·सटीकस्य पदार्थतत्त्वनिरूपणस्य भूमिका । श्रीहशतखण्डनवयएखाद्यस्याध्ययनासरे ऽस्मगुरुधर्म हामहो. पाध्यायत्रीदकैलासचन्द्रभट्टाचार्यशिरोमणिनिरूपितं तायत श्रीरघु. नायसाकिशिरोमणिभिरपि तं पदार्थखण्डनं धतंत रति श्रुत्या सस्यान्यपणे पत्तोऽई धाराणस्यां श्रीविभवरामण्डितानां पुस्तक संग्रह १६०१ विमादे लिखितं परिशुद्ध सत्युस्तकं लब्धमान सतः परमेकस्य संन्यासिनः पुस्तकसंग्रहे रघुदेवन्यायालङ्कारक्षता टीका श्रीरा. मभद्रसार्वभौमता टीकार्माप समुपलब्धवानिति टीकाद्वयहित्तस्य सत्य मुद्राद्वारा प्रकाशने प्रवृत्तः ततः परं धाराणमीस्थराजकीयस्त- पाठशालीयपुस्तकालये समुपनब्धयोः तन्मूलटीकापुस्तकया। संयोगेन संशोधनं कृत्याऽस्य मुद्रणामधरूपेण हतवान पत्रात्ये ऽपि विदुषां समादरें निजपरिश्रम सफल सफलं विभामिप्यामि। तार्किकशिरोमणिः श्रीरघुनाथभट्टाचार्यस्नु शकाव्दारम्भार १४७ धर्वेभ्यः किञ्चित परं धनदेशे प्रादुरभूत एनमेष तदाविभीषममयं तaar. स्मप्तस्वविवेकटीकापुस्तकममविकटे वर्तमान १५१६ शफा लिखित श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननेः न्यायमूत्रवृत्त्यन्ते १५५६ शकाब्दे लिखित श्रीकाकार" रति च हति । अनेछ रघुनाशिरोमणिना सावचिन्तामणिदीर्धाितः किरणालीप्रकाषिय. सिन्योयलीलावतीविभूतिः षड्दर्शन शीर्माणः स्थहनखबहखायटी. भादयश्व बहवो पन्या रचिताः । विस्तास्तु न्यायपातिभूमिकायां •ष्टयः । T ·- अस्य यन्यस्यारम्भे यन्यझारण "पदार्थतत्त्व निरूप्यते" इति लिखितम् । आदर्शपुस्तकेषु पुष्यिज्ञायां " पदार्थतत्वनिरूपण समा. तम्" इति । रघुदेवन्यायालङ्कारेण टोझारम्भे “पदार्थतत्त्वं यदिद शिरोमणिः" इत्युतम अतः पदार्थतत्वनिरूपमित्येवास्य यन्यस्य नाम साधु पदार्यतत्त्वनिरूपणस्यादर्शपुस्तकेषु प्रकरणनेसधैषम्य दृश्यते तानि प्रकरणानि रघुदेवन्यायालद्वारानुसृतामेण मुद्रितपुस्तके सचिवेशितानि । रघुदेवन्यायालङ्कारस्तु मथुपनाथतधागोशशिष्या मयुरानायश्च रघुनाशिरोर्माणशिप्यः स्वक्षतान्येषु "गुरुचरणास्तु" "भट्टाचा- योस्तु” इत्याकारण तदुक्तेदृतत्वात् मथुरानान दीधितिमन्यस्य ध्याख्यातत्वादिति । रामभद्रमार्यभीमस्तु तत प्राचीनः जगदीश भट्टाचार्यकृतशब्द- शक्तिमकाशिकायाः व्याख्यातत्वादिति शम् ॥ गवर्नमेंटसंस्कृतकालेज । बनारस। २।१२। ११४ सधी विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदी

·श्रीगोशाय नमः।
पदार्थतत्त्वनिरूपणम्" ।
श्रीरघुनाथशिरोमणिविरचितम् ।
ॐ नमः सर्वभूतानि विष्टभ्य परितिष्ठते ।
अखण्डानन्दबोधाय पूर्णाय परमात्मने ॥
अथ पदार्थतत्त्वं निरूप्यते । तत्र दि.
श्रीरघुदेवन्यायालङ्कारक्ता
पदार्थतत्त्वनिरूपणस्य टीका।
नन्दनन्दपद्धन्दं निधाय हृदि चिन्तया।
ननोति कुतुफ किश्चिद्रधुदेवः समासतः ।।
कामहस्तघृतसारकार्मुकं पाप्पमतमुदीक्ष्य कुप्यतः ।
धूर्जटेनयनकोपशोणता हन्तु सर्वजगतामुपद्रवम् ।।
पदार्थतत्त्वं यदिदं शिरोमणि-
निीतवान् जीर्णमतस्य दूषणैः ।
तदेव तर्केण विचारयामः
सदर्यकेनेतरम्वएडनेन ।
प्रसवात् पदार्थतत्त्वं निर्वक्तुं शिष्यावधानाय प्रति-
(OR TUFAण्टासमिहिनामाथि प्रसिधियानापुम्स के पन्ने
पहा समाार्मात देवाधरपुल तु पदानि ममासमान हम्मत

·सटीकपदार्थतत्यनिरूपणे काला नेश्वरादतिरिच्यते मानाभावात् तत्तन्नि- मित्तविशेषसमवधानवशादीश्वरादेव तत्तत्का- जानीते। अथेत्यादि। नश्पदादेः संसर्गाभावत्वान्योन्या- भावत्यादौ शक्यतावच्छेदकत्वव्यवस्थापनानन्तरं प्राची- नाभ्युपेतपदार्थानां कस्यचिदनतिरिक्तत्वं कस्यचित् ख- एडनं कस्यचिदतिरिक्तत्वं तर्केण व्यवस्थाप्यत इत्यर्थः । तत्रेति। प्राचीनमताभ्युपेतपदार्थेषु मध्य इत्यर्थः । दिक्का- लावित्यादि। दिक्यालयोरतिरिक्तत्वं यत् प्राचीनःस्वी- कृतं तन्न युक्तिमिडं तयोस्तदतिरिकत्वे १) मानाभावा- दित्यर्थः । न चात्र दिक्त्वं पक्षतावच्छेदकीकृत्यातिरिक्त- स्वाभावसाधने सिसिद्धिव्याघात इति वाच्यम् । पूर्व- स्यां दिशि घट इति प्रतीतिविषयीभूतविभुत्वस्यैव दित्तव- रूपस्यात् । न च कालत्वं पक्षतावच्छेदकीकृत्यातिरिक्त- स्वाभाक्साधने तद्दोषतावस्थ्यमिति वाच्यम् । इदानीं घट इति प्रतीतिविषयीभूतविभुत्वस्यैव कालत्वरूपत्वात्। विभुत्वं च मूर्तेतरद्रव्यत्वं न तु परममहत्परिमाणरूपम् । ईश्वरात्मनि तस्य निराकरिष्यमाणत्वेन विभुत्वाभावा- पत्तः । ननु दिकालयोरतिरिक्तत्वानभ्युपगमे पूर्वस्यां घट इदानी घट इत्याद्यनुगतप्रतीत्यनुपपत्तिः। चेश्वरादेव तथा प्रतीतिनिर्वाह इति वाच्यम् । तथा सति प्राच्या घट: प्रतीच्या घट इत्यादेरिदानी घटस्तदानी घट इत्यादेश्व वै- लक्षण्यानुपपरीश्वरस्यैकत्वादित्यत आह । तत्तबिमि- तेति । तत्तत्कालोपाधितत्तदिगुपाध्यवच्छिन्नादित्यर्थः । तत्तत्कार्यविरोषागामिति । प्राच्यां घट इत्यादिन- । (1) ईश्वरात मात्व।

·दिगाकाराकालरापडनम् । यविशेषाणामुपपत्तेः१) । परेषामेकैकस्मादिगा- देरिव विलक्षणानां प्राच्यादिव्यवहाराणाम् ॥ शब्दनिमित्तकारणत्वेन क्लुप्तस्येश्वरस्यैव तीतीनामित्यर्थः। परेषामिति। कालदिशारतिरिक्तत्व- वादिनामित्यर्थः। तथा च तेषां मते कालस्य दिशश्चैक- त्वात् यथा तत्तदुपाध्यवच्छिन्नाभ्यां ताभ्यामेवप्राच्या घट: प्रतीच्यां घट इत्यादेः इदानी घटस्तदानी घट इत्यादेश वैलक्षश्यनिर्वाह तथा मन्मते ऽपि तत्तदुपाध्यवच्छिन्ना- दोश्वरादेव तादृशप्रतीतीनां वैलखुण्यनिवीद इति भावः। भावकार्यस्य समयायिकारणजन्यत्वनियमात् शब्द- समवायितयातिरिक्ताकाशसिद्धिः । ईश्वरस्यैव शब्दस- मवाधिकारणत्वं जीवस्य तथात्वमादाय विनिगमनावि- रहेण निरस्तम् । न च जीवानामानन्त्यमेव विनिगमक- मिति वाच्यमाप्रत्येक जीवमादाय विनिगमनाविरहसम्भ- चादिति सिद्धान्तिमतं दूषयति। शब्देति। तथाच जन्य मानं प्रति ईश्वरस्य कारणताया: क्लप्तत्वात् तत्र समयां- यित्वमानकपनमेव ईश्वरस्य शब्दसमवापित्वे विनिगम- कं जीवानां सधात्वे कारणत्वसमवायित्वयाईयोः कल्पने गौरवादिति भावः। ननु जीवानां हेतुत्वमुभगवादिसिद्ध- मेव तथाहिशब्दो जीवजन्यो जीवाजन्यत्वात् सुखव- दित्यायनुमानसम्भवात् । इत्थं च जीवानां तथात्वे सम- वायित्वमानं करप्पमित्यस्त्येव विनिगमनाविरह इत्यंत () त्या पु.

·सटीकपदाचतानकपणे शब्दसमवायिकारणत्वम् । शब्दः तज्जन्यस्तद- दृष्टजन्यत्वात् सुखादिवदिति पुनरप्रयोजकम् । अदृष्टस्य शब्दजनकत्वे ऽपि तदाश्रयस्य जन- कत्ये) मानाभावात् अस्मदादेश्च शब्दसमवा. श्राह । शब्द इत्यादि । ननु कारणत्वं हि कार्यतावच्छेदक- भेदेन प्रत्यासत्तिभेदेन च नाना तथा च कालिकसम्यन्धेन २) जन्यत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वमीश्वरस्थ क्लृप्तं न तु तादात्म्य प्रत्यासत्या शब्दत्वावच्छिन्नं प्रति तथात्यम् । इत्थं चेश्वरे ऽपिशब्दत्वावच्छिन्नस्य तादात्म्यसम्यन्धावच्छिन्नकारणत्वं समवायित्वं च वयं कल्प्यमित्यस्त्येव विनिगमनाविरह इत्यत आह । अस्मदादेश्वेति। विजातीयमनासंयोगा- श्रयसमवायरूपकारणस्य शब्दे ऽपि सत्वात् तस्य ज्ञानादि- वल्लाकिकमानसत्वापत्तिरित्यर्थः । न च तत्संस्कारादीना- मिव शब्दस्यापि मनसोऽयोग्यतया न मानसापत्तिरिति वाच्यम् । सामग्रीसत्वे कार्यावश्यम्भावात् संस्कारादीना- मनायत्त्या तादात्म्यप्रत्यासस्या प्रत्यचे प्रति प्रतिबन्धक- स्वाभ्युपगमात् तद्वच्छन्दस्य प्रतिघन्धकत्वाभ्युपगमे तु क- ल्पनागौरवमेव विनिगमकमिति।अघसंस्कारादीनांमतिव- न्धकत्वकल्पनापेक्षया लापवाद्गुषलौकिकमानसत्वावच्छि 5 प्रति ज्ञानादियोग्यविशेषगुणवृत्तिजातिविशेषावच्छेदेन हेतुस्वकल्पनाया एवोचितत्वात् शब्दस्य जातिविशेषाना- क्रान्तत्वेन नतन्मानसापत्तिः।न चायोग्यसंस्कारादिदेव (.) साये ण. २' । (3) कालिकमायासत्या- पापु ।

·श्राकाशखण्डनम् । यिकारणत्वे ऽहं सुखादिमानितिवदह शब्दवा- जातिविशेष काल्पयित्वा तदवच्छेदेन तादात्म्यप्रत्यासत्या मतिषन्धकत्वमादाय पिनिगमनाविरहः । एतन्मते विजा- तीयगुणभेदत्वादिना हेतुतायां कारणतावच्छेदकगारवेऽपि विजातीयगुणत्वेन हेतुतायामपि गुणमानसत्वस्य विजा- तीयगुणमानसत्वस्यैव चा जन्यतावच्छेदकत्वस्य स्वीकर- णीयत्वात् कार्यतावच्छेदकगौरवेण साम्यम् । मानसत्व- मात्रस्य जन्यतावच्छेदकत्वे यात्मत्वादी तादात्म्यप्रत्या- सत्या विजातीयगुणाभावात् तन्मानसे व्यभिचाराप- तेः। प्रतिवन्धकतामते तु विजातीयसंस्कारादिगुणभेदस्य सर्वत्र मानसविषये सत्त्वेन व्यभिचाराभावात् मान- सत्वमात्रस्यैव ताशगुणभेदजन्यतावच्छेदकत्वादिति वा- ध्यम् । विनिगमनाविरहात् कारपत्वस्य प्रतिबन्धकत्व- स्य वा स्वीकारे ऽपि शब्दस्य कारणतावच्छेदकवैजात्या- भावेन प्रतिवन्धकतावच्छेदकवैजात्यसत्त्वेनैव वा मान- सवारणादिति विनिगमनाविरहेणानन्तानां जीवांनामी- श्वरस्य च शब्दसमवायिकारणत्वकल्पनामपेक्ष्य शब्दसम- चायिकारणत्वेनातिरिक्ताकाशकल्पनमेव ,समुचितमिति चेत् । मैवम् । विजातीयगुणत्येन हेतुतायां तस्य कार्यता- बच्छेदकं गुणमानसत्वं विजातीयगुणमानसत्वं वेति वि. निगमनाविरहापत्तेः प्रतिवन्धकत्वकल्पनाया एव समु- चितत्वात् । न च गुणत्वजातेदीधितिकृतैव निरसनीयत्वा- भायं विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । तथापि घटाकाश. संयोगादिचाक्षुपवारणाय सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन चा- क्षुषविषयत्वाभावस्य प्रतियन्धकत्वकल्पनेत्रुदिप्रत्यक्षे व्य- भिचारवारणाय द्रच्यान्यसच्चाक्षुषत्वस्य जन्यतावच्छेदक- ·६ सटीकपदार्यतत्वनिरूपणे' त्वकल्पनापेक्षया द्रव्यव्यावृत्तजातिविशेष कल्पयित्वा वि. जातीयसचाक्षुपत्वस्यैव तजन्यतावच्छेदकतायाः क्लृप्तत्वात तारशविजातीयसन्मानसत्यस्य विजातीयगुणमानसत्वस्थ मा जन्पतावच्छेदकत्वमादाय विनिगमनाविरहापत्तन च गुणत्वज्ञाता मानाभावेन सार्यानवकाशात् ताश- जातज्ञानादिसाधारण्ये मानाभावात् विजातीयसन्मान- सत्यस्यावच्छेदकत्वासम्भवान्न विनिगमनाविरह इति वा- च्यम् । एवमपि तस्य कार्यतावच्छेदक विजातीयगुणमा- नसत्वं विजातीयगुणप्रत्यदत्वं वेति विनिगमनाविरहता- दयस्यात् । न च जातो घट इत्यादिमानसोपनीतभानमा- दाप घटादा व्यभिचारवारणाय विजातीयगुषलौकिकत्व- स्य जन्यतावच्छेदकत्वे मानसत्वस्यानिवेथात् न विनिगम- नाविरह इति वाच्यम् । विजातीयगुणलौकिकत्वावच्छि- अस्य विषयतासम्बन्धेनात्मन्यप्युत्पत्तर्विजातीयगुणवृत्ति- विषयताया विजातीयताकिकविषयताया वा कार्यताव- च्छेदकमत्यासत्तित्वे कार्यतावच्छेदकं मानसत्वं प्रत्यक्ष- त्वं वेति विनिगमनाविरहापसेवारत्वादिति। न च प्रत्य- चत्वादिजातेरीश्वरज्ञानसाधारण्येन निस्यवृत्तितया अन- वच्छेदकत्वेन न तस्या जन्यतावच्छेदकत्वमादाय विनिग- मनाविरह इति वाच्यम् । विशेषणज्ञानजन्यतावच्छेदक- तया सिद्धस्येवरज्ञानव्यावृतजातिविशेषस्यावच्छेदकत्व- मादाय विनिगमनाविरहस्य तथाप्यनुदारात् । न च वि. जातीयगुणत्वेन प्रतिवन्धकतायामपि तस्य प्रतिबध्यता- वच्छेदकं मानसत्वं प्रत्यक्षरवं वेति विनिगमनाविरहो- इस्तीति वाच्यम् । प्रात्मसंयोगादीनामपि मानसाढद- पात् प्रतिवन्धकतावच्छेदकजातेस्तत्रावश्यमभ्युपेयस्वात ·प्राकारापहनम् । प्रत्यक्षत्यस्य जन्यतावच्छएकत्ये संपोगे पिजातीयगुणभे- दासत्वे तच्चानुपादावेव व्यभिचारात् योग्यसंयोगाद तादृशजात्यस्वीकारे संयोगत्यादिना सकरप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु प्रतिबन्धकत्वं मानसत्वादिप्रत्येकधीवच्छिन्नं प्रति कारणत्वं या कल्प्यत इति विनिगमनाविरहा- चकाशा नास्त्येव विजातीयगुणविषयकमानसत्वावच्छिन प्रति विजातीयगुणत्वेन हेतुतायां विजातीयगुणान्यवि- पयकात्मत्यमानसत्यापि मनःसंयुक्तसमयायेन जननात् ताशसामान्यसामग्रीयलात् संस्कारमानसस्योत्पत्तेवी- रणाय प्रतिवन्धकत्वकल्पनाया एव न्याय्यत्वात् । तन्ना- प्यात्मत्वादीनां हेतुत्वकल्पनान्नानुपपत्तिरिति चेत् एतत्क- ल्पनाया एबाधिक्यात् । न च संस्कारादीनां विजातीय- गुणत्वेन प्रतिवन्धकत्वे ऽपि तादृशजात्यमेव शब्दत्ता- धारणमस्तु तया च शब्दस्य नमानसापत्तिरिति वाच्यम् । शब्दे तत्सम्बन्धकल्पनाया एवाधिक्यात् ।न चेश्वरे शब्द- समवायस्पीकारे ऽपि मनःसंयुक्तेश्वरसमवायस्य सत्यात तन्मानसापत्तिवारणाय शब्द प्रतिबन्धकतावच्छेदकजा- तिकल्पनमावश्यकमिति वाच्यम् । ईश्वरे चिजातीयमन:- संयोगानम्युपगमात् परकीयज्ञानादिप्रत्यक्षवारणाय तत्पु- सपीपात्मसमवेतमानस प्रति तत्पुरुषीपविजातीयमन:- संयोगाश्रयसमवायत्वादिय देतुत्वाभ्युपगमादिति । परे तु भेयादीनामेव गुणः शब्दः त्वयापि भैयाँशब्द इतिमती- तिबलात् तत्रावच्छेदकत्वाख्यस्वरूपसम्यन्यस्यावरयं स्वी- करणीयत्वात् अवच्छेदकत्तासम्पन्धेन शन्दोत्पत्ती भेरी- दण्टसंयोगादीनां हेतुत्वस्य कल्पनीयत्वाच मन्मते सम- वायसम्बन्धेन शब्दोत्पतिं प्रत्येव तेषां हेतुत्वाभ्युपगमा- दितिन बरे वा शब्दसमचापित्वं स्वी ·सटीकपदार्थतत्वनिरूपयो क्रियते गौरवात्। न च भेया शब्दसमवायित्वस्वीकारे भेरी नाशं विनापि शन्दनाशात् भेरीसमवेतनाशं प्रति भेरी- नाशस्य हेतुतायां व्यभिचार इति वाच्यम् । सत्यामपि भेयों पाकादिना तदीयल्पनाशात्तत्र व्यभिचारवारणाय भेरीनाशकालीनभेरीसमवेतनाशत्वस्यैव तज्जन्यतावच्छे- दकत्वाभ्युपगमेन व्यभिचारानवकाशात् । न च भेयांशब्द- समवायित्वस्वीकारे भेरीचक्षुःसंयोगदशायां चक्षुःसंयुक्त- समवायस्य तच्छन्दे सत्त्वात् रूपादिवत् तस्य चाक्षुषाप- त्तिः रसादीनामिव शब्दस्यापि प्रतियन्धकत्वकल्पने चना- रवमिति वाच्यम् । रसादीनां प्रातिस्विकरसत्वादिरूपेण प्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्षया चक्षरयोग्यगुणेषु जातिविशेष कल्पयित्या विजातीयगुणत्वेनैव चाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति प्रतियन्धकत्वकल्पनाया औचित्यात तादृशवैजात्यस्य शब्दे स्वीकारेण तचाचपादिवारणात् ईश्वरस्य शब्दसम- वायिकारणत्वकल्पनापेक्षया शब्दनिष्ठतादृशजातिस्वीका- रस्यैवाचितत्वात् । न चतुल्ययुच्या स्पार्शनप्रतिबन्धकता- वच्छेदकतया सिडजात्या परस्परसातयात् कथं तादृशजा- तिसिद्धिः तथाहि तादृशस्पार्शनप्रतिवन्धकतावच्छेदकजा- तिःस्पर्शव्यावृत्ता रूपवृत्तिरपराच रूपव्यावृत्तास्पर्शवृत्तिः रसादी च तयोः समावेश इति वाच्यम् । रूपस्पर्शव्या- वृत्तजातिस्वीकारात् तदवच्छिन्नप्रतियध्यतावच्छेदकं चा- नपत्वं स्पार्शनत्वंचएवंरूपत्वेन स्पार्शनं प्रतिस्पर्यत्वेन चा- चुपं प्रत्यपि प्रतिवन्धकत्वकल्पनात् न तयोश्चाक्षुपस्पार्श- नापत्तिरित्यदोपः। अथास्तु विजातीयगुणत्वेनैव विजाती- पगुपचापत्वाचवच्छिन्नं प्रति रूपादीनां हेतुना एवं रूप- शंत्वेन चाचुपं प्रति रूपत्वेन स्पार्शनं प्रत्पपि प्रतिबन्धकत्व- ·- शाकाशनयनम् । नितिप्रतीत्यापत्तिः। श्रोत्रमपि च कर्णशष्कुली. मिति विनिगमनाविरहः पूर्वमते कारणतावच्छेदकस्य गुरु- तया साम्यादिति चेत् 'अस्त्येवमपि शब्दे चाक्षुपादेरापा दकाभावात् विजातीयगुणान्यविषयकचाक्षुपस्थापि प्र. सिड्या रसादौ तदापत्तर्विजातीयगुणत्वेन हेतुत्वकल्पनया वारणासम्भवाचेति वदन्ति । श्रथातिरिक्ताकाशानभ्युपग- मे किं ओनपदार्थ: स्यात् तन्मते कर्णविवरायच्छिन्ननभो- भागस्यैव आत्रेन्द्रियत्वादत थाह । श्रोत्रमपीति । तथा च तादशेश्वरसमवाय एव शब्दमहे प्रत्यासत्तिः। वस्तुतस्तु शब्दग्रहे प्रोत्रसमवायस्य हेतुत्वे मानाभावः तद्ग्राहका- न्वयव्यतिरेकाभावात् प्रत्यक्षत्येन्द्रियसन्निकर्पजन्यत्वनि- যম নামৰা বহ র বহানীঘব কাহীত্বে शब्दप्रत्यक्षवारणाय तत्पुरुपीयशब्दलाफिकप्रत्यक्षत्वाच- च्छिन्नं प्रति स्वावच्छेद्यत्वसम्बन्धेनैतत्कर्णत्वेन एतत्का- वच्छेद्यराब्दत्वेनैव या तादात्म्येन) हेतुत्वं करप्यते । एवं शब्दत्वादिप्रत्यक्ष तत्कर्णस्य स्वावच्छेदासमवेतत्वसम्ब- न्धेन हेतुत्वं कल्प्यतेन तुश्रीत्रसमवेतसमवायत्वेन । यथैवं शब्दोऽसमवेत एवास्तु तस्य समवेतत्वे मानाभावात् जन्यभाचे समवेतत्वनियमस्याप्रयोजकत्वात् इति चेद- स्तु किं तेन यदि न सिद्धान्तभङ्गभीतिः । अथवा कर्णश- कुल्पांशब्दस्यावच्छेदकत्वं न स्वीक्रियते परंतु समवाय एवावच्छेदकतानियामकस्यैव समवायनियामकत्वाभ्युप- गमात् । इत्थं च शब्दतत्समवेतप्रत्पत्त्योः कर्यसमवायत- त्समवेतसमवाययोरेव हेतुत्वमभ्युपेयते काशीस्थशब्दस्य (1) सादात्स्यश्यासत्यम-पा.पु ।

·१७ सटीकपदासायनिरुपये विवरावच्छिन्न ईश्वर एव यथा परेषां तथावि- धमाकाशम् ॥ मनाऽपि चासमवेतं भूतम् (१ । अदृष्टः विशेषोपग्रहस्य नियामकत्वाच नातिप्रसङ्ग समवायेनेतद्देशीयपुरुपकणे ऽनुत्पादानातिप्रसङ्ग इति कृतं पल्लवितेन । परेषामतिरिक्ताकाशाभ्युपगन्तृणाम् ।। मनसोऽतिरिकत्वं खण्डयति। मनोऽपि चेत्यादि। तथा च पदसमवेतं भूतं प्राचीनमते परमाणुरूपं नवीनमते श्रुटिस्वरूपं तदेव मनःपवाच्यमित्यर्थः । भतिरिक्कमन:- कल्पने गौरव मितिभायः। कचिदसमवेतमृर्तमिति पाठः। सत्र चमूर्तपदभूतविशेषपरंतवाचमनोऽसमवेतमूर्तविशेषो भूतात्मक मूर्तमिति यावदित्यर्थः । अत्र च मनसोऽसम. वेतभूतपर्यन्तानुधावनं सूक्ष्मत्वसिडान्तरक्षार्थमिति ध्ये. यम्। ननु मनसोतिरिक्तत्वानम्युपगमे घटादा चक्षुःसंयो- गत्वसंयोगादिसावे एकदा ज्ञानद्वययोगपधापत्तिः नवी- नमते मनसः सरेणुरूपतया तस्य च महत्त्वेन तेन सह एकदा चक्षुर्मनायोगादीनां सम्भवेन नानाज्ञानोत्पादकना- नेन्द्रियमनोयोगरूपस्य कारणस्यापितदानीं विद्यमानत्वा- दिश्यत आह । अदृष्टेति । तथा चातिरिक्तमनोभ्युपग: स्तुणामपि यदा मनसा सह चक्षुःसंयोगस्तदा त्वचा सह संयोगस्तथा कथं नोत्पद्यत इति तत्राविशेषस्य नियाम- कत्वावश्यकत्वेऽनुपपत्त्यभावात्मन्मते ऽपि तत्तज्ज्ञानादा सत्तदविशेषस्य नियामकत्वकल्पनेनैव एकदा ज्ञानदय योगपद्यापत्तिवारणसम्भवादिति भावः । इद्मत्र विचा- (१) मूसंम्पा.पु.1 ·मनःपरमाणुण्डनम् । ११ त्यावयाः समानन् । परमाशुह्मणुक्योश्च मानाभावः अटावेव विप्रामात् । त्रुटिः समवेता चातुषद्रव्यत्वात् घटवत् तेच समवायिनः समवेताः) चाक्षुपद्र- व्यसमवायित्वादिति चाप्रयोजकम् । अन्यथा रयामः । अतिरिक्तमनसोऽनभ्युपगमे विनिगमनाविरहेण मनसो नानापरमाणुरूपतया नानाजुटिरूपतया वा एतत्पु- रूषीयात्ममानसत्वावच्छिन्नं प्रति एतत्पुरुपीयमनःसंयो. गादिहेतुतायां नानापदार्थव्यवच्छेदकत्वकल्पने गौरवं दुष्प विदरसेव मनसेरऽतिरिकत्वकल्पने वक्त तदवच्छेदकत्व कल्पनेलाघवस्यातिस्फुटत्वात्।न चतत्र मनासंयोगस्य वि जातीयसंपोगत्वेन हेतुत्वकल्पनानोपदर्शितगारवाचकाश इति वाच्यम् । तथापि विनिगमनाविरहेण संयोगसम्बन्धेन मनसोऽपि हेतुत्वेऽनन्तपरमाणुपु त्रुटिपुवा कारपत्यकल्प- नमयुक्तगौरवस्य दु:समायेयत्वात् । मन्त्र केचित्। द्रव्यला- किकप्रत्यचत्वावच्छिन्नं प्रति इन्द्रियसंयोगस्य विजातीय- संयोगत्वेन हेतुत्वस्य सामान्यतः कल्पनात् तेनैवासनिक- यात्मप्रत्यक्षवारणसम्भवे प्रात्ममानसत्वावच्छिन्नं प्रति मनासंयोगत्वेन हेतुतायां मानाभाव इति नातिरिक्तमन- सोनभ्युपगमे उपदर्शितगौरवप्रसङ्गः तथाविधसामान्य- कार्यकारणभावावश्यकत्वं निरुक्तिप्रकाशेय) व्यवस्थापित- मिति अन्धगौरवान्नेह प्रपवितमिति दिक्॥ ते चेति।चाक्षुषद्रव्यसमवापिनश्चेत्यर्थः । अन्यथा (१)ते समयेता:-पा २ ["n-पा.पु.

·( ૧૨ सटीकपदार्थतत्वनिरूपणे तादृशसमवायिसमवायित्वादिभिरनवस्थित- अप्रयोजकादपि अनुमानात् पदार्थसिडौ। तादृशेत्यादि। परमाणुः समवेतः चाक्षुषद्रव्यसमवायिसमवायित्वात कपालिकावदित्यनुमानेनेत्यर्थः । अथ परमाणुयणुकानङ्गी- कारे द्रव्यचाक्षुपे चक्षुःसंयोगस्य द्रव्यसमवेतचाक्षुषे चक्षुः- संयुक्तसमधायस्य च हेतुत्वकल्पनया गौरवं तदभ्युपगमे। समवेतचाचपत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवेत- समवायत्वेन हेतुत्वकल्पनात् त्रसरेणुतद्रूपादावपि चक्षुः- संयुक्तपरमाएवादिसमवेतसमवायसत्त्वेनैव तचाक्षुषोप- पत्तेस्तयोर्हेतुत्वाकल्पने लाघवमेव तत्सिडावनुकूलतर्फ इति नाप्रयोजकत्वमिति।न चातीन्द्रियपरितसन्निकर्षाद् द्रव्यत्वादिचाक्षुपवारणाय द्रव्यान्यसमवेतचाक्षुषे चक्षुः संयुक्तसमवेतचाक्षुषवनिरूपितसमवायत्वेनैव हेतुत्वक- ल्पनात् तेन त्रुटिचाक्षुपासङ्ग्रहात् संयोगहेतुत्वमावश्य- कमिति वाच्यम् । इत्थमपि द्रव्यान्यसमवेतचाक्षुषत्वाव. च्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवेतो यश्चाक्षुषविषयः तन्नि- रूपितसमवायत्वेन द्रव्यचाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षु:- संयोगत्वेन हेतुत्वकल्पनादेवोपपत्तो संयुक्तसमवायस्य हेतुत्वाकल्पनात् प्रसरेण द्रव्यत्वादिचाक्षुपानुरोपेन ब. पुकसिद्धेरावश्यकत्वादिति चेत्। न । व्यणुकाभ्युपगमे तद्- घटितसनिकर्षात् रूपत्वादिचाक्षुषवारणाय चक्षुःसंयुक्त- समवेतसमवायहेतुतायां समवेतांथे चाक्षुषविषयताया निवेशस्य आवश्यकतया कारणतावच्छेदकमविषयोः सम- | वेतस्वचाक्षुषविषयत्वयोर्मिधे विशेषणविशेष्यभावे वि. निगमनाविरहेण कारणतास्यकल्पनापत्तिरवच्छेदकगौरवं ·r १३ परमागुखण्डनमा चेति तदपेक्षया द्रव्यान्यसिमन् वर्तते यस्तद्विषयकचाक्षुष- त्वाचवच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायत्वेन द्रव्य- समवेतचाक्षुपत्वाद्यवच्छिन्न प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवाय- त्वेन द्रव्यचाक्षुपत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयोगत्वेन हेतु- त्वकल्पनं समुचितमेव न च भवन्मते ऽपि वायुघटितस- भिकर्षात् संयोगत्वप्रत्यक्षवारणाय चाचपविषयतानिवेश- स्थावश्यकत्वमिति वाच्यम् । पाकादिना नीरूपघटघटित- सन्निकर्षात् संयोगत्वसंख्यात्वादिप्रत्यक्षवारणाय चाक्षुष- विषयतानिवेशे ऽपि संयुक्तांशे रूपनिवेशस्यावश्यकत्वात् रूपयचक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायाभावादेव तद्वारणात् । न च चक्षुरिन्द्रियघटिनसन्निकर्षाद् रूपत्वादिचाक्षुपवार- पायानुद्भूतरूपाभावादिनिवेशापेच्या चाक्षुषविषयता- निवेश आवश्यक इति वाच्यम् । अनुद्भूतरूपस्य दीधिति. कृतैवाने निरसनीयत्वात् । श्रथावयविनि पाकानभ्युपगमे रूपनिवेशस्थानावश्यकत्वात् चाक्षुषविषयतैव वाय्वादि- घरितसन्निकर्षात् संयोगत्वादिचाक्षुपवारणाय निवेश्यते तथा च संयुक्तसमवायत्य हेतुत्वाकल्पनमयुक्तलाघवम- स्त्येवेति चेत् । न । विजातीयचक्षुःसंयोगाश्रयसमवेतस- मवायत्वादिनैव हेतुत्वकल्पनाद्वारवादी विजातीयचक्षु:- संयोगानभ्युपगमसम्भवेनैव १) तद्धटितसन्निकर्षात् संयो- गत्वादिचाक्षुषवारणात् मन्मते ऽपि रूपाधनिवेशात् भव- 'न्मते हाणुकाटिलसनिकर्षात् रूपत्वादिचाक्षुषवारणाय चाक्षुषविषयतानिवेशस्य महत्यनिवेशस्य चावश्यकत्वेन ोक्तगौरवात् । न च वायुचक्षुःसंयोगादी वैजात्यान- भ्युपगमे तद्धरितसग्निकर्षात् रूपाभावादिचाक्षुषानुदय- 1.) म्युपामे:-1..पु.।

·१४ सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे प्रसङ्गः अभावप्रत्यक्षे ऽपि विजातीयसंयोगांश्रयविशेषण- ताया एव हेतुस्वादिति वाच्यं अभावचाक्षुषजनकताव- च्छेदकतया वैजात्यान्तरस्वीकारात् । न च मयापि यणुकचक्षुःसंयोगे वैजात्यानभ्युपगमान्न तद्घटितसन्निक- पीत् रूपत्वादीनां चाक्षुपापन्तिरिति वाच्यम् । त्रसरणी द्रव्यत्वचाक्षुषानुरोधेन त्वया यणुके विजातीयसंयोगस्या- वश्याभ्युपेयत्वात् । न च चाक्षुपविषयत्वानिवेशे रूपस्य वैजात्यस्य वा जनकतावच्छेदककोटिप्रवेशेऽपि घटचक्षःसं- योगकाले तद्घटनीरूपघटान्तरद्वित्वादिघटितसनिकर्षात् घरवायुद्वित्यादिसत्रिकीच द्वित्वत्वादिप्रत्यक्षापत्तिरि- ति चाक्षुपविषयतानिवेश अावश्यक इति वाच्यम् । द्वित्व- त्वप्रकारकप्रत्यक्षस्य चाक्षुषाभावादिप्रतिबन्धकसत्त्वेना. सम्भवात् केवलद्वित्वत्वनिर्विकल्पकस्वीकारे ऽपिछतिथि- रहात् निविकल्पकस्यातीन्द्रियतया तदुत्तरमनुव्यवसाया- द्यापत्तिविरहात् । इत्थं च रूपमपि न निवेश्यते प्रयोजना- भावात् । वस्तुतस्तु यावदाश्रयसन्निकर्पविरहकाले विवा- दिप्रत्यक्षवारणाय विजातीयसचाक्षुषत्वावच्छिन्ने प्रति सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकचक्षुःसं- योगाभावाभावस्य हेतुत्वकल्पनवत् तदानीं तद्धटितसमि- कपात् वित्वत्वादिचाक्षुपवारणाय तत्रसामानाधिकरएप- सम्बन्धेन तादृशचनुासंयोगाभावाभावस्य हेतुतायाभ- वश्यं कल्पनीयत्ये पिजातीयसत्समवेतचापत्वस्यैवतज- न्यतावच्छेदकत्व स्वीक्रियत इति साहयतुतयैव रूपांदि- सनिकपधिरहदशायां रूपत्वादिचाहूंपवारणे संयुक्तसम- वेतसमवायहेतुत्वं नाभ्युपेयते।नपत्यापिचिःसंयुक्तर- रबापुबिस्वपटपरमाणुविस्वसनिकपाद विवरवादिमत्य:

·ईश्वरपरिमास्यपहनम् । तत्समवायिपरम्परासिद्धिप्रसङ्गात् । अणुव्यव- हारश्चापकृष्टपरिमाया निबन्धना महत्यपिमह- त्तमादणुव्यवहारात् । ईश्वरस्य च परिमाणवत्त्वे मानाभाव: हवारणाय चक्षुःसंयुतसमवेतचाक्षुपयत्समवायत्वेन हेतु- त्वमावश्यकमिति वाच्यम् । तादृशाभावाभावस्यैव स्था- श्रयचाक्षुपविपयसमवायरूपसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन हेतुत्वान्युपगमात् विजातीयचक्षुःसंयोगायभावाभाव- स्यैव वा सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन हेतुत्वाद् वायुघटसं- योगेच सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विजातीयचक्षुरसंगर- गायभावाभावस्यासत्वेन तदारणात् । इत्थं च द्रव्यत्वा- दिप्रत्यक्षानुरोधेन संयुक्तसमवायहेतुत्वं कल्प्यते ठाणुक- स्वीकारेच ह्यणुकघटितसन्निकर्षात् रूपत्वादिचाक्षुपवार- गाय तत्र चाक्षुपविषयतानिवेशस्यावश्यकत्वेन तेन त्रुटि- चाक्षुपासमहात् द्रव्यचाक्षुपे चक्षुःसयोगस्य हेतुत्वमाव- श्यकमिति हाणुकस्वीकारों निरर्थकः चाक्षुवयिपयत्वप्रवे- शप्रयुक्तगौरवसम्पादकति कृतं पल्लवितेन । अथ मणु- व्यवहारस्य स्थूलद्रव्यालम्बनत्याभावेन तद्भिनद्रव्यविष- यकत्वमावश्यकमिति तत्सिडिरित्यत चाह । अणुव्यव- हार इत्यादि । अपकृपपरिमापनियन्धनोऽपकृपमहत्वा- श्रयद्रव्यविषयक इत्यर्थः । महत्यपीति। यदपेक्ष्या ये ऽपकृपपरिमाणवन्तस्तदपेक्षया तत्राणुव्यवहारादित्यर्थः । ईश्वरस्य चेति । जीवात्मनो महत्वं प्रत्पचसिद्ध- मिश्यागयः । तदनभ्युपगमे तदपि तद्गतिकमेवेति बोध्यम् ·१६ मटीकपदार्यनिरुपणे केचित्तु परमाणुयणु काङ्गीकारे भात्ममहत्त्वमावश्यकमन्य- धा परमाएवादिप्रत्यक्षवारकमहत्त्वत्वेन हेतुत्वे भात्ममान- सेम्पभिचारः स्यात् आत्मान्यद्रव्यप्रत्यक्षत्वस्य तजन्यता. वच्छेदकत्वे चाक्षुपस्पार्शनत्वयार्मियो विशिष्य तथात्वेष गौरवमित्याहुः। तन्न । श्रुटिस्पार्शनवारणाय द्रव्यस्पार्शन- स्वावच्छिन्नं प्रतिसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन महत्वस्य स. मवायसम्बन्धेन विजातीयमहत्यस्य वा हेतुतायां द्रव्यचा. क्षुपत्गवच्छिन्नं प्रत्येव महत्वत्वेन हेतुत्यकल्पनात् श्रुटि- स्पार्शनस्वीकारेऽपि मूर्तप्रत्यक्षत्वस्यैव तजन्यतावच्छेदक- त्वस्वीकारेणात्ममानसे व्यभिचारानवकाशात् । अध पर- माणुघटसंयोगचाक्षुषवारणाय द्रव्यान्यसत्प्रत्यक्षवाव- च्छिन्नं प्रति सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन महत्त्वाभावस्था- तिबन्धकत्वकल्पनात् जीवानामीश्वरस्य च महत्त्वानगीकारे ज्ञानादा शन्दे च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन महत्त्वाभा- वस्य सन्चात् प्रत्यक्षानुदयापत्तेस्तदावश्यकम् । चाक्षुषस्पा- नित्वादीनां विशिष्य प्रतियध्यताबच्छेदकत्वे च कार्य- कारणभाववाहुल्यमिति चेत् । न । आवश्यकद्रव्यान्यस- चाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रति स्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेन चा- क्षुषाभावस्य द्रव्यान्यसत्स्पार्शनत्वावच्छिन्नं प्रति स्पार्थ- नाभावस्य प्रतियन्धकत्वकल्पनादेव परमाणुघटसंयोगम- त्यक्षवारणे महत्त्वाभावस्य प्रतिबन्धक्रत्वाकल्पनात् तयो- रावश्यकत्वं तु वायुघटसंयोगगगनघटसंयोगादीनां चाक्षु- पस्पार्शनवारणाय । अथ तन्त्र रूपाभावस्पर्शाभावयोःमति- बन्धकत्वेनैव नानुपपत्तिरिति चेत्।नोरूपमहत्वस्पीभा- वानां त्रयाणां प्रतिबन्धकत्वकल्पनापेचया चाक्षुषस्पार्थना- भावप्रतियन्धकत्वकल्पनस्यैव लाघवात्। न च पाकादिना ·१७ शरपरिमाणपण्डनम् । नीरूपनिःस्पर्शघटपरितसन्निकषात् संयोगादिप्रत्यक्षवार- गाय रूपाभावस्पीभावयोः प्रतिवन्धमत्वमावश्यकम् तत्र चानुपादिविषयतायाः सत्त्वे तद्भावासत्त्वादिति वाच्यम् । एवं सति चक्षुर्यटसंयोगे प्रभाघदसंधागे च चाक्षु- पस्पार्शनवारणाय उद्भूतरूपाभावादीनां सामानाधिकर- एयसम्बन्धेनैव प्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्षया चाक्षुषस्पार्श- नाभाक्योः प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वात् अवयविनि पाकानभ्युपगमे रूपाभावादीनां प्रनियन्धकताया धना- वश्यकत्वात् । न चावयविनि पाकाभ्युपगन्तृणां नैयायि- कानांमते यद्यनुद्भूतरूपादिकं नाभ्युपेयते तदा रूपस्पर्शा- भावयोः प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वात् चाक्षुपस्पार्शना- भावापेक्षया द्रव्यान्यसत्प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति महत्त्वा- भावस्यैव प्रतिबन्धकत्वकल्पने लाघवात् परममहत्वस्थी- कार इति वाच्यम् । एवमपि त्रसरेणुघटसंयोगस्य स्पार्श- नवारणाय द्रव्यान्यसत्स्पार्शनत्याच्छिन्नं प्रति सामानाधि- करण्यसम्बन्धेन विजातीयमहत्त्वाभावस्य स्पार्शनाभावस्थ वा प्रतिषन्धकताया आवश्यकत्वे द्रव्यान्यसञ्चाक्षुषत्व- स्यैव महत्त्वाभावाभावजन्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमेन ज्ञा- नादिमानसे व्यभिचारानवकाशात् । अस्तु वा मानसादि- व्यावृत्तचाक्षुपस्पार्शनवृत्तिजातिविशेष एव महत्त्वाभावा- भावजन्यतावच्छेदक इति श्रात्मादिमहत्वानभ्युपगमेऽपि न ज्ञानशब्दादिप्रत्यक्ष व्यभिचार इति। न च ताशवै- जात्ये मानाभाव इति वाच्यम् अनन्तानामात्मनामनन्त- महत्वकल्पनापेक्षया तादृशजातिकल्पनाया एव समुचित स्वात् । इत्थं च चाक्षुपे स्पार्शने च रूपस्पर्शयोरपि हेतुत्वं न स्वीनियते । वाग्वादिचाक्षुपस्य प्रभादिस्पार्शनस्य च वा- ·सटीकपदार्यतत्त्वनिरूपणे रणाय सचाक्षुपस्पार्शनयोरूपाभावस्पीभावयोःवायुघट- संयोगप्रत्यक्षवारणाय प्रतिवन्धकतायाः सामानाधिकर- एपसम्बन्धेन कल्पनाद वायवाद्यवयवपरम्पराया अपिनी- रूपत्वात् तत्र सामानाधिकरण्यसम्पन्धेन रूपाभावादि- सत्त्वादेव वारणात् । आत्मादिचाक्षुपस्पार्शनयोश्च मह त्वस्य विजातीयमत्य प्रति हेतुत्वकल्पनेनैव वारणात तन्मते आत्मादिचाक्षुपवारणाय तयारनावश्पकत्वादि- त्यपि लाघवम् । इत्थं च त्रुटिसंयोगस्पार्शनाभ्युपगमः । | अथवा- अणुपरिमाणस्यैव सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन द्र- व्यान्यसत्प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिवन्धकत्वं तत एव परमाणुघटसंयोगप्रत्यक्षवारणे महत्त्वाभावस्य प्रतियन्व- कत्वाभावानात्मादिमहत्त्वसिद्धिः । आत्मादेः परमाणुप. रिमाणाभावेन सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तस्याभावा ज्ञानशब्दादायपि वर्तत इति व्यभिचारानवकाशात् । न चाणव एवं निःपरिमाणाः किं न स्युरिति वाच्यम् । विभूनां महत्त्वाभ्युपगमे महत्त्वाभावाभावत्वेन हेतुत्वक- ल्पनाया कारणतावच्छेदके गौरवात् अणूनां परिमाणा- भ्युपगमे तादृशविजातीयपरिमाणाभावत्वेन हेतुत्वे ला- घवात् । इत्थं च वन्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति अणुपरिमा- णस्यैव समवायसम्बन्धेनाभावो हेतुरभ्युपेयते । वस्तुमस्तु मृतप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति महत्त्वस्य हेतुत्वकल्पनानानुप: पत्तिः। मूर्तत्वजात्यनभ्युपगमे ऽपि द्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति महत्वस्य हेतुतावलान्नात्ममहत्त्वसिद्धिः । गुरुत्वादेः प्रत्यक्षतावारणाय लौकिकप्रत्यक्ष वावच्छिन्नं प्रति लोकिं. कविषयताया हेतुत्वकल्पनस्यावश्यकतया तेनैव परमारवा- दिप्रत्यक्षवारणसम्भवे महत्त्वहेतुताकल्पनस्य नियुक्तिक ·वरपरिमाणखण्डनम् । द्रव्यत्वस्य त्रुटित्वादेरिव परिमाणस्यासाधक- त्वात् । तस्य चापरिमितावृत्तित्वमसिद्धम् । त्वात् । न चैवं सति उपदर्शितस्पार्शनादिविपयत्वाभावा- भावादिहेतुताकल्पनं नियुक्तिकमिति वाच्यम् । तावताक्ष- त्यभावात् । न चान्योन्याश्रयान्नोपदर्शितकार्यकारणभाव- कल्पनं सम्भवदुक्तिकमिति वाच्यम् । विपयताया नित्यत्वे- नोत्पत्तावन्योन्याश्रयाभावात् । परमाणुह्मणुकानडीकर्तृणां नव्यानांमते तुमहत्वकल्पनैव नास्ति आपत्यभावात्। तथा चजीवात्मन्यपिमहत्वाङ्गीकारो नियुक्तिकएवेति निपुणत- रमालोचयामः । ननु द्रव्यत्वेन हेतुना परिमाणवत्त्वं साध्य- मित्यत आह । द्रव्यत्वस्येति । अप्रयोजकत्वादित्यादिः । माचीनाः पृथिव्पादोनांस्पादिमत्त्वनिपमात्ाणेन्द्रियादा- वपिअतीन्द्रियरूपादिकं स्वीकुर्वन्ति तन्मतेच घाणेन्द्रिया- दीनामपि रूपवत्वान्महत्ववत्वाचक्षुचापापतिरिति तबार- णायानायत्या उद्भूतरूपस्यैव हेतुत्वमभ्युपेयते । अथ तस्थ हेतुता नोइतरूपत्वेन उद्तत्वानिर्वचनात् । न चोद्भूतरू- पत्वं जातिः नीलत्वादिनी सार्यात् । तथाहि नीलत्व- जातिः उद्भूतत्वाभाववत्धाणेन्द्रियनीलवृत्तिः इयं तु घटा- दिपीतवृतिः प्राणेन्द्रियनीलव्यावृत्ता घटादिवृत्तिनीलादी तयोः सहर इतिानचोदूभूतत्वं नानैव नीलत्वशुलत्वादि- व्याप्यभेदादिति वाच्यम् व्यभिचारात्तादृशधर्मावच्छे. देन कारणत्वकल्पनासम्भवात् । न च नीलप्रत्यक्ष प्रति नीलत्वव्याप्पोद्भूतत्वेन शुक्ल प्रत्यक्ष प्रति शुक्लत्वव्याप्यो- झूतावादिना हेतुत्वकल्पनान्न व्यभिचार इति वाच्यम् । माविनीलादिविषयकपीतघदप्रत्यक्षस्य विषयतासम्बन्धे- ·२० सटीकपदार्यतत्वनिरूपणे नेदशघटेप्युत्पत्तेस्तत्र चोद्भूतनीलाभावेन व्यभिचारात्। न च नीलशुक्लादिविषयकचाक्षयत्वादेर्जन्यतावच्छेदकत्वा- न दोष इति वाच्यम् । अन्यदीयनीलादिविषकपीतघटप्र- त्यक्षस्य विषयतासम्बन्धेन तादृशघटेप्युत्पत्तेस्तन्त्र चोद्भूत- नीलाभावेन व्यभिचारात्। न च नीलला किकविषयतायाः कार्यतावच्छेदकत्वाददाप इति वाच्यम् । अनुभूयमाननी- लाद्यारोपेव्यभिचारात्ानचस्वविषयीभूतनीलववृत्तिवि- पयतायाः प्रत्यासत्तित्वात् पीतघटनिष्ठविषयतायाश्च स्व- विपयनीलासमानाधिकरणत्वान्न दोप इति वाच्यम् । तदी- यरूपादिग्रहपतिवन्धकसमवधानकालीनरूपान्तरविषय- कभ्रमस्यासंग्रहमसात् । वैशेपिकमते एकस्मिन्नवयविनि नानारूपाभावात् नीलवत्प्रत्यक्षत्वस्य जन्यतावच्छेदक- त्वसम्भवेऽपि तादृशोद्भूतनीलवत्प्रत्यक्षत्वस्य, जन्यताच च्छेदकत्वमादाय विनिगमनाविरह इति । न चोद्भूतत्वव्या- प्यं नीलत्वमेकमस्त तद्विसहमपरमिति नीलत्वादिक नान- वेति वाच्यम् । तथा संति विजातीयोद्भूतनीलत्वावच्छिन्न प्रति उद्भूतनीलत्वादिनवासमंवायिकारणस्य हेतुता स्याः दिति उद्भूतनीलेनानुद्भूतनीलानारम्भापत्तः । तबिरुद्ध वैजात्याच्छिन्नं प्रत्यपिअनुतनीलत्वादिना हेतुत्वकल्पने कार्यकारणभावयाहुल्यापत्तरिति । मैवम् अनुभूतनीले- वेव नीलत्वादिव्याप्यजातीः कल्पयित्वा तदवच्छिन्ना- भावादीनामेव चाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वकल्पनात् । तथा च नीलादिजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्याः षट् जात- याापाकजन्यतावच्छेदकव्याप्याश्च पट जातय इति तदव- च्छिन्नाभावकूट एव प्रत्यक्षे हेतुः। नीलादिजन्यतावच्छेदि- काः पट पाकादिजन्यतावच्छेदिकाश्च पडिति चतुर्विशतिः नीलस्वादयश्च षट् । न चानुद्भूतत्वं नीलजन्यपाकजन्यनील- ·ईश्वरपरिमाणखण्डनम् । साधारणमेवैकम् नीलादिजन्यतावच्छेदकजातिस्तु नानैवे. त्येवं किं न स्यादिति वाच्यम् । तथा सति नीलजन्यताव. च्छेदिका द्वादश पाकजन्यतावच्छेदिकाश्च द्वादश नीलवा- दयोऽनुद्भूतत्वानि चेति द्वादशेति जातिकल्पनाया आधि- क्यात् । वस्तुतस्तु घाणेन्द्रियादा पाकानभ्युपगमात् नीला- दिजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्याः पट एवानुद्भूतत्वजात. यः शुक्लत्वादिव्याप्यैव वा अनुभूतत्वजातिः घाणेन्द्रिया- दो शुक्लरूपस्यैवाभ्युपगमात्नच नीलत्वादिप्रत्येकच्याप्य. स्वमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । रसनादी शुक्ल- रूपस्यैव सत्त्वेन तत्र पृथिवीत्वासम्भवात् । न च घाणेन्द्रि- यादावपि पाकादिना नीलाद्युत्पत्ती वाधकाभाव इति वा- च्यम् । तत्र तथापाकानभ्युपगमात् ।एवं च शुक्लरूपदशाया- मेव परमाणुीणारम्भक इति नानुपपत्तिगन्धोपि। अथवा घाणादिरूपादिपुअनुभूतत्वजातिरेव नाभ्युपेयते । स्पार्शन- चाक्षुपसाधारणप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति अनुद्भूतानुष्णा- शीतस्पर्श वेन प्रतिवन्धकत्वकल्पनादेव तचाक्षुपादिवार- णात् । एवमनुद्भूतशीतोष्णस्पर्शयोरपि स्पार्शनं प्रति प्रति- बन्धकत्वात् नरसनेन्द्रियप्रभास्पार्शनापत्तिः । अनुद्भूतशु- लस्य चाक्षुपातिवन्धकत्वाचचक्षुरिन्द्रियादीनां न चाक्षु- पमिति चत्वार एव कार्यकारणभावाः। अथ नियतारम्भ- कत्वे प्रत्यचं प्रति घानीलादेः प्रतिवन्धकत्वे नीलपीता- दिसाधारणमनुद्भूतत्वमेकमेव नीलत्वादिकं तु नानास्तुअ- नुद्भूतत्वस्य नानात्वे प्रत्यक्षस्थलीयकारणतावाहुल्यापतेः । नीलत्वादेनीनात्वे ऽसमवायिकारणतायाहुल्ये ऽपि प्रत्य- कार्यकारणभावकारणतावच्छेदकगौरवेण तादृशकारण- ताया आधिक्ये ऽतिगौरवादिति चेत् न एतन्मते जातिक- ·मटीकपदायेतस्यनिरूपणे पनाया आधिक्यात् कारणताकरुपनाया आधिक्या। तथाहि अनुद्भुतत्वमेकं नीलत्वादयो नीलादिजन्यतावक- दकजातयश्च तद्याप्पविरुद्धभेवेन बादरा पाकजन्यतावो दिका अपि व्याप्यविरुद्धभेदेन बादशेति सप्तत्रिंशजातयः। प्रत्यक्षानुहूतरूपाभावयोरेका कार्यकारणभावः नीलादी- | नां द्वादश पाकस्य द्वादशेति पञ्चविंशतिकार्यकारणभावाः। अनुतत्वजाते नात्वकल्पने ऽपि नीलत्वादयः षट् जात यः नीलजन्यतावच्छेदकजातयश्च पट पाकजन्यतावच्छेद कजातयश्च पद अनुतत्वानि द्वादशे पाकजन्यतावच्छे- दकजातिव्याप्यविरुद्धभेदेनेति त्रिंशजातयः। रूपपाकयो- हादश अनुभूतरूपाभावस्य प्रत्यक्ष प्रति द्वादशकार्यकारण- भावा इति चतुर्विशतिरेव । न चैवमेतत्कल्पे घ्राणादौ पा- कानभ्युपगमे क्षतिविरहेण पाकजन्यतावच्छेदकजातयस्त- कार्यकारणभावाश्च पडेवेति वाच्यम् । प्राणारम्भकपर माणुनीलानां पाकजन्यत्वस्थावश्यकत्वात् तत्र चानुभूत त्यजातेरस्वीकारे ततोऽनुतरूपानारम्भापत्तेः तत्स्वी- कारस्यावश्यकतया घटादिनीलपरमाणुनीलादिसाधा- रौकजन्यतावच्छेदकजात्यभ्युपगमे ऽनुतत्वजात्या सा कर्य स्यादिति । तत्र पाकजन्यतावच्छेदकजात्यन्तराणां तवच्छिन्नं प्रति पाकस्य कारणत्वान्तरकल्पनायामाव: श्यकत्वात् । अत एव नियतारम्भकल्पे उद्तत्वजातिरेका नीलत्वं तु तद्याप्यविरुद्धभेदेन नानेत्यपिपरास्तम् । केधित्तु घ्राणादिरूपादा नीलत्वादिजातिसत्त्वे मानाभावात् नी- लत्वादिविरुडमेवानुद्भूतत्वमेकंतवच्छिन्नाभावस्यैकमेव हेतुत्वम् । वस्तुतस्त तद्व्यापकमुद्भूतत्वमेव जातिः अनुभू- तत्वस्य तथात्वे तदवच्छिन्नाभावरूपयोर्हे तुताइयकल्पना- पेक्षया उतत्वेनैव हेतुत्वकल्पनाया चितस्वादिति ।

·खरपरिमाणपण्डनम् । रूपादीनां च नेन्द्रियग्रहणायोग्यत्वम् । वा- स्वादी रूपं" नास्तीति सार्वलौकिकप्रत्ययात् । अन्यथातीन्द्रियप्रतियोगिकत्वेन पिशाचात्य- न्ताभावस्येव तत्सामान्याभावस्याप्रत्यक्षताप- अधवानुष्णाशीतत्वव्याप्यपृथिवीस्पर्श मात्रवृत्तिजातिवि- शेष कल्पयित्वा ताशचिजातीयस्पर्शत्वेन पृथिवीप्रत्यक्ष प्रति चाक्षुपस्पार्शनसाधारणएकाकार्यकारणभाव करप्यते एवं जलतेजोवृत्तिजातिविशेष कल्पयित्वा तादृशवैजात्या- वच्छिन्नचाक्षु प्रति शुक्लत्वव्याप्यो भूतत्वेन हेतुता । एवं जलस्पार्शनं प्रति उतशातत्वेन एवं तेजास्पार्शनं प्रति | उड़तोष्णस्पर्शत्वेन हेतुता कल्प्यते । उपदर्शितप्रत्यक्षत्वा- वच्छिन्नं प्रति अनुद्भूतोष्णस्पर्शादिना प्रतिबन्धकत्वकल्पने- ऽपि चतुयकार्यकारणभावसाम्येऽपि रूपस्य हेतुत्वकल्पना. या प्राधिक्येन गौरवादिति वदन्ति इति ।प्राचीनमतं दूष- पति । रूपादीनामित्यादिना । ग्रहणायोग्यत्वम् लोकिकसातात्कारस्वरूपायोग्यत्वम् । तथा च रूपादिकं जन्यसाक्षात्कारयोग्यं न वेति विप्रतिपशिअन चविधी पक्षतावच्छेदकरूपत्वाचवच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वात् नांशतः सिद्धसाधनं दोषः। निषेधेसामानाधिकरण्येन सि. हेकद्देश्यत्वात्रांयतो पायो दोपः। साक्षात्कार जन्यस्ववि. (1) पाटि-पा.पु.॥ (3) पत्यशास-41. पु.। .- शावतियोगिस्वामभावस्पेश-पा...।

·सटीकपदार्यतयनिरूपणे शंपणात् नेश्वरमत्यक्षमादाय याधः योग्यत्वप्रवेशेन ज. न्यप्रत्यक्षागोचरतृतीयक्षणादिविनपृरूपादिव्यक्तिविशेष न वाधः । योग्यत्वं च द्रव्यत्वव्याप्यव्याप्ययोग्यजा- तिसामानाधिकरण्यम् अयोग्यजात्यसामानाधिकरण्यं घामाचानमते रूपादीनामयोग्यचक्षुष्वादिजातिसामाना धिकरएपाभ्युपगमेन सिद्धिसाधनानवकाशात्।रूपत्वादि- कमिन्द्रियाग्राह्यवृत्ति न वेत्यायोपि योध्याः । अथावय- वरूपादिना चक्षुरादारूपादिजनने वाधकाभाव इति चेत्। न रूपत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षुष्तादिना प्रतिवन्धकत्वकल्प- नात्। न च तदेव गौरवमिति वाच्यम् । भवन्मतेऽप्यनुभू- तरूपादीनां घटादावुत्पत्तिवारणाय तत्र चक्षुरादीनां हेतु- त्वकल्पनाया आवश्यकत्वात् । न च रूपादिकं प्रति चक्षु भिन्नत्वादिना कारपत्ये ऽवच्छेदकगौरवादिति तदपेच्या लाधवात् अनुडूतरूपं प्रति चक्षुष्वादिना १) हेतुत्वं कल्प- यितुमुचितमिति वाच्यम् । भर्जनकपालस्थवयादी अनु- द्भूतरूपोत्पत्त्या व्यभिचारात् चक्षुःसमवेतानुद्भूतरूपत्वा- दीनामेव भवन्मते चक्षुरादिजन्यतावच्छेदकत्वस्वीकारण गौरवात् । न चानुभूतरूपानङ्गीकारमते रूपत्वस्य नित्य- साधारणतया जन्यतानवच्छेदकत्वेन जन्यरूपत्वादिकमेव जन्यतावच्छेदकं वाच्यम् । तत्र च जन्यत्वं मागभावप्रति- योगित्वं कालिकसम्वन्धेन घटत्वादिमत्वं वेति विनिगम- नाविरहेणातीव गौरवमिति वाच्यम् । पृथिवीरूपवृत्सिवै- जात्यस्य शुक्लत्वव्याप्यजातेश्चेन्द्रियादिप्रतिवध्यतावच्छे- दकत्वात् । प्रत्यक्षं प्रत्यनुद्भूताभावहेतुत्वस्यानुद्भूतरूपा- दिनियामककारणत्वकल्पनापेक्ष्या अनन्तरूपादीनां च क- (१) पाटिक प्रप्ति इचयभिधारात घासमवेतानुभूतरूपत्वादीनामेव धनुष्ट्यादीनां चतुत्य-पा. ३ पु.।

·भूतत्यमूर्तत्यजातियवस्थापनम् । त्तिः । अतीन्द्रियानन्तस्पर्शकोटिकल्पनामपत्य लाघवात्' भूर्तत्वेनैव द्रव्यसमवायिकारण- त्वम्॥ मूर्तत्वं तु स्पन्दसमवायिकारणतावच्छेदको रुपनापेक्षया एतत्कल्पनाया एवोचितत्वात्। अथ तत्तजा- तिविशेषावच्छेदेन रूपस्य नित्यस्पर्शव्यावृत्तजातिविशेषा- वच्छेदेन स्पर्शस्य च पृथक्पृथक्कार्यत्वाभ्युपगमे फार्यका- रणभावयाहुल्यापेक्षया चाक्षुपस्पार्शनसाधारणप्रत्यक्ष- स्वावच्छिन्नं प्रति चक्षुरादीनां प्रतिवन्धकत्वं समुचितम् । तथा चावयवरूपादिना चक्षुरादी रूपादिकं जन्यत एव तेपांच चाक्षुपाभावादिना प्रतियन्धकत्वान्न चाक्षुयापत्तिः। | अनुभूतत्वादिजात्यनभ्युपगमाच न तवच्छिन्ननियामक- कारणत्वादिकल्पनागौरवम्।अनुद्भूतत्वव्यवहारश्चायोग्य- स्यनिवन्धन इति चेत् । न चक्षुरागारम्भकपरमाणूनां नी- रूपत्वा गद्यभ्युपगमे क्षतिविरहात् ताशपरमाणुभिश्व रू- पवद्रव्यान्तरानारम्भादिति सद्धपः । ननु जन्यद्रव्यत्वा- वच्छिन्नं प्रति स्पर्शवत्वेन समवायिकारणत्वात् चक्षु- रायवयवानामनुतस्पर्श आवश्यकः तादृशहेतुत्वाकल्पने गगनादिना द्रव्यारम्भापत्तेरत आह । अतीन्द्रियेति । अतिरिक्तमनसोऽनभ्युपगमेनेदम् ॥ ननु तादृशजातिरप्रामाणिकीत्यत आह । मूर्तत्वं त्विति । स्पन्दत्वावच्छिन्नं प्रति मूर्तत्वेन हेतुत्वाकल्पने । (१) अनन्तस्यगंमपेक्ष्य लापात-पा. १ पु । (२) नानारूपत्वा-पा.पु.।

·२६ मटीकपदार्थतत्वनिरूपणे जातिविशेषः । भूतत्वमपि तदेव । समवे. तेन्द्रियग्राह्यगुणवदृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्वं गगनात्मादिष्वपिस्पन्दापत्तेरिति भावः । वस्तुतस्तुतार- युक्तिरकिनिकरी । गगनादी स्पन्दासमवायिकारणषि- जातीयाभिधातादीनामनभ्युपगमादेव तत्र तदापस्यमा वात् । न च क्रियाविशेष प्रति प्रयत्नवदात्मसंयोगादीनां हेतुत्वकल्पनात् तादृशसंयोगस्य च आत्मन्यपि सत्वात् तत्र स्पन्दवारणाय आत्मभेदविशिसंयोगहेतुत्वकल्प- नायां विनिगमनाविरहेण ताशकारताबयकल्पनादर- च्छेदकगारवाच तदपेक्षया मूर्नत्वेन हेतुनाकल्पनस्यैवेचि- तत्वात् तादृशजातिसिडिरिति वाच्यम् । तत्र विजा- तीयसंयोगसम्बन्धेनात्मन एव हेतुत्वकल्पनात् तेन सम्ब: न्धेन स्वस्मिन् स्वासत्वादेवापश्यभावादिति बोध्यम् । परं तु वायुप्रत्यक्षानीकारकल्पे रूपस्यात्मभिन्नद्रव्यप्रत्यच. त्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वकल्पने ऽवच्छेदकगौरवात् मूर्तप्र- त्यक्षत्वस्यैव तजन्पतावच्छेदकत्वाचिस्यात् ताशजाति- सिद्धिः । न च मानसव्यावृत्तप्रत्यक्षनिष्ठजातिविशेष एव सिद्ध्यति तजन्यतावच्छेदकतयेति किं मूर्तत्वजास्येति वाच्यम् । विनिगमनाविरहेणैव तत्सिडेरिति । ननु भूत; त्वेन सह तुल्यव्यक्तिवृत्तितया कथं भूतत्वं जातिरित्यत आह । भूतत्वमपि तदेवेति । मनसो गगनस्य पानभ्यु- पगमादिति भावः।समवेतेति। आत्मत्वजातिमादाया- स्मन्यतिव्याप्तिवारणाय वृत्त्यन्तम् तत्रैवातिव्याप्तिवारणा- य समवेतेतीन्द्रियविशेषणम् । ससादिजातिमादायाति. १९) सुवनत्यनाण र मधिसत्वात-पा. - पु.14 ·भूतत्वमूतत्वजातिव्यवस्थापनम् । तदित्यपि केचित् । अन्त्यावयविनिरासस्त्वा- वयोः समानः॥ व्याप्तिवारणाय व्यत्वव्याप्येति द्रव्यवृत्त्यन्योन्याभावप्र- तियोगितावच्छेदकत्वार्थकम्। घटात्मसंयोगादिकमादाया- तिप्रसङ्गवारणाय जातीति नित्यत्वार्थकम् । तद्वत्वं च सम- वायेन योध्यमिति। तत् मूर्तत्वम् । केचिदित्यनेनास्वरसः चितः । स च तादृशोपाध्यपेक्षया लाघवादावश्यकतृप्त- जातिविशेषस्यैव भूतपदशक्यतावच्छेदकत्वमुचितमिति । ननु मूर्तत्वजातेद्रव्यसमवायिकारणतावच्छेदकत्वे ऽन्त्या- वयविनापि द्रव्यारम्भापत्तिरित्यत आह । अन्त्यावय- वीति । समान इति । स्पर्शवत्वेन कारणताया अपि सहकार्यन्तरविरहेणान्त्यावयविनि न द्रव्योत्पत्तिरित्य- पश्यं वाच्यत्वात् । सहकार्यन्तरं चान्त्यावयविभेदादि । अधान्त्यावयवित्वस्यैकस्याभावात् कथं तद्वच्छिन्नभेद- त्वेन हेतुता । न च द्रव्यसमवाय्यन्यत्वं तत् । इतरकार- पसत्त्वे द्रव्यसमवाय्यन्यत्वस्य प्रयोजकत्वाभावात् । यद्वि- रहप्रयुक्तं तस्य द्रव्यवदन्यत्वं तादृशकारणस्यावश्यं वाच्य- स्वात् । अन्यथा चाक्षुपादिकं प्रति चाक्षुषविषयान्यत्वा- दिना प्रतिवन्धकत्वादेव नीरूपादीनां चाक्षुषवारपोपपसr रूपादिमहत्वादिहेतुताविलयमसङ्गात् । अन्यत्र च बहुतर- कारणताविलयप्रसङ्गादिति चेत् । न अनायत्याघटत्वा- दिना विशिष्य प्रतियन्धकतायाः स्वीकारात्।। अथवा (१) प्रतिबन्धमत्वस्वीकाराम-पा. २ पुः।

·सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे एथक्त्वमपि न गुणान्तरम् । अन्योन्यामा- वादेव एथकव्यवहारोपपत्तेः । एथतप्रतीतिस्तु जन्यद्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति विजातीयैकत्ववत्वेनैव हेतु त्वमभ्युपेयते । अन्त्यावयविनामेकत्वे तादृशवैजात्यानभ्यु- पगमादेव न तत्र द्रव्योत्पादापत्तिरिति मागभावविरहण न द्रव्योत्पाद इत्यन्ये। वस्तुतस्तु विजातीयसंयोगरूपासम- वायिकारणविरहादेव न तत्र द्रव्योत्पाद इति समीची- नम् ।। पृथत्तवस्य गुणत्वं निराकरोति। पृथक्कमपीत्यादि। घटात्पटः पृथगिति प्रतीतिप्रकारोपि गुणपदवाच्यो ने- त्यर्थः । प्रमाणाभावादिति भावः । यत्तु न गुणान्तरमि- त्यस्य गुणत्वजात्यभाववदित्यर्थ इति । तन्न गुणत्वे जाति- त्वस्याग्रे निराकर्तव्यतया(१) तथा व्याख्यातुमशक्यत्वात् । ननु पृथग्व्यवहारविपयस्यान्यत्र कुत्राप्यन्तभीवासम्भ- वेनान्यथानुपपत्या गुणपद्वाच्यताभ्युपगम आवश्यक इत्यत आह । अन्योन्यति । ननु पृथत्तवं नाभाव: सावधिकत्वादित्यनुमानेन तत्राभावत्वाभावनिर्णयेन ना. भावपदार्थान्तर्गततेत्यत आह। पयक्तप्रतीतिस्त्विति। न सावधित्वावलम्बनेति। न सावधित्वविशिधर्म- विषयिणीत्यर्थः। तथा चोपदर्शितानुमानेहेत्वसिद्धिरिति भावाननु पृथक्त्वस्थ सावधित्वानङ्गीकारे घटात् पदः पृथ- गित्यन्त्र पञ्चम्यावधित्वान्वयानुपपत्तिस्तथा च पृथक्पद' (1) गुणत्यनारपे मिराकर्तव्यत्येन-पा.पु.।

·३१ विशेषपदार्थखएडनम् । विनापि व्यावर्तकं धर्म परेषां विशेषाणामिव नित्यानां द्रव्याणामपि स्वत एव व्यावर्तकत्वा. त्९) । योगिनोऽतिरिक्त विशेषमीक्षन्ते ) । एवं तर्हि त एव सशपथं एच्छन्तां किमेते ऽतिरिक्त तादिकमादाय सिद्धसाधनवारणाय परस्परासमवेतेति । एकत्वादिकमादाय सिद्धसाधनवारणाय समवेतशून्येति। प्रमेयत्वादिकमादाय तदारणाय समयायोति । अभावे व्यभिचारवारणाय हेता समवायित्वे सतीति । घटपट- समवापित्वविशिपाया अभावथ्यावृत्तः कपालतन्त्वादी सत्वेन हेतुसत्त्वात् साध्यासत्त्वेन व्यभिचारः स्यादतो हेता समवायोति । तथा च तादृशव्याप्तिपलात् सजा- तीयनित्यदध्ययोः परस्परासमवेतसमवेतन्यधर्मसिडी अर्धादतिरिक्तविशेषसिद्धिरत आह । विनापीति । व्यावर्तकं धर्ममिति। समवायेन व्यावर्तक धर्ममि- स्पर्थः। परेषाम् । अतिरिक्तविशेषस्वीकर्तृणम् । स्वत एवेति । तादात्म्येनैवेत्यर्थः । व्यावर्तकत्वादिति । परस्परव्यावृत्तिबुद्धिजननादित्यर्थः । तथा चोपदर्शितव्या- प्रयोजकतया शशविपाणतुल्यैध तर्फरसिकानामिति भावः। नन्वतिरिक्तविशेषसिद्धियोगिनां प्रत्यक्षषलादि- त्याचक्षते । योगिन इति । काका समाधानं क्रियते । एवं तहीति । तथा च तेषां तलिपयकमत्यचे मानाभा- (१) व्यारावात-पा. २३पु.। (२) प्रत्यवत रति चेत-रस्यधिवम् पु.।

·३० सटीकपदार्यतनिरूपणे तथाविधव्यवहारोपपत्तेः । अत्राये तृतीयम- पेक्षते। अन्त्ये तु परस्पराश्रयमिति विवेकः । विशेषोऽपि च न पदार्थान्तरं मानाभावात्। संयोगाभ्यामित्यर्थः । तथा च विप्रकृपुत्वसनिकृत्वयोः परापरवुद्धिप्रकारतया दैशिकपरत्वापरत्वे संयोगातिरि- क्तगुणरूपे न सियत इति भावः । ज्येष्ठत्वकनिष्ठ- त्वाभ्याम् तस्मागभावाधिकरणक्षणवृत्तित्वरूपज्येष्ठत्व- सदुत्पत्तिक्षणध्वंसाधिकरणक्षणोत्पत्तिक वरूपकनिष्ठत्वा- भ्याम् । तथा च ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्वयोः परापरवुद्धिप्रकार- सया न कालिकपरत्वापरत्वे गुणरूपे सियत इति भावः। तथाविधव्यवहारायपत्तेः । उपदर्शितस्थलेषु परापर- व्यवहारोपपत्तरित्यर्थः । आद्ये दर्शितविप्रकृत्वसमि- कृपृस्थे। तृतीयम्।तृतीयदेशम्। अपेक्षतइति।प्रयागतः काशीविप्रकृपा मधुरा मधुरातः काशीसनिकपः प्रयाग इति व्यवहारादिति भावः । अन्त्ये ज्येष्ठःवकनिष्ठत्वे । परस्पपराश्रयमिति । अपेक्षते इत्यनुषङ्गः। तथा च ज्येष्ठत्वव्यवहारेण कनिष्ठत्वाश्रयो विषयीक्रियते। कनि- छत्वव्यवहारेण ज्येष्ठत्वाश्रयो विषयोक्रियते । लदमणात् रामो ज्येष्ठः रामाकनिष्ठो लक्ष्मण इति व्यवहारादिति विशेषोऽपि न पदार्थान्तरमिति । न द्रव्या- दिपञ्चभिन्ना भाव इत्यर्थः । ननु समवायित्वे सति सम- वापि ययक्तर्यव्यावृत्तं तत्परस्परासमवेतसमवेतन्य- धर्मसमवायीतिव्याप्तिर्घटपटादाववषारिता । अत्र च स भावः।

·विशेषपदार्थखण्डनम् । विनापि व्यावर्तकं धर्म परेषां विशेषाणामिव नित्यानां द्रव्याणामपि स्वत एव व्यावर्तकत्वा- तप । योगिनोतिरिक्तं विशेषमीक्षन्ते । एवं तर्हि त एव सशपथं पच्छन्तां किमेते ऽतिरिक्त त्तादिकमादाय सिद्धसाधनवारणाय परस्परासमवेतेति । एकत्वादिकमादाय सिद्धसाधनवारणाय समवेतशून्येति। प्रमेयत्वादिकमादाय तद्वारणाय समयायीति । अभावे व्यभिचारवारणाय हेती समवायित्वे सतीति । घटपट- समवायित्वविशिधापा अभावव्यावृत्तेः कपालतन्त्वादी सत्त्वेन हेतुसत्त्वात् साध्यासत्त्वेन व्यभिचारः स्यादनो हेतो समवायीति । तथा च तादृशव्याप्तिबलात् सजा- तीयनित्यद्रव्ययोः परस्परासमवेतसमवेतशुन्यधर्मसिद्धी अधीदतिरिक्तविशेषसिद्धिरत आह । विनापीति । व्यावर्तकं धर्ममिति । समवायेन व्यावतर्फ धर्ममि- | स्पर्धः। परेषाम् । अतिरिक्तविशेषस्वीकर्तृणाम् । स्वत एवेति । तादात्म्येनैवेत्यर्थः । व्यावर्तकत्वादिति । परस्परव्यावृत्तिबुद्धिजननादित्यर्थः । तथा चोपदर्शितव्या- | मेरमयोजकतया शशविषाणतुल्यैष तर्करसिकानामिति भावः । नन्वतिरिक्तविशेषसिद्धिोगिनां प्रत्यक्षपलादि- स्याथकते। योगिन इति । काका समाधान क्रियते । एवं तहीति । तथा च तेषां तद्विषयकप्रत्यक्ष मानाभा- (१) ध्यानस्वात-पा..पु.। (3) प्रत्यक्षात श्योति चैत-प्रत्यधिकम् ।।

·सटीकपदार्यतत्त्वनिक्षपणे विशेषमीक्षन्ते न वेति ॥ रूपादिकं चाव्याप्यवृत्त्यपि सविषयावृत्ते- याप्यत्तिवृतिजातेरव्याप्यवत्तिवृत्तिताविरोध- स्तु निष्प्रामाणिकः। पक्केच घटे रक्तप्रतीतिनी- प्रमा बाधकाभावात्। उपलभ्यतेच भग्ने तस्मि- नन्तःश्यामत्वम् । स्मृतिरपि । लोहितो यस्तु वर्णन मुखे पुच्छे तु पाण्डुरः। श्वेतः खुरविषाणाभ्यांस नीलोवृषउच्यते॥इति ॥ भावादिति भावः । रूपादेरव्याप्यवृत्तित्वं व्यवस्थापयति। रूपादिक- मिति । ननु रूपादेरव्याप्यवृत्तित्वाङ्गीकारे सविषयावृ. त्तिव्याप्यवृत्तिवृत्तिजातेरव्याप्यवृत्तिवृत्तित्वाभावनियम- भगमसग इत्यत आह । सविषयावृत्तरित्यादि । तथा च प्रमाणाभावेन तादृशव्याप्तेरभावात् न कोपि दोष इति भावः । ननु तथापि रूपादेरव्याप्यवृत्तिवे प्रमाणाभाव इत्यत आह । पक्के ऽपीत्यादि । श्यामत्वं नीलरूपम् । तथा चैकस्मिन्नधिकरणे उपलभ्यमानयोरेककालावच्छेदेन विरुद्धयोः रक्तनीलयोरवच्छेदकभेदं विना अनुपपन्नतया अवच्छेदककल्पनस्यावश्यकतया किमवशियमव्याप्यय- तित्वे इति भावः। रूपादेरव्याप्यवृत्तितायां लौकिकप्रमाणमुत्तवा स्मृति- रूपशब्दप्रमाणमप्याह । लोहित इत्यादि।

·चित्ररूपखण्डनम् । चित्रमपिनातिरिक्तं रूपं समानाधिकरणवि. जातीयरूपसमुदायादेव तथाविधव्यवहारोप- उत्तेः नीलादेनलाद्यतिरिक्तरूपाजनकत्वाच्च । नानाजातीयरूपवदवयवारब्धघटादौ अतिरिक्तचि- वरूपवादिनां प्राचां मतं दृषपति । चित्रमपीति । ननु अतिरिक्तचित्ररूपानङ्गीकारे चित्रं रूपमिति प्रतीते का गतिरित्यत आह । समानाधिकरणेत्यादि। विजाती- | यरूपसमुदायात् अब्धाप्यवृत्तिनीलपीतादिसमूहादित्य- थः । तथाविधव्यवहारोपपत्तेः। चित्रमिनि प्रतीत्यु- पपत्तरित्यर्थः । ननु चित्रमिति प्रतीतीनां सर्वत्र नानारू- पविषयकत्वकल्पने गौरवात् तदपहाय लाघवादतिरिक्त- कचित्र विषयकत्वकल्पनाया एवाचितत्वादित्ति ताह- शमतीतिविपयतयातिरिक्तचित्ररूपसिद्धिरप्रत्यूहवेत्यत आह । नीलादेरित्यादि । नीलादे लाद्यतिरिक्तरूपा- जनकत्यनियमाचेत्यर्थः । तथा चातिरिक्तचित्ररूपस्वीकारे ताशनियमभङ्ग इति नानाजातीयरूपचदवयवारब्धे घटा- दो अव्याप्यवृत्तिनानारूपस्वीकार एवोचिन इति भावः। अत्र प्राचीनमलानुयायिनः । दर्शितनियमस्याप्रयो- जमतया नातिरिक्तचित्रे किनिहाधकम् । न च चित्ररूपा- दीकारे नालघटादी चित्रापत्तियारणायाचित्रत्वावच्छिन्नं प्रति नीलादिपडभायानां स्वाभयसमवेतत्यप्रत्यासत्या अनेकहेतुत्वकल्पने गौरयमिति वाच्यम् । तत्राव्याप्यवृ- त्तिनानाजानीयरूपाङ्गीकर्तृमते ऽपि नीलायवयवारच्छेदेन पीताद्यापत्तिवारणाय अवच्छेदकतासम्बन्धेन नीलादिक ·३४ सटीकपदायतयनिरूपणे मति समवायसम्बन्धेन नीलत्वादेहे तुत्वकल्पनायाः सा- म्यात् । ननु तथापि कारणतावच्छेदकसम्बन्धादिगारवा. शाकलशितं चित्ररूपवादिमतमिति चेद्धान्तासि । न हि वयमुपदर्शितप्रत्यासत्या नीलाभावत्वादिना हेतुत्वं चित्रत्वावच्छिन्नं प्रति कल्पयामः येन गौरवावकाशः किं तु स्ववृत्तिमागभावप्रतियोगित्वस्वाश्रयसमवेतसमवेतत्व- कालिकविशेषततचितयसम्बन्धेन रूपविशिष्टचित्ररूपं प्रति स्वसामानाधिकरण्ययिशिपृस्वनिष्ठभंदप्रतियोगिता- वच्छेदकजातिचिग्रत्वान्यतराश्रयसमवायिसमवेतत्वस- म्बन्धेन रूपत्वेन हेतुत्वं तत्र नाव्याप्यवृत्तिनानारूपमता: पेक्षया गौरवावकाशः । तन्मते उपथितरीत्या नीलादीनां षट्कार्यकारणभावकल्पनाधिक्यात् । यदि चात्रापि स्वप- दार्थपर्यालोचनक्रमेण किश्चिद्दोपमुद्भावयसि चित्ररूपवादिमतमेव समीचीनम् । यथाहि विजातीय- नानारूपवद्वयवारब्धे घटादी अव्याप्यवृत्तिनानाजाती- यरूपाङ्गीकार नीलावयवावच्छेदेन पीतादिवारणायावच्छे दकतासम्बन्धेन पीतादिकं प्रति समवायादिना पीतादीनां षट्कार्यकारणभावकल्पने गौरवम् । चित्र- रूपवादिमते तु सर्वनीलादिस्थले चित्रापत्तिवारणाय चित्रत्वावच्छिन्नं प्रति कार्यकालवृत्तितया चिन्नेतर- रूपाभावत्वेनैकहेतुत्वकल्पने स्फुटमेव लाघवम् । तथा च लाघवतापोडलकप्रमाणसिद्धचित्ररूपनिराकरणं गीवी- णगुरुणाप्यशक्यमित्यवेहि । न च चित्ररूपवादिमते चित्र- घटे नीलाद्यापत्तिवारणाय विजातीयनीलादिकं प्रति नी- लाभावादेः स्वाश्रयसमवेतत्वप्रत्यासत्या प्रतिबन्धकत्व- कल्पने गौरव मिति वाच्यम् । तस्योत्तरकालिकत्वेन, तथापि ·३५ स्पर्शध्याप्यत्तित्यपण्डनम् । स्पीऽपि चाध्याप्यवृत्तिः। अन्यथा सुकुमा- रकठिणाभ्यामवयवाभ्यामारब्धे ऽवयविनि सुकु. मारावच्छेदेन त्वक्वंयोगे काठिन्यस्याप्युपल- म्भप्रसङ्गः । न च सुकुमारत्वकठिनत्वे संयोग- विशेषो चाक्षुषत्वप्रसङ्गात् ॥ फलमुखतयाऽदोषत्वात् । एवमेताइशरीत्या चित्रपी- दिकमपि प्रात्मलाभपदवीं विधातीत्युक्तमधिकं चित्र- रूपविचारे अनुसन्धेयमिति सङ्घपः ॥ स्पोऽपि चेति। सुकुमारकठिणस्पर्शवदवयवारब्धे ऽवयविनीत्यादिः। ननु व्याप्यवृत्तय एव स्पर्शास्तत्र किमिति नाङ्गीक्रियन्ते इत्यत आह । अन्यथेति । तत्र व्याप्यवृत्तिनानास्पर्शागीकारे इत्यर्थः । सुकुमारा- वच्छेदेनेत्यादि । न चाव्याप्पवृr त्तिस्पाङ्गीकारे ऽप्येप दोप इति वाच्यम् । सामान्यतोऽच्याप्यवृत्तिस्पार्शनत्वा- वच्छिन्तं प्रति स्वावच्छेदकावच्छेद्यत्वसम्बन्धेन त्वक्स योगस्य हेतुत्वकल्पनात् । न च व्याप्यवृत्तित्ववादिनापि कठिनस्पशादिस्पार्शनत्वावच्छिन्नं प्रति कठिनस्पादिमद- वयवावच्छेदेन त्वसंयुक्तसमवायत्वेन हेतुत्वकल्पनात् नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति गौरवप्रसङ्गा- दिति भावः । ननु सर्वमिदं सुकुमारकठिणभेदेन पृथिव्याः स्पर्शद्वविध्ये तदेव तु दुर्लभं सुकुमारत्वक- ठिनत्वादेः संयोगवृत्तिजातित्वादित्याशय निषेधति । (1) मुकुमारावयषावच्छेदेन-पा. २ पु.। (३) उपलब्धिप्रस:-पा.पु.।

·सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे, रसोऽपि चाव्याप्यवृत्तिः। अन्यथा तिक्तम- धुराभ्या" मारव्धे ऽवयविनि तिक्तावयवावच्छे- देन रसनायोगे' माधुर्योपलम्भप्रसङ्गः । नीरस एव वा तत्रावयवी ॥ नचेति । संयोगविशेपाविति । प्रारम्भकसंयो- गवृत्तिजातिविशेषावित्यर्थः । रसोपि चेति । तिक्तमधुरादिनानारसपवयवा- रब्धे घटादावित्यादिः।तत्र व्याप्यवृत्तिरसाङ्गीकारेवाधक- माह । अन्यथेति । अर्थस्तु पूर्ववत् । ननु नानाजातीय रसबदषयवारब्धे ऽव्याप्यवृत्तिनानारसाङ्गीकारो निरर्धकः न च तत्र तथानभ्युपगमे रससाक्षात्कारानुपपत्तिः। चित्र- रसमादाय तदुपपत्तः । न च यत्र ह्यणुकपर्यन्तं चित्र- रसादिस्वीकारस्य गौरवदापनासेन नीरसत्व एव पर्यव- मानादिति वाच्यम् तत्रावयवगतरसमादाय तदुपपत्तेः । न च यत्र यणुकपर्यन्तं नीरसस्तत्र कागतिरिति वाच्यम् । तत्र रसांशे उपनीतभानात्मकपरमाणुगतरसविषयकप्रत्य- क्षस्यैवाङ्गीकारादिति मनसि कृत्वाह ।नीरस एवेति। तत्रेति । नानारसववयवारब्धे ऽवयविनीत्यर्थः । ननु तत्र रसोत्पत्तो बाधकाभावोऽवयवरसरूपकारणसत्वादि- ति चेन्न । रसत्वावच्छिन्नं प्रति स्वसामानाधिकरण्यवि- शिपृस्वविजातीयरससामानाधिकरण्यसम्बन्धेन रसत्वेन प्रतिबन्धकत्वकल्पनादिति भावः । इदं त्वापाततः (१) मवययाभ्याम-दयधिक चित् । (२) रसनसयोगे-पा. २ पुः ।

·रसगन्धकमंत्र्याप्यत्तित्वखण्डनम् । रातेन गन्धी व्याख्यातः ॥ कमपि चाव्याप्यवृत्ति । चलन्तीषु सर्वासु शाखासु निश्चलमूले वृक्षे चलतीतिप्रत्ययात्। शाखा एव परं चलन्ति न पुनर्लक्ष इत्यपि प्रत्ययो- स्तीति घेत्तस्य सर्वावयवावच्छेदेन चलनाभावो विषयो न पुनः सर्वथैव चलनाभावः उक्तप्रत्य- तम चित्ररसस्वीकारयुक्तरुतत्वादिति ध्येयम् ॥ एतेनेति । दर्शितक्रमेणेत्यर्थः । गन्धो व्याख्या- त इति । नानाजातीयगन्धववयवारब्धे ऽवयविनि अ- व्याप्यवृत्तित्वेन गन्धो व्याख्यात इत्यर्थः । इदमुपलक्ष- पम् । तत्रावयवी निर्गन्धा घेत्यपि द्रव्यम् ॥ चलतीतिप्रत्ययादिति । तथा च कर्मणो- ऽव्याप्यवृत्तित्वाहीकारे तत्र तथाविधप्रतीत्यनुपपत्या तव्याप्यत्तित्वाङ्गीकार आवश्यक इति भावः । ननु तत्र शाखा एव चलन्ति न वृक्ष इतिवाधकप्रतीतिस- त्वाचलतीति प्रत्ययो भ्रम एवेत्यभिप्रेत्याशङ्कते । शाखा एवेति । इत्यपोति बाधक इति शेपः । तस्य चेति । शाखा एवेत्यादिना दर्शितप्रत्ययस्येत्यर्थः । सर्वावच्छे- देनेति । सर्वावयवावच्छेदेनेत्यर्थः। सर्वथैवेति । स- वाययवानामवच्छेदकत्वावगाहनं विनेत्यर्थः । उक्तप्र- (1) महोटे-पा. २ पु.।

·३९ सटीकपदार्थतत्यनिरूपणे यविरोधात् । अत एव सदा सकम्पोऽश्वत्य इति प्रसिद्विरपि। सर्वेश्च नीलेरारब्धे ऽवयविनि नी- लानीलं स्वस्वावच्छेदेनोत्पद्यमानमविरोधामा- पकमेवोत्पद्यते सजातीयविजातीयेषु नानापदा- र्थेषु जायमानं समूहालम्बनरूपमिवैकं ज्ञानम् ॥ एकत्वं च न सासमवायिकारणकम् असत. त्ययविरोधादिति । तथाविधवृक्षे चलतीति प्रत्ययरू- पप्रतियन्धकसत्त्वादित्यर्थः । तथा च तयोः परस्परविरो- धेनाप्रामाण्यापत्त्या विपयव्यवस्थया प्रामाण्याभ्युपगम एवोचित इति भावः । अत एव कर्मणो ऽच्याप्यवृत्ति- स्वादेवेत्यर्थः । ननु भवत्प्रदर्शिनरीत्या कर्मणोऽव्याप्यवृ- सित्वं रूपादेरव्याप्यवृत्तित्वं तु प्रतिकूलतग्रस्तत्वाई- यमेव । तथाहि नानारूपवदवयवारब्धे घटे ऽव्याप्यवृत्ति नानारूपवत्सर्वनीलावयवारब्धे ऽपि घट स्वस्वावच्छेदेन नानानीलोत्पादप्रसङ्गोवच्छेदकतासम्बन्धेन नीलजनकस्य नीलस्य तत्र सर्वावयवावच्छेदेन सत्वादित्यत आह । सर्वेश्चेत्यादि । स्वस्वावच्छेदेनेत्यनेन व्याप्यवृत्तेरप्य- वच्छेदकत्वमङ्गीक्रियत एवेति ध्वनितम् । तथा च तत्र ला- घवादेकमेव नीलमङ्गीक्रियत इति भावः। अवयव्येकत्वं प्रति अवयवैकत्वहेतुतां खण्डयति । एकत्वं चेति । एकत्वमित्युपलक्षणम् द्वित्वादिकमपि न (1) स्वासमवाधिकारणकम स्वाम-पा चित् ।

·कृप्तत्वात् ॥ फेविसमापिझारणत्वादिमण्डनम् । मधायिकारणत्वेन कारणत्याभावात् भावकार्य- मात्रस्यासमवायिकारणजन्यत्वे मानाभावात् । द्रव्यनाशेचसयंत्रासमवायिकारणनाश एव का- रणम् नित्यसमवेतद्रव्यनाशे सासमवायिकारणकमित्यपियोध्यम् । नचादित्वादिकं प्र- लिएकत्वदित्वादेरसमवायिकारणत्वाभावेघटवय एव द्वि- स्वमुत्पद्यते न त्रिष्वित्यत्र नियामकाभाव इति वाच्यम् । तत्र समवायिकारणदयस्यैव विशेषतो नियामकत्वसम्भ- वात् । न चनत्र समवायिकारणद्रयस्य विशेषता हेतुत्वक- रुपने तत्रैकत्वद्रयहेतुताकल्पनमादाय विनिगमनाचिरह इति वाच्यम् । तत्तत्समवायिकारणसमवेतरूपादीनां व्य. किस्थानीयापत्तिवारणाय तत्तयक्तिसमवेतं प्रति तत्ता- क्तित्वेन हेतुत्वकल्पनाया श्रावश्यकत्वस्यैव पिनिगमक- | स्वादिति भावः । असमवायिकारणत्वेनेति। प्रा- स्माश्रयदोपेणेति शेपः । ननु मास्त्वसमवायिकारणत्वेन कारणावं तथापि भावकार्यस्य सासमवायिकारणत्वनि- यमेनावयव्येकत्वं प्रति स्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेनावय- वैकत्वादिना समवाधिकारणत्वमाचश्यकमित्यत प्राह ! भावकार्यस्येति । तथा चाप्रयोजकत्वात् उपदर्शितनि- यम उपेक्षणीय इति भावः। द्रव्धनाशं प्रति असमचायि- कारणनाश एव सर्वत्र कारणं न तु समयायिकारनाश इति व्युत्पादयति । द्रव्यानाशेति। असमवायिकारण- नाश एवेत्येवकारेण समयाधिकारपनाशस्य हेतुत्वव्यव- च्छेदः । ननु विनिमनापिरहेण समवायिकारणनाश- ·४० सटीकपदायतवानरूपणे स्यापि तत्र हेतुत्वमावश्यकमित्यत आह । नित्यसमवे- तेत्यादि । तथा च ह्यणुकनाशानुरोधेन द्रव्यनाशं प्रति असमवायिकारणनाशस्य हेतुताया आवश्यकत्वस्यैव वि- निगमकत्वादिति भावः ॥ अत्र प्राचीनानुयायिनः। स्वातव्येण चेद्रव्यनाशं प्रति समवायिकारणनाशस्य हेतुता कल्प्यते तदैव प्राचीन- मते गौरवावकाशः । तदेव न कि तु कपालादिसमवेतरू- पादिनाशानुरोधेनावश्यकतया कपालादिसमवेतनाशं प्र. ति कपालादिनाशहेतुतयैवोपपत्तेः । तथाहि कपालादिना- शस्य कार्यतावच्छेदकं न तत्तद्रूपनाशत्वादिकं गौरवात् किं तु कपालसमवेतनाशत्वं तच्च घटनाशसाधारणमिति कपा. लादिनाशात् घटनाशोत्पत्ता बाधकाभावः। अथ कपाला- दिनाशस्य कार्यतावच्छेदकं न कपालादिसमवेतनाशत्वम् अग्निसंयोगनाश्यकपालादि समवेतरूपनाशे व्यभिचा. रात् । नाप्यग्निसंयोगजन्यकपालादिसमवेतनाशत्वं तथा उत्तरसंयोगजन्यकपालादिक्रियानाशे व्यभिचारात् । उत्त- रत्वस्य दुर्वचतया तभेदस्य तत्र निवेशासम्भवात् । संयोम. त्येनानुगतीकृतयोरुत्तरसंयोगाग्निसंयोगयोरजन्यत्वनिवे- शस्तु सुदरपराहतः।कालोपाधिविधया संयोगादिजन्यस्य कपालादिनाराजन्यरुपालादिसमवेतनाशस्यासंग्रहप्रसद्गा- त् । तथा चानायत्या तत्तद्रूपपिनाशं प्रति कपालादिनारा- स्वेनैव हेतुता कल्पनीया।तथा चन समयायिफारपनाशाद द्रव्यनाशसस्मय इति तदनुरोधनानिरिक्तकार्यकारण- भाय यावश्यक इति चेत् न स्वप्रतियोगिसमवेतत्वका- (मायशयानादि-1 २..

·४१ वाप्यप्रत्यतत्वखण्डनम् । द्रव्यस्पार्शनप्रत्यक्षेस्पर्शवत्त्वमेव प्रयोजकम् । लिकविशेषणतोमयसम्बन्धेन नाशवान् यस्तगृत्तिप्रतियो- गितासम्बन्धेन नाशत्वावच्छिन्नं प्रति स्वप्रतियोगिसम- वेतत्वसम्बन्धेन कपालादिनाशत्वेन हेतुतायाः सृप्तत्वात् तत्र च नोपदर्शिनानुपपत्तिः । पाकादिजन्यरूपादिना- राख तथाविधप्रतियोगितासम्बन्धेनानुत्पत्तः । केचित्तु दव्यनाशं प्रति समवायिकारणनाशस्य हेतुत्वमते ऽसमयायिकारणनाशजन्यद्व्यनाशे व्यभिचारचारणा- य समवायिकरणनाशाजन्यत्वस्थ समवायिकारणनाश- जन्यतावच्छेदककोरी निवेशेन गौरवात् सर्वत्रास- मवायिकारणनाशादेव द्रव्यनाश उचित इत्याहुः। कपालनाशजन्यारम्भकसंयोगनाशोत्पत्तिकाले घटादावुपदर्शितकारणसत्त्वेन तथाविधप्रतियोगितासम्ब- न्धेन नाशत्वावच्छिन्नस्यापत्तिवारणाय तथाविधप्रति- योगितासम्बन्धेन द्रव्यान्यनाशत्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्य- भेदत्वेनापि हेतुत्वस्याधिकस्य कल्पनीयतया तत्र तत्सह- कारित्वस्य कल्पनीयतया च तुल्यत्वात् । तस्माद् द्रव्य- नाशं प्रति समवायिकारणनाशखापि हेतुतावश्याकीति हहयम्। चक्षुःसंयोगादिरूपकारणबलात् गगनादेः प्रत्यक्ष तावारणाय यहिर्द्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति उद्भूतरू- पत्वेन हेतुतां कल्पयित्वा प्राचो वायोरप्रत्यक्षत्वमगी- कुर्वन्ति तन्मतं दृपयति । द्रव्यास्यार्शनप्रत्यक्ष इति । स्पर्शवत्वमेवेत्येवकारेण रूपव्यवच्छेदः। प्रयोजक । अत एव द्रव्यस्पार्शने स्पर्शस्य हेतुत्वा- तदसत् जनकम् ·४२ सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे अत एव शीतो वायुरित्यादिप्रत्ययाऽपि'स्पार्श- नःसाधु सङ्गच्छते। त्रुटेरस्पार्शनत्वे तु प्रकृष्टतम परिमाणमपि तथा गौरवान्मानाभावात् । त्व ग्व्यापारानन्तरं वायुातीति सार्वलोकिकप्रत्य- क्षल्यान्यथानुपपत्त्या च रूपं तत्र न निवेशनी- यम्। फूत्कारादैा च स्फुटतरप्रत्यक्षाः सङ्ख्यादयः चाक्षुषद्रव्यप्रत्यक्ष रूपं तथा गौरवान्नानाभावा- च। निःस्पर्शायामपि प्रभायांचलनादिप्रत्ययाच देवेत्यर्थः । ननु द्रव्यस्पाशनं प्रति स्पर्शस्य हेतुत्वे ग्रुटः स्पार्शनापत्तिरित्यत आह । त्रुटेरस्थानत्वे त्विति । तुकारेण झुटेः स्पार्शनाभ्युपगमे क्षत्पभाषः : चितः । प्रकृष्टतम परिमाणमिति। प्रसरेणुमहत्व- व्यावृत्तयावन्महत्त्वसाधारणजात्यवछिन्नमित्यर्थः । ता- दशजातिसिद्धिस्तु स्पार्शनजनकतावच्छेदकतयेति भावः। स्पार्शनजनकतावच्छेदककोटी रूपनिवेशे याधकमाह। गौरवादित्यादिना। प्रामाणिक गौरवं न दोपापेत्यत भाह। मानाभावादिति। तत्रेति स्पार्शनजनकतावच्छे- दककोटावित्यर्थः। द्रव्यस्पार्शनं प्रति स्पर्शस्य हेतुत्वं व्यव- स्थाप्य द्रव्यचाक्षुपं प्रति रूपस्य हेतुतां व्यवस्थापयति । चाक्षुषद्रव्यप्रत्यक्ष त्यित्यादिना । तथेति कारण- मित्यर्थः द्रव्यचाक्षुपजनकतावच्छेदककोटी स्पर्शनिवेशे या- (.) स्यारोप-पा.पु.।

·४३ घाय्यप्रत्यवत्वसण्डनम् । स्वपिन तथा द्रव्यत्य समवेतेन्द्रियजन्य- धकमाह। गौरवादित्यादिना ।न तथेति । न फार- णमित्यर्थः । अयमाशयः । पहिव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति रूपस्य हेतुत्वं न सम्भवति । वहिष्टस्य दुर्वचत्वात् । न चात्मभिन्नत्वमेव बहिष्वं तथापि मानसान्यद्रव्य- प्रत्यक्षत्वमादाय कार्यतावच्छेदके विनिगमनाविरहस- म्भवात् । म च लाघवान्सूर्तप्रत्यक्षत्वमेव रूपजन्यता- वच्छेदकमस्तु वायोः प्रत्यक्षतासन्देहेन मूर्तप्रत्यक्षत्वस्य सन्दिग्धव्यभिचारकृतया रूपकार्यतावच्छेदकत्यासम्भ- वात् । पपि च मूर्तप्रत्यक्त्वावच्छिन्नं प्रति रूपस्य हेतु- तामभ्युपेत्त्य वायोः प्रत्यक्षवानीकारे वायोः स्प- यस्य स्पार्शनानुपपत्तिः । घटगगनसंयोगस्पार्शनवारणाय लुप्तस्य विजातीयसत्स्पार्शनत्यावच्छिन्नं प्रति स्वाश्रयसम- घेतत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्पार्शनविषयत्वा- भावाभावरूपहेतारभावात् । न च पार्शनविषयत्वाषा- वाभावकार्यतावच्छेदककोटी विजातीयसदंरो स्पर्शान्य- त्वमपि निवेश्यत इति वाच्यम् । विनिगमनाविरहेण कार्य- कारणभावानन्त्यात् कार्यतावच्छेदकगौरवाच । स्पार्शन- विषयत्वाभावाभावासहकृततत्सामान्यसामग्र्याः स्पर्श- स्पार्शनस्थले प्रसिद्धायाः गगनघटसंयोगादिप्रत्यक्षापते- ईवीरत्वाच । न च चरमदोपवारणाय स्पार्शस्पनत्याव- छिन्नं प्रति स्पर्शत्वेनापि हेतुत्वं कल्पनीयमिति वाच्यम् । ताशकार्यकारणभावकल्पनस्यापि नैयायिकमते ऽधिक- गौरवसम्पादकत्वादित्यादिकं बहुतरमूहनीयं वायुमत्य- चतावाद इति । नन्वेवं सति पहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्ष- स्वावच्छिन्नं प्रति अनात्मसमवेतरसगन्धशन्दजातीतरयो- ग्यधर्मसमषायित्वं कारपमिति समुदायार्थः । अनात्मनि ·४४ सटी पदार्थतत्त्वनिरूपणे प्रत्यक्षे तु अनात्मसमवेतशब्दरसगन्धजातीतर- योग्यधर्मसमवायित्वम् । तथा सुखादिसमवा- यिकारणतावच्छेदकत्वेन सिद्धमात्मत्वं जातिर्ने- reme रसादीतरज्ञानादिरूपयोग्यधर्मसनवायित्वात् बहिरिन्द्रि- यजन्यद्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नापत्तिवारणायानात्मसमवे- तत्वं धर्मविशेषणम् । आकाशादा शब्दरूपताशधर्मस- स्वात्तहीवच्छिनापत्तिवारणाय शब्देतरत्वस्य निवेशः। वाय्यानीतजलीयभागचम्पकभागयोः रसगन्धरूपताश- योग्यधर्मसत्त्वात् तत्रोपदर्शितधर्मावचिनापत्तिवारणाय रसगन्धेतरेति । द्रव्यत्वादिजातिरूपतादृशधर्मसमया- यित्वमादाय गगनादी तादृशधर्मावच्छिन्नापतिवारथाय जातीतरेति । एतानि सर्वाणि विशेषणानिनित्यवस्थ- रूपयोग्यस्य फलावश्यम्भाव इति व्याप्त्यङ्गीकारे सार्थका- नि तदनङ्गीकारे तु तत्तद्विशेषसामय्यभावादेवात्मादी बहि- रिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नस्यापत्तिवारणसम्भ- वात् तादृशविशेपणान्यनुपादेयानीति हृदयम् । अत्र कार- पतावच्छेदककोटी योग्यत्वविशेपणस्य व्याधुत्तिमाह ! सुखादीति। तथा चात्मत्वजात्यवच्छिन्नभिन्नसमवेत- स्वार्थकानात्मसमवेतत्वरूपविशेपणघटितोपदर्शितकारण- तावच्छेदकस्य ज्ञानादिकमादायेश्वरात्मनि सत्त्वात् तत्र तादशधर्मावच्छिन्नापत्तिवारपाय धर्मे योग्यत्वं विशेषण- मिति भाषः । अनात्मसमवेतेत्यत्र विपयिधर्मासमाना- धिकरणविवक्षायां तु योग्यत्वस्य दर्शितव्याववृतिन सङ्गः ·बारमत्यवत्वपण्डनम् । ४५ श्वर इति तदीयज्ञानादिपिशाचादिसंयोगवा- रणाययोग्येति। विषयिधमासमानाधिकरणे). त्यमिधाने तु शब्दो नोपादेयः । श्रमदादिनय- | च्छत इत्यता व्यावृत्त्यन्तरमाहापिशाचादिसंयोगेति। तथा च पिशाचादिसंयोगादिरूपतादृशधर्मसमवायित्वब- लात् पिशाचादातद्धमावच्छिनापसिचारणाय योग्यत्वेन धमा विशेपित इति भावः । विषयिधासमानाधि- करोति । विपपिवर्मसमानाधिकरणत्वावच्छिन्नप्रति- योगाताकभेदस्य तद्यक्तित्वेन निवेशिते वित्यः । नाता | ज्ञानादिसमानाधिकरणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदमा- दाय चिनिगमनाविरहः। तथाविधभेदस्यैतादृशभेदसमनि- यततया ऐक्येन तद्यक्तित्वेनैकनिवेशनेनैव सर्वनिवेशस- म्भवादिति ध्येयम् । शब्दो नोपादेय इति । आकाश- स्येश्वरादनतिरिक्ततया शब्दस्य विपयिज्ञानादिशमा- नाधिकरणतया शब्दे तद्भिन्नत्वाभावेन गगने तथा- विधधर्मसमवायित्वाभावानातापत्तिः सम्भवतीति भावः । बहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यमत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति अनात्मसमवेत्यादिविशेषणविशिधर्मसमवायित्वस्य हेतुत्वे गौरवात् तदपहाय तत्र लघुकारणान्तरमाह । अलदादीत्यादि । अस्मदादेर्जीवात्मना न नयनसंहए- पित्तद्ष्यस्य चेत्यर्थापरिमायाशून्येत्यादि । इदं तु य- शानिर्देशक्रममन्वेति । तथा च जीवस्य परिमाणशून्यत्वमते (a) गिमात्मत्य मेश्वर- पु.शियात्मवालिस्तु • Mak-पु. (0) विविधर्माधिकायो-ग्रा.पु.) .

·E सटीकपदार्थतत्वनिरूपणे नसंसृष्टपित्तद्रव्यस्य परिमाणशून्यत्वम् । परि- माणवत्त्वमते तु तादृशप्रत्यक्षे परिमाणवत्त्वमेव तथा । यद्वा नयनसंसृष्टपित्तद्रव्यं नीरूपमेव । अन्यथा पुरुषान्तरेण तत्पीतिमोपलम्मापत्तिः। स्मर्यमाणस्तु पीतिमा दोषवशाच्छादाधारा- नयनसंस्पृपित्तद्रव्यस्य परिमाणवत्वमते विति समुदा- यार्थः। इदमुपलक्षणम् । वारवानीतयायकभागादेरपि परि- माणानङ्गीकारे इत्यपि बोध्यम् । तादृशप्रत्यक्षे । बहि- रिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षे। तथा । कारणम् । ननु नयनगतपित द्रव्ये परिमाणवत्त्वे प्रमाणाभावस्तदनुपलम्भादनुमानस्या- प्रयोजकत्वात् प्रमाणान्तरस्याभावात् । तथा चोपदर्शित- प्रत्यचे परिमाणस्य हेतुत्वे नयनसंसृपित्तद्रव्यप्रत्यक्षानुप- पत्तिरित्यत इथापत्या कल्पान्तरमाह । यद्वेति। नीरू. पमेवेति । तथा च तत्र परिमाणानङ्गीकारेपि न क्षतिः। रूपस्वरूपविशेषकारणाभावात् तस्याप्रत्यक्षत्वेन उपदर्शि- तकार्यकारणभावे व्यभिचाराभावादिति भावः । अन्यथा तथाविधपित्तद्रव्यस्य स्वीकारे इत्यर्थः । ननु नयनसं- सृपूपित्तद्रव्ये रूपानङ्गीकारे कथं शङ्खः पीत इत्यारोपः । तत्र नयनसंस्पृपित्तद्रव्यरूपस्यैवानुभूयमानस्य शङ्खादा- वारोप्यमाणस्विति मर्यमाणनयनसंपद्रव्यनिष्ठपीतमि- वारोपादित्यत माह । स्मर्यमाणस्त्विति । शङ्का- दावाराप्यत इति । तथा च नयनगतपित्तद्रव्यरूप- स्थानुभूयमानस्य शुखादावारोपानभ्युपगमादीप इति ·४७ धावप्रत्यत्तत्वखण्डनम् । प्यत इति। द्रव्यप्रत्यक्षे च शब्दरसगन्धजातीतर- योग्य धर्मसमवायित्वम् । तथा रसनगतं च पित्तद्रव्यं न रूपवत् न वा स्पर्शवत् रसना च न द्रव्यमाहिकेति न तत्प्रत्यक्षम् ॥ एतेन वायूपनीतसुरभिचम्पफाभागापिक) व्याख्यातः॥ भावः । द्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नेऽनुगतनियामकमाह । द्र- व्यप्रत्यक्ष चेत्यादि। तथा कारणम् । ननु रसेतरत्व- स्पोपदर्शितकारणतावच्छेदके निवशे रसनगतपित्तद्रव्यप्र- त्यक्षे. व्यभिचारः। तत्र तथाविधयोग्यधर्मसमवायित्वा- भावादत आह । रसनगतं चेत्यादि । रूपवदित्यनेन चाक्षुषप्रत्यक्ष निरासः न स्पर्शवदित्यनेन स्पार्शनप्रत्यक्ष- निरासः । रसना च न द्रव्यग्राहिकेत्यनेन रासनप्रत्यच निरासः। तथा चरसनगतपित्तद्रव्यस्य प्रत्यक्षाभावान्नोप- दर्शितकार्यकारणभावे व्यभिचार इति भावः । सतेनेति । वारवानीतचम्पकभागादी रूपादिसत्त्वे मानाभावेन प्रत्यक्षतानभ्युपगम एवेत्यर्थः।वाय्वानीतचम्प- कभागोऽपीति वावानीतचंम्पकभागे व्यभिचारोपीत्यर्थः । व्याख्यातः प्रत्युक्त इत्यर्थः । यहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्य- दादी कारणकथनं तुमौका। वस्तुतस्तस्याभावेपिन क्षतिः। गगनादेः प्रत्यक्षवारणं तु लाघवादवश्यक्तृप्तेन द्रव्यलौकि- कस्पार्थनत्वावछिन्नं प्रति स्पर्श हेतुत्वेन द्रव्यचाक्षषं प्रति (१) अन्नभागोऽपि-पा. २.३ पु.।

·४८ भ . सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे घटत्वादेश्धाभावो न घटत्वत्वादिना रूपेण प्रत्यक्षः तत्यातीन्द्रियत्वात्। एवं न जातित्वा- दिना रूपेणापीति सर्वथैवाप्रत्यक्षः ॥ . सत्ता च म द्रव्यगुणकर्मवृत्तिरेका प्रत्यक्ष- सिद्धा जातिः । धर्मादीनामतीन्द्रियत्वेम तत्र प्रत्यक्षायोगात् जात्यादावपि सद्व्यवहाराच्च । रूपहेतुत्वेन सम्पादनीयमिति ध्येयम् ॥ घट वाभावस्य लैकिकप्रत्यक्षाभायमुपपादयत्ति। घ- टत्वादेरभाव इत्यादिना तय घटत्वस्य । अतीन्द्रि- यत्वादिति । घटेतरावृतित्वे सति घटनिष्ठान्योन्याभा- वप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपतया तस्यातीन्द्रियत्वादि- ति । चटेतरावृत्तित्वस्य कालादिघटितत्वादित्यर्थः । तथा चातीन्द्रियधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्य लौकिकम- त्यक्षासम्भवेतत्तद्धटत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य लैाकिफप्रत्यक्षमिति भायः । एवमिति । अतीन्द्रियधर्मा- वछिन्नप्रतियोगिताकामावस्यलोकिकप्रत्यक्षाभावनेत्यर्थः। जातित्वरूपेरोति । जातित्वस्य नित्याने कसमवेतत्व- रूपतया प्रतीन्द्रियध्वंसादिघटितनित्यत्वघटितत्वेनाती- न्द्रियत्वादिति भावः। यत्र तत्तह्यक्तित्वेन घटत्याधभाव- लौकिकप्रत्यक्षवारणं तु सुधीभिश्चिन्त्यम् । तत्तव्यक्तित्वं च अतिरिक्तं घटत्वादितादात्म्यस्वरूप चत्यन्यदेतत् ।। सत्तायाः जातिवं निराकरोति । सत्ता चेति । ननु यावद्रव्यगुणकर्मसु प्रत्यक्षसिहा सा जातिः कथमपलाप- नीत्यत थाह । द्रव्यगुणेत्यादि । धीदीनामिति ·४८ घटादा सत्ताजातिपण्डनम् । सद्व्यवहारश्च वर्तमानत्वनिबन्धनः । किं तु भावत्वं तत् । तचाभावान्यत्वम् । अभाव- त्यनेव वानुगतप्रत्ययतिद्धोऽखण्डेरपाधिः भा- यत्वं वाखण्डोपाधिः । तच्च ज्ञेयत्वादिवत् आदिना गगनादिपरमाणुक्रियापरिग्रहः । ननु सन्नि- त्यादिव्यवहारवलादेव सा जातिरायास्यतीत्यत आह ! जात्यादावपीति। तथा च सत्त्वव्यवहारस्य सत्ता- जातिविषयत्वे जातावपि सद्यवहारो न स्यात् अतो भाव- त्यादिकमेव तयवहारविषय इति न तादृशव्यवहारेण स- ताजातिसिद्धिरिति भावः। ननु घटः सन्नित्यादिव्यवहा- रस्थान्यधानुपपत्तिसिद्धायां सत्ताजाता सत्त्यव्यवहार स्यैकार्थसमवायसम्बन्धेन सत्ताजातिरेव विषयो न भाव- त्वादिकमित्यत आह । घटादाविति । तथा च घटः सन्नित्यादिव्यवहारस्थापि वर्तमानत्वादिविपयकत्वेनैवो- पपत्ता न तदन्यथानुपपत्त्या सत्ताजातिसिद्धिरिति भावः । वर्तमानत्वादेरननुगततया अनुगतसयवहारो विना सत्ताजातिंन निर्वहतीति वाच्यम् । अनुगततया व्यव- हारानभ्युपगमादिति । ननु सच्छन्दशक्यतावच्छेदकतया सत्ताजातिरायास्यतीत्यत उपसंहारव्याजेन तामाशशां निराकरोति । किं त्विति। तदिति । सत्तास्वरूपमि- त्यर्थः। तथा च सच्छन्दशक्यतावच्छेदकमपि भावत्वमेव न तु सत्ताया अतिरिक्तस्वरूपत्वमिति भावः। अत्र वर्तमान- स्वादिकमननुगतत्वादुपेक्षितमिति ध्येयम् । ननु भावत्व- स्थापि सर्वसाधारणानुगतस्याभावात् कथं तदपि सच्छन्द- ·५० सटीकपदार्यतत्त्वनिरूपणे शक्यतावच्छेदकमित्यत आह । तच्चेति । भावत्वं चेत्यर्थः । ननु भावत्वमेवाखण्डोपाधिस्तद्भिन्नत्वमेवाभावत्वमित्येव किं न स्यादित्यत आह । अभावत्वमेवेति । एवकारो- ऽप्यर्थे । तथा च विनिगमनाविरहादुभयोरेवाखण्डोपा- धित्वमिति भावः । नन्वेवं सति भावन्वं भावो न स्या- दित्यत आद । तच्चेति । भावत्वं चेत्यर्थः । इदमत्र तत्त्वम् । जन्यसत्त्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वेन हेतुतया द्रव्य- जन्यतावच्छेदककोटिप्रवियतया सत्ताजातिसिद्धि । न च तादृशकार्यकारणभावे मानाभाव इति वाच्यम् । नीलादी स्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेन नीलरूपकारणसत्त्वात् समवा- घेन नीलापत्तिवारणाय तादृशकार्यकारणभावस्यावश्यक त्वात्।नच समवायसम्बन्धेन नीलादिकं प्रति स्वायस. मवेतत्वविशिद्रव्यत्वसम्बन्धेन नीलादेहेतुत्वकल्पनात् त्रिविधकार्यकारणभावान्तरकल्पनमिति वाच्यम् स्वाश्रयसमवेतत्वद्रव्यत्वयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिग- मनाविरहण कार्यकारणभाववाल्येन कारणतावच्छेदक- सम्बन्धगौरवेण चातिरिक्तोपदर्शितकार्यकारणभावकल्प- नस्पैचोचितत्वात् उपदर्शितकार्यतावच्छेदककोटा जन्य- स्वनिवेशाद्गारपम् जन्यत्वस्य कालिकसम्यन्धेन घटत्वा- दिमत्त्वरूपस्यापि वक्तुं शक्यत्वादिति तु नाशङ्कनीयम् । यतोऽत्र कालिकसम्यन्धेन घटादिमत्त्वरूपजन्यत्वनिवेशे तस्य महाकालसाधारण्येन प्रकृते कर्यतावच्छेदकस्य नित्य- साधारण्यं न सङ्गच्छत इति ध्वंसप्रतियोगित्वरूपं प्राग- भावप्रतियोगित्वरूपं वा जन्यत्वमत्र निवेशनीयम् । (१) यन्यनाश तथाविधका-प.पु.।

·૫૧ गुणत्वजातिपण्डनम् । घटाभावादिवञ्च स्ववृत्त्यपि ॥ एवं गुणत्वमपि न रूपादिचतुर्विंशता- वैका प्रत्यक्षसिद्धा जातिः। अतीन्द्रियेषु प्रत्यक्षा- योगात् । तुरगादेहत्तष्टगतिमत्त्वे ब्राह्मणादेशच वस्तुतस्तु नित्यवृत्तिधर्मस्यापि कार्यतावच्छेदकत्वाङ्गीका- रेण सत्त्वमात्रस्यैव द्रव्यकार्यतावच्छेदकतया जन्यत्वस्य तत्र निवेश एव नास्तिक विनिगमनाविरहेण तस्य नाना- विधतया गौरववाती। अत एव समवायसम्बन्धेन जन्य- त्वमेव कार्यतावच्छेदकमस्तु किं तत्र सत्ताया निवेशने- नेति नोपदर्शितयुक्तिः सत्ताजातिसाधिकेत्यपि निर- स्तम्। जन्यत्वस्य गुरुतया तदपहाय सत्ताया एव तत्र निवेशनौचित्यात् । यदि च जन्यत्वमखण्डोपाधिः तथापि जन्यमात्रवृत्तिभेदव्यक्तेस्तयक्तित्वेन तथात्वमादाय वि- निगमनाविरहेण सत्ताया एव तथात्वाचित्यात् । न च सत्तायास्तथात्वेऽपि तथाविधभेदादिकमादाय विनिगम- नाविरह इति वाच्यम् । सत्ताया धर्मिग्राहकमानसिद्ध- स्वादित्यधिकं सत्ताजातिविचारे अनुसन्धेयमिति ॥ गुणत्वजाति खण्डयति । एवमिति । वक्ष्यमाणयु. क्येत्यर्थः । वयमाणयुक्तिमेव स्फोटयति। अतीन्द्रि- येष्विति । अतीन्द्रियरूपादिष्वित्यर्थः । प्रत्यक्षायो- गादिति । इदमुपलचणम् । अनुमानस्याप्रयोजकत्वादि- त्यपि द्रव्यम् । ननु रूपादिष्वनुगतगुणव्यवहारयलादेव गुणत्वजातिः सेत्स्पतीत्यत आह । तुरगादेरित्यादि।

·५२ -- सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे दोषाद्यभावे ऽपि गुणव्यवहाराच्च । एकस्य कार्य- तावच्छेदकस्य विरहे ऽपि येन केनापि रूपेण कारणत्वाद्यनुगमय्य जातिकल्यने चातिप्रसङ्गो जातिसङ्करप्रसङ्गश्चेति दिक् । शाब्दादिज्ञाने तथा च यथा तुरगादौ गत्यादिनिष्ठोत्कर्षमादाय गुणव्य- वहारस्तथा रूपादिष्वपि उत्कर्षादिकमादाय गुणव्यव- हारोपपत्ता चतुर्विशतिगुणसाधारणानुगतगुणत्वजाती प्रमाणाभावादिति भावः । द्रव्यकमान्यसामान्यव- त्तिकारणतात्वेनानुगतीकृतानां रूपादिकारणतानामव- च्छेदकतया गुणत्वजातिरायास्यतीत्याचायी अनुमन्यन्त इति तन्मतं दृपयति । एकस्येति । अनुगतस्येत्यर्थः । येन केनापि रूपेणेति । द्रव्यकर्मान्यसामान्यवदु- त्तित्वेनेत्यर्थः । अनुगमय्येति । तदवच्छेदकत्वेनेति शेषः । अतिप्रसङ्ग इति । रूपद्रव्यकर्मतरसामान्य- ववृत्तित्वेनानुगतीकृतानां कारणतानामवच्छेदकत्वेन रूपच्यावृत्तत्रयोविंशतिगुणवृत्तिजातेरपि सिद्धिप्रसङ्ग(१) इत्यर्थः। अत्रेणापत्ता दूषणान्तरमाह । जातिसरेति । तुल्ययुत्नया रूपद्रव्येतरसामान्यवदत्तिकारणतावच्छे- दकत्वेन रसादिनयोविंशतिगुणकर्मसाधारणजातिसिया तयाः सङ्करप्रसङ्ग इत्यर्थः । इदमत्र बोध्यम् । असति वाधके गुणपदशक्यतावच्छेदकत्वेन गुणत्वजातेः सिद्धी बाधका- भावः। न च तथा सति विभुपदशक्यतावच्छेदकत्वेन विभुचतुपयमात्रवृत्तिजालिसिद्धिप्रसङ्ग इति शिरोमण्युक्तं (१) गुणत्यतातिसिधि सम्भवति- ३ पुः।

·गुणत्वजातिषपडनम् । नुभवव्यवहारश्च स्मृत्यन्यज्ञानत्वनिबन्धनः । जातिस्त्वनुभवत्वं साक्षात्कारित्वमेव । साक्षा- त्कारिणि ज्ञान एव तत्प्रत्ययात्। सत्यपि चानु- दूषणं युक्तम् । इदानीमीश्वरजीवातिरिक्तस्य विभुत्वे मा- नाभावेन विभुत्वस्यात्मत्वतुल्यवृत्तितया आत्मत्वाति- रिक्तजातित्वे तुल्यव्यक्तिवृतित्वरूपबाधकसत्त्वे तथा दो- पानवकाशात् आकाशादीनामतिरिक्तत्वपक्षे ऽपि तथा स्वीकारे वाधकाभावाचेति। इदं पूर्णीय परमात्मने इत्यने- 'वरे आत्मपदव्यपदेशं कुर्वतो दीधितिकृतोपि सम्मतम् । अन्यथा आत्मपदशक्यतावच्छेदकत्वं विना ईश्वरसाधार- पात्मत्वजाता युक्त्यन्तराभावेन तथा व्यपदेशो ऽसङ्गत एव स्यादिति । अनुभवचतुष्टयसाधारणीमनुभवत्वजाति मचीनसम्मतां दूषयितुमाह । शाब्दादिजाने चेति। स्मृत्यन्यज्ञानत्वनिवन्धन इति । एतेनानुभवव्यव हारवलादनुभवत्वं जातिरित्यपास्तम् । ननु तथाप्यनुभवा- मीत्यनुव्यवसायवलादनुभवत्वजातिरायास्थतीत्यत आह । जातिस्त्विति । साक्षात्कारित्वमेवेति प्रत्यक्षत्वमेवेत्य- थः । तथा च प्रत्यक्षत्वातिरिक्तानुभयत्वजाती मानाभाव इति भावः। प्रत्यक्षत्वातिरिक्तानुभवचतुपृयवृत्त्यनुभवत्व- जातिस्वीकारे वाधकमप्याह । सत्यपि चेति । तथा च तादृशजातिविशेषस्वीकारेसुखाद्यनुमित्यनन्तरमपि तथा- नुव्यवसायापत्तिरिति भावः । केचित्तु विशेपणज्ञानादि- जन्यतावच्छेदकोटिप्रविपृतयाऽनुभवत्वजातिसिद्धिः । अन्यथा विशिवुद्धित्वादेस्तधात्वे स्मृती व्यभिचारप्रसङ्ग ·५४ सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे मानिकादिसुखादिनिश्चये सुखादिकमनुभवा- मीति प्रत्ययाभावादिति ॥ इत्याहुः तदप्यसत्।प्रत्यक्षत्व एव तज्वन्यतावच्छेदकत्वो- पपत्तौ अतिरिक्तानुभवत्वस्प तत्र निवेशे प्रयोजनाभा- वात् । न च विशिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति विशेषणज्ञा- नादेहेतुत्वे विशेषणज्ञानादिकं विना अनुमित्याद्यात्मक- विशिवुद्यापत्तिरिति वाच्यम् । अनुमित्यादिपूर्व परा- मादेरावश्यकत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् । न चैवं सति साध्यविशेष्यकानुमितिविलापप्रसङ्गः इतरभेदज्ञानाभा वशायामपि इतरव्यापकीभूताभावप्रतियोगिपृथिवीत्व वती पृथिवीत्याकारकव्यतिरेकव्याप्त्यवगाहिपरामर्शस. म्भवेन तस्मात् तदानीमपि साध्यविशेषणकानुमितेरपि सम्भवादिति वाच्यम् । तावता चत्यभावात् । भवतु चा विशिष्टानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यपि विशेषणज्ञाना- देहेतुत्वम् । न चैवं गौरवावकाशः नित्यत्तिधर्मस्य कार्य- तावच्छेदकत्वाभावेन शुद्धानुभवत्वेन तथा सम्भवेन जन्य- त्वनिवेशे कालिकसम्बन्धेन घटत्वामित्वमादाय विनिग- मनाविरहेणानन्तकार्यकारणभावरझा तदपेक्षया तथा- विधकार्यकारणभाववयस्यैव सम्यक्त्वात् । न च प्रत्यक्ष त्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वेऽपि स दोपस्तदवस्थ इति वाच्य- म। ईश्वरप्रत्यक्षव्यावृत्तास्मदादिप्रत्यक्षसाधारणजातिवि- शेपमभ्युपेत्यतस्यैव तथात्वोपगमात् । अनुभवत्वमपि तथा सम्भवतीति तु न मन्तव्यम् । तथा सति प्रत्यक्षत्वेन सङ्क- रप्रसङ्गात् । न चैवमनुभवं प्रत्येव वेति दीधितिविरोधः । युत्तया पदार्थतत्वविवेकस्य अन्धविरोधेनानिवारणीयत्वा- दित्यादि निपुणतरमत्रानुसन्धेयमिति संक्षेपः ॥

·(R प्रभायाभायभावत्वप्रण्डनम् । एवं घटाद्यमावस्याप्यभावोऽतिरिक्त एव। घटादिमति तदभावो नास्तीत्यवाधिताभावत्व- प्रत्ययात् । न चैवमनवस्या एकस्यैव घटाभा- वस्य स्वाभावाभावरूपत्वे) विरोधाभावात् । अन्योन्याभावस्यान्योन्याभावोभावत्वंसंसर्गा- तदत्यन्ताभावाभावस्य तत्स्वरूपत्वमभ्युपगच्छतां माचां मतं दूपयितुमाह। एवमिति। वक्ष्यमाणयुक्त्येत्य- पः । अतिरिक्त एवेति । घटायतिरिक्त एवेत्यर्थः । तदभावोनास्तीति। घटाधभावो नास्तीत्यर्थः। अभा- वत्वप्रत्ययादिति । घटाद्यभावाभावस्य घटादिभाव- स्वरूपत्वेऽभावत्वेन प्रत्ययानुपपत्तिः।भावेऽभावत्वाभा- वादिति भावः । न च भावाभावसाधारणमभावत्वमख- एडोपाधिरित्युक्ती नायं दोष इति वाच्यम् । एवं सति ला- घवादेव घटाभावाभावस्यातिरिक्तत्वसिद्धेः लाघवानादरे | ऽभावमात्रस्थानतिरिक्तत्वसिद्धिप्रसङ्गादित्यादिकमवधेय- म् । ननु घटाद्यभावाभावस्यातिरिक्तत्वे तुल्ययुक्त्या तद- भावस्याप्यतिरिक्तत्वमभ्युपगन्तव्यम् एवं तदभावस्थापी- त्यनवस्थेत्याशङ्का निराकरोति। न चैवमिति । अभावा- भाववत् तदभावादेरप्यतिरिक्तत्वे इत्यर्थः । एकस्यैवेति। घटायभावस्वैयेत्यर्थः। स्वाभावाभावरूपत्वइति। घ. .. (१) घटतदभावाभावपत्ये-पा.३ पु । (3) अन्ये न्याभायस्य भायत्य संमगाभायत्यं चान्योन्याभावः । उयधिक पु.

·JHEEEE सटीकपदार्थतत्वनिरूपणे भावत्वं च अतिरिक्तान्योन्याभावाङ्गीकारे ऽनव स्थाप्रसङ्गात् । ध्वंसप्रागभावयोश्चातिरिक्तावेव प्रागभावध्वंसो घटादेः सत्त्वकाले तस्य प्रागभा- टाभावस्य घटाभावाभावाभावस्वरूपत्वे इत्यर्थः। तथा च घटामावाभावस्याप्यभावो घटाभाव एवन त्वतिरिक्त इति नानवस्थेति भावः । भावत्वं संसर्गाभावत्वं चेति । इदं चान्योन्याभावत्वावच्छिन्नस्यान्योन्याभावमवलन्थ्यो- क्तम् । घटान्योन्याभावस्य त्वन्योन्याभावोभावत्वं संस- गीभावत्वं पटाद्यन्योन्याभावत्वं चेत्यपि योध्यम् । केचितु अन्योन्याभावस्याप्यन्योन्याभावोऽतिरिक्त एव । न चैव- मनवस्था । तस्याप्रामाणिकत्वेनादोषत्वात् । अन्यथा अन्योन्याभायमात्रस्यैवातिरिक्तत्वविलोपप्रसङ्गात्।सर्व- अ तदधिकरणमात्रवृत्तिधर्म एव तत्स्वरूपत्वकल्पनसम्भ- वादिति वदन्ति । ध्वंसप्रागभावयोः प्रागभावध्वंसा प्रति- योगिस्वरूपी इत्युपगच्छतां प्राचां मतं दृपयितुमाह । ध्वंसप्रागभाक्योश्चेति । तस्येति। घटादेरित्यर्थः । ध्वंसप्रागभावी न स्त इति । ध्यसो नास्ति प्रागभावो नास्तीत्यर्थःयदि च तयारत्यन्ताभावविषयकत्वेनैवोपप- तेने ध्वंसप्रागभावभागभावध्वंसयोरतिरिक्तत्वे साधक- मिति विभाव्यते। तदा घटध्वंसो भविष्यति घटनागभावो नष्ट इत्यादिमतीतियसमागभावमागभावध्वंसयारतिरि- क्तत्वसाधिकेत्यवधेयम् । न चैवं सति अभावत्वप्रत्ययादि- त्युत्तरअन्धविरोधः तयोः प्रागभावध्वंसत्वावलम्पनादिति वाच्यम् । अभावत्वमत्ययादित्यस्य प्रागभावध्वंसत्वावगा. -- ·हेतुरिति प्राञ्चः।न च तस्याःसंस्कारजन्यज्ञानत्व स्मृतित्वापत्तिः तज्जन्यज्ञानत्वस्य तत्र प्रयोजक- त्वादिति वाच्यम् । किमिदं प्रयोजकत्वं नाम। प्रत्यभिज्ञापहनम् । वध्वंसो न स्त इत्यबाधिताभावत्वप्रत्ययात् । प्रागभाव एव न पारमार्थिक इत्यन्ये ॥ प्रत्यभिज्ञायाश्च तत्तागोचरसंस्कार एव न व्यापकत्वमविरोधात् न व्याप्यत्वं प्रमाणाभा- हिमत्ययादित्यर्थकत्वात् तयोभीवाभावसाधारणातिरि- ताखण्डोपाधित्वाभ्युपगमे तु ध्वसमागभावप्रागभावध्वं- सपोरतिरिक्त लाघवस्यैव शरणीकरणीयत्वादित्यव- घेयम् । मागभावाभ्युपगम एव वंसमागभावप्रागभावध्वं- सपोरतिरिक्तवानतिरिक्तत्वचिन्ता स एव नास्ति प्रमा- पाभावादित्यभिप्रेत्याह । प्रागभाव स्वेति । अपर- इत्पनेनास्वरसः सूचितः तडीजं तु भागभावविचारे प्राग- भावस्यातिरिक्तत्वव्यवस्थापनावसरे ऽनुसन्धेयम् इह तु विस्तरभियान लिखितमिति ॥ संस्कार एव हेतुरिति । इदमत्राकृतम् । तन्नि- लौकिकान्यविषयताशालिप्रत्यक्षं प्रति तविषयकत्वेनैव ज्ञानलक्षणायाः कारणत्वं कल्प्यते न तु ज्ञानत्वान्तभीवन तत् गौरवात् । एवं सति कृत्यादिसाक्षात्कारात् पूर्वमपि नियमतो विपयस्मृतिकल्पनमपि नास्ति । कृत्यादित एव कृत्यादिसाक्षात्कारे विषयभानोपपत्तेरिति। अविरोधा- दिति । प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वेऽपि तथाविधव्या- ·५८ सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे वात् । परं त्वनुद्भूते ऽभिभूते वा तत्तासंस्कारे प्रत्यभिज्ञाया अनुत्पादेन तत्तास्मृतिरेव तद्ध- तुरिति मन्तव्यम् ॥ क्षणश्च क्षणिकाऽतिरिक्तः कालोपाधिः। वि. पकताया अक्षतेरित्यर्थः। प्रमाणाभावादिति । ताह- शव्याप्तिग्रहानुकूलतकाभावादित्यर्थः । तथा च प्रकृते प्रयो- जकत्वस्य दुर्वचत्वेन तथा वक्तुमशक्यतया प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वे न किञ्चिद्वाधकमिति भावः । प्राचीनमतं दृपयति । परं त्विति।अनुद्भूते । उद्बोधकासमवहिते । अभिभूते । स्मृतिप्रतिबन्धकसमवहिते। तत्तास्मृतिरे- वेति । एवकारेण संस्कारस्य प्रत्यभिज्ञाहेतुत्वव्यवच्छेदः। अयमाशयः । तनिष्ठलौकिकान्यविषयताशालिप्रत्यक्षं प्रति तविषयकत्वेन ज्ञानलक्षणामत्यासत्तेहेतुत्वे घटपटा- दिगोचरानुद्बुद्धसंस्कारदशायां घटपटाद्युपनीतभानप्रस- अतः । अनुहुद्धभिन्नतदिषयकत्वेन तत्र हेतुत्वे तु प्रथमतोऽनु- दुबुद्धसंस्कारस्य पश्चादुद्बोधकसमवधानदशायां घटाधुप- नीतभानाजनकत्वप्रसङ्गः। अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्ति- स्वनियमात् तस्याच्याप्यवृतित्वाभ्युपगमे ऽप्युडोधकाना- मननुगततया तावदिकूटविशिकृतद्विपयकत्वेन तत्र हेतुत्वे महागौरवप्रसङ्गः । अतो लाघवात्तद्विपयकज्ञानत्वेनैव तत्र हेतु वं कल्प्यते । तथा हेतुत्वकल्पने च नियमतः प्रत्यभि- ज्ञा कृतिसाक्षात्कारपूर्व तत्ताविषयकस्मृतिकल्पनस्य फल- मुखत्वेन गारवासम्पादकत्वादित्यादिकमन्पदूहनीयम् ॥

·क नातिरिकत्यध्ययस्यापनम् । भागप्रागभावविशिष्टं कर्मव तथेति खेत् । न उदोध्यकर्मजन्यविभागप्रागभावविशिष्टस्य क- र्मणः क्षणचतुष्टयावस्थायित्वात् । स्वजन्यवि- भागप्रागभावविशिष्टं तत् तथेति चेत् तर्हि स्वत्वाननुगमादननुगमः जाते च विभागे कुतः क्षणस्यातिरिक्तत्वं व्यवस्थापयति। क्षणश्चेति। क्षणपदार्थ इत्यर्थः ।अतिरिक्त इति। क्लुप्तभावाभावेभ्यो- ऽतिरिक्त इत्यर्थः । शङ्कते। विभागेति। तथा च क्लुप्लेन निवाहे व्यर्थमतिरिक्त पदार्थकल्पनमिति भावः । उदी- च्येत्यादि । तथा च क्षणचतुपृयान्तभावेन तत्र क्षणव्य- वहारापत्तिः। न चैवमिापत्तिः । तथा सति धटपागभाव- क्षणेपि घटवान् क्षण इति व्यवहारापत्तेरिति भायः । शकते। स्वजन्येत्यादि । स्वपद तत्तलियापरम् । उदीच्यकर्मणः स्वजन्यविभागमागभावविशित्वेन पूर्वक्ष- एचतुष्टयानवस्थायित्वात् नोपदर्शितानुपपत्तिरिति भावः। तत्तत्कर्मणस्तरक्षण इत्यर्थः । स्वत्वाननुगमादिति । स्वत्वस्य तत्तद्व्यक्तिविश्रान्तनयेत्यर्थः । अननुगम इति। क्षणत्वस्यामनुगम इत्यर्थः । अनुगतक्षणव्यवहारानुपपत्ति- मुत्तया तथाविधक्रियैव क्षण इतिलक्षण प्रश्नव्यानाव्याप्ति- मप्याह । जाते विभाग इत्यादि । जायमाने विभाग इत्यर्थः। तथा चोक्तलक्षणे द्वितीयक्षणे ऽव्याप्तिरिति भावः इदं च प्रतिक्षणं क्रियाया उत्पत्ती मानाभाव इत्यभिप्रेत्या- - ·सटीकपदार्यतत्वनिरूपणे क्षणव्यवहारः विभागपूर्वसंयोग विशिष्टात् कर्म- ण एवेति चेत् तर्हि सुतरामननुगमः । एवं पूर्वसंयोगनाशकाले उत्तरसंयोगकाले ऽपि कर्म- सत्त्वेक्षणत्वं वक्तव्यमिति । अदृष्टदशरथादीनां क्तम् । तथात्वे तु नायं दोप इति ध्येयम् । उक्तलक्षणस्य अलक्ष्यं वितीयक्षणमभ्युपेत्योक्ताव्याप्ति वारयितुमुत्तर- व्याजेनाशङ्कते । विभागपूर्वसंयोगविशिष्टात् कर्म- ण इति । खजन्यविभागपूर्वसंयोगोमयविशिपात् कर्मण इत्यर्थः । तथा च लक्ष्यभेदेन लक्षणस्य नानात्वानोक्ताव्या- प्तिरिति भावः । अव्याप्तिदोपस्यैवंक्रमेण परिहारे ऽप्यन- नुगमदोषस्यानुहारादित्यभिप्रेत्य दूषयति । तीत्या- दि। प्रकारान्तरेणाप्यननुगमं दर्शयति । एवमिति। स्व- जन्यविभागप्रागभावविशिकर्मणः स्वजन्यविभागपूर्वसं- योगोभयविशिपृकर्मणश्च क्षणत्वमिवेत्यर्थः। एवंशब्दस्या- व्ययत्वेन नानार्थत्वात् प्रकृते दृधान्तपरता। वक्तव्यमि- ति । पूर्वसंयोगनाशोत्पत्तिविशिक्रियाया उत्तरसंयो- गोत्पत्तिविशिक्रियायाश्च क्षणत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । इद- मुपलक्षणम्। पूर्वसंयोगनाशोउत्तरसंयोगमागभावोभयवि- शिक्रियाया अपि क्षणत्वमवसेयम् । तथा चाव्याप्तिरूप- दोपस्य परिहारेऽपि क्षणपदार्थाननुगमरूपदोषो दुरुहर इति भावः। न चैवं क्षणत्वमेवातिरिक्तमभ्युपेयम् तेनैवानुगतच. पध्यवहारनिर्वाहात् किं क्षणपदार्थस्यातिरिक्तत्वाभ्युपग- मेनेति वाच्यम्। विनिगमनाविरहेणैककालोत्पन्ननानातधा- विधक्रियासु क्षणत्वसम्बन्धकल्पनामपेक्ष्यातिरिकक्षणम- ।

·६५ .. तणातिरित्यव्यवस्थापनम् । चेदानीन्तनानां दशरथपदात अन्येषामपि पि- शाचादिपदात् केन रूपेण पदार्थोपस्थिति- रित्यवहितैः परिभावनीयं सूरिभिरिति कृतं पल्लवितेन ॥ भ्युपेत्य तत्रैव तत्सम्बन्धकल्पनाया लघीयस्त्वात् । ननुह- दानीन्तनानांदशरथादिपदात् कथं शाग्योधः । इदानीन्त- नदशरथत्वादिप्रकारकग्रहाभावेन विशेषणग्रहाभावात् दशरथत्वविशिादी शक्तिग्रहासम्भवेन दशरथपदजन्य- दशरथत्वादिविशिषपदार्थोपस्थितेरभावात् । एवं कथं वा पुंसांपिशाचादिपदात् पिशाचत्वादिविशियस्य शान्दबोध: पूर्वदर्शितरीत्या पदजन्यपदार्थोपस्थित्यभावादित्याशङ्का- मपनेतुमाह । अष्टदशरथेत्यादि। परिभाव- नीयमिति । भावनया निचाहमित्यर्थः । तथा चायं पूर्वपक्षो न दुःसमाधेयः । किं तु भावनासमा- धानक इति भावः। भावनासाध्यसमाधानत्ये ताक् यन्त्र प्रमेयवानयमित्यनुभवजन्यः प्रमेयवानयमिति संस्कारो जातस्तदनन्तरं तमात्ममेयत्वांशे दोषवशाइशरथत्वमात्रम- कारकस्मृतिजनकोद्वोधकवशादशरथत्वमकारकस्मरणं तत्र दशरथत्वविशिषे शक्तिग्रहसम्भवेन तज्जन्यदशरथत्वादि- विशिरोपस्थितेः सुलभतया दशरथत्वादिभकारकशाब्दबोधे बाधकाभावः। एवं पिशाचादिपदस्थलेऽपि द्रव्यम् । यदि च तदंशे ऽन्याप्रकारकस्मृति प्रति तदंशे ऽन्याप्रकारकत- प्रकारकसंस्कारस्य हेतुत्वमावश्यकम् अन्यथा जातित्वरू- पेण घटत्वप्रकारकसंस्कारादपि जातित्वांगे मोचदशायां ·सटीकपदार्थावनिरूपणे एवं स्वत्वमपि पदार्थान्तरम् । यथेष्टविनि- योगयोग्यत्वं तदिति चेत् कोसी विनियोगः। भक्षणादिकमित्ति चेत् । न परकीये ऽप्यन्नादा तत्सम्भवात् । शास्त्रनिषिद्धं तथेति चेत् किं घट इति स्मरणापत्तेः तथा च कथमुपदर्शितरीत्या दशरथा- दिपदात् दशरथत्वादिविशि शक्तिग्रहस्योपपादनं तज्ज- न्यशान्दोधोपपादनं चेति विभाव्यते । तथापि यत्र दशरथत्वादिसम्बन्धेन घटादेः भ्रमो जातः तत्र तथाविध- शक्तिग्रहाद्युपपादनं भवत्येव । न च तस्य सम्बन्धतायां मानाभावः संयोगादौ सम्बन्धतायुक्तरत्रापि तौल्यादि- त्यलमधिकेन । सवं स्वत्वमपीति । त्रस्येदं धनमित्यादिप्रती- तिविषयो धनवृत्तिचैत्रनिरूपितसम्बन्धोपीत्पर्धः। पदा- थान्तरमिति । नैयायिकानां स्वत्वत्वेन व्यवहियमाणं यत्तदपेच्या अतिरिक्तमित्यर्थः । ननु क्लुसेन निर्वाहे किं तत्रातिरिक्तत्वकल्पनेनेत्याशयेन शङ्कते।यथेष्टेत्यादि। तत् । स्वत्वम् । तत्सम्भवादिति । भक्षणसम्भवादि- त्यर्थः । तथा च तथाविधभक्षणे कृते पुरुपान्तरीयानादी स्वत्वापत्तिरिति भावः तत्।भक्षणम्। तथा विनियोगः परकीयानादिभक्षणस्य शास्त्रनिपिडत्वान्न तद्योग्यतामा. दाय पुरुपान्तरस्थानादी पुरुषान्तरस्य स्वत्वापत्तिरिति भावः। तथाविधशाम्राज्ञाने तद्घटितस्यत्वलक्षणस्य दुर्जे- ·६३ स्वत्यपदार्थान्तरत्यव्यवस्थापनम् । तच्छास्त्रम् । परस्वं नाददीतेत्यादिकमिति चेत् स्वत्वाप्रतीतो कथं तत्प्रवृत्तिः । तस्मात् स्वत्व. मतिरिक्तमेव । प्रमाणं च तत्र परस्वं नाददीते. त्यादिक शास्त्रमेव । तच्च प्रतिग्रहोपादानक्रय- यत्वमित्याशयेन पृच्छति । किंतदिति । परकीयानादि- भक्षणनिषेधयोधकमित्यर्थः। तस्य उपदर्शितशास्त्रस्य ।प्र. वृत्तिः परकीयस्वत्वाश्रयादाननिषेधयोधकत्वम् । तथा च स्वत्वज्ञाने सति तथाविधशास्त्रादुपदर्शितनिषेधयोधः । शास्त्रात् तथाविधनिषेधयोधे सति शास्त्रबोधिततथाविध- निषेधप्रतियोगित्वरूपोपदर्शितनिपिद्धत्वादिघटितोपदर्शि- तस्वत्वज्ञानमित्पन्योन्याश्रय इति भावः । इदमुपलक्षणम्। योग्यत्वस्य निर्वचनाशक्यतयापि तद्घटितलक्षणमनुपपन्न- मित्यादि द्रष्टव्यम् । उपसंहरति। तस्मादिति। क्लृप्तमध्ये निवेशासम्भवादित्यर्थः । न च यथेविनियोगोपायक्रया- दिविषयत्वमेव तदस्तु किं तत्रातिरिक्तत्वकल्पनेनेति वा. च्यम् । तादृशविषयताया धनस्वरूपत्वे क्रयपूर्वकालेपि तदीयस्वत्वव्यवहारप्रसङ्गात् । कयस्वरूपत्वे तु क्रयनाशक्ष- णे तदीयस्वत्वनाशप्रसङ्गात् अतिरिक्तत्वे तु अस्माकं समी- हितस्य सिद्धत्वादिति। ननु सर्वमिदं सम्भवति स्वत्वे समा. पसद्भावे तत्तु न पश्याम इत्यत आह । प्रमाणं चेत्या- दि। परस्वं नाददीतेत्यादि । शास्त्रस्य निपेधप्रति- योगितावच्छेदकपटकत्वेन म्वत्वस्य प्रमितिजनकत्वात् स्वत्वप्रमाणत्वमित्यर्थः । तच्चेति । अतिरिक्तस्वत्वं चे. त्यर्थः । प्रतिग्रहः दानजन्यपरस्वत्वनाशानन्तरोत्पन्नस्व.

·६४ सटीरुपदार्यतत्त्वानरूपण यापित्रादिमरगोर्जन्यते) दानादिभिश्च नाश्य- ते। कारणानामेकशक्तिमत्त्वात कार्याणां वैजा- त्याद्वा कार्यकारणभावनिर्वाह इति दिक् ॥ म्वत्वसम्पादकंग्रहणमुपादानम् अस्वामिकारण्यस्थस्य का- शकुशादेरानयनम् । दानादिभिरिति। आदिपदग्राह्यो विक्रयादिः । ननु स्वत्वात्पत्तिं प्रति प्रतिग्रहादीनां समुदितानां न हेतुत्वम् । तथाविधसमुदितघटकैकसत्त्वे स्वत्वोत्पत्त्या व्यभिचारात् । नापि प्रत्येकं तेषां तत्र हेतुत्वम् । परस्परं विना परस्परकारणात् स्वत्वोत्पत्त्या तोषतावस्थ्यात् । एवं स्वत्वनाशं प्रति दानादीनां हेतु. स्वेपि विभावनीयमित्यत आह । कारणानामेकशक्ति- मत्त्वादिति । स्वत्वादिकं प्रत्येकशक्तिमत्त्वेन तत्र तेषां हेतुत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । शत्तयनङ्गीकारे त्वाह ! कार्याणामित्यादि । तत्तविजातीयस्वत्वरूपकार्य प्रति प्रत्येक प्रतिग्रहादीनां हेतुत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । कार्यकारणभावनिर्वाहः स्वत्वादीनांप्रतिग्रहादीनां निर्दयः कार्यकारणभावः। केचित्तु स्वत्वं नातिरिक्तं किं तु कचिबिकयप्रागभावविशिमयविनाशः कचिहानादिना- गभावविशिषप्रतिग्रहादिध्वंस: क्वचिद्धिमयमागभाववि- शिपित्रादिध्यंसः स्वत्वम्। न चैवं सति स्वत्वमित्याका- रकानुगतव्यवहारानुपपत्तिः । तमेशपत्तौ क्षतिपिरहात् । (C) aafnuarपादानपिधादिमास-पा. 1 पु.।

·शक्तिपदार्यान्तात्ववस्थापनम् । ६५ एवं शक्तिरप्यतिरिच्यते । तणारणिमण्या- दिस्थले जातित्रयकल्पनामपेक्ष्य तत्तत्सम्वन्धा- नामेकशक्तिमत्त्वेन कारणत्वकल्पनाया एव लघु- अतिरिक्तस्वस्ववादिनामपि तथाविधव्यवहारोपपत्तये अतिरिक्तस्वत्वत्वाङ्गीकारस्यावश्यकतया मन्मतेप्यतिरि- क्ततन्मात्राभ्युपगमेनानुगतव्यवहारसम्भवाच । अतिरि- तस्वत्ववादिमते स्वत्वत्वं नातिरिच्यते इति तुनाशकनी- यम् अधिकरणभेदेन स्वत्वभेदाङ्गीकारस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा एकद्रव्यविक्रयादिना सर्वत्र स्वत्वनाशप्रसङ्गा- दिति वदन्ति । तद्धयम् प्रागभावे मानाभावेन तथा वक्तु- मशक्यत्वात ॥ वहित्वावच्छिन्नं प्रति तृणारणिमण्यादीनां न तृण- त्वादिना हेतुत्वं व्यभिचारात्, किंतु तत्सम्बन्धेनैकामति- रिक्तशक्तिमभ्युपेत्य एकशक्तिमत्वेनैव तत्र तेषां सम्यन्धा- नां हेतुत्वमिति मीमांसकमतमवलम्ब्याह । एवमिति । शक्तिरपीति । चह्निजनकतावच्छेदकत्वेन तृणादिसम्ब- न्धेष्यतिरिक्तशक्तिरभ्युपेयते इत्यर्थः । ननु तृणादिजन्य- तावच्छेदकत्वेन वहिनिष्ठजातित्रयं स्वीकृत्य तथाविधजा- तित्रयावच्छिन्नं प्रति तृणादीनां तृणत्यादिना हेतुतात्रयक- ल्पनेनैवोपपत्तौ किमतिरिक्तशक्तिकल्पनेनेत्याशशां निर- सितुमाह । दणादिस्थल इत्यादि। तथा च तादृशजा- तित्रयमभ्युपेत्य कार्यकारणभावत्रयाभ्युपगमे गौरवात् तदपेक्षयकामतिरिक्तामभ्युपेत्यैकशक्तिमत्त्वेन तत्रैककार्य- (१) गायात्-पा• • पुः।

·सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे त्वेन न्याय्यत्वात्। सम्बन्धत्रितयनिष्ठैकजात्यङ्गी- कारे च नोदनत्वादिना जातिसङ्करप्रसङ्गः। यदि चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तृणादेरपि कारणत्वमि- ष्यते तदा तेषामप्येकशक्तिमत्त्वेन तदस्तु तथापि जातित्रयकल्पनामपेक्ष्य शक्तिद्वयकल्पनैवलाघ. वेन ज्यायसीति । तेष्वपि चैकजात्यङ्गीकारे मणित्वादिना सङ्करप्रसङ्गः ॥ कारणभावकल्पने लाववस्यातिस्फुटत्वादिति भावः। ननु यादशसम्बन्धनयेष्वका शक्ति कल्पयित्वा तत्र तादृश. जाति मत्त्वेनैकहेतुताकल्पनोपपत्तौ लाघवाभावाचातिरि- क्तशक्तिकल्पनमनर्थकमित्यत आह । सम्वन्धत्रितये- त्यादि । जातिसङ्करप्रसङ्ग इति । नोदनत्वाभाव- यति तादृशी जातिरभिघाताख्यताशसंयोगे तादृशवै- जात्याभाववति रथादिनोदनाख्यसंयोगे नोदनत्वजातिः। एकत्र तादृशनोदनाख्यसंयोगे च तादृशजातिव्यसमावेश इति साकर्यमिति तेपु जात्यङ्गीकारोऽशक्य इति भावः । यदि चेति । वस्तुतस्तथाविधान्वयव्यतिरेकानुविधाने मानाभाव इति भावः। तेपामपीति । तृणादीनामपी- त्यर्थः।मणित्वादिनेति।आदिना तेजस्वादिपरिग्रहः । सङ्करस्तुस्पतया नोपपादित इति।अत्रेदमवधेयम्। तृणा दिसम्बन्धानामेकशक्तिमत्त्वेन तत्र हेतुत्वे फूत्काराभावद- शायां वह्नित्वावच्छिन्नापत्तिः । न च कूत्कारादीनामपि ·सशयमण्डनम् । पदजन्यर्मिककाटिद्वयतदुभयविरोधि- सहकारित्वकल्पनान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथाप्यरणि- सम्बन्धसत्त्वे फूत्कारसत्वे मन्थनाद्यसत्त्वे वह्नित्वावच्छि- नोत्पत्त्यापत्तेः । तादृशजातित्रयमभ्युपेत्य प्रत्येक तादृश- जात्तित्रयावच्छिन्नं प्रति प्रत्येकतृषादीनां तुणत्वादिना हेतुतात्रयकल्पने तु नैवानुपपत्तिः तृणत्वावच्छिन्नेन फल- जनने एव फूत्कारस्य सहकारित्याभ्युपगमात् । न च फूत्कारादिसम्बन्धानामप्येकशक्तिमत्त्वेनैव तत्र हेतुत्वे अ. रणिसम्बन्धकालीनफूत्कारादिसम्बन्धे तादृशशचयनभ्युप- गमेन न सवच्छिन्नस्य सहकारित्वाभ्युपगमे उपदर्शिता- पत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति तृणादिसम्बन्धानामंकश- क्तिमत्त्वेन हेतुत्वे मानाभावः। तृणादिसम्बन्धाभावका. लीनफूत्कारादिसम्बन्धेन तादृशशत्यनभ्युपगमात् तेनैवा- पत्तिवारणसम्भवात् । यदि च विनिगमनाविरहेण ताह- शोभयरूपेण हेतुत्वमिति घिभाव्यते तदा तृणादिसम्ब- न्धकालीनवायुसंयोगादोनामप्येकशक्तिमत्त्वे नहेतुतामा- दाय विनिगमनाविरहो दुरि इति । तस्माज्जातित्रयम- भ्युपेत्य तथाविधकार्यकारणभावकल्पनमेव निराबाधस- रणिमादधातीति सारम् ।। शब्दो नित्यो नवेत्यादिविप्रतिपत्तिवाक्येभ्यःशब्दा- दिधर्मिय उपस्थितिः नित्यत्वनित्यत्वाभावकारिद्वयोप- स्थितिश्च तदनन्तरं विरोधभासकसामग्रीसहकृतेभ्यस्तदु- पनायकज्ञानेभ्यः शब्दो नित्यो न घेत्यादिमानससंशयः न तु तत्र शान्दात्मकः संशयो जायते परोक्षज्ञानं निश्चय एवेति सिद्धान्तविरोधात् । एवं च संशयप्रयोजकं वाक्य- विप्रतिपत्तिरिति प्रायः । तन्मतं दूषयति । पद. जन्येत्यादि । तथाविधविप्रतिपत्तिवाक्यस्थात् शब्दादि ·सटीकपदार्यतत्वनिरूपणे पदाच्छन्दादिरूपधर्म्युपस्थितिस्तद्धटकीभूतनित्यादिपदन- पदाभ्यां नित्यत्वनित्यत्वाभावादिरूपकोटियोपस्थिति- स्तद्धटकीभूतवाकाराविरोधापस्थितिस्तदनन्तरं संशयात्म- कयोग्यताज्ञानसहिताच्छन्दा नित्यो न वेत्यादिवाक्यात् प्रथमत एव शब्दा नित्यो न वेति शाब्दसंशय इति पदज- न्येत्यारभ्य संशय इत्यन्तग्रन्धस्थार्थः । ननु संशये तद- धिकरणावृत्तित्वरूपविरोधो न प्रकारस्तथासति तद्भाव- व्यायवत्ताज्ञानरूपसंशयप्रतिवन्धकस्य कार्यकाले सत्त्वात् संशयस्य दुर्घटत्वापतेः किं तु संशये विरोधः संसर्गविधया भासते तस्य तु पूर्वमुपस्थिति पेक्षितेति विरोधज्ञानस्य संशयहेतुत्वोत्कीर्तनमसगङ्गतमेवेति चेन्न । तद्वत्तावुद्धि प्रति तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वमेकं तद- भावव्याप्तिप्रकारतानिरूपिततडमाच्छिन्नविशेष्यताशा- लिनिर्णयविशिंपृतहमीवच्छिन्नकारताशालिनिर्णयत्वेन पुरुषत्वव्यायकरादिमांश्चायमितिज्ञानयादपि पुरुषत्व- सन्देहनिवृत्तः । अपरं च तद्भावव्याप्त्यतिरिक्तनिष्ठप्र- कारत्वानिरूपितप्रकारताशालिनिर्णयत्वेन पुरुषत्वव्याप्य- वानयमिति ज्ञानादपि पुरुषत्वसन्देहनिहतः । एवं च संशये कोट्यंशे विरोधकोटितावच्छेदकयोरेकत्र द्वयमिति- रीत्या भानोपगमात् । तस्योपदर्शितप्रतियन्धकतावच्छेद- कधान्यतरानाक्रान्तत्वनोक्तानुपपत्तेरभावादिति दिक। तथा च परोक्षज्ञानं निश्चयात्मकमेवेति जीर्णसिद्धान्तो युत्यभावादश्रद्धयः । अन्यथाभयकोटिविषयकशान्दसा- मग्रीकाले संशयाकारशान्दयोधवारणायैफकोटिविषयक- ·सशयखण्डनम् । ६९ ज्ञानसंशयात्मकयोग्यताजानसहितात् शब्दा- दाहत्यैव संशयः। समानानेकेत्यादिसूत्रं प्रमाण- शान्दबुद्धि प्रति अपरकोटिविषयकशाब्दसामग्र्याः प्रतिब- न्धकत्वकल्पने गौरवापत्तिरिति भावः । वस्तुगत्या तथा- विधसिद्धान्तोपि नास्तीत्येतदर्थ संशयात्मकशाब्दबोधे महः संवादमाह(१) समानानेकेत्यादि । समानानेक- धोपपत्तर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशे- पापेक्षो विमर्पः संशप इति सूत्रे संशयहेतुत्वेन विप्रतिप- त्तिवाक्यस्योल्लेखं कुर्वतोमहरपि संशयात्मकंशाव्दज्ञान- मभिमतमिति समुदित (सूत्रे संशयहेतु) ग्रन्थाः(२) । सूत्रार्थस्तु समानोऽनेकेषां तत्कोटितदभावको टिमतां यो धर्मस्तदुपपत्तेधर्मिपि तद्वत्ताज्ञानादिप्रतिपत्तेविरुहकोटि- दयप्रतिपादकाच्छन्दो नित्यो नवेत्यादिवाक्यादुपलब्धि- रनुपलब्धिश्च तत्कोटेः तथा च या तत्काटेरुपलब्धियों च नव्यत्यासेन तदभावकोटरुपलब्धिस्तयोयोऽव्यवस्था- ऽव्यवस्थापकोऽनिश्चायक इति यावत् तस्मात् सपक्षवि- पत्नव्यारत्तधर्मवत्ताज्ञानरूपासाधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानादि- त्यर्थः । विशिष्यते व्यावय॑ते विशेषदर्शनविषयो यस्मात् स विशेषा विशेषादर्शनं तत्सापेक्ष इत्यर्थः । एतावता कार- णमुक्त्या लक्षणमाह । विमर्ष इति । एकथर्मिकवि- रुद्वाभयप्रकारकज्ञानमित्यर्थः । भाष्यकारस्तु समानाने कधर्मेत्यादी समानः कोटिव्यसहचरितधर्मः अनेकधर्मोऽ. साधारणधर्मः उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्था तत्को टिज्ञा- नस्य तदभावकोटिज्ञानस्य वा सविषयकत्वानवधारणं प्रामाण्यसंशय इति यावत्। विशेषापेक्षार्थस्तु पूर्वोक्त एव। . (१) सम्मतिमा-पा० २ पु०। 17 ( एतन्मध्यस्था नास्ति २० ।

·20 सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे यता महर्षेरपि सम्मतमिदम् । एकर्मिकनाना. विरुद्धधर्मप्रकारकज्ञानत्वरूपं कोटिद्वयविरा- धिज्ञानसामग्रीसमाजाधीनं च संशयत्वं नील- घटत्ववन्न कार्यतावच्छेदकम् । एवं संशयत्व- शून्यज्ञानत्वरूपनिश्चयत्वमपि नीलत्वशून्य- एतावता कारणमुखेन संशयविशेपलक्षणमुक्तं विमर्प इत्य- नेन एकधर्मिकविरुडोभयप्रकारकज्ञानत्वरूपं संशयसामा- न्यलक्षण मुक्तमित्याहुः। यथा नीलत्वावच्छिन्नसामग्रीघ- दत्वावच्छिन्नसामग्रीभ्यां तदुभयधर्मावच्छिन्ने जायमाने ऽर्थवशसम्पन्ना नीलघटत्वाछच्छिन्नोत्पत्तिरतो नीलघटत्वं न कार्यतावच्छेदकं तथा एकघर्मिकविरुद्धतत्तभावज्ञान- सामग्री भ्यां तहर्मिकविरुद्धतत्प्रकारकज्ञानत्वतद्धर्मिक- विरुद्धतदभावप्रकारकज्ञानत्वोभयावच्छिन्ने जायमाने ए. कैकर्मिकविरुहत्तत्तभावाभयप्रकारकज्ञानत्वरूपसंशय- त्वावच्छिन्नोत्पत्तिरपिअर्थवशसम्पन्ना भविष्यतीति तथा- विधसंशयत्वमपि न कस्यचित्कार्यतावच्छेदकं मानाभावा- दित्याह एकधर्मिकेत्यादि । समानं मिलनम् । तथा च संशयत्वावच्छिन्नं प्रति धर्मिज्ञानादीनां हेतुत्वमभ्युपग- च्छतां प्राचीनानां मतमनुपादेयमिति भावः। एवमिति। संशयत्ववदित्यर्थः । संशयत्वशून्यज्ञानत्वरूपे- ति। तद्धर्मिविशेष्यतानिरूपित्ततदभावकारताशून्यत्वे सति तद्धर्मिविशेष्यतानिरूपिततत्मकारताशालिज्ञानत्व- (१) चिम्ट्रोभयानमाम्मी- पापु ।

·कारणत्वपदार्थान्तरत्वव्यवस्थापनम् । घटत्ववत्तथेति । कारणत्वं च पदार्थान्तरम् । तच्च कार्यभेदा. रूपमित्यर्थः। नीलत्वशून्यघटत्ववदिति । यथा नीलोत्पादकसामयभावदशायां घटोत्पादकसामग्रीवला- त् घटत्वावच्छिन्ने जायमाने नीलत्वशून्यघटत्वावच्छिन्नस्यो- त्पत्तिरर्थसिद्धेति तन्न कार्यतावच्छेदकं प्रमाणाभावात् । तथा तदभावप्रकारकज्ञानोत्पादकसामग्र्यभावदशायां त- त्मकारकज्ञानत्वावच्छिन्ने जायमाने तथाविधनिश्चयत्वा- वच्छिन्नोत्पत्तरप्यर्थतो निर्वाहे तथाविधनिश्चयत्वमपि न कार्यतावच्छेदकं प्रमाणाभावादिति भावः । नन्वेवं सति स्वसामानाधिकरण्यकालिकविशेषणतोमयसम्बन्धा- वच्छिन्नदुरितनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदवदुरित- ध्वंसत्वमपि तत्त्वज्ञानकार्यतावच्छेदकं मास्तु आधसमा- जग्रस्तत्वादिति चेन्न । श्रार्थसमाजग्रस्तधर्मस्य कार्यतानव- च्छेदकत्वे प्रमाणाभाव एव बीजम् । प्रकृते तु तथाविध- कार्यकारणभावग्राहकतमेवेत्यादिवेदराशेजागरूकतया तथा वक्तुमशक्यत्वादिति ।। ननु कारणत्वं नानन्यथासिहत्वे सति कार्यनियत. त्वपूर्वकालत्तित्वम् एतद्धटत्वावच्छिन्नं प्रति देशान्तरी- यरासभादेरपि हेतुत्वापत्त(५) । नापि कार्याध्यवहित- पूर्वक्षणावच्छिन्नकार्याधिकरणत्तित्वविशिस्थाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकीभूतो यो धर्मस्तद्वत्वं कारणत्वं विषयतासम्बन्धेनेच्छां प्रति विषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्य हेतुत्वानुपपत्तेः अवच्छेद्याधिकरणासम्बवृक्षणस्यावा (१) कारणत्यापन:-पा. पु.। ३ ·सटीकपदार्यतत्वनिरूपणे च्छेदकत्वाभावेन इच्छाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्नस्य वि- पयतासम्बन्धेनेच्छाधिकरणीभूतो योऽनागतपाकस्तत्ति- त्वस्याभावेऽप्रसिया तथाविधकारणस्वस्य तत्रासम्भवा. त। अथ कार्याव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्नकार्यसमानाधिक- रणत्तित्वविशिपृस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकीभूतो यो- ऽन्यथासिध्यनिरूपकीभूतो धर्मस्तद्वत्त्वम् । अन्यथासियनि- रूपकत्वं च यद्धमीवच्छिन्नं प्रति तद्धर्मावच्छिन्नव्यापकता- वच्छेदकीभूतयधर्मावच्छिन्ने (व्यापकतावच्छेदकोभूनयह- विच्छिन्नेन) प्राणिकानां कारणत्वव्यवहारस्तत्तयक्तिभे- दकूटवत्वं न तु प्रसिद्धान्पासिद्धिपचकानिरूपकत्वं तत् तथा सति उतरसंयोगं प्रति विभागस्य हेतुत्वापसे । अन्य- थासिद्विपकं तु यथा । अन्यं प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञाते एव यस्य यं प्रति पूर्ववर्तिताग्रहस्तस्य तं प्रतिअन्यथासिद्ध- त्वम् यथा ज्ञान प्रति शब्दसमवायिकारणत्वेन आकाश अन्यथा सिद्धः। एवं कारणान्तरेण सह यस्य यं प्रति पूर्व- चर्तिताग्रहस्तस्य तं प्रति अन्यथासिद्धत्वम् । यथा घटं प्रति दण्डविशिचक्रमन्यथासिद्धम् । एवमन्यत्र स्कृप्तनियत- पूर्ववर्तिन एव कार्यसम्भये तत्कार्य प्रति तत्कारणसहभू. तमन्यथासिडम् । यथा पाकजरूपं प्रति गन्धमागभावः अन्यथासिद्धः एवमगुरुव्याप्यधर्मेण यस्य यं प्रति कार- पत्वं सम्भवति तस्य तं प्रति गुरुव्यापकधर्मेण अन्यथा- सिद्धत्वम् यथा घटं प्रति द्रव्यत्वेन दण्डो ऽन्यथासिद्धः। एवं यद्धर्मावच्छिन्नजनकतावच्छेदकीभूता यो धर्मः सापि तत्रान्यधामिडः । यथा घटत्वावच्छिन्न प्रति दण्डत्वम- न्यधासिद्धमिति । विभागत्वावच्छिन्ने निरुक्तान्यथा. सिद्धिमध्ये कस्याप्यसत्वात् । एवं प्रतियन्धकामा. वस्य तसव्यक्तित्वेन हेतुत्वापत्तश्च । तत्तयक्तित्वविशि- ·. कारणत्यपदार्थान्तरत्वव्यवस्थापन । दवच्छेदकभेदाच भिद्यते कारणत्वत्वेनाखण्डो- प्रसिडान्यथासिद्धिपञ्चकाभावात् । अत एव कारणे ऽन्यधासिद्धभिन्नत्वविशेषणं त्यक्त्वा निरुक्तधर्मे तदनि- रूपकत्वाविशेषणदानम् । अन्यथा प्रतिवन्धकाभावस्यापि प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नाभावत्वेन हेतुत्व- स्य सर्वसंमतस्याभावापत्तेरिति चेन्न ताव दकूटविशिष- ज्ञानस्यावश्यकतया ईदृशकारणत्वस्यासर्वज्ञापरिच्छेद्य- त्वापचेन च स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्नस्वाधिकरण- वृत्तित्वविशिधाभावमतियोगितानवच्छेदकत्वविशित- सद्यक्तिभेदकूटवत्वसम्बन्धेन कार्यविशिषो योधर्मस्तबत्त्वं कारणत्वं तत्र च नोक्तदोपः सम्बन्धस्य ज्ञातस्यैव विशि. पृवुद्धिविपयत्वादिति वाच्यम् । तस्य सम्बन्धत्वसन्देहेन तथा वक्तुमशक्यत्वादित्यत आह । कारणत्वं चेति । पदार्थान्तरमिति । तथापिधनियतपूर्ववर्तित्वाद्यति. रिक्तमित्यर्थः। तस्य सर्वत्रैकत्वे दण्डनिष्ठकारणता न पद- निरूपिता दण्डत्यावच्छिन्नकारणता न चक्रत्वावच्छिन्ने- त्याचाकारकप्रतीत्यनुपपत्तिरित्यत 'आह । तच्चेति । कारणत्वं चेत्यर्थः । अवच्छेदकभेदादिति। कारणता- वच्छेदकभेदादित्यर्थः। नन्वेवं सति कारणं कारणमित्या- कारकानुगतप्रतीत्यनुपपत्तिरेवमनुगतकारणपदशक्यताव- च्छेद कानुपपत्तिश्चेत्यत आह । कारणत्वत्वेनेति।तरा- कारणत्वम् । तथाच कारणत्वत्वरूपानुगतधर्ममादाय त. थाविधानुगतप्रातीत्याद्युपपत्तिरित्तिभावः । अत्रेदं तत्त्व- म। कारणत्वं नातिरिक्तं किन्तुकारणतावच्छेदकस्वरूपम् । न चैवं सत्यभेदे अवच्छेद्यावच्छेदकभावानुपपतिरिति वा- ·४ सटीकपदार्थतत्वनिरूपणे पाधिनानुगतं च तत्तत्कारणपदशक्यतावच्छेद- कम् । ग्राहकं च तस्य क्वचिदन्वयव्यतिरेकदर्श- नसहकृतं प्रत्यक्षम् क्वचिदनुमानं क्वचिदागमा- दिकम् ॥ सतेन कार्यत्वं व्याख्यातम् ॥ . कारणत्व प्रतियोगिकत्वमेव कार्यत्वमिति चेत । कार्यत्वप्रतियोगित्वमेव कारणत्वमिति किं न रोचये । तस्मात् कार्यत्वं कारणत्वं चोभयमेवातिरिक्तं भिन्नं, चेति कृतं पल्लवि- तेनेति ॥ च्यम् । एकरूपेण तदनभ्युपपगमात् । अत्र तु कारणतात्वे- नावच्छेद्यायाः कारणताया अवच्छेदकत्वस्य स्वरूपता दण्डत्वेऽभ्युपगमे क्षतिविरहादतिरिक्तकारणत्वत्वस्य सर्वरङ्गीकारादिति । तस्येति । कारणत्वस्येत्यर्थः । भागमादिकमिति । वेदादिकमित्यर्थः॥ एतेनेति । कृप्तान्तर्भावेनानिर्वाहेणेत्यर्थः) । व्या- ख्यातम् । अतिरिक्तत्वेन व्याख्यातम् ।। • शङ्कते। कारणत्वेत्यादि। किंन रोचय इति। तस्मादिति । विनिगमनाविरहादित्यर्थः। भिन्न- मिति । परस्परं भिन्नमित्यर्थः ॥ (१) यससमायामियोधणे-पा०००। - ·संध्यापटान्तरत्वव्यवस्थापनम् । संख्या च पदार्थान्तरं न तु गुणाः गुणादि- ष्वपि तद्वत्त्वप्रत्ययात्न चासो भ्रमःबाधका- | भावात् । एकार्थसमवायप्रत्यासत्या तथाप्रत्यय इति चेत् । न विलक्षणाभ्यां समवायैकार्थसम- वायाभ्यामविलक्षणायास्तद्वत्ताप्रतीतेरयोगात् । घटत्वादी चैकार्थसमवायादेकत्वप्रत्ययवत् द्वि- त्वाद्येकार्थसमवायाद्वित्वादिप्रत्ययग्रसङ्गः रूपत्वादी च न तत्सम्भवः ॥ तद्वत्त्वप्रत्ययात् ।एक रूपं दे रूपे इत्याकारकसं- ख्यावत्वप्रत्ययात् । तथा च संख्याया गुणत्वे रूपादिगुणे तथाप्रत्ययानुपपत्तेः । गुणे गुणानगीकारादिति भावः । असाविति । रूपादी संख्यावत्वप्रत्यय इत्यर्थः । बाध- काभावादिति । तथा च वाधकाभावे ऽपि भ्रमत्वाङ्गी- कारे प्रतीतिपलात् पदार्थमात्रसिद्धिविलोपमस सर्वत्र प्रतीतेस्तथावस्तुमशक्यत्वादिति भावः । स्कार्थेति । स्वभायसमवेतत्वमत्यासत्येत्यर्थः । अविलक्षणाया- सद्वत्त्वप्रतीतेरित्यादि । अविलक्षणसम्बन्धविषय- कत्वेनानुभवसिद्धायाः संख्यावत्वप्रतीतेरसम्मवादित्य- र्थः । ननु लथाविधानुभवे मानाभाव इत्यत आह । घट- वादा चेति । द्वित्वादीति । घटत्वद्वयमितिप्रत्य- यप्रसङ्गादित्यर्थः। तथा चैकार्थसमवायो न विशिपयु. (१)हलाप्रत्ययात-...। ।

·सटीकपदार्थतत्वनिरूपणे समवायोपि च नैको जलादेर्गन्धादिमत्त्व- प्रसङ्गात् परं नानैव समवायत्वं तु पुनरनु. गतमखण्डोपाधिरिति ॥ वैशिष्ट्यमपि पदार्थान्तरम् । रूपादिप्रती. तिनिमित्ततया समवायस्येवाभाववत्ताप्रतीति- निमित्ततया तस्यापि सिद्धः। स्वरूपसम्बन्धवि- द्धिनियामक इति भावः। तत्सम्भव इति । तथा च स्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेनैकत्वादिप्रत्यय सम्भव इत्य- र्थः । रूपादी एकत्वादिसंख्याया अभावेन तथाऽसम्भ- वादिति भावः॥ समवायस्यैकत्वे वाधकमाह। जलादावित्यादि। पृथिव्यां गन्धसमवायस्य जलनिष्ठस्नेहसमवायस्याभिन्न- तया जलादावपि गन्धसमवायसत्त्वात् तत्र गन्धवत्ताप्रती- तिदुर्वारैवेति भावः । न च जले गन्धनिरूपितत्वविशि- समवायाभावान्न गन्धवत्ताप्रतीतिरिति वाच्यम् । विशि- पृस्यातिरिक्तत्वाभावेन जलेऽपि तत्सत्त्वात् तथाविधवि- शिनिरूपिताधिकरणताया, अतिरिक्तत्वे किमपराद्धं विभिन्नसमवायैरिति॥ वैशिष्ट्यमपीति । विशेषणताविशेपोपीत्यर्थः । निमित्ततया । विषयतया। तस्यापि । अतिरिक्तवि. शेषणत्वस्यापि । ननु ताहरामतीते: स्वरूपसम्यन्ध एव विषय इत्याशगते । स्वरूपतम्बन्धेत्यादि । तत्तदधि- ·वैशिष्टापदाधान्तात्वव्यवस्थापनम् । शेष एव तथाप्रतीतिनिमित्तमिति चेन्न सम. वायोच्छेदप्रसङ्गात् । तत्रापि स्वरूपसम्बन्धवि- शेषस्य निमित्ततायाः सुवचत्वात् ॥ करणादिस्वरूपसम्बन्ध इत्यर्थः। तथाप्रतीतिनिमित्त- मिति । अभाववत्ताप्रतीतिविषय इत्यर्थः । तत्राणि रूपचत्तामतीतावपि । स्वरूपसम्बन्धविशेषस्य तत्तद- धिकरणस्वरूपसम्बन्धविशेषस्य । निमित्ततायाः। वि- पयतायाः । तथा च समवायमनङ्गीकृत्य यदि घटपटादिरू- पस्वरूपसम्बन्धस्य संयोगादिसम्बन्धत्वाभ्युपगमस्तदा घट- पटी मिथःसंयुक्तावित्यादिप्रतीतेस्तत्तदधिकरणे सांसर्गि- कविषयताभ्युपगमे गौरवम् । यदि च संयोगस्य स्वरूपस- म्वन्धः संयोग एव तदा संयोगेन संयोगो वर्तते इत्यपि प्रत्ययः स्यादिति अतिरिक्तसमवाय आवश्यकः । न चातिरिक्तसमघायस्वीकारे तुल्ययुक्त्या तटैशिष्ट्यस्याप्य- तिरिक्तस्य स्वीकारादुभयकल्पने गौरवात् तदपेक्षयातिरि- क्तवैशिष्ट्याख्यम्वरूपसम्बन्ध एव संयोगादिसम्बन्धत्वा- भ्युपगम उचित इति वाच्यम् । उपदर्शितयुक्त्या विनिग- मनाचिरहेणैकसमवायसिद्धा पश्चात्तदैशिष्ट्याख्यसम्बन्ध- विशेपकल्पनस्य फलमुखत्वेनादोपत्वात् । वैशिष्ट्याख्य- सम्बन्धस्तु वैशिष्ट्याख्यरूप एवेति नानवस्थेति यदि विभाव्यते तदा तुल्ययुत्तयाभावस्यातिरिक्तवैशिष्ट्यस- म्बन्धस्वीकारोप्यावश्यकः। अभावस्थाभावसम्वन्धत्वा- भ्युपगमे ऽभावाधिकरणवृत्त्यखण्डभेदतावन्मात्रविषयक- ज्ञानादिकमादाय विनिगमनाविरहापत्तन चाभावस्या- िितरिक्तसम्बन्धस्वीकारेपि तादृशविनिगमनाविरहो दवार ·सटीसपदार्थतन्वनिरूपयो 1 एतेन ज्ञानादिविषयता व्याख्याता ॥ नानुपमृद्य प्रादुर्भावादिति सूत्रम् अनुपमृद्य प्रादुर्भावादिति तदर्थः गुरूणां नये न कलचं भक्षयेदिति कलञ्जभक्षणाभावविषयककार्यमि- त्यर्थः। एतेनैतादृशोप्यन्वयः स्थलविशेषे व्युत्यः त्तिसिद्ध इति मन्तव्यम् । इति वाच्यम् । क्लुप्तेनातृप्तस्य विनिगमनाविरहासम्भवा- दिति भावः ॥ एतेन । क्लृप्तान्तीवासम्भवेन । व्याख्याता । अतिरिक्तत्वेन व्याख्याता|श्रयं भावः। विषयतायाःज्ञा- नस्वरूपत्वे घटपटाविति समूहालम्वनस्य भ्रमत्वापत्तिः । तत्र तदुभयविषयतायाः एकज्ञानस्वरूपत्वेन घटत्वाद्यव. च्छिन्नघटत्वाद्यभाववत्तिविपपताप्रतियोगित्वरूपभ्रम- त्वसत्वात् विपयतायाः विपयस्वरूपत्वे तु घरभूतलसं. योगाविति समूहालम्बनतो घटवद्भूतजमिति विशिवुद्ध- रवैलक्षण्यापत्तेः । न च समूहालम्बनेऽधिकस्य संयोगत्वस्य भानत्यानतथेति वाच्यम् । तथा सति घटवद्भूतलसंयोगश्चे- तिज्ञानात् तादृशसमूहालम्बनवैलण्यानिर्वाहात् । न च विशिपृबुद्धौ सम्बन्धसम्बन्धोप्पधिको भासते इति नानुप- नतिरिति वाच्यम् । सम्बन्धसम्यन्धमादायापि समूहाल. म्यनसम्भवादिति । अधिकं विषयताविचारे ऽनुसन्यन्धेः यमिति संक्षेपः॥

·उपसंहारः। अर्थानां युक्तिसिद्धानां मदुक्तानां प्रयत्नतः । सर्वदर्शनसिद्धान्तविरोधेनैव दर्शनम् ॥ अर्था निरुक्ताः सिद्धान्तविरोधेनैव पण्डिताः। विना विचारं न त्याज्या विचारयत यत्नतः॥ सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञान् नत्वानत्वाभवादृशान् । इदं याचे मदुक्तानि विचारयत सादरम् ॥ रीतिरेषापकृष्टापि सेविता पूर्वपण्डितैः । यनिजोक्तिविचाराय याचते विदुषोपरान् ॥ अर्थानामित्यादि । ननु अप्रयोजका एव त्वदर्थी इत्यत आह । युक्तिसिद्धानामिति । मदुक्तानां । नान्येनोक्तानाम् । दर्शनं शास्त्रम् । भावादृशान् । पण्डितान् । एपा पूर्वश्लोकोक्तापूर्वपण्डितः। वाचस्प- तिमिश्रादिभिः । अपरानिति । पण्डितानित्यर्थः॥ पदार्थखण्डनाकृतपुरुहूतपुरोहितम् । शिरोमणिमहं वन्दे शिरोमणिमिवागतम् ॥ श्रीमद्दीधितिकारकल्पितघटीकोलाहलव्याकुले मार्गे सम्धरणाय यन्निगदितं सिद्धान्तसिद्धतरत्। दैवात् तेन भवेद्यदीह सहसा प्रौढापराधी मम क्षन्तव्यः कृतिभिा श्रुतो यदि भवेद्यक्षानुरूपो बलिः।। - (१) सादृत.-पा. पु! (२) शिर्मागरुतं रनं पटानां दिलण्डनम् । यिद्वज्जनः सदा धाय मातर्दिययप्रकाशकम् । सत्यधि २ पुस्तके वर्तते ।

·CO
सटीकपदार्थतत्त्वनिरूपणे
इति महामहोपाध्यायतार्किकशिरोमणि
श्रीरघुनाथभट्टाचार्यविरचितं पदार्थतत्त्वनि-
रूपणं समाप्तम् ॥
इति श्रीरघुदेवन्यायालद्धारभट्टाचार्यविरचिता
पदार्थ खण्डनव्याख्या
समाप्ता॥
(१) पदार्थतत्त्व समाप्तम्-~-पा ४ पु ।
'न्यूड

·पदार्थतत्वनिरूपणटीका। 23 प्रतीच्यामित्यादेरिदानी तदानीमित्यादेच प्रत्ययस्य विलक्षण माया वक्तव्यत्वादिति भावः । यत्त काले दिशीति प्रतीत्या. विषयभेदानुभवान्न तयोरभेद इति लोनावतीरीनि: । तन्न वि. 'भिन्नोपाधिविषयकत्वेनैव तदुपपत्तेः उपाधिमार्भेदः प्रतीयत- रतिर वासनाविरसमानानामेव सरपिः । अन्यथा प्राच्या प्रती च्यामित्यादिप्रतीनिधप्युपाधिमतां भेदानुभूयत इति कथामा वेग नानादिक्काम्नसिवादरतापत्तेरिति न किञ्चिदेवत् । अथेश्वरादेव नत्तत्कार्यात्यत्तिर्न तु जीवादित्यच को हेतुः । नेपा. मन्तत्वमिति चेत न प्रत्येकमादाय विनिगमकाभावात् । मैवम् जीवानां कालत्वदिकत्वरूपविशेषणताविशेषवत्व ज्ञानादिसम- वायक्त नम्य मनसा लौकिकप्रत्यक्षापत्तः । वस्तुतस्तु प्राच्यां दिशि घट एतस्मिन काले पट इत्यादिप्रतीतयो विलक्षाविशेषणमायत्त्व- रूपदिकृत्वकालत्वे उपाधी अवगाहन्ले वैन्नक्षण्यं च विषयता- त्वादिषदखण्डोपाधिः । अवगाहन्ता वा दिक्कानपदवाच्यत्व- लक्षणमेव दिवं कालत्वं च केशवो धरिः केशरी हरिरित्यादि- प्रत्यया इव हरिपदवाच्यत्वरूपं हरित्वमिति नाशप्रत्ययविष- यस्य शब्दसमवायिविभुन: शशविषाणसमत्वात् क्वान्तभावहि- भावचिन्तेति शब्दसमवायिकारणलयाऽतिरिक्ताकामिद्धिः।न चेश्वर एव तथा अनन्तकोटिजीवेः प्रत्येक विनिगमकाभावेन सर्वच तथा कल्पने गौरवादिति ॥ (३1३) नैयायिकनयं निराकरोति । शब्दति जन्यमाचं प्रति क्लुप्तनिमित्तकारणनापूर्ववर्तिकत्वेन शक प्रत्यपि भगवतः (1) भेटॉनभूयत पति- पापु० ।

·८२ n पदार्यतत्वनिरूपणटीका। परिमाणस्य निराकरिप्यमाणत्वात नाथ प्रतीमय उदयगिरि नपनसंयोगाद्यात्मकदिगुपाधेः सूर्यक्यिादिरूपकालोपाधे. स्वा- श्रयसंयुक्तसंयोगादिरूपपरम्परासम्बन्धघटकाया दिक्कालाव- वगाहन्त इति भाध्यादयः । कन्न सर्वदिकालोपाधिभि- ध्यप्रतीत्यापत्तेः । विशेषणनाविशेषस्यव सम्बन्धत्वात् । स च सम्बन्धोऽतिरिक्तोऽनतिरिक्तो वेत्यन्यदेवन । उदयगिरितपनर्स- योगादेश्च प्राच्यादित्वे तत्पश्चिमादिदिग्वतिन्यपि ततः प्राच्या मयमित्यादिप्रनीलेरापत्तिः किन्त नदपेक्षया उदयगिरिसन्नि- ध्यादिकमेव प्राच्यादित्वमिति । केचित मदीयत्वनिरूपितेनो- दयगिरिसयोगादिविशेषेण ततः प्राच्यादित्वव्यवहार इत्यपि वदन्ति । घटादेविषयानयैव नास्तावकगाइन्ते । तत्तद्दिगुपा- धिविशिष्टस्यकस्य वस्तुनरूत्तत्कालोपाधिविशिष्टस्य चैकस्य वस्तुनो घटादिविशेषणत्वेन भानमन्तरेण पूर्वस्यां दिशि घटः' प्रतीच्यां दिशि घटः तस्मिन् काले पट एतस्मिन् काले घट इत्याद्यनुगतकान्वाद्याकारस्य प्रत्ययस्यानुपपत्तेरिमि लीलावती- कृत' । मानाभावादिति । ईश्वरातिरिक्तत्व मानाभावादि. त्यर्थः । अथोक्तानुगतप्रत्ययानुपपत्तिरेव तयोमानम् ईश्वरस्य तहिषयत्वे प्राच्या प्रतीच्या दिशीदानी सदानी मित्यादथ विल- क्षणप्रत्ययस्यानुपपत्तेरियन आच। तत्तन्निमित्तेति । नत्तत्काल- दिगुपाध्यपच्छिन्नादित्यर्थ: । त्तत्कायें विलक्षणामाच्यादिन- त्ययः । परेषामिति । अतिरिक्तदिगादिवादिनामपि तयोरे- कैकत्वस्यैव स्वीकारेण तत्तन्निमित्तसमाधानवशादेव प्राच्या विशेषाधिधयेय-पा० पु०। अतिरिक्तत्वेन-पा.पु०।

·९५ पदार्थतवनिरूपणटीका । गुणः शब्दः तादृशशब्द प्रति मृदङ्गात्वादिना समधायिकारता- या एव ला बोनोचितत्वात् । त्वयापि मृदङ्गत्वादिना निमित्तका- रणनाया: स्वीकारान् युज्यते च रोनिरयं मृदङ्गे शब्द इत्यादि- प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वात् । न च तवावच्छेदकत्वं विषयो मानाभा- वात् अन्यथा इदावच्छेदकनात्मकस्वरूपसम्बन्धस्य अन्यच समवायम्य कल्पने गौरवात् मूले संयोग रत्यादौ वृक्षाद्य- धिकरणास्येव प्रकृतेप्यधिकरणान्तरप्रतीत्यापत्तेश्च । न वैवं सति- मुरजादो मुरजीयशब्दनाशो न स्यान् मुरजादिविशेषगुणनाशं प्रति मुरजादिना शस्य हेतुत्वादिति वाच्यम् सति मुरजाद। पाके- न नदीयरूपादिनाशवत विरोधिगुणादेव शब्दस्यापि नाश- पपत्तेः । इत्थं च श्रोत्रमपि कर्ण एव कर्णन शृणामीति प्रत्ययात तस्य च समवाय एवं प्रत्यासत्तिः वीचीतर- गन्यायेन कर्ण एव शब्दोत्पन्ने । अवच्छेदकताख्यसम्बन्धविशेधे वा स च मृदङ्गादिसमवेत एव क्वचित् शब्दे क्वचित्कर्णस्य अत एव वीचीतरङ्गन्यायेनोत्पाटकल्पने गौरवप्रसङ्गोपि निराक- तो भवति भवन्ति च निराबाधाः प्रत्यभिज्ञादय इति दिक् । प्रथातिरिक्ताकाशानभ्युपगमे कथं कर्णविवरावच्छिन्नाकाशस्य श्रोत्रत्वमुपपद्यतामन पाहश्रोत्रमपीति । नथाविधं कर्णविवरा- वच्छिन्नम् । अत्र च श्रोत्रत्वं शब्दग्राहकवहिरिन्द्रियत्वं वस्तु- मस्तु श्रोच दवाच्यत्वमेव श्रोत्रत्वं श्रोत्रतत्सन्निकर्षयो: शब्द. अहहेतुत्वे मानाभ वान कर्णावच्छिन्नशब्दत्वेन विषयविधया- हेतुत्वेनानिप्रसङ्गाभावस्य त्वयापि वाच्यत्वात वस्तुत अच्छे- रानासंसण विषयगतस्यैव कर्णस्य कर्णत्वेन हेतत्वं लाघवात Suri ·८४ पदावनिरूपण्टोका । कारणनायाः तृप्नत्वात् नत्र समवायिकारणनामाबकल्पनचैव समयिकारपाता निवंति।जीवे शब्दकारणत्वं समवायित्वं च इयं कल्यमतो गौरवमिति भावः। अथ शब्दजनकादृष्टवता जीव- स्य शब्दकारणातां साधयदनुमानं नाघवाच्छब्दसमवायिकारणता- मेव साधयति । अन्यथा ईश्वरे निमित्तसमवायिवारणतयो मेष निमित्त कारणतायाः कल्पने गौरवं स्यादिति जीव एव समवायी शब्दानामित्यन प्राई। शब्दस्तजन्य इति। अथ कार्यतावच्छेद कभेदेन प्रत्यासत्तिभेदेन च कारणवाया भेदान कार्यत्वावच्छिन्न प्रति यन्निमित्तकारणत्वं ततोऽन्यदेव शब्दत्वावच्छिन्न प्रति सम- वायिकारणत्वं नच्च प्रत्येकजीवमाटाय विनिगमकरहितमिनि नोतलाघवावतार इत्यत श्राद। अहमिति। अथ शब्दवान्यमिति कमादायोपाद्यते । लौकिकपत्य चेन्न शब्दात्मनार्मन:श्रवण- योरयोग्यतया नदनुपपत्तेः । तदन्यज्ञानं चेदिष्यत एवैतत ईश्वरः शब्दवानिमिवद्युक्तेस्तुल्यत्वादिमि चेन्न सत्यपि मन:संयुक्त- स्वात्मसमनाये शब्दस्यायोग्यतयाऽदृष्टादीनामिव मानसन्नाकि- कप्रत्यक्ष प्रति तादात्म्येन प्रतिबन्धकसया निर्वाहेण गौरवापत्तेः। स्वतन्नास्तु लौकिकमानसप्रत्यक्ष प्रति विषयस्य विशिष्येय हेतुत्वोपगमात् सामान्यसामय्याश्च विशेषसामग्रीसहिताया एव फलजनकत्वेन विशेषसामग्रीविरहादेव धोटेरप्रत्यक्षतापपत्ती नप्रतिबन्धकत्वं कल्यते। कल्यता वा गुणन्नौकिकमानसत्वाव- च्छिद्र पति जनकतावच्छेदकतया बुद्धित्वादिव्यापको विषयगतो जातिविशेषो लाघवात् । तथा च शब्दानामस्मदादिगुणत्वेपि मानसनिरासादयुक्तमेव तदिति माहुः । वस्तुतो हदगादीनामेष ·पदार्थतत्वनिरूपणटीका । (१११२) परमाणुणकयोरिति । त्रसरेणोद्रव्यसमवेतसमवेत- बद्रव्यसमवेतत्वयोमानाभाव इत्यर्थः । नन्देवं त्रसरेणास्त्पत्ति स्यात् समवायिकारणभावादिन्यताछ । बुटाविति। रिश्रामा- दिति । द्रव्यसमगयित्वस्येत्यादि । असमतत्वसामानाधिका- रण्यं विश्रामः । तथा च तम्यासमवेतद्रव्यत्वात सदाननत्वको- त्पत्तिरेव नातीति भाव: । चाक्षुषद्रव्यत्वादिति। अत्रात्मघ- राभाव्योर्यथाकर्म व्यभिचारवारणाय चानुषपदं द्रव्यपदं च । ने चेति । त्रुटिसमायिन इत्यर्थ: । द्रव्यसमवायित्वं परमाणो व्यभि- चागीति चाक्षुषेति द्रव्यविशेषणं चाक्षुषस्य द्रव्यत्वस्य समवा- यित्वमात्मन्ययोति द्रव्येति चातुपद्रव्यवत्वं संयोगेनात्ममापीति समवायसंबन्धेन वाहशद्रव्यत्य हेतुतानाभाय समतत्त्वादि- नि। अन्यथेति । अप्रयोजकादप्यनुमानाइतसिहावित्यर्थः । माहणेति । चानुषद्रव्येत्यर्थः । अत्र त्रुटिसमवायिसमवायिम- मृतेः पक्षत्वं समवेतत्वस्य च साध्यत्वमवसेयम् । नन्वणुव्यवहारो परिमाण निबन्धन इति सदाश्रयद्रव्यसिद्धिरावश्यकीत्यत- श्रा । अणुत्र्यवहार इति। अपकृष्टपरिमाणेनि । अपकष्टम हत्त्वत्यर्थः । नानाऽपकृष्टदीधत्गेकष्टमहत्त्ववति व्यवहारः एवं हस्खव्यवहारोप्यपलष्टदीर्घत्वनिबन्धनः । दीपि दीर्घतमको हस्त्र प्रति व्यवहारादिति वाध्यम् । (१५।४) नन्वीश्वरे द्रव्यत्वे । परिमाणवत्वमनुमेयमित्यन आह । द्रव्यत्वस्येति । यथा त्रुटित्वादेरन्यतमस्यासाधकं द्रव्यत्वं तथा परिमाणस्यापि अप्रयोजकत्वादिति भावः । ननु ईश्वर- 'स्यापरिमिगारतिवादीश्वरस्य परिमाण्यवत्त्वं टुवारमन श्राद। "तथा M ·पदार्थतावनिरूपणटीका । अन पब कर्णनः शृणोमीमि हेतुत्वमवगाचमाना प्रतीतिः सङ्ग- चते। श्रीवपदवाच्यत्वमपि तस्य श्रोत्रेण शृणामीति व्यवहार रात कारणास्तरकल्पने गौरवादिमि समीचीनः पन्धाः ॥ (१०॥३) मनोपिश्चासमवेतभूतमित्येव पाठः। मूर्तमिति पाउस्तु प्रामादिकः । अतिरिक्तमनोवादिनापि तथा स्वीकारान् । मनसः परमसूञात्वेन श्रुनिषु प्रसिद्धत्वान् असमवेतभूतस्य प्रसरेणुरूप स्थानुधावनम् । मनस्त्वं चेहात्मग्रारकेन्द्रियत्वं मनःपदवाच्यत्वं वा नातः सिद्यसिड्विव्याघातः । नन्वेषं युगपञ्चाशुषरासनाद्युत्प त्तिः स्यादिन्द्रियमनोयोगहेतुत्वेन त्वया तस्या वारयितुमशक्य- त्वात् । त्वन्मते चक्षुरादिभिरेकदा मनोयोगम्या सत्त्वादित्यत पाच कदृष्टेति । अतिरिक्तमनोभ्युपगमे पक्षराधेकतरेण मन:संयोगा- त्पत्तिसमये नान्यतरेण तदुत्पत्तिरहष्टविशेाक्यहादेव तथा च ना एव ज्ञानयोर्युगपद नुत्पत्तौ नातिरिक्तसिद्धिरितिभावः। श्र- दृष्टविशेषापग्रहः अष्टविशेषघटितमत्तदसाधारणकारणकना- पस्य विरोधित्वम श्रद्दष्टेन फलस्यादर्शनेन विशेषस्योपा तत्त- कारणान्नापविरोधित्वावधारण वा एवं च क्वचिहुश्चियोगपद्यानु भोपि निराबाधपदमादधातीति दिक् । इदं च बोध्यम् । आत्मा- दिग्रहे मनसः तत्सन्निकर्षस्य च हेतुत्वे मानाभावः तयतिरेकेण জাবিন্দামান। সকল বিষনলি- दिना हेतुत्वस्थासम्भवदुक्रिकत्वात् जन्यज्ञानसामान्ये मनःसंयो- गसम ायिकारणत्वेन मनोयोगलात्महे हेतुत्वमिति न युताम् एकत्वाटेरिव ज्ञानाटेरपि सासमवायिकारणकत्वमानाभा- तस्मान्मनःपदवाच्यत्वमेष हा मनस्त्वमिति । घात ·पदार्थतत्त्वनिरूपणाटीका । (११॥२) परमाणु द्यणुकयोरिति सरेणार्द्रव्यसमवेतसमवेत- त्वद्रव्यसमवेतत्वयोमानामाव इत्यर्थः । नन्वेवं चसरेणरुत्पत्तिन स्थान समवायिकारणाभावादिन्यत आचटाविति । पिनामा- दिति । द्रव्यसमशयित्वस्येत्यादि । असमवेतत्वसामानाधिक- रगयं विश्रामः । तथा च तस्यासमवेतद्रव्यत्वात सदाननत्वको- त्पत्तिरेव नातीनि भाव: । चाक्षुषद्रव्यत्वादिति । अत्रात्मघ- राभाव्योर्यथाक्रमं व्यभिचारवारणाय चाक्षुषपदं द्रव्यपदं च । ने चेति । त्रुटिसमायिन इत्यर्थः । द्रव्यसमवायित्वं परमाणाव्यभि- चारीनि चाक्षुषेनि द्रव्यविशेषणं चानुषस्य द्रव्यत्वस्य समवा- यित्वमात्मन्ययोति द्रव्येनि चाक्षुषद्रव्यवत्वं संयोगेनात्मनोपोनि समवायसंवन्धेन वाहणद्रव्यस्य हेतुतान्नाभाय समतत्वादि- ति। अन्यथेति । अायोजकादप्यनुमानादस्तुसिद्धावित्यर्थः । माहगेति । चानुषद्रव्येत्यर्थः । अब त्रुटिसमवायिसमवायिप- भृतेः पक्षत्वं समवेतत्वस्य च माध्यत्वमवसे यम् । नन्वणुव्यवहारो ऽणपरिमाणानिबन्धन दसि सदाश्रयद्रव्यसिद्धिरावश्यकीत्यन- आह । अणुत्र्यवहार इति । अपकष्टपरिमाणेति । अपकृष्टम हत्त्वेत्यर्थः । नामाऽपष्टदीर्घत्वोन्चटमहत्त्ववति व्यवहारः एवं इस्वच्यवहारोप्यपतष्टदीर्घत्वनिवन्धनः। दीपि दीर्घतमा इव पनि व्यवहारादिति वाध्यम् । (१५४) नन्वीश्वरेद्रव्यत्वे 1 परिमाणवश्वमनुमेयमित्यात पाच । द्रव्यत्वस्येति । यथा त्रुटित्वाटेरन्यतमम्यासाधकं द्रव्यत्वं मथा परिमाणस्यापि अायोजकत्वादिवि काव: । ननु ईश्वर- 'न्यापरिमितात्तित्वादीश्वरस्य परिमाणवत्वं टुवीरमा पाह। तथा ·CC पदार्थतानिरूपणटीका। मस्य चेति। ईश्वरे महत्त्वच्यवधारश्च नित्य ज्ञानादिरूपोत्कर्षनि- बन्धनः जीवनापिनब तथा व्यवहारादिति भावः । वस्तुतः पुन रीश्वरम्य द्रव्यत्वेऽपिमानाभावः नत्र सयोग विभागेऽपि च माना- भाव: मानभावाच क्रियाविशेष प्रति प्रयत्नवदात्मसंयोगासम- वायिकारणकत्वम् । नन्वेवमात्ममनोयोगादिजन्यताया ज्ञाना- दै। त्वयैव बहुशो निरासादस्मदादीनामपि योगविकागो न स्यातामिति चेत् न स्यातामेव अत एव द्रव्यत्वमपि दूरपराहतम् । द्रव्यमहमिति प्रतीनिस्तु न लोकानाम् । तस्मान्मूतत्वमेव द्रव्य त्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । अनुभूतरूपादिकं निराकरोति । रुयादीनामिति । यावादाविति । आदिपदाजन्नतेज प्रभापरि- ग्रहः । रूपादिकमित्यादिपदाइन्धरसस्पर्शपरिग्रहः । श्रन्य- थेनि । न च लाघवादभावत्वव्याप्येन भाषाभावसाधारणेन वाखण्डोपाधिनाऽभावस्य वस्तुमावस्य वा योग्यत्वान्मूर्तसामान्या- भावस्यायोग्यत्वेपि न तेषामोग्यत्वमिति वाच्यम् तथापि प्रमा णाभावात्ताशरूपादेः साधयितुमशक्यत्वात् । द्रव्यत्वस्येव पृथि- धीत्वादेरपि गन्धाद्यसाधकत्वात् । अथ समवेतद्रव्यं प्रति स्पर्श- वत्वेन समवायिकारणत्वात् चक्षुराद्यवयवानामनुडूनस्पर्श प्राव- श्यक इत्यत आह । अतीन्द्रियेति ॥ (२५१४) ननु मुर्तत्वमवच्छिन्त्रपरिमाणवत्त्वमित्यनन्तपरि माणकल्पना नवाप्यावश्यकीति विनिगमकाभावात् तादृशस्पर्श- सिद्धिरपि दुर्वारेत्यत आई । मृतत्वं विनि ननु सुनत्वं जाति. भूतत्वेन साङ्कयादित्यत आह । भूतत्वमपीति। गगनमन- सारपास्तत्वादिति भावः । यहा ननु भूतत्वजात्या सह तुल्यव्य.

·. 5€ पदार्थतत्त्वनिरूपणंटीका । तिकतया मृतत्वं न जातिरित्यत आई । भूतत्वमपोति। भूतं मूर्तमिति सप्रयोगच एकपदन्यापरपदयाच्यत्वपरत- योपवर्णनीय इति भावः । समवेतैति । आत्मवारणाय त्य- न्तम् । आत्मगऽपि समतेन्द्रियग्रोधाद्रव्यत्वव त्वाद्गुणेति । गुणवत्वमपि एकमात्रसमवेतत्वं गुणत्वम जानिराकरिप्य- माणत्वात् । चक्षरादेः समवेतेन्द्रियग्रांद्यगुणवत्त्वाभावान जातिगर्भता। ,व्यत्वव्याय्येति । तत्त्वं च द्रव्यनिष्ठान्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । एतेन द्रव्यत्वयाप्यत्वं द्रव्य- त्वयापीति तद्दोषतादवस्थ्यम् । भेदेन तत्त्वोक्तौ च व्याप्य- त्वानुधावनमानसिंप्रयोजकं सत्तायाः निराकरिष्यमाणावादि. ति निरस्तम । समवेतेन्द्रियग्राह्यद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्व जानवदन्यद्रव्यत्वम् । ज्ञानासमानाधिकरणधर्मसभवायिद्र- व्यत्वं वातदिति तु ज्यायः । कैचिदित्यर्य गौरवानेदं भूत- पदस्य शक्यतावच्छेदकमित्यस्वरस. । ननु मुतत्वेन द्रव्यस- मवायिकारत्वेन्त्यायविनापि द्रव्यमारभ्य नेत्यत आह । अन्त्यावयवीति । सत्यपि स्पर्णवत्वे ऽन्त्यावरची नारभते द्रव्य तदारम्भकविलक्षण सयोगाभावादिति त्वयेव मयापि याच्यामिति भावः । अन्त्याक्यविभिन्न त्वस्य कारणयोवच्छेदके निवेशात तहारणमित्यपि केचित् । प्रागभावविरदाता मध का भाव इत्यपि वदन्ति । न चैवं व्यत्वमेव तयास्तु उक्तदिशा श्रौत्म- नापि वारणसम्भवादिति वाच्यम् । श्रेनिकन्यारत्तेन 'सूर्तत्व. नागुरुणा कारणताया. सनि सन्म तबारकस्यान्यथासिद्धिः निरूपकत्वात्तेन कारणतानवच्छेदकत्विात् समानाकाराणां च ·ਸਮਫਥਿਓਨੀ रूपरसंगन्धस्पर्शस्नेहपरिमाणद्रवत्वादीनां प्रायश एकैकत्वं न तु नीलादिमावस्य तारतम्यानुभवात् पाकात् श्यामं रूपं नई रक्तमुत्पन्न मित्यादिप्रत्ययाच्च । (२८।१) पृथक्रमपीति । घटात् परः पृथगित्येतत्प्रत्यय प्रकारोन द्रव्यादिभित्रो मानाभावादित्यर्थः । गुणत्वसामान्यस्य निराकर्तव्यत्वेन ननिषेधस्य कर्तुमशक्यत्वात् । केन तईि पृथ- ग्व्यवहार इत्यत आछ । अन्योन्याभावादिति । पृथक्कं नाभाव: सावधित्वात् । न च तदसिद्धम् तथाप्रतीतेः । अभावस्त न सावधिकः पटान्नेत्यप्रतीतेरत प्रापृथकेति। मानाभावादि- ति । अस्तु वा अन्योन्याभावस्यैव सावधित्वं धर्माति न्यायात् । घटान्नेत्यादिरभिलापस्तु नास्येव नभ्योगे पञ्चम्या असाधुत्वा दित्यपि वदन्ति। ननु पृथगादिशब्दानामन्योन्याभाववदर्थकत्वे पृथगादिशब्दस्येव नोपि योगे पश्चमी स्यात् अन्यारादितर- ततिपञ्चमीविधायकसूत्रेण पृथगादिशब्दसाधारणस्यान्यप- यायान्तःपातिन एयबोधनादित्यत आह । घादिति । तथा च तत्सूपेऽन्यशब्दः पृथगादिपरो न तु सामान्येन तदर्थकपर इति भावः ॥ (२८।४) दूरसनिलष्टयोज्येष्ठ कनिष्ठयोश्च परापरबुद्धिप्र- कारतया परत्वापरत्वाख्ये गुणान्तरे नैयायिकादीनामभिमते नि- राकुरुते । परत्वेति । रूपादिभिन्ने अस्मादिदं परमपरमिति प्रत्य- यविशेषणे न संयोगादिमिन्ने इत्यर्थः । विनापि परत्वाप- रत्वे दूरसन्निकृष्टयोर्यवहारमुपपादयति । विमवष्टेति । बहुत- राल्पतरसंयुक्तसंयोगाभ्यामित्यर्थः । जेष्ठकनिष्ठयोस्सदुपपादय- ·पदार्थतत्त्वनिरूपगटीका । ११ ति।ज्येष्ठत्वेमि । ज्येष्ठत्वम नत्यागभाषाधिकरणक्षणरतित्वं तदुत्पत्तिक्षणरतिध्वंसप्रतियोगिसमयत्तित्वं वा। तत्कनिष्ठत्व- च तदधिकरणक्षणात्तिमागभावप्रतियोगित्वं तदधिकरण- समयध्वंसाधिकरणक्षणत्पत्तिकत्वं वा। घटादेष्ठत्वादिव्यय- हारविरहहेत्तत्पदार्थस्ताहत्तित्वादिकंच माणित्वेन विशे- पणीयम् । तथाविधेति । परापरव्यवहारेत्यर्थः । तचेति । आधे विपशष्टत्वसन्निशष्टत्वे। तृतीयमिति। प्रयागतः काशीविप्रकृष्टा मथुरा । मथुरातः काशीसन्निकटः प्रयाग इति व्यवहारा- दिति भावः । अन्त्ये ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्व। परस्परेति लक्ष्मणात् ज्येष्ठो रामारामात्कनिष्ठो लक्ष्मण इति व्यवहारादिति भावः ।। (२०१३) विशेषाऽपीति। द्रव्यादिभिन्नो न भाव इत्यर्थः। ननु समवायित्वे सति समवायिव्यक्तबद्यारत्तं तत्तदसमवेतसमये- नशून्यधर्मसमवायोति व्याप्तेर्घटपटादाववधारणात् । सजातीय- नित्यद्रव्यदये परस्परासमवेतसमवेतन्यधर्मसिद्धावाहिशेष- सिद्धिः । अत्र च द्रव्यत्वादिभिः सिद्धसाधनवारणाय सदसम- वेनेति । एकत्वादिभिस्तदारणाय समवेतन्येति । अभावव्य- तिभिस्तदारणाय समवायोति । अभावे व्यभिचारवारणाय देतो समवायित्वे सनीति घटादायभावच्यात्तिसत्त्वेनाभाषसम मत्वामसिद्या व्याप्यत्वासिद्धिः स्यादिति समायोति । अनुपादेयमेव वा तत् साध्ये तदसमवेतेति परित्यज्य स्वासमवा- यितत्कत्वस्य वक्तव्यत्वान साध्ये समवायत्वं साक्षात्वाश्रयसम- वेतत्वादिपरम्परासाधारणं नातः सजातीयघटइये व्यभिचारः विशेषमादाय तत्रापि साध्यसत्त्वात् समवायित्वे सतीत्यपहाय ·रामभद्रविरचिता नित्यद्रव्यत्वे सनीति वाच्यमत प्राइ । विनापीति । समवायनेति शेषः । स्वत एव । तादाम्यादिना स्वीयत एव तथा च यथा विशेषसमवायेन तदत्तिधर्ममन्तरेणापि तदतिधर्ममाचस- त्वेन नद्यादत्ति: मथा प्रकृतेपीत्य प्रयोजकत्वात तथाव्याप्तिरेष नास्ति किन्तु यो यह्यारत्तः स तद्यारत्तधर्मवानित्येव व्याप्ति- रिति भावः । शकते । योगिन इति ! त एवेति । तथा च तेषां नदीक्षणमेव नास्ति मानाभावादिमि भाषः। (३२।२) ननु व्याप्यत्तित्तिरूपत्वादेः कथमव्याप्यच चित्तित्वं सविषयातिव्याप्यतित्तिनातेरव्याप्यत्तित्ति त्वाभावनियमान अव्याप्यरत्तावादादिज्ञानादौ व्याप्यवृत्ती श्वरजानादौ च वर्तमानस्य भानत्वादेवारणाय सविषयारत्तीत्यत आह । सविषयेति। ननु, तथापि साधकाभावाद्रूपं नाव्याप्यरत्ती. त्यत आह । पके चेति । श्यामत्वमिति । रतत्वाभावश्च । न तु | रक्तत्वमपीति शेषः । तथा-चैका घटेऽवच्छेदकभेदेन रक्तत्व- सद्भावोपलम्मात्प्रत्यक्षासदमेव तव्याप्यत्तित्वमिति भावः । (३३ । १) नैयायिकवैशेषिको विजातीयनानारूपयदव- यवारये। चित्ररूपवत्तामतीतेनालाद्यतिरिकमवयव विजातीय नानारूपासमवायिकारणकं व्याप्यत्ति चित्ररूपं स्वीकुरुतस्ता- निराकरोति । चित्रमपीति । चित्राकारप्रतीसिविषयरूपं न नीलायतिरिक्तमित्यर्थः । एकत्र सजातीये नानारूपम्रमेण चिचरूपयवहाराभावादिजातीयेति । तथेति । चित्ररूपव्यव- हारेत्यर्थः । एकमस्य चित्ररूपमिति प्रत्ययस्त,एकं वनमितिवत समस्यैकत्वादिति भावः । नीलादेरिति । न चेदमप्रयोजक) ·-- रामभद्रविरचिता नित्यद्रव्यत्वे सतीति वाच्यमत अाह । विनापीनि । समवायनेति शेषः । स्वन एव । नादास्यादिना स्वीयत एव । तथा च यथा विशेषसमवायेन तदत्तिधर्ममन्तरेणापि तदत्तिधर्ममाचर, त्वेन नयादत्ति: मथा प्रस्तेपीत्यप्रयोजकत्वात तथाव्याप्तिरेव नास्ति किन्तु यो यद्याहत्तः स नद्यादत्तधर्मवानित्येव व्याप्ति- रिति भावः । शङ्कते । योगिन इति । त एवेति । तथा च तेषां नदीक्षामेव नास्ति मानाभावादिति भाषः । (३२१२) ननु व्याप्यत्तितिरूपत्वादेः कथमव्याप्य त्तित्तित्वं सविषयारत्तिव्याप्यत्तित्तिजातेरव्याप्यत्तित्ति त्वाभावनियमात अव्याप्यरत्तावसमदादिज्ञानादा व्यापाती. श्वरज्ञानादौ च वर्तमानस्य मानत्वादेवारणाय सविषयावतीत्यत आह । सविषयेति। ननु तथापि साधकाभावाद्रपं नाव्याप्यहत्ती- त्यत आछ । पक्के चेति । श्यामत्वमिति । रतत्वाभाषश्च । न त रक्तत्वमपीनि शेषः । तथा चैका घटेऽवच्छेदकभेदेन रक्तत्व- तदभावोपलम्भात्प्रत्यक्षासह व तव्याप्यक्तित्वमिति भावः । (३३।१) नैयायिकवैशेषिका विजातीयनानारूपबदम- यवारले चित्ररूपबत्तामातीनांनाद्यतिरिकमवयवविजातीयं नानारूपासमवाधिकारणकं व्याप्यत्ति चित्ररूपं स्वीकुरुतस्त- निराकरोति । चिवमपीति । चिनाकारप्रतीतिविषयरूपं न नीलायतिरिक्तमित्यर्थः । एकच सजातीये नानारूपम्रमेछ चिचरूपव्यवहाराभावाविजातीयेति । तथेति । चिचपन्यव- हारेत्यर्थः । एकमस्य चित्ररूपमिति प्रत्ययस्तु एक वनमितिषत समूहयैकत्वादिति भावः । नीलादेरिति ।नाचेदमायोजक --- ·पदार्थतत्वनिरूपणाटीका। कल्पनेनैवातिप्रसङ्गभङ्गे सधैव प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावाकल्प- नात् चित्ररूपस्पर्शयास्तदभ्युपगमबाधेन बहुतरकार्यकारणभा- वकल्पनामपेक्ष्य तत्रायविनि नीलादिसुकुमारादिकल्पनाया एव न्याय्यत्वात् । इदं तु चिन्त्यता नीरूपो निस्पर्शनचावयवी कि न स्यात् द्रव्यचासु प्रति रूपस्य स्पार्शनं प्रति च स्पर्शस्य हेतुत्वे मानाभावान् चाक्षुषसामान्य प्रति विषयकारणताया भावाभाव. साधारणेन शक्तिविशेषेणैव लाघवेनावच्छेदात् । अन्यथा गुणा- दिचाक्षुषेपि रूपस्य सम्बन्धविशेषेण हेतुत्वस्य वक्तव्यत्वे- गौरवापत्तः । श्रनन्तरूपव्यक्तिकल्पनापेक्षया शक्तिकल्प- नाया एव न्याय्यत्वाच्च । एवं स्पार्शनसामान्यं प्रति नथैव रीतिरस्तु । वस्तुतस्तु तचावयविनि समवायेन नीलादिप्रती- बाधक धिना धमत्वायोगादव्याप्यवृत्तयो रुपरसगन्धस्पी. दुवीराः प्रत्येनव्य कल्पनागौरवेण प्रतीतिबाधरूपादेः चुटि- मात्रगतमापत्तः । एवं च न कुचापि रूपादीनां विजातीयरूपा- दिविरोधित्वं नीरस एव वा तत्रावयवीत्यत्र वाकारोऽना स्थायामिति तत्त्वम् ३ (३७ । १) एतेनेति । गन्धोपि चाव्याप्यत्तिः सुरम्य- सुरभिभ्यामवयवाभ्यामारब्धे ऽवयविनि सुरभ्यवच्छेदेन प्राणस- ग्निकर्ष सौरभ्यानुपलम्भात निर्गन्ध एव वा नचावयवीत्यर्थः । पितृचरणास्तु तच चावधिन्यव्याप्यरत्तिनीलादिवच्चि- वरूपरसगन्धस्पी अपि दुवारा: विरूपानुगताकारमतीते चित्ररूपत्वादिजातिमन्तरेणोपपादयितुमशक्यत्वात् । विजा- - नीयनानारूपत्वादेरननुगतत्वात् । अनुगतप्रत्ययापलापिनील- ·रामभद्रविरचिता मवायसम्बन्धाभ्यामपि कार्यकारणभावान्तरं कल्पनीयं कारण- कार्थसमवायगर्भया असमवायिकारणतयोक्तातिग्रसङ्गम्य निरा- कमशक्यत्वादित्युक्तस्वाभाव्यनिर्वाह इति चेत् नाई कार्य- कारणभावान्तरस्यावश्यकत्वे लाघवादुक्तप्रतिवध्यप्रतिबन्धक भाव एवास्थीयते । अन्यथा तादृशावयविन्यनन्तकोटितिमादि- कल्पनागौरवापत्तेः । तिक्ततररसाद्यभावहेतुतायां च न प्रति- योगिनिवेशः तस्याभावविशेषपरिचायकत्वादिति कारणतावच्छे- दके गौरवशङ्कापि नावतरतीत्यभिप्रायवानाद। नीरस एवेति । अवयविनि तिक्तादिप्रत्ययस्तु परम्परयाऽवयवतिक्कादिकमाल- म्बत इति भावः । नन्वेव गतमव्याप्यरतिक्षपस्पीभ्यां सचा. प्यन्यावच्छेदेन नीलाद्यनुत्पत्तये तथा प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमा- वानां वक्तव्यत्वात एवं च चिचरूपस्पशीवप्यतिरिक्ता स्वीकाया अन्यथा तस्यावयविनर्नीिरूपस्पर्शत्वे चाक्षुषस्पार्शनाद्यनुपपत्तिः तयोस्वत्र कारणत्वात् तत्र च रूपत्वादिनैव नीलादीनाम- समवायिकारणत्वं चित्ररूपस्पर्शी प्रति च तदितररूपस्प- शयोः प्रतिबन्धकत्वात् प्रतिबन्धकाभावस्य कार्यसत्तित्वेनै- षाच हेतुत्वात् न नीलाद्युत्पत्तिसमये चिचोत्पत्तिः । गुरवस्तु चित्ररूपं प्रति नीलेनररूपत्वपीतेतररूपत्वरक्ततररूपत्यादिना असमयायिकारणत्वं चित्र स्पर्श प्रति च सुकुमारेलरस्पर्शत्वक: ठिनेतरस्पर्शत्वादिनाऽसमवाथिकारणत्वमतो नातिप्रसङ्गव्य- भिचारी नीलादिपदं च तारतम्यपरं उत्तष्टापकष्टनीलाभ्या मपिचिणरूपजननादित्याहुः । मैवम् अवच्छेदकतासम्बन्धेना- वयविनीलोत्पत्तिं प्रति समवायेनावयवनीलादेर्नियामकताया ·पदार्थतत्यानरूपणटीका। कल्पनेनैवातिप्रसङ्गभङ्गे सचैव प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावाकल्प- नात चित्ररूपस्पर्शयोस्तदभ्युपगमबाधेन बधुतरकार्यकारणभा- वकल्पनामपेक्ष्य तवाक्यविनि नीलादिसुकुमारादिकल्पनाया ख न्याय्यत्वात् ।इदं तु चिन्त्यते। नीरूपा निस्पर्शस्तवावयवी कि न स्यात् द्रव्यचाक्षुषं प्रति रूपस्य स्पार्शनं प्रति च स्पर्शस्य हेतुत्वे मानाभावान् चाक्षुषसामान्य प्रति विषयकारणताया भावाभाव. साधारोन शक्तिविशेषेणैव लाघवेनावच्छेदात् । अन्यथा गुणा- दिचाक्षुषेपि रूपस्य सम्बन्धविशेषेण हेतुत्वस्य वक्तव्यत्वे- गौरवापनः । अनन्तरूपयक्तिकल्पनापेक्षया शक्तिकल्प- नाया एवं न्याय्यत्वाच्च । एवं स्पार्शनसामान्यं प्रति तथैव रोतिरस्तु । वस्तुतस्तु तवावयविनि समवायेन नीलादिप्रती- तेबाधक विना भ्रमत्वायोगादव्याप्यत्तयो रूपरसगन्धस्पी- दुधीरा: प्रत्येतव्य कल्पनागौरवेण प्रतीतिबाधरूपादेः चुटि- मात्रगतसापत्तेः । एवं च न कुचापि रूपादीनां विजातीयरूपा- दिविरोधित्वं नीरस एव वा तवाक्यवीयच तु वाकारोऽना स्थायामिति तत्त्वम् ॥ (३७ । १) एलेनेति । गन्धोपि चाव्याप्यत्तिः सुरम्य- सुरभिभ्यामवयवाभ्यामारव्ये ऽवयपिनि सुरभ्यवच्छेदेन प्राणस- निकर्षऽसौरभ्यानुपलम्भात् निर्गन्ध एव वा नचावयवीत्यर्थः । पिचरणास्तु तव तवाक्यविन्यच्याप्यरत्तिनीलादिवनि- वरूपरसगन्धस्पशी अपि दुवारा: त्रिरूपानुगताकारप्रतीते चित्ररूपत्वादिजानिमन्तरणोपपादयितुमशक्यत्वात् । विजा- मीयनानारूपत्वादेरननुगमत्वात् । अनुगतप्रत्ययापलापिनील- ·रामभद्रविरचिता त्वादेरपि विलोपप्रसङ्गात् । न च नीलादित्तिरेव सा जानि: नीलत्वादिना परापरभावानुपपत्तेः। एवं नीलपीतमान- पीनरकमात्रतत्तचित्रमाननीलीवरक्तमात्राधारव्येषु चिक- त्वव्याप्यजातयोपि दुवीराः । मात्र नीलत्वादिनैव नयोलस्त्र तेषां च प्रयोजकत्वम् चित्रत्वं च नासमवायिकारणप्रयोज्यम् अस्तु वा पृथिवीरूपत्वेन रूपत्वेन वा बासमवायिकारहत्य नीलपीतरतमामारब्धावयवके च चिवरूपादिचतुष्टयमुत्पद्यते नीलपीतरसमाचारब्धं नीलरतमाचारब्धं पीतरतमाचार रतत्रितयमाचारब्धं च चरमं व्याप्यत्ति इतरत्रयमव्याप्य- वृत्तीति विशेषः । तत्तदवयवदयमानावच्छेदेनैवेन्द्रियसविकर्षे ताहशताडचिचोपलम्भात । एवं रसादावप्यूहनीयमिनि मातुः । अस्मत्कृतसिद्वान्तरपस्ये तु नीलविशिष्टपीतादिना नीलपीतामयादिना वावान्तरचित्रवृहिसम्भवात नावान्तरचि घसिद्धिः । न च सामान्यचिचत्वेनावान्तरचिचत्वा- सामानाधिरण्यप्रत्ययान्नैमिति वाच्यम नीलपीतादिविशिष्ट- चित्रणावान्तरचित्रप्रतीतेः सम्भवस्य तथापि दुर्वारत्वात नीला- द्यविशेषिताये नीलादिभेदास्तत्तदाश्रयरूपसमुदायेनानुगाच- चप्रतीतेः सम्भवेन चित्रसामान्यम्याप्यनभ्युपगमाच। नन्वेवमपि नीलादिभेदे समुदायेन नीलाद्यनुगतप्रत्ययापपत्तेः जातिमात्र- मेष विचीयतेति चेहिलीयत एवा यदि नाखण्डधर्मावलम्बनानु- भवः यदि चेचापि ताडभानुभवाभ्युपेयते सदास्तु मच नचावय- विनि नीचत्वादितत्तच्चित्वाश्रयमेकमेव व्याप्यत्तिरूपादिक लाघवात् नीलत्वादिकमैव तनाव्याप्यत्तिगुणविशेषाणामिय ·पदायतस्वानरूपणाम ! जातिविशेषाणामप्यव्याप्यत्तित्वे ऽविरोधात()। परस्पर व्य. भिचारिजात्योः सामानाधिकरण्यस्य बाधक्रविर हे सत्तर्कप्रमा- णसिद्धस्यानभ्युपगममात्रेण निराकरणायोगान् अत एष कका- रादिषु सर्वेषु ताराद्याकारानुगतमतिरुपपद्यते । एकस्यैव तार- त्वादेः ककागदिवृत्तित्वात्। उपपद्यते च मार्दपाषाणसावर्ण घटा- दावनुगताकारानुगतमतिरिनि स्वमन्त्रः पन्थाः । अथ नीला- येकमाचावयवावच्छेटेनेन्द्रियमन्त्रिक विचित्रत्वं वा किन गृद्यते इति चेन्न विजानीयनानारूपवत्त्वग्रस्य नच हेतुत्वात् । याहशि याशि चित्रे येन येन रूपेणासमवाधिकारणत्वं नाहगचिचग्रह नवग्रह या नेन रूपेण चिचत्वग्रह वाश्रयग्रहः तदबान्तरजानिग्रहो वा हेतुरिति युक्तः पन्थाः वसरेणुश्च() यदि नत्तदिगवच्छेदेन नीलपीतादिरूप- वत्तयानुभूयते भवति च तदपाकचिचरूपवानपि ना चेत् तदा मच्छून्य एव इति संक्षेपः। ये त चिचरूपादिमति नीलादिकं न स्वीकुर्वते स्वीकुर्वते च घणुकादिकं तेषामवयवजानीयनानारूप- यत्त्वग्रह एव चिंधस्य तत्त्वस्य वा अहे हेतुः । श्रत एव घसरे. पोश्चित्रं रूपं तत्र तह त्वं या न गृह्यत इत्याचार्या: । वस्तुतस्तु पसरणाश्चिवरूपाग्रहे दारव्यचतुरणुकादिषु तद्ग्रहो न स्यादिति नैवं पन्थाः । किन्तु नीलावयवावच्छेदेनेन्द्रियसन्निक- पावयवनीलादिगतनीलत्वादिग्रहप्रतिबन्धकदोषाभावाच तप हतव इति चमरणोरपि पिचरुपमहा नानुपपन्न इत्यपर (.) बाधकामायास-पा० २ पु०। (२) बुटिस-पा० पु०॥ A ·- भाव समभद्रविरचिता। इति कृनमकृतविचारेण ॥ (३८ । २) ननु नीलपीताद्यवयवैरारव्ये स्वस्वाषच्छेदेन नीलपीतादिनानोत्पत्तिवन सौरवयवरारब्धे ऽवयविन्यपि स्वस्वावच्छेदेन नानानीलोत्पत्ति: स्यादित्यन श्राद। सर्वेश्चेति । (३८।६) असमबायोनि । स्वस्वावच्छेदेन नीनपीतादिना नोत्पत्तिवत्सरारब्धे कारणत्वस्यात्माश्रयादिदोषेण कार- पणातानवच्छेदकत्वादिति भावः । ननु भावकार्यत्वस्यासमवायि- कारणजन्यत्वयाप्यत्वादेकस्यासमवाधिकारणजन्यत्वं सेत्स्यती- त्यन आइ। भावति। अप्रयोजकतया तथा व्याप्तिरेव नास्तीति । एवं हित्वादेरपि नासमवायिकारणकत्वम् । न च योरेव द्वित्वमुत्पद्यते न विधित्यादिनियमरक्षायं तत्तदेकत्वे हेतुत्वमुपेयमिति युक्तं तावतापि समवायिन एव विशेषता हेतु नाया युक्तत्वात तत्तत्प्रागभावविरवादन्यच तदनुत्पत्तेरिति केचित् । हित्वादिकमप्याश्रयोत्पत्तेरनन्तरमेवोत्पद्यते तन्नाशा- देव नश्यति नित्यद्रव्यमावनिहित्वादिकं तु नित्यमेव । ननु सामानाधिकरण्यवदेकत्वबुद्धिरूपापेक्षाबुद्धिरुत्पद्यते तन्नाशान श्यति अपेक्षाबुद्धिश्च तुरीयक्षण व नश्यति नाता दे द्रव्ये इत्या- दिविशिष्टवैशिष्ट्यसाक्षात्कारानुपपत्ति । अह सुखीत्यादिवडे द्रव्ये इत्यादिबुद्धेरपि विशेषणांशे ऽलौकिकत्वमेवेति न युक्त मानाभावात् अपेक्षावुद्धिशून्येन तदग्रहणस्यापेक्षाबुद्धशाय- जकत्वेनाप्यपपत्तेः । तत्तत्काले तत्तत्पुरुषापेक्षाबुद्धिजन्यानन्त- कोरिहित्वादिकल्पनागौरवप्रसङ्गान् । एकपुसषीयापेक्षावुद्धि- जन्यदित्वादेरपेक्षावुद्दिशून्यपुरुषान्तरेणाग्रहणत तत्तत्पुरुषी.

·( पदार्थतत्त्वनिरूपणटीका । r यापेक्षावुद्धिजन्य हित्वादि तेन गृह्मान इति स्वभावकल्पने गौर- वाच अत एव हे द्रव्ये इत्यादिविशिष्ट वैशिग्यवोधापि सूपपादः । वस्तुनः पुनरेकमेकमित्यनुगतमतेरेकत्वं साकारत्त्ये कमेव सदाननं कल्यते लाघवादाधकाभावाच । इत्थं च हिवायोपि व्याख्याता इति नयाः । नाश पवेनि एक्कारेण समवाय्यसम- वायिकारण नाशय हेतुत्वं व्यवछिद्यने(१)। नित्यति ।' तच्च परमाणुसमवेत चुटिसमवेतं वेत्यन्यदेवत्। विद्यमानविभक्कावय बकघटादिनाशे चत्वपिद्रष्टव्यम् । समवायिनाशस्थ जे चहिती- यतणे ऽसमवायिकारणीभूतसंयोगनाशस्तदनन्तरं तृतीयक्षण, एव द्रव्यनाम: कार्यकारणभावान्तरकल्पनापेक्षया क्षणविल- म्वकल्पनायाः समुचितत्वादिति भावः । न चासमवायिका रणत्वस्यैकघ्याभावात् कथं सामान्यता हेतु हेतुमद्भाव इति वाच्यम् जन्यद्रव्यारम्भकतावच्छेटकसयोगगतजातिविशेषस्यव तत्वात् कादिजन्यतावच्छेदकं तु नद्याप्यं जन्यतावच्छेदका- ननुगमस्यादोषत्वात् । वस्तुतो द्रव्यासमवायिकारणसंयोगः कर्मज एव न संयोगजः। किमत्र विनिगमकमिति चेत् परम- पोस्त्रसरेणावी समवेतद्रव्यं पनि असमायिकारणय सोगस्य संयोगजत्वासम्भादित्यसात पितचरणा.। अचेदं प्रतिभाति । एकद्रव्यासमवायिकारणनाशेपि द्रव्यान्तरानाशा तत्तद्रव्या नाशं प्रति तत्तव्यक्तित्वेनैवासमवायिकारणनाशस्यापि हेतुत्वं वाच्यम् । तथा च समवायिकारण नारोपि द्रव्यान्तरानाशात तत्तद्रव्यनाशं प्रति तत्तद्यक्तित्वेनैवासमवायिकारणनाशम्यापि (१) समवायिकारणनाशस्य प्रयोजकत्य व्यच्छिदाते-पा०२ पु०।

·१०० रामभद्रवादिता। हेतुमा वाच्या तथा च समवायिकारपानाशस्त्रापि नच लेन मेन रूपेण हेतुत्वं कल्पनीयम् । समाया)कारणस्यासमायि- कारणस्य च नाययोरेकशक्तिमत्वेन कारपात्वम पकावयवमाया. त्पत्तिसमये यचाययवान्तरे द्रव्यान्तर(२)संयोगविभागोत्पत्ति- क्षत्र सदधीनानामवयविन्यनन्त संयोगादीनां कल्पनमपेक्ष्य एकस्याः शतः कल्पनाया एष समुचितत्वात् ॥ (४१ । १) स्पर्शवत्वमेवेति । एवकारेण रूप- वत्वव्यवच्छेदः निःस्पर्शप्रभादेः स्पानविरहात् स्पर्शस्तच प्रयोजको न तु रूपमिति भावः । प्रयोजकजनकलाघवेन स्पर्श- वत्वेनेव हेसुताया युक्तत्वात् । प्रयोजकं जनकतावच्छेदकम विष- यहेतुताया अनेनैव रूपेणावच्छेदादित्यपि केचित् । श्रत पवेति । अन्यथा रूपस्य सत्र प्रयोजकत्वे विशेष्यस्यायोग्यत्वात् सद- नुपपत्तिरेष स्यादिति भावः । अस्पार्शनत्वेन वस्तुतः स स्या शन पवेति सुशब्देन सूचितम् । प्रकृष्टतनं त्रुटिपरिमाणावधि- कप्रकर्षात्मकजातिविशेषवत् 1 गौरवादित्याटेः रूप नाच प्रवेशनीयमित्यनेनान्य । प्रामाणिकं च नेदमित्याह । माना- भावादिति। अनन्यथासिद्धान्वयाद्यनुविधानमेव मानमित्या आष। त्वगिति । तत्र स्पार्शनप्रयोजक । ननु वायोरध्यमत्वे महतसंख्यादयोपि प्रत्यक्षाः स्युः योग्यमात्रसमवायेनैव (३) मेषां योग्यत्वादित्यत आइ। फूत्कारेति । महिषयकप्रत्यक्षत्वेनानुभूयमानप्रत्यक्षविषया इत्यर्थः । अन्य- ("तुत्वं केन वारणीयम् । प्रस्तु वा समवाय-पा० २ पु० । (0) अक्षयवरार-पास २० । संगोमाटिनेव-पा०००। स्फुरतरेति ·पदार्थतत्त्वनिरूपणटीका । ૧૧ थापि वाया घमाणे नत्संख्यादिप्रत्यक्षंभवत्येव परंतु नदोषात स्फुटमिति भावः । तथा प्रयोजकम् । अन्यथा वाय्वादेर- चाक्षुषता न स्यादिति भावः । नेति । निःस्पर्शस्य पिशाचादे- रचाक्षषताया रूपविरहेणैवोपपत्तेरिमि भावः । तादृशयोग्य- धर्मसुखदुःखादिमत श्रात्मनो न तादृशं प्रत्यक्षम् । अत उक्तम् अनात्मसमवेतेति । इदं तु नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलावश्यंभाव इत्यभ्युपेत्य अन्यया चाक्षुषस्पार्शनरूपविशेष- कारणरूपस्पर्शविर धादेव सस्प ताह शप्रत्यक्षविरहोपपत्तः सर्वविशेषण वैयपित्तेरित्यवधेयम् । शब्दवदीश्वरवारणाय शब्देनरेत्युक्तम् । योग्यरसवता रसनगतपित्तद्रव्यपसरेणावा- रणाय रसेतरत्वम् वायूपनीतसुरभिभागवमरेणीवारणाय गन्धे. सरेति । पृथिवील्लादिमत्तयोकातिप्रसङ्गमादवस्थ्यमता जातीत. रेति । सनवायेन त्वलाभाय समवायित्वेति । नात: कालिकाविशेषणतया घटादिरूपवदीश्वरे स एवामिप्रसङ्गः । ननु शब्देनरेति व्यर्थम ईश्वरात्मसमवेनस्थानात्मसमवेनेत्यनेनैव वार. णादित्यत आह । सुखादीनि । नेश्वरेति । तब सुखदुःखा. नुत्पत्ते रिति भावः । तदीयस्येति । ईश्वरीयेत्यर्थः । विषय धासमानाधिकरणेति विषक्षणीयसाधारणायोग्यपदव्यावर्त- नीयमाछ । पिशाचेति । पिशाचादेरवारणे तदवयवस्य प्रत्य- सवायत्तेरिति भावः । ननु रूपस्पर्शघटितविशेषसामग्रीविर- क्षादेव पिशाचाक्यवादीनां प्रत्यक्षता न भविष्यतीत्यत आई। आदीति । पिशाचारम्भकचतुरणुकतदारम्भकसंयोगादिक- Tram तसम्ममरणारध्यसनापत्तनित्यस्येत्यादि- ·૧૨ रामभद्रविरचिता । - + व्याप्तरिति भावः । लाघवमभिप्रेत्याच। विषयोति । नच लाघवेन ज्ञानासमानाधिकरणोत्येव, युक्तं जानत्वस्य जाति- त्वादिति वाच्यम् । इच्छाकत्यसमानाधिकरणत्वादिना सर विनिगमकाभावात कार्यकारपाभावचयापनः । यद्यपि विष- विधासमानाधिकरणत्वम्यापि, तैः प्रत्येक विनिगमकाभावा-, खाघवात्नान्येव वमुचितानि नथापि नाहशसामानाधिकर- एयानां समनियमात् तदवच्छिन्नप्रतियोगिताक एव भेदः प्रतियोग्यविशेपितो निवेशित: प्रतियोगी च तत्र परिचायक इति लाघवकिञ्चित्करमित्यवधेयम् । वस्तुतोऽस्मदादिक- त्यादेः समयविशेषावच्छेदेन ज्ञानासमानाधिकरणत्वादिषयी- त्याद्युक्तम् । मच्च न तव तेषां सर्वदा , सस्कारसमानाधिकर-, पत्यादिति युक्तमुत्पश्यामः । अत्र , रसनगतपित्तद्रव्यादिच- सरेणुवारणाय रखेतरत्वाद्युगदानं न युज्यते तैरपि कदाचित पाकजरूपस्पर्थवनिः रूपस्पर्शवद्रव्यारम्भेन तेषामपि कदा. चित् प्रत्यक्षत्वादिनि वदन्ति । अस्मदादीति । अस्मदादः, परिमाणन्यत्वं नयनसदृष्टपित्तद्रव्यस्य । परिमाणवत्त्वमि-, निमते वित्यर्थः । वायूफ्नीतसुरभिभागादेव परिमाणामा, वादिति भावः । टीकाकृतव केव नमस्मदात्म(१)परिमाणप्रत्य- क्षाभ्युपगमात् नयन ससृष्टपित्तद्रव्यस्य,परिमाणवत्तायाः केना- प्यनुपलम्भात् । रूपवत्वस्य च परिमाणत्याप्यत्वे मानाभावात मन इत्युक्तम् । न च नयनगतपित्तद्रव्यं गृह्यत एव न परन्तु तब रूपमेवेति वाच्यम् । द्रव्यचानुपप्रत्यक्ष प्रति रूपस्य हेतु- (१) केवलमम्मदारब्धात्म-मा २ पु० । + -- ·१०३ - पदार्थतत्त्वनिरूपण टीका । न्वान् नयनगतपित्तद्रव्यीयत्रुटेः रूपवत्वे ऽचानुषत्वानुपपत्तेः युज्यते च तावदस्मदादेः परिमाणशून्यत्वं केनापि तदनुपल- म्भात् । न तु नयनगतपित्तद्रव्यपरिमाणवत्वं केनाप्यनुपल- म्भादत आह । यद्देति । तथा च तस्य परिमाणशून्यत्ववत्ता- हुशप्रत्यक्षशून्यत्गन्न व्यभिचार इति भावः । नत्वेव पीत: शङ्खः इत्यारोपो न स्यात् नयनगतपित्तद्रव्ये ऽनुभयमानस्यैव पीतरूपस्य शर खादावारोपसम्भवात्। पीतान्तरस्य तदानीमस- निकादित्यत श्राई । समयमाणेनि । दन्तु चिन्त्यते सम. तेन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षत्ववदसमतेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षत्वादि. वन चतुरितरेन्द्रिग्रजन्यप्रत्यक्षत्वादिव' समवेतेन्द्रियजन्य- द्रव्यप्रत्यक्षत्वमपिन कार्यतावच्छेदकं मानाभावात् । इत्यं च द्रव्येतरप्रत्यक्षत्वमिव द्रव्यप्रत्यत्तत्वमपि न तथेति । शब्देति । अच शब्देतरत्वेन ईश्वरम्य ,रसेतरत्वेन रसनगतपित्तद्रव्यस्य गन्धेतरत्वेन वायपनीतसुरभिभागस्य जातीवरत्वेन तेषां योग्यत्वेनेश्वगदीनां व्यदास: । अमटादे; परिमाणवत्त्वे त परिमाणवत्वमेव नपेति मन्तव्यम् । अथ रसगन्धेतरत्वं न युज्यने रसगतपित्तद्रव्यवायुपनीतसुरभिभागयोरध्यक्षत्वादन आह । रसनेति । तथा च न चक्षुषा न वा त्वचा नाच इति भावः । रसनेनैवन्दग्रहो भविष्यतीत्यत आह । रसनेमि । (४७५) एतेनेति । सोपि न रूपस्पशवान् प्रागं चन द्रव्यग्राचकमित्यप्रत्यक्ष एवेति भावः ॥ '! (८) नस्य घटत्वत्वच घटेतरासमतत्वे सति घट- निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपम्यातीन्द्रिय घटेत .

·१०४
रामविरचिता
रादिघटितत्वेनानीन्द्रियत्वान् योग्यधर्ममाचावच्छिन्नयोग्य
मातिप्रतियोगिताकत्वेनषाभावस्य योग्यत्वादिति भाष:
एवं न जातित्वेनेति । सस्यापि नित्यानेकसमवेतत्वरूपस्या
मीन्द्रियत्वादिति भावः । आदिपदेन समवेतत्वादिपरिग्रहः ।
समवायत्वस्य नित्यसम्बन्धत्वरूपस्यायोग्यत्वान्नानासमवायवा
दिनो अन्यकारस्य नये त्वखण्डोपाधिरूपस्यायोग्यप्ति
त्यादिति भावः । सर्वथैवेति । पटत्वादिसामान्याभावः समवेत
सामान्याभाषच न कोपि प्रत्यक्ष इति भावः । अत्रच
घटत्वादिनिरूपितसमवायेन घटावछिन्त्रप्रतियोगिताको
घटत्वादेरभाश शीतुं शक्यत एवेति चिन्त्यम् । वस्तुत
लाघवादभावशनुपादेरभावत्वव्याप्येन चाक्षषादिमाचे या
भावाभावसाधारणेन शक्तिविशेषेण विषय हेतुनावच्छेदान
तेषां योग्यत्वं तथा सनि द्रव्यचक्षुपं प्रति रूपादेः कारणत्वं
पिलीयेनेति चेदविलीयताम् किं तेन । सर्वमिदं सिद्धान्तविरुद्धं
न्यायविदामिति चेत् । न न वयं नैयायिकनयमनुरुन्धानाः
पदार्थ विवेचयामा यदमीयामुक्तमा युतया निरूपयितु
मुत्स चामडे(') तथा सति नि:कर्षनिरासप्रसङ्गादिति सूक्ष्म
मोक्षामहे।
(४८1४) सत्ता चेति । सधवहारप्रयोजक इत्यर्थः
जातित्वावच्छेदेन द्रव्यगुणकर्मसु समवेतानां चित्वेनाभाव
इति भावः । ननु सावधारवगादेव मा सेत्स्यतीत्यत पार
जात्यादेरपीनि । च जानेरभावादिति भावः । ननु
(१) पठमोवामुतमेश युनातया निकपणिमुसडाम हे-पा. २ पु. ।
!

·.१०॥ पवायतत्त्वनिरूपणटीका। घटादौ सद्यवधारबलेन सत्ताजातिसिहो जात्यादावेकार्थसम- पायादिसम्बन्धेन तया जात्यैव सद्यवहाराभावेन वर्तमानता निवन्धन एव तच सावधारः समर्थनीय इत्यत पाच । घटादाविति । अतीतादौ सव्यवधाराभावेन वर्तमानत्वनि- पन्धन पव सत्र सयवहार प्रति भावः । घटादावनुगतसदा- कारपत्य यस्तु न लोकानां नछि विचाय देशकालयोः सत्त्वं नाम किरिकेनाप्यनुभूयते ऽतिरिक्तं कदापि । अत पवास्मिन् काले घटप्रागभावः सन्न घटः तन्तुषु पटः सन्न पट प्रत्यादिकः सार्वलोकिको व्यवहारः किन्तु भावत्वं तदिति प्रत्यक्षसिमित्यर्थः । अथवा सत्ता चेत्यादेस्ता- न्त्रिका मुच्छब्दसतावच्छेदिका न जातिरित्यर्थः । कि तु भावत्वं तदिति तालिकाणा सच्छब्दसखेतावच्छेदक भावत्वमित्यर्थः । ननु भावत्वमपिं साक्षात्परम्परामाधारण सत्त्वमेव अतिरिक्तस्य दुर्वचत्वादत पाच । तचेति । नव- मावत्वमपि भावान्यत्वं तत्र च भावत्वमुक्तरूपेण सत्ताजातिरेव वक्तव्या अन्यथाऽन्योन्याश्रयापत्तेत आइ । अभावत्वं चेति । अनुगतेति । अभावाकारानुगतप्रत्यक्ष इत्यर्थः । वस्तुतोऽभाव. त्वम्य भावान्यत्वात्मकतया भावत्वस्य च विधिनावमासात् भावत्वमखण्डोपाधिः अभावत्वंत भावान्यत्वमित्यभिप्रेत्याछ। भावत्वमेवेति । एषकारेणाभावत्वं नाखण्डोपाधिः किन्तु भावा- न्यस्वमिति सूचितमिनि प्रा: । नन्वेवं भावत्वं भावो न स्यात् स्वसिन स्वाहत्तेरित्यत आह । तच्चेति। अब च विधिरूपे भावत्वे मानामावः । मावायमित्यादिप्रत्यय एवानुगतो मानमिति चैत् 1 १० ·- १०१ रामभद्रविरचिता। कस्यायं वोधः । न साधारणस्य लोकम्य तदसिन्हेः । अस्वयं मात्रिकाणामनुगतो व्यवहारश्चेति चेत् द्रव्यान्यतमत्वमादाय तस्याप्युपपत्तेः । न चेदेवं तन्वेषु परवचनादेव पदार्थस्वीकारा- पत्तिरिति वदन्ति । ५१ । ३ । अतीन्द्रियेधित्युपलक्षणम् पेन्द्रिकेष्वपि रूप- रसादिघेकजात्याननुभवादित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु रूपादावनुग- तगुणव्यवचारादेव गुणत्वं सेत्स्यतीत्यत आछ । तुरगादेरिति । नया चोत्कर्षप्रतिनिमित्तगुणव्यवहारो न जातिमेवालम्बते उत्कर्षः पुनरनुगत एवेति भावः । ननु द्रव्यकमान्यसामान्यवहु- त्तिकारणतात्वेनानुगतीकृतानां रूपादिकारणतानामवच्छेदकतया गुणत्वं जानिरायातीत्यत श्राच्च । एकस्येति । अतिप्रसङ्ग इति । रूपद्रव्यकर्मतरसामान्यवहत्तिकारणतावच्छेदकत्वेन रूपन्यारत्त- रसादिचयोविंशतित्तिजातेरेवं जात्यन्तराणामपि सिध्याय- त्तिरित्यर्थः । जातिसरेति । रूपद्रव्येतरसामान्यवहत्ति कारणतावच्छेदकत्वेन रसादिकर्मसाधारणजातेरपि सिध्या. पेत्त्या तया सकरप्रसङ्ग इत्यर्थः । प्रत्यक्षानुमित्यादिसाधा- रणीमनुमवत्वजाति निराकरोति । शाब्देति । न्येति । तथा च तान्त्रिकाणामनुमवबलान्नानुमवत्वजातिसि. विरिति भाव । अनुभवामीत्याकारप्रत्यय()बलादनुभवत्व जातिसिद्धिनिराबाधेत्यत आछ । जातिस्त्विति । उक्तप्रत्ययवि- ययनातिस्वित्यर्थ । ननु विशेषणज्ञानविशेषणतावच्छेदकप्रकार- (१) साक्षात्कारत्यय पा० २ पु०॥ .

·पटायेतस्यनिरूपणटोका । " कन्चानयोः कार्यतावच्छेदकघरकतया तसिधिः। विशिष्टानु. भवत्वविशिष्टवैशिष्ट्यानुभवत्वाभ्यामेव तत्कार्यतावच्छेदात् न तु तथा जानत्वाभ्याम् नाशस्मना व्यभिचारात् संस्कार हारा मथात्वस्य च प्रत्यक्षे ऽसम्भवात् । कचित् साक्षान् कचित परम्परया तयात्वस्यानुगतत्वात् । विशिष्ट स्मरणेभ्यः पूर्व निर्वि कल्पकस्मरणात् विशिष्टवैशिट्यस्मरणेभ्यश्च पूर्व विशिष्टस्मर- णानां कल्पनामपेक्ष्य लाघवेन स्मृतियारचतयानुभवत्वमातेरे- कस्या एव कार्यतावच्छेदकतया कल्पनस्याचितत्वात् न च स्मत्यन्य ज्ञानत्वमेव तदवच्छेदकम् एतदपेक्षयाउनुभवत्वजातेरेवा- वच्छेदकतया कल्पयितुमुचितत्वात् ताव गरमत्यन्यज्ञानत्वामा विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावेन षटककारणाभावापत्ते- रित्यस्माकं पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु सर्वमिदं विशेषणचानत्वा- दिना विशिष्टबुद्धि प्रति हेतुनासत्त्व एव शोभते नदेव तु नास्ति प्रमाणाभावान् । विशेषणादिसन्निकर्षादेव तदुपपत्तेः अत एव निर्विकल्पकमपि नास्ति विज्ञानमित्याहुः । न च स्मृति प्रति अनुभवत्वेन हेनुस्वात् तस्य च नाघवाजानिरेवा- वच्छेदकतया कल्यते । न च स्मरणस्य स्मरणाजनकल्ये घट इत्यादिस्मरणोत्तरतीयक्षणादौ तामस्मरणं न स्यात् घट इत्याकारकस्मरणत्वेन तदाकारसंस्कारनाशकनया तत्मारणेन ताशसंस्कारनामादिति वाच्यम् नाघवेन तत्तत्युस्यीयचरमरम- मेरेव सत्तयक्तित्वेन तत्परुपीयसंस्कारनाशकतोपगमेन नदानी संस्कार नामनिरासात उद्बोधकाविर देणैवावान्तरा सरक- ·१० . . • रामभद्रविरचिता। रचात् । युज्यते च रीतिरियम इतरथा चानन्तसंस्काराणाम- नन्तनाशकल्पनापत्तेः । एकदा तदीयसकलसंस्कारनामोपगमे सु तावत्संस्कारप्रतियोगिक एक एव नाग बाधकाभावात् । एवं कार्यतापि तत्तद्यक्तित्वेनैवेति च प्रकारी विभाव्यताम् । नई मया वक्ष्यमाणवर्मना भावनाख्यसंस्कारनिराकरणमपीति सर्वथा नानुभवत्वजातिसिद्धिरिति दिक् । ५५ । १। घटाद्यभावेति । घटायत्यन्ताभावान्योन्याभा- वात्यन्ताभाव प्रत्यर्थः । अतिरिक्तं वेति । भावातिरिक्त एव न तु घटाद्यात्मक रत्यर्थः । भवाधिताभावत्वेति । श्रच चाभावत्वं भावभिन्नत्वं न त्वखण्डोपाधिस्तस्य भावसाधारण्याभ्युपगमे- नैव तोपपत्तेः सम्भवात्। अभावाभावस्यातिरिक्तत्व इत्यर्थः। तदाभावत्वेति। तदा घटाभावत्वेपरामर्शः । परेतु नास्तीति प्रत्य- यो नामावत्वमालम्बते परमखण्डमत्यन्ताभावत्वंतच भावामाव. साधारणमभ्युपेयतां कृतमतिरिक्तैरभावाभावैः । घटाभावात्य- न्ताभाव न भाव इति च प्रत्ययो न लोकानामिति वदन्ति ।। अन्ये तु घटवति घटामावो नास्तीतिप्रत्ययवलादति- रिक्त एव सदभावः विशेषणतावच्छेदकैक्येन तदुपपादने चाभा- वमाचविलयप्रसङ्गः तदधिकरणत्तिधर्मेरेव तदभावत्वेनानुग- नीरुतैरनुगततदभावप्रत्ययानामुपपादयितुं शक्यत्वात् । विशेष- क्यानुभवा मावमिन्द्रत्वानुभवा वा पुनरचापि न पाणिपिचित इति माहुः । भावत्वं ससाभावत्वं चेति । अन्योन्याभावसा- मान्यान्योन्याभावमभिप्रेत्य घटान्योन्यामावभेदनाशामावत्वं ·पदार्थतत्वनिरूपणटीका । संसर्गाभावत्वं पटान्योन्यामावत्वं चेत्यवसेम्। भावत्वं संसगी- भावत्वं प्रायशस्तत्तदन्योन्यामावत्वं चेनि युक्तः पाठः । मान- परणास्त प्रामाणिकत्वादियमनवस्था न दोषायेति प्रतिरक्ता एव भेदाभेदाः। भन्यथा अन्योन्याभावमाचमेव नातिरिच्यत मधिकरणारतिषमाणामेव तत्त्वमभ्युपेतुं शक्यत्वादित्याहु: ध्वंसस्य प्रागभावः प्रागभावस्य च ध्वंसः प्रतियोग्येव प्रतियोगि सत्त्वकाल पवनत्प्रत्ययादिति प्राचीनमते दूषयति । ध्वंसेति। तस्यति । घटादेरित्यर्थः । ध्वंसप्रागभावा न स इति दित्वमि होपलक्षणं तेन घटस्य ध्वंसो नास्ति मागभावा नास्तीत्यर्थः । वस्तुतो घटादेयमा भविष्यात प्रागभावो नष्ट इत्यादिक- प्रयोग एष प्राधः । उक्तस्य प्रत्ययस्यात्यन्ताभावविषयत्वेना- प्युपत्तेरित्यवधेयम् । अभावत्वेति। यद्यपि दर्शितप्रत्ययो वस- त्वप्रागभावत्वे अखण्डोपाधी पवावगाचते न तु भावभिन्नत्व- घटिते तेऽच भावसाधारणे एवापगमिनमुचित लाघवात् । घटध्वं- सस्य प्रागभावो न भाव इत्यादिका प्रत्ययः शविषाणसम पक्ष नथापि घटादा ध्वंसत्वमागभावत्वे घटध्वंसनागभावप्रति- योगित्वायगमे घटध्वंसस्य प्रागभावो भविष्यति ध्वंसा नष्ट इत्यादिप्रत्ययप्रसङ्गा एव दूषणमवसेयमिति वदन्ति। उत्तानाः पुनरच ध्वंसप्रागभाक्यो: ध्वसत्वप्रागभावत्वनिरूपितप्रतियोगि- त्वविरहादेव नानप्रत्ययममग इति नातिरिक्तावेव नावित्याधुः। परे त प्रागभावा ध्वंसोऽन्योन्याभावोऽत्यन्नाभावश्च नाभाव इति प्रागभावत्वावच्छेदेन भावभिन्नत्वप्रत्यय कल्पयन्तोऽभावाभा चमाचमेवातिरिक्त कल्पयन्ति । प्रागभाव एवेति । भविष्यतीति ·११० रामभद्रविरचिता। प्रत्ययो पर्वमानकालोतरकालोत्पसिकत्वावलम्बन इदानी घर- मागभाव सत्यादिकस्तु प्रत्ययो न लोकानामिति भावः । ५० । ३ । सस्कार एवेति । युक्तं चैमन स्वाघवेन सत्त- विषयत्वेन विषयितासंसर्गेण तत्तया वा ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्ते- तुत्वात् अत एव कृतिनजनकेच्छाहेषाणां तत्ताविशिष्टतया तत्तासाक्षाकार उपपद्यते कृत्यादेरेव प्रत्यासत्तित्वादिति संस्कारेति। सस्कारध्वंसेव्यभिचारवारणाय जानेति । अविरो- धादिति। त्यभिचाया. संस्कारजन्यत्वाविरोधादित्यर्थः । अनुद्भते । उद्दोधकविरचिने । अभिभूते । स्मृतिप्रतिबन्धकस- चिते । तत्तास्मृतीति । तथा च गुरुणापि तत्ताज्ञानत्वेन हेतुत्वम् कृतिसाक्षात्कारपूर्वं च विषयस्मृतिर्नियमत: कल्यने तजनकेच्छाइपयोश्च न तज्जनकज्ञानस्येव वा प्रत्यक्षत्वमेवेति भाव इति साम्प्रदायिकाः । संस्कारान्यतत्ताविषयक त्वेन तदन्यत्वविशिष्टनत्तया संस्कारव्यारत्तवत्यादिसाधारणजाति- विशेषवत्तत्ताविषयकत्वादिना हेतुत्वम् । उक्तानन्तविषय- स्मृतिकल्पनामपेक्ष्य लाघवेन जातिविशेषकल्पनाया उचित- त्वात् । वस्तुतस्तत्वनिरूपणदशायां समानाधिकरणानेच्छा- दीनामपि युगपदुत्यादाभ्यगमान नत्ताजानत्वेनैव हेतुत्वमिति परैरपरिशीलितः पन्या । सस्कारो निर्विषयक एव सविषय. कत्वे मानाभावात् । अनुभवच्यापारतयैव तत्सिद्देः। इत्थं तत्ता- विषयकत्वेनैव हेतुत्वमिति स्वतन्त्राः । एतेन विशिष्टबुद्धि प्रति विशेषणधियो देवत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धिं प्रति च विशेष- पतावच्छेदकप्रकारकबुद्धेर्चेतुत्वमने तदपि व्याख्यातम् । अब च - ·૧૧૧ पदार्थतत्त्वनिरूपपाटीका। विशेषणमावच्छेदकप्रकारकवुद्धेर्चेतुतायां तथा निश्चयत्वमेवा- वच्छेदकं रक्तो दण्डो न वेति संभयोत्तरं रक्तदण्ड- वानिति चानानुदयादिनि साम्प्रदायिकाः । तादृशमानत्वेनैव तत्कारणताया अवच्छेदो न तु निश्चयत्वेन उक्तसंशयानन्तर रतारक्तदण्डवानिति बुद्धेरानुभविकत्वादिति पुनरम्मत्पिता- मचरणाः । वस्तुतो भावनाख्यसंस्कारपि मानाभावः ध्वंसहारैव स्मृति हेतुनाया उपपत्तेः ध्वंसस्यानन्तत्वेपि उद्दोधकविरथादेव स्मतेविरहात् ।। प्रतियोगिध्वंसयोरेकचाजनकत्वग्रवादस्य मानाभावेनाश्रद्धेयत्वात् । यत्तु ध्वसस्य कारणत्वे ऽनुभवादि- प्रतिबन्धकः स्थान न चैवमेकच जनकत्वाप्रतिवन्धकत्व- मतिबन्धकयाविरोधादिति सन्न विरोधासिद्धेः । अथैवं स्वभाश- सहायस्य मणेरपि दाइछेतुत्वं स्थान स्यात मानाभावात् मणिध्वंस विनापि दादर्शनात् । यदभावत्वेन कारणत्वं तस्यैष प्रतिवन्धकत्वाद् विना चानुभवादिकं स्मृतेरनुदयात् । अथैवं धोऽधर्मश्च इयमपि न स्यात विहितनिषिद्धक्रिय- योरपि ध्वंसद्दारा सुखदुःखादिहेतुत्वापपत्तेः। ध्वंसस्यानन्त- त्वेपि फचप्रवाचविच्छेदस्य ततदिपयविशेषसान्निध्यविरहा- देव सम्भवात् सत्यपि धमादी फलानुत्पत्तेस्त्वयापि तथाभ्युपग- मात प्रायश्चित्तादीनां ध्वंसहारा साक्षादा नरकादिप्रतिबन्धक तयैव प्रवृत्त्यादेरुत्पत्तिरिति चेन्न स्यादेवं यदि न स्यातां पापाना- शमुद्दिश्य प्रायश्चित्तादा पुण्यनाशं विशिष्य कर्मनाशाजलस्प. गादी प्रवृत्तिनित्तो शिष्टानाम् । न स्याञ्च प्रायश्चित्तादः . .

·। समभद्रविरचिता । पापादिनाशकताबोधको वेदः । यदि च शिष्टान तथा प्रह स्यादिकं नापेयते उपयते क वेदानामन्यथार्थकत्वं तम खादिकं प्रत्येव न मान युनेसल्यत्वात् कैव कथा तदर्थ- कव्यापारविचारोपिति दिक्। अच च तत्ताज्ञानजन्यत्वं तत्ता- विशिष्टसाक्षात्कारत्वेन लाघवात् । अत एव निर्विकल्पक सिद्धिरपीत्यापिटचरणाः । सत्तादिविषयितानिष्ठं वैजात्य- मेकमेव कल्यने । अनन्तनिर्विकल्पककल्पनामपेक्ष्य लघु त्वात् । एतेनेन्द्रियसंयोगादिजन्यतापि व्याख्याता व्याख्यात चानुमित्यादी लिङ्गकत्वादिकं घटादिशाब्दबुद्धौ घटपटादि जानजन्यत्वं च । वस्तुतो लिङ्गभेदेन व्याप्तिभेदेन विभिन्वेषु परामर्शषु बयादिविषयितानिष्ठमेकमेव वैलक्षण्यं कल्यने लाघवात पवञ्च पर्वतविशेष्यकवह्निविधेयकानुमिलित्वादिक- मेव जन्यताया जनतायाश्च पहिनिपितविनुक्षणविषयि- त्वादिकमेवावच्छेदकम् । एवं घटादिपदज्यन्यघराद्यपस्थिता- वपि घटादिविषयितायामपि वैलक्षणयमेकमेव कल्यते तथा र घटादिशाब्दत्वघटादिनिरूपितविलक्षणविषयित्वाभ्यामेव का- यकारणभावः । इत्थं च केवलान्वय्यनुमानमपि निरावाध- पदमादधातीति नैयायिकनयनानन्दनी शरणिः ॥ ६७ । १ । अयं स्थाणुर्न वेति वाक्य श्रवणानन्तरं पदजन्यधर्मिकोटिहयादिचानसचिमात् प्रत्यक्षप्रमाणादेव साक्षात्कारात्मकः सशयः वत्वस्य प्रत्यक्षत्वव्याप्यत्वादिति प्राचीनमतं निराकरोति । पदेति । पटनानजन्येभ्यर्थः । .

·पदार्थतत्वनिरूपाटीका। अयं स्थाणुरित्यादिवाक्ये इदंपदाद्धर्मिणः स्थारखादिनभप- दाभ्यां कोरियम्य वाकारान् कोंटिइयविरोधस्य भान- मिति भाव: । तदुभयविरोधस्य भानं प्रायिकं प्राचीनप्रणया- नुरोधादुक्तम् यच वाकारो नास्ति च विनाविरोधभानमपि संशयः: उत्पद्यते एव. एकत्र भावाभावप्रकारकबुद्धेख तथा- त्वादिति । योग्यता निर्णये सति विशेषदर्शनादेव न संपाय सेन सम्बन्धन नच..तर छाब्ददौ तेन सम्बन्धन नत्र नहत्त्वस्यैव योग्यत्वादित्यतः संशयात्मकत्युक्तम् । इदं तु प्राचीनमनमभ्यपेत्याभिदितं. वस्तुतो; : विशिष्टधीसामान्यस्य. कारणे संसगीग्रहेसति नहिलम्बेन फन्नविचम्बाभावात् योग्या नादिक्षानं शाब्दबुद्धौ नव्यनये हेतुरेव नेति मन्तव्यम् । आइत्य, प्रत्यक्षप्रमाणे साक्षात्कारप्राग्भाव वाऽसचायीकृत्य शब्दत्वाख्यजातिविशेषवान संशय इति फलितार्थः । तत्सा- मग्रीसत्वात् अयं स्थाणुरितिवाक्याधीननिर्णयन्येवायं स्थाणुन वेति वाक्याधीनसंशयस्यापि जातिविशेषवत्तयाऽनुभवाञ्चेति भावः । यच्चाहत्येति अविलम्बेनेत्यर्थ इति तन्न धर्मिना- नादिसत्व साक्षात्कारात्मकसंशयेपि विचम्बाभावान् । शब्दात गब्दज्ञानात् । समानेत्यादीनि । समानानेकधीपपत्तेविप्रतिप- तेरुपलव्यनुलध्यव्यवस्थाला विशेषापेक्षो विमर्श: संभय इति सूचमित्यर्थः । संमतमिदमिनि तच सूचे विप्रतिपत्तेरिति- श्रवणादिति भावः । संशयत्वनिश्चयत्वयोधर्मिज्ञानसंशयंसाम- ग्यभावादिजन्यताच्छेदकत्वं प्राचीनमतं स्वीटतं निराकरोति । एकमिकेति । इदयता पाषाणमया पा वहिदभाववन्तौ ·११४ रामभद्रविरचिता। इत्यादिवारणायैकधर्मिके एकधर्मितावच्छेदकविशिष्टविशेष. यकत्वावच्छिन्न विरुवननाप्रकारकत्वमित्यर्थः । घटो द्रव्यं दृथिवीत्यादिवारणाय विसति । विरुहत्वेन नानाप्रकारकत्व. मित्यर्थः । एतेन शुक्ताविदं रजतमेट्रपञ्चेत्यादि निरास । अत एव विरोधमानसामग्रीत्युत्तरग्रन्थोपि सगच्छेते । अत्र च परस्परविरुद्धत्वेन नानाधर्मप्रकारकत्वमर्थ इत्येके । सत्य- कारकत्वे सति विरुइत्वेन किभित्रकारकत्वमर्थ इत्यन्थे । यद्रूपेण येन च सम्बन्धेन विरोधग्रहस्तेन रूपेण तेन सम्बन्धेन च प्रकारकत्वं वक्तव्यम् । तेनायं जन्नत्ववान स्नेहसमवायिका- रणताणातावच्छेदकजानिरुिवाश्चेत्यादेनिरासोऽनिरासश्च- समवायादिना विसइयो प्रथिवीत्वजनत्वयाः कान्निविशे षणतया एकधर्मिकस्य ज्ञानस्य । नन्वत्र विरोधस्त ददत्तित्वं तइत्ताग्रप्रतिबन्धकग्रहविषयत्वं वा तन्झानमपि प्रकारतया ससर्गविधया वा। नाद्यः तददत्तित्वलक्षणविरोभम्य तदभा सध्याप्तिपर्यवसायिनः सशयेनास्पर्शत नदभावव्याप्यवत्तानिय- यस्य सशयमतिवन्धकत्वात् नदभाषम्य च कार्यसहभावेन हेतु- त्वात् तदभावव्याप्यवत्तानिययत्वं च न तदभावप्रकारकत्वघ- टितं गौरवात् अन्यथा वयभाषव्याप्यव्याप्यवान वहिव्याप्य- वान् पर्वत इति परामर्शहयात् पर्वता वह्निमांस्तदभावव्याप्य- वांयेति संशयरूपानुमितेटुवारत्वाहिरोधाविषयकैकधर्मिक- स्थाणुत्वतदभावप्रकारकजानेपि सशययवचाराध अन्यथा तस्य सशया न्यत्वे ततो निययकायर्यापत्तेः । अत एव न दितीयादि.

·११५ पदार्थतत्वनिरूपणटोका । रपि। मैवम ज्ञानविषयतया परस्परग्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदक- धर्मस्यैवेद विरोधपदार्थत्वात् स च धर्मसत्त्वतदभावत्वादिः । परे तु परस्परग्रहप्रतिवन्धकत्वे प्रतिवध्यत्वयोरन्यतरज्ञान- विरोधितयाऽवच्छेदकमेवाविरोधः । यदा तत्तदभावयोरेकाध- र्मिणि ज्ञानमेकमुत्पद्यते तदा कैव कथा तत्तदभावयाप्ययो.। एवं च तदभावव्याप्यत्वनिश्चयत्वं तदभावाप्रकारत्वघटितमेवा- स्थीयते एकच धर्मिणि तु तदभावव्याप्ययोश्च संशयानुमितिरि- प्यत एव नेष्यने तु तत्तदभावयोरित्याहुः । समाजो मिलन युग- पदेकार्थसम्बन्धः। नीलेति । यथा घटसामग्रीता घटोत्पती तब नीलरूपसामग्रीतो नीलरूपोत्पत्त्यैव नोलघटनिधी नील- घटत्वं न कार्यतावच्छेदकं तथा तत्कोटिधर्मिविरोधसा- मग्रीतो जायमानमविरोधात् एकमेव समुहालम्बनमुत्पद्य- इत्येव संशयनिर्वाई तत्त्वमपि न जन्यतावच्छेदकमिति भावः। न चैवर्मिजानमन्तरेण निथयवत संशयोपि स्यात् सति धर्मी. न्द्रियसन्निकर्षे इष्टत्वात् धर्मिज्ञानस्य क्वचिदर्मीन्द्रियनि- कविधयैवोपयोगात् । कोयुपस्थितेर पेक्षा च वशेषणचा- नविधयाविशिष्टबुद्धिं प्रति विशेषणजाना हेतुत्वे तत्कोटीन्द्रि- यसन्निकर्ष एवापेक्षितो न तु सर्वत्र तन्झानमपीति दिक् । संशयत्वशून्यज्ञानत्वं चेति । महिषयकत्वावच्छिन्नतद- भावादिप्रकारकत्वशन्धत विशेष्यत्वावच्छिन्नतत्यकारकत्ववज. न्यज्ञानत्वरूपं तत्र तनिश्चयत्वमित्यर्थः । ननु यथाश्रुने सशयत्वघटकतत्यकारकत्वस्य वैय्यर्थात् महानस वहिमान ·૧૧૯ . रामभविरचिता। या पर्वता वहिमानित्यस्य पर्वते वहिनिययत्वानापत्तः । महानसेपि तदापत्तेवी सम्बन्धप्रकारादिनिष्वपस्तु स्वयमे. वारसेयः । जन्यत्वं वा नोपादेयमः अजन्यत्तिधर्मस्य जन्यतावच्छेदका विरोधाभावात् न हि स धोऽन्यथाप्ति- निरूपक: प्रमाणभावात् । एवं न कार्यताच्छेदकं नील- त्वादिनि । न चैवं सशयसामय्या निययाप्रतिवन्धकत्वे संशो- त्पत्तिसमयेपि.निश्यापत्तिः। निश्चयत्वस्य कार्यतानवच्छेद- कतया तदुत्पतेरापादयितुमशक्यत्वात... तरकारकबुद्धेश्व जायमानत्वान्, तदभावाप्रकारकवुद्धरनुत्पादस्य नदभावप्रकार कवुद्दिसामग्रोसत्त्वे नापातस्तत्वादिति दिक् ॥ ५८।४ क्षणश्चेति । क्षणव्यवहारविषयश्च यर्थः। क्षणक पति द्रव्यादिवैधर्म्यमुक्तम् । तच्या वणिकत्वे घटनागभावक्षणे घट इति व्यवहारापत्तिरिति भावः । स्वजन्येति । ताशया- पारमावस्येत्यर्थः । विभाव वा प्राथमिको ग्राद्यः । तेन कर्मण- सोत्तरोत्पन्न इत्यान्तरकाधोनामिकानेकसंयोगस इकारात क्रमिकानेकविभागजननेऽपि न क्षतिः । चत्र स्वजन्यविभागः प्रागभावविशेषपरिचायका न तु क्षणोपाधिप्रविशष्टः एवम- तरचापीति वदन्ति । तत् कर्म तथा क्षण: सचेति मम तु क्षणत्वेनाखण्डोपाधिना अनुगम अति भावः । पृच्छनि जाते चेति जायमान इत्यर्थः । कुन इति । तत्र स्वजन्यविभा- गरागभानविशिष्ट न कर्मणोऽभावादिति भावः । उत्तरयति । विभागनि । नाशकनाश्यभावापन्नेत्यादिः यत्किधिहिभाग ·पदार्थतत्वनिरूपणाटीका। पूर्वसंयोगविशिष्टस्य कर्मणोऽनेकक्षणस्थायित्वात । कर्मणः कालोपाधिताया सर्वसंमतत्वात कर्मपाभिधानम्। वस्तुतः परस्परविशिष्टौ नाविभागसंयोगादेव वक्तव्यौ जन्य- मानस्चैव कालोपाधित्वादित्यवधेयम् । सुनरामिति । शब्दानु- गमस्याप्यभावादिति भावः। एवमिति । उत्तरसयोगप्रागभा- पूर्वसंयोगनाशविशिष्टं कर्म पूर्वसयोगनाशोत्यत्तिसमये क्षण- व्यवहारंजनयति उत्तरसंयोगात्पत्तिसमये चात्तरसयोगविशिष्ट कर्मति सुनरामनुनुगम इत्यर्थः । अवोत्तरसयोगः स्वजन्य: सयोग पर्वसंयोगनाशः स्वप्रयोज्य संयोगनाथ नृत्यवधेयम् । न च विभागोत्पत्तिसमये ऽन्यत्र कान्तरोत्पत्तेः स्वजन्यवि- भागप्रागभावविशिष्टकर्मणैव तदापि क्षणव्यवहार इति वाच्यम् नदानीमन्यच कर्मण आवश्यकत्वे मानाभावात् । प्रतिक्षणं किमिज्जायते इत्येव हि नियमान कर्म जायत इत्यवः मेयमिति भावः। श्रष वदन्ति स्वजन्यविभागप्रागभावविशिष्ट- कर्मादिकमेव क्षण: क्षणशब्दस्य चेोत्पत्त्यादिशब्दवन्नानार्थत्व- मेव अनुगतव्यवहारस्त शब्दैक्याटुत्पत्त्यादेरिव । इत्यं च यस्योत्पत्तरव्यषितातरमेव यनश्यति नयोरेकनर विशिष्ट एवान्य- त्तरः क्षणः समर्थनीयो विनिगमकाभावात् । अव्यवचितात्तर- त्वादिकं चेह व्यक्तिविशेषपरिचायकं न तु तदपि प्रविष्ट- मिति। १२।१एवं स्वत्वमपीति । चैत्रस्येदं धन मितिप्रतीति- विषयो धनत्तिचैवत्तिसम्बन्धोपीत्यर्थः । तत् स्वत्वं नन्नति अक्षणादिकं विनियोग इत्यर्थः । एतेनात्यत्तिरपि व्याख्याता । .

·५१८ . रामभद्रधिचिता । उत्पद्यते इति प्रनीने: मागभावप्रतियोगित्वमाचं विषयो न त स्वत्वर्घाटनमन्यदननुगमात् प्रतीतेशानुगताकारकत्वात् । न च हितोयादिक्षणेऽपि उत्पत्त्यादिप्रतीतेरापत्तिः, तदानीं प्राग- भावप्रतियोगिताविरहात् किमच मानमिति चेत् इदानीं न भविष्यतीति प्रतीतिरेव । अत एवाद्यमाविनि श्वो भविष्यतीति नैषा मनीषामिषतीति तदानी प्रतियोगीताविरहात न चायं- सिद्धान्तः प्रमेयवानि के स्फुरत्वादिति शब्दमणिदीधितो तातच रणाः । परकीयेऽन्ने च भक्षणादिकं निषिद्धमिति भावः । नतिरिति । किं च योग्यत्वं न शब्दम्वरूपं तस्य कयादे पूर्वमुत्तरं च विक्रयादेः सत्त्वात् । पतेन तादृशविनियोगा- पायविष्यत्वं तत् स चोपायः कयादिरित्य पास्तम् । विषय- तायाः धनस्वरूपत्वे उक्तदोषात् कयादिरूपत्वे पगमेपित त्वभावमसंगादिति । ग्रहणं प्रतिग्रहः । उपादावमावश्य. ककुशादेरखामिकस्य अथाननुगमात् कथं स्वत्वं प्रनिग्र. सद्योः स्वत्वनायविक्रयाद्योवी कार्यकारणभावग्रह इत्यत पाच । कारणानामिति स्वत्वकारणीभूतप्रतिग्रहादीनां खत्व नाशकारणविक्रयादीनां चेत्यर्थः अप स्वत्वत्वावच्छिन्न प्रति कारणतावच्छेद कनया प्रतिग्रहादिषु एका स्वत्वनाशत्वावच्छिन्नं- प्रति कारणावच्छेदकतया विकिदिपराशक्तिस्तुपादीना- मिव वही सिध्यति स्वत्वत्वं चाखण्डोपाधिरस्त वा जातिरिति भावः । वैजात्याधयात् । स्वत्वनाथजातेरसत्वप्यस्वएडोपा- धय एव.जन्यतावच्छेदिका इति भावः । वाकारोऽस्वरसमधः - ·११ पदार्थतत्यनिरूपयाटीका । नाय । स च बहतरवैजात्यकल्पनापेक्षया एकस्याः शरेयः कल्पनायाः लघुत्वादिति । अच वदन्ति स्वत्वं नातिरिच्यते अतिरिक्तकल्पने गौरवात् मानाभावाच्च । अथ अनुगतप्रत्यय एवमानमिति चेत् न तदसिद्धेः अनुगतस्यैव सहिषयत्वात् । अस्तु तयानुगतो व्यवहारादिति चेत् तत् किंशब्दानामनुगम- एवानुगतविषये कल्पकः कल्यतां तईि सिंहादिपि हरिई- रिरित्यादेरनुगत व्यवहारादतिरिक्तो इरित्वपदार्थः । तथापि ययोतविनियोगाईत्वादेरपास्ततया किमिदं स्वत्वमिति चेत कचिदिक्रयप्रागमावविशिष्ट क्रयाविनाश: क्वचिच्च दानादिमाः गभावविशिष्टः । प्रतिग्रहादिध्वंस एव तथा प्रतिग्रहाटः पूर्व न तथाप्रत्ययः प्रतियादिध्वंसविरक्षात् दानाद्यनन्तरं च न म्वत्वव्यवहारस्तत्प्रागभावविरहात् तच मरणस्य च ध्वंसात्मक- तया विक्रयादिमागमावविशिष्टं तदेव क्वचित् स्वत्वं तदधिक- रणक्षणध्वंसो वा । इत्थं चातिरितास्वत्ववादिमते स्वत्वस्य यानियानि नाशकानितेषां प्रागभावविशिष्टा ये खत्वोत्पादकानां प्रतिग्रहादीनां,धंसास्त एव.प्रायशस्तथा विक्रयादिप्राग्भाववि. शिष्टस्य कयध्वंसस्य क्रयध्वंसविशिष्टम्य विक्रयप्रागभावस्य च विनिगमकाभावेन तथात्वात् आद्यमादाय स्वत्वमुत्पन्नमित्यस्य द्वितीयमादाय च स्वत्वं नष्टमित्यन्य, प्रत्ययस्य न सङ्गतिः । अतिरिक्तसत्ववादिना स्वत्वत्वमप्यतिरिक्तमुपैयमित्यावश्यक- त्वादास्तामुपदर्शितेषु ध्वंसादिपु स्वत्वत्वकल्पना न त्वतिरिक्त खत्वकल्पनापीत्यपि वदन्ति । .

·१२० रामभद्रविरचिता। ६५ । १ । पवं शक्तिरपीति तृणात्कारसंयोगादिनिष्ठ वहिजनकतावच्छेदक्रमित्यर्थः । अतिरिच्यत इतिटणत्का- रसंयोगादीनां बहित्वावच्छिन्नं प्रति तत्त्वेन हेतुनाया व्यभि- चारेणासम्भवाढतिरिक्तनसिद्धिरिति भावः । अथ तणफूत्का. रोररणिनिर्मन्यनयोर्मणितपकिरणयोश्च सम्बधस्य जन्य- नावच्छेदकं वहित्तिवैजात्यचयमेव कल्पते अतोन व्यभिचार इति नैय्याथिकमत दूषयति । तृणारंगीति । प्रथास्तु तृणफू कागदसम्बन्धेषु एकाजातिरेव नथा तथापि नातिरिक्तपदार्थ सिद्विरत आछ। सम्बधेति। संकरेति । इदं तु परसिधान्तानु साराटुक्तम् । वस्तुतः प्रमाणसिद्धसाडूर्यस्य न दोषावहत्व- मित्यायेदितम् अतो जातिरेव सा भवितुमहीत । न च तस्या- जालित्वे योग्यव्यक्तिगतजातेाग्यस्यनियमात् प्रत्यक्षापत्ति- शक्तिरतुन तया, अतीन्द्रियत्वादिति वाच्यम् तथा जा प्रत्यक्षत्वे बाधकामावात् तथात्वस्येष्टस्वात् । विविच्योपलम्भस्य च वहिनिष्टकार्यतावच्छेदिकानां जातीनामिव परमते दोपवि- शेषेणैव निरासादित्यवधेयम् । ननु तृणादिकं विना न वहि- रित्यन्वयव्यक्तिरेकाभ्यां वृणादीनामप्येकशक्तिमत्त्वेन कार- णत्वं वक्तव्यम् । एवं फूत्कागदीनामप्यपरशक्तिमत्त्वेनेति 'शक्तिचयकल्पना तवाप्यावश्यकीत्यत आह । यदि चेति । तृणादेः सम्बन्धसम्पादकतयैव यान्वयव्यतिरेकयोरुपपत्तेन कारणतासिद्धिः । न च वृणादेर हेतुत्वे तब वह्यार्थिनः प्रह- त्तिर्न स्यात् । सम्बन्धार्थमेव नत्र तत्र प्रतिसम्भवादिति ·૧૨ पदार्थतत्वनिरूपणटीका । यदि चेत्युक्तम् । तणाटेरिति । श्रादिपदादरण्यादि फूत्कारा- दिपरिग्रहः । तेषां तृणादिफूत्कारादीनाम् । न च तेषु तत्स- म्बन्धेषु च नवसु शक्तिरेकैव कल्यतां विनापि तत्सम्बन्धं केव- लढणादेरपि वहन्यत्पत्त्यापत्तेः । अथैवं पटादिकं प्रति बेमतु- रीप्रभृतीनामपि एकशक्तिमत्त्वेनैव हेतुत्वमस्तु । वेनत्वादिना- नाधर्मः कारणत्वान्यपेक्ष्य लघुत्वात् तत्तत्संयोगत्गदीनां च हेतुत्वान्न केवल वेमादिसत्त्वे पटाद्युत्पत्तिरिति चेन्न वेमत्वादि- नाऽन्वयतिरेकाभ्यां तेन रूपेण हेतुनाया दुरित्वात्। तृण- त्वादिना च नान्वयो न वा व्यतिरेकः प्रत्येकं तत्सचे वहेद्य- तिरेकस्य तदसत्तायामुत्पादस्य च दर्शनात् । मणित्वादिनेति । आदिपदात् तेजस्वादिपरिग्रह । मणिवादिकमन्तरेण सा जातिस्तृणादौ तां जानिमन्तरेण च मणिमादिकं वाकजनम- णिप्रभृतिषु वहिजनक्रमणै च तयोः समावेशपत्तेरित्यर्थः । उत्तानात तत्तसम्बन्धान्यतमत्वेन सम्बन्धानां तणाद्यन्यतम- त्वेन तृणादीनां हेतुत्वात् न शक्तिसिद्धिरपि । न च तत्तदन्य- त्वविशिष्टैतदन्यत्वावच्छिनप्रतियोगिताका भेदस्तथा च विनि- गमकामावादेतदन्यत्वविशिष्टतदन्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकै- रपि भेदैः कारणतावक्तव्येत्यनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एकस्यैव भेदस्य ताशनानापतियोगिकत्वोपगमात् । यत्तु तथापि विनिगमकाभावात्तादृशतादृशप्रतियोगिताकत्वै . दस्य निवेशात् तद्दोषतादवस्थ्यमिति । तन्न तादृशप्रतियोगि- ताकत्वपरिचितेनाखण्डभेदेनैव जनकताया अवच्छेदात् तत्र , TIXXXVI ·।३२ गमभदौबचता। व ताशप्रतियोगिताकत्वानामनिवेशात् । अथैवं सर्वत्र तत्तदन्या- न्यत्वस्येवावच्छेदकतासम्भवेऽपि कार्यकारणभावावच्छेदकताया: कुत्रापि जानिर्मिदिन स्यादिति चेन्न स्वादेव परमार्थतः प्रत्य- क्षसिद्ध जात्या वियत्रा चययतिरेकाम्या हेतु हेतुमद्भावबुट्वि- स्वचेव कार्यकारणोरनीन्द्रियोरपि नजातिमत्त्वोपगमादि- त्यातुः ! वस्तुतस्तृणादिषु वः कारणतानवच्छिन्नैव न चि स्वरूपसम्बन्धविशेषोऽतिरिक्तपदाकपा वा कारखता किञ्चि- धर्मावच्छिन्नैवेति व्याप्तिरस्ति प्रमाणाभावात् । एतेन किञ्चि- कार्यत्वमपि विवेचितम् । अथैवं तन्तुत्वपरत्वादेरपि तयात्व न स्यादिति चेन्न । तन्तुत्वेन तन्तुः पटकारणं पटत्वेन च पटस्त- न्नुकार्यमिति प्रत्ययस्तत्र कार्यतावच्छेदकत्वासिद्धेः । ददापि तथा प्रतीतिरस्तीति चेन्न शक्तिविशेषेण तणं वहिहेतुरिति प्रतितरसिद्धेः शक्रतीन्द्रियत्वोपगमात् । अलि तथा शाब्दी वुद्धिरिति चेत् तत्किं ततोपि परमार्थता वस्तुसिद्धिः। अथैवं वह्नौ वृष्णादिजन्यनापि निरवच्छिन्नैव स्थादिति चेत् म्यादेव यदि न स्याहहित्वन वह्नि. तृणादिजन्य इत्वचावाधितानुभ- वविरोध इति ब्रमः । यदि च तृणत्वादिना तृणादिकं वह्नि हेतुरित्यादिको पि प्रामाणिकप्रत्ययस्लदा श्रास्ता तृणत्वाद्य- वच्छिन्नकारणताप्रतियोगिकं निरवच्छिन्नमपि वहौकार्यतान्त. रमवश्विद्यतां वा वह्नित्वावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणत्व- मेष वृणत्वादिना प्रमाणसिहयातिप्रसक्तधर्मण कार्यत्वस्यादी. पत्वात् । यदि णत्वावच्छिन्न कारणनामनियोगिककार्यता न ..

·पदार्यतत्वनिमपणटोका। वदित्वेनेति नानुभव । एतेन लौकिकालोकिकनानेनियसन्नि का प्रायचं प्रति वधुविधवहिव्याप्तिविषयकपरामर्शस्थ वा- नुमिति प्रति विविधपदवृत्तिज्ञानजन्यपदार्थोपस्थिते शाब्द' प्रति तत्तदनन्तानामुद्दोधकानां स्महि प्रति प्रत्यादिकं प्रति च स्वर्गादिनानाविधेष्टसाधनता ज्ञानादीनां कारपत्वं यथायथं व्याख्यातम् । तत्रापि, निरवच्छिन्न कार्यकारणभागपगमात् । अथैवमनन्त परामर्शपदाध्याचारयो कल्पनायां गौरवात् अय वहिव्याप्यधमा धमान् पर्वत इत्यादिज्ञानयादप्यनुमितेरी ध्याचारादपि च माब्दवोधोत्पत्तिमुरीकर्वन्तो १० मीमांसका एव विजयेरनिति विजयेरन्नेव को नाम नाभ्युपैति । अथैव ज्ञान हयादित एव प्रत्यास्पपत्तेरन्ययाख्यातिन सिद्धदिति चेन्न सत्यस्येवासत्यस्यापि विशिष्टज्ञानम्यानुभवसिइत्वेन दुवारत्वात् । कारणबाधस्य च निरस्तत्वात् । अत एव विनापि व्याया. दिजानं , घटमानयेत्यादिशब्दश्रवणानन्तरमाकाहादिज्ञानस हितपदार्थोपस्थितेरेय घटमानयेत्याद्याकागनुमिनिस्वात्पद्यत इति अनुमान एव शब्दान्तभाव इति नत्र्यवैशेषिकाणां शब्द- प्रामाण्य खण्डने भाव नत्खण्डनं पुनरेवमयं शब्दाचणामि नानुमिनामि न साक्षात्कगमोति प्रतीनेरेव नान्यथा शृणोतेच शाब्दत्वं श्रावणत्वं चाभयमपि सामान्य शक्यतावच्छेदकं शब्दं शृणामीति प्रनीतिवद्धटपदारं शृणोमीति प्रतीतेरपि दर्शनात् । अस एवात्मा श्रोतव्य इति शाब्दत्वावलम्बनौतकमोपीयवधेयमा (१) मधीकुधन्ता-पा ३ पु ।

·५२४ रामभद्रविरचिता । एकेत वहित्वावच्छिन्नकार्यतातियोगिककारणतावच्छेदकवत तृणादिकं तृणवत्वाद्यवच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छे- दकवान् वह्रिरित्यादिकं प्रत्ययं कल्पयन्तस्तुणादिषु सङ्कोणी जाति वह्निवृत्तीनि च वैजात्यानि कल्पयन्ति। केचित्तु कार्यता कारणता च सर्वत्र निरवच्छिन्नैव तन्तुः पटकारणमित्यादिका हि लोकानामनुभवो न तु तन्तत्वादिनापि द्रव्यत्वेन न तन्तोः पटकारत्वं किं नु तन्तुत्वेनेत्यादिकाः प्रतीतयस्तु केवलतान्त्रिका- पामेवेत्याहुः । केन रूपेणेति । न हि तेषां शुद्धदशरथत्वादि- भापस्थिति: संभाव्येतापि तथाऽननुगमात् नापि प्रमेयत्वादिना दशरथत्वादिप्रकारकोपस्थितिः ततः प्रमेयवानित्याकारकशा- ब्दवोधस्यैव भाव्यत्वादिति भावः । विभावनीयमिति । शुद्ध- दशरथत्वादिनैव तदुपस्थितिरिमरथा तथा शाब्दबोधानुप- पत्तेः । न च कारणाबाधः प्रमेयवानित्याकरकसंस्कारादेव प्रम- यत्वांशे उद्दोधकरहितात् तथा सारणसम्भवात् । तत्प्रकारक- स्मृति प्रति नत्प्रकारकानुभवत्वेनैव हेतुत्वं न तु निरवच्छिन्न- तत्प्रकारताकम्मतिं प्रति तादृशानुभवत्वादिनापि गौरवात् माना. भावाच । अपि च प्रमेयमभाववदित्याकारकजानासंसर्गवि धया गुइदशरथत्वादिखरूपप्रतियोगित्वलक्षणसम्बन्धविषयक- जानलक्षणाप्रत्यासतेः शुदशरथत्वादिप्रकारको मानसानुभवो- ऽपि सुलमः । एतेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां शुइतत्प्रकारकस्मति- तादृशानुभवत्वादिना हेतुत्वेऽपि न क्षतिः । वस्तुतः तेषां शुद्ध- -- (.) हिनिष्टयबास्यानि-पा• • ।

·१२५ पदार्थतत्त्वनिरूपणाटीमा । दशरथत्वादिना शान्दधीरेव न भवति । परंत दशरथादिप- दवाच्यत्वादिनैव शाब्दबोधः । एवं च लक्षणया दशरथादिप- दवाच्यत्वप्रकारकं वाच्यत्वसम्बन्धेन दशरथादिपदप्रकारकं वा स्मरणमेवापेक्षितं तच दशरथादिपदवाच्यत्ववति दशरथादि- पदशक्यसम्बन्धप्रकारकादाच्यत्वसंसर्गय दशरथादिषदत्ति- शक्यसम्बन्धसंसर्गेण दशरथादिपदप्रकारकाहा मानसबोधा- देवोत्पत्स्यत इति युक्तमुत्पश्यामः । ७५॥१न गुण इति । न गुणपदार्थ इत्यर्थः । गुणादिधिति गुषपदार्यतया उभयाभ्यु पेतपित्यादि । तइत्तेति । एकरूपमि- त्याद्याकारकसंख्यावत्ताप्रत्ययादित्यर्थः । एकैति । एकस्मिन्नर्थ इयोः र: समवाय इत्यर्थः । यच सख्यायाः समवायस्तच गुणाटेरपि समवायोऽस्तीनि तेन सम्बन्धेन प्रतीतेः प्रमात्वमेवेति भावः । ननुमदार जनतदुपरक्तपटादी लौहित्यमनीतीनां समवायसमवा- यिसंयोगात्मकविलनप्पसम्बन्धविषयकत्वेऽपि अविलक्षणप्रका- रकत्वादविलक्षणत्वं नयेायिभवीष्यतीत्यत आच। घटत्वादा चेति सम्प्रदायः । वस्तुतत्त्वविलक्षणाया इत्यस्याविलक्षणसम्ब. न्धविषयिण्या इत्यर्थः । तत्त्वं चानुमक्षिमिति भावः। महार. जनतदुपरकपटादा च विलक्षणसम्बन्धविषयकत्वमनुभवसिहम् यच'चाविनक्षणसम्मन्धविषयकत्वानुभवस्तन पटादावपि ची- हित्यादिप्रतीतेः । समवायसम्बन्धविषयकत्वमिष्यत एव पर बाधकबलात्तस्या धमत्वं कल्यनेन चैवं नवाबाधितामाण्या- नुभो न स्यात् परम्परासम्बन्धविषयीकरणेऽपि तदुपपत्तरिति ·प२४ . रामभावरचिता । एके तु वह्नित्वावच्छिन्न कार्यतातियोगिककारणतावच्छेदकवत् तृणादिकं वृण्वत्त्वावच्छिन्नकारनाप्रतियोगिककार्यतावच्छे- दकवान् वह्रिरित्यादिकं प्रत्ययं कल्पयन्तस्तुणादिषु सङ्गीणी जातिवाहित्तीनि च वैजात्यानि कल्पयन्ति । केचित्तु कार्यता कारणता च सर्वत्र निरवच्छिन्नैव तन्तुः पटकारणमित्यादिको हि लोकानामनुभवो ननु तन्तत्वादिनापि द्रव्यत्वेन न सन्तोः पटकारत्वं किं नु तन्तुत्वेनेत्यादिकाः प्रतीतयस्तु केवलतान्त्रिका- रणामेवेत्याहुः । केन रूपेणेति । न हि तेषां शुद्धदशरथत्वादि- नोपस्थिति: संभाव्येतापि तथाऽननुगमान् नापि प्रमेयत्वादिना दशरथत्वादिप्रकारकोपस्थितिः तत. प्रमेयवामित्याकारकशा- ब्दवोधस्यैव भाव्यत्वादिति भावः । विभावनीयमिति । शुद्ध- दशरथत्वादिनैव तदुपस्थितिरितरथा तथा शाब्दबोधानुप- पत्तेः । न च कारणावाधः प्रमेयवानित्याकरकसंस्कारादेव प्रम- यत्वांशे उद्दोषकरहितात् तथा स्मरणसम्भवात् । तत्प्रकारक- स्मृति प्रति मत्प्रकारकानुभवत्वेनैव हेतुत्वं न तु निरवच्छिन्न- तत्प्रकारताकस्मृति प्रतिवादशनुभवत्वादिनापि गौरवात् माना- भावाच्च । अपि च प्रमेयमभावदित्याकारकनानासंसर्गचि, धया शुधदशरथत्वादिस्वरूपप्रतियोगित्वलक्षणसम्बन्धविषयक- ज्ञानलक्षणाप्रत्यासतेः शुश्चदशरथत्वादिप्रकारको मानसानुभवा- ऽपि सुलमः । एतेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां शुद्धतत्प्रकारकस्मति- तादृशानुभवत्वादिना हेतुत्वेऽपि न क्षतिः । वस्तुतः तेषां शुद्ध- (1) र्यानिटरीजात्यानि-पा..।

·१२५ पदार्थतत्यनिरूपणटीका । दशरथत्वादिना शान्दधीरेव न भवति । परंतु दशरथादिप- दवाच्यत्वादिनैव शाब्दबोधः । एवं च लक्षणया दशरथादिप- दवाच्यत्वप्रकारकं वाच्यत्वसम्बन्धेन दशरथादिपदप्रकारकं वा स्मरणमेवापेक्षितं तच्च दशरथादिपदवाच्यत्वयति दशरथादि- पदशक्यसम्बन्धप्रकारकादाच्यत्वसंसर्गेण दशरथादिपदत्ति- शक्यसम्बन्धसंसर्गेण दशरथादिपदप्रकारकाहा मानसबोधा- देवोत्पत्स्यत इति युक्तमुत्पश्यामः ॥ ७॥१॥ न गुण इतिान गुणपदार्थ इत्यर्थः । गुणादिधिति गुणपदार्यतया उभयाभ्युपेतधित्यादि । तइत्तेति । एकरूपमि- त्याद्याकारकसंख्यावत्ताप्रत्ययादित्यर्थः । एकेति । एकस्मिन्नर्थे हयोः समवाय इत्यर्थः । यत्र सख्यायाः समवायस्तव गुणाटेरपि समवायोऽस्तीति तेन सम्बन्धन प्रतीतेः प्रमात्वमेवेति भावः । ननु महारजनतदुपरक्तपटादा लौहित्यप्रतीतीनां समवायसमवा- यिसंयोगात्मकविलक्षणसम्बन्धविषयकत्वेऽपि अविलक्षणप्रका- रकत्वादविलक्षणत्वं तथेचापि भवीष्यतीत्यत आह। घटत्वादी चेति सम्प्रदायः । वस्तुतस्त्वविलक्षणाया इत्यस्याविलक्षणसम्ब- धविषयिण्या इत्यर्थः । तत्वं चानुभवसिद्धमिति भावः। महार. जनतदुपरक्तपटादौ च विलक्षणसम्बन्धविषयकत्वमनुभवसिहम् यच'चाविनक्षणसम्बन्धविषयकत्वानुभवस्तच पटादावपि ली- चित्यादिमतीतः । समवायसम्बन्धविषयकत्वमिष्यत एव परंत बाधकबलात्तस्या भ्रमत्वं कल्यते। न चैवं तनाबाधितप्रमाण्या- नुभयो न स्यात् परम्परासम्बन्धविषयीकरणेऽपि तदुपपत्तेरिति ·१२६ रामभद्रविरचिता। दक । हित्वादीति । इयं घटत्वमित्यातीत्यर्थः । ननु समवाय- वदेकार्यसमवायेनापि नैकस्मिन् हित्वाकं पर्याग्नोतीति न तथा प्रतीतिरित्यत आह । रूपत्वादौ चेति । तत्सम्भव इति एकार्यसमवायसम्भव इत्यर्थः । यत्त तत्राप्येकार्यसमवेतसमवा- यात् संख्या प्रत्यय इति तन्न उक्तोत्तरत्वात् ॥ ७६।१।गन्धादिमत्तेति । अथ गन्धादिमत्ता गन्धादिसम- वाये गन्धादिकं वा प्रष्टव्यः प्रथमं चेन्न तथा प्रतीतेन्जीष्टत्वात चरमं चेतनतत्र गन्धादिसमवायसत्त्वेऽपि गन्धादेरभावादिति। अथ नदीयसम्बन्धवावं तत्वनियतमतो गन्धादिमत्ताप्रतीनेराप- तिरिति चेन्न गगनीयसयोगे व्यभिचारागत् । वृत्तिनियामक त्वविशेषणान्नवमिति चेन घटत्तितानियामककपालसंयोगवत कपालस्य स्वाभाववत्वेन व्यभिचारात् । उक्तसयोगस्यापि र घटादिवृत्तिनियामकत्वात अप्रयोजकत्वाच्च यच तहत्तिता नियामकः संसर्गस्तव तहत्तानियम इति चेदनुमतमेतत् । न दैनावता धायातितीयादेगन्धादिमत्ता नोरसिद्धेःसन्नपिपयसि गन्धसमवायः कथं तत्तिनियामक इनि चेदनुभवं पृच्छ यद- सो समवायेन पयसि गन्धो नास्तीत्याकारको जायतेऽनुभूयते चेति चेत् । अचाए: जलेनेचस्य समवायो न गन्धस्वेत्यादि- प्रतीतेरेव समवायस्य नानात्वं तत्रैव च अन्चारुतस्तात्पर्यमिति। ननु समवायम्य नानात्वे कयमनुगता समवेताकारधीगन्धादि- पित्यत आह । समवायत्वमिति । तया च तदनुगमादनुगना- (1) पटाति-पा. २ पु. । एव पुस्मिपि । - ·१२० पदार्थतत्वनिरूपणटाका । धीरीति भावः । अत्र गनुगतमत्तेरनुगतविषयनियन्यतया सम- वायस्यैवाले सिद्धे जले न गन्धसमवाय इत्यादिप्रतं तेनिशि- यामागे विषय इति वदन्ति । ७६।४। वैशिष्ट्यमपीति । भूतलाढावभावसम्बन्ध इत्यर्थः । निमित्तति । संविधया विषयतयेत्यर्थः । तथेति भाववत्ता- प्रत्ययविषयेत्यर्थः । तचापि रूपादिमत्ताप्रतीतावपि। सुवचत्वा- दिति । अथान्त समवायसाप्युच्छेद इति चेन्न विलक्षणस्वरू- पसम्बन्धाशे ऽविलक्षणानां रुपादिघटाभावादिमत्त्वप्रत्ययाना- मनुपपत्तेः । अयं घट इत्यादेरिवाचास्य समवाय इति प्रती- रानुभाविकत्वाच॥ ७८॥ जानादीत्यादिपंदादिच्छादिपरिग्रहः । विषयतादि. पदाहिपवित्वप्रतियोगित्वानुयोगित्वावधित्वावधिमत्वाधारत्वा- धेयत्वदिकानिपितविशेणत्वविशेष्यत्वावच्छेदकत्वावच्छेद्य- त्वादयः परिगृधीना. व्याख्याता इति। पटादी ज्ञानादिमत्तायु- दिनिमित्ततया तेषां सिद्धेरिति भावः । परे तु सम्वन्धांशे ऽवि- लक्षणरूपादिमत्ताप्रत्ययमात्रस्य समवाय इत्यादिकं प्रत्ययमुपल- भन्तः समवायिविशेषणतादिकं सकनमेवाति रक्तातया मन्यन्ते। केचित्त कार्यकारणभावावच्छेदकसम्बन्धविधया समयायिविशेष- णत्वविषयित्वादिकतिरिक्तं मिद्यति अन्यथा सम्बन्धाननुग- मादननुगतकार्यकारणभावापत्तेः । अत एव ग्रन्यकृतापिनिमि- ततयेत्युक्तम् । तदर्थश्च हेतुतयेति । यथाश्रुत एवेत्यर्थः। न्यायचतु- ाध्याय शून्यतोपादानकत्वनिराकरणप्रकरणे पूर्वपचे उक्तम् ॥ र ॥

·१२८ रामभद्रविरचिता । ७८२ नानुपमृद्येति । वीजादिकं महापटादि चानुपमद्या- मुरादेः खण्डपटादेश्च प्रादुर्भावस्य जन्मनोऽभावादित्यर्थः । एता: वता जनकत्वं सिध्यदसति बाधके उपादानकारणत्वमेव सिध्य- तीति तेषामभिमानः । इदमुपलक्षणं तेषां मोक्षः पापीयाना- बूढस्येत्तगत्यत्तेरित्यपि न्यायचतुर्थाध्यायसूचं तेषां रागद्देष मोचानां रागमोच्योईषमायावी मध्ये मोहः पापीयान् बलव- हेषविषयः अभूढस्य रागहषानुत्यत्तेरिति तदर्थः । अस्मन्मते कलनाक्षणं पापाजनकत्वामाववदित्येवार्थ: । प्रकृत्यर्थे विध्य- र्थस्य पापजनकत्वस्य ननाऽभावबोधनादतो गुरुणामित्युक्तम् । विषय. कारण तन्मते कलन्चभक्षणाभाषेन निषेधापूर्वजननात् । कार्य कृतिसाध्यं तच नन्मते विध्यर्थः । एतादृश इति । प्रक- त्यान्वितनअर्थविभक्त्यर्थोरन्वय इत्यर्थः । स्थलविशेषे ताश- प्रयोगस्थले। पदार्थान्तरमिति । न चान्यथासिद्यनिरूपकनियतप- वैवर्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वेनैव तथा व्यवहारोपपत्तेरतिरिक्तका- रणत्वे मानाभावः । अन्यथासि दुर्वचत्वान नियमस्य चाननुग- तत्वेनानुगतप्रत्ययानुपपत्तेश । मम तु कारणत्वत्वेनाखण्डेपा- धिना तथा प्रत्ययात्। पतेनान्यथासिद्यनिरूपकधावच्छिन्नस्य नियतोत्तरवनितावच्छेदकधर्मत्वं कार्यत्वमित्यपालम । कार्य- भेदादिति। नात एककार्यकारणस्य सकलकार्यकारणत्वासनः कार्यभेदय कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नभेदः कार्यतावच्छेदकभेद इति फलितार्थः । तेन घटव्यक्तीनां भेदे ऽविघटत्वस्य कार्यता- बच्छेदकस्यैकत्वात् नामां कारणत्वमेकमेोनि मन्तव्यम् । अष. - ·परातत्यनिरूपणटीमा। १२८ च्छेदकभेदादिति। नामो दण्डत्वादिना घटकारणस्य कपास- त्वादीनापि तत्कारणत्वमिति भावः । शक्येति । नातः कारणा- दिपदनानार्थत्वमिति भावः । क्वचिहण्डादायन्वयम्यतिरेकग्रह प्रत्यस्य नियमन इत्यादिः । नातः सति व्यभिचारग्रह कुच- चिदन्वयव्यतिरेकायऽपिवारसत्वनः । यस्तो व्यभिचारस्य कारणत्वाद्यभावव्याप्यादितयां यह एव विरोधी तय व्यभि- चारपहेऽपि कारयतामहस्येष्टत्वादिति यथाश्रुतमेव सम्यक् । न चैवं कारपाताप्रत्यक्षं प्रत्यन्वयव्यतिरेकरवस्य हेतुत्वे माना- भावः । सत्यपि दण्डेन्द्रियन्त्रिक तन्झाने च विनान्वयव्यति- रेकग्रहं कारण त्यप्रत्यक्षानुदयात् । यदि च तचापि कारणत्वं गृयत एव न निथीयते संशयसामग्रीसत्वादिति विभाव्यते तदोक्तरीत्या प्रतिबन्धकस्य व्यभिचार ग्रघस्य निवारकतया तटु- पयोग इति तथोक्तम् । अन्वयः इन्द्रियसन्निकर्षस्य व्यतिरेकः कारणत्वाभावव्याप्यादितया अवस्य ग्रह इति घटसचे ग्रहो विशेषणस्वेत्येवमेवार्थ इति दिक् । क्वचित् गगनादौ। एतेनेति । कार्यत्वमपि पदार्थान्तरं तच्च कारणतावच्छेदकभेदात् स्वावच्छे- दभेदाच भिद्यने कार्यत्वत्वेनाखण्डोपाधिनाऽनुगतं च । तत्का- यादिपदशकयतावच्छेदकग्राचकं चेत्यादीति भावः । कारण- लेति। अस्येदं कारणमिनि प्रतीतिसिडस्य कारणताप्रतियोगिक- त्वस्यावश्याभ्युपेयत्वात् । तेनैव कार्यव्यवहारोपपत्तौ नातिरिक्त कल्यत इति भावः । कार्यवेति । कार्यत्वमेवानिरिक्तम् पदार्थी- न्तरम्। कारणत्वं कायंताप्रतियोगिकत्वमेव । अस्येदं कार्य- मिति प्रतीतिसिद्धतयाऽवश्याभ्युपेतेन कार्यतामतियोगिकत्वेनैव ४-No XVI.

·१३० रामभद्रधिचिता। कारणत्वाव्यवहारसम्भवादिति भावः । तस्मादिति । विनिगम- काभावात् कारणत्वं कार्यत्वप्रतियोगित्वादित कार्यत्वं चकार- णत्वप्रतियोगित्वादितो भिन्नमित्यर्थः। इदं च वाध्यम् । यागा दौ स्वादिनिष्ठकारणताया प्राधाराधेयभावसम्बन्धेन ज्ञानस्य स्वादिनिष्टकार्यतायाः प्रतियोगित्वससर्गेण ज्ञानस्य च इयो- रेव विनिममकाभावादेकक्तिमत्त्वेन प्रत्तो हेतुत्वमिति । परे तु यदवच्छिन्नं प्रति अन्यथासिद्यनिरूपको नियतपूर्ववर्तितावच्छे- दकश्च यो धर्मरूइत्त्वधर्मवत्त्व एव परस्परनिरुपिते तेन रूपेण कार्यत्वकारणत्वे तइमावच्छिन्न प्रति नियतपूर्ववर्मितावच्छेदक त्वेन येन तादृशं प्रति कारणत्वं न व्यवहियते स धर्मस्ताह प्रत्यन्यथासिद्धिनिरूपकतत्तद्भेदसमक्षस्तावदन्यतमत्वावच्छि- न्त्रप्रतियोगिताक एक एव भेदो वा प्रतियोग्यविशेषित कारण- तायां निवेशनीय इति नान्यथासिद्धिनिरूपकेण कारपत्वधमा- नूपपत्ति.। अनुगतव्यवचारश्च व्याप्यादिव्यवहारवच्छब्दमाचा- नुगमादेव। न चेदेवं व्याप्यत्वादेरपि पदार्थान्तरतापत्तिः । अत एव व्यभिचारग्रहेण नियमत: कारणताधीप्रतिबन्धः मत एव च कार्यत्वकारणत्वयोरवच्छिन्नत्वनियमप्रवादोऽपि साधु सङ्ग- छते। अथ तदमावच्छिन्ननियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वम् अव्यव- हितपूर्वश्वसम्बन्धेन तवविच्छिन्नधान् यः समयमच दैशिक- विशेषणतया वर्तमानस्यामावस्य कालिकविशेषणता स्वव्यापारा- न्यारसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिनानवच्छेदकत्वं तादृशान्यतरस- म्बन्धेन स्वावच्छिन्नानधिकरणेन तब वत्तमानस्य प्रतियोगिता- ·१३१ पदायतत्त्वनिरूपणटीका। वच्छेदको यो यो धर्मेस्तदन्यत्वकूटवत्त्वं वातन्वादिमत्यपि समये तन्त्वाद्यनधिकरणदेशावच्छेदेन तन्तत्याद्यवच्छिन्नाभावसत्त्वाद- व्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेनतइविच्छिन्नवान्यावान्समयो यद्धमा- वच्छिन्नवांस्तत्त्व वा अन्योन्याभावम्याव्याप्यत्तित्वात्। एवं च गतघटत्वादिना कार्यत्वेन घटत्वावच्छिन्नाव्यवञ्चितपर्वत्वा सिद्धेः न हि घटनागमावाधिकरणसमयमागमावानधिकरणपटया- गभावाधिकरणसमयत्वलक्षणं घटाव्यवहितपूर्वत्वं सम्भाव्येतापि सर्वस्यैव समयस्य यत्किश्चिटप्रागभावाधिकरणसमयप्रागभा- वाधिकरणतया नदन्यत्वाभावान् तहमाश्रययत्किच्चिदव्य- वहितपूर्वत्वसंवलितश्च नियमो नोपादेयः । द्रव्यत्वजन्यद्रव्य- त्वावच्छिन्नं प्रत्यपि कपालवादिना हेतुतापत्तेः नियमप्रवेशा- नुपपत्तेय नद्धमाश्रयाव्यचितपूर्ववर्तित्वस्यैव वक्तुमुचितत्वादिति चेन्न तहमाश्रयस्य यावतः प्रत्येकमव्यवहितपूर्वः समयो दर्शि- तान्यतरः तत्सम्बन्धेन यद्यमीवच्छिन्नं वा तीवच्छिन्ननिय- तपर्ववर्तितावच्छेदकत्वात् । अत एव कार्यमाचत्तिधर्मस्यैवका- यतावच्छेदकत्वमिति प्राचीनगाथापि सङ्गच्छते । नइमाश्रयस्य यावान् प्रागभावस्सत्प्रत्येकं तत्तदधिकरणसमयप्रागभावानधिक- र तदधिकरणसमय इत्यादेरुतत्वान्नित्यत्तिरपि धोऽव- छेदको जन्यताया इत्यपि वन्दति । वस्तुतस्तु तधर्माश्रयीभूत. यत्किश्चियत्ययवहितपर्वसमयान्यत्वं यदमावच्छिन्नत्वनिष्ठा- न्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकं तदन्यो धर्म एव तदी- वदिवं प्रति नियतपर्ववर्तितावच्छेदकस्तथा च नित्यानित्य- ·रामभद्रविरचिता। वृत्तिरपि धर्मी जन्यताया भवेत्येवावच्छेदक इति युक्तमुत्प- श्यामः । एवं यथा यथमेकार्थसमवायादीनां तादात्यादिना गदारयादीनां च सम्बन्धेन दैशिकनियमोऽपि प्रायशः कार. णतामधिशेत इत्यलमतिविस्तरेण । प्राश्नः कश्चिदपि सश्चरणे समर्थ नार्थान दधाति यदि दीधितिष्दिवेकः । श्रीसार्वभौमपरिकल्पितमर्थतत्त्व तत्त्वेन ताई सुधियः परिशीचयन्तु ॥ प्रति श्रीराममद्रसार्वभौमसतः पदार्थतत्त्वविवेचन- प्रकामः समाप्तः।