·निवेदनपत्रिका । भगवता पादरायणेन प्रणीतायाः शारीरकमीमांसाया वोधायनटङ्कमिडगुहदेवमभृतिभिविरचितानां व्याख्यानाम- विरोधेन मतिपन्धिमतनिराकरणसंवलितं श्रीभाष्यं न्यवना- द्भगवान् श्री१०रामानुजाचार्यः । तस्य चातिविस्तृतत्वा- सूत्राधिकरणार्ययोः सुखावगतयेऽमुं च वेदान्तदीपं जगन्ध । एप च छात्राणां महोपकारक इसयमंशो ग्रन्थावलोकनमात्रे. गव सुज्ञान: सुधीभिः । सोपं ग्रन्थमणिर्दाक्षिणाये जनपदे विशिष्टाद्वैतिभिः मायः रेव श्रीमाप्याध्ययनाधिकारसंपत्त- येऽधीयमानः परितः प्रचलितः । मुद्रितश्चायं त्रैलिङ्गाक्षरेषु नै- कवारम् । औचराहेषु पुनः प्रवन्धसंकलनपरिश्रमिणो विना न कोऽप्येतस्य वार्तामपि जानाति । का कथा ग्रन्याध्ययने । 'एतदेव विमृश्यास्य प्रचारोऽत्र मंपादनीय इसाशयेन मया सं- शोधकीभूय संमुद्रितो वाराणमेपसंस्कृतपुस्तकावल्याम् । एतत्मणेतुश्च श्रीसंप्रदायाभिधानविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तागा- रमूलस्तभेषु भगवत्सु श्रीमन्नाथ मुनियामुनेपपादरामानुजाचा- पु तृतीयस्यावतारकाल ऊनचत्वारिंशदधिकनवशतसंख्य- शालिवाहनशक इति स्फुटमवगम्यते 'धीलब्धेति(९३९) वा- क्येन मामाणिकननोदाहियमाणेन । * यद्यपि पाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापकः गो- ध्यत इयं पुस्तफावलीति मुखपृष्ठादवगम्यते । तचापि स नियमो- अधुना त्यत इति वदद्भिस्तत्प्रकाशकैरभ्युपगमितोऽस्मि मरसंशोधि- तपुस्तकस्यात्र प्रकाशने ।

·(२) "कल्यन्दे दिव्यकुंभे बुधजनविदिते वत्सरे पिछलाख्ये चैत्रे मागे गतेपु द्वियुतदशदिनेषेधमाने हिमांगी। पंचम्पादमिर्मते मुरगुरुदिवसे कटारूपे च लग्ने श्रीमावामानुजार्यः समजनि निगमान्तार्थसंरक्षणार्धम् ॥" इति माचीनप्तांमदायिकश्लोकोऽप्यत्र प्रमाणम् । तथा च ख्रिस्ताब्दे सप्तदशाधिकसहस्रनमे(१०१७) श्रीभाष्यकारोs- वातदिति निश्चीयते । पतिवरस्प देहसागश्च त्रिसप्तत्युत्तर- कादशशततपे विस्ताब्द इति शालिवाहनशकयोधकात् 'धर्मो ना' (२०५९) इति वाक्पादवगम्पते । भगवद्रामानुजपादमगीतग्रन्याः कतीत्यत्र च "विष्ण्व कृतमवनोत्सुको जनानां श्रीगीताविवरणमाष्पदीपसारान् । सदयत्रयमकृत्त प्रपत्रनिसा- मुष्ठानक्रममपि योगिराट् मवन्धान ॥" इसनेन दिव्परिचरितश्लोकेनावगम्यते (१) भगर- द्वीताभाष्यम् (२) ब्रह्ममूत्रभाष्यम् (३) वेदान्तदीपः (१) वेदान्तसारः (५) शरणागतिगद्यम्-श्रीरङ्गगधम्-श्रीवैकु- ण्ठगा चेति गद्यत्रयम् (६) मगरदाराधनक्रमश्चेति पडिति । वेदार्थसंगग्रहोपि यतीन्द्रमणीत एवेत्यन्यत्र मकटितं तव इत्युक्त्वा निगमोशखार्थसंग्रहाख्या विन्यस्ता कृतिमुरीक्रियामाप ।" इत्यनेन । तत्र गद्यत्रयम्-वेदान्तसारम्-भगवदाराधनकमं च वर्ज- यित्वाऽन्ये ग्रन्या मुद्रिता एन । एतेऽपि श्रीलगाधरिषु मु. द्विता एवेति देयम् ।

·विस्तरेण च श्रीरामानुजचरितं दिव्यमरिचरितादिषु निबन्धेपु स्फुटमुपणितं प्रापः । किं नु नाम रामानुजीयं मतीमति जिज्ञासा च वेदान्तदी- पग्रन्धारम्भावलोकन एव निवर्तत इति तन्मुद्रणेनेच सर्व मिद्धम् । वेदान्तदीपग्रन्थशोधनाधारभूतानि च त्रीणि पुस्तकानि । तत्रैक मधुरेश(मद्रास)नगरे लगातरेषु मुद्रितं वेदान्तसार- सहितम् । अन्यच्चास्मत्मपितामहपादैः सुगृहीतनामभिः श्रीप- रवस्तुवंशावतमैः श्रीनिवासाचारार्यवरगुरुभिलिखितं श्रील. डाक्षरमयं तालपत्रात्मकञ्च । अपरं वाराणसीस्थस्पानेकमाक्त- नापूर्वग्रन्थसंपादनधुरीणस्य श्रीमद्गोविन्ददासमहाशयस्प स- काशादधिगतम् । एवं पुस्तकत्रयमाघारीकृत्य प्रवर्तितेऽप्यस्मिन् मुद्रणे ब- हुमो मुद्रालयपुरुषाणामविवेकात्कचिच ममानवधानादने के दोषाः समापतिताः। तांश्च द्वितीयमुद्रणावसरे निराकरिष्या- मीति नात्र विमनायन्तां सुमनसः ।। इसावेदयिता आचार्य-भट्टनाथस्वामी।

·नमः परमर्षिभ्यः । ब्रह्मसूत्रपाठः। (२)अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ २८ भदव्यपदेशाच ॥ (२)जन्माघस्य यतः॥ (१९ कामाच नानुमानापेक्षा ।। २ (३)सास्त्रयोनित्वात् ॥ २० अस्मिन्नस्य च तयोगंशास्ति। ४ (४)तत्तु समन्वयात् ।। २१ (७)मन्तवद्धमोपदेशात् ।। ५ (4)ईलते शब्दम् ॥ २२ भेवव्यपदेशाच्चान्पः॥ ६ गौणश्चेन्नात्मशब्दाद ॥ २३ (८)याकाशस्तलिहाद ।। ७ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ।। २४ (९)मत एव माणः ॥ 1८ इयत्वावचनाच ॥ २५ ज्योतिश्चरणाभिधानात् ।। १ प्रतिज्ञाविरोधात ॥ २६ छन्दोऽभिधानान्नेति चेन तथा १०स्वाप्ययात् ॥ ११ गतिप्तामान्यात् ॥ चेतोऽपनिगमारेत्तयादि १२ श्रुतत्वाच ॥ १३ (६)प्रानन्दमयोऽभ्यासात्॥२७ भूतादिपादव्यपदेशोपपते- १४ विकारमान्दन्नेति चेत्र प्रा- चुर्यात् ॥ २८ उपदेश मेवान्नेति चेन्नोभय- १५ तद्धेतुव्यपदेशाच ॥ स्मिन्नप्पविरोधात ॥ १६ मान्त्रणकमेव च गीयते ॥ २९ (११)माणस्तथानुगमात् ॥ १७ नेतरोऽनुपपत्तेः॥ १० न वक्तरात्मोपदेशादिति चे- १ फेचिदेतत्सूत्रं न पठन्ति । २ गम्यते इति कश्चित्पठति । ३ निगदात् इति कीचपटन्ति । दर्शनम् ॥ श्चैवम् ॥

·घेदान्तदर्शने 'दध्यात्मसम्बन्धभुमा छ- ११ गुहां पविष्टावात्मानौ हि "स्मिन् ॥ तदर्शनात् ॥ ३१ शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वाम- १२ विशेपणाच ।। देववत् ॥ १३ (३)मन्तर उपपत्तेः॥ ३२ जीवमुख्यप्राणालगाग्नेति २४ स्थानादिव्यपदेशाच ॥ चेन्नोपासाविध्यादाश्रि- १५ मुखवि शिष्टाभिधानादेव च। २६ अत एव च स मम ॥ तत्वादिह तद्योगात् ॥ १७ श्रुतोपनिपत्कगसभिधानाध इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ १८ अनवस्थितेरसम्भवाध नेतरः॥ १९ (४)अन्तर्याम्यधिदेवापिलो. १ (१)सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ।। कारविपु तमव्यप- २ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ।। देशात् ॥ ३ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ २० न च स्मार्तमतदर्मामिला- ४ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ।। पाच्छारीरश्च३ ॥ शान्दविशेषात् ।। २१ उभयेऽपि हि भेदेनैनमधी- ६ स्मृतेश्च ॥ ७ भर्मकौकस्त्वात्तद्यपदेशाच्च २२ (५)अदृश्यत्वादिगुणको ध- नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ २३ विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां ८ सम्भोगमाप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ २४ रूपोएन्यासाच्च ॥ ९ (२)अत्ता चराचरग्रहणात् ॥२५ (६) वैश्वानरः साधारणशब्द- २० प्रकरणाच्च ॥ विशेपात् ॥ १ फेचिदंतत्मत्रं न पठन्ति । २ फेचिच्छारिश्चत्यंशमप्रिम- ३ अधिलोफशब्दः कैश्चिनपठ्यते । सूत्रादौ पठन्ति । यते ॥ मोक्तः ॥ च नेतरौ ·प्रथमोऽध्यायः । ३ दिति ॥ २६ स्मर्यमाणमनुमानं स्पा ७ (२)भूमा सम्प्रसादादध्युप. देशाद ।। २७ शुन्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठा-८ धर्मोपपत्तेश्च ॥ नाच्च नेति चेत्र तथाह ९ (३)अक्षरमम्बरान्तधृतेः ।। प्टुयपदेशादसम्भवात्पुरुष- १० सा च प्रशासनात् ।। मपिरचैनमधीयते ।। ११ भन्यभावव्याचेश्च ॥ २८ मत एव न देवता भूतञ्च ॥ १२ (४)ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्सः । २९ सालादप्यविरोघ जैमिनिः॥१३ (५)दहर उत्तरेभ्यः।। ३० अभिव्यक्तरिसाश्मरथ्यः ॥ १४ गतिशब्दाभ्यां तथाहि ३१ अनुस्मृतेवरि॥ दृष्टं लिङ्गश्च ।। २२ सम्पत्प्रेरिति जैमिनिस्वधा- १५ घृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मि- हि दर्शयति ।। न्नुपलब्धेः॥ ३३ भामनन्ति चैनमस्मिन् ॥ २६ मसिद्धेश्च ॥ इति मधमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ १७ इतरपरामर्शात्स इति चेनासम्भवात् ।। १ (१)युभवाद्यायतनं स्व १८ उत्तराञ्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ।। शब्दात् ॥ २९ अन्यार्थश्व परामर्शः।। २ मुक्तोपमृप्यव्यपदेशाच्च ॥ २० भल्पश्रुतेरिति चेचदुक्तम् ॥ ३ नानुमानमतच्छन्दात्माण- २१ अनुकृतस्तस्य च ॥ भृञ्च ॥३ २२ अपिपस्मयते ॥ ४ भेदव्यपदेशाच्य॥ २३ (६)शब्दादेव ममिकः॥ ५ प्रकरणात् ॥ २४ हयपेक्षया तु मनुप्पाधि- ६ स्थिसदनाभ्याञ्च ॥ कारत्वात् ॥ २धानाने रति कश्चित्पक्ष्यते । २ पुरुपविधमपीति कश्चित्पठति । ३ फेचिरप्राणभृश्चति पृथक्सून पठन्ति । ४चकार. चिन्तास्ति। ५ मपि चेति केचित्पठन्ति ।

·४ घेदान्तदर्शने २५ (७)तदुपर्याप बादरायणः ४० (4)कम्पनात् ।। सम्भवात् ॥ ४१ ज्योतिर्शनात् ॥ २६ विरोधः कर्मणीति चेन्ना ४२ (१०)आकाशो ऽर्थान्तरत्वा- नेकप्रतिपार्दर्शनात् ॥ दिव्यपदेशात् ।। २७ शब्द इतिचेन्नातः प्रभवात् ४३ मुषुप्त्युत्क्रान्सोर्भेदेन ।। मसाक्षानुमानाभ्याम् ॥ ४४ पसादिशब्देभ्यः॥ २८ भर एव च नित्यत्वम् ।। | इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयःपाद ॥ २९ समाननामरूपत्वाचात्ताव- प्यविरोधो दर्वानात्स्मृतेश्च ।। ३०()मध्वादिप्वसम्भवादनधि-२ (१)आनुमानिकमप्येकपा- कारं जैमिनिः॥ मिति चेन्न शरीररूपांव- ३१ ज्योतिपि भावाच । न्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ ३२ भावन्तु वादरायणोऽस्ति हि॥२ सूक्ष्मन्तु तदईत्वात् ॥ ३३ (९)शुगस्य तदनादरश्रवणान् ३ तदधीनत्वादर्थवत् ॥ तदाद्रवणात् सुव्यते हि ॥ केपत्वाचचनाच्च ।। ३४ क्षत्रियत्वगतेश्च ॥ ५ वदतीति चेन्नमामो हि ३५ उत्तरत्रचैत्ररथेन लिङ्गात् १॥ भकरणात् ॥३ ३६ संस्कारपरामर्याचदमा ६ त्रयाणामेव चैवमुपन्यास: वामिनापाच॥ २७ तदभावनिारण च मतेः॥ ८ (२)चगसपदविशेषात् ।। ३८ श्रवणाध्ययनार्थप्रीतपेचात् ॥९ ज्योतिरुपमा तु तथा सा- ३९ स्मृतेश्चर ॥ धीयत एके। १ पोचिदादिममेनचकं पठन्ति । क्षत्रियत्वावगतेरिति तेषां पाठः । २ फेचिदेवदादिमसूत्रेण मेलयन्ति । ३ प्रकरणादिति पृथक् २ पठति कधित्। मनश्च॥

·JAT I ..ाय:।
१० कल्पनोपदेशाच्च मध्वादि- २५ साक्षाच्चोभयानानात् ॥
पदविरोधः ।। २२ भात्मकृतेः॥
११ (३)न संख्योपसंग्रहादपि ना-२७ परिणामात् ॥२
नामावादतिरेकाच्च ॥ २८ योनिश्च हि गीयते ।।
१२ माणादयो वाक्यशेपात् ।। २९ (८)एतेन सर्वे व्याख्याता
१३ ज्योतिपैकेपामसखाने । व्यरूपाता:॥
१४ (४ कारणलेन चाकाशादिषु इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादः ।।
यथाव्यपविष्टोक्तः॥
१५ समाकर्षात् ॥
१६ (६)जगद्वाचित्वात् ।। अथ द्वितीयो ज्यायः।
१७ जीवमुख्यमाणलिङ्गानति १ (१)स्मृत्पनवकाशदोपप्रसङ्ग
चेत्तरच्याख्यातम् ॥ इति चेन्नान्यस्मृत्यनवका-
१८ भन्याय॑न्तु जैमिनिः प्रश्न शदोपप्रमहात् ।।
व्याख्यानाभ्यामपि चैवमेको २ इतरपाश्चानपलब्धः ।।
१९ (६)वाक्यान्वयात् ॥ ३ (२)एतेन योगः प्रत्युक्ता ॥
२० प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः॥ ४ (३)न विलक्षणत्वादस्प त.
२१ उत्क्रमिष्यत एवं भाषादि यात्वञ्च शब्दात् ॥
सोडुलोमिः॥ ५ अभियानिव्यपवेशस्तु वि.
२२ भवस्थितेरिति काशकृत्तः।। शेषानुगतिभ्याम् ॥
२३ (७)प्रकृतिश्च मतिकादृष्टान्ता दृश्यते तु ॥
नुपरोधात् ।।
७ मतादात चेन्न प्रतिषेधमा-
२४ अभिध्योपदेशाच्च ॥ সবার
१ आत्मकृतेः परिणामादित्येफमेव चिसूत्र पठन्ति ।
२ लिङ्गादिति चेत्तदिति कथित् लिङ्गादिति चेन्न तदिति का
विध पठतः॥
३ कबिंदतासूत्रानन्तर अश्यते ।
हश्यते च इति फधिपठति। इत्ययक सून पठति।
॥

·चेदान्तदर्शने ८ अपीती तद्वत्मसद्भावस. २१ (७)इतरव्यपदेशाद्धिताक- गादिदोपमसक्तिः ॥ मञ्जसम्॥ ९ न तु दृष्टान्तभावात् ।। २२ अधिकन्तु भेदनिर्देशात् ।। १० स्वपक्षदोपाच्च ।। २३ भरमादिवच्च तदनुपपत्तिः।। ११ तर्कादिष्ठानादपि । २४ (८)उपसंहारदर्शनान्नेति चन्न १२ अन्यथानुमेयमिति चेदेवम क्षीरवद्धि ।। प्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः१॥ २५ देवादिवदपि लोके ।। १३ (४)एतेन शिष्टापरिग्रहा २६ (९)कृत्लमसक्तिनिरवयव- अपि व्याख्याता॥ खशब्दकोपो वा ॥ १४ (६)भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् २७ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ।। २८ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि। स्याल्लोकइन् । २९ स्वपक्षदोपाच्च ॥ १५ (६)तदनन्यत्वमारम्भणश• ३० सर्वोपेता च तदर्शनात् ।। ब्दादिभ्यः॥ ३१ विकरणत्वान्नांत चेत्तदुक्तम् ।। १६ भावे चोपलब्धेः ।। ३२ (१०)न प्रयोजनकत्वात् ।। १७ सत्त्वाच्चापरस्पर ।। ३३. लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥ २८ अमद्यपदेशान्नति चेन्न घ. ३४ वैपम्यनैपुण्ये न सापेक्षता- न्तिरेणा वाक्यशपायुक्त तथा हि वर्शयति ॥ शब्दान्तराच्च३ ॥ ३५ न काँविभागादिति चे- १९ पटवच्च ॥ नानादित्वादुपपद्यते चा- २० यथा च प्राणादि:५॥ प्युपलभ्यते च७॥ १११-१२ सूत्र मेलयन्ति केचित् । तन फेनचित् तिष्ठानादन्य. याऽप्यनु इति पठ्यते । २ अवरस्येति केषां चित्पाठः। ३ युक्तः शब्दान्तराचेति पृथक्कृतं कैश्चित् । ४चकार: फेनचिन्न पठ्यते । ५ नपुसकं फेचित्पठन्ति । ६ नफर्मधि इति फश्चित् पठति । ७ उपपद्यते इत्याद्यश फेचित्पृथक्कुर्वन्ति ।

·द्वितीयोऽध्यायः । पेक्षा॥ ३६ मर्वधर्मोपपत्तेश्च॥ म्यादनवस्थिते॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥१३ निसमेन च भावात् ।। १४ म्पादिमत्वाच्च विपर्ययो १ (२)रचनानुगपतेश्च नानुमा- दर्शनात् ॥ नं प्रवृतेश्च१॥ २५ उभयधा च४ दोपात्॥ २ पयोऽम्बुववेत्तत्रापि ॥ २६ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमग- ३ तिरेकानवस्थितेवानपे- २७ (३)ममुदाय उभयहेतुकेऽपि क्षत्वात् ॥ तदमाप्तिः ॥ ४ अन्यत्राभावाचन तृणादिवत्त २८ इतरेतरमययत्वादुपपनाम- ५ पुरुषाश्मय दिति चेत्तथापि ति चेन्न संघातभानानिगि- ६ अद्वित्वानुपपत्तेश्च ।। तत्वात् ॥ ७ अन्यथानुमितौ च शशक्ति- १९ उत्तरोतादे च पूर्वनिरोधात्॥ . वियोगात् ॥ २० अमति प्रतिज्ञोपरोधों पौ- ८ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥३ गपधमन्यथा ॥ ९ विप्रतिपेधाचासमअमम् ॥ २१ प्रतिसंहगाऽगतिसंहगानि. १० (२)महद्दीघेवता हस्वपरिम- रोधामा सरचिच्छेदात् ॥ ण्डलाभ्याम् ॥ २२ उभयथा च दोपात् ।। ११. उभयथापि न कर्मातस्त- २३ आकाशे चाविशेषात् ।। दभावः॥ २४ मनुस्मृतेश्च ॥ १२ समवायाभ्युपगमाच सा ५ नासतो ऽहएतात् ॥ १प्रवृत्तश्च इति पृथफ सू4 फेचित् पठन्ति । २ तथापीनि पाठो ऽपि कस्यचिन्मतअन्धेषु फचिद्दरपते ।। ३ फेचिदेतत्सूघं ४मानन्तरं पठन्ति । ৪ মশাবি বি ফান হাব। ५ नरेतरप्रत्ययवादिति चेनापत्तिमानिमित्तायादिति फ. चितं पठन्ति।

·८ घेदान्तदर्शने पाद.॥ २८ उदासीनानामपि चैवं मतिषेधः ॥ सिद्धिः॥ ४२ विप्रतिपेपाच ॥ २७ (४)नाभाव उपलब्धः ।। इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः २८ वैधाच्च न स्त्रमादिवत् ॥ २९ न भावोऽनुपलब्धः॥ ३० (५)सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॥ १ (१)न वियदश्रुतेः॥ ३१ (६)नैकस्मिन्नमम्भवात् ॥ २ अस्ति तु॥ ३२ एवञ्चारमाऽकारमन्यम् ।। ३ गौरयप्तम्भवाच्छदाच ॥ ३३ न च पर्यायादप्यविरो- ४ स्याश्चैकस्प५ ब्रह्मशब्दवत् धो विकारादिभ्यः॥ ५ मनिशाहानिरम्पत्तिरेकात् ।। ३४ अन्यावस्थितेश्चोभयनि ६ शब्देभ्यः६ ॥ सतादविशेपा ॥ ७ यावद्विकारन्तु विभागो लो- ३५ (७)मत्पुरसामञ्जस्यात्३ ॥ कवत् ॥ ३६ अधिष्ठानानुपपचेश्च ॥ ४ एतेन मातरिश्वा व्याख्या ३७ करणवञ्चेन्न भोगादिभ्यः॥ ३८ अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ॥ ९ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः। ३९ (८)उत्पत्त्यसम्भवात् ।। १० (२)तेजोऽतस्तथा शाह ।। ४० न च कर्तुः करणम् ॥ २१ भाप: ॥ ४१ विज्ञानादिभावे वा तद १२ पृथिवी। १ फेचिदेतदनन्तरं क्षणिकरवाच इति सूत्रमपि पठन्ति । २ अविशेषादिति केचित् पठन्ति । ३ एतदनन्तरं सबन्धानुपपत्तेश्चेति सुनमपि फेचित्पठन्ति । त- अपत्तेश्चेति कश्चित् पठन्ति । ४ शब्दाच इति पृथक्सूत्रं पठन्ति फेचित् ॥ ५ स्याफस्यापीति केचित्पठन्ति ।। ६ फंचिच्छदेश्य इति पूर्वसूत्रेणा मेलयन्ति । ७ रिश्वापीति कश्चित्पठति । ८ फेचिदेतदग्रिमसूत्रेण मेलयन्ति ।

·द्वितीयोऽध्यायः । १३ अधिकाररूपशबान्तरे २५ अवस्थितिवशेष्यादिति चे. नाभ्युपगमादधृदि हि॥ १४ तदभिध्यानादेव तु ताल्ल . २६ गुणाबाई दाऽलाकवत् ।। २७ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च द- १५ विपर्ययेण तु क्रमोऽत र्शयति॥ उपपद्यते च२॥ २८ पृथगुपदेशाद ॥ १६ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण २९ तद्गुगासारत्वात्तु सम्पदेशः तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषाद। माज्ञवत् ॥ १७ चराचरन्यपाश्रयस्तु स्या-३० यावदात्मभावित्वाचन दो- सद्यपदेशोऽभाक्तसद्भावमा- पस्तदर्शनाव ॥ वित्वात् ।। ३१ पुस्खादिवत्त्वस्य सतोऽभि- १८ (३)नात्माश्रुतीनसताच सा व्यक्ति प्रयोगात् ॥ पः॥ ३२ निसोपलब्ध्यनुपलब्धिम- १९ (४)जो ऽत एव३॥ सङ्गोऽन्यतरनियमो - २० उत्क्रान्तिगसागतीनाम् ॥ ऽन्यथा ॥ २१ स्वात्मना चोत्तरयोः॥ ३३ (५)कर्ता शास्त्रार्थववाद ।। २२ नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतरा- ३४ उपादानाविहारोपदेशाच्च ।। धिकारात् ॥ ३५ व्यपदेशाच्च क्रियायां न २३ स्वशब्दोन्मानाभ्याञ्च ॥ चेन्निर्देशविपर्ययः॥ २४ प्रविरोधश्चन्दनवत् ॥ ३६ उपलब्धिवदनियमः ॥ १शब्दान्तरादिभ्य इति कश्चित्पठति पूर्वसूत्रणास्यस्य च ॥ २फश्चिश्वकारं न पठति । ३ कश्चिदेतासूत्रानन्तर युक्तश्चेति सुत्रमधिकं पठति ॥ ४ तथाचत्यादि पृथक्पठन्ति केचित् ॥ ५सतो व्यक्तीति फश्चित् पटीत ॥ ६ फेचिदेतत्सूत्रस्थाने विहारोपदशात-उपादानादिति सूत्रद्वयं पठन्तिा .- ·घेदान्तदर्शने नैव ।। ३७ शक्तिविपर्ययात् ॥ र्भावात् ॥ ३८ समाध्यभावाच्च ।। इति द्वितीयाध्यायस्य हतीयः पादः॥ ३९ यथा च तक्षोभयथा ।। ४० (६)परात्तु तच्छुतेः ।। २ (१)नया माणः॥ ४१ कृतप्रयत्रापेक्षस्तु विहित. गौप्यसम्भवात्तत्माकूळूरु- प्रतिपिदारमैयादिभ्यः ॥ तेश्च७॥ ४२ (७)मशो नानान्पपदेशाद. ३ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ न्यथा चापि दाशकितवादि-४ (२)सप्तगतेवियोपिनत्वाच्च ।। स्वमधीयत एके ॥ ५ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो ४३ मन्त्रवर्णा ॥ ४४ अपि स्मर्पते ॥ ६ (३)प्रणश्च ॥ ४५ भकाशादिवत्तु नैथ्य परः ॥७ श्रेष्ठश्च ।। ४६ स्मरन्ति च ॥ ८ (४)न वायुक्रिये पृथगुपदे- ४७ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्ब- शात् ॥ न्धाज्योतिरादिव ॥ चक्षुरादिवत्तु सत् सहशि- ४८ असन्ततेश्चाव्यतिकरः॥ प्ट्यादिभ्यः॥ ४९ प्राभासा एव च ॥ १० अकरणत्वाच्च मदोप- ५० भष्टानियमात् ॥ स्तथा हि दर्शयति ।। ५१ अभिसन्ध्यादिप्यपि चैवम् ॥११ पञ्चत्तिर्मनोवढ्यपदिश्यते ॥ ५२ प्रदेशभेदादिति चेन्नान्त. १२ (५)मणुश्च ।। १ प्रतिषेधा इति कम्य चित्पाठ.। २च इति केचित्पाठः। ३ अपि चेति फेपाश्चिपाठः॥ ४ घन इति फेषां चित्पाठः। ५ एकवचनान्तं फेचित् पठन्ति ॥ ६ प्रदेशादिति चदिति केचित् पठन्ति ॥ ७ तत्प्रागित्यादिसूत्रान्तरीकुर्वन्ति फेचित् । तस्यादौ प्रतिज्ञानुप- रोधाश्च इति सूत्रमपि कश्चित्पठति ॥

·तृतीयोऽध्यायः । १३ (6)ज्योतिरायधिष्ठानं तु ५ प्रथमेश्रवणादिति चेन तदामननात् मागवता श ता एव ग्रुपपत्तेः॥ व्दाद१॥ ६ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादि- १४ तस्प च निसत्तात् ॥ कारिणां प्रतीतेः ॥ १५ (७)त इन्द्रियाणि तथ्यपदेशा-७ भाक्तं वाऽनास्मवित्त्वात्तथा दन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ रह दर्शयति । १६ भेदभुलक्षणाच२॥ ८ (२)कृतासयेऽनुशयवान् हु- १७ (८)मंज्ञामूर्तिकलुप्तिस्तु त्रिव टस्मृतिभ्यां यथेतमने च३॥ तकुर्वत उपदेशात् ।। ९ चरणादिति चेन्न तदुपलस- १८ मामादि भौम यथाशब्द णाति काष्णाजिनिः॥ मितरयोश्च ॥ १० आनर्थक्यामिति चेन तद्- १९ वैशेष्यात्तु तद्रादस्तद्रादः॥ पेक्षत्वात् ।। ति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥२१ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः॥ अथ तृतीयोऽध्यायः १२ (३)अनिष्टादिकारिणामपि १ ()तदन्तरमतिपचौ रहात च श्रुतम् ।। संपरिष्वक्ता प्रश्ननिरूपणा-१३ संयमने वनुभूयेतरेपामारो- भ्याए । हावरोही तहतिदर्शनात् ।। २ च्यात्मकत्वात्तु भूयस्वात् ॥ १४ स्मरन्ति च ।। ३ मागगतेश्च ।। ४ भन्यादितिश्रुतेरिति चेन्न १६ तत्रापि तद्यापारादविरो- भाक्तत्वात् ॥ १ फेचिमाणवनेत्यादि पृथक्कुर्वन्ति । २ फेचिद्वैलक्षण्याञ्चति पृथमकुर्वन्ति ॥ ३ र धेतीमत्यादि पृथक् पठति कश्चित् । ४ अपि चेति फेचित् पठन्ति । ५ तत्रापि चेति फेचित् पठन्ति । १५ अपिट सप्त घः ॥ २ ·१२ घेदान्तदर्शने १७ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृ. ५ देहयोगाद्वा सोऽपि ॥ तत्वात् ।। ६ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्ष- १८ न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ ते च तद्विदः॥ १९ मर्यतेऽपि च लोके ॥ ७ (२)तदभावो नाड़ीषु तच्छुते. २० दर्शनाच्च ॥ रात्मनि च३॥ २१. तृतीयशब्दाबरोधः सं- ८ अतः प्रवोधोऽस्मात् ॥ शोकजस्य ॥ ९ (३)स एव तु कर्मानुस्मृति- २२ (४)तत्स्वाभाव्यापचिरु- शब्दविधिभ्यः ।। पपत्तेः ।। २० (४)मुग्धेऽसम्पत्तिः परि- २३ (६)नातिचिरेण विशेषात् ॥ शेषात् ॥ २४ (६)अभ्याधिष्ठिते पूर्ववभि- ११ (६)न स्थानतोऽपि परस्यो- लापात् ।। भयलिङ्गं सर्वत्र हि।। २५ भशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ १२ भेदादिति चेन्न मसेक- २६ रेत:सिग्योगोऽथ ॥ मतद्वचनात् ॥ २७ योनः शरीरम् ॥ १३ अपि चैवमेके॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १४ अरूपवदेव हि तव प्रधा- नत्वात् ॥ २ (२)सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ १५ प्रकाशवच्चावयति ॥ २ निर्मातारञ्चके पुत्रादयश्च ॥ १६ प्राह च तन्मात्रम् ॥ ३ मापामात्रन्तु कात्स्न्नान- १७ दर्शयति चायो अपि भिव्यक्तस्वरूपत्वा॥ ४ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं १८ अत एव चोपमा सूर्य- ततो ह्यस्य वन्धविपर्ययौ ॥ कादिवत् ॥ १ तरसामाव्येति कंचित् पठन्ति । २ केचिदेतत्सूत्रानन्तरं सूचकश्चेत्यादि सूत्रं पाठन्ति । ३रात्मनिहेति फश्चित् पठति। ४ स एव चेति कश्चित् पठति । ५न भेदादिति केचित् पठन्ति। ६ ययमिति फश्चित पठति । स्मयते ॥

·तृतीयोऽध्यायः। .९ अम्बुवादग्रहणात्तु न त. न्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ थात्वम् ॥ ३१ सामान्यात्तुरे ॥ १० दिहामभातमन्तर्भावा- ३२ बुद्धयर्थः पादवत् ॥ दुभयसामअस्यादेवं दर्श- ३३ स्थानविशेषाद प्रकाशा- नाच॥ दिवत् ॥ २१ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपध- ३४ उपपत्तेश्च ।। ति ततो ब्रवीति च भूयः ।। ३५ तथान्य प्रतिपेघाव ॥ २२ तदव्यक्तमाह हि ॥ ३६ अनेन सर्वगतत्वमायाम- २३ अपि संराधने प्रसक्षानुमा- शब्दादिभ्यः॥ नाभ्याम् ॥ ३७ (८)फलमत उपपत्तेः ।। २४ प्रकाशादिवचारवैशेष्यं प्र. ३८ श्रुतत्वाच ॥ काशश्च कर्मण्यभ्यामात् ॥ ३९ धर्म जैमिनिरत एव ॥ २५ अतोऽनन्तेन तथा हि लि- ४० पूर्व तु बादरायणो हेतुव्य- पदेशात् ॥ २६ (६)उभयन्यपदेशाचद्दिकु- इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद ।। ण्डलवत् ॥ २७ प्रकाशाश्रयवदा तेजस्तात् ॥१ (०)सर्ववेदान्तमत्पर्य चोदा- २८ पूर्ववद्वा ॥ नाविशेषाद ॥ २९ प्रतिपेधाच॥ २ भेदान्नेति चेदे कस्यापि ॥ ३० (७)परमतः सेतून्मानमम्ब-३ स्वाध्यायस्य तथा हि १ केचिदर्शनाचेति पृथक्कुर्वन्ति । तत्र फश्चित भातमन्नारति पठति ॥ २ कश्चित् प्रकाशवञ्चेनि पठति । प्रकाशश्वेत्यादिपृथपसूत्रीकरोति च ॥ ३ एतत्सूत्रस्थान दर्शनादिति सुत्रं कश्चित् पठति। ४ तथान्यदिति कश्चित् पठति । ५ दानति चेन्नै इति केचित पठन्ति । दादिति चेन्नै इति कश्चि. त पठति। ६ त्वेनति केचित्पठन्ति ।

·घेदान्तदर्शने समाचारे ऽधिकाराच सब-१८ ()कार्याख्यानादपूर्वम् ॥' वच नियम:१॥ १९ (६)समान एवञ्चाभेदात् ॥ ४ दर्शयति च ॥ २० (७)सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ ५ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधि २१ न वा विशेषात् ।। शंपवत् समानं च ॥ २२ दर्शयति च ॥ ६ (२)अन्यथावरे शब्दादिति २३ (८)सम्भृतिधुव्याप्यपि चा- चन्नाविशेपा ॥ तः॥ ७ नवा प्रकरणभेदात् परो- २४ (९)पुरुषविद्यायामपिट चेत- वरीयस्वादिवत् ॥ पापनानानात् ॥ ८ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु त-२५ (१०)वधाद्यर्थभेदाद ।। दपि ॥ २६ (११)दानी तूपायनशब्दोप- ९ व्या३श्च सगझसम् ।। त्वात् कुशाच्छन्द स्तुत्युपगा- १० (३)सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ नवत्तदुक्तम् ॥ ११ (४)आनन्दादयः प्रधानस्य ॥२७ (१२)माम्गराये तर्तव्याभा- १२ मियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपच वात् तथा हान्ये ॥ यापचयौ हि भेदे ॥ २८ छन्दत उभयाविरोधात् ।। १३ इतरे त्वर्थसामान्यात् ।। २९ गतेरविचमुभयधान्यथा २४ आध्यानाय प्रयोजनामा- हि बिरोधः ॥ ३० उपपनस्तल्लक्षणार्थोपलब्धे- १५ आत्मशब्दाच ॥ १६ प्रात्मगृहीतिरितरवदुतरात्॥३१ यावदधिकारमत्र स्थितिरा- १७ अन्वयादिति चेत् स्यादव धिकारिकाणाम् ।। धारणाव ॥ ३२ (१३)अनियमः सर्वेषामवि- १धिकाराचेत्यन्तमेकमूत्र पठित्या परिशिष्टं पृथपठति कश्चित, स- लिलवति तपाठः॥ २ अन्यथात्व चेति फश्चित पठति । ३प्राप्तरिति कश्चित्पठति । ४मिति कंचित्पठन्ति । वाद॥ लॊकवत् ॥

·तृतीयोऽध्यायः । तरवत् ॥ रोषः शन्दानुमानाभ्याम१॥४२ (१८)प्रदानवदेव तदुक्तम ।। ३३ (१४)अक्षरधियां तवराधार ४३ (१९)लिङ्गभूयत्वात्तद्धि व. सामान्यतदावाभ्यामौएम- लीयस्तदपि ॥ दवत्तदुक्तम् ॥ ४.४ (२०)पूर्वविकल्पः प्रकारणात् . ३४ इयदामननात् ॥ स्यात् क्रिया मानसरत् ।। ३५ अन्तरा मुतग्रामवत् सा-४५ अतिदेशाच्च ।। स्मनोऽन्यथा भेदानुपपत्ति-६ विद्यैव तु निरिणादर्श- रिति चेन्नोपदेशवत् ॥ नाच७॥ ३६ व्यनिहारो विशिंपन्ति ही- ४७ श्रृयादिवलीयस्त्राच न बाघः॥ ३७ सैव हि मयादयः ।। ४८ अनुबन्धादिभ्यः प्रशान्तर- ३८ (१६)कामादीपतरत्र तत्र पृयकारएश्च तदुक्तम् ॥ चायतनादिभ्यः । ४९ न सामान्यादप्युपलब्धेर्म- ३९ प्रादरादलोपः॥ त्युचन्न हि लोकापत्तिः॥ ४० उपस्थितेऽतस्तदुचनात् ॥ ५० परेगा च शब्दस्य ताद्विध्यं ४१ (१७)तन्निर्धारणा नियमस्त भूयस्त्वाचनुवन्धः ॥ दृष्टेः पृथग्यप्रतिवन्धः ९१ (२१)एक प्रात्मनः शरीरे- फलम् ॥ १ कंचित् ३१-३२ सूने व्युत्मामं पठन्ति । २त्वविरोध इति कश्चित्पठति । ३ स्थानमन इत्यस्य स्थाने तदुक्रमिति फश्चित्पठति ॥ ४ केचिदन्यथेत्यादि पृथपठन्तः चेमोपदेशान्तरवदिति पन्ति । कश्चितु मूत्रान्तरीकस्याप्युपदेशवदित्यव पठति ॥ ५ कामादि इति कश्चित् पठति । ६ ननिर्धारणार्थ इति कश्चित् पठति । ७ फेचिदर्शनाचति पृथक्कुर्वन्ति । दफश्चित्प्रशान्तरस्यादि पृथक्सून पठति। तन्मतेवदूष्टिश्चेति पाठ। भावात् ।

·घेदान्तदर्शने ५२ व्यतिरेकस्तद्भावभाविरतान'३ आचारदर्शनात् ।। खूपलब्धिवत् ॥ ४ तच्छ्रुतेः ॥ ५३ (२०)अगावबद्धास्तु न शा ५ समन्वारम्भणात् ॥ खामुहि प्रतिवेदम् ॥ ६ तद्वतो विधानात् ॥ ५४ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः॥ ७ नियमाच॥ ५५ (२३)भन्नः क्रतुवज्पायस्व ८ अधिकोपदेशातु बादराय- तथा हि दर्शयति ॥ णस्य तदर्शनान् ॥ ५६ २४)नाना शब्दादिभेदात् ॥ ९ तुल्यन्तु दर्शनम् ॥ ५७ (२५)विकल्पोऽविशिष्टफल- (१० प्रसार्वत्रिकी ॥ त्वात् ॥ १२ विभागः शतरत् ॥ ५८ काम्यास्तु ययाकामं समु. १२ अध्ययनमात्रवतः ।। चीयेरन का पूर्व हेलभावात् ॥ १३ नाविशेषात् ॥ ५९ (२६)मङ्गेषु यथाश्रयभावः।) ११४ स्तुतपेऽनुमतिर्वा । ६० शिष्टश्च ॥ १५ कामकारेण चैके॥ ६१ समाहारात् ॥ ६२ गुणासाधारण्यश्रुतेश्च ॥ २६ उपमर्दश्च ।। ६३ न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ १७ अपरेता च शब्दे हि ॥ ६४ दर्शनाच ॥ १८ परामर्श जैमिनिरचोदनामा- इति तृतीयाध्यायस्य तृतीय पादः। पवदति हि॥ १९ अनुष्ठेय बादरायणः साम्प- १ (१)पुरुषार्थोऽतः शब्दादि श्रुतेः॥ ति पादरायणः॥ २ शेषत्वात् पुरुषार्थवादो य- २१ (२)स्तुतिमात्रमुपादानादि- थाऽन्येविति जैमिनिः ।। ति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ -..- २० विधिर्वा धारणवत् ॥ १ वाभावि इति केचित् पठन्ति । २ भावादिति कश्चित् पठति ॥

·तृतीयोऽध्यायः। २२ भावशब्दाच॥ ३३ सहकारित्वेन च॥ २३ (३)पारिप्लनार्या इति चे. ३४ सर्वथापित एवोभयलि- न विशेपितत्वात् ॥ २४ तथा चकवाक्यतोपबन्धात् ॥३५ अनभिभवश्व दर्शयति ।। २५ (४)मत एव चारग्रीन्धना- ३६ (९)अन्तराचापि तु तदृष्टेः॥ चनपेक्षा॥ ३७ अपि स्मयते॥ २६ (६)सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुते-३८ विशेपानुग्रहश्च ।। रश्ववत् ।। ३९ अतस्वितरज्ज्याश्यो लि. २७ (६)शपदमाधुपेतः स्यात्तया- पि तु तद्विधस्तदङ्गतया ते ४० (१०)तद्भूतस्प तु नाता- पामप्यविश्यानुष्यत्वात् ।। वो१० मिनेरपि नियमा- २८ (७)मर्वान्नानुमतिश्च प्राणा तद्रूपाभाचेभ्यः ।। सये तदर्शनात् ॥ ४१ न चाधिकारिकमपि पत- २९ प्रवाधाच्च ।। नानुमानात्तदयोगात् ।। ३० अपि स्मयते॥ ४२ उपपूर्वमपीत्येके१२ भावमय- ३१ शन्दश्चातोऽकामकारे५ ॥ नवत तदुक्तम् ॥ ३२ (८)विहितत्वाच्चाश्रमक: ४३ वाहस्तूभययापि स्मृतेरा- ओपि ॥ चाराच॥ ड्राञ्च ।। १इदं सूत्र फश्चिम पठति । २चफारं कश्चिन्न पठति । ३ अपिकार कंचिन्न पठन्ति । ४ अपिचेति फेचित् पठन्ति । ५चार रति कश्चित् पठति । ६ सयथापितु इति फश्चितपठति। ७ अपिचेति कंचित पठन्ति । ८ हंचेति कश्चित् पठति । ९ सरज्या इति फश्चित पठति । १० तु तद्भायो इति फश्चित पठति । ११ मात इति केचित् पठन्ति । १२ मपित्वेफे इति केचित् पठन्ति ।

·घेदान्तदर्शने :॥ वत् ॥ ४४ (११)स्वाभिनः फलश्रुनेरि-४ (३)न प्रतीके न हि सः ।। सात्रयः॥ ५ ब्रह्माएरुरकर्षात् ॥ ४५ मालिज्यमित्यौटुलोमिन्त- ६ (४)मादिसादिगतयश्चाइ उ- समै हिपरिधीयते ॥ पपत्तः ४६ (१२)सहकार्यन्तरविधिःपक्षे-७ (५)मामीनः मम्भवात् ।। ण तृतीयं तद्वतो विध्यादि-८ ध्यानाच्च ।। ९ अचलत्तचापेक्ष्य ॥ ४५ करतभावात्तु गृहिणोपसं.२० स्मन्त च ।। १.१ यत्रैकाग्रता तानिशेपात ॥ ४८ मीनवादितरेपामप्युपदेशात् ॥१२ (६)मा प्रयाणात तत्रापि ४९ (१३)मनाविष्कुन्निन्वयात् ॥ हि दृष्टम् ।। ५० पोहकममरस्तुतप्रतिवन्धे त- १३ (७)नदधिगम उत्तर पूर्वाधयो- दर्शनात् ॥ रश्पविनाशी तद्यपदेशात् । ५१ एवं मुक्तिफलानियमस्तदर-१४ (८)इतरस्याप्येवमसंश्लेषः स्थावतस्तदवस्थावधृतेः ॥ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादः॥ १५ (९)अनारब्ध कार्य एव तु पू चे तदयधेः ।। अथ चतुर्थोऽध्यायः । १६ (१०)अग्निहोत्रादि तु तत्का १ (१)आत्तिरराकृदुपदेशात् ॥ यायैव तदर्शनात् ॥ २ लिङ्गाच्च ॥ १७ अतोऽन्यापि होकेपामुभयो। ३ (२)मात्मेति तूपगच्छन्ति ग्रा-१८ यदेव विद्ययनि हि ।। इयन्ति च ॥ १९ (११)भोगेन वितरे सप. पाते तु ॥ १ फेचिदेतत्सूत्रानन्तर थुनश्चेत्येक सूत्रं पठन्ति । २ कमप्यम इति केचित् पठन्ति । ३ आमायणादिति फेचित् पठन्ति।

·चतुर्थोऽध्यायः । यित्वाऽथ संपद्यते॥ १३ स्मयते च ॥ पति चतुर्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥ १४ (६)तानि परे तथा ह्याह ।। १५ (७)भविभागो वचनात् ।। १ (१)वामनसि दर्शनाच्छ- १६ (८)तदोकोऽग्रज्वलनं तत्म- ब्दाच॥ काशितद्वारो विद्यासामा- २ अत एवरे सर्वारयनु । त्तच्छेपगसनुस्मुतियोगाच्च ३ (२)तन्मनः माण उत्तरात ॥ हार्दानुगृहीतः शताधिकया। ४ (३)प्तोऽध्यो तदुपगमादि.१७ (९)रश्म्यनुसारी ॥ १८ (१०)निशि नेति चेन्न सम्ब. ५ (४)भूतेषु तच्छुतेः३॥ न्धस्या पावदेहभाविवाद- ६ नेकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ ७ (५)समाना चामृत्युपक्रमाद-१९ (११)मतश्चायने ऽपि द- मृतत्वं चानुपोप्य ।। क्षिणे ॥ ८ तदापीतेः संसारम्पपदेशात् ।। २० योगिनः प्रति स्मर्येते ९ सूक्ष्मंप्रमाणतश्च तथोपलब्धः।। स्मार्ते चैते ।। १० नोपपर्दैनातः॥ इति चतुर्याश्यायस्य द्वितीयपादः॥ ११ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा४ ॥ १२ मौतपेधादिति चेन्न शारीरात स्पष्टो होकेपाम् ॥ २ (१)चिरादिनातत्मीयते।। यति च ॥ १क्षपयित्वासंपद्यते इति केचित् क्षपयित्वायसंपत्स्यत इति क. श्चिच पठन्ति ।। २ पवचेति केचित् पठन्ति । ३ भूतेषताश्रुतेरिति फेचित् पठन्ति । ४ पत्तेरेपऊम्मा इति केचित् पठन्ति ।। ५ फेचिपट इत्यादिकं पृथक्कुर्वन्ति । ६ संयन्धादिति कश्चित् पठति यावदित्यादि पृथक्करोति च ।। ७ प्रतिचस्मयत इति फेचित् पठन्ति ॥ .

·सौत्री संख्या शुभाशीः ॥
अध्यायः
पादः
सूत्राणि।
३२
१
१
१
१
४४
१
२
३
४
४
२
२०
२२
अखिलमूत्रसंख्या ५४५

·अधिकरणानुक्रमः । अधिकृतिगाना चिन्मयी वाकाण्डे तादध्येऽनन्तरले ऽप्यधिकरणमिदा नाल्पसारैः प्रकल्प्या। पृष्ठम्। ११ ૨૨ ૨૨ ८ રે २५ कमः। मथमाध्यायप्रथमपाद १ जिज्ञासाधिकरणम् । २ जन्माधधिकरणम् । ३ शास्त्रयोनित्याधिकरणम् । समन्वयाधिकरणम् । ईक्षत्यधिकरणम् । ६ मानन्दमयाधिकरणम् । अन्तरधिकरणम। প্লাস্কায়াঘিন । ९ प्राणाधिकरणम्। १० ज्योतिरधिकरणम् । (मक्ष)११ न्द्रमाणाधिकरणम् । प्रथमाध्यापद्वितीयपादे १ सर्वप्रमसिद्धयधिकरणम्। २ अनधिफरणम् । २१ मताधिकरण ४ अन्तर्याम्पधिकरणम् । ५ महश्यत्याधिकरणम् । (ऊर्मि) चश्वानराधिकरणम् । प्रथमाध्यायतृतीपपादे १ घुश्चापधिकरणम् । २ भूमाधिकरणम् । ३२ ·पृष्ठम। ४७ ५४ ५८ ४ ७१ ७३ ७४ , ३ अक्षराधिकरणम । ४ क्षितिकर्माधिकरणम् । ५ राधिकरणम् । ६ प्रमिताधिकरणम् । ७ देयताधिकरणम् । ८ मध्यधिकरणम् । ९ अपशूद्राधिकरणम् । (आशा)१० अर्थान्तरत्याधिफरणम् । प्रथमाध्यायचतुर्घपावे १ आनुमानिफाधिकरणम् । २ चमसाधिकरणमा ३ सयोपसंग्रहाधिकरणम् । कारणत्वाधिकरणम् । ५ अगदाचिरयाधिकरणम् । ६ चाक्यान्घयाधिकरणम् । प्रकृत्यधिकरणम्। (अदि)- सर्वव्याख्यानाधिकरणम्(१)। द्वितीयाध्यायमथमपादे १ स्मृत्यधिकरणम् । २ योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् । ३ घिलक्षणत्वाधिफरणम् । ४ शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् । ५ भोक्तापत्त्यधिकरणम् । ६ आरम्मणाधिकरणम् । ७ इनरव्यपदेशाधिकरणम् । ८ उपसहारदर्शनाधिकरणम् । ९ फनप्रसक्त्यधिफरणम् । (काष्ठा)१० प्रयोजनयत्वाधिकरणम् । द्वितीयाध्यायद्वितीयपाद ७ ७९ ८७ ९२ ९२ ·एम्। १ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् । २ महद्दीघोधिफरणाम् । १०४ ३ समुदायाधिकरणम् । ४ उपलव्ध्यधिकरणम् । ११० ५ सर्वथानुपपत्त्यधिकरणम् । १११ ६ एफस्मिन्नसम्भवाधिकरणम् । ११३ ७ पशुपत्यधिकरणम्। ११४ (द्विरद) उत्पत्त्यसम्मवाधिकरणम् । द्वितीयध्यायतृतीयपादे १ वियदधिकरणम् । १९८ २ तेजोऽधिकरणम्। १२१ ३ मात्माधिकरणम् । ૨૨૨ ४ शाधिकरणम् । ५ फधिकरणम् । १२७ ६ परायत्ताधिकरणम् । (मुनि)७ अंशाधिकरणम् । द्वितीयाध्यायचतुर्थपादे १३१ १ प्राणोत्पत्यधिकरणम् । २ सप्तगत्यधिकरणम् । ३ प्राणाणु बाधिकरणस्। ४ घायुक्रियाधिफरणाम् । ठाणुरयाधिकरणम्। १३६ ज्योतिराधिष्ठानाधिकरणम् (१) । ७ इन्द्रियाधिकरणम्। (यसु) संज्ञामूर्तिक्लप्स्यधिकरणम् । तृतीयध्यायप्रथमपादे १४१ १ तदन्तरमतिपयधिकरणम् । १४४ २ कृतात्ययाधिकरणम् । ૨૨૬ ५ ६ ·पृष्ठम्। ममः। १४८ १४९ १५१ १५३ १५४ ३ अनिष्टादिफायधिकरयाम् । ४ तरस्वामाव्यापत्यधिफरणम् । नातिचिराधिकरणम् । (ऊर्मि)६ अन्याधिष्ठिताधिकरणम् । तृतीयाध्यायद्वितीयपादे १ मंध्याधिकरणम् । २ तदभायाधिकरणम् । ३ फर्मानुस्मृतिशब्दविध्याधिकरणम् । ४ मुग्धाधिकरणम् । ५ उभयलिङ्गाधिकरणम् । ६ अहिकुण्डलाधिकरणम् । पराधिकरणम् । (इभ)- फलाधिकरणम् । २६० ७ १६८ १७१ १७२ १७४ ४ तृतीयाध्यायतृतीयपादे १ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २ अन्यथात्वाधिकरणम् । ३ सर्वाभेदाधिफरगाम् । आनन्दाधिकरणम् । ५ कार्याख्यानाधिकरणम् । ६ समानाधिकरणम् । संवन्धाधिकरणम् । ८ संभृत्यधिकरणम् । ९ पुरुषविद्याधिकरणम् । १० वेधाधिकरणम् । ११ हान्यधिकरणम् । १२ सांपरायाधिकरणम् । १३ अनियमाधिकरणम् । ७ १७७ १७९ १७२ १८१ ·पृष्ठम। ૨૨૬ चतुर्थाध्यायप्रथमपादे २२० १ आवृत्त्यधिकरणम् । २२१ २ आत्मत्वोपासनाधिफरणम् । ૨૨૨ ३ प्रनीकाधिकरणम् । ૨૨૨ ४ आदित्यादिमत्यधिकरणम् । ૨૨૨ ५ आसीताधिकरणम् । ૨૨૪ ६ आप्रयाणाधिकरणम् । २२४ तदधिगमाधिफरणम् । ८ इतराधिकरणम् । २२५ ९ अनारब्धकार्याधिकरणम् । ૨૨૬ १० अग्निहोत्राधिकरणम् । २२६ (मक्षः)११ इतरक्षपणाधिकरणम् । चतुर्थाध्यायद्वितीयपादे ૨૨૭. १ वागधिकरणम् । રર૭. २ मनोऽधिकरणम् । ૨૨૦ ३ अध्यक्षाधिकरणम् । ૨૨૮ ४ भूताधिकरणम् । ૨૨૨ ५ आसृत्युपफमाधिकरणम् । २३१ ६ परसंपत्त्यधिफरणम् । २३२ अविभागाधिकरणम् । ૨૩૨ ८ तदोकोऽधिकरणम् । २३३ ९ रश्म्यनुसाराधिकरणम् । १. निशाधिकरणम् । २३४ (अक्षै.)२१ दक्षिणायनाधिकरणम् । चतुर्थाध्यायतृतीयपादे २३५ १ अर्चिराधधिकरणम् २३५ २ वाय्वधिकरणम् । ३ घरुणाधिकरणम् । २३७ आतिवाद्विकाधिकरणम । ४

·(७)
श्ठम्।
नमः।
२३८(प्रयाजेरिह)६ कार्याधिकरणम् । ,
चतुर्थाध्यायचतुर्थपादे
રક્કર
१ संपाविर्भावाधिकारणम् ।
२४३ २ अविभागेनहष्टत्वाधिकरणम् ।
३ ब्राझाधिकरणम् ।
२४६
४ संकल्पाधिकरणम् ।
२४६ ५ अभावाधिकरणम् ।
२४९(भवतिरसै:)६ जगद्यापारपर्जाधिकरणम् ।
(पादनीतिप्रवन्धः॥)
१५६ सर्वाधिकरणसंख्या ॥

·श्रीहयग्रीवाय नमः॥ नमः परमर्पिभ्यः ॥ श्री भगवद्रामानुजाचार्यानुगृहीतो वेदान्तदीपः। (मङ्गलाचरणम् ।) श्रियः कान्तोऽनन्तो वरगुणगणैकास्पदवपु. हताशेपावधः परमखपदो (१) वाङ्मनसयोः । अभूमिभूमियों नवजनदृशामादिपुरुषो मनस्तत्पादाब्जे परिचरणसक्तं भवतु मे ॥ प्रणम्य शिरसाऽऽचास्तिदादिष्टेन वर्मना। प्रह्मसूत्रपदान्तःस्थवेदान्तार्थः प्रकाश्यते ॥ (सिद्धान्तसंक्षेपः।) भवेयमेव हि (२)वेदविदा प्रक्रिया-याचद्रस्तुनः स्वरूपतः स्वभावतश्चात्पन्त(३)विलक्षणस्तदात्मभूतश्चेतनः प्रत्यगात्मा । तस्मादद्धान्मुक्तानित्याच्च निखिलहेयमत्यनीकतया कल्या- गगुणैकतानतया च सर्वावस्यचिदचिद्वयापकतया धारक- तया (४) नियन्तृतया शपितया चात्यन्तविलसणः परमा- स्मा । यथोक्तं (५) भगवता- (१) 'परमविषयो' क. (२) 'एव दि' इति गपुस्तफो नास्ति। (३) अत्यन्त 'इति फ० पुस्तके नास्ति । (९) धारफतया'ति ग० पुस्तके नास्ति । (६) तदुक्तं ग० ·घेदान्तदीपे द्वाविमौ पुरुषी लोके क्षरश्वासर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः । यस्मारक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च मषितः पुरुषोत्तमः ॥” इति । श्रुतिश्च " मधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः । पति विश्वस्यात्मेश्व- रम् । अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायण स्थितः" इस्पा- दिका । कूटस्थो मुक्तस्वरूपम् । "ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्पगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥" इत्यादिव्यपदेशात् । सूत्रकारश्चैव(१)मेव चदति "नेतरोड- नुपपत्तेः भेदव्यपदेशात् । अनुपपत्तेस्तु न शारीरः। कर्मकर्तव्य- पदेशाच । शब्दविशेषाद । संभोगप्राप्तिरिति चेन वैशेप्याद । न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापाच्छारीरश्च । उभयेऽपि हि भेदेनैन- मधीयते। विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ।मुक्तोपसृप्यन्य- पदेशाच्च । स्थित्यदनाभ्यां च । इतरपरामर्शात्स इति चेन्ना- संभवात् ।उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु । मुपुप्त्युत्क्रान्त्यो देन । पत्यादिशब्देभ्यः। अधिकं तु भेदनिर्देशात् । आधिकोपदेशात्तु यादरायणस्पचे तद्दर्शनाद । जगद्यापारवर्जमकरणादसंनिहि- तत्त्वाच । भोगमात्रसाम्यलिड्गाच्च" इत्यादिभिः । न चाविद्या- कृतमुपाधिकृतं वा भेदमाश्रित्यते निर्देशाः । "इदं ज्ञानमुपाश्रिस मम साधर्म्यमागताः। (१) श्चद' क.

·भयतारिफा। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यन्ति च ॥ तदा (१) विद्वान्पुण्यपापे विध्य निरञ्जनः परमं साम्यमु- पैति । मुक्तोपमृष्यव्यपदेशाच । उत्तराचेदाविर्भूतस्वरूपस्तु । संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् । जगद्यापारवर्ग प्रकरणावसंनि- हितसाच । भोगमावसाम्यालिदाच्च" इति सर्वाविद्योपाधि- विनिर्मुक्तमधिकृत्यैव(२)भेदोपपादनाद।श्रुतिस्मृतिम्वेषु सर्वत्र भेदनिर्देशो (३)चिदचिदीश्वरस्वरूपभेदः स्वाभाविको विवक्षित इति निश्चीयते । “सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उ. पासीत । वाचारम्भणं विकारो नामषेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तदेक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽमृजत । सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः मजा सदायतनाः सत्सतिष्ठाः । ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स मात्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो । क्षेत्रहं चापि मां विद्धि । - दनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इति परस्य ब्रह्मणः कारणत्वं कृत्स्नस्य चिदचिदात्मकमपञ्चस्य कार्यत्वं कारणात्कार्यस्या- नन्यत्वं चोच्यमानमेवमेवोपपद्यते । सर्वावस्थस्य चिदचिर- स्तुनः परमात्मशरीर परमात्मनश्चात्मत्वं "यः पृथिव्यां ति- धन्-यस्य पृथिवी शरीरम् । यात्मनि तिष्ठन्-यस्यात्मा शरीरं य भात्मानमन्तरो य मयति । यस्याव्यक्तं शरीरम्-य- स्पाक्षरं शरीरम्-यस्य मृत्युः शरीरमेए सर्वभूतान्तरा- स्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः । अन्तः प्र- विष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा" इत्यादिश्रुसैवोपदिष्टमिति सूक्ष्माचदचिद्वस्तुशरीर परमात्मा कारणम्, स एव परमात्मा (२) 'विनिमुक्तस्यय 'ग (१)'उभे 'फ. (३) भेदे निर्दिष्टे 'मु.

·४ वेदान्तदीपे स्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरः कार्यमिति कारणावस्थायां कार्याव- स्थायां च चिदचिद्वस्तुशरीरतया (१) तत्मकारः (२) परमात्मैव सर्वशब्दवाच्य इति परमात्मशब्देन सर्वशब्दसामानाधिकरण्यं मुख्यमेवोपपन्नतरम् । “अनेन जीवनात्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि । तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशद, तदनुमाविश्य सच्च सच्चाभवत्" इति(३)श्रुतिरेवेममर्थमुपपादयति । सर्वमात्म(४)त- याऽनुमविश्य तत्तच्छरीरत्वेन (५) सर्वप्रकारतया स एव सर्व- शब्दवाच्यो भवतीत्यर्थः । बहुस्यामिति बहुभवनसंकल्पोऽपि- नामरूपविभागानई सूक्ष्मचिदचिदस्तुशरीरकतयैकथाऽवस्थित- स्य विभक्तनामरूपचिदचिवस्तुशरीरकतया (६) बहुमकारता विपया-इति हि चेद(७)वित्मक्रिया ॥ (शङ्कर-भास्करमतप्रतिक्षेपः।) ये पुननिर्विशेषकूटस्थस्वप्रकाशनिसचैतन्यमानं ब्रह्म ज्ञा- तव्यतयोक्तमिति वदन्ति तेपां "जन्माद्यस्य यतः । शास्त्रयो- नित्वात् । तत्तु समन्वयात् । ईक्षतेनीशब्दम्" इत्यादि(८) "जगद्वयापारवर्नम् ()। भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च । अनावृ: त्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात्" इत्यन्तस्य सूत्र(१०) गणस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वबहुभवनसङ्कल्परूपेक्षणायन- न्तविशेषप्रतिपादनपरत्वात्सर्व सूत्रजातं सूत्रकारोदाहृताः "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । तदैक्षत बहुस्यां प्रजाये . (१) शरीरकतया' मु. (२) 'तत्तत्प्रकार:'ग (३) इत्यादि'मु० (४) सर्वात्मतया' ग (५)' तच्छरीरत्वेन' क. (६) शरीरतया'मु० (७)'वेदान्त 'ग० (८)' इत्यादेः' मु० (९) मुद्रितपुस्तके संपूर्ण सूनमास्त। (१०) 'इत्यन्तमन' - ·अवतारिका। य" इत्याधाः सर्वाः श्रुतयश्च न संगच्छन्ते । अयोध्येत "येनाश्नुतं श्रुतम्" इसेकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञाय "यथा सोम्पैकेन मृत्पिरडेन" इत्येक मृत्पिण्डारब्धघटशराबादीनां त- न्मृत्पिण्डादनन्यतया(१) तद्ज्ञानेनैव (२) तेपांज्ञाततेव ब्रह्मज्ञानेन तदारब्धस्य कृत्स्नस्य चिदचिदात्मकस्य जगतस्तद (३)नतिरि- क्तवस्तुतया ज्ञातता संभवतीत्युपपाद्य "सदेव सोम्येदमनमासी- देकमेवाद्वितीयम्" इतीदंशब्दवाच्यस्य चिदीचदात्मकमपश्चस्य सप्टेः मानिखिलभेदपहाणेन सच्छब्दवाच्यतयैकता()ऽऽपत्ति घटशरावाधुत्पत्ते मागुत्पादकमृत्पिण्डकता(५)ऽऽपत्तिवदभिधा- य "तदक्षत बहुस्यां प्रजायेय" इति(६)तदेव सच्छब्दवाच्यं परं ब्रह्म चिवचिदात्मकमपञ्चरूपेणात्मनो बहुभवनमेकमृत्पिण्डस्य घदशरावादिरूपेण बहुभवनवत्संकल्प्यात्मानमेव तेजम्मभूतिज- गदाकारणासजतेति चाभिधाय "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स भात्मा तत्त्वमासि" इत्यभिधानाद्रौकमेवाविद्याकृतेन पारमा- धिकेन वो(७)पाधिना संबद्धं देवादिरूपेण बद्दभूतमिति वै- दिक(८)रभ्युपगन्तव्यमिति। तदयुक्तम्()"ज्ञाझौ द्वावजाची- शनीशी । नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विद- धाति कामान"इत्यादिश्रुतिभिर्जीवानामजत्वनित्यत्ववहुत्ववच- नात् । यदि घटशरावादेरुत्पत्तेः प्रागेकीभूतस्य मृद्रव्यस्योत्प- (१) मृत्पिण्डादनन्यतया' ग० 'तन्मृत्पिपडादनन्यद्व्यतया'मु. (२) 'एच' इति मुद्रिते नास्ति । (३) 'तस्माद 'मु. (४) 'सच्छब्दवाच्यतयैकधा' ग० 'सच्छन्दवाच्येनेकता' मु० (A) मृपियडेकधा' ग. (६) " बहुस्याम्" इति ' इत्येवास्ति मुद्रिते। (७) कृतनापारमार्थिकेन चो' क० ग० (८) वैदविद्भि' मु० (९) मिति यत्तदयुक्तम्' ग० , ·६ घेदान्तदीपे त्युत्तरकालभाविबहुत्ववत्सृष्टेः मागेकीभूतस्यैव ब्रह्मणः सृष्ट्रय- तरकालं(२) नानाविधजीवरूपेण बहुत्वमुच्येत, तदा जीवाना- मजत्वनित्यत्वबहुत्वादि विरुध्येत । सूत्रविरोधश्च "इतरन्य- पदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्तिः" इति ब्रह्मैव देवमनुप्यादिजी- धरूपेण(२) बहुभूतं चेत्त(३)दाऽऽत्मनोहिताकरणादिदोपप्रसक्ति- रित्युक्ता "अधिक तुभेदनिर्देशात्" इति जीवाद्ब्रह्मणोऽर्थान्त- रत्वमुक्तम् । तथा च "वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात्" इति देवा- दिविपमाष्टमयुक्तपक्षपातनैण्ये (४) जीवानां पूर्वपूर्वकर्मापेक्ष- खाद्विपमस्रष्टेरिति परिहते । तथा(५)"न कर्माविभागादिति चे- नानादित्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यते च" इति “सदेव सोम्येद- मन आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इति सृष्टेः प्रागविभागवचनाहटे: प्राग्जीवानामभावात्तत्कर्म न सम्भवतीति परिचोद्य (६) जीवानां तत्कर्ममवाहाणां चानादित्वादिति परिहतम्। “नात्माऽश्वतेनि- त्यत्वाच्च ताभ्य" इसात्मन उत्पत्त्यभावश्चोक्तानित्यत्वं च । स्वा भ्युपगमविरोधश्चाप्रामोक्षाजीवभेदस्यानादित्वं सर्वेरेव हि वेदा- न्तवादिभि(७)रभ्युपगम्यते। अतः श्रुतिविरोधात्सूत्रविरोधात्स्वा- भ्युपगमविरोधाच सृष्टेः मागेकत्वावधारणं नामरूपविभागाभा- वाभिमायम, नामरूपविभागानहमूक्ष्मचिदचिदस्तुभेद(८)सई चेति सर्वैरभ्युपगम्यते । इयांस्तु विशेषः । अविद्यापरिकल्पनेइ- (१) 'कालीनं 'मु (२) 'स्वरूपेण'मु० (३) 'तदा' इति मुद्भिते नास्ति । (४) नैपुण्ये न' क 'नण्ये न सापेक्षत्वादिति' ग. (६) तथा' इति क. पुस्तके नास्ति । (६) परिचोद्य' इति ग० पुस्तके नास्ति । (७) वेदान्तिभि' मु० (८) 'चिदचिदस्तुशक्तिभेद' मु० ·अवतारिफा। 'युपाधिपरिकल्पनेपि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्याविद्यासंवन्धिन- श्योपाधिसवन्धिनश्च चेतनस्याभावादविद्योपाधिसंबन्धौ (१) तत्कृताश्च दोपा ब्रह्मण एव (२) भवेयुरिति । (यादवसिद्धान्तविमर्शः।) सन्मात्रब्रह्मवादेऽपि प्राक्सप्टेः सन्मात्र नौकमेव सृष्ट्यत्तर- कालं भोक्तभोग्यनियन्तृरूपेण त्रिधा भूतं चेटशरावमणिकव- ज्जीवेश्वरयोरप्यु(३)त्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं च स्यावामधेकत्वा (४) पत्तियेलायामपिभोक्तृभोग्यनियन्तृशक्तित्रयमवस्थितमिति चेत्, किमिदं शक्तित्रयपद(५)वाच्यमिति विवेचनीयमायदि सन्मा- वस्यैकस्यैव भोक्तभोग्यनियन्तरूपेण परिणामसामध्ये शाक्तत्रय- शब्दवाच्यम्, एवं ताहि मृत्पिण्डस्य घटशरावादिपरिणामसम- र्थस्य तदुत्पादकत्वमिव ब्रह्मण ईश्वरादीनामुत्पादकत्वमिति तेपामनियत्वमेव । अधेश्वरादीनां सूक्ष्मरूपेणावस्थितिरेव शक्तिरित्युच्येत । तहिं तदतिरिक्तस्य सन्मात्रस्य ब्रह्मणः भ- पाणाभावात्तदभ्युपगमे च तदुत्सायतयेश्वरादीनामनिस्यत्वम- सहाच्च प्रयाणां नामरूपविभागानहसूक्ष्मदशाऽऽपत्तिरेव माक्स- टेरेकत्वा(६)वधारणावसेयेति वक्तव्यम् । न तदा तेपां ब्रह्मात्म- कत्वा (७)देकत्वावधारणं विरुद्धघेत । अतः सर्वावस्थस्य(८) चिदचिद्वस्तुनो ब्रह्मशरीरत्वश्रुतेः सर्वदा सर्वशब्दैौव तत्तच्छ- (२) संवन्धेन' का (२) ब्रह्मण्येध'.ग. (३) अपि' इति मुद्रिते नास्ति । (४) 'एकता'क'एकधाग (4)'शब्द'मु० (६)'एकधाग (७) अन्यथा तेयामब्रह्मात्मकत्वा' फ० 'तथा पामब्रह्मात्म- कत्या'ग'तदा तेपां बहुत्वा' पा० (८)"सर्वावस्थावस्थितस्य'मु० ·रीरतया तत्तद्विशिष्टमेवाभिधेयामिति(१)स्यूलाचदचिद्रस्तुविशिष्टं ब्रह्मैव कार्यभूतं जगत्, नामरूपविभागानहसूक्ष्मचिदचिद्वस्तुवि- शिष्टं ब्रह्म कारणमिति । तदेव मृत्पिण्डस्थानीयम् “सदेव सो- म्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इत्युच्यते । तदेव विभक्त- नामरूपचिदचिद्वस्तुविशिष्टं ब्रह्म कार्यमिति सबै समअसम् ॥ श्रुतिन्यायविरोधस्तु तेषां भाप्ये अपश्चित इति नेह मत- न्यते । भाप्योदितो ऽधिकरणार्थः समूत्रविवरणः मुख(२)- ग्रहणाय संक्षेपेणोपन्यस्यते ॥ (संक्षेपतःप्रमेयकथनम् ।) तत्र प्रथमे पादे प्रधानधुरुपादेव जगत्कारणतया चेदान्ताः प्रतिपादयन्तीत्याशङ्कय सर्वज्ञं सबसंकल्पं निरवद्यं समस्तक- ल्याणगुणाकरं ब्रह्मैव जगत्कारणतया प्रतिपादयन्तीत्युक्तम् । द्वितीयतृतीयचतुर्थपादेषु कानि चिद्वेदान्तवाक्यानि प्रधाना- दिप्रतिपादनपराणीति तन्मुखेन सर्वाक्षेपमाशय तान्यपि ब्रह्म- पराणीत्युक्तम् । तत्रास्पष्टजीवादिलिगकानि वाक्यानि द्वि- तीये निरूपितानि, स्पष्टलिङ्गकानि तृतीये, चतुर्थे तु प्रधानादि- मतिपादनच्छायानुसारीणीति विशेपामतः प्रथमेऽध्याये सर्व घेदान्तवाक्यजातं सर्वज्ञत्वसससंकल्पत्वादियुक्तं ब्रह्मैव जगत्का- रणतया प्रतिपादयतीति स्थापितम् । द्वितीयेऽध्याये ऽस्या- थस्य दुर्धर्पत्वप्रतिपादनेन ढिमोच्यते । तत्र प्रथमे पादे सांख्यादिस्मृतिविरोधान्यायविरोधाच्च मसक्तोदोपः परिह- ताद्वितीये सांख्यादिवेदवाह्यपक्षप्रतिक्षेपमुखेनास्यैवादरणीयता स्थिरीकृता । तृतीयचतुर्थयोर्वेदान्तवाक्यानामन्योन्यविप्र- (१) 'अमिधीयत इति' मु० (२) 'सूनविवरणसुख'क० ग० 'सूत्रार्थविधरणसुख' पा० .

·अवतारिका। तिपेधादिदोपगन्धाभावख्यापनाय वियदादीनां ब्रह्मकार्य- लापकारो विशोध्यते । तत्र तृतीये पादे चिद (१) चित्लत- वस्य ब्रह्मकार्यत्वे ससप्यचिदंशस्य स्वरूपान्यथाभावेन कार्य- खम्, चिदशस्य स्वभावान्यथाभावेन ज्ञानसंकोच विकासरूपेण (२) कार्यतोदिताचतुर्थं तु जीवोपकरणानामिन्द्रियादीनामु- त्पत्तिप्रकारः । इति प्रथमेनाध्ययद्येन मुमुक्षुभिरुषास्यं निर- स्तनिखिलदोपगन्धमनवधिकातिशयासंख्येयकल्पाणगुणगणं निखिलजगदेककारणं ब्रह्मेति मतिपादितम् । उत्तरेण द्विकेन अलोपासनप्रकारतरफलभूतं मोक्षस्वरूपं च चिन तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे ब्रह्मोपासिपोत्पत्त्ये जीवस्य संस- रतो दोपाः प्रकीचिताः । द्वितीये चोपासनोत्पत्तये ब्रह्मणो निरस्तनिखिलदोपता-कल्याणगुणाकरतारूपोभयलिङ्गता भ. तिपाद्यते । तृतीयेतु ब्रह्मोपासनैकत्वनानात्वपूर्वकमुपासनेपूपसं- हा-नुपसंहार्ययगुणविशेपाः प्रपञ्चिताः । चतुर्थे तूपासनस्य वर्णाश्रमधमेतिकर्तव्यताकत्वमुक्तम् । चतुर्थेऽध्याये ब्रह्मोपा- सनफलचिन्ता क्रियते । तत्र प्रथमे पादे ब्रह्मोपासनफलं वक्तुं उपासनस्वरूप(३)पूर्वकोपासनप्रकारो विद्यानुष्ठान (४)माहा. रम्यं चोच्यते । द्वितीये तु ब्रह्मोपासनां ब्रह्ममाप्तिगत्युमक्रम(५)- भकारश्चिन्यतो तृतीये चार्चिरादिस्वरूपम्, अचिरादिनैव ब्रह्ममा सिरित प्रतिपाद्यते ।चतुर्थे तु युक्तस्य ब्रह्मानुभवप्रकारश्चिन्य तोमतो मुमुक्षुभिर्जातव्यं निरस्तनिखिलदोपगन्धानवधिकाविश- (१) वियदादिचिद' का (२) 'चिदंशस्य स्वरूपान्यथाभावाभावेत शानसोचवफासरू- पेणान्यथाभावन' क. (३) 'स्वरूपविचार' मु. (४) अनुष्ठान' पदं नास्ति ग० पुस्तके। (१) गन्युक्त 'ग ·१० वेदान्तदीपे यासंख्येयकल्पाणगुणगणाकरं निखिलजगदेककारणं परं ब्रह्म- ज्ञानं (१) च मोक्षसाधनमसकृदावृत्तं स्मृतिसन्तानरूपमुपास- नात्मकम्, उमासनाफलं चाचिरादिना परं ब्रह्मोपपद्य स्वेन रूपेण स्वरूपभूतज्ञानादिगुणाविर्भावपूर्वकानन्तमहावि- भूत्यनवधिकातिशयानन्दब्रह्मानुभवोऽपुनरावृत्तिरूप इति शा- रीरकशास्त्रेणोक्तं भवति ॥ (जिज्ञासाऽधिफरणम् ।) अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ ब्रह्ममीमांसा विपयः ॥सा किमारम्भणीयोतानारम्भणी- येति संशयः। तदर्थ परीक्ष्यते वेदान्ताः किं ब्रह्माण प्रमाणमुत नेति । तदर्थ परीक्ष्यते परिनिप्पन्नेऽर्थे शब्दस्प वोधनसामा- वधारणं संभवाते न वेति (२)। न संभवतीति पूर्वपक्षः । सं.. भवतीति राद्धान्तः। यदि (३) न संभवति तदा परिनिष्पन्नेऽर्थे शब्दस्य वोधनसामर्थ्याभावात्सिद्धस्वरूपे ब्रह्मणि न वेदान्ताः प्रमाणमिति तद्विचाराकारा ब्रह्ममीमांसा नारम्भणीया । यदा संभवति तदा सिद्धेऽप्यर्थे शब्दस्य वोधनसामर्थ्यसंभवाद्वे- दान्ताः ब्रह्मणि प्रमाणमिति सा चारम्भणीया स्यात् ॥ तत्र पूर्वपक्षवादी मन्यते-दृद्धव्यवहारादन्यत्र व्युत्पत्त्यसंभवात् व्यवहारस्य च कार्यबुद्धिपूर्वकत्वेन कार्य एवार्थे शब्दशत्स्यव- धारणात् परिनिप्पन्नेऽर्थे (४) ब्रह्माण न वेदान्ताः प्रमाणमिति तद्विचाररूपा ब्रह्ममीमांसा नारम्भणीयेति ॥ राद्धान्तस्नु-वा- लानां मातापितृप्रभृतिभिरभ्वातातमातुलशशिपशुमृगादि (१) 'तज्ज्ञानं 'मुक (३)' यदा'मु० (२) नेति' मु. (४) अर्थे ' इति फ० पुस्तकस्ति । - .

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद । - प्वइगुल्या (२) निर्दिश्य तत्तदभिधायकशब्दान्मयुआनः क- मेण बहुशः शिक्षितानां तत्तच्छन्दश्रवणसमनन्तर स्वात्मना- मेव तत्तदर्थबुद्धयत्पत्तिदर्शनाच्छन्दार्थयोः संवन्धान्तरादर्श- नात्संकेतयितृपुरुपाज्ञानाच दोव्यवोधकभाव एव शब्दार्पयोः संबन्ध इति निश्चिन्वानानां परिनिप्पन्नेऽप्यर्थे शब्दस्य बोधक- स्वावधारणं संभवतीति ब्रह्माणि वेदान्तानां (२) प्रामाण्यात्तद. विचाराकारा ब्रह्ममीमांसाऽऽरंभणायेति ॥ सूत्रार्थः (३)- यथेसानन्तीअत इति च वृत्तस्य हेतुभावे ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा इच्छाया इप्यमाणप्रधान स्वादिप्यमाणं ज्ञानमिहाभिप्रेतम् । पूर्वदृचादल्यास्थिरफल- केवलकाधिगमादनन्तरं तत एव हेतोरनन्तस्थिरफलब्रह्माधि- रामः कर्तव्य इति ॥ (जन्मायधिकरणम्) जन्माघस्य यतः ॥ २॥ तैतिरीयके “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जाता- नि जीवन्ति, यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति, बद्विजिज्ञासस्व तहम" इसे तद्वाक्यं विषयः ॥ किमेतजिज्ञास्यतया प्रतिज्ञातं ब्रह्म जग- जन्मादिकारणतया लक्षणतः प्रतिपादयितुं शक्नोति न वेति संशयः ॥ न शक्नोतीति पूर्वपक्षः । कुतः । जगजन्मादीनामु- पलक्षणतया विशेषणतया च (४) ब्राह्मलक्षणत्वासंभवात् । उपलक्षणत्वे ापलक्षितस्याकारान्तरयोगोऽपेक्षितः। न चेह, तदस्ति । अत उपलक्षणत्वं न संभवति । विशेपणत्वेऽप्यनेक- (१) 'अहुल्यादिना'ग (२) 'घेदान्तवाक्यानां 'मु (३) 'सूत्रार्थ:-अथातो ब्राह्मजिज्ञासा- अथे 'मु कार (४)'बा'मु० - ·घेदान्तदीपे विशेषणविशिष्टतयाऽपूर्वस्यैकस्य प्रतिपादकत्व न संभव- ति । विशेपणाना व्यापकलेन विशेषणयहुत्वे ग्रामपहुलम- सक्तेः। राद्धान्तस्तु-एकस्मिन्नविरुद्धानां विशेपणानामनेकत्वे- ऽपि श्यामत्वयुवत्तादिविशिष्टदेवदत्तवज्जन्मादिविशिष्टब्रह्मकमेव भवति । उपलक्षणखे ऽपि जगज्जन्मादिभिरुपलक्षितस्य ब्रह्मश- ब्दावगतवृहत्वाधाकराश्च सन्तीति जगज्जन्मादिकारण ब्रह्मति लक्षणतः प्रतिपादायतु शनोतीति ॥ मूनार्थ:-अस्य विविधवि- चित्रभातृभाग्यपूर्णस्य जगतः यतो जन्मादि तद्ब्रह्मति पति- पादयितु शनोसेतद्वाक्यमिति ॥ (शास्त्रयोनित्याधिफरणम् ।) शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३॥ " यतो वा इमानि (१)" इसादिवाक्यमेव विपयः ॥ त- तिक जगत्कारणे ब्रह्माण शास्त्र (२) प्रमाणमुत नेति सशयः ॥ नैतत्पमाणमिति पूर्वपक्षः। कुतः । अनुमानसिद्धबद्धाविषयत्वा- न् ।प्रमाणान्तराविपये हि शास्त्र प्रमाणम् (३) जगतः सावय- वत्वेन कार्यत्वात्कार्य्यस्य च स्वोपादानोपकरणममदानमयो- जनाथ (४)भिज्ञकर्तृकत्ताजगन्निर्माणचतुरः कर्मपरवशपरिमि- तशत्त्यादिक्षेत्रज्ञविलक्षणः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः(५)सर्वेश्वरोऽनुमा- नमिद्ध इति नतस्मिन् “यतोवा इमानि भूतानि" इसादि वाक्य प्रमाणमिति ॥राद्धान्तस्तु-जगतः कार्यतेऽप्येकदैवकैन कृत्स्नं (१) ' इमानि भूनानि' इत्या' मुरु (२) तच्छास्त्रमित्यन्वय । शास्त्रम्' इति नास्ति मुद्रिते। (३) " प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते । एत विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता" इति वचनादिति बोध्यम् । (४)'माभिक्ष' ग० (५) सर्वशक्त 'मु ·१३ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। । जगनिर्मितमिति(१)ममाणाभावाद,क्षेत्रज्ञानामेव विलक्षणपुण्या- नां ज्ञानशक्तिवैचित्र्यसभावनया कदाचित्कस्यचि (२)ज्जगदेकदे शानिर्माणसामर्थ्यसंभवाद तदतिरिक्त पुरुषानुमानं न संभवतीति शास्त्रकपमाणवाड्रह्मणः “यतोवाइमानि इसादिवाक्यं ब्रह्मणि प्रमाणमिति (३)॥ सूत्रार्थस्तु-शास्त्र यस्य योनिः कारणं ममाणं तद्ब्रह्म शास्त्रयोनि । तद्बुद्धिकारणत्वेन शास्त्रस्प योनित्वम्(४)। प्रमाणान्तराविषयत्वेन शास्त्रैकममाणकत्वाइमणस्तत्मतिपाद- कत्वेन तस्मिन् “यतो वा इमानि" इसादि वाक्यं प्रमाणमिति॥ (समन्वयाधिकणम्।) तत्तु समन्वयात् ॥ ४॥ चूहाणः शास्त्रममाणकत्वं संभवति न वेति(५)विचार्यान संभवतीति पूर्वपक्षः।कुतः प्रतिनिवृत्यन्वयविरहिणो ब्रह्मणः स्वरूपेणापुरुषार्थत्वात्पुरुषार्थावबोधित्वेन (६) च शास्त्रमामा- ण्यान्मोक्षसाधनबहाध्यानविधिपरत्वेऽप्यसत्यपि वृहाणि तद्धया- नविधानमंभवान्न ब्रह्मसद्भावे तात्पर्यमिति बृह्मणः शास्त्रममा- णकत्वं न संभवतीति ॥राद्धान्तस्तु-प्रतिशयितगुणपितृपु- धादिजीवनज्ञानवदनवधिकातिशयानन्दस्वरूपवूह्मज्ञानस्य नि- रतिशयपुरुषार्थत्वात्तस्य शास्त्रप्रमाणकत्व संभवति । "आनन्दो ब्रह्म । यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । (१) मित्यन' मु० (२) कस्य चित्' इति का० ग० पुस्तफयोनास्ति ! (३) यास्त्रकप्रमागकल्याब्रह्मणस्तत्प्रतिपादकत्येन तस्मिन् “यतो वा इमानि" इति पाक्यं प्रमाणामिति' मु! 'न समयति' इत्यनन्तरं सुत्रार्थपर्यन्तं स्थितो प्रन्यो नास्ति क० पुस्तफे। (8) तबुद्धि' इत्यादि पाक्तिर्मुद्रिते नास्ति । (१) नेति'मु. (६) योश्रयत्वेन 'मु० - ·१४ चेदान्तदीपे यतो वाचो निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सह, आनन्द व्रह्मणो विद्वान् " इसेवमादिभि()रनवधिकातिशयानन्दस्वरू- प(२) ब्रह्मेति हि प्रतिपाद्यते। अतो ब्रह्म स्वेन परेण वाऽप्यनुभू- यमान निरतिशयानन्दस्वरूपमेवेति तत्मतिपादनपरस्यैव सा- क्षात्पुरुपार्यान्वयः । प्रतिनिवृत्तिपरस्य तु तत्साध्यफलसब- न्धात पुरुषार्थान्वय इति ॥ सूत्रार्थस्तु-तु शब्दः प्रसक्ताऽऽश- ङ्कानिवृत्त्यर्थः । तत्पूर्वसूमोदित ब्रह्मणः शास्त्रयोनिल समन्व- यात्सिद्ध्यति । सम्यक् पुरुपार्थतयाऽन्वयः समन्वयः । वेदि- तु(३)निरतिशयानन्दरूपत्वेन परमपुरुषार्थरूपे ब्रह्मणि वेदकतया शास्त्रस्यान्वयात्(४) ब्रह्मणः शास्त्रममाणकस सिद्धयत्येवेति ॥ (ईक्षत्यधिकरणम् ।) इक्षत शब्दम् ॥ ५ ॥ जगत्कारणवादि वेदान्तवेद्य विपयः ॥ तत्कि सा- ख्योक्त प्रधानमुतानवाधिकातिशयानन्द ब्रह्मति सशयः ।। प्रधानमित्ति पूर्वपक्षः । कुतः । प्रतिज्ञादृष्टान्तान्वयेनानुमानाका- रवाक्यवेद्यत्वात् (५) । “येनाश्रुत श्रुतं भवति" इत्यनेनै (६)- कविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञाय “यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डे- न" इति दृष्टान्तेन छुपपाद्यते । एवमानुमानिकमेवैतद्वाक्यचे- द्यमिति निश्चीयते (७)। "सदेव सोम्य" इति सच्छब्दः प्रधा नविपयः । “तदक्षत वहुस्याम्" इति च गौणमीक्षण भवितुमर्ह- (१)' इत्यादिभि'मु० (२)'रूप' ग० (३) 'वेत्तु ' ग० (8) 'परमपुरुषार्थतया वेद्यत्वेनात्वयात् ' क 'परमपुरुषार्थ- तया वेद्यत्वेनान्वयत्वेनान्वयात् 'पा० (५) वाक्ये वेद्यत्वात् ' ग० (६) 'इत्यादिनैक' ग० मु. (७) 'निश्चिते सति'पा० ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादा। तितत्तेज ऐक्षत" इत्यादिगौणेक्षणसाहचर्याच्च ।। राद्धान्तस्तु- "तदक्षत बहुस्याम्" इति बहुभवनसंकल्परूपेक्षणान्वयात "सदेव सोम्येदम्" इति कारणवाचिसच्छब्दविपयो नाचेतनं प्रधानम् । आप तु सार्वइयसत्यसंकल्पवादियुक्तं परं(१)ब्रह्मैवेति निश्चीयते। न चानुमानाकारमेतद्वाक्यं हेत्वनुपादानाव (२) । अन्य (३)- ज्ञानेनान्यज्ञानासंभवपरिजिहीर्षया तु दृष्टान्तोपादानम् । न च मुख्येक्षणसंभवे गौणपरिग्रहसंभवः। तेजामभृतिप्वपिन गौण- मीक्षणम् । तेजआदिशब्दानां तेजः प्रभृतिशरीरकस्यान्ता- मिणो वाचकत्वादिति परमेव ब्रह्म जगत्कारणवाचिवेदान्तवेद्य- मिति ॥ सूत्रार्थ:-इक्षतिरी(४)क्षतिधावर्थ ईक्षणम् । शब्द एव(५) प्रमाणं यस्य न भवति तदशब्दम् । परोक्तमानुमानिक भधानम् । “ सदेव सोम्येदम् " इति जगत्कारणतया प्रतिपा- दितान्वयिन ईक्षणच्यापारान्नाचेतनमशब्दं तत् । अपितु सर्वज्ञ सत्यसंकल्पं (६) ब्रह्मैव जगत्कारणमिति निश्चीयत इति ॥ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥ ६॥ . "तत्तेज ऐक्षत" इत्यचेतनगतगौणेक्षण(७)साहचर्याद “तदेक्ष त"इत्यवेक्षति(८)ौण इति चेन्नाआत्मशब्दादासच्छब्दाभिहिते ईक्षितरि "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सयं स आत्मा" इति श्रूयमाणा- चेतनवाचिन आत्मशब्दादयमीक्षतिर्मुख्य ऐति मतीयते।"ऐत . (१) 'संकल्पत्वयुक्तं ग्रीवेति' का (२) हेत्वनुपदशाते ' ग० (३) 'तैनान्य' ग. (8) इक्षतेरिती' कण्मु (५) 'एव' कारो ग. मुद्रितपुस्तकयोास्ति । (६) सर्वशं परं' ग० पा० (७) 'गौणशब्दसाह' ग. (८)'इतीक्षतिग!' फ० ·चेदान्तदीपे दात्मामिदं सर्वम्" इति तेजःप्रभृतीनामपि तदात्मकत्वावगमा- तेजःप्रभृतीक्षणमपि मुख्यमेवेत्यभिमायः॥ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ७ ॥ इतश्व सच्छन्दाभिहितं न प्रधानम् । अपि तु परमेव वमा तत्त्वमसि" इति सदात्मकतया मत्यगात्माऽनुसंधाननिष्ठस्य "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" इति मोक्षो- पदेशात्तत्कारणं परमेव व्रह्म ॥ हेयत्वावचनाच्च ॥८॥ यदि मधानीमह कारणतया विवक्षितं तदा तस्य मोक्षविरो- धित्वाद्धेयत्वमुच्येत । न चोच्यते । अतश्च न प्रधानम् ।। प्रतिज्ञाविरोधात् ॥ ९॥ प्रधानवादे (१) मतिज्ञा च विरुद्धयते (२)। "येनाश्रुतं श्रुतम्" इति वक्ष्यमाणकारणविज्ञानेन चेतनाचेतनमिश्रकृत्स्न- प्रपञ्चज्ञानं हि प्रतिज्ञातम् । चेतनांशं प्रति प्रधानस्याकार- णत्यातज्ज्ञानेन चेतनांशो न ज्ञायत इति न प्रधान कारणम् ॥ स्वाप्ययात् ॥ १. ॥ " स्वमपीतो भवतिासता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इति जीव- स्य सुपुप्तस्य स्वाप्ययः श्रूयते(३)।स्वकारणे ह्यप्ययःस्वाप्ययः। जीवं प्रति प्रधानस्याकारणत्वात्स्वाप्ययश्रुतिर्विरुद्धयते।अतश्च न प्रधानम् । अपि तु परब्रह्मैव ॥ (१) 'प्रधानकारणवाद' (२) विरयंत 'ग. (३) स्वाप्ययथुतेः' मु. ग.

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । १७ गतिसामान्यात् ॥ ११ ॥ इतरोपनिपद्गतिसामान्यादस्यांचोपनिपदि न प्रधान कारणं विवक्षितम्।इतरामु चोपनिपत्सु “यः सर्वज्ञः सर्ववित्- तस्मादेतबा नाम रूपमन्नं च जायते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च स कारणं करणाधिपा- धिपआत्मनि खल्वरे विज्ञाते (१)सर्वमिद विज्ञातं भवतिातस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदः (२)। पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भव्यं । तस्माद्विराडजायत । आत्मा वा इदमेक एवान प्रासीत-स इमाल्लोकानसृजत । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः ।एको ह वै नारायण प्रासीत् । स एकाकी नारमेत"इति सर्वज्ञः पुरुपोत्तम एवं कारणतया प्रतिपाद्यते । अस्याश्च तद्गतिसामान्यादवापि स एव कारणतया प्रति- पावनमहतीति । न च प्रधानम् ॥ श्रुतत्वाच्च ।। १२॥ श्रुतमेवा (३) स्यामुपनिपदि "आत्मत एवेदं सर्वम्" इति । प्रतश्च “सदेव सोम्येदम्" इत्यादिजगत्कारणवादिवेदान्तवेचं न प्रधानम् । सर्वज्ञ सससंकल्पं परमेव ब्रह्मेति (४) स्थितम् ॥ (आनन्दमयाधिकरणम् ।) आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १३ ॥ तैत्तिरीयके “ तस्माद्वा एतस्मादात्मन भाकाशः संभूतः" इति प्रकृत्य तस्मादा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर (१) विदिते' ग. (२) एतहग्वेद' गाफ पुस्तफे 'एतघाहग्वेदः' इत्यंशो नास्ति। (३)'एव घस्या'का (४)' परं ग्रहोति 'ग ३ ~ ·वेदान्तदीपे दात्मामिदं सर्वम्" इति तेजःप्रभृतीनामपि तदात्मकत्वावगमा- तेजामभृतीक्षणमपि मुख्यमेवेत्यभिमायः ॥ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ७॥ इतश्च सच्छब्दाभिहितं न प्रधानम् । अपि तु परमेव व्रह्मा"तत्वमासि" इति सदात्मकतया प्रत्यगात्माऽनुसधाननिष्ठस्य "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमाक्ष्येऽथ संपत्स्ये" इति मोक्षो- पदेशात्तत्कारणं परमेव व्रह्म ॥ हेयत्वावचनाच ॥ ८ ॥ यदि प्रधानीमह कारणतया विवक्षितं तदा तस्य मोक्षविरो- धित्वाद्धेयत्वमुच्येत । न चोच्यते । अतश्व न प्रधानम् ॥ प्रतिज्ञाविरोधात् ॥ ९॥ मधानवादे (१) प्रतिज्ञा च विरुद्धयते (२)। " येनाश्रुतं श्रुतम्" इति वक्ष्यमाणकारणविज्ञानेन चेतनातनमिश्रकृत्स्न- प्रपञ्चज्ञानं हि मतिज्ञातम् । चेतनांश प्रति प्रधानस्याकार- णत्वात्तज्ज्ञानेन चेतनांशो न ज्ञायत इति न प्रधानं कारणम् ॥ स्वाप्ययात् ॥ १०॥ "स्वमपीतो भवति।सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इति जीव- स्य सुगुप्तस्य स्वाध्ययः श्रूयते(३)स्विकारणे ह्यप्ययः स्वाप्ययः। जीव प्रति प्रधानस्याकारणत्वात्स्वाप्ययश्रुतिर्विरुद्धयते। अतश्व न प्रधानम् । अपि तु परब्रह्मैव ॥ (१) प्रधानकारणवाद' ग० (२)' विरुद्ध्येत' ग. (३) स्वाप्ययथते. 'मु.

·प्रथमाध्यायस्य प्रथम. पादः। गतिसामान्यात् ॥ ११ ॥ इतरोपनिपद्गतिसामान्यादस्यांचोपनिपदि न प्रधान कारणं विवक्षितमाइतरामु चोपनिपत्सु "यः सर्वज्ञः सर्ववित्- तस्मादेतहह्म नाय रूपमन्नं च जायते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ।स कारणं करणाधिपा- धिपाआत्मनि खल्वरे विज्ञाते (१)सर्वमिदं विज्ञातं भवति।तस्य ह चा एतस्य महतो भूतस्य निश्चसितमेतद्यदृग्वेदः (२)। पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भव्यं । तस्माद्विराडजायत । प्रात्मा वा इदमेक एवान भासीत्-स इमाल्लोकानमजत । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः ।एको ह वै नारायण आसीत् । स एकाकी नारमेत"इति सर्वज्ञः पुरुपोत्तम एवं कारणतया मतिपाद्यते । अस्याश्च तहतिसामान्यादवापि स एव कारणतया प्रति- पावनमहतीति । न च प्रधानम् ॥ श्रुतत्वाच्च ॥ १२॥ श्रुतमेवा (३) स्यामुपनिपदि "आत्मत एवेद सर्वम् " इति । अतश्च “सदेव सोम्येदम्" इत्यादिजगत्कारणवादिवेदान्तवेधं न प्रधानम् । सर्वज्ञ सससंकल्प परमेव ब्रोति (४) स्थितम् ॥ ( आनन्दमयाधिकरणम् ।) आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १३ ॥ तैत्तिरीयके " तस्माद्वा एतस्मादात्मन भाकाशः सभूतः" इति प्रकृत्य तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर (१) विदिते' ग. (२) 'एतहग्वेद' गाकर पुस्तके 'एतद्यग्वेदः' इत्यशो नास्ति। (३) 'एव हस्या' फ. (8) ' परं ब्रह्मेति ' ग० ३ " - .

·घेदान्तदीपे आत्माऽऽनन्दमयः" इत्यत्र जगत्कारणतयाऽवगत आनन्दमय: कि प्रत्यगात्मोत परमात्मति संशयः ॥ प्रसगात्मेति पूर्वप- सः । कुतः । “ तस्यैप एव शारीर प्रात्मा " इसानन्दमयस्य शारीरत्वश्रवणात् । शारीरो हि शरीरसंबन्धी । स च प्रत्य- गात्मैव । तस्य चेतनत्वेनेक्षापूर्विका च मृष्टिरुपपद्यते ॥ राद्धान्तस्तु-"सैपाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवात " इत्यारभ्य यतो वाचो निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सह, प्रानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् " इति निरतिशय(२)दशाशिरस्कोऽभ्यस्यमान आनन्दः मत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतस्य परस्यैव ब्रह्मण इति निश्चीयते। शारीरात्मत्वं च परमात्मन एव । “ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः " इसाकाशादिजगत्कारणतयाऽवगत एवा- नमयस्य शारीर आत्मेति मतीयते । आत्मान्तरा(२)निर्देशा- व । श्रुत्यन्तरेषु पृथिव्यक्षरादीनां (३) शरीरत्वं परमात्मन आत्मत्व च श्रूयते “ यस्य पृथिवी शरीरम् " इसारभ्य " एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः" इति । अन्नमयस्यात्मैव माणमयादिपु “ तस्यैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य" इसनुकृप्यते । इति प्रत्यगात्मनो विज्ञानम यस्य स एव शारीर आत्मा । आनन्दमये तु " तस्यैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य " इति निर्देशः आनन्दमयस्यान न्यात्मत्वमदर्शनार्थः । अतो जगत्कारणतया निर्दिष्ट आन न्दमयः परमात्मैवेति ॥ सूवार्थस्तु-आनन्दमयशब्दनिर्दि प्राकाशादिजगत्कारणभूतः प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतः परमा (१) निरतिशयानन्द 'ग (२)' मयादिशारीर आत्मति प्रतीतेरात्मान्तरा' पा० (३) पृथिव्यादीनां' क ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। १९ " स्मा । कुतः । अस्यानन्दस्य निरतिशयत्वमतीतिबलात् । “स एको मानुप आनन्दः ते ये शतम् " इत्याचभ्यासादातस्य च मत्यगात्मन्यसंभावितस्य तदतिरिक्त परमात्मन्येव संपवात् ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १४ ॥ आनन्दमयः" इति विकारान्मयदः (१) छन्दानायम विकृतः परमात्मा । अस्य च विकारार्थत्वमेव युक्तम् । मयः" इति विकारोपक्रमादिति चेन्न । प्रत्यगात्मन्यपि" नजाय- ते म्रियते वा विपश्चित् (२)" इति विकारमतिपेधात् । मा- चुर्यार्थ एवायं मयडिति निश्चयात् । अस्मिश्चानन्दे “ यतो वाचो निवर्तन्ते " इति (6) वक्ष्यमाणमाचुर्या (४) दयमानन्दप्रचुर परमात्मैव । नानाधिकातिशयरूपः (५) प्रभूतानन्दः प्रत्यगा स्मनि संभवति ॥ तहेतुव्यपदेशाच्च ॥ १५॥ " एप ह्येवानन्दयाति" इति जीवान्म(६)सानन्दायतृत्व- व्यपदेशाच्चायं परमात्मैव ॥ मान्नवार्णकमेव च गीयते ॥ १६ ॥ ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म इति मन्त्रवणदितं ग्रामव. " स्मादा एतस्मादात्मनः इत्यारभ्यानन्दमय इति गीयते ।। ततश्चानन्दमयो ब्रह्म ॥ (१) विकारार्यमयद'ग (२) विपश्चित्' इत्यंगो नास्ति मुद्रिते।'या विपश्चित् ' इत्यंयो नास्ति क० पुस्तके। (३) इत्यादि'मु० (४) 'वक्ष्यमाणात्प्राचुर्या 'मुक (६) नहानवधिकातिशयानन्दरूपः 'ग. (६) 'जीवात्मानं 'ग " ·२० वेदान्तदीपे “ मत्यगात्मनः परिशुद्धं स्वरूपं मन्नरोंदितामियाशङ्कयाह- नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १७ ॥ परस्माद्ब्रह्मण इतरः प्रसगात्मा न मन्त्रवणोंदितः । तस्य " विपश्चिता ब्रह्मणा "इति विपश्चित्त्वानुपपत्तेः । विविध पश्यचित्वं हि विपश्चित्त्वम् । तच्च “सोऽकामयत बहुस्यां प्रजा- येय " इसादिवाक्योदितनिरुपाधिकबहुभवनसकल्पपूर्वकं (१) सर्वज्ञत्वम् । तत्तु प्रत्यगात्मनः परिशुद्धस्यापि (२) न समवति । जगद्वयापारवज प्रकरणात " (३) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अतः (४) परं ब्रह्मैव मान्त्रवर्णिकम् ॥ भेदव्यपदेशाच ॥ १८॥ " भीपाऽस्माद्वातः पवते" इत्यादिनाऽग्निवायुमूर्यादिजी- वर्गस्यानन्दमयात्मशासितुः प्रशासितव्यत्वेन भेदो व्यप- दिश्यते । अतश्चानन्दमयः परमात्मेति ॥ योजनान्तरं "त- स्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात्, अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः" इति विज्ञानमयाजीवादानन्दमयस्य भेदो व्यपदिश्यते । विज्ञानमयो जीव एव । न बुद्धिमात्रम् । मयदरुतेः (५)। अतश्चानन्दमयः परमात्मेति ॥ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १९ ॥ " सोऽकामयत " इत्यारभ्य "इदं सर्वमसृजत" इति कामादेव जगत्सर्गश्रवणादस्यानन्दमयस्य जगत्सर्गे नानुमानगम्यप्र- कृत्यपेक्षा (६) प्रतीयते । प्रत्यगात्मनो हि यस्य कस्य चिदपि (१) सकल्परूपं'मु० (२) 'परिशुद्धस्वरूपस्यापि' मु० (३) मुद्रित सूत्र पूर्णमस्ति । (४)'तत.' का (१) मात्र व्यपदिश्यते 'ग (६) अपेक्षाऽपि' मु० .

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। सर्गे प्रकृत्यपेक्षाऽस्ति । अतश्चायं प्रत्यगात्मनोऽन्यः परमात्मा ॥ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ २० ॥ 'रसोवै सः,रसं होवायं लब्ध्वानऽऽन्दी भवति" इसस्मिन्नान- न्दमये रसशन्दनिर्दिऐऽस्यायशब्दनिर्दियस्य (२)जीवस्य तल्ला- भादानन्दयोग शास्ति शास्त्रम् । प्रत्यगात्मनो पल्लाभादान- न्दयोगः स तस्मादन्यः परमात्मैवैत्यानन्दमयः परं ब्रह्म । (अन्तरधिकरणम् ।) अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २१॥ छान्दोग्ये " य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुपो दृश्य- ते। य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्पक्ष्यादित्पाधारतया श्रूयमाण: पुरुपः किं जीवविशेष उत परमपुरुप इति संशयः ॥ जीवविशेष इति पूर्वः पक्षः । कुतः । सशरीरत्तात् । शरीरसं- योगो हि कर्मवश्यस्य जीवस्य (२) स्वकर्मफलभोगाये- ति (३) | राद्धान्तस्तु-"स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः " इसादिनाऽपहतपाप्मत्व (४) पूर्वकसर्वलोककामेशत्वो (५)- पदेशात्तेपां जीवेष्वसंभवादयमक्ष्यादिसाधारः पुरुपोत्तम एव । स्वासाधारणविलक्षणरूपवत्त्वं च ज्ञानक्लैश्वर्या- दिकल्याणगुणवत्तस्य संभवति । श्रूयते च तद्रूपस्यामाकृतत्वम् "आदित्यवर्ण तमसस्तु पारे " इत्यादौ ॥ मूत्रार्थस्तु- आदिसाक्ष्यन्तः (६) श्रूयमाण: पुरुपः परं ब्रह्म । (१) 'अयंशब्दनिर्दिष्टस्य ' इति नास्ति का पुस्तके । (२) जीयस्य' इति क० पुस्तके नास्ति । (३) 'फलोपभोगायति' ग० (2)'पाप्मत्यादि' ग. (4)"कामेशशब्दो' ग. (6) आदित्याद्यन्तः' मु० 'आदित्यादी' ग. .

·૨૨ वेदान्तदीपे तद () साधारणापहतपाप्मत्वादि (०) धर्मोपदेशात् ॥ भेदव्यपदेशाच्चान्यः॥ २२ ॥ य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरः । म आत्मनि ति- पन्नात्मनो ऽन्तरः" इत्यादिभिर्जीवा(३) देदव्यपदेशाचार्य जीवादन्यः परमात्मैव ।। (आकाराधिकरणम् ।) आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २३ ॥ छन्दोग्ये (४) अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश (५) इति होवाच, सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति " इत्यत्राकाशशब्दनिदिष्टं जगत्कार- णं कि मसिद्धाकाश उत समस्तचिदचिद्वस्तुवि(६) लक्षणं ब्रह्मेति संशयः॥ मसिद्धाकाश इति पूर्वः पक्षः । कुतः । मा- काशशब्दस्य लोके तत्रैव व्युत्पत्तेः । “यतो वा इमानि भूता- नि" इत्यादिसामान्यलक्षणस्य सदादिशब्दानामपि साधारण- त्वेन "आकाशादेव समुत्पद्यन्ते " इति विशेपे पर्यवसानात् । ईक्षणादयोऽप्याकाश एव जगत्कारणमिति निश्चिते सति गौणा वर्णनीयाः ॥ राद्धान्तस्तु-“ सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि " इति प्रसिद्धवनिर्देशात्मसिद्ध श्चेक्षापूर्वकस्वाचि- (१)'तस्या' ग. (२) तदमाधारणसर्वेश्वरत्वपाप्मोदयादि' का तदसाधा. रणसर्वेश्वरत्वापास्तोदयादि 'पा० (३)' इत्यादिजी' ग. (8) 'द्वान्दोग्ये ' इति ग० पुस्तके नास्ति । (५) 'गति " इत्युक्त प्रतिवचनम् " आकाश' ग० (६) चिदचिद्धि' फ० , ·प्रमाध्यायस्य प्रथम. पादः। दचिद्रस्तुवि (१) लक्षणं सर्वशं ब्रह्माकाशशब्दनिर्दिष्टमिति ॥ सूत्रार्थस्तु-आकाशशब्दनिर्दिष्टं परमेव ब्रह्म । मसिद्धवन्नि- दिश्यमानाज्जगत्कारणत्वादिलिङ्गात् ।। (प्राणाधिकरणम् ।) अत एवं प्राणः ॥२४॥ छान्दोग्ये " प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता" इति म- स्तुत्य “ कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि माणमेवाभिसीवशन्ति माणमभ्यु- जिहते सेपा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता" इत्यत्र निखिल जगत्कारणतया प्राणशनिर्दिष्टः किं प्रसिद्धः प्राण उ- तोक्तलक्षणं प्रोति संशयः ॥ प्रसिद्धमाण इति पूर्वः पक्षः। कुतः । सर्वस्य जगतः प्राणायचस्थितिदर्शनास एव निखिलजग- देककारणतया निर्देशमहतीति ॥राद्धान्तस्तु-शिलाकाष्टादि- प्वचेतनेषुचेतनस्वरूपेषु च (२)माणायत्तस्थित्यभावाद "सर्वा- णि ह पा इमानि भूतानि " इति प्रसिद्धवनिर्देशादेव हेतोः प्राणशब्दनिदिष्टं परमेव ब्रह्म ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ (ज्योतिरधिकरणम् ।) ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २५ ॥ छान्दोग्ये "अथ यदतः परो दियो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृऐप्पनुत्तमेपूत्तमेषु लोकप्विदं वा व तदि- दमस्मिन्नन्तः पुरुपे ज्योतिः" इत्यर जगत्कारणत्वव्याप्त- निरतिशयदीप्तियुक्ततया ज्योति शब्दनिर्दिष्ट कि प्रमिदादि- , (२) 'चिदचिद्धि' ग (२) 'चंतनसरूपेषु च इति मुद्रित एवानि ।

·त्यादिज्योतिरुत परमेव ब्रह्मेति संशयः ॥ प्रसिद्धज्योतिरिति पूर्वः पक्षः । कुतः । “इद वा व तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पु. रुपे ज्योति" इति कौक्षयज्योतिपा प्रसिद्धनैश्यावगमात् । सवाक्ये तदतिरिक्तपरब्रह्मासाधारणीलगा(दर्शनाच ॥रा- द्धान्तस्तु-प्रसिद्धज्योतिपोऽन्यदेव पर ब्रह्मेह निरतिशयदीप्ति- युक्त ज्योतिःशब्दनिर्दिष्टम् । कुतः।" पादोऽस्य विश्वा (6) भूतानि पिादस्यामृत दिवि" इति पूर्ववाक्ये शुसंवन्धित- या निर्दिष्टस्यैव चतुप्पदो ब्रह्मणः अथ यदतः परो दिवो ज्योतिः" इत्यन प्रत्यभिज्ञानात् । तच्च परमेव ब्रह्मेति वि- ज्ञातम् । सर्वेषां भूतानां तस्य पादत्वेन व्यपदेशात् । एवं पर- ब्रह्मत्वे निश्चित कौक्षयज्योतिपस्तु तदात्मकत्वानुसधानं फला- योपदिश्यत इति ज्ञायते (३) ॥ सूनार्थस्तु-ज्योतिःशब्दनिर्दिष्ट पर ब्रह्म । अस्य ज्योतिपः पूर्ववाक्ये सर्वभूतचरणत्वाभि- धानात् । सर्वभूतपादत्व च परस्यैव ब्रह्मण उपपद्यते ॥ छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनि- गमात्तथाहि दर्शनम् ॥ २६ ॥ गायत्री वा इद सर्वम् " इति गायत्र्याख्यच्छन्दसः प्रत्कृतत्वात्सर्वभूतपादत्वेन गायत्र्या एवाभिधानान्न ब्रह्मेति चेत्, नैतत् । तथा चेतोऽर्पणनिगमात् गायत्री यथा भवति तथा ब्रह्माण चेतोऽर्पणोपदेशात् । गायत्री सादृश्य चतुप्पात्त्व ब्रह्मण्यनुसंधेयमित्युपदिश्यते । गायत्र्याः सर्वात्मत्वानुपपत्तेरि- त्यर्थः । तथा हि दर्शनं तथा ह्यन्यनापि छन्दस एव सादृश्या- (१) लिङ्गप्रतिपादका' इत्यपि पाठ । (२)'सर्वा'मु. (३) 'विज्ञायते' “ क० ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। २५ छन्दाशब्देनाभिधानं दृश्यते "ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश संपद्यन्ते" इसारभ्य " सैपा विराडन्नादी" इति ।। भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २७॥ भूतपृथिवीशरीरहृदयानि निर्दिश्य "सैपा चतुप्पदा" इति भूतादीनां पादत्वव्यपदेशो ब्रह्मण्येवोपपद्यत इति च नौव गायत्रीशब्दनिर्दिष्टमिति गम्यते ॥ उप(१)देशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यवि- रोधात् ॥ २८ ॥ “पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" इति पूर्व- वाक्योदितं परं ग्रीवास्तु; तथापि “अथ यदतः परो दिवो ज्योतिः" इति घुसंवन्धमात्रेण नेह तत्मसभिज्ञायते; तत्र चाव चोप(२)देशमकारभेदात; तर हि "दिवि" इति द्यौः सप्तम्या निर्दिश्यते, इह च "दिवः परो ज्योतिः" इति पञ्चम्या, ततो न प्रतिसंधानीमति चेन्न । उभयस्मिन्नपि व्यपदेश उपरिस्थि- तिरूपाधैक्येन मतिसंधानाविरोधात् । यथा दक्षाने श्येनंः, शक्षाग्रात्प(क)रतः श्येन इति ॥ (इन्द्रमाणाधिकरणम् ।) प्राणस्तथाऽनुगमात् ॥ २९ ॥ कौपीताकिटाह्मणे प्रतुर्दनविद्यायाम् "त्वमेव वरं वृणीय यं वं मनुष्याय हिततयं मन्यसे " इति महिनेनोक्त इन्द्रः . "माणोऽस्मि मज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व " इत्याह । अत्र हिततमोपासनकर्मतया निर्दिष्ट इन्द्रः प्राण (४)शब्दाभिधे- (१)'व्यप' ग. (२)'च व्यप'ग० (३) 'वृक्षात्प'क० (४)'इन्द्रमाण' फ. मु० ४ ·घेदान्तदीपे यः किं जीव उत परत्मात्मेति संशयः ॥जीर इति पूर्वपक्षः। इन्द्रशब्दस्य जीवविशेषे मसिद्धः (१) माणशब्दस्यापि तत्स- मानाधिकरणस्य स एवार्य इति "तं मामायुरमृतमित्युपा- स्व" इति वस्पैवोपास्यत्वोपदेशात् ॥ राद्धान्तस्तु-इन्द्रमाणश- ब्दनिर्दिष्टं जीवादर्थान्तरभूतं पर ब्रह्म "स एप माण एव मज्ञा. स्माऽऽनन्दोऽजरोऽमृत" इतीन्द्रमाणशब्दनिर्दिष्टस्पैच जीवेव- संभावितानन्दत्त्वाजरत्वामृतत्वश्रवणात् ।। सूत्रार्थस्तु-उपास्य- तपोपदिशमिन्द्रमाणशब्दाभिधेय परं ब्रह्मा तथेति मकारवचनः । परग्रह्ममकारभूतेवानन्दादिप्वस्थानुगमात् ।। न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंवन्ध- भूमा ह्यस्मिन् ॥ ३०॥ नायमुपास्पः परमात्मा, "मामेव विजानीहित मामायुर- मृतमित्युपास्व" इति मसातजीवभावस्यन्द्रस्य वक्तुः स्वात्मन उपास्पलो(२) पदेशाव, उपक्रमे जीवभावनिश्चयै सत्युपसंहार- स्य तदनुगुणतया नेयत्वादिति चेन्न। अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्यस्मिन् प्रात्मीन संवन्धोऽध्यात्मसबन्धस्तस्यभूमा बहुतम्।जीवादर्थान्तर- भूतात्माऽसाधारणधर्मसवन्धबहुत्वमस्मिन्मकरण उपक्रममभृत्युप- सहारादुपलभ्यते । उपक्रमे तावत् (३) “यं त्व मनुष्याय हि- नतम मन्यसे" इत्पने(५) नोच्यमानमुपासनं परमात्मोपासनमेव । तस्यैहिततमत्वात्। तथा "एप एव(५)साधु कर्मकारयति इत्या- दिसाध्वसाधुकर्मणोः कारयिनृत्वं परमात्मन एव धर्मः । “तद्य- (१) प्रसिमिः'फ. (३) 'तापदुक्तम् ग० (५)' एष छय'फ. (२) उपास्यानो' का (४) इति हाने मु० 'इत्युक्ते' पा० ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। था रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवता भूत- मात्राः महामात्रास्वर्पिता प्रज्ञामावाःमाणेऽपिता" इति सर्वा- धारत्वं च तस्यैव धर्मः। मानन्दादयश्च । “एप लोकाधिप- तिरेपसर्वेशः" इति च । हीति हेती प्रतः परयौवाय- मित्यर्थः॥ परमात्मैवोपास्यश्चत्कयमिन्द्रो “मामुपास्व" इत्युपदिवे- शेत्यत आह-- शास्त्रदृष्ट्या तपदेशो वामदेववत् ॥ ३१ ॥ इन्द्रस्य जीवस्पैव सतः स्वात्मत्वेनोपास्यभूतपरमात्मोपदेशोऽयं, शानदया।"अन्तः प्रविष्टः वास्ताजनानांसर्वात्मा।तत्वमसि । य प्रात्मनि तिष्टनात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त प्रात्माऽन्त-म्यमृतः। एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिन्यो देव एको नारायणः" इसा- दीनि हि शाखाणि परमात्मानं (१) जीवात्मन आत्मतयोपदि- दिशुः । अतो जीवात्मवाचिनः शब्दाः जीवात्मशरीरकं परमा-- स्मानमेव बदन्तीति विदितशास्त्रार्थस्य(२) "मामेव विजानी- हि। मामुपास्व"इति स्वात्मवाचि(३) शब्देनपरमात्मोपदेशोऽय नविरुद्धयते।यथा वामदेवः शास्त्रदृष्टया स्वात्मशरीरक परमात्मानं पश्यन्नहमिति परमात्मानमवोचन तद्वैतत्पश्यन्नृपिमि:- देवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्चाई कक्षीवानृपिरस्मि विमः" इति ॥ (१) 'परमात्मनो 'ग० (२)'शास्त्रार्थस्य तस्य ' मु. । 'यिनित ' रति विना 'शा- स्वार्थस्य' इत्येव पाठान्तरे। (३) 'याधि' इति मुद्रित फ० पुस्तफयोनास्ति ।

·२८ वेदान्तदीपे जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासातैविध्यादानि- तत्वादिह तद्योगात् ॥ ३२ ॥ "विशिण खाष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यतीन्सालारकेभ्यः मा. यछम् । यावदस्मिञ्छरीरे माणो बसति तावदायुः इति जीव- मुख्यमाणलि(१)ङ्गानाध्यात्मसवन्धभूम्ना परमात्मत्वनिश्चय इति चेन्न । परमात्मन एर स्वाकारेण जीवशरीरकलेन माण- शरीरकत्वेन चोपासाबवि यादेतोस्तत्त()च्छब्देनाभिधानमिति निश्चीयते । अन्यनापि ब्रह्मोपासने नै (३)वि यस्याश्रितत्वा- व “सय ज्ञानमनन्त ब्रह्म। अनन्दा ब्रह्म" इति स्वाकारेणोपास्य- त्व "सच्च खच्चाभवत्" इत्यादिना भोक्तृशरीरकत्वेन भोग्यश- रीरकत्वेन च । इह प्रतर्दन विद्यायामपि तस्य त्रैवि यस्य सभवात् । श्रत इन्द्रपाणशब्दनिर्दिष्टः परमात्मा ॥ इति श्रीभगद्रामानुजविरचिते चेदान्तदीपे प्रथमाध्यायस्य प्रथम पाद । (सर्वप्रसिद्ध्यधिकरणम् ।) सर्वत्र प्रसिद्बोपदेशात् ॥ १ ॥ छान्दोग्ये श्रूयते " सर्व खल्विद ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत, अथ सलु ऋतुमयोऽय पुरुषो यथाकतुरस्मिल्लोक पुरुपो भवति तथेतः मेस भवति स ऋतु कुर्वीत मनोमयः पाणशरीर"इति । अब "सब खल्विद ब्रह्म" इति सर्वात्मत्वेन नि- दिष्ट ब्रह्म कि मसगात्मोत परमात्मेति सशयामसगात्मेति पूर्वः पक्षः । सर्व()तादात्म्योपदेशो हि तस्यैवोपपद्यते। परस्य तु (१) 'प्राणयार्लि'क० (२) तत्र त' ग० (३) 'पासनात्र' म. (४)'सर्व'मा ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ब्रह्मणः सकलहेयप्रसनीकल्याणकतानस्य समस्तहेयाकर (२)- सर्वतादात्म्यं विरोधादेव न संभवति । मसगात्मनोहि कर्मनिमि- त्त(२)ब्रह्मादिस्तम्बपयन्तसर्वभाव उपपद्यते । दृष्टयादिहेतुकलं च तत्तत्कर्म (३) निमित्तत्वेन सृष्टचादरुपपद्यतेब्रह्मशब्दोऽपि बृहत्वगुणयोगेन "तस्मादेतग्रम नामरूपमन्नं च जायते" इति वत्तत्रैव वर्त्तते ॥ राद्धान्तस्तु-" तज्जलान्" इति “सर्वं खल्विदं ब्रह्म"इति तज्जन्मस्थितिलयहतुकं तदात्मकत्वं प्रसिद्धवनिर्दिश्य- मानं परस्यैव ब्रह्मण उपपद्यते। परस्माह्मण एव हिजगज्जन्म- स्थितिलया मसिद्धाः “सोऽकामयत बहुस्यां मजायेयेति । इदं सर्वमसृजत" इसादिपातथा सर्वात्मकत्वं च जन्मादिहेतुकं परस्यैव ब्रह्मणः(४) प्रसिद्धं "सन्मूलाःसोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्पतिष्ठाः।ऐतदात्म्य मिदं सर्वम्" इतिहेयमयनीककल्याणक- तानात्मनश्च परस्य हेयाकरसर्वभूतात्मत्वमविरुद्धम् । यः पृथिव्यां तिष्ठन्-यस्य पृथिवीशरीरम् । य आत्मनि तिष्ठन्यस्यत्मा- शारीरं स त आत्मान्तीम्यमृतः" इसादिना शरीरात्मभावेन सर्वात्मत्वोपपादनात् । शरीरात्मनोश्वस्वभावव्यवस्थापनावा सर्व ब्रह्मेति सर्वत्र सर्वशब्द(६) सामानाधिकरण्यनिर्देशश्च सर्वशब्दस्य सर्वशरीरके ब्रह्मण्येव महत्तेरुपपद्यते । शरीरवाची हि शन्दः शरीरिण्यात्मन्येव पर्यवस्येति । देवमनुष्यादिशब्दवत् ॥ सूत्रा- घ:-सर्वत्र "सबै स्खल्विदं ब्रह्म"इति निर्दिष्टे सर्वत्र सर्वशन्द (६)- (१) 'समस्तहेयाकार' ग० 'समस्त कारं'मु. (२) 'निमित्तो'मु. (३) ' तस्येव कर्म' पा० () 'ब्रह्माणः' इति क० ग० पुस्तकयोन। (१) सर्वत्र सर्वशब्द ' इति मुद्रित ग पुस्तकयोनास्ति । (६) निर्दिष्टे वस्तुनि सर्वशब्दवाच्ये'मु० 'निर्दिष्टे सर्वत्र जगति सर्पशब्दसामा 'पा निर्दिष्टे वस्तुनि सर्वशब्दस्य' ग० ·३० वेदान्तदीपे सामानाधिकरण्येन तदात्मतया निर्दिष्टं परं ब्रह्मैव । कुतः । मसिद्धोपदेशाव तज्जलानिति सर्वमिदं ब्रह्म खल्विति प्रसिद्ध- वत्सर्वात्मकत्वस्योपदेशात् (१) । तदेव हि जगजन्मास्थितिलय- हेतुत्वेन वेदान्तेषु प्रसिद्धम् ॥ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥ २॥ मनोमयत्वादिकाः सससंकल्पत्वमिश्रा विवक्षिताः गुणाः परस्मिन्नेवोपपद्यन्ते ॥ अनुपपत्तेस्तु न शरीरः ॥ ३ ॥ एतेषां गुणानापनन्तदुःस्वमिश्रपरिमित्तानुस्खलवभागिन्यझे कर्मपरवशे शारीरे मसगात्मन्यनुपपतेश्चायं न शारीरः । अपि तु परमेव ब्रह्म ॥ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥ ४ ॥ "एतमितः मेसाभिसंभवितास्मि" इति पाप्यतयोपास्यो निर्दिश्यते, मातृतया च जीवः । अतश्च जीवादन्यदेवेद (२) परं ब्रह्म॥ शब्दविशेषात् ॥ ५॥ एप म आत्माऽन्तहर्दये " इति शारीरः पटया निर्दिया, उपास्यः प्रथमया । अतश्च जीवादन्यः ॥ स्मृतेश्च ॥ ६॥ "सर्वस्य चाहं हदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिनि मपोहनं (१) प्रसिद्धयत्तस्योपदेशात् ' ग० 'प्रसिद्धयत्तस्योपदेशात् । स. धात्मकत्वस्योपदेशाच 'मु (२) 'इदम' इति ग० पुस्तके नास्ति ।

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। च" इति स्मृतेश्च जीवादम्य उपास्यः परमात्मा ॥ अर्भकौकस्त्वात्तव्यपदेशाच नेति चेन्न निचाय्य- वादेवं व्योमवच्च ॥ ७ ॥ एप म आत्माऽन्तहर्दये" इत्पल्पस्थानत्वाव "प्रणीयान्त्री- हेर्वा यवाद्वा" इसल्पत्वव्ययदेशाच न परं ब्रह्मेति चेन्न। निचा- य्यत्वादेव एवमुपास्यत्वादेतोरल्पायतनवाल्पत्त्वव्यपदेशः । नस्वरूपाल्पत्वेन । "ज्यायापृथिव्या" इसादिना सर्वस्माज्या- यस्त्वोपदेशाद । ज्यायसोऽप्यस्य हृदयायतनावच्छेदे (१) नारपत्वानुसधानमुपपद्यते।व्योमवत् यथा महतोऽपि व्योम्नः सूचियाश्या (२)दिवत्पत्वानुसधानम् । चशब्दोऽवधारणे त- द्रदेवेयर्थः (३)। स्वाभाविक चास्य महत्वमत्र व्यपदिश्यत इयर्थः।, ज्यायान्पृथिच्या ज्यायानन्तारसाज्यायान्दिवो व्यायाने- भ्यो लोकेभ्यः" इति घनन्तरमेव व्यपदिश्यते (४) । संभोगप्राप्तिरिति चेन वैशेष्यात् ॥ ८॥ यापासकशरीरे(५)हृदयेऽयमपि चर्चते ततस्तद्देवास्यापि श- रीरप्रयुक्तमुखदुःखसंभोगमाप्तिरिति चेन्न । हेतुबैशेप्यात् । न हि पारीरान्ततित्वमेव मुखदुःखोपभोगहेतुः । अपि तु कर्मपरचश- त्वम् । तत्त्वपहतपाप्मनः परमात्मनो न समवति ।। (१) पच्छेद्यत्ये' ग. (२) सूचीपया'मु. 'मविपाशा'क० (३) घेत्यर्थ । म्यांमपचाय म्यपरिन् । वामा पार () इतियुक्त परमे व्यपदिश्यते'पाय (4)'शरीरि'क० ·चदान्तदीपे (अत्तधिकरणम् ।) अत्ता चराचरग्रह्णात् ॥ ९ ॥ कठवल्लीप्वाम्नायते "यस्प ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओ- दनः, मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र स" इति। अत्री- दनोपसेचनमूचितोऽत्ताकि जीव उत परमात्मेति संशयः॥ जीव इति पूर्वः पक्षः । भोक्तृत्वस्य कर्मनिमित्तत्वात् जीवस्यै- व तत्संभवात् ॥राद्धान्तस्तु-सर्वोपसंहारे मृत्यूपसेचनमदनीय चराचरात्मकं कृत्स्नं जगदिति तस्यैत (2) स्यात्तापरमात्मैव न चेदं कनिमित्तं भोक्तृत्त्वम् । अपितु जगत्सृष्टि(२)स्थितिलय- लीलस्य परमात्मनो जगदुपसंहारित्वरूपं भोक्तृत्वम् ।। सूत्रार्थ:- ब्रह्मक्षत्रीदनस्यात्ता परमात्मा। ब्रह्मक्षवशब्देन चराचरस्य (३) कृत्स्नस्य जगतो ग्रहणात् । मृत्यूपसेचनो होदनो न(४) ब्रह्मक्षत्रमात्रम् । अपि तु तदुपलक्षितं चराचरात्मकं कृत्स्नं जगदेव ॥ प्रकरणाच्च ॥ १० ॥ महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति, नाय- मात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया (५)" इति परस्यैव हीदं प्रकरणम् । अतश्चायं परमात्मा ॥ - अनन्तरं (६) प्रतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहां पविष्टी ग० (१) 'तम्यादन (२) अपि उगता सुष्टि' ग. (३) 'चराचरात्मकस्य ग० (४) न मृत्यूपसेचनस्यौदनं ' ग० (१)'नमेधया' इत्यंशः फ० ग० पुस्तफयोन स्ति । (६)'नन्वनन्तरम्'मु० ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ३३ परमे पराद्धर्षे " इति द्वयोः (१) कर्मफलाइनश्रवणात्सर- मात्मनश्च कर्मफलादनानन्यया(२)दन्तःकरणद्वितीयो जीव एव तत्रात्तोते (३) प्रतीयते, अतोऽत्रापि स एव जीवोऽत्ता भवितुमर्हतीसाशङ्कयाह- गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ गुहां पविष्टौ हि जीवात्मपरमात्मानौ । जीवद्वितीयः प- रमात्मैव तत्र प्रतीयत इत्यर्थः । स्वयमनश्नतोऽपि पर- मात्मनः प्रयोजकतया पानेऽन्वयो विद्यते (४) जीवद्वितीयः परमात्मेति कथमवगम्यते । तद्दर्शनात् । तयोरेव पस्मिन्मक- रणे गुहामवेशव्यपदेशो दृश्यते ""तं दुर्दशैं गृहमनुमविष्टं गुहा- हितं गहरेष्टं पुराणम्, अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हपशोकौ जहाति " इति परमात्मनः “ या प्राणेन सं- भवसदितिर्दैवतामयी, गुहां प्रविश्य तिप्रन्ती सा भूतेभि. य॑जायत " इति जीवस्य । कर्मफलान्यचीसदिति कः ।। विशेपणाञ्च ॥ १२ ॥ अस्मिन्मकरणे [पक्रममभृत्योपसंहारा (५)ज्जीवपरमा- स्मानावेवोपास्यत्वोपासकत्त्वप्राप्यत्त्वप्राप्तृत्वादिभिर्विशिष्यते महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति । (६) विज्ञानसा- रथिर्यस्तु मनामनवान्नरः, सोऽध्धनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परम पदम् " इत्यादिषु । अतश्चाता परमात्मा ॥ (१)'योरपि'क० (२) कर्मफलानन्वया' का 'फर्मफलादनासंभवा' ग. (३) 'अप्रास्मति' ग. (8)'हश्यते' ग. (4)'प्रभूत्युपसंहारा'मु० ग० (६)'शोचति" इति " पिज्ञान'फ - ५ ·३. -- (अन्तराधिकरणम्) अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ छान्दोग्ये “य एपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यते एप आत्मेति होवाच एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म" इसनाक्ष्याधारः पुरुषः किं भतिविम्बात्मजीवदेववाविशेपेप्वन्य(१)तम उत परमात्मेति स- वायः॥ एषन्यवम इति पूर्वपक्षः। " य एप-दृश्यते " इति प्रसिद्धवत्साक्षत्कारनिर्देशात् ॥राद्धान्तस्तु-परमात्मैवायमक्ष्या- धारः पुरुषः प्रक्षिपुरुपसंवन्धितया श्रूयमाणा निरूपाधिकात्म- (२)स्वामृतत्वाभयत्वग्रह्मत्वसयदा(३)मत्वादयः परमात्मन्येवोप- पद्यन्ते । मांसद्धवनिर्देशश्च "यश्चक्षुपि तिष्ठन" इसादि श्रुसन्तर- प्रसिद्धरुपपद्यते । साक्षात्कारश्च तदुपासननिष्ठाना योगिनामि- ति ॥ स्वार्थ:-प्रक्ष्यन्तरपुरुपः परमात्मा । सयद्वा(४)मत्वादीनां गुणानामत्र(६)वोपपत्तेः॥ स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ स्थान स्थितिः। परमात्मन एव " यश्चक्षुपि तिष्ठन्" इसादी चक्षुपि स्थिति(६)नियमनादीना व्यपदेशाच्चायं प- रमात्मा ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५ ॥ "माणो ब्रह्म क प्रल ख ब्रह्म "इति सुखविशिष्टतया प्रकृतस्यैर परस्य (७) ब्रह्मणोऽक्ष्याधारतयोपास्यत्वाभिधाना- (१) प्रत्यगात्मा जीयो । देवताविशेपेवन्य' ग. 'प्रतिविम्या- त्मजीवदेवताविशेषान्य'मु. (२) निरुपाधिका आत्म 'ग० (३) वृहत्वसपा' ग (४)'सपद्वा' ग० (१)'गुणानां त' फ. (१)'चक्षु स्थिति' (७) 'प्रतस्य परस्यैव' मु० . क० ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। चायं परमात्मा । एक्कारोऽस्यैत्र देतोरपेक्ष्यावगमाय ॥ "माणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इसत्र सुखविशिष्टं परमेव प्रमाभिहितमिति कमिद(१)मवगम्यते यावता नामादिव- त्पतीकोपासनमेवेत्याशङ्कयाह- अत एव चांस ब्रह्म ॥ १६ ॥ यतस्तत्र भवभयभीतायोपकोसलायं ब्रह्मस्वरूपजि ()- ज्ञासवे "कं च तु खं च (३) न विजानामि"इति पृच्छते "य- द्वा व कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम्" इसन्योन्यव्यवच्छे दकतयाऽपरिछिन्नमुखस्वरूपं ब्रह्मेत्यभिधाय. “माणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः" इत्युक्तम् । अत एव खशब्दा(४)- -भिधेयः स आकाशोऽपरिछिनमुखविशिष्टं परं ब्रह्मैव ॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १७ ॥ श्रुतोपनिपत्कैरधिगतप्रम(५)यायात्म्यैर्ब्रह्ममामये या ग- तिचिरादिकाऽधिगन्तव्यतयाऽवगता श्रुत्यन्तरे तस्याश्चैहा- क्षिपुरुषं श्रुतवतो(६)ऽधिगन्तव्य तया तेऽचिपमेघा(७)- ऽभिसंभवन्ति " इत्यादिनाऽभिधानादक्षिपुरुषः परमात्मा ॥' अनवास्थितेरसंभवाच्च नेतरः ॥ १८॥ परमात्मन इतरो जीवादिकः । तस्याक्षिणि नियमेना- + (१) इदम' इति ग० पुस्तके नास्ति। (२) 'खरूपं जि'ग. (३) 'कं च च तु' म० (४) 'सुपशब्दा' ग. (६)'परग्रह्म'मु० (६)'शुतक्ते'क० (७) 'तेऽचिपम'क० ·घेदान्तदीपे ८ “ नरस्थितेरमृततस्वसंयद्वामत्वादीनां चासम्भपान्न सो(१) ऽक्ष्याधारः ॥ (अन्तर्याम्यधिकरणम् ।) अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्म- व्यपदेशात् ॥ १९॥ बृहदारण्यके यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यम- यत्त्येप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इत्यादिपु सर्वेषु पर्या- येषु श्रूयमाणोऽन्तर्यामी कि प्रत्यगात्मोत परमात्मति संश- यः॥ प्रत्यगात्मति पूर्वः पक्षः । वाक्यशेपे “ द्रष्टा-श्री- ता-मन्ता" इति द्रष्मृत्वादिश्रुतेः। नान्योऽतोऽस्ति द्र- या "इति द्रष्टन्तरनिपेधाच्च । राद्धान्तस्तु-पृथिव्याद्यात्म- पर्यन्तसर्वतत्त्वानां सर्वेभिररऐनैकेन नियमन निरु- पाधिकामृतत्वादिकं च परमात्मन एव धर्म इसन्ता- मी परमात्मा । द्रष्टत्वादिश्च रूपादिसाक्षात्कारः । स च पश्य- सचक्षुः सशृणोत्य कर्ण" इत्यादिना च परमात्मनोऽप्यस्ति । "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इति जीवेनादृष्टान्तर्यामिद्रप्डवत् अ- न्तर्यामिणाऽप्यदृष्टद्रप्रन्तरनिपेधपरः ॥ सूत्रार्थ:----अधिदै- वाधिलोकादिपदचिहितेषु वाक्येषु श्रूयमाणोऽन्तर्यामी परमात्मा । सर्वान्तरत्वसविदितत्वसर्वशरीरकत्वसनियमनस- त्मित्वामृतत्वादिपरमात्मधर्माणां व्यपदेशात् ॥ न च स्मारीमतद्धर्माभिलापाच्छारीरश्च ॥२०॥ स्मा प्रधानम् । शारीरः मसगात्मा । स्मार्त च (१) नासाव 'ग.

·मथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। शारीरश्च नान्तर्यामी । तयोरसंभावितात्म(१)धर्मामिलापाद । यथा स्मार्तस्याचेतनस्यासंभावनया नान्तर्यामित्वमसक्ति- स्वथा मसगात्मनोऽपीत्यर्थः॥ उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २१॥ उभये कारवा माध्यान्दिनाश्चापि “यो विज्ञाने तिष्ट- न् । य आत्मनि तिष्ठन् " इति यतः प्रत्यगात्मनो भे- दैननमन्तर्यामिणमघीयते अतोऽयं तदतिरिक्तः परमात्मा ॥ (अहश्यत्वाधिकरणम् ।) अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ २२ ॥ आथर्वणे " अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तद- दृश्यम्" इत्यारभ्य " यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः । अक्षरात्परतः परः" इसादौ कि प्रधानपुरुपौ प्रतिपाद्यते उत परमात्मेति संशयः ॥ प्रधानपुरुषाविति पूर्वपक्षः । । पृथिव्याधचेतनगतदृश्यत्वादीनां प्रतिषेधात्तज्जातीयमचेत- में प्रधानमेव भूतयोन्यक्षरमिति मतीयते । तथा अक्षरा- त्परतः परः" इति च त(२)स्याधिष्टाता पुरुप एवेति ।। राद्धान्तस्तु-उत्तरत्र " यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इति मधानपुरु- पयोरसंभावितं सावश्यमभिधाय " तस्मादेतद्ब्रह्म नाम- रूपमन्नं च जायते " इति सर्वज्ञात्सयसंकल्पाजगदुत्पत्ति श्रवणात्पूर्वोक्तमदृश्यत्वादिगुणकं भूतयोन्यक्षरम् । अक्षरा- त्परतः पर" इति च निर्दिष्टं तदक्षरं परं ब्रह्मैवेति विज्ञा- यते ॥ सूत्रार्थः-अदृश्यत्वादिगुणकः परमात्मा । सार्वया(3). दितद्धोक्त। (१) 'संभक्तिीक'मु. (२) इति चैत मु० (३) सर्वत्रत्वादि मु ·वेदान्तदीपे विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २३ ॥ विशिष्टि हि प्रकरणं प्रधानाद्भूतयोन्यक्षरमेकर्वि- ज्ञानेन सर्वविज्ञानादिना । तथा अक्षरात्परतः परः। इत्यक्षरादव्याकृतात्परतोऽवस्थितात्पुरुषात्पर इति पुरुषाचास्य भूतयोन्यक्षरस्य भेदो व्यपदिश्यते । अतश्च न प्रधानपुरुपौ। अपि तु परमात्मैवात्र निर्दिष्टः ॥ रूपोपन्यासाच ॥ २४ ॥ "अग्निर्मू " इसादिना समस्तस्य चिदचिदात्मकमप- श्वस्य भूतयोन्यक्षररूपत्वेनोपन्यासाचायमदृश्यत्वादिगुणक: प- रमात्मा ॥ (चैश्वानराधिकरणम् ।) वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २५ ॥ छान्दोग्ये “आत्मानमेवमं वैश्वानरं संमध्येपि तमेव नो ग्रूहि " इसारभ्य “यस्त्वेतमेव मादेशमावमभिविमान- मात्मानं वैश्वानरमुपास्ते " इसत्र किमयं वैश्वानर प्रात्मा पर(१)मात्मेति शक्यनिर्णय उत नेति संशयः ॥ अशक्यनिर्णय इति पूर्वः पक्षः । वैश्वानरशब्दस्य जाठराग्नौ महाभू- ततृतीये देवताविशेपे परमात्मनि च वैदिकमयोगदर्शना- व । अस्मिन्मकरणे सर्वेषां लिङ्गोपलब्धेश्च ॥ राद्धान्तस्तु- "को न आत्मा किं ब्रह्म " इति सर्वेषां जीवानामात्मभूतं ब्रह्म किमिति प्रक्रमादुत्तरत्र च "प्रात्मानं वैश्वानरम्" इति ब्रह्म शब्दस्थाने सर्वत्र वैश्वानराब्दमयोगाच्च वैश्वानर आत्मा (१) वैश्वानरात्मा पर' फ० 'धैश्वानरः पर'मु.

·प्रथमाध्यायस्य वितायः पा५. सर्वेषां जीवानामात्मभूतं परं ब्रह्मेति विज्ञायते ॥ सूवा- य:-वैश्वानरशब्दनिर्दिष्टः परमात्मा । वैश्वानरशब्दस्या- नेकार्थसाधारणत्वेऽप्यस्मिन्मकरणे परब्रह्मासाधारणवश- पणैः सर्वात्मत्वादिभिविशेष्यमाणत्वात् । विशेष्यत इति विरोपः ॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २६ ॥ स्मर्यमाणं प्रत्यभिज्ञायमानम् । अनुमीयतेऽनेनेत्य- नुमानम् । इतिशब्दः प्रकारवचनः । इत्यरूपं स्मर्य- माणं वैवानरस्य परमात्मत्वेऽनुमानं स्यात् । झुमभृतिप- थिव्यन्तम(१)वयव विभागेन वैश्वानरस्य रूपमिहोपदिष्टम् "अ- ग्निर्मूर्दा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो । यो मूनिमस्य विमा यद- न्ति इति च श्रुतिस्मृति(२)प्रसिद्ध परमपुरुपरूपमिह प्रत्य- भिज्ञायमानं वैश्वानरस्य परमपुरुपत्वे (३) लिङ्गं स्यादित्यर्थः ॥ अनिर्णयमाशय परिहरति- शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच नेति चेन्न तथा दृष्टुव्यपदेशादसंभवात्पुरुषमपि चैनमधीयते ॥२०॥ शब्दादिभ्यः(४)-वाब्दस्तावदाजिनां वैश्वानरविद्यामक- रणे स एपोऽग्निर्वैश्वानरः " . इति वैवानर(५)- (१) 'पृथिव्यन्तरम' ग० पृथिवीपर्यन्तम' का (२) ' इत्यदिश्रुतिप्रसिद्ध ' क ' इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम् ' मु. (३) परमात्मत्वे'मु (४) 'शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानाश्चेति'मु. (6) विश्वानरशब्द 'ग.

·४० घेदान्तदीपे " समानाधिकरणोऽग्निशब्दः, अस्मिन्मकरणे च हृदयं गाहपत्यः" इसारभ्य वैश्वानरस्य हृदयादिस्थानस्या(2) ग्नित्यपरिकल्पनं प्राणाहृत्याधारत्वमित्यादिमतीयते, वाजिना- मपि " स यो ह वै तमेवमग्नि वैश्वानरं पुरुपविधं पुरुषेऽन्तः मतिष्ठितं वेद " इति वैश्वानरस्य पुरुपशरीरान्त प्रतिष्ठि- तत्वं प्रतीयते, अत एतैलि वैश्वानरस्य जाठराग्नित्व- मतीतर्नायं परमात्मेति शक्यनिर्णय इति चेत् तन्न(२) । तथा दृष्टुपपदेशात् । दृष्टिरुपासनम् । तथोपासनोपदेशादिसर्थः । जाठराग्निशरीरतया वैश्वानरस्य परमात्मन उपासनं हनोपदि- श्यते " अयमग्निर्वैश्वानरः पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितः" इसादौ । कथमवगम्यत इति चेदसंभवात् । केवलजाठरामेस्त्रैलोक्यशरी- रत्वाद्यसंभवात् । पुरुपमपि चैनमधीयते । च शब्दः प्रसिद्धौ । वाजिनस्तत्रैव " स एपोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः" इत्येनं (३) वैश्वानरं पुरुपमपि ह्यधीयते । पुरुषश्च परमा- स्मैव ।"पुरुप एवेदं सर्वम् । पुरुपानं परं किं चित्र" इत्यादिपु मसिद्धः ॥ अत एव न देवता भूतं च ॥ २८ ॥ यत्तस्त्रैलोक्यशरीरोऽसौ वैश्वानरो यत्तश्च निरुपाधिकपुरुप- शब्दनिर्दिष्टोऽत एवं नाग्न्याख्या देवता महाभूततृती- यश्च वैश्वानरः शनीयः॥ साक्षादप्यविरोधं जैमितिः ॥ २९ ॥ अग्निशरीरतया वैश्वानरस्योपासनार्थमाग्नशब्दसामानाधि- करण्यनिर्देश इत्युक्तम् । विश्वेषां नराणां नेतृत्वादिना संव- (१) हृदयादिस्थस्या' फ० 'हृदयादिस्यानस्वस्या' (२) चन' ग. (३) इत्यनेन'ग. - पा० ·४१ प्रथमाध्यायस्य द्वितायः पादः । धेन(१) यथा वैवानरशब्दः परमात्मनि वर्तते तथैवाग्निशब्द- स्याप्यत्रनयनादिना योगेन साक्षात्परमात्मनि वृत्तौ न.कश्चि- द्विरोध इति जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ “यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमान(२) वैश्वानरम् ॥ इति द्युप्रभृतिथिव्यन्तप्रदेश (३)संबन्धिन्या मावयाऽब(४)च्छि- नत्वमनवच्छिन्नस्य (६) परमात्मनो वैश्वानरस्य कथमुपपद्यत इसत्राह- अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः॥ ३० ॥ अनवच्छिन्नस्यैव परमात्मन उपासका(६)भिव्यक्त्यर्थं शु- मभृतिप्रदेश(७)परिछिन्नत्वमिसाश्मरथ्य आचार्यों मन्यते ॥ शुप्रभृतिप्रदेशा(८)वछेवेनाभिव्यक्तस्य परमात्मनो शुभ्वा- दित्यादीनां (E) मूर्द्धाद्यवयवकल्पनं किमर्थमिति चेचवाह- अनुस्मृतेर्बादरिः॥.३१॥ अनुस्मृतिरुपासनम् । ब्रह्ममाप्तये तयोपासनाथै मूर्द्ध- मभृतिपादान्तदेहपरिकल्मनमिति वादरिराचार्यो मन्यते ॥ अयं (१०) वैश्वानरः परमात्मा त्रैलोक्यशरीर उपास्य उपदिश्यते चेत् "उर एव बेदिलोमानि यहिहृदयं गाईपस" (१) 'नेतृत्वादिसंबन्धेन' का (२) 'विमानमात्मानं 'मु० (३) 'पृथिव्यन्तः प्रादेश' ग. (४) मात्रया परि'मु० 'मात्रयाऽचच्छिन्नस्यैव' ग. (६) उपासना'मु० (७)' झुप्रभृतिप्रादेश' ग० 'द्युप्रभृतिपृथिव्यान्तप्रदेश 'मु० (८)'प्रादेशा' ग. (९) 'दुय्यादीनां ' क ' अग्निधुवादित्यादीनां 'ग० (१०) कथं' पा० ६ ·४२ चेदान्तदीपे इत्यादिना उपासकशररािवयवानां गार्हपत्यादिपरिकल्पनं कि- मर्थमित्यत्राह(१)- संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥३२॥ वैश्वानरविद्याऽगभूताया उपासकैरहरहः क्रियमाणायाः माणाहुतेरग्निहोत्रत्वसंपादनाय गाईपत्यादिपरिकल्पनामति जैमिनिराचार्यों मन्यते । तथा ह्यग्निहोत्रसंपत्तिमेव दर्श- यतीयं श्रुतिः माणाहुति विधाय अथ य एवं विद्वान- ग्निहोत्रं जुहोति" इति ॥उक्तानामर्थानां पूजितत्वख्यापनाया- चार्यग्रहणम् ॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३३ ॥ एनं परम(२'पुरुपं वैश्वानरं शुभ्वादित्यादि(३)देहमस्मिन्नु- पासकदेहे प्राणाग्निहोत्रेणाराध्यत्वायामनन्ति हि "तस्य ह वा एतस्य वैश्वानरस्य मूर्दैव मुतेजाः" इत्यादिना । उपासकस्य मूद्धा(४)दिपादान्ता एव द्युमभृतयः परमपुरुषस्य मूर्दिय इति प्राणाग्निहोत्रवेलायामनुसंधेया इत्यर्थः ॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते घेदान्तदीपे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ द्युभवाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥ आयर्वणे" यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह- (१)' इत्यत आह 'ग (२) परम' इति फ० पुस्तकेनास्ति । (३) 'दुश्वादि' मु'य्यादि' का (४) 'उपासकमूर्खा' मु ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। - माणैश्च सर्वैः, तमेकं जानथात्मानम् " इसत्र पृथिव्यादीना- मायतनं किं जीव उत परमात्मोते संशयः ॥ जीव इति पूर्वः पक्षः । मनामभृतीन्द्रियाधारत्वश्वतेः । उत्तरत्र नाडीमंबन्धाज्जायमानत्वश्रुतेश्च ॥ राद्धान्तस्तु-निरुपा- धिकात्मत्वामृतसेतुल्वयोः परमात्मधर्मयोः श्रवणात्परमात्मैवा- यम् । सर्वनियन्त(१)तयाऽऽप्नातीति छात्मा । अमृतस्य माप- कतया सेतुश्च स एव । नाडी संवन्धो यहुधा जापमनत्वं च “सन्ततं शिराभिस्तु लम्बसाकाशसन्निभम् । अजायमानो घहुधा विजायते " इत्यादिपु (२) सर्वसमाश्रयणीयत्ता- या(s)जहत्स्वभावस्यैव परमात्मनो दृश्यते ॥ सूत्रार्थस्तु-दृष्ट- थिव्यादीनामायतनं परमात्मा । स्वशब्दास्पासाधारणात्मादि- दादाद ।। मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच ॥ २ ॥ तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरजनः परमं साम्प- मुपैति । तथा विद्वान्नायरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमु- पैति दिन्यम्" पुण्यपापे विधूय नामरूपादिमुक्त इति च वन्धा- न्मुक्तस्य मान्यतया व्यपदेशाच्चायं परमात्मा ॥ नानुमानमतच्छब्दात्प्राणभृच्च ॥ ३ ॥ आनुमानम(४)नुमानगम्यं प्रधानं यथा तदाचिशब्दाभावा दिह(५) न गृह्यते तथा प्राणभृदपीत्यर्थः । अतश्चायं परमात्मा।। - (१) सर्व नियन्तु 'मु (२)' इत्यादिक' ग (३) 'णीयत्वाद'ग (४) ग० पुस्तके “आनुमानम्" इत्यशो नास्ति । (१) 'भावातदिह 'मु ·चेदान्तदीपे भेदव्यपदेशाच्च ॥४॥ " अनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमी- शम् " इसादिना जीवाद्भदेन व्यपदेशाच्चायं परमात्मा ।। प्रकरणात् ॥ ५॥ अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते " इत्यादिना परमा- स्मन एव मकृतत्वात् ।। स्थित्यदनाम्या च ॥ ६॥ "तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति " इति कर्मफलमनश्नतः परमात्मनोदीप्यमानतया स्थितेजीवस्य कर्मपरवशतया तत्फला(१)दनाच परमात्मनो जीवानेदावगमाद- मृतेसतुयु (२) भ्वाचायतनं न जीवः । “ अदृश्यत्वादिगुण- क" इत्यनेन परमात्मत्वे स्थापितेऽपि (३) नाडीसंवन्धजाय- मानत्वलिगाद्या प्रकरणविछेदाशङ्का सा निराकृता "द्यु- भ्वाद्यायतनम् " इति । वैश्वानरस्य त्रैलोक्यशरीरत्वादि- ना परमात्मत्वनिर्णय इति मध्ये वैश्वानरविद्या निरूपिता ।। (भूमाधिकरणम् ।) भमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ७ ॥ छान्दोग्ये " यत्र नान्यत्पश्याते नान्यच्छ्रुप न्यद्विजानाति स भूमा " इसत्र भूमशन्दनिर्दिष्टो निरतिशय- वैपुल्यविशिष्टसुखस्वरूपः किं मसगात्मोत परमात्मेति संशयः॥ प्रत्यगात्मेति पूर्वः पक्षः । “तरति शोकमात्मवित्" इति (१) वशतया फला' ग० (२) सेतुई 'मु० 'स्थापिते'क० ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। मक्रम्य (२) नामादिपरंपरषोत्तरभूयस्त्वेभ प्रश्नमतिवचना- भ्यां मवृत्तस्यात्मोपदेशस्य प्राणशब्दनिर्दिष्टे प्रस(२)गामनि समाप्तिदर्शनात्मत्यगात्मन एव भूमसंशब्दनमिति निश्चीयते ॥ राद्धान्तस्तु-यर्याप प्रश्नपतिवचनाभ्यामुत्तरोत्तरभूयस्त्व- वचनं प्राणे पर्यवसितं तथापि मागवेदिनोऽतिवादित्वमुक्त्वा एप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति" इति तुशब्द- नोपासकभेदं प्रतिपाद्य तस्य सत्योपासकस्य पूर्वस्मादाधि- क्योपदेशात्ससशब्दाभिधेयं (३) परं ब्रह्मैव भूमविशिष्टमिति ।। सूत्रार्थस्तु-भूमगुणविशिष्टं परं ब्रह्मैव । संमसांदादध्युप- देशात । संप्रसादः प्रसगात्मा 'स एप संप्रसादोऽस्माच्छ- रीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य " इत्यु(४)पनिपत्मसिद्धेः । "एप तु वा अति (५) वदति" इति प्रत्यगात्मनोऽधिकतयोपदे शात् । प्रतिवादित्वं हि स्वोपास्याधिक्पवादित्वम् ॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ८॥ स्वाभाविकामृतत्वस्वमहिमप्रतिष्टितत्वसर्वात्मत्वसर्वोत्पत्ति- हेतुलादीनां भूम्नि श्रूयमाणानां धर्माणां परस्मिन्नेय ब्रह्मए - पपत्तेश्च भूमा परं ब्रह्मैव (६)। (अक्षराधिकरणम् ।) अक्षरमम्बरान्ततधृतेः ॥ ९ ॥ वाजिनां गागिप्रश्न (9)" सहो वाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि प्रा. . (१) 'प्रात्य' ग० (१) शब्दाभिधेयं ' ग. (१)'घा वाति ग. (७) गार्गीप्रश्ने 'मु० (२) 'निर्दिष्टप्रस्य ' फ० (४) 'इत्याधु मु० (६)'परं ब्रह्म' क० ·४६ घेदान्तदीपे " ह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनरवह्नस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमछायम्" इत्यत्राक्षरशब्दनिर्दिष्टुं प्रधानं जीवो वोत परमात्मेति सं- शायः॥ मधानं जीवो या न परमात्मेति पूर्वः पक्षः ।“क- स्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च" इत्युक्त (१) आकाशाधारत- योच्यमानमक्षरं प्रधान जीवो वा।प्रधानस्य विकाराधारत्वाव२)। जीवस्याचिद्वस्त्वाधारत्वात् । न परमात्मेति (३) ॥राद्धान्तस्तु- यदूर्व गार्गि दियः" इत्यारभ्य कालत्रयवर्तिनः कृत्स्न- स्याधारतया निर्दिष्ट आकाशोऽव्याकृतमेर । न वायुमानाकाशः। ततः पश्चात् " कस्मिन्नु खल्वाकाश प्रोतश्च प्रोतश्च" इति पृष्टे तदा(४) धारतयाच्यमानमेतदक्षरं न प्रधानं भवितुमर्हति । नापि-जीवः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गाजि मू- पचन्द्रमप्तौ विधृतौ तिएतः" इसारभ्य प्रशासनात्सर्वाधा. रत्वश्रुतेः ॥ सूवार्थस्तु-" एतदै तदक्षरं गागि "इति निर्दिष्ट- मक्षरं परमात्मा । अम्बरान्तधृतेः । अम्बरं वायुमानाकाशः अम्बरान्तोऽम्वरपा(५)रभूतः । अम्बरकारणमिति यावत्कार- णापत्तिरेव हि कार्यस्यान्तः। स चाम्बरान्तोऽच्याकृतं प्रधानम् । तस्य धृतेधारणात् । अव्याकृतस्यापि धृतरक्षरं परमात्म- वेसर्थः ॥ एवं तर्हि जीवो भवितुमर्हति तस्य मधानधृत्युपपत्तेरित्या- शङ्कयाह- सा च प्रशासनात् ॥ १० ॥ सा चाम्बरान्तधृतिः "एतस्य वाक्षरस्य प्रशासने गागि"- , ' (१) इत्युक्तः' ग. (२)'स्पदत्वात् ' ग० (३) 'म परमात्मेति' इति फ० ग० पुस्तकयोनास्ति । (४)'आकाशा' ग० (६) 'अम्बराधारभूतः' ग ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। इति प्रशासनाच्यते । प्रशासनं प्रकृष्टं शासनम् । अमति- हताज्ञा । न चाप्रतिहताज्ञया कृत्स्नस्य चिदचिदात्मकस्य ज- गतो धृति व उप(१)पद्यते । अतो न जीवः ।। अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥११॥ अन्यभावोऽन्यत्वमस्याक्षरस्य परमपुरुपादन्यत्वं व्यावत- यति वाक्यशेपः । अदृष्टं द्रष्टि (२) सादिना सर्वैरेवाष्टमे- तदक्षरं सर्वस्य द्रष्ट्रि(३)त्यादि प्रधानजीवयोरसंभावनीयार्थम- तिपादनाव ॥ (इक्षतिफर्माधिकरणम् ।) ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्सः ॥ १२॥ पाथर्वणिकानां सत्यकाममश्ने “ यः पुनरतं त्रिमात्रेणो- मित्यनेनैवाक्षरेण परमपुरुपमभिध्यायीत" इत्यारभ्य " सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवधनात्परात्प- रे पुरिशय पुरुषमीक्षते" इत्यत्र ध्यायतीक्षतिका मतया व्यपदिष्टः परमपुरुषः किं हिरण्यगर्भ उत (४) परब्रह्मभूतः पुरुषोत्तम इति संशयः ॥ हिरण्यगर्भ इति पूर्व : पक्षः । पूर्वत्रैकमात्रं प्रणवमुपासीनस्य मनुष्यलोकमा- हिं फलं (५) द्विमात्रमुपासीनस्यान्तरिक्षलोकमाहिं च फलम- भिधायानन्तरम् “ यः पुनरेतं निमात्रेण " इति त्रिमा प्र. णवमुपासीनस्य फलत्वेनोच्यमानब्रह्मलोकस्थपुरुपेक्षण (६) क- मभुतश्चतुर्मुख एवेति विज्ञायते (७)। मनुष्यलोकान्तरिक्षलोकमा- (१)'जीवस्योप' (२) 'अदृष्टो द्रष्टेत्या' ग. (३) द्रष्टे' ग. (४) 'फि' का ()'प्राप्तिफल' ग. (६) 'लोकस्य पुरुपेक्षण' ग० 'ब्रह्मलोकस्यपुरुष ईक्षण'पा० (७)'शायते' ग. का - ·वेदान्तदीपे हचांद्रह्मलोकोऽपि क्षेत्रलोक इति निश्चयात् ॥ रा- द्धान्तस्तु "परात्परं पुरिशयं पुरुपमीक्षते" इतीक्षतिकर्म- सया निर्दिष्टपरमपुरुप(१)विपये श्लोके “तमोंकारेणवायने नान्वेति विद्वान्यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परंच"इति निरुपाधि- कशान्तत्वामृत्त्वादि(२)न्यपदेशात्परमात्मैवायमिति निश्चीयते। एव परमात्मत्वे निश्चिते ब्रह्मलोकशन्दश्च तत्स्थानमेवाभि- दधातीत्यवगम्यते । तद्विपयोदाहृते च श्लोके " यत्तत्कवयो वेदयन्ति (३) । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । इति (४) सुरिभिदृश्यत्ववचनं तदेव द्रढयति ॥ मू- वार्थस्तु-इक्षतिकर्म स परमात्मा । ध्यायतीतत्योरेकवि- पयत्वेन ध्यायतिकर्मापि स एवेत्यर्थः । व्यपदेशात् । तद्वि- पयतया शान्तमजरममृतमभयं परं च॥ इति परमात्म- धर्माणां व्यपदेशात् ॥ (दहराधिकरणम् ।) दहर उत्तरेभ्यः ॥ १३ ॥ छान्दोग्ये “अथ यदिदमास्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरी- के वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वा- च विजिशासितव्यम्" इत्यव हृदयपुण्डरीकमध्यवदिहरा- काशः श्रूयमाणः किं भूताकाश उत जीवोऽथ परमा- त्मेति संशयः ॥ प्रथमं तावद्धताकाश इति युक्तमाश्र- यितुमिति पूर्वः पक्षः । (५) भूताकाशे प्रसिद्धिमाचुर्यात् । प्रा- (१) निर्दिष्ट पुरुष मु. (२)'शान्तत्वादि' ग० (३) 'घेदयन्ते' मु० (8) इत्येवमादिमि. 'मु० (६)'भूताकाशे' इत्यतः प्राक् 'आकाशशब्दस्य' इत्य- धिर्फ मुद्रिते। .

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ४२ काशान्तर्वर्तिनोऽन्यस्वान्वेष्टव्यतामतीतेश्च ।। राधान्तस्तु-"कि तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यम् ॥ इति चोदिते(१)“यावान्वाऽयमा- काशस्तावानेपोऽन्तहृदय आकाशः (२)" इसारभ्य "एतत्ससं ब्रह्मपुरम्" इयन्तन दहराकाशस्यातिमहत्त्वसर्वाश्रयत्वाजरत्व- ससत्वाभिधाय " अस्मिन्कामाः समाहिताः" इसाकाशान्त- तिनोऽन्वेष्टव्याः कामा इति मतिपाद्य कोऽयं दहराकाशवान्द- निदिधः के तदाश्रयाः कामा इसपेक्षायां " एप प्रात्माऽपह- न(३)पाप्मा" इसारभ्प "सत्यसंकल्पः" इत्यन्तेनाकाशशब्दनि- दिए आत्मा कामाश्चापहतपाप्मत्वादयस्तद्विशेपणभूता इति प्रति- पादयद्वाक्यमपातपाप्मत्वादिविशिष्टमा(४)त्मानमाह । अत(५) उपक्रमे चान्वेष्टव्यतया प्रतिज्ञात भाकाश आत्मा, एतद्विशेषण- भूता अपहतपाप्यत्वादयः कामा इति ज्ञापयद्वाक्पमिदम् (६) अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्सेतांश्च ससान्कामांस्तेषां स- र्वेषु लोकेषु कागचारो भवति" इत्युपसहरति । अतोऽ(७) दहराकाशोऽपहतपाप्मत्वादिविशिष्ट परमात्मेति निश्चीयते । न भूताकाशादिरिति ()। एवं तस्मिन्त्रास्ये " अथ य एप संमसादोऽस्माच्छारीरात्समुत्थाय" इति प्रसगात्मनःमतीतेस्तस्प पोचरत्र प्रजापतिवाक्पेऽपहतपाप्मवादिगुणकत्वावगमात्मस- (१)'चोदितो' ग० (२) मुद्रिते 'तावानेपोऽन्तहृदय आफायः' इत्यो नास्ति । (३)* एपोपहत' फ. (8) विशिष्टपरमा' मुख (६) 'अतः' इति मुद्रिते नास्ति। (६)'अत उपक्रमे "दहरोऽस्मिन्नन्तर माकायः" इति निर्दिए आत्मा " तस्मिन्पदन्तः" इति कामा " तदन्वेष्टव्यम्" इति च तदुभयमन्वेष्टव्यमिति शापयद्वाफ्यम्' इति फ० (७)'अना' ग० (२) 'काश इति' का .

·घदान्तदाप " गात्मैव दहराकाश इति पूर्वपक्षी मन्यते ॥ राद्धान्ती तु-प्र- सगात्मा कर्मपरवशतया जागरितस्वप्नसुपुप्साद्यवस्थामि- स्तिरोहितापहतपाप्मत्वादिकः परमात्मानमुपसंपन्नस्तत्मसादा- दाविर्भूतगुणक:(१) प्रजापतिराक्ये प्रतिपादितः, दहराकाश• स्त्वतिरोहितनिरुपाधिकापहतपाप्मत्वादिका प्रत्यगात्मन्य- संभावनीयजगद्विधरणसमस्तचिदचिवस्तुनियमनाद्यनन्तगुणक: प्रतिपन्न इति नायं प्रसगात्मा दहराकाशः, अपि तु परमात्मेवेति मन्यते ॥ स्वार्थस्तु-दहराकाशः परं ब्रह्म । उत्त- रेभ्यो वास्यगतेभ्योऽपहतपाप्मवादिपरमात्मासाधारणधर्मेभ्यो हेतुभ्यः॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १४ ॥ अस्मिन्दहराकाशे सर्वासां प्रजानां तम(२)जानतीनामहरह- र्या गतिः श्रूयते, यश्च दहराकाशपरा(३)मर्शरूपैतच्छन्दसमाना- धिकरणतया प्रयुक्तो ब्रह्मलोकशब्द(४)स्ताभ्यां दहराकाशः परं ब्रह्मेत्यवगम्यते " तद्यथा हिरण्यनिधि निहितमवज्ञा उपयु- परिसंचरन्तो न विन्देयुरवेमेरेमा सर्वाःमजा अहरहन्छन्त्य एत ब्रह्मलोक न विन्दन्त्यमृतेन हि प्रत्यूढाः" इति । तथाहि दृष्टं तथा ह्यन्यत्र परस्मिन्ब्रह्मण्येवरूप गमनं दृष्ट "एवमेव खलु सो- म्येमाः सर्वाः मजाः सति संपद्य न विदुः सति संपत्स्यामहे इति " स त आगम्य न विदुः सत प्रागच्छामहे " इति । तथा ब्रह्मलोकशब्दश्च परस्मिन्ब्रह्मणि (५) दृष्टः एप ब्रह्मलोकः - " “ (१) गुण 'फ. (३) 'दहराकाशाय" मु० (५)' परस्मिन्त्रमण्येव 'मु. (२)'प्रजानाम' मु० (४) ब्रह्मशब्द.'फ.

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। सम्राडिति होवाच " इति । लिङ्ग च मा भूदन्पत्र दर्शनम् । अस्मिन्प्रकरणे सर्वासां प्रजानां श्रूयमाणमहरहर्गमनं ब्रह्म- लोकशब्दश्च दहराकाशस्य परमात्मत्वे पर्याप्त लिङ्गमा चशब्दोऽ- वधारणे । एतदेव पर्याप्तमित्यर्थः ।। धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुलब्धेः ॥ १५ ॥ अस्य धृयाख्यस्य परमात्मनो महिम्नोऽस्मिन्दहराका- श उपलब्धेरयं परमात्मा । धृतिर्जगद्विधरणं परमात्मानो म- हिमेसन्यत्रावगम्यते एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भू- तपाल एप सेतुर्विधरण एपां लोकानामसंभेदाय " इति । स चास्मिन्द(१)हराकाश उपलभ्यते " अथ य आत्मा स सेतु- विधृतिरेपां लोकानामसंभेदाय" इति ॥ प्रसिद्देश्च ॥ १६ ॥ को ह्येवान्यात्क: प्राण्याद्यदेष आकाश मान- न्दो न स्यात् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समु- स्पद्यन्ते " इसादिप्पाकाशशब्दस्य परस्मिन्ग्रह्माण प्र- मिराकाशशब्द एव परमात्मधर्मविशेपितो भूताकाशश- कां निवर्तयतीसर्थः ॥ इतरपरमर्शात्स इति चेन्नासंभवात् ॥ १७ ॥ परमात्मन इतरो जीवः । अध य एप संप्रसादोऽ- स्माच्छरीरात्ममुत्याय इति जीवस्य परामर्शात्स एव द- हराकाश इति चेत्तन्न (२)। पूर्वोक्तानां गुणानां तस्मिन्न- संभवात् ॥ " (१) स च दु' का (२) 'चेन्न' ग० ·चेदान्तदीपे उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १८ ॥ उत्तरात्मजापतिवाक्यादपतपाप्मत्वादिगुणको जीवोऽवगम्य- त इति चेत्तन (1) जागरिताद्यवस्थाभिरनादिकालमत्ताभिः पुण्यपापरूपकर्म(२)मूलाभिस्तिरोहिगुणक: परग्रह्मोपासन- जनिततदुपसंपत्त्याविर्भूतस्वरूपोऽसौ जीवस्तत्र प्रजापतिवाक्ये- ऽपहतपाप्मत्वादिगुणक: कीर्तितः । दहराकाशस्त्वतिरोहि- तस्वरूपापहतपाप्मत्वादिगुणक इसतोऽस्मिन्दहराकाशे न जीवाशङ्का ॥ दहरवाक्ये जीवपरामर्शः किमर्थमिति चेत्तत्राह-. अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ १९ ॥ अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रू- पेणाभिनिप्पद्यते " इति परज्योतिःस्वरूपदहराकाशोपसंपसाड- स्य जीवस्याऽनृततिरोहिन(३)स्वरूपस्य स्वरूपाविर्भावो भव- तीति दहराकाशस्य जगद्विधरणादिवज्जीवस्वरूपाविर्भावा- पादनरूपसंपद्विशेपमतिपादनार्थों जीवपरामर्शः ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २० ॥ "दहरोऽस्मिन् " इत्यल्यपरिमाणश्रुतिरारामोपमितस्य जीवस्यवोपपद्यते न तु सर्वस्माज्ज्यायसो ब्रह्मण इति चे- तत्र यदुत्तर वक्तव्यं तत्पूर्वमेवोक्तमिति(४) “निचाय्यत्वादेवं व्योमवत्" इत्यनेन ॥ अनुकृतेस्तस्य च ॥ २१ ॥ अनुकृतिरनुकारः। तस्य परमात्मनोऽनुकाराद्धि जीवस्या- (१) 'चेन्न' ग० (२) पुण्यपापकर्म' ग. (३)'जीवस्थातिरोहित' ग० (४) 'ति' कारी मुद्रिते नास्ति । .

·प्रथमाध्यायस्य तृतीय. पादः । " विभूतस्वरूपस्यापहतपाप्मत्वादिगुणकत्वम् । अनुकर्तुर्जीवादनु- कार्यः परब्रह्मभूतो दहराकाशोऽर्थान्तरभूत एव । तदनुकारश्व तत्साम्यापतिः । श्रूयते च (२) यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्, तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरजनः परमं साम्यमुपैति " इति ॥ अपि स्मयते ॥ २२॥ स्मर्यते च तदुपासनासत्साम्पापत्तिरूपानुसातजविस्य- " इदं ज्ञानमुपाश्रिय मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायते प्रलये नव्यथन्ति च" इति ॥ (प्रमिताधिकरणम्) शब्दादेव प्रमितः ॥ २३ ॥ कठवल्लीप्वाम्नायते " अगष्ठमात्रः पुरुपो मध्य भात्म- नि तिष्ठति, ईशनो भूतभव्यस्य न ततो बिजगुप्तते, एत- दै तत् " उत्तरत्र " अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूपकः " तथोपरिष्टाद "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः" इति । अत्राद्गुष्ठमामतो जीवात्मात (२) परमात्मेति संशयः ॥जीवात्मेति पूर्वः पक्षः भन्यत्र स्पष्टजीवभावे (३) पुरु- पेऽङ्गुष्ठ अमितत्वश्रुतेः (४) "माणाधिपः संचरति स्वकीभर- गुष्ठमात्रो वितुल्यरूपः" इति ॥ राद्धान्तस्तु-तत्र " स्वकर्म- भिः ॥ इति जीवभावनिश्चयवदनापि " इशानो भूतभव्यस्य" (१) 'तरसाम्यापत्ति धूयते'मुन (२)'जीरो योत' का (३)' अन्यत्र स्वीकृतस्पटजीवभा' मु० (४) त्वं थूयते' ग.

·५४ वेदान्तदीपे इतीशितृत्वदर्शनात् परमात्मनेति ॥ सूत्रार्थस्तु-शब्दादेव म- मितः । अङ्गुष्ठपमितः परमात्मैन । ईशानो भूतभन्यस्येति परमात्मवाचिशब्दात् ॥ कथमनवछिन्नस्य परमात्मनोऽगष्टममितत्व(१)मित्या- शङ्कयाह- हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २४ ॥ उपासनार्थमुपासकहृदये वर्तमानत्वादुपासकहृदयस्या- इगठमात्रत्वात् तदपेक्षयेदमाष्ठममितत्वम् । मनुष्याणामेवो- पासकत्वसभापनया मनुप्यानधिकृस प्रवृत्तवाच्छास्त्रस्य मनुष्य- हृदया(२)पेक्षयेदमुक्तम् । स्थित तावदुत्तरन समापयिष्यते ॥ (देवताऽधिकरणम् ।) तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् ॥ २५ ॥ मनुप्याधिकारं ब्रह्मोपासनशास्त्रमित्युक्ते तत्मसङ्गेन दे. यादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति नेति चिन्त्यते ॥न देवादीनामधिकारोऽस्ति (३) पूर्णः पक्षः। परिनिप्पन्ने ब्रह्मणि शब्दस्य प्रामाण्यसभवेऽपि देवादीना विग्रहादिमत्वे प्रमाणाभा- वात् मन्नार्थवादाना(४)मपि निधिशेषतया विग्रहादिस- द्भावपरत्वाभावाच विग्रहानिर्वाहरहरनुष्ठीयमानायका- दिसाधनसप्तकसस्कृतमनोनिप्पायोपासननिर्वृत्ती तेपा सा- म भावात् ॥ राद्धान्तस्तु-जगत्यष्टिप्रकरणेषु नामरूपव्या- (१) 'नोऽच्छिन्नत्व' ग० (२) स्त्रस्य हृद्य' क० (३) देवादीनामधिकारो नास्तीति' क० (४) वादादीना' ग.

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। करणभूसैय देवादीनां विग्रहवत्वं (२) सिद्धयति । देवादीनां देहेन्द्रियादिकरणमेव हि नामरूपव्याकरणम् । मन्त्रार्थवा- दयोश्च तदुलब्धेस्तयोरनुष्टेयप्रकाशनस्तुतिपरत्वेऽपि तदुपपत्त- ये तत्सद्भावे प्रामाण्यादेवादीनां विग्रहादिमत्वसिद्धिः । न हि विग्रहादिमत्तया स्तुतिः प्रकाशनं च तदभावे संभ- वति । अतः सामर्थ्यसंभवावस्येवाधिकारः ॥ सूत्रार्यस्तु- तदुपर्यपि तेभ्यो मनुष्येभ्य उपरिवर्तमानानां देवादीनामप्यधि- कारोऽस्ति । यद्वा तद्ब्रह्मोपासनमुपरि देवादिष्वपि संभव- । (२) तेपामापे ब्रह्मस्वरूपतदुपासनमकारज्ञानतद- यित्वतदुपासन(३)सामर्थ्यसंभवात् । पूर्वोपार्जितज्ञानाविस्म- रणात ज्ञानसंभवः । तापत्रयाभिहतिपूर्वकब्रह्मगुणज्ञानाचा- धित्वसंभवः । सृष्टिवाक्यमन्त्रार्थवादेपु विग्रहादिमत्व(४)द- शनासामर्थ्यसंभवश्चेति भगवान्बादरायणो मन्यते । विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥२६॥ कर्मणि यागादौ विग्रहहत्त्वे ससेकस्य युगपदनेकयागेपु सन्निधानानुपपत्तेविरोधः प्रसज्यत इति चेत्तन्न । शक्तिम- तां सौभरिमभृतीनां युगपदनेकशरीरमतिपत्तिदर्शनात् ॥ • शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानु- मानाभ्याम् ॥ २७ ॥ विरोध इति वर्तते । मा भूत्कणि विरोधः, शब्दे तु (१) 'विग्रहादिमत्व'मु. (२) यदा' इत्यादिपतिः ग० पुस्तके नास्ति ! फ. पुम्सके तु 'सूत्रार्थस्तु ' इत्यनन्तरं 'तग्रहोपासा 'मित्यादिन- न्य एवास्ति। (३) 'दान'मु० (४) 'विप्रहवत्यादि 'मु. , .

·वेदान्तदीपे वैदिके विरोधः प्रसज्यते, विग्रहवत्वे हि तेपां सावयवत्वेनोत्प- त्तिविनाशयोगादुत्पत्तेः माग्विनाशायै च वैदिका- नामिन्द्रादिशब्दानामर्यशून्यत्वमनिसत्वं वा स्यादिति चेत्त- न । अतः प्रभवात् । अतो वैदिकादेव शब्दादिन्द्रादेः प्रभवात् । पूर्वपूर्वेन्द्रादौ विनष्टे वैदिकादिन्द्राधाकृतिविशपवाचि- नः शब्दादिन्द्राधाकृतिविशेष स्मृत्वा तदाकारमपरमिन्द्रादिक सृजति प्रजापतिरिति वैदिकशब्दस्य न कश्चिद्विरोधः । हि देवदत्तादिवदिन्द्रादिशब्दा व्यक्तिविशेपसंकेतपूर्वकाः प्रह- त्ताः अपि तु गवादिशब्दवदाकृतिविशेपवाचिन इति तेपाम- पि निस एव वाच्यवाचकभावः । वैदिकादिन्द्रादिशब्दात्त- दर्थविशेपं स्मृत्वा कुलालादिरिव घटादिकं प्रजापतिः सूजनीति कुतोऽवगम्यते । मसक्षानुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामिसर्थः । श्रुतिस्तावत् "वेदेन रूपे (२) व्याकरोत्सता सती प्रजाप- तिः॥ । तथा स भूरिति व्याहरत्स भूमिमसृजत " इसादिका । स्मृतिरपि- "सर्वेषां च स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ।। नाम रूप च भूताना कृसानां च मपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादी देवादीनां चकार सः॥" इसादिका ॥ अत एव च नित्यत्वं ॥ २८ ॥ यतः प्रजापतिर्वैदिकाच्छन्दादाकार स्मृत्वा तदाकारं सर्व सृजत्यतश्च चसिष्टविश्वामिवादीनां मन्त्रसूक्तादिकृत्त्वेड- पि मन्नादिमयस्य वेदस्य निसत्वं तिष्ठसेव । प्रजापतिाई (१)' नामरूप' ग.

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। . नौमतिकमलयानन्तरं "मन्त्रकृतो वृणीते । विश्वामित्रस्य सूक्तं भवाते" इसादिवेदशब्दभ्योऽनधीतमन्त्रादिदर्शनशक्तवसि- छायाकृतिविशेष स्मृत्वा वसिष्टत्वादिपदप्राप्तयेऽनुष्टितकविशे- पाश्चानुस्मृत्य तदाकारां(१)स्तावासिष्ठादीन्सृजति ।तेचानधी- त्यैव वेदैकदेशभूतमन्त्रादीनस्वरतो वर्णतश्चास्खलितान्पठन्ति । तदेपां मन्त्रादिकृत्वेऽपि पेदस्य नित्यत्वमुपपद्यते ॥ मजापतिप्रभृतिषु सर्वेषु तत्त्वेप्वव्याकृतपर्यन्तेष्वव्पाकृतप- रिणामरूपेषु (२) शब्दमयेषु च वेदेषु विनष्टेवव्याकृतसृष्टयाहत्ती कथं वेदस्य नित्पत्लामिसत आह- समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्श- नात्स्मृतेश्च ॥ २९ ॥ माकृत(३)सष्टचात्तावपि सृज्यानां समाननामरूपत्वादेव. न काश्चविरोधः । आदिसर्गेऽपि हि परमपुरुपः पूर्वसंस्थान जगत्स्मरंस्तथैव सजाते, वेदांश्च पूर्वानुपूर्वीविशिष्टानाविप्कृस हिरण्यगर्भाय ददाति । पूर्वसंस्थानमेव जगत्सजतीति क- थमवगम्यते । दर्शनास्मृतेश्च । दर्शन श्रुतिः " अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिपतो वशी, सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्व- मकल्पयत्, दिवञ्च पृथिवी चान्तरिश्रमथो सुवः" इति यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च महिणोति त- स्मै" इति च । स्मृतिपि- " यथर्तुप्वृतु(४)लिगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु॥" इति । , " (१) तदाकाराविशेषां'मु० (३)'अव्यात'मु. (२)' परिणामरूप 'ग० (8)'यथा तु तु 'ग ·घेदान्तदीपे इति । एतदेव वेदस्य निसत्वं यत्पूर्वपूर्वोच्चारणक्रम. विशेष स्मृत्वा तेनैव क्रमेणोच्चार्यत्वम् । परमपुरुषोड- एि स्वस्वरूपस्वाराधनतत्फलयाथात्म्याववाधि वेदं स्वस्वरूप- वन्निसमेव पूर्वानुपूर्वी विशिष्टं स्मृत्वाऽऽ(१)विष्करोति । अतो दे- बादीनां ब्रह्मविद्याधिकारे न कश्चिद्विरोधः ।। (मध्वधिकरणम।) मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ३० ॥ छन्दोग्ये " असौ वा आदित्यो देव मधु " इत्युपक्रम्य "तद्यत्मधमममृतं तद्वतच उपजीवन्ति" इत्युक्त्वा “स य एतदे- बममृतं वेद वसूनामेबैको भूत्वाऽग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति"इसादिना ऋग्यजुःसामादिवेदोदितकर्मसंपाद्य रसाधार- तया मधुमयस्यादिसस्य पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरोवीशान्वसुरुद्रा- दित्यमरुत्साध्यनाम्नां देवगणानां भोग्यत्वेनाभिधाय तैर्भुज्यमा- नाकारेणादित्यंशानुपास्यानुपदिश्य तानेवादित्यांशांस्तथाभूता- प्राप्पानुपदिशति । एवमादिपूपासनेषु वस्त्रादिसादीना(२)म. धिकारोऽस्ति नेति संशयः॥ नास्सधिकार इति पूर्वः पक्षः। 4- स्वादीनामुपास्यान्तर्गतत्वेन कर्मकर्तृभावाविरोधात् । भाप्यस्य वसुत्वादेः माप्तस्वाच ॥ राद्धान्तस्तु-ब्रह्मण एव तदत्रस्थस्यो- पास्यत्वाद्वस्वादीनां सतां स्वावस्थब्रह्मानुसन्धानाविरोधात्क- ल्पान्तरे वमुत्वादेः पाप्यत्वाविरोधाच्च वस्तादीनामप्याधिका- र संभतीति ॥ सूत्रार्थस्तु-मधुविद्यादिपु वस्वादीनामनधि- कारं जैमनिर्मन्यते । असंभवात् वस्त्रादीनामेवोपास्यानामुपास- कत्वासंभवात् । वमुतादेः प्राप्तत्वादेव प्राप्यत्वासंभवाच ॥ . (१) विशिष्टमा' ग. (२) वस्वित्यादीना' ग.

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । ज्योतिषि भावाच ॥ ३१ ॥ "तं देवाज्योतिपां ज्योतिरायुपासतेऽमृतम्" इति ज्यो- तिपि परस्मिन्ब्रह्मणि देवमनुष्पयोरधिकारसाधारण्ये सत्पपि ज्योतिपां ज्योतिः परं ब्रह्म देवा उपासत इति विशेषव- चनं वस्त्रादीनां कर्मकर्तृभावविरोधात्तेषु तेपामनधिकारं द्योत- यति । देवा इति सामान्यवचनं च वस्त्रादिविशेपविषयमिसवग- म्यते । अन्येपामविरोधात् ॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३२ ॥ तुशब्दः परं व्यावर्तयति । वस्वादीनां मधुविद्याद- प्वधिकारसद्भाव भगवान्यादरायणो मन्यते । अस्ति हि - स्वादीनामेवोपास्यत्वं माप्यत्वं च । इदानीं वम(१)नामेव सतां कल्पान्तरे वसुवस्य प्राप्यत्वसंभवाद भाप्यत्वं संभवति (२)। स्वात्मनां ब्रह्मभावानुसन्धानसंभवादुपास्यत्वं च संभवति । “य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद " इति हि कृत्स्नाया मधुविद्याया ब्रह्मविद्यात्वमवगम्यन्ते ॥ (अपशूद्राधिकरणम् ।) शुगस्य तदनादर श्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥३३॥ प्रह्मविद्यायां शूद्रस्याप्यधिकारोऽस्ति नोत संशयः ॥ अ- स्तीति पूर्वः पक्ष । अथित्वसामर्थ्यसंभवाद । शूद्रस्यान- निविद्यत्वेऽपि मनोवृत्तिमात्र(३)त्वादुपासनस्य संभवाति दि सामर्थम् । ब्रह्मस्वरूपतदुपासनमकारज्ञानं चेतिहासपुराणश्र- (१) घस्वादीना' ग. (२)'माप्यत्यं संभवति' संशः फल पुस्तके नास्ति । (३) 'मनोमाननिवर्त्य 'ग ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । " इति जानश्रुतेः शुश्रूपोः क्षत्रियत्वं मतीतम् ॥ उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥ उपरिष्टाचास्यां विद्यायां (२) प्राह्मणक्षत्रिययोरेवान्ययो दृश्यते " अथ ह शौनकं च कापयमभिप्रतारिणं च " इत्या. दौ । अभिपतारी हि चत्ररथः क्षत्रियः । अभिमतारिण- श्चत्ररथत्वं क्षत्रियत्वं च कापेयसाहचलिदादवगम्यते । मकर- गान्तरे हि कायसहचारिणश्चैत्ररथत्वं क्षत्रियत्वं चावगतं "ए- तेन वै चैत्ररथं कापेया अयाजपन् तस्माचत्ररथो नामकः सनपतिरजायत इति च । अतोऽस्यां विद्यायामाचतो प्राक्षणादितरो जानश्रुतिरपि क्षत्रियो भवितुमर्हति ।। संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच ॥ ३६ ॥ विद्योपदेशे “उपत्वा नेप्पे " इत्युपनयन संस्कारपरामर्शा छूद्रस्य तदभाववचनाच्च नाधिकारः । “न शूद्रे पातकं कि- भित्र च संस्कारमहति ॥ इति हिनिपिध्यते ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३० ॥ नैतदब्राह्मणो विवस्तुमर्हति समिधं सोम्याहर" इति शुथपोर्जावालेः शूद्रवाभावनिश्चय एवोपदेशप्रवृत्तेनाधिकारः शूद्रस्य (२)॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिपेधात् ॥ ३८ ॥ शूद्रस्य श्रवणाध्यपनादीनि हि मतिपिश्यन्ते “ तस्मा- छद्रसमीपे नाध्येतव्यम् " इति । अनुपशृयतो नाध्यपनादि संभवति ।। (१) 'यहाविद्यायाम् ' गर (२) शुद्रस्य' इति मुद्रित नास्ति ।

·६० वेदान्तदीपे पगादेव निप्पद्यते । अस्ति हि शूद्रस्यापीतिहासपुराणश्रव- णानुज्ञा " श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्या ब्राह्मणमग्रतः" इति । तथा तत्रैव विदुरादीनां ब्रह्मानंतृत्वं दृश्यते । उपनिपत्स्वपि " प्राजहारेमाः शूद्राननैव मुखनालापयिष्यथाः" इति शूद्रश- ब्देनामन्त्र्य (१) ब्रह्मविद्योपदेशदर्शनान्द्रस्याप्यधिकार सूच्य- ते ॥ राद्धान्तस्तु-उपासनस्य मनोत्तिमावत्वेऽप्यनधीतवेदस्य शूद्रस्योपासनोपायभूतज्ञानासंभवान्न सामर्थ्यसंभवः । क- मविधिवदुषासनविधयोऽपि त्रैवर्णिकविपयाध्ययनगृहीतस्वा- ध्यायोत्पन्नज्ञानमेवोपासनोपायतया स्वीकुर्वते । इतिहासा- धपि स्वाध्यायसिद्धमेव ज्ञानमुपबंयतीति ततोऽपि नास्य ज्ञा- नलाभः । श्रवणानुज्ञा तु पापक्षयादिफला । विदुरादीनां तु भवान्तरवासनया ज्ञानलाभाब्रह्मनिष्ठतम् । शूद्रेत्यामन्न- णमपि न चतुर्थवर्णत्वेन, अपि तु ब्रामपिद्यावैकल्याच्छु- गस्य संजातेति। अतो न शूद्रस्याधिकारः॥ सूत्रार्थस्तु-ब्रह्मवि- द्यावैकल्येन इंसोक्तानादरवाक्यश्रवणाचदैवाचार्य प्रत्याद्रय- णाच्चाचार्येणास्य शुश्शूपोविद्याऽलाभकृता शुक्स्च्यते । हि- शब्दो हतौ। यस्मादस्य शुक्स्च्यतेऽतः शोचनाच्छूद्र इति कृ. स्वाऽऽचार्यों रैकः जानश्रुति शुद्रेत्यामन्त्रयते, न जातियोगे- नेसर्थः क्षत्रियत्वगतेश्च ॥ ३४ ॥ अस्य शुश्रूपोः क्षत्रियत्वावगतेश्च न जातियोगेन शूद्रेसा- मन्त्रणम् । प्रकरणोपक्रमे (२) हि " बहुदायी" इसादिना दानपतित्व(३)बहुतरपक्वान्नमदायित्वसत्तृप्रेपणवहुग्राममदानरस्य (१) 'आमन्न्ये 'ग. (२) प्रकरणप्रक्रमे 'मु. (३) 'दानयत्त्व'क० - ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ६१ ॥ इनि " जानश्रुतेः शुश्रूपोः क्षवियत्वं प्रतीतम् ॥ उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥ उपरिष्टाचास्यां विद्यायां (१) ब्राह्मणक्षत्रिययोरेवान्चयो दृश्यते " अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च " इत्या- दौ । अभिमतारी हि चैत्ररथः क्षत्रियः । अभिमतारिण- चत्ररथलं क्षत्रियत्वं च कापेयसाहचालिङ्गादरगम्यते । मकर- शान्तरे हि कापेपसहचारिणश्चैत्ररथरी क्षत्रियत्वं चावगतं "ए- तेन वै चैत्ररथं कापेया अयाजयन् तस्माचैत्ररथो नामकः क्षत्रपतिरजायत" इति च । अतोऽस्यां विद्यायामन्धितो मामणादितरो जानश्रुतिरपि क्षत्रियो भवितुमर्हति ॥ संस्कारपरामर्शात्तदभावामिलापाच ॥ ३६ ॥ विद्योपदेशे “ उपत्ला नेप्ये " इत्युपनयनसंस्कारपरामर्शा छद्रस्य तदभाववचनाच्च नाधिकारः । “न शूद्रे पातक कि- भिन्न च संस्कारमहति " इति हि निषिध्यते ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७॥ "नैतवाह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहर" इति शुधूपोजीयालेः दवाभावनिश्चय एवोपदेशपरत्वेर्नायिकार: शूद्रस्य (२)॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् ॥ ३८ ॥ शूद्रस्य श्रवणाध्ययनादीनि हि प्रतिपिध्यन्ते " तस्मा- सदसपीपे नाध्येतव्यम् " इति । अनुपशृण्वतो नाध्ययनादि सभराति ॥ (१) यहाविद्यायाम् ' ग० (२) शुद्रस्य' इति मुद्रित नास्ति।

·वेदान्तदीपे घणादेव निष्पद्यते । अस्ति हि शूद्रस्यापीतिहासपुराणश्रव- णानुज्ञा " श्रावयेच्चतुरो वान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः" इति । तथा तत्रैव विदुरादीनां ब्रह्मानठत्वं दृश्यते । उपनिपत्स्वपि "भाजहारेमाः शूद्राननैव मुखेनालापयिष्यथाः" इति शूद्रश- ब्देनामन्त्र्य (२) ब्रह्मविद्योपदेशदर्शनाच्छद्रस्याप्यधिकारःसूच्य- ते ।। राधान्तस्तु-उपासनस्य मनोवृत्तिमात्रत्वेऽप्यनधीतवेदस्य शूद्रस्योपासनोपायभूतज्ञानासभवान्न सामर्थ्य संभवः । क- मंविधिवदुपासनविधयोऽपि त्रैवर्णिकविपयाध्ययनगृहीतस्वा- ध्यायोत्पन्नज्ञानमेवोपासनोपायतया स्वीकुर्वते । इतिहासा- पि स्वाध्यायमिद्धमेव ज्ञानमुष्यतीति ततोऽपि नास्य ज्ञा- नलाभः । श्रवणानुज्ञा तु पापक्षयादिफला । विदुरादीनां तु भवान्तरवासनया ज्ञानलाभाद्रह्मनिष्ठत्वम् । शूद्रेत्यामन्त्र- णमपि न चतुर्थवर्णत्वेन, अपि तु ब्रह्मविद्यापैकल्याच्छु. गस्य संजातेति। अतो न शूद्रस्याधिकारः॥ सूत्रार्थस्तु-ब्रह्मवि- द्यावैकल्येन हंसोक्तानादरवाक्यश्रवणात्तदैवाचार्य प्रत्याद्रव- शाच्चाचार्येणास्य शुश्रूपोविद्याऽलाभकृता शुक्सूच्यते । हि- शान्दो हेतौ । यस्मादस्य शुक्लच्यतेऽतः शोचनाच्छूद्र इति कृ. स्वाऽऽचार्यों रैकः जानश्रुति शुद्रेत्यामन्त्रयते, न जातियोगे- नेयर्थः ॥ क्षत्रियत्वगतेश्च ॥ ३४॥ अस्य शुश्रूपोः क्षत्रियत्वावगतेश्च न जातियोगेन शूद्रेया- मन्त्रणम् । प्रकरणोपक्रमे (०) हि “ बहुदायी" इसादिना दानपतित्व(३)बहुतरपकानप्रदायित्वक्षत्तृप्रेषणबहुग्राममदानरस्य (१)'आमन्न्ये' ग. (२) प्रकरणप्रक्रमे'मु० (३) 'दानवत्व' फर ..

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १ " जानश्रुतेः शुश्रूपोः क्षत्रियलं प्रतीतम् ।। उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५.॥ उपरिष्टाचास्यां विद्यायां (1) प्राह्मणात्रिययोरेवान्वयो दृश्यते " अथ ह शौनकं च कायमभिपतारिणं च " इत्या- दौ । अभिप्रतारी हि चत्ररथः क्षत्रियः । अभिमतारिण- चत्ररथत्वं क्षत्रियत्वं च कापेयसाहचालिङ्गादवगम्यते । मकर- पान्तरे हि कायसहचारिणश्चैत्ररयत क्षत्रियत्वं चागतं "ए- तेन वै चैत्ररथं कापया अयाजयन्" इति तस्माच्चैत्ररथो नामेका सवपतिरजायत" इति च। अतोऽस्यां विद्यायामन्धितो प्राणादितरो जानश्रुतिरपि क्षत्रियो भवितुमर्हति ॥ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ।। ३६ ॥ विद्योपदेशे “उपत्ता नेप्ये " इत्युपनयनसंस्कारपरामर्शा सदस्य तदभाववचनाच्च नाधिकारः । “न शुद्ध पातकं कि- चिन्न च संस्कारमईति" इति हि निषिध्यते ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ।। ३७ ॥ "नेताह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहर" इति गुथपोजीपाले शूद्रत्वाभावनिश्चय एवोपदेशपत्तेर्नाधिकार: सदस्य (२)॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् ॥ ३८ ॥ शूद्रस्य श्रवणाध्ययनादीनि हि प्रतिपिध्यन्ते “ तस्मा- हटममीपे नाध्येतव्यम्" इति । अनुपशृण्वतो नाध्ययनादि मंमयति ।। (१) यायिधायाम्' गर (२) शूद्रस्य' इति मुद्रित नास्ति।

·स्मृतेश्च ॥ ३९॥ स्मर्यते च शूद्रस्य वेदश्रवणादौ दण्ड! "भय हास्य वेद- मुपशृण्वतखपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणमुदाहरणे जिह्वाछेदो धारणे शरीरभेदः" इति । (प्रमिताधिकरणशेषः।) मासगिक समाप्य भकृतं परिसमापयति()- कम्पनात् ॥ ४० ॥ अङ्गुष्ठममितमकरणमध्ये “ यदिदं किञ्च जगत्सर्व प्राण एजति नि:सृतम्, महद्भयं वज्रमुद्यतम्-भयादस्यामिस्तपति" इसादौ माणशब्दनिविष्टाङ्गुष्ठममिनजानितभयनिमित्ता(२)द. मिवायुसूर्यप्रभृतिकृतजगत्कम्पनाच यमाणादगुष्ठममिता परमात्मैवेति निश्चीयते ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ११॥ अस्मिन्नेव प्रकरणे तत्संबन्धितया “न तत्र सूर्यों भाति" इत्यारभ्य " तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति सर्वेषां छाद- फस्यानवधिकातिशयस्य भा शब्दाभिहितस्य ब्रह्मभूनस्य प- रस्य ज्योतिषो (३) दर्शनाच्चाङ्गुष्ठमामितः परमात्मा ॥ (अर्थान्तरत्वाधिकरणम् । ) आकाशोऽर्थान्तरत्यादिव्यपदेशात् ॥ ४२ ॥ छान्दोग्य भूयते " अाकाशी नामरूपयोनिहिता ते पदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा" इति। अत्राकाशशब्दनिर्दिष्टः (१)'समापयति' ग० (३)'शब्दाभिहितस्य ज्योतिपो' कर (२) जनितमया' कर ·प्रथमाध्यायस्य सुतायः पादः। फि मुक्तात्मा उत परमात्मेति संशयः ॥ मुक्त इति पूर्वः परः । धूत्वा. शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामि "इति मुक्तस्यानन्तरमकृतत्वात् ॥ राधाम्तस्तु-" नामरूपयोनि- चहिता ते यदन्तराति स्वयमस्पृटनामरूपतया नामरूपयो- निर्वोदृत्वेन श्रूयमाणोऽयमाकाशी बद्धमुक्तोभयावस्थात्मत्यगा- स्मनोऽन्तरत्वात्परमात्मैव ॥ सूत्रार्थस्तु-आकाशः परमा- स्मा। अस्प नामरूपयोनिोदृत्वतदस्पर्शलक्षणार्थान्तरत्वन्यप- देशात् । मसगात्मनो हर्थान्तरभूत एव नामरूपयोनिकोढा । बद्धावस्थ(२)स्तावन्नामरूपाभ्यां स्पृष्टस्तत्परवशश्चेति न निर्वाहा। मुक्तस्यापि जगद्यापाररहिततान निर्योदृत्वम् । आदिशन्दे- न निरूपाधिकनावामृतत्वात्मत्वादीनि (२) गृह्यन्ते । तानि निरुपाधिकानि मुक्तस्यापि न संभवन्ति ॥ तत्त्वमस्याविनश्यन्यपदेशात् "नेह नानाऽस्ति" इति भवन- तिपेधाच्च न मसगात्मनोऽर्थान्तरभूतः परमात्मेत्याशङ्कयाह- सुषुप्त्युक्रान्त्यो देन ॥ ४३ ॥ ज्यपदेशाविति वचते । “प्राज्ञेनात्मना संपरिप्वक्तः। माझेनात्मनाऽन्यामहः" इति सुषुप्त्युत्लान्योलप्ससकलविशेप- मानात्मस्पगात्मनस्तदानीमेव सर्वज्ञतया भेदेन न्यपदेशात्प्रगा- स्मनोऽर्थान्तरभूत एव परमात्मा ॥ पत्यादिशब्दभ्यः ॥ १४ ॥ परिप्वजके माशे धूयमाणेभ्यः पत्याशिन्देभ्यश्चार्य प्र. स्यगात्मनोऽपान्तरभूतः (३)। " सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य वशी (१)'ब' ग (२) त्मत्यानि' का (३) अर्धान्तरभूतः परमारमा'मु० ·घेदान्तदीपे सर्वस्येशानः" इसादारश्योपदंशभेदप्रतिपेधौ तु ग्रह्मकार्यत्व- निधनाविति" तज्जलानिति । सबै सल्विदं ब्रह्म" इसादि- श्रुतिमिरेव व्यक्ती॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते चेदान्तदीपे प्रथमाध्यायस्य तृतीय पादः । (आनुमानिकाधिकरणम्) आनमानिकमप्येकपामिति चेन्न शरीररूपकवि- न्यस्तगृहीतदर्शयति च ॥ १ ॥ कठपल्लीपु" इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः, मनसस्तु (१) परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः, महतः परमव्यक्त- मव्यक्तात्पुरुषः परः, पुरुपान्न परं किं चित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इसत्र कि सांख्योक्तमधानामध्यक्तशब्दाभिधेय- मुन नेनि मंशयः । प्रधानमिति पूर्वः पक्षः । “ महतः परम- ध्यक्तम्"इयादिना तत्तन्त्रप्रक्रियामसभिज्ञानात् “पुरुपान्न पर किं चित्" इति पञ्चविंशकपुरुषातिरिक्ततत्वनिषेधाच्च । राद्धान्तस्तु-नाव्यक्तशब्देन प्रधान मिह गृह्यते । पूर्वत्र "आत्मा- न रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च" इसादिनोपासननिर्वृत्तये पश्यन्द्रियत्वापादनाय य अत्म(२)शरीरबुद्धिमनइन्द्रियविषया थिरघसारथिपग्रहहयगोचरत्वेन रपितास्तेपु वशीकार्यत्वे परा: इन्द्रियेभ्यः परा" इसादिनोच्यते । तब चेन्द्रियादयः स्व. (२)'मनसश्च'मु. (२)'ना आत्म'क'नायात्म' ग.

·11-14.. स्वशब्देनैव गृह्यन्ते ।रयलेन रूपितं शरीरमिहाव्यतपरिणापत्वे- नाव्यक्तशब्देन गृह्यत इति नेह तत्तन्त्रप्रक्रियामसभिज्ञागन्धः । "अव्यक्तात्पुरुपा पर:"इति च न पञ्चविंशकः अपि तु प्राप्पा परमात्मा सर्वान्तयामितयो(१)पासनस्याप्युपायभूत इति स इह वशीकार्यकाष्ठात्वेन " पुरुषान्न परं किं चित् " इत्यु- तः ॥ स्वार्थस्तु-एकेपा कगना शाखायामानुमानिक म- धानं जगत्कारणत्वेन महतः परमव्यक्तम्" इसाम्नायत इति चेचन्न । अव्यक्तशब्दन शररािख्यरूपकाविन्यस्तष्टहीतेः । पूर्वत्रात्मादिषु रथिरथादिरूपकविन्यस्तेषु स्थत्वेन रूपितस्य शरीरस्यात्राव्यक्तशब्देन गृहीतरित्यर्थः । अतो वशीका- यखे परा इहोच्यन्ते । दर्शयिति चैनपर्थमस्मिन्वाक्यविशेष इन्द्रियादीनां नियमनमकारं प्रतिपादयन् “ यच्छेद्वाङ्मनसी" इत्यादिः (२)॥ कथमन्यक्तशब्दस्य शरीरं वाच्यं भवतीसाशङ्कयाह- सूक्ष्मं तु तदहत्वात् ॥२॥ तुशब्दोऽवधारणे । सूक्ष्ममव्यक्तमेवावस्थान्तरापन्नं ग्र- रीरं भवति तदवस्थस्यैव कार्याईत्वाव (३) ॥ यदि रूपकविन्यस्ता भात्मादय एव वशीकार्यत्वे परा: इन्द्रियेभ्यः पराः" इसादिना गृह्यन्ते ताह " भव्यक्ता- स्पुरुषः परः, पुरुपान्न पर किं चित्" शत पुरुपग्रहणं किमर्थ- मिसत आह- (१) अन्तर्यामितयो 'मु (२) 'दर्शयति च तदेव श्रुतिः “यछेद्वाङ्मनसी इत्यादि- ना' इति का (३)' कार्यताईत्वात् 'ग. . " ·१०५ “ पुरुषः प्राप्यश्चोते तधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ अन्तर्यामिरूपणावस्थितपुरुपाधीनत्वादात्मादिकं सर्व र- यित्वादिना रुपितमवत्मयोजनवद्भवतीस्पतः उपासननिर्दृत्ती वशीकार्यकाप्टा परमपुरुप इति तदर्थमिह रूपकविन्यस्तेषु गृह्य- माणेषु परस्य पुरुषस्य(१) ग्रहणम् । उपासननिर्दृत्युपायकाप्टर पुरुपान्न परं किं चित्सा काटा सा प- रा गतिः" इत्युक्तम् ॥ भाप्पप्रक्रियया वा नेयमिदं सूत्रम् । प- रमपुरुपशरीरतया तदधीनत्वातसूक्ष्ममध्याकृतमर्थवदिति तदिहाव्यक्तशन्देन गृह्यते । नाबाह्मात्मक स्वनिष्ठं तन्त्रसि- दमिति ॥ ज्ञेयत्वावचनाच्च ॥ ४ ॥ यदि तन्त्रप्रक्रियेहाभिप्रेता तदाव्यक्तस्यापि शेयत्वं वक्त- व्यम् । व्याक्ताव्यक्तजविज्ञानात " इति हि तत्मक्रि. या। न ह्यव्यक्तमिह ज्ञेयत्वेनोक्तम् । अतश्चान न तन्त्रप्रक्रि- यागन्धः ॥ . वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५॥ प्रशब्दमस्पर्शम् " इत्युपक्रम्य महतः परं ध्रुवं नि- चाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते " इति प्रधानस्य यत्वमनन्तर- मेव वदतीयं थुतिरिति चेत् । तन्न । " प्रशान्दयस्पर्शम् ॥ इसादिना माज्ञः परमपुरुप एव धनोच्यते “सोऽध्वनः पारमानो- ति सद्विष्णोः परमं पदम् । एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रका- शते " इति माज्ञस्यैव प्रकृतत्वात् ॥ (२) तदर्थमिह चिन्यस्तेषु गृह्यमाणेषु पुरुषस्यपि 'क० ·प्रथमाध्यायस्य चतुपः पादः। त्रयाणामेवमुपन्यासः प्रश्नच ॥ ६ ॥ अस्मिन्यकरणे "येयं ते विचिकित्सा मनुप्पे " इसा- रभ्यासमाप्तेरुपास्पो(.)पासनोपामकानां प्रयागाामेर शेय- लेनोपन्यागः प्रश्नच हरयते । नमधानादेनान्त्रिकस्यापि । अ- तश्च न प्रधान मिह झेपत्वेनोक्तम् ।। महइन्च ॥ ७॥ यथा " युद्धेरात्मा मदान्परः इसात्मशन्दमामानाधि- करगपान्महन्छन्देन न तान्त्रिक महराचं गाते एमव्यक्तरा- ब्देनापि न तान्त्रिक प्रधान ! (चमसाधिकरणम् ।) चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ नाश्वतरे " अनामेको लोहिनशुलप्णां पाही: मनाः एजमानां सम्पाः, मनो को जुपमागोऽनुहोते जहासेनां मु. क्तभोगामनोऽन्यः" इत्यत्र किमनाराब्देन तन्त्रमिदा मा. तिराभेधीयत उत ग्रह्मात्मकेनि संशयः ॥ तन्त्रमिदेति पूर्णः अनामेकाम् ॥ इत्पस्या भकार्पसमतीतहीनां সনানা মান্য ব্যবসায় सन्त्रमिदायाः महतेत ग्रहगाम् । जननविदागामाचेगा न. नमिदाया:(:)मतीतिनियमाभागत् । न हि पौगिकानां गन्दा. नामयमरणादिभिविशेपच्याम्यापमापना विप प्रनिनि- पममंभरः (१) 1न पास्पाः स्वातन्त्र्येगा टिहेतुत्वापद मती- .. . (२) मिझापाः'मु. (१) 'परमपुरगे 'गुग (E) नियममन्द्रायः 'ग.

·घेदान्तदीपे सम् । अपि तु सृष्टिहेतुत्वमात्रम् । तद्ब्रह्मास्मिकायाश्च न विरुद्धम । भत्र तु ब्रह्मात्मिकाया एव शाखान्तरसिद्धाया एतत्स्वरूपम- नोदितायाः प्रयभिज्ञानात्सैवेति निश्चीयते ॥ सूत्रार्थस्तु-नार मजाशब्दस्तन्त्रसिद्धमधानविपयः । कुतः । चमसवदविशेषात् । " अयागिविलश्चमसः" इति मन्त्रे भक्षण(१)साधनत्वयोगेन प्रत्तस्प चमतशब्दस्य शिरसि हत्तौ “यथैदं तच्छिर एप - गविलश्चमसः" इति वाक्यशेपे विशेपो दृश्यते तथा " अजा- मेकाम् " इसजाशब्दस्य तन्त्रसिद्धमधाने प्रवृत्तौ विशेपाभावा- स तरहणं न्याय्यम् ॥ अस्ति तु प्रमात्मिकाया एप ग्रहणे विशेप इत्याह- ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥ ज्योतिब्रह्म यस्पा उपक्रमः कारणं सा ज्योतिरुपक्रमा। तुशब्दोऽवधारणे । ब्रह्मकारणिकपाऽजा। तथा ह्यधीयत एके। यथा रूपोऽयमजायाः प्रतिपादको मन्त्रस्तथारूपमेव मन्त्र - यात्मिकायास्तस्याः प्रतिपादकमधीयत एके शाखिनः। रणोरणीयान्महतो महीयान् " इत्यादिना ब्रह्म मतिपाद्य "स- स प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्ताचिपः समिधः सप्तजिह्वाः, सप्त इमे लोका येषु चरन्ति माणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त, अंत: समुद्रा गिरयश्च सर्वे " इत्यादिना ब्रह्मण उत्पन्नत्वेन ब्रह्मा- स्मकतया सर्वानुसंधान विधानसमये अजामेकां लोहितशु- छकृष्णां वन्ही मजां जनयन्ती सरूपाम" इति प्रतिपाद्यमाना प्रमात्मिकैवेति तत्मत्यभिज्ञानादिहाप्यजा ब्रह्मास्मिकैवेति नि- श्चीयते ॥ " “ (१) 'चमन' मु.

·भ- 1--1, 7 चतुथः पादः। -- + -- अजावं ज्योतिरुपक्रमात्वं च कपमुएपधत इत्यत माह- कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥१०॥ कल्पना सृष्टिः। “सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्प- यत् " इत्यादिदर्शनात् । “ अस्पान्मायी सृजते विश्वमेतत् " इति हि सृष्टिरिहोपदिश्यते । मलयवेलायामेपा प्रकृतिः परमपुरु- पाश्रया कारणावस्थाऽतिसूक्ष्मावयवा(१)शक्तिरूपेणावतिष्ठते । तदरस्थाऽभिप्रायेणास्या अजात्वम् । सृष्टिवेलायां पुनस्तच्छरी- राह्मणः स्थूलावस्था जायते । तदवस्था ज्योतिरूपक्रमेति न कश्चिद्विरोधःमध्वादिवत् यथादियस्यैकस्यैव कार्यावस्थायाम् "असो वा आदियो देवमधु " इति वस्त्रादिभोग्यरसाधारतया मधुत्वं तस्यैव “अथ तत ऊर्ध्वमुदेता नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता" इसादिना नामरूपमहाणेन कारणावस्थायां सूक्ष्मस्यैफस्यैवावस्थानं न विरुध्यते वद्वत् ॥ (संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ।) न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादति- रेकाच्च ॥ ११ ॥ वाजसनेयके “यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः, तमेवं मन्य आत्मानं विद्वान्नामामृतोऽमृतम् " इत्यत्र कि सां- ख्योक्तानि पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रतिपावन्त उत नेति संशयः॥ तान्येवेति पूर्वः पक्षः। “पञ्च पञ्चजनाः" इति पञ्चसंख्याविशि- टाः पञ्चजनाः पञ्चविंशतिः संपद्यन्ते । कथम् । पञ्चजना इति (१) 'अतिसूक्ष्मा' ग.

·4 वेदान्तदीप समाहारविषयोऽयं समासः पञ्चपूल्य इतिवत् । पञ्चभिर्जने- रारब्धः समूहः पञ्चजनः । पञ्चजनीत्यर्थः । लिङ्गव्यत्ययश्छा- न्दसः पञ्चजना इति बहुवचनात्समूहबहुलं चावगम्यते । ते च कत्तीसपेक्षायां पञ्च पञ्चजना इति पञ्चशब्दविशेपिता: पञ्चजनसमूहा इति पञ्चविंशतिस्तत्वानि भवन्ति। मोक्षाधिका- रातान्त्रिकाण्येवेति निश्चीयन्ते । एव निश्चिते सति “ तमेव मन्य प्रात्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ इति पञ्चविंशकमा- स्मानं ब्रह्मभूत विद्वानमृतो भवतीति ॥ राद्धान्तस्तु-"य- स्मिन्पश्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः" इति यच्छन्दनि- दिएब्रह्माधारवादाधेयाना (१) तत्त्वानां ब्रह्मात्मकत्वमवग- म्यते । यच्छन्दनिर्दिष्टं च तमेवं मन्य प्रास्मानम् इति तच्छब्देन परामृश्य "ब्रह्मामृतोऽमृतम्" इति निर्देशाद्र- होति निश्चीयते । अतो न तान्त्रिकप्रसङ्गः॥ मूत्रार्थस्तु-" पञ्च पञ्चजनाः" इसन पञ्चविंशतिसख्योपसंग्रहणादपि न तान्वि- काणीमानि तत्त्वानि । यस्मिन्निति यच्छन्दनिर्दिएनह्माधारतया तान्त्रिकेभ्यो नानाभावादेपा तत्वाना पृथग्भागादित्यर्थः । अतिरेकाच तान्त्रिकेभ्यस्तत्वातिरेकमतीतेश्च । यस्मिन्निति निर्दिष्टमतिारक्तमाकाशश्च । न सख्योपसंग्रहादपीत्यपिशब्देन संख्योपसग्रहो न भवतीत्याह । आकाशस्य पृथइनिर्देशात् । अतः पञ्चजना इति न समाहराविषयः समासः । दिक्सं. ख्ये सज्ञायाम्" इति संज्ञाविषयः । पञ्चजनसंज्ञिताः के चित्ते च पश्चैव " सप्त सप्तर्पयः ॥ इतिवत् (२)॥ " (१)'तदाधयानाम् 'मु० (२) 'यथा मरीचिरपि सप्तर्पिरविश्व सप्तनिरिति प्रत्येक सत- सिंज्ञिता सप्त, एव पशजनसशिता भपि पश्च सन्तीत्य- थं-इति समदायविद.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ७१ " प्राणादयो वाक्यशेपात् ॥ १२ ॥ पञ्चजनसंहिताः पञ्च पदार्थाः प्राणादय इति वाक्यशेपा- दवगम्यते प्राणस्य माणमुत चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्प श्रोत्रम- नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुः" इति ब्रह्मात्मकानीन्द्रियाण पञ्च पञ्चजनाः" इति निर्दिष्टानि । जननाच्च जनाः ॥ काण्वपाठेऽनवर्जितानां चतुणी निर्देश(१)पञ्चजनसंहिता- नीन्द्रियाणीति कथं ज्ञायते इसत आह- ज्योतिपैकेयामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ एकेपा काण्वानां वाक्यशेपेभसत्पन्नशब्दे वास्योपक्रमगतेन "त देवाज्योतिषां ज्योति" इति ज्योतिःशब्देन पञ्चजना इन्द्रि- याणीति विज्ञायते । कथम् ।(२) ज्योतिपां ज्योतिरिति ग्रहण निर्दिो प्रकाशकानां प्रकाशकं ब्रह्मेति प्रतीयते । के ते प्रकाशका इत्यपेक्षायां पञ्च पञ्चजना इति प्रनितिविशेपाः पञ्चसंख्याता: मकाशकाः(३)पश्चेन्द्रियाणीसवगम्यते । अतो "यस्मिन्पश्च प- श्वनना पाकाशश्व प्रतिष्टितः" इतीन्द्रियाणि भूतानि च ग्रहाणि प्रतिष्ठितानीति न तान्त्रिकत्वगन्धः ॥ (फारणत्वाधिकरणम् ।) कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदि- टोक्तः :॥ १४ ॥ जगत्कारणवादीनि वेदान्तवाक्यानि कि प्रधानकारण- (१) निर्देशात् 'मु० ग० (२) कथम् ' इति का पुस्तके नास्ति । (३)'प्रकाराकानि 'मु० ग० ·કર घेदान्तदीपे . “ वादेकान्तानि उत प्राकारणवादकान्तनीति सशयः ॥. धानकारणवादकान्तानीति पूर्वः पक्षः । “ सदेव सौम्येदमन आसीत्" इति कचित्मत्पूर्विकासृष्टिराम्नायते, अन्यत्र "अस. देव सोम्येदमग्र आसीद " तथा "असदा इदमन भासीर " तथा तद्धेद तहव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्या व्या- क्रियते" इति । अव्याकृत हि प्रधानम् । अतः मधानकारणवा- दनिश्चयात्तदेकान्तान्येव ॥ राधान्तस्तु-" सस ज्ञानमनन्त ब्रह्म" इत्युपक्रम्य " तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सभू- तः । तदैक्षत बहुस्यां मजायेयेति तत्तेजोऽसृजत " इसादिषु सर्वज्ञस्य परस्य ब्रह्मणः कारणत्वप्रतिपादनात्तस्यैव ब्रह्मणः कारणावस्थायां नामरूपविभागासवन्धितया सद्भानामावादस- दव्याकृतादिशब्देन व्यपदेश इति ब्रह्मकारणवादेकान्तान्ये- य॥ सूत्रार्थस्तु भाकाशादिपदचिन्हितेपु"तस्माद्वा एतस्मादात्म- न आकाशः सभूतः" इसादिपु सर्वशस्य परस्य प्रमणः का- रणवपतिपादनाद (1) सर्वेषु सृष्टिवाक्येषु यथाव्यपदिएस्यै- व कारणत्वेनोक्तः ब्रह्मकारणवादकान्तानि । यथान्यप- दिष्ट साश्यादियुक्ततयाऽस्माभिर्व्यपदिष्टम् ।। तथा सति “असद्वा इदमन पासीत्" इति किं प्रवीतीत्यत प्राह ॥ समाकर्षात् ॥ १५॥ सोऽकामयत बहुस्या प्रजायेय" इति बहुभवनसकल्पपू. पंक जगत्सजतो ब्रह्मणः सर्वज्ञस्य "असद्वा इदमन आसीत् " (१) 'सशस्य 'त्यादि 'प्रतिपादनात् इत्यन्तो प्रन्यो ग० पुस्तके नास्ति ।

·७३ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । । इत्यत्रापि समाकाकारणावस्थायां नामरूपसंवन्धित्वाभावेना- सदिति ब्रवीति । एवं “सद्धेदं तीव्याकृतम्" इसादिपु" स एप इहानुमविष्ट मानखानेभ्यः पश्यत्यचक्षुः" इत्यादेपूर्वापरपर्या- लोचनया तत्र तत्र सर्वज्ञस्य समाको द्रष्टव्यः॥ (जगहाचित्याधिफरणम् ।) जगहाचित्वात् ॥ १६ ॥ कौपीतकीनां पालाक्यजातशत्रुसंवादे (१)"ब्रह्म ते वाणि" इत्युपझम्य यो वै बालाक एतेपा पुरुपाणां कर्ता यस्य चैतत्कर्म स वै वेदितव्यः" इत्यत्र वेदितव्यतयोपदिष्टः कि सांख्यतन्त्रमसिद्धः पुरुप उत परमात्मेति संशयः ॥ पुरुष एवं प्रकृतिवियुक्त इति पूर्वः पक्षः । “यस्य चैतत्कर्म " इति पुण्यपापरूपकर्मसंवन्धितयोपलक्षितत्वात् ॥ राद्धान्तस्तु यस्य चैतत्कर्म " इति कर्मशब्दस्य क्रियत इति व्युत्पत्त्या जगद्वाचित्वात्कृस्नं जगद्यस्य कार्य स परमपुरुप एव वेदित- व्यतयोपदिष्टो भवतीति ।। सूत्रमाप व्याख्यातम् ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद्व्याख्यातम् ॥१७॥ " एवमेवैप मशामतरात्मभि दक्ते" इत्यादिभोक्तृत्वरूप- जीवलिङ्गाद " अथास्मिन्माण एवैकधा भवति" इति मुख्य- माणलिगाच नायं परमात्मेति चेत्तस्प परिहार: मतर्दनवि- द्यायामेव व्याख्यातः । प्रकरणपूर्वापरपर्यालोचनया पर- मात्मपरं (२) वाक्यमिति निश्चिते सत्यन्यलिङ्गानि तदनुगुणतया नेतन्यानीत्यर्थः॥ (१) घालाक्यजातरानुसंवादे ' प्रत्ययमंशः फ० मु° पुस्तक- योनास्ति । (२) ' परमिदं 'मु ·घेदान्तदीपे "तो हसतं पुरुपमाजग्मतुः" इति माणादि(१)नामभिराम- न्वणाश्रवणयष्टियातोत्थापनादिना शरीरेन्द्रियमाणा(२)ति- रिक्तजीवात्मसद्धावतिपादनपमिदं वाक्यमित्ववगम्यत इत्यत उत्तर पठावे- अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नप्रतिवचनाभ्याम- पि चैवमेके ॥ १८॥ तुझम्वः पाद्वाव्यारत्यर्थः। जीवसंकीर्तनमन्यार्थ जी- वातिरिक्तब्रह्मसद्भावमतियोधनामाते प्रश्नपतिवचनाभ्याम- वगम्यते । मनस्तावज्जीवमतिपादनानन्तरं (३) “फैप एतद्वा- लाके पुरुषोऽशयिष्ट" इत्पादिका सुप्तजीवाश्रयविपयतया परमा- स्मपर इति निश्चितः । प्रतिवचनमपि "मथास्मिन्माण एवं- कघा भवति" इसादिकं परमात्मविषयमेव । मुप्तपुरुषाश्रयतया माणशब्दनिर्दिष्टः परमात्मैव " सता सोम्य तदा संपन्नो भ- वति ॥ इत्यादिभ्यः । जैमिनिग्रहणमुक्तस्यार्यस्य पूज्यत्वा- प । अपि चैवमेके वाजसनोयेन इदमेव वालाक्यजातशत्रुसंवाद- गतमश्नमतिवचनरूपं वाक्यं परमात्मविपयं स्पष्टमधीयते "कैप एतत् " इसादि " य एपोऽन्तहृदय भाकाशस्तस्मिन्शे- ते" इत्यन्तम् (४)॥ (वाक्यान्षयाधिकरणम्।) वाक्यान्वयात् ॥ १९॥ बृहदारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणे " न वा अरे पत्युः कामाय पतिः मियो भवति आत्मनस्तु कामाय" इत्यारभ्य "आ- (९)'प्राण'मु० (२)' प्राणाय'मु (३) 'पादनादुपरिष्यात' ग० (४)'इत्येतदन्तम् 'मु० ·" प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। स्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः। इत्यादौ द्रष्टव्यतया निर्दिष्टः पुरुपस्तन्वसिद्ध उत परमात्मेति संशयः ॥ तन्त्रसिद्धः पञ्चविंशक एवेति पूर्व पक्षः । पतिजा- यापुत्रविच मित्रपश्वादिप्रियसंवन्ध्यात्मा न परमात्मा भवितुम. हति । स एव " आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इति प्रतिपाद्य- ते ॥राद्धान्तस्तु-न पत्यदीनां कामाय पत्यादयः मिया भवन्ति "प्रात्मनस्तु कामाय इत्युक्त्ता आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः इति निर्दिष्ट आत्मा जीवातिरिक्तः सत्य- संकल्पः सर्वज्ञः परमात्मैव । यत्संकल्पायत्तं पत्यादीनां स्व- संवन्धिनः प्रति मियत्वं स हि सत्यसंकल्पः प- रमात्मा (१)। आत्मज्ञानेन सर्वज्ञानादयोऽपि वक्ष्यमाणाः प- रमात्मन्येव संभवन्ति ॥ सूत्रार्थस्तुचाक्यस्य कृत्स्नस्य परमात्मन्यवान्वयाद्रष्टव्यतया निर्दिष्ट आत्मा परमात्मैव । अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन । भात्मनि खल्बरे हटे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व विदितम् । इदं सर्वं यदयमात्मा । तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यग्वेदः । पुरुप एवे- दम् (२)। येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् " इति हि कृत्स्नस्य वाक्यस्य परमात्मन्यन्वयो दृश्यते ।। " एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति ॥ इति जीवलिङ्गस्य मतान्तरेण निर्वाहमाह- प्रतिज्ञासिहोर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २० ॥ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमतिज्ञासिद्धये जीवस्य परमात्म- (१)' यत्संकल्पायनम्' इत्यादिवाक्यं ग० पुस्तके नास्ति । (२) 'पुरुप एवेदम्' इति ग० पुस्तक एवास्ति । -- ·वेदान्तदीप " कार्यत्वेन परमात्मनोऽनन्यो जीव इति जीवशब्देन परमात्मनोऽ. भिधानमिसाश्मरथ्यमतम् ॥ उत्क्रामिप्यत एवं भावादित्यौडुलोमिः ॥ २१ ॥ परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" इति शारीरादुत्क्रमिप्यतो जीवस्य (१) परब्रह्म(२)मावाजीवशब्देन परमात्माभिधानामेत्यौडुलामिराचार्यों मेने ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २२ ॥ “य आत्मनि तिष्ठन्" इत्यादिभिर्जीवात्मन्यात्मतया(३) परमात्मनोऽवस्थितेर्जीवात्मशब्दस्य परमात्माने पर्यवसानाजी- वात्मशब्देन परमात्मनोऽभिधानमिति काशकृत्स्न भाचार्यों मन्यते । इदमेव मूनकारमतामसवगम्यते । त्रयाणाम- न्योन्यविरोधात् । इतः परमवचनाच्च । (प्रात्यधिकरणम् ।) प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुरोधात् ॥ २३ ॥ परं ब्रह्म कि जगतो निमित्तकारणमावमुतोपादानकारण- पपीति सशयः ॥ निमित्तमात्रमिति पूर्वः पक्षः । मृत्कुलालादी निमित्तोपादानयोर्भेददर्शनात् । “ अस्मान्मायी सृजते " इ- सादिभिर्भेदमतिपादनात। ब्रह्मणोऽविकारित्वश्रुतिविरोधाच्च॥ राद्धान्तस्तु-" येनाश्रुत श्रुतम् " इति ब्रह्मज्ञानेन सर्वज्ञान- प्रतिज्ञानात (४)"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन" इति मृत्तकार्य- (२) 'परमात्म'मु० (१) मुक्तजीवस्य 'फ. (३) आत्मन (४)' प्रतिज्ञान्यथाऽनुपपत्त्या 'मु. ग० ·धान्तेन तदुपपादनाच्च जगदुपादानकारणमपि ब्रह्मयोत विज्ञायते । प्रमाणान्तरायसितसकलवस्तुविलक्षणस्य शास्त्र- कसमधिगम्यस्य परब्रह्मणः सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः कार्यकार- णोभयावस्थायामपि स्वशरीरभूतचिदचित्मकारतयाऽवस्थि- तस्पैकस्यैव निमित्तत्वमुपादानलं चाविरुद्धम् । शरीरभूत- चिद्वस्तुगतो विकार (१) इति कार्यावस्थस्यापि शीरणः पर- मात्मनोऽविकरितं स्थितमेत्र । चिचिट्ठस्तुशरीरस्य व्र- ह्मण एवोपादानवेऽपि ब्रह्मण्यपुरुषार्थविकाराऽस्पर्शमदर्शना- य हि " अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया संनिरुद्ध" इति व्यपदेशः । प्रतिज्ञादृष्टान्तानुरोधादुपादानं च ग्रीवेति स्वार्थः॥ अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ "सोऽकामयत बहुस्याम् । तदैक्षत (२) बहुस्यां मजायेय" इति स्रष्टुर्वणः स्वस्यैव जगवाकारेण बहुभवनचिन्तनोपदे- शाच्च जगदुपादानं निमित्तं च ब्रह्मवेति निश्चीयते ॥ साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ कि स्विद्रनं क उ स वृक्ष आमीत्" इयादिना जगदु- पादाननिमित्तादौ पृष्टे " ब्रह्म वनं (३) ब्रह्म स वृक्ष आसीत्- ब्रह्माध्यातेष्टत् " इत्युपादानं निमित्तं चोभयं ब्रह्मैवेति हि सातादाम्नायते । अतश्चोभयं ब्रह्म ॥ आत्मकृतेः ॥ २६॥ (१) 'भूनचिदचिद्वस्तुगता विकायः' ग० पा (२) 'सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय इति' ग. (३) 'ब्रह्म बनम्' इति ग० पुस्तके नास्ति ।

·७८ वेदान्तदीपे तदात्मानं स्वयमकुरुत" इति स्रष्टुरात्मन एव जगदा- कारेण कृतिरुपदिश्यते । अतश्चोभयम् । नामरूपभावाभावाभ्या- मेकस्य कर्मकर्तृभावो न विरुद्धयते ॥ यद्यात्मानमेव ब्रह्म जगदाकारं करोति तहिं ब्रह्मणोऽपह- तपाप्मत्वादिकमनवधिकातिशयानन्दस्वरूपत्वं सर्वज्ञत्वमित्या- दि सबै विरद्धयेत । भावामुखित्वकर्मवश्यत्वादिविपरीतरूप- खाजगत:-इसत उत्तर पठति-- परिणामात् ॥ २७ ॥ अज्ञब्रह्मविवर्तवादे हि तद्वत्येव । अज्ञानस्य तत्कार्यम्- पानन्तापुरुपार्यस्य च वेदान्तजन्यज्ञाननिवर्त्यस्य ब्रह्मण्य- वान्वयात् । तदा शास्त्रस्य भ्रान्तजल्पितत्वापाताच्च । अ- विभक्तनामरूपमूत्मचिदाचदस्तुशरीरकस्य ब्रह्मणो विभक्त- नामरूपस्यूलचिदचिद्रस्तुशरीरत्वेन परिणामो हि वेदान्तेपू- पदिश्यते " तदेव तमुव्याकृतमासीचन्नामरूपाभ्यां ध्या- क्रियता इत्येवमादभिः । अपुरुपार्थाश्च विकारा- श्च (१)शरीरभूतचिदचिद्वस्तुगताः । कारणावस्थायां कार्याव- स्थाया चात्मभृतं ब्रह्मापहतपाप्मत्वादिगुणकमेव । स्थूलसू- मावस्थस्य कृत्स्नस्य चिदचिरस्तुनो ब्राशरीरत्वं ब्रह्मणश्चत. दात्मल “यस्य (२) पृथिवी शरीरम्।" इत्यारभ्य यस्याव्य. त शरीरम्-यस्याक्षर शरीरम्-यस्य मृत्युः शरीरम्-~-एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहत्तपाप्मा " इसेवमादिश्रुतिशतसमधिगतम् । अतः सर्पमनवद्यम् ॥ (१) अपरुपार्यविकाराच' ग० 'अपरुषार्थाश्च विकारा. 'म.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। योनिश्च हि गीयते ॥ २८ ॥ यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः। कर्तारमीशं पुरुषं - योनिम्" इसादिपु सर्वस्य भूतजातस्य परमपुरुपो योनित्वेन गीयते । हि हेतौ । यस्माद्योनिरिति गीयते तस्माच्चोपादानमपि प्रल । योनिराब्दश्चौपादानकारणप- र्यायः॥ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २९ ॥ " यतो वा इमानि " इसादिपूदाहृतेषु वाक्येषु “जन्मा- धस्य यतः" इसादिनोक्तेन न्यायकलापेन सर्वे वेदान्ता ब्रह्म- परा व्याख्याताः । पदाभ्यासोऽध्यायपरिसमामिद्योतनार्थः ।। इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते घेदान्तदीपे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः । समाप्तश्चायं समन्वयाध्यायः॥ 200000 ·वेदान्तदीपे द्वितीयोऽध्यायः । (स्मृत्यधिफरणम् ।) स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृ- त्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् ॥ १ ॥ चेदान्तानां समस्तचिदचिद्विलक्षणास्पृष्टहेयगन्धसर्वज्ञता(२)ss- धनन्तकल्याणगुणाकरनौकपरत्वं प्रतिपादितं कापिलादि(२)- स्मृतिविरोधेन चालयितुं शक्यमुत नेति संशयः ॥ शक्यमिति पूर्वः पक्षः शतिविरुद्धायाः स्मृतेरनादरणीयले स्थितेऽपि वेदान्तवेद्यार्थस्य दुहत्वेनाल्पश्रुतैर्मन्दमतिभिराममणीतस्म- त्युपबृंहणेन विना निश्चयो नोपपद्यते । कपिल(३)स्माते: केवलतवपरेति तयैव झुपबृहणं न्याय्यम् । अन्यथाऽऽ- सप्रणीतायाः केवलतत्त्वपरायास्तस्या अनवकाशमसङ्ग इति वेदान्तवेद्यं जगत्कारणं प्रधानम् ॥ राद्धान्तस्तु-दा- न्तस्योपबृंहणापेक्षत्वेऽपि भासतममन्वादिस्पृतिभिर्वेदान्ताविरो- धिनीभिरेवोपबृंहणं न्याय्यम् । अन्यथा तासां बहीनामन- घकाशमसङ्गो महानयं दोप: स्यात् । न च तासां धर्मप्रति- पादनांशोपबृहणत्वन सावकाशत्वम् । यतो धर्माणापि (१) 'साया'फ. (३) कपिलादि' (२)' कापिल' मु. ग० ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । दर स्वरूपं परब्रह्म(१)भूतपरमपुरुषाराधनत्वं “इष्टापूर्त बहुधा जातं जायमानं विश्वं वित्ति भुवनस्य नाभिः । तदेवाग्निस्तद्वायु- स्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमाः। यस्त्वपिज्यसे नित्यं सर्वदेवमयाच्यु- त" इसादिभिः ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ अतीन्द्रिपार्थसाक्षात्कारसमर्थस्य कपिलस्य कपिलस्य वेदा- न्तानां परब्रह्मपरत्वानुपलब्धेः प्रधानपरत्वमाश्रयणीयमित्यत उत्तरम्(२)- इतरेषां चानुपलब्धेः ॥ २ ॥ इतरेपा मन्वादीनां वेदविदग्रेसरणां सर्वार्थ (३)साक्षात्का- रसमर्थानां प्रधानपरत्वानुपलब्धेब्रह्मपरत्वमेवाश्रयणीयम् वेदा- न्तपीतपन्नार्थविरुद्धायास्तु कपिलोपलब्धान्तिमूलत्वं कल्प- यितव्यम् ।। (योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् ।) एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३ ॥ किं वेदान्तानां योगस्मृत्योपबृंहणं न्यय्यमुत नेति संश- यः ॥ न्याय्यमिति पूर्वः पक्षः । कृत्स्नवेदमवर्तनाधिकृताहे- रण्यगर्भमगीतवाद्योगस्य । ईश्वरसद्भावाभ्युपगमाच्च । अतो- योगस्मृत्युपोहतत्वेन वेदान्तानां प्रधानो(४)पादानप्रतिपादन- परत्वम् ॥ राद्धान्तस्तु-कापेलस्मातेबद्वदावरुद्धत्वाविंशपादना- दर:(५) हिरण्यगर्भस्यापि क्षेवज्ञत्वेन भ्रमसंभवाद्योगस्मृतराप भ्रान्तिमूलत्वम् ।। स्त्रमपि व्यख्यातम् ॥ (१) खरूपनहा 'मु० (२) उत्तरं पठति'मु० (३) 'सातीन्द्रियार्थ'मुख (४) अनहात्मकप्रधानो'मु० (१) 'दरणीयैव योगस्मृतिः'मु० .

·पान्तदा- (विलक्षणचाधिकरणम् ।) न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४ ॥ किं वेदान्तानां जगत्कारणतया प्रधानपरत्वमुत ग्राम- परत्वमिति संशयः ॥ प्रधानपरत्वमिति पूर्वः पक्षः । अज्ञत्वादि- ना जगतो ब्रह्मविलक्षणत्वेन ब्रह्मकार्यत्वमतिपादनासंभवात् । सालक्षण्येन प्रधान(१)मतिपादनपरलस्य च संभवात् ॥रा- द्धान्तस्तु-माक्षिकादिभ्यः क्रिम्यादीना विलक्षणानामुत्पचिद- शनाद्ब्रह्मविलक्षणस्य जगतस्तत्कार्यत्वं संभवत्येवेति ॥ सू- नार्यस्तु-अज्ञत्वेनासुखित्वेन चोपलब्धस्प चिदचिन्मिश्रस्य ज- गतः सर्वज्ञायप्रत्पनीकानिरतिशयानन्दाह्मणो विलक्षण- त्वेन जगतो ब्रह्मकार्यत्वप्रतिपादनं वेदान्तानां न संभ- पनि । तयात्वं विलक्षणत्वं च शब्दादवगम्यते । न केवलं प्रत्यक्षाग्रुपलब्थ्या" विज्ञानं चाविज्ञानं च । अनीशया शो- चति मुह्यमानः । अनीशश्चात्मा बध्यते भोत्कृभावात् " इत्यादेः॥ "आपो वा अकामयन्त । तं पृथिव्यववीत्" इत्यादौ पृ- यिध्यादेरपि ज्ञानकार्यत्वं व्यपदिश्यते । तस्मात् “अविज्ञानं च" इति तदन्यपरमित्यत उत्तरम्-- अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५ ॥ तुशब्दश्चौद्यं व्यावर्तयति । पृथिव्याघभिमानिदे- वतानामयं व्यपदेशः । कुतोऽवगम्यते । विशेषानुगतिभ्यां विज्ञपण विशेषः " हन्ताहमिमास्तिस्रा देवताः" इति पृथि- व्यादेर्देवताशब्देन विशेपण दृश्यते । सर्वा ह वै देवता (२) 'प्रधानकार्यत्व 'मु० ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । महश्रेयसे विवदमाना" इति वागादिमाणपर्यन्तस्य च । अनु- गतिरनुमवेशः । अग्न्यादित्यादेर्वागादिष्वनुमवेशो दृश्यते । " अग्निर्वाग्भृत्वा मुखं माविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशद्वायुः माणो भूत्वा नासिके माविशत् " इसादौ । दृश्यते तु॥६॥ तुशब्दः पक्षन्यात्त्यर्थः । माक्षिकादिभ्यो विलक्षणानां क्रिम्यादीनामुत्तिर्दश्यते । अतो ब्रह्मविलक्षणस्यापि जगतस्त- कार्यत्वं संभवाते ।। असदिति चेन्न प्रतिषेधमातत्वात् ॥ ७ ॥ यदि कार्यस्य कारणाद्विलक्षणदव्यत्वमभ्युपगम्यते त- हिं कारणे कार्यमसद्भयतीससत्कार्यवादोऽभ्युपगतः स्या- द, तथा सति “ सर्वं खल्विदं ब्रह्म " इसादि सामाना- धिकरण्यव्यपदेशो न घटत इति चेन्न । कार्यकारणयोः सा- लक्षण्यनियमप्रतिषेधमानत्वात् । अस्माभिः पूर्वमभिहित(२)का- र्यकारणयोरेकद्रव्यत्वं स्वीकृतमेव । एकमेव () कारणावस्थं द्रव्यं कार्यावस्था भनमानं सलक्षणावस्थामपि भजते बिल- क्षणावस्थामपीत्यर्थः॥ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८ ॥ यदि ब्रह्मैव सर्वज्ञं सससंकल्पं निरतिशयानन्दमपहतपा- प्पत्वादिस्वरूपं तद्विपरीतजगदवस्था भजते तहिं पिण्डत्व-' घटत्वावस्थव्यवदसर्वज्ञत्वमनपहन(३)रामवादिकं कर्म- (१) मात्रत्वादस्माभिः पूर्वमभिहितस्य ।' मु० (२)' एकमेव ' इति ग० पुस्तके नास्ति। (३) 'वत्सर्वशत्वमपहत' मुग० ·वेदान्तदीपे वश्यत्वं ब्रह्मणः प्रसज्यतेति विरुद्धार्थाभिधानावेदान्त- वाक्यमसमअसं स्यात् । अपीताविति सृष्टयादेः (१) प्रदर्शना- र्थम् । जगतो ब्रह्मण्यपतिौ ब्रह्मण उत्पत्तावपीयर्थः । अपीति- रप्ययः॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ९॥ न ब्रह्मण्यज्ञत्यादयः प्रसज्येरन् । अत एव न वेदान्ता- नामसामन्जस्यम् । तुशब्दः मसक्तस्यासभावनीयता द्योतय- ति । एकस्यैवावस्थाद्रयान्वयेऽपि गुणदोपव्यवस्थायां ह. टान्तसद्भावात् । यथा मनुष्यो जातो पालो युवा स्थाविरो भवतीत्यत्र मनुष्यशरीरकस्य चेतनस्यैव सर्वावस्थान्वयेऽपि ज- म्भबालवयुवत्वस्थ विस्त्वादीनि नात्मनि सगछन्ते, तथा- ज्ञानमुखादयश्च न शरीरे, एव चिदचिद्वस्तुशरीरस्य परस्य ब्रह्मणः कार्यकारणोभयावस्थान्वयेऽपि कर्मवश्यत्वाशत्वादयः शरीरभृतचिचिद्स्तुगताः । अपहतपाप्मत्वसर्वगत्वादयः पर- मात्मन्यात्मभूतेऽवतियन्ते । सर्वावस्थस्य चिदचिदस्तुनो य- शरीरत्व ब्रह्मणश्च तदात्मत्वं " यस्प पृथिवीशरीरं " इसा- चन्तर्यामिब्राह्मणादिष्यवगतमिति न कश्चिद्विरोधः ॥ स्वपक्षदोपाच्च ॥ १०॥ न केवलं ब्रह्मकारणवादस्प निर्दोपतया तत्समाश्रय- णम् । प्रधानकारणवादे दोपाच तं पारसज्य स एव समाश्र- यणीयः । प्रधानकारणवादे हि निर्विकारस्य चिन्मात्र- स्य पुरुषस्य प्रकृतिसंनिधानकृततद्धर्माध्यासमूला जगत्पाह- तिरभ्युपगम्यते । तत्र प्रकृतिसद्भावमात्रे संनिधाने सति (१) 'सृष्टयादे।' इति मुद्रिते नास्ति ।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। मुक्तस्यापि तद्धर्माध्यासमसगः । विकारविशेषे सति संनिधाने कृत्स्नस्य विकारस्याध्यासपूर्वकत्वान्नाभ्यासस्य (१) विकारो हेतुरिति विरुद्धार्थाभिधानादसामञ्जस्यादिदोप हाते न त. पक्षसंभवगन्धः। तर्काप्रतिष्टानादपि ॥ ११ ॥ कपिलतन्त्रस्य तर्कमूलत्वेन शाक्या(२)दितर्कमतिहनतया. ऽस्य तकस्याप्रतिष्टितत्वाच्च न तत्पक्षमभवः ।। अन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मो- क्षप्रसङ्गः ॥ १२॥ इतः पूर्व विद्यमानैस्तरमतिहतत्वं यथा संभवति तथा मधानकारणादमनुमास्यामह (३) इति चेत्तथापि तर्का- प्रतिष्ठानदोपादमोक्षो दुर्वारस्त्वदधिकतर्ककुशल(४)सद्भावसं- भवाव॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १३ ॥ न परिगृह्यन्ते वैदिकरित्यपरिग्रहाः(५)। एतेन तकौमति- पानलक्षणेन कपिलस्मृतिनिरसनहेतुना परिशिष्टाः कणभक्षा- दिस्मृतयोऽपि निरस्ता व्याख्याताः॥परमाणुकारणवादः स. (१)' पूर्वफत्वाभावानाध्यासस्य' इति 'पूर्वकत्वामाधान संनि- धानं विकारहेतुरिति करस्नस्य विकारस्याध्यासपूर्वकत्वा. नाध्यासस्य'इति च पाठान्तरे। (२)'शाठ्या' क. (३)' भनुमन्यामहे 'मु. (४)'दूष्यत्व' पा० (५) एतद्वाक्यानन्तरम् 'शिष्टाध ते अपरिमहाश्च शिष्टापरिग्र- हा।' इत्यधिकं मुद्रिते। .

·वेदान्तदीपे संमत इति न तेपां तर्कस्यामतिष्ठितत्वमित्यधिकाशङ्का । तर्क- मूलत्वाविशेषात्परमाणूनां शून्यत्वादन्यत्वादिविवादाच्च त- कस्यामतिष्ठितत्वमेवेति परिहारः॥ (भोपत्रापत्यधिकरणम् ।) भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्यालोकवत् ॥ १४ ॥ सर्वात्मभूतस्य परस्य ब्रह्मणः स्वशरीर ताज्जीवान्निराति- शयानन्दैकस्वभावतया यो विभाग उक्तःस विभागःसभवति नेति सशयः॥न संभवतीति पूर्व पक्षः। सचिदचिद्वस्तुशरीरतया स- शरीरत्वाद्ब्रह्मणः । सशरीरस्य च मुखदुःखयोभोक्तृत्वाप- तेः। तदापत्तिश्च न ह वै सशरीरस्य सतः मियाप्रिययोरपहति- रस्ति अशरीर वाव सन्तं न मियापियो स्पृशतः" इति श्रुतेः॥ राद्धान्तस्तु-स्यादेव विभागो जीवात्परस्याकर्मवश्यतया ।न हि शरीरमयुक्तः सुखदुःगयोगः (१) । अपि तु शास्त्रवश्यतया त- दतिवृत्तिकृतः । “स एकथा भवति त्रिधा भवति(२)" इत्या- दिनाऽवगतशरीरस्य मुक्तस्य सशरीरस्याप्यशास्त्रवश्यतया नि- रस्तनिखिलदुःखदर्शनात् । यथा लोके राजशासनवश्यानां सश- रीराणां तच्छासनातिवृचिनिमित्तदुःखान्वयेऽपि राज्ञः सश- रीरस्यापि प्रकारान्तरेण साधर्म्यऽपि स्वशासनावश्यतया न तदतिवृत्तिकृतदुःखान्वयः ॥विभागो वैलक्षण्यम् (३)। सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ (१) 'सुखदु सभोग. ग. (२) त्रिधा भवति' इत्यश. फ० ग० पुस्तकयो स्ति । (३) विभागो चैलक्षण्यम्' इति क० ग० पुस्तफयोनास्ति ।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १५॥ कि ब्रह्मकार्य जगद्ब्रह्मणोऽन्यदुतानन्यदिति संशयः ॥ अन्यदिति पूर्वः पक्षः । तधोपलब्धेः । न हि बुद्धिशब्दान्त- रादपः कारणात्कार्यस्यानन्यत्वे कथं चिदुपपद्यन्ते । कारक- व्यापारवैयर्य चानन्यत्वे । अतो वस्तुविरोधादनन्यत्त्वश्रुत- यो लक्षणया नेयाः ॥राद्धान्तस्तु-" वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यम् । सदेव सोम्येदमन प्रासीदेकमे- चाद्वितीयं तदक्षत वहुस्यां मजायेयेति सत्तेजोऽसृजत । ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि स्वतके- तो। सबै सलिद ब्रह्म तज्जलानिति । तद्धेदं तहव्याकृतमासी- तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत ॥ इत्यादिश्रुतिशतसिद्धं कार्य- स्य जगतः कारणाह्मणानन्यत्वम् । न चात्र पस्तुविरोधग- न्धः। कारणीभूतमृदादिद्वन्यस्यैव पृथुबुनोदराद्यवस्थाऽन्तराप- स्या बुद्धिशब्दान्तरादयोऽप्युपपद्यन्ते। तत एव कारकव्यापारा- अर्थवत्व च । एवं कारणस्यैव कार्यावस्थायामपि प्रत्याभ- ज्ञायमानस्यावस्थान्तरापत्त्यैव सर्वेपूपपन्नेष्वनुपलब्धद्रच्या- तरकल्पना न सभवाते । तस्माइमकार्य जगद्ब्रह्मणोऽनन्य- देव ॥ सूत्रार्थस्तु-तस्माद्ब्रह्मणोऽनन्यत्वं कार्यस्य जगत प्रारम्भणशब्दादिभ्यो वाक्येभ्यस्तदुपपादयगध उपपद्यते (१)। "वाचाऽऽरम्भणम्" इनि (२) शब्द आदिर्येषां पूर्वोक्तानां वा- क्यानां तान्पारम्भणगन्दादीनि । तानि ह्यनन्यत्त्वमुपपा- दपन्ति ॥ (१) 'अगम्यतेमु (२) 'आरम्मणमिति'मु.

·८८ येत. भावे चोपलव्धेः ॥ १६ ॥ घटादिकार्यभावे च तदेवेदं मृद्रव्यमित्यमवस्थितमिति कारणस्योपलब्धेश्च कारणादनन्यत्वं कार्यस्य । यथा देव- दत्तस्य वालवगुवत्वावस्थाविशिष्टस्यानन्यस्वम् ।। सत्वाच्चापरस्य ।। १७ ।। अपरस्य कार्यस्य कारणे सत्वाच्च कारणादनन्यत्कार्यम् । सर्वमिद घटशरावादि कार्य पूर्वाहे मृदेवासीदिति हि करणे कार्यमुपलभ्यते । घटशरावादिमस्थानसंस्थितमेव मृद्रव्यं पूर्वकाले पिण्डाकारमुपलब्धमिसर्पः ।। असहयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशे- पाद्युक्तेः शब्दान्तराच ॥ १८ ॥ " असवेदमन आसीत् । इदं वा अग्रे नैव किं चनासी- त् (१)" इसादिपुकारणावस्थायां कार्यस्यासत्वव्यपदे- शात्कारणे कार्य सदिसतन्नोपपद्यत इति वचन । स- दिति व्यपदेशहेतुभूतनामरूपावस्थाविरोधिसूक्ष्मावस्थाख्यध- मान्तरेण योगादसादति व्यपदिश्यते । कथामदमवगम्य- ते । वाक्यशंपायुक्तः शन्दान्तराच्च । वास्यशपस्तावत् "त- दसदेव सन्मनोऽकुरुत स्याम् " इससदिति व्यपदिष्ट- स्यैव मनस्कारमातिपादनेनासयपदेशो धर्मान्तरयोगनि- मित्चमिसवगमयति । युक्तिश्च धर्मान्तरयोगमेवासद्यपदेश- हेतुमधगमयति । घटोऽस्ति घटो नास्तीति सदसद्यपद- शयोर्घटत्वकपालत्वयोः परस्परविरोधिधर्मयोरेव हेतुले सिद्ध (१) इदं वा अग्ने' इत्यादिथातः ग० पुस्तके नास्ति ।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। संदतिरिक्तानुपलब्धतुच्छत्वस्य हेतुत्वकल्पनानुपपत्तेः। तथा शब्दान्तरं च " सदेव, सोम्येदमन भासीव " इति समान- मकरणस्थमसच्छन्द(१) धर्मान्तरयोगनिमित्तमवगमयति ।। पटवञ्च ॥ १९॥ यथा तन्तव एव व्यतिपनाविशेषभाजः पर शत नामरूप- कार्यान्तरादिक(२) भजन्ते तद्ब्रह्मापि । यथा च प्राणादिः ॥२०॥ यथा च वायुरेक एव शरीरवृत्तिविशेष भजमानः मा. णापानादिनामरूपकार्यान्तराणि भजते तद्रलापीते तदन- स्यत्वे च जगतः सिद्धम् ॥ (इतरव्यपदेशाधिकरणम्।) इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोप- . प्रसक्तिः॥२१॥ ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं संभवत्युत नेति संशयः ॥ न सेभवतीति पूर्वी पक्षः, । कुतः। अयमात्मा ब्रह्म । तत्त्वम- सि" इति वत्सामानाधिकरण्येन जीवो ब्रह्मैवेसवगमाज्जगत्सर्गस्य च जीवपुण्य(२)देतुत्वादात्महिताकरणाहितकरणादि(४)दोपम- सक्तेः सर्वज्ञस्य सत्यसंकल्पस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वानुपपत्तेः । जीवपरयोर्भदवादिन्यः श्रुतयो जगद्ब्रह्मणोरनन्यत्वं व. (१) स्थं सच्छन्द 'पा० (२) नामरूपाभ्यां कार्यान्तरादिक 'मु. 'नामरूपकार्यान्तरका (३) 'जीवदुःख'मु० का (९) आत्महिताकरणादि 'मु.

·10 - घेदान्तदीपे दवा स्वयैव परिबक्ताः । भेदे समनन्पत्तासिदेः । मी. पाधिकभेदानेपया । भेदश्रुतयः स्वाभाविकाभेदविण्या मभे- दश्रुतयः इति चेचत्रेद वक्तव्यम् । स्वभावनः सासादाम जीव किमनुपहित जगत्कारण।ब्रह्म जानाति न वा । न माना- ति(२) चेत्सर्वज्ञत्त्वहानिः जानाच (१) चेत्स्वस्मादभिन्नजीवस्य दुःखं वर्तुःखमिति 'जानतो ब्रह्मणो हिताकरणाहितकरणा- दि(दोपप्रसक्तिरनिवार्या । जीवनमणोरझानकृतो भेदस्त- द्विपया भेदश्रुतय हात चेचनारि जीवाशनपसे पूर्वोक्तविर- ल्प(३)स्तत्फल च तदवस्यमेव । ब्रह्माज्ञानपसे स्वभकारस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानसाक्षिलं तत्कृता जगत्मष्टिश्च न सभवतीति । - ज्ञानेन प्रकाशविरोहितश्चेचिरोधानस्य प्रकाशनिचिकरलेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वात्स्वरूपनिचिरैवेति स्वरूपनामादपो दोपा भाष्ये अपश्चिताः ॥ सदान्तस्तु-" अस्मान्माषी ए. जते विश्वमेतचस्मिश्चान्यो "मायया संनिरुदः । तयोरल्या पिप्पलं स्वादत्यनदनन्नन्यों अभिचाकशीति । प्रधानसेगाव- गुणेशः । पृयमात्मान मेरितार च मत्वा" इत्यादीमः प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूत महोत्सवममाजीवकर्मानुगुण(४)नग- सर्गस्य च ब्रह्मणो लीलामपोजनलाजकारणव मंभर- सेव । तत्त्वयस्पाविसामानाधिकरण्यानर्देशो " यस्पाला शरीरमा इत्यादिश्रुतेजोवस्य ब्रह्मशरीरतायरीस्तया नी- अमकारका ब्रह्मप्रतिपादनपस । सूक्ष्मचिदचिवस्तुगरीर गम कारणावस्यं स्यूसाचदचिदस्तुशरीर ग्रीन कार्याचस्पामात (1) 'जानातीति 'कर (२) हितार () गुमनाम ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पाद । कार्यकारणयोरनन्यत्वम् । एवमपि शरीरभूतयोश्चिदचिर- स्तुनो शरीरिणो ब्रह्मणश्च दुःखित्वपरिणामित्वहेयमसनीक- त्वकल्याणगुणाकरत्वस्वभावाः सरूपविवेकविपयश्रुति(१)सि- द्धास्तथैव व्यवस्थिता.- झाते ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं सम- वत्येव ॥ सूत्रार्थस्तु-इतरो जीवः । ब्रह्मणो जीवतया व्यपदेशाजीवस्य च दुःखित्वाद्धितरूपजगदकरणमहित- रूपजगत्करणमित्यादिदोपमसक्तिह्मणः । अतो जगत्कारणत्वं न संभवतीति । अत उत्तरं परति (२) अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ तुमान्दा पक्षव्याहत्त्यर्थः । प्रत्यगात्मनोऽधिकमर्थान्तरभूतं ब्रह्म । कुतः। भेदनिर्देशात् । “स कारण करणाधिपाधिपः । मधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः । पृथगात्मान भरतार च मत्वा " इसादिभिः प्रत्यगात्मनो जीवाह्मणी हि भेदो निर्दिश्यते ॥ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ अश्मकाष्ठलोपतृणादरचेतनस्येवानन्त(३)दुःखाकरजीवस्य निरतिशयानन्दसत्यसकल्पनभाषानुपपत्तिश्च न केवल भेद- श्रुत्याऽन्तिरत्वमवगम्यते । वस्त्वनुपपत्या चेत्यर्थः (४)॥जीव- सामानाधिकरण्यनिर्देशो " यस्थात्मा शरीरम् " इत्यादि- शुनिसिद्धजीरमकारनामतिपादनएर इति “अवस्थितरित काशकृत्स्नः" इत्यवैव मतिपादितः ।। (१)"विषया श्रुति' (२) इसमयतारिका मुद्रित पर वर्तते । (३) तृणादोरवानन्त' (४) 'घस्तुतोऽभेदानुपपत्त्या चेति चकापर्य ।' पार ।

·१२ चेदान्तदीपे (उपसंहारदर्शनाधिकरणम् ।) • उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ २४ ॥ ग्रहाणो जगत्कारणत्वं संभवति नेति (१) संशयः ॥ न संभवतीति पूर्वः पक्षः । कुतः । लोके कार्यजननसमर्थस्या- पि वस्तुनस्तकार्यजननेऽनेककारकोपसंहारदर्शनाद्विचित्रजग- जननसमर्थस्यापि ग्रह्मणोऽसहायस्य जनायतृत्वानुपपत्तेः ।। राद्धान्तस्तु-क्षीरस्य दधिभावेऽन्यानपेक्षत्व(२)दर्शनादनेकका- रकोपसंहार(३)नियमो न दृश्यत इति ब्रह्मणोऽन्यानपेक्षस्यैव कारणत्वं संभवत्येव ॥ सूत्रं तु निगद(४)व्याख्यातम् । क्षी- रखदीति मसिद्धवनिर्देशश्चोद्यमान्धपरः ॥ देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥ यथा देवादयः स्खे स्वे लोके स्वापेक्षितानि स्वसंकल्पा- देव वस्तूनि सृजन्ति तथा ग्रहापि । देवादेः शास्त्राव. सेयशक्तितया ग्रह्मतुल्युत्वेऽपि तस्य मुखग्रहणायति (५) म्- न्तव्यम् । (कृत्स्नासक्त्यधिकरणम्।) कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दको- पो वा ॥ २६ ॥ ग्रह्मणो जगत्कारणत्वं संभवति नेति 'संशयः ॥ न सं- भवतीति पूर्वः पक्षः । निरवयवस्य ब्रह्मणो जगदुपादान- (१) 'नवेति'मु० (२)'नन्यापेक्षत्व'मु (३) 'दर्शनादुपसंहार' ग. (४) 'सूत्रमपि'मु. (६)' तुल्यत्वेऽपि देवादिग्रहणं प्रमाणो पिचित्रवाक्तित्वस्य सुप्र- हणायति'मु ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। त्वे कृत्तस्य ब्रह्मणो जगदाकारेणोपयोगप्रसंगाचत्परिजहीपया सावयवत्वाभ्युपगमे “ सदेव सोम्येदमन भासीदेकमेवाद्वितीय- मू" इत्यादिकारणावस्थायां निरवयत्ववाचिशब्दो(१) पाध्येत । पद्यपि सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरं ब्रह्म कारणं स्थलांचदचिद्रस्तुश- रीर ब्रह्म कामिल्पभ्युपगम्पते तथापि शरीयशस्यापि का- यत्वाभ्युपगमात्कृत्स्नस्य प्रमतिर्निरवयवत्तशब्दवायो वा ॥रा- द्धान्तस्तु-सकलेतरविसजातीयं श्रुत्यैकसमधिगम्यं सर्वशक्ति- युक्तं ब्रह्म निरवयवमपि कार्य च (२) भवसन्यच्च भवतीति परिमितशाक्तिवस्तुचोद्यं तत्र न प्रसज्यते । यथा जातिवा- दिनो जातिरेकैवामूर्ता खण्डमुण्डादिष्वत्यन्तविलक्षणेवनन्ते- प्वपि परिसमाप्येव वर्तते । न तत्रेतरवस्तुचोद्यम् । इति जग- कारणत्वं संभवत्येय ।। सूत्रार्यस्तु-ब्रह्मकारणत्वे कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्यत्वेनोपयोगप्रसङ्गः । निरवयवत्वानिरवयवत्वश- ब्दकोपो या । सापयरले निरवयवत्तवादिशब्दवाधमसङ्ग इत्पर्यः॥ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । श्रुतेः श्रुतिमामाण्यान्नैवं प्र. सज्यते । शब्दमूलत्वात् शब्दकमूलत्वेन सकलेतरविसजातीय- स्वादित्यर्थः॥ आत्मनि चैवं विचिवाथ हि ॥२८॥ मात्मनि चैवं जीवात्मन्यचेतनधामसक्तिश्चैवं भचे- तनावसजातीपत्तादेवेसर्थः । विचित्राश्च हि अचेतनेषु च (१) यावी सच्छब्दो' ग (२)' कार्य कारणं च 'पा ·येदान्तदीपे " विस(१)नातीयेप्वग्निजलादिपु विचित्रा हि शक्तपोऽपि दृश्यन्ते । एवं परमात्मनश्चेतनाचेतनविसजातीपस्य विचिनाः शक्तय उपपद्यन्ते (२)॥ स्वपक्षदोपाच ।। २९॥ प्रधानादिकारणपक्षे दोपाच्च नमिव कारणम् । तर हि लौकिकवस्तुसजातीयत्वेन प्रधानादेरुक्तदोपोऽन्ये च म. सज्येरन् । सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ ३०॥ न केवलं सकलेतरविसजातीयतेन मर्वगत्युपेता परा दे- वतोच्यते । तद्दर्शनाच्च सर्वशक्तियोगधुतेरिसर्थः । दर्शय- तीति दर्शनं श्रुतिः (३) पराऽस्य शक्तिपिविधैव धूयते इत्यादिका। विकरणत्वान्नेति चेन्न तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ उक्तस्यार्थस्य द्रदिने चोद्यपूर्वक पूर्वोक्तं स्मारयति । विकरणत्वात्करणावरहित वाहन न कारणमिति चेत् । न सस्प कार्य करण च विद्यते " इति श्रूयते (४) । तदुक्त तत्र यद्वक्तव्य तत्पूर्वमेवोक्तं "शब्दमूलत्वात्-विचित्राश्च हि" इसयमेर परिहारः । शब्दकमूलत्वेन सकलेतरावसजाती- यत्वाइह्मणः।विसजातीयानां च शक्तिचिध्यस्य लोकपत्ता- सर्वमुपपन्नमित्यर्थः॥ (१) 'तनेषु चिद्विस 'फ. (२) एवमित्यादि वाक्यं मुद्रित एवास्ति । (३) 'दर्शयति च श्रुति. सर्वशक्तियोगम् 'पा० (8) इद शडाफारोक्तविकरणत्वाभ्यपगमसूचकम् ।

·द्वितीयाध्यायस्प प्रथमः पाद .। (प्रयोजनयत्वाधिकरणम् ।) न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३२ ॥ ब्रह्मणो जगत्कारणलं संभवति नवेति संशयः ॥न- संभवति पूर्वः पक्षः । बुद्धिपूर्वारम्भाणां सप्रयोजनवाद । ईश्वरस्य च स्वत एवाप्तसमस्तकामस्य जगत्सृष्टयारम्भ- भयोजनाभावाद । गर्भवासादिदुःखरूपत्वात्सप्टेः परानुग्रहे. णापि न सप्रयोजनत्वम् ॥ राद्धान्तस्तु-परिपूर्णस्यापीश्वर- स्य केललीलाप्रयोजनाय जगत्दृष्टयाद्यारम्भः संभवति । यथा लोके सप्तद्वीपवती मेदिनीमाधितिष्ठतो महाराजस्य परि- पूर्णस्यापि केवललीलायै (१) कन्दुकाघारम्भा दृश्यन्ते तद्व- दीश्वरस्यापि लीलामयोजनाय (२) जगत्सृष्टयारम्भः संभवति।। सूत्रार्थस्तु-प्रयोजनवत्वात्सृष्टेरीश्वरस्य स्वतः परिपूर्णस्य प्रयोजनाभावान्न स्रष्टुत्वम् ॥ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥ ३३ ॥ लीलाकैवल्यं लीलायाः प्रयोजनले कैवल्पं संभवति । फेवलाया लीलायाः मृष्टचारम्भप्रयोजनत्वं 'संभवतीसर्थः । लोकवच यथा लोके राज्ञः कन्दुकाथारम्भे ॥ देव(३)मनुष्यादिविपमसृष्टया पक्षपातमसगाढावपहदुःख- गर्भलेन नण्यमसलाच परमकारुणिकस्य परमपुरुषस्य ली- लार्थमपि जगत्सों न संभरतीसाशमाह- । (१) 'फेवललीलेकफला.' पा. (२) लीलाप्रयोजनाय' इति ग. पुस्तक एवास्ति । () नन्वीभ्यरस्य लीलैकफला जगरएटिनं संभवति, देव 'पा ·पदान्तदीप वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ३४ ॥ ईश्वरस्य विचित्रजगत्सष्टौ देवादिवैपम्यपक्षपातो दुःखग- भजगत्सर्ग २)नमुण्य च न सभवतः। वैपम्यादावीश्वरस्य क्षेत्र- ज्ञकर्मसापेक्षत्वात् । क्षेवज्ञाना पूर्वपूर्वकर्म पर्यालोच्य त- तत्कर्मानुगुणं विषम जगत्रजतीति तत्तत्कमैंच वैषम्याविहे- तुरिसर्थः । तथा देवादियोग क्षेत्रज्ञानां तत्तत्कर्मसापे- क्ष दर्शयात हि श्रुतिः " साधुकारी साधुर्भव- ति पापकारी पापो भवति ॥ इति ॥ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ ३५ ॥ मृष्टेः प्राक्कम न विद्यते क्षेत्रज्ञाभावाद । तदभावश्च “सदेव सोम्येदमन आसीत्" इसवधारणावगतादविभागादिति चेन्न । अनादित्वाद क्षेत्रज्ञानां तत्कर्ममवाहाणां च । उपप. यते च क्षेत्रज्ञ(२)स्वरूपानादित्वेऽपि नामरूपविभागाभा- चादविभागक्षुतिः अन्ययाऽकृताभ्यागमकृतविप्रणाशम- सङ्गाद । उपलभ्यते च श्रुतिस्मृत्योः क्षेत्रज्ञानादित्वम् " तद्धेदं तहव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यां च्याक्रियते" इति नामरूपव्याकरणमात्रश्रवणाक्षेत्रज्ञानां स्वरूपानादित्व सि- दम् । शाज्ञौ द्वावजावीशनीशी । निसो निसानां चेतनश्च- तनानाम् । प्रकृतिं पुरुप चैव विद्धयनादी उभावापे " इ. (१) 'दु'सप्रदजगत्संगें'मु० (२) 'पद्यते चानादित्वम् । क्षेत्रज्ञ' ग० 'पद्यते चानादिफर्मस. हकृतक्षेन' को " ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ति । अविभागश्रुतिराप नामरूपावभागाभावादुपपद्यत इत्य- भिहितम् (१)॥ सर्वधोपपत्तेश्च ॥ ३६॥ प्रधानपरमाण्वादिप्वनुपपन्नानाम् "स्वपक्षदोपात्" इत्या- दिपूक्तानां सर्वेषां धर्माणां कारणत्वोपपादका(२)नां ब्रह्मण्यु- पपत्तेश्च ब्रह्मैव कारणम् । प्रधानपरमावादीनां परिमि- तशक्तित्वाल्लोकदृष्टवस्तुसजातीयत्वाच्चानुपपत्तयः सहस्रशः सन्ति । ब्रह्मणः शास्त्रैकसमधिगम्यतया (३) सकलेतरविसजाती- यत्वेनाचिन्यशक्तित्वात्सर्वशक्तित्वश्रुतेश्च सर्वमुपपन्नमियर्थः । इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते चेदान्तदीपे द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः । (रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ।) रचनानुपपत्तेश्व नानुमानं प्रवृत्तेश्च ॥ ३ ॥ सांख्यतन्त्रसिद्धः प्रधानकारणवादः किं समीचीनयुक्ति- मूल उत नेति संशयः ॥ समीचीनयुक्तिमूल इति पूर्वः पक्षः। घटादिवद्विचित्रसं निवेशं जगत्कार्य तदेव सम्पकारणविशे- पारब्धम् । सुखदुःखमोहरूपतया सत्वायात्मकं जगत्सत्वरजस्त- मोमूलम्। तत्र महदादिषियन्तानां घटादिवत्परिणामिलावि- रोपाते जगदुत्पत्तौ कारणकाष्ठा न भवन्ति । तेषां परिमिततेना परिमितजगदुपादनाशक्तरन्यूनातिरिक्तानि साम्यावस्था- न्यपरिमित्ताने सत्वरजस्तमांस्यव्यक्तमधानादिशब्दाभिधेया- नि जगत्कारणम् ॥ राद्धान्तस्तु-स्थमासादादिनिर्माण- (१) अभिप्रायः 'मु० ग० (२) 'त्योपपादिता'फ. (३) ब्रह्मकारणत्वे पात्रकसमाधगम्यस्य ग्रह्मणः 'पार - ·घेदान्तदीपे हेतुभूतदादिवदचेतनं प्रधानं स्वस्वभावाद्यांभाचेतनानधि- टितं विचित्रनगरचनासमर्धामाते केवलं मधानमकारणम् ॥ सूत्रार्यस्तु-मनुमीयत इत्यनुमानम् । सस्याचेतनस्य मा. ज्ञानाधिष्ठितस्य विचित्रसंनिवेशजगद्रचनानुपपत्तेस्तन्न कार- णम् । अचेतनस्य दार्वादेस्तद्वानधिष्ठितस्प रपमासादादिरच- नानुपपत्तेर्दर्शनात्तदधिष्ठितस्य रचनामटत्तेर्दर्शनाच () चकारात्सत्त्वादीनां द्रव्यगुणत्वेन शौक्ल्यादेरिवोपादा- नकारणत्वासंभवं समुच्चिनोति । सत्त्वादयो हि कार्य- गतलाघवप्रकाशादिहेतुभूताः कारणभूतपृथिव्यादिगतास्तत्त- स्वभावविशेपाः ॥ महत्तश्च । अनुपपचौरति वर्तते । माज्ञानाधिष्टितस्य मधानस्य विचिवजगद्रचनानुगुणप- रिस्यन्दरूपमत्त्यनुपपत्तेश्च प्रधानमकारणम् ।। (२) पयोऽम्बुवचेत्तत्रापि ॥ २॥ पयसोऽम्बुनश्च यया माज्ञानधिष्ठितस्यैव दधिभावेन नारि- फैलरसादिविचित्ररूपेण च परिणामो दृश्यते तद्वत्मधानस्या- पि केवलस्प जगदाकारेण परिणाम उपपद्यत इति चेत्परि- हरात । तत्रापीति । तदापे पक्षीकृतमियर्थः । यत्र रयादा- वचेतनस्य माज्ञाधिष्ठितत्वं दृष्टं तद्व्यतिरिक्तं हि सर्व पक्षी- कृतमेव “ योऽमु तिष्ठन् " इसादिश्रुतेस्तदपि माशाधिष्ठि- तम् ॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् ॥ ३ ॥ सगंव्यतिरेकेण प्रतिसर्गावस्थाया अनवस्थितिमसद्भाच्च (१) इयं पशिः फ० पुस्तक एवास्ति । (२) प्रवृत्तेश्च ।' इत्यादिनन्धः क. पुस्तके नास्ति ।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथम. पादः। केवलं प्रधानमकारणम् । अन्यानपेक्षत्वात्मधानस्य सर्वदैव सृष्टिः प्रसज्यते ॥ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥ ४ ॥ धेन्वादिनोपयुक्तं हि तृणोदकादि स्वयमेव क्षीराकारेण परिणमते (१) तद्वत्मधानमपति च वक्तुं न शक्यते । धेन्वा- दिनोपयुक्तस्यापि तृणादेः क्षीराकारेण परिणामः माशाधि- ठितत्वादेव भवतीसभ्युपेत्यम् (२)। कुतः। अन्यत्राभावाद अनडुहाग्रुपयुक्तस्य महीणस्य वा तृणादेः सीराकारेण परि- गामाभावाद ॥ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥ ५॥ माज्ञानधिष्ठितमापे प्रधान चैतन्यमात्रवपुनिष्क्रियः पुरुषः स्वसंनिधिमात्रेण सर्गादौ प्रवर्तयति, यथा हाक्तियुक्तो ग- मनशक्तिविकलः पद्गुः पुरुषोऽन्धं दृक्शक्तिविकलं महति शक्ति युक्त स्वनिधानात्मवर्तयति यथा चायस्कान्ताश्मा स्वसंनिधा नादयः प्रवर्तयति तद्वदिति चेत्परिहराते । तथापीति तदा मधानस्य मत्तिोपपद्यते । तत्र हि पोः पुरुषस्य गम. नशक्तिविकलस्यापि मार्गोपदेशादिव्यापार: कादाचित्को दृश्यते।अन्धस्य चाक्षुषव्यापारविरहेऽपि पपदेशादिग्रहणा- दिश्चेतनधर्योऽस्ति । अयस्कान्तमणेरप्ययामटनो कादाचिरक- मयःसनिधानं विद्यते । इह तु सन्निधिमात्रातिरेको ता. दृशः कश्चिविशेष उभयवापि न विद्यते । पुरुषसंनिधा- (१) परिपूर्वानमेरात्मनपद फयामिति न विन. अति तु शा- टूरादिभाष्येयप्येव प्रयोग। (२) 'पतिस्तु (३।१।१०९)' इति क्यपि तुक (६।१। ७१)।' अज्युपेतव्यम्' मु० ·. घेदान्तदीपे नस्य निसलेन नित्यसर्गप्रसक्तिः । तथा सति प्रतिसर्गा- भावोऽ(१) पवर्गाभावश्च॥ आङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥ ६॥ इतश्च । गुणानामुत्कपिकपरूपाङ्गाङ्गिभावन जगत्पति- रनुमिता प्रतिसर्गावस्थायां साम्यावस्थानामेकस्योत्कर्परूपा- नित्वानुपपत्तेश्च न संभवति । तत्राप्युत्कर्पोऽस्तीति चेत्सर्व- दासर्गमसगः॥ अन्यथाऽनुमित्तौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ७ ॥ उक्तमकाराव्यतिरिक्तमकारान्तरेण प्रधानानुीमतौ च मधानस्य ज्ञातृत्वशक्तिीवयोगाद्रचनानुपपत्त्यादयो दोपा- स्तदवस्थाः॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ८ ॥ मधानानुमिसभ्युपगमेऽपि मधानेन प्रयोजनाभावान्न तदनुमेयम् । पुरुपस्य भोगापवर्गार्थतया हि प्रधानमत्तेः सम- योजनत्वम् । चैतन्यमाववपुपो निष्क्रियस्य निसं निर्विका- रस्येतरतराध्यासकृतमकृतिदर्शनरूपभोगस्ताद्ववेकरूपोऽपवर्गश्च न संभवति । निर्विकारस्यैव प्रकृतिसंनिधानेन संभवतीति चेत् । उभयोनित्यत्वेन सर्वगतत्वेन संनिधानस्य निसत्वा- दपवसिद्धिः । तथाविधसंनिधेरेवापवर्गत्वे भोगासिद्धिश्च ।। विप्रतिषेधाच्चासमञ्चसम् ॥ ९॥ विप्रतिपिद्धं चेदं सांख्यानां दर्शनम् । प्रकृतेः परा- थतया पुरुपो द्रष्टा भोक्ताऽधिष्ठातत्याहुः । प्रकृतेश्च पुरु- पस्य भोगापवर्गातया समयोजनत्वं च (२)। प्रकृयैव साध- (१) प्रतिसर्गः प्रलय.। (२) 'आह.' इति सबन्धः।

·१०१ द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पाद । नभूतया पुरुपो भोगमपवर्ग चाश्नुत झंत चोक्त्वैव पुरुषश्चैतन्यमानवपुनित्योनिर्विकारो न द्रटा न भोक्ता ने कर्तेति च ()। अत एव पुरुपो न वध्यते न च मोक्ष- साधनगनुतिष्ठति न मुच्यत इति वदन्ति । अहतिरचेतनभूतच पुरुपसोनधानात्पुरुपधर्म चैतन्यं स्वस्मिन्स्वधर्म कर्तृत पु- रुपे चानुप्सधाय वध्यते मोक्षसाधनमनुतिष्ठति मुच्यत इति चाहुः । अभ्यासरूपमनुसन्धान हि चेतनधर्मः । तथा प्रकृतिरनुपकारिणः पुरुपस्य भोगापवर्गरूपं प्रयोजन सा- धयन्त्युपकारिणीति चाहुः । अध्यासरूपवन्धादयः पुरुष- स्य न सन्ति चेत्कस्तस्योपकारः । एवमाद्यन्योन्यविरद्धभा- पणादसमञ्जसम् ॥ (महदीर्घाधिकरणम्) महद्दीर्घबहा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् (०)॥ १० ॥ काणादपरमाणुकारणवादः समीचीनयुक्तिमूल उत नेति संशयः ॥ समीचीनयुक्तिमूल इति पूर्वः पक्षः । अवयवसंयोगादवयव्युत्पत्तिदर्शनादवयवाल्पत्वप्राचुर्याभ्यां स- पमहीधरवैपम्पदर्शनाच्चावययाल्पत्वकाष्ठाऽवश्याभ्युपगमनी- येति परमाणुसिदिः (३) ते कार्यानुगुण्येन चतुर्विधाः (४)प- (१) 'आहु 'इतिसबन्ध । (२) प्रधानकारणवाद निरस्य प्रसङ्गात्परमाणुफारणता निरा. चटै । अनुमानसिद्धत्वाविशेषादुभयोरेकज्ञानेऽपरस्मृति. निरायाधा। (३) अब परमाणुस्त्रसरेणो पष्ठोऽवयव । न च त्रसरेणाववा- चयवधाराविश्रमोऽस्त्यिति वाच्यम् । चाक्षुपद्रव्यत्वेन त्र- सरेणो सवयवत्वात् । कपालयत्तदद्वयवानामपि महदव- यवत्वेन सावयवत्वादित्याशय ॥ (४) क्षित्यप्तेजोमरत्सवन्धिन इति बोध्यम् । 794846 - the SAA AN ·१०२ वदान्त- रमाणवो विपाकदशापन्नक्षेत्रज्ञादृष्टसचिवाः (१)परमेश्वराधिष्ठि- ता (२) यणुकादिक्रमेण जगदारभन्त इतिराद्धान्तस्तु-अव- यवाः स्वकीयैः पाभिः पार्वैः संयुज्यमानाः स्वस्मान्महान्त- मवयाविनमुत्पादयन्तीति परमाणूनामपि तथैवोत्पादकत्वमभ्युपे- त्यम्।तथा सात परभाणवोऽपि साशाः स्वकीयैरवयवैस्ते च स्त्र कीरिति न फचित्कारणव्यवस्थितिः॥सूत्रार्थस्तु-मदीर्यव- द्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् । असमञ्जसमिति वर्तते । वाशब्द- श्चार्थे । हूस्वपरिमण्डलाभ्यां यणुकपरमाणुभ्यां महद्दी- वन्यणुकट्यणुकोत्पतिवदन्यच्च तदभ्युपगतं सर्वमस- मञ्जसम् ॥ (३) द्वयणुकादिक्रमेणारम्भकत्व कारणानवस्थितेरसमअसं कि- मत्रान्यदसमझसमिसत्राह- उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॥ ११ ॥ परमाणूनामाचं कर्मादृष्टकारितमित्यभ्युपगम्यते । तद- दृष्टं किमणुगतमुत क्षेत्रज्ञगतम् । उभयथाऽप्यदृष्टस्याकादाचि- कत्वेन सर्वदोत्पादकत्वप्रसङ्गात् कादाचित्क कर्म न सं- (१) एतेन सर्गप्रवृत्ती हेतुरक्त । (२) इत्थं च चेतनानाधष्ठानप्रयुक्तदोषाभाव' सुचितः । (३) अयमत्र सिद्धान्तनिष्कर्प.पूर्वोक्तपरमाणुसाधकानुमानव- यमप्रयोजकम् । अन्यथा पडवयवसयोगविनाऽवयव्युत्पादा. योगादवयवधाराऽनवस्थाप्रसङ्ग । इत्थं च प्रसरेणुपुखै- रेव निर्वाहे नातिरिक्तमवयविनमप्यभ्युपगच्छाम । नचैध सति विशफलितेष्वपि घटावयवेपु घट इति प्रतीति. स्या- दिति वाच्यम् । विलक्षणसयोगविशिष्टस्यैव त्रुटिपुञ्जस्य घटादिप्रतीतिनिर्वाहकत्वाभ्युपगमात् । इत्थ च नास्माक- मतिरिक्तचित्ररूपाङ्गीकारनिवन्धोऽपीति ॥

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । -- भवतीयतः कर्मणा परमाणुसंयोगाभावः । विषाकापेक्षवेजप नानाविधानन्तादृष्टानामेकंदैकरूपविपाकश्च न संभवति । अनुमानेनेश्वरासिद्धेश्वरेच्छयाऽपि नियमो न संभवाति ।। समवायाम्युपगमाच्च साम्यादन- वस्थितेः ।।.१२ ॥ समवायाभ्युपगमाचासमअसम्। समवायो हि जातिगुणा- दीनां द्रव्यविशेषान्मस्पृथक्सिद्धिहेतुतयाऽभ्युपगम्यते । सम. वायस्यापि तथाभावे - हेत्वपेक्षासाम्यादनवस्थितिः । समवा- यस्य तथाभावः स्वाभाविक इति चेत् । जातिगुणादीनामेवैप स्वभाव इति युक्तम् ॥(१) नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ इतश्च(२) समवायसंबन्धस्य नित्यत्वाभ्युपगमात्संवन्धिनि- (१) समवायस्य स्वखरूपमेय संयम्य इति न तत्र संवन्धान्तरा- पेक्षेति शङ्काकाराशायः । तर्हि प्रथमं जात्यादीनां तत्त- स्वस्वरूपस्यैध संबन्धता कुत्तो नाभ्युपगम्यत इति सिद्धा- न्तिमतम् । इदं च समवायनानात्वमते । समवायस्यैक्ये पृथिव्यां गन्धसम्बन्धो न जल इति धीविराध्यति ॥ (२) ननु समवायस्य स्वरूपसंबन्धन गतार्थत्वस्वीकारेतत्तत्स्य- रूपभेदेनानन्तानां सम्बन्धास्यकल्पने गौरवम, नास्माकम, মস্কোনি দেয়ালু, এ সংস্থল- दि च समवायस्यैफ्याभ्युपगमादिति चेन्न । प्रत्येकजाति च आधेयस्वरूपस्यैव संयन्धत्वस्य स्वीकारावं । गुणादिस्यले तु शुक्लं रूपं न नीलसमवेतम् तच्छुक्लं नैतच्छुक्लसंयन्धि इ- त्यादिप्रतीत्या प्रतिव्यक्ति सम्बन्धभेदोऽभ्युपगन्तव्यः । ए- घमण्युपगमे नित्यत्वाभ्युपगमोऽपि न रुचिर इत्याह ॥ नि- त्यमेव च भावादिखनेन ॥

·१०४ घदान्तदीप सत्वमन्तरेण तदनुपपत्तेरवयवावयविनोरुभयोरपि नित्यमेव भावात्कार्यकारणभाव एत्र न सिद्धयति ॥ रूपादिसत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ परमाणून नित्यत्वनिरवयवत्वादिविपर्ययश्च स्यात् । रूपादिमत्त्वापां घटादिषु रूपादिमत्सु तथा दर्शनात् । दर्श- नादेव हि भवदाभमतं परिकल्प्यते ॥ उभयथा च दापात् ।। १६॥ अनित्यत्वादिभयात्परमाणूनां रूपादिशून्यत्वे कार्यगुण- स्य कारणगुणपूर्वकत्वासिद्धिः । तत्सिद्धये रूपादिमत्वे चा- निसत्वादिमसक्तिरित्युभयथा च दोपादसमअसमेव ।। अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ कापिलपक्षे हिशतिन्यायीवरुद्धेऽपि सत्कार्यवादादि कि- चिददिकैः परिगृह्यते । काणादे तु कस्य चिदंशस्य वैदिकः परिग्रहाभावादनुपपन्नत्वाच्च निःश्रेयसाथिभिरसन्तमनपेक्षा कार्या ।। (२) (समुदायाधिकरणम् ।) समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः (२)॥ १८ ॥ सौगताश्चतुर्विधाः। मत्यक्षसिद्धस्यूलद्रव्यवादिनः केचिद्वैभापि- कामिन्ये पृथिव्यादिविज्ञानानुमेयस्थूलद्रव्यवादिनःाते च सौ- प्रान्तिकाः। अपरे निरालम्बनविज्ञानमात्रसद्भावं वदन्ति योगा- (१) इदं चातिभूमि गतेनाग्रहेण । (२) एवं सदातनपरमाणुकारणतावादिनं मूकीकृत्य क्षणिकपर- माणुकारणतावादिविध्वंसनाय प्रयतते ।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। चाराः । योऽप्येते स्वाभ्युपमतवस्तुनः क्षणिकत्वं वदन्ति । भन्ये तु सर्वशून्यवादिनो माध्यमिकाः । तत्राययोर्वाधार्थस- ' द्भावमभ्युपगच्छतोर्जगदुत्पत्तिभकारो लोकव्यवहारश्च किं सूप- पाद उत दुरुपपाद इति संशयः ॥ सूपपाद इति पूर्वः प. क्षः । तथा हि । पार्थिवाप्यतैनसवायवीया गन्धादियुक्ताः प- रमाणवः पृथिव्यादिरूपेण संहता भवन्ति । तेभ्यश्च श- रीरेन्द्रियविपयलक्षणासंघाताः । तत्रान्तरविज्ञानसंतानो ग्रा- इकाभिमानारुढ आत्मत्वेनावतिष्ठते । पपु क्षणिकेष्वपि स्थिरत्वादिगोचरबुद्धयाख्याविद्यया सर्वमुपपद्यत, इति जग- दुत्पत्तिलोकव्यवहारश्च युज्यते ॥ सदान्तस्तु-क्षणध्वंसिनः परमाणवः कदा संहतौ व्याप्रियन्ते । कदा संहन्यन्ते । सहती च्यामियन्तस्तस्मिन्नेव क्षणे विनष्टाश्चेत्के पुनः संहन्यन्ते।कश्च वि- ज्ञानात्मा कदा कं विपयं स्पृशति । कश्च कदा कं जानाति । कश्च कदा कमर्थमुपादत्ते । स्पष्टा नष्टः स्पृश्यं च नष्टं वेदिता च नष्ठो वेद्य च नष्टम् । कयमन्येन स्पृष्टमन्यो जानाति कथं वाऽन्येन विदितमन्य उपादचे । संतानैकत्वे सिद्धेऽपि संतानिभ्यः संतानस्य परमार्थतो वस्त्वन्तरत्वानभ्युपगमा- संतानकत्वं परमार्थिकमकिंचित्करम् । स्थिरत्वाधविध- यापि संघातोत्पत्तिर्न संभवति । न हि शुक्तिकादिपु रज- ताद्यविद्यया शुक्तिकारजताधुत्पत्तिसंभवः । विदुषश्च पूर्वस्य न- प्रत्वेनोचरेणाविदुपा पूर्वविनष्टेन विदुपाऽनुसंहितार्थोपा- दानं न संभवति । संस्काराश्रयत्वेन चैकोऽर्थः स्थिरो नो- पगम्यते । अतो जगदुत्पत्तिलोकव्यवहारश्च दुरुपपाद एव ॥ सूवार्थस्तु-उभयहेतुकेऽपि समुदाये समुदापामाप्तिः। परमाणुहे- तुकः पृथिव्यादिसमुदाया, पृथिव्यादिहेतुकः शरीरेन्द्रियस्त्र- ·वेदान्तदीपे मुदाय इत्युभयहेतुकोऽपि समुदायः सणिकत्वाभ्युपगमादुक्तेन न्यायेन न सिध्यतीसर्थः ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादुपपन्नमिति चेन्न संघात- भावानिमितत्वात् ॥ १९ ॥ यद्यपि क्षणिकाः सर्वे भावास्तथाप्यविद्यादीनामितरे- तरहेतुकत्वादुपपन्नं लोकव्यहारादिकम, भस्थिरेपु स्थिरत्वबु- द्धिरूपाविद्यया तत्र तत्र रागद्वेषादयो जायन्ते, इसेवमादि- परम्परया पुनरप्यविद्यति चक्रवत्परिवर्तत इति चेन्नैतदुपपद्यते । संघातभावानिमित्तत्वात अविद्यायाः । यद्यप्यविद्याख्या विपरीतबुद्धिः क्षणिकं स्थिरत्वेन विषयीकराोते, तथापि तन्न वस्तुतः स्थिरं भवतीति वस्तुतः स्थिरकार्य न करो। ति । अतः संघातभावो न सिध्यतीत्यर्थः। अस्थिरे स्थिरत्वबुद्धियुक्तस्य विज्ञानात्मनस्तदैव नष्टत्वात्कस्य रागद्वे- पादयो जायन्त इति रागद्वेपादिपरम्परा च न सिध्यतीस- भिप्रायः ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २०॥ इतश्च । उत्तरघटोत्पत्तिवेलापां पूर्वस्य विनष्टत्वादज्ञानस्यैव हेतुत्वेनाविशेपात्सर्वेषां सदोत्पत्तिः मसज्येत । पूर्वक्षणतिनो देशस्य हेतुत्वोपगमेऽपि देशादेर्विशेषकस्य स्थिरस्यैकस्यानभ्यु- पगमात् । अविशेषेणोत्तरक्षणवर्तिनस्त्रैलोक्यगतस्य स- वस्य हेतुः स्यात् ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ असत उत्पत्तौ ममि विरोपश्च भवताम् । अधिपतिसह- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १०७ कार्यादीनां विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वमतिज्ञानात् । अयतत्ताराज- हीर्पया पूर्वघटक्षणतिष्ठनात्युच्येत तदा युगपक्षणट्रपोप- "लब्धिप्रसङ्गः । न चोपलभ्यते ।। सतो निरन्वयविनाशोऽपि न संभवतीत्याह- प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिर- विच्छेदात् ॥ २२ ॥ मतिमख्यामतिसंख्यानिरोधयोः स्यूलमध्यविनाशयोर- प्राप्तिरिसर्थः । स्यूसविनाशो मुद्रापिघातायनन्तरमाव्यपल- ब्धियोग्यः । सूक्ष्मस्तु प्रतिक्षणमान्युपलब्ध्यनहः । ती निर- न्ययो न संभवतः । उत्पत्तिविनाशधर्मभागिनो द्वन्यस्यावि- छेदात्तदनन्यत्वमिति सत्कार्यवादस्योपपादितत्वादिसभिमा- यः । घटादो कपालादिरूपावस्यया निरन्वयविनाशादर्श नात्मदीपनिर्वाणेऽपि समावस्थामाप्तिरित्यविरोधः ॥ उभयथा च दोपात् ॥ २३ ॥ उत्पन्नस्य तुच्छत्वापत्ती तुच्छादुत्पत्तौ चेत्युभयमकारेच दोपा- से न संभवतः उत्पन्नस्य तुच्छनाऽऽपतीपश्चातुरछादुत्पद्यमानं जगनुच्छात्सकमेव भवति । मृत्यूरादित्य यमालमृत्यु- वाद्यात्मकपटमुकुभदिवत् । मनस्तुरछनाऽऽपत्तिस्तदुत्पत्निश्च न संभवतः ॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ माकाशे तुच्छरसरूपता न संभराने । अयापितमतीनि- मिटपिण्यादिक्दाफाशययापितमतीतेपविशेषात । मनी.

·चेदान्तदीपे . यते द्याकाशे “अत्र श्येनः पतति, अत्र गृध्रः" इति श्यनादेः पतनदेशत्वेन (१)। अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ मसभिज्ञानाच्च घटादेरक्षणिकत्वम् । “तदेवेदम्" इति हि प्रसभिज्ञायते । प्रसभिज्ञा हि नामातीतवर्तमानकालवत्यैकव- स्तुविषयमेकं प्रत्यक्षज्ञानम् । तस्य कालद्वयसंवन्धविशिष्टमेकमेव वस्तुविपयः । न च तदित्यंशः स्मरणं इदमित्यंशश्च ग्रहणं भतीतकालसंबन्धिनीन्द्रियसंप्रयोगाभावादिति वाच्यम् । त- दिदमिति सामानाधिकरण्येन ग्रहणस्यैकत्वेन स्फुरणा- द। पूर्वानुभवजनितसंस्कारसचिवेन्द्रियसंपयोगयुक्तपुरुषस्य त- था ग्रहणमुपपद्यत एव । अन्वयव्यतिरेकाधीनं हि सर्वत्र सामग्रीपरिकल्पनम् । न च ज्वालादिवत्सादृश्यनिवन्ध- नप्रसभिज्ञेति त्वया शक्यते वक्तुम्।कालयवर्तिनोईयोः सा- दृश्यानुसधातु तुरेकस्यानभ्युपगमात् ॥ पृथिव्यादिविज्ञानानुमेयवादी तु जाने नीलपीतादिविचि- त्राकारं दृष्ट्वा ज्ञानात्पूर्वक्षणवतिनं ज्ञाने स्त्राकारं समर्प विनष्ट- मर्थमनुमिनोति तवोत्तरम्- नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६ ॥ असतो धर्मिणो धर्मस्यान्यव सक्रमणं न संभवति । कृतः । अष्टत्वादान हि धर्मिणि विनष्टे तद्धर्मस्यान्यत्र संक्रमण कचिद्दष्टम् ॥ (१) फेचित्तु ताशप्रतीती वायोरालोफस्य था विषयत्वमित्या छु । तन्मतऽपि शब्दरूपगुणाश्रयस्य फथतरामभायरूपत्य- हि।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥२७॥ वैभाषिकसौत्रान्तिकयोयोरपि साधारणमिदं दूपणम् । - एवं सर्वभावानां क्षणिकत्वाभ्युपगमे सति उदासीनानां निष्प- यत्नानामप्यहिकामुष्मिकसर्वार्थसिद्धिः स्यात् । मयनाथ- नुतिष्ठतः तदानीमेव विनष्टत्वात् । संस्कारादेरापि कस्य चि- स्थिरस्यानुवर्तमानस्यानभ्युपगमात् । पश्चादागता सिद्धिर- हेतुकीति निष्पयनानामपि सर्वार्थसिद्धिः स्यात् ॥ (उपलव्ध्याधिकरणम् ।) नाभाव उपलव्धेः ॥ २८ ॥ योगाचाराभिमतो ज्ञानमात्रसद्भाववादः किं समीचीन- युक्तिमूल उत नेति संशयः ॥ समीचीनयुक्तिमूल इति पूर्वः पक्षः। बाह्यार्घसद्भाववादिनाऽपि तत्तदर्थज्ञानस्य प्रकाशमानत्व- मवश्याश्रयणीयम् । सर्वस्य वस्तुनः प्रकाशमानस्य स्वासाधार- णेनाकारण प्रकाश इष्यते । तत्र घटपटादिज्ञानस्य घटपटा- धाकार एवाकारः । अन्यथा घटाद्यसाधारण्यं च तत्वज्ञा- नस्य न संभवति । एकश्चायमाकार उपलभ्यते । स तु ज्ञानस्यैवेति तद्यतिरिक्तार्यसद्भायो न संभवति । तातय घटोऽयं ज्ञात इति व्यवहारश्चोपपद्यते । तस्य यहिरिवाव- भासो निर्मूलत्वादिनभकृतः ॥ सदान्तस्तु-महं जानामीति सकर्मकस्य सकर्तृकस्य ज्ञाधात्वस्य छेदनादिवत्सर्वलोकमा- क्षिकमुपलभ्पमानस्य कर्तृकर्मव्यतिरेकेण केवलस्यैव सद्भावमा नुन्मत्तः को ब्रवीति । स्वासाधारणाकारश्च तत्तच्छेदनादिय- तदर्थव्यवहारयोग्यताऽऽपादनाकारेणोपलभ्यते । एवं छेद- नादेरप्पाकारो द्विधाभावनादिहेतुतयैव कर्तृगतश्चोपलभ्यते ।

·न ह्यमूर्तानां कर्तृकर्मनिरूपणीयस्वाकाराणां कर्माकारत्वमाश्री- यते ॥ सूत्रार्थस्तु-ज्ञानव्यतिरिक्तार्थाभावो न शक्यते ब- तुम् । उपलब्धेः घटमहं जानामीति जानातेः कमतया कर्तृतया चोपलब्धेः ॥ वैधाच्च न स्वप्नादिवत् ॥ २९ ॥ स्वमज्ञानादिवञ्च जागरितज्ञानानां न मिथ्यात्वम् । तद्वैध- या॑त् । निद्रादिकारणदोपवाधकमसयरहितत्वादियर्थः । च- कारात्तान्यपि पधार्थानीसभिभापः ।। न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३० ॥ न केवलस्यार्थशून्यज्ञानस्य भावः संभवति । कचिदप्यनुपल- धेः । अबाधितमतीतिसिद्धस्यासद्भावे सति ज्ञानमावस्या- प्यसद्भावो न शक्यो निवारयितुमिसभिमायः॥ (सर्वथाऽनुपपत्त्यधिकरणम् ।) सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॥ ३१ ॥ माध्यमिकोक्तसर्वशून्यवादः संभवति नेति संशयः॥ संभं- वतीति पूर्वः पक्षः। विज्ञानं घटपटादयश्च सर्वे भावा न सन्ति । कुतः। उत्पत्त्यानरूपणाव । घटादिभावानां भावात्तावदुत्पत्ति- में संभवति । घटादिरुत्पद्यमानो हि पिण्डादिकेऽनुपमृदिते नोरखपत्ते । पश्चादभाचादुमयमानो घमदिरभावात्मक एवं स्यादिति सर्वशून्यत्वमेव युक्तम् ॥राद्धान्तस्तु-लोके भावा- भावशब्दयोस्तबुद्धयोश्च ममाणेनोपलभ्यमानस्यैव वस्तुनोऽच- स्थाविशेष एवं भावरूपो विषयः । वर्तमानतयोपल- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १११ भ्यमानप्युबुनोदरावस्थाविशेपो भावबुद्धिविषयः । वद्विरोध्य- स्थाविशेपोऽभावबुद्धिविषयः (१) । अतो न कुतश्चित्वद- भिमेतं नुच्छत्वं सिध्यति।। सूत्रार्थ:-सर्वथानुपपत्तेश्च । सर्वशू- न्यवादी सदिति प्रतिज्ञाय स्वाभिमेतं साधयत्युतासादिति प्रतिज्ञायाथप्रकारान्तरेण । सर्वथा सर्वशून्यत्तानुपपत्तेः स्वा- भिमतासिद्धिः । सद्भावासद्भावयोविद्यमानवस्तुधर्मत्वोपपाद- नाव ॥ (एकस्मिन्नसंभवाधिकरणम् ।) नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३२ ॥ जैनमतं युक्तिमदुत नेति संशयः ॥ युक्तिमदिति पूर्वः पक्षः । जीवाजीवशब्दाभिलपनीयभोक्तभोग्यात्मकं जगत् । तच सत्यासत्त्वनिसत्यानिसत्वभिन्नत्वाभिन्नौरनैकान्तिकम् । पह- द्रव्यतत्पर्यायात्मनावस्थितत्वात् । कृत्स्नस्य जगतो द्रव्यात्मना सत्बैकत्वनिसत्त्वान्युपपन्नानि । पर्यायात्मना च विपरीतानि । पर्यायाश्च घटत्वपटवाद्यवस्थाविशिष्टा द्रव्यविशेषाः। द्रव्य. स्वरूपस्यैकत्वात्स्थिरत्वात्सदुदिवोद्धयत्वात्तेन रूपेणैकत्वा- दियुक्तं पर्यायशब्दाभिधेयावस्थाविशिष्टानामनेकत्वादस्थिर- त्वादसहुदिवोध्यत्वात्तेन रूपेणासत्वानियत्वनानात्वानि यु- तानि। मातिव्यवस्थाप्यत्वात्सर्वस्य वस्तुन उभयाकारप्रती- तेरुभयमुपपन्नम् ॥ राद्धान्तस्तु–एकस्य द्रव्यस्यास्तित्वना- स्तित्वादिभिरनैकान्तिकत्वमयुक्तम् । एकस्मिन्वस्तुन्यस्तित्वा- देविरुद्धस्य छायातपवद्युगपदसंभवात् । तथाहि । द्रव्य- (१) 'तहिरोधिपिण्डाफारकपालाकारावस्थाविशेषः प्रागभावचं.

·११२ घेदान्तदीपे स्य तद्विशेपणभूतपर्यायशब्दा(१)भिधेयावस्थाविशेपस्य च "इद. मित्यम्" इति मतीतेः प्रकारिमकारतया पृथपदार्थत्वात् नै- कस्मिन्विरुद्धप्रकारभृतसञ्चासत्त्वस्वरूपधर्मसमावेशो युगपत्सं- भवति । उत्पत्तिविनाशाख्यपरिणामविशेपास्पदत्वं च द्र- व्यस्यानिसत्वम् । तद्विपरीतं च निसत्वम् । तदेकस्मिन्कथं स- भनि । विरोधि धर्माश्रयत्वं च भिन्नत्वम् । तद्विरीत चा- भिन्नत्वम् । कथं चा तदेकस्मिन्समवैति । यथाऽश्वत्वम- हिपत्त्रयोयुगपदेकस्मिन्नसंभवः । एकस्य पृथिवीद्रव्यस्य घटत्वा- श्रयत्वं शरावत्वाश्रयत्वं च मदेशभेदेन । न त्वेकेन मदेशेनोभया- श्रयत्वम्। यथैकस्य देवदत्तस्योत्पत्तिविनाशयोग्यत्वं कालभेदेन । न होतावता यात्मकत्वमापे तु परिणामशक्तियोगमात्रम् । प्र- तो न युक्तिमज्जैनमतम् ॥ सूत्रार्थस्तु-कस्मिन्नसंभवात् । न जैनमतं युक्तम् । कुतः। एकस्मिन्नुक्तरीसा युगपद्विरुद्धधर्मस- मावेशासंभवात् । अतः मूवविरुद्धं वेदान्तवादिभिरपि भेदाभ- दसमाश्रयणम् (२)॥ एवं चात्माकान्यम् ॥ ३३ ॥ एव प्रात्मकात्स्न्यै चानुपपन्नं शरीरपरिमाणत्वे ह्यात्मनो बृहतः शरीरादल्पीयासे शरीरे प्रविशतोऽकात्स्न्यै अपरिपू- त्वं प्रसज्यते । तदानीमल्पपरिमाणवात् ।। (१)' पयस्येत्थशब्दा' मु. (२) अयमर्थः । भट्टभास्करण हि नोक्तसत्यासत्यादि. समर्थनधदेव जगद्बह्मणोर्मेदाभेदमाधनमिति सूरधि- रोधस्तन्मते । प्रकारान्तरेण भेदाभेदसाधनं निर्दुएं श्रीम- पितामहचरगैरार्पमतसंग्रहे संक्षेपतो निरूपितम् । केपु चित्पुस्तकोश्चियं पङ्क्तिनास्ति ।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः। ११३ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३३ ॥ तथाविधाल्पत्वावस्थायोगेनाप्यविरोधो न सभवति । घट- पटादोरव विकारतत्सयुक्तदोपास्पदत्वासनात् ॥1 अन्त्यावस्थितैश्चोभयनित्यत्वाद- विशेषः ॥ ३६॥ जीवस्य यदन्त्यं परिमाणे मोक्षस्थ तस्य पश्चादेकरूपेणा- वस्थितेस्तदेव स्वाभाविकपरियाणमिति, आत्मनस्तत्परिमाण- स्य - चोभयोर्नित्यत्वात्पूर्वमपि न शरीरपरिमाणत्व- सिद्धिरित पूर्वावस्थाया न विशेषः । मतोऽसङ्गतमेवेद जैन- मतम् ॥ }} - (पशुपत्याधिकरणम् माला- पत्रसामञ्जस्यात् ॥ ३५ ॥r, पशुपतिमत निःश्रेयसाथिभिरादरणीयमुत नेति संशयः॥ आदरणीयमिात पूर्वः पक्षः । सकलपुरुपार्थसाधनावबोधित्वेन निखिलवस्तुमाक्षात्कारसमर्थपथुपतिप्रणीतात् ॥ राधान्तस्तु- अनादिनिधनाविछिन्नपाढसंमदायनिरस्तममादादिनिखिलदोप- मंघवेदसिद्धपरापरतत्त्वव्यत्ययमतिपादनानिमित्तोपादानभेदा- भिधानानुराकुम्भस्थापनतत्स्थदेवपूजामुद्रिकापट्क विज्ञानत- धारणरूपविरुद्धाचारमतिपादनाच्चासामन्जस्यादनादरणी- यमिति ॥ सूत्रार्थस्तु-पस्युरसामजस्यात् । नैकस्मि- न संभवादित्यतो नेत्यनुवर्तते । पत्युः पशुपतर्मत नादर णीयम् । कुतः । वेदविरुद्धतत्वाचारावबोधित्वेनासामन्ज- स्यावा ।

·घेदान्तदीपे, -- । 1. अधिष्ठातानुपपत्तेश्च ।। ३६ ॥ F- भनुमेपेश्वराभ्युपगमेन हि प्रधानस्याधिष्ठानस्वमीश्वर- स्योच्यते । सशरीरस्यैव कुलालांदेरधिष्ठानदर्शनादाररिस्य मधानाधिष्ठानानुपपत्तेश्चासमञ्जसम् । सशरीरत्वाभ्युपगमेऽपि तहरीरस्य सावयवस्य नित्यत्वेऽनित्यत्वे च दोषः पूर्वोक्त इत्यभिप्रायः॥ करणवचेन्न भोगादिभ्यः ।। ३७ ॥ क्षेत्रास्य स्वकरणकलेपराधिष्ठानवदुपपद्यत इति चेन्न । पुण्यापुण्यरूपकनिमित्तत्वात्क्षेनज्ञाधिष्ठानस्येश्वरस्यापि तद्वत्त- या तत्फलभोगादिनिखिलतत्स्वभावमसक्तः।। अन्तवत्मसर्वज्ञता वा ॥ ३८ ॥ वाशब्दश्चार्थे । तया पुण्यापुण्यवत्वेऽन्तवत्वं सृष्टिसंहारा- स्पयत्वमसर्वज्ञता च प्रसज्यत इत्यसमजसमेवदम् ॥ (उत्पत्त्यसंभवाधिफरणम्!) उत्पत्त्यसंभवात् ॥ ३९॥ सांख्यादिवत्पाश्चरात्रतन्त्रमप्यममाणमुत नौते संशयः ॥ अपमाणमिति पूर्वः पक्षःवासुदेवात्संकर्षणोनाम जीवोजाय- ते इति भुतिविरुद्धजीवोत्पत्यादिमातपादनात् "चतुर्प वेदेषु पुरुषार्थामत्तभमानः" हाते वेदानादरश्रवणाच्च सदान्त- स्तु-सङ्कर्षणमाम्नानिरुद्धानां परब्रह्मभावानाम् “अजायमानो बहुधा विनायते ॥ इति श्रुति सिद्धेच्छावतारमतिपादनान, क- चिच्छुतिविरोधः । जीवाहङ्कारमना बान्द्राश्च तत्तच्छरीरकाणां सङ्कपणादीनामेवाभिधायकाः “तत्तेज ऐक्षत" इति तेजःप्रभु- ·द्वितीया पायव द्वितीय पाद । तिशब्दवत् । "चतुर्पु वेदेषु पुरुषार्थमलभान" शते चानुदि- वहोमनिन्दावत् । “क्रयेद भगवोऽध्योम " इत्यारभ्य "चतुर्यु वेदेषु इतिहासं पुराण पञ्चमम्" इत्यादिना सर्वेषु विद्यास्थानेषु चात्मवदनाभाववचन च वक्ष्यमाणप्रशसार्थम् । तन्त्रेऽस्मिन्वेदा- न्तोदितप्रकोपासनविधानाद्वेदाविरुद्ध तदर्चनाविधानाच्चावग- भ्यत इतेि प्रमाणमेव ॥ मूत्रार्यस्तु न जायते म्रियते" इसादिभुतेजीवस्पोत्पत्त्पसभवाजावोत्पांचवचनाच न प्र- माणम् ॥ न च कर्तुः करणम् ॥ ४० ॥ सङ्कर्षणात्प्रद्युम्नसई मन उत्पद्यते " इति मनसः कर- णस्य कर्जीवादुत्पतिश्च अतिविरुद्धत्वान्न सभवति। "ए- तस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाण व" इति मनसो प्रक्षण उत्पीता श्रूयते ॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥१५॥ वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । विज्ञान च तदादि च वि- ज्ञानादि ग्रह । सङ्कर्षणादीना ब्रमभावे सति “ अजायमानो बहुधा विजायते " इति श्रुतिसिद्धस्वेच्छावतारस्पवावा- भिधानात्तदमतिपेधः मामाण्याप्रातिपेधा ।' सङ्कर्पणा- दीनां जीवादिमामानाधिकरण्यनिर्देशस्त्रपामाधष्ठातृतयोप- पद्यते । विप्रतिपेधाच्च ॥४२॥ अस्मिमापि तन्त्रे जीवोसत्तिविमतिपेपाचाविरुद्धमिद -- - । " व्याप्तिरूपेण संवन्यस्तस्याश्च पुरुषस्य च ।

·घेदान्तदीपे 3 । स पनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चिता।। इति पुरुषोत्पत्तिः प्रतिपिध्यते ॥- + m इति धीभगवद्रामानुजाचायविरचित वेदान्तदीपे द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीय पाद ॥ " । T T 1 F + (वियदधिकरणम्) }} . न वियदश्रुतेः ॥ ५॥ 1- वियदुत्पद्यते नेति संशयः ॥ नोत्पयत, इति पूर्वः पक्षः । निरवयवस्य, सर्वगतस्य-तस्पात्मन इवोत्पत्त्यसभरात- अम- भावनीयस्य-श्रवण च नसभवति । अतस्तदुत्पत्तिश्रुनिों- णीति ॥राद्धान्तस्तु-वियदुत्पद्यत एवोत्पत्तिश्रुतेः ।। अती- न्द्रियाषिप्यया श्रुसाऽभिहित निरवपयत्वादिहेतुक ना- नुत्पत्त्यनुमानमुदेतुमलम् । प्रात्मनोऽप्यनुत्पत्तिश्रुतेरेव नित्प- वम्' ने निरवयवत्यादिना ॥ सूत्रार्थस्तु-विपन्नोत्पद्यते । कुतः । अश्तेः । श्रुतिः श्रोणम् । असभावनीयस्य श्रव- भवाद अस्तिं तु.॥२॥ अस्ति तु वियदुत्पत्तिः । "प्रात्मन अाकाशः संभूत" इति श्रुतेः । अतीन्द्रियार्थविपर्ययाः श्रुत्या प्रमाणान्तरा- मतिपत्रवियदुत्पतिमानपादन सभवसे न "अग्निना सिञ्चे- त्" इतिवदयोग्यमित्यर्थः ॥ गौप्यसंभवाच्छब्दाच्च ॥ ३॥ - + णाभवान।। सा ।। T ॥ - ।

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२७ r :- "तचेगोऽयजन"इति प्रतिपन्नतजामायम्य विरोधामध्ये वि- यदुत्पत्तिन संभवतीत्युत्पत्तिथुतिौणी । " वायुश्चन्तरिक्ष च- तदमृतम्" इसमृतत्वश्रवणाच्च ॥ + स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्द्वत् ॥ ४॥ :: "प्रागन औकाशः संभूतः, आकाशेद्रायुः, वायोग्निः" इसादिपु सर्ववानुपक्तस्यैकसंभूतशब्दस्य प्राकाशे गौणवं वाग्मादिपु "मुख्यत्वं' च संभवति । ब्रह्मशब्दवत् यथै- कस्य ब्रह्मशब्दस्यैकप्रकरणे श्रूयमाणस्य " तस्मादेतब्रह्म नाम रूपमन्ने, च जायते इति प्रधाने गौणत्वं तपसा ची- यते ब्रह्म" इति ब्रह्माणि मुख्यत्वं च । श्रयणावृत्तावियानुप ड्रेऽप्यभिधानावृत्तेरनुपगोऽपि तत्तुल्य इत्यभिप्रायः । परिहरति- प्रतिज्ञाहानिरत्यतिरेकात् ॥ ५ ॥ "येनाश्रुतं श्रुतम्" इनि ब्रह्मज्ञानेनौकाशादिसर्वविज्ञानप्र- तिज्ञाया महानिराकाशस्यापि. ब्रह्मण उत्पत्त्या तदव्य- तिरकादेव भवति ॥ शब्दभ्यः ॥ ६ ॥ इतश्च। " सदेव सोम्पेदमन मासीत् । ऐतदात्म्पमिदम्' इसादिभ्यो ब्रह्मणः प्रामुष्टकत्वावधारणसर्वात्मत्त्व- वादिभ्यः शन्देभ्यश्च वियदुत्पत्तिः मतीयते। तत्तेजोऽमजत" इत्यस्मिन्वाक्ये रमाकाशोत्पत्यवचनात्मतीपमानतेजःमाथम्पं समानप्रकरणस्थैः प्रकरणांतरस्यैश्चःशब्दैः मतीयमानामाका- शोत्पत्ति-न वारयतीत्यभिमायः ॥ र 'यावदिकारं तु विभागो लोकवत् ॥ ७॥ . .

·११८ येदान्तदीपे । यद्यपि छान्दोग्ये "तचेजोऽसृजत" इतिवदाकाशोत्पत्तिः सरूपेण नाभिधीयते। तथापि तस्मिन्नेव “ऐतदात्म्यमिद सर्वम्"इत्याकाशादेः सर्वस्य वस्तुनो ब्रह्मविकारत्ववचानाया- वद्विकार विमाग उत्पत्तिरक्तवेति गम्यते । लोकवद यथा लोके सर्व एते देवदत्तपुत्रा इत्यभिधाय तेषु केपा चिदेवदत्ता- दुत्पत्तिवचन सर्वेपा तस उत्पनिमदर्शनार्थमिति गम्यते । आ- काशस्यामृतत्वचन देवादिवचिरकालस्थायित्वविपपमित्य- भिमायः ॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥८॥ अनेनैव न्यायेन मातरिश्वनोऽप्युत्पत्तिरुक्ता । नाय न्या. यातिदेशः । अधिकाशङ्काभावात् । तत् "तेनोऽतस्तथा बाह" इति वायोस्तेजस उत्पति वक्तुं पृथगुपादानम् ।। असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ ९ ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । सतः परमकारणस्य परस्यैव प्र- ह्मण उत्पत्त्यसभवः । तद्वतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य एकविज्ञा- नेन सविज्ञानप्रतिज्ञाधनुपपत्तेः सभव उक्त इसभिप्रायः ॥ (तेजोऽधिकरणम् ।) तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ १० ॥ भाकाशाद्वायुरियादिव्यवहितकार्याणि किं स्वानन्त- रादाकाशोदे। केवलादुत्पद्यन्त उत तच्छरीरास्परस्मान- लण इति सर्शयः ॥ स्वानन्तरादेवेति पूर्व: पक्ष । "आकाशा. द्वायुयोरग्निः" इति तस्मात्केवलादेवोत्पत्तिश्रवणात् । "ए- तस्माज्जायते प्राणः" इति परस्माद्ब्रह्मणः सर्वस्योत्पत्तिवा. 1 T ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीय. पादः । TE दः परम्परयाँऽप्युपपद्यते ॥ सदान्तस्तु-"तत्तेज ऐक्षत पहुस्या मजायेति तामाप ऐक्षन्त" इति बहुभवनमंकल्पपूर्वकमुष्टुप- पदेशात्केवलस्यैतादृशसङ्कल्पानुपपत्तेः " यस्तेजसि तिष्टन्यस्य- तेजः शरीरम-यस्याकाशः शरीरम् 7. इति सर्वेषां परब्रह्मशरीर- स्वश्रवणाच्च तत्ताछन्दवाच्यारपरस्माहह्मण एवं साक्षा- तेजामभृतीनामपि सृष्ट्रिः ।। म्वार्थस्तु-अतो वायोरेव केव- लादुत्पद्यते तेजः । तथा शाह " वायोरग्निः" इति आपः ॥ ११ ॥ प्रतस्तथाबादेति वर्तते । अतरतेजस एवं केवलादाप उ- त्पद्यन्ते । “तदपोऽसृजत"इति साह । पृथिवी ॥ १२ ॥ एवं पृयिव्यद्य उत्पद्यते । “ता अन्नमसृजन्त" इति माह।। अनशब्देन कयं पृथिव्यभिधीयत इत्यत्राह-- अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १३ ॥ अनशब्दन पृथिव्युच्यते । महाभूतमृष्टयधिकारात्पश्चादपि महाभूतरूपकीर्तने “यत्कृष्णं तदन्नस्य" इति रुपकीर्तनाव । समानमकरणे " अद्यः पृथिवी " इति पृथिवीशब्दस्य श्रव- । तदभिध्यानादेव तु तलिंगात्सः॥ १६ ॥ तुशब्दः पक्षव्यावृत्यर्थः । न तेजामभृतयः केवलाः स्वा- नन्तराणां कार्याणां कारणानि । अपि तु तच्छरीरः परमात्मैव । कुतः । परमात्मष्टिलिङ्गात्तथाविधाभिध्यानात् । यथैव हि " तदक्षत बहुस्यां मजायेयेति तत्तेजोऽसृजत "इति, तथा त·r “ ~ 11 ૨૦ वेदान्तदीपे चेज ऐक्षत बहुस्यां प्रजायेय "इति बहुभवनसङ्कल्परूपा- भिध्यान दृश्यते । ईदृशमभिध्यान परमात्मन एव हि स. भवति ॥ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ १५॥ आकाशादायुः, वायोरनिः" इति पारम्पर्यक्रमाद्विप- येण" एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि" इति सर्वेपा ब्रह्मानन्तर्यरूपो यः क्रमः स चात एव तच्छरीराद्रह्मणः सृष्टे- स्पपद्यते ॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेपात् ॥ १६ ॥ विज्ञानसापनतेनेन्द्रियाणि माणश्च विज्ञानमित्यु. न्यन्ते । " एतम्माज्जायते माणः" इसेतद्वाक्यमाकोशतन्मात्र- पश्चकयोरन्तराले विज्ञानमनसी क्रमेणोत्पद्यते इसवत्परम् । विज्ञा- नमनसी इति प्राणस्यपि प्रदर्शनाथम् । “पृथिव्यांमु प्रलीयते" इत्यारभ्य "वायुराकाशे प्रलीयते आकाश इन्द्रियेपु इन्द्रिया- णि तन्मानेषु तन्मानाणि भूतादौ " इति प्रलयक्रमप्रसभि- ज्ञानात्तल्लिङ्गादतो न श्रुत्यन्तरविरुद्धत्वात्साक्षाद्ब्रह्मणः सर्वेपा साष्टिपरमिद वाक्यमपि तु थुत्यन्तराविरुद्धपारम्पर्यक्रमपरमि- तिचेपरिहरति । नाविशेपात् । भूततन्मानान्तराले विज्ञानम नसोरुत्पत्तावपि तत्तच्छरीरकब्रह्माभिधायित्वागतेन्द्रियमन: माणराम्दाना सर्वेषां साक्षादुत्पत्त्यविशेपात्तसरमेवेद वा- क्यम् ॥ लोके तत्तद्वस्तुवाचितया प्रसिद्धस्य शब्दजातस्य ब्रह्मणि वृत्तिरमुख्येत्याशमाह- 1 ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यातव्यपदेशोऽभाक्त- स्तद्भावभावित्वात् ।। १७ ॥ तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । स्थावरजङ्गमवस्तुन्यपाश्रय- स्तव्यपदेशस्तद्वाचिशब्दो ब्रह्मण्यभाक्तो मुख्य एव । कुतः। तद्भा- वभाविवाद तेजा मभृतिप्वात्मनपा ब्रह्मभावमावित्वेन तेजोड- पन्नादिशब्दानां वाचकभावस्य । “ अनेन जीवेनात्मनाऽनुम- विश्य नामरूपे व्याकरवाणि " इति ब्रह्मात्मकस्यैव तेजाम- भृतिरूपवत्वमभाक्तत्वं च । अतः सर्वेऽपि तस्यैव वाचकाः। प्रा- स्मतया ब्रह्मभावभावित्वेन तत्मकारत्वात्तद्वाचिनां शब्दानां तवैव पर्यवसानात् । प्रकारवाचिनां हि शब्दानां प्रकाशिणे पर्यवसायिलेनाभाक्तत्वं गवादेिशन्देणु सिद्धम् ।। (आत्माधिकरणम्।) नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १८ ॥ किमात्मोत्पद्यते नति संशयः ॥ उत्पद्यत इति पूर्वः पक्षः। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमतिज्ञानादेः। " तोयेन जीवानन्यस- सर्न भूभ्याम् । प्रजापतिः मजा असजत" इसादिसृष्टिवचनाञ्च । नित्यत्वादिश्रुतिराकाशाद्यमृतत्ववचनवन्नेया ॥ राद्धान्त- स्तु-नात्मोत्पद्यते । अनुत्पत्तिश्रुतेः "न जायते म्रियते वा वि- पश्चित् । झते जीवात्पतिः प्रतिषिध्यते । अतो निसः। "निसो निसानां" इयादिश्रुतिभ्यो निखत्वावगमात् । जीवोत्पत्तिपक्षे- ऽकृताभ्यागमकृतविमणाशमसङ्गात् ।वैषम्यनघण्यप्रसङ्गाच । जी- वस्य साहिवचनं भोक्तृत्वानुगुणज्ञानमकाशाभिमायम् । सप्टेः मागविभागवचनं नारूपविभागाभावादुपपद्यत एव ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ १६ ·१२२ घेदान्तदीपे (ज्ञाधिकरणम् ।) ज्ञोऽत एव ॥ १९॥ कि जीवः चैतन्यमात्रवपुरुत जडस्वरूप एवागन्तुकचै- तन्यगुण उत ज्ञातृतकस्वरूप इति संशयः ॥ चैतन्यमात्रवपुरित प्रथमः पक्षः । “विज्ञानं यज्ञं तनुते । यो विज्ञाने तिटन् । ज्ञा- नस्वरूपमसन्तनिर्मलम् " इसादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ द्वितीयस्तु- सुपुप्तिमूर्खादिषु सतोऽप्यात्मनश्चैतन्यानुपलब्धेर्जाग्रतोऽपीन्द्रिय- व्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाचैतन्यस्य "न मेस संज्ञा- ऽस्ति" इति मुक्तस्य चैतन्यप्रतिषेधाच्च पापाणकल्प एवागन्तुक- चैतन्यगुणः । सर्वत्र कार्योंपलब्धेः सर्वत्र सन्निधानाच्छरीरगम- नेनेच कार्यसंभव गतिकल्पनायोगात्सर्वगतश्चेति ॥राद्धान्तस्तु- अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा मनसैतान्कामान्पश्य- रमते । न पश्यो मृत्यु पश्यति, सर्व ह पश्यः पश्यति। द्रष्टा श्रोताऽऽघाता रसयिता" इयादिश्रुतिभ्यो बद्धमुक्तोभयावस्थो ज्ञातैवात्मा । ज्ञानमात्रव्यपदेशस्तु ज्ञानस्य प्रधानगुणत्वा- स्वरूपानुबन्धित्वेन स्वरूपनिरूपकगुणवाज्ज्ञानवत्स्वयं प्र- काशत्वाद्वोपपद्यते । मुपप्तिमू दौ सदेव ज्ञानं कर्मणा संकु- चितमनभिव्यक्तमपि जागरादौ विकसितमभिव्यज्यत इति न- विरोधः । न प्रेस सज्ञाऽस्ति " इति सांसारिकभेदाद्यस्मर- पाविषयम् । “ नोपजनं स्मन्निदं शरीरम् " इसादिनैकार्थ्या- त् । सर्वगतत्वम् चाणुत्वादिश्रुतेविरुद्धम् ॥ सूत्रार्थस्तु-ज्ञोऽत एव । अतः श्रुतेर्सातैव ॥ उक्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ २० ॥ श्रुतरिति वर्तते । “तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्क्रामति । ये वैके चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति ।

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
१२३
तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे" इसाधुकान्तिगयाग
तीनां श्रुतेरणुजीवः ॥
स्वात्मना चेतरयोः ॥२१॥
चशब्दोऽवधारणार्थः । यद्यप्युक्कान्तौ स्थितस्य शरीर-
विश्लेषणं कथं चित्सम्पाद्यमस्ति । उचरयोगमनागमनयो:
स्वात्मनच सम्पाद्यत्वमवश्याभ्युपेयम् ।।
नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २२ ॥
योऽयं विज्ञानमपः" इति जीवं मस्तुस " स वा एप
महानज आत्मा" इति महत्तश्रुतेर्नाणु व इति चेन्न । इतरा-
धिकारात् जीवेतरपरमात्याधिकारात् । “ यस्यानुवित्तः प्र-
तिबुद्ध आत्मा'" इति हि मध्ये परमात्मा मस्तुतः ॥
स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॥ २३ ॥
एपोऽणुरात्मा-यस्मिन्माणः पञ्चचा संविवेश इति सा-
क्षादणुशब्दादुन्मानाच्चाणुरेव । उन्मानमुद्दयमानम् । "आरा-
मात्रो घबरोऽपि'इत्याराग्रमुद्धस तन्मानलं हि जीवस्य श्रूयते॥
मात्मनोऽणुपरिमाणत्वे सकलदेहव्यापिवेदनायनुभवः क-
थामेत्यत्र मतान्तरेण परिहारमाह-
अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २४ ॥
यथा हरिचन्दनाविन्दुर्देहेकदेशवर्सपि सकलदेहवर्तिनमा-
हादं जनयति तद्वदविरोधः ॥
अवस्थितिवशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमा-
दिति ॥ २५॥

·येदान्तदीपे चन्दनपिन्दोदेहकदेशविशेपस्थित्यपेक्षस्तथाभावः, आत्म- नस्तु न तथोते चैन्न । प्रात्मनोऽपि तथा भावाभ्युपगमात् । हदि झयमात्मा स्थित इति श्रूयते "योऽय विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्य- न्तज्योतिः" इसादी॥ गुणाहाऽऽलोकवत् ॥ २६ ॥ वाशब्दो मतान्तरन्यारत्त्यर्थः । आत्मा स्वगुणेन ज्ञानेन सकलदेह व्याप्यावस्थितः । यथा घुमणिमाणिप्रभृतीनामेक- देवावर्तिनामालोकस्तद्गुणोऽनेकदेशव्यापी दृश्यते ॥ "विज्ञान यज्ञ सनुते" इत्यादी ज्ञानमेवात्मेति व्यपदिश्यते तत्परिहर्तव्य तत्राह- व्यतिरको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॥ २७ ॥ जानामीत्यात्मगुणलेन मतीतिव्यतिरेकोऽभ्युपगमनीयः। यथा गन्धवती पृथिवीत्युपलब्धौ गन्धस्तद्गुणस्तव्यतिरिक्तः। दर्शयति च श्रुतिः "जानासेवाय पुरुपः" इति । पृथगुपदेशात् ॥ २८ ॥ न केवल जानामीति पृथगुपलब्धिमात्रम् । प्रात्मनः पृथ- क्त्वेनोपदिश्यते ज्ञानम् । “न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते " इति ॥ विज्ञानमात्मेति व्यपदेशः कथमुपपद्यत इत्यत्राह- तद्गुणसारत्वाचयपदेशः प्राज्ञवत् ॥ २९ ॥ ज्ञानगुणसारत्वादात्मनो ज्ञानमिति व्यपदेशः। यथा माज्ञः ब्रह्मणा विपश्चिता । यः सर्वज्ञः सर्ववित् " इति सर्वज्ञ एव ज्ञानगुणसारत्वात् " सत्य ज्ञानम् " इति व्यपदिश्यते ॥

·वित्तीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। यावदात्मभावित्वाच्च न दोपस्त- र्शनात् ॥ ३० ॥ ज्ञानस्य यावदात्मस्वरूपभावित्वाच्च तेन तद्यपदेशो न दोपः खण्डादिपु तथा दर्शनात् । खण्डादिपु यावत्स्वरूपभाषि- धर्मत्वेऽपि हिगोत्वस्य गौरिसेव व्यपदेशो दृश्यते । चकारादात्म- नोऽपि स्वमकाशत्वेन ज्ञानमिति व्यपदेशो न दोप इत्युच्यते ।। सुषुप्पयादिषु ज्ञानस्यानुपत्नलब्धेन यावदात्मभावित- मिसाशंक्याह- पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतो हि व्यक्तियोगात् ॥ ३० ॥ तुशब्दः शङ्काव्यात्पर्यः । सुपुप्यादिप्वपि सतो ज्ञा- नस्यानभिव्यक्तस्य जागरादिप्वभिव्यक्तिसंभवाद्यावदात्मभावि ज्ञानम् । पुस्त्वादिवत् । पुंस्त्वमिति पुंस्त्वासाधारणधानुरुच्यते। यथा सप्तधातुत्तेन शरीरस्य वाल्येऽपि सतोऽनभिव्यक्तस्य स- समधातोर्युवत्वेऽभिव्यक्तिः ॥ एवमात्मनो ज्ञातृत्वमणुतं चोक्त्वा पक्षान्तरे दोपमाह- नित्योपलव्ध्यनुपलब्धिप्रसंगान्यतरनियमो. वाऽन्यथा ॥ ३२ ॥ भन्यया ज्ञानात्मवादे सर्वगतात्मवादे चोपलब्ध्यनुपल- धी निसवत्समज्येयाताम् । उपन्यनुपलब्भ्योरन्यतरानियमो वा । ज्ञानात्मवादे तावज्ज्ञानस्य स्वमकाशस्वभावत्वात्मका- वापर्यायोपलन्धेनिसवत्मसक्तिनिवार्या । ज्ञाने विद्यमाने सति हेत्वन्तरेणानुपलब्धिजननायोगाद ज्ञानमेवानुपलब्धेपि हेतुरिसास्येयम् । ज्ञानस्य सर्वदा वर्तमानत्वात्सर्वदोभयम- ·यदान्तदा. सक्तिः । अघ युगपद्विरुद्धकार्यजननायोगात् ज्ञान उपलव्य- नुपलब्ध्योरन्यतरहेतुरास्थीयते तदाऽऽन्यतरनियमः स्याद। स- वंगतत्वपक्षे ज्ञानात्मवादिनस्तथैव हेतुः । जन्यज्ञानवादिनोऽपि सर्वेपामात्मनां-मर्वगतत्वे सर्वस्यात्मनः संयोगादेहेतोः मर्वेपामु- तरीसा तयवमसक्तिः । अष्टोत्पत्तिहतापि सर्वसाधारण- स्वादहनामि नावस्था ॥ (फर्वधिकरणम।) कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ॥ ३३ ॥ आत्मनो ज्ञातृत्ववत्कर्तृत्वमप्यस्ति नेति संशयः । प्रधा- नस्पैर कर्तृत्वादापो न कर्तृत्वमस्तीवि पूर्वः एक्षः । "महं- कारोवमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते । नान्यं गुणेभ्यः क- रं" इसादिपु गुणानामेव कर्तृत्ववचनात् ॥ राद्धान्तस्तु- स्वर्गापवर्गसाधनानुष्ठान विधानशास्राणामर्थवत्वाय कतैवात्मा । बोद्धरेव हि शासनं नाचेतनस्य प्रधानस्य । “यजेत उपासी- त"इति कर्तरि लकारः । अतः कर्तारमेव बोधयति शास्त्रम् ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ उपादानाद्विहारोपदेशाच्च ॥ ३४ ॥ उपादानादुपदिश्यमानाद्विहारोपदेशाच्च । उपदिश्यते छुपादानं विहारश्च “ एवमेवैप एतान्माणान्गृहीत्वा स्वेश- रीरे यथा काम परिवर्तते" इति । उपादानविहारयोः कर्तृत्वोप- देशाच्च कर्ता॥ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशवि- पर्ययः ॥ ३५ ॥ "विज्ञान यज्ञ तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च" इति यज्ञादि-

·दितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
१२७
।
कर्मस्वात्मनः कर्तृत्वव्यपदेशाच्च कर्ता । विज्ञानशब्देन ना-
स्मनो व्यपदेशोऽपि स्वन्तः करणरूपबुद्धरेवेति चेत्तथा सति
विज्ञानेनेति करण विभक्तिनिर्देशः स्यात् ॥
उपलब्धिवदनियमः ॥ ३६॥
प्रधानस्य कर्तृत्तेनात्मनो भोक्तृत्वमेवेति पक्षे पूर्वो-
तोपलब्ध्यनियमवत्प्रधानस्य सर्वसाधारणत्वागोक्तृत्वानि-
यमः । अन्तःकरणभेदेऽपि सर्वेपामात्मनां सवंगतत्वेन साधा-
रण्पमनिवार्यम् ॥
शक्तिविपर्ययात् ।। ३७ ॥
बुद्धः कर्तृत्वे कर्तुरन्यस्य भोक्तृत्वायोगादोक्तृत्वशक्तिर-
पि बुद्धेरेवेसात्मनो भोक्तृत्वशक्तिविपर्ययो हानिरियर्थः ।।
समाध्यभावाच ॥ ३८ ॥
प्रकृतेः कर्तृत्वे मोक्षसाधनभूतसमाध्यभावश्च स्यात् ।
प्रकृतेरन्योऽस्मीति समाधौ प्रकृतेः कर्तृत्वायोगात् ॥
यथा च तक्षोभयथा ॥ ३९ ॥
आत्मनः कर्तृत्वे हि भोगवाञ्छायां करोति अन्यथा न
करोतीत्युभयप्रकारव्यवस्थोपपद्यते । यथा तक्षा स्वकार्य इ.
च्छया व्यवस्थितः। बुद्धः कर्तृत्वे तस्या इच्छाया अभावाद्वय-
वस्था न सिध्यत्तीसभिमायः ॥
(परायत्साधिकरणम् ।)
परात्तु तच्छ्रुतेः ॥ ४० ॥
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावयर्थ्या
दिभ्यः ॥ ४५ ॥

·जीवस्य कर्तृत्वं कि परमात्माएत्तमुत स्वायत्तमि- ति संशयः ॥ स्वायत्तमिति पूर्वः पक्षः। विधिनि- पेधशास्त्रानर्थक्यामसक्तेः। यः स्वबुद्धथैव भत्तिनित्ति- सक्तः स एव हि नियोज्यो निग्रहानुग्रहास्पदं च भवति । राद्धातस्तु-"अन्तः मविष्टः शास्ता जननां सर्वात्मा। यात्मा- नमन्तरो यमयति" इसादिश्रुतेः परमात्मायत्तमेव कतत्वम् । तच जीवेन स्वबुद्धया कृतं प्रयत्नमपेक्ष्य तदनुमतिदानेनेति विधि- निपेषाधवैययम् । अत एव निग्रहानुग्रहास्पदं च जीव इति ॥ सूत्रद्वयमपि व्याख्यातम् ॥ (अग्राधिकरणम् ।) अशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवा- दित्वमधीयते एके ॥ ४२ ॥ कि जीवः परमात्मनोऽसन्तभिन्नः उत परमात्मैवाशः अथ परमात्मवोपाधिसंपद्धः परमात्मांशो वेति संग्रयः । असन्त- भिन्न इति प्रथमः पक्षः । “पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतिअनीश- श्चात्मा वध्यते भोक्तृभावात् । सर्वस्य वशी सर्वस्येशा- न" इत्यादिभेदश्रुतेर्जीवपरमात्मनोः कर्मपरतन्त्रतातद्विपरीतत्व- श्रुतेश्च । अभेदश्रुतयो नरपतिरेव सर्वलोक इतिवदौपचारि- का इति ॥ भेदश्रुतीनामविद्याविषयतयोपाधिसंबंधवि- पयतया वा मुख्यत्तिसंभवाद् अभेदश्रुतिमुख्यत्वायाज्ञः प- रमात्मा उपाधिसंबद्धो वा जीव इति युक्तम् ॥राद्धान्तस्तु-ना- नापैकत्वव्यपदेशात्परमात्मनः सत्यसङ्कल्पत्वसर्वज्ञत्वनिरव- चत्वश्रुतेरज्ञत्वोपाधिसंबन्धाद्यनुपपत्तीवशब्दस्य जीवशरीरक- परमात्मवाचित्वेन "तत्त्वमसि।मयमात्मा ब्रह्म" इति सामानाधि- ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। करण्यस्य 'मुख्यत्वात, शरीरशरीरिणोविशेषणविशेष्यभूत- योः स्वरूपस्वभावभेदेन च भेदश्रुतेश्च मुख्यत्वात् विशिष्ट- वस्त्वेकदेशतया च विशेषणस्य परमात्मांशो जीवः । नानाव्य- देशादमेदव्यपदेशादन्यथाच भेदव्यपदेशाच । उक्तरीयोभयमु- ख्यत्वामेबभिमायः । "ब्रह्म दाशा ब्रह्म दाप्सा" इत्यादिदाश- कितवादित्वमप्यधीयत एके शाखिनः । सर्वजीवव्यापित्वाद- भेदोपदेशस्य तत्रात्यादरः प्रतीयत इसर्थः ।। मन्तवर्णात् ॥ ४३ ॥ मन्त्रवर्णाचांश एव जीव: “पादोऽस्य विश्वा भूतानि " इति। पादाशब्दोऽशवाची। अपि स्मयते ॥ १४ ॥ " ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" इति जी- वस्य परमात्मांशत्वं स्मर्यते च ॥ एकद्रव्यैकदेशवं हाशत्वं, अतो जीवस्य ब्रझेकदेशत्वेन जीवदोपा ब्रह्मदोपा एवेसाशङ्याह- प्रकाशादिवत्तु नैवं परः ॥ १५ ॥ तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । मकाशवतां गणिशुपणिमभृती नां विशिष्टानां विशेपणभूतः सकाशो यथाशः तद्रजीवशरी- रतया जीवविशिष्टस्य ब्रह्मणोंशो जीवः । निशिष्टवस्तेकदेश- तया विशेषणस्य विशेषणं विशिष्टांशः । प्रादेशब्दार द्रव्य- विशेषणतकस्वभावजातिगुणशरीराणि गृह्यन्ते । विशेषणविशे- ध्ययोः स्वरूपस्वभावभेदाद्विशेपणभूतो जीवो यत्स्वरूपी ·. घेदान्तदीपे यत्स्वभावश्च नैवं परः सर्वज्ञः सससङ्कल्पो निरवद्य- श्वर्यः॥ - स्मरन्ति च ॥ ४६॥ प्रकाशादिवज्जीवस्यांगत्वं पराशरादयः स्मरन्ति च- "एकदेशस्थितस्यामेज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथेदमखिलं जगत् ।।" तथा परं मति शरीरत्वंच- यत्किचित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज । तस्य सृज्यस्य संभूती तत्सर्वं वै हरेस्तनुः ॥” इति ॥ ग्रह्मांशत्वेन च सर्वेषामात्मनां समत्वावेदाध्ययनादौ के- पांचिदनुज्ञा केपांचित्परिहारश्च कपमुपद्यते तवाह- अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धाज्ज्योतिरा- दिवत् ॥ ४७ ॥ ब्राह्मणादिशुच्यशुचिदेहसंवन्धादनुज्ञापरिहारायुपपद्यते । यथा ज्योतिपोऽरन्नस्य च शुच्यशुचिदेहसंवन्धादनुज्ञापरिहा- रौ तदव (यथा श्रोत्रियागारादग्निराहियते, श्मशानादेस्तु परि- हियते, यथा चान्नादिः श्रोत्रियादेरनुज्ञायते, अभिशस्तादेश्वपरि- हियते ॥ असन्ततेश्याव्यतिकरः ॥४८॥ जीवात्मनः प्रतिशरीरं भिन्नत्वादणुत्वेन तत्र तत्रावच्छिन्न- त्वाच भोगाव्यतिकरः । अज्ञब्रह्मजीववादे उपाधिसंवन्धिब्रह्म- जीववादे चाज्ञानसंवन्ध्युपाधिसन्धि च ब्रह्मैवेति भोगव्यव- स्था न सिध्यतीसभिप्रायः॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ. पादः। - आभासा एव च ॥४९॥ अज्ञब्रह्मजीववादे सर्वज्ञस्य ब्रह्मणोऽज्ञानकल्पनास्वरू- पतिरोधानकल्पनाहेतव प्राभासा एव । चकारानिरवयत्वादि श्रुतिविरोधश्च ॥ पारमार्थिकोपाधिसंवन्धिवमजीववादे अनाघदृष्टमवाहे- णोपाधिप्रवाहानादित्वात्तत्संवन्धिान ये दोपा न ते ब्रह्माण- प्रसज्यन्त इसत भाह- अदृष्टानियमात् ॥ ५० ॥ अटैस्तकृतोपाधिभिश्च ब्रह्मणश्छेदासंभवात्तत्कृता दो. पा प्रमाण भवेयुः॥ अभिसंध्यादिवपि चैवम् ॥ ५१॥ भदृष्टहेतुभूताभिसंध्यादिप्वप्युपाधिब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वं- तराभावात्पूर्वोपाधियुक्तं प्रवेति न कश्चिद्विशेषः ॥ प्रदेशभेदादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५२ ॥ उपाधिसंवन्धिब्रह्ममदेशादनुपहितब्रह्ममदेशो भिद्यतेऽतो व्यवस्थोंते चेन्न। उपाधिप गच्छत्सु पूर्वमनुपहितब्रह्ममदेशस्या- न्तर्भावात् ॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः। (प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् ।) तथा प्राणाः॥१॥ कि जीवयदिन्द्रियाण्यपि नोत्पद्यन्त उत वियदादिवदुत्प-

·ફર
घेदान्तदा।
.
।
घन्त इति संशयः ॥ नोत्पयन्त इति पूर्वः पक्षः । प्रलय-
कालेऽवस्थानश्रुतेः उत्पत्तिवादा जीवोत्पत्तिरादवन्नेयाः।" अ-
सदा इदमग्र प्रासीद-ऋपयो वा व तेऽने सदासीद-माणा वा
ऋपयः" इतिहीन्द्रियाणांतदानी स्थितिःथूयते ॥राद्धान्तस्तु-
माक्स्प्टरकत्वावधारणात् इन्द्रियाणाम्" एतस्माज्जायते माणो
मनः सर्वेन्द्रियाणि च " इत्युत्पतिश्रुतेरुत्पत्तिनिषेधनित्यत्ववच-
नाभावाच्च वियदादिवदुत्पद्यन्ते। “माणा वा ऋषयः" इति
प्राणशब्दनिर्दिष्टः परमात्माऽभिधीयते ॥ सूत्रार्थ:-तथा माणाः।
यथा जीवा नोत्पद्यन्ते तथैवेन्द्रियाण्यपि ।।
गौण्यसंभवात्तत्प्राक्श्रुतेश्च ॥ २ ॥
चस्त्वर्थः। तुशब्दात्पक्षो व्याहत्तः। इन्द्रियाण्युत्पद्यन्त एव।
कुतः। तत्माक्थुतेः। तस्य परमात्मन एव प्रागवस्थानश्रुतेः"स-
देव सोम्येदमग्र प्रासीत् । आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् ।
एको ह वै नारायणः आसीत्" इति। प्राणशब्दस्य "माणम-
भिमविशंति" इति परमात्मन्यपि प्रसिद्धः । ऋपित्वं हि द्रष्ट्ट-
त्वम्। तत्तु तस्यैव संभवति । बहुत्वासंभवाद्वहुवचनश्रुतिगाणी।
एषां पागवस्थानासंभवात् ॥
तत्पूर्वकत्वाद्दाचः ॥ ३ ॥
इतश्च । वाचः परमात्मव्यतिरिक्तनामधेयस्य तत्पूर्वक-
त्वात् तत्तद्वस्तुसृष्टिपूर्वकत्वात, "तदेदं तीव्याकृतभासीत्तन्नाम-
रूपाभ्याम्" इत्यादिश्रुतेः, परमात्मैव तदा प्राणशब्दनिर्दिष्टः ॥
(सप्तगत्यधिकरणम् ।)
सप्त गतेर्विशेपितत्वाच्च ॥४॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। १३३
किमिन्द्रियाणि सप्वोत एकादशेति संशयः॥ सप्तर-
ति पूर्वः पक्षः। सप्त माणाः प्रभवति"इत्यादिषु सप्तानामेव
जीवेन सह संचारश्रवणात् “यदा पञ्चावतिष्ठते ज्ञानानि
मनसा सह । बुद्धिश्च" इति सप्तानामेव योगकाले ज्ञानानीति
विशेपितत्वाच्च श्रोवादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि मनो बुद्धि-
श्थति सप्तव । राद्धांतस्तु-श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि वाया-
दीनि च कन्द्रियाणि मन इत्येकादश । वाग्यस्तादीनामपि
श्रोत्रादिवत्कार्यभवेन जीवोपकरणत्वाविशेषात् । "दशेमे पुरुपे
प्राणा प्रात्मैकादशः ।इन्द्रियाणि दशैकं च" इसादिश्रुतिस्मृति
भ्यश्च । वागादीनां जीवेन सह गमनाभावाद समानामेव गति-
श्रवणम् । योगकाले विशेषणं च ज्ञानेन्द्रियाणां मनसस्तद्-
वृत्तिरूपबुद्धेश्च प्राधान्यात् ॥ सूत्रार्थ:-सप्तानामेव गतिश्रव-
णात् ज्ञानानि पंच मनो बुद्धिश्चेति विशेपितत्वाच्च तानि
सप्लैव ॥
हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ५॥
नैवं न सप्तवेद्रियाणीयर्थः । श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि
पंच हस्तादीनि च कर्मेन्द्रियाणि पंच मन इसकादशा त-
त्र श्रीवादीनि जीवेन सह शरीरांतरगमनेऽपि गच्छति । वाग्ध-
स्तादीनि कर्मेन्द्रियाणि तु स्थिते शरीरे तेनैव सहोत्पत्तिविना-
शयोगीन्युपकारीणि । अतो नैवामिसन्वयः। जीवे देहान्तर-
वस्थित एपां जीवोपकारकत्वाविशेषात् “दशेमे पुरुषे प्राणा
आत्मैकादशः" इसादिवचनाचेसभिमायः । आत्मशब्दो मनो
चाची । इतोऽधिकव्यपदेशो मनोचिभेदविषयः ॥
(प्राणाणुत्वाधिकरणम् ।)
अणवश्व ॥ ६॥

·घेदान्तदीपे इन्द्रियाणि किं सर्वगतान्युताणुपरिमाणानीति संशयः ॥ सरंगतानीति पूर्वः पक्षः ।“ त एते सर्व एव समाः सर्वेऽन- न्ताः" इति प्राणानामानन्त्यश्रवणात् ।। राधान्तस्तु-"मा. गमनकामन्तं सर्वे माणा अनुक्कामन्ति " इति माणानामुका- न्तिश्रवणात्परिमितत्वे ससमत्यक्षवादणवः । भानन्सच- तिस्तु " अथ यो ह चे ताननन्तानुपास्ते " इत्युपासनविधा- नादुपासनफलवाहुल्यविपया ॥ श्रेष्टश्च ॥ ७॥ श्रेष्टः माण उत्पद्यते । नाव न्यायातिदेशः। अधिकाश- काभावात् । पृपायोगकरणमुत्तरत्र चिन्तार्थ । श्रेष्टः पञ्च- त्तिः माणः । श्रेष्टय तु माणसंवादे तस्य अष्टयाभि धानात् ॥ (घायुक्रियाधिकरणम् ।) न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ८ ॥ किमयं श्रेष्टः भाणो वायुमात्रमुत तक्रिया अथ वायुरेव क चन विशेपमापन इति सशयः । वायुमात्रमिति प्रथमः पक्षः । “यः प्राणः स वायुः" इति व्यपदेशाद॥वायुमावे पाण- प्रसिद्धयभावादुच्चासनिःश्वासरूपवायुक्रियाया प्राणप्रसिद्ध वायो क्रियाविशेप एव प्राण इति द्वितीयः॥राद्धान्तस्तु-नवा- युमात्र तक्रियामात्र वा प्राणः । आप तु देहधारणयोग्यता- रूपविशेषमापनो वायुः । " एतस्माज्जायते पाया:-ख वायुः" इति वायुमाणयोः पृथगुत्पत्त्युपदेशात् क्रियायाश्च पृथगुपदेशोन संभवति। तेजामभृतिवदर्शनात्। चक्षुरादिकरणैः सह जीवोपक- रणतयोपदेशात् देहेन्द्रियधारणरूपोपकाराधिक्यात् चक्षुरादि- ·वितीयाध्यायस्य चतुर्थ. पादः । १३५ भ्यः प्राधान्यवचनाच न क्रियामात्रम् ॥ सूत्रार्थ:-वायुमात्रं तक्रिया वा न माणः । पृथगुपदेशात् । प्राणो जायते खं वाय: इति हि पृथगुत्पत्तिरुपदिश्यते ॥ वायोः पृथगुपदिष्टतया तस्मादन्योऽयं प्राणः किमग्न्या- दिवद्भूतान्तरमिसाशबाद- चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥ ९ ॥ तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । माणो न भूतान्तरमाप तु वा- युरेवावस्थान्तरमापन्नः । चक्षुरादिवज्जीवोपकरणम् । तच्चो- पकरणत्वमुपकरणभूतैरिन्द्रियैः सह शिष्टयादिभ्योऽवगम्यते । शिष्टिः शासनमुपदेशः। उपदिश्यते हि अयं माणश्चक्षुरादि- भिः सह माणसंवादादिषु । तत्सजातीयत्वे हि तयुज्यते । मा- शब्दगृहीतेषु करणेपु अस्य " अथ यो ऽयं मुख्यप्राणः शति विशेष्याभिधानमादिशब्देनोक्त। तदाप तत्सजातीयत्वे हि भवति॥ अकरणत्वाच्च न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥ १०॥ करणं किया। प्रकरण क्रियारहितत्वम् । जीवोपकरणभू- तस्यास्य माणस्य जीवोपकारक्रियारहितत्वेऽपि न दोप उ- दावयितुं शक्यः । यतः श्रुतिरेव तथा दर्शयति उपकारमकार दर्शयति । "यस्मिन्नुकान्त इदं शरीरं पापिष्ठतरं दर्शयते स क श्रेष्टः" इति वागादिमुख्यमाणपयन्तं करणानि मसेकमभिधाय माणोक्रमणे शरीरेन्द्रियशैथिल्पाभिधानात् ॥ प्राणापानादिनामविभाग एक एव माण इत्याह-- ·वेदान्तदीपे पञ्चवृत्तिर्मनोबयपदिश्यते ॥ ११ ॥ माणापानादिवृत्तिभेदात्माण एर पञ्चधा व्यपविश्यते । मनोवत् यथैकमेव मनः कामादितिभेदेन तस्तैः शब्दभिधीयत इति धातराह "कामः संकल्प" इत्यारभ्य " ड्री रित्येतत्सर्व मन एव " इति । एव अपानादिसमानपर्यंतान् व्यपदिश्य "एतत्सर्व प्राण एव" इति व्यपदेशार माण एवं पञ्चवृत्तिरिति गम्यते ॥ (श्रेष्ठाणुत्याधिफरणम् ।) अणुश्च ॥ १२ ॥ किमयं माणः सर्वगतोऽथाणुरिति सशयः ॥ सर्वगत इति पूर्वः पक्षः। स एभितिभिर्लोकः समः" इसादिना प्राण- स्यानन्त्यव्यपदेशात् ॥राद्धान्तस्तु-"तमुचामन्तं माणोऽनूत्क्रा- माते " इत्युत्क्रान्तिवचनादिन्द्रियवत्माणश्चाणुः । एवमणुले निश्चिते सर्वस्य प्राणायत्तस्थितित्वेन वैभववादः ॥ सूत्रमाप- व्याख्यातम ॥ ज्योतिराद्यधिष्टानं तु तदामननात्प्राणवता शब्दात् ॥ १३ ॥ अग्न्यादीनां जीवस्य चेन्द्रियाधिष्ठानं परमात्मायत्तमिति "परात्तु तच्छुतेः" इत्युक्तमेव स्मारयति विषयव्याप्तिज्ञापनाय। भाणवत्ता जीचे न सह ज्योतिरादेग्न्यादाणाविष्टानं तदा. मननाद्भवति । आमनन प्राभिमुख्येन मननम् । तत्सकल्पादेव भवतीयर्थः। “योऽग्नौ तिष्टन्-अग्निमन्तरो यमयति" इसादि- शब्दात् ॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ, पादः । तस्य च नित्यत्वात् ॥ १४॥ सर्वेपामात्मतयाऽनुमावश्य सर्वनियमनस्य निसत्वात्परमा. स्मनोऽवजनीयत्वादित्यर्थः। “तत्यष्ट्वा तदेवानुमाविशत् इति श्रुतेः॥ (इन्द्रियाधिकरणम् ।) त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ।। १५ ॥ किं माणशब्दनिर्दिष्याः सर्वे एवेन्द्रियाणि उत श्रेष्ठपति- रिक्ताः माणा इति सशयः ॥ सर्वे एवोते पूर्वः पक्षः । सर्वे- पामावशेपेण माणशन्दनिर्देशात्करणत्वाच॥राद्धान्तस्तु-श्रेष्ठ- व्यतिरिक्ताः प्राणा इन्द्रियाणि । तेष्वेव इन्द्रियशब्दनिर्दे- शाद " इन्द्रियाण दशैकं च " इसादौ । एपामापे माणशब्द- निर्देश प्राणाधीन चित्वेन। तथा च श्रुतिः "त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन तस्मादेत एतेन व्याख्यायन्ते" इति।रूपमभवन तद- धीनवृत्तयोऽभवन् इत्यर्थः ॥ सूत्रार्थ:-श्रेष्ठादन्यत्र ये प्राणा- स इन्द्रियाणि तेष्वेव तद्यपदेशादिन्द्रियव्यपदेशात् ॥ भेदश्रुतेलक्षण्याच्च ॥ १६ ॥ "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च” इति मनस इन्द्रियेभ्यो भेदेन माणस्योत्पतिश्रुतेः । इन्द्रियेपूपरतेष्व- पि प्राणत्तेदर्शनेन माणत्तिवैलक्षण्याच्च ॥ (सशामूलिप्तयाधिकरणम् ।) संज्ञामूर्त्तिक्लुप्तिस्तु विवृकुर्वत उपदेशात् ॥१७॥ कि मपञ्चव्यष्टिष्टिजीवभूताच्चतुर्मुखात उत बच्छरीर- १८ ..

·वेदान्तदा पञ्चवृत्तिर्मनोवढ्यपदिश्यते ॥ १३ ॥ पाणापानादिवृत्तिभेदात्माण एवं पञ्चधा व्यपदिश्यते । मनोवत् यथैकमेव मनः कामादित्तिभेदेन तस्तैः शब्दभिधीयत इति श्रुतिराह "कामः सकल्पः" इत्यारभ्य " ही रित्येतत्सर्व मन एव " इति । एव अपानादिसमानपर्यंतान् व्यपदिश्य "एतत्सर्व प्राण एव" इति व्यपदेशात् माण एवं पञ्चवृत्तिरिति गम्यते ॥ (थेष्ठाणुत्वाधिकरणम् ।) अणुश्च ॥ १२॥ किमयं माणः सर्वगतोऽथाणुरिति संशयः॥ सर्वगत हात पूर्वः पक्षः। स एभिस्त्रिभिलोंकः समः" इसादिना माण- स्यानन्त्यव्यपदेशात् ॥राद्धान्तस्तु-“तमुचामन्तं प्राणोऽनूत्क्रा- मात " इत्युत्क्रान्तिवचनादिन्द्रियवत्माणश्वाणुः । एवमणुत्वे निश्चिते सर्वस्य प्राणायत्तस्थितित्वेन वैभववादः ॥ सूत्रमाप- व्याख्यातम ॥ ज्योतराद्याधिष्टानं तु तदामननात्प्राणवता शब्दात् ॥ १३ ॥ अग्न्यादीनां जीवस्य चेन्द्रियाधिष्ठानं परमात्मायत्तमिति "परात्तु तच्छ्रुतेः" इत्युक्तमेव स्मारयति विपयव्याप्तिज्ञापनाय। माणवता जीवे न सह ज्योतिरादेरग्न्यादेवीगाधधिष्टानं तदा- मननाद्भवति । आमननं पाभिमुख्येन मननम् । तत्संकल्पादेव भवतीसर्थः। "योऽग्नौ तिष्टन्-भग्निमन्तरो यमयति" इसादि- घान्दात् ॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३७ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १४ ॥ सर्वेषामात्मतयाऽनुमावश्य सर्वनियमनस्य निसत्वात्परमा- त्मनोऽवर्जनीयवादित्यर्थः । " तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशत्"इति श्रुतेः ।। (इन्द्रियाधिकरणम्।) त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १५॥ कि प्राणशब्दनिर्दिष्टाः सर्वे एवेन्द्रियाणि उत श्रेष्ठन्यति- रिक्ताः माणा इति संशयः ॥ सर्वे एवेति पूर्वः पक्षः । सर्वे- पामाविशेपेण माणशब्दनिर्देशात्करणत्वाच ॥राद्धान्तस्तु-श्रेष्ठ- व्यतिरिक्ताः प्राणा इन्द्रियाणि । तेष्वेव इन्द्रियशब्दानर्दे- शात् " इन्द्रियाण दशैकं च " इसादौ । एपामापे माणशब्द- निर्देशः प्राणाधीनत्तिलेन। तथा च श्रुतिः "त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् तस्मादेत एतेन व्याख्यायन्ते" इति । रूपमभवन तद- धीनत्तयोऽभवन् इत्यर्थः ॥ सूत्रार्थः-श्रेष्ठावन्यन ये पाणा- स्त इन्द्रियाणि तेष्वेव तद्वयपदेशादिन्द्रियव्यपदेशात् ॥ भेदश्रुतेर्वैलक्षण्याच्च ॥ १६ ॥ "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति मनस इन्द्रियेभ्यो भेदेन माणस्योत्पत्तिश्रुतेः । इन्द्रिय यूपरतेप्व- पि भाणत्तेदर्शनेन माणवृत्तिलक्षण्याच्च ॥ (सामालिप्तचाधिकरणम् ।) संज्ञामूर्त्तिक्लूप्तिस्तु तिवृत्कुर्वत उपदेशात ॥१७॥ कि प्रपञ्चव्यष्टिष्टिीवभूताच्चतुर्मुखाद उत तच्छरीर- १८ ·कात्परमात्मन एवेति संशयः ॥ केवलात् चतुर्मुखादिति पूर्वः पक्षः । “अनेन जीवेनात्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति व्यतिरेकश्रुतेः । जीवस्य परमात्मांशत्वेन "व्याकरवाणि " इत्युत्तमपुरुपनिर्देशोऽपि कथं चिदुपपद्यते ॥ राद्धान्तस्तु-"नामरूप व्याकरवाणि तासां त्रिवृतं त्रिवृतमैके- क करवाणि " इति त्रिवृत्करण कुर्वत एव नामरूपव्याक्रि- योपदेशात्परमात्मन एव नामरूपव्याकरणरूपव्यष्टिष्टिः । त्रिकरण तु न चतुर्मुखेन कर्तुं शक्यम्। अण्डसृष्ट्यत्तरकाल. भावित्वाच्चतुर्मुखोत्पत्तेः । त्रिस्वकृतरेव तेजोऽबन्नैरह सृष्टिसं- भवाच्च । “तदंडमभवद्धमं-तस्मिन् जज्ञे स्वय ग्रह्मा" इति हि स्मर्यते । "नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहिति विना । नाशक्नुवन् मजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः ।। समेसान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः। महदाया विशेषांता ह्यडमुत्पादयंतित ॥" इति । अतश्चतुर्मुखशरीरकात्परमात्मन एव व्यष्टि सृष्टिः। एवं सति व्याकरवाणीत्युत्तमपुरुपनिर्देशः संमंजसः। अनेन जीवेनेति ध्य- तिरेकनिर्देशोऽपि जीवशरीरकेणात्मना इसन्वयात्समजसः । जीवशब्दस्तेजामभृतिशब्दवज्जीवशरीरकग्रह्मवाचीति मुक्त म् । जीवेनात्मनेति सामानाधिकरण्यं च मुख्यम् । “प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति समानकर्तृकत्वनिर्देशश्च मुख्यः॥ सूत्रार्थ:-तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । नामरूपक्लप्तिः पर- मात्मन एव । कुनः । त्रिवृत्करण कुर्वत एस नामरूप- व्याकरणापदेशात् । निवृत्करण तु परमात्मन एव क- मेंत्युक्तम् ॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ पादः। " अन्नमशितं वेधा विधीयते " इसादिना चतुर्मुखसृष्टव- स्तुप त्रिसत्करणमकारो झुपदिश्यते भतश्चतुर्मुखेन, केवलेन तच्छवयमिसाशंक्याह- मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ १८ ॥ तासां त्रिवृत्तं त्रिवृतमकैकां करवाणि " इति निर्दिष्टं निवृत्करणं “अन्नमशितं पा विधीयते " इत्यादिना नोपाद- श्यते । " तस्य या स्थाविष्ठो धातुस्तत्पुरीपं यो मध्यमस्तन्मासं योऽणिप्ठस्तन्मनः" इति मांसाद्यपि हि भौममेवोपदिश्यते। "अ- नमशित त्रेधा" इति मक्रमात् “भन्नमयं हि सोम्य मनः" इति वा- क्यशेपाच्चा तेजोऽवन्नानां त्रिवृत्करणप्रकारे छुपदिश्यमाने मांस- मनसोःपुरीपादौमादणुत्वेनाणमयस्त्वनाप्यत्वं तैजसत्व च मस- ज्यत । तथेतरयोरपिपर्याययोः"आपः पीताःतिजोऽशितम्" इति पर्याययोस्त्रयाणां त्रयाणां भागानां यथाशब्दमाप्यत्वं सैजसत्व मेवोपदिश्यते। तत्रापि ह्यापः पीताः। तेजोऽशिवमिति हि मक्रमः। पुरीपमांसमनांसि पृथिवी विकाराः, मूत्रलोहितमाणा अधिका- राः,अस्थिमज्जाबाचस्तेजोविकाराइते मविपत्तव्यम्।वाक्यशेपो- पि "आपोमयःमाणः तेजोमयी वाक्" इति। मागुक्तत्रिवृत्करण- प्रकारे हि मूत्रमाणयोः स्थाविष्ठत्वाणीयस्वाभ्यां भौमत्वतेज- सत्वमसक्तिः। तेजोऽशितमिसत्रापि पूर्वयोभौमत्वाप्यत्वापतिः। अतोत्र मागेव त्रिवृत्कृतस्यानादेः तस्यैव वेधा परिणाम उपाद- श्यते। "तस्य य: स्थविष्ठो भागस्तत्पुरीपमथ यो मध्यमस्तन्मां- सं योऽणिष्टस्तन्मनः" इति मांसाद्यपि भौममेवोपदिश्यते ॥ मागेव त्रिवृत्कृतं चेत्कथं केवलान्नादिशब्दरच्यत इसत्राह- वैशेप्यात्तु तद्दादस्तद्वादः ॥ १९ ॥ .

·पेशानी
पैशेष्यं विशेषमानः । यिरनेऽप्य रुकम्मिन ना नाना-
पाधिस्यम्पविगेपमारामादिरादः द्वितिरप्यायपरिममा.
लियोननापां ।।
इति धीमगवामानुजपिरपिर दागदीप हिमापा-
पाप पाणः पाद. समागमा

·वेदान्तदीपे तृतीयोऽध्यायः । (तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ।) तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननि- रूपणाभ्याम् ॥ १॥ देही देहान्तरगमने देहकारणभूतर्भूतमुक्ष्मैः संयुक्तो ग- च्छति नेति संशयः ॥ न संयुक्तो गच्छतीति पूर्वः पक्षः । देहा- रंभाय तत्र भूतमूक्ष्मणां मुलभत्वात् ॥ राद्धान्तस्तु-पञ्चाग्नि- विद्यायाम "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपषचसो भव- न्ति । इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भवन्ति" इति प्रश्नपतिवचनाभ्यामद्भिर्भूतान्तरसंसृष्टाभिः सह जीवस्य गम- नं प्रतीयते इति भूतमूक्ष्मः सहैव गच्छति ॥ सूत्राघस्तु-तदन्तर- मतिपत्तौ संज्ञामूर्तिफ्लप्तिरित्यत्र मूर्तिशब्दन देहः प्रस्तुत इति- तच्छब्देन देहः परामृश्यते । तदन्तरमातेपत्तौ देहान्तरगमने रह- ति संपरिष्ठक्तः जीवो भूतसूक्ष्मैः संपरिष्ठक्तो गच्छाते । कुतः। प्रश्ननिरूपणाभ्याम् वेत्य यथा पञ्चम्यामाडुतावापः पुरुषवचमो भवन्ति । इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति हि प्रश्नपतिवचने। देहारंभिका आपः त्रिहत्करणेन भूतान्तर• संसृष्टा ग्रुपजन्यपृथिवीपुरुषामिषु जीवेन सह प्रविष्टाः पञ्च- म्यामाहुती योपिदामप्रवेशवेलायां पुरुषशन्दाभिलपनीया भ- ·૨૪ર घेदान्तदीपे वन्ति । पुरुषाकारतां भजन्त इत्यर्थः । अतो जीवेन मह गमनं प्रतीयते ॥ कथमप्छन्देन सर्वेपामभिधानमिसाशझ्याह- त्र्यात्मकत्वात्तु भयस्त्वात् ॥ २ ॥ तुशब्दः शङ्कान्यारत्यर्थः । अपां त्रिकरणेन ध्यात्मक- वादाप इति भूतान्तरसंसृष्टा अपोऽभिधीयन्ते । अपां भूयस्त्वा- दाधिक्यादञ्छदेनाभिधानम् ।। प्राणगतेश्च ॥ ३ ॥ इतश्च भूतमूक्ष्मः संयुक्तो याति । "तमुकामन्तं प्राणोऽनू- कामति प्राणमनकामन्तं सर्वे माणा अनूत्क्रान्ति" डांत माणानामिन्द्रियाणां जीवेन सह गमनश्रुतेः, इन्द्रियाणां देहा- अयत्वन देहोऽपि सूक्ष्मरूपेण गच्छतीति गम्पते । स्मर्यते च " मनः पठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि" इसादिना । न च निराश्रयाणां गतिरुपपद्यते इति तदाश्रयाणां भूतमूक्ष्मा- णां गतिरभ्युपगन्तव्या ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥ "यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं पाणश्चक्ष- रादिसम्" इति मरणयलायां.वागादीनामन्यादिपव्ययभुते- जीवन सह गमनश्रुतिरन्यथा नेयोत चेन्न । भाक्तत्वात तर वागादिशब्दानाम् । वागायभिमानिदेवतासु हि तत्र वगादयःश- ब्दाः । " ओपधीोमानि वनस्पतीन्केशाः" इत्यनपियद्भिा- मादिभिः सह पाठाव ॥

·तृतीयाध्यायस्य प्रथम. पाद.1 १४३ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव यु- पपत्ते: ॥ ५॥ प्रथमे गुलोका मिहोम अपायश्रवणादापो भूतान्तरसंसृष्टा गच्छन्तीति वक्तुं न शक्यते, तब हि“ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नी देवाः श्रद्धां जुह्वति" इति श्रद्धैव होम्यत्वेन श्रूयते इति चेन्न । ता आप एव हि श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते । प्रतिवचनस्य प्रश्नानुगु- रयोपपत्तेः। " येत्य यथा पवम्यामाहुतावापः पुरुपयचसो भ- वन्ति ॥ इति अपां पुरुपवचस्त्वमकारे पृष्टे स एव हि मतिव- क्तव्यः । अतः श्रद्धाशब्देन ता भाप एवांच्यन्ते । " श्रद्धा वा भापः" इति श्रूयते ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ६ ॥ आपः पुरुपवचसो भवन्ति । श्रद्धां जुह्वति" इति यु- लोकादिप्वाप एव गच्छन्तीति भूयते, न तत्पारवक्तो जीवः, अतः प्रश्नपतिवचनयोर्जीवस्पाश्रुतत्वात्तत्सयुक्तो जी- वो गच्छनीति न शक्य वक्तुमिति चेन्न । इष्टादिकारिणां प्रतीतेः । उत्तरत्र “अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममामिसभवन्ति " इत्यादौ इष्टादिकारिणां जीवानां गु- लोकादिगमनपुनरावृत्तिमकारवचने गुलोकाग्निसबद्धस्याप्छन्द- वाच्यस्य सोममापनस्य प्रसभिज्ञानादत्राप इति तत्संयुक्तो जीव एवोच्यते ॥ आकाशाचन्द्रमसमेष सोमो राजा-तं देवा भक्षपन्ति " इति धूमादिना गतस्य देवैर्भक्ष्यमाणत्वश्रणात जीवस्यान- दनीयत्वाच न जीवस्तत्रांक्त इसाशमाह- भाक्तं वाऽनात्मवित्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ७ ॥ .

·१५७ पदा दा. वाशब्दः शङ्काव्यावृत्त्यर्थः । “तं देवा भक्षयन्ति " इति भक्ष्यत्ववचनं भाक्तं केवलेप्टादिकारिणामनात्मवित्वाद्देवोप- करणत्वाभिमायम् । अनात्मविदः केवलेन्द्रादिदेवयाजिनो हि देवान् माप्य तदुपकरण भवन्ति । तथाहि दर्शयति श्रु- तिः “ यथा पशुवं स देवानाम् " इति । अतो भूतसूक्ष्मः संपरिप्वक्तो जीवो रंहति ॥ (कृतात्ययाधिकरम् ।) कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतम- नेव च ॥८॥ धूमादिना गतो निर्तमानो जीवः सानुशयो निवर्तते उत नेति संशयः ॥ नेति पूर्वः पक्षः । अनुशयो हि भुक्तशि- एं कम। "यावत्संपातमुपित्वा । प्राप्यान्तं कर्मणः " इसादिश्रु- तिभ्यः कृत्स्नस्य कर्मणोऽनुभूततामतीते नुशयवानिवर्तते ॥ राद्धान्तम्तु-रमणीयचरणा ब्राह्मणादियोनि कपूयचरणाः कुत्सितकर्माणः श्वशूकरादियोनि प्रतिपद्यन्त इति श्रुतेः, प्राप्यान्त कर्मणः" इसादिश्रुतिः फलदानप्रवृत्तकविपयेति सानुशयो निवर्तते ॥ मूनार्थ:-कृतात्यये कृतस्य पुण्यकर्मणोऽ- त्ययेऽनुशयवान भुक्तशिष्टकर्मवान् निवर्तते ।कुतः। दृष्टस्मृतिभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते । " तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीया योनिमापोरन्" इति श्रुतिः। "त- तः परिवृत्तौ कर्मफलशेपेग जाति रूपम्" इत्यादिका स्मृतिः । यथेतमनेव च आरोहणप्रकारेण प्रकारान्तरेण च निवर्तते । चन्द्रमसः स्थानादाकाशमियारोहणकमेणावरोहते। वायुधूमा- भ्रादिना प्रकारान्तरेण च ॥

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । " चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थैति कार्णा- जिनिः ॥ ९॥ "रमणीयचरणाः" इति रमणीयाचारस्य स्मृतिविहितस्य ब्राह्मणादिजन्मप्राप्तिसाधनखस्मरणान्न कर्मवान्प्रत्यवरोहतीति चेन्न । चरणश्रुतिः कर्मोपलक्षणाति कर्णाजिनिराचार्यों मन्यते । पुण्यस्यैव कर्मणः सुखमाप्तिसाधनत्वात् ।। आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥१०॥ स्मृतिविहितस्याचारस्याकिचित्करत्वनानर्थक्यं प्रसज्यत इति चेन्न । तदपेक्षत्वादाचारापेक्षत्वाद भुखप्ताधनभूतपुण्यकर्म- रणः । “संध्याहीनोऽशुचिनियमनईः सर्वकर्मस" इति सबै दि पुण्यकर्माचारापेक्षमिति कार्णाजिनिमतम् ।। सुकृतदुष्कृते एवेति तु चादरिः ॥ ११ ॥ तुशब्दः पूर्वमतव्यावृत्त्यर्थः। रमणीयचरणा:-कपृय- चरणा" इति चरणशब्देन सुकृतदुष्कृते एवं कर्मणी प्रतिपाते। पुण्यं कर्माचराति " इाते चरतेः कर्माण प्रसिद्धर्न ल. क्षणा न्याय्योत वादरिमन्यते । इदमेव सूत्रकाराभिमेतम् । तु- शब्देन पूर्वस्माद्यावृत्तेः । मुकदुष्कृते एवति व्यावर्तनात् । "आनर्थक्यामिति चेन्न तदपेक्षत्वात्" इति तु स्वीकृतम् ।। (अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ।) अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ विहिताकरणप्रविपिद्धसेवारताः पापकर्माणोऽपि धूमादिना चन्द्रमसं गत्वा निवर्तन्त उत नति संशयः ॥ गत्वैव निवर्तन्त " ·घेदान्तदीपे इति पूर्व पक्षः। "ये वैके चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गन्छन्ति " इति सर्वेपामविशेपेण चन्द्रगमनश्रुतेः ॥ राद्धान्तस्तु-" अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते घूममाभिमभवन्ति " इति धूमाविना चन्द्रगमनस्य पुण्यकर्मफ- लत्वश्रवणात् तद्रहिताः पापकर्माणो न गच्छन्तीति "ये वैके च" इति वचनं सर्वेषां पुण्यकर्मणां चन्द्रगमनविपयम् ।। सूत्रा- ध:-अनिष्टादिकारिणामपि इष्टापूर्ताद्यकुर्वतां पापिनामपि चन्द्रगमनमस्ति " ये वैके च " इति यतोऽविशेपेण श्रुतम् ॥ संयमने त्वनुभ्येतरेपामारोहावरोहौ तद्गति- दर्शनात् ॥ १३ ॥ इयांस्तु विशेषः । संयमने यमशासने पापफलमनुभूयेत- रेपो पापिनां चन्द्ररोहावरोहौ। कुतः । तद्गतिदर्शनात् पापिनां यमसदनगतिदर्शनात् “वैवस्वत सगमन जनानाम्" इसादौ । स्मरन्ति च ॥ १४ ॥ " सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल" इति प- राशरावयः स्मरन्ति च ।। अपि च सप्त ॥ १५ ॥ सप्तापि रौरवादयो लोकाः पापिनां गन्तव्यत्वेन स्म- यन्ते ।। ननु सप्तमु लोकेषु गच्छतां कथं यमसदनमाप्तिरित्यत आह- तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः ॥ १६ ॥ सप्तस्वाप रौरवादिलोकेषु यमव्यापारादेव गमनाथम- ·तृतायाध्या, म • पाद.। यताया अविरोधः,,। अतः पापिनामपि यमयातनामनुभूय चन्द्रारोहावरोहाववर्जनीयौ॥ इति माप्त उच्यते- विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७ ॥ तुशब्दः पक्षव्याहत्त्यर्थः । न पापकर्मणामासादना ग्र- प्रगमनं धूमादिना चन्द्रगमनं च संभवति । तयोर्विद्याकर्मणोः फलत्वात् । कथमवगम्यते तत्फलत्वमिति । इत्थं प्रकृतत्वाद्विद्या- कर्मणी हि प्रकृस तत्फलत्वेन गतिद्वयं प्रतिपाद्यते " तद्य इत्यं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते तेचिपमभिसभवन्ति । इति अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति " इति च । पापिनां विद्यारहितत्वेन ब्रह्मग- मनाभाववत् पुण्यकर्मराहतत्वेन चन्द्रगमनमपि न संभवती- सर्थः॥ "पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचप्तो भवन्ति " इति पञ्चमा- हुसा देहारंभश्रवणात् तस्याश्चन्द्रगमनपूर्वकत्वेन पापिनामपि देहारम्भाय चन्द्रगमनमवश्यं भवतीसाशमाह- न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ १८ ॥ केवलपापकर्माणः तृतीयस्थानमा न तृतीये स्थाने देहारम्भा- य पञ्चमाहुत्यपेक्षाऽस्ति । तथोपलब्धेः “ वेत्थ यथा केनासौ लोको न संपूर्यते" इति द्युलोकस्यामाप्ता क इति मनस्य मतित्र- चने " अर्थतयोः पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्य- सकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येततृतीय स्थान तेनासौ लोको न संपूर्यते" इति तृतीयस्थानस्य लोकामाप्ति- श्रवणात् तस्य देहारंभे पञ्चमाहत्यनपेक्षत्वं शुपलभ्यते ·१४८ घेदान्तदीपे स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९ ॥ पुण्यकर्मणामपि केपा चिद्रौपद्यादीनां देहारंभे पश्चमा- हुसनपेक्षत्व शिष्टलोकेऽपि स्मयते ॥ दर्शनाच्च ॥ २०॥ श्रुतावाप दृश्यते केपाश्चिदहारभे पञ्चमाहुसनपेक्षत्वम् । तेपा खोपा भूतानां त्रीण्येव वीजानि भवन्त्यडज जीवजमुद्भिज च" इति स्वोदजोद्भिज्जयोहारभे पश्चमाहुस- नपेक्षत्वम् ॥ अहज जीवजमुद्भिज्जम् ॥ इसत्र स्वेदजस्य ग्रहण न विद्यत इत्याशङ्मयाह- तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २१ ॥ " अहज जीजमुद्भिज्जम् " इत्यत्र तृतीयेनो- गिजशब्दन संशोकजस्य स्वेदजस्यावरोधः संग्रह इत्यर्थः । ततः केरलपापकर्मणां चन्द्रारोहावरोही न सं- भवतः ॥ (तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम् ।) । तत्स्वाभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २२ ॥ धूमादिना चंद्रमस प्राप्तस्य प्रत्यवरोहप्रकार आम्नायते "यथेतमांकाशमाकाशाद्वायुर्वायुर्भूत्वा घूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवसभ्र भृत्वा मेघो भवति मेघो भूत्ता प्रवति" इति । अना- काशादिभावः किं देवमनुप्यादिभाववदाकाशादेिशरीरत्तमुत तत्सादृश्यापत्तिरिति संशयः ॥ आकाशादिशरीरत्वमिति पूर्व: पक्षश्रद्धायाः सामराजभाववत् तर हि तत्तच्छरीरत्रमे- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथम. पाद । १४९ .. वोच्यते ॥ सदान्तस्तु-आकाशादेिवासो मुखदुःखानुभवा- भाषाव तत्मादृश्यापत्तिरेर । मुखदुःखानुभवाय हि सोमा- • दिशरीरत्वम् ॥ मूवार्थ:-तत्स्वाभाव्यापत्तिः आकाशादि- सादृश्यापत्तिरुपपत्तेः सुखदुःसानुभवाभावाख्योपपत्तः ॥ (नातिथिराधिकरणम् ।) नातिचिरेण विशेपात् ।। २३ ॥ आकाशवायुधूमाभ्रमेघवर्षप्राप्ती किं तत्र नातिचिर तिष्ठ- ति उतानियम इति संशयः ॥ अनियग इति पूर्वपक्षः । ना- तिचिरेणेति विशेपवचनाभावात् ।। राद्धांतस्तु-उत्तरत्र वी- ह्यादिभावे "मतो वै खलु दुनिष्पतरम" इति विशिष्य चिरेण गमनवचनं ततः माचीनप्पोचरगमनं द्योतयतीति प्राका- शादियाबद्वाह्यादि मानौ नातिचिर तिष्ठीत ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ।। (अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ।) अन्याधिष्ठिते पर्ववदभिलापात् ।। २१ ॥ अवरोहतो जीवा ब्रह्मादिभावेन जायत इति श्रूयते " मेघो भूत्वा मवपतित इह बीहियवा ओपधिवनस्पतयास्तिल- मापा जयन्ते " इति । ते कि ब्रीह्यादिशरीरा जायन्त उ- तान्यैः क्षेनः ब्रीह्यादिशरीरैरधिष्ठितान्त्रीह्यादीनाश्लिष्यन्तीति संशयः ॥ जापन्त इति वचनाद्रीह्यादिशरीरभोक्तारोजायन्त एवोते पूर्व पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-त्रीह्यादिजन्महेतुभूतकर्मवि- शेपाश्रवणाद्रीवादिसंश्लेपमात्रमेव । जायन्त इति जन्मवचनं औ- पचारिकम् । प्राह्मणादिशरीरभावे हि रमगीयचरणा इति जन्महेतुभूतं पुण्यपापरूप कर्म श्रूयते ॥ सूत्राघस्तु-अन्याधि- ·वेदान्तदीपे ठिते अन्यक्षेत्रज्ञाधिष्ठिते ब्रीह्यादौ संश्लेपमा कुन: पूर्ववदभि- लापादाकाशादिभाववत्केवलवह्यिादिभावामिलापात् । जन्म. हेतुकर्मानभिधानादिसर्थः॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥ यद्यपि ब्रीह्यादिभावेन जायन्त इसत्र जन्महेतुकर्माश्रुतं त- थापि पूर्वश्रुतमिष्टादिकर्माग्नीपोमीयादिहिंसाग त्वेनाशुद्ध त्री- ह्यादिजन्मनोऽपि हेतुर्भवाति चेन्न। हिंसाभावशब्दात् । यूपे हि संज्ञप्तस्य स्वर्गावाप्तिसाधनभाववादिशब्दः श्रूयते "हिरण्यशरीर ऊर्द्धः स्वर्गलोकमेति । न वा उवेतन्म्रियसे न जरिष्यसि । इसादि ॥ रेतःसिग्योगोऽथ ॥ २६॥ इतश्च ब्रीद्यादिसंश्लेपमात्रम् । ब्रह्मादिभावानन्तरं रेतःस- ग्योगः श्रूयते " यो यो हन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एवं भवति" इति। अत्र हि पुरुपसश्लेपमात्रमेव श्रुतम् । एव बीद्या- दिभावेऽपीत्यभिप्रायः ॥ योनेः शरीरम् ॥ २७ ॥ योपित्माप्तः पश्चादेवावरोहतो जीवस्य शरीरमाप्ति तत्रै- व मुखदुःखोपभोगात् । ततः मागाकाशादिषु तत्तत्सश्लेपमात्र- मिसभिमायः॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते घेदान्तदीपे तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ।

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
५१
(सनयाधिकरणम् ।)
संध्ये सृष्टिराह हि ॥ १॥
स्वममधिकृत्य श्रूयते "न तत्र रया न रथयोगा न प-
न्यानो भवन्ति । अघ रयान्रययोगान्पथः सुजते "
इत्या-
रस्य "भय वेशन्तान पुकारण्यः सवन्त्यः सजते स हि क-
ता" इति । कि स्वामानामानां स्रष्टा जीव एव उत परमात्म-
ति संशयः ॥ स्वादृशो जीवस्य सनिधानास हि कति स
एव हि परमामुश्यते । जीवस्यापि सखमङ्कल्पत्वं मजापतिवा-
क्योदतागति स एव स्रति पूर्वः परः ॥ राद्धान्तस्तु-जीव-
स्प मत्यसंकल्पत्वादिकं स्वाभाविकमापे संसारदशायां परम-
पुरुपसंकल्पातिरोहितामति न जीवस्य संकल्पमात्रेण स्रष्टत्वमु-
पपद्यते । अतः पुरमपुरुप एव सकलेतरपुरुपानुभवाविषयांतत-
पुरुषमानानुभाव्यान्ततत्कालावसानान्स्वानान्सजति ।। -
वार्यस्तु-सन्ध्ये स्वप्ने झुपमाणा रथादिराष्टिः स्वमवशाजीवेन
कृता । कुतः । आइ हि स हि कति तस्यैर परामर्शा-
दिसर्थः ॥
निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ २ ॥
एनमेव जीर्य निर्मातारं स्वामानामनामेके शाखिनोधी-
यते " य एषु मृप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्ममाणः"
इति।अव कामशब्दनिर्दिष्ट काम्पमानतया पुत्रादपएच.
ब्दोऽवधारणे । भव हि " सीन्कामान्" इति कामशब्देन
प्रकृतान् " शतायुपः पुत्रपौत्रान्टणीय" इति पिपिनक्ति ॥
मायामातं तु कात्स्न्यनानभिव्यक्तस्वरू-
पत्वात् ॥ ३॥

·१५२ धेदान्तदीपे - तुशब्दात्पक्षो निवर्तते । न जीवन सम स्वाप्समर्थजातमपि तु परमेश्वरमायामात्रम् । सफलतरपुरुषानुभवाविषयं तदेकानु- भाव्यतत्कालावसानमाश्चर्यभूतमर्थजातमीश्वरः सृजनीत्यर्थः । जीवस्य स्वतः सत्यसंकल्पत्वादेः कृत्स्नस्य संसारदशायामन- भिव्यक्तस्वरूपत्वात तस्य हि संकल्पमात्रेण सष्टत्वं नोप- पद्यते। “कामं कामं पुरुपो निर्मिमाणः" इति परमपुरुषमेव नि- मातारमाह । “य एषु मुप्तेषु जागर्ति । तस्मिन लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्पति कश्चन" इति उपक्रमोपसंहारयोः परमपुरुषा- साधारणधर्मप्रतीतेः । स हि कति च तेनैकार्थ्यात्परमपुरुप- मेवाह ॥ जीवस्य स्वाभाविकं चेत्सत्यसंकल्पवादिकं कथं नाभि- च्यज्यते इत्पांशाह- पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्ध- विपर्ययौ ॥४॥ तुशब्दः शङ्कानित्यर्थः । परमपुरुपाभिध्यानादस्प स्वा. 'भाविकं स्वरूपमनादिकर्मप्रवाहेण कृतापराधतया तिरोहितम् । ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ततः परमपुरुपसंकल्पादेवं हास्य बन्ध- विपर्ययौ संसारमोक्षौ श्रूयते " को धेवन्यात्कः प्राण्याद्यदेष आकाश प्रानन्दो न स्यात् एप ह्येवानन्दयाति । परं ज्योति- रूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते " इत्यादौ ॥ तिरोधानप्रकारमाह- देहयोगाद्वा सोऽपि ॥ ५॥ सोऽपि तिरोधानभावोऽपि देहयोगाद्वा भवति । वाशब्दो विकल्पार्थः । व्यवस्थितश्च विकल्पः । देवमनुप्यादिदेहाकारे- ·" तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । या परिणताचियोगात्सृष्टिलायाम् नामरूपविभागानई सूक्ष्मद- शापनाचिद्योगेन प्रलयकाले । सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्धिदः ॥ ६॥ इतश्च स्वामरथादयोन जीवसंकल्पकृताः। यतः स्वःशु- भाशुभयोः सूचक इति श्रुतेरवगतम् । यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वमेषु पश्यति । समृदि तब जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने ॥ यः स्वप्ने पुरुपं कृष्णं कृष्णदन्तं च पश्यति । स एनं हन्ति " इसादिपु स्वमाध्यायविदश्चाचक्षते । जी- वसङ्कल्पकृतत्वे हि सचकत्वं न संभवति । स्वसङ्कल्पकृतत्वे हि शुभानामेव सूचकानान्टष्ट्वा तानेर पश्यति । मतः स्वामानां परमपुरुप एवं स्रष्टा ॥ (तदभावाधिकरणम् ।) तदभावो नाडीषु तच्छुतेरात्मनि च ॥ ७ ॥ नाड्यः पुरीतहमा च सुपुप्तिस्थानत्वेन श्रूयते । किमेपा विकल्प उत्त समुच्चय इति संशयः ॥ विकल्प शते पूर्वः पतः । "मासु तदा नाडीषु सुप्तो भवति । ताभिः प्रसवसप्य पुरीतति शेते । सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति" इति त्रयाणां नरपे- क्ष्यातीतः ॥ सदान्तस्तु-पासादखट्वापपैकवत्कार्यभेदन समु- चये संभवति पाक्षिकवाधा विकल्पो न युक्त इति समुच्चयो न्यायः तत्र पर्यकस्थानीयं ब्रह्म । यतः पर्यकवद्ब्रह्म साक्षारसु. पुतिस्थानम् ॥ स्वार्थ:-तदभावः स्वमाभावः मुपुतिरिसर्थः । सुषुप्ति डीवात्पाने । चकारात्पुरीतति च । तच्छ्रुतेः त्रयाणां मुपुतिस्थानत्वश्रुतेः । उक्तन न्यायेन समुच्चपो न्याय्य इस- भिमायः॥ २० ·१५४ घेदान्तदीपे अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ८॥ अस्माद्ब्रह्मणः प्रबोधश्रुतिः अत एवोपपद्यते "सत भागम्य न विदुः सत आगच्छामहे " इति श्रूयते ॥ (कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम्) स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ९ ॥ किं सुपुप्त एव प्रबोधकाले उत्तिष्ठति उतान्य इति संश- यः ॥ सुपुप्तस्य सर्वोपाधिविनिर्मुक्तस्य ब्रह्माण सम्पन्नत्वेन मुक्तादावलक्षणत्वेन प्राचीनकर्मसंवन्धाभावादन्य इति पूर्वः पक्षः ॥ सुपुप्तस्य मारब्धकर्मासमापनाद्ब्रह्मज्ञानाभावेन पू- कृतस्य कर्मणस्तेनैवोपभोक्तव्यत्वात् सोहमिति प्रत्यभि- ज्ञानात् "त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा " इसारभ्य " यद्यद्भव- न्ति तदा भवन्ति " इति शब्दान्मोक्षसाधनाविध्यानधक्याच्च स एवोत्तिष्ठतीति राद्धान्तः । न चासौ शरीरेन्द्रियसंवन्धवि- निर्मुक्तः किं तु कलेवरमवर्तनायासादाश्वासनाय ब्रह्मण्य- पीतः पुनराशस्तः प्रवर्तनायोत्तिष्ठतीति ॥ सूवमपि व्या- ख्यातम् ॥ (मुग्धाधिकरणम् ।) मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ कि मून्छा मरणादर्थान्तरमुत मरणमेवेति संशयः ॥ सर्वे- न्द्रियमाण-पापारोपरतरणमेवेति पूर्वः पक्षः ॥ आकारवैरू- प्येण मूक्ष्ममाणास्तित्वावगर्तेर्मरणायार्घसम्पतिरिति राद्धा- न्तः॥ मूत्रापः मुग्धे मूच्छिते पुरुषे याऽवस्था सा मूर्छा मरणा- या सम्पत्तिः। कुतः । परिशेपात् प्राणादिसर्वव्यापारोपरतेन जागरायवस्था न च गतमाणा तदाकारबैलक्ष्यण्येन मू- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः. क्ष्ममाणास्तितावगतः मूञ्छितस्यैव कस्य चित्पुनर्जीवनदर्शनाच न मरणमिति परिशेषान्मरणार्धसम्पत्चिरित्यवगम्यते ॥ (उभयलिङ्गाधिकरणम) न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं स- र्वत्र हि ॥ ११ ॥ जीवस्येव तदन्तर्यामिणः परस्य ब्रह्मणोऽपि जागरादि- स्थानमयुक्ता दोपाः संभवत्युत नेति संशयः ॥ “यः पृथिव्यां तिष्ठन् । य यात्मनि तिष्ठन् ।यश्चक्षुपि तिएन् । यो रेनसि तिठ- न्" इत्यादिना जीवस्येव सर्वावस्थावस्थितिवचनाच्छन्दतोऽ- पि पूयशोणितादिमज्जनमपुरुपार्थ एवेति सर्वे दोपाः संभव- न्तीति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-"अपहनपामा विजःनिर वयं निरञ्जनम् । सत्यकामः सत्यमङ्कल्पः । यः सर्वज्ञः सर्वविद । यो मामजमनादिंच वेति लोकमहेश्वरम् । परः पराणां सकलान यन क्लेशादयः सन्ति परावरेशे " इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यो नि- रस्तनिखिलदोपगन्धतासायसत्यसङ्कल्पवायुभयलक्षणस्वरू- पत्त्वावगतेः परस्य ब्रह्मणः सर्वत्रान्तर्यामितयाऽवस्थितम्यापि न दोपगन्धः संभवति । अपि तु सर्वनियमनरूपलीलारम ए- व ॥ मूवार्यस्तु-परस्य पृथिव्यात्मादिप्वन्तर्यामितयाऽवस्था. नतोऽपि परस्य ब्रह्मणो, जीवस्य तत्र तत्रावस्थितस्य ये दोषा उकास्ते न संभवन्ति । उभलिङ्गं सर्वत्र हि हि हेतौ । यतः सर्वत्र- अतिस्मृतिपु निरस्तनिखिलदोपत्रसमस्तकल्याणगुणात्मक- स्वरूपोभयलिङ्गमुभयलक्षणं परं ब्रह्मायगतम् ॥ भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ १२ ॥ यथा जीवस्प स्वतोऽपहतपाप्पत्वादियुक्तस्यापि देवादि- ·" एप त वेदान्तदीपे शरीरसंवन्धितयाऽवस्थाभेदादुक्तदोपसंवन्धित्वमेवं परस्यापि “यस्य पृथिवी शरीरम् " इत्यादिशारीरसंबन्धित्वावस्थाभेदाचे दोपाः स्युरित चेन्न । मसेकं प्रतिपर्याय अतद्वचनादोपासंव- धित्ववचनात् “यस्य पृथिवी शरीरम् " इत्यादिषु मात्माऽन्तर्याम्यमृतः" इसन्तर्यामिणो हि निर्दोपत्वमुच्यते । जीवस्य तु पराभिध्यानात्तत्स्वरूपं तिराहिनमित्युक्तम् । अतः शरीरसवन्धित्वेऽपि परस्यैते न दोपाः ।। अपि चैवमेके ॥ १३ ॥ अपि च यदिवं जीवपरयोरेकस्मिन् शरीरित्वेनावस्थित- योदोंपसवन्धित्वं तद्विपरीतत्वं चोक्तम् एवमेके शाखिनः स्वशब्देनाधीयते "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं क्षं परिपस्वजाते, तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्योऽभिचाक- शीति" इति ॥ मनुप्यादिशरीरेषु शरीरित्वमेव जीवस्य नामरूपभाक्त्वेन कश्यताहेतुः तत्परस्याऽपि अविशिष्ट चेत्कथं परस्य ब्रह्मणो- उकर्मवश्यत्वेन कर्मफलानशनमुच्यत इसत आह- अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ मनुष्यादिशरीरेषु शरीरित्वेऽप्यरूपत्रदेव हि तत्परं ब्रह्म । कुतः । प्रधानत्वात् निर्वाहकत्वात् । जीवस्य नाममप- भावलेन कर्षफलाशनं निनोंदु परस्य तच्छीरे शरीरि- त्वेनावस्थानम् । यथाह “यस्य पृथिवी शरीरम् । यस्यात्मा श- रीरम्-य आत्मानमतरो यमयति । अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा । आकाशो ह वै नामरूपयोनिहिता ते यदतरा" इति । अत उभयलिंगमेव हि पर ब्रह्म ।

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः। ससं मानमतं ब्रह्म" इति प्रकाशकस्वरूपता ब्रह्मण उच्यते कथमुभयलिङ्गत्वमित्याशंक्याह- प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ॥ १५॥ पया "ससं ज्ञानम्" इति वाक्यावैयर्थ्यात् प्रकाशो ग्र- मणः स्वरूपमित्यवगम्यते तधो "यः सर्वज्ञः सवित् । परा- स्य शक्तिर्विविधैव भूयते " इखादिवाक्यावयात्कल्याण- गुणाकरत्वं च ब्रह्मणः स्वरूपमित्यवम्यते इत्युभयलिगमेव।। आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ "ससं ज्ञानम्" इति वाक्यं ब्रह्मणो शानं स्वरूपमित्येता- वन्मात्रमाह न पुनः गुणाकरत्वं निषेधति ।। दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते ॥ १७ ॥ दर्शयति च वेदान्तवाक्यगगो निरस्तनिखिलदोपता कल्याणगुणाकरत्वं च "निष्कलं निष्क्रिय शांत निरवयं नि- रंजनम् । तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं दैवतानां परमं च दै. वतम्" इसादिकः । स्पर्यते अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः मलयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत् " इसादिषु ॥ अत एव चोपमा सूर्याकाशादिवत् ॥ १८ ॥ यतो ब्रह्मणो निरस्तनिखिलदोपत्वकल्याणगुणाकरतेन उभयलिंगत्वाव पृथिव्यादिस्थानतोऽपि तत्तत्मयुक्तदोष- गंधसम्भवः अत एव शास्त्रेषु च जलम्यांदिवदित्युपमा क्रियते। "भाकाशमेकं हि पथा घटादिपु पृथग्भवेत् । तथात्मैको बनेकस्थो जलाधारेष्विवांशुमान्" इसादिषु ।। . च ·१५८ वेदान्तदीपे अंबुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९ ॥ तुशब्दश्चाद्यं द्योतयति । अवुनीवाग्रहणात् । यथा भनि सूर्यो गृह्यते तत्रानवस्थित एव भ्रांत्या तत्रस्थ इव, तथा प- रमात्मा पृथिव्यादौ न गृह्यते । “यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः" इति परमार्थतः स्थितो गृह्यते। अतो न तथात्वं न सूर्य- स्येव तत्पयुक्तपगंधाभावः परमात्मनः।परमार्थतः स्थितत्वात् ॥ परिहरति- वृद्धिहासभाक्त्वमंतर्भावादुभयसामंजस्यादेवं दर्शनाच्च ॥ २० ॥ पृथिव्यादिषु विपमेषु स्थितस्यापि परमात्मनस्तदंतर्भा- वात्तत्र स्थानात्तत्मयुक्तद्धिहासभाकं " जलाधारीप्वांशु- इति दृष्टांतन निवर्त्यते । कुतोऽवगम्यत एता- चन्मात्रमिति । उभयमामंजस्यादेवं उभयदृष्टान्तोपादान- सामंजस्यादेवमवगम्यते । “आकाशमेकं हि यथा" इति घटकरकादिषु विपमेष्ववस्थितमाकाशं “जलाधारेवियां- शुमान्" इति चांशुमंतं परमार्थतः स्थितमनवस्थितं चोभयं ह- टान्ततयोपादाय "तथास्मैकोऽप्यनेकस्थः" इति निगमनान् त- तत्स्थानमयुक्तद्धिहासभाक्त्वनिवर्तनमात्रं विवक्षितमिसग- म्यते । अन्यत्रापि दृष्टांतवाष्टातिकयोः सर्वसाम्याभावेऽपि "सिंह इव माणवकः" इत्यादिषु दृष्टांतोपादानदर्शनाच्चैत्रम- वगम्यते ॥ "अथात भादेशो नेति नेति" इत्यादिना पूर्वप्रकृतस्य मू- मूर्तमपश्चस्य ग्रह्मणो रूपत्वमतिपेधात् निष्पपश्चसन्मात्र- मेव ब्रह्म न पुनरुक्तस्वरूपमुभपलिङ्गमित्याशझ्याह- मान् ॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय, पादः। १५९ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भयः ॥ २१ ॥ हितौ । "द वाव ब्रह्मणो रूपे मृत चामूर्तमेव च" इत्या- दिना स्यूलस्य सूक्ष्मस्य च अपंचस्य ब्रह्मणो रूपतया प्र- माणांतरामज्ञातस्यात्रैव रूपतयोपदिष्टस्य निषेधासंभवाद प्रकृतैतावत्वं हि ब्रह्मणः प्रतिपेधति । पूर्वप्रकृतैतावन्मानं न भवति ब्रह्मेति हि "अथात आदेशो नेति" इत्यत्र प्रतिपाद्यते इ- त्यर्थः । ततो प्रवीति च भूयः । ततः पूर्वोकाद्भुयस्त्व प्र. वीति च चाक्यशेप: "न ह्येतस्मादिति नेत्यन्पत्परमस्ति भय नामधेयं सत्यस्य ससामिति माणावै सत्यं तेपामेप सत्यम्" इति न इति निर्दिष्टादेतस्मादब्रह्मणोऽन्यन्न ह्यस्ति परम् ब्रह्मणोऽन्यत्स्त्र- रूपतो गुणैश्चोत्कृष्टं न ास्तीत्यर्थः । “सत्यस्य सत्यम्" इति ब्रह्मणो नामधेयम् तस्य निर्वचनं "भाणा वै सत्यं तेपामेप स- त्यम्" इति माणसाइचर्यात् जीवात्मानः प्राणाः। ते हि विय- दादिवदनुत्पाद्यत्वेन सत्याःतेभ्योऽप्येप सत्पं ते हि कर्मानुगुण- देहयोगेन जन्मवन्तः तदप्यस्य नास्तीति तेपामेप सत्यं ज्ञानस- सोचविकासम्पविकारस्याप्यभावात् । अतः प्रमाणान्तरा- ज्ञातसरूपस्य ब्रह्मणो मूर्तामूर्तमपञ्चमकारतयोपदेशाव उभय- लिङ्गमेव । पुनरपि प्रकारविशेषोपदेशाच्च “ अधात आदेशो नाते' इति पूर्वप्रकृतेयत्ता ब्रह्मणः प्रतिषिध्यत इत्यर्थः ।। ननु च मत्यक्षेण निर्विशेपसन्मात्रमेव गृह्यते तदतिरिक्त सबै भ्रान्सा प्रतीयमान सविशेषमनूध नेति नेती निपि- ध्यत इत्यत्राह- तदव्यक्तमाह हि ॥ २२ ॥ ममाणान्तराज्ञाततां द्रढयति । तबलन केनापि ममागेन

·वेदान्तदीपे
व्यक्तम् । तथा हि श्रुतिः "न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य" इत्या-
दिका । प्रत्यक्षेण गृह्यमाणमस्तित्वं घटादेरेव न ब्रह्मण
इत्यर्थः॥
अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २३ ॥
भपि च संराधन एवोपलभ्यते । सराधनं सम्यक्मीति-
करं प्रीतियुक्तभजनम् । उपासनमिति यावत् ।उपासनरूपमीणनेन
विना केनापि नोपलभ्यते इति श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते ।
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो “न मेधया न बहुना श्रुतेन यमेवैप
वृणुते तेन लभ्यः। नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया-भ-
स्या त्वनन्यया शक्य अहम्" इति श्रुतिस्मृती। भतः केनापि
प्रमाणेनानभिव्यक्तरूपत्वाहह्मणो “द्वे वाव रूपे" इत्यादि-
ना ब्रह्मणः प्रकारतयोपदि जगदैश्वर्यं नेतीति न निपिध्यते
किं तु प्रकृतेयत्तामात्रं निषिध्यते ॥
प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्य-.
भ्यासात् ॥ २४ ॥
इतश्च मानानन्दवजगदैश्वर्यमपि ब्रह्मणो रूपम् । येषा
चामदेवादीनां सराधनरूपकर्मण्यभ्यासात्प्रकाशश्च सातः द-
शनं सातं तेपां दर्शने प्रकाशादिवत् ज्ञानादेरिव जग-
दैश्वर्यस्याप्यवैशेष्यं मतीयते। “तद्धतत्पश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रति-
येदे अह मनुरभवं सूर्यश्च " इसादौ ।।
अतोऽनंतेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २५ ॥
अतोऽनन्तेन कल्याणगुणेन योगो ब्रह्मणः सिद्धः त.
या सत्युभयलिगमेव ब्रह्म ।
उभयव्यपदेशात्त्वऽहिकुण्डलवत् ॥ २६ ॥

·तृतीयाध्यायस्य बताया। "द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे" इत्यादिनोपदिष्टमचिद्वस्तुनो - रूपत्वं किं ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपेण परिणामाद्भवति उत रास्मिन् ब्रह्मण्यचिद्रस्तुाने चैकजातियोगाद अघ जीरवत् ह्यशरीरतया ब्रह्माविशेषणत्वेनेति संशयः ॥ भिन्नाभिन्नत्व- पोभयव्यपदेशोपपत्तये प्रौवाचिद्रूपेण परिणमत इति प्रथ- [ पक्षः ॥ तथा तु सति ब्रह्मणो निर्दोपता पाध्येतंसेकजा- तयोगेनेति द्वितीयपक्षः ॥ एवं सति "आत्मैवेदं सर्वम् । ब्रह्मवे- दं सर्वम् ” इति ब्रह्मस्वरूपस्यैव सर्वशब्दवाच्यत्वव्यपदेशवाघः स्यात्, न होकर गोव्यक्तिः खण्डो गौर्मुण्डो गौः पूर्णशृङ्गो गौरिसादि सर्वगोव्यक्तिवानिशब्दरभिधीयते, अतो जीवस्येव शरीरतया ब्रह्मविशेषणत्वेनाचिद्रस्तुनोऽपि ब्रह्मांशत्वमिति रा- द्धान्तः ।। सूत्रार्थ:-तुशब्दोऽवधारणे । अहे। कुण्डलभावादिवत् ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपेणावस्थानम् । कुतः । नानात्वकत्वरूपो- भयव्यपदेशात् ॥ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ २७ ॥ वाशब्दोऽनन्तरोक्तव्यात्त्यर्थः । यथा प्रकाशतदाश्रय- योतजस्त्वेनैकजातियोगादभिन्नत्वं भिन्नलं च एवमाचदहा- णोरपि॥ पूर्ववद्वा ॥ २८॥ वाशब्दः पक्षद्वयव्याहत्त्यर्थः । पूर्ववत् यथा पूर्वत्र "अंशो नानाव्यपदेशात् । भकाशादिवत्तु नैवं परः इत्यमय- व्यपदेशोषपचये ब्रह्मणो निदोंपलांसद्धये च प्रकाशनातिगुण- पारीरवत् पृथकासधनंहविशेपणतया जीवस्य ब्रह्मांशत्वमुक्तम् एवं अचिद्रस्तुनोऽपिाअचिद्वस्तुवाचिशब्देनापि प्रचितस्तुविशिष्ट प्रामवाभिधेयामिति "मात्मैवेदं सर्वम् ।ब्रह्मेवेदं सर्वम्" इत्यभेदव्य- २१ ·-दा पदेशोपपत्तिः । विशेषणविशेप्ययोः स्वरूपस्वभावभेदज्ञापनाय विशेषणविशेष्ययो/देन व्यपदेशश्चोपपद्यते "क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोन्यः" इत्यादिना। ब्रह्मणो निर्दोपत्वं च ॥ प्रतिषेधाच्च ॥ २९ ॥ स वा एप महानज प्रात्माऽजरोऽमरः। नास्य जरयैत- जीर्यति-विजरो विमृत्युः" इसादौ ब्रह्मणोऽचिद्धर्मप्रतिषेधाच्च विशेषणविशेप्यभावेनैवांशांशिभाव इत्यर्थः ॥ “ (पराधिकरणम् ।) परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यप- देशेभ्यः ॥ ३० ॥ "यतोवाइमानि" इसादिना जगज्जन्मादिकारणतया निर्दि- यात्परस्माद्रह्मणोऽपि परंतत्त्वं किश्चिदस्ति नेति संशयः॥ इतोऽ- पि परमस्तीति पूर्वः पक्षः । “अथ य आत्मा स सेतुः” इत्यस्य सेतुत्वव्यपदेशात् "एत सेतुन्तीत्वा" इत्यस्य तरणीयत्वव्यपदेशाच इतोप्यन्यदस्तीति गम्यते । “चतुप्पाब्रह्म । पोडशकलम्” इति परिमितत्वव्यपदेशाच्च अपरिमितमन्यदस्तीति प्रतीयते । “म- मृतस्यैप सेतुः" इति मापकत्वश्नुतेश्चानेन प्राप्यमन्यदस्तीति प्राप्यमापकत्वरूपसंवन्धात्मतीयते । तथा "तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वं ततो यदुत्तरतरम्” इति पुरुपशब्दनिर्दिष्टाद्ब्रह्मण उत्तरत्वेन भेदव्यपदेशाच्चान्यत्परमस्तीति ॥ राद्धान्तस्तु-"न ह्येतस्मा- दिति नेसन्यत्परमस्ति" इति नेति निर्दिष्टान्मूर्तामूर्तरूपाद्र- ाणोऽन्यत्पर नास्तीति परत्वनिषेधात् कारणाहमणोऽन्यत्पर ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १६३ नास्तिा सेतुल व्यपदेवास्तु"एपा लोकानाममभेदाय" इति स- चलोकासडूरकरत्वकृतः । एव "सेतु तीचा इति तरातरांपे वेदान्तं नरतीतिवत्प्राप्तिवचनः । चतुप्पाब्रह्म पोड- शकलम इत्युन्मानव्यपदेशोऽपि चारपादा माणः पादश्चक्षुः पाद: " इतिवदुपासनार्यः । संभवति चापरिमितस्यापि तत्तदेशसंवन्धितयोन्मितत्वानुम- न्यानम् । “ अमृतस्यैप सेतुः" इति स्वस्पैवामृतस्य स्वयमेयं मापकामत्युच्यते " यमेवैप तृणुते सेन लभ्यः" इसादिश्रुतेः । "ततो यदुत्तरतरम्" इसपि "तेनेदं पूर्णम्" इति निर्दिष्टात्पुरु- पादन्यस्य न परत्वमाह । अपि तु " तमेव विदित्वातमृत्यु- मेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" इति पूर्वप्रतिज्ञातं पुरुपवेद- नस्यामृतत्वहेतुत्वमन्यस्य चापयत्वं सहेतुकमुपसंहरति " य- स्मात्परं नापरमस्ति किश्चिद " इसारभ्य " तेनेदं पूर्ण पुरु- पेण सर्वम्" इति परस्य च सर्वस्मात्परत्वमन्यस्य च परलामा- वं मातिपाद्य ततो हतार्यदुत्तरतरं पुरुषतत्वं तदेवारूपमनामयं " य एतद्विदुरमृतास्ते भवान्त प्रथेतरे दुःसमेगापियन्ति " इति पूर्वमातशातमेवोपसंहृतम् ॥ मूत्रार्थ:-परमतः "जन्मायस्य यतः" इसाधारभ्य " अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम" इसन्तेन प्रति- पादिताव निखिलजगदेककारणात्सर्वान्तरात्मनो निरस्तानास- लदोपगन्धाद अनवधिकातिशयामरुपेयकल्याणगुणमणात्पर- साद्राणः परयापे किचिदस्तीति कश्चिन्मन्यते । कुनः । सैन्मानसंवन्धभेदव्पपदेशेभ्यः । व्याख्याताश्चैते ।। सामान्यात्तु ॥ ३ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । सेतुत्वन्यपदेशनावत् तस्मा- त्परं नावगमयति । सेतुसामान्यात्सादृश्याजगांधृतिरूपात ब्रह्म- ·वेदान्तदीपे यास्तथा व्यपदेश इति श्रुतिरेव सेतुशब्दं व्याचष्टे " अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेपा लोकानामसभेदाय" इति । यद्यत्स्व- मावा लोकाः सृष्टास्तत्तत्स्वभावाऽसङ्कराय सर्वान लोकानयमेष सेतुवाद्विभीति सेतुरिसर्थः ॥ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॥ ३२॥ "चतुष्पाद् ब्रह्म । पादोऽस्य विश्वा भूतानि" इत्युन्मान- व्यपदेशस्तथा तदुपासनार्यः । “यथा वाक्पादः" इसादिना प्र- ह्मणो वागादिपादव्यपदेश उपासनार्थ एवमयमपि ॥ स्वयमपरिमितस्वरूपस्यानुसन्धानार्थतयाअप कथं परि- मितत्वमिसत आह- स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ॥ ३३ ॥ मतिपन्नवागादिस्थानविशेपसंवन्धात्तत्तत्स्थानसंवन्धित्वे- नावच्छिद्यानुसन्धानं युज्यते । यथा मकाशादेविततस्यापि वातायनघटादी॥ उपपत्तेश्च ॥ ३४॥ अमृतस्यैप सेतुः” इति स्वस्य स्वयमेव भापक इति सेतुव्यपदेशोपपश्चान्यत्परमस्तीति कल्पनं न युज्यते नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः-यमेवैप पृणुते तेन लभ्यः" इति श्रुते॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥ ३५ ॥ "तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वं ततो यदुत्तरतरम्.” इति पुरुपादन्यस्य न परस्वमाह “न तस्येशे कश्चन । न ह्येतस्मा- दिति नेसन्यत्परमास्त ] यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् " .

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १६५ (यस्मादपरं परं नास्ति किचिव इसर्थः।) एक्मादपु पुरुपादन्य- स्य परत्वपातपैधात् । “ततो यदुत्तरतरम्” इति तु व्याख्यातम् यतः पुरुपतत्त्वमेवोत्तरतरं ततो हतोर्यदुत्तरतरं पुरुषतत्त्वम् त- देव "अरूपमनामयम्" इत्यादिना । “य एतद्विदुरमृतास्ते भव- न्ति अर्थतरे दुःखमेवापियन्ति" इति "तमेवं विदित्वाऽति मृत्यु- मेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इति प्रतिज्ञातमेव स हेतुमु- पसंहरति। “न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः" इति च पुरुपतत्त्वमेव वदाते । अनन्तरम् अयः संभूतो हिरण्यगर्भ इस्पष्टौ इति पुरुपतत्त्ववाचिनैकवावयतावगमात् "अभस्यपारे। यमन्तः समुद्र कवयोऽत्रयन्ति " इति च प्रक्रमाद ॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ।। ३६ ॥ अनेन ब्रह्मणा सर्वव्याप्तवं " तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् । अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः । निलं विभु सर्वगतं मुमुक्ष्म तदव्ययं यदूतयो- नि परिपश्यन्ति " इसायामशब्दभ्यो व्याप्तिवा- चिशब्दभ्योऽवगम्यते । एवं गम्यमानं एतस्मात्परं वारयनीत्य- थः। आदिशब्दाद "आत्मवेदं सर्वम्" इत्यादयो गृड्यने । मनो यतो वा इमानि" इत्पादिनाऽजगताज्जगत्कारणाह्मणो- ऽन्यत्परं न विद्यते ॥ (फलाधिकरणम्) फलमत उपपत्तेः ॥ ३७॥ कि वेदोदितं यागदानहोमादिकमुपामनायं कर पासीदति कामिनो मुमुक्षाश्च कर्तव्यनया यूप मैंवापूर्वद्वारेण भोगापवर्गहमानदं उन तत्तद्वारा - ·चेदान्तदीपे परमपुरुप एवं फलद इति संशयः ॥ कर्मवेति पूर्वः पक्षः । लोके मदनादेः कृप्यादेश्च कर्मण एवं साक्षात्प- रंपरया वा फलप्रदत्वदर्शनात् । तथा वेदे च “यजेत वर्गका- मः। प्रात्मानमेव लोकमुपासीत" इति कामिनो मुमुक्षोश्च कर्त- व्यतया श्रूयमाण कर्म तत्तत्फलसाधनतयाऽवगत क्षणिकमप्यपू- द्वारेण भोगापर्वरूपसर्वफलदम् ॥ राद्धान्तस्तु–कर्तव्यत- याऽवगतस्य यागादेरुपासनस्य च “यज देवपूजायाम्" इत्या- दिनाऽवगतधात्वर्थस्वाभाव्यात् वायुमेव स्वेन भागधेयेनो- पधावाते स एवैनं भूतिं गमयति" इति वाक्यशेपान्च"इष्टापूर्त वहुधा जातं जायमानं विश्व विर्भात भुवनस्य नाभिः तदेवा- ग्निस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमाः । स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव चिहितान् हितान् ।। अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ॥ स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥ तत्मसादात्परां शान्तिं स्थानं मास्यसि शाश्वतम् इसादिश्रीतस्मृतिभ्यश्च परमपुरुप एवं कर्मभिरुपासनेन चाराधितो भोगापवर्गरूपफलमदः । लोके च कृप्यादिकर्म- भिः सस्यादिकमुत्पाद्य तेन भृत्यद्वारेण साक्षाद्वा राजानमभ्ययं ततः स्वापेक्षितानि लभन्ते।अतः परमपुरुष एव फलपदः।मूत्रा- थस्तु-फलमत उपपत्तेः । अतः परमपुरुपाद्ब्रह्मण एव कर्मभि- रुपासनेन चाराधिताद भोगापवर्गरूप फलम् ।कुतः । उपपत्तेः। कर्मभिहि क्षणवासिभिर्न कालान्तरभाव फलम् । स हि सर्वज्ञः सर्वशक्तिः परमकारुणिको महोदारोऽनादिरनन्तश्च सर्वे- श्वरः स्वाराधनम्रूपेण कर्मणाऽऽराधितः फलमद इत्युपपद्यते ॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । . श्रुतत्वाच ॥ ३८ ॥ स वा एप महानन आत्माऽन्नादो वमुदानः । एप हो- वानन्दयाति इति भोगापवर्गरूपं फलमयमेव ददातीति श्रूयते ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥ ३९ ॥ यागादिकमुपासनात्मकं च धर्ममेव फलमदजैमिनिराचार्यो मन्यते ।अत एवोपपत्तेः श्रुतत्वाचेत्यर्थः।लोके कृप्यादेर्मर्दनादे- श्च कर्मण एव साक्षात्परपंरया वा फलप्रदायित्वदर्शनाद वे. देऽपि तथैव युक्तमित्युपपत्तिः। उपपद्यते चापूर्वद्वारेण साध- नत्वम् । “यजेत स्वर्गकामः । ब्रह्मविदाप्नोते परम्" इति कामिनः कर्तव्यतया कमविधानात्तदन्यथा ऽनुपपत्त्या कर्मैवापूर्वद्वारेण फलसाधनमिति गम्यते ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ४० तुशब्दः पक्षव्यावृत्यर्थः । पूर्वोक्तपरमपुरुपस्यैव फलमद- त्वं भगवान् बादरायणो मन्यने । कुतः । हेतुव्यपदेशात् "वा- युमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयाते " इति वाय्वाद्यात्मनाऽवस्थितस्य परमपुरुपस्यैव फलमदत्वव्यपदेशात्। "यो वायौ तिष्ठन्” इति च वाय्वाद्यात्मना स एवावस्थित इति भूयते । तत्परिसागेनापूर्वस्य फलसाधनत्वकल्पने तहान- मश्रुतकल्पन च । विध्यपेक्षिते फलसाधनत्वप्रकारे वाक्यशे- पेणावगते सति न फलसाधनत्वमकारकल्पनं न्याय्यम् । यथैव हि रात्रिसवादिप्पधिकारी न कल्प्यते इसर्थः॥ इति श्रीभगवदामानुजविरचिते वेदान्तदीपे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ॥

·(सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ।) सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेपात् ॥ १ ॥ कि सर्वेपु वेदान्तेषु श्रूयमाणा दहरादिविकेच उत वि- घान्तरामति संशयः ॥ भविशेपेण पुनः श्रवणस्य प्रकरणान्त- रस्य च विद्याभेदहेतुत्वाद्विद्यान्तरमिति पूर्वः पक्षः ॥ चोदना- फलसंयोगरूपाख्यानामावेशेपाद पतिपत्तृभेदेन पुनः श्रवणो- पपत्ते तत एवं प्रकरणान्तरत्वाभावाच्च विद्युक्यमिति राद्धान्तः । विद्यासु गुणोपसंहारादिचिन्तार्थ शाखान्तरा- धिकरणोक्तन्यायस्तत्फल च स्थिरीकृतम् ॥ सूत्रार्थ:-स- वेदान्तमत्ययं दहराद्युपासनमेकम् । कुतः । चोदनाथ- विशेषात् ॥ भेदान्नेतिचे देकस्यापि ॥२॥ अविशेषपुनः श्रुत्या विद्यभेदावगमान विद्युक्यामात चैत, एकस्यामपि विद्यायां शखान्तरे मतिपत्नभेदात्पुनः श्र- वणमधवदिति न विद्याभेदः॥ "तेपामेवैतां ब्राह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीणम्" इति प्राथणिकानां शिरोव्रतस्य विद्योपदेशागत्वनियमदर्यानं विद्याभेदं द्योतयात विद्यैक्ये हि पाथर्वणिकानामेवेति नियमो नोपपद्यतेसाशङ्याह- स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिका- राच्च ॥ ३ ॥ शिरोवतं न विद्याझं अपि तु स्वाध्यायस्य तथात्वे हि स्वाध्यायस्य तज्जन्यसंस्कारभाक्त हि तनियमः" "नैतदचर्णिवतो- धीयी त इत्यध्ययनसंवन्धाद । समाचाराख्ये ग्रन्थे इदमापे वेदन- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । तत्वेन व्याख्यातमिति वेदवतत्वावगमाच्च । " ब्रह्मविद्या वदेत " वेदविद्यामिसर्थः । सववच्च तनियमः । यथा हि सवहोमाः सप्तसूर्यादयः शतौदनपर्यन्ता आथ- पंणिकैकानिसंबन्धिनस्तत्रैव भवन्ति तथैवेदमप्यधर्ववेदसंबन्धि- त्वेन तत्रैव ॥ दर्शयति च ॥ ४ ॥ दर्शयति च श्रुतिरुपासनस्य सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वम् । छा- न्दोग्ये दहरविद्यायाम् "तस्मिन् यदन्तः" इति विहितमपातपा- प्पत्वादिगुणाष्टकं तैचिरीयके केवलं " तस्मिन् यदन्तस्तदुपा- सितव्यम् । इत्येवोक्तम् । तदुभयत्र विद्यैकल्ले संभवाते ॥ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॥ ५ ॥ तदेवं सर्ववेदान्तेपु दहराशुपासने समाने एकस्मिन् सति तत्तदुपासने वेदान्तान्तरविहितस्य गुणस्य वेदान्तान्तरे चोप- संहारः कर्तव्यः । कुतः । अर्थाभेदात् तद्वियाङ्गत्वेन तदुपका- राभेदात् । विधिशेपवत् यथैकस्मिन् वेदान्ते वैश्वानरविद्यादि- विधिशेषतया विहितस्य गुणस्य तदुपकारायोपसंहारः तथा वेदान्तान्तरेऽपि तद्विद्यागत्वाविशेषादुपसंहारो न्याय्यः ।। (अन्ययात्वाधिफरणम् ।) अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेपात् ॥ ६ ॥ अस्त्युद्गीपविद्या वाजिनां छन्दोगानां च । वााजेनां ता- चन् “ हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम " इसारभ्य उद्गीथे प्राणदृष्टयोपासनं शनुपरिभवफलं विहितम् । छन्दोगानामपि तदेव ".उद्गीथमाजरनेनैनानभिहानप्याय " इत्यारभ्य उद्गीथे माणदृष्टयोपासनमेव शत्रुपरिभवफलमुक्तम् । किमुभ- ·१७० घेदान्तदीप यत्र विद्यैक्यमुत विद्याभेद इति संशयः॥चोदनाद्यविशेषाद्विद्यै- क्यामिति पूर्वःपक्षः॥राद्धान्तस्तु-यद्यप्युभयत्रोद्गीये माणदृष्टयो- पामनमविशिष्ट तथापि छन्दोगानाम् “भोमिसेतदक्षरमुद्गीय. मुपासीत' इति प्रकृस "उद्गीथमाजहरनेनैनानभिहनिष्याम" इत्युद्गीथारयवे प्रणचे माणदृष्टयोपासनमुक्तम् । वाजिनां तु "हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेन " इत्युपक्रमात अविशेपेण कृ- स्नोद्गीथे माणदृष्टयोपासनमुक्तम् । “प्रय हय एवायं मुख्यः माणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे " इति छन्दोगानामुगानकर्म- गयुद्गीयावयवे मणचे प्राणदृष्टिविधानात् वाजिना तु प्रथ हेममासन्य माणमूचुस्त्वन्न उद्गायति तपेति तेभ्य एप माण उदगायत्” इति कृत्स्नोद्गीथस्य कर्तार प्राणदृष्टि- विधानाच्चोभयत्र रूपभेदाद्विद्याभेद इति ॥ सूत्रार्थस्तु-अन्यथा- त्वम् शब्दादिति चेदिति राद्धान्तच्छायया परिचोच नावि- शेपादिति पूर्वपक्षी परिहरति । “अथ ह य एवाय मुख्यःमाण- स्तमुद्गीथमुपासाश्चक्रिरे ।प्रय हेममासन्य माणमूचुस्त्व न उ- गायेति तथेति तेभ्य एप माण उदगायत्" इसेकत्रोद्गीथे मा. णदृष्टिशब्दादितरवोद्गातार माणदृष्टिशब्दाच्च रूपान्ययाव- मिति चेत् । न रूपभेदः। कुतः अविशेपाव उपक्रमे विशेषेण " उद्गाधनासयाम । उद्गीथमाजहरनेनैनानाभहानप्याम" इत्युद्गीयस्यैव उपास्यत्वमतीतेः “त्वं न उद्गायति तथोत तेभ्य एप उदगायत्" इति कर्मण्येवोद्गीथे कर्तृत्वमुपचर्यते इति युक्तम् । अन्यथोपक्रपविरोधः स्यात् ।। न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् ॥ ७ ॥ न वैतदस्ति यद्रूपक्याविद्यैक्यमिति । कुतः। प्रकरणभेदात्। छन्दोग्ये हि " प्रोमिसेतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इति उद्गी-

·१७२
तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
यावयवभूतं प्रणवमुपास्यं प्रकृस “ उद्गीथमाजहरुः" इति
वचनादुद्गीथावयवभूतः प्रणव एवोद्गीथशब्देनोच्यत इति
गम्यते । वाजसनेयके त्वचिशेपेण "उद्गीथेनात्ययाम " इत्यु-
पक्रमाव कृत्स्नोद्गीथ उपास्यः प्रकृतः । अत उद्गीथे माण-
पविशेपेऽपि रूपभेदाद्विद्याभेदः । परोवरीयस्त्वादिवत् ययक-
स्पामपि शाखायामुद्गीयावयवभूते प्रणवे परमात्पद्राष्टिावधान-
साम्पेऽपि हिरण्मयपुरुषदृष्टिविधानात् परोवरीयस्त्वादिगु-
णविशिष्टदृष्टिविधानमन्तिरामात रूपभेदस्तद्वदत्रापि । एवं
मकरणभेदेन उपक्रम एवैकत्रोद्गीयावयवविषयत्वेन इतरत्र कृ.
त्लोद्गीथविषयत्वेन चोपासनभेदे सिद्धे सात उपसंहारस्थ
कर्मविषयं कर्तृविषयं च माणदृष्टिविधानं यथाभूतमेवावति-
छत इसभिमायः॥
संज्ञातश्चेत्तदुक्तमास्ति तु तदपि ॥ ८॥
उद्गीथावग्रेति सक्यात ताधेिय विद्यैक्यमुक्तं चेत्तत्सद्दे
क्यं विधेयभेदेऽप्यास्त तु अस्सवेसर्थः। यथा निसाग्रिहोत्रे कु-
ण्डपापिनामयनाग्निहोत्रे च । यथा च छान्दोग्ये प्रथममपाठ-
कोदितामु वहीपु विद्यासुद्गीयविद्योते संज्ञेक्यम् ।।
व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ९॥
प्रथमप्रपाठके उपक्रमवदुत्तरास्वप्णुद्गीयविणमूद्गीथाव-
यवस्य मणवस्यैवोपास्यत्वव्याप्तमध्यगतस्य "तद्ध देवा उद्गी-
घमाजहरुः" इत्युद्गीथशब्दस्यापि प्रणवविषयत्वं समज-
सम् ॥
(सर्यामदाधिकरणम् ।)
सर्वाभदादन्यत्रेने ॥ १० ॥

·१७२ घेदान्तदीपे "यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भव- ति माणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च" इति छन्दोगानां वाजिनों कोपी- तकीनाच माणपियाऽऽम्नाता । तत्र छान्दोग्यवाजसनेयकयोः सर्वस्य एकरूपत्वगत् प्राणविद्यकैव । कौपीतकीमाणावद्या- यास्तस्याश्च भेदोऽस्त्युत नेति संशयः ॥ अस्ति भेद इति पूर्वः पक्षः । यद्यपि सर्वन ज्यैष्ठयश्रेष्ठयगुणकः माण एवोपा- स्यः तथापि छन्दोगवाजिनां ज्येष्ठ श्रेष्ठयगुणकस्य वागााद- गतवशिष्ठत्वादिगुणसवन्धित्वमाप शब्दादेव प्रतीयते । कोपीतकीनां तु न तति रूपभेदाद्विद्याभेदः ॥राद्धान्तस्तु- यद्यपि कौपीतकीप्राणविद्यायां वागाादेगतवासष्ठत्वादिसंव- न्धित्वं माणस्य न शब्दाभिहितं तथापि तत्रापि माणस्य ज्येष्ठधश्रेष्ठयोपपादन वागादीनां स्थितेस्तत्तत्कार्यस्य च मा- णाधीनत्वेनेसेतदविशिष्टमिति वागादिगतवशिष्ठत्वादेरपि मा- गाहेतुकत्वानुसन्धानन विना माणस्य ज्येष्ठ श्रेष्ठयानुसंधान- मनुपपन्नमिति कोपीतकीमाणविद्यायामाप वागादिगतवसि- प्रत्वादिसंवन्ध्येव माण उपास्य इति रूपाभेदाद्विधक्यम् ॥ सूत्रार्थ:-अन्यत्र कौपीतकीमाणविद्यायामिमे वसिष्ठत्वा- दयः संसेव । कुतः । सर्वाभेदात् माणज्यैष्ठयप्ठ्योपपादनम- कारस्य तत्राप्यभेदात् । वागादीनां स्थितेः कार्यस्य च माणहेतुत्वेन हि माणस्य ज्यैष्ठ्य श्रेष्ठ्यं चात्राप्युपपादितम् । प्रतो वागादिगतकार्यसामर्थ्यापादनरूपवसिष्ठत्वादिसबन्धित माणस्यानाप्युक्तमेवेसर्थः॥ (आनन्दाद्यधिकरणम् ।) आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ शानानन्दामलवानन्तत्वरूपब्रह्मस्वरूपनिरूपकगुणाः सर्वासु

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
पविद्यासुपसंहर्तव्या उत नेति संशयः। नोपसंहर्तव्या इति पूर्व-
पक्षः प्रकरणाधिकानामुपसंहारे प्रमाणाभावात् । ब्रह्मगुणानां
असंख्येयत्वेन उपसंहाराशक्तेश्च ॥ सद्धान्तस्तु-ज्ञानानंदादी-
नां ब्रह्मस्वरूपनिरूपकगुणत्वेन तैविना ब्रह्मस्वरूपानुसंधाना-
नुपपत्तेश्च सर्वासुपसंहर्तव्या इति ॥ सूत्रार्थस्तु-"सर्वाभेदान"
इसतोऽभेदादिति वर्तते । आनंदादयो गुणाः सर्वासू-
पसंहर्तव्याः । प्रधानस्य गुणिनो ब्रह्मणः सर्वाम विद्यास्त्रभे-
दात् । सर्वामु परविद्यासु ब्रहौकमनुसंधेयं चेत् यगुणविना
ब्रह्मस्वरूपानुसंधानमशक्यं ते च ज्ञानानंदादयोऽनुसन्धेया
इसर्थः ॥
प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥१२॥
आनंदादीनां मातावपि "तस्य प्रियमेव शिरः मोदों
दक्षिणः पक्षः" इति प्रियशिरस्त्वादीनाममामिः। ब्रह्मस्वरू-
पगुणवाभावात्तेपाम् । ब्रह्मणः शिरःपक्षादिभेदे स्वरूपें
सति ब्रह्मण उपचयापचयो प्रसज्येयाताम् । ततश्च ससं का-
नमनंतम्। अनंतोऽजर" इसाद विरुध्यते ।।
मियशिरस्त्वादिभ्य अनंदादीनां विशेपमाह---
इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥
इतरे आनंदादयः अर्थसामान्यात् ब्रह्मस्वरूपसामा-
न्यात् प्रशारत्मास्वनुवर्तते । ब्रह्मस्वरूपनिरूपणधर्मत्वेन ब्रह्म
स्वरूपसमाना हि ते॥
मियशिरस्त्वादयो ब्रमस्वरूपनिरूपणधर्मा न भवति
चेचदभिधानं किमर्थमित्राह-
अध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥

·१७४
येदान्तदीपे
अनुचिन्तनाथै तदभिधानम्। प्रयोजनांतराभावात् । "य-
यविदाप्नोति परम्"इति वेदितव्यतयोपदिष्ट प्रामानंदमयं मि.
पमोदादिरूपेण विभज्य शिरपक्षादित्वेन रूपयित्वा बुद्धावा-
रोप्पत इसर्थः॥
आत्मशब्दाच्च ॥ १५ ॥
"अन्योंतर भात्माऽऽनन्दमयः" इसात्मशब्दाच्च मियशि-
रस्त्वादयो न ब्रह्मस्वरूपधर्माः । शिरःपक्षादयो हि ना-
स्मधर्माः ॥
आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥
"अन्योंतर आत्मा" इसात्मशन्देन परमात्मन एवं गृहीति-
ग्रहणम्। इतरवत् "आत्मा वा इदमेक एवान भासीत्" इत्या.
स्मशन्देन यथा परमात्मनो ग्रहणं तद्वत् । कथमवगम्यते । तदेका-
र्थादुत्तरात “ सोऽकामपत बहुस्पां मजायेय " इसादि-
वाक्यात् ॥
अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ॥ १७ ॥
पूर्वेपु"अन्योंतर आत्मा माणमयः" इत्यादिवाक्येष्वनात्म-
स्वात्मशब्दयोगात कथमुत्तरवाक्यातनिर्णय इति चेत् "तस्माद्वा
एतस्मादात्मन भाकाश:
संभूतः" इति प्रकृतस्यात्मन एव-
प्राणमयादिप्वानंदमयपयतेषु प्रात्मशब्दावधारणात्स्यादेव
नियमः।अतः मिशिरस्त्वादीनामनात्मधर्मवाद ज्ञाननंदादी-
नामात्मस्वरूपनिरूपणधर्मवाच्च तेपामेव सर्वतोपसंहारः ॥
(कार्याख्यानाधिकरणम् 1)
कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८॥

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः।
छांदोग्यवाजसनेयकयोज्येष्ठं व श्रेष्ठं च प्राणमुपास्पं वि-
धाय"स होराच किं मे वासो भविष्यसाप इति होचुः" इ-
त्यपां माणवासस्त्वमुक्त्वा " तस्माद्वा एतदशिष्यंतः पुरस्ता-
चोपरिणच्चाद्भिः एरिदधति लंभुको हासो भवत्यन-
ग्नो भवति"इति छान्दोग्ये, वाजसनेयके चापा माणवासस्त्व-
मुक्त्वा "तस्मादेवं विशिष्यन्नाचामेदाशत्वा चाचामेदेतमेव तद-
अमनग्नं कुरुत" इति (आचमनेन माणमनग्नं कुरुत इस्पर्घः।)
अवाशनात्पुरस्तादुपरिष्टाच्च क्रियमाणमाचमनं किं माणविद्याङ्गं
विधीयते उताचमनीयानामपां माणवासस्त्वानुसंधानं विधीयत
इति संशयः ॥ "आचामेत् इति प्राचमने विधिपत्ययश्र-
वणात्स्मृत्याचारमाप्तादाचमनादाचमनांतरं प्राणविद्यांग विधी-
यते इति पूर्वपक्षराद्धान्तस्तु-"शिवा चाचामत्"इत्याचमनं
च प्रतीयते । आचमनीयानां चापां माणवासस्त्वानुसंधान
च "पापो वासः । प्रद्भिः परिदति । एतमेव तदन्नमनग्न
कुरुत" इति मतीयते । तत्राचमनं तावत्स्मृत्याचारमाप्तम् ।
मापां वासस्त्वानुसंधानम् अप्राप्तम् "अनानं कुर्वतो मन्यते ।
अनग्नं कुरुत"हाते अनुवादसरूपं प्रतीयते । तत्राचमनान्त-
रकल्पनादाचमनमनूद्य आचमनीयानामपां वासस्स्वानुसं-
धानं अमाप्त विधीयत इति युक्तं "तदन्नमनग्नं कुरुत"इति "वच-
नानि त्वपूर्वलात्" इति न्यायन विधिवचनमेव भवति।सूत्रार्थ:-
अपूर्वममातमषां प्राणवासस्त्वानुसंधान विधेयं न पुनः प्राप्त-
माचमनम्। कुतःकार्याख्यानात् । कार्यस्य अमासस्याख्यानस्व-
भावत्वाच्छास्त्रस्येत्यर्थः ॥
(समानाधिकरणम् ।)
समान एवं चाभेदात् ॥ १९॥

·चंदान्तदीपे वाजसनेयके अग्निरहस्ये वृहदारण्यके च शांडिल्यविद्या- माम्नाता भोग्नरहस्ये तावत् “स प्रात्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं मत्य सङ्कल्पाकाशात्मानम्" इति ।बृहदार- रायके च" मनामेयोऽयं पुरुषो भाः सत्यं तस्मिन्नन्तहृदये यथा ब्रीहिवा यवो वा स एप सर्वस्य वशी सर्वस्पेशानः साधिप- तिः सर्वमिदं प्रशास्ति " इति। किमत्र विद्याभेद उत नेति सं- शयः ॥ एकत्र सत्यसङ्कल्पत्त्रमधिक श्रुतं इतरव वशित्वादयोs- धिका इति रूपमेदाद्विघाभेद इति पूर्वः परः ॥राद्धान्तस्तु- उभयव मनोमयसादिके समाने सति वशित्वादेः सससङ्कल्प- स्ववितविरूपतया तेनाभदान रूपभेद इति विद्युक्यम्।। सूत्रार्थ:- मनोमयत्वादिके समाने सति विद्युक्यमाएवं चाभेदावशित्वादि- गुणेनाप्यभेदात् । वशित्वादिहि सससङ्कल्पत्वविततिः ।। (सम्बन्धाधिकरणम् ।) संबन्धादेवमन्यत्रापि ॥२०॥ बृहदारण्यके “य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुपो यश्चायं द. क्षगोऽक्षिन्" इत्युपगम्य आदित्यमण्डलेऽक्षिणि च सत्यस्य व्र- झणो व्यातिशरीरतेन उपास्यत्वमुक्त्वा “ तस्योपनिपदह- रिसधिदेवतम् । तस्योपनिपदहमित्पध्यात्मम् " इति द्वे एतस्य नामनी उपासनशेपतयाऽऽन्नायते।कि यथाश्रुते स्थाननियते उतो- भयत्रोमे हाते संशयः ॥ उभयोः स्थानयोरेकरूपस्यैवोपस्यत्वा- द्विाक्यमित्पनियते नामनी इति पूर्वः पक्षः ॥ अक्ष्यादिसस्था- नसंवन्धित्वाकारभेदादूपभेद इति विद्याभदाहे नामनी नियते इति राद्धान्तः ॥ सूत्रार्थ:-यया मनोमयत्वादिगुणविशिष्टस्येवो- पास्यत्वेन उभयत्र विधैक्यमेवमन्यत्राक्ष्यादित्याधारस्याप्येक- ·"तस्यै- तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। स्यैव ससस्य ब्रह्मणः स्थानद्वयसंपन्धान रूपभेद इति विधैः । क्पाद । नामनी भनियते ॥ न वा विशेषात् ॥ २१ ॥ न वैतदस्ति यद्विद्यैक्यादुभयत्राभे नामनी इति । कुतः।वि- शेषात् उभयत्र हि रूपं विशिष्यते एकत्रादिसस्थानसंबन्धि ब्रह्म इतराक्षस्थानसंवन्धि ब्रह्मेति रूपभेद इति नियते नामनी ॥ दर्शयति च ॥ २२ ॥ दर्शयति च श्रुतिविद्याभेदेन गुणानुपसहार तस्य तदेव रूप यदमुप्य रूपम् " इसादिना रूपाधतिदेशेन । स्वतो समाप्तातिदेशेन प्राप्सपेक्षा (सम्भृत्यधिकरणम् ।) संभृतियुष्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥ तैत्तिरीयके नरायणीयानां खिलेषु च "ग्रम ज्येष्ठा वीर्या संभृतानि ब्रह्माग्ने ज्येष्ट दिवमाततान, ब्रह्म भूताना प्रथमो- त जज्ञे तेनाहति ब्रह्मणा स्पर्धितु कः" इति ब्रह्माणि ज्येष्ठानां गुणाना संभृतिषुव्याप्तिश्चेत्यादि गुणजातमाम्नातम् । किमेपा सर्वासु विद्यासुपसंहारः उत स्थानविशेपोपासनेपु नियम इति संशयः ॥ अनारभ्याधीतत्वात् एपा सर्वासूपसहार इति पूर्वः पक्षः ॥ राधान्तस्तु-यद्यपि न स्थानविशेषसवन्ध्युपासनमार. भ्याधीता एते तथापि धुव्याप्पिसामयात् तस्य हृदयाघल्प- स्थानेषूपसहारायोगात् तत्साहचर्याच्चेतरेपां अल्पस्थानविहि- तामु विद्याभु नोपसंहार इति ॥ सूवार्थ:-सभाविधुव्याप्तते । समाहारद्वन्द्ववेन एकवद्भावः । समृतिप्रभृतिगुणजासमप्यत एवं २३ ·घेदान्तदीपे स्थानविशेपसंवन्धनियमानियतं न सर्वत्रोपसंहार्यम् । धुव्याप्तिाह स्वसामर्थ्यादल्पस्थानानईतया तदितरस्थाननियता । सभृ. साधाप तत्साहचर्याचधैव ॥ (पुरुषविघाधिकरणम् ।) पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ तैत्तिरीयके पुरुपविद्याऽऽम्नाता "तस्यैव विदुपो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी" इत्यादिका। छान्दोग्योपे “पुरुषो वा व यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विशतिवाणि" इत्यादिका।किमत्र वि- चाभेद उत नेति सशयः ॥ पुरुपविद्येति सक्यात् तैत्तिरीयके फलसवन्धानाम्नानात् छान्दोग्यगत “शतञ्जीवति " इत्यनेन एकफलत्वाच विद्यैक्यमिति पूर्वः पक्षः॥ राद्धान्तस्तु-पुरुपवि- घेति सक्येऽपि सवनत्रयकल्पनमकारभेदात् यजमानपल्या- दिकल्पनमकारभेदाच्च रूपभेदात् तैत्तिरीयके पूर्वानुवाकगत- ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति" इति ब्रह्मविद्याफलस्यैव सन्निधानाद अफलस्यास्य तदगतया तत्फलत्वात्फलभेदाच्च विद्याभेदः ॥ सूत्रार्य:--पुरुपविद्यायामप्युभयत्र रूपभेदा- विद्याभेदः । कुतः । इतरेपा अनाम्नानात् । इतरशा- खोदितानामितरशाखायामनाम्नानात् । छान्दोग्ये तैत्तिरी- यकाम्नाताना यजमानपल्यादीना सवनानामनाम्ना- छादोग्याम्नाताना यज्ञावयवाना- मनाम्नानादिसर्थः । तैत्तिरीयके हि " आत्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी" इति यजमानादिकल्पन " यत्सायं मातमध्यदिन च तानि सवनानि " इति च सवनत्रयकल्पनम् छादोग्ये चा- शिशिपादीना दीक्षादित्वकल्पन पुरुषायुपत्रेधा विभज्य सवन- कल्पन चेति यज्ञावयवकल्पनाकारभेदादूपभेदः स्पष्टः। नात् तैत्तिरोयके - ·तृतीयाध्यायस तृतीयः पादः। फलमपि तथैवेति इतरेषामिति फलस्यापि ग्रहणम् ।। (वेधाधिकरणम् ।) वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २५ ॥ भाथर्वणिकास्तैत्तिरीयका एतरेपिणश्वेसेवमादयः उ. पनिपदारभेषु "शुक्र प्रविध्य हृदयं प्रविध्य । शं नो मित्रः शं वरुणः शन्नो भवत्वर्यमा । सह नाववतु' इत्यादिमंत्रान्महाव्रता- दीनि च कर्माणि अधीयते । किमेषां विद्यांगत्व उत नेति संशयः ।। सन्निधिसमानानात विद्यांगत्वमिति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धातस्तु-"शुक्रं भविध्य हृदय मविध्य" इसादिमंत्रसाम- र्थ्यान्महानतादीनां व कर्मणा श्रुसादिभिश्चाभिचारद्वादशा- हादिपु विनियोगवत् "शन्नो मित्रः वरुणः । सह नाववतु" इत्पादिमवस्य "ऋत वदिष्यामि सत्य वदिष्यामि । तेजस्ति- नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै" इति मत्रसामर्थ्यात् अध्ययने वि- नियोग इति न विद्यांगत्वम् ।। स्वार्थस्तु-बेधार्थभेदादिस्यस्य वेधाद्यर्षभेदवत् "सत्यं वदिष्यामि। तेजस्विनावधीतपास्तु"इति शनोमित्रादेमैत्रस्याप्यध्ययनसंबंधरूपार्थभेदान्न विधांगव- मिसभिमाय: ।। अतः शन्नोमित्रादिमंव एवाधिकरण- विपयः॥ (हान्यधिकरणम्।) हानौ तपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छंदःस्तु- त्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ २६ ॥ विदुषो ब्रह्म भाप्नुवतः पुण्यपापयोविमोचनं द्वयोः शा- खयोः श्रुतम् । विमुक्तयोः पुण्यपापयोरन्यत्र प्रवेश एकस्यां श्रुतः विमोचनं प्रवेशश्चोभयमेकस्यां शाखायाम् । तदा विद्वान् ·१८० घेदान्तदीपे पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति । अस इव रोमाणि विधूय पापं चंद्र इव राहोर्मुसात्ममुन्य-ब्रह्मलोकमभि- संभवामि"इति च केवल विमोचनम् । “तस्य पुवा दायमुपयंति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृसाम्" इति केवलप्रवेशः। “त- त्सुकृतदुप्कृते धूनुते तस्य मिया ज्ञातयः सुकृतमुपपंति भप्रिया दुष्कृतम्" इत्युभयम् । कि केवलहानिचिंतनं केवलोपायनचि- तनमुभचिंतनं सर्वान विद्यासु विकल्पेनानुष्ठेयं उत समुच्च- येनेति संशयः ॥ तथाम्नातस्यार्थवत्त्वाय विकल्प इति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धातस्तु-पुण्यपापप्रवेशस्य विमोचनापेक्षत्वेन शा- खान्तरस्थस्यापि प्रवेशवाक्यस्य शाखान्तरस्थविमोचनवाक्यशे- पत्वात् वाक्यद्वयेनैकार्थीवधानात् समुच्चयः । एकस्यां शा- खायामुभयविधान प्रतिपतृभेदन परिहियते ॥ सूत्रार्थ:-हानी तु । तु शब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । हानाविति मदर्शनार्थः । केव- लविमोचने केवले चोपायने श्रूयमाणे तयोरितरेतरसमुच्चयोऽ- वश्यंभावी। कुतः। उपायनशब्दशेषत्वात् । उपायनशब्दस्य हा- निवाक्यरोपवादित्यर्थः । सक्तयोः पुण्यपापयोः प्रवेशस्थान- वाचित्रात् उपायनाक्यस्य हानिवाक्यशेपत्वं अवगम्यते। प्रदे- शान्तराम्नातवाक्यस्य प्रदेशान्तराम्नातशेपत्वे दृष्टांतानाह कुशा- च्छन्दःस्तुत्युपगानादिति। “वानस्पत्याः कुशाः" इति प्रदेशांत- रानातस्य वाक्यस्य यथा “औदुवर्याः कुशाः" इति तविशेषवा- चिप्रदेशातरस्थम् यथा च "देवासुराणा छदोभि."इति प्रदेशात- रस्थस्य तत्क्रमविशेपवााचे"देवच्छदासि पूर्वम् इति प्रदेशांतर- स्थम् यथा च "हिरण्येन पोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोीत" इति प्रदेशांतरस्थस्य तत्कालविशेपवाचि “समयाविपिते सूर्ये पोड- शिनः स्तोत्रमुपाकरोति इति प्रदेशान्तरस्थम् यथा च " ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। " ना- ऋत्विज उपगायन्ति हात प्रदेशान्तरस्थस्य ध्वर्यरुपगायेत् " इति तत् पर्युदासरूपं प्रदेशांतर- स्थय एवमुपायनवाक्यस्प हानिवाक्यशेषतया संभवत्या ग- तौ विकल्पोऽयुक्तः । सदुक्तं पूर्नस्मिन्काहे "अपि तु वाक्य- शेप: स्यादन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य"इत्यादिना ॥ (सांपरायाधिकरणम् ।) सांपराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥ २७ ॥ किमिदं मुकृतदुष्कृतयोहानिचिंतनं देहवियोगकाले एक- देशःक्षीयतेऽध्वनि शिष्टमित्युमयत्रकर्तव्यम् उत देहवियोगकाल एव सर्व क्षीयते इति संशयः ।। उभयत्र श्रुतेदेवयानेन पचा गमनान्यथाऽनुपपत्या चोभयवेति पूर्वपसः । अश्व इव रोमाणि विधूय पाप चन्द्र इव राहो- मुखात्ममुच्य, धूत्वा शरीरमकृतम् " इति देहवियोगकाले "स मागच्छति विरजा नर्दी तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते " इति धध्वन्यपि हानिः धृता । देहवियोगकाले सर्वकर्मक्षये हि देव- यानेन गमनसाधनं कर्म न सभवाति सिद्धान्तस्तु-"तस्य ताव- देव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये " इति देहवियोगादुई ग्रामाप्तिपतिरेकेणानुभाच्पपुण्यपापफलाभावाद " अश्व इच रोमाणि विध्य पापम् ” इत्यादिनेकाऱ्यांदध्वन्याम्नातमा "तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते” इति वाक्यं देहवियोगकाले सङ्गमपि- तव्यमिति देहवियोगकाल एव हानिचिन्तनम् । सर्वकर्मक्षये हि विद्यासाम-देव देवयानेन पथा गमनं चोपपद्यते । विद्या हि स्वयं सूक्ष्मशारीरस्यानारंभिकापि प्रकृतसुखदःखोपभोगमाय- नस्थूलशरीरस्य सर्वकर्मणां च निरक्शेपक्षयेऽपि स्वफलभूतप्र- समाप्तिमतिपादनाय देवयानेन पपा एन गमयितुं सूक्ष्म- ·૨૮૨ वेदान्तदीपे शरीरं स्थापयति ॥ सूत्रार्थः-सांपराये देहवियोगकाले एवं चि- न्तनीयम्। कुता तर्ताभावात् देहवियोगादृद्ध ग्रह्ममातिव्यति- रेकेण तरितव्यभोगाभावात् । तथा ह्यन्येऽधीयते "तस्य ताव- देव चिरं यावन्नविमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये” इति "अशरीरं वावसन्त। न मियाप्रिये स्पृशतः" इति च ॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ एवं अर्थस्वाभाव्यात देहवियोगकाले निरवशेषकर्मक्षयेऽव- घृते सति "तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते" इति वाक्यखण्ड उभयाविरो- पादुभयqयविरोधात् छन्दतो नेयः "अश्व इव रोमाणि विधूप पापम्-धूत्वा शरीरम् । तस्य तावदेव चिरम्" इति चोभ- यश्रुत्यविरोधाचरमश्रुतोऽपि " तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते " इति वाक्पखण्डः "एत देवगानं पन्थानमापद्यते " इति प्रथमश्रुत- खण्डाद मागनुगमयितव्य इत्यर्थः ॥ अत्र चोदयात- गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥ देवयानेन गतिश्रुतेरर्थवत्वं देहवियोगकालेऽध्वनि चेत्यु- भयथा कर्मक्षये सत्येव । अन्यथा देहवियोगकाले सर्वकर्मक्षये साते मूक्ष्मशरीरस्याप्यारंभकनाशेन स्थित्यनुपपत्तेर्देवयानग- तिश्रुतिविरुध्यते ॥ परिहरति- उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेलोंकवत् ।। ३ ।। भगवन्तमुपासीनानां देहवियोगकाले सर्वकर्मक्षयेऽप्युपप- न्नो देवयानः पन्थाः। कुतः । तल्लक्षणार्थोपलो तल्लक्षणार्थः सज्जातीयार्थः । अकर्मलभ्यार्थोपलब्धोरसर्थः । उपलभ्यते ह्यक- .

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । मलभ्यार्थों ब्रह्मोपासीनानां " स स्वराड् भवाते तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" इत्पादौ । लोकवत् यथा लोके राजानमुपासीनानां प्राकृतपुरुषासाधारणातिरमणीयानेकार्य- सिद्धिः तद्वत् सर्वज्ञ सत्यसंकल्पं महोदारं पर ब्रह्मोपासीना- नां सर्वमुपपन्न मित्यर्थः ।। परं ब्रह्मोपासीनानां देहपातसमये सर्वकर्मक्षया- देहपाताई कर्मफलानुभवो न विद्यत इसेतन्न सं भवति वमिष्ठादीनां ज्ञानिनामपि कर्मफलरूपदेहान्तरसंयोगः पुत्रजन्मविपदादिसुखदुःखानुभवोऽपि दृश्यते इत्याशंक्याह- यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३१ ॥ येपां ज्ञानिनां देहपातादनंतर अचिरादिका गतिः प्राप्ता तेपां देहपातादृर्द्ध तरितव्यकर्मफलभोगाभावात् देहपातसमये एव कर्मक्षय उक्तः । वसिष्ठादीनां त्वाधिकारिकाणा यावद- धिकारसमाप्ति नाचिरादिका गांतरास्त । आप तधिकारे स्थितिरेव । अधिकारहेतुभूतकर्मणः फलदानापारब्धत्वात् । शानिनोऽप्यारब्ध हि कर्म फलानुभवेनैव क्षीयते ॥ ( अनियमाधिकरणम् ।) अनियमः सर्वेषामविरोधः शब्दानुमा- नाभ्याम् ॥ ३२॥ येपूपासनेपूपकोसलाादेवाचसादका गतिराम्नाता कि तनिष्ठानामेव तया ब्रह्ममाप्तिः उत सर्वेषां ब्रह्मनिष्ठानामिति सं- शयः॥ तनिष्ठानामवेति पूर्वः पक्षः । इतरेषां तया ब्रह्ममाप्ती म- माणाभावात् । यत्तु पञ्चाग्निविद्यायामसाधारणवचनम् । त. दप्युपकोशलादिविषयमिति निश्चीयते। अन्यथा उपकोशलादि- ·१८४ वेदान्तदीपे " प्वाम्नानमनर्थक स्यात् ।। राद्धान्तस्नु-पश्चाग्निविद्यायां "य एवमतादुर्ये चमेऽरगये श्रद्धा ससमुपासते तेचपम- भिमभवन्ति " इति सामान्यन सविषयगतिश्रवणं उपकोशला- दिखाम्नानं न वाधितुं क्षमम् । संकोचक च न संभवाति । वि. वास्तुत्यर्थतयाऽनुवादनाप्युपपत्तेः । अनः सर्वेपी तयैव माप्तिः । सूत्राप:-मनियमः सर्वेषां सर्वेपामावशेषेण तयैव प्राप्तिः। कु. त । भविरोधः शब्दानुमानाभ्यां तथामत्येव श्रानेस्मृतिभ्या- मविरोधः । श्रुनिः पञ्चाग्निाविद्यायां निदर्शिता । स्मृतिः "भ. ग्निज्योतिरहः शुक्लः” इत्यादिका ॥ (अक्षरध्यधिफरणम् ।) अक्षरधियां ववरोधः सामान्यतहावाभ्यामीपस- दवत्तदुक्तम् ॥ ३३ ॥ वृहदारण्यके एतद्वै तदक्षरं गागि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्यूलमानण्याहस्वम्" इसादि श्रूयते । तथाऽऽधर्वण च "मथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तददेश्यमग्राह्यम्” इयादि । किमेपा- मस्थूलत्वादीनां सर्वामु ब्रह्मविद्यासु उपमहारः उत यत्र श्रुता- स्तत्रैवति संशयः । विद्यारिशेपरूपतया श्रुतानां सर्वविद्यासा- धारणास्वाभावाद यत्र श्रुतास्तत्रैव नियता इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस्तु-अस्थूलत्वादीनामप्यानन्दादिवत् ब्रह्मस्वरूपानुस- न्धानान्तर्भावात सर्वत्रोपमहारः । न केवलमानन्दादिभिर्ब्रह्म- स्वरूपं प्रत्यगात्मनो व्यावृचम् । तस्यापि हि तदेव स्वरूपम्।अस्थू- लत्वादिविशेपितमानन्दादि ग्रह्मणः प्रत्यगात्मनो व्यावृत्तं रूपम् । यद्यपि प्रत्यगात्मा स्वभावतः स्थूलत्वाधचेतनधर्मासब- न्धी तथापि तत्संबन्धास्ताऽस्त्येवातदईतयापिदि पूर्व तत्संबन्धः सभातः। अतो ब्रह्मणस्तदनहस्वरूपानुसन्धानार्थत्तयाऽस्थूलत्वा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पाद: । दयः सर्वत्रानुसन्धेयास्त्रार्थी-अक्षरधियां अक्षरसंबन्विनीना- यस्थूलत्वादिधियां सर्वविद्यास्ववरोधः संग्रहणम् । कुतः।सामा- न्यतद्भावाभ्यां ब्रह्मणः सर्वत्र समानत्वात् ब्रह्मानुसन्धाना- न्तर्भावाच्च ताप्ताम् । गुणबुद्धीनां हि मधानानुवर्तित्वं स्वभावः । औपसदवत् यथा जामदग्न्यचतूरावपुरोडाश्युपसदगुणभूतः "अग्निहोत्रं च" इाते मन्त्रः सामवेदपठितत्वेन सामवेदस्वरानि- यतोऽपि प्रधानभूनोपसदनुवर्तित्वाद्याजुर्वैदिकत्वाच्चोपसदो याजुर्वैदिकोपांशुवसंवन्धी तद्वत् अक्षरविद्यासंबन्धितया अ. धीतत्वेन तद्विद्यानियता अपि प्रधानानुवर्तित्वस्वाभाव्यात् सर्व- विद्यासंवन्धिनः । तदुक्तं प्रथम काण्डे " गुणमुख्यव्यति- क्रमे तदर्थत्वात् " इसादिना ॥ एवं तर्हि " सर्वकर्मा सर्वगन्धः " इयादीनामपि सर्वेपा ब्रह्मगुणवे न क्वचिद्वयवस्थेत्याशझ्याह- इयदामनात् ।। ३४ ॥ इयदस्थूलत्वादिविरोपितमानन्दाद्येच सर्वत्रानुसन्धयेम् । कु- तः । आमननात् हेतोः। आमननं आभिमुख्येन मननं ब्रह्मानु- सन्धानम् । परब्रह्मस्वरूपानुसन्धानं येन विना नोपपद्यते तत्स- र्ववानुसन्धेयम् अन्यत्तत्र तत्र व्यवस्थितमित्यर्थः ।। (अन्तरत्वाधिकरणम् ।) अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मानोऽन्यथा भेदानुर- पत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ॥ ३५ ॥ बृहदारण्यके उपस्तिमश्नपतिवचनं " या माणेन माणि- ति स त आत्मा सर्वान्तरः योऽपानेनापानिति स त आत्मा" इसादि “अतोऽन्यदार्तम् " इसन्तमानातम् । तथा तदन- २४ ·घेदान्तदीप न्तरं कहोलमश्नमतिवचनं “योऽशनायापिपासे शोक मोहं जरां मृत्युमत्येति एतं हैतमात्मानं विदित्वा" इति " अतोऽन्यदा. तम्" इत्यन्तम् । किं उभयत्र विद्यैक्यमुत विद्याभेद इति संश- यः ॥ पूर्वत्र प्राणनादिहेतुः प्रसगात्मा उत्तरत्राशनायाधती. तः परमात्मेत्युपास्यभेदाविद्याभेद इति पूर्वः पक्षः ॥ राधा- न्तस्तु-" यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म य प्रात्मा सर्वान्तरः तन्मे व्याचक्ष्व " इत्युभयत्र प्रश्नस्य परमात्मविपयत्वादेकरूपत्वाच सर्वप्राणिमाणनादिहेतुत्वस्याशनायाबतीतत्वस्य च प्रतिवच- नद्वयगतस्य परमात्मन्येकस्मिन्नेवोपास्ये संभवाच्च न विद्या- भेदः ।। सूत्रार्थ:-अन्तरा “य आत्मा सर्वान्तरः" इत्युपस्तिम- नो भूतग्रामवत्स्वात्मनः प्रसगात्मान इत्यभ्युपगन्तव्यः अ- न्यथा मतिवचनभेदानुपपत्तिरिति चेत्,नात्र प्रत्यगात्मविपयं प्र- नद्वयम् प्रतिवचनद्यं च'। परमात्मन्येकस्मिन्नेव मभवतीसर्थः । उपदेशवत् "स्तब्धोऽस्युत तमादेशममाक्ष्यः" इति प्रक्रान्ताया- मेकस्यामेव स विद्यायां "भगवांस्त्वमेव मे तत् ब्रवीतु । भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु" इत्यादिका प्रश्नादृत्तिः प्रतिवचन- भेदश्चोपास्यमाहात्म्यप्रतिपादनपरत्वेन दृश्यते तद्वत् ॥ प्रश्नभेदपूर्वकमातिवचनप्रकारभेदाद्विद्याभेदोऽवर्जनीय इ- साशङ्कयाह- व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ३६ ॥ यत्साक्षादपरोक्षादब्रह्म य आत्मा मुन्तिरः" इति - योः प्रयोः प्रश्नस्यैकरूपत्वेन एकविषयत्वे निश्चिते सति उप- स्तिकहोलयोः प्रतिवचनगतबुद्धिव्यतिहारः कार्यः । मा- णनादिहेतुलेन' बुद्धिः सर्वान्तरात्मविषया कहोलेनाप का. यां तथा अशनायाद्यतीतत्वबुद्धिरुपस्तिनापि कार्या । विशिंपन्ति ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय. पादः। हि उभयत्र याज्ञवल्क्यमविवचनानि एक सर्वान्तरमेवोपास्पम् । इतरवत् यथेतरत्र सद्विद्यायां सर्वाणि प्रतिवचनानि परमकार. ण परं ब्रह्मैकमेव प्रतिपादयन्ति । सद्विद्यायामप्युपास्पैक्यं भश्नप्रतिवचनादत्तावससांकय- मवगम्यते इसत्राह- सैव हि सत्यादयः ॥ ३७॥ "सेय देवतैक्षत" इत्यादिपु सर्वत्र सैव परा देवताऽनुव- तते । “ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि' इति त एव सत्यादयः सर्वेषु प्रतिवचनेषु उपसंहियन्ते ॥ (कामाद्यधिकरणम् ।) कामादीतरत तन्न चायतनादिभ्यः ॥ ३८ ॥ छान्दोग्ये श्रूयते “अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्म पुरे दहरं पु- ण्डरीकं वेश्म दहरोजस्मिन्नन्तराकाशः तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्ट- व्यम्" इत्यादि प्रकृस "तद्य डहात्मानं अनुविद्य वजन्त्येना- श्च सत्यान्कामान् तेपी सर्वेषु लोकेषु कामचारो भाति " इति । वाजमनेयके च " य एपोऽन्तहृदय आकाशस्तम्मिन्छते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः" इति। किनभयत्र विद्युक्यं उत रि- यभिद इति संशयः ॥ रूपभेदाद्विद्याभेद इति पूर्व पक्षः । यद्यप्युभयत्र परमात्मैवोपास्यस्तयाप्येकत्राकाराशन्दाभिधेयः परमात्मोपास्य इतरत्राकाशे शयानः परमात्मेति हि रूपं भि- द्यते ॥ राद्धान्तस्तु-हृदयायतनत्वमससंकल्पसत्यकामलादेर- भेद उभयत्र नदिशिष्टः इति रूपाभेदाद्विवैक्यम् ।छांदोग्ये हि "दहरोऽस्मिन्नंतर आकागस्त- स्मिन् यदंतस्तदन्वेष्टव्यम्" इत्यारभ्य" किं तव विद्यते" इ- परमात्मैवोपस्प .

·१८८ वेदान्तदीपे त्यादिना परिचोद्य " तस्मिन्कामाः ममाहिता एप आत्माऽ- पहतपाप्मा विजरो विमृत्यु" इत्यारभ्य “ सत्यकामः सत्यस- कल्पः" इत्युक्त्वा "तद्य इहात्मानमनुविद्य बजत्येतांश्च सत्यान् कामान"इत्याकाशशब्दनिर्दिष्टः परमात्मा तदन्तर्गताश्च स- त्यकामत्वसत्यसकल्पत्वापहतपाप्मत्वादयो गुणाः। अनः परमा- त्मा हृदयायतनत्वसत्यकामत्वादिविशिष्ट उपास्य इति वाक्ये- नैव निर्णीतम् । वाजसनेयके च “य एपोऽतर्हृदय आकाश- स्तस्मिन्शते सर्वस्य वशी" इत्युक्ते सति वशित्वादेः सससंक- ल्पत्वविशपरूपतया स एव परमात्मा हृदयायतनः स- त्यसंकल्प उपास्य इति प्रतीयते । अतो दहरविद्यापत्य- भिज्ञानात्स एव परमात्मा सत्यकामादिगुणाष्टकविशिष्ट उपा- स्य इति निश्चीयते । एवं निश्चिते सति आकाशे शयान इति आकाशशब्दोऽपि हृदगपुंडरीकवय॑वकाशाचीति विद्यै- क्यमेव ॥ सूत्रार्थः-कामादीतरत्र तत्र च वाजसनेयके छां- दोग्येऽपि च सत्यकामत्वाधेव रूपम् । कुतः। आयतनादिभ्यः हृदयायननत्वसत्यमंकल्पत्वविशेपरूपवशित्वादिभ्यः तत्सह- चारिणः सत्यकामवादेः प्रत्यभिज्ञानात् । “परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते । अभयं वै ब्रह्म भवति" इति ब्रह्ममाप्तिरूपं फलं चैकमिति विद्यैश्यम् ॥ "मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन” इत्यादेः प्र- कृतत्वात् “स एप नेति नेत्यात्मा” इति च वक्ष्यमाणत्वाद "सर्वस्य वशी सर्वस्पेशानः" इसादिविशेषाणा ब्रह्मस्वरूप- पत्वाभावात् कथं सत्यकामत्वादेः मोक्षसाधनोपासनरूपत्व- मित्यत्राह- आदरादलोपः ॥ ३९ ॥ .

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । . .. वशित्वादेः प्रमाणान्तराविदितस्य श्रुत्यैकममधिगम्य- स्यादरेण प्रतिपादनादलोपः अमतिपेधः । तस्यापि ब्रह्मगुण- स्वमवश्याश्रयणीयम् । विशेषनिषेधास्तु सकले एन माकृतावे- पयाः । नानात्वनिषेधस्तु सकलस्य ब्रह्मकार्यतया ब्रह्मात्मक- स्वाभिप्रायः॥ सगुणोपासनस्य “स यदि पितृलोककामो भवाते " इति पितृलोकादिमाप्तिवचनात्तांमारिकफलसेन न मोक्षफलत्व- मित्याशङ्ख्याह- उपस्थितेऽतस्तहचनात् ॥ ४०॥ उपस्थितिरुपस्थानम् । ब्रह्मोपमंपत्तिः । उपस्थिते ब्रह्मो- पसंपन्ने अतो ब्रह्मोपसंपत्तेरेव हेतोः तद्वचनात् पितृ- लोकादिमाप्तिवचनान्न तत्सांसारिकफलम् अपि तु संसारान्मु- तस्यैव "अस्माच्छरीरात्ममुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुपः । स स्वराड्भवति तस्य स- वेषु लोकेपु कामचारोभवति" इति च निवृत्ताविद्यस्य हि स्वेन रूपेणाभिनिष्पन्नस्यैव " स तत्र पर्येति " इत्युच्य- ते । अतो ब्रह्मोपसंपत्तिहेनुकलं संकीडनादेवगम्यते ॥ (तनिर्धारणानियमाधिकरणम् । ) तन्निारणानियमरंतदृष्टेः पृथग्ध्य- प्रतिबंधः फलम् ॥ ११ ॥ छांदोग्ये “ ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत " इति क- मांगाश्रयमुदीथाापासनं श्रूयते । तत् किं तस्मिन्कर्मणि पर्णवादिव नियमेनोपादेयम् उत गोदोहनादिवत् नियमनात संशयः ॥ कांगाश्रयत्वेन पर्णतादिवत् तद्वारेण निरूद्धकार्यत.

·वेदान्तदीपे या"यदेव विद्यया करोति-तदेव वीर्यवत्तरम्"इति वर्तमाननिर्दे- पास्य पृथकफलमतिपादनायोगात् क्रत्वर्थतया नियमेनोपादे- यमिति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धांतस्तु-"तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं धेद यश्च न वेद " इत्युद्गीथापासनराहतस्यापि क्रानुष्ठान- दर्शनात ऋतुफलात्स्वर्गादेः पृथग्भूतवीर्यवत्तरत्वफल- मिदमुपासनमिति गोदोहनादिवदानयमः । वर्तमाननिर्देशे सधिकारांतरानश्चये सति रात्रिमत्रवत् क्रनो:यवत्तरत्व- मस्योपासनस्य फलमिति कल्पनीयम् ॥ सूत्रार्थ:-तनिरिणा- नियमः निर्धारण निश्चयेन चेतसो धारणम् । उपासनमियर्थः। तस्योदगीयोपासनस्यानियमः । कुतः । तदृष्टेः "तेनोभी कु- रुतः" इत्यनियमदृष्टेः । पृथग्भुत ह्युपासनस्य फलम् । तच्चाम- तिवन्धरूपम् । वीर्यवत्तरत्र नाम प्रवलकर्मातरवलेन एतस्य कर्मणः फलस्यामतिवन्धः । अविलवितत्वमित्यर्थः ॥ (प्रदानाधिकरणम् ।) प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ दहरविद्यायां "तद्य इहात्मानमनुविध व्रजसेताश्च मत्या- कामान्" इति अपहतपाप्मतादिगुणानामपि परमात्मस्वरू- पचिन्तनवत् पृथकाचन्तन विहितम् । किं गुणचिन्तने तत्त- द्गुणविशिष्टतया परमात्मानचिन्तनमावर्तनीयं उत नेति सश- यः॥परमात्मन एकस्यैव सर्वेषा गुणानां गुणित्वेन सहदेव त- च्चिन्तनोपपत्तेनावर्तनीयमिति पूर्वः पक्षः ॥ राधान्तम्तु- गाणनः स्वरूपंक्येऽपि तत्तद्गुणविशिष्टाकारादिभेदादावर्तनी- यमिति ॥ सूत्रार्थ:-प्रदानपदावर्तनीयमेव । यथा इ. न्द्राय राज पुरोडाशमेकादाकपालामेन्द्रायाधिराजायन्द्राय स्वराज्ञ इतीन्द्रस्यैकत्वेऽपि राजस्वादिविशिणकारभे- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। त- दाद्देवताभेद इति मदानात्तिः तदेव । दुक्तं संकर्षे " नाना वा देवता पृथक्काद " इति ।। (लिंगभूयस्त्वाधिकरणम् ।) लिङ्गभूयस्त्वाद्धि बलीयस्तदपि ॥ १३ ॥ तैत्तिरीया अधीयते "सहस्रशीप देवं विश्वासं विवश- भुवम्, विश्वं नारायणम्" इत्यारभ्य "सोऽक्षरः परमः स्वराद। इत्यन्तम् । अस्मिन्ननुवाके नोपासनं विधीयते। किमयं पूर्वानुवा- कोदितदहरविद्योपास्यविशंपनिारणार्थः रत सर्ववेदान्तो- दितसर्वपरविद्योपास्यविशेपनिाणार्थ इति संशयः॥ दह वि- द्याया भानन्तर्यात्तदुपास्यविशेषनिद्धारणार्थ इति पूर्वः पक्षः । "सहसूशीपम्" इति द्वितीयानिर्देशस्यानन्तरादितोपासिना सं. बन्धस्यैव युक्तत्वाच्च ॥ राद्धान्तस्तु-परब्रह्मपरतत्त्व- परज्योतिःपरमात्माक्षराशवशंभुशब्दैः सर्वपरविद्योपास्यान- नूय वाक्येनैव तेषां नारायणत्वविधानात् तस्य च प्रकरणा- ल्लिङ्गवलीयस्त्वेन बलीयस्त्रात् प्ररविद्योपास्योनार- णमिति निश्चीयते। न च "सहस्रशीपम्" इति द्वितीयानिर्देशः पूणोपासना संबध्यते। "तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम्" इति पूर्वेण कृत्मसयेन कर्माभिहितमिति तत्र द्वितीयानिर्देशायोगात् । नारायणः परः । व्याप्य नारायण स्थितः । परमात्मा व्य- वस्थितः" इत्यादिभिरेकात्मिथमार्थे द्वितीया ॥ सूत्रा- थ:--सर्वविद्योपास्पनिर्झरणे लिङ्गभूयस्त्वात्तस्य चि- न्हमृतवाक्यभूयस्त्वादित्यर्थः तद्धि वाक्यं प्रकरणावलीयः । तदपि पूर्वस्मिन्कारडे " श्रुतिलिगवाक्यमकरणस्थानसमा- ख्यानां समवाये पारदविल्यम्" इत्यादिनांक्तम् । एवं सर्वोपा.

·वेदान्तदीपे स्यनिरिणे निश्चिते सति दहरविद्यायामपि अयमेवोपास्य इति "पद्मकोशमतीकाशम् " इसादिना हृदयाद्यभिधानं च यु- ज्यत इसभिप्रायः॥ (पूर्वधिकल्पाधिकरणम् ।) पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रिया मा- नसवत् ॥ ४४ ॥ वाजमनेयके अग्निरहस्ये " मनश्चितो वाञ्चितः प्राण- चितश्चक्षुश्चित: " इत्यादिना मनश्चितादयोऽग्नयो विद्यारूपाः श्रूयन्ते । किमेते क्रियामयक्रत्वगभूता उत विद्यामयक्रत्वगभूता इति संशयः ॥ अस्मिन्प्रकरणे विद्यामयक्रवनुवन्धिग्रहस्तो- त्रादिदर्शनेऽपि ऋतोविंधानाभावात् फलान्तरामतीतेश्च पूर्वत्र असद्वा इदमन आसीत् ” इसादिना इष्टक- चितस्याग्नेः प्रकृतवान्मनश्चितादिपु च ॥ तेपामेकैक एव तावान् यावानसो पूर्वः” इति तत्कार्यातिदेशादिष्टकचितेनैपा विकल्प प्रतीतेश्च इष्टकाचेताग्निशेपभूतक्रियामयक्रत्वनुप्रवेशेन तदद्भभूता इति पूर्व पक्षः॥ राद्धान्तस्तु-" तेहेते विद्याचित एव विद्यया हैवैत एवं विदश्चिता भवन्ति” इति मनश्चितादी- नां सांपादिकाग्नित्वेन विद्यारूपत्वे सिद्धेऽपि “ते हैते विद्या- चित एव” इति श्रुतिर्विद्यामयक्रत्वगत्वनैपां विद्यार- पतामवगमयतीति निश्चयात् सन्निहितमानसँग्रहस्तोत्रा- दिभिः क्रत्वनुवन्धैरनुवादवाक्यसरूपवाक्यप्रतिपादितः क्रतु- दर्शने सति " वचनानि त्वपूर्वत्वात् " इति न्यायेन मनश्चि- तादीनां शेपिभूतविद्यामयकनोविधिः परिकल्प्यते । "तेपामेकै- क एव तावान यावानप्तौ पूर्वः” इति अतिदेशेनेष्टकाचिताग्नेः ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। स्वोषिभूतक्रतुद्वारेण यत्फलं तदेवैयां स्वदोषिभूतविद्याययक्रतु- द्वारेण फलमिति निश्चीयत इति विद्यामयक्रत्वगभूता एव मन- श्चितादपः ॥ सूत्रार्थ:-मनश्चितादिः क्रिया स्याद क्रियामय- क्रत्वगभूत इत्पः । कुतः। प्रकरणात् । पूर्वप्रकृतेनेष्टक- चितेनाव्याभिचरितक्रतुसम्पन्धिनोपस्थितक्रतुगृहीतत्वेन तदङ्ग- भूतः । एषाश्चाग्निलाष्टकचितेन विकल्प: । विद्यारू. पाणामप्येषां क्रियामयक्रसङ्गमावो न विरुध्यते द्वादशाहां- गभूतमानसग्रहवद ॥ अतिदेशाच्च ॥ ४५ ॥ "तेपामेकैक एव तावान् थावानसौ पूर्व" इति तेषु पूर्वे- एकचितकार्यातिदेशाच्च तेनैषां विकल्पः प्रतीयते । तेन विकल्पो हि तच्छेपिभुतक्रवद्वेन विनैपां नोपपद्यते । अतश्च तदभूताः ॥ विद्येव तु निर्धारणाहर्शनाच ॥ ४६॥ तुशब्दः पसं व्यावर्तयति । मनश्चितादिविद्यैव विद्यामय- ऋत्वगभूत एवेसर्यः । कुतः । निर्धारणात् । तेषां विद्यारूपत्वे सिद्धेऽपि "ते हैते विद्याचित एव" इति निर्धारण विद्यामयक्रत्व- गतयैपां विद्यामयत्तख्यापनार्थम् । अत्रैव विद्यामयक्रतुदर्शनाच वदनत्वमेवेपाम् । दृश्यते च विधामयक्रतुः "मनसैच ग्रहा गृह्यन्ते मनसा स्तुवन्ति मनसा शंसन्ति" इसादौ ।। अत्र विद्यामयक्रतो विधिपदाश्रवणात तत्फलसम्बन्धाम- तीतेश्च मकरणेनेएकचिताम्न्युपस्थापितक्रत्वगतामतीतेश्च विद्या- मयमलगता वाध्यते इसाशङ्याह- ·१९४ वेदान्तदीपे । श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच्च न बाधः ॥ ४७॥ श्रुखादेः प्रकरणादलीयस्वेन श्रुखाद्यवगतस्य विद्यामय- क्रवन्धयस्य प्रकरणेन न वाधः । श्रुतिस्तावत् “ते हैते विद्या- चिन एव" इति । तां विकृणोति "विद्याया वैत एवं विश्चिता भवन्ति" इति । लिगवाक्ये च भाष्ये दर्शिते । एवं विदो मनश्चक्षुरादिच्यापारेषु अनिलं सम्पादयितुः एते मनश्चिताव- यो विधया प्रधानभूनया चिता भवन्तीसर्थः ।। "मनसैव ग्रहा गृह्यन्ते" इत्यादौ विधिपदाश्रवणाद्विद्यामय- ऋतुविधिर्न संभवति, तदसंभवादेव तदन्वयोपि न संभ- वतीत्याशयाह- अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदृष्टश्च तदुक्तम् ॥१८॥ ग्रहस्तोत्र शस्त्रेभ्यो यज्ञानुवन्धेभ्य इष्टकचितान्वयनः क्र- तोरत्र विधीयमानविद्यामयक्रतुपृथक्त्वमवगम्यते । प्रज्ञान्तरप- थक्त्ववत् यथा प्रज्ञान्तराणां दहरादिविद्यादीनां पृथक्त्वहेतु- भ्यः पृथक्त्वम् । आदिशब्दात्पूर्वोक्तश्रुत्यादि गृह्यते । श्रुत्यादिना- ऽनुवन्धैश्च विद्यामयक्रतुविधिः परिकल्प्यत इत्यर्थः। दृष्टश्वानुवा- दसरूपेऽपि कल्प्यमानो विधिः “यदेव विद्यया करोति"इत्यादी। तदुक्तं " वचनानि त्वपूर्वत्वात् " इति । यत्तूक्तमतिदेशाचेष्टकचितशेपिभूतक्रत्वन्नयो गम्यत इति तत्राह- न सामान्यादप्युपलब्धेर्मुत्युवन्न हि लोकापत्तिः॥४९॥ नावश्यमतिदेशेनेएकचितामितुल्पदेशत्वमप्पाश्रयणीयम् ।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। येन केन चित्सामान्येनातिदेशोपलब्धेः । “स एप एव मृत्युर्य एप एतस्मिन् मण्डले पुरुषा"इतिवत्फलसामान्येन भविष्य- त्यतिदेशः । न हि तन मण्डलपुरुपे मृत्युलोकापत्तिरप्पतिदि- श्यते । अपि तु मृत्युवस्सर्वहरत्वमेव ।। परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः॥५०॥ परेण च ब्राह्मणेन तस्य मनश्चिताद्यभिधायिनः शब्दस्य ताद्विध्यं तद्विषत्वं विद्यामयप्रतिपादकत्वमवगम्यते । परेण हि ब्राह्मणेन"अयं वाव लोक एपोऽग्निाचतस्तस्याप एव"इसादना पृथक्फला विचैन विधीयते । अग्निरहस्ये क्रिया एव विधीयन्त इति नास्ति नियम इत्यर्थः । क्रियाप्रकरणे स्वेपां मनश्चितादीना- मनुवन्धः सम्पादनीयानामन्यगानां भुयस्वाद क्रियते । अतो 'विद्यामपळत्वभूता एव मनश्चितादयोऽग्नयः । (शरीरेभायाधिकरणम् ।) एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ५१ ॥ प्रत्यगात्मन आत्मतया परमात्मोपास्या,उपासकस्यापि स्व. रूपमुपास्योपासनस्वरूपवत् ज्ञातव्यमिति छुक्तम् "वयाणाम् " इत्यादिना । वक्ष्यते च "मात्मेति तूपगछन्ति"इति । तत्र कि प्रत्यगात्मनः शरीरे वर्तमानस्य कर्तृत्तभोक्तृतादिविशिष्ट रूपमनुसन्धयमुन प्रजापतिवाक्योदितापहवपाप्मत्वादिगुग्गुक यथावस्थितरूपमिति संशयः ॥ शरीरे वर्तमानस्य या- दृशं रूपं तदेवानुसन्धेयमिति पूर्वपतः । कविधिवित्री- पामनविधावपि तावतैव साधनानुष्ठानफलानुभवयोः मं- भवात् । “यघा क्रतुस्मिल्लोके पुरुषः" इति तु तं यथा यथोपा- ·घेदान्तदीपे + सते' इत्यनेनैकार्थ्यात्परमात्मविषयम् ॥राद्धान्तस्तु-"तत्त्वमसि । स त प्रात्माऽन्तर्याम्पमृतः" इति प्रत्यगात्मन मा. स्मतयैव परमात्मोपास्य इति प्रत्यगात्मनः स्वरूपमप्युपास- नान्तर्गतम् । "पर ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति यथावस्थितात्मस्वरूपस्यैव ब्रह्मानुभवः फलमित्यतः “यथा क्र- तुस्मिल्लोके पुरुष:"इति न परमात्ममात्रविषयम, अपि तु प्रस- गास्मात्मभूतोपास्यविपमिति मजापतिवाक्योदितं यथावस्थित स्वरूपमेवानुसन्धेयम् । अन्यथा माप्योपास्ययोः प्रकारभेदाद "यथा क्रतुः" इति विरुध्येता "यजेत स्वर्गकाम:"इसादिकर्मविधी तु कर्तृस्वरूपानुसन्धानं न साधनान्तर्गतमिति विशेषः ॥ मू- त्रार्थस्तु-कर्तृत्वादिविशिष्टमेवात्मनः स्वरूपमनुसंधैयमित्येके मन्यन्ते । कुतः। शारीरे वर्तमानस्योपासितुरात्मनस्तथाभावात् ॥ व्यतिरेकस्तहावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ ५२ ॥ न कर्तृत्वादिविशिष्टमनुसन्धेयम् । अपि तु मांसारिकस्वरूपा- न्मुक्तस्वरूपस्य यो व्यतिरेकः सोऽनुसन्धेयः । कुतः। तथोपास- नभावित्वातिरिक्तस्वरूपमाप्तः । यथा ऋतुरस्मिल्लोके" इति शाह । उपलब्धिवत् यथा ब्रह्मस्वरूपोपलब्धियथावस्थि- तब्रह्मानुसन्धानयुक्तस्यैव तयात्मोपलब्धिरपि । (अङ्गाययद्धाधिकरणम् ।) अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५३ ॥ "प्रोमिसेतदक्षरमुद्गीयमुपासीत" इत्युद्गीथादिकलगाश्रया उपासनाः श्रूयन्ते । ताः किं यासु शाखामु श्रूयन्ते तास्वेव व्य- वस्थिता उत सर्वासु शाखासु संवदा इति सशयः ॥ शाखाह - ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १९७ . स्वरभेदाद प्रतिशाखमुद्रीयभेदात् यत्र श्रूपन्ते तत्रस्थोगी. थादेः संनिधानात्तेनैवान्विता व्यवस्थिता इति पूर्वः पक्षः ॥ रा- द्धान्तस्तु-यद्यप्युद्गीथव्यक्तिभेदो विद्यते तथापि तत्र तत्र चो- द्गीथजातीयत्वेन संबन्धाद सर्वेषां चोरीथजातीयताविश- पात् “ उद्गीथमुपासीत " इति श्रुसैव सर्वसंबन्ध इति सर्वशा- खासु संवभ्यन्ते ॥ सूत्रा:-न वगाववद्धा उपासनास्तासु व्यवस्थिताः, अपि तु मोतवेदं सर्वशाखा संवध्यन्त इयर्थः । हीति हतौ । यस्मादुद्भीय जातीयत्वाविशेषेण सर्वसंबन्धस्तस्मा- दिसर्यः॥ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॥ ५४॥ वाशब्दश्चार्थे । यथा मन्त्रादीनां क्रत्वगभूतानामेकैकशा- खावगतानां सर्वशाखासु तोरेकलेन सर्वत्र सम्बन्धो न वि- रुध्यते तच्चाविरोधः॥ (भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ) भूम्नः क्रतुवळ्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥५५॥ वैश्वानरोवद्यायां स्वलोकादिसवाय्वाकाशवृथिव्यवयवो वैश्वानरात्मोपास्यः श्रुतः । तत्र किं व्यस्तस्यैवोपासनं कार्यमुत व्यस्तस्य समस्तस्य चाथ समाप्तस्पैवेति संशयः ॥ "भोपमन्यव के त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्"इसादिना स्वलों- कादिपिम्पन्तानां वैश्वानरात्मनो मूर्षादिपादान्तावयवतमाभ- पाय तत्र तत्र व्यस्तस्यैवोपासनं फलं च विहितमिति पश्चात् "य. स्वेत्तमेवं पादेशमात्रांभोवमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते"इति पूचों- कस्य समासेनोपसंहार इति युक्तम् । अतो व्यस्तस्यैवोपास ·१९८ वेदान्तदीप नं कार्यमिति प्रथमः पक्षः ॥ समस्तोपासनस्य "सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु चान्नमत्ति" इति व्यस्तोपासनफले- भ्यः फलान्तरविधानाधस्तस्य समस्तस्य चोपासनं कार्य- मिति द्वितीयः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-" आत्मनं वैश्वानर संप्रयध्येपितमेव नो ग्रूहि " इसारभ्य वैश्वानरात्मनः स्व- लोकादिपृथिव्यन्तानां मूर्धादिपादान्तावयवत्वमभिधाय " य- स्त्वेतमेवं मादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेपु लोकेपु" इत्युपमहारादेकस्यैव वैश्वानरात्मनस्त्रैलोक्यशरीरस्य परस्य ब्रह्मण उपासनं विधाय फलं च "सर्वेप्यात्ममु चान्नम- ति" इति "तयथेपीकतूलमग्नौ मोतं मयतेवं हास्य सर्वे पाप्मानः मद्यन्ते" इति च सर्वेपामात्मनामविशेपेण भोग्यभूतं परं ब्रह्मानुभवति तद्विरोधिनश्च सर्वपाप्मनस्तरतीत्युक्तमिति गम्यते । अत एकवाक्यत्वात्ममस्तस्यैवोपासनं कार्यम् । व्यस्त- वादस्तु स्वर्लोकादीनां मूर्धाद्यवयवत्वज्ञापनार्थः । तत्र तत्र फ- लवादः "वैश्वनरं द्वादशकपाल निर्वपेत्पुत्रे जाते यदाकपालो भवति" इसादिवद्रष्टव्यः ॥ सूत्रार्थ:-भूम्नो ज्यायस्त्वं समस्तो- पासनस्य ज्यैष्ठथं प्रामाणिकत्वमिसर्थः । एकवाक्यत्वावगः । व्यस्तपादः क्रतुबद्रष्टव्यः। “वैश्वानरंद्वादशकपाल निवपेन-प. दष्टाकपालः" इसादिक्रताविवेत्यर्थः । तथा हि दर्शांत समस्ता पासनस्य ज्यायस्त्वमेव दर्शयति श्रुतिः “पूर्धा ते व्यपत्तिप्प- धन्मां नागमिप्यः" इत्यादिना व्यस्तोपासनेऽनर्थ ध्रुवन्ती । ( शब्दादिभेदाधिफरणम् ) नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५६ ॥ सविद्यादहरविद्याशाण्डिल्यविद्याभूमविद्यादिका ब्रह्मो-

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
पासनरूपा ब्रह्ममाप्तिफला किमेकविद्या उत नानति सं.
शयः॥ उपास्यस्य ब्रह्मणाः फलस्य चकत्ताद वेदोपाप्तीति
च पर्यायवादेक विद्येति पूर्वपक्षः ॥ प्रमकतेऽपि जगदेकका-
रणलापहतपाप्मावायनुबन्धभेदतुभिः पूर्वकाण्डोदितश-
ब्दान्तरादिभिरेवानुबन्धभेदपापन्ना नानाभूता विरोति रादा-
न्तः । शब्दान्तरादिभिस्तत्रतवोदितैरेव विद्याभेदसिद्धावपाह
पुनर्वचनं मह्ममाशिनुभूतं वेदान्तोदितं ज्ञानमविधेयमिति कुह-
ट्रिनिरासार्थम् ।। मूत्रार्थ:-सद्विद्याभूमविद्यादिका नानाभूताः ।
ब्राह्मण एकत्त्वेपि सद्भूमापहतपाप्मेतिशब्दभेदाव । आदिशान्दा.
दभ्याससंख्यागुणमक्रियानामधेयानि गृह्यन्ते ।
(विफल्पाधिकरणम।)
विकल्योऽविशिष्टफलत्वात ॥ ५७ ॥
मद्विद्याभूमविद्यादिकानां प्रामाप्तिफलानाकस्मिन्पुरुपे
समुचयोऽपि संभवति नेति संशयः ॥ अग्निहोत्रवर्ग पूर्णमास-
ज्योतिष्ठोमादीनां स्वर्गकफलानां तत्र भूयस्त्वापेक्षया यक-
स्मिन्पुरुपे ममुच्चयो दृश्यते तयहापि ग्रामानुभवभूयस्त्वापे.
सपैस्मिन्पुरुपे समुच्चयः संभवतीति पूर्वः पक्षः ॥ देशतः
कालतः स्वरूपतश्चानाछित्रानन्दस्वरूपग्रह्मानुभवः सर्वामा
परविद्यानां फलम् । तच्चकया विद्ययाऽचाप्तामति एकस्मिन्पुरुषे
विद्यान्तरसमुच्चयः मयोजनामावाच्च न संभवतीति सर्वासां
विकल्प इति राधान्तः ॥ सूत्रपि व्याख्यातम् ।।
काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीपेरन्न वा पूर्वहेत्व-
भावात् ॥ ५८॥

·२०० घदान्तदा- ब्रह्ममातिव्यतिरिक्तफला विद्याः काम्याः। तास्तु यथेष्ट समुच्चीयेरन विकल्पेरन्वा । पूर्वहेत्वभावात् फलस्य परिमित- वाद भूयस्त्वापेक्षया समुच्चयः संभवतीयर्थः ॥ (यथाश्रयमावाधिकरणम् ।) अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ५९॥ कङ्गिाश्रयाणामुद्गीधाधुपासनानां गोदोहनादिवद- धिकारान्तरत्वेनोपादानानियमः पूर्वोक्तः सभवति नेति संशयः ॥ न संभवतीति पूर्वः पक्षः । 'उद्गीथमुपासीत इत्यु- पासनविधौ फलान्तराश्रवणादुद्गीयसम्बन्धावगतक्रत्वद्गभा- वाविरोधात् । एवं विधिवाक्येनैव क्रत्वद्भावेऽवगते सति "य- देव विधया करोति श्रद्धयोपनिपदा सदेव वीर्यवत्तर"इति च वर्तमाननिर्देशो "न स पापं श्लोक शृणोति"इतिवदर्थवादमात्र स्यात् ॥ राद्धान्तस्तु-“यदेव विद्यया करोति-तदेव वीर्यवत्त- रम्"इति विद्यायाः क्रतुवीर्यवत्तरत्वं पति साक्षात्साधनभावोऽत्र- गम्यते । एवं फलसाधनतयाऽवगता विद्या किमाश्रिय फलं करो- तीत्यपेक्षायाम् "ओमिसेतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इत्युद्गीथमा- श्रिस कुर्यादिति क्रत्वद्भुतोदगीथाश्रयत्वमात्र प्रतीयते । अतः फलान्तरसाधनतपाऽवगतस्प क्रत्वगभावो नोपपद्यत इति गो. दोहनादितुल्यतयोपादानानियमः सिध्यत्येव । “यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पाप श्लोकं शृणोति" इसत्र तु पर्णताया जुहू- सम्बन्धात्मागपापश्लोकश्रवण मति साक्षात्साधनभावो न भूयते । पर्णतासम्बन्धिपुरुषसम्पन्धमा श्रुतम् । तद"पर्णमयी जुहू"इति भुसैव प्रथमावगत क्रत्वद्भावं न विरुणादीसर्प- वादमानमिति विशेषः ॥ सूत्रार्थः-अङ्गेपूदीधादिष्याश्रिता- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। २१ नामुपासनानां यथाश्रयभावः उदीयादिवदङ्गभावः । गोदोह- नादिवत् तस्मन्वाक्ये फलसम्बन्धाश्रवणादङ्गभावो न विरु- ध्यत इसर्थः ।। शिष्टश्च ॥ ६ ॥ शिष्टि शासन विधानम् । “उद्गीथमुपासीत" इति विधाना- व वर्तमान निर्देशावगतफलसम्बन्धात्मागेवोहीथसम्बन्धोऽवगत इति तदङ्गभावो न विरुध्यते । अत उपादाननियमः॥ समाहारात ॥ ६॥ इतश्च । " होतृसदनाद्वैवापि दुरुद्गीथमनुसमाहरति " इ. न्युद्गीथ वेदनहानावन्येन समाधानं घूवती श्रुतिवेदनस्योपादान- नियमं दर्शयति । दुरुद्गीयं वेदनहीनमुद्गीथम् ॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६२ ॥ इतश्चोपादाननियमोऽवगम्यते । प्रयावगुणत्वेनावगतस्पो- पासानस्य साधारणपं श्रूपते "तेनेयं त्रयी विद्या वर्तते भोमि- साभावयत्योमिति शंसत्यो मित्युगायति" इति । तेनेवि मक- तपरामर्शात्सोपासन एव प्रणवः सर्वत्र संचरति । अतः मण- । यसहभावनियमदर्शनादुपादाननियमो निश्चीयते ॥ न वा तत्सहभावाश्रुतेः ।। ६३ ॥ न चोपादाननियमः । तत्सहभावाश्रुतेः । मतगभाना- श्रुतेरिसर्थः । मलङ्गभावो हि सहभावः। “यदेव विद्यया क- रोति तदेव वीर्यवत्तरम्" इति वीर्षवत्तरतसाधनतयाऽवग- ताया विद्यायाः कवगतया विनियोगासम्भवाव तदङ्गमावो ·૨૬૨ घेदान्तदीपे हिन श्रूयते । यत्र साक्षात्फलसाधनवं प्रतिपाधते तव फलसा. धनत्वं प्रथमं प्रतीयत इति तस्य फत्वगतया विनियोगो न सभवतीसभिमायः॥ दर्शनाच ॥ ६ ॥ "एवं विद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमान सर्वाश्वस्रिजोभिरसति" इति ब्रह्मणो वेदनेन यज्ञस्य यजमानस्य ऋत्विजां च रक्षणं वन्सन्येपा घेदनाभावं दर्शयति । तचोद्रीयोपासनस्यानगवे ससेयोपपद्यते । अतश्चोपादानानियमः ।। इति श्रीमगनद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीप तृतीयस्या. ध्यायस्य तृतीयः पादः। (पुरुषार्थाधिकरणम्) पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॥ १ ॥ कि विद्यातः पुरुषार्थ उत कर्मण इति संशयः। कर्मण इति पूर्वः पक्षः । कर्माद्वाद्विद्यायाः कर्मसु कर्तृभूतप्रसगात्मनो या- यात्म्यमतिपादनपराणि वेदान्तवाक्यानि । विद्यायाः कर्मानत्वं यदेर विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरम् " इति श्रु- साऽवगम्यत । न च प्रकृतोद्गीथोपामनविपयत्वमस्या वक्तुं श- क्यते । “यदेव विद्यया करोति" इति श्रुसैव सर्वकर्मसु विद्याया विनियुक्ततात् । श्रुतिश्च प्रकरणाद्धलीयसी । विद्यायाः कर्मा- झव कथमिसपेक्षायाम् “तत्त्वमसि । अयमात्मा ब्रह्म" इति सा. मानाधिकरण्येन कङ्गिभूनकर्तृयापात्म्यानुसन्धानद्वारेण विधा- या कङ्गित्वमिसवगम्यते । अतः कर्तृसंस्कारलाद्रह्मविद्याया:

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ૨૩ कर्मण एव पुरुषार्थः । तत्र तत्र फलश्रुतिरथंवादः स्याद । विद्यायाः कर्मागते भूपांमि लिङ्गानि च दृश्यन्ते सर्ववे- दान्तेषु ।। राद्धान्तस्तु-कर्मसु कर्तुः प्रयगात्मनोऽर्थान्तरभूतस्य स्वसङ्कल्पकृतजगदुदयविभवलयलीलस्य निखिलहेयमसनीकक- ल्याणकतानानन्दैकस्वरूपस्य सर्वेश्वरस्य सत्सङ्कल्पस्य करणा- धिपरूपपसगात्माधिपत्य वेद्यस्य वेदनरूपाया विद्यायाः "छ- ह्मविदाप्नोति परम्" इत्यादिषु ब्रह्ममातिरूपफलोपदेशात् विद्यात एवं फलम् । “यदेव विधया करोति इति श्रुतिःप्रसिद्धवनिर्देशान प्रसिद्धिश्च प्रकृतोद्गीथोपासनस्यैवेति प्रस्तुतोद्रीयोपासनविशे- पनिष्ठा । "तत्वमसि" इति तामानाधिकरण्यं च तच्छन्दनिर्दिष्ट- स्वसङ्कल्पकृतजगजन्मस्थितिध्वंसाधिकरणस्य परस्य ब्रह्मणो न जीवस्वरूपलपरम् । अपि तु जगत्कारणस्प ब्रह्मणो जीवशरी- रकतया जीवस्यात्मत्वपरमिति “अधिकं तु भेदनिर्देशाद" इ- सादिपूक्तम् । “य आत्मनि तिष्टन्-यस्यात्मा शरीरम्" इति च प्रसगात्मन प्रात्मत्वं परस्य ब्रह्मणः श्रुत्यन्तरे व्यक्तम् ॥ मूत्रा- र्थ:--पुरुषार्थो न विद्यातः । कुतः । "ब्रह्मविदामोति परम्" इत्यादिशब्दात् ॥ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः ॥ २ ॥ "तत्त्वममि इत्यादिना सामानाधिकरण्येन ब्रह्मगाः क- मा कर्तृस्वरूपत्वावगमात् विद्यायाः कर्तृमंस्कारद्वारेण क- मशेषत्वाचत्र पुरुषार्थवादोऽर्थवादमात्रम, यथान्यपु द्रव्यसंस्का- रादिति जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ आचारदर्शनात् ॥ ३॥ इतश्च विद्या कर्माङ्गम् । ब्रह्मविदामाचारोहि कर्ममधानो ·२०४ वेदान्तदीपे दृश्यते । यथाश्वपति केकयो ब्रह्मविदग्रेसरो "यक्ष्यमाणो हमें भगवन्तोऽहमस्मि" इत्याह । “कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिताज- नकादयः" इति च स्मर्यते ॥ लिङ्गमिव माप्तिरुच्यतामित्यवाह- तछुतेः ॥ ४ ॥ "यदेव विद्यया करोति" इसादिकायाः श्रुतेविद्यायाः क. मङ्गित्वमवगम्यते । न च दुर्वलेन प्रकरणेन भुतिविणासामा- न्पविपयोगीयोपासनविशेपे व्यवस्थाप्यते ॥ समन्वारम्भणात् ॥ ५॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते"इति विद्याकर्मणोरेक- स्मिन्पुरुपे साहिसं च विद्यायाः कर्मागत्वे ससेव भवति ॥ तहतो विधानात् ॥ ६ ॥ विद्यावतः कर्मविधानाच्च विद्या कर्माङ्गम् । "भाचार्य. कुलादिमधीत्याभिसमात्य यथाविधान गुरोः कातिशे- पेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे" इत्यादिनाऽध्ययनवतः कर्माणि वि. दघदर्यावयोधपर्यन्तत्वादध्ययनस्य विद्यावत एवं कर्माणि विदधातीत्यवगम्यते ॥ नियमाच॥ ७॥ "कुर्नभवेद् कर्माणि जिजीविपेच्छतं समा"इत्यात्मवि- दामायुपः कर्ममु नियमदर्शनाच्च कर्मण एव पुरुषार्थः, न विद्यात इत्यवगम्यते । अतश्च विद्या कर्माङ्गम् ॥

·तृतीयाध्यापस्य चतुर्पः पादः । अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ८॥ तुशब्दात्पक्षो पातः । न विद्या कर्माङ्गमपि तु विद्यातः पुरुषार्थः । वादराणस्यैवं विद्यातः फलमिति मतम् । कुतः । अपिकोपदेशात्कर्मकर्तुः मत्यगात्मनोऽधिकस्यार्थान्तरभूतस्य वेद्यस्य वेदनरूपाविद्यायाः फलमाधनस्वोपदेशात् । तद्दर्शनाव ह- श्यते हि वेदान्तवाक्येऽधिकविपयलं विद्यायाः। एवमेव हि "तदक्षत बडु स्यां प्रजायेयेति । सोऽकामयत वहुस्यां मजायेय" इत्यादिषु बहुभवनमङ्कल्पपूर्वकसृष्ट्यादेः कर्तुः सर्वेश्वरस्य कर- णाधिपाधिपस्यानवधिकातिशयज्ञानानंदैकरूपस्य निखिलइय- अत्यनीकस्य वेद्यस्य विधा ब्रह्ममाप्तिफलाय विधीयते ॥ तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९ ॥ विधायाः मधानत्वेऽपि ब्रह्मोवामाचारदर्शनं तुल्यम् । कम- गामनाचारदशनमध्यस्तीत्यर्थः "ऋपयः कावपेयाः किमर्था षयमध्येप्यामह किमर्षा वयं यक्ष्यामहे" इत्यादौ । कर्मानुष्ठान तु फलाभिसन्धिरहितस्य कर्मणो विधानत्वात् । त्यागस्तु फ- लाभिसन्धियुक्तस्य विद्याविरोधिरवादित्यभिमायः ॥ असार्वत्रिकी ॥ १० ॥ "यदेव विधया करोति"इति श्रुतिः सर्वविद्यायाः कर्मा: शत्वं विदधातीसेतदसङ्गतम् । अत्र विद्या शब्दाभिहिता तु न सार्वत्रिकी । अपि वहीयविद्या। "यत्करोति तद्विद्यया"इति नैत्रं पदान्वयः अपि तु“यदेव विद्याया करोति नदेव वीर्यवत्तरम्। इति । विद्यया क्रियमाणस्याम्पतोऽजगतस्य वीर्यवत्तरतं प्रति सामनभावो गम्यते । यदेवेति प्रसिद्ध निर्देशाद । अन्यतोऽव- ·२०६ घेदान्तदीपे गतिहि"उद्गीथमुपासीत"इति सन्निहितोदीयविद्यायाः॥ विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इसन विद्या च स्वस्मै फ- साय कर्म च स्वस्मै फलायान्वारभत इति विभागो द्रष्ट- व्यः । यतो विद्याकर्मणाभिन्नफलत्वमुक्तम् । शतवत् यथा क्षेत्ररवविक्रयिण शतद्वयमन्तीत्युक्त क्षेत्रार्थ शत रनार्थ पात- मिति विभागो गम्यते तद्वत् ॥ अध्ययनमानवतः ॥ १२ ॥ "वेदमधीत्य " इसध्यपनमात्रवत एव कर्मविधानादनेन विद्याया न कर्माङ्गत्वमवगतम् । अध्ययन विधिहि प्राधा- नवदक्षरराशिग्रहणमात्रे पर्यवस्यति । गृहीतस्य स्वाध्यायस्य फलवदर्थावबोधित्वदर्शनात्तनिर्णयफलमीमासाश्रवणे अधीत- वेदः स्वयमेव प्रवर्तते । अर्थावबोधपर्यन्तत्वेऽपि अर्थज्ञानाद- ान्तरभूता प्रत्ययावृत्तिरूपा "विद्यात् उपासीत' इति शास्त्र- विहिता विद्या न कर्माङ्गम् ॥ नाविशेषात् ॥ १३ ॥ "कुर्वन्नेवेह कर्माणि" इति ब्रह्मविदायुपः कर्मनियमोह- श्यत इसेतन सभवति । अविशे पात् विदुप एवेति विशेपा. भावात् । किमित्यविदुषो न स्यात् । विदुपस्वाप्रपाणादुपाम- नानुत्तिदर्शनादर्थ स्वभावाद्विदुष एवत्यभिमायः॥ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ पाशम्दोऽवधारणे । “ईशावास्यमिद सर्यम्" इति विद्याम- ·२०७ हतीयाध्यायस्य चतुर्थ पाद । करगणात विद्यास्तुतये कर्मानुमतिरेव । विद्यामहात्म्यासर्वदा कर्याणि कुर्वन्नपि तन लिप्यते इति दि स्तुतौ भवति विद्या। चाक्यशेपे च "न कर्मणा लिप्यते नर" इति श्रूयते ।। कामकारेण चैके ॥ १५॥ एके शाखिनः कामकारेण च विद्यानिष्ठस्य गाईस्थ्यासा- गमधीयते "कि मजया करिष्यामो येषा नोयमात्माऽय लोक" इति गार्हस्थ्यकर्मत्यागं त्रुवती विद्या प्रधानमिति दर्शयति ।। उपमर्दश्च ॥ १६ ॥ विद्यया सर्वकर्मोपमर्दन च विधीयते "क्षीयन्ते चास्य क. मर्माणि तस्मिन् वष्टे परावरे" इति । तद्विद्यायाः कर्माद्दत्वे न सङ्गच्छते ॥ ऊर्द्धरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ ऊर्द्धरतमु प्रश्रमेषु प्रायविद्यादर्शनाव तेषु चाग्निहोत्रा- दिकर्माभावान विद्याकर्माङ्गम् । ते च आश्रमाः सन्त्येव । यतो वैदिके शब्दे तऽपि दृश्यन्ते “त्यो धर्मस्कन्धाः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते । एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः मत्र- जन्ति " इत्यादौ । “यावजीवग्निहोत्रम्" इसादिका तु श्रुति- रविरक्तविषया॥ परामर्श जैमिनिरचोदनाच्चापवदति हि ॥ १८ ॥ यो धर्मस्कन्या" इसादिपु तेषामाश्रमाणामचोदना- दविधानादुपामनास्तुत्पर्थ परामर्शमनुवाद जैमिनिराचायों म- न्यते । अपि चापपदति श्रुतिराश्रमान्तर “वीरहा वा एष ·२०८ घेदान्तदीपे देवानां योऽग्निमुद्रासयते"इत्यादिका । अतस्ते न संत्येव ॥ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ गृहस्थाश्रमवदाश्रमान्तरमप्यनुष्टय भगवान् वादगयणो मन्यते । कुनः । तस्यापि तत्साम्यश्रुतेः । “त्रयो धर्मस्कन्धा"इ. स्परमादो हि सर्वेपामाश्रमाणामेकरूपं कीर्तनम् ।। विधिर्वा धारणवत् ॥ २०॥ वाशब्दोऽवधारणे। सर्वेपामाश्रमाणां विधिरेवायम् । धार- णवत् यथा “अधस्तात्समिधं धारयननुद्रवेद । उपरि हि देवेभ्यो धारयति" इत्युनुवादमरूपेऽप्युपरिधारणस्यामाप्तत्वेन विधिरा- श्रीयते एवमिहाश्रमाणामपि । अत उद्धरेतस्स्वपि विद्याद- र्शनाद्विद्यातः पुरुषार्थ इति ॥ (स्तुतिमात्राधिकरणम्) स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ भावशब्दाच ॥ २२ ॥ "भोमियदक्षरमुद्गीथमुपासीत-स एप रसानां रसतमः परमः पराध्योऽgमो यदुवीयः" इत्येवजातीयके किं कर्मानाश्रयाणां दृष्टोविशेषाणा विधिरास्थेय उत उद्गीथादिस्तुतिमावमिति स- शयः ॥ विधित्वे सिद्धे हि गोदोहनादिवत् भवति, विधित्वमेव न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः । “इयमेव जुहूर्यस्वर्गलोक भाव- नीयः" इतिवत्कर्माङ्गभूतोद्रीथादिसम्बन्धितयोपादानाद्रसतम- स्वादिस्तत्स्तुतिमात्रमेव न रसतमत्वादिष्टिविधिः॥राद्धान्तस्तु- जुह्वादिविधिवदुद्गीथादिविधेरत्रासन्निधानादसतमत्वादेरमाप्तत्वा- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्यः पादः। २०९ " च उपासीतति विधिप्रसयन चन स्तुतिमा तहाँचिायव ॥ सूत्रद्वयं पाख्यातम् ॥ (पारितवार्थाधिकरणम्) पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेपितत्वात् ॥ २३ ॥ तथा चैकवाक्योपबन्धात् ॥ २४ ॥ "मतदनो ह वै दैवोदास"इसादयो वेदान्तेप्याख्यानवि- शेषाः किं पारिप्लव(२)मयोगार्था उत तत्र तव विद्या विशेषम- तिपादनार्या इति संशयः ॥"माख्यानानि शंसति " इसा- ख्यानानां पारिप्लवे विनियोगात्तदर्था इति पूर्वः पक्षः॥राद्धान्त स्तु-"पाख्यानानि शंसन्ति " इत्युत्ता "मनुर्वैवस्वतो राजा" इति मन्वाद्याख्याने विनियोगस्य विज्ञपितत्वात् ते मामायुरमृतमित्युपास्त्र । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः इत्या- विविधिनकवाक्यत्वाच " सोऽरोदीव " इत्पादिवत विधावि. थ्यर्थमेव ।। मूत्रद्वयमपि न्याख्यातम् ॥ (गणीन्धनाधिकरणम्) अत एव चाग्नीधनाधनपेक्षा ॥ २५ ॥ उर्द्धरेतस्स्वाश्रमेषु ब्रह्मविद्या सम्भवति नेति संशयः ॥ य. ज्ञायभावात्तेपा तदगिका विद्या न मम्भवत्तीति पूर्वपतः । रा- द्धान्तस्तु-"यदिच्छन्तो ब्रह्मचरी घन्ति । एलमेव प्रनाजिनो लोकपिच्छन्तः प्रजान्त " इत्यादिश्रुतिभिस्तपा विधावत्ता- वगमाव तेवग्निहोत्रायनपेक्षा विधेति निश्चीयते ॥ स्वार्थ:- अत एव विद्याववशतेरेव भाधानाद्यनपेक्षा तेषु विद्या । अ. ग्नीपनं त्वाधानन्। (१) पापियो नाम यझे ऋत्विग्मिः क्रियमाणा शंसनरूपा स्तुतिः। २७ ·२१० घेदारादीपे (सांपेक्षाधिकरणम) सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ कर्मवरम् गृहस्थेपु किं यज्ञादिकर्मापेक्षा विद्या उत तत्रापि केवलेवेनि मंशयः॥ उर्द्धरतस्सु यज्ञाधनपेव अमृतत्वं साधयांत चेत्कीनरपेक्षाया एवं साधनत्तमभ्युपगमनीयम्, तथा सति गृहस्थांप तन्निरपेक्षैत्र माधयितु ममति पूर्वपक्षः । न हि स्व. गदिमाधनभूतग्निहोत्रादिकर्म पुरुषभेदेन नानाविधाङ्गक :- एम् । विविदिपन्तीति शब्दोऽपि वेदनेच्छायामेव कर्माणि विनि- युक्त, न विद्यायाम् ॥राद्धान्तस्तु-कर्मवत्सु ग्रहस्थपु यज्ञादिसर्व- कर्मापेक्षा विद्या। कुतः । यज्ञादिश्रुतेः । "तमेत वेदानुवचनेन प्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपमाऽनाशकेन"इति हि यज्ञादयो विद्याङ्गत्वेन पिनियुज्यन्ते । अतो गृहस्थेषु तदपेक्षा । इच्छापा इष्यमाणामधानत्वादिप्यमाण ज्ञानमेव तदङ्गकमित्य- थतोऽवगम्यते । यथाऽनो गमनसाधनभूतोऽपि स्वपरिकरबन्ध- रूपपारकर्मापेक्ष एव मोक्षमाधनभूनविद्या निसनैमित्तिकप- रिकर्मापेक्षा । उद्धरेतस्सु च साश्रमविहितकमैंच परिकर्म भवतीति तेष्वपि विद्यासम्बन्धः शास्त्रादवगम्यते । शास्त्रकसम. धिगम्ये हि यथाशस्त्रमभ्युपगन्तव्यम् ॥ स्वमपि व्याख्यातम् ॥ (यमदमाघधिकरणम्) शमदमाधुपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामप्यवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥ कि विद्यानिप्पत्तये गृहस्थैः शमदमादय उपादेया उन नति संशयः ॥ गृहस्थाना करणव्यापाररूपकर्माङ्गत्वाद्रिया- याः तद्विपरीतरूपशमदमाद्युपादानासामर्थ्यादुर्द्धरेतःसु कर्मराह- तेपु वामदमादिविनियोगो भविष्यति, यथा यज्ञादिविनियोगः ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थ पादः । कर्मवत्नु गृहस्थपु, तस्मात् गृहस्थैरनुपादेयाः शमादय इति पूर्व: पक्षः॥राद्धान्तस्तु-"तस्मादेवपिन्छान्तो दान्त उपरत- स्तितिक्षुः समाहिता भूत्वाऽत्मन्येवात्मानं पश्येत् ॥ इति साया- न्येन विद्यागतया विनियोगाद गृहस्थैरप्युपादेयाः । न च क. मवतां तेपां शमदमाशुपादानामामार्यम् । भिन्नविषयत्वाच्छ. मादीनाम् । विहितेपु हि कर्ममु व्यापारस। अत्रिहितेषु प्रयोजन- शून्येषु च शमादयः । अतः शमादिविनियोगो यज्ञादिविनियो- गवन्न संकोचमर्हति ।। मूत्रार्यः-पद्यपि गृहस्थो यज्ञादिकर्मसु वि. नियुक्तः। तथापि शमदमागुपेतः स्यात् । कुतः । "शान्तो दान्त" इसादिना तद्विधः । तदङ्गतया विद्यानिप्पत्तये तेपामाश्यानुष्ठप- वाच । एकाग्रतानिप्पाचवाच्छमदमादिभित्र विद्यानिष्पांत- रित्यर्थः । यज्ञादिकायपि पापनिहरणद्वारणकाग्रतामापा- दयन्तीत्यभिमायः॥ (सर्वानानुमत्यधिफरणम्) सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ २८ ॥ वाजिनां छन्दोगानां च माणविद्यायां एवविदि किं चनानन भवति" इति सर्वानानुमति मंकीसते । किं पाणविदः सर्वान्नानुमतिः सर्वदा उत माणासपापत्ताविति संगम भविशेषादेति पूर्वपम: ॥ अतिशीपतरातलीवदो- ऽपि झुच्छिष्टपरिग्रहभक्षणयोःमाणात्ययापत्तापत्र दर्शनादस्पश- केः प्राणविदः किं पुनरिति प्राणात्ययापत्तात्रेवेति राधान्तः ॥ सूत्रार्थ:--च शब्दोवधारणे । विदः सर्वान्नानुमितिः प्राणा- सये एव । कुतः । तदर्शनात भतिशीयतशतब्रह्मविदः माणास- पापत्तावेव सर्वानानुमतिदर्शनाद ॥ " ·घेदान्तदीपे अवाधाच्च ॥ २९॥ आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः सत्तशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः" इ- त्याहारशुद्धिविधेरवाधाञ्च प्राणात्यय एव ॥ अपि स्मयते ॥ ३०॥ "माणसंशयामपन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमित्रांभसा।" इति माणसंशय एव सर्वान्नानुमतिः स्मर्यते च ॥ शब्दश्वातोऽकामकारे ॥ ३१ ॥ यतः सर्वान्नानुमतिः माणात्यये श्रुता अतोऽकामकारे प्र. तिपेधकशब्दश्वोपपद्यते इसर्थः । अस्ति हि काठकाना कामकार प्रतिपेधकः शब्दः तस्माद्राह्मणः मुरां न पिवति पाप्म- नोत्सजा" इति । पाप्मना संसृष्टो न भवामीति मत्वा मुरां न पिवतीत्यर्थः ॥ (विहितत्वाधकरणम् ) विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ ३२ ॥ कि यज्ञादयो विद्यागभूताः केवलाश्रमस्याप्यङ्गभूता उत नेति संशयः ॥ केवलाश्रमस्याप्यते नित्यानित्यसंयोग- रूपविरोधःप्रसज्यते इति नागभूनाः केवलाश्रमस्येति पूर्वपक्षः॥ राद्धान्तस्तु-यदैकनैव विनियोगेनोभयाङ्गत्वमिप्यते तदा नि- त्यानिससंयोगविरोधः। इह तु " यावज्जीवग्निहोत्रं जुहुयाद । समेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसा- ऽनाशकेन"इति विनियोगपृथत्त्वेन विरोधः परिहियते । यथाऽग्नि- “ ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थ पादः । २१३ होत्रादीनामेव कर्मणाम् । जीवनाधिकारकमनाधिकारयोरेवाधि- कारभेदस्यास्फुटत्वात् स्फुटीकरणाय पुनारह चिन्त्यते ॥ मूत्रा- र्थ:-"यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्"इसादिना केवलगृहस्थाश्रमि- णो जीवननिमित्ततया विहितत्वादेव यज्ञादिकेश्लाश्रमकर्मापि।। सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥ तमेतं वेदानुवचनेन" इत्यादिना विद्यासाधनत्वेन विहि- तत्वाच्च विद्यासहकारित्वेन चानुष्टेयं यज्ञादिकर्म । विनियोग- पृथक्वेन विरोधः परिहियते इत्यभिप्रायः ।। सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥ सर्वथापि उभयत्र विनियोगपि त एव यज्ञादयः । कुतः । उभयलिगाव उभयत्र प्रत्यभिज्ञानाख्यलिङ्गात् ।। अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥ " धर्मेण पापमपनुदति " इत्यादिना तैरेव यज्ञादिभि- विद्याया उत्पत्तिमतिबन्धाभावरूपानभिभव च दर्शयति । अत उभयत्र विनियोगात्केवलामिणां मुक्षूणां चानुष्ठेया यज्ञादयः॥ (विधुराधिकरणम्) अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३६ ॥ विधुरादीनामनामिणां प्राविधायामधिकारोऽस्ति नेनि संशयः ॥ आश्रमधर्मेतिकर्तव्य ताकवाद्विद्यापासदभावाते- पामनधिकार इति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-उद्धरेत्तस्वपि रे- कादिप्वनाअमिषु विद्यानिष्ठत्वदर्शनाद आश्रमानियतेजपोप- बासादिभिरेव तेषां विद्यानुग्रहो भवतीसस्सेवाधिकारस ।। सूत्रा- ·२१४ घेदान्नदीपे थस्तु-तुशब्दः पक्षव्यात्त्ययः । चशब्दोऽवधारणे । अन्नरा- ऽपि भाश्रमानंतरापि वर्तमानानामनामिणामध्यधिकारांऽस्स. छ । कुतः । तदृष्टे रैकादिषु विद्यानिष्ठत्वदृष्टः ।। अपि स्मयते ॥ ३७॥ अपि चानाश्रमिगणामपि जपादिभिरेव विद्यानग्रहः स्मर्य- ते "जप्येन चापि संसिदयत् " इसादिना ।। विशेषानुग्रहश्च ॥ ३८ ॥ आश्रमानिपतधर्मविशेषेण विद्यानुग्रहः श्रूयते च पता ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्यया चात्मानमन्निच्छेद " इति ॥ अतस्त्वितरज्म्यायो लिङ्गाच ॥ ३९ ॥ अतोऽनाश्रमिवादितरदामित्तं ज्यायः धर्मभ्यस्त्वात । लिगाच स्मृतेश्चेसर्थः । " अनाश्रमी न तिष्ठत्तु दिनमेकमपि द्विजः" इति हि स्मयते । तस्मादनाश्रमिलेन विद्यानिष्पत्त- मापद्विपयमिसभिप्रायः॥ (तद्भूताधिकरणम) ततस्य तु नातहावो जैमिनेरपि नियमा- तद्रूपाभावेभ्यः ॥ ४० ॥ नैष्ठिकवखानसपरिव्राजकानां स्वाश्रमेभ्यः पच्युतानामपि विद्याधिकारोऽस्ति नेति सशयः विधुरादिवज्जपादिभिरपि तदनुष्ठानसम्भवादस्यधिकार इति पूर्वपक्षः॥सद्धान्तस्तु-नैष्ठि कादीनां स्वाश्रमभ्रष्टानां प्रायश्चित्ताभावस्मरणात् शिष्टयहि- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । प्कृतत्वाच तेषामनधिकारः ॥ स्वार्थ:-तद्रूतस्य तु नातगावः नैष्टिकादिभूतस्यातथाभावो न भवति । कुतः । तद्रूपा- भावभ्यः शास्त्रे नियमात् । तद्रूपाभावाः नैष्ठिकादिधर्मा भावाः । तेभ्यो नियच्छन्ति हि शास्त्राणि "ब्रह्मचार्याचा- र्यकुलनासी तृतीयोऽसन्तमात्मानमाचार्यकुलऽवसादयन् ॥ इति नैष्ठिकस्य तत्रैव नियमः। "अरण्यमीयात्ततो न पुनरयात्" इति वैखानसस्य । " संन्यस्यानीन्न पुनरावर्तयेत् " इति च प- ग्विाजकस्य । अत एनेपामनामित्वनावस्थानामावाव विद्या. धिकारा न सम्भवतीति । जैमिनेरप्यांवगीतोऽयम् न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात ।। ४१ ॥ अधिकारिकमधिकारिलक्षणोक्तं अवकीणिपशुश्च त- द्वात " इसेत् पायश्चित्तं नैष्ठिकस्य न संभवति । तदयोगात् । तस्य हि पतनं स्मयते प्रायश्चित्ताभाववचनेन । 'आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते द्विजः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धयेत्स आत्महा"इति । प्रत उपकुर्वाणब्रह्मचारिविषयमाधिकारिकम् ॥ उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ एके प्रायश्चित्तभावमपि मन्यन्ते । यत उपपूर्वमुपपात- कमिदम् । अशनवर मध्वशनादिनिधतत्मायश्चित्तवद्भव- सेवेत्यर्थः । कुतः । उपकुर्वाणब्रह्मचारिण उक्तमाधिका- रिकमस्यापि भवति । तदुक्तं स्मृतिकारः "उत्तरेषां चैतद- विरोधि"इति । उपकुर्वाण ब्रह्मचारिण उक्तो धर्मः उत्तरेपा- श्वागिणां स्वाश्रमाविरोधी भवखेवेसर्थः ।।

·पेदान्तदीपे
-
बहिस्तूभयथा स्मृतेराचाराच्च ॥ ४३ ॥
उभयपाऽपि उपपातकित्त्वे महापातकित्वेऽपि नैष्ठिकात्म-
च्युतो वदितः कर्माधिकारात् । “प्रायश्चित्तं न पश्यामि"इति
स्मृतेराचाराच्च । वर्जयन्यन शिष्टविद्योपदेशादौ । यद्यपि कल्प-
पानहरणाय कैश्चित्मायश्चित्तमुपदिश्यते । तथापि कर्माधिका-
रापादनी शुद्धिस्तेषां न सम्भवतीसभिमायः॥
(स्वाम्यधिकरणम्)
स्वामिनः फलश्रुतेरित्यानेयः ॥ ४ ॥
उद्गीथाधुपासनं किं यजमानेनानुठेयं उत ऋत्विजेति संश.
यः ॥ "यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरम"इति ऋतुवीर्य-
वत्तरतफलं यजमानस्येति दहरोपामनादिवद्यजमानेनानु.
ट्रयांमति पूर्वपक्षः ॥ कर्मागाश्रयत्वादस्योपासनस्प कर्मणां
चाविज्यत्वेनैतदपि ऋतिजानुष्यं गोदोहनादिविति रा-
द्धान्तः ॥ सूत्रार्थ:-स्वामिनो यजमानस्योद्गीधाधुपासने कतृत्व.
म् । कुतः । तस्यैव फलश्रुतेरिसायो मन्यते ॥
आर्खिज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॥४५॥
क्रत्वङ्गतेन त्वधिकृतस्पैवास्मिन्नुपासनेऽधिकारात
तोश्चाविज्यत्वेनैतदप्यात्रिज्यपिसोडुलौमिराचार्यों मन्य-
से । यजमानफलसाधनत्वेऽपि क्रतोस्तदनुष्ठानाय हि ऋत्विक
परिक्रियते ॥
(सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम)
सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो वि-
ध्यादिवत् ॥ ४६॥

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थ. पाद
૨૬s
'तस्माद्राह्मणः पाण्डिसं निर्विद्य वाल्येन तिष्ठासेद बा-
ल्प च पाण्डिसं च निविद्याथ मुनिः"इसत्र मौनं विद्याइतया
विधीयत उतान्यत इति संशयः॥ मौनस्य मननरूपत्वात्"श्रोत-
न्यो मन्तव्यः इति च मातत्वेनानूयत इति पूर्वपक्षः । राद्धान्त-
स्तु-मुनिशब्दस्य प्रकृष्टमननशीले प्रसिद्धेः प्रकृष्टमननमुपास्य-
विषयाम्पासरूपं विद्यानिप्पत्तये विधीयते इति ॥ सूत्रार्थ:-त-
द्वतो विद्यावतः सहकार्यान्तरं मौन विधीयत इति युक्तम् ।
विध्यादिवदत्रापि विधीयत इति विधिः यज्ञदानमभृया-
अमधर्मः । आदिशन्दात् श्रवणमनने गृह्यते । आश्रमधर्म-
वत् श्रवणमननवञ्च पाण्डिसवाल्पयोस्तृतीयं सहकार्यन्तरं
मौनमपूर्व विधीयते । कुत इसत्राह । पोणेति । मुनिशब्दस्य
प्रकृष्टमननयुक्त पक्षण प्रसिद्धरित्यर्थः ॥
कृत्स्नभावाहिणोपसंहारः ॥ १७ ॥
सर्वाश्रषिणा विद्यावतेऽपि छान्दोग्ये " स खखेव व.
तयन यावदायुप ब्रह्मलोकमाभसम्पद्यत" इति गृहस्थधर्मेणा-
पसंहारः सर्वाश्रमधर्मपदर्शनार्थः । कुतः । कृत्स्वभावात् कृत्स्ने-
प्वाश्रमिपु विद्यायाः सागावादिसर्थः ।
मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥ १८॥
भय मुनिः" इत्येतस्मिन्नपि वाक्ये " अप भिक्षाचर्य
चरति" इति पारिवाज्यकान्तधर्मेणोपसंहारः सर्वाश्रमधर्म-
दर्शनार्थः । भिक्षाचर्यामौनादिवदितरपां चाश्रमधर्माणां यज्ञा-
दीनामप्युपदेशाद ॥
(अनाविष्फारधिकरणम्)
अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ४९॥

·येदान्तदीपे "तस्माद्वामणः पाण्डित्यं निविय वाल्पन विष्ठासेव" इस- व किं चास्याप कर्म कामचारादिकं सर्व विदुपोपादेयं उत वि- चामाहात्म्पानाविष्कार इति संशपः ॥"चाल्पेन तिष्ठासेतू" इत्पवियोपविघानाकामचाराविक सर्पमप्युपादेयमिति पूर्वपक्षः। विदुपो विशेषविघानाद्विधामाहात्म्याच निषेधश्रुतपो वाषिता भवेयुः॥राद्धान्तस्तु-पाण्डिसमयुक्तस्वमाहात्म्पायनाविष्कार एव विद्यान्वययोग्यतयोपादेयः इतरस्य कामचारादेः " नापिन रतो दुश्चरितात्" इसादिशास्त्रविद्योत्पत्तिविरोषित्वावगमात् । अना यथा वाला स्वाभिजनाचनाविष्कुर्वन् वर्तते तथा विद्वान् वर्ततेसतदेव युक्तं ॥ सूत्रमपि व्यारुपातम् ॥ (ऐहिकाधिकरणम) ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्शनात् ॥ ५० ॥ मोषयतिरिक्ताभ्युदयफलमुपासनं किं स्वसाधनभूत- पुण्यकर्मानन्तरमेनोत्पद्यते उतानन्तरमन्पदा वत्पनियम इति सं. शयः॥ साधन निर्दृत्तौ विलम्बहेत्वभावादनन्तरमेवेति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-अमस्तुते मवलकर्मान्तरपतिबन्धे सत्पनन्तरम,मस्तुते सति तदुत्तरकालमिसनियमः । दृश्यते हि प्रबलकर्मान्तरण फलमनिवन्धः । “यदेव विद्यया करोति-तदेव वीर्यवत्तरम् । इत्युद्गीयोपासनस्य तोः कर्मान्तरेण फलामतिबन्धः फल- मित्यभ्युपगमात् ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् । ऐहिकमभ्युद- यफलमित्यर्थः॥ (मुक्तिफलाधिकरणम्) एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्था- 'वधृतेः ॥ ५१ ॥ .

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । कि मुक्तिफलान्युपासनानि स्वसाधनभूतातिशापितपुण्य- कर्मानन्तरमुत्पद्यन्त उतं पूर्ववदनियम इति संशयः ॥ मुक्ति- फलोपासनसाधनभूतकर्मणां सर्वकर्मभ्यो बलवत्तरत्वेन प्र. तिबन्धाभावादनन्तरमेवोत्पद्यन्ते इति पूर्वः पक्षः। तत्रापि ब्रह्म- विधपचारस्य ततोपि चलवत्तरत्वेन प्रतिवन्धसम्भवादनियम ए. वेति राधान्तः ।। सूत्रार्थ:-मुक्तिफलानापप्येवमनियमः कुतः। तदवस्थापघृतेः । प्रतिबन्धामा सति फलकालावधृतेः । द्विरु- तिरध्यायपरिसमाप्ति घोतपति ।। इति श्रीमगवद्रामानुजविरचित वेदान्तदीपे एतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ "

·वेदान्तदीपे
"
चतुर्थः ऽध्यायः ।
(आवृत्यधिकरणम्)
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १॥
ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति"
इसादिवेदान्तविहित वेदनं कि सकृस्कृतमेव शास्त्रार्थ उता-
सक्तदात्तमिति सशयः ॥ “स यो ह वै तत् परं ब्रह्म वेद
ब्रह्मेव भवति इति ब्रह्मवेदनस्य परमाप्तिमाधनत्वश्रुतेः सकृत्कृ-
सेपि वेदने शास्त्रार्थनित्तेः सकृदेवेति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्त-
स्तु-" यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्तः" इत्युपक्रम्य “ अनुम
एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपास्से " इसकस्मिन्वाक्ये
वियुपास्योर्व्यतिरेकेण प्रयोगदर्शनात्ममानार्थेषु च "ब्रह्मवि-
दाप्नोति परम् । प्रात्मा षा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो
निदिध्यामितव्य'इत्यादिपु ध्यानवेदनयोव्योतकरदर्शनाच्च ध्या-
नोपासनादिशब्दवाच्यमसकृदात्त स्मृतिमन्तानरूप वेदन-
मेव शास्त्रार्थ इति निश्चीयते ॥ सूत्रार्थ:-आत्तिरसकृत् वेदनशा
स्वात्तिरसकृत् । असकृदात्तं वेदन ध्यानशब्दवाच्यमियर्थः।
कुतः । उपदेशात् वेदनीवधायिसमानशास्त्रातव्य उपासीते-
त्युपदेशात् ॥
लिड्डाच्च ॥ २॥

·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। लिङ्गं स्मृतिः । स्मर्यते चायमर्थः । “मां ध्यायन्त उपा सते, तेपामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ॥ ये त्वक्षरम- निर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ॥ तद्रूपमत्यये चैका सन्ततिश्चान्यनि:स्पृहा । तयानमयमैः पभिर निप्पाद्यते तथा ॥" इति । (आत्मस्योपासनाधिकरणम्) आत्मेति तूपगछन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ कि उपास्यं ब्रह्मोपासितुरन्यत्वेनानुसन्धेयमुतात्मत्वेनेति संशयः ।। "अधिकं तु भेदनिर्देशाद । अधिकोपदेशात्" इत्या- दिपूपासितुपास्यस्यान्यत्वोपपावनायधावस्थितस्यैवोपास्यत्वा- शान्यलेनोपास्यमिति पूर्व पक्षः॥रादान्तस्तु "वं वाहमस्मि भगवो देवते अहं वै स्वममि" इति पूर्व उपासितार उपास्यमात्म- लेनोपगछन्ति । अत आत्मेत्येवोपास्यमिति। तानुपासितन प्रत्य- र्थान्तरभूतस्य ग्रह्मण उपासितुरात्मत्वं ग्राहयन्ति शास्त्राणि "य प्रात्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शारीरं य भात्मानमन्तरो यमपति सतभारमाऽन्तर्याम्पमृत इत्युपासिता परमात्मनः शरीरं परमात्मा च उपासितुरात्मेति प्रतिपादनेन तथा "सर्व खोलानाल तज्जलान" इति “सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः मनाः सदायतनाः सत्यतिष्ठाः-ऐतदात्म्पमिदं सर्वम्" इति च तदायचस्वरूपस्थितिमात्तप्रीतपादनेन च । एवमुपासितुःस्ता- स्मनोऽप्यात्मवाद ब्रह्मणो यथावस्थितस्वात्मशरीरकब्रह्मानुम- न्धानेऽहमिसवानुसन्धेयम् । यथा मनुष्योऽहमिति स्वशरीरम्य स्वमकारतकस्वभावतया प्रकारिणि स्वात्मनि पर्यत्रमानम् तथा- स्वात्मनोऽपि परमात्मशरीरतया परमात्ममकारत्वेन प्रकासिंग ·"मनो २२२ घेदान्तदीपे परमात्मन्येव सोऽहंबुदिशन्दयोः पर्यवसानमिसम्पार्यस्य स्थे- नं अह ब्रह्मेसेवोपामीतेत्युक्तं भवति ॥ सूत्रमपि व्याख्यातप ॥ (प्रतीकाधिकरणम्) न प्रतीके न हि सः ॥ ४ ॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कपात् ॥ ५॥ “ मनो ब्रह्मेत्युपासीत " इत्यादिमतीकोपासनेप्वघ्या. स्मत्वेनानुसन्धानं कर्तव्यं उत नेति संशयः ॥ ब्रह्मेत्युपासीत" इति प्रमोपासनत्वावियोपादात्मेत्येवानुमन्धेप इति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-न प्रतीके प्रात्मानुसन्धान कार्यम् । कुसः । नहि मनमादिरूपामितुरात्मा । न च तत्र ब्रह्मोपास्यम् । ब्रह्मदृष्टया मनमाविरुपास्पः । अपकटे हु- स्कृष्पष्टिरभ्युदयाय भवतीति । यथा भृत्यादी राजापः ।। सूत्रद्वयं च व्यारूपातम् ॥ (आदित्यादिमत्यधिकरणम) आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥ " य एवासी तपति तमुद्गीथमुपासीत " इत्यादिकर्माद्वा- अयोपासनेपु किमुद्गीथावावादित्पाविदृष्टिः कार्या उत भा- दित्यादिपु उद्गीथाविदृष्टिरिति संशयः ॥ कर्मणा फलसाधन- तयोत्कर्षावादित्यादेर्देवतात्वेन तद्गुणत्वाच्च भादित्पादौ - दीयादिष्टिः कार्यात पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-कर्मणोऽपि फलसाघनत्वमादित्यादिदेवताराधनद्वारेणेत्यादिसादेवोत्कर्पो- पपत्तेरादित्यादिमतय एव भादित्यादिदृष्टय एवं कर्माद् उद्गी- थादी कार्याः ॥ सूत्रमपि पारुपातम् ॥

·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। २२३ (आसीनाधिकरणम्) आसीनः सम्भवात् ॥ ७ ॥ किमिदं ब्रह्मोपासनमासीनः कुर्यादुतासीनः शयानास्ति- पनान्छन्वेसनियम इति सशयः ॥ विशेपाश्रवणादनियम इति पूर्वः पतः ॥ सदान्तस्तु-भासीनस्यैवैकाग्रता सम्मवादेकान- तामूलत्वाचोपासनस्यामीन एव कुपात् ।। मूत्रपि व्याख्यातम् ॥ ध्यानाच ॥ ८ ॥ "निविध्यासिनव्यः" इत्युपासनस्य ध्यानरूपत्वाचै- काग्रतावश्यंभाचिनी । ध्यानं हि विजातीयप्रसपान्तराव्यवहितं तैलधारावदच्छिन्नस्मृतिसन्तानरूपम् ॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ९ ॥ निश्चलत्वं चापेक्ष्य ध्यानवाचो यक्तिः पृथिम्पादिपु दृश्पते "ध्यायतीय पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्ष ध्यायतीव द्यौः" इसा- दिका । अतो ध्यायतः पृथिव्यादिववचलतमासीनस्यैव सं- भवतीति ॥ स्मरन्ति च ॥१०॥ स्मरन्ति चामीनस्यैव ध्यानं “ उपविश्यासने युंज्यायो- गमात्मविशुद्धये ॥ इति ॥ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ ११ ॥ यस्मिन् देशे यस्मिंश्व काले मनस एकाग्रता तत्र देशे काले चोपासन कार्यम् शर्करादिरहिते मनोनुकूले शुचौ देश इत्येतदतिरिक्तविशेषाग्रहणात् यथा देशकलपोरेकाग्रतायामवि- . -- ·રરક वेदान्तदीपे शेपा तथा स्थितिगत्यादी। असीनस्य तु विशेपोऽस्तीसभिप्रायः॥ (आप्रयाणाधिकरणम्) आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ तदिदमपवर्गसाधनमुपासनमेकस्मिन्नद्दनि कार्यमुत प्रत्य- हमामयाणमनुवर्तनीय इति संशयः ॥ एकस्मिन्नेवाहनि शास्त्रा- र्थस्य कृतत्वाचावतैब परिसमापनीयम्, “यावदायुपम्" इति तु वचन विधिशब्दाभावाद्विद्यायाः फलेनोसंहारपरमिति पूर्वपक्षः॥ राद्धान्तस्तु-भामयाणादनुवर्तनीयम् । कुतः। तत्रापि हि दृष्ट "स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुप ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते " इति । अमाप्तत्वेनानुवादत्वासंभवाद्विधिरेवायमिति ॥ (तद्धिगमाधिकरणम) सदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ तद्यपदेशात् ॥१३॥ विदूप उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ कि संभवत उत नेति संशयः ॥ "नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि" इति भोगा- देव कर्मक्षयश्रवणादश्लेपविनाशश्रुतिः कथ चिद्विद्यास्तुसर्यतया नेपेति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-द्वयोः बास्त्रयोभिन्नविषयत्वेन विरोधाभावात् संभवत एव । कर्मणां हि फलजननसामर्थ्य द्रढयति " नामुक्त क्षीयते कर्म " इति । एवमेवविदि पापं कर्म न लिप्यते । एव हास्य सर्वे पाप्मानः प्रयन्ते " इति च श्रुतिविद्यायास्तत्सामर्थ्यनिवारणशक्ति विषयेति । यथाऽप्लेजसोः शीतजननतन्निवाणशक्तिविपये प्रमाणे न विरुध्यते ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥

·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। २२५ (इतराधिकरणम्।) इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥ किमसंश्लेपविनाशौ पुण्यकर्मण्यपि समानाबुत नेति सं. शयः॥ पुण्यकर्मफलस्य सुखरूपत्वेन विदुपोऽनिष्टत्वाभावान्न स- मानाविति पूर्वपक्षः॥राद्धान्तस्तु-मुमुक्षोमोक्षविरोधित्वेनानिए- खसाम्पादश्लेषविनाशौ समानावेव ॥ सूत्रापा-इतरस्प पुण्यस्याप्पनिष्टफलत्वसाम्पादेवमलेपविनायौ । विगनुगुणस्य तु दृष्ट्यन्नारोग्यादिफलस्य शरीरपातादुर्द्धमनिष्टत्वादश्लेपः ॥ (मनारब्धकार्याधिकरणम्) अनारब्धकायें एव तु पूर्वे तदवधेः ॥ १५ ॥ विद्योत्पत्तेः पूर्वकृतयोः पुण्यपापयोरविशेषेण विनाश उतानारब्धकार्ययोरेवेति संभायः॥ “सर्वे पाप्मानः प्रपन्ते"इति विशेपाभावात् भविशेपोति पूर्वपक्षः ॥ राधान्तस्तु-"तस्प तावदेव चिर यानन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्य " इत्युत्पन्न विद्य- स्यापि शरीरमोक्षावधित्वश्रुतेः सीवनाशे शारीस्थित्पनुपपणे- धानारब्धकार्ययोरेव विनाशः ॥ सूर्व च पारुपातम् ॥ { अमिहोत्राधिकरणम्) अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ॥ १६ ॥ अग्निहोत्राद्याश्रमधर्मः किं विदुपोऽनुष्ठेय उत नेति संशयः॥ पुकृतदुष्कृतयोरश्लेषविनाशाभिधानादाश्रमधर्मस्पापि मुरुतमा- म्येन कार्याश्लेपादननुष्ठेय इति पूर्वः पशः॥राद्धान्तस्तु-भाश्र- मधर्मस्य तु विद्यापत्तिरेच कामिति तत्कापियानोपः । - श्यते हि “ तमेतं वेदानुवचनेन प्रामणा विचिदिपान्त पोन ·२२६ वेदान्तदीपे दानेन"इत्यादिना विद्योत्पत्तिकार्यत्वम् । विद्या चामयाणादह- रहरभ्यासाधेयातिशयोत्पाद्यैव ॥ सूत्रं च व्याख्यातम् ।। यदि अग्निहोत्रादि साधुकृत्या विद्योत्पत्यर्या पूर्वकृता च साधुकृत्याऽननुभुतफला प्रारब्धफला च विद्यानष्टा दः साधुकृत्याम" इत्यस्य को विषय इत्याशङ्याह- अतोऽन्याऽपि टेकेपामुभयोः ॥ १७ ॥ अतोऽग्निहोत्रादिसाधुकत्यायाः पूर्वकृतायाश्चोभयोर न्याजप कारीफदिमाधुकृसा दृप्यन्नाद्यथितया विदुपाऽनु- ष्टिता प्रवलकर्मान्तरमतिबद्धफला साधुकृत्याऽस्त्पेच । त- द्विपयमेकेषां शाखिनां " मुहृदः साधुकृत्याम्" इति वचनम् ॥ अनुष्ठितस्य कर्मणः फलप्रतिबन्धसम्भवं पूर्वोक्तं स्मारयति- यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ उक्तं झुद्गीथान द्यायाः क्रतोः कर्मान्तरप्रतिवन्धाभावः फल. मिति । अतः प्रतिबद्धफला साधुकत्यास्संवानादिकालमत्ता ।। (इतरक्षपणाधिकरणम्) भोगेन वितरे क्षायित्वाऽथ संपद्यते ॥ १९॥ इतरे प्रारब्धकार्ये पुण्यपाप कि विद्यायोनिशरीरावसाने उत तच्छरीरावसाने शरीरान्तरावसाने वेसनियम इति संशयः ।। यावन विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये " इति संपचः शरीरविमोक्ष- मात्रविलम्ब श्रुतेस्तच्छरीरावसाने इति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु- भारब्धफलयोः कर्मणोगिनैव क्षपयितव्यत्वाभिमायण "या- चन विमोक्ष्पे भय संपत्स्ये"इत्युच्यते । शरीरमतन्त्रम् । कर्मविषयी

·२२७
चतुर्षाध्यायस्य द्वितीय पादः ।
हि बन्धमोती । अतः प्रारख्यफले पुण्यपापे यात्रता परी.
रेण समापनीये तावता पयिता
नियम एव ।। सूत्रं च व्याख्यातम् ॥
इति श्रीमगद्रामानुजविरचिते घेदन्नदीप चतुर्थस्या-
ध्यायस्य प्रथमः पादः।
भय मपत्म्ये"
(यागधिकरणम्)
वाङ् मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥ १ ॥
अस्य साम्प पुरुषस्य मयतो वाद मनमि संपवते मनः
माणे" इसादिकोत्क्रान्ति विषयाऽऽनायते । कि बागांन्द्रगं
मनसि मंपचते उत वात्तिमात्रमिति संशयः ॥ वाची
मनामकृतित्वाभावारस्वरूपालपस्तत्र न सम्भवतीति वाय-
त्तिमावाभिमापमिति पूर्वपक्षः ॥राद्धान्तस्तु-अकारणे संप-
त्यभावस्प वाटतावपि तुल्यत्तदर्शनात् वाइमनसीति वाक्-
स्वरूपस्पर संपत्तिशब्दाभ स्वपमेव संपयते । अकारणे ल.
पाभावात्संपत्तिशब्दः संयोगाभिमायः ॥ सूत्रं च व्याख्यातम् ।।
अत एव सर्वाण्यनु ॥ २ ॥
यतो वाचो मनगि संयोगमात्रमुच्यने न तु नय: भन
एव तदानी "सर्वाणीन्द्रियाणि नाचमनु मनाम मंपचन्ने" इति
पचनमुपपन्नम् “ तस्मादुपशान्तना अपुनर्भमन्द्रिपर्मनाने
संपधमानः ॥ इति ।।
(मनोधिकरणम्)
तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ३ ॥

·૨૨૮
घेदान्तदीपे
मनः माणे" इसत्र कि माणशब्देनाप उच्यन्ते उत
प्राण एवेति सशयः ॥ माणस्य मनः प्रकृतित्वामावात् "
नमयं हि सोम्य मनः" इति मनसोऽन्नमयत्वश्रवणात् अ.
पाश्चान्नस्य प्रकृतिलेन तत्सपत्तिरुपपद्यते इति प्राणशब्दनाप उ.
च्यन्ते इति पूर्वपक्षः । प्रापोमयः प्राणः
इत्यम्मयत्वा-
माणस्य प्राणशब्देनापो वक्तुम् युज्यन्ते ॥ राद्धान्तस्तु- "म.
नमयं हि सोम्य मनः प्रापोमयः प्राणः" इति मनःमाणयोर्न
तत्तत्मकृतित्वमुच्यते । अपि तु तदाप्यायनम् । प्राहङ्कारिक
त्वान्मनसः प्राणस्य चाकाशमकृतित्वात् । अतो "वाङ्मनसि"
इतिवदुत्तरात " मनः प्राणे " इति शब्दात्तत्सन्द्रिययुक्त मनः
माणे संयुज्यते ॥
( अध्यक्षाधिफरणम् )
सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥
स मागाः किं तंजसि सयुज्यते उत जीव इति संशयः ॥
"मागास्तेनास" इति वचनात् तेजस्येवेति पूर्वपक्षः॥राद्धान्तस्तु-
उत्क्रान्तौ प्रागस्य जीवोपगमादिश्रुनेः प्राणः करणाध्यक्षे
जीरे संयुज्यते । एतदविरोधाय जीवे सयुज्य पश्चात्तेज.स.
योग " प्राणास्तेजमि" इति वदति । श्रूयन्ते हि प्रागास्य जी-
वोपगमादयः “एउमेरेममात्मानमन्तकाले सर्व प्राणा अभिसमा-
यन्ति । तमुकामन्त मागोऽनू कमति । कस्मिन् वा प्रतिष्ठते
प्रतिष्ठास्यामि" इसादिपु ॥
(भूताधिकरणम्)
भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥ ५॥
नैकस्मिन्दर्शयतो हि ॥ ६ ॥

·चतुर्याध्यायस्य द्वितीयः पादः । " माणस्तेजमि" इति किं तेजोमाने माणः मयुज्यने उत भूनान्तरमंमृष्ट इति मंगयः ॥ " तेजमि" इति वचनाने- जोमान इति पूर्वपक्षः॥ "पृथिवीमय इसादिना समतो जीव- स्य सर्वभूतमयत्वश्रुतेः त्रिकरणाश्रोनम्मृतिभ्यां च तमम एकल्प कार्याक्षमत्वात भूतान्तरगंगष्ट इति रादान्नः ।। सूत्र. द्वयं च पारुपातम् ॥ (आययुपफ्रमाधिफरणम्) समाना चा मृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य ॥ ७ ॥ इयमुत्पान्तिः किं निद्वदनिदुपोः समाना उताबिदुप पति संशयः ॥ विदुपोऽत्रामृनसमाप्तिश्रुनेनिष पर्वति पूर्व पक्षः । श्रूयते हि विदुषोऽपंच प्रामाप्तिः यदा म ममु. पन्ने कामा येऽस्य हदिस्थिताः, अप मोऽमृतो भनसत्र मार समरनुने " इति ॥ रादान्तस्तु-विदुषोऽचिरादिकयेर ग्रा- माप्तिः। प्रचिदिगत्युपक्रमात्मागिय मुत्मन्निाबददविदुपाः म. माना । गतिश्च मृद्धन्पनाया " शनं चैका च हृदयम्प नाटय- स्तामां मृदानमभिनिःएनका, तयोर्द्धमापनमृतलमेति" इनि अनेः । “पदा म ममुच्यन्न " इयनेन गतिथयनिरोधापामः तससाश्नमृतोपासननिष्पांचरुध्यते । हदि स्थिताः कागा पदा ममुच्यन्ने नदेयोपामनारम्भान्ममोऽमृतो भनि । भत्र कामरिमोफपूपिामनेऽम्बिनो मोडाँचगांधकया गसा ग्राम समानुने इसपः ॥ धा:-एतिः गतिः मा गत्पुषझमा उत्कालिरिदुप्पोऽपि ममाना । विदुषोडनिंग. दिगनिश्रुतेः। भय प्रत्याऽमृतो भवति । इन्युपमानपमृत भनुपोप न भवम्लेव बारीन्द्रियादिमम्मन्यम् । उपासनार- म्मपरिकरम्पमित्यर्थः ॥ .

·येदान्तदीप तदापीतेः(१) संसारव्यपदेशात् ॥ ८ ॥ तदमृतत्वमुक्तमकारमेव । कुनः प्रापीतेः संसारव्यपदेशात् । अपीतिः ब्रह्मपाप्तिः । अचिरादिकपा गत्या देशविशेष गता यावत् ब्रह्म माप्यते तावत्समारः शरीरसम्बन्धो हि व्यपदिश्यते॥ गतिव्यापदेशादेव धारीरादुत्क्रान्तस्य कषं शारीरसम्बन्ध इसाह- सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ॥ ९ ॥ सूक्ष्मशरीरमनुवर्तते । गतिव्यपदेशात् । न केवलं गति-प- पदेशादेव । प्रमाणान्तरतस्तथा सूक्ष्मशरीरवत्वोपलब्धिश्च । वि. दुपोऽचिरादिकया गया गन्छतश्चन्द्रसमा संवादो दिव्पपदि- श्यते " ते मतियात्सत्यं ब्रूयात्" इत्यादिना ॥ नोपमर्दैनातः ॥ १०॥ अत उक्ताद्धेतुकलापात् " भय माऽमृतो भवति" इति वचनं न देहसम्बन्धोपमर्दैनामृतत्त्रं वदति । भपि तु उक्त- मेवोपासनारम्भं वदतीत्यर्थः । अस्यैव चोपपत्तेरूप्मा ॥११॥ भस्य सूक्ष्मशरीरस्य विद्यमानत्वोपपत्तेश्च न देहसम्बन्धोप- मर्दैन । उपलभ्यते झुत्क्रामतो विदुपः कचिदृष्मा सूक्ष्मदेहगुणः। न च स्थूलदेहगुणः। अन्यत्रानुपलब्धेः । अतो विद्वान्मुक्ष्मशरी- रेणोत्क्राति ॥ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात्स्पष्टो ह्येकेपाम् ॥ १२॥ "स एतास्तेजोमात्रा" इत्यारभ्य “इति तु कामयमान: १ तत् आ अपीतेः इतिच्छेदः । " ·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २३१ इत्पन्तेनाविदुष उत्क्रान्तिप्रकारं लोकान्तरगमनं पुनराशत्ति चाभिधाय "अथाकाययमानः" इसादिना "न तस्य माणा उ- कामन्ति ग्रीन सन् ब्रह्माप्यांत " इति विदुष उत्क्रान्तिपति- पेधाव उक्तमकारो नोपपद्यत इति चेन्न । शारीरामाणानामवि- श्लेषोऽनेनोच्यते । तस्याकामयमानस्य विदुषः शारीरस्य माणाः स्वस्मानोल्कामन्ति । देवयानेन गमानात्मव तिष्ठन्ति । भयमर्थः स्पष्टो कपाम् माध्यन्दिनशाखिना पाठे योऽकामो निष्काम भाप्तकाम आत्मकामो न तस्मात्माणा उदकामन्ति इति ।। स्मयते च ॥ १३ ॥ स्मर्यते च विदुपो मूर्द्धन्यनाड्योत्क्रान्तिः- अर्द्धमंकः स्थितस्तेषां यो भित्ता सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिम् ॥" इति ॥ (परसंपत्त्यधिकरणम्) तानि परे तथा ह्याह ॥ १४ ॥ "पागाम्तेजसि" इति तेजः शन्दनिर्दियानि भूतानि जीवप- रिवक्तानि कि परस्यां देवतायां संपद्यन्त उत यपाकर्म य- पाविद्यं गच्छन्तीति संशयः ॥ तदानीं सुखदुःखभोगाधभावन मपत्ति योजनाभात्रात यथाकर्म यथाविद्यमिति पूर्वपतम. यस्य परदेवताकापत्वेन तदात्मकत्वात् गन्तव्यस्थानमिदं "परस्यां देवतायाम्" इत्युभ्यते ।। राद्धान्तस्तु-तानि परस्मिन् ब्रह्मणि संपद्यन्ते । "तेजः परस्यां देवतायाम्" इति हाहायथा- श्रुतिविश्रमस्थानत्वेन कार्य परिकल्प्यमित्यर्थः ।। सूत्रं च व्या- रुयातम् ॥

·वेदान्तदीपे (अविभागाधिकरणम्) अविभागोवचनात् ॥ १५ ॥ मेयं परमात्मनि संपत्तिः फि प्राकृतमलयवत् कारणापत्तिरूपा उत मनःमभृतिसंपत्तिवत् भविश्लेपमात्रमिति संशयः ॥ परमात्मनः कारणतया तत्सपत्तिवचनाच कारणापत्तिरेवेति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-"वाड्मनसि संपद्यते" इति श्रुतस्यैव सपत्तिपदस्य सर्वत्रानुपगात् अनेकत्रानुपक्तस्याभिधानबैकप्ये प्रमाणाभावादत्राप्यविभागः अविश्लप एवीच्यते ॥ भूत्रं च व्याख्यातम् । (तदोकोऽधिकरणम्) तदोकोऽग्रज्वलं तत्प्रकाशितहारो विद्यासामर्थ्या- त्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः श- ताधिकया ॥ १६ ॥ शत चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां भूख्नमभिनि:- मृतका, तयोर्द्धमायनऽमृतत्वमेति विजडन्या उक्तमणे भव- न्ति " इति शताधिकया मूर्द्धन्यनाड्या विदुषो गमनमिति नियमः सम्भवति नेति सशयः॥नाडीनमतिसूक्ष्मत्वेन दुर्वचत्वा- नियमो न सम्भवति, इति यादृच्छिकी तथागतिमनुवदतीद वचः नमिति पूर्वपक्षः॥ रादान्तस्तु-परमपुरुपाराधनभूतया विधया तदङ्गभूताचिन्तनेन च पीतेन परमपुरुषेणानुग्रहीतो जीवः तत्मकाशितद्वारस्तयैव मूर्द्धन्यानाड्या गन्छति ॥ मूत्रार्थ:-हार्द- परमपुरुपाराधनविद्यासामर्यात्तच्छेपगसनुस्मृतियोगाच भीत- हार्दानुग्रहीतो भवति ततस्तदोको जीवस्य स्थानं हृदयमन- ·" चतुर्याध्यायस्य द्वितीयः पादः। ज्वलनं प्रकाशिताग्रं भवति । एवं परमपुरुषप्रकाशितद्वारः शता• धिकया गच्छति । तस्पाः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यव- स्थितः । सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्ट" इति हादः परमात्मा ॥ (रभ्यनुसाराधिकरणम्) रश्म्यनुसारी ।। १७ ॥ अथ पवैतस्माच्छरीरादुत्क्रामतीत्यर्थतैरेव रश्मिाभ- कर्द्धमाक्रमते " इति विद्वान् रम्यनुसारी गच्छतीति निपमः सम्भवति नेति संशयः ॥ निशि मृतस्य विदुषः आदित्यरम्पनु- सारासम्भवादनियम इति पूर्वपक्षः। वचनं तु पक्षमासमनुव- दति ॥राद्धान्तस्तु-पक्षमाप्त्यनुवादे " भयतैरेव । इसवधारण- विरोधः। न च निशि रश्मयोन सम्भवंतीति । सत्येव । निश्याप निदाघसमये ऊपमोपलब्धेः सूक्ष्माः संस्पेवेति रश्म्पनुसार्येव ग- च्छति । हेमंतेऽनुपलब्धिदिनवद्धिमाभिभवात् ॥ (निशाधिकरणम्) निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वाइ- र्शयति च ॥ १८ ॥ विदुपो निशि मृतस्य ब्रह्ममाप्तिरस्ति नेति संशयः ।। "दिवा च शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च । मुमूर्पता प्रास्तानि विपरीत तु गहितम् ॥ इति निशामरयास्प गहितत्वेनाघोगतिहेतुत्वान प्र- समाप्तिः सम्भवतीति पूर्वपक्षः ॥ सदान्तस्तु-विद्यामा- हात्म्यादुत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशश्रुतेः मारब्धस्यापि क- मणश्वरमदेहावधित्वाइन्धहेत्वभावानिशि मृतस्पापि मामा- ३ ·२३४ घेदान्तदीपे प्तिरस्येवेति । भविद्वद्विपपा निशामरणनिन्दा ॥ सूत्रार्थ:-निशि मृतस्य न ब्रह्ममाप्तिरिति चेन्न । सम्बन्धस्य यावदहभावि- त्वात् । भनारब्धकार्यकर्मसम्बन्धस्प विद्यया विनष्टत्वात् । आ- रन्धकार्यकर्मसम्बन्धस्यापि यावचरमदेहभाषित्वात्सम्पन्धहे- त्वभावेन ब्रह्ममाप्तिरस्त्पेवेसर्थः । तदेतत् श्रुतिरेव दर्शयति "त- स्य तावदेव चिरं यावन्न विमोपे भय संपत्स्पे" इति ॥ (दक्षिणायनाधिकरणम) अतवायनेऽपि दक्षणे ॥ १९ ॥ दक्षणायने मृतस्य विदुपो ग्रहमाप्तिरस्ति नेति संशयः॥ "मप यो दक्षिणे प्रमीयत्ते पितृणामेव महिमानगत्ता चन्द्रमस: सायुज्यं गच्छति" इति विदुपो दक्षिणायने मृतस्य चन्द्रमा. युज्यश्रवणात् चन्दं माप्तनां "प्रथैतमेवाध्वानं पुननिवर्त- न्ते " इति वचनाच्च दक्षिणायने मृतस्य ब्रह्ममाप्तिन संभ- वतीति पूर्वः मक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-पूर्वोक्ताद्वन्धहत्वभावाद्वि- दुपश्चन्द्र माप्तस्यापि पुनराशत्तिन संभवति । चन्द्र- सायुज्यवचनं विदुषो ब्रह्मप्रेप्सोविश्रामस्थानमात्रविषयम् । प्रा. तिवचनं त्वविदुपामेव ॥ सूत्रार्थ:-यतो हेतोनिशि मृतस्य प्र- ममाप्तिः। तत एव वन्धहत्वभावादक्षिणायने मृतस्यापि प्र- ममाप्तिरस्येव ॥ पत्र काले त्वनारत्तिमात्तिं चैव योगिनः" इति म- रणकालावपयं स्मर्यते इति चेत्तत्राह- योगिनः प्रति स्मर्येते स्मातें चेतै ॥२०॥ योगिनो ब्रह्मनिनिष्ठान प्रत्येते देवयानपितृयानगती स्मार्ते स्मृतिविपयभृते प्रहरहः स्मर्तव्ये स्मर्येते इयर्थः । “यन ·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीय पादः। काले सानात्तिमात्तिं चैव योगिनः" इत्यादिना "नैते सूतीपार्थ जानन योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन "॥ इत्यन्तेन मुमूर्षुमति कालविशेषोपादानं स्मर्यते । प्रातिना- हिकगणस्य कालभिमानिदेवताभूपस्वेन यत्र काल इत्युच्यते॥ इति श्रीभगवद्वामानुजविरचिते वेदन्तदीपे चतुर्था- ध्यायस्य द्वितीयः पादः। (अचिराधिकरणम) अचिरादिना तत्प्रथितेः ॥ १॥ कि विद्वानचिरादिना एकेन मार्गेण गच्छति उत तेन चान्यति संशपः । तद परीक्ष्यते सर्वासु श्रुतिपु भचिंरादि- रेक एव मार्ग मानायते उत तत्र तत्रान्य इति । यदि आँचरा- दिरेक एव सर्वत्र तदैकेनैव गच्छति । यदि तत्र तत्रान्यः तदा सर्वाऽन्येन वा ॥ छान्दोग्यवाजसनेयकादिपु नानाविधा ग. तिमकाराः श्रूयन्ते । तेषां ब्रह्मप्राप्ती नैरपेक्ष्यश्रवणात. योऽचिरादिना वेति विकल्प इति पूर्वः पक्षः ॥ राधा- न्तस्तु-सर्ववाचिराधन्तर्भूतादित्यादीनां दर्शनात् स एवंति प्रत्यभिज्ञानात् अन्यत्रोक्तानामन्यापमहाराच सर्वनाचि- रादिरेक एव मार्ग इति तेनैव गच्छति विद्वान् ।। सूत्रार्थ:-प्र- चिरादिनैव गच्छति । कुतः । तत्थितेः । प्रथितिः प्रतिद्धिः। सर्वत्र तत्मयभिज्ञानावियर्थः ।। (घावधिकरणम्) वायुमन्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २ ॥ .

·घेदान्तदीपे "तेऽर्चिपमभिसम्भवत्पर्चिपोऽहरह"इत्पारम्प"मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादिसं" इति छान्दोग्ये श्रुतम् । तत्र सब- सरादित्पयोर्मध्ये देवलोको वायुश्च श्रुतौ श्रुत्यन्तरे । द्वयोः प्रकरणयोः किं वेवलोको वायुश्वार्यान्तरभुतावुत वायुरेक एवेति सशयः ॥ शब्दमेदादर्यान्तरभूताविति पूर्वपक्षः । अर्था- न्तरत्वे सति "देवलोकादादित्पम्" इति देवलोकस्य च " तेन स ऊर्द्धमाक्रमते स आदित्पम् ॥ इति वायोश्च आदित्पापूर्वत्वेन श्रीतक्रमनिर्दिष्टत्वाचनोको वायुश्च यथैठक- मेण निवेशयितव्यौ । रादान्तस्तु-वायुरेव देवलोकान्दनिर्दिष्ट इति न तस्मादन्पः । देवाना लोक इति हि देवलोकः । देवानां धासस्थान देवलोकशब्देनाविशेषेण निर्दिष्टम । "योऽयं पवत एप एव देवानां गृहाः" इति वायोर्देवानां वासस्थानत्वेन श्रुतत्वादविशेपनिर्दिष्टो देवलोको वायुरेवेति निश्चीयते इति सं- वत्सरार्द्ध वायुयोरादित्य इति क्रमश्च स्यात् ।। मूत्रार्थ:-अ- ब्दात्संवत्सरार्द्धमादित्पाद पूर्व वायुमेव निवेशयेत् । देवलोक- घायुशब्दाभ्यामविशेषविशेपाभ्यां वायोरेकस्पैच निर्दिष्टवाद । देवानां वासस्थानमित्यविशेषेण हि देवलोकशब्दो वायु देवानां पासस्थानमाभदधाति, वायुशब्दस्तमेव विशेपेणेति द्वयोः प्र- करणद्वयविहितयोरेकवादित्युक्त भवति ॥ (वरुणाधिकरणम्) " तडितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ॥ ३ ॥ छान्दोग्यवाजसनेयककौपीतकिमभृतिप्वाम्नातस्याचिरा- दिमार्गस्याचिरहरापूर्यमाणपक्षोत्तरायणसंवत्सरवायवादित्यच- न्द्रविद्युदरुणेन्द्रमजापतिरूपस्योपसहारे वायुपर्यन्तस्य श्रुसा- ·चतुर्भाध्यायस्य तृतीयः पादः । २३७ विभिः क्रममकार उक्तः । वरुणेन्द्रमनापतीनां कि विद्युत उपरि निवेशः उत वायोरुपरीति संशयः ॥“स वायुलोक म वरुणलोकम्" इति कौपीतकीपाठक्रमेण नायोरुपरि वरुणस्य निवेशः । इन्द्रादेरपि वरुणनिवेशाय वाय्वादिसयोः क्रमस्य वा- धितत्वात्तत्रैव वरुणोपरीति पूर्वपक्षः ॥ सदान्तस्तु-विद्युतो मेघोदरवर्तित्वेन विद्युबरुणयोलोंके वेदे च सम्बन्धावगमाद पाठक्रमादर्यक्रमस्य बलीयस्त्वेन वरुणस्य विद्युत उपरि निवेशः कार्यः । इन्द्रादपि वरुणनिवेशाय विद्युतो व्यवधानसहत्वद- शनादरुणोपरिनिवेशः ॥ सूत्रं च व्याख्यातम् ॥ (आतिवाहिकाधिकरणम् ) आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ।। ४ ॥ किचिरादयो विदुषो ब्रह्मपेप्सोर्मार्गचिन्हमृता उत ग- मांगतार इति संशयः ॥ अमुकतं गत्वा ततः पर्वतमिसातिदे- शिकोपदेशाप्रकारदीनान्मार्गचिन्हमृता इति पूर्वपक्षः ॥राद्धा- न्तस्तु-"स एनान् ब्रह्म गमयति इति वैद्युतपुरुषस्य गमपितृत्व- दर्शनादितरेपां चाविशेपनिर्दिष्टानां स एव सम्बन्ध इति निश्ची- यते।" अग्निलोकम्" इत्यादिलोकशब्दोपि मध्ये भोगाभावाद गमपितृत्व एवोपपद्यते ॥ सूत्रार्थ:-मातिवाहिकाः विदुपाति- वाहे परमपुरुषेण नियुक्ताः मोर्चराधभिमानिदेवतानिशेपाः ग. मयितार इत्यर्थः । “प्त एनान् ब्रह्मगमयति " इति लिङ्गाद ॥ वैद्युतेनैव ततस्तछुतेः ॥ ५॥ ततो विद्युत उपरिहात वैधुतेन विदुषो गमनम् । तछुनेः "स एनान् ब्रह्मगमयति? इति तस्यैव श्रुतेः । वरुणादीनां तदनुग्रा.

·घेदान्तदीपे
हकत्वेन गयितृत्वमिति निश्चीयते इत्यर्थः ।।
(कार्याधिकरणम)
कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ६ ॥
किमर्चिरादिको गणः कार्य हिरण्यगर्भमुपासीनान-
यति उत परं ब्रह्मोपासीनान् अथमसगात्मानं ब्रह्मात्मकतयो-
पासी नानितिसंशयः ॥ हिरण्यगर्भमुपासीनानिति पूर्व-
पक्षः । तेपामेव गत्युपपत्तेः । न हि परिपूर्ण सर्वगतं परं ब्रह्मो-
पासीनानां तत्माप्तये गतिरुपपद्यते नित्यमाप्तत्वात् । भविद्यानि-
त्तिरेव हि तेषां कार्या॥परमेवोपासीनानिसपरपक्षः। " स ए-
नान् ब्रह्म गमयति"इति ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव मुख्यत्वात अविद्या-
निहत्तेः फलाभिसन्धिरहितयज्ञाघपक्षावत् श्रचणाथपेक्षाचच्च ग-
तिनुसादेशविशेपापेक्षा च विद्यत इति निश्चीयते॥राद्धान्तस्तु-प-
रमुपासीनानान्यनपि नयति। तद्य इत्थंविदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धान्तप
इत्युपासते तेऽर्चिपमभिसम्भवंति इति पश्चाग्निविदा परं ब्रह्मो-
पासीनानां चाभेदेनाचिरादिगांतश्रुतेः पश्चाग्निविदो हि प्रकृति-
वियुक्तब्रह्मात्मकात्मस्वरूपविदस्ते च ब्रह्मैव माप्य न निवर्तन्ते ।
परं ब्रह्मोपासीनास्तु यथावस्थितं परं ब्रह्ममाप्य न पुननिवर्तन्ते ।
"तथ इत्यं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धां तप इत्युपासते तेऽर्चपमभि-
सम्भवति" इति उभयविधानाद्भेदनोपादायाचिरादिगतिश्रुतेर-
पुनरातिश्रुतेश्चैवमिति निश्चीयते ॥ सूत्रार्थ:-कार्य हिरण्यगर्भ-
मुपासीनमातिवाहिको गणो नयतीति वादरिराचार्यों मन्यते ।
अस्यैव गत्युपपत्तेः । परमुपासीनस्य हि न तत्माप्तये गतिरुपप-
द्यते । सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः॥
विशेषितत्वात् ॥ ७ ॥

·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । २३९ "पुरुषोऽमानव एत्य ब्रह्मलोकान्गमयति इति "प्रजापतेः सभां वेश्म मपधे" इति च माप्यस्थानस्य विशेपितत्वाच हिरण्यगर्भमुपासीनमेव नयति ।। + सामीप्यात्तु तयपदेशः ॥ ८ ॥ एवं निश्चिते सति "स एनान् ब्रह्म गमयति इति हिरण्य- गर्भस्य ब्रह्मव्यपदेशो ब्रह्मसामीप्यात् । “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्" इति हि सामीप्पं विद्यते ॥ कायीत्यये तध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥९॥ हिरण्यगर्भमाप्तावपि भपुनरात्तिरुपपद्यते । कार्यस्य हि- रण्यगर्भलोक स्यासये तदध्यक्षेण हिण्यगर्भेणाधिकारिपुरुपेण विदुपा सह परमाप्त्यभिधानात् “ते ग्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे" इति ।। स्मृतेश्च ॥ १०॥ ब्रह्मणा सहते सर्वे संपाले प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ।। इति स्मृतेश्चावगम्यते ॥ परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ ११ ॥ परं ब्रह्मोपासीनमेव नयत्पातिवाहिकगण इति जैमिनिरा- चायों मन्यत । ब्राह्म गमयति"इति ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव मुख्य- खाद । "ब्रह्मलोकान"इति शब्दश्च ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति कर्मधारयपरिग्रहस्पैव न्याय्यत्वादुपपद्यते । एवं निश्चिते बहुवचन च "अदितिः पाशान " इतिवदुपपन्नम् ।। " ·२४० घेदान्तदीपे दर्शनाच ॥ १२ ॥ "मस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपच स्वेन रूपेणा- भिनिष्पयते"इसचिरादिना गतस्प परग्रह्ममाप्ति च वर्शयति ।। न च कार्ये प्रत्यभिसन्धिः ॥ १३ ॥ "प्रजापते: सभां वेश्म मपये " इसभिसन्धिश्च न कायें । धृत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकभिसम्भवामि " इसकृतं ब्रह्मलोकमिति तत्रैव विशेपितवाद । “यशोऽहं भवामि ग्राह्मणानाम्" इति सर्वात्मभावाभिसन्धानाच ।। अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोपात्तत्क्रतुश्च ॥ १४ ॥ कार्यमुपासीनानेवेति न पतः। परमेवोपासीनानिति चाय- मपि नियमो न सम्भवति। कुतः । उभयथा च दोपात् । कार्य- मुपामीनानिति पक्षे “ अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुप- सम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते"इत्यादिकाः श्रुतयो "ये चेमेड- रण्ये श्रुद्धां तप इत्युपासते इति च पकुप्येयुः परमेवेति नियमे "तद्य इत्थंविदुः"इति प्रकुप्येत् । तस्मादमतीकालंवनोनयतीति भगवान् वादरायगो मन्यते । प्रतीकालंवनावचिन्मिनं केवलं वाचिद्वस्तु । सिंहो देवदत्त इतिवद ब्रह्मदृष्ट्या स्वरूपेण वा तद्वस्तु य उपासते प्रतीकालम्बनास्तद्यतिरिक्ताः सर्वकारणं सससङ्कल्पं निखिलहेपमयतीकानवधिकातिशानन्दस्वरूपं ब्रह्म उपासते ये च प्रसगात्मनं भूतसूक्ष्मः संपरिप्वक्तं सर्वत्र वर्तमानं भूतसूक्ष्मव्यतिरिक्तज्ञानकस्वरूपं निसं निर्विकार ·चतुर्याध्यायस्य तृतीयः पादः । ર? 'य प्रात्मनि तिष्ठान"साविनाऽवगतब्रह्मात्मभावं पञ्चाग्नि- विद्योदितमुपासते तान् उभयविधान्नयति । " तद्य इत्यं विदुयें चेमेऽरण्ये " इत्युभयश्रुतेः । तत्क्रतुश्च यथा ऋतुरस्मिल्लोके पुरुपो भवति ततः प्रेत्य भवति" इत्युभयेपामेचापुनरात्तिः सम्भवति । अचिन्मिश्र केवलमचिद्वस्तु चोपसीनानां तद- ऋतुन्पायेनैव पुनराचिरवर्जनीया ॥ विशेषं च दर्शयति ॥ १५ ॥ मतीकाद्युक्तलक्षणमचिन्मिभं केवलमचिद्वस्तु चोपासी- नानां सर्वेपां गबनपेक्षं परमितफलविशेपं च दर्शयति श्रुतिः पावत्रानो गतं तत्रास्य यया कामचारो भवति" इसादिका । भतः “ब्रहाणा सह ते सर्वे" इति वचनं नाचिरा- दिना गतानां गतिमकारविषयम् । श्रीचरादिना गतानां देहाव- सानसमय एवं मुकत दुष्कृत्योन शाद्धिरण्यगर्भलोकमाप्सित- दासतवस्यभागानुभन देवभावात्चत्क्रतुन्यायविरोधाचवानीमेव ब्रह्ममाप्तिश्रुतिविरोधाश्च । तद्वचनं तु पुण्यकर्मविशेषेण दि- रण्यगर्भलोकं प्राप्तानां " तदुपर्यपि वादरायणः" इति न्यायेन तत्रैव निष्पन्न विधानां गतिप्रकारविषयम् । ते ब्रह्मलोके" इति तु ब्रह्मलोकशब्दस्य कर्मधारयवृत्त्या ग्रह्मविषयत्वाव ब्रह्मण्युपास्ये चर्गमानाः परान्तकाले चरमदेहावसानसमये परामृतात् परस्माद्रमणः उपासनमीतादतो परिमुच्यन्ति स- वेऽस्माइन्धाद्विमुच्यन्त इति "वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्याः"इति प्रकरणादयगम्यते " तय इयं विदुः" इति पञ्चाग्निविदो ब्रह्म- प्राप्त्यपुनरात्तिश्रवणातत्क्रतुन्यायेनाचिद्वियुक्तब्रह्मात्मकात्म- स्वरूपोपामनं विवक्षितमिति निश्चीयते । तथैव तम अतिरपि ·રક્ટર घेदान्तदीपे "इति तु पञ्चम्पामाहुतावापः पुरुपवचसो भवन्ति" इति "रमणी- यचरणाः" इति च कर्महेतुकमनुप्यादिभावो ऽपामेव भूतान्तर- समृष्टानामिति चिदचिद्विवेक मतिपाद्य "तब इस्थ विदुः" इति भृतसूक्ष्मव्यतिरिक्तात्मस्वरूपोपासनमेव विदधाति । इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते घेदान्तदीपे चतुर्थाध्यायस्य तृतीय पादः । (सपद्याविर्भावाधिफरणम्) संपद्याविर्भावः स्वेनशब्दात् ॥ १ ॥ " एवमेवैप सप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योति- रुपसपथ स्पेन रूपेणाभिनिष्पद्यते " इति किं परं ज्योतिरुप- संपन्नस्य मयगात्मानः स्वरूपाविर्भाव: प्रतिपाद्यते उत अन्येन साध्येन रूपेण सम्बन्ध इति सशयः ।। स्वस्वरूपस्य सुषुप्त्यादी निरानन्दत्वदर्शनात्स्वरूपमात्रस्य नित्याविर्भूतत्वाच साध्येन मुखकन्तेन रूपेण सवध्यते, एवं चाभिनिष्पद्यते इति सङ्गच्छने, पर ज्योतिरूपसंपन्नम्य धानन्दित्वं श्रूयते "रमोवै सः,रस झवाय लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । स एको ब्राह्मण प्रानन्दः श्रोत्रियस्य चा- कामहतस्य"इसादिपु, अतः साध्येन रूपेणेति पूर्ण पक्षः। सद्धा- न्तम्तु-"सेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति विशेषणात्स्वरूपाविर्भाव एव । स्वरूपस्य चापहतपाप्मत्वादिगुणकतया प्रजापतिवाक्यो. दितस्य कर्मकृतदेहसम्बन्धीतरोहितस्य परं ज्योतिरूपसंपत्त्या सूक्ष्मामूक्ष्मदेहविनिर्मुक्तस्पासंकुचितज्ञानादिगुणकस्वरूपावि- भांवात्स्यायात्म्यानुभवपूर्वकानवधिकातिशयानन्दब्रह्मानुभव: सपत्स्यत इति चोपपन्नतरम् ॥ सूत्रार्थ:-परंज्योतिस्पसंपध स्त्रस्व- ·चg.पा.चतु. पाद.। रूपाविर्भावः प्रतिपाद्यते । कुवः । स्वेनशब्दात साध्यस्यापि रूपम्य स्वासाधारणतेन स्वनति विशपेण ह्यनर्थकम् ॥ स्वरूममात्रस्याहं जानामीति निसाविभूतत्वेन "परं ज्यो- तिरुपसपद्य" इसनर्थकामत्याशमाह-. युक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥ कर्मसम्बन्धतत्कृतदेहादेमुक्तस्वरूपमय "स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते" इत्युच्यते । कमिदमत्रगम्यते "एत-त्वेव ते भूयोऽनु- व्याख्यास्यामि" इति कर्महेतुकदहसम्बन्धतत्कृतजागोरतापव- स्थाविनिर्मुक्तस्वरूपस्यान बक्तव्यतया प्रतिज्ञानाद ॥ एवमपि स्वरूपमात्राविर्भावस्य पुरुषार्थत्वं न सिध्यती- त्याशङ्ख्याह- आत्मा प्रकरणात् ॥ ३ ॥ देहादिविनिर्मुक्तः स्वरूपेणावस्थित प्रात्मा अपहापाप्यत्वा- दिमत्यसंकल्पत्यपर्यन्तगुणकः । तस्य छाविर्भाव उच्यते । कुतः । प्रकरणात य भात्माऽपहतपाप्मा " इति प्रकृस " एतं स्पेन ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि " इत्यादिनोन्यते । अतोऽपसपा- मवादिगुणकस्य कर्माख्याविद्यातिरोहिनम्प पर ज्योति- रुपमपद्य निरत्ततिरोधानस्य भाविभावः प्रतिपाद्यते ।। (अधिमागेन दृष्टयाधिकरणम्) अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ६ ॥ किमयं मुक्त माविर्भूतस्त्रापा प्रत्यगात्मा पर ग्राम सा- स्मनो विभक्तमनुभवति उत स्वात्मनोऽप्यान्मनयालिमागाई ग्रह्मास्मीति संशयः ॥ “निरञ्जनः परमं माम्पमुपति । मोशन " ·वेदान्तदीपे सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता । इदं ज्ञानमुपाश्रिख मम साधर्म्यमागताः" इति श्रुतिस्मृतिभ्यो विभक्तं मुक्तात्माऽनुभ- वतीति पूर्वपक्षः॥रादान्तस्तु-"सर्वं खल्विदं ब्रह्म । ऐतदात्म्य- मिदं सर्व तत्ससं स प्रात्मा तत्वमसि"इसादिगामानाधिकरण्येन "यः पृथिव्यां तिष्ठन्-यस्य पृथिवी शरीरम् । य आत्मनि तिष्ठन् यस्यात्मा शरीरम्" इसादिषु सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनो ब्रह्म- शरीरतया ग्रामकारतया तत्तद्बुद्धिशब्दास्तत्पर्यन्तविषया इसवगम्य "अात्मेति तूपगछन्ति " इति न्यायेन स्वात्मनोऽ- प्यात्मतया अहं ब्रह्मास्मीत्युपासनेन यथावस्थितपरमात्मात्मक- स्वात्मनो दृष्टत्वान्मुक्तः स्वात्मनोऽपि आत्मभृतं ब्रह्माहं ब्रह्मा- स्मीति अविभागेनैवानुभवति ॥ सूत्रार्थ:-अहं ब्रह्माऽऽस्मीति अविभागेन ब्रह्मानुभवति मुक्तः। स्वात्मनोऽप्यात्मतया उपासने यथावस्थितपरमात्मात्मकस्वरूपस्य दृष्टत्वात् । साधर्म्यश्रुतिस्तु परमात्मशरीरभूतस्य प्रसगात्मनोऽपहतपाप्मत्त्वादिगुणस्तत्साध- म्य प्रतिपादयति।"सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा निपश्चिता" इति ब्रह्मशरीरतया ब्राह्मणकारभूतत्वात्स्वात्मभृतेन ब्रह्मणा सह तदगुणाननुभवतीति वदति । काम्यन्ते इति कामाः । कल्याण. गुणाः । सर्वकल्याणगुणविशिष्टं ब्रह्मानुभवतीयर्थः ॥ (ब्रह्माधिकरणम्) ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ ५ ॥ कि जीवम्य स्वाभाविक रुपमपहनपाप्मत्वादिगुणकम् उत चैतन्यमात्रम् उत उभयमिति संशयः॥ अपहतपाप्मत्वादिगुणक- मिति मथमः पक्षः ॥ “य आत्माऽपहतपाप्मा" इति प्रतिपादनात चैतन्यमात्रमिति द्वितीयः पक्षः। “एवं वा अरेऽयमात्माऽनंतरो वायः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एव । विज्ञानधन एव" इसवधारणात् ॥

·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २४५ राद्धान्तस्तु-विज्ञानस्वरूपस्पैवापहतपाणवादिगुया कत्तपात- पादनादविरोधाचोभयस्वरूपम् । न च विज्ञानधन एव" इसवधारणं गुणान्तरासहम् । यथा सैन्धवधनस्य रमधन एवेसवधारणेऽपि रमाश्रयद्रव्यं रूपस्पर्शादिगु- गान्तरं च सहते रमधन एवेसवधारणं तु रसबद- ध्यान्तरस्वभावव्यावृत्तिपरं द्रव्यान्तराणां हि स्वस्यैकदेशे रसवत्रं सैन्धवधनस्य तु सर्वत्र, एवमवापि जडवस्तुव्याख्या संवित्स्वभावस्य सगुणस्यात्मनः स्वप्रकाशतावधारण कियते “ विज्ञानघन एच " इति ॥ सूत्रार्थः-वामेणापहतपाप्मत्ता- दिनाऽस्य स्वरूपाविर्भावः । अपहतपाप्मत्वादयो दहरवाक्ये ब्रामगुणाः श्रुताः । उपन्यासादिभ्यः । तेषां ब्रह्मगुणानां प्र- सगात्मन्यप्मापि “य आत्माऽपहतपा" इत्युपन्यासात । आवि- शाब्दाव “जाद क्रीडन् रममाणः" इसादिभ्योऽपि सत्प- सङ्कल्पादयोऽवगम्यंत इति जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः ॥ ६ ॥ चैतन्यमात्रेण स्वरूपाविर्भावः । “ विज्ञानधन एव" इति तदात्मकत्वावधारणादित्यौडुलोमिराचार्यों मन्यते ॥ एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥ ७ एवं विमानस्वरूपस्यैव सर्वेपामपहतपाप्मत्वादिसत्य सङ्क- ल्पत्वपर्यन्तानामपि . य प्रात्माऽपहनपामा इत्युपन्या सात सद्भावावगमादुभगोरोचरोधं भगवान्बादरायणो मन्पते । उभयश्रुसवगतस्येत्तरेतरविरोधाभावानान्पतरवाधे ममाणमस्ती- सभिमायः॥

·२४६ वेदान्तदीपे ( संकल्पाधिकरणम् ) सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥ ८ ॥ परं ज्योतिरुपमम्पद्य स्त्रेन रूपेणाभिनिप्पद्यते म उत्तमः पुरुषः स तत्र पति जक्षद कीडन् रममाण: स्त्रीभिर्वा या- नैर्वा ज्ञातिभिर्वा " इत्याम्नायते । कि ते ज्ञासादयो मुक्तस्य सङ्कल्पादेव भवन्ति उत प्रयत्नान्तरसव्यपेक्षात्सल्पादिति संशयः ॥ लोके राज्ञां सत्यसंकल्पानामपि प्रयनान्तरसापे- क्षत्वदर्शनाद तत्मापेक्षादिति पूर्वः पक्षः । “संकल्पादेव" इत्य वधारणं "विज्ञानघन एव" इतिवद्भविष्यति ॥ राद्धान्तस्तु-"सं- कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति" इत्यवधारणान्नान्यापेक्षत्वम। न चेह सत्यकमवाद्युपन्यासवन्मुक्तस्यान्यापेक्षत्व प्रमाण- मस्ति । लोके सत्यसंकल्पत्ताभावादेव प्रयवान्तरापेक्षत्वम् । न हि परमपुरुपच्यतिरिक्तः कश्चित्सयसंकल्पोऽस्ति । मुक्तश्च तत्मसादार तत्साम्पमुपागतस्तथैव ॥ सूत्रमपि व्याख्यासम् ॥ अत एव चानन्याधिपत्तिः ॥ ९॥ अतः श्रुतेरेव मुक्तोऽनन्याधिपतिश्च । अन्याधिपति कर्माधीनत्वम् । “अपहनपामा सत्यसंकल्पः" इति हि श्रूयते । अतो मुक्तो नान्याधिपतिः ॥ ( अभावाधिकरणम्) अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥ १० ॥ किं मुक्तस्य शरीरेन्द्रियाद्यस्ति उत न अथवा यथासं. कल्पं अस्ति न वेति सशपः ।। "न ह चै शरीरस्य सतः मिया- मिययोरपहतिरस्ति प्रशरीरं वाव सन्तं न मियापिये स्पृशतः" इति मुक्तस्पाशरीरत्वश्रवणात् नास्सेवेत्येकः पक्षः॥"स एकधा ·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ૨૪૭ भवति विधा भवति इति सशरीरत्वश्रुतेः शरीरत्वश्रुतिः कर्मय- हीतशरीरविपर्यति शरीरेन्द्रियावस्त्येति द्वितीया पक्षः ॥राद्धा. न्तस्तु-"मनसैतान कामान् पश्यन रमते य एते ब्रह्मलोके इति प्रशारीरस्यैव भोगश्रुतेः “स एकधा भतिइति श्रुतेश्च यथासं. कल्पमस्ति न वेति ॥ सूत्रार्थ:-शरीराभावं वादरिमने । एव- माह हि श्रुतिः “अशरीरं वाव संतम् " इति ।। भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ शरीरादिभावं जैमिनिर्भने । कुनः । विकल्पामननात्। विविधः कल्पो विकल्पः। स एकथा भवति त्रिधा भवति"इसादिनी मु- तस्य हि विविधः कल्प नाम्नायते । आत्मन एकरूपस्यारछे- घस्य वैविध्यामम्भवाच्छरीरद्वारेण हि विध्यं ज्ञायते ॥ द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः ॥ १२ ॥ प्रत उभयश्रुतेरिच्छात उभयविधं शारीरवत्वं अपारीलं च भगवान्बादरायणो मेने । द्वादशाहवद् । यथा द्वादशाह उ- भयश्रुतेः सत्रमहीनं च । “द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः" इति सत्रं "द्वादशाइन मजाकाम याजयेत् " इत्यहीनम्(१) । तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥ नैव सृष्टतनुमभृत्युपकरणाभाये परमपुरुषसृष्टैरुपक- रंग गोपप्रत्तेः सबसङ्कल्पोऽपि स्वयं ने सृजति । स्वायत् । अथ स्थान इसारभ्य स हि कर्ता" (१) बहुयजमानको यागः सत्रम् । एफयजमानको यागो- हीनम् । उपैतिविधिवोदितं सत्रम् | यसतिविधिचोदितमहीनम इति विवेकः॥ पथा स्वमे ·चतुर्याध्यायस्य चतुर्थः पादः । ૨૨ तत्कथं मुक्तस्य ज्ञानानन्त्यमुच्यते इत्यत्राइ- स्वाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ नेदं मुक्तविषयम् ।मुपुप्तिमरणयोरन्यतरापेक्षम्। भाविष्कृतं हि भुत्या मुप्तिमरणयोनिःसम्बोधलं मोसदशायां सर्व- ज्ञवं च । मुपुप्तौ तावत् "नाह खत्वयं संमत्यात्मानं जानात्यय- महमस्मीति नो एनेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति"इति । विनाशमदर्शनमित्ययः । मरणे च “एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति इति । न पश्यतीत्यर्थः। मोक्षे तु "स वा एप दिपेन चक्षुपा मनसैतान कामान्पश्यन् रमते य एते ब्राह्मलोके" इति"सर्व ह पश्यः पश्यति सर्वमानोति सर्वशः" इति च ॥ (जगद्यापारवर्जाधिकरणम्) जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च ॥ १७ ॥ किं मुक्तस्य भोगो निखिलहेयमसनीककल्याणकतान- सकलतरविलक्षणानवधिकातिशयानन्दमहाविभूतिरूपपरब्रह्मा- नुभव एव जगत्मृष्टयादिजगन्नियमनरूपलीलाऽपीति संशयः॥ "निरअनः परमं साम्यमुपैति" इत्यादिश्रुतेः जगनियमनरूप- लीलापीति पूर्वः पक्षः ॥राद्धान्तस्तु-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । ग्रह्म ह वा इदमेक एवाग्र भासीत् । आत्मा वा इदमेक एवान पासीद । एको ह वै नारा- यण प्रासीत्" इसादिषु परं ब्रह्म प्रकृत्यैव जगद्यापारः श्रूयते। तत्र तत्र प्रकरणे न मुक्तस्य सन्निधिरप्पति । अतो जगन्निय- मनरूपधुरावर्जम् "सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विप- श्चिता । स एको ब्रह्मण आनन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्प इति अनवधिकातिशयानन्दब्रह्मानुभवे मुक्तस्य साम्पम् । प्रय ३१ ·૨૪૯ वेदान्तदीपे " इति य एषु सुप्तेषु" इत्यारभ्य तदु नात्येति कश्च- न"इति चेश्वरसृष्टै रथायुपकरणोजींवो भुक्ते तथा मुक्तोऽपि लीलामत्वेनेश्वरेण सृष्टः पितृलोकादिभिलीलारसं भुंक्त ॥ भावे जानद्वत् ॥ १४ ॥ स्नसङ्कल्पादेव सृष्टतनुप्रभृतिपितृलोकायुपकरणभावे जा- ग्रत्पुरुपवन्मुक्तो लीलारस भुक्तं । परमपुरुषोऽपि लीलार्थ बशर- थासुदेवादिक स्वयमेव सृष्ट्वा तैर्मनुष्यधर्मलीलारसं भुंक्ते । तथा मुक्तश्च सत्य सङ्कल्पत्रात्परमपुरुषलीलान्तर्गत स्वपितृलोकादिक स्वयमेव सृष्ट्वा तैलीलारसमनुभवति ॥ ननु प्रात्माऽणुपरिमाण इत्युक्तं कथमनेकेपु शरीरेषु ए- कस्यागोरात्माभिमानसम्भव इत्यत्राह- प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ पथा प्रदीपस्य एकस्य एकदेशतिना स्वया प्रभयाs- नेकदेशप्रवेशः तदात्मनोऽपि एकदेशस्थस्य स्वमभारूपेशा- नेन सर्वदेहेषु यथासङ्कल्पमात्माभिमानानुगुणव्याप्तिः । यथैक- स्मिन्देरो हृदयादिदेशे वर्तमानस्याणोपि सर्वस्मिन्देहेऽह- मित्यभिनानुगुणव्याप्तिः स्वमभाम्पचैतन्येन तद्वत् । तथा हि दर्शयति श्रुतिः वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च, भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्याय कल्पते" इति । प्र- त्यगात्मनो ह्यणुत्त्रमेव स्वरूपमिति सूत्रकारमतम् । " नाणुरतच्छु तेरिति चेन्नेतराधिकारात्" इति परस्यैव महत्त्ववचनात् ॥ नतु परं ब्रह्म प्राप्तम्यान्तरवाह्यमानवाचं दर्शयति श्रुतिः "प्राज्ञनात्मना संपरिषक्तो न वाह्य किञ्चन वेव नान्तरम्" इति ·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः । तत्कथं मुक्तस्प ज्ञानानन्त्यमुच्यते इत्यत्राए- स्वाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६॥ नेदं मुक्तविषयम्।मुपुतिमरणयोरन्यतरापेक्षम् । भाविष्कृतं हि शुत्या सुपप्तिमरणपोनिःसम्बोधलं मोसदशायां सर्व- ज्ञत्वं च । मुपुप्तौ तावत् "नाह खल्वयं संमत्यात्मानं जानात्यय- महमस्मीति नो एवैमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति"इति । विनाशमदर्शनमित्ययः । मरणे च "एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति इति । न पश्यतीत्यर्थः। मोक्षे तु "स वा एप दिव्येन चक्षुपा मनसैतान कामान्पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके" इति सर्व ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः" इति च ॥ (जगद्यापारवर्जाधिकरणम्) जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च ॥ १७ ॥ कि मुक्तस्य भोगो निखिलहेयप्रसनीककल्याणकतान- सकलेतरविलक्षणानवधिकातिशयानन्दमहाविभूतिरूपपरग्रहा- नुभव एव जगत्सृष्टयादिजगन्नियमनरूपलीलाऽपीति संशयः॥ "निरञ्जनः परम साम्यमुपैति" इसादिश्रुतेः जगनियमनरूप- लीलापीति पूर्वः पतः।। सदान्तस्तु-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । सदेव सोम्येदमन आसीत् । प्रल ह या इदमेक एवाग्र मासीत् । आत्मा वा इदमेक एवाग्र प्रासीत् । एको ह वै नारा- यण प्रासीत्” इसादिपु परं ब्रह्म प्रकृत्यैव जगद्व्यापारः धूयते । तत्र तत्र प्रकरणे न मुक्तस्य सन्निधिरप्यस्ति । अतो जगन्निय- मनरूपधुरावर्जम “सोऽश्नुते सर्वान् कामान सह ब्रह्मणा विष- श्चिता । स एको ब्रह्मण आनन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य " इति अनधिकातिशयानन्दब्रह्मानुभवे मुक्तस्य साम्यम् । ब्रम ·वेदान्तदीपे हि स्वस्य परस्य चानुभूयमानविशेपेणानवधिकातिशयानन्दा- य भवति । आनन्दस्वरूपत्वाविशेपात् ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः॥१८॥ प्रत्यक्षः श्रुतिः। "तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । इमान् लोकान् कामान नीकामरूप्यनुसंचरन्” इत्यादिश्रुत्या मुक्तस्य जगन्यापारोपदेशात्सोऽपीति चेन्नाआधिकारिकमण्डलस्थोक्तः। आधिकारिकाः परमपुरुपेण लोकनियमनाधिकारे नियुक्ताहि- रण्यगर्भादयः । तल्लो मोगेषु मुक्तस्य यदीच्छा वर्तते तत्र तत्र यथाकाम परमपुरुषानुग्रहेण धर्तमानस्तत्स्थान्भोगान् भुंक्त इति तयाथुत्योक्तेः । “कामाचारो भवति" इति हि भूयत न नियुक्त इति ॥ ननु उत्पत्यादिविकारवर्तिहेयमिश्रोऽसल्पश्च कथं मुक्तस्य भोगो भवति यत इच्छातः सर्वेषु लोकेषु कामचार उच्यते इसत्राह- विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ चशब्दोऽवधारणा । उत्पत्त्यादिविकारेपु न वर्तते इति वि- कारावति पर ब्रह्मैवास्य मुक्तस्य भोगः । तथा हि मुक्तस्य स्थि- तिमाह यदा हावैप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्ये निरुक्ते नि- लयनेऽभयं प्रतिष्ठां विंदते अथ सोऽभय गतो भवति । रसोचे सा रसं होवायं लभ्वाऽऽनन्दी भवति" इति । ब्रह्मनिष्ठो ग्रीव लध्वाऽऽनन्दी भवतीत्यर्थः । ब्रह्म हि निरतिशयानन्दस्व- रूपं निरतिशयकल्याणानन्तगुणकमनन्तमहाविभूति च । तत्र सविभूतिकब्रह्मानुभवाप विभूत्येकदेशभूतलोकेषु सञ्चरतः तत्र तत्र कामचारो भवति इत्युच्यते ।

·चतुर्याध्यायस्य चतुर्थः पादः। २५१ दर्शयतथैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ उत्पत्पादिजगन्नियमन परस्यैव, मुक्तस्य तु परब्रह्मानुभव एव भोगः इत्युक्तमय प्रत्यक्षानुमाने श्रुतिस्मृवी दर्शयतः। "त- स्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । भीपाऽस्माद्वातः पवते । एतस्य वा अतरस्य प्रशासने गागि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतो तितः " इत्पादिका श्रुतिः स्मृतिरपि "अहं सर्वस्य प्रभवः । अहं सर्वस्प जगतः प्रभवः मलपस्तथा । विष्टभ्याहमिदं कलमे- कांशन स्थितो जगत् । मत्तः सर्व मवर्तते । सो ऽभिध्याय शारीरा; स्वासिसचविविधाः प्रजाः । प्रशासितारं सर्वेषाम्" इसा- दिका परविषया । “अथाकामपमानो योऽकामो निष्काम भा- सकाम आत्मकामः" इसादिका श्रुतिः । स्मृतिरपि “पियो हि झानिनोऽयर्थयहम् । भास्थितः स हि युक्तात्मा या- मेवानुत्तमा गतिम् । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुर्दुलभः ।। मां च पोऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्याह्मभूयाय कल्पते । ब्राह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य मुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ इसाविका मुक्तविषया। भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥ २१ ॥ "सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इति हि मुक्तस्य ब्रह्मानुभवभोगमात्रवचनाद प्रासाम्पालगाच ज- गद्यापारवर्जमिति निश्चीयते ॥

·वेदान्तदीपे यदि नियंतृत्वं परस्यैव तहि स्वतन्त्रत्वेन मुक्तं पर क- दाचित् पुनरावर्तयिष्यतीत्याह- अनावृतिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ अस्य मुक्तस्यानात्तिः शब्दादवगम्यते । यथा “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । सोऽकामयत बहु स्यां मजायेयेति । यः पृथिवीमतरो यमयति । य आत्मानमन्तरो यमयति" इति शब्दा- परमपुरुपस्य सष्मृत्व नियन्तृत्वं चावमम्यते तथा "एतेन प्र- तिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते । स खल्वेव वर्तयन् यावदायुप प्रलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते । मामुपेय पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः ससिद्धि परमां गताः। आ ब्रह्मभवनाप्लोकाः पुनरावतिनोऽर्जुन । मामुपेस तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इद ज्ञानमुपाश्रिय मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यन्ति च ॥" इति शब्दादेवैनं कदाचिदपि नावर्तयतीत्यवगम्यते ॥ सूत्रारत्तिः शास्त्रापरिसमाप्ति द्योतयतीति सर्व समझसम् ॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते चेदान्तदीपे चतुर्थस्या ध्यायस्य चतुर्थ पाद. समाप्तोऽध्यायः ॥ शाल च परिसमाप्तम् ॥