·००००००० 0000 श्रीः आनन्दवनविद्यातिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णातिभन्याभशतपत्तपरिष्कृता ११ ॥ चौखम्बा-संस्कृतप्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामादमोहितम् ॥ २॥ स्तबकः-५४ A30०००००००००० ००००० ·४०१ विभक्त्यर्यनिर्णये। न्याभावत आधेियतया पोतावन्वयः। टूरान्ति कार्थ- कशब्दयोगे पञ्चमौं ज्ञापयति । "दुरान्तिकाधैः षश्च- न्यनरम्यामि"ति मूवम् । दूरान्तिकार्थकैः शब्दोंगे षष्ठी भवत्यन्यतरस्यां पञ्चमी भवतीत्यर्थक ग्रामस्य ग्रामाहा दूरं विप्रकृष्टं वा इत्यव दूरादिशब्दस्य दैशिकपरत्व- विशिष्टः तादृशपरत्वव्यञ्जकबहुतरसंयोगघटितपरम्प- राश्रयो वाय: षष्ठीपञ्चम्योरवधित्वमर्थः परत्वे बहुतर- मंयोगे वान्वेति तथा च ग्रामावधिकपरत्ववानित्यन्व- बोध: । ग्रामस्य ग्रामाहान्तिकं सविधं वा इत्यत्रान्ति- कशब्दस्य दैशिकापरत्वविशिष्टस्तादृशापरत्वव्यञ्चकख- ल्पतरसंयोगघटितपरम्पराश्रयो वाऽर्थ: ग्रामावधिकाप- रत्ववानित्यादिरन्वयबोध: । दूरान्तिकशब्दभ्यो वैक- ल्पिकों पञ्चमौं जापयति । “दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया "ति सुर्व दूरान्तिकार्थकशब्देभ्यो द्वितीया भवति चकारात्तृतौया पञ्चमी च समुच्चीयत इत्यर्थकं ग्रा- मस्य ग्रामाहा अन्तिकमन्ति केनान्तिकाडा सविध स- विधन सविधाहा इत्यादौ दर्शित एवान्वयबोध: दूरा- न्तिकशब्देभ्यः सप्तम्यपि भवति तत्रानुशामनं दयिष्य- ते तेन ग्रामस्य गामाहा दूरे विप्रकृष्ट वा सविधे श्र- न्ति के वा इति प्रयागः अत्र दूरान्तिकार्यकशब्दप्रकृति- कानां द्वितीयाटतीयापञ्चमौसप्तमौनां प्रातिपदिका- थैमाचे विधानमिति शाब्दिका: । "दूरेण तं परिहरन्ति सदैव रोगा" इत्यत्र दरादावसथानमूत्रमित्यत्र च कृती- थापञ्चम्योरधिकरणार्थकत्वं दृश्यते तम्मादिदमवगम्यते यत्र दूरादिपदार्थानामितरस्मिन् विशेषणतयाऽन्वयस्त- ·पञ्चमीवितिविचारः। व प्रातिपटिकामाचे हितीयादयो विभक्ताय इति । पवाप्यमत्ववचनस्येत्यनुवर्तते तन शब्दान्तरसमाना- धिकरणादूरादिशब्दाहिशेषश्चविभक्तिर्भवति यधा दरः पन्था दराय पधे स्पृष्यति । वैधायोगे पञ्चमों ज्ञापयति । "पञ्चमी विभक्त" इति मूत्रम् । निर्धारगाश्रये विभक्त मति यतो विभागम्ततः पञ्चमी भवतीत्यर्थक घडीमातम्याग्पादः विभागो वैधयं तच्च सजातीयाव- धिकोत्कर्षापकर्षम्वरूपं निधोरणं तु सामान्यधर्मावन्तो- ढयत्किञ्चिद्व्यक्तिवैधयं विभागम्त्वन्वयितावच्छेदका- अकिन्नवैधय॑मिति विशेष: पाटलिपुत्रेभ्य पाकातरा माधरा इत्यत्राकातरत्वमधिकमध्यकवनवत्वं पञ्चधा- मन भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमर्थम्तच्चापरशब्दार्थताव- छेदकेऽन्वयितावच्छेटकान्वेति भेदे च प्रकृत्यर्थस्य ध- भावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपिताधेयतयाबियस्तथा च धनवत्याटलिपत्रवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकाव्यतर- त्ववभिन्ना माथुरा इत्यन्वयबोध: यादृशधर्मेन्वयिता- बच्छेदके मैदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यान्वयम्तत्मजाती- यधर्मावच्छिन्त्राधिकरणतानिपिताधेयतया प्रकृत्यर्थस्य भेदेवियो विवक्षित: माजात्यं चान्वयितावच्छेदकघट- कतार च्छेदकरुपेश बोध्यं प्रकृतं तु तादृशं रूपं धनव- स्वमेव पती वृक्षेभ्यो दरिद्रेभ्यो वा प्राध्यतरा माथुरा इति न प्रयोगः । यत्तु वैश्वेभ्यः क्षवियाः शूराः शूद्रेभ्यो धनिनो विष" इत्यादी शौर्यसंख्थानिष्ठभेदप्रतियोगि- तापच्छेदकवातिमत्संस्थावत्वं धनसंख्यानिष्ठभेदप्रतियो- सितावच्छेदवातिमत्वखावत्वं च पञ्चम्यर्थः शूरपदा- ·४०३ विभत्तवर्थनिर्णये। तावच्छेदक शौयें धनिशब्दार्थतावच्छेदके धने यथा- योग्यमन्वति पञ्चम्यर्थैकदेश शौर्य धने प्रकृत्यर्थस्यान्व- यस्तथा च वैग्यशौर्यमंख्यानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेद- कजातिमत्संख्यावच्छौयंवदभिन्ना: क्षत्रिया इत्यादिर- न्वयबोध इति तन्त्र शोभनं शौर्यधनाट: पञ्चम्यनुप्र- वेशे पञ्चम्यवस्थाननुगमापत्तः यवैकैकमेव धनमुत्कृष्टा- पकृष्टं तत्रास्मादमा धनिक इत्यादिप्रयोगानुपपत्तेच धनिकत्त्वमतिशयितधनवत्त्वमति भयो बहुमुल्यता च उ- भयथाऽप्यतिशयितधनवत्वं धनिनिष्ठभेदप्रतियोगिताव- च्छेदकमिति दर्शितपक्ष न काऽप्यनुपपत्तिरिति । असा- वस्माद्दौर्ष दूत्यत्र दाघ, परिमाणविशेष: तम्य इख- परिमाणवदिदंपदार्थनिष्ठभदप्रतियोगितावच्छेदकत्वम- क्षतमेव एवमस्माइम्स इत्यत्र कम्वत्व पारमाणवि- शेषस्तस्यापि दीर्घावधिकत्वं दर्शितप्रायमिति । अय- मस्मात्तारो मन्द्रो त्यत्र सजातीयसाक्षात्कारस्य प्रति- बन्धकतावच्छेदकजातिमत्वं तारत्वं प्रतिबध्यतावच्छ- दकजातिमवं मन्द्रत्वमित्यन्यत्र विस्तरन्तारत्वं मन्द्र- निष्ठस्य मन्द्रत्वं तारनिष्ठम्य प्रतियागितावच्छेदक- मिति नानुपपत्तिः श्वधाकाद्यवनो नौच इत्यत्र नौ- चत्वं वेदनिषिध्यतावच्छंदकत्वोपलक्षितधर्मविशिष्टक- मंक त्वं तादृशधर्मविशिष्टम् गोहननादेरतिशयित- नरकप्रयोनकस्य कर्ट त्वं यवननिष्ठं तादृशधविशि- टश्वपचादिनरकप्रयोजककर्मकर्ट वपाकवृत्त्यन्योन्याना. अप्रतियोगितावच्छेदकमिति नीचपर्याय इतरशब्दोऽध- मशब्दश्चेति । तस्मादयधिक त्वत्वाधिकत्वमधिकसं- स्थावत्वं न्युनसंख्यकतत्तिनेदप्रतिकोगितावच्छेदकाम- ·पञ्चमीविभक्तिविचारः। ति माया आधिक्यं स्वान्यसंख्याव्याप्यत्वं न्यूनत्वं तु खान्यमंख्याध्यापकत्वं दशत्वव्याप्यं शतत्वं न तु दशत्वं तद्याप्यं दशमाचे व्यभिचारादिति शतत्वमधिकं शत- स्वव्यापकं दशत्वमिति तन्न्य नमिति अधिकसंख्या क चिढवयवगता यथा गुञ्जाया अधिको यवः व चिन्मू- ल्यगता यथा रजनादधिकं हिरण्यं क चित्पुण्यगता यथा पितुरधिको युधिष्ठिरः क चिहिद्यागता यथा वैश- म्पायनादधिको व्यामः क्व चिद्गुणगता यथा तेजसोड- धिके क्षितिपाथसौ एवमन्यवाप्यूहनीयम् । तस्मात्स्थूल: कृशो वेत्वत्र दोषत्वम्वत्त्ववदन्वया बोध्यः एवमन्यत्वापि विभक्तपञ्चम्यर्थान्वयो बोध्य: । के चित्तु तस्मादयं दौर्ष इत्यादौ पञ्चम्यर्थ स्यावधिमत्त्वस्यापादानरूपस्य दौर्षादि- नामाणे,न्वयाव्युत्पत्तः भवतीतिक्रियाध्याहार इति वद- नि। तदसत् कारकऽपादानत्वस्वरूपस्य दर्शितत्वात् वि- भक्तपञ्चम्याः तदर्थकत्वविरहात् भवतीत्यध्याहारोऽपि भ- वत्यर्थयोमत्यत्तिमत्तयोनिरवधित्वेनानन्ययापश्च । कि चावधित्वमपि नैकं यत: विभागनिरूपकोऽवधिन पर- त्वष्टधकादिनिरूपक इत्यास्तां विस्तरः । काशिकाहत्तौ निर्धारणाश्रये यस्मिन् विभक्तमस्ति ततः पञ्चमी भव- तौति व्याख्यातं तदनुरोधन प्रकृतेऽपि तथा व्याख्यातं निर्धारणं तु विशेषण वक्ष्यते । यदि च नागरिकेषु पा- टलिपुत्रेय भाब्यतरा माथुरा इति नरेषु क्षत्रिया वैश्ये- यः भूरा इति च प्रयोगस्तदा वृत्तौ निर्धारणाश्रय - त्बुपादानं गुतमेवेति । इत्यकारकपक्षम्यर्थनिर्णयः इति विभतवर्षनिये पञ्चमौविवरणं समाप्तम् ।

·विभक्त्यर्थनिर्णये। ॥ अथ षष्ठी जम्बोस्वामिति वयः प्रत्ययाप्तच डकारोऽनु- बन्धः क्व चिदप्यश्रूयमाणान्वान्न बाचकताकुचिप्रविष्ट इति सुमनसः सौकुमायें सुमनमो: सौरभ्यं सुमनसा मार्दवमित्यादौ श्रूयमाणवादसम्तत्वेन भोस पोम्त्वेन पाम आन्त्वेन वाचकत्वमनुशासनसिहः पद्यर्थः । अनुशासनं च "घडी शेषे" इति उक्तभ्यः कर्मादिभ्यः प्रातिपदिकार्थादिभ्यश्च भिन्नः शेषः । काशिकाकृतस्तु यच्चाप्रधानं तच्छेषशब्देनोच्यते तदुभयन पर्यायेण वा षष्ठी भवतीत्याहुः । तत्र शेषस्तावद्भिन्नत्वेन पप्रधान. मपि तस्वेन न षष्ठीवाच्यं किं तु शेषत्वेन शेषत्वं स- म्बन्धत्वं सप्रतियोगिकत्वे सति सानुयोगिकत्वं प्रति- योगित्वानुयोगित्वनिरूपकतावच्छेदकधर्मवैशिष्ट्यमिति यावत् एकशतं षष्टया इति महाभाष्यपरिगणितमपि न प्रवृत्तिनिमित्तानामनेकविधत्वं ज्ञापयति किं तु शे- षव्यक्तौनां सम्भवति शक्त्यैक्ये अनन्तशक्तिकल्पनाया प. न्याय्यत्वात् दर्शितधर्मवान् शेषः संयोगसमवाय खत्व- कट त्वादिकारकविषयत्वादिभेदादनेकविधः हिमानां गिरिः गजस्थालानं वलिकाया स्तम्भ इत्यादौ षष्ठार्थ: संयोगस्तत्र प्रत्यर्थस्य प्रतियोगितयाऽन्वयः पुरुषस्य द- गडः कर्णस्यावतंसः हृदयस्य हार इत्यादौ षष्ठासंयोगे प्रकृत्यर्थस्यानुयोगितयाऽन्वय: । हिमप्रतियोगिकर्मयोग- वान् गिरिरित्यादिरन्वयबोध: । पुरुषानुयोगिकसंयो. गवान् दण्ड इत्यादिरन्वयदोधः । वृक्षस्य शाखेत्यादौ समवायः षष्टार्थस्तत्र प्रकावर्षस प्रतियोगितयाऽन्वयः।

·पष्ठीविभक्तिविचारः। वृक्षप्रतियोगिकसमवायवती शाखेत्यन्वयबोधः । प- टन्य नौनिमत्यादी ममवेतत्वं षष्टार्थस्तव प्रकृत्यस्य निरूपितत्वेनान्वयः पटनिरूपितममवेतत्ववान्नीलिमेत्य- न्वयवोधः । रातः पुरुष इत्यादौ खत्वं षष्टार्थस्तत नि- रुपितत्वेनान्वयः राजनिरूपित स्वत्ववान् पुरुष दूत्यन्य- यवोधः । पुरुषाणां राजा चित्राणां गवामयं नक्षत्वाण शशोत्यादी स्वामित्वं षष्ठार्थस्तत्व निरूपितत्वेन प्रक- स्वर्थस्यान्वयः पुरुषनिरूपितस्वामित्ववावाजत्यादिर- न्वयवोधः सतां गतमित्यादी कर्ट त्वं षष्टार्थस्तवाधेय- तया प्रकृत्यर्धन्यान्वयः । श्रोदनस्य पत्तत्यत्न कर्मत्वं ष- अर्थस्तत्र निरूपितत्वेन प्रकृत्यर्थस्यान्वय: फलानां सप्तः पथमामभिषेक इत्यादी करणत्वं व्यापारः षष्ठार्थस्तव प्रयोज्यतया प्रकृत्यर्थस्यान्वयः ब्राह्मणस्य दानमित्या- दो संप्रदानत्वं स्वत्वाद्देश्यताया अवच्छेदकत्वस्वरूपं ष- हार्थम्तवाघे यतया प्रकृत्ययस्यान्वयः कान्तस्य वस्यता- त्यादौ दर्शितभयहेतुत्वस्वरूपमपादानत्वं पधार्थस्तवा- धेयतया निष्पकतया वा प्रत्यर्थस्यान्वयः । पाकस्य गृहमित्याढावधिकरणत्वं पौठस्योपवेशनमित्यादवा- धेयत्वस्वरूपमधिकरणत्वं षष्टार्थस्तच निरूपकतया प्र- कृत्यर्थयान्वयः शास्वस्थ वातत्यादी विषयत्वं षष्टाः बमस्य रजतमित्यादौ विषयत्वं षष्टार्थस्तव निरूपक- तया प्रकृत्यर्थस्थान्वयः पस्थ पिता अस्य पुत्र इत्यादो जनकत्वं बन्यत्वं षष्टार्थस्तन प्रकृत्वर्थस्य निरूपकतया- इन्वयः यदि च पिटत्वादिकं जनकत्वादिघटितं तदा नि- इत्व पटवर्थसत्र प्रकृत्यर्थस्य प्रतियोगितवान्धयः । ए- ·.. विमपर्यनिर्णयें। वमन्याहुशोपि शेषो बोध्यः । करणार्थे पठौ ज्ञापयति । "जोऽविदयस्य करणे"इति मूत्रम् । जानातेर विदर्थस्य करणे कारके षष्ठी विभक्तिर्मवतीत्यर्थकम् । अविदत्ता- नभिन्नमथ वाऽज्ञानं मोडो मिथ्य ज्ञानमिति यावत् ज्ञा- नभिन्न प्रवृत्तिकपोऽर्थो बोध्यः । तथा हि काशिका प्रवृत्ति- बचनो जानातिरविदर्थो भवति अथ वा मिथ्याज्ञानव- चन इति मर्पिषो जानौत इत्यत्र षष्टयाः स्वजन्यं स्व- विषयक प्रत्यक्षं ब्यापारः करण त्वमर्थः प्रयोज्यतया प्रवृत्तिकपे धात्व मेति । मिथ्याज्ञानरूपे धात्वर्थे तु षष्टया लयो व्यापारीऽर्थः लयस्तु तथाविधं धा- रामन्नं प्रत्यक्षं तज्जन्यदृढसंस्कारजन्यं स्मरणं वा तथा च सर्पिःप्रत्यक्षप्रयोज्यप्रवत्त्वाश्रयपर्व वाच्यार्थः अथ वा सपिर्लयप्रयोज्यं सर्पिस्तादात्म्यावगाहिसकल- वस्तुविषयकं यन्मिथ्याज्ञानं तदाश्रयत्वं वाक्यार्थ: । यो य- हिषयकल यवान्म तन्मयं जगत्यभ्यतोति । एवं मधुनो जानौत इत्याहावयनया रौत्यान्वयो बोध्यः । अधौगा- दिकमधि षडौं ज्ञापयति । "अधीगर्गदयेशां कर्मणि" इति मुबम् । अधिपूर्वकस्यग्धातोः स्मरणमर्थस्तदा ये धातवस्तेषां दयधातोरोशधातोश्च कर्मणि षष्ठी विभ- तिनवतीत्यर्थकं मातुरध्येति स्मरति चिन्तयति वे- त्यादौ पच्या माधेयत्वस्वरूपं कर्मत्वमर्थः फले विषय- स्वेऽन्वति । मावृत्तिविषयताप्रतियोगिस्मरणाश्रयत्वं वाक्यार्थ: । दय दानगतिरक्षणेषु इति दयतेस्त्रयोऽर्थाः ते- षां कर्मणि षष्ठौ तत्र दाने यथा सर्पिषो मधुनो वा दय- वे इत्यत्र सर्पिष्कर्मकं मधुकर्मकं वा यहानं तदात्रय- ·। षष्ठीविभक्तिविचारः । स्वं वाक्यार्थः । गती यथा तीर्थस्य दयते इत्यत्र तीर्थक- मैकगमनाश्रयत्वं वाश्यार्थः । रचणे यथा दौनस्य व्यते इत्यत्र दौनकर्मकरक्षणाश्रयत्वं वाच्यार्थः । ईश ऐश्वर्य दूतीशधातोरैश्वर्यमर्थम्तच्च स्वत्वफलनिरूपकं स्वामि- त्वमैश्वर्यकर्मणि षष्ठो यथा सर्पिष ईष्ट इत्यत्र मर्पि- वृत्तिस्यत्वनिरूपकत्वाश्रयच वाक्यार्थः । एवं ग्रामस्य दे- शस्य नगरस्य पौरस्य वा ईष्टे दूल्य दावण्यनया रोल्यान्त्र- यो बोध्यः । कृञः कर्मणि षष्ठौं ज्ञापयति । “कृनः प्र. तियत्ने" इति सूत्रम् । कञः कर्मणि षष्ठो विभक्तिभवति प्रतियत्ने गम्यमाने इत्यर्थकं सती गुणान्तराधानम्पतियत्न- इति काशिका । एधोदकस्योपस्कुरुते पाचक इत्यव षयाः कर्मत्वमर्थों धात्वर्थ उपकरणेऽन्वेति उपकरणं संविधापनं तथा चैधोदककर्मसंनिधापनप्रयवाश्रयः पाचक इत्यन्वयबोधः । तदनन्तरं सत: पाकस्य क्षिप्र- सम्पत्तिरूपगुणाधायकमेधोदकसन्निधापनमिति वैयच- निको बांध इति वृत्तिबरसादवगम्यते । वस्तुतस्तु प्रति- यत्रो हितौययत्नः म चोपकारस्वरूप उपपूर्वकस्य करोते- रर्थतत्कर्मणि षष्ठौ विभक्तिर्भवतीति सूवार्थः । अत एव उपायतियनेति सूझेगा विहितस्य सुट भागमत्वान्निरर्थ- कस्ख धात्वथप्रतियनद्योतकत्वमुक्ताम् । उपकारश्च विविध: उप समोपे करणं स्थापन सन्निधापनमिति यावत् । इत्येक एतस्यैव प्रतियत्नस्य द्योतक: सुडागमः । द्विती- यस्त दुःखनाशमुखान्यतरानुकूलव्यापारस्वरूप एतथि- प्रतियले विवक्षिते न मुडागमः पायो यथा एधोदक- सोपकुरुते पाचकः इत्यवान्वयवोधः पूर्ववदेव । हितो- ·४०९ विमपर्यनिर्णये। यो यथा दोनम्योपकुरुते कारुणिक इत्यादी षष्ठ्या धेयत्वम्वरूपं कर्मत्वं दुःखनाशादौ फलेऽन्वेति तथा छ दोनत्तिदुःखनाशानुकूलप्रयत्नाश्रय: कारुणिक इत्य- न्वयबोधः कचिव्यतिक्रियाऽपि प्रतियत्नः प्रतिक्रिया च क्रियाविघातकक्रिया सा च प्रतिपूर्वकम्य करोतेरर्थः तत्कर्मण्यपि षष्ठी यथा “गुरुविप्रतपस्विटुगतानां प्रति- कुर्वीत भिषकम्बभेषजैः"इत्यादौ प्रतिक्रिया क्रियाऽभि- घातकक्रिया धात्वर्थस्तव गुर्वादिकर्मत्वस्य षष्ठान्तार्थ- स्यान्वय इति क्रियाविशेषणस्य कर्मत्वादपक्रियाविशे- षो पि षष्ठी यथा स हि तत्त्वतो ज्ञातः खात्मसाक्षात्का- रम्योपकरीतोत्यादौ पत्र खात्मसाक्षात्काराभिन्त्री- पकारप्रयत्नाश्रयः स इत्यन्वयबोधः । मजार्थानां कर्मणि षडौं ज्ञापयति । "रुजार्थानां भाववचनानामज्वरः इति सूत्रं भाववचनानां भावकट काणां रुजार्थीनां ज्वरिवर्जितानां कर्मणि षष्ठी विभक्तिर्भवतीवर्धक चौरस्य सजति रोग इत्यादी मजेदखामुकूलव्यापारोऽर्थः तिङः प्रयोजकत्वमर्थः षष्ठया माधयत्वखरूपं कर्मत्व- मर्थः पित्तादिविकारी रोग: तथा च चौरत्तिदुःखानु- कूलधातुविकारस्वरूपव्यापारप्रयोजकः पित्तादिविकार इस्यन्ववोधः। एवं चौरस्यामयस्थामय इत्यादावप्य- न्बयो बोध्यः रुजार्थानामित्युपादानात् "एति जीविन- मानन्दो नरं वर्षशतादपि इत्यादी कर्मणि न षष्ठी भाववचनानामित्युपादानात् नदीकूलानि रुजतोत्या- दौ कर्मणि न षष्ठी पत्र मजे शानुकूलो व्यापारोऽर्थः पञ्चररित्युपादानात् चौरं ज्वरयति रोग इत्यादी " ·षष्ठीविभक्तिविचारः। कर्मसि न षटी "प्रज्वरिमंताप्योरिति वक्तव्यमिति पातिकात् चौरं सन्नापयति सन्ताम इत्यादौ कमणि न षष्ठी अन्न धातोर्दुःखानुकूल श्रीष्ण्यानुभवार्थ: स- न्तापशब्दस्योद्भूतस्पर्शवत्तजःमयोगोऽर्थ इति । एवं भो- तू मजति बहुभोजनं कामुकस्य क्षयिष्यत्यनवरतरत- मित्यादिको भावकतकरुजप्रयोगोऽपोष्ट एवेति । मा थतेः कर्मणि षष्ठी ज्ञापयति "आशिषि नाथ"इति सूब- म् । पाशीरर्थे वर्तमानस्य नाथतेः कर्मणि षष्ठी विभक्ति- र्भवतीत्यर्थकम । घाशीराशंसा लिासति यावत् सर्पिषो नाथते इत्यादौ षष्ठया आधेयत्वस्वरूपं कर्मत्वमर्थः तच्च धात्वर्थेच्छाफले विषयत्व उहेश्वत्वे वाऽन्वेति तथा च सर्पिवृत्तिविषयताकेच्छाश्रयत्वं वाक्यार्थः । आशिषौत्यु- पादानात् माग वकमुपनाथतीत्यादौ कर्मणि न षष्ठी अव नाथतरुपतामोऽर्थः नाथ नाथ याबापतापैवर्या- शौ: वित्यभिधानात् । हिंसार्थकानां कतिपयधातूनां क- मैथि षष्ठी ज्ञापयति । "नासिनिग्रहणनाटकाथपिषां हिंसायाम्" इति सूत्रम् । बासिनिग्रहणनाटकाथपिष इत्येतेषां धातृनां हिंसार्थकानां कर्मणि षष्ठी भवतीत्य- र्थकं प्राणास्वन्तवियोगफलकव्यापारी हिंमा तदर्थका एते धातवस्तथा हि उत्यूर्वकस्य प्रणिपूर्वकस्य निपूर्वकस प्रपूर्वकस्य च हन्तकत्पूर्वकस्य नाटेः कायते: पिषश्च हिं- सार्थ: । चौरसोज्जासयति निप्रहन्ति प्रणिहन्ति निह- ति प्रहन्ति उन्नाटयति उनाथयति पिनष्टि वेवादी मठया प्राधेयत्वस्वरूपं कर्मत्वमर्थस्तञ्च हिंसाफले प्रा- सावन्तवियोमेऽन्वेति तथा च चौरत्तिमायावन्तवि- ·४११ विमत्यर्थनिर्णये। योगफलकव्यापाराश्रयत्वं वाक्यार्थः हिंसाबा मित्युपा- दानात् । धाना: पिनष्टोत्यव कर्मणि न षडौ चार- अकसंयोगनाशफलिकारम्भमयोगफलिका च पार्थिव- क्रिया विजातीया पिनष्टरर्थम्तवादां फलमादाय माषं पिनष्टौतिप्रयोगः द्वितीयं फलमादाय धाना: पिनष्टी- तिप्रयोगः । व्यवहृपणोः कर्मणि षष्ठी ज्ञापयति । "व्य- वहपणोः समर्थयोः" इति मूत्रम् । व्यवहृपण इत्येत- योर्धात्वोः समर्थयोः समानाथयोः कर्मगि षष्ठी भव- तौत्यर्थकं यूते क्रयविक्रयव्यवहारे चानयोर्धात्वोः तु- ल्यार्थता शतस्य व्यवहरते पणते वा इत्यादी द्यूतं क्रयो विक्रयश्च व्यवहरते' पणतेधार्थ: त्यागलाभान्यतर- फलकाक्षपातनादिग्यापारो द्यूतं त्यागे स्वत्वनाशप्र- कारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य तत्संबन्धावच्छिन्नाधेवत्व- स्य वा कमत्वस्यान्वयः लाभः स्वखेच्छा तत्र स्वत्वप्र- कारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य तत्संबन्धावच्छिन्नाधेयत्व- स्य वा कर्मत्वस्यान्वयम्तथा च शतकर्मताकस्थागस्य शतकर्मताकस्य लाभस्य वा फलकं यदक्षपातनादिक तदनुकूलकृतिर्वाश्यार्थ: क्रयो विक्रयश्च प्रागेव निस- कस्तत्र कर्मत्वान्वयो ऽपि दर्शित एवंति शतकमता- कक्रयकर्तत्वं शतकमताकविक्रयकट त्वं च वाक्यार्थः समर्थयोरित्छुपादानात् । शलाका व्यवहरतीत्यादी कर्मणि न षष्ठी व्यवहरतेर्गणनाऽर्थकत्वात् । तथा व शलाकाकर्मताकपरिगणनकर्ट त्वं वाक्वार्थः । एवं ब्राह्मणं पणायतीत्यादावपि कर्मणि न षष्ठी पख- ते स्तुवर्षकत्वात् पत एवाबायप्रखयः "स्तुवर्षस्य प- ·४१२ पष्ठीविभक्तिविचारः । णतेरायप्रत्यय दृष्यत इति वार्तिकात् तथा च वा- ह्मणकर्मताकस्तुति कर्ट त्वं वायार्थ इति । अधिकरणे काले घडी जापयति । "कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे" इति सूत्रं कृत्वोऽर्थानां प्रत्ययानां प्रयोगे मति कालरू- पाधिकरणेथें षष्ठी विभक्तिर्भवतीत्यर्थक काले इत्यस्य कालवाचिशब्दादित्यर्थस्तथा च कालविशेषवाचिशब्दा- दधिकरणोथें षष्ठी भवतीतिसूत्रार्थः । पञ्चकृत्वोऽहो भु- के इत्यादी क्रिशम्यात्तिगणने विहितस्य कृत्वसुच्- प्रत्ययस्थाभ्यात्तिमानमर्थोऽनन्य लभ्यत्वात् क्रियाया धा- तुना गणनस्य संख्यार्थकशब्देन लाभात् अभ्यात्तिः पौनःपुन्यमुत्पत्तिरिति यावत् । अत एव कांशिकाया- मेककट काणां तुल्यजातीयानां क्रियाणां जन्म संख्यानं क्रियाभ्यारत्तिगणनमिति व्याख्यातं तवोत्पत्तौ तहि- तार्थे पञ्चशब्दार्थस्य पञ्चत्वसंख्याविशिष्टस्य हिशब्दार्थस्य द्वित्वविशिष्टस्य प्रतियोगितयाऽन्वयः पञ्चान्वितोत्पत्त: धात्वताऽवच्छेदकैकधर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणभूते धात्व प्रतियोगितयाऽन्वयः तत एव क्रियाजन्मसंख्यान- लाभः धात्वर्थताऽवच्छेदकैकधर्मावच्छिन्नत्वनिवेशात् चै- वस्य त्रिभॊजने हिर्गमने सति चैत्रः पञ्चकृत्वो भुङ्क्ते ग- छति वेति न प्रयोगः सामानाधिकरण्यनिवेशात् चै- बस्य निर्भोजने मैत्रस्य हि बने सति चैत्रो मैत्री वा पञ्चक्रत्वो भुत इति न प्रयोग इति प्रकृत्यर्थविशेषितेन कत्वोर्थप्रत्ययार्थेन विशेषिते धात्वर्थे प्रकृत्यर्थकालवि- शेषविशेषितस्य षयर्थस्याधियत्वस्यान्वयः तथा च प- खप्रतियोगितानिरूपकोत्पत्तिपतियोम्यष्टत्तिभोजनक- ·४१३ विमपर्थनिर्णये। हवं वाक्यार्थ: । व्युत्पत्तिवैचिच्येण समानाधिकरणे ए- कधर्मावच्छिन्ने धाव! कृत्वो,र्थप्रत्ययार्थस्योत्पत्तरन्वयः कावाऽर्थप्रत्ययार्थविशिष्ट धात्वर्थ षश्चर्थस्वाधियत्तस्यापि व्युत्पत्तिवैचित्र्येणान्वयः । अन एव कचोर्थप्रयोगोपा- दानं संगच्छते तदपादानफलं तु कृत्वार्थप्रत्ययप्रयोग- शून्ये अन्हि भुङ्क्ते शेते वेत्यादौ कालेऽधिकरणे न षडौ । शाब्दिकास्तु चोऽविदर्थ स्येतिसूत्रेण करणे धौगर्थेत्यादि- ना व्यवहपणोरित्यन्तेन सूत्रषट्केन कर्मणि कृत्वोऽ. तिसूत्रेणाधिकरणे कारके यत्षष्ठीविधानं तच्छेषत्वेन विवक्षिते बाध्यं “षष्ठी शेष" इत्यतः शेष इत्यस्यानुत्ते- र्जागरूकत्वात् न चैव षष्ठी शेषे" इत्यनेन षश्यां सिहायां दर्शिताष्टमूत्रौप्रणयनं व्यर्थमिति वाच्यम् । सर्पिषो ज्ञा- नमित्यादौ समासनिषेधफलकतया तत्मार्थक्यात् । न च दर्शिताष्टसूच्या न समासनितिफलकलं किं तु समासे षष्ठोलुगनितिफलकत्वं तत एव सार्थक्यसंभवादिति वाच्यम् । अलुक्समासे प्रमागाभावात् समासनिषेधफ- लकत्वस्थानुशासनिकस्यौचित्यात् तथा च बार्तिक "प्र- तिपदविधाना षष्ठी न समस्यत" इति । हरिरयाह । कारकैय॑पदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः । मोक्ता प्रतिपदं षष्ठी समासस्य निहत्तये॥ इति प्रतिपदमित्यव प्रतियोगे इत्थंभावास्याने कि- तौया संबन्धमभिधत्ते तथा च पदसंबन्धिनी षष्ठी का- रकव्यपदेशवतौ श्रूयमाणक्रिये सूचे प्रोक्ता समासनि- वृत्त्यर्थे त्वन्वयबोधः । पदसंबन्धस्तु कारकविशेषसंवन्धेन धाविशेषसंबन्धी बोध्यः । इत्वं च सर्पिषो ज्ञानं मा- ·४१४ पष्ठीविभक्तिविचारः। तुः भरणमित्यादिकः प्रयोगः शेषत्वविवक्षायामसमस्त एव साधुः । इरिस्मरणमित्यादिसमासस्तु शेषत्वाविव- नायां अद्योगषष्या वोध्यस्तव कारकपूर्वकत्वात् । ग- तिकारकेत्यादिना विहितः कृदुत्तरपदप्रकृतिखरो म. ध्योदात्तो भवति शेषषष्ठ्या समासोपगमे त्वन्तोदात्त- स्तत्पुरुषवरः स्यादिति बरार्थेयमष्टमूत्रीति निर्गलिता- थः । किं च मातुः स्मृतमित्यादौ समासांभावोऽष्टमूल्या जाप्यते कृद्योगप्रयुतकर्मषष्ठया निष्ठायां निषेधात् क- मविषया षष्ठी निष्ठायां प्रतिषिध्यत इत्युक्तः षषधा समासस्तु दर्शिताष्टमूवौज्ञाप्यनिषेधस्य विषय एवेति वदन्ति । अवेदं चिन्त्यं हरिस्मरणमित्यादौ कृदुत्तर- पदप्रकतिस्वरी मध्योदात्तो नान्तोदात्तः शेषषष्ठीतत्यु- रुषस्वर इति नायं शेषषष्ठीतत्पुरुष इति तु तदैव संगकते यदि च सुगन्धिं पुष्टिवईनमित्यादिवेदे का- रकस्य शेषत्वविवक्षायां पुष्टिवह नशब्दस्य शेषषष्ठी- तत्पुरुषसमामोपगमेऽन्तोदात्तस्वर उपलभ्येत नायं टु- टचर इति न किञ्चिदेतत् मातुः स्मृतमित्वादाव- पि न शेषषष्ट्या निषेधः न लोकेतिनिषेधस्य "नपुंसके भावे उपसंस्थानमितिवार्तिकन प्रतिप्रसवात् । न च कर्मषष्ठ्या निष्ठायां निषेध इति वाच्यं निष्ठायां नि- वेधस्थाप्रामाणिकत्वात् प्रामाणिकरवे तु क्तवतुमाव. विषयत्वात् । अत एव ग्रामस्य गतमोदनस्य सुक्रमि- स्वादिको भावाधिकरणशान्ते कर्मविषयषष्ठीप्रयोगः प्रामाणिकानां संगच्छते। किं च दर्शिताष्टसूत्वाः शेषष- ठोसमासनिषेधफलकत्वायुषयमे सुरक्षिता जनेशिता ·४१५ विमचर्यनिर्णये। नदौशितेत्यादिक: षष्ठीसमासो न स्थात् कर्मषधाः - णि न खोकेस्वनेन निषेधात् दर्शिताष्टमल्या शेषषष्ठौस- मासनिषेधस्थ ज्ञापनादिति तस्मात्करणे कर्मणि अधि- करणे तत्वेन विवक्षितेऽष्टमूच्या षष्ठी विधीयते न चैवं कारकविभक्तपिकं विना स्वार्थकविभक्त्यन्तरवाधकरव- नियमात् दर्शितोदाहरणेषु तीयाहितीयामप्तमीना बाधप्रसङ्ग इति वाच्यम् । ईदृनियमे मानाभावात् पु. येभ्यः पुष्पं वा स्टहरर्थभेदन चतुर्थोहितोययोरुपपत्तिरि- ति वाच्यं प्रकृतेऽप्यर्थभेदसंभवात् । प्रतियितस्य विवि- धाविदर्थस्य करणे:तिशयितस्याध्यानस्य दयत्वविनय- स्यैश्वयंस्य प्रतियत्नादेश्च तत्तत्सूत्रप्रदर्शितधात्वर्थस्य कर्मणि षष्ठीविधानात् । अनतिशवितस्य तु करणे कर्मणि सा- मान्यतस्तृतीवाद्वितीयथोविधानात्कृत्वोऽर्थप्रयागेऽधिक- रणे कालिकसंबन्धावच्छिन्नाघेयत्वस्य विवक्षायां षष्ठी विधानादाधेयत्वमात्रविवक्षायां सामान्यतः सप्तमौवि- धानाहर्शिततत्तदातुप्रयोगे हतीयाहितीयासप्तमौनामपि नानुपपत्तिः । न चैवं दर्शितयोर्वात्तिकहरिकारिकयोर्वि रोधात् नैषा रोतिर्युक्तेति वाच्यं सूचविरोधापक्षया तयोविरोधस्याकिंचित्करत्वात् यदि च तयोरपि वि- रोधी न युक्ताः तदा तयोः कारकषष्ठाः समासनि- षेधपरत्वमम्युपैयम् प्रत एव हरिकारिकायां का- रकैव्यपदिष्ट इत्यादिसार्थक इरिस्मरणमित्यादि- कः शेषषष्ठयाः समासः अत एव जनेशितेत्यादि- प्रयोगोपपत्तिः न चैवं स्वरविपर्ययापत्तिरिति वाच्यम् । दचोत्तरत्वात् कारकस्य कारकत्वशेषत्वोभयविषचायां ·४१६ पष्ठीविभक्तिविचारः। षष्ठीसमासयोः स्वरवैचित्यस्यादृष्टचरत्वादित्यलं वि- स्तरेण । दिवः कर्मणि षष्ठौं ज्ञापयति । "दिवस्तदर्थ- स्थ" इति सूवम् । व्यवहपगिसमानार्थकस्य दौव्यते: कमणि षष्ठीविभक्तिर्भवतीत्यर्थकम् । शतस्य दोव्यती- त्यादौ षड्याः कर्मस्वमर्थस्तथा च शतकर्मताकद्युतक- टत्वं पूर्ववत् वाक्याय: । यदि च क्रय विक्रयावपि दि- बोऽर्थाविति तदा शतकर्मताकक्रयादिकटत्वं वाक्यार्थः यद्यपि पूर्वमूचे दिवः कथने पृथक्सवप्रणयनं न भव- तौति लाघवं संभवति तथाप्यग्रिमसूबेऽनुवृत्त्यर्थं पृथक्- सूत्रारम्भ इति । सोपसर्गस्य दिवः कर्मणि वैकल्पिको षष्ठों ज्ञापयति । "विभाषीपसर्गे" इति सुबम् । उप- सर्गे सति दिवस्तदर्थय कर्मणि विभाषा षष्ठी विभक्ति- भंवतोपर्यकं शतस्य शतं वा प्रतिदीव्यतीत्यादौ षष्ठी- हितोययोः कर्मत्वमर्थः । वाक्यार्थस्तु दर्शित एवेति उप- सर्गे विभाषोपदेशात् निरुपसर्गस्य दिवोऽर्थस्य दूतादेर- तिशयितस्थापि कर्मणि न हितौया किन्तु षष्ठोवेति प्र- तीयते द्यूतादिभिन्नार्थकस्य दिवः सोपसर्गस्यापि कर्म- णि द्वितीयैव न तु षष्ठौ यथा शलाका प्रतिदोव्यतो- खादौ । निरुपसर्गस्य दिवः कर्मणि क चित्षप्ठ्यपवाद ज्ञापयति । हितौया ब्राह्मणे इति सर्व ब्राह्मणवि- षये प्रयोग दिवस्तदर्थस्य कर्मणि द्वितीया विभक्तिभवती त्यर्थक ब्राह्मणाः संहितेतरवेदभागो विप्रश्च पायेगा- मस्य तदहः सभायां दीव्येयुरिति अब निरूपसर्गस्य दि- वस्तदर्धस्य कर्मणि हितीयाप्रयोगी ब्राह्मणभागान्तर्भत एव पथ ब्राहायभागस्य सम्यगुच्चारणे न देवने गोः ·विमचर्यनिर्णये। मत्वं प्रतीयते हितोये विग्रस्य गां दीव्यति विप्रो गां दौव्यतीत्यत्र हितौयया षष्ठ्यपवाद इति । तिङन्त- विशेषस्य कर्मणि पी ज्ञापयति । "प्रेष्यब्रुवोहविषो देव- तासंप्रदाने" इति सूत्रम् । इष्यतेवादिकस्य लोगम- ध्यमपाकवचनं मध्य इति तत्माहचर्याइविरपि त- थाभूत एव गृद्यते इति प्रष्यहित्येतयोः तिङन्तयोः कर्मणि हविषः षडी भवति देवतायां संप्रदान सती- वर्थकं हविषो हविर्वाचक शब्दादित्यर्थः । अग्नये छा- गस्स इविषो वपाया मेदमो वा प्रेष्य अग्नये छागख हविषो वपावा मेदसो वासुबहोत्यादौ प्रपूर्वकस्थे- ष्यतेरनुपूर्वकस्य ब्रुवेश्च दानमः षश्यास्तु कर्मत्वमर्थ- चाग्निसंप्रदानताकच्छागकर्मताकासाविषय दानकर्तत्ववांस्त्वमित्यादिरन्वयवोध: प्रेष्यब्रुओरित्यु- पादानात् अग्नये छागं हविर्वपां मेदो वा जुहुधौ- त्यादौ धात्वन्तरकर्मणि न षष्ठी । हविष इत्युपादा- नादग्नये गोमयानि प्रेष्येत्यादौ कर्मणि न षष्ठी। देवतामं प्रदान इत्युपादानात माणकाय पुरोडाशं प्रे- येत्यादी कर्मणि न षष्ठी । “हविषः प्रस्थितस्थ प्रतिषेधो वक्तव्य इति वार्तिकम् प्रस्थितशब्दसमानाधिकरण- हवि:शब्दात्षौं निषेधति । यथा इन्द्राग्निभ्यां छागं हविर्वपा मेदः प्रस्थितं प्रेष्येत्यादौ प्रस्थितं प्रकर्षण खितं प्रकर्षस्तु प्रोषणाभिमन्त्रणयथोक्तस्थानकत्वं बोध्य- मिति । संप्रदान षष्ठी ज्ञापयति । चतुर्थ्यर्थे वहुलं छन्दसि इति सूत्र छन्दसि चतुर्थ्यर्थं संप्रदानत्वादौ षडौ विभक्तिर्भवति बहुलमित्युपादानात् चतुर्थी व चि- स्तथा ·४१८ पष्ठीविभक्तिविचारः। षष्ठीनिषेधश्चत्वर्यकम् । पुरुषमगचन्द्रममश्चन्द्रमसे वा दातव्य इत्यादी षष्ठीचतुर्योः मंप्रदानत्वमर्थः तथा च चन्द्रममः संप्रदानताकाभौष्टकर्तव्यदानकर्म पुमान् मग इत्यन्वयवोधः । वहुलग्रस्यात् कृष्णो राय इत्यत्र न षडौ । कृष्णो मृगो बोध्यो दातव्य इत्यनुषज्यते रात्रि- संप्रदानत्वं चतुर्थ्यतार्थ: पूर्वबदन्वयबोध: । छन्दसौत्युपा- दामात लोके चन्द्रमसेऽषं ददातोल्लादौ न षष्ठीति । करणे षष्ठौं ज्ञापयति । "यजेच करणे"इति सूत्रं य- जघातोः करणे षष्ठी भवति छन्दसि प्रयोगे चकारा- तौथा ऽपौत्यर्थकम् । यजेः कर्मयः करणसंज्ञाविधा- नात् कर्मण्येव षठौ । न चैवं यजेश्च कर्मगौत्वेव सूत्र स्यादिति वाच्यं यजे: संप्रदाने कर्मसंज्ञाविधानात् ष- याः संप्रदानार्थकताऽऽपत्ते: कर्मत्वार्थकताऽनुपपत्तेश्च । - तस्य कृतेन वा यजते इत्यादौ यजैर्देवतोद्देश्यको वि- हती वा त्यागोऽर्थ: त्यागस्तु स्वत्वनाशानुकूले च्छा ष- ष्ठवास्तुतौयायाश्च स्वत्वनाशस्वरूपफलान्वय्याधयत्वस्वरू- पकर्मस्वमर्थस्तथा च वृतत्तिम्वत्वनाशानुकूलेच्छाश्रयत्वं वाक्यार्थः । छन्दसौत्यनुत्तेर्लोके तेन यजत इत्यादी न षष्ठीति । कयोगे षष्ठौं जापयति । कर्ट कर्मणोः क- तौति मूत्रं कृत्प्रत्यययोगे करि कर्मणि च षष्ठी विभक्तिर्भवतीत्यर्थकम् । भवत पासिका शायिका वा कृष्ठाख कृतिरित्यादौ षष्ठ्याः कट त्वं तौयोया दू- वार्थस्तच्चासनशवनकरणेषु धात्वर्थेष्वन्वेति । मोद- नख पाकः जगतः सृष्टिरित्यादी षष्ठया: कर्मत्वं हि- तौयावा वार्थ: । तच्च पाकसईदो धावन्वेति ।

·विमतरनिर्णये। ननु तिडो लादेशतया पर्यढासे ऽर्थादेव कद्योगला- भात् सूत्रे कृतौतिव्यर्थमिति चैत् न कृतपूर्वीकटमि- त्यादौ तहितयोगे पडीवारणार्थ तटुपादानात् । अथ पूर्व कृतमनेनेतिविग्रह "मपूर्वाच्चे"तिसूत्रेण कर्तरि तहि- तनिप्रत्ययो विधीयते । तत्र कृतपदस्य कटसामाना- धिकरण्ये त्तिरेवानुपपन्ना बदस्य राजपुरुष इत्यादा- वित्र "मविशेषगानां कृत्तिन वृत्तस्य विशेषगयोगो ने"ति- वार्तिकेन तनिषेधात् । मूचे कृतीत्यस्थापि वैयध्ये नि- छाभिहिते कर्मणि षष्ठाप्रमत्तः षष्ठापवादेन कटमिति हितीयायनपपन्ना हितौयाषयोः कारकार्यिकयोग्नभि- हिताधिकारीयत्वादिति चेत् । पत्र भाडाः । कारका. णां सर्वत्र प्रत्ययार्थभावनायामेवान्वयः न तु धात्वर्थे गु- सानां च पराथेत्वादसंबन्धः समत्वात्स्यादिति न्यायात् । कर्मभावप्रत्ययाव्ययकृतोऽपि भावनामभिदधत्वन्यथा का- रकान्वयानुपपत्तेः । कर्ट कतां तु शक्त्या भक्त्या वा भावनाबोधकत्वमिति ग्राम गतवानियादौ क दर्थभा- बनायां ग्रामकर्मत्वस्येव कतपूर्वोकटमित्यादौ कर्ट- वाचकतद्विनिप्रत्ययार्थभावनायां कटकमंत्वस्यान्वयः क दधभावनाकर्मणो निठयाऽभिधानऽपि तहितार्थभाव- नाकर्मणोऽनभिधानान्न हितीयाऽनुपपत्तिः तथाच क द- पात्ताया भावनायाः कर्मस्येव षडौ न तु तहितार्थभा- बनाया इत्यावेदयितुं सूत्रे क तौतिनिर्दिष्टमिति । य- दाह हरिः। ततः क्रियावता का योगो भवति कर्मणाम् । पविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः ।

·४२० षष्ठीविभक्तिविचारः। क्रिया संबध्यते तहत् क तपूर्व्यादिषु स्थिता । की कर्ट मंतकैन क्रिया भावना तहता योगः तह- देकर्दशभावनायामन्वयः अविग्रहा प्रधानकारको- न्वयिनीति तदर्थ इति वदन्ति । तच्चिन्त्यं क तश- हार्थस्य करणकर्मणास्तहितार्थभावनायामन्त्रये कटमिति हितीयान्तार्थस्यानन्वयापत्तेः एकशर्मावरुवायां कर्मान्त- रान्वयस्यानाकासितत्वात् । किच भावनायामेव कार- कान्वय इति न सम्भवति पोदनस्य पाकः इत्यादौ षष्ठय- यंकर्मणोऽनन्वयप्रसङ्गात्। भावक तां भावनावोधकत्व- विरहात् । तथात्वाभ्युगमे तु कर्मकर्तृभावनाभ्यां कर्मक- वोराक्षेपेऽनभिहिताधिकारौययोः कर्मकर्तृषश्योरनुपप- त्तिप्रसङ्गात् । न चौदनस्य पाकः चैत्रस्य पाक इत्यादी शेषषष्ठीच द्योगषडौ कर्मक कृत्यु चोपैयत इति वाच्यम । “उभयप्राप्ती कर्मणी"ति सूवस्य निर्विषयक- त्वापत्तेः न च करणादिकृत् तद्दिषय इति वाच्यम् । करणादिकतोऽपि भावनाबोधकत्वस्य विरहात् कर्ट क- मंगोरन्वयाप्रसत्या निर्विषयत्वतादवस्थात् करणादि- भावनाधा पतिरिकाया अप्यभ्युपगमे तत्वापि कर्तृक- मनोरन्वयासंभवात् निर्विषकत्वतादवस्थ्यात् यदि च गु- सानां चेतिन्यायेन भावनायां कारकत्वेनान्विते धात्व- बेन कारकान्वय इत्येवाभ्युपेयते न तु घनाद्यन्तेन प्रधानवदुपस्थापिते तस्मिन्निति तदा भवतु भावक़द- ताः पद्यर्थकारकान्वयः तावता न न: कापि क्षतिर- ति । ननु कतपूर्वीक्टमित्यादौ कृतशब्दार्थस्य करण- बर्मवस्तहिताचाववाचामनन्बय सामााडू वृत्वनु- - ·४२१ विमवयंनिर्णये। पपत्तिरन्वये तु सेनैव कर्माकासाविच्छित्तेः कटादे: कर्मतया तत्रावयासंभव: मूबे रुतौतिव्यथं पश्चप्रमत्तः कर्मणोऽभिधानात् । अवापि कटमिति द्वितीयाऽनुपपत्ति- वेति चेत् । अत्र शाब्दिकाः । कृतमिति भावत्तान्तम- विवक्षितकमकं पूर्वशब्देन ममासमासाद्य कतृतद्धित- स्य प्रकृतिर्भवतीति कृतपूर्वीशब्दमिहः प्राक्कालिक- करणकत्र्ततिशाब्दबोधमजयति तत्र भावतान्तअर्थ कटकर्मत्वम्यान्वय इति वदन्ति । अत्र गुरुचरणा: । भावतान्ते कर्मान्वयो न युज्यते । अविवक्षितकर्मण एव भावप्रत्ययाद् अन्यथा गतं गम्यते वेत्यादौ भा- वप्रत्ययान्ते ग्राममिति हितौयान्तार्थस्य ग्रामकर्मकत्व- स्यान्वय प्रसङ्गात् । कर्मणो विवक्षायां भाव प्रत्ययस्य विवक्षायां कमर्मान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वात् किं च कृतपूर्वी- त्यत्र कत्रथै कर्मान्वयीपगमे कृतीत्यनेन कथं कर्मषष्ठी- वारणं निष्ठापर्युदामानुसरणे तु किं कृतीत्युपादानेन तम्मात्कृतपूर्वोत्यत्र कृतादिपदार्थपरित्यागेन तक्षितस्य प्राक्कालिकभावनावानर्थः । यदि च पक्कापूर्वी वेदानि- त्यादः पर्यायत्वमाशयते तदा पाकादिभावनावानव तहितार्थः । तहितार्थैकदेशे पाकादौ षठ्यकर्मवान्व- यवारणाय सूबे कृतीत्यपादानम् । ननु विग्रह समास च विवक्षितस्थापि निष्ठार्थस्य कर्ट तहितोत्पत्तौ सत्यां निष्ठाया अविवक्षाया निरर्थकत्वं युज्यते न तु धातो- रतो धात्वर्थे तदुपहिततहितार्थभावनावां वा कर्मान्वयः सभवति तावतैव कृतीत्युपादानसार्थक्वं किं तहितानां मावादिनानाभाषनावदर्थकतवा नानार्वताऽम्वुपयमेनेति ·४२२ षष्ठीविभक्तिविचारः। चेत् । मैवं यतो निठाया निरर्थकत्त्वाम्य पगमे ऽपि धा- तोः कदन्तत्वमक्षतमिति षठीप्रसक्तदुरितया सूत्रे कृतीत्युपादानमन कमिति कृतीत्यपादानसामर्थ्यादेव तान्तं निरर्थकमवसौयत इति तद्धितेनिप्रत्ययस्य नाना- थकत्वमनन्य गतिकतयाऽभ्य पेयते तान्तन्तु प्रकारमादि- वत् तत्तद्भावनावन्तमुपस्थापयति पक्कपूर्वी त्यत्र पाकानु- कूलभावनावान् कृतपूर्वोत्यत्र करणभावनावान् प्र- तौयते तत्व तहितार्थेकदेशे पाके भावनाया बौदनकर्म- त्वस्य करणे भावनायां वा कटकमत्वस्य विवक्षायामो- दनपदात्कटपदात्यष्ठौं वारयति सूचे कृतौति हितीया तु सामान्यतो विहिता भवत्येवेति पक्कपूर्वी प्रोदनं क- तपूर्वी कटमित्यादौ कर्मणि न षष्ठी किं तु हितोयैवेति पदवाक्यरत्नाकरे प्राहुः । शाब्दिकनव्यास्तु कृतं पूर्वमने- नेति विग्रहे ऽविवक्षितकर्मतया भाव त प्रत्यये कृते कर्म- सापेक्षत्वाभावात्समासतहिती भवत एव तथा च क- तपुर्वीत्ययम्पूर्व कृतवानित्यनेन समानार्थकः संपद्यते तहिते सति वृत्तिभेदात् कर्मविवक्षायां गुणभूतयाऽपि क्रियया कारकाणां संबन्धस्य कटं कृतवानित्यादौ द- नादत्रापि कटकर्मत्वान्वयः तत्र कर्मणि षष्ठीवारणाय सूत्र कृतीत्युपात्तं न च तस्य कृत्त्वात् कृदुपादानेऽपि षडीप्रसतिर्दुवारैवेति वाच्यम् सूत्र कृत्पदस्य प्रत्यया- न्तराप्रकृतिभूतस्यैवोपादानात् कृतपूर्वशब्दस्य तद्वित- प्रकृतितया क्लान्तकृतशब्दस्य तद्वितप्रकृतित्वात् । तण्डु- लख पाचकतम इत्यादौ षष्ठ्या प्रसाधुत्वमिष्टमेव प्रत एव तण्डुलं पाचकतम इत्यादिप्रयोग सा कालापा .

·विभक्त्यर्थनिर्णये। मन्यन्त इत्याहुः ! तच्चिन्त्यं विग्रहवाको विवक्षितकर्म- कस्य वृत्तिवाक्ये सकर्मतया.दृष्टचरत्वादन्यथा शो- भनं पचनमवेतिविग्रहेविवक्षितकर्मतया भावे ल्य- ट्प्रत्यये वचनशब्दस्य ममासतवियोः कविवक्षायांत- गडुलं शोभनपचनबहमिति प्रयोगा पत्तिः । यदपि प्र- त्ययान्तराप्रकृतित्वं कृतो विशेषणं तदपि न सुन्दरं त- ण्डुलं पाकतरः तण्डुलं पाकवद्गृहमितिप्रयोगायत्तेच वस्तुतस्तु भावप्रत्ययमानस्याकमकेभ्यो न विधानमोल दनस्य भुक्तं तगडुलस्य पाक इत्यादी षष्ठ्ययकर्मत्व- स्थानन्वय ग्रसङ्गात् । किंतु भाव लकारस्वैव भावे चा- कर्मकेभ्य इत्यनुशासनेन तद्विधावकर्मकेभ्य इत्युपा- दानात् । न चैवमोदनं भुक्तं तण्डुलं पाक इत्यादिक कहितीयासमभिव्याहृतः प्रयोगः स्यादिति वाच्वं कृतिषश्या हितीचाऽपवादात् । एतदर्थमेव मूचे कृती- त्युपादान्मन्यथा सामान्यतः कर्मणि द्वितीयाषष्ठ्यो- समयोर्विधाने वैकल्पिकताऽपत्तेः । नन्वेवं कृतपूर्वोकट- मित्यादौ निष्ठाम्वरूपक द्योगस्यावैकल्य त् । कर्मणि घ- ठीप्रसङ्गो द्वितीया:पवाद प्रसङ्गश्च न च"न लोके तिसूत्रे- ण निष्ठायोगे षष्ठीनिषेधान्नैवमिति वाच्यं "नपुंसके भावे उपसंख्यानमिति वार्तिकेन भावे तस्य योगे षष्ठी- प्रतिप्रसवादिति चेन्मैवं सूबे क तीत्यत्र क त्यदस्य विशेष- परत्वात् । तथा हि सत्यकृतिकत्वेन विहितस्य प्रत्ययस्य प्रक तिभूतो यः कत् तद्योग एव कर्ट कर्मणे षष्ठी- विधान “सपूर्वाच्चे"तिसूत्रेणेनिप्रत्ययविधाने पूर्वशब्दस्य सपूर्वकत्वं तान्तशब्दपूर्वकत्वमेवान्यथा कुड्यपूर्वोत्यादि- ·કર षष्ठीविभकिविचारः। प्रयोगापत्तेः क्तान्तपूर्वकपूर्वशब्दप्रकतिकत्वेन विहित- स्येनिप्रत्ययस्य विशिष्टप्रक तिकतया विशेषणतान्तप्र- कतिकोनापि विधानमिति इनिप्रक तिभूतक्तान्तक - छब्दस्य विवक्षितकृत्त्वविरहात् तद्योगे तु न षष्ठीप्रम- तिः द्वितीया तु सामान्चनो विहिता भवत्येवेति ना- नुपपत्तिः इत्यं च तण्डुलन्य पाचकतरः तण्डु- लम्य पाकवानित्यादौ खल्घञादेविवक्षितक त्वव- त्वात् तद्योगे कर्मषण्या नानुपपत्तिः तरबमतु- बादेः कत्यक तिकत्वेनाविधानात् अतिशायनसंब- वाद्यर्थे विहितस्य तम्य गुणवत्तर: सौन्दर्यवान् पुरु- पः कपोति गृहमित्यादौ तदिनप्रक तिकत्वेन दर्शनात् अत एव कर्तुरोप्सिततमं कर्मेत्य कर्तरि षष्ठीनि- देंशः अन्यथा तमप्पक तिक्तान्तयोगे कर्तरि तृतीया- या एव निर्देशःस्यादिति एवमिष्टौ सुरानित्यादौ शान्तप्रक,तिकत्वेनेनेविधानात् तस्य विवचितक त्व- विरहात तद्योग कर्मणि न षष्ठी किंतु हितीया स- समौ चेत्यादिक वच्यते अत एव ग्राम गतवानियादी क दर्थभावनायां ग्रामकर्मवस्येव क तपूर्वो कटमित्यादौ नहितार्थभावनायां कटकर्मत्वस्यान्वयः तव निष्ठादि- भिन्नक दर्थभावनायां षष्ठार्यकर्मत्वस्यान्वयो न तु त- हितार्थभावनायामित्यावेदयितुं सुचे कृतीत्युपादान- मिति भाहमतेन कतीतिसमर्थनमित्यपि न युक्तं भा- हमतापि भाव्यसंस्कार्याभ्यामतिरिवस्य भावनाकर्मत्व- विरहात् गामं गत इत्यादौ गमनभावनायां गामक- मकवविरहात ग्राममितिहितीयान्तार्थः ग्रामसंबन्धः, ·४२५ 4 विमवषयनिर्णये। गमने तनावनायां चाम्बेतीत्यस्य हितीयाविवरणे स- तून् जुहोतीत्यवोकत्वात् भाव्यस्यापि कटस्य तहिता- भावनायां नान्वयः हितोयार्थकमन्वान्वयस्य तिङर्थे कृदर्थे वा भावनायां वा व्युत्पन्नत्वात् । नहितार्थे व्युत्प- त्तिविरहात् । अन्यथा नावा तरतौति विग्रहव्युत्पन्नना- विकशब्दयोगे हितोयापत्या नदीनाविक इति प्र- योगप्रसङ्गात् न च तहितार्थभावनायां द्वितीयार्थ- स्थ कर्मचस्यान्वये धातुसमभिव्याहारम्तन्वमिति कृत- समभिव्याहारस्य तथात्वात् द्वितीयार्थकर्मत्वस्थान्वयः नाविक इत्यत्र धातुसमभिव्याहारविरहान्नान्वय इति वाच्यम् । तथापि शौर्षहारण हारेण वापरतोतिधि- ग्रहव्युत्पन्नस्य शौर्षहारिकशब्दस्य हारिकशब्दस्य वा योगे द्वितीयापत्त्या भार शीर्षहारिको हारिको वैति प्रयोगप्रसङ्गात् । धातुसमभिव्याहारस्थाऽत्व सत्वात् । "भस्वादिभ्यष्ठन्" इति सूत्रेण ठन्विधानात् शीषंहारिक हारिकयोः सिदशौर्षहारहारशब्दयोर्भवादिगणपाठा- दित्यलं विस्तरेण । कर्मणि षष्ठौं नियमयति । "उभय- प्राप्तौ कर्मणि" इति सूत्रं उभयप्राप्तिरिति बहुव्रीहिः । उभयोः कर्तकर्मणोः प्राप्तियस्मिन् कृति सोऽयमुभवप्राप्ति- स्तत्र कर्मण्येव षष्ठी भवतीत्वर्थकं पूर्वसूत्रेण षयां सिद्धायां पुनः कर्मणि षष्ठीविधाननियमार्थमिति निय- मस्तु कर्मणि षष्ठी न तु कर्तरीत्याकारकः । आश्चर्यो गवां दोहोऽशिक्षितेन गोपन इत्यादौ षधाः कर्मत्वं तौयायाः कर्तृत्वमर्थो दोहेऽन्वेति । यद्यत्र न कर्मषष्ठी- प्रयोगस्तदा कर्तृषष्ठी साधुरेष । उभयमाप्तावित्वनेनो- ·થર षष्ठीविभक्तिविचारः। भयषडीप्रयोगे कर्तरि षष्ठी न माधुरिति ज्ञाप्यते तेन नलस्य पाको भीमम्य पाक इत्यादिप्रयोगाणां नानु पपत्ति: गोपस्य दोह इत्यादिप्रयोगोऽपौष्ट एव अक- कारयोः सौप्रत्यययोः प्रयोगे"न शेषे विभाषेति वक्तव्य- मि"ति वार्तिकं स्त्रीप्रत्ययेऽकप्रत्ययान्ते प्रकारप्रत्ययान्ते च न कतयपि पडोनिषेधः शेषे उक्तोभय प्रत्ययान्तभिन्ने स्त्रीप्रत्यये कर्तरि विभाषा षष्ठीभवतीत्यर्थकं तेन खुलप्रत्ययान्ते स्वीप्रत्ययान्ते कर्तकर्मणोरुभयोः षष्ठी यथा रुद्रस्य भेदिका जगतः । रुद्रकर्ट के जगत्कर्मक भे- दनं वाक्यार्थः भाव विधानात् भेदनमर्थ :। प- कारप्रत्ययान्ते खोप्रत्यान्ते तदुभयो: षष्ठी यथा रुद्रस्य विभित्मा जगत इत्यादौ रुद्र कार्ड का जगत्कर्मकभेदनेच्छा वाक्यार्थः । अप्रत्यादित्यनन भावेऽकारविधानात् भेदभेच्छार्थः । एवं भदिका देवदत्तस्य काष्ठानां चिकी- र्षा यज्ञदत्तस्य कटस्येत्यादौ दर्शितरीत्या वाश्यार्थी बोध्यः । शेषे कर्तरि विभाण षष्ठी यथा विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः पाणिनिना वैत्यादौ अब सूत्रपदोत्त- रषष्याः कर्मत्वमर्थ: पाणिनिपदोत्तरषष्ठौटतीययोः क- र्ट त्वमर्थः कृतावन्वति । काशिकारत्तौ सुतियोरि- तिमूवयाख्याने सौयुटो लिङबागमौ तेन भिन्नविषय- त्वात् सुटा वाधो न भवतीत्युक्तं तत्र वाधशब्दः पुमा- नेव यदि बाधाशब्दः खौप्रत्ययान्तस्तदा सौयुटइति शेषे षडी लिङागमिनोऽन्वयानुरोधात् । षष्ठ्यर्थसंबन्ध- स्यानुषङ्गेण बाायामन्वयस्तव सुटहेतुकवाभावः प्रती- बते। सुटेतिइतौ न तु करणे तौया । कर्तुराकासाया ·विमार्यनिर्णये। पनिहत्तेरिति । के चिदविशेषेण विभाषामिच्छन्ति । भविशेषेण स्त्रीप्रत्ययाककारप्रत्यययाविवक्षां विनत्य- थः विभाषामित्यत्र कर्तरिषडया इत्यादि यथा शब्दा- नामनुशासनमाचार्यगाचार्यस्य वैत्यादौ शब्दपदोत्त- रषष्ठ्याः कर्मत्वमाचार्यपदोत्तरतीषष्टयोः कट त्वम- योऽनुशासनेऽन्वेति । गुण कर्मणि वयते इतोष्टया नेता इश्वस्य मुद्युम्नस्य सुद्युम्नं वेत्या मुद्दामादी गुणकमगि वैकल्पिकौं षडौं शाब्दिका उदाहरन्ति । तयमिटिन यज्यते गवां दोह इत्यादी गुण कर्मणि गवादी हि- तौयाया अप्रयोगात् । यदि युज्यते तदा नयत्यादि- गणगुणकर्मण्येवेति निष्ठायोगे निषेधस्यापवादार्थ षष्ठी ज्ञापयति । तम्य वर्तमाने " इति सूत्रं । वर्तमान- कालार्थकस्य तस्य योगे षठी भवतीत्यर्थक"मतिबुद्धि- पूजार्थेभ्यश्चे"ति सूत्रण वर्तमानधात्वर्थकमणि क्तस्य वि- धानात् वर्तमानार्थत्वमुक्त राना मतो बुद्धः पूजितो वेत्याठौ मतिरिच्छा बुद्धिजीनं क्तप्रत्ययस्य विषयो धा- त्वर्थफलस्य विषय वस्याश्रयो वाऽयः पूजा प्रौगनं प्रौत्य- नुकूलो व्यापार इति तस्य समवाय्यर्थः षष्ठया मत्याद्य न्वयिका त्वमर्थस्तथा च राजकर्ट काया मतेर्बुहेर्वा वि- षयो विषयत्वाश्रयो वा राजकत कन्यापारप्रयोज्यप्री- तिममवायौ च वाचार्थः । “नपुंमकभावे उपसंस्थान- मि"ति वार्तिक नपुंसके भावेत इति सूत्रेण विहितस्व तस्य योगे कर्तृकर्मणोः षष्ठी भवतीत्यर्थक तेन कृष्ण- स्य शयितं छात्रस्य हसितं चैत्रस्य ममनमित्यादौ षयाः तृत्वमर्थः शयनादौ भावे लाथै न्वेति । शाखस्थाधी ·૨૨૮ पष्ठीविभक्तिविचारः। तं शब्दानित्यताया मतमोदनस्य भुक्तं ग्रामस्य गतमि- त्यादौ षडया: कर्मत्वमर्थः तार्थेऽध्ययनादौ भान्वेति । कर्मविषयषष्ठया निष्ठायां निषेधोऽप्रामाणिक एवेत्युताम् । पुनरपवादा षठी जापयति । " अधिकरणवाधि- नश्च" इति मूत्रम् । अधिकरणार्यकस्य तस्य योगे कत - कर्मग्री: षष्ठा भवतीत्यर्थकम् । "कोधिकरणे चै"तिस- त्रण विधानात् तस्याधिकरणवाचित्वमुक्तम् । इदमे- घामाशितं शयितं वेत्यादौ षष्ठ्याः कर्तुत्वमर्थः शय- नादौ धात्वर्थेऽन्वेति तस्याधिकरणमर्थस्तथा चेदंकर्तृ- ताकशयनाधिकरणभिन्न मिदमित्यादिरन्वयवोधः । दू- दमेषामोदनस्य भुक्तं ग्रामस्य गतं वेत्यादी इदंपदो- तरषष्ठ्याः कर्तृत्वमोदनग्रामपदोत्तरयोः षष्ठयोः क मत्वमर्थस्तथा चैदकर्तताकौदनकर्मताकभोजनाधिकर- गाभिन्नमित्यादिरन्वयबोधः । “कर्तृ कर्मणोः कृती"ति प्राप्तषष्ठयाः केषु चित्कृत्सु निषेधेनासाधुतां ज्ञापयति । "न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनामि"ति सूत्रम् । उका- व्ययनिष्ठाखलर्थतनइत्येतेषां योगे कर्त कर्मणोः षष्ठी न भवतीत्वर्थकम् । ल इत्यनेन शतृशानचौ कानच् क्वमः किकिनौ च गृान्ते । शतृ । घोदनं यचमानः । कानच् । पोदनं पेचानः । क्षसुः । भोदनं पचिवान् । कि- किनौ । पपिः सोमं ददिर्गा: । "पाहगमहनजनः कि- किनी लि"त्यनुशासनेन तच्छोलादिष्वर्थेषु पाद- तादृदन्ताइमिहन्तिबनिन्धव लिट्कार्यकारिणौ किकि- नौ प्रत्ययौ विधीयते लिट्कार्यं विर्भावादि पात्। पपि- दंदिः।त्। बधिबई । ममि। जग्मियुवा । इन । जधि- ·ર૬ विभतपय निर्णये। वम । जनि । जतिर्वीजम् । एतद्विधानं छन्द- सि बोध्यम् । "भाषायां धान कृमृगमिजनिनमिभ्य" इत्यनुशासनेन लोके पृथग्विधानात् । दधिदगडं चक्रिः कटं ससिरन्तिकं जग्मिः ग्राममेवं तिमिः पाप- रित्यादेः पानशीलादिरर्थस्तथा च सोमकर्मकपानशी- ल इत्यादिरन्वयबोध: सोमं पपिरित्यादौ बोध्यः । उ। चिकीर्षुः कट बुभुक्षुरोदनम् । अलङ्करिषाः कन्याम । उका दैत्यान् घातुकः । वाराणासौं गामुकः । उप्रत्ययस्थ उकप्रत्ययस्य च तच्छौलाटिरर्थः । “उकप्रतिषेध कमी- षायामप्रतिषेध" इति लक्ष्म्याः कामुक इत्यादी लोके षष्ठी । भव्यये । कटं कृत्वा पोदनं भोक्तं । "अव्ययप्रतिषेधे तोसुनुकसुनोरप्रतिषेध" इति पुरावत्यानामपाकर्ता- रास्ते इत्यादी तोसुन्प्रत्यये षडी वत्मानपाकर्तमास्त इति वाक्यार्थ: । पुरा क्रूरम्य विमृषी विरसिन्नित्यादी कसुन्प्रत्यये षष्ठी क्रूरान् विसर्पितुं विरमाशील इत्य- थ: । विरमा विरोधः । अथ वा विभिन् विराध्येत्य- वः । तोसुनकसुनौ छान्दसौ तुमौँ बोध्यौ। निष्ठायां विष्णना इता दैत्याः बोदनं भुक्तवान् ग्रामं गत दू- स्यादौ । खलथें ईषत्करः प्रपञ्चो हरिणा । हरिकर्ट- केषत्करणकर्म प्रपन्चो वाक्यार्थ: । अर्थग्रहणात् युच्प्र- त्ययेऽपि ईषत्यान: सोमो भवतत्यादौ भवत्कर्ट केषत्यान- कम वाक्यार्थ: । दृन्नितिप्रत्याहारः। स च "लट: शट" इति सूत्रे तृशब्दमारभ्य सन्नि"तिमूचे नशब्दं यावत् बो- ध्यस्तेन शानन्चानश्शदृशाममि ग्रहणमाशानन्। सोम पवमानः । चानश् । चात्मानं मण्डयमानः । अट विद- ·पष्ठीविभक्तिविचार। मधौयन्। तृन । कर्ता लोकान्। "दिषः शतुर्वा वचनम्" इति मुरस्य मुरं वा विषन् इत्यादौ वैकल्पिकी षष्ठी । शाननः कर्तार्थः सोमकर्मकपनकर्ता वाक्यार्थः । चा- नशादीनां ताच्छील्यादिकमर्थो वाक्यार्थः स्वयमूहः सु- धियेति । कदन्तपि कृद्योगषष्ठ्या असाधुतां ज्ञापय- ति । "अकेनोविष्यदाधमर्ययो" रिति सूबम् । अ- कस्य भविष्यति काले गम्यमाने इनस्तु भविष्यदाधमण्ये- योोंगे षष्ठी न भवतीत्यर्थकम् । सज्जनान्पालको- अवतरति । प्रोदनं भोजको ब्रजति इत्यादौ क्रियार्थक्रि- यायां गवुलो विधानात् पालनादिक्रियाया भविष्यत्वम- दिवगम्यते भविष्यति गम्यादय"इत्यधिकारी विधाना- त् तुमनरावलोभविष्यत्कालार्थकत्वमित्यन्यदेतच्चिन्त्यम् । गम्यादिशब्दानां निपातनात् भविष्यगमनकर्ट वाचकत्वं गम्यादौ प्रकृतिप्रत्ययव्युत्पादनं रुढगवादिशब्द इवाचा- र्यसामर्थ्यमेव गम्यादाविन्प्रत्ययस्यैव वा भविष्यकाला- र्थकलं न तु खुल इति। क्रियार्थक्रियायां गवुलो भवि- व्यदधिकार विधानस्य निष्प्रयोजनत्वात् न घतीताया वर्तमानाया वा क्रियायाः क्रियार्थकत्वं सम्भवतीति । एवं सज्जनं पालकोऽवतरिष्यति भविष्यति वेत्यादौ क- तरि वुल्विधानापि पालनेऽर्थातविष्यत्वावगमे कमर्माण न षष्ठी। ब्रजं गमौ गामौ वा इत्यादौ भविष्यत्वावग- मादिनो योगे कर्मणि न षष्ठी । शतं दायी दायो वेत्यवाघमावगमादिनादियोगे कर्मसि न षष्ठी । सर्वोऽयं निषेधः कारकषष्ट्या न तु शेषे षया पत एक बामवस्थ कुर्वन् उत्तमरख दायीत्यादौ षष्ठी। वृक्षा- ·विभार्यनिर्णये। कूणां दुरापाथें त्वदधौना हि सिहय" इत्यत्र"अपि वा- गधिपस्य दुर्वचं वचनं तद्विदधीत विम्म यम्" इत्यत्र च खलधयोग कर्तरि न षष्ठी किं तु शेषे । स च दुरोपे सिद्धौ वा दुर्वच विमाये वाऽन्वेति । विश्व स्य गोता भुव- नस्य कर्तेत्यादौ चो छोगे कर्मणि षष्ठी माधुरेव ।"गबु- ल्तचावि"ति मुचेण सामान्यत: कतरि गवलतचोर्विधा- नात् । तृचः तृन्प्रत्याहारान्तर्भावविरहात् न चैवं "न लोकै"तिसूचे तनो ग्रहणं व्ययं सर्वत्र तत्रैव षष्ठापपते- रिति वाच्यम् । तचशततना खरे भेदात् छन्दसि शत- तुनोः प्रयोगे षष्ठोनिषेधार्थत्वात् । शाब्दिकास्तु"कर्तृ- कर्मणोः कृती"ति षष्ठीविधिरनित्य एव । "तदमिति निर्देशात् । अत एव"धायैरामोदमुत्तममि ति महिकाव्यं संगच्छतो अतएव निषेधोऽप्यनित्यः इलाकूगामित्यादि- दर्शितप्रयोगादित्याहुः । तन्मन्दम् "तदहमि"तिनिर्देश तदित्यव्ययस्य लुप्तषष्टान्तवात्तथैव साहचर्यात् "तच त- स्येवे"ति पूर्वसूत्रण सप्तम्य न्तषष्टान्ताभ्यामिवार्थे वर्तर्वि- हितत्वात् । काशिकारत्तौ तु तदितिहितीयासमर्थाद- ईतीत्येतस्मिन्नर्थे बतिप्रत्ययो भवतातिव्याख्यातं तत्रा- ईतौतितिङन्तानुरोधेन द्वितीयासमादित्युक्तम् । व- स्तुतस्तस्यतिषष्ठीसमर्थादईमित्यर्थे वतिः प्रत्ययो भव- तौतिव्याख्यानमुचितमिति धायरामोदमित्यादौ प्रक- रणादिना भविष्यत्त्वावगमात् । णप्रत्ययस्थाकारेण यो- गेन षष्ठी न चाकारयोगे कुतः षष्ठीनिषेध इति वाच्यम् अकनोरिति मुचे कारस्थापि ग्रहणात् । अकच अञ्च अकाः पकाच इन् च अकेनौ तथोरित्याकारग्रइयात् । - ·पष्ठीविभक्तिविचारः। पका इति सर्वो हन्दी विभाषैकवदवती"त्येकवचनम् एतदर्थमेव भविष्यदाधमर्ययोगम्यमानयोरिति व्या- ख्यातं गम्यमानत्वं तु प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामन्येन जाप्यमा- नत्वं शतं दायोत्यादावपि गिनिप्रत्ययस्य कर्तवार्थ: । मा- धमयं तु मानान्तरगम्यमेव इच्चाकूणामित्यादो ष- ठा पपत्तिदर्शितैवेत्यलं विस्तरेण । कृत्यप्रत्यययोग वै. कल्पिकौं षष्ठी ज्ञापयति । "कृत्यानां कर्तरिवे"ति सूत्रं कृत्वानां प्रत्ययानां योगे कर्तरि वा षष्ठी भवती. त्यर्थकम् । मया मम वा सेव्यो हरि वृत्यादौ तृतीया- षष्ठयोः कतत्वमर्थ: सेवने धात्वर्थेऽन्वेति यया च मत्कत - कसेवनकर्म हरिक्यिार्थः । एवं भवता भवतो वा क- टः कर्तव्य इत्यादावपि वाक्यार्थो बोध्यः । कर्तरीत्युपा- दानात् कर्मणि न षष्ठया विकल्पः यथा गेयो माणषक: सामामित्यादौ । अन"भव्यगये"नि सूत्रेण कर्तरि भव्य- गेयादिशब्दानां निपातनात् । अनभिहिते कर्मणि कृ- द्योगे षष्ठौ । पचैलिमा माषा इत्यादौ कर्मकर्तरि के- लिमरादौ कर्मकर्बोस्भयोरभिधानात् । कृद्योगे न ष- वीति ।"उभयप्राप्ती कृत्ये षष्ठयाः प्रतिषेधोवक्तव्य" इति गुणकर्मणि षष्ठया निषेधः । यथा नेतब्याः ब्रजं गावः कृष्णेन कृष्णस्य वेत्यादौ । पत्र बजादौ गुणकर्मणि- न षष्ठीति। इति विभक्त्यर्थनिर्णये कारकषष्ठयर्थनिर्णयः ·विभक्त्यर्थनिर्णय। नामार्थान्वयिनः षष्ठी अकारकतया मंत्तायन्ते तब शेषः "पष्ठी शेष" इति मुत्रविवेचने प्रागेत्र दशितः । शेषत्वेन प्रतियोगित्यादिक न षष्टार्थः किं तु प्रतियो- गित्वत्वादिनति ज्ञापयितुं"मुल्या!रतुल पमाभ्यां ततो- या न्यतरस्यामिलि मूवं तदेतत् ततीयाविवरगो ब्या- ख्यातम् । चतुया मह वैकल्पिकी षष्ठी तापयति । "च. तुधौं चागिष्यायुप्वमझटकुशलमुग्वाहि: इति मूब म्। आशिषि गम्यमानायां श्रायुष्यमट्रभद्रुकुशवमुग्वाथ- हितइत्येतेः शब्दोंगे चतुर्थी विभक्तिर्भवति चकारात्य- छौ भवतीत्यर्थकम् । मद्रभट्शब्दयोः पर्याय योग्रहणात् दर्शितशब्दानां पर्यायशब्देन योगेऽपि चतुर्थों भवति । आयुष्यं चिरजीवितं वा कृषणाय कृष्णम्य वा भूयात् इत्यत्र चतुर्थीषयोः मंबन्धोऽर्थ श्रायुष्येऽन्वति । आयष्यं दौर्घजीवितं तथा च कृष्णासंवन्धि दोपजीवितमाशंसा- विषयभवनकर्तृ इत्यन्वयबोधः । मद्रं भद्रं वा ब्राम- णाय ब्राझणम्य वा भूगद् इत्यत्व मद्रममङ्गलनित्तिः कुगलमारोग्यं मुखमानन्दो वा शिष्याय शियस्य वा भूयात् । सुखं स्वतः काम्यो गुगाविशेषः । अर्थ: प्रयोज- नं वा शिष्याय शि यस्य वा भूयात् । प्रष्टत्युद्देश्य प्रयो- अनं हितं पथ्यं वा शियाय शिष्यस्व वा भूयात् । हितं कालान्तरभाविन इष्टस्य साधनं तादृशमिष्टसाधनं वा बोध्यमिति दर्शितरीत्या सर्वत्रान्वया बोध्य इति । आ- शिषौत्युषादानात् मार्कण्डेयस्यायुष्यमस्तोत्यादौ न च- तुर्थीति । "षयचतुर्थों वक्तव्यति" वार्तिक षध शेष चतुर्थीमपि विधत्ते छन्दसि । यथा या नखानि कृ- ..

·सुज् विधीयते -- पष्ठीविभक्तिपिचारः। तते तस्यै कुनखं वायते यथा वा अहल्यायै जार इत्यादी पत्र चतुर्थ्याः संबन्धोऽर्थः कुनखादावन्वेति । लोके तु तस्याः कुनखम् पहल्याया जार इत्यादी बधव साधु- रिति । पतसर्थप्रत्यययोगे षष्ठौं विधत्ते "षश्चतसर्थ- प्रत्ययेने"ति सूर्य दक्षिणोत्तराभ्यामतसुजित्यनेनात- अत एवातसजी ये प्रत्ययास्तैोगे षष्ठी भवतीत्यर्थकम् । ग्रामस्य दक्षिणत उत्तरतो वा न- दौत्यत्न षष्ठ्या; पूर्वोत्तमवधिमत्त्वमर्थो दक्षिणादावन्वे- ति। मप्तम्यन्तादिभ्यो विधानादतसर्थप्रत्ययानामाधेयत्व- मर्थो नद्यादावन्वेति । तथा च ग्रामावधिकदचिणदेश- विध्यत्तिनंदोत्यादिरन्वयबोधः। विन्ध्याक्षिणत इत्या- दो विन्ध्यमारभ्येतिल्यवन्तलोम पञ्चमी बोध्या पुर अध इत्यत्रामिप्रत्ययः । पुरस्तात् भवस्तादित्यत्रास्तातिप्रत्ययः । नगरस्य पुरः पुरस्ताहा पारामः पर्वतस्याधो अधस्तादा काननम् उपरि उपरिष्टादितिनिपातयोोंगे पर्वत- स्थोपर्युपरिष्टाहा मेघः । पञ्चादितिनिपातयोगेऽपि चप- स्य पवादपविशामः । ततः पश्चात्खंस्यत" इति भाष्य- प्रयोगात् पश्चाच्छब्दयोगे पचयपि दर्शितरीत्या सर्वत्रा- यो वोध्यः । एनबन्तयोगे द्वितीयां ज्ञापयति । "एन- पा हितीया" इति मूवम् । एनम्प्रत्यययोगे द्वितीया विभक्तिभवतीत्यर्थक षष्ठ्यपीष्यते" इतौष्ट्या षष्ठ्यथेन- पा योगे भवति । ग्राम ग्रामस्य वा दक्षिणेन नदौं ग्रा- में ग्रामस्य वीत्तरेण नदौत्यादौ हितीवाषष्योरवधिमत्व- मर्थः । एनप्प्रत्ययस्थाधेयत्वमर्थः पूर्ववदन्यः "तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरशामदीयं दुरालभ्यं सुरपतिधनशा- ·४३२ नाधेय- बिमस्वनिर्णये। रुया तोरणेन" इत्यादावुत्तरेगोति नैनबन्तं किं तु ल- तौयान्तं तोरणेनेत्यम्य विशेषणानि याहु: । वस्तुतस्तु दक्षिणेन याहीत्यादाविध "प्रकृत्यादि"वार्तिकेन त्वार्थिका प्रकृते.प्युत्तरोति वृतायेत्यतः धनपतिगृहा- दिति पञ्चम्या नानुपपत्तिरिति । इति विभक्त्यर्थनिर्णय कारकपष्ठ्यर्थ निर्णयः । इति विभक्त्यर्थनिर्णय षष्ठीविवरणं समाप्तम् ।

·सप्तमीविभक्तिविचारः। अथ सप्तमौ । यम्मुप इति वयः प्रत्ययाः । अत्र डकारः पका- रथानुबन्धः क्व चिदप्यश्रूयमाणत्वान्न वाचकताकुक्षि- प्रविष्ट इति । सरमि मरसोः सरःसु वा सञ्चरतीत्या- दो श्रूयमामा बादिकारस्यत्वेन प्रोसस्तत्त्वेन सो: सुत्वेन वाचकत्वम् । अनुशामन सिहश्च सप्तम्या अर्थः । अनुशा- सनं "सप्तम्यधिकरणे चे"ति चकारात् दूरान्तिका- शंकशब्देभ्योऽपि सप्तमौ भवति यथा दूरे विप्रकष्टे सविधे पन्तिके इत्यादौ तबाधिकरणमधिकरणत्वमाधेयत्वं वा सप्तम्या अर्थ इति वक्ष्यते । अधिकरणपदसङ्घत- ग्राहक पूर्वमुक्तम् । “आधारोऽधिकरण"मिति सूर्व क- तुकर्मद्वारा क्रियाया प्राधारी अधिकरगामंतः स्यादि- त्यर्थकम् । अनभिहितेऽधिकरणे सप्तमी भवति प- चनौ स्थालीत्यादौ न सप्तमी । अधिकरणादेः सप्तम्य- थस्य कर्तृकर्मान्यतरहारकस्यैव क्रियायामन्वयात् का- रकत्वं न तु कारकान्तरबारकाधिकरणस्य क्रियायाम- न्वयोऽभ्युपेयते । यदाहुः । कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद्वारबक्रियाम् । उपकुर्वकियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥ इति उपकुकियासहकारि मिरधिकरणयोः क- हकर्मणोः क्रियासिड्यनुपार्जकत्वादधिकरणस्य क्रि- यासिद्धिसहकारित्वं न च गगनमस्ति गगनं जाना- तोत्यादौ निरधिकरणस्य कर्तः कर्मणच क्रियासियु प- योगित्वान्नेदं युक्तमिति वाच्यम् । कालाधिकरणस्य ग- ममादेः सत्तादिक्रियाकर्तृत्वकर्मत्वयोगित्वाद् इदानों ·विभक्त्यर्थनिर्णये। मगनमस्तीदानौं गगनं जानातीतिप्रव्य वात् । न चैवं काशीस्थो राजा मथुरायां ब्राह्मणेभ्यो ददाति गिरी वृनात्यामधी गलतीत्यादी मंप्रदानापानानाधिकर- योः क्रियाविषयक प्रतीतिविषयत्वात् क्रियायां कुतो नान्वय इति वाच्यम् । निर्वत्यविकार्ययोरेव कर्मणोः कटं त्वविवक्षायां कर्मवद्भावस्येव कर्ट कर्माधिकरणयो- रेव क्रियायामन्वयस्थाचायरध्यपगमात् तस्मात्कट- कर्मान्यतरहाराधिकरणं क्रियान्वयित्वात् कारकमिति । एवं कटे प्रास्ते चैत्र: गेह पति मैत्र इत्यादी कार्ट- घटितपरम्परामर्गावच्छिन्नमाधियत्वं सप्तम्यर्थम्तच्च प्र- कृत्यर्थविशषितं व्यापारीन्वेति स्वाल्यामोदनं पचति चै- वः तरी फलं गच्छति शकुनि: इत्यादौ कर्मघटितय- रम्परामसर्गावच्छिन्नाधयत्वं मप्तम्यर्यस्तच्च प्रकृत्यवि- शेषितं फलेन्वेति । ननु दर्शिततत्तत्समर्गावच्छिन्नना- नाविधायित्वस्य सप्तम्यर्थत्वे गौरवाद् अधिकरणमेव सप्तम्यर्थो लाघवात् पधिकरणस्य म्वनिरूपितेन त- त्तत्संसर्गावच्छिन्नाधयत्वेन संवन्धेन फलव्यापारयोरन्व- याभ्युपगमान्नानुपपत्तिरिति शाब्दिकमतमेव सम्यगिति चेन्मैवम् । अधिकरणताविशिष्टस्याधिकरणस्य तथात्वे गौरवादाधेयत्वस्य तथात्वे लाघवादियार्दहितीयाविव- रणे दर्शितत्वात् न चाधिकरणतात्वस्याखगडोपाधितया शक्यतावच्छेदकलाघवादधिकरणत्वस्य तथात्वमस्विति वाच्यम् । परम्परान्वयनोऽधिकरणत्वस्थापक्षया सा- क्षादन्वयिन प्राधियत्वस्यैव तथात्वौचित्यात् । न च ना- नासंसर्गावच्छिन्नत्वस्याधिवत्वे प्रवेशागौरवमिति वा.

·सप्तमीविभक्तिविचारः। च्यम् । अधिकरणत्वादायपि तुल्यत्वात् यदि चाधिक- रगत्वादिनानासंसर्गावच्छिन्नाधियत्वेन संबन्धेनान्वय इति मन्यते तदाऽऽधेयत्वमेव सप्तम्यर्थम्तस्य कर्ट घटित- परम्परावच्छिन्नाधेयत्वीयम्वरूपेण संबन्धेनान्वय इति नानुपपत्तिः वृत्त्य नियामकसंबन्धस्य प्रतियोगिताऽनव- छेदकत्वमतेऽधिकरणत्वादेः सप्तम्यर्थत्वं न युज्यते गेहे न पचति पक्ता वैत्यादौ निषेधप्रतीत्यनुपपत्तरित्या- दिक हितीयोविवरणे दर्शितम् । फलव्यापारयोः खाश्र- यसंबन्धावच्छिन्नाधेयत्वस्य सप्तम्यर्थस्थान्वयोऽभ्युपंथते खाश्रयसंवन्धस्तु व चित्संयोगः यथा कट पास्ते चैव इत्यादौ कर्ट संयोगः थाल्यामोदनं पचतीत्यादौ कर्म- संयोगः क चित्समवायः यथा घटे रुपमस्तोत्यादी क- टसमवायः असुमिन् मां विक्रीणीत इत्यादौ कर्मणो गो: स्वामित्वं तथा घटे नौलरूपं करोतीत्यादौ कर्म- समवायः क चित्कालिकविशेषणता यथा पौर्णमास्यां चन्द्रं ग्रसते राहुरित्यादौ कट कर्मणोः कालिकविशे- षणता यथा व चिद् विषयता इच्छा मोऽस्तीत्यादौ कर्ट विषयता घटे चाक्षुषं जनयति सूते वा चक्षुष्मा- नित्यादौ कर्मविषयता क चिदन्यादृशोऽपि स्वाशयसं- बन्धः प्रयोगानुसाराबोध्य: । अपादानादेः फलव्यापा- रयोरनधिकरणत्वात्तदधिकरणनिरूपितस्य दर्शितसं. बन्धावछिन्त्राधेयत्वखाप्रसिद्धेरपादानाधिकरणस्य न कारकत्वमित्यतः वढं कर्मणोरेवाधिकरणयोः कारक- त्वमाचार्या मन्यन्ते । गुरुचरणास्तु कटे पास्ते चैव इ- त्यादी संयोगावच्छिन्नमाधेयत्वं काट निष्ठं स्थास्या- ·- विभक्तपनिर्णये। मोदनं पचतौरयादो संयोगावच्छिन्नमाधेयत्वं कर्मनि- छ मातम्यर्थः कर्ट कर्मनिष्ठयोगधे यत्वयोः सामाना धिकरण्येन मंबन्धन व्यापारफन्नयोरन्वय इत्यपादा- नादिनिडाधेयत्वस्य सामानाधिकरपयन धात्वर्थन्वया- सम्भवान्नापादानाद्यधिकरणस्य कारकत्वमिति एबमा- धेयत्वं क बिदास्थातीपस्थापितकालावच्छिन्नं सप्त- म्या प्रत्याय्यते यतो गेहान्नित्य प्राङ्गो पचमाने चैवे गेहे चैत्रः पचतोति न प्रयोगः क्वचिदन्य कालायच्छि- नमयाधेयत्वं तथा यथा भाविनी क्षेत्राधिकरगताम- भिमन्बाब चैवी ग्रामे गच्छतौति प्रयुज्यते । पातपति- छतोत्यादी प्रातपपदमातपसंयुक्तदेशपरमतो नानुप- पत्तिः सविषयकार्थधात्यांग विशेष्यतानिरूपित प्रका- रत्वस्वरूपं वैज्ञानिकमाधेयत्वं सप्तभ्यर्थः यथा शक्ती रजतत्वं जानातौत्यादौ शक्तिनिष्ठविशेष्यतानिरुक्तिप्र- कारखं रजतत्वाद्यात्मककर्मधर्धाटनपरम्परया ज्ञानादा- वन्तौति पदवाक्यरत्नाकरे प्राहुः । सप्तमौविधान "त- स्थेविषयस्थकर्मण्युपसंख्यानमिति बार्तिकं कान्तप्रक- तिकनि प्रत्यययोगे कर्मणि मातमी विधत्ते । कणि मनमौविधानं नित्यमित्य के । वैकल्पिकमित्यन्ये । प. धौती वेदेषु वेदान्ववादी "इष्टादिभ्यश्चेति सूत्रेण वि- हितम्य तद्विनिप्रत्ययस्य कर्ताऽर्थः सप्तमौहितीययोः कमत्वमर्थस्तथा च वेदकर्मताकाध्ययनकर्तेत्यन्वयबोधः । एमिष्टौ सुरेषु मुरान्वेत्यादौ संपटानत्वम्वरूपं कर्मत्वं सप्तमौहितीययोरर्थस्तथा च सुरसंप्रदानताकयजन- कर्तत्वन्त्रयबोधः । परिगणितो घातिक यातिक वे- ·सप्तमीविभक्तिविचारः। त्यादी यातिककर्मनाकपरिगणनकर्ता वाक्यार्थः । श्रा- माती छन्दमि इन्दो वेत्यादाप्यनया रीत्याऽत्रयो बो- ध्या ! आम्नानं कथनम् । इष्टादिगणः काशिकायत्तौ द्र- प्टव्य इति । इन विभनवनिर्गये कारकसातम्यनिर्णयः । नामावयिनः दर्शितान्ये क्रियान्वयिनश्च सप्तम्य- C अकारकतया संजायन्ते तत्र"मातम्यधिकरणेचे"ति सुत्रे चकार: टूरान्तिकार्थक शन्देभ्य इव कर्ट कर्माघटि- तेनापि मंबन्धनाधिकरणे वच्छिन्नाधयत्वे वा सप्त मौं विधत्ते अत एव भुतले घट इत्यादौ न सप्तम्यनुपपत्तिः । यक्त भूतले घट इत्यादावस्तीतिक्रियाश्याहारण सप्त- सुपपत्तिरिति शाब्दिकरतं तदसत् गिरौ वृक्षामि गच्छति विग इत्यादावध्याहारस्य कर्तुमशक्यत्वात् पञ्चम्यन्नार्थम्य तिय कट त्वेन्षयस्याव्युत्पन्नत्वात् । अत एव"वैदी के लिशैले मरकत शिवरात्थितैरंशद- भैरि"त्यादी न सप्तम्यनुपपत्तिः न चीत्थानक रधिक- रणं शैल इति शङ्यम् । बत उत्थानाधिकरणसूई देश एव न हि शैल: शिखरादू? भवतीति संबन्धमात्राव- च्छिन्नमाधेयत्वं सप्तम्यर्थः सवेधिकरणपदोपादाना- तत्र स्वाश्रयमंबवावच्छिन्नमाधेयत्वं क्रियान्वयिकार- कतयोपैयत इति तु परमार्थः । एवं भूतले घट इ- वादी संयोगावच्छिन्नमाधेयत्वं सप्तम्यौँ घटादाव- वति तथा च भूतलत्तिघट इत्यादिरग्वयबोधः । घटे रूपमित्यादौ समवायावच्छिन्नं स्फटिके नवालौहित्य- मित्यादी परम्परासंबन्धावच्छिन्नमाधेयत्वं सप्तग्यर्थ;

·विभववर्यनिर्णये। धनं दरधिकारिणि इत्यादौ स्वामित्वावछिन्बाधेवत्वं सातम्यर्थ: । गोषु प्रभुः मगधेषु राजत्यादौ खत्वमंबन्धा. वच्छिन्नाधयत्वं सप्तम्यर्थः । स्फटिके लौहित्ये जपाकुसु- मसपाधिरित्यादौ स्वेतरविशेष्यता कस्वधमप्रकारताक- ज्ञानजनक उपाधिशब्दार्थस्तव लोहित्याधेयत्वं प्रकार- तायां स्फटिकाधेयत्वं विशेष्यतायामन्वति स्फटिक- लौहित्येयपाधिरित्या स्वप्रकारताकज्ञानविशेष्यता- संबन्धावच्छिन्त्राधयत्वात्मकस्फटिकपदलक्ष्यम्नादात्म्येन लौहित्यान्वेति तादृशलोहियाधयत्वस्योपाधिशब्दायक- देशे प्रकारत्वे पूर्ववदन्वयो व्युत्पत्तिचिल्यादिति । धूमे माध्ये वन्ही हेतावान्धनसुपाधिरित्यत्व साध्यव्यापक उपाधिशब्दार्थम्तादात्म्यना धनेन्वेति तादृशान्धने व्याप्यत्वसंबन्धावच्छिन्नं धूमाधयत्वमन्वेति । अत एव व्याप्यत्वव्यभिचारित्वसंबधौ वृत्त्य नियामकाविति तान्त्रि- काः । साध्यशब्दार्थस्तु सिसाधयिषोद्देश्यसिद्धिविधयताs बच्छेदकधर्मवान्बोध्य इति । प्रभात गोरे मध्यान्हे कच्चे गौरियादौ कालिकसंबन्धावच्छिन्नमाधेयत्वं सप्तम्यर्थः । यदि च कालिकाधेयत्वं गोष्ठादिदेशाविशेषणतया भा- सते तदाऽवच्छेदकतात्वेन व्यपदिश्यते अत एवावच्छे- दकत्वार्थिका सप्तमीति मन्यन्ते तालिकाः । न हि स्वरू- पसंवन्धविशेषोऽतिरिक्त वावच्छेदकत्वं सप्तम्यर्थः सम्भ- वति अनुशासनविरहात् । एवं गोठादिदेशाधेयत्वं यदि प्रभातादिकाल विशेषणतया प्रतीयते तदा तदपि दैशिकावच्छेदकतात्वेन व्यपदिश्यते । न च देशाधेयत्वेन प्रभातादिकालविशेषणं सम्भवति अव्यावर्तकत्वादिति ·सप्तमीविभक्तिविचारः । वाच्यम् । होपान्तर प्रभातच्यावर्तकेतहीपत्तित्वस्येव मो- डादिमित्वयापि व्यावर्तकत्वसम्भवात् यत्र तु दैशि- क कालिकाध यत्वयोः कालदेशयोन विशेषणत्वमव्या- वर्तकत्वात् तत्र नावच्छेद्यावच्छेदकभाव उपयते यथा इदानीं गुणे सत्तत्यादौ अत्र गुणाधेयत्वं न प्रत्यक्षका- ले प्रत्यक्ष कालष्टत्तित्वं वा गुणे विशेषणमन्यावर्तकत्वात् किंतु प्रत्यक्षकालाधेयत्वं गुणाधेश्वं च स्वातन्त्र्ण सत्तायामेव प्रतीयतेऽन्यथा नुपपत्तेगिति । एवं वृक्षे शाखा कपिसंयोग इत्यादी शाखाधेयत्वं वृक्षविशेष- समिति शाखाविच्छेदकत्वेन व्यपदिश्वत इति । "यस्मि- नग्नौ पचदन्त तत्र होमो विधीयते"इत्यादी प्रयोजनक- व्यापारस्वरूप: संवन्यो वृत्तिनियामक तत्संबन्धावच्छि. नामाधेयत्वं मप्तव्यों वन्हिविशेषित: पाकेन्वेति अत एव व्यापारस्तत्प्रयोज्यत्वं वा मप्तम्यर्थ इति तान्त्रिक- वाक्ये दर्शिताधेयत्वमेव व्यापारादिशब्देन व्यपदिश्यत इति । क विद्यापकतामंबन्धोऽपि क्तिनियामकः यथा कारणतायामनन्यथामिहिनियतपूर्ववर्तित्वं वैत्यादी अत्र व्यापकतामवन्धावच्छिन्नमाधेयत्वं सप्तम्यर्थी अ- न्यथामिडिविरहे नियतपुर्ववर्तित्वे चान्धेति स्वार्थिका सप्तमौति तान्ति शाक्ये व्यापकत्वशब्देन व्या- पकत्वसंबन्धावच्छिन्नमाधेयत्वं प्रत्याय्यते अतो व्यापक- त्वस्थ न सप्तम्बर्थत्वमनुशामनविरहादिति प्रत्युक्तम् । सा- धुशब्दस्य मङ्केतसंबन्धोऽपि निनियामकः यथा कर्तरि कृत् भू सत्तायामित्यादावनुशासने "विनायके विधरा- बढेमातरमयाधिपा" इत्यादौ कोश अव सङ्केतसंबन्धा- व्यापक- ·४४३ विभक्त्वनिर्णये। वच्छिन्नाधेयत्वं मातम्यर्थः कृच्छदार्थ तिम्यप्रत्यये भू. धातौ विघुराजादिशब्द चान्वेति । ननु भूमत्ताशामित्यत्र भूशन्दे कथं मप्तम्यर्थम्यान्वयबोधः रूपपरशदस्य सुप. कृतेरेव साधुत्वात् न च स्वरूप परस्यापि धानुशन्द स्या- धातुरितिपर्यदासायातिपदिक ज्ञाविरहामप्रकृतित्व- विरहेऽपि साधुत्वान्नानुपपत्तिरिति शाब्दिकमतं खुक्ता- मिति वाच्यं तथा मति"मुबं: बुग"त्यन"भाषायां सद- वमश्रुव"इत्यत्र च निदंग धतुशहद मुपप्रकृतित्वविर- इप्रसङ्गात् । न च श्र.वोपस्थित भृशन्दे सप्तम्यस्यान्व- यबोध इति वाच्यम् । वृत्त्या शब्देनोपस्थापित एवार्थे तथाभूतस्यार्थस्यान्वयबुड्ढे य॑त्पत्तिसिहत्वाद् वृत्त्यनुपस्या- पितेऽर्थन्वयवोधस्याप्रामाणिकत्वाद् अन्यथा श्रोत्रीप- स्थिते मृदङ्गशग्दे गुगा पदोपण्यापितगगम्य तादात्म्य- नान्वयबोधसामग्री तत्त्वात् मृदङ्गशब्दो गुण इत्यन्वय- बोधप्रसङ्गादिति चेत् । अत्र गुग वरणाः । यदर्थशक्त्या धातत्वं निपातत्वं वा शब्दाना तदर्थसंबन्धस्वरुपलक्षणा- यामपि तेषां शबानां धात्वं निपातत्वं वाक्षतमेवेति यथा वाशब्दस्य गत्याद्यर्थकत्वे धातुत्वं विकल्पाद्यर्थकत्वे निपातत्वं तत्तदर्षसंवन्धरूपलक्षणायां धातुत्वं निपा- तत्वं चेति भूशब्दस्य स्ववाच्यवाचकत्वस्वरुपलक्षणायां धातुत्वं निरावामिति भूशब्दस्य न सुप्पचतित्वमिति भूधात्वर्थे स्ववाच्यवाचकत्वेन लक्ष्ये भूशन्दे सप्तम्यर्थ- स्यान्वय इति न काऽप्यनुपपत्तिरिति प्राहुः । के चित्तु अनुकरण शब्दाः साधव इति मामान्वत एव भूसत्ता- यामित्यनेन ज्ञाप्यते अत एव गविवाह प्रतिवानौते प्र ·सप्तमीविभक्तिविचारः। त्यक्षवित्यादीत्यादिष्वनुकरणनिरर्थक शब्दान्तर्गतस्यैची- ऽबादश: हेलयो हेलय इति वदन्तोऽसुराः परावभूरि- ति श्रुतापम्मशानुकरणालयशब्दान्तर्गत स्याकारस्य पूर्व- हपत्वं सङ्गच्छते अन्यथाऽवादिविधीनां साधुशब्दमात्र- विषयतया गोमालोक लचिबईइत्यादी भाषायामिव प्रसक्लिन स्थादिति अनुकरणसाधुभूते भूशन्दे श्रोत्रोप- पस्थिते सप्तम्यर्थस्यान्वयः अत एवोत्रोपस्थिते पचती- तिशब्द पार्क करोतीति विवरणवाक्यार्थस्य पाककर्तृत्व- स्य प्रतिपादकतया संसर्गेसान्वयः विरखवाक्ये तिः साधुत्वायं प्रयोगः । अथ वा विवरणवाक्यं पाककर्मत्वमिव करणाश्रयत्वमधिकं प्रतिपादयदपि पावकटत्वमर्थतः प्रतिपादयतौति पाककट वन्य प्रतिपादकतया विविय- माणे पचतीतिवाक्योन्वयः न हि विवरणविवियमायवा- कायोरन्यूनानतिरिक्साकतानियमः । एवं चान्वाचयस- माहार इतरेतरसमुच्चय इत्यादावप्यन्वयो बोध्य दूत्वा- हुः। तन्न सुन्दरम । अनुकरणशब्दस्य विभक्तिविनाशतस्य थोत्रीपखितस्यान्वयोपगमे शब्दो गोइत्यादावप्यन्वय- बोधप्रसङ्गात् । अनुकरणशब्दस्यान्वयोपगमेऽप्यनुकार्यश- ब्दस्यान्वयानुपपत्तेश्चानुकार्यस्य साधुतायाः केनाप्यता- पनात् पचतीत्यादौ तु पचेः पचतिपदे तिङः प्रतिपा- हात्व लक्षणा पचतिप्रतिपाद्यत्वविवरणवाक्याथें पाक- पार्ट त्वन्वेिति तिवस्य प्रथमान्तार्थ दूब तिड़ना प्य- स्वयोपगमात् पत एव पचतिभवतीत्यादावन्वयोपप- त्तिरिति चान्बाचय इत्यादौ चशब्दख निपाततया त- दर्थवाचकवसवसायामपि निमाततया भू सत्तायामि- ·विभक्त्यर्थनिर्णय। स्वादाविद्यान्वयोपपत्तिः सम्भवतीति गुरुचरणदर्शित- रीतिः । वस्तुतस्तु शब्दैनार्थ दुवार्थेनापि शब्दः मार्यते शब्दार्थयोकभयो: सङ्केतसंबधेन मंबन्धित्वाद् अत ए- वार्थ ज्ञात्वा अर्थेन तहाचकशब्दं मृत्वा वाक्यं प्रयुञ्जते प्रयोक्तारः तथा च यथा कि पचतिभवतीतिप्रश्ने वधू- पदर्शितकलायादौ कलाय दिदर्शनेन कलायादिवाचक कलायादिपदं हितौयान्तं म्मतवत: प्रष्टुः कलायं भव- तोपचतौस्थन्वयबोधो भवति तथा भूशब्दम्वरूपणार्थेन स्वरूपपरो भूशब्दः प्रथमातः मार्यते तेन तु भूशब्दम्ब- रूपोऽर्थः म्मायते तत्र भूशब्दे सङ्केतसंबधावच्छिन्नस्य स- त्ताऽऽधेयत्वस्यान्वय इति न काप्यनुपपत्तिरिति यदि च वधूपदर्शितकलायादौ कलायं पचतौति मानसोपनी- तभानमेव तदा सत्ताऽधेयत्वस्य भूशन्दे मानसोपनी- तभानमेवेति इयमेव रौति: चान्वाचय इत्यादी प- चति पाकं करोतीत्यादिविवरणे च बोध्येति । एवं वा- चकत्वार्थी सप्तमीति तान्त्रिकवाक्ये वाचकत्वशब्देन मधेतसंबन्धावच्छिन्नाधेयत्वमेव व्यपदिश्यते पतो वा- चकत्वस्य सप्तम्यर्थत्वे अनुशासनविरहापि न क्षतिः । दाने वलिः काव्ये कालिदासस्तपसि धुटिरयमित्यादी बलिप्रतिपदानां वल्यादिसह लनणा कतानि- पकसंबन्धावच्छिन्नं दानाद्याधेयत्वम् इदंपदार्थे पुंस्थन्वेति विशिष्टान्वयबलाहानवैशिष्ट्यमपि पुंसि प्रतीयते तथा च वल्यादिसादृश्यं दानादिकं प्रतीयते पथ वा सप्त- म्बन्तदानादिशब्दसमभिव्याहारबलाहानादिस्वरूपता- दाम्येन वल्यादिपदार्थानामिदंपदार्थे पुंसन्वयः यथा ·४४६ सप्तमीविभक्तिविचारः । ममवायेन नील इत्यादौ तौयान्तममभिव्याहारबला- समवायेन नौलवैशिष्ट प्रतौयते । एवं पटकुविन्दोऽय. मित्यादी अन्यतासंबन्धावच्छिन्नं पटाघेयत्वमिदंप- दार्थे पंस्थन्वेति कुविन्दपदलच्यविन्दसदृशस्थ ता- दाम्येनान्वयः अथ वा पटजनकत्वस्वरूपतादात्म्येन कु- विन्दादेरन्वये मातम्यन्त पटादिसमभिव्याहारस्तन्वमि- ति क्रियान्वबी तु सप्तम्यर्थो यथा कारणताऽवच्छेद- को प्रामाण्यत्तानाभावी निविशते ऽनुप्रविशति वेत्यादी धातीर्घटकत्वमर्थः तच्च विषयिताव्यापकविषयिता- कत्वं तत्र निरूपकत्वसंवन्धावच्छिन्नमाधेयत्वं सातम्य- वति तथा च निरूपकतया कारणतावच्छेदकटत्ति- विषयिताव्यापक विषयिताकत्वाश्रयोऽप्रामाण्यज्ञानाभाव इत्यन्वयबोध: । निरूपकत्वार्थिका सप्तमीति तान्त्रि- कवाक्येऽपि निरूपकत्वशब्देन निरूपकत्वसंबन्धावच्छि- नाधेयत्वमेव व्यपदिश्यते। रजते शक्ती वा रजतत्वं जा- नातौत्यादौ विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नाधेयत्वं सप्तम्ब- थों धात्वर्थे ज्ञानाचेति रजतादिविशेष्यतानिरूपितरज- तत्वप्रकारताकत्वं ज्ञानस्यार्थतः प्रतौयने विशेष्यत्वा- र्थिका सप्तमौति तान्त्रिकवाक्ये विशेष्यत्वशब्देन वि- शेष्यतासंबन्धावच्छिन्नाधेयत्वमेव व्यपदिश्यते पर्वते व- निमनुमिनीत्यापादयति बेल्यादावुद्देश्यतासंबन्धावच्छि- बाधेयत्वं सप्तम्यर्थो धात्वर्षे अनुमितावापत्तौ वान्वेति पर्वतोद्देश्यतानिरूपितवसिविधेयताकत्वमनुमितेरापत्ते- वोऽर्थतः प्रतीयते । उद्देश्यत्वार्थिका मातमौति तान्त्रि- कवाक्ये उई श्यत्वशब्देन उद्देश्यतासंबन्धावच्छिन्नाधि- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। यत्वमेव व्यपद्दिश्यते क चिहटकतामंबन्धो पि वृत्तिनि- यामकः यथा न्याय वयवाः प्रतिज्ञाटिकं वेत्यादौ घट- कतामंवन्धावच्छिन्नाधेयत्वं मप्यम्योंविरवादावन्वेति घटकत्वं तु विषयिताव्यापक विषयिताकत्वं प्रागवोक्ता घटकत्वार्थिका सप्तमौति तान्त्रिकबाक्ये घटकत्वश- ब्देन घटकतामंधावच्छिन्नाधेयत्वमेव व्यपदिश्यते ए- वमन्यवापि सप्तम्यर्थतया यद्यत्तान्त्रिका व्यपदिशक्ति तत्तत्मबन्धावच्छिन्नाधेयत्वमेव सप्तध्यर्थतया.वगन्तव्य- मिति । "साध्वसाधुप्रयोग मातमो वक्तव्ये"निवार्तिका- साध्वसाधुशब्दयोगे मतमो भवति । साधुः कृष्णो मातरि असाधर्मातुले इत्यादौ प्रियकर त्वं साधुत्वम- प्रियकर्तृत्वमसाधुत्वं प्रियमिष्टम् अप्रियं द्दिष्टं सातम्या: समवेतत्वमर्थ इच्छायां हे षे चान्वेति तथा च माटस- मवेतेच्छाविषयकर्ता मातुल ममवेतद्दे षविषयकर्ता कृपा इत्यन्वयबोध: । रणे माधुरित्यादौ साधुशब्दार्थः समर्थः सप्तम्या निरूपितत्वमर्थः । मामय न्वेति सामध्ये स्वरूपयोग्यत्वं तथा व रणनिरूपितसामर्थ्यवानित्यन्य- यवोधः । "साधुनिपुर्ण"तिमा माधुशब्दयं गिऽचीथ- कमप्तमौविधानऽपि नाम्य वार्तिकस्य वैययम भिन्ना- र्थकसप्तमीविधायकत्वाहिति ।"अर्याणां च कारकत्वे उनहींणां चाकारकत्वे ततिपय च सातमो वतध्ये ति- वार्तिकमहादिकारके मप्तमी विधत्ते । अहत्वं च क्रि- याविशषितकारकशक्तियोग्यत्वं तच्च भाक्तत्वादेधनब- त्वादिकं वोध्यमिति । तवाहोण कारकत्वे यथा - वेषु भुञ्जानेषु दरिद्रा भासते । ब्राह्मणेषु तररसु वृष- - ·सप्तमीविभक्तिविचारः । ला पामते । भोजनकर्तत्वस्वरूपकारकत्वस्याहता ऋ- छानां तरणकर्तृत्वस्याईता सहाह्मणानां च प्रनिवि । सातम्याः ममान कालिकत्वमर्थ श्रासने धावन्वेति । तव भुचान ऋविशिष्टसमानकालिकत्वं विशेषण- भोजनसमान कालिकत्वमयादाय पर्यवस्थति विशिष्टा- न्वयबलात् तथा च भुञ्जान इसमानकालिकासनक- तारो दरिट्रा इत्यादिरन्वयबोधः । ब्राह्मणेषु पुज्यमा- नेषु शूद्रास्तिरक्रियन्ते इत्यादावर्हाणां कर्मत्वे सप्तमी बोध्या पनहींणामकारकरवे यथा दरिद्रष्वासौनेषु ब्राहागास्तरन्ति तरणं तु सत्यनुकूलं वैदिककर्म तहिपर्यये यथा ऋद्देष्वासोनेषु दरिट्रा भुञ्जते ब्राह्मणे- प्वामीनेषु वृषलास्तरनीत्यादौ दर्शितरीत्यासनभोज नयोरासनतरवायो: समान कालिकत्वं प्रतीयते । अत्र "यस्य च भावेने"तिसूत्रेणैव क्रिययो: समानकालिकत्वं जाप्यते पतो व्यर्थमेवेदं वार्तिकमिति । यदि च - हेषु भुञ्जानेषु दरिद्रा आसत इत्यादी ऋभुञ्जानसमा- नदेशत्वं समाने प्रतीयमानं विशिष्टान्वयबलाद भोजन. समानदेशत्वमपि आमने प्रत्याययति तदा क्रिययो: समानदेशवप्रतौतिफलकतया नास्य वार्तिकस्य वैय- र्थ्यमिति । "निमित्तात्कर्मयोगे सप्तमी वक्तव्य"तिवा- तिक कर्मयोग सति निमित्तवाचकपदात्मप्तमी भवती- त्यर्थक निमित्तसप्तमौं विदधाति । कर्म धात्वर्थफल- वत् तस्य योगः क चित्समवायः क चित्संयोगः हौपिन: कर्मणः चर्मणि ममवाय: । कुञ्चरस्य कर्मणः दन्तयोः संयोग इति शान्दिकाः । यस्य प्राप्तिः क्रियाफलं त- ·विमपर्यनिर्णये। निमित्तं तव मप्तमी भवतीति यथा । चर्मशि हौपिनं इन्ति दन्त पोहन्ति कुञ्चरम । केशेषु चमरी हन्ति सौम्नि पुष्कलको इतः ।। इत्यादी सप्तम्या:प्राप्तिः स्वम्वामिभावादिसंबन्धोऽर्थः स तु धात्वर्थे हननादावनुकूलतयाऽन्वेति तथा च चम- प्राप्तिफलक हौपिहननमित्यादिर्वाक्यायः। सौमा एड- कंशः । पुष्कलको गन्धमृगः । सोमाघाटस्थितक्षेवेष्वगंडकोशषु च खियाम् । अथ पुष्कल को गन्धमगे क्षपणकोलयोः ।। इति मेदिनीकारः । मौमा घाटम्तज्ञानार्थं पुष्क- लकः शङ्कनिहतो निखात इत्यर्थ दूति घरदत्तः । नि- मित्तं फलं तत्र हेतुतौयात् तादयं चतुर्थोवभप्रमी भवतीति शाब्दिकाः । तत्तु चिन्त्यम् । न हि चमहौ प. इननफलं हननात्यागेव होपिचर्मगः सिहत्वात् । अध्य- यनेन वमति यूपाय दारु चैत्यादौ वासात्मागथयनस्य दारुतः प्राक् यूपम्य च मिहत्वात् भवति वामस्याथ- यनफलकत्वं दारुणो यूपार्थकत्वं चति यदि च दौमि। इन्तु नै चर्मप्राप्तिः किं बलादाइतुरन्यस्य तत्रापि द- शितप्रयोगोऽभ्यु पयते तदा सप्तम्याः प्राप्नोच्च वाथेस्तस्याः प्रयोज्यतया धात्वयें हनान्वयः। अत एव । चन्तः कर्मण्युपष्टश्चात् प्राप्तुमथें तु सप्तमी । चतुर्थोबाधिकामाहुः शिलिभागुरिवाग्भटाः ॥ इति इरिरप्याह । उपष्टम्भः संयोगविशेषः सच कुश्चरे हननकर्मणि दन्तयोरतिदृढः होपिनि हननक- मंण्यायवे पारम्मकसंयोगवरूपः गोत्वादिवत् होपि- ·सप्तमीविभक्तिविचारः त्वादिजातेरवयवावयवित्तित्वादवयवस्यापि हौपित्वं "क्रियाथोपपत्स्ये"ति मूत्रेण प्रसताया: चतुर्थ्या: ह. न्तिक!पष्टश्चेवाधिका सप्तमौ न तु सर्वत्र तथासति "क्रियार्थोपपदम्ये ति सूक्यापत्तेः । दार्शनिकास्तु कमक्रिया तस्या याग संवन्धे निमित्तवाचकात्सप्तमौ भ- वतीति वार्तिकार्थः निमित्तं तु यत्प्राप्तीच्छाप्रयोज्या यत्प्रयोजिका क्रिया तदभयं तवाद्ये चर्मणि हौपिनमि- त्यादौ मातमी अन्तः विद्यारजनीक्षये यदुदतीत्यादी सप्तमो तथा च चर्मगीत्य व सातम्याः प्राप्तीच्छवार्थ: पविद्यारजनौच्छाये इत्यादी तादर्थ्यमनुकूलत्वं सप्त- म्या अर्थ: अनुकूलत्वे चतुर्थी कृतीया सातमी भवतीति न परस्परं तामां बाध्यबाधकभाव इति एवं सहका- रित्वं जनकत्वं च निमित्तत्वं तत्राद्यं यथा उपरागे नानं विवाहे श्राइमित्यादी अत्र सातम्याः खजन्येष्ट- विशेषजनकत्वमर्थः सानादावन्वेति । एवं गृहरथादा- वारे भग्ने इन्द्रबाहुबव्यः पायमं ब्राह्मणो भोजयितव्य इत्यादाबपि स्वजन्येष्टजनकत्वं सप्तम्यर्थ इन्द्रबाहुब- न्धनादावन्वेति ! हितायं यथा गोवधे प्रायश्चित्तमि- त्यादौ अव दुरिननाशकत्त्वं प्रायश्चित्तशब्दार्थः सप्तम्या जन्यत्वमर्थः प्रायश्चित्तैकदेशे दुरितान्येति । एवमन्य- वापि निमित्तत्वं बोध्यमित्याहुः । क्रियान्तरसमभिव्या- हारे सति कालार्थककृदन्तात्सप्तमौं ज्ञापयति । “यस्य च भावन भावलक्षति"ति सूवम् । भाव: क्रिया य- स्य च भावेन क्रियान्तरं लक्ष्यते ततो भाववत: सात- मौ भवतीत्यर्थकम् । अव भाववान् कालार्थककृदन्तार्थो ·४५१ विभत्र्यनिर्णये। बोध्यः । कालाधकेत्युपादानात् पुरुषेषु पाचकैले ब्रज- तोति न प्रयोगः । कदुपादानात् पुरुषेषु दृष्टचरे ग- छतौति न प्रयोगः । एवं गोषु दुहामानामु गत दु- त्यादी सप्तम्याः काम्नत्तित्वमर्थः काल प्रकत्यस्य संबधिभावस्याधिकरगणतया तत्प्रागमायाधिकरणा- तया तन्नाशाधिकरगान या वा यथायोग्यमन्त्रय: विद्य. मानदोहनकर्मणां दह्यमानशब्दार्थानां गोषु तादात्म्य- नान्वयः तथाभूतानां गवा मातग्ययक यथैकदेशे काले वक- मकदोहनाधिकरणतया इन्वयः तथाभूतस्य सातम्य- र्थस्य कालत्ति वस्यागमनादौ क्रियान्तरेन्वयः तथा च विद्यमानदोहनकर्माभिन्नानां गवां स्वकर्मकदोह- नाधिकरणं यः कालस्तदुत्त्यतीतं यदागमनं तत्कर्तत्व- न्वयबोधः कर्मपारतन्व्येण भाममानाया दोहनक्रिया पागमनेऽपि कालघटितपरम्परयान्वयः विशिष्टान्वय- सामग्रीबलात् क्रियायां परम्परया विशेषणत्यमेशेप- लक्षकत्वमिति । एवं गोषु धोक्ष्यमाणासु दुग्धासु वा. गत इत्यादौ सम्तम्यर्थकदेशे काले गवादेः स्वकर्मकदो- हनस्य प्रागभावाधिकरणतया नाशाधिकरणतया बा- उन्धयः पूर्ववदन्वयबोधः । प्रकृते दोहनादौनां विद्यमा- नत्वभावित्वातीतत्वानि क्रियाऽन्तरकालवर्तमानत्वत- थाविधकालवृत्तिप्रागभावप्रतियोगिकालवत्तिःवतथावि- धकालत्तिनाशप्रतियोगिकालवर्तित्वानि वोध्यानि न तु प्रयोगाधिकरणकालघटितानि वर्तमानत्वादोनि तथासति भागत इत्यत्र निष्ठार्थातीतत्वादरनम्बयप्र. सगात् । एवं "नष्टेषु धार्तराष्ट्रेषु दौनिः सुप्तान ब- ·४५२ सप्तमीविभक्तिविचारः। घाने "त्यादी सातम्यकदेशे काले स्वकर्ट कनाशाधिक- रगतया प्रवत्यस्य शर्तगष्ट्रादेरन्वय: निष्ठार्थाती- तवं विद्यमान नागप्रतियोगिकाल त्तित्वस्वरूपं नाशे- इन्वेति तथा च विदामान नाशप्रतियोगिकालत्तिना- शप्रतियोग्यभिन्नानां धार्तराष्ट्रागां स्वकट कनाशाधि- करणं य: कालमतत्काल त्तिसुस्तकमकं यदतीतं इननं तत्कर्ता दोगिरित्यन्वयबोध: कालाधककदन्तार्थावशि- ष्टमकृत्यान्वितः प्रदर्शितसप्तम्यर्थो भावे एवान्वेति न तु नामाऽतो गोषु दुद्यमानासु घट इत्यादौ नान्वय- बोधः । यत्त गोषु दुइमानास्वागत इत्यादी गोपदो- तरमप्तम्या: कर्मत्यमर्थो दोहनादौ धाव वेति क. दत्तांत्तरसप्तम्या: कालत्तित्वमर्थः शानजादिकृतां भावविहितत्वाइर्तमानत्वमर्थस्तथा च गोकर्मकवर्तमा. नदोहनकालत्यागमनवानित्यन्वयबोध इति सुन्दरम् । गवादी दुधमानाभेदान्वयबोधस्यापला. पप्रसङ्गात् भावशानजादिकृदन्तस्य नपुंसकत्वनिय- मात् गोषु दुद्यमाने समागत इत्यादिप्रयोगप्र- मगात् गोषु दुहमानास्वागत इत्यादिप्रयो- गस्यासाधुवामगात्सप्तम्याः कर्मत्वार्थकत्वमपि न यु- व्यते ऽनुशासनविरहात् गेषु यान्तीषु गच्छतीवादी कर्तवदन्तेऽपि सप्तमीप्रयोगादिति । एवं "भुक्त- च विप्रेषु पिण्डान्दभेषु निर्वपेदि"त्यादौ सु- सम्ययैकदेशे कालेऽतीतभोजनकर्तः स्वकट कभ.जनना- शाधिकरणतयाऽन्वयःभोजनस्य तु स्वनाशसमानकालि- कतवा निर्वापिऽन्वयः विषिष्टान्वयबलादिति । कपि.

·विभक्तायनिर्णये। समानकालिकतथा क्रिययोरन्धये क चिम्ननाशका- लिकतया क्रिययोरन्जय प्रयोज्य प्रयोजकमावनाप्यन्वयः यथा “पठत्सु तेषु प्रतिभूपतीनन्तं विक्ट्रिरोमानि शृ- रावती नलमि"त्यादी प्रतिभूपतिपाठनल्न शवगायोः ममा- नकालिकताान्वयेऽपि प्रयोज्यप्रयोजकमावेनाप्यन्वयः रघा वा गोविन्दे मधुरां यात व्यथन्ते गोपयोपित" इ. त्यादौ गोविन्दगमनम्य बनाशकालिकतया गोपीय- थायामन्वयेोपि प्रयोज्यप्रयोजक भावनाप्यन्वयः । एवं सूत्रे भावलक्षणमित्यत्व भाव: स्वभाव: स्वरूपमिति यावत् तथा च स्वरूपस्य लक्षणं विशिष्टतया जापनमित्यपि म. म. चार्य: अत एव गुणान्यत्वे सति जातेः सत्त्वाहेत्यादी न सप्तम्यनुपपत्तिः गुणान्यत्वमामानाधिकरण्येन वि- शेषणेन जाते: सत्ताया वा विशिष्टतया ज्ञापन मिति सप्तमी साधुरेव । पत्र शन्तासधात्वस्य वर्तमानका. लत्तिसत्ताविशिष्टस्य तादाम्येन गुणान्यत्वादावव. याद गुणान्यत्वादिशब्दानन्तरसातम्या पधिकरण- वृत्तित्वमेवार्थस्तच्च जाती सत्तादौ वान्वेति वर्तमानका- लत्तिसत्ताविशिष्टस्य तादाम्यान्वयवलादेव गुणान्य- त्वादिकालवर्तित्वस्यायत एव लाभात् न कात्तित्वं सप्तम्यर्थ इत्यधिकरणवृत्तित्वभ्वरूपसप्तम्यर्थ लाभा मेव सतोतिशत्रन्तीपादानं न तु तदर्थस्य हेतुतावच्छद केऽनु- प्रवेशः सामानाधिकरस्येन गुणान्यत्वविशिष्टजातिवा- देव तथात्वादिति दर्शितप्रय गेऽपि सप्तम्युपपत्तिरिति। या शरदि पुथन्ति सप्तच्छदा इत्यादाकुत्तियस्थ जापनार्थमथ वा पुष्पोत्पत्तिमत्त्वविशिष्टसम्वच्छदखा.

·सप्तमीविभक्तिविचारः। वच्छेटेन शरदादित्तिवस्यान्वयार्थ कालभावयोरि- ति कुमारसरेण काले सप्तम्या विध्यन्तरमन्यथा शरदि पुष्यन्ति पलाशा इत्यादिप्रयोगप्रसङ्गः शरत्तित्वस्य पलाशे पुष्प वा सत्त्वादिति काला पैरुतम् । तदसत् । पुश्यत्यर्थे पुष्पोत्पत्तौ शरदृत्तित्वस्यान्वयोपगमादेव द- शिंतप्रयोगवारणसम्भवात् कारकान्यसप्तम्यर्थस्य क्रि- यायां माक्षादन्वयोपगमात् शक्तौ रजतत्वं जानाती- त्यादौ विशेष्यतासंसर्गावच्छिन्नस्य शक्त्याधेयत्वादेरिव जानादौ तथा च न काऽप्यनुपपत्तिरिति काले सप्तमौ- विध्यन्तरं निष्प्रामाणिकमेव शरदि पुष्यन्ति सातच्छ- दा इत्यत्र पुष्यते: पुष्योत्पत्तिरर्थस्तिङः पुष्पघटितपर- म्परामसर्गावच्छिन्नाश्रयत्वमर्थ: सातम्या: कालिकसंव- धावच्छिन्नाधेयत्वमर्थः तथा च शरदत्तेः पुष्पोत्पत्तेरे- वाश्रयाः सातच्छदा इत्यन्वयवोधः । एवं शरदि पुष्यन्ति पअिन्य इत्यादावयनया अत्यान्वयो बोध्य इति न च पुष्यते: पुष्पमस्तिङ आश्रयत्वमत एव सप्तम्या उ- त्पत्तिरर्थ इति वाच्यम् । तथा सति माल्यगुणो वा पुष्यतीतिप्रयोगापत्तेः न च पुष्यते: पुष्पन्तिड उत्पत्ति- रथं उत्पत्त: परम्परता प्रथमान्तार्थे सप्तम्यर्थस्याघयत्व- स्योत्पत्तावन्वय इति वाच्यम् । सुबर्थतिर्थयोः पर- स्पराऽन्वयस्य सर्ववानम्युपतत्वात् तिर्थस्य प्रथमान्ता- थै साचादेवान्वयस्थ व्युत्पन्नत्वाद् धन्यथा ज्ञानं सुखं द्वेषो वा पचतौतिप्रयोगप्रङ गात् तिङर्थकृतेः सामाना- धिकरपयेन ज्ञानादेरन्वयसम्भवादिति पूर्वोक्तरीतिः श्रेय- सौति । पधा का वैकल्पिको सप्तमौ ज्ञापयति। “षष्ठी ·विमत्वर्थनिर्णये। चानादरे"इति मुबम् । पनादरे अधिक भावलक्षकमा- ववत: षष्ठी भवति चकागामातमौ भवतीत्यर्थकम् । म- दतो मदति वा प्रावाजोदित्यादी पाठीसप्तम्योः पूर्वोक्तं कालत्तित्वमनादरोऽधिकवार्थ: सोऽपि समानकालिम- तया क्रियान्तरोन्वेति अनादव हेला सा च ममोहि- तामिहिम्वरूपा मदतः समोहितं तत्पुरुषम्य गार्हस्थ्यं प्र- व्रज्याविरही वा तदसिद्धिः प्रव्रजन मति भवत्येव तथ च रुदत्कात्तिमदत्ममोहितस्य गाईम्ध्यादेगसिद्धि- कालिको यातीतकालतिव्रज्या तत्कवं वाच्यार्थः। पनादरस्य नोत्तरकालिकतयान्वयः माहितस्य प्रव- ज्याविरहस्याभाव: प्रव्रज्या तत्स्वरूपं क्रियान्तिरं न त- दुतरकालिकं भवतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गात् । यत्त क्रोश- न्तमनादृत्य प्रावाजौदिति काशिकात्तायुक्तं तत मु- खं व्यादाय स्वपितोत्यादावित्र ल्यपः समान कालिक- कत्वार्थकत्वाभिप्रायेण । एवं पश्यतो वा सुवर्ण इरती- त्यादी हरणाभाव एव द्रष्टुः ममोहितः । एवं यतमा- नानां यतमानष वा जयद्रथमवधीत्फाल्गुन इत्यादौ यतमानानां जयद्रथस्य रक्षगां वधाभावो वा समोहितः। यदुहे खकेच्छाप्रयोज्या क्रिया क्रियान्सरं लक्षति त- स्वच्छोदृश्यस्यासिद्धिः समौहितासिदिबोध्या तेन भुना- नम्य भुञ्जाने वा स्वर्ण हरतौति न प्रयोग: यत: स्व- माहरणाभावोद्देश्य के छाप्रयोच्या न भोजनक्रिति तथा- भूतेच्छाप्रयोज्या दर्शनक्रियति पश्यति पश्यतो वाह- रतौति प्रयोगे रोदनादिक्रियायाः कणोत्पादनहारा प्रव्रज्याविरहानुगुणत्वावगमात् प्रवच्यादिविरहो।- ·- .. सप्तमीविभक्तिविचारः श्यकेच्छाप्रयोज्यन्वं रोदनक्रियाया इति । पथ वा तथाभूतेच्छांद्देश्यस्य विराधिनो क्रियानादरतत्र क्रि- या धावगत्तव तथाभूतच्छद्देश्यविरोध एंव षष्ठीमात- म्योरथः । विरोधस्तु एककालावच्छेदेनैकवावर्तमानत्वं तथा च इच्छोद्देश्यो य: प्रव्रज्याविरहादिः तबिरुदम- तीतकालत्ति प्रव्रज्यादिकं वाक्याट इति । कतिपय- शब्दयोगे षौसमानार्थिकां सप्तमी तापपति । स्वा- मोखराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रमतैश्च" इति सूत्रम । वामिन्ई खरअधिपतिदायादसाक्षिन्प्रतिभूप्रसूतइत्येते- शोगेषु षठी सप्तम्यौ विभत्तौ भवत इत्यर्थकम् । ग- वां गोत्र वा स्वामौ इत्यादी घठौसप्तम्यो: स्वामित्वा- न्वयिनिहपितत्वमर्थः गवां गोषु वा ईश्वर इत्यादा- दपि तारखर्यान्वस्तिदेवार्थ ऐश्ययं स्वामित्वमेव पथ वा ऐश्वयं सामर्थ्य स्वत्वोत्पादकत्वं तत्र स्वत्त्वा- न्यय्याधेयत्वं तधोरर्थ: गवां गोषु वाऽधिपतिरित्या- दाधिपति शब्दः स्वामिपर्यायम्तत्व स्वामिशब्दयोगव- ट्रांति: । गवां गोषु वा दयाद इत्यादौ दायादशच्द- स्य धनग्राहकोऽस्तव धनान्वयितादात्म्यं तयोरर्थ इति । गवां गोषु वा साक्षौत्यादौ वृत्तनिश्चयप्रमावान् सा- चिशब्दार्थस्तत्र वृत्तान्वयिसंबन्ध तयोरर्थ इति । गवां गोषु वा प्रतिभूरित्यादावन्यकर्ट कावधिकालिकधन- दानाभावप्रयोज्यधनदानकर्ता प्रतिभूशब्दार्थ स्तव हि- तायधनान्ययितादात्म्यं तयोरर्थ इति । वादिनी वा- दिनि वा प्रतिभूरित्यारावधिकालिकदर्शनकर्ता प्रशिभूषब्दार्थः तत्र दर्शनान्वयिविषयत्व तयारर्थ इति ।

·विभवपर्यनिर्णवे। गवां गोषु वा प्रसूतइत्यादौ प्रसवकर्मप्रमूतशब्दार्थतन्त्र प्रमवान्वयिविज्ञानानुगुणत्वं तयारर्थ इति अत एव गवां गोषु वा प्रसूतन्यत्र गा एवानुभवितुं नात इत्यर्थ ति शाब्दिकाः । वस्तुतस्तु प्रसान्वयिधर्मोपार्जकत्वं तयोग्यस्तथा च गोधर्मोपार्जकप्रसवकर्मत्यन्वयबोध: गोधर्मी जाद्यादिः प्रत एव"तदन्वय शहिमति प्रमूतः शद्धिमत्तर"इत्यादौ तदन्वयधर्मः शुद्धिमत्वं प्रमूते दि- लोप युक्तमिति । क्रियाप्रयोजकत्वार्थिकां पद्या मह सप्तमी ज्ञापयति । "मायुक्त कुशलाभ्यां चासेवायामिति सूत्रम् भायुक्त इति कुशल इत्येताम्यां शब्दाभ्यां योगे षडौसप्तम्यौ विमती भवत पासवायां गम्यमानावामि- त्यर्थकम् । पासवा तात्पर्यम् आयुक्तः कृष्णपूजनस्व क- पूजने वा इत्यादी व्याप्टत मायुक्तशब्दार्थस्तव न्याया- रान्वयिप्रयोजकत्वं षष्ठीसप्तम्योरर्थस्तथा च कृष्णपूज- नप्रयोजकव्यापाराश्रय दूत्यन्वयवोधः। कुशलः कृष्णपून- नस्य कृष्णापूनने वा इत्यादी कुशलशब्दार्थों दक्षः स च पुनःपुनः कर्ता अवापि पुनः पुनः करणान्च यिप्रयोजक- त्वमेव तयोरथ इति तथा च कृष्णपुजनप्रयोजकपुन:- पुन:करणाश्रय इत्यन्वयबोध: एवमेव पायुक्तः पट- करणस्य पटकरणे वा कुशलः पटकरणस्य पटकरणे वा इति काशिकोदाहरणेऽप्यन्वयो बोध्यः । यत्र क्रि- यान्तरतात्पर्य नास्ति तत्र न षष्ठी यथा पायुक्तो गौः शकटे इत्यादौ पत्र न षष्ठौ साधुः प्रायुक्त इत्यस्य ईष- तो ऽयस्तथा च यत्व व्यापृतादिगयुक्तादिशब्दार्थस्तत्व क्रियान्तरतात्मर्वे सति षष्ठी साधुरिति । निर्धारसा- ·सप्तमीविभक्तिविचार: थिका षया सह सप्तमी जापयति । "यतश्च निर्धारण" इति सूर्य यतो निर्धारणं ततः पडोसप्तम्यौ विभक्तो भवत इत्यर्यकं निर्धारणं तु एकदेशस्य पृथग्भाव: पत एव समुदायादेकर्दशस्य पृथक्करणं निर्धारणमिति का शिकायामुक्तं गवां गोषु वा कृष्णा सम्पन्नधौरत- मा नरागां नरेषु वा क्षत्रियः शूरतम इत्यादौ षष्ठी- सप्तम्योर्निधारणमर्थ इति । पत्र केचित् । नराणां न. रेषु वा क्षत्रियः भरतम इत्यादौ विशेषान्यत्वं व्यार- तत्वं तादात्वं चेति वयः षष्ठोसप्तम्योरः । विशेषस्तु समभिव्याहृतक्षपियादिर्विशिश्य गाद्यः व्यावृत्तत्वं च भेटप्रतियोगित्वं तथा च क्षत्रियस्य नरविशेषतया आ. विघान्यत्वम्वरूपं विशेषान्यत्वं नगेन्वेति तथान्वितस्य नरस्य क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन्नाधिकरणनिरूपिता- धेयतया भेदे प्रतियोगित्वविशेषगोभूतेन्बयस्तथान्वि- तस्य भेदप्रतियोगित्वस्य सूरतमन्वयः शूरतमस्य ता- दाम्येन क्षत्रियेन्वयः प्रक यथनरविशेषितस्य तादात्म्य- स्य पवियन्वयः तथा च वियान्यनरत्वावच्छिन्नति कभेदप्रतियोगिचवतशरतमाभिन्त्री नराभिन्नः क्षत्रिय इत्यन्वयबोध: । विशेषान्यत्वोपादानात् नराणां नरेषु वा चत्रियो हिजातिरिति न प्रयोग: क्षत्रियान्यरत्ति- भदप्रतियोगित्वस्य दिजातौ विरहात् हिजातिभेद- स्य चत्रियान्यचाण्डालादित्तित्वेऽपि क्षत्रियान्यनरत्वा- वच्छिन्नत्तिकत्वविरहात् भेदप्रतियोगित्वस्थानुपादाने दशि वाक्यस्यायोग्यत्वप्रमङ्गः क्षत्रियान्यनरतादात्म्य. स्य भरतमे चलिये च बाधात् न च विशेषान्यत्वभेद, ·विभक्त्यर्थनिर्णये। प्रतियोगित्वयोरुभयोरपि नोपादानं व्यर्थत्वात् तादात्म्य- स्यैवोपादानमिति वाच्यम् । तथा मति नराणां चत्रि- यः प्राणौतिप्रयोगप्रमङ्गान्तरता टास्यम्य प्रागिनि क्ष- त्रिय ऽपि सत्वात् तादात्म्यम्बानुपादान घटानां क्ष- त्रियः शरतम इत्यादिप्रयोगप्रसङग: क्षवियान्य घटर- त्तिभेदम्य क्षत्रिये सत्त्वात् न च मंन्यान्यमुबर्थस्य प्रक- त्यविशष्य नियमात वियान्यत्वादिस्वरूपम्य प्रद्या- दार्यस्य प्रकवर्थप्रकारवायोग इति वाच्यम् । मंबोध्य- वादेः प्रथमार्यम्य प्रत्यर्थे प्रकारत्वोपगमेन दर्शितनि- यमे व्यभिचागदर्शितनियमम्य प्रायिकत्वात् । न च नरागा क्षत्रियो मिति प्रयोग: स्यात् क्षत्रियान्यन- रत्वावच्छेदेन हित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक्द्रयभदस्य सत्त्वादिति वाच्यम् । द्रव्यत्वादिविशिष्टे धर्मिणि द्रव्य- वाद्यवछिनत्र भेदप्रतियोगित्वस्य बोधन निधार- गाविभक्तः समर्थत्वात् यद्यपि भेदः प्रतियोगित्वं च इयमेव निर्धारणविभतोरों युज्यते तावतैवाभिम- तनिर्वाहात् प्रतियोगितया क्षत्रियान्वितम्य विशेषण- तया नरेन्वयात्तथान्वितस्य नरस्य पुनर्भेदे प्रतियो- गितयाऽन्ध्यात्तथान्वितस्य भेदस्य निरूपकतया प्रति- योगित्वे तथावितस्य प्रतियोगित्वस्य शरतमेऽन्वय- संभवात् तथापि क्षत्रियादे मार्थस्य स्वार्थक नामोत्ता विभक्त्यर्थ एव प्रकारतया भेदान्त्रयस्य व्युत्पन्नत्वात् नरादिनामान्तरोत्तरविभक्त्यर्थे तथा तदन्वयस्याव्यु- त्पन्न वात् न च नरस्य क्षत्रियः शूरतम इत्यादिनिर्धा. रखविभक्त्येकवचनप्रयोग: स्यादिति वाच्यम् । पाक्षि- ·सप्तमीविभक्तिविचारः अथ सप्तमौ । झोम्मुप इति वयः प्रत्ययाः । अत्र डकार: पका- रश्चानुबन्धः क चिदप्यश्रयमाणात्वान्न वाचकताकुचि- प्रविष्ट इति । सरमि मरसोः मरःसु वा सञ्चरतीत्या- दो श्रयमाणा वादिकारस्येत्वेन प्रोसस्तत्वेन तो: सुत्वेन वाचकत्वम् । अनुशामनसिहश्च मप्तम्या अर्थः । अनुशा- सनं "सप्तम्यधिकरणे "ति चकागत् दूरान्तिका- कशब्देभ्योऽपि सप्तमौ भवति यथा दूरे वि प्रकृष्ट सविधे पन्तिके इत्यादौ तबाधिकरणमधिकरणत्वमाधेयत्वं वा सातम्या अर्थ इति वक्ष्यते । अधिकरणपदसईत- ग्राहकं पूर्वमुक्तम् । "आधारोऽधिकरण"मिति सर्व क- तकर्मद्वारा क्रियाया अाधारी अधिकरणमंतः स्यादि- त्यर्थकम् । पनभिहितेऽधिकरणे सप्तमौ भवति प. चनी स्थालीत्यादौ न सप्तमी। अधिकरणादेः सप्तम्य- थस्य कर्तृकर्मान्यतरहारकस्यैव क्रियायामन्वयात् का- रकत्वं न तु कारकान्तरक्षारकाधिकरणस्य क्रियायाम- वयोऽभ्युपेयते । यदाहुः । कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाहारयक्रियाम् । उपकुर्वक्वियामिडौ शास्त्राधिकरणं स्मृतम् ॥ इति उपकुवक्कियासहकारि मिरधिकरणयोः क- कर्मणोः क्रियासिह्यनुपार्जकत्वादधिकरणस्य क्रि- यासिडिसहकारित्वं न च गगनमस्ति गगनं जाना- तीत्यादी निरधिकरणस्य कर्तः कर्मणश्च क्रियासिाप- योगित्वान्नेदं युक्तमिति वाच्चम् । कालाधिकरणस्य ग- मनादेः सत्तादिक्रियाकर्तृत्वकर्मत्वयोगित्वाद् इदानों :

·- विभत्तार्थनिर्णय। मगनमतीदानौं गगनं जानातौतिव्य वात् । न चैवं काशौम्यो राजा मथुरायां ब्राह्मणेभ्यो ददाति गिरी वृक्षात्यामधो गच्छतोत्यादी मंप्रदानापानानाधिकर- णयो: क्रियाविषयक प्रतीतिविषयत्वात् क्रियायां कुती नान्वय इति वाच्यम् । निर्वत्यविकार्ययोरेव कमगो: करीत्वविवक्षायां कर्मवज्ञावस्येव कई कर्माधिकर गायो- रेव क्रियायामन्वयस्थाचार्यरभ्यपगमात् तस्मात्कट कर्मान्यतरहाराधिकरणं क्रियान्वयित्वात् कारकमिति । एवं कटे प्रास्ते चैत्र: गेह पति मैत्र इत्यादी कट- घटितपरम्पराममर्गावच्छिन्नमाधयत्वं सप्तम्यर्थस्तच्च प्र- कृत्यर्थविशेषितं व्यापारीन्वेति स्थाल्यामोदनं पचति चै- वः तरौ फलं गच्छति 'शकुनिः इत्यादौ कर्मघटितप- रम्परामसर्गावच्छिन्नाधयत्वं सप्तम्यर्थस्तच्च प्रकृत्यर्थवि- शेवितं फलेन्वेति । ननु दर्शिततत्तत्समर्गावच्छिन्नना- नाविधाधयत्वस्य सप्तम्यर्थत्वे गौरवाद् अधिकरणमेव सप्तम्यर्थो लाघवात् अधिकरणस्य स्वनिरूपितेन त- त्तत्संसर्गावच्छिन्नाधयत्वेन संबन्धेन फलव्यापारयोरन्व- यान्युपगमान्नानुपपत्तिरिति शाब्दिकमतमेव सम्यगिति चेन्मैवम् । अधिकरणताविशिष्टस्याधिकरणस्य तथाटवे गौरवादाधेयत्वस्य तधारवे लाघवादित्यादहितीयाविव- र दर्शितस्वात् न चाधिकरणतात्वस्याखगडोपाधितया शक्यतावच्छेदकलाघवादधिकरणत्वस्य तथात्वमस्विति वाच्यम् । परम्परान्वयनोऽधिकरणत्वस्थापक्षया सा- क्षादन्वयिन प्राधियत्वस्यैव तथात्वौचित्यात् । न च ना- नासंसर्गावच्छिन्नत्वस्याधियत्वे प्रवेशाजौरवमिति वा.

·सप्तमीविभकिषिचार। च्यम् । अधिकरणत्वादापि तुल्यत्वात् यदि चाधिक- रणवाद नासमवच्छिन्नधेियत्वेन संबन्धेनान्वय इति मन्यते तदाऽऽधेयन्वमेव सप्तम्यर्थम्तस्य कर्ट घटित- परम्परावच्छिन्नाधेयत्वीयम्वरूपिय संबन्धेनान्वय इति नानुपपत्तिः कृत्यनियामकसंबन्धस्य प्रतियोगितानव- छेदकत्वमतेऽधिकरणावादेः सप्तम्यर्थत्वं न युज्यते गेह न पचति पता वेत्यादौ निषेधप्रतीत्यनुपपत्तरित्या- दिकं द्वितीयाविवरणे दर्शितम । फलव्यापारयोः खाश्र- यसंबन्धावच्छिन्नाधेयत्वस्य सप्तम्यर्थस्यान्वयोऽभ्युपेयते खाश्रयसंबन्धस्तु व चित्संयोगः यथा कट पास्ते चैन इत्यादौ कट संयोगः स्याल्यामोदनं पचतीत्यादौ कर्म- संयोगः कचित्समवायः यथा घटे रूपमस्तीत्यादी क- टं समवायः पमुमिन् गां विक्रौणीत इत्यादौ कर्मणो गो: स्वामित्वं तथा घटे नौलरूपं करोतीत्यादौ कर्म- समवायः क चिल्कालिकविशेषणता यथा पौर्णमास्यां चन्द्र ग्रसते राहुरित्यादौ कट कर्मयोः कालिकाविशे- षणता यथा क चिद् विषयता इच्छा मोक्षेऽस्तोत्यादौ कर्ट विषयता घटे चाक्षुषं जनयति सूते वा चक्षुष्मा- नित्यादौ कर्मविषयता क चिदन्या दृशोऽपि स्वाश्रयसं- बन्धः प्रयोगानुसारादोध्यः । अपादानादेः फलव्यापा- रयोरनधिकरणत्वात्तदधिकरणनिरूपितस्य दर्शितसं. बन्धावच्छिन्त्राधेयत्वस्थाप्रसिद्धेरपादानाधिकरणस्य न कारकत्वमित्यतः कट कर्मयोरेवाधिकरणयोः कारक- त्वमाचार्या मन्यन्ते । गुरुचरणास्तु कटे पास्ते चैव इ- स्वादी संबोगावच्छिन्नमाधेवत्वं कनिष्ट स्थास्था- ·- । विभत्स्यनिर्णये। मोदनं पचतीत्यादौ संयोगावच्छिन्नमाधेयत्वं कर्मनि- ठं सप्तम्यर्थः कर्ट कर्मनिष्ठयोराधे यत्वयोः सामाना धिकरण्येन मंबन्धेन व्यापारफलयोरन्वय इत्यपादा- नादिनिष्ठाधेयत्वस्य सामानाधिकरण्येन धात्वर्थन्वया- सम्भवान्नापादानाधिकरणस्य कारकत्वमिति एवमा- धेयत्वं क विदास्यातीपस्थापितकालावच्छिन्नं सप्त- म्या प्रत्याय्यते यतो गेहान्निर्गत्य प्राङ्गणे पचमान चैवे गेहे चैत्रः पचतोति न प्रयोगः कचिदन्यकालाच्छि- नमयाधेयत्वं तथा यथा भाविनी क्षेत्राधिकरणलाम भिमन्धाय चैवी ग्रासे गच्छतौति प्रयुज्यते । भातपति- छतोत्यादौ घातपपदमातपमंयुक्तदेशपरमतो नानुप- पत्तिः सविषयकार्थवावयांग विशेष्यतानिरूपित प्रका- रत्वस्वरूपं वैज्ञानिकमाधेयत्वं सप्त भ्यर्थः यथा शक्ती रजतत्वं जानातौत्यादौ शक्तिनिष्ठविशेष्यतानिरूपिता- कारवं रजनत्वाद्यात्मककर्मीटतपरम्परया ज्ञानादा- वन्तीति पदवाक्यरत्नाकर प्राहुः । सप्तमौविधाने " स्वेविषयस्थकर्मण्युपस ख्यानमिति बार्तिकं कान्तप्रक- तिकनि प्रत्यययोगे कर्मणि मप्तमौं विधत्ते । कर्मणि मनमौविधानं नित्यमित्य के । वैकल्पिकमित्यन्ये । प- धौती वेदेषु वेदान्वे वादो "दृष्टादिथ्यचे"ति सूत्रेण वि- हितस्य तद्विनिप्रत्ययस्य कर्ताऽर्थः सप्तमौहितीययोः कर्मत्वमर्थस्तथा च वेदकर्मताकाध्ययनकर्तेत्यन्वयबोधः । एवमिष्टौ सुरेषु सुरान्वेत्यादौ संप्रदानत्वम्वरूपं कर्मत्वं सातमौहितीययोरर्थस्तथा च सुरसंप्रदानताकयनन- कर्तत्वन्ध्यबोधः । परिगणिती यातिक यानिक वे- ·अत एव ससमीविभक्तिविचार। पादस्य पाणिः पवित्र इत्यादीकवचनवदन्यचापि नि- धोरणविभक्त्येकवचनप्रयोगे क्षतिविरहात "बन्दः सामासिकस्य चे"ति गौतावाश्यमपि सङ्गच्छते । ननु पायःथिव्योजलं स्नेहवदित्यादौ जलभिन्नयोः पाथ:पृथिव्योरसिया पाथाष्टथिव्य भयत्तिभेदप्रति- योगित्यस्य स्नेहवति बाधेन च जलान्यपाथ:पृथिव्य - भयत्वावच्छिन्नत्तिभेदप्रयोगिनः नेहवतो बोधासं. भवः न च विपदहन्द्रीत्तरनिर्धारणविभक्तरन्यतरत्ति- भेदप्रतियोगित्वमेवार्थस्तन्निविष्टे चान्यतरमिन्नेवैक- मदोपात्तत्वेन जलान्यत्वादेः पठार्थान्तरस्यान्वय स्त- था च जलान्यो यः पाथ:पृथिव्योरन्यतरस्तन्निष्ठभे- दप्रतियोगित्वं सेवति वर्तत एवेति वाच्यम् । ता- यतापि पाथ:पृथिव्युभयतादाम्यस्य जले बाधनोना- वाक्यस्यायोग्यत्वतादवस्थ्यात् पाथ:पृथिव्योस्तेज उष्ण- मित्याद्यप्रयोगेण निर्धारणविभक्तोः तादाम्यवाचिता- धौव्यात् घटतनिन्नयोर्घटः कम्बुग्रीवादिमानित्यादी घ- टतद्भिन्नान्यतराप्रसिद्ध्या तादृशेतरभेदभ्य बोधयितुम- शक्यत्वादिति चन्न इन्दोत्तरनिर्धारणषयाः पर्याप्तसं- ख्याश्रयेऽपि शकत्वेन तस्मिन्नेवैकपदोपात्तत्वेन पयर्थय बलान्यत्वरूपनिर्धायभेदस्यान्वयेन सर्वसामञ्जस्यात्याधः- एधिव्योनलं नेहवदित्यादी नलभिन्नो य: पाथःपृथिवी- पर्याप्तसंस्थाश्रयम्मत्त्वावच्छिन्नत्तिकभेदस्य प्रतियोगि- सेशभिन्न पाथःपृथिवीपर्याप्तसंख्याश्रयो जलमित्या व्वये बाधवाभावात् यत्र तूहेश्यविधेययोन तादाम्येना- न्वयबोधसामग्री किंतु संबन्धान्तरेस तब निर्धारण- ·५६१ विमपनिर्जये। विभक्तोरचन्ताभावप्रतियोगित्वमर्थः यथा नराणां क्षत्रि- ये शौर्यमित्यादौ अब क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन्वत्ति- कास्यन्ताभावम्य प्रतियोगिन्वं शौर्ये प्रतीयते न तु ता- दृशभेदस्य तथासति नराणां नविय रूपमित्यादिप्रयो- गापक्तः नराणां मध्ये क्षत्रियः शूरतम इत्यादी नि- भोग्णवाचिनो मध्य इत्यव्ययस्य निर्धारणविभत्या सह सम्भेद हे चैवेत्यादाविव नान्यतरवैयर्थ्यमिति वदन्ति । सचिन्त्यम् । क्षविधान्यत्वादेनिर्धारणेनुप्रवेशे नि- र्धारणविभते नार्थताऽऽपत्तः यत्र चापूर्वी वायाधम्तव मित्वातनयानां माधवः पण्डित इत्यादौ माधवान्य- त्वस्यापूर्वतया तत्र निर्धारणविभक्तिवाच्यत्वस्याग्रहेणा-. न्वयवांधानुपपत्तिप्रसङ्गात् ट्रोण कलव्यकालयवनाद्य- वृत्तेः शरतमभेदम्य क्षत्रियान्यनरत्वावछिन्नत्तिकाव- बाधाद्दर्शितवाक्यस्थायोग्यन्वप्रसाच्च किं च पर्याप्त- संख्याश्रये विभकिवाच्यत्वाभ्युपगमेऽपि तव विशेषान्य- त्वान्बयो न युक्तस्तथासति धवखदिरयोर्धवखदिरी है- द्याविवादिप्रयोगापत्तः पर्याप्त संख्याश्रये घवान्यत्वख- दिरान्यत्वयोरम्बयसम्वधात् । न च इन्दुस्थले निर्धार- पविभक्तरिव निर्धार्यपदोत्तरविभक्तोरपि पर्याप्तसंख्याश्र- योऽधस्तवैव निर्धारमाम्वय इति वाच्यम् । तथासति पा- राहवानां युधिष्ठिरभौमाजनाः कौन्तेया इत्यादौ नि- र्धार्ययुधिष्ठिरादौ निर्धारसामन्वय प्रसङ्गात् भिन्नभि- सुवर्थयोः परस्परान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वाञ्च । यत्त, नरा. सां वियः शुरतम इत्यादौ राहो: शिर इत्यवेवाभेद एव पार्षः स च धनियादाववति तदन्विततदन्वयि- ·सप्तमीविभक्तिविचार। तावच्छेदकक्षत्रियत्वाद्यवच्छेदेन शूरतमस्य तादात्म्ये- नान्वयम्तथा च नराभिन्न क्षत्रियत्वावच्छेदेन शूरतमस्या- भेदी वाग्याथस्तेन नराणां क्षत्रियोऽर्जन इत्यादिको न प्रयोगः । न वा नराणां कौश: पशुरित्यादिकश्च प्रयोग: कोशे मानुषाभेदस्य विरहादिति ततुच्छ नरागां क्ष- चियः प्राणी क्षत्रियाणां नरः शूर इत्यादिप्रयोगापत्तेः । यदपि नराणां क्षत्रियः शूर इत्यादी भेदोऽभेदश्च नि- र्धारणविभक्तरर्थः प्रकवर्थे विशेषणीभूय भेदो भेदे विशे- षणीभूय प्रतियोगी क्षत्रियादिरग्बेति व्युत्पत्तिचिल्यण भेदे पुनः प्रतियोगितया विशेषणान्तरस्य सरादर- स्वयः शूरा शन्वितभेदस्त क्षवियादिभेदान्वित प्रकृत्यर्थ- तावच्छेदकावदेन विधेयतयाऽन्वेति प्रकृत्यर्थविशे- षितो भदः क्षत्रियादावन्वेति प्रकृत्योभेदान्विते च- लिये शूरस्य तादात्म्येनान्वयस्तथा च क्षत्रियान्यो नरः शूरभिन्नः नराभिन्न: वियः शूर इति मुख्य विशे- ष्यिताइयशालौ समूहालम्बनाकारो विविधो वाऽनय- बोध इति। तदसत्। नामार्थमुख्य विशेष्यकान्वयबोध ना- मार्थस्य प्रथमान्तार्थतानियमपरित्यागापत्त: संख्या- न्यसुदर्थविशेषचकप्रातिपदिका विशेष्यकान्वयबोधच्या व्युत्पन्नत्वात् एकपदोपस्थाप्यस्थ भेदस्योद्देश्यतावच्छेद- कविधेयभावेन कथमष्यश्वये व्युत्पत्तिविरहाच' इत्थं च निर्धारणमन्यादृशं बोध्यं तथा हि भेदप्रतियोगिताऽव- छेदकधर्मवत्वं प्रक त्यर्थतावच्छेदकत्वोफ्लक्षितधर्ममा- मानाधिकरण्यं च हयमेव षष्ठीसप्तम्योरर्थः दर्शिनसामा- बाधिकरस्यं तु प्रतियोगितावच्छेदकान्वेति एकपदोपा- ·४६३ विमत्त्पनिर्णये। नयोरपि तिर्थक निवर्तमानत्वयोरिव लिङथें वलवद- निष्टाननुबन्धित्वेष्टसाधनत्वयोरिव परम्परान्वयस्य व्युत्पत्तिमिहत्वात् एवं नराणां नरीषु वा वियः शूर- तम इत्यादो भदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मः प्रक त्यघ- तावच्छंदकमामानाधिकरण्यं च पीसप्तम्योरर्थ: नत्र दर्शितमामानाधिकरण्यं भेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्म:- न्वेति तथान्वित: म धर्मः क्षत्रियादावपरपदाथै न्वेति भर्दै प्रकृत्यर्थतावच्छ दकनरवादी च विभत्र्यवेक देश प्रकृत्यर्थम्याधेयतयाः,न्वयः नवियादो विशेषगा पदार्थम्य शूरतमादेः तादात्म्येनान्वय: शोर्यादित्रमबदम्य वि. शेषणस्य संबन्धान्तरण तथा च नरत्तिनरत्वसमाना- धिकरणो नरत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदको यस्तहान् क्षत्रियः भरतम इत्यन्वयबोधः । नराणां नरेषु वा क्ष- विवे शौर्य चत्रियम्यायच जीवनमित्यादौ दशि तनि- र्धारणान्वितस्य क्षत्रियस्वाधेयत्वं शोयें संवन्ध पायुध- जीवने चेति पत्र भेटप्रतियोगितावच्छंटकोन्वयिता- वच्छेदकीभूतयधर्मावईदैन भासते भेदप्रतियोगिताब- पछेदकत्वेन म एव धो भासते यथा मत्तावन्ति स- वीणि निखिलजातिव्यापकजातिमन्ति सकलजातिव्या- पकजातिमन्ति सत्तावन्ति वेत्यादौ मकल जातिव्याप- कजातित्वेन सक्तैव भासते तथा प्रकृते क्षत्रियवादि रबवितावच्छेदक एव भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन भासत इति व्युत्पत्तिरत एवं क्षत्रियम्य क्षत्रियनिष्ठभद- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतक्षनियवैग्योभयत्ववत्वापि क्ष- विवायां क्षत्रियः शूर इत्यादिको न प्रयोगः न वा ·सप्तमीविभकिविचारः द्रव्यस्य तथाभूततादृशोभयत्ववत्त्वेऽपि नराणां द्रव्य शौ- यवदित्यादिकप्रयोगः प्रतियोगितावच्छेदकत्वं प्रतियो- गितावच्छेदकधर्मसमनियतत्वं बोध्यम् भत: पार्थि- वपात्रायां कम्वगौवादिमज्जलाहरणमित्यादिप्रयोगस्य नानुपपत्तिः कम्बगोवाटिमत्त्वादेरम्वयितावच्छेदकस्य प्र- तियोगितावच्छेदकत्वविरहेपि प्रतियोगितावच्छेदको- भूतवटरवादिममनियतत्वात् तथा चान्वयितावच्छेद- कसमनियतो धर्म एव भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन प्र- कृते भासत इति व्य त्यत्तिरेतदर्थमेव भेदप्रतियोगित्व- मपहाय भेदप्रतियोगितावच्छेदको निर्धारणेऽनुप्रवेशि- तः यदि च प्रतियोगित्वमतिरिक्तपदार्थम्तवापि विथ- षप्रतियोगितातोतिरिक्त सामान्य धर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिस्वमिति मन्यते तदापि अन्वयितावच्छेदकसमनिय- तधर्मावच्छिन्नमतियोगित्वलाभार्थं प्रतियोगितावच्छेद- कस्यानुप्रवेशस्तथा च भेदप्रतियोगित्वमेव निर्धारणवि- भक्तरर्थः भेदप्रतियोगितात्वेनान्वयितावच्छेदकसमनि- यतधर्मावच्छिन्ना प्रतियोगिताव्यतिरेव भासत इति व्य - त्पत्तिः भेदप्रतियोगित्वे तदवच्छेदके वा प्रकत्यर्थता- वच्छेदकसामानाधिकरण्यस्यान्वयोपगमात् ब्राह्मणा- नां पवियः शूर इत्यादिको न प्रयोग: ब्राह्मणत्वसमा- नाधिकरणस्य ब्राह्मणतिभेदप्रतियोगित्वस्य चविये विरहात् । न च दर्शितप्रयोगवारणार्थ निर्धारणवि- भनेतादाव्यमर्थोऽस्तु तादास्यस्य धधियादावन्वय इति न काऽप्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथासति नराभेद- विशिष्ट पत्रिवे शू रख तादात्म्बेन विधेयत्वोपगमेन ·४१५ विभक्तपनिर्णय। राभेदेस्य क्षत्रियविशेषणत्वे वैययंप्रमङ्गात् । एवं नि- र्धार्यतावच्छेदकधर्मममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गितावच्छंदकधर्मवान् निधीयतावच्छंदकव्याप्य नाना- धर्मसमानाधिकरणश्च यो धर्मम्तहान् तादात्म्येन स च धर्मः संवन्धान्तर निर्धाय न्वेतौतिव्युत्पत्तिः धर्मबदि वन्तोपादानात् नरागाां क्षत्रियो दिजाति: प्राणी वे- त्यादिको न प्रयोगः द्विजातिवादेः वियरत्त्यत्यन्ता- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वविरहात्समानाधिकरण दू- त्यन्तोपादानात् नराणं नरेषु वा क्षवियोजन इत्या- दिको न प्रयोगः अर्जनत्वस्य क्षवियत्त्वयायनानाधर्म- सामानाधिकरण्य विरहात् नानाधर्मोऽपि परस्परवि- सदो ग्राहस्तेनार्जुनत्वस्य क्षवियत्वव्यायगुणकर्मादिना- नाधर्मसमानाधिकरगोपि न दर्शितप्रयोगः न च नि- र्धार्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधयान्वयोपगमादेव न द- चितप्रयोगः अर्जनत्वादेविधेयस्य निर्धर्मितावच्छेदक- क्षत्रियत्वावच्छेदेनान्वयासम्भवादिति समानाधिकरणा- न्तोपादानं व्यर्थमेवैति वाच्यम् । तथासति नराणां न- रेषु वा क्षत्रियः शुरतम इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिप्रस- ङ्गात् शुरतमादेविधेयस्य क्षत्रियत्वावच्छेदेनान्वयाम- म्भवात् रणभौतक्षवियादौ शूरतमतादाम्य विरहेणा- योग्यत्वात् तादृशधर्मसामानाधिकरण्यं तु विधये त- त्वावच्छेदके वा तव तन्वं यत्र परस्परविरुदनानाधर्म- समानाधिकरणमुद्देश्यतावच्छेदकं भवति तेन पाण्ड- वानां धनञ्चयोऽहं गाण्डौवी वेत्यादौ धनञ्जयत्वव्या- प्यपरस्परविरुदनानाधर्मस्याप्रसिद्या अस्वस्थ गा- ·सप्तमीविभक्तिविचारः। गडीवित्वस्य तादृशधर्मसामानाधिकरण्यामसिद्माऽपि नान्वयानुपपत्तिः न चैवं क्षत्रियाणां धनञ्जयो गाण्डीवी- त्यादिप्रयोगः स्यादिति वाच्यम् इष्टत्वात् यदि च द्रव्या. णां क्षत्रियःशुर इत्यादिकः प्रयोगो नेष्यते तदा निर्धा- यंताऽवच्छेदकै निर्धारण विभक्तिपक्वत्यर्थतावच्छेदकस्य साक्षाद्याप्यत्वं तत्र तन्त्रमिति मन्तव्यं न हि क्षत्रियत्वा- दिक द्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यं द्रव्यत्वव्याप्यपृथिवौत्वादिव्याप्य- त्वात् भवति च नरत्वसाक्षाद्याप्यमिति दर्शितप्रयोग इष्यते न च नात्वव्याप्यत्वात् क्षत्रियत्वस्य न नरत्वसा- क्षाद्याप्यत्वमिति कथं दर्शितप्रयोग इति वाच्यं क्षत्रिय- त्वस्य हिजातित्वाव्याप्यत्वात् संस्कारविशेषरूपस्य हि- जातित्वस्याकृतसंस्कारकमृतक्षत्रिये विरहात् न च हि- जातीनां क्षत्रियः शूर इत्यादिकः प्रयोगो न स्या- दिति वाच्यम् । इष्टत्वात् अत एव क्षत्रियादिपदसम- भिव्याहार डिजातोनामिति निर्धारण विभक्तिर्न किन्तु नराणामित्येव यदि च हिजातित्वव्याप्यत्वेऽपि नरत्व- व्यायजात्यव्याप्यत्वात् जातिघटितं नरत्वसामायाप्य- त्वं क्षत्रियत्वे नानुपपन्नमिति नरागामित्वादिदर्शितप्र- योगी नानुपपन्नस्तदा द्विजातीनामित्यादिदर्शितप्त- योगोष्ट एवान व्याप्यता न तन्त्रमिति वक्ष्यते । ननु यायाधिव्योः पृथिवी गन्धवतीत्यादावन्वयानुपपत्तिः पृथिवात्तिभेदप्रतियोगित्वस्य पृथिवीत्वसमनियतधर्मा- वच्छिन्नस्य पृथिव्यामसत्त्वात् जलनिष्ठभेदप्रतियोगित्वस्य तादृशस्य पृथिव्यां मत्वेऽपि तादृशप्रतियोगित्वे जलत्व सामानाधिकरस्यविरहात् यहावच्छिन्ननिष्ठभेदप्रति- ·विभक्त्यर्थनिर्णय। योगित्वं निधोरगां तव तइमसामानाधिकरणयान्वय- स्यैव व्युत्पत्ति महत्वात् अन्यया जलानां पृथिवी गन्ध- वतीय त्यादिप्रयोगः म्यादिति चन्न भेटप्रतियोगित्वे प्रक- त्यर्थतावच्छेदकमामानाधिकरग्यान्वयम् विवक्षितत्वात् इन्द म्यन्त प्रकृयतावच्छेदकस्य नानात्वादन्यायपत्तेः तथा हि प्रक्रते जन्नत्वं पवित्वं च इयं प्रकृत्यर्थताव- च्छे टकं नव जन्नत्वावच्छिन्नस्याधिय नया भंदे पृथिवी- त्वसामानाधिकरगयष्य भदप्रतियोगिवन्नयो निरा- बाध इति । जन्तानां पृथिवीत्यादौ तु जनस्वस्य कस्य प्रकृत्यर्थताछटकत्वात् जलनिर्भदस्य प्रतियोगित्वे पृथिवीत्वसमनियतधर्मावच्छिन्ने जन्तत्वसामानाधिकर- गविरहात् नान्वयोपपत्तिरिति । ननु जलथियो: - थिवौ गन्धवतीत्यत्र पुथिवौत्वे जलत्वव्याप्यत्वविरहात् पृथिवीत्वस्य व्याप्यतायाः सत्त्वेऽपि तत्साक्षाद्याप्यत्व- विरहात् तदन्यत्वे मति तद्याप्यत्वविशिष्टस्य तहा- प्यत्वस्व तत्साक्षाघाप्यत्वस्य तदन्यत्वविरहिया विशि- टाभाषसम्भवादिति कधं पृथिवौत्वम्य जलनिष्ठभेदप्र- तियोगित्वान्वयितावच्छेदकत्वमिति चेन्न यतस्तद- न्यस्य तद्याप्यस्य व्याप्यत्वे सति तदन्यताप्यत साक्षाद्याप्यत्वं तत्र विशेष्यदले तदन्यत्वं प्रकृते न प्रवेशनीयं तथा च पृथिवीत्वसाक्षादात्वं पृथिवीत्वे निराबाधमिति नान्वयितावच्छेदकत्वहानिरिति । न- स्वेवं निर्धारणाविभक्तिप्रकृत्यर्यतावच्छेटकमावाद्याय- त्वस्य निर्धारणान्वयितावच्छेदकत्वे तन्वत्वेऽभ्युपगमे तत एव ब्राह्मणानां वविधः शुरः बलानां पृथिवी गन्धव- -- ·सप्तमीविभक्तिविचारः। वतीत्यादिप्रयोगवारणं क्षत्रियत्वादावन्वयितावच्छेदके ब्राह्मणत्वादिप्रकृत्यर्थतावच्छेदकव्याप्यत्वविरहाद दू- त्थं च निधीरणे प्रकृत्यर्थतावच्छेदकमामानाधिकरण्य: प्रवेशो व्यर्थ इति चेन्न यतो यत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेदका- वयितावच्छेदकयोः साजात्यं तवैव सानामाप्यत्वं तन्तं न तु तयो(जात्ये साजात्यं तु जातित्वादिना वो- ध्यमिति द्रव्याणां क्षत्रिय इत्यादिको न प्रयोगः वैजा- त्ये तु न मावाद्याप्तता तन्वं यथा गा गोषु वा कृ- पणा संपन्नक्षीरतमेत्यादी अन प्रत्यर्थतावच्छेदकस्य गोत्वस्यान्वयितावच्छेदके कृष्णगुणे साजात्यविरहात् न साक्षाघप्यताविरहेणान्वयविरह इति । एवं च ई- सानां कृष्णः सुचेष्टः नराणां चतुष्पादो मदोत्कट इ- त्यादिप्रयोगवारणार्थ प्रकृत्यर्थतावच्छेदकसामानाधि- करण्यस्य निर्धारणे प्रवेशः अन्यथा हंसादित्तिभेदप्र- तियोगित्वस्य कृष्णगुणादिमति सत्त्वादर्शितप्रयोगस्य दु- वीरताऽऽपत्तेः तदिदं निर्धारणं जात्या गुणेन क्रियया- न्य नापि धर्मेण भवति तत्र जात्या नराणां नरेषु बा क्षत्रिय इत्यादिकं गुणेन गवां गोषु कृष्णेत्यादिक क्रियया गवां गोषु वा वत्सं धावन्ती दुग्धवतीत्यादिक भव वत्सकर्मकधावनक्रियावत्त्वमन्वयितावच्छेदकं गो- निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकमिति अन्येन प्राणिनां प्राणिषु वा चतुष्पादः पशुरित्यादिकमुदाहरणं बोध्य जातिक्रियागुणभिन्नमव चतुःसंख्यकपादसमवेतत्वमन्व- वितोवच्छेदक प्राणिनिष्ठभेदस्य प्रतियोगितावच्छे- टूकमिति । अत एव काशिकायां जातिगुणक्रियाभि- ·विभक्त्यविर्णय। रिति पृथक्करगम्य करगाभिधानं म्वरूपकथनं न च प- रिमंस्थानमिति । यव प्रकृत्यर्थतावच्छेदकनिर्धायताव- च्छेदकयो: वैजात्यं तत्र परम्परव्यभिचारितवान्वयि- तावच्छेदकत्वे तन्त्रमतो द्रव्यागां कृपापा मम्पन्ननौरत- मेत्यादिको न प्रयोगः प्रयोगस्तु कृष्णानां गौः मम्प- ननौरतमा विजातीनां क्षत्रियः पुरतम इत्याटिक उ- पपद्यते । हरीणां हरिषु वा शत्रुः सुरथड इत्यादी ह. रिपदाथैतावच्छ टक सूर्यत्व व पशुत्वेन्द्रत्वादिकं ना- नाविधमेव प्रकवर्थतावच्छंदक' तत्र शकान्या कत्यथ- निष्ठभेदस्य प्रतियोगित्वेन्वयितावच्छेदकोभूतशक शकत्वा- वच्छिन्ने शकत्वसामाधिकरवान्वयसम्भवात् इन्द्वस्थले इवैकशेषेऽपि नानुपपत्तिरिति । इन्दः सामासिकम्य चे- त्यत्र समासत्वस्थानुगत धर्मतया जातित्वात् जाति- गतैकत्वविवक्षायामेकवचनमिति नानुपपत्तिः "जात्या- ख्यायामि ति सूत्रे अनुगतधमस्यैव नातित्वेनोपादान- मत एव"शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनमि"ति सङ्गच्छते यतः शरीरत्वं न वैशेषिकसमता जातिन वैकमात्रशरीर धर्मसाधनमेत्यनुगतधर्मम्वरूपजातिगतैकत्वविवक्षाया- मेकवचनोपपत्तिः "नक्षवाणां शश्यहमि"त्यादौ नक्षव- पदस्य शशियुक्त नक्षत्वसमुदाये लक्षणायां निर्धारणे अ. न्यथा शेषे खस्वामिभाव षष्ठौ । एवं "वित्तेशो यक्षरक्ष- सामि"त्यवं यदि धनेशो यक्षस्तदा बलपृथिवी गन्धवती त्यादावित्र निर्धारण न्यथा शेषे स्वस्वामिभावे षष्ठीति एवमन्यचापि बोध्यम् । एवं नराणां मध्येइत्यव्ययस्य भेदप्रतियोगित्वं समभिव्याइतथब्दार्थतावच्छेदकसा- ·सप्तमीविभक्तिविचार माधिकरगपं चार्थः : षश्या भेदान्वयो समभिव्याहृतश- ब्दार्यतावच्छ दकान्वयौ च संबन्धोऽर्थः संबन्धस्तु प्रकृते प्राधयत्वमेव भेटप्रतियोगित्वमन्वयितावच्छेदकसम- नियतधर्मावच्छिन्नं पूर्ववोध्यम् इत्यं मध्येशब्दयोगे षष्ठी न निर्धारणार्थिका किं तु शेषार्थिका अन एव "लोके- शलशियलोकमध्ये नियंञ्चमध्यच्च मषानभित्तरमत्ततो- पत्तसमतमतमि"त्यादौ समास उपपद्यते अन्यथा नि- धर्धारणषधन्तेन सह समासस्य निषेधात्तदनुपपत्तिप्रसङ्गः एवं नरमध्ये क्षत्रियः शूर इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्ग इति । अार्थिकां सप्तमौं दर्शयति । “साधुनिपुण" इत्येताभ्यां योगे अायामर्थे सप्तमो विभक्तिभवति प्रते- योगे न भवतीत्यर्थक मातरि साधुनिपुणो वेत्यादौ समर्थः साधु शब्दार्थः सामर्थ्य जनकतावच्छेदकधर्मवत्त्वं तदेव स्वरूपयोग्यत्वमिति सावहितकृतौ निपुण शब्दा- र्थ: सावहितकतत्वमप्रमत्तकर्तृत्वं तदपि कर्त्तव्यतागो- चरपुनःपुनःस्मरणाधीनकृतिमत्त्वं तत्र सप्तम्यर्थोऽर्चा सामध्येकदेशे जनकत्वे निरूपकतया निपुणपदार्थक- देशे तादृशस्मरणाधौनक तौ विषयितयाऽन्वेति । अर्चा तु प्रीत्यनुकूलो व्यापारस्तव प्रौती प्रक त्यर्थस्य समवेत- त्वेनान्वयः प्रीतिः सुखं सुखसाधनं वा तथा च माट- समवेतप्रीत्यनुकूलव्यापारनिरूपितजनकतावच्छेदकध- मवान् माटसमवेतप्रीत्यनुकूलव्यापारविषयिणौ क- तव्यतागोचरपुन:पुनःस्मरणाधीना या कृतिस्तहानिति वा शाब्दबोध: अर्चायां गम्यमानाथामिति काशि- सायासतम् । पत्र सूचे पर्चा सप्तम्यर्थत्वेनैव वि- ।

·४७१ विभक्त्यर्थनिर्णये। वक्षिता न तु मानान्तरगम्यत्वेन तयासति "माध्वमा- धुप्रयोगे मप्तमी वक्त ये ति बार्तिके माधुशन्दोपाद- नभ्य वेयध्यापत्तेः मातरि मारित्यत्र माप्रियका- रित्वावगने माव या अवश्यं गम्यमानत्वात्मतम्या पर्चायकत्वे तु वार्तिक माधुशदीपादानम्य न वैश्य- मिति प्रागृतम् पर्चाया अधिवक्षगों मप्तमौ न माध: यथा माधुः भृत्यो गत इत्यादी अत्र तत्त्वकयने मप्तमी न भवति । अव मृत्यम्य मात्रामामाकट त्वं अची- धिकापि मप्तमी प्रतियोग न भवति यया मान प्रति माधुरित्यादौ अत्र कर्मप्रवचनीयद्योत्यं ममवतत्वं हि. तौयार्थः प्रियकारी साधुशब्दार्थः पूर्ववदन्ययः । "अप्र- त्यादरिति वक्तव्यमिति बार्तिकं ययां कर्मप्रवचनीयानां योगे मप्तमी विहिता तदन्चक प्रवचनौययोगे मप्तमी न भवतीत्यर्यकं तेन मातर प्रति परि अनु अभि वा साधरित्यादौ न सप्तमौ भवतीति । पञ्चम्या सह वैक- ल्पिकौं सप्तमी दर्शयति । "सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये" इति सूत्र कारकयोमध्ये यो कालाध्वानौ ताभ्यां सप्त- मीपञ्चम्यौ विभक्तो भवत इत्यर्थकम् । अद्य भुत्वा द्वाहे हाहाहा मोक्ता इत्यादी सप्तमीपञ्चम्योः परत्वनिरू- पितापरत्वाधिकरणकालवर्तित्वमधस्तत्र परत्वे सम- वेतत्वेन प्रक त्यस्यान्वयः तार्थोऽनन्तरत्वं यह वेति तथा चावत्तिभोजनानन्तरात्तिपरत्वनिरूपिताप- रत्वाधिकरणकालत्तिभोजनकर्तेति शाब्दबोधः । पत्र भोजनकर्ट ताम्वरूपकारकशक्त्योर्मध्ये काल: दृहस्थी- ऽयं धानुष्कः क्रोशे क्रांशारा लक्ष्यं विध्यति इत्यादौ दै- ·४७२ सप्तमीविभक्तिविचारः। शिकापरत्वनिरूपितपरत्वाधिकरणदेशवर्तित्वं सप्तमौ- पञ्चम्योरर्थः तच्च कर्महारा धात्वर्थफलेन्वेिति विध्य- तेरवयविभागानुकूलो वापारोऽर्थः छिदेस्तु प्रारम्भक- संयोगानञ्जकावयबविभागानुकूलो वनापारोऽर्थ इति न रिदिपर्यायता तथा च क्रोशष्टत्त्यपरत्वनिरूपितपरत्वा- धिकरणदेशत्तिर्यो लक्ष्यत्तिरवयव विभागस्तदनुकूल- वापारकती इहस्थधानुष्कोऽयमित्यन्वयवोधः । अत्र कट कर्मशक्त्योर्मध्ये अध्वा । वस्तुतस्तु कारकयोमध्याथें सप्तमीपज्ञम्यौ विभती भवन इत्येव सूवार्थः। तत्र म- ध्यत्वं कालिकमपरत्व समानाधिकरणपरत्वं दैशिकम- परत्वमेव तत्वापरत्वे प्रक त्यर्थयोः कालदेशयोः समवे- तत्वेनान्वयः अवधितघा कारकस्य कारकाधिकरणस्य चान्वयः कालिकमध्यत्वघटकपरत्वस्य निरूपकतया देशिकापरत्वस्य स्वनिरूपितपरत्वसमवायन कारका- विकरणे परम्परया वा कारकन्वयः तच्च कारक यो- ग्यतावशात् कर्ट कर्मादिक वोध्यम् । अद्य इविध्यं भो- ता हे हाहाहा निरामिषं भोक्ता अत्र हविष्यकमक- भोजनकर्ता तदधिकरणेनाद्यकालेन वावधिमद् - हत्ति यदपरत्वं तत्समानाधिकरणपरत्वस्य निरूपको निरूपककालवृत्तिर्वा निरामिषकर्मकभोजनकर्ताद्याधि- करणकहविष्यकर्मकभोजनकर्तेत्यन्वयवोधः । इह- स्थोऽयं कीशे कोशादा लक्ष्वं विध्यतीत्यादौ वेधकेन तदधिकरणदेशेन वावधिमद्यत्परत्वं तन्तिरूपकको- शत्यपरत्वस्य निरूपक तदधिकरणं तादृशदशत्ति वा यल्लच्वं तत्कर्मकवेधकर्ता दृहस्थोऽयमित्वन्वयबोधः। 4 ·विभत्यर्थनिर्णये। इहादाशब्दार्थयोर्दै गकाल योरधिकरणयोरबधित्वार्थ इ- हाद्यशब्दयोरुपादानम् भवधिमत्त्वस्य अवधिमत्यरत्व- निरूपकत्त्वम्याधिकरणकालत्तित्वम्य चौल्लेखः संसर्गम- दिया बोध्यः । अथ वा मध्यशब्दोऽन्तगलवाची तथा चान्तराल त्वेऽथ सप्तमीपञ्चम्यौ भवत इति सूत्रार्थस्तव कालिकमलरालत्वं परस्परनिरूपितकालिकपरत्वाप- रत्वाधिकरगयोरनधिकरणत्वमस्वन्ताभाववत्त्वमिति या वत् । दैशिकं तु दैशिकपरत्वम्यावधिसमायिनोरनधि- करणत्वमत्यन्ताभाववत्वमिति यावत् तथा च कालि- कपरत्वापरत्वयोरधिकरणकारकोरधिकरणकाल - त्तिकारकशक्योस्त त्तत्कारकभावस्वरुपयोः । एवं दैशिक- परत्वस्यावधिसमबाथिनो: कारकयोरवधिसमवाधिदे- शत्तिकारकशक्त्योर्वा सुतिकादितो लाभात् का- लाववाचकपदोत्तरयोः सप्तमीपञ्चम्योरत्यन्ताभावप्रति- योगित्वमर्थम्तव कालनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं का. रके चेदन्वेति स्वनिरूपितक्रियावत्त्वसंवधाबच्चिन्नं का- रकशक्तौ चैदन्वेति कालिकविशेषणतासंबन्धावच्छिन्न- मेव देशनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तु कारकीय- देशिकमंसर्गावच्छिन्नं कारके कारकशक्तौ तु स्वनिरूप- ककारकघटितपम्परासंबन्धावच्छिन्नमन्वति इत्यं च संबधान्तरावच्छिन्नप्रतियोगित्वमादाय न प्रयोगाति- प्रसङ्गः प्रतियोगिवमन्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नमेव भासते व्युत्पत्तिवैचिल्यात् अती हित्वावच्छिन्नाभावप्रति- योगित्वमादाय न प्रयोगातिप्रसङ्गः । अत्यन्ताभावे प्र. कृत्य यस्य स्वावच्छेदकधर्मव्यापकाधिकरणतानिरूपिता- ·सप्तमीविभक्तिविचारः। धयतयान्वयः । एवमद्य भोता हाहाहाहा भोक्तत्यादी हाहव्यापकत्वत्यन्ताभावप्रतियोगिभोऋभिन्नोऽद्य भोक्ता। अथ वा तथाविधात्यन्ताभावप्रतियोगिभोतृत्वबदभि- नोऽद्य भोक्ता इत्यन्वयबोधः । एवं इहस्थोऽयं क्रोशे को- शाहा लक्ष्यं विध्यतीत्यादौ कोशव्यापकत्त्यत्यन्ताभाव- प्रतियोगि यल्लच्या भिन्नमधिकरणं लक्ष्य निरूपितमा- धेय त्वं वा तद्दतिम्तहान्वा योऽवयव विभागस्तदनुकूल. व्यापारकर्ताऽयमित्यन्वयबोधः । इत्थं च प्रतिदिनं सु. झाने, हाहे हाहाहा भोक्तेति न प्रयोगः न वा एकप्र- हरिण पादकोशाधं च लक्ष्यं विध्यति पुरुष कोशाहा लक्ष्यं विध्यतीति प्रयोगः । अत्यन्ताभावे व्यापककृत्तिवे प्रकृत्यर्थस्यान्वयोपगमात् स्नानादिकालावच्छेदेन हा- हनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिभोक्तत्वस्य प्रतिदिनं भुञ्जाने सत्त्वान्न दमित प्रयोमः । कतशक्तिमध्य एव कालः । गिरेः कोशे कोशाहा वनं गच्छति विहग इत्यादौ क- मांपादनामध्ये देशः पाटलिपुवेश्वरः विंशतो यो- जनेषु विंशतैोजनेभ्यो वा काशीस्थाय ददातीत्यादौ कट संप्रदानयोर्मध्ये देशः । भिखरादुपत्यकायर्या कोणे कशाहा पतति शिलत्यादावपादानाधिकरणयोर्मध्ये देशः करण कारकान्तरयोमध्ये देशोऽपि न भवति । ए- वमन्यत्रापि कारकयोमध्ये देशः कालच बोध्य इति । शाब्दिकास्तु "तदस्मिन्नधिकमि"ति "यस्मादधिकमि"- तिसूवनिर्देवादधिकशब्दयोग सप्तमीपञ्चम्या विशिष्ये ते अती लोके लोकाहाऽधिको हरिरित्यादौ सप्तमौ पञ्चमी च साधुरित्याजः । तच्चिन्त्यं लोकेऽधिको हरिरित्यादौ निर्धारणे सप्तम्युपपत्तेः लोकादधिको हरिरित्यादौ “प- ·विमत्यर्थनिर्णये। लमी विभक्त" इतिचेगा पञ्चम्यपपरित्यस्य प्रागुक्ता- त्वादिति । "अधिगैश्वरे" इति मृत्रम् ! ईवयं द्योतये- ऽधि: कर्मप्रवचनौटमनः स्थादित्यय कम् अधौत्यव्यय- शब्दस्य कर्मप्रवनौवमंज्ञां विधत्ते । कमप्रवनौययन पञ्चमी तापयति "यस्मादधिकं यस्य चेम्वरवचनं तव सप्तमी" इति मत्रं यदवधिकस्याधिकवरूपाचम्य द्यो- सकः यन्निरूपितस्येश्वरार्थस्य द्योतक: कर्मप्रव वनी- यस्तत्र कर्मप्रवचनीय युक्ते मप्तमी भरतीत्यर्थकम् । उपश- ब्दस्याधिकार्थ द्योतकत्वे:पि कर्मप्रवचनीयमजाविधायक "उपोधिके चे" ति मूत्र हितीयाविवरण प्रदर्शितम। उप- सुरेषु हरिरिस्थादावुपशब्दद्योत्यं सप्तम्या भाधिकामघम्तव प्रकृत्यर्थस्यावधिमस्वसंबन्धेनान्वयम्तया विधस्याधिकार- स्य हरावन्धयम्तथा च सुगवधिकाधिक्यवान हरिरित्य- न्वयबोध: । प्राधिक्यं तु प्रकृते निरवधिदयावत्वमय वा बहुत्वव्याप्यसंख्या विशेषवगुणवत्वं बोध्यम् । चार्येषु द्रोण इत्यादावपि काशिकोटाहरण नया रीत्या- इन्वयो बोध्यः उपनिष्क काषीपणमित्यादापि मूल्य- गतावयवगता वा बहुत्वव्यायमंख्येवाधिकामिति प- चमौविवरण प्रोक्तमिति । यस्य चेश्वर इत्येतावन्मा- वेण स्वामिद्योतकाधियोगे सप्तमौसिहो यस्य चेश्वर- बचनमित्यभिधानं स्वस्वामिनोरुभयोर्योतकस्याधिश- ब्दस्ययोगे सप्तमी ज्ञापयति अत एव यस्य चेश्वरवच- नमिति स्वस्वामिनोई योरपि पर्यायेण सप्तमौ भवतीति काशिका। अधिभुवि राम इत्यादावधिशब्दद्योत्यं स- तम्याः स्वामित्वमर्थस्तव भुवो निरूपकतयाऽन्वयः तथाविधवामित्वस्थ रामेऽन्वयः. तथा च भूनिरूपि- उना- ·सप्तमीविभक्तिविचारः । तम्बामित्ववान् राम दूत्यन्वयबोधः । अधिरामे भूरित्यादावधिशब्दद्योत्यं सप्तम्याः स्वत्वमर्थस्तत्र नि- रूपकतया प्रत्यर्थस्यान्वयस्तथा च रामनिरूपि- तस्वत्ववती भूरित्यन्वयबोधः । अधिब्रह्मदत्ते पञ्चा- लाः अधिपञ्चालेषु ब्रह्मदत्त इत्यादी काशिकोदाहरगो- ऽप्यनया रोत्याऽन्वयो बोध्यः । ब्रह्मदत्तः पञ्चालगजः । "विभाषा कृषि" इति मूत्वम् अधि: करोतो कर्मप्रवच- नीयसंज्ञो वा स्यादित्यर्थकम् । अवेश्वराद्योतकस्यधि- ोगे सप्तमी न भवति यथा यदत्त मामधिकरिष्यती- त्यादौ अव धातोर्विनियोगोऽर्थः सप्तम्या पादेशवल: कर्मघटितसंबन्धावच्छिन्नमाधयत्वमर्थः इदंपदार्थ: क- मविशेषस्तथा चैदकर्मविशेषटत्तिमत्कर्मकयदभिन्नभावि- नियोगकर्ट त्वं वाक्यार्थ: करोतियोगेऽधेः कर्मप्रवनौय- संजाविधानं दर्शित करोतिप्रयोगे गतिसंज्ञाप्रयुक्तस्य "तिङि चोदाचवतो तिसूत्रेण प्रसक्तस्य निघातस्य नि- षेधार्थमिति । कर्मप्रवचनीययोगे हितीयापञ्चमौसप्तमी- विधानं शेषषष्ठीबाधकं सर्वा धु पपदविभक्तयः शेषषडय- पवादिका इत्युक्तरिति शाब्दिकाः । तच्चिन्त्यम् अप- वादे प्रमाणाभावात्सूत्रभाष्यवार्तिकत्तिग्रन्थादायपवा- दकत्वस्वानभिधानात् मम प्रतिभातीत्यादौ शेषे षष्ठया दर्शनाच्च कर्मप्रवचनीयस्य स्वरूपसतो वा प्रतेोंगे हि- तीयाविधानाद् अत एव बुभुक्षितं न प्रतिभाति कि- विदित्यादौ द्वितीयोपपद्यते । एवं च तस्य ते परिपन्थिन इत्यादावपि शेषे षड्युपपद्यते अन्यथा परिपन्थिघटकप- रिशब्दयोगेऽपि कर्मप्रवचनौययोगे हितौयादर्शनात्"प- रिपन्थं च तिडतो"तिनिर्देभादुपपदविभक्तोः शेषषष्ठयप- ·विभक्तपर्यविर्णये। वादकत्वे दर्शितषडया प्रसाधुत्त्वप्रमङ्गात्ननपपदविभक्तः शेषषष्ट्यपवादकावविरहे पूर्व प्रदर्शितं सर्पिषो बिन्दुना योगो न स्वपिने त्यभियुक्तवाश्यमनर्थकं स्यात् अपिना यो- गेऽपि गेषे षष्ठयाः साधुत्वादपपदविभक्त रपवादकत्वविर- हादिति चेन्न । सपिरपि स्यादित्यादिप्रयोग हितोयाया पसाधुत्वज्ञापनेन दर्शितस्याभियुक्तवाक्यस्य मार्यकत्वात येयां कर्मप्रवचनीयस्य द्योत्यानां वाच्यानां वा हीनत्वा- धिक्यवर्जनमर्यादादीनां न शेषत्वं तवायोग्यत्वादेव कम- प्रवचनौययोगे न षडी यथाऽनुहरि सुरा उपसुरेषु हरि- रपत्रिगतम्यो दृष्टो देव प्राकडारादेका मज त्यादौ यत्र तु योग्यता तत्व षष्ठी भवत्येव पत एवोपर्युपरि बुद्दीनां घरन्तीश्वरबुद्धय इत्यादौ शेष षष्ठी सङ्गच्छूत इति । इति विभत्र्यनिर्णय कारकसप्तम्यर्थनिर्णयः । इति सप्तमीविवरणं समाप्तम् । समाप्तश्चायं विभक्त्यनिर्णयः भन्मानलिनीप्रमोदनरविस्त्रय्यादिविद्याऽऽपगा- पाथोधिः प्रथितोऽर्थिकल्पांवटपौ वागौशनामा सुधौः। गौरीतुल्यगुणा विदेहविषये देवी जयन्ती च यं प्रासूत प्रहतेनसं गिरिधरं तस्ये यमासौरकृतिः ॥१॥ तथ जैमिनिगिरि स्फुटशब्दविद्या:- भ्यासे विसृत्वरक्षियः शुचिशान्तरूपाः । धीरा इमां मम कृतिं करुणारसेन पूणे मनस्यविरतं परिचिन्तयन्तु । २ ॥ इति। शुभम --

·No text on this page.

·चौखम्बा-संस्कृत-प्रन्थमाला । (प्रन्थसंख्या १२) विभक्तार्थनिर्णयः । न्यायानुसारिप्रयमादिसप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः। नयायिकाग्रणीमहामहोपाध्यायझोपाख्य- श्रीगिरिधरोपाध्यायविरचितः । तर्कतीर्थन्यायरत्नश्रीजीवनाथमिश्रेण परिशोधितः काझ्याम् विद्याविलासनानि यन्त्रालये श्रीयुत वावू हरिदासगुप्तेन मुद्रयित्वा प्रकाशितः। सन् १९०२ ईस्वी वैक्रममंवत् १९५८ शुभम् ।

·_ ·भूमिका। विदितमस्वेतखलु सर्वेषामेवात्रभवतां कारकाधीनधिजिग- मिपूणां व्युत्पिन्मतां च तत्र, तत्रापि न्यायधोरणीपरिष्कृतमनसा प्रेक्षावतां संमदाबहकार्यम् । यत्किल जागरुकेप्वपि प्रथमादिनिम्बिलविननिव्युत्पादनच- णयोग्यताकेषु नैयायिकमतानुसारिषु व्युत्पत्तिबादशब्दयक्तिप्रका- शिकापवाक्यरत्नाकरशब्दार्थरत्नादिषु बहुषु निवन्धेषु यथाऽयं मु- यित्वा प्रकाशनायोपक्रान्तः पुरातनोऽप्यधुनैव प्रकाशनानन्यता- मिव दधानोऽन्वर्थामाख्यां विनद् विभक्त्यर्थनिर्णयनामा नतिदुस- हतया, विस्तृततया, परिपूर्णप्रतिपाद्यविषयतया, परोक्तिनिराकृति- सद्युक्त्यादिगर्भिततया चेदानीन्तनप्रचारशालीहशग्रन्थापक्षया ऽध- श्यं स्वकीयविषयबुभुसुजनमानसंभ्यो ऽधिकं रोचिष्यते निबन्धो न तथा निबन्धान्तरम् इति संभाव्यते । अत्र च क्रमेण प्रथमादिसप्तवि- भक्तिविद्यारो भगवत्पाणिनिकृतमुधिक्रिविधायकनुत्रचिवमा व्याजान्यायमतमनुरुन्धानेन अन्यकत्री विहितः । अस्य प्रणेता मि. थिलादेशीयो मगरालीग्रामवास्तव्यः फणदहकुलजन्मा झपासमा गिरिधरोपाध्यायः । अयं च महोपाध्यायवागाराशमंत जगन्नी व्याऽलम्भि, पदवाक्यरत्नाकरामनोदयादिविविधनिबन्धनिवन्धुर- शेषशास्त्राम्बुधिपारदृश्वनः श्रीनगरनुपालफतेहमाहगुरोः वाय तृव्यभ्रातुः श्रीगोकुलनाथोपाध्यायात् समधिगतविद्यश्च संपन्नः । गोकुलनाथोपाध्यायः पञ्चदशाधिकपोडशशततमशकाग्दे मिधिला. मभूषयदिति तदीयग्रन्थादितो निश्चीयतेऽतोऽर्थात्तच्छिप्यस्याम्य अन्थकर्तुरपि तत्समकालतेति निर्विचिकित्सम् । तच्छिष्यता तु स्व- यमेवानेन विभक्त्यर्थनिर्णये तत्र तत्र " इति पदवाक्यरत्नाकरऽस्म- दूगुरुचरणा" इत्यादिलेखेन प्रकाशिता । पदवाक्यरत्नाकरस्य गो- कुलनाथोपाध्यायकर्तृतचे च तत्कृतग्रन्यान्तिमलेख एव प्रामाण्यपद- वीमधिरोहति । अस्य च विभक्त्यर्थनिर्णयस्यैकमेव पुस्तकमधिगतं तद्देवाश्रित्य श्रीयुतबाबूहरिदासगुप्तविज्ञप्त्यनुरोधादेतदनन्यरत्नं सं- ·( २ ) शोध्य तदीयविद्याविलासनामके यन्त्रालये प्राचीकशम् । एतदन- न्थकर्तृसमयाद्यवधारणे मामकः श्रमस्तु दरभङ्गाभूपाश्रितमहामहो- पाध्यायचित्रधरमित्रैः स्वयमेव तत्सूचयित्वा परिहृत इति भृशमे- तदीयोपकारं कलयामि, अस्य च कृतेऽपि श्रमपुरस्सरे शोधने श. गरिमात्रसाधारणभ्रान्त्यादिजनितं दोषं सौजन्यधुरीणैः सारस्पृह- यालुभिः परिशीलितमरालचातुरीके विपश्चिद्वररुपेक्ष्यमाणमाशा- सानः, सकलाध्येत्रध्यापकादिसौकर्यमेतद्ग्रन्थात्संभावयन् नि- बन्धुरपि तादृशत्रुधेकजनवंदनीयश्रमसाफल्यमधुनैवावधारयन् शो- धनप्रकाशनादीनां, चापि गुणिहक्पथगामितयैव सार्थकतां मन्य- मानो गुणिजनाविभूतिमेवैतद्व्यापारात्प्रीयमाणः परमेश्वरो विद. धात्विति कामयते । १९५९ वर्षान्ते } तर्कतीर्थन्यायरत्नोपाधिकः श्रीजीवनाथमिश्रः शुभम् ।

·शुद्धिपत्रम् । पृ. पं० अशुहम् . गुद्धम् यन्किचिद् अनवच्छंदकन्य १ m m31209 Vvvor or or or mmm NMM - यकिचिद् २३ अनवच्छदकत्र रूपान्तःरस्य ५ रम्भमंगच्छ २० वच्छिनत्वं १४ वयेनामार्थ २४ तिर्थस्य ४ स्यतीत्यादो २१ योगित्वेना २४ तदवारण २५ स्वार्थकम ७ करणत्वेनाऽच्या १९ द्वितीयाथता २० मच्छिन्ना १८ द्वानुत्पत्यान्वय १९ अन्यरत्वस्ये ६ निभादिशकल ९ स्वार्थप्रसिध्या ६ बहुज घटित १६ विशेपणया . २३ नागकालयो २७ तावच्छदक ३ प्रवशनीय ९ धिकरण्य १४ पात्पर्य २४ वचनावाश १० सिाध्यपुनर्वसू रस्न:मंगराउछ वच्छिन्नन्वं न्वये नामार्थ तिर्थस्य स्थतीत्यादी यांगित्वना तहारण स्वार्थकमुत्र करगन्त्र नाच्या द्वितीयाऽर्थना সবমি द्वानुन्पत्त्यान्वय इन्यनरत्यन्य निभादिमकल स्वार्थाप्रसिध्या बहुचटित विशेषणतया नागतकालयो. तावच्छेदक प्रवेशनीय धिकरण्य तात्पर्य वचनाद्वारा सिभ्यपुनर्वसू ·( २ ) १४ १० सबोधनम् १२ ममुपपन्नम् १ सम्बोधस्य १० च्छब्दस्यन्यत्रा १२ क्रिय ६१ ७१ पप प्यति ७१ Gર ૭૨ ઉર ७६ सम्बोधनम् मनुपपन्नम् सम्बोध्यस्य च्छब्दस्यान्यना क्रिया तू नुपप यति फलव्य वियोग इयां संसर्ग धिकरण पारस्या रैक्यं धेयत्व० पचत्यपि कर्मणां शराणां कर्मता प्रतियो नसत्या कर्तृत्वं म्यादि द्विती प्रकृत्यर्था यावच्छिन्न द्विती स्थैव समवे नया बोध यतश्चैत्रो स्यन्दो दिति २३ विरोग ३ इयं १२ ससर्ग १५ धिकर ३ पारास्या १६ रेक्यं २२ धेयव० १७ पवत्यपि २२ कर्मणां कर्मता १० प्रतयो १३ रमत्या १९ कर्तृवं १५ म्याद दिती ११ प्रकृत्यार्था १३ याच्छिन्न १७ दिती ७ स्यैव ८ ममवे १० तत्रबोध २५ यतत्रो ६ स्वन्दो ४ दति ૮૨ १ ·५ धवातू ६ निषध धन्यातू বিষ मल्लो २४ मला २३ मयेन २३ मियत्र मित्यत्र का भदस्य ख्यार्थ कगट: भि १० भस्य १८ ख्यानर्थ ६ कण्टः १०२ १७ मि १०२ १९ य १०३ १७ वो १०९ २४ क्रिया ११३ २० नाया ११४ १० विशेष ११४ १७ ख्यावा ११८ २१ पतया १२३ २ त्यत्ति ११५ १३ क्रिया ना १२३ ८ शानखरूप यो क्रिया नामा निवेश ख्यातवा पयतया त्पत्ति क्रिया यस्य क्रिया ना शानखरूपक्रियाप्रयोज्यत्वा- भावात् क्रियत घट, खयमे- वैत्यत्र तु तिप्रत्ययार्थस्योत्प- तेः कृतिस्वरूपक्रिया त्पत्ति पन्च पया त्वमर्थः इत्या विषयत पत्ति ૧૨૭ २ त्यत्ति १३८ २४ पञ्ज १३९ १३ पया १४२ ३ त्वर्थः १४२ १४२ १८ विपत १४३ १२ पत्त १४४ १२ व्यारा व्यापारा ·( ४ ) खल्प चिदा नो तण्डुला ताहश १४६ २० भिद्दा १४७ १० तो २ तण्डला १५० १५ तादश १५१ १७ यज् १५७ ११ दोग्धा १५९ २० त्वात १६३ ३ यात्ता १६६ १६ रायन्ता ८ त्यध १८३ २३ फलवा १८६ २५ पार्थ १८४ २ वाक ८ द्वितीययोश्च द्वयं पञ् दोग्धी स्वात यान्ता ण्यन्ता त्यर्थ फलावा यार्थ वाचक द्वितीययोश्च परत्वान्वयिस- मवेतत्वमवधिश्च द्वयं पन्थं तथा देवंदे साफ सूत्रे सूत्र णेच्छाचा ब्देन कां वच्छेदकताऽवच्छेदक माना प्रतिघात दीप्यतेरर्थ द्वितीयावा प्रकृत्या द्रोणैः १८६ १७ पन्थ १८७ ११ तथ १८७ १६ देवदे १८७ २५ ज्ञाफा १८८ २ सूत्र १८८ १८९ १९ णेचा १९० १८ व्दन १९० २५ कायां १९१ २३ वच्छेदक १९२ १० मामा १९६ १२ प्रतिधात १८६ १४ दीप्यते रर्थ २०४ १७ द्वितीयवा २११ २१ प्रकत्या २१२ १ देणैः ४ सूत्र ·२१२ ५ मध्यादिना २१२ ९ मतुवर्थता २१८ ७ दशित २२१ ८ पत्त्यामह २२२ १८ च्छेदकमवन्धा २२२ २१ विशप्यतया २२२ २१ विशपणतया २२२ २२ चाघयत्व २२३ ५ कन्याभित्र २२३ १२ विशेष्यवाधे २२४ २४ सहार्थः पवं मादिना मतुवर्थता दर्शित पन्या मह च्छेदकसंवन्या विशम्पनया विशेषणतया चाधंयत्व कन्याऽभिन्न विशेष्य बोध सहार्थःममानकालिकन्वं म- हाथै कालिकं विशेषणनया देशिकं विशेष्यतया दीर्घत्व- मन्वेति श्वासदण्डा इत्यस्य दण्डसहयाःश्वासा इत्यर्थः एवं दिवसवृत्तेनिशावृत्ती २२४ २४ दिवसवृत्तेवा २ स्तद्वतः २२८ २२ कालिकत्वविशे २३१ २५ निगमकाले ૨૩ર ८ विधयाऽर्यम्तन २३७ २४ यत्र द्वितीया २४३ १२ युक्तप्रधान २४३ २५ चाशुप्रयोज २४९ २ कार्यभाव ६ व्यावृत्तः प्रतीते २५३ २४ भावद्यावर्त २६० १५ धमपदं २६३ ५ पदेस्य २६६ १८ प्रतियोगिता ૨૬૮ ४ तृतीयाय २६८ १४ कर्मतियोगात २७१ २ कामनया गवि कालिकत्वे विशेष निर्गमकाले विधयार्थस्नेन यत्न तु पय इति द्वितीया सहयुक्ने प्रधान चाक्षुपप्रयोज कार्याभाव व्यावृत्तेः प्रतीते भाववद्यावर्त घूमपदं पदस्य प्रतियोगिता तृतीयार्थ कर्मतियोगात कामनया दीयमानायां गवि ·(६ ) ... ... २७४ १ त्यत्राहन्यमानः त्यत्राहन्यमानः २७९ १७ संभवेवा संभवेन २७९ १२ न्हुतिस्तिष्ठतिः न्हुविस्तिष्ठतिः ૨૮s १ भावे वा फले भावे ज्ञानसामान्यविषयत्वा- भावे वा फले २८० २० तत्रेच्छायांउत्कर्ष तत्रेच्छायां चतुर्थ्यर्थे उत्कर्ष २८१ १ निरूपितावच्छेदकतायाः प्रतियोगित्वेनसम्बन्धेनचा ६ धेयत्वं वा भार्याकर्म धेयत्वं वा भार्याविशेषितम- न्वति भार्याकर्म २९० १८ प्रयोगानुपपतेः प्रयोगे चतुर्थीप्रयोगानुपपतेः ३१२ १९ सम्बन्धस्य घटके सम्बन्धस्य संयोगसमवाय- खरूपस्य घटके ९ पत्रात्पतपितङ्गे पत्रात्पतति पतङ्गे ३२३ २ श्रान्ता रचना श्रान्ताःसंसर्गरचना ३२५ १५ वन्धस्यप्रतियोगि वन्धेन पत्रान्तरानिष्ठभेदस्या- पि पतने सत्त्वात् वृत्त्यनिया- मकसंबन्धस्य प्रतियोगि ३३९ ११ प्रयोजकोनिश्चयस्त्वर्था- प्रयोजको निश्चयाभाव इति कर्तव्यत्वप्र वाक्यार्थः निश्चयस्त्वर्थात्क- तव्यत्वप्र ३५२ २३ ज्ञानस्यचरणा ज्ञानमन्धस्य चरण ३५४ ११ वयोवाध्यः न्वयोबोध्यः ३५४ १२ शेषेषष्ठयव शेषे षष्ठयेव ३५४ १५ न्वयवाध: न्वयबोधः ३५४ १८ पपत्तः त्यगा पपत्तिः त्यागा ३५४ २० यवेश्या यवेभ्यो ३५५ २२ शब्दना शब्देना १ त्रीणि पितृत त्रीणिमातृतः त्रीणि पितृतः २ मज्जानः इति मजानः पितृत इति ९ दर्शितःप्रभवत्यर्थ दर्शितः प्रकाशःप्रभवत्यर्थः ३६३ १२ अस्यचाक्षुषस्यवा नस्य लौकिकस्य चाक्षुषस्य- प्रत्यक्षस्य वा ·२. ९ शादेश्यस्यवाअभाव ३७९ २२ भदस्याप्रसिद्धावपि ५०२ १ समाति १ प्रतियोगिक ४०६ २५ तन्वं निरूपकवा ४०८ २० धान्वथ ४०९ २३ नदीकलानि ४१८ ३ चन्द्रमसः ४२१ १७ पक्कपूर्वी वेदा शादश्यस्य सयोगस्य या अभावश्च मंदस्याऽच्यावर्तकवेपि तद्व सामान्याभेदस्य प्रसिद्धावपि प्रविभक्त्याधयत्वद्वारंवा- न्वयः यत्र तुनान्वयस्तन प्राति प्रतियोगिताक रूप्यत्वं निरूपकम्वामित्वा धावर्ष नदी कूलानि चन्द्रमः पक्चपूर्वी सूपान् अधीतपूर्वी वंदान् मिति कृतपूर्वीकटामित्यत्र कृत प्रमाणत्वस्य क ८ मिति कृत ર૧ ४२७ १७ प्रमाण वस्य ४२७ २५ तर्क ४२९ ७ ४२९ ८ वाराणासी ४३१ २० तस्यति ४४१ ११ वान्धन ४४६ १४ त्वशदेन ४५१ १० तिवस्य ४५४ १८ न्तिड ४५४ १९ रता करपात ४५९ १२ भदस्य ४५९ १३ रातर ४५९ २४ त्वात् नच ४६१ ४६७ २४ त्वेऽभ्यु ४६९ ६ तादि ४६९ २४ नराणांमध्ये वाराणसी तस्यति वाट्टैन्धन त्वशब्देन বিদায় न्तिड रया करणता भेदस्य रोत्तर त्वात न युक्तमेतद् नच पत्तेः त्वाभ्यु त्यादि नराणां मध्ये क्षत्रियः शूर इ- त्यादौ मध्ये सप्तमी ४७५ ५ पत्री

·No text on this page.

·विपयसूची। पृ. पं. १ २० अ ११ विभक्त्यर्थविध्यम १२ कारकन्वानुगमपूर्णपक्षः २३ कारकत्वानुगमपरिकार: ३ कारकलक्षणपदकृत्यम् ९ विभक्तित्वानुगमपूर्वपक्षः २२ २३ विभक्तिलक्षणम् २४ ५ प्रत्ययत्वानुगमपूर्वक्षः ८ प्रत्ययलक्षणसिद्धान्तः १५ प्रत्ययलक्षणपदकृत्यम् ४ तिङ्मत्यवशक्त्यादिविचारः ३४ १ सुवर्यनिरूपणारम्भः २ प्रातिपदिकार्थेतिसूत्रार्थः ३७ १९ उक्तसुत्रार्थे पदवाक्यरत्नाकरकृन्मतम् ५१ २२ भावास्थातस्थलीयवहुवचने फणिभाष्यकम्मतम् ५४ ७ संबोधनतरप्रथमाऽर्थविचारसमाप्तिः ९ संबोधनप्रथमाऽारम्भः १० संबोधने चेतिसूत्रार्थः ५६ २४ अत्रैव पदवाक्यरत्नाकरकन्मतम् ७ संबोधनप्रथमाऽर्थः ६३ २३ दार्शनिकरीतितोऽचेतनसंबोध्यत्वासंगतिनिराकरणम् ४ आलंकारिकरीतितस्तश्विराकृतिः १५ वार्तिककृन्मतेन वाक्यलक्षणम ६७ १४ महाभाष्यमतेन तल्लक्षणम् १७ पदवाक्यप्रमाणविदां नयैर्धात्वर्थतिङन्तार्थप्रथमान्तार्य- प्राधान्यबोधनम् ३ संबोधनप्रथमाऽर्थविचारसमाप्तिः २ द्वितीयारम्भः ९ कर्तुरीप्सितेतिसुत्रार्थः १३८ १ तथायुक्तमितिसूत्रायः १२ अकथितं चेतिसूत्रार्थः १५३ २१ अकर्मकधातुभिरितिवार्तिकार्यः १५५ ५ गतिबुद्धिरितिसूत्रार्यः ·( २ ) १६४ २५ जल्पतिश्रुग्रहेतिवार्तिकार्थः १६८ २१ हशेश्चेतिवार्तिकार्थः १६९ २५ अभिवादिहशोरितिवार्तिकार्थ: १७१ २४ हक्रोरितिसूत्रार्थः १७३ १९ नीवह्योरितिवार्तिकार्थः २२ वहेरनियन्तृकर्तृकोतवांतिकार्थः १७४ २ आदिखाद्योरितिवात्र्तिकार्थः ६ भक्षेरहिंसेतिवार्तिकार्थः १५ शब्दायतेरितिवातिकार्थः १८ अधिशीङितिसूत्रार्थः ६ अभिनिविशश्चेतिसूत्रार्थः ७ उपान्वेतिसूत्रार्थः १२ अभुक्त्यर्थेतिवार्तिकार्थः १ क्रुधबुहोरुपेतिसूत्रार्थः ११ कारकद्वितीयाऽर्थविचारसमाप्ति १३ कारकेतरद्वितीयाऽर्थारम्भः १८० १८ उभसर्वतसोरित्यस्यार्थः १८३ अभित इत्यस्यार्थः १८४ ५ अन्तरान्तरेणेतिसूत्रार्थः १८५ १० अनुर्लक्षण इतिसूत्रार्थः ११ कर्मप्रवचनीययुक्त इतिसूत्रार्थः १९ तृतीयाऽर्थ इतिसूत्रार्थः २२ हीन इतिसूत्रार्थः उपोऽधिके चेतिसूत्रार्थः ५ लक्षणेत्थमितिसूत्रार्थः १८७१६ अभिरभाग इतिसूत्रार्थः २३ अधिपरी इतिसूत्रार्थः सुः पूजेतिसूत्रार्थः ५. अतिरतीतिसूत्रार्थः २४ अपिः पदेतिसूत्रार्थः ४ कालाध्वनोरितिसूत्रार्थः ३ कारकेतरद्वितीयार्थविचारसमाप्तिः तृतीयार्थविचारारम्भः ६ ककरणयोरितिसूत्रार्थः 66 ·- .. 7 स्वतन्त्रः कतिमृत्रार्थः २०० १३ माघकनममिनिमृतार्थः दिवः कर्म चनिम्त्रार्थः २०४ १७ संशोऽन्यतरतिमूत्रार्थः नृतीया च होइछन्दसीतिमृत्रार्थ अशिष्ट व्यवहार इतिवार्तिकार्थः अपवर्ग इतिमृत्रार्थः २०७ १४ कारकनृतीयाऽविचारसमानिः अकारकनृतीयाऽर्थविचारारम्भः १८ प्रकृत्यादिभ्य इतिवातिकार्थ: २२० १४ सयुक्तंप्रेनिमुत्रार्थ. २४३ १६ येनाङ्गतिमूत्रार्थः २५० १५ इन्थंभूतंतिम्मूत्रार्थः ६ हेतावितिसूत्रार्थः २६३ ११ षष्ठी हेन्वितिसूत्रार्थः २५ सर्वनाम्नस्तृतीया चनिमृत्रार्थ २६४ १८ निमित्तेतिवार्तिकार्थः २५ प्रसितिसूत्रार्थः २६५ १२ नक्षत्र चेतिसूत्रार्थ २६६ २१ तुल्याथरितिसूत्रार्थः २६८ २० तृतीयाविचारसमातिः चतुर्थीविचारारम्भः चतुर्थी सप्रक्षन इतिसूत्रार्थः कर्मणा यमभीतिसूत्रार्थः १५ क्रियाग्रहणमितिवार्तिकार्थः २७८ १० रुच्यथेतिसूत्रार्थः २७९ १२ श्लाघन्हुङितिमूत्रार्थः २-३ १४ धाररुत्तमंतिसूत्रार्थः ३ स्पृहरितिसूत्रार्थः ८ क्रुधद्रुहेर्पातिसूत्रार्थः २९१ १७ राधीक्ष्योरितिसूत्रार्थः ૨૨ ૨૨ प्रत्याभ्यामितिसूत्रार्थः २९५ २५ अनुप्रतीतिसूत्रार्थः २९७ १४ परिक्रयण इतिसूत्रार्थः २६९ २ ·+ ( ४ ) २९९ १४ कर्मणः करणसंक्षेतिवार्तिकार्थः ३०० १३ गत्यर्थकर्मणीतिसूत्रार्थः क्रियार्थोपपदस्येतिसूत्रार्थः ३०२ २० तुमर्थाच्चेतिसूत्रार्थः ३०४ १५ मन्यकर्मेतिसूत्रार्थः ३०७ ५ कारकचतुर्थीविचारसमाप्तिः अकारकचतुर्थीविचारारम्भ ९ तादर्थ्य इतिवात्र्तिकार्थः विपि संपतिवार्तिकार्थः २ उत्पातेनेतिवार्तिकार्थः १७ हितयोगे चेतिवार्तिकार्थः ५ चतुर्थी चाशिष्येतिसूत्रार्थः नमःखस्तीतिसूत्रार्थः चतुर्थीविचारसमाप्तिः ३१९ ૨. पञ्चमीविभक्तिविचारारम्भः अपादाने पञ्चेतिसूत्रार्थः १२ ध्रुवसपेतिसूत्रार्थः ३३७ १७ जुगुप्साविरामेतिवार्तिकार्थः ३३९ १८ भीतिसूत्रार्थः ३४५ २४ पराजेरितिसूत्रार्थः ३४७ १७ वारणार्थेतिसूत्रार्थः अन्तर्धावितिसूत्रार्थः ५ आख्यातोपेतिसूत्रार्थः ६ जनिक रितिसूत्रार्थः भुव इतिसूत्रार्थः ३६४ २५ करणे चेतिसूत्रार्थः ३६५ १४ ल्यब्लोप इतिवार्तिकार्थः ३६६ १४ कारकपञ्चमीविचारसमाप्तिः अकारकपञ्चमीविचारारम्भः १९ यतश्चाध्वेतिवार्किकार्थः ३६८ १४ अन्यारादीतिसूत्रार्थः अपपरी इतिसूत्रार्थः ३ आक्मर्यादेतिसूत्रार्थः १०. पञ्चम्यपेतिसूत्रार्थः ·२ ३८७ २५ प्रतिः प्रतीतिमूत्रार्थ: ३ प्रतिनिधीतिसूत्रार्थः ३८९ २० अकर्तेतिसूत्रार्थः २ विभाषा गुण इतिस्त्रार्थः ३९९ १६ पृथगितिसूत्रार्थः ३ दूरन्तिकारितिमूत्रार्थ: १४ दूरान्तिकार्थेभ्य इतिमूत्रार्थः पञ्चमी विभक्त इनिमुत्रार्थ: ४०४ २४ अकारकपञ्चमीविचारसमानि २ पष्टीविभक्तिविचारारम्भः पष्ठी शेप इतिसूत्रार्थः झोऽविदेतिसूत्रार्थः १८ अधीगतिस्त्रार्थः कृञः प्रतीतिसूत्रार्थ: ४०९ १४ रुजायैतिसूत्रार्थः ३१० २ अज्वरीतिवार्तिकार्य: आशिषि नाथ इतिसूत्रार्थः १७ जासिनिप्रेतिसूत्रार्थः ४११ न्यवहपोरितिसूत्रार्थः ४१२ कृत्वोऽतिसूत्रार्थः ४१६ ३ दिवस्तदेतिसूत्रार्थः १२ विभाषोपैतिसूत्रार्थः द्वितीया ब्राह्मणइतिसूत्रार्थ: ४ प्रेष्यब्रुवरितिसूत्रार्य: २४ चतुर्थ्यर्थ इतिसूत्रार्यः ४१८ ९ यजेश्चेतिसुत्रार्थः २० कर्तृकर्मेतिसूत्रार्थः ४२५ १८ उभयप्राप्तावितिसुत्रार्थः ૬ अककारयोरितिवार्तिकार्थः ४२७ १२ तस्य चेतिसूवार्थ: अधिकरणतिसूत्रार्थः न लोकेतिसूत्रार्थः ४२९ १० कमेरनिषेध इतिवार्तिकार्य: ४३० १ द्विषः तिवार्तिकार्य: ४ ·८ " ४ १ ४३६ अकेनोरितिसूत्रार्थः ४३२ त्यानामितिसूत्रार्थः १९ गुणकर्मणीतिवार्तिकार्थः २१ कारकर्षष्ठीविचारसमाप्तिः अकारकषष्ठीविचारारम्भः चतुर्थी तिसूत्रार्थः ૨૪ पप्ठ्यर्थे चतुर्थीतिवार्तिकार्थः ४३४ षष्ट्यतसेतिसूत्रार्थः एनपेतिसूत्रार्थः ४३५ पष्ठीविचारसमाप्तिः ૨ सप्तमीविभक्तिविचारारम्भः सप्तम्यधीतिसूत्रार्थः १२ आधारोऽधीतिसूत्रार्थः ४३९ १७ तम्येनितिवार्किकार्थः कारकसप्तमीविचारसमाप्तिः अकारकसप्तमीविचारारम्भ: साध्वसाध्वितिवार्तिकार्थः ૨૨ अहोणामितिवार्तिकार्थः ૮ ૨૬ निमित्तादितिवार्तिकार्थः ४५० २३ यस्य च भावेनेतिसूत्रार्थः १ षष्ठी चानेतिसूत्रार्थः ४५६ ९ खामीश्वरेतिसूत्रार्थ: ४५७ १० आयुक्ततिसूत्रार्थः २ यतश्चेतिसूत्रार्थः साधुनिपुणेतिसूत्रार्थः ४७१ १२ अप्रत्येतिवार्त्तिकार्थः १७ सप्तमीपञ्चम्यावितिसूत्रार्थः २ अधिरीतिसूत्रार्थः ६ यस्मादधिकमितिसूत्रार्थः विभाषा कृत्रीतिसूत्रार्थः ४७७.१२. अकारकसप्तमीविचारसमाप्तिः ग्रन्थसमाप्तिः १६ ग्रन्थकृत्पित्राद्युल्लेखः इति । शुभम् । Ww ON ४७० ११ " ·विज्ञप्तिः । . १ १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतकं सुः - मीसकाररुत्तमेषु पत्तषु एकः स्तनको मुयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्धी मुद्यत । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रिता मीमांसावदान्नादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृन्य मुद्यन्ते । ४ काशिकराजकीयप्रधानमंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्यच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । ५ भारतवर्षीय ब्रह्मदशीयः, सिंहलद्वीपवामिभिश्च एतद्ग्राहकदेयं वार्षिकमधिमं मुल्यम मुद्राः ७ आणकाः ८ ६ कालान्तर प्रतिस्तव ७ प्रापणव्ययः पृथग नास्ति । ८ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्नयकाः (१: संस्काररत्नमाला। गोपीनाथभकृता ( संस्कारः २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टीजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम ) १० (१ श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाप्योपवृहितं तत्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्रकरणम् श्रीमल्लांकाचार्य्यप्रणीतम् । श्रीनाराय (वेदान्तः)२ तीर्थ विरचित भादृभाषा प्रकाशसहितम् । सं०) (४) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः)१ (६) भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- ( मीमांसा )२ (७, न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिविरचितासम्पूर्णः।(मीमांसा)२ (८) ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-वादरायण प्रणीत वेदान्त सूत्र- (१) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिपेणनिर्मिता सम्पूर्णम् । (जैनदर्शनम् )२ (१.) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपणपरम्-श्रीभाष्य-1 कृतां परमगुरु मिः श्री यामुनमुनिभिर्विरचितम् । सं० (वेदान्त) (११) न्यायमकरन्दः। श्रीमदानन्दवोधमट्टारकाचार्यसंन- हीतःआचार्यचित्सुखमुनिविरचित ब्याल्योतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयःन्यायानुसारिप्रथमादिसप्तविभक्तिवि- (न्यायः स्तृतविचाररूपःम०म० श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितासं- (१३)विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् सम्पूर्णम् (मीमांसा)२ (१४.न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्टमोमेश्वरविरचिता । (मीमांसा) ७ (१५ शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । श्रीक्षेमराज- विरचितवृत्तिसमंता। हरिदासगुप्ता, पादिप्रेषणसानम् } ·THE CHOTKHANDA SAXSKNIT SERIES, BEVAREZ. thly In Lazio muists of rery rare and invaluable 2:La-krit virksou lete Literature, Hiviu Philosophy, 15 1.4T!". rural liremiture and Puriuas ke that 21:53" a "bliziel here. The monthly issue of thi ...aine dating with one suwert contaius 100 pages of Denis mutinis siz.. Iriacal ratly in beautiful tu ou gen thick jaa- 20.attorerunnetel by the Pandits of the Governines Sanskri: Ce Brand other learned men. The iris-incial in the Magazine hitherto ised and ::: 1:3 67759 of premation for indication are as illows:- B Fxx2R lip Sale 1. San-kirstutmamalil, by Gopinatha Bhatta. Sauskara) 2 2. $11. kestoisia, lir Bhatti Dik-liita. Tykarava 10 3. Ska Vartika of Krila Blatta trother ich the contrary calle! Vyáramtna-finângà) 10. lum, !.:: Parchasirathi llisra. (Ciplete) 5. The Vinta-'Tattracara, tot Sri Lakacliartya ning with Batta-Baslin-Prakı-la rot Sri Vedanta) 2. Suratana Tirtha: Complete 3. krana-Prakasl,liv Bralımadera. (Complete) (Jyotisha) 1. 6. Bhatta-Chintanasi, ol Gaya Bhatta. Himansa ) 2. 7. Syara-Kitna-ala, vf Sri Parthasarthii Misra. (DO) 2. S. Brahma Sutra.with Conmentary ( Vedanta ) 6. valle Viervanan rita. 9. Svailwada ][anjari, lyullishúna with a Conme! tarp by Hemchandra, 10. illiti tiin: by Yarn: uui. (Vedanta ) 1. 11. Yrava-)Lakaraud.of Sri Amand-Bıxl Bhattarka charyya vitli ann:tations Lig Clit-Sukh Muui. 12. Vibhoktyartha-Nimaya By JI. M. Sri Giridhara Upadhyaya. 13. Vidhirasiranaof Appaya Dikshita. (Mimansa) 2. 14. Nyayasudha, Aconimentary on Tanravartika, Be Pandit Someshwara Bhatta. (Wimansa) 7. 15. Si ra-stotravali, by Utpaladevacharya. With the commentary of Kshemaraja. FOR INDIA, BURNIA & CEYLON, Annual subscription (in advance) Rs. 7 8 Single cops 0 0 FOR FOREIGN COUNTRIES. B. d. Annual subscription (in advance). 0 15 Single cops 0. .. To be had from Postage free H. D. GUPTA, Scoretary, Sai} } (Nyaya ) 5. 0 1

·No text on this page.