·19
S N............
TO
THE BEVERED MEMORY OF THE LATE HOFRAT
PROFESSOR DR. GEORGE JOHANN BÜHLER, O. I. E,
THIS WORK IS DEDICATED
AS A TOKEN OF ADMIRATION AND GRATITUDE
BY
HIŞ FORMER PUPIL,
THE EDITOR

·LIBRERIRICAL INTRODUCTION. The present edition of Vasistha's Dharmaśāstra is based on tle following five fairly correct and complete manuscripts (a) MS B , Dekkhan College, Puna, Collection of 1874-75, No 29, presented to Prof Dr Bühler by Prof Bāla sastri of Banāras, containing 30 chapters, and written on 27 leaves, a 8 lines, à 54-56 aksharag, dated samvat 1745 (6) MS Bh, Dehkhan College, Puns, Collection of 1874-75 No 30, presented to Prof Bubler by Damodara Sastri of Bhü), containing 30 chapters, and written on 36 leaves, à 10 lines, à 34-36 aksharas, dated samvat 1599. (c) MS E, Elphinstone College, Bo nbay, Collection of 1867-68, NO 23 of Class VI, Containing 30 Chapters. and written on 25 leaves à 14 lines, à 34-36 Aksarag dated samvat 1799 (d) MS. F. an imperfect apograph, prepared under the superintendence of Prof Dr Bühler, OI E, by Vāmanāchārya Zbalkikar, now teacher of Sanskrit in the Dekkhan College, Pana belonging to Prof Dr. Bühler, Vienne containing 30 chapters on 115 pages à 16 lines, . 14-16 aksharas, dated samyat 1921, le) MS H , belonging to Dr Bhāu Dāji's Memorial,containing 28 complete chapters, leaving the 29th incomplete and written on 51 leaves, à 12 lines, à 28-30 aksharas dated samvst 1713 MSS B Bh , E and H. belong to one and the same family All four are derived from one coder archetyprus, to which B stands the nearest B bas been correoted in different passages secunda manu with the help of a manuscript which apparently 1 agreed with none of Bh, E, F. and H Next in rapk comes ·- Bh, and lowest in the goale stands E tho tort of whloh shows many faults and omissions As regards the remaining manusoript in F occur bome different readings and old marginal glosses The full collection of varice lechones given under the text which are contained in the five MSS, with the exception of palpable mistakes of the copyists makes it superfluous to enter on a discussion of the details Regarding the division of Sutras B has haen followed which division answers exactly to that observed by Prof Dr Bahler in his translation of Vasigta s Dharmasastra subli shed 188% in the 14th volume of M Muller & Sacred Books of the East ! The Appandıx gives a collection ofquotations from Vasistha 8 Dharmasastre as found in Vijnanesvars & Mitaksara Apara rka's Yainavalkiyadharmasastranibandha Nandapandita's Vanjayanti Devandabhatta s Smritichandrika Nilakantha s Vyavabaramayukha and Mitramisra & Viramitrodaya The Vagishthadharmasastram has been published twice in Calcutta and once in Banaras The two Calcutta editions the second of which is a bad reprint of the first by Jibananda Vidyasagara in 1876 (Calc ed) are perfectly useless as they are based on a single faulty manuscript now preserved in the India Office Library at London (J О 913) which contains only 21 chapters. The Bapăras edition is based on better materials and accompanied by an useful commentary called Vidvan, modini composed and e lited by Krishnapandita Dharmadhi. karın sake 1781 a learned Pandit of the old school but un fortunately the editor 1 as corrected the text (MS B ) very freely witbont marking bis conjectures as such ( Bar ed ). In conclusion I have to express my sincerest thanks to Prof Dr Buhler who has kindly placed at my disposal all the materials collected during his stay in India for preparing a critical and really trustworthy edition of Vasistha s Dharma Bästra of one of the four most ancient works on Hindu Low ·PREFAOE Ever since the first edition of Vasistha's Dharmasa’stra appeared in 1883, I have tried in vain to obtain some now and still more reliable Møs, being quite independent of those already known, or some old commentary on this difficult lawbook During my Archæological tour through Rajputana 1a 1892-93 1 came across in the library of Sastri Srinivas), Kosavadovjl at Kotab an old manuscript ( named K. in the present edition), dated Samyat 1410 which offers a few better, well-marked and widely varying readings thus furnishing new materials for settling som of the much debated points of the established text I am however painfully conscious of the many corrupt passa yes still remaining and awaitin; further elucidation but I offer the carefully revised text to Oriental scholars as an honest attempt to enable the student to read a difficult Sanskrit work. whuch will well repay the trouble of mastering it As long as no new information can be furnished regarding the school of the Rigveda, to wbich the Vasishthadharmasastra belongs and referring to the usage of language prevailing at that school, it would be tnost hazardous to venture on the introduction any emendations in the text. BALE (SUIBBL ), the 1014 June 2014. A. A. .

·AMURUrअर्थ श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रानुक्रमणिका ॥ पृष्ठाकः। .... .... १ .... .... ९ १५ १७ .... .... २३ २४ .... .... .... .... .... .... .... प्रकरणम्। अथ प्रथमाध्याय उपोद्घातप्रकरणम् द्वितीयाध्याये वर्णाश्रमधर्माः कर्माणि च तृतीयाध्यायेध्ययनधर्मा आहिकाचाराश्च चतुर्थ आशौचनिर्णयो द्रव्यशुद्धिश्च पञ्चमे स्त्रीधर्माः पष्ठ आचारादर्शः सप्तमे ब्रह्मचारिधर्माः अष्टमे गृहाश्रमिधर्माः... नवमे वानप्रस्थधर्माः दशमे संन्यासिधर्माः एकादश आतिथ्यसत्कारः श्राद्धोपकरणानि च .... द्वादशे खातकधर्माः .... त्रयोदश आचार्यलक्षणम् चतुर्दशे भोजन विधिनिषेधाः पञ्चदशे दत्तकपुत्रनिर्णयः पोडशेष्टादशपदेषु दण्डः सप्तदशे धनविभागः अष्टादशे विविधोत्पत्तिः एकोनविंश राजधर्माः... विशे कृच्याणि एफविशे चान्द्रायणलक्षणम् २६ २८ .... ... ... .... .... .... .... ३६ .... .... .... .... ४८ .... .... .... .... ५८ ....

·१०
पृष्ठाङ्कः।
६५
....
....
....
....
....
प्रकरणम्
द्वाविंशे ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम्
वयोविंशे सुरापानप्रायश्चित्तम्
चतुर्विशे सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम्
पञ्चविंशे संसर्गप्रायश्चित्तम्
पडिशे रहस्यप्रायश्चित्तम्
सप्तविंशे सूक्तादीनि
अष्टाविंशे प्रकीर्णकदानानि....
एकोनत्रिंशे कूपारामतडागादिदानम्
निश एतच्छास्त्राध्ययनफलम्
७२
७४
....
७७
....
८०
....
...
....

·॥ अथ श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रं प्रारभ्यते ॥ न्टर अथातः पुरुषनिःश्रेयसार्थ धर्मजिज्ञासा ॥१॥ ज्ञात्वा चानुतिष्ठन्धार्मिकः ॥२॥ प्रशस्यतमो भवति लोके प्रेत्य च स्वर्गलोकं समश्नुते ॥३॥ श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मः ॥ ४॥ वदलामे शिष्टाचारः प्रमाणम् ॥५॥ शिष्टः पुनरकामात्मा ॥६॥ अगृह्यमाणकारणो धर्मः ॥७॥ आर्यावर्तः प्रागादर्शात्प्रत्यकालकवनादुदक्पारियात्राद्दाक्षिणेन हि- मवतः॥८॥ उत्तरेण च विन्ध्यस्य ॥९॥ तस्मिन्देशे ये धर्मा ये चाचारास्ते सर्वत्र प्रत्येतव्याः ॥१०॥ न त्वन्ये प्रतिलोमकधर्माणाम् ॥ ११॥ Iज्ञात्वानुतिवन्ध B ज्ञात्वानुदानेन ध Bh 7 thus B. Bh E F; but Bar ed अय्ह्यमाणकारणोऽधर्म 8. Bh E F and Ban.ed read प्रागादर्शनात् instead of प्रागदर्शनात् as rendered by Prof Bubler in his translation of this passage Breads Talia as Patañjalı on Panini II 4 10 °कालगनादु B Baudhayana's Dharmasutra I,1,2,9.quotes the following definition of the Aryavarts प्राम्बिनशतान्प्रत्यकालकानादक्षिणेन हिमवन्तमुदपारियात्रमेतदाविर्तम् ।। 11. न ह्यन्ये प्रतिलोमकक्षधर्माण BhE प्रतिलोमकल्पपर्माण F.H. प्रतिलोम- फ्ल्पधर्मा Cale ed ·गङ्गायमुनयोरन्तरेप्येके ॥ १२ ॥ थावता कृष्णमृगो विचरति तापमपर्चसमित्यन्यं ॥१३॥ अथापि माहविनो निदाने गाधामुदाहरन्ति ।। १४ ।। पचारिसन्युर्विधारणी सूर्यस्योदयनं पुरः। यावत्कृप्णोभिधापति वा प्रज्ञावर्चसमिति ॥१५॥ विद्यवृद्धा य युधम धर्मविदो जनाः। पवने पावने चव स धर्मो नात्र संशय इति ॥ १६ ॥ देशधर्मजातिधर्मालधर्मात्यमावादनवीन्मनुः ॥ १७ ।। सूर्याम्युदितः सूर्याभिनिढुक्तः कुनसी श्यावदन्तः परिवितिः परि- वैत्ताग्रेदिधिपूर्दिधिपूपतिपरिहा ब्रह्मोझ इत्यनस्विनः ॥१८॥ पञ्च महापातकान्याचक्षते ॥ १९ ॥ गुरुतल्पं सुरापानं भ्रूणहत्या माक्षणसुवर्णापहरणं पतितसंयो- गश्च ॥२०॥ ब्राह्मण वा यौनेन पा ॥२१॥ 12. B. and Ban. od. read this Sutrs: एतदावितमित्याचक्षते गा. यमुनपारन्तीय के | Bh. joins the first four words with sutra 11. Most likely the words gastoint belong originally to Sūtra 8 according to the above-mentioned roading of Baudhs. yons, and are hero a mistake of the copyists Thereforo Sutra Bought probably to be corrected thus मागादात [or पागदर्शनात अस्पतालमयनादुदक्पारिपात्राक्षिणेन हिमवत एतदारतमित्याचक्षते ॥ 13. 'ब्रह्मावर्तम् B Bh. E. 14. भावविभो Bh. 15. 'विचरणी B Bh. H. 'पिहारिणी F. पुरा F, H. पुन E. पावष्णगो धावति तापवर्षसमिति । B. Bh. H.16 पतेन पारने Bh. पजने पायने E, F. पवनं पावन व 5.18. सर्याभ्युदयित. B. H. पीजहा ब्रह्मन Cale.ed. 20. अपर्णहरणम E.F. सवर्णापहरणम् 'BAn. ed. संभयोगश्च E.

·३ अथाप्युदाहरन्ति । संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनादानादिति ॥ २२ ॥ योनीनपविध्येद्रं च यः प्रतिदप्नुयानास्तिको नास्तिकवृत्तिः सोम च विक्रीणीयादित्युपपातकानि ॥२३॥ तिम्रो ब्राह्मणस्य भार्या वर्णानुपूर्वेण द्वे राजन्यस्य एकैका वैश्य- शूद्रयोः ॥ २४॥ शूद्रामप्येके मन्त्रवर्ज तद्वत् ॥२५॥ तथा न कुर्यात् ।। २६ ॥ अतो हि ध्रुवः कुलापकपः प्रेत्य चास्वर्गः ॥ २७ ॥ पड्डिवाहाः ॥२८॥ बाझो देव आर्को गान्धर्षः क्षात्रो मानुपश्चेति ।। २९ ।। इच्छत उदकपूर्व यां दद्यात्स ब्राह्मः ॥ ३० ॥ यज्ञतन्त्र वितत ऋत्विजे कर्म कुर्वते कन्यां दद्यादलंकृत्य तं देवमित्याचक्षते ॥ ३१॥ गोमिथुनेन चापः ॥ ३२॥ सकामां कामयमानः सदृशीं योनिमुह्यात्स गान्धर्षः ॥ ३३ ॥ यां [वलेन सहसा प्रमथ्य ] हरन्ति स क्षात्रः ॥ ३४ ॥ [ पणित्वा धनक्रीतां ] स मानुपः ॥ ३५॥ तसाहित्मतेधिरथं शतं देयमितीह क्रयो विज्ञायते ॥ ३६ ।। 22 अथा युवाहरन्ति F. पानाशादिति B पानाममारिति Baned. पानाशनादिति BF H यांनाइनगनासनादपि csc ed Compare risnu smrti IIIV, 3.-5 and Baudbijana II 2,35 23 CAROTE B Bb F,प्रतिनावपात् नास्तिहत्ति । BhH 24 Bh. omits यर्णानुपरे untin मकुर्यात् ।सया Ban ed 26. समानुचोदE 27 मार्य Dh F H30 पूर्ण Bh. स प B 31 4B Bh. 3! चाप Ph stand 3s tho passages in brackets are probably glosses 3, frena Bb II ·४ या पत्युः क्रीता सत्यथान्यैश्वरतीति ह चातुर्मास्येषु ॥ ३७॥ अथाप्युदाहरन्ति । विद्या प्रनष्टा पुनरभ्युपैति कुलप्रणाशे विह सर्वनाशः । कुलापदेशेन हयोपि पूज्य-. स्तसात्कुलीनां स्त्रियमुद्वहन्तीति ॥ ३८ ॥ त्रयो वर्णा ब्राह्मणस निर्देशेन वर्तेरन् ॥ ३९ ॥ ब्राह्मणो धर्मान्प्रयात् ॥ ४० ॥ राजा चानुशिष्यात् ॥ ४१ ।। राजा तु धर्मेणानुशासन्पष्टं धनस्य हरेत् ॥ ४२ ॥ अन्यत्र ब्राह्मणात् ।। ४३ ॥ इष्टापूर्तस्य तु पष्ठमंशं भजतीति ह ।। ४४ ॥ ब्राह्मणो वेदमाढ्यं करोति ब्राह्मणो आपद उद्धरति तस्माद्राह्मणो- नाधः । सोमोस्य राजा भवतीति ह ॥ ४५ ॥ प्रेत्य चाभ्युदयिकमिति ह विज्ञायते ह विज्ञायत इति ॥ ४६ ॥, ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे प्रथमोध्यायः ॥१॥ 37. चातुर्मास्येष्वथाप्युदाहरन्ति Ban ed. Maitrayaniyasamhita. I... 10, 11 and Kathaka urvi.,5 read., अनृतं धा एपा करोति या पत्युः क्रीता सत्यधान्यश्वरति B. Buhler's Transl 38. विद्याविनाशे Cale, ed. जातिप्रणाशे E F. Calc.ed. हया अपि पूज्याः Bh. H. "उद्वहोदीत Bh. H 39. वशे instead of निर्देशेन E F.Calc. ed 40 तेषां ब्राह्मणो E. F.41. अनुतिष्ठेत E. 42. All MSS read अनुशासन् । पठं पष्टं धनस्य E. 43. अन्यद्राह्मणात् E.F. 44. अंश हरति E F. 45. Ban. ed divides this Sutra into four. but wrongly..तरमाद्राह्मणो राय B. E. H. भेदमायं करोति Bh. E F.H. .

·चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥ १॥ त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ॥२॥ तेपाम् मातुरग्रे विजननं द्वितीयं मौञ्जिवन्धने । अत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥३॥ वेदप्रदानात्पितेत्याचार्यमाचक्षते ॥ ४ ॥ तथाप्युदाहरन्ति । द्वयमुह चै पुरुषस्य रेतो ब्राह्मणस्योध्वं नाभेरधस्तादवाचीनमन्या- द्यदूषं नाभेस्तेन हैतत्प्रजाजायते यद्राह्मणानुपनयति यदध्यापयति यद्याजयति यत्साधुकरोति । अथ यदवाचीनं नाभेस्तेनेहास्यौरसी प्रजा जायते। तस्माच्छोनियमनूचानमग्रजोसीति न वदन्तीति ॥५॥ हारीतोप्युदाहरति । न ह्यसिन्विद्यते कर्म किंचिदा मौञ्जिवन्धनात् । वृत्त्या शूद्रसमो ोप यावद्वेदे न जायत इति ॥ ६ ॥ अन्यत्रोदकर्मस्वधापितृसंयुक्तेभ्यः॥ ७ ॥ विद्या ह चै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवधिस्तहमस्मि । असूयकायानृजनेयताय न मां व्या वीर्यवती तथा स्याम् ॥ ८॥ II 3 मातुरग्रेधिजननम् E F तपो माताप्रे जम Bh. बारपE F5 "उदाहरति Ban od. अयाणशहरति E. F, पमिहced B gires of पुस्पस्य the marginal gloss एमरसाचानाप । 'अप्राचीन Ced6 'ममो सपो ET पाचंददा Ban ed.7 अन्पयोदर E F 8. सबधि Bh. STATUNIT C ed comp. Nir 24 2003 29 3 Sambitopia. 29,811 ·६ यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न द्रुह्येत्कतमननाहस्तसै मां ब्रूया निधिपाय ब्रह्मन् ॥ ९॥ य आतृणपवित्तथेन कर्णा- वदुःखं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तसै न दृह्येत्कतमच्चनाहः ॥१०॥ अध्यापिता ये गुरुं नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा। यथैव ते न गुरोर्मोजनीया- स्तथैव तान भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ ११ ॥ दहत्यनिर्यथा कक्षं ब्रह्म पृष्टमनादृतम् । न ब्रह्म तस्मै प्रयाच्छक्यं मानमकुर्वत इति ॥ १२ ॥ पद् कर्माणि ब्राह्मणस ॥१३॥ स्वाध्यायाध्ययनमध्यापनं यज्ञो यजनं दानं प्रतिग्रहश्चेति ॥१४॥ त्रीणि राजन्यस्य ॥१६॥ अध्ययनं यज्ञो दानं च ॥ १६॥ शस्त्रेण च प्रजापालनं स्वधर्मस्तेन जीवेत् ॥ १७ ॥ 9. प्रमतं instead of अप्रमत्तम् 135, 10 ff, Rigveda 10, 168,3 Bap ed. and 10,128,4,A.V.5,3,4%AY. 10. य आरणोत्यवितथेन... 9,9,10. Sat. Br. 11, 1,6, 10. Apastarubs 1, 1, 14.12. त वै मन्योत्पतरं मातरं च वन्दमनादृतं Cod. 13. Ban. ed. तरमे न Pोल्टत्तमस्प जानन् । connects wronglyब्राह्मणस्यwith Vinusmrti 30,47 (ed. byJ Sutra14 याजन instead of यज्ञो Jolly, Calc. 1881). Comp also | F. दानं omits by mistake Ban. Nir.2,4, Samhitopan. 32,1ff, ed.16.पजन instead of यज्ञो F ·TANT? एतान्येव वैश्यस्य ॥१८॥ कृपिर्वाणिज्यं पाशुपाल्यं कुसीदं च ॥ १९ ॥ तेषां परिचयी शूद्रस्य नियता च वृत्तिः ।। २० ॥ नियतकेशवपाः सर्वे वा मुक्तकेशाः शिखावर्जम् ॥ २१ ॥ अजीवन्तः स्वधर्मेणानन्तरां यवीयसी वृत्तिमातिष्ठेरन् ॥ २२ ॥ न तु कदाचिउयायसीम् ॥ २३ ॥ वैश्यजीविकामास्थाय पण्येन जीवतोश्मलवणमणिशाणकाशेयक्षी- माजिनानि च ।। २४॥ तान्तवं रक्तं सर्व च ॥ २५ ॥ कृतानं पुष्पफलमूलानि गन्धरसा उदकं चौपधीनां रसः सोमश्च शस्त्रं विषं मांसंच क्षीरं च सविकारमयस्त्रपु जतु सीसं च ॥२६।। अथाप्युदाहरन्ति । सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । व्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयादिति ॥ २७ ॥ ग्रामपशूनामेकशफाः केशिनश्च सर्वे चारण्याः पशवो ययांसि दंष्ट्रि- णश्च ॥ २८॥ धान्यानां तिलानाहुः॥ २९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । भोजनाम्यञ्जनादानाचदन्यत्कुरुते तिलः । कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मअतीति ॥ ३० ॥ 18 एतान्येय त्रीणि B.F.11.20. पांच B. Ban.ed 1. शा. E. F. H. घ मुकशा.F. चागुनोसः E::.पापीपी F.23 न कदाचित । Ban ed 11. 21. K. reads yot instead of #; comp also Baudhsysns II,4,21.6. पुष्पमरफलानि च I. पुषगरफलगन्धरमा. Bh.रीना F.क्षी मविशम् Bh. 23. परपा BF.29. Ban. ed, wrongly connects this Sutra with the preceding one, 30, 'दानादम्पपलस्त B. Ban ed मनन इति 1. Ban.tdi, compare alo Daudb.IL,29and Manu. 10,91. पासिउधर्म.२ ·काम वा स्वयं कृष्योत्पाद्य तिलान्विक्रीणीरन् ।। ३१ ।। तसात्साण्डाम्यामनसोताभ्यां प्राक्प्रातराशात्को स्यात् ॥ ३२॥ निदाघेपः प्रयच्छेत् ॥ ३३ ॥ लागलं पवीरवत्सुशेव ५ सोमापित्सरु। तदुद्वपति गामवि प्रफयं च पीवरी प्रस्थावद्रथवाहनमिति ॥ ३४ ॥ [लागलं पवीरवद्वीरवत्सुमनुष्यवदनद्वत्सुशेवं कल्याणनासिक कल्याणी ह्यस्य नासिका नासिकथोद्वपति दूरेपविध्यति सोमपि- सरु सोमो ह्यस्य प्राप्नोति तत्सरु तदुद्वपति गां चावि चाजा- नश्वानश्वतरखरोष्ट्रांच प्रफव्यं च पीपरी दर्शनीयां कल्याणी च प्रथमयुवतीम् ॥ ३५॥] कथं हि लागलमुद्वपेदन्यत्र धान्यविक्रयात् ।। ३६ ॥ रसा रसैमहतो हीनतो वा विभातव्याः ॥ ३७॥ न त्वेय लवणं रसैः ॥ ३८॥ तिलतण्डुलपकानं विद्या मानुप्याश्च विहिताः परिवर्चकेन ॥३९॥ ब्राह्मणराजन्यौ पा(पी न दद्याताम् ॥ ४० ॥ अथाप्युदाहरन्ति । समर्थ धान्यमुद्धृत्य महाघे यः प्रयच्छति । सधै वाधुपिको नाम ब्रह्मवादिपु गर्हितः ॥ ४१ ॥ ब्रह्महत्यां च वृद्धिं च तुलया समतोलयत् । अतिष्ठद्धूणहा कोट्यां वाधुपिः समकम्पत इति ॥ ४२ ॥ 31 Baned omits स्वयम् । 32 तस्माच्छण्डाम्पा B तस्माद्भाण्डाभ्पाम नस्यताभ्या BE Comp Baudh II 4, 21 33 प्रयच्छेन्नातिपीडयन् E F34 प्रवीरबत् गामवीं F 35 This Sutra explaining the preced. ing Vedic verses seems to be an interpolation 39 मानुषाश्व Ban ed मनुष्याश्च F40 बाषि B Ban ed F 42 ध्रुणहत्या B Ban ed H ·काम या परिलुप्तकृत्याय पापीयसे दद्याताम् ।। ४३ ॥ द्विगुणं हिरण्यं त्रिगुणं धान्यम् ॥ ४४ ॥ धान्येनैव रसा व्याख्याताः ॥ ४५ ॥ पुप्पमूलफलानि च ॥ ४६॥ तुलाधृतमष्टगुणम् ॥ ४७॥ अथाप्युदाहरन्ति । द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं स्मृतम् । मासस्य वृद्धिं गृहीयाद्वर्णानामनुपूर्वशः ॥ ४८ ॥ राजा तु मृतभावेन द्रव्यवृद्धि विनाशयेत् । पुनाराजाभिषेकेण द्रव्यमूलं च वर्धते ।। ४९ ॥ वसिष्ठवचनप्रोक्तां पृद्धिं वाधुपिके शृणु । पञ्च मापासु विंशत्या एवं धर्मो न हायत इति ॥ न हीयत इति ॥५०॥ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे द्वितीयोध्यायः ॥ २ ॥ अश्रोत्रिया अननुवाक्या अननयो वा शूद्रसघर्माणो भवन्ति ॥१॥ मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति योनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ २ ॥ नानृग्वामणो भवति न पणिन कुगीलयः । न रुद्रप्रेपणं कुर्वग्न स्तेनो न चिकित्मकः ॥ ३ ॥ 13. पल्टिप्तालाप F.48. 'भाना B_Bh E. 9. मृतिमान . Bin ot.Rमाजद 'मभिरिन Bअभीरिग Ban.as.dlastend of या II I.र्माण B Ban.dnomitr.I.IME ·अवता धनधीयाना पत्र भश्चरा द्विजाः । तं ग्राम दण्डयेद्राजा चौरभक्तप्रदो हि सः ।। ४ ॥ अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । सहस्रशः समेतानां परिपत्वं न विद्यते ॥ ५ ॥ यद्वदन्ति तमोमूहा मूर्खा धर्ममजानतः । तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वत्तृनधिगच्छति ॥ ६ ॥ चत्वारो वा त्रयो वापि यं ब्रूयुर्वेदपारगाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरेषां सहस्रशः ॥७॥ श्रोत्रियाय च देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः । अश्रोत्रियाय दत्तं हि पितॄन्नति न देवताः ॥ ८ ॥ यस चैकगृहे मूर्यो दूरे वापि बहुश्रुतः । बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः ॥ ९॥ ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विप्रे वेदविवर्जिते। ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥ १० ॥ यथ काठमयो हस्ती यश्च चर्ममयो मृगः । यश्च विनोनधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ ११ ॥ विद्वद्भोज्यान्यविद्वांसो येषु राष्ट्रप भुजते । तान्यनावृष्टिमृच्छन्ति महद्वा जायते भयमिति ॥१२॥ अप्रज्ञायमानं वित्तं योधिगच्छेद्राजा तद्धरेदधिगन्त्रपष्ठमंशंप्रदाय१३ ब्राह्मणश्चेदधिगच्छेरपट्सु कर्मसु वर्तमानो न राजा हरेत् ॥१४॥ 4. अत्रात्या F. चोरेभक्त5.6 धर्ममतद्विदु. F. H. अनुगच्छति B. E. H. तकं न तु गच्छति F. अजानन्त F. K. 7. चत्वारोपि F. नंतरेषां कदाचन F. 8. श्रोत्रिगायेव F. H, 9. चैव गृह F.9 and 10., comp. Baudh. I. 10, 27.11, यथा instead of यश्च B, ·आततायिनं हत्या नात्र प्राणच्छेतुः किञ्चित्किल्पिमाहुः॥१५॥ अथाप्युदाहरन्ति । अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्वैर पडते आततायिनः ॥१६॥ आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भनेत् ॥ १७ ॥ स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा स स्थान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छतीति ॥ १८ ॥ त्रिणाचिकेतः पश्चाग्निखिसुपर्णश्चतुर्मधा वाजसनेयी पडङ्गविह्म- देयानुसन्तान छन्दोगो ज्येष्ठसामगो मन्त्रब्राह्मणविद्यश्च धर्मा- नधीते यस्य च दशपुरुपं मातृपितृवंशः श्रोत्रियो विज्ञायते विद्वांसः स्नातकाचैते पङ्क्तिपावना भवन्ति ॥ १९ ॥ चातुर्विधं विकल्पी च अङ्गविद्धर्मपाठकः । आश्रमस्थास्त्रयो मुख्याः पर्पदेपां दशावरा ॥२०॥ उपनीय कृत्वं वेदमध्यापयेत्स आचार्यः ॥ २१ ॥ यस्त्वेकदेशं स उपाध्यायः ॥ २२ ॥ यश्च वेदाङ्गानि ॥ २३॥ आत्मत्राणे वर्णसंवर्गे ब्राह्मणवैश्यौ शस्त्रमाददीयाताम् ।। २४ ॥ क्षत्रियस्य तु तन्नित्यमेव रक्षणाधिकारात् ।। २५ ॥ that Sutra F only reads पड्विधा ह्याततायिन 17 वेदान्तग रणे B Ban ed बेदान्तिग रणे Vir po,comp also Mahabharatam XII.34 17 18 न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तन्मन्पुसृच्छति BH 19 विना- चिकेन B H 80 चातावैद्यानिमल्पी च Ban ed चातुवैद्य विकल्पी च Baudhayana I 1 8 विकल्पे च Bh दशावति BH 21 उपनीय य । Bh H. उपनीय तु य F 24 वर्णों का B धर्मसवर्गे EH वर्णमहरे 15 या F, ·अवता बनधीयाना पत्र भसचरा द्विजाः । तं ग्राम दण्डयेद्राजा चोरमक्तमदो हि मः ॥ ४ ॥ अवतानाममन्वाणां जातिमात्रोपजीविनाम् । सहस्रशः समेतानां परिपचं न विद्यते ॥ ५ ॥ यद्वदन्ति तमोमृदा मृर्या धर्ममजानतः । तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वत्कृनधिगच्छति ॥ ६ ॥ चत्वारो या त्रयो वापि यं चूयुर्वेदपारगाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरेपां सहस्रशः ॥ ७ ॥ श्रोत्रियाय च देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः । अश्रोत्रियाय दत्तं हि पितॄनति न देवताः ॥ ८ ॥ यस्य चैकगृहे मूग दूर वापि पहुश्रुतः । बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्से व्यतिक्रमः॥९॥ ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विन वेदविवर्जिते । ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥१०॥ यश्च काठमयो हस्ती यश्व चर्ममयो मृगः । यश्च विपीनधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ ११ ॥ विद्वद्भोज्यान्यविद्वांसो येपु राष्ट्रपु भुञ्जते । तान्यनावृष्टिमृच्छन्ति महद्वा जायते भयमिति ॥ १२ ॥ अप्रतायमानं वित्तं योधिगच्छेद्राजातद्धरेदधिगन्।पष्टमंशंप्रदाय१३ ब्राह्मणभेदधिगच्छेत्पटम कर्ममु वर्तमानो न राजा हरेत् ॥ १४ ॥ 4. अत्रात्या F. चौरेभक E.6 धर्ममतद्विदु F. H, अनुगस्टति B. E H. तकंमतु गछति F. अजानन्त F. K7.चवारोपि F. नंतरेषां पदाचत F. 8. भौत्रिपायर F. H.9 चैर गृहे F.9 and 10, comp. Baudh.. 10. 27,11, पथा instead of यश्च B, ·आततायिनं हत्ता नात्र प्राणच्छेतुः किश्चिकिल्लिपमाहुः ॥१५॥ अथाप्युदाहरन्ति । अमिदो गरदश्च शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव पडेते आततायिनः ॥ १६ ॥ आततायिनमायान्तमपि चेदान्तपारगम् । निघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ।। १७ ।। स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छतीति ।। १८ ।। त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णश्चतुर्मेधा वाजसनेयी पडङ्गविह्म- देयानुसन्तान छन्दोगो ज्येष्ठसामगो मन्त्रब्राह्मणविद्यध धर्मा- नधीते यस्य च दशपुरुपं मातृपितृवंशः श्रोत्रियो विज्ञायते विद्वांसः स्नातकाश्चैते पतिपावना भवन्ति ॥ १९ ॥ चातुर्विद्यं विकल्पी च अङ्गविद्धर्मपाठकः । आश्रमस्यास्त्रयो मुख्याः पर्षदेषां दशावरा ॥२०॥ उपनीय कृत्स्नं वेदमध्यापयेत्स आचार्यः ॥ २१ ॥ यस्त्वेकदेशं स उपाध्यायः॥२२॥ यश्च वेदाङ्गानि ।। २३॥ आत्मत्राणे वर्णसंवर्गे ब्राह्मणवैश्यौ शस्त्रमाददीयाताम् ।। २४ ।। क्षत्रियस्य तु तनित्यमेव रक्षणाधिकारात् ॥ २५ ॥ 15 After that Sutra F.only reads पड्विधा ह्याततायिन 17 घेदान्तगं रणे B Ban ed वेदान्लिग रणे Vir pG, comp also Mahābhāratam XII.34.17 18 मतेन भ्रूणहा भगति मन्युस्तन्मन्युएच्छति B. H 19 बिना- चिकेन B H :0 चातावदखिम्ल्पी च Ban ed चातुर्वयं विकल्पी च Baudhāyana I 1.8 विकल्पे च Bh दशावरेति B H.21 उपनीय य B Bh_H.'उपनीय तु य F 24 वर्णसवर्ग वा B धर्मसवर्गे E H. वर्णमरे वाF, ·१३ प्रक्षाल्य पादौ पाणी चा मणिबन्धात्याग्योदग्यासीनोङ्गुष्ठमूलस्यो. स्तरेखा त्रामं तथिं तेन त्रिराचामेदशब्दवत् ॥ २६ ॥ द्वि: परिमृजीत ।। २७॥ खान्यद्भिः संस्पृशेत् ॥ २८ ॥ मूर्धन्यपो निनयेत्सव्ये च पाणौ ॥ २९ ॥ व्रजस्तिष्ठन्छयानः प्रणतो वा नाचामेत् ।। ३० ॥ हृदयङ्गमाभिरद्भिरयुद्बुदाभिरफेनामिाह्मणः ॥ ३१ ॥ कण्ठगाभिस्तु क्षत्रियः ।। ३२ ।। वैश्योद्भिः प्राशिताभिः ॥ ३३ ॥ स्त्रीशूद्रं स्पृष्टाभिरेव च ॥ ३४ ॥ प्रदरादपि या गोस्तपर्णसमर्थाः स्युः ।। ३५ ॥ न वर्णगन्धरसदुष्टाभिर्याश्च स्युरशुभागमाः ॥ ३६ ॥ न मुख्या विग्रुप उच्छिष्टं कुर्वन्त्यनङ्गस्पृष्टाः ॥ ३७ ॥ सुप्त्वा भुक्त्वा क्षुत्वा पीत्वा रुदित्वा स्नात्वा चान्तः पुनराचामे- द्वासश्व परिचाय ॥ ३८ ॥ ओष्ठौ संस्पृश्य यत्रालोमको ॥ ३९ ॥ न श्मश्रुगतो लेपः ॥ ४० ॥ दन्तबदन्तसक्तेषु यच्चान्तमूखे भवेन्निगिरनेव तच्छुचिरिति॥४शा परानप्याचामयतः पादौ या विग्रुपो गताः। ताभिर्नोच्छिएतां यान्ति भूम्यास्तास्तु समाः स्मृताः॥ ४२ ॥ 26. "उत्तरतो रेखा B F II ब्राहयं E. पिराचामत्° Ban, ed Met probably it has to be readआसीनां ब्राझीना' as the nominatives अङ्गमूलस्पोत्तररेखा are urdoubtedly added by interpolation27 परिपृश्यात् F. 28 खान्यद्भिरद्भिः B_H 32 क्षत्रिय अचि F. H 33 प्राशिताभिस्तु. BF. H 34. एव तु B. H. 35. यो गोस्तषणा Bh E. .H. 38 चास्त्रान्त F. 39. अलोमी. Bh. E. 4 . यचाप्यन्तर्मुखे B H.अन्नसुखी Bh. भवेदाचान्तस्थानिगिरलेव तच्छुचि F. 4. परानन्यानाचामयत B ed. धूम्पास्तास्त्र.F.H ·SN......... चरन्नम्यवहारेषु उच्छिष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निधाय तद्न्यामाचम्य प्रचरेत्पुनः ॥ ४३ ॥ यद्यन्मीमांस्यं स्यादद्भिः संस्पृशेत् ॥ १४ ॥ श्वहताश्व मृगा यन्याः पातितं च खगैः फलम् । पालैरनुपरिक्रान्तं स्त्रीभिराचरितं च यत् ॥ ४५ ॥ प्रसारितं च यत्पण्यं ये दोपाः स्त्रीमुखेपु च ॥ ४६ ॥ मशकैर्मक्षिकाभिश्च निलीनै!पहन्यते । क्षिविस्थाश्चैव या आपो गवां तृप्तिकराश्च याः। परिसंख्याय तान्साशुचीनाह प्रजापतिरिति ॥ ४७ ॥ लेपगन्धापकर्षणे शौचममेध्यलिप्तस्याद्भिर्मदा च ॥ ४८ ॥ तेजसमृन्मयदारवतान्तरानां भस्मपरिमार्जनप्रदाहनतक्षणधाव- नानि ॥ ४९॥ तैजसवदुपलमणीनाम् ॥ ५० ॥ मणिवच्छङ्खशुक्तीनाम् ॥ ५१ ।। दारुवदस्माम् ॥ ५२॥ रज्जुविदलचर्मणाश्चैलवच्छौचम् ।। ५३ ॥ गोवालैः फलमयानाम् ॥ ५४ ॥ गौरसर्पपकल्केन क्षौमजानाम् ।। ५५ ॥ भूमेस्तु संमार्जनोपलेनोल्लेखनप्रोक्षणोपकरणैर्यथास्थानं दोपविशे- पात्प्रायत्यमुपैति ॥ ५६ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । सननाद्दहनाद्धोद्गोभिराक्रमणादपि । चतुर्भिः शुध्यते भूमिः पञ्चमाञ्चोपलेपनात् ॥ ५७ ॥ 43 प्रच' H प्रचरन्ध्यवहार्येषु F. 44 स्यानदद्भिः BE 46 निलीनं F. निलन्त EH49 रवतां नवानां H,प्रदाहतक्ष B. F.प्रदाहलक्ष. H51. शुशीनां. H 06 भूमि F. H.37 वर्षाद F H. गोमिभिराक" H.

·१४ रजसा शुध्यते नारी नदी वेगेन शुध्यते । भसना शुध्यते कांस्यं पुनःपाकेन मृन्मयम् ।। ५८ ॥ मद्यैर्मूत्रैः पुरीपर्वा श्लेष्मपूयाश्रुशोणितः । संस्पृष्टं नैव शुध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम् ।। ५९ ॥ अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यतीति । ६० ।। अद्भिरेच काञ्चनं पूयते ।। ६१ ॥ तथा रजतम् ॥ ६२॥ ताम्रमम्लेन शुध्यति ॥ ६३ ।। अगुलिकनिष्ठिकामूले दैवं तीर्थम् ।। ६४ ॥ अड्गुल्यमपीणाम् ।। ६५॥ अगुल्यग्रेपु मानुपम् ।। ६६ ॥ पाणिमध्य आग्नेयम् ।। ६७ ॥ प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोरन्तरा पित्र्यम् ।। ६८ ॥ रोचत इति सायंप्रातरशनान्यभिपूजयेत् ॥ ६९ ॥ स्वदितमिति पित्र्ये ॥ ७० ॥ संपन्नमित्याभ्युदयिकेप्याभ्युदयिकैप्वेति ॥ ७१ ।। इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे तृतीयोध्यायः ।। ३ ।। ॥ 58.कांदपं ताम्रामम्लेन शुध्यति F59 पुरीपैश्च B H 68 प्रादेशिनि H.69. प्रातरप्रीन्यभि. F 70. पित्र्येषु F.

·प्रकृतिविशिष्टं चातुर्वर्ण्य संस्कारविशेपाच ॥१॥ ब्राह्मणोस्स मुखमासीद्धाहू राजन्यः कृतः। उरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत । इत्यपि निगमो भवति ॥२॥ गायत्र्या ब्राह्मणमसृजत त्रिष्टुभा राजन्यं जगत्या वैश्यं न केनचि- च्छन्दसा शूद्रमित्यसंस्कार्यो विज्ञायते ॥३॥ सर्पां सत्यमक्रोधो दानमहिंसा प्रजननं च ॥४|| पितृदेवतातिथिपूजायामप्येव पशु हिंस्यादिति मानवम् ॥५॥ मधुपर्के च यज्ञे च पितृदैवतकर्मणि । अत्रैव च पशु हिंस्यान्नान्यथेत्यनवीन्मनुः ॥६॥ नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते क्वचित् । न च प्राणिवधः स्वय॑स्तस्माद्यागे वधोवधः ॥७॥ अथापि ब्राह्मणाय वा राजन्याय वाभ्यागताय महोक्षाणं वा महानं वा पचेदेवममा आतिथ्यं कुर्वन्तीति ||८॥ उदकक्रियाशीचं च द्विवर्ष प्रभृति ॥९॥ आ दन्तजननादित्येक ॥१०॥ शरीरमाग्निना संयोज्यानवेक्षमाणा अपोभ्यवयन्ति ॥११॥ सव्येतराभ्यां पाणिभ्यमुदकक्रियां कुरिनयुग्मासु दक्षिणामुसाः ॥१२॥ पितॄणां वा एपा दिग्या दक्षिणा ॥ १३॥ गृहान्द्रजित्वा प्रस्तरे व्यहमनश्नन्त आसीरन् ॥१४॥ IV. 3 असंज्ञारो H 4 प्रजनं च F H 5 'देवाति H8 यH. आदित्यं. H9हिवत्यभूति F 11 अरोनयम्ति F अनपेक्ष्यमाणा EH 12 सम्योत्तराम्यां BF H. कुर्वन्त्यपुरमा दक्षि° F कुरिमयुरमा दक्षिणा मुख्य 6.14 प्रस्तारे E H वासिष्ठधर्म.३ ·१६ अशक्ती क्रीतोत्पनेन वर्तेरन् ।। १५॥ दशाहं शावमाशीचं सपिण्डेपु विधीयते ॥ १६ ॥ सपिण्डत्वं साप्तपुरुष विज्ञायते ॥ १७॥ प्रत्तानां च स्त्रीणां त्रिपुरुषं विज्ञायते ॥ १८ ॥ प्रत्तानामितरे कुरिस्ताथ तेपाम् ॥ १९ ॥ जननेप्येवमेव स्थानिपुणां शुद्धिमिच्छताम् ॥ २०॥ मातापित्रोर्वा ॥२१॥ तनिमित्तत्वान्मातुरित्येके ॥ २२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । नाशीचं सूतके पुंसः संसग चेन्न गच्छति । रजस्तत्राशुचि ज्ञेयं तच्च पुंसि न विद्यत इति ॥ २३ ॥ तच्चेदन्तः पुनरापतेच्छेपेण शुध्येरन् ।। २४ ।। रात्रिशेपे द्वाभ्याम् ॥ २५॥ प्रभाते तिसृभिः ॥२६॥ ब्राह्मणो दशरात्रेण ॥ २७॥ पञ्चदशरात्रेण राजन्यः ॥२८॥ विंशतिरात्रेण वैश्य ॥ २९ ॥ शूद्रो मासेन शुध्यति ॥३०॥ अथाप्युदाहरन्ति । अशाचे यस्तु शूद्रस्य सूतके वापि भुक्तवान् । स गच्छेन्नरकं घोरं तिर्यग्योन्यां च जायते ॥३१॥ 17 सपिण्ड सप्तपुरुष FH 18 अपत्ताना BH 19 Bed omits ताश्च तेषा which Sutra all my MSS have 20 जननेप्येषमेव निपुणा 23 ससर्गे नेव F अशुभिर्भवति तच्च ऽसि न H Bh 28 भूमिप F31 जायत इति F.H ·१७ अनिर्दशाहे परशचे नियोगाद्भुक्तवान्द्विजः । कृमिर्भूत्वा स देहान्ते तां विष्ठां समुपाश्रुत इति ॥ ३२ ॥ द्वादश मासान्द्वादशार्धमासान्वानश्नन्संहिताध्ययनमधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥३३॥ ऊनद्विवर्षे प्रेते गर्भयतने वा सपिण्डानां त्रिरात्रमाशौचम् ॥ ३४ ॥ सद्यः शौचमिति गौतमः ॥३५॥ देशान्तरसे प्रेत ऊपं दशाहाच्छ्रुत्वैकरात्रमाशौचम् ।। ३६ ॥ आहिताग्निश्चेत्प्रवसन्नियेत पुनः संस्कारं कृत्वा शववच्छाचमिति गौतमः ॥३७॥ यूपचितिश्मशानरजस्वलासतिकाशुचीच स्पृष्ट्वा सशिरस्कोम्युपेया- दप इत्यप इति ॥ ३८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्थोध्यायः ॥ ४ ॥ 'अखतन्त्रा स्त्री पुरुषप्रधाना ॥१॥ अनग्निकानुदक्या वामृतमिति विज्ञायते ॥२॥ अथाप्युदाहरन्ति । पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रश्च स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमहतीति ॥३॥ तस्या भर्तुरभिचार उक्तं प्रायश्चित्तं रहस्येषु ॥ ४ ॥ मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥५॥ विरानं रजस्वलाशुचिर्भनति ॥६॥ 32 अन्तर्दशाहे परशवे नियागावस्तु मुक्तबान F ता विष्टामुपजीवात F 38 पृय instead of यूप B Ban od सुतका H अमुचीनुपस्पृश्य मशिरा अभ्युपेयादप F v2 अभृत E H अमृत F अभति Bh 3 अत्र° F अथाभ्युदा ॥ पुमाश्च F H 4 मातु °F नर्तुरतीवारा Bb EH ० ·सा नायानाम्यज्यान्नाप्सु स्नायादधः शयीत न दिवा स्वप्या- नाग्निं स्पृशेन रजु सृजेन्न दन्तान्धारयेन्न मांसमश्नीयान्न ग्रहानिरी- क्षेत न हसेन किंचतदाचरेन धावतदसर्वण पात्रेण पिवेदञ्जलिना वा पिवेल्लोहितायसेन वा ॥७॥ विज्ञायते हि । इन्द्रस्त्रिशीपण त्याष्ट्रं हत्वा पाप्मगृहीतो महत्तमा- धर्मसंबद्धोहमित्येवमात्मानममन्यत ! तं सर्वाणि भूतान्यभ्यक्रोश- न्भ्रूणहन्भ्रूणहनिति । स स्त्रिय उपाधायदस्य मे भ्रूणहत्यायै तृतीयं भाग प्रतिगृहीतेति । ता अब्रवन्कि नो भूयादिति । सौत्रवीद्वरं वृणी- ध्वमिति । ता अब्रुवन्नृतौ प्रजां चिन्दामह इति काममा विजनितोः संभवामेति । तथेति ताः प्रतिजगृहुःसैपा भ्रूणहत्या मासि मास्या- विर्भवति तस्माद्रजस्खलाया अन्नं नाश्नीयाद्रूणहत्याया एवैपा रूपं प्रतिमुच्यास्ते ॥ ८॥ तदाहुः । अञ्जनाभ्यञ्जनमेनास्या न प्रतिग्राह्यं तद्धि स्त्रिया अन्न- मिति । तस्मात्तस्यै च तत्र च वीभत्सन्ते मेयमुपागादिति ॥९॥ उदक्यास्त्वासते येषां ये च केचिदनग्नयः । कुलं चाश्रोत्रिय येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिण इति ।। सर्वे ते शूद्रधर्मिण इति ॥ १० ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चमोध्यायः ।।५।। 7 जगन्नाम्यन्यान्ताह सायादध Bh EH ग्रहारिन्तीक्षेत B H "निरीक्षेन्न FH मृन्मयपात्रेण marginal gloss in B दक्षिणपाणिना Instead of अभरिना marginal gloss n B 8 ब्रह्महत्याये F भ्रूणहत्याय BhEH भाग wanted in B H गृहीतति E नाभूणदिति F H विजनतो संभवा- मीति F H प्रतिगृहुम्तृतीय भ्रूणहत्याया सेपा F मासि मामिऋतुर्गा भवति B Ban.ed 9 तस्मात्तस्मैच B Ban A1 Bh E F.H तरनFH मेषसपागात Bh F H. मेध उपागात E सेपमुतागात B Ban ed, ·आचारः परमो धर्मः सर्वेषामिति निश्चयः । हीनाचारपरीतात्मा प्रेत्य चेह च नश्यति ॥१॥ नैनं तपांसि न ब्रह्म नाग्निहोत्रं न दक्षिणाः। हीनाचारमितो भ्रष्टं तारयन्ति कथंचन ॥२॥ आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह पडिरङ्गैः। छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाः ॥३॥ आचारहीनस्य तु ब्राह्मणस्य वेदाः पडङ्गास्त्वखिलाः सयज्ञाः । कां प्रीतिमुत्पादयितुं समर्था अन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥४॥ नैनं छन्दांसि वृजिनाचारयन्ति मायाविनं मायया वर्तमानम् । द्वेप्यक्षरे सम्यगधीयमाने पुनाति तद्ब्रह्म यथा इपेव्दाः ॥५॥ दुराचारो हि पुरुपो लोके भवति निन्दितः। दुःखभागी च सततं व्याधितोल्पायुरेव च ॥६॥. आचारात्फलते धर्म आचारात्फलते धनम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ ७॥ सर्वलक्षणहीनोपि यः सदाचारवान्नरः । श्रधानोनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥८॥ VI. 1. प्रथमो धर्म E. F.अनाचार° F.हीनाचार. परीतात्मा B Ban.od. Bh_E 3. जातवृक्षाः H. 4. पहङ्गा सखिला• B. Ban, ed. H. उन्माइमिड़े समुदाचारवान्नर. F.H. H. 8. अपि ·१८ सा नाइयान्नाम्यज्यानाप्सु स्नायादधः शयीत न दिवा स्वप्या- नानि स्पृशेन र सृजेन्न दन्तान्धावयेन मांसमश्नीयान्न ग्रहानिरी- क्षेत न हसेन किंचतदाचरेन धावतदसर्वेण पात्रेण पिबेदञ्जलिना वा पिबेल्लोहितायसेन वा ॥७॥ विज्ञायते हि । इन्द्रस्त्रिशीर्षाणं त्वाएं हत्वा पाप्मगृहीतो महत्तमा- धर्मसंबद्धोहमित्येवमात्मानममन्यत । तं सर्वाणि भूतान्यभ्यक्रोश- भ्रूणहन्भ्रूणहन्निति । स स्त्रिय उपाधावदस्य मे भ्रूणहत्याय तृतीयं भाग प्रतिगृह्णीतेति ।ता अब्रवन्कि नो भूयादिति । सोनवीद्वरं वृणी- ध्वमिति । ता अब्रुवन्नृतौ प्रजां विन्दामह इति काममा विजनितोः संभवामेति । तथेति ताः प्रतिजगृहुःसैपा भ्रूणहत्या मासि मास्या- चिर्भवति तसाद्रजस्वलाया अन्नं नाश्नीयाभृणहत्याया एवैपा रूपं प्रतिमुच्यास्ते ॥ ८॥ तदाहुः । अञ्जनाभ्यञ्जनमेवास्था न प्रतिग्राह्यं तद्धि स्त्रिया अन्न- मिति । तस्मात्तस्यै च तत्र च बीभत्सन्ते मेयमुपागादिति ॥९॥ उदक्यास्त्वासते येषां ये च केचिदनग्नयः । कुलं चाश्रोत्रियं येपां सर्वे ते शूद्रधर्मिण इति ।। सर्वे ते शूद्रधर्मिण इति ॥ १०॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चमोध्यायः ।।५॥ 7. जगन्नाभ्यन्यान्तास वायादध Bh E.H ग्रहागिन्नीक्षेत B H निरीक्षेन्न F. H. मृन्मपपात्रेण marginal gloss in B दक्षिणपाणिना instead of अझलिना marginal gloss in B 8 ब्रह्महत्याये F. धूणहत्याय BhE H भाग wanted in B H गृहीतेति E नोभूणदिति F. H विमनतो संभया- मीति F. H. प्रतिद्वस्तृतीय भ्रूणहत्याया मेपा F. मासि मासि तुर्वा भवति B. Ban.ed 9. तस्मात्तरमैच B Ban. ei Bh E F. H तत्र न F. H, मेघापागात् Bh F. H. मेध उपागात् E. सेयमुतागात B Ban ad, ·आचारः परमो धर्मः सर्वेयामिति निश्चयः । हीनाचारपरीतात्मा प्रेत्य चेह च नश्यति ॥१॥ नैनं तपांसि न ब्रह्म नाग्निहोत्रं न दक्षिणाः । हीनाचारमितो भ्रष्टं तारयन्ति कथंचन ॥२॥ आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह पड्रिङ्गैः। छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाः ॥३॥ आचारहीनस तु ब्राह्मणस्य वेदाः पडङ्गास्त्वखिलाः सयज्ञाः । कां प्रीतिमुत्पादयितुं समर्था अन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः॥४॥ नैनं छन्दांसि वृजिनाचारयन्ति मायाविनं मायया वर्तमानम् । द्वेप्यक्षरे सम्यगधीयमाने पुनाति तद्ब्रह्म यथा इपेन्दाः ॥५॥ दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोल्पायुरेव च ॥६॥ आचारात्फलते धर्म आचारात्फलते धनम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥७॥ सर्वलक्षणहीनोपि यः सदाचारवान्नरः । श्रद्दधानोनसूयश्च शतं वणि जीवति ॥ ८ ॥ VI. 1. प्रथमो धर्म E. F. अनाचार F. हीनाचार परीतामा B Ban.sd. Bh E 3. जातक्षा H. 4. पहा सखिला. B.Ban. ed II, सन्मादयित H. 8. अपि समुदाचारवानर F.H.

·२० आहारनिहारविहारयोगाः मुसंकृता धर्मविदा तु कार्याः । वाग्बुद्धिकार्याणि तपस्तथैव धनायुपी गुप्ततमे तु कार्य ॥९॥ उमे मृत्रपुरीपे दिवा कुर्यादुदहमुसः। रात्री तु दक्षिणा कुर्यादेवं हायर्न रिप्यति ॥ १० ॥ प्रत्यग्निं प्रति सूर्य च प्रति गां प्रति ब्राह्मणम् । प्रति सोमोदकं सन्ध्यां प्रजा नश्यति मेहतः ॥ ११ ॥ न नधो मेहनं कुर्यान पथि न च भसनि । न गोमये न कृष्टे नोप्ते न शाहलोपजीव्यच्छायासु ॥ १२ ॥ छायायामन्धकारे वा रामावहनि वा द्विजः । यथासुखमुखः कुर्यात्प्राणवाधाभयेषु च ॥१३॥ उद्धृताभिरद्भिः कायं कुर्यात् ॥ १४ ॥ खानमनुद्धताभिरपि ॥ १५॥ आहरेन्मृत्तिका विनः कूलात्ससिकता तु या ॥ १६ ॥ अन्तर्जले देवगृहे वल्मीके भूपकस्थले। कृतशौचावशिष्टा वा न ग्राह्याः पञ्च मृत्तिकाः ॥ १७ ॥ एका लिङ्गे कर तिस्र उभयोम॒वयं स्मृतम् । पश्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः ॥१८॥ एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं वानप्रस्थानां यतीनां तच्चतुर्गुणमिति ॥ १९ ॥ 9. "बुद्धिवीर्याणि F. H. 10 तु दिया B. H न रिष्यते F महिप्यति B. Ban.ed 11. प्रति च द्विज F 12. नवाटे मोते न शाङ्कलोपजीव्यच्छापासु Bh. E. F.17. च Instead of वा F H 18, उमाभ्यां देतु मृत्तिके 1. 19, चर्सणं B Ban ed H.

·अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्तं वानप्रस्थस्य पोडश । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥२९॥ आहितानिरनड्डांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नेपां सिद्धिरनश्नताम् ॥ २१ ॥ व्रतेपु नियमेषु चेज्याध्ययनधर्मेप ॥ २२ ॥ योगस्तपो दमो दानं सत्यं शौचं श्रुतं घृणा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यमेतद्राह्मणलक्षणम् ।। २३ ॥ दीर्घवैरमसूया चासत्यं ब्राह्मणदूपणम् । पैशुन्यं निर्दयत्वं च जानीयाच्द्रलक्षणम् ।। २४ ॥ ये शान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णाः जितेन्द्रियाः प्राणिवधानिवृत्ताः । प्रतिग्रहे सङ्कुचिताग्रहस्ता- स्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥२५ ।। किंचिद्वेदमयं पात्रं किंचित्पानं तपोमयम् । पात्राणामपि बत्पानं शूद्रान्नं यस्य नोदरे ॥ २६ ॥ शूद्रानेनोदरस्थेन यदि कश्चिन्मृतो द्विजः । स भवेच्छूकरो ग्राभ्यस्तस्य वा जायते कुले ॥ २७ ॥ शूद्रानरसपुष्टाङ्गो ह्यधीयानोपि नित्यशः । जुह्वन्वापि जपन्यापि गतिमा न विन्दति ॥२८॥ शूद्रान्नेन तु भुक्तेन मैथुनं योधिगच्छति । यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा न न स्वर्गारुहो भवेत् ।। २९ ॥ 20 द्वाविशत् H 21 अनदहान् H 23 दया instead of दम F E After this Sutra Fonly reads नास्तिर पिशुनश्चैव स्तनोदीपरोपक । सवार पर्मचाण्डाला जमतश्चापि पश्चः ॥ 25 येषा च दान्ता भ्रत FY 'पृहस्थास्ते F H 7 च य instead of यदि F रश्चिन्मियते F 28 यज न्यापि F जुडुपादा अपवापि H ·.. स्वाध्यायोत्थं योनिमन्तं प्रशान्तं चैतानस्यं पापभीरु बहुज्ञम् । स्त्रीपु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं तैः क्लान्तं तादृशं पानमाहुः ।। ३०॥ आमपाने यथा न्यस्त क्षीरं दधि घृतं मधु । विनश्येत्पानदीनल्यान च पा रसाच ते ॥ ३१ ।। एवं गा वा हिरण्यं ना वस्त्रमश्वं महीं तिलान् । अविद्वान्प्रतिगृहानो भस्मीभवति काष्ठयत् ।। ३२ ।। नागनसवादन कुर्यात् ।।३३ ॥ नसैश्च भाजनादौ ॥ ३४ ॥ न चापोजलिना पिनेत् ॥३५ ।। न पादेन पाणिना वा जलमाभिहन्यात् ।। ३६ ॥ न जलेन जलम् ॥ ३७॥ नेष्टकाभिः फलं शातयीत ॥ ३८ ॥ न फलेन फलम् ।। ३९ ॥ न कल्को न कुहको भवेत् ॥ ४० ॥ न म्लेच्छभापा शिक्षेत ॥४१॥ अथाप्युदाहरन्ति । न पाणिपादचपलो न नैनचपलो भवेत् । न च वागणचपल इति शिष्टस्य गोचरः॥ ४२ ॥ 30 स्वाध्यायाय Bh E H कान्त instead of क्षान्त r H31 दौर्य रूपासच F तव पात्र Bh नश्यमपानदौबपा क्षतपात्र E H32 एव गावो B Ban ed H दारुबत् Instead of फाटवत् F 33 नाङ्गाना छेदन F नारखवादन Bh_38 फलानि B Ban ed H फलानि पातयेत् F ·पारंपर्यगतो येषां वेदः सपरिहणः। ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥४३॥ यं न सन्तं न वासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद फश्वित्स ब्राह्मणः ।। स नारण इति ॥४४॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पष्ठोध्यायः ॥६॥ चत्वार आश्रमाः॥१॥ ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिव्राजकाः ॥२॥ तेपां वेदमधीत्य वेदौ वेदान्याविशीर्णब्रह्मचर्यो यमिच्छेत्तमा- चसेत् ॥ ३॥ ब्रह्मचार्याचार्य परिचरेदा शरीरविमोक्षणात् ॥ ४ ॥ आचार्ये च प्रेतेग्मिं परिचरेत् ॥ ५॥ विज्ञायते ह्यमिराचार्यस्तवेति ॥ ६॥ संयतवार ॥७॥ चतुर्थपष्ठाप्टमकालमोजी ॥८॥ भैक्षमाचरेत् ॥९॥ गुर्वधीनः ॥१०॥ बटिल: शिखाजटो वा ॥११॥ गुरुंगच्छन्तमनुगच्छेदासीनश्चेत्तिष्ठेच्छयानश्चेदासीन उपासीत१२ आहृताध्यायी ॥ १३॥ सर्व लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया मुञ्जीत ।। १४ ॥ 43 मत्यदहेतवम VIL5 मृते BhB6 हितवाग्निराचार्य इति F8 मोक्ष H 12 अनुमासासीन BhE. पासिष्ठधर्म * ·खदावयनदन्तधावनप्रक्षालनाञ्जनाम्यञ्जनोपानच्छत्रवर्जी ॥१५॥ तिष्ठेदहनि रात्रावासीत ।। १६ ।। त्रिरहोम्युपेयादप इत्यप इति ॥१७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे सप्तमोध्यायः॥७॥ गृहस्थो विनीतक्रोधहो गुरुणानुज्ञाता नात्यासमानार्पयामस्पृष्ट- मैथुनामवरवयसी सदृशी भायो विन्देत ॥१॥ पञ्चमी मातृवन्धुभ्यः सप्तमी पिढनन्धुभ्या ॥२॥ वैवाचममिमिन्धीत ॥३॥ सायमागतमतिथिं नापरुन्ध्यात् ॥ ४॥ नास्यानश्नन्गृहे वसेत् ।। ५॥ यस्य नानाति वासार्थी ब्राह्मणो गृहमागतः । सुकृतं तस्य यत्किचित्सर्वमादाय गच्छति ॥६॥ एकरात्रं तु निवसन्नतिथि ह्मणः स्मृतः। अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥७॥ नैकग्रामीण अतिथिर्विप्रः साङ्गतिकस्तथा। काले प्राप्ते अकाले वा नास्सानश्नन्गृहे वसेत् ॥ ८॥ श्रद्धाशीलोस्पृहयालरलमग्न्याधेयाय नानाहितामिः स्यात् ॥ ९ ॥ अलं च सोमाय नासोमयाजी॥१०॥ युक्ता स्वाध्याये यज्ञे प्रजनने च ॥११॥ गृहेष्वम्यागवं प्रत्युत्थानासनवाक्पनृतानसूयाभिर्महयेत् ।। १२ ।। VIII. 3. इन्धीवत Bh.E.H.4. 'अयथ्यात् F.G. गच्यतीति Bh. BHAणिनिधि वि तथाH. माजले E. 10.सोमपाना सोमपानी F. 12. प्रत्युत्थानासमशयनया.H.

·यथाशक्ति चानेन सर्वाणि भूतानि ॥ १३ ॥ गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः। चतुर्णामाश्रमाणां तु गृहस्थच विशिष्यते ॥ १४ ॥ यथा नदीनदाः सर्वे समुद्रे यान्ति संस्थितिम् । एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ १५ ॥ यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः। एवं गृहस्थमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति भिक्षुकाः ॥१६॥ नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी। ऋतौ च गच्छन्विधिवच्च जुह्वन् न ब्राह्मणश्यवते ब्रह्मलोकात् ।। ब्रह्मलोकादिति ॥ १७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टमोध्यायः ॥ ८॥ वानप्रस्थो जटिलचीराजिनवासी ॥१॥ ग्रामं च न प्रविशेत् ॥ २ ॥ न फालकृष्टमधितिष्ठेत् ॥३॥ अकृष्टं मूलफलं सञ्चिन्वीत ॥ ४ ॥ उर्ध्वरेताः ॥५॥ क्षमाशयः ॥६॥ मूलफलभेक्षणाश्रमागतमतिथिमम्पयेत् ॥७॥ 13 सवभूतान BH 14 च instead of तुF H एहस्थस्तु F H Ix1 बानप्रस्थ प्रवानिो जर्टि H3 'अभितिष्ठत् H6 क्षामाशय F 7 'भक्षेणH ·दद्यादेव न प्रतिगृह्णीयात् ॥ ८॥ त्रिपवणमुदकोपस्पर्शी ॥९॥ श्रामणकेनाग्निमाधायाहिताग्निः स्यात् ।। १०॥ वृक्षमूलनिकेतन ऊर्ध्वं पड्म्यो मासेम्योनमिरनिकेतः ॥११॥ दद्यादेवपितृमनुष्येभ्यः स गच्छेत्स्वर्गमानन्त्यमित्यानन्त्यम् ॥१२॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे नवमोध्यायः ॥९॥ परिव्राजकः सर्वभूताभयदक्षिणां दत्त्वा प्रतिष्ठेत ॥१॥ अथाप्युदाहरन्ति । अभयं सर्वभूतेभ्यो दमा चरति यो मुनिः । तस्यापि सर्वभूतेभ्यो न भयं जातु विद्यते ॥ २ ॥ अभयं सर्वभूतेभ्योदत्त्वा यस्तु निवर्त्तते । हन्ति जातानजातोश्च द्रव्याणि प्रतिगृह्य च ॥३॥ सन्यसेत्सर्वकर्माणि वेदमेकं न सन्न्यसेत् । वेदसम्यसनाच्छूद्रस्तसाद्वेदं न सध्यसेत् ॥ ४ ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामाः परं तपः । उपवासात्परं मैक्षं दया दानाद्विशिष्यत इति ॥५॥ मुण्डोममोपरिग्रहः ॥६॥ सप्तागाराण्यसङ्कल्पितानि चरेद्भिक्षाम् ॥ ७॥ विधूमे सन्नमुसले ॥ ८॥ एकशाटीपरिहितः ॥९॥ 8.प्रन्पादेव हे प्रति H. 9. उदकमास्पृशेत् F.10. भाषणफेन B, Ban.ed. F. 11. आवर्णण E. Bh. 11. वृक्षमलिक B.F. H. x.1. पक्षिणां H.4.मन्न्यजेत् Instead of सन्न्यसेत् B. Ban.ed. H.5. 'यामः F.H. मत. Instead of सपE 6. अमयो H. 7. भक्ष F.H समगोराणि H.. "परिवृत F.

·२८ न कुट्यां नोदके सो न चैले न त्रिपुष्करे । नागारे नासने नाने यस्य वै मोक्षवित्तु स इति ॥ २३ ॥ ब्राह्मणकुले याक्छभेत तखीत साय प्रातमधुमासवर्जम् ।। २४ ॥ न च तृप्येत् ।। २५॥ ग्रामे वा वसेत् ।।२६॥ अजिमोशहौशरणोवसङ्कुसुकः ॥२७॥ न चेन्द्रियसंसर्ग कुर्वीत केनचित् ॥ २८॥ उपेक्षकः सर्वभूतानां हिंसानुग्रहपरिहारेण ॥ २९ ॥ पैशुन्यमत्सराभिमानाहकाराश्रद्धानार्जवात्मस्तवपरगादम्भलोम- मोहक्रोधासूयाविवर्जनं सर्वाश्रमाणां धर्म इटः ॥३०॥ यज्ञोपवीत्युदकमण्डलुहस्तः शुचिर्ताह्मणो वृपलानवर्जी न हीयते ब्रह्मलोकाब्रह्मलोकादिति ॥ ३१ ।। इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे दशमोध्यायः ॥१०॥ पडही भवन्ति ॥१॥ ऋत्विग्विवाद्यो राजापिसव्यस्नातकमातुलाश्च ॥२॥ वश्वदेवस्य सिद्धस्य सायं प्रातर्गृहामी जुहुयात् ॥ ३॥ गृहदेवताभ्यो पलि हरेत् ॥ ४॥ थोत्रियायाग्रमार्गदत्त्वा ब्रह्मचारिणे यानन्तरं पितृभ्यो दद्यात्।। ५।। ततोतिथि मोजयेच्ट्रेयांस श्रेयांसमानुपूर्येण ॥६॥ 23.कुडचा F. H.28.After thissutra F.only rends: पतीन्मापल्या पहायः गप्पेत् । 7. अशयः Instond of 'भार: Bh. E. अपमहराक B. Bon.ed.E.30. Instead ot अमुपा H. LI.पद: Bh. E.H.2.याय. II.5. भोधिपापा दावा H.

·स्वगृह्याणां कुमारीपालवृद्धतरुणप्रजाताः ॥७॥ ततोपरान्गृह्यान् ॥८॥ श्वचाण्डालपतितवायसेम्यो भूमौ निर्वपेत् ॥९॥ शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्यात् ॥१०॥ शेपं दम्पती भुञ्जीयाताम् ॥११॥ सर्वोपयोगेन पुनःपाको यदि निरुले वैश्वदेवेतिथिरागच्छेद्वि- शेपेणासा अन्न कारयेत् ।। १२॥ विज्ञायते हि । वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिाह्मणो गृहं तस्मादप आनयन्त्यन्नं वर्षाभ्यस्ता हि शान्ति जना विदुरिति ॥ १३ ॥ तं भोजयित्वोपासीत ॥ १४॥ आसामान्तमनुव्रजेदनुज्ञानाद्वा ॥१५॥ अपरपक्ष ऊर्ध्व चतुर्थ्याः पितृभ्यो दद्यात् ॥ १६ ॥ पूर्वद्याह्मणान्सनिपात्य यतीन्गृहस्वान्साधून्यापरिणतवयसो विकर्मस्थाश्रोत्रियानशिप्याननन्तेवासिनः ॥ १७ ॥ शिष्यानपि गुणवतो मोजयेत् ॥१८॥ नमशुक्लल्लीवान्घश्यावदन्तकुष्ठिकुनखिवर्जम् ॥ १९ ।। अथाप्युदाहरन्ति । अथ चेन्मन्त्रविद्युक्तः शारीरैः पङ्क्तिपणः । अदुप्यं तं यमः प्राह पतिपावन एव सः ।। २० ।। 7. We follow Govindarámia'sreading on Baudhisana II 7,13,5, whilst B. Bh.EF.H.readमदाता.BAned प्रदाता,Cate, od. पमहीद a Bihler, Transl. 50, 336.12.पुनः पारे Ban.od निरुत Bh.EH.विशेषणारमा :...15 सीमान्ताद H.19.नि. F.म.विसन' marginal gloss in B. गृहविधियार II.

·श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्या दिनक्षयात् । श्योतन्ते हि सुधाधारास्ताः पिबन्त्यकृतोदकाः ॥२१॥ उच्छिष्टं न प्रमृज्यात्तु यावभास्तमितो रविः । क्षीरवारास्ततो यान्त्यक्षय्याः सञ्चरभागिनः ॥२२॥ प्राक्संस्कारात्प्रमीतानो खवंश्यानामिति स्थितिः । भागषेयं मनुः प्राह उच्छिटोच्छेपणे उभे ॥२३॥ उच्छेपणं भूमिगतं चिफिर लेपनोदकम् । अचं प्रेतेषु विसृजेदप्रजानामनायुपाम् ॥ २४ ॥ उमपोहस्तयोर्मुक्तं पितम्योन्नं निवेदितम् । तदन्तरं प्रतीक्षन्ते ह्यसुरा दुष्टचेतसः ॥२५॥ तस्मादशून्पहस्तेन कुर्यादनमुपागतम् । . भोजनं या समालभ्य तिष्ठेचोच्छेपणे उभे ॥२६॥ द्वौ दैवे पितृकत्ये त्रीनेफैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोपि न प्रसजेत विस्तरे ॥ २७ ॥ सक्रियो देशकालौ च शौच ब्राह्मणसंपदम् । पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥२८॥ अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् । श्रुतशीलोपसंपन्नं सर्वालक्षणवर्जितम् ॥ २९ ॥ ययेकं मोजयेच्छ्राद्धे दैवं तत्र कथं भवेत् । अनं पाने समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु ॥ ३० ॥ 21.भपोतन्ते दे. B. Bau.ed. अयोतन्ति हिनधारास्ताः F.22 पहिभागिन. F.23. संपवेशनामिति श्रुतिः Bh. E. F.H.लेपमादक. B.Ban.ed.H.अनुः ते B. Ban, ad. H. 25. उभयो शासपो: B. पार्थपो F.H. 26. दर्यादर्भ सुप* F.7.देवे read all Mes with eroeption ot. F.K. प्रसज्पत B. Band.F.H.

·देवतायतने कृत्वा ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् । प्रास्येनौ तदन्नं वा दद्याद्वा ब्रह्मचारिणे ॥३१ ।। यावदुष्णं भवत्यन्नं यावदश्नन्ति वाग्यताः । तावद्धि पितरोश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः ॥ ३२ ॥ हविर्गुणा न वक्तव्याः पितरो यात्रदतपिताः । पितृभिस्तर्पितैः पश्चाद्वक्तव्यं शोभनं हविः ॥ ३३ ॥ नियुक्तस्तु यतिः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावन्ति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति ॥ ३४ ॥ वीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । श्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम् ॥ ३५ ॥ दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करः । स कालः कुतपो ज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ ३६ ॥ श्राद्धं दत्त्वा भुक्त्वा च मैथुनं योधिगच्छति । भवन्ति पितरस्तस तन्मासं रेतसो भुजः ॥३७॥ यस्ततो जायते गर्भो दत्वा भुक्त्वा च पैतृकम् । न स विद्यां समामोति क्षीणायुश्चैव जायते ॥ ३८ ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । उपासते सुतं जातं शकुन्ता इव पिप्पलम् ॥ ३९ ॥1 मधुमासैश्च शाकैच पयसा पायसेन च । एप नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघासु च ॥४०॥ सन्तानवर्द्धनं पुत्रमुवतं पितृकर्मणि । देवनाक्षणसंपन्नमभिनन्दन्ति पूर्वजाः ॥४१॥ 31. तदन तु B. H. 33 अर्पिता B. H. F. 36. नाम instead ofशय Bh. EH.39 वियामशानोति F.H.1. पुत्रनुपन्त B. Bam. sd. H सपन्त F. पुरतपन्त: BLE दृष्यन्त Calo.ed. वासिाधर्म ·नन्दन्ति पितरस्तस्स सुकृष्टरिव कपका । यद्गयास्थो ददात्यन्नं पितरस्तेन पुत्रिण इति ॥ ४२ ॥ श्रावण्याग्रहापिण्याचान्वष्टक्यां च पित्म्यो दद्यात् ।। ४३ ॥ द्रन्यदेशब्राह्मणसन्निधाने वाकालनियमः ॥ ४४ ॥ अवश्यं ब्राह्मणोनीनादधीत ।।१५।। दर्शपूर्णमासाग्रयणेप्टिचातुर्मास्यपशुसोमेश्च यजेत ।। ४६ ॥ नैयमिक घेतहणसंस्तुतं च ।। ४७ ।। विज्ञायते हि । विभिणैर्ऋणपान्ब्राह्मणो जायत इति । यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यो ब्रह्मचर्येण ऋपिम्य इत्येप वानृणो यज्या यः पुत्री ब्रह्मचर्यवानिति ॥४८॥ गीष्टमेपु ब्राह्मणमुपनयीत ॥ ४९॥ गर्भादेकादशेषु राजन्यम् ॥ ५० ॥ गर्माद्वादशेए वैश्यम् ॥ ५१॥ पालाशो वा दण्डो ब्राह्मणस्य ॥५२॥ नैय्यग्रोधः क्षत्रियस्य वा ।। ५३ ।। औदुम्बरो वा वैश्यस्य ।। ५४॥ केशसंमितो ब्राह्मणस्य ॥ ५५ ॥ ललाटसंमितः क्षत्रियस्य ॥५६॥ घाणसंमितो वैश्यस्य ॥५७॥ मौजी रशना ब्राह्मणस्य ॥ ५८॥ धनुा क्षत्रियस्य ॥ ५९॥ शणतान्तवी वैश्यस्य ॥६॥ 42 तन्वन्ति B Bh 45 अवश्य च B H 47 मण मस्तृत Bh F H सरत B Bap cd 48 येन Instead ofयझेन H 52 पालाशो येल्वो वाम H55 60 wanted in F.H 57.पाण' Aivalayervailyss 1,19 15 ·कृष्णाजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य ॥ ६१॥ रौरवं क्षत्रियस्य ॥२॥ गव्यं वस्ताजिनं वा वैश्यस्य ॥ ६३॥ शुक्लमहतं वासो ब्राह्मणस्य ॥६४॥ माञ्जिष्ठं क्षत्रियस्य ॥६५॥ हारिद्रं कौशेयं वा वैश्यस्य ॥६६॥ सर्वेषां वा तान्तवमरक्तम् ॥ ६७ ॥ भवत्पूर्वा ब्राह्मणो भिक्षां याचेत् ॥ ६८॥ भवन्मध्यां राजन्यः ॥६९ ॥ भवदन्त्यां वैश्यः ॥७॥ आ पोडशाहाह्मणस्य नातीतः कालः ॥७१ ॥ आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य ॥ ७२ ।। आ चतुर्विशाद्वैश्यस्य ।। ७३॥ अत ऊध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति ॥७४॥ नैतानुपनयेनाध्यापयेन याजयेभिर्विवाहयेयुः ॥ ७५ ।। पतितसावित्रीक उद्दालकत्रतं चरेत् ।। ७६ ॥ द्वौ मासी यावकेन वर्तयेन्मास पयसार्धमासमामिक्षयाप्टरावं घृतेन पामयाचितेन त्रिरात्रमभक्षोहोरात्रमुपवसेत् ।। ७७ ॥ अश्वमेधावभृथं गच्छेत् ॥ ७८॥ मात्यस्तोमेन वा यजेद्वा यजेद्वेति ॥ ७९ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्र एकादशोभ्यायः ॥११॥ 63. पवाजिन F I'C8 भिक्षीत H. निराधमायुम' F. H 79 var for read all des except K.

·अथातः स्नातकवतानि ॥१॥ सन कंचिद्याचेतान्यत्र राजान्तेवासिभ्यः ॥२॥ क्षुधापरीतस्तु किंचिदेव याचेत कृतमकृतं वा क्षेत्रं मामजाविक- मन्ततो हिरण्यं धान्यमन्नं वा ॥३॥ न तु स्नातकः क्षुधावसीदेदित्युपदेशः ॥ ४ ॥ न मलिनवाससा सह संवसेत ॥५॥ न रजस्खलया ॥६॥ नायोग्यया ॥७॥ न कुलंकुलः स्यात् ॥ ८॥ वत्सतन्त्री विततां नातिक्रामेत् ॥ ९॥ नोद्यन्तमादित्यं पश्येन्नास्तं यन्तम् ।। १० ।। नाप्सु भूत्रपुरीपे कुर्यात् ॥११॥ न निष्ठीवेत् ॥१२॥ परिवेष्टितशिरा भूमिमयज्ञियैस्तृणैरन्तर्धाय मुनपुरीपे कुर्यादु दमुखश्चाहनि नक्तं दक्षिणामुसः सन्ध्यामासीतोत्तरम् ॥१३ ।। अथाप्युदाहरन्ति स्नातकानां तु नित्यं स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरम् यज्ञोपवीते द्वे यष्टिः सोदकश्च कमण्डलुः ॥ १४ ॥ अप्सु पाणी च काष्ठे च कथितं पावके शुचिः तसादुदकपाणिभ्यां परिमृज्यात्कमण्डलुम् ॥१५॥ पर्यग्निकरणं ह्येतन्मनुराह प्रजापतिः ॥१६॥ कृत्वा चावश्यकर्माणि आचामेच्छौचवित्तम इति ॥१७॥ XII. 6. Thus all MSS, but this Sūtra has to be rend TTST- स्वलया. 10. पश्येन्नादित्य यन्त 6 13. "उत्तरा Bh E F H 17. चा- श्पकार्याणि Bh E F. H. विनत इति B Bh. E.F.H ·३५ । प्राङ्मुखोन्नानि भुञ्जीत ॥ १८ ॥ तूष्णीं साङ्गुष्ठं कृत्स्नग्रास ग्रसेत ॥ १९॥ . न च शद्रं कुर्यात् ॥ २०॥ ऋतुकालगामी स्यात्पर्ववर्ज स्वदारेषु ॥२१॥ अतिर्यगुपेयात् ॥ २२॥ अथाप्युदाहरान्त यस्तु पाणिगृहीताया आस्ये कुर्वीत मैथुनम् ।। भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं रेतसो भुजा या स्यादनित्यचारेण रतिः साधर्मसंश्रिता ॥ २३ ।। अपि च काठके विज्ञायते । अपि नः यो विजनिप्यमाणा पतिभिः सह शयीरनिति स्त्रीणामिन्द्रदत्तो पर इति ॥ २४ ॥ न वृक्षमारोहेत् ॥ २५ ॥ न कूपमवरोहेत् ॥ २६ ॥ नागि मुखेनोपधमेद ॥२७॥ नानि ब्राह्मणं चान्तरेण व्यपेयात् २८॥ नाम्न्योः ॥२९॥ न ब्राह्मणयोरनुज्ञाप्य वा ॥३० }} भार्यया सह नाश्नीयादवीर्यवदपत्यं भवतीति वाजसनेयके विज्ञायते ॥३१॥ नेन्द्रधनुर्माना निदिशेत् ।। ३२ ॥ मणिधनुरिति बूयात् ॥ ३३ ॥ 90. मुसशाई B.F.H. 21.स्पदाकरित्रणरेषात् F.पदारयायमपेपत Bh. E H.2 अव श्वापापिननियमानाभि F. H. अपि पनपी: अविनस्पो Bh. दनदनात E. 25. तापस T F.H.28. परता.

·पालाशमासनं पादुके दन्तधापनमिति वर्जयेत् ॥ ३४ ॥ नोत्सझे भक्षयेत् ॥ ३५ ॥ नासन्यां मुजीत ॥३६॥ वैणवं दण्डं धारयेत् ॥ ३७॥ रुक्मकुण्डले च ॥ ३८॥ न बहिर्मालां धारयेदन्यत्र रुक्ममय्या ॥३९॥ सभा समवायांश्च वर्जयेत् ॥ ४०॥ अथाप्युदाहरन्ति अप्रामाण्यं च वेदानामार्याणां चैव कुत्सनम् अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मन इति ॥४१॥ नावृतो यज्ञं गच्छेद्यदि ग्रजेत्प्रदक्षिणं पुनराव्रजेत् ॥ ४२ ॥ अधिवृक्षसूर्यमध्यानं न प्रतिपद्येत ॥४३॥ नावं च सांशयिकी नाधिरोहेत् ॥ ४४॥ बाहुभ्यां न नदी तरेत् ॥ ४५ ॥ उत्थायापररानमधीत्य न पुनः प्रतिसंविशेत् ॥ ४६॥ प्राजापत्ये मुहूर्ते ब्राह्मणः कांश्चिनियमाननुतिष्ठेदनुतिष्ठेदिति।।४७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे द्वादशोध्यायः ॥ १२ ॥ अथातः स्वाध्यायोपाकर्म श्रावण्यां पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां वा ॥१॥ अग्निमुपसमाधायाक्षतधाना जुहोति ॥२॥ 36 आसन्या न मुनीत BEH 39 माल्य Bh.E40 सभा ममवा- माय बक्षीयल FE. जवीयन Bh समासमवायानावजयेद B समासमेधापा ब्राषभवेत् E नावजयेदू K. 41 एवं नाशन F 45 wanted in Bened XIIL: उपसमाधाप कतधाना H.

·देवेभ्य ऋपिभ्य छन्दोम्पथेति ॥३॥ ब्राह्मणान्स्वस्तिवाच्य दधि प्राश्य ततोध्यायानुपाकुरिन् ॥ ४॥ अर्धपञ्चमान्मासानर्धपष्ठान्वा ॥५॥ अत ऊर्ध्व शुक्लपक्षेष्वधीयीत ॥६॥ कामं व वेदाङ्गानि ॥ ७॥ तस्यानध्यायाः॥८॥ सन्ध्यास्तनिते ॥९॥ सन्ध्यासु ॥१०॥ अन्तःशवदिवाकीत्र्येषु नगरेषु ॥११॥ कामं गोमयपर्युपिते परिलिखिते वा ॥ १२ ॥ श्मशानान्ते ॥१३॥ शयानस्य ॥१४॥ श्राद्धिकस्य ॥१५॥ मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । फलान्यपस्तिलान्भक्षान्यच्चान्यच्छ्रादिकं भवेत् । प्रतिगृह्याप्पनध्यायः पाण्यास्या ब्राह्मणाः स्मृता इति ॥१६॥ धावतः पूतिगन्धप्रभृतावीरिणे ॥१७॥ वृक्षारूढस्य ॥१८॥ नाचि सेनायां च ॥१९॥ भुक्का चार्द्रपाणेः ॥२०॥ चाणशन्दे ॥२१॥ चतुर्दश्यामामावास्यायामप्टम्यामष्टकासु ॥ २२ ॥ 4 अर्धशमामान Bb. E.16. फलान्यापE. Dh. K. 'यपान्पद' B.H. 17.गन्धिमभृतारिणे B. U. गन्धममृतात्रेण E ·प्रसारितपादोपस्यकृतोपाश्रितस्य च ॥२३॥ गुरुसमीपे ॥ २४॥ मैथुनव्यपेतायाम् ।। २५ ॥ वाससा मैथुनव्यपतेनानिणिक्तन ॥ २६ ॥ ग्रामान्ते ॥२७॥ छर्दितस्य ॥२८॥ मूत्रितस्योचारितस्य ॥ २९॥ ऋग्यजुषा च सामशब्दे वा ॥३०॥ अजीर्णे ॥३१॥ निर्धाते ॥३२॥ भूमिचलने ॥ ३३ ॥ चन्द्रसूर्योपरागे ।। ३४ ॥ दिड्नादपर्वतप्रपातेपूपलरुधिरपांसुवप्वाकालिकम् ।। ३५ ।। उल्काविद्युत्समासे निरानम् ॥ ३६॥ उल्काविद्युत्सज्योतिपम् ।।३७ ।। अपर्तावाकालिकम् ॥ ३८॥ आचार्य प्रेते निरात्रम् ॥ ३९ ॥ आचार्यपुनशिष्यभार्यास्वहोरात्रम् ॥ ४० ॥ ऋत्विक्श्वशुरपितव्यमातुलाननवरवयसः प्रत्युत्थायाभिवदेत् ।४। ये चैव पादग्राह्यास्तेषां भार्या गुरोध ॥ ४२ ॥ 34 "उपरागे H 35 दिग्नाद' B H विदाह Ban ed 30 पर्वता नादापिम्पम B BhEH 39 आचार्य च BFH 40 After this Sutra H only reads ऋत्विायोनिसंबन्धेषु च रारो पादोपसम्रहण कार्यम। 41'वन्दे Bh.EL.

·SN...... मातापितरौ च ॥ ४३॥ यो विद्यादभिवदितुमहमयं भो इति यात् ॥ ४४ TARARY. यच न विद्यात् ॥ ४५ ॥ प्रत्यभिवादमामन्विते स्वरोन्या प्लाते सन्ध्यक्षरमप्रगृह्यमायाव- भावं चापद्यते यथा भो भाविति ॥४६॥ पतितः पिता परित्याज्यो माता तु पुत्रे न पतति ॥ ४७॥ अथाप्युदाहरन्ति । उपाध्यायाशाचार्या आचार्याणां शतं पिता । पितुर्दशशतं माता गौरवेणातिरिच्यते ॥ ४८ ॥ भार्या पुत्राश्च शिष्याश्च संमृष्टाः पापकर्मभिः । परिभाष्य परित्याज्याः पतितो योन्यथा त्यजेत् ॥ ४९॥ ऋत्विगाचार्यावयाजकानध्यापको हेयावन्यत्र हानात्पतति ॥५०॥ पतितेनोत्पन्नः पतिती भवतीत्याहुरन्यत्र स्त्रियाः ॥ ५१ ॥ सा हि परगामिनी ॥ ५२॥ तामरिक्थामुपेयात् ॥ ५३॥ गुरोर्मुरौ सनिहिते गुरुववृत्तिरिष्यते । गुरुवद्गुरुपुत्रस्य वर्तितव्यमिति श्रुतिः ॥५४॥ शस्त्र विपं सुरा चाप्रतिगृह्याणि प्रामणस्य ॥ ५५ ॥ विद्या वित्तायासंपन्धा कर्म च मान्यम् ॥ ५६ ॥ पूर्वः पूर्वो गरीयान् ।। ५७ ॥ स्थविरपालातुरभारिकत्रीचक्रीवगतां पन्थाः समागमे परस्मै- परस्मै देयः ॥ ५८ ॥ राजलातकयोः समागमे राज्ञा स्नातकाय देयः ॥ ५९॥ T.Compare Apast. Di, I,28,9; माता पुर्य B. B.E.

·सबैरव वध्या सामानायै ।। ६० ।। एणभूम्पग्न्युदकवाक्यवृत्तानसूयाः सतां गृहे नोच्छिद्यन्ते कदा चन कदा च नेति ॥ ६१ ॥ इति पासिष्ठधर्मशाने त्रयोदशीध्यायः ॥१३ ॥ ज्यम् ।। २॥ अथातो भोज्याभाज्यं च वर्णयिष्यामः ॥१॥ चिकित्सकमृगपुपुंश्चलीदण्डिफस्तनाभिशस्तपण्डपतितानामनमभो कदर्यदीक्षितबद्धातुरसोमविकायतक्षरजकशाण्डिकसूचकवाधुपिक- चर्मावान्तानाम् ॥ ३॥ शुद्रस्य च ॥४॥ अखभूतश्च ॥५॥ उपपतेर्ययोपपति मन्यते ॥६॥ यश्च गृहान्द्हेत् ॥ ७ ॥ यस धानोपहन्यात् ॥ ८॥ को भोक्ष्यत इति याचाभिधुष्टम् ।। ९ ।। गणावं गणिकानं चेति ॥ १० ॥ अयाप्युदाहरन्ति । नामन्ति श्ववतो देवा नामन्ति पलीपत्तेः । भार्याजितस्प नामन्ति यस्य चोपपतिगृह इति ॥ ११ ॥ uv.2. Instead of 'पण्ड Bfpan el me I J 'यदा- रमाम विपितक्षा* Bh. E.I प्रिपिता रागर. 'गचि. Baned. E.F.H... प्रताप 1.0 'उपरा' पाEि. Bap ed.

·४१ एधोदक मसलाजामुवतयानावसथशफरीप्रियमुनग्गन्धम- धुमांसानीत्येतेषां प्रतिगृतीयात् ॥१२॥ अथाप्युदाहरन्ति । गुर्वथं दारमुजिहीपनर्चिष्यन्देवतातिर्थान् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं तत इति ॥ १३॥ न मृगयोरिषचारिणः परिवज्यमन्नम् ॥१४॥ विज्ञायते हि । अगस्त्यो वर्पसाहरिके सने मृगयां चचार । तस्थासंस्तरसमयाः पुरोडाशा मृगपक्षिणां प्रशस्तानाम् ॥ १५ ॥ अपि पत्र प्राजापत्याश्लोकानुदाहरन्ति । उद्यतामाहृतां भिक्षा पुरस्तादप्रचोदिताम् | भोज्यो प्रजापत्तिर्मने अपि दुष्कृतकारिणः ॥ १६ ॥ श्रद्दधानस्य भोक्तव्यं चोरस्यापि विशेषतः । न त्वेव बहुयाज्यस्य यश्चोपनपते बहून् ॥ १७ ॥ न तस्य पितरोश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च । न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥१८॥ चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यहर्तुस्तु पापिनः । पण्डस्य कुलटायाश्च उद्यतापि न गृह्यत इति ॥१९॥ उच्छिष्टमगुरोरमोज्यम् ।। २० ॥ समुच्छिष्टमुच्छिष्टोपहतं च ॥ २१ ॥ यसनकेशकीटोपहतं च ॥ २२ ॥ कामं तु केशकीटानुद्धृत्याद्भिः प्रोक्ष्य भस्सनावकीर्य याचा प्रशस्त- मुपयुञ्जीत ॥२३॥ 15 Baned F H connect êtreat with the preceding Satra 19 पाशित Bh E पाशिक म खण्डस्य EH 23 भोश्य FH. द ·४२ अपि पत्र प्राजापत्याश्लोकानुदाहरन्ति । त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिनिर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥२४॥ देवद्रोण्यां विवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेषु च । काकैः श्वभिश्च संस्पृष्टमन्नं तन्त्र विसर्जयेत् ॥ २५ ॥ तसादनमपोद्धृत्य शेषं संस्कारमर्हति द्रवाणां लावनेनैव धनानां प्रोक्षणेन तु ॥ २६ ॥ मार्जारमुखसंस्पृष्टं शुचि एव हि तद्भवेत् ॥ २७ ॥ अन्नं पर्युपितं भावदुष्टं सहल्लेखं पुनःसिद्धमाममांसं पक्कं च ॥२८॥ कामं तु दना घृतेन वाभिधारितमुपयुञ्जीत ॥ २९ ॥ अपि पत्र प्राजापत्याश्लोकानुदाहरन्ति । घृतं वा यदि वा तैलं विप्रो नाद्यान्नखश्युतम् । यमस्तदशुचि प्राह तुल्यं गोमांसभक्षणः ॥ ३०॥ हस्तदत्तास्तु ये स्नेहा लवणव्यञ्जनानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुञ्जीत किल्लिपम् ॥ ३१ ।। प्रदद्यान्न तु हस्तेन नायसेन कदा च नेति ।। ३२ ।। लशुनपलाण्डुक्याकुगृञ्जनश्लेष्मान्तकवृक्षनिर्यासलोहितवश्वनश्व- काकावलीढशूद्रोच्छेपणभोजनेष्वतिकृच्छ्रः ॥ ३३ ॥ सन्धिनीक्षीरमवत्साक्षीरम् ।। ३४ ।। गोमहिष्यजानामनिर्दशाहानाम् ॥ ३५ ।। 27. जाङ्गलमुख म.शुचिरेव thusalu MSS, 28. सुकल्लेखं Bh. E. 31 उपतिष्ठन्ते.H. भुकेच F. H. 33. केचुरु: instead of क्याकुः H. कपाल F क्पान्दुE After this sutra F. and H. only read अन्य मामांसफल विकर्षेष्वग्राम्यपत्रविषयः कन्द्र इतरेण ।।

·४३ अन्तर्नाव्यदकम् ॥ ३६॥ अपधानाकरम्भसक्तुवटकतलपायसशाकानि शुक्तानि वर्जयेत् ॥ ३७॥ अन्यांश्च क्षीरयवपिष्टविकारान् ॥ ३८ ॥ श्वाविच्छल्यकशशकच्छपगोधाः पञ्चनसानां भक्ष्याः ॥३९॥ अनुष्टाः पशूनामन्यतोदन्ताश्च ॥४०॥ मत्स्यानां वा चेटगत्रयशिशुमारनझकुलीराः ॥४१॥ विकृतरूपाः सर्पशीपाश्च ॥४२॥ गौरगवयशरभाश्च ॥ ४३ ॥ अनुद्दिष्टास्तथा ॥४४॥ धेन्वनडहावपन्नदन्ताश्च ॥४५॥ भक्ष्यौ तु धेन्वनडही मेध्यौ वाजसनेयके विज्ञायते ॥ ४६॥ सङ्गे तु चिवदन्त्यग्राम्यशूकरे च ॥४७॥ शकुनानां च विपुविष्करजालपादकलविप्लवहसचक्रवाकभासवाय- सपारावतफुररसारङ्गपाण्डुकपोतकाञ्चनकरक गृध्रश्येनत्रकबलाक- मगुटिटिभमान्धालनक्तञ्चरदार्याघाटचटकरैलातकाहारीतसअरीट- ग्राम्यकुमुदशुकशारिककाफिलकव्यादो ग्रामचारिणय प्रामचारि- णवेति ॥४८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्दशोध्यायः ॥१४॥ 37. नाशुतानि H. नाशुपारि.िनारायानि B. Rsned. 39. मा F.I.AS. ' पुट' BEF. 'शुरH. 'मापार B, Ban.ed E. मानक Bh. F. H. शिदिभात्पनन .01.म्पात: ".

·शोणितशुक्रसंभवः पुरुषो भवति मातापितानिमित्तकः ॥१॥ तस्य प्रदानविक्रयत्यागपु मातापितरौ प्रभवतः ॥२॥ न त्वेकं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वा ॥३॥ स हि सन्तानाय पूर्वेपाम् ॥ ४ ॥ न स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुः ॥ ५॥ पुत्रं प्रतिगृहीप्यन्वन्धूनाहूय राजनि च निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्तुत्वादूरवान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेप प्रतिगृह्णीयात् ॥ ६ ॥ सन्देहे चोत्पन्ने दूरेवान्धवं शूद्रमिव स्थापयेत् ॥७॥ विज्ञायते धेकेन रहूंखायत इति ॥८॥ तमिश्वेत्प्रतिगृहीत औरसः पुत्र उत्पद्यत चतुर्थभागभागी स्थाइत्तकः ॥९॥ यदि नाभ्युदयिकेपु युक्तः स्यात् ॥ १०॥ वेदाविलायकः शूद्रयाजक उत्तमवर्णवर्गपतितास्तपां पात्रनि- नयनम् ॥११॥ अपात्रसङ्करादकृत्स्नं पात्रमादाय दामोसवर्णापुत्रो वा बन्धुरसदृशो चा गुणहीनः सव्येन पादेन प्रवृत्ताग्रान्दभांलोहितान्योपस्तीर्य पूर्ण- पात्रमस्मै निनयेत् ॥ १२॥ निनेतारं चास्य प्रकीर्णकेशा ज्ञातयोन्यालभेरन् ॥ १३ ॥ अपसव्यं कृत्वा गृहेषु स्वरमापोरन् ॥ १४ ॥ अव ऊर्ध्वं न तं धर्मयेयुः ॥१५॥ XV,1 unwanted BTH 370 BRST H 5. RTB घावेप BF.H 10 उपान Bh 11 विटावायन F H यिशायहीन 13. नेतार.

·तद्धर्माणस्तं धर्मयन्तः ॥ १६ ॥ पतितानां तु चरितव्रतानां प्रत्युद्धारः ॥१७॥ अथाप्युदाहरन्ति । अग्रेभ्युद्धरतां गच्छेत्क्रांडविन हसन्निर । पश्चात्पातयतां गच्छेच्छोचन्निन रुदन्निति ॥१८॥ आचार्यमातृपितृहन्तारस्तत्प्रसादादपयाप्याद्वा एपा तेषां प्रत्या- पत्तिः ॥ १९॥ पुण्यदात्प्रसृताद्वा काञ्चनं पात्रं माहेयं वा पूरयित्वापोहिष्ठामि- रेनमद्भिरभिपिञ्चन्ति ॥ २०॥ सर्व एवाभिपिक्तस्य प्रत्युद्धारः पुत्रजन्मना व्याख्यातो व्याख्यात इति ॥२१॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चदशोध्यायः ॥ १५ ॥ अथ व्यवहाराः॥१॥ राजा मन्त्री वा सदाकार्याणि कुर्यात् ॥ २॥ द्वयोर्विदमानयोः पक्षान्तरं न गच्छेत् ॥३॥ यथासनमपराधोद्यन्तेनापराधः ॥ ४॥ समः सर्वेषु भूतेषु यथासनमपराधोह्याद्यवर्णयो विद्यान्ततः ॥५॥ संपन्नं च रक्षयेत् ॥६॥ राजपालधनानि ॥७॥ अप्राप्तव्यवहाराणाम् ॥ ८॥ 16 तन मधर्मयेयु B Bh E H 19 एप Bh E 20 पूर्णाहदात् thus all MSS except B whuul rends CiT ATT THIET XVI and 5 are evidently corrupt.5 अपवर्णयार्षिधानत J.0 913 6 मपत्र घर B Ban.ed संपर्म च भरे H.

·४८ स्वजनस्वार्थे यदि वार्थहेतो पक्षाश्रयेणेव वदन्ति कार्यम् । ते शब्दवंशस्य कुलस्य पूर्वान् स्वर्गस्थितांस्तानपि पातयन्ति ।। अपि पातयन्तीति ॥ ३७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पोडशोध्यायः ॥ १६ ॥ ऋणमस्मिन्सनपत्यमृतत्वं च गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येचेजीवतो मुसम् ॥१॥ अनन्ताः पुत्रिणी लोका नापुत्रस्य लोकोस्तीति श्रूयते ॥ २ ॥ अप्रजाः सन्त्यत्रिण इत्यभिशापः ॥ ३ ॥ प्रजाभिरग्ने अमृतत्त्वमश्यामित्यपि निगमो भवति ॥ ४ ॥ पुत्रण लोकाञ्जयति पोरणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पात्रेण मनस्यानाति विष्टपमिति ॥ ५ ॥ क्षेत्रिणः पुत्रो जनपितुः पुत्र इति विषदन्ते ॥ ६ ॥ तनोभयथाप्युदाहरन्ति ॥७॥ यधन्यगोपु पभो वत्सानां जनयेच्छतम् । गोमिनामेव ते बरसा मोघं स्थन्दितमार्पभमिनि ॥८॥ अप्रमत्ता रक्षत तन्तुमेतं मा यः क्षेने परवीजानि वाप्सुः जनयितुः पुत्रो भवति संपराये मोघं तेत्ता कुरुते तन्तुमेतमिति ॥९॥ 37 पक्षाभयणाभिपदान्ति कार्या B Ban ed HB Ban ad HTrय दावा स्वर्ग Bared B स्थितापमपि I Bar ed AIL यन्या गायु गापानामेजन पिता BBh E II., compare howeyar Apast Bh II, 6 19 7 * B Beg ..

·बहूनामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान्नरः । सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रवन्त इति श्रुतिः ॥ १९ ॥ बह्वीनामेकपत्नीनामेका पुत्रवती यदि । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण पुत्रवन्त्य इति श्रुतिः ॥ ११ ॥ द्वादश इत्येव पुत्राः पुराणदृष्टाः ॥ १२॥ स्वयमुत्पादितः स्वक्षेत्रे संस्कृतायां प्रथमः ॥ १३ ॥ तदलामे नियुक्तायां क्षेत्रजो द्वितीयः ॥ १४ ॥ तृतीयः पुत्रिका ॥१५॥ विज्ञायत अभ्रातृका पुंसः पितृनभ्येति प्राचीन गच्छति पुत्र- त्वम् ॥१६॥ तत्र श्लोकः । अभ्रातृका प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति ।। १७ ॥ पौनर्भवचतुर्थः ॥ १८॥ या कौमारं भर्तारमुत्सृज्यान्यः सह चरित्वा तस्यैव कुटुम्ब. माश्रयति सा पुनर्भूर्भवति ॥ १९॥ या च फ्लीबं पतितमुन्मत्तं का भर्चारमुत्सृज्यान्यं पति विन्दते मृते वा सा पुनर्भूर्भवति ॥२०॥ कानीनः पञ्चमः ॥२१॥ यं पिगृहसंस्कृता कामादुत्पादयेन्मातामहस्य पुत्रो भवती- त्याहुः ॥२२॥ अथाप्युदाहरन्ति । अपना दुहिता यस्य पुत्रं पिन्देत तुल्यनः । पुत्री मातामहस्तेन दद्यापिण्ड हरेधन मिति ।। २३ ॥ 19 पुनर्भूया D. FH 20 पाया BFH 22 या EH ·४६ प्राप्तकाले तु तयत् ॥९॥ लिसितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाण विविधं स्मृतम् । धनखीकरणं पूर्व धनी धनमवामुयादिति ॥ १०॥ मार्गक्षेत्रेग्यो विसर्गस्तथा परिवर्त्तनम् ॥११॥ तरुणगृहेष्वर्थान्तरेषु त्रिपादमात्रम् ॥ १२ ॥ गृहक्षेत्रविरोधे सामन्तप्रत्ययः ॥१३॥ सामन्तविरोधे लेख्यप्रत्ययः ॥१४॥ प्रत्यभिलेख्पविरोधे ग्रामनगरवृद्धश्रेणीग्रत्ययः ॥१५॥ अथाप्युदाहरन्ति । पैतृकं क्रीतमाघेयमन्वाधेयं प्रतिग्रहम् । यज्ञादुपगमो वेणिस्तथा धूमशिखाष्टमीति ॥ १६॥ तत्र भुक्तानुभुक्तदशवर्षम् ॥ १७॥ अन्यथाप्युदाहरन्ति । आधिः सीमा वालधनो निक्षेपोपनिधिस्त्रियः। राजस्वं श्रोत्रियद्रव्यं न संभोगेन हीयते ॥१८॥ प्रहीणद्रव्याणि राजगामीनि भवन्ति ॥ १९ ॥ ततोन्यथा राजा मन्त्रिभिः सह नागरेश्च कार्याणि कुर्यात् ॥ २०॥ घेघसो वा राजा श्रेयान्गृध्रपरिवारं स्यात् ॥२१॥ गृध्रपरिवार वा राजा श्रेयान् ॥ २२॥ गृध्रपरिवारं स्यान्न गृध्रो गृध्रपरिवारं स्यात् ।। २३ ।। परिवाराद्धि दोपाः प्रादुर्भवन्ति ॥ २४ ॥ 11. मार्गे क्षेत्र एज्यो रिसर्ग तथा Bh_E H मार्गक्षेत्रपोचिसो तथा पार वर्तने F. 12 चिपादपात्र B Ban ed 16 पत्रF H पत्र B पत्या E Bh प्रतिग्रह K. 18 बालधन निक्षेपोनिधी Manu Dh 8, 149 तथा न्यथा B Eh 21-23 These turee Sutras ara most probably corrupt read tap instead of Tuk of all M88, TUSTEETT K एमपरिवार K.

·स्तेयहारविनाशनं च ॥२५॥ तस्मात्पूर्वमेव परिवार पृच्छेत् ॥ २६ ॥ अथ साक्षिणः ॥ २७ ॥ श्रोत्रियो रूपयाशीलवान्पुण्यवान्सत्यवान्साक्षिणः ॥ २८ ॥ सर्वेषु सर्व एव वा ॥ २९ ॥ स्त्रीणां साक्षिणः स्त्रियः कुर्याद्विजाना सदृशा द्विजाः शूद्राणां सन्तः शूद्राश्चान्त्यानामन्त्ययोनयः ॥ ३० ॥ अथाप्युदाहरन्ति । प्रातिभाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् । दण्डशुल्कावशिष्टं च न पुनो दातुर्महति ॥ ३१॥ ब्रूहि साक्षिन्यथातत्त्वं लम्बन्ते पिवरस्तव । तब वाक्यमुदीक्षाणा उत्पतन्ति पतन्ति च ॥ ३२ ॥ नमो मुण्डः कपाली च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । अन्धः शत्रुकुले गच्छेद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥ ३३ ॥ पञ्च कन्यानृते हन्ति दश हन्तिगवानृते । शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ ३४ ।। व्यवहारे मृते दारे प्रायश्चित्तं कुलस्त्रियाः । तेषां पूर्वपरिच्छेदाच्छिद्यन्तेवापयादिभिः ॥ ३५ ॥ उद्वाहकाले रतिसंप्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे। विग्रस्य चार्थे घनृतं वदेयुः पञ्चामृतान्याहुरपातकानि ॥ ३६ ॥ 26 पश्चात्पर्व BF.H. 27. साक्षि F H.28 गुणवान E. H 30 खीणां तुF H31 बरि B Ben. ed 35 व्यवहंसते पार B Ban.ed. ER BhE.चापवादिभि.BP. वासिष्ठ धर्म ·गृहे च गूढोत्पन्ना पष्ठः ॥२४॥ इत्येते दायादा बान्धमाखातारो महतो भयादित्याहुः ।। २५॥ अथादायादवन्धूनां सहोद एव प्रथमः ॥२६॥ या गर्भिगी संस्क्रियते सहोढः पुत्रो भवति ॥ २७ ॥ दत्तको द्वितीयः ॥२८॥ यं मातापितरौ दद्याताम् ॥ २९ ॥ क्रीतस्तृतीयः ॥३०॥ तुच्छनाशेपेन व्याख्यातम् ॥ ३१ ॥ हरिश्चन्द्रो वै राजा सोजीगर्तस्य सौयवसेः पुत्रं चिकाय ।। ३२ ।। स्वयमुपागतश्चतुर्थः ॥ ३३॥ तछुनाशेपेन व्याख्यातम् ॥ ३४ ॥ शुनाशेपो वै यूपे नियुक्तो देवतास्तुटाव । तस्येह देवताः पाशं विमुमुचुस्तमृतिज ऊचुः । ममैवायं पुत्रोस्त्विति तान्ह न संपेदे । ते संपादयामासुः । एप एव यं कामयेत्तस्य पुत्रोस्त्विति। तय ह विश्वामित्रो होतासीत्तस्य पुत्रत्वामियाय ॥३५॥ अपविद्धः पञ्चमः ॥३६ ।। यं मातापितृभ्यामपास्तं प्रतिगृह्णीयात् ॥ ३७॥ शूद्रापुत्र एव पष्ठो भवतीत्याहुरित्येतेदायादयान्धवाः ॥ ३८ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । यस्य पूर्वपां पण्णां न कश्चिद्दायादः स्यादेते तस्य दायं हरेरनिति ॥ ३९॥ अथ भ्रातॄणां दायविभागः ॥ ४०॥ 32 हरिश्चन्द्रोहF H विक्रीय B विक्रीप Banod धिक्राय Bh EFH विक्राम्य स्वयं कीतान Cale sdu091334 °उपनयत B FH 35 स्पेन B Bh EH 39, सवा पर्माणान. पुर्वयां वर्णानां न Bh. F.H ·याथानपत्यास्तासामा पुत्रलाभात् ॥४१॥ यशं ज्येष्ठो हरेत् ॥ ४२ ॥ गवाश्वस्य चानुदशमम् ॥४३॥ अजावयो गृहं च कनिष्ठस्य ॥४४॥ कार्णायसं गुहोपकरणानि च मध्यमस्य ॥ ४५ ॥ मातुः पारिणेयं स्त्रियो विभजेरन् ॥ ४६॥ यदि ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीक्षत्रियावैश्यासु पुत्राः स्युः ॥४७॥ त्र्यंशं ब्राह्मण्याः पुत्रो हरेत् ॥ ४८॥ यशं राजन्यायाः पुत्रः ॥४९॥ सममितरे विभजेरन् ।। ५०॥ येन चैषां स्वयमुत्पादितं स्याद् चशमेव हरेत् ॥५१॥ अनंशास्त्वाश्रमान्तरगताः ॥५२॥ क्लीवोन्मत्तपतिताश्च ।। ५३ ।। भरणं क्लीयोन्मत्तानाम् ॥ ५४॥ प्रेतपत्नी पण्मासान्त्रतचारिण्यक्षारलवणं भुञ्जानाधः शयीत ॥ ५५॥ ऊर्ध्व पड्भ्यो मासेभ्यः स्नात्वा श्राद्धं च पत्ये दत्त्वा विद्याकर्म- गुरुयोनिसंबन्धान्सनिपात्य पिता भ्राता वा नियोगं कारयेत् न सोन्मादामवशां व्याधितां चा नियुज्यात् ॥ ५७॥ ज्यायसीमपि ॥५८॥ पोडश वर्षाणि ॥ ५९॥ न चेदामयावी स्यात् ॥ ६॥ 47. यदिच E H. 56. सन्नियोग Ban, ed. H. 57. उन्मत्तां B, F.H. perhaps TTi to be read ipstead of rarti of all the Mes.

·प्रजापत्ये मुहूर्ते पाणिग्राहरदुषचरेदपत्र संग्रहास्य वाक्पा- रुष्यदण्डपारुप्याच ॥६१॥ ग्रासाच्छादनस्नानानुलेपनेषु प्राग्गामिनी स्यात् ॥ २ ॥ अनियुक्तायामुत्पन्न उत्पादयितुः पुत्रो भवतीत्याहुः ॥ ६३ ।। स्याचेन्नियोगिनोः ॥६४ ॥ रिक्थलोभान्नास्ति नियोगः ॥६५॥ प्रायाश्चत्तं वाप्युपदिश्य नियुञ्जयादित्येके ।। ६६ ।। कुमार्यतुमती त्रीणि वर्षाण्युपासीत ॥ ६७ ॥ त्रिभ्यो वर्षेभ्यः पति पिन्देत्तुल्यम् ॥ ६८ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । पितुः प्रमादात्तु यदीह कन्या वयाप्रमाणं समतीत्य दीयते । सा हन्ति दातारमुदक्षिमाणा कालातिरिक्ता गुरुदक्षिणेव ॥ ६९ ॥ प्रयच्छेन्नाग्निकां कन्यामृतुकालभात्पिता । ऋतुमत्यां हि तिष्ठन्त्यां दोपः पितरमृच्छति ।। ७० ॥ यावन्तः कन्यामृतवः स्पृशन्ति तुल्यैः सकामामभियाच्यमानाम् । भ्रूणानि तावन्ति हतानि ताभ्यां मातापितृभ्यामिति धर्मवादः ॥ ७१ ॥ अद्भिर्वाचा च दत्तायां म्रियेतादौ वरो यदि । न च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव सा ।। ७२ ।। 6! *नियोगिनो दृट्या Bh E F H 67 °उपमीता BH71 यान्ति F.H ·बलाचेत्महता कन्या मन्त्रैर्यदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सा ।। ७३ ॥ पाणिग्राहे मृते बाला केवलं मन्त्रसंस्कृता । सा चेदक्षतयोनिः स्यात्पुनः संस्कारमहतीति ॥ ७४ ॥ प्रोपितपत्नी पञ्च वर्पाण्युपासीत ॥ ७५ ॥ ऊर्ध्व पञ्चभ्यो वर्पेभ्यो भर्तृसकाशं गच्छेत् ॥ ७६ ।। यदि धर्मार्थाभ्यां प्रवासं प्रत्यनुकामा न स्याद्यथा प्रेत एवं वर्ति- तव्यं स्यात् ॥ ७७॥ एवं ब्राह्मणी पञ्च प्रजाताजाता चत्वारि राजन्या प्रजाता पञ्चागजाता त्रीणि वैश्या प्रजाता चत्वार्यनजाता द्वे शुद्रा प्रजाता त्रीण्यप्रजातकम् ॥ ७८॥ अत ऊर्ध्व समानार्थजन्मपिण्डोदकगोत्राणां पूर्वः पूर्वो गरीयान् ॥७९॥ न तु खलु कुलीने विद्यमाने परगामिनी स्यात् ॥ ८॥ यस्य पूर्वेषां पण्णां न कश्चिद्दायादः स्यात्सपिण्डाः पुनस्थानीया या तस्य धनं विभजेरन् ॥ ८१ ।। तेपामलाभ आचार्यान्तेवासिनौ हरेयाताम् ॥ ८२॥ तयोरलाभे राजा हरेत् ।। ८३ ॥ न तु ब्राह्मणस्य राजा हरेत् ।। ८४ ॥ ब्रह्मस्वं तु विपं घोरम् ।। ८५ ॥ न विपं विपमित्याहुर्ब्रह्मसं विपमुच्यते । विपमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकमिति ॥ ८६ ।। 74. पाणिग्राहमुते E 78 पातामाता instead of अपनाता E H. 86 *पोनिक B.F.H.

·५४ विद्यसाधुभ्यः संप्रयच्छेत्संनयच्छेदिति ।। ८७ ।। इति वासिष्ठधर्मशाखे सप्तदशोध्यायः ॥ १७ ॥ शूद्रेण ब्राह्मण्यामुत्पनचाण्डालो भवतीत्याहुः ॥ १॥ राजन्यायां वैणः ॥२॥ वैश्यायामन्त्यावसायी ॥३॥ वैश्येन ब्राह्मण्यामुत्पन्नो रामको भवतीत्याहुः ॥४॥ राजन्यायां पुल्कसः ॥५॥ राजन्येन ब्राह्मण्यामुत्पन्नः सूतो भवतीत्याहुः ॥६॥ अथाप्युदाहरन्ति । छन्नोत्पन्नाश्च ये केचित्प्रातिलोम्यगुणाश्रिताः । गुणाचारपरिभ्रंशात्कर्मभिस्तान्विजानीयुरिति ॥७॥ एकान्तराधन्तरात्र्यन्तरासु जाता ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैरम्बष्ठो- अनिपादा भवन्ति ॥८॥ शूद्राणां पारशयः ॥९॥ पारशयो नेव जीवन्नेव शवो भवतीत्याहुः ॥१०॥ एकै वा एतच्यशानं ये शूद्राः ॥ ११ ॥ तस्मान्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम् ॥ १३ ॥ अथापि यमगीताञ्लोकानुदाहरन्ति । श्मशानमेतत्प्रत्यक्षं ये शूद्राः पापचारिणः । तस्माच्छुद्रसमीपे तु नाध्येतव्यं कदा च न ॥ १३ ॥ . XVIII. 4. गमक. B. Ban. ed F. उत्पन्नास्लु B Ban. ed "विमाययु- रिलि B.H.8 "अजहा B.E.H.H. पारर्य नगर. शब इति मृताएया thus all M88, but it is an iptarpolation ·न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्म न चास्य व्रतमादिशेत् ॥ १४ ॥ यथास्योपदिशेद्धर्म यश्चास्य व्रतमादिशेत् । सोसंवृत्तं तमो घोरं सह तेन प्रपद्यत इति ॥ १५ ॥ व्रणद्वारे कृमिर्यस्य संभवेत कदा च न । प्राजापत्येन शुध्येत हिरण्यं गौर्वासो दक्षिणा इति ॥ १६ ।। नाग्नि चित्वा रामामुपेयात् ॥१७॥ कृष्णवर्णा या रामा रमणायैव न धर्माय न धर्मायेति ॥ १८ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेप्टादशोध्यायः ॥१८॥ स्वधर्मो राज्ञः पालनं भूतानां तस्यानुष्ठानात्सिद्धिः ॥१॥ भयकारुण्यहानं जरामयं वा एतत्सत्रमाहुर्विद्वांसः ॥२॥ तस्माद्गार्हस्थ्यनयमिकेषु पुरोहितं दध्यात् ॥ ३॥ विज्ञायते । ब्रह्मपुरोहितं रायमृध्नोतीति ॥४॥ उभयस्य पालनात् ॥५॥ असामर्थ्याच ॥६॥ देशधर्मजातिकुलधर्मान्सर्वानेवैताननुप्रविश्य राजा चतुरो वर्णा- न्स्वधर्म स्थापयेत् ॥ ७॥ तेष्वपचरत्सु दण्डं धारयेत् ।। ८॥ दण्डस्तु देशकालधर्मवयोविद्यास्थानविशेपैहिंसाक्रोशयोः कल्प्यः ॥९॥ आगमाष्टान्ताच्च ॥१०॥ 15. सुख तं E. F. XIX. 2 This Sūtra scems to be faulty. 3.0 F. H. 4. मध्यति। E. H.9.कल्प Ban. ad, कल्पा Bh. EH. वासिष्ठ धर्म ·पुष्पफलोपगान्पादपान हिंस्यात् ।।११।। कर्पणकारणार्थ चोपहन्यात् ॥ १२ ॥ गार्हस्थ्याङ्गानां च मानोन्माने रक्षिते स्याताम् ॥ १३ ॥ अधिष्ठानान्न नीहारः स्वार्थानाम् ॥ १४ ॥ मानमूल्यमा नैहारिकं स्यात् ॥१५॥ महामहयोः स्थानात्पथः स्यात् ॥१६॥ संयाने दशवाहवाहिनी द्विगुणकारिणी स्यात् ।। १७॥ प्रत्येकं प्रपाः स्युः ॥ १८॥ पुंसां शतावराय चाहययेत् ।। १९ ॥ अव्यर्थाः स्त्रियः स्युः ॥२०॥ कराष्ठीला मापः शरमध्यापः पादः कापणाः स्युः ॥२१॥ निरुदकस्तरो मोष्यः ॥ २२ ॥ अकरः श्रोत्रियो राजपुमाननाथप्रवजितबालबद्धतरुणप्रजाताः ।। २३॥ प्राग्गामिकाः कुमार्यो भृतपत्न्यश्च ॥ २४ ॥ बाहुभ्यामुत्तरञ्छतगुणं दद्यात् ॥ २५ ॥ नदीकक्षवनदाहशैलोपमोगा निष्कराः स्युः ॥२६॥ तदुपजीविनो वा दधुः ॥२७॥ प्रतिमासमुद्वाहकरं त्यागमयेत् ॥ २८॥ राजनि च प्रेते दद्यात्मासगिकम् ॥ २९ ॥ एतेन मावृत्तिाख्याता ॥३०॥ 11 "उपमान्यदयानि F. H 16. स्थानमन्यथा Bh पप F. H.20 अप्प- प्या:BF 21 फरोटोमा मीप B Ban.ed. की मामीपE. करी- टोमा माषा Bh. H. 23 प्रदाता thus all MBS,पदातार Ban.ed. see XL, 7. 28. उदाहकरस्त B. E. H.

·गजमहिष्याः पितृव्यमातुलाराजा विभृयात् ॥३१॥ तद्वन्धूंश्चान्यांश्च ॥ ३२॥ राजपत्न्यो ग्रासाच्छादनं लभेरन् ॥ ३३ ॥ अनिच्छन्त्यो वा प्रव्रजेरन् ॥ ३४॥ क्लीवोन्मत्तान्राजा विभृयात् ॥३५॥ तद्गामित्वाद्रिक्थस्य ॥ ३६ ॥ शुल्के चापि मानवं श्लोकमुदाहरन्ति । न भिन्नकापणमस्ति शुल्के न शिल्पवृत्तो न शिशौ न दूते । न भैक्षलब्धे न हृताचशेपे न श्रोत्रिये प्रव्रजिते न यज्ञ इति ॥ ५७॥ स्तेनोनुप्रवेशान्न दुप्यते ॥ ३८ ॥ शस्त्रधारी सहोढो व्रणसंपन्नो व्यपदिष्टस्त्वेकेपाम् ॥ ३९ ॥ दण्ड्योत्सर्गे राजैकरात्रमुपवसेत् ॥ ४० ॥ निरानं पुरोहितः ॥ ४१ ॥ कृच्छ्रमदण्ड्यदण्डने पुरोहितः ॥ ४२ ॥ विरानं राजा ॥४३॥ अथाप्युदाहरन्ति । पत्यो भार्यापचारिणी । गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्विपम् ॥ ४४ ॥ राजभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४५ ॥ अन्नादे भ्रूणहा 39. "संपन्नस्य व्यपावष्टस्तु thus all,MSS.

·एनो राजानमृच्छति उत्सृजन्त सकिलिचपम् । तं चेद्वा घातयेद्राजा हन्ति धर्मण दुष्कृतमिति ॥ ४६॥ राज्ञामात्ययिके कार्ये सद्यः शौचं विधीयते । तथा नात्ययिके नित्यं काल एवात्र कारणमिति ॥ ४७॥ यमगीतं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । नाद्य दोपोस्ति राज्ञां वै वतिनां न च सत्रिणाम् । ऐन्द्रस्थानमुपासीना ब्रह्मभूता हि ते सदेति ॥ हि ते सदेति ॥ ४८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकोनविंशोध्यायः ॥ १९ ॥ अनभिसंधिकृते प्रायश्चित्तमपराधे ॥ १ ।। अभिसंधिकृतेप्येक ॥ २॥ गुरुरात्मनतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम् । अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता नवखतो यम इति ॥ ३ ॥ तन च सूर्याभ्युदितः सन्नहस्तिष्ठेत्साविनी च जपेत् ॥ ४ ॥ एवं सूर्यामिनिर्मुक्तो रानावासीत् ॥ ५॥ कुनसी श्यावदन्तस्तु कृच्छू द्वादशरात्रं चरेत् ॥ ६॥ परिवित्तिः कृच्छू द्वादशरानं चरित्या निविशेत तां चवोपयच्छेत् अथ परिनिविदानः कृच्छातिकृच्छी चरित्या तम्मै दचा पुनर्नि- विशैत तां चैवोपयच्छेत् ।। ८॥ 48 नानE 46 चेद्धातपंत राजा राजधमग दुप्यति F H प्रान्त B H. मन्त्रिणEH. xx. 4 *अम्प्रदापित B BhEH ·अग्रेदिधिपूपतिः कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्वा निविशेत तां चोप- यच्छेत् ॥९॥ दिधिपतिः कृच्छतिकछौ चरित्वा तसै दचा पुनर्निविशेत् ॥ १०॥ वीरहणं परस्तावक्ष्यामः ॥११॥ ब्रह्मोज्झः कृच्छू द्वादशरात्रं चरित्वा पुनरुपयुञ्जीत वेदमाचार्यात् ॥१२॥ गुरुतल्पगः सवृपणं शिश्नमुद्धत्याजलावाधाय दक्षिणामुखो गच्छे- धव प्रतिहन्यात्तत्र तिछेदाप्रलयम् ॥ १३ ॥ निष्कालको वा घृताम्यक्तस्तप्तां सूमी परिपजेन्मरणात्पूतो भव- तीति विज्ञायते ॥१४॥ आचार्यपुत्रशिष्यभार्यासु चैत्रम् ॥ १५ ॥ योनियु गुणी सखी गुरुससीमपपात्रां पतितां च गत्वा कृच्छा- व्दपादं चरेत् ॥ १६ ॥ एतदेव चाण्डालपतितानभोजनेषु ततः पुनरुपनयनं वपनादीनां तु निवृत्तिः ॥ १७॥ मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च । एतानि तु निवर्तन्त पुनःसंस्कारकर्मणीति ॥ १८ ॥ मत्या मद्यपाने लसुरायाः सुरायाश्चाज्ञाने कृच्छातिकृच्छा घृतं प्राश्य पुनःसंस्कारश्च ।। १९ ॥ मूत्रशच्छुक्राम्यवहारेपु चैत्रम् ॥ २० ॥ 11 वारण B BhE 12 ब्राप्त F ब्रह्माज्ञ BHमार B Bh 14. विकलो गा घताक्तता,FE 16 पोनिषु य F H ·पतितसंप्रयोगे च ब्राह्मण वा यौनेन चा यास्तेभ्यः सकाशा न्मात्रा उपलब्धास्तासां परित्यागस्तैश्च न संवसेत् ॥ ४५ ॥ उदीचिं दिशं गत्वानश्नन्संहिताध्ययनमधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ४६॥ तथाप्युदाहरन्ति । शारीरपरितापेन तपसाध्ययनेन च ! मुच्यते पापकृत्पापादानाचापि प्रमुच्यते ।। इति विज्ञायते विज्ञायत इति ॥ ४७ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे विंशोध्यायः ॥ २० ॥ शूद्रश्चेद्रावणीमभिगच्छेदारणैर्वेष्टयित्वा शूद्रमनौ प्रास्पेड्राझण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सपिपा समभ्यज्य ननां कृष्णख- रमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते ॥ १ ॥ वैश्यश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेलोहितदभषेप्टयित्वा वैश्यमनौ प्रास्येला- ह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिपा समभ्यज्य नमां गौर- सरमारोप्य महापथमनुसंबोजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते ॥२॥ राजन्यवेद्रामाभभिगच्छेच्छरपष्टयित्वा राजन्यममौ पाये- ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिपा समस्यज्य नना श्वेतपरमारोप्य महापथमनुसंधाजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते ॥३॥ एवं वैश्यो राजन्यायाम् ।। ४ ।। 45.'मययाग २ B. Bh. Ban.ed XXI 12 माम्पत् B Ban dH. धापनं BhEH. मार्पशाभ्यग्य BU.

·शूद्रश्च राजन्यावैश्ययोः ॥५॥ मनसा भर्तुरतिचारे त्रिरात्रं यावकं क्षीरोदनं वा भुजानाध: शयीता त्रिराबादप्पु निमनायाः सावित्र्याप्टशतेन शिरोभि- मुहुयात्यूता भवतीति विज्ञायते ॥ ६ ॥ वाक्संबन्ध एतदेव मासं चरित्या मासादप्सु निमनायाः सावित्र्याश्चतुभिरष्टशतः शिरोभिर्जुहुयात्पूता भवतीति विज्ञायते व्यवाये तु संवत्सरं घृतपटं धारयेद्गोमयगर्ने कुशमस्तरे या शयीताध संवत्सरादप्सु निमनायाः सावित्र्यष्टशतेन शिरो- भिर्जुहुयात्यूता भवतीति विज्ञायते ॥ ८॥ व्यवाय तीर्थंगमने धर्मेभ्यस्तु निवर्तते ॥ ९ ॥ चतस्रस्तु परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगा च या । पतिमी च विशेषेण जुङ्गितोपगता च या ॥ १० ॥ या ब्राह्मणी च सुरापी न तां देवाः पतिलोकं नयन्तीहै। सा चरति क्षीणपुण्याप्सु लुग्भवति शुक्तिका वा ॥ ११ ॥ माक्षणक्षत्रियविशां स्त्रियः शुद्रेण सङ्गताः। अनजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः ॥ १२ ॥ प्रतिलोम चरेयुस्ताः कृच्छं चान्द्रायणोत्तरम् ।। १३ ॥ पतिव्रतानां गृहमेधिनीनां सत्यव्रतानां च सुचितानाम् । तासां तु लोकाः पतिभिः समाना गौमापुलोका व्यभिचारिणीनाम् ॥ १४ ॥ 9. स्वायतीर्थगनभ्य Colebrorke IV, DIRLXXVI,10.परित B.F.H.11.शरी वा Colebrosto IV. Dig CXIII. 1: नरा वासिष्ठधर्म ·६० मद्यभाण्डे स्थिता आपो यदि कश्चिद्विजः पिवेत्पोदुम्बरविल्य- पलाशानामुदकं पीत्वा त्रिरात्रैणव शुध्यति ॥ २१ ॥ अभ्यासे तु सुराया अग्निवणां तां द्विजः पिवेन्मरणात्पूतो भवतीति ॥ २२॥ भ्रूणहनं वक्ष्यामो ब्राह्मणं हत्या भ्रूणहा भवत्यविज्ञातं च गर्मम् ॥ २३ ॥ अविज्ञाता हि गर्भाः पुमांसो भवन्ति तत्मात्पुंस्कृत्या जुह्वतीति ॥ २४॥ . मणहानिमुपसमाधाय जुहुयादेताः ॥ २५ ॥ लोमानि मृत्योर्जुहोमि लोमभिर्मृत्युं वासय इति प्रथमां । त्वचं मृत्योर्जुहोमि त्वचा मृत्यु वासय इति द्वितीयां । लोहितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्यु वासय इति तृतीयां । मांसं मृत्यो। र्जुहोमि मांसेन मृत्युं वासय इति चतुर्थी । स्नाबानि मृत्यो- र्जुहोमि लानभित्युं वासय इति पञ्चमी । मेदो मृत्योर्जुहोमि मैदसा मृत्यु वासय इति पटीं । अस्थीनि मृत्योर्जुहोम्यस्थि- मिर्मत्युं वामय इति सप्तमी । मज्जानं मृत्योर्जुहोमि मज्जाभिमृत्यु वासय इत्यष्टमीमिति ॥ २६ ॥ राजार्य ब्राह्मणार्थे या संग्रामेभिमुसमात्मानं घातयेत् ॥ २७ ॥ विरजितो वापरादः पूतो भवतीति विज्ञायते हि ॥२८॥ निरुक्तं धनः कनीयो भवतीति ॥२९॥ 21. पिरमादम्बर 'Ban.ed 24 पुरस्त BH. पुररस्य Bh EH 25 पता wanted F H 26 पादाय BF.प्रथम द्विताप and Ro on F E27.पा. 28.प्रगती याग BhI. निरनितो- व्यापार 1. यापराप: Fthis Sutra seems to be corrupt, pomparo A past Dh 1, 24,21 ani Gsutama 22,8 ·36 झेप्वदम्पाय B होपामपत्यं E H. ह्येष्यमपत्य Bh. झप्पदपलं F43. तथाप्युदाहरन्ति । पतितं पतितेत्युक्त्वा चोरं चोरेति वा पुनः । वचनातुल्यदोपः स्यान्मिथ्या द्विपितां बजेदिति ॥ ३०॥ एवं राजन्यं हत्वाष्टौ वर्षाणि चरेत् ॥ ३१ ॥ पड् वैशम् ॥ ३२ ॥ त्रीणि शद्रम् ।। ३३॥ ब्राह्मणी चात्रेयी हत्या सवनगतो च राजन्यवैश्यौ ॥ ३४ ॥ आत्रेयीं वक्ष्यामो रजखलामृनुस्खातामात्रेयीमाहुः ॥ ३५ ॥ अत्र ह्येष्यदग्पत्यं भवतीति ।। ३६ ॥ अनानेयीं राजन्यहिंसायाम् ॥ ३७ ॥, राजन्यां वैश्यहिंसायाम् ॥ ३८॥ वैश्यां द्रहिंसायाम् ।। ३९ ॥ शूद्रां हत्वा संवत्सरम् ॥ ४० ॥ ब्राह्मणसुवर्णहरणे प्रकीर्य केशानाजानमभिधावेत्स्तेनोसि भो शास्तु मां भवानिति तस्मै राजौदुम्बरं शस्त्रं दद्यात्तेनात्मानं प्रमापयेन्मरणात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥४१॥ निष्कालको वा घृताक्तो गोमयाग्निना पादप्रभृत्यात्मानमभिदा- हयेन्मरणात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ४२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । पुरा कालात्मीतानां पापाद्विविधकर्मणाम् । पुनरापनदेहानामगं भवति तच्छृणु ॥ ४३ ॥ स्तेनः कुनखी भवति श्वित्री भवति ब्रह्महा । सुरापः श्यावदन्तस्तु दुश्चर्मा गुरुतल्पग इति ॥४४॥ पथामुदाहरम्ति Bh E.

·पतत्यधं शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिवेत् । पतितार्धशरीरस्य निष्कृतिन विधीयते ॥ १५ ॥ ब्राह्मणश्चेदप्रेक्षापूर्व ब्राह्मणदारानभिगच्छेदानिवृत्तधर्मकर्मणः कृच्छो निवृत्तधर्मकर्मणोतिकृच्छ्रः ॥ १६ ॥ एवं राजन्यवैश्ययोः ॥ १७ ॥ गां चेद्धन्यानस्याश्चर्मणाईण परिवेष्टितः पण्मासान्कृच्छू तप्तकृच्छू वाविष्ठेत् ॥ १८॥ तयोविधिः ॥ १९॥ ज्यहं दिवा भुके नक्तमश्नाति वै व्यहमपि । ज्यमयाचितव्रतस्यहं न भुगिति कृच्छ्रः ॥ २० ॥ ध्यहमुष्णाः पिवेदापस्यहमुष्णं पयः पिबेत् । ज्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षः परं व्यहम् ॥ इति तप्तकृच्छ्रः ॥ २१॥ ऋषभवेहतौ च दद्यात् ।। २२॥ अथाप्युदाहरन्ति । वय एव पुरा रोगा ईया अनशनं जरा । पद्धस्तवयं हत्वा अष्टानवतिमाहरेदिति ॥ २३ ॥ श्वमार्जारनकुलसर्पद१रम्पकान्हत्वा कृच्छू द्वादशरात्रं चरेकिंचि- ६द्यात् ॥ २४ ॥ अनस्थिमतां तु सत्वानां गोमात्रं राशिं हत्वा कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरेत्किचिद्दद्यात् ॥ २५ ॥ अस्सिमतां त्वैकैकम् ॥ २६ ॥ 16. ब्राह्मणशक्षापूर्व F. H 23 पदस्तनयं Bh. Ban. ed ; पद्ध- स्तनयं F.H. मयधस्तनय F.24.25. बरेच किंचित् B. Ban.ed. H.

·योनीनपविध्येत्कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरित्वा पुनराधानं कारयेत् ॥ २७॥ गुरोधालीकनिर्वन्धे सचैलं लातो गुरुं प्रसादयेत्प्रसादात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ २८ ॥ नास्तिकः कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्वा विरमेनास्तिक्यात् ॥२९॥ नास्तिकवृत्तिस्त्वतिकृच्छ्रम् ॥ ३० ॥ एतेन सोमविक्रयी व्याख्यातः ॥ ३१॥ वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छ द्वादशरात्रं चरित्वा महाकक्षे वर्धयेत ॥३२॥ भिक्षुकैर्वानप्रस्थवत्सोमवृद्धिवर्धनं स्वशास्त्रसंस्कारश्च स्वशाख- संस्कारश्चेति ॥ ३३ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकविंशोध्यायः ॥२१॥ अथ खल्वयं पुरुषो मिथ्या व्याकरोत्ययाज्यं वा याजयत्या- तिग्राह्यं वा प्रतिगृह्णात्यनन्नं वानात्यनाचरणीयमेवाचरति ॥१॥ तत्र प्रायश्चित्तं कुर्यान्न कुर्यादिति मीमांसन्ते ॥ २ ॥ न कुर्यादित्याहुः ॥ ३ ॥ न हि कर्म क्षीयत इति ॥४॥ कुर्यादित्येव तस्माच्छ्रतिनिदर्शनात् ।। ५ ॥ 7. चरित्वा विरमन्नास्तिक्यात्पुनराधान न कारयेत् F, विरमेनास्ति पुनराधान Bh. EH. न कारयेत् B28 गुरोश्वालोक निवेद्य F. H "निन्धः B. Bh. perhaps it has to be read : अलोक निवेय 30 नास्तिस्पद B F H. 33 धानप्रस्थवल्लोभवृद्धिवर्जे F.H xxII 1. वाश्नात्यचरणीयेन या चरति BF. H 5 दर्शनात् B. BE. T The text appears here to be corrupt After Sūtra 5 Baudhi Tans III. 10,6, and Gautama XIX 7, read पुन स्तोमेन पजेत [ स्तोमेनेष्टा Gaut.] पुनः सवनमायान्तीति विज्ञायते, which Sutrahu ·t तरति सर्व पाप्मानं तरति ब्रह्महत्यां योश्चमेधेन यजत इति ॥६॥ इंति चाभिशस्तो गोसवेनाग्निष्ठता यजेत् ॥ ७ ॥ तस्य निष्क्रयणानि जपस्तपो होम उपवासो दानम् ॥ ८॥ उपनिपदो वेदादयो वेदान्ताः सर्वच्छन्दःसहिता मधून्यघमर्पण- मथर्वशिरो रुद्राः पुरुषसूक्तं राजनीहिणे सामनी कृप्माण्डानि पावमान्यः सावित्री चेति पावनानि ॥९॥ अथाप्युदाहरन्ति । वैश्वानरी व्रातपती पवित्रेष्टिं तथैव च । संकृती प्रयुञ्जानः पुनाति दशपूरुपमिति ॥ १० ॥ उपवासन्यायेन पयोंवतता फलमक्षता प्रसृतयावको हिरण्य- प्राशनं सोमपानमिति मेध्यानि ॥ ११ ॥ सर्वे शिलोचंयाः सवीः सवन्त्यः पुण्या दूदास्तीर्थान्यपि- निवासगोछपरिष्कन्धा इति देशाः ॥ १२ ॥ संवत्सरो मासश्चतुर्विशत्यहो द्वादशाहः पडहस्यहोहोरात्रा इति कालाः ॥ १३ ॥ एतान्येवानादेशे विकल्पेन क्रियेरन् ॥ १४ ॥ एनासु गुरुपु गुरूणि लघुपु लघूनि ॥ १५॥ been left out This omission caused the insertion of the words तस्मान्द्रुतिनिदर्शनान at the end of Sutra 5. The proof that the birth Sūtra of Baudhāyans has been accidently omitted is furnished by the fact that B Bh.E.and H.read Sätra 6 1878. धन यजत इति च. This a has no meaning, except if another Vedic passage preceded Sūtra 6. See Buhler, Transl., pg. 116. 6. अणहत्त्यां Bh. E. H. 8. निष्क्रमणानि Bh. E.H. 10.ऋताती H.सामावृती Bh. सहजतो E. F.सप्तपूरुपं E. 11. उपासन्पायेन B. E H. उपासन्न्यायेन Bh उपन्यायेन F. 12. पुण्या वरतारार्थानि B.E. पुण्या नयनानि. मोसमरिकन्दा B. गोठपरिकक्षा. Bh: F.Hऋषिनिवासा: B.H. 14. एतान्ये घानादेशविकल्पेन Bh. E.H.

·. ६७ कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चान्द्रायणमिति सर्वप्रायश्चित्तिः सर्वप्रायश्चित्ति- रिति ॥ १६ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे द्वाविंशोध्यायः ॥ २२ ॥ ब्रह्मचारी चेत्रियमुपेयादरण्ये चतुष्पथे लौकिकेनौ रक्षादेव गर्दभं पशुमालभेत् ॥ १॥ नातं वा चरुं निर्वपेत् ॥ २ ॥ तस्य जुहुयात्कामाय स्वाहा कामकामाय स्वाहा नैर्ऋत्यै स्वाहा रक्षोदेवताभ्यः स्वाहेति ॥३॥ एतदेव रेतसः प्रयत्नोत्सर्गे दिवा स्वमे व्रतान्तरेषु वा समावर्त- नात् ॥४॥ तिर्यग्योनिव्यवाये शुक्लमृपभं दद्यात् ॥ ५ ॥ गां गत्वा शूद्रावधेन दोपो व्याख्यातः ॥६॥ ब्रह्मचारिणः शवकर्मणो व्रतान्नित्तिः॥७॥ अन्यत्र मातापित्रोः ॥८॥ स चेयाधीयर्यात कामं गुरोरुच्छिष्टं भेपजार्थ सर्व प्राश्नीयात् ॥९॥ गुरुप्रयुक्तश्चेन्नियेत त्रीन्कृच्छांश्चरेद्गुरुः ॥ १० ॥ ब्रह्मचारी चेन्मांसमश्नीयादृच्छिष्टभोजनीयं कृच्छं द्वादशरात्रं च- रित्वा व्रतशेपं समापयेत् ॥ ११ ॥ श्राद्धसूतकभोजनेषु चैवम् ॥ १२ ॥ XXIII. 1. आलभेत Bh आलेभेत् E H५ निर्जत E H 4 पथ रक्षस E5 Atter this Sutra B_F. H. read कृष्णलिई ददात 6. अलि गां गवा B F. H_11. अभीयास्टिटभोजनीय B.E समाचरेद Bh. E. H. 11 चैवमव F. H ·अकामतोपनतं मधु वाजसनेयके न दुष्यतीति विज्ञायते ॥ १३ ॥ य आत्मत्याग्यमिशस्तो भवति सपिण्डानां प्रेतकर्मच्छेदः॥१४॥ काठजललोटपापाणशस्त्रविपरज्जुभिर्य आत्मानमवसादयति स आत्महा भवति ॥ १५॥ अथाप्युदाहरन्ति । य आत्मत्यागिनः कुर्यात्लेहात्रेतक्रियां द्विजः । स तप्तकृच्छ्रसहितं चरेचान्द्रायणव्रतमिति ॥ १६ ॥ चान्द्रायणं परस्तावक्ष्यामः ॥ १७ ॥ आत्महननाध्यवसाये त्रिरात्रम् ॥ १८ ।। जीवनात्मत्यागी कुछं द्वादशरात्रं चरेत्रिरावं छुपवसेन्नित्यं लिग्धेन वाससा प्राणानात्मनि चायम्य त्रिः पठेदघमर्पणमिति ॥ १९॥ अपि वैतेन कल्पेन गायत्री परिवर्तयेत् ॥ २० ॥ अपि वाग्निमुपसमाधाय कूष्माण्डैजुहुयावृतम् ॥ २१ ॥ यच्चान्यन्महापातकेभ्यः सर्वमेतेन पूयत इति ॥ २२ ॥ अथाप्याचमेदनिश्च मा मन्पुति प्रातर्मनसा पापं ध्यात्वोंपूर्वाः सत्यान्ता व्याहृतीजेपेदघमर्पणं वा पठेत् ॥ २३ ॥ मानुपास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा निरात्रमाशौचम् ॥ २४ ॥ आस्निग्धे त्वहोरात्रम् ॥ २५ ॥ शवानुगमने चैवम् ॥ २६ ॥ A gloss 13 अगमोपनतर कामापन BEH असमतोपन F in B refers to Sulapani s Prayasobitta viveka 112 20 saat FH 21, TIB, F. H 23 ) FrEET B EFI ·६९ अधीयानानामन्तरागमनेहोरात्रमभोजनम् ॥ २७ ॥ त्रिरात्रमभिपेको विवासश्चान्योन्येन ॥२८॥ श्वमार्जारनकुलशीघ्रगाणामहोरात्रम् ।। २९ ।। श्वकुक्कुटग्राम्यशूकरकङ्कगृध्रभासपारावतमानुपकाकोलूकमांसा. दने सप्तरात्रमुपवासो निप्पुरीपीभावो घृतप्राशः पुनः संस्कारश्च ॥३०॥ ब्राह्मणस्तु शुना दप्टो नदी गत्वा समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य ततः शुचिरिति ॥ ३१ ॥ कालोनिर्मनसः शुद्धिरुदकार्कावलोकनम् । अविज्ञानं च भूतानां पड्विधा शुद्धिरिष्यत इति ॥ ३२ ॥ श्वचाण्डालपतितोपस्पर्शने सचैलं लातः सद्यः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥३३॥ पतितचाण्डालारापाणे घिरानं पाग्यता अनश्नन्त आसीरन् ॥३४॥ सहस्रपरमं वा तदभ्यसन्तः पूता भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३५॥ एतेनैव गर्हिताध्यापकयाजका व्याख्याता दक्षिणात्यागाच पूता भवन्तीति विज्ञायते ।। ३६ ।। एतेनैवाभिशस्तो व्याख्यातः॥ ३७॥ भ्रूणहत्त्यायां द्वादशरात्रमब्भक्षो द्वादशरानमुपवसेत् ॥ ३८॥ 27 आधीयानमन्तराग° F H 28 अभिशेख B अभिपतो F ed instead of B Ban ed भासवायसपा B Ban. ed Bh E F H कागदकाना सादने । Ban.ed Bh EFH 32 'उदगग्न्यवल्सन B F उदम्पान्यत्र सेखन H34 'चाण्डालाशयबहन E.35 वा मन्दम्प सन्तः FH सदम्प स्वन्त' B_38. अयापरं भूण BF.H. 30 पर B Ban ·ब्राह्मणमनृतेनाभिशंस्य पतनीयेनोपपतनीयेन वा मासमन्मनः शुद्धवतीरावर्तयेत् ॥ ३९॥ अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत् ॥ ४० ॥ एतेनैव चाण्डालीव्यवायो व्याख्यातः ।। ४१ ॥ अथापरः कृच्छ्रविधिः साधारणो व्यूटः ॥ ४२ ॥ अहः प्रातरहर्नक्तमहरेकमयाचितम् । अहः पराकं तन्त्रैकमेवं चतुरही परी ॥ अनुग्रहाथं विप्राणां मनुर्धर्मभृतां वरः । बालवृद्धातुरेष्वेवं शिशुकृच्छ्रमुवाच ह ॥ ४३ ॥ अथ चान्द्रायणविधिः ।। ४४ ।। मासस्य कृष्णपक्षादी ग्रासानद्याचतुर्दश । ग्रासोपचयभोजी स्यात्पक्षशप समापयेत् ॥ एवं हि शुक्लपक्षादौ ग्रासमेकं तु भक्षयेत् । ग्रासापचयभोजी स्यात्पक्षशेष समापयेत् ॥ ४५ ॥ अत्रैव गायेत्सामानि अपि वा व्याहृतार्जपेत् ।। ४६ ।। एप चान्द्रायणो मासः पवित्रमृपिसंस्तुतः । अनादिष्टेषु सर्वेषु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ विधीयत इति इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रयोविंशोध्यायः ॥ २३ ॥ अथातिकृच्छू ॥१॥ व्यहं प्रातस्तथा सायमयाचितं पराक इति कृच्छ्रो यावत्स- कदाददीत तापदश्नीयात्पूर्ववत्सोतिकृच्छ्रः ।।२।। 43° उद्धानुन F 46 अ UB LXIY 1 अथात कृच्छू BF, H ·कन्टोन्मक्षः स कृछ्रातिकृच्छ्रः ॥ ३॥ कृच्छ्राणां व्रतरूपाणि ॥४॥ इमश्रुकेशान्यापये पोलिलामशिखात्र नसावित्यैवासोनि- न्दितभोजी [सक्षमनिन्दितं ] त्रिपपणमुदकोपस्पर्शी दण्डी कमण्डलुः स्त्रीशूद्रसभापणवी स्थानासनशीलोऽहस्तिष्ठेद्रानावासी- तेत्याह भगवान्वसिष्ठः॥५॥ स तयदेतद्धर्मशास्त्रं नापुत्राय नाशिष्याय नासंवत्मरोपिताय दद्यात् ॥ ६॥ सहस्रं दक्षिणा ऋपभैकादशा गुरुप्रसादो वा गुरुप्रसादो वेति ॥७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुविशाध्यायः ॥ २४ ॥ अविख्यापितदोपाणां पापानां महतां तथा । सर्वेषां चापपापानां शुद्धिं वक्ष्याम्यशेषतः ॥१॥ भाहिताविनीतस्य वृद्धस्य विदुपोपि वा। रहस्योक्तं प्रायश्चित्तं पूर्वोक्तमितरे जनाः ॥ २ ॥ प्राणायामः पवित्रच दानमिर्जपैस्तथा । नित्ययुक्ताः प्रमुच्यन्ते पातकैम्गे न संशयः ॥ ३ ॥ प्राणायामान्पवित्राणि व्याहतीः प्रणवं तथा । पवित्रपाणिरासीनो ब्रह्म नैत्यकमभ्यसेत् ॥ ४ ॥ बांमानिन्दिन B an ed Hकमण B Bh. E. H, F, the tert appears to be corrupt, the compound in brackets is undoubediya gloss 6 भतपानति धर्म B Bh L. मतानुदेव धर्म H पातपाति F. मनपा नरति Bip.ed, perhapa it has to be red me or मा पारित धर्म compare Baudh. I...तरतर्म। xxv. 1. परिप्यापित' FH 2 भानु प्रापभिमाना. पामा परि B. Banod F.H.

·७२ भावर्तयन्सदा युक्तः प्राणायामान्पुनः पुनः । आ लोमानान्नखाग्राम तपस्तप्यतु उत्तमम् ॥ ५॥ निरोधाज्जायते वायुयोरग्निहि जायते । वापेनापोथ जायन्ते ततोन्तः शुध्यते त्रिभिः ॥ ६ ॥ न तां तीवेण तपसा न स्वाध्यायर्न चेज्यया । गतिं गन्तुं द्विजाः शक्ता योगात्संना वन्ति याम् ॥ ७॥ योगात्संप्राप्यते ज्ञानं योगो धर्मस्य लक्षणम् । योगः परं तपो नित्यं तसायुक्तः सदा भवेत् ॥ ८ ॥ प्रणवे नित्ययुक्तस्स्याव्याहतीपु च सप्तसु । त्रिपदायां च गायत्र्यां न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ९॥ प्रणवाद्यास्तथा वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः । वाङ्मयं प्रणवः सर्व तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् ॥ १० ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म पावनं परमं स्मृतम् ॥ ११ ॥ सर्वेषामेव पापानां सङ्करे समुपस्थिते । अभ्यासो दशसाहस्रः सावित्र्याः शोधनं महत् ॥ १२ ॥ सन्याहृति सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ स उच्यत इति ॥ १३ ॥ इति वासिष्ठधर्यशास्त्रे पञ्चविंशोध्यायः ॥ २५ ॥ प्राणायामान्धारयेचीन्यो यथाविध्यतन्द्रितः । अहोरात्रकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥१॥ 5. आवर्तयेत् BF H. तपस्तप्यतमुत्तमं B. Bh F. H. तपस्तप्यातु असम Ban.ad, ?, चेष्टया F.H. ५. नित्पयुक्तस्य न मेरे वियते B Ban .d. F.H. 10. प्रणवाधास्तपः E. 11. पावमानं पर स्मृत B. F.

·कर्मणा मनसा वाचा यदहा कृतमैनसम् । आसीनः पश्चिमां सन्ध्यां प्राणायामळयोहति ॥ २ ॥ कर्मणा मनसा याचा यद्राच्या कृतमैनमम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसन्ध्यां तु प्राणायामळपोहति ॥३॥ मन्याहतिकाः सप्रणवाः प्राणायामास्तु पोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः ॥ ४ ॥ जप्त्या कौत्समपेत्येतद्वासिष्ठं च त्रिचं प्रति । माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोपि विशुध्यति ॥५॥ सकृञ्जवास्यवामीयं शिनसङ्कल्पमेन च । सुवर्णमपहृत्यापि क्षणाद्भवति निर्मलः ॥ ६ ॥ हविष्यन्तीयमभ्यस्य न तमह इति त्रिचं । मूक्तं च पौरुपं जप्त्वा मुच्यते गुरुतल्पगः ॥७॥ अपि नाप्सु निमज्जान स्त्रिजपेद यमर्पणम् । पथाश्चमेधारभृधस्तादृशं मनुरमीत् ॥ ८॥ आरम्भयज्ञाज्जपयज्ञो निशिष्ठो दशभिर्गुणः । उपाशुः स्थाच्छत गुणः साम्रो मानमः स्मृतः ॥९॥ ये पाफयज्ञाचत्वारो विधियजसमन्विताः। सई ते जपयज्ञस्य कला नाहन्ति पोडशीम् ॥ १० ॥ जाप्येनैव तु संसिध्येहाागो नात्र संशयः । कुर्यादन्यं न वा कुन्मिनो ब्राह्मण उच्यते ॥ ११ ॥ XXI परदादE स्तमानम F H हतमानमा स्तमैना Ban sd HER मा F} 3 बार E. After this sitra B Bh L.FHrest प्रामामामान मंरम्यान पुत्र पन । मसारबिर पादिगणी पातय ॥ दशप' Bh_H गEि.मस्या F5 77# Bb E. r Fa# B F#TRA B E F rati च BBE इसी77EHS कि परम पियशाजापत Manu II, 85: Vichou LV 19 11 Tote Bh EF. II पारम्पत्र बा EF ·७४ . जापिना होमिनां चैव ध्यायिनां तीर्थवासिनाम । न परिवसन्ति पापानि ये च स्नाताः शिरोवतः ॥ १२ ॥ यथाग्निर्वायुना धूतो हविपा चैव दीप्यते । एवं जाप्यपरो नित्यं ब्राह्मणः संप्रदीप्यते ।। १३ ॥ स्वाध्यायाध्यायिनां नित्यं नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुह्वतां चापि विनिपातो न विद्यते ॥ १४ ॥ सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । शुद्धिकामः प्रयुञ्जीत सर्वपापेपपि स्थितः ॥ १५ ॥ क्षत्रियो माहुवीर्येण तदापदमात्मनः । धनेन वैश्यशुद्री तु जपहोमर्द्विजोत्तमः ॥ १६ ॥ यथाश्था रथहीनाः स्यू रथो बाश्वैचिना यथा । एवं तपस्त्वविद्यस्य विद्या चाप्यतपस्विनः ॥१७॥ यथानं मधुसंयुक्तं मधु चान्नेन संयुतम् । एवं तपश्च विद्या च संयुक्त भेषजं महत् ।। १८ ॥ विद्यातपोभ्यां संयुक्तं ब्राह्मणं जपनत्यकम् । सदापि पापकर्माणमेनो न प्रतियुज्यते ॥ एनो न प्रतियुज्यत इति ॥ १९ ॥ इति वासिष्ठधर्मशाखे पढुिंशोध्यायः ॥ २६ ॥ यद्यकार्यशतं सारं कृतं वेदश्व धार्यते । सर्व तत्तस्य वेदाग्निर्दहत्यनिरिवन्धनम् ॥ १॥ 13. पधाग्निर्वापुनोदूभूत FH जापर F. H, 14 चैव instead of चापि BF.H 16 जपहा B F. H 17 स्था वाश्चैया बिना BFH. 18 चान्नेन r H भपज FH XxVII 1. ययायत त्याग E. संये तु तस्य F.

·पया जातयलो पनिर्दहत्याानपि हुमान् । नया दहति वेदामिः कमज दोषमात्मनः ॥ २॥ हत्यापि म इमामलोशन्भुआनोपि यतस्ततः । माग्नदं धारयन्विो ननः प्राप्नोति किचन ॥ ३ ॥ न दयलमाभित्य पापफमरनिर्भीन् । अनानाध प्रमादाच दाते कर्म नंतर ॥ ४ ॥ तपस्तप्यति यारण्ये मुनिर्मलफलागनः । ऋचमेकां च योधीते तर तानि च तत्समम् ॥ ५॥ इतिहामपुराणाम्यां बेटं ममुपहयेत् । निमत्यल्पश्रुताद्वेदी मामयं प्रहरिष्यति ॥ ६॥ वेदाम्यासोन्यहं शक्त्या महायतकियाक्रमः । नाशयत्याशु पापानि महापातकनान्यपि ॥७॥ वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं पर्यादतन्द्रितः । तद्धि युर्वन्यथावत्या प्रामोति परमा गतिम् ।। ८॥ याजनाध्यापनाचानात्वासत्यतिग्रहात् । निग्रेप न मद्दोपो ज्वलनाममो हि सः॥ ॥ दादास्थाने समुत्पन्ने अभोज्यभोज्यसंज्ञके । आहारशुद्वि वक्ष्यामि तन्मे निगदत शुणु ॥ १० ॥ अक्षारलपणा रूक्षा पिनहामी मुघर्चलाम् । निरानं शहपुप्पी च ब्राह्मणः पयसा सह ॥ ११ ॥ पलाशचिल्लपत्राणि कुशान्पानुदुम्परान् । काथयित्वा पिनेदापविरानेणैर शुध्यति ॥ १२ ॥ 2 पातयल F घदश । मनमानोति ॥ 4 नेतरम् E F H, त्रिपाक्षम BF 5 कलाशिन E H F, HD पजनाध्यापनादानात्तथैव B 11 रुडा FH. H1 8 'यथाशक्ति F 10 अभोज्यमक्ष म ·७६ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च श्वपाकमपि शोधयेत् ॥ १३ ॥ गोमूत्रं गोमयं चैव क्षीरं दधि घृतं तथा । पञ्चरात्रं तदाहारः पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १४ ॥ यवान्विधिनोपयुञ्जानः प्रत्यक्षेणैव शुध्यति । विशुद्धभाने शुद्धाः स्परशुद्धे तु सरागिणः ॥ १५ ॥ हविष्यान्प्रातराशास्त्रीन्सायमाशांस्तथैव च । अयाचितं तथैव स्यादुपवासत्रयं भवेत् ॥ १६ ॥ अथ चेचरते कर्तु दिवसं मारुताशनः । रात्री जलाशये व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम् ॥ १७ ॥ सावित्र्यप्टसहस्रं तु जपं कृत्वोत्थिते रवी । मुच्यते पातकः सर्वैयदि न ब्रह्महा भवेत् ॥ १८ ॥ यो वै स्तनः सुरापो वा भ्रूणहा गुरुतल्पगः । धर्मशास्त्रमधीत्यैव मुच्यते सर्वपातकः ॥ १९ ॥ दुरिताना दुरिष्टानां पापानां महतां तथा । कृच्छं चान्द्रायणं चत्र सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २० ॥ एककं वर्धयत्पिण्डं शुक्ल कृष्णे च हासयेत् । अमावास्यां न भुञ्जीत एवं चान्द्रायणो विधिः ।। एवं चान्द्रायणो विधिरिति ॥ २१॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे सप्तविंशोध्यायः ॥ २७ ॥ - १३.नत् स ६. अन्न. B. E. H. 18 नभ्रंणडा. BhE प्र.नो माडा B. Bsn.ed. नानाहा, F.

·७७ न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा। नापो मूत्रपुरीपेण नाग्निर्दहनकर्मणा ॥ १ ॥ स्वयं विप्रतिपन्ना वा यदि वा विप्रवासिता। बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा ॥२॥ न त्याज्या दूपिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते पुष्पकालमुपासीत ऋतुकालेन शुध्यति ॥ ३ ॥.' स्त्रियः पवित्रमतुलं नेता दुप्यन्ति कहिंचित् । मासि मासि रजो ह्यासां दुप्कृतान्यपकर्षति ॥ ४॥ पूर्व स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः । गच्छन्ति मानुपान्पश्चानता दुग्यन्ति धर्मतः ॥५॥ तासां सोमोददच्छाचं गन्धर्षः शिक्षितां गिरम् । आनिश्च सर्वमेध्यत्वं तसान्निप्पल्मपाः स्त्रियः ॥६॥ त्रीणि स्त्रियः पातकानि लोके धर्मविटो विदुः भर्तृवधो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य पातनम् ॥ ७ ॥ वत्सः प्रस्रवणे मेध्यः शरुनिः फलपातने । स्त्रियश्च रतिसंसर्गे श्वा मृगग्रहण शुचिः॥ ८॥ अजाश्वा मुसतो मेध्या गावो मेध्यास्तु सर्वतः ॥ ९॥/ सर्ववेदपवित्राणि वक्ष्याम्यहमतः परम् । येषां जपैश्च होमैश्च पूयन्ते नात्र संशयः ॥ १० ॥ अघमर्षणं देवकृतं शुद्धवत्यस्तरत्समाः । कूष्माण्डानि पावमान्यो दुर्गासावित्रिरेव च ॥ ११ ॥ xxVIII 1 वारण B F बलात्कारण भुक्ता E.H चौर 5 पश्चान च दृश्यन्ति F H 6 मर्वभक्षाव B F H 7 भर्तृ- SN FH8 कलशातने FH बसो मध्यारने मेध्य H 11 शुदवाय रतत्समा BhE.H

·अतीपगाः पदस्तोमाः सामानि व्याहृतीस्तथा ।
मारुण्डानि सामानि च गायत्रं रैवतं तथा ॥ १२ ॥
पुरुषत्रतं च भासं च तथा देवव्रतानि च ।
आब्लिङ्गं बार्हस्पत्यं तु वाक्मुक्तं मध्ऋचस्तथा ॥ १३ ॥
शतरुद्रियमथर्वशिरत्रिसुपणं महानतम् ।
गोसूक्तं चाश्वसूक्तं च शुद्धाशुद्धीये सामनी ॥ १४ ॥
वीणाज्यदोहानि रथन्तरं च
अग्नेर्वतं वामदेव्यं वृहञ्च ।
एतानि जप्तानि पुनन्ति जन्तू-
जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ॥ १५ ॥
अग्नरपत्त्यं प्रथम सुवर्ण
भूर्वप्णवी सूर्यसुताश्च गावः।
तासामनन्तं फलमभुवीत
यः काञ्चनं गां च मही च दद्यात् ॥ १६ ॥
उपरुन्धन्ति दातारं गारश्वः कनकं क्षितिः ।
अश्रोनियस्य विप्रस्प हस्तं दृष्ट्वा निराहतेः ॥ १७॥
शाख्या पर्णिमास्यां तु ब्राह्मणान्सप्त पञ्च था।
दिलान्सद्रेिण सयुक्तान्कृप्णान्या यदि चतगन् ।। १८ ॥
प्रीयतां धर्मराजति यद्वा मनामि वर्तते ।
पायजीवकृतं पापं तत्क्षणादव नश्यति ॥ १९ ॥

·सुवर्णनामं कृत्वा तु सखुरं कृष्णमार्गजम् । तिलैः प्रच्छाय यो दद्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ २० ॥ ससुवर्णगुहा तेन सशैलवनकानना। चतुर्वक्त्रा भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ २१ ॥ रुष्याजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिपी। ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुष्कृतमिति ।। सवं तरति दुष्कृतमिति ॥ २२ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टविंशोभ्यायः ॥२८॥ दानेन सर्वान्कामानवामोति ॥१॥ चिरजीवित्वं ब्रह्मचारी रूपवान् ॥२॥ अहिंस्युपपद्यते स्वर्गम् ॥३॥ अमिप्रवेशाबलोकः ॥४॥ मौनासौभाग्यम् ॥५॥ नागाधिपविरुदकवासाद ॥६॥ निरूजा क्षीणकोपः॥७॥ तोयदः सर्वकामसमृद्धः॥८॥ अन्नप्रदादा सुचक्षुः स्मृविमान् ॥९॥ मेधावी सर्वतोभयदाता ॥१०॥ गोमयुक्ते सर्वतीर्थोपस्पर्शनम् ॥ ११ ॥ शय्यासनदानादन्त पुराधिपत्यम् ॥१२॥ छतदानावगृहलाभः ।।१३।। 20. 'मार्गणं F.H..'यहोपेता H. XxIx1सर्वकामात B.F.H. मालिट धर्म" ·गृहप्रदो नगरमानोति ॥ १४॥ उपानत्प्रदाता. यनमासादयते ॥ १५॥ अथाप्युदाहरन्ति । यत्किचित्कुरुते पापं पुरुषो वृत्तिकर्षितः। अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ॥ १६ ॥ विप्रायाचमनार्थ तु दद्यात्पूर्णकमण्डलम् । प्रेत्य तृप्ति परां प्राप्य सोमपो जायते पुनः॥ १७ ॥ अनवहां सहस्राणां दत्तानां धूर्यवाहिनाम् । सुपात्रे विधिवद्दानं कन्यादानेन तत्समम् ॥ १८॥ त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । भतिदानं हि दानानां विधादानं तवोधिकम् ।। १९ ।। आत्यन्तिकफलप्रदं मोक्षसंसारमोचनम् । योनसूयुरिमं विद्वानाचारमनुवर्तते ॥२०॥ श्रद्दधानः शुचिर्दान्तो धारयच्छुणुयादपि । विहाय सर्वपापानि नाकपृष्ठे महीयत इति ॥ नाकपृष्ठे महीयत इति ॥२१॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकोनत्रिशोघ्यायः॥ २९ ॥ धर्म चरत माधर्म सत्यं वदत मानृतम् । दीर्घ पश्यत मा दखं परं पश्यत मापरम् ॥१॥ बामणो भवत्यमिः॥२॥ 14 नगन E. 18. दशान H.विधिवतानां B. Ban.ed F. H 19. घीण्या- हाति दानानि E. आदिवानं हिरण्पाना F.30. औत्पत्तिफल'. H. योगीनां संपति विद्वान B. Ban...पोगिनों संमत Eपोनर्सयुरिम.H.

·अनि ब्राह्मण इति श्रुतेः ॥३॥ तच कथम् ॥ ४ ॥ तत्र सदो ब्राह्मणस्य शरीरं वेदिः संकल्पो यज्ञः पशुरात्मा रशना बुद्धिः सदो मुखमाहवनीयं नाम्यामुदरोग्निर्गार्हपत्यः प्राणोपर्युरपानो होता व्यानो ब्रह्मा समान उद्गातात्मेन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि य एवं विद्वानिन्द्रियैरिन्द्रियार्थ जुहोतीत्यपि च- काठके विज्ञायते ॥ ५॥ अथाप्युदाहरन्ति । पाति त्राति च दातारमात्मानं चैव किल्बिषाद । वेदेन्धनसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखामिपु ॥ ६॥ न स्कन्दते न व्यथते नैनमध्यापतेच्च यत् । वरिष्ठममिहोत्रात्तु ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥७॥ ध्यानाग्निः सत्योपचयनं क्षान्त्याहुतिः स्रुवं छीः पुरोडाशमहिंसा संतोपो । यूपः कृच्छ्रे भूतेम्योभयदाक्षिण्यमिति कृत्वा ऋतु मानसं याति क्षयं बुधः ॥८॥ जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । जीवनाशा धनाशा च जीर्यतोपि न जीर्यति ॥९॥ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । यासौ प्राणान्तिको व्याधिस्ता तृष्णां त्यजतः सुसमिति ॥१०॥ xxx 5 कावे विज्ञायते H 6 याति E 7 नैनमध्याचते च य B Ban ed नविनश्यति कार्पचित् Manu VIL 84 नवमभ्यापचय, १ क्षान्पाटि B Bam sd ·नमोस्तु मित्रावरुणयोरुश्यात्मजाय शवयातवे वसिष्ठाय वसिष्ठायेति ॥११॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे निशोध्यायः ॥ ३०॥ ॥ समाप्तं चेयं श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रम् ।।

·APPENDIX This Appendix contains & completa collection of quotatione from Vasishtha's Dharmasastra found in Vijnanesyara'. Mitakshara (Mit ed Bomb saks 1785), Apararka's Yajha. valklyadharmasastranibandha (Ap Ms.), Nandapandita's Vaijayanti (Vai) MS ) Derandabhatta's Smrithobandrika (Sm Ms), Nilakantha's Vyavabaramayukha (May ed Bomb A D 1880) Mitramisra's Viramitrodays (Vir Khidirapura, sake 1737), Madhavacharya's Parasarasmrtivyakhya (Madh MS), and Kamalakara's Vivådatandava (Kem M8) A Quotations which occur in the present edition -- अथ भ्रातॄणा दायविभागो याश्चानपत्या स्त्रियस्तासामा पुत्रलाभात् ॥a अमातृका प्रदास्यामि तुभ्य कन्पामलकृन्ताम् । अस्या यो मापते पुन स में पुत्री भविष्यति ।। तृतीय पुत्रिवि ॥ द्वितीय पुत्र पुत्रिकैच nd पौनषश्चतुर्थ ॥ येन चषा स्वयमुपार्जित स्यात्स दयशमेव हरेत् ॥f अनशास्त्वाश्रमान्तरगता ॥g अनंशास्त्वाश्रमान्तरगता क्लीयोन्मापतिताश्च । भरण लीयोन्मतानाम ॥ अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापह । क्षेत्रदारहरश्चैव पडेते आततायिन ।। a) Vas XVII. 40-41. Mitch In I 52, p 1, Vir I 182, p 2, May 38, 6, 7 Madb Kam, Ap (b) VasxVII, 17 MIt II,155, p 1, VIr I 185,P 1 May. 38 25,263 Kam Valu (0) Vas XVII, 15 , Mitch II.155, 01 Ap Vai) May. 38,27 (d) Vir I 185p2 le) Vir 188. p 1 Valj (1) Vas XVII,51 May 47,25 Vary (g) Vas XVII. 52. Mit II,612, Vir 221,2, May, 64,3 Kam (b) Vas XVII, 52-54, May.64,21 Ap Vaiy Mlt II 61, 2, Vår 221,9, Kam (1) VAR. III, 16 Mit ch II, 10, p , Vir 6, 2 Valy Ap. May.91,7 .

·राजन्पश्रेब्राह्मणीमभिगच्छेच्छरपस्वेदयित्वा राजत्यमग्नी प्रास्पेदेव पो राजधापा मेथुनमाचरञ्छूद्रस्तु राजन्यवैश्ययो ॥ B Quotathons which go by the name of Vasishtha, bt.' are not found in our MSS सभा घान प्रवेष्ट या यकाय या मममम् । अब्रुवन्विब्रुवन्त्रापि नरो भगति पिल्बिपी ॥१॥ ममवतेस्तु यदृष्ट बेक्तव्यं तु तथैव तत् । विमिन्नरेव यत्कार्य वक्त य त पृथक्पृथा ॥१॥ भिन्नकाल तु यत्कार्य विज्ञात यत्र साक्षिभि । एक पादपेत्तत्र विधिप प्रशीर्तित ॥३॥ अथ चंदमृत पात्सर्वतो मिथ्यलक्षणम् । मृती नरकमायाति तिर्यगच्छ यमशयम् ॥ ४॥ शूरंग दश वणि दश वर्षाणि गर्दभ । श्वा चैध दश वर्षाणि भासो वा निजविशतिम् ॥५॥ कृमिकीटपतङ्गषु चत्वारिंशत्तथैव च । मृगस्तु दश वर्षाणि जायते मानवस्तत ॥६॥ मानुष्य तु यदाप्नोति मूगोन्धस्तु भयेद्धि स । पामरो जायते पश्वास परियक्तनान्धव ॥७॥ पग्बन्धप्रधिरी मूक कृष्ठी नग्न पिपासित । बुभुक्षित शवगृहे भिक्षते भार्यया सह ॥८॥ ज्ञात्वैताननृते दोपान्क्षान्वा सत्ये च सदसणान् । श्रेयस्करमिहान्यत्र मत्य सादये घदेदत ॥९॥ लौकिक राजकीय च लेख्य विद्यादिलक्षणम् । राजनीयं चतुर्भेदनष्टभेद तु लोरिस्म ॥१०॥ चिरकच स्वहस्त च तथापगतमाज्ञितम् । आधिपत्र चतुर्थे च पश्चम क्रयपात्रकम॥११॥ पष्ट तुस्थितिपत्नाग्य सप्तमं सन्धिपत्वम् । विशुद्धिपत्रकं चैवमटधा लौकिक स्मृतम् ॥१२॥ चिपक नाम लिवित पुराण पोरलेख। अधिप्रत्यर्थिनिर्दिष्टर्यधासभरसस्ते ॥ १३ ॥ G) Vas XXI., 3 , Yaiz Kam 10 May, 9, 24, Sm Ap Vir 1 VIE37,13, Ap Vaij Kam 197 2-3 VIE 168,19, May,15, 11-12. Vir.197,Sm Ap 25: ApVall 13-14 8m Ap Valy 1.V.10.1iSm.hp ·22 Mitl33 8mp 23-24 Vir 191,Sm Ap 25 May 6716 Vir 311,Ap 26 May 67 196,Sm स्वकीपे पितृनामाभित्र पत्तिाक्षशान। प्रतिनामभिराफ्रान्तमार्थसाक्षित्वहस्तर । पटात्रगतसंयुक्त पयास्मृत्युक्तलक्षणम् ॥ २४ ॥ गज्ञ स्वहस्तसयुक्त स्वमुद्राचिद्वित तथा । राजकीय स्कृत लेख्य सर्वेष्वर्थेषु माक्षिमत् ॥२५॥ शासन प्रथमज्ञेय जयपत्र तथापरम् । आशामज्ञापनपत्रे राजीप चतुर्विधम् ॥ १६ ॥ सामन्तेष्वध भूयेषु राष्ट्रपालादिकेषु था। कार्यमादिश्यते येन तदाशापरमुच्यते ॥ १७॥ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमान्यवभ्यहितेषु च । कार्य नियते येन पत्र प्रज्ञापनाय तद ॥१८॥ पूर्वपक्ष स्वभावोक प्राविवाभाभिलेखयेत् । पाण्डुलेवेन फलो तत पत्र विशोधयत् ॥ १९ ॥ पापन्यस्तसाध्या सयुक सोतरक्रियम् । सावधारणक चेव जयपत्रकाच्यते ॥ २०॥ प्राविवाकादिहस्ताङ्ग सुद्रित राजमुदया। सिद्ध वादिने दद्याजयिने जयपत्राम ॥२१॥ समासदश्य ये तब स्मृतिशाबविद स्थिता । यथालेख्य विधी सद्वत्त्वहस्त तर दापयत् ॥२२॥ काम निवेश्य राजान स्थान नियमित तथा। दायर्क ग्राइक चंद पितृनाम्ना च मयुतम् ॥२३॥ आर्ति स्वगोत्र शासाच द्रव्यमान सख्यकम्। यदि थाइक्दस्तं च विदितार्थी च माक्षिणी ॥२४॥ तुल्यकाल निवष्टाना लेख्यानामाधरमणि । येन मुक्त मवेत्पूर्व तस्याधिर्बलवत्तर ॥ २५॥ पदेकदिवसेतीतु भाक्तुकामानुपागता। विभज्याधि समस्तत्र भोक्तव्य इति निश्च ॥२६॥ सामान्योग धर्माण काले काले पालनीया भवद्धि । सनितान्भाबिन पार्थिवेन्द्रान भूपो पो याचते गमभन ॥२७॥ 16-IR May 11 10 VIE 196 Su Ar Vall 19 Sm Madh Ap 20-21 VIE 1951 Mit II 33Sm 27 Ap Vaij kan.

·गादि रोदसी चास्प यावत्कीर्तिस्तरस्विनी। तावकिलायमध्यास्ते सरुती घेयुधं पदम् ॥२८॥ ताम्राप कास्परीतीना नपुण सीसकस्य च । त्रिगुणा तिढतो वृद्धि फालाधिरकृतस्प तु ॥२९॥ दन्तचर्मास्थिशृङ्गाणा मृन्मयाना तथैव च । अक्षया वृद्धिरेतेपा पुष्पमूलफलस्य च ॥३०॥ पुत्रेण लोगमयति पौनेणानन्त्यम नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण अनस्याप्रीति विष्टपम् ॥३१॥ ज्येष्ठस्याशोधिको देय कनिष्ठस्य वर स्मृत । समाशभाज शेषा स्युरमना भगिनी तथा ॥३२॥ प्रावृणामपिभक्ताना ययत्थानं भवन्सह। नातन विषम भाग पिता दया कथ चन॥३३॥ 28 Ap Vaij. Kam 29 VIE 299, Ap 30 Vir 300,Ap Valy 31 VIr 644 Ap Vais 32 Vir 561 , Vaij Ksm 33 VIE 5621 Ap w .