·SAYA.
MAMARALI
सत्यं शिवं मुन्दरम
GAEKWAD'S
ORIENTAL SERIES
Νυ.
CXXVI
RĀGATATTVAVIBODIA
of
SRINIVĀSA

·No text on this page.

·No text on this page.

·ekwad's Oriental Series blished under the Authorof the Maharaja Sayajirao iversity of Baroda. General Editor : G. H. Bhatt, M.A. CXXVI श्रीनिवासकृत- रागतत्त्वविबोधः।

·No text on this page.

·CONTENTS Introduction ... .. i-vii Text ... ... ... 1-62 ... ... I ... ... 3 ... 4 ... 7 १ प्रास्ताविकम् २ श्रुतिजातिविवेकप्रकरणम् ३ स्वरप्रकरणम् ४ ग्राममूर्च्छनाप्रकरणम् ५ गमकप्रकरणम् ६ मेललक्षणप्रकरणम् ७ रागप्रकरणम् ८ श्रुतिनिर्णयः ... ... ... 8 ... ... ... ... 9 ... ... ... ... 24 ... ... ... ... 60

·No text on this page.

·INTRODUCTION Publication of ancient Indian texts on music, still in manuscripts, had been one of the principal activities of the late Prof. Bhātakhande. Such publications have helped us to understand the different stages in the evolution of Indian music, both in the North and in the South. Study of ancient texts may help us to bring back to life some of the ancient Rāgas which are now almost extinct. Such a study would also bring to light the various changes that have taken place at present in the names of the Rāgas, the notes used in them, the thātas or melas to which they are assigned, and the tānas, ālūpas, gamakas--the distinctive graces, that adorned the music of the past, and will enable us to bring about a revival of the past glories of Indian music and to carry further researches in the science of Indian Music. A study of the published Indian texts on music has shown that in the past, new innovations were gladly welcomed from time to time. Modern North Indian music is a happy blending of Hindu and Islamic cultures. The Rāgatattvavibodha of Srinivasa is being published here for the first time from a single manuscript (No. 10818 ) in the Oriental Institute. It is a modern copy (made in V.S. 1977 ) of a paper ms. in the collections of the Palace Library of H. H. The Maharaja of Bikaner. The original Bikaner manuscript was again consulted in preparing this edition. We are indeed very much obliged to H. H. the Maharaja of Bikaner for the kind loan of the MS. The original Bikaner MS, is on paper (Size 10-2" x 4.6") and contains to folios, 9 lines to a page. It is not dated. No other MS. of this work is brought to light. The author : Nothing is known from the text about the author except his The colophon at the end merely reads:- इति श्रीनिवासकृतरागतत्वविबोधः समाप्तिमगमत् ।। The date of composition of the work is also not known. But the author quotes profusely from the Sangita-Pārijāta of Ahobala as will be seen from the footnotes in the text. A number of verses have been incorporated either bodily or with slight changes from the Sangita-Pārijāta. Verses on Jāti, Svaras, Mūrcchanās and Rāgas are reproduced almost verbatim from the work of Ahobala. Srinivāsa is the borrower as is evident from the context of such verses in both the texts. He, therefore, flourished after Ahobala. On the other hand, it is noticed that Pandit Bhāva Bhatta, who flourished in the court of the Rāțhod ruler Anup Singh of Bikaner, has quoted the opinion of Srinivāsa while dealing with Rāgas in his famous work entitled Anûpaname.

·11 Vilāsa. Now Anup Singh was a contemporary of Aurangzeb and ruled in Bikaner from 1674 to 1709 A. D. The date of Ahobala is not certain. Pandit Bhātakhande has shown that the Sangita-Pārijāta of Ahobala was possibly written in the latter half of the seventeenth century as the work was translated into Persian by Dilānātha in 1724 A D.1 We might, therefore, conclude that Alobala wrote in the first half of the seventeenth century A.D. while Srinivāsa composed his work in the second half of the same century, i.e. between c. 1650 and c. 1680 AD. Prof. Bhatakhande prefers to assign Srinivasa to the first half of the eighteenth century but this cannot be reconciled with the fact that Pandita Bhāva Bhatta, who was in the court of Anup Singh ( 1674-1709 1.D.), has quoted the opinion of Srinivasa from Ragatattvavibolha. Ahobala, the author of Sangita- l'ārijāta, sometimes regarded as having composed his work in the latter half of the seventeenth century is either a senior contemporary or a predecessor of Srinivasa. There is no conclusive evidence to show the exact date of composition of Sangita-Pārijāta. However, his work is one of the most important texts on the Northern system of music and was so popular that it was translated into Persian in 1724 A. D., as noted above. Ahobala recognises twenty-nine swara-names in the octave, but he does not use more than twelve notes to describe his rāgas. Like lışdaya-nārāyaṇa Deva he also describes these svaras in terms of the length of the wire of the Viņā. The Suddha mela of Sangita-Pārijāta is just like the Kāli Rāga of the North and may be compared to the kharaharapriyā mela of the South. Ahobala seems to have access to both the Rāga-Tarangini and the Rāga- Vibodha. Ahobala describes 122 Rigas and he believes in the appropriateness of the time, period and season of singing them. Damodara Miśra, who wrote Sangita Darpana in c. 1625 A.D., in the age of the Mogul Emperor Shah Jahān, may be regarded as a predecessor of Srinivāsa. Govinda Dikṣita, a minister in the court of Prince Raghunātha Nāyak of Tanjore ( 1614-1640 A.D.), is another immediate predecessor of Srinivāsa. Govinda Dikșita is the author of Sangita-Sudhā, a text advocating the Karņāțic system of music. Hşdaya-nārāyaṇa Deva, the author of HỊdaya-Kautuka and Hşdaya- Prakāśa, who is said to have ruled over Gauda Deśı in about 1660 A.D. may be regarded as a contemporary of Śrīnivāsa. The works of Hşdaya-nārāyaṇa Deva deal with the Northern system of music. His twelve parent thātas are borrowed STR ferreteft ftraft PETE 9971997 (Gujarati ed., Ahmedabad ), p. 39. Also see Alain Daniélou, North Indian Music, Vol. I, p. 31. 1 ·111 from Rāga-Tarangini, and a thirteenth thāța with faufa # and fra at was newly invented by him. He defines melas as a collection of notes capable of producing Rāgas, and also says that the use of two, three or four notes may produce tānas, but not rāgas. His Suddha scale corresponds to the Kāfi scale of modern Hindusthāvi music, and he classifies rāgās according to the genus and species system. He fixes the positions of Suddha and Vikſta svaras in terms of the lengths of the sounding wire of the Viņā. The relative pitches of these notes were fixed with great accuracy. Another writer, contemporary of Srinivasa is Vyankata-makhi who wrote, in c. 1660 A.D., the Caturdaņdiprakāśa, an important text on Southern music. Bhāva Bhatta ( 1674-1709 A. D.) a successor of Srinivāsa, has written three books on music in honour of his patron king Anup Singh of Bikaner. His father was a great musician of the court of Shah Jahan and had obtained the title of Kavi-Rāja from the emperor. He composed three works, viz., Anūpa-Sangita-Vilāsa, Anūpa-Sangita- Ratnākara and Anūpa-Sarigitāökuśa. Bhāva Bhatta slows considerable acquaintance with the Southern system of music and bas tried to arrange the northern rāgas according to the southern system. The author also gives a historical view of the Rāgas and their various classifications. In his sccond work (A.-Sangita-Ratnākara) he gives various forms of 18 different melodies, catalogues 37 varieties of Grāma rāgas and cites 20 different mclas with their derivatives. In the third text he cites six rāgas and five rāginis. Description of these räga-lakşaņas is very important. Bhāva Bbațţa accepts the mukhārī-mela as the chief suddha scale. Amongst other successors of Srinivāsa may be noted Subharikara, the author of Sangita - Damodara (c. 1690 A.D.) and luruşottama Miśra, the author of Sangita- Nayana (C. 1730-50 A. D.), and Tulāji Mahātāja of Tanjore (c. 1763-87 A.D.) who composed the Sangitasārāmộtoddhāra. The Text :-Rīga-tattva-Vibodha is evidently a work on North Indian Music. We do not know whether Pandit Śrīnivāsa came from the North or the South; the name sounds Southern, though the system of music expounded by him is undisputably the Northern one. This work contains a clear exposition of the scale in vogue in North India, corresponding to our modern Kāli scale. In the South, the scale adopted in those days was known as Mukhari (or Kanakāngi) scale. 1 lt nay, however, be noted in passing that the scale at present adopted in N. Indian inusic is the Bilāvala, introduced by Muhammad Razza Khan, a prince of Patna who lived in the 19th century.

·iv The svaras comprising the Kâfi scale being aft, V, #,4,4, where and fã are komala and others are suddha, while the svaras of the Mukhāri scale are A f#, 7, 8, 9, y and where ft and > are komala and the rest are suddha or Tivra. I need not dilate here on the main points of difference in the Northern and Southern schools of Indian music. 7 Pandit Srinivasa dwells on the significance of śrutis, svaras and mūrcchanās and gives details of each. Śrutis :-He accepts the total number of śrutis to be 22, (and not 24 as some other writers would believe ) quotes the ancient divisions of these into Diptā, Āyatā, Mīdu, Madhyā, Karuņi etc., and places the positions of the svaras 7, R, 7, 8, 9, 4, ã on the 4th, 7th, 9th, 13th, 17th, 20th and 22nd śrutis respectively. In this he agrees with Hşdaya Nārāyaṇa Deva and Pandit Ahobala who prece led him. All music in the age of these writers was however based on the well-known twelve notes only, the remaining ten śrutis were allowed to act as graces, or ornamental svaras in the composition of the melas. Svaras :-The seven suddha and the five vikrta svaras, i. c. 12 notes formed the mainspring of music according to the general belich of the age. Pandita Srinivasa was a faithful follower of this belief. Though Pandita Ahobala (in his Sangita Pārijāta ) takes into account 29 svaras (viz, 7 suddha, 8 komala vikſta and 14 tisra-vikſta svaras ) yet in actual practice he only makes use of 7 suduha and 5 vikšta svaras, i. c. 12 svaras in all, in his description of Rāgas. The most interesting feature of the description of suddha and vikrta svaras is the method in accordance with which the location of these svaras is fixed. They have shown the positions of these svaras by actual experimentation and with the help of the speaking wire of the l'ini. The positions are expressed in terms of the length of the sounding wire of the Vīņā, according to their distance from the top (HF) as well as from the bottom (ist) at which they are situated, the length of the wire being 36 inches. Srinivasa fixes the positions of the suddha svaras first and then those of the vikista ones according to actual mathematical calculations. He follows Ahobala with a slight difference. Mürcchanás :-The function and significance of mūrcchanā received a slightly modified interpretation at the hands of Ahobala and Srinivasa. Ancient writers defined mūrcchana as क्रमात् स्वराणां मप्तानामागेहश्चावरोहणम् । ( संगीतरत्नाकर I. 4.9)." The first starting svara of the Rīga-ālāya was identified with mūrchanā by the ancient writers. In the times of Ahobala and Srinivasa it was looked upon as an absolutely essential ingredient for the production ·V of a Rāga, and stood mid-way between Mela and Räga. Mūrcchanā added the aroha and avaroha to the mela and thus produced the Räga. By a process of aroha and avaroha, the Rāga could be produced directly from the mela. Modern professional artists, especially, the Mahommadans, use the term mūrcchanā in the sense of a kind of gamaka, thus divesting it of all its ancient significance. In Southern music, even now, mūrcchanā means the āroha and avaroha and nothing more. Mela or Thāta :-Out of the Suddha and Vikrta svaras were produced the Melas or Thātas as they were popularly called then, and out of these inelas, by suitable permutation and combination of the svaras comprising them, were produced the different Rāgas. Mela or Thăța, as defined by Ahobala and Srinivasa, means only a series of notes capable of producing Rāgas. Rāgas :-Rāgas were classified as belonging to certain melas. Thus the method of classifying Rāgas under distinct metas must have been popular in the age of Ahobala and Srivivāsa. According to some writers, the Rägas are classified as Janya-Janaka species, or as Rāga (male). Rāgiņi (female) and their sons. Other writers, including our author, adopted the method of classifying Rāgas according to the melas or thățas to which they belonged. The varieties of these melas are however not named in our text, but the principle of Odava, Şadava and Sampūrņa Jatis is applied to them. Ahobala describes only 122 Rágas, while Śrinivasa describes only 104 Rāgas. Time-Theory :-Time.theory of music also seems to have been prevalent, though no mention thereof is made by Srinivasa, for Ahobala, who preceded our author has grouped his rāgas according to the time-theory and has assigned to them their proper periods of singing, while certain rāgas are mentioned as suitable for all hours (házt teszt:). According to the Indian conception, there is some inherent quality in the different rāgas which al. locate them to particular seasons and associate them with particular hours of the day and night. Along with this, the conception of the picturisation of the Rāgas with their respective presiding deities came into prominence. There is however no suggestion of this pictorial aspect of the Rāgas in our text. According to Srinivasa, every råga has four parts, Hamely, udgrūha, sthāyī, savicārī and mūktāyī, udgrāha being the first part with which the ālāpa of the Räga was commenced. These parts seem to correspond with the sthāyi, antarā, sanicāri and ābhoga of the modern Hindustani music. The text of the Rāgatattva vibodha, as available to us, offers no chapter·iv The svaras comprising the Kāli scale being a R, , 8, 9, 9, where rỉ and fã are komala and others are suddha, while the svaras of the Mukhāri scale are # , 11, 7, 9, y and a where fe and sº are komala and the rest are suddha or Tivra. I need not dilate here on the main points of difference in the Northern and Southern schools of Indian music. Pandit Srinivāsa dwells on the significance of śrutis, svaras and mūrcchanās and gives details of each. Śrutis :—He accepts the total nuinber of śrutis to be 22, (and not 24 as some other writers would believe ) quotes the ancient divisions of these into Diptā, Āyatā, Mşdu, Madhyā, Karuņā etc., and places the positions of the svaras HI, R, 17, 7, 4, 9, a on the 4th, 7th, 9th, 13th, 17th, 20th and 22nd śrutis respectively. In this he agrees with Hệdaya Nārāyaṇa Deva and Pandit Ahobala who prece:led himn. All inusic in the age of these writers was however based on the well-known twelve notes only, the remaining ten śrutis were allowed to act as graces, or ornamental svaras in the composition of the melas. Svaras :-The seven suddha and the five vikrta svaras, i. c. 12 notes formed the mainspring of music according to the general belief of the age. Pandita Srinivāsa was a faithful follower of this belief. Though Pandita Abobala (in his Sangita Pārijāta) takes into account 29 svaras (viz, 7 suddha, 8 komala vikrta and 14 tivra-viksta svaras ) yet in actual practice he only makes use of 7 suduha and 5 vikſtà svaras, i. e. 12 svaras in all, in his description of Rāgas. The most interesting feature of the description of suddha and vikſta svaras is the method in accordance with which the location of these svaras is fixed. They have shown the positions of these svaras by actual experimentation and with the help of the speaking wire of the Viņā. The positions are expressed in terms of the length of the sounding wire of the Viņā, according to their distance from the top (H) as well as from the bottom (ast) at which they are situated, the length of the wire being 36 inches. Srinivasa fixes the positions of the suddha svaras first and then those of the vikſta ones according to actual mathematical calculations. He follows Ahobala with a slight difference. Mürcchanás :-The function and significance of mūrcchanā received a slightly modified interpretation at the hands of Ahobala and Srinivāsa. Ancient writers defined murcchanā as क्रमात् स्वराणां मप्तानामागेहश्चावरोहणम् । ( संगीतरत्नाकर 1.4.9)." The first starting svara of the Raga-ālā pa was identified with mūrchanā by the ancient writers. In the times of Ahobala and Srinivāsa' it was looked upon as an absolutely essential ingredient for the production ·V of a Rāga, and stood mid-way between Mela and Räga. Mūrcchanā added the aroha and avaroha to the mela and thus produced the Rāga. By a process of aroha and avaroba, the Räga could be produced directly from the mela. Modern professional artists, especially, the Mahommadans, use the term mūrcchanā in the sense of a kind of gamaka, thus divesting it of all its ancient significance. In Southern music, even now, mūrcchanā means the aroha and avaroha and nothing more. Mela or Thāta :-Out of the Suddha and Vikſta svaras were produced the Melas or Thāțas as they were popularly called then, and out of these inelas, by suitable permutation and combination of the svaras comprising them, were produced the different Rāgas, Mela or Thāța, as defined by Ahobala and Srinivāsa, means only a series of notes capable of producing Rāgas. Rāgas :-Rägas were classified as belonging to certain melas. Thus the method of classifying Rāgas under distinct meas must have been popular in the age of Ahobala and Śrīnivāsa. According to some writers, the Rāgas are classified as Janva-Janaka species, or as Rāga (male )-Rāgiņi (female) and their sons. Other writers, including our author, adopted the method of classifying Rāgas according to the melas or thāțas to which they belonged. The varieties of these melas are however not named in our text, but the principle of Odava, Şadava and Sampurna Játis is applied to them. Ahobala describes only 122 Răgas, while Srinivasa describes only 104 Rāgas. Time-Theory:-Time-theory of music also seems to have been prevalent, though no mention thereof is made by Srinivasa, for Ahobala, who preceded our author has grouped his rāgas according to the time-theory and has assigned to them their proper periods of singing, while certain rāgas are mentioned as suitable for all hours (phát 50477:). According to the Indian conception, there is some inherent quality in the different rāgas which allocate them to particular seasons and associate them with particular hours of the day and night. Along with this, the conception of the picturisation of the Rāgas with their respective presiding deities came into prominence. There is however no suggestion of this pictorial aspect of the Rāgas in our text. According to Srinivasa, every râga has four parts, hamely, udgrāha, sthāyī, sarcārī and mūktāyi, udgrāha being the first part with which the ālāpa of the Rága was commenced. These parts seem to correspond with the sthayi, antarā, saricāri and übhoga of the modern Hindustani music. The text of the Rāgatattvavibodha, as available to us, offers no chapter·vi wise treatment. The author discusses different topics one after another and differentiates them with 'sa' at the end respectively of each topic. The ślukas, too, are not numbered properly in some places and necessary changes have been made in editing the text. We have, however, divided the entire text into several distinct chapters and illustrations on melas and Rägas have been distinctly and separately grouped by us. The eight chapters are as under :-(1) saiah-Prefatory, (2) ftalad ARUH —Śrutis and Jātis discriminated, (3) far4** 4-chapter on Svaras, subdivided into (3a) शुद्धस्वरप्रकरणम् , (3b) विकृतस्वरप्रकरणम्. (3c) संवाद्यादिस्वरप्रकरणम्, (3d) स्वरसंज्ञाप्रकारप्रकरणम् , Chapter (4) ग्राममूर्च्छनाप्रकरणम् -Grāmas and Murcchanās, (5) TH24 MH-Gamakas explained, (6) HIGH-Characteristics of Melas (Thățas ) along with their illustrations, (7) T1420A-Rāgas with their characteristics (in all 104 rāgas), and lastly (8) ufafa'19:—The number of Śrutis between various svaras etc. It may be noted that in maki"g such a division into chapters we have not effected any change in the order of the text but the chapter-headings are introduced for the convenience of the readers. In the prefatory chapter the author has attempted to establish, in a novel way, the importance and utility of Gāna, basing his arguments on the vidhi and nişedha as laid down by the Śruti, the Smộti and Bhāgavata etc. Gâna, in the accompaniment of l'adya and Nộtya, is a sure way to gain fame and wealth. Gaining fame is equivalent to gaining Rāştia, as propounded by the Srutis. It is also a sure way of obtaining final beatitude ( mokşa), as propounded by the Smiřti, and is equally a sure way of obtaining constant companionship of the Almighty Lord, as propounded by the Bhagavata, Verses 12 to 16 of this chapter enun.erate the subjects which the author is going to discuss in the book. These are(1) Sound (dhvani ), (2) Sruti and its Jātis, (3) Svaras-Suddha and Vikſta, ( 4 ) Consonant and other notes (samvādi and other Svaras ), (5) Characteristics of Grāma, characteristics of (6) Mürcchanā and of (7) Gamaka, (8) Melas, (9) Rāgas, ( 10 ) Difference between melas and Rāgas and lastly, (11) The four parts of a song-udgrāha, sthāyi, samcāri, and dyotaka, A salient feature of the Rāgatattvavibodha is the description of the method in accordance with which the author fixes the exact positions of the Suddha and Vikſta svaras on the speaking wire of the Viņā. These positions are mathematically calculated and assigned ( verses 36 to 48). I am thankful to Prof G. H. Bhatt, the Director, Oriental Institute and Dr. U. P. Shahi, the Deputy Director, 0. I., for the co-operation they have offered in various ways, in editing this text. I am also very thankful to Shri ·Vil J. S. Pade-Shastri, Manuscripts Superintendent, Oriental Institute, who kindly went through the whole Press-copy and the Proofs and offered valuable suggestions. The Sangeeta Nataka Akadami has done valuable services to the cause of study of Indian Music by donating a substantial sum towards the publication of the still unpublished rare works on music. It is under this programme of the Akadani that this work is published in the Gaekwad Oriental Series of the M. S. University of Baroda. V. S. DESAI

·No text on this page.

·रागतत्त्वविबोधः। [(१) अथ प्रास्ताविकम् ] श्रीगणेशाय नमः । नत्वा लक्ष्मीपतिं देवं भरतादिमुनीनपि । रागतत्त्वविबोधाय वक्ष्ये सङ्गीतलक्षणम् ॥१॥ सकलाः सकला विद्याः श्रीनिवासो विभाव्य च । कलारत्नस्य गानस्य तत्त्वतो लक्षणं ब्रुवे ॥ २ ॥ नृत्यवाद्यविशेषाभ्यां गानं चेदुपबृंहितम् । तदा सङ्गीतमित्याहुर्लक्ष्यलक्षणकोविदाः ॥ ३ ॥ गीतदादित्रनृत्यानां यस्मादङ्गयङ्गता भवेत् । गानं केवलमप्याहुः सङ्गीतं लक्ष्मवेदिनः ॥ ४ ॥ गानोपयोगिनां तावदुद्देशः क्रियतेऽधुना । अनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनत्वविवेकतः ॥ ५ ॥ प्रवर्त्तन्ते जनाः सर्व इति शास्त्रविनिश्चयः । महानिष्टानुबन्धीष्टसाधनत्वविवेकिनाम् ॥ ६ ॥ कथं भवेनिषिद्धत्वात्प्रवृत्तिर्गानकर्मणि । प्रदृश्यन्ते मया वेदाः पूर्वपक्षार्थसिद्धये ॥ ७ ॥ " तस्माद्गायतश्च मत्तम्य च न प्रतिगृह्यम् । यत्प्रतिगृह्णीयात् । शमलं प्रतिगृहीयात् । " ( तैत्तिरीयब्राह्मणम् I. 3.2.) इति गाननिषेधप्रतिपादकश्रुतयः । तथा विधेश्च सिद्धत्वात्तात्पर्य मृग्यतेऽधुना ॥ अप वा एतस्माच्छ्री राष्ट्र कामति । योऽश्वमेधेन यजते । ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायतः । श्रिया वा एतद्रूपम् । यद्वीणा । श्रियमेवास्मिन्तद्धत्तः। यदा खलु पुरुषः वै ·२ श्रियमश्नुते । वीणाम्मै वाद्यते । तदाहुः । यदुभौ ब्राह्मणौ गायेताम् । प्रभ्र शुकाऽस्मान्छीः स्यात् । न वै ब्राह्मणे श्री रमत इति । ब्राह्मणोऽन्यो गायेत् । राजन्योऽन्यः । ब्रह्म वै ब्राह्मणः । क्षत्र राजन्यः । तथा हाम्य ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभयतः श्रीः परिगृहीता भवति । तदाहुः । यदुभौ दिवा गायेताम् । अपास्माद्राष्ट्रं कामेत् । न वै ब्राह्मणे राष्ट्र रमत इति । यदा खलु वै राजा कामयते । अथ ब्राह्मणं जिनाति । दिवा ब्राह्मणो गायेत् । नक्त५ राजन्यः । ब्राह्मणो वै रूपमहः । क्षत्रस्य रात्रिः । तथा हाम्य ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभयतो राष्ट्रं परिगृहीतं भवति। इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति ब्राह्मणो गायेत् । इष्टापूर्त वै ब्राह्मणम्य । इष्टापूर्तेनैवैनः स समर्धयति । इत्यजिना इत्ययुध्यथा इत्यमुः सभाममहन्निति राजन्यः। युद्धं वै राजन्यम्य । युद्धेनैवैन५ स समर्धयति । अक्लृप्ता वा प्रतम्यर्तव इत्याहुः । योऽश्वमेधेन यजत इति । तिस्रोऽन्यो गायति तिस्रोऽन्यः । षट्सम्पद्यन्ते । पड़वा ऋतवः । ऋतूनेवाम्मै कल्पयतः । ताभ्या५ सस्थायां । अनोयुक्ते च शते च ददाति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुप्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति । इति श्रुतयः॥" ( तैत्तिरीयब्राह्मणम् III. 9.14.) वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्ग नियच्छति ॥ ८ ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मृतिः । ( III. 4.115.) शृण्वन्मुभद्राणि रथाङ्गपाणेर्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ॥ गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन्विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥ ९ ॥ ( श्रीमद्भागवतम् , ११. २. ३९) नाहं वसामि वैकुण्ठे योगिनां हृदये रवौं । मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारद ॥ १० ॥ इति भागवतादिवचनानि । असद्गानपराः सर्वा निन्दास्ता वैदिका मताः । ईश्वरो गीयते यस्मात्तद्गानं वेदबोधितम् ॥ ११ ।। सङ्गीतं ध्वनिसम्भूतिः श्रुतयो जातयस्तथा । शुद्धाः स्वरा विकाराद्याः स्वरस्थानानि सर्वशः ॥ १२ ॥ १ cf. सङ्गीतपारिजात, verse 18. २ सं. पा. ( v. 16 ) reads न च for रवी.

·३ संवाद्यादिस्वराणां च भेदा ग्रामस्य लक्षणम् । मुर्छनालक्षणं चापि गमकानां च लक्षणम् ॥ १३ ॥ रागमेलाश्च सर्वेऽपि सम्पूर्णत्वादिभेदिनः । तत्तन्मेलस्य रागाणां भेदकारणलक्षणम् ॥ १४ ॥ ताना उग्राहभूताश्च स्थाई( यि तानाः सुनिर्मलाः । सञ्चारी(रि )तानकप्या( थ )नं समाप्तिद्योतकास्तथा ॥ १५ ॥ एतावन्ति च वस्तूनि ग्रन्थेऽस्मिन्कथितानि हि । आयुर्वेदेन सम्प्रोक्ता योगशास्त्रेण चोदिता ॥ १६ ॥ पिण्डसंस्था मया नोक्ता पिष्टपेषणताभिया । [ (२) अथ श्रुतिजातिविवेकप्रकरणम् । ] नाभिहृत्कण्ठमूर्दास्यस्थानोत्पन्नो ध्वनिर्मतः ॥ १७ ॥ तिसृषूर्वासु नाडीषु हृदि तिर्यङ् समन्विताः । द्वयधिका विंशतिस्ताभ्यः श्रुतयस्तत्समा मताः ॥ १८ ॥ जातयस्तत्र पञ्च म्युर्वक्ष्यमाणाभिधायुताः । म्वरेभ्यः श्रुतयो भिन्नाः श्रावणत्वेन हेतुना ॥ १९ ।। अहिकुण्डलवत्तत्तद्वयवहारोऽपि युज्यते । सजातिश्रुतिनामानि ब्रुवे शिक्षोक्तमार्गतः ॥ २० ॥ अथ दीप्ता च तीव्रायां कुमुद्वत्यां तथाऽऽयता । मन्दायां च मृदुर्जेया मध्या छन्दोवतीश्रिता ॥ २१ ॥ करुणा च दयावत्यां मध्या सा रञ्जनीश्रिता । रक्तिकायां न चे ( भवे )जातिम॒दुसंज्ञा ततः परम् ॥ २२ ॥ रौद्रयां दीप्ता च क्रोधायी (या) मायवा( ता ख्या प्रकीर्तिता । वज्रिकायां तु दीप्ता स्यात्प्रसारिण्यां तथाऽऽयता ॥ २३ ॥ cf :-The सङ्गीतपारिजात, v. 34 which reads: ऊर्ध्वस्थितत्रिनाडीषु नाड्यस्तिर्यगहृदिस्थिताः । द्वाविंशतिमिताश्चेति प्राचीना मुनयोऽब्रुवन् ॥ ३४ ॥ cf verses 21 to 28 with verses 52 to 60 of संगीतपारिजात २ -

·प्रीत्यां श्रुत्यां मृदुः प्रोक्ता मध्या सा मार्जनीं श्रिता ।
क्षिप्ता( त्या )मुक्ता मृदुर्जातिमध्या रक्तां समाश्रिता ॥ २४
सन्दीपिन्यां तथा श्रुत्यामायता जातिरीरिता ।
आलापिन्यां तथा श्रुत्यां करुणाजातिरुच्यते ॥ २५ ॥
मदन्त्यां करुणा ज्ञेया रोहिण्यामायता स्थिता ।
रम्या मध्याश्रिता जातिरिति सूरिविनिश्चयः ।। २६ ।।
उग्रायां च भवेद्दीप्ता मध्या तां क्षोभिणी श्रिता ।
इक्षुक्षीरगतं यद्वन्माधुर्य नोच्यते जनैः ॥ २७ ॥
तद्वच्छ्रुतिगता जातीर्वाचा को वा वदिष्यति ।
श्रोत्रप्रत्यक्षसिद्धास्ता मिन्नश्रुतिसमाश्रिताः ॥ २८ ॥
परम्परं स्वसादृश्यं जातयः समुपाश्रिताः ।
अवान्तरभिदा युक्ता जातिभेदैश्च शोभिताः ॥ २९ ॥
म्वरस्थाने क्रियाभेदैर्वैचित्र्यं जायते बहु ।
जातिभेदे समव्याप्तं यत्तज्ज्ञेयं मनीषिभिः ॥ ३० ॥
इति श्रुतिजातिविवेकः ॥
[(३) अथ स्वरप्रकरणम् ]
[(३ अ) अथ शुद्धस्वरप्रकरणम् ]
चतुःश्रुतिसमायुक्ताः स्वराः म्युः स-म-या( पा)मिधाः ।
गती( नी )श्रुतिद्वयोपेतौ रिधौ त्रिश्रुतिको मतौ ॥ ३१ ॥
म्वयं रञ्जयति स्वान्तं यः स नादः स्वरः स्मृतः ।
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ॥ ३२ ॥
पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ।
इत्यादीनि च नामानि स्वराणामुदितानि हि ।। ३३ ।।
वीणायास्ते स्वराः कण्ठाः(ण्ठात् ) सम्भवन्ति सुखप्रदाः ।
शिख्यादिध्वनिसङ्घास्ते स्वेषां मध्ये परस्परम् ॥ ३४ ॥
षड्जादित्वमुपेताः म्युरितिभावो मयोदितः ।
स्वरम्य हेतुभूताया वीणायाश्चाक्षुषत्वतः ॥ ३५ ॥

·तत्र स्वरविबोधार्थ स्थानलक्षणमुच्यते । पूर्वान्त्ययोश्च मेर्वोश्च मध्ये तारकसंस्थितिः ॥ ३६ ॥ तदर्धनातितारस्य सम्वरस्य स्थितिर्भवेत् । मध्यस्थानादिमषड्जमारभ्यातारषड्जगम् ॥ ३७ ।। सूत्रं कुर्यात्तदर्थे(धै ) तु स्वरं मध्यममाचरेत् । भागत्रयसमायुक्तं तत्सूत्रं कारितं भवेत् ॥ ३८ ॥ पूर्वभागद्वयादग्रे स्यापनीयोऽथ पञ्चमः । षड्जपञ्चममध्ये तु गान्धारस्थानमाचरेत् ॥ ३९ ॥ षड्जपञ्चमगं सूत्रमंशत्रयसमन्वितम् । तत्रांशद्वयसन्त्यागात्पूर्वभागे तु रिर्भवेत् ॥ ४० ॥ पञ्चमोत्तरषड्जाख्यं( ख्य )मध्ये धैवतमाचरेत् । पसयोर्मध्यभागे म्याद्भागत्रयसमन्विते ॥ ४१ ।। पूर्वभागद्वयं त्यक्त्वा निषादो राजते म्वरः । इति शुद्धस्वराः । [(३ ब) अथविकृतस्वरप्रकरणम् ] अथ विकृताः स्वराः । भागत्रयोदिते मध्ये मेरोषमसंज्ञिनः । भागद्वयोत्तरं मेरोः कुर्यात्कोमलरिस्वरम् ॥ ४२ ॥ मेरुधैवतयोर्मध्ये तीव्रगान्धारमाचरेत् ॥ ४३ ॥ भागत्रयविशिष्टऽस्मिन् तीव्रगान्धारषड्जयोः । पूर्वभागोत्तरं मध्ये मं तीव्रतरमाचरेत् ॥ ४४ ॥ भागत्रयान्विते मध्ये पश्चमोत्तरषड्जयोः । कोमलो धैवतः स्थाप्यः पूर्वभागे विवेकिभिः ॥ ४५ ॥ This verse is identical with v. 318 of सङ्गीतपारिजात सं. पा. V. 319. v. 44 - सं. पा. V. 320. v. 45 321. १ २ V. 43 above ३ % 3D सं. पा. V.

·६ २ तथैव धसयोर्मध्ये भागत्रयसमन्विते । पूर्वभागद्वयादूर्ध्वं निषादं तीव्रमाचरेत् ॥ ४६ ॥ ऋषयः (भः ) शुद्ध एवासौ पूर्वगान्धार इष्यते । गान्धारः शुद्ध एवासौ रिस्तीव्रतर इष्यते ॥ ४७ ॥ अतितीव्रतमो गः स्यान्मध्यमः शुद्ध एव हि । धैवतः शुद्धः एवासौ निषादः पूर्वसंज्ञकः ॥ ४८ ॥ निषादः शुद्ध एवासौ धस्तीव्रतर इष्यते ॥ ४९ ॥ ३ इति विकृताः स्वराः । [(३ क) अथ संवाद्यादिलक्षणप्रकरणम् ] स्वरज्ञानविहीनेभ्यो मार्गोऽयं दर्शितो मया । स्वरसंवादिताज्ञानं स्वरस्थापनकारणम् ॥ ५० ॥ यतः संवादिनां( ता) तेषां ततो लक्ष्म मयोच्यते । द्वादशश्रुतिभिस्ते स्युरष्टाभिःसमया( पा )यथा ॥ ५१ ।। व्यवधानमिता यस्मात्तस्मात्संवादिनः स्मृताः । अमात्यः म्यात्तु संवादी वादि( दी) राजसमो मतः ।। ५२ ।। भृत्यतुल्योऽनुवादी स्याद्विवादी शत्रुवद्भवेत् । वादी भ( रा )जत्वयोग्यः स्यात्प्रयोगे बहुलं त्वतः ॥ ५३ ।। अमात्याः स्युः स्वरा रक्तिकारणानि(दि समन्विताः । परोपजीविहेतुत्वं रक्तिं प्रति स भृत्यवत् । रक्तिविच्छेदकारिन्वाद्विवादित्वं स्वरो गतः ॥ ५४ ॥ इति संवाद्यादिलक्षणम् । cf. Verse 322 of सं. पा. 323 324 or 326 ·[ (३ ड) अथ स्वरसंज्ञाप्रकारप्रकरणम् ] स्वरः स्वोत्तरगामी चेत्तीवादिवचनोदितः । म्वरोग्रिमश्रुतिं याति तीव्रसंज्ञां प्रयात्ययम् ॥ ५५ ॥ म्वरोग्रिमश्रुती याति तदा तीव्रतरो भवेत् । म्वरोग्रिमश्रुतीर्याति तर्हि तीव्रतमः स्मृतः ॥ ५६ ॥ चतस्रः श्रुतयो यस्मिन्नधिकाः म्युर्यदा स्वराः । तदातितमसंज्ञां स आप्नोतीति विदो जगुः ॥ ५७ ॥ म्वरः पश्चानिवृत्तश्चेत्कोमलादिभिरीरितः । एकश्रुतिपरित्यागात्स्वरः कोमलसंज्ञकः । श्रुतिद्वयपरित्यागात्पूर्वशब्देन भण्यते ॥ ५८ ॥ इति स्वरसंज्ञाप्रकारः । [(४) अथ ग्राममूर्च्छनाप्रकरणम् ] गान्धारमध्यमग्रामौ न तो लक्षणगोव( च )रौ । आरोहणावरोहाभ्यां स्वरा ये सरिगादयः ॥ ५९ ॥ मूर्च्छिताः म्युः क्रमात्तेषां षड्जग्रामत्वयोग्यता । आरोहश्चावरोहश्च स्वराणां जायते यदा ॥ ६० ।। तां मूर्च्छनां तदा लोके आहु ग्री( I )माश्रयां बुधाः । सप्तसंख्या युतास्ता(:) म्युस्तासां नामानि कुर्महे ॥ ६१ ॥ तत्र उ( तू )त्तरमन्द्राद्या षड्जपूर्वकसम्भवा । द्वितीया रजनी प्रोक्ता निषादस्वरपूर्विका ॥ ६२ ॥ धैवतादिस्वरोद्भूता तृतीया चोत्तरायता । चतुर्थी शुद्धषड्जा स्यात्पश्चमादिस्वरोद्भवा ॥ ६३. ॥ मत्सर्याद्या कृताख्या सा पञ्चभी मध्यमोत्थिता । अश्वक्रान्ता तु षष्ठी स्याद् गान्धारादिस्वरोदिता ॥ ६४ ॥ Compare, सङ्गीतपारिजात, verse I03.

·ऋषभादिस्वरोद्भूता सप्तम्याख्याभिरुद्गता । आरोहश्चावरोहश्च तथैव विकृतेष्वपि । पाडवौडवरीत्यात्र कुर्यादारोहणादिकम् ॥ ६५ ॥ मध्यषड्जं समारभ्य तदूर्व स्वरमाव्रजन् । पूर्वैकैकम्वरं त्यक्त्वा समारोहादिरूह्यताम् ॥ ६६ ॥ तथारोहणपूर्वम्य भेदा ज्ञेया मनीषिभिः । स्वरातीन्द्रियधर्माणां कथने गौरवं भवेत् ॥ ६७ ॥ इति मत्वा न ते प्रोक्ता अन्यग्रन्थोदिता यतः । गौरवादेव मेदिकीर्तनं न कृतं मया ॥ ६८ ॥ इति प्रारमूर्च्छनाप्रकरणम् । [(५) अथ गमकप्रकरणम् ] अथ गमकाः। क्रियाविशेषजन्यो यस्तद्धर्मों गमको भवेत् । गमयन्ति हि ते रक्तिं तस्मात्ते गमका मताः ॥ ६९ ॥ दक्षिणाङ्गुलिसम्बद्धतन्त्रीजन्योतिनिश्चलः । कम्पादिरहितत्वेन स्वरः कैवल्यमश्नुते ॥ ७० ॥ म्बरो हुंशब्दसादृश्याबँकृतः परिकीर्तितः । म्फालनस्थानविज्ञाताज्ञातमध्यबहुस्वरः ॥ ७१ ॥ पुनरग्रे समुद्भूतोप्येकाऽस्फालनसम्भवः । शारीरोऽपि स हुँ शब्दो हृन्यस्ते चिबुके भवेत् ॥ ७२ ।। उन्नतस्थानसञ्जातोऽप्यधो गच्छति यः म्वरः । अधः पुनः समुद्भूतो ज्ञातमध्यगतः स्वरः ॥ ७३ ।। एकाम्फालनसञ्जातच्यावितः स्वर उच्यते । च्यवनं जायते यम्मात्तस्मात्ते च्याविता मताः ॥ ७४ ॥ Verses 61-66 = Verses 104-109 cf समीतपारिजात. २ cf. Verses 301, 302, 305-307 of सं. पा. with verses 74 to 79. १ ·श्रुतिकालविभागेन एवं बहुविधा मताः । एकत्र हन्यते यस्तु द्विवारं स द्विराहतः ।। ८०॥ आरोहणावरोहाभ्यां द्विधा स परिकीर्तितः । स्वरद्वयमभिव्याप्य वामहस्ताङ्गुलिक्रिया ॥ ८१ ॥ भवेदूर्ध्वमधो याति तज्जोढालुरुदाहृतः । स्वरत्रयमभिव्याष्य सुढालुः पूर्ववद्भवेत् ।। ८२ ॥ यत्रैकहननादूर्ध्व तत्रैवानाहतस्वराः । शान्तसंज्ञा यतस्ते स्युरितिसूरिविनिर्णयः ॥ ८३ ॥ हुम्फितस्यैकदेशत्वान्मुद्रा न पृथगुच्यते । अग्रे गत्वा निवौ ( वृत्तो)ऽसौ पुनः स्वस्थान उच्यते ॥ ८४ ॥ पश्चाद्गत्वा निवृत्तोऽसावग्रसंस्थानसंस्थितः । एवं लक्षणसंयुक्ता गमका बहवो मताः ॥ ८५॥ न ते मयोदिता ग्रन्थविस्तरातिभियाऽधुना । केवलश्चापि हुंशब्दश्चयावितोद्धर्षणं तथा ॥८६॥ अवघर्षणविख्यातं तथाख्यातं विकर्षणम् । हतपूर्वाऽऽहताख्यश्च तथा हतहतः स्मृतः ॥ ८७ ॥ द्विराहतश्च तिरपस्तथा ढालुरुदाहृतः । सुढाल्याख्योऽपि विज्ञेयः शान्तसंज्ञस्ततः परम् ॥ ८८॥ पुनः स्वस्थानगोऽपि स्यादप्रसंस्थानसंस्थितः । हतोत्तराहताख्योऽपि गमकाः परिकीर्तिताः ॥ ८९ ।। इति गमकाः। [ (६) अथ मेललक्षणप्रकरणम् ] अथ मेललक्षणम् । मेलः स्वरसमूहः स्याद्रागव्यञ्जनशक्तिमान् । श्लिष्टोच्चारणमेवात्र समुदायः प्रकीर्तितः ॥ ९१ ॥ cf. सङ्गीतपारिजात, v. 3II. v. 84b, 85a = v. 308 of सं. पा, v. 85b,, 86a % सै. पो., v. 312 ·शुद्धैः स्वरैः समस्तैों युक्तः सम्पूर्णशब्दभाक् । षभिः षाडव इत्युक्तः स्वरैः पञ्चभिरौडवः ॥ ९२ ॥ एवं मेलस्त्रिधा प्रोक्तो विकृतैश्च स्वरैरिह । शुद्धसम्पूर्णमेलस्य भेद एक उदाहृतः ॥ ९३ ॥ तत्रैकैकस्वरत्यागात् षाडवः षड्विधो मतः । पश्चाधिकदशत्वं हि स्वरद्वयवियोगतः ॥ ९४ ।। संय(या)त्यौडवितो राग इति सूरिविनिश्चयः । उदाहरणम्-- I 6 सरिगमपधनि । सगमपनि । सरिमपनि । सरिगपधनि । सरिंगमधनि । सरिगमपनि । सरिगमपध । समपधनि । सरिपनि । सरिगनि । सरिंगमनि । सरिगमप । सगपधनि । सगमधनि । सरिंगमपनि । सगमपधा । सरिमधनि । सरिमपनि । 8 9 IO II 13 14 15 सरिमपध । सरिगपनि । सरिगषध । सरिंगमध । I (2) मेलो रिकोमल: पूर्णः एक एव प्रकीर्तितः । तत्र षाडवितस्यापि भेदाः पञ्च प्रकीर्तिताः । तम्मिन्नौडवभेदस्तु दशधा कथितो बुधैः । उदाहरणम्- सरिंगमपधनि । सरिमपनि । सरिगपनि । सरिगमधनि सरिगमपनि । सरिगमपध । इति षाडवस्य । It is odaya. R should be dropped here 5 ·११ - अथ औडवस्य - सरिपनि । सरिगधनि । सरिगमनि । सरिगमप सरिमनि । सरिमपनि । सरिमपध । सरिंगपनि । सरिगपध । सरिंगमध । इति औडवाः । 6 8 9 10 I (3) तीव्रगान्धारयुङ्मेल: सम्पूर्णस्त्वेक एव सः । ताङमेले षाडवाः स्युः पञ्चधा शास्त्रसंमताः ॥ औडवा दशधा ज्ञेयास्तस्मिन्नेव न संशयः । उदाहरणम्- 2 3 सरिगमपधनि । सगमपधनि । सरिंगपनि । सरिंगमधनि । सरिगमपनि । सरिगमपध । षा० ॥ सरंगपनि । सरिंगमनि । सरिंगमप । सरिगम पनि । सरिंगधप । सरिंगमध । ( सरिंगधनि । सगमधनि । सगमानि सगमपध । ) औ०' 3 5 6 8 I (4) T मतीव्रतरयुक्तोसावेकः पूर्ण इति स्मृतः । पञ्चभेदाः षाडवाः म्युरोडवो दशभेदवान् । सरिगमपधनि । सगमपधनि । सरिमपनि । सरिंगमधनि । सरिगमपनि । सरिगमपध । समपनि । सरिमनि । सरिगमनि । सरिगमप । 9 It is odava hence A is to be dropped here 5 , २ म Odava is of ten kinds while here six are given. Four seem to have been left out through oversight.

·6 " 8 9 Io सगमधनि । सगमपनि । सगमपध । सरिमपनि । (सरिमपध । सरिंगमध ।) I (5) धकोमलयुतो मेलः सम्पूर्णस्त्वेक एव सः । तादृङ्मेले षाडवाः स्युः पश्चधा शास्त्रसम्मताः । औडवा दशधा ज्ञेयास्तस्मिन्नेव न संशयः । सरिंगमपधनि । सगमपधनि । सरिमपनि । सरिगमधनि । सरिगमपनि ( सरिंगपनि ) । सरिगमपध । पा. औ० समपधनि । सरिपनि । सरिंगधनि । सरिगमध । 7 8 सगपनि । सगमधनि । सगमपध । सरिमधनि । 9 to सरिमपध । सरिगपध । I (6) यथा धकोमलो( ले )भेदा नितीनेऽपि तथा भवेत् । उदाहरणम्- सरिगमपधनि । सगमपधनि । सरिमपधनि । सरिगपनि । सरिंगमधनि । सरिगमपनि । समपनि । सरिपनि । सरिंगधनि । सरिगमन । सगपनि । सगमधनि । सगमपनि । सरिमधनि । सरिमपनि । सरिंगपनि । II (7) ऋपभः कोमलो यत्र गान्धारः पूर्वसंज्ञकः । सम्पूर्णस्त्वेक एव स्यात् षाडवश्व चतुर्विधः ।। Melas having two Swaras 10 ·१३ . 1 षडौडबाब कथ्यन्त इति सूरिविनिश्चयः । सरिगमपनि । सरिगपनि । सरिगमधनि । सरिगमपनि । ( सरिगमपधनि । सरिगपधनि । सरिंगमधनि । सरिगमपनि ।) सरिगमपध । 3 1 I 1 2 3 सरिंगधनि । सरिगमनि । सरिगमप । सरिंगपनि । 5 6 सरिंगपध । सरिंगमध । II (8) तीव्रगः कोमलो रिश्चेदेकः सम्पूर्ण उच्यते । चत्वारः षाडवा ज्ञेया औडवा अपि षड्विधाः ।। उदाहरणम्- सरिगमपधनि । सरिंगपनि । सरिंगमधनि । सरिंगमपनि । सरिगमपध । सरिगधनि । सरिंगमनि । सरिगमप । सरिगपनि । सरिगपध । 6 सरिंगमध। II (9) रितीव्रतरयुक्तोऽसौ तीव्रगान्धारसंयुतः । सम्पूर्णस्त्वेक एयोक्तो मेलो रागविचक्षणैः ।। तादृशोभययुक्तोऽसौ षाडवश्च चतुर्विधः । औडवश्वाऽपि तादृग्भ्यां षड्भेदाः( दः शास्त्रसंमताः(तः) ।। उदाहरणम्- सरिंगमपधनि । षा०। (सरिगपधनि । १। सरिमपधनि । २।) सरिंगपधनि । १। सरिंगमधनि । २। सरिंगमपनि । ३ । The Swaras shown in ( ) seem to have been duplicated through oversight or a slip of pen. The şādava has four forms and not six as shown here.

·सरिगमपध । ४ । औ० ( सरिपधनि ।१।) सरिगधनि । १
सरिंगमनि । २। सरिगमप । ३ । '(सगपधनि । सगमधनि ।
सगमपनि । सगमपध । सरिमधनि । सरिमपनि ।
सरिमपध ।) सरिगपनि ४ । सरिगपध । ५। सरिगमध । ६
II (10)
मस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो यस्मिन्ना(न् गस्तीव्रसंज्ञकः ।
पूर्णस्त्वेकश्चतुर्दा च षाडवाः स्युः षडौडवाः ॥
उदाहरणम्-
स० । सरिगमपधनि । पा० । सगमपधनि । १ ।
( सरिमपधनि । २) सरिंगमधनि । २ । सरिगमपनि । ३ ।
सरिंगमपध । ४ । औ० । सगमधनि । १ । सगमपनि । २ ।
सगमपध । ३ । सरिमपनि ( सरिगपनि)। ४ ।
सरिमपध ( सरिगमप) । ५। सरिगमध ।
II ( 11 )
अतितीव्रतमो गः स्यान्न( म )स्तु तीव्रतरो यदा ।
पूर्णस्तदैक एव स्यात् षाडवाश्च चतुर्विधाः ।।
षडौडवाश्च तत्रोक्ता लक्ष्यलक्षणकोविदैः ।
उदाहरणम्-
सं० सरिगमपधनि । १ । षा० । सगमपधनि । १ ।
स(रि)गमधनि । २। सरिंगमपनि । ३। सरिगमपध । ४ ।
औ०
० । सरिगमनि । १। सरिगमप । २। सगमधनि । ३ ।
सगमपनि । ४ । सगमपध । ५। सरिंगमध । ६।
II (12)
मस्तु तीव्रतरो यस्मिन्कोमलो यत्र धैवतः ।
तत्र सम्पूर्ण एकः स्यात् षाडवाः स्युश्चतुर्विधाः ।।
तत्राऽपि स्युरौडवाः षट् इति (षडिति ) सूरिविनिश्चयः ॥
The Swaras in ( ) are wrongly repeated.

·-
उदाहरणम्-
स० । सरिगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिमपधनि ।२।
सरिंगमधनि । ३ । सरिंगमपध । ४.। समपधनि । १। सगमधनि । २।
सगमपध । ३ । सरिप( म )धनि । ४ । (समपधनि । ५। सगमधनि । २
सगमपध । ३। सरिपधनि । ४ ।) सरिमपध । ५। सरिंगमध । ६।
II (13)
कोमलो धैवतो यत्र निषादः पूर्वसंज्ञकः ।
एकः पूर्णो भवेत्तत्र षाडवाश्च चतुर्विधाः ।।
षडौडवाश्च कथ्यन्त इति सूरिविनिश्चयः ।
सरिगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिमपधनि । २ ।
सरिंगपधनि । ३। सरिंगमधनि । ४ । समपधनि । १ ।
सरिपधनि । २। सरिंगधनि । ३ । सगपधनि । ४ ।
सगमधनि । ५। सरिमधनि । ६ ।
II ( 14 )
धनी कोमलतीव्रौ चेदेकः पूर्णोऽत्र षाडवाः ।
चत्वार औडवा भेदाः षड्भू( ट् सु )प्रोक्ता मनीषिभिः ।।
उदाहरणम्-
सरि(ग)मपधनि । १। सगमपधनि । १ । सरिमपधनि । २
सरिंगपधनि । ३ । सरिंगमधनि । ४ । समपधनि । १ ।
सरिपधनि । २। सरिंगधनि । ३ । सगपधनि । ४ ।
सगमधनि । ५। सरिमधनि । ६ ।
II (15)
धस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो निषादस्तीत्रसंज्ञकः ।
एकः पूर्णस्तु चत्वारः षाडवाः पञ्च( षड्वि )धौडवाः ॥
उदाहरणम्-
सरिंगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिमपधनि । २
सरिगपधनि । ३। सरिगमधनि । ४। समपधनि । १।.

·सरिषधनि ।२। सरिंगधनि । ३। सगपधनि । ४।
सगमधनि । ५। सरिमपनि ।६।
III ( 16 )
ऋषभः कोमलो यत्र गस्तु तीव्रो यदा भवेत् ।
मस्तु तीव्रतरः प्रोक्तः पूर्णस्तत्रैक एव हि ॥
चत्वारः षाडवाः प्रोक्ता औडवाः सप्तते(षट् च ते स्मृताः ।।
उदाहरणम्-
सरि(ग)मपनि । १। सरिमपधनि(सरिगमपनि)।१। सरिगमपनि । २
सरिपधनि । ३। सरिगमपध । ४ । सरिंगपनि । १
सरिगमप । २। सरिमधनि । ३। सरिमपनि । ४ ।
सरिमपध । ५। सरिंगम(ध)।६।
III (17)
तीव्रतरतीब्रगतीव्रतरमयुक्तमेले सम्पूर्ण एकः !
चत्वारः षाडवाः । षडौडवाः ।
सरिगमपधनि । १। सरिमपधनि । १। सरिगमधनि ।२।
सरिगमपनि । ३। सरिगमपध । ४ । सरिगमनि । १।
सरिगम(प)।२ । सरिमधनि । ३ । सरिमपनि । ४ । सरिमपध । ६ ।
सरिंगमध।६।
III (18)
तीव्रगान्धारमतीव्रतरकोमलधयुक्तमेले एकः पूर्णः ।
षाडवाश्चत्वारः । औडवाः षट् ।
उदाहरणम्-
सरिगमपधनि । १। सगमपधनि ।१। सरिंगपधनि । २।
सरिंगमधनि । ३। सरिंगमपध । ४ । सरिगधनि । १ ।
समपधनि । २ । सगमधनि । ३। सगमपध । ४ । सरिगपध। ५।
सरिंगमध । ६।
Melas having three swaras.

·III ( 19 ) अतितीव्रतमगतीव्रतरमकोमलधयुक्तमेले पूर्ण एकः । त्रयः षाडवाः । औडवास्त्रयः । उदाहरणम्- सरिंगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिंगमधनि । २ । सरिंगमपध । ३। सगमधनि । १ । सगमपध । २। सरिंगमध । ३ । III (20) तीव्रतरमकोमलधपूर्वनिषादयुक्तमेले एकःपूर्ण- स्त्रयः षाडवाः । औडवाश्च त्रयः । सरिगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिमपधनि ।२। सरिंगमधनि । ३। समपधनि । १। सरिमधनि । २। सगमधनि । ३। III ( 21 ) तीव्रतरमतीव्रतरधतीवनियुक्तमेले एकः पूर्णश्चत्वारः षाडवाः षडौडवाः । सरिंगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिमपधनि । २ । सरिंगमधनि । ३ । सरिगमपनि । ४ । समपधनि । १ । सरिगमनि ।२। सगमधनि । ३ । सगमपनि । ४ । सरिमधनि । ५। सरिमपनि । ६। IV ( 22 ) रिकोमलपूर्वगमतीव्रतरधकोमलयुक्तमेले । एकः पूर्णश्चत्वारः षाडवाः । औडवाः पञ्च । सरिंगमपधनि । १ । सरिमपधनि । १। सरिगपधनि । २ । सरिंगमधनि । ३। सरिंगमपध । ४ । सरिपधनि ।.१ । सरिंगधनि । २। सरिंगमध । ३ । सरिमधनि । ४ । सरिमपध । ५। Melas having four svaras,

·IV (23)
रितीव्रतरगतीत्रमतीव्रतरधकोमलयुक्तमेले । एकः पूर्णश्चत्वारः षाडवाः
औडवाश्चत्वारः ।
उदाहरणम् ।
सरिंगमपधनि । १ । (स )रिमपधनि । १। सरिगपधनि ।२।
सरिगमधनि ।३। सरिगमपध । ४ । सरिंगधनि । १ ।
सरिमपध । २। सरिगपध । ३। सरिंगमध । ४ ।
IV ( 24 )
गतीव्रमतीव्रतरनितीव्रयुक्तमेले ।
एकः पूर्णश्चत्वारः षाडवाः । षडौडवाः ।
उदाहरणम्----
सरिगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिगपधनि।२।
सरिंगमधनि । ३। सरिंगमपनि । ४ । सरिगधनि । १।
सरिगमनि । २। सगपधनि । ३ । सगमधनि । ४ ।
सगपधनि (सगमपनि)। ५ । सरिगपनि । ६ ।
IV (25)
अतितीव्रतमगतीव्रतरमकोमलधपूर्वनिषादयुक्तमेले एकः पूर्णः । षाडवौ द्वौ
औडव एकः ।
उदाहरणम्---
सरिगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिंगमधनि । २ ।
सगमधनि १ ।
IV (26)
अतितीव्रतमगतीव्रतरधतीवनियुक्तमेले ।
एकः पूर्णः । त्रयः षाडवाः । द्वावौडवौ ।
उदाहरणम् -
सरिगमपधनि । १। सगमपधनि। १ । सरिगमधनि ।२।
सरिगमपनि । ३। सरिगमनि ।१। सगमधनि।२।

·V (27) रिकोमलपूर्वगतीव्रतरमकोमलधपूर्वनिषादयुक्तमेले पूर्ण एकः । षाडव एकः । उदाहरणम् सरिगमपधनि । १ । सरिंगमधनि । १ । V (28) कोमलरितीव्रगतीव्रतरमकोमलधतीवनियुक्तमेले एकः पूर्णः । एकः षाडवः । सरिगमपधनि । सरिगमधनि । १ । V ( 29 ) रिकोमलतीव्रगतीव्रतरमतीव्रतरधतीवनियुक्तमेले । एकः पूर्णः । एकः षाडवः । उदाहरणम्- सरिंगमपधनि । १ । सरिगमधनि । १ । V (30) कोमलरि-अतितीव्रतमगतीव्रतरमतीव्रतरध- तीवनियुक्तमेले । एकः पूर्णः । एकः पाडवः । सरिगमपधनि। १ । सरिगमधनि । १ । v (31) रितीव्रतरातितीव्रतमगतीव्रतरमतीव्रतरधतीवनियुक्तमेले । एकः पूर्णः । एकः षाडवः । सरिंगमपधनि । १ । सरिगमधनि । १ । इति वलबहुस्वरक्रममेलाः समाप्ताः । Melas having five svaras.

·[विकृतमेलाः।]
अथ व्यवधानविकृतमेलाः ।
VI (1)
कोमलरितीव्रतरमयुक्तमेले ।
एकः पूर्णः । चत्वारः षाडवाः । षडौडवाः ।
सरिंगमपधनि । १। सरिमपधनि । १। सरिंगमधनि । २।
सरिगमपनि। ३ : सरिगमपधा ४ । सरिमधनि।१।
सरिगमनि ।२। सरिंगमप । ३। सरिमपनि। ४ । सरिमपध । ५।
सरिंगमध । ६।
VI (2)
रिकोमलधकोमलयुक्तमेले । एकः पूर्णः । चत्वारः षाडवाः ।
षडौडवाः ।
उदाहरणम्--
सरिगमपधनि । १ । सरिमपधनि । १ । सरिंगपधनि । २ ।
सरिंगमधनि । ३। मरिगमपध । ४ । सरिपधनि । १। सरिंगधनि । २।
सरिंगमध । ३। सरिमधनि । ४ । सरिमपध । ५। सरिगपध । ६।
VI (3)
रिकोमलनितीव्रयुक्तमेले । एकः पूर्णः । चत्वारः षाडवाः ।
औडवाः षट।
उदाहरणम्-
सरिंगमपधनि । १। सरिमपधनि ।१। सरिंगपधनि ।२।
सरिंगमधनि । ३। सरिगमपनि । ४ ।
सरिपधनि । १। सरिंगधनि । २ ।
सरिंगमनि । ३। सरिमधनि । ४ । सरिमपनि । ५। सरिंगपनि । ६ ।
With two svaras.

·२१
VI (4)
गतीव्रधकोमलयुक्तमेले । एकः पूर्णः । चत्वारः षाडवाः
षडौडवाः ।
उदाहरणम्-
सरिगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिगपधनि । २
सरिगमधनि । ३। सरिगमपध । ४ । सगपधनि । १ ।
सरिंगधनि । २। सरिंगमध । ३। सगमधनि । ४ ।
सगमपध । ५। सरिगपध । ६।
VI (5)
तीव्रगतीवनियुक्तमेले । एकः पूर्णः । चत्वारः षाडवाः ।
षडौडवाः ।
सरिगमपधनि । १। सगमपधनि । १ । सरिगपधनि । २ ।
सरिगमधनि । ३। सरिगमपनि । ४ । सगपध[ नि] । १ ।
सरिगधनि ।२। सरिगमनि । ३। सगमधनि । ४ ।
सगमपनि । ५। सरिंगपनि । ६ ।
VI (6)
तीव्रतरमकोमलधयुक्तमेले । एकः पूर्णः । चत्वारः
पाडवाः । षडौडवाः ।
उदाहरणम्-
सरिगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिमपधनि । २।
सरिगमधनि । ३। सरिगमपध । ४ । समपधनि । १ ।
सरिमधनि । २ । सरिंगमध । ३। सगमधनि । ४ ।
सगमपध । ५। सरिमपध । ६ ।
VII (7)
कोमलरितीव्रतरम-कोमलधयुक्तमेले ।
एकः पूर्णः । त्रयः षाडवाः । आडवास्त्रयः ।
Having three svaras.

·२२
उदाहरणम्-
सरिंगमपधनि । १। सरिमपधनि । १। सरिंगमधनि । २ ।
सरिगमपध । ३ । सरिमधनि । १। सरिंगमध । २।
सरिमपध । ३।
VII (8)
कोमल-रि-कोमल-ध-पूर्वनिषाद-युक्तमेले ।
एकः पूर्णत्रय. पाडवाः । औडवास्त्रयः ।।
उदाहरणम्----
सरिगमपधनि । १ । सरिमपधनि । २। सरिंगपधनि । २ ।
सरिंगमधनि । ३ । सरिपधनि । १। सरिंगधनि । २।
सरिमधनि । ३।
TII (9)
रि-कोमल तीव-ध-तीव-नि-युक्तमेले ।
एकः पूर्णस्त्रयः षाडवाः । औडवास्त्रयः ।
उदाहरणम्
सरिंगमपधनि । १। सरिमपधनि । १ । सग्गिमधनि । २ । सरिगपधनि । ३
सरिपधनि । १ । सग्गिधनि । २। सरिमधनि । ३।
.
VIII ( 10 )
कोमल-रि-तीव्रतर-म-कोमल-ध-पूर्वनिषादयुक्तमेले ।
एकः पूर्णः । द्वौ पाडवौ । औडव एकः ।
सरिगमपधनि । १। सरिमपधनि । १। सरिंगमधनि । २ ।
सरिमधनि । १।
VIII (11)
कोमल-रि-तीव्रतर-म-तीव्रतर-ध-तीव-नि-युक्तमेले ।
एकः पूर्णः। द्वौ पाडवौ। औडव एकः ।
Having four svaras

·२३
सरिगमपधनि । १ । स[रिमपधनि । १ । सरिगमधनि । २ ।
सरिमधनि । १
VIII (12)
रि-कोमल-म-तीव्रतर-ध-कोमल-नि-तीव्रयुक्तमेले ।
एकः पूर्णः । द्वौ षाडवौ । औडव एकः ।
-
उदाहरणम् -
सरिगमपधनि । १। सरिमपधनि । १। सरि[ग]मधनि । २ ।
सरिमधनि । १।
VIII (13)
ग-तीत्र-म-तीव्रतर-ध-कोमल युक्त मेले ।
एकः पूर्णस्त्रयः षाडवाः। औडवास्त्रयः ।
उदाहरणम्-
सरिंगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिंगमधनि । २।
सरिगमपध । ३। सगमधनि । १। सरिगमध । २ ।
सगमपध।३।
VIII (14)
तीव्र-ग-तीव्रतर-म-तीव्र-नि-युक्त मेले ।
एकः पूर्णस्त्रयः षाडवाः । औडवास्त्रयः ।
उदाहरणम्--
सरिंगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिंगमधनि । २।
सरिगमपध । ३ । सगमधनि । १। सरिंगमध । २ । .सगमपध । ३
VIII (15)
तीव्र-ग-तीव्रतर-म-तीव-नियुक्त मेले ।
एकः पूर्णस्त्रयः षाडवाः । औडवास्त्रयः ।

·२४ उदाहरणम्- सरिंगमपधनि । १। सगमपधनि । १। सरिंगमधनि । २ । सरिगमपनि । ३ । सगमध[ नि] । १। सरिंगमध । २ । सगमपध । ३। इति व्यवधानविकृतस्वरमेलाः ॥ [अथ रागप्रकरणम् ] पाडवेषु च पूर्णेषु मेलेषु सकलेषु च । आरोहणेऽवरोहे च म्वरत्यागसमन्विताः ॥ १ ॥ मूर्च्छनाभेदसम्पन्ना गमकादिव्यवस्थिताः । व्यवस्थिताः श्रुतिस्थानयोग्यजातीभिदायुजः ॥ २ ॥ रागा अथ मिताः प्रोक्ता लक्ष्यलक्षणकोविदैः । युगपद्यविश्लिष्टाः स्वरयोरौडवा यदि ॥ न तथा रञ्जकास्ते म्युम्तथाप्यत्र मयोदिताः ॥ ३ ॥ इत्येकैकषाडवसम्पूर्णमेलेषु रागबाहुल्यकथनम् । अथ शुद्धम्वरैरेव शुद्धेविकृतैरपि । निर्मिता विकृतेरेव तेषां लक्षणमुच्यते ॥ ४ ॥ आदावुद्गृह्यते येन स तानोग्राहसंज्ञकः । आद्यन्तयोश्चनियमम्ताने यत्र प्रजायते ॥ ५ ॥ स्थायीतानः स विज्ञेयो लक्ष्यलक्षणकोविदैः । सञ्चारी स तु विज्ञेयः म्थाप्यागेहणमिश्रितः । यत्र रागम्य विश्रान्तिः समाप्तिद्योतको हि सः ॥ ६ ॥ I [सैन्धवरागः] शुद्धमेलोद्भवः पूर्णो धैवतादिकमूर्धनि [ भूर्च्छनः ] ॥ ७ ॥ Cf verse 357 of संगीत-पारिजात, which reads मूर्छनः instead of' मूर्धनि and आरोहे गनि वर्ण्यः for गति वर्ग्यः । - १ ·आरोहे गनिवर्यः स्याद्रागः सैन्धवनामकः । ध स रि म प म ग रि स नि ध ध स । इत्युग्राहः । ध सरि म मा गरि रिप पा म गरि रि नी ध प म गा रीरी म ग रि रि ग रिस नि ध स स । इति स्थायी । ध स स रिरी म म प प ध ध स । म गरि रि गरि स नि ध प ध म प ध म प म ग रि स रि म मा गरि रि प प म गरि रि प म गरि रि म ग री ग रिस रिस नि ध ध स स । इति सञ्चारी । सा स ध सा रि म पानी ध प म प ध म पा म पा म गा रिगा रि गा रि सरी सनी ध ध सा । इति मुक्तायी । इति सैन्धवः ॥ १ ॥ 2 [ नीलाम्बरी नीलाम्बरी तु सम्पूर्णा षड्जपूर्वकमूर्च्छना । शुद्धमेले समुद्भूता बहुकम्पमनोहरा ॥ स रि ग म प ध नि सा नि ध प म गरि सा । इत्युग्राहः । ग ग्ग गरि । म म्म ग ग गा रि गरी स रिस । स स प प म प प म प ध नि ध प म । प ध नि स नि ध प म प ध नि ध प म प ध नि ध प मा ग ग ग रिस रिस । इति स्थायी । स स रि ग म प प नि नि नि ध नि नि ध स स निध नि नि ध प ध ध प म प प म गा म म गरि म ग- रि ग स रिस । इति सञ्चारी । स स पा प म प ध नि सा गा रिस गा रिस नि ध प म । प म प मा गा ग रि स रि सा । इति मुक्तायी । इति नीलाम्बरी । २ । Cf verse 362-363 सं. पा.

·२६ २ [धन्याश्रीः ] आरोहे रिध-हीना स्यात्पूर्णा शुद्धस्वरैर्युता । गान्धारस्वरपूर्वा स्याद् धन्याश्रीर्मध्यमं गता ।। ग म प नि स ग रिस नि ध प म ग ग म प म ग म ग रिस । इत्युग्राहः । ग म प नि ध प म मा ग ग म प नि स नि ध प म मा ग ग म प- नि नि ध प म मा ग ग म प नि स नि ध प म म गा ग. ग म प ग म ग रिस । इति स्थायी । ग म प नि सा नि ध प मा ग । ग म पा प म म मा ग । ग म प नी नि ध प मा ग । ग म प नी नि ध प मा ग। ग म प ग म ग रिस । प नि स ग री स रिस नि स स्स । इति मुक्तायी। इति सम्पूर्णधनाश्रीः ॥ ३ ॥ 4 [पाडवधन्याश्रीः ] "अथवा रि( हि )धहीना मा रिधहीनापि सा मता । ग म प नि स रि प म ग ग म प रि प म ग । ग मगरिस । ग म प ग म ग रिस ग रिस रिस । प नि स ग रिस रिस निस इति षाडवधनाश्रीः ॥ ४ ॥ 5 [औडव धनाश्रीः] ग म प नि स स नि प म ग । म ग म प ग म ग रिस । पनि स ग स नि पनि स स ग म प ग म गा म म म ग । स ग स नि स म्स । इति औडवधनाश्रीः ॥ ५ ॥ १. cf. Verse 358 of सं. पा. २. Other reading मध्यमान्तका instead of मध्यमं गता. ३. cf. Verse 359 of सं. पा. ४. धनाश्रीश्च ध-हीना सा. रि-ध-हीनापि सम्मता ॥ Vide 1. 359 of सं. पा. ५. cf. Verse 359 of सं. पा.

·२७ 6 [ मालवश्रीः ] रि-हीना मालवश्रीः स्यात् शुद्धमेलस्वरोद्भवा । मध्यमादिस्वरोद्ग्राहा धांशयुक्तान्त्यपा स्मृता । प म पनि नि स म म ग स नि नि ध प ध प म म पा प म मा गा स इत्युग्राहः ॥ स स ध ध प म म प म म ग स । ध प म प म म गा स । स स ध प म म प नि नि स । प नि ध म म म ग स । ध ध प म म प म म ग स । नि नि स नि नि स म म ग स । म ग स । नि नि नि स म्स । इति स्थायी । नि ध नि स म्स नि स स प प नि ५ म पनि नि स सा ग- स नि नि स म्सा । इति मुक्तायी । इति मालवश्रीः । ६॥ 7 [ रक्तहंसः ] ग-हीनो रक्तहंसः स्यादारोहे नि-म्बरोज्झितः । अवरोहे ध-वर्जः स्यात् पड्जपूर्वक मूर्ध( )नः ॥ स रि म प ध स स नि प म रि स । इत्युद्ग्राहः । सा रि म प ध ध प म प म म रिस नि प ध स ध स रि म रि- म प ध ध प स स नि प म म प म म म रिस । इति स्थायी। सा सा नि पा म म मा ध धा ध प म मा पा प म रिस। इति मुक्तायी । इति रक्तहंसः । ७ । 8 [ कोलहासः ] मोज्झितः कोलहासः स्याद् गान्धारादिकमूर्च्छनः । अवरोहे ध-वर्जः स्यात् षाडवः परिकीर्तितः । cf. Verse 364 of सं. पा. 365. 377 १ २ ३ ·२८ ग प ध नि स रि गरि स नि प ग प ग रि स । इत्युग्राहः । प द [ध] नि स स नि प ध नि स म नि प । ध नि स रि स स नि प ध नि स रिस स नि प । ध नि स रि रि गरि स सा नि पध- नि स रि रिप गरि गरि स स नि प ध नि स सा । इति स्थायी । सा सा नि पा गा पा ग ग ग गरि स रि रिस सा । इति मुक्तायी। इति कोल्लहासः ॥ ८ ॥ 9 [प्रसभः ] षड्जादिमूर्च्छनोपेतः प्रसभः पञ्चमोज्झितः । स रि ग म ध नि स स नि ध म ग ग ग रि स । इत्युग्राहः । ग गरी स नि स ध नि स रिस नि सा ग ग म ग ग रिसा नि ध नि सा । ग ग म नि नि ध म ग ग रिसा नि नि स सा। इति स्थायी । सा सा नि धा म नि नि म रिस नि नि स सा । इति मुक्तायी । इति प्रसभः । १ । IO [मध्यमादिः] 'ग-ध-वा मध्यमादिमध्यमादिकमूर्च्छना । म पनि स रि म रि स रि प म प म म रिस नि स सा। इत्युग्राहः । निस रिम रिस रिस नि स रि म रिरि म रिस रिस नि स । प पनि प म प प प म रि म रिस रि रि नि स स्स । निस रिन रिस सा नि । म पनि स नि स नि स स नि । नि स रि म रि म रिस रिस सा नि । प नि स नि स रि- नि स स्सा । इति स्थायी। cf. Verse 380 of संगीत-पारिजात.

·२९ पा पा नि पा म प प म रि। रिरि पा म रि मा रिस रिस नि- स स्सा । इति मुक्तायी । इति मध्यमादिः ॥ १०॥ II [ मेघनादः ] रिणायुक्तः कोमलेन मेघनादस्तु षाडवः । स-स्वरादिस्वरारब्धो मवर्णोऽपि रिगांशकः ।। स रि ग प ध नि स स नि ध प ग ग ग ग रि स रि स । इत्युद्ग्राहः । ग ग ग रिस रिस नि स ध नि स रि रि गरि स । प ग प गरि रि- ग रिस । ध नि स रि रि गरि स रिस नि स ध नि स ग रिस रि- स ध नि स रि रि गरि स । रिस नि स स्सा । इति स्थायी । सा सा नि ध नि स स्सा । नि ध प ध प ग प ग रि रि गरि स- नि स स्सा । इति मुक्तायी । इति मेघनादः ॥११॥ 12 [ तोडी] षड्जपूर्वा तु तोडी स्याद्यत्रोक्तौ कोमलौ रिधौ । धैवताख्यः स्वरो न्यासो गान्धारोंश इतीरितः ॥ स रि ग म प ध नि स स नि ध प म ग रि स । इत्युग्राहः ॥ ग ग ग रिस रि स नि ध। ध नि स रि ग म गा रि सा नि धा। ध नि स रि ग म धा ध प म गा रिस नि धा । ग म्ग गरि ग रिस रि। नि स रि नि स रि नि स नि ध । ध नि स रि नि स सा। इति स्थायी । स म गरि स नि ध ध ध नि स रि नि स स्सा । इति मुक्तायी। इति तोडी ॥१२॥ 12 (a) [छायातोडी छायातोडी तथैव स्यान्निपाभ्यां रहिता सदा । इति छायातोडी ॥ [१२ अ] cf Verse 385 of सं. पा. 386 387 १ " ३ ·३० 13 [ भैस्वी ] षड्जादिमूर्च्छनायुक्ता भैरवी स्याद्धकोमला । स रि ग म प ध नि स नि ध प म ग रि स । इत्युग्राहः ॥ ग गरि स नि स ग रिस नि स ग ग म ग ग ग रिस नि स । ध प म म प म ग ग म ग ग ग रिस नि स । प ध नि स रिस नि नि स म्सा । स नि ध प म ग रिग रि स ग रि ग म प म ग रि स म ग रिग रिस रिस नि नि स स्सा । इति स्थायी । मा पा नि नि स गा ग रिस रि रिस नि नि स म्सा । इति मुक्तायी । इति भैरवी ॥ १३ ॥ I4 [ घण्टारागः ] घण्टारागो ग-पूर्वः स्याद्यतः (न्यन्तः) कोमलधैवतः । ग म प ध नि स नि ध प म ग रि स । इत्युग्राहः । ग म प ध प म ग रिस रि नि । पनि स रि रिस नि सा। इति स्थायी । प प प प नि ध नि स रि नि स म्सा । इति मुक्तायी। इति घण्टारागः ॥ १४ ॥ I5 [बङ्गाली] बङ्गाली रिध-हीना म्यान्मतीव्रतरसंयुता । नि-तीत्रेणापि संयुक्ता सस्वरोत्थितमूर्च्छना ॥ स ग म प नि स स नि प म ग स । इत्युग्राहः । १ cf Verse 374 of सं. पा. 389 381 ३

·ग म प नि स स स नि प ग म ग म ग स ।
प म ग म ग म ग स नि स स स्सा । इति स्थायी ।
सा नि प मा ग स ग स नि स स्स । इति मुक्तायी।
इति बङ्गाली । १५ ।
16
[वराटिका
रि-कोमला ग-तीव्राद्या कोमलीकृतधैवता ।
नि-तीनेणापि संयुक्ता वराटी धैवतादिका ॥
ध ध नी स रि ग म प म ग रिस नि धा नी स ।
रि ग म प म ग रिस नि धा नी सा ।
इत्युग्राहः ।
ग म प म गरि स । ग म प ध प म ग रिस ।
स रिग रिस नि स ध नि स ध नि स ।
गरि नी ध ध नी सा। इति स्थायी।
स स्स गारी स नि ध नी स स्सा।
गा मा पा धा पा म म गरि नि स ।
ध ध नी स। इति मुक्तायी। इति वराटिका । १६
17
[खम्भावती]
खम्भावती पहीना स्यात्कोमलीकृतधैवता ।
गान्धारमूर्च्छनायुक्ता रिणा त्यक्ताऽवरोहिका ।
ग म ध नि स रिस नि ध म ग स नि स स्स ।
इत्युग्राहः ।
स स नि ध नि स स्सा नि ध नि ध म म ग म ग स ।
रिस नि स रिस नि स रिस नि स स्सा । इति स्थायी।
सा नि ध म नि ध नि स रि स नि स स्सा। 'इति मुक्तायी।
इति षंभा(खम्भा )वती । १७ ।
१. cf Verse 390 of सं. पा.
२.
398

·18 [आभीरिका] ध-कोमला नि-तीव्राण्या( द्या )षड्जपूर्वकमूर्च्छना । धगयोश्च ( धगयोः ) कम्पसंयुक्ता सपांशाभीरिका मता । सरि ग म प ध नि ध प म गा रिस नि धा प प स स्सा । इत्युग्राहः । पनि स ग रिस नि स । पप्प म गा रिस नि स । स स पा म प ध प म गा रिस नि सा । प ध ध ध प ग प म गा रिस नि स म्सा । इति स्थायी । सा नि धा प गा म प म पा म गा रिस नि स स्सा । इति मुक्तायी । इत्याभीरिका । १८ । I9 [गौरी] रजनीमूर्च्छनायुक्ता रि-कोमल-ध-कोमला । ग-तीत्रा सा-नि-तीत्रा च गौरी न्यंशम्बरा मता । आरोहे गध-हीना सा निकपा(म्प) नमनोहरा । आरोहे यदि गान्धारो मध्यमावधि मूर्च्छना । रि म प नी स नि ध प म ग रिग रिस । इत्युग्राहः । निस रि म्मा गरि गरि नी सा । रिम पाम गरि गरि नि स । नि स रि मा गरि गरि नि स म्स । इति स्थायी । स नि ध प म ग रि ग रि नी सा । इति मुक्तार्या । इति गौरी । १९ । 20 [कल्याणः मस्तु तीव्रतरो यस्मिन् गनी तीव्रावितीरितौ । गान्धारोग्राहकल्याणे मन्यारोहे न तिष्ठतः । cf. Verse 399 of सं. पा. 366-7 ३. There should be नि-कम्पन instead of ‘निकपान' vide verse 367 of सं. पा. cf Verse 400 of सं. पा. १. २.

·३
३
ग प ध स ग रि स स नि ध प प ध प म ग गा रि स । इति स्थायी ।
पा म ग रिस नि ध प ध सा । इति मुक्तायी । इति कल्याणः । २० ।
2I
[रामकरी
रि-कोमला ग-तीत्रा वा म-तीव्रतरसंयुता ।
ध-कोमला नि-तीव्रा च ख्याता रामकरीति सा ।।
आरोहे म-नि-वा स्यात्पांशा धैवतमूर्च्छना ।
ग प ध स स नि ध धा प मा पा म गा रि स । इत्युग्राहः ।
प म ग मा पा ग ध सा गा रिस स रिस रिस स स स ।
ध ध प म ग गा रि स स रिस रि स रि स स स स स । इति स्थायी ।
पा म गा रि स स स रि स रि ग प ध स म्स । इति मुक्तायी।
इति रामकरी ।२१।
22
[ सारङ्गः ]
अतितीव्रतमो गः स्यान्मस्तु तीव्रतरो मतः ।
धस्तु तीव्रतरो निः स्यात्तीव्रः षड्जादिमूर्च्छनः ॥
सन्यासे मध्यमांशे च रागे सारङ्गसंज्ञके ।
स रि ग म प ध नि स स नि ध प म ग रि स । इत्युग्राहः ।
म प म ग ग रिस । स स रि ग म प म प म ग रिस ।
प म ग रिस म ग रिस । स स स रि ग ग म प म प म ग रिस ।
रिस रिस सा । इति स्थायी ।
स स नि ध प ध प म प म ग रिस रिस रि स.स । इति मुक्तायी।
इति सारङ्गः । २२ ।
cf Verse 401 of सं. पा.
402

·३४
II *
23
[ मालवी]
रिधौ च कोमलौ यत्र गनी तीन च मालवे ।
षड्जावरोहणोद्ग्राहः सरिमन्य( न्यासां) शशोभिते ॥
सा स स नि ध प ध नी ध प म प म ग मारी स ।
सपा म ग मा रीस नि स रिस सनी ध प मा प स सा ।
इति माळवी । २३ ।
24
.
[गुणक्रिया ]
रिधकोमलसंयुक्ता ग-नि-वर्जा गुणक्रिया ।
धैवतोदाहसंयुक्ता क्वचिद् गान्धारसंयुता ॥
ध स सा ध प म प पा म मा रिसा स ध ध ध ध प म प पाम मा रिस ।
स रि गा ग रिस । धरि स स स स स ध स स स स
मा रि स स रि स । र(इ)ति गुणकरी । २४ ।
25
[ ककुभा]"
मालवस्वरसम्भूता ककुभा षड्जमूर्च्छना।
स स्स रि म म प नि नि स नि नि नि ध प म प म म मा गरि
रिरि रि ग ग रि सा । इति ककुभा । [२५]
Where only two parts are given instead of four.
I. cf Verse 403 of सं. पा.
२. Other reading न्यासां instead of मन्यं.
३. cf Verse 404 of सं. पा.
४ cf Verse 405 of सं. पा.

·26 [वेलावली वेलावल्यां ग-नी तीव्रौ मूर्च्छना चाभिरुग्दता । अवरोहे ग-वर्जायां क्वचिद् गान्धारमूर्च्छना ॥ रि ग म ध ध प म गा मा रि सास स नि ध प म ग म प ध प म- प म ग मा री सा ग प ध सा स नि ध प ध प म गा मा री सा । इति वेलावली ।२६। 27 [ केदारी गनी तीव्रौ तु केदायाँ रिधौ न स्तौऽथ गादिमा ॥ ग म प नी सा स नि प म गा सा । नि प.निसमा गस नि स स । म ग म प नि प म ग म प म ग स नि स सा । इति केदारी । २७ । 28 [ कामोदी] कामोदी तीव्रगोपेता गान्धारादिकमूर्च्छना । आरोहे म-नि-हीना म्यान्मधांशस्वरभूषिता ।। ग प ध स स नि ध प ध स ध्र स रिम गरि गरि.स.स- नि ध प ध ध सा । इति कामोदी । २८.। 29 [दीपकः ] दीपको मालवोत्पन्नो मन्यारोहेत्र वर्जितौ। गान्धारोद्ग्राहसंयुक्तो न्यास(से )सांशगधैर्वृतः ॥ १. cf Verse 408 of सं. पा. २. Bikaner Ms. Omits, स-स......री. सा । ३. cf Verse 409 of सं. पा. ४. cf Verse 410 of सं. पा. ५. cf Verse 412 of सं. पा.

·३६ ग प ध स ग रिस नि ध ध ध प म ग ग प म गा रिस रि सा- रिस स स स ग प ध नि ध धाप म गा रिस सरि सरि ग पा मग रिस इति दीपकः [२९] 30 [ देशाख्यः ] रि-तीव्रतरयुक्तोऽसौ ग-तीत्रेणापि संयुतः । धगवर्नोऽवरोहे स्याद् गान्धारस्वरमूर्च्छनः ॥ ग प ध स स नि प म म म रिस । इति देशाख्यः । ३०। 31 [पटमञ्जरी] पश्चमांशग्रहन्यासा मालवम्बरसम्भवा । अवरोहे ग-वर्जा स्यात्सादिका पटमञ्जरी ।। स रि ग म प म पाम पा ग म पा गा रिस । स रि ग म प प प म ग म प ध नि ध प म प पा ग रिसा। स स स नि ध ग म प ध नि ध ध प ग म पा म गा रिसा। इति पटमञ्जरी । ३१ । 32 [ वसन्तः] षड्जादिमूर्च्छने मान्ते ग-नी तीत्रौ वसन्तके । स रि ग म प ध स नि ध म प म ग मा । ग म प ध नि ध ध प म प म ग मा स स स रि ग म प ध नि स- रि ग म म ग रिस नि ध प म प म ग मा । इति वसन्तः । ३२। 33 [ ललिता] या गौरीरागसम्भूता ललिता पञ्चमोज्झिता । सांशोग्राहा तथा मान्ता गीतान्ते सा सुशोभना ॥ cf. Verse 371 of सं. पा. cf. Verse 370 of सं. पा. cf. Verse 413 of सं. पा. و له سه ·३७ सा रि ग म ध नि स स नि ध म ग रिस । नि ध नि स रिस- नि स मा गरि स । स रि ग म मा । धा म ग रिस नि ध नि स सा । इति ललिता । ३३ । III 34 [कर्णाटी-कनडी] तीव्रगान्धारसम्पन्ना मध्यमोद्ग्राहधाङ्गता । सांशस्वरेण संयुक्ता कनडी सा ( कर्णाटी सा) विराजते । ( संस्कृतेऽपि ) कर्णाटी कानडा कनडीति दशदेशभाषानाम प्रसिद्धम् । म प ध नि स रि ग म रिस नि ध प म । प ध नि स रिस नि स नि ध । गा रि सा नि धा। रि.स नि स नि सा नि ध । स नि ध. नि ध प म (ग म प म) गरि स नि ध नि स सा। इति कानडी। ३४ । 35 [ बहुली] गौरीस्वरा धसाढ्या सा बहुली मध्यमोज्झिता । आरोहणे निहीनोक्ता गान्धारोग्राहपांशका ॥ ग पध स स नि ध प ग पा ग रिस । सा ग रिसा ध ध ध प ग- पग रि ग । प ग रिग रिस । रि रिग रिस रि स ध स ध म ध स. रि ग प गा रि सा रि रि स ध ध स । इति बहुली । ३५ । 36 [ मुखारी] ऋषभः कोमलो यत्र गान्धारः पूर्वसंज्ञकः । मुखार्यां धैवतोद्ग्राहो निधौ पूर्वाख्यकोमलौ ॥ ध स रि म प नि ध म प म प ग ग ग रिस रि ध स रि मा गरि । प म गरि म गरि गरि स ध ध स । इति मुखारी । ३६ । १. cf Verse 384 of सं. पा. २. Bikaner ms. inserts ग म प म. ३. cf Verse 414 of सं. पा. ४. cf Verse 373 of सं. पा.

·37
[ गुर्जरी
गूर्जरी मालवोत्पन्नाऽवरोहे म-नि-चार्जिता ।
गश्लिष्टमध्यमोपेता धैवतश्लिष्टनिस्वरा ॥
[ दक्षिण-गुर्जरी]
गान्धारमूर्च्छनोपेता दाक्षिणात्या प्रकीर्तिता ।
ग प ध सरग रिस ध नि ध प ग प ग मा गारिस ।
ग प ध नि ध ध नि प ग प प ग सा गारी स ।
इति दक्षिणा गुर्जरी । ३७ ।
38
[ औसरा गुर्जरी]
औत्तरा गुर्जरी ज्ञेया शुद्धगा पूर्ववत्सदा ।
इत्यौत्तरा गुर्जरी ।। ३८॥
39
[ भूपाली
मनिवर्जा तु भूपाली रिघौ यत्र च कोमलौ ।
गान्धारोग्राहसंयुक्ता रिन्यासा गांशशोमिता ॥
ग प ध स स रिरि गरि स । ग ग ग रि रि ग ग रिस रि रिस
ध स । ग प ग ग ग रिस रिरि गरि स रि रिस ।
इति भूपाली । ३९ ।
40
[ मल्लारः-मेघः ]
षड्भादिमूर्छनोपेतः षङ्जत्रयसमन्वितः ।
गनिहीनोऽपि मल्हारो वर्षासु सुखदायकः ।।
१-२-३. cf Verse 415 of सं. पा.
cf Verse 375 of सं. पा.
cf Verse 360 of सं. पा.

·यतो वर्षासु रागोऽयं मेघ इति प्रकीर्तितः । अकालरागगानेन जातदोषं हरत्ययम् ॥ 'सरि म प ध स ध प म प म म रिस । ध सरि म प म म रिस। रिस रि म प ध स ध रि स ध स ध प म म प म म रिस । इति मेघः । ४०। 4I [ मल्लारी गौरीमेलसमुद्भूता मल्हारी निस्वरोज्झिता । आरोहणे ग-हीना स्थात्षड्जादिस्वरसम्भवा ।। स रि म प ध म प ध स ध रि स ध प म प म ग रिस । रि रि प म ग रि स । रि रि स ध ध स ध स रि मा ग रिस (रि स) ध स स । इति मल्लारी । ४१ । 42 [ सौराष्ट्री] गौरीमेलसमुद्भूता धैवतोद्ग्राहशोभिता । धन्यासांशापि सौराष्ट्री प्रायशः कम्पितस्वरा ।। ध नि स रि ग म ग रिस नि ध ध नि स री सरी नि नि सा नि धा। ध नि स रि ग मा नि ध ध प म प म ग म गरि सा नि सा नि स रि- नि स नि ध मा ग रि ग री सा नि ध नी सा । इति सौराष्ट्री । ४२ । 43 [ देशकारी] देशकार्यां गनी तीब्रौ धांशो धादिकमूर्च्छना । धनि सरी स नी ध ध नि स रिग मा गा रिस। रीस नी ध । ध नि स रि स नि स नि ध ध नि सा । इति देशकारी ॥४३॥ १. Bikaner ms. inserts स रि. २. cf Verse 368 of सं. पा. ३. Bikaner ms. inserts रिस. ४. cf Verse 372 of सं. पा.

·44 [ रेवा ] गौरीमेलसमुद्भूता षड्जोग्राहेण मण्डिता । मनित्यक्ता सदा रेवा गपादिप[ य मलस्वरा ॥ स रि ग प ध स स ध प ग प गा रि ग रिस रि रि गरि स रि रि- स स ध स ध स ध स रि ग ग प ग प ग परि रि गरि रिग रि- स ध ध रि स ध गरि ग प ग रि रिरि गरि स । री सा धा पा ध सारीरी गारी सा । रि रिरि स ध ध स सा। इति रेवा । ४४। 45 [गौल: गौलस्तु गधवर्जः म्यात् गौरीमेलसमुद्भवः । सरि म प नि स स नि पपा पा मा रिस। नि स रिम रि मा पा पा पा- मा रिमा रि मा रि सा नि स नि स रिम रि म पा म नि प प नि पम- प ध म रिमा रि मा रि म म नि स । रिरि पा मरि म रिस- रि रिस नि स स सा। इति गौलः । ४५। 46 [हिन्दोल: हिन्दोलेऽथ रिपौ त्याज्यौ कोमलो धैवतो भवेत् । स ग मा धा नी सा नि ध नि ध म ग स स ग म ध ध नि स मा ग स । नि ध नि स नि ध नि ध म ध नि स ध नि ध नि स मा ग स- नि ध नि ध म ग स । इति हिन्दोलः । ४६ । १. cf Verse 418 of सं. पा. २. cf Verse 419 of सं. पा. ३. cf Verse 430 of सं. पा.

·४१ 47 [ देशी गनी त्याज्यावथारोहे रिधावत्र च कोमलौ । षड्जादिस्वरसम्भूतिर्देश्यामंशस्तु रिः स्मृतः ॥ स रि म प ध स नि नि ध म पा ग गा रि स रि म पनि ध म पा- धा सा रिग रिस रिस नि ध प म पा ग रिस रिसा । गरि सा । गरि स नि ध प म प ध नि ध म ध म पा गा रिस । इति देशी । [ ४७] 48 [ टक्कः रि-धौ तु कोमलौं ज्ञेयावाभीरीमूर्च्छनायुते । अवरोहे म-वर्जः स्याद्रागे टक्काभिधानके । सरि ग म प ध स प गा रिस नि धा प ध धा ध प म म पाम गा रिसा। नि स रि नि स नि स नि धा प प ध ध. प म म पा म पाप गारि सा प नि स गरि ग म गा रिस नि. स रिस रि नि स नि स नि धा प ग म प म प मा रिस । प गा रिस नि स रि नि स नि धा प प स सा । प गा रिस । इति टक्कः ॥ [ ४८] 49 [नाटः ] रिस्तु तीव्रतरो यस्मिन् गान्धारस्तीव्रसंज्ञकः । धस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो निषादस्तीवनामकः ॥ अवरोहे धगौ न स्तो नाटो रि-स्वरमूर्छनः । १. cf Verse 429 of सं. पा. 432 of सं. पा. ३. cf 432 of सं. पा. where instead of " अवरोहे मजः we find आरोहे च ध-वर्जत्वं । ४. cf Verse 433 of सं. पा. २. cf " ·४२ रि ग म प ध नि स स नि प म म प म म रिस । रि ग म प म म प म प म म म रि स । सा री ग म ध नि स स- नि पनि प नी नी स स म म प प म मा री स । रिस स नि प । स स नि प रि पनि प । म म प म मरि स । इति नाटः । ४९। 50 [ सावरी-सोवेरी गौरीमेलसमुत्पन्नारोहणे ग-नि-वर्जिता । मध्यमोग्राहधांशाद्या सावरी न्यासपञ्चमा । म प धा सरि गरि स नि ध प म प म ग रिस । सारि म प ध ध नि ध ध प म प मा गरि गरि गरि स । रि म प ध ध प म प प रिरि रिमा गरि ग रिस । ध सरि म प ध ध सरि गरि स रि स ध री नि ध ध प. म पा मा गरि रिरि मा गरि गरि रिस धस सा। इति सोवरी । ५० । 51 [सावेरी सावेरी तीव्रगान्धारा धैवतोग्राहसम्भवा । मांशाप्यन्यवरोहा सा आरोहे ग-नि-वर्जिता ॥ ध स रि म मा गरि स रिसा ध । ध स रिम मा प ध ध प मा. ग रिस रि गरि सा ध । धस रि म मा प ध ध प ध ध स रि- सध स ध प म प गा गरि । स रि गरि रिस सा धा। धरि रि स ध स सा । इति सावेरी । ५१ । १, cf Verse 433 of सं. पा. २. cf Verse 443 of सं. पा. which reads मध्यमांशा निहीना चारोहणे for मांशाप्यन्यवरोहा सा आरोहे.

·४३ 52 [ सालङ्गः ' गान्धारोग्राहसालङ्गे रिगौ कोमलतीव्रकौ । ग म प ध ध नि प म प म ग म ग रिस नि ध । रिरि ग ग प म गा रिस रि स स । प प ध नी ध प म प प म ग म रि रि ग ग प मा गा- रिस रिस सा। इति सालङ्गः । ५२ । 53 [भैरवः ] भैरवे तु रिपौ नम्तौ धैवतादिकमूर्च्छने । तत्रोक्तो गनी तु (तु गनी ) तीव्रौ कोमलो धैवतः स्मृतः ।। ध नि स ग म ध नि स नि ध नि ध म ग म ग स नि ध नि- स मा ग स नि ध नि सा नि ध नी धा म गा मा गा गा स नि ध नि स सा । इति भैरवः । ५३ । 54 [श्रीः ] रित्रयोद्ग्राहसंयुक्तः षड्जोग्राहोऽथवा मतः । श्रीरागस्तीव्रगान्धार आरोहे ग-धवर्जितः ॥ रि रि रि प म ग रिस । नि स रि नि स नि नि नि ध प । म प ध म प म म मा गरि । रि रि रि प मा गरि ग रिसा नि स नि स नि स नि ध प । प प नि नि स नि नि- स नि नि स सा । म मा गरि रि रि ग रिस नि नि स स । इति श्रीरागः । ५४ । १. cf Verse 444 of सं. पा. 378 of सं. पा. ३. cf 445 of सं. पा. २. cf " ·55 [ नारायणी] नारायण्यां गनी तीव्रौ गान्धारादिकमूर्च्छना । आरोहे मनि-वा स्यान् न्यासांशधैवता स्मृता ॥ ग प ध ध स स नि ध प म म म गरि । स रि ग स रि स स- नि ध । धरि स स स नि धा धस स्स नि ध । ध स स रि पा म गरि म ग रि म गरि। स रि ग स रि स स- स नि ध प ध स सा । इति नारायणी । ५५ । 56 [पहाडी गौर्युत्पन्ना पहाडी स्यादवरोहे ग-वर्जिता । उग्राहे षड्जसम्पन्ना न्यासांशपरिशोभिता ।। सा रि म प ध प ध ध प म प प म रि नी सा । रिप प म रिस नी सा । इति पहाडी । ५६ । 57 [विहङ्गडः ] विहङ्गडे गनी तीव्रावारोहे तु रि-वर्जिते । गान्धारोग्राहसम्पन्ने न्यासांशो नि[ रि स्वरो मतः ।। स ग म प नि स स नि प म ग म प म गा रिस नि स । पनि स रिसा गा रिस नि स रि नि सा नि पानी सा सा। इति विहङ्गडः । ५७ । 58 [पूर्वा ] गौरीमेलसमुत्पन्ना षड्जोद्ग्राहसमन्विता । न्यासांश-ग-स्वरोपेता पूर्वा सा सुखदायिनी ॥ १. cf Verse 382 of सं. पा. 496 of सं. पा. 3. cf 447 of सं. पा. ४. cf 451 of सं. पा. २. cf " " ·स रि ग म प ध नि स नि ध प ध प म ग ग म प म गरि ग प- मग रिस । ध प ध म ग म प म गरि ग ग म प म गा रिसा। सा रि स स स रि स रि ग ग ग म प म ग रिग रिसा । इति पूर्वा [५८] 59 [सामन्तः ] रिस्तु तीव्रतरः प्रोक्तस्तीव्रगान्धारशोभिते । सामन्तसंज्ञके रागे न्यासोदयाहांशषड्जके ।। सरि ग म प ध नि स स नि ध प म ग म प म गरि स । स स रि ग म प म म प म म प म म ग रिस । स रि ग म प ध नि ध प म प मःम प म म म ग रिसा नि स । इति सामन्तः । ५९ । 60 [ नटनारायणः ] वेलावलीसमुद्भूतो मांशो रिन्यासको नटः । अवरोहे गहीनः स्याद् गान्धारादिकमूर्छनः ॥ ग म प धा नि स स नि ध प म ग म प म म म रिस रि ग म प ध. प ध प म ग म प म म रिस । स नि ध प म ग म प म म म री सा इति नटनारायणः । ६० । 61 [ केदार गौल: ] केदारगौल: श्रीरागात्सम्भूतोद्ग्राहनिस्वरः । रिन्यासांश-सपैयुक्त आरोहे गधवर्जितः ।। नि स रि म म प प नि नि स नि ध प म प धा ध प मा ग गरि । "( नि स रि म म प नि ध धा प मा ग गा रि। १. cf Verse 449 २. cf 434 ३. cf 5420 & 421 of सं. पा. ४. Acc. to Bikaner ms.

·निस रि म म प सा नि ध धा प मा ग गा रि।) नि स रि प म ग रि ग रिस। इति केदारगौलः । ६१ । 62 [कर्णाट-गौल:-कान्हडगौल: ] कर्णाटगौलः सामन्तजन्यो रि-स्वरमूर्च्छनः । वर्जितोऽथ धगाभ्यां स तथारोहावरोहयोः । न्यासांशगम-संयुक्तोऽवरोहे पञ्चमोज्झितः ॥ रिग म प पनि निसरी स नि नि नि नी धा मा पनि नि- सरीस नि नि सा म म म ग म म गरि ग म प प नि नि री स- नि नी स सा । इति कान्हड-गौलः ।। ६२ । 63 [रीतिगौल: रीतिगौलम्तु सम्पूर्णो धैवतादिकमूर्च्छनः । अवरोहे प-वर्जः म्यान न्यासांशसरिभूषितः ।। धनिस रि ग म प ध नि नि ध म प म गरि। स रि ग म प म गरि स म ग गरि रिस । ध नि स रि गा गरि स रि रिस । ध नि स ध नि स प म ग रिस नि- ध प ग रिस । स रि रि ग ग रिस । ध नि स रि रिस । इति रीति-गौलः । ६३ । 64 [ नारायणगौल: अथ नारायणे गौले श्रीरागम्वरसम्भवे । अवरोहे गधौ नम्तो निर्यन्यान्यत (निोरन्यत )रादिमे । पुनः स्वस्थानगमकपरिभ्यां च सुशोभिते । हतोत्तराहतोपेते मध्यमन्यासमण्डिते ॥ १. cf Verse 422-23 of सं. पा. 425 of सं. पा. 426-27 of सं. पा. २. cf ३. cf ·निस रि म प नि स नि प प ध प म प म रिग रिस । नि स रि मा रि गरि स प ध प म प म रिग रिस रिस । नि स रिमरि गरि स । स नि नि ध ध प प म ध प प म म- ग गा रि रिस नि स रि गरि स नि स सा । इति नारायणगौलः । ६४ । 64A [ मालव-गौडः ] अथ मालवगौडेऽस्मिन् गौरीस्वरसमुद्भवे । त्यक्तधे रिस्वरोद्ग्राहे नह्यारोहे तु गः स्वरः । आरोहे यदि गान्धारो मध्यमावधिमूर्च्छना । अवरोहेऽपि गान्धारः पादिर्मान्तो विधीयते ॥ 'रि म प नि स स नि प प म म मरि ग म रिस रि म प नि स रि- मा रि ग मा रि सा स नि प म ग म रि गरि सा । इति मालवगौलः । ६४ ए। 65 [ पञ्चमः] पञ्चमो परिहीनः स्यात्तीव्रगः सादिमःस्मृतः । मध्यमन्याससंयुक्तो मध्यमांशेन संयुतः ।। स ग म ध नि स स नि ध म ग स ग मा । ध ध नि ध नि स मा ग स नि ध नि ध म स ग मा ग मा ग स । नि ध नि स सा । इति पञ्चमः । ६५। १. cf Verse 428 of सं. पा. २. Bikaner ms. reads. : रिप पनि स स नि प म ग म रि ग म रिसा नि प म प म ग म नि प म प ग म रि ग म रिसा। रिस स रि स स नि प। स स रि प म ग म रि ग म रिस नि स सा। 369 of सं. पा. ३. cf ·66 . [विभासः ] मस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो गनी तीव्रौ रिधौ मतौ। कोमलौ न्यासधोपेते विभासे गादिमूर्छने ।। आरोहे म-नि-वर्जेऽस्मिन् गपांशस्वरसंयुते । ग प ध स रिग रिस स नि नि ध ध स नि ध प म प ग- गरि गरि सा। ध ध प मा पा मा गा ग रि रिस । स रिस रि ग प म प प म गरि गरि सा सस स स स स रि गा रिस नि ध धा स रि ग पा म प म प- म प ग प म ग गा रिस। इति विभासः । ६६ । 67 [ मङ्गल कौशिकः धैवतोद्ग्राहधांशाद्यो गौरीमेल समुद्भवः । रागो मङ्गलकौशाख्यो धनी यत्र समन्वितौ ।। ध नि स रि ग म प ध नि ध ध प म प म ग म ग रिस रिस नि स निध। ध नि स रिस नि स नि ध । ध नि स रि मा ग रिस नि स रि- नि स नि स नि ध । धनी स सा। ध ध नि ध प नि ध नि- ध नि स स । ध नि सा रिमा गरि स नि ध नि स सा। इति मङ्गलकौशिकः । ६७। 68 [नादरामक्रिया ] नादरामक्रिया गौरीमेलोत्पन्ना म-भूषिता । षड्जोद्ग्राहा च नि-न्यासारोहे गान्धारवर्जिता ॥ स स स रि म म ग म प ध नि ध ध म प म ग मा । स स सा रि म मा प धाप मा ग रिस नि । १. cf Verse 383 of सं. पा. 452 of सं. पा. २. cf ३. cf 453 of

·स रि ग ग ग ग ग रिस । स रि म म प ध नि ध नि स स
निस रि नि स नि स नि स सा। इति नादरामक्रिया । ६८ ।
69
[ शङ्कराभरणः ]
शङ्कराभरणे प्रोक्तौ गनी तीव्रौ तु सादिमे ।
स रि ग म प ध नि सा स नि ध प म ग म प म ग रिस ।
स नि ध प ध नि स ध नि स ध नि स । ध नि स रि
ग म ग रिस नि स नि ध नि स । स नि ध प ध नि स ।
रि ग म पा धा पा मा गा मा स रि ग म प ग म ग रि ग म गा रिस ।
स नि ध नि स । री नि स ध नि स सा ।
इति शङ्कराभरणरागः । ६९ ।
२
70
[सालङ्गनाट:]
शङ्कराभरणोत्पन्ने गान्धारस्वरवर्जिते ।
अथ सालङ्गनाटेऽस्मिन् सन्पन्योन्पमनन्वितौ [ सन्यासांशसमन्विते ] ॥
षड्जोद्ग्राहेण सम्पन्ने मधावामेडितौ स्मृतौ ।
स स रि म म प ध नी ध प म प प मा री सा ध प म प ध
स स रिरि म म प । सा ध प म म म री सा ध प ध स रिस ।
सा ध ध प म म प म म म री सा । ध प ध स स रिसा ।
इति सालङ्गनाटः । ७०।
71
[गौडः ]
तीव्रगान्धारसंयुक्त आरोहे वर्जितौ गनी ।
षड्जोग्राहेण सम्पन्ने गौण्ड आछेडितस्वरैः ॥
१. cf Verse 406 of सं. पा.
२. Bikaner ms. inserts :-- -स स रि ग म रि गरि ग स नि नि स ।
३. cf Verse 435 of सं पा.
४. cf
456 of

·. सा रि म म प ध सा नि ध ध प म प मा ग रि रि रिग रि रि स । ध स रिम म प ध नि ध प म प मा ग गरि। स रि गरि स । इति गौडरागः । ७१ । 72 [देवगिरिः] अवरोहे गधौ नम्तो धन्तु तीव्रतरो भवेत् । देवगिरौ गनी( गनी देवगिरौ )तीव्रौ यत्र म्यात् षड्जमूर्च्छना । स रिगा म प ध नि स स नि पमरी स । स स रि ग म प ध प म प म मरी सः । स रि ग म प म रिस नि स नि स स नि ग म प ध प म प म प म ध प म म री स । स रिस रिनी सा। इति देवगिरिः । ७२ । 73 [ देवगान्धारी तदा तु देवगान्धारी पूर्णश्चेद् भैरवो यदा । ध नि स रि ग म प धा प म ग रिसा नि ध ध नि सरी स नि ध । ध नि स रिग मा गा री स नी धा ध नि नी सा । इति देवगान्धारी । ७३। 74 [छायानाटः] छायानाटस्तु विज्ञेयः शंकराभरणस्वरैः । आरोहणे नि-वर्जः स्यादवरोहे ग-वर्जितः । धैवतोद्ग्राहसंयुक्तो रिन्यासोऽनेकमध्यमः ।। ध स स रि ग म प ध स स नि ध प म म रि। स रि ग म पा म म रि। १. Bikaner ths. adds:- स स रि म म प ध ध स नि ध ध प प म म ग रिस रि गरि सा । २. cf Verse 457 of सं. पा. ३. cf 458 of 126of -

·धा पा म म मा रि धनी ध प म म मा रिस । स रिम मरि
सा स रि ग म प ध प म म म रि स सरी म म रीरी । स रिग म
पा म म मा री सा। इति छायानाटः । ७४ ।
75
[आभीरीनाटः ]
आभीरीमेलसम्भूतोऽवरोहे धस्वरोज्झितः ।
अपन्यासविशेषाढ्यः आभीरीनाटकः स्मृतः ॥
स रि ग म प ध नि स स नि प ध प म म प म गा रिसा।
नी ३ स स सा। नि स रि ग म प पा पा म ग रिस नी स स सा ।
स स प प स स । स स नि नि प म म प गा रिस ।
स स पा गा रिस रि स नी ३ स स ।
इति आभीरीनाटः । ७५ ।
76
[कल्याणनाटः]
कल्याणमेलसम्भूतोऽवरोहे धग-बर्जितः ।
षड्जादिमूर्च्छनोपेतो रागः कल्याणनाटकः ॥
सरि ग म प ध नि स स नि प म म प म री ग मा रिस ।
स रि ग म पा म म म री स । स स स रिग म पा ध प म म प म
म री ग मा री सा प प मा री सा। इति कल्याणनाटः । ७६ ।
77
[शुद्धवराली ]
अथ शुद्धवराल्यां तु रि-गौ कोमलपूर्वको ।
'मस्तु तीव्रतरो धः स्यात् कोमलो तीव्रनिस्वरः ।।
धैवतोद्ग्राहयुक्तायां निमौ न्यासांशकौ स्मृतौ ।
१. cf Verse 438 of सं. पा.
२. cf
३-४. cf Verse 391 of सं. पा. which reads गस्तु for मस्तु and वराटी
for वराली।
439 of

·सा रि म म प ध सा नि ध ध प म प मा गरि रि रिग रि रिस । ध सरि म म प ध नि ध प म प मा ग ग रि। सरि गरि स। इति गौडरागः । ७१ । 72 [ देवगिरिः] अवरोहे गधौ नस्तो धस्तु तीव्रतरो भवेत् । देवगिरौ गनी( गनी देवगिरौ )तीव्रौ यत्र स्यात् षड्जमूर्च्छना ॥ स रि गा म प ध नि स स नि प म री स । स स रि ग म प ध प म प म म री सः । स रि ग म प म रिस नि स नि स स नि ग म प ध प म प म प म ध प म मरी स । स रिस रिनी सा। इति देवगिरिः । ७२ । 73 [ देवगान्धारी तदा तु देवगान्धारी पूर्णश्चेद् भैरवो यदा । ध नि स रि ग म प धा प म ग रि सा नि ध ध नि स री स नि ध । ध नि स रिग मा गा री सनी धा ध नि नी सा । इति देवगान्धारी । ७३। 74 [छायानाटः] छायानाटस्तु विज्ञेयः शंकराभरणस्वरैः । आरोहणे नि-वर्जः स्यादवरोहे ग-वर्जितः । धैवतोग्राहसंयुक्तो रिन्यासोऽनेकमध्यमः ॥ ध स स रि ग म प ध स स नि ध प म म रि। स रि ग म पा म म रि १. Bikaner ms. adds:- स स रि म म प ध ध स नि ध ध प प म म गरि स रि गरि सा । २. cf Verse 457 of सं. पा. - ३. cf 458 of 436 of ४. cf

·धा पा म म मा रि ध नी ध प म म मा रि स । स रिम मरि
सा स रि ग म प ध प म म म रिस सरी म मरीरी । स रिग म
पा म म मा री सा। इति छायानाटः । ७४ ।
75
[ आभीरीनाटः]
आभीरीमेलसम्भूतोऽवरोहे धस्वरोज्झितः ।
अपन्यासविशेषाढ्यः आभीरीनाटकः स्मृतः ॥
स रि ग म प ध नि स स नि प ध प म म प म गा रिसा ।
नी ३ स स सा। नि स रि ग म प पा पा मग रिस नी स स सा।
स स प प स स । स स नि नि प म म प गा रिस ।
स स पा गा रि स रि स नी ३ स स ।
इति आभीरीनाटः । ७५ ।
76
[ कल्याणनाटः]
कल्याणमेलसम्भूतोऽवरोहे धग-बर्जितः ।
षड्जादिमूर्च्छनोपेतो रागः कल्याणनाटकः ॥
स रिग म प ध नि स स नि प म म प म री ग मा रिस ।
स रि ग म पा म म म री स । स स स रि ग म पा ध प म म प म
म री ग मा री सा प प मा री सा। इति कल्याणनाटः । ७६ ।
77
[शुद्धवराली ]
अथ शुद्धवराल्यां तु रि-गौ कोमलपूर्वको ।
'मस्तु तीव्रतरो धः स्यात् कोमलो तीव्रनिस्वरः ।।
धैवतोद्ग्राहयुक्तायां निमौ न्यासांशकौ स्मृतौ ।
१. cf Verse 438 of सं. पा.
२. cf
३-४. cf Verse 391 of सं. पा. which reads गस्तु for मस्तु and वराटी
for वराली।
439 of

·५२
ध ध नी सा रिग म प म ग रिस नी ध ध नी स ।
धा पा मा पा म ग रि ग ग गरि रिग रि नी ध ध नी स नी नी
स नी स नी स नी स ध प म प म प म प म ग रि ग ग ग रि रिस
नी स सा। इति शुद्धवराली । ७७।
78
[त्रिवणी]
गौरीमेलसमुत्पन्ना त्रिवणी मस्वरोज्झिता ।
अवरोहणवेलायां षड्जोद्ग्राहांशरिस्वरा ॥
स रि ग म प ध नि स स नि ध प ग रिग रिसा । स रि ग म
प ग रिग रिस नी स रि ग म प ग रिस । ध प म प ग रिस
ध प गारी सा। इति त्रिवणी । ७८।
79
[ तोडी वराली]
रिधौ च कोमलौ प्रोक्तौ यत्र तीव्रतरश्च मः ।
उग्राहको 'गधौ स्यातां वराली तोडिका च सा ॥
ध ध नि स ग म प ध ध प म ग म प म ग ग रिस
नि नि ध ध नि स । ग ग ग ग ग म प म ग म गा रि
स नि स रि नि स नि स नि ध ध नि स रि ग ग ग रि
स स स रि गा रिस स रि गरि स ध नि स रि ग म
ग रि रि गरि स ध नी स सा। इति तोडी वराटिका । ७९ ।
80
[नागवराली ]
अथ नागवराल्यां तु मम्तु तीव्रतरो भवेत् ।
कोमलो धैवतः प्रोक्तो गधावुग्राहको स्मृतौ ।।
१. cf Verse 459 of सं. पा.
२-३. cf Verse 392 of सं. पा. which reads पधौ for गधौ ।
४, cf Verse 393 of सं. पा.

·५३ ग म प ध नि स स नि ध ध नि स रि ग म गरि नि स रि स नि स निधं । ध नि ध ध प म प म प ग म प ध ध प म प म ग रिग रिस नि स नि ध ध नि स सा । इति नागवराली । ८०॥ 81 [ पुन्नागवराली ] पुन्नागाख्यवराल्यां तु निषादस्तीवसंज्ञकः । मस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो गधावुद्ग्राहको स्मृतौ ॥ ग म प ध नि ध नि सा गरि स नि स रि नि स नि ध । ध नि स रि ग म ग ग म प धा प ध नी ध नी सा नी । ध प म प ध म प ग म प ध म प ग म ग रि सा नी ध नी सा । इति पुन्नागवराली । ८१ । 82 [प्रतापवराली ] मतीव्रतरसंयुक्ता प्रतापोपपदान्विता । वाराली च निना युक्ता तीव्रसंज्ञेन गादिका ॥ ग म प ध नि स सा नि ध प म प ग म ध म प ग म गा रिस । ग ग म प ग म गा रिस सा स गा रि स नि स रि नि स नि ध प ध म प ग म प ध म प ग म ग रि स ग म प ध नि ध प म ग म ग रि ग गरि स ध ध नी सा। इति प्रतापवराली । ८२ । 83 [कल्याणवराली कल्याणोपपदाद्या सा वराली गादिमूर्च्छना । कल्याणमेलसम्भूता मपांशन्यासका स्मृता । १. cf २. cf ३. cf 394 of सं. पा. 395 of सं. पा. 397 of सं. पा.

·ग म प ध नि स रिस ग रिस नि नि ध ध ध नि सा नी
धा पा म प । ग म प ध प म ग म गरि स ।
नी स गा मा पा ध पा ध म गा मा पा ग म ग रि स ध नि स रिग
म गा रिस नि ध ध नी स सा। इति कल्याणवराली । ८३ ।
84
[ कुरङ्गः ॥
रिस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो मस्तु तीव्रतरो भवेत् ।
अतितीव्रतमो गः स्यान्निस्तीत्रः स्यात्कुरङ्गके ।
षड्जोद्ग्राहेण सम्पन्ने न्यासांशौ षड्जपञ्चमौ ॥
सरि ग म प ध नि स । स नि ध प म पा म प म ग म ग रि सा ।
स रि ग म प ध प म प प म ग म ग म ग रिस । स रि ग म प म
प प म ग म प म ग रिस नि स पा ग मा पा ग म गा रिस ।
नी स नी सरि ग म प ग म गरि स स रि ग म प म गरि स नी
स नी स सा। प म ग रिस । स स रि ग म गरि स नी स सा ।
इति कुरङ्गः । ८४ ।
85
[ सौदामिनी ]
रिधौ तु कोमलौ ख्यातावतितीव्रतमश्चगः ।
मश्च तीव्रतरो यत्र निषादस्तीव्रसंज्ञकः ।।
सौदामिन्यां तु गान्धारः स्वरोद्ग्राहः सतां मतः ।
ग म प ध नि स रिस नि ध प म ग म प म ग म ग रिस ।
रिस नि ध ध नि स रिग म प म ग रिस नि स । स रि ग म प ध
प म प म ग रि स रि स स रिस नि स रि ग म प प म म ग
ग म ग री सा नी स सा। इति सौदामिनी । ८५ ।
१. cf Verse 460 of सं. पा.
२. cf 46r of सं. पा.

·86 [वैजयन्ती विकृतो मध्यमो यत्र धैवतः कोमलो भवेत् । निषादस्तीवनामासौ वैजयन्ती रिपूर्विका ॥ आरोहणेऽवरोहे च कदाचित्कौ गधौ मतौ । रि म प नि स स नि प म प म ग ग रि ग रिस । नि स रिम रिग रिग रिस नि स रि पारि ग रिस निसरी नि स नि पनी स स सा पा रि रि ग रि रि पा रिग रिस नि स स नि प प नि स सा । इति वैजयन्ती । ८६। 87 [हंसः । गनिभ्यां वर्जितो हंसो रिधकोमलसंयुतः । सा रि म प ध ध स सा ध प मा रिरि म प प म रि रि म रिस रि स ध स सा । इति हंसः । ८७। 88 [ कोकिल: ] कल्याणमेलसम्भूतो रागः कोकिलसंज्ञकः । सर्वदा म-नि-हीनः स्याद् गान्धारादिकमूर्च्छनः । ग प ध स स ध प ग प गा रि रि गरि स स रिस ध- स ध प ग प ध स स । इति कोकिलः । ८८ । 89 [सुरालयः ] गौरीमेलसमुद्भूतो धैवतस्वरवर्जितः । आरोहणे रि-हीनः स्यान्निषादादिः सुरालयः ॥ १. cf Verse 462 of सं. पा. २. cf Verse 463 of सं. पा. ३. cf Verse 464 of सं. पा. ४. cf Verse 466 of सं. पा.

·नि स ग म प नि स स नि प म ग म प म ग रिस नि
स नि पनी स सा गा म प नि प म ग रिस नि स प
नि स ग स नि स नि पनी स सा । इति सुरालयः । ८९ ।
१०
[ अर्जुनः ]
गौरीमेलसमुद्भूतो आरोहे म-नि-वर्जितः ।
गधहीनोऽवरोहे स्याद् गादिरर्जुनसंज्ञकः ।।
ग प धा स स नि प प म रि स ध स ध स रि ग प म रिस
ध स रिग रि ग प प ध प ध स स नि प नि स नि प
नि प म ग प म रि स रिं स ध स सा। इत्यर्जुनः । ९० ।
9I
[ऐरावतः ]
कल्याणमेलसम्भूतो धहीनः पश्चमांशकः ।
ऐरावतो ग-पूर्वोक्तो न्यासषड्जविभूषितः ॥
ग म प नि स नि प म ग म प ग म प ग म प ग म ग रिस ।
नि पनि स ग म प म ग रि नि प नि स रिस नि स सा ।
इत्यैरावतः । ९१ ।
92
[ कङ्कणः
शङ्कराभरणे मेले रागः कङ्कणसंज्ञकः ।
पहीनो गादिराज्यातो बहुमध्यमसंयुतः ।।
ग म ध नि स स नि ध म ग म म । स रि ग म म ।
धा म ग म मा ग म ग रिस नि स नि स ध नि स रि ग म
१. cf Verse 467 of सं. पा.
२. cf Verse 468 of सं. पा.
३. cf Verse 469 of सं. पा.

·ध नि स स रिस गरि स म ग रिस नि स ध नि
स नि ध मा ग मा गा रिस नि ध नी स सा ।
इति कङ्कणः । ९२ ।
93
[ रत्नावली ]
रत्नावल्यां रिनी नस्तस्तीव्रतीव्रतरौ गमौ ।
गान्धारमूर्च्छना यत्र तत्रोक्तो न्यासपञ्चमः ॥
ग म प ध स स ग स ध प म प ग मा पा ।
ग मा ग स स ग म प धाप मा प ग म पा ग मा गा-
स ग म प ध प म प पा । इति रत्नावली । ९३ ।
૨
94
[ कल्पतरुः ]
धहीनः कल्पतख्यिस्तीवतीव्रतरौ गरी ।
ऋषभोदाहसंयुक्तः षड्जन्याससमन्वितः ॥
रि ग म प नि स स नि प म ग रिस नि स स रिस रिस ।
स रि ग म म प नि प प नि प म म प म प ग रि ग म पा म
म पा म म ग री सा । इति कल्पतरुः । ९४ ।
95
[ सोरठी ]
श्रीरागमेलसम्भूता सोरठी रिस्वरोद्ग्रहा ।
पञ्चमाद्बुम्फितोपेता रिपर्यन्तं पुनस्तथा ।
हुम्फिता च सपर्यन्तमनस्वस्थानषड्जका ।
तथैव पञ्चमोपेता रिस्वराच्च्यावितोदिता ॥
रिम पा री सरि सा नी धा प ध प मा गा री ३ स ।
१. cf Verse 470 of सं. पा.
२. cf Verse 471 of सं. पा.
३. cf Verse 472-3 of सं. पा.

·सा रिम पा सा ३ नी ध प ध पा मा गरी ३ स ।
रि म पानी ध प ध पा मा गरी ३ स । इति सोरठी । ९५।
96
[ मारुः ]
शुद्धस्वरसमुद्भूतो गान्धारोद्ग्राहसंयुतः ।
आरोहे त्यक्त-धो ज्ञेयो गान्धाराच्च्यवितोदितः ।
अग्रस्वस्थानसंयुक्तः पुनः स्वस्थानसंयुतः ।
आन्दोलितनिषादाद्यो मारुर्धान्दोलितो मुहुः ।।
ग म प नी नि धा ध पा म ग म ग रिस ग म प नी सा स रिस
नि स नि प ध पा म ग म प नी नि ध ध पा म ग म प म गरिस
इति मारुः । ९६।
97
[कुमुदः]
नाटमेलसमुद्भूतो रागः कुमुदसंज्ञकः ।
आरोहणे म-व|क्तो गान्धारोग्राहशोभितः ॥
ग प ध नि सा रिसा नि ध प म ग रि ग म ग रिरी सा
सा रि ग पा ध प ग पा ग पा म ग ग रि रिस नी
स रि गरि स नी स स । इति कुमुदः । ९७।
97A
[चक्रधरः
नाटमेलसमुद्भूतो रागश्चक्रधरः स्मृतः ।
पश्चमेन विहीनः स्यात् षड्जोद्ग्राहेण शोभितः ।।
स रि ग म ध नि स स नि ध म ग म ग म ग रि गरि स
सरि ग म म ग रिस । स रि ग म ध नि ध नि स रिस
स रिस नि स नि ध ध नि स ध नि स नि ध म गा मा गरि स ।
इति चक्रधरः । ९७ ए।
१. cf Verse 474-5 of सं.
२. cf Verse 477 of सं. पा.
पा.

·५९ 98 [सिंहरवः ] भैरवीमेलसम्भूतो गान्धारेण विवर्जितः । आरोहे तु नि-दर्जः स्यान्मादिः सिंहरवः स्मृतः ॥ म प ध स रि म रिस नि ध प ध स नि ध प ध म प म रि म रिस ध स रिस रि म म प ध स नि धा पा म रि म रि स ध स स । इति सिंहरवः । ९८ । 99 [ मजुघोषा] श्रीरागमेलसम्भूता गस्वरेण विवर्जिता । मञ्जुघोषा धपूर्वा स्यादारोहे त्यक्तनिस्वरा ॥ ध स रि म प ध स नी ध ध प म म पा म म रि साध स रि म रि म पा धा ध प म पा म रि स ध रि म पा म रिस नी ध सा इति मञ्जुघोषा । ९९ । I00 [ शिववल्लभा ] मुखारीमेलसम्भूता महीना शिववल्लभा । न्यभावोद्ग्राहगान्धारा गपांशन्यासशोभिता ॥ ग प ध स नि ध प ध प ग प ध स नि ध प ध प ग प ग रि गरि स सा रि ग प ग रि गरि स नी ध ध स रि ग पा गा रि ग गा रि सा नी धा सा । इति शिववल्लभा । १०० । IOI [ मनोहरः ] शुद्धमेलसमुद्भूतः षड्जादिः स मनोहरः । आरोहे रिंगमैस्त्यक्त आन्दोलितपसान्वितः ॥ १. cf Verse 478 of सं. पा. 479 of सं. पा. 480 of सं. पा. ४. cf 481-82 of सं. पा. २. cf ३. cf " " ·धैवतं प्राप्य तस्माच्च म [सन् ] निवृत्तोऽत्र कम्पितः । पश्चमात् षड्जमासाद्य निवृत्तो मध्यमं प्रति । पुनर्निषादमासाद्य निवृत्तो मध्यमं प्रति । तत्राप्यान्दोलितो गे च रौ च संस्थितिशोभितः ॥ स स पा ध प मा प ध नि स नि ध प मा प ध नि ध प- मा गरि स। इति मनोहरः । १०१ । इति रागलक्षणानि ॥ [(८) अथ श्रुतिनिर्णयः] श्रुतेर्विषयतां प्राप्त उपेक्षानहतां यदि । याति तत्र प्रसङ्गारख्या संगतिः शास्त्रसम्मता ।। तत्संगत्या कृतान्यत्र रागाणां लक्षणानि वै । क्रमव्यत्यपताऽतोऽत्र न दोषाय भवेदिह ॥ मध्यस्थाष्टश्रुतिप्रोक्तौ सपावुत्तरपश्चिमौ । सपो पूर्वोत्तरौ ज्ञेयौ मध्यस्थद्वादशश्रुती ।। पूर्वोत्तरौ मसौ ज्ञेयो मध्यस्थद्वादशश्रुती । कोमलाख्यौ रिधौ स्यातां मध्यस्थद्वादशश्रुती ॥ तथा शुद्धौ रिधौ प्रोक्तो मध्यस्थद्वादशश्रुती । गनी शुद्धाभिधौ तौस्तो मध्यस्थद्वादशश्रुती ।। तीव्रौ गनी च विज्ञेयौ मध्यस्थद्वादशश्रुती । मतीव्रतरसंज्ञस्य कोमलस्यर्षभस्य च ॥ द्वादशश्रुतयो मध्ये ज्ञेया लक्ष्मविचक्षणैः । श्रुत्येकादशकौ मध्ये ज्ञेयौ पञ्चमरिस्वरौ ॥ कोमलामिधधस्यापि शुद्धगान्धारसंज्ञिनः । श्रुतीरेकादशैवाहुर्मध्ये लक्षणकोविदाः ।।

·६१
शुद्धतीव्रौ धगौ ज्ञेयौ मध्यस्थैकादशश्रुती ।
निषादमध्यमौ ज्ञेयौ मध्यस्थद्वादशश्रुती ॥
त्रयोदशश्रुती मध्ये तीव्र-तीव्रतरौ निमौ ।
समासश्रुतिकानां च शुद्धानां च परस्परम् ।।
समानश्रुतिकानां च विकृतानां परस्परम् ।
द्वादशश्रुतिभिर्मध्ये व्यवधानं भवेदिति ।।
उक्तशेषस्वरात्सर्वान् मध्यस्थाष्टश्रुतीर्जगुः ।
समानश्रुतीकांचछुद्धान्विकृतांश्चापि कोविदाः ॥
सप्तभिर्नवभिर्वापि श्रुतिभिः प्राप्तमध्यकान् ।
विषमश्रुतिकाञ् शुद्धान् विकृतान् कोविदा जगुः ॥
मध्यमे मेरुसंस्थेऽस्मिन् मध्यमग्रामसम्भवः ।
यदा तदैव तास्तिस्रः श्रुतीर्याति स पञ्चमः ॥
निषादं त्रिश्रुतिं तत्र ब्रूयुर्लक्षणकोविदाः ।
अन्ये तु श्रुतिभिर्युक्ताः सग्रामस्थस्वरा इव ॥
रिमैकैकश्रुतिं प्राप्य यदा गो मेरुगो भवेत् ।
गान्धारग्राम आख्यातस्तिमृभिः श्रुतिभिः परैः ॥
मधपास्तत्र युक्ताः स्युः षड्जोपि तिसृभिर्युतः ।
चतुःश्रुतिर्निषादोऽतो हृतश्रुतिधसौ यतः ॥
ऋषभो द्विश्रुति यो गान्धारेण हतश्रुतिः ।
गान्धारमध्यमग्रामौ यदि भ्रान्त्या प्रकल्पितौ ।।
तर्खेतल्लक्षणं प्रोक्तमाङ्गीकारमात्रतः ।
षड्जनामान्यथासिद्धे फलाभावाद्यतस्तयोः ॥
हनूमान् स्वयमप्याह न तो ग्रामौ मताविति ।
श्रुतयो द्वादशैवात्र स्वरस्थानतयोदिताः ॥
तथोक्तोर्वरिताः सर्वा स्वरस्थानतया दिशेत् ।
तच्छ्रुतिस्थस्वरोत्पन्नप्रस्तारप्राप्तमेलजान् ॥
..

·६२
युक्तोग्राहयुजो रागान् कल्पयन्तु मनस्विनः ।
संवादिनौ न चेदुक्तस्थानगौ शुद्धकोमलौ ॥
धौ यवार्धयवाभ्यां हि कार्यो न्यूनौ विचक्षणैः ।
भरतादिमुनीन्द्राणामभिप्रायविदा मया ।
लक्षणानि कृतान्यस्मिन् सूरिसम्मोदसिद्धये ।
नवत्रयोदशाप्यन्ये श्रुतीमध्ये व्यवस्थिताः ॥
आहुः संवादिनां चात्र विवेकज्ञानसम्भवाः ।
चतुर्भिस्तु सरी प्रोक्तो गनी द्वाभ्यां व्यवस्थितौ ।।
चतुर्भिमपधा युक्ता एवं श्रुतिविनिर्णयः ।
अन्यांश्च विकृतान् कुर्याच्छतिक्षेत्रे विभागतः ॥
प्रत्यक्षमानसिद्धार्थे शाब्दबोधो पटुर्भवेत् ।
एवं चोभयपक्षज्ञज्ञातमेलसमुद्भवाः ।
अनन्ता अपि रागास्युर्गमकोद्ग्राहभेदतः ॥
इति श्रीनिवासकृतरागतत्त्वविबोधः समाप्तिमगमत् ।
रागतत्त्वविबोधः समाप्तः ॥
* विक्रमसंवत् १९७७ कात्तिककृष्णैकादश्यामिन्दुवासरे वटपत्तननिवासिना रेवाशंकरतनूडे
पुरुषोत्तमशास्त्रिणा लेखनक्रमः समाप्तिं नीतः संशोधितश्च । श्रीरस्तु ।
बिकानेरमहाराजपुस्तकालयपुस्तकमादर्शीकृत्य लिखितः शोधितश्च ।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.