Sanmati Library, Jaipur

Talavkaropanishad

Pandit Bheemsain · 2009/09

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

TA
FOR
सामवेदार्य
Pre
तलवकारोपनिषद्
movOPTOPPERATARRARENDHARPORPOR
BOWWW0
पण्डितभीमसेनमिश्रोत्रियकृत
संस्कृतनागरीभाष्यद्वयविभूषिता।
ORERROR
पं० भीमसेन शर्मा ने खप्रबन्ध से
ब्रह्मयन्त्रालय-इटावा
में छपाके प्रकाशित किया ॥
.
वि० स० १९६७ सन् १९१०
द्वितीयवार }
प्रति पुत्र)
Printed and puvlishad by Pandit Brahmadeo
sharma at the Brahm Press ETAWAH.
Rober
Py

No text on this page.

भाषयारम्भ
सर्वा इमा उपनिपदो वेदसारभूता वेदस्वरूपाश्चेति सर्वशि-
एसम्मतम् । तत्र वाजसनेयोपनिपच्छुक्लयजुर्वेदस्य चत्वारि-
शत्तमाध्यायकल्पा । अन्याः काश्चिद् ब्राह्मणान्तर्गताः काश्चि-
च्छाखान्तर्गताः सन्ति तेषु तेषु शाखाबामणेषु यो यो भागो
वेदेकवेद्यब्रह्मणः स्वरूपनिरूपकः स स उपनिपच्छब्दवाच्यो-
स्ति । तत्रेयं तलवकारोपनिपत्-सामवेदीयतलवकारशाखा-
न्तर्गता । तत्राष्टभिरध्यायः कर्मकाण्ड प्रतिपाद्य नवयेध्याये ब्र-
झपरोपनिषदुच्यते--तलवकारशाखाचेदानीमप्रचरिता ।।
अव वाजसनेयोपनिषत् के पश्चात् तलवकारोपनिषत् के भाष्य
का आरम्भ किया जाता है। ये सब उपनिषत् वेद का सारस्वरूप
अथवा वेदस्वरूप हैं ऐसी सब शिष्टपुरुषोंको सम्मति है। इन में वाज-
सनेयिसंहितो उपनिषत् शुक्लयजुर्वेदकी वाजसनेयीसंहिताकाचा-
लीसवां अध्याय है । तथा अन्य उपनिषत् कोई ब्राह्मण भागों के
अन्तर्गत काई शामागों के अन्तर्गत हैं उन२ वेदकी शाखा वा ब्रा-
ह्मणों में जोर भाग वेद से ही जानने योग्य परमेश्वर के स्वरूपका
निरूपण करनेवाला है वह उपनिषत् कहाता है। उन में यह उ-
पनिषत् तलवकार शाखा के अन्तर्गत है । सामवेद की एक हजार
शाखाओं में से यह एक तलबकार शाखा है। इस शाखा में नव-
अध्याय हैं प्रथम आठ अध्याय में कर्मकाण्ड का वर्णन है यह नव-
वां अध्याय हानकाण्डकप तलवकारीयोपनिषत् कहाता है पर
इस समय यह शाखा पूरी२ प्रचरित नहीं किन्तु मिलना दुर्लभला
। श्री शङ्कराचार्यसामीजी के समय तक प्रचरित थी।
केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः
प्रथमः प्रति युक्तः। केनेषितां वाचभिमां व-
दन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥

(२) केन । ईपितम् । पतति । प्रेषितम् । मनः । शेन । प्राणः। प्रथ- मः । प्रैति । युक्तः। केन । ईपिताम् । वाचम् । इमाम् । वदन्ति । चक्षुः । श्रोत्रम् । कः । उ । देवः । गुनक्ति ॥१॥ अन्वितार्थ:- (केन ) की (प्रेपिनम् ) मेरितम् (म. नः) संकल्पविकल्पात्मकम् (ईपितम्)अभीप्सितं विपयम् (प- तति ) प्राप्नोति (केन ) ( युक्तः) स्वकर्मणि नियुक्तः (प्रथमः) स्वाधिकरणस्थानेषु विस्तृतः (माणः) शिरःस्थगानिस्सरणशी- लो वायुः (पति)प्रतिक्षणं स्वव्यापारं करोति। (केन) (ईपितान) नियताम् ( इयाम् ) श्रोत्रद्वारेण प्रत्यक्षीभूताम् । वाचम् ) (व- दन्ति ) जनाइति शेषः । (उ) (का,देवः) द्योतनात्मकः (च- क्षुः, श्रोत्रम् ) स्वखविपये ( युनक्ति ) सर्गकाले सर्वाणीन्द्रि- याणि स्वस्वविपयग्राहकाणि केन नियम्यन्ते । अर्थात् चक्षुपा रूपमेव गृह्यते शब्दः कथं नध्यत इति नियमः केन कृतोऽस्ति। सारम्भेऽन्यदाच मनश्चक्षुरादीन्द्रियाणां प्रत्तेः किं निमित्तं म- नश्चक्षुरादीनां जडत्वं सर्वाभिमतं तथासति लोहेचष्टायामयस्का- न्तवन्मनचक्षुरादिचैतन्यचेष्टायां किं निमित्तमिति प्रष्टुः शिष्य- स्याशयः ॥ १॥ भा--(केन ) किसने (प्रेषितम् ) प्रेरणा किया हुआ (मनः) सङ्कल्पविकल्पवृत्तिवाला मन ( ईपितम् ) अभीष्ट विषय को ( पत. ति) प्राप्त होता और (प्रथमः) अपने स्थान आस नाक कान मु. खादि में फैला हुआ (प्राणः ) शिरके छिद्रों द्वारा निकलने वाला प्राण ( केन ) किससे (युक्तः ) अपने कर्म में नियत हुआ (प्रेति) सब समय अपना व्यापार करता (केन ) किससे (इपिताम् ) नि- यत की हुई ( इमाम् ) श्रोत्र से प्रत्यक्ष होने वाली (वाचम् ) वा- णी को मनुष्य ( वदन्ति ) कहते हैं और (का, उ) कौन (देवः) संबके अन्तःकरणों में प्रकाश करनेवाला (चक्षुः) नेत्र और (श्रो. 'त्रम् ) कान को अपने कार्य में ( युनक्ति) युक्त करता है अर्थात् संसार के उत्पत्ति समय में सव चक्षु आदि इन्द्रियों को अपने २ विपयं के ग्रहण में कौन नियुक्त करता है नेत्र से रूपही दीखता है शब्द क्यों नहीं सुनाजाता यह नियम किसने किया है ? । एधि के आरम्भ में और उसके बाद मन तथा चक्षु आदि इन्द्रियों की प्रवृ.

(३)
त्तिका निमित्तक्या है? क्योंकि मन और चक्षुआदिका जड होनासभी
मानते हैं तव जैसे जड लोहा चुम्बक के निकट होने ले चेटा कर
ता है वैसे मन और चक्षु आदि कित्सकी चेतनता से चेतन से दी-
खते हैं यह पूछनेवाले शिप्यका अभिप्राय है ॥ १॥
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह
वाचं सउ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्च-
क्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता
भवन्ति ॥ २॥
श्रोत्रस्य । श्रोत्रम्। मनसः । मनः । यत् । वाचः। ह । वाचम् ।
सः। उ । प्राणस्य । प्राणः । चक्षुषः । चक्षुः । अतिमुच्य। धीराः ।
प्रेत्य । अस्मात् । लोकान् । अमृताः। भवन्ति ॥ २॥
अन्वितोर्थः-( यत् ) यस्मात् ( श्रोत्रस्य ) श्रूयते शब्दो-
ज्नेन तस्य शब्दग्राहकस्येन्द्रियस्य ( श्रोत्रम् ) ( मनसः ) सुख-
दुःखादि ज्ञानसाधनस्यान्तःकरणस्य ( मनः) (वाचः)वागिन्द्रि-
यस्य (ह) ( वाचम्) सुव्यत्ययेनावप्रथमार्थे द्वितीया। तस्यैवा.
नुग्रहेण वागिन्द्रियं प्रवर्त्तते । यथा सूर्यानुग्रहेण चक्षुः पश्यति
सूर्यश्च यस्यानुग्रहेण तपति तदेवान्यकारणानामपि कारणम् ।
(सः, उ) सएव (प्राणस्य ) हृत्स्थस्योर्ध्वगामिनो वायोः
(प्राणः) चालयिता ( चक्षुषः) चष्टे रूपं पश्यत्यनेन तस्येन्द्रि-
यस्य (चतुः ) दर्शनशक्तिसाधनम् । एवं श्रोत्रादिकृत्यसाधक
यड्रह्म तस्यैव प्रेरणया मनआदीनीन्द्रियाणिं व स्वं कर्मातिवा-
हयान्ति तेन च यद्यत्पृथिव्यादि भूतमुपादाय यद्यज्राणादीन्द्रि-
यं निर्मितं तत्तदिन्द्रिय कार्यकारणसम्बन्धात्तस्यतस्यैव पृथिव्या
दिभूतस्य गन्धादिगुणं गृहातीति नियमस्तेनैव कृतोऽस्तीत्यपि
ध्वनितम् । श्रोत्रादिकात्मभावस् (आतिमुच्य) त्यक्त्वा (धीराः)
ध्यानशीला धीमन्तो योगिनो मनुष्याः ( अस्मात् ) प्रत्यक्षात
( लोकात् ) दृश्यावस्तुनो देहादिभ्यश्च (मेत्य) मृत्वा (अमृताः)
अपरणधर्मागो मुक्ताः ( भवन्ति ) ॥ २ ॥

(४) भावार्थ:-श्रोत्रे मनसि वाचि प्राणे चक्षुपि च श्रवणादि- चैतन्यकृत्यं परमात्मकृतमेवास्तीत्यभिप्रायायथा च निरिच्छाप्य- यस्कान्तउदासीनवत्समीपस्थ लोहः प्रवर्त्तते तथैव श्रोत्रादीनि जहानि सर्वाणि बहिरन्तःकरणानि ब्रह्मचैतन्येन चेतनवत्पति- भान्ति तथासति यः श्रोत्रादिभिः श्रवणादिकृत्यं कारयति तद् ब्रह्म श्रोत्रादिष्वात्मभावना बन्धहेतुः सा हेया तदैवमोक्षसिद्धिः। एकएव चेतनआत्मा न ततो भिन्नः कोपि जीवोस्ति । आ- त्मचैतन्यमाश्रित्य देहेन्द्रियमनोधियः । स्वकीयार्थेपुवर्तन्ते सूर्या लोकयथाजनाः ॥ अयमेवाशयोन दर्शितः ॥ भाषार्थ:-(यत्) जिससे कि (श्रोत्रस्य) सुनने के साधन शब्दग्राहक श्रोत्र इन्द्रिय का (श्रोत्रम् ) श्रोत्रं (मनसः) दुःखादि ज्ञान के साधन अन्तःकरण का (मनः) मन (वाचः)वाणीका (वा- चम् ) वाणी है अर्थात् उसी की कृपा से वाणी अपने काम में प्रवृ- प्त होती है (सः, उ) वही परमेश्वर (प्राणस्य) हदय से ऊपरको निकलने वाले प्राण वायुका(प्राणः)चलाने वाला (चक्षुषः) रूप दे- खने के साधन चक्षु इन्द्रिय का (चक्षुः) दिखाने वाला है इस प्र- कार इन्द्रियों को सिद्ध करने वाला जो मम उसीकी प्रेरणा से म- नआदि इन्द्रिय अपने२ कर्म करने में समर्थ होते हैं। उस ईश्वरने जि- सरपृथिव्यादितत्त्वसेजोर नासिकादि इन्द्रिय वनायाहै वह२ इन्द्रिय कार्य कारण संबंध से उसी२ पृथिवी आदि तत्त्वके गन्धआदिगुण को ग्रहण करता यह नियम उसी सर्वनियन्ताने कियाहै यह भी मं- असे ध्वनित होता है। श्रोतादि में आत्मभावनाको ( अतिमुच्य) छोडके (धीराः) असा ईश्वरका ध्यान करने वाले योगीजन वा- सनादि अन्तःकरणके बन्धन से पृथक होनेके कारण(अस्मात् )इस (लोकात्) प्रत्यक्ष धनादि वा देहादिसे (प्रेत्य) मर कर ( अमृताः) मरण धर्मरहित मुक्त (भवन्ति ) हो जाते हैं ॥ २॥ भा०-श्रोत्र मन वाणो प्राण और चक्षु में सुनना आदि चेतन का काम परमात्मा का ही किया है क्योंकि श्रोत्रादि स्वयं जड हैं। जैसे चुम्बक नहीं चाहता कि मेरे समीप होनेसे लोहे में क्रिया हो तो भी चुम्बक के समीप होने पर लोहे में क्रिया होती है वैसे ही श्रोत्रादि बहिःकरण और मनआदि अन्तःकरण स्वयं जड हैं पर चे- तन ब्रह्म की सत्ता से चेतन से प्रतीत होते हैं। ऐसा होने पर जो (५) श्रोत्रादि से सुनना आदि कगता है वही परमेश्वर है श्रोत्रादि को आत्मा मानना वन्धनका हेतु है उसके त्याग से मोक्षको सिद्धि हो- ती है। चेतन आत्मा एक ही है उस से भिन्न कोई जीव नहीं है किन्तु उसका अंशरूप ही जीव है । आत्मवोध में कहा है कि "एक आत्मा की चेतनताको लेकर शरीर इन्द्रियां मन और बुद्धि अपनेर चेतनताके कामोको करती हैं कि जैसे सूर्य के प्रकाश की सहायता को लेकर सब लोग आखों से देखते हैं,, यही अभिप्राय यहां इस मन्त्र में कहा जानो॥ न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विमो न विजानीमो यथै- तदनु शिष्यादन्यदेव तद्विदितादथो अवि- दितादधि । इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्त व्याचचक्षिरे ॥३॥ न । तत्र । चक्षुः गच्छति । न । वाक् । गच्छति । नो । मनः। न। विवाः । न । विजानीमः । यथा । एतत् । अनुशिष्यात्।अन्यत्। एव । तत् । विदितात् । अथो । अविदितात् । अधि । इति । शुश्रम । पूर्वेषाम् । ये । नः । तत् । व्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥ अ०-यतः श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादिरूपं ब्रह्मातः (तत्र) ब्रह्मणि (चक्षः ) रूपग्रहणाय (न,गच्छति ) स्वात्मान गमनासम्भवात् (नो, मनः ) नच मनस्तत्र गच्छति चक्षुरादीनामपि चक्षु- रादित्वे यथामिरन्यद्वस्त्वन्तरं दहति प्रकाशयति च नतु स्वा- त्मानमेवमत्रापि । एवमन्यान्यपीन्द्रियाणि तत्र गन्तुमसमर्थानि चक्षुरादीनामुपलक्षणार्थत्वात् । अतएव वयम् (न, विशः ) इ- न्द्रियमनोभ्यामेव वस्तु ज्ञातुं शक्यते (न, विजानीमः ) विशे- पतयापि ज्ञातुं न शक्नुमः । अवयवविभागमन्तरेणाकृतिमात्रज्ञानं सामान्यज्ञानं, अवयवविभागज्ञानपूर्वक विशेषज्ञानं विज्ञानम् त- स्य स्वतोऽभिन्नत्वादुभयथापि न जानीम इत्यर्थः । ( यथा) ये- ।

(६) न प्रकारेण ( अनुशिष्यात् ) शिष्याद्यायोपदिशेत् । यथा ज्ञातं वस्तूपदेष्टुं शक्यतेन तथास्वरूपाभिन्नत्वेन विज्ञानाभावात्तस्या- नुशासनं कर्तुं शक्यम् । (तत् ) ब्रह्म ( विदितात्) इन्द्रियज्ञात- विपयात् ( अन्यत,एव ) पृथगेवास्ति, तर्हि न केनापिज्ञातुं श- क्यमिति प्राप्तम् । अत आह ( अथो) अनन्तरम् ( अविदि- तात)विदिक्रियाया अविषयीभूतादव्याकृतादध्यक्तात् ( अधि) उपरि वर्ततेऽन्यदस्तीत्यर्थः । अथवा विदितमव्याकृतं जगत्- कारणं मायारूपमतिक्ष्म तस्मादन्यत् | विदितादन्यादत्युक्त्या हेयशून्यम् । इन्द्रियगोचरा नवरा विपया हेयास्तद्विलक्षणं व्र- मातएवाहेयम् । सर्वत्र व्याप्तत्वाद्धानं कर्जुमशक्यम् । अविदिता- दधीति कथनादनुपादेयत्वं ब्रह्मणः सूचितम् । एवं विदितावि. दिताभ्यां विलक्षणं ब्रह्म ( इति ) एवम् ( पूर्वेपाम् ) पूर्वाचा- र्याणां वचो वयम् (शुश्रुम) श्रुतवन्तः ( ये ) आचार्याः (न:) अलभ्यम् ( तत् ) ब्रह्म (व्याचचक्षिरे ) व्याख्यांतवन्तः । इ- दमुक्तं भवति-ब्रह्मस्वरूपनिरूपकेण ब्रह्म पृष्टेन गुरुणा शिष्या उपदेष्टव्यास्तबम भौतिकेन्द्रियैर्ज्ञातुमशक्यं तदविषयीभूतत्वात् । किन्तु अन्तःकरणशुद्ध्या सूक्ष्मबुद्धिग्रामं महता कालेन अमे- ण वा केनचित्कदाचिदेव माप्य नतु सर्वदा सर्वेणेति गुरुशि- प्यपरम्परातः पूर्वेपामाचार्याणां वांस्यौपमहमिति ज्ञातुर- न्यत्कल्पितमसदृश्यं विदितमव्याकृतं प्रधानमविदितं ताभ्या- मन्यज्ञातुः स्वरूपमेवावशिष्टमयमात्माब्रह्मत्यादिममाणगम्यं व्र- झास्तीत्यभिप्रायः ॥३॥ भापार्थ:-जिससे श्रोत्रादिक का भी श्रोत्रादिरूप ब्रह्म है इसी से (तत्र) उस ब्रह्म में रूप ग्रहण करने के तुल्य (चक्षुः) नेत्र (न, गच्छति ) नहीं जाता (वाक् ) वाणी जैसे कान में जाती वै- (न, गच्छति ) नहीं जाती (नो, मनः) मन भी उस ब्रह्म में नहीं पहुंचता [तथा चक्षु आदि के उपलक्षण से अन्य इन्द्रिय भी उस को प्राप्त नहीं होसकते ] इसी कारण हम लोग (न, विमः ) उस को नहीं जानते मन और इन्द्रियके संयोगसे वस्तु जाना जाता है (७) सो मनकी गति का प्रथम ही निषेध करदिया। (न, विजानीमः) विशेष करके भी हम नहीं जान सकते । अवयव ज्ञानके विना आ- कृतिमात्र का पान सामान्य शान है और अवयवों के विभाग-ज्ञान -पूर्वक उस वस्तु को जानना विशेष ज्ञान है । जैसे दूर से देख कर जान लिया कि कोई पशु है और जव समाप से देखा तो जा- ना कि यह अनुक पशु है त में पहिला सामान्य और दूसरा वि- शेष प्रान है तो उस ईश्वर के स्वरूप से भिन्न होने से हम सा- मान्य विशेष दोनों प्रकार नहीं जान सकते कि (यथा ) जैसे (ए- तत् ) इस उक्त ब्रह्मस्वरूप का पुत्र वा शिप्य के अर्थ (अनुशिया- त् ) उपदेश करे, यथावत् जाने हुए वस्तु का उपदेश करना यन सकता है कि अमुक पदार्थ का स्वरूप ऐसा है ईश्वर में स्वरूप से अभिन्न होने के कारण इन्द्रियों की पहुंच नहीं हो सकती तो उस के स्वरूपका उपदेश फैसे किया जा सकता है ! (तत् । वह ब्रह्म (विदिनात् ) इन्द्रिय से जाने हुए विषय से (अन्यत्, एव) भिन्न ही है (अधो ) और ( अचिदितात् ) जो कभी नहीं जाना जाता उस अव्याहत अर्थात् जिसका व्याकरण नहीं हो सकता कि ऐसा ऐसा है ] अव्यक्त प्रकृति से ( अधि) ऊपर अर्थात् भिन्न है अथवा प्रति अन्याकत जो जगत् का कारण मायारूप सूक्ष्म है उस से भी भिन्न है । विदित से भिन्न कहने से यह तात्पर्य है कि ईश्वर त्याज्य नहीं। क्योंकि इन्द्रियग्राह्य नाशदान दृश्य सभी विषय असत् नाम मिथ्या होने से त्याज्य होते हैं ईश्वर उस से विलक्षण है इससे त्याज्य नहीं, सर्वव्यापक होने से ईश्वर से पृथक् कोई कभी नहीं होसकता न.उस को छोड सकता है। अविदित से अन्य कहने द्वारा ब्रह्म ग्रहण करने पकडने योग्य नहीं यह सूचित किया है इस प्रकार शात अज्ञात से विलक्षण ईश्वर है(इति )इस प्रकार (पूर्वेषाम् ) पूर्वज भाचार्यों के वचन हमने (शुश्रुम) सुने है (ये) जो आचार्य गुरु लोग (नः) हमारे लिये (तत् ) उस. शुद्ध सनातन ब्रह्मका (व्याचचक्षिरे ) उपदेश करते आये हैं। अभिप्राय यह है कि जब ब्रह्मनिष्ट गुरु से कोई शिष्य पूछे तो गुरु को उपदेश करना चाहिये कि वह ब्रह्म भौतिक इन्द्रियों से जानने योग्य नहीं क्योंकि वह इन्द्रियों के ऊपादि विषय में नहीं किन्तु अन्तःकरण की शुद्धि से सूक्ष्म बुद्धि करके ग्रहण करने यो- ग्य है। बहुत काल में पडे परिश्रम से कभी कोई उसको प्राप्त हो सकता है किन्तु सब काल में सब कोई प्राप्त नहीं होलकता इस प्रकार गुरु शिष्य की परम्परा से पूर्वज आचार्यों के वचन हमने .

।
(८)
सुने हैं। सारांश यह निकला फि जानने वाले से पृथक् कल्पित अ-
सत् घठपटादि सब विदित फहाते और अतिसूक्ष्म प्रकृति माया
अविदित है इन दोनों से भिन्न शाता का स्वरूप ही शेष रहता है
इस कारण “यह शरीरस्थ आत्माही ब्रह्म है,, इत्यादिप्रमाणासे प्रतीत
होनेवाला शाता स्वरूप ही ब्रह्म है ॥३॥
यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव
ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥४॥
यत् । वाचा । अनभ्युदितम् । येन । वाक् । अभ्युद्यते । तत् । ए-
व । ब्रह्म । त्वम् । विद्धि । न । इदम् । यत् । इदम् । उपासते ॥४॥
अन्वितोर्थः-( यत् ) आत्मतत्त्वम् ( वाचा) पदरूपेण प-
रिच्छिन्नया करणगुणवत्या वाचा वागिन्द्रियेण (अनभ्युदितम्)
अमकाशितम्, वाचा शब्दः भकटी भवति, अशन्दं ब्रह्मातो वा-
विषयो न भवतीत्यर्थः ( येन ) चैतन्यज्योतिपा ब्रह्मणा (वा-
क् ) ( अभ्युद्यते) प्रकाशिता प्रगुक्ता भगति [ अर्थाद्ब्रह्मकृत-
नियमेनैव वाचोच्चारितः शब्दार्थ बोधयत्तिायधपि वेदादिशब्द-
प्रमाणमाश्रित्यैवमादिप्रकारकं ब्रलेत्याचा- पाचैव शिष्यानुप-
दिशन्ति तेन च यथासंस्कारमन्तेवासिनोगप ब्रह्म बुध्यन्ते त-
थापि साऽाचार्याणां वाक् शब्दार्थसम्बन्धबापनायैव प्रयुक्ता
ब्रह्मज्ञानं प्रति कारणं न भवति । किन्तूचरिताया वाचः श्रवणं
प्रति कारणत्वं स्वसाधनसिद्धस्य ध्यानस्य च ब्रह्मज्ञानं प्रति सा-
क्षात्कारणत्वम् ] ( तत्, एव, त्वम् ) वाचोहवाचमित्यादिनो-
पदिष्टम् (ब्रम) (विद्धि) जानीहि । मनुष्याः ( यदिदम् )
कार्य वागिन्द्रियगम्यं शब्दादिरूपम् (उपासते) सेवन्ते तत् (इ-
दस्) (न)ब्रह्म नास्तीति शेषः । वदन्वाक्,वाचमन्तरो यमयति
यद्वाचो ह वाचमित्यादिश्रुतिभ्यस्तस्य वाक्स्वरूपत्वं सिद्धं त-
तथासति यथाग्निरन्यानेच प्रकाश्यान् प्रकाशयति नतु स्वात्मानं
तथैव वागात्मकं ब्रह्म वाचा न प्रकाश्यतेपितु वाक् तेन प्र-
काशिता भवति तस्माद्वाक्स्फोटनहेतुं स्वात्मानमेव ब्रह्म ज्ञानी
हीत्यभिप्रायः॥४॥

(O भाग:-(गन् ) जो आत्मतत्त्व (चाचा) पदखाप से प- रिजिन करण गुणवाली याणी ने (धनभ्युदितम् ) नहीं कक्षाजा- ना या प्रकाशित नामाना। वाणी में शव प्रकट होता है शब्द में भिन्न होने मे माप याणी का विषय नहीं होता (यन ) जिग्गा चनन्य ज्योनिन्याय से (वाक् ) वाणी ( अभ्युग्रने ) प्रकाशि- न या प्रयुन हाती अर्थात् ईश्वर शन नियमस हा वाणी करके মান : গা বাঘ না।যদি রাসা 4. साधय में ही मामला इत्यादि प्रकार मानार्य लांग वाणी मे शिष्यों को उपदेश करने उनमेनुद्धि के अनुसार शिप्य लोग " को जानते तो भी गुन लोगों की वह घाणी गन्द और अर्थ का मन्नध जनाने के लिये असे कारण दोनी वैल प्राधान के लिंग नदी किना उचारण की हुई वाणी सुनने में कार- हाती धार सपने साधनों सदिन ध्यान प्रामजानका साक्षात् का. रण होना (नत पवाउमी पाणी का वाणी इत्यादि प्रकार से कहे हुपको (त्यम ) नू (ग्रह) प्रान (विधि) जाग और मनुष्य लोग (यदिदम् ) जिस धोणी में प्रानने योग्य शब्दादिरूप कार्य को उपासत) सवग करन (नदिदन ) या यह (नं) स नहीं है। यह बोलता गुमा वाणी काहाता, जो याणीके भीतर रहता हुआ वाणी को नियम बद्ध करना, जो बाणी का भी वाणो है इत्यादि नियों में उनका लागी स्वागतना सिद्ध है। रेसा होने पर ज- म अनि अन्यों को प्रकाशित करता है स्वयं प्रकाश स्वरूप होने से अपने म्यगको प्रकाशित करनेकी आवश्यकता नहीं है वैसे हीबाणीन्याय ग्रामवाणांमं प्रकाशित नाहीताफिन्तु पाणी उससे प्रकाशित होनी निमम याणोको प्रकट करने हेतु अपने अन्त- गमम्याप कोही नाम जानो किन्तु देह इन्द्रिय विषय और अन्तः- करणादि ग्रह नहीं हैं ॥४॥ यन्मनसा न मनुते येनार्भनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥५॥ यत् । मनसा नि । मनुने । येन । आहुः । मनः । मतम् । तत् । एव । वाम । न्यम् । विद्धि । न । इदम् । यत् । इदम् । उपासते ॥५॥ अन्वयः-( यत् ) बल्ल ( मनसा) मनुते नेनेनि मनो- ऽन्तःकरणं नातुः सुखदुःखादिजन्यस्य ज्ञानस्य साधनं तेन (न, मनुने ) न सङ्कल्पयति न निश्चिनाति फित्वकायत्वादन्तः २

(१०)
करणमन्तरेणेव ब्रह्म सबै वेत्ति (ग्रेन ) ब्रमणा ( मनः ) अ.
न्तःकरणम् (मतम् ) ज्ञातं विपयीकृतं व्यापकत्वात्माप्त व्याप्त
वा ( आहुः ) वदन्ति ब्रह्मविद इति शेपः ( तत्, एव ) मनसो
मनइत्यादिना प्रतिपादितम् ( त्वम् ) जिज्ञासो ! (ब्रह्म) (वि-
द्वि जानीहि ( यदिदम् ) मनोगम्यं सुखादिकम् (उपासते )
जनाः सेवन्ते तदिदं ब्रह्म (न) नास्ति । मन्वानो मनो भव-
तीत्यादिश्रुतिभ्यः सिद्धं मनसोऽपि मनोरूपं ब्रह्म तस्मादेव म-
नसा नैव प्रकाश्यते मनसि च मनस्त्वं तदीयमेवति मनस्तन
विषयीकृतं भवति तस्मादत्रापि मनोऽवभासक स्वात्मरूपमव
ब्रह्मेत्यभिप्रायः ॥५॥
भाषार्थ:-(यत् ) जो ब्रह्म (मनसा) जीव के सुख दुःखादि
से होने वाले ज्ञान के साधन अन्तःकरण से (न, मनुते) निश्चय
नहीं करता किन्तु कर्मचित शरीर रहित होनेसे अन्तस्करणके विनाही
ईश्वर सब को जानता है (येन ) जिस ईश्वर से (मनः) अन्तः-
करण (मतम् ) जाना गया [विपय किया गया] व्यापक होने से
जो अन्तःकरण में मिल रहा है पेसा (आहुः ) ब्रह्मवेत्ता महर्षि
लोग कहते हैं (तदेव )उसी मन के मन आदि विशेषणों से कहे
को (त्वम् ) हे जिज्ञासु! तू (ब्रह्म) ब्रह्म (विद्धि) जान (यदि-
दम् ) जो यह मनसे जानने योग्य सुखादि है जिसको ( उपासते)
सर्वसाधारण लोग सेवन करते हैं (इदम्) वह यह ब्रह्म (न) नहीं
है वही शरीरस्थ ब्रह्म मनन करता हुआ मन कहाता है इत्यादि सु-
तियों से सिद्ध है कि वह मन का भी मन है । इसी कारण वह मन
से प्रकाशित नहीं होता और मन में मनन शक्तिरूप वही है इस
से मनको वह जानता है तिससे सिद्ध हुआ कि इस मन्त्र में भी
मनको चेतन करने वाला अपना अन्तरात्मा ही ब्रह्मस्वरूप है। इस
कथन से जीव ब्रह्म का भेद न होना सिद्ध है ॥५॥
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूषि पश्यति।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥६॥
यत् । चक्षुपा । न । पश्यति । येन । चचुंपि। पश्यसि । तत् । एच।
ब्रह्म । त्वम् । विद्धि । न । इदम् । यत् । इदम् । उपासते ॥६॥

...
( १९)
अन्वयः- ( यत् ) ब्रह्म ( चक्षुपा ) रूपज्ञानसाधनेन्द्रियेण
(न, पश्यति ) ( येन ) ब्रह्मणा (चक्षुपि ) बुद्धिवृत्तीरन्तःकर-
णभेदभिन्नाः ( पश्यति ) सर्वः प्राणी ( तत्,एव ) चक्षुपश्चक्षु-
रित्यादिना प्रतिपादित्तम् ( त्वम् ) ( ब्रह्म, विद्धि ) ( यदिदम्)
चक्षुर्गाचं रूपान्वितं वस्तुजातं जनाः ( उपासते ) सेवन्ते तत्
(इदम् ) (न ) ब्रह्म नास्तीति जानीहि पश्यंश्चक्षुर्भवति,चक्षु-
पश्चनुरित्यादिश्रुतिभ्यश्चक्षपो दर्शकं चलपि चक्षुरूपं चक्षुरूपत्वा-
चतुपा न पश्यत्यापितु स्वयमेव सर्वं दर्शयति तदेव स्वान्तरात्म
स्वरूपमदतं ब्रह्मत्याशयः ॥ ६॥
भा-यत् । जो ब्रह्म (चक्षुपा) रूपशान के साधन इन्द्रिय से
(न, पश्यति ) नहीं देखता (येन) जिस मन की कृपा चासत्तासे
(चक्षुषि) अन्तःकरण [दिल] की वृत्तियों [लहरों] को (पश्य-
ति) प्राणी देखता है (त्वम्) तू(तदेव )उसी चक्षुके चक्षुको ( ब्रह्म)
ब्रह्म (विद्धि )जान ( यदिदर ) गिस इस नेत्रसे देखने योग्य वस्तु
का मनुष्य (उपासते ) सेवन करते हैं वह (इदम् ) यह ब्रह्म (न)
नहीं है वह देखता हुआ चक्षु होता, यह चक्षु का भी चक्षु है इ-
त्यादि श्रुतियों के प्रमाण से चश्नु को दिखाने वाला चक्षु में चक्षु
रूप होने से ही वह चक्षु से नहीं देखता किन्तु स्वयमेव सव को
दिखाता है वही अपना अन्तरात्मस्वरूप अद्वैत वहा है ॥ ६ ॥
यच्छोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रु-
तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिद-
मुपासते ॥७॥
यत् । श्रोत्रेण । न । शृणोति । येन । श्रोत्रम् । इदम् । श्रुतम् । त-
त्। एव । ब्रह्म । त्वम् । विद्धि । न । इदम् । यत्।इंदम् । उपासते॥७॥
अन्वयः--( यत् ) ब्रह्म. ( श्रोत्रेण ) श्रवणसाधनेन (न,
शृणोति ) (येन ) चैतन्यात्मज्योतिपा ब्रह्मणा ( इदम् ) श्रो-
त्रं कर्णेन्द्रियम् (श्रुतम् ) विषयीकृतमाक्रान्तमाच्छन्नं ज्ञातम्,
श्रोत्रमपि ब्रह्मसत्तामन्तरेण स्वकार्य दातुमसमर्थमित्यर्थः। (त-
देवेत्यादि) पूर्ववत् ॥ ७॥

( १२ ) भा-(यत्) जो ब्रह्म (श्रोनेण) सुनने के साधन कान इन्द्रि- य से (न, शृणोति ) नहीं सुनता (येन) जिस चतन्यज्योतिःस्व- रूप बल से (श्दन् ) यह (श्रोत्रम् ) कान इन्द्रिय (अनम् ) ब्रह्म के व्यापक होने से प्राप्त किया घेरा वा दवाया वा जाना गया अ- र्थात् कान भी जिस ईश्वर की सत्ता या उस के निर्मित नियमों के विना अपना काम नहीं देसकता। हे मनुष्य : (त्वम् ) तू ( नदेव) उसी को (ब्रह्म) ब्रह्म (विद्धि) जान ( यदिदम् ) जिस इस श्री. त्र इन्द्रिय के शब्द आदि विषय का मनुष्य (उपासते ) सेवन क- रते हैं ( इदं, न ) यह ब्रह्म नहीं है ।। ७ ।। यत्प्राणन न प्राणिति येन प्राणः प्रणी- यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमु- पासते ॥८॥ यत् । प्राणेन । न । प्राणिति । येन । प्राणः । प्रणीयते । तन् । एव । ब्रह्म । त्वम् । विद्धिः । न । इदम् । यत् । इदम् । उपासते ॥ ८॥ अ०( यत् ) ब्रह्म । (प्राणेन) श्वासारत्या (न, माणिति) पार्थिवनासिकापुटाभ्यां न श्वसिति ( येन ) कारणभूतन चै- तन्यात्मज्योतिपा ब्रह्मणा (प्राणः ) (मणीयते ) सविपयं प्रति प्रेर्यते ( तदेव ) ( त्वम् ) जीवात्मन् ! ( ब्रह्म ) ( विद्धि ) जा- नीहि । यदिदम् ) जनाः ( उपासते ) तत् ( इदम् ) न ब्रह्म नास्तीति ॥ ८॥ भाषार्थ:-( यत् ) जो ब्रह्म (प्राणेन ) श्वासके आने जाने द्वा- रा (न,प्राणिति ) पृथ्वीसे बने नासिका के पुटों से श्वास नहीं ले- ता( येन ) जिस कारणरूप चैतन्यज्योति ब्रह्म से (प्राणः ) प्राण (प्रणीयो ) अपने विपयके प्रति प्रेरित होता । हे जीवात्मन् ! (त्त्व- म्)तू ( नदेव ) उसाको ( ब्रह्म) ब्राह्म (विद्धि)जान (यदिदम् ) जि- स जीवन मरणान्तर्गत प्राण वायुका मनुष्य (उपासते) सेवन क- रते हैं (इदम्, न ) यह ब्रह्म नहीं है ॥ ८॥ इत्येवमस्मिन् प्रथमे खण्डे मनश्चक्षुरादीन्द्रियमवृत्तिनिमित्तं सर्वे- द्रियावभासकं यद् ब्रह्म तस्य च मनश्चक्षुरादेरापि मनश्चक्षुरादि- त्वात्संनिहितस्यापि विपयापेतस्य ब्रह्मणोग्कृतात्मभियत्वं प्र- 7 ।

(१३) तिपादितम् । वाङ्मनश्चदुःश्रोत्रमाणानां प्राधान्यादुपलक्षणार्थ ग्रहणम् । तत्र कर्मेन्द्रियेषु वाचः प्राधान्यम् । ज्ञानेन्द्रियेषु चक्षु- पः श्रीवस्य च, मन उभयात्मकम् । वायुभेदेषु माणस्य माधा- न्यम् । यत्कर्तुं प्रधानस्य सामर्थ्य नास्ति तत्राप्रधास्य का फथे- ति ध्वनितम् ।। इति प्रथमः खण्डः ।। इस प्रकार इस प्रथम खण्ड में मन और चक्षु आदि इन्द्रियोंकी प्रवृत्ति का निमित्त सब इन्द्रियों को चेतन करनेवाला जो ब्रह्म यह मन आंख आदिका भी मन आंख आदि होने से सव के अतिस- मीप होने पर भी विपयों से पृथक् ब्रह्म का शान साधारण मनुष्य को दुर्लभ कहा है । वाणी मन चक्षुः श्रोत्र और प्राण इन का मुख्य होने से उपलक्षणार्थ ग्रहण है । कर्मेन्द्रियों में वाणी प्रधान ज्ञाने- न्द्रियों में चक्षु और श्रोत्र प्रधान मन दोनो रूप और वायु के भेदों में प्राण प्रधान है । जिस को प्रधान नहीं कर सकता उस में अप्र- धान की क्या कथा है?॥ इति प्रथमः खण्डः॥ अस्यामुपनिपदि गुरुशिष्यसंवादेन ब्रह्म स्वरूपनिरूपणं पूर्वतः प्रारब्धम् । तत्र प्रथममन्त्रे जिज्ञासुना प्रश्नः कृतस्तस्योत्त- रं गुरुणाष्टमन्त्रैः प्रतिपाद्येदानी तेनैवोच्यते ॥ इस उपनिपद में गुरु शिष्य के संवाद पूर्वक ब्रह्म के स्वरूप का निरूपण करना पहिले से आरम्भ किया है। इस में पहिले मन्त्र से जिज्ञासु ने प्रश्न किया है उस का उत्तर गुरु ने आठ मन्त्रों करके दिया। अव प्रकारान्तरसे समझाने के लिये गुरु पुनःउपदेश करते हैं। यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते, मन्ये वि- दितम् ॥ ९॥१॥ यदि । मन्यसे । सुवेद । इति ।दभ्रम् । एव । अपि। नूनम् । त्व- म् । वेत्थ । ब्रह्मणः । रूपम् । यत् । अस्य । त्वम् । यत् । अस्य। देवे- पु । अथ । नु। मीमांस्यम् । एव । ते । मन्ये । विदितम् ॥ ९ ॥१॥ -- (१४) अन्वयः-हेशिष्य ! ( यदि) (त्वम् ) ( अस्थ )( ब्रह्म णः) ( यत् ) (दभ्रम् ) मूक्ष्मम् ( एवापि ) ( रूपम् ) अध्या- त्मोपाधिपरिच्छिन्नं स्वरूपम् । रूपमिति नेन्द्रियग्राह्यमत्र कल्प- नीयमपितु येन धर्मेण यनिरूप्यते तदेव तस्य रूपमिति विज्ञ- यम् । ( नूनम् ) निश्चयेन तत् ( सुवेद ) सुष्ठ वेदाहम् (इति) ( मन्यसे ) ( यदस्य, देवेषु) यदस्य ब्रह्मणोऽधिदैवतोपाधिपरि- च्छिन्न रूपं तत्सुवेदोति मन्यसे च तर्हि । त्वम् ) तत् ( वेत्थ ) जानासि इति नाहं मन्ये इति शेषः (अथ, नु ) अनन्तरं तु (ते ) तव ब्रह्म ( मीमांस्यमेव ) उपपत्तिभिर्विचार्यमेवास्तीत्यह मन्ये ततः शिष्यो वदति ( मन्ये विदितम् ) वक्ष्यमाणरत्यिा विदितं मया ब्रह्मेत्यहं मन्ये ॥९॥ भा०-सर्वविधकल्पनाहीनं ब्रह्मेति वेदान्तानां सिद्धान्तः । तत्राहं सुवेद सम्यग्जानामीत्यादिकल्पनापिब्रह्मणि न सम्भवति यद्वयमपि कल्पना हानिकराऽतो ब्रह्मवास्ति नान्यदस्तीति वि. चाराभ्यासी ब्रह्मज्ञः सम्भवति ।। भाषार्थः हे शिष्य ! (यदि) जो (त्वम् ) तू (अस्य ) इस (यह्मणः) वझका (यत्) जो (दभ्रम् ) सूक्ष्म (एव) ही ( रूपम् ) अध्यात्मोपाधि से परिच्छिन्न खरूप है [चक्षु इन्द्रिय से जिसका ग्रहण हो वही रूप शब्द का अर्थ लेना चाहिये यह नियम नहीं है किन्तु जिस २ गुण कर्म स्वभाव से जिस वस्तु का निरूपण किया जाता है वह भी उस का रूप जानना चाहिये ] ( नूनम् ) निश्चय करके उस को मैं (सुवेद) अच्छे प्रकार जानता हूं. (इति) ऐसा तू (मन्यसे ) मानता है वा ( यदस्य देवेषु ) इस ब्रह्म का जो आ- धिदैविकोपाधिपरिच्छिन्नं रूप है उस को भी में सम्यक् जानता हूं ऐसा मानता है तो (त्वम् ). तू उस को (वेत्थ ) जानता है ऐ- सा में [आचार्य ] नहीं मानता (अथ) इस के अनन्तर (नु) नि- श्चय करके (ते ) तुझ को (मीमांस्यमेव ) युक्तियों से ब्रह्म का वि- चार करनाहीचाहिये इसी को मैं अच्छा मानता हूं। तिस पर शि- प्य कहता है कि ( मन्ये विदितम् ) मैं आगे कहीं रीति से वह्म को जान लिया ऐसा मानता हूं ॥ .

(१५) भा०-वेद वेदान्न का सिद्धान्त यह है कि सब प्रकार की क- ल्पना से रहित परमात्मा है इसी कारण मैं उस को सम्यक् जान- नाव इत्यादि कल्पना भी बह्म में नहीं बन सकती अथवा ज्ञाता ज्ञान शेय इत्यादि कल्पना भी हानिकारक है । इससे एक ईश्वर ही है अन्य कुछ नहीं है ऐसे विचार का अभ्यासी,जिसे संसार के स- व नाम रूपों में सत् चित् आनन्दात्मक ब्रह्म दीखने लगे वही ब्रह्म शानी होसकता है ॥९॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥१०॥२॥ न । यहम् । मन्ये । सुवेद । इति । नो । नावेद । इति । वेद । च। यः। नः। तत् । वेद ।तत् । वेद ।नो।नावेद । इति । वेद । च ॥१०॥२॥ अन्वितार्थ:-( अहम् ) ब्रह्म ( सुवेद ) अस्मदादिज्ञान- विपयं ब्रह्म भवति ( इति ) (न, मन्ये ) एवं चेन् मन्ये विदित- मिति यदुक्तं तन्न संगच्छते ( न वेद ) इति च ( नो) न मन्ये (वेद, च ) जानाम्यपि (नः)अस्माकं विद्यार्थिनां मध्ये (य:) कश्चित्सतीर्थ्यः ( तत् ) मदुक्तं वचः( वेद) जानाति सः (त. व ) ब्रह्म ( वेद ) जानाति किन्तन्मदुक्तं वच इत्याह-नोन- वंदोत वेदचेति । अहम्ब्रह्म सुवेद इति न मन्ये इति कथनेन पूर्वमन्त्रोक्ता शङ्का निराकृता । य एवं साहङ्कारं ब्रूयादहं सुवेदेति न स जानाति । अहवारस्यास्मितालशान्तर्गतत्वाज्ज्ञानस्य चेदं गुह्यं लक्षणं यदवारविरहं स्वरूपावस्थानम् । तर्हि त्वं न । वेत्येति प्राप्तम् । तत आह-नवेदेत्यपि नो मन्ये । अपितु वेद । विदित्वापि सुवेद न वेद वा इति नो मन्ये । य एवं जानाति स ब्रह्म वेद । सुवेद न वेद इत्येतयोनिर्वचनं कर्तुमशक्यमनुभ- वमात्रपाद्यत्वात् । ब्रह्म किमित्याशङ्कानिरासान्न वेदेति वक्तुं न शक्यते । प्रत्यक्षमिवाव्यपदेश्यं ब्रह्मत्याशयः । यथेन्द्रियार्थसन्नि- कर्पोत्पन्नमात्रस्य व्यपदेष्टुमनर्हस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमेवं व्यप- .

(१६) देशानहस्यैव ब्रह्मज्ञानत्वन् । अतएव न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मन इत्यादि सङ्गच्छते तृतीयमन्त्रे पूर्व यदुक्तम् --"अन्यदेवतद्विदितादथोअंविदितादधि, तदेवात्र नाहं मन्ये सुवेदेत्यादिना दर्शितम्। यथाचाग्निरन्यानेव-दग्धव्यान्मकाश्यां- श्च दहति प्रकाशयति नतु खमेव रूपं तथैव स्वमेव ज्ञातुः स्व- रूपं ब्रह्म तत्कथं ज्ञानविषयोपविपयो वा स्यात् ॥१०॥ भावार्थ:-( अहम् ) में ब्रह्म को (सुर्वेद ) अच्छे प्रकार जान- ता हूं (इति) ऐसा (न, मन्ये ) नहीं मानता ऐसा कहने से पूर्व नवम मन्त्र के अन्त में जो कहा था कि (मन्ये विदितम् ) मैं मानता हूं कि जान लिया सो कहना ठीक नहीं होगा इससे कहते हैं कि (न, वेद ) मैं नहीं जानता (इति) ऐसा भी ( नो) नहीं मानता (वेद, च ) पर जानता हूं कि ब्रहा है। (नः) हम विद्यार्थियों में से (यः) जो कोई (तत्) मेरे उक्त वचन को (वेद) जानता है। वह (तत्) उस ब्रह्म को (वेद) जानता है । वह मेरा वचन क्या है ? (नो न वेदेति वेद च) जानता हूं पर मैं नहीं जानता ऐसा नहीं मानता, मैं अच्छे प्रकार जानता हूं ऐसा भी नहीं मानता। मैं ब्रह्म को अच्छे प्रकार जानता हूं ऐसा नहीं मानता इस कथन से पूर्व मन्त्रोक्त अहङ्कार की निवृत्ति की है। जो अहङ्कार सहित ऐसा कहे कि मैं अच्छे प्रकार जानता हूं वह नहीं जानता क्योंकि अहङ्कार पांच अविद्यादि क्लेशों में अस्मिता नाम से प्रसिद्ध है और ज्ञान का अनुभव किया हुआ गुप्त लक्षण यही है कि अहङ्कार रहित होकर स्वरूप में अवस्थित होना। यदि ऐसी शङ्का हो कि जब मैं जा- नता हूं ऐसा विचार रखना उचित नहीं तोतूनहीं जानता होगा इ- स लिये कहा कि मैं नहीं जानता यह भी नहीं मानता किन्तु जा- नता भी हूं। जानकर भी अच्छे प्रकार जानता वा नहीं जानता ऐसा नहीं मानता तभी जानता हूं। अर्थात् अच्छा जानता वा नहीं जानता इन दोनों का ठीक कहना नहीं बनता ईश्वर विषयक ज्ञान केवल अनुभव ग्राह्य है ब्रह्मज्ञान के विषयमें शङ्का न रहने से मैं न- हीं जानता यह भी नहीं कहसकता । जैसे इन्द्रिय और विषय के संयोग से अकथनीय ज्ञानको प्रत्यक्ष कहते हैं ऐसे ही अपज्ञान भी कथन करने योग्य नहीं है इसी लिये उस वसा में चनु वाणो और मन नहीं पहुंचते इत्यादि पूर्वोक्त वचन सार्थक होता है। पूर्व तीसरे 44444new.. (१७) मन्त्र में जो कह चुके हैं कि वह वम विदित अविदित दोनों से पृ. थक् है । वही यात यहां भी कही है कि जैसे अग्नि अपने से भिन्न काष्टादि को जलाता है किन्तु अपने आपको नहीं जला सकता, वै- से ही जानने वालेके खरूप से अभिन्न तदात्मक मन अपने आप का विषय वा आविषय नहीं कहा जासकता है ॥ १० ॥ यस्यामतं तस्य मतं, मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विजातमविजा- नताम् ॥ ११ ॥३॥ यस्य । अमतम् । तस्य । मतम् । मतम् । यस्य । न । वेद । सः। अविज्ञातम् । विजानतान् । विज्ञातम् । अविजानताम् ॥ ११ ॥ ३ ॥ अ०-सम्पति शिष्याचार्यसंवादं समाप्य श्रुतिः स्वातन्त्र्ये- णोक्तांशस्य तात्पर्य दर्शयति ( यस्य ) प्रभूततत्त्वज्ञानस्य ब्रह्म ( अमतम् ) अविज्ञातम् [ मनसेति शेपः । चक्षुरादिसाधना- सिद्धस्य ज्ञानस्य साधनं मनो रूपादीनां चतुरादीनीव । यथा चक्षुपा पश्यति तथा मनसा विजानाति, इति वात्स्यायनोक्तेः ] इति मतं निश्चयः (तस्य ) (मतम् ) ज्ञातं तेन सम्यग्बुद्धं ब्रह्मेति ( यस्य ) ममआदिना मया (मतम् ) ज्ञात विदितं ब्र- ह्येत्याशयः ( सः, न, वेद ) स न तज्जानाति। अतएव (वि. जानताम् ) ब्रह्मविज्ञानाभिमानिनाम् ( अविज्ञातम् ) न तै - यते ये च ( अविजानताम् ) तद्विज्ञानाभिमानं त्यक्तवन्तस्तेषा- म् ( विज्ञातम् ) तैः सम्यग्ज्ञातमित्यर्थः ॥ ११ ॥ भा०-अव गुरु शिष्य के संवाद को समाप्त कर के श्रुति स्व- तंत्रता से उक्त विषय के तात्पर्य को दिखाती है कि (यस्य ) जि- स प्रवल तत्त्वज्ञान को प्राप्त विद्वान् का मत [सिद्धान्त ] वा नि- श्चय ऐसा है कि ब्रह्म ( अमतम् ) मन से नहीं जानाजाता (तस्य) उस को ब्रह्म का ( मतम् ) शान है अर्थात् उस ने ब्रह्म को ठीक जान लिया है क्योंकि चक्षु आदि साधनों से सिद्ध न होने वाले ज्ञान का साधन मन, रूपादि विषयज्ञान के साधन चक्षु आदि के سد (१८) तुल्य है। जैसे चक्षुसे देखता वैसे मन से जानता है और (यस्य) जिसका मत है कि मन आदिसे ब्रह्म (मतम् ) जानाजाता है (न, सा, वेद ) वह उस को नहीं जानता इसीलिये (विजानताम्) ब्रह्म ज्ञान के आभिमानिया को (अविज्ञातम् ) ब्रह्म का ज्ञान ही नहीं हो- ता और जो (अविजानताम् ) ब्रह्म ज्ञानके अभिमानको छोड चुके उन को (विज्ञातम् ) अच्छे प्रकार ब्रह्म का ज्ञान है। इसका मुख्य अभिप्राय यही है कि जिसको लोग ब्रह्मज्ञानी मानते चा स्वयं जो अपने को ज्ञानी मानता है वह ज्ञानी नहीं । ब्रह्म ज्ञानी को सर्वसा- धारण लोग नहीं जान सकते और वह भी सवको नहीं जतासक- ना कि मैं ऐसा उस को वे ही योगीजन जान सकते हैं (रुग जाने खज़ ही की भापा) ब्रह्म ज्ञानी साधारण संसारी मनुष्यों से घृणा करता है । उस की दशा अकथनीय विलक्षण होती है ॥११॥ प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्द- ते । आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया वि- न्दतेऽमृतम् ॥ १२॥४॥ प्रतियोधविदितम् । मतम् । अमृतत्वम्।हि । विन्दते।आत्मना। विन्दते । वीर्य्यम् । विद्यया । विन्दते । अमृतम् ॥ १२॥ ४॥ अन्वितोर्थः-पूर्व ब्रह्मज्ञानिनो वैलक्षण्यमुक्तं तत्र कथं ब्रह्म ज्ञातुं शक्नोतीति उच्यते-( प्रतिबोधविदितम् ) इन्द्रियै- विषयग्रहणेन तदाकारा बुद्धिर्बोधः । सर्वचराचरवस्तुपु सचि- दानन्दरूपेण विद्यमान ब्रह्मैव तत्तन्नामरूपैः प्रतीयते तस्येव सत्त्वादन्येपांचासत्त्वादेवं प्रत्येकपदार्थबोधेन सह ब्रह्मणएव ज्ञानं कर्तव्यं तदेवं प्रतिबोधविदितं ज्ञातं ब्रह्म (मृतम् ) ज्ञातं भव- ति । अनेन ज्ञानेन पुरुपः (हि) निश्चितम् ( अमृतत्वम् ) अमरणधर्मत्वम् ( विन्दते ) जीवन्मुक्ति प्रामोति । जीवन्मुक्तो भूत्वैवोपात्तं देहं परिहाय सुखं विमुच्यते। (आत्यना) स्वस्थ- रूपेण (वीर्यम् ) वलं सामर्थ्यम् (विन्दते ) लभते आत्मवि- धाकृत वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्येन तस्यानन्यसाधनत्वात्तदेव ( १९) वीर्य मृत्युमभिभवति । अतएव (विधया) ब्रह्मविपयिकयात्म- विद्यया ( अमृतम् ) मरणादिदुःखरहितं स्वस्वरूपं ब्रह्मात्मकम् (विन्दते ) प्रामोति । नायमात्मा बलहीनेन लभ्य इत्युक्त- त्वात् ।। १२॥ भावार्थ:-इस से पहिले ब्रह्मज्ञानी की विलक्षणता कही है। सो ब्राको कैसे आन सकता है यह अव कहते हैं (प्रतिबोधविदितम्) इन्द्रियों से विषय का ग्रहण होकर तदाकार अर्थात् रूपादि विषय के स्वरूप को धारण करने वाली बुद्धि “योध, कहानी है । सब चराचर वस्तुओं में सत् चिन् आनन्द रूपों से विद्यमान ब्रह्म ही उस २ घरपटादि नामरूप से प्रतीत होरहा है। क्योंकि वही एक सत् तथा अन्य सव असत् है इस प्रकार प्रत्येक पदार्थ के वोध के साथ ब्रह्म का ही ज्ञान करना चाहिये यही प्रतिवोध से ब्रह्म का जानना है उस निर्मल शुद्ध शान से जाना गया बल (मतम्) जान लिया मान- ते हैं इसी प्रकार सिद्ध किये आत्मज्ञान से मुमुक्षु पुरुष (हि) निश्चय कर (अमृतत्वम् ) मृत्यु रहित जीवन्मुक्तदशा को (विन्दते). प्राप्त होता अर्थात् जीवन्मुक्त होकर ही वर्तमान शरीर को छोड सुखपूर्वक मुक्त होता है (आन्मना) अपने आत्मखरूप से (वीर्यम्) बल नाम सामर्थ्य को (विन्दते ) प्राप्त होता अर्थात् आत्मविद्या से प्र- फट हुआ पराक्रम बल अपने आत्मा से ही प्राप्त होता है किन्तु अ-. न्यसे नहीं क्योंकि उस का कोई अन्य साधन नहीं है वही आत्म शान से स्वयमेव प्राप्त हुआ वल मृत्यु को दवा सकता है इसी फा- रण (विद्यया) ब्रह्म विषयक आत्मविद्या से ( अमृतम् ) जन्म मर- णादि में होने वाले दुःखों से रहित अपने ब्रह्मात्मक शुद्ध स्वरूपको (विन्दते ) प्राप्त होता है क्योंकि (नायमात्मा० ) इत्यादिक प्रमाण से सिद्ध है कि बलहीन पुरुप उस परमेश्वर को नहीं प्राप्त होसक- ता इस लिये पूर्वोक्त प्रकार आत्मज्ञान के उपायों से आत्मिक बल और पश्चात् मुक्ति की प्राप्ति करनी चाहिये ॥ १२ ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति नदिहा- वेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु वि- (२०) चिन्त्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भव. न्ति ॥ १३॥ ५॥ इह । चेत् । अवेदोत् । अथ । सत्यम् । अस्ति । न । चेत् । इह । अवेदीत् । महती । विनष्टिः । भूतेपु । भूतेषु । विचिन्त्य । धीराः। प्रेत्य । अस्मात् । लोकात् । अमृताः । भवन्ति ॥१३॥ अन्वितोर्थः-(इह ) वर्तमाने जन्मनि (चेत् ) यदि (अवेदीत) जानीयात् आत्मानमिति शपः [उपनिपदां वेदत्वात् सार्वकालिकश्छान्दसोऽत्र लुङवेदीदिति ] ( अथ ) तदा ( स- त्यम् ) सुफलम् [ मनुष्यजन्म जन्तोः परिश्रमश्च ] ( अस्ति) (चेत् ) याद ( इह ) (न, अवेदीत् ) नजानीयात् तदा (म- हती) महान् ( विनष्टिः ) सुखस्य विनाशो हिंस्यशरीरादेवन्ध- नच्छेदनाविच्छेदलक्षणो देवमनुष्यतिर्यक्मेतराक्षसस्थावरादि- योनिस्थजन्ममरणयोः संहननरूपो जायते । तस्मादेताः स्थाव- रान्तासु योनिषु दुःखबहुला प्राणिनां गतीः पश्यन्तो योगिनः (.धीराः ) ध्यानवन्तो विद्वांसः (भूतेपुभूतेपु) सर्व प्राण्यप्राणि- पु चराचरेपु ध्यानयोगेनेकविधमेकमेवात्मतत्त्वम् (विचिन्त्य) विशेषचिन्तया तनिष्ठया निश्चित्यात्मानं साक्षात्कृत्य ( अस्मा- त) ममाहमितिभावलक्षणादविद्यारूपात् प्रत्यक्षादेपणात्रयरूपाद्वा ( लोकात् ) दृश्यात्संसारात् (प्रेत्य ) परात्मानमेव ध्यायन्त उपात्तं शरीरादिकं त्यक्त्वा मरणं प्राप्य ( अमृताः) मुक्ता अ- विद्यादिजन्यदुखेभ्यः पृथग्भूताः सर्वात्मकत्वभावमद्वैतमापन्ना ( भवन्ति ) ॥१३॥ इति द्वितीयः खण्डः॥ भाषार्थः-(इह ) इस वर्तमान ही जन्म में (चेत् ) यदि आ- स्मा को ( अवेदीत् ) जान लेवे (अथ ) तो मनुष्य जन्म और उस का परिश्रम ( सत्यम् ) सुफल ( अस्ति ) है । (चेत् ) यदि (इह) इस वर्तमान जन्म में (न, अवेदोत्) न जानले तो (महती) महा- न् वडा (विनष्टिः) ताडना में आनेवाले. शरीर वा इन्द्रियों के व- न्धन छेदन का निरन्तर वर्तमान रूप, देव, मनुष्य, तिर्यक् प्रेत नया लाल सेठी नगर । KANA ( २१ राक्षस पिशाचादि पश्वादि और स्थावर-वृक्षादि योनि में जन्म मर- ण का वार २ होना रूप सुखका विनाश होता है । इसलिये स्थावर पर्यंत योनियों में अनेक दुःखों से पूरित प्राणियों के आवागमन को देखते हुए योगी लोग (धोराः) ध्यानशील विद्वान् जन (भूतेषु- भूते) ध्यानयोगसे सब चराचर जगत् में एक स्वरूपसे व्याप्त एकही आत्मतत्त्व को (विचिन्त्य) विशेष चिन्ता से साक्षात् करके ( अ- स्मात् ) इस अहंकार ममकारात्मक अविद्या रूप संसार से वा पु- अ धन और प्रतिष्ठा की इच्छा रूप (लोकात्) इस प्रत्यक्ष संसार से विरक्त होके (प्रेत्य ) फेवल परमात्मा ही का ध्यान करते हुए प्रहण किये हुएशरीरादि को छोडिके अर्थात् मरण को प्राप्त होके (अ- मृताः) अविद्यादि से होने वाले दुःखों से पृथक् हुए सब एक अ- द्वैत भावको प्राप्त हुए मुक्त (भवन्ति ) होते हैं ॥१३॥ यह द्वितीय खण्ड समाप्त हुआ। आये खण्डे ब्रह्मज्ञानाय प्राणादीनामनुपयोगित्वं प्रदर्य ब्रह्मज्ञानाय वैलक्षण्यं दुष्पाप्यत्वं चाभिहितम् । तत्राविज्ञातं वि- जानतां विज्ञातमविजानतामित्यादिकं श्रुत्वा कोऽपि वदेत्-य- दस्ति तत्प्रमाणेविज्ञायतएव यच्च वन्ध्यापुत्रादिवदसदेव तच्च न केनापि ज्ञातुं शक्यते यदि च ब्रह्म न ज्ञायते तदाऽविज्ञातत्त्वाद- सदेव ब्रह्मेति मन्दमतिजनानां भ्रमस्य वारणायाऽऽख्यायिकया ब्रह्मसत्ता प्रदर्श्यते यद्वा ब्रह्मज्ञानादेवाग्न्यानां श्रेष्ठत्वदर्शनेन ब्रह्मज्ञानस्य माशस्त्यं जाप्यते यद्वाग्मन्यादीनां दुशर्येत्वकथनेना- स्मशानस्य प्राशस्त्यं प्रदर्श्यते ।। पहिले खण्डमें ब्रह्मशान के लिये प्राणादि का उपयोगी न होना दिखाकर द्वितीय खण्ड में ब्रह्मज्ञानकी विलक्षणता और उस ज्ञान का दुःखसे प्राप्त होना पहिले कह चुके हैं कि (अविज्ञातं विजान- तां०) जानने वाले ब्रह्मको नहीं जानते और नहीं जानने वालों से वह ज्ञात है इत्यादि विचार को सुनकर कोई कहै कि संसार में जो कुछ वस्तु है वह प्रमाणों से अवश्य जाना जाता है और जो वन्ध्या पुत्रादि के तुल्य असत् है उसे कोई भी नहीं देख वा जान सकता यदि ब्रह्म नहीं जाना जाय तो अज्ञात होने से ही उसका असत् हो- ना सिद्ध है । मन्द बुद्धि मनुष्य को ऐसा संदेह हो तो उसके निवारणार्थ इतिहास के द्वारा ब्रह्म सत्ता दिखाते हैं । अथवा ब्रह्म (२२) शान से ही देवों में अग्न्यादि श्रेष्ठ हुए तो ब्रह्म शान का प्रशस्त होना दिखावेगे। अथवा जिस ब्रह्म को बडे २ तेजस्वी अग्न्यादि देवों ने भी कठिनाई से जाना उसका जानना कठिन है यह बात आख्यायिका से दिखाते हैं। ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । तरेक्षन्तास्मा- कमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥१॥ ब्रह्म। ह । देवेभ्यः । विजिग्ये । तस्य । ह । ब्रह्मणः। विजये। देवाः । अमहीयन्त । ते। ऐक्षन्त । अस्माकम् । एव । अयम् । विजयः। अस्माकम् । एव । अयम् । महिमा । इति ॥ १४ ॥१॥ अन्वितार्थः-(ह) किल (ब्रह्म) सर्वेभ्यो बृहत्तमं दे- वानां देव ईश्वराणामीश्वरश्चेतनानां चेतनम् (देवेभ्यः) अग्न्या- द्यभिमानिदेवेभ्यः ( विजिग्ये ) विजयं प्राप्तवत् इति तत्त्वार्थः ( तस्य, ह, ब्रह्मणे) (विजये ) जाते तेषु व्याप्तस्य ब्रह्मण एव तेजसा वलेन च तेजस्विनो वलवन्तश्च भूत्वा ( देवाः ) अग्न्यायधिष्ठातारः ( अमहीयन्त ) ब्रह्मणएव महिन्ना मह- त्वं प्राप्नुवन्तः सन्तः (ते) देवाः ( ह ) किल ( ऐक्षन्त ) म- न्यन्ते ( अस्माकमेवायं विजयोग्माकमेवायं महिमति ) यथा कश्चित् शिष्यादिजनो गुर्वादिसामर्थ्येन समर्थो भूत्वाऽहं स्वयं समर्थ इति मन्येत यथा वा कस्यचिद्राजादेरनुकम्पया कश्चिद्धन्यो भूत्वा स्वस्यैव धनं मन्येत । एवं ब्रह्मसामर्थ्येन समर्था देवाः स्व- स्यैव सामर्थ्यमिति दर्शयन्तोर्णात् ज्ञातारो मनुष्याअपि देवेषु महत्त्वं दृष्ट्वैव तेषामेवेदं तेजो बल वेत्यज्ञानतो जानन्ति यथा मठाकाशादिषुमहदाकाशस्यैव सर्व महत्त्वं यथा वा पृथिव्यादिषु जलस्यैव शीतलत्वं यथा वा सर्वत्राग्नेरेवोष्णत्वं नानावस्तुपु नानाविध प्रतीयते, एवमेव सर्व महत्त्वमेकस्यैवेश्वरस्यास्ति। अ-

(२३)
ग्न्यादिनामरूपेण ब्रह्मैव दहनादि करोति । अग्न्यादिषु ब्रह्मतो
भिन्ना स्वतवादहनादिशक्तिः कापि नास्ति। एवं मनुष्यादिष्वपि
यदद्भुतं सामर्थ्य लक्ष्यते तदपि तस्यैवास्ति नतु तेषाम् । अतो-
न्यादीनां मनुष्यादीनां चाभिमानएवाज्ञानादस्ति ब्रह्मणएव
विजयेज्ञानान्मानुषाअपि मन्यन्तेऽस्माकमेवायं विजयोग्स्माक-
मेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ १ ॥
भापार्थः-(ह) निश्चय कर (ब्रह्म) सबसे बडा देवों कादेव ईश्वरों
का ईश्वर चेतनों को भी चेतन करने वाला (देवेभ्यः) अग्नि आदि के
अभिमानी देवोंसे (विजिग्ये) विजय को प्राप्त हुआ यंही मुख्यार्थ है
(तस्य, ह, ब्रह्मणः, विजये) उसी ब्रह्मके विजय होते समय उन पृथि-
व्यादि में व्याप्त जो ब्रह्म उसके तेज और बलसे ही वलवान तेजस्वी
होकर ( देवाः) अग्नि आदिके अधिष्ठाता (अमहीयन्त) ब्रह्मकी
ही महिमासे महत्त्वको प्राप्त होते हुए (ते) वे देव (ह) निश्चयकर
(ऐक्षन्त) मानते है। ( अस्माकमेवायम् ) हमारी ही यह (विज-
यः) जीत और ( अस्माकमेवायं महिमेति) हमारी ही यह महिमा
है । जैसे कोई शिष्य आदि मनुष्य गुरु आदिके सामर्थ्यसे समर्थ
होकर मैं स्वयं समर्थ हूं ऐसा माने वा जैसे कोई राजादि श्रीमान्
के प्रताप वा अनुग्रह से धनवान होकर अपना ही धन समझे इसी
प्रकार परमात्मा के तेज बल रूप सामर्थ से समर्थ हुए अग्न्यादि
देवता "हमारा ही यह सामर्थ्य है,, ऐसा मानते हैं अर्थात् ज्ञाता
मनुष्य
भी उन देवों में तेज बल रूप का महत्त्व देख कर अज्ञान से
मान लेते हैं कि यह इन्हीं का है। जैसे मदाकाशादि में महाकाश
का ही सव महत्त्व है वा जैसे पृथिव्यादि में जलकी ही सव शांत-
लता है वा जैसे अनेक प्रकारके सब पदार्थों में अनेक प्रकार की
गमी अग्नि की ही प्रतीत होती है। इसी प्रकार सब महिमा एक
ईश्वर की ही है। चाहे यों कहो कि अग्न्यिादि नाम रूपों से ब्रह्म
ही जलानादि काम करता है अग्न्यिादि में ब्रह्म से भिन्न खतंत्र
काई शक्ति नहीं है। इसी प्रकार जो २ मनुष्यादि में भी अद्भुत
सामर्थ्य दीखता है वह भी उसी का है मनुष्यों का नहीं, अग्न्यादि
तथा मनुष्यादि को अज्ञान से अभिमान है इससे ईश्वर के ही वि-
जय में मनुष्य भी अज्ञान से अपना विजय तथा अपनी महिमा
मानते हैं ॥१४॥

-
( २४ ) .
तद्वैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न
व्यजानन्त किमिदं यक्षमिति ॥शा२॥
तत् । हा एषाम् । विजौ । तेभ्यः । ह । प्रादुर्बभूव । तत् । न ।
वि । अजानन्त । किम् । इदम् । यक्षम् । इति ॥ १५ ॥
अन्वितोर्थः--(तत् ) ( एपाम् ) देवानां मिथ्येक्षणं
ब्रह्म ( विजज्ञौ ) विज्ञातवत् सर्वज्ञत्वात्। मिथ्याभिमानेन न प-
राभवेयुरिति देवानुकम्पया मिथ्याभिमानापनोदनेन देवाननु-
गृतीयामिति ( तेभ्यः ) देवेभ्यो देवार्थम् (ह) निश्चयेन
(मादुर्वभूव ) स्वयोगमाहात्म्यानिमितेन विस्मयकारकरूपेण दे-
वानां समक्षे प्रादुर्वभूव प्रत्यक्षरूपः साकारो बभूव ते देवाः (इ-
दम्) अस्मत्तेजोभिभावुकम् (किम् ) ( यक्षम् ) पूजनीयतमं
वस्त्विति । यक्षपूजायामित्यस्याजन्तः प्रयोगः (तत, न, व्य
जानन्त ) सर्वज्ञसर्वशक्तिसर्वान्तर्यामिब्रह्मापक्षया परिच्छिन्ना
अल्पज्ञा अल्पशक्तिमन्तोन्यादयो देवा ब्रह्मवेदं प्रादुर्भूतमिति
नहि विज्ञातवन्तः ॥ १५॥
भावार्थ:-(एपाम्) इन देवोंके (तत्) उस मिथ्या शानरूप अभि-
मान को ब्रह्म ने (विजझौ) विशप कर जान लिया कि इन देवों को
मिथ्याभिमान हुआ है ऐसा सर्वश होने से जानकर ये देव मिथ्या-
गिमान से नष्ट न हो ऐसे अभिप्राय से देवों पर कृपा दृष्टि से मि-
थ्यामिमान नष्ट करके इन पर अनुग्रह करूं ऐसे अभिप्राय से (ने-
भ्यः ) उन देवोंके लिये (ह) निश्चय से (प्रादुर्वभूव) अपने योग्य
माहात्म्यसे प्रकट किये आश्चर्य जनक रूप से देवोंके सामने प्रत्यक्ष
साकार रूप हुआ। वे देव (इदम् ) यह हमारे तेज को दबाने वा-
ला (यक्षम् ) सबसे अधिक तेजस्वी पूजनीय (किम् ) क्या वस्तु
है ऐसा सर्वइ सर्वशक्तिमान सर्वान्तर्यामी ब्रह्म की अपेक्षा से प-
रिच्छिन्न थल्पर प्रशकिपाले अग्न्यादि देव यह ब्रह्म ही प्रकट
हुआ है ऐसा (तत्, न, व्यजानन्त ) नहीं जानते हुए ॥ १५ ॥
तेऽसिमावन् जातवेद एतद्विजानीहि
किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥३॥

( २५ ) ते । आग्निम् । अनुचन् । जातवेदः । एतत्। विजानीहि । किम्। एतत् । यक्षम् इति । तथा इति ॥ १६ ॥ अन्वयः-(ते ) अग्न्यादयो देवाः सान्तर्भया विजिज्ञासनः ( अग्निम् ) देवाग्रगामिनं सर्वज्ञमिव जातवेदसम् ( अनुवन् ) हे (जातवेदः) जातं जायते वा वेदो ज्ञानं धनं वा यस्मात्तत्सम्बु- द्वौ (एतत्, किम् ) ( यक्षम् इति) इत्येतत्त्वम् ( विजानीहि ) यथा कुत्रचिद्विषये साश्चर्यो विचारः प्रवर्तते तस्मिन् समुदाये प्रधानमेवं वदन्ति भवानेतद्वदत्विति तद्वदत्रापि ते देवादेवेषु प्रधा- नमामिमेव यक्षं ज्ञातुं मेरितवन्तः। अग्निश्च तेजस्वित्वेन प्राधान्यात तथेत्युक्त्वा स्वीकृतवान् ॥१६॥ भावार्थ:-(ते) वे अग्नि आदि देव जानना चाहते हुए भीतर से भयभीत आश्चर्य पूर्वक ( अग्निम् ) देवोंमें अग्रगामी सर्वक्ष के तुल्य जातवेद अग्निसे ( अनुवन् ) कहते हैं कि हे (जातवेदः !) वेदस नाम ज्ञान वा धनं जिससे उत्पन्न होता वा हुआ ऐसे अ- मे ( एतत्, किम्, यक्षम्, इति ) यह प्रकट हुआ पूर्वोक्त सर्वोपरि पूजयितम कौन है ? सो तुम जानो। जैसे किसी विषयमें आश्चर्य पूर्वक विचार चले कि यह क्या है ? तो प्रधान नाम अधिक बुद्धि- मान् से कहा जाता है कि माप वताइये यह क्या है ? उसी प्रकार. यहां भी उनदेवाने देवोमप्रधान अग्निसेही प्रेरणाकी कि यक्षको जानो और तेजखी होनेसे प्रधानताको प्राप्त हुए आग्नने (तथेति) कह कर यक्ष का अन्वेपण खांकार किया ॥१६॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत् को सीति । अ- ग्निर्वा ऽअहमस्मीत्यबूवीज्जातवेदा वाऽअ- हमस्मीति ॥ १७॥४॥ तत् । अभ्यद्रवत् । तम् । अभ्यवदत । कः । असि । इति । अ- ग्निः । वै । अहम् । अस्मि । इति । अत्रवीत् । जातवेदाः । वै। अहम्। अस्मि । इति ॥ १७ ॥ अन्वयः-(तत्) (वै) निश्चयेन उद्भूतं तेजोरूपं ब्रह्म [कर्म ] ( अभ्यद्रवत् ) अभिमुख प्राप्तवान्-अग्निरिति शेषः ४ ( २६) (तम् ) गतवन्तं पिच्छिउँ जातवेदसं तत्समक्षेगिभूततेजस्कं तूष्णीभूतम् ( अभ्यवदत् ) अभिमुखमुक्तवत् ब्रह्म कर्तृ इति शे- पः । त्वम् ( क ) ( असीति ) ब्रह्मणा पृष्टापग्निः ( अहम्, अ- निरस्मीति )-( अहं, जातवेदाः, अस्मीति ) (अब्रवीत) एवं नायद्वयन प्रसिद्धतया स्वात्मानं श्लाघयन् स्खीयः परिचयः का- रितः, जातवेदाइति पदेनाग्ने साभिमानत्वं मुचितम् ॥ १७ ॥ भावार्थ:-(तत्) अग्नि उस प्रकट तेजःस्वरुप प्रलके (अभ्य- द्रवत् ) सन्मुख प्राप्तहुआ (तम्) यक्ष से पूछनेकी इच्छासे गये यक्ष के निकट जाने पर घट या दवगया है तेज जिस्का इसीस मौन- ए उस पूर्वोक्त अग्निदेव से ब्रह्म ( अभ्यबदत् ) कहता हुआ कि तू (कः, असि) कौन है, ब्रह्म के पेसा पूछने पर अग्नि ने उत्तर दिया कि (अहं, अग्निः, अस्मि) में अग्निह तथा (वै) निश्चय कर (अ- हम् ) मैं (जातवेदाः ) वेद वा ज्ञान जिससे उत्पन्न हुआऐसा (अ- लिहूं इस प्रकार ( अवचीत) कहता हुआ। इस प्रकार दो नामों से प्रसिद्ध आग्नि ने अपनी श्लाघा करते हुए ब्रह्म को अपना परिचय कराया। तथा जातवेदाः कहनेले अग्नि ने अपना आभिमान दिखाया है ॥१७॥ तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदर्थ सर्व द- हेयम् । यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८॥ ५॥ तस्मिन् । त्वयि । किम् । वीर्यम् । इति । अपि । इदम् । सर्वम् । दहेयम् । यत् । इदम् । पृथिव्याम् । इति ॥ १८ ॥५॥ अ०-तेजोमयं यक्षरूपधरं ब्रह्माब्रवीत् (तस्मिन् ) उक्त- नाम्नि ( त्वयि ) अग्नौ (किम् ) ( वीर्यम् ) पराक्रमः साम- र्थ्यम् । इत्येवं पृष्टे सोग्निरनवी ( अपीदं, सर्व दहेयम् ) अत्र अपिः सम्भावनायाम् । यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ भावार्थ:-तेजोमय यक्षरूप धारी ब्रह्म बोला कि (तस्मिन् ) उस तुझ अग्नि में (किम् ) (वीर्यम् ) क्या पराक्रम वा सामर्थ्य है इस प्रकार पूछने पर आग्न बोला कि ( यत्, इदम्, पृथिव्याम् ) जो यह पृथिवी पर चराचर जगत् दीख पडता है (इदम्, सर्वम्, अपि, . । (२७) दहेयम् ) इस सब को भी क्षणमात्र में जलायूँ । अर्थात् यह स- म्भव है कि आग्नि का यदि पूरा २ तेज बढे तो सब जगत्को बहुत शोन जलासक्ता है जब कभी अग्नितत्त्व तक प्रलय होता है तब अग्नि सव पदार्थों को थोडे काल में भस्म कर डालता है परन्तु ईश्वर की इच्छा के विना अग्नि जादि में शक्ति नहीं होसक्ती॥१८॥ तसै तृणं निदधावेतबहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निवडते नैतदशकं विज्ञातुंयदेतद्यक्षमिति ॥ १९।६॥ तस्मै । तृणम् । निदधौ । एतत् । दह । इति । तत् । उपप्रयाय। सर्वजवेन । तत् । न । शशाक । दग्धुम् । सः। ततः। एव । निव- ते । न । एतत्। अशकम् । विज्ञानुम् । यत्। एतत् । यक्षम्। इति॥१९॥ अ०-तस्मै ] अग्नये ब्रह्म कर्तृ [ तृणम् ] [ निद- धौ ] तदने स्थापितवत् । संस्थाप्य च [ एतत् ] [ दह ] इ- त्यवोचत् अग्निः (तत्) तृणम् (सर्वजयेन) सर्वोत्साहेन वेगेन च ( उपप्रयाय ) प्राप्य तृणसमीपं गत्वा ( तत् ) तृणम् (दग्धुम् ) (न, शशाक ) न समर्थोऽभूत् । ( सः, ततः, एव ) तृणदहनकर्मणएव (निववृते ) नित्य'च देवानुक्तवान् ( नैत- दशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति) ब्रह्माग्रे तृणमात्रमपि सामर्थ्य- मग्न्यादिषु नास्तीत्युक्तं भवति । एवमनन्तसामर्थ्यवद् ब्रह्मा- स्तीत्यभिप्रायः॥ १९॥ भापार्थः-(तसै ) उस अग्नि के लिय ब्रह्म ने (तृणम् ) एक तृण (निदधौ ) धर दिया घर के (पतत्, दह) इस को जलादे ऐसा कहा (तत् ) उस तृण को तुच्छ समझ कर ( सर्वजवेन)स- म्पूर्ण उत्साह और वेग से अग्नि ( उपप्रेयाय ) तृण के पास गया परन्तु (तत्)उस तृण को (दग्धुम्, न, शशाक ) जलानेको समर्थ नहीं हुआ जात नहीं जला सका (सः, ततएव ) उसी समय उस कामसेही (निववृते ) हटगया और पृथक् होकर अन्य वायु

(२८)
भादि से कहने लगा कि (नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति )
यह सर्वोपरि बलवान् सर्वपूज्य कौन है ! मैं इसको नहीं जान स-
कता । ब्रह्म के आगे अग्नि में तृणमात्र भी सामर्थ्य नहीं यह तात्पर्य
निकलता है और जो कुछ सामर्थ्य है उतना भी कार्य अग्नि आदि
ईश्वर की इच्छाके विना नहीं कर सकते । इस प्रकार ब्रह्म अनन्त
सामर्थ्यवान् है यह अभिप्राय हुआ ॥ १९ ॥
अथ वायुमत्रुवन्वायवेतद्विजानीहि किमे-
तद्यक्षमिति ॥ २० ॥७॥
अथ । वायुम् । अगुवन् । वायो । एतत् । विजानीहि । किम् ।
एतत् । यक्षम् । इति ॥ २० ॥७॥
अ०--( अथ ) अग्निनाज्ञातुपशक्यमिति ज्ञानानन्तरम्
( वायुम् ) अवशिष्टदेवेषु समर्थ बलवन्तम् ( अब्रुवन् ) अग्न्या-
दयो देवाइति शेषः । हे (वायो ! ) त्वम् ( एतत्, विजानीहि
किमेतत्- यक्षमिति ) माणाधात्मकः सर्वचेष्टानिमित्त सर्वचरा-
चरसंचारी लोकत्रयेऽव्याहतगतिर्वायुरेतद्यक्ष ज्ञास्यतीति मत्वादे-
वैरुतमेतदिति ॥२०॥
भापार्थ:-(अथ ) अब अग्नि इसे नहीं जान सकता ऐसा
जानने के बाद (वायुम् ) शेप रहे देवताओं में समर्थपलवान वा-
यु से अग्नि आदि ( अनुवन् ) कहने लगे कि हे (वायो ! ) वायुतू
(एतत् ) इल को (विजानीहि ) विशेष कर जान कि (किमेतत् )
(यक्षम्, इति ) यह सर्वोपरि पूज्य बलवान् तेजखी यक्ष कौन है ?
सव चराचर में विचरने वाला सब चेष्टाओं का निमित्त तीनों लो-
क में वे धडक चलने वाला प्राणादि रूप वायु इस यक्ष को जाने-
गा कि यह कौन है ? ऐले विचार से देवोने वैसा कहा है ॥२०॥
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत् कोऽसीति वायुर्वा
अहमस्मीत्यवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मी-
ति ॥२१॥ ८॥

(२९) तत् । अभ्यद्रवत् । तम् । अभ्यवदत् । कः । आसि । इति। वायुः वै। अहम् । अस्मि । इति । अब्रवीत् । मातरिश्वा । वै। अहम् । अ- स्मि । इति ॥ २१ ॥ ८॥ अन्वयः-स वायुः (तत्) ब्रह्म ( अभ्यद्रवत् ) अभि- मुखमाप्तवान् ( तम् ) वायुम् ( त्वम्, का, आस, इति ) ब्रह्म ( अभ्यवदत् ) सः (वै ) निश्चयेन ( अहम् ) वानाद्गमनाद्- गन्धनाद्वान्वर्थः ( वायुः, अस्मि, इति ) (वै) निश्चयेन ( अ- हम् ) मातर्यन्तरिक्षे श्वयनाच्छयनाद्वाऽन्वर्थः (मातरिश्चा, अ- स्मि, इति ) च ( अब्रवीत् ) ॥ २१ ॥ भापार्थः-वह वायु (तत्) उस ब्रह्म के (अभ्यद्रवत् ) स. न्मुख प्राप्त हुआ तव (तम् ) उससे ब्रह्म ने तू ( का, आसि, इति) कौन है ऐसा ( अभ्यवदत् ) कहा। तब वह वायु (वै) निश्चयकर (अहम्, वायुः, अस्मि, इति ). मैं चलनेसे वा गन्ध को फैलाने से वायु हूं इस प्रकार तथा (वै) निश्चय ( अहस् ) मैं अन्तरिक्ष में चलने वढने वा फैलनेके कारण (मातरिश्वा, अस्मि, इति ) अन्त- रिक्ष में विचरने वाला मातरिश्वा नामक हूं इस प्रकार (अब्रवीत्) कहता हुआ ॥ २१ ॥ तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदर्थ सर्वमा- ददीयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥२२॥९॥ तस्मिन् । त्वयि । किम् । वर्यिम् । इति । अपि । इदम् । सर्वम्। आदीयम् । यत् । इदम् । पृथिव्याम् । इति ॥ २२ ॥९॥ अन्वयः-वायु प्रति ब्रह्माबवीत (तस्मिन् , त्वयि ) (किम्, वीर्यम् ) किंभूतः पराक्रमोस्तीति । तदुपरि वायुराह- (यदिदम् ) चराचर जगत् ( पृथिव्याम् ) दृश्यते ( इदम्, सर्वम्, अपि, आददीयम्, इति) इत्यंभूता मयि शक्तिर- स्तीति ॥ २२ ॥ ९॥ कि भाषार्थःचायु के प्रति ब्रह्म (इति) ऐसा कहता हुआ (तस्मिन्, त्वयि ) उस तुझ में (किम्, वीर्यम् ) क्या पराक्रम वा (३०) शक्ति है । इसपर वायु वोला कि ( यदिदन ) जो यह चराचर ज- गत् (पृथिव्याम् ) पृथिवी पर दीख पडता है (इदन्, सर्वन्, अपि) इस सवको भी (आददीयम् ) ग्रहण करटूं-उठाले जाऊं वा उडाएं इल प्रकार की शक्ति मुझ में है ॥ २२ ॥९॥ तस्मै वृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुप- प्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं सतत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्य- क्षमिति ॥ २३ ॥ १०॥ तस्मै । तृणन् । निदधौ। एतत् । आदत्व । इति । तत् । उपप्रे- याय । सर्वजवेन । तत् । न । शशाक । आदातुन । सः । ततः। एव । निववृते । न । एतत् । अशकम् । विज्ञातुम् । यत् । एतत् । यक्षम् । इति ॥ २३ ॥१०॥ अन्वयः-ब्रह्म ( तस्मै ) वायवे ( तृणम्, निदधौ) निधाय च ( एतत्, आदत्व, इति ) आह (तत्) तृणम्-आदातुं वावुः ( सर्वजवेन ) पूर्णवेगेन ( उपप्रेयाय ) तृणसमीपं गतवान् (तत्) तृणम् ( आदातुं, न, शशाक ) ( सः ) वायुः (ततएव) तृणसमीपात्तदानीमेव (निवडते ) निवृत्तः। नित्यचाहम् (य- व) (एतत्, यक्षम्, इति) प्रत्यक्ष प्रवद्ध किं किम्मकारक वे- येवम् ( एतत, विज्ञातुं, न, अशकम् ) नानद्विज्ञातुं शक्नोमीति । ब्रह्मापेक्षया वायावपि तृणयाचं सामर्थ्यन्नास्तीत्याशयः।। २३ ।। भापार्थः-ब्रह्म ने (तस्मै ) उस वायुके लिये (तृणम्, निदधौ) एक तृण-तिनका धरदिया। और कहा कि ( एतत् ) ( आदत्व, इति ) इसको उठाले वा उडादे (तत् ) उस तृणके उडादेने को वायु (सर्वजवेन ) सब वेगले (उपप्रेयाय) तृणके समीप गया तो भी (तत्) उस तृण को ( आदातुम् ) ग्रहणकरने वा उडाने को (न, शशाक ) न समर्थ हुआ अर्थात् न उडासका (सः) वह वायु (ततएव) उसी समय वहां तृणके समीपसे (निववृते) लौटआया और लौटकर उसने अन्य अग्नि आदि से कहा कि ( यत, एतत, (३१) । यक्षन, इति ) प्रत्यक्ष वढा हुआ तेजःखरूप यह क्या वा किस प्र- कार का है ऐसा ( एतत्, विज्ञातुम्, न, अशकम् ) इसको मैं नहीं जानसकता। ब्रह्मकी अपेक्षा वायु में भी तृणमान सामर्थ्य नहीं यह इसका मुख्य आशय है ॥ २३ ॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमे तद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरो- दधे ॥ २४ ॥ ९॥ अथ । इन्द्रम् । अमुवन् । मघवन् । एतत् । विजानीहि । किम् । एतत् । यक्षम् । इति । तया । इति । तत् । अभ्यद्रवत् । तस्मात् । तिरःऽदधे ॥ २४ ॥ ११॥ अन्वयः-( अथ ) वायोः प्रत्यात्त्यनन्तरमग्न्यादयो दे- वा हे ( मघवन्?) ऐश्वर्यवन् त्वम् ( एतत् ) प्रत्यक्षमुद्भूतं वस्तु (विजानीहि ) ( एतत् ) (किम्, यक्षम्, इति ) एवम्मकारण विजान हीति पूर्वेणान्वयः । ( इन्द्रम् ) एतमुक्तप्रकारे- ण ( अब्रुवन् ) उक्तवन्तः । तदेन्द्रः (तथेति ) स्वीकृत्य (तस् ) ब्रह्म [ कर्म ] [अभ्यद्रवत्] अभिमुख गतवान् ( तस्मा- त ) इन्द्रगमनकारणादेव (तिरोः, दधे) अन्तर्हितमभूत् । न तत्र यक्षमदृश्यतेन्द्रेण । इदमुक्तं भवति-अयं कथञ्चिच्छुद्धान्तःकरणो इतिवली साभिमानः सिद्धसाधनश्चेज्ज्ञातुं शक्नुयादिति मत्वारस्य देवराजेन्द्रस्याप्यभिमाननिराकरणाय तद्गोचरीभूतमाश्चर्य- जनकं वैद्युतमिव तेजस्तिरोभूतम् । इन्द्रो देवराजस्तस्यान्यदेवा- पेक्षयाधिकोभिमानस्त विशेषण निराकर्तुमग्न्यादिवत्संवादमा- त्रमपीन्द्रेण सह नैव कृतवानितीन्द्रस्य तिरस्कारः ॥ २४ ॥ भापार्थः-(अथ ) अब वायुके लौटआने के पश्चात् अग्न्यादि देव बोले कि हे (मघवन् ) ऐश्वर्यवाले देवेन्द्र ! ( एतत, किम्, यक्षम्,) यह यक्ष पूज्य कौन है ऐसा तू (परत) इस प्रत्यक्ष तेजे को (विजानीहि ) विशेषकर जान इस उक्त प्रकारसे (इन्द्रम् ) (३२) अपने अध्यक्ष स्वामी देवराज से ( अनुवन् ) कहते हुए । जय देव इन्द्र ने (तथेति) यक्षको जानने की प्रतिज्ञाकर स्वांकार किया (नत् ) और उस ब्रह्मा के (अभ्यद्रवत् ) सन्मुख गया (तस्मात् ) इन्द्र को आते देखने के कारण (तिरोदधे) ब्रह्म अन्तर्धान होगया वह यक्ष रूप तेज इन्द्र को नहीं दीनपडा अभिप्राय यह कि अपने अन्तःकरण की शुद्धि से मुझे कदाचित् अभिमानी इन्द्र जान सके ऐसा मान उस देवराज इन्द्र का अभिमान छुडाने के लिये आश्चर्य रूप विजुलीका सा तेज दिखाई देकर छिपगया । इन्द्र सब देवोका राजा था इसी कारण छोटों से काम न होने पर वडे से कहा गया था इन्द्र को अन्य देवों से अधिक अभिमान था उस अभिमानको नष्ट करनेके लिये अग्न्यादि के तुल्य इन्द्र के साथ ब्रह्मयक्ष ने बात भी नहीं की यही इन्द्रत्वाहंकार तोडने के लिये इन्द्र का अनादर तिरस्कार दिखाया है ॥ २४ ॥ स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहु शोभमानामुमा हैमवतीं तार्थहोवाच किमे तद्यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२॥ सः। तस्मिन् । एव । आकाशे । स्त्रियम् । आजगाम । बहुशो- भमानां । उमाम् । हैमवतीम् । ताम् । ह । उवाच । किम् । एतत् । यक्षम् । इति ॥ २५॥१२॥ अन्वयः-(सः) इन्द्रो देवराजः( तस्मिन् , एव) यत्रो- द्भूतं तिरोभूतमिन्द्रश्च ब्रह्मणस्तिरोधानकाले यत्रासीत्तत्रैव ( आकाशे ) ( हैमवतीम् ) सुवर्णालङ्कारयुक्तामिव (बहुशोभ- मानाम् ) अत्यन्तशोभायुक्ताम् ( उमाम् ) उमारूपधरां ब्रह्म विद्या ब्रह्मज्ञानतत्पराम् (स्त्रियम् )(आजगाम)प्राप्तवान् । इन्द्रः (ताम् ) उमाम् ( उवाच ) ( ह ) खेदेन (किम्, एतत, य- क्षम्, इति ) अत्र बहुशोभमानामिति वदता विद्यायाएवाधिक्ये- न शोभावत्वं सूचितं तथाचोक्तं-क्षीयन्तेखलुभूषणानि सततं वाग्भूषणभूषणम् ॥२५॥ इति तृतीयः खण्डः ॥

(३३) भाषार्थः-(सः)वह देवराज इन्द्र (तस्मिन् , एच.)जहां ब्रह्म प्रकट और अन्तर्धान हुआ तथा ब्रह्म के अन्तर्धान समय में इन्द्र जहां विद्यमान था इसी (आकाशे ) अवकाश में ( हैमवतीम् ) सुवर्णके उत्तम २ आभूषणोले (बहुशोभमानाम् ) असन्त शोभित (उमाम् ) ब्रह्मशानमें तत्पर ब्रह्म सम्बन्धकी शोभासे अत्यन्त शो- भावती पार्वती रूप धारिणी ब्रह्मविद्या रूप ( स्त्रियम्) बीको (आजगाम ) प्राप्त हुआ। तब इन्द्र (ताम् ) उस उमासे (उवाच) (ह) कष्टके साथ इस प्रकार कहता हुआ कि (एतत् ) यह (यक्षम्, इति) पूजनीय यक्ष (किम् ) क्या है अर्थात् यक्षके अन्तर्धान होजाने में इन्द्रको पडा क्लेश हुआ कि मैं इसको न जानसका तो मेरी सर्वस्व हानि है इस कारण कष्ट पूर्वक पूछा । और ब्रह्म भी इस अभिप्रायसे अन्तर्धान हुआ कि मैं इन्द्रत्वाभिमानको नष्ट करके उमारूप विद्या के द्वारा इसको अपना स्वरूप जताऊं यहां बहुशो- भमाना कहने द्वारा विद्या की शोभा को सर्वोपरि जताया है। सो नीति में भी कहा है कि चांदी सुवर्णके भूएण नष्ट भ्रष्ट होजाते हैं परन्तु विद्या युक्त वाणीही मुख्य भूपण है ॥ २५ ॥ यह तीसरा वण्ड समाप्त हुआ। सा बह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥२६॥ सा । ब्रह्म । इति । ह । उवाच । ब्रह्मणः । वै। एतत् । विजये। महीयध्वम् । इति । ततः । विदाञ्चकार । ब्रह्म । इति ॥ २६ ॥ अ०-(सा] उमा ( ह ) प्रसिद्धौ तदुद्भूतं तेजोमयं यक्षम् (ब्रह्म ) अस्ति इति ( उवाच ) (वै) निश्चयेन स्वस्यै- वाभिमते (ब्रह्मणः ) ब्रह्मणः ( विजये) ( एतत् ) (महीय- ध्वम् ) महीयमानं प्राप्नुत ब्रह्मसेवया महान्तो भवत । अर्थादे- तन्महत्वं यत्संग्रामेष्वसुराणां त्रादीनां विजयः स ब्रह्मण ए- वास्ति तेनैव जिता असुरा न युष्माभियं तु निमित्तमात्रमास्त ( ततः ) तस्मादुमाकृतोपदेशात (ह, एवं ) (ब्रह्म, शति, वि- दाञ्चकार ) यक्षं ब्रह्मैवास्तीति विज्ञातवान् । अव्ययद्वयं सर्व- था स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थम् । अर्थादिन्द्रोप्युमारूपविग्रहवती विद्यो- ५ (३४) पदेशमन्तरा ब्रह्मात्मानं ज्ञातुमशक्त इत्युक्तं भवति । सर्वस्यो- परि विजयो महत्त्वं च ब्रह्मण एवास्ति न . तस्य कश्चिदध्यक्षः समो वा विद्यते इत्यपि सूच्यते ॥ २६ ॥ भाषार्थः-(सा) वह उमारूप विग्रहवती ब्रह्मविद्या (इति, उवाच ) यह कहती हुई कि (ह) यक्षरूप जो तेज प्रकट हुआ था वह (ब्रह्म ) ब्रह्म है। तुम लोग (वै) (ब्रह्मणः) उसी ब्रह्मके (विजये) विजय वा महत्त्वमे महत्त्वको प्राप्त होओ ईश्वरकी भक्ति सेवासे बडे बनो जिसको तुम अपना विजय समझते थे वह ब्रह्म का ही है अर्थात् अबतक जो संग्रामों में वृत्रादि असुरों को तुमने विजय किया है वह उसी ब्रह्मका विजय था क्योकि उसी ईश्वर ने असुरों को जीता था तुम लोग तो उस विजय में निमित्त मात्र थे (ततः) उस उमाके उपदेश से (ह, एव ) ही (ब्रह्म, इति , विदाञ्चकार ) इन्द्र ने भी जाना कि वह यक्ष ब्रह्म ही है। "ह,एच,, इन दो एकार्थ शब्दोंके प्रयोग से प्रतीत होता है कि वह इन्द्र भी विग्रहवती उमारूप विद्या के किये उपदेशकी सहायता विना स्व- तन्त्र ब्रह्मको नहीं जान सकता तथा सव संसार के ऊपर विजय और स्वामित्व एक परमेश्वर का ही है उस के ऊपर वा उस के तुल्य जगत् में कोई नहीं यह भी सूचित होता है ॥ २६ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्दे- वान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्त नन्नेदिष्ठं पस्पशु- स्तेनत्प्रथमोविदाञ्चकार ब्रह्मेति॥ २७॥२॥ तस्मात् । वै । एते । देवाः । अतितराम्ऽइव । अन्यान् । देवान। यत् । अग्निः । वायुः । इन्द्रः। ते । हि । एनत् । नेदिष्ठम् । पस्पशुः। ते। हि । एनत् । प्रथमः । विदाञ्चकार । ब्रह्म । इति ॥ २७ ॥२॥ अ०--( आमिः, वायुः ) देवौ (इन्द्रः) तृतीयो देवराजः (ते, हि ) एते त्रयो हि ( एनत् ) पूर्वोक्तं यक्षरूपमुद्भूतं तेजः (नेदिष्ठम् ) अत्यन्तसमीपम् ( पस्पटुः) स्पृष्टवन्तः (ते, हि) अग्न्यादयः ( एनव ) उक्तं यक्षम् (प्रथमः ) अन्यापेक्षया पू- वम् । क्रियाविशेषणमिदम् । लिङ्गव्यत्ययः (विदाञ्चकार ) ।

(३५) विदांचक्रुः । इन्द्र उमाद्वारा इन्द्रद्वारा चाग्निवायू इति शेषः । अत्र वचनव्यत्ययः। यत इमे पूर्व ब्रह्म ज्ञातवन्तः ( तस्मात् ) अतएव कारणात् ( एते ) अग्न्यादयः ( देवाः) त्रयो देवाः ( अन्यान् , देवान् ) श्रोत्रादीन् ( अतितराम् ) अतिक्रम्य प्र- शस्ता वभूवुः । एपामग्न्यादीनां व्याहत्यादिरूपेण सर्वकर्मसु मुख्यत्व आदी यक्षरूपब्रह्मसम्बन्ध एव कारणमित्यर्थः ॥२७॥ भापार्थः--(अग्नि, वायुः) अधिष्ठानों सहित अग्नि वायु देव (इन्द्रः) तीसरा देवराज इन्द्र (ते, हि ) वे ही तीनों (एनत्) इस पूर्वोक्त प्रकट हुए यक्षरूप तेजको (नेदिष्ठम् ) अत्यन्त साप से (पस्पशुः ) स्पर्श करते हुए और (ते, हि) वे ही अग्न्यादि (ए- नत् ) इस उक्त यक्षको सबसे पहिले (विदाञ्चकार) जानते हुए अर्थात् इन्द्र ने उमाले और अग्निवायु ने इन्द्र से जाना । जिस का- रण इन्हों ने पहिले ब्रह्मको जाना (तस्मात् ) इसी कारण (एते) ये अग्नि आदि (देवाः ) तीनों देव ( अन्यान्, देवान् ) अन्य देवों का उल्लंघन कर (अतितराम् ) प्रशंसा को प्राप्त हुए अर्थात् इन अग्नि आदि के व्याहत्यादि रूपसे सब कर्मों में मुख्य श्रेष्ठ माने जाने का यक्षरूप ब्रह्मके साथ पहिले सम्बन्ध होनाही कारण है ॥२७ ॥ तस्माद्वा इन्द्रोतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शस ह्येनत्प्रथमो वि- दाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ २८॥ तस्मात् । वै । इन्द्रः । अतितराम्ऽश्व । अन्यान् । देवान् । सः। हि । एनत् । नेदिष्ठम् । पस्पर्श । सः । हि । एनत् । प्रथमः । विदा- चकार । ब्रह्म । इति ॥ २८॥३॥ अन्वयः-यतः करणात (इन्द्रः) देवराजः( एनस् ) आ- विर्भूतं यक्षस्वरूपं ब्रह्म (नेदिष्ठम् ) अतिसमीपम् ( पस्पर्श ) (प्रथमः ).पूर्वम् ( सः, हि ) इन्द्र एव इदं यक्षम् (ब्रह्मेति, विदाञ्चकार ) विवेद ( तस्माद ) कारणात् ( अन्यान् ) अ- ग्न्यादीन् ( देवान् ) (वै) निश्चयेन ( अतितराम् ) अति- क्रान्तवान् । अर्थात् सर्वदेवेषु पूज्यः श्रेष्ठो वहुमान्य आसीत्२८ - -- । (३६) भाषार्थ:-जिस कारण (इन्द्रः) देवराज इन्द्र (एनत् ) इस प्रकट हुए यक्षरूप ब्रह्मको (नेदिष्ठम् ) अतिसाप से (प्रथमः) पहिले ( पस्पर्श) स्पर्श करता हुआ (सः, हि) वही इन्द्र देव यह यक्ष (ब्रह्म, इति ) ब्रह्म है ऐसा ( विदाञ्चकार ) जानता हुआ तस्मात् ) इसी कारण ( अन्यान्, देवान् ) अग्न्यादि नाम रूपा- त्मक देवों को ( वै) निश्चय (अतितरास्) उलंघन करता हुआ अ- र्थात् सब देवताओं में श्रेष्ठ पूज्य माननीय हुआ ॥ २८ ॥ तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा३ इतीति न्यमीमिषदा३ इत्याधिदैवतम् ॥२९॥ तस्य । एषः। आदेशः। यत् । एतत् । विद्युतः। व्ययुतत् । आ। इति । इति । न्यमामिपत् । आ । इति । अधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अन्वयः-उतार्थमेव ढयितुमाह ( तस्य ) उक्तस्यावि- भूतस्य तिरोभूतस्य च ब्रह्मणः ( एषः ) प्रत्यक्षः ( आदेशः) उपमयोपदेशः (विद्युतः) तडितस्तेजःखरूपं ज्योतिः ( व्यद्युत- त्, आ ) व्यद्योतिष्टेव । आ इत्युपयार्थे । ( इति ) इत्थम्भूत आदेशः (इति) एवं वदन्ति (न्यमीमिषत, आ ) अत्राप्या- कार उपमार्थे । यथा चक्षुनिमेषं करोति तथाऽयं प्रादुर्भावतिरो- भावरूप आदेशः ( इति ) एवम्मकारकम् ( अधिदैवतम् ) देव- ताविषयं व्याख्यानं ब्रह्मणोस्ति । यथा विद्युत क्षणमात्र नेत्र- तेजसोभिभवित्री दृश्या भूत्वान्तहिता भवति यथा वा चक्षुष उन्मीलने निमेषमात्र किञ्चिदत्यल्पकालमाश्चर्यरूपं दृश्यत निमी- लने च सद्यस्तिरोभवेत्तथैवाग्न्यादिदेवतेजोभिभावुकस्य ब्रह्मणः प्रकाशतिरोभावाभ्यामुपदेशोस्तीति भावः ॥ २९ ॥ भाषार्थः-पहिले मन्त्र में कहे विषय को दृढ करते हैं (तस्य) उस प्रकट वा अन्तर्धान हुए यक्षरूप ब्रह्म का (एषः ) यह पूर्वोक्त प्रकारका (आदेशः ) किया उपदेश प्रत्यक्ष ज्ञान है (विद्युतः) वि- जुली की तेजः स्वरूप कान्ति (व्यातत्, आ ) जैसे चमकजाती और छिपजाती है ( इति ) इसी प्रकार का यह उपदेश है (इति) ऐसा विद्वान् लोग कहते हैं (न्यमीमिपत्, आ) यहां भी आकार (३७) . उपमार्थ है जैसे नेत्र खुल मिचजावे बैसे ब्रह्मका प्रकट होने वा छिपने रूप उपदेश है (इति ) इस प्रकार का (अधिदैवतम् ) देवता वि- पयक दृष्टान्त से ब्रह्म का उपदेश है । जैसे नेत्र के तेज को दवाने चाली विजुली क्षणमात्र दिखाई देकर अन्तर्धान हो जाती वा जैले नेत्रके खोलने में कोई वस्तु क्षणभर दीख पडे और मीचते ही त- काल अन्तर्धान होजावे वैसे ही अग्न्यादि देवतोंके तेज दवानेवाले ब्रह्मके प्रकट होने और छिपने करके उपदेश है यह इस का मुख्य अभिप्राय है ॥ २९॥ अथाध्यात्मं यदेतद्च्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥३० । ५॥ अथ । अध्यात्मम् । यत् । एतत् । गच्छतिऽश्व । च। मनः। अनेन । च । एतत् । उपसरति । अभीक्ष्णम् । सङ्कल्पः ॥ ३०॥ ५ ॥ अन्वयः-(अथ ) आधिदैविकोपदेशानन्तरम् ( यत्, एतत् ) उक्तगुणविशिष्टं ब्रह्म प्रति ( मनः) कर्तृ ( गच्छति, इच ) इति ध्यायदिति शेषः (च) समुच्चये ( अनेन ) मनसा ब्रह्म ( उप- स्मरति ) समीपतः स्मरति लेट् स्मरेदित्यर्थः। ( सङ्कल्पः ) अ. न्तःकरणस्य निश्चयात्मिका वृत्तिश्च ( अभीक्ष्णम् ) मुहुर्मुहुर्ब्रह्म- विपया कार्या । एतत्सर्वम् ( अध्यात्मम् ) आत्मन्यन्तःकरणे विवेचनम् । ब्रह्म जिज्ञासुर्दुःखान् मुमुक्षुः पुरुष एवं ध्यायेत् मदी यं मनो यक्षसन्निधावग्न्यादयइव ज्योतीरूपं ब्रह्म प्रति गच्छती- व मम सङ्कल्पः सदैव ब्रह्ममाप्तय उद्युक्तः स्यादहं च तन्मनाः सन् नित्यं ब्रह्मैव स्मरेयामिति भावः॥३०॥ भावार्थ:-(अथ ) अब देव सम्वन्धी उपदेश के पश्चात् ( यत्, एतत् ) जिस इस उक्त गुणवाले ब्रह्म के प्रति (मनः) मेरा मन (गच्छति, इव) चलतासा है ऐसा ध्यान मनुष्य करे (च) और (अनेन ) इस मनसे ब्रह्मका (उप, सरति) समीपवर्ती हो स्मरण करे और (सङ्कल्पः) अन्तःकरण की निश्चयरूप वृत्ति [ तरङ्ग] (अभीक्ष्णम् ) वार २ ब्रह्मके ज्ञान ध्यान में लगावे। यह सव ( अ- ध्यात्मम् ) शरीर के भीतर अन्तःकरण विपयक अध्यात्म उपदेश है । अर्थात् जिसको ब्रह्मके जानने और दुःखसे छूटने की इच्छा (३८) हो वह पुरुष ऐसा ध्यान करे कि मेरा मन यक्षके समीप अग्न्यादि जानेके तुल्य ज्योतिःखरूप ब्रह्मकी ओर मानो चलाजाता है । मेरा सङ्कल्प सदैव ब्रह्मकी प्राप्ति के अर्थ उद्यत रहे और मैं उसी में चित्त लगाकर नित्य ब्रह्मका ही स्मरण करूं ॥३०॥ तद्ध तहनं नाम तद्दनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदामिहैनं सर्वाणि भूतानि सं- वाञ्छन्ति ॥ ३१ ॥६॥ तत् । ह । तद्वनम् । नाम । तद्वनम् । इति । उपासितव्यम्। सः। यः । एतत् । एवम् । वेद । अभि । ह । एनम् । सर्वाणि । भूतानि । संवाञ्छन्ति ॥ ३१ ॥ ६॥ अन्वयः-(तत, ह ) प्रसिद्धं पूर्वोक्तं ब्रह्म ( तद्वनम् ) तेषां तैर्वा विद्वद्भिःखान्मुमुक्षुभिः प्राणिभिर्वनं वननीयं सेव- नीयमिति ( नाम ) प्रसिद्धम् । उक्तकारणात् ( तद्वनम् ) एत- नामकं ब्रह्म ( इति ) एवम्भकारेण ( उपासितव्यम्) मनुष्यैरि- ति शेषः ( सः, यः) मनुष्यः ( एतम् ) ब्रह्मणः ( एवम् ) उक्त- प्रकारेणोपासनम् ( वेद ) ( अभि ) सर्वतो जानाति ( एनम् ) उक्तमुपासकम् ( सर्वाणि ) भूतानि ) (संवाञ्छन्ति, ह) निश्च- येनाभिलपन्तिाअत्र तदनमित्युपासितव्यमित्यस्यायमाशय:-त- स्य प्राणिजातस्य वनं संभजनीय सोपाधिकं साकारं सगुणं विष्ण्वादिरूपमेव संभवति । प्रकटस्य सगुणस्यैवोपासनमग्न्या- दयः कृतवन्तस्तस्मात्तद्वनपदेन सगुणोपासनमेव दर्शितम् ॥३१॥ भाषार्थः-(तत्, ह) वह पूर्वोक्त ब्रह्म (तद्वनम् ) उन दुःख से छूटने की इच्छापाले विद्वान् मनुष्यों को सेवन करनेयोग्य (नाम) प्रसिद्ध (तद्धनम् ) पहिले कहे अर्थसे उसका नाम तद्वन है (इति) इस प्रकार मनुष्यों को (उपासितव्यम् ) उपासना करनी चाहिये सः, यः) सो जो मनुष्य (एतत् ) इस ब्रह्मकी (एवम् ) उक्तप्रकार से उपासना करना (अभि, वेद ) सब प्रकार जानता है (एनम् ) उस उपासक की (सर्वाणि ) सब (भूतानि ) प्राणी ( है, संवा- अछन्ति )निश्चयसे चाहना करते हैं । अर्थात् विद्वान् लोग जिसकी

(३९)
भक्ति करते आये हैं वह भक्तवत्सल है ऐसी उपासना करनी चा-
हिये । इस मन्त्रमे तद्वनकी उपासना कही है उसका अभिप्राय यह
है कि मनुष्यादि प्राणियों को भजने सेवने योग्य सगुण साकार
सोपाधिक विष्ण्वादिरूप ही होसकता है। यक्षरूप से प्रकट हुए
सगुण साकार के समीप ही अग्न्यादि गये थे इससे सिद्ध हुआ कि
तद्वन पद से सगुणकी ही उपासना दिखायी है ॥ ३१॥
उपनिषदं भो बृहीत्युक्ता त उपनिषद्
ग्राहीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥३२॥७॥
उपनिषदम् । भोः। ब्रूहि । इति । उक्ता।ते।उपनिषद्।ब्राह्मीम् ।
वाय । ते । उपनिषदम् । अधूम । इति ॥ ३२ ॥
अन्वयः-अस्यामुपनिषदि प्रारम्भाद्गुरुशिष्यसंवादाम-
वृत्तः स एवोपसंहारे पुनः प्रदश्यते । शिष्यः ( इति ) एवम्
आह ( भोः ) आचार्य ! ( उपनिषदम् ) ब्रह्मविद्याम् (ब्रूहि)
वद । आचार्य आह ( ते ) तुभ्यम् ( उपनिषत् ) ब्रह्मविद्या
( उक्ता) पूर्व या ब्रह्मविद्योक्ता तत्र यदि किमप्यवशिष्टं तद्वदे-
ति शिष्याभिप्रायः । पूर्णतया मया ब्रह्मविद्योक्ता न तत्र किम-
प्यवशिष्टमित्याचार्यस्याशयः । तदेव ढयितुं पुनराह (वाव)
निश्चयेन ( ते ) तुभ्यम् (ब्राह्मीम् ) ब्रह्मसम्बन्धिनीम् ( उ-
पनिषदम् ) ( अब्रूम ) उक्तवन्तः ( इति ) पूर्णम् । नात्र किमपि
वक्तव्यमिति भावः ॥३२॥
भावार्थ:-इस उपनिपने प्रारम्भ से गुरु शिष्यका संवाद
चलाया गया है वही अव समाप्ति में पुनः दिखाया जाता है शिष्य
(इति) इस प्रकार बोला कि (भोः) हे पूज्य गुरो! (उपनिष-
दम् ) ब्रह्मविद्याको (बहि ) कहिये । आचार्य बोला कि (ते) तेरे
अर्थ ( उपनिषत् ) ब्रह्मविद्या (उक्ता ) कहचुका । इस प्रसंग में
कुछ सारांश शेष रहा हो तो कहिये यह शिष्यके पूछने का अभि-
प्राय है । मैंने पूर्ण प्रकार से ब्रह्मविद्या कहदी उसका कुछ अंश
शेप नहीं यह गुरुका आशय है । इसको और भी दृढ करते हैं।
(वाव) निश्चयकर (ते) तेरोलिये (ब्राह्मीम् ) ब्रह्मसम्बन्धिनी
(उपनिषदम् ) विद्या को (अनम) कहचुके हैं ( इति) पूरा क-
हागया अब यहां कुछ कथनीय नहीं ॥ ३२॥

(४२) तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥३३ । ८॥ तस्यै । तपः। दमः । कर्म । इति । प्रतिष्ठा । वेदाः।सर्वाङ्गानि। सत्यम् । आयतनम् ॥ ३३ ॥ ८॥ अन्वयः-ब्रह्मविद्या तु पूर्णतयोक्ता तस्या विशिष्टं सा- धनमुच्यते ( तस्यै ) उपनिषदे ब्रह्मविद्याप्राप्त्यर्थम् (तपः ) द्वन्द्वसहनं चान्द्रायणादिव्रतानि वा (दमः) मनसो वशीकरणम् (कर्म) श्रौतमग्निहोत्रादिकं स्मार्चच ( इति ) एतान्येव त्रीणि मुख्यसाधनानि । एपां च साधनान्याह ( प्रतिष्ठा ) सत्कर्मा- नुष्ठानेन पूजामाप्तिः शुद्धस्थाने शरीरोन्द्रियमनोबुद्धीनां चाश्च- ल्यरहिता स्थितिर्वा ( वेदाः) ऋगादिवेदाः ( सर्वाङ्गानि) शि- क्षादिषडङ्गानि । एषां सर्वेपामध्ययनाध्यापने ( सत्यम् ) सर्व- स्य (आयतनम् ) स्थानस् । सत्ये सर्व प्रतिष्ठितमिति वचनात् | मनोवाकायकर्मभिः सत्यस्याचरणं ब्रह्मज्ञानस्य मुख्यं श्रेषतयं साधनम् । अश्वमेधसहस्त्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमे- धसहस्त्राद्धि सत्यमेकं विशिष्यते॥इति वचनात सत्यं सर्वोपरि- स्थितम् ॥ ३३॥ भावार्थ:-इस उपनिदो पूर्णप्रकार से ब्रह्मविद्या कहदी अब उसके विशेष साधन कहते हैं। (तस्यै । उस ब्रह्मविद्याकी प्राप्ति के लिये वा ब्रह्मज्ञानरूप बुद्धि होनेके लिय (तपः ) मान अपमान, सुख दुःख, हानि लाभ जीत हार, स्तुति निन्दा, शीत उष्ण भूख प्यास इत्यादि परस्पर विरुद्ध दो २ विपयोंका सहना अर्थात् मान होने से न विशेष आनन्द मानना और न अपमान ले दुःख मानना किन्तु समदृष्टि रखना तथा चांद्रायणादि व्रत जो यवमध्यचान्द्रायणपि- पीलिकामध्यचान्द्रायण यतिचान्द्रायण शिशुचान्द्रायण आदि नामों से धर्मशास्त्रों में व्याख्यात हैं उनका विधि पूर्वक अनुष्ठान करनारूप तप करे । तपका यह अर्थ व्यास जी ने योगभाष्य में किया है। (दमः) मनको वशमें करना (कर्म) वेदोक्त अशिहो- नादि वा धर्मशास्त्र में कहा सदाचरणादि कर्म (इति)ये ही तीनों (४१) मुख्य ब्रह्मज्ञानके साधन हैं। और इन तप आदिके उपयोगी साधन ये हैं (प्रतिष्ठा) लोकमें बुरे कर्मों से निन्दा न हो किन्तु शुभ कर्मों से प्रतिष्ठा हो [निन्दा होजाने से चित्त ठीक नहीं रहता इससे तप आदि में वाधा पडती है ] अथवा शुद्ध स्थान में शरीर इन्द्रिय मन और बुद्धि की चञ्चलतारहित स्थिति प्रतिष्ठा कहाती है । (वे- दाः) ऋग्वेदादि चार (सर्वाङ्गानि ) शिक्षादि छः अङ्ग अर्थात् शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त छन्दःशास्त्र और ज्योतिःशास्त्र इन वेद वेदाङ्गोका पढना पढाना सबके (आयतनम् ) आधार (स- त्यम् ) सत्यका मन वचन कर्म से अनुष्ठान करना। सबका आ- 'धार सत्य इस लिये है कि सत्य सर्वथा छूटने से किसी का वि- 'श्वास नहीं रहता किन्तु सत्य के आश्रयपर ही सब व्यवहार चल रहे हैं । सत्य का आचरण ब्रह्मज्ञान का सर्वोत्तम साधन है। इसी लिये धर्मात्मा लोगों ने ऐसी प्रशंसा की है कि हजार अश्वमेध यश करलेनेकी अपेक्षा सत्यका अनुष्ठान वडा फल देता है। इत्यादि कारण सत्य सर्वोपरि है॥३३ ॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठ- ति ॥३४॥९॥ यः । वै । एताम् । एवम् । वेद । अपहत्य । पाप्मानम् । अनन्ते । स्वर्ग । लोके । ज्येये । प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥९॥ अन्वयः- ( यः ) पुरुषः (वै ) निश्चयेन ( एताम् ) के नेपितमित्याद्युपनिपत्प्रतिपाद्यां ब्रह्मविद्याम् ( एवम् ) उक्तम- कारण (वेद) जानाति सः (पाप्मानम् ) अनादिकालसंचि- तवासनावासितमन्तःकरणस्थं कल्मपम् ( अपहत्य) विनाश्य ( अनन्ते ) अविनाशिन्यपरिच्छिन्ने वा (स्वर्गे ) आनन्दमये सु- खस्वरूपे (लोके ) मुक्ष्ममत्या दर्शनीये ज्ञातव्ये ( ज्येये ) स- वेभ्यः श्रेष्ठतमे परमात्मनि (प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ) अवश्य- प्रतिष्ठितो भवति । अतिशययोतनार्थोग्भ्यासो ग्रन्थसमाप्तिद्यो- तनार्थो वा ॥ ३४॥ ।

(४२ ) भाषार्थ:-जो पुरुप (वै) निश्चयकर ( पताम् ) केनेपितम्० इत्यादि मन्त्रों से कही ब्रह्मविद्या को ( एवम् ) ऊपर कहे साधनों सहित (वेद) जानता है वह (पाप्मानम् ) अनादि काल से स- ञ्चित अन्तःकरण की वासनारूप रस्सियों से बंधे हुए अज्ञानान्ध- कार रूप पाप को नटकर (अनन्ते) अविनाशी वा अपरिच्छिन्न (स्व- र्गे) सुखखरूप (लोके ) सूक्ष्मबुद्धि वा ज्ञान दृष्टि से देखने जान- ने योग्य (ज्येये ) सबसे श्रेष्ठ परमात्मा में (प्रतितिष्ठति, प्रतिति- ष्ठति ) आनन्दपूर्वक सव वाधाओं से छूटकर अवश्य स्थित होता है एक शब्द को दो बार कहने का प्रयोजन अतिशय कर स्थिति जताने तथा ग्रन्थ की समाप्ति जताने के लिये है ॥ ३४ ॥ यह तलवकार उपनिषद्का भाग्य पूरा हुआ ॥ओ३म् शान्तिः३ इति श्रोत्रियभीमसेनशर्मकृतं तलव- कारोपनिषद्भाष्य समाप्तम् ॥ , oneaoc

No text on this page.

धर्मसम्बन्धी पुस्तकों का सूचीपत्र ब्राह्मणसर्वस्व मानिकपत्र प्रतिभाग १२) एकत्र लेने पर ६ भागका ॥) वार्षिक मूल्य २१) अष्टादशस्मृति भा० टी० स- हित ३) सतीधर्म संग्रह ..) श्रीमद्भगवद्गीता समाप्य २॥) पतिव्रतामाहात्म्य ) भर्तृहरि नीतिशतक भा० टी० में) वैराग्य शतक भा० टी० ३) शृङ्गारशतक भा० टी० ३) दर्श- पौर्य मास पद्धति भा० टी० १) इष्टिसंग्रह पद्धति श्रौतविषय ।) स्मार्तकर्म पद्धति भा० टी०।) त्रिकाल सन्ध्या )॥ कातीय तर्पण सविधि -) भोजन विधि )॥ यज्ञपरिभाषा सूत्र संग्रह संस्कृत भाषा टीका युक्त ॥) हरिस्तोत्र भा० टी० ॥ शिव स्तोत्र भा० टी० )। पञ्चमहायज्ञविधि भा० टी० =) मानवग- बसून्न भाषा टीका ॥) आपस्तम्बगृह्यसूत्र भा० टी०1) गर्भा- धानादि नव संस्कार पद्धति भा० टी०E) उपनयनपद्धति भा० टी०३) सनातन हिन्दूधर्म व्याख्यान दर्पण ( स्वामी माला- राम जी कृत ) ५६ व्याख्यान युक्तमू० ३॥) आर्यमत निराकरण प्रश्नावली ।) विधवा विवाह निराकरण ) सत्यार्थप्रकाश समीक्षा -) आर्यसमाज का श्रादम ।) मुक्तिप्रकाश -) दया- नन्दलीला )॥ भजन पचासा -) दुनियांकी रीति )। हनुमान घालीसा )॥ यजुर्वेदभाष्यसमीक्षा -) दयानन्दहृदय )। दया- नन्द मत दर्पण -) दयानन्द परास्त नाटक ३) धर्मसन्ताप ) विदेशी चीनीसे हानि )॥ धर्म रक्षा और भारत विनय )। वन्देमातरम् )। अष्टाध्यायी सटीक ।१५) गणरत्न महोदधि व्याकरण गणपाठ श्लोकवद्ध व्याख्या सहित १) धातुपाठ सा- धन सूत्रों सहित ।) वार्तिकपाठ सटीक सोदाहरण 1) प्रारी ग्यता पद्धति ॥) विशेष हाल बड़ा सूचीपत्र मंगाकर देखिये। पता-मैनेजर ब्रह्मप्रेस-इटावा सिटी।

No text on this page.

Talavkaropanishad

Author
Pandit Bheemsain
Title
Talavkaropanishad
File name
Talavkaropanishad
Text
OCR done
Citation
1910
Published
2009/09
Publisher
Brahm Press Etawah
Language
Sanskrit
Pages
48
Library
Sanmati Library, Jaipur
DLI number
322464
Barcode
99999990252935.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
HU7re0unMLK
Download PDF

Talavkaropanishad