Shri Jain Swetamber Khartargacch Sangh, Jaipur
Shri Niryavalika Sutram
Front matter
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
E MANO श्रीचन्द्रसूरिषिरचितवृत्तियुतंकी खत घोष झा दिए श्रीनिर्यावालिकासूत्रम् । न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरिपुरन्दरशिष्यमदोपाध्यायश्रीमदूधीरविजयशिष्य- रत्न-अनुयोगाचार्यश्रीमहानविजयगणिभिः संशोधितम् रु. ५०१) श्रेष्टि हरखचंद सोमचंद ह. नेमचंदभाइ मु० सुरत एतस्य श्राद्धस्य द्रव्यसाहाय्येन प्रकाशयित्री श्रीआगमोदयसमितिः इदं पुस्तक अमदायाद(राजनगर )मध्ये शाह वेणीचंद सूरचंद श्री आगमोदय समिति:सेक्रटरी इत्यनेन युनियनप्रोन्टिगप्रेसमध्ये टंकशालायां शाह मोहनलालचीमनलालद्वाराप्रकाशितम् । धीरसंवत् २४४८, पण्यं रु.०-१२-० विक्रमसंवत् १९७८. सन १९२२. प्रतयः ७५० HINNRELA PENZलागवडामा ESSORIES YEEN ETER भीचन्मसूरिधिरचितवृत्तियुत RESE श्रीनिवालिकासूत्रम् । न्यायाम्भानिधिभीमधिजयानन्दसूरिपुरन्दरशिष्यमधोपाध्यायभीमपोर विजयशिष्य- रत्न-अनुयोगाचार्यश्रीमदानविजयगणिभिः संशोधितम् रु. ५०१) श्रेष्टि दरखर्चद सोमचंद द. नेमचंदभाइ मु० सुरत पतस्य धाबस्य प्रन्यसाहाय्येन, प्रकाशयित्री श्रीआगमोदयसमितिः इवं पुस्तक अमदाराद(राजनगर मध्ये शाद घेणीचंद सूरचंद थी आगमोदय समिति.सेमाटरी इत्यनेन युनियनप्रोन्टिगप्रेसमध्ये टंकशालायां शाह मोहनलालचीमनलालघाराप्रकाशितम् । पीरसंवत् २४४८, पण्यं र ०-१२-० प्रतयः ७२० विक्रमसंघत् १९७८. सन १९२२.
न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरपादपङ्कजेभ्यो नमः श्रीचन्द्रसूरि विरचितवृत्तियुतं श्रीनिरयावलिकासूत्रम् ॥ ॐ नमः श्रुतदेवतायै ॥ ते णं काले गं ते णं समए णं रायगिहे नामं नयरे होत्था, रिद्ध, ॐ नमः श्रीशान्तिनाथदेवाय ॥ पार्श्वनाथं नमस्कृत्य, प्रायोऽन्यग्रन्थवीक्षिता । निरयावलिश्रुतस्कन्धे, व्याख्या काचित् प्रकाश्यते ॥१॥ तत्र निरयावलिकाख्योपाङ्गग्रन्थस्यार्थतो महावीरनिर्गतवचनमभिधित्सुराचार्यः सुधर्मस्वामी सूत्रकारः 'तेणं काले णं' इत्यादिग्रन्थं तावदाह-अत्र 'णं' वाक्यालकारार्थ : तस्मिन् काले-ऽवसर्पिण्याश्चतुर्थभागलक्षणे तस्मिन् समये-तद्वि- शेषरूपे यस्मिन् तन्नगरं राजगृहाख्यं राजा च श्रेणिकाख्यः सुधर्म(श्रीवर्धमान)स्वामी च 'दोत्थ' ति अभवत्-आसीदित्यर्थः । अवसर्पिणीत्वात्कालस्य वर्णकग्रन्थवर्णितविभूतियुक्तमिदानीं नास्ति। 'रिन्छ,' इत्यनेन च नगरवर्णकः सूचितः, स च-"रिख- थिमियसमिद्धं" भवनादिभिवृद्धिमुपगतं, भयवर्जितत्वेन स्थिरं, समृद्ध-धनधान्यादियुक्तं, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः । पमुइयजणजाणवयं " प्रमुदिताः प्रमोदकारणवस्तूनां सद्भावात् जना-नगरवास्तव्यलोकाः जानपदाच-जनपदभवास्तत्रा- -- . •लिका. या- २॥ (उत्तरपुरिच्छिमे दिसीमाए) गुणसिलए, चेइए, वनउ, असोमवरपायवे पुढविसिलापट्टाए ते णं काले णं ते णं समए णं समणस्स भगवओ महावीरस्स अंतेवासी अजसुहम्मे नाम भणगारे जातिसंपन्ने जहा केसि जान याताः सन्तो यस्मिन् तत् प्रमुदितजनजानपदम् । "उत्ताणनयणपेच्छणिज्जं" सौभाग्यातिशयात् उत्तानः अनिमिः नयन:- लोचनः प्रेक्षणीयं यत्तत्तथा । "पासाइयं" चित्तप्रसत्तिकारि। “दरिसणिज्ज" यत् पश्यभक्षुः श्रमं न गच्छति । 'अभिरूयं' मनोशरूपम्। "पडिरूवं" ब्रटार ब्रटारं प्रति रूपं यस्य तत्तथेति। तस्मिन्, “उत्तरपुरिच्छिमे दिसीभाए गुणसिलप नामं चेहए दोत्था " चैत्यं-व्यन्तरायतनम् 'वन्नो' त्ति चैत्यवर्णको याच्यः-"चिराईए पुगपुरिमपन्नते " चिर:-चिरकाल: आदिः- निवेशो यस्य तत् चिरादिकम् अत एव पूर्वपुरुषः-अतीतनरेः प्राप्तम्-उपादेयतया प्रकाशितं पूर्यपुरुषप्रज्ञप्तम्। " सच्छते सज्झप सघंटे सपडागे कयवेयहीए" कृतवितर्दिक-रचितयेविकं "लाउलोइयमदिए " लाइयं-यभूमेश्छगणादिना उपले. पनम्, उल्लोइयं-कुडयमालानां सेटिकादिभिः संमृष्टीकरणं, ततस्ताभ्यां मदितमिय मदितं पूजितं यतत्तथेति। तत्र च गुण- शिलकचैत्ये अशोकवरपादपः समस्ति, "तस्स णं हेट्ठा मंधासने, पन्थ णं महं एगे पुढतिसिलापट्टए पन्नते, विक्संभा- यामसुप्पमाणे आईणगरूययूरनयणीयतूलफामे " आजिनक-चर्ममयं वनं, रूत-प्रतीतं, यूरो-वनस्पतिविशेषः, नवनीत-प्रक्षण, तूलम्-अर्कतूलं, तवत् स्पर्शी यस्य स तया, कोऽर्थः १ कोमलस्पर्शयुक्तः । 'पासाईप जाव पडिरूवे' त्ति । तेणे काले ' इत्यादि, 'जाइसंपन्ने' उत्सममातृकपक्षयुक्त इति योग्रव्यम, अन्यथा मातृकपक्षसंपन्नत्वं पुरुषमात्रस्यापि स्यात् इति नास्योत्कर्षः कभि- दुक्को भवेत्, उत्कर्षाभिधानार्य चास्य विशेषणकलापोपादानं विकीपितमिति। पर्व " कुलसंपन्ने," नवरं कुल-पैतृका पक्षः। "बलसंपन्ने" बलं-संहननविशेषसमुत्यः प्राणः । 'जहा केसि' क्ति केसि (शि) वर्णको वाच्यः, स च "विणयसंपन्ने" लापर्व १ पाग्यविशेष इति चा पाठ पंचाहि अणगारसएहिंसद्धिं संपरिबुडे पुन्वाणुपुबिचरमाणे जेणेव रायगिहे नगरे जाव अहापडिरूवं उग्गहं ओगिन्हित्ता संजमेणं जाव , द्रव्यतोऽल्पोपधित्वं भायतो गौरयत्रयत्यागः एभिः संपन्नो यः स तथा। "ओयंसी" ओजो-मानसोऽयष्टम्भः तमान, ओजस्वी, तेजः-शरीरप्रभा तवान् तेजस्वी, यचो-वचनं सौभाग्याथुपेतं यस्यास्तीति वचस्वी, "जसंसी" यशस्वी-ख्यातिमान, इंद विशेषणचतुष्टयेऽपि अनुस्वारः प्राकृत्वात् । “जियकोदमाणमायालोभे" नवरं क्रोधादिजयः उदयप्राप्तक्रोधादिविफलीकरण- तोऽवसेयः। 'जीयियासामरणभयपिप्पमुफो' जीवितस्य-प्राणधारणस्य आशा-वाञ्छा मरणाच यद्भय ताभ्यां विषमुक्तो जी- पिताशामरणभयविषमुक्तः तदुभयोपेक्षक इत्यर्थः । 'तवप्पहाणे' तपसा प्रधान:-उत्तमः शेषमुनिजनापेक्षया तपोवा प्रधानं यस्य स तपःप्रधानः। एवं गुणप्रधानोऽपि, नवरं गुणाः-संयमगुणाः। करणचरणप्पहाणे' चारित्रप्रधानः। 'निग्गहप्पहाणे निग्रहो-अनाचारप्रवृत्तेनिषेधनम् । 'घोरवंभचेरयासी' घोरं च तत् प्रामचर्य च अल्पसावेदुःखेन यदनुचर्यते तस्मिन् घोर- ग्रामचर्यवासी । 'उच्छूढसरीरे' 'उच्छूट' ति उज्झितमिव उज्झितं शरीरं तत्सत्कार प्रति निःस्पृहत्वात् (येन) स तथा । 'चोदसपुयी चउनाणीवगए' चतुर्ज्ञानोपयोगतः केवलवर्जज्ञानयुक्तः। केसि(शि)गणधरो मतिश्रुतायधिज्ञानत्रयोपेत इति दृश्यम् । आचार्यः सुधर्मा पञ्चभिरनगारशतैः सार्ध-सह संपरिवृतः समन्तात्परिकलितः पूर्वानुपूर्व्या न पचानुपूा चेत्यर्थ: क्रमेणेति हृदयं, चरन-संचरन् । एतदेवाद-"गामाणुगाम दुइज्जमाणे" ति प्रामानुग्रामच विवक्षितग्रामादनन्तरग्रामो ग्रा- मानुग्राम तत् प्रयन् गच्छन्-एकस्माद् ग्रामादनन्तरग्राममनुल्लयन्नित्यर्थः, अनेनाप्रतिवद्ध विहारमाह । तथाप्यौत्सुक्याभाय- माह-'सुदंसुहेणं विदरमाणे' सुखसुखेन-शरीरखेदाभावेन संयमाऽऽयाधाभावेन च विहरन् प्रामादिपु या तिष्ठन् । 'जेणेव ' त्ति यस्मिन्नेय देशे राजगृहं नगर यस्मिन्नेय प्रदेशे गुणशिलकं चैत्यं तस्मिन्नेव प्रदेशे उपागच्छति, उपागत्य यथाप्रतिरूप-यथोचितं मुनिजनस्य अवग्रहम्-आघासम् अवगृह्य-अनुज्ञापनापूर्यके गृहीत्या संयमेन तपसा चात्मानं भा: .NP
AMA
--
Kur
वलिका.
निरया-
॥२॥
विहरति । परिसा निग्गया। धम्मो कहिओ परिसा पडिगया। तेणं काले णं ते णं समए णं अज्जमुहम्मस्स अणगारस्स
अंतेवासीजंबूणामअणगारे समचउरंससंठाणसंठिए जायसखित्तविउलतेयलेस्से अजमुहम्मस्स अणगारस्स अदूरसामते उर्बुजाणू
ययन् विहरति-आस्ते स्म । 'परिसा निग्गय 'त्ति परिपत्-श्रेणिकराजादिको लोकः निर्गता-निःसृता सुधर्मस्थामिवन्दना-
र्थम् । धर्मश्रवणानन्तरं “जामेव दिसि पाउठभूआ तामेव दिसि पलिंगय" त्ति यस्या विशः सकाशात् प्रादुर्भूता-आगते-
'त्यर्थः तामेव दिशं प्रतिगता इति। तस्मिन् काले तस्मिन् समये आर्यसुधर्मणोऽन्तेयासी आर्यजम्यूनामाऽनगारः काश्यप-
गोत्रेण । 'सत्तुस्सेदे' सप्तहस्तोच्छूयः, 'समचउरससंठाणसं ठिए ' यावत्करणादिदं दृश्यं यज्जरिसहनारायसंघयणे कणगपु-
लगनिघसपम्हगोरे' कनकस्य-सुवर्णस्य 'पुलग' ति यः पुलको-लयः तस्य यो निकपः-कषपट्टरेखालक्षणः तथा 'पम्हेति'
पन्नगर्भः तद्वत् यो गौरः म तथा, वृद्धव्याख्या तु-कनकस्य न लोदादेयः पुलका-सारो वर्णातिशयः तत्प्रधानो यो निक-
पो-रेखा तस्य यत् पश्म-बहलत्वं तद्वयो गौरः स कनकपुल कनिकपपरमगौरः । तथा 'उग्गतये' उग्रम्-अप्रधृष्यं तपोऽ
स्येति कृत्या। 'तत्ततये' तप्त-तापितं तपो येन स तप्ततपाः एवं तेन तपस्तप्तं येन कर्माणि संताप्य तेन तपसा स्वा-
त्माऽपि तपोरूपः संतापित इति । तथा दीप्तं तपो यस्य स दीप्ततपाः, दीप्तं तु-हुताशन इव ज्यलत्तेजः कर्मयनदाहक-
त्यात् ।'उराले' उदार:-प्रधानः । 'घोरे' घोरः-निघृणः परीपदेन्द्रियकपायाख्यानां रिपूर्णां विनाशे कर्तव्ये । तथा 'घोरव्यप'
घोराणि-अन्यैर्दुरनुचराणि नतानि यस्य स तथा। तथा घोरस्तपोभिस्तपस्यी घोरतपम्मी। “संगित्तविउलतेयलेस्से" संक्षिप्ता-
शरीगन्तनिलीना विपुला-अनेकयोजनप्रमाणक्षेत्राश्रितयस्तुददनसमर्था तेजोलेश्या-मिशिष्टतपोजन्यलब्धियिशेपप्रभाया तेजो-
लेश्या (यस्य मः) एवं गुणयिशिष्टो जम्यूस्थामी भगवान आर्यसुधर्मणः स्थयिरस्य "अदूरसामते"त्ति दूर-विप्रकाः सामन्तं-
समीपम्, उभयोरभावोऽदूरसामन्तं (तस्मिन्) नातिदूरे नातिसमोपे उनिते देशे स्थित इत्यर्थः । कथं ? 'उदजाणू
॥२॥
जाव विहरति । तए णं से. भगवं जंबू जातसड्ढे जाव पज्जुवासमाणे एवं वयासि-उवंगाणं भंते ! समणे णं जाव संपत्तेणं के अहे पणत्ते? एवं खल्ल जंबू! समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं एवं उवंगाणं पंच वग्गा पन्नता, तं जहा- शुद्धपृथिव्यासनवर्जनात् औपग्रहिकनिषथाभावाच उत्कटुकासनः सन्नपदिश्यते ऊबै जानुनी यस्य स ऊर्वजानुः, अधःशि- राः अधोमुखः नोर्व तिर्यग्वा निक्षिप्तहष्टिः, किं तु नियतमूभागनियमितहष्टिरिति भावना। यावत्करणात 'झाणकोट्ठोवगए' ध्यानमेव कोष्ठो ध्यानकोष्ठस्तमुपगतो ध्यानकोष्ठोपगतः, यथाहि-कोष्ठ के धान्य प्रक्षिप्तमविप्रकीर्ण भवति एवं स भगवान् धर्मध्यानकोष्ठमनुप्रविश्य इन्द्रियमनांस्यधिकृत्य संवृतात्मा भवतीति भावः । संयमेन-संवरेण तपसा ध्यानेन आत्मानं भा- वयन-वासयन विहरति-तिष्ठति । 'तए णं से' इत्यादि, तत इत्यानन्तर्ये तस्मादू ध्यानादनन्तरं, णं इति वाक्यालकारे, स आर्यजम्बूनामा उत्तिष्ठतीति संबन्धः, किम्भूतः सन्नित्याह-'जायसड्ढे' इत्यादि जाता-प्रवृत्ताश्रद्धा-इच्छा यस्य प्रष्टुं स जा- तश्रवः, यद्वा जाता श्रद्वा-इच्छा वक्ष्यमाणवस्तुतत्वपरिज्ञानं प्रति यस्य स जातश्रद्धः। तथा जातः संशयोऽस्येति जातसं- शयः, तथा जातकुतूहल:-जातौत्सुक्य इत्यर्थः विश्वस्यापि वस्तुव्यतिकरस्याङ्गेषु भणनादुपाङ्गेषु कोऽन्योऽर्थों भगवताऽभि- हितो भविष्यति? कथं च तमहमवभोत्स्ये? इति ‘उठाए उठेह' उत्थानमुत्था-ऊर्व वर्तनं तया उत्तिष्ठति, उत्थाय च 'अजसुदम्म थेरं तिक्खुत्तो आयादिणपयादिणं करेइ ' ति त्रिः कृत्व:-त्रीन वारान् आदक्षिणप्रदक्षिणां-दक्षिणपावादारभ्य परिभ्रमणतः (पुनः) दक्षिणपार्श्वप्राप्तिः आदक्षिणप्रदक्षिणा तां करोति-विदधाति, कृत्वा च धन्दते-वाचा स्तौति, नमस्य- ति-कायेन प्रणमति, 'नचासन्ने नाइदूरे' उचिते देशे इत्यर्थः। 'सुस्सूसमाणे' श्रोतुमिच्छन् । 'नमसमाणे' नमस्यन्-प्रण- मन् । अभिमुखं 'पंजलिउडे' कृतप्राञ्जलिः। यिनयेन उक्तलक्षणेग 'पज्जुवासमाणे' पर्युपासनां विदधान एवं इति वक्ष्यमाण- प्रकारं वदासि' त्ति अवादीत-भगवता उपाङ्गानां पञ्च वर्गाः प्राप्ताः, वर्गोऽध्ययनसमुदायः, तथथेत्यादिना पञ्च वर्गान दर्शयति- .
लिका. निरया- निरयावलियाओ १ कप्पपडिसियाओ २ पुफियाभो ३ दुप्फचूलियाओ ४ वहिदसाओ ५। जइणं भंते ! समणेणं जाव संपत्तेणं उबंगाणं पंच वग्गा पनत्ता त जहा-निरयावलियाओ जाव वण्डिदसाओ पढमस्स णं भैते वग्गस्स उबंगाणं निरयावलियाण समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं कइ अज्झयणा पन्नता? एवं खलु जंबू ! समणेणं जाव संपत्तेणं उबंगाणं पढमस्स वग्गस्स निरयावलियाणं दस अज्झयणा पन्नत्ता, तं जहा-काले १ सुकाले २ महाकाले ३ कण्हे ४ सुकण्हे ५ तहा महाकण्हे ६ वीरकण्हे ७ य योद्धव्वे रामकण्हे ८ तहेव य पिउसेणकण्हे ९ नवमे दसमे महासेणकण्हे १० उ। जइणं भंते ! समणेणं जावसंपत्तेणं उगाणं पढमस्स० निरयावलियाणं दस अज्झयणा पन्नता, पढमस्स णं भंते ! अज्झयणस्स निरयावलियाणं समजेणं जाव संपत्तेणं के अढे पनचे ? एवं खलु जंबू । ते णं काले णं ते णं समए णं इहेव जंयुद्दीचे दीये "निरयावलियाओ कप्पयसियाओ पुल्फियाओ पुप्फचूलियाओ वहिदसाओ" ति प्रथमवर्गो दशाध्ययनात्मकः प्रज्ञप्तः अध्य- यनदशकमेवाद-'काले सुकाले' इत्यादिना, मातृनामभिस्तदपत्यानां पुत्राणां नामानि, यथा काल्या अयमिति कालः कुमारः, पर्व सुकाल्याः माहाफाल्याः कृष्णायाः सुकुष्णायाः महाकृष्णायाः वीरफरुणागाः रामकृष्णायाः पितृसेनकृष्णायाः महासे- नकृष्णायाः अयमित्येवं पुत्रनाम याच्यम् । इस काल्या अपत्यमित्याधणे प्रत्ययो नोत्पापः, काल्यादिशब्देवगत्येऽथे एयण प्राप्त्या कालसुकालादिनामसिद्धेः, एवं चापः कालः १. तदनु सुफालः २, महाकालः ३, कृष्णः ४. सुकृष्णः ५, महारुणः ६, वीरकृष्णः७, रामकृष्णः८, पितृसैनकृष्णः९,मदासेनकृष्णः१० दशमः । इत्येयं दशाध्ययनानि निग्यायलिकानामके प्रथमवर्ग इति॥ 'एवं खलु जंबू ते णं काले ण' मित्यादि, 'इहेच' त्ति इदैय देशतः प्रत्यक्षासने न पुनरमलगेयत्याजम्बूद्वीपानामन्योति भारहे वासे चंपा नाम नयरी होत्था, रिद्ध, पुन्नभद्दे चेइए, तत्थ णं चंपाए नयरीए सेणियस्स रनो पुत्ते चेल्लणाए देवीअत्तए कूणिए नाम राया होत्या, महना, तस्स णं कूणियस्स रनो पउमावई नाम देवी होत्या, सोमाल जाव विहरइ । भावः । भारते वर्षे-क्षेत्रे चम्पा एषा नगरी अभूत् । रिद्धत्यनेन 'रिद्धस्थिमियसमिद्ध'त्यादि हश्य, व्याख्या तु प्राग्वत् । तत्रोत्तरपुर्षदिग्भागे पूर्णभद्रनामकं चैत्यं व्यन्तरायतनम् । 'कुणिए नाम राय' त्ति कुणिकनामा श्रेणिकराजपुत्रो राजा 'होत्थ' त्ति अभवत् । तवर्णको " महयाहिमवंतमहंतमलयमंदरमहिंदसारेत्यादि पसंतडिंवडमरं रज पसाहेमाणे विहरइ" इत्येत- दन्तः, तत्र महाहिमवानिव मदान शेषराजापेक्षया, तथा मलयः-पर्वतविशेषो, मन्दरो-मेरुः, महेन्द्रः-शक्रादिदेवराजः, त- छत्मार:-प्रधानो यः स तथा। तथा प्रशान्तानि डिम्बानि-विघ्ना डमराणि च-राजकुमारादिकृता विड्वरा यस्मिंस्तत्तथा (राज्य) प्रसाधयन-पालयन् विदरति-आस्ते स्म । कुणिकदेव्याः पद्मावतीनाम्न्या वर्णको यथा-'सोमाल जाव विहरई' या- वत्करणादेवं दृश्यम् “सुकुमालपाणिपाया अहीणपंचिंदियसरीरा" अदीनानि-अन्यूनानि लक्षणतः स्वरूपतो वा पञ्चापी- न्द्रियाणि यस्मिस्तत् तथाविधं शरीरं यस्याः सा तथा । "लक्षणवंजणगुणोववेया" लक्षणानि-स्वस्तिकचक्रादीनि व्या- नानि-मगीतिलकादीनि तेषां यो गुणः-प्रशस्तता तेन उपपेता-युक्ता या सा तथा, उप अप इता इतिशब्दत्रयस्य स्थाने शफन्ध्वादिदर्शनात् उपपेतेति स्यात् । “माणुम्माणप्पमाणपडिपुन्नसुजायसव्वंगसुंदरंगी" तत्र मान-जलद्रोणप्रमाणता, कथं ? जलस्यातिभृते कुण्डे पुरुपे निवेशिते यजलं निःसरति तथदि द्रोणमानं भवति तदा स पुरुषो मानप्राप्त उच्यते, तथा उन्मानम्-अर्धभारप्रमाणता, कथं ? तुलारोपितः पुरुषो यथर्धभारं तुलयति तदा स उन्मानप्राप्त उच्यते, प्रमाणं तु स्वाङ्गु- लेनाष्टोत्तरशतोच्छ्रायिता, ततश्च मानोन्मानप्रमाणः प्रतिपूर्णानि-अन्यूनानि सुजातानि सर्वाणि अङ्गानि-शिरःप्रभृतीनि यस्मिस्तत् तथाविधं सुन्दरम् अङ्ग-शरीरं यस्याः सा तथा। "ससिसोमाकारकंतपियदसणा" शशिवत्सौम्याकारं कान्तं च-कामनीयम् अत एव प्रियं व्रष्दृणां दर्शन-रूपं यस्याः सा तथा। अत एव सुरूपा स्वरूपतः सा पनायती देवी 'कुणिपण सद्धिं उरालाई .
बलिकाले निरया- ॥४॥ सा तथा। तत्य णं चंपाए नयरीए सेणियाँस रनो भज्जा कूणियस्स रनो चुल्लमाउया काली नाम देवी होत्या, सोमाल जाव सुरूवा। तीसे गं कालीए देवीए पुत्ते काले नाम कुमारे होत्या, सोमाल जाव सुरुवे । भोगभोगाई भुंजमाणी विहरइ' भोगभोगान-अतिशयवद्रोगान् । 'तत्थ णं' इत्यादि । 'सोमालपाणिपाया' इत्यादि पूर्ववद्वाच्यम्। अन्यच “कोमुइरयणियरविमलपडिपुरासोमवयणा" कौमुदीरजनीकरयत्-कार्तिकीचन्द्र इय पिमलं प्रतिपूर्ण सौम्यंच वदनं यस्याः सा तथा । 'कुंडलुल्लिहियगंडलेहा' कुण्डलाभ्यामुल्लिसिता-घृष्टा गण्डलेसा-कपोलविरचितमृगमदादिरेखा यस्याः 'सिंगारागारचारुवेसा' शृङ्गारस्य-रसविशेषस्य अगारमिय अगारं तथा चारुः वेपो-नेपध्यं यस्याः सा तथा ततः कर्मधा- रयः। 'काली नामं देवी' श्रेणिकस्य भार्या कूणिकस्य राशलजननी-लघुमाताऽभवत् । सा च काली “सेणियस्स रनो ट्ठा" पल्लभा कान्ता काम्यत्वात् 'पिया' सदा प्रेमविषयत्वात् , 'मणुगा' सुन्दरत्यात् 'नामधिजा' प्रशस्तनामधेयव- तीत्यर्थः नाम वा धार्य-द्वदि धरणीयं यस्याः सा तथा, 'वेसासिया' विश्वसनीयत्वात् , 'सम्मया' तत्कृतकार्यस्य संमत- त्यात् 'बहुमता' बहुशो बहुभ्यो वाऽन्येभ्यः सकाशात् नहुमता बहुमानपानं या, 'अणुमया' विप्रियकरणस्यापि पभात्म- ताऽनुमता । 'भंडकरंडकसमाणा' आभरणकरण्डकसमाना उपादेयत्यात् सुरक्षितत्वाश । 'तेलकेला इय सुसंगोपिया तेलकेला सौराष्ट्रप्रसिद्धो मृन्मयस्तैलस्य भाजनविशेषः, स च भङ्गभयात् लोचनभयाग सुष्टु सङ्गोप्यते, एवं साऽपि तयोच्यते । 'चेलापेडा इव सुसंपरिग्गछिया' वस्त्रमभूपेयेत्यर्थः। 'सा काली देवी सेणिरण रजा सन्दि विउलाई भोगभोगाई भुंजमाणा विहर। कालनामा च तत्पुनः सोमालपाणिपाए' इत्यादि प्रागुक्तवर्णकोपेतो वाच्यः, गायत् 'पासाइए दरिणिजे अभिरूचे पडिलवे' इति पर्यन्तः । सेणियस्स रजे दुये रयणा अहारसयको दारो १ सेयणगे खत्थीप २। तत्य किर सेणियस्स रनो जायइये रजस्स मुलं तावइयं देवदिनाहारस्स सेयणगस्स य गंधहत्थिस्स। तत्य हारस्स उत्पत्ती पत्थाये कदिजिस्सा। फणियस्स य एत्थेन उप्पत्ती वित्थरेण भणिस्सर, तत्कार्येण कालादीनां मरणसंभयात् आरम्भसम्मामतो गरकयोग्यकर्मोपचयविधानात् ।
नवरं कूणिकस्तदा कालादिदशकुमारान्धितश्चम्पायां राज्यं चकार, सर्वेऽपि च ते दोगुन्दुगदेवा इव कामभोगपरायणाब- यस्त्रिंशाख्या देवाः फुट्ठमाणेहिं मुइंगमस्थपहिं वरतरूणिसप्पिणिहिपहिं बत्तीसइपत्तनिबद्धेहिं नाडएहि उवगिज़माणा भोग- भोगाई भुंजमाणा विहरंति । बल्लविहल्लनामाणो कूणियस्स चिलणादेवीअंगजाया दो भायरा अन्नेऽवि अत्थि। अहुणा हारस्स उप्पत्ती भन्नइ-इत्थ सक्को सेणियस्त भगवंतं पर निश्चलभत्तिस्स पसंसं करेइ। तओ सेडुयस्स जीवदेवो तभत्तिरंजिओ सेणियस्स तुट्ठो संतो अट्ठारसवंकं हारं देइ, दोन्नि य वट्टगोलके देह । सेणिपणं सो हारो चेल्लणाए दिनो पिय त्ति काउं, वट्टदुगं सुनंदाए अभयमंतिजणणीए । ताप रुट्ठाए किं अहं चेडरूयं ति काऊण अच्छोडिया भग्गा, तत्थ एगम्मि कुंडलजु- यलं एगम्मि वत्थजुयलं तुट्ठाए गहियाणि। अन्नया अभओ सामि पुच्छइ-'को अपच्छिमो रायरिसि' त्ति। सामिणा उद्दा- यिणो धागरिओ, अओ परं बद्धमउडा न पव्वयंति। ताहे अभपण रजं दिजमाणं न इच्छियं ति पच्छा सेणिओ चिंतेइ 'कोणियस्स दिजिहि' त्ति हल्लस्स हत्थी दिन्नो सेयणगो विहल्लस्स देवदिन्नो हारो, अभपण वि पव्वयंतेण सुनंदाए खोम- जुयलं कुंडलजुयलं च हल्लविहल्लाणं दिन्नाणि । महया विहवेण अभओ नियजणणीसमेओ पव्वइओ। सेणियस्स चेलणादेवी- अंगसमुब्भूया तिन्नि पुत्ता कुणिओ हल्लविहल्ला य। कूणियस्स उप्पत्ती पत्थेव भणिस्सइ । कालीमहाकालीपमुहदेवीणं अन्नासि तणया सेणियस्स बहवे पुत्ता कालपमुहा संति। अभयम्मि गहियव्यए अन्नया कोणिओ कालाईहिं दसदि कुमारेहिं सम मंतेइ~-'सेणियं सेच्छाविग्यकारयं बंधित्ता एकारसभाए रजं करेमो' त्ति, तेहिं पडिस्सुयं, सेणिओ बद्धो, पुन्वन्हे अवरन्हे य कससयं दवावेइ सेणियस्त कूणिओ पुत्वभवे वेरियत्तणेण चेल्लणाए कयाइ भोयं न देइ भत्तं वारियं पाणियं न देइ । ताहे चेल्लणा कहऽवि कुम्मासे वाले हिं बंधित्ति सयारंवसुरं पवेसेइ। सा किर धोव्वइ सयवारे सुरा पाणियं सव्वं होइ, तीए पहावेण सो वैयणं न वेएइ । अन्नया तस्स पउमावईदेवीए पुत्तो एवं पिओ अस्थि, मायाए सो भणिओ- १ 'ढोय प्रत्यन्तरे.
..- वलिका "दुरात्मन्! तव अगुली किमिए धर्मती पिया मुहे काऊण अत्थियाओ, इयरहा तुमं रोयंतो चेव चिठेसु"। ताहे चित्तं मणागुवसंतं जायं मेए पिया एवं वसणं पाविओ, तस्स अधिई जाया, भुंजंतओ चेव उठाय' परसुहत्थगओ. अन्ने भणति लोहदंड गदाय, 'नियलाणि भजामि' त्ति पदाविओ। रक्खवालगो नेहेण भणइ- एसो सो पायो लोहदंड परसुं वा गहाय पइ' ति। सेणिपण चितियं-'न नजइ केण कुमारेण मारेहि?'। तउ तालपुडगं विसं खइयं । जाय एइ ताव मओ। सुहृयरं अधिई जाया । ताहे मयकिच्चं काऊण घरमागओ रजधुरामुकतत्तीओ तं चेय चिंतंतो अच्छइ । एवं कालेण विसोगो जागो। पुणरवि सयणआसणाईए पिइसंतिए दट्टण अधिई दोइ । तउ रायगिहाओ निग्गंतु चंप रायवाणि करेइ। एवं चंपाए कूणिओ राया रजं करेइ नियगभायपमुसयणसंजोगओ । इद निरयावलियासुयखंधे कणिकवक्तव्यता आदाबुत्क्षिप्ता । तत्साहाय्यकरणप्रवृत्तानां कालादीनां कुमाराणां दशानामपि सझामे रथमुशलाख्ये प्रभूतजनक्षयकरणेन नरकयोग्यकोपार्जनसंपादनान्नरकगामितया 'निरयाउ' त्ति प्रथमाध्यगनस्य कालादिकुमारवक्तव्यताप्रतिबद्धस्य एतन्नाम । अथ रथमुशलाख्यसयामस्योत्पत्तौ किं निबन्धनम् । अत्रोच्यते-एवं किलार्य सझामः संजातः-चम्पायां कूणिको राजा राज्यं चकार । तस्य चानुजौ उल्लविल्लाभिधानौ भ्रातरौ पितृदत्तसेचनकाभिधाने गन्धदस्तिनि समारूढौ दिन्यकुण्डलदि- व्यवसनदिव्यहार विभूषितौ विलसन्तौ दृष्ट्वा पद्मावत्यभिधाना कूणिकराजस्य भार्या कदाचिहन्तिनोऽपदाराय तं कूणिक- राजं प्रेरितवती-“कर्णविषलमकृतोऽतोऽयमेव कुमारो राजा तस्वतः, न त्य, यस्येहशा विलासाः । प्रज्ञाप्यमानाऽपि सा न कथञ्चिदस्यार्थस्योपरमति, तत्प्रेरितकणिकराजेन तौ याचितौ। तौ च तद्भयाशाल्यां नगर्या स्वकीयमातामहस्य चेटकाभिधानस्य राशोऽन्तिके सहस्तिको सान्तःपुरपरिवारितौ गतवन्तौ । कृणिकेन च दूतप्रेषणेन तौ याचितौ । न च तेन प्रेषिती, कूणिकस्य तयोश्च तुल्यमातृकत्वात् । ततः कूणिकेन भणितं-'यदि न प्रेषयसि तदा युद्धसजो भय' । तेनापि 'तो तमण प्रत्यन्तरे.
तते णं से काले कुमारे अन्नया कयाइ तिहिं दंतीसहस्तेहिं तिहि रहसहस्सेहिं तिहिं आससहस्सेहिं तिहिं मणुयकोडीहि गरुलवूहे। एकारसमेणं खंडेणे कूणिएणं भणितम्-'एप सजोऽस्मि'। ततः कूणिकेन सह कालादयो दश स्वीया भिन्नमातृका भ्रातरो राजानश्चेटकेन सह सझा- माय याताः । तत्रैकैकस्य त्रीणि त्रीणि हस्तिनां सहस्राणि, एवं रथानामश्वानां च, मनुष्याणां च प्रत्येकं तिस्रस्तिनः कोटयः । कूणिकस्याप्येवमेव । तत्र एकादशभागीकृतराज्यस्य कूणिकस्य कालादिभिः सह निजेन एकादशांशेन सझामे काल उपगतः । एतमर्थ वक्तुमाह-तप णं से काले' इत्यादिना । एनं च व्यतिकरं ज्ञात्वा चेटकेनाप्यष्टादश गणराजानौ मेलिताः, तेषां चेटकस्य च प्रत्येकमेवमेव वस्त्यादिबलपरिमाणं, ततो युद्धं संप्रलमम् । चेटकराजस्य तु प्रतिपन्नग्रतत्वेन दिनमध्ये एकमेव शरं मुञ्चति अमोयबाणश्च सः। तत्र च कूणिकसैन्ये गरुडव्यूहः चेटकसैन्ये (च) सागरन्यूदो विरचितः। ततश्च कूणिकस्य कालो दण्डनायको निजबलान्वितो युध्यमानस्तापगतो यावच्चेटकः, ततस्तेन एकशरनिर्घातेनासौ निपा- तितः १। भग्नं च कूणिकबलम्, गते च ले अपि बले निजं निजमावासस्थानम् । द्वितीयेऽनि सुकालो नाम दण्डनायको निजबलान्वितो युध्यमानस्तावद्गतो यावच्चेटकः, एवं सोऽप्येक ..रेण निपातितः २। एवं तृतीयेऽनि महाकालः, सोऽप्ये- यम् ३ । चतुर्थेऽति कृष्णकुमारस्तथैव । पञ्चमे सुकृष्णः ५, पाठे महाकृष्णः ६, सप्तमे वीरकृष्णः ७, अष्टमे रामकृष्णः ८, नवमे पितृसेन कृष्णः ९ दशमे पितृमहासेनकृष्णः १० चेटकेनैकैकशरेण निपातिताः। एवं दशसु दिवसेषु चेटकेन विना- शिता दशापि कालादयः। एकादशे तु दिवसे चेटकजयाथै देवताराधनाय कूणिकोऽष्टमभक्तं प्रजग्राह । ततः शक्रचमरा- वागतौ। ततः शक्रो बभापे-" चेटकः श्रावक इत्यहं न ते प्रति प्रहरामि, नवरं भवन्तं संरक्षामि"। ततोऽसौ तद्रक्षार्थ वज्ञप्रतिरूपकमभेयकवचं कृतवान् । चमरस्तु द्वौ सयामौ विकुर्वितयान महाशिलाकण्टकं रथमुशलं चेति । तत्र सदाशि- निरया- ॥६॥ रना सद्धिं रहमुसलं संगाम ओयाए । ततेणं तीसे कालीए देवीए अन्नदा कदाइ कुटुंवजागरियं जागरमाणीए अयमेयाख्ये अज्झस्थिए जाव समुप्पज्जित्या-एवं खलु मम पुत्ते कालकुमारे तिहिं देतिसहस्सेहिं जाव ओयाए। से मन्ने किं जतिस्सति? नो जतिस्सति ? जीविस्सइ ? नो जीविस्सति ? पराजिणिस्सइ ? णो पराजिणिस्सइ ? काले णं कुमारे णं अहं जीवमाणं पासिज्जा ? ओहयमण जाव झियाइ। ते णं काले णं ते णं समए णं समणे भगवं महावीरे समोसरिते । परिसा निग्गया। तते णं तीसे कालीए देवीए इमीसे कहाए लहाए समाणीए अयमेतावे अज्झत्यिए जाव समुप्पजित्या- लेव कण्टको जीवितभेदकत्यान्महाशिलाकण्टकः। ततश यत्र तृणशूकादिनाऽप्यभिहतस्याश्वहस्त्यादेमहाशिलाकण्टकेने- वास्याहतस्य वेदना जायते. स सङ्ग्रामो मदाशिलाकण्टक पयोच्यते । 'रबमुसले' ति यत्र रथो मुशलेन युक्तः परिधावन् महाजनक्षयं कृतवान् अतो रथमुशलः । 'ओयाए' त्ति उपयातः--संप्रामः । 'कि जइस्साई' त्ति जयालायां प्राप्स्यति । परा जेष्यते-- अभिभविष्यति परसैन्यं परानभिभविष्यति उत नेति कालनामानं पुत्रं जीवन्तं द्रक्ष्याम्यहं न वेत्येषम् उपहतो मनःसंकल्पो युक्तायुक्तविवेचनं यस्याः सा उपदतमनःसंकल्पा । यावत्करणात् "करयलपल्दत्थियमुदी अट्टज्झाणोवगया ओमंथियययणनयणकमला" ओमथिय- अधोमुगीकृतं वदनं च नयनकमले च यया सा तथा। 'वीणषियन्नवयणा' दीनस्येव विवर्ण वदनं यस्याः मा तथा । 'झियाइ' त्ति आर्तध्यानं ध्यायति, 'मणोमाणसिएणं दुग्वेणं अभिभूया' मनसि जातं मान- सिकं मनस्येव यवर्तते मानसिक दुःखं वचनेनाप्रकाशितत्वात् तन्मनोमानसिकं तेन अपहिवर्तिनाऽभिभूता। 'ते णं काले ण' इत्यादि । 'अयमेयारूये' त्ति अयमेतद्रूपो यस्यमाणरूपः 'अज्झस्थिए' ति आध्यात्मिकः-आत्मविषयः चिन्तितः-स्मरणरूपा, प्रार्थितः-लग्धुमाशंसितः, मनोगतः-मनस्येय वर्तते यो न यदिः प्रकाशितः, संकल्पो-विकल्पः समुत्पन:-प्रादुर्भूतः। तमेवाह- एवं खलु समणे भगवं० पुवाणुपुदि इहमागते जाव विहरति । तं महाफलं खलु तहारूवाणं जाव विउलस्स अट्ठस्स गहण- ताए, तं गच्छामि णं समणं जाव पज्जुवासामि । इमं च णे एयारूवं वागरणं पुच्छिस्सामि तिकटु एवं संपेहेइ एवमित्यादि । यावत्करणात् " पुग्वाणुपुटिव चरमाणे गामाणुगाम दुइजमाणे इहमागए इह संपत्ते इद समोसदे, इहेव चंपाए नयरीए पुन्नभद्दे चेइए अहापडिरूवं उग्गदं उग्गिण्डित्ता संजमेणं तपसा अप्पाणं भावेमाणे विहर"। 'तं महाफलं खलु' भो देवाणुप्पिया! 'तहारूवाणं' अरहताणं, भगवंताणं, नामगोयस्स वि सधणयाए, किमंग पुण अभि- गमणदणनमंसणपडिपुच्छणपज्जुवासणार ! एगस्स वि आरियस्स धम्मियस्स क्यणस्स सवणयाए, किमंग पुण 'विउलस्स अस्स गदणयाए गच्छामि णं' अहं 'समण' भगवं महावीरं वदामि नमसामि सकारेमि सम्मामि कल्लाणं मंगले देवयं चेदयं 'पज्जुवासामि,' एवं नो पेञ्चभषे हियाए सुदाए खमाए निस्सेयसाए आणुगामियत्ताए भविस्सा 'इमं च णं पयारूवं वागरणं पुच्छिस्सामि तिकट्ठ एवं संपेहेति' संप्रेक्षते-पर्यालोचयति, सुगमम्, नवरं 'इदमागप' त्ति चम्पायां, 'इह संपत्ते' त्ति पूर्णभद्रे चैत्ये, 'द समोसढे' त्ति साधूचितावग्रहे, एतदेवाह-देव चंपार इत्यादि। 'अहापडिरूवं' ति यथाप्रतिरूपम् उचितमित्यर्थः । तं' इति तस्मात, 'महाफलं' ति महत्फलमायत्यां भवतीति गम्यं, 'तहारूवाणं' ति तत्मकारस्वभावानां-महाफलजननस्वभावानामित्यर्थः । 'नामगोयस्स' ति नामो-यादृच्छिकस्याभिधानस्य, गोत्रस्य-गु- णनिष्पन्नस्य 'सवणयाए' त्ति श्रवणेन, किमंग पुण' त्ति किंपुनरिति पूर्वोक्तार्थस्य विशेषयोतनार्थम् अङ्गेत्यामन्त्रणे, यात्रा परिपूर्ण पवायं शब्दो विशेषणार्थः, अभिगमनं, चन्दनं-स्तुतिः, नमन-प्रणमनं, प्रतिपृच्छनं-शरीरादिवार्ताप्रभं, पर्युपास- नं-सेवा, तद्भावस्तत्ता तया, एकस्यापि आर्यस्य आर्यप्रणेतृकत्वात, धार्मिकस्य धर्मप्रतिबद्धत्वात्, वन्वामि-वन्दे, स्तौमि, नमस्यामि-प्रणमामि, सत्कारयामि-आवरं करोमि वनापर्चनं वा, सन्मानयामि उचितमतिपत्येति । कल्याण-कल्याणहेतुं, H
निरया
वकिका
संपेहिता कोडुबिय पुरिसे सदावेति २ ता एवं वदासि खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! धम्मियं जाणापवरं जुत्तमेवे उवहवेह,
उवट्ठवित्ता जाव पञ्चप्पिणति । तते-ण सा काली देवी हाया कयवलिंकम्मा जाव अप्पमहग्याभरणालंकियसरीरा वहूहिं
खुजाहिं जाव महत्तरगर्विदपरिक्खित्ता अंतेउराओं निग्गच्छइ, निग्गच्छित्ता जेणेव वाहिरिया
मङ्गल दुरितोपशमनहेतुं, देवं चैत्यमिव चैत्य पर्युपासयामि-सेवे, पतत्, नोऽस्मार्क, प्रेत्यभवे-जन्मान्तरे, हिताय पथ्यानवत्,
सुखाय-शर्मणे, क्षमाय-सङ्गतत्याय, निःश्रेयसाय-मोक्षाय, आनुगामिकत्याय-भयपरम्परासु सानुयन्धमुगाय, भविष्यति इति
कृत्वा-इति हेतोः, संपेक्षते पर्यालोचयति, संप्रेक्ष्य चैवमयादीत्-शीघ्रमेय 'भो देवाणुप्पिया'! धर्माय नियुक्तं धार्मिक,
यानप्रवर, 'चाउग्घंटं आसरई' ति चतस्रो घण्टाः पृष्ठतोऽप्रतः पार्श्वतश लम्बमाना गस्य स चतुर्घण्टः अश्वयुक्तो रथोऽश्वर-
थस्तमश्वरथ, युक्तमेवाश्यादिभिः उपस्थापयत-प्रगुणीकुरुत, प्रगुणीकृत्य मम समर्पयत। 'हाय' ति कृतमजना, स्नानानन्तरं
'कयवलिकम्म' त्ति स्वगृहे देवतानां कृतवलिकर्मा, 'कयकोउयमंगलपायच्छित्त' ति कृतानि कौतुकमङ्गलान्येय प्रायशि-
तानीय दुःस्वप्नाविन्यपोहायावश्यकर्तव्यत्यात् प्रायशितानि यया सा तथा । तत्र कौतुकानि-मपीपुण्ड्रादीनि, मङ्गलादीनि-
सिद्धार्थदध्यक्षतङ्कुरादीनि, 'सुद्धप्पायेस्साई पत्याई परिदिया''अप्पमहगमाभरणालंकियसरीरा' (इति) सुगमम्, यहि
सुजादि जावे 'त्यादि, नत्र कुब्जिकाभिः-वफ्रजपाभिः, चिलातीभिः-अनार्यदेशोत्पन्नाभिः, नामनाभिः-शस्तशरीराभिः, यट-
भामिः-मडकोष्ठाभिः, बर्बरीभिः चर्यरदेशसंभयामिा, यशिकामिः यौनकाभिः पण्हकाभिः इसिनिकाभिः यासिनिकाभिः
लासिकाभिः लसिकाभिः द्रविडीभिः सिंदलीभिः आरबीभिः पक्षणीभिः बहुलीभिः मुसण्डीभिः शबरीभिः पारसीभिः
नानादेशाभिः-बहुविधानार्यदेशोत्पन्नाभिरित्यर्थः, विदेशस्तदीयदेशापेक्षया चम्पानगरी विदेशः तस्य परिमण्डिकाभिः,
'ईगियचिंतियपत्थिययियाणियाहिं' तत्र इद्भितेन-नयनाविनेष्टाविशेषेण चिन्तितं च-परेण हदि स्थापित मार्थिनं ब-अभिल-
॥७॥
उवट्ठाणसाला जेणेव धम्मिए जाणप्पवरे तेणेव उवागच्छइ, धम्मियं जाणप्पवरं दुरहति २ नियगपरियालसंपरिखुडा पं नयरी मझ मज्झेणं निग्गच्छतिर जेणेव पुन्नभद्दे चेइए तेणेव उवागच्छइ २ छत्तादीए जाविधम्मियं जाणप्पवरं ठवेति २ धम्मियाओ जाणप्पवराओ पचोरुहति २ बहूहि जाव खुजाहिं विंदपरिक्खिता जेणेव समणे भगवं [महावीरें] तेणेव उवागच्छति २ समण भगवं [महावीरं] तिखुत्तो वंदति७ ठिया चेव सपरिवारा सुस्सुसमाणानमंसमाणा अभिमुहा विणएणं पंजलिउडापज्जुवासति। ततेणं समणे भगवं जाव कालीए देवीए तीसे य महतिमहालियाए धम्मकहा भाणियन्या जाव समणोवासए वा समणोवा- सिया वा विहरमाणा आणाए आराहए भवति । तते णं सा काली देवी समणस्स भगवओ अंतियं धम्म सोचा निसम्म जाव हियया समणं भगवं तिखुत्तो जाव एवं वदासि-एवं खल्ल भंते मम पुत्ते काले कुमार तिहिं दंतिसहस्सेहिं जाव रह- मुसलसंगाम ओयाते । से णं भंते किं जइस्सति? नो जइस्सति ? जाव काले गं कुमारे अहं जीवमाणं पासिज्जा ? कालीति समणे भगवं कालिं देवि एवं वयासी-एवंखलु काली ! तव पुत्ते काले कुमारे तिहिं दंतिसहस्सेहिं जाव कूणिएणं रना सद्धिं पितं च विजानन्ति यास्तास्तथा ताभिः, स्वस्वदेशे यनेपथ्यं परिधानादिरचना तवगृदीतो वेपो यकाभिस्तास्तथा ताभिः, निपुणनामधेयकुशला यास्तास्तथा ताभिः, अत एव विनीताभिः युक्तेति गम्यते, तथा चेटिकाचक्रयालेन अर्थात् स्वदेश- संभवेन वृन्देन परिक्षिप्ता या सा तथा। 'उवट्ठाणसाला' उपवेशनमण्डपः। 'दुरुहइ ' आरोतति । यत्रैव श्रमणो भगवान् तत्रैवोपा- गता-संप्राप्ता, तदनु महावीर विकृत्वो वन्दते-स्तुत्या, नमस्यति-प्रणमति, स्थिता चैव ऊर्ध्वस्थानेन, कृताञ्जलिपुटा अभिसंमुखा सती पर्युपास्ते। धर्मकथाश्रवणानन्तरं त्रिः कृत्वो वन्दयित्वा (वन्दित्वा) एवमवादीत्-एवं खलु भैते' इत्यादि सुगमम् । अत्र कालीदेव्याः पुत्रः कालनामा कुमारो हस्तितुरगरथपदातिरूपनिजसैन्यपरिवृतः कूणिकराजनियुक्तश्चेटकराजेन सद
वलिका.
निरया-
॥८॥
रहमुसलं संगाम संगामेमाणे हयमहियपवरवीरघातितनिवडितचिंधज्झयपडागे निरालोयातो दिसातो करेमाणे चेडगस्स रनो
सपक्ख सपडिदिसिं रहेणं पडिरहं हव्वमागते। ततेणं से चेहए राया कालं कुमारं एज्जमाणं पासति, कालं एजमाणं पासित्ता
आसुरुत्ते जाव मिसिमिसेमाणे धणुं परामुसति २ उसु परामुसइ २ वइसाई ठाणं गति २ आययकपणायतं उसुं करेति २ कालं
कुमारं एगाहचं कूडाहचं जीवियाओ ववरोवेति । तं कालगते णं काली ! काले कुमारे नो चेव णं तुमं कालं कुमारं जीवमाणं
रथमुशलं समामयन् सुभटभेटकसत्कर्यदस्य कृतं तदाद-हयमदियपयरवीरघाइयनियडियचिंधज्यपडागे' (दतः) सैन्यस्य
दतत्वात्, मथितो मानस्य मन्थनात्, प्रवरयोरा:-सुभटा घातिताः-विनाशिता यस्य, तथा निपातिताधिनध्यजा:-गरुडा-
दिचिहयुक्ताः केतवः पताकाश यस्य स तथा, ततः पदचतुष्टयस्य कर्मधारयः । अत एव निरालोयाओ दिसाओ करेमाणे
त्ति निर्गतालोका विशः कुर्वन् चेटकराजः (स्य) 'सपक्खं सपडिविसि ति सपक्ष-समानपार्श्व समानयामेतरपार्श्वतया,सप्रति-
विक-समानप्रतिदिक्तयाऽत्यर्थमभिमुख इत्यर्थः, अभिमुखागमने हि परस्परस्य समाविव दक्षिणयामपाशी भयतः, पवं विदि-
शावपीति । इत्येवं स कालः चेटकराजस्य रथेन प्रतिरथं 'दव्य' शीघ्रम् आसन-संमुखीनम् आगच्छन्तं हष्टा नेटकराजः
तं प्रति 'आसुरुत्ते', रुठे कुविर चंडिकिप 'मिसिमिसेमाणे' ति, तन आशु-शीघं :-क्रोधेन विमोदितो यः स आशुरुष्टः,
आसुरं था-असुरसत्कं कोपेन दारुणत्यात् उक्तं-भणितं यस्य स आसुरोक्तः, रुष्टो-रोषयान् कुविए' त्ति मनसा कोपयान,
चाण्डिक्यितो-दारुणीभूतः 'मिसिमिसेमाणे ' ति क्रोधज्यालया ज्यलन्, 'तियलिय भिउडि निडाले सावटू'त्ति त्रिवलिकां
भृकुर्टि-लोचनविकारविशेष ललाटे सहित्य-विधाय, धनुः परामृशति, याणं परामृशति, विशालस्थानेन तिष्ठति, 'आययक-
ण्णायते' ति आकर्णान्तं बाणमाकृष्य पगाह' ति पकयधावत्या आहननं दारो यत्र जीवितव्यपरोपणे तदेकाहत्यं यथा
भषति एवं, कथमित्याह- कूडाद' कूटस्येव-पापाणमयमहामारणयन्त्रस्येव आहत्या आहननं यत्र तस्कूटाहत्य, 'भगवतोक्तेयं
॥८॥
पासिहिसि। तते ण सा काली देवी समणस्स भगवओ अंतियं एयमहूँ सोचा निसम्म महया पुत्तसोएणं अप्फुन्ना समाणी परसुनियचाविच चंपगलता धस त्ति धरणीतलंसि सव्वंगेहिं संनिवडिया। तते णं सा काली देवी मुहुत्तंतरेणं आसत्यां समा- णी उहाए उटेति उद्वित्ता समणं भगवं [महावीर] वंदइ नमसइ२ एवं क्यासी-एवमेयं भंते! तहमेयं भंते ! अवितहमेयं भंते ! असंदिद्धमेयं भंते ! सच्चेणं एसमढे से जहेत तुब्मे वदह तिकट्ठ समणं भगवं वंदइ नमसइ २, तमेव धम्मियं जाणप्पवर दुरुहतिर जामेव दिसं पाउन्भूया तामेव दिसं पडिगता। भंते त्ति भगवं गोयमे जाव वंदति नमंसति २ एवं वयासी-कालेणं भंते ! कुमारे तिहिं देतिसंहस्सेहिं जाव रहमुसलं संगाम संगामेमाणे चेडएणं रन्ना एगाहचं कूडाहचं जीवियाओ ववरोविते समाणे कालमासे कालं किच्चा कहिं गते ? कहिं उववन्ने ? गोयमाति समणे भगवं गोयम एवं वदासि-एवं खलु गोयमा! काले कुमारे तिहिं दंतिसहस्सेहिं नाव जीवियाओ ववरोविते समाणे कालमासे कालं किचा चउत्थीए पंकप्पभाए पुढवीए हेमामे नरगे दससागरोयमठिइएमु नेरइएमु नेरइयत्ताए उपवन्ने। कालेणं भंते ! कुमारे केरिसएहिं आरंभेहि केरिसरहिं (समारंभेहि केरिसएहिं) आरंभसमारंभेहि केरिसएहि भोगेहिं केरिसएहि संभोगेहिं केरिसएहिं भोगसंभोगेहि केरिसेण वा असुभकडकम्मपन्भारेणं कालमासे कालं किच्चा चउत्थीए पंकप्पभाए पुढवीए जाव नेरइयत्ताए ज्ववन्ने ? एवं खलु गोयमा! ते णं कालेणं ते णं समएणं रायगिहे नाम नयरे होत्था, रिद्धत्थिमियसमिद्धा । तत्थ णं रायगिहे नयरे सेणिए नाम राया. होत्या, महया। तस्स णं सेणियस्स रन्नो नंदा नाम देवी होत्या, सोमाला जाव विहरति । तस्स गं सेणि- व्याख्या, ''अप्फुण्णा समाणी' व्याप्ता सती। शेष सुगम यावत्
LL
पलिका
-
निरया-
॥९॥
यस्स रनो नंदाए देवीए अत्तर अभए नाम कुमारे होत्था, सोमाले जाव सुरूवे साम० दंडे जहा चित्तो जाव रजधुराए चिंतए
यावि होत्था। तहसणं सेणियस्स रन्नो चेल्लणा नाग देवी होत्या, सोमाले जाव विहरइ। तते णं सा चिल्लणा देवी अन्नया
कयाई तसि तारिसयंसि वासघरंसि जाव सीह सुमिणे पासित्ता णं पडियुद्धा, जहा पभावतो, जाव सुमिण ढगो पडिवि-
सज्जिता, जाव चिल्लणा से वयणं पडिच्छित्ता जेणेव सए भपणे तेणे अणुविद्या । तते णं तोसे चेल्लणाए देशीए अन्नया कमाई
तिण्हं गासाणं वहुपडिपुण्णाणं अयमेयारूवे दोहले पाउभूए-धन्नाओ णं ताओ अम्मयाओ जाव जम्मनोवियफले जाओ
णं सेणियस्स रनो उदरवलीमसेहिं सोल्लेहि य तलिएहि य भजितेहि य सुरं च जाा पसन्नं च आसाएमाणीओ जार परि-
भाएमाणीओ दोहलं पविणेति । तते णं सा चेलणा देशी तंसि दोहलंसि अविणिजमाणंसि सुका सुनखा निम्मंसा भोलुग्गा
ओलुगसरीरा नित्तेया दीणविमणवयणा पंडुइतमुही ओमंथियनयणवयणकमला जहोचियं पुष्फवस्थगंधमल्लालंकार अपरि-
भुंजमाणी करतलमलियव्य कमलमाला ओहतमणसंकप्पा जाय झियायति । तते णं तीसे चेलणाए देवीए अंगपडिया-
-
AN
---
'सोल्लेति य' त्ति पक्वैः ‘तलिएदि' त्ति स्नेदेन पक्वैः, भजिपति' भ्रष्ट्रः पसन्नं च' ब्राक्षादिग्रव्यजन्गो मनःप्रसत्तिदेतुः
'आसाएमाणीओ' ति ईपत्स्वादयन्त्यो बहु च त्यजन्त्य इक्षुमण्डादेरिव, 'परिभाएमाणीओ' सर्यमुपभुक्षानाः (परस्परं
ददन्त्यः) 'सुफ' त्ति शुष्केर शुष्कामा रुधिरक्षयात्, 'भुक्ख' त्ति भोजनाकरणतो युभुक्षितेव, 'निम्मंसा' मांसोपचया-
भावतः, 'ओलुग्ग' त्ति अवरुग्णा--भममनोवृत्तिः, 'ओलुग्गसरीरा' भगदेवा, निस्तेजा-गतकान्तिः दीना-विमनोवदना,
पाण्डकितमुखी-पाण्डुरीभूतवदना, 'ओमंथिय' त्ति अधोमुगीकृत, उपदतमनःसकल्पा-गतयुक्तायुक्तनिवेचना,
॥९॥
रियातो चेल्लणं देविं सुक्क भुक्खं जाव झियायमाणीं पासंति, पासित्ता जेणेव सेणिए राया तेणेव उवागच्छंति, २ करतलपरिग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंजलि कडु सेणिय राय एवं वयासी-एवं खलु सामी ! चेल्लणा देवी न याणामो केणइ कारणेणं सुक्का भुक्खा जाव झियायति । तते णं से सेणिए राया तासिं अंगपडियारियाणं अंतिए एयम सोचा निसम्म तहेव संभंते समाणे जेणेव चेल्लणा देवी तेणेव उवागच्छइ २ चिल्लणं देवि सुकं भुक्खं जाव झियागमाणि पासित्ता एवं वयासी-किन तुम देवाणुप्पिए ! सुका भुक्खा जाव झियायसि ? तते ण सा चेल्लणा देवी सेणियस्स रण्णो एयम8 णो आढाति णो परिजाणाति तुसिणीया सचिट्ठति। तते णं से सेणिए राया चिल्लणं देवि दोघं पि तचं पि एवं वया- सी-किं णं अहं देवाणुप्पिए! एयमहस्स नो अरिहे सवणयाए ज णं तुमं एयमी रहस्सीकरेसि? तते णं सा चेलणा देवी सेगिएणं रन्ना दोचं पि तच्चं पि एवं वुत्ता समाणी सेणियं राय एवं वयासी-णत्थि णं सामी ! से केति अढे जस्स णं तुन्भे अगरिहा सवणयाए, नो चेवणं इमस्स अट्ठस्स सवणयाए, एवं खलु सामी! ममं तस्स ओरालस्स जाव महासुमिणस्स तिण्हं मासाणं बहुपडिपुण्णाणं अयमेयारुवे दोहले पाउन्भूए धन्नातो णं तातो अम्मयाओ जाओणं तुभं उदरवलिमसेहिं सोल्लेएहि य जाव दोहलं विणेति । तते णं अहं सामी ! तसि दोहलंसि अविणिजमाणी सुका भुक्खा जाव झियायामि। तते णं से करयल० कटु' त्ति करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलि कटु सेणियं राय एवं वयासी' स्पष्टम् । एनमर्थ नाद्रियते-अनाथै आदरं न कुरुते, न परिजानीते-नाभ्युपगच्छति, कृतमौना तिष्ठति ।' धन्नाओ णं कयलक्खणाओ णं सुलद्ध णं तासि जम्मजीवियफले' 'अविणिजमाणंसि 'त्ति'अपूर्यमाणे
वलिका.
निरया-
॥१०॥
सेणिए राया चेल्लणं देवि एवं वदासि-मा णं तुम देवाणुप्पिए ! ओहय० जाव झियायहि, अहं गं तहा जत्तिहामि जहा णं
तव दोहलस्स संपत्ती भविस्सतीतिकट्ठ चिल्लणं देवि ताहि इटाहि कंताहिं पियाहिं मणुनाहिं मणामाहि ओरालाहि कल्ला-
णाहिं सिवाहि धन्नाहि मंगलाहि मियमधुरसस्सिरीयाहि वर्हि समासासेति, चिल्लणाए देवीए अंतियातो पडिनिक्ख.
मति २ जेणेव वाहिरिया उवट्ठाणसाला जेणेव सीहासणे तेणेव उवागच्छइ, उवागन्छित्ता सीहासणवरंसि पुरत्याभिमुहे नि-
सीयति, तस्स दोहलस्स संपत्तिनिमितं बहूहि आएहिं उवाएहि य उप्पत्तियाए य वेणइयाए य कम्मियाहि यपारिणामियाहि
य परिणामेमाणे २ तस्स दोहलस्स आयं वा उवायं वा ठिई वा अविंदमाणे ओहयमणसंकप्पे जाव शियायति । इमं च णं अभए
कुमारे हाए जाव सरीरे, सयामो गिहाओ पडिनिक्खमति २ जेणेन वाहिरिया उपहाणसाला जेणेव सेणिए राया तेणेव
उवागच्छति, सेणियं रायं मोहय० जाव झियायमाणं पासति २ एवं वदासी-अनया णं तातो ! तुम्भे ममं पासित्ता हह
जात्र हियया भवह, किन्नं तातो ! अज तुम्भे ओहय० जाव झियायह ? तं जइ णं अहं तातो! एयमस्स अरिहे सवणयाए
तो णं तुम्भे मम एयम जहाभूतमवितहं असंदिद्धं परिकहेह, जा णं अहे तस्स अहस्स अंतगमणं करेमि। तते णं से सेणिए
राया अभय कुमार एवं वदासि-पत्थि णं पुत्ता ! से केइ अटेजस्सणं तुमं अणरिहे सवणयाए, एवं खलु पुत्ता! तव चुल्लमाउयाए
चेल्लणाए देवीए तस्स ओरालस्स जाव महासमिणस्स तिण्हं मासाणं बहुपडिपुन्नाणं जाव जाओ णं मम उदरवलीमसेहि सोल्लेहि
'जत्तिहामि' ति यतिष्ये, 'इटाहिं ' इट्टाहीत्यादीनां व्याख्या प्रागिनियोक्ता । 'उपहाणसाला' आस्थानमण्डपः । 'ठिई वा'
स्थानं ' अपिदमाणे' अलभमानः । अंतगमनं-पारंगमनं तत्संपादनेन ।
॥१०॥
य जाव दोहलं विणेति । तते णं सा चिल्लणा देवी तंसि दोहलंसि अविणिजमाणसि सुका जाव झियाति । तते गं अहं पुत्ता! तस्स दोहलस्स संपत्तिनिमित्तं वहहिं आएहि य जाव ठिति वा अविंदमाणे ओहय० जाव झियामि । तए णं से अभए कुमारे सेणिय राय एवं वदासि-मा णं तातो ! तुन्भे ओहय० जाव झियाह) अहं .णं तह जत्तिहामि, जहा णं मम चुल्लमाउयाए चिलणाए देवीएं तस्स दोहलस्स संपत्ती भविस्सतीतिकटु सेणियं राय ताहि इटाहि जाव वग्गूहि समासासेति २ जेणेव सए गिहे तेणेव उवागच्छइ २ अभितरए रहस्सितए गणिज्जे पुरिसे सद्दावेति २ एवं वयासी-गच्छह णं तुम्भे देवाणुप्पिया! सूणातो अल्लं मंसं रुहिरं वस्थिपुडगं च गिण्हह । तते णं ते गणिज्जा पुरिसा अभएणं कुमारेणं एवं युत्ता समाणा, हट्ट० कर- तल० जाव पडिसुणेत्ता अभयस्स कुमारस्स अंतियाओ पडिनिवखमंति २ जेणेव सणा तेणेव उवागच्छइ,, अल्लं मंसं रुहिरं पत्थिपुडगं च गिव्हंति २ जेणेव अभए कुमारे तेणेव उवा० २ करतल० तं अल्लं मंसं रुहिर बस्थिपुडगं च उवणेति । तते णं से अभए कुमारे ते आलं. मंसं रुहिरं कप्पणिकप्पियं (अप्पकप्पियं) करेति २ जेणेव सेणिए रायातेणेव उवा० २ सेणियं रायं रहस्सिगयं सयणिजंसि उत्ताणयं निवजावेति २ सेणियरस उदरवलीसु तं अल्लं मंसं रुहिरं विरवेति २ बत्थिपुडएणं वेढेतिर सर्वतीकरणेणं करेति २ चेल्लणं देवि पिपासादे अवलोयणवरगयं ठवावेति २ चेल्लणाए देवीए अहे सपक्खं सपडिदिसिं सेणियं रायं सयणिजसि उत्ताणगं निवज्जावेति, सेणियस्स रन्नो उदरवलिमसाई कप्पणिकप्पियाई करेति २से य भायणसि 'सूणाओ' घातस्थानात् । 'बत्थिपुडग' उदरान्तर्वर्ती प्रदेशः । अप्पकप्पियं आत्मसमीपस्थम्। सप-समानपार्श्व समवा- मेतरपार्श्वतया । सप्रतिदिक-समानप्रतिदिक्तया अत्यर्थमभिमुख इत्यर्थः. अभिमुखावस्थानेन हि परस्परस्य समावेष
निरया
॥११॥
पक्खिवति । तते ण से सेमिए राया अलियमुच्छ्यिं करेति २ मुहुर्सतरेणं अन्नमन्नेणं सद्धि संलवमाणे चिति । तते णं से
अभयकुमारे सेणियस्स रन्नो उदरवलिमसाई गिण्हेति २ जेणेव चिल्लणा देवी तेणेव उवागच्छइ २.चेलणाए देवीए उवणेति ।
तते णं सा चिल्लणा सेणियस्स रनो तेहिं उदरवलिमसेहि सोल्लेहिं जाव दाहल विणेति । तते सा चिल्लणा देवी संपु-
ण्णदोहला एवं संमाणियदोहला विच्छिन्नदोहला तं गम्भं सुहंसुहेणं परिवहति । ततेणं तीसे चेलणाए देवीए अन्नया कयाइ
पुव्वरत्तावरत्तकालसमयंसि अयमेयारूवे जाव समुप्पज्जित्या-जइ ताव इमेणं दारएणं गभगएणं नेव पिउणो उदरवलि-
मंसाणि खाइयाणि ते सेयं खलु मए एयं गम्भं साहित्तए वा पाडित्तए वा गालित्तए वा विदंसित्तए वा एवं संपेहेति २ तं
गम्भं वहूर्हि गभसाडणेहि य गन्भपाडणेहि य गभगालणेहि य गन्भविद्धंसणेहि य इच्छति साडित्तए वा पाडित्तए वा गा-
लित्तए वा विद्धंसित्तए वा, नो चेव णं से गम्भे सडति वा पडति वा गलति वा विद्धंसति वा। तते णं सा चिलणा देवी
गम्भं जाहे नो संचाएति बहहिं गन्भसाइएहि य जाव गन्भपाड(वियंस)णेहि य साडित्तए ना जाव विर सित्तए वा, ताहे
संता तंता परितता निविना समाणा अकामिया अवसवसा अट्टवसदृदुइट्टा तं गम्भं परिवहति । तते णं सा चिल्लणा देवी
दक्षिणयामपाचे भवतः, एयं यिविशारापि। 'अयमेयासये' अभिलिए चिंतिप पत्थिर मणोगए संकप्पे समुप्प जित्या।
सातनं पातनं गालन विभयंसन मिति कर्तुं संमधारयति, उपरान्ततिनः ओपीः सातनम्-उदगतिःकरणं, पातनं-गालनं
रुधिरादितया कृत्वा, विष्पंसनं सर्यगर्भपरिशाटनेन, न च शादनापषस्था अस्य भवन्ति। 'संता तंता परितंता' इत्येकार्थाः
खेदयाचका पते ध्यनगः। 'अट्टयसदुद्दा' (आर्तगश-आर्तध्यानयशतामृता-गता दुःखार्ता च या सा) उमाभिराकोशनाभिः
॥११॥
नवण्हं मासाणं वहुपाड पुण्णाणं जाव सोमालं सुरूवं दारयं पयाया। तते णं तीसे चेल्लणाए देवीए इमे एतारुवे जाव समुप्प- ज्जित्था-जइ ताव इमेणं दारएणं गभगएणं चेव पिउणो उदरवलिमसाई खाइयाई, तं न नज्जइ णं एस दारए संवड्डमाणे अम्हं कुलस्स अंतकरे भविस्सति, तं सेयं खलु अम्हं एवं दारगं एगते उकुरुडियाए उज्झावित्तए एवं संपेहेति २ दासचेडिं सद्दावेति २ एवं वयासी-गच्छह णं तुमं देवाणुप्पिए एवं दारगं एगते उकुरुडियाए उज्झाहि। तते णं सा दासचेडी चेल्लणाए देवीए एवं वुत्ता समाणी करतल० जाव कटु चिल्लणाए देवीए एतमट्ट विणएणं पडिसुणेति २ ते दारगं करतलपुडेणं गिण्हति, जेणेव असोगणिया तेणेव उवा० २ तं दारगं एगते उकुरुडियाए उज्झाति । तते ण तेणं दारएणं एगते उकुरुडियाए उज्झितेणं समाणेणं सा असोगवणिया उज्जोविता यावि होत्था। तते णं से सेणिए राया इमीसे कहाए लढे समाणे जेणेव असोगव- णिया तेणेव उवा० २ तं दारगं एगते उकुरुडियाए उज्झियं पासेति २ आसुरुत्ते जाव मिसिमिसेमाणे तं दारगं करतलपुडेणं गिण्हति २ जेणेव चिल्लणा देवी तेणेव उवा० २ चेल्लणं देवि उच्चावयाहिं आओसणाहिं आओसति २ उच्चावयाहिं निभच्छ- णाहिं निभच्छेति २ एवं उद्धसणाहिं उद्धंसेति २ एवं वयासी-किस्स णं तुम मम पुत्तं एगते उकुरुडियाए उज्झावेसि तिकट्ठ चेल्लणं देवि उच्चावयसवहसावितं करेति २ एवं वयासी-तुम णं देवाणुप्पिए! एवं दारगं अणुपुव्वेणं सारक्खमाणी संगोवेमाणी संवदेहि । तते णं सा चेल्लणा देवी सेणिएणं रन्ना एवं वुत्ता समांणी लजिया विलिया विड्डा करतलपरिग्गहियं सेणियस्स रनो विणएणं एयम हूँ पडिमुणेति २ ते दारगं अणुपुत्वेणं सारक्खमाणी संगोवेमाणी संवड्डेति । तते णं तस्स दारगस्स एगते आक्रोशो निर्भर्त्सना उद्धर्षणा (पते समानार्थाः) । 'लजिया विलिया विडा' (पतेऽपि समानार्थाः)।
निरया-
॥२२॥
वलिका
उकुरुडियाए उज्झिज्जमाणस्स अग्गंगुलियाए. कुक्कुडपिच्छएणं. दूमियो ,यानि होत्या, अभिक्खणं अभिक्खणं पूर्यच सोणियं
च अभिनिस्सवेति । तते णं से दारए वेदणाभिभूए समाणे महता महता सद्देणं आरसति । ततेणं सेणिए राया तस्स दार-
गस्स आरसितसई सोच्चा निसम्म जेणेव से दारए तेणेव उवा०२ तं दारगं करतलपुडेणं गिण्डइ २ तं अग्गंगुलियं आंसयंसि
पक्खिवति २ पूई च सोणियं च आसएणं आमुसति । तते णं से दारए निव्वुए निव्वेदणे तुसिणीए संचिइ, जाहे वि य णं
से दारए वेदणाए अभिभूते समाणे महता.महता सद्देणं आरसति ताहे.वि य णं सेणिए राया जेणेव से दारए तेणेव उवा०२
तं दारगं करतलपुडेणं गिण्हति तं चेव जाव निव्वेयणे तुसिणीए संचिइ । तते.णं तस्स दारगस्स अम्मापियरोततिए दिवसे
चंदसूरदंसणियं करेति जाव संपत्ते वारसाहे दिवसे अयमेयाख्वं गुणनिष्फन्नं नामधिज करेति, जहा णं अम्हं इमस्स दार-
गस्स एगते उकुरुडियाए उज्झिज्जमाणस्स अंगुलिया कुक्कडपिच्छएणं दूमिया, तं होउ णं अम्हं इमस्स दारगस्स नामधेज्ज
कूणिए। ततेणं तस्स दारगस्स अम्मापियरो नामधिज्ज करेंति कूणिय ति। तते णं तस्स कूणियस्स आणुपुव्वेणं ठितिवडियं
च जहा मेहस्स जाव उर्षि पासायवरगए विहरति । अट्टओ दाओ । तते णं तस्स कूणियस्स कुमारस्स अन्नदा पुव्वरत्ता०
जाव समुप्पज्जित्था-एवं खलु अहं सेणियस्स रन्नो वाघाएणं नो संचाएमि सयमेव रज्जसिरिं करेमाणे पालेमाणे विहरित्तए,
तं सेयं मम खल सेणियं रायं नियलबंधणं करेत्ता अप्पाणं महता महता रायाभिसेएणं अभिसिंचावित्तए तिकड एवं संपेहेति
२. सेणियस्स रनो अंतराणि य छिड्डाणि य विरहाणि य पडिजागरमाणे विहरति । तते णं से कूणिए कुमारे सेणियस्स रनो
स्थितिपतितां-कुलक्रमायातं पुत्रजन्मानुष्ठानम् । 'अंतराणि य' अवसरान, छिद्राणि-अल्पपरिवारादीनि, विरहो-विजनत्वम्। ॥१२॥
- अंतरं वा जाव मम्मं वा अलभमाणे अन्नदा कयाइ कालादीए दस कुमारे नियघरे सद्दावेति २ एवं वदासि-एवं खल देवाणुप्पिया! अम्हे सेणियस्स रन्नो वाघाएणं नो संचाएमो सयमेव रज्जसिरिं करेमाणा पालेमाणा विहरित्तए, तं सेयं देवाणुप्पिया! अम्हं सेणियं रायं नियलवंधणं करेता रजं च रदं च वलं च वाहणं च कोसं च कोट्ठागारं च जणवयं च एकारसभाए विरिचित्ता सयमेव रज्जसिरिं करेमाणाणं पालेमाणाणं जाव विहरित्तए । तते ण ते कालादीया दस.कुमारा कूणियस्स कुमारस्स एयमह विणएणं पडिसुणेति । तते णं से कूणिए कुमारे अन्नदा कदाइ सेणियस्स रन्नो अंतरं जाणति २ सेणियं रायं नियलवंधणं करेति २ अप्पाणं महता महता रायाभिसेएणं अभिसिंचावेति । तते णं से कूणिए कुमारे राजा जाते महता महताः । तते णं से कूणिए राया अन्नदा कदाइ न्हाए जाव सबालंकारविभूसिए चेल्लणाए देवीए पायवंदर इवमागच्छति । तते णं से कूणिए राया चेल्लणं देवि ओहय० जाव झियायमाणिं पासति २ चेल्लणाए देवीए पायग्गहणं करेति २ चेल्लणं देवि एवं वदासि-किं णं अम्मो ! तुम्हं न तुट्टी वा न ऊसए वा न हरिसे वा नाणंदे वा ? ज णं अहं सयमेव रजसिरिं जाव विहरामि । तते णं सा चेल्लणा देवी कूणियं रायं एवं वयासि-कहण्णं पुत्ता ! ममं तुट्ठी वा उस्सए वा हरिसे वा आणंदे वा भविस्सति ? जं न तुम सेणियं रायं पियं देवयं गुरुजणगं अचंतनेहाणुरागरत्तं नियलवंधणं करि- ता अप्पाणं महता रायाभिसेएणं अभिसिंचावेसि । तते णं से कूणिए राया चिल्लणं देवि एवं वदासि-घातेउकामे णं अ- म्मो ! मम सेणिए राया, एवं मारेतु बंधितुं निच्छुभिउकामए णं अम्मो ! ममं सेणिए राया, तं कहनं अम्मो ममं सेणिए तुष्टिः उत्सवः हर्षः आनन्दः प्रमोदार्था एते शब्दाः । 'मम पातेउकामेणं' घातयितुकामः णं वाक्यालकारे मां श्रेणिको राजा 'घातनं मारणं बन्धनं निच्छुभणं' पते पराभवसूचका ध्वनयः । ३ . निरया- बलिका. राया अचंतनेहाणुरागरते ? तते णं सा चेल्लणा देवी कूणियं कुमार एवं वदासि-एवं खलु पुत्ता ! तुमंसि ममं गन्भे आभूते समाणे तिण्हं मासाणं बहुपडिपुन्नाणं ममं अयमेयाख्वे दोहले पाउन्भूते-धन्नातो गं तातो अम्मयातो जाव अंगप- डिचारियाओ निरवसेसं भाणियई जाव जाहे वि य णं तुम वेयणाए अभिभूते महता जाव तुसिणीए संचिट्ठसि, एवं खल्लु तव पुत्ता ! सेणिए राया अचंतनेहाणुरागरत्ते । तते णं से कूणिए राया चेल्लणाए देवीए अंतिए एयमई सोचा निसम्म चिल्लणं देवि एवं वदासि-दुखणं अम्मो ! मए कयं, सेणियं रायं पियं देवयं गुरुजणगं अचंतनेहाणुरागरतं नियलवंधणं करतेणं, तं गच्छामि णं सेणियस्स रन्नो सयमेव नियलानि छिंदामि तिकट्ठ परसुहत्यगते जेणेव चारगसाला तेणेव पहा- रित्यगमणाए । तते णं सेणिए राया कूणियं कुमारं परसुहत्यगय एजमाणं पासति २ एवं क्यासि-एस णं कूणिए कुमारे अपत्थियपत्थिए जाव सिरिहिरिपरिवजिए परसुहत्यगए इह हदमागच्छति, तं न नजइ णं ममं केणइ कुमारेणं मारिस्स- तीतिक? भीए जाव संजायभए तालपुडगं विसं आसगंसि पक्खिवइ । तते णं से सेणिए राया तालपुडगविसं आसगंसि पक्खिने समाणे मुहुत्तंतरेणं परिणाममाणंसि निप्पाणे निचिट्टे जीवविप्पजढे ओइन्ने । तते णं से कूणिए कुमारे जेणेव चार- गसाला तेणेव उवागए २ सेणियं रायं निप्पाणं निचिट्ठ जीवविष्पजढं ओइन्नं पासति २ महता पितिसोएणं अप्फुणे समाणे परसुनियत्ते विव चंपगवरपादये धस त्ति धरणीतलंसि सवंगेहिं संनिवडिए । तते णं से कूणिए कुमारे मुहुर्ततरेणं निष्प्राणः-निर्गतप्राणः, निश्चेष्टः जीवितविप्रजढः प्राणापदारसूचकाः एते । अवतीर्णो-भूमौ पतितः अप्फुण्णे व्यातः सन् । ३ आसत्थे समाणे रोयमाणे, कंदमाणे, सोयमाणे, विलवमाणे एवं वदासि-अहो ण मए अधनेणं अपुन्नेणं अकयपुन्नेणं दुछुकयं सेणियं रायं पियं देवयं अचंतनेहाणुरागरत्तं नियलवंधणं करतेणं मम मूलागं चेव णं सेणिए राया कालगते त्ति कटु ईसरतलवर जाव संधिवालसद्धिं संपरिबुडे रोयमाणे ३ महया इड्डिसकारसमुदएणं सेणियस्स रन्नो नीहरणं करेति, बहूई लोइयाई मयकिच्चाई करेति । तते णं से कूणिए कुमारे एतेणं महया मणोमाणसिएणं दुक्खेणं अभिभूते समाणे अन्नदा कदाइ अंतेउरपरियालसंपरिबुडे सभंडमत्तोवकरणमाताए रायगिहातो पडिनिक्खमति, जेणेव चंपा नगरी तेणेव उवाग- च्छइ, तत्य वि णं विपुलभोगसमितिसमन्नागए, कालेणं अप्पसोए जाए यावि होत्था । तते णं से कूणिए राया अन्नया कयाइ कालादीए दस कुमारे सद्दावेति २ रजच जाव जणवयं च एकारसभाए विरिंचति २ सयमेव रजसिरिं करेमाणे पालेमाणे विहरति । तत्थ णं चंपाए नगरीए सेणियस्स रनो पुत्ते चेल्लणाए देवीए अत्तए कूणियस्स रन्नो सहोयरे कणी- यसे भाया वेहल्ले नामं कुमारे होत्था सोमाले जाव सुरुवे । तते णं तस्स वेहल्लस्स कुमारस्स सेणिएणं रन्ना जीवंतएणं चेव सेयणए गंधहत्थी अट्ठारसर्वके हारे पुबदिन्ने । तए णं से वेहल्ले कुमारे सेयणएणं गंधहत्थिणा अंतेउरपरियालसंपरिबुडे चं नगरि मज्झं मझेणं निग्गच्छइ २ अभिक्खणं २ गंगं महानई मज्जणयं ओयरइ । तते ण सेयणए गंधहत्थी देवीओ 'रोयमाणे त्ति' रुदन् ‘कंदमाणे' वैक्लवं कुर्वन् 'सोयमाणे' शोकं कुर्वन् ‘विलवमाणे' पिलापान कुर्वन् । 'नीहरण' ति परोक्षस्य यन्निर्गमादि कार्यम् । 'मणोमाणसिएणं' ति मनसि जातं मानसिकं मनस्येव यवर्तते वचनेनाप्रकाशितत्वात् तत् मनोमानसिकं तेन अबहिर्वतिना अभिभूतः। 'अंतेउरपरियालसंपरिवुडे । 'चै नगरिं मज्झं मज्झेणं' इत्यादि वाच्यम् ।
निरया- ॥१४॥ सोंडाए गिण्हति २ अप्पेगइयाओ पुढे ठवेति, अप्पेगइयाओ खंधे वेति, एवं अप्पे० कुंभे ठवेति, अप्पे० सीसे ठवेति, अप्पे० दंतमुसले ठवेति, अप्पे० सौंडाए गहाय उट्टे येहासं उबिहइ, अप्पे० सोंडागयाओ अंदोलावेति, अप्पेगइया दंतंतरेसु नीति, अप्पे० सीभरेणं प्हाणेति, अप्पेगइयाओ अणेगेहिं कीलावणेहि कोलावेति । तते णं चंपाए नयरीए सिंघाडगतिगचउपचचरमहापहपहेमु बहुजणो अन्नमानस्स एवमाइक्खइ जाच पख्वेति-एवं खलु देवाणु- रिपया ! वेहल्ले कुमारे सेयणएणं गंधहत्यिणा अंतेउरं तं नेव जाव णेगेहिं कीलावणएहिं कीलावेति, तं एस ण वेहल्ले कुमारे रज्जसिरिफलं पचणुभवमाणे विहरति, नो कूणिए राया। तते णं तीसे पउमावईए देवीए इमीसे कहाए लट्ठाए समाणीते अयमेयाख्ये जाव समुप्पजित्या, एवं खलु वेहल्ले कुमारे सेयणएणं गंघहत्यिणा जाव अणेगेहि कोलावणएहिं कीलावेति, तं एंस णं वेहल्ले कुमारे रजसिरिफलं पचणुभवमाणे विहरति, नो कोणिए राया, तं किं अहं रज्जेण वा जाव जणवएण वा जइ णं अम्हं सेयणगे गंधहत्यी नत्यि ? सेयं खलु ममं कूणियं रायं एयमढे विनवित्तए त्ति- कटु एवं संपेहेति २ जेणेव कूणिए राया तेणेव उवा० २ करतल जाय एवं वयासि-एवं खल सामी वेहल्ले कुमारे सेयण- एण गंधहत्यिणा जाच अणेगेहिं कीलावणाहिं कीलावेति, तं किण्हं सामी अम्हं रज्जेण वा जाय जणवएण वा जति णं अम्हं सेयणए गंधहत्थी नस्थि ? तएणं से कूणिए राया पउमावईए देवीए एयम8 नो आहाति नो परिजाणति तुसिणीप संचि- इति । तते णं सा परमावई देवी अभिक्खणं २ कूणियं रायं एयम विन्नवेइ । तते णं से कूणिए राया पउमावईए देवीए अभिक्खणं २ एयमदं विन्नविजमाणे अन्नया कयाइ वेहल्ले 'कुमारं सदायेति २ सेयणगं गंधहत्यिं अट्ठारसर्वकं च हारं ॥१४॥ Mawanwar जायति। तते णं से वेहल्ले कुमारे कूणियं रायं एवं वयासि-एवं खल सामी सेणिएणं रन्ना जीवतेणं चेव सेयणए गंधहत्थी अट्ठारसर्वके य हारे दिन्ने, तं जइणं सामी ! तुब्भे ममं रजस्स य (जणवयस्स य) अद्धं दलह तो णं अहं तुन्भे सेयणयं गंधहत्यिं अट्ठारसर्वकं च हारं दलयामि । तते णं से कूणिए राया वेहल्लस्स कुमारस्स एयमदं नो आढाति नो परिजाणइ अभिक्खणं २ सेयणगं गंधहत्यि अद्वारसवंकं च हारं जायति । तए णं तस्स वेहल्लस्स कुमारस्स कूणिएणं रन्ना अभिक्ख- णं २ सेयणगं गंधहत्यिं अट्ठारसर्वकं च हारं एवं अक्खिविउकामेणं गिहिउकामेणं उद्दालेउकामेणं ममं कूणिए राया सेयणगं गंधहत्थि अट्ठारसवं च हारं ते जाव ताव ममं कूणिए राया सेयणगं गंधहत्थिं अट्ठारसर्वकं च हारं गहाय अंतेउरपरिया- लसंपरिवुडस्स सभंडमत्तोवकरणमाताए चंपातो नयरीतो पडिनिक्खमित्ता वेसालीए नयरीए अजगं चेडयं रायं उसंप- जित्ताणं विहरित्तए, एवं संपेहेति २ कूणियस्स रन्नो अंतराणि जाव पडिजागरमाणे २ विहरति। तते णं से वेहल्ले कुमारे अन्नदा कदाइ कूणियस्स रन्नो अंतरं जाणति सेयणगं गंधहत्यिं अट्ठारसर्वकं च हारं गहाय अंतेउरपरियालसंपरिबुडे स- भंडमत्तोवकरणमायाए चंपाओ नयरीतो पडिनिक्खमति २ जेणेव वेसाली नगरी तेणेव उवागच्छति, वेसालीए नगरीए अजग चेडयं उपसंपजित्ता णं विहरति । तते णं से कूणिए राया इमीसे कहाए लद्धहे समाणे एवं खलु वेहल्ले कुमारे मम •'अक्खिविउकामेणं' ति 'स्वीकर्तुकामेन, पतदेव स्पष्टयति-'गिहिउकामेणं' इत्यादिना। तं जाव ताव न उहालेइ ताव ममं कूणिए राया' इत्यादि सुगमम् । 'अजगं' ति मातामहम् । 'संपेहेति' पर्यालोचयति । ' अंतराणि' छिद्राणि प्रति- जाग्रत-परिभावयन् विचरति-आस्ते । 'अंतर' प्रविरलमनुष्यादिकम् ।
निरया-
॥१५॥
**
असंविदितेणं सेयणगं गंधहत्यि अट्ठारसर्वक च हारं गहाय अंतेउरपरियालसंपरिखुडे जाव अजयं चेडयं राय उवसंपजित्ता णं
विहरति, त सेयं खलु ममं सेयणगं गंधहत्यिं अट्ठारसर्वकं च हारं दूतं पेसित्तए, एवं संपेहेति २ दूतं सदावेति २ एवं वया-
सि-गच्छह णं तुमं देवाणुप्पिया ! वेसालिं नगरि, तत्थ णं तुम ममं अजं चेडगं रायं करतल० वद्धावेत्ता एवं वयासि-एवं
खल्ल सामी! कूणिए राया विन्नवेति, एस णं वेहल्ले कुमारे कूणियारा रन्नो असंविदितेणं सेयणगं अट्ठारसवंक हारं (च) गहाय
हवमागते, तए णं तुम्भे सामी! कूणियं रायं अणुगिण्हमाणा सेअणगं अट्ठारसर्वकं च हारं कूणियस्स रनो पचपिणह, वेहल्लं
कुमार (च) पेसेह । तते णं से दूए कूणिए० करतल० जाव पडिसुणित्ता जेणेव सते गिहे तेणेव उवा० २ जहा चित्तो जाव
वद्धावित्ता एवं वयासि-एवं खलु सामी ! कूणिए राया विन्नवेइ-एस णं वेहल्ले कुमारे तहेव भाणियचं जाव वेहल्लं कुमार
पेसेह । तते णं से चेडए राया तं दूयं एवं वयासि-जह नेव णं देवाणुप्पिया ! कूणिए राया सेणियस्स रन्नो पुत्ते चेल्लणाए
देवीए अत्तए मम नत्तुए तहेवणं चेहल्ले वि कुमारे सेणियस्स रत्नो पुत्ते चेल्लणाए देवीए अत्तए मम नत्तुए, सेणिएणं
रना जीवंतेणं चेव वेहल्लस्स कुमारस्स सेयणगे गंधहत्थी अट्ठारसर्वके हारे पुच विदिन्ने, तं जइ णं कूणिए राया वेहल्लस्स
रजस्स य जणवयस्स य अद्धं दलयति तो ण सेयणगं अट्ठारसर्वक हारं च कूणियस्स रनो पञ्चप्पिणामि, वेहलं च कुमार
असंविदितेणं ' ति असंप्रति (असपिदितेन)। दव्यं ति शीघ्रम् । 'जहा चित्तो' त्ति राजमनीये द्वितीयोपाने यथा
प्रवेतम्बीनगर्याभित्रो नाम दूतः प्रदेशिराजप्रेषितः श्रावस्त्यां नगया जितशत्रुसमीपे स्वगृदान्निर्गत्य गतः तथाऽयमपि । को-
णिकनामा राजा यथा एवं विदलकुमारोऽपि।
॥१५॥
पेसेमि। तं दूर्य सकारेति संमाणेति पडिविसज्जेति। तते गं से दूते चेडएणं रन्ना पडिविसज्जिए समाणे जेणेव चाउग्घंटे आसरहे तेणेव उवागच्छइ २ चाउग्घंटे आसरहं दुरुहति, वेसालिं नगरिं मझं मझेणं निग्गच्छइ २.सुभेहिं वसहीहिं पायरासेहि जाव बद्धावित्ता एवं वदासि-(एवं खलु सामी!) चेडए राया आणवेति-जह चेव णं कूणिए राया. सेणियस्स रन्नो पुत्ते चेल्लणाए देवीए अत्तए मम नत्तुए तं चेव भाणियवं जाव वेहल्लं च कुमारं पेसेमि, ते न देति णं सामी! चेडए राया सेयणगं अट्ठारसर्वकं हारं (च), वेहल्लं (च) नो पेसेति। तते णं से कूणिए राया दुच्चं पि दूयं सहावित्ता एवं वयासी-गच्छह णं तुम देवाणु० ! वेसालिं नगरिं, तत्य णं तुम मम अज्जगं चेडगं राय जाव एवं वयासि-एवं खलु सामी ! कूणिए राया विनवेइ- जाणि काणि रयणागि समुप्पज्जति सहाणि ताणि रायकुलगामीणि, सेणियस्स रन्नो रजसिरिं करेमाणस्स पालेमाणस्स दुवे रयणा समुप्पन्ना, तं जहा-सेयणए गंधहत्थी, अट्ठारसर्वके हारे, तन्नं तुब्भे सामी! रायकुलपरंपरागय ठिइयं अलोवेमा- णा सेयणगं गंधहत्थि अट्ठारसर्वकं च हार कूणियस्स रन्नो पञ्चप्पिणह वेहल्लं कुमार पेसेह । तते णं से दूते कूणियस्स रन्नो तहेव जाव वद्धावित्ता एवं वयासि-एवं खल सामी! कूणिए राया विन्नवेइ-जाणि काणि त्ति जाव वेहल्लं कुमारं पेसेह । तते ण से चेडए राया तं दूयं एवं वयासि-जह चैव णं देवाणुप्पिया! कूणिए राया सेणियस्स रनो पुत्ते चिल्लणाए देवीए अत्तए चाउग्छ' ति चतस्रो घण्टाश्चतसृष्वपि विक्षु अवलम्बिता यस्य स चतुर्घण्टो रथः। 'सुभेदि वसहीहिं पायरासेहि ति प्रातराशः आदित्योदयादावाथप्रहरबयसमयवर्ती-भोजनकालः निवासच-निवसनभूभागः तौ द्वावपि सुखहेतुको न पीडाकारिणौ ताभ्यां संप्राप्तो नगयों इष्टप्रचेटक(कोणिक)राजः 'जयविजपणं वद्धावित्ता एवं' दुतो यदवादीत्तदर्शयति- 'एवं खलु सामी'त्यादिना । 'अलोवेमाण' त्ति एवं परंपरागतां प्रीतिमलोपयन्तः। MA
वलिका
निरया-
॥१६॥
जहा पढमं जाव वेहल्लं च कुमारं पेसेमि, तं दूतं सफारेति संमाणेति पडिविसज्जेति । तते णं से दूते जाव कूणियस्स रनो
वडावित्ता एवं वयासि-चेडए राया आणवेति-जह चेव णं देवाणुप्पिया! कूणिए राया सेणियस्स रनो पुत्ते चिल्लणाए देवीए
अत्तए जाव वेहल्लं कुमारं पेसेमि, तं न देति णं सामी! चेडए राया सेयणगं गंधहत्यि अट्ठारसर्वकं च हार, वेहल्लं कुमार नो
पेसेति। तते ण से कूणिए राया तस्स दूयस्स अंतिए एयम सोचा निसम्म आसुरुते २ जाव मिसिमिसेमाणे तच्चं दूतं सहावेति
२ एवं क्यासि-गच्छह गं तुमं देवाणुप्पिया ! वेसालीए नयरीए चेडगस्स रनो वामेणं पादेणं पायपीढं अकमाहि अकमित्ता
कुंतग्गेणं लेहं पणावेहि २ आसुरुत्ते जाव मिसिमिसेमाणे तिवलियं भिगार्ड निडाले साइड चेडगं रायं एवं वयासि-हं भो चेडग-
राया! अपत्थियपत्थिया! दुरंत जाव परिवजित्ता एस णं कूणिए राया आणवेइ-पचप्पिणाहि णं कूणियस्स रन्नो सेयणगं
अद्वारसर्वकं च हार वेहलं च कुमार पेसेहि, अव जुद्धसज्जो चिहाहि, एस णं कूणिए राया सवले सवाहणे सखंधावारे णं
जुद्धसज्जे इह हबमागच्छति । तते णं से दूते करतल० तहेव जाव जेणेव चेडए राया तेणेव उवा० २ करतल० नाव बदा०
२ एवं वयासि-एस णं सामी! ममं विणयपडिवत्ती, इयाणि कूणियरस रनो आणत्ति चेडगस्स रनोवामेणं पाएणं पादपीढं
'जता पढर्म' ति रजस्स य जणवयस्स य अद्धं कोणियराया जइ येहल्लस्स देइ तोऽi सेयणगं अट्ठारसकं च द्वारं कूणि-
यस्स पञ्चप्पिणामि, येहलं च कुमार पेसेमि, न अन्नदा । तदनु द्वितीयदुतस्य समीपे एनमर्थ श्रुत्वा कोणिकराज 'आसुरुत्ते'
इत्येतावद्रूप(ताकोप)यशसंपन्नः । यदसी तृतीयदूतप्रेपणेन कारयति भाणयति च तदाह-एवं वयासी'त्यादिना दस्तिहार-
समर्पणकुमारप्रेषणस्वरूपं यदि न करोपि तदा जुद्धसजो भवेति दूतः प्राद । इमेणं कारणेणं ति तुल्यताऽत्र कसंबन्धेन(१)।
॥१६॥
अकमति २ आसुरुत्ते कुंतग्गेण लेहं पणावेति तं चेव सवलखंधावारे णं इह हबमागच्छति । तते णं से चेडए राया तस्स दूयस्स अंतिए एयमहं सोचा निसम्म आमुरुत्ते जाव साहटु एवं वयासि-न अप्पिणामि णं कुणियस्स रन्नो सेयणगं अट्ठार- सर्वक हार, वेहल्लं च कुमारं नो पेसेमि, एस गं जुद्धसज्जे चिहामि। तं यं असकारियं असंमाणितं अवदारेणं निच्छुहावेइ । तते णं से कूणिए राया तस्स दूतस्स अंतिए एयमह सोचा णिसम्म आसुरुत्ते कालादीए दस कुमारे सद्दावेइ २ एवं वयासी एवं खलु देवाणुप्पिया ! वेहल्ले कुमारे ममं असावदितेणं सेयणगं गंधहत्थि अट्ठारसर्वक अंतेउर संभंडं च गहाय चंपातो निक्खमति २ वेसालि अज्जगं जाव उवसंपन्जित्ताण विहरति । तते णं मए सेयणगस्स गंधहत्थिस्स अट्टारसवंकअट्ठाए दूया पेसिया, ते य चेडएण रण्णा इमेणं कारणेणं पडिसेहित्ता अदुत्तरं च णं ममं तच्चे दूते असक्कारिते अवदारेणं निच्छुहावेति तं सेयं खल देवाणुप्पिया ! अम्हं चेडगस्स रन्नो जुत्तं गिण्हित्तए । तए णं कालाईया दस कुमारा कूणियस्त रन्नो एयमह विणएणं पडिमुणेति । तते णं से कूणिए राया कालादीते दस कुमारे एवं वयासि-गच्छह णं तुन्भे देवाणुप्पिया ! सएम सएसु रज्जेसु पत्तेयं पत्तेयं ण्हाया जाव पायच्छित्ता हत्थिखंधवरगया पत्तेयं पत्तेयं तिहिं दंतिसहस्सेहिं एवं तिहि रहसह- स्सेहिं तिहिं आससहस्सेहिं तिहिं मणुस्सकोडीहिं सद्धि संपरिवुडा सविडीए जाव रवेणं सतेहिंरतो नगरेहितो पडिनि- क्खमह २ ममं अंतिय पाउन्भवह । तते णं ते कालाईया दस कुमारा कोणियस्स रन्नो एयमढे सोचा सएसु सएसु रज्जेसु दूतद्वयं कोणिकराजप्रेपितं निषेधितं, तृतीयदूतस्तु असत्कारितोऽपद्वारेण निष्कासित्तः। ततो यात्रां सङ्ग्रामयात्रां गृहीतु- मुद्यता वयमिति । 'तते णं से कुणिए राया कालादीन प्रति भणितवान् । तेऽपि च दशापि तद्वचो विनयेन प्रतिशृण्वन्ति । 'एवं वयासि' त्ति एवमवादीत्तान्प्रति-गच्छत यूर्य स्वराज्येषु निज निजसामय्या संना समागन्तव्यं मम समीपे ।
॥
बलिफा.
निरया-
॥१७॥
पत्तेयं २ ण्हाया जाव तिहिं मणुस्सकोडीहिं सद्धि संपरिखुडा सनिडीए जाव रवेणं सएहिं २ तो नगरेहितो पडिनिक्स-
मंति, जेणेव अंगा जणवए जेणेव चंपा नगरी जेणेव कृणिए राया तेणेव उवागता फरतल० जाव पद्धाति । तते णं से
कूणिए राया कोवियपुरिसे सहावेति २ एवं वयासि-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! भाभिसेक हत्थिरयणं पडिकप्पेह,
हयगयरहचातुरंगिणिं सेणं संनाहेह, ममं एयमाणत्तियं पचप्पिणह, जाव पञ्चप्पिणंति । तते ण से कूणिए राया जेणेव
मजणघरे तेणेव उवागच्छइ जाव पडिनिग्गच्छित्ता जेणेव वाहिरिया उपहाणसाला जाव नरवई दुरुटे । तते णं से कूणिए
राया तिहिं देतिसहस्सेहि जाव रवेणं च नगरि मज्ज्ञं मझेणं निग्गच्छति २ जेणेव कालादीया दस कुमारा तेणेव उवा-
गच्छइ २ कालाइएहिं दसहि कुमारेहिं सद्धि एगतो मेलायति । तते ण से कूणिए राया तेतीसाए दंतिसहस्सेहिं तेतीसाए
आससहस्सेहिं तेतीसाए रहसहस्से हि तेनीसाए मणुस्सकोडीहि सद्धिं संपरिखुडे सबिड्डीए जाय येणं सुभेहि वसहीपाय-
रासेहिं नातिविगिटेहि अंतरावासेहि वसमाणे २ अंगजणवयस्स मज्झ मज्मेणं जेणेव विदिहे जणवते जेणेव वेसाली नगरी
तेणेव पहारित्यगमणाते । तते णं से चेहए राया इमीसे कहाए लढे समाणे नवमलई नवलेच्छई कासीकोसलका अट्ठारस वि
गणरायाणो सदावेति २ एवं वयासी-एवं खलु देवाणुप्पिया! वेहल्ले कुमारे कणियस्स रनो असंविदितेणं सेयणगं अट्ठारसर्वक
च हारं गहाय इहं हवमागते, तते णं कूणिएणं सेयणगस्स अट्ठारसवंकरस य अट्ठाए तो दूया पेसिया, ते य मए इमेणं
तदनु कुणिकोऽभिपेकाई हस्तिरत्नं निजमनुष्यरुपस्थापयति-प्रगुणीकारयति. प्रतिकल्पयतेति पाठे समादयन्तं कुरुतेत्याज्ञा
प्रयच्छति । 'तओ वय 'त्ति प्रयो दूताः कोणिकेन प्रेषिताः।
॥१७॥
. कारणेणं पडिसेहिया । तते णं से कूणिए ममं एयमहूँ अपडिसुणमाणे चाउरंगिणीए सेणाए सद्धिं संपरिखुडे जुझसज्जे इहं हवमागच्छति, तं किन्तु देवाणुप्पिया ! सेयणगं अट्ठारसर्वकं (य) कूणियस्स रन्नो पञ्चप्पिणामो ? वेहल्लं कुमारं पेसेमो ? उदाहु जुज्झित्था ? तते णं नवमलई नवलेच्छती कासीकोसलगा अट्ठारस वि गणरायाणो चेडगं रायं एवं वदासि-न एवं सामी ! जुत्तं वा पत्तं वा रायसरिसं वा जन्नं सेयणगं अट्ठारसर्वक कूणियस्स . रनो पञ्चप्पिणिज्जति, वेहल्ले य कुमारे सरणागते पेसिजति, तं जइ णं कूणिए राया चाउरंगिणीए सेणाए सद्धिं संपरिबुडे जुज्झसजे इहं हवमागच्छति, तते णं अम्हे कुणिएणं रण्णा सद्धिं जुज्झामो । तते ण से चेडए राया ते नवमल्लई नवलेच्छई कासीकोसलगा अंद्वारस वि गणरा- याणो एवं वदासी-जइ णं देवाणुप्पिया ! तुम्भे कूणिएणं रना सद्धिं जुज्झह, तं गच्छह णं देवाणुप्पिया ! सतेसु २ रज्जेसु व्हाया जहा कालादीया जाव जएणं विजएणं वदावेति । तते णं से चेडए राया कोडंबियपुरिसे सहावेति सहावित्ता एवं वयासि-आभिसेक जहा कूणिए जाच दुरुढे । तते ण से चेडए रांया तिहिं देतिसहस्सेहि जहा कूणिए जाव वेसालि नगरि मज्झमझेणं निगच्छति २ जेणेव ते नवमलई नवलेच्छती कासीकोसलगा अट्ठारस वि गणरायाणो तेणेव उवागच्छति । तते णं से चेडए राया सत्तावन्नाए दंतिसहस्सेहि सत्तावनाए आससहस्सेहिं सत्तावनाए रहसहस्सेहिं सत्तावन्नाए मंणुस्सको- डीएहिं सद्धि संपरिबुडे सबिड्डीए नाव रवेणं सुभेहिं वसहीहि पातरासेहिं नातिविगिटेहिं अंतरेहि वसमाणे २ विदेहं जणवयं मझ मज्झेणं जेणेव देसपंते तेणेव उवा० २ खंधावारनिवेसणं करेति २ कूणिय राय पडिवालेमाणे जुज्झसज्जे चिहइ । तते णे से कूणिए राया सबिड्डीए जाव रवेणं जेणेव देसपंते तेणेव उवा० चेडयस्स रनो जोयणंतरिय खंधावारनिवेस करेति । तते से
निरया-
॥१८॥
दोनि वि रायाणो रणभूमिं सज्जाति २ रणभूमि जयंति । तते णं से कूणिए तेत्तोसाए दंतिसहस्सेहि जाव मणुस्सकोडीहि
गरुलवूह रएइ, रइत्ता गरुलचूहेण रहमुसलं संगाम उवायाते। तते णं से चेडए राया सत्तावनाए दंतिसहस्सेहिं जाव सत्तावनाए
मणुस्सकोडीहिं सगडवूहं रएइ, रइत्ता सगडवूहेणं रहमुसलं संगाम उवायाते। तते णते दौहि वि राईणं अणीया सन्नद्ध जाव
गहियाउहपहरणा मंगतितेहि फलतेहि निकटाहिं असीहि अंसागएहितोणेहिं सजीवेहि घणूहिं से मुक्खित्तेहिं सरेहिं समुल्लांलि-
ताहि डावाहिं ओसारियाहिं उरूपंगहि छिप्पत्तरेणं वज्जमाणेणे महया उकिडसोहनायबोलकलकलरवेणं समुहरवभूयं पिव
करेमाणा सविट्टीए जाव रवेणं हयगया हयगएहिं गयगया गयगतेहिं रहगया रहगतेहिं पायत्तिया पायत्तिएहिं अन्नमनेहिं सद्धि
संपलग्गा याविहोत्था। तते णं ते दोण्ह वि रायाणं अणिया णियगसामीसासणाणुरत्ता महता जणक्खयं जणवह जणप्पमई
जणसंवट्टकप्पं नचंतकवंधवारभीमं रुहिरकद्दमं करेमाणा अन्नमन्त्रेणं सद्धिं जुझंति। तते ण से काले कुमारे तिहिं दंतिसहस्सेहि
जाव गणूसकोडीहिं गरुलचूहेणं एकारसमेणं बंधेणं कूणिएणं रण्णा सद्धिं रहमुसलं संगाम संगामेमाणे हयमहित जहा भगवता
कालीए देवीए परिकहियं जाव जीवियाओ ववरोवेति । ते एयं खलु गोयमा ! काले कुमारे एरिसएहिं आरंभेहिं जाव
एरिसएणं असुभकडकम्मपन्भारेणं कालमासे कालं किच्चा चउत्थीए पंकप्पभाए पुढवीए हेमामे नरए नेरइयत्ताए उववन्ने।
काले णं भंते ! कुमारे चउत्थीए पुढव ए अणंतर उवहिता कहिं गच्छहिति ? कहिं उववजिहिति ? गोयमा ! महाविदेहे
'मंगतिपहित्ति हस्तपाशितैः फलकादिभिः, 'तोणेहिं ' ति इषुधिभिः, 'सजीवेटिं' ति.सप्रत्यञ्चैः धनुर्मिः, नृत्यद्भिः कबन्धैः
चारैश्च हस्तच्युतैः भीम-रौद्रम् । शेषं सर्व सुगमम्
॥१४॥
- वासे जाई कुलाई भवंति अड्डाइं जहा दढप्पइन्नो जाव सिज्झिहिति बुझिहिति जाव अंतं काहिति । तं एवं खलु जंबू ! समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं निरयावलियाणं पढमरस अज्झयणस्स अयमहे पन्नत्ते ॥ ॥ पढम अज्झयणं सम्मत्तं ॥१॥ जइ णं भंते ! समणेणं जाव संपत्तेणं निरयावलियाणं पढमस्स अज्झयणस्स अयमढे पन्नत्ते, दोचस्स णं भंते अज्झय- णस्स निरयावलियाणं समगेणं भगवया जाव संपत्तेणं के अढे पन्नते ? एवं खलु जंबू ! तेणं कालेणं तेणं समएणं चंपा नाम नगरी होत्था । पुनभद्दे चेइए । कोणिए राया। पउमावई देवी । तत्थ णं चंपाए नयरीए सेणियस्स रनो भज्जा कोणियस्स रनो चुल्लमाज्या सुकाली नामं देवी होत्या, सुकुमाला । तीसे णं सुकालीए देवीए पुत्ते सुकाले नाम कुमारे होत्या, सुकुमाले । तते णं से सुकाले कुमारे अन्नया कयाति तिहिं दंतिसहस्सेहिं जहा कालो कुमारो निरवसेसं तं चैव जाय महाविदेहे वासे अंतं काहिति ॥ २॥ एवं सेसा वि अट्ठ अज्झयणा नेयचा पढमसरिसा, गंवर मायातो सरिसणामाओ॥१०॥ ॥ निरयावलियातो सम्मत्तातो। निक्खेवो सद्देसि भाणियहो तहा ॥ ॥ पढमो वग्गो सम्मत्तो॥ - ॥ इति निरयावलिकाख्योपाङ्गव्याख्या ॥
वलिका. निरया- ॥१९॥ कप्पवडिसिया २ जति णं भंते ! समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं उवंगाणं पढमस्स वग्गस्स निरयावलियाणं अयमढे पनत्ते, दोचरसणं भते ! वग्गस्स कप्पवडिसियाणं समणेणं जाव संपत्तेणं कइ अज्झयणा पन्नता? एवं खलु जंबू! समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं कप्पवडिसियाणं दस अज्झयणा पन्नत्ता, तं जहा-पउमे १ महापउमे २ भद्दे ३ सुभद्दे ४ पउमभद्दे५ पउमसेणे ६ पउमगुम्मे ७ नलिणिगुम्मे ८ आणंदे ९ नंदगे १०। जइ णं भंते ! समणेणं नाव संपत्तेणं कप्पवडिसियाणं दस अज्झयणा पन्नत्ता, पढमस्स णं भंते ! अज्झयणस्स कप्पडिसियाणं समणेणं भगवया जाव के अट्टे पनचे ? एवं खलु जंबू ! तेणं कालेणं तेणं समएणं चंपा नाम नयरी होत्था । पुनभद्दे चेइए । कूणिए राया। पउमावई देवी । तत्थ णं चंगाए नयरीए सेणियस्स रनो भज्जा कूणियस्स रन्नो चुल्लमाउया काली नामं देवी होत्या, सुकुमाला । तीसे णं कालीए देवीए पुत्ते काले नाम कुमारे होत्या, सुकुमाले । तस्स गं कालस्स कुमारस्स पउमावई नाम देवी होत्या, सोमाला जाव विहरति । तते णं सांपउमावई देवी अन्नया कयाई तसि तारिसगंसि वासघरंसि अभितरतो सचित्तकम्मे जाव सोहं सुमिणे पासित्ता णं पडिबुद्धा, एवं जम्मणं जहा महावलस्स, जाव नामधिज्ज, जम्हा णं अम्हं इमे दारए कालस्स कुमारस्स पुत्ते पउमावईए देवीए अत्तए त होउ णं अम्हें इमस्स दारगस्स नामधिज्जं पउमे पउमे, सेसं जहा महव्वलस्स अट्टओ दातो जाव उप्पि पासायवरगते विहरति । सामी समोसरिए । परिसा निग्गया। कूणिते निग्गते । पउमे वि जहा महब्बले निग्गते तहेव अम्मापिति आपुच्छणा जाव ॥१९॥ 7 पदइए अणगारे जाए जाव गुत्तवंभयारी । तते णं से पउमे अणगारे समणस्स भगवओ महावीरस्स तहारूवाणं थेराणं अंतिए सामाइयमादियाई एकारस अंगाई अहिज्जइ, अहिज्जित्ता वहूहि चउत्थछट्टहम जाव विहरति । तते णं से पउमे अणगारे तेणं ओरालेणं जहा मेहो तहेव धम्मजागरिया चिता एवं जहेव मेहो तहेव समणं भगवं आपुच्छित्ता विउले जाव पाओवगते समाणे तहारुवं थेराणं अंतिए सामाइयमाइयाई एकारस अंगाई, बहुपडिपुण्णाई पंच वासाई सामन्नपरियाए, मा- सियाए सलेहणाए सहि भत्ताई आणुपुबीए कालगते, थेरा ओत्तिन्ना भगवं गोयमं पुच्छइ, सामी कहेइ जाव' सहि भत्ताई अगसणाए छेदित्ता आलोइय० उड् चंदिमसोहम्मे कप्पे देवत्ताए उववन्ने दो सागराई । से णं भंते ! पउमे देवे तातो देव- लोगातो आउक्खएणं पुच्छा, गोयमा ! महाविदेहे वासे जहा दढपइन्नो जाव अंतं काहिति । तं एवं खल्ल जंबू ! समणे णं 'जाव संपत्तेणं कष्पवडिसियाणं पढमस्स अज्झयणस्स अयमहे पन्नत्ते ति बेमि ॥१॥ जइ णं भंते ! समणेणं भगवया जाय संपत्तेणं कप्पवडिसियाणं पढमस्स अज्झयणस्स' अयमढे पन्नत्ते, दोच्चस्स णं भंते ! अज्झयणस्स के अढे पण्णत्ते ? एवं खल्ल जंबू तेणं कालेणं २ चंपा नाम नगरी होत्था, पुन्नभद्दे चेइए, कूणिए राया, पउ- मावई देवी । तत्थ णं चंपाए नयरीए सेणियस्स रनो भज्जा कोणियस्स रन्नो चुल्लमाउया सुकाली नामं देवी होत्था । तीसे णं सुकालीए पुत्ते सुकाले नाम कुमारे । तस्स णं सुकालस्स कुमारस्स महापउमा नाम देवी होत्था, सुकुमाला। तते णं सा महापउमा देवी अन्नदा कयाई तसि तारिसर्गसि एवं तहेव महापउमे नामं दारते, जाव सिज्झिहि त्ति, नवरं ईसाणे कप्पे उववाओ उक्कोसहिईओ, तं एवं खल जंबू ! समजेणं भगवया. जाव संपत्तेण० । एवं सेसा वि अट्ट नेयवा । मातातो
--
.
--
निरया-
॥२०॥
सरिसनामाओ । कालादीणं दसण्हं पुत्ता आणुपुबीए-
दोण्हं च पंच चत्तारि, तिण्हं तिण्हं च होति तिन्नेव । दोण्हं च दोणि वासा, सेणियनत्तूण परियातो ॥१॥
उववातो आणुपुबीते, पढमो सोहम्मे, वितितो ईसाणे, ततितो सणंकुमारे, चउत्थो माहिंदे,
श्रेणिकनप्तृणां-पौत्राणां कालमहाकालायङ्गजानां क्रमेण व्रतपर्यायाभिधायिका 'दोण्इं च पंच' इत्यादिगाथा,भस्या अर्थः-
दससु मध्ये द्वयोराधयोः कालसुकालसत्कयोः पुत्रयोर्वतपर्यायः पञ्च वर्षाणि, त्रयाणां चत्वारि, प्रयाणां त्रीणि, द्वयोर्ले-डे
वर्ष व्रतपर्यायः । तत्राथस्य यः पुत्र पद्मनामा स कामान् परित्यज्य भगवतो महावीरस्य समीपे गृहीतवत एकादशाङ्गधारी
भूत्वाऽत्युमं बहु चतुर्थपठाटमादिकं तपःकर्म कृत्वाऽतीव शरीरेण कृशीभूतशिन्तां कृतवान्-यावदस्ति मे बलवीर्यादिश-
क्तिस्तावद्धगवन्तमनुशाप्य भगवदनुज्ञाया मम पादपोपगमनं कर्तुं श्रेय इति तथैवासी समनुतिष्ठति, ततोऽसौ पञ्चवर्षव्रत-
पालनपरो मासिक्या संलेखनया कालगतः सौधर्मे देवत्वेनोत्पन्नो निसागरोपमस्थितिकस्ततश्युत्या महाविदेह उत्पथ
सेत्स्यते(ति) इति कल्पावतंसकोत्पन्नस्य प्रथममध्ययनम् १ । एवं सुकालसत्कमहापादेव्याः पुत्रस्य मदोपनास्यापीयमेव
वक्तव्यता, स भगवत्समीपे गृहीतव्रतः पञ्चवर्षयतपर्यायपालनपर एकादशाङ्गधारी चतुर्थपष्ठाटमादि यहु तपःकर्म कृत्वा
ईशानकल्पे देवः समुत्पन्नो विसागरोपमस्थितिकः सोऽपि ततश्युतो महाविदेहे सेत्स्यतीति द्वितीयमध्ययनम् २ | तृतीये
मदाकालसत्कपुत्रवक्तव्यता, चतुर्थे कृष्णकुमारसत्कपुत्रस्य, पञ्चमे सुकृष्णसत्कपुत्रस्य वक्तव्यता इत्येवं प्रयोऽप्येते वर्षचतु-
एयव्रतपर्यायपरिपालनपरा अभूवन् । एवं तृतीयो महाकालाङ्गजशतुर्वर्षयतपर्यायः सनत्कुमारे उत्कृष्टस्थितिको देवो भूत्वा
सप्त सागरोपमाण्यायुरनुपाल्य ततश्युतो महाविदे सेत्स्थतीति (तृतीयमध्ययनम् । चतुर्थे कृष्णकुमारात्मजश्चतुर्यव्रतप-
र्यायः माहेन्द्रकल्पे देवो भूत्या सप्त सागरोपमाण्यायुरनुपाल्य ततथ्युतो महाविदेहे सेत्स्यतीति) चतुर्थमध्ययनम् ।
-
॥२०॥
पंचमओ बंभलोए, छटो लंतए, सत्तमओ महासुक्के, अहमओ सहस्सारे, नवमओ पाणते, दसमओ अच्चुए । सवत्य उकोस- ठिई भाणियबा, महाविदेहे सिद्धे ॥१०॥ कम्पवाडिसियाओ संमताओ। वितितो वग्गो दस अज्झयणा ॥२॥ ॥ बीओ वग्गो सम्मत्तो॥ -- पञ्चमः सुकृष्णसत्कपुत्रो वर्षचतुष्टय व्रतपर्याय परिपाल्य ब्रह्मलोके पश्चमकल्पे दश सागरानुत्कृष्टमायुरनुपाल्य ततश्युतो महाविदेहे सेत्स्यतीति पञ्चममध्ययनम् ५। षष्ठाध्ययने महाकृष्णसत्कपुत्रस्य वक्तव्यता, सप्तमे वीरकृष्णसत्कपुत्रस्य, अष्टमे रामकृष्णसत्कपुत्रस्य वक्तव्यता । तत्र प्रयोऽप्येते वर्षत्रयव्रतपर्यायपरिपालनपरा अभूवन् । एवं च महाकृष्णाङ्गजो वर्पत्रयपर्यायाल्लान्तककल्पे पष्ठे उत्पध चतुर्दशसागरोपमाण्युत्कृष्टस्थितिकमायुरनुपाल्य ततश्युत महाविदेहे सेत्स्यतीति पष्ठमध्ययनम् ६ । वीरकृष्णाङ्गजः सप्तमः वर्पवयं व्रतपर्यायं परिपाल्य महाशुके सप्तमे कल्पे समुत्पद्य सप्तदश सागरा- ण्यायुरनुपाल्य ततश्युतो विदेहे सेत्स्यतीति सप्तममध्ययनम् ७ । रामकृष्णाङ्गजोऽष्टमो वर्षत्रयं व्रतपर्यायं परिपाल्य सहस्रारेऽष्टमे कल्पेऽष्टादश सागराण्यायुरनुपाल्य ततश्युतो विदेहे सेत्स्यतीति अष्टममध्ययनम् ८। पितृसेनकृष्णाङ्गजो नयमो वर्पवयव्रतपर्यायपरिपालनं कृत्वा प्राणतदेवलोके दशमै उत्पथ एकोनविंशति सागरोपमाण्यायुरनुपाल्य ततश्युतो विदेहे सेत्स्यतीति नवममध्ययनम् ९ । महासेनकृष्णाङ्गाजश्च दशमो वर्पवयव्रतपर्यायपालनपरोऽनशनादिविधिनाऽच्युते द्वादशे देवलोके समुत्पय द्वाविंशतिसागरोपमाण्यायुरनुपाल्य ततश्युतो महाविदेहे सेत्स्यतीति दशममध्ययनम् १० । इत्येवं कल्पावतंसकदेवप्रतिबद्धग्रन्थपद्धतिः कल्पावतंसिकेत्युच्यते । ता एताः परिसमाप्ताः द्वितीयवर्गध २ ॥
निरया-
॥२१॥
पुफिया ३
-act
जति णं भंते ! समजेणं भगवया जाव संपत्तेणं उबंगाणं दोचस्स कप्पवडिसियाणं अयमहे पन्नत्ते, तच्चस्स णं भंते
वग्गस्स उवंगाणं पुफियाणं के अटे पण्णत्ते ? एवं खलु जंबू ! समगेणं जाव संपत्तेणं उवंगाणं तचस्स वग्गस्स पुफियाणं
दस अज्झयणा पन्नत्ता, तं जहा-" चंदे सूरे सुक्के, बहुपुत्तिय पुनमाणिभद्दे य । दत्ते सिवे वलेया, अणाढिए चेव योधवे
॥१॥" जइ णं भंते समणणं जाव संपत्तेणं पुफियाणं दस अज्झयणा पन्नत्ता, पढमस्सणं भंते ! अज्झयणस्स पुफियाणं
समणेणं जाव संपत्तेणं के अढे पन्नत्ते ? एवं खल्ल जंयू ! तेणं कालेणं २ रायगिहे नामं नगरे, गुणसिलए चेइए, सेणिए राया,
तेणं कालेणं २ सामी समोसटे, परिसा निग्गया। तेणं कालेणं २ चंदे जोइसिंदे जोइसराया चंदवडिसए विमाणे सभाए
सुहम्माए चंदंसि सीहासणंसि चाहिं सामाणियसाहस्सीहिं जाव विहरति । इमं च णं केवलकप्पं जंबुद्दीवं दीवं विउलेणं
ओहिणा आभोएमाणे २ पासति, पासित्ता समणं भगवं महावीरं जहा सूरिया आभिओगं देवं सहावित्ता जाव सुरिंदाभि-
गमणजोगं करेत्ता तमाणत्तियं पञ्चपिणंति । सुसरा घंटा, जाव विउधणा, नवरं (जाणविमाणं) जोयणसहस्सविच्छिन्नं
अथ तृतीयवर्गोऽपि दशाध्ययनात्मकः 'निक्खेवओ' त्ति निगमनवाक्यं यथा ' एवं खलु जंबू समणेणं भगवया महावी-
रेणं आइगरेणं इत्यादि जाव सिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपाविउकामेणं तइयवग्गे वग्ग(पढमअज्झ )यणस्स पुफिया-
भिहाणस्स अयमढे पन्नत्ते' एवमुत्तरेष्वप्यध्ययनेषु सूरशुक्रवहुपुत्रिकादिषु निगमनं वाच्यं तत्तदभिलापेन । 'केवलकप्पं'
ति केवलः-परिपूर्णः स चासो कल्पत्र केवलकल्पः-स्वकार्यकरणसमर्थः केयलकल्पः तं स्वगुणेन संपूर्णमित्यर्थः ।
॥२१॥
अद्धतेवटिजोयणसमूसिय महिंदज्झतो पणुवीसं जोयणमूसितो सेसं जहा सूरियाभस्स जाव आगतो नट्टविही तहेव पडि- गतो। भैते ति भगवं गोयमे समणं भगवं भंते पुच्छा कूडागारसालासरीरं अणुपविट्ठा पुवभवो एवं खलु गोयमा ! तेणं कालेणं २ सावत्यी नाम नयरी होत्था, कोहए चेइए, तत्थ णं सावत्थीए नयरीए अंगती नाम गाहावती होत्था, अड्डे जाव अपरिभूते । तते णं से अंगती गाहावती सावत्थीए नयरीए बहूणं नगरनिगम० जहा आणंदो । तेणं कालेणं २ पासे णं अरहा पुरिसादाणीए आदिकरे जहा महावीरो नवुस्सेहे सोलसेहि समणसाहस्सीहिं अहतीसा जाव कोहते समो- सहे, परिसा निग्गया । तते णं से अंगती गाहावती इमीसे कहाए लद्धढे समाणे हटे जहा कत्तिओ सेट्टी तहा निग्गच्छति कूडागारसालादिद्रुतो' त्ति कस्मिंश्चिदुत्सवे कस्मिंश्चिन्नगरे बहिर्भागप्रदेशे महती देशिकलोकवसनयोग्या शाला-गृह- विशेषः समस्ति । तत्रोत्सवे रममाणस्य लोकस्य मेघवृष्टिर्भवितुमारब्धा, ततस्तद्भयेन प्रस्तबहुजनस्तस्यां शालायां प्रविष्टः, पवमयमपि देवविरचितो लोकः प्रचुरः स्वकार्य नाट्यकरणं तत्संहृत्यानन्तरं स्वकीयं देवशरीरमेवानुमविष्टः इत्ययं शा- लादृष्टान्तार्थः । 'अड़े जाव' त्ति अड़े दित्ते वित्ते विच्छिन्नविउलभवणसयणासणजाणवाहणाइन्ने बहुधणबहुजायरूवे आ- ओगपओगसंपउत्ते विच्छट्ठियपउरभन्नपाणे बहुदासीदासगोमहिसगवेलगप्पभूए इति यावच्छब्दसंगृहीतम् ।' जदा आणंदो' त्ति उपासकदशाङ्गोक्तः श्रावक आनन्दनामा, स च वहणं ईसरतलवरमाडंबियकोडुबियनगरनिगमसेट्ठिसत्थवाहाणं बहुसु कजेसु य कारणेसु य मंतेसु य कुडंबेसु य निच्छिपसु य ववहारेसु य आपुच्छणिजे पडिपुच्छणिजे सव्वकजयथावर सयस्स वि य णं कुटुंबस्स मेढीभूए होत्था । 'पुरिसादाणीय' त्ति पुरुषैरादीयते पुरुपादानीयः। नवहस्तोच्छ्यः-नवह- स्तोचः। अकृतीसाए अजियासहस्सेहिं संपरिवुडे इति यावत्करणात् दृश्यम् । हतुट्ठचित्तमाणदिए इत्यादि वाच्यम् .
-
निरया-
॥२२॥
जाव पञ्जुवासति, धम्मं सोचा निसम्म जे नवरं देवाणुप्पिया ! जेट्टपुत्तं कुडुचे ठगवेमि । तते णं अहं देवाणुप्पियाणं जाव
पवयामि, जहा गंगदत्तो तहा पदतिते जाव गुत्तभयारी । तते णं से अंगती अणगारे पासस्स अरहतो तहाख्वाणं थेराणं
अंतिए सामाइयमाझ्याई एकारस अंगाई अहिज्जति २ वहूहिं चउत्थ जाव भावमाणो बहूई वासाई सामन्नपरियागं पाउणति
२ अद्धमासियाए संलेहणाए तीस भत्ताई अणसणाए छेदित्ता विराहियसामन्ने कालमासे कालं किचा चंदवडिसए विमाणे
उववाते सभाते देवसयणिज्नंसिं देवदूसंतरिए चंदे जोइसिंदत्ताए उववन्ने । तते णं से चंदे जोइसिंदे जोइसिराया अहुणोवन्ने
देवाणुप्पियाणं अंतिए पव्वयामि । यथा गङ्गदगो भगवत्योक्तः, स दि किंपाकफलोवर्म मुणिय विसयसोक्खं जलयुग्घु-
यसमाणं कुसग्गबिंदुचंचलं जीवियं च नाऊणमधुर्य चात्ता हिरण्णं विपुलधणकणगरयणमणिमोत्तियसंखसिलप्पयालरत्तरयण-
माइयं विच्छडइत्ता दाणं दाइयाणे परिभाइत्ता आगाराओ अणगारियं पव्वइओ जदा तहा अंगई वि गिहनायगो परिच-
श्य सव्वं पव्वइओ जाओ य पंचसमिओ तिगुत्तो अममो अकिंचणो गुत्तिदिओ गुत्तबंभयारी इत्येवं यावच्छन्दात् दृश्यम् ।
चउत्थछठमदसमदुवालसमासन्द्रमासखयणेहिं अप्पाणं भावमाणे यहाई यासाई सामनपरियागं पाउणइ । 'विराशियसामने'
त्ति श्रामण्य-व्रतं, तमिराधना चात्र न मूलगुणविपया, किं तूत्तरगुणविण्या, उत्तरगुणाश पिण्डविशुद्धयादयः, तत्र कदा-
चित् द्विचत्वारिंशदोपविशुद्धादारस्य ग्रहणं न कृतं कारणं विनाऽपि, बालग्लानादिकारणेऽशुद्धमपि गृहन्न दोपवानिति,
पिण्डस्याशुद्रतादी विराधितश्रमणता ईर्यादिसमित्यादिशोधनेऽनादरः कृतः, अभिग्रताश गृहीताः कदाचिद्रमा भयन्तीति
शुण्ठयादिसन्निधिपरिभोगमङ्गशालनपादक्षालनादि च कृतवानित्यादिप्रकारेण सम्यगपालने प्रतविराधनेति, सा च नालो-
चिता गुरुसमीपे इत्यनालोचितातिचारो मृत्वा कृतानशनोऽपि ज्योतिष्केन्द्र चन्द्ररूपतयोत्पन्नः।
॥२२॥
समाणे पंचविहाए पन्जत्तीए पज्जत्तीभावं गच्छइ, तं जहा-आहारपज्जत्तीए, सरीरपज्जत्तीए, इंदियपज्जत्तीए, सासोसासपज्ज- तीए, भासा(मण)पज्जत्तीए। चंदस्स णं भंते ! जोइसिंदस्स जोइसरनो केवइयं कालं ठिती पन्नत्ता ? गोयमा ! पलिओवर्म वाससयसहस्समभहियं । एवं खल गोयमा ! चंदस्स जाव जोतिसरन्नो सा दिवा देविडी । चंदे णं भंते ! जोइसिंदे जोइ- सिराया ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं चइत्ता कहिं गच्छिहिति २ १ गोयमा ! महाविदेहे वासे सिजिहिति । एवं खल जंबू समणेणं० निक्खेवओ ॥१॥ जइ णं भंते ! समगेणं भगवया जाव पुफियाणं पढमस्स अज्झयणस्स जाव अयमहे पन्नते, दोच्चस्स णं भंते ! अज्झय- णस्स पुफियाणं समणेणं भगवता जाच संपत्तेणं के अहे पन्नत्ते ? एवं खलु जंबू ! तेणं कालेणं२ रायगिहे नाम, गुणसिलए चेइए, सेणिए राया, समोसरणं, जहा चंदो तहा सूरोऽवि आगओ जाव नट्टविहिं उवदंसित्ता पडिगतो । पुवभवपुच्छा, सावत्थी नगरी, सुपतिहे नाम गाहावई होत्था, अड्डे, जहेव अंगती जाव विहरति, पासो समोसढो, जहा अंगती तहेव पवइए, तहेव विराहियसामन्ने जाव महाविदेहे वासे सिज्झहिति जाव अंत०, खलु जंबू ! समणेणं०निक्खेवओ ॥२॥ जइ ण भंते ! समणेणं भगवता जाव संपत्तेणं उक्खेवतो भाणियहो, रायगिहे नगरे, गुणसिलए चेइए, सेणिए राया, 'निक्खेवओ' त्ति निगमनं, तच्च प्रागुपदर्शितम् ॥ तच्चे अज्झयणे शुक्रवक्तव्यताऽभिधीयते- उक्खेवओ' ति उत्क्षेपः- प्रारम्भवाक्यं, यथा-जइ णं भंते ! समणेणं जाव संपत्तेणं दोच्चस्स अज्झयणस्स पुप्फियाणं अयम पन्नत्ते, तच्चस्स णं अज्झ- यणस्स भंते ! पुफियाणं समणेणं जाव संपत्तेणं के अढे पन्नत्ते १ एवं खलु जंवू! तेणं कालेणं २ रायगिहे नयरे इत्यादि ।
लका.
निरया-
॥२३॥
सामी समोसढे, परिसा निग्गया । तेणं कालेणं २ सुके महग्गहे मुकबडिसए विमाणे मुसि साहासणंसि चरहिंसामाणि-
यसाहस्सीहिं जहेव चंदो तहेव आगओ, नट्टविहि उवदसित्ता पडिगतो, भंते ति कूडागारसाला । पुराभवपुच्छा। एवं खलु
गोयमा ! तेणं कालेणं २ वाणारसी नामं नयरी होत्या । तत्य णं वाणारसीए नयरीए सोमिले नामं माहणे परिवसति,
अड्डे नाव अपरिभूते रिउवेय जाव सुपरिनिहिते । पासे० समोसढे । परिसा पज्जुवासति । तए णं तस्स सोमिलस्स माह-
पस्स इमीसे कहाए लहस्स समाणस्स इमे एताख्वे अज्झथिए-एवं पासे अरहा पुरिसादाणीए पुवाणुपुचि जाव अंबसा-
लवणे विहरति । तं गच्छामि णं पासस्स अरहतो अंतिए पाउन्भवामि । इमाई च णं एयाख्वाइं अट्ठाई हेऊई
। तिहेयागओ' ति रायगिहे सामिसमीये । 'रिउव्वेय जाव ' इति ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदाथर्षणवेदानाम् इतिहासपञ्च-
मानाम् इतिहासः-पुराण, निर्घण्टषष्ठानां-निर्घण्टो-नामकोशः, सानोपाङ्गानाम् अङ्गानि-शिक्षादीनि उपाङ्गानि-तदुक्तप्र-
पञ्चनपराः प्रवन्धाः, सरहस्यानाम्-ऐदम्पर्ययुक्तानां धारकः-प्रवर्तकः वारक:-अशुद्धपाठनिषेधकः पारगः-पारगामि पड-
वित्, पष्टितन्त्रविशारदः पष्टितन्ध-कापिलीयशासं पडणवेदकत्यमेय व्यनक्ति, सङ्ख्याने-गणितस्कन्धे शिक्षाकल्पे-
शिक्षायामक्षरस्वरूपनिरूपके शासे कल्पे-तथायिधसमाचारप्रतिपादके व्याकरणे-शब्दलक्षणे छन्दसि-गद्यपथवचनलक्षण-
निरुक्तप्रतिपादके ज्योतिषामयने-ज्योतिःशास्त्रे अन्येषु च ब्रामणकेषु शास्त्रेषु सुपरिनिष्ठितः सोमिलनामा ब्राह्मणः स च
पार्श्वजिनागमं श्रुत्वा कुतूहलवशाजिनसमीपं गतः सन् 'इमाई च णं' इति इमान्-पतद्रूपान् 'अट्ठाई' ति अर्थान् अर्थ्य-
मानत्वादधिगम्यमानत्वादित्यर्थः । 'देऊई' ति हेतून अन्तर्वतिन्यास्तदीयज्ञानसंपदो गमकान्, 'पसिणाई' ति यात्रायाप-
नीयादीन् प्रश्नान पृच्छयमानत्यात्, ‘कारणाई ' ति कारणानि-विवक्षितार्यनिश्चयजनकानि व्याकरणानि-प्रत्युत्तरतया
व्याक्रियमाणत्यादेपामिति, 'पुच्छिस्सामि' त्ति प्रश्नयिष्ये इति कृत्या
॥२३॥
जहा पण्णत्तीए । सोमिलो निग्गतो खंडियविहुणो जाव एवं वयासि-जत्ता ते भंते ! जवणिज्जं च ते ! पुच्छा सरिसवया मासा कुलत्या एगे भवं जाव संबुद्ध सावगधर्म पडिवज्जित्ता पडिगते । तते णं पासे णं अरहा अण्णया कदायि वाणार- निर्गतः। खंडियविहुणो 'त्ति छात्ररहितः, गत्वा च भगवत्समीप एवमयादीत्-'जत्ता ते भंते! जवणिजं च ते!' इति प्रश्रा, तथा सरिसवया मासा कुलत्था एते भोजएण एगे भवं दुवे भवं इति च एतेषां च यात्रादिपदानामागमिकगम्भीरार्थत्वेन भग- वति तदर्थपरिज्ञानमसंभावयताऽपभ्राजनाथै प्रश्नः कृत इति' सरिसवय'त्ति एकत्र सहशवयसः अन्यत्र सर्षपा:-सिद्धार्थकाः, 'मास' त्ति एकत्र माषो-दशार्धगुञ्जामानः सुवर्णादिविषयः अन्यत्र माषो-धान्यविशेषः उडद इति लोके सदः, 'कुलस्थ' त्ति एकत्र कुले तिष्ठन्ति इति कुलस्थाः, अन्यत्र कुलस्था-धान्यविशेषः। सरिसवयादिपदप्रश्नश्च च्छलग्रहणेनोपहासाथै कृतः इति, 'एगे भवं' ति एको भवान् इत्येकत्वाभ्युपगमे आत्मनः कृते भगवता श्रोत्रादिविज्ञानानामवयवानां चात्मनोऽनेकश उपलब्ध्या एकत्वं दूषयिष्यामीति बुद्धया पर्यनुयोगो द्विजेन कृतः यावच्छब्दात् ' दुवे भवं ' ति गृह्यते हौ भवान् इति च द्वित्वाभ्युपगमेऽहमेकत्वविशिष्टस्यार्थस्य द्वित्वविरोधेन द्वित्वं दूषयिष्यामीति वुद्धया पर्यनुयोगो विहितः। अत्र भगवान् स्याद्वादपक्ष निखिल दोषगोचरातिक्रान्तमवलम्ब्योत्तरमदायि (मदित)-एकोऽप्यह, कथं ? द्रव्यार्थतया जीवद्रव्यस्यैकत्वात् न तु प्रदेशार्थतया (प्रदेशार्थतया) ह्यनेकत्वात्, ममेत्यवादीनामेकत्वोपलंभो न बाधकः, ज्ञानदर्शनार्थतया कदाचित् द्वित्व- मपि न विरुद्धमित्यत उक्तं द्वावप्यह, किं चैकस्यापि स्वभावभेदेनानेकधात्वं दृश्यते,तथाहि-एको हि देवदत्तादि पुरुष एकदैव तत्तदपेक्षया पितृत्वपुत्रत्वभ्रातृव्यत्वमातुलत्वभागिनेयत्वादीननेकानू स्वभावान् लभते । 'तहा अक्खप अव्वए निचे अवहिए आय' त्ति यथा जीवद्रव्यस्यैकत्वादेकस्तथा प्रदेशार्थतयाऽसङ्ख्येयप्रदेशतामाश्रित्याक्षयः, सर्वथा प्रदेशानां क्षयाभावात्, तथाऽव्ययः कियतामपि व्ययत्वाभावात्, असङ्ख्येयप्रदेशता हि न कदाचनाप्यपैति, अतो व्यवस्थितत्वान्नित्यताऽभ्यु- पगमेऽपि न कश्चिद्दोषः, इत्येवं भगवताऽभिहिते तेनापृष्टेऽप्यात्मस्वरूपे तबोधार्थ, व्यवच्छिन्नसंशयःसंजातसम्यक्त्वः 'दुवालसविहं सावगधम्म पडिवजित्ता
पलिका
निरया-
॥२४॥
-
सीओ नगरीओ अंवसालवणातो चेइयाओ पडिनिक्खमति २ वहिया जणवयविहारं विहरति । तते णं से सोमिले माहणे
अण्णदाकंदायि असाहुसणेण य अपज्जुवासणताए य मिच्छत्तपज्जवेहि परिवठ्ठमाणेहिं २ सम्मत्तपज्जवेहि परिहायमा-
णेहि मिच्छत्तं च पडिवन्ने । तते णं तस्स सोमिलस्स माहणस्स अण्णदा कदायि पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि कुटुंबजागरियं
जागरमाणस्स अयमेयारूवे अज्झथिए जाव समुपज्जित्था-एवं खलु अहं वाणारसीए नयरीए सोमिले नाम माहणे
अचंतमाहणकुलप्पसूए । तते णं मए वयाई चिण्णाई वेदा य अहीया दारा आहूया पुत्ता जणिता इड्डोओ संमाणीओ
पसुवधा कया जन्ना जेट्टा दक्खिणा दिन्ना अतिही पूजिता अग्गीहूया जूया निक्खित्ता, तं सेयं खलु ममं इदाणिं कल्लू जाव
जलते वाणारसीए नयरीए वहिया वहवे अंबारामारोवावित्तए, एवं मालिंगा बिल्ला कैविट्ठा चिंचा पुप्फारामारोवावित्तए,
एवं संपहेति संपेहित्ता कलं जाव जलते वाणारसीए नयरीए वहिया अंवारागे य जाव पुप्फाराम य रोवावेति । तते णं
सट्टाणमुवगओ सोमिलमाहणो' ' असाहुदंसणेणं ' ति असाधवः-कुदर्शनिनो भागवततापसादयः तदर्शनेन साधूनां
च-सुश्रमणानामदर्शनेन तत्र तेषां देशान्तरविहरणेनादर्शनतः, अत एवापर्युपासनतस्तदमावात्, अतो मिथ्यात्वपु-
गलास्तस्य प्रवर्धमानतां गताः सम्यक्त्वपुद्गलाश्चापचीयमानास्त एवैभिः कारणैमिथ्यात्वं गतः, तदुक्तम्-" मझ्भेया पुन्यो-
गाहसंसग्गीए य अभिनिवेसेणं चउहा खलु मिच्छत्तं, साहूणंऽदसणेणहवा ॥ १॥" अतो अत्र असाहुदंसणेणं इत्युक्तम् ।
'अज्झत्थिए जाव' त्ति आध्यात्मिकः-आत्मविषयः चिन्तितः-स्मरणरूपः प्रार्थितः-लघुमाशंसितः मनोगतो-मनस्येव
वर्तते यो न बहिः प्रकाशितः सङ्कल्पो-विकल्पः समुत्पन्नः-प्रादुर्भूतः, तमेवाह-एयमित्यादि वयाई चिण्णाई' व्रतानि-
नियमास्ते च शौचसंतोपतपःस्वाध्यायादीनां प्रणिधानानि वेदाध्ययनादि कृतं च, ततो ममेवानी लौकिकधर्मस्थानाचर-
णयाऽरामारोपणं कर्तुं श्रेयः तेन वृक्षारोपणमिति, अत एवाह- अंबारामे य' इत्यादि ।
॥२४॥
वहवे अंबारामा य जाव पुप्फारामा य अणुपुत्रेणं सारक्खिज्जमाणा संगोविन्जमाणा संवड्डिजमाणा आरामा जाता किव्हा किण्हाभासा जाव रम्मा महामेहनिकुरंवभूता पत्तिया पुफिया फलिया हरियगरेरिज्जमाणसिरिया अतीव २ उपसोभेमाणा २ चिट्ठति । तते णं तस्स सोमिलस्स माहणस्स अप्णदा कदायि पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि कुटुंवजागरियं जागरमाणस्स अयमेयाख्वे अज्झथिए जाव समुप्पज्जित्था-एवं खलु अहं वाणारसीए णयरीए सोमिले नाम माहणे अचंतमाहणकुलप्पस्ते, तते णं मए वयाई चिण्णाई जाव जूवा णिविखत्ता, तते णं मए वाणारसीए नयरीए पहिया वहवे अंबारामा जाव पुप्फारामा य रोवाविया, तं सेयं खलु मर्म इदाणिं कल्लं जाव जलते सुबहुं लोहकड़ाहकडच्छुयं तंवियं तावसमंड घडावित्ता विउलं असणं पाणं खाइमं साइमं मित्तनाइ० आमंतित्तातं मित्तनाइणियग०विउलेणं असण जाव सम्माणित्ता तस्सेव मित्त जाव जेट्टपुत्तं कुटुंबे ठावेत्ता तं मित्तनाइ जाव आपुच्छित्ता सुबहुँ लोहकडाहकडच्छुयं तंवियतावसभंडगं गहाय जे इमे गंगाकूला वाणपत्था तावसा भवंति, तं जहा-होत्तिया पोत्तिया कोत्तिया जनती सद्धृती घालती हुंवउद्या दंतुक्खलिया उम्मज्जगा संमज्जगा कलं पाउप्पभायाए रयणीए जलते सूरिप इत्यादि वाच्यम् । “ मित्तनाइनियगसंबंधिपरियणं पि य आमंतित्ता घिउ- लेणं असणपाणखाइमसाइमेणं भोयावित्ता सम्माणित्ता" इति अत्र मित्राणि-सुहृदः ज्ञातयः-समानजातयः निजका:- पितृव्यादयः संबन्धिनः-श्वशुरपुत्रादयः परिजनो-दासीदासादिः तमामंत्र्य विपुलेन भोजनादिना भोजयित्वा सत्कारयि- त्वा वस्त्रादिभिः संमानयित्वा गुणोत्कीर्तनतः ज्येष्ठ पुत्रं कुटुम्बे स्थापयित्वाऽधिपतित्वेन गृहीतलोहकटाहाथुपकरणः । •वाणपत्थ' त्ति वने भवा वानी प्रस्थानं प्रस्था-अवस्थितिः वानी प्रस्था येषां ते वानप्रस्थाः अथवा ब्रह्मचारी गृहस्थश्थ, वानप्रस्थो यतिस्तथा।' इति चत्वारो लोकप्रतीता आश्रमाः, पतेषां च तृतीयाश्रमवर्तिनो वानप्रस्थाः, 'होत्तिय' ति अग्निहोतृकाः, 'पोत्तिय 'त्ति वस्त्रधारिणः, कोत्तिया जन्नई सदुई घालई हुंबउट्ठा दंतुक्खलिया उम्मजगा सम्मजगा
वलिका.
निरया-
॥२५॥
निमज्जगा संपक्खालगा दक्षिणकूला उत्तरकूला संखधमा कूलधमा मियल्लुद्रया इत्यितावसा उदंडा दिसापोक्खिणो वक-
वासिणो विलवासिणोजलवासिणो रुक्खमूलिया अंधुभक्खिणो वायुभक्खिणो सेवालभक्खिणो मूलाहारा कंदाहारा तयाहारा
पत्ताहारा पुष्फाहारा फलाहारा वीयाहारा परिसडियकंदमूलतयपत्तपुप्फफलाहारा जलाभिसेयकढिणगायभूता आयावणाहिं
निमजगा संपक्खालगा दक्सिणकूलगा उत्तरकूलगा संगधमा कूलधमा मियलुद्धया हत्यितावसा उहंडगा दिसापो-
क्खिणो वफवासिणो बिलवासिणोजलवासिणो रुपमूलिगा अनुभक्खिणो वायुभक्खिणो सेवालभक्विणो मूलावारा कंदाहारा
तयाहारा पत्ताद्वारा पुप्फाहारा फलाहारा बीयाद्वारा परिसडियरमूलतयपत्तपुप्फफलाहारा जलाभिसेयकढिणगाय आया.
वणेविं पंचग्गीतावेहिं इंगालमोलियं कंदुसोल्लियं । तत्र 'कोत्तिय'त्ति भूमिशायिनः, 'जन्नइ' त्ति यज्ञयाजिनः, 'सडई' त्ति श्रालाः
'घालइ' त्ति गृहीतभाण्डाः, "हुंवउह' त्ति हुंडिकाश्रमणाः, 'दंतुफ्सलिय' त्ति फलभोजिनः 'उम्मजाग' त्ति उन्मजनमात्रेण ये
स्नान्ति 'सम्मजाग' त्ति उन्मजनस्यैयासकृत्करणेग ये स्नान्ति, 'निमजग' त्ति स्नानार्थ ये निममा एय क्षणं तिष्ठन्ति. 'सं-
पक्खालगा' त्ति मृत्तिकावर्षणपूर्वकं ये क्षालयन्ति, 'दक्मिणकूलग' त्ति गर्गादक्षिणकूल एव वस्तव्यम्, 'उत्तरकूलग' त्ति
उक्तविपरीताः, 'संखधम' ति शतवं मान्या ये जेमन्ति यगन्यः कोऽपि नागच्छति, 'कूलधमग' त्ति ये कुले स्थित्वा शब्द
कृत्या भुञ्जते, 'मियलुद्वय त्ति प्रतीता एय,-'हत्थितापस' त्ति ये हस्तिनं मारयित्या तेनैव बहुकालं भोजनतो यापयन्ति,
'उहंडग' त्ति ऊर्ध्वकृतदण्डा ये संचरन्ति, 'दिसापोक्मिणों ति उदकेन दिशः प्रोक्ष्य ये फलपुष्पादि समुगिन्यन्ति, 'वक-
वासिणो' त्ति वल्कलयामसः, "विलवासिगो' त्ति व्यक्तम्, पाठान्तरे 'वेलयासिणों' त्ति समुनवेलावासिनः, 'जलयासिणो त्ति
ये जलनिपण्णा एवासते, शेपाः प्रतीताः नवरं, 'जलाभिसेयकढिणगाय' त्ति ये स्नात्या न भुते स्नात्वा स्नात्वा पाण्ड-
रीभूतगावा इति वृद्धाः कचित् ' जलाभिसेयकदिणगावभूय' त्ति दृश्यते तत्र जलाभिषेककठिनगात्रभूताः प्राप्ता ये ते तथा,
॥२५॥
पंचग्गीतावेहिं इंगालसोल्लियं कंदुसोल्लियं पिव अप्पाणं करेमाणा विहरति । तत्य णं जे ते दिसापोक्खिया ताबसा तेसिं अंतिए दिसापोक्खियत्ताए पबइत्तए पवयिते वि य णं समाणे इमं एयारूवं अभिग्गहं अभिगिन्हिस्सामि-कप्पति मे जावजीवाए छटुं छठे गं अणिक्खित्तेणं दिसाचकवालेणं तवोकम्मेणं उड़े वाहातो पगिज्झिय २ सूराभिमुहस्स आतावण- भूमीए आतावमाणस्स विहरत्तए ति कटु एवं संपेहेइ २ कल्लं जाव जलंते सुवहुं लोह जाव दिसापोक्खियतावसत्ताए पवइए २ वि य णं समाणे इमं एयावं अभिग्गहं जाव अभिगिन्हित्ता पढम छटक्खमणं उपसंपज्जित्ता णं विहरति । तते णं सोमिले माहणे रिसी पढमछट्ठक्खमणपारणंसि आयावणभूमीए पचोरुहति २ वागलवत्थनियत्थे जेणेव सए उडए तेणेव उवा० २ कि दिणसंकाइयं गेहति २ पुरच्छिमं दिसिं पुक्खेति, पुरच्छिमाए दिसाए सोमे महाराया पस्थाणे पत्थियं अभिरक्खउ सोमिलमाहणरिसिं अभि० २ जाणि य तत्थ कंदाणि य मूलाणि य तयाणि य पत्ताणि य पुप्फाणि य 'इंगालसोल्लियं ' ति अङ्गारैरिव पक्वम्, 'कंदुसोल्लियं' ति कन्दुपक्वमिवेति । 'दिसाचकवालगणं तवोकम्मेणं' ति एकत्र पारणके पूर्वस्यां दिशि यानि फलादीनि तान्याहृत्य भुङ्क्ते, द्वितीये तु दक्षिणस्यामित्येवं दिक्चक्रवालेन तत्र तपःकर्मणि पारणककरणं तत्तपःकर्म दिक्चक्रवालमुच्यतेतेन तपःकर्मणेति । 'वागलवत्थनियत्थे' त्ति वल्कलं-बल्कः तस्येदं वाल्कलं तवस्त्रं निवसितं येन स वाल्कलवस्त्रनिवसितः। 'उडए' त्ति उटजः-तापसाश्रमगृहम् ।' किढिण' त्ति वंशमयस्तापसभाज- नविशेषः ततश्च तयोः सांकायिकं-भारोबहनयन्त्रं किदिणसांकायिकम् । 'महाराय' त्ति लोकपालः । 'पत्थाणे पत्थियं ति प्रस्थाने परलोकसाधनमार्ग प्रस्थितं-प्रवृत्तं फलाचाहरणार्थ, गमने वा प्रवृत्तम् । सोमिलद्विजऋपिम् । १ कठिण प्र०
वलिका
निरया-
॥२६॥
फलाणि य वीयाणि य हरियाणि ताणि अणुजाणउ त्ति कटु पुरच्छिमं दिसं पसरति २ जाणि य तत्य कंदाणि य
जाव हरियाणि य ताई गेहति किढिणसंकाइयं भरेति २ दन्भे य कुसे य पत्तामोडं च समिहा कहाणि य गेण्हति २
जेणेव सए उडए तेणेव उवा० २ किढिणसंकाइयगं ठवेति २ वेदि वड्डेति २ उपलेषणसंमज्जणं करेति २ दमकलसहत्थगते
जेणेव गंगा महानदी तेणेव उवा० २ गंगं महानदी ओगाइति २ जलमजणं करेति २ जलकिहुं करेति २ जलाभिसेयं करेति
२ आयते चोक्खे परमसुइभूए देवपिउकयकज्जे इन्भकलसहत्थगते गंगातो महानदीगो पच्चुत्तरति जेणेव सते उडए तेणेव
उवा० २ दन्भे य कुसे य वालुयाए य वेदि रएति २ सरयं करेति २ अरणिं करेति २ सरएणं अरणिं महेति २ अग्गि
पाडेति २ अग्गिं संधुओति २ समिहा कहाणि पविखवति २ अग्गि उज्जालेति २“अग्गिस्स दाहिणेपासे सत्तंगाई समादहे।"
'दम्भे य' त्ति समूलान् ‘फुसे य' दर्भानेय निर्मूलान् । 'पत्तामोडं च ' ति तरशागामोटितपत्राणि । 'समिनाउ
त्ति, ममिधः काछिकाः, येई पड़े' ति येदिकां देगार्चनस्थानं वर्धनी-बहुकारिका तां प्रयुक्त इति वर्धयति-प्रमार्जयतीत्यर्थः ।
'उयलेगणसंमजणं' तु (ति) जलेन संमार्जनं वा शोधगम् । 'दभफलसदत्थगपत्ति वर्भाश कलशकष हस्ते गता यस्य स तथा,
'दमकलसा इत्थगए' त्ति क्यचित्पाठः तत्र दर्भण मागतो यः कलशकः स हस्तगतो गस्य स तथा । 'जलमाणं' तिजलेन
बनिःशुद्धिमात्रम् । 'जलकीड' ति देवशुद्धायपि जलेनाभिरतिम् । 'जलाभिसेय'ति जलक्षालनम् । 'आयते' ति जलस्पर्शात्
'चोक्खे' तिअशुचिनव्यापगमात् किमुक्तं भवति ? 'परमसुइभूप 'सि। देयेपिउफयकज्जे 'ति देवानां पितृणां च कृतं कार्य
जलाञ्जलिदानं येन म तथा । 'सरपणं अरणिं महेर' त्ति शरकेण-निर्मन्थकाठेन अरणि-निर्मन्यनीयकाएं मनाति-गगति ।
अगिस्स दाहिणे इत्यादि सार्धश्लोकः तपथाशब्दवर्ज, तत्र च तत्संगाई समादहे' ति सप्ताङ्गानि समावधाति-सनिधापयति
। देवयपियकोसि .
---
wearind
७. ----
॥२९॥
जहा-"सकथं वकलं ठाणं सिझं भंड कमंडलुं । दंडदारुं तहप्पाणं अह ताई समादहे ॥" मधुणाय घएण य तंदुलेहि य अग्गि हुणइ, चरु साधेतिर वलि वइस्सदेव करेति २ अतिहिपूर्य करेति २ तओ पच्छा अप्पणा आहारं आहारेति । तते णं सोमिले माहणरिसी दोचं छठ्ठवखमणपारणगंसि तं चेव सर्व भाणियत्वं जाव आहारं आहारेति, नवरं इमं नाणत्तं-दाहिणाए दिसाए जमे महाराया पत्थाणे पत्थियं अभिरवखउ सोमिलं माहणरिसिं जाणि य तत्थ कंदाणि य जाव अणुजाणउ त्ति कट्ठ दाहिणं दिसिं पसरति । एवं पञ्चत्थिमे णं वरुणे महाराया जाव पचत्थिमं दिसिं पसरति । उत्तरे णं वेसमणे महाराया जाव उत्तरं दिसिं पसरति । पुबदिसागमेणं चत्तारि वि दिसाओ भाणियबाओ जाव आहारं आहारेति । तते णं तस्स सोमि- लमाहणरिसिस्स अण्णया कयायि पुघरत्तावरत्तकालसमयंसि अणिच्च जागरियं जागरमाणस्स अयमेयाख्वे अज्झथिए जाव समुप्पजित्था-एवं खलु अहं वाणारसीए नगरीए सोमिले नामं माहणरिसी अच्चंतमाहणकुलप्पसुए, तते णं मए वयाई चि- ण्णाई जाव जूवा निक्खित्ता । तते णं मम वाणारसीए जाव पुप्फारामा य जाव रोविता । तते णं मए सुबहुलोह जाव घडावित्ता जाव जेट्टपुत्तं गवित्ता जाव जेट्टपुत्तं आपुच्छित्ता सुबहुलोह जाच गहाय मुंडे जाव पड़इए वि य णं समाणे छटुंछटेणं सकथं १ वल्कलं २ स्थानं ३ शय्याभाएडं ४ कमण्डलु ५ दण्डदारु ६ तथात्मानमिति ७। तत्र सकथं-तत्समयप्रसिद्ध उपकरणविशेषः, स्थान-ज्योतिःस्थानम् पात्रस्थानं वा, शय्याभाण्ड-शय्योपकरणं, कमण्डलु:-कुण्डिका, दण्डदारु-दण्डका, आत्मा प्रतीतः । 'चरं साहेति' त्ति चरः-भाजनविशेपः तत्र पच्यमानं द्रव्यमपि चरुरेव तं चरुं बलिमित्यर्थः साधयति- रन्धयति । 'बलिं वइस्सदेवं करेइ'त्ति बलिना वैश्वानरं पूजयतीत्यर्थः। 'अतिहिपूयं करेइत्तिअतिथेः-आगन्तुकस्य पूजांकरोतीति 'जाव गहा' कडुच्छुयतंवियभायणं गहाय दिसापोक्खियतावसत्तए पव्वइए प्रेजितेऽपि षष्ठादितपःकरणेन दिशः प्रे- १ वेयं प्र० २ प्रबजितत्वेऽपि प्र. .
वलिका.
निरया-
॥२७॥
जाव विहरति । तसेयं खल्ल मर्म इयाणि कलं पादु जाव जलते बहवे तावसे दिहा भट्टे य पुबसंगतिए य परियायसंगतिए अ
आपुच्छित्ता आसमसंसियाणि य बहूई सत्तसयाई अणुमाणइत्ता वागलवत्यनियत्यस्स कढिणसंकाइयगहितसभंडोवकरणस्स
कमुद्दाए मुहं वैधित्ता उत्तरदिसाए उत्तराभिमुहस्स महपत्थाणं पत्थावेइत्तए एवं संपेहेति २ कलं जाव जलते वहवे तावसे य दिहा
भट्टे य पुवसंगतिते यतं चेव जाव कमुद्दाए मुहं बंधति, वैधित्ताअयमेतावं अभिग्गह अभिगिण्हति जत्थेवणं अम्हं जलंसि वा
एवंथलंसि वा दुग्गंसि वा निन्नसि वा पवतंसि.वा विसमंसि वागडाए वा दरीए वा पक्खलिज्ज वापवडिब्ज वानो खलु मे कप्पति
पच्चुद्वित्तए तिकट्ठ अयमेयारूवं अभिग्गहं अभिगिहति, उत्तराए दिसाए उत्तराभिमुह पत्थाणं (महपत्थाणं) पत्थिर से सोमिले
माहणरिसी पुवावरण्हकालसमयसि जेणेव असोगवरपायवे तेणेव उवागते, असोगवरपायवरस अहे कढिणसंकाइयं वेति
२ वेदि वड्डेइ २ उवलेवणसंमजणं करेति २ दब्भकलसहत्थगते जेणेव गंगा महानई जहा सिवो जाव गंगातो महानईओ
पच्चुत्तरइ, जेणेव असोगवरपायवे तेणेव उवा० २ दब्भेहि य कुसेहि य वालुयाए वेदि रतेति, रतित्ता सरगं करेति २
क्षितत्वादिविधि च कृत्वा पारणादिकमाचरितवान् । इदानी च इदं मम श्रेयः कर्तु, तदेवाह-'जाव जलंते 'सूरिए दृष्टान्
आभापितान आपृच्छय, बहूनि सत्वशतानि समनुमान्य संभाष्य, गृहीतनिजभाण्डोपकरणस्योत्तरदिगभिमुखं गन्तुं मम युज्यते
इति संप्रेक्ष्यते चेतसि । 'कमुहाए मुहं बंधइत्ता' यथा का काष्ठमयः पुत्तलको न भापते एवं सोऽपि मौनावलम्बी जातः
यद्वा मुखरन्ध्राच्छादक काष्ठखण्डमुभयपार्श्वच्छिन्द्रयप्रेपितदवरकान्वितं मुखबन्धनं काठमुद्रा तया मुखं बध्नाति । जलस्थला-
दीनि सुगमानि, पतेपु स्थानेषु स्खलितस्य प्रतिपतितस्य या न तत उत्थातुं मम कल्पते । महाप्रस्थानं पदं ति मरणकालभावि
कर्तुं ततः प्रस्थितः-कर्तुमारब्धः । 'पुन्वावरण्हकालसमयंसि' ति पाभात्यापराण्हकालसमय:-दिनस्य चतुर्थप्रहरलक्षणः ।
॥२७॥
। जाव बलिं वइस्सदेवं करेति २ कद्दमुद्दाए मुहं बंधति तुसिणीए संचिट्ठति । तते णं तस्स सोमिलमाहणरिसिस्स पुवरत्ता- वरत्तकालसमयंसि एगे देवे अंतिय पाउन्भूते । तते णं से देवे सोमिलं माहणं एवं क्यासि-हं भो सोमिलमाहणा ! पवइया दुपचइतं ते । तते णं से सोमिले तस्स देवस्स दोचं पि तच्चं पि एयमहूँ नो आढाति नो परिजाणइ जाव तुसिणीए सं- चिट्ठति । तते णं से देवे सोमिलेणं माहणरिसिणा अणाढाइज्जमाणे जामेव दिसि पाउन्भूते तामेव जाव पडिगते । तते णं से सोमिले कल्लं जाव जलंते वागलवत्यनियत्थे कढिणसंकाइयं गहियग्गिहोत्तभंडोवकरणे कटमुद्दाए मुहं बंधति र उत्तराभि- मुहे संपत्थिते । तते णं से सोमिले वितियदिवसम्मि पुवावरण्हकालसमयंसि जेणेव सत्तिवन्ने अहे कढिणसंकाइयं ठवेति २ वेति वड्डेति २ जहा असोगवरपायवे जाव अग्गि हुणति, कट्टमुद्दाए मुहं बंधति, तुसिणीए संचिट्ठति । तते णं तस्स सोमिलस्स पुवरचावरत्तकालसमयंसि एगे देवे अंतिय पाउन्भूए । तते णं से देवे अंतलिक्खपडिवन्ने जहा असोगवरपायवे जाव पडिगते । तते णं से सोमिले कलं जाव जलते वागलवत्यनियत्थे कढिणसंकाइयं गेहति २ कट्टमुद्दाए मुहं बंधति २ उत्तरदिसाए उत्तराभिमुहे संपत्थिते । तते णं से सोमिले ततियदिवसम्मि पुवावरण्हकालसमयंसि जेणेव असोगवरपायवे तेगेव उवा० २ असोगवरपायवस्स अहे कढिणसंकाइयं ठवेति, वेति वड्डेति जाव गंगं महानई पच्चुत्तरति २ जेणेव असो- गवरपायवे तेणेव उवा० २ वेति रएति २ कट्ठमुद्दाए मुहं बंधति २ तुसिणीए संचिति । तते णं तस्स सोमिलस्स पुबर- चावरत्तकाले एगे देवे अंतियं पाउ० तं चेव भणति जाव पडिगते । तते णं से सोमिले जाव जलंते वागलवत्थनियत्थे 'पुव्वरत्तावरत्तकालंसमयंसि' त्ति पूर्वरात्रो-रात्रेः पूर्वभागः, अपररात्रो-राः पश्चिमभागः तल्लक्षणो यः कालसमय:-काल- रूपसमयः स तथा तत्र रात्रिमध्यान्हे (मध्यरात्रे) इत्यर्थः । अन्तिक-समीप, प्रादुर्भूतः । इत ऊर्ध्वं सर्वं निगदसिद्धं जाव asin
बलिका
निरया-
॥२८॥
कढिणसंकाइयं जाव कमुद्दाए मुहं वंधति २ उत्तरार दिसाए उत्तराए संपत्थिए । तते णं से सोमिले चउत्थदिवसपुबाव-
रोहकालसमयंसि जेणेव वडपायवे तेणेव उवागते वडपायवरस अहे किदिणं संठवेति २ वेई वड्डेति उवलेवणसंमजणं करेनि
जाव कठमुद्दाए मुहं बंधति, तुसिणीए संचिट्ठति । तते णं तरस सोमिलरस पुदरत्तावरत्तकाले एगे देवे अंतियं पाउ० तं
चेव भणति जाव पडिगते । तते णं से सोमिले जाव जलते वागलवत्थनियत्ये किहिणसंकायियं जाव कमुद्दाए मुहं
वंधति, उत्तराए उत्तराभिमुहे संपत्थिते। तते णं से सोमिले पंचमदिवस ग्मि पुदावर हकालसमयंसि जेणेव उंवरपायवे उंवर-
पायवेस्स अहे किठिणसंकाइयं ठवेति, वेई वड्डेति जाव कहमुद्दाए मुह बंधति जाव तुसिणीए संचिठति । तते णं तस्स
सोमिलमाहणस्स पुवरत्तावरत्तकाले एगे देने जाव एवं क्यासि-हं भो सोमिला ! पदइया दुप्पपइयं ते पढमं भणति तहेव
तुतिणीए संचिति, देवो दोचं पि तच्चं पि वदति सोमिला ! पहइया दुप्प६इयं ते । तए णं से सोमिले तेणं देवेणं दोचं
पि तच्चं पि एवं युत्ते समाणे तं देवं एवं वयासि-कहप्णं देवाणुप्पिया ! मम दुष्पदइतं तते णं से देवे सोमिलं माहणं एवं
वयासि-एवं खलु देवाणुप्पिया ! तुमं पासस्स अरहओ पुरिसादाणियस्स अंतियं पंचाणुपए सत्त मिक्खावए दुवालसविहे
सावगधम्मे पडिवन्ने, तए णं तव अण्णदा कदाइ पुचरत्त० कुटुंब० जाव पुचिंतितं देवो उच्चारेति जाव जेगेव असोगवरपा-
यो तेगेव उवा० २ काढणसंकाइयं जाव तुसिणीए संचिठसि । तो गं पुरत्तावरत्तकाले तव अंनियं पाऊभवामि है भो
सोमिला ! पवइया दुप्पवतियं ते तह चेव देवो नियवयणं भणति जाच पंचमदिवसम्मि पुवावर हकालसमयंसि जेणेव
उंबरवरपायचे ते गेव उवागते किढिणसंकाइयं व्वेहि वेदि वडति उवलेवणं संमज्जणं करेति २ कठमुद्दाए मुहं बंधनि, वंचित्ता
?
॥२८॥
तुसगीए संचिठसि, तं एवं खलु देवाणुप्पिया ! तव दुप्पवयितं । तते णं से सोमिले ते देवं वयासि-(कहण्णं देवाणुप्पिया! मम सुप्पाइतं ? तते णं से देवे सोमिलं एवं वयासि)-जइ णं तुम देवाणुप्पिया ! इयाणि पुवपडिवण्णाई पंच अणुवयाई सयमेव उवसंपज्जित्ताणं विहरसि, तो णं तुज्झ इदाणिं सुपचइयं भविज्जा । तते णं से देवे सोमिलं वंदति नमंसति २ जामेव दिसि पाउन्भूते जाव पडिगते । तते णं सोमिले माहरिसी तेणं देवेणं एवं वुत्ते समाणे पुवपडिवन्नाई पंच अणुबयाई सयमेव उसंपज्जित्ता णं विहरति । तते णं से सोमिले बहुहिं चउत्थछहमजावमासद्धमासखमणेहि विचित्तेहिं तवोवहाणेहिं अप्पाणं भावमाणे बहूई वासाई समणोवासगपरियागं पाउणति २ अद्धमासियाए सलेहणाए अत्ताणं झूसेति २ तीसं भत्ताई अणसणाए छेदेति २ त्ता तस्स गणस्स अणालोइयपडिकते विराहियसम्मत्ते कालमासे कालं किच्चा सुकवडिसए विमाणे उववातसभाए देवसयणिजसि जाव तोगाहणाए सुकमहग्गहत्ताए उववन्ने । तते णं से सुके महम्गहे अहुणोववन्ने समाणे जाव भासामणपज्ज- त्तीए । एवं खलु गोयमा ! मुकेणं महग्गहेणं सा दिवा जाव अभिसमन्नागए एगं पलिऔवमठिती । सुके णं भंते महग्गहे ततो देवलोगाओ आउक्खए कहिं ग० १ गोयमा ! महाविदेहे वासे सिज्झिहिति । एवं खल्लु जंबू ! समणेणं० निक्खेवओ॥३॥ बहुपुत्तिकाज्झयणं ४-जइ णं भैते उक्खेवओ एवं खल जंबू!तेणेकालेणं २ रायगिहे नाम नगरे, गुणसिलए चेइए, सेणिए राया, सामी समोसढे, परिसा निग्गया। तेणं कालेणं २ बहुपुत्तिया देवी सोहम्मे कप्पे बहुपुत्तिए विमाणे सभाए सुहम्माए निक्खेवओ त्ति । नवरं विराधितसम्यक्त्वः । अनालोचिताप्रतिक्रान्तः । शुक्रग्रहदेवतया उत्पन्नः ॥ बहुपुत्तियाध्ययने ' उक्खेयो' ति उत्क्षेपः-प्रारंम्भवाक्यं, यथा-जाणं भंते समणेणं सिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपाविउ- कामेणं तथवग्गस्स पुल्फियाणं तइयज्झयणस्स अयमढे पन्नत्ते,चउत्थस्स णं अज्झयणस्स पुस्फियाणं के अहे पण्णत्ते?
निरया
॥२९॥
कका
बहुपुत्तियंसि सीहासणंसि चाहिं सामाणियसाहस्सीहिं चरहिं महत्तरियाहिं जहा सूरियामेजाव भुंजमाणी विहरइ, इमंचणं
केवलकप्पं जंबुद्दीवं दीवं विउलेणं ओहिणा आभोएमाणी२ पासति २ समणं भगवं महावीरं जहा सरियाभो जाव णमंसित्ता
सीहासणवरंसिपुरच्छाभिमुहा सन्निसन्ना।आभियोगा जहा सूरियाभस्स, सूसराघंटा, आमिओगियं देवं सद्दावेइ, जाणविमाण
जोयणसहस्सविच्छिण्णं, जाणविमाणवण्णओ, जाव उत्तरिल्लेणं निजाणमग्गेणं जोयणसाहस्सिएहि विग्गहेहिं आगता जहा
सरियाभे, धम्मकहा सम्मत्ता । ततेणं सा बहुपुत्तिया देवीदाहिणं भुयं पसारेइ देवकुमाराणं अट्ठसयं, देवकूमारियाण य वांमाओ
भुयाओ१०८, तयाणंतरं चणं वहवे दारगा य दारियांओ य डिभए य डिभियाओ य विउहइ, नट्टविहिं जहा मरियाभो उवदं-
सित्ता पडिगते । भंते ति भयवं गोयमे समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसति कूडागारसाला बहुपुत्तियाए णंभंते देवीए सा दिवा
देविडी पुच्छा जाव अभिसमण्णागता । एवं खलु गोयमा ! तेणं कालेणं २ वाणारसी नाम नगरी, अंवसालवणे चेइए । तत्थ
णं वाणारसीए नगरीए भद्दे नाम सत्यवाहे होत्था, अड्डे अपरिभूते । तस्स णं भहस्स य सुभद्दा नाम भारिया सुकुमाला वंझा
एतस्स 'दिव्या देविड़ी पुच्छ' त्ति, किण्हं लद्धा-केन हेतुनोपार्जिता ? किण्णा पत्ता-केन हेतुना प्राप्ता उपार्जिता सती
प्राप्तिमुपगता? किण्णा भिसमण्णागय' त्ति प्राप्ताऽपि सती केन हेतुनाऽऽभिमुख्येन सांगत्येन च उपार्जनस्य च पंथा-
भोग्यतामुपगतेति ? एवं पृष्टे सत्याह-' एवं खलु' इत्यादि । वाणारस्यां भद्रनामा सार्थवाहोऽभूत् । 'अड़े' इत्यादि अड़े
दित्ते वित्ते विच्छिण्णविउलभवणसयणासणजाणवाहणाइण्णे- बहुधणजाइआययणआओगपओगसंपउत्ते विच्छडियपउर-
भत्तपाणे बहुदासीदासगोमहिसगवेलकप्पभूए बहुजणस्स अपरिमूए, सुगमान्येतानि, नवरं आढयः-ऋद्धया परिपूर्णः,
हप्तः-दर्पवान, वित्तो-विख्यातः । भवसार्थवाहस्य भार्या सुभद्रा सुकुमाला । 'वंझ' त्ति अपत्यफलापेक्षया निष्फला,
॥२९॥
अवियाउरीजाणुकोप्परमाता याविहोत्था। तते णंतीसे सुभदाए सत्थवाहीए अन्नया कयाइ पुवरत्तावरत्तकाले कुटुंबजागरियं इमेयाख्वे जाव संकप्पे समुप्पज्जित्था-एवंखलु अहं भद्देणं सत्यवाहेणं सद्धिं विउलाई भोगभोगाई भुंजमाणी विहरामि, नोचेवणं अहं दारगं वादारियं वापयामि,तं धन्नाओ गंताओ अम्मगाओजावसुलद्धेणतासिं अम्मगाणंमणुयजम्मजीवितफले,जासि मन्ने नियकुच्छिसंभूयगाई थणदुद्धलुद्धगाई महुरसमुल्लावगाणि मंजुल(मम्मण)प्पजपिताणि थणमूलकक्खदेसभागं अभिसरमाणगाणि पण्हयति,पुणो य कोमलकमलोवमेहि हत्थेहि गिण्हिऊणं उच्छंगनिवेसियाणिदेति, समुल्लावए सुमुहुरे पुणोपुणो मम्मण (मंजुल) अवियाउरि' त्ति प्रसवानन्तरमपत्यमरणेनापि फलतो वन्ध्या भवति अत उच्यते-अवियाउरि त्ति अविजननशीलाऽप- त्यानाम् , अत एवाद-जानु कूर्पराणामेव माता-जननी जानुकूपरमाता, एतान्येव शरीरांशभूतानि तस्याः स्तनी स्पृशन्ति नापत्यमित्यर्थः, अथवा जानु कूर्पराण्येव मामा परप्राणादिसाहाय्यसमर्थः उत्सङ्गनिवेशनीयो वा परिकरो यस्याः न पुत्रलक्षणः स जानुकूपरमात्रः । ‘इमे यारूवे 'त्ति इहैवं दृश्य-" अयमेयारूवे अज्शथिए चिंतए पत्थिप मणोगए संकप्पे समुप्पजित्था" तत्रायम् एतद्रूपः आध्यात्मिकः-आत्माश्रितः चिन्तितः-स्मरणरूपः मनोगतो-मनोविकाररूपः संकल्पो-विकल्पः समुत्पन्नः । 'धन्नाओणंताओ' इत्यादि धन्या-धनमईन्ति लप्स्यन्ते वा यास्ता धन्याः इति यासामित्यपेक्षया, अम्बा:-सियः पुण्या:-पविधाः कृतपुण्या:-कृतसुकताः कृतार्थाः-कृतप्रयोजनाः कृतलक्षणाः-सफलीकृतलक्षणाः। 'सुलम्रेणं तासि अम्मगाणं मणुयजम्मजीविय- फले सुलब्धं च तासां मनुजजन्म जीवितफलं च । 'जासिं ' ति यासां मन्ये प्रति वितर्कार्थों निपातः। निजकुक्षिसंभूतानि डिम्भ- रूपाणीत्यर्थः । स्तनदुग्धे लुब्धानि यानि तानि तथा । मधुराः समुल्लापा येषां तानि तथा । मन्मनम्-अव्यक्तमीपललितं प्रज- ल्पितं येषां तानि तथा । स्तनमूलात कक्षादेशंभागमभिसरन्ति मुग्धकानि-अव्यक्तविज्ञानानि भवन्ति। पण्ड्यंति-युग्धं पिबन्ति । .पुनरपि कोमलकमलोपमाम्यां दस्ताभ्यां गृहीत्वा. उत्सङ्गे निवेशितानि सन्ति । वदति समुल्लापकान, पुनः पुनः मञ्जल- KI -
निरया-
वलिका
प्पमणिए अहं णं अधण्णा अपुण्णा अकयपुण्णा एत्तो एगमविन पत्ता ओहय० जाव झियाइ। तेणं कालेणं २ सुबतातोण अजातो
इरियासमितातो भासा समितातोएसणासमितातोआयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमितातोउच्चारपासवणखेलजल्लसिंघाणपारिहा-
वणासमियातो मणगुत्तीओ वयगुत्तीओ कायगुत्तोओ गुतिंदियाओ गुत्तवंभयारिणीओ वहुस्सुयाओ बहुपरियारातो पुवा-
गुपुर्वि चरमाणीओ गामाणुगाम दूइज्जमाणीओ जेणेव वाणारसी नगरी तेणेव उवागयाता, उवागच्छित्ता अहापडिख्वं उग्गहं २
संजमेणं तवसा विहरति।ततेणंतासि सुबयाणं अजाणं एगे संचाडए वाणारसोनगरीए उच्चनीयमज्झिमाई कुलाई घरसमुदाणस्स
भिक्खायरियाए अडमाणे भइस्स सत्थवाहस्स गिह अणुपविकतते णं सुभद्दा सत्थवाहीतातो अज्जातो एज्जमाणीओ पासति २
हट्ट० खिप्पामेव आसणाओ अभुढेति २ सत्तट्ठपयाई अणुगच्छइ २ वंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता विउलेणं असणपाणखाइम-
साइमेणं पडिलाभित्ता एवं वयासि-एवं खलु अहं अज्जाओ! भद्देणं सत्यवाहेणं सद्धि विउलाई भोगभोगाई भुंजमाणी विहरामि,
प्रभणितान मञ्जुलं-मधुरं प्रभणितं-भणतियेपु ते तथा तान् , इन सुमधुरानित्यभिधाय यन्मजलप्रभणितानित्युक्तं तत्पुनरु-
तमपि न दुष्टं संभ्रमभणितत्वावस्येति। 'पत्तो' त्ति विभक्तिपरिणामादेपाम्-उक्तविशेपणवतां 'डिम्भानां मध्यादेकतरमपि-
अन्यतरविशेषणमपि डिम्भ न प्रासा इत्युपदतमनःसकल्पा भूमिगतहष्टिका करतलपर्यस्तितमुखी ध्यायति । अथानन्तरं
यत्संपन्नं तदाह-'तेणं कालेण'मित्यादि । गृहेषु समुदान-भिक्षाटनं गृहसमुदानं भैक्ष, तन्निमित्तमटनम् । साध्वीसंघाटको
भद्रसार्थवाहगृहमनुप्रविष्टः । तन्द्रार्या चेतसि चिन्तितवती (एवं ययासि) यथा-विपुलान-समृद्धान् भागान् भोगभोगान्-अति-
शयवतः शब्दादीन् उपभुनाना विहरामि-तिष्ठामि
१ बहुपरियातो प्र०
॥३०॥
नो चेवणं अहं दारगंवा दारियं वा पयामि, तं धन्नाओणं ताओ अम्मगाओजावएत्तोएगमविन पत्ता,तं तुब्भे अजाओ!बहुणा- यातो बहुपढियातो वहूणि गामागरनगर जाव सण्णिवेसाई आहिंडह, बहूणं राईसरतलवर जाव सत्यवाहप्पमितीणं गिहाई अणु- पविसह, अस्थि से केति कर्हि चि विजापओएवा मंतप्पओएवा वमण वा विरेयणं वा बत्थिकम्मं वा ओसहे वा भेसज्जे वा उवलद्धे जेणं अहं दारगंवा दारियं वा पयाएज्जा? तते णं ताओ अजाओ सुभई सत्यवाहि एवं वयासी-अम्हे णं देवाणुप्पिए ! समणी- ओ निग्गंधीओ इरियासमियाओ जाव गुत्तभचारीओ, नो खल्लू कप्पति अम्हं एयम8 कणेहिं विणिसामित्तए, किमंग पुण उद्दिसित्तए वा समायरित्तए वा अम्हे णं देवाणुप्पिए! णवरं तव विचित्तं केवलिपण्णत्तं धम्म परिकहेमो। तते णं सुभहा सत्य- वाही तासि अजाणं अंतिए धम्मं सोचा निसम्म हट्टतुट्टा तातो अज्जातो तिखुत्तो वंदति नमंसति एवं वदासी-सदहामिणं अ- जाओ! निग्गं पावयणं पत्तियामि रोएमिणं अज्जाओ निग्गंधीओ! एवमेयं तहमेयं अवितहमेयं जावसावगधम्म पडिवज्जए। केवलं तथापि डिम्भादिकं न प्रजन्ये-नजनितवती अई, केवलं ता एव नियोधन्या यासां पुत्रादि संपद्यत इति खेदपरायणा 'हवति' (ऽदं वर्ते)। तवत्रार्थे यूयं किमपिजानीध्वे न वेति ? यविषये परिशानं संभावयति तदेव विद्यामन्त्रप्रयोगादिकं वक्तु- माह । केवलिप्रज्ञप्तधर्मश्च-" जीवदय सच्चवयणं, परधणपरिवजणं सुसीलं च । खंती पंचिंदियनिग्गहो यधम्मस्स मूलाई॥१॥" इत्यादिकः। एवमेयं ति एवमेतदिति साध्वीवचने प्रत्या (त्यया) विष्करणम् । पतदेव स्फुटयति-तहमेयं भंते! तथैवेतद्यथा भगवत्यः प्रतिपादयन्ति यदेतथूर्य वदथ तथैवैतत् । 'अवितहमेय' ति सत्यमेतवित्यर्थः । ' असंदिद्धमेयं ति संदेवय- जिंतमेतत् । एतान्येकार्थान्यत्यावरप्रदर्शनायोक्तानि सत्योऽयमों यथूयं वदथ इत्युक्त्वा वदन्ते-वाग्भिः स्तौति, नेमस्यति कायेन प्रणमति, वंदित्ता नमसित्ता सावगधर्म पडिवजा देवगुरुधर्मप्रतिपत्तिं कुरुते । १ वाग्मिश्च प्र० । २ नमस्यति च प्र० । ३ प्रणमति च प्र० । .
आढाति नो परिजाणति दुचं पितच पि भदा सत्य एवं वदासी - इच्छामिणं देवाणुप्पिया ! तुम्भेहि अन्मणुण्णाया समाणी विविका. निरया- अहामुहं देवा० मा पडिबंध। ततेणं सामुभद्दा सत्य० तासिं अजाणं अंतिए जाव पडिवजति २ तातोअज्जातो वंदइ नमसइ पडिविसज्जति। तते णं मुभदा सत्य० समणोवासिया जाया जाव विहरति । ततेणं तीसे सुभदाए समणोवासियाए अण्णदा. कदायि पुत्ररत्त० कुटुंव० अयमेया० जाव समुप्पज्जित्या-एवं खलु अहं [स] भद्देणं सत्य० विउलाई भोगभोगाई जाव विह- रामि, नो चेव णे अहं दारगं वा २, ते सेयं खलु मम कलं पा० जाव जलते भद्दस्स आपुच्छित्ता सुखयाणं अजाणं अंतिए अज्जा भवित्ता अगाराओ जाव पवइत्तए, एवं संपेहेति २त्ता कल्ले जेणेव भद्दे सत्यवाहे तेणेव उवागते, करतल० एवं वयासी- एवं खलु अहं देवाणुप्पिया ! तुम्भेहिं सद्धिं वहूई वासाई विउलाई भोग जाव.विहरामि, नो चैव णं दारगं वा दारियं वा पयामि, तं इच्छामि गं देवाणुप्पिया ! तुन्भेहि अणुण्णाया समाणी मुख्याणं अजाणं जाव पवइत्तए । तते णं से भद्दे सत्यवाहे सुभदं सत्य० एवं वदासी-मा णं तुम देवाणुप्णिया! इदाणिं मुंडा जाव पवयाहि, भुंजाहि ताव देवाणुप्पिए ! मए सर्टि विउलाई भोगभोगाई, ततो पच्छा भुत्तभोई सुबयाणं अजाणं जाव पवयाहि । तते णं सुभहा सत्य० भद्दस्स एयमद्वं नो जाव पवइत्तए । तते णं से भद्दे स० जाहे नो संचाएति बहूहिं आघवणाहि य एवं पनवणाहि यसण्णवणा० विण्णवणाहि य यथासुखं देवानुप्रिये ! अबार्थे मा प्रतिवन्ध प्रतिघातरूपं प्रमादं मो कृथाः । 'आगवणादि य' ति आख्यापनाभिश सामान्यतः प्रतिपादनः । 'पण्णयणाहिय' ति प्रज्ञापनाभिम-विशेषतः कथनैः । 'सण्णषणाहिय' ति संज्ञापनाभिथ- संबोधनाभिः। 'विनवणादि य' ति विज्ञापनाभिष-विज्ञप्तिकाभिः सप्रणयप्रार्थनः । चकाराः समुशयार्थाः ।
आपवित्तए वा जाव विण्णवित्तए वा ताहे अकामते चेव सुभदाए निक्खमणं अणुमण्णित्थाः। तते ण-से-भद्दे स०. विउलं असणं ४ उवक्खडावेति, मित्तनाति० ततो पच्छा भोयणवेलाए जाव मित्तनाति० सकारेति सम्माणेति, सुभई सत्य० हाय जाव पायच्छित्तं सबालंकारविभूसियं पुरिससहरसवाहिणिं सीय दुरुहेति । ततो सा सुभद्दा सत्य० मित्तनाइ जाव संबंधिसंपरिबुडा सबिड्डीए जाव रवेणं वाणारसीनगरीए मज्झं मज्झेणं जेणेव सुबयाणं अजाणं उवस्सए तेणेव उवा० २ पुरिससहस्सवाहिणि सीयं व्वेति, सुभई सत्यवाहि सीयातो पच्चोरहेति । तते णं भद्दे सत्यवाहे सुभई सत्यवाहिँ पुरतो का जेणेव सुबया अजा तेणेव उवा २ सुवयाओ अज्जाओ वदति नमंसति २ एवं वदासी- एवं खल्ल देवाणुप्पिया सुभद्दा सत्यवाही ममं भारिया इहा कता जाव मा णं वातिता पित्तिया सिभिया सन्निवातिया विविहा रोयातका फुसंतु, एस णं देवाणुप्पिया! संसारभउबिग्गा भीया जम्मणमरणाण, देवाणुप्पियाणं अंतिए मुंडा भवित्ता जाव पचयाति, तं एयं अहं देवाणुप्पियाणं सीसिणिभिक्खं दलयामि, पडिच्छंतु णं देवाणुप्पिया ! सीसिणीभिक्खं । अहामुहं देवाणुप्पिया! मा पडिबंध । तते ण सा सुभद्दा स० सुवयाहिं अजाहिं एवं वुत्ता समाणी हट्ठा २ सयमेव आभरणमल्लालंकारं ओमुयइ २ सयमेव पंचमुट्ठियं लोयं करेति २ जेणेव मुन्वयातो अजाओ तेणेव उवा २ सुव्वयाओ 'आघवित्तए ' त्ति आख्यातुं वा प्रज्ञापयितुं वा संज्ञापयितुं वा विज्ञापयितुं वा न शक्नोतीति प्रक्रमः सुभद्रां भायी व्रतग्रहणा- निषेधयितुं ताहे' इति तदा — अकामए चेव' अनिच्छन्नेव सार्थवादो निष्क्रमणं-व्रतग्रहणोत्सवं अनुमनितवान् (अनु- मतवान्) इति । किं पहुना ? मुंडा भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव्वइति । इत उर्वं सुगमम् ।
वलिका
निरया-
॥३२॥
अन्जाओ तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणेणं वंदइ नमसइ २ एवं वदासी-आलित्ते णं भंते । जहा देवाणंदा तहा पवइता
जाव अज्जा जाया जाव गुत्तभयारिणी । तते णं सा सुभद्दा अजा अन्नदा कदायि बहुजणस्स चेडरूवे समुच्छित्ता जाव
अज्झोपवण्णा अभंगणं च उवणं च फासुंयपाणं च अलत्तगं च कंकणाणि य.अंजणं च वण्णगं च चुण्णगं च खेल्ल-
गाणि य खज्जल्लगाणि य खीरं च पुष्पाणि यं गवेसति, गवेसित्ता बहुजणस्स दारए वा दारिया वा २ कुमारे य कुमारि-
याते य २ डिभए य डिभियाओ य अप्पेगतियाओ अभंगेति, अप्पेगइयाओ उन्चट्टेति, एवं अप्पे० फासुयपाणएणं व्हावेति,
अप्पे० पाए रयति, अप्पे० उढे रयति, अप्पे० अच्छीणि अंजेति, अप्पे० उसुए करेति, अप्पे० तिलए करेति, अप्पे० दिगिंद-
लए करेति अप्पे० पंतियाओ करेति अप्पे० छिज्जाई करेति अप्पेगइया वन्नएणं समालभइ अप्पे० चुन्नएणं समालभइ अप्पे०,
खेल्लणगाई दलयति अप्पे० खज्जुल्लगाई दलयति अप्पे० खीरभोयणं भुंजावेति अप्पे० पुप्फाई ओमुयइ अप्पे० पादेसु ठवेति अप्पे०
जंघासु करेइ एवं जरूसु उच्छेगे कडीए पिढे उरसि खंधे सीसे अ करतलपुडेणं गहाय हलउलेमाणी २ आगयमाणी २
परिहायमाणी २ पुत्तपिवासं च धूयपिवासं च नत्तुयपिवासं च नतिपिवासं च पचणुभवमाणी विहरति । तते णं तातो
मुवयातो अजाओ सुभई अज्ज एवं वयासी-अम्हे णं देवाणुप्पिए! समणीओ निग्गंथीओ इरियासमियातोजाव गुत्तभचा
रिणीओ नो खलु अहं कप्पति जातककम्म करित्तए, तुमं च णं देवाणु० बहुजणस्स चेडरूवेसु मुच्छिया जाव अज्झोपवण्णा
अभंगणं जाव नत्तिापवासं वा पचणुभवमाणी विहरसि, तं गं तुम देवाणुप्पिया एयरस ठाणस्स आलोएहि जाव पच्छित्तं
पडिवजाहि । तते णं सा सुभद्दा अजा मुबयाणं अजाणं एयमदं नो आढाति नो परिजाणति, अणाढायमाणी अपरि-
.
॥३२॥
- जाणमाणी विहरति । तते णं तातो समणीओ निग्गंथीओ सुभई अज हीलेंति निंदति खिसंति गरहति अभिक्खणं २ एयमट्ट निवारेति । तते णं तीसे सुभद्दाए अन्जाए समणीहिं निग्गंथीहिं हीलिजमाणीए जाव अभिक्खणं २ एयम नि- चारिजमाणीए अयमेयारूवे अज्झथिए जाव समुप्पज्जित्था-जया णं अहं अगारवासं वसामि तया णं अहं अप्पवसा, जप्पभिई च णं अहं मुंडा भवित्ता आगाराओ अणगारिय पवइत्ता तप्पभिई च णं अहं परवसा, पुर्वि च समणीओ नि- गंथीओ आटेंति परिजाणेति, इयाणिं नो आढाइंति नो परिजाणंति, तं सेयं खल्लु मे कलं जाव जलते सुबयाणं अज्जा- णं अंतियाओ पडिनिक्खमित्ता पाडियकं स्वस्सयं उपसंपन्जित्ता णं विहरित्तए, एवं संपेहेति २ कल्लं जाव जलते सुबयाणं अज्जाणं अंतियातो पडिनिक्खमेति २ पाडियकं उवस्सयं उवसंपज्जित्ता णं विहरति । तते णं सा सुभदा अज्जा अज्जाहिं अणोहटिया अणिवारिता सच्छंदमती बहुजणस्स चेडरूवेसु मुच्छिता जाव अभंगणं च जाव नत्तिपिवासं च पञ्चणुब्भवमाणी विहरति । तते णं सा सुभद्दा अज्जा पारात्था पासस्थविहारी एवं ओसप्णा० कुसीला० संसत्ता संसत्तविहारी अहाच्छंदा अहाच्छंद विहारी बहूई वासाइं.सामनपरियागं पाउणति २ अद्धमासियाए सलेहणाए अत्ताणं तीसं भत्ताई २ अणसणे छेदिता२ तस्स ठाणस्स अणालोइयप्पडिकता कालमासे कालं किच्चा सोहम्मे कप्पे वहुपुत्तियाविमाणे उववायसभाए देवसय- णिज्जसि देवदूसंतरिया अंगुल स्स असंखेज्जभागमेत्ताए ओगाहणाए बहुपुत्तियदेवित्ताए उववण्णा, तेणं सा बहुपुत्तिया देवी 'जाव पाडिय उवस्सयं ' ति सुव्रतार्यिकोपाश्रयात् पृथक् विभिन्नमुपाश्रयं प्रतिपद्य विचरति-आस्ते । 'अजादि अणोह- ट्टिय'त्ति यो बलाद्वस्तादौ गृहीत्वा प्रवर्तमानं निवारयति सोऽपघट्टिकः तदभावादनपघट्टिका, अनिवारिता-निषेधकरहि- ता, अतएव स्वच्छन्दमतिका । ज्ञानादीनां पार्श्वे तिष्ठतीति पार्श्वस्था इत्यादि सुप्रतीतम् । .
. निरया- ॥३३॥ अहुणोववनमित्ता समाणी पंचविहाए पज्जत्तीए जाव भासामणपज्जत्तीए । एवं खलु गोयमा ! बहुपुत्तियाए देवीए सा दिवा देविड्डी जाव अभिसमण्णागता।से केणटेणं भंते ! एवं बुच्चइ बहुपुत्तिया देवी २? गोयमा ! वहुपुत्तिया णं देवी णं जाहे जाहे सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो उवत्थाणियणं करेइ ताहे २ बहवे दारए य दारियाए य डिभए य डिभियातो य विउ- वइ २ जेणेव सक्के देविंदे देवराया तेणेव उवा० २ सकस्स देविंदस्स देवरण्णो दिवं देविढेि दिवं देवज्जुई दिवं देवाणुभाग उवदंसेति, से तेणटेणं गोयमा ! एवं वुच्चति वहुपुत्तिया देवी २ । वहुपुत्तियाणं भंते ! देवीणं केवइयं कालं ठिति पण्णत्ता ? गोयमा ! चत्तारि पलिओवमाई ठिई पण्णत्ता । वहुपुत्तिया ण भंते ! देवी तातो देवलोगाओ आउवखएणं ठितिक्खएणं भ- वक्खएणं अणंतर चयं चइत्ता कहिं गच्छिहिति ? कहिं उववज्जिहिति? गोयमा! इहेव जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे विज्झगि- रिपायमूले विभेलसंनिवेसे माहणकुलंसि दारियत्ताए पञ्चायाहिति। तते णं तीसे दारियाए अम्मापियरो एकारसमे दिवसे वि- तिकते जाव वारसेहिं दिवसेहिं वितिकतेहिं अयमेयास्वं नामधिज करेंति-होऊणं अम्हं इमीसे दारियाए नामधिज्ज सोमा। तते णं सोमा उम्मुकवालभावा विण्णतपरिणयमेत्ता जोवणगमणुपत्ता स्वेण य जोवणेण य लावणेण य उकिट्ठा उकिसरीराजाव भविस्सति । तते णं तं सोमं दारियं अम्मापियरो उम्मुकवालभावं विण्णयपरिणयमित्ते जोवणगमणुप्पत्ता पडिकुविएणं मुक्केणं 'उवत्थाणियं करेइ' त्तिउपस्थानं-प्रत्यासत्तिगमनं तत्र प्रेक्षणककरणाय यदाविधत्ते। 'दिव्वं देविड्द' ति देवद्धिः-परिवा- रादिसंपत्, देवधुतिः-शरीराभरणादीनां दीप्तियोगः, देवानुभागः-अभुतवैक्रियशरीरादिशक्तियोगः, तदेतत्सर्वं दर्शयति- 'विनयपरिणयमेत्त' त्ति विज्ञका परिणतमात्रोपभोगेषु अत एव यौवनोद्गममनुप्राप्ता । 'रूवेण य' त्ति रूपम्-आकृतिः यौवनं-तारुण्यं लावण्यं चेह स्पृहणीयता, चकारात् गुणग्रहः गुणाश्च मृदुत्वौदार्यादयः, पतैरुत्कृष्टा-उत्कर्पवती शेषस्त्रीभ्यः, अत एव उत्कृष्टमनोहरशरीरा चापि भविष्यति । 'विनयपरिणयमित्तं पडिकुविएणं सुकेणं' ति प्रतिकूजितं-प्रतिभाषितं पडिरूवएणं नियगस्स भायणिज्जस्स रहकूडयस्स भारियत्ताए दलयिस्सति । सा णे तस्स भारिया भविस्सति इट्ठा कता जाव भंडकरंडगसमाणा तिल्लकेला इव सुसंगोविआ चेलपेला(डा) इव सुसंपरिहिता रयणकरंडगतो विव सुसा- रक्खिया सुसंगोविता माणसीयं जाव विविहा रोयातका फुसंतु । तते णं सा सोमा माहणी रहकूडेणं सद्धि विउलाई भोग- भोगाई भुंजमाणी संवच्छरे २ जुयलगं पयायमाणी सोलसेहिं संवच्छरेहिं बत्तीसं दारगरूवे पयाति । तते णं सा सोमा माहणी तेहिं बहूहिं दारगेहि य दारियाहि य कुमारएहि य कुमारियाहि य डिभएहि य डिभियाहि य अप्पेगइएहि उत्ताण-. सेज्जएहि य अप्पेगइएहि य थणियाएहि य अप्पेगइएहि पीहर्गपाएहि अप्पे० परंगणएहि अप्पेगइएहिं परकममाणेहिं अप्पेगइएहिं पक्खोलणएहि अप्पे० थणं मग्गमाणेहिं अप्पे० खीरं मग्गमाणेहि अप्पे० खिल्लणयं मग्गमाणेहि अप्पेगइएहि खज़गं मग्गमाणेहिं अप्पे० कूरं मग्गमाणेहिं पाणियं मग्गमाणेहिं हसमाणेहिं रूसमाणेहिं अकोसमाणेहिं अकुस्समाणेहिं हणमाणेहि हम्ममाणेहिं यत् शुक्लं द्रव्यं तेन कृत्वा प्रभूतमपि वाञ्छितं देयद्रव्यं दत्वा प्रभूताभरणादिभूषितं कृत्वाऽनुकूलेन विनयेन प्रियभाषण- तया भवद्योग्येयमित्यादिना 'इट्ठा' वल्लभा, 'कंता' कमनीयत्वात् , 'पिया' सदा प्रेमविपयत्वात् , 'मणुण्णा' सुन्दरत्वात्, एवं 'संमया अणुमया' इत्यादि दृश्यम् । आभरणकरण्डकसमानोपादेयत्वादिना । तैलकेला सौराष्ट्रप्रसिद्धो मृन्मयस्तैलस्य भाजनविशेपः, स च भङ्गभयाल्लोठनभयाच सुष्टु संगोप्यते एवं साऽपि तथोच्यते । 'चेलपेडा इवे 'ति वसमञ्जूपेवेत्यर्थः । 'रयणकरंडग' इति इन्द्रनीलादिरत्नाश्रयः सुसंरक्षितः सुसंगोपितश क्रियते । 'जुयलग' दारकदारिकादिरूपं प्रजनितवती। पुत्रकैः पुत्रिकाभिश्श वर्षदशकादिप्रमाणतः कुमारकुमारिकादिव्यपदेशभाक्त्वं डिम्भडिम्भिकाश लघुतरतया प्रोच्यन्ते । अप्येके केचन 'परंगणेहिं ' ति नृत्यद्भिः। 'परकममाणेहिं ' ति उल्ललयद्भिः। 'पक्खोलणपहिं ' ति प्रस्खलदिः । इसद्भिः, रुष्यद्भिः, बालका निरया- ॥३४॥ विप्पलायमाणेहिं अणुगम्ममाणेहि रोक्माणेहि कंदमाणेहिं विलवमाणेहिं कूवमाणेहिं उक्कवमाणेहिं निद्दायमाणेहिं पलवमा- णेहिं दहमाणेहि वममाणेहिं छेरमाणेहि सुत्तमाणेहि मुत्तपुरीसवामियमुलित्तोवलित्ता मइलवसणपुबड (दुब्वला) जाव अइसु- वीभच्छा परमदुग्गंधा नो संचाएइ रहकूडे णं सद्धि विउलाई भोगभोगाई भुंजमाणी विहरित्तए । तते ण से सोमाए माहणीए अण्णया कयाइ पुचरत्तावरत्तकालसमयंसि कुरजागरियं जागरमाणीए अयमेयारूचे जाव समुप्पन्जित्था-एवं खलु अहं इमेहि वहूहिंदारगेहि य जाव डिभियाहि य अप्पेगइएहि उत्ताणसेज्जएहि य जाव अगइएहिं सुत्तमाणेहिं दुजाएहिं दुज्जम्मएहि हय- विप्पहयभग्गेहिं एगप्पहारपडिएहि जेणं मुत्तपुरीसमियमुलित्तोवलित्ताजाव परमदुभिगंधानो संचाएमिरहकूडेण सद्धि जाव शुंजमाणी विहरिचए । तं धन्नाओ पंताओअश्मयाओजाव जीवियफले जाओणं वंझाओअवियाउरीओजाणुकोप्परमायाओ सुरभिसुगंधगंधियाओ विउलाई माणुरसगाइ भोगभोगाई झुंजमाणीओ विहरति, अहं णं अधन्ना अपुण्णा अकयपुप्णा नो संचाएमि रटकूडेण सद्धि विउलाई जाव विहरित्तए। तेणं कालेणं २ सुवयाओ नाम अजाओ इरियासमियाओ जाव बहुपरि- वाराओ पुवाणुपुचि जेणेव विभेले संनिवेसे अहापडिरूवं ओग्गहं जाव विहरति । तते णं तासिं सुबयाणं अजाणं एगे संघाडए विभेले सन्निवेसे उच्चनीय जाव अडमाणे रहकूडस्स गिहं अणुपविहे । ततेणं सा सोमा माहणी ताओ अज्जाओ एजमाणीओ 'उक्कूवमाणेहिं' ति बृहच्छब्दैः पूत्कुर्वद्भिः। 'पुव्यड (दुब्बल)'त्ति दुर्बला । पुव्वरत्तावरत्तकालसमयसि' त्ति पूर्व- रात्रश्वासावपररात्रशेति पूर्वरोत्रापरराषः स एव कालसमयः कालविशेषस्तस्मिन् रात्रे पशिमे भाग इत्यर्थः । अयमेतद्रूपः आध्यात्मिकः-आत्माश्रितः, चिन्तितः-स्मरणरूपः, प्रार्थितः-अभिलाषरूपः मनोविकाररूपः संकल्पो-विकल्पः समुत्पन्नः। १ ववमाणे भ, हममाणेहिं क, इदमाणेहिं. च । २ भुतमाणेहि.प्र.
पासति २ हट० खिप्पामेव आसणाओ अब्भुढेति २ सत्तट्ठपयाई अणुगच्छति २ वंदइ, नमसइ, विउलेणं असण ४ पडि- लाभित्ता एवं वयासी-एवं खलु अहं अज्जाओ रटकूडेणं सद्धि विउलाई जाव संवच्छरे २ जुगलं पयामि, सोलसहि संवच्छ- रेहि बत्तीस दारगरुवे पयाया, तते णं अहं तेहिं बहूहिं दारएहि य जाव डिभियाहि य अप्पेगतिएहि उत्ताणसिज्जएहिं जाव मुत्तमाणेहिं दुजातेहिं जाव नो संचाएमि विहरत्तए, तमिच्छाणि णं अजाओ तुम्हें अंतिए धम्म निसामित्तए । तते णतातो अजातो सोमाते माहणीए विचित्तं जाव केवलिपण्णत्तं धम्म परिकहेति । तते ण सा सोमा माहणी तासिं अजाणं अंतिए धम्म सोचा निसम्म हट्ट जाव हियया तातो अज्जाओ वंदइ नमसइ २ त्ता एवं वयासी-सदहामि णं अज्जाओ! निग्गंथ पावयणं जाव अन्भुढेमि णं अज्जातो निग्गंथ पावयणं एवमेयं अज्जातो जान से जहेयं तुन्भे वयह जं नवरं अज्जातो! रहकूड आपुच्छामि । तते णं अहं देवाणुप्पियाणं अंतिए मुंडा जाव पचयामि । अहामुहं देवाणुप्पिए ! मा पडिबंधं । तते णं सा सोमा माहणी तातो अज्जातो वंदइ नमसइ २ त्ता पडिविसज्जेति । तते णं सा सोमा माहणो जेणेव रटकूडे तेणेव उवागता करतल एवं वयासी-एवं खल मए देवाणुप्पिया ! अज्जाणं अंतिए धम्मे निसते से वि य णं धम्मे इच्छिते जाव अभिरुचिते, तते णं अहं देवाणुप्पिया! तुब्भेहि अब्भणुनाया सुबयाणं अज्जाणं जाव पवइत्तए । तते णं से रहकूडे सोमं माहणि एवं वयासी-मा णं तुम देवाणुप्पिए ! इदाणिं मुंडा भवित्ता जाव पचयाहि, भुंजाहि ताव देवाणुप्पिए ! मए सद्धिं विउलाई भोगभोगाई, ततो पच्छा भुत्तभोई सुबयाणं अज्जाणं अंतिए मुंडा जाव पचयाहि । तते णं सा सोमा मा- हणी रट्टकूडस्स एयम पडिमुणेति । तते णं सा सोमा माहणी व्हाया जाव सरीरा चेडियाचकवालपरिकिष्णा साओ गि- हाओ पडिनिक्खमति २ विभेलं संनिवेस मज्झं माझेणं जेणेव सुबयाणं अज्जाणं उवस्सए तेणेव उवा० २ सुवयाओ अज्जाओ निरया- ॥३५॥ वंदइ नमसइ पज्जुवासइ । तते ण ताओ सुबयाओ अज्जाओ सोमाए माहणीए विचित्तं केवलिपाणत्तं धम्म परिकहेति जहा जीवा वति । तते णं सा सोमा माइणी मुबयाणं अज्जाणं अंतिए जार दुवालसविह सावगधम्म पडिवज्जइ २ नुघयाओ अज्जाओ वंदइ नमसइ २ चा जामेव दिमि पाउभूआ तामेय दिसं पडिगता । तते णं सा सोमा माहणी समणोवासिया जाया अभिगत जाव अप्पाणं भावमाणी विहरति । तते णं ताओ मुदयाभो अन्जागो अरणदा कदाइ विभेलाओ संनियेसामो पडिनिक्सभति, बहिया नणवयविहारं विहरति । तते णं ताभो मुक्यामो अज्जाओ अणदा कदायि पुवाणु० जाय विहरंनि। तते णं सा सोमा माहणी इमीसे कहाए लङ्वा समाणी हवा व्हाया तहेव निग्गया जाव वंदइ नमसइ २ धम्म सोगा जाव नवरं रद्दडं आपुच्छामि, तते णं पदयामि । अहामु० । नते णं सा सोमा माहणी मुवयं अज चंदइ नमसइ २ मुल्याणं अंतियाओं पडि निरखमइ २ जेणेव सए गिहे जेणेव रट्टकडे तेणेव उवा० २ करतलपरिग्गह० तहेव आपुच्छइ जार पराइत्तए। अहामुहं देवाणुप्पिए ! मा पडिबंधं । तते ण रकडे निउलं असणं तहेव जार पुराभने मुभहा जाय अजा जाता, इरियासमिता जाव गुत्तभयारीणी । तते णं सासोमा अजा मुपयाणं प्रज्जाणं अंतिए सामाइगमाइयाई एकारस अंगाई अहिजइ २ वहदि छट्टम(दसम)दुवालस जाव भावेमाणी वहुई वासाई सामष्णपरियागं पाउणनि २मासियाए सलेहणाए सहि भत्ताई अणसणाए छेदित्ता आलोइयपडिता समाहिपत्ता कालमासे कालं किना सास्स देविदस्स देवराणो मामाणियदेवत्ताए उववन्जिहिति, तत्यणं अत्येगइयाणं देवाणं दोसागरोबमाई ठिई पप्णना, तत्य णं गोमस्रा वि देवस्स दोसागरोपमाई ठिई पण्णता । से णं भंते सोमे देवे ततो देवलोगामो आउखाणं जाव चयं चहना कहिं गनिमाहिति ? कहिं उपयन्जिदिति ? गोयमा ! महा- विदेहे वासे जाव अंतं काहिति । एवं खलु जंवू ! समगेणं जान संपत्तेणं अयमहे पणत्ते ॥ ४ ॥ ॥३५॥ Oveer em...
जइ णं भंते ! समणेणं भगवया उक्खेवओ एवं खलु जंबू ! तेणं कालेणं २ रायगिहे नामं नगरे, गुणसिलए चेइए, सेणिए राया, सामी समोसरिते, परिसा निग्गया, तेणं कालेणं २ पुण्णभद्दे देवे सोहम्मे कप्पे पुण्णभद्दे विमाणे सभाए सुहम्माए पुण्णभइंसि सीहासणंसि चरहिं सामाणियसाहस्सीहिं जहा सूरियाभो जाव वत्तीसतिविहं नट्टविहिं उवदंसित्ता जामेव दिसि पाउन्भूते तामेव दिसि पडिगते कूड़ागारसाला पुवभवपुच्छा एवं गोयमा ! तेणं कालेणं २ इहेव जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे मणि वइया नाम नगरी होत्था रिद्ध, चंदो, ताराइणे चेइए, तत्थ णं मणिवइयाए नगरीए पुण्णभद्दे नाम गाहावई परिवसति अड्डे । तेणं कालेणं २ थेरा भगवंतो जातिसंपण्णा जाव जीवियासमरणभयविप्पमुक्का बहुस्सुया वहुप- रियारा पुराणुपुदि जाव समोसढा, परिसा निग्गया। तते णं से पुण्णभद्दे गाहावई इमीसे कहाए लढे समाणे हट्ट जाव पण्णत्तीए गंगदत्ते तहेव निग्गच्छई जाव निक्खंतो जाव गुत्तभचारी । तते णं से पुण्णभद्दे अणगारे भगवंताणं अंतिए सामाइयमादियाई एकारस अंगाई अहिज्जइ २ वहूर्हि चउत्थछट्टहम जाव भाविता वहई वासाई सामण्णपरियागं पाउणति २ मासियाए सलेहणाए सहि भत्ताई अणसणाए छेदित्ता आलोइयपडिकंते समाहिपत्ते कालमासे कालं किचा सोहम्मे कप्पे पुण्णभद्दे विमाणे उववातसभाते देवसयणिज्जंसि जाव भासामणपज्जत्तीए । एवं खलु गोयमा ! पुण्णभद्देणं देवेणं सा दिवा देविड्डी जाव अभिसमष्णागता । पुष्णभद्दस्स णं भंते ! देवस्स केवइयं कालं ठिई पण्णता ? गोयमा ! दोसागरोवमाई ठिई पण्णत्ता । पुण्णभद्देणं भंते ! देवे तातो देवलोगातो जाव कहिं गच्छिहिति ? कहि उववजिहिति ? गोयमा ! महाविदेहे वासे सिज्झिहिति जाव अंतं काहिति ! एवं खलु जंबू ! समणेणं भगवता जाव संपत्तेणं निक्खेवओ॥६॥ जइ णे भंते ! समणेणं भगवया जाव सपत्तेणं उक्खेवओ एवं खलु जंबू ! तेणं कालेणं २ रायगिहे नगरे, गुणसिलए
निरया-
॥३६॥
चेइए, सेणिए राया, सामी समोसरिते । तेणं कालेणं २ माणिभहे देवे सभाए सुहम्माए माणिभदंसि सीहासणंसि चाहिं
सामाणियसाहस्सीहिं जहा पुण्णभदो तहेव आगमणं, नविही, पुषभवपुच्छा, मणिवई नगरी, माणिभद्दे गाहावई येराणं
अंतिए पबज्जा एफारस अंगाई अहिज्जति, पहुई वासाई परियातो मासिया सलेहणा सहि भत्ताई माणिभद्दे विमाणे उव-
वातो, दोसागरोवमाई लिई, महाविदेहे वासे सिज्झिहिति । एवं खलु जंबू ! निक्खैवओ ॥ ६॥
एवं दत्ते ७ सिये ८ वले ९ अणाढिते १० सबै जहा पुष्णभद्दे देवे । सवेसि दोसागरोवमाई ठिती । विमाणा देवसरि:
सनामा । पुरभवे दत्ते चंदणाणामए, सिवे महिलाए, वलो हत्थिणपुरे नगरे, अणाढिते कार्कदिते, चेइयाई जहा संगहणीए ।
॥ ततिओ वग्गो सम्मत्तो॥
इव अन्थे प्रथमवर्गी दशाध्ययनात्मको निरयायलियाख्यनामतः । रितीययगी वशाध्ययनात्मकः, तम च कल्पातंसिका
इत्याख्या अध्ययनानाम् । तृतीययोऽपि दशाभ्ययनात्मकः, पुष्पिकाशग्दाभिधेयानि न तान्यध्ययनानि, तमाघे चन्द्रज्योति-
केन्द्रवक्तव्यता १ । वितीयाध्ययने सूर्ययाव्यता २॥ तृतीये शुरुमहामदयक्तव्यता ३॥ चतुर्थाध्ययने यहुपुत्रिकादेवीवक्तव्यता।
पञ्चमेऽध्ययने पूर्णभद्रवक्तव्यता५ ।पछे माणिभनदेवयक्तव्यता ६। सप्तमे प्राग्भयिकनन्दनानगी दत्तनामकदेयस्य विसागरो-
पमस्थितिकस्य चकव्यता७ । अटमे शिवगृहपति (ते:) मिथिलायास्तव्यस्य देयत्वेनोत्पन्नस्य द्विसागरोपमस्थितिकस्य वक्त-
व्यता ८) नवमे हस्तिनापुरवास्तव्यस्य निमागरोगमायुगकतयोत्पग्रस्य देवस्य यल नामकस्य वक्तव्यता ९ दशमाध्ययनेऽणा-
दियगृहपतेः काकन्दीनगरीवास्तव्यस्य दिसागरोपमायुष्कतयोत्पन्नस्य देवस्य थकव्यता १० । इति तृतीयवर्गाश्ययनानि ॥३॥
पुप्फचुला ४. जइ णं भंते समणेणं भगवता उखेवओ जाव दस अज्झयणा पण्णत्ता । तं जहा-"सिरि-हिरि-घिति-कित्ति (नी)ओं बुद्धि(दी) लच्छी य होइ बोधवा । इलादेवी सुरादेवी, रसदेवी गंधदेवी य॥१॥"जइणं भंतें समणेणं भगवयाजाव संपत्तेणं उवंगाणं चउत्थस्स वग्गस्स पुप्फचूलाणं दस अज्झयणा पण्णत्ता । पढमस्स णं भैते उक्खेवओ, एवं खलु जंबू। तेणं कालेणं रायगिहे नगरे गुणसिलए चेइए सेणिए राया सामी समोसढे, परिसा निग्गया। तेणं कालेणं २ सिरिदेवी सोहम्मे कप्पे सिरिवडिसए विमाणे सभाए सुहम्माए सिरिंसि सीहाणसणंसि चरहिं सामाणियसाहस्सेहिं चरहिं महत्तरियाहि सपरिवा- राहिं जहा वहुपुत्तिया जाव नविहिं उवदंसित्ता पडिगता। नवरंदारियाओ नत्थि। पुवभवपुच्छा । एवं खलुजंबु! तेणं कालेणं २ रायगिहे नगरे गुणसिलए चेइए जियसत्तू राया। तत्य णं रायगिहे नयरे सुदसणो नाम गाहावई परिवसंति,अड़े। तस्स णं सुदंसणस्स गाहावइस्स पिया नामं भारिया होत्था सोमाला। तस्स णं सुदंसणस्स गाहावइस्स धूया पियाए गाहावतिणीए अत्तिया भूया नामं दारिया होत्था वुड्डा वुडकुमारी जुण्णा जुण्णकुमारी पडितपुतत्थणी वर [ग] परिवज्जिया (पक्वेज्जियां) चतुर्थवर्गोऽपि दशाध्ययनात्मकः श्रीहीधृतिकीर्तिवुद्धिलक्ष्मीइलादेवीसुरादेवीरसदेवीगन्धदेवीतिवक्तव्यताप्रतिबद्धाध्ययन- नामकः । तत्र श्रीदेवी सौधर्मकल्पोत्पन्ना भगवतो महावीरस्य नाट्यविधिं दारकविकुर्वणया प्रदर्श्व स्वस्थानं जगाम । प्राग्भये राजगृहे सुदर्शनगृहपतेः प्रियाया भार्याया अङ्गजा भूतानाम्नी अभवत् । न केनापि परिणीता । पतितपुतस्तनी जाता। "वैर [ग पक्खेजिया] परिवजिया' वरपितृप्रखेदिता भाऽपरिणीताऽभूत् । सुगम सर्व यावश्चतुर्थवर्गसमातिः ॥ १ परगपरिवजियो, बतुष्याव@षु इश्यते । २ वरगपक्खोजिया, श्यते बहुप्वादशेषु ।
पत्रिका ॥३७॥ यावि होत्या । तेणं कालेणं २ पासे अरहा पुरिसादाणीए जाव नवरयणीए, वण्णओ सो चेव, समोसरणं, परिसा नि- ग्गया । तते णं सा भूया दारिया इमोसे कहाए लट्ठासमाणी हतुहा जेणेव अम्मापियरो तेणेव उवा० २ एवं वदासी- एवं खलु अम्मताओ पासे अरहा पुरिसादाणीए पुवाणुपुर्वि चरमाणे जाव देवगणपरिबुडे विहरति, ते इच्छामो णं अम्म- याओ तुम्भेहिं अभणुण्णाया समाणी पासस्स अरहमो पुरिसादाणीयस्स पायवंदियागमित्तए । अहामुहं देवाणुप्पिया मा पडिबंधः । तते णं सा भूया दारिया पहाया जाव सरीरा चेडीचफवालपरिकिण्णा साओ गिहाओ पडिनिक्खमति २ जेणेव बाहिरिया उवट्ठाणसाला तेणेव उवा० २ धम्मियं जाणप्पवरं दुरूदा। तते णं सा भूया दारिया निययपरिवारपरिघुडा रायगिहं नगरं मज्झ मझेणं निग्गच्छति २ जेणेव गुणसिलए चेइए तेणेव उवा० २ छत्तादीए तित्यकरातिसए पासति, धम्मियाओ जाणप्पयरा ओ पचोरुभित्ता नेडीचमवालपरिकिष्णा जेणेव पासे अरहा शुरिसादाणीए तेणेव उवा०२ तिवसु- तो जाव पज्जुवासति । तते णं पासे अरहा पुरिसादागीए भूयाए दारियाए तीसे महइ० धम्मकहाए धम्म० सोगा णिसम्म इट्ट वंदति २ एवं वदासी-सहामि णं भते निगंथं पारयणं जाव अम्भुढेमि णं भंते निग्गंध पावयणं से जहे तं तुम्मे बदह जं, नवरं देवाणुप्पिय ! अम्मापियरो आएच्छामि । तते णं अहं जाव पाइत्तए । अहामुहं देवाणुपिया! तते-णं सा भूया दारिया तमेव धम्मियं जाणप्पयरं जाय दुरुहति २ जेणेव रायगिहे नगरेतेणेव उवागता, रायगिहं नगरं मझ मज्झेणं जेणेव सए गिहे तेणेव उवागता, रहाओ पनोरुहिता जेणेव अम्मापितरो तेणेव उवागता, करतल० जहा जमाली आपुच्छनि । अहासुहं देवाणुप्पिए । तते णं से मुदंसणे गाहावई विउलं असणं ४ उवाखदायेति, पित्तनाति आमतेति २ जान निमिय । --- ॥३७॥ - भुत्तुचरकाले सूईभूते निक्खमणमाणिचा कोडुंबिय पुरिसे सहावेति २ एवं वदासी-खिप्पामेव भो देवाणुपिया ! भूयादारि- याए पुरिससहस्सवाहिणीयं सीयं उववेह २ जाव पञ्चप्पिणह । तते णं ते जाव पचप्पिणंति । तते णं से सुदंसणे गाहावई भुयं दारियं ण्हायं जाव विभूसियसरीरं पुरिससहस्सवाहिणि सीयं दुरूहति २ मित्तनाति० जाव रवेणं रायगिह नगरं मज्झं मज्झेणं जेणेव गुणसिलए चेइए तेणेव उवागते, छत्ताईए तित्थयरातिसए पासति २ सीयं भवेति २ भूयं दारियं सीयाओ पचोरुतेति २ । तते णं तं भूयं दारियं अम्मापियरो पुरतो काउं जेणेव पासे अरहा पुरिसादाणीए तेणेव उवागते, तिखुत्तो वंदति नमंसति २ एवं वदासी-एवं खलु देवाणुप्पिया! भूया दारिया अम्हं एगा धूया इहा, एस णं देवाणुप्पिया! संसारभउबिग्गा भीया जाव देवाणुप्पियाणं अंतिए मुंडा जाव पचयाति २ ते एयं णं देवाणुप्पिया! सिस्सिणि- भिक्खं दलयति, पडिच्छेतु णं देवाणुप्पिया ! सिस्सिणीभिक्खं । अहासुहं देवाणु० । तते णं सा भूता दारिया पासेणं अरहा० एवं वुत्तासमाणी हट्ठा उत्तरपुरच्छिमं सयमेव आभरणमल्लालंकारं उम्मुयइ, जहा देवाणंदा पुप्फचूलाणं अंतिए जाव गुत्तवंभयारिणी । तते णं सा भूता अज्जा अण्णदा कदाइ सरीरपाओसिया जाया यावि होत्या, अभिक्खणं २ हत्थे धोवति, पादे धोवति एवं सीसं धोवति, मुह धोवति, थणगंतराइं धोवति, कक्खंतराइं धोवति, गुज्झंतराइं धोवति, जत्थ जत्थ वि य णं ठाणं वा सिज्ज वा निसिहियं वा चेतेति तत्थ तत्थ वि य णं पुवामेव पाणएणं अभुक्खेति । ततो पच्छा गणं वा सिज्ज वा निसीहियं वा चेतेति । तते णं तातो पुष्फचूलातो अजातो भूयं अज्ज एवं वदासी-अम्हे णं देवाणुप्पिए 1 उवक्खण प्र. २ बाउसियाणं प्र० निरया- ॥३८॥ समणीओ निग्गंधीओ इरियासमियाओ जाव गुत्तभचारिणीओ, नो खलु कप्पति अम्हं सरीरपाओसियाणं होत्तए, तुमं च ण देवाणुप्पिए सरीरपाओसीया अभिवखणं २ हत्ये धोबसि जाव निसीहियं चेतेहि, तं गं तुम देवाणुप्पिए एयस्स ठाणस्स आलोएहि ति, सेसं जहा मुभहाए जाव पाडियफ उवस्सयं उवसंपज्जित्ता गं विहरति । तते णं सा भूना अजा अणाहटिया अणिवारिया सच्छंदमई अभिवखणं २ हत्थे धोवति जाव चैतेति । तते णं सा भूया अज्जा वहूहि चउत्यछट्ठ० वहूई वासाई सामप्णपरियागं पाउणित्ता तस्स गणस्सअणालोइयपडिता कालमासे कालं किया सोहम्मे कप्पे सिरिवडिंसए विमाणे उपवायसभाए देवसयणिज्जंसि जाव तोगाहणाए सिरिदेवित्ताए उववण्णा पंचविहाए पज्जत्तीए भासामणपज्जत्तीए पज्जत्ता । एवं खलु गोयमा ! सिरीए देवीए एसा दिवा देविड्डी लदा पत्ता, ठिई एगं पलिओवमं । सिरीणं भंते देवी जाव कहिं गच्छिहिति ? महाविदेहे वासे सिज्झिहिति । एवं खल्ल जंबू ! निखेवओ । एवं सेसाण वि नवण्डं भाणियर, सरिसनामा विमाणा सोहम्मे कप्पे पुवभवे नगरचेइयपियमादीणं, अप्पणो य नामादी जहा संगहणीए, सधा पासस्स अंतिए निक्खंता । तातो पुप्फचूलाणं सिस्सिणीयातो सरीरपाभोसियाओ सबाओ अणंतरं चयं चइत्ता महाविदेहे वासे सिज्झिहिति ॥ ॥चउत्थवग्गो सम्मत्तो॥ ॥३८॥ mate-amwasana- वह्निदसा ५. जइ णं भंते उवखेवओ० उबंगाणं चउत्थस्स वग्गस्स पुप्फचूलाणं अयमढे पण्णते, पंचमस्स णं भंते । वग्गस्स उबंगाणं वन्हिदसाणं समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं के अहे पप्णत्ते ? एवं खलु जंबू ! समणेणं भगवया महावीरेणं जाव दुवालस अज्झयणा पप्णता, तं जहा-" निसढे १ माअनि २ वह ३ वहे ४ पगता ५ जुत्ती ६ दसरहे ७ दढरहे ८ य । महाधणू ९ सत्तधणू १० दसधणू ११ नामे सयधणू १२ य ॥१॥" जइ णं भंते ! समणेणं जाव दुवालस अज्झयणा पण्णत्ता, पढमस्स णं भंते ! उवखेवभो । एवं खलु जंबू ! तेणं कालेणं २ बारवई नाम नगरी होत्था दुवालसजोयणायामा जाव पञ्चवखे देवलोयभूया पासादीया दरिसणिज्जा अभिरुवा पडिरूवा । तीसे णं बारवईए नगरीए वहिया उत्तरपुर- छिमे दिसीभाए एत्थ णं रेवए नासं पवए होत्था, तुंगे गगणतलमणुलिहंतसिहरे नाणाविहरुख खगुच्छगुम्मलतापल्ली- परिगताभिरामे हंस मियमयूरकोचसारसकागमयणसालाकोइलकुलोक्वेते तडकडगवियरउभरपवालसिहरपउरे अच्छरगण- देवसंघविज्जाहरमिहुणसंनिचिन्ने निदस्थणए दसारवरवीरपुरिसतेलोकवलवगाणं सोमे सुभए पियदंसणे सुरूवे पासादीए जाव पडिस्थे । तरस णं रेवयगस्स पदयरस अदूरसाईते एत्थ णं नंदणवणे नामं उज्जाणे होत्था, सबोउयपुप्फ जाव पञ्चमवर्ग वद्विदशाभिधाने द्वादशाध्ययनानि प्रज्ञप्तानि निसटे इत्यादीनि । प्रायः सर्वोऽपि सुगमः पश्चमवर्गः, नवरं १निक्खेवों प्र. ---
बलिका.
निरया-
॥३९॥
दरिसणिज्जे । तत्य णं नंदणवणे उज्जाणे सुरप्पियस्स जक्खस्स जक्खायतणे होत्या चिराईए जाव बहुजणो आगम्म अचेति
सुरप्पियं जक्खाययणं । से णं सुरप्पिए जक्खाययणे एगेणं महता वणसंडेणं सबओ समंता संपरिविखने जहा पुष्णभद्दे
जाव सिलावदृते । तत्थ णं चारवईए नयरीए कण्हे नामं वासुदेवे राया होत्या जाव पसासेमाणे विहरति । से णं तत्थ स-
मुह विजयपामोक्खाणं दसण्हं दसाराणं, बलदेवपामोक्खाणं पंचण्डं महावीराणं, उग्गसेणपामोक्खाणं सोलसहं राईसा-
हस्सीणं, पज्जुण्णपामोक्खाणं अछुट्टाणं कुमारकोडीणं, संवपापोक्खाणं सट्ठीए दुइंतसाहस्सीणं, वीरसेणपामोरखाणं
एकवीसाए वीरसाहस्सीणं, रुप्पिणिपामोक्खाणं सोलसाई देवीसाहस्सीणं, अणंगसेणापामोक्खाणं अगाणं गणिया-
साहस्सीणं, अण्णेसिं च बहूणं राईसर जार सत्यवाहप्पभिईणं वेयगिरिसागरमेरागस्स दाहिणभरहस्स आहेवचं जाय
विहरति । तत्य णं वारवईए नयरीए बलदेवे नामं राया होत्या, महया जाव रज्जं पसासेमाणे विहरति । तस्स णं
बलदेवस्स रणो रेबई नामं देवी होत्या सोमाला जाब विहरनि । तते णं सा रेवती देवी अप्णदा कदाइ तंसि तारिसगंसि
सयणिज्जंसि जाव सीई मुमिणे पासित्ता f०, एवं मुमिणदसणपरिकहणं, कलातो जहा महावलस्स, पंनासतो दातो
पण्णासरायकण्णगाणं एगदिवसेणं पाणि नवरं निसहे नामं जाय उप्पि पासादं विहरति । तेणं कालेणं २ अरहा अरि-
हनेमी आदिकरे दसधणूई वण्णतो जाव समोसरिते, परिसा निग्गया । तते णं से कण्हे वासुदेवे इमीसे कहाए लहढे
'चिराईप' त्ति चिर:-चिरकाल आदिनियेशो यस्ग तमिरादिकम् । 'महय' ति 'महया हिमयंतमलयमंदरमहिंदसारे
इत्यादि इश्यम्, तत्र महादिमयवादयः पर्वतास्तवत्सारः प्रधानो गः ।
--
.
-ories. Pune
.
॥३९॥
IA समाणे हेटतो एतो य कुटुंवियपुरिसे सहावेति २ एवं वदासी-खिप्पामेव देवाणुप्पिया ! सभाए मुहम्माए-- सामुदाणियं भेरि तालेहि । तते णं से कु९वियपुरिसे जाव पडिसुणित्ता जेणेव सभाए मुहम्माए सामुदाणिया भेरी तेगेव उवा० २ त सामुदाणियं भेरिं महता २ सद्देणं तालेति । तते ण तीसे सामुदाणियाए भेरीए महता २ सद्देण तालियाए समाणीए समुद्दविजयपामोक्खा दस दसारा देवीओ उण भाणियबाओ जाव अणंगसेणापामोक्खा अणेगा गणिया सहस्सा अन्ने य बहवे राईसर जाव सत्यवाहप्पभितितो प्हाया जाव पायच्छित्ता सबालंकारविभूसिया जहा- विभवइड्डिसकारसमुदएणं अप्पेगइया हयगया जाव पुरिसवग्गुरापरिक्खित्ता जेणेव कण्हे वासुदेवे तेणेव उवा० २ करतल० कण्ह वासुदेवं जएणं विजएणं वदावेति । तते णं से काहे वासुदेवे कोडंवियपुरिसे एवं वयासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! आभिसेकहत्यि कप्पेह हयगयरहपवर जाव पचप्पिणंति । तते णं से कण्हे वासुदेवे मज्जणघरे जाव दुरूढे अट्ठमंगलगा जहा कूणिए सेयवरचामरेहि उद्धवमाणेहि २ समुद्दविजयपामोक्खेहिं दसहिं दसारेहिं जाव सत्थवाहप्पमितीहिं सद्धिं संपरिबुडे सबिड्डीए जाव रवेणं बारवई नगरि मज्झं मज्झेणं सेसं जहा कूणिो जाव पज्जुवासइ । तते णं तस्स निसढस्स कुमारस्स उपि पासायवरगयस्स तं महता जण सई च जहा जमालो जाव धम्मं सोचा निसम्म वंदइ नमसइ २ एवं वदासी-सद्दहामि णं भंते निग्गथं पावयणं जहा चित्तो जाव सावगधम्म पडिवज्जति २ पडिगते । तेणं कालेणं २ अरहा अरिट्टनेमिस्स अंतेवासी वरदत्ते नामं अणगारे उरांले जाव विहरति । ततेणं से वरदत्ते १ हट्ठतो य पुरिसे.
वलिका.
निरया-
॥४०॥
अणगारे निसढं कुमारं पासति २ जातसद्धे जाव पज्जुवासमाणे एवं वयासी-अहो णं मते ! निसढे कुमारे इहे इहरूवे
कते कंतरूवे एवं पिए मणुन्नए मणामे मणामस्वे सोमे सोमस्वे पियदसणे सुरूवे, निसढे णं भंते ! कुमारे णं अयमेयाख्वे
माणुयइड्डी किणा लद्धा किणा पत्ता पुच्छा जहा सूरियाभरस, एवं खलु वरदत्ता ! तेणं कालेणं २ इहेव जंबुद्दीवे २
भारहे वासे रोहीडए नाम नगरे होत्था, रिद्ध, मेहबन्ने उज्जाणे मणिदत्तरस जक्खरस जवखाययणे । तत्थ णं रोहीडए
नगरे महब्बले नामं राया, पउमावई नाम देवी, अन्नया कदाइ तसि तारिसगसि सयणिज्जसि सीहं सुमिणे, एवं जम्मणं
भाणियवं जहा महब्बलस्स, नवरं वीरंगतो नाम बत्तीसतो दातो बत्तासाए रायवरकन्नगाणं पाणिं जाव ओगिज्जमाणे २.
पाउसवरिसारत्तसरयहेमंतगिम्हवसंते छपि उऊ जहाविभवे समाणे २ इट्ट सद्द जाव विहरति । तेणं कालेणं २ सिद्धत्था
नाम आयरिया जातिसंपन्ना जहा केसी, नवरं वहुस्सुया वहुपरिवारा जेणेव रोहीडए नगरे जेणेव मेहवन्ने उज्जाणे जेणेव
मणिदत्तस्स जक्खस्स जक्खाययणे तेणेव उवागते, अहापडिरूवं जाव विहरति, परिसा निग्गया। तते णं तस्स वोरंग-
तत्स कुमारस्स उप्पिं पासायवरगतस्स त महता जणसई च जहा जमाली निगतो धम्मं सोचा जं नवरं देवाणुप्पिया !
अम्मापियरो आपुच्छामि जहा जमाली तहेव निवखंतो जाव अणगारे जाते जाव गुत्तवंभयारी । तते णं से वीरंगते
अणगारे सिद्धत्थाणं आयरियाणं अंतिए सामाइयमादियाई जाव एकारस अंगाई अहिज्जति २ बहूई जाव चउत्य जाव
अप्पाणं भावेमाणे बहुपडि पुष्णाई पणयालीसवासाई सामनपरियायं पाणित्ता दोमासियाए संलेहणाए अत्ताणं झूसित्ता
सवीस भत्तसयं अणसणाए छेदित्ता आलोइय समाहिपत्ते कालमासे कालं किच्चा वंधलोए कप्पे मणोरमे विमाणे देवत्ताए
॥४०॥
उववन्ने। तत्थ णं अत्यंगइयाणं देवाणं दससागरोवमाई ठिई पन्नत्ता। तत्थ णं वीरंगयरस देवस्स दससागरोवमाई ठिई पप्णत्ता। सेणं वीरंगते देवे तातो देवलोगाओ आउक्खएणं जाव अणंतरं चयं चइत्ता इहेव बारवईए नयरीए बलदेवस्स रनोरेवईए देवीए कुच्छिसि पुत्तत्ताए उववन्ने । तते णं सा रेवतो देवी तसि तारिसगंसि सयणिज्जंसि सुमिणदसणं जाव उप्पि पासायवरगते विहरति । तं एवं खलु वरदत्ता ! निसढेणं कुमारेणं अयमेयाख्वे ओराले मणुयइड्डी लद्धा ३ । पभू णं भंते ! निसढे कुमारे देवाणुप्पियाणं अंतिए जाव पवइत्तए ? हेता पभू ! से एवं भैते भंते ! इइ वरदत्ते अणगारे जाव अप्पाणं भावमाणे विहरति । तते णं अरहा अरिहनेमी अण्णदा कदाइ वारवतीओ नगरीओ जाव बहिया जणवय विहार विहरति, निसढे कुमारे समणोवासए जाए अभिगतजीवाजीचे जाव विहरति । तते णं से निसढे कुमारे अण्णया कयाइ जेणेव पोसहसाला तेणेव उवा० २ जाव दब्भसंथारोवगते विहरति । तते णं तस्स निसढस्स कुमारस्स पुरत्तावरत्त० धम्मजागरिय जागरमाणस्स इमेयाख्वे अज्झथिए०-धन्ना ण ते गामागर जाव संनिवेसा जत्थ णं अरहा अरिहनेमी विहरति, धन्ना ण ते राईसर जाव सत्यवाहप्पभितिओ जे णं अरिहनेमी वंदति नमसति जाव पज्जुवासति, जति णं अरहा अरिहनेमी पुवाणुपुरि नंदणवणे विहरेज्जा तेणं अहं अरहं अरिहनेमि वंदिज्जा जाव पज्जुवासिज्जा । तते णं अरहा अरिहनेमी निसढस्स कुमा- रस्स अयमेयारूवं अज्झत्थियं जाब वियाणित्ता अद्वारसहिं समणसहरसेहिं जाव नंदणवणे उज्जाणे, परिसा नि- ग्गया, तते ण निसढे कुमारे इमीसे कहाए लद्धहे समाणे हट्ट० चाउघंटेणं आसरहेण निग्गते, जहा जमाली, जाव नगरनिगमसिडिसेणावइसत्थवाहपभितिओ । जे णं भगवंतं वंदति । तदनु नन्दनवने उद्याने भगवान् समवसृतः ।
वलिका.
निरया-
॥४१॥
अम्मापियरो आपुच्छिता पदयिते, अणगारे जाते जाव गुत्तवंभयारी । तते णं से निसढे अणगारे अरहतो अरिहनेमिस्स
तहारुवाणं थेराणं अंतिए सामाइयमाइयाई एशारस अंगाई अहिज्जति २ वहूई चउत्थछठ जाव विचित्तेहिं तपोकम्मे हिं
अप्पाणं भावेमाणे वहुपडिपुष्णाई नव वासाई सामग्णपरियागं पाउणति वायालीसं भत्ताई अणसणाए छेदेति, आलोइय-
पडिको समाहिपत्ते आणुपुत्रीए कालगते । तते णं से वरदत्ते अणगारे निसर्स अणगारं कालगतं जाणित्ता जेणेव अरहा
अरिहनेमी तेणेव उवा० २ जाव एवं चयासी-एवं खलु देवाणुप्पियाणं अंतेवासी निसहे नामं अणगारे पगतिभदए
जाव विणीए सेणं भंते ! निसढे अणगारे कालमासे कालं किना कहिं गते ? कहिं उपवण्णे १ वरदत्तादि अरहा
अरिहनेमी वरदत्तं अणगार एवं वयासी-एवं खलु वरदत्ता ममं अंतेवासी निसटे नाम अणगारे पगइभदे जाव विणीए
ममं तहास्वाणं थेराणं अंतिए सामाइयमाइयाई एझारस अंगाई अहिज्जित्ता बहुपडिपुण्णाई नव वासाई सामष्णपरियागं
पाउणित्ता वायालीसं भत्ताई अणसणाए छैदेत्ता आलोइयपडिगते समाहिपत्ते कालमासे कालं किना उडू चंदिमसूरि-
यगहनक्खत्तताराखाणं सोहम्मीसाण जाव अच्चुते तिण्णि य अट्ठारसुत्तरे गेविज्ञविमाणे वाससते वीतीवतित्ता सबसि-
द्धविमाणे देवत्ताए उववण्णे । तत्य ण देवाणं तेतीसं सागरोवमाई ठिई पण्णत्ता । से णं भंते ! निसढे देवे तातो
देवलोगाओ आउक्खएणं भवक्खएणं ठिइक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता कहि गच्छिहिति ? कहि उववज्जिहिति ? वरदत्ता!
वायालीसं भत्ताई ति दिनानि २१ परिहत्यानशनया। 'निमः ताओ देवलोगाओ आउक्खपणं 'ति आयुर्दलिफनिर्जरणेन,
भवक्खएणं' ति देवभवनिवन्धनभूतकर्मणां गत्यादीनां निर्जरणेन, स्थितिक्षयेण-आयुःकर्मणः स्थितेर्वेदनेन, 'अनंतर चयं .
चइत्त 'त्ति देवभवसंबन्धिनं चयं-शरीरं त्यक्त्या, यता च्यवनं कृत्या क यास्यति ? गतोऽपि क्वोत्पत्स्यते?
*
॥४१॥
इहेव जंबुद्दीवे २ महाविदेहे वासे उन्नाते नगरे विमुद्धपिइवंसे रायकुले पुत्तत्ताए पञ्चायाहिति । तते णं से उम्मुकवालमावे विण्णयपरिणयमित्ते जोवणंगमणुप्पत्ते तहारूवाणं थेराणं अंतिए केवलबोहिं बुज्झित्ता अगाराओ अणगारियं पबज्जिहिति । से णं तत्य अणगारे भविस्सति । इरियासमिते जाव 'गुत्तवंभयारी । सेणं तत्थ बहूई चउत्थछट्टहमदसमदुवालसेहि मासद्ध- मासखमणेहिं विचित्तेहिं तवोकम्मेहिं अप्पाणं भावमाणे बहूई वासाई सामण्णपरियागं पाउणिस्सति २ मासियाए सलेहणाए अत्ताणं शूसिहिति २ सहि भत्ताई अणसणाए छेदिहिति । जस्सहाए कीरति जग्गभावे.मुंडभावे अण्डाणएं जाव अदंतवणए । अच्छत्तए अणोवाहणाए फलहसेज्जा कट्ठसेज्जा केसलोए भचेरवासे परघरपवेसे पिंडवाउलडावलद्धे उच्चावया य गाम- कंटया अहियासिज्जति, तमढें आराहेंति, आराहित्ता चरिमेहिं उस्सासनिस्सासेहिं सिज्झिहिति बुज्झिहिति जाव सबदु- क्खाणं अंतं काहिति २ । एवं खलु जंबू ! समेणेणं भगवया महा० जांव निक्खेवा । एवं सेसा वि एकारस अज्झयणा नेयवा संगहणी अणुसारेण अहीणमइरित्तं एकारसम वि ॥ ॥ पंचमो वग्गो सम्मत्तो.॥ 'सिन्झिदिति' सेत्स्यति निष्टितार्थतया, भोत्स्यते केवलालोकेन, मोक्ष्यते सकलकर्माशैः, परिनिर्यास्यति-स्वस्थो भविष्यति सकलकर्मकृतविकारविरहितया) तात्पर्यार्थमाद-सर्वदुःखानामन्तं करिष्यति ॥ १ उत्ताते प्र.
भारतरगन्धीय ज्ञान मन्दिर, जयपुर । निरयावलियासुयखंघो सम्मतो । संमत्ताणि उवंगाणि । निरयावलिया उर्वगे णं एगो सुयखंघो पंच वगा.पंचसु दि- वसेस उहिस्संति, तत्य चउस वग्गेसु दस दस उद्देसगा, पंचमवग्गे वारस उद्देसगा। निरयावलियामुयखंघो सम्मत्तो । निरयावलियासुतं सम्मत्तं ॥ ग्रंथानं १२००॥ इति श्रीश्रीचन्द्रसूरिविरचितं निरयावलिकाश्रूतस्कन्धविवरणं समाप्तमिति । श्रीरस्तु ॥ ग्रन्थानम् ६०० ॥ ॥ श्रीनिरयावलिकासूत्रं सवृत्तिकं समाप्तम् ॥