व्याघातः। तस्मादनिश्चितज्ञानं संशयो भवतीति तात्पर्यम् ॥ ४ ॥ अथ लक्षितस्य संशयस्यावान्तरितभेदमाह ।

·५८ न्यायतात्पर्यदीपिका। स च समानधर्मानेकधम्मविप्रतिपत्त्युपलब्धानुपलब्धिकारण- भेदात् पञ्चधा भिद्यते ॥ तच्छब्दस्य प्राकरणिकार्थपरामर्शित्वात् स पूर्वोक्त: संशयः पञ्चधा भिद्यत इति संबन्धः। कस्मादित्याह । समानधर्मेत्यादि समानश्चासौ धम्मश्चेति कम्मधारये समानः परिमाणादिरूपी धम्मः प्रत्याश्रयं भिन्नो लभ्यते । समानस्य धम्म इति षष्ठीतत्पुरुष तु प्रत्याश्रयमभिन्नोऽपि धम्मः सामान्यावयविसंयोगादिरूपो लभ्यते । अनेकस्मात् सजातीयविजातीयाह्यावर्तको धर्मोऽनेक- स्यासंबन्धी वा अनेकस्मिन् प्रतिषिदो वा अनेकप्रत्ययहेतु भेदसाधकत्वेनेत्यतोऽनेकधम्म इति । सर्वत्र मध्यपदलोपिसमासात् सर्वथाप्यसाधारणो धम्म इत्यर्थः । व्याहत: प्रवादो विप्रतिपत्तिः । प्राप्तिरुपलब्धिरप्राप्तिरनुपलब्धिः । पश्चाहन्दस्ता एव यान्यसाधा- रणानि कारणानि अर्द्धक्यादौनि तेषां भेदः पार्थक्यं तस्मात् । कोऽर्थः। समानधर्मादिरूपात् कारणपञ्चकात् संशयः पञ्च- विधो भवति । ततो विशेषापेक्षसामग्रंत:पतितात् समानधर्माद- साधारणकारणाद्यदनवधारणं ज्ञानं स्फुरति तदनेकधम्माद्युप- लक्षितसामग्रीजनितेभ्यः संशयेभ्योऽर्थान्तरं भवतीत्येवमन्येष्वपि संशयेषु वाच्यम्। यद्यपि सूत्रकारवार्तिककारमते समानानकधर्मोपपत्ते- विप्रतिपत्तेरुपलब्धानुपलब्धाव्यवस्थातोऽविशेषापेक्षो विमर्श: संशय इति वचनात् संशयस्त्रेधा। तथाप्यसौ भाष्यकारमतेन संशयस्य पाञ्चविध्यमभिहितवान् । ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५४ यतः । ननु संशयएव नास्ति। कुतः तत्याञ्चविध्यचिन्ता । संशयज्ञाने किं धर्मी धर्मों वा प्रतिभाति । यदि धर्मी स किं तात्त्विकोऽतात्त्विको वा। यदि तात्त्विकः कथं तर्हि तडु ः संशयत्वं तात्त्विकार्थग्रहणात् । अथातात्त्विकः तीतात्त्विकार्थ- विषयत्वाद्धान्तिरेव न संशयः । अथ धमः किं स्थाणुवरूपः पुंस्त्वरूप उभयरूपो वा । पक्षत्रयेऽपि तात्त्विकत्वातात्त्विकत्वविकल्याभ्यां प्राग्वद्दोषः । अधैक तात्त्विकमन्यदतात्त्विकं तर्हि ज्ञानं तदेकमेवाधान्तं भ्रान्तं च स्वात् । मैवं संशयः खलु सर्वेषामनवधारणप्रत्ययात्मकत्वेन स्वात्म- संवेद्यः । स धर्मिविषयो धर्मविषयो वा नोच्छेत्तुं शक्यः प्रमाण- सिद्धलादिति । ननु लक्षणभेदालक्ष्यभेदस्तत्कथमत्र लक्षणस्यैक्यात् संशयस्य पाचविध्यं संगच्छते। मैवमुभयथा भेदो वस्तूनां लक्षणभेदात् कारणभेदाच्च। तदुताम् । अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्यबिरुद्धधम्माध्यास: कारणभेद- श्चेति ॥५॥ क्रमणोदाहरति । तद्यथा समानधर्मात् किमयं स्थाणुः स्थात्पुरुषो वेति ॥ दिग्विशेषावस्थिते दोघद्रव्ये जईप्रत्ययनिमित्तमूर्द्धवम् । तच्च परिमाणं वा सामान्य वा। तस्मात् कारणभूतात् स्थाणुपुरुषयोः समानात् धम्मादयं पुरःस्थितो भावः किं स्थाणुरुत पुरुषो वा स्थादित्युभयविमर्शात्मकः संशयः प्रादुर्भवति । अयं भावः।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। ग्राम्याः ग्रामसीमापरिज्ञानार्थं सुधाधवलितमूर्द्धस्थापितस्थाली- कम् स्थाणुमारोपयन्ति। तच पान्यो विभातप्रायायां क्षपायां दृष्ट्वा दयोस्तुल्यादूलाकारविलोकनात् किमयं स्थाणुः स्यादुत पुरुषो वेति संशयीत। वक्तत्वकोटरवादीनां करचरणादौनां च विशेषणानामनीक्षणात् । वाच्यं समानधम्मस्य संशयजनकले तन्मूलत्वात् प्रत्यभिज्ञोपमानयोरपि संशयवापत्तिरिति । तयोः समानधम्म- स्यैकत्र निश्चितत्वादनयोस्त्वनिश्चितत्वात् । अयं च प्रत्यक्षविषय- त्वात् प्रात्यक्षिक: संशय इति ॥ ६ ॥ हितीयं संशयभेदं निदर्शयति । अनेकधम्मादाकाशविशेषगुणत्वात् किमयं शब्दो नित्यः स्यादनित्यो वेति॥ अत्र शब्द प्रति वादिनां नित्यानित्यतया हे विप्रतिपत्ती। तत्र शब्दे खेप्सितधर्मसाधनाय यदि कश्चिदाकाशविशेषगुणवं हेतुत्वेन प्रयुञ्जीत तदा पारिषद्या: संशयोरन् । ननु नित्येभ्यो व्यावृत्तस्वरूपोऽनित्यो दृष्टोऽनित्येभ्यस्तु व्यावृत्त- स्वरूपो नित्यो दृष्टः। शब्दस्तु नित्यानित्यव्यावृत्तेनाकाशविशेषगुणत्वेन युक्तः तत् किं नित्येभ्यो व्यावृत्तत्वात् घटादिवदनित्यः स्यादुतानित्येभ्यो व्यावृत्तवादात्मादिवबित्य इति । न च नित्यत्वानित्यत्वे एकत्र स्तो मिथो विरुदत्वात् । यहा अनेकश्चासौ धम्मश्चेति कम्मधारये एकत्र विरुद्धार्थ- ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । हयाविनाभूतादपि धर्मात् संशयः स्यात् । यथा किं क्रियावत्त्वा- च्छरवन्मूतं मनः स्यादुतास्पर्शवत्त्वादाकाशवदमूर्त्तमिति । नन्वसाधारणधम्मस्य खम्मिणां विशेषरूपत्वाहिशेषदर्शनस्य च प्रत्युत संशयनाशकत्वात् कथं संशयजनकत्वमिति चेत् । सर्व- व्यावृत्तवायतिरेकमुखेनेति ब्रूमः । तदुक्तम् भट्टाचार्यैः । यस्त्वसाधारणो धम्मस्तदभावमुखेन तु । हयोः सत्त्वविरोधाच्च स नः संशयकारणमिति ॥ ननु शब्दस्याकाशविशेषगुणत्वं कुत इति चेत् । अनुमाना- शब्दो गुण: सामान्यवत्त्वास्यर्शवत्त्वे सति बाह्ये केन्द्रियप्रत्यक्षवाद्रूपादिवदिति । एतेन गुणत्वे सिद्धे गुणस्य च साश्रयत्वे पृथिव्यादिषु निषस्यमानत्वेन पारिशेष्यादाकाश- दिति ब्रूमः । मात्रयः। तथाहि । शब्दः स्पर्शवतां गुणो न भवत्ययावव्यभावित्वादि- च्छादिवत्। नात्मम नसोर्गुण: शब्दोऽम्मदादिबाच्थेन्द्रियग्राह्यत्वात् रूपादिवत् । नापि दिक्कालयोर्गुणः शब्दो विशेषगुणत्वाद्रूपादि- वत् । अतः पृथिव्याद्यष्टद्रव्यव्यतिरिक्ताश्रयाश्रित: शब्दस्तहृत्ति- बाधकप्रमाणवत्त्वे सति गुणत्वात् । यस्त्वेवं न भवति नासौ तथा यथा रूपादि। न च तथा न शब्दस्तस्मात्तातिरिताश्रयाश्रित इति । यदाश्रितश्चायं तदाकाशमेव । अयञ्च संशयोऽनुमानानन्तरोत्यदिगुत्वादानुमानिक इति ॥७॥ द्वतीयं संशयभेदमुदाहरति । विप्रतिपत्तरेके भौतिकानोन्द्रियाण्याहुरन्येत्वभौतिकानोति ॥

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। इन्द्रियाणां भौतिकवाभौतिकवभेदेन हैविध्यम् । तत्र एके इति न्यायवादिनः संगिरन्ति । इन्द्रियाणि भौतिकानि पृथिव्यादिपञ्चभूतेभ्यो ध्राणाद्यनु- क्रमेण जातानौति । कथमेषां भौतिकवमिति चेत् । उचते इन्द्रियाणि भौतिकानि करणलाहानादिवदिति। यहेन्द्रियाणि भौतिकानि भूतगुणप्रकाशकत्वात्प्रदीपवत् । किञ्च एकाहङ्कारप्रकृतित्वेत्वेकं वा सर्वार्थमिन्द्रियं सर्वाणि का सर्वार्थानि स्युः । विषयनियमादप्येषां प्रकृतिनियमोऽनुमीयते । पञ्चत्वमपि तत्पञ्चत्वात् । इत्थमिन्द्रियाणां भौतिकले साधिते अन्ये इति सांख्याः समाख्यान्ति । इन्द्रियाण्याहङ्कारिकाणि तत्सत्त्वञ्च रूपादिज्ञानकाऱ्यांन्यथानुपपत्तिगम्यम्। ततश्चेन्द्रियाण्या- हङ्गारिकाणि । मदों एवामी इत्यभिमानेन विषयपरिच्छेत्तृ- वात् । व्यतिरेके दात्रादिवदिति । तदुक्तं तत्वकौमुद्याम् । प्रक्कतेमहांस्ततोऽहङ्कारस्तस्मागणश्च षोड़शकः । तस्मादपि षोड़शकात् पञ्चभ्यः पञ्चभूतानि ॥ अभिमानोऽहङ्कारस्तस्माद्विविधः प्रवर्तते सर्गः । एकादशकश्च गणस्तन्मात्रः पञ्चकश्चैव ॥ अनयोरुपयोग्यर्थलेशः । मदर्था एवामी विषयाः मत्तो नान्यो- ऽधिकतोऽत्र कश्चिदहो अहमस्मीत्यभिमानरूपादहङ्काराविधा सर्ग: स्यादेक इन्द्रियाह्वय एकादशको गण: पञ्चकस्तन्मात्रश्च । सत्त्वा- धिकाहङ्कारोपादानवमिन्द्रियत्वम् । तद्दिधा बुद्धिकर्मभेदात् । तत्र घ्राणादीनि पञ्च बुद्धौन्द्रियाणि वागादीनि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि - ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। एकादशं मन इति । एवं सांख्येनेन्द्रियाणामाहारिकले समर्थिते सभ्याः सन्दिहोरन् । खखागमसमर्थाया मिथो विरुद्धायाः प्रतिपत्तेरिन्द्रियाणि किं भौतिकानि स्युरभौतिकानि वा। एकत्र विरुद्धधर्मद्दयाघटनात् । एकस्यापि स्वरूपस्यानिश्चितत्वात् । अयज्ञागममूलत्वादागमिकः संशय इति ॥ ८॥ चतुर्थ संशयभेदं समर्थयति । उपलब्धः किं सदुदकमुपलभ्यते उतासदिति ॥ विधिमुखेन ज्ञानप्रकृत्तिरुपलब्धिस्तस्या एवं संशयः । कापि कूपखननानन्तरं जलोपलब्धी तदुपलब्धा संशेते तटाकादौ जलं सदुपलब्ध मरुमरीचिकाचक्रे चासत् । इदानीमत्र जलं यदुपलब्ध तत् किं सदसद्देति । ननु सतएवोपलम्भादयं संशय एव न भवतीति चेन्न । मरु- मरीचिकाचक्रादावसतोऽप्युपलम्भात् । धान्तस्तदुपलम्भ इति चेन्न। उपलम्भक्षण भ्रान्तावान्तत्वव्यवस्थादौस्थयात्। उत्तरक्षण तहाध इति चेन्न। इदमन्यसंशयेऽपि सममिति ॥ ॥ संशयस्य पञ्चमं भेदं प्रपञ्चयति । *अनुपलब्धः किमविद्यमानः पिशाची नोपलभ्यते । किं वा विद्यमान इति ॥ प्रतिषेधमुखेन प्रवृत्तं ज्ञानम् । ज्ञानानुत्पादश्चानुपलब्धिः । The reading adopted by the commentator here differs somea what from our text [ Vide p. 2. line 3.]

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। तस्या इत्थं संशयः । श्मशाने पिशाचोऽस्तीति कश्चित् प्रसिद्धि- माकलय्य तत्र गत्वा तमदृष्ट्वा सन्दिग्धे । ननु घटादिकं कायसनोपलभ्यते । निध्यादिकं वापि सदपिच नोपलभ्यते। तदत्र पिशाचो यत्रोपलभ्यते तत् किं विद्यमानोऽविद्य- मानो वेति । नचोपलब्धिमात्रमनुपलब्धिमानं वा संशयहेतुर्ये- नातिप्रसङ्गः । किंतूपलब्धानुपलब्धाव्यवस्थासहितं विशेषापेक्षञ्च । अतएव मूलसूत्रे तयोरेवं लक्षणं कृतम् । उपलब्धुपपत्तेरुपलब्धा- नुपलब्धाव्यवस्थातोऽविशेषापेक्षो विमर्शः संशयोऽनुपलब्धुपपत्ते- रुपलब्धानुपलब्धाव्यवस्थातोऽविशेषापेक्षो विमर्शः संशय इति । ननूपलब्धित्वमनुपलब्धित्वञ्च सामान्यं ततः समानधर्मात्रा- नयो द इति चेन्न। समानधर्मस्य प्रेयस्थत्वादनयोश्च ज्ञाटस्थत्वा- महान् भेदः । भूषणकारस्तु ये उपलब्धिमात्रेण शब्दे स्थायित्वमनुपलब्धि- मात्रेण स्वर्गखरादीनामसत्त्वञ्चेच्छन्ति । तन्मतप्रतिक्षेपार्थमुप- लब्धानुपलब्धयोः पृथक् संशयहेतुत्वमित्यूचिवान् । संशयस्य त्वतत्त्वरूपस्यापि यत् षोड़शपदार्थी तत्त्वतया भणनं तविचाराङ्ग- वेन संशय्य तत्त्वनिमयार्थ प्रवर्तनात् ॥ १० ॥ ननहानध्यवसायावग्यप्रमाणखरूपत्वादस्मालक्षणात् व्यवच्छे- त्तव्यौ तौ च कथं व्यवच्छेत्स्यते। तनिषिद्दपदानुपादानादित्या- । सङ्कयाह। अनवधारणत्वाविशेषादूहानध्यवसाययोन संशयादर्थान्तरभाव ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ५ अय- अत्र संशयादर्थान्तरभावः पार्थक्यं न भवतीत्यन्वयः । कयोरित्याह। जहानध्यवसाययोरिति । अहानध्यवसायी वक्ष्यमाणस्वरूपी तयोः । कस्मादित्याह। अनवधारणत्यादि। अनव. धारणत्वं नामानिश्चितज्ञानत्वं तेनाविशेषस्तौल्यं तस्मात् । मर्थः । जहानध्यवसायावनवधारणरूपैकलक्षणाक्रान्तत्वात् संशयान्न भिद्येयातामैक्यस्यैकलक्षणत्वान्न खलु वैधय॑मात्रात्पार्थक्यं युक्तं मृहलक्षण्यात् पाषाणस्यापि पृथ्वीतोऽर्थान्तरभावापत्तेः। तथाच प्रयोगः अहानध्यवसायी संशयान पृथग् अनवधारणरूपैकलक्षणा- क्रान्तत्वात् । न यावेवं न तावेवं यथा विपर्यय इति ॥ ११ ॥ तयोः स्वरूपमाह। *बाह्यालीप्रदेश पुरुषेणानेन भवितव्यमित्यूहः इति ॥ यत्र वाहा बाह्यन्ते तत् क्षेत्रं बाह्यालौत्युच्यते । तत्र तु प्रायेण स्थाखादेरसम्भवात् कमप्यूद्ध दविष्ठं दृष्ट्वा द्रष्टेत्यूहते मन्येऽह- मवानन केनापि ऊबंदमैन पुरुषण भवितव्यम् । अस्यैवं रूपत्वात् संशयत्वमेव । ननु मूलसूत्रे जहस्य पृथगुक्तौ कि प्रयोजनमिति चेत् । प्रमाणानुग्राहकत्वमिति ब्रूमः । तर्कविविक्ते विषये प्रवर्त- मानानि प्रमाणानि तणानुग्रह्यन्त इति पूर्वाचार्यवचनात् । भूषणकारस्तु वादादिप्रवृत्तिविशेषणार्थ पृथगुपदिष्ट इत्याचष्टेति ॥ १२ ॥ । तक: In our text is added "तद्यथा" before the reading adopted here. [ Vide p. 2. L. 6.]

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। अनध्यवसायस्वरूपं निरूपयति । किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसाय इति ॥ न विद्यतेऽध्यवसायो निश्चयो यस्मिन् । असावनध्यवसायः । काश्चित् कमपि वृक्षं पुरः प्रेक्ष्य लक्षितहक्षत्वोऽपि तत्संज्ञामनध्य- वस्यन् विमृशति कोऽस्य वृक्षस्य संज्ञेति। अयं भावः । वृक्षसंज्ञा- विषयो हि योऽर्थ: सोऽपरसंज्ञाविषयोऽपि दृष्टो यथाम्रादिरित्येवं सामान्येन विशेषसंज्ञामनुमाय त दमाम्रादिवदनुस्मरन् सन्दिग्धे किंसंज्ञोऽयं वृक्ष इति ॥ १३ ॥ पूर्व सम्यग्ग्रहणं संशयविपर्ययापोहार्थमित्युक्तम् । तत्र संशयं व्यवच्छिद्य विपर्ययं व्यवच्छेत्तुं लक्षयति । मिथ्याध्यवसायो विपर्यय इति ॥ विपरियन्तीन्द्रियाण्यस्मिन्निति विपर्ययः । मिथ्येत्यादि। मिथ्या अतस्मिंस्तदितिरूपोऽध्यवसायो निश्चयो मिथ्याध्यवसायः। विपर्यय इति लक्षण कृते किमपेक्षा- स्यात्तनिवृत्त्यर्थमध्यवसाय इति। अध्यवसाय: सम्यक् ज्ञानेऽप्य- स्तीति तदुपदासाथ मिथ्येति । मिथ्याविपर्यय इति कृते अतत्त्वे तत्त्वं मिथ्यात्वं तच्च संशयेऽप्यस्तीति तन्निरासार्थमध्यवसाय इति । विपरीतज्ञानं विपर्यय इत्यर्थः ॥ १४ ॥ विपर्ययो विधानुभूयमानारोपः स्मर्यमाणारोपश्च । दावनुभूयमानारोपमुदाहरति । तद्यथा। हौ चन्द्राविति ।। अत्र पूर्वक्षणे एकवेनानुभूय तर्जन्या कनौनिकानिष्योड़. । तत्रा- ·प्रत्यक्षपरिच्छदः। नात्तिमिरातिशयाहा हौ चन्द्रावनुभूयेते। तदपसारणे पुनरेक- ततः प्राक्तनेन पाचात्येन च चन्ट्रैक्यग्राहिणा ज्ञानेन चन्द्रहित्वज्ञानस्य बाध्यमानत्वाविपर्यस्तत्वं स्यादिति ॥ १५ ॥ स्मर्यमाणारोपमाह। सुप्तस्य गजादिदर्शनं चेतीति ॥ अन्न वादिनां विवेक ख्यात्वख्यात्यसत्ख्यातिप्रसिद्धार्थख्यात्या- मख्यातिसदसत्त्वाद्यनिर्वचनीयार्थख्यात्यलौकिकार्थख्यातिविपरीत- ख्यातिरूपा अष्टौ विप्रतिपत्तयः सन्ति । तासु सप्त व्यपासितुं खमते विपरीतार्थख्याति ख्यापयितुं इदमुदाहरणम् । भूषण- कारस्तु ये स्वप्नज्ञानं प्रमाणफलस्मृतिसंशयादिभ्योऽर्थान्तरमिच्छन्ति तन्मतप्रतिक्षेपार्थ सकलविपर्यायसंग्रहार्थञ्च द्वितीयमुदाहरण- मित्युदाहार्षीत् । स्वप्नज्ञानस्य कथं विपर्ययत्वमिति चेत् । गजादीनां प्रागनुभूतानां स्वप्ने देशकालावस्थावैपरीत्येनानुभव- नात् । अन्यत्रानुभूतमन्यत्र कथं स्मयंत इति चेत् । अनुभवोऽनु- युज्यताम् । न खल्वनुभवेऽप्यप्रतीतिर्नाम । तदुक्तञ्च जन्मन्येकत्र भिन्ने बा तथा कालान्तरेऽपि वा। तद्देशे वा ऽन्यदेश वा स्वप्नज्ञानस्य गोचरः ॥ अननुभूतप्रतिभासाङ्गीकार च षष्ठभूतप्रतिभासानुषङ्गात् । देशादिवपरीत्यन्वनुभवसिद्धम् । तदेवं नैयायिकमते विपरीत- ख्यातिव्यवस्थापिता। इतरख्यातिनिरासो भूषणादिशास्त्रेभ्यो । ज्ञेयः ॥ १६ ॥ अथानुभवपदं व्यवच्छेत्तुमाह ।

·न्यायतात्पर्य दीपिका। स्मरणज्ञानव्यवच्छेदार्थमनुभवग्रहणमिति ॥ स्मरणञ्च तत् ज्ञानञ्चेति विग्रहः । इह ज्ञानं पञ्चधा संशयज्ञानं विपर्ययज्ञानं स्मरणज्ञानं धारणाज्ञानमनुभवज्ञान- ञ्चेति । ततः खविषयं प्रति सम्यक् साधनत्वेन स्मरणज्ञानस्यापि जायमानं प्रामाण्यमनुभवपदेन व्यावर्त्यते। स्मरणस्याननुभवरूप- त्वात्। कस्मात् स्मरणज्ञानमप्रमाणमिति चेत् । रज्जुसर्यादि- ज्ञानवत् भ्रान्तत्वादिति ब्रूमः। दत्तग्रहादिव्यवहारः कथमिति चेन्न मानसप्रत्यक्षेणैव तस्य सिद्धत्वात् । एतेनाक्षपादपक्षे स्मरणमप्रमाणमित्यावेदितम् । प्रयोगश्चात्र- स्मरणमप्रमाणं भ्रान्तज्ञानत्वात्। रज्जुसर्पज्ञानवदिति । तु स्मरणाज्ञानेति पाठस्तत्राज्ञानपदेन स्वर्गसाधनस्य यागादेयंव- च्छेदः ॥ १७॥ साधनपदव्यवच्छेदमाह। प्रमाटप्रमेयव्यवच्छेदार्थ फलाझेदनापनार्थं च साधन- ग्रहणमिति॥ साध्यते अनेनेति करणाभिधायिना साधनपदेन प्रमाट- प्रमेययोः कर्तृकम्मणोः फलस्य च प्रमारूपस्य प्रामाण्यं व्यव- च्छिद्यते। करणस्य साधकतमत्वात् । प्रमातादीनां चासाधक- यत्र तमत्वात् । ननु कथं प्रमात्रादीनां प्रामाण्यप्रसक्तियन्त्रिवृत्त्यै साधनपदो- पादानमिति चेत् । व्युत्पत्तिबलादित्याचक्ष्महे । तथाहि । अनु- भवतीति कर्तृव्युत्पत्त्या प्रमातुरनुभूयत इति कम्मव्युत्पत्त्या प्रमेय- ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ॥ स्यानुभूतिरिति भावव्युत्पत्त्या प्रमायाश्च प्रामाण्यं स्यात्तच्चानिष्टं तेषां प्रमाणाझेदेन सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् । तथा साधनपदेन प्रमाण- फलयोर्भेदं ज्ञापयता तदपि प्रत्युक्तम् । यदुनं बौद्धैः । परिच्छेदरूपमेव ज्ञानमुत्पद्यते । न च परिच्छेदाते ज्ञान- मन्यत् फलं प्रसूते । भेदे तु यथा प्रमाना सह संबध्यते तथा तदितरेणापि सम्बद्यतां निविशेषादित्यादि। भेदे सति हि प्रमाणफलव्यवस्थानात् । न खलु दीपएव प्रकाश दात्रमेव वा च्छिदिक्रिया करणलेन क्रियात्वेन च तयोर्लोकेऽपि भेदेनोप- लम्भात्। प्रयोगश्चात्र प्रमाणफले भिद्येते करणक्रियात्वात् । ये एवं ते एवं यथा दानच्छिदिक्रिये अभेदे तु प्रमाणाभावो वा फलाभावी वा स्यादिति ॥ १८ ॥ प्राक प्रमात्रादीनां प्रामाण्यनिवृत्त्यर्थं साधनग्रहणमित्युक्तम् । ततोऽविज्ञातखरूपाणां तेषां तत् दुरुच्छेदमिति प्रमातुः प्रमाधार- त्वेन प्रमां लक्षयति । सम्यगनुभवः प्रमेति ॥ सम्यक् पदं प्राग्वत् संशयादिनिरासार्थमनुभवमात्रस्य तत्रापि सत्त्वात्। प्रमितिः प्रमाणफलमिति यावत् ॥ १८ ॥ प्रमातारमाह। प्रमाश्रयः प्रमातेति ॥ प्रागुक्तायाः प्रमायाः आश्रयः । समबायिकारणं प्रमाता भवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ प्रमेयमाह।

·न्यायतात्पर्यदीपिका। प्रमाविषयः प्रमेयमिति ॥ प्रमायां योऽर्थः प्रतिभाति स प्रमेयं विषयोऽर्थ इति यावत् । एतेन सद्रूपमसद्रूपं वा न किञ्चिदनानुद्दिष्टं प्रमाविषयत्वेन सर्वस्य प्रमेयत्वादिति। इतौति । इतिशब्दः प्रमाणसामान्य- लक्षणसमाप्तार्थः ॥ २१ ॥ प्रमाणं सामान्येन लक्षयित्वा विशेषलक्षणाय तदिभजते । *त्रिविधं प्रमाणं प्रत्यक्षमनुमानमागम इति ॥ तिस्रो विधाः प्रकारा यस्येति त्रिविधं त्रिप्रकारं प्रमाणं भवतीत्यर्थः । कथमित्याह प्रत्यक्षमित्यादि। अक्षमिन्द्रियं ततः, प्रतिगतमक्षं प्रत्यक्षमिति गतिक्वन्यस्तत्पुरुष इत्यनेन तत्पुरुषसमासो ऽव्ययीभावे तु प्रत्यक्षो घटः प्रत्यक्षा स्त्रीति व्यपदेशो न स्यात् । ननु यथेन्द्रियसामर्थ्यात् ज्ञानं जायते तथाऽर्थसामर्थ्यादपि तत् कस्मादक्षेणैव व्यवदेशो नार्थेनेति चेन्न । अक्षस्थासाधारण- वादर्थस्य च साधारणत्वात्। इन्द्रियं वविज्ञानस्यैव हेतुरर्थस्तु मनोज्ञानस्यापोति । व्यपदेशस्य चासाधारण्यमूलत्वात् । प्रतिगत- मक्षं प्रत्यक्षमिति व्युत्पत्तिनिमित्तम् । प्रवृत्तिनिमित्तं तु साक्षा- कारित्वलक्षण: शब्दार्थएवान्यथा मानसप्रत्यक्षादेरसम्भवात् । अनु लिङ्गदर्शनस्य पश्चान्मीयतेऽनेनेत्यनुमानम् । आगम्यन्ते मयादया- ऽवबुध्यन्तेऽर्था अनेनेत्यागमः । त्रिविधग्रहणमवधारणार्थं सर्व- In our text the word aa is added before the reading adopted here. [ Vide p2. L13.]

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । उप- प्रमाणव्यक्तीनां प्रत्यक्षादिभिस्त्रिभिरेव संग्टहीतत्वात् । मानादयश्चात्रैव पुरोऽन्तर्भावयिष्यन्ते । प्रत्यक्षपरोक्षभेदेन द्विविधमेव प्रमाणमिति चेन्न । परोक्षणा वेनौति प्रसिद्ध्यभावात् । परोक्षशब्देनानुमानागमावेवोच्यते । इति चेत्तीस्मदुक्ते त्रैविध्ये को देषः । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा: प्रमाणानोति मूलविभागसूत्रेण वैविध्यविरोध इति चेन्न । विभागस्यानाधिकसंख्याव्यवच्छेदफलत्वात् । अन्यथा लक्षणचतु- टयाभिधानादेव चतुष्ट्वसिद्धेविभागोऽप्यनर्थकः स्यात् । ननु प्रत्यक्षमनुमानमागम इति क्रमोपन्यासे को हेतुरिति चेदुच्यते। स्पष्टत्वात् सर्वप्रमाणश्रेष्ठत्वाच्च प्राक् प्रत्यक्षस्य तदुप- जीव्यप्रवर्तमानत्वात्ततोऽनुमानस्य तह मूलत्वात् ततोऽप्यागम- स्योपन्यासः । तथा प्रत्यक्षमनुमानमागम इति व्यस्ताभिधानम् । प्रत्येकं स्वविषयज्ञप्तौ स्वप्राधान्यार्थम् । इतिशब्द उक्त प्रकाराव- धारणार्थ उक्त प्रकारेणैव विविधं नान्यथेत्यर्थः ॥ २२ ॥ अथ प्रत्यक्ष लक्षयति । तत्र सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षमिति ॥ अत्र तत्र शब्दस्त्रयाणां मध्ये प्रत्यक्षनिहारणार्थः । मिति लक्ष्यं शेषन्तु लक्षणम् । प्रत्यक्षशब्दार्थः पूर्ववत् ! अपरोक्ष- श्वासावनुभवश्चेति कर्मधारयः । तस्य साधनं करणं घ्राणादीन्द्रिय- पञ्चकं मनश्चेति। अत्र प्रत्यक्षमिति लक्षणे कृते किमपेक्षा स्यात्तनिवृत्त्यै साधनमित्युक्ताम् । तथापि खर्गादिसाधनखेन यागादावतिव्याप्तिव्यावृत्त्यै अनुभवेति पदम् । एवमप्यनुभव- प्रत्यक्ष- ·৩২ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। । । साधनत्वादनुमानेऽतिप्रसङ्गापनुत्त्यै अपरोक्षेति पदम् । इत्थमपि प्रत्यक्षाभासेऽतिप्रसत्यपास्तये सम्यगिति पदम् । ततः सम्यग- परोक्षानुभवो ययार्थार्थसाक्षात्कारो येन साध्यते तत्प्रत्यक्ष प्रमाण- मित्यर्थः ॥ २३ ॥ तद्भेदमाह। तद्विविधं योगिप्रत्यक्षमयोगिप्रत्यक्षञ्चेति ॥ विविधग्रहणं चातुर्विध्यनिषेधार्थम् । तेन मानसप्रत्यक्षं स्व- संवेदनप्रत्यक्षञ्च पृथग न युक्तम् । योग्ययोगिप्रत्यक्षयोरेवान्त- भूतत्वात् । अष्टाङ्गयोगयुक्ता ये ते योगिनस्त हिपरीता अयोगिनः चकारात् सविकल्पकनिर्विकल्पकाभ्यामपि विविधमित्यर्थः ॥२४॥ अत्युत्कृष्टत्वात् प्रागुद्दिष्टस्यापि योगिप्रत्यक्षस्यायोगिप्रत्यक्ष- पूर्ववात्तदेवादी लक्षयति। तत्रायोगिप्रत्यक्ष प्रकाशदेशकालधर्माद्यनुग्रहादिन्द्रियार्थ- संबन्धविशेषेण स्थूलार्थग्राहकमिति ॥ अत्र सूत्रकारच्छावैचित्रात् पूर्वनिपतितमप्ययोगिप्रत्यक्षपदं व्याख्यानादावन्ते वाचम् । लक्षणमभिधायैव लक्ष्यमभिधातु- मुचितत्वात् । एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् । तत्रशब्दो निर्दारणार्थः स्थूलार्थानां यद्ग्राहकं प्रमाणं तदयोगिप्रत्यक्षं भवतीत्यन्वयः । केनेत्याह । इन्द्रियेत्यादि। इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि अर्थाः पृथिव्यादयो रूपादयश्च तेषां मिथः संबन्धविशेषः संयोग- संयुक्तसमवायादिस्तेनासाधारणकारणन । कस्मात् प्रकाशेत्यादि । प्रकाशो दीपाद्यालोको देश: पुरोवादि कालो वर्तमानादिः ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ० प्रत्यक्षस्य ननु धर्मोऽभीष्टज्ञान आदिशब्दादधर्मोऽनिष्टज्ञाने सर्वनिमित्तत्वादी- खरादिश्च तेषामनुग्रहः सन्निकर्षस्तस्मात् । अत्रार्थग्राहकमित्युक्ते परमाखादेरप्युपलब्धिः स्यात्तदसितुं स्थूलेति पदम् । स्थूलत्वञ्च परमावपेक्षया। सूक्ष्मरूपादेरपि ग्टह्यमाणत्वात् । तथाप्यनुमानेऽतिव्याप्तिस्तामपोहितुमिन्द्रियेत्यादि। तत्रापि कस्याप्यर्थस्य केनापि संबन्धेन गृह्यमाणत्वात् संबन्धविशेष इति । तथापि योगिप्रत्यक्षेऽपि प्रसक्तिस्तानिषेधुं प्रकाशे त्यादि। योगि- केवलधम्मजनितसाहाय्यापेक्षितत्वात् । ततोऽयमर्थः प्रकाशाद्यनुग्रहमपीन्द्रियार्थसंबन्धवैशिध्येन स्थूलाद्यर्थपरिच्छेदक यत्प्रमाणं तदयोगिप्रत्यक्षं भवति । घ्राणरसनस्पर्शनानामस्त्वर्थसंबन्धस्तत्कृतानुग्रहोपघात- दर्शनाच्चक्षुःश्रोत्रयोस्तु कथमग्न्यादिप्रसङ्गेन दहनादिप्रसङ्गात् । शब्दं प्रत्यगमनाच्च । तथाच प्रयोगः । चक्षुःश्रोत्रे न प्राप्य- कारिणी सान्तरग्रहणात् । प्राप्यकारिले हि चक्षुरर्थयोः श्रोत्रशब्दयोश्चान्तरालग्रहणं न स्यात्परशवृक्षवदिति युक्तिसद्भावा- दिति चेत्। उच्यते प्रमाणात् तथाहि चक्षुःश्रोत्रे प्राप्याथ परिच्छिन्दाते बाह्येन्द्रियत्वात् । बगिन्द्रियवदिति । प्राप्ताभावे सर्वार्थोपलम्भः स्यान हि प्राप्तिं विनाऽन्या काचिद्योग्यतास्ति । यया योग्यदेशावस्थितस्यैव ग्रहणं नान्यस्येति । अत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते । ग्रन्थविस्तरभयात् ॥ २५ ॥ इन्द्रियार्थसंबन्धविशेषण स्थूलार्थग्राहकमयोगिप्रत्यक्षमित्युक्तं तत्र येन संबन्धन यस्य ग्रहणन्तमाह। - ·न्यायतात्य यदीपिका। ७४ तद्यथा। चक्षुःस्पर्शनसंयोगात् घटादिद्रव्यज्ञानमिति । स्पर्शने प्रतीते तयोः संयोगोऽप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिस्ततो घटादिद्रव्यज्ञानं भवति। आदिशब्दात्पटादिद्रव्याक्षेपः । दिवा चक्षुःसंयोगात्तमिस्रायाञ्चक्षुरगोचरत्वे स्पर्शनसंयोगाच्च घटादि- द्रव्यज्ञानं भवतीत्यर्थः ननु यदि संबन्धवशादेवार्थग्रहणं तहि तेन सर्वात्मनार्थस्य संबद्दत्वात्। सर्वात्मनाथग्रहणं प्रसज्ये तेति चेन्न । करणस्य नियतविषये समर्थत्वान्न हि परशुः संबद्दोऽपि . द्रुमवत्तगतं व्योमापि छिनत्ति ॥ २६ ॥ एवं द्रव्यविषयं प्रत्यक्षमुक्त्वा गुणविषयं तदाह । *संयुक्तसमवायात्ताभ्यां घटत्वादिसंख्यापरिमाणादिज्ञान- मिति॥ चक्षुःस्पर्शनसंयुक्तो घटादिद्रव्ये समवायो यत् समवेतत्वं तस्मात् संबन्धात् । ताभ्यामिति चक्षुःस्पर्शनाभ्याम् । घटत्वादीनां सामान्यानां संख्यादीनाञ्च विशेषाणां ज्ञानं भवति । परिमाण- मिति अणुमहदादि। प्रथमादिशब्दात् सत्त्वपृथिवीत्वग्रहः । द्वितीयादिशब्दात् पृथत्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वद्वत्वस्नेहवेगकम्म- ग्रहः। कोऽर्थः । संयुक्तसमवायसंबन्धाञ्चक्षुषा संयुक्तो घटादिद्रव्ये समवेतानां घटत्वादीनां संख्यादीनाञ्च चाक्षुषं ज्ञानं भवति । स्पर्थनेन संयुक्ते द्रव्ये तेषामेव स्पार्शनं ज्ञानं भवति । कम्मणां कथं * In our text the word आदि in घटत्वादि is omitted. ( Vide page 2. Line 18.)

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । प्रत्यक्षत्वमिति चेत् । प्रमाणात् । हस्तचलनादिकम्मप्रत्यक्षं अगुणवे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रिय प्रत्यक्षाश्रयाश्रितत्वाद्रूपादिवदिति । एतेन द्रव्यादीनां कम्मान्तानां हीन्द्रियग्राह्यत्व मुक्ताम् ॥ २७॥ अथ संयुक्तसमवायसंबन्धादेवैकेन्द्रियग्राह्याणां रूपादीनां ग्रहणमाह। चक्षुषैव रूपज्ञानमिति ॥ चक्षुधैवेत्यवधारणं रूपज्ञानस्यान्येन्द्रियजन्यत्वप्रतिषेधार्थम् । स च बहिःकरणापेक्षयान्तःकरणस्य रूपादिषु सर्वेष्वपि व्याप्रिय- माणत्वात् । एवमग्रेऽपि योज्यम् । चक्षुःसंयुक्तं द्रव्यं तत्र समवायो रूपस्य समवेतत्वं यत्तस्मात् संयुक्तसमवायसंबन्धाञ्चक्षुषैव रूपज्ञानं भवति । न च रूपज्ञानमेव चक्षुषा रूपत्वसामान्यस्यापि तेन ग्रहणात् पञ्चखिन्द्रियेषु चक्षुधैव रूपज्ञानं कुत इति चेत् । तैजसत्वादिति ब्रूमः । तथापि न तन्नियम इति चेत् । न । यो यस्य व्यस्य गुण: स तेनैव ग्राह्यत इति व्यवस्थायां रूपस्य तेजोगुणत्वात्। तेजसत्वे च प्रमाण मेतत् चक्षुस्तैजसं रूपादीनां मध्ये नियमेन रूपस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवदिति ॥ २८ ॥ गन्धज्ञानमाह। *घ्राणनैव गन्धज्ञानमिति ॥ घ्राणेन संयुक्तं कर्पूरादिद्रव्यं तत्र यः समवायो गन्धसमवेतत्वं तस्मात्संयुक्तसमवायसंबन्धात् घ्राणेनैव गन्धज्ञानं भवति । * This aphorism is placed in our text after the next aphorism adopted by the commentator. ( Vide page 3. Line 1. ) ·न्यायतात्पर्यदीपिका। रसनस्य गन्धज्ञानमेव प्राणन गन्धत्वस्यापि तेन ग्रहणात् । घ्राणस्य गन्धं प्रत्येवाभिव्यञ्जकत्वं तु पार्थिवत्वात् । घ्राणं पार्थिवं रूपादौनां मध्ये गन्धस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् । कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्ज कतवत् ॥ २८ ॥ रसज्ञानमभिधत्ते। रसनेनैव रसज्ञानमिति ॥ रसनसंयुक्त क्षौरादिद्रव्यं तत्र यः ससवायो रससमवेतलं तस्मात्संयुक्तसमवायसंबन्धासनेनैव रसज्ञानं भवति । रसज्ञानमेव रसनेन रसत्वस्यापि तेन ग्रहणात् । रसग्रहणं त्वाप्यत्वात् । रसनमाप्यं रूपादौनां मध्ये रसस्यैवाभि- व्यञ्जकत्वात् मुखशोषिणां लालादिद्रव्यवदिति ॥ ३० ॥ स्पर्शज्ञानमाचष्टे । स्पर्शनेनैव स्पर्शज्ञानमिति ॥ स्पर्शनेन संयुक्तं दुकूलादि तत्र यः समवायः स्पर्शसमवेतत्वं तस्मात् संयुक्तसमवायसम्बन्धात् स्पर्शनेनैव स्पर्शज्ञानं भवति । नतु स्पर्शज्ञानमेव स्पर्शनेन स्पर्शत्वस्यापि तेन ग्रहणात् । स्पर्शनस्य स्पर्शव्यञ्जकले वायवीयत्वं हेतुस्तत्सिद्धिश्चैवम् । स्पर्शनं वायवीयं रूपादीनां मध्ये स्पर्शस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् । अङ्गसङ्गिसलिल- शैत्याभिव्यञ्जकसमीरणवदिति ॥ ३१ ॥ संबन्धान्तरेण पुरो वक्ष्यमाणत्वात् शब्दग्रहणमुपेक्ष्य सुखादि- ज्ञानमाह।* The commentator did not adopt the aphorism "भोलेणैव शब्द- ज्ञानम" here. (See page 3. Line 2.)

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । मनसैव सुखादिज्ञानमिति ॥ सुखमनुग्रहरूपं आदिशब्दादुपधातरूपदुःखमिच्छाषिप्रय- नाश्च । मन:संयुक्त आमा तत्र सुखादीनां समवायस्तगुण- वात्तत: संयुक्तसमवायसम्बन्धान्मनसैव सुखादीनां ज्ञानं भवति । न च सुखादिज्ञानमेव मनसा सुखादित्वस्यापि तेन संवेदनात् । अत्रैवकारो बाह्यन्द्रियनिरासार्थः । मनःसद्भावे किं प्रमाण मिति चेत् । उच्यते युगपत्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति । यहा आत्मनो विभुत्वात्सर्वेन्द्रियाणां सर्वार्थसम्बन्ध सत्यपि यहिना न परिच्छित्तिरुदेति तदन्तःकरणम् । आत्मेन्द्रियार्थ- सन्निकर्षाः करणान्तरापेक्षाः। सत्यपि तद्भाव कार्यानुत्पादक- त्वात् तन्वादिवत् । तथा सुखादिप्रतीतिरिन्द्रियजा अपरोक्ष- प्रतीतित्वाद्रूपादिप्रतीतिवत्। यच्च तदिन्द्रियं तन्मनश्चक्षुरादीनां तत्र व्यापाराभावात् ॥ ३२॥ सम्बन्धान्तरात् संख्यादिगतसामान्यज्ञानमाह । एतेषु संख्यादिवाश्रितानां सामान्यानां स्वाश्रयग्राहकै- रिन्द्रियैः संयुक्तसमवेतसमवायाग्रहणमिति ॥ अत्र संख्यादीति पदं घटत्वादिव्युदासार्थम् । प्राक्तनसम्बन्धेन तस्य गृहीतत्वात् । श्रादिशब्दात् सुखपर्यन्तं ग्टह्यते । सामान्या- नामिति संख्यात्वपरिमाणत्वरूपत्वादीनाम् । स्वाश्रयग्राहकैरिति । संख्यादिषु समवेतानां चक्षुषा स्पर्शनेन वा रूपादिसमवेतानां सामान्यानां चक्षुराधे कैकेनेन्द्रियेण च ग्रहणात् स्वस्वविषय- वैदिभिः इन्द्रियैरिति बहुत्वम् । सर्वेन्द्रिये मन:प्रतिपत्त्यर्थ ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। संयुक्तसमवेतेत्यादि। इन्द्रियसंयुक्तं यत् द्रव्यं तत्र समवेता ये संख्यादयः तत्र यः समवायः संख्यात्वादिसामान्यानां तस्मा- संयुक्तसमवेतसमवायसम्बन्धात् । स्वाश्रयग्राहकैः खस्वविषयपरि- च्छेत्तृभिश्चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः संख्यादिषु स्थितानां सामान्यानां ग्रहणं भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ सम्बन्धान्तरात् शब्दज्ञानोपायमाह । *श्रोत्रसमवायाच्छ्रवणेनैव शब्दज्ञानमिति ॥ शब्दोपभोगप्रापकधर्माधर्मोपनिबद्धः श्रवणविवरसंज्ञितो नभो- देश: श्रोत्रम् । तत्र श्रोत्रे स्वहेतुभ्यः समुत्पन्नादाद्यशब्दाहोची- तरङ्गन्यायेनान्यान्यशब्दोत्पत्तौ सत्यां प्राप्तस्यान्तिमशब्दस्य यः समवायस्तस्माच्छब्दज्ञानं भवति । नतु शब्दज्ञानमेव श्रोत्रेण शब्दत्वस्यापि तेन ग्रहणात् । ननु कथं श्रोत्रे शब्दसमवाय इति श्रोत्रस्य नभस्त्वाच्छब्दस्य च तद्गुणत्वात् । यो हि यद्गुणं स तत्र पृथिव्यां गन्धवत्समवैतौति ॥ ३४ ॥ चैन । शब्दसामान्यज्ञानमाह। तदाश्रितसामान्यज्ञानं समवेतसमवायादिति ॥ तत्र शब्दे आश्रितानि यानि सामान्यानि शब्दत्वकत्वादीनि तेषां श्रोत्रेन्द्रिये समवेता ये शब्दास्तेषु यः समवायः शब्दवादीनां तस्मात्समवेतसमवायाग्रहणं भवति ॥ ३५ ॥ अथ षष्ठं सम्बन्धमाह। In our text "श्रवणेनैव" is omitted (Vide p. 3. Line 5.)

·७८ प्रत्यक्षपरिच्छेदः । भवतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ *एतत्पञ्चसम्बन्धसम्बद्दविशेषणविशेष्यभावात् दृश्याभावसम- वाययोग्रहणमिति ॥ एतदिति पूर्वोक्ताः संयोगः, संयुक्त समवायः, संयुक्तसममेत- समवायः, समवायः, समवेतसमवायश्चेति पञ्चसम्बन्धास्तैः सम्बद्धा अर्थाद येऽस्तैिः सहाभावस्य समवायस्य च यो विशेषणविशेष्यभाव इतरसम्बन्धवैधऱ्याण सविधिविशेषोऽन्यथा तस्य प्रतिनियताश्रयवर्तित्वेन विष्टरूपत्वानुपपत्तिः तस्मादभाव- समवाययोर्ज्ञानं भवति । दृश्येति पिशाचाद्यभावव्यवच्छेदार्थम् । समवाय इति सम्बन्धः। ततः पञ्चसम्बन्धसम्बद्धविशेषणविशेष्य- भावसम्बन्धादभावसमवाययोग्रहणं संयुक्त विशेषणभावेनाभावग्रहणमाह । तद्यथा घटशून्यं भूतलमिति ॥ अवेन्द्रियसंयुक्तं भूतलं विशेष्यं तस्य घटशून्यमिति विशे- षणम् । घटाभावस्य तत्र स्थितत्वात् । तत इन्द्रियसंयुक्ता- भूतलविशेषणतया घटाभावो गृह्यत इति ॥ ३७ ॥ संयुक्तविशेष्यभावेनाभावग्रहणं दर्शयति । इह भूतले घटो नास्तीति ॥ अत्रेह भूतल इति विशेषणस्य घटाभावो विशष्यः । नन्वयमाधाराधेयभावो विशेषणविशेष्यभावः सामानाधिकरण्या- भावादिति चेत् । न। विशेषणविशेष्यभावस्थान सबिधिमात्र- The reading adopted by the commentator here differs somewhat from our text. ( See page 3. Line 6-8. ) ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। पर्यवसितत्वमिति प्रागुक्तत्वात् । भूषणकारस्तु विशेषणविशेष्य- भावस्यानियतत्वात् । उभयथाप्युदाहरणं युक्तमित्याह ॥ ३८ ॥ संयुक्तविशेषणविशेष्यतयाऽभावग्रहणमुना संयुक्तसमवेतविशे- षणविशेष्यभावादिनाऽभावग्रहणं खयमभ्यूह्यमित्याह । एवं सर्वत्रोदाहरणीयमिति ॥ अस्यायमर्थः। इन्द्रियसंयुक्ते घटे समवेतमशुक्ल कृष्णरूपं कृष्णरूपे शुक्लरूपं नास्तीति संयुक्त समवेतविशेषणविशेष्यतया कृष्णरूपे शुक्लरूपाभावस्य ज्ञानम् । तथा इन्द्रियसंयुक्त घटसम- वेतमौला कृष्णत्वसामान्यं कृष्णवे शौक्लंग नास्तौति संयुक्त- समवेतसमवेतविशेषणविशेष्यभावात् कृष्णले शोलयाभावस्य ज्ञानम् । अतीव्रो वेणुशब्दो वेणुशब्दे तीव्रत्वं नास्ति । श्रोत्रसमवेतशब्दविशेषणविशेष्यभावात् शब्दे तीव्रत्वाभावज्ञानम् । भेदशून्यं शब्दत्वं शब्दत्वे भदो नास्तीति श्रोत्रसमवेतशब्दसम- वेतशब्दत्वविशेषणविशेषभावात् शब्दले भेदाभावस्य ज्ञान- मिति ॥ ३८ ॥ समवायग्रहणं दर्शयति। *समवायस्य तु कचिदेव यथा घटे रूपसमवाय इति ॥ तुशब्दोऽभावात्समवायं व्यवच्छिनत्ति । अभावो हि नावश्य- मुभयज्ञानमपेक्षते। अधिष्ठानन्जानं विनापि प्रतियोगिस्मृति- मानान्महान्धकार प्रदीपाभावावभासवदभावप्रतिभासात् । सम- * The reading adopted by the commentator here, differs somewhat from our text. (See page 3. Line 10.)

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ८१ । तम्। कोऽर्थः। यथा घटे वायस्य तूभयन्नानापेक्षणादभावाहिशेषः । अतएव क्वचिदित्यु- यत्र सम्बन्धियमपि प्रत्यक्षं तत्रैव समवाय- प्रत्यक्षो यथा तन्तुपटयो न्यत्र । नाणुकादौ हाणुकस्यानुप- लम्भात् । अथवा क्वचिदेवेति स्थानत्रयेऽपि ग्रहणम् । रूपसमवायः रूपे रूपत्वसमवायः शब्दे शब्दत्वसमवायः इति । यहा कचिदिति। खदर्शन एव समवायस्य प्रत्यक्षलं नान्य- दर्शनात् । कथं तस्य प्रत्यक्षत्वमिति चेत् । समवायप्रत्ययः प्रत्यक्षवृत्तिः सम्बन्धप्रत्ययत्वासंयोगप्रत्ययवदित्यनुमानात् । ननु सम्बन्धान्तरग्रहणेऽनवस्थादोषादसम्बद्धः समवायः कथं गृह्यत इति चेन्न । अदृष्टादिसहितात् प्रत्यक्षयोग्योभयसम्बन्धी- न्द्रियमविकर्षादेव समवायग्रहणोपपत्तेः । सत्तायां सत्तान्तरवत्स- म्बन्धान्तरं नेष्यते । स च समवायः समवायिनोरिन्द्रियसबिवष्टयो- विशेषणविशेष्यप्रतीतिहेतुत्वात्संयुक्तविशेषणभावादीनामन्यतमव्यप- देशयोग्यश्च स्यात् । तत: समवायः समवायिनोविशेषणवेन विशेष्यत्वेन वा ग्राह्यत इति । यथा घटे इत्युदाहरणम् । घट इति विशेषणम् । रूपसमवाय इति विशेषम् । संयुक्त- विशेषणविशेष्यतया समवायग्रहणं भवतीत्यर्थः । समवायस्य किं खरूपमिति चेत् । अयुतसिद्धानामाधा-धारभूतानां यः सम्बन्ध इह प्रत्ययहेतुः स समवायः । अस्य ब्याख्या। युतसिविरुभयोरपि सम्बन्धिनोः परस्पर- परिहारेण पृथगाश्रयावयित्वम् । सा ययोर्नास्ति तावयुतसिद्धी तयोः सम्बन्धः समवायः। यथा तन्तुपटयोः । नित्यानां तु ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। ८२ युतसिद्धिः पृथग्व्यवस्थितिः पृथग्जननयोग्यता सा ययोर्नास्ति तावयुतसिद्धौ तयोः सम्बन्धः समवायः । यथाकाशव्यत्वयोः । आत्मैकाश्रितयोर्धम्मसुखयोः कार्यकारणभावेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थ- माधायाधारभूतानामिति पदम् । न त्वाकाशपक्षिसम्बन्धव्यव- च्छित्त्यै तस्यायुतपदेनैव निवर्तितत्वात् । आकाशतत्पदयोर्वाच्य- वाचकभावेऽतिप्रसक्तिव्यपोहार्थमिहेति पदम् । संयोगेऽतिप्रसङ्ग- भङ्गायायुतसिद्देति पदमिति ॥ ४० ॥ अथ योगिप्रत्यक्ष लक्षयति । । योगिप्रत्यक्षन्तु देशकालखभावविप्रकष्टार्थग्राहकमिति । देशविप्रकष्टा मेर्वादयः। कालविप्रकष्टास्वतीतानागताः । स्वभावविप्रकष्टाः परमाखादयस्तेषां समस्तानां व्यस्तानां वा ग्राहकं यत्प्रत्यक्षं तद्योगिप्रत्यक्षं भवति । अर्थग्राहकमित्युक्तेऽयोगि- प्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिस्तदपोहाथै देशेत्यादिपदम् । तु शब्दोऽयोगि- प्रत्यक्षाद्योगिप्रत्यक्षव्यतिरिक्तार्थः । न च वाच्यं योगिप्रत्यचं नास्तीति प्रमाणसिद्धत्वात् । ज्ञानतारतम्यं क्वचित् सातिशयं तारतम्यत्वात् परिमाणतारतम्यवदिति। स्वप्मु औष्णतारतम्ये वह्निरूपतापत्त्यतिशयादर्शनाद् व्यभिचारी हेतुः हेम्नि पुटपाकप्रबन्धाहितविशुद्धिवत् स्थिराश्रयेऽतिशयोपपत्तेः तस्मादाश्रयस्थैयादात्मनि जानातिशय उपपद्यते ॥ ४१ ॥ तत् युक्तावस्थावियुक्तावस्थाभेदेन द्विधा भवतीति प्राक् युक्त्ता- वस्थायां योगिप्रत्यक्षमाह । न च ताप्यमाना- ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। तत्र युक्तावस्थायामात्मान्तःकरणसंयोगादेव धस्मादिसहिता- दशेषार्थग्रहणमिति ॥ समाधिसहितावस्था युक्तावस्था । आत्मान्त:करणसंयोगादे- वेत्यवधारणं बाह्यार्थसंयोगनिषेधार्थम् । धर्मादौति प्रकृष्टयोग- जनितं पुण्यं धम्मः। आदिशब्दादीश्वरादिग्रहः । अयमर्थः । योगजनितधर्मेखरादिसहकतादात्ममनःसन्नि- कर्षाविप्रकष्टार्थग्राहकं यत् प्रत्यक्षं तदयुक्तावस्थावस्थितयोगि- प्रत्यक्ष भवति। एतच्चोत्कृष्टयोग्यपेक्षया, योगिमात्रस्य तद- सम्भवात् ॥ ४२॥ द्वितीयं भेदं वक्ति। वियुक्तावस्थायां चतुष्टयत्रयदयसत्रिकर्षावहणं यथासम्भावनं योजनीयमिति ॥ असमाध्यवस्था वियुक्तावस्था। चतुष्टयेत्यादि आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रियमर्थेनेति चतुष्टयम् । आत्ममन:- श्रोत्रसंयोगस्वयम् । आत्ममनोयोगो इयम् । यथासम्भवेनेति । बत्र यावत्सम्भवति तत्र तदनतिक्रमण । कोऽर्थः । ब्राणरसनचक्षु- स्त्वचामन्यतमनार्थग्रहणेन। चतुर्मामात्मान्तःकरणबाह्येन्द्रियगन्धा- द्याश्रयाणां योगः। शब्दग्रहणे आत्ममनः श्रोत्राणां त्रयाणां योगः । सुखादीनां ग्रहणे आत्ममनसोईयोर्योगः ॥ ४३ ॥ । । । * In the text, the reading “तत् विविधम् । युक्तावस्थायामयुनावargfa" precedes the reading adopted here by the commentator ( Vide p. 3. L.13).

·न्यायतात्पर्यदीपिका। । प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यापलक्षणा विद्येति वचनाकैश्चिदार्ष पृथक् प्रमाणं प्रतिपदे तदन्तर्भावायाह । अत्रैवार्षमन्तर्भूतं प्रकृष्टधम्मजलाविशेषादिति ॥ ऋषीणां व्यासादौनामिदमाषं विशिष्टतपोलब्धिसमुत्थं ज्ञान- मवैव योगिप्रत्यक्षेऽन्तर्भूतम्। अत्र हेतुः प्रकृष्टेत्यादि। इदं तत्त्वम् । योगिप्रत्यक्षे आर्षज्ञाने च विशिष्टो धम्म एव हेतुः । स योगजनितस्तपोजनितो वास्तु न तेन भेदो योरपि धम्म- हेतोरैक्यात् ॥ ४४ ॥ प्रत्यक्षसामान्यस्य पुन विध्यमाह । तच्च विविधं सविकल्पकं निर्विकल्पकञ्चेति ॥ तदिति योगिप्रत्यक्ष सविकल्पकं निर्विकल्पकं च सद्धिभेदं भवतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ तत्रादौ सविकल्पकप्रत्यक्ष लक्षयति । तत्र संज्ञादिसम्बन्धोलेखेन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं सविकल्पक- मिति॥ संज्ञा देवदत्तादिका। आदिशब्दात् द्रव्यगुणकर्मादयस्तेषां सम्बन्धस्थोल्लेख: तद्दिषयज्ञानोत्पादस्तेन सहकारिणा विशिष्ट- ज्ञानोत्पत्तौ यत्कारणं तत्सविकल्पकं प्रत्यक्षं भवति । द्युल्लेखो विकल्पः। उत्पत्तिनिमित्तमित्युक्ते मृदादेर्घटोत्पत्तिं प्रति निमित्तत्वात्तवातिव्याप्तिस्तव्युदासार्थ ज्ञानेति पदम् । तथापि निर्विकल्पकेऽतिप्रसक्तिस्तद्यावृत्त्यर्थं संज्ञेत्यादिपदम् । अनेन लक्षणेन “प्रत्यक्षं कल्पनापोदमनान्तमिति" जात्या- ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ८५ याक्योक्तं प्रत्यक्षलक्षणं प्रतिक्षिप्तं ज्ञेयम् । संज्ञादिज्ञानस्य तन्मूल- त्वात् । प्रत्यक्षस्य सविकल्पकलाभावे अनुमानानुस्थानप्रसङ्गाञ्च । सविकल्पकस्थिरप्रत्यक्षोपात्तधूमाग्निव्याप्ति-स्मरणनान्तरोयकत्वात् तस्येति ॥ ४६॥ प्रत्यक्षस्यातीन्द्रियत्वात् तत्फलमुदाहरति । यथा देवदत्तो दण्डोत्यादि। अत्र देवदत्त इति ज्ञानं केवलसंज्ञासम्बन्धोल्लेखेन । दण्डौति विशेषणसम्बन्धोल्लेखेन । ननु किं प्राग् विशेषणज्ञानं विशेष्य- ज्ञानमुभयज्ञानं वा युगपत् । उच्यते संज्ञादण्डादिविशेषणचाने प्रागुत्पन्ने सति तत्महकारिणन्द्रियेण विशेषणविशेष्यविषयक- ज्ञानोत्पत्तिरिति । संज्ञायाश्च विशेषणवं व्यावर्तकलात् । पादिशब्दातो घट इत्यादि । इदं च संज्ञादिसम्बन्धोल्लेखि- ज्ञानं प्रत्यक्षम् । इन्द्रियव्यापारभावभावित्वात्। प्रथमाक्षसन्द्रि- कर्षीत्यन्ननिर्विकल्पकज्ञानवदिति ॥ ४७ ॥ निर्विकल्पकं लक्षयति । वस्तुखरूपमात्रावभासकं निर्विकल्पकमिति ॥ किमपौदमस्तीति वस्तुखरूपमात्रं येन ज्ञानेनावमास्यते तबिर्विकल्पकं प्रत्यक्षं भवति । मात्रग्रहणं संज्ञादिसम्बन्धनिवृत्त्यर्थे तेन सविकल्पके नातिव्याप्तिः ॥ ४८ ॥ तत्फलमुदाहरति । यथा प्रथमाक्षसन्निपातजं ज्ञानमिति ॥ अक्षाणीन्द्रियाणि तेषां प्रथमे सनिपाते सति समयस्मरण- ·न्यायतात्यर्थदीपिका। विशेषग्रहणनिरपेक्षं यदज्ञानमुत्पद्यते तनिर्विकल्पक प्रत्यक्ष भवति । मन्वनुभवक्षणे प्रागेव सविकल्पकोदयात्तनास्तीति चेन्न । अभ्यासदशायां सविकल्पकस्याशूत्यादित्वानिर्विकल्पकानुपलम्भे- ऽप्यनभ्यासदशायां तस्य स्फुटोपलम्भात् । तदुक्तम् । अस्ति द्यालोचनाज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥ इति ॥ तस्मादेतदस्त्येवान्यथा सविकल्पकस्याप्यनुत्थामप्रसङ्गात् ॥ ४ ॥ ननु योगिज्ञानं निर्विकल्पकं सविकल्पकं वेत्याशङ्का तहाव- स्थामाहा युक्तावस्थायां योगिज्ञानञ्चेतीति ॥ समाधेरैकाग्र युक्तावस्था तस्यां योगिनो ज्ञान प्रत्यक्षं निर्विकल्पकमेव भवति। विकल्पतः समाध्यैकाग्रमानुपपत्तेः । न च वाच्यं योगिप्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकले वस्तुखरूपमात्रा- वभासकलान किञ्चिद्देशिध्यमिति। युगपत्समस्तवस्तुविस्तारसाक्षा- कारस्यैव वैशिध्यात् । अत्र युक्तावस्थाग्रहणेन वियुक्तावस्थायां योगिप्रत्यक्षं निर्विकल्पक सविकल्पकञ्चेति प्रतिपत्तव्यमिति । इति श्रीकृष्णर्षिगच्छमण्डनश्रीमन्महेन्द्रसूरिशिष्यश्रीजयसिंह- सूरिविरचितायां जानतात्पर्य्यदीपिकाभिधानायां श्रीन्यायसारटीकायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः समाप्तः ।

·अनुमानपरिच्छेदः । प्रथमपरिच्छेदे सभेदं प्रत्यक्षं लक्षयित्वा तत्पृष्ठभावित्वादिदानी- मनुमानं लक्षयति। । सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवसाधनमनुमानमिति । असन्दिग्धधूमादिदर्शनात् साहचर्यानुस्मरणाच्चानुमीयते जायते सम्यगविनाभाविलिङ्गबलेन परोक्षोऽप्यर्थोऽनेनेत्यनुमानम् । परोक्षेति। परोक्षोऽक्षाणां परो योऽनुभवस्तस्य साधनं करणम् । सम्यगिति। सम्यग् भित्राधिकरणत्वप्रतीतिरहितः । स चासाव- विनाभावश्च तेन। अव्यभिचारि-नान्तरीयकत्वेन । अत्रानुभब- साधनपदे प्राग्वत्। परोक्षपदं प्रत्यक्षव्यवच्छेदार्थम् । तस्याप्यनु- भवसाधनत्वात्। कश्चित्त्वविनाभावेनैव प्रत्यक्षस्य व्यवच्छेदे सिद्ध परोक्षपदं मिलितयो माग्न्योभूयोग्रहणेनाग्न्यविनाभूतो धूम इति ज्ञानस्य मानसप्रत्यक्षवनिवृत्त्वर्थ तस्याप्यविनाभावमूलत्वादित्याह । आगमेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थं अविनाभावेति पदम्। तस्य समय- बलेनार्थप्रतिपत्तिहेतुत्वात् । यत्र काकस्तत्र मैत्रराहमित्याद्य- विनाभावाभासभिदे सम्यगिति पदम् । भूषणकारस्तु भ्रान्तिरप्यर्थसम्बन्धत: प्रमेति शाक्यमतव्युदा- साय सम्यगिति पदं भ्रान्तेः प्रमाणवायोगादित्याह । सकलमपि ।

·८८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। लक्षणं तु प्रत्यक्षकप्रमाणवादिनं चार्वाकं प्रत्यनुमानस्य प्रामाण्य- दृढ़नार्थम् । स हि शक्रमूडादौ धूमदर्शनेऽपि धूमध्वजाभावात् यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति-व्याप्यभिचारित्वेन तादृग्व्याप्ति- मूलत्वादनुमानमप्रमाणमिति ब्रूते । स चेत्थं रारटहिकल्पतः प्रतिक्षप्तव्यः । तथाहि । शक्रमूर्द्धा किमग्निस्वभावोऽन्यथा वा। यद्यग्नि- स्वभावः तावश्यमग्निमानेव महानसादौ कोटिशस्तथा दृष्टत्वात्। अथान्यथा तदा तत्राग्निं विना कथं धूम: स्यात् । तदुक्ताम् । अग्निस्वभावः शक्रस्य मूर्खा चेदग्निरेव सः । अथानग्निस्वभावोऽसौ धूमस्तत्र कथं भवेदिति ॥ किं चासावनुमानं विना विप्रतिपवं प्रति प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यं कथं दृढ़येत् । अविसंवादकत्वादिनेति चेत्तत्र । तेन तत्प्रामाण्य- साधने बलादप्यनुमानापत्ति: स्यात् । तस्मात्प्रत्यक्षस्य प्रामाण्य- मभिलाषुकेण चार्वाकणानुमानं प्रमाणत्वेनैष्टव्यमेवान्यथाऽप्रामा- णिकत्वापत्तेः। कुतोऽनुमानस्य सिद्धिरिति चेत् । प्रमाणत्वा- प्रमाणत्वसामान्यव्यवस्थानादन्यबुद्धानात् । स्वर्गादेः प्रतिषेधाच्च प्रत्यक्षादन्यत्प्रमाणं स्वभावकार्यानुपलब्धिलिङ्ग कमनुमानं सिद्धा- तौति ब्रूमः । तदुक्तम् । प्रमाणतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच कस्यचिद् ॥ इति ॥ तस्मात्सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवो येन साध्यते तदनुमान- मित्यर्थः । अन्यत्राप्युक्तम् । यथा- - । ।

·अनुमानपरिच्छेदः। पञ्चलक्षणकाल्लिङ्गाद ग्टहीतानियमस्मतेः । परो लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानं प्रचक्ष्यत इति ॥ सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवसाधनसनुमानमित्यनुमानं लक्षितम् ॥ १॥ न चाविनाभावज्ञानं विना तदवगन्तुं शक्यम्। तन्मूल- त्वात्तस्येत्यविनाभावं लक्षयति । स्वभावतः साध्येन साधनस्य व्याप्तिरविनाभाव इति । विनाशब्द ऋतेवदभावार्थोऽव्ययम् । ततो विना भवनं विना- भावः न विनाभावोऽविनाभावो नान्तरीयकवमित्यर्थः । साध्य- साधनयोर्वक्ष्यमाणलक्षणयोः स्वभावादनुपाधियोगाद्या व्याप्ति- नियमः सोऽविनाभावो भवति । कोऽर्थः । यत्र यत्र धूमादि- स्तत्र तत्र वयादिरभावे न धूमादिरिति साध्यस्य वयादे- यद्यापकत्वं सोऽविनाभाव इति । अत्र स्वभावत इति पदं सोपाधीनां हेतूनां प्रतिक्षेपार्थं तैः साध्यसिद्देरयोगात् । तदुक्तम् । अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । तैर्दृष्टैरपि नष्टव्या व्यापकाशावधारणति ॥ ननपाधिः किंलक्षणः क्व च भवतीति चेत् उच्यते । व्यापकः साध्येन समव्याप्तिकश्च खलूपाधिरभिधीयते। उपाधि- हिधा निश्चित: शक्तिश्च । तत्र निश्चितोभयविशेषणवानिश्चिती यथा खलु हिंसाऽधर्मो हिंसात्वात् । अत्र निषिवत्वं निश्चित उपाधिः । साध्यस्थ व्याप्तमा साधनस्य चाव्याप्तीपाधिविशेषणयोः साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकलरूपयोनिश्चितत्वात् । उक्तयोरेव साधना- १२ १ ·2. न्यायतात्पर्य्यदीपिका। विशेषणयोरन्यतरसदसद्भावशङ्कायां तु शङ्कित उपाधिर्यथा स श्यामस्तत्युत्रत्वादन शाकाद्याहारपरिणाम उपाधिस्तत्पुत्रले शाकाद्याहारपरिणतेरभावानिश्चयात्साधनाव्यापकत्वं सन्दिग्ध- मिति। तस्मात्सोपाधिहेतुर्न श्रेयानिति स्वभावपदेनोयत इति ॥२॥ त दमाह। स हिविधोऽन्वयव्यतिरेकभेदादिति ॥ अस्तित्वमुखेन प्रतीयमाना व्याप्तिरन्वयः। नास्तित्वमुखेन प्रतीयमाना व्याप्तिर्व्यतिरेकः। तनेदात् स इत्यविनाभावो विधा भवति ॥३॥ अथान्वयाविनाभावं लक्षयति । *साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्तिरन्वय इति ॥ अविवक्षितावान्तरविशेषं वहिमात्रं यत्साध्यसामान्यं तेन कर्तृभूतेन अविवक्षितावान्तरविशेषं धूममात्रं यत्साधनसामान्य तस्य कर्मभूतस्य या व्याप्तिनियम: सोऽन्वयाविनाभावो भवति । अत्र सामान्यपदं विशेषैः सह व्याप्तिप्रतिक्षेपार्थम् । विशेषेष्वनु- गमाभावेन व्याप्तेरयोगात् । न हि य: पासधूमवान् स पार्स- वह्निमानिति व्याप्तिरस्ति । दृष्टान्तेऽन्यजातीयसद्भावेन व्यभि- चारात् । न च वाच्यं विशेषेषु व्याप्ताभावात् सामान्यव्याप्तौ सिहसाध्यत्वानुषङ्ग इति । व्याप्तवाग्निमात्र संसाध्य नियतदेशे तदनु तत्साधनात् । अन्वयव्याप्तौ च साध्यसामान्यं व्यापक - The word "aa' is added in the text before the reading adopted here (See p. 5. L. 3).

·अनुमानपरिच्छेदः । ८१ । - साधनसामान्यं व्याप्यम् । तत्र व्यापकं बहुविषयं व्याप्यं त्वल्प- विषयम् । धूमाभावेऽम्यङ्गारावस्थायामग्निसद्भावात् । तदुक्तम् । व्यापकं तदतनिष्ठं व्याप्यं तनिष्ठमेव च । व्याप्यङ्गमकमादिष्टं व्यापकं गम्यमिष्यते ॥ इति ॥ ४ ॥ व्यतिरेकाविनाभावमाह । साधनसामान्याभावेन साध्यसामान्याभावस्य व्याप्तिय॑ति- रेक इति प्रागुक्तलक्षणमाधनसामान्याभावेन प्रागुक्त लक्षणसाध्यसामा- न्याभावस्य या व्याप्तिर्नियमः स व्यतिरेकाविनाभावो भवति । अत्राभावपदमन्वयाविनाभावातिव्याप्तिव्ययोहार्थम् । व्यतिरेका- विनाभावे च साध्यसामान्याभावो व्याप्यः साधनसामान्या- भावश्च व्यापकः ततोऽन्वयायतिरेकस्य वैपरीत्वं ज्ञेयम् । तदुक्तम् । नियम्यत्वनियन्तृत्वे भावयोर्यादृशो मते । विपरीते प्रतीयेते तएव तदभावयोः ॥ साध्यं व्यापकमित्याहुः साधनं व्याप्यमुच्यते । प्रयोगऽन्वयवत्येवं व्यतिरेक विपर्यायः ॥ इति ॥५॥ साधनं लक्षयति। साधनं लिङ्गमिति ॥ अत्र साधनं लक्ष्य लिङ्गमिति लक्षणम् । लिङ्गयते चिह्नाते दूरतोऽपि लिङ्गी अनेनेति लिङ्गम् । यदनुमेयेनार्थेन देशविशेषे कालविशेषे वा सहचरितमनुमेयधम्मान्विते चान्यत्र सर्वस्मिन्नेकदेशे वा प्रसिद्धमनुमेयविपरीते च सर्वस्मिन् प्रमाणतोऽसदेव तद- ·न्यायतात्पर्यदीपिका। ८२ । प्रसिद्धस्यार्थस्यानुमापकं लिङ्गम् । साध्यतेऽनेनेति साधनमुच्यते । तदुताम् । अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्धं च तदन्विते । विपरीत च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकमिति ॥ ६ ॥ त दावाह। तविविधं दृष्टं सामान्यतो दृष्टञ्चेति ॥ अत्र विविधपदमुक्तप्रकारावधारणार्थम् । महानसादौ दृष्ट- दहनादिसाजात्येन द्रष्टुं योग्ये साध्ये प्रवर्त्तमानं साधनं दृष्टमुच्यते । दृष्टार्थविषयत्वात्। व्याप्तिग्रहणक्षण सामान्यवृत्त्या दृष्टस्याथै स्य पश्चादनुमापकं यत्साधनं तत्सामान्यतो दृष्टमुच्यते । यद्यपि सर्व साधनं सामान्यतो दृष्टमेव तथापि दहनाद्यमु- मितौ धूमाद्यनुमापिते वयादेः प्रत्यक्षीकत्तुं योग्यत्वेन तहिषय- वात् तत्साधनं दृष्टमेव। इतरत्तु तहिपर्य्यस्ततया सामान्यतो दृष्टमिति । च शब्दः स्वार्थपरार्थभेदेनापि वैविध्यसूचनार्थः ॥ ७ ॥ तत्र दृष्टसाधनमाचष्टे। तत्र प्रत्यक्षयोग्यार्थानुमापकं दृष्टमिति ॥ प्रत्यक्षग्रहणयोग्यः स चासावर्थश्च तस्यानुमापकं यत्साधनं तत् दृष्टं भवति। सामान्यतोदृष्टतिव्याप्तिनिवृत्त्यै प्रत्यक्षयोग्येति पदम् । प्रत्यक्षग्रहणयोग्यतावत्र साध्यस्य दृष्टचरत्वेनानुमितेरनु द्रष्टुमौचित्येन वा ज्ञेया ॥ ८॥ उदाहरति । यथा धूमोऽग्नेरिति ॥ - ·अनुमानपरिच्छेदः। ८३ दृष्टसजातीयस्य द्रष्टुं योग्यस्य वाग्नेरनुमापकत्वेन प्रवर्त्तमानो धूमो दृष्टं साधनं भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ सामान्यतो दृष्टं साधनमाह । खभावविप्रकष्टार्थानुमापकं सामान्यतो दृष्टमिति ॥ स्वभावविप्रकष्टार्थाः परमाखादयस्तेषां सामान्यव्याप्नविशेष पर्यवसानाद्यदनुमापकं लिङ्ग तसामान्यतो दृष्टं भवति । दृष्टसाधनेऽतिव्याप्तिव्यात्त्ये स्वभावविप्रकृष्टेति पदम् ॥ १० ॥ तविदर्शयति । यथा रूपादिज्ञानं चक्षुरादेरिति ॥ चक्षुरादीन्द्रियमतिसूक्ष्मत्वात् स्वभावविप्रकष्टम् । तच्च क्रिया करणपूर्वि केति सामान्यव्याप्तमा क्रियायाः करणपूर्वकत्वे सिद्धे रूपायुपलब्धिः करणसाध्या क्रियात्वात् छिदिक्रियावदिति सामान्यतो दृष्टाद्रूपादिज्ञानसाधनादन्यकरणासम्भवे सति पारि- शष्याच्चक्षुराद्यनुमीयत इति ॥ ११ ॥ पुन: साधनभेदमाह। तत्पुनर्हि विधं खा) परार्थञ्चेति ॥ दृष्टसामान्यतोदृष्टभेदात् विविधमपि साधनं पुनबिभेदं भवति । कथमित्याह । खार्थमिति । स्वस्मै आमने इदं खार्थम् । कोऽभिप्रायः । महानसादौ भूयोदर्शनसहायेन प्रत्यक्षेण धूम- धूमध्वजयोनिश्चितव्याप्तिकस्य पुंसो लोचनगोचरीभवद्यसाधनं दृष्टान्ताव्यं विनापि परोक्षं लिङ्गिनमवगमयति । तत् खस्यैव प्रतिपत्तिभूतत्वात् खार्थमित्युच्यते । परार्थमिति । परस्मै व्युत्पा- । ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। ८४ द्यायेदं परार्थम् । कोऽर्थः । यत्साधनं व्युत्पादकेन स्वयं साध्य- नान्तरीयकत्वेन निीय पञ्चावयववाक्यप्रयोगेण प्रतिपाद्यमानं सन्दिग्धादीनां परोक्षमथं लक्षयति तत्परार्थमिति व्यपदिश्यते । न चात्र वाक्यादेव साध्यावगतिरनुमानस्य शाब्दत्वप्रसङ्गात् । किन्तु पञ्चावयववाक्यप्रतिपादिताल्लिङ्गादेव । ननु परार्थमनुमानमिति न सङ्गच्छते। यतो लिङ्गं वा लिङ्गसमुद्भूतं ज्ञानं वानुमानम् । न च तयोः कापि पारायं प्रसिद्धमस्ति । अथानुमानाभिधायकस्य शब्दस्य पाराादनुमानं परार्थत्वेन समर्थते तहि प्रत्यक्षाभिधायकस्यापि शब्दस्य पारार्थ्या- प्रत्यक्षमपि तथोचतामविशेषात् । तदुक्तम् । ज्ञानाहा ज्ञानहतो, नान्यस्यास्त्यनुमानता । सयोश्च न परार्थवं प्रसिद्ध लोकवेदयोः ॥ वचनस्य परार्थत्वादनुमानपरार्थता। प्रत्यक्षस्थापि पारायें तत् हारं किं न कल्पाते ॥ अत्रोच्यते । न वयं शब्दस्य पाराात्तदभिधेयमनुमानमपि परार्थमिति समर्थयेमहि किन्तु परा) यः पञ्चावयववाक्यप्रयोगस्तं लिङ्गप्रतीत्युत्पादकत्वेनानुमितिहेतुत्वादनुमानमित्याचक्ष्महे । चैवं प्रत्यक्ष त्यापि पारायंम् । घटः कास्तौति पृष्टे प्रत्यक्षोऽयमित्यु- त्तरस्य शाब्दकार्यत्वात् । एतेन वाक्यस्य साक्षादनुमितिसाधनाभावादौपचारिकमनु- मापकत्वं तस्य समर्थहेतुप्रतिपादनेनैव कृतार्थत्वादिति ॥ १२ ॥ तत्र स्वार्थं समर्थयते । न

·अनुमानपरिच्छेदः ।
।
परोपदेशानपेक्षं स्वार्थमिति ॥
परोपदेशो वक्ष्यमाणलक्षणं पञ्चावयवं वाक्यम् । तदनपक्षं
यत्साधनं तत् स्वार्थ भवति । परार्थानुमानेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थ-
मन्तनसमासः। प्रतिपत्तुः पौन:पुन्यानुभूतचरलिङ्गलिनिसाह.
चर्यस्मरणात् परोपदेशं विनापि निश्चिताविनाभावस्य साधनस्य
दर्शनात् यत्साध्यविज्ञानं तदनुमानं स्वार्थमित्यर्थः ॥ १३ ॥
परा) लक्षयति।
परोपदेशापेक्षं परार्थमिति ॥
परोपदेशं पञ्चावयवप्रयोगं परप्रतिपत्तौ यत्साधनमपेक्षते तत्
पराथं भवति । यत्साधनं पञ्चावयवप्रयोगेन प्रतिपाद्यमानं
सन्दिग्धविपर्यस्तादीनां साध्यविज्ञानं जनयति । तत्परार्थमनुमानं
भवतीति तात्पर्यम् ॥ १४ ॥
अथ परोपदेशं लक्षयति ।
परोपदेशस्तु पञ्चावयववाक्यमिति ॥
परो विपर्यस्तादिरुपदिश्यते प्रबोध्यते येन स परोपदेशः ।
पञ्चावयवा वक्ष्यमाणा: प्रतिज्ञादयः । सामान्य वाक्येऽतिप्रसक्ति-
निषेधार्थमवयवेति पदम् । घवयवमेव नावयवमेव वाक्यमिति
तथागतभामतप्रतिक्षेपार्थं पञ्चेति पदम् । सर्व वाक्यं सावधारण-
मिति न्यायादन्यथानियतार्थप्रदर्शकत्वेन निराकाइप्रवृत्तानियतार्थ-
सिद्धे स्तदुच्चारणवैयर्थ्यात् पञ्चावयवमेव वाक्यं परोपदेशं मवति !
पञ्चावयवं हि वाक्यं यावत्सु रूपेषु लिङ्गस्याविनाभाव: माध्येन सह
समाप्यते तावद्रूपं लिङ्ग प्रतिपादयत्परं प्रबोधयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥

·न्यायतात्पर्य्यदौपिका। परोपदेशः पञ्चावयवं वाक्यमित्युक्तमतस्तानेव पञ्चावयवान् व्यनक्ति। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा इति ॥ प्रतिज्ञादिपदानामर्थः स्वस्वस्थाने वक्ष्यते। प्रतिज्ञा च हेतुश्चे- त्यादि इन्दः । अवयवा इति । अवयवा इव अवयवाः प्रतिज्ञादीना- मुपचारेणावयवत्वात्। मुख्यवृत्त्या तु द्रव्यारम्भका एवावयवाः । अवयवा इत्युक्त हस्तपादाद्यवयवेवतियाप्तिः स्यात्तनिवृत्त्यर्थ प्रतिज्ञादीनि पदानि। प्रतिज्ञादीनां चावयवत्वं पञ्चावयव- महावाक्यापेक्षया ज्ञेयमन्यथा तेषामपि पदकदम्बामकेन वाक्य- वादिति ॥ १६ ॥ प्रतिज्ञादयोऽवयवा इत्युक्तं तत्र यथोद्देशं प्राक् प्रतिज्ञां प्रज्ञापयति । तत्र प्रतिपिपादयिषया पक्षवचनं प्रतिज्ञेति ॥ तांति निर्धारणार्थः। प्रतिज्ञायते परं प्रत्यङ्गीक्रियते इति प्रतिज्ञा। परं प्रति हेतुत: प्रतिपादयितुमिच्छा प्रतिपिपादयिषा सिसाधयिषा। . तया हेतुभूतया वक्ष्यमाणस्वरूपः साध्यधर्म- विशिष्टो धर्मी पक्षस्तस्य वचनं भणनं प्रतिज्ञा भवति । अव वचनं प्रतिजेत्युक्ते यत्किञ्चिद्दचनं प्रतिज्ञा स्यात्तदुपदासाथ पक्षेति पदम् । तथापि निगमनेऽतिव्याप्तिः स्यात्तस्यापि पक्षवचनखात् । तबिव- त्यथें प्रतिपिपादयिषयेति पदम् । धातूनामनेकार्थत्वादन प्रति- पियादयिषाः सिसाधयिषालेन व्याख्येयान्यथा हेत्वादीनामपि प्रतिपिपादयिषया भणनात् प्रतिज्ञात्वापत्ति: स्यादिति ॥ १७ ॥ ।

·अनुमानपरिच्छेदः। प्रतिज्ञामुदाहरति । यथानित्यः शब्द इति ॥ अत्र सूत्रकारच्छावैचित्रमात् विपर्यस्त निर्देशेऽपि शब्दोऽनित्य इति प्रतिज्ञा विधेया। अन्यथा प्रागवानुपन्यस्ते धर्मिणि कुद्याभावे चित्रमिवानित्यत्व निरालम्बं स्यात् । ननु केवलहेतुनैव साध्यसिद्धौ प्रतिज्ञाप्रज्ञापनं व्यर्थम् । ततः साक्षात्यारम्पर्येण वा सिद्धासम्भवात् । साक्षात्तावन्न किञ्चिद्दचनं साधनाङ्गम् । यस्मादिति अर्थादर्थगते: शक्ति: पक्षहेत्वभिधानयोः । नार्थतो न तयोर्नास्ति खत: साधनसंस्थितिः ॥ नापि पारम्पर्येण यतो हेतुवची बहिराप्रामाण्याश्रयमशक्त- मपि साध्यसिद्धौ शक्तस्य धूमाद्यर्थस्य सूचकं भवति। प्रतिज्ञोक्तिः पुनः साध्यमेवाभिधत्ते न पुनः सिद्धम् । साध्यञ्च न गमकं व्यभिचारादतो न तत्सूचकं पारम्पयेणापि । तदुक्तम् । शक्तस्य सूचकं हेतुवचोऽशतमपि स्वयम् । साध्याभिधानात् पक्षोक्तिः पारम्पर्येण नाप्यलम् ॥ इति । नैवम् । न खलु यत्र कचन साध्यसाधनाय हेतुप्रयोगस्तस्य प्रागपि सिद्दत्वात्। किं तर्हि कस्मिंश्चित्प्रतिनियते धर्मिणि । तस्मिंश्चानुपन्यस्ते निराधारो हेतुः क प्रवर्त्तत । तदप्रवृत्ती साध्यासिद्धिरेव। ततो धर्मिग्राहक प्रमाणं प्रगुण्यन्त्या प्रतिज्ञया हेतोराधारः सन्निधाप्यत इति साध्यसिद्धानखात्प्रतिज्ञा खीकार्येव । तस्याः प्रागपि सिद्धत्वाहार्थं तदुपादानमिति चेन्न । १३ ·न्यायतात्पर्य दीपिका। तहाचस्य धर्मिणः स्वरूपेण सिद्धस्यापि प्रतिपाद्यधर्मविशिष्टत्वा- प्रसिद्धस्य तेन रूपेण पठ्यमानत्वसम्भवात् । पक्षधर्मातापि हेतोरिथमेव । यदि केवलमेवानित्यत्वं साध्यते तदा शब्दधम्मस्य कृतकवस्थापक्षधम्मतैव स्यात् । शब्द एव त्वनित्ये साध्ये नायं दोषः । तदुक्तम् । स एव चोभयात्मायं गम्यो गमक एव च । असिद्धेनैकदेशेन गम्यः सिद्धेन बोधकः ॥ इति ॥ १८ ॥ द्वितीयावयवं व्यनक्ति । साधनत्वख्यापकं लिङ्गवचनं हेतुरिति ॥ हिनोति गमयति लिङ्गलक्षणमर्थमिति हेतुः । येन लिङ्गस्य साध्यसिद्धौ पञ्चम्यन्तं दृतीयान्तं वा साधनवं साध्यनान्तरीयकवं ख्याप्यते तद्दचनं हेतुरित्युपचय॑ते । मुख्यतस्तु लिङ्गमेव हेतुस्तस्यैव पक्षधम्मवादिसद्भावात् । वचनं हेतुरित्युक्ते यत्किञ्चिहचनं हेतुः स्यात्तनिवृत्त्यै लिङ्गति पदम् । उपनयेऽतिव्याप्तापनुत्त्यै साधनादि- पदमिति ॥ १८ ॥ पूर्वोतायां प्रतिज्ञायां हेतुमुदाहरति । यथा तौवादिधर्मोपतत्वादिति ॥ तौवस्तीक्ष्णः । आदिशब्दान्मृदुमधुरादिधम्मपरिग्रहः । तदु- पेतत्वं तहत्त्वम् । अयमर्थः। शब्दोऽनित्यः । कस्मात्तीवादि- धर्मोपेतत्वात् । तीव्रादयो हि धर्माः शब्दस्यैव तान् हेतुं ब्रुवता सूत्रकता किमुक्तम् । पक्षस्यैव धर्मों हेतुः कार्यों नान्यस्तस्य पक्षधमत्वाभावात् ॥ २० ॥ ।

·अनुमानपरिच्छेदः । हेतुभेदमाह। स त्रिविधोऽन्वयव्यतिरेकी केवलान्वयी केवलव्यतिरेकी चेति॥ अथवा स पूर्वोतो हेतुस्विविधः त्रिप्रकारो भवति । कथमित्याह । अन्वयव्यतिरेकीत्यादि । साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्ति रन्वयः। साधनसामान्याभावेन साध्यसामान्याभावस्य व्याप्ति- व्यतिरेकस्तहान् हेतुरन्वयव्य तिरेको । व्यतिरकव्याप्तिरहितः केवलान्वयो। अन्वयव्याप्तिरहित: केवलव्यतिरेकी। चकारो मूलसूत्रोक्त पूर्ववदादिहेतुविध्यबोधनार्थः । पूर्ववदादीनां अन्वय- व्यतिरेक्यादीनाञ्च नाम्नेव भेदो नत्वर्थेन न्यायसंग्रहे युक्त्य- न्तरण तथा व्याख्यानात् । तथाच तत्र त्या व्याख्या। पूर्ववदिति केवलान्वय्यनुमानम्। शेषवदिति केवलव्यतिरेकि । सामान्यतो दृष्टमिति अन्वयव्यतिरेकीति । कथं पूर्वशब्देनान्वयो व्यपदिश्यते। प्रागध्यवसीयमानत्वात् । न हि यावन्नाग्निभावे धूमभावोऽध्यवसीयते तावदग्न्यभावे धूमाभावो दृष्टोऽप्यध्यवसातुं शक्यते विध्यध्यवसायपूर्वकत्वात्तनिषेधाध्यवसायस्य । पूर्वमेव विद्यते अन्वय एवास्ति यस्यानुमानस्य तत्पूर्ववत् । शेषो व्यतिरेकः स एवास्ति यस्य तच्छषवत्। अन्वयव्यतिरकयोः साधनाङ्गयो: सामान्येन यदनुमानं दृष्टं तत्सामान्यतो दृष्टमिति । तत्र कारणात् कार्यानुमानं पूर्ववत् । यथा दृष्टिविश्चति तादृशाब्ददर्शनात् । कार्यात्कारणानुमानं शेषवत् । यथोपरि वृष्टिजने तादृशनदीपूरदर्शनात् । । ।

·१०० न्यायतात्यर्थदीपिका। मिति । सामान्यतोदृष्टं यथा देशान्तरप्राप्तित्वादादित्यगत्यनुमान- अन्वयव्यतिरेक्यादिपदेष्वन्वयव्यतिरेकावस्येति बहु- व्रीहिणैव चरितार्थले नित्ययोगख्यापनार्थ मत्वर्थीयोपादानम् । नित्ययोगेऽतिशायन इति वचनात् । अयमर्थः । लिङ्गस्यान्वय- व्यतिरेकादिहारण तत्वैविध्याभिधायकः शब्दोऽप्युपचारात् विधा हेतुर्भवति। ननु शब्दस्य हेतुले स्वार्थप्रतिपादनाविनाभावित्वेन कश्चि हेत्वाभासो न स्यादिति चेत् । न। हेत्वाभासस्य लिङ्गदोध्यादि- मूलत्वात् शब्दस्य दोषाभाव एव ॥ २१ ॥ तत्रान्वयव्यतिरीकिणं हेतुं लक्षयति । तत्र पञ्चरूपोऽन्वयव्यतिरेकीति || त्रिषु हेतुषु मध्ये प्रपञ्चिष्यमाणः पञ्चरूपो हेतुरन्वयव्यतिरेको भवतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ पञ्चरूपाणि दर्शयति । रूपाणि तु पक्षधम्मवं सपने सत्त्वं विपक्षाघात्तिरबाधित- विषयत्वमसत्प्रतिपचत्वञ्चेति ॥ तु शब्देन पराभिमतं वैरूप्यं व्यपाकरोति। पक्षधम्मवादीनां त्रयाणामर्थः खधिगमः। अबाधितविषयत्वमिति। अबाधित: प्रत्यक्षादिप्रमाणाविरुद्धो विषयः साध्यार्थी यस्य स तद्भावस्तत्त्वम् । असत्प्रतिपक्षत्वमिति। न सन् प्रतिपक्ष: साध्यत्वेन सह यस्य स तडावस्तत्त्वम। एतेषां खरूपं खयमेव वक्ष्यति। पक्षधर्म- - ·अनुमानपरिच्छेदः । वादीनि ततः पञ्चरूपाणि यस्मिन् हेतो भवन्ति सोऽन्वयव्यतिरको भवति ॥ २३ ॥ आयं रूपं निरूपयति । तत्र साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षस्तत्र व्याप्यत्तित्वं हेतोः पक्षधर्मत्वमिति ॥ तत्रेति निर्धारणम् । साध्यश्वासौ धर्मश्च साध्यधर्म इति कर्मधारयस्तत्पुरुषे हि धम्मिणि विप्रतिपत्त्यभावन धम्मस्यैव साध्यत्वे धर्म धर्मान्तरानुषङ्गः स्यात् । तेन विशेष्यीभूतो यो धर्मी पर्वतादिः सः । पच्चते व्यक्ती क्रियतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्त्या पक्षो भवति । वैशिध्यस्य विनिष्ठतया धर्मिण्याक्षिप्तेऽपि यत् धर्मिपदं तत्साक्षा- दाख्यातएव धर्मी पक्षो यथा स्यान्न पुनः सौगतमतवत् पारम्पर्याप्त इति प्रतिपत्त्यर्थम् । पक्षव्यवस्था वेवम् । ज्ञातव्ये पक्षधर्मत्वे पक्षो धर्यभिधीयते । व्याप्तिकाले भवेदम: साध्यसिद्धौ पुनईयमिति । तत्र पक्षे व्याप्य समन्तात्तमधिष्ठाय हेतोर्या वृत्तिः सा पक्षधर्मत्वं भवति । हेतोः समस्तपक्षव्यापकत्वं पक्षधर्मवमित्यर्थः ॥ २४ ॥ द्वितीयं रूपमाह। माध्यसमानधर्मा धर्मी सपक्षस्तत्र सर्वस्मिन्नेकदेश वा हेती- वृत्तिः सपक्षे सत्त्वमिति ॥ समानो धर्मो यस्यासौ समानधर्मा। विपदाधमादबिति सूत्रेण बहुव्रीहिसमासान्तादन् । ततः साध्यपदेन सह तत्पुरुषः ।

·न्यायतात्पर्यदीपिका। ततः साध्येन सह यस्तुल्यधर्मा स सपक्षो भवति। तत्रेति सपक्षे समस्ते एकदेश वा हेतोर्या वृत्तिः सा सपक्षे सत्त्वं भवति ॥ २५ ॥ तृतीयं रूपं व्याचष्टे। साध्यव्यावृत्तधर्मा धर्मी विपक्ष: तत्र सर्वस्मिन् विपक्षे हेतो- रवृत्तिविपक्षाघावृत्तिरिति ॥ साध्याद्यावृत्तधर्मा साध्यव्यावृत्तधर्मा साध्यशून्य इत्यर्थः । तादृशो विपक्ष इत्युच्यते । तत्र समस्तेऽपि विपक्षे हेतोरवृत्ति- विपक्षाद्यावृत्तिभवति । अत्र धर्मोति पदं व्यतिरेकदृष्टान्तं विनापि तदभाव तन्नेति वचनादेव व्याप्तिः सिद्धयतीति सुगतमतप्रतिक्षेपार्थम् । धर्मिणं विना वचनमात्रेण साध्यसिद्धाभावात् । अन्यथा वह्निसद्भावे धूम सद्भाव इति वचनादेव व्याप्तिसिद्धावन्वयदृष्टान्तस्याप्यनभ्युप गमप्रसङ्ग इति ॥ २६ ॥ चतुर्थे रूपं समर्थयते। प्रमाणाविरोधिनि प्रतिज्ञातार्थे हेतोवृत्तिरबाधितविषयत्व- । मिति ॥ प्रमाणानि प्रत्यक्षादीनि तैरविरोधः प्रमाणाविरोधस्तहति प्रतिज्ञातार्थे नित्यत्वादिधम्मके शब्दादौ हेतोर्या वृत्तिः साऽबाधित- विषयत्वं भवति। इदं च रूपं वैरूप्यवादिभिरवश्यमभ्युपगन्तव्य- मन्यथा हेतोर्बाधवैधुर्यंजर्जरत्वापातात् । अविनाभूतस्य हेतोः कथं बाध इति चेत् । यदि त्रैरूप्यमानमेवाविनाभावस्तदास्त्येव नायो गणानोऽयमग्निः कतकवादित्यस्यैव । अथान्यत् किञ्चिद- ·अनुमानपरिच्छेदः । १०३ विनाभावस्तदा त्रैरूप्यान्न किञ्चिदन्यदुक्त मिति हेतोर्बाध- स्तदवस्थ एव। ननु प्रत्यक्षादिविरोधः किं पक्षस्य दोषः किं वा हेतोः । उच्यते । न पक्षस्य दोषोऽनुमेयस्य तादवस्थ्यात् । नापि हेतोः । खविषये तस्य सामथात् विषयान्तरे सर्वस्यैवासामयात् । किन्तु प्रतिपादयितुरिदं दूषणम् यः साधनमविषये प्रयुङ्क्ते । यदि प्रतिज्ञातार्थप्रतीतियोग्यताविरहः प्रतिज्ञातार्थप्रतिपादनयोग्यता- विरहश्च दोषोऽभिमतस्तदा कर्मकरणयोरपि स स्यादिति हेतोर्वाधविध्वंसार्थमबाधित विषयत्वमङ्गीकार्यमिति ॥ २७ ॥ पञ्चमं रूपं प्रपञ्जयति। साध्यतविपरीतयोः साधनस्याविरूपत्वमसत्प्रतिपक्षत्वमिति ॥ साध्यं शब्दादेनित्यत्वादिकं तहिपरीतमनित्यत्वादिकं तयोः । साधनस्य कृतकत्वादेर्यत्पक्षधर्मत्वसपक्षेसत्त्वविपक्षाद्यावृत्तिलक्षण- विरूपत्वराहित्यं तदसत्प्रतिपक्षत्वं भवति । विदुषा खसाध्य- साधनाय स हेतुन वक्तव्यो यः परस्यापि वदतस्तथैव त्रिरूपो भूत्वा परपक्षसिद्धै। कल्पाते। यथा यद्देदाध्ययनं तहेदाध्ययनपूर्वक वेदाध्ययनत्वादिदानीन्तनवेदाध्ययनवत् । एतादृशो हेतुः परपचे विरूप: स्यात्। यथा यहेदाध्ययनं तद् गुर्वध्ययनपूर्वकं वेदा- ध्ययनत्वादिदानीन्तनवेदाध्ययनवत् इति ॥ २८ ॥ अन्वयव्यतिरकणावान्तरमेदावाह। स विविधः सपचत्तिभेदादिति ॥

·१०४ न्यायतात्पर्यदीपिका। सपक्ष इति दृष्टान्तस्तत्र सर्वस्मिन्नेकदेशे वा या हत्ति- स्त दात् सर्वसपक्षव्यापकसपक्षकदेशव्यापकभेदादन्वयव्यतिरेको विधा भिद्यत इत्यर्थः ॥ २८ ॥ तवाद्यं भेदमुदाहरति । तद्यथानित्यः शब्दः कार्यत्वादिति सर्वसपक्षव्यापक इति ॥* अत्र शब्दस्यानित्यत्वे साध्येऽनित्यत्वाकान्तो यः स सर्वोऽपि सपक्षस्तत्र घटादौ सर्वत्र कार्यत्वमस्तीति असौ कार्यत्वहेतुः सर्वसपक्षव्यापकोऽन्वयव्यतिरेको। अनित्यत्वन्वत्र वस्तुले सति कारणाधीनः स्वरूपनायो विवक्षितन्तेन । प्रागभावस्य नवरस्यापि कार्यवाभावेनासौ हेतुः सर्वसपक्ष- व्यापको न भवतीति न वाच्यम् । तस्य प्रागुक्तानित्यत्वलक्षण- वाभात्। तथा कार्यत्वमपि वस्तुले सति कारणाधीन: स्वाम- लाभस्तेन कार्यत्वेऽप्यनित्यत्वशून्येन प्रध्वंसेन प्रस्तुतहतो नैकान्ति- कत्वं तस्यावस्तुत्वादिति ॥ ३० ॥ द्वितीयं भेदमाद । मामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति सपक- देशत्तिरिति ॥ अन शब्दोऽनित्य इति प्राच्येव प्रतिज्ञा। सामान्यवत्वे सत्यस्मदादीत्यादि हेतुः। तत्रेन्द्रियग्राह्यत्वादियुक्त मनइन्द्रिय- । * The word सब in सबसपक्षव्यापकः is omitted in our text [ Vide p. 6. L. 13].

·अनुमानपरिच्छेदः । १०५ प्रायेण नित्येनात्मनानकान्तिकत्वं स्यात्तनिवृत्त्यै च बाह्येतिपदम् । तथापि योगिनां बाह्येन्द्रियग्राह्यनित्यैः परमाणुभिर्व्यभिचार स्तदपनुत्त्यै अस्मदादौति पदम् । न च तेऽस्मदादिबाह्येन्द्रिय- ग्राह्याः । एवमप्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यण नित्येन सामान्येनाति- व्याप्तिस्तदपास्त्यै सामान्यवत्त्वे सतौति पदम् । न च सामान्ये- ऽन्यत्सामान्यं अनवस्थादौथ्यानुषङ्गात् । अत्र शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये यावाननित्यः पक्षस्तावान् सर्वोऽपि सपक्षस्तत्र घटादावयं हेतुरस्ति सुखादी नास्ति तस्यान्तःकरणवेद्यत्वात् । ततः सपक्षकदेशत्ति- लं हेतोः । अनयोइयोरपि हेवोरन्वयव्यतिरेकित्वाहातिरेका खयमभ्यधः। ननु पक्षे भागासिद्धत्ववत् सपक्षकदेशवर्तित्वमपि हेतोर्दोष इति चेत् । न । भागासिद्धत्वे हेतोः स्वरूपमेव न स्यात् सपक्षक- देशत्तित्वे तु को दोषः। किं स्वरूपहानि: साध्यासाधकत्वं वा । नाद्यः कल्पः पक्षधर्मत्वेनैव तस्य निीतत्वात् । न द्वितीयोऽ- विनाभावेनैव तस्य व्यवच्छिनत्वात् । किञ्च यदि सपक्षकदेश- वृत्तिरपि दीपस्तदा यस्य सर्वथा सपक्षएव नास्ति स केवल- व्यतिरेकी कथं प्रामाण्यसङ्कटमाटीकतेति किञ्चिदेतत् ॥ ३१ ॥ अश्व केवलान्वयिनं लक्षयति । *पक्षव्यापकः सपक्षवृत्तिरविद्यमानविपक्षः केवलान्वयौ पूर्व- वविविध इति। । In our text the word "&" is added before the word graagfefax: ( Vide page 6. Line 16 ). १४ ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। केवलान्वयोति शब्दार्थः पूर्ववत् । यो हेतुः पक्षं व्याप्नोति सपक्षे च वर्तते विपक्षो यस्य नास्त्येव स व्यतिरेकव्याप्तप्रभावात् केवलान्वयीत्युच्यते । पक्षव्यापक: केवलान्वयोति कते व्यतिरकिणि अतिव्याप्तिस्तावच्छित्त्यै सपक्षवृत्तिरिति पदम् । अन्वयव्यति- रेकिण्यतिप्रसक्तिप्रतिषिौ अविद्यमानविपक्षेति पदम् । तथानुक्त- मपि कालात्ययोपदिष्टवादिदोषापनुत्त्यै अबाधितविषयत्वासप्रति- पक्षत्वे सतीति विशेषणमिह केवलव्यतिरकिणि च विज्ञेयम् । केवलान्वयीत्यनेन ये न विना केनचित् कस्यचिदभावो ह्यविना- भाव इति व्युत्पत्तिबलमवलम्बमाना व्यतिरेकव्याप्तिमेव मन्वते तानिराचष्टे। अभावस्य भावपूर्वकत्वेन व्यतिरेकव्याप्रन्वय- पूर्वकत्वात् । ततो विपक्षाद्यावृत्तिविकलचातूरूप्यशाली केवला- न्वयौत्युक्तम् । स च पूर्ववदिति अन्वयव्यतिरेकिवत् सर्वसपक्ष- व्यापकसपक्षकदेशवृत्तिभेदाद्देधा भवति ॥ ३२ ॥ तत्रायं भेदमुदाहरति । *तद्यथा विवादास्पदीभूतान्यदृष्टादौनि कस्यचित्प्रत्यक्षाणि प्रमेयत्वात् करतलादिवदिति सर्वसपक्षव्यापक इति ॥ पुण्यपापस्वर्गेश्वरादीनामदृष्टानां प्रत्यक्षवं मीमांसका न मन्वते । तान् प्रति नैयायिकोऽनुमानयति विवादेत्यादि । अत्रा- दृष्टादीनां प्रमेयत्वाद्धेतोः कस्यचिद् योग्यादेः प्रत्यक्षत्वं साध्यते । * The reading adopted by the commentator here, differs somewhat from our text See page 6. Line 18). ( ·अनुमानपरिच्छेदः। १०७ यथा करतलादीनि प्रमेयत्वात् कस्यचित्प्रत्यक्षाणि तथा अदृष्टादी- यपि योग्यादेः प्रत्यक्षाणि भवन्तीत्यर्थः । अयञ्च हेतुः समस्तवस्तु- स्तोमस्य प्रमेयत्वाकान्त्या सर्वसपक्षव्यापकस्तथा कस्यचित्प्रत्यक्षले साध्ये अप्रत्यक्षस्य कस्यापि वस्तुनोऽभावादेवाविद्यमानविपक्षश्च केवलान्वयिनः प्रथमो भेदो जयः ॥ ३३ ॥ द्वितीयं भेदमुदाहरति । सैव प्रतिज्ञा मीमांसकानाम प्रत्यक्षत्वात् अस्मत्सुखादिवदिति सपक्षकदेशत्तिरिति ॥ - अत्र विवादास्पदीभूतान्यदृष्टादौनौत्यादि प्राच्येव प्रतिज्ञा- तानि मीमांसकानामप्रत्यक्षत्वादिति हेतुना कस्यचित्प्रत्यक्षाणि साध्यन्ते । यथास्मत्सुखानि मीमांसकानामप्रत्यक्षाण्यपि अस्मत्- प्रत्यक्षाणि तथादृष्टादौनि मीमांसकाप्रत्यक्षाणि कस्यचिट् योग्यादेः प्रत्यक्षाणि भवन्तीत्यर्थः । कस्यचित् प्रत्यक्षत्वस्व सर्वत्रापि विद्यमानत्वात् अविद्यमानविपक्षी घटादौ मीमां- सकानामप्रत्यक्षत्वस्य हेतोरभावात् सपक्षकदेशवः केवलान्वयिनो ऽयं द्वितीयो भेदः। मीमांसकानामप्रत्यक्षत्वन्त्वत्र मीमांसक- प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणग्राह्यत्वं विवक्षितमन्यथा. मीमांसकानां प्रत्यक्षत्वनिषेधेन तयतिरिक्तपुरुषप्रत्यक्षत्वस्य हेतुले साध्यवैशिष्ट्यं स्याविषेधमात्रस्य च हेतुत्वे शशविषाणादिना व्यभिचारो भवेत्तस्य मीमांसकाप्रत्यक्षत्वेऽपि कस्यचिदप्रत्यक्षत्वात् । न च केवलान्वयो न प्रमाणमिति वाचम् । व्यतिरेकव्याप्ताभावेऽपि तस्य प्रमाण- ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। १०८ प्रतिष्ठितत्वात् । तथाहि केवलान्वयी प्रमाणं सम्यगविनाभाव- बलेनार्थप्रतिपादकत्वात् । अन्वयव्यतिरेकिवदिति ॥ ३४ ॥ केवलव्यतिरीकिणं लक्षयति। पक्षव्यापकोऽविद्यमानसपक्षो विपक्षाद्यावृत्तः केवलव्यति- रकौति ॥ यो हेतुः पक्षं व्याप्नोति यश्च सपक्षविकलो यश्च विपक्षाघा- वृत्तः स केवलव्यतिरेको भवति । पक्षव्यापकः केवलव्यतिरेकीति लक्षणे कृते केवलान्वय्यादावतिव्याप्तिस्तनिवृत्त्यै अविद्यमान- सपक्षेतिपदम् । तथापि विरुद्धेऽतिव्याप्तिस्तदपोहार्थं विपक्षा- द्यावृत्त इति पदम् । एतेन केवलव्यतिरेको सपक्षे सत्त्वलक्षणेक- रूपविकलचातूरूप्यभाग्भवतीत्युक्तम् ॥ ३५ ॥ केवलव्यतिरेकी हेधा प्रसङ्गोत्रेयी अप्रसङ्गोन्नेयौ च। तत्र प्रागप्रसङ्गोनेयिनमाह। “यथा सर्ववित्कर्तृपूर्वकं सर्वं कार्य कादाचित्कत्वात् । यत्सर्व- विल्कपूर्वकं न भवति तन्न कादाचित्कं यथाकाशादौति ॥ यः सृष्टिमीश्वरकर्तृकां न मनुते तं प्रतौदमनुमानम् । अत्र क्षित्वादेः सर्वस्य कार्यस्य सर्ववित्कर्तृपूर्वकत्वं सर्वज्ञहेतुकत्वं साध्यं भगवतः सिसृक्षासञ्जिहीर्षाभ्यां भवनाभवनरूपं कादाचित्कत्वं व्यक्तमेव । यत्सर्ववित्कर्तृपूर्वकं न भवति तन्न - तत्र The reading adopted by the commentator here differs somewhat from our text [ See page, 7, line :-5].

·अनुमानपरिच्छेदः । १०८ । कादाचित्कमिति साध्याभावपूर्वकः साधनाभावो व्यतिरेक- व्याप्तिः । आकाशादीति व्यतिरेकदृष्टान्तः । अत्र सर्वस्य कार्यस्य पक्षीकतत्वादेव सपक्षाभावादन्वयव्याप्ति- ने भवत्येव । ननूदकाद्याहरणकार्यस्यासर्वविदस्मदादिकपूर्वकस्य प्रत्यक्षे- णोपलम्भात्प्रत्यक्षबाधितः पक्ष इति चेन्न । तत्प्रति तस्यापि सर्व वित्त्वादन्यथा यदि तत्तेन न जायेत तहि न क्रियेत क्रियाया नप्तिपूर्वकत्वात् । न चैवं यत्किञ्चित्कर्तृपूर्वकं साध्यं स्यादिपक्षे बाधक- सहितस्यैव केवलव्यतिरेकिण: साध्यसाधकत्वाभ्युपगमात् । ततएव शशविषाणादिपूर्बकत्वमपि साध्यं निरस्तं ज्ञेयम् । तदभावे तदुत्पाद्यस्य कस्याप्यभावात् । सर्वविदभाव तु कार्य- वेचिनामेव न स्यात् । एतेन केवलव्यतिरेको तर्कसहित एव प्रमाणं भवतीत्युक्तम् । अन्वयाभावात् केवलव्यतिरेक्यप्रमाणमिति चेन्न। व्यतिरेकाभावे केवलान्वयिनोऽप्यप्रामाण्य प्रसङ्गात् । ततः केवलव्यतिरेको प्रमाणमबाधितविषयत्वात् प्रतिपक्षत्वे सति सर्व- विपक्षाघावृत्तत्वादन्वयव्यतिरेकिवदिति ॥ ३६ ॥ प्रसङ्गोब्रेयिनमाह। प्रसङ्गहारेण वा यथा नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरमप्राणादि- मत्त्वप्रसङ्गाल्लोष्टवदितीति । प्रसङ्गशब्द एव हारमुपायस्तेन प्रसङ्गशब्दोपादानेनेत्यर्थः । इदमनुमान नेरात्मावादिनं प्रति । यदि जीवतां शरीरं निरात्मक ·न्याय तात्पर्य्यदीपिका। ११० स्यात्तहि लोष्टवदप्राणादिमनवेदप्राणादिमत्त्वेन लोष्ट्रस्य निरा- त्मकस्य दर्शनादिति तात्पर्य्यार्थः । जीवदिति पदं शवत्वपरिहारार्थम् । प्रयोगस्त्वित्थम् । इदं जीवच्छरीरं सात्मकं प्राणादिमत्त्वात् यन्त्र सात्मक तन प्राणादि- मद्यथा लोष्टमिति ॥ ३७ ॥ अधुना सम्यग्तुस्वरूपप्रतिपत्त्यै हेवाभासान् व्याचिख्यासु- स्तान् प्रस्तावयति । एतेन हेत्वाभासानामहेतुत्वमुक्तं भवतीति ॥ एतेन हेतुखरूपभणनेन हेत्वाभासानामहेतुत्वमुक्तम् । हेतु- लक्षणरहितत्वादिति भावः ॥ ३८ ॥ तेषां लक्षणमाह। हेतुलक्षणरहिता हेतुवदवभासमाना हेत्वाभासा इति ॥ हेतुलक्षणं प्रागुपवर्णितं पाञ्चरूप्यं चातूरूप्यं वा । तेन विकला: पञ्चम्यन्तत्वेन टतौयान्तत्वेन वा हेतुवत् स्फुरन्तो. ऽर्थादेतवो हेत्वाभासा भवन्तीत्यर्थः । हेत्वाभासा इति लक्षणे कृते साकाझं वचस्तनिवृत्त्यर्थ हेतुवदवभासमाना इति पदम् । सम्यग्घेतावतिव्याप्तिच्छिदे हेतुलक्षणरहिता इति पदम् । हेतुलक्षणरहितत्वं तु हेतुव्यतिरिते सर्वनाम्यस्तौति तत्र हेवाभासत्वभिदे हेतुवदवभासमाना इति पदम् ॥ ३८ ॥ म तानाना साम्नायं निर्दिशति ।

·अनुमानपरिच्छेदः। १११ *प्रसिद्धविरुद्धानकान्तिकानध्यवसितकालात्ययापदिष्टप्रकरण- समा इति॥ असिद्धश्च विरुद्धश्चेत्यादिहन्दः । एषां पदार्थो निजलक्षणे वक्ष्यते । असिद्धादिनामान: षट् हेत्वाभासा भवन्तीत्यर्थः ॥ ४० ॥ प्रसिद्ध लक्षयति। तनानिश्चितपक्षवृत्तिरसिद्ध इति ॥ तत्रेति षट्स हेवाभासेषु । सियति यः स सिद्धो न सिद्धोऽसिद्धः । अनिश्चिता सन्दिग्धा विप्रतिपना वा पक्षे वृत्तिर्यस्य स हेतुरसिद्धनामा हेलाभासो भवति । पक्षवृत्तिरसिद्ध इत्युक्तो सम्यग्यतावस्यसिद्धलं स्यात्तनिवृत्त्यै अनिश्चितेति पदम्। यस्य हेतोः पक्षधम्मत्वं सन्दिग्धं सोऽसिद्ध इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ विरुद्धं लक्षयति। पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो विरुद्ध इति ॥ साध्यं विरुणदौति विरुद्धः । यो हेतुः सपक्षे सत्यसति वा पक्षे विपचे एव च प्रवर्तते स विरुद्धनामा हेवाभासो भवति । पक्ष एव वर्तमानी विरुद्ध इत्युक्तेऽनध्यवसितेऽपि विरुद्धत्वं स्यात्तदपोहाय विपक्षेति पदम् । एवकार: सपक्षव्यावृत्तिपक्ष- विपक्षप्रवृत्तिप्रतिपत्त्यर्थः ॥ ४२ ॥ * The reading " 199#TTT:" is added in our text before the reading adopted by the commentator here See p 7. L 9). † In our text the word "a:" is added before the word "fa" (See p. 7. Line 11), ·११२ न्यायतात्पर्य दीपिका। अनेकान्तिकं प्रकटयति । पक्षसपक्षविपक्षवृत्तिरनैकान्तिक इति ॥ एकस्मिन्नन्ते साध्ये नियत ऐकान्तिकस्तविपर्यस्तोऽनका- न्तिको यो हेतुः पक्षत्रयं व्याप्नोति सोऽनकान्तिको भवति । पक्षवृत्तिरिति कृतेऽनध्यवसितवं स्यात्तनिवृत्त्य सपक्षेति पदम् । सम्यग्घेतावतिव्याप्तिव्यवच्छित्त्य विपक्षेति पदम् ॥ ४३ ॥ अनध्यवसितं प्रकाशयति । साध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानोऽनध्यवसित इति । यो हेतुः सपक्षविपक्षयोः सतोरसतो न भवति । केवलं पक्षं व्याप्नोति स सजातीयविजातीयव्यावृत्तित्वेना- निश्चितोऽनध्यवसितनामको हेवाभासो भवति । पक्ष एव वर्तमान इत्युक्ते केवलव्यतिरेक्यप्यनध्यवसितः स्यात्तदपास्तुं साध्यासाधक इति पदम् ॥ ४४ ॥ कालात्ययापदिष्टमाचष्टे । प्रमाणबाधित पक्षे वर्तमानो हेतु: कालात्ययापदिष्ट इति ॥ प्रमाणानुपहतपक्षोपन्यासानन्तरं हेतूपन्यासस्य समय: काल- स्तदत्यये तदतिक्रमे सत्यपदिष्टः कालात्ययापदिष्टः प्रत्यक्षादि- प्रमाणबाधित पचे यो हेतुर्वर्तते स कालात्ययापदिष्टो भवति । सम्यग्धेतोः कालात्ययापदिष्टत्वनिवृत्त्यर्थं प्रमाण- बाधितेति पदम् ॥ ४५ ॥ प्रकरणसमं लक्षयति । खपरपक्षसिद्धावपि विरूपो हेतु: प्रकरणसम इति ॥

·अनुमानपरिच्छेदः । ११३ प्रकरणे पक्षे प्रतिपक्षे च विशेषानुपलम्भात् समः प्रकरण- समः। समत्वं तु पक्षधम्मत्व-सपक्षेसत्त्व-विपक्षाद्यावृत्तिलक्षण- वैरूप्येण विज्ञेयम् । यो हेतुः स्वपक्षपरपक्षयोः साधनाय त्रैरूप्य- वान् स प्रकरणसमो भवति । ननु यदि प्राक्तनस्य हेतोर्यथोक्तलक्षणवमवगतं तदा तेन योऽर्थः समर्थितः स तथैवेति न हितोयस्य प्रयोगः प्राप्नोति प्रतिपत्तिबाधितत्वात् अथ प्रातनो यथोक्तलक्षणो न भवति तदानीमसिद्धत्वादि- दोषः स्थान प्रकरणसमत्वमिति चेन्न। साध्यतविपरीते प्रति रूप्यवत्तया साध्यासाधकलेन तस्य हेत्वाभासत्वात् । स चा- सिद्धादिभ्यः पृथगवानिश्चितपक्षवृत्तित्वादिलक्षणानाक्रान्तत्वा- दिति ॥ ४६॥ संप्रत्येषां कतिपयनिदर्शननिदर्शनार्थं कात्नेन वक्तमशक्यत्व- मावेदयति। यद्यपि चैषां सूक्ष्मा भेदा अनन्तत्वान शक्यन्ते वक्तुं तथापि स्थूलां दृष्टिमाश्रित्य कियन्तो भेदाः प्रदय॑न्त इति । आनन्त्यात्सर्वभेदान् वक्तमपदिष्टतया शिष्यसेमुषोय कति- पयान् भेदान् निदर्शयिष्यामीति भावः ॥ ४७ ॥ तत्रासिद्धभेदानाह। असिद्धभेदास्तावत् । स्वरूपासिद्धो यथानित्यः शब्दः चाक्षुष- त्वादिति ॥ स्वरूपेणासिद्धः स्वरूपासिद्धः । अत्र शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये १५ ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। चाक्षुषत्वं स्वरूपेणासिद्ध शब्दस्याचाक्षुषत्वात् । हेतुश्च निश्चित. धमिंधम्मलेन प्रसिद्ध एव गवेष्यते ॥ ४८॥ द्वितीयं भेदमाह। व्यधिकरणासिद्धो यथानित्यः शब्दः पटस्य कतकत्वादिति ॥ पक्षाहिसक्षमधिकरणं यस्यासौ व्यधिकरण: व्यधिकरणश्चा- सावसिदश्चेति व्यधिकरणासिद्धः। पक्षव्यतिरिक्ताधार इत्यर्थः । अत्र पटस्य कृतकले शब्दस्य किमायातं नान्यकृतकत्वेनान्योऽ नित्यो भवति । चैत्रभुत्तो मित्रस्य टप्तिप्रसङ्गात् ॥ ४२ ॥ द्वतीयं भेदं भणति । विशेष्यासिडो यथानित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति चाक्षुष- वादिति ॥ विशेष्येण चाक्षुषत्वलक्षणेनासिद्धी विशेष्यासिद्धः । यद्यपि चाक्षुषत्वं शब्दे खरूपत एवासिद्धं तथाप्यत्र विशेष्यतया तदुपा- दानाहिशेष्यासिडलं हेतोः । सामान्यं चाक्षुषमस्ति न च तदनित्यं तद्यवच्छेदार्थ सामान्ववत्त्वे सतौति पदग्रहणम् ॥ ५० ॥ चतुर्थ भेदं समर्थयति। विशेषणासिद्धी यथानित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वे सति सामान्यव- खात् ॥ चाक्षुषत्त्वे सतौति विशेषणेनासिदो विशेषणासिद्धः । सामान्यवत्त्वादिति पदं प्राग्वत् ॥ ५१ ॥ पञ्चमं भेदं प्रपञ्चयति । भागासिहो यथानित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकवादिति ॥

·अनुमानपरिच्छेदः। ११५ भागे पक्षकदेशेऽसिद्धी भागामिद्धः । प्रयत्नः शब्दजनको व्यापारस्तदनन्तरं भवः प्रयत्नानन्तरीयकस्तद्भावात् । कः प्रयत्नः शब्दोत्पत्ताविति चेत् । उच्यते । शब्दो वर्णावात्मकतया इंधा। अकारादिवर्गात्मकस्तदि- तरः शङ्खादिहेतुरवर्णात्मकः । तब वर्णात्मकस्योत्पत्तिरेवम् । आत्ममनसोः संयोगात् स्मृत्यपेक्षा वर्णोच्चारणेच्छास्तदनु प्रयत्न- स्तमपेक्ष्यमाणादात्मवायुसंयोगादायुकम्मं स चोच गच्छन् कण्ठा- दौनभिहन्ति। तत: स्थानवायुसंयोगापेक्षात् स्थानाकाशसंयोगात् वर्णोत्पत्तिः । अवर्णात्मकस्तु भेरीदण्डसंयोगाद्यपेक्षाद्भर्याकाश- संयोगाहेणुपर्व विभागापेक्षात्पर्वाकाशविभागाचोत्पद्यते इति । ईदृशं प्रयत्नानन्तरीयकत्वमाद्य एव शब्दे विद्यते न हितोयवतीयशब्दादौ तेषां शब्दजवात् । तथाच प्रशस्तपादभाष्यम् । 'शब्दाच्च संयोगविभागनिष्पना- हीचीसन्तानवच्छब्दसन्तान इति” । यथा जलवीच्यास्तदव्यवहित देश वौच्यन्तरमुपजायते ततोऽन्यत्ततोऽप्यन्यदित्यनेन क्रमेण वीची- सन्तानो भवति। तथा शब्दादुत्पन्नात्तदव्यचहिते देशे शब्दान्तरं ततोऽन्यत्ततोऽप्यन्यदित्यनेन क्रमेण शब्दसन्तानो भवतीत्यर्थः । शब्दात्कथं शब्दोत्यत्तिरिति चेत् । श्रोत्रशब्दयोर्निस्कियत्वेन गमनागमनाभावादिन्द्रियाणां प्राप्यकारिवात् प्रकारान्तरेण चानु- पलम्भाहोचीसन्ताने खोत्पत्तिदेशे विनश्यन्तीनामपि वीचौनां खासत्रदेश स्वसदृशकायारम्भपरम्परयान्यदेशप्राप्तिदर्शनाच्छन्दो- त्यवः शब्दसन्तानः परिकल्पाते। न चानवस्था यावनिमित्त- ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। कारणभूतकोष्ठवातानुवर्त्तनं शब्दसन्तानोपलम्भात् । अतएव प्रतिवातं न शब्दोपलम्भः । कोष्ठवायुप्रतिघातादिति ॥ ५२ ॥ षष्ठं भेदं व्याचष्टे । आश्रयासिद्धो यथास्ति प्रधानं विश्वपरिणामित्वादिति ॥ आश्रयेणासिद्धः आश्रयासिद्धः । सांख्यमते इदं विखं प्रधानात्मक प्रधानं च सुखदुःखमोहखभावानां सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकतिरुच्यते । प्रधानस्य स्वरूपं चैतत् । त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि । व्यक्तं तथा प्रधानं तहिपरीतस्तथा च पुमान् ॥ विश्वं परिणामोऽस्त्यस्य विश्वपरिणामि तद्भावस्तत्त्वं तस्माद्विश्व- परिणामित्वावेतोरस्य प्रधानस्यास्तित्वं यदा सांख्येन साध्यते तदा नैयायिकमते तस्यासिद्धत्वात् तनिष्ठो हेतुराश्रयासिद्धः स्यादिति ॥ ५३॥ सप्तमं भेदमभिधत्ते। प्राश्रयैकदेशासिद्धो यथा नित्याः प्रधानपुरुषखरा अवतक- त्वादिति ॥ अत्र पक्षीकतानां प्रधानादीनां मध्ये प्रधानस्यैकदेशस्य नैयायिकमत असिद्धत्वादाश्रयैकदेशासिदत्वं हेतोः ॥ ५४ ॥ अष्टम भेदं व्याचष्टे। व्यर्थविशेष्यासिद्धो यथानित्यः शब्दः कृतकले सति सामान्य- बत्त्वादिति ॥ व्यर्थविशेष्यश्चासावसिद्भश्चेति विग्रहः । अत्र शब्दस्य कृतक- ·अनुमानपरिच्छेदः । । खेनैवानित्यवसिद्धौ सामान्यवत्त्वमिति विशेष्यं व्यर्थम् । अत्री- व्यर्थमिति पदं विशेष्यासिद्धविशेषणासिद्धव्यव. च्छेदार्थम् ॥ ५५ ॥ नवमं भेदं भणति व्यर्थविशेषणासिहो यथा अनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति कतकत्वादिति ॥ व्यर्थविशेषणश्चासावसिद्धश्चेति समासः। अवापि सामान्य- वत्त्वमिति विशेषणं व्यर्थम् । इह पूर्वत्र च कृतकत्वस्यासिद्धवं नित्यत्ववाद्यपेक्षयान्यथा व्यर्थविशेष्यत्वं व्यर्थविशेषणत्वं च स्यात्र- वसिद्धत्वमिति ॥ ५६ ॥ दशमं भेदं दिशति। *सन्दिग्धासिद्धो यथा धूमबाष्यादिविवेकानिश्चये कश्चिदाहा. ग्निमानयं प्रदेशो धूमवत्त्वादिति ॥ किमयं धूमो बायो वेत्येवं साधनेऽनिश्चिते सत्यत्र प्रयुक्त धूमवत्त्वं हेतुः सन्दिग्धासिद्धो भवति । एतेन साधनं निश्चितमेव प्रयोक्तव्यं नान्यथेत्युक्तम् ॥ ५७ ॥ एकादशं भेदं प्रकाशयति । सन्दिग्धविशेष्यासिदो यथाद्यापि रागादियुक्त: कपिल: पुरुषत्वे नसत्यद्याप्यनुत्यत्रतत्त्वज्ञानत्वादिति ॥ The reading adopted by the commentator here differs somewhat from the text (See page 8, Line 11 ). + The word अद्यापि is omitted in the text (See p8,L 14 ).

·११८ न्यायतात्पर्यदीपिका। । अत्र कपिलस्य रागादियुक्तत्वं साध्यम् । कपिलोऽपि कहि- चित्रौरागः स्यात्ततः सिद्धसाध्यलं भवेत्तदपोहाथं पक्षेऽद्यापति पदम् । घटादिना व्यभिचारनिवृत्त्यै पुरुषत्वे सति पदम् । तथानुत्पत्रतत्त्वज्ञानत्वादित्युक्ते महायोगिनामनुत्पन्नतत्त्वज्ञानले- ऽपि नौरागलात्तैर्यभिचारः स्यात्तत्रित्त्य हेतावप्यद्यापति पदम् । अत्रानुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वं विशेष्यं सन्दिग्धं को वेदाद्यापि कपिल उत्पन्नतत्वज्ञानोऽन्यथा वेति सन्दिग्धविशेष्यासिडो हेतुः ॥ ५८ ॥ हादशं भेदं व्यनक्ति । सन्दिग्धविशेषणासिद्धो यथाद्यापि रागादियुक्तः कपिल: सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितले सति पुरुषत्वादिति ॥ अनाम्यद्यापीति प्राग्वत् । तत्त्वज्ञानरहितत्वस्य कादाचित्कवे रागादियुक्तत्वं न सिद्धेदिति सर्बदेति पदम् । अत्र सर्वदा तत्त्व- जानरहितत्वं विशेषणं सन्दिग्धम् । को वेद कपिलः सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितोऽन्यथा वेति ॥ ५ ॥ ननु परैरुभयासिद्धान्यतरासिद्धतयाऽसिद्धस्य हैविध्यमभिहितं तदन कस्मात्रीच्यत इत्याह । भएतेऽसिद्धभेदा यदोभयवाद्यसिद्धत्वेन विवक्षितास्तदोभया- सिद्धा भवन्ति । यदावन्यतरवाद्यसिद्धलेन विवक्षितास्तदान्यतरा- सिद्धा भवन्तीति ॥ * The commentator his not given examples of विसविशेष्यासिद्ध und विरुद्धविशेषणासिद्ध which are mentioned in the text ( See page 8, Line 16-191.

·अनुमानपरिच्छेदः। ११८ प्रागुक्ता एते हादशासिद्धर्मदा अनित्यः शब्दः चाक्षुषत्वादि- त्यादिवद्यदा वादिप्रतिवादिनोरसिद्धवेन वक्तुसिष्टास्तदोभया- सिद्धा भवन्ति । यदा तु वादिप्रतिवादिनोरकतरासिद्धलेन मीमांसकं प्रति शब्दोऽनित्यः कृतकवादित्यादिवहिणि पिता- स्तदान्यतरासिद्धा भवन्तीत्यर्थः । अनयोर्मध्ये अन्य तरासिद्धः प्रति- कार्यो भवति । हेवन्तरेण तस्य साधयितुं शक्यत्वात् । तदुतम् । योऽपि तावत् स्वयं सिद्धः परासिद्धोऽभिधीयते । भवेत्तत्र प्रतीकारः ततोऽसिद्धेऽपि का क्रिया ॥ ६ ॥ एवं हादशासिद्धभेदानभिधाय विरुद्धभेदानाह । विरुडभेदास्तु सति सपने चत्वारी विरुद्धाः । पक्षविपक्ष- व्यापको यथा नित्यः शब्दः कार्यत्वादिति ॥ विरुधभेदा उच्यन्ते इति शेषः। तु शब्दोऽसिद्धाविरुद्धव्यव- च्छेदकः । विरुद्दभेदास्तु सपने सत्यसति च भवन्ति । ततः प्राक् प्राचो भेदान् व्याचष्टे सति सपक्षे इत्यादि। लक्षणो हेतुः पक्षे शब्द विपचे घटादौ च वर्त्तते । आत्मादौ सपचे सत्यपि न वर्तत इति विरुदो हेतुः। कार्यावं तु प्रागसतः सत्तासमवायः । तच्च प्रध्वंसादिषु नास्तीति कार्यवहेतोविरुद्धत्व- मेवान्यथाकारणात् स्वात्मलाभ: कार्यत्वमिति कार्यत्वलक्षणे कते प्रध्वंसादिषु तत्सत्त्वेनानैकान्तिकत्वं स्यात् ॥ ६१ ॥ द्वितीयं भेदमाह। विपक्षकदेशत्तिः पक्षव्यापको यथा नित्यः शब्दः सामान्य- वत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति ॥ अत्र कार्यव- ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। १२० अत्र वाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादित्युक्ते योगिबाह्येन्द्रियग्रायः पर- माणुभिः सपक्षवृत्तित्वाविरुद्धत्वं न स्यादित्यस्मदादिग्रहणम् । अस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वं सामान्येऽप्यस्तौति सामान्यवत्व सतीति पदम् । अयं हेतुर्विपक्षे घटादावस्ति सुखादौ नास्ति तस्यान्तःकरणग्राह्यत्वादिति विपक्षकदेशवर्ती ॥ ६२ ॥ दृतीयं भेदं व्यनक्ति । पक्षविपक्षकदेशत्तिर्यथा। नित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयक- वादिति ॥ पक्षीलतेषु सर्वशब्देषु आये एव शब्द प्रयत्नानन्तरीयकलं प्रयत्नतारतम्यानुविधायित्वमस्ति न हितोयटतीयादिशब्देषु तेषां शब्दजत्वादिति पक्षकदेशवृत्तिवं हेतोः । तथा विपक्षे घटादौ सद्भावात् णादावसद्भावाच्च विपक्षकदेशहत्तित्वं चेति ॥ ३ ॥ चतुर्थं भेदं समर्थयते पक्षकदेशत्तिर्विपक्षव्यापको यथा नित्या पृथिवी इतक- वादिति ॥ पृथिवी द्विधा परमाणु कार्यरूपभेदात् । तथाच प्रशस्तपाद भा'थम् । सा हिधा नित्या चानित्या च । परमाणुलक्षणा नित्या कार्यलक्षणावनित्येति । तत्र परमाणुरूपायां पृथिव्यां कतकवं नास्ति कार्यरूपाया- मस्तीति पक्षकदेशवृत्तित्वम् । विपक्षेऽनित्ये सर्वत्रापि कृतकत्व- मस्त्येव । एषु चतुर्वपि.. भेदेषु आत्मादौ नित्ये सपक्षे सत्यपि हेवत्तिय॑तोति ॥ ६४ ॥ - ·अनुमान परिच्छेदः । सति सपने चतुरो विरुद्धभेदानभिधायासति सपने तानाह । असति सपचे चत्वारो विरुद्धाः। पक्षविपक्षव्यापको यथा आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रमेयत्वादिति ॥ सपक्षेत्वसति चत्वारो विरुद्धभेदा अभिधीयन्त इति वाक्योप- स्कारः। अत्राकाशविशेषगुणत्वं साध्यं तच्च शब्दव्यतिरितोऽन्यत्र कापि नास्तीति सपक्षाभावः । एवमुत्तरेषु त्रिष्वपि हेतुषु जेयम् । हेतोः पक्षविपक्षव्यापकत्वं प्रतीतमेव ॥ ६५ ॥ - द्वितीयं भेदं भणति । - पक्षविपक्षकदेशत्तियथा । आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रयत्ना- नन्तरीयकवादिति ॥ प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतोः पक्षे प्रथमशब्दे सद्भावाच्छब्दज. शब्देष्वसनावात् आकाशविशेषगुणव्यतिरिक्त विपक्षे घटादावस्ति- वादात्मादावनस्तित्वाच्च पक्षविपचैकदेशवत्तित्वम् ॥ ६६ ॥ हतीयं भेदं व्याचटे। पक्षव्यापको विपक्षेकदेशवृत्तियथा आकाशविशेषगुणः शब्दो बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति ॥ ग्राह्यत्वं ग्रहणयोग्यत्वं तत्यक्षीकृतेषु सर्वेष्वपि शब्देष्वस्तीति पक्षव्यापकत्वं विपक्षे आकाशविशेषगुणवत्र्यतिरिक्त घटादौ बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वमस्ति सुखादी नास्ति इति विपक्षकदेशत्ति- चतुर्थभेदमभिदधाति ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका । १२२ विपक्षव्यापक: पक्षकदेशत्तियथा आकाशविशेषगुणः शब्दोऽ पदात्मकत्वादिति ॥ शब्दो विधा पदात्मकोऽपदात्मकश्चेति । पदं तु सुप्तिङन्तम् । तत्रापदात्मकलं भेादिशब्देवस्ति न तदितरेष्वपि इति पक्षक- देशत्तित्वम् । विपक्षे आकाशविशेषगुणव्यतिरिने सर्वत्रापदा- मकवं व्यतामस्तीति विपक्षव्यापकलम् ॥ ६८ ॥ ननु ये पक्षव्यापकास्त एव विरुद्धभेदा । न पक्षकदेशवृत्तय इति परं शङ्कते। ननु चत्वार एव विरुद्ध भेदा नान्ये तेषामसिद्धलक्षणोपपत्र- वादिति ॥ ये सकलं पक्षमणुवन्ति त एव विरुद्धभेदा भवन्ति । नान्ये पक्षकदेशहत्तयस्तेषामसिद्धलक्षणोपपत्रत्वादनिश्चितपक्षवृत्ति- खेन असिद्धवं विरुद्धवच मिथो विरुद्धमेकस्य न स्यादिति तात्पर्य्यार्थः ॥ ६॥ परिहरति । नैष दोष उभयलक्षणोपपबलेनोभयव्यवहारवि तुलायां प्रमाणप्रमेयव्यवहारवदिति ॥ असिद्धविरुद्धलक्षणोपपन्नलेनोभयव्यवहारविषयखात् बदुतो दोषो न भवतीत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति तुलाया- मिति। यथा एकैव तुला हेमादिद्रव्येयत्ताहेतुत्वाप्रमीयते अनयेति प्रमाणं भवति । इयं शुद्धाशुद्धा वेति यदा परीक्ष्यते तदा ·अनुमानपरिच्छेदः । १२३ प्रमाविषयत्वात् सैव प्रमेयं भवति ! तहदेवामप्युभयव्यवहार- विषयत्वमिति ॥ ७० ॥ इत्थं विरुद्धभेदानष्टी स्पष्टीकृत्य संप्रत्वनैकान्तिकमैदानाह। अनैकान्तिकभेदास्त्विति । पक्षवयव्यापको यथानित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति। तु शब्दो विरुद्धादनकान्तिकभेदार्थः । अनैकान्तिकमैदा उच्यन्ते इति वाक्यशेषः । प्रमेयत्वं पचे विपक्ष सपक्षे चास्तीति पक्षत्रयव्यापकत्वम् ॥ ७१ ॥ द्वितीयं भेदं भणति। पक्षव्यापकः सपक्षविपक्षकदेशवृत्तिर्यानित्यः शब्दः प्रत्यक्ष- वादिति ॥ अत्र प्रत्यक्षत्वमस्मदादीन्द्रियग्रहणयोग्यत्वं विवक्षितमन्यथा योगिप्रत्यक्षवेन पक्षवयौव्याप्तप्रापत्तेः तत्यक्षे सर्वत्राप्यस्ति श्रवणग्राह्यत्वात् । सपक्षे घटादी प्रत्यक्षत्वमस्ति न हाणुकादौ विपक्षे सामान्यादावस्ति न व्योमादाविति सपक्षविपक्षकदेश- वृत्तित्वम् ॥ ७२ ॥ तीयं भेदमभिधत्ते। पक्षसपक्षव्यापको विपक्षकदेशत्तियथा गौरयं विषाणिवा- दिति ॥ विषाणिन एवार्थस्य पक्षीकृतत्वात्य विषाणित्वम् । सपने च गोवर्गे सर्बत्रास्ति तसकस्यापि विषाणोत्पत्तियोग्यत्वात् ।

·न्यायतात्पर्यदीपिका। विपक्षे महिषादिष्वस्ति न हयादिष्विति विपक्षकदेशवृत्ति- त्वम् ॥ ७३ ॥ तुयं भेदं व्यक्ति । *पक्षविपक्षव्यापकः सपक्षकदेशत्तिर्यथा नायं गौविषाणि- त्वादिति ॥ अत्र पुरःस्थस्य विषाणिन: पिण्डस्थागोले साध्ये पक्षे विपक्ष च गोवर्गे सर्वत्राप्यस्ति विषाणित्वं सपक्षे तु महिषादावस्ति न हयादाविति सपक्षकदेशत्तित्वम् ॥ ७४ ॥ पञ्चमं भेदमाह। पक्षत्रयैकदेशत्तिर्य थानित्या पृथिवी प्रत्यक्षत्वादिति ॥ प्रत्यक्षवमनाप्यस्मदादीन्द्रियग्राह्यत्वं ज्ञेयमन्यथा पक्षत्रयैक- देशकृत्त्ययोगात् तच्च प्रत्यक्षत्वं पक्षे पृथिव्यां कार्यरूपायामस्ति न परमाणुरूपायां सपक्षे घटादावस्ति न घणुकादौ विपक्षे सामान्यादावस्ति नाकाशादाविति पक्षत्रयैकदेशे वृत्तित्वम् ॥७॥ षष्ठ भेदमाह। पक्षसपतैकदेशत्तिविपक्षव्यापको यथा द्रव्याणि दिकाल- मनांस्यमूर्तत्वादिति ॥ अर्वाच्छन्त्रपरिमाणयोगित्वं मूतवं सदभावोऽमूतत्वं तत्पक्ष दिकालयोरस्ति न मनसि । तस्याणुपरिमाणत्वेन मूर्तत्वात् । तथा द्रव्यत्वे साध्ये सपने आत्मव्योन्नोरमूर्तलमस्ति । The reading of the text is “सपक्षविपक्षकदेशत्ति" but the commentator adopted "सप कदेशत्ति” ( Vide page 10, Line 7 ).

·अनुमानपरिच्छेदः ।
१२५
पृथिव्यादिषु चतुर्विति पक्षसपक्षकदेशवृत्तित्वम् । विपक्षे द्रव्य-
रूपगुणकम्मादिपदार्थपञ्चकेऽप्यस्तीति विपक्षव्यापकत्वम् ॥ ७६ ॥
सप्तमं भदं वक्ति।
पक्षविपक्षकदेशत्तिः सपक्षव्यापको यथा न द्रव्याणि दिकाल.
मनांस्यमूर्तत्वादिति ॥
अत्राप्यमूतत्वं पक्षे दिक्कालयोरस्ति न मनसि मूर्तत्वात् ।
अट्रयत्वे साध्ये विपक्षे द्रव्ये आत्मव्योम्नोरमूर्तत्वमस्ति न
पृथिव्यादिष्विति पक्षविपक्षकदेशवृत्तित्वम् । अद्रव्यत्वेन सपने
गुणादौ सर्वत्रास्त्यमूर्त्तत्वमिति सपक्षव्यापकत्वम् ॥ ७७ ॥
अष्टम भेदमाचष्टे।
सपक्षविपक्षव्यापकः पक्षकदेशवृत्तिर्यथा न द्रव्याण्याकाश-
कालदिगात्ममनांसि क्षणिकविशेषगुणरहितत्वादिति ॥
आश्रये सत्याशुतरविनाशिनः क्षणिका: । विशेष्यन्ते इतरेभ्यः
खात्रया व्यवच्छिद्यन्ते यैस्ते विशेषाः । क्षणिकाच ते विशेष-
गुणाश्च क्षणिकविशेषगुणास्तरहितत्वं वियुक्ता त्वमिति यावत् । अयं
हेतुः पचे दिकालमनःखेवास्ति न व्योमात्मनोस्तयोः शब्दबुद्धया-
दिभिः क्षणिकविशेषगुणवत्त्वात्। तथाच प्रशस्तपादभाष्यं आकाशा-
मनां क्षणिकैकदेशवृत्तिविशेषगुणवत्त्वमिति । तथा अद्रव्यत्वे
साध्ये गुण कम्मादयः पञ्च सपक्षाः पृथिव्यादयो विपक्षास्तेष्वयं
हेतुरस्ति तेषां क्षणिकविशेषगुणरहितत्वादिति हेतौ कते पृथिव्या-
दीनां विशेषगुणरहितत्वाभावेन तदव्यापनादिपवैकदेशवत्तित्वं
स्या तोस्तनिवृत्त्यै क्षणिकेति पदम् ॥ ७८ ॥

·१२६
न्यायतात्यर्यदीपिका।
इत्यष्टावनैकान्तिकभेदानभिधायाधुमामध्यवसितभेदानभिधि-
अनध्यवसितभेदास्वविद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्यापको यथा
सबमनित्यं सत्त्वादिति ॥
अनध्यवसितभेदा उदाङ्गियन्त इति वाक्यशेषः ।
वसितस्त्रेधा अविद्यमानसपक्षविपक्षतया विद्यमानसपक्षविपक्षतया
अविद्यमानविपक्षविद्यमानसपक्षतया च । विविधोऽपि पक्षसर्वैक-
देशव्याप्तिभ्यां पुनधा। एवं भेदा:
षट
भवन्ति
तवाद्यं भेदमाह। अविद्यमानत्यादि। अत्र सर्वशब्देन सर्वस्य
पक्षीकतत्वादेव हेतोरविद्यमानसपक्षविपक्षत्वम्। पक्षे तु सत्त्वा-
दिति हेतुरस्त्येव ।
ननु यदि सपक्षविपक्षयोरभावादेव तत्र हेतुर्नास्ति तईि
तस्य को दोष इति चेत् न। सपक्षविपक्षाभाव एव दोषः ।
यतो हेतुः सपक्षे सन् विपक्षाद्यावर्त्तमानश्च सम्यग् हेतुतामास्ति.
त्रुते । अयन्तु तदभावादेव सपक्षे सत्त्वविपक्षाघात्तिवैकल्येन
साध्यसाधकत्वादनध्यवसितत्वमध्यवस्थतीति ॥ ७॥
हितीयं भेदमाविर्भावयति ।
अविद्यमानसपक्षविपक्ष: पक्षकदेशवृत्तिर्यथा सर्वमनित्य
कार्यत्वादिति ॥
अत्रापि सर्वस्य पक्षौकतत्वादेव सपक्षविपक्षयोरभावः ।
कार्यत्वं पक्षान्तरनित्येष्वस्ति न नित्येष्विति पचैकदेशवृत्ति-
खम् ॥ १० ॥

·अनुमानपरिच्छेदः। १२७ सायं भेदं व्यनक्ति । विद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्यापको यथा अनित्यः शब्दः आकाशविशेषगुणत्वादिति ॥ शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये यद्यप्यनित्यनित्यौ सपक्षविपक्षी विद्यते। तथापि शब्दादन्यस्य कस्यचिदपि साकाशविशेषगुणस्य वस्तुनोऽभावात् हेतोः सपक्षविपक्षाव्यापकत्वम्। पक्षव्यापकत्वं तु व्यतामेव ॥ ८१॥ चतुर्थ भेदं प्रथयति। विद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षकदेशवृत्तियथा सर्व द्रव्यमनित्यं क्रियावत्त्वादिति ॥ अत्र सर्वद्रव्यस्यानित्यत्वे साध्येऽनित्यत्वेन गुण कम्माणि सपक्षाः । नित्यत्वेन सामान्यविशेषसमवाया विपक्षास्तत्रीभयत्रापि नास्ति क्रियावत्त्वं तेषां निष्क्रियत्वात् । तदुक्तम् । गुणादीनां पञ्चानामपि निर्गुणत्वनिष्क्रियत्ले इति । सपक्षविपक्षयोः सतोरपि हेतोरव्याप्तिः तथा पक्षीकृतेषु सर्व- द्रव्येषु पृथिव्यादौ क्रियावत्त्वमस्ति नाकाशादौ मूर्त्तानामेव क्रिया- वत्त्वेन व्योमादीनां निष्क्रियत्वात् । तदप्युक्तम् । क्षितिजलज्योति- रनिलमनसां क्रियावत्त्वमूर्तत्वपरवापरत्ववेगवत्वानीति पचैक- देशत्तित्वम् ॥ ८२ ॥ पञ्चमं भेदमाह। अविद्यमानविपक्षो विद्यमानसपक्षः पक्षव्यापको यथा सर्व कायं नित्यमुत्पत्तिधर्मकत्वादिति ॥ ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। १२८ सपना- अत्र सर्वस्य कार्यस्य पक्षीकरणान्न कश्चिद्विपक्षः। स्त्वाकाशादयस्तत्रोत्यत्तिधम्मकत्वाभाव एव तेषां नित्यत्वात् । पक्षे कार्येऽयं हेतुः प्रतीत एव ॥ ८३ ॥ षष्ठं भेदं व्याचष्टे । अविद्यमानविपक्षो विद्यमानसपक्ष: पक्षकदेशत्तियथा सर्व कायं नित्यं सावयवत्वादिति । अवयवैरारभ्यमाणत्वं सावयवत्वं ग्राह्यं न खवयवैः सह वर्तत इति विग्रहस्तदङ्गीकार व्योमादि सावयवं स्यात्तस्यापि घटाद्यव- यवैः सह वर्तमानत्वात् । तच्च सावयवत्वं पक्षे घटादावस्ति न बुद्यादौ तस्य निरवयवत्वात् । सर्वस्य कार्यस्य पक्षीकारा- हिपक्षो नास्त्येव सपक्षे सत्यपि व्योमादौ न सावयवत्वममूर्त- त्वात् ॥ ८४ ॥ * इति षड़नध्यवसितभेदान् व्याख्याय कालात्ययापदिष्टभेदान् व्याचष्टे । कालात्ययापदिष्टभेदास्तु । प्रत्यक्षविरुद्धो यथानुष्णोऽयमग्निः क्वतकत्वादिति ॥ कालात्ययापदिष्टभेदा दय॑न्त इति शेषः । अनानुमान यद्यपि पक्षेऽग्नौ कतकत्वं प्रमाण प्रसिद्धमस्ति। तथाप्योष्णा- ग्राहिणा स्पर्शन प्रत्यक्षेण बाधिते धर्मिणि स्थायुकतया हेतुः कालात्ययापदिष्टो भवति । प्रत्यक्षेणानुमानविषयबाधात् । * The commentator does not explain the bracketed portion of the text [ See page, 11, lines 7-8].

·अनुमानपरिच्छेदः। १२८ तथा ह्यज्ञातस्य निधेिडुमशक्यत्वात्तथाविधौष्णास्य चाग्नेरन्य- त्रानुपलम्भादग्नावपि प्रत्यक्षेण प्रतीतत्वात् । अन्यथास्यानुमानस्था- प्रवृत्तेस्ततः प्रत्यक्षप्रामाण्याभ्युपगमे सति प्रत्यक्षप्रतीतप्रतिषेधे प्रवर्त्तमानमनुमानं तहिपरीतवृत्तिना तेनैवाग्न्यौष्णाग्राहिणा प्रत्यक्षेण बाध्यते विषयापहारात्। तस्मिन् सत्यनुमानस्थाभाव एव स्यात् । तदुक्तम् । वैपरीत्यपरिच्छेदे नावकाश: परस्य तु । मूले तस्य ह्यनुत्पन्ने पूर्वेण विषयो हतः ॥ इति । नन्वयं पक्षाभासो न हेत्वाभासः । पक्षस्यैव दुष्टत्वादिति आश्रयस्य दौध्येनाश्रितस्यापि दुष्टत्वसम्भवात् । अन्यथा यस्य कस्यापि हेतोः वरूपासिद्धाभावे सति हेत्वाभासत्वं क्वापि न स्यात् । ततो दुष्टपक्षवर्तिणुतयायं हेतुर्हेत्वाभास एवेति ॥८५॥ चेन्न। द्वितीयं भेदमाह। अनुमानविरुहो यथा परमाणवोऽनित्या मूर्त्तत्वादिति ॥ अवच्छिन्त्रपरिमाणयोगित्वं मूतत्वं तद्यद्यपि परमाणुष्वस्ति तथापि तेषां नित्यत्वसाधकेनानुमानेनैतदनुमानं बाध्यते मूर्त्तवे- ऽपि परमाणूनां नित्यत्वात्। नित्यत्वसाधकं किमनुमान- मिति चेत् । उच्यते । परमाणवो नित्या अकार्यत्वादाकाश- वदिति । नन्वस्थानुमानस्य को विशेषो येनेदं तहाधकमिति चेत् । १७ ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। यस्मादणुतरी नास्ति सक्रियो नित्य एव वा। नित्यले सत्यजन्यो यः परमाणुः स लक्षित इति । आगमबद्धमूलत्वेन बलीयस्त्वमिति ब्रूमः । ततो बलवता दुर्बलं बाध्यते इति सार्वत्रिकन्यायादेतत्तदाधकं भवति । पर माणुसत्त्वे चाणुपरिमाणतारतम्यं कचिदिवान्तं परिमाणतार- तम्यान्महापरिमाणतारतम्यवदिति प्रमाणम् । परमाणू नाम- कार्यत्वं चोपादानकारणाभावात् । यतः कार्यद्रव्यात्पटस्य तन्तुवदल्यपरिमाणमेवोपादानकारणं प्रसिद्धम् । न च परमाणु- भ्योऽन्यदल्पपरिमाणं किञ्चिदस्तीति ॥ ८६ ॥ द्वतीयं भेदमुपन्यस्यतीति । आगमविरुद्धो यथा ब्राह्मणेन पेयं सुरादि ट्रवद्रव्यत्वात् क्षीरवदिति ॥ अत्र हेतुत्ररूप्ये सत्यपि सुरादिपाननिषेधकेनागमेन बाध्यते । आगमः क इति चेत् । गौड़ी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा। यथैवैका तथैवान्या न पातव्या द्विजोत्तमः ॥ सुरां पीत्वा हिजो मोहादग्निवसां सुरां पिबेत् । तया खकाये निर्दग्धे मुच्यते किल्विषात्ततः ॥ इत्यागमादिति ब्रूमः । ब्राह्मणस्य पानाहीं सुरा पोता सती पापसाधनं न भवतीति प्रतिज्ञातात्पर्य्यार्थः । तत्र क्षीरं निदर्शनं तस्य च पापसाधनत्वाभावः श्रुतिस्मृत्यागमैकसमधिगम्यः । येन ।

·अनुमानपरिच्छेदः। चागमेन क्षीरपानस्य पापसाधनस्वाभाव उक्तस्तेनैव सुरापानस्य पापसाधनत्वमुतामिति । प्रतिज्ञाया दृष्टान्तग्राहक प्रमाणेनेति विरोधः ॥ ८७॥ चतुर्थ भेदमाह। प्रत्यक्ष कदेशविरुद्धो यथा सब तेजोऽनुष्णं रूपित्वादिति अन सर्वस्य तेजसोऽनुषणत्वं साध्यं तच्चानुमानस्य प्रत्यक्ष- पूर्वकत्वात् प्राक्प्रवृत्तप्रत्यक्षेण वङ्गाहर्पत्यादावीष्णाग्राहिणा चन्द्ररत्नादावनौष्णाग्राहिणा विरुध्यते इति प्रत्यक्षेपैकदेश विरुद्धो हेतुर्भवति ॥ ८८ ॥ पञ्चमं भेदमभिधत्ते। अनुमानैकदेशविरुद्यो यथा नित्याश्रया द्रवत्वरसरूपगन्धस्पर्श नित्या अप्रदेशवृत्तिसमानजात्यारम्भकले सति परमाणुवत्तित्वा- तहतैकत्ववदिति ॥ अत्र परमाणुवतिनो द्रवत्वादयः पञ्च धम्मिणः नित्या इति साध्यम् । अप्रदेशवृत्त्यादिर्हेतुः । परमाणुवत्यैकत्वसंख्यावदिति दृष्टान्तः । अतानित्याश्रयाश्रितानां द्रवत्वादीनामनित्यत्वमस्ति । तावच्छेदार्थ पक्षे नित्याश्रया इति पदम् । तथा परमाणुवृत्ति- वादित्युक्ते हेतौ तहत्तिना संयोगेन व्यभिचार: स्यात्तनिवृत्त्यर्थम- प्रदेशत्तिपदम् । संयोगस्य प्रदेशत्तित्वात्। तथा च सूत्रम् । संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां प्रदेशत्तित्वमिति । द्रवत्वादयस्तु न तथा । अप्रदेशवत्तिपरमाणुवृत्तित्वादित्युक्त- ऽपि परमाणु गतद्वित्वादिभिरनैकान्तिकत्वं स्यात्तदपोहार्थमारम्भ- ॥

·१३२ न्यायतात्पर्य दीपिका। । एव- केति। एवं हित्वादीनामप्रदेशकृत्तिपरमाणुवृत्तित्वेऽपि सूत्रे परत्वापरत्व हित्वपृथक्त्वादीनामकारणत्वमिति वचनादनारम्भक- त्वात् । अनारम्भकत्वमभ्यमीषां बुद्ध्यपेक्षत्वात् । तथाप्यप्रदेशवृत्त्या- रम्भकपरमाणुवत्तिकम्मणातिव्याप्तिः स्यात्तावच्छित्त्यै समान- जातीयेतिपदम् । कम्मण: समानजातीयानारम्भक त्वात् । मप्यप्रदेशवृत्त्यादिविशेषणजुषा घणुकेनातिप्रसङ्गस्तत्परिहाराय गुणले सतीति पदं स्वयमभ्यूद्यम् । अस्मिंश्वानुमाने पार्थिवपरमाणुरूपादिष्वेव नित्यत्वमनित्यत्व- साधकन प्रत्यनुमानेन विरुध्यते संहारावस्थायां चतुर्जातीयानां परमाणूनां मिथ: संयोगे सति पार्थिवपरमाणुरूपादयस्तैजसा- णुभिः पच्यन्त इति पार्थिवाणुरूपादौनामनित्यत्वात् । प्रत्यनु- मानञ्चदम्। पार्थिवपरमाणरूपादयोऽनित्याः पार्थिवपरमाणु- रूपादित्वात् । घटगतरूपादिवदिति ॥ ८ ॥ षष्ठं भेदमाचष्टे। आगमैकदेशविरुद्धो यथा सर्वेषां देवर्षीणां शरीराणि पाथि- वानि शरीरवादस्मदादिशरीरवदिति ॥ आगमे देवर्षीणां शरीराणि पार्थिवाप्यतेजसवायवीयतया व्यावर्ण्यन्ते। अत्र तेषां सर्वेषामपि शरीरेषु पार्थिवले साध्यमाने हेतोरेकदेश आगमेन विरुध्यते ॥ २० ॥ इत्थं षटकालात्ययापदिष्टभेदानुका संप्रति प्रकरणसममुदा- - ·अनुमानपरिच्छेदः । प्रकरणसमस्योदाहरणं यथाऽनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्य- तरत्वात् सपक्षवदिति ॥ * पक्षसपक्षयोरिति पक्षः शब्दः सपक्षश्चानित्यत्वेन घटादि- स्तयोरन्यतरत्वमेकतरत्वं पक्षवं सपक्षत्वञ्चेति यावत् । अयञ्चैक एव हेतुरनित्यत्वे इव नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वात् सपक्षवदिति नित्यत्वेऽपि त्रिरूपतया वर्तमानः प्रकरणसमो भवति ॥ १ ॥ आद्येविरुद्धाव्यभिचारी प्रकरण समलेन संग्रहीतोऽस्ति तदपाकर्तुमाह। एकत्र तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुइयोपनिपातो विरुद्धाव्यभिचारी- त्येक इति॥ एके इति वयमित्यर्थः । एकत्रेति एकस्मिन्नेव धम्मिणि तुल्य- लक्षणं च तबिरुद्धहेतुद्दयञ्च तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुयं तस्योपनिपात उपन्यासः । विरुद्धं न व्यभिचरतीति विरुद्धाव्यमिचारी। भिन्न- धर्मिणोरपि हेलो: सत्रिपातो विरुद्धाव्यभिचारी स्यात् तन्नि- वृत्त्यर्थमेकत्रेति पदम् । तथापि नित्यः शब्दः प्रमेयत्वादनित्यः शब्दः कार्यवादनयोविरुदाव्यभिचारित्वं स्यात्तनिषेधाय तुल्य- लक्षणेति पदम् । एवमप्यनित्यः शब्दस्तीवादिधर्मोपेतत्वाच्छब्दो The commentator adopted the reading of the ms B. which is printed in the Footnote of 12th page. But the reading of other miss is quite different ( Sec p 12. L 1-2 ), ·१३४ न्यायतात्पर्य दीपिका। गुण: सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादित्येतयोरपि तथात्वं स्यात् तत्रिवृत्त्यै विरुद्धेति पदम् । यत्रैकस्मिन्नेव धर्मिणि रूप्यादिना समलक्षणं मिथो विरुद्धञ्च हेतुदयमुपनिपतति स विरुद्धाव्यभिचारी नामास्य शास्त्रकारस्य मते हेत्वाभासो भवतीत्यर्थः ॥ १२॥ इदमुदाहरति । “यथा नित्यमाकाशममूर्त्तद्रव्यत्वादात्मवदनित्यमाकाशमस्म- दादिबाह्येन्द्रियग्राह्यगुणाधारत्वात् घटवदिति ॥ अनोभयस्मिन्नप्यनुमाने व्योमैव धर्मि साध्यत्वन्तु नित्यानित्यत्वं तत्र नित्यत्वे साध्ये अमूर्त्तद्रव्यत्वादिति हेतुः। अमूर्त्तवादित्युक्ते बुयादिभिद्रव्यत्वादित्युक्ते पृथिव्यादिभिश्च व्यभिचारः स्यात्त- निवृत्त्यर्थममूर्त्तद्रव्यत्वादित्युक्तम् । तथानित्यत्वे साध्येऽस्मदादौति हेतुः । अत्रापि योगिग्रायः परमाणुभिरन्तःकरणप्रत्यक्षेण चात्मना नैकान्तिकत्वव्युदासायास्मदादिबाह्यपदे । पक्षेऽसिद्धत्वापोहाय गुणाधारतिपदम् । गुणश्चात्र शब्दः । अत्र योरपि हेत्वोोम्नि प्रयुक्तत्वेनैकाधारत्वम् । रूप्येण तौल्यलक्षण्यं नित्येतरत्वसाधकत्वेन विरुद्धत्वम् । नह्यत्रीभयोरपि साधकत्वं वस्तुनो यात्मकत्वासम्भवात् । नापि परस्परविरोधा- दुभयोरप्यसाधकत्वं नित्यत्वानित्यत्वव्यतिरेकेण प्रकारान्तरासम्भ- । * The reading adopted by the commentator here differs somewhat from the text (See page 12. Line 4-5 ).

·अनुमानपरिच्छेदः । १३५ । वात्। न चान्यतरस्य हेतोर्विशेषोऽवगम्यते । येनैकपक्षावधारणं स्यात्ततोऽयं तुल्यलक्षणविरुदहेतुहयोपनिपातो विरुद्धाव्यभिचारी भवति । च प्रकरणसमात् पृथगेव हेतुइयात्मकत्वात् । प्रकरणसमस्य तु स्वपरपक्षसिद्धावकहेवात्मकत्वादिति ॥ १३ ॥ नन्वयमसिद्धादिवद्धवाभास एव किंवा हेतुरपि स्यादित्या- शङ्कयाह। यथा स खलु पुरुषविशेषमपेक्षमाणो हेत्वाभासो भवत्यन्यतरा- सिद्धादिवदिति ॥ परं प्रत्यसिद्धो हेतुः स्वप्रयोलारमसमर्थमपेक्ष्य तेनासाध्यमानो हेत्वाभासो भवति । यथा स इति विरुद्धा व्यभिचारी। पुरुषविशेषमिति । खप्रयोक्तारं दुर्बलमपेक्ष्य हेत्वाभासो भवेत् । यदा वन्यतरानुमाने धर्मिग्राहक प्रमाण- बाधादिकं दोषमुद्भावयेत् । तदैक कालात्ययापदिष्टादिदोषग्रस्तं स्यादन्यच्च प्रमाणम् । अत्र तु व्योनो व्यापकत्वेनात्मवत्तदुत्पादक कारणाभावात् प्रामाणिक्यां नित्यत्वसिद्धौ सत्यां धर्मिग्राहकप्रमाणबाधितत्वाद- नित्यत्वसाधकमेवानुमानं कालात्ययापदिष्टं भवतीति । विरुद्धा- व्यभिचारी न सर्वथा हेत्वाभास इत्यलम् ॥ ८४ ॥ हेतुप्रसङ्गेन हेत्वाभासान् सोदाहरणानुदाहृत्य संप्रत्युदा- हरणाख्यं तीयमवयवं व्याचष्टे। सम्यग्दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणमिति ॥ अत्रोदाहरणमिति लक्ष्यं शेषन्तु लक्षणम्। उदाङ्गियेते ·न्यायतात्पर्यदीपिका। निर्दिश्यते साध्यसाधने अस्मिनित्युदाहरणं निदर्शनमिति। किं तदित्याह सम्य गित्यादि। दृष्टयोः साध्यसाधनयोरन्तोऽवसानं यस्मिन्नसौ दृष्टान्तस्तदभिधानं कथन मिति। सम्यक्पदं दृष्टान्ता- भासव्युदासार्थम् । दृष्टान्तपदं यत्किञ्चिदभिधानस्थोदाहरणत्व- व्यवच्छेदाय। न चेदमुदाहरणं व्यर्थमिति बौद्धैः प्रत्यवस्थेयम् । हेतु- वदस्यापि प्रतिपाद्यप्रतिपत्त्यङ्गभूतत्वात् । हेतुरेवैकस्तत्र समर्थ इति चेन्न। विप्रतिपन्न प्रति तत्प्रयोगेऽपि प्रतिपत्त्यदर्शनात् । संप्रतिपन्न प्रति तु तदभावेऽपि तदोक्षणात् । तत्राग्निरस्तौति निश्चिताप्तत्वपुरुषप्रणीतवचनादपि साध्यसिद्धौ हेतोरप्यनपेक्षणीय- त्वप्रसङ्गात् । अथ परप्रतिपत्त्यर्थ हेतुरपेक्ष्यत एवेति चेत्तबुंदा- हरणमप्यपक्षणीयमेव तहिना तदयोगादित्यलं प्रसङ्गेन ॥ १५ ॥ तद्भेदमाह। तविविधं साधर्म्यवैधय॑भेदादिति ॥ समानो धर्मों यस्य स मधर्मा। विरुद्धो विसदृशो वा धर्मो यस्य स विधर्मा तयोर्भावी साधर्म्यवैधयें तयोर्भेदात्तहिभेद- मित्यर्थः ॥८६॥ तवाद्यमुदाहरति । अन्वयमुखेन दृष्टान्ताभिधानं साधर्योदाहरणं यथानित्यः शब्दस्तीवादिधर्मोपेतत्वात् यद्यत्तीवादिधर्मोपेतं तत्तदनित्यं दृष्टं यथा सुखादीति॥ अन्वयमुखेनेति । साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्ति ·अनुमानपरिच्छेदः । रन्वयस्तद्वारा निदर्शनं साधोदाहरणं भवति। तीव्रादिधर्मो- पेतत्वमिति तीव्रत्वमुच्चस्त्वं आदिशब्दात्तीव्रतरत्वतीव्रतमत्वादि- परिग्रहः । तीव्रत्वादिधर्मरुपतः शब्द एव तस्य भाव इत्यर्थः । यद्यत्तीवादिधर्मोपेतमित्यादि अन्वयव्याप्तिप्रदर्शनम् । सुखादीति दृष्टान्तः । आदिशब्दाद्दुःखादिपरिग्रहः । तार- तम्येनानुभवनात् सुखादी तोवादिधर्मोपेतत्वमस्त्येव तस्मादनित्य- त्वमस्तीति साध्यसाधनवत्त्वम् । ननु तौवादिधर्मोपेतत्वादित्ययं हेतुर्भागासिद्धः यतोऽन्त्यशब्द एवानुभूयते। तीव्रादिधर्मोपेतत्वं न शब्दजनितशब्दान्तरविति चेत् । नैवम् । पूर्वशब्दानां यदि तीव्रादिधर्मोपेतत्वं न स्यात्तदा- न्त्येऽपि शब्दे न स्यात्पूर्वशब्दजनितत्वादन्त्यशब्दस्य । तथाच सति समानजातीयारम्भकत्वमपि भज्येत तस्मादस्त्येव पूर्वशब्देष्वपि तौवादिधर्मोपेतत्वम् । अत्रानुमानम् । विवादाध्यासिताः शब्दाः तीवादिधर्मीपताः शब्दत्वादन्त्यशब्दवदिति ॥ ७ ॥ वैधयॊदाहरणमाह। व्यतिरेकमुखेन दृष्टान्ताभिधानं वैधयॊदाहरणं यथा यद- नित्यं न भवति तत्तीवादिधर्मोपतमपि न भवति यथाकाश- मिति ॥ * व्यतिरेकमुखेनेति । साधनसामान्याभावेन साध्यसामान्या- The reading “एतेनोदाहरणाभासानामुदाहरणत्वमुक्तं भवति" is added here in the text ( Vide page 12, Line 16 ). १८ ·१३८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। भवति । भावस्य व्याप्तिर्व्यतिरेकस्तद्दारा दृष्टान्तभणनं वैधोदाहरणं यदनित्यं न भवतीत्यादि व्यतिरेकव्याप्तिप्रकटनम् । आकाशमिति दृष्टान्तः । तत्रानित्यत्वाभावात्तीवादिधर्मीपेतत्व- स्थाम्यभावः । वैधय॑दृष्टान्तस्य च प्रमाणसिद्धत्वात्। यदुक्तं बौद्धः। तस्मात् वैधयंदृष्टान्तोनेष्टोऽवश्यमिहाश्रयः । तदभावेऽपि तत्रेति वचनादपि तहतेरिति ॥ तत्प्रत्युक्तं ज्ञेयम् । व्यतिरेक दृष्टान्तं विना यत्रेदं नास्ति तत्रेदमपि नास्ति इति वचनादेव साध्यव्यावृत्त्या साधनव्यावृत्ति- प्रतौतेरसम्भवादित्यर्थः ॥ ८८ ॥ उदाहरणलक्षणप्रणयनेनोदाहरणाभासा: प्रतिक्षिप्ता भवन्त्य- तस्तेषां लक्षणं सोदाहरणमाह । *उदाहरणलक्षणरहिता उदाहरणवदाभासमाना उदाहरणा- भासास्ते चानेकप्रकारास्तथाचानित्यं मनो मूर्तवादित्येतस्मिन् प्रयोग सर्वेऽपि उदाहरणाभासा उच्यन्ते इति ॥ अत्रोदाहरणाभासा इति लक्ष्यम् । शेषं लक्षणम् । उदाहरण- लक्षणं साध्यसाधनकोडौकतत्वं तेन रहिताः। वतिनोदाहरण- तौल्येनाभासमाना: स्वार्थासाधकत्वादुदाहरणाभासा भवन्ति । उदाहरणाभासा इति लक्षणे कृते किमपेक्षा स्यात्तनुत्तये The reading adopted by the commentator here differs somewhat from the text (See page 13, Line 1 ).

·अनुमानपरिच्छेदः ।
उदाहरणवदाभासमाना इति पदम् । सम्यगुदाहरणेष्वतिव्याप्ति-
निवृत्त्यर्थमुदाहरणलक्षणरहिता इति पदम् ।
ते च बहुधा
भवन्तीत्याह। अनेक प्रकारा इति । उदाहरणानां बाहुविध्या-
दिति शेषः । तथाचेति प्रयोगोपदर्शनार्थे प्रयोगानन्तरं निदर्शनस्य
दर्शयितुमुचितत्वेन। अनित्यं मनो मूर्त्तत्वात् इत्यत्रानुमाने
उदाहरणाभासोदाहरणानि कथ्यन्त इत्युक्तम् ।
ननु मनसि कथं मूर्त्तत्वमिति चेत् । अनुमानादिति ब्रूमः ।
मनोऽणुपरिमाणं आत्मसंयोगित्वे सति निरवयवत्वात् परमाणु-
वदिति ॥ ८८
उदाहरणाभासानेव दर्शयति ।
यन्मूतं तदनित्यं दृष्टं यथा परमाणुरिति माध्यविकल इति ।
यन्मूर्त्तमित्याद्यन्वयव्याप्तिः । अत्र साध्यस्यानित्यत्वस्य पर-
माणावभावात् दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं मूर्त्तवेऽपि परमाणो-
नित्यत्वात् ॥ १० ॥
यथा कर्मेति साधनविकल इति ॥
अत्र साधनस्य मूर्त्तत्वस्य कम्मण्यभावात् साधनवैकल्यम् ।
मूर्तभावस्तु कम्मणोवासनारूपत्वात् ॥ १०१ ॥
यथाकाशमित्धुभयविकल इति ॥
अनित्यत्वमूर्त्तत्वयोराकाशेऽभावादुभयवेकल्यम् ॥ १०२ ॥
यथा शशविषाणमित्याश्रयहीन इति ।
शशविषाणस्याभावादृष्टान्तस्याश्रयवैकल्यम् । अयञ्च महान्
दोषो व्याप्तेनिरधिकरणाया निश्चेतुमशक्यत्वात् ॥ १०३ ॥

·१४० न्यायतात्पर्यदीपिका। घटवदित्यव्याप्ताभिधानमिति ॥ न व्याप्तेरभिधानमव्याप्ताभिधानं नाम दोषो भवति । यन्मूत्तं तदनित्यं दृष्टमिति व्याप्तिमविरचयॆव घटदृष्टान्तोपा- दानात् व्याप्तिनिश्चयार्थमेव दृष्टान्ताभ्युपगमात् ॥ १०४ ॥ यदनित्यं तन्मूत्तं दृष्टमिति विपरीतव्याप्ताभिधानमिति ॥ यन्मूतं तदनित्यं दृष्टमिति वाच्ये यदन्यथाभणनं तविपरीत- व्याप्ताभिधानं नाम दोषः ॥ १०५ ॥ किमेतौ दृष्टान्तदोषावन्यथा वेत्याह । एतौ तु वचनदोषाविति ॥ * एतावव्याप्ताभिधानविपरीतव्याप्ताभिधानरूपी वचनदोषी वक्तृदोषावित्यर्थो न वस्तुदोषौ वक्त प्रमादोत्पन्नत्वात्। एतेन प्राच्याश्चत्वारो वस्तुदोषा इत्यावेदितम् ॥ १०६ ॥ षट् साधोदाहरणाभासान् व्यावयं वैधयॊदाहरणाभासान् वसयति । • यन्नित्यं तन्मूर्तमपि न भवति यथा परमाणुरिति साधना- व्याहत्त इति ॥ साधनादव्यावृत्तः साधनाव्यात्तो नाम वैधम्मदृष्टान्तदोषो भवति । एवं साध्याव्यात्तादिपदेष्वपि विग्रहः स्वयं कार्यः । This aphorism adopted by the commentator is not in the Text (See page 13 ). The text reads "efarrei" instead of "afari" See p 13, L 9). ।

·अनुमानपरिच्छेदः। यन्नित्यं तन्मूतमपि न भवतीति व्यतिरेकव्याप्तिः । परमाणुरिति दृष्टान्तः । तस्य मूर्त्तत्वान्भूतत्वसाधनादव्यावृत्तत्वम् ॥ १०७ ॥ यथा कर्मेति साध्याव्यावृत्त इति ॥ कमणोऽनित्यत्वेन साध्याव्यावृत्तत्वं जेयम् ॥ १०८ ॥ यथा घट इत्युभयाव्यावृत्त इति ॥ घटस्यानित्यत्वान्मूतत्वाच्च साध्यसाधनहयादव्यावृत्तत्वम् ॥१०८ यथा खपुष्यमित्याश्रयहीन इति ॥ खपुष्यस्यासत्त्वादृष्टान्तस्याश्रयहीनत्वम् ॥ ११० ॥ आकाशवदित्यव्याप्तात्यभिधानमिति ॥ यनित्यं तन्मूर्तमपि न भवतीति व्यतिरकव्याप्तिमकत्वेवा- काशस्य दृष्टान्तीकरणादव्याप्ताभिधानत्वम् ॥ १११ ॥ श्यदमूतं तदनित्यं न भवति यथाकाशमिति विपरीतव्याप्ता- भिधानमिति॥ यन्नित्यं तन्मूर्तमेव न भवतीति वक्तव्येऽन्यथाकथनं विपरीत- व्याप्ताभिधानं दोषः ॥ ११२ ॥ अनयोरपि वचनदोषत्वं न वस्तुदोषत्वमित्याह । एतौ वचनदोषाविति ॥ एताविति अव्याप्ताभिधानविपरीतव्याप्ताभिधानलक्षणो दृष्टान्त- दोषौ न भवत इत्यर्थः । * The reading adopted by the commentator here differs somewhat from the text ( See page 13, Line 13 ).

·१४२ न्यायतात्पर्यदीपिका। ननु दृष्टान्ते वक्तृकौशलमप्यपेक्ष्यत इति अन्वये व्यतिरेके चाव्याप्ताभिधानविपरीतव्याप्ताभिधाने दृष्टान्तदोषाविति चेन्न । करणपाटवादीनामपि तत्रापक्षणीयत्वेन तदभावे तेषामपि दृष्टान्तदोषापत्त्या दृष्टान्ताभासानामियत्ताभङ्गप्रसङ्गात् ततो वचनदोषावेवैतौ ॥ ११३ ॥ एतेषु विभागमाह। अत्राद्याः षट् साधोदाहरणाभासा इतर षट् वैधोदा- हरणाभासा इति ॥ व्यक्तमितत् ॥ ११४ ॥ केषाञ्चिन्मतेऽन्येप्युदाहरणाभासाः सन्तोत्याह । अन्ये तु सन्देहहारेणापरानष्टावुदाहरणाभासान् वर्मयन्तीति ॥ साध्यादौनां यः सन्देहोऽर्थात् दृष्टान्ते स एव हारमुपायस्ते- नेत्यर्थः ॥ ११५ ॥ तानुदाहरति । सन्दिग्धसाध्यो यथा महाराज्यं करिष्यत्ययं सोमवंशोद्भूतत्वात् विवक्षितराजपुरुषवदिति ॥ अत्र सोमवंशस्य कस्यापि महाराज्यकरणं साध्यं सोमवंशो- भृतवं हेतुः दृष्टान्तः। सोमवंश एव कश्चिद्राजपुत्रस्तत्र साधनं निश्चितं परं राज्यं करिष्यति न वेति साध्यस्य सन्दिग्धत्वात् सन्दिग्धसाध्यो दृष्टान्ताभासोऽयम् ॥ ११६ ॥ सन्दिग्धसाधनोऽपि यथा नायं सर्वज्ञो रागादिमत्त्वाथ्या- पुरुषवदिति ॥

·अनुमानपरिच्छेदः। १४३ अत्रापि दृष्टान्तीकृते रथ्यापुरुषे येन केनाप्युपायेन निश्चिता सर्वज्ञले रागादिमत्त्वं सन्दिग्धम् । नन्वसर्वज्ञत्वस्य रागादिमत्त्वेन सहाविनाभाविवाद सर्वजवं निश्चित्यैव तनिश्चिती सन्दिग्धोभयो- ऽयं स्यान्न सन्दिग्धसाधन इति चेत् । सत्यं परमनुदरा कन्येति सदपि तदसर्वजत्वं सन्दिग्धत्वेनाविवक्षित्वाद् रागादिमत्त्वं विव- क्षितम् । तत्सन्दिग्धमस्तीति सन्दिग्धसाधनत्वम् ॥ ११७ ॥ सन्दिग्धोभयो यथा गमिष्यत्ययं स्वर्ग विवक्षितः पुरुषः समुपार्जितशुक्लधमत्वाद्देवदत्तवदिति ॥ अत्र दृष्टान्तीकते देवदत्ते उभयं सन्दिग्धम् । कोवेद देवदत्तः समुपार्जितशुक्लधर्मत्वो न वा खर्यास्यति न वेत्युभयस्य साधनस्य साध्यस्य च सन्दिग्धत्वात् ॥ ११८ ॥ सन्दिग्धाश्रयो यथा नायं सर्वज्ञोऽवद्यवक्तृत्वात् भविष्यद्देव- दत्तपुत्रवदिति ॥ अत्र दृष्टान्तौलते भविथति देवदत्तपुत्र प्रमाणाभावादाश्रयस्य सन्दिग्धत्वम् ॥ ११ ॥ एवं साधर्म्यण चतुरो दृष्टान्ताभासान् प्रकाश्य वैधयेण तानाहा सन्दिग्धसाध्याव्यावृत्तो यथा यो महाराज्यं न करिष्यति स सोमवंशोभृतोऽपि न भवति यथाऽन्यो राजपुरुष इति ॥ The Text reads "बहुवनत्वात्instead of 'अवयवक्तृत्वात्” ( See p 14, Line 6).

·१४४ न्यायतात्यर्थदीपिका। सन्दिग्धसाध्यादयावृत्तः सन्दिग्धसाध्याव्यावृत्तः । एवं पुरो- ऽपि विग्रहः स्वयमभ्यूह्यः । यो महाराज्यं न करिष्यतीत्यादि व्यतिरेकव्याप्तिः। अन्यस्मिन् राजपुरुष सोमवंशादन्यत्रोत्यादिष्णा- वपि राज्य करणं प्रमाणाभावात् सन्दिग्धं ततो दृष्टान्तस्य सन्दिग्ध- साध्याव्यावृत्तखम् ॥ १२० ॥ सन्दिग्धसाधनाव्यावृत्तो यथा यस्तु सर्वज्ञः स रागादिरहितो यथा समस्तशास्त्राभिज्ञ इति ॥ अत्र समस्तशास्त्राभिने रागादिमत्त्वं साधनं सन्दिग्धम् । कहिचित्तस्यापि रागादिमत्त्वादिति सन्दिग्धसाधनाव्यात्तत्वं - । दृष्टान्तस्य ॥ १२१ ॥ सन्दिग्धोभयाव्यावृत्ती यथा यः स्वर्ग न गमिष्यति स समु- पार्जितशुलधर्मोऽपि न भवति यथा दुःस्थः पुरुष इति ॥ अत्र दुःस्थे पुंसि स्वर्गतः समुपार्जितशुलधम्मत्वस्य च प्रमाणा- भावान्न निर्णयः । कहिचिदुःस्थोऽपि स्वर्गामी समुपार्जितशक्ल- धम्मश्च स्यादिति सन्दिग्धसाध्यसाधनत्वम् ॥ १२२ ॥ सन्दिग्धाश्रयो यथा यः सर्वतः सोऽवद्यवक्तापि* न भवति यथा भविष्यद्देवदत्तपुत्र इति ॥ अत्र दृष्टान्तीकृतस्य देवदत्तपुत्रस्य भविश्थत्त्वादेव सन्दिग्धा- श्रयत्वम् । को वेद पुत्रो वा पुत्री वा भविष्यति ॥ १२३ ॥ * The text reads "157wfu" instead of "magamitfa" ( See page 14, Line 13).

·अनुमानपरिच्छेदः । १४५ इत्यं दृष्टान्तं साभासं स्पष्टयित्वोपनयं लक्षयति । दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमानन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनय इति ॥ अनोपनय इति लक्ष्यं शेषं तु लक्षणं उपनीयत प्राप्यते दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावं साधनं साध्यकोटिमनेनेत्युपनयः। किं तत् व्याप्तिख्यापकं वचनमिति साध्यसाधनयोः क्रोडीकरणं व्याप्तिः । सा ख्याप्यते येन तत्तथा। क पक्षे प्रतिज्ञायाम् । कस्येत्याह साधनस्य हेतोः । कीदृशः प्रसिद्धेत्यादि। क दृष्टान्ते । केन दृष्टान्तोपमानेनेति । दृष्टान्तस्योपमानं तथाचेति रूपं वचनं तेन। वचनमुपनय इत्युक्ते यत्किञ्चिहचनमुपनयः स्यात्तनिवृत्त्यै व्याप्ति- ख्यापकमिति पदम् । कस्येत्यपेक्षाप्रतिक्षेपार्थ साधनस्येति पदम् । साधनाभासस्यापि व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनयः स्यात्तनिवृत्त्यर्थ दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्येति पदम् । यत्र क्वापि व्याप्तिख्यापक- वचनस्थोपनयत्वापनुत्त्यै पक्षे इति पदम् । हेतुवचने चातिव्याप्ति- व्यवच्छित्त्यै दृष्टान्तोपमानेनेति पदम्। उपमानेनेति विशेषण- मुपलक्षणं तेन वैधhणाप्युपनयः स्यादिति तात्पर्यम् ॥ १२४ ॥ उपनयः साधर्म्यवैधर्म्यभेदाद द्विधा भवति तत्राद्यं भेदं दर्शयति । * तथाच तीव्रादिधर्मोपेतः शब्द इति साधोपनय इति ॥ * The reading “म विविधः साधम्मपनयो वैधम्मोपनयोति" is added in the text before the aphorism adopted by the commentator here. (See page 14. Line 17 ).

·१४६ न्यायतात्पर्यदीपिका। तथैति शब्दो दृष्टान्तोपमानद्योतनार्थः यथा सुखादि तीव्रादि- धर्मोपतं तथा शब्दोऽपौत्यर्थः । सुखादिसधर्मगततीव्रादिधर्मो- पेतत्वोपनयादयं साधोपनय इति कथ्यते ॥ १२५ ॥ द्वितीयं भेदं दर्शयति। * न च तथा तीव्रादिधर्मोपेत; शब्दो न भवतीति वैधयो- पनय इति॥ अत्रापि तथेति वैधय॑दृष्टान्तीपप्रदर्शनार्थः । यथाकाशं तीव्रादिधर्मोपेतं न भवति तथाकाशवन्न । न तीव्रादिधर्मोपेतः शब्दोऽपितु तीव्रादिधर्मोपत एव । आकाशवैधय॑व्यावृत्ततीव्रादि- धर्मोपतत्वोपनयनाधोपनयोऽयमुच्यते । यद्यपि नञ्हयेन न कश्चिदर्थभेदस्तथाप्युक्तिभेदोऽस्तौति नानयोरैक्य मिति । भिधानस्य सामर्थ्यादेव पक्षधर्मवप्रतीतिसिद्धेय॑धिकरणस्य चासाधकत्वात् विधाप्युपनयोऽसौ व्यर्थ इति चेन्न हेवभिधान- सामाद्याप्तिसिद्धावनन्वितस्य च तदयोगे दृष्टान्तोऽपि न वाच्यः स्यात् । असिद्धस्यापि हेतोओल्या हेतुत्वसंभवात्ततो निश्चिता- बयप्रतिपत्तिन स्यादिति दृष्टान्तेन सा दृढ़ौक्रियते इति चेत् । अत्रापि अपक्षधर्मस्यापि हेतो त्या हेतुत्वदर्शनान्न तत: पक्ष- धर्मवसिद्धिरस्तीति दृष्टान्तस्थहेतोः पतेऽस्तित्वख्यापक उपनयो- ऽभ्युपेतव्यः । असिद्धस्यापि हेतोरुपनयो दृश्यते इति कथं ततः पक्षधर्मवसिद्धिरिति चेन्न । विनाभूतस्यापि हेतोर्हेतुत्वं दृश्यते । साधना- - The word न च is omitted in the text. See page 14. Line. 18 ).

·अनुमानपरिच्छेदः । । कथं ततो नान्वयसिद्धिरित्यलं प्रतिबन्ध्या। ततो हेतोः पक्षधर्मव- निश्चित्वै उपनयोऽङ्गीकर्तव्य एवेति ॥ १२६ । इत्युपनयं व्याख्याय निगमनमवगमयति । उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञावचनं निगमन मिति ॥ - अत्र निगमनमिति लक्ष्यं शेषं तु लक्षणम् । निगम्यते नियम्यते साध्यलक्षणार्थोऽनेनेति निगमनम्। किं तदित्याह सहेतुक प्रतिज्ञावचनमिति हेतुमहित: पक्षनिर्देश इत्यर्थः । कदा उप- नयानन्तरमिति । प्रतिज्ञावचनं निगमनमित्युक्ते शब्दोऽनित्य इत्य- स्थामपि प्रतिज्ञायां निगमनत्वं स्यात्तापोहाथं सहेतुकमिति । तथाप्यनित्यः शब्दः कतकवादित्येतदपि निगमनं स्यात्तनिवृत्त्यै उपनयानन्तरमिति । उपनय मुक्त्वा हेतुयुक्तं पुनः प्रतिज्ञावचनं यनिर्दिश्यते तनिगमनमित्यर्थः ॥ १२७ ॥ उदाहरति । * तस्मादनित्यएवेति । तस्मादिति तोवादिधर्मोपतत्वात् । शब्दोऽनित्यएव भवतीति निगमनम् ॥ १२८॥ ननु स्वार्थानुमानं यथा लिङ्गसामयादुट्टीकते तथा परार्थानु- मानमपि । इयांस्तु विशेषः स्वप्रतीतौ स्वयमिदमनुसन्धीयते। पर- * The reading “तदपि विविध साधम्र्मवैध धभेदात्" is added in the text before the aphorism adopted here, and the reading “साधम्मैन निगमन" is added after the aphorism. (See page 15. Line 2-3).

·१४८
न्यायतात्पर्य दीपिका।
।
प्रतीतो तहाक्यनोच्यते । परं प्रत्यपि वाचकत्वं लिङ्गस्यैव । वाक्यन्तु
तदुपक्षेपमात्रे चरितार्थम् । लिङ्ग तच्च हेत्वादिभिरेवावयवैरन्वय-
व्यतिरेकाभ्यां प्रत्यपादि। तावतैव साध्यसिद्धेयर्थं निगमनस्येति
पराभिप्रायं मनसिकृत्य तदपोहायाह ।
न चेदमनर्थकं साध्यविरुद्धाभावप्रतिपादकप्रमाणसूचकत्वाद-
।
स्थेति ॥
इदं निगमनं व्यर्थं न भवति। किन्तु सार्थकम् ।
हेतुः साध्येत्यादि। साध्यमनित्यत्वादि तस्य विरुद्धं नित्यत्वादि
तनास्तित्ववाचकप्रमाणपिशुनत्वात् । अस्येति निगमस्य । कोs-
भिप्रायः । यद्यपि वाक्यं लिङ्गसामर्थमेव बोधयति न साध्यम् ।
तथापि लिङ्गस्य सामर्थ्य न बहिर्व्याप्तिपक्षधर्मतामात्रम् । तस्मिन्
सत्यपि प्रकरणसमकालात्ययापदिष्टयोरसाधकत्वात् । किन्वस-
प्रतिपक्षलमबाधितविषयत्वमपि तमाम
मर्थम् । तच्चोभयं याव-
प्रमाणेन न प्रतिपाद्यते तावत्प्रतिपक्षसम्भवशङ्काया अनिवृत्तेः
साधने धर्मिणि संहृतेऽपि साध्यसिद्धरयोग इति साध्यविरुद्धा-
भावप्रतिपादकप्रमाणसूचनार्थ निगमनमेष्टव्यम् । अनेन हि
विपरीतप्रमाणाभावसाधकं प्रमाणमुपदश्यं प्रकरणसमत्वाद्यभावे
निमीते साधनं विदितसामर्थं साध्यं साधयतीति निगमनं
सार्थकमिति । ततो यद्यनुक्तमपि सामर्थमल्लिभ्यते इति तत्
व्यर्थमुच्येत । तदा दृष्टान्तादिकमपि व्यर्थं वाचं स्याप्रतिज्ञा-
नन्तरं हेवभिधानादेव धीमतां स्वयमेवान्वयव्यतिरेकम्मरण न
साध्यावगमादिति ॥ १२ ॥

·अनुमानपरिच्छेदः । १४८ ननु किमर्थं विपक्षे बाधकप्रमाणान्वेषणमित्याह । न च तदन्तरण साध्यावधारणमुपपद्यत इति ॥ तदन्तरेण ति । साध्यविरुद्धाभावप्रतिपादकप्रमाणमन्तरेण । साध्यस्यावधारणं निसीयो न घटामटाव्यते प्रतिपक्षस्थापकप्रमाण- शङ्काया अनिवर्तनात् । न च निगमनादन्यत्किञ्चिदाधकम् । तस्यैव प्रतिपक्षोत्थापकप्रमाणाभावावेदकत्वादिति प्रागप्युक्त- त्वात् ॥ १३०॥ अत्रार्थे सूत्रकृत्सम्मतिं दर्शयति । तथाचीतं विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निमय इति॥ अत्र पक्ष- विमृश्यति अनित्यः शब्दो नित्यो वेति संदिह्य। अर्थस्य साध्यस्यानित्य एवायं कृतकवादित्यवधारणं निर्मयः क्रियत इत्यन्वयः काभ्यामित्याह । पक्षप्रतिपक्षाभ्यामिति । प्रतिपक्षशब्देनोपचारात्यक्षविषयं साधनं प्रतिपक्षविषयं साधन- दूषणमुच्यतेऽन्यथा निर्मयायोगात्। कोऽर्थः । निगमनेन प्रति- पक्षसाधनं प्रतिक्षिप्य साध्यनिर्मयः कर्तव्य इति ॥ १३१ ॥ किञ्च यो निगमनं साधनाङ्गमित्यनभ्युपगम्य बाधकं प्रमाण- मभ्युपगच्छति । स निग्रहीत: स्यादित्यावेदयितुमाह । निगमनाभिधानमसाधनाङ्गमभ्युपगम्य बाधकं प्रमाणमभ्युप- गच्छतो निग्रहस्थानं प्रसज्यतेति ॥ बौद्धो हि निगमनं साधनाङ्गं न भवतीति प्रतिशृणोति । स यदा सर्व क्षणिक सत्त्वादित्यादावनुमानेऽर्थक्रियाकारित्वमेव ·न्यायतात्प पर्यदीपिका। । बाधकस्य सत्त्वं तच्चानणिकेषु क्रमाक्रमाभ्यामनुपपद्यमानं स्वव्याप्या- मर्थक्रियामादाय निवर्तते ततो क्षणिक खरविषाणप्राय स्यादिति विपक्षे बाधकमुपन्यस्यति । तदा प्रतिज्ञासंन्यास- नाम्रा निग्रहस्थानेन नियहोतो भवति । निगमनं नाभ्युपगच्छा- मोति प्रतिज्ञाया विपक्षे बाधकप्रमाणाभ्युपगत्या सन्यासात् ॥१३२॥ नन्वन्यत्त्यजतोऽन्यद्हूतश्च कथं निग्रहीतिः स्थादित्याह । निगमनार्थत्वाबाधकस्येति ॥ विपक्षक्षेपकप्रमाणस्य निगमनप्रयोजनत्वात् । निगमनार्थमेव बाधकमुपन्यस्यत इत्यर्थः ॥ १३३ ॥ ननु निगमनाभिधानेऽपि कदाचित्परस्य विप्रतिपत्तिन व्यपैति ततो विपक्षे बाधकमेवोपन्यस्यते किमनेनान्तर्गडुनेत्याह । निगमनार्थ विप्रतिपत्तौ हि बाधक प्रमाणोपन्यासो युक्तो हेत्वर्थविप्रतिपत्तौ तत्साधकप्रमाणोपन्यासवदितीति ॥ ननु बाधकं त्वया कदोपन्यस्यते किं प्रागैव उत निगमनार्थ- विप्रतिपत्तौ। यदि प्रागैव तदा व्यर्थम् । अथ निगमनार्थविप्रति- पत्तौ तदा निगमनमेवोपन्यास्यं तस्य तद्रूपत्वात्। इदमुक्तं स्यात्परार्थानुमानं न संप्रतिपन्न प्रति वैययात् । विप्रतिपन्न प्रति तु यावता हेतोः साधकत्वं वस्तु वृत्त्योपपद्यते तावानर्थो वचनेन प्रतिपादनीयो न प्रतिपत्तृविशेषानुरोधेन वर्तितव्यं प्रतिपत्तॄणां विचित्रशक्तिकत्वात् तञ्चित्तवृत्तेर्दुरन्वयत्वाच्च। तदुक्तम् । वस्तु प्रत्यभिधातव्यः सिद्धान्तो न नरान् प्रति । को हि विप्रतिपनार्थस्तच दौरनुधावतीति । ।

·अनुमानपरिच्छेदः । १५१ तत आकाङ्कायां वाक्यं प्रयोक्तव्यम् । तथा हि शब्दः किं नित्यः किं वाऽनित्य इत्याकाझायां शब्दोऽनित्य इति प्रतिज्ञा- वचनेनानिश्चितानित्यमानविशिष्टः शब्दः कथ्यते । कस्मादि- त्याकानायां तीव्रादिधर्मोपतत्वादित्यनेन साधनधर्ममात्रमुच्यते । यदि तीव्रादिधर्मोपेतः शब्दस्ततः किमित्याकाझायां यदिह तीव्रादिधर्मोपेतं तदनित्यं दृष्टं यथा सुखादौत्यनेन साध्य. सामान्येन साधनसामान्यस्यान्वयमात्रमुच्यते । नित्यं न तीव्रादि- धर्मोपेतं यथा व्योमत्यनेन साध्याभावे साधनाभावो दयंत तथाच शब्दो न च तथेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां दृष्टसामर्थ्यस्य साधनस्योपनयोऽभिधीयते । ततो यथा यत्कृतकं तदनुष्णं दृष्टं यथा घट इति बहिर्व्याप्तिसम्भवऽपि कृतक स्तेजोऽवयव्यनुष्णो न भवति प्रत्यक्षविरोधात् । तथा यत्तीवादिधर्मोपतं तदनित्य- मिति बहिर्व्याप्ती सत्यामपि तीव्रादिधर्मोपतोऽपि शब्दो- ऽनित्यो न भविष्यतीति विपक्षशङ्कायां तम्मादनित्यएव शब्दो भवतीति निगमनेनार्थपरिसमाप्तिः क्रियते । अत्र दृष्टान्तः हेत्वर्थेत्यादि । यथानित्यः शब्दः कृतकवादित्यस्य हेतोर्मीमांसक प्रति विप्रतिपत्तौ सत्यां शब्दः कृतकस्तीवादिधर्मोपेतत्वात् सुखादि- वदिति तत्साधकप्रमाणोपन्यासो भवति । तथा निगमनार्थविप्रति- पत्तौ बाधकप्रमाणोपन्यासोऽपि स्यात् । ततो बाधकप्रमाणस्य निगमनार्थत्वाब्रिगमनमेवेष्टव्यं किं तावता क्लेशेनेत्यलम् ॥१३४ ॥ अथ पञ्चावयवप्रयोगस्य परमन्यायत्वं प्रकाशयन् कथालक्षणं प्रस्तौति । ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। सोयं परमो न्यायो विप्रतिपनपुरुषप्रतिपादकत्वात् कथा- प्रवृत्तिहेतुत्वाच्चेति ॥ स इति पूर्व व्याचिख्यासितोऽयमितीदानों परिसमाप्तः । पञ्चावयवरूपो न्यायः । परम इति पक्ष: कस्मादित्याह। विप्रतिपन्नेत्यादि । विरुद्धज्ञानो विप्रतिपन्नः । अत्र विप्रतिपन्नेति च पदमुपलक्षणम् । तेन सन्दिग्धाव्युत्पन्ना. दयोऽप्युपलक्ष्यास्तेषामपि प्रतिपाद्यमानत्वात् । अन्योऽपि राज्ञो चायः। कलहायमानजनप्रतिबोधकत्वेन परमो भवत्येव । तथा कथेत्यादि द्वितीयो हेतुः । कथा तु वक्ष्यमाणलक्षणा । एतेन कथा पञ्चावयवप्रयोगपूर्व कर्तव्यत्यावेदितम् ॥ १३५ ॥ अथ कथां लक्षयति। वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः कथेति ॥ अत्र कथेति लक्ष्यं शेषं तु लक्षणम्। कथ्यते स्वाभिमतार्थों- ऽनयेति कथा। पक्षेत्यादि पक्षोऽनित्यत्वादिस्त प्रतिपक्षो नित्य- बादिस्तयोः परिग्रहः स्वीकार इति । कयोरित्याह वादीत्यादि। साधनदूषणवादिनोः परिग्रहो वाद इत्युक्त यः कश्चिद्वादः कथा स्यात्तत्रिवृत्त्यै पक्षप्रतिपक्षेति पदम् । तथापि साधनदूषणरहितं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहमानं कथा स्यात्तदयोहार्थं वादिप्रतिवादिनो- रिति पदम् । वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षकक्षीकारेण वचनो- पन्यासः कथेत्यर्थः ॥ १३६ ॥ तछेदमभिधत्ते। सा द्विविधा वीतरागकथा विजिगीषुकथा चेति ॥ ।

·अनुमानपरिच्छेदः ।
१५३
स्वयमुपनतेष्वपि विषयेषु वशित्वाद्यः पराङ्मुखः स वीत-
रागस्तस्य कथा एका सा विजेतुमिच्छु विजिगीषुस्तस्य कथा
हितीया च ॥ १३७॥
तत्राद्याया लक्षण्माह।
यत्र वीतरागो वीतरागणैव सह तत्त्वनिमयार्थ साधनो-
पालम्भौ करोति सा वीतरागकथा वादसंजयैवोच्यत इति ॥
वीतराग: पूर्वोक्तस्वरूपो वीतरागेणैव सह यत्र साधनोपा-
लम्भी करोति सा वीतरागकथा भवतीति संटङ्गः। साधनोपा-
लम्भाविति साधनं स्वपक्षे उपालम्भश्च परपक्षेऽनुमानदूषणम् ।
तत्त्वेत्यादि । यस्य वस्तुनो यः स्वरूपं तत्तस्य तत्त्वमुच्यते। यत्र
करोति सा वीतरागकथेत्युक्ने किं करोतीति कम्मापेक्षा स्यात्तद-
पनोदाय साधनोपालम्भाविति पदे। कः करोतीति कर्चपक्षा-
प्रतिक्षेपाय वीतराग इति पदम् । विजिगीषुकथायामपि वीत-
रागः परानुग्रहार्थं ज्ञानाङ्गुरसंरक्षणार्थञ्च विजिगीषुणा सह वादे
प्रवर्तते तत्रातिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थं वीतरागणति पदम् । एवकारो.
ऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थः । किमर्थं करोतीत्यपक्षाव्यावृत्त्यै तत्त्व-
निर्सयार्थमिति पदम् । कोऽर्थः । यत्र वीतरागस्तत्त्वनिर्सिनीषया
वीतरागणैव सह न तु विजिगीषुणा स्वपक्षप्रतिपक्षौ अनुमान-
दूषणे उपन्यस्यति सा वीतरागकथा भवति। सा च वादसंज्ञयै-
वोच्यते। न पुनर्वीतरागकथातो वादः पृथक् पदार्थः । किन्तु
वीतरागकथैव वाद इति ॥ १३८ ॥

·१५४ न्यायतात्पर्यदीपिका। वीतरागकथा वादसंजयैवोच्यत इत्यत्र सूत्रकारसम्मति दर्शयति। तथाचोक्तम् । प्रमाण तर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वाद इति ॥ प्रमाणतर्केत्यादिविशेषणविशिष्टः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादो भवतीत्यन्वयः। प्रमाणत्यादि । प्रमाणं प्रत्यक्षादि । प्रमाणानु- ग्राहकः स्वपक्षेऽनुकूल: परपक्षे प्रतिकूलो युक्ति विशेषस्तर्कः । माध्यतेऽनेन पक्ष इति साधनमनुमानम् । उपलभ्यते दूष्यते प्रतिपक्षोऽनेनेत्युपालम्भो दूषणम् । प्रमाणैस्तर्केण च गोचरीकत- सामौँ साधनोपालम्भी यत्र स तथा। सिद्धान्ताविरुद्ध इति । प्रमाणतोऽभ्युपगम्यमानः सामान्यविशेषवानर्थः सिद्धान्तः । तन्त्रा- धिकरणाभ्यपगमसंस्थिति: सिद्धान्त इति सूत्रकारवचनात् । तन्वं शास्त्रमधिकरणं येषामर्थानां ते तत्राधिकरणास्तेषामभ्युपगम- संस्थितिरित्थम्भावनियमः सिद्धान्त इत्यर्थः । स चतुविधः सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तर- भावात् । तत्र सर्वत चाविरुद्ध स्वतन्त्रेऽधिकतोऽर्थः सर्वतन्त्र सिद्धान्तः सर्वेषां संप्रतिपत्तिविषयो यथा प्रमाणानि प्रमेयसाधनानि घ्राणादी- न्द्रियाणि गन्धादयस्तदर्था इत्यादि। समानतन्त्रप्रसिद्धः परतन्त्रा- सिद्धः । प्रतितन्त्रसिद्धान्तो यथा भौतिकानीन्द्रियाणि योगानां अभौतिकानि सांख्यानाम्। यत्सिद्दावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरण- सिद्धान्तः । हेतोयस्य सिद्धावन्यस्य प्रतिक्रियमाणस्य प्रतिज्ञार्थस्य सिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः। यथा कार्यत्वादेः क्षित्यादी बुद्धि- ।

·अनुमानपरिच्छेदः । १५५ मत्कारणसामान्य सिद्धावन्यस्य तत्करणसमर्थस्य नित्यज्ञानच्छाप्रयत्ना- धारस्य तत्कारणस्य सिद्धिरिति । अपरीक्षिताभ्युपगमात्तविशेषपरी- क्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः। यत्किञ्चिद्दस्तु अपरीक्षितमभ्युपगम्य विशेषः परीक्ष्यते सोऽभ्युपगमसिद्धान्तो यथास्तु द्रव्यं शब्दः स तु किं नित्यो. ऽनित्यो वेति शब्दस्य व्यत्वमनिष्टमभ्युपगम्य नित्यानित्यत्वविशेष: परीक्ष्यते । एवं चतुर्विधसिद्धान्तमध्ये स्वीकृतसिद्धान्तेनाविरुद्धोऽदुष्ट इति पञ्चावयवोपपन्न इति । पञ्चावयवा: प्रतिज्ञादयः । कश्चित्तु पञ्चावयवेति पदं स्वपक्षसाधनं १ प्रतिपक्षसाधन- दूषणम् २ साधनसमर्थनं ३ दूषणसमर्थनं ४ अतिद्रुतोच्चारणा- प्रसिद्ध प्रयोगादिशब्ददोषवर्जन५ मित्येतैः पञ्चावयवरुपपन इति व्याख्याति । परिग्रहो वाद इत्युक्ते यः कश्चित्परिग्रहो वादः स्यात् तयावृत्त्यर्थं पक्ष प्रतिपक्षेति पदम् । बौद्धाद्यभिप्रेतहिवाद्यवयव. वादेऽतिव्याप्तिव्यपोहा) पञ्चावयवोपपन्न इति पदम् । हिवाद्यवयव- वादस्य परप्रतिपत्तेर नङ्गत्वात् । अपसिद्धान्तध्वस्ते वादेऽतिप्रसत्य- पनोदाय सिद्धान्ताविरुद्धेति पदम् । अनेन कारणेन चारहयालु- नापि सिद्धान्तानुरोधेन वादः कर्तव्यो न वाच्छन्देनेति शिक्षित भवति। जल्पवितण्डयोरतिव्याप्तिनिषेधार्थ प्रमाण तकमाधनोपालम्भ इति पदम् । तत्र हि यथाकथञ्चित्परपराजिगीषया छलादौना- मप्यनुज्ञातत्वात् । न च च्छलादीनां प्रमाणन तर्केण वा निर्मीत- सामर्थसाधनोपालम्भवं परम्भ्रान्त्यापादनमात्रफलत्वात्तेषाम् । अलायमभिप्रायः । वस्तु धर्मावकाधिकरणी विरुद्धावेक- कालावनवसितौ पक्षप्रतिपक्षी वस्तुधर्मों वस्तुनो विशेषौ । यथा- ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। स्त्यात्मा नास्त्यात्मेति वा। अधिकरणमाश्रय एकमधिकरणं ययोस्तौ। विचारं प्रयोजयतो न नानाधिकरणी विरुद्धावपि यथानित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति । अविरुद्धावपि विचारं न प्रयोजयतो यथा क्रियावद्द्व्यं गुणवञ्चति। भिन्नकालावपि न विचाराही दयोः प्रमाणोपपत्तेः यथा क्रियावद्र्व्यं नि:क्रियञ्च । कालभेदेन तथावसितौ विचारं न प्रयोजयतो निर्सयोत्तरकालं विवादाभावात् । तावेवंविधविशेषणो धर्मों पक्षप्रतिपक्षी तयोः परिग्रह इत्यम्भावनियम एवंधर्मायं धर्मी नैवंधमेति च रूपो वादो भवति । तथा प्रमाणशब्देन प्रमाणमूलाः प्रतिज्ञाद्यवयवा व्यपदिश्यन्ते। ततो वादे प्रमाणबुद्धिपरिग्टहीतावेव साधनोपा- लम्भौ प्रयोक्तव्यौ। तर्कशब्देन च भूतपूर्वगतिज्ञानेन वीतराग- कथात्वज्ञापनादुद्भावननियमो लभ्यते। तेन वादे प्रमाणबुड्या परेण प्रयुक्तानि छलजातिनिग्रहस्थानानि न निग्रहबुद्ध्योद्भाव्यन्ते किन्तु निवारणबुड्या। तत्त्वज्ञानायावयोः प्रवृत्तिनं च साधना- भासो दूषणाभासो वा तत्त्वज्ञाननिमित्तमतो न तत्प्रयोगो युक्तः उपालम्भश्रवणात् । समस्तनिग्रहस्थानानुषङ्ग इति चेन्न । उत्तरयोः पदयोनियमार्थत्वात् । तथाहि सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेनाप- सिद्धान्तः पञ्चावयवोपपन्न इत्यनेन च पञ्चग्रहणात् न्यूनाधिके अवयवग्रहणाद्धेत्वाभासपञ्चकञ्चत्यष्टावेव निग्रहस्थानानि वादे नियम्यन्ते। कस्मादिति चेत् । गुर्वादिना सह वादोपदेशत्वात् । यतस्तत्त्वत्रुभुत्सुरेव गुर्वादिना सह सन्देहविच्छेदाज्ञातार्थावबोधा- ध्यवसिताभ्यनुज्ञा आकाइन् वादं करोति । ततोऽसौ यावता ।

·अनुमानपरिच्छेदः। साधनेन तत्त्वं प्रतिपद्यते तावहक्तव्यम् । नाधिकमप्रतिहन्दि- वात् ॥ १३८ ॥ स वादः कश्चिदप्रतिपक्षोऽपि भवतीत्यत्रापि सूत्रकसम्मति दर्शयति । तं प्रतिपक्षहीनमपि वा कुर्यात् प्रयोजनार्थित्वेनेति ॥ अत्र प्रतिपक्षशब्देन प्रतिपक्षविषयं साधनमुच्यते उपचारात् । तेन रहितमपि तमिति वादं विदध्यात् । अयत्तेन सहित- मपि वा। केनेत्याह । प्रयोजनेत्यादि तत्त्वबुभुत्सापरतये- त्यर्थः ॥ १४ ॥ अस्यैव सूत्रस्य तात्पर्यमाह । यथा शिष्यो गुरुणा सह प्रश्नहारेणैवेत्यर्थः इति ॥ अन वादं विधत्ते न तु प्रतिपक्षसाधनमभिधत्त इति वाक्य- शेषः ॥ १४१ ॥ अथ विजिगीषुकथां लक्षयति । यत्र तु विजिगीषुः विजिगीषुणा सह लाभपूजाख्यातिकामी जयपराजया) प्रवर्तते सा विजिगीषुकथा। वीतरागो वा परानुग्रहार्थं ज्ञानाङ्करसंरक्षणार्थञ्च प्रवर्तते । सा चतुरङ्गा वादि- प्रतिवादि-सभापति-प्राश्निकाङ्गा। विजिगीषुकथा जल्पवितण्डा- संजोक्तति । यत्र विजिगीषुर्वीतरागो वा विजिगीषुणा सह जयपराजया- द्यर्थ प्रवर्तते। सा पुरुषशक्तिपरीक्षण फला विजिगीषुकथा भवतीति संटकः । लाभत्यादि । लाभो द्रव्यादिप्राप्तिः। पूजा- ।

·१५८ न्यायतात्पर्य दीपिका। प्रत्यारम्भकः लोकेष्वादरः । ख्यातिः कौतिः। ताः कामयते वाञ्छति यः स तथोक्तः । जयेत्यादिस्तस्य जयः परस्य पराजयश्च । परानुग्रहार्थ- मिति परस्य शिथादेः तत्त्वज्ञानं प्रति निश्चयोत्पादनहारेणानु- ग्रहः प्रसादः। यहा परस्य बौद्धादेरज्ञानान्धतमसमलीमस- लोचना अमौ नरकान्धकुहरे मा पतन्निति कृपया तत्व- प्रकाशाद्योऽनुग्रहस्तदर्थं वा । ज्ञानाखरेत्यादि ज्ञानाङ्गुरः खात्मस्थ: शिष्यादिस्थो वा तस्य बौद्धादिमृगेभ्यो रक्षणार्थं वा । वादिप्रतिवादीत्यादि। आरम्भको वादी। प्रतिवादी। क्षमामाध्यस्थ्यैश्वर्यबाहुश्रुत्यादिगुणग्रामाभिरामः सभापतिः । प्रानिकाः पुनः खसमयपरसमयज्ञाः कुलजाः पक्षहयेप्सिता: क्षमिणः । वादपथेष्वभियुक्तास्तुलासमाः प्राश्निकाः प्रोक्ताः ॥ इति लक्षणलक्षिताः। ते अझं शरीरं यस्याः सा तथोक्ता। अल्पेत्यादि सा च अल्पसंज्ञा वितण्डासंज्ञा च प्रोक्ता प्राच्यप्रामा- णिकरिति शेषः। अत्र विजिगीषुकथालक्षणे विजिगीषुपददयेन वादलक्षणोक्तवीतरागपदहयव्यवच्छेदः । लामत्यादि जयेत्यादि वाक्यदयेन च विजिगीषोः प्रयोजनकथनम् । परानुग्रहपदेन ज्ञानाश्रेत्यादिपदेन च वीतरागविजिगीष्वोः फलकथनम् । चतुरङ्गेत्यादिपदेन नाङ्गत्वादिव्यवच्छेदः। तेन चतुरङ्गैव विजि- गोषुकथा कर्त्तव्येत्यावेदितमन्यथा जयपराजयव्यवस्थादौथ्यात् जल्प इति वितण्डेति वक्ष्यमाणस्वरूपे विजिगीषुकथाया एव विशेषसंज्ञादयम् ॥ १४२ ॥ ।

·अनुमानपरिच्छेदः । १५८ अत्रापि सूत्रसंवादं दर्शयति । तथा चाह तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीजप्ररोह- संरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवदितीति ॥ तथा चाहेत्यत्र सूत्रकार इति शेषः। तत्त्वेत्यादि। तत्त्वानि प्रमाणादीनि तेषामध्यवसायो निश्चयः तस्य तत्त्वविप्लावकबीड़ा- दिभ्यो रक्षणाय जल्पवितण्डे प्रयोक्तव्ये। कोऽर्थः । तत्त्वमुपपोप्लूय- मानं बौद्धादिवादिदुर्दुरूढं जल्पवितण्डाभ्यां खण्डयित्वा तत्त्रा- तव्यमिति । अत्र दृष्टान्तः । यथा बोजाङ्गुरः कण्टकितशाखा- वृतिकरणात् त्रायते तथेति ॥ १४३ ॥ प्राविजिगीषुकथा जल्पवितण्डासंज्ञोता तत्र जल्पलक्षणं लक्षयति । यथोक्तालक्षणोपपत्रच्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प इति ॥ यथोक्त त्यादिविशेषणविशिष्टो जल्यो भवतीत्यन्वयः। यथोक्त- त्यादि। यथोक्तं यल्लक्षणं प्रमाणतर्कमात्रमहादस्य तेनोपपत्री यः स तथोक्तः । छलजातीत्यादि। अर्थविकल्पोपपत्च्या वचन- विधातः छलम् । खव्याघातकरमुत्तरं जाति: । पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानम् । छलादिभिः स्वपक्षपरपक्षयोः साधनोपालम्भौ यंत्र स तथा। छलादिपदोपादानं जल्पस्य वीतरागकथालव्यव- च्छेदार्थम् । अयमर्थः । अत्र यथोक्तलक्षणोपपन्नग्रहणेन प्रमाणतर्क- मात्रमुपलक्ष्यते। न सब वादलक्षणम्। सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चा- ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। जात्या- वयवोपपन्न इत्युत्तरपदहयस्य निग्रहस्थाननियमनिबन्धनस्यानाभि- संबन्धासम्भवात् जल्ये समग्रनिग्रहस्थानानां सम्भवाच्च । ननु छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ इत्ययुक्तं छलादीना- मसदुत्तरत्वेन साधनदूषणानुपपत्तेः। तदयुक्तं प्रमाण: क्रिय- माणयोः साधनोपालम्भयोः छलादीनामङ्गभावो रक्षणार्थत्वान्न स्वतन्त्राणां साधनदूषणभावः । न हि तानि स्वयं साधनत्वेन दूषणत्वेन वा प्रयुज्यन्ते। किन्तु सम्यक् साधने प्रयुक्ते । परश्छलजात्यादिना प्रत्यवतिष्ठमानश्छलं जातिनिग्रहस्थानं वा त्वया प्रयुक्तमित्येवं तदुद्भावनहारेण निरस्यति । निरस्ते च तस्मिन् स्वपक्ष: परिरक्षितो भवति । परेण वा साधने प्रयुक्तो सहसा दोषमपश्यन् वयं जात्यादिना प्रत्यवतिष्ठते । द्याकुलितश्च प्रतिवाद्युत्तरमप्रतिपद्यमानो जीयते । जिते तस्मिन्न प्रतिपक्षा स्वपक्षसिद्धिरिति । तथा कचिहीतरागस्यापि प्रमाणोप- पन्नतत्त्ववाणाय च्छलादीन्युपयुज्यन्ते । अन्यथा स प्राञ्जलमति- बाहैतण्डिकलप्तदूषणाड़म्बरेण तत्त्वाध्यवसायात् प्रचाल्येतेत्यलं प्रसङ्गेन ॥ १४४ ॥ अथ वितण्डालक्षणं ताण्डवयति । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डेति ॥ स यथोतो जल्पः। प्रतिपक्षस्थापनाहीनतया विशेषितो वितण्डात्वं प्रतिपद्यते। प्रतिपक्षस्थापनाहौनेति पदं जल्पेऽति- व्याप्तिनिषेधार्थम् । कोऽर्थः । वैतण्डि कस्य स्वपक्ष एव साधनवादि- पक्षापेक्षया प्रतिपक्षो हस्तिप्रतिहस्तिन्यायेन तस्मिन् प्रतिपक्षे ।

·अनुमानपरिच्छेदः । वितण्डिके न साधनं वक्ति नवरं परपक्षप्रतिषेधायैव प्रवर्तत इति तत्कथा वितण्डा भवति । कश्चित् स इत्यनेन वादं परामृशति । ततः प्रतिपक्षः स्वपक्षः स्थाप्यते येन तत्प्रतिपक्षस्थापनं प्रमाणं तेन आ समन्तात् होनी वादो वितण्डा भवतीत्येवं व्याचष्टे च । ततो वितण्डायां प्रतिपक्षस्थापनाहीनेति लक्षणस्य तं प्रति- पक्षहीनमपि वा कुर्यादिति वीतरागकथालक्षणस्य च मिथः संवादाहीतरागकथायामपि वितण्डा प्रतिपत्तव्येति यत् केनाप्युक्त तदयुक्तम् । वीतरागकथायां वितण्डाश्रयणे तत्त्वनिर्मीत्यभावा- पत्तिस्तदर्थमेव तदारम्भादिति ॥ १४५ ॥ अलक्षितानि छलादीनि प्रयोक्तुं भक्तं वा न शक्यन्त इति प्राक् छलं लक्षयति। वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलमिति ॥ छल्यते परोऽनेनेति छलम् । किं तदित्याह। वचनविघातः परप्रयुक्तवचःखण्डनम् । कयार्थस्य वाच्यस्य विरुद्धत्वेन विकल्पनमर्थ- विकल्पस्त हटनया उल्लण्ठतया। वचनव्याघातेऽतिव्याप्तिनिषेधार्थे विकल्पोपपत्त्येति पदम् । अयमर्थः । वचनविघातो न मुखपि- धानेनापित्वर्थविकल्पोपपत्त्या। वक्तुरनभिप्रेतमर्थं तदुक्ते वचस्या- रोप्य छलवादी यत्तनिषेधं करोति तच्छ लं भवति ॥ १४६ ॥ इत्थं मामान्येन च्छलं लक्षयित्वा तहिभजते । तत् त्रिविधं वाक्छल सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। तत्सामान्यलक्षणलक्षितं छलं वाक्छलादिभेदेन त्रिधा भवति तत्र वानिमित्तमस्येति वाक्छलम् । एवं सामान्यच्छलादा- वपि विग्रहश्चिन्त्यः । ननु यथा वाक्छलं वानिमित्तं तथेतरदपि च्छलद्दयं वानिमित्तमस्तीति तदपि तथैवोच्यतामिति चेत् । सत्यं परं तत्र सामान्योपचारयोः प्रधानत्वेन ताभ्यामेव व्यपदेशो न वाचा । व्यपदेशस्य प्रधानमूलत्वादिति ॥ १४७ ॥ तत्र वाक्छलमाह। भ्यथा अविशेषाभिहितार्थे वक्तुरभिप्रायापरिज्ञानादर्थान्तर- कल्पना वाकछलमिति ॥ अनेकार्थवाचकं पदं वाक्यं वा अविशेषस्तस्यार्थाभिधानाय प्रयोगोऽप्युपचारादविशेषः । यहा गर्थस्य पदस्य वाक्यस्य वा एकतरार्था निर्धारणेन यत्प्रतिपादनं सोऽविशेषस्तेनार्थेऽभिहिते वक्तुरभिप्रायो विवक्षितः कश्चिदेकोऽर्थः । तदनव- बोधाद्यान्यार्थरचना सा वाक्च्छलं भवति । अर्थान्तरकल्पना वाक्च्छलमित्युक्ते परोक्तार्थपरिज्ञानादनु यार्थान्तरकल्पना सापि वाक्च्छलं स्यात्तन्निवृत्त्यर्थं वक्तुरभिप्रायापरिज्ञानादिति पदम् । निर्बायप्रतिपादितेऽर्थेऽतिव्याप्तिनिषेधार्थ अविशेषाभिहित इति सति । पदम् ॥ १४८॥ उदाहरति । The test reads "वतारभिमायादर्थान्तर०" [ See p. 16. L. 13 ].

·अनुमानपरिच्छेदः । *नवकम्बलोऽयं माणवक इति उक्त छलवाद्याह। कुतोऽस्य नवकम्बला इति ॥ अयं माणवको बटुर्नवकम्बल इति वाद्युक्ते वाक्ये नवः कम्बलोऽस्य नव कम्बला अस्येति च समासपदमर्थवयेऽप्यविशिष्टं तत्राभिनवकम्बलयोगं वक्तुरभिप्रेतं प्रमाणोपपन्नं च परिज्ञाय नवसंख्यासंबन्धमध्यारोप्य तत्प्रतिषेधेन परः प्रत्यवतिष्ठते । कुतो- ऽस्य नवसंख्यकाः कम्बला इति । इत्थं ब्रुवाणेन चानेन वाक- छलमुद्भावितं भवति ॥ १४८ ॥ परिहरति । तस्याप्रतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाच्यम् । नवः कम्बलो- ऽस्येति वक्तुरभिप्रायापरिज्ञानादिति ॥ कुतोऽस्य नवकम्बला इति यो वाक्च्छलमुदबीभवत्तस्य अप्रतिपत्तिरित्यज्ञानलक्षणं निग्रहस्थानं कथ्यम्। नवः कम्बल इति वक्तुराशयानवबोधादिति ॥ १५० ॥ निग्रहस्थानदाने हेत्वन्तरमाह । उत्तरापरिज्ञानाहा विप्रतिपत्तेर्वा विपरीतज्ञानादिति वादिप्रतिपादितस्य वाक्यस्योत्तरानवगमात् प्रागुतमप्रति- पत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाच्यम् । यहा वाद्युक्तस्य विप्रतिपत्ते- विपरीतज्ञानान्निग्रहस्थानं वाच्यम् । वाकारी प्रागुक्तनिग्रहहेतु- The word "यथा" is added before this in the text ( See page 16. Line 14 ).

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। समुच्चये। विपरीतज्ञानादिति पदं विप्रतिपत्तरित्यस्यैव विवरण- रूपम् ॥ १५१॥ सामान्यच्छलमाह। संभवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसद्भूतार्थकल्पना सामान्य- च्छलमिति॥ अति व्यापकं सामान्यमतिसामान्यं तद्योगात् क्वचियता- वर्थस्य कस्यचित् सम्भवतो व्यक्त्यन्त संभाव्यमाननिष्यत्तेर्वत्रा- भिहितस्य सतो यदसद्भूतार्थकल्पनया प्रत्यवस्थामं तत्सामान्य- च्छलं भवति। वाक्च्छलेऽतिव्याप्तिनिषेधार्थमसद्भूतति विशे- षाम् ॥ १५२॥ एतदुदाहरति । अहो नु खल्वयं ब्राह्मणश्चतुर्वेदाभिन्न इत्युक्ती केनचित् न्यायवाद्याह। किमत्राश्चयें संभवति खलु ब्राह्मणे चतुर्वेदाभि- जत्वमिति। अत्र च्छलवाद्याह। न। व्रात्येनानैकान्तिकत्वा- - दिति ॥ व्रात्येनेति । व्रात्यः संस्कारवर्जितो हिजस्तनानेकान्ताभि- चारात् । शेषोऽक्षरार्थः सुगमः । मावार्थस्त्वेवम् । चतुर्वेदाभिन्नत्वं प्रति ब्राह्मणवं न्यायवादिना साधनं विवक्षितमिति मला छल- वादी अनेकान्तिकतामुद्भावयति । व्रात्ये ब्राह्मणवे सत्यपि चतु- र्वेदाभिज्ञत्वाभावात् त्वदुक्तोऽयं हेतुरनैकान्तिक इति। अयमिति निर्दिष्टपक्षेऽन्यस्मिन् ब्राह्मणवृन्द सपक्षे व्रात्ये विपक्षे च ब्राह्मणत्व- हेतोगतत्वात् । पक्षत्रयहत्तेरनैकान्तिकत्वाच्च । यस्मिन् कस्मिंश्चि- ।

·अनुमानपरिच्छेदः। । ब्राह्यणे. चतुर्वेदाभिज्ञत्वं भवतीत्यतिव्यापकसामान्ययोगात्संभावितं पुरोवर्तिहिजे चतुर्वेदाभिजवं व्रात्येऽसद्भावकल्पनया व्याहतमिति सामान्यच्छलमिदम् ॥ १५३ ॥ परिहरति तस्यापि पूर्ववन्निग्रहस्थानं वाच्यम् । कस्माद्धेतुत्वस्याविव- क्षितत्वात् । किं तर्हि ब्राह्मणत्वे सति चतुर्वेदाभिन्नत्वमाश्चर्य- कारणं न भवतीत्यभिप्रेतं सुनेते शालिसम्पत्तिवदितीति ॥ तस्येति सामान्यच्छलवादिनः । न केवलं वाक्च्छलवादिन इत्यपरर्थः । पूर्ववदिति । वत्राभिप्रायापरिज्ञानादुत्तरापरिज्ञानाद्वा अप्रतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाच्यम् । कस्मादिति शिष्यप्रश्नः । हेतुत्वस्येति । यदि ब्राह्मणत्वं चतुर्वेदाभिज्ञले हेतुत्वेनीपन्यस्तं भवेत्तदानैकान्तिकतोद्भावयितुं न्याय्या स्थानान्यथा । तर्हि ब्राह्मा- णत्वं किं विवक्षितमित्याह। किं तौति । सम्भावनापूर्वक प्रशंसावादोऽयमिति भावः । शालिदृष्टान्त: सुबोध एव ॥ १५४ ॥ उपचारच्छलमाह। उपचारप्रयोगे मुख्यार्थकल्पनया प्रतिषेध उपचारच्छल- मिति ॥ - वाहीको गौरग्निर्माणवक इत्यादि लक्षणाप्रयोग उपचारः । तदुक्तां मुख्यार्थबाधे तद्योग रूढितोऽर्थप्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रियेति ॥ तत्प्रयोग सति यस्य वनेयः साक्षादायः स तस्य मुख्यो ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। cur मञ्चा:। यथा वृक्षशब्दस्य शाखादिमानर्थस्तकल्पनया तदवतारेण उपचार- प्रयोगस्य यः प्रतिषेधः स उपचारच्छलं भवति। अर्थकल्पनया प्रतिषेध उपचारच्छलमित्युक्ते वाक्च्छलादावतिव्याप्तिस्तत्परि- हृत्त्यै मुख्येति पदम् । मुख्यार्थकल्पना च गोणप्रयोग विना न भवतीति उपचारप्रयोग इति पदम् ॥ १५५ ॥ तन्निदर्शयति । *मञ्चाः क्रोशन्तीत्युक्त छलवाद्याह पुरुषाः क्रोशन्ति न मञ्चास्तेषामचेतनत्वादिति ॥ क्षेत्रे धान्यरक्षणार्थ काष्ठघटिताश्चतु:स्तम्भरूपा क्रोशन्तीति शब्दायन्ते। शेषं सुगमम् ॥ १५६ ॥ छलवादिनो दूषणं बक्ति। गतस्यापि निग्रहस्थानं पूर्ववत् । उभयथापि लोके शास्त्रे च शब्दप्रयोगदर्शनादिति ॥ तस्योपचारच्छलवादिनः पूर्ववत्पराभिप्रायापरिज्ञानादुत्तरा- परिज्ञानाविपरीतज्ञानाहा विप्रतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वायं अत्र हेतुः उभयर्थत्यादि। मुख्यार्थतया खुरककुद- सास्नादिमति गोशब्दवत् । लक्षणया चायुघृतमिव प्रकारद्दथेन लोके श्रुते च शब्दे प्रवृत्तिदर्शनालक्षणाप्रयोगे मुख्यार्थेन निषेधो युक्ता इत्यर्थः । भवति। Tite word "यथा' is added before this in the text (See p. 17. Line 10). † The leading adopted by the commentator here differs somewhat from the text. See page 17. Line 12 ), ·अनुमानपरिच्छेदः। अथ क्रमप्राप्तं जातिलक्षणं प्रकटयति । प्रयुक्त हेतौ समीकरणाभिप्रायेण प्रसङ्गो जातिरिति ॥ वादिना हेतौ साधने प्रयुक्त युक्त्या व्यवस्थापिते सति समी- करणाभिप्रायेण परेण सहात्मनः साम्यापादनसंकल्पेन यः प्रसङ्गः प्रतिषेधोऽनिष्टापादनं वा सा जातिभवति । प्रसङ्गो जातिरित्यु क्लो प्रत्यक्षाभासादावपि प्रसङ्गोऽस्ति न चासौ जातिस्ततो व्याहत्त्यर्थ प्रयुक्त हेताविति पदम् । प्रत्यक्षाभासादौ न खलु हेतौ प्रयुक्त प्रमङ्गो भवति । तथाप्यसिद्धत्वादिप्रसङ्गः प्रयुक्त हेती भवतीति तत्परिवृत्त्यै समीकरणाभिप्रायेणेति पदम् । असिद्धवाद्यापादनं हि परपक्षप्रतिक्षेपाय न पुन: स्वपक्षस्य परपक्षण सह ममी- करणाय । इदं तु जातलक्षणं प्रायिक प्राप्ताप्राप्तवादिजातिव. भावात् । व्यापकं लक्षणन्त्विदं हेतुप्रतिबिम्बनप्रायं किमपि प्रत्यवस्थान जातिः। तथाच मूल सूत्रं साधयंवैधाभ्यां प्रत्यव- स्थानं जातिः । वादिना हेती व्यवस्थापिते सति साधम्र्येण वैधम्र्येण वा यत् प्रतिकूलमवस्थानं सा जातिरित्यर्थः ॥ १५८ ॥ निग्रहस्थानं लक्षयति । पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानमिति ।। पराजयो हारिस्तस्य निमित्तं यदादिप्रतिपत्तिरप्रतिपत्ति- वा तविग्रहस्थानं भवति। तथाच सूत्रम् । विप्रतिपत्तिरप्रति. पत्तिश्च निग्रहस्थानम् । विरुद्धा कुत्सिता वा प्रतिपत्तिविप्रति- पत्तिस्तत्त्वप्रतिपत्तेरभावोऽप्रतिपत्तिरिति । सकलनिग्रहस्थानान सामान्य लक्षणमिदम् । निमित्तं निग्रहस्थानमित्यु के किम पेक्षा - ·१६८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। स्यात्तनिवृत्त्यर्थं पराजयेति पदम् । येन परः पराजीयते तविग्रहस्थानमित्यर्थः ॥ १५८ ॥ अथानयोरशेषविशेषाभिधाने सामर्थ्याभावात् कतिपये भेदा भरयन्त इत्याह । बहवश्चानयोः सूक्ष्मा भेदास्तेषां कियन्तो भेदा लक्षणोदा. हरणाभ्यां प्रदय॑न्त इति ॥ जातिनिग्रहस्थानयोरानन्त्यात् सर्वे भेदा वक्तं न शक्यन्ते । तत: सूत्रोक्ता एव चतुर्विंशतिजातिभेदा हाविंशतिनिग्रहस्थान- भेदाच लक्षयिष्यन्ते उदाहरिष्यन्ते च । तत्र जातिसूत्रमेतत् । साधम्य १ वैधयों २ कर्ष ३ अपकर्ष ४ वण्यै ५ अवयं विकल्प ७ साध्य ८ प्राप्ति ८ अप्राप्ति १० प्रसङ्ग ११ प्रतिदृष्टान्त १२ अनुत्पत्ति १३ संशय १४ प्रकरण १५ अहेतु १६ अर्थापत्ति १७ अविशेष १८ उपपत्ति १८ उपलब्धि २० अनुपलब्धि २१ नित्य २२ अनित्य २३ कार्य- ६ समाः२४। निग्रहस्थानसूत्रञ्चेदम् । प्रतिज्ञाहानि १ प्रतिज्ञान्तर २ प्रतिज्ञाविरोध ३ प्रतिज्ञासंन्यास ४ हेवन्तर ५ अर्थान्तर ६ निरर्थक ७ अविनातार्थ ८ अपार्थक ८ अप्राप्तकाल १० न्यून ११ अधिक १२ पुनरुता १३ अननुभाषण १४ अज्ञान १५ अप्रतिभा १६ विक्षेप १७ मतानुन्ना १८ पर्य्यनुयोज्योपक्षण १८ निरनुयोज्यानु- योग २० अपसिद्धान्त २१. हेखाभासा २२ निग्रहस्थानानि । तत्राननुभाषणा १ ज्ञाना २ प्रतिभा ३ विक्षेप ४ पर्यनु- ·अनुमानपरिच्छेदः । योज्यापक्षणानि ५ अप्रतिपत्त्या संग्रहीतानि शेषाणि विप्रति- पत्त्या ॥ १६० ॥ तत्र प्राक्साधर्म्यवैधय॑समौ लक्षयति । * साधबवैधयाभ्यामुपसंहारे सिद्धे तइम्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं साधर्म्यवैधर्म्यसमाविति ॥ साधर्येण अन्वयेन वैधhण व्यतिरेकेण वा। साधनमभि- धाय सिषाधयिषितपक्षोपसंहारे सिद्धे साधनवादिना ते साध्य- धम्मस्यानित्यत्वादेविपर्यस्ततोपपादनार्थ साधर्म्यण वैधयेण वा यत्प्रत्यवस्थानं तो साधर्म्यवैधयंसमी जाती भवतः ॥ १६१ ॥ एतावुदाहरति । यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवदित्युक्ते जाति- वाद्याह । यद्यनित्यघटसाधात् कृतकत्वादनित्यः शब्द इष्यते नित्याकाशसाधादमूर्त्तवान्नित्यस्तहि प्राप्नोति । यदि च नित्याकाशवैधात् शतकत्वादनित्य दृष्यते घटाद्यनित्यवैधा- दमूर्तत्वात्तहि नित्यः प्राप्नोति विशेषाभावादिति ॥ न्यायवादिनाऽनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवदिति साधर्म्यण हेतौ प्रयुक्ते जातिवादी साधम्र्येणे व प्रत्यवतिष्ठते । ननु यथा कृतकत्वेन शब्दस्य घटस्य च साधम्यं तथा अमूर्त- खेन शब्दस्याकाशस्य च साधर्म्यमस्ति ततो यदि लतकत्वात् The words सिद्धे and साधम्र्मवैधम्माभ्यां प्रत्यवस्थानं are omitted in the text [ See page 18. Line 1]. २२ ·न्यायतात्पर्यदीपिका। घटवदनित्यः शब्दोऽभिलष्यते तयमूर्तत्वादाकाशवन्नित्यः स्यात् । तथाहि शब्दो नित्योऽमूर्तत्वादाकाशवदिति । न चात्र विशेषः कश्चिद्येन घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुनराकाश- साधर्म्यादमूर्त्तवान्नित्य इति । एष साधर्म्यसमः प्रतिषेधः । यदि च नित्यत्वादि-साधर्म्यण प्रतिषेधे कृते वादिनाऽनित्यः शब्दः कृतकत्वात् यत् पुनर्नित्यं तदक्कतकं दृष्टं यथाकाशमिति वैधhण साधने प्रयुक्ते च वैधयंग परः प्रत्यवतिष्ठते। यदि वया शब्दो नित्याकाशवैधात् कृतकवादनित्योऽभिप्रेयते तर्हि घटाद्यनित्यवैधादमूर्त्तवान्नित्यः स्यात् । तथाहि नित्यः शब्दो- ऽमूर्त्तत्वाद्यत् पुनरनित्यं तन्मत्तं दृष्टं यथा घट इति । चानापि कश्चिविशेषो येन नित्याकाशवैधात् कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुनर्घटाद्यनित्यवैधादमूर्तत्वान्नित्य इति । एष वैधर्म्य- समः प्रतिषेधः। कश्चित्तु साधय॑समे वैध→समे च प्रत्येक साधयंवैधाभ्यां प्रतिषेधमिच्छति ॥ १६२ ॥ अनयोरुत्तरमुत्तरगयति। अनयोरुत्तरमविनाभाविनः साधय॑स्य वैधय॑स्य च हेतुला- भ्युपगमादप्रसङ्गो धूमादिवदिति ॥ मो जातिवादिन खलु साधर्म्यमात्रा वैधय॑मानाहा साध्य- सिद्धिर्भवति । किं त्वविनाभाविन: साधावैधाच्च । अत्र यत् शतकत्वं हेतुत्वेन विचितं तदनित्यत्वेनाविनाभूतमेव । हि कश्चिदर्थस्त्रिजगत्यपि सोऽस्ति यः कृतकः सन्नानित्यः । ततो यः कृतकः सोऽनित्य एव । यः पुन नित्यः स तक एव नास्ती- ·अनुमानपरिच्छेदः । तद- त्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां अनित्यत्वेन सहाविनाभूतस्य कृतकत्वस्य साधनत्व स्वीकारात् साधर्म्यवैधयं कृतोऽयं प्रतिषेधो न भवति । अत्र धूमादिवदिति दृष्टान्तः । यथाग्निमत्माधानग्निम धाभ्यां निश्चिताविनाभावस्य धूमसाधनस्य प्रतिषेधो न भवति । तथात्रापति दृष्टान्तार्थः। किं च त्वया नित्याकाशसाधर्म्यात् घटादनित्य वैधादमूर्त्तत्वात् शब्दस्य नित्य त्वं साध्यते । मूर्तत्वं नित्यत्वेन सह किं विनाभूतमविनाभूतं वा। यदि विनाभूतं तातिप्रसङ्गः । काकस्य कायादवलः प्रासाद इत्यादीनामपि सम्यगहेतुत्वानुषङ्गात् । अथाविनाभूतं तदयुक्तम् । अमूर्त्तत्वस्य नित्य त्वेन सहाविनाभावाभावात् । नोवमस्ति योऽमूर्तः स नित्य एव । यस्तु न नित्यः सोऽमूर्त एव न भवतीत्यन्वयव्यतिरेको बुद्धयादावमूर्त्तत्वेऽपि नित्यत्वाभावा- दिति ॥ १६३ ॥ उत्कर्षादीनां षसां जातीनां एक लक्षणमाह । साध्यदृष्टान्तयोर्द्धम्म विकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चोत्कर्षापकर्षवर्मा- वनाविकल्पसाध्यसमा इति ॥ साध्यदृष्टान्तौ प्रतीती तयोः सावयवत्वादिधम्मकल्पनात् उत्कर्षापकर्षवस्वसविकल्पसमा जातयो भवन्ति । उभयो: साध्यदृष्टान्तयोः साध्यत्वापादनेन साध्यसमा जातिभवति। अयमर्थः साध्यमिण्यसन्तमपि दृष्टान्तधम्ममारोम्योकर्षण प्रत्यव- स्थानमुत्कर्षसमा। दृष्टान्तधम्मविकल्पनेनैव साध्यम्मिणि सिद्ध- स्यापि धम्मस्थापकर्षेण प्रत्यवस्थानमपकर्षसमा। वसः ख्याप- तथा ·१७२ न्यायतात्पर्यदीपिका। नौयः साध्यधम्भिधम्मस्त हिपर्ययादवों दृष्टान्त धर्मस्तयोवा- वसायोः परस्परसमीकरणेन प्रत्यवस्थानं वावमयसमे जाती। धन्तिरविकल्पेन प्रत्यवस्थानं विकल्पसमा । साध्यदृष्टान्तयोः साध्यत्वापादनेन प्रत्यवस्थानं साध्यसमा ॥ १६४ ॥ अथेदमेव सूत्रं विवरीतुमेकैक मूत्रलक्षणमाह। साध्ये दृष्टान्तादनिष्टधम्मप्रसङ्ग उत्कर्षसम इष्टधम्मनिवृत्तिरप- कर्षसम इति ॥ साध्ये धम्मिणि अनिष्टस्य वाद्यनभिप्रेतस्य धम्मस्य दृष्टान्ता- द्यत्प्रसञ्जनं सोत्कर्षसमा जातिर्भवति। तथा दृष्टान्तात् साध्ये या इष्टस्य सिद्धस्य धम्मस्य निवृत्तिः सा अपकर्षसमा भवति ॥ १६५ ॥ एते उदाहरति । यदि कतकत्वाद् घटवदनित्यः शब्दः तदा घटवदेव सावयवः स्यादथ नैवमनित्योऽपि तर्हि न स्यादविशेषात् । अश्रावणश्च घटो दृष्टः शब्दोऽपि श्रावणो न स्यादविशेषादिति ॥ अक्षरार्थः सुबोधः । भावार्थस्त्वयम् । घट: सावयव: शब्दस्तु निरवयवः ततो घटे यत् सावयवत्वं तच्छब्देऽनिष्टं तस्मिंश्च तत्रा- रोप्यमाण उत्कर्षसमा जातिः। तथा अश्रावणात् घटात् शब्दस्य श्रावण त्वेऽपक्कथमाणेऽपकर्षसमा जातिभवति ॥ १६६ ॥ वावसयसमे उदाहरति । । * The reading adopted diy the commentator here differs somewhat from the text ( See page 18, Line 14-17).

·अनुमानपरिच्छेदः। अथा- *शब्दो यदि कृतकत्वानुमाननानित्यो वमत तथा सति घटोऽपि कतकत्वानुमानेनानित्यो वर्सय इति वयसमा । नवस्थाभयात् घटो नानुमानेनानित्यो वसंत ततः शब्दोऽप्यवस्मयः स्थादविशेषादिति ॥ वत इति साध्येत । अनवस्थाभयादिति दृष्टान्तीकतो घटो यदि कृतकत्वादनुमानन वसंत तदा तत्र यो दृष्टान्तः साऽपि तथा वर्माः स्यात्तवर्णने चान्यो दृष्टान्तो वयं इत्य नव- स्थादौख्यं स्यात् । शेषं स्पष्टम् ॥ १६७ ॥ विकल्पसमामुदाहरति । अथ विकल्पसमा। कतकत्वाविशेषेऽपि यथा मूर्तत्वामूर्त- वादिधमविकल्पस्तथा नित्यत्वानित्यत्वविकल्पोऽपि स्यादविशेषा- दिति ॥ साध्यदृष्टान्तयोः शब्दघटयोः कृतकलेन तौल्येऽपि यथा मूर्तत्वामूर्तले अङ्गीकृत तथा शब्द नित्यत्वं घटेनित्यत्वं चागो- क्रियताम् । न खलु कोऽपि विशेषोऽस्ति येनैकमनीक्रियतेऽपरं त्वज्यते इति ॥ १६८॥ साध्यसमोदाहरणं दर्शयति । अथ साध्यसमा। यदि कृतकत्वादुभयोरनित्यत्वं तर्हि साध्यत्वमुभयोः स्यात्। न वा कस्यचिदविशेषादिति ॥ The reading adopted by the commentator here differs somewhat from the text (See page 19, Line 1-5 ).

·१७४ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। उभयोरपि साध्यदृष्टान्तयोः शब्दघटयोः। अयमर्थः। यदि यया घटस्तथा शब्दस्तहि यथा शब्दस्तथा घटोऽस्तु शब्दश्चानित्य- तया साध्य इति घटोऽपि साध्य एव स्यात् । कथमन्यथा तेन तुल्यता ॥ १६८ ॥ षणां जातीनामेकमेवोत्तरमाह । एतेषामुत्तरम् । किञ्चित्साधादुपसंहारे सिद्धे वैधाद- प्रतिषेध इति ॥ किञ्चित्साधाडूमवत्त्वादिरूपात् साध्यस्य वह्निमत्त्वादेरुप- संहारे उपनये दृष्टान्त वा सिद्धे वैधान्महानसे दृष्टस्थाल्यादि- मत्त्वलक्षणादयं प्रतिषेधो न भवति। सर्वथा साधर्म्यस्य दृष्टान्त- दार्शन्तिकव्यवस्थाभञ्जकत्वात् ॥ १७० ॥ एतदेव सूत्रं स्वयं विहणोति । किञ्चित्साधाडूमवत्त्वादिलक्षणात्साध्यदृष्टान्तयोर्धम्म विकल्पे- ऽपि व्यवस्था दृष्टा तदपलाप लोकादिविरोधः । *सानुमानाना- मप्रामाण्य प्रसङ्गश्चेतीति ॥ साध्यदृष्टान्तयोरिति वह्निमत्त्वमहानसयोर्धम्म विकल्पेऽपौति भासुरवतेजसत्व-दाहकत्वाद्युपरिवर्तिष्णुत्व-स्थाल्यादिमत्त्व भूमिष्ठ- वादि-तुल्यातुल्यधर्मसम्भवेऽपि व्यवस्थेति । वह्निमत्त्वस्यैव सिद्धि- दृष्टा । न तु सर्वेषां दृष्टान्तधर्माणाम् । नापि दृष्टान्तसबंधीसिद्धौ प्रस्तुतस्यापि वह्निमत्त्वस्यासिडिर्लोकशास्त्रविरोधात् । एतदेवाह । । 'The Text reads "सर्वानुमानात् प्रामाण्यप्रसङ्ग” ( See page 19. Line 13-14 ).

·अनुमानपरिच्छेदः । १७५ तदपलापत्यादि। तदपलाप किञ्चित्साधासाध्यसिव्यिवस्था- पनवे । लोकस्यादिशब्दात् प्रमाणशास्त्रस्य च विरोधः । दोषान्तर- मयाह । सर्वानुमानेत्यादि । किञ्चित्माधर्म्यात्माध्यसिद्धानभ्युप- गमे तन्मूलानां सर्वेषामनुमानानामप्रामाण्यमासज्येत | साध्य- धम्मिणि सर्वेषां दृष्टान्तधम्माणां असम्भवात् । किञ्च त्वयापि जात्युत्थापनं किञ्चित्साधात् सर्वथा साधर्म्याद वा क्रियते। यद्याद्यः पक्षस्तहि कथमस्मत्पक्ष प्रतिक्षिपसि अथ द्वितीयः तहि जातरनुत्थानमेव कस्यचिदपि सर्वथा साधा- भावात् ॥ १७१ ॥ प्राप्ताप्राप्तिसमे जातो आह । प्राम्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः प्राप्ताविशिष्टत्वाद प्राण्यासाधक- त्वाच्च प्राप्ताप्राप्तिसमाविति ॥ वादिना हेतौ प्रयुक्त जातिवाद्याह । अयं हेतुः प्राप्य साध्यं साधयेदप्राप्य वा । यदि प्राध्य तर्हि इयोर्लब्धखरूपयोर्युगपत्सम्भ- वात् कथमेकस्य साध्यतान्यस्य हेतुता विशेषाभावादिति प्राप्ति- समा जाति:। अथाप्राप्य हेतुः साध्यं साधयेतहि सर्व साध्यं कि नासौ साधयेदविशेषात् । नयप्राप्य प्रदीपः प्रकाश्यं प्रकाशयती- त्यप्राप्तिसमा जातिभवति ॥ १७२ ॥ सूत्रस्यामुमेवार्थमाह। यद्ययं हेतुः प्राप्य साध्यं साधयेदुभयोः प्रात्यविशिष्टत्वाद- गुल्योरिव किं कस्य साधनं साध्यञ्चति । अप्राप्यसाधको नास्ति काष्ठाग्निवदिति ॥

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। हेतुः प्राप्य साध्यं साधयत्य प्राप्य वेति पक्षद्दयम् । तत्राद्यं पक्षं व्याख्याति यद्ययं हेतुरित्यादिना । उभयोरिति साध्यसाधनयोः । प्राप्तिः संयोगरूपा तयाऽविशिष्टत्वं योरेकोभावेन तुल्यत्वं तस्मात् । अङ्गुल्योरिवेति यथाङ्गुल्योरेकत्रमिलितयोः साध्यसाधनभावो न स्यात्तथा साध्य हेखोरपौत्यर्थः । द्वितीयं पक्षं व्याख्याति। अप्राप्येत्यादिना। अयं भावः । यदि प्राप्तिपक्षोऽभ्युपगम्यते तदा न साध्यसाधनभावो हयोर- गुल्योरिवेकत्र मिलितत्वात् । अथाप्राप्तिपक्षस्तथापि न साध्य- साधनभावो वह्नयादीनां काष्ठादि प्राप्यैव दाहकत्वादिदर्शना- दिति ॥ १७३॥ अनयोः परिहारमाह। घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पौड़ने चाभिचारादपतिषेध इति ॥ प्राक् प्राप्तिपक्षदोषं परिहरति घटादीत्यादिना। प्राप्ता- विशेषऽपि चक्रचीवरादयो मृत्पिण्डं प्राप्यैव घटादिकमुत्पादयन्तो ददृशिरे नाप्राप्य । घटादौत्यत्रादिशब्दाहीपादिग्रहस्तेषामपि घटादिकं प्राध्यैव प्रकाशकत्वात् । अप्राप्तिपक्षदोषं प्रतिक्षिपति। पौड़नेत्यादि। अभिचारादिकम्माप्राप्यापि दविठं दुष्टं पीड़यत् दृश्यते । ततो नायं प्रसङ्गः। अयं भावः । नायमेकान्तो यत् हेतुः प्राप्यैव साध्यमप्राप्यैव वा साधयतीति किन्तु दीपादिक किञ्चित्प्राप्य कार्मणादिकमप्राप्य च साध्यं साधयति । दुतौ प्रसङ्गो न स्याताम् ॥ १७४ ॥ अस्यैवोत्तरसूत्रस्य रहस्यमाह । ततस्त्व- ·अनुमानपरिच्छेदः । १७७ प्राप्ताप्राप्ताविशेषेऽपि प्रतिनियतार्थवृत्तय एवैते साध्यसाधन-- वादयो धम्मा दृष्टास्ते निराक मशक्याः । सर्वप्रमाण विरोधा- दिति। यद्यपि केचन हेतवः प्राप्य साधकाः केचिदप्राप्य तथाप्यमी साध्यसाधनत्वादयो वह्निमत्त्वधूमवत्त्वादयो धर्मा: प्रतिनियतार्थ. हत्तयो निश्चितस्त्रायव्यापारा दृष्टा यथा धूमवत्त्वे सत्येव वह्निमत्त्वं कृतकत्वे सत्येवानित्यत्वं वा ते च तादृक्षाः प्रतिक्षेप्तुं न क्षम्यन्ते । सर्वेषां प्रत्यक्षादिप्रमाणानां विरोधात् । प्रत्यक्षादिप्रमाणेहि हेतुः कोऽपि साध्यं प्राप्य कोऽप्यप्राप्य साधको दृष्टः । ततो यद्येकान्तोऽभ्युपगम्यते तदा प्रत्यक्षादिविरोधो भवत्येव । दृष्टाप- लापश्च । किं चायं प्रतिषेधो हेतुं प्राप्याप्राप्य वा प्रतिषेधयति । यदि प्राप्य तर्हि इयोरेकोभूतयोः किं कस्य प्रतिषेध्यं प्रतिषेधकच्च स्यादविशिष्टत्वात् । अथाप्राप्य तर्हि अप्राप्यसाधको नास्तीति कथमयं प्रतिषेधस्तावको भवति ॥ १७५ ॥ अनुत्पत्तिसमां लक्षयति । प्रागुत्यत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसम इति ॥ शब्दस्योत्पत्तेः प्रागनित्यत्वे कारणाभावात् तस्य चोत्पत्त्य- योगादनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमा जातिभवति ॥ १७६ ॥ अस्येव सूत्रस्य सोदाहरणं विवरणमाह । - * The text reads "प्राप्ताप्रातिविशेषेऽपि (See page 20. Live 3).

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। । तस्येति । * अनित्यः शब्दः कार्यवादित्युक्ते प्रागुत्पत्तेरनित्यत्वे कारणं नास्तीति नित्य: प्रसनस्तर स्योत्पत्तिरनुपपन्नेति ॥ शब्दोऽनित्यः कार्यत्वादिति वादिना प्रोते जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते । शब्दो यद्यनित्यः तर्हि शब्दोत्पत्तेः प्रागनित्यत्वे किमपि कारणमस्ति नो वा। न तावदस्तीति वक्तुं शक्य- मनित्यत्वं प्रत्युत्पत्तेरेव कारणत्वादुत्पत्तेः प्राक् विचाय्यमाण- त्वात् । नास्तीति चेत्तह्यनित्यत्वे कारणस्य कार्यत्वरूपस्याभावात् शब्दो नित्यः प्रसजति । ननत्पन्नः सन् शब्दोऽनित्यो भविष्यतीत्याह । तस्य शब्दस्योत्पत्तिरयुक्तव नित्यत्वात् ॥ १७७ ॥ एतद्दोषपरिजिहीर्षया प्राह । तथाभावादुत्पन्नस्य शब्दस्य कारणोपपत्तेरप्रतिषेध इति ॥ तथाभावादनित्यभावादुत्पन्नस्य शब्दस्य कारणमनित्यत्व- साधको हेतुरादुत्पत्तिस्तबटनातोऽयं प्रसङ्गो न भवति कोऽर्थः । शब्दः समुत्पद्यमानोऽनित्यत्वेनेवोत्पद्यते। ततोऽनित्यो भवत्येव । कश्चिदिमं ग्रन्थमन्यथा योजयति। उत्पन्नस्य शब्दस्य तथाभावादुत्पत्तिसद्भावात् कारणीपपत्तेरनित्यत्वसाधकहेतूपपत्ते- रयं प्रतिषेधो न भवतीति ॥ १७८॥ ननु तथापि उत्पत्तेः प्राक् शब्दस्यानित्यले न कश्चिद्धे तुरस्तीति । शब्दो नित्य एवेत्याशङ्कयाह । । * The test reads प्रागुत: instead of प्रागुत्पत्ते and प्रसक्तखोपपत्तिः iustead of "प्रसक्तस्तलोत्पत्तिः" [ See page 20. Lines 8-9]

·अनुमानपरिच्छेदः ।
१७८
अनुत्पन्नः शब्द एव नास्ति कस्य नित्यत्वादिधर्मचिन्त्यते
इति ॥
।
नन्वनित्यत्वं नाम शब्दस्य धर्मः स च शब्दे सति सम्भवति ।
नान्यथा। शब्दश्वोत्पन्न एव भवत्यत उत्पत्तेः प्रागनुत्पन्नः शब्द
एव नास्ति । नित्यत्वादिधम्मः कस्य चिन्त्यते। धर्मिणं विना
धर्मस्यासम्भवात् । किञ्च । हेतूपन्यासात् प्राक् प्रसङ्गस्योत्पत्तेः
कारणाभावादस्याप्यनुत्पत्तिरेव । तथाहि हेतूत्यत्तेः प्राक् प्रसङ्गो
नास्त्येव हेतावुत्पन्ने तु तस्योत्पत्तिरनुपपनैवैति ॥ १७ ॥
अहेतुसमां जातिमाह।
काल्यासिद्धेहँतोरहेतुसम इति ।
हेतोः साधनस्य वैकाल्यै वृत्ते वय॑ति वर्तमान
काले सिद्धेरनुपपत्तेलभावन प्रत्यवस्थानमहेतुसमा जाति-
भवति
॥ १८०॥
एतदेव विवृणोति।
यदि पूर्व साधनमसति साध्ये कस्य साधनमथ पश्चादविद्यमाने
कथं साधनमथ युगपत्तथापि किं कस्य साधनं साध्यं वा वयो-
स्तुल्यकालत्वादिति ॥
सम्यक् साधने प्रयुक्त दूषणमपश्यन् जातिवाद्याह । साधने
साध्यात् पूर्वमुत पश्चादथ युगपद्देति । यदि पूर्वमिति साध्यात्प्राक् ।
अविद्यमानमिति साध्यकाले इति शेषः । इयोरिति हयो: साध्य-
साधनयोरेकीभूतयोः सतोः सह्यविध्ययोरिव साध्यसाधनभावा.
सम्भव इत्यर्थः ॥ १८१॥

·१८० न्यायतात्यर्यदीपिका। परिहरति। न हेतुतः साध्यसिद्धेः प्रवृत्त्यादिविरोधः सूत्रार्थ इति ॥ साध्यस्य कायस्य हेतुत एव सिद्धेनिष्पत्तेरयं प्रतिषेधो न भवति। ननु यदि हेतोः साध्यसिदिन भवेत्तर्हि को दोषः स्थादित्याह प्रवृत्त्यादीति । यदि हेतुत: साध्यसिद्धिन स्वीक्रियते । तदा प्रवृत्तेरादिशब्दानिवृत्तिव्यवहारादेश्च विरोध: स्यात् । लोको हि मृदादिहेतुतः कुटादिनिष्पत्तिं निर्मीय तहणाय प्रवर्तते तदन्यस्मानिवर्तते च । ततो हेतुतः साध्यसिद्धास्वीकार प्रवृत्तिनिवृत्ती सर्वथा विरुध्येयाताम् । सूत्रार्थ इति हेतुत: साध्य. सिद्धिगिति सूत्रस्थायमर्थ इत्यर्थः ॥ १८२ ॥ इतोऽपि हेतुप्रतिषेधो न भवतीत्याह । प्रतिषेधानुत्पत्तिश्च काल्यसिद्धेरिति ॥ त्रैकाल्येऽपि जातिवाद्युक्त प्रतिषेधासिद्धेर्हेतुप्रतिषेधस्यानुपपत्ति- रेव। तथाछि। ननु जातिवादिन् यस्त्वयायं प्रतिषेधोऽभिधीयते । स प्रति- अध्यात् पूर्व मुत पश्चादाहोखिद्युगपद्देति । तत्र नाद्यः कल्पः ! यदि पूर्वम सति प्रतिषेध्ये क स्यायं प्रतिषेधः स्यादमिणं विना धर्मस्यानुप- पत्तेः । अथ पश्चात्ता सति प्रतिषेधे कथं प्रतिषेध्यं प्रतिषेधाधि- * The text adds अस्योत्तरम् । before the aphorism adopted by the commentator here ( See page 20. Liue 15 ). + नुत्पत्तिञ्च for नुपपत्तिश?

·अनुमानपरिच्छेदः । १८१ ठितत्वात् प्रतिषेध्यस्य । अथ युगपत्तथापि सव्येतरगोविषाणयोरिव किं कस्य प्रतिषेध्यं प्रतिषेधकञ्च स्यात् । एककालत्वेनाविशेषात् प्रतिषेध्यप्रतिषेधकयोश्च भित्रकालत्वात् । इति प्रतिषेधस्य त्रैकाल्यासि हेतुप्रतिषेधो न स्यादित्यर्थः ॥ १८३ ॥ ननु यद्यपि काल्येऽपि प्रतिषेधासिद्धिस्तथापि तव हेतु- सिद्धिर्नास्तीत्याशङ्कयाह । खवचनेनैव प्रतिषेधासिद्धी हेतुमिद्धिरिति सूत्रार्थ इति ॥ पूर्वोक्तयुक्त्या त्वदुक्तवचनेनैव त्रैकाल्येऽपि प्रतिषेधानिष्पत्ती हेतुसिद्धिर्जातव । मूत्रार्थ इति। प्रतिषेधानुपपत्तीत्यादि सूत्र- स्थायमर्थ इत्यर्थः ॥ १८४ ॥ अविशेषसमां जातिमाह। एकधर्मोपपत्तेरविशेष सर्वाविशेषप्रसङ्गात् सद्भावोपपत्तर- विशेषसम इति॥ एकस्य कार्यत्वादिलक्षणस्य धम्मस्योपपत्तेर्घटनातो यदि घटशब्दयोरविशेषस्तौल्यमिष्यते तदा सर्वभावानां सद्भावस्य स- वधम्मस्योपपत्तेः सर्वाविशेषण प्रत्यवस्थानमविशेषसमा जाति- । भवति ॥ १८५॥ एतदेव सूत्रं विवृणोति । यदि घटशब्दयोरेकस्य कार्यत्वस्योपपत्तेरनित्यत्वेनाविशेष इष्यते । तदा सर्वभावानां सद्भावोपपत्तेरविशेषः प्रसज्यत इति ॥ प्रागव व्याख्यातप्रायमेतत् ॥ १८६ ॥ एतत्परिहरति ।

·१८२ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। *तत्रेदमुच्यते । सर्वथाविशेषे प्रत्यक्षविरोधः । अनित्यत्वेना- विशेषे त्वनुमानविरोधः । केनचिदविशेष प्रमेयत्वादिना सिद्ध- साधनमिति ॥ भो जातिवादिन् यस्त्वयास्मडेतोरविशेषः समापाद्यते स कि सर्वथा उतानित्यत्वेन आहोस्वित् केनचिद्धर्मेण । तत्राये कल्ये प्रत्यक्षप्रमाणविरोधः । प्रत्यक्षेण घटपटादीनां भेदोपलम्भात् । द्वितीयकल्पेऽनुमानविरोधस्तेनात्मादीनां नित्यत्वेन बुयादीनाम- नित्यत्वेन च साधितत्वात् । तथा ह्यात्मादिनित्यो अनादिनि- धनवाहातिरेके घटादिवत् तृतीये कल्ये प्रमेयत्वादिना यद्यविशेषः जाध्यते । तर्हि सिद्धस्यैव साधनम् । प्रमेयत्वेनादिशब्दात् सत्त्वसपक्षत्वादिना च सर्वाविशेषस्येष्टत्वात् ॥ १८७ ॥ उपलब्धिसमामाह। निर्दिष्ट कारणाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसम इति ॥ निर्दिष्टस्य साध्यधम्मसिद्धिकारण रूपस्याभावेऽपि साध्यधर्मोप- लब्धपा प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमा आतिर्भवति ॥ १८८ ॥ एतदेव सूत्रं व्याचष्टे। पृथिव्यादिषु कार्यवसिद्धये निर्दिष्टस्य सावयवत्वस्याभावेऽपि बुद्दयादौ कार्यत्वमुपलब्धमिति ॥ * The Text reads अनुमानागमविरोषः instead of अनुमानविरोधः (See page 21. Litle 8).

·अनुमानपरिच्छेदः । १८३ । अत्र सपक्षक- पृथिव्यादिकं कायं सावयवत्वात् घटवदिति वादिना प्रोते । जातिवाद्याह। पृथिव्यादौ कार्यवसियथं हेतुतयोपन्यस्तं यत् सावयवत्वं तदभावेऽपि बुद्धौ प्रादिशब्दात् सुखे दुःखे च कार्यत्वं दृष्टं बुयादीनाममूर्तत्वात् कार्यत्वाच्च । ततोऽप्रयोजकोऽयं साव- यवत्वहेतुः । पृथिव्यादेः कार्यत्वसिद्धावित्यपलब्धया प्रतिषेध उप- लब्धिसमो भवति ॥ १८८ ॥ परिहरति । सपक्षकदेशस्यापि धूमादेर्गमकत्वदर्शनादप्रतिषेध इति ॥ हेतुबिधा सर्वपक्षव्यापी सपक्षकदेशत्तिश्च । देशे वर्तमानी हेतुः सपक्षकदेश इत्युक्त उपचारात् । यहा सपक्ष- स्यैको देशो यस्यासो सपक्षकदेश इति भिन्नाधिकरणो बहुव्रीहिः । तत: सपक्षकदेशव्यापकस्यापि धूमादेः साधनस्य साध्यगमक- त्वावलोकनादयं सावयवत्वहेतुप्रतिषेधो न भवति। कोऽर्थः । यथा पर्वतोऽयं वह्निमान् धूमवत्त्वान्महानसवदित्यत्र धूमानुमाने न खलु धूमवत्त्वं सपक्षभूतं समस्तमपि महानसस्तोममास्तिनुते किं महानसकतिपयानि तथापि वनिमत्त्वगमकं भवत्येव । तथा सावयवत्वं कार्यत्वेन सपक्षभूते बुद्ध्यादौ च प्रवर्त्तमानमपि पृथिव्यादी कार्यवसाधकं भविश्थति दोषाभावात् । किञ्च यदि सर्वसपचव्याप्येव हेतुर्गमकोऽभिलष्त तदा एकदेशव्यापिनां धूमादिहेतूनामगमकत्वे सति तन्मूलवानुमानोच्छेदोऽनुष ज्येत । ततो यथैकदेशव्यापिनो धूमादेगमकत्वं तथा स्यापि ॥ १०॥ सावयवत्व- ·१८४ न्यायतात्पर्यदीपिका। आशङ्कापुरःसरं सूत्रोतार्थ विवृणोति । कयं तर्हि बुद्दद्यादेः कार्यवसिद्धिरत आह कारणान्तरादपि तधर्मोपपत्तरप्रतिषेध इति ॥ यदि सावयवत्वं बुद्ध्यादौ न प्रवर्तते। तहि साधनं विना साध्यसिययोगात् बुद्ध्यादेः कथं कार्यत्वसिद्धिरित्याशङ्कार्थः । अत आहेति ग्रन्थकारः । कारणान्तरात् सावयवत्वादन्यस्माद्देतोः कार्यत्वधर्मोपपत्तेरयं प्रतिषेधो न भवति ॥ १८१ ॥ कारणान्तरादिति पदं व्याचष्टे । प्रमाणान्तरादपि कार्यवसिडेरित्यर्थ इति ॥ यथाङ्गारावस्थायां धूमाभावेऽपि प्रमाणान्तराहङ्गिसिद्धि- स्तथानापि कार्यत्वसिद्धिर्भविष्यतीति ॥ १८२ ॥ प्रमाणान्तरमेव दर्शयति। प्रमाणं चानुपलब्धिकारणेष्व मत्सु प्रागूई चानुपलम्भादिति ॥* प्रमाणमिति बुद्धेः कार्यत्वसाधकमनुमानम् । उपलब्धि- कारणानि बुद्धेप्तिनिमित्तानि हानोपादानादौनि । न उपलब्धि- कारणान्यनुपलब्धिकारणानि। तेष्वसत्वविद्यमानेषु । हौ नौ प्रकतम) गमयत इति न्यायात् । यद्यनुपलब्धिकारणानि न सन्ति तर्बुपलब्धिकारणानि सन्तीत्यर्थः । स्यात्तत उपलब्धिकारणेषु सत्सु उपलश्चिकालात् मागूढं चानुपलम्भात् बुड्यादिक कार्य The text adds घटादिवत् to the uplorism adopted by the commentator here ( See page 2). Line 1 ), ·अनुमानपरिच्छेदः । १८५ भवतीति शेषः। प्रयोगस्त्वेवं बुद्धयादि कार्यमुपलब्धिकारणेषु सत्सु प्रागूईमनुपलभ्यमानत्वात् । उपलब्धिकारणेषु समु प्रागू यन्नोपलभ्यते तत्कार्यम् । यथा घटादि तथा चेदम् । तस्मात्कार्य- मिति । उपलब्धिकारणाभावे सदपि वस्तु नोपलभ्यत इत्युपलब्धि- कारणेषु सत्स्विति पदम् । ततो यथा कुड्याद्यभावे प्रागूई चानुप- लभ्यमानत्वात् घटादिकं कायं तथा बुद्धयाद्यपीत्यर्थः ॥ १८३ ॥ अस्मिन्नेव बुद्धग्रादिकार्यत्वसाधके हेतो अनुपलबिसमामु- द्भावयितुमाह। तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तहिपरीतोपपत्तेरनुपलब्धि सम इति ॥ तस्य बुद्धयादिकार्यस्य प्रागूच यानुपलब्धिः सा तदनुपलब्धि- स्त स्या अनुपलम्भादप्राप्तरभावसिद्धौ नास्तित्वसद्भाव तहिपरौतानु- पलब्धिविपरीता उपलब्धिः प्रागूईमपि बुवयादिसद्भावस्तदुपपत्ते- रनुपलब्धया प्रत्यवस्थानमनुपलब्धिसमा जातिभवति । अयं भावः । बुद्ध्यादेः प्रागूई यानुपलब्धिः सा स्वात्मनि वर्त्तते न वा। वर्तते चेत्तदा यत्र विषयेऽनुपलब्धिर्वर्त्तते तस्य यथानुपलम्भस्तथानुपलब्धेरप्यनुपलम्भः स्यात् । अनुपलब्धेश्चानु- पलम्भ उपलब्धिरूपो भावाभावयोरभावस्य विरुद्धात्मकत्वात् । भावस्थाभावोऽभावः अमावस्याभावो भावः । तथाच या बुधादि- कार्यस्य प्रागूर्द्धमनुपलब्धिरुता तस्याश्चेदनुपलब्धिस्तहि तहिप- रौतोपलब्धिः प्राप्ता। यत्र चोपलब्धिस्तत्रोपलम्भस्ततो बुद्धयादेः कार्यस्य प्रागूईमप्यस्तित्वं स्यात् । अनुपलब्धिः खात्मनि न वर्तते ·१८६ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। चेत्त ह्यनुपलचिखरूपणापि नास्ति । तथाप्यनुपलब्धेरभाव उप- लब्धिरूपस्ततोऽपि वुद्धयादिकार्यस्य प्रागूईमप्यस्तित्वं स्यात् इति ॥ १८४॥ अमुमेवा) अनसिकत्य सूत्रं व्याचष्टे । *तस्य बुद्धयादिकार्यस्यानुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ अनुप- लब्धेविपरीतोपलब्धापपत्तेः। प्रागूढमपि बुद्ध्यादेः सद्भावः सेत्स्यतीत्यभिप्राय इति ॥ सूत्रव्याख्यानादिदं व्याख्यातप्रायम् । अनुपलब्धेरनुपलब्धिरुप- लम्भरूपो भवन् प्राक् पश्चाच्च बुद्धयादिकमस्तीति व्यनक्ति । ततो बुद्ध्यादेः कार्यत्वसाधको हेतुरसिद्ध प्रत्यर्थः ॥ १८५ ॥ एतदुत्तरमाह। अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुरिति ॥ अनुपलब्धेरनुपलम्भात्मकत्वान्नास्तित्वरूपवेद्यत्वादियं बुयाद्य- नुपलब्धेरभावसाधिकानुपलब्धिरहेतुबुद्दयादेः कार्यत्वनिषेध हेतुर्न भवति । अयं भावः । अनुपलब्धिरनुपलम्भात्मिका न च तस्या अनुपलब्धः स्वरूपमेव विषयः। यद्यनुपलब्धे: स्वरूपमपि विषयः स्यात्तर्हि यत्रार्थेऽनुपलब्धिस्तस्य यथाऽसत्वं तथानुलब्धेरपि स्वरूप- नाशादसत्त्वं स्यान्न च तथास्ति किन्तु वस्त्वनुपलभविषया। ततो बुद्ध्यादेः कार्यत्वनिषधेऽसौ हेतुर्न भवति । । The reading adopted by the commentator here. differs somewhat from the text (See page 22, Line 3-4 ).

·अनुमानपरिच्छेदः । १८७ किञ्च निषेधक प्रमाणीनोपलभ्यं नास्तीत्यवधार्यते । न चानुप- लब्धिः स्वस्मिन्निषेधक प्रमाणम् । तथाच स्वविषये सामर्थ्य सति खात्मनिषेधत्वसामर्थ्यऽपि न काचित् क्षतिः ॥ १८६ अमुमेवाएं समर्थयते । नास्तीति ज्ञानमनुपलब्धिः । सा तत्वभावतया प्रत्यात्म- वेद्या। तदनुपलब्धिरसिद्धेत्यभिप्राय इति ॥ भो जातिवादिन् अनुपलब्धिः स्वात्मनि वर्त्तते न वेति यदिकल्पदयं पय्यकल्पि तदत्यल्पम् । यतो नास्तीति ज्ञानमभाव- रूपो बोधोऽनुपलब्धि: । सा चानुपलब्धिः तत्स्वभावतया नास्तीति रूपतया प्रत्यास वेद्या प्रतिप्राणिजेया। न पुन: सा स्वस्मिन् वर्तित्वा स्वस्या एव विनाशिका। येन तस्याः स्वरूपमेव न स्यात् । ततो यथोपलब्धिर्विधिमुखेन तथानुपलब्धिनिषेधमुखेन विद्यत इति अनुपलब्धिरसिद्धैव । किञ्चेदमस्मद्धेतुप्रतिषेधकं भवहचः स्वस्मिन् वर्त्तते न वा। वर्तते चेत्तहि यत्र विषये प्रतिषेधकवचस्तस्य यथा प्रतिषेध- स्तथा स्वात्मनोऽपि प्रतिषेधः । ततो हेतुप्रतिषेधकवचःप्रतिषेधे हेतुसिद्धिः सुस्थैव । न वर्तते चेत्तदा खरूपमपि प्रतिषधकवचसो नास्तीति हेतुसिद्धिस्तदवस्था ॥ १८७ ॥ नित्यसमां जातिमाह। नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेर्मित्यत्वसम इति ॥ नित्यमनित्यभावात् सर्वदाऽनित्यत्वाख्यधम्मास्तित्वादनित्यत्व. योगादनित्ये शब्दे नित्यत्वोपपत्तेनित्यत्वेग प्रत्यवस्थानं नित्यसमा ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। जातिभवति । अयमर्थः। अनित्यः शब्द इत्युक्ती जातिवादी अनित्यत्वाख्यसाध्यधम्मस्वरूपविकल्पनेन शब्दस्य नित्यत्वमापा- दयति। तथाहि किमिदमनित्यत्वं शब्दस्य नित्य मनित्यं वा। यदि नित्यं तर्हि धर्मस्य नित्यत्वात्तदाश्रयस्यापि शब्दस्य नित्य- भावादनित्यधर्माधारतया सत्त्वान्नित्यत्वम् । अथानित्यं तत्राप्य- नित्यत्वेऽनित्ये सिद्धं नित्यत्वं शब्दस्य ति ॥ १८८ ॥ इदमेव सूत्रं व्याख्याति । अनित्यत्वधर्मस्य नित्यं सर्वदा सद्भावामिणोऽपि शब्दस्य सर्वदा सद्भावः । अथानित्यत्वं सर्वदा नास्ति तथाप्यनित्यत्वा- नित्यः शब्द इति ॥ अनित्यत्वधर्मों यदि नित्यस्तदा धर्मिण: शब्दस्यापि नित्यत्वं स्थादनित्यत्वस्य धम्मत्वाद्धम्मस्य च धर्मिणं विनावस्थानाभावादिति शेषः । अथानित्यवं धर्मो यदि सर्वदा नास्ति तथाप्यनित्यत्व- स्थानित्यत्वाच्छब्दो नित्य एव ॥ १८ ॥ अस्योत्तरमाह। अनित्यत्वस्य सर्वदाभ्युपगमे नित्यत्वविरोधः । अनभ्युपगमे चासिद्धो हेतुरिति ॥ भो जातिवादिनित्यत्वं नित्यमनित्यं वैति प्रश्नयतस्तव कोऽभिप्रायः । किमनित्यत्वं सर्वदाभ्युपगच्छसि। अथ सर्वथा नाभ्युपगच्छसि वा। अनित्यत्वस्य सर्वदा खोकार नित्यत्वं विरुध्येत । नित्यानित्ययोः परस्परं विरुद्धत्वादेकसद्भावेऽन्यस्या- - नाव: कल्पः । ।

·अनुमानपरिच्छेदः। १८८ भावाच्च। न द्वितीयः अनित्यत्वस्य सर्वथानभ्युपगमे नित्यमनित्य- भावादिति भवदुक्तो हेतुरसिद्धी नित्यत्वस्य मूलत एवास्त्रीकारात् । ततः शब्दस्यानित्यत्वं तदवस्थमेवेत्यर्थः ॥ २० ॥ अधुना धम्मस्यावस्थानामिणोऽप्यवस्थानमिति यदुक्तं तत् परिहरति । प्रध्वंसवानित्यत्वं न तस्मिन् सति शब्दसद्भाव इति ॥ नित्यमनित्यत्वभावादनित्यत्वाधारस्य शब्दस्य नित्यत्वं तदा भवेत् यद्यनित्यत्वं भावात्मकं भवेदनित्यत्वं तु प्रध्वंस रूपं तस्मिन् सति कथं शब्दसद्भावः स्यात् । किञ्च त्वां प्रत्यप्येवं वक्तुं शक्यम् । त्वदभिप्रेतं यनित्यत्वं तत् किं नित्यमनित्यं वा । यदि नित्यं तहि नित्यत्वे यनित्यत्वं तदपि किं नित्यमनित्यं वेति। पुनः पुनरावर्तनेऽनवस्था। अथानित्यं तदा नित्यत्वस्य स्वरूपहान्या- ऽनित्यत्वमेव जयश्रीसुभगं भावुकं बभूव ॥ २०१ ॥ नन्वन्या अपि सूत्रोता जातयः सन्ति ताः किमिति नीता इत्याह। एतेनान्यत्वस्यात्मनोऽनन्यवादन्यत्वं नास्तीत्यादौन्ट सदुत्तराणि प्रत्युक्तानीति ॥ आत्मा पृथिव्यादिभ्योऽन्य इच्छाधिकरणवाातिरेके घट- वदित्युक्ते जातिवाद्याह। किमन्यत्वमात्मनोऽन्यत् उतानन्यत् । प्राचि पक्षे आमान्यत्वयोमध्ये अन्यदन्यत्वं वाच्यम् । येनात्मान्य- त्वयोरन्यत्वं भवति। तस्मिनयन्यत्वेऽन्यत्वान्तरं वायम् । तथाच सत्यनवस्था इति प्राचं पक्षं बहिरेव भंला हैतौयिक भक्त माहान्य- ·१९० न्यायतात्पर्यदीपिका। त्वस्येत्यादि। अन्यत्वस्यात्मनः सकाशादन्यत्वादभित्रत्वादन्यत्वं न भवतीत्यनन्यसमादीन्यसदुत्तराणि । एतेन कतिपयजातिस्वरूप- निरूपणेनोत्तराभिधानेन च प्रत्याख्यातानि ज्ञेयानि । तथा मूल- सूत्रोक्त चतुर्विंशतिजातीनां मध्ये प्रसङ्गप्रतिष्ठान्तसंशयप्रकरणाी- पत्त्युपपत्त्यनित्यकार्यसमानामष्टजातीनां यदत्र लक्षणोत्तरे न व्याचख्याते तदासामाखेवान्तर्भावादित्यूह्यम् ॥ २०२ ॥ अन्येषां जात्युत्तराणां निराकरणहेतुमाह । निमित्तान्तरात् संज्ञान्तरे योज्यमानेऽर्थे तथाभावस्य निरा- कमशक्यत्वादिति ॥ निमित्तान्तरादृष्टान्तादिरूपात् । संज्ञान्तरे नित्यत्वादिरूपे। योज्यमाने परेणापाद्यमाने अर्थे । तथा भावस्य शब्दस्वाभाविका. नित्यवादेः प्रतिक्षेप्नुमक्षमत्वादन्यान्यपि जात्युत्तराणि निरा- कतानि । कोऽर्थः । यानि कानिचिज्जात्युत्तराणि तानि किच्चि- साधादिनिमित्तमादृत्य नित्यत्वादौ यत्र तत्रोद्भाव्यन्ते। तानि च न सत्यानि न च तैवस्तुस्वभावं भक्तुं प्रभूयते। ततो वस्तुस्वभाव- सामर्थ्य अवलम्बधान्यान्यप्यसदुत्तराणि निराकर्तव्यानि ॥ २०३ ॥ ननु सर्वाणि जात्युत्तराणि कुतो नोक्तानोत्याह । सर्वाणि जात्युत्तराण्युदाहत्तुं शक्यन्त इति ॥ वाचो युक्तीनामानन्त्याज्जातीनामानन्त्यं ज्ञेयम् । शेष सुगमम् ॥ २०४॥ ननु यद्यनन्तानि जात्युत्तराणि कथं तर्हि सूत्र कृता चतु- विंशतिसंख्यया नियमितानीत्याह। - प्रानन्यान ·अनुमानपरिच्छेदः। सूत्राणामप्युदाहरणार्थत्वादिति । सूत्रता चतुर्विशतिर्जातय इति यदुक्त तज्जात्युदाहरण- संख्यानार्थम् । न पुनर्जातिसंख्यार्थम् । कथमेतदवसीयत इति चेत् । स्थलान्तरेऽनन्यसमादीनां जातीनां लक्षणोदाहरणनिरीक्ष- गात् ॥ २०५ ॥ उपसंहरति । उक्ता जातिभेदा इति ॥ २०६ ॥ अथ निग्रहस्थानान्याह । अथेदानीं निग्रहस्थानान्युच्यन्ते । तान्यपि विप्रतिपत्त्यप्रति- पत्त्योर्विकल्पादसंख्यानौत्यत: संक्षेपतो व्युत्पाद्यन्ते इति ॥ अथ जातिकथनानन्तरं निग्रहस्थानान्युच्यन्त इति संटङ्कः । तानि च निग्रहस्थानानि विप्रतिपत्तेविरुद्धज्ञानस्य विपरीत- ज्ञानस्य वा अप्रतिपत्तेरज्ञानस्य च वैचित्रवादसंख्यातानि भवन्त्यतः समासात् कतिपयानि लक्षणोदाहरणाभ्यां प्ररूपयिष्यन्ते- ऽत्र ॥२०७ ॥ तत्र प्राक प्रतिज्ञाहानि लक्षयति । साध्य प्रतिदृष्टान्तधर्मानुन्ना प्रतिज्ञाहानिरिति ॥ प्रतिज्ञासिद्धये वादिना साधनेऽभिहित प्रतिवादिना च तत्र दूषण प्रोक्त तीये वचसि वर्तमानो वादी यदि स्वसाध्ये प्रतिपक्षदृष्टान्तधम्ममनुजानाति । तदाऽस्य प्रतिज्ञाहानि- भवति ॥ २०८ ॥ एत मुदाहरति ।

·१८२ न्यायतात्पर्यदीपिका। “यदि कृतकत्वात् घटवदनित्य : शब्द इष्यते ताकाशवद- मूर्तवानित्यः किं नेष्यते । एवं प्रतिवादिनोते वाद्याह । भवतु किं नो बाध्यते तस्य नित्यत्वाभ्युपगमेनानित्यत्वप्रतिज्ञा हीयत इत्यतः प्रतिज्ञाहानिर्नाम निग्रहस्थानं भवतीति ॥ नित्यत्व स्वीकारात् तस्यानित्यत्वप्रतिज्ञा व्यपेयादिति भावः । तथा प्रतिज्ञाहानिरित्युपलक्षणम् । तेन हेतुविशेषण हान्यादयोऽपि निग्रहाय खधियाभ्यूह्याः ॥ २० ॥ সুনিমানৰ লগ্রনি - प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धम्मविकल्पात्तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तर- मिति ॥ प्रतिज्ञातार्थस्यानित्यः शब्द इत्यादेहें तुव्यभिचारादिना परीण प्रतिषेधे कृते तं दोषमनुकृत्य धर्मविकल्पाइम्मान्तरयोजनाद्य- स्तदर्थनिर्देशः प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थं प्रतिज्ञान्तरभणनं स प्रतिज्ञान्तरं निग्रहस्थानं भवति ॥ २१० ॥ लक्षणसूत्रं निदर्शनदर्शनहारा व्याचष्टे । सर्वमनित्यं सत्त्वादित्यस्य दृष्टान्ताभावेन प्रतिज्ञातार्थस्य प्रतिषेधे धर्मो विवादास्पदीभूतलक्षणस्तस्य विकल्पः प्रतिज्ञातार्थ- विशेषणत्वेन योजनं तदर्थ इति प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थो यथा मशकाओं भ The reading adopted by the commentator here differs somewhat from the text (See page 23, Line 8-10).

·अनुमानपरिच्छेदः । १६३ । । धूम इति निर्देशो यथा विवादास्पदीभूतं सर्वमनित्यमित्येत- प्रतिज्ञान्तरं निग्रहस्थानं हेवन्तरवदिति ॥ * प्राक् सव्वं पक्षीकृत्य दृष्टान्ताभावेन परेण प्रतिषेधे कृते सति तन्निवृत्त्यर्थं विमृश्य यत्यक्षान्तरोपादानं विवादास्पदीभूतं सर्व- मनित्यमित्येतद्रूपं तत्प्रतिज्ञान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवतीति भावः । यथैकहेतूपन्यासे तत्प्रतिषेधे चान्यहेतुमुपन्यस्यतो हेवन्तरं निग्रहस्थानं तहदिदमपि । ननु प्रतिज्ञाहाने: प्रतिज्ञान्तरस्य च को विशेष इति चेत् । उच्यते । प्रतिज्ञाहानी सर्वथा प्रतिज्ञात्यागः प्रतिज्ञान्तरे तु तस्या एव प्रतिज्ञाया विशेषणान्तरण योजनमित्येकदेशपरावर्तानानयो- रैक्यं युक्तमिति ॥ २११ ॥ प्रतिज्ञाविरोधमभिधत्ते प्रतिज्ञाहेलोविरोधः प्रतिज्ञाविरोध इति ॥ यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते हेतुर्वा प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञा- विरोधो भवति ॥ २१२ ॥ एनमुदाहरति । यथा गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं भेदेनानुपलम्भादिति ॥ यदि द्रव्यं गुणव्यतिरिक्तं तदा भेदोपलम्भ एव भवेन्नत्वभेदोप- * The commentator adopted the reading of the ms marked C. which has been mentioned in the Foot note of page 23 (See page 23, Line 13).

·१८४ न्यायतात्पर्यदीपिका।. लभः । अत्र तु द्रव्यं गुणव्यतिरिक्त प्रतिज्ञाय भेदेनानुपलम्भं हेतू कुञ्चतः प्रतिज्ञाहेलोविरोधात् प्रतिज्ञाविरोधो नाम निग्रह- स्थानं भवति। नन्वयं विरुद्धो हेवाभासो न पुन: प्रतिज्ञाविरोध इति चेत् न। विरुद्धहेत्वाभासे व्याप्तिस्मरणाविरोधोऽवधार्यते अत्र तु प्रतिज्ञाहेतुवचनश्रवणमात्रादेवेति महान् भेदः ॥ २१३ ॥ प्रतिज्ञासंन्यासं लक्षयति । पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासंन्यास इति ॥ प्रमाणादिविरुद्धपक्षप्रतिषधे प्रतिज्ञातार्थस्य योऽपङ्गवः स प्रतिज्ञासंन्यासो भवति ॥ २१४ ॥ एतदुदाहरणमाह। * अनुष्णोऽयमग्निः कृतकवादित्य स्य प्रतिषेधे वाद्याह । संपश्यध्वमहो मध्यस्थाः साक्षिणो नाहमनुष्णमग्निं ब्रवीमोत्य- नुत्तोपालम्भोऽयमित्येतत्तस्य प्रतिज्ञासंन्यासलक्षणं निग्रहस्थान- मिति ॥ अग्निरनुष्ण इति वादिना पक्षे कक्षोक्ते स्पर्शन प्रत्यक्ष- बाधितत्वादयं कालात्ययापदिष्ट इति परेण प्रतिषिद्धे च यदा वादो आत्मप्रत्यायनार्थ संपश्यञ्चमहो मध्यस्था इत्यादि वति तदा तस्याग्निरनुष्ण इति खोकतप्रतिज्ञापङ्गवात् प्रतिज्ञासंन्यासो नाम The Text reads 'यथानुष्योऽयमग्निरित्यय' (See page 24. Line 7).

·अनुमानपरिच्छेदः। निग्रहस्थानं भवति । तथा पक्षशब्दस्योपलक्षणत्वाद्देवादिसंन्यासा अपि निग्रहहेतवः प्रतिपत्तव्या इति । ननु प्रतिज्ञाहानेरस्य च को विशेष इति चेदुच्यते । प्रतिज्ञा- हानी परोक्षधम्मस्वीकाराप्रतिज्ञात्यागोऽत्र तु पर प्रतिषेधात् स्वयं स्वप्रतिज्ञात्यागः ॥ २१५ ॥ हेवन्तरं निरूपयति । अविशेषोते तो प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेवन्तरमिति ।। विशिष्यते येनासौ विशेषो विशेषणं तेन रहिते हेतौ प्रोत परेण च तद्दूषणे समुद्भाविते तदन सविशेषणं हेतुं ब्रुवतो हेत्वन्तरं भवति ॥ २१६ ॥ .एसन्निदर्शयति । यथा नित्या वेदा अस्मर्यमाणकर्तृकत्वादित्यस्य जोर्म- कूपारामादिभिरनै कान्तिकत्वेन प्रतिषेधे संप्रदायाविच्छेदे सतीति विशेषण मिच्छतो हेवन्तरमिति ॥ मौमांसको नैयायिक प्रति वेदानामपौरुषेयत्वं साधयति । यथा वेदा नित्या अस्मय॑माण कर्तृकत्वादिति । अत्र जोमकूपा- रामादयश्चिरत्नत्वादस्मय॑माण कर्तृका अपि न नित्या इति तैः हेतोः परेणानैकान्तिकवे उद्भावित संप्रदायाविच्छेद सतीति हतीविशेषणं कागतो हेवन्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति ।२१७॥ हेत्वन्तरं कथं निग्रहस्थानं भवतीत्याह । पूर्वस्थासाधकस्योपादानादिति ॥ पूर्वस्येति अस्मय॑माणककत्वस्य हेतोः असाधकत्वमने- ·१८६ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। कान्तिकत्वात् । यद्यपि प्रतिज्ञाहान्या हेतुहान्यादीनामुपलक्षण- वत्प्रतिज्ञान्तरेण हेत्वन्तरस्याप्युपलक्षणं भवत्यन्यथोदाहरणान्तरा- दीनामपि पृथगभिधानं प्रसज्येत । तथापि हेवन्तरस्य यत् पृथग- भिधानं तत्परार्थानुमानवाक्यस्य साध्यसाधनभावन भेदव्यवेक्षणार्थं तेनोपनयान्तरं निगमनान्तरञ्च प्रतिज्ञान्तरशब्देन. उदाहरणान्तरं दूषणान्तरं च हेत्वन्तरेण संगृहीतं भवतीत्यर्थः ॥ २१८ ॥ अर्थान्तरमाह। प्रकतादादप्रतिसंबद्धार्थमन्तरमिति ॥ यथोक्तलक्षणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुत: साध्यसिद्धौ प्रकतायां प्रकृतं हेतुं प्रमाण सामर्थेन समर्थयितुमसमर्थोऽहमित्यध्यवस्यन्नपि कथामपरित्यजन् वादी यत्रार्थान्तरं ब्रवीति तदर्थान्तरं भवति ॥ २१ ॥ उदाहरति । * यथा नित्यः शब्दोऽस्पर्शवत्वादिति हेतुः । हेतुश्च हिनोते- बातोस्तुन् प्रत्यये सति कदन्तं पदमित्यादि प्रसतानुप्रसत्या प्रकतार्थानुपयोगिशास्त्रान्तरमुपदिशतोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थान- मितीति॥ शब्दस्य नित्यत्वसिय अस्पर्शवत्वादिति हेतुं प्रागज्ञानात् प्रयुज्य पश्चादन कान्तिकं मला तदोषाच्छादनाय प्रकृतानुप- । * The Text reads "यथा शब्दो नित्यः प्रमेयत्वादिति हेतः" ( See page 24. Live 17-18).

·अनुमानपरिच्छेदः । १८७. योगिनों हेतुशब्दनिष्पत्तिमुपदिशतोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवतीति भावः ॥ २२० ॥ निरर्थकं निग्रहस्थानमाह । वसंक्रमनिर्देशवनिरर्थकमिति । अभिधेयरहितकेवलवर्णानुपूर्वीमात्रं निरर्थकं निग्रहस्थानं भवति ॥ २२१ ॥ । इदं निदर्शयति । यथाऽनित्य:शब्दः कचटतपानां गजडदबत्वात् घझढधभव- दितीति ॥ अत्र कचटतपानां शब्दोऽनित्य एतावान् पक्षः । शेष सुगमम् ॥ २२२ ॥ अविनातार्थमाह। परिषत्प्रतिवादिभ्यां विरभिहितमप्यप्रतीतमविज्ञातार्थ- मिति॥ यत्साधनवाक्यं दूषणवाक्यं वा त्रिः कथितमप्यप्रसिद्धप्नयोगादि- निमित्तेन परिषदा प्रतिवादिना च न ज्ञायते । तदविनातार्थ निग्रहस्थानं भवति ॥ २२३ ॥ एतदेव व्याचष्टे । यहाक्यं * त्रिरभिहितमप्यप्रतीतप्रयोगातिद्रुतीच्चारितादिना * The Text adds here atfcat" See page 25. Line 6 ). ।

·१९८ न्यायतात्पर्यदीपिका। निमित्तेन पर्षत्प्रतिवादिभ्यां न जायते तदज्ञानसंवरणायोतम- विज्ञातार्थ नाम निग्रहस्थानमितौति ॥ अप्रतीतप्रयोगा अजढदचोक्रोडजानिरटाटंकिष्ठा इत्या- दयः । यहाऽयं त्रिनयनभूसमाननामधेयवांस्तकेतुमत्त्वासिनी- वदित्यादयः। एतेन रूढेरेव प्रयोगैः कथा प्रवर्तनीयेति दर्शितम् ॥ २२४ ॥ अपार्थकमाचष्टे। पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थ कमिति ॥ पूर्व विशेषणमपरं विशेष्यं तयोर्भाव: पौर्वापर्य्य विशेषण- विशेष्यभावः तस्यायोगोऽसंबन्धस्तस्मादसंबद्धार्थमनन्वितार्थं यहाक्यं तदपार्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति ॥ २२५ ॥ उदाहरति । यथा दशदाडिमानि षडपूपा कुण्डमजाजिनं पललपिण्ड इति ॥ अनन्वितं वाक्यपदाभ्यां देधा। तत्र वाक्यानन्वितले दश- दाडिमानि षडपूपा इत्युदाहरणम् । अत्र दशदाडिमानां षड- पूपानां न कश्चिदन्वयः संबन्धाभावात् । आकाक्षासविधि- योग्यतावशादेव हि वाक्यानां मिथोऽन्वयो भषेत्र चायं आका- झादियोग्यमस्ति । पदान्वितत्वे कुण्डमजाजिनं पललपिण्ड मित्यु- दाहरणम् । अनापि संबन्धाभावादनन्वितत्वम् ॥ २२६ ॥ अप्राप्तकालमाह। अवयवविपासवचनमप्राप्तकालमिति ॥

·अनुमानपरिच्छेदः । १८८ अवयवानां प्रतिज्ञादीनां विपर्यासेन यथाक्रमोल्लङ्घनेन प्रयुज्य- मानमनुमानवाक्यम प्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानं भवति ॥ २२७ ॥ एतदेवाह। प्रतिज्ञादीनामर्थवशात् क्रमस्तेषां विपर्यायेणाभिधानं निग्रह- स्थानमिति ॥ R स्पष्टम् । इदं च निग्रहस्थानं नियमकथायामिव नत्वनियमकथा- याम् ॥ २२८ ॥ न्यूनं व्यनक्ति । + हौनमप्यन्तिमेनाप्यवयवेन न्यूनमिति ॥ पञ्चावयवे वाक्ये प्रयोक्तव्येऽन्तिमेनापि निगमनादिनाप्य- वयवेन होनं प्रयुञ्जानस्य न्यूनं नाम निग्रहस्थानं भवति । अपि- शब्दावुभयनापि खखार्थट्रढको द्रष्टव्यौ ॥ २२८ ॥ होनस्य निग्रहस्थानत्वे हेतुमाह । साधनाभावे साध्यसिद्धरयोगादिति ॥ अत्र साधनं पञ्चावयवं वाक्यं तेन विना साध्यसिद्धिन भवत्यतस्तदेकतमेनाप्यवयवेन होनं सत् न्यूनं नाम निग्रहस्थानं भवत्येव ॥ २३० ॥ The text adds here 'अप्राप्नकालं" (See page 25. Line 13). + The Text reads "अन्यतमेन" instead of "अन्तिमेन" ( See page 25, Line 15).

·न्यायतात्पर्यदीपिका। अधिकमभिधत्ते। हेतूदाहरणाधिकमधिकमिति ॥ एकेनैव हेतुना दृष्टान्तेन वा प्रतिपादितेऽर्थे हेत्वन्तरं दृष्टान्ता- न्तरं वा प्रयुञ्जानस्याधिकं नाम निग्रहस्थानं भवति । अत्र हेतू- दाहरणग्रहणं सर्वाधिकोपलक्षणार्थम् । तेनोपनयनिगमनाधिक्य- मपि निग्रहाय वैदितव्यम् । इदं तु निग्रहस्थानमेक एव हेतु- दृष्टान्तो वा मयाऽभिधेय इति नियमकथायामेव नान्यत्र ॥२३१॥ अधिकस्य निग्रहस्थानत्वे हेतुमाह । *एकेन कृतकवादितरानर्थक्यादिति ॥ स्पष्टमेतत् ॥ २३२ ॥ पुनरुक्तं व्यनक्ति । शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादादिति ॥ शब्दस्यार्थस्य चाभिहितस्य पुनरभिधानं पुनरुक्तं नाम निग्रह- स्थानं भवत्यनुवादादन्यत्र ॥ २३३ ॥ एतदेव व्याचष्टे। सार्थकं पुनर्वचनमनुवादस्तातिरेकेण पुनरभिधानं नित्यः शब्दो नित्यः शब्द इति शब्दपुनरुतम् । नित्यो ध्वनिरविनाशी शब्द इत्यर्थपुनरुक्त मिति ॥ उतमपि वचो यत्र खार्थेन पुनरुच्यते सोऽनुवादस्तत्र पौनरुक्त्यं ॥ * The Text reads "gardara" instead of "manera" [ See page 25. Line 16].

·अनुमानपरिच्छेदः। न दोषाय । यथा हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमन- मिति । शेषं व्यक्तम् ॥ २३४ ॥ पुनरुतान्तरमाह। अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तमिति ॥ प्रागुक्तशब्दसामर्थ्यरूपादादापन्नस्यार्थस्य तदर्थ प्रतिपादकेन शब्देन यत्पुनर्भणनं तदपि पुनरुक्तं निग्रहस्थानं भवतीत्यर्थः ॥२३५॥ एतनिदर्शयति । यथा साधोदाहरणेऽभिहिते वैधयॊदाहरणाभिधान- मिति ॥ अयं भावः । दृष्टान्तो हि व्याप्तिनिश्चित्यै निदर्श्यते । चेदेकेनैव सिद्धा तदा द्वितीयो बलादपि पौनरुक्त्यकुक्षिनिक्षिप्तः स्यात् । ननु हेतोरन्वयव्यतिरकावगमार्थ उभयमभिधेयमिति चेन्न । अन्वयव्यतिरेकिणोऽन्यत्र साधर्म्यवैधयॊदाहरणयोरवश्यम्भावा- भावात् । अन्वयव्यतिरेकिण्यपि परापेक्षां विना यदि इयमभि- धीयते तदा पौनरुक्त्यमेवमपेक्षायां तु न कश्चिद्दोषः ॥ २३६ ॥ आशङ्कयोत्तरयति। कथं तत् निग्रहस्थानमिति कथावसानविरोधित्वादेकेन कृतकत्वादितरानर्थक्यादिति ॥ कथावसानेति प्रसतानुप्रसत्या कथान्तं न यायादिति । शेष स्पष्टम् । इदमपि निग्रहस्थानं नियतकथायां नान्यत्र विरोधा- २६ ·२०२ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। भावात् । यद्यप्यधिकात् पुनरुक्तं न भिद्यते तथापि शिष्यधी- वृद्धा भङ्गया पुनरुतां पृथगुक्तम् ॥ २३७ ॥ अननुभाषणमाभाषते। विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चारण मननुभाषणं प्रतिवादिनो निग्रहस्थानमिति ॥ परिषदादिविदितस्य वादिना विरुञ्चरितस्यापि वाक्य स्थ यदप्रत्युच्चारणं तदननुभाषणं नाम प्रतिवादिनो निग्रहस्थानं भवति । प्रतिवादिन इति चोपलक्षणं तेन प्रतिवादिप्रतिपादित- दूषणस्यानुञ्चारण वादिनोऽपि निग्रहो ज्ञेयः ॥ २३८ ॥ अव युक्तिमाह। अप्रत्युच्चारयन् किमाश्रयः परपक्षप्रतिषेधं ब्रूयादिति ॥ * अप्रत्युच्चारयन् वाद्युक्तमननुवदन् किमाश्रयः किमाधार; सन् परपक्षनिषेधमभिदध्यात् । अयमर्थः । यदि प्रतिवादी परोक्तं नानुवदेत्तहि कथं स प्रतिपक्षं दूषयेत् । यतः सर्वोऽपि परोक्त- मन्द्यैव दूषयति । एतेन दृष्यमात्र स्याप्यनुवदनं प्रत्यसमर्थस्येदं दूषणमुक्तम् । न सर्वानुवादासमर्थं प्रति । तस्य व्यर्थत्वात् ॥ २३८ ॥ अज्ञानं प्रज्ञापयति । अविज्ञातार्थ चाज्ञानम् ॥ परिषदावगतार्थमपि वाक्यं यत्र प्रतिवादी स्वयं प्रति- The Test reads कुर्यात् instead of ब्रूयात् । See page 26. Line12).

·अनुमानपरिच्छेदः । वदनप्यर्थतः सम्यक् नावगच्छति तदज्ञानं नाम निग्रहस्थानं भवति ॥ २४ ॥ एतदेवाह । यच्च वाक्यं विरभिहितमपि परिषदावगतार्थ प्रतिवादी प्रत्युच्चारयन्नार्थतः सम्यगधिगच्छति तदज्ञानं नाम * निग्रह- स्थानमिति ॥ स्पष्टमेतत् ॥ २४१ ॥ अप्रतिमा विभावयति। । कथामभ्युपगम्य तूष्णीभावोऽप्रतिमा वादिप्रतिवादिनोनिग्रह स्थानमिति ॥ त्वधा सह मया वीतरागकथा विजिगीषुकथा वा कर्तव्येत्य- भ्युपगम्य वादी प्रतिवादी वा यदि तूष्णीमासीत तह्यप्रतिभा नाम तयोहयोरपि निग्रहस्थानं भवति । २४२ ॥ विक्षेपमाह। कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदी विक्षेप इति ॥ वादमुपक्रम्य सिसाधयिषितस्यार्थस्य दौष्कय पालोच कालयापनार्थ यत्र कायं व्यासज्य कथा विच्छिद्यते स विक्षेपो नाम निग्रहस्थानं वादिप्रतिवादिनोभवति ॥ २४३ । एतदेव वदति। The Text adds Here afarifat (See page 26. Line 15).

·२०४ न्याय तात्पर्य्यदीपिका। कथामभ्युपगम्य सभ्येषु मिलितेषु ब्रवीत्यद्य मे महत्प्रयोजन- मस्ति । तस्मिन्नवसित पश्चात्कथयिष्यामौति ॥ स्पष्टम् । तत्रायं वक्तव्य शेषः । यदि तत्प्रयोजनं सभ्या अभ्युपपद्येरंस्तदा कथां विच्छिन्दतोऽपि न निग्रहोऽन्यथा निग्रह एत्र।। २४४ ॥ मतानुज्ञा प्रज्ञापयति। स्वपचे दोषाम्युपगमात् परपक्षे दोषप्रमङ्गो मतानुज्ञेति ॥ यः परेणापादितं दोषमनुसृत्याभ्युपगम्य च ब्रवीति भवत्पने- ऽप्ययं दोषः समान इति स परमतानुजानान्मतानुज्ञा नाम निग्रहस्थानमापद्यते ॥ २४५ ॥ एतदेव व्याचष्टे। यः स्वपचे मनागपि दोषं न परिहरति। केवलं परपने दूषणं प्रसञ्जयति । भवांचोर इत्युक्ते त्वमपि चौर इति। तस्येदं निग्रहस्थानम् । स्वयं दोषाभ्युपगमात् परेणानभ्युपगमादिति ॥ परेण चौरो भवान् पुरुषत्वाविशेषात् प्रसिद्धचौरवदित्युक्ते स आह। भवानपि चौरः पुरुषलाविशेषादित्य प्रतिषिद्धमनुमत- मिति न्यायादहं चौरोऽस्मीति स्वयमनभ्युपगच्छन्नपि चौरो भवतीति भावः ॥ २४६ ॥ पर्यनुयोज्योपेक्षणमाख्याति । निग्रहं प्राप्तस्यानिग्रहः पय॑नुयोज्योपेक्षणमिति ॥ पर्यनुयोज्योपेक्षणं नामेदं तव निग्रहस्थानमायातमतो निग्टहीतोऽसौति निग्रहोपपत्त्या चोदनीयस्तं य उपेक्षते नानुयुक्त ·अनुमानपरिच्छेदः । स पर्यनुयोज्योपेक्षणात् पर्यनुयोज्योपेक्षणं नाम निग्रहस्थान- मास्तिनुते ॥ २४७॥ इदमेवाही पर्य्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीयस्तस्योपेक्षणं निग्रहप्राप्तौ सत्यामननुयोग इति ॥ स्पष्टम् । एतच्च निग्रहस्थानं कस्यात्र निग्रह इति पृष्टः सभ्यरुद्भावनीयम् । न खलु निग्रहप्राप्तोऽपि खनिग्रहीतं कोऽपि ब्रूयात् ॥ २४८ ॥ निरनुयोज्यानुयोगं लक्षयति । अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगी निरनुयोज्यानुयोग इति॥ अनिग्रहस्थानेऽनुद्भाव्यदोषे यो निग्रहस्थानानुयोगो दोषोद्भावनं म निरनुयोज्यस्यानिग्रहीतव्यस्यानुयोगाद्दोषोद्भावनाबिरनुयोज्या. नुयोगो नाम निग्रहस्थानं भवति ॥ २४८ ॥ उदाहरणहारेणैतानक्ति । यथा सावयवत्वेन पृथिव्यादौ कार्यत्वसिद्धौ परो ब्रूयाद- प्रयोजकोऽयं हेवाभास इति तस्येदं मिथ्याभियोगलक्षणं निग्रह. स्थानमिति ॥ पृथिव्यादिकं काय साक्यवखात् घटवदिति हेतुमा पृथिव्यादौ The word "मिथ्याभियोगलक्षणं" is omitted in the text ( See page 28. Line 2 ).

·न्यायतात्पर्यदीपिका। कार्यत्व सिद्धौ कृतायां परोऽभिधत्ते । बुद्धयादी सावयवत्खाभावेऽपि कार्यत्वोपलम्भाद् व्याप्ताभावेनाप्रयोजकोऽयं हेत्वाभास इति । तस्य मिथ्याभियोगलक्षणमनिग्रह निग्रहाभियोगरूपं निग्रहस्थानं भवति। सपक्षकदेशव्यापिनोऽपि धूमादेर्गमकत्वदर्शनात् ॥२५०॥ - अपसिद्धान्तं लक्षयति । सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्त इति ॥ स्वस्वदर्शनाभिप्रायेणाप्तप्रणीत आगम: सिद्धान्तः। यस्तं सिद्धान्तमभ्युपगत्य कथायां प्रवृत्तः सिसाधयिषितार्थसमर्थन- रभमेन दूषणोद्धरणरभसेन वा स्वसिद्धान्तविरुद्धम भिधत्ते। सोऽप- सिद्धान्तेन निराह्यते ॥ २५१ ॥ सूत्रं विवरौषुराह। यथा मीमांसामभ्युपगम्य कश्चिदग्निहोत्रं स्वर्गसाधनमित्याह । कथं पुनरग्निहोत्रक्रिया ध्वस्ता सती स्वर्गसाधिका भवतीत्यनुयुक्तः प्राह । तया क्रिययाराधितः परमेश्वर: फलं ददाति राजादि- वत् । तस्येखरानभ्युपगमादपसिद्धान्तो निग्रहस्थानमिति ॥ मीमांसामते ईश्वरो देवता नास्ति । अग्निहोत्रं स्वर्गसाधन- मिति। ततो यदा मीमांसावादी क्रतुक्रियातुष्टः शम्भुः फलं ददातीति वक्ति तदा तस्य मीमांसानभिमतेखरस्वीकारादप- सिद्धान्तो निग्रहस्थानं भवति ॥ २५२ ॥ केषाञ्चिन्मते प्रतिज्ञार्थविपर्यासोऽपसिद्धान्त इत्यपसिद्धान्त- लक्षणं लक्षितमस्ति तन्मतं कुट्टयितुमाह । प्रतिज्ञातार्यविपर्ययस्तु प्रतिज्ञाहानि पसिद्धान्त इति ॥ ।

·अनुमानपरिच्छेदः।
२०७
प्रतिज्ञातार्थस्य यो विपर्ययः स प्रतिज्ञाहानिरव अप-
सिद्धान्तो न भवति। अयं भावः । स्वसाध्ये प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्य-
नुज्ञा हि प्रतिज्ञाहानिः। अपसिद्धान्तस्तु सिद्धान्तमभ्युपगत्य
खेच्छया कथाकरणं ततो न खल्वत्र प्रतिज्ञातार्थविपर्ययः । किन्तु
खसिद्धान्तविरुद्धाभिधानम् । तस्मात् प्रतिज्ञाहानेरपसिद्धान्तः
पृथगव ॥ २५३ ॥
हखाभासानां निग्रहस्थानत्वमाह ।
हेलाभासाश्च यथोक्ता इति ॥
यथोक्ताः पूर्वोतलक्षणलक्षिताः। असिद्धविरुद्धानकान्तिका-
नध्यवसितकालात्ययापदिष्टप्रकरणसमा: षट् हेत्वाभासा निग्रह-
स्थानानि भवन्ति । चकारो दृष्टान्ताभासानन्वयविपरीता-
न्वयादिसमुच्चये। तेषामपि निग्रहस्थाननिमित्तत्वात् ॥ २५४ ॥
एतदेव स्वयमाह।
हेत्वाभासलक्षणेनैव यथोक्तेन हेत्वाभासा निग्रहस्थानानी-
त्यर्थः
स्पष्टम् ॥ २५५ ॥
सूत्रे हाविंशतिर्निग्रहस्थानानौति यदुक्तं तन्त्र नियमाथें कि
तूपलक्षणार्थमित्याह।
एतेन दुर्वचनकपोलताडनवादित्रादीनां साधनानुपयोगि-
वेन निग्रहस्थानत्वं वेदितव्यमिति ॥
एतेन कतिपयनिग्रहस्थानलक्षणोदाहरणनिरूपणेन आदि-
शब्दात् कुचेष्टादिग्रहः । शेषं स्पष्टम् ॥ २५६ ॥

·२०८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। नन्वन्यैरपशब्दादीनामपि निग्रहस्थानत्वमुक्तं तत् किं नोचत इत्याह। नियमकथायां वपशब्दादीनामपि इति ॥ नियमकथा नाम संस्कृतेरेव शब्दैः श्लोकबन्धन वा पञ्चवर्ग- त्यागेन वा वक्तव्यमित्येवंरूपा। तस्यामपशब्दानामादिशब्दाद्देशा- दीनां च निग्रहस्थानत्वं ज्ञेयम् । एतेनानियतकथायां पक्ष- त्यागादेव निग्रहो नान्यथा । इति शब्दो निग्रहस्थानपरि- समात्यर्थः ॥ २५७ ॥ इति श्रीकृष्णर्षिगच्छमण्डन श्रीमन्महेन्द्रसूरिशिष्य- श्रीजयसिंहसूरिविरचितायां न्यायतात्पर्य- दीपिकाभिधानायां न्यायसार- टोकायामनुमानपरिच्छेदो द्वितीयः समाप्तः ॥

·आगमपरिच्छेदः। हैतौयिकपरिच्छेद सभेदमनुमानं प्रपञ्चा संप्रत्यागमलक्षणं सूचयति । अवसितमनुमानमागमस्येदानों लक्षणमुच्यत इति ॥ अनुमानं नाम प्रमाणमवसितं समाप्तमिदानीमनुमान- समास्यनन्तरमागमलक्षणं कथ्यते । ये काणादाद्याः शब्दोऽनुमानं व्याप्तिबलेनार्थप्रत्यायकत्वात् धूमानुमानवदित्यनुमानेनानुमाने शब्दमन्तर्भावयन्ति तन्मत- व्युदासायावसितमिति । कूटाकूटकार्षापणपरीक्षणप्रवण प्रत्यक्षेण प्रस्तुतहेतोयभिचारात् । तत्प्रत्यक्षस्यापीदृक्षस्वरूप: कार्षापण: सर्वोऽपि सत्यस्तदन्यस्त्वसत्य इति त्रैकाल्याकलितव्याप्तमा बद्धमूल- त्वात् । अन्यथा सत्यासत्यत्वप्रतीत्यनुपपत्तेः । काशं प्रत्यनुमानमेतत् । शब्दो नानुमानं विभिन्नकारण प्रभवत्वात् प्रत्यक्षवत् । ततो व्याप्तिमूलात् सामान्यार्थनिष्ठाच्चानुमानाव्याप्ता- भावेऽपि परोक्षार्थप्रमापकलाहाक्तिमानार्थगोचरत्वाच शाब्द- प्रमाणं पृथगव । तदुक्तं परोक्षप्रमितिं कुर्वद्याप्तादिविरहेऽप्यत: । पदं पृथक् प्रमाणं स्यात् व्यक्तिमात्रार्थगोचरम् ॥ १ ॥ तथा चात्र साव- ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका।
।
आगमं लक्षयति।
समयबलेन सम्यक् परोक्षानुभवसाधनमागम इति ॥
अत्रागम इति लक्ष्यं शेषं तु लक्षणम् । आगम्यन्ते मर्यादया-
बबुध्यन्ते पदार्था अनेनेत्यागमः । किमागम इत्याह । सम्यगि-
त्यादि।
सम्यगित्यादिपदानां समासो व्यवच्छेदश्च प्राग्वत् ।
केनेत्याह। समयबलेनेति । समयः पुरुषततः सङ्केतो न
पुनरविनाभाववत् स्वाभाविकः । स्वाभाविकले ह्यविनाभावि-
धूमादिलिङ्गवच्छब्दा अपि नियतमेवार्थं प्रत्याय येरन तु पुरुष-
सङ्केतवशादनियतम् । प्रत्याययन्ते च देशनैयत्येन सङ्केतिताः शब्दा:
सर्वानग्यांस्ततोऽविनाभावादन्य एव समयस्तस्य बलं ग्रहण-
स्मरणलक्षणं तेन। अत्र समयबलेनेति पदमागमस्यानुमानत्व-
व्युदासार्थमनुमानस्य व्याप्तिमूलत्वात् । न च वाच्यं व्याप्तिरेव
समयो व्याप्तेरनुमेयाविनाभावितया समयस्य पुरुषेच्छाधीनतया
च मिथः पार्थक्यात् । तत: समयजनितसाहाय्यात् संशयादिरहित.
परोक्षानुभवस्य यत् साधनं शब्दरूपमशब्दरूपं चेष्टालिप्यक्षरादि
वा तत्सर्वमागमप्रमाणं भवति ॥ २ ॥
तस्य भेदमाह।
स विविधो दृष्टादृष्टार्थभेदादिति ॥
अनार्थशब्देन प्रयोजनं ज्ञेयम् । तत्र दृष्टार्थो यथा नद्यास्तीरे
सन्ति परिपाककनाण्याम्राणीत्यादि। तत्र गतस्य दर्शनात् ।
अदृष्टार्थो यथा स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । इह भवे ह्यामुभिक
स्वर्गफलादर्शनादिति ॥ ३॥

·आगमपरिच्छेदः। तादात्मातदुत्पत्त्यादिसम्बन्धासंबद्धतया अर्थानभिधायकत्वेन सर्वशब्दाप्रामाण्यवादिनं शाक्यमाशा दृष्टार्थानां प्राक् प्रामाण्य- । तत्र दृष्टार्थानां वाक्यानां प्रायेण प्रवृत्तिसामाप्रामाण्यं गम्यत इति। तत्रेति दृष्टार्थवाक्यनिर्धारण । दृष्टार्थानि वाक्यानि पुत्रकामो यजेदित्यादौनि। प्रायेण ति कर्बाद्यवैगुण्ये सतीति ज्ञापनार्थम् । तबैगुण्येन सतोऽपि फलस्य नाशात् । प्रकृत्तिरिष्टानिष्टादानहान- रूपः शारीरो व्यापारः । सामर्थ्य प्रेप्सितयथोक्तवस्त्वाप्तिः । अयमर्थः । पुत्रकामो यजेत् कारीरौं निर्वपेदृष्टिकाम इत्यादि । दृष्टार्थवाक्यानां पुत्रेष्टौ वर्षे वर्षे ऽशौचनिवृत्तायां पुत्रदृष्टफल- दर्शनात् प्रामाण्यमवगम्यते । यद्येतानि वाक्यानि सत्यानि न घटेरंस्तदा पुष्कलद्रव्यव्ययसाध्ये क्लेशावहे तदुक्त कणि न प्रवीणाः प्रवर्तेरन्न च प्रेसितफलानास्तिघ्नुवोरंस्ततो यथा प्रत्यक्षादिक स्वप्रत्यायितमर्थं प्रापयत्प्रमाणत्वेन स्वीचक्रे तथा शब्दोऽपि स्त्रोक्तमर्थ प्रापयन् प्रमाणत्वेन स्वीकार्यः । स्वार्थप्रापकत्वेन इयोस्तुल्यत्वात् । अन्यथा शब्दानामर्थसम्बन्धाभावात् व्यर्थवाक्त्वेन तूष्णौकत्वा- पातात्। अर्थत्यमाचक्षीथाः प्रत्यक्षादि प्रमाणमर्थसम्ब मर्थसम्बद्धत्वात् । शब्दो न तदभावात् । तन्न । शब्दोऽपि प्रमाणमर्थसम्बद्धत्वादेव । ननु शब्दस्यार्थेन सह कः सम्बन्ध इति चेत् प्रत्यक्षस्थापि स क इति वाच्यम्। ग्राह्य ग्राहकभाव इति चेत् । अत्रापि वाच्य- वाचकभावो भविष्यति । ततः शब्दः प्रमाण त्वेन स्वीकार्य एव । -- - ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। । तथाच प्रयोगः । शब्द: प्रमाणं स्ववाच्यार्थप्रापणसमर्थत्वात् । प्रत्यक्षवत् । तथा पुत्रकामो यजेदित्यादि दृष्टार्थवाक्यानि प्रमाणानि । कर्जाद्यवैगुण्ये सति समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् प्रत्यक्ष- वदिति ॥४॥ अदृष्टार्थानां प्रामाण्यमाचष्टे । अदृष्टार्थानां पुनराप्तोतत्वेनेति ॥ अदृष्टार्थानि स्वर्गकामो यजेतत्यादीनि । पुन: शब्दो दृष्टार्थ- प्रामाण्यव्यतिरेके। आप्तोतनति यो यत्रावञ्चकः स तत्राप्तः । यहा प्राप्ती रागद्देषक्षयः सा यस्यास्ति। अनादित्वात् अप्रत्यये स आप्तस्तदुक्तत्वेन प्रामाण्यं गम्यत इति शेषः । अयं भावः । अदृष्टार्थवाक्यानां साक्षादर्थदर्शनाभावादाप्तोक्त त्वेन प्रामाण्यं गम्यते । नान्यथा । न चाप्तोऽवृतं वक्ति । तद्धेतुरागादिदोषाभावा- दाप्तत्वहानश्च । तदुक्तम् । आगमो ह्याप्तवचनमाप्तिं दोषक्षयं विदुः । क्षीणदोषोऽनृतं वाक्यं न ब्रूया त्वसम्भवात् ॥ ५ ॥ परं शङ्कते। कथमिति ॥ अत्र कसिति परप्रश्नः स चैवं प्रश्नयति । ननु यागादौ निष्ठितेऽपि तदात्वेन स्वर्गादिफलानुपलम्भे आप्तोतस्य सुतरां दुरवधारणत्वाददृष्टार्थवाक्यानां कथं प्रामाण्यं ज्ञेयमिति ॥ ६ ॥ परिहरति । पुत्र कामो यर्जत त्यादि वाक्यानां प्रवृत्तिसामयात् प्रामाण्य- ·आगमपरिच्छेदः। २१३ मनुमाय तत्प्रणतुरतीन्द्रियार्थदर्शित्वेन परमाप्तत्वमवधायं तत्प्रणी- तानां सर्ववाक्यानामप्रामाण्य कारणाभावात् प्रामाण्यमनुमौयत इति ॥ अदृष्टार्थवाक्यानां प्रायेण प्रवृत्तिसामर्थात् प्रामाण्यं दुनिमिति पुत्रकामो यजेदित्यादिवाक्यानां प्रवृत्तिसाम- र्थ्यात् प्राक् प्रामाण्यमनुमेयम् । यथा विवादास्पदानि दृष्टार्थ- वाक्यानि प्रमाणानि। कर्बाद्यवैगुण्खे सति प्रेक्षावत्प्रवत्तकत्वात् प्रत्यक्षवत् । इष्टिपूर्तावपि कादाचित्कफलवैफल्येन प्रकृतिहेतो- व्यं भिचारनिवृत्त्यर्थ कर्ताद्यवैगुण्ये सतीति पदम् | वैगुण्याभावे शान्तिकपौष्टिकादिकम्मखनेकश: फलोपलम्भात् । ततस्तत्प्रणतु- दृष्टार्थवाक्यप्रणतुरतीन्द्रिया अक्षातिक्रान्ता ये इष्टिनिष्पत्त्यनन्तर- भविष्णुपुत्रजन्मशान्तिकपौष्टिकादयोऽर्थास्तद्दर्शिलेन हेतुना परमाप्तत्वमतिसाहाद्यवञ्चकत्वं सर्वज्ञत्वं वा ज्ञेयम्। तथाहि पुत्रकामो यजेदित्यादि वाक्यप्रणेता परमाप्तोऽतीन्द्रियार्थदर्शिवा- यतिरेकेऽस्मदादिवत् । ततस्तत्प्रणोतानामाप्तप्रणीतानां सर्व- वाक्यानां दृष्टादृष्टार्थानामेककर्तृकत्वेन प्रामाण्यमनुमानविषयो- क्रियते । यथा दृष्टादृष्टार्थानि सर्ववाक्यानि प्रमाणान्याप्तोतत्वात् पित्रादिवाक्यवत् । न चाप्तोतत्वमसिद्धम् । विवादास्पदानि वाक्या- न्याप्तप्रणीतानि समर्थप्रवृत्तिजनक वे सति वाक्यत्वात् पित्रादि- वाक्यवत् । प्रामाण्ये हेतुः अप्रामाण्ये त्यादि । बौद्धादिराद्धान्ताना- । The word सर्व is omitted in the text ( See page 29. Line 8 ).

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। मेकदेशसंवादेऽपि नैरात्माक्षणिकत्वादिकमप्रामाण्ये कारणमस्त्यत्र तु प्रमाणोपपनसमस्तवस्तुदेशकलेनाप्रामाण्ये न किञ्चित्कारण- मस्तीति सर्वाणि वेदवाक्यानि प्रमाणत्वेन स्वीकार्याणि। तथाच प्रयोगः। वेदवाक्यानि प्रमाणत्वेन स्वीकार्याणि अप्रामाण्य- कारणरहितत्वात् पुत्र प्रत्युक्त पित्रादिवाक्यवहातिरेके वञ्चकवाक्य- वहा। तदेवं क्वचित्प्रवृत्तिसामर्थ्यात् क्वचिदाप्तोक्त त्वात् कारणं त प्रामाण्यं वदता प्रकरणकारण खमते परतः प्रामाण्यं समर्थितं खतो निरासि ॥ ७॥ ननु पुरुषाणां रागादिदोषकलुषितान्तःकरणत्वेन पौरुषेय- वाहेदवाक्यानां प्रामाण्यं न युक्तं किन्तु नित्यत्वात् युक्ता मिति जल्पक परं निराकरोति न नित्यत्वेन वाक्यानां हि नित्यत्वे प्रमाणाभावादिति ॥ न हि वेदः प्रमाणं नित्यत्वादिति वक्तुं शक्यम् । वाक्याना नित्यले प्रमाणाभावात् । प्रमाणे विना च साध्यसिद्धेरयोगात् । तथाहि तन्नित्यत्वं प्रत्यक्षेण प्रतीयते अनुमानेन वा । न तावत्प्रत्य- क्षेण । तस्य विद्यमानेन्द्रियकवस्तु वृत्तित्वेनानादिकालाकलितवस्त्व- नवगमात् । न च योगिप्रत्यक्षेणेति वाच्यं तदनभ्युपगमादन्यथा वेदवादिना निर्विवादं सर्वविहादाभ्युपगमः स्यात् । नाप्यनुमानेन तदविनाभाविलिङ्गाभावात् । कर्चस्मरणादिलिङ्गस्यानैकान्तिक. त्वात् । अथ नित्या वेदाः संप्रदायाविच्छेदे सत्यस्मय॑माणकर्तृ- कलादाकाशवदित्यनुमानं नित्यत्वेऽस्तीति चेन्न । विशेषणस्य ·आगमपरिच्छेदः। २१५ - सन्दिग्धासिद्धत्वेनास्य हेत्वाभासत्वात् । तथाहि यद्यादिमता- मपि प्रासादादीनां संप्रदायो व्यवच्छिद्यते तदानादीनां वेदा. नामव्यवच्छेदी संप्रदायोऽद्यापि विद्यत इत्यस्य दुःश्रद्धानत्वाहिशे- षणं सन्दिग्धासिद्धम् । विशेष्यमप्येकतरासिद्ध प्रतिवादिनो वेद- कर्तुः स्मरणात् । यथा ततो यो हि वै वेदांश्च प्रहिणोति इति । प्रजापतिः सोमं राजानमन्वसृजत्ततस्त्रयो वेदा अन्वसृजतेति । संप्रदायाविच्छेदश्च वृदपारम्पर्येण यथावत्पाठस्तादृशश्चाकाशे नास्तीति साधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य । किञ्च वेदकत्रस्मरणं प्रत्यक्षेणानुमानेन वा। यदि प्रत्यक्षेण तर्हि कुमारसम्भवादीनामपि कर्तुः प्रत्यक्षास्मरणान्नित्यत्वापत्तिः । नाप्यनुमानेन तस्य वेदकत्रनुभवसाधकत्वात्। तद्यथा योना- सम्भवविशेषं तत्तेन समानहेतुकं यथा सम्भव हिशेषो घटो घटान्तरण । असम्भवहिशेषाणि नित्यवाक्यान्यनित्यवाक्यैरिति । न चायं हेतुरसिद्धस्तविशेषस्य क्वापि केनाप्यप्रती तत्वात्। दुर्भणत्वादिस्त हिशेषोऽस्तीति चेन्न । तस्य दुर्वाक्येष्वपि भावात् । शान्तिकहिंसादिकौविसंवादः सोऽस्तीति चेत् न । तस्यापि कापि व्यभिचारणानेकान्तिकत्वात् । अन्यच्च अपौरुषेयत्वेन नित्यत्वं साध्यते । स चासौ अपौरुषेयः किं सम्बन्ध उत वर्मा उत वाक्यम् । तत्र तादात्मातदुत्पत्तिसंयोग- समवायसंबन्धाः शब्दार्थयोरसम्भवादेव निरस्ताः । भावस्तु चेत् साङ्केतिकस्तदा सत्तस्य पुरुषजन्यत्वादपौरुषेयत्वं कथं स्यात् । अथ नित्यः सोऽपि संबन्धिनोः शब्दार्थयोनित्यत्वेऽनित्यले वा वाच्यवाचक- ·न्यायतात्पथ्र्यदीपिका। स्यानित्यत्वे सर्वदा सर्वत्र सर्वशब्दार्थप्रतीतिः स्यादपक्षणीयाभावात् । अनित्यत्वे तु संबन्धस्याप्यनित्यत्वं आधारनाश सत्याधेयनाशात् । नापि वर्मात्मके वेदे च भेदाप्रतिभासात् य एव वेदे ककारः स एव लोके प्रतिभातौति भेदाप्रतिभासे प्रत्यभिज्ञाया एवालं- कर्मीणत्वात्। नापि वाक्यं तस्य वर्मव्यूहात्मकत्वात् वानां चोक्त- युक्तरपौरुषेयत्वाघटनात् । किञ्च । ताल्वादिजन्मा ननु वर्मवर्गों वात्मको वेद इति स्फुटञ्च । पुंसश्च ताल्वादिरतः कथं स्थादपौरुषेयोऽयमिति प्रतीतिः ॥ -- वेदस्याध्ययनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकम् वेदाध्ययनवायत्वादधुनाध्ययनं यथा ॥ अतीतानागतौ कालो वेदकारविवर्जिती। कालत्वात्तद्यथा कालो वर्तमानः समोच्यते ॥ इत्याद्यं नित्यत्वसाधनम् । तद्यस्मिंस्तस्मिंश्च वाक्ये प्रयोतुं शक्य- मित्युपेक्षणीयमेव ॥ ८॥ ननु यदि नित्यत्वे प्रमाणं नास्ति तो नित्यत्वे किं प्रमाण- मिति परं शनिवाह। अनित्यत्वे पुनर्वाक्यत्वाद्यनेकमनुमानमिति ॥ अनेकमनुमानमित्यत्र जात्यैकवचनं वाक्यत्वाद्यनुमानानि यथा वेदवाक्यान्यनित्यानि वाक्यत्वाल्लौकिकवाक्यवत् । पौरुषे- याणि वेदवाक्यानि विचित्ररचनात्वात् कालिदासादिवाक्यवत् ।

·आगमपरिच्छेदः।
वेदसंप्रदायो व्यवच्छिद्यते संप्रदायत्वाह्याकरणादिसंप्रदायवदि-
त्यादीनि ॥ ८॥
प्रसङ्गान्तरमाह।
सर्वदोपलब्धानुपलब्धिप्रसङ्गश्च विपर्यये नियामकाभावा-
दिति ॥
यदि वेदवाक्यानां नित्यत्वं भवेत्तर्हि नित्यत्वाद्यापकले
सति सर्वदोपलम्भोऽनुपलम्भो वा प्रसज्येतान्यानपक्षणात् । अयं
भावः । किं शब्दानामिन्द्रियग्रहणयोग्यतास्ति न वा । आद्य कल्ये
सर्वशब्दानां नित्यत्वाद्यापकत्वेन सार्वदिके इन्द्रियसम्बन्ध सति
सर्वदा सर्वशब्दोपलब्धिः केन वार्यत। हितोयस्मिन् कल्ये त्वनुप-
लब्धिः सार्वदिक्यापद्येत ग्रहणायोग्यत्वात्। ततोऽपेक्षणीया-
भावाद्युक्ते एव सर्वशब्दानां सर्वदोपलब्धानुपलब्धी। तदुक्तम् ।
नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात् ।
अपक्षातो हि भावानां कादाचित्कखसम्भवः ॥
विपर्यये कदाचिदुपलब्धावनुपलब्धौ नियामकस्य व्यवस्थापक-
स्थाभावात् कदाचिदुपलभ्यते कदाचिन्नेत्वत्र नियामकं किञ्चि-
बास्तीत्यर्थः ॥ १० ॥
परमाशङ्कत ।
अभिव्यञ्जकाभावात् तदनुपलब्धिरिति चेदिति ॥
अभिव्यञ्जकः शब्दप्रकाशको वायुस्तदभावाच्छब्दानुपलब्धिन
त्वनित्यभावाकतेति शेषः ॥ ११ ॥

·न्यायतात्यर्थदीपिका। परिहरति। न तदनिर्देशादिति॥ तस्य शब्दाभिव्यञ्जकवायोरनिर्देशो वैशिध्येनाकथनं तस्मा- दभिव्यञ्जकाभावात् कृता तदनुपलब्धिर्भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ पुनः परं शन्ते । वायुसंयोगविभागाविति चेदिति ॥ वक्तः कोष्ठास्य वायोस्ताल्वोष्ठपुटादिसम्पर्कः संयोगः । तविश्लेषो विभागस्तौ शब्दोपलब्धानुपलब्धी प्रति हेतूभवतः । कोऽर्थः । यदा वक्त: कोष्ठयो वायुस्ताल्वोष्ठपुटादिष्वभिहन्यते तदा शब्दा अभिव्यज्यन्ते तदभावे नाभिव्यज्यन्त इति ॥ १३ ॥ पुन: प्रसङ्गापादनेन परिहरति । न। सर्वशब्दानां युगपगृहण प्रसङ्गादिति ॥ यदि वायुसंयोग एवाभिव्यञ्जकस्तदा युगपत्सर्वशब्दोपलब्धिः प्रसज्येत । व्यञ्जकस्य सर्वशब्दान् प्रति तुल्यत्वात् । यथाऽभिव्यञ्जक- प्रदीपसद्भावे चक्षुरिन्द्रियग्राह्याणां घटादौनां युगपदुपलम्भस्तथा शब्दाभिव्यञ्जकवायुसद्भावे श्रोत्रग्राह्याणां सर्वशब्दानां युगपदुप- लम्भः स्यादित्यर्थः ॥ १४ ॥ परः प्रश्रयति। कथमिति ॥ अयमभिसन्धिः परप्रश्नस्य । न हि मया सर्वशब्दानामेक एवाभिव्यञ्चकोऽभ्युपगम्यते । किं तु यावहा शब्दास्तावहाभि- ·आगमपरिच्छेदः । २१८ । व्यञ्जका इत्यस्माकं सिद्धान्तस्ततो यस्यैव शब्दस्याभिव्यञ्जक- स्तस्यैवाभिव्यक्तिर्न सर्वशब्दानां तेन नातिप्रसङ्ग इति ॥ १५ ॥ पूर्वोतयुक्त्या पराभिप्रेतं व्यञ्जकनानात्वं विषयिणि निर्लोठयति । श्रोत्रं तावत्समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मापन्नानाम- र्थानां ग्रहणाय प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कायं न भवतीन्द्रियत्वा- चक्षुर्वदिति ॥ अभिव्यञ्जकनानात्वखण्डनायेदमनुमानम् । तत्र श्रोत्रं ताव. दित्यादिः संस्कायं न भवतीति पर्यन्त: पक्षः। इन्द्रियत्वादिति हेतुः । चक्षुर्वदिति दृष्टान्तः। प्रतिनियतेत्यादि । प्रतिनियता एकैकव्यङ्ग्य प्रति निश्चिता: संस्कारका वायवस्तैः। संस्कार्य शब्द- ग्रहणायाभिमुखौकार्यमिति । समानेन्द्रियग्राह्यादिविशेषणत्रय- मर्थानाम् । तेषां च व्यवच्छेद्यमेवम् । श्रोत्रमर्थानां ग्रहणाय प्रति- नियतसंस्कारकसंस्कार्यं न भवतीन्द्रियत्वादियुक्त चक्षुरादि तत्त- सहकारिसहकतरूपरसादिग्रहणप्रतिष्णुचित्तेन व्यभिचारस्तत्रि- वृत्त्यर्थं समानेन्द्रियग्राह्येति पदम् । भिन्नदेशस्थास्नुरूपादिग्रह णाय प्रतिनियतदीपादिसंस्कारकसंस्कृतेन चक्षुषानेकान्तापनोदाय समानदेशति पदम् । इदञ्च युगपदिन्द्रियसंबन्धसिद्धार्थ द्रवीभूत- मिश्रितकृततैलयोः स्वरूपज्ञानाय । प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कृतेन चक्षुषातिव्याप्तिविच्छित्तये समानधर्मेतिपदम् । अयं भावः । ये समानेन्द्रियग्राह्याः समानदेशाः समानधर्मापनाच शब्दास्तेषां ग्रहणाय प्रतिशब्द मेकैकसंस्कारकसंस्कायं श्रोत्रं न भवति किं- वेकसंस्कारकसंस्कृतमेव तान् तथाविधान् शब्दान् युगपट्टहाति ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। -- यथा चक्षुरकप्रदीपसंस्कृतं समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मा- पन्नान् घटादीन् युगपट्टाति तथानेनानुमानेन परप्रयुक्त व्यञ्जकनानात्वं खण्डयित्वा युगपत्सर्वशब्दग्रहणं समर्थितम् ॥ १६ ॥ यावन्तः शब्दास्तावन्तोऽभिव्यञ्जका इति पराभिप्रेतश्रोत्र- विषयभूतशब्दव्यञ्जकनानात्वं निराचष्टे । शब्दा वा प्रतिनियतसंस्कारकसंस्काय न भवन्ति । समाने- न्ट्रियग्राह्यसमानदेश समानधर्मापन्नत्वे सति युगपदिन्द्रियसंबद्ध- त्वाइटादिवदिति ॥ अत्रानुमाने शब्दाः प्रतिनियतसंस्कारकसंस्काया न भव- न्तीति पक्षः। समानेन्द्रियेत्यादि संबद्धत्वादिति पर्यन्तो हेतुः । घटादिवदिति दृष्टान्तः । प्रतिनियतेत्यादि । प्रतिनियता एकक शब्दं प्रति निश्चिताः। संस्कारका इत्यभिव्यञ्जकाः । समानन्द्रि- यादिपदानां व्यवच्छेद्यन्त्वेवम् । युगपदिन्द्रियसंबद्धत्वादित्युक्ते हेती एक व्यसमवेतत्वाद् युगपञ्चक्षुरादिसंबद्धत्वेऽपि प्रदीपादिप्रति- नियतसंस्कारकसंस्कार्ये रूपादिभिर्व्यभिचार: स्यात्तनिवृत्त्यर्थं समानेन्द्रियग्राह्येति पदम् । समानेन्द्रियग्राह्या अपि भिन्न- देशस्था: प्रतिनियतसंस्कारकसंस्काऱ्यां भवन्तौति तत्परिहाराय समानदेश ति पदम् । समानेन्द्रियग्राह्ये समानदेशस्थेऽपि द्रवी- भूतमिश्रितततेले प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कायें एवेति ताव- च्छेदाय समानधर्मेति पदम् । कोऽर्थः । यथा समानेन्द्रियग्राह्य- Tine word "समानदेश" is omitted in the text ( See page 30. Line 5).

·आगमपरिच्छेदः । २२१ समानदेशसमानधर्मापत्रा घटादयश्चक्षुः प्रति प्रतिनियतसंस्कारक- संस्काऱ्यां न भवन्ति किन्वेकप्रदीपसंस्कृता: तहोचरीभवन्ति । तथा समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मापनाः शब्दा अपि श्रोत्रं प्रति प्रतिनियतसंस्कारकसंस्काया न भवन्ति किन्वेकाभि- व्यञ्जकवाय्वभिव्यतास्तेन ते सर्वे ग्राहियन्त इति । तदेवमनु- मानद्दयेन विषयिविषययोयंञ्जकनानात्वनिरासे पूर्वत्रात्र च समानधर्मेति पदं केचिन्न मन्यन्ते। सर्वथा साधाभावात् । कथञ्चित्साधर्म्य तु युज्यते ॥ १७ ॥ परमतमाशङ्कते। उत्पत्तिपक्षेऽप्ययं समानो दोष इति चेदिति ॥ अभिव्यक्तिपक्षे एकव्यञ्जकसद्भावे युगपत्सर्वशब्दग्रहणमिति यो दोषः प्रोक्तः स भवदभिमते उत्पत्तिपक्षेऽपि समानः। एक- शब्दोत्पादकवायुसम्पर्के युगपत्सर्वशब्दोत्पादेन सर्वशब्दग्रहण- प्रसङ्गात् । अथान्योत्यादनेऽलंकर्मीणोऽपि यदथं प्रेरितो वायु स्तमेव करोति नान्यमिति वति तह्येतदभिव्यक्ति पक्षेऽपि समानम् । तदुताम् । अन्यार्थ प्रेरितो वायुयथाऽन्यं न करोति स: । तथाऽन्यवर्मसंस्कारशक्तोऽन्यं न करिष्यति ॥ १८ ॥ एतत्परिहरति ।

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। । न। मृत्पिण्ड प्रदीपदृष्टान्ताभ्यां *कारकव्यमकवैधयंसिद्धे- रित्यलमतिप्रसङ्गेनति ॥ मृत्पिण्डेन प्रदीपेन च कारकव्यञ्जकयोमहद्द धर्म्यम् । तेनो- त्पत्तिपक्षे त्वदुक्तो दोषो न भवतीति शेषः । अयं भावः । कारकं हि नियतं व्यञ्जकं त्वनियतम् । तथा टेको घटोत्यादको मृत्पिण्डो घटमेव घटयति न पटादि। व्यञ्जकश्चैकः प्रदीपः पटाएं प्रकाशितोऽपि घटादीनपि प्रकाशयति । ततः कारकव्यञ्जकयो- मंत्पिण्ड प्रदीपदृष्टान्ताभ्यां वैधय॑सिडे यत्यानयत्यनिष्यत्तेरुत्पत्ति- पक्षे युगपत्सर्वशब्दग्रहणप्रसङ्गो न भवतीति ॥ १८ ॥ अथ प्रागुद्दिष्टप्रमाणत्रित्वसंख्यासमर्थनपूर्व पूर्वोक्तेषु त्रिषु प्रमाणषु उपमानादिप्रमाणान्यन्तर्भावयति । एवमेतानि त्रीण्येव प्रमाणान्येवेवोपमानार्थापत्तिसम्भवा भावेतिह्यादीनामन्तर्भाव इति ॥ बौण्येवेत्यत्रैवकारः प्रमाणचतुष्वनिरासार्थः । ननूपमानादीनि किं प्रमाखान्यप्रमाणानि वा। आद्य कल्पे तान्यपि लक्षयि- तव्यानि स्युस्तल्लक्षणोत्तौ च प्रागुक्तप्रमाणत्रित्वसंख्या विशौर्खेत । हितीये कथं परेषां तानि प्रमाणत्वेन प्रसिद्धानीत्याशङ्कयाह । ए वे वेत्यादि। अत्राप्येवकारस्त्रित्वान्तर्भावावधारणार्थः । मानादीनां लक्षणं यथास्थानं वक्ष्यते । आदिशब्दाच्चेष्टालिप्या- उप. दीनां परिग्रहः ॥ २० ॥ * The test reads "संस्कारव्यञ्जक" instead of "कारकव्यञ्जक" [ See page 30. Line 7].

·आगमपरिच्छेदः । २२३ । - । शब्दे उपमानमन्तर्भावयति । “यथा गौरवं गवय इत्यपमानं शब्देऽन्तर्भूतमिति ॥ अस्यैवमर्थघटना। अप्रेक्षितगवयेन केनापि नागरिकेगा कोट्टक् गवय इति पृष्टो वनेचरो यथा गौरवं गवय इत्याचष्टे ततः प्रष्टुनिष्टशिताप्तभावस्य वनेचरस्य वचनात्परोक्षेऽपि गवयपिण्डे यादृग्गौस्तादृग्गवय इत्युपमितिप्रमितिरुदेति वनविहारे गवय- प्रेक्षणात्साक्षाद्भवति च । आप्तवनेचरवचनादुपमानविषयभूते गवय- पिण्डे संज्ञासंज़िसंबन्धप्रतिपत्तेः सम्पन्नवादागमस्याप्तवचनरूप- त्वादागमान्तरुपमानमन्तबभूव । तथाच प्रयोगः । यादृग्गौ- स्तादृग्गवय इत्युपमानं शाब्दमाप्तवचनत्वात् स्वर्गकामो यजेदि- त्यादिवाक्यवत् । न चैतहाचं यादृग्गोस्तादृग्गवय इति वाक्यं गोसादृश्येन गवयं ज्ञापयत् पृथक्प्रमाणमिति । पृथुबुनोदराकारं वृत्तं कुम्भं विभावयेरित्यादिवाक्यानामपि पृथक् प्रमाण वापत्तेः । तथाच प्रमाणयत्तापि विशोर्येतेत्यलम् ॥ २१ ॥ मौमांसकोतमुपमानमपमानर्यात । अनेन सदृशौ गौरित्युपमानमिति चेदिति ॥ अरण्यानी विहरमाणस्य पुंसो गोसवर्मपिण्डनिर्वसनामा- मिका गौरनेन सदृशीति यत् ज्ञानमुन्मौलति तगोपिण्डवदिष्ट- * The reading arlopted by the commentator here, differs somewhat from the text ( See page 30, Line 11 ). + The text adds here "मदीया" See page 30. Line 12). ( ·न्यायतात्पर्यदीपिका। २२४ । अत्र वादिहेतुना प्रत्यक्षादिष्वनन्तर्भवदुपमानमिति पृथक्प्रामाण्य- मास्तिघ्नुते। ततः कथमस्य शब्देऽन्तर्भाव इति भावः । प्रयोगः । गवयसादृश्य विषयं गोविज्ञानं पृथक्प्रमाणं प्रत्यक्षाद्य- विषयत्वादापत्त्यादिसाध्यार्थवत् । व्यतिरेके घटज्ञानवञ्चेति ॥२२॥ परिहरति । तस्य स्मृतित्वादिति ॥ अनेन सदृशी मदीया गौरिति परीण यदुपमानमूचे तदुप- मानं न भवति। किन्तु स्मरणं गवयदर्शनादनेन गवयेन सदृशी मामिका गेहानुभूता गौरिति ज्ञानस्य स्मृतिरूपत्वात् ॥ २३ ॥ स्मरणमेव समर्थयते । पूर्वमेव हि सादृश्यविशिष्ट उपलब्धो गोपिण्डः । कस्मादुप- लश्चियोग्यत्वादयोग्यत्वे वा न कदाचिदुपलभ्येतादृष्टवदिति ॥ भूयोऽवयवसामान्ययोगः सादृश्यम् । तच्च गवि गवयेऽप्येकमेव । तेन सादृश्येन विशिष्टो गोपिण्ड: पूर्वमेवाश्रयग्रहणकाले गृहीतः । कस्मादिति परप्रश्नाशङ्का सादृश्यविशिष्टगोपिण्डोपलम्भे हेतुः । उपलब्धियोग्यत्वादिन्द्रियग्रहणयोग्यत्वादित्यर्थः । अयं भावः । सादृश्यविशिष्टो गोपिण्डः किमुपलब्धेर्योग्योऽयोग्यो वा। योग्यत्वे उपलब्धियोग्यत्वादेव प्रागप्युपलब्धस्त विशिष्टो गोपिण्डः । प्रयोग- श्चात्र गोनिष्ठं गवयसादृश्यमनुपलब्धगवयोऽपि गोत्वोपलम्भकाले लभते । तदानीं इन्द्रियसंबद्दत्वे सत्यपलम्भयोग्यत्वाहोत्ववदिति । अयोग्यत्वे उपलब्धानुचितत्वेऽदृष्टवद्धर्माधर्मादिवन कहिचिदुप- लभ्येत। उपलभ्यते चावश्यम् । तस्मात् स प्रागप्युपलब्ध एवेति ·आगमपरिच्छेदः।- २२५ प्रतियोगिगवयग्रहणोपस्कृतसंस्कारात् गोस्मरणमेवेदं नोपमान- मिति ॥ २४ ॥ ननु यदि प्रागेव गवयसादृश्यविशिष्टो गोपिण्डः समुपलब्ध- स्तदा तनिर्णयः कुतो नाभूदित्याशङ्कयाह । निर्विकल्पकेन तु प्रत्यक्षेण पूर्व सादृश्यमुपलब्धं तेन तदोप- लब्धाभिमानो न भवतीति । विकल्पो निश्चयः । स च प्रतियोग्यदर्शनानी जृम्भते । सादृश्यग्रहणकाले प्रतियोगिगवयाभावानिर्विकल्पकमेव प्रत्यक्षं प्रावर्तिष्ट। तेन च सादृश्यं जररहे । तेन हेतुना। तदा गोग्रहणकाले। उपलब्धाभिमानी मया सादृश्यं गृहीतमेवेत्येवं रूपो नोल्लसतीति सादृश्य ग्रहणं प्राक् निर्विकल्पकं जात- मेवेत्यर्थः ॥ २५ ॥ यदि निर्विकल्पक प्रत्यक्षेण सादृश्यप्रत्यक्षेण सादृश्यमुपलब्ध तर्हि तस्य संस्काराकरणात् पश्चात्तन्निश्चायिका स्मृतिः कथं स्यादित्याशङ्कयाह । निर्विकल्पकोपलम्भेऽपि *सहकारिसामादभावादिषु स- विकल्पिका स्मृतिर्दृष्टेति ॥ निर्विकल्पक प्रत्यक्षग्रहणेऽपि सहकारिसामादाश्रयादि- करणमाहात्मवादभावे आदिशब्दात् सामान्ये च सविकल्पिका निश्चायिका स्मृति: प्रेक्षाञ्चक्रे । अयं भावः । कस्यापि दिक्षया The text adds here "संस्कार" (See page 30. Line 17 ). २८ ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। । देवकुलं गत्वा तच्छन्यं प्रेक्ष्य व्यावृत्तं कञ्चित्कश्चिदनाक्षीत् । अत्रामुकोऽस्ति न वेति। ततस्तस्य निर्विकल्पक प्रत्यक्षग्रहीता- भावस्यापि तद्दशनसामर्थ्यात्तप्रश्नाच्च तत्र नास्त्येवेत्यभावप्रतिपत्ती सविकल्पिका स्मृतिर्जायते। तथा निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण गोत्व- ग्रहणकाले सादृश्यग्रहणेऽपि गवयदर्शनसहकारिसामात् स्मृति- निश्चयात्मिका भविष्यतीत्यनेन सदृशी मदीया गौरिति ज्ञानं स्मरणमेव नतूपमानम् ॥ २६ ॥ लघुनैयायिकमते आप्तवाक्यश्रवणादनु गवये दृष्टे या मंज्ञा- संज़िसंबन्धप्रतिपत्तिः सोपमानम् । पृथक् प्रमाणत्वेन खीचक्राणा साप्यागमान भिद्यत इति वक्तुमाह । संज्ञासंनिसंबन्धप्रतिपत्तिरप्याप्तवचनकार्योति ॥ अटव्यामटाव्यमानस्य पुंमो वनेचरवचःश्रवणादनन्तरं गोसन्निभ पिण्डे प्रेक्षितऽस्य गवय इति संज्ञायां गवयसंज्ञया वाच्यः पिण्ड इति या संज्ञासंज़िसंबन्धघटना साप्याप्तवचोजन्या तन्मूलत्वान्न तूपमानकार्यम् । प्राप्तवाक्यातिदेशात्परोक्षे गवयपिण्डे कथं संत्रासंन्निसंबन्धप्रतिपत्तिरिति चेत् । सादृश्ये सङ्कतकरणात् सादृश्यस्य च गोगवययोरेकत्वात् । अन्यथा व्यक्तीनामानन्ल्या- सङ्कताकरण सति संज्ञाव्यवहारलोपापत्तेः ॥ २७॥ पूर्वोऽर्थे युक्तिमाह। तथा प्रश्नोत्तराभिधानादन्यप्रमाणानिर्देशाञ्चेति ॥ यथा नागरिकणाटविको वाचा पृष्टः कीदृग्गवय इति । तथैवाटविकेन स यादृग्गोरिति वाचैवोत्तरयाञ्चके। तत एव च ।

·आगमपरिच्छेदः । २२७ तथा तस्य संज्ञासंज्ञिसंबन्धप्रतिपत्तिर्जज्ञे। न केवलमेतत् । त्वमुपमानेनेदं जानीया इत्यन्यस्य प्रमाणस्याप्रतिपादनाच्च । संज्ञासंज्ञिसंबन्धज्ञानार्थमपि नोपमानं पृथक् प्रमाणवेनेष्टव्यम् । नरर्थक्यादित्यर्थः ॥ २८॥ परमतमाशते । अस्य गवयशब्दः संज्ञेति प्रतिपत्तावुपमानसिद्धिस्तथा शब्दा- श्रवणादिति चेदिति ॥ न ह्याप्तवाक्यश्रवणकाले इदन्तया गवयपिण्डे संज्ञासंति- संबन्धज्ञप्तिरस्ति। अपि तु गोतुल्य स्य कस्यचिदर्थस्य गवय- शब्दो वाचक इति सामान्यतः प्रतीतिस्ततः श्रोता तहाक्यात् सामान्येन शहीतसंबन्धोऽरण्यानी पर्यटन् गोसदृशं पिण्डं प्रेक्ष्य स्मृताप्तवाक्यार्थोऽस्य गवयशब्दः संज्ञेति यदा प्रतिपद्यते तदोपमानं पृथक प्रमाणं भवति । अन हेतुः । तथेत्यादि । यथा प्रश्नकाले यादृग्गौस्तादृग्गवय इति शब्दश्रवणं तथा गवयवीक्षणक्षणेऽस्त्र गवयशब्दः संज्ञेति शब्दानाकर्मनात् ॥ २६ ॥ परिहरति । एवं तहि गौरयमित्येवं सङ्केतेऽस्य गोशब्दः संन्नेति प्रति- पत्ती प्रमाणान्तरं वाचं समानन्यायत्वादिति ॥ एवमिति आप्तवाक्यादेव संज्ञासंतिसंबन्धप्रतिपत्तौ जाताया यदि प्रमाणान्तरमुपमानं खौक्रियते तर्हि केनाप्याप्तेन पुरो- * The Text rends "तथा शब्दाच श्रावसाहिति" (See page 31. Line 3 ·२२८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। वत्तिनि गोपिण्डे गौरयमित्येवं सङ्कत ग्राहिते यदाऽस्य गोपिण्डस्य गोशब्दः संज्ञेति प्रतिपत्तिस्तदापि प्रमाणान्तरं वाचं स्यात् । गोपिण्डे गवयपिण्डे च संज्ञासंज्ञिसंबन्धस्य समानन्यायत्वात् ॥३०॥ प्रसङ्गापादनेन पुन: परिहरति । गोपिण्डान्तरेऽपि सङ्केतग्रहणे प्रमाणान्तराभिधानप्रसङ्ग इति ॥ यथै कस्मिन् गोपिण्डे गौरिति सङ्घतग्रहेऽस्य गोशब्दः संजेति प्रतिपत्त्यर्थं प्रमाणान्तरमिथते । तथा गोपिण्डान्तरेऽपि शब्दा- दन्यान्यगोपिण्डे च प्रमाणान्तरं वाच्यं भवेत् । तथाचानवस्थादि- दोषापत्तिः ॥ ३१॥ पुनः परमतं शकते। तथाशब्दानभिधानेऽपि प्रतिपादकप्रतिपाद्ययोरेवमभिप्राय इदृशस्य सर्वस्य गोशब्दः संज्ञेति सामर्थ्याधं प्रतिपत्तिरिति चेदिति ॥ तथेत्यादि तथाशब्दोऽस्य गोशब्दः संन्जेति शब्दस्तस्याप्रति- पादनेऽपि । प्रतिपादक इति संप्रतिपनो वक्ता। प्रतिपाद्य इति सन्दिग्धो विप्रतिपनो वा। सामर्थमिति इयोरप्यूहनशक्ति विशेषः। केवलव्यतिरेको वा । यथा गोशब्दोऽस्य सानादिमतो वाचकः। सति वृत्त्यन्तरे वृऔरत्र प्रयुक्तवान्न यदेवं न तदेवं यथा घट इति। धमिति प्रतिपादकगतखेन प्रतिपाद्यगतत्वेन च । अथवा वैधमिति पुरोवर्तिगोपिण्डगतत्वेन तज्जातीयगोपिण्डगत- त्वेन च। अयमर्थः । अयं पिण्डो गौरिति सतग्रहणक्षणेऽस्य ।

·- आगमपरिच्छेदः। २२८ गोशब्दः संज्ञेति वाक्यानुच्चारेऽपि सतग्राहकस्यायमाशयो यन्मयायं प्रतिपाद्यः। सर्वस्यायौदृशस्य सानादिमतः पिण्डस्य गौरिति सङ्कतः ग्राहितोऽस्ति पिण्डान्तरे स्वयमेव ज्ञास्यतीति प्रतिपाद्यस्याप्ययमाशयो यदहं प्रतिपादकेनेहक्षस्य मानादि- मतः सर्वस्यापि पिण्डस्य गौरिति सङ्केतं ज्ञापितोस्मोदृगन्योऽपि मया गोशब्देन वाच्य इति । इत्युभयोः सामर्थ्यात् जहशक्तिविशेषात् प्रागुक्तकेवलयति- रेकिणोऽपि विधा प्रतिपत्तिभवति । ततः प्रमाणान्तराभिधान- प्रसङ्गोऽयुक्ता इति भावः ॥ ३२ ॥ परोक्षपरिहारं स्वपक्षेऽपि प्रेक्षयति । समानमेतदत्रापि गोसदृशो गवय इति शब्दादुभयोरेवममि- प्रायो गोसदृशस्यार्थस्य गवयशब्दः संक्षेति सामर्थदिवं प्रतिपत्ति- रिति॥ अत्रापीति यादृग्गीस्तादृग्गवय इति स्थ लेपि । उभयोरिति प्रतिपादकप्रतिपाद्ययोः। एवमिति यथा वन्मते प्रतिपाद्य- प्रतिपादकाभिप्रायवशात् प्रमाणं विनापि संज्ञासंनिसंबन्धप्रति- पत्तिस्तथास्मन्मतेऽपि । शेषं व्यक्ताम् ॥ ३३ ॥ नवाप्तवाक्यादप्रत्यक्षे गवये कथं संज्ञासंज्ञिसंबन्धघटनेत्याशय परिहरति । प्रत्यक्ष एवार्थे संज्ञासंनिसंबन्धप्रतिपत्तिरप्रत्यक्षेऽपि शक्रादौ संज्ञासंज़िसंबन्ध प्रतिपत्तिदर्शनादिति ॥ शक्रादाविति । यः मुराणामधीशः स्वाराज्यभोक्ता च स ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। शक्र इत्यनया प्रक्रियया प्रत्यक्षवदप्रत्यक्षेऽप्यर्थे संज्ञासंज्ञिसंबन्धघटना सुघटेव। न चैवं प्रत्यक्ष संज्ञाकर्मेत्यस्य मुख्यसूत्रस्य विरोधः । अत्र प्रत्यक्षशब्दस्य संज्ञानिवेशयोग्यवस्तुनि दृढ़प्रमाणावगमार्थ- खात् ॥३४॥ अथ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानौत्यक्षपादप्रणीत. प्रमाणभेदाभिधारसूत्रविरोधं शङ्कते । सूत्र विरोध इति चेदिति ॥ इहागमे उपमानान्तर्भावन प्रमाणत्रित्वाभिधानात् मुख्य- सूत्रेषपमानपार्थक्येन प्रमाणचतुष्ट्वाभिधानात् विरोध: सम्पन्न इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ सूत्नविरोधं परिहरति । न। प्रमाणनिग्रहस्थानाभ्यां दृष्टान्त हेत्वाभासादीनामिव प्रयोजनक्शेन पृथगभिधानादिति ॥ प्रमाणेत्यादि। यथा प्रमाणनिग्रहस्थानाभ्यां कत्ला लब्धाना- मपि दृष्टान्तहेवाभासादीनां मूलसूत्रे प्रयोजनवशात् पृथगभिधानं कतं तथागमान्तर्भूतस्याप्युपमानस्य पृथगभिधानम् । अयं भावः । प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनेत्याद्यक्षपादोक्तमूलसूत्रे प्रमाणान्तर्गतो. ऽपि दृष्टान्तो निग्रहस्थानान्तर्गता अपि हेवाभासाः शिष्य- शेमुषोसमुन्भेषकार्यवशाद्यथा पृथगुक्तास्तथागमान्तर्गतमम्युपमानं मूलसूत्रे पृथगुक्तमिति ॥ ३६ ॥ परोऽनुयुक्त। तहि प्रयोजनं वाच्यमिति ॥

·प्रागमपरिच्छेदः। उपमान पृथगभिधानस्येति शेषः ॥ ३७ ॥ प्रयोजनं व्यनक्ति। *शब्दप्रामाण्य समर्थनमिति ॥ उपमानपृथक्कथनस्य प्रयोजनमिति वाक्यशेषः ॥ ३८॥ परः पृच्छति। कथमिति॥ कथं शब्दप्रामाण्यसमर्थनमिति शब्दार्थः ॥ ३८ ॥ अथ समर्थनं पराक्षेपपूर्व भवतीति प्राक् पराक्षेपमुपक्षिपति । केचिदाहुः प्रत्यक्षानुमानविषयत्वे शब्दस्यानुवादकत्वं तद- विषयत्वे संबन्धाग्रहणादवाचकत्वमिति ॥ केचिदिति ताथागताः । प्रत्यक्षेत्यादि प्रत्यक्षानुमानयो ? विषयः सोऽप्युपचारात् प्रत्यक्षानुमाने ते विषयो यस्यासौ प्रत्यक्षा- नुमानविषयः । यहा प्रत्यक्षानुमानयोविषय एव विषयो यस्ये- व्युष्टमुखादय इति सूत्रेणैकविषयपदलोपो समासः । प्रत्यक्षानुमानविषयत्वं तस्मिन् । अनुवादकत्वमिति अन्यप्रमाण- गृहीतकविषयत्वम् । तदविषयत्वे इति प्रत्यक्षानुमानविषया- विषयत्वे। संबन्धेति शब्दस्य विषयेण सह वायवाचकभाव- संबन्धस्तद्गृहणम् । प्रत्यक्षानुमानाविषयत्वादेव । अवाचकत्वमिति अप्रत्यायकत्वम् । अयमर्थः। प्रमाणेन हि विषयवतैव भाव्यम् । विषयश्च दृश्यादृश्यरूपः प्रत्यक्षानुमानगम्यः । तनावः * The Text reads "उच्चते शब्दप्रामाण्यसमर्थन प्रयोजनम्" (See page 31. Line 15 ), ·२३२ न्यायतात्पर्यदीपिका। शब्दः प्रमाणं भवन्ः किं प्रत्यक्षानुमानविषयस्तदविषयविषयो वा । तत्र नाद्यः कल्पः सुजल्पः । प्रत्यक्षानुमानप्रमितार्थप्रमापक- त्वेन शब्द स्यानुवादकत्वात् । प्रमाणान्तरगृहीतकविषयत्वस्यैवानु- वादकलक्षणात् । अनुवादकस्य तु स्मृतरिवाप्रामाण्यभूमित्वात् । प्रयोगश्चात्र। शब्दोऽप्रमाणं प्रमाणान्तरप्रमितार्थप्रमापकत्वात् स्मृतिवदिति । हितीये तु प्रत्यक्षानुमानाविषयत्वेन वायवाचक- भावसंबन्धाग्रहणाच्छन्दस्यावाचकत्वं स्यात् । यतः शब्दार्थयोः संबन्धो वाच्यवाचकभावः स प्रत्यक्षगम्योऽनुमानगम्यो वा स्यात् । न च तहिषयं स्वीकृतमितिः ॥ ४० ॥... पदेनैवार्थः प्रतिपाद्यः। तत्र पदं सङ्केत्यतामित्याशय पर: प्राह। पदार्थस्याप्रसिद्धत्वान्न पदेन संबन्धग्रहणमितरतराश्रयत्वा- दिति ॥ .: पदं सुप्तिङन्तं तस्यार्थोऽभिधेयस्तस्यान्यप्रमाणाविषयत्वेना- ज्ञातत्वात्पदेनार्थस्य संबन्धग्रहणं न जाघव्यते । अत्र हेतुः । इतरे- तराश्रयत्वादन्योन्याश्रयदोषापातादित्यर्थः । तथाहि पदेन पदार्थे प्रसिद्धे सति संबन्धग्रहणं संबन्धग्रहणे च सिद्दे पदेन पदार्थस्य प्रसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयस्य प्रकटदोषत्वात् ॥ ४१ ॥ ननु पदेन पदार्थसंबन्धग्रहणं मा स्म घटिष्ट वाक्यार्थेन तु पदार्थसंबन्धो ग्रहीष्यत इत्येतदपि निराचष्टे। वाक्यार्थस्तु प्रसिद्धानां पदानामन्वयमात्रमिति ॥ उच्यते खोचितोऽर्थोऽनेनेति वाक्यम् । पदानामन्योन्यापेक्षाणां ·आगमपरिच्छेदः । २३३ । संहतिर्वाक्य मिति वाक्यलक्ष्म । तस्यार्थो वाच्यः । प्रसिद्धानामिति केनापि प्रमाणन पूर्व रूढ़ानाम् । पदार्थानामिति स्पष्टम् । अय- मर्थः । केनापि प्रमाणेन प्रसिद्धा ये पदार्थास्तेषामाकाशासनिधि- योग्यतावशाद्यदन्वयमात्रं मिथो मेलमात्रं स वाक्यार्यो भवति । तस्माच्च कथं संबन्धावबोधस्त त्रासामर्थ्यात् । एवं च वाक्यार्था- संबधाग्रहणे पदार्थाप्रसिद्धिस्तदप्रसिद्धौ च वाक्यार्थाप्रसिद्धिरिति कथं शब्दस्य प्रामाण्यम् । एतत्पर्यन्तं केचिदाहुरित्यनेन संबन्धः ॥ ४२॥ एवं पराक्षेपमुपक्षिप्य तत्परिहारायोपमानोपायमाह । तनिराकरणार्थमुपमानं निदर्शनार्थत्वेन पृथगुक्तम् । यथा कार्यार्थिनोऽप्रसिद्धगवयस्य प्रसिद्धगोसादृश्यं उपादायोपमाना- ख्येन वाक्येन संज्ञासंज्ञिसंबन्धप्रतिपत्तिः क्रियते तथा किञ्चि- त्रिमित्तमुपादाय शक्रादिपदपदार्थयोरपौति । तस्मादन्यार्थत्वात् न सूत्रविरोध इति तनिराकरणार्थमिति परोक्षशब्दाप्रामाण्यापास्तये । निदर्श- नार्थत्वेनेति दृष्टान्तप्रयोजनत्वेन । कायार्थिन इति गवयखरूपं जिज्ञासोः। किञ्चिनिमित्तमिति सुरेश्वरत्वसहस्राक्षत्वादिकम् । गद्यान्तःस्थेनापीतिशब्देन संज्ञासंन्निसम्बन्धप्रतिपत्तिः क्रियत इत्य- नुवर्तनीयम् । अयमर्थः । यथा केनाप्याप्तेनाविज्ञातगवयस्य स्वरूपं जिज्ञासमानस्य पुंसस्तत् ज्ञातं गोसादृश्यं ग्टहीत्वा यादृग्गोस्ता- दृग्मवय इत्युपमानवाक्येन परोक्षेऽपि गवये संज्ञासंज्ञिसंबन्धी ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। तस्य ज्ञाप्यते। तथा प्रसिद्धशकादिपदार्थस्य शक्रादिपदार्थ जिज्ञासो- स्तज्ज्ञानेन देवेश्वरत्वसहस्राक्षवादिना निमित्तेन परोक्षेऽपि शक्रादौ संज्ञासंज्ञिसंबन्धो बोध्यते। न च वाच्यं यस्य निमित्त- मध्यप्रसिद्धं तस्य कथं संज्ञासंज्ञिसंबन्धी बोध्यत इति । सर्वथा विप्रतिपत्रस्योपदेशं प्रति बालमूकवदनधिकारात्। ततश्च मूलसूत्रे प्रागुक्तयुक्त्या परोक्तशब्दाप्रामाण्यानिस्तहणायोपमानस्य पृथक्कथनादत्रागमान्तर्भावेऽपि न सूत्रविरोधः । तथा प्रत्यक्षानु- मानविषयत्वे शब्दस्यानुवादकत्वाद्यदप्रामाण्यमुक्तं तन्त्र युक्ताम् । तथाभ्युपगमात् । अन्यथा तवापि प्रत्यक्षानुमानयोमिथो विषय- परिच्छेत्तृत्वेनाप्रामाण्यापातात्। शब्दप्रामाण्यस्य प्रागपि सम- र्थितत्वाच ॥ ४३ ॥ ननु यदि मूलसूत्रक रुपमानं पृथक् प्रमाणमिति नेष्टं ताक्षेपपूर्व परीक्षाञ्चक्रे किमितीत्याह । परीक्षा त्वर्थापत्तिवत्प्रमाणस्य सतः प्रमाणेष्वन्तर्भावज्ञापनार्थ- मिति ॥ यथा पृथक् प्रमाणवेनानिष्टाप्यर्थापत्तिः प्रमाणवेन परीक्षा- नुमानऽन्तरभावि तथोपमानमपि प्रमाणतया परीक्षागमेऽन्तर- भावौति भावः ॥ ४४॥ ननु मूलसूत्रे उपमानान्तर्भावो निषिद्धस्तत: सूत्रविरोधः नदवस्थ एवेति परिहरति ।

·आगमपरिच्छेदः । अन्तर्भावस्त्वनुमान एबास्य यथाश्रुतोऽपि निराकतो नागमे इति ॥ यथाश्रुत इति यथा पूर्वैर्ध्यावर्सितः । अयं भावः । उपमानं परार्थानुमानं सादृश्य लिङ्गेन परोक्षार्थानुमापकत्वात् धूमानु- मानवदित्यनुमानेन परार्थानुमाने उपमानस्य योऽन्तर्भाव: स प्रतिषिद्धो मूल सूत्रे नवागमे । कथमनुमानेऽस्यान्तर्भावनिषेध इति चेत् । उच्यते । नन्वनुमानं लिङ्गलिङ्गिभावेन दृष्टम् । तत उपमाने सायं पेल्लिङ्गं तर्हि लिङ्गी कः । गौश्चन्न । तस्य प्राक् परिच्छिन्नत्वात्। गवयश्चेन्न । तस्य प्रत्यक्षविषयत्वात् । सादृश्यं चेन्न । तस्य प्रागपि लिङ्गत्वेनोतत्वात् । अतोऽनुमानलक्षणाभावादुपमान स्थानुमाना- न्तर्भावो न युक्तः । प्रयोगश्चात्र । उपमानं नानुमानमाप्तवाक्येनार्थ- प्रतिपादकत्वात् पुत्रकामो यजेदित्यादि वाक्यवदिति ॥ ४५ ॥ ननु मूलसूत्रे चतुष्वाभिधानादिह विवाभिधानं विरुद्ध- मित्याशङ्कय परिहरति । चतुष्ट्वाभिधानं सूत्रेषु पञ्चत्वादिनिराकरणा) न त्रिख- निषेधार्थ प्रमाणसिद्धत्वादन्तर्भावस्येति ॥ चतुमी प्रमाणानां भावश्चतुष्वम् । मूलसूत्रे प्रत्यक्षानुमा- नोपमानशब्दाः प्रमाणानीति यत्प्रमाणचतुष्वमुक्तं तद्यथा प्रमाणानि Tine word "यथाशुतोपि" is omitted in the text ( See page 32. Line 9) ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। । पञ्च षड्डा न भवन्ति तदर्थम् । न पुन: प्रमाणत्रित्वनिवृत्त्यर्थम् । अत्र हेतुः । आगमे उपमानान्तर्भावस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । अन्तर्भावकं च प्रमाणं प्रागेवोपन्यस्तम् ॥ ४६॥ परमतं शजते । त्रित्वानभिधानादयुक्तमिति चेदिति ।। मूलसूत्रे चतुष्वं पञ्चत्वादिनिषेधार्थ मुक्तं न त्रित्वनिषेधार्थ- मिति यदुच्यते । तदयुक्तम् । सूवान्तः कापि त्रित्वानभिधानात् यदि सूत्रकारस्त्रित्वमेवाभ्यल षिष्यहिं तदेव काप्यभणियन्त्र चाभाणोत्तस्मात्सूत्र विरोधस्तदवस्थ इति भावः ॥ ४७ ॥ परिहरति । न । अस्य सूत्रकारस्यैवं स्वभावत्वाद्यत् सिद्धान्तमपि कचि- नाभिधत्ते यथा कृत्स्नैकदेशविकल्यादिनाऽवयविनिराकरणे इति ॥ सूत्रकार: प्रमाणत्रित्वाभिलाषुकोऽपि यत्चित्वं नाचख्यौ। तन्नायुलमस्य सूत्रकर्तुरेवंप्रकतिकत्वात् । एवं कथमित्याह । यसिद्धान्तेत्यादि। यदसौ कचिसिद्धान्तमपि स्वपक्षस्थापनमपि नाचष्टे। कुत्रेदं दृष्टमित्याह । यथा कृत्स्नैकदेशेत्यादि । कचिद- अपादाचार्यस्य शास्त्रे आत्मवादे प्रस्तुते शाक्यकप्तः कृत्यैकदेश- विकल्पादिनाऽवयविनो निरासोऽस्ति । तथाहि । किमवयव्यव- यवेषु वर्तते न वा। आये कल्ये किं कात्नेनैकदेशेन वा । कात्मैन वृत्तावकस्मिन्नेवावयवे परिसमाप्तत्वात्तदनेकावयव. वृत्तित्वं न स्यात् । एकदेशेन वृत्ती निरंशत्वं तस्योपगतं विरुध्येत । ।

·आगमपरिच्छेदः। सांशवे वा तेऽप्यंशास्तती भिन्ना अभिन्ना वा भवेयुः । भिन्नत्वे पुनर- प्यनेकांशवृत्तेरेकस्य कायकदेशविकल्पनानतिक्रमादनवस्थादौ- स्थानुषङ्गः। अभिन्नत्वे न कोचिदंशाः स्युः। द्वितीयेऽवयन्येव न स्यादवयवसंबन्धाभावादित्यवयविनि निराकृतेऽपि सूत्रकारः शाक्यं प्रत्यवयविव्यवस्थापनाय स्वसिद्धान्तं नावातीतरल्लोलाशीलत्वात् । अवयवस्थापने सिद्धान्तश्चैवं कास्नैकदेशादिविकल्यानां स्वपर- सिद्धान्तयोरसिद्धत्वादस्वीकार एव परीहारः। तहि कथं तत्र स वर्तत इति चेत् । स्वरूपणाश्रयाश्रितभावलक्षण या वृत्त्या वर्तते तथाच का भवदुक्ता विकल्पजल्पावकाश: ॥ ४८ ॥ किमर्थ स्वसिद्धान्तानभिधानमित्याह । शिष्याणामूहादिशत्यतिशययुक्तानामवावाधिकारज्ञापनार्थ- मिति ॥ जहः स्वबुड्या सिद्धान्तावबोधः । आदिशब्दादाक्षेपक्षम- खादि । तच्छक्तिवैभवभासुराणामेव च्छात्राणामत्र खन्यायशास्त्रे- ऽध्ययनाधिकारप्रबोधनार्थ स्वसिद्धान्तानभिधानम् । तैरेवमा- छास्त्रमध्ये तुमधिकर्तव्यं ये स्व बुद्ध्याक्षेपसमाधी विदधौरविति भावः ॥ ४ ॥ उपसंहरति। तस्मात् स्थितमुपमामं शब्देऽन्तर्भूतमिति ॥ सष्टम् ॥ ५० ॥ श्रयापत्तिमनुमानऽन्तर्भावयति ।

·२३८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। अर्थापत्तेरप्यनुमानेऽन्तर्भावोऽविनाभावबलेनार्थप्रतिपत्तिसाध- नत्वादिति ॥ दृष्टः श्रुतो वार्थो येन विना नोपपद्यते तस्यार्थस्य परि- कल्पनमापत्तिस्तस्या अप्यनुमानेऽन्तर्भावो भवति। न केवलं पागमे उपमानान्तर्भाव इत्यपरर्थः । अत्र हेतुः। अविना- भावत्यादि। अविनाभावः खभावत: साध्येन साधनस्य व्याप्तिः । तहलेन तमामर्थ्येन साध्यार्थज्ञप्तिहेतुत्वात् । अयं भावः। प्रत्यक्षादिप्रमाणषटकपरिच्छिन्नः पीनवाद्यर्थों रात्रीभोजनादि विनान्यथा असम्भवन्नन्यमदृष्टं रात्रिभोजनादिरूपमर्थ यत्र कल्पयेत् सार्थापत्तिः प्रमाणं स्यात् । तदुक्तं प्रमाणषटकविज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन् । अदृष्ट कल्पयेदन्यं सार्थापत्तिरुदाहृता ॥ एतादृश्यर्थापत्तिरविनाभावबलेनार्थ गमयन्त्यनुमानमेव । तथा धर्यापत्त्युत्थापकोऽर्थोऽन्यथानुपपद्यमानत्वेनानवगतोऽवगतो घा अदृष्टार्थकल्पकः स्यात् । प्राधे कल्पेऽतिप्रसङ्गः। द्वितीये- ऽन्यथानुपपद्यमानत्वावगमोऽर्थापत्तेः प्रमाणान्तराहा । प्राचि पक्षेऽन्योन्याश्रयोऽन्यथानुपपद्यमानत्वेन ज्ञातादर्थादर्थापत्तिा- पत्तेरन्यथानुपपद्यमानत्वज्ञप्तिरिति । द्वितीये साध्यधर्मिणि भूयो दर्शनं विपक्षेऽनुपलम्भो वा । प्रथमपक्षे भूयो दर्शनादेव' साध्यज्ञप्तावर्थापत्तेर्वैयर्थम् । हितीयेऽनिश्चितो निश्चितो वा प्राग्विकल्ये तत्पुत्रादेरपि गमकत्वापत्तिः। इतौयिकऽनुमानमेवा- थापत्तिनिश्चितान्यधानुपपनत्वस्थानुमानरूपत्वात्। प्रयोगश्चैवम् ।

·आगमपरिच्छेदः । २३८ । यथा अर्थापत्तिरनुमान अविनाभावबलेनार्थप्रतिपत्तिसाधनवाडूमादि- वदिति ॥ ५१ ॥ अविनाभावमेव दर्शयति । अन्यथा नोपपद्यत इत्युक्ते सत्येवोपपद्यत इति लभ्यते । अय- मेवाविनाभाव इति ॥ एतदर्थों दृष्टान्तेन स्पष्टोक्रियते पौनो देवदत्तो दिवा न भुंक्त तावश्यं रात्रौ भुक्ते। भोजनं विना पौनत्वस्यान्यथानुप- पत्तेरिति। कश्चिद्देवदत्तं पीनं दृष्ट्वा किञ्चिदाह । अहो देवदत्तः पीन: परं दिवा न भुंक्त । तेनोक्तं यदि दिवा न भुक्ते तावश्यं रात्री भुंक्ते तहिना पौनत्वस्यायोगात् । अत्र पौनत्वं साधनं रात्रिभोजनं च साध्यम् । पौनत्वं च रात्रिभोजने सत्येवोपपद्यमानमन्यथानुप- पद्यमानं रात्रिभोजनेन सहाविनाभाव्येव । ततोऽविनाभावविभा- वितस्वभावार्थापत्तिरनुमानम् । तथा जीवन् देवदत्तो रहे नास्ति । तवश्यं बहिरस्ति जीवत्त्वस्यान्यथानुपपत्तरित्याद्यर्था- पत्त्युदाहरणानि स्वयमूह्यानि ॥ ५२ ॥ परमतं शकते। । यत्र सामान्याकारणान्वयग्रहणं नास्ति । यथा मुख्यकारण- वाप्रतिबद्धशक्त्योस्तनापत्तिः पृथक प्रमाणमिति चेदिति ॥ अन्वयेति । साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्तिरन्वयः । कारणत्वमिति। मुख्यकारणानि समवाय्यादीनि बौणि यदन- न्तरमेव कार्यनिष्पत्तिस्तत्र समवायिकारणं ट्रव्यमेव । समवायि- ·२४० न्यायतात्पर्य्यदीपिका। कारणप्रत्यासन्नमेव धृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् । साहाय्यमाने व्याप्रियमाणं निमित्तकारणम् । तेषां भावो मुख्यकारणत्वम् । अप्रतिबद्धशक्तिरिति। न प्रतिबद्धा मणिमन्वादिभिः शक्तिर्यस्येत्य- प्रतिबदशक्तिरन्यादिः । अयमर्थः । कार्य निष्पत्तिः सकलकारण. साकल्यात् दृष्टादृष्टभेदेन कारणानां भूयस्त्वात् । न च कारण- साकल्यं क्वचिदस्मदादिप्रत्यक्षं किन्तु कार्यनिष्पत्त्युन्नेयम् । तथा- प्रतिबदशक्तिर्वयादिः स्फोटादिकार्यमर्जति । अप्रतिबद्धशक्ति- त्वमपि च दुर्लक्ष्यम् । प्रतिबन्धकानां मणिमन्त्रादीनामनन्तत्वात् । ततो यत्र मुख्यकारणत्वस्याप्रतिबद्धशक्तेश्च वयादेञ्जप्ती प्रत्यक्षा- प्रवृत्त्या सामान्याकारणाप्यन्वयव्याप्तिग्रहणं नास्ति तत्रान्वया- भावादनुमानानुस्थानेऽर्थापत्तिः पृथक् प्रमाणं भविष्यति । यथा अव सन्ति सकलसहकारिकारणानि कार्योत्पत्त्यन्यथानुपपत्ते- अत्रास्त्य प्रतिबद्धशक्तिर्वयादिः स्फोटादिकार्यान्यथानुप- पत्तेश्च ततोऽर्थापत्त्यन्तर्भावोऽनुमान न युक्त इति भावः ॥ ५३ ॥ स्तथा परिहरति । न । तत्रापि केवलव्यतिरेक्यनुमानाव्यतिरेकात् । केवलव्यति- रेक्यर्थापत्तिरिति संज्ञाभेदमात्रमिति ॥ केवलव्यतिरेकोति। पक्षव्यापकोऽविद्यमानसपक्षो विपक्षा- ह्यावृत्ती हेतुः केवलव्यतिरेकी। अव्यतिरेके ति अनधिकत्वम् । केवलव्यतिरेक्यनुमानेनैवार्थापत्तिसाध्यसिद्धावपत्तिप्रमाणाधिक्यं न भवतीत्यर्थः । कथं केवलव्यतिरेकीति चेदुच्यते । कार्योत्पत्ति- ।

·आगमपरिच्छेदः । पूर्वक्षणे कारणानि सकलसहकारिसमेतानि समस्त प्रतिबन्धक- शून्यानि वा अनन्तरमेव कार्योत्पादकत्वान यदेवं न तदेवं यथा केवल मृन्मणिप्रतिबदो वहिर्वेति । ततः केवलव्यतिरेक्यर्थापत्त्यो- र्नाम्नव भेदो न वस्तुत इति भावः ॥ ५४ ॥ पुनः परमतं शङ्कते। अन्वयाभावान तदनुमानमिति चेदिति ॥ यदेवान्वयव्याप्तिमत्तदेवानुमानम् । केवलव्यतिरेकी वन्वया भावादनुमानं न भवति। किन्वर्थापत्तिरित्यर्थः ॥ ५५ ॥ परिहरति । न। केवलान्वयिनो व्यतिरकाभावेन प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्गा- दिति । यद्यन्वयाभावात् केवलव्यतिरेकी नानुमानमिष्यते । तहि केवलान्वय्यपि नानुमानं किं तु प्रमाणान्तरं स्यात्तुल्यन्याय- खात् ॥ ५६ ॥ प्रसङ्गान्तरमप्याह । अपिच प्रत्यक्षादिभेदानां किञ्चिधात् प्रमाणान्तरत्व- प्रसङ्ग इति यद्यन्वयव्याप्ताभावात् केवलव्यतिरेको पृथक् प्रमाणमिष्यते सदा निर्विकल्पकसविकल्पकयोग्बयोगिरूपाणां प्रत्यक्षभेदानां कार्यकरणानुभयात्मनामनुमानभेदानां दृष्टादृष्टरूपयोः शब्द- भेदयोश्च किञ्चिदैसदृश्यात् पृथक् पृथक् प्रामाण्यमनुषज्वे. तेति ॥५७॥ . m ·२४२ न्यायतात्पर्यदीपिका। उपसंहरति । तस्मादविनाभावबलेनार्थप्रतिपादकत्वादर्थापत्तिरनुमान- मिति ॥ स्वष्टम् ।। ५८॥ अथ सहस्रे शतं सम्भवतीति ज्ञाने सम्भवः पृथक् प्रमाणं परैः स्त्रीचक्रे तदप्यनुमानेऽन्तर्भावयति । बहुत्वसंख्याविषयत्वे सत्यल्पसंख्याविषयस्य सर्वत्रोपलब्धत्वावा. नुमानासम्भवो भिद्यत इति। सम्भवति बहुवे त्वल्पत्वमिति सम्भवः । समुदायेन समुदावि- नोऽवगमः सम्भव इति सम्भवलक्षणम् । बहुत्वसंख्याविषयले सहस्रादिसंख्यागोचरत्वे सत्यल्पसंख्याविषयस्य शतादिद्रव्यरूपस्य सर्वत्र संख्यादी प्राप्तत्वादनुमानात् सम्भवो न पृथग्भवति । समुदायसमुदायिनोरविनाभावत्वेनानुमानरूपत्वात् । तथाहि विवादास्पदं सहस्रं स्वसमुदायिशतवत्सहसवात् पूर्वगणित- सहसवदिति । एवं खायां द्रोण इत्याद्यपि ॥ ५८ ॥ अथाभावमागमादिप्रमाणत्रितये यथासम्भवमन्तर्भावयति । अभावस्य तु त्रिष्वपि यथासम्भवनान्तर्भावस्तथाहि कौरवाद्य. भावप्रतिपत्तिरागमादिति ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणानुत्पत्तिरभाव इत्यभावलक्षणम् । तदुक्तम् । The text reads . प्रतिपादकत्वाविशेषा • ( See page 33, Line 9-10).

·आगमपरिच्छेदः। २४३ प्रत्यक्षादेरनुत्यत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते । सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वान्यवन्तुनि । प्रभावस्य प्रामाण्यस्थलमिदम् । प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्त्वसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमाणतेति । प्रत्यक्षादिक्रमेणान्तर्भावे वक्तुं युक्ते प्रत्यक्षाभावस्थ बहु- वक्तव्यत्वाईपरौत्ये नाभिधानं कृतम् । त्रिष्विति । प्रत्यक्षानुमाना- गमेषु । आगमादिति व्यासवचनात् ॥ ६० ॥ अनुमानेऽभावान्तर्भाव विभावयति । पात्मादिषु रूपाद्यभावप्रतिपत्तिरनुमानादिति । आत्मादीत्यत्रादिशब्दाहोमादिग्रहः । रूपादौत्यत्रादिशब्दा- द्रसादिग्रहः । अनुमानं यथा । आत्मा रूपादिमुक्तो विभुत्वे सत्य, मूर्तद्रव्यत्वात् । व्योमादिवदिति । व्योम रूपरसगन्वशून्यमस्पर्श- वत्त्वाहिगादिवदिति ॥ ६१ ॥ प्रत्यक्षेऽन्तर्भावमाह। भूतलादिषु घटाद्यभावप्रतिपत्तिः प्रत्यक्षादिन्द्रियन्यापार- भावभाविखादिति । घटशून्यं भूतलमिह भूतले घटो नास्ति वैत्यादिरूपा घटादिवस्वभावज्ञप्तिः प्रत्यक्ष प्रमाणात् भवति । अन हेतुः । इन्द्रियेत्यादि। इन्द्रियव्यापारभाव एव भवतीत्येवं शोला इन्द्रिय- व्यापारभावभाविनी तनावस्तत्त्वं तस्मादिन्द्रिय प्रकृत्तिपूर्वकत्वादि- । । त्यर्थः।

·२४४ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। ननु प्रत्यक्षण क्ष्मातलमुपलक्ष्य प्रतियोगिनं संस्मृत्याख्यानपेई मानसमभाव ज्ञानमुन्नालसीति । तदुक्तम् । गृहीत्वा वस्तु सद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायते ज्ञानपेक्षया । इति चेत् । न । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । प्रत्यक्षेण मात- लादिवस्तु घटादिप्रतियोगिभिः संसृष्टमसंसृष्टं वा गृह्यते । नाद्यः कल्पः । प्रतियोगिसंसृष्टस्य भूतलादिवस्तुनः प्रत्य तेण ग्रहणे तत्र प्रतियोग्यभावग्राहकत्वेनाभावप्रमाणस्य प्रवृत्तिविरोधात् । प्रवृत्ती वा न प्रामाण्यम् । प्रतियोगिनः सत्त्वेऽपि सत्प्रवृत्तः । द्वितीये त्वभावप्रमाणवेयर्थम् । प्रत्यक्षेणैव प्रतियोगिनां घटादी- नामभावप्रतिपत्तेः । तथाच प्रयोगः । निर्घटं भूतलमित्यादि- ज्ञानमिन्द्रियजमिन्द्रियान्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वाद्रूपादिज्ञान- वदिति ॥ ६२॥ परमतं शङ्कते। अन्यत्र तद्भावभावित्वं पर्यवसितमिति चेदिति । अन्योति भूतलाद्यधिकरणे। तद्भावभावित्वमिति इन्द्रिय- ब्यापारभावभावित्वम् । सम्बद्धं वर्तमानं च ग्राह्यते चक्षुरादिना इति न्यायादिन्द्रियसम्बन्धो धरातल एव स्थितो नाभावग्रहले इत्यर्थः । ६३ ॥ परिहरति। न । रूपादिष्विव बाधकामावादिति।

·आगमपरिच्छेदः । २४५ इन्द्रियव्यापारो नान्यत्र पर्यवसितो रूपे इत्यादिशब्दासादि- विवाभावेऽपि बाधकाभावात् । कोऽर्थः। यथा चक्षुरादौन्द्रिय- व्यापार सितं रूपं मधुरो रस इत्यादि ज्ञानमुज्जृम्भते । न तत्र किञ्चिदाधकं न चान्यत्रेन्द्रियव्यापारस्तथाऽभावग्रहणेऽपीति इन्द्रिय- जनितमेवाभावज्ञानम् ॥ ६४ ॥ पुनः परं शकते। सम्बन्धाभावो बाधक इति चदिति ॥ इन्द्रियाणां संयोगः समवायो वा सम्बन्धो वस्तुना सहो. लसति । अभावस्य तु तुच्छरूपत्वात् संयोगः समवायो वा न सम्भवतीत्यर्थः ॥ ६५ ॥ परिहरति । न । खपरपक्षयोरसिद्धत्वादिति ॥ यस्त्वया सम्बन्धाभावो बाधक उक्तः स स्वपक्षे त्वत्पने परपचे मत्पक्षे चासिद्ध इति ॥ ६६ ॥ सम्बन्धामावस्यासिद्धत्वं दर्शयति खपक्षे तावद्रूपादिष्विवापरोक्षानुभवकाऱ्यांनुमेयो योग्यता- ख्यः सम्बन्धः । परपक्षेऽपि संयुक्तविशेषण विशेष्यभावादिरिति । खपक्षे इति मीमांसकपक्षे। रूपादिष्वित्यत्रादिशब्दाद्रसादि- परिग्रहः । अपरीक्षानुभवेति साक्षात्कारिज्ञानम् । अमुमेय इति । अनुमानज्ञेयः । योग्यतेति स्वखविषयग्रहणोचितता । अयमर्थः । त्वत्पचे इन्द्रियाणां प्रतिसौमयादप्रत्यक्षले इन्द्रियार्थयो-ग्य- 1 ।

·२४६
न्यायतात्पर्यदीपिका।
ताख्यः सम्बन्धोऽस्ति । साक्षादनुभावान्यथानुपपत्तेरित्यनुमानानु-
मितः । स च योग्यताख्यः सम्बन्धी यथा रूपादिष्वस्ति तथा
भावानुभवेऽपि । तथा परपक्षेऽपि मत्य चक्षुःसंयुक्तं भूतलं
विशेष्यन्तस्य घटाभावो विशेषणमिति स्वरूपः। संयुक्त विशेषण-
विशेष्यभावादिः सम्बन्धोऽभावग्रहणेऽस्त्येव । आदिशब्दात् संयुक्ता-
समवाय संयुक्तसमवेतसमवाय समवाय-समवेतसमवायसम्बन्धचतु-
ष्टयसंबद्ध विशेषणविशेष्यभावग्रहः । तथाच प्रयोगः । अभावानुभव
इन्द्रियसम्बन्धपुरस्मरोऽपरोक्षानुभवकार्यत्वात् घटाद्यपरोक्षानुभष-
वदिति । ततः त्वदुक्तः सम्बन्धाभावोऽसिव इत्यर्थः ॥ ६७ ॥
पुन: परमतमाशङ्कत।
संयोगसमवायरहितस्य विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तिरिति
चेदिति ॥
अभावस्थावस्तुत्वासंयोगसमवायराहित्यम् । तेन विशेषण-
विशेष्यभावाघटनेति भावः ॥ ६८ ॥
परिहरति ।
न । विशिष्टप्रत्ययवशेन तसिद्धिरितीति ॥
यद्यप्यभावस्य कुत्मरूपत्वासंयोगः समवायो वा नोपपद्यते ।
तथापि भूतलं घटाभावविशिष्टमिति विशिष्ट प्रत्ययवलेन विशेषण-
विशेष्थभावसम्बन्धसिद्धिर्भवति । यथा गोमानिति । गोमा-
नित्यत्र हि संयोगसमवायसम्बन्धाभावेऽपि विशिष्ट प्रत्ययवर्शन
गवास्तित्वसम्बन्धसिबिरस्तीति सिद्धा घटाद्यभावप्रतिपत्तिः
प्रत्यक्षादिति ॥ ८॥

·आगमपरिच्छेदः । २४७ अथैतिहमागमेऽन्तर्भावयति । अनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्य मैतियामागमेऽन्तर्भूत- मिति ॥ अत्रेतिह्यमिति लक्ष्यम् । शेषन्तु लक्षणम् । इतिहशब्द : सम्प- दायवाचकोऽव्ययः । इतिहेव ऐतियम् । अनिर्दिष्टप्रवक्तृक मिति । अनिर्दिष्टो न निर्मातः स्वयं दृष्टत्वेन प्रवक्ता यस्येत्यनिर्दिष्टप्रवक्तृ- कम्। प्रवादपारम्भर्यमिति वृद्धपरम्परायातो वाक्यप्रघोषः । अनिर्दिष्टप्रवक्तृकं यत्प्रवादपारम्पयं तदैतिचं नाम प्रमाणमागमेऽ- न्तर्भवति। कोऽर्थः । इदमैतिां सत्यमसत्यं वा यदि सत्यं तात- वाक्यत्वादागम एव । तथाच प्रयोगः। ऐतिहमागम प्राप्तवाक्य- वात् पुत्रकामो यजेदित्यादिवाक्यवदिति । अथासत्यं तद्य प्रमाण- मेति ॥ ७० ॥ उदाहरति । यथेह वटे यक्ष: प्रतिवसतीति । । । स्पष्टम् ॥ ७१ ॥ कैश्चिच्चेष्टा पृथक प्रमाणत्वेन खोकतास्ति तामप्यागमेऽन्त- र्भावयति। *प्रयत्नजनिता शरीरतदवयवक्रिया चेष्टा नाद्यशास्त्रादिसमय- बलेन पुरुषाभिप्रायविशेषमर्थविशेषञ्च गमयन्ती नागमाद्भिद्यते लिप्यक्षरादर्थप्रतिपत्तिवदिति ॥ The reading ariopted by the commentator here, differs somewhat from the text (See page 34, Line 8-11).

·२४८
न्यायतात्पर्यदीपिका।
प्रयत्नजनिता शरीरतदवयवक्रिया चेष्टेति चेष्टालक्षणम् ।
चेष्टते विविधक्रियया प्राणी अस्यामिति चेष्टा । प्रयत्नेति ।
इच्छापूर्वको हस्तादिव्यापारः प्रयत्नः । इदं च पदं वात-
प्रकोपोत्पन्नवाक्यादिकपदव्यवच्छेदार्थम् । तदवयवेति करादयः
शरीरावयवाः । नाद्यशास्त्रं भरतकविप्रणीती ग्रन्थः । आदि-
शब्दालोकचेष्टादिग्रहः। समयबलेनेति सङ्कतवशेन । अभि-
प्रायविशेषमिति आह्वानविसर्जनादिकम् । স্মৃমিমিনি
व्यङ्ग्यरूपम्। इच्छापूर्विका देहतदवयवकरादिचेष्टा सङ्केत-
वशादाशयविशेष व्यङ्ग्यरूपमथं वावबोधयन्त्यागम एव भवति ।
पृथक् प्रमाणमित्यर्थः ।
लिप्यक्षरादीति
यथा पुरुषाभिप्रायविशेषमर्थविशेषञ्चावगमयतो लिपिरूपाद-
काराद्यक्षरादर्थज्ञप्तिांगमाद्भिद्यते । तथा चेष्टापि।
यदि
चेष्टायाः पृथक् प्रामाण्य मिष्यते। तहि लिप्यक्षरादीनामपि
पृथक् प्रामाण्यमेष्टव्यं स्थात्तुल्य न्यायत्वात् । ततश्चेष्टा नागमा-
द्भिद्यते ।
समयबलेनार्थप्रतिपादकत्वाल्लिप्यक्षरादर्थप्रतिपत्ति-
वदिति ॥ ७२॥
दृष्टान्तः ।
उपसंहरति ।
तदेवं व्यवस्थितमेतत्त्रोवेव प्रमाणानीति ॥
व्यवस्थितमिति प्रमाणतर्कयुक्त्या निष्टशितम्। बौण्येवेत्येव-
कारश्चतुष्ट्वादिनिरासार्थः । एतेन तत्समर्थितं यदुक्तमाद्यपरिच्छेदे
तचिविधं प्रत्यक्षमनुमानमागम इति ॥ ७३ ॥

·आगमपरिच्छेदः।
२४८
प्रमाणं प्रमेयनिष्ठं भवतीति मनमिकत्य शिष्यः प्रमेयं
पृच्छति ।
किं पुनरीभिः प्रमाणैः प्रमातव्यमिति ॥
प्रमातव्यमिति ज्ञातव्यम् ॥ ७४ ॥
प्रत्युत्तरयति।
उच्यते । प्रमेयमिति ॥
प्रमीयते ज्ञायते इति प्रमेयम् । विषयो गोचर इति
।
यावत् ॥ ७५ ॥
पुनः पृच्छति।
किं लक्षणमिति॥
स्वपरजातीयव्यावर्त्तको धर्मो लक्षणम् । किं स्वरूप
मित्यर्थः ॥ ७६ ॥
पुनरुत्तरयति ।
यहिषयं ज्ञानमन्यज्ञानानुपयोगित्वेनैव नि:श्रेयसाङ्गं भवति
तामयमिति ॥
यहिषयमिति यहोचरम् । अन्यज्ञानेत्यादि । विवक्षितप्रमे
यात् वस्त्वन्तरज्ञानान्यन्यज्ञानानि तेषामनुपयोगित्वेनानपेक्षित्वेन ।
निःश्रेयसमिति मोक्षः । अत्रान्य ज्ञानत्यादि विशेषणेन प्रमाण-
ज्ञानस्यात्मादिनांनोपयोगित्वेन मोक्षाङ्गत्वाप्रमाणव्यवच्छेदः ।
कोऽर्थः । यस्य ज्ञानमज्ञानमनपक्ष्यैव मोक्षं साधयति तत्प्रमेयं
भवति । इदं तु प्रमेयस्य विशेषलक्षणमन्यथाद्यपरिच्छेदे प्रमा
विषयः प्रमेयमिति सामान्यलक्षणस्योक्तत्वात्यौनरत्यापत्तेः ॥ ७७ ॥

·२५० न्यायतात्पर्य्यदौपिका। तेन किं कार्यमित्याह । तदेव तत्वतो ज्ञातव्यं सर्वदा भावयितव्यञ्च । न कोटसंख्यादि तज्ज्ञानस्यानुपयोगादितौति ॥ तदेवेति प्रागुक्तलक्षणलक्षितं प्रमेयम् । तत्त्वत इति परमार्थतः। भावयितव्यमिति पुन: पुनश्चेतसि चिन्तनीयम् । अनुपयोगादिति । अमोक्षाङ्गत्वेनेति शेषः। तदेव प्रमेयं तत्वतो ज्ञेयं यन्मोक्षाङ्गं न कोटिकोटिकोटका: सत्यवेत्यादि ज्ञानममोक्षाङ्ग- वेन तस्य व्यर्थत्वात् । तदुक्ताम् । सर्व पश्यतु वा मा वा तत्त्वमिष्टन्तु पश्यतु । कोटसंख्यापरिज्ञानं तस्य न: कोपयुज्यते ॥ ७८ ॥ भवति। प्रमेयभेदमाह। तच्चतुर्विधं हेयं १ तस्य निवर्तकं २ हानमात्यन्तिकं ३ तस्थी- पाय ४ इतौति ॥ हेयमिति। हीयतेऽवश्यं परित्यज्यत इति हेयमेकं प्रमेयम् । तस्येति । तस्य हेयस्य निवर्तकं जनकं द्वितीयम्। हानमिति । तस्येति पद स्यात्राप्यनुवर्तनात्तस्य हेयस्यात्यन्तिकं हानं सर्वथा त्यागस्तृतीयम् । तस्येति । तस्यात्यन्तिकहानस्थोपायो हेतुश्चतुर्थ प्रमेयं भवति ननु सूत्रकृतात्मशरोरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभाव- फलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयमिति हादशविधं प्रमेयमुक्तम् । तन्मध्ये आद्यन्यौ हावुपादेयो शेषा दश हेयाः । ।

·प्रागमपरिच्छेदः । २५१ त्वयात्वत्र तच्चतुर्विधमुक्तमतोऽत्र सूत्रविरोध इति चेन्न । द्वादशविधस्यापि प्रमेयस्य चतुट्वेन भाव्यमानस्य मोक्षाङ्गता भवतीति न विरोधः ॥ ७ ॥ अथ हेयस्वरूपं निरूपयति । अन हेयं दुःखमनागतमेकविंशतिप्रकारमिति ॥ अत्र ग्रन्थत्वादक्रमेऽप्यनागतं दुःखं हेयमिति हेयस्वरूपं जेयम् । अनागतमिति। अतीतस्योपभुक्तवाहर्त्तमानस्योपभोगं विना दुस्त्यजत्वादनागतमेव दुःखं हेयं भवति ॥ ८० ॥ तत् प्रकारानाह। शरीरं षडिन्द्रियाणि षट् विषयाः षट् बुद्धयः सुखं दुःख- वेति ॥ तत्र शरीरं प्रतीतम् । पडिन्द्रियाणि घ्राणरमनचक्षुस्त्वक्- श्रोत्रमनांसि। षट्विषयाः गन्धरूपरसस्पर्शशब्दस्मृतिसङ्कल्पाः । षटबुद्धयः षडिन्द्रियाणाम् । षविषयाः ज्ञप्तयः । आहादरूपं तविपरीतं दुःखम् । एवं दुःखमेकविंशतिप्रकार भवति ॥ ८१ ॥ शरीरादीनां दुःखत्वे हेतुमाह। तत्र शरीरं दुःखायतनवाहुःखम्। इन्द्रियाणि विषया बुद्धयञ्च तत्साधनभावात्सुखमपि दुःखानुषङ्गाहुःखम् । दुःखन्तु बाधनापोड़ासन्तापात्मकं मुख्यत एवेति ॥ शरीरं मुख्यं दुःखं न भवति । किन्तु दुःखस्यायतनवाह- त्वात् दुःखम् । देहावच्छिन्नस्यैवात्मनो दुःखानुभवात् । इन्द्रि- ·२५२ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। याणि विषया बुद्धयश्च प्रागुक्तस्वरूपास्त्रयोऽपि दुःखनिवर्तक- बाहुःख मिन्द्रियादिवशंवदानामवश्यं दुःखीभवनात् । सुखं तु वैषयिकादिकं दुःखप्रसञ्जनाडु:खं सुखस्य दुःखाविनाभावित्वात् । मुख्यं दुःखं तु बाधनाद्यात्मकम् । लोके शास्त्रे च तस्यैव मुख्यवृत्त्या दुःखशब्दवाच्यत्वात् । एतेन शरीरादौनामौपचारिक दुःखत्वमावदितम् । तेषामपि दुःखहेतुत्वादिति ॥ ८२ ॥ द्वितीयं प्रमेयमाह। तस्य निर्वर्तक मसाधारणं कारणमविद्याटणे धर्माधर्मा- विति॥ तस्येति हेयस्यैकविंशतिविधदुःखस्य । निवर्त्त कमित्यस्य पदस्य व्याख्या असाधारणं कारणमिति । यहा। किञ्चित्रिवर्तक साधारणमपि भवति तद्यवच्छेदार्थमसाधारणं कारण मिति पदम् । किं निवर्त्तकमित्याह । अविद्येत्यादि। अविद्यादीनां स्वरूपं स्वयमेव वक्ष्यत्यत्र नोच्यते। यद्यपि धर्मः सुखस्य हेतुस्तथापि सुखस्य दुःखाविनाभावित्वात् दुःखहेतुरेवोक्तः ॥३॥ अविद्यादौनां स्वरूपमाह। सम्यगध्यात्मविद्भिः प्रदर्शितार्थविपरीतज्ञानमविद्या सह सं- स्कारिणति ॥ सम्यगध्यात्मविद्भिरिति । तत्त्वजों यथार्थो दर्शितस्तस्य विपर्यस्ततया अनित्ये वस्तुनि नित्यत्वेनानात्मत्वेन यत् ज्ञानं सा सुखदुःखहेतुभूतेन वासनापरप-येण संस्कारेण सहिताऽविद्या भवति । मिथ्याज्ञानमविद्येत्यर्थः । तदुक्तम् । ।

·आगमपरिच्छेदः । २५३ अनित्ये नित्यबुद्धिर्या याशुचौ शुचिवासना । अनात्मन्यामधी येयमविद्योता शरीरिणामिति ॥ ८४ ॥ टशां लक्षात । पुनर्भवप्रार्थनं तृष्णेति ॥ पुनर्भवो विशिष्टदेहभोगादिस्तत्प्रार्थना पुन: पुनर्याजा तृष्णा भवति ॥ ८५॥ धर्माधर्मावाह। सुखदुःखयोरसाधारणौ हेतू धमाधम्माविति ॥ सुखदुःखे प्रतीत । तयोरसाधारणावसामान्यौ यो हेतू तो धर्माधर्मों भवतः । सुखहेतुईम: दुःखहेतुरधम्म इत्यर्थः ॥ ८६ ॥ द्वतीयं प्रमेयं प्ररूपयति । हानं दुःख विच्छेदः । आत्यन्ति कमिति न कदाचित्कथञ्चि- दुःखसम्बन्ध इत्यर्थ इति । हानमित्येतस्य दुःखविच्छेद इति व्याख्या । आत्यन्तिकमिति पदस्य न कदाचिदिल्यादि व्याख्या । आत्यन्तिकपदेन कादा- चिल्क सुखजनितो दुःखीच्छेदो व्यवच्छिद्यते ॥ ८७ ॥ चतुर्थ प्रमेयमाह। तस्योपायस्तत्त्वज्ञानमात्मविषयमिति ॥ तस्यात्यन्तिकदुःखहानस्यात्मविषयं क्षेत्र जसम्बन्धि तत्त्वज्ञान- मुपायो हेतुर्भवति। तत्त्वज्ञानमित्युक्तो यस्य वस्तुनो यो भाव- स्तत्तस्य तत्त्वमिति वचनात् सामान्य वस्तुतत्त्वज्ञानमपि तदुपाय:

·२५४ न्यायतात्पर्यदीपिका। । । स्यात्तावच्छेदायात्मविषयमित्युक्तम् । तात्विकमात्मज्ञानमात्य- न्तिकदुःखत्यागहेतुरित्यर्थः ॥ ८८ ॥ आत्मतत्त्वज्ञानमन्तबुंध्यात्मनः सम्यक् श्रवणादिभिः सम्पद्यते नान्यथेत्यत्रार्थे श्रुतिं दर्शयति । सथाचोक्तम् । आत्मा वा रे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः । श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः । ज्ञात्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतव इति ॥ आत्मेति क्षेत्रतः। वा एवार्थे । रे इति वतः स्त्रिया: सम्बोधनम् । द्रष्टव्य इति बहिरनुमानादिना। देहान्तश्च सुख्यह दुःख्यहमित्यादि प्रत्ययेन ! निदिध्यासितव्य इति निध्यातुमेष्टव्यो दिक्षितव्य इति यावत् । उपपत्तिभिरिति तर्कसम्पर्क- कर्कशाभियुक्तिभिर्युक्तयश्च पुरो वक्ष्यन्ते। एते श्रुतिश्रवणमनन- ध्यानादयः क्षेत्रज्ञसाक्षात्कार हेतवो भवन्ति । श्रुतिवाक्यादिभिः सम्यक ज्ञात्वात्मा ध्यातव्य इत्यर्थः ॥ ८ ॥ नन्वात्मज्ञानात् किं फलं भवतीत्याह । तरति शोकमात्मविदिति ॥ शोकमिति संसारलशरूपम् । आत्मानं विदित्वा संसारावार. पारं तरतौति भावः ॥ ८ ॥ एक एव हि भूतात्मा देहे देहे व्यवस्थितः । एकधा बहुधाचैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ इत्यादिवचनात् एकएवात्मेत्यदेतवादिमतमपाकरोति ।

·भागमपरिच्छेदः । २५५ । स हिविधः । परश्चापरश्चेति ॥ स इत्यात्मा। पर इति परमात्मा। अपर इति संसारी। अनयोः स्वरूपं स्वयमेव वक्ष्यति पुरः ॥ ८१ ॥ आत्मदेते श्रुतिसंवादमाह। तथाचोक्तम् । हे ब्रह्मणी वेदितव्ये परञ्चापरञ्जेत्यादीनि ॥ ब्रह्मणो इति। आत्मानौ । एतेन ब्रह्माहैतं निरस्तं जेयम् । ननु तात्त्विकं ब्रह्मैव केवलमस्ति सर्व वै खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चनति न्यायात्तह्यतिरिक्तः सर्वः प्रपञ्चो मिथ्या प्रतीयमानत्वात् शक्तिशकले कलधौतज्ञानवदिति चेन्न। विकल्पा- क्षमत्वात्। तथाहि मिथ्यात्वं किमत्यन्तासत्त्वमुतातत्त्वेन तत्त्वमनि- र्वाच्यत्वं वा। प्राच्चे पक्षयेऽसत्त्वख्यातिविपरीतख्यातिप्रसङ्गः । तायिकपक्षेत्वनिर्वाच्यत्वं किं निरुक्तिराहित्यं प्रतीत्यगोचरखं वा । नाद्यः । घटोऽयं पटोऽयमिति निर्मीतीतः सर्वत्र सद्भावात् । द्वितीयः। प्रत्यक्षेण नियतसंस्थानतया समस्तवस्तुप्रतिभासात् । यथा प्रतिभासते न तथेति चेन्न । विपरीतख्यातिप्रसतेरि- त्यलम् ॥ ८२॥ तन परं लक्षयति। तत्रैश्वर्यविशिष्टः संसारधर्मैरीषदग्यसंस्पृष्टः परो भगवान् महेश्वरः सर्वजः सकलजगविधातेतीति । ऐश्वयंमप्रतिहतेच्छत्वं तेन युक्तः । ऐखयमिन्द्रादिष्वप्यस्तीति तावच्छेदाय संसारधर्मेरीषदप्यसंस्पृष्ट इति। संसारधर्मा रागद्देष- मोहादयस्तैरस्पृष्टः। संसारधर्मास्सृष्टत्वं लयस्थयोगिष्वग्यस्तौति - ·२५६ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। तन्निरासाय पर इति । पर: श्रेष्ठः । परत्वं सांख्याभिमते प्रधानेऽ. प्यस्तीति तदपास्तये भगवानिति । भगवान् पूज्यः । भगवत्त्वमु- त्तमेष्व यस्तीति तत्परिहाराय महेश्वर इति । महेश्वरो महा- नधिपतिः। महेश्वरत्वमर्वाचीनेष्वपि सम्भवतीति तहिनिवृत्तये सर्वज्ञ इति। सर्वज्ञो विखवेदी। सर्वज्ञत्वं योगिष्वपि भवतीति तदपास्तये सकलजगद्विधाता विश्वस्रष्टा । एवमैखयादि- गुणविशिष्टः परमात्मा परः क्षेत्रज्ञो भवति। कश्चित्त्वैश्वर्य- विशिष्ट इति १ संसारधमैरीषदप्यस्मृष्ट इति २ परो भगवान् महेश्वरः सर्वन इति ३ सकलजगद्विधातेति ४ चतुर्लक्षणों पर- मात्मनो मन्यते । यथायुक्तमर्थों ग्राह्यः सुधीभिः ॥ १३ ॥ शिष्यः पृच्छति। स कथं ज्ञातव्य इति ॥ प्रत्यक्षवाभावात् केन प्रकारेण जेय इत्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रत्युत्तरयति । अनुमानादागमाञ्चेति ॥ स्पष्टम् ।। ८५॥ तत्रानुमानं दर्शयति । तथाहि विवादाध्यासितमुपलश्चिमत्कारणकमभूत्वाभावित्वा- हस्त्रादिवदिति ॥ विवादाध्यासितमिति भूभूधरादिकम् । उपलब्धीत्यादि उपलब्धिमान् बुद्धिमान् कारणं निदानं यस्य तदुपलब्धिमत्कार- णकं बुद्धिमत्पूर्वकमित्यर्थः । अभूत्वेत्यादि । प्रागभूत्वा अनुत्पद्य ·आगमपरिच्छेदः । पवाझवतीत्येवं शीलमभूत्वाभावि तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् । व्याप्तिः स्वयमेव कार्या। अयमर्थः । यथा वस्त्रादिकं प्रागभूत्वा पश्चाद्भवत् बुद्धिमत्तन्तुवायपूर्वकम् । तथा भूभूधरादिकमपि प्रलयकाले भूत्वा पथात् प्रादुःषत् बुद्धिमत्पूर्वक सिद्धातीति कर्तृसिद्धिः । न चानासिद्धताबन्धकौसम्बन्धश्चिन्त्यः । पक्षे हेतो- निधितवृत्तित्वात् । अन्यतरासिद्धोऽयं हेतुरिति चेत् । न । हेव- न्तरेण साध्यमानखात् । तथाहि विवादाध्यासितमभूत्वाभावि विशिष्टरचनावत्त्वात् प्रासादादिवदिति । नापि विरुद्धता व्योमा- दिभ्यो निवृत्तत्वात् । नाप्यनैकान्तिकता विपक्षादत्यन्तव्यावृत्तेः । नापि कालात्ययापदिष्टता प्रत्यक्षाद्यबाधितधर्मिणि वृत्तत्वात् । नापि प्रकरणसमता खपरपक्षसिद्धौ हेतोस्रूप्याभावात् । अथ भूभूधरादिकं बुद्धिमत्पूर्वकं न भवति। सशरीराजन्यः लायोमवदिति प्रत्यनुमानबाधितोऽसौ हेतुरिति चेन्न । अङ्गुरा- दिभिरनैकान्तिकलात् ॥ ८६ ॥ नन्वस्मिन्ननुमाने व्याप्तिबलात्कर्तृमावस्यैव सिद्धिनं पुन- विशिष्टकर्त्तरित्याशगाह। सामान्यव्याप्तेरनवद्यत्वेन निराकर्त्तमशक्यत्वात्ततः सामान्य- सिद्धौ पारिष्थात्कार्यविशेषाच्च कर्तृविशेषसिद्धिश्चित्वादिकार्य- विशेषात्तत्कर्तृविशेषसिद्धिवदिति ॥ सामान्यव्याप्तेरिति यदभूत्वाभावि तदुपलब्धिमत्कारणक- मिति सामान्यव्याप्तः । अनवद्यत्वेनेति प्रसिद्धत्वादिदोषशून्यत्वेन । पारिशेष्यादिति प्रसक्तप्रतिषेधेऽन्यत्र प्रसङ्गात् शिष्यमाणः ·२५८ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। यथा तथाच प्रत्ययः पारिशेष्यं तस्मात् । कार्यविशेषादिति क्षित्यादिकार्य- वैशेष्यात् । अयमर्थः । प्रागुक्ता सामान्यव्याप्तिस्तावनिर्दोषत्वात् केनापि प्रतिहन्तुं न शक्यते । ततः सामान्य व्याप्ते: सामान्येन कसिदौ जातायामस्मदादिषु कर्तृत्व प्रसक्तावस्मदादिभिः तित्यादेजनयितुमशक्तत्वेन पारिशेष्यात् क्षित्यादिकार्यवैशेष्याञ्च कर्तृविशेषसिद्धिर्भवति । चित्रादिदृष्टान्तेन विशिष्ट- चित्रादिदर्शनादिशिष्टचित्रकदादितत्कर्तृसिद्धिस्तथेति प्रयोगः । क्षित्यादिकं विशिष्टकजन्यं विशिष्ट कार्यत्वादिशिष्ट- चित्रादिवदिति। ननु कर्तृवैशिध्यसिद्धावपि शरीर्येव का सिद्धाति । न तविलक्षणः । तथाहि ईश्वरः शरीरी कर्तृत्वादस्मदादिवदिति । शरीरित्वे च कथं तस्य क्षित्यादिकम्मनिष्णत्वम् । तथाच प्रयोगः । ईश्वरः क्षित्यादिकर्ता न भवति शरीरित्वादस्मदादिवदिति चेन्न। हेतोराश्रयासिद्धत्वात् । सिद्धौ वा शरीरित्वकर्तृत्वसाधक- प्रमाणाभ्यां बाधः । ननु कर्तुरशरीरत्वं चेदभिप्रेतं त_श्वरः कर्ता न भवत्यशरीरित्वान्मुक्तात्मवदिति न कर्तृत्वसिद्धिरिति चेन। शरीरप्रेरकेणात्मनानेकान्तिकत्वात् ॥ १७ ॥ अथ परात्मसद्भावे आगमं दर्शयति । *एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे य इमाल्लोकानीशते ईशनोभि- रित्यागमाच्चेति ॥ - ० The Text reads • द्वितीयोऽथ तस्थे स्वयं दूव इर्मा Line 6). ( See page 36.

·आगमपरिच्छेदः। २५० एक एव रुद्रः परमात्मास्ति । द्वितीयो नावतस्थे न स्थितः । ईशत प्रभवन्तीतीशिन्यः शतय इच्छाज्ञानक्रियारूपास्ताभिर्य इमालोकान् जगन्ति ईशते खस्खजनितकम्मफलोपभोक्तृत्वन निय- मयति । ईशत इत्यत्र बैदिकत्वादेकवचनं शक् । कापि न हितीयाय तस्थे इति पाठः । तत्र हितोयायेति सहार्थे हतीया- स्थाने चतुर्थो। ततो द्वितीयेन सह न तस्थे किन्वेक एवेत्यर्थः । तस्थे इत्यात्मनेपदं वैदिकत्वात् । चशब्दादन्योऽप्यागमो ज्ञेयः ॥१८॥ । अपरात्मखरूपमाह। संसारफलोपभोक्तानन्तोऽपर इति । संसारफलं सुखदुःखादिकं तदास्वादकोऽनन्तोऽनेकविधोऽपरः संसार्यामा भवति। संसारे फलोपभोक्त त्यनेन परमात्मन्यति- व्याप्तिनिवृत्तिः। अनन्त इत्यनेन ब्रह्माद्वैतव्यवच्छित्तिः ॥ 2 ॥ तस्यातिसौक्ष्मयादप्रत्यक्षले तत्साधकमनुमानमाह । स खलु बुद्ध्यादिकार्याणां आश्रयभूतोऽनुमातव्य इति । स इत्यात्मा । बुयादीत्यत्रादिशब्दात् सुखदुःखे च्छाहेषप्रयत्न- धर्माधर्मादिग्रहः । इत्याधारः। आत्मा बुद्धग्रादि- कार्याणामाधारतयानुमानेन ज्ञेय इत्यर्थः । अनुमानं यथा । बुद्धयादयः कचिदाचिता: कार्यवाहुणत्वात् चापादिवदिति । पुरस्तादिन्द्रियादीनां निषेत्रमानवेन पारिशेष्यादामाधार इति ॥१०॥ आश्रय * The text reads "atatsat:" ( See page 36. Line 8 ):

·न्यायतात्पय्यदीपिका। कार्यमपि किमपि निराधारं भविष्यतीत्याशङ्कयाह । न हि कार्यमनाधारं किञ्चिदुपलब्धमिति ॥ यत् कायं तत्सर्व साधारमिति भावः ॥ १०१ ॥ नन्विन्द्रियाणि विषया वा बुद्धयादीनामाधारो भविष्यति । न त्वात्मत्याशङ्कयाह । न चेन्द्रियाणामाश्रयत्वं युक्तमुपहतेन्ट्रियस्य विषयस्मरणा. योगादिति ॥ - इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां बुद्माद्याधारत्वं युक्तं न भवति । अत्र हेतुः उपहतेत्यादि । उपहतमिन्द्रियं यस्य। विषयस्मत्यघटनात् यदि इन्द्रियं बुद्धवाद्याधारी भवेत् तदोपहतेन्द्रियो न किञ्चित् सारेदाधारविनाश आधेयस्यापि विनाशात् । अस्ति च स्मरण- मुपहतेन्द्रियस्यापि । तत इन्द्रियं तदाधारो न भवतीत्यर्थः ॥१०२॥ नन्वेकस्मिन्निन्द्रिये उपहते पौन्द्रियान्तरेण स्मरण भविष्यती- व्याशङ्कयाह। अन्यानुभूतेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणादर्शनादिति ॥ अन्येन्द्रियेणानुभूतेऽर्थऽन्यस्येन्ट्रियस्य स्मृत्यवीक्षणात् । न खलु नेत्रानुभूतं नासा स्मर्यते । अत्र प्रयोगः। इन्द्रियं नानुभावक करणवादात्रादिवदिति। अन्येन्द्रियानुभूतमन्येन्द्रियं न स्मर- व्यव्यानुभूतत्वात् वैवानुभूतं मैत्रवदिति ॥ १०३ ॥ ननु मा भूवनिन्द्रियाणि बुयाद्याधारः किन्तु शरीर घटिष्यत इत्याशयाह। ।

·आगमपरिच्छेदः । । - अतएव शरीरस्यापि बाल्य कौमारादिभेदभिन्नत्वादस्मरणमिति ॥ अन्यानुभूतमन्चो न स्मरतीत्यत एव न्यायात् शरीरस्यापि स्मरणं नोपपद्यते न केवलमिन्द्रियाणामित्यपरथः । कुत इत्याह । बाल्येत्यादि। आदिशब्दात्तारुण्यवाईक्यभेदग्रहः । अयमर्थः । अल्पपरिमाणावच्छिन्ने महापरिमाणस्थासम्भवादालशरीराकीमार- तारुण्यवाईकशरीराणि भिन्नानि । तेन यदि शरीराश्रयं चैतन्य स्यात्तदा येन बालशरोरेणानुभूतं तन्नष्टं ततस्तरुणादिशरीराणां स्मरणं न स्यादन्यानुभूनेऽन्यस्मरणाभावादस्ति च स्मरणं तस्मान शरीराश्रयं चैतन्यम् । प्रयोगौ प्रागवत् । बालशरीरवदिति । यथा शरीरं नानुभूतभावुकं करणवादालादिवत् । तथा बालशरीरानु- भूतं तरुणशरीरं न स्मरति । अन्यानुभूतत्वाञ्चैत्रानुभूतं मैत्रवदिति प्रयोगः । बालशरीरात् कौमारशरीरं पृथगित्यत्र किं प्रमाणमिति चेदुच्यते। विवादाध्यासिते परिमाणे भिन्नाश्रये होनाधिकपरि- माणत्वात् घटशरावपरिमाणवदिति। परिमाणमेव विक्ष्यति न तु शरोरमिति चेन्न। विवादास्पदं परिमाणमाश्रयविनाशादेव विनश्यति परिमाणत्वात् मुहराभिहतविनष्टघटपरिमाणव- दिति ॥ १०४॥ उक्तन्यायातिदेशेन बौद्धमतेऽपि स्मरणं नोपपद्यत इत्याह । . एतेन पूर्वबुद्दानुभूतेऽर्थे उत्तरबुद्धेः कार्यकारणभावात् स्मरणमपास्तमन्यत्ववचनादिति ॥ । The Text rends “अन्यत्वाविशेषादिति (See page 36. Liue 15.).

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। एतेनेति अन्यानुभूतेऽन्यस्य स्मरणं न भवतीति वचनेन । पूर्वबुद्धानुभूतेत्यादि बौद्धराडान्ते नैरामेाऽपि पूर्वबुद्धानुभूतमर्थ- मुत्तरबुद्धिः स्मरति कार्यकारणभावात्। स चैवम् । पूर्वबुद्धिवस्त्वनु. भवति तदनु खसदृशीमुत्तरबुद्धिमुत्पाद्यात्मसंस्कारं तत्र निवेश्य क्षणिकत्वाविनश्यति । तत्र पूर्वबुद्धिः कारणमुत्तरबुद्धिः कार्य- मेवं पूर्वोत्तरबुद्धयोः कार्यकारणभावन स्मरणं यदुक्तं तदपि निरस्तम् । द्वयोर्बुद्ध्योमिथो भेदेन कथनात् । अयं भावः। पूर्वोत्तरबुद्धयोः कार्यकारणभावेऽपि भेदोऽस्ति न वा। नास्तीति चेत् कथं कार्यकारणभावस्तस्य भेदनिबन्धनत्वात् । अस्तीति चेताह यथा चैत्रमैत्रयोरन्यत्वेन चैत्रानुभूतं मैत्रो न स्मरति । तथा पूर्वबुद्धानुभूतमुत्तरबुद्धिर्न स्मरिष्यति । अन्यत्वेनाविशे- पात् ॥ १०५ ॥ भेदेऽपि यदि पूर्वबुद्धधनुभूतं कार्यकारणभावादुत्तरबुद्धिः स्मरति । तदाचार्यानुभूतं शिष्यः स्मरेदत्रापि कार्यकारणभावस्य विद्यमानत्वादित्याशङ्कय परः परिहरति । कापसे रक्ततावदिति चेदिति ॥ यथा कोसबीजे लाक्षादिरजकद्रव्यनिष्यादित्ता रक्तता भेद- साम्येऽपि रक्तबीजसन्तान एव पुष्यादौ रक्ततां व्यनक्ति । बोजान्तरसन्ताने । तद्ददुपाध्यायबुद्धिजन्मा संस्कारोऽपि वसन्तान एव स्मृतिमुद्भावयति। न शिष्यादौ भिन्नसन्तानत्वात् । तदुक्तम् । यस्मिन्नेव हि सन्ताने आहिता कर्मवासना। फलं तव सन्धत कार्यासे रक्तता यथा ॥ न ।

·आगमपरिच्छेदः । ततश्चाचार्यानुभूतं शिष्यः स्मरेदिति वयोक्तो दोषो नात्र सावकाश इत्यर्थः ॥ १०६ ॥ परोक्तं परिहरति । न । साधनदूषणाभावादिति ॥ खपक्षस्य साधनम् । परपक्षस्य दूषणम् । तयोरभावान युक्ता एष कसरतताख्यो दृष्टान्तः ॥ १०७॥ तमेव साधनदूषणाभावं विभावयति । अन्वयाद्यभावान साधनमसिद्धत्वाद्यनुद्भावनान दूषणमिति ॥ अन्वयेति । सति सद्भावोऽन्वयव्याप्तिरादिशब्दादसत्यसद्भावी व्यतिरेकव्याप्तिः। प्रसिद्धत्वादीति। अनिश्चितपक्षवृत्तित्वमसिद्ध- त्वमादिशब्दाविरुद्धत्वादिपरिग्रहः। अयमर्थः । दृष्टान्तो हि खपक्षसाधनाय परपक्षदूषणाय वा प्रयुज्यते। कार्पासे रक्तता- वदिति त्वदुक्तो यो दृष्टान्तः स न वपक्षसाधनाय पूर्वज्ञानानु- भूतमुत्तरज्ञानं स्मरति । कार्यकारणभावापनत्वात् कार्यासे रततावदिति भवदनुमाने दृष्टान्तदाान्तिकयोवैषम्येनान्वय- व्याप्ताजनकत्वात् । यतो बौद्धमते कारणभूताया: पूर्वबुद्धेर्निरन्वय- विनाशाङ्गोकारात् तदुपरागो नोत्तरबुद्धौं संक्रामति । दृष्टान्ते च कार्यासे लाक्षारसरतिमा बोजविनाशात्परमाणुषु संक्रम्य हाणु- कादिव्याप्तमा कार्ये भवतीति दृष्टान्तदान्तिकयोवैषम्यं स्पष्टम् । तथा यत्र न स्मृतिस्तत्र न कार्यकारणभावापन्नत्वमिति व्यतिरेक- व्याप्तिरपि नास्ति । नापि परपक्षदूषणाय पूर्वज्ञानानुभूतार्थमुत्तर- जानं न स्मरति । ततो विभिन्नत्वादन्यसन्तानबुद्धिवदित्यत्र पर- ।

·न्यायतात्पर्यदीपिका। पक्षे हेतोरसिद्धत्वादिदोषानुद्भावनात्। तस्मादयुक्त एष दृष्टान्त इति साधूतम् ॥ १०८ ॥ किञ्च कासरततापि दृष्टान्तलेनाद्रियेत यदि त्वन्मते कासेि रक्ततोपपद्येत । सापि नोपपद्यत इत्याह । न - च कार्पासे निरन्वयविनाशोत्पादे रक्ततोत्पद्यते । कार्यासान्तरवदिति निरन्वयविनाश इति । निर्गतोऽन्वयो मुद्रादिहेतुयंत्रासौ निरन्वयः स चासौ विनाशश्चेति निरन्वयविनाशस्तदुत्पादे तत्सम्भवे । अयमर्थः। कासिबीजे रक्तता तदोत्यद्यते यदि कतिपय- क्षणावस्थायित्वं स्यात् । त्वन्मते तु सर्ववस्तु विनाशककारणा- भावेऽपि.विनश्यति। ततो यस्मिन् कार्पासबोजे रक्ततोत्यादिता तत्तदानौमेव काकनाशं नष्टं क्षणिकत्वात् । तत्सन्तानभूते कार्पास- बीजे सन्तानान्तरकार्पासबोज इव रक्तता कौतस्कुत्युत्पद्येत । अथ कार्पासबोजरक्तता वसन्तानबीजान्तरे रक्ततां जनयतीति चेन्न । विकल्पैर्भङ्गरत्वात् । तथाहि । क्षणिका कार्पासरक्तता स्व. क्षण पूर्व पश्चाहा कार्यमर्जेत् । नायः कल्पः । समसमयभाविनि क्षणे व्यापाराभावात् । व्यापार वा सव्येतरगोविषाणयोरिव कार्यकारणभावो विशौर्येत । तस्य पौर्वापर्यधुर्यत्वात् । हैतीयिकः। खरूपेणासत्यास्तस्याः समुत्पादकत्वायोगात् । अन्यथानुत्पत्रः पिता पुत्रमुत्यादयेदविशेषात् । नापि तायिक: स्वक्षणादूवे स्वयं विनष्टत्वात् । तदेवं क्षणिकत्वपक्षे रक्ततोत्पत्तिवत् - ·आगमपरिच्छेदः । पूर्व बुझेरुत्तरबुद्धप्रत्पादस्यापि दुरुपपादत्वात् स्मरणं न कथञ्चित् सङ्गतिमङ्गति ॥ १० ॥ अथोतन्यायेनेव बौडाभिमतं क्षणिकत्वमपि कुट्टयितुमाह । एतेनैव क्षणिकत्वं निरस्तं ज्ञेयमिति । । - एतेनेति । बुद्ध्यात्मनोराश्रयायिभावव्यवस्थापनेन । यत्सत्तत् क्षणिक संश्च घटादिरित्यादिसाधनसाधितं क्षणिकत्वं व्यपास्तं जेयम् । तथाहि। क्षणिक वे सत्त्वं हेतुस्तत्सत्त्वं किं प्रमेयत्वमर्थ- क्रियाकारिखं वा । नाद्य: पक्षः। प्रमेयत्वस्य नित्यपक्षेऽपि विद्य- मानत्वेनानैकान्तिकत्वात् । सर्ववस्तूनां क्षणिकत्वानित्यपक्ष एव नास्तीति चेन्न। क्षणिकत्वसाधकस्य हतोरसिद्धत्वेन क्षगिकत्व- स्याद्याप्यप्रसिद्धत्वात् । नापि द्वितीयः । क्षणि कल्वे क्रमयोगपद्या- भ्यामर्थक्रियाकारित्वस्य दुर्घटत्वात् । तथाहि । क्षणिकोऽर्थः खामर्थ- क्रियां क्रमेण कुर्याद्योगपद्येनोभयरूपेण वा। नाद्यःकल्पस्तस्या- क्रमत्वात् । क्रमवत्वेऽपि वा कतिपयक्षणस्थायकत्वेन क्षणिकत्व- भङ्गात्। न द्वितीयः। योगपद्येनेकस्मिन्नेव क्षणे सकलकला- कलापव्यापिकायैकदम्बकस्य निष्पादितत्त्वात् हितोयादिक्षणे क्षणिकत्वेन तस्यासत्त्वात् सकलशून्यतापत्तेः । न ढतीय उभयपक्षो- पक्षिप्तदोषानुषङ्गात् । इति सत्त्वहेतोरसिद्धत्वात् क्षत एव क्षणिकत्वपक्षः। तथाच प्रयोगः। नास्ति क्षणिकैकान्तोऽर्थ- क्रियाकारित्वविरहाइह्माहेतवदिति ॥ ११० ॥ एवं क्षणिकत्वस्य युक्तिबाधानुबोध्य प्रत्यक्षबाधान् दर्शयति । ३४ ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। प्रत्यभिज्ञाख्येन च प्रत्यक्षेण स्फटिकादिष्वक्षणिकत्वं च राह्यत इति । प्रत्यभिन्नेति। दर्शनस्मरणप्रभवं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञाख्यं प्रत्यक्षम् । स एवायं स्फटिको यो मया पूर्वमदर्शीति। पूर्वोत्तरविवर्त्त- वत्यैकद्रव्यव्यवसायिप्रत्यभिज्ञाख्यप्रत्यक्षज्ञानेन स्फटिकादिपदार्थे- वक्षणिकत्वमुपलक्ष्यते । यदि सर्व क्षणिकमभविष्यत्तहि स एवायं स्फटिक इति प्रत्यभिज्ञा भगवती न प्रोदजृम्भिष्यत । प्रोज्जृम्भते चेयं तस्मात् क्षणिकत्वं नास्तीत्यर्थः ॥ १११ ॥ परमतमाशङ्कते। प्रदीपादिष्विव भ्रान्तमिति चेदिति ॥ यथैकस्मिन् प्रदीप कृते तस्मिन् प्रनष्टे प्रदीपान्तरे च रचिते स एवायं प्रदीप इति प्रत्यभिज्ञा भ्रान्ता तथा स्फटिकादिष्व- क्षणिकत्वग्राहिणी प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तेत्यर्थः। प्रदीपादौत्यत्रादि- शब्दाल्लू नपुनर्जातनखकेशादिग्रहः ॥ ११२ ॥ परिहरति । न । एकत्र बाध्यत्वेन भान्तले सर्वत्र चान्तत्वकल्पनायामति- प्रसङ्गादितीति ॥ एकत्रेति प्रदीपादौ । सर्वत्रेति वदभिप्रेतनौलादिपरिज्ञान- पि। अयमर्थः । यदि प्रदीपायेकत्वग्राहिणि प्रत्यभिज्ञाख्य- प्रत्यक्षेऽयं स प्रदीपो न भवति भिन्नकालजनितत्वात् प्रदीपान्तर- वदित्यनुमानबाधात् भ्रान्ते सति स्फटिकादिष्वपि तभान्तमित्यु- यते। तहि तत्राप्येकत्र नीलादिजाने प्रमाणबाधानान्ते सति ·आगमपरिच्छेदः । नोलादिनानं सर्वमपि भ्रान्तं स्वादित्य तिप्रसङ्गस्ततो लाभ- मिच्छतो मूलक्षतिरेव तथेति ॥ ११३ ॥ किञ्च क्षणिकत्ववादिनो मते भ्रान्तमपि प्रत्यभिज्ञाजानं न सम्भवसोत्याह। अनभ्युपगमाच सादृश्यस्य क्षणिकले भ्रान्तिबीजाभाव इति ॥ क्षणिकत्वे क्षणिकवादिमते सादृश्यस्यास्वोकारात् प्रत्यभि- ज्ञाया भ्रान्तिबीज सादृश्यं तस्याभाव एव । अयं भावः । प्रदौपादौ प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्य भ्रान्तत्वं यदुच्यते। तत् पूर्वोत्तर- प्रदीपक्षणानां स्थैर्य रूपं सादृश्यमादृत्य । तत् सादृश्यं त्वयाभ्युप- गम्यते न वा। यद्यभ्युपगम्यते तहि क्षणिकत्वपक्षक्षतिः । सादृश्यस्य नित्यत्वात् । नाभ्युपगम्यते चेत्तहि सादृश्यस्या- खोकारात् त्वन्मते भ्रान्तिबीजमेव न स्यात्ततः प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेण स्फटिकादिष्वक्षणिकत्वं एह्यत इति युक्तमुक्तम् ॥ ११४ ॥ अथ प्रमेयमुपसंहरति । तदेतत्सिदमेतत् शरौरादिव्यतिरिक्त आत्मा व्यापको नित्य इति । 1 शरीगदौत्यत्रादिशब्दादिन्द्रियग्रहः । शरीरादिव्यतिरिक्त- इत्यनेन विशेषणेन तत् प्रत्युक्तम् । यदुक्तं वाचस्पतिना । पृश्चि- ध्यापस्तेजो वायुरिति तत्त्वानि । तत्समुदाये शरीरविषयेन्द्रिय- संज्ञास्तेभ्यश्चैतन्यम् । तथा प्रत्येकमदृश्यमानचैतन्यान्यपि च भूतानि ·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। । समुदितावस्थानि चैतन्यं व्यञ्जन्ति। मदशक्तिवदिति । शरीरा- दीनामात्मत्वनिषधकयुक्तीनामुक्तत्वात् । ननु कायाकारपरिणतानि भूतान्येव खव्यतिरैकिणों चेतनां विरचयन्ति । सा च कायाकारपरिणतेषु तेष्ववतिष्ठते । तदभावे तु तेष्वेव विलीयते। अतस्तातिरितो न कश्चिदात्मेति चेन्न । विचारासहत्वात् । तथाहि । किम्भूतानि भूतानि चेतमा- रचनायां व्याप्रियेरन् । किं सचैतन्यानि निश्चैतन्यानि वा। यद्याद्यः कल्पस्तर्हि तच्चैतन्यं तेभ्यो व्यत्यरैक्षोनवा। व्यत्यरैक्षीत् चेतहि भूतघटितदेहे सन्तिठमानमपि तद्भूतविसदृशं खकारणमनु मापयतीत्यात्मा सिद्धाति । न व्यत्यरेक्षौवेत् । तर्हि सर्वभूताना- मैक्यं स्वादकचैतन्याभिन्नत्वात्तत्स्वरूपवत् । खस्वचैतन्याभिन्नानि भूतानि तेनायं दोषो न भवतीति चन्न। तनिष्पाद्यदेहेऽपि तज्जन्य वतुश्चैतन्यप्रसङ्गात् । चत्वार्थपि संयुज्यातिमहच्चैतन्य- मारभत इति चेत् । न। चैतन्यानाम न्योऽन्य मिश्रीभावाभावन संयोगविरोधात् । अन्यथा बह्वात्मचैतन्यानि संयुज्य महत्तम चैतन्यं निर्वत्रन् । तन्न सचैतन्यानि भूतानि चेतनाविरचने व्यापत्तुमर्हन्ति । नापि निश्चैतन्यानि । तेषां नितान्तं वैलक्षण्येन चैतन्योत्यादायोगात् । कोरदूषक पाल्युत्पादने व्याप्रियेरन् । व्यापकत्वं नित्यत्वं च पुरो वक्ष्यति ॥ ११५ ॥ परः प्रश्रयति। नित्यत्वं कुत इति चेदिति ॥ यद्यप्युक्तानुक्रमेण प्राग व्यापक त्वं प्रश्नयितुं युतम् । तथापि अन्यथा ·आगमपरिच्छेदः । २६८ यनित्यत्वं प्रनितं तनित्यत्वाद्यापकत्वं सत्यतीति प्रशयित्रभि- प्रायः । कुत इति हेतोः ॥ ११६ ॥ प्रत्यत्तरयति । अनादित्वादिति ॥ अनादित्वमुत्पत्त्यादिराहित्यम् । तस्मादात्मनो नित्यत्वं सिद्धाति । प्रयोगश्चैवं आत्मा नित्यो भावत्वे सत्यनादिवायोम- वदिति । भावत्वे सतीति विशेषणं प्रागभावऽपि व्याप्तिपरि. हारार्थम् ॥ ११७ ॥ अनादित्वमेवानुयुते । तदेव कथमिति ॥ तदेवत्यनादित्वम् । कथमिति केन प्रकारेण त्यर्थः ॥ ११८ ।। अनादित्वं साधयति । जातमात्र प्राणिनि जन्मान्तरानुभवसूचकस्मरणलिङ्ग स्य हर्ष- भयशोक स्तन्याभिलाषादेरुपलम्भादिति ॥ तत्कालोत्पन्ने देहिनि । जन्मान्तरेऽनुभवो जन्मान्तरानुभवस्त- सूचकं यत् स्मरणं तल्लिङ्गस्य तच्चिङ्गस्य हर्षादेर्शनादात्माऽनादि- भवति । अयमर्थः । जातमात्रेऽपि प्राणिनि यद्यर्षभय शोकस्तन्याभि- लाषादि चेष्टितमुपलभ्यते तदेहविकं न भवति । तदात्वजातत्वेन तदानीमननुभवात्। किं तु पारभविकम् । तेन च पूर्वभवानु स्मरणमनुमीयते । जातमात्र प्राणिनो हर्षादिस्मरण पूर्वभवानुभवपूर्वकं स्मरणत्वात् संप्रतिपन्नस्मरणबदिति । यथा चेह भवे प्राग्भवानुभूतं हर्षादि स्मयते । तथा पूर्वपूर्वभवे । । तद्यथा।

·२७० न्यायतात्पर्य्यदौपिका। पूर्वपूर्वभवानुभूतमित्यनन्तभवपारम्पयेणात्मनो व्यक्तमनादित्वं सिद्धाति । अन्यत्राप्युक्तम् । तदहर्जस्तनहातो रक्षोदृष्टेभयस्मृतेः । भूतानन्वयनासिद्धः प्रकृतिज्ञः सनातनः ॥ प्रयोगस्त्वेवम् । आत्मानादिः पूर्वानुभूतमूचकस्मरणलिङ्ग- हर्षभयशोकादिमत्त्वात् । न य एवं न स एवं यथा घट इति व्यतिरेको। ११८ ॥ एवमनादित्वं प्रसाध्य व्यापकलं प्रसाधयति । धर्मादेराश्रयसंयोगापेक्षस्य गुरुत्वादिवदाश्रयान्तरे वावादी क्रियाकर्तृत्वदर्शनादणिमाद्युपतस्य युगपदसंख्यातशरोराधिष्ठाट- त्वाचामनो व्यापकत्वसिद्धिः ॥ भवतीति सम्बन्धः । धर्मादेरिति । शुभहेतुईम्मः आदिशब्दाद- शुभहतोरधम्मस्य ग्रहः । आश्रयेत्यादि। आश्रयो निजाधार आत्मा तत्संयोगमपेक्षते यः स तथा तस्य। इदं धर्मादेविशेषणम् । गुरुत्वादि- वदिति दृष्टान्तः। अनादिशब्दाद्रवत्वादिग्रहः । आश्रयान्तर इति । धर्माधर्मयोराश्रयः क्षेत्र ज्ञः तस्मादन्यत्राश्रये । इदं वावादावित्यस्य विशेषणम् । वाय्वादावित्यत्रादिशब्दादग्निग्रहः। अणिमादी- त्यादि। अणिम-महिम-लघिम-यत्र कामावसायित्वेशित्व-वशित्व- प्राप्ति प्राकाम्यरूपमणिमाद्यष्टकम् । तदुपेतस्य प्रकरणापन्नवादा. त्मनः । अयमार्थः। वातः सर्वदा पाति ज्वलनचोड़े ज्वलति । तयो- तोचवलनक्रिया क्रियावादवश्यं सहेतुका । हेतुश्च धर्माधर्मावे- वान्यासम्भवात् । तथाच प्रयोगः । वाय्वादिक्रिया धर्माधम्मजनिता

·आगमपरिच्छेदः।
नान्यथा।
आत्मा
व्यापकः
क्रियावासं प्रतिपन्न क्रियावदिति । धर्माधर्मों च निजाश्रयादन्यत्र
वाय्वादौ गुणत्वागुरुत्वादिवन्त्रिजाश्रयसंयुक्तावेव क्रियां कुर्बीयातां
यथा गुरुत्वं द्रवत्वं वा स्वाश्रय संयुक्त मेवाश्रयान्तरे
पतनादिक्रियां करोति तथा। प्रयोगश्चात्र धर्मादिः स्वाश्रयः
संयोगापेक्ष एव वावादिक्रियाजनको गुणत्वागुरुत्वादिवत् ।
धर्माधर्मों त्वात्मनो गुणौ। गुणौ च गुणिनं विहाय न क्वापि
तिष्ठतः । ततः सार्वत्रिक्या वावादिक्रियाया धर्माधर्मापेक्षित्वे
धर्माधर्मयोश्च स्वाश्रयसंयुक्तयोरेव क्रियाकर्तृत्वान्निजाश्रयस्थात्मनोऽ-
पेक्षितयात्मा व्यापकः सिद्धाति । तथाचार्थापत्तिः ।
सर्वत्र वावादिक्रियाजनकधर्माधर्मसद्भावान्यथानुप-
पत्तरिति ।
तथायमात्माष्टाङ्गयोगजुष्टपुण्यनैपुण्यवशात्प्राप्ताणि-
मादिसियष्टको वायुषि स्तोके सति भोग्यभूरिकर्म निर्मूलनाय
युगपदसंख्यानि शरीराण्यधितिष्ठति । तच्च युगपहहुशरोराधि-
ठानं व्योमवद्यापकत्वं विना नोपपद्यते। ततो युगपदसंख्या-
तदेहाधिष्ठानादण्यात्मा व्यापको भवति । अत्रापि प्रयोगः ।
आत्मा व्यापको युगपदसंख्यातशरीराधिष्ठाटत्वात् व्योमवदिति ।
सिद्धः क्षेत्रज्ञो व्यापकः ॥ १२ ॥
अणिमादिसिद्धयष्टकजुष्टस्य क्षेत्रज्ञस्य युगपबहुदेहाधिष्ठाटले
पुराणोक्तिं च दर्शयति ।
तथाचोक्तम् । पुराणादिषु ।
आत्मनो वै शरीराणि बहूनि मनुजेश्वर ।
प्राप्य योगबलं कुर्यात्तैश्च सवा महीं चरेत् ॥ १ ॥

·२७२ न्यायतात्पर्यदीपिका। भुशीत विषयान् कैश्चिकैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् । संहरच पुनस्तानि सूर्यास्तेजोगणानिव ॥ इति यदा क्षेत्रज्ञस्य पुरुषायुषाकमाण्याधिकानि भवन्ति । तदा विशिष्टाङ्गयोगबलेन युगपडहनि शरीराणि सृष्ट्वा तैश्च कश्चिद्भोगान् भुक्ता कैश्चित्तपस्तम्बा च प्रक्षीणेषु सर्वकर्मसु तानि पुनरात्मा संहरति । यथा सूर्य: खतेजांसि प्रसार्य पुनः संहरति । तथेत्यर्थः ॥ १२१ ॥ उपसंहरति । तदेवमपरात्मतत्त्वज्ञानपरलोकसद्भावेन परलोके प्रवृत्त्युपयोगि- बादधर्मक्षयहेतुत्वाच निःश्रेयसाङ्गमितीति ॥ तदेवं पूर्वोत्तयुक्त्या व्यवस्थापितमपरमात्मनो जीवस्य तत्त्व- ज्ञानं यथावस्थितस्वरूपावबोधः । स्वर्गापवर्गरूपपरलोकास्ति- त्वेन परलोके स्वर्गादिविषये तपःसंयमनियमोपासनलक्षण- प्रवृत्त्युपकारित्वात् । अधर्मः पापं तत्क्षयहेतुत्वाच्च निःश्रेयसस्य मोक्षस्योपायो भवति । परलोकसद्भावेनेति पदं परलोकार्य- तपःसंयमादिप्रवृत्ति निमित्तार्थम् । यदि प्राक् परलोकोऽस्तौति न प्रतिपद्यत तहि तपस्याप्रवृत्तिभिः कटैः कः खञ्चिलिश्येतात्मतत्त्व- ज्ञाने स्फुरिते खर्गादिपरलोके स्वीकृते तपःसंयमादिना पाप्मनि प्रलीने मोक्षो भवतीत्यथैः ॥ १२२ ॥ अथ परमात्मज्ञानस्य मोक्षाङ्गत्वं लक्षयति । परमात्मज्ञानं च तदुपासनाङ्गत्वेनापवर्गसाधनमितीति ॥ तस्य परमात्मन उपासनाङ्गमाराधनोपायस्तद्भावेन परमात्म- ·आगमपरिच्छेदः । । साधनं ज्ञानं मोक्षसाधनं भवति। परमात्मानं सम्यग्विज्ञायोपास्य च संसारी मुच्यत इति भावः ॥ १२३ ॥ उपासनखरूपं निरूपयति । स चोपासनविधिः । लेशक्षयसमाधिलाभार्थमनुष्ठानमिति ॥ लशा रागहषमोहाभिनिवेशास्तक्षयाय यः समाधिः पर- मात्मनि चित्तैकतानता तप्राप्तार्थं यदनुष्ठानं तपःस्वाध्यायादि विधेयम् । तदुपासनविधिर्भवति। एतन यत् क्लेशविनाशक- समाधिसिद्धार्थ न भवति तत्कष्टमात्रमित्युताम् ॥ १२४ । अत्राध्यात्मशास्त्रसम्मतिं दर्शयति। तथाचोक्तम् । तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानामिका क्रिया योगः। क्लेशतनूकरणार्थः समाधिलाभार्थश्चेति ॥ तपःप्रभृतौनि वक्ष्यमाणलक्षणानि । तदात्मिका क्रिया काय- वामनोव्यापारः । सा योगहेतुत्वाद्योग इत्युच्यते। स च राग- हेषमोहरूपलेशलाघवाय चित्तैकतानतात्मकसमाधिसिद्धय च भवति । तपःप्रभृतिभिः क्लेशांस्तनूक्त्य समाधिमास्तिनुते इत्यर्थः ॥ १२५ ॥ तपो लक्षयति । तत्रोन्मादकामादिव्यपोहार्थमाध्यात्मिकादिदुःखसहिष्णुत्वं तप इति। कामादौत्यत्रादिशब्दात् क्रोधादिपरिग्रहः। आध्यात्मिकादी- त्यादि । दुःखं त्रिधाध्यामिकाधिभौतिकाधिदैविकभेदात् । तत्रा मानमधिकृत्य जातमाध्यामिक व्याध्यादि। भूतान्यधिकृत्य । ३५ ·२७४ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। जातमाधिभौतिक मानवपश्वादिभूतजनितप्रहारादि। देवमधि- कृत्य जातमाधिदैविक शीतवातातपादि। खेच्छया तविविध- दुःख सहिष्णुत्वं चान्द्रायणादिरूपं तप इत्युच्यते ॥ १२६ ॥ खाध्यायं निरूपयति । प्रशान्तमन्त्रस्येवरवाचिनोऽभ्यासः स्वाध्याय इति ॥ पौन:पुन्येन परिशीलनमभ्यासः । कार्मणादिक्षुद्रकर्मकर- रौद्रमन्त्र निवारणार्धं प्रशान्तेत्युताम् । शेषं स्पष्टम् ॥ १२७ ॥ ईश्वरप्रणिधानं बोधयति । परमेश्वरतत्त्वस्य प्रबन्धनानुचिन्तनमीश्वरप्रणिधानमिति ॥ परमेश्वरतत्त्वस्य परमात्मस्वरूपस्य प्रबन्धन नैरन्तर्येण यदनु- चिन्तनं पयालोचनं तदीश्वरप्रणिधानं शिवध्यानं भवति ॥ १२८ ॥ पूर्व तपःप्रभृतिको योग: लेशतनूकरणार्थो भवतीत्युक्त- मासीदतः क्लेशानाह। समामतो रागहषमोहा: क्लेशाः समाधिप्रत्यनीकाः । संसारा- पत्तिहारण लेशहेतुत्वादिति ॥ समासत इति । यद्यपि व्यासाहहवस्तथापि सङ्घपात् क्लेशा रागाद्यास्त्रय एव । क्लेशानां वित्वप्रतिपादनेन तत्प्रत्युक्तम् । यदुक्तं सांख्यः सांख्य सप्तत्याम् । पञ्चविपर्ययभेदा दशधा शक्तिश्च करणवैकल्यात् । अष्टाविंशतिभेदा तुष्टिनवधाष्टधासिद्धिरिति । कारिकायाम्। अविद्यास्मितारागहेषाभिनिवेशा यथासंख्यं तमोमहामोहमोहतामियान्धतामिश्रसंझाः पञ्चविपर्ययाः कशा- ·आगमपरिच्छेदः। । - परनामान इति। आत्मज्ञोक्ताविपरीतज्ञानमविद्या । बुद्धयोरेकात्मतेवास्मिता। स्वरसवाही विदुषोऽपि तथा रूढ़ः कदाग्रहोऽभिनिवेश इति। स्वरूपाणामविद्यास्मिताभिनिवेशानां मोहस्वभावत्वात् । रागेत्यादि । प्रोत्यात्मको रागः । अप्रोत्यात्मको द्वेषः। विपर्यस्त ज्ञानं मोहः । समाधिप्रत्यनीका इति पर- ब्रह्मणि चित्तैकतानत्वविनाशकाः । सगादीनां प्रोत्याद्यात्मकत्वात् कथं क्लेशत्वमित्याह संसारेत्यादि । भवप्राप्तुपायेन । अयमर्थः अद्यपि रागादयो मुख्यहत्त्या क्लेशशब्दवाच्या न भवन्ति तथापि समाधिप्रतिकूलत्वेन दुःखभारापारसंसारकारणत्वात् क्लेशा भवन्ति ॥ १२८॥ यथा तपः प्रभृतयः क्लेशविनाशकास्तथाष्टाङ्गोऽपि भवतीति तदङ्गाष्टकमाचष्टे। तथा यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो- ऽष्टावङ्गानौति ॥ यमादीनां लक्षणं प्रत्येक स्वयमेव वक्ष्यति। अष्टावङ्गानीयल योगस्येति शेषः ॥ १३० ॥ तत्रादौ यमालक्षयति । *तत्र देशकालावस्थाभिरनियता: पुरुषस्य शुद्धिहडिहेतचो यमा अहिंसाब्रह्मचर्यास्तेयादय इति । - The reading adopted by the commentator trere differs somewhat from the text (See pag 38. Line 11-12).

·न्यायतात्पर्य्यदीपिका। यमा तनेति निर्झरणे। अवस्थेति बालवादिलक्षणा। अनियता इति असनोचिता: । शुद्धिः कलाषक्षयः । वृद्धिः पुण्योपचयः । यमा इति यम्यते बाध्यतेऽनर्गलं चलचित्तमभिरिति यमाः । अस्तेयादय इत्यत्रादिशब्दात्मत्यादिपरिग्रहः । अयमर्थः । देशा- दिभिरनियताः सर्वस्मिन् देशे सर्वस्मिन् काले सर्वस्यां बाल्या. द्यवस्थायां न हिसिष्यामि, ब्रह्म चरिष्यामि, न चोरयिष्यामि, नासत्यं वक्ष्यामि, न परिग्रहीष्यामि इति स्वरूपाः पापाप- चायकाः पुण्योपचायकाचाहिंसाब्रह्मचर्यास्ते यसत्यापरिग्रहा यमा भवन्ति । अहिंसासूवृतास्तेयब्रह्माकिञ्चनता इति वचनात् । देशकालावस्थाभिरनियता इति पदं नियमवति- व्याप्तिनिषेधार्थम् ॥ १३१॥ नियमानभिधत्ते । देशकालावस्थापक्षिणः पुण्यहेतवः क्रियाविशेषा नियमा देवताप्रदक्षिणसन्ध्योपासनजपादय इति ॥ नियम्यते चित्तमभिरिति नियमाः। देशकालावस्थापक्षिण इति पदं यमेष्वतिव्याप्तिव्यवच्छेदार्थम् । तत्र देशापक्षि देवता- प्रदक्षिणं दक्षिण भ्रान्वा वामदिग्गमनात् । कालापक्षि सन्ध्यो- पासनं प्रातमध्याह्नसायंकालेषु सन्ध्योपासनात् । अवस्थापक्षी जपः परिणतावस्थायां जपानुज्ञानात् । जपादय इत्यत्रादि- शब्दात्तपःप्रभृतयोऽन्येऽपि व्रतविशेषा ग्राह्याः । ततो देशाद्य- पक्षिण: पुण्य प्रवर्तका देवताप्रदक्षिणादयः क्रियाविशेषा नियमा भवन्ति । १३२॥

·आगमपरिच्छेदः ।
प्रासनं लक्षयति।
योगकर्मविरोधिलेशजयार्थः करणबन्ध आसनं पद्मक स्वस्ति-
कादौति ॥
अस्यतेऽनेने त्यासनम् । योगकाष्टाङ्गक्रिया तहिरोधिनो ये
लेशा अर्थात् लोशावहा व्याध्यादयस्तज्जयनिमित्तं करणानां
शरीरावयवानां करचरणादीनां बन्धः संयमनमासनं भवति। तच्च
पद्मकस्वस्तिकादिकम् । आदिशब्दाहौरवज्रासनादिग्रहः। पद्मका-
दीनां लक्षणं शास्त्रान्तरात् ज्ञेयम् । अत्र ग्रन्थगौरवभया-
ब्रोच्यते ॥ १३३ ॥
प्राणायाम ज्ञापयति ।
कौष्ठास्य वायोगतिविच्छेदः प्राणायामो रेचकपूरककुम्भक-
प्रकार इति ॥
भवति ।
पूरकः ।
प्राण स्यायम: प्राणायामः। कोठे भवः कौष्ठास्त स्य वायोः
वासप्रश्वासरूपस्य योगविच्छेदः प्रचाररोधः। स प्राणायामो
स च रेचकपूरककुम्भकभेदात्रेधा।
तत्र शरीरस्य
वायोबहिविरेचनाद्रेचकः । बाह्यस्य वायो: शरीरान्त:पूरणात्
पूरितस्य वायोर्देहान्तनिश्चलीकरणात् कुम्भकः ।
तदुक्तम् । श्रीयोगशास्त्रे।
प्राणायामी गतिच्छेदः श्वासप्रश्वासयोमतः ।
रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकश्चेति स त्रिधा ॥ १ ॥
यकोष्ठादतियत्नेन नासाब्रह्मपुराननैः ।
बहिःप्रक्षेपणं वायोः स रेचक इति स्मृतः ॥ २ ॥

·२७८ न्यायतात्पर्यदीपिका। समाकृष्य यदापानात् पूरणं स तु पूरकः । नाभिपद्मे स्थिरीकत्याराधनं स तु कुम्भकः ॥ ३ ॥१३४ ॥ अथ वायुजयोपायमाह । स च शनैः शनैर्जेतव्यो वनगजेन्द्रवदिति ॥ स त्रिप्रकारोऽपि वायुमन्दं मन्दं वशं नयो यथा वनगजेन्द्रः । मत्तो हि वनगजः शनैःशनैजायमानोऽत्यन्तमुपकुरुते बलाच विकुरुते । एवं वायुरपौत्यर्थः ॥ १३५ ॥ प्रत्याहारस्वरूपं प्ररूपधति । समाधिप्रत्यनीकार्थेभ्यः समन्ताचेतसो व्यावर्तनं प्रत्याहार इति ॥ प्रतीपमाहरणं विषयेभ्य इन्द्रियाणां प्रत्याहारः। समाधि: परमब्रह्मणि चेतःस्थेमा तस्य प्रत्य नौकाः प्रतिकूला येऽर्था विषया- दयस्तेभ्यः सर्वथा यञ्चित्तस्य व्यावर्तनमिन्द्रियनिवृत्तेश्चित्तनिवृत्त्य- धौनत्वात् । स प्रत्याहारो भवति । प्रत्याहारस्विन्द्रियाणां विषयेभ्यः समाढतिरिति वचनात् ॥ १३६ ॥ धारणां लक्षयति। चित्तस्य देशसम्बन्धो धारणति ॥ धारणं धारणा। देश प्रदेश परमात्मनि वा चित्तस्य यः सम्बन्धः तनिष्ठता सा धारणा भवति ॥ १३७॥ ध्यानमभिधत्ते।

·आगमपरिच्छेदः । ३७८ *तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानमिति ॥ ध्यायते ध्यानम्। तत्र परमात्मादी ध्येये हृप्रदेश वा । प्रत्ययस्य ध्येयाल बनस्य एकतानता प्रत्ययान्तरेणापरामृष्टस्तुल्य: प्रवाहो ध्यानं भवति । ध्यानन्तु विषये तस्मिन्नेक प्रत्यय सन्तति- रिति भणनात् ॥ १३८ ॥ समाधिस्वरूपं बोधयति । तदेवार्थनिर्भासमात्र स्वरूपशून्य मिव समाधिरिति ॥ सम्यगाधीयत इति समाधिः । तदेव ध्यानमेव । अर्थनिर्भास- मात्र ध्येयाकारमानावलम्बनमिदं ध्येयमहं ध्यायामौति मिथो भेद प्रत्ययात्मकेन स्वरूपेण शून्यमिव रहितमिव समाधिर्भवति । निखिलं विकल्पजालमुन्मूल्य यत्र चेत: परब्रह्मणि निलीयते स समाधिरित्यर्थः । निरस्तसमस्तविकल्पजालं परमानन्दलीनं च चित्तं योगमार्गे सुलीनमित्युच्यते । तदुक्तं श्रीयोगशास्त्रे इह विक्षिप्तं यातायातं लिष्टं तथा मुलीनञ्च । चेतश्चतुःप्रकारन्तञ्च चमत्कारकारि भवेत् ॥ विक्षिप्तञ्चलमिष्टं यातायातञ्च किमपि सानन्दम् । प्रथमाभ्यासे हयमपि विकल्पविषयग्रहं तत् स्यात् ॥ लिष्टं स्थिरमानन्दं सुलोनमिति निश्चलं परानन्दम् । तन्मात्रकविषयग्रहमुभयमपि बुधैस्तदानातमिति ॥१३८॥ * The Text reads 'तकतानता ध्यानमिति' ( See page 39, Line 3).

·२८० न्यायतात्पर्यदीपिका। समाधिस्वरूपं स्वयमेव किञ्चिदिवृणोति । ध्यानोत्कर्षानिर्वाताचलप्रदीपावस्थानमिवैक त्रैव चेतसोऽव- स्थानं समाधिरभिधीयते इति ॥ यथा निर्वातनाचलस्य प्रदीपस्यावस्थानं स्थिरं भवति । तथात्यन्तध्यानाभ्यासवशादे कत्रैव ध्येय एव चित्तस्य यत् स्थिरमव- स्थानं तत्समाधिरुच्यत इत्यर्थः ॥ १४० ॥ उपसंहरति । एवमेतानि योगाङ्गानि सर्वेषु ब्रह्मादिषु स्थानेष्वनेकप्रकार- दुःखभावनयानभिरतिसंजितं परं वैराग्यं महेश्वरे च परां भक्ति- माश्रित्यात्यन्ताभियोगेन मुमुक्षुणा सेवितव्यानोति ॥ एतानौति पूर्वोक्तानि । मुमुक्षुणेति मोक्षकामेन । अनभिर- तौति अनपेक्षारूपम्। परमिति सर्वकालीनम् । शेष व्यक्तम् । अयमर्थः । समग्रमपि जगदुग्रदुःखार्त्तमिति वासनया सर्वत्राप्य रतिरूपं गाढ़े वैराग्यमारुह्य परमात्मनि परां भक्तिं च धृत्वा मोक्षमाणन पुंसाष्टावपि योगाङ्गान्युपास्यानि ॥ १४१ ॥ योगाङ्गसेवाफलमाह। ततोऽचिरणव कालेन भगवन्तमनीपम्यस्वभावं शिवमवितथं प्रत्यक्षतः पश्यति । तं दृष्ट्वा निरत्ययं श्रेयः प्राप्नोतीति ॥ तत इति । अष्टाङ्गयोगसेवातः । अनौपम्येति । उपमैवोपम्यं जगविलक्षणत्वादनौपम्य उपमारहितः स्वभावो यस्य स तथा तम् । लोकोत्तरस्वरूपमित्यर्थः । अवितथमिति सत्यम् । वितथत्वहेतु- रागादिदोषादूषितत्वात् । निरतिशयमिति । निश्चितानुभावं ।

·आगमपरिच्छेदः । २८१ तारतम्यरहितं वा। अष्टाङ्गयोगवैशिथ्यात् सर्वोत्कृष्टगुण विशिष्टं शिवं साक्षात्कृत्य निःश्रेयसमाश्रीयत इत्यर्थः ॥ १४२ ॥ अथ शिववीक्षणादेव मोक्षो भवतीत्याख्याति । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा *शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ तमेव विदित्वातिमृत्युमेति इत्यादि च ॥ अविज्ञायेत्य स्याग्रे वर्तमानपुरुषस्येत्यध्याहार्यमन्यथैक क घुक- वाभावात् त्वाप्रत्ययस्यासम्भवः स्यात् । दुःखस्यान्त इति मोक्षः । तमेवेति शिवम् । अतिमृत्युमिति । अतिक्रान्तो मृत्युर्यत्र सोऽति- मृत्युर्मोक्षस्तम् । शिवदर्शनादेव मोक्ष इत्यत्र तमेव विदित्वेत्यादि- रागमः प्रमाणमुक्तम् । शेषं स्पष्टम् । अयं भावः । यथाकाशस्य चर्मवद्देष्टनं दुर्घटम् । तथा शिव- मविज्ञाय मानवानां मोक्षोऽपि दुर्घट इति । अत्र व्योमदृष्टान्तो व्यतिरकण विज्ञेयः । ननु शिवदर्शनादेव मुक्तिश्चेत्तहिं तपःक्लेशादिसहनं व्यर्थमिति चेन्न। तप:लशादीनां पापक्षयहेतुत्वात् । क्षीणपाप्मनां च शिव- दर्शनात् ॥ १४३ ॥ उपसंहरति । तस्माच्छिवदर्शनादेव मोक्ष इति ॥ The reading “शिवमयं ज्ञात्वा" is mentioned in the foot note of Page 39. my ·२८२ न्यायतात्पर्य्यदीपिका। एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थः ॥ १४४ ॥ अथ मोक्षविप्रतिपत्तिनिराचिकीर्षया प्रश्नमुत्थापयति । कः पुनरयं मोक्ष इति ॥ क इति। कीटक स्वरूपः। अयमिति। इदमा निर्देश: प्राक् प्रत्यासत्रभणनात् । अन्यथा तस्य परोक्षत्वात् तन्निर्देशो ऽनुचितः स्यादिति ॥ १४५ ॥ निराचिकौर्षयौलौक्यमोक्षस्वरूपं दर्शयति । एक तावदसयन्ति। समस्तविशेषगुणोच्छेदे संहारावस्थाया- माकाशवदात्मनोऽत्यन्तावस्थानं मोक्ष इति ॥ एके इति औलूक्या: । समस्तविशेषगुणोच्छदे इति । समस्ताश्च ते विशेषगुणाश्च समस्तविशेषगुणा बद्धिसुखदुःखेच्छाहेषप्रयत्नधर्मा- धम्मसंस्काररूपा नवसंख्यकास्तेषामुच्छेदः सर्वथा प्रलयस्तस्मिन् । संसारावस्थायामिति प्रलयावस्थायाम्। आकाशवदिति आकाश- स्येव । अत्यन्तावस्थानमिति सार्वदिको स्थितिः । प्रलयकालौना- मावस्थितिव्यपोहार्थमत्यन्तावस्थानमित्युक्तम् । अयमर्थः । वैशे- षिकाणां मते चतुर्दशगुणाधिकरण आत्मा। तत्र चतुर्दशानां गुणानां मध्ये पञ्च गुणाः सामान्या बुद्ध्यादयो नव विशिष्टाः । यहि बुद्धयादयो नव विशिष्टा गुणाः समुच्छिद्यन्ते तदा शिला- शकलकल्पस्यात्मनोऽत्यन्तावस्थानं मोक्षो भवति । यथा प्रलयकाले विशिष्टगुणशब्दोच्छेदात् केवलस्याकाशस्यावस्थानं भवति तथे- त्यर्थः । तथाचानुमानं नवानामात्मविशेषगुणानां सन्तानोऽत्यन्त- मुच्छिद्यते सन्तानत्वात् प्रदीपसन्तानवदिति। तथागमोऽपि । ।

·आगमपरिच्छेदः । २८३ न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वा वसन्तं प्रियाप्रिये न स्मृशत इत्यादि। अत्र प्रियाप्रियशब्देन सुखदुःखे । नहवैशब्दो निषेधार्थे । वाशब्द एवार्थे । तदेवं धिषणादीनां नवानामपि मूलतः । गुणानामात्मनो ध्वंसः सोऽपवर्गः प्रकीर्तितः ॥ तस्याञ्चावस्थायाम् । खरूपैकप्रतिष्ठान: परित्यक्तोऽखिलेगुणैः । ऊर्मिषटकान्तिमं रूपं तदस्याहुम्मनीषिणः । जम्मयस्तु कामक्रोधमदगर्वलोभदम्भा इति ॥ १४६ ॥ सुखस्याप्युच्छेदः कुतोऽभिमत इति शिष्यः संपृच्छते । कस्मादिति ॥ प्रेक्षावत्प्रवृत्तः सुखमूलत्वात् सुखोच्छेदोऽनुचित इति - भावः ॥ १४७॥ प्रत्युत्तरयति । सुखदुःखयोरविनाभावित्वेन विवेकहानानुपपत्तरिति ॥ अत्र सुखदुःखशब्दावुपचारात् सुखदुःखहेतुवाचकी। तयो- श्वाविनाभावित्वात् सुखहेतूनां सद्भावेऽवश्यंभावन दुःखहेतु- सद्भावाहिवेकहानम् । सुखमादृत्य दुःखत्यागस्याघटनात् । अय- मर्थः । सांसारिकमङ्गनाङ्गपरिषङ्गादि यत्सुखं तत्सर्वं दुःखानु- पक्तम् । ततः सुखेऽनुभूते विषसंपृक्तमधुवद्दुःखं दुस्त्यजम् । सुखहेतूना- मवश्यं दु:खजनकत्वेनाविनाभूतत्वात् । तथाहि सुखं दुःखानु- ·२८४ न्यायतात्यर्यदीपिका। षक्तं तदविनाभूतत्वात् । धूमवविदिति । तथा सुखानुभवै दुःख दुस्त्यजं मिथः सम्बद्धत्वात् विषसंपृक्त मधुवदिति ॥ १४८ ॥ आत्यन्तिकबुद्ध्याधुच्छेदात् शिलाशकलकल्ये मोक्षे प्रेक्षावन्तो न प्रवस्य॑न्तीत्याशङ्कयाह । न च सुखार्थेव प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः । कण्टकादिदुःखपरि- हारार्थत्वेनापि प्रवृत्तेरुपलम्भादिति ॥ प्रेक्षावन्तो बुद्धिमत्तस्ते सुखार्थमेव प्रवर्तन्त इति न। किं तु दुःखत्यागायापि प्रवर्तन्ते । ते ह्येवं विवञ्चते । दुःखस्पर्शशून्य- शश्वत्सुखाभावात् दुःखस्य चावश्य हातव्यत्वात् विवेकहीनस्य च दुःशकत्वात् विषसंपृक्तसधुवदुर्भ अपि सुखदुःखे त्यज्येयातामतो भवन्मोक्षः श्रेष्ठोऽत्र नैतावान् दुःखविप्लव इति । ततः सुख- प्राप्तपर्थमिव दुःखत्यागार्थमपि प्रेक्षावत्प्रवृत्तेरुपलम्भोऽस्ति । तथाच प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्दुःखपरिहाराथापि प्रवृत्तित्वात् कण्टकोद्धारप्रहात्तिवदिति । ततोऽत्यन्तदुःखोच्छेदायैताक्षेऽपि मोक्षे दक्षाः प्रवर्तिष्यन्त इत्यर्थः ॥ १४८ ॥ अय स्वमोक्षं प्रमाणयितुमोल क्यमोन्नमधिक्षिपति । मोहावस्थात्वान्मूर्छाद्यवस्थावदन विवेकि नां प्रवृत्तिने युक्तो- त्याहुरन्य इति अन्ये इति काणादापेक्षया नैयायिकनायका एवं प्राहुः । यदत्र पराभिमतं मोक्षे विकिनां प्रेक्षावतां प्रवृत्तियुक्ता न भवति । मोहावस्थात्वात् शून्यावस्थाभावादित्यर्थः । यथा मूर्छा गुरुतरगरोमिनिर्मिता घूर्मा | आदिशब्दात् क्षेव्यादिग्रहः । तत्र प्रयोगः । ।

·आगमपरिच्छेदः । २८५ मूर्छाद्यवस्थायां न कोऽपि प्रवरीवर्ति तथा। अयं भावः । भवदभिमतो मोक्षो मोहावस्थामनु करोति । सर्वथा बुद्धिसुखयो- रुच्छेदाहरणात्। ततो यथाहं मूर्छा द्यवस्थायां भूयासमिति मनीषया कचिदपि प्रेक्षावान् मूर्छाद्यवस्थायां न प्रवर्तते । तथा भवदुक्ते मोक्षे न कोऽपि प्रवर्त्यति। चैतन्यशून्यलेन इयोस्तुल्यत्वादन्यथा प्रेक्षावत्ताक्षतेः । तथा चानुमानम् । विवादा- ध्यासित मोक्षे प्रेक्षावन्तो न प्रवयन्ति। मोहावस्थावात् मूर्छाद्यवस्थावदिति ॥ १५० ॥ कण्टकोद्धारवदिति परोक्तदृष्टान्तस्य वैषम्यं स्पष्टयितुमाचष्टे । दुःखे सति सुखोपभोगस्थासम्भवात् कण्टकादिदुःखपरि- हारोऽपि सुखोपभोगार्थ एवेत्यसमो दृष्टान्त इति ॥ सुखाभावेऽपि कण्टकादिदुःखपरिहाराय प्रेक्षावान् प्रवर्तत इति यः परोको दृष्टान्तः । सोऽसमी विषमो दुःखे सत्यवश्यं सुखोपभोगाभावात् । अतएव दुःखपरिहारऽपि या प्रवृत्तिः सो सुखप्राप्तथैव। अयमर्थः । कण्टकादिभङ्गदुःखे सुखं तावत्र भवति । सुखदुःखयोमिथो विरोधव्याघ्राघ्रातत्वात् । ततो यदा तद्दुःखपरिहाराय प्रेक्षावान् प्रवर्त्तते तदा तदपहारे किञ्चित्सु खमस्ति न वा। नास्तीति तावह तुमशक्यं सुखानुभूत्या प्रतीतिविरोधापत्तेः । अस्तीति चेत्कथं दुःखपरिहारार्थैव प्रवृत्ति- तथाच प्रयोगः । प्रेक्षावप्रवृत्तिर्दुःखपरिहारार्थापि मुखार्थैव प्रेक्षावत्प्रवृत्तिवाहिचलितरक्तनिष्काशनप्रवृत्तिवदिति । ननु कण्टकभङ्गप्रागवस्थाया एव कण्टकोदार व्यज्यमान- न सुखार्था ।

·२८६ न्यायतात्पयंदौपिका। त्वात् कुतः सुखमिति चैन । सा प्रागवस्था किं सुखमयो दुःखमयो वा | प्रकारान्तराभावात् । न तावद्दुःखमयो दुःखहेतुकण्टकादि शल्यस्यासत्त्वात् । सुखमयौ चेत्तहि सुखाथैव प्रवृत्तिरित्याया- तम् ॥ १५१ ॥ परमाशङ्कते। कुतो मुक्तस्य मुखोपभोगसिद्धिरिति चेदिति ॥ चेदिति। कुतः प्रमाणादिति प्रश्नार्थः ॥ १५२ ॥ भागमादुक्तं हि। मुखमात्यन्तिकं यत्र बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । तं वै मोक्षं विजानीयात् दुष्पापमकृतात्मभिः ॥ तथा आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोऽभिव्यज्यते । विज्ञानमा- मन्दं ब्रह्मेति ॥ आत्यन्तिकमिति अतिशायि । बुद्धिग्राह्यमिति जानवेद्यमती- न्द्रियमिति आत्म प्रत्यक्षम् । एभिस्त्रिभिर्विशेषणैः सांसारिक- दुःखव्युदासस्तस्य नतद्रूपत्वात्। अकृतात्मभिरिति । अपरि- कर्मितक्षेत्रजसत्त्वैः । अनिन्द्रियप्रभवत्वादतिशाखतं विशिष्टज्ञानसंवेद्यं क्षेत्रन प्रत्यक्षं सौख्यं यत्र साक्षाद्भवति तम् । अनात्मतत्त्वज्ञेरतिदुर्लभं मोक्षं विहान् विद्यादिति । तथानन्द- मित्यादि । आनन्दमिति व्युत्पत्त्या सर्वदाप्यानन्दकं ब्रह्मणः परमात्मनो रूपं स्वरूपं तच्च मोक्षेऽभिव्यक्तिमति। विज्ञानं विशिष्टज्ञानजुष्टमानन्दमाह्लादकम् । ब्रह्म परमात्मस्वरूपञ्चापि मोक्षेऽभिव्यज्यते । एवं मुक्तस्य सौख्यसद्भावे आगमप्रमाण मुक्तम् । । कोऽर्थः।

·श्रागमपरिच्छेदः । २८७ - ननु नवानां विशिष्टगुणानां सन्तानोऽत्यन्तमुच्छिद्यते सन्तानत्वात् प्रदीपसन्तानवदिति प्रागुक्तनानुमानेनायमागमो बाधिथत इति चेन। विकल्पाक्षमत्वात् । तथाहि किमिदं सन्तानत्वं नाम । किं कार्यकारणभावेन प्रवृत्तिरेकाधारापरा- परोत्पत्तिर्वा । नाद्यः पक्षस्ताक्षसन्तानस्य भवतामनभ्युपगमात् । यैस्तु बौडैस्तादृशः सन्तानोऽभ्युपगम्यते तेषां मतेऽपि कार्यकारण- भावेन प्रवर्त्तमानानां बुयादिक्षणानां मुक्तावपि निर्मलतया पुनरुत्पादेन सर्वथा सन्तानानुच्छेदात् । न हितीयः। प्रदीपादौ तादृक् सन्तानत्वाभावेन दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यापातात्। तथा- विधसन्तानत्वसद्भावेऽपि चात्यन्तोच्छेदाभावात् परमाणुपाकज- रूपादिभिहेतुर्व्यभिचारी। शब्दबुद्धिविद्युदादिष्वत्यन्तानुच्छेद- स्थितत्वाविरुद्धः । सन्तानोऽपि स्यादत्यन्तं नोच्छिद्येत च विपर्यये बाधकाभावादित्य नैकान्तिकोऽपीत्यलं प्रसङ्गेन ॥ १५३ ॥ मुक्तस्य दुःखाभावे सुखानन्दशब्दावौपचारिकावित्याशङ्का परिहरति । मुख्याथै बाधकाभावात्रोपचारकल्पनेति ॥ मोक्षे सुखानन्दशब्दयोरुपचारकल्पना गौणी त्तिर्न भवति । अत्र हेतुः । मुख्यार्थे स्वस्वाभिधाव्यापारवाथे सुखाबादरूपे बाधक प्रमाणाभावात् । अयमर्थः । शब्दप्रवत्तिबिधा मुख्यवृत्त्योपचार- वृत्त्या च । यत्र मुख्यार्थबाधस्तत्रौपचारिको। यथा माणवको. ऽग्निरित्यत्र माणवके दाहकत्वस्य मुख्यार्थस्य बाधात् दुईरक्रोध- वत्सन्तानत्वस्य ।

·२८८ न्यायतात्यय्यदीपिका। - योगेनाग्निशब्द उपचारिकः । अत्र च मोक्षे माणवकेऽग्निशब्दस्येव सुखानन्दशब्दयोरौपचारिकी वृत्तिनं भवति । सुखानन्दशब्द- वाच्यस्य सत्तोषाहादरूपस्य मुख्यायस्य बाधायोगात् । मोक्ष सुखानन्दशब्दयोः स्ववाच्यं वाचयतोन किञ्चिदाधमिति भावः । प्रयोगश्चात्र सुखानन्दशब्दो मोक्षे साक्षात् स्ववाच्यवाचको मुख्यार्थे बाधकाभावात् घटे घटशब्दवदिति ॥ १५४ ॥ परोक्त मुख्यार्थबाधं शकते । *सुखसंवेदनयोनित्यत्वात् मुक्तसंसारिणोरविशेषप्रसङ्ग इति चेदिति ॥ न सुखं परमानन्दरूपं संवेदना ज्ञानम् । तयोनित्यत्वान्मुक्ता- मन: संसारिणश्चाविशेष: प्रसज्येत । सुखसंवेदनयोनित्यभावेन मुक्तस्येव संसारिणोऽपि तत्सम्भवात् । अयमर्थः । मुक्तस्य ये सुख- संवेदने ते किमनित्ये नित्ये वा। न तावदनित्ये सुखसंवेदनयो- विनाशेन पुनर्दुःखोत्पादान्मुक्त स्यापि संसारित्वप्रसङ्गः । नित्ये चेत्तहिं तयोरात्मगुणत्वेन सर्वदात्मना सह सम्बन्धान्मुक्तात्मनोव संसारिण्यपि ते व्यक्तीभवतोऽन्यथा नित्यत्वनाशात् । संसारिण्यपि च तातो मुक्तस्य संसारिणश्चाविशेषः प्रसज्येत। ततः सुखानन्द- शब्दयोर्मुख्यार्थे प्रसङ्गबाधकसद्भावात् स्ववाच्ये औपचारिक्येव वृत्तिः ॥ १५५॥ * The Text adds "Tat" in the beginning of this aphorism ( See page 40. Line 14 ).

·आगमपरिच्छेदः। परिहरति । न चक्षुर्घटयोः कुद्यादेरिव सुखसंवेदनयोविषयविषयिसम्बन्ध- प्रत्यनीकस्य दुःखादेः संसारावस्थायां सम्भवात् तन्नाशे च मुक्ता- वस्थायां भवति सुखसंवेदनयोः सम्बन्ध इत्यती नाविशेष इति । यथा चक्षुर्घटयोर्विषयविषयिसम्बन्धप्रत्यनी कस्य कुद्यादेः सम्भवान्मिथः सम्बन्धो न भवति । तथा संसारावस्थायां सुख- संवेदनयोर्विषयविषयिसम्बन्धप्रत्यनीकस्य दुःखादेः सम्भवान्मुक्ता- वस्थायां तन्नाशे विषयविषयिसम्बन्ध प्रत्यनीकदुःखादिनाशेऽति- सुखसंवेदनयोः सम्बन्धो भवत्यतो हेतोर्मुक्तसंसारिणोरविशेष- प्रसङ्गो न भवति । अयमर्थः । चक्षुर्विषयि घटो विषयः तयो- रन्तरा भित्त्यादी सम्बन्धप्रतिबन्धके सति यथा मिथः सम्बन्धी न भवत्येवं संसार संसारिणो विषयविषयिरूपयोः सुखसंवेदनयो- विषयविषयिसम्बन्धप्रतिकूलपापोचयवशात् दुःखादिकमुदीयते । तस्मिन् मति तत्सम्बन्धो न भवति । यदा तु चक्षुर्घटयोरपि कुडादिव्यपगमस्तदा यथा तत्सम्बन्धः स्यात्तथाष्टाङ्गयोगपरिमुष्ट- पुण्यवशात् दुःखादिनाशे जाते सुखसंवेदनयोः सम्बन्धः सम्म द्यते । दुःखादिनाशश्च सर्वथा मुक्तस्यैव नान्यस्येति त्वदुक्ती मुक्तसंसारिणोस्तौल्यप्रसङ्गो न युक्त इति ॥ १५६ ॥ पुनः परमतमाशते । तस्य सम्बन्धस्य कतकत्वेन कदाचित्राशप्रसङ्ग इति चेदिति ॥ तस्य सुखसंवेदनयोः सम्बन्धस्य संसारावस्थायामभूत्वा मुन्ना- वस्थायां भवतः भवतः सतः कतकत्वम् । यस्तु कृतकः सोऽवश्यं ·२६० न्यायतात्पर्य्यदीपिका। नश्यतीति तत्सम्बन्धस्य कृतकत्वान्नाशः प्रसज्येत । तथाहि सुखसंवेदनयोः सम्बन्धो विनाशी कृतकत्वात् घटवदिति । सम्बन्ध स्य नाशे च मुक्तास्य पुनः संसारित्वप्रसङ्गोऽपि नेयः ॥ १५७॥ परिहरति । न प्रध्वंसेनानैकान्तादिति । सम्बन्धानित्यत्वसाधकस्य कृतकत्वस्य हेतोः प्रध्वंसाभावेना- नैकान्तिकत्वात् त्वदुक्को हेतुर्दुष्टो भवतीति शेषः । सादिरनन्त- वाभावः प्रध्वंसस्तस्य कृतकवेऽप्यनश्वरत्वात् । तत: पक्षनयवृत्ति- त्वात् कृतकत्वस्य हेतोय॑तमनेकान्तिकखम् ॥ १५८ ॥ पुनः शकते। वस्तुत्वे मतौति चेदिति ॥ प्रागुक्तोऽनुमाने वस्तु वे सति कृतकवादिति हेतौ सविशेषण कृतेऽनकान्तिकत्वं न भविष्यति । प्रध्वंसस्याभावरूपतयाऽवस्तु- खादित्यर्थः ॥ १५८ ॥ परिहरति । न द्रव्यादिष्वनन्तर्भावेन तदसिद्धत्वादिति ॥ द्रव्यादिषु द्रव्यगुणकम्मसामान्यविशेषसमवायेष्वनन्तर्भावना- प्रवेशनास्य वस्तुत्वस्यासिद्धत्वादित्यनैकान्तिकत्वपरिहारो भवति । अयमर्थः । भवन्मते ट्रव्यादिषट्पदार्थे वस्तुत्वम् । ततः मुखसंवेदनयोर्वस्तुरूपो यो विषयविषयिभाव: सम्बन्धः स किं द्रव्यादिष्वन्तर्भवति नो वा। अन्तर्भावपक्षः पुरः क्षोत्स्यते ।

·आगमपरिच्छेदः । २८१ नान्तर्भवति चेताह सम्बन्धस्य न वस्तुत्वसिद्धिद्रव्यादिषु क्वापि तदनन्तर्भावात् । ट्रव्यादिषट्कान्तर्गतस्यैव वस्तुवायुयगमाच्च । अन्यथाभावस्यापि वस्तुत्वापत्तेः ॥ १६ ॥ अन्तर्भावपचं प्रतिक्षेप्तुमाह । अन्तर्भाव वा समवायाभावादिभिः सह तत्संवेदनस्य सम्बन्धी न स्यादिति ॥ समवायो युतसिद्धानामाधा-धारभूतानामिहेति प्रत्ययहेतुः सम्बन्धः । अभावो भावप्रतिपन्थी । आदिशब्दात्मयोगग्रहस्तैः सह तत्संवेदनस्य वस्तुरूपविषयविषयिसम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धी घटामटाट्येत । अयमर्थः । वस्तुरूपविषयविषयिसम्बन्धो यदि ट्रयादिषट्पदार्थामन्तर्भाव्यत तर्हि ट्रव्यादिषु यथा कथञ्चित्त- सम्बन्धो भवेत् । परं समवायेनाभावादिभिश्च सह विषयविर्षाय- सम्बन्धसंवेदनसम्बन्धो न भवेत् । तथाहि समवायस्तावत् स्वयं सम्बन्धः । सम्बन्धे च सम्बन्धान्तरं यदि स्वीक्रियते तहि तत्रापि सम्बन्धान्तरं तत्राप्यन्यदित्यनवस्थालतालूता लालग्यात्ततः कथं समवायेन सह सम्बन्धस्तथाऽभावस्यावस्तुरूपत्वात् संयोगस्य च खयं सम्बन्धत्वात् ताभ्यां सहापि वस्तुरूपविषयविषयिसम्बन्ध- संवेदनसम्बन्धो दुर्घट एव । एवञ्च त्वन्मते कुतो वस्तु स्वरूपो विषय- विषयिसम्बन्धो येन वस्तुवे सतीति विशेषण पेण कृतकत्व हेतो रनैकान्तिकत्वमुक्तिः स्यादिति ॥ १६१ ॥ प्रकारान्तरेण विषयविषयिसम्बन्धं शङ्कते।

·२८२
न्यायतात्पर्य्यदीपिका।
तज्जनितं ज्ञानं
अदृष्टादिवशात् कम्मकारक विषयः ।
विषयोति चेदिति ॥
।
अदृष्टं धर्माधर्मों आदिशब्दादीश्वरादिग्रहः। कर्मत्यादि ।
कम्म च तत् कारकच कम्मकारकं ज्ञेयरूपं द्वितीयाविभक्त्यन्तं
वस्त्विति यावत्। तज्जनितमिति विषयजनितम् । अयमर्थः ।
पुमान् यत्किञ्चिदस्तु पश्यति तद्धम्माधादिवशात् । ततो यद-
दृष्टादिप्राप्यं घटादि ज्ञेयं वस्तु स विषयस्तेन च विषयेण जनितं
ज्ञानं विषयि । एतेन ज्ञानं स्वरूपेणैव विपर्ययस्तु स्वरूपेण
न विषयः । किन्तु ज्ञानजनकत्वेनेत्युक्तम् । एवं सम्बन्धसिद्धी
सुखसंवेदनसम्बन्धस्य नश्वरत्वं तदवस्थमित्यर्थः ॥ १६२ ॥
परिहरति ।
नेश्वरज्ञानस्य नित्यस्याथैः सह सम्बन्धाभावप्रसङ्गादिति ॥
यद्यर्थों ज्ञानस्य स्वरूपेण न विषयः किन्तु तज्जनकत्वेनेति
मतम् । तदा नित्यस्येवरस्य ज्ञानस्यार्थैः सह सम्बन्ध एव न
स्यात्तस्यादृष्टाद्यपेक्षितवस्त्वजन्यत्वात्। न हि यथा लौकिक
ज्ञानं विविधघटादिविषयेण जन्यते तथेश्वरज्ञानमपि जन्यते ।
नवरत्वापत्तेः । किञ्च ज्ञान स्य विषयजन्यत्वेऽभ्यपगम्यमानेऽस्मदादि-
ज्ञानस्याप्यर्थै: सह सम्बन्धी न स्यादतीतभविष्यपदार्थानामसत्त्वेन
कारणत्वाघटनात् । अस्ति च नित्यस्यापीश्वरस्य ज्ञानस्यार्थ-
सम्बन्धो न च स कतकोऽपि विनाशीति सम्बन्धानित्यत्वसाधकत्व-
हेतुरसिद्ध इति ॥ १६३ ॥

·आगमपरिच्छेदः।
२८३
उपसंहरति ।
तस्मात्कृतकत्वेऽपि नित्य सुखसंवेदनसम्बन्धस्य विनाशकारणा-
भावान्नित्यत्वं स्थितमिति ॥
नित्यसुखसंवेदनसम्बन्धस्य यद्यपि कृतकत्वमस्ति । तथापि
तदिनाशकारणाभावात्तस्य नित्यत्वं स्थितं सिद्धमिति यावत् ।
कोऽर्थः । सम्बन्धः कृतकत्वेन स एव विनश्यति । यहिनाशहेतु:
स्याद्यथा घटादिविनाशे मुगरादिः । न हि नित्यसुखसंवेदन-
सम्बन्धविनाशे कोऽपि हेतुरस्ति । कतकत्वमेव भविष्यतीति
चेन्न । तस्य प्रागपि निर्लो ठितत्वात् । तस्मादिनाशकारणाभावात्
सुखसंवेदनसम्बन्धस्य नित्यत्वं खतःसिद्धमिति । तथाच प्रयोगः ।
मुक्तसुखसंवेदनयो: सम्बन्धः कृतकोऽपि न विनश्यति विनाश.
कारणाभावात् प्रध्वंसाभाववदिति ॥ १६४ ॥
अथ स्वाभिमतसिद्धिं दर्शयति
तसिद्धमेतन्नित्यसंवेद्यमानेन सुखेन विशिष्टात्यन्तिको दुःख.
निवृत्तिः पुरुषस्य मोक्ष इति ॥
नित्यसंवेद्यमानेनेति पदेन सांसारिक सुखातिव्याप्तिव्युदासः ।
सुखेनेति पदेन काणादाभिमते मोक्षप्रतिक्षेपः । आत्यन्तिकौति
पदेन भवोद्भूतकादाचित्कदुःखनिवृत्तिव्यावृत्तिः । पुरुषस्येत्या-
त्मनः । अयमर्थः । सोपाधिसावधिकपरिमितत्रिदशमन्दिरसुखा-
दपि निरुपाधिनिरवध्यपरिमितसुखसंसर्गोदना या सार्वदिको
दुःखनिवृत्तिः सा पुरुषस्य मोक्षो भवति ॥ १६५ ॥

·२६४ न्यायतात्पर्यदीपिका। । - अथ येषां गुरूणां प्रसादात् न्यायरत्नप्राप्ति क्षुषी तानभि- तुःषुः शास्त्रकारः प्राह । जिताः समुद्रा गुरुभिर्मदीयैरत्नं ददद्भिस्त्रिदशैरलभ्यम् । यद्दीयमानं सततं द्विजानां प्रवईते चैव करोति मुक्तिम् ॥ मदीयैर्गुरुभिरध्यापकैः समुद्रा जिग्यिरे । अत्र हेतुगर्भ विशे- घणम् । किं कुर्वद्भिर्देवैरप्राप्यं जयरूपं रत्नं ददानैः। कुतो न्यायस्य रत्नत्वमित्याह । यत् न्यायरत्नं विजानां प्रतिपद्यमानं वईत एव । तीक्ष्णबुद्धितयान्यान्यन्यायशास्त्रप्रणयनेन प्रैधते । एव- कारः सर्वदापि वृद्धिप्रतिपादनार्थः । चकारस्य व्यस्तसम्बन्धान केवलं वर्द्धते। किन्तु न्यायप्रदीपालोकावलोकितपरमात्मरूपतया मुक्ति परमानन्दरूपां करोति च। अयमर्थः । समुद्रा यत्नं ददिरे तत् सुरलभ्यं तैनिम्मथ्य निष्कासितत्वात् । तच्च शश्वहितीय- माणं क्षीयते। संसारमोहहेतुत्वात् । मुक्तिं न तनोति च । अतः समुद्रदत्तरत्नादन्यादृशं न्यायरत्नं ददानैर्मगुरुभिः समुद्रा जिता इति ॥ १६६ ॥ विदशैरपि यदतिदुर्लभं तत् न्यायरत्नं त्वया कथं प्राप्तमित्याह । आचार्यमाराध्य मयापि लब्धं तन्यायरत्नं *सुपरोपकारि । उसर्गिकैः स्वल्पपदैनिंबई संसारमुक्त्ये खलु सट्विजानामिति ॥ तत् पूर्वोक्तं न्यायरत्नं आचार्य निजगुरुमाराध्य मयापि प्राप्तम् । कीदृशं तत् परोपकारि परोपयोगनिष्ठम् । तत् त्वया किं * Another reading स्व ·आगमपरिच्छेदः । । कतमित्याह। उत्सर्गिकैनिजबुद्धानन्यथावतैः खल्पपदैः स्तोका. क्षरैर्गुम्फितम् । किमर्थमित्याह । संसारेत्यादि। उत्तमब्राह्मणानां भवविमोक्षायेति ॥ १६७ ॥ श्री कृष्णर्षिमहेच्छ गच्छ मुकुट श्रीमन्महेन्द्रप्रभोः शिष्यश्रीजयसिंह सूरिरखिलप्रामाणिकग्रामणीः । एतां निर्मितवान् परोपकृतये श्रीन्यायसाराश्रितां स्पष्टाथी विकृतिं कृपापरवशैः सैषा विशोध्या बुधैः ॥ टीकेयं न्यायसारस्य मनस्तात्पर्य्यदीपिका । मनीषिणां मन:सौधे सर्वदापि प्रकाशताम् ॥ इति श्रीकृष्णर्षिगच्छमण्डन श्रीमहेन्द्रमूरिशिष्यश्रीजयसिंह- सूरिविरचितायां न्यायतात्पर्य्यदीपिकाभिधानायां श्रीन्यायसारटीकायामागमपरिच्छेद- स्तार्तीयिकः सम्पूर्णः ॥

·No text on this page.

·[ २८७ ] सूचिपत्रम्। INDEX OF WORDS. । अकिञ्चनता २७६ अतिप्रसक्ति ५२,५४,७२ अतिप्रसङ्ग ३७,५०,६४,७२, १७१,२१८,२६६,२६७ अतिमृत्यु ३९,२८१ अकूट २०४ अक्तकत्व ঋন্ধনা ४०,२८६ / अतिव्यापक अक्रम १५० अतिव्याप्ति ५२,७१,७३,१५५, अक्ष ४ अक्षपाद २५८,२७६,२८३ ५१,६८,२३०,२३६ अतिसामान्य ३४ अतिसाहादि (?) ६७ अतीन्द्रिय স্বৰ २१३ अख्याति २८,४० २८,२०६ अत्यन्त अत्यन्तावस्थान २८२ अग्निहोत्र अङ्गक्रिया अङ्गयोग अचेतनत्व २७२ अत्रिरूपत्व अदृष्ट ३०,४१,८१,१०६,२८२ २४ २५ | अदृष्टार्थ २५.१८८ अहत अजिन अज्ञान अणिमा २५४,२५,२६५ २६,१६८,२०२,२०३ | अधम्म ३५,४७,७३,२५२,२५३, २७०,२७१,२७२,२८२, ७४.१२४,१३८ २८२ २२६ अधिक २५,१६८,२०० अणु अतिदेश ·[ २९८ ] १५४ १०५,११५,१७३,१८८,२२८, २३७,२८१ १५४ अधिकरण अधिकरणसिद्धान्त अधिकार अधिष्ठान अनागत अनाधार अनिग्रह अध्यवसाय २ . L अध्यात्म अनित्य २,१८० अध्यात्मशास्त्र अनित्यजाति १६८ अध्यास पूर अनियम २८ अनध्यवसाय अनियमकथा १८८ अनध्यवसित ७,१०,१११,११२, अनियामक २९ १२६,१२८,२०७ अनिर्देश २८ अननुभाषण २६,१६८,२०२ স্বনিৰাল २५५ अननुयोग অনিস্বয় अनन्त अनिश्चित ७,५७ अनन्तरीयकत्व ८८ अनुगम अनन्यसम १८०,१८१ अनुग्रह अनन्वय अनुचिन्तन अनन्वितत्व १९८ अनुत्पत्तिजाति अनभिरति ३९.२८० अनुत्पत्तिसम २०,१७७ अनवच्छिन्न १२४ अनुपपत्ति अनवद्य ३६ अनुपयोगित्व २८ अनवधारण १,२,५७, ५८, अनुपलब्धि १,२२१,२२,२९, ५८, ६३, ८८, १८६, १८७, अनवस्था १८,४८,५४,८१, २१०,२१८ ·[ २८८ अनुवादकत्व अनेकधम्म ३१,२३१,२३२ ५८,६० २२,१८५ अनुपलब्धिजाति अनुपलब्धिसम अनुपलम्भ अनुप्रसक्ति २२,२४ अनेकान्त २४,१८६ अनैकान्तिक ७,१०,१०५,१११, अनुभव १,२,५,२८,५२,५४, ११२,११८,१२३,२२६,१३१, ५५, ६७,६८,६९,७१,८७, १३४,१८५,१८६,२०७,२१४ ८८,८६, २३१, २३५, २३७, २५७,२६५ २३८.२३८,२४१,२४२,२४३ अनैकान्तिकता २४८,२५६,२८७ अनैकान्तिकत्व १७,२४,१६४, अनुमान २,५,१०,२१,२८,२८, २१५ ३१,३२, ३३, ३६, ४८, ५५, अनेकान्त्य ६१,७०,७१,७२,७३,८५, अन्तःकरण ३,०७,८३.१३४ ८७,८८,८४८८,१०८,१२८, अन्तर्गडु १३७,१३८,१८२,२०८,२१४ अन्तर्भाव ३२,२३० २३०,२३१,२३५,२३७,२३८, अन्धतामित्र २७४ २३८,२४१,२४२,२४३,२४८, अन्यतरासिद्ध ११८,११८ २५६,२८७ अन्ययोग ४५,२८२ अनुमानविरुद्ध ११,१२९ अन्यसम অনুমানমনি ११ अन्योन्याश्रय २३२,२३८ अनुमापक ५ अन्वय ५,१२,३२,३३,३६,८०, अनुमेय ६२ ८१,८८,१००, १०८, १३६, अनुयुक्त १३०,१४२,१४७,१४८,१४८, अनुवाद २६,२०० १७१,२०१,२३८,२४०,२४१, अनुवादक २३२,२३४ २४४,२६३ ४० ·[ ३०० ] अपकर्ष अन्वय दृष्टान्त १०२ अपूप १८८ अन्वयव्यतिरेक १०३ अपेक्षा अन्वयव्यतिरेकिन् ५,६,८८, अपोह १,५५.५६ १०० ००,१०१,१०६,१०८ अपौरुषेय १८५,२१५,२१६ अवयव्याप्ति १०८,२४०,२४१ / अप्रतिपत्ति १६,२३,१६५,१६७, १८,१७१ अपकर्षजाति १६८ अप्रतिभा १६८,२०३ अपकर्षसम १८,१७१,१७२ अप्रतिभास अपदात्मक ६,१२२ अप्रतिषेध १८,२० अपनयन २४ अप्रतीत २५,१८७,१८८ अपर ३५,३७,२५५ अप्रमाण अपरत्व १२७,१३२ अप्रमित अपरमात्मन् २७२ अप्रयोजक अपरात्म अप्रसङ्ग १८,१७० अपरिग्रह २७६ / अप्रसङ्गोनेयिन् १०८ अपरिणाम २४३ अप्रसिद्ध ३२ अपरोक्ष २,७१,७२ अप्रसिद्धत्व ३१,२६५ अपलाप १६ अप्राप्तकाल २५,१६८,१८८, अपवर्ग ३८,२५०.२७२, १८८ अप्राप्ति अपशब्द २८,२०८ अप्राप्तिजाति अपसिद्धान्त २८,१५५,१६८, अप्राप्तिसमा १७५ २०६,२०७ अप्रामाख्य २८ अपार्थक २५,१६८,१८८ अबाधित १४८ ·११.३३,१८०, [ ३०१ ] अबाधित विषय ६.१०० १०२, | अयोग २५ अयोगिप्रत्यक्ष २ अभाव ३,५,१५.१८,२०,२१, अयोग्यत्व २२,२५,२९,३०,३३,५०,७८, अरण्यानी २२३,२२७ ८०,८१, २२२, २२५, २४२, अर्थ २,३,५,६,१५,१६,१७,२०, २४३,२४४,२४५,२८१ २१,२३,२५,२६.२८,३०,३१, अभिचार २०,१७६ ७०,७२,८३,८७,२५० अभिनिवेश २७३,२७४,२७५ अर्थक्रिया १५०.२६५ अभिमान अर्थक्रियाकारित्व १४८,२६५ अभियोग २७,३८ अर्थख्याति अभिव्यक्ति २१८,२२१ अर्थपुनरुक्त २६,२०० अभिव्यञ्जक २८,२१७,२१८, अर्थान्तर २,२४,२५,१६८, २१८,२२०,२२१ १८६,१८७ अर्थापत्ति अभौतिक २ २२२,२२३,२३४,२३७,२३८, अभ्यास ८६,२७४ २३८,२४०,२४१,२४२,२७१ अभ्युपगम १५४ अर्थापत्तिजाति अभ्युपगमसिद्धान्त १५५ अलंकर्मीण २१६,२२१ अभ्रान्त अवञ्चकत्व अमूर्त अवधारण १५,५७ अमूर्तत्व ८,१०,१८,२३,१२४ अवभासक प्रयुक्त ३ अवभासमान ७,१३ अयुत ८२ अवयव ५,२५,५१,८६,१३५, अयुतसिद्ध ८१,८२ १४८,१५६,१८८,१८८,२३६ अभूत्वा भाविक ८४ ४ ·[ ३०२ ] क अवयविन् ३२,२३६ । अविशेषजाति अवर्ण ११५ । अविशेषसम २१,१८१ अवय १८,१८,१७१,१७२,१७३ अविसंवाद २१५ अवर्ण्यजाति १६८ अविसंवादकत्व अवाचकत्व ३१,२३१ স্বনি है अविच्छेद २४ अव्यतिरेक अविज्ञातार्थ २५,१६८,१८७, अव्यतिरेकिन् २४० १८८ अव्यभिचारिन् ५२,८७ अविद्यमानसपक्षविपक्ष १० अव्यापक ५४,८८,८० अविद्या ३५,२५२,२५३,२७४, अव्यापकत्व ५४ २७५ अव्याप्ति १३,५४,१४०,१४१, अविनाभाव ५,१४,३२,२३, १४२ ८७,८८,८८,८०,८१,८५, अष्टाङ्ग २७५ १०५,१०६,१०८,१४५,१७१, अष्टाङ्गयोग ५१,७२,२७१ २१०,२३८,२३८,२४२ असत् अविनामाषाभास असत्ख्याति अविनाभावित्व ४०,१४३,२५२, असत्त्वख्याति २५५ २८३ असप्रतिपक्षत्व ६,१००,१०३, अविनाभाविन् १८,१७०,२१४ १०६,१४८ अविनाभूत १००,१७१ असदुत्तर १८८ अविरोधिन् १७ अविवेक असम २८५ স্বনিমিত্তে १८ असम्भवित्व ५४ अविशेष २,३,१६,१८,२१,२४ असम्यतय ६ असद्भूत ·। ३०३ । Air असाधक ७,१८,२४ ७१,१३०,१३१,१३२,१८२, असाधनाङ्ग १५ २०६,२०८,२१०,२१२,२३४, असिद्ध ७,८,८,१२,२२,३३,५४, २३५,२२६ २३८.२४६.२४७, १११,११३,११४,११६.११८, २४८,२५६,२५८,२२३,२२६, ११८,१२२,१३५,२०८ २३०,२४२,२८२,२८६,२८७ असिद्धत्व ८,१३४,२१५,२६४ आगमविरुद्ध ११,१३० असिद्धि २०,२१,२५ आगमैकदेशविरुद्ध अस्तित्व आचार्य ५२,२६२,२६३ अस्तेय ३८,२७५,२७६ | आत्मख्याति अस्मिता २७४,२७५ आत्मन् ३,१२,३३,३५,३७,३८, ३८,६१,७७,८२, ८२, ११५, अहिंसा ३८,२७५,२७६ १३१,१३४,१८८,२४३,२५०, अहेतु २५१,२५४,२५५,१२५,२०८, अहेतुत्व २६०,२६७,२६८,२८२ अहेतुसम २० आत्यन्तिक ३४,३५,४०,४१, अहेतुसमा १७४ २५०,२५३,२८४ प्राधार २१६,२६० श्राकाहा १५१,१८८,२३३ आधिदैविक २७३,२७४ प्राकाथ १,७,८.११,१२,१८, आधिभौतिक २७३,२७४ २३,३८,६१,८२,१२५,२१४, आधेय २८१,२८२ आध्यात्मिक २७३ aur आकाशपुष्प आनन्य २२,२३ आनन्द ४०,२८६ आगम २,२१,२८,३२,३३,३४, ३६, ४०, ४१, ४८,६२,७०, आनर्थक्य २५,२६ ·[ ३०४ ] ७७,२८२ आनुमानिक ५२ आपत्ति ३८,२७४ इच्छा प्राप्त २८,२१२,२२३,२२६ इतरख्याति प्राप्तवचन ३०,२१२,२२३ ভুননাময় ३१,२३२ व्याप्तवाक्य २२७,२२८,२३५, २४७ प्राप्ति २१२ ५०,५१ इन्द्रिय २,३,३०,३३,३४,२५, ३६,५२,६१,६२,६३,७१,७२, ७३,७८,८३,२१३,२१८,२४३, २४४,२४५,२५०,२५१,२६० आभास आमलक ६ आयतन आरम्भक m १५८ ईशनी २७२ ईशिव आराधन २७० प्राराम আম पालो आलोचना २४ ईश्वर ८,२८,३८,४१,५१,५४, ३,८४ ५५,६४,७३,८२,१०६, १०८, ११६,२०६,२५८,२७३,२७४, ८६ २८२ २ उ। मात्रय २,३,३७,१२५ प्राश्रयाश्रित आश्रयासिद्ध ८,११६,२५८ আস্বয়ীন १३,१४१ आश्रयैकदेशासिद्ध ८,११६ आश्रित ३ उत्कर्ष १८,१७१ उत्कर्षजाति उल्ककर्षसम १८,१७१,१७२ उत्कर्षापकर्षसम १८ प्रासन ३८,२७५,२७७ उत्तर १८,१९,२०,२२,३१, १७०,१७४ उत्पत्ति २०,३०,२२१ आहाद ·[ ३०५ उत्सर्गिक २८४ उपमिति २२३ ३० उदाहरण ५,१२,१३,१७,२३, उपलब्ध २५,८६, १३५, १३६, १३७, उपलब्धि १,२,२९,३०,३६,५८, १३८,१३९,२०० ६३,२१७,२१८ उदाहरणान्तर १८६ उपलब्धिजाति उदाहरणाभास १२,१३,१३८, उपलब्धिसम २१,१८२,१८३ १३८ उपलभ २१,३०,३०,६३ उद्देश ५२ उपसंहार १८,१६,१७४ उपचार १७,४०,१६५,१६६, उपादान २४,१३०,१८४ १८३,२३१,२८७ उपादेय २५० उपचारकल १६,१७,१६१, उपाधि ८९,० उपाध्याय उपनय ५,१४,१५,८६,८८, उपाय ३४,३५,२५० १४५,१४६,१४७,१०४,१८४, उपालम्भ १५,१६,२४,१५३, १५४,१५५,१५८,१६० उपन्यास १५ उपासन ३७,३८,२७२,२७३, उपपत्ति १६,१८,२०,२१,२२, २७,१८० उपक्षण २७ उपपत्तिजाति १६८ उभयविकल १३,१३८ उपमान १४,३०,३१,३२,५५, उभयाव्यावृत्त १३,१४१ ६०,७१, १४५, २२२, २२३, उभयासिद्ध ११८,११८ २२४,२२५,२२६,२२७,२३० उष्ट्र २३१ २३१,२३३,२३४,२३५,२३६ ऊ। २३७,२३८ अङ्घ २१,२२ ·[ ३०६ ] ऋषि अर्द्धक्य ५८ कथाविच्छेद जह २,३२,६४,६५,२२८,२३७ कदाग्रह २७५ जहन २२८ कन्या ४३ नट। कन्दलीकार. ४७ कपिल ८,११७,११८ ए। कपोलताड़न २०७ एकतानता ३९,७८ कपोलवादित्र एकतानत्व २०५ कम्बल एकदेश २३६ करण ५२,२६०,२७४ १७६,१७७ करणबन्ध ३८,२७७ ऐ। कर्तृ ७,२४,३६ ऐकाग्रा ८६ कम्म ४१,८४,१२७,२८० ऐकान्तिक ११२ कम्मकारक २८२ ऐतिह्य ३०,३४,२२२,२४७ कम्मवासना २६२ ऐश्वर्य ३५,२५५ कर्मेन्द्रिय औ। २५५ औपचारिक २५२ कल्पना १६,१७,८४ औलुक्य २८४ काकनाश २६४ २८२ काणाद २०८,२८४,२८३ कादम्बरी ४४ ककुद १६६ कादाचिल्क ७,१०८,१०,११८, कारटक २१३,२१७,२५३,२८३ कथा १५,२६,२७,२८,१५१, कारक ४१,२२२ १५२,१५३,१८६,२०३, २०४ । कारण १,१७,२०,२१ कलधौत औलोक्य ·[ ३०७ कारिका कूप २४ कारीरी २११ कृतकत्व ८,११,१८,१८,२३, कान २३६,२३७ २६,४०,११४ कार्यास २६२ ३२,२३६ कामण १७६,२७४ कृष्णर्षिगच्छ ८६,२०८,२८५ कार्य ३६,४६,८८ केवलव्यतिरीकिन् ५,७,३३, कार्यकारणभाव २६२,२६४ ८८,१०८,११२,२२८, २२८, कार्यसम १८० २४०,२४१ कार्यसमजाति १६८ केवलान्वयिन् ५,६,३३,८४, कार्षापण २०४ १०५,१०६,१०७,१०८,१०८, काल २,३,१०,२०,६१,७२, २४१ १२४,१२५,२१६ कोरदूषक कालात्ययापदिष्ट ७,११,१०६, कोष्ठ १११,११२,१२८,१३२,१३५, कौतस्कुति २६४ १४८,१८४,२०७,२५७ कौरव्य कालिदास २१६ कौष्ठ ३८ किल्विष कौष्ठा २१८,२७७ कुचेष्टा २०७ क्रम २५,१५०,२६५ १८० क्रमयोगपद्य ३ कुण्ड २५,१८८ क्रिया ५७ कुत्मरूप २४६ / क्लेश ३८,५१,२७३,२७४,१७७, कुमारसम्भव २१५ २८१ कुम्भक ३८,२७७ व्य २८४ कूट २०८ क्षणिक १०,३०,४६,१२५, ·[ ३०८ ] १४८,२१४,२६२,२६४,२६५, बार २,३०,७३,७४,७५,८३ क्षेत्रज्ञ २५७,२५४,२५६.२७०, चतुरङ्ग १६,१५७,१५८ २७१,२७२,२८६ चतुर्लक्षणी २५६ चाक्षुष खरविषाण १३ चान्द्रायण २७४ खारी २४२ / चार्वाक ख्याति १६,६७,१५८ चित्र चिरन १८५ गगन १२ चीवर गणपति १ चेतना ३,७५,७६ / चेतः स्थमा २७८ गमक ८१,८८ चेष्टा ३४,२२२,२४७,२४८ ८१,९८ चैतन्य २६१,२६७,२६८ गवय ३०,३१ | चोदनीय २४,५७,७४,८४,१२७, चौर २७ १३४,२८० छ। गुरु १६,४३,१५६,२१६,२८४ छल १६,५१,१५५,१५६,१५८, गोचर २४९ गौड़ी १३० । छलकवादिन् अन्य ४८ छलवादिन् २७ पूर्णा २८४ जनक ४५ प्राण ३८,२७६ ·[ ३०८ ] १५ जय तत्त्वज्ञान ८,३५,३७,३८,५१, जयश्री १८८ ११०,११८,२५३ जयसिंह ८६,२०८,२८५ तत्त्वनिर्णय जल्प १६,५१,१५५,१५७,१५८, तत्त्वामृत ४४ १५८,१६०,२०७ तथागत ५ जल्पक २१४ / तदुत्पत्ति २११,२१५ जाति १६,१७,२३,५१,५७,८४, तन्त्र १५४ १५६, १५८, १६०, १६०, तन्मात्र १६८,१६८,१७१,१७२,१७४, तपः ३७,३८,२७०,२७२,२७४, १७५,१८५,१८७,१८८,१८०, २७६,२८१ १८१ तपस्या जातिवादिन् १८,१६८,१७०, तमस् ११६,२७४ १७५,१७८,१८२,१८३,१८७, तक १५,४४,५१,६५,१५४, १५५,१५६,१५८ जात्युत्तर ४६ जीव तर्णक १२३ ज्ञप्ति १०८,१८४,२५१ तात्पर्य्यदीपिका २८५ जान २,३,४ ताथागत २३१ ज्ञानाङ्गुर १६,१५३,१५७,१५८ तादात्मा २११,२१५ तामिस्र २७४ तीव्र ५ १८८ २२,१८० तर्कशास्त्र तत्व १०,१२२ २७४ १,१६,४३,५१,१५३, तुला २५०,२६७ तुष्टि तत्त्वकौमुदी ६२ | तूणीम्भाव भा Alth ·[ ३१० ] २०७ कृष्णा ३५,२५२,२५३ | दूषणाभास १५६ तेजस ७५ ३ त्रिपुर ४७ ५,८२ त्रिरूप दृष्टान्त १२,१४,१८,१८,३०, वैकाल्य २०,२१,१७,१८०, ३१,४०,५१,८०,१०२,१२२, २०८ १३५,१३६,१३८,२४०,१४१, वाणुक ८१ १४५,१७४,२००,२३०,२६२, वच ७३,८३ दृष्टान्तदोष १४१,१४२ दक्ष ४७ दृष्टान्ताभास १३६,१४२,१४३, दर्शन ३५,२५४ दाडिम २५,१८८ दृष्टार्थ २८ दार्शन्तिक १७४,२६३ देवर्षि ११,१३२ दिश १०,६१,१२४,१२५ । देवेश्वर २३४ ३४,३५,३८,४०,४१, देश २,३,३०,२०८ ७७,११६,२५०, २५१, २५२, देशबन्ध २५८,२७३,२७४,२८०,२८१, दोष २७,३०,२५० २८२,२८३,२८५,२८३ ढक १६ दुर्दुरूढ़ १५८ ट्रव्य २,१०,२४,४०,७४,८४, दुर्वचन २८,२०७ १२४,१२५,२८० दूषण ३६,१५२,१६०,१८७, द्रोण २४२ २०२,२६३ हिज १३०,१६४,१६५ दूषणसमर्थन १५५ द्वेष ३८,७७,२७३,२०४,२७५, दूषणान्तर १८६ २८२ ३८ ·[ ३११ ] ४८ हाणुक ८१ निग्रह २७,१५६,१६२,१८५, २०२,२०८ धम्म १,२,३,५,६,१८,१८,२०, निग्रहस्थान १५,१६,१७,२३, २१,२३,३०,३५,४७,४८,५८, २४,२५,२६,२७,२८,३१,५१, ७३,८२,८३,१७८,२५२,२५३, १४८,१५०,१५६.१५८,१६०, २७०,२७१,२८२,२८२ १६३,१६५,२६६,१६७,१६८, धम्मिन् ६,५८,८६,१०१,१७८ १८२,१८३,१८४,१८६,१६७, धारणा ३८,३८,६८,२७५,२७८ १८८,१८८,२००,२०२,२०३, धिषणा २८३ २०५,२०७,२०८,२३० धुर्य्य निग्रहाभियोग ध्यान ३८,३८,२७४,२७५, नित्य १ २७८,२७८,२८० नित्यजाति ध्वनि २६,१६५ नित्यत्व २८ नित्ययोग नित्यसम १८७ नमस्कार ४४,४५,४६,४७ निदर्शन ३२,१३६,१३७ नमस्या ४८,५० निमित्त ३.२२,३२,११५ नर १५० नियम २८,३८,२७२,२७५, नागरिक २२३,२२६ नान्तरोयक ८५,८७,८८,८४ | नियमकथा १८८,२००,२०८ नास्तित्व निरनुयोज्यानुयोग २७,१६८, निगमन ५,१५,८६,१४७,१४८, २०५ १४८,१५०,१५१,१८४,१८८, निरन्वय २००,२०१ निरन्वयविनाश २६ ·[ ३१२ ] निरर्घक २५,१६८,१८७ | न्यायप्रदीप २८४ निरवधि २८३ न्यायरत्न २८४ निरवयव १०२ न्यायवादिन् १७,६२,१६४,१६८ निरुक्ति २५५ न्यायशास्त्र ५२,२३७,२८४ निरुपाधि २८३ न्यायसंग्रह e निर्णय १५,५१,१४८,१५६ न्यायसार २८,४१,४३,४४,८६, निर्देश २३,२४ २८५ निवर्तक ३४,२५० न्यायसारटीका २०८ निर्विकल्पक ३,४,३०,७२,८४, न्यून २५,१६८,१८८ ८५,२२५,२२६,२४१ प। निवारण १५६ पक्ष ५,६,७,१२,१४,१५,२४, निश्चित ५७,८८,८५ १०१,१११,१८६,२४० निःश्रेयस ३४,५१,२४८ पक्षत्रयव्यापक निःश्रेयसाङ्ग २७२ पक्षत्रयैकदेशवृत्ति निषेध ८८,१०० निषेधमुख १८७ पक्षधम्मता ८८,१४८ निष्पत्ति २० पक्षधम्मत्व ६,१००,१०१,१०५, निस्तहण २३४ १११,११३,१४६,१४७ नैयायिक ६७,१०६,११६,१८५, पनवचन २८४ पक्षविपक्षव्यापक ८,१० নবাব্দ। २१४ पक्षविपक्षकदेशत्ति ८,१० न्याय १५,३१,४३,५२,१३०, पक्षव्यापक ८,१०,११ १५२,१८४,२०४,२६५ पक्षसपक्षव्यापक न्यायतात्पर्यदीपिका ४३,२०८ पक्षसपतैकदेशत्ति १० ५०,८८ पक्षधर्म ·६ पक्षाभास १२८ पराजय १६,१७ पक्षकदे तत्ति ८,१०,११ २५८ पञ्चरूप परार्थ ५,८२,८३,८४,८५ पञ्चवर्ग २०८ परार्थानुमान १४७,२३५ पञ्चावयव ५,१५,८४,८५.८६, | परिग्रह १५ १५१,१५२,१५४,१५५ परिच्छेद २८,६८ पटी ४३ परिणाम पद ३१,३२,२३२ परिणामिन् पदात्मक १२२ परिमाण पदार्थ ३१,३२ परिषद २५,२६,२७,१८७ पद्मक ३८,२७७ परीक्षा ३२,५२ पर ३५,२५५ परीहार ४७,२३७ परतन्त्र १५४ परोक्ष ५,२८.३४,७१,८७,८८, परत्व १२७,१३२ ८८,१८५,२१०,२२८,२३३ परपक्ष ७,२६,३४ परोपदेश ५ परब्रह्मन् २७५ | पर्यनुयोज्य २७ परम १५ | पय॑नुयोज्योपेक्षण १६८,२०४, परमन्यायत्व १५१ परमाणु ११,१३,७३,८२,८३, २०५ पालोचन पर्षत् १८८ १२०,१३०,१३१,१३८ परमात्मन् ४३,२५५,२७२,२८४ पलल १८८ c. परमाप्तत्व २८ पाटचर १३०,१३१ परमेश्वर परलोक २८,२०६ पाप ३७ । पारभविक ग ·३५ प्रकति पारम्पर्य प्रकरणजाति पारिशेष्य प्रकरणसम ७,१२,१११,११२, पिण्ड ३० ११३,१३२,१३३,१३५,१४८, पिशाच २ २०७ पोड़ा प्रकरणसमता २५७ पुनरुता २६,१६८,२००,२०१, प्रकाश २,७२ २०२ प्रक्कत २४,२५ पुनर्भव ५१,६२,११६ पुराण २७१ प्रकष्ट २ ८,१२,१७,११६,११७, प्रजापति २१५ प्रणिधान ३८,४७,२७३,२७४ पुरुषत्व प्रतिष्ठान्न पूजा १६,१५७ प्रतिज्ञा ५,६,१५,२३,२४,२५, २५ ८६,८७,१०४, १०७, १४७, पूरक ३८,२७७,२७८ १५०,१५६,१८८,२०१ पूर्ववत् २८,१०६ সনিয়ান ६,२३,२८ पूर्वाचार्य ६५ प्रतिज्ञान्तर २३,२४,१६८, पैष्टी १८२,१८३,१८४ पौनरुक्त्य २०१ / प्रतिज्ञाविरोध २४,१६८ पौरुषेयत्व २१४ प्रतिज्ञासन्यास २४, ,१५०,१६८, पौवापर्य २५,१८८ १८४ पौष्टिक २१३ | प्रतिज्ञाहानि २३,२८,१६८, प्रकरण ४३,४४,५१,५५,११३ १२१,१८२,१०३,१८५,१८६, १५४,१८०,२१४,२७० २०६,२०७ ·[ ३१५ ] ५ সনিন ७०,७२,७४,७५,८१,८४,८५, प्रतिदृष्टान्त ८६,८७,८८,८२,१२८,२१४, प्रतिदृष्टान्तजाति २१२,२२४,२२५,२३०,२३१, प्रतिनियत २०,३० २४३,२४८,२६६ प्रतिपक्ष १५,१६,१५७,१८६ प्रत्यक्षख १० प्रतिपक्षसाधनदूषण १५५ प्रत्यक्षविरुद्ध ११ प्रतिपत्ति ३०,३१,३२,३३ प्रत्यक्षाभास ७२,१६७ प्रतिपत्त ३१ प्रत्यक्षकदेशविरुद्ध प्रतिपादक १५,३१,२२८,२२८ प्रत्यनौक २७४ प्रतिपाद्य २२८,२२८ प्रत्यभिज्ञा ६०,२१६,२६६,२६७ प्रतिपिपादयिषा प्रत्यभिज्ञान प्रतिबन्धक २४१ प्रत्यय २४,३४,५८,२७८ प्रतिभाव प्रत्यवस्थान प्रतिभास प्रत्यायकत्व २३१ प्रतियोगिन् ५०,८०,२२५,२४४ प्रत्यारम्भक १५८ प्रतिवादिन् १५,१६,२३,२५, प्रत्याहार ३८,३८,२७५,२७८ २६,११८,१५२,१५७, १५८, प्रदीप १८१,१८७,१८८ प्रधान ८,५१,११६,२५६ प्रतिषध १७,२१,२३,२४,२६, प्रध्वंस २२,४०,१८९ ६३,१७० प्रपञ्च २५५ प्रतीकार ११४ प्रबोध प्रतीति प्रमा २,६८,७०,८७,१२३, प्रत्यक्ष १,२,४,५,६,२१,३०, २४८ ३१,३३,३७, ४३,४८,५५, प्रमाण १,२,६,७,१०,१५,२०, ·[ ३१६ ] २१,२८,३०,३१, ३२, ३३, प्रशस्तपादभाष्य ११५,१२०, ३४,४४,४५,४७, ४८,४८, १२५ ५०, ५१,५२,५२, ५४,५५ १६,२१, ६५,६७,७०,७१, ७५,८७, प्रसक्त २०,२४ १०२,१०८,१२२,१३०,१३८, प्रसङ्ग ७,१७,१८,१८,२१,२७, १५४,१५५.१५६,१५८,२३०, २८, २९,३०,३१,३३, ४०, २४८ ५०,८५, १०८, १३६,१६०, प्रसाद प्रमाणशास्त्र १७५ १७६,१८०,२१७,२४१ प्रमाणामास ५२ प्रसङ्गजाति प्रमाट २,६८,६८ प्रशङ्गोनेयिन् १०८,१०० प्रमित ५०:२२३ प्रसजन १७२ प्रमेय २,१०,३४,४८,५१, ६८, १५८ ६८,७०, १२१, १२२, १२३, प्रसिद्ध १४,३१ २३०,२४,२५०,२५३ प्राकाम्य प्रमेयल ६,८,२१,२४,२६५ प्रागभाव प्रयत्न ८,८,२४,७७,११५,१२१, प्राग्रहर ४३ २४८,२८२ प्राणायाम ३८.२७५,२७७ प्रयोजन १५,२७,३१,५१,२३० प्रात्यक्षिक प्ररोह १८,२०,७४,२७० प्रलय २८२ प्राप्तिजाति प्रवाद ३४,२४७ / प्राप्तिसमा १७५ प्रवृत्ति १५,२०,२९,४०,५२, प्रास्यप्राप्तिसम १८ २५० प्राप्यकारि ७३ प्रशंसावाद १६५ प्राप्यकारित्व ११५ १६ | प्राप्ति ·[ ३१७ ] प्रामाण्य प्रामाणिक प्रानिक प्रियाप्रिय प्रेत्यभाव १८,२८,३१ १५५,१५८,१५८,२१३,२६३, १५८ २६५,२८७ १६,१५७,१५८ ब्रह्मचर्य २७५,२७६ २८३ ब्रह्मन् ३५,३८,४०,२५५,२५८, २५० २६५,२७६,२८०,२८६ ब्राह्मण १३०,१६४,१६५,२८५ २,२८,२५०,२६२ भा भक्ति ३८ १४८,१५१ भगवती बहिर्व्याप्ति बहुव्रीहि बाध बाधक भगवान् ३५,५१,२५५,२५६ ५०,१०२,२६.५ भट्टाचार्य १५,३३,४०,२४४ भरत २५२ भव २७५,२८५ ३५ भागासिद्ध ८,११४,११५,१३७ २४८ बाधना बाधा बाध्यत्व भाट्ट बाह्याली ५ भाव २१,२२,२१० १८८ ५८ बीज १६,३७ भावुक बुद्धि २१,२२,३४,३५,३६,४०, भाष्यकार २५०,२५१,२६०,२२ भासर्वज्ञ बुद्दिशशि ३८ भूत बुद्धौन्द्रिय ६२ भूतात्मन् बुन २२३ | भूयस्त्व बौद्ध ६८,१३६,१३८,१४८, भूषण २८,४१,४४,४८,५२ ६२,२६७,२६८ २५४ ४६ ·[ ३१८ ] भूषण कार ५६,६४,६५,६७ | मिथ्याज्ञान २५२ ८०,८७ मिथ्याध्यवसाय भेद १,२ मिथ्याभियोग २०५ भौतिक २,६१,६२ मीमांसक ६,१०६,१०७,११८, भ्रान्ति ३७,४८,५८,८७ १५१,१८५,२२३,२४५ मीमांसा म। २८,२०६ १७ मीमांसाभाष्य ४४ मतानुजा २७,१६८,२०४ मुत २८६,२८८ मध्यस्थ २४,१८४ मुक्ति ४१,२८१,२८४ मनम् ३,१०,१३,६१,६३,७७, मुख्य १७,३३,३५ ११५,१२४,१२५,१३८,२५० मुख्यार्थ मरीचिका मुमुक्षु ३८,२८० मशक २४ ४०,२८५ महत् महामोह १७,१२४ महायोगिन् महावाक्य मोक्ष ३८,४०,६ ,४१,२४८,२५१, महिम २७० २७२,२७३,२८१.२८२,२८४, महेन्द्रसूरि ८६,२०८,२८५ २८५,२८६,२८७,२८८,२८३ महेश्वर ३५,३८,४८,५२,२५५, मोह ३८,४०,११६,२७३,२७४, २७५,२८४,२८५ मूर्छा ६२,७४ मूर्त २७४ / मूर्तत्व ११८ | मूलक्षति माणवक १६,२८७,२८८ य। माध्वी यक्ष ३४ मानस ७०,७२,२४४ यत्रकामावसायित्व २७० ·L यम ३८,२७५,२७६ रसिनी युक्त ३,८२,८३,८६ ३८,२७३,२७४,२७५ युक्ति २६५ राजपुरुष १४ युक्तावस्था ४ राद्धान्त २१३,२६२ युगपत् २०,२८,३० ३६,२५८,२५० युतसिद्ध ८१,२,२८१ १८८ योग ३८,५१,८३,२७३,२७४, रूप २,३,५,६,३३,४०,७५ २७५,२७७,२८८ रूपित्व ११ योगबल ३७ रेचक ३८,२७७ योगशास्त्र २७७,२७८ योगाङ्ग २८,२८० १,७,१३,१७,२८,४८, योगिज्ञान ५२,५३,५४,१३५,२४८ योगिन् ५१,७२.८३,८६,१०५, लक्षणसूत्र १८२ १२०,१३४,२१४,२४१,२५५ योगिप्रत्यक्ष २,३,४८,७२,८२ लक्ष्य योग्यता ३४,१५४,१८८,२३३, लधिम २७० लघुनैयायिक योग्यख लयस्थ योग १५४ ४ २२६ २५५ लाभ रजस् रथ्यापुरुष १६,१५७ ११६ लिङ्ग ५,३७,५२,७०,८८,८१, १४ ८४,८५,८८, १४७, १४८, २१४,२३५ ३,७३,७६,८३ लिङ्गिन् ८८,८१,८५,२३५५ रस ·- ३२० लिपि ३४,२१०,२२२,२४७ | वाक्छल १६,१६१,१६२,१६३ लीला १६४,१६५,१६६ लता २८१ वाक्य ५,२५,२६.२८,३१,३२, लोक १८,१६६,१७४,१७५, ८४,८५,८६,१४८,२३२ २५२ वाक्योपस्कार १२१ लौकिक ५५ | वाग्देवी ४३ वाचक २१५,२३१,२३२ वाचकत्व १४८ वक्तृदोष १४० वाचस्पति वचन वचनदोष वचनविघात वजासन वञ्चक वट वनेचर वशित्व १४,१५,२१,२५ वाय ३२,२१५,२३१.२३२, १३,१४०,१४१, २३३ वाद १५,५१,१५२,१५३,१५४, २७७ १५५,१५६,१५७,१५८,१५८, २१४ १६१,२०३ ३४ वादित्र २०७ २२३ । वादिन् ८,१५,१६,२३,२४,२५, २७० ११८,१५२,१५७,१५८,१७५ ४,१५० वायु २८ १४०,१४१ / वार्तिककार ५८ २५,११५ वासना २५२,२५३,२८० १८,१८,१७१ वाह्येन्द्रिय १६८ विकल्प १६,१८,१८,२३,३२, १८,१७३ ४६,४७,५३,८४,१७१,२२५ १८,१७२ / विकल्पजाति १६८ वस्तु वस्तुदोष वर्ण वण्य वर्ण्यजाति वर्षसम वावयंसम ·। , १५५ / विपर्यास विकल्पसम १६,१७२,१७३ । विपरीत ६,२२ विक्षेप २७,१६८,२०३ विपरीतख्याति ६७,२५५ विजातीय ५८ विपरीतव्याप्ति १३,१४०,१४१, विजिगीषु १६,१५३,१५८,१५८ १४२ विजिगीषुकथा १५,१६,१५२, विपरीतान्वय १५७,२०३ विपर्याय १,२,१८,२५,२८,२९, विज्ञान ४०,२८६ ५५.५६,६६.६८,८१,२७४ वितण्ड २५,१८८ वितण्डा १६,५१,१५७,१५८, विप्रकृष्ट ३,५ विप्रतिपत्ति १,२,१५,१६,२३, १५८,१६०,१६१ विद्यमान-सपक्ष-विपक्ष ५८,६७,१६६,१६७,१६८ विद्या विप्रतिपन्न १५,१३६,१५०, विधाट २२८ विधान विभाग २८,५२,१३१ विधि विमर्श ६३,८८ विधिमुख विमृश्य १८७ विनाभूत १७१ वियुता ३,८२,८३ विनाश विरुद्ध ७,८,१२,१५,१११, विन्ध्य १७८ ११८,१२१,१२३,१८४,२०७, विपक्ष ६,७,१०,११,१००, २५७ १०२,१०३,११२,११३,२४० विरुद्ध विशेषणासिद्ध ८,११८ विपक्षव्यापक ८.१० विरुद्धविशेष्यासिद्ध ८,११८ विपक्षसपतैकदेशवृत्ति विरुद्धाव्यभिचारिन् १२,१३३, विपक्षकदेशत्ति ८,१० १३५ घ ·३२२ ॥ ३४वृत्ति विरोध १८,२०,२१,३२ विषाण विवाद ६,२३,२४,३६,४७, वीतराग १५,१६,१५३,१५७, १३७, १५६ १५८ विवेक ४०,४७,२८३ वीतरागकथा १५,१५२,१५४, विवेकख्याति १५६,२०३ विवेकिन् ४० वीरासन ২৩৩ विशिष्ट ६,२० विशेष १८,२०,२४,५५,८०, वृद्धि २७६ १२५,१२७,२८० वेद १७,२४,८४,१०३,११०, विशेषगुण १,९,१०,११,१२५, १६४,१६५,१८५,२१४,२१५, २८२ २१६,२१० विशेषण ३,३४,७८,८०,८१, वैगुण्य ८५,८६,८८,० वैधम्मर १५,१८,१८,३०,३२, মিযন্ত २३ १३६,१४३,१४५,१७० विशेषणासिद्ध ८,११४,११७ वैधम्मग्रजाति विशेष्य ३,३४,७८,८०,८१,८५ वैधम्मादृष्टान्त १३८,१४०,१४६ विशेष्यासिद्ध ८,११४,११० वैधम्मानिगमन विख वैधम्र्योदाहरण १२,२६,१२०, विषय २,३४,३५,३६,३७,४१, ७०,२४८,२५१,२६० वैधम्मोदाहरणाभास १३,१४२ विषयत्व १०,३१ वैधम्मोपनय १४,१४५,१४६ विषयविषयिभाव २८० वैराग्य ३६,२८० विषयविषयिसम्बन्ध २८१ वैशेषिक विषयिन् ४१,२१८ व्यक्त ·[ ३२३ ] व्यक्ति व्याकरण व्यय २४८ व्यापक ५,६,७,३७,८८,८०, ८१,२६७ व्यापकत्व व्यापपर व्यजक ३०,४५.४६,४७,२१८, २२०,२२२ व्यतिरेक ५,१२,२६,३३,६१, ८०,८१,१०५,१३७,१३८, १४२,१४८,१७१,२०१,२१३, २१४,२२३,२४४,२८१ ध्यतिरेकदृष्टान्त १०८,१३८ व्यतिरकव्याप्ति १०७,१०८, १३८,१४१,१४४,२६३ অনিন্দি ८८,१००,२७० व्यधिकरण ११४ व्यधिकरणासिद्ध ७,११४ व्यपोह ५६,२८२ व्यभिचार ४५,४८,८०,८७, ११८,१३४,२१५ व्यभिचारी व्यर्थविशेषणासिद्ध ८,११७ व्यर्थविशेष्यासिद्ध ८,११६ व्यवच्छेद २ व्यापिका ६ व्याप्ति ५,१४,५४,८८,८८,८०, ८२,१०१,१०२,१३६,१३८, १३८,१४०,१४५,१८४,२०१, २०८,२३८,२३८,२४१,२५७, २६८ व्याप्य ८१,१०१ व्याप्यत्तित्व ६,१०१ व्यावत व्यावृत्ति व्यास ८४,२.४३ व्यासन २७ ८२,८८ व्योम २४३ व्रत व्रात्य १७,१६४,१६५ व्यवच्छेदक ५० शक्ति 'व्यवस्था १८ शक्र ३२,२२८,२३०,२३३,२३४ মনি ८८,० व्यवहार ·[ ३२४ ] E ७८ शब्द १,३,११,१८,१९,२१,२२, शेषवत् २६,२८,३०,३१,३२,५५,६१, शोक ३५,२५४ ७१,७८,८०,८८,११५,१२१, श्रवण १२२,१३१,१००,२११,२१२, श्रुत २१८,२१८,२२०,२२३,२२४, श्रुति ३५,१३०,२५४,२५५ २३०,२३१,२३२,२३३,२३४, श्रोत्र ३,३०,७३,७८,८०,२१८ २३५,२३७,२४१,२६८ शब्ददोषवर्जन १५५ संकल्प २५१ शब्दपुनरुता २६,२०० संख्या २,३,३३,३४,७४,७७ शरीर ३४,३५,३६,३७,२५०, संज्ञा ३,३०,३१,३२,३३,८४, २५१ ८५,२२३,२२६,२२०, २२८, शरीरिन् २५८ २२८,२३०,२३३,२३४ शम्भु १,४४,४८,४८,५०,२०६ संज्ञाकम्म २३० शाक्य ८५,८७,२११ संजिन ३०,३१,३२,२२३,२२६, शान्तिक २१३,२१५ २२०,२२८,२२८,२३०,२३३, . शाब्द ५२,२०८ २३४ १४,१७,२५,४८,५५, संटङ्क १५३,१५७,१८१ १७४,२५२ संप्रतिपन्न १३६,२२८ शास्त्राभिज्ञ १४४ संप्रदाय १८५ शिव ३८,२७४,२८०,२८१ संबन्ध ३१,३२,३३,३४,४१ शिष्य २७२ शुक्लधम्मत्व संयमन शुद्धि ३८,२७६ संयुक्त ३४ शेमुषी ११३,२३० । संयुक्तसमवाय २ १६,३२ संयम ·१ m ८,११७ [ ३२५ ] संयुक्त समवेतसमवाय सङ्कत ३१,२१०,२१५,२२६, संयोग २,३,२८,३४,३७,७२, २२७,२२८,२२८,२४८ ७४,७८, १३१, २१५, २४५, सजातीय ५८ २४६,२८१ सत् संवरण ६,१०,४३,६२,११६, संवाद २१४ संवेदन ४१,७२ सत्य ३८,२७६ संशय १,२,४८,५१,५२,५३, सद्भाव २१,२२ ५५,५६,५७,५८,५८,६०,६१, सन्तान ११५,२६२,२६३, २६४,२८२,२८७ १६०,२३० सन्ताप संशयजाति १६८ सन्दिग्ध ८०,२१५,२२८ संसार ३५,३६,३८,३८,४१, | सन्दिग्धविशेषणासिद्ध १३२,२५४,२५८,२७४,२७५, सन्दिग्धविशेष्यासिद्ध ८,११७, २८२,२८८ ११८ संसारिन् २५५,२५८,२७३, सन्दिग्धसाधन १४,१४२,१४३ २८८ सन्दिग्धसाधनाव्यावृत्त १४,१४४ संस्कार ३०,३५,१६४,२२१, सन्दिग्धसाध्य १३.१४२ २५२,२६२,२८२ सन्दिग्धसाध्यसाधन १४४ संस्कारक २१८,२२० सन्दिग्धसाध्याव्यावृत्त १४,१४३, संस्कार्य ३०,२१८,२२० १४४ संस्थिति १५४ सन्दिग्धाश्रय १४,१४३.१४४ संस्मृति २४४ सन्दिग्धासिद्ध संहति सन्दिग्धोभय १४,१४३ ·[ ३२६ ] सन्दिग्धोभयाव्यावृत्त १४,१४४ | समाधि ३८, ३८,८३,८६, सन्देह १३ २७३, २७४, २७५, २७८, मुन्ध्या ३८,२७६ २७८, २८० सत्रिकर्ष ३,७७,८१ समाजतन्त्र १५४ सबिधि १९८,२३३ समानधम्म ५८,५८ सविपात ४ समीकरण १७,१६७ सपक्ष ६,७,८,१०,११,१२,२१, समुदाय २४२ १००,१०२,१०३,१०४.१०५, समुदायिन् २४२ ११२,११३,२४० सम्प्रदाय २४,२१४,२१५,२१७, सपक्षविपक्षव्यापक १० २४७ सपक्षविपक्षकदेशवृत्ति १० सम्बन्ध २,३,२१५ सपनव्यापक १० सम्बन्धिन् सपक्षकदेशत्ति १८३ सम्भव ३०,३३,२२२,२४२ सभापति १६,१५७,१५८ सम्भवत् १७ सम्यक् १,२,५,१२,२६,२९, समय २८,३४,१५८,२१०, ६६,७२,८७ २४७,१४८ सम्यक समवाय ३,३४,४१,७२,७४, सग ७५,७६,७७,७२,८०,८१,८२, सर्वज्ञ १४,३५,४३,५१,२५५, १२७,२१५,२४५,२४६,२८०, २५६ २८१ কাৰৰ २१३ समवायिन् ६८,८१,२३८, सर्वतन्त्र १५४ २४० सर्वपक्षव्यापी १८३ समवेतसमवाय सर्ववित् ·L ३२ J १५ सविकल्पक ३,२०,३०.७२, साधनसमर्थन १५५ ८४,८५,८६,२४१ साधनसामान्य ५ सविकल्पिका २२५,२२६ साधनाभास १४५,१५६ सहकारिन् ३०,४५,२२५,२४१ साधनाव्यावृत्त १३,१४० सहस्राक्ष २३३,२३४ साधम्मा १५,१८,१९,१३६, सहेतुक १३७,१४३,१४५.१७० १७८ साधम्मग्रजाति १६८ सांख्य ५१,६२,६३,११६,१५४, साधम्मानिगमन १४७ २५६,२७४ साधर्मवैधम्मासमा १६८ सांख्यसप्तति २७४ साधम्र्मासम साक्षात् साधम्मोदाहरण १२,२६,१३७ साक्षात्कार ७२ साधम्मोदाहरणाभास १३, साक्षिन् २४,१८४ १४०,१४२ सायं ४८ साधम्मोपनय १४,१४५,१४६ साजात्य ८२ साध्य ५,६,७,१५,१८,१८,२०, सादृश्य ३०,३२,३७,२३५ २३,२५,४०,८८,८०,८१८४ साधक १५,१७७ ८६,११८,१३६ साधन १,२,५,६, ,१४,१५,१६, साध्यजाति २०,२५,२८,२८,३५,३६,५२, साध्यत्व १८ ८८,८०,८१,८२,८३,८४,८५, साध्यविकल १२,१३८ १३६,१४५,१५२,१५३,१५४, साध्यसम १८,१८,१७१,१७२, १५५,१५८,१६०,१८७,२६३ १७३ साधनत्व ५ साध्यसामान्य ५ साधनविकल १३,१३८ । साध्याव्यावृत्त १३,१४०,१४१ ·। ३२८ सान्तर ७३ २५२,२५८,२८२,२८३,२८५, सामर्थ २८६,२८३ सामान्य ३,५,३३,३६,५५,८०, सुगत ८८,११४,१२७,२८० सुरा १३०,१३१ सामान्यछल १६,१७,१६१, सुरेश्वर सूत्र २०,२१,२३,३२,५१,५५, सामान्यतो दृष्ट ५,८२८३, ६४.६५.८८,१३१,१३२,१५७, 2८,१०० १५८.१६७,१६८,१८६,१८८, सामान्यवत्व ६,८,९,११४ १८८,२३० सामान्यव्याप्ति ३६,८३,२५७ सूत्रकार ५८,७२,८७,१५४, सामान्याभाव ५ १५८,२३६ सार्थक २६,२०० सूत्रकत् ८८,१४८,१५७,१८१ सावधिक २८३ सूत्र विरोध सावयव १८,१७२ सूटत सावयवत्व २१,२७,१२८ सूर्य साना १०८ साहचर्य सोपाधि २८३ सिद्धसाधन २१,१८२ सोम २१५ सिद्धसाध्यत्व ११८ सोमवंश १४,१४२,१४३,१४४ सिद्धान्त १५,२८,३२,५१,१५४, सौख्य २८६ १५८,२०६,२३६ सौगत १०१ सिद्धि ७,२०,२२,२५,३१,२७४ स्थापना सुख ३,६.१२,३४,३५,४०, स्थूल २ ४१, ७७, ८२, ११६, २५१, स्पर्श oM ·[ ३२९ ] स्पर्शन २,३,७३,७४,७६ हान ३४, ३५, १८४,२५०, स्थान ७४ २५३,२८३ स्फटिक ३७,२६६ हृषीक ४३ स्फोट २४० हेतु ५,६,७,१२,१७,१८,२०, स्मरण २,३६,३७,६८,२२४ २१,२२, २४, २५,८८,८०, स्मृति ३०,६७,१३०,२३२ ८६,८८,८८, १००, १०१, নমুন ७,२७,३३ १०४,११०,१११,११२,११४, स्वपक्षसाधन १५५ ११८,१३५,१३७,१४२,१४८, स्वभाव १,३,५,३२,८८,८०,८३ १८३,२००,२०१,२१७ स्वरूप ४,५० हेतुत्व १७,१८ स्वरूपासिद्ध ७,११३,१२८ हेतुहानि १८६ वर्ग १४,२८,६४,६८,७१,८८, हेवन्तर २४,१६८,१८३,१८५, १०६,१४४ १८६ स्वस्तिक ३८.२७७ हेवाभास ७, १२, २३, २८, खाध्याय ३८,२७३,२७४ ३१, ५१,१००,११०,१११, स्वार्थ ५,८२,८३,८४,८५ ११३, १२८, १३४, १३५, खार्थानुमान १४७ १५६,१६८, १८४, २०५, . हस्तिप्रतिहस्तिन्याय २०७, २१५, २३० १६० हेय २४,२५०,२५१,२५२