·उदाहारः। श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथनक्षमो विजयते । पेम्णोन्यत् साधनं लोके नास्ति मुख्यं परं महत् । श्रीभागवतमेवान परं तस्य साधनम् । अधिकारमभिमाय जात्या भक्तमुसेन हि। सकृन्छ्यणमात्रेण कृष्णमेम भवेद् ध्रुवम् । श्रीमद्भागवतं मिलाष्टादशपुराणचक्रवत्ति महापुराणं चतुर्थप्रस्थानत्वेन मथितं, पूर्वमस्थानस्वरसेनाप्यायितं, श्रुत्यगोचराणामय निगमरसभरितमपेव, विहितसाधन- विरहनिरालम्बानां हृदि स्वतन्त्रतया मुल्यस्य महतः प्रेमाख्यस्य साधनस्य समुत्पादक कल्पतरुवद् भुवि विजयते। तथा हि " रुन्यादिना जातं प्रेम दोपदर्शनानिवर्तते, दोषश्च शास्त्राभावे लोकदृष्ट्या भाति । अतः श्रीमद्भागवतमेव सर्वशास्त्रार्थनिरिक सर्वमाहात्म्यज्ञापकं प्रमोत्पादकं भवति" इति श्रीमदाचार्य- वचनादध्यवसीयते। तदिदं भागवत निरस्तसमस्तहार्दतमसोऽधिकारिणो हृदि कर्णरन्ध्रण प्रविष्टं सत् सखरं फलति, अतः श्रवणपणाच्या विचार आवश्यकः। “श्रवणस्याङ्गनयम, (१) भागरतस्य सम्यक्तात्पर्यज्ञानम् , (२) भक्तमुखान्छवणम् (३) श्रोतुश्च वैराग्यम्" इति त्रीण्यङ्गानि अत्रणेऽपेक्ष्यते । तदभावे न फलति । इतोप्युत्तमाधिकारिणस्तु भागवतस्यकदेशेनाप्पय कल्पतरुः फलति, स च सर्वथा लोकेषु विरक्तः भागवनोले असम्भावनाविपरीतभावनारहितः तीर्थादिना शुद्धान्तःकरणो विदुरतुल्यः" (अपेक्षितः) " ततोपि अधिकः श्रवणे वा उद्धवतुल्यः। तस्य लीलामानश्रुतावपि भक्तिभवति । अतो मुख्याधिकारसम्पन्ने भागरतश्रवणे भक्तौ न कोपि सन्देहः" अधिकारे जानेऽर्थस्याप्यवगते तत्त्रार्थदीपस्य किं प्रयोजनम् ? सर्वास्तिकवादिसम्मत्तत्वाद् भागवतस्य यथालयसुद्धवा तद्विविधविवरण- प्रणेतारोऽभवन् । ते स्वस्वराद्धान्तानुरोधिनमन्यथार्थ दर्शयामासु । पर तत्तद्विवरणकृतां समये नीरक्षीरविकिनो इंसा स ब्रह्मवादमायावादयोनिर्गुणसगुणभत्तयोनिप्काम- सकाममार्गयोश्च तरतमभावभावने विचक्षणाः सिद्धान्तापराद्धान्तविवेक्निो भगपद- मुकम्पाभानो भाउमा भुवमलचनाः। ते तु पाररितपीय पतितं " ·४ 'तृणशकलमिव विपरीतार्थीश्च अपाकृत्य याथार्थिकार्थानां ग्रहणे विमतिपतिरहिताः सन्तः सन्तो भागवतपाठफलमापादयन्तिस्म । परन्तु कलिकालस्य करालखाद् आमुरमज्ञाजुपां सन्मार्गदपकाणां प्रायल्येभिव्याप्ते "कोथः श्रेयान् " इति निर्णये विप्रतिपन्नाः सन्तःस्वकीया अपि स्वधर्ममनुष्टातुं न पारयामामुः। अर्थात्मकोपि भगवान् एवेति स्वस्वरूपात्मकस्य भागवतार्थस्य विसंवादमविपद्यं मला "दयया निनमाहात्म्य करिष्यन् प्रकटं हरिः। वाण्या यदा तदा स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकार हि" इति प्रभूक्ति- रेव ममाणं तद्वचनोपजीविनामस्माकम् । एवं मानुपतन स्वीकृत्य मादुर्भ: श्रीमदाचार्य- चरणरुक्तम्,-"भागवतार्थ अज्ञाते अन्यथाज्ञाते च भक्तिर्न भवति, अधिकारे- पिजाते फलं न भविष्यति इति मयोपायः क्रियते, तत्त्वार्थों विवियोन्यते, यस्मिन् ज्ञाते सर्वथा भक्तिर्भवत्येव । नापि जाता भक्तिस्तूणों तिष्ठति तादृशी भविष्यति या लतावत् प्रत्यहं वृद्धिमायान्ती शीघ्र कृष्णाख्यं फलिप्यति । अतो भक्तीच्छायां सर्वतदनुसन्धेयम्" इति च प्रतिश्रुतम् । श्रीभागवतगूढार्थप्रकाशनपरायणाः श्रीमदाचार्यचरणा भागवतार्थ सप्तधा व्याचिव्यासकः 'शास्त्रे स्कन्धे प्रकरणेऽध्याये वाक्ये पदेऽक्षरे, एकार्थ सप्तशा जानन् अविरोधेन मुच्यते” इति प्रथमचतुष्टयस्य निबन्धन्तिमत्रयाणामर्थ सुबोधिन्यामृचुः । "अर्थत्रयं तु वक्ष्यामि निवन्धेस्ति चतुष्टयम्" इति मुबोधिनीपादवगम्यते । तत्र शास्त्र सखिलं भगवत्प्रेमजनकं भागवतम् । स्कन्धा द्वादशाः । यथा “ अधिकारिणां साधनानि प्रथमस्कन्धे, साधनयुक्तानां श्रवणं द्वितीयस्कन्थे । तत्राटी सगलीला तृतीयस्कन्धे । मष्टानां धर्मादिपुरुषार्थसाधनं चतुर्थस्कन्थे। सिद्धपुरुषार्थानां तज्जन्ममर्यादया संस्थापनं पञ्चमस्कन्थे। तन्मध्ये केपाश्चिदनुग्रहः पठस्कन्थे। पुष्टी प्राप्तस्य वैपम्यदीपस्य निवृत्यर्थं वासनाः सप्तमस्कन्थे । ततो वासनानिवृत्यर्थ सद्धर्मा अष्टमस्कन्धे। ततो निवृत्तदोपाणां भक्तिः नवमस्कन्धे। ततो भक्तानामासक्तिः दशमस्कन्थे । आसक्तानां स्वरूपेण व्यवस्थितिरेकादशस्कन्थे । तथा व्यवस्थितानां भगवदाश्रयः द्वादशस्कन्धे, इति भक्तिमार्गीया स्कन्धव्यवस्था व्याहृता । प्रकरणानि कति वर्तन्ते इतिविशयवद्भिरस्मत्सकढीकृता श्रीभागवतप्रकरणविभाग- मूचिकात्रानुसन्धेया । तथापि प्रकरणनाम्नां प्रदर्शनमत्र साम्प्रतं मन्यामहे । प्रथमे हीन-म- ध्यमोत्तमाधिकारभेदेन त्रीणि प्रकरणानि । द्वितीये तत्त्वध्यान-हत्मसाद-मननभेदेन मकरणानि त्रीणि । तृतीये गुणातीतसृष्टिः, सगुणसृष्टिः, कालसृष्टिः, तत्वसष्टिः, जीवसृष्टिः इति पञ्चप्रकरणात्मकसर्गस्य बन्धमोक्षभेदेन द्विविधखाद् दशप्रकरणानि । चतुर्थ धर्मार्थकाममोक्षभेदेन चसारि प्रकरणानि । पञ्चमे स्वरूपदेशस्थित्यात्मक " ·प्रकरणद्वयम् । स्वरूपस्थितौ तु १ भगवतः २ योगतः ३ ज्ञानतः स्थितिः इत्यवा- न्तरमकरणत्रयम् । देशस्थितौ अपि भूः भुवः स्वः इति त्रितयात्मकखानीणि अवान्तर- प्रकराणानि सन्ति । पष्ठे नामध्यानार्चनभेदेन प्रकरणश्यम् । सप्तमे प्रकरणत्रयम, असद्वासनासद्वासनामिश्रवासनेति । अष्टमे हरिस्मरणं सर्वदानं स्त्रोक्तनिर्वाहो मत्स्यावतारथेतिप्रकरणचतुष्टयम् । नवमे मूर्यचन्द्रवंशमकरणे उच्यते । दशमे-प्रथम जन्मप्रकरणम् । प्रमाण-प्रमेय-साधन-फलानि तामसमकरणस्थानि। प्रमाण- 'प्रमेय-साधन-फलानि राजसस्थानि। प्रमेयसाधनफलानि सात्विकस्थानि। ततो गुण- प्रकरणमिति त्रयोदशप्रकरणानि सम्भूय भवन्ति । एकादशे च जीवमुक्तिब्रह्ममुक्ति- नामभ्यां प्रकरणढयम्। बादशे च कृष्णाश्रय-जगदाश्रय-वेदाश्रय-भक्तिमार्गाश्रय-भाग- वताश्रयेतिपञ्चमकरणानि विजयन्ते । अथानाध्यायस्वारस्यं प्रकटीक समीहासीत् । परन्तु श्रीमुरलीधरदासभगवदीर्यमक्तिचिन्तामणी बादशस्कन्धानां तात्पर्यार्थी निवन्ध- सुबोधिनीत उद्धृत्य सम्यक् विनिरूपित आस्ते एव। एवञ्चाध्यायार्थसहनामान्यो ग्रन्थस्तु मदभ्यणे वर्तते । तौ चाचिरा सम्मुख प्रकटीकरिष्यामः । एवं भागवतस्य चतुर्विधार्थानां निरूपणे श्रीमढाचाचरणाः १९२० विंश- त्युत्तरकोनविंशतिशतका रिका रचयाश्च । तासामतिगभीरखानदध्येतृणामावगमो न भवतीति श्रीमाधवभट्टगङ्गाधरभपद्मनाभहरिहरब्रह्मानन्दकृष्णचन्द्रश्रीदामोदरदास- प्रभृतयो भागवताः श्रीमदाचार्यचरणान् व्यजिज्ञपन् । अत एव कृपापारावाराः कारि- फार्थावबोधपत्यूहतिमिरपत्याख्यानमवलं प्रकाशमाविश्रः। निबन्धस्य टीकास्तिस्त्र समुपलभ्यन्ते । गो० श्रीकल्याणरायै रचिता टिप्पणी। गोश्रीपुरुषोत्तमचरणः प्रणीत आवरणभङ्गः। स च अस्मिन् विभागे प्रकटी- कृतः प्रकाशावधिको वर्तते। तदुत्तरं तु प्रकाशाभावाद्योजनेतिनाम्ना व्यवहीयते । तृतीया तु लालभट्टोपनामकः श्रीवालकृष्णभट्टैः संयोजिता निबन्धयोजनेति । एवं तासु शारदराकादयितप्रभाप्रचारमतीपकमेयावरणवारणे मारुतमिव प्रकाशार्थावरणभङ्गं विस्तृत- मतीवोपयुक्तमनुमाय तमेव निबन्धेन साकं युज्महे । श्रीमदाचार्यकृत्यवशिष्टस्याशुभाष्य- स्वाचापि कास्यामिभागवृत्तये श्रीप्रभुचरणाश्चतुर्थस्कन्धस्य प्रयस्त्रिंशत्कारिकातः प्रकाशं विरचयन्तिरण, परन्तु पञ्चमस्कन्धस्य पञ्चत्रिंशदुत्तरकशतकारिकापर्यन्त विरचय विरमुः। श्रीपुरुषोतमचरणा आवरणभङ्गे एतन्निगढोदन्तं सज्ञापयन्तिस्म यद् एतदन्तं श्रीमदाचार्यः कृता व्याख्या एतदने प्राभवीया' इति ।

·अन्या अपि बढ्य उपपत्तयो विद्यन्ते । प्रभव पञ्चमस्कन्धस्य अशीतितमकारिकाप्रकाशे " निगूढाशयैराचार्यरक्तम्" इति आचार्यशब्दमावख्युः । एवं “भासत्त्यभावाय आचार्याः कालस्तत्त्वेषु प्रविष्टः इति" इति पञ्चमस्य पष्ठकारिकाप्रकाशे आचार्यशब्द पुनरुचुः । एवमन्तिमभागे बाशिदुत्तरकशतकारिकायामपि "तर्याचारधोलोकमान कुतो नोक्तम् ' इति श्रीप्रभुचरणरत्रापि आचार्यशब्द चाख्याय स्वकृतिविंशदोकता। अस्मिन् हायने विद्याविलासिगोस्वामिश्रीदश्रीवनरत्नलालचरणै रिश्रयेण मद्रपुर्यो मद्रासे ग्रन्थान्वेषणकार्यमासादितम् । तदानीने साम्प्रदायिकानेकापसिद्धग्रन्थानाददुः। तेषां नामानि पश्चावक्ष्यन्ते । “संस्कृत-तामिल-हस्तलिखितग्रन्थसंशोधनकार्यविवरणे निबन्धसम्बन्धी उल्लेखो वर्तते । तथाहि- ( Sanskrit-Tamil Manuscript Research Report of the year 1896-97 Vol I) Bhag vilatattı alıpka - also culled Tattv.dipinibandha or Tata tavadipa written by Vallabhach irge who wrote the commentary on the first three Shandhas, while the remaining part of the rork tras taken up by his son Vitthal charya, as me see from the colophon of the fourth Slanih? Bhn. 2 on इति श्रीवल्लभात्मनविठ्ठलदीक्षितविरचितायां श्रीभागवततत्वदीपिकायां धीभागवतीयचतुर्थस्कन्धप्रकरणम् ॥ The initiatscript ends with a portion of the fifth Skandla paintataltı ulipaprakasha raranabhanga is commentary the above by Pit imbara son of Yadupali, who pays homage to Vrlinblacharya. The manuscript was transerihed by Vitthaldas 1 pupil of Jiurliudanlus in the year of Kaudri ia che month of kumbha, on the first day of the month, and in the tonn of Salvatapuni हा दन्त कयं मचुरपुस्तकमचयो दक्षिणदेशे ताओरमान्ते गतः । कथं च वैष्णयेतराणां इस्ते अगमत् । परेषां इस्तेषु पतितमस्माकं साहित्यं दृष्ट्वा पस्य भगवदीयस्य मनो न तुयात् । केचन ग्रन्या दक्षिणदेशे प्रचलिततामिललिप्या लिखितावर्तन्ते । तेषां नामानि वैष्णवानां पर्णरन्धे पतेयुथेर साहित्येतिह्यान्वेषणार्थ तेपि समुत्थाः स्युरिन्पधः प्रदश्यन्तेऽस्माभिः ।

·७ " " " परमतचाअनम् अइ:४० मुरलीवरदासाः। परतत्वविलास: मुरलीधरदास भगवन्नामदर्पणः ब्रह्मविद्याभरणम् (अतीवोपयुक्तमिदम्) भक्तिसिद्धान्तमणिः, सम्पदायकुलदीपिका अहः ३५ सेवाकल्पतरुः प्रेमभक्तिरसायनम् भक्तिचिन्तामणिः भक्तिमीमांसा भगवन्नामरिभवः एते तु ग्रन्या न प्रसिद्धिमिताः। अन्ये प्रसिद्धा अप्यने के लिखिता पन्था भीमफागटहनिगडितभूमिनाया इव तत्पुस्तकालयस्य कपाटे पिनहा वर्तन्ते । भक्तिहंसः, भक्तिहेतुनिर्णयस्प वितिः श्रीरघुनाथानाम् अं०३६। श्रीगदणुभाग्यम् अं०३८। सुवर्णसूत्रम, विद्वनमण्डनस्पोपरि अं००८। संन्यासनिर्णय: अं० ३०॥ पुष्टिमवाहमर्यादाः अं० ३१वालयोधः अं० ३२१ प्रदर्शिताकास्तप्रत्यमचिपरस्यावगन्तव्याः। कतिपय- ग्रन्थानां प्रतिकृतयो गो.श्रीवजरत्नलालजीचरणगसादिताः । साहित्यमाशने विवि सादाग्यमपेक्ष्यने । उपयुक्तमाचीनशुद्धतमलिखित- ग्रन्थानां दानम् । एतत्साहाग्यं केचिदेवाटारचेतसो वितरन्ति न सर्वेऽतः प्रभू- तायाससाध्यम् । द्वितीय साहाय्यं द्रव्यात्मकं साहित्यशरोरे प्राणार्पणसमानम् । तृतीयन्तु अनेकस्खलिताक्षरदुर्वान्यः मतिफलकै माकं संवादनरूपम् । तत्तु विदा सौहाना- धिगम्यने । तर प्रथमसाहायपियौ श्रीमदाचार्यचरणवंशविभूषणविधाविलासिभिः श्री- नजरत्नलालचरणरितस्ततः पुस्तकानि आनीय स्वकीयान्यपि वितरितानि। अन्यान्यप्य- न्यता प्रभुपारमादुपलमानि। द्वितीयं श्रीननरत्नलालजीमहाराजानां निर्दभागादेन परमादान्येन भगवढीयेन "वैरागीवाळा "इत्युपसज्ञान डाद्याभाइनाम्ना श्रेष्ठिना सोत्साहं ग्रन्थमकाशनेपेक्षिनो व्ययो मया देय इति भागमतनियमकामाशोत्सको भागातः रा मुद्रासहस्रनयार्पणपतिज्ञामार्गता पर प्रकाशनात् पामर भगवञ्चरणमधि- गतान् । ततः सत्यूनुना श्रीयुतचीमनलालेन पितृप्रतिज्ञापतिः सम्पाद्यते । आशास्महे च तथैवानुपालयिष्यति । तृतीयमचिन्छिन्नसाहाग्यं सौहावन्छिन्नैः श्रीयुतपरमभगवदीयारीश्वरलाल- मनलालशाह"प्रभुदास रतिलाल'मभृतिभिः सततं नियतकाले समुपस्थाय अन्यका- र्यातिपातान् अविगणग्य आदर्शसंवादनकर्मणि महर्य साहाग्यं वितरितम् । तेषां साम्प्र. दायिकमाहित्यनिष्ठां पुनः पुनः प्रशंसामहे । भागयतनिवन्यस्य विंशतिपरकोनविंशति- ·शतकारिकासु पञ्चचवारिंशदुत्तरसप्तशतकारिकाः प्रथमभागे आविर्भाविताः । पञ्चसप्त- तिपरैकादशशतकारिकाः श्रीपुरुषोत्तमाचार्यः मणीतया योजनया साकं द्वितीयभागे प्रादुर्भावमेष्यन्ति । प्राकट्यविलम्बहेतोरायेदने निविद्यते खलु मचेतः । ततोप्यधिक मां दुःखाकरोति यदविभाज्यग्रन्थो विभागेनाविष्क्रियते इति । विपश्चितामाथयनिधानः मुनामयश्रीवन- रत्नलालजीमहाराजचरणैः साकंभारतेऽविरतं पर्यटनस्थेनानेन जनेनासाधते यावनम्र्य तावदेवैतद्विधातुं शरयते इति तत्कार्यकृतां सदमावतां विदितचरमेव । परमठिने- स्मिन् श्रीमदाचार्यवचनामृतवारिधिसंशोधने ममष्ट िडिम्भसाहससरूपां मन्ये । तथापि प्रभुश्रीवल्लभनखचन्द्रउदयाधिगतवुद्धिबल: पारमेष्यामि इस्युटारविश्वासभरेण प्रचोस्मि । शतकसः संशोधितमपि जीवशेमुपीसहजं स्खलितं भवत्येवेति प्रमादजातव्य- त्यासं निराकृत्य शुद्धियाहयालयो टयालयो मनीपिणः कृपावनीय क्षमां दास्यन्ति भवन्तो विपश्चिद्वराः।समुलब्ध-शुद्धिपत्रकं द्वितीयभागे एकीकृत्य दित्सामि। आशासे च भगवलीलामृताकृपारसमं पुस्तकमिदं भागवतपीयूपपिपासावतो विपश्चित्सार्थस्य तृयोप- शमं फरिप्यतीति । श्रीमदाचार्यचरणाश्रयाशंसुरहं भागवतस्य भगवत्स्वरूपसात् तदीयमिदं तत्पादपोपु निवेदयामि। सं० १९९१ शास्त्री-चीमनलालः। कार्तिकशुक्लपतिपद् 'साहित्यभपण"शुद्धाद्वैतरत्ने'ति।

·श्रीबालकृष्णो विजयते।
परमभगवदीयश्रीपालकृष्णचरणसेवनपरायण
श्रीयुतशेठजी डाह्याभाई वेरागीवाला-मुरत.
जन्मदिवस स. १९१४ ज्येष्ठ शुक्ला ४
गोलोकवासावसर स. १९८६ आश्विन शुक्ला ७ सोमः
येन भगवत्मेधापरायणेन सम्पूर्णससाहित्यश्रीमद्भागयतार्थनियन्धप्रकाशने
द्रव्यसाहाय्यदानं प्रतिशतम्।
भी अनाधिल बन्धु" प्रिन्टिंग मेस, पुरानपुरी भागल-सुरत.

·શ્રીent) ગેલેકવાસી પરમ ભગવદીય ડાહ્યાભાઈ હરકિસનદાસ વેરાગીવાળા, (સુરત) (ભગવદીયજીવન) આ પરમ ભગવદીય શેઠને જન્મ સં. ૧૯૧૪ના જેઠ સુદ ૪ના રોજ વિદિશાવાળ જ્ઞાતિના ધનિક અને ભગવદ્ધાવસંપન્ન કુટુંબમાં થો હતા. તેથી તેમને જન્મસિદ્ધ ભગવદ્ભાવ હતે. તેમના પિતા શ્રીયુત હરકીશનદાસ શેઠને શ્રીગેમિવર્ય શ્રીમઝવાલજી મહારાજની સાથે બહુ જ સખાભાવ હતા. શ્રીમનલાલજી મહારાજશ્રીને વિશ્વાસપાત્ર અને કૃપાપાત્ર હતા, ડાહ્યાભાઈ શેઠના ઘરમાં બે ત્રણ પેઢીથી શ્રી સ્વામિનીજી સહિત શ્રીમદનમેદનજી તથા શ્રી નવનીતપ્રિયજી તથા શ્રીબાલકૃષ્ણ- લાલજીની સેવા બિમજે છે. હરકીશનદાસના પહેલા તેમના ઘરમાં શ્રીરાધાવલ્લભસંપ્રદાય પ્રણાલીએ સેવાપ્રકાર ચાલ હ. પરંતુ પરમકૃપાળું ગર શ્રીમનલાલજી તથા ગે શ્રી જદુનાથજી, શ્રી ઘનશ્યામલાલજી આ ત્રણેને પિતાને ઘેર પધરાવી, તે શ્રી ઠાકુરજીને પુષ્ટ કરાવ્યા ત્યારથી તેમને ત્યાં અવિચ્છિન પુષ્ટિમાપ એવા પ્રકાર જ ચાલુ છે અને સેવા ફલેન્સુખ થઈ. જ્યારે શ્રીમદાચાર્યચરણક્ત સવાપ્રકાર અને સેવ્ય સ્વરૂપનું ભાન થાય ત્યારે સેવાકલમાં લખ્યા પ્રમાણે ફલ મળે છે તેને પ્રત્યક્ષ દત્ત આ રોડજી છે. કે જેમણે પુષ્ટિસેવા પ્રકાર આ પ્રમાણે ચાલુ કરીને અહર્નિશ સેવામાં અને પ્રભુના સ્વરૂપ-મહાત્મદર્શક સામ્પ્રદાયિક અને વાંચવામાં જ સમય ગાળા પ્રભુમાં નિરોધ કર્યો હતે શ્રીહરિરાયજીની આજ્ઞા પ્રમાણે ખરે સત્સંગ તે મળે છે એમ સમજી ગ્રન્થને સત્સગ બહુજ આન દથી કરતા હતા. આ પ્રમાણે ચાલતી સેવામાં પણ દર ત્રીશ બત્રીશ વર્ષે કંઈક ને કઈ પ્રતિબંધ આવે, તે જાણે પ્રભુ છાએ ત્રીશ વર્ષ ની થઈ ગયાં હોય એમ સં. ૧૮૯૩ માં આગથી થી કુરજીને બહાર પધરાવવા પડ્યા, તેવી જ રીતે સં. ૧૯૨૩ માં આગથી ૧૫૪ માં લેગથી ૧૯૮૧ માં પાક મરજાદ લઈ સર્વશુદ્ધ કરવાના પ્રસંગે શ્રીઠાકુરજીનું મૃબહાર પધારવુ થયુ. સેવાના પ્રતિક છે. પ્રભુ જ દૂર કરે ત્યારે જાણવું કે પ્રભુએ છે અને અંગીકાર કર્યો છે. પ્રભુએ ડાહ્યાભાઈનું સમગ્ર જીવન સેવામય બનાવ્યું. અન્યાય કે અસમર્પિત ગ્રહણ કરતા ન હતા. મદવાડ જેવા પણ પ્રતિબધામાં સખડી ન લેતા, કદિ દુધ ભેજ રહેતા, પિતે વાણીમાં અસદાલાપ પણ ન કરતા, આ ચારે બહિંમુખનાં દૂષણોથી દૂર હતા. તેમનાં ધર્મપત્ની ૧૯૬ર સુધી રહ્યાં. પછી તે ગેલવાસ થયાં. ડાહ્યાભાઇ શેઠના ગુરુદેવ ગ૦ થી ૧૦૮ શ્રીમમલાલજી મહારાજશ્રી હતા. શેકે બાલ્યાવસ્થામાં બ્રહ્મસંબંધ લીધું હતું, તેમણે પ્રમાદાસ્યનિદ્રા આ વળ્યું તમેળના સંત ઉપર પૂર્ણ કાબુ મેળ હતો, તે ત્રણે શત્રુ તેમનાથી પરાજિત થઇ દૂર થઈ ગયા હતા. નિદ્રા ૫ જ હતી. પ્રભુસેવામાં નિરતજીવને સંયમ સહજ સિદ્ધ થાય છે, જેને શ્રીબાલકૃષ્ણલાલના ઘણા મોર ક્યાં હતા, ·તેમણે ગો. ૧૦૮ શ્રીજરત્નલાલજી મહારાજશ્રીની પણ કૃપા સંપાદન કરી હતી. આ ભાગવનાથ નિબંધ માટે મહારાજશ્રી શીવજરત્નલાલજી પાસે સં. ૧૮૮૩ મા વાતચીત કરી, પ્રકાશ અને આવરણ સાથે આ પ્રખ્ય પ્રકટીવાને જે ખર્ચ થાય તે આપવા સુચવું, ત્રશુ હાર સુધીનો વ્યય અમે આપીશું એમ પ્રતિજ્ઞા કરી વચન આપ્યું તે વચન તેમને ચિ, શેડચીમન- લાલ પણ તે પાળે છે, અને તેમની પેકેજ શ્રીકકુરજીને પોતે લાડ લડાવી સેવાપરાયણ રહે છે. આ ભાગવતાર્થનિ બંધને આવરભંગ અતિશય ઉપયોગી અને શ્રીમહાપ્રભુજીને પરમગૂઢમદર્શક અન્ય છે. એ વાત સર્વ કઈ ભગવછાત્રનિષ્ણાત વર્ગ જાણે છે, તેવા ઉપગી ગ્રન્ય માટે જેમનું દિવ્ય વપરાય એથી વધારે દેરી દ્રવ્ય કર્યું છે કે આ રથ અત્યારે પ્રથમથી પંચમસક ધના ૨૧ અધ્યાય સુધી છપાયે છે. બાકી રહેલા પ્રખ્ય પૂર્ણ કરવાની તેમને ચિ ચીમનલાવશેઠને માથે ફરજ છે આ ગ્રન્થમાં ડાહ્યાભાઈની એવી પ્રીતિ હતી કે તે છાપેલા ભાગના પણ દર્શન કરાવે, એમ પ્રેમપૂર્વક તે મુદ્રિત ભાગ જેવા માગતા, આ અત્યારે પ્રકટ થએવા ગ્રન્થનાં ગલકથી દર્શન કરતા હશે તે પણ તેમને આનદ ઉઠાને હશે આ ઋષિક સદિય ઉપર તેમની ઘણું સારી પ્રીતિ દર્શાવી આપે છે તેમના ભાઈ બાબુભાઈના ધર્મપત્ની સુરજ ગેલેકવાસ થયા પછીથી તેમની પાછળ ભાવપ્રકાશક અ૦ ૪ થે નામને ગ્રન્ય છપાવવા માટે પૂરી રકમ આપી હતી. તે પણ શેઠ ડાહ્યાભાઈની સાંપ્રદાયિક ગ્રન્થમાં અભિરુચિનું પરિણામ છે, તે યાત્રા વિગેરે પણ સકારક કરી આવ્યા પછી જ્યારે શરીર વૃદ્ધ થયું તે પણ સેવામાં જ તત્પર રહી અન્યવાચનમાં સમય ગાળી મદિરે મદ મદ ગતિએ પણ આવી દર્શન વિના રહેતા નહિ આ લિમાં જ વતતસ્ત્રજ સેવા” ચિત્તની પ્રભુમાં એકતાનતા એનું નામ સે આવી સેવા કરનારા ડાહ્યાભાઈ શેઠ જેવા વિરલજ પુરો હેય છે જેમને પોતાની છેલ્લી ઘડી સુધી પણ સેવા કરવાની શકિત પ્રભુએ અપ, પિતાના પવિત્ર હે ગેલેકસ કરવાનો અધિકાર સિદ્ધ કર્યો અને સં ૧૯૮૬ ના આ સુદ 9 ના રોજ ગેલેકવાસ . શાસ્ત્રી-ચીમનલાલના ભગવતેમણે ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीभागवतप्रतिपदमणिवरभावांशुभूषितमूर्जिर्षिजयते । श्रीमहल्लभाचार्यचरणप्रकटितसम्रकाशतत्वार्थदीपनिबन्धान्तर्गतं तृतीय श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणम् । सप्रकाशम् (श्रीगो श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतावरणभङ्गाख्यन्याख्यासमेतम् ।) अथ प्रथमस्कन्धार्थः। प्रकाश:-श्रीभागवतप्रकरणं च्याचिख्यासुस्तत्प्रतिपाद्यरूपं भगवन्तं सङ्कीर्तनेन स्तौति श्रीकृष्णमिति- निवन्धः-श्रीकृष्णं परमानन्दं दशलीलायुतं सदा । सर्वमक्तसमुद्धारे विस्फुरन्तं परं नुमः ॥ १॥ प्रकाश:-कृष्णशब्देन परं वस्तूच्यते । तदेव कदाचित् 'परमसौन्दर्य स्वगतं श्रीमत्पुरुषोत्तमपादप्रणीततत्त्वदीपप्रकाशावरणभङ्गः। निखिलथुतिगणसारोऽधिकाररहितेऽपि यो मुक्तिम् । श्रद्धावति वितरति तं पुराणपुरुपं सदा बन्दे ॥ १॥ पूर्वप्रकरणसमाप्तावेवैतदारम्भस्य समर्थितत्वात्तृतीयं प्रकरणं व्याख्यातुमेवारमन्ते भाग- चतेत्यादि । सङ्कीर्तनेनेति, सम्यक्स्वरूपकथनेन परं वस्तूच्यत इत्यादि । एतेन परवस्तुत्व- चोधिका यावत्यो निरुक्तयः 'कृपि वाचकः शब्द' इत्याद्याः श्रौत्यः, 'कृपिरुस्कृष्टवचनो नश्च सद्भक्तिवाचकः । अश्चापि दातृवचनस्तेन कृष्णं विदुर्बुधा' इत्यायाः पौराण्यः, 'पुरुषः स परः पार्थ 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्य' इत्याद्याश्च सगृहीताः । तेन 'कृष्णस्तु भगवान्स्वयं' 'कृष्णमेनमवेहि त्वम्' इत्यादिपूक्तं परत्वं यन्मर्त्यलीलोपयिकम् इत्यादिपूक्तं परमसौन्दर्य च तस्मिन्नेवोपसंहृतम् । १. यन्मत्यलीलोपयिक स्वयोगमायाग्लं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापन स्वस्य च सौभगर्दैः परं पदे भूपणभूषणाम् ॥ तृतीयस्य द्वितीये । २. कृष्णे।

·२ प्रथमस्कन्धार्थः । प्रकटीकरिप्यामीति साफार प्रादुर्भूतं सत् श्रीकृष्णः । अनेन विभूतित्वं निवार- तम् । फलरूपतामाह परमानन्दमिति । तस्य साधनं श्रवणमिति, तद्विपयरूपतामाह दशलोलायुतमिति । अवतारप्रयोजनमाह सर्वभक्तसमुद्धार इति । ततोऽप्यन्यो महान् भविष्यतीत्याशङ्कयाह परमिति । अवतारस्तु स्तुतिप्रिय इति ज्ञापयितुं नुम इति ॥ १॥ सिद्धे भागवते किं त्वया कर्तव्यमिति शङ्कां वारयितुं स्वनन्थविषयमाह शास्त्र इति- निवन्धः-शास्त्रे स्कन्धे प्रकरणेऽध्याये वाक्ये पदेऽक्षरे । एकार्थ सप्तधा जाननविरोधेन मुच्यते ॥ २ ॥ प्रकाशा-भागवतार्थस्तादृशो वक्तव्यो यो द्वादशस्कन्धार्थेष्वनुस्यूतो भवति। एवमुत्तरत्रापि स्वावयवेष्वनुस्यूतस्तदेवाविरोधो भवति । तस्यै फलमाहुरनेनेत्यादि, मूलरूपाकारसहिताविर्भावकथनेन । 'ताविमौ चै भगवतः' 'तयो- रेको बलभद्रो बभूव' वासुदेवो भगवतां' 'वृष्णीनां वासुदेवोऽस्सी'त्याद्युक्तं विभूतित्वं निवा- रितम्। पुरुषे तदवयवानामिव तस्मिंस्तांसामविनाभावयोधनेन तावन्मात्रतया निवारितमित्यर्थः । फलरूपतामाहेति। उक्तविधं वस्तु श्रीभागवते 'फलमत उपपत्रः' इतिन्यायवफलान्तरदातृत्वेन न प्रतिपाद्यते, किन्तु तथात्वे सति भूमत्वेन निरवध्यानन्दरूपतया प्रतिपाद्यत इति वक्तुं फलरूप- तामाहेत्यर्थः । तस्येत्यादि । तादृशमपि तत्फलदातृत्वपूर्वकं प्रतिपाद्यत इत्यत्र किं गमकमित्या- काज्ञायां तस्य फलस्य साधनं श्रीभागवतश्रवणमितिहेतोः श्रवणविषयरूपतामाहेत्यर्थः । तथाच प्रलयवत् प्रसुसमन न प्रतिपाद्यते, किन्तु दशलीलारूपव्यापारं कुर्वच्छ्यणविषयत्वेन प्रतिपाद्यत इत्येव तद्गमकमित्यर्थः । अवतारेत्यादि । तर्हि मूलस्थानस्थित्यापि , फलसिद्धेः श्रुत्यापि तसिद्धेरवतारस्य श्रीभागवतस्य च किम्प्रयोजनमित्याशङ्कायां तत्प्रयोजनमाहेत्यर्थः । सर्वेत्यादि । मन्दादिभेदेन त्रिविधानां भक्तानां सम्यगनायासेनोद्धारे, निमित्तारकर्मयोग इति सप्तमी । उद्धारार्थ विशेषेण तद्माह्यरूपेण स्फुरन्तं तत्तद्धृदये भासमानम् । तथाचीसाधना- नामनायासेन शीघ्रं हृदयप्रवेशो व्यापिवैकुण्ठादिहागमनस्य प्रयोजनमित्यर्थः । अन्य इति, अन्योऽवतारः । स्तुतिप्रिय इति, उत्कर्पाधायकगुणवर्णनं प्रियं यस्य तादृशः । तथाच पञ्चा- ध्याय्यादिपु स्तुत्या प्राकट्वाकुन्त्यादिपु प्रसादाच तदर्थ स्तुतिरित्यर्थः ॥ १॥ . १. उपसंहारस्य । २.श्रीष्णे विभूतीनाम् । ३. अवतारप्रयोजनमाह । ४. तथाच निःसाधनानामित्यपि पाठः।

·३ . .. सावाणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे अक्षराणामपि प्रत्ययरूपाणामर्थोऽस्ति प्रकटः। सर्वेपामेवार्थोऽस्तीत्ययोचामासण्डशो- ऽर्थप्रतिपादने पाक्यार्थः कुतिमो भवेदिति तनिराकरणार्थमाह एकार्थमिति । यथा भगवान् पड्गुणैश्वर्ययुतस्तथा भागवताः स्कन्धाद्यर्थयुक्तः । एवं ज्ञानस्यावान्तरफ- लमाह संसारान्मुच्यत इति । भक्त्यर्थमपा मुक्तिरपेक्ष्यते ॥२॥ तत्र भागवतार्थमाह आनन्दस्येति- निवन्धः-आनन्दस्य हरेर्लीला शास्त्रार्थो दशधा हि सा । "अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः ॥३॥ मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः" । अधिकारी साधनानि द्वादशार्थास्ततोऽत्र हि ॥४॥ निरूप्य सङ्ख्या स्कन्धा हि द्वादशैव न चान्यथा । तृतीयादिदशस्कन्धेर्लीला दशविधोदिता ॥ ५ ॥ श्रोतुर्वक्तुश्च लक्ष्माये द्वितीये त्वङ्गनिर्णयः । इतीदं द्वादशस्कन्धं पुराणं हरिरेव सः ॥ ६॥ प्रकाशा-आनन्दरूपस्य लीलाप्यानन्दरूपा । हरेश्च लीला सर्वदुःखहीं। एवमेफेन श्रीभागवतप्रतिपाद्यो भगवान्सरूपकथनमात्रेण स्तुतः । अतः परमेकेन निबन्धकरणमयोजनं वदन्ति सिद्ध इत्यादि । अविरोधो भवतीति । तथाच सप्तार्थाविरोधप्रतिपादनं स्वग्रन्थविपय इति नास्मत्प्रवृत्ति- धेयर्थ्यमित्यर्थः । नन्वनुसीवनस्य पदार्थ एव पर्यवसानं वाच्यं, न वक्षरार्थे, पदावयवभूतानाम- क्षराणामनर्थकत्वात् । तत्रौर्थानीकारे एकाक्षरादिकोशोकस्यैवार्थस्य महणौचित्यात् । कचित्कचित्य- दार्थेन विरोधापतिः शाब्दबोधवैधुर्यापत्तिश्चेति चेतत्राहुरक्षाणागित्यादि । तथा चैतादृशार्थन- हणे कोऽपि न दोपः । एतेन लक्षणयार्थोऽनोत्माभिर्न वाच्य इतिमोधितम् । अवोचामेति, सर्व निर्णये 'वर्णाः पदानि सर्याणी'त्यत्रायोचामेत्यर्थः । नन्वविरोधः स्वस्वमतानुसारेणान्यैरपि प्रतिपाद्यत एवेति कोऽत्र विशेष इत्याकालायामाहुः खण्डश इत्यादि । तथा चायं विशेष इत्येत- दर्थ प्रवृत्चिरित्यर्थः । एपेति, स्नेहाद्रागविनाशः स्या'दित्युक्तरूपा । एकादशस्कन्धे गीतायां चातिविरक्तस्य गुणातीतस्यैव भक्त्यधिकारमतिपादनादिति ॥ २ ॥ १. लोकेन । २, भक्षरे । मन्येन । ४. निषन्थे । ५ कि ।

·प्रथमस्कन्धार्थः। अवो दुःखाभावसुखरूपत्वात् स्वतः पुरुषार्थरूपा लीलेति भागवतार्थः स्कन्धाध- र्थनिरूपणार्थ तां विभजते दशधा हि सेति । तत्र भागवतमेव प्रमाणयति अत्रेति। स्कन्धद्वयमाधिकमिति तयोरर्थमाह अधिकारी साधनानीति । अधिकारोऽपि लीला, परं लीलोपयोगिनी । तेन प्रधानलीलायां नाधिकसलयां जनयति, नापि शास्त्रार्थे- ऽव्याप्तिम् । तथाज्ञानमङ्गम् । साधनाना बहुवचनं सर्वज्ञानप्रकाराणामङ्गत्वं चोधयति । सापि लीला नाधिकसङ्खयां बोधयति, न न्यूनताम् । अनेन श्रवणादिरूपाया भक्त सर्वाण्येव ज्ञानान्यङ्गानीत्युक्तं भवति । ननु द्वादशधा भेदे कथमेकत्वं कथं या शास्त्रा- एवमेकेन श्रीभागवतार्थनिवन्धने खस्य प्रवृत्तिरुपपादिता । 'अथानन्दस्य हरेलीले'- त्यादिसदिशभिः सोपपत्तिकं शास्त्रार्थ वदिप्यन्तः प्रतिजानते तत्रेत्यादि । लीलाप्यानन्दरूपेत्यादि । वराहावतारलीलाश्रवणोचरं 'क्षत्वानन्दं पर लेभ' इति, दश- मारम्भे नैपातिदुःसहा पुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते । पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृत'- मितिवाक्यादिभ्यस्तथेत्यर्थः । ननु स्कन्धेषु तत्तदर्थप्रतिपादनात्कथं सैवार्थ इत्याकालायां स्वार्थबोधे समाप्तानामझारित्वाद्यपेक्षया वाक्यानामेकवाक्यत्वम् । पुनः 'संहत्य जायत' इतिवार्तिकोक्तरीत्यै- कायं वक्तुमाहुः स्कन्धेत्यादि । तामिति लीलाम् । तथा च स्कन्धेषु लीलाविशेषकथनात्सेवार्थ इत्यर्थः । स्कन्धद्वयेत्यादि । नन्वेवं सति मूले दशानामेव लीलानामुक्तत्वातावतां शास्त्रार्थे निवेशो भविष्यति न त्वायोर्द्वयोरितिशङ्कायामाद्ययोर्द्वयोरर्थमाहेत्यर्थः । ननु सन्त्वेवं द्वादशार्थाः, तथापि द्वयोराद्ययोर्दशस्वेवाध्यायाधर्थवन्निवेशो वक्तव्यः; भूलोक्तसङ्क्षयानुरोधात्, न तु स्कन्धार्थ- त्वमित्याशकायामाहुर्मूले 'हि द्वादशे'त्यादिसपादश्लोकम् । हि यतो हेतोफ्सपादादश- स्कन्धा उक्ताः । चोऽवधारणे । वत एव अन्यथा न, द्वयोरधिकारिसाधनयोः स्कन्धान्त- रान्तनिवेशो न । तथा च यथा चाक्यवलाद्दशार्थास्तथा स्कन्धसङ्खयानिर्देशाद्वादशार्थी इति तयोः पृथक्स्कन्धार्थता युक्कैवेत्यर्थः । तर्हि मूले दशैव किमित्युक्ता इत्याकाहायां हत्तीयादीति । श्लोकार्थमाहुरधिकारोऽपीत्यादि । लीलेति, भगवदिच्छाभावे तस्याभादेन भगवतैव तस्य सम्पादनात्सोऽपि लीलेत्यर्थः । तथानिमगमिति । वक्ष्यमाणार्थस्य शीमबोध- जनकत्वात्सझेपेण ज्ञानं विस्तारोपकारकम् । तथा चोक्तयुक्त्या तदपि तद्वदेव लीलेत्यर्थः । सर्वज्ञानप्रकाराणामिति, द्वितीयस्कन्धोक्तानामास्तिक्यबुद्धिरूपश्रद्धादीनाम् । न्यून्यतामिति, मुख्यास्वितिशेषः । नन्वस्त्वनिर्णयस्य गौणलीलावं तथापि जडभरतवाक्यवत्सहिसार्थरूपत्वाचच- १. अन्पातिरित्यपि पाठः । २. सामान्ये नपुंसकं, लीलारूपानामर्थानामिति पा । ३. रील्योः । ४. यो- रधिकारेत्यपि पाठः । ५. अधिकारस्य । ६. अधिकारस्य । ७. अधिकारः । . तथा ज्ञातमित्यपि पाठः। ६. एतीयस्कन्यापर्पस्य यः पीनवोपस्तचनकव सोपेग द्वितीयस्कन्धोकस्य । १०. द्वितीयकन्यापर्यत । , ·सावरणमने समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे थतेति, तबाह इतीदमिति । पुराणं हरेः स्वरूपं शब्दतोऽर्थतश्च, 'निमगानां यथा गङ्गे त्यत्र यक्ष्यते ॥ ३॥ ४ ॥ ५॥६॥ ननु हरित्वेऽपि कथं द्वादशत्वं ? पुरुपे द्वादशत्वं हीति- निवन्धः-पुरुपे द्वादशत्वं हि सक्थौ वाहू शिरोऽन्तरम् । हस्तौ पादौ स्तनौ चैव पूर्व पादौ करौ ततः ॥ ७ ॥ सक्यौ हस्तस्ततश्चैको द्वादशश्चापरः स्मृतः । उक्षिप्तहस्तः पुरुपो भक्तमाकारयत्युत ॥ ८॥ स्तनौ मध्यं शिरश्चैव द्वादशाङ्गतनुहरिः । पादौ सस्थौ कटिर्गा उदरं हृदयं करौ ॥ ९ ॥ मुख ललाटो मूर्धा च केचिदेवं हरिं जगुः । एतद्धारणमात्रेण कृष्णो भवति वै धृतः ॥ १०॥ अर्थतस्तु परिज्ञाते ज्ञातो भक्तिं प्रयच्छति । प्रकाशा-'द्वादशो वै पुरुष' इति श्रुतेः । श्रुत्यनुसारेणैवापयवान् गणयति सक्याविति । स्तनान्ता अवयरा द्वादश । स्कन्धानां तेषु निवेशनमाह पूर्व पादा- वित्यादिना । अधिकारज्ञानयोः पादत्वम् । सर्गविसर्गयोः करत्वम् । स्थानपोपणयोः सक्थित्यम् । करशब्देन याहू । सप्तमस्कन्ध एको हस्तः । द्वादशथ द्वितीयः। तत्र भागवतं निकतमिन भविष्यतीत्याशय दृष्टान्तेन प्रकृतोपयोगिरूपमाह परिक्षप्त- हस्त इति । ततः स्तनौ अष्टमनवमी । ततो मध्यं दशमः । शिरस्त्येकादशः। द्वादशः स्कन्धान्तरेव निवेश' कुतो नोक्त इत्यत आहुरनेनेत्यादि । तथा चाधिकारवदङ्गनिर्णयस्यापि सर्वोपयोगित्वाय पृथगुक्तिरित्यर्थः । एवमशानिमावेन संहननयोधनाच्छाक्ये प्रतिपादितेऽपि दिमागे साकाइत्वाभावेनेकार्य शङ्कते नन्वित्यादि । एव भेदे लीलानां परस्पराकाक्षाराहित्या- स्कथमेकत्वं, तदभाचे पृथक्त्वात् कथं या शास्त्रार्थतेत्यर्थः । पुराणमित्यादि । तथा च स्वस्व- रूपेण भेदेऽपि परस्पराकाहाराहित्येऽपि शब्दतोश्रुतश्च भगवद्पत्वादेकत्वं शालार्थत्वं चेत्यर्थः ॥ ३॥ ४ ॥ ५॥ ६ ॥ श्रुतेरिति । तथा च श्रुत्युक्तद्वादशत्वात्पुरुषत्वं, पुरुषत्वाच्च हरित्वमित्येकत्वं शास्त्रार्थले चेत्यर्थः । गणयतीति, द्वादशत्वोपपादनाय गणयतीत्यर्थः । पादत्वमिति, गतिसाधनत्वात् पाद- १.भाशापति मास्ति।

·। - प्रथमस्कन्धार्थः। पूर्वमेवोक्तः ।। यादृशो भगवान् भागवतरूपो जातस्तादृशोऽयं वर्णितः । अत्र फेच- नोपासका क्रमेणैवोपासना सफलेति भिन्नक्रममाहुः, तमाह पादाविति । कटिः पञ्चमः । मलद्वारस्थानीयानि नरकाणि गुह्यं पष्ठः । उदरं सप्तमः । हृदयमष्टमः । करौ नवमः । मुखं दशमः । ललाट एकादशः । मूर्धा द्वादशः । उपासनायामेतदपि युक्तम् । एवं निरूपणस्य प्रयोजनान्तरमप्याह एतद्धारणमात्रेणेति । धारणं पाठतः, तस्य भगवद्रूपत्वात्तेन रूपेण भगवानेव घृतः । हृदि स्थितो भगवान् यत् कार्य करि- प्यति तदनेनापि करिष्यति । अर्थतश्चेत् परितो ज्ञातस्तदेदमित्यतया ज्ञानं भक्यङ्ग- मिति ज्ञातः सन् भक्तिं प्रयच्छति ॥ ८॥९॥१०॥ ज्ञानार्थमस्य स्वरूपमाह एपा समाधिभाषेति- निवन्धः-एषा समाधिभाषा हि व्यासस्यामिततेजसः ॥११॥ लौकिकी चान्यभाषा च समाधेः पोपिके तु ते। ते प्रमाणमभिप्रायात् सर्वथा पूर्ववन्न हि ।। १२ ।। न तद्विरोधो दोषाय ते वक्ष्येऽवसरे स्वके । प्रकाश:-समाधावुपलभ्य तथा भाषिता । समाधिसामार्थमाह व्यास- त्वम् । एवं बलाधिष्ठानत्वास्थित्युपयोगित्वाकृतिसाघनत्वान्महत्त्वान्मूर्धन्यत्वाच तथेति ज्ञेयम् । एवं निरूपणप्रयोजनमाहुर्याटश इत्यादि । वर्णित इति, भक्तिमार्गानुसारेण वर्णितः । द्वादशवेन भगवत्त्वमन्येषामपि सम्मतमित्याशयेनाहुरनेत्यादि । एवं निरूपणस्येत्यादि, द्वादशत्वे भगवत्त्वेन निरूपणस्य प्रयोजनान्तरं, उपासनातोऽतिरिक्तमपि, सिद्धान्त आहेत्यर्थः । कार्य- मिति मुक्तिम् । अनेनेति रूपेण । अयमाशयः । व्यासचरणा हि मन्देषु करुणया तदुद्धा- रार्थ प्रयतमानाः श्रीभागवतपर्यन्तमुपाय कृतवन्तः । तत्रेदमप्यर्थज्ञानादेव. चेरूलेदुद्धारः फस्यचिदेव भवेत् । उपासनायामपि तथा । अतः स्कान्दादिपु पुराणान्तरेपु 'शतशोऽथ सहलैश्च किमन्यैः शास्त्रसद्धहैः ! गृहे न तिष्ठते यस्य शास्त्रं भागवतं कलौ । कथं स वैष्णवो ज्ञेयः । शास्त्र भागवतं कलौ । गृहे न तिष्ठते यस्य श्वाचादधिको हि स' इत्यादिवाक्यदर्शनाद्गृहे शास्त्र- स्थितावपि चेकलिदोषाप्रवेशस्तदा किं वाच्यं हृदये स्थितौ ? गृहे च शब्दाभिव्यञ्जकरेखोपरेखा- दियुतपुस्तकरूपेण स्थितिः, हदि तु साक्षात्लेन रूपेणेति भगवत्त्वेन निरूपणस्य संसारमुक्तिरूपं कार्य युक्तमेवेति । तथा च स्वश्रयणोपयोगि सवै स्वयमेवे सम्पादयिष्यतत्येितदर्य भकिमार्गानु- सारेण वर्णित इति भावः ॥ ७॥ ८॥९॥१०॥ १. पता या ! १. सिद्धान्तमादेवि पाउः । ३. भविकारादिकम् । श्रीमाणवतम् ।

·" " सावरणभने समफाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे स्यामिततेजस इति । गुणतः स्वरूपतय माहात्म्यम् । अत्र भागवते कचिज्ज्ञाना- दिप्रशंसा, क्वचित् कथायां पूर्वोत्तरविरोधः, क्वचित् पुनरुच्यादिदोपा इति सर्वसमा- धानार्थ 'भापास्तु विविधाः प्रोक्ता' इति व्यासवाक्याद् भापात्रयमस्तीत्यभिप्रायेणाह लौकिकी चान्यभापा चेति । समाधायुपलभ्य यावानर्थो निरूपिता, सा समाधि- भाषा । तद्विरुद्धोऽर्थों यत्र सा मतान्तरमापा । लोकसिद्धा तु लौकिकी । किमतो यद्येवं १ तबाह ते प्रमाणमभिप्रायादिति । मतान्तरभाषा लौकिकी भापा च वक्तुर- भिप्रायपरत्व एव प्रमाणं, न तु साक्षात्यतिपादितेऽर्थे । समाधिवन्न प्रमाणम् । अत एव ताभ्यां सह समाधिभापाया न विरोधः । भागवते तासां स्थानं वक्ष्यते । तत्रो- त्सर्गतः सर्वा समाधिभापा । यत्र शुकोऽन्योक्तं कथयामीत्याह सा परमतोपन्यास- भाषा । यत्र लौकिकरीत्या निरूपणं, यथा 'स्तनैः स्तनान् कुङ्कमपनरूपितान्' इत्या- दिपु, सा लौकिकी । बुद्धिपूर्वकमेव विरोधस्तासु प्रतिपादित इति न तद्विरोधो दोषाय । भाषात्रयप्रकारेण स्वतन्त्रपुरुषार्थरूपश्रीकृष्णलीला भागवतार्थः ॥ ११ ॥ १२ ॥ ज्ञानार्थमिति, शब्दतोऽर्थतश्चोत्कर्पज्ञानार्थ-- इत्यमिमायेणाहेति, पूर्वोक्कोकनिर्वाहफमाहेत्यर्थः । लोकसिद्धेति, लोफसिद्धानुवा- दरूपा । साक्षात्प्रतिपादितेऽर्थे तयोः कुतो न प्रामाण्यमित्याकाङ्क्षायामाहुः समाधिवन प्रमा- णमिति । समाधी हि योगजधर्मेण स्वयमनुभूयत इति स्वानुभव'; स नारदोक्तसंवादादपि प्रमाणत्वेन दृढीकृतश्च । मतान्तरे लौकिश्यां च परानुभवः, तैयोश्च तत्तत्प्रमात्राधीना प्रमाणता । प्रमातॄणां तु प्रतिवैचित्र्येण नानाविधत्वात् पाक्षिकमेव प्रमातृत्वमिति तद्वाक्येऽपि तथैव प्रामाण्यम् । तेयोग्य वैज्ञा किश्चिदभिप्रेत्यैवोपन्यासात्तथेत्यर्थः । अत एवेति तयोरस्पबलत्वेनातु- ल्यत्वादेव ते ग्रन्थे कुन स्त इत्यपेक्षायामाहुर्भागवत इत्यादि । नन्यंशतोऽपि प्रामाण्यऽर्थभेद- कृतो विरोधो भवत्येवेति कथं न विरोध इत्याकाहायां तत्स्वरूपकथनपूर्वकमविरोधप्रकारमाहु- स्तत्रेत्यादि । सर्वां समाधिमापेति तयोरपि स्वेन खेनैव रूपेण समाधावनुभवात्तथेत्यर्थः । अनुभवस्तु 'चके सात्त्वतसंहिता'मित्यनेन सर्वस्याः संहितायाः करणकथनाचस्यां च 'श्रुतं द्वैपा- यनमुसादित्यादिवाक्योपनिबन्धादयगम्यते । तर्हि कथं तदवगम इत्यत आहुर्यत्र शुक इत्यादि । एतदुदाहरणं तु 'ईत्यकोपदिशन्त्येक' इत्यादिकं ज्ञेयम् । द्वितीयस्यास्तु अत्रैवोक्तम् । शेष स्फुटम् । बुद्धिपूर्वकमित्यादि । भापान्तरज्ञापनाय प्रतिपादित इत्यनुपादेयत्वाद्विरोधो न १.लौक्किीसमाधिभाषयोः । २. भाषयोः । ३. पाक्षिकम् । ४, भाषयोः । ५. व्यासेन । ६ पत्रभित्रा- यात् प्रामाण्यम् । ७. तासो भाषाणाम् । ८. इत्योपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहतम् । मुनिवासनिवासे किं घटे. तारिटदर्शनम् । ९. म्याख्यायाम् । १०. उदाहरणम् । ११. विरोध इति शेपः ।

·, प्रथमस्कन्धार्थः। तत्र श्रोतवक्त्रधिकारः प्रथमस्कन्धार्थः स्वरूपनिर्वाहकः । अधिकारामाचे स्वरू- पमर्थज्ञानमभिप्रायज्ञानं च न सम्भविष्यति । स चाधिकारः स्थूलतया त्रिविधः । सूक्ष्मतकोनविंशतिप्रकारः । साधारणोऽसाधारणो गुणातीतश्च । साधारणोऽपि नवविधः, तथा असाधारणः । निर्गुणस्त्वेकविध एव । एवमधिकारोऽध्यायार्थत्वेन ज्ञेयः । सर्वोऽपि तच्छुश्रूपुरधिकारीति स्कन्धार्थः । दोपायेत्यर्थः । एवमर्थतो ज्ञानाय शास्त्रार्थो निर्णीतः, तेन यत्सिद्धं तदाहु पात्रयेत्यादि । नन्वत्र प्रकारत्रयेणापि क्रियमाणाया लीलाया यदि स्वतन्त्रपुरुषार्थता तदा मुख्यलीलायां विशेषा- भावादापात्रयविभागे फलतो न च कश्चिद्विशेष इतिचेत्, न अधिकारितारतम्येन फलतारतम्यस्य तत्रापि युक्तत्वात् । न च मानाद्यभावः, 'ज्ञानाज्ञानाभ्यां कर्मणा काममोक्षयो' रिवात्रापि, भाषास्तु त्रिविधा' इत्यादिवाक्यातज्ज्ञानावश्यकतया ज्ञानतदभावाभ्यां फलभेदनिश्चयादिति । एवं साधं- देशभिः शास्त्रार्थो निर्णीतः ॥ ११ ॥ १२॥ अतः परं प्रथमस्कन्धार्थो विचारणीयः । स च पूर्व स्कन्धसङ्खयाविचारेऽधिकारः प्रथमस्कन्धार्थ इत्युक्त, तत्र कस्याधिकारः स इतिजिज्ञासायामाहुस्तत्रेत्यादि । तत्र द्वादशली- लामु । श्रोतृवाधिकारः उपक्रमोपसंहारयोः शुश्रूपादेस्तत्मसङ्गाद्वक्तज्ञानादेश्वोक्तत्वातदधिकारः स्कन्धार्थः, स स्वरूपनिर्वाहकः । अधिकाराभावे शुश्रूषायभावेन श्रवणकीर्तनयोरेवानुदया भेत्यर्थः । तदेव विवृण्वन्ति अधिकारेत्यादि । एतेनास्य स्कन्धस्य चरणरूपत्वगतिसाधनत्वरूपं वीज बोधित्तम् । प्रकरणाध्यायार्थ बोधयितुं विभजन्ते स चेत्यादि । स्थूलतयेति, प्रकरणार्थरूप- तयोभयोर्विचारेण । सूक्ष्मतयेति, श्रोतृवक्त्रो. प्रत्येक विचारेण । अत्र शाब्दोऽत्र आर्थः, अत्रे- दृशोऽत्रेदृश इतिविचारेण । तत्र निबन्धान्तराद्विशेष वक्तुं प्रकरणानामपि भेदमाहुः साधारणे- त्यादि । विभाजकभेदेनापि भेदमाहुः साधारणो नवविध इत्यादि । अत्र जिज्ञासुत्वममात्सर्य श्रवणादरस्त्रिविधं भगवदीयत्वं त्रिविधा च शुद्धिरितिसाधारणकोटिः । श्रवणस्वरूपाविर्भावाय तद- विश्वासाय च सर्वेषामेव तदपेक्षणात् । भगवत्कृतानि त्रिविधसुखपूर्वजत्रितयमुक्तिद्विविधसाम- •नि धर्मोन्नतिश्चेत्यसाधारणकोटिः । साधारणेषु तथात्वाभावात् । एकविध इति, भगवदेक. तानत्वरूपः । तथा च साधारणाभावे स्वरूपाविर्भावामावादसाधारणाभावे मर्यादायां श्रद्धादाया.' भावाद्गुणातीताभावेऽभिप्रायज्ञानाभावारतदर्थ से सोऽत्रोच्यत इत्यर्थः । एवमुक्तास्वेतास्वधिकार- विधासु प्रमाणमाहुरवमेधिकार इत्यादि । तथाचाध्यायार्थकृतोऽयं प्रकरणविभाग इत्यर्थः । एतस्याग्रे वाच्यत्वादिदानी सहेपेण प्रकरणाध्यायार्थ निरूप्य तदनुसीवकं स्कन्धार्थ सर्वेषां १. धोनूवमधिकारः । २. स्वरूपनिवारक. । ३. श्रोतृवोः । ४. प्रकरणानामभेदमित्यपि पाठः अ. आ. ५. अधिकारः । ६. स्कन्धे अनोत नास्ति आ.। ७. प्रमाणविभागेत्यापि पाठः। ८. अध्यायार्यस्य ।

·सावरणमने समकाने श्रीमशागतार्थप्रकरणे प्रकरणापु वैविध्यं, तदाह भेदत्रयं तथा चाध इति-- 'निवन्धः-भेदत्रयं तथा चाये हीनमध्योत्तमत्वतः ॥ १३ ॥ तलक्षणोऽधिकारी हि वक्तुं श्रोतुमिहार्हति । आधेऽध्यायत्रयं मध्ये तथा चान्ते त्रयोदश ॥ १४॥ एवमेकोनविंशत्या प्रथमस्कन्ध ईरितः। प्रकाश:-अयमेवा निबन्धान्तरे निरूपित इत्यत्रापि निरूप्यते । प्रकरणं देशकाली, तदपेक्षायां प्रकरणाधिकार एवं ग्राह्यस्तदाह तहक्षणोऽधिकारीति । प्रकरणेघध्यायान् विमजते आयेऽध्यायत्रयमिति ॥ १३ ॥ १४ ॥ प्रवृचिसिद्ध्यर्थ स्वरूपतः स्फुटीकुर्वन्ति सर्योऽपीत्यादि, यः कश्चिजात्यादिगुणरहितोपं । स्कन्धार्थ इति, उपनमोपसंहारमाः शुश्रूपोरेव कथनाचधेत्यर्थः । एवं स्वमतेन स्कन्धार्थ प्रकरणार्थ च निरूप्य मतान्तरीयप्रकणार्थस्याप्यकांशेनादरणीयला. तमपि विभाग द्वाभ्यामाहुः प्रकरणावित्यादि- इत्यत्रापि निरूप्यत इति । तेनास्माकं नात्यन्तं सम्मत इत्यर्थः । अत्र मूलस्थस्याद्य- पदस्याध्यायार्थापेक्षया आये इत्यों बौध्य । अस्वरसबीजं स्फुटीकतु तेषां तात्पर्यमाहुः प्रफर- पमित्यादि । तैर्हि देशकालावपेक्ष्य तथा विभक्तम् । तथा च सापेक्षस्यासमर्थत्वादिदानी तद- शुद्धमा श्रवणमेव न सिध्येदतो नास्माकं तत्सम्मतमित्यर्थः । अनायमाशयः । 'उभयाकासा मकरणमिति हि प्रकरणलक्षणं, शेषरोपियोः परम्पराका ति यावत् । अत्र च स्कन्धार्थरूपोऽधि- फारः शेपी, पुरुषगुणाम्तदर्थत्यादुपकारका इति तस्य शेषाः । देशकालो तु व्यधिकरणी विशेष- णतया पुरुषे संसृज्यमानी यथाकयश्चित्तद्गुणत्वं प्रामुतः । तावपि स्वस्त्रगुणविशिष्टादेव पुरुषविशे- पणत्वेनादरणीयो । अन्यथा तयारनुक्तसिद्भत्वेन तदादरवैयांपतेः । एवं सतीदानी तयोः संसर्गसभावाभ्यां दुष्टत्वात्पुरुषगुणानां च तादृशामभावादिदानी श्रवणाभायापत्त्या पुराणप्रणयन- प्रचारणयोर्वैयर्थ्यापत्तिः । अतोऽध्यायाविचारेणैव प्रकरणविभागो युज्यत इति ॥ १३॥ १४ ॥ एवं मतान्तरीयप्रकरणविभाग द्वाभ्यामनद्याथ द्विपञ्चाशद्भिः प्रथमप्रकरणं विचारय- न्तोऽस्य विभागस्य येन हेतुनादरणीयता, तदने सपादेनकेन वक्तुं तदर्थ सप्तमिः समाः प्रामाण्य मुख्यत्वं च बोधयन्ति भन्नेत्यादिनाऽस्मिन् स्कन्धेऽधिकारिणो वक्तव्यास्ते च भूता एवं 1. शुधपुरपिकारी। २. अन्यनिबन्धकारैः। ३. हनिमध्यमोत्तमरूपम् । ४. तयोर्देशकालयोः अधिकारार्थत्वात् । अधिकारस्य । ७. पुरुषगुणत्यम् । ८. देशकालगा९. उक्तानीकारे । १०. देशालयोः। ११.इति पगात ।१२. कारिकाभिः । १३. प्रथमस्य । १४. कयनप्रसारणयोः । १५. अधिकारिणः । .

·.. " प्रथमस्कन्धार्थः । अत्र सङ्गतिरसङ्गतेति तां निरूपयति कथामात्रमिति त्रिभिः- निवन्धः-कथामा शुको राज्ञे कथयिष्यति यद्धि वै ॥ १५ ॥ तत्रोत्तराणि प्रश्नाश्च तच्छ्रुत्वा सूत आह यत् । शौनकेभ्यः प्रश्नपूर्व तत् सर्व भावि हृद्तम् ॥ १६ ॥ अनागतकथारूपं श्लोकरूपेण वे हरिः। व्यासरूपोऽवतीर्याद्य मङ्गलादिपुरःसरम् ॥१७॥ प्रसङ्गपूर्वकं चाह समाधावुपलभ्य हि । प्रकाश:-समाधिभापात्वेन प्रामाण्ये परम्परोपदेशी व्यर्थावित्याशङ्कच तयोः सार्थकत्वाय समाधि निरूपयस्तो निरूपयति साकारं ब्रह्मेति सार्धेन- निवन्धः-साकारं ब्रह्म शुद्धं हि माया तच्छक्तिरुत्तमा ॥१८॥ तया सर्वत्र सम्मोहः साक्षाद्वक्तिश्च मोचिका । इममर्थ हरिश्चाह ब्रह्मणे नारदाय सः ॥ १९ ॥ प्रकाशः-समाधिः प्रमाणभृताशेपविशेषरूप इति परम्परा चाकृत्स्नेति तां गौणत्वेन निरूपितवान् ॥ १८॥ १९ ॥ युक्ता, इति अत्रास्मिन्स्कन्धे विवक्षितसूतादिकथासङ्गतिरसङ्गतानुपपन्नेति तामुपपत्ति वद- तीति । तथा च प्रसङ्ग उपोद्धातश्च मुख्या सङ्गतिः, समाधिश्चोपपत्तिरित्यर्थः । समाधीत्यादि । नन्वेवं शुकपरीक्षिसंवादसूतशौनकसंवादयोः सङ्गतावुपपादितायां समा- 'धिभापात्वेन व्यासवाक्यानां सिद्धे प्रामाण्ये व्यासनारदसंवादशेषभूता यो, 'ज्ञानं गुह्यतमं 'यत्तत्साक्षाद्भगवतोदितम् । अन्यवोचन गमिप्यन्त' इत्युक्ता परम्परा, 'इदं भगवता पूर्वमित्यायुक्तो नारदोपदेशश्च, तोवनुपयोगाद् व्यर्थो, इत्याशङ्कय, इति हेतोः, पूर्वो- तरीत्या सङ्गत्युपपादनस्यायुक्तत्वमाशङ्कय, संवादित्वेन तयोः सार्थकत्वाय समाधि निरू- पयन्तीत्यर्थः ।। अशेषविशेषरूप इति, ब्रह्मविषयत्वात्सर्यविशेषज्ञापक. । अकृत्लेति सर्वविशेषाज्ञापिका । 1. निबन्धे चित् चिद् वोधसौकर्यार्थ व्यारयानं लिख्यते । तर प्रथमस्कन्धे प्रकरणविभागक्य. भानन्तरम् कथामार शुको राज्ञ' इत्यादिवारिकानामाभासे अघ्र सङ्गतिरसङ्गतेति तां निरूपयति इति । समाप्तौ विस्म येन विभासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीप ' इति लोके, अयमितीदशम्देन सम्पूर्णद्वादशस्कन्धा. स्मकं श्रीभागवतं परामृश्यते । व्यासात शुक्स्याध्ययनमपि सम्पूर्णस्यैवेत्यवगम्यत । तस्मिन् समये सूतशौनका. दीनामनुत्पमत्वात्तत्सम्वादस्यामातत्याद्वा नमिशेऽनिमिपक्षेत्रे इत्यादिना प्रथमस्कन्धे तत्संवादपुरःसर भागवत. प्रवृत्तिरूपा या सङ्गतिः सा असमतेत्यर्थ । अत्र 'कथामान गुको राज ' इत्यादिकारिकाप्रयेणोत्तर ध्यान समाधाबुपलभ्य भागवतं कृतमिति समाधिप्रामाण्यज्ञापनार्थे भाविन एवाधिकारिणः श्लोफेरुपनिषदा अग्रे इति । २. परम्परा. इदं भगवता पूर्व प्रमणे नाभिपहजे स्थिताय भवभीताय पाण्यात समाकाशितम् । ४. परमरोपदेशौ । द्वादशस्य प्रयोदशेऽध्याये। ५. परम्परोपदेशयोः । - ·सावरणमट्ले सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ११ समाधेर्मुख्यत्वे हेत्वन्तरमप्याह कृष्णो मोहमिति सार्धाभ्याम्- । निवन्धः कृष्णो मोहं समुत्पाद्य साधनानां निराकृतिम् । व्यासे प्रोवाच धर्मज्ञे यद्वाक्यं सकले प्रमा ॥ २०॥ अभिमानान्नारदोक्तं न सम्यगवभाति हि । अतस्तदुक्तमेवार्थ समाधावुपलभ्य हि ॥ २१ ॥ लक्षण्यं समस्तेभ्यो ज्ञात्वा पश्चादिदं जगी। प्रकाश:--मूले व्यामोहफरणं स्पष्टं न भवतीति कृष्णो मोहं समुत्पाये- त्युक्तम् । अभिमानात् परम्परा दुर्वला ॥ २० ॥ २१ ॥ गौणत्वेनेति संवादित्वेन । तथा चात्राप्युपोद्धातः सातिरिति न तद्वैयर्य्यमतः पूर्वोक्तमुपपा- दनं युक्तमेवेत्यर्थः । एवं च भूतानामधिकारिणां वक्तव्यत्वेऽपि यद्भाविन उक्तास्तत्समाधेः प्रामाण्यवोधनार्थ, या च परम्परायुक्ति सा समाधिप्रामाण्यदाक्र्थमितिभावः ॥१८॥१९॥ समाधेरित्यादि । नन्वस्त्वेवं पूर्वोक्तानां सद्गतिस्तथापि व्यासखेदकथायाः कुत्रोपयोग इत्याफासायां समाधेर्मुख्यत्वे हेत्वन्तरमेतन्मुखेनाहेत्यर्थः- ननु तथापि 'कृष्णो मोह'मित्यादि कुत उच्यत इत्यत आहुः मूल इत्यादि । तथा च मोहनिवर्तकसामग्रीपीठकल्येऽपि यस्तदनपगम. स न भगवत्कृतिमन्तरेणेति मूलाशयं स्फुटी- फर्तुमुक्तमित्यर्थः । मूलार्थस्तु-धर्मज्ञे परमश्रेयस्करत्वेन धर्ममेव ज्ञातवति, च्यासे वेद- विभागकर्तरि परमशास्त्रज्ञ, कृष्णोऽनन्यभक्तिमात्रलभ्यो भगवान् , मोहं समुत्पाद्य महो- त्पादनद्वारा, साधनानां व्यासविमृष्टानां प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गीयसाधनानां, निराकृति पर- मफलासाधकत्वं, प्रोवाच प्रकर्षण युक्तिपूर्वकं बोषितवान् । यद्वाक्यं सकले प्रमा अन्यवाक्यस्य सर्वत्र प्रामाण्याभावाद्विवक्षिताया भक्ते. सर्वत्र प्रचारो न भविष्यतीति व्यासमेव बौधितवानिति । समस्तेभ्य इति, सर्वेभ्य. साधनेभ्यः । शेपं स्फुटम् । ननु समाधिपरम्पराभ्यामेकस्यैवार्थस्य वोधात्कस्य प्रामाण्यं कस्य संवादित्वमिति निर्णेतुं न शक्यत इति समाधिभापाप्रामाण्यमपि सन्दिग्धमित्याकाहाया मभिमाना'दित्यादिमूलं विवृण्वन्ति अभि- मानादित्यादि । तथा च समाधे श्रीभागवतपश्चादावित्येन समाधेरेव संवादित्वेऽपि व्यासचरणानां नारदोक्त एव संवादित्वं भातमतः समाधेरेप सन्देहवारकत्वात्प्रामाण्यमुच्यते । विताप्यनपेक्षत्वरूपस्य शब्दप्रामाण्यस्य न क्षतिरिति समाधिभाषायाः परम्परावधिभूतस्य शब्दस्य च प्रतियोगिभेदेन प्रकारभेदेन च प्रामाण्यमित्यर्थः ।। २० ॥ २१ ॥ यो परम्परोपदेशयोः ३. भाविकपनम् । । खेदकपनगसेन । ४. समाधेरेष सन्देहबारकावेशिता ·- -- १२ प्रथमस्कन्धार्थ । नन्वेवं सति मध्यमप्रकरणेनाधिकारार्थों भविष्यतीत्याशङ्कयाह रीत्येति- निवन्धः-रीत्या यदन्यया प्राह ह्यधिकारास्ततो मताः॥२२॥ प्रसङ्गसाधनफलान्याहु प्रकरणे त्रये । अन्ते मध्ये तथा चादी- प्रकाशा-भगयदुक्तत्वेन ब्रह्मोक्तत्वेन वा न मूतनारदाम्यामुक्तं, किन्तु स्वयं यादशं वुद्धं तादृशं स्ववाक्येनोक्तमिति भागवतार्थः स्वाधिकारानुसारेण तरत- मभावेन बुध्यत इति सर्वार्थाज्ञाने मुख्याधिकारोऽपेक्ष्यत इति प्रथमस्कन्धो मृग्यः । प्रकरणायस्यान्यदपि प्रयोजनमाह प्रसङ्गसाधनफलानीति । भागवतप्रसङ्गो न यथाकथञ्चिद्या कुत्रचित् कर्तव्यः, किन्तु महान्तश्चेद् ययः शुद्धास्तीर्थनिरताः प्रार्थ- येयुस्तदैव प्रसङ्गः कर्तव्य इति । तेषा सम्भावनां स्वज्ञानज्ञापनेन दृढा कृत्या पश्चात् प्रसङ्गः कर्तव्य इति । अन्यथा प्रसङ्ग न फलतीति ज्ञातव्यम् । यस्तु ज्ञानाभिमानी सिद्धान्तमज्ञात्वापि ज्ञानिनं मन्यते, स न ज्ञापनीयः । पश्चादन्यथा ज्ञात्वा महतोऽपि ज्ञानं स्वज्ञाने प्रवेशयितुमिच्छति । संवादसन्तोपैः स च न ज्ञापनीय इति व्यास- नारदसंवादेन साधनानि निरूपितानि । तथा भागवतस्य फलं साक्षाद्भगवत्प्र- वेशः, सनसन्देहराहित्यं, भगवत्कृपा, सर्वत्र निर्भयत्वं, परमप्रेम चेति परीक्षिच्छुक- समागमेन निरूपितम् । स्थानं निर्दिशति अन्त इति । प्रसङ्गमन्ते भागवतस्य एव सप्तभिः समाधे प्रामाण्योपपादने पुन शकुन्ते नन्वेव सतीत्यादि । ननु मध्यम- मकरणस्यानेन प्रकारेण समाध्यादिप्रामाण्यनिश्चायनार्थत्वे सति तस्मिन्नधिकारार्थाभावेन स्कन्धान्त प्रवेशो विरुध्येतत्याशङ्कय आह, प्रकरणत्रयेऽपि भगयन्तरेणाधिकार एवोच्यत इत्याहेत्यर्थ । भगवदुक्तत्वेनेत्यादि । तथा च यत एंव नोक्त ततो नाद्यमध्यमयो प्रामाण्यवोधन- मात्रार्थत्व, किन्तु स्वय यादृशमित्युक्तरीत्योक्तम् । (अतोऽधिकारार्थत्वमपि) । अन्यथाप्रकारभेदो न स्यात् । यदि चैतदन्यतरमकार मुख्यत्वेनाभिप्रेतत्व स्याद्व-यासपादैरग्रिमा कथा नोप- क्षिप्येत । यत एतत् त्रयमप्युपन्यस्तमत उभयत्र प्रकरणितया वक्त्राधिकारस्तृतीये तु मकरणितया श्रोत्रधिकार उच्यत इत्येव प्रथमस्कन्धो विचायो न तु निबन्धान्तरोक्तरीत्ये- स्यर्थ । बीजान्तर वक्तुमाहु प्रकरणनयेत्यादि । अत्र किं प्रमाणमित्याकालायामाहु स्थानमित्यादि, स्थानमिति प्रमाणम् । प्रंसगमन्त इति । यद्यपि प्रसङ्गकर्तव्यताप्रकारो- ऽध्यायत्रयेण सिध्यति, तथापि प्रसङ्गस्य भागवतीयत्व तृतीयाध्यायान्ते सिध्यतीति १ मध्यमप्रकरणे । २ प्रारान्तरेण । ३ मूतनारदाभ्यां भगवदुक्कत्वेन ब्रह्मोकत्वेन नोकम् । । सर्वथा प्रामाण्यबोधकरवाहीशारे । ५ सर्वथा ज्ञानहेतुभूत मुख्याधिकारनिरूपिका तृतीयप्रकरणरूपाऽपिमा कथा । मादिमध्ययो । ७ प्रसात इति पाठः मा. सभागवत मामलाशिनि ।

·सावरणमझे सप्रफाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे - कृतवान् । साधनमितरनिराकृतिं च मध्ये । तृतीयप्रकरणे आदावेव : भागवत्तनिप्प- त्तिप्रवीत्तमक्तय उक्ताः॥२२॥ इदानी प्रथमाधिकारे श्रोता कीदृशोऽपेक्ष्यत इत्याकालायां तं विशिनटि तीर्थ- यरिति- निबन्ध:- तीर्थयज्ञेमहामु शुचिः॥२३॥ कृष्णं पृच्छति यत्लेन कृपासत्सङ्गसम्भवे । प्रकाशा-भगवत्कृपया सत्सङ्गे जाते ॥ २३ ॥ एतादृशेऽपि श्रोतरि न सहसा भागवतं वक्तव्यं, तदृदयमपगायावगाव, इति प्रथमं वक्तुः शिक्षार्थं व्यासो यथा रीतिं कृतवान् तत् स्पष्टयति सामान्यतो युभुत्सां हीति सार्धन- निबन्धः-सामान्यतो बुभुत्सां हि वक्ता वारयति स्वयम् ॥२४॥ उत्कण्ठा चेत्ततोऽपि स्यात् कथाप्रक्षेपणं ततः। ततो विशेषप्रश्नश्चेदाच्य रीतिरियं सदा ॥२५॥ तथोक्तम् । यस्त्वित्यादिनोक्तं तु पुनः पुनः प्रश्नोत्तरै । पञ्चमे सिध्यतीति मध्य इत्युक्तम् । तथा भागवतस्येत्यादिनो सम्पूर्णेनें सिध्यति । तथापि निष्पत्त्यादीनामादायुक्तत्वातत आरभ्येव तेपोमेतकलत्वप्रतीतिरित्यस्यैव प्रमाणत्वम् । 'अधिकारास्ततो मता' इति चरणो- त्राप्यनुवर्तते ।। २२॥ एवं सपादेन श्लोफेन पराभिमतप्रकरणविभागाङ्गीकारे बीजमुक्तम् । अतः परं पादोनेन पराभिमतं प्रथमश्रोतारं बोधयितुमाहुः इदानीमित्यादि- तीर्थयरित्यादि । इदं 'नैमिशे' इत्यादिश्लोकद्वयतात्पर्यम् । कृपयेत्यादिकं शेपस्य प्रथमा- ध्यायर्त्य । अत्र मूलश्लोकद्वयोक्तमहत्त्वशुचित्वादेरुदेश्यविशेषणत्वादनुपादेयत्वं, शेपस्याध्याय- सिद्धस्य विधेयविशेषणत्यादुपादेयत्वमिति , परोक्तस्वोक्तयोररुचिरुचिबीजं पादोनेन प्रका. शितम् ।। २३ ॥ तर्हि व्यासचरणैः किमित्युक्तमित्याकासायां तदाशयं साधंनाहुः एतादृश इत्यादि । सामान्यत इत्यर्थोक्तं प्रमेयं द्वितीयतृतीयाध्यायाभ्यां सिध्यति । उत्कण्ठेत्याक्तं चतुर्थाध्या- यस्पशौनकसूतसंवादेन तत इत्यक्तिं नित्यं विष्णुजनप्रिय' इति प्रभान्तरमारभ्य सर्वेण सूतशौनकसंवादेनेति ज्ञेयम् । सदेति मूले, कालत्रयेऽपीत्यर्थः । तेन यैरिदानीमपि वक्तव्यं १. प्रोत्यादिनोकम् । २, घ्यायायाम् । ३. अध्याये। ४. फलम् । ५. प्रकरणेन । ६.निष्पत्यादीनामेतस्य भागवतस्य फलस्वप्रतीतिः। भीभागवतस बापयमिति पूर्वेग सम्बन्ध ·- " प्रथमस्कन्धार्य । प्रकाश:-वक्तः प्रथमाधिकारमाह वक्ताधिकारीति- निबन्धः-वक्ताधिकारी सर्वज्ञः सम्प्रदायेन सन्मुखात् । श्रुतभागवतो भक्तो ह्यविरक्तस्तथादिमः॥२६॥ मकाशाननु वक्तुरधिकारः कुनोपयुज्यते १ श्रोरधिकारेणैव कार्यसिद्धरित्या- शङ्कय, मुख्यो वक्त्राधिकारः, तस्य महत्त्वे यादृशस्तादृशोऽपि महान् भवति ।। २६॥ नन्वेव सति सूतस्य शुकाच्छ्रुतभागवतस्य कथं न फलसिद्धिस्तवाह सूत- त्वादिति- निवन्धः-सूतत्वाद् वृत्तिरेषा हि तस्मान्न फलितं तथा । यद्यप्येपा न विक्रीता नामविक्रयणात्तथा ॥ २७॥ प्रकाशा-इदं नामात्मकं भगवतो रूपं, तत्स्वविक्रेतरि विक्रयसाध्यातिरिक्त फलं न प्रयच्छति ।। २७॥ तैरप्येवमेव वक्तव्य, न तु यथाकथञ्चिद्यस्किश्चिदपि पृष्टे सर्व वक्तव्यमिति शिक्षाबोधनाय व्यासेन प्रथम श्रोतृस्वरूपमत्रोक्त, न तु तादृशश्रोतुर्मुख्यतया प्रकरणित्वायेत्यर्थ ॥२४॥२५॥ तर्हि कस्य प्रकरणित्व मुख्यतयेत्याकालायामाहु वतुरित्यादि- वक्ताधिकारीत्यादि । एतच्योकोक्तो गुणचतुष्टययुक्ताधिकारस्तु तृतीयाध्यायस्यै रिद भागवत नामे'त्यादिभि पनि श्लोकै सिध्यति । तथा च वक्त्रधिकारशेपतया तंदुक्त- मित्यर्थ । अनेदं योध्यम् । यद्यपि शेपशेपिभावविचारे श्रवण प्रति द्वयो शेषत्वस्य तुल्यत्वात्प्रकरणित्यादिकुमायाति, तथापि गायन् विलज्ज' इतिवत्कीर्तनस्य स्वतोऽपि भव- नाच्छ्वणस्य तु वक्वैव स्वरूपलाभात्तदधिकारस्य मुख्यत्य, बाधकाभावाच तस्य प्रकर- णित्वमिति ॥ वक्तु प्रकरणित्वे शङ्कते नन्वित्यादि । मूले 'अस्या वै श्रूयमाणाया'मित्यनेन श्रवणादेव कार्यसिद्धेरुक्तत्वात्तत्रानुपयोगे कुनोपयुज्यते ? तथा च वक्त्रधिकारशेपत्वेन श्रोतविशे- पणादरणमयुक्तमित्याशङ्कयेत्यर्थ । तस्येति वक्त्रधिकारस्य । यादृशस्तादृश इति, हीन- जातीयोऽपि वक्तेत्यर्थ २६॥ वक्त्रधिकारस्य मुख्यत्वे शन्ते नन्वेवं सतीति । वक्त्रधिकारस्य महत्त्वे सति । मूले नामविनयणादिति । पुराणनामविक्रयणादित्यर्थ । तथा च फराभावस्य दोषा- न्तरप्रयुक्तत्वातविन्मात्रेण वक्त्रधिकारस्य मुख्यत्वानपायान्न प्रकरणित्वहानिरित्यर्थ । अय फराभाव क्षेत्रप्रविष्टास्ते चापि ससारोत्पचिहेतव ' इतिजलभेदोके वक्त्रधिकारे चीजत्वेन ज्ञेय । एव तत्यमन्यदपि प्रमेय श्रीभागवतादेव बोध्यम् ॥ २७ ॥ 'धानाधकारनिरूपणम् । २ उभयो । ३ पकनधिकारस्य । ४ वक्तु । ५ प्रवणे।। फलामावमाणा ५. पादारात शेष 10 अयं फलोमायो बाजत्वेन क्षेम इति सम्बध । जलभेदस्पम् ।

·. " सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमापरतार्थप्रकरणे ब्रह्मणः सकाशाच्छुतभागवतस्य नारदस्य कथं नोत्तमत्वं १ तंत्राह नारदस्याधि- कारित्वादिति- : निवन्धः-नारदस्याधिकारित्वात् कार्यादेशातु सर्वतः । न वैराग्यं दृढं जातं तेन मध्यम इयते ॥२८॥ प्रकाशाज्ञानं पूर्णम् । वैराग्यामावान्मध्यमत्वम् । शब्दतो ज्ञानं भूतस्य । अर्थतो ज्ञानं नारदस्य । वैराग्ययुक्तं शुफस्य । भगवदावेशार्थ वैराग्यम् । अन्यथा ज्ञानेन विक्षिसो भवेत् । प्रमेयरलं प्रमाणादधिकामिति भगवदिच्छया नारदस्य न वैराग्योत्पत्तिः । भागवतं च स्वोत्पत्चायुक्तफलाधिकं फलं न साधयति । अतोऽधिकारे : एवमत्र द्वाभ्यां प्रथमप्रकरणीये वक्त्रधिकारे प्रकरणित्वाय सफले विचारिते पुनः शकते ब्रह्मण इत्यादि । तथा च फलाभावस्य दोपान्तरमयुक्तत्वे तदोपरहितस्य नारदस्य कथं नोचमत्वमित्याशङ्कयाहेत्यर्थः- समादधते ज्ञानमित्यादि । तथा च तदोपराहित्येऽपि नारदस्य दोपान्तरयोगान्मध्यम- त्वमिति न व्यवस्थामा इत्यर्थः । ननु पूर्णज्ञानमवैराग्यं च सूतेऽप्यस्ति, शेषा गुणा- स्त्वविवक्षिताः, तथा सति सूतस्य कुतो न मध्यमत्वमित्यत आहुः शब्दत इत्यादि । अर्थत इति, अनुभ्यमानाद्भगवत्स्वरूपात् । वैराग्ययुक्तमिति, शब्दतोऽर्थतश्च ज्ञानमिति शेपः । तथा च ज्ञानवैराग्ययोः (सूते नामविक्रयो ज्ञानप्रकारविभाजकः । तत एव हेतोर्न ज्ञानं पूर्ण, नारदेऽधिकारो वैराग्यप्रकारविभाजकः । तस्माद्धेतोस्तत्रः न वैराग्यं पूर्णम् । तथा च सूते ज्ञानस्याऽपूर्णत्वाद्वैराग्याभावाच कनिष्ठत्वम् नारदे ज्ञानस्य पूर्णत्वेपि वैराग्यस्य अपूर्णत्वात् मध्यमत्वमित्यर्थः ।) प्रकारविभाजकयोः सत्त्वान्न तद्भङ्ग इति वक्तु, प्रकरणित्वं निर्वामित्यर्थः । ननु वैराग्यस्य कुत. साक्षात्कारादध्याधिक्यमित्याकादायामाहुः भगवदावेशार्थमिति । यथा होकवस्तूपरुद्धे स्थले नान्यद्वस्तु माति, कुश्लिष्टे च महान् सदा न तिष्ठति, तथा विपयरागो- परुद्ध हदि भगवानिति तदावेशोपयोगित्वादाधिक्यमित्यर्थः । आवेशे को विशेष इत्यत आहुः अन्यथेत्यादि । वैराग्याभावादावेशाभावे साक्षात्कारादिना साहकारो भवेदिति से आवश्यक इत्यर्थः । तथा च साक्षात्काराभावात्सूतम्यादिमत्त्वं, तत्सत्त्वेऽपि दृढवैराग्याभावान्नारदस्य मध्यमत्वं, उभयसत्त्वात् श्रीशुकस्योत्तमत्वमिति नितयव्यवस्था सूपपन्नेति भावः । ननु शब्द- बलाजायमानं परोक्षमिति न घढवैराग्यजनक, अर्थवलादुत्पनं तु वैराग्यदाय जनयत्येव, लोकेऽपि तथा निश्चयात् , अतो नारदे भगवदवतारे कुतो न दार्थमित्याकालायां 'नारवस्या- पिकारित्या वितिकारिकोक्तऽर्थे हेतुं स्फुर्टीकुर्वन्ति प्रमेयेत्यादि । प्रमाणादिति, साक्षात्कारात् । तर्हि श्रीमागवतस्य श्रुतत्वावतः कुतो नेत्यत आहुः भागवतमित्यादि । उक्तफलाधिकमिति, भक्त्यतिरिक्तम् । उक्तमिति, अधिकाराङ्गत्वेनोक्तम् । वैराग्यस्य स्वरूपोपकारकस्वेन फलोप- १. अध्यायाभ्याम् । २. विक्रयणादिदोपराहित्येऽपि । ३. ज्ञानवैराग्यप्रकारेत्यपि पाठ। तस्या 'थ्यवस्थायाः । ५. सस्य भगवतः । ६. वैराग्या . मागवतप्रवणात् ।

·१६ प्रथमस्कन्धाः। भिन्नतया वैराग्यमुक्तम् । अत एव वैराग्यसिद्धयर्थं द्वादशाध्याया निरूपिताः । तदैव परीक्षिदधिकारी जातः । अत एव नारदादयोऽपि श्रोतृत्वेन प्रविष्टाः । ततो वैराग्यं सम्पाय भागवतं श्रोतव्यमित्यधिकारः फलिष्यति । दोपदर्शनस्य वैराग्यहेतोर्विद्यमानत्वेऽपि नामविक्रयोऽधिकारश्च प्रतिबन्धकौ ॥२८॥ एतदभावे श्रवणावृत्तौ वैराग्यमपि भवतीत्याशयेनाह शुके पूर्वोक्तदितयमिति- निवन्धः-शुके पूर्वोक्तद्वितयं नास्ति तेनोत्तमः स्मृतः। दृढभक्तो शीघ्रलये कथैव प्रतिवन्धिका ।। २९ ।। प्रकाश:-ननु शुकश्वेदुत्तमाधिकारी तदा व्यासाद् भागवतश्रवणानन्तरं पर- मभक्तौ शीघ्रं कथं भगवति न प्रविष्टः १ तबाह दृढभक्ताविति । भक्तानां मरणे कथैव प्रतिबन्धिका ॥ २९ ॥ अन्यदपि प्रतिवन्धर्फ भागवतफलजनने निरूपयितुमाह यागादिकरणा- सक्त्येति- निवन्धः-यागादिकरणासक्त्या शिष्याणां चैव सङ्घहात् । वक्तुः स्वस्योत्तमज्ञानात् फलं सर्व न शौनके ॥३०॥ दृढज्ञानात् कर्मणा तु भक्त्या युक्तेन मोक्ष्यते । स्वतस्तर्कपरिज्ञानादवताराच मध्यमः ॥ ३१ ॥ नानासाधनविज्ञानात् संवादान्नारदप्रमा। शुकोक्तिमात्रतस्तस्य निःसन्देहात फलं भवेत् ॥ ३२॥ तस्योत्तमत्वं तत्रैव वक्ष्ये प्रकरणोत्तमे। कारकत्वेन चावश्यकत्ये गमकमाहुः अत एवेत्यादि । द्वादशाध्याया इति सप्तममारभ्या- टादशान्ताः । अत एवेति, दृढवैराग्याभावादेव । एवं वैराग्येण व्यवस्थासामञ्जस्यमुपपाद्य .द्धिसमाहुः दोपेत्यादि ।॥ २८॥ ननु यदि श्रीभागवतश्रवणेन भक्तिरेव, न वैराग्यं, तदा फलाभावाद् व्यर्थमेव श्रवणमिति शङ्कायामाहुः एतदित्यादि- व्यभिचारमाशकन्ते नन्वित्यादि । कथैवेति, श्रीभागवतप्रचारार्थ शुकः पाठित इति सा तथा । तथा च प्रतिबन्धकसत्त्वान्न व्यभिचार इत्यर्थः ॥ २९ ॥ एवं प्रकरणित्वाय चतुभिर्वक्त्रधिकारो नितिः । अतः परं सास्त्रिभित्रिविधी- अधिकार निर्णयन्ति अन्यदित्यादि- नामविक्रयाधिकाराभावे । २ प्रतिबन्धिता । ३ निबन्धलोके।

·+ - सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाशा--भागवतश्रणानन्तरमपि शौनकस्य न वैराग्यादिकं जातम् । तत्र हेतुत्रयं-यागाद्यासक्तिः, शिप्यसङ्ग्रहः, 'सूतादहमधिकः' इति ज्ञानं च । तर्हि व्यर्थ भागवतश्रवणमित्याशझ्याह दृढज्ञानादिति । दृढं शास्त्रीय ज्ञानं, तेन भक्तिः परमा साध्यरूपा भगवति जाता, ततो भगवत्कृपया कर्मद्वारव मुक्तो भविष्यति । व्यासस्य वैराग्याभावः सिद्धः, तथा नारदस्य । तेन व्यासस्य प्रथमपक्षप्रवेशः कथं न ? तत्राह स्वतस्तर्कपरिज्ञानादिति । हेतुद्वयं पूर्वस्मादाधिक्ये । स्वतोऽपि तात् परि- ज्ञानम् । मूलं च भगवतो ज्ञानावतारः ! उत्तमत्वाभाषायाह नानासाधनविज्ञा- नादिति । साधनविज्ञानं दृढम् । नारदोपदेशश्च दुर्वलः । अतो मध्यमत्वम् । पूर्वा- धिकारदोपाभावं परीक्षिति निरूपयति शुकोक्तिमात्रत इति । तस्य पैराग्यादिकं स्पष्टं न भवतीत्याशङ्कयाह तस्योत्तमत्वमिति ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ननु सूतः सर्वमाह भागवतं, तन् कथमध्यायत्रितय एव प्रकरणसमाप्तिः १ तबाह स्वाधिकारनिरूपार्थमिति- निवन्धः-स्वाधिकारनिरूपाथै सामान्येनोत्तरं स्मृतम् ॥ ३३ ॥ कथाक्षेपस्तु मुख्यार्थः प्रथमं तेन पूरितम् । प्रकाशः-मूतो हि द्वयमाह, स्वतन्त्रतयाध्यायद्वयं, तेन स्याधिकारो कोधितः। अन्यद् भागवतत्वेनोक्तम् । तदर्थ कथाक्षेपो मुख्यतया निरूपितः । तेन प्रथम प्रकरणं पूरितम् ॥ ३३॥ व्यर्थमिति, शौनके व्यर्थम् । शास्त्रीयमिति, श्रीभागवतश्रवणजन्यम् । साध्यरूपेति, प्रेमात्मिका । तथा च श्रवणं भक्तिमुत्पाद्य कर्मसहकारि जातमिति न व्यर्थमित्यर्थः । व्यासा- धिकारस्य मध्यमत्वायोर्भयोः सकाशाद् व्यवच्छेदमाहुः व्यासस्येत्यादि । तेनेति, श्रोतृवात्रो स्तुल्यत्वेन । दुर्बल इति । अत्र हेतुर्मूल उक्तः । संवादादिति । तथा च लोकानधिगतार्थ- गन्तृत्यात्प्रामाण्येऽप्यनुवादवत्संवादस्याप्यन्यशेषत्वेन नारदोपदेशस्य तत्र दौर्बल्यमित्यर्थः । मूले-नारदप्रमेति । नारदस्येदं नारदं, नारदोपदेशजन्यं ज्ञानं, तस्य प्रमा प्रामाण्यं, भावप्रधानो निर्देशः । तथा च नारदोपदेशजन्यज्ञानप्रामाण्यस्य समाधिसंवादादवगमेन वक्तयु- कनिभिसन्धानान्मध्यमत्वमित्यर्थः । निरूपयतीति, उत्तमत्वाय निरूपयति । एवं चात्र सन्दर्भ यया यथा वैराग्योत्कर्षस्तथा तथाधिकारोकप इति फलितम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ एवं प्रकरणविभाजकाधिकारस्वल्पं सास्त्रिभिनिीय प्रथमप्रकरणस्वरूपस्य तौबत्त्वे बीजमेकेन निर्णताशकन्ते नन्वित्यादि । तथा च वक्तः प्रकरणित्वमसमतमित्यर्थः- समादधति सूतो हीत्यादि । अन्यदिति । चतुर्थाध्यायमारभ्य सम्पूर्णम् । तदर्थ १ व्यासस्येत्यादि द्वैपायनो विरहकातर आजुहावेति वाक्यात सिदः । २ स्वतस्तकेंति ध्यामतक- सुपकम्य, किया भागवता धर्मा म प्रायेण निरूपिता' इति पास्यात् । ३ "साधनेतिति । भात्मप्रसाद सायन विज्ञान 'धृतरतेने त्यादि लोशेतम् । ४ श्रोत्रोः । ५ अध्यायत्रयात्मरत्वे । ६ निर्णतुमाहुरित्यपि पामः । - ·- - A १८ प्रथमस्कन्धार्थः 'न तु कथायां समाप्सायामित्याह अधिकारस्तु सम्पन्न इति- निबन्धः-अधिकारस्तु सम्पन्नः कथा पश्चाद् भविष्यति ॥ ३४॥ निप्पत्तिश्च प्रवृत्तिश्च हेतुपूर्वमुदीरिते । सूतेन नाधिकारेण द्विरूपत्वमतस्तयोः॥३५॥ प्रकाशाननु मध्यमप्रकरणेऽपि वक्ता स्त एव, तथोत्तमे, ततस्तस्य कथं न मध्यमत्वमुत्तमत्वं या १ तबाह निप्पत्तिश्च प्रवृत्तिश्चेति । हेतुर्द्वितीयप्रकरणे । निष्पत्तिप्रवृत्ती उत्तमे । एतद्यनिरूपित, भागवतशेपत्वेनव, न तु स्वाधिकारेण । तवं सति नारदस्यापि मध्यमत्वं न स्यात्तथा शुकस्योत्तमत्वपित्याशङ्कयाह द्विरू- पत्वमतस्तयोरिति । अन्यवाक्यकथने स्वस्यानधिकारिवं सिध्यति । स्वयं कथने तु सिध्यत्येव । अत उत्तरयोतिरूपत्वं सूतोक्तत्वेन नारदोक्तत्वे नच ॥३४॥३५।। कथाक्षेप इति । श्रीभागवतकथनार्थ महं चाध्यगमं तत्र निविष्ट' इति तृतीयाध्यायसमाप्ति- स्थश्लोकेन कथाकथनप्रतिज्ञा । तेनेत्यादि, कथनप्रतिज्ञया 'वक्ताधिकारी सर्वज्ञ' इतिकारिको- तरीतिकाधिकारस्वरूपं सिद्धं, तेन च प्रकरणं पूरितम् । तथा चोपसंहारे वक्तुरुक्तत्वाच- स्यैव मुख्यतया प्रकरणित्त्वं, न तु द्वयोरपि समानं, श्रोतुस्तथात्वेऽनुपपत्तेः सूचितत्वा- दित्यर्थः ॥ ३३ ॥ एतदेव वर्मुख्यप्रकरणित्वं दृढीकर्तुमाशकन्ते नन्वित्यादि । अयमर्थः । अत्र हि पैराग्योत्कर्यादधिकारोत्कयों देहस्थितिश्च कथयेति सिद्धम् । एवं सति सूते सर्वज्ञत्वादीनां त्रिभिरध्यायः सिद्धत्वाद्वैराग्यस्य च कथनावृत्त्या क्रमेण भवनसम्भवात् । क्रमेण मध्यमत्व- मुत्तमत्वं च वक्तुं शक्यमित्यर्थः । अत्र समाधिं व्याकुर्वते हेतुरित्यादि । तथा च 'कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने या केन हेतुना ! कुतः सन्नोदित. कृष्णः कृतवान्संहितां मुनि'इत्येत- स्पृष्टहेतूचरं द्वितीये निप्पत्तिपट्टत्योश्चोचरं यतृतीये प्रकरणे उक्तं तन्नामविक्रयदोपतो वैराग्या- भावेन श्रीभागवतशेषतया परोक्तत्वेनैवोक्तं, न तु स्वाधिकारेण, अत आवृत्त्यापि वैराग्या- जननाथेति न प्रकरणविभागभङ्ग इत्यर्थः । पुनराशइन्ते तहाँवं सतीति, श्रीभागवतशेषत्वेन कयनस्याधिकाराप्रयुक्तत्वे सति शुकनारदाभ्यामपि यदुक्तं तस्य सर्वस्यापि तथात्वाचयोरपि मध्यमोचमभावो न स्यादित्यर्थः । अत इति, स्वयं कथनात् । द्विरूपत्वमिति, यथायथं मध्यमत्वमुत्तत्मवं चेत्यर्थः । सूतोक्तत्वेनेत्यादि, नोक्तमिति शेषः । तथा च भागवतशेपत्वेन करनेऽपि स्वयं कथनान स्वस्वाधिकारहानिः, सूतस्य च परोक्तानुवादत्वेन तत्कथनानाधि- काधिकारावाप्तिरतः साकामावाप्रथमप्रकरणेऽध्यायत्रयेण पूरणं युक्तमित्यर्थः ॥३४॥ ३५ ॥ देहस्थितिः सिद्ध वैराग्य फययतीति सम्बन्ध, १२.प्रकरण। ३. होनाधिकारी। ४.श्रीभागाशेपत्वात् ।

·- सावरणगते समकारी श्रीमनागवतार्थप्रकरणे नंनु मध्यमप्रकरणे कथमध्यायत्रयम् ? तबाह मध्यमे स्वाधिकारित्वमिति- निवन्धः-मध्यमे स्वाधिकारित्वं हेतूक्त्यैव निरूपितम् । अनिष्पत्तेरायवञ्च प्रश्नोत्तरनिरूपणम् ॥ ३६॥ प्रकाश-सं हि भागवतं बोधयितुं नागतः, स्वापक्षया व्यासस्योत्तमत्वात् । किन्तु यथा वदेत से भागवतं तथा हेतुमाह । अतो भागवतात्तेन यथा निर्धारि- तोऽर्थ इति तस्याधिकारोऽधगम्यते । तथापि कथं पूर्वतुल्यता ? तबाह अनिष्पत्ते- रिति । भागवतं यदा व्यासमुसाद मधिप्यति तदेवाधिकारो निरूपणीयो भवति । अंतस्तस्यानिष्पत्तेराघवदेवाध्यायत्रयम् । विभागोऽपि पूर्णवदेवत्याह प्रश्नोत्तरनिरू- पणमिति । एफेन प्रश्नः, उत्तरं द्वयेन । एतावाँस्तु विशेषः । प्रथमाध्याये प्रश्नहेतुः, द्वितीयारम्भे प्रश्न इति । ननुत्तमाधिकारे प्रथमाध्याये पूर्ववदुत्तरं वक्तव्यं, तबाह उत्तमे प्रश्न एवेति- निवन्धः-उत्तमे प्रश्न एवाद्ये स्कन्धे श्रोत्रधिकारकृत् । स्पष्टत्वान्न विशेपेण वक्तुरुक्ताधिकारिता ॥ ३७॥ सामान्यमङ्गकथनमेकोक्त्यैवोक्तवान् शुकः। सामान्यश्च विशेपश्च प्रश्न आये द्विधा मतः॥ ३८ ॥ अतोऽध्यायद्वयं प्रोक्तमुत्तरे सूचितं परम् । सम्पूर्णेनैव सर्वेपामुत्तरं सम्भविष्यति ।। ३९ ॥ एव सार्धन शका वारिता । अत पर द्वितीयेऽपि वक्तुरेव प्रकरणित्वमेकेन बोधयन्ति ननु मध्यमेत्यादि- अत इति हेतूक्ते नसापेक्षत्वाज्ञानस्य च ज्ञापकवाक्यसापेक्षत्वात् । तथापीति, अधि- कारसत्त्वेऽपि । निरूपणीय इति, ज्ञातु योग्य । तथा च तेदभावनाधिकारज्ञानाभावान्नोत्तमत्वं, स्वय ज्ञानेन कथनाच न हीनत्व, अतो मध्यमत्व, तेन पूर्वतृल्यतेत्यर्थ ॥३६॥ एव प्रकरणद्वये प्रकरणिमुख्यो निीय तृतीयप्रकरणे त निश्चिन्यन्ति निभिः । ननूत्त- मेत्यादि । यदि वक्तुरेव प्रकरणित्व मुख्यतया तदा प्रथमाध्याये श्रोतृविचारात्, प्रथमेऽध्याये पूर्ववत् प्रथमप्रकरणप्रश्नानन्तरमिव, उत्तरं वक्तव्यं, श्रोत्रधिकारबोधनाय प्रश्नमुक्त्वा, तंत्र- वाग्रे वक्त्राधिकारबोधनाय वक्तव्य, तत्राह तादृश्यामाशङ्काया वस्नधिकाराकथनेऽपि तस्य सिद्धिमाहेत्यर्थः- १ स इति नारदः । १ स इति ध्यास.। ३ तेनेति नारदेन । ४ अत इति ध्यासमुसात, अनिष्पतेरिति । तपाच भगिनोत्परयभावास्याधिकारस्याध्यायत्रयेण निरूपणमिति सावा । ५ श्रीमागवताभावेन । मध्यमादेन । ७ अध्यायनयेण कथनम् । ८ बरुः प्रकरणिरतम् । प्रथमाध्याये । १० पारधिकारस्य ।

·२० प्रथमस्कन्धार्थः। प्रकाश:-उत्तरं सार्धाध्यायद्वयन द्वितीयस्कन्धे वक्तव्यम् । तावताधिकारो भवति । अत एव चतुर्थाध्याये मङ्गलाचरणम् । उत्तमस्य वक्तुरधिकारोऽपि भगवञ्च- रित्ररूप इति भागवततुल्यत्वान्न प्रथमस्कन्धे निरूपित इत्यर्थः । यतः श्रोतुरेवाधिका- राधिकारशब्देन मुख्यतया निरूपणीयः । व्यावहारिकाधिकारस्तु स्पष्टत्वान्न निरू- पणीय इत्यर्थः । विशेषाधिकारस्य तर्हि का गतिरित्याशङ्कायामाह सामान्यमङ्गक- थनमिति । शुकस्तृत्तरत्वेन भागवतं वक्ष्यमाणः प्रथममङ्गान्येकेन स्कन्धेनोक्तवान् । तत्राङ्गत्वाविशेषात् स्वाधिकारमप्यध्यायद्वयनोक्तवान् । तत्र हेतुः सामान्यश्चेति । नन्वेताववैव भागवतं समाप्नोत, तावज्ज्ञानेनवोत्तम सिद्धयेत्, किं विस्तरेणेत्यत आह सूचितं परमिति । उद्देशमात्रेणोक्तम् । वस्तुतस्तृत्तरत्वेन सर्वमेय भावगत भविष्यति ॥ ३७॥ ३८ ॥३९॥ उत्तरमित्यादि । भवतीति सिद्धो भवति । तत्र गमकमाहुः अत एवेत्यादि । स्पष्टत्वा- दिति, नारदव्यासादिसर्वमुनिप्रत्युत्थानेनोत्कर्पस्य स्पष्टत्वात् । तथा चोत्तरानुक्तावपि तावतैव वक्तुरुत्तमाधिकारस्य सिद्धत्वान्नोक्तः । तथा च विशेषतोऽनुक्तावपि न स्कन्धार्थे न्यूनतेत्यर्थः । विशेषाधिकारस्येत्यादि । 'वक्ताधिकारी'ति कारिकोक्तेऽधिकारे सर्वज्ञत्वादित्रयं विवक्षितस्य वक्तुर्व्यापकं लक्षणम् । वैराग्यं तूत्कर्पद्वारावान्तरविभाजकं; तेथेत्सर्वमुनिप्रत्युत्थानादिना सिद्धं, तर्युचमाधिकारस्य तावतैव सिद्धत्वादनिमस्कन्धोक्तस्य विशेषाधिकारस्य का गतिः १ तदु- क्तिप्रयोजनाभावान्न तत्रै प्रवेशः, भगवचरित्रत्वेन निरूपणे तु मङ्गलाचरणोत्तरभावित्वं युक्तं, अतस्तत्रानुक्तत्वात्पूर्व च प्रयोजनाभावात्कुत्र निवेश इत्याशङ्कायामाह द्वितीयस्कन्धस्याङ्गनि- रूपकत्वात्तत्र निवेशमाहेत्यर्थः । मूले सामान्यमङ्गकथनमिति । अङ्गकथनं, सामान्यम् श्री- भागवतश्रवणशेषत्वात् सर्वस्कन्धसाधारणम् । अत एकोक्क्या एकस्य द्वितीयस्कन्धस्य कथनेनैव, शुक उक्तवानिति योजना। तदेतद् व्याकुर्वन्ति शुक इत्यादि । तत्रेति, द्वितीयस्कन्धोक्तपदार्थेषु । उक्तवानिति, श्रोतुः श्रद्धादिज्ञानाथ मङ्गलाचरणात् मागेवोक्तवान् । तथा च ततः माकथनेऽपि द्वितीय एव निवेशो युक्त इत्यर्थः । तत्र हेतुरिति, द्वाभ्यां कथने हेतुः । उत्तमत्वमिति, श्रोतुरुतमत्वम् । समादधते उद्देशेत्यादि सर्वमिति, द्वितीयमारभ्यासमाप्ति । तथा च सशिप्त- श्रवणेन तसिद्धायने न वदेद्, अतो ज्ञायते विस्तरश्रवणेनैव तत्सिद्धिरिति न तस्य वैयर्यमित्यर्थः ।। ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ 1. प्रत्युत्थानादिना । २. कारिकोदित इत्यपि पाठः । ३. उत्कृष्टवैराग्यम् । ४. वैराग्य प्रकरणविभागकमि- सर्थः । ५. निवनुस्यूतम् । ६, उत्यानादिना । ५, पतुषिकारे । ८. भगषमरित्रनिरूपणे । १. मालावरणात । "तमस्वसिम्रौ। सर्वकपनस्य ।

·- सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमज्ञागवतार्थप्रकरणे ननु कुत्तोऽधगम्यते प्रथमस्कन्धप्रश्नानामेव -सर्पमुत्तरं भवतीति ? तबाह अत एवेति- निवन्धः-अत एव समस्तस्य प्रश्नाध्यायोऽयमीरितः। . भगवान् प्रतिपाद्योऽत्र पडर्था भगशब्दगाः॥४०॥ तस्मात् पडेव सम्प्रश्ना आभिनन्दस्तथैव यत् । ज्ञानवैराग्यधर्माणामैश्वर्ययशसोः श्रियः ॥ ४१ ॥ समूहो भगशब्दार्थः कृष्णस्तद्वानिहोच्यते । चतुर्णी प्रथमेऽध्याये द्वयोः कृष्णेन चापरे ॥ ४२ ॥ ऐश्वर्यधर्मयो रूपमन्येषां प्रथमे जगा । प्रकाशा-यतः समस्तेनेवोत्तरं, अतः प्रथमाध्यायः सर्वत्र प्रश्नाध्यायः । नन्वे- तदप्यसङ्गतमित्याशय हेतुं साध्यति भगवान् प्रतिपाद्योऽत्रेति । अर्थवशादेवं कल्प्यते, सर्वत्र भागवते भगवानेव प्रतिपाः । तत्र 'भग'शब्दार्थाः पद् । त एव च ज्ञातव्याः । अन्यथा भागवतप्रवृत्तियों स्यात् । ते च पट् प्रश्नाः प्रथमा- ध्याये स्पष्टाः । तत्रापि हेतुः अभिनन्द इति । 'यत्कृतः कृष्णसम्प्रश्न' इति या- क्यम् । सर्वैः प्रश्नैः कृष्ण एव पृष्टः । स एव लीलारूपः सर्वत्रोच्यते । अनेन ग्रन्थ- एवं 'त्रिमिद्वयोत्रिविधाधिकारविचारेण प्रकरणाथरूपोऽधिकारो विचारितः। अतः परम- ध्यायार्थरूपों विचारणीयः । तत्रापि मुख्यतया श्रोतुरेव विचारणीयः । तस्यैव स्कन्धा- र्थत्वात् । तदर्थमेव ग्रन्थप्राकट्यात् । उपक्रमोपसंहारयोस्तस्यैव कथाया उक्तत्वाच । तंत्र. शौनकस्य व्यासपादैः प्रथममुपनिवन्धानात् मथमं तस्यैव पूर्व विचारणीयः । तेन शास्त्रसङ्ग- तिरपि स्फुटीकरणीया, ' अनया समत्येदं शास्त्रमवतीर्ण मिति । किञ्च, शास्त्रस्यार्थतो भगवत्त्वं यत्पूर्यमुदिर, तदपि परीक्ष्य निश्चायनीयमिति तदर्थं साथूस्त्रिभिः प्रथमाध्यायस्य सर्वशास्त्राव- तारकत्वं समर्थयन्ति ननु कुत इत्यादि- नन्वेतदप्यसङ्गतमित्यादि । एतदध्यायप्रश्नानामेच सर्वमुत्तरमित्यप्यसङ्गतं, तत्र तत्र शौनकप्रभानां भूयसां दर्शनादयुक्तमित्याशङ्कय हेतुं साधयति, सर्वस्यैतदुत्तरत्वगमकं हेतु- मुपपादयतीत्यर्थः । एवमिति । सम्पूर्णस्योत्तरत्वं कल्पनाबीजं वक्तुमर्थमाहुः सर्वत्रेत्यादि । अन्यथेति, तेषां पण्णामज्ञातव्यत्वे । व्यर्था स्यादिति, ब्रह्मत्वादिना ज्ञानस्योपनिषद्भिरेव भव- नातथा स्यात् । नन्वैश्वर्यादीनां तत्र कण्ठतोनुक्तत्वाद् गमकस्य चादर्शनात्सङ्ख्यामात्रेण न १"प्रथमस्कन्धप्रभानामिति । प्रथमेऽध्याय इत्यर्थः। ""सर्वनेति । निबन्धादिषु-प्रकरणेऽव. तारस्तु केवलस्यैवेति सुबोधिनीतः। प्रमानन्दनाविर्भावा सम्मवाच । ऐवर्यादिप्रकाराणामावरणभशोषयाश्य- विरुद्धत्वात् । अव्यातमिति (1) सादिलीला हि शाम्रार्थः । ...लक्षणं, तयाधिकारादौ नास्ति, परन्तु, लक्षण घटकलीलाप्रास रिक्यपि याच्या, अन्यया स्खम्पिप्रव्यातेः, तथा चाधिकारादावपि तत्समानयोगक्षेमेऽव्याति जनयतीत्यर्थः । " २. प्रकरणः । । श्रोतृवभोः । ४. अविकार इति शेषः । ५. अधिकारविचारे ।। मोतुः । " अधिकाषि। ८ अधिकार इति शेषः। भागवतप्रवृत्ति स्यात् । , ·" प्रथमस्कन्धार्थः। सङ्गतिरपि निरूपिता भवति । पूर्वोक्तमेव स्पष्टयति ज्ञानवैराग्य इति । नात्र,कमो विवक्षितः । वस्तुतस्तु स्कन्धद्वयनकम् । ज्ञानमाद्याभ्याम् । सर्गविसर्गाभ्यां वैराग्यम् ।. धर्मो द्विविधा स्थानपोपणभेदेन । ऐश्वर्यमपि प्रल्हादमन्वादिभिः सूच्यते । यशश्च नवमदशमाभ्याम् । भियोऽन्त्याभ्याम् । तत्र हि स्वरूपे रमणं सेत्स्यति । ऐश्वर्यादिक्र- मेण वा सर्वमुपपायम् । एवं. सति स्वाधिकारसिद्धयर्थ सूतेन यथोचरितं तथा विभागमाह चतुर्णामिति । उत्तरमध्ये प्रथमाध्याये प्रश्नचतुष्टयस्योत्तरम् । त्रयाणां वा समशः । टिकायां तथैव व्याख्यातम् । कृष्णेन सहितयोयोः, द्वितीयाध्याये तूत्तरम् । अनेन प्रत्येकसमुदायाभ्यामुत्तरं देयमिति ज्ञापितम् । स्पष्टार्थमुभयो - माह ऐश्वर्यधर्मयोरिति । अवतारधर्मयोरित्यर्थः ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ समूहोऽध्यायार्थो भवतीति सर्वत्र ज्ञापयितुं प्रथमाध्यायस्य वाक्यार्थान सङ्ग्रहाति मङ्गलमिति- निवन्धः-मङ्गलं प्रकृतोत्कर्षः प्रसङ्गः सूतसंस्तुतिः ।। ५३ ॥ स्पष्टा इत्याकाज्ञायामाहुः तत्रापि हेतुरिति । स्पष्टत्वेऽपि हेतुः । तथा च , भगवान्सात्त्वतां पति'रिति वदतां पट् प्रश्नाथ कुर्वतामभिनन्दनबोधके सूतवाक्ये 'कृष्णसम्प्रश्न' इति कथ- नाचचात्पर्य विचारिते भगवत्त्वज्ञानार्था एते प्रश्ना इत्यवगम्यते । तत्सन्दर्भविचार एव स्पष्टत्वे हेतुरित्यर्थः । एवं सत्यवान्तरप्रभा विशेषावगत्यर्था इति सर्वस्यैवोचरत्वाच्छौनकस्याधिकारः सूपपन इत्यर्थः । एतेनैवार्थतो भगवत्त्वमपि शास्त्रस्य व्यासचरणैर्योधितमित्याहुः स एवे- त्यादि । शब्दतो भगवत्वं स्कन्धसङ्मयाताप्तयोक्त्या प्रागेव स्फुटीकृतमति न कापि शक्षा । अनेनेति, प्रश्नोत्तरार्थस्फुटीकरणेन । सङ्गतिरिति, कृपारूपा सङ्गतिः । क्रम इति, ऐश्वर्यस्य समग्रस्यति वाक्योक्तनमः । एकादशद्वादशयोः श्रियो निरूपणं न स्फुटमिति तत्स्फुटीकुर्वन्ति तनेत्यादि । एवमत्र सङ्गत्यात्मको व्यासागयगोचरः शास्त्रावतरणहेतुर्विचारितः । अतः परम- वान्तरसङ्गति प्रश्नोत्तरयोः सूतोक्त्यनुसारेण विचारयन्ति एवं सतीत्यादि सर्वस्योत्तरत्वे सिद्ध सति । आहेति, अवान्तरसङ्गतिबोधनार्थमाहेत्यर्थः । चतुणामिति, भगशब्दार्थानां धर्माणाम् । अनेनेति, द्विधोतरकथनेन । ज्ञापितमिति, व्यासचरणैज्ञापितम् । अवतारधर्मयोरित्यर्थ इति, अवतारकथाप्रश्नोतरेणैश्वर्यस्य, 'स वा इदं विश्वममोपलील' इत्यादिधर्मप्रश्नोचरेण धर्मस्येत्यर्थः ॥४०॥४१॥४२॥ एवमवान्तरसतिं सर्वसम्मतप्रकरणाय च विचार्य सिद्धान्तेन भकरणार्थ बोधयितुमध्या- यार्थान् विचारयन्तः सार्धत्रिभिः प्रथमाध्यायार्थमाहुः समूह इत्यादि- १.शीनशानाम् । १. सताम् । ३. स्पटने सन्दर्भपिचार एवं रतुरिति सम्बन्धः। ४. उभयत्र प्रति घोषः। .

·. सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रश्नः साधारणो हेतुः प्रभो ज्ञानपरः परः । कृष्णे चतुर्धा वेदे तु दयं तेन द्विधा मतम् ॥ १४ ॥ . प्रयोजनक्रियारूपैर्विद्यमानविमोचकः । . .,श्रवणादरमध्यास्ते त्रयः प्रश्नाः क्रमात् कृताः ॥४५॥ अग्रे केन विमोचेत तदर्थ च स्वयोग्यताम् । पूर्वमाह ततः प्रश्नं प्रथमाध्यायसङ्ग्रहः ॥ ४६ ॥ प्रकाश-मङ्गलं प्रथमश्लोकार्थः । प्रकृतोत्कर्षः श्लोकद्वयस्य, तथा प्रसङ्गः । त्रिभिः सूतसंस्तुतिः । एकेन प्रथमप्रश्नः । हेतुप्रश्नः सार्धाम्याम् । आयो धर्मपरो द्वितीयो ज्ञानपरः । ततः कृष्णे चतुर्धा प्रश्नः । एवं सति पूर्वप्रश्नद्वयस्य कृष्णपरत्वं न भविष्यतीति तत्समर्थनार्थ मार्गभेद एव न त्वर्थभेद इत्याह कृष्णे चतुर्धा घेदे तु द्वयमिति । चतुर्मूर्तिभगवान् कृष्णः, काण्डद्वयार्थरूपश्च, तेन द्विधा । अतः पड् भेदा अपि गुणपर्यायाः प्रष्टव्याः । तेषु ज्ञातेपु सर्वं ज्ञातं भवतीति । प्रकार- चतुष्टयेऽपि विरूपत्वं, तदाह प्रयोजनमियारूपैरिति । कृष्णरय जन्मप्रयोजनप्रश्ना, क्रियाप्रश्ना, रूपाणां च प्रश्न इति प्रयाणामेकत्र प्रश्ने हेतुमाह विद्यमानविमो- चफ इति । भगवानवतीर्य योगिनो ज्ञानिनो भक्तॉच मोचितवान् । भक्तमोचना- थमेवावतीर्ण इति प्रथमं कियया सृष्टयादिना ज्ञानिविमोचकः, रूपेण योगिविमो- चक इति । तन्मध्ये चाविहितभक्ताः । चतुर्थस्यैकस्यैव पृथक्त्वे तुल्यबलत्वायाह अग्रे केन विमोचेतेति । तत्र चाधिकारो वक्तव्य इति स्वाधिकार पदन्नाह । तथेति, श्लोकद्वयस्य । धर्मपर इति, श्रेयोलिझाद्धर्मविषयकः । ज्ञानपर इति, आत्म- 4सादलिझाज्ज्ञानविषयकः । तत इति, 'सूत जानासी'त्यारभ्यासमाप्तीत्यर्थः । मूले-द्विधा मतमिति । प्रकारद्वयेन भगवत्परत्वं मतमित्यर्थः । विरूपत्वमिति, विद्यमानानां भाविनां च विमोचक इति भेदेन द्विरूपत्वम् । एकत्रेति, सल्लमतया । भक्ताथेति, भक्तपदं ज्ञानि- योगिनोर्विशेषणम् । मार्गाणां नित्वात् पक्षान्तरमाहुः तन्मध्य इत्यादि । ज्ञानियोगि- नोर्मध्ये पूर्व मुनिपदेन ज्ञानिनामुक्तत्वात् मूरिपदेन योगिनां वक्ष्यमाणत्वात् श्रवणादर- योधकेन' को या भगवतस्तस्ये 'ति मध्यमश्लोकेन श्रवणादरलिङ्गौचे बोध्या इत्यर्थः । इदं श्रयणादरमध्यास्त इति मूलस्य विवरणम् । एवं सत्यवतारप्रयोजनेन पुष्टिभक्ति- विमोचकत्वं ज्ञेयम् । चतुर्थस्येति, 'चूहि योगेश्वर' इत्यनेनोक्तस्य तत्रेति, अग्रिमविमो- १. 'पुंसामेकान्ततः श्रेयस्तमः शसितुमर्हती ते । २. अतः साधोऽन यत् सारे समुदत्य मनीषया । -हि नः प्रधानानां येनारमा सुप्रसीदतीति । ३, ज्ञानिनामित्यपि पाठः । ४. अविहितमकाः । ५. पूर्वोक्षम् ।

·२४ प्रथमस्कन्धार्थः । अनेक प्रथमाध्याये जिज्ञासुः प्रथमाधिकारी निरूपिता, वक्ता च श्रुतभागवत इति ॥ ४३ ।। ४४॥ ४५ ॥ ४६॥ द्वितीयाध्यायसङ्ग्रहमाह उत्साहसङ्गतिरिति- निवन्धः-उत्साहसङ्गतिः प्रहाशास्त्रारभ्मोपदेशनम् । प्रश्नाभिप्रायकथनेनाभिनन्दनमुक्तवान् ॥४७॥ पञ्चभिः पूर्वनिर्धारो द्वितीये द्वादश स्मृताः। एवं वेदार्थनिर्धारे श्लोकाः सप्तदश स्मृताः ॥ ४८ ॥ धर्मज्ञानार्थनिर्धाराच्छ्रवणादिभिरादरात् । प्रेमोत्पत्तो हरिः प्रीतस्तेन सर्व भवेदिति ॥ १९॥ जन्मकारणलीले च सप्तभिः पञ्चभिःव्यर्धात् ।' भक्तोद्धारो भक्तिसिद्धिः क्रमादेव तयोः फलम् ॥५०॥ सत्त्वनिर्धारणे पञ्च गुणातीते द्वयं स्मृतम् । विशेषभक्तिसिद्धयर्थं विचारोऽत्र निरूपितः ॥ ५१ ॥ सामान्यतोऽस्य मूलत्वकथनाय विशेषतः। नोक्तं स्वरूपाविज्ञानात् फलवाक्यं मृपा भवेत् ॥ ५२॥ अतस्तदुक्त्वा पश्चात्तु कुन्तीवाक्ये वदिष्यति । उत्पादनं प्रवेशश्च नानात्वं भोगरक्षणे ॥ ५३ ॥ पूर्व पञ्चविधा लीला द्वितीयस्तेन पूरितः। , प्रकाश:----सूतस्योत्साहः कथनप्रयोजनं च प्रथमश्लोकार्थः । ततो द्वाभ्यां प्रहः शुकनमस्कारः । शास्त्रारम्भोपदेशन मेकेन, अभिनन्दनं तथा । ततः स्वयमेव श्लोकविभागानाह पञ्चभिरिति । कर्म पञ्चविधमिति, 'पुरुषो द्वादशविध ' इति चने । वदन्निति, 'कलिमागतमाज्ञायेत्यादिना वदन् । सिद्धमाहुः अनेनेति, वाक्यार्थसग्रहेण । अत्र वक्तुरधिकार आर्थो ज्ञेयः ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ।। एवं सात्रिभिः प्रथमान्यायार्थ उक्तः । अथ साधैः सप्तमिद्वितीयाध्यायार्थमादुः द्वितीयेत्यादि- मूले-उत्साहसङ्गतिरित्यत्रोत्साहसहिता सङ्गतिरित्युत्तरपदलोपी समासो ज्ञेयः। तथेति, एकेन । पञ्चभिारिति, स वै पुंसा'मित्यादिभिः । द्वादशेति, वदन्ति तत्तत्त्वविद' इत्यादयः १.सत्यनिर्धारण इति । सत्वस्यत्रयोदातृत्व निर्धारणे । ३. गुणातीत इति । निरूपकत्व समाप्तम्यर्थ ।

·सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २५ तत्वविचारे द्वादश, एतावानेव वेदार्थ इति । 'सप्तदशो वै प्रजापति'रिति श्रुतेः । समदश श्लोका वेदार्थे परिनिष्ठिताः । वेदे ततोऽधिका गतिर्नास्तीति सूचितम् । एतयोः प्रथमं निरूपणे निमित्तमाह धर्मज्ञानार्थनिधारादिति । एतयोः प्रजापति- मात्रत्वं चेत्तदैव भगवरट्रवणादिकं भवतीति भगवच्छ्रवणसिद्धयर्थ पूर्व तयोनिरूपणम् । तत भादरेण श्रवणादिकरणे प्रेमोत्पत्तिः । ततो हरिप्रीतिः । ततोऽवतारादीति क्रमः सिध्यति । जन्मकारणनिर्धारे सप्त श्लोकाः, लीलायां पञ्च । एतयोः प्रयोजनमाह भक्तोदारो भक्तिसिडिरिति ।प्रथमे भेदद्वयमाह सत्त्वनिर्धारणे पञ्चेति । पञ्चानां विचारकत्वात् । विचारोपयोगमाह विशेषभकिसिद्धयर्थमिति । प्रयोजनान्तरमाह सामान्यत इति । ननु कृष्णावतारे प्रयोजनं पृष्टं, तत् कथं सामान्यावतारप्रयोजनेनो- तर ? तबाह विशेषतो नोक्तमिति । तत्र हेतुः शौनकस्य कृष्णस्वरूपाविज्ञानात। ज्ञाते हि स्वरूपे जन्महेतुर्वक्तव्यः । यदि स्वरूपज्ञानरहितस्यापि जन्मप्रयोजनमुच्यते तदा हेत्वमाये फलमिव तं प्रति फलवाक्यं मृपा भवेत् । अनेन सर्वत्रचं वक्तव्यमित्यु- पदेशः सूचितः । अतः प्रथम स्वरूपमुक्त्वा, तदवगतं न वेति निश्चित्य, श्रद्धातिश- यात्तदरगति ज्ञात्वा, पश्चात् कुन्तीवाक्ये वदिष्यति, 'केचिदाहुरजं जात'मित्या- दिना । लीलायाः पञ्चविधत्वं स्पष्टयति उत्पादनमिति । अवतारात् पूर्व स्वरूपस्थि- तस्य पञ्चविधा लीला । अवतीर्णस्यानेकविधामग्रिमाध्याये वक्ष्यति । एतावान् चेद इति, पूर्वोत्तरकाण्डात्मके । एतयोरिति, धर्मज्ञानयोः । प्रजापतिमात्रत्वमिति यज्ञात्मा कत्वम् । भवतीति, विहितकारिणां कृतिविषयो भवति । अयमाशयः। प्रमाणनिष्ठानां हि विहितत्वेन धर्मकरणम् । धर्मस्तु चोदनालक्षणः । सा तु वेदैकनिछा । प्रत्यक्षवेदस्तु श्रवणा- दिफ चोदयन्नपि भगवच्छ्यणत्वादिना रूपेण न चोदयतीति प्रामाणिकपवृत्तिस्तन कुण्ठिता भवति । अतस्तदूरीकरणाय विहितत्वमवश्यं वक्त्रा कथनीयम् । तच्च छान्दंसस्य शक्यं, न तु तदनिष्णातस्य । सूतस्तु छन्दोऽनधिकारीति विधि वक्तुमशक्तः सहयामुखेन बोधयति । सह चायाः प्रयोजनवत्त्वं च जातेष्टयधिकरणे प्रतिपादितम् । एवं सति श्लोकसङ्ख्यया प्रजापति- सङ्ख्यास्मारणे ततो योगजधर्मेण श्रवणादियोधकविधौ दृष्टे सर्वमेव सेत्त्यतीत्याशयेन प्रथम तयोर्निरूपणमित्यर्थः । अवतारादीति, शौनकाद्यात्मनि भगवदवतरणे विहितसर्वभावप्राप्ति- रित्यर्थः । सझेति, 'सत्त्वं रज'इत्यादयः । पञ्चेति, स एवेद'मित्यादयः । प्रथमे इति, जन्म- कारणे । पञ्चानामिति, 'अधिष्ठानं तथा कर्ते'ति वाक्योक्तानाम् । विचारोपयोगमिति, गुणातीतनिरूपकवाक्यद्वयोक्तविचारोपयोगम् । मूले-सामान्यतोऽस्येत्यत्र ‘अस्ये 'त्य- 1. अनेन इति कृष्णावतारप्रयोजनधाय शौनकाय सामान्यावतारप्रयोजनेनोत्तरे दत्ते कोपाजनेन कृष्णावतारप्रयोजने पृष्टेपि सहसोत्तरादानेन घेत्यर्थः । ३. नोदना । ३. भगवन्यगे । ४. तस्याः कुण्ठतायाः । ५. वैदिकशक्यम्। ४ ·२६ प्रथमस्कन्धार्थः । दितीयाध्यायाधः । अनेन श्रोता अमत्सरो वक्ता चतुरथेति द्वितीयाधिकार: सूचितः ॥४७॥४८॥ ४९ ॥ ५० ॥५१॥ ५२ ।। ५३ ।।. तृतीयाध्यायार्थमाह आविर्भाव इति- निवन्धः-आविर्भावोऽवतारश्च तुल्यसत्वशरीरगः ॥ ५४॥ अशुद्धशुद्धभेदेन निर्गुणः कृष्ण एव हि । ज्ञानशक्त्या क्रियाशक्त्या चावतारं करोत्यजः॥५५॥ वराहादिस्वरूपेण वलकार्य जनार्दनः । दत्तव्यासादिरूपण ज्ञानकार्य तथा विभुः॥५६॥ प्रकाश:-मध्ये नारदादय आवेशिनो निरूपिता इति दूपणं परिहरति हु- ल्येति । यथा महाराजः स्वदेशे पर्यटन स्वार्थ निर्मितेषु गृहेषु तिष्ठति, कदाचित् स्वकीयस्यापि गृहे, तदा तत्स्थितिपर्यन्तं तद् गृहमपि राजगृहं भवति । अतो विशे- पामावादावेशावतारयोस्तुल्यतया गणना । स्वयं तु स्पष्टार्थ विभागं कुर्वन् अवतारे भेदकमाह ज्ञानशक्त्येति । द्विविधो हि अवतार, दुःखस्य बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विरूपत्वात् । क्रियाशक्त्या बाह्यदुःसनिराकरणार्थमवतारः, ज्ञानशक्त्या चान्तर- दुःसनिराकरणार्थम् । क्रियास्थानानि निर्दिशति वराहादीति । आदिशन्देन कूर्म- नृसिंहादयः । दत्तात्रेयो व्यास, आदिशन्देन कपिलादि ॥ ५४ ॥ ५५ ॥५६ ॥ इदानीमवतारान गणयति मत्स्य इति साथूस्त्रिभि:- निवन्धः-मत्स्यः कूमों वराहश्च सिंहवामनभार्गवाः । मन्वन्तरावताराश्च व्यासबुद्धौ च राघवः ॥ ५७ ॥ कपिलो दत्त ऋपभः शिशुमारो रुचेः सुतः । नारायणो हरिः कृष्णस्तापसो मनुरेव च ॥ ५८ ॥ महिदासस्तथा हंसः स्त्रीरूपो हयशीर्यवान् । नेन गुणातीतो वासुदेवः परामृश्यते । अत्र श्रोतुरधिकार आर्थो ज्ञेयः । एवं साधः सप्तभि- द्वितीयाध्यायार्थ उक्तः ॥ ४७॥ १८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ ५३ ।। अतः परं त्रयोदशभिस्तृतीयाध्याय वदन्ति तृतीयेत्यादि- अपतारलक्षणमेतत्सुबोधिनीतोऽवगन्तव्यम् । मूले-अशुद्धशुद्धभेदेनेति, ..आविर्भाव इति । नारदादो भगवशविर्भाव । - . .

·सावरणमझे सप्रकाशै श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तथैव वडवावक्त्रः कल्किर्धन्वन्तरिः प्रभुः ॥ ५९ ॥ इत्याद्याः केवलः कृष्णः शुद्धसत्वेन केवलः । प्रकाशा--तत्र भागवतेऽनुक्ता अपि पञ्चरात्राद्यागमपूक्ताः प्रकृतोपयोगिन इति निरूपिताः ।। ५७॥ ५८ ॥ ५९॥ मावेशिनो निरूपयति श्रीब्रह्मरुद्रेति सार्धेश्चतुर्भिः-- निवन्धः-श्रीब्रह्मरुदशेपाश्च वीन्द्रेन्द्रों काम एव च ॥ ६ ॥ कामपुत्रोऽनिरुद्धश्च सूर्यश्चन्द्रो वृहस्पतिः । धर्म एपां तथा भार्या दक्षाद्या मनवस्तथा ॥ ६१॥ मनुपुत्राश्च ऋपयो नारदः पर्वतस्तथा । कश्यपः सनकाद्याश्च वहयाद्याश्चैव देवताः॥६॥ भरतः कार्तवीर्यश्च वैन्यायाश्चक्रवर्तिनः । गयश्च लुक्ष्मणाद्याश्च त्रयो रोहिणिनन्दनः ॥ ६३॥ प्रद्युम्नो रौक्मिणेयश्च तत्पुत्रश्चानिरुद्धकः । नरः फाल्गुन इत्याद्या विशेपावेशिनो हरेः ।। ६४ ॥ प्रकाशा-साधारणेनापि निरूपितस्यापि कृप्यास्य विशेषमाह ज्ञानक्रियोमय- निवन्धः-ज्ञानक्रियोभययुतः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । प्रकाश:-सामान्यमयोजनोक्तिमारभ्य भागवतोक्तेः पूर्वं चत्वारोऽर्था निरू- पितास्तेषां प्रयोजनमाह माहात्म्यज्ञापन इति- निबन्धः-माहात्म्यज्ञापने मुक्तिस्तदर्थ बन्धनिर्णयः ॥६५॥ नित्यमुक्तत्वकथनं दुज्ञेयत्वं च वे हरेः । विवृतिस्तस्य पूर्हि कृता येनादिमध्ययोः ॥६६॥ भक्तिः सिध्यति तत्क्षेप- प्रतिज्ञा चात्र पूरणम् । प्रकाशा-माहात्म्यज्ञापनं तत्रोक्तम् । भागवतश्रवणस च । मुक्ते: स्वरूप- शरीराणां तथालेन । अन द्विरुक्तानां अधिकावेशित्वं चोध्यम् ॥ ५४॥ ५५॥ ५६ ॥ ५७ ॥ ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ ६० ॥ ६१ ।। ६२ ।। ६३ ।। ६४ ॥ तत्रोक्तमिति, 'एवं जन्मानी'ति पद्यद्वयोक्तम् । भागवतेत्यादि, माहास्यज्ञानमिति 1. "शुद्धसत्वन केवल इति । यलपपस्यार्थकयनमिदम् ।" ३. श्रीति, पालिका शकिः । १. पायारो इति । सपिापन्धनिर्णयनित्याचारवशेयस्वरूपाः । युत इति- - ·२८ प्रथमस्कन्धार्थः । सिद्धयर्थं चन्धनिर्णयः भजनसिद्धयर्थ भगवतो नित्यत्वं दुयत्वं चोक्तमित्यर्थः । एतद्वयविवरणात्मक भागवतम् । उत्तमस्य सड्ढेपफथनेनापि भक्तिर्भवतीति, आदि- मध्ययोस्तु न भवतीति तदर्थ विवरणम् । तत्क्षेपस्तत् कथयिप्याम इति प्रतिज्ञा । गुद्यज्ञानं तृतीयाधिकारो वक्तुः । तत्र सादरो द्वितीयः । अनाध्यायः प्रकारणं च पूरितम् ॥ ६५ ॥ १६ ॥ द्वितीयप्रकरणस्य हेतुभूतत्वात् पूर्वपक्षकथनं, पिरोधित्वाभावाय हर्पश्च वक्तव्यः, तमाह पूर्वमिति- निबन्धः-पूर्व सम्भावनामात्रात् पृष्टे दत्वोत्तरं स्वतः ॥ ६७ ॥ ग्रन्थोऽप्यस्तीति तच्छृत्वा शौनको हर्पसम्प्लुतः । स्वरूपोत्पत्तिहेतूनां पाठाध्यापनयोरपि ॥ ६॥ अयुक्तत्वात्तु सम्प्रश्नो ह्यर्थस्यालौकिकत्वतः । श्रोतुः सर्वपरित्यागात् श्रवणे किं प्रयोजनम् ॥ ६९ ॥ स्वत एवोत्तमत्वाच कृष्णानुग्रहणादपि । अतस्तजन्मसम्प्रश्नः कृष्णभक्त्या प्रसङ्गतः ॥ ७० ॥ प्रश्नत्रयेऽथ सम्पन्ने हेतुपूर्व विधोत्तरम् । शेषः । अत्र वाक्यविभाग एवं ज्ञेय । सार्धसतविंशतिमिरवताराः । सार्धेन सामान्यप्रयोजनम् । चतुर्भिर्वन्ध , एकेन तन्निर्णयः। द्वाभ्यां माहात्म्यपूर्वकं नित्यत्वम् । एकेन दुज्ञेयत्वम् । द्वाभ्यां भजनम् । पद्धिः श्रीभागवतप्रस्तावनेति । प्रस्तावनाया. प्रयोजनमाहु. एतद्वयेत्यादि । मुक्ति- स्वरूपभजनयोर्विवरणात्मकमित्यर्थः । द्वितीय इति, श्रोता । एवं शुश्रूषा, अमात्सर्य, श्रवणा- दर इति श्रोतु सम्प्रदायेन सन्मुखात् श्रुतभागवतत्वं रीतिचातुर्य गुह्यज्ञानमितीत्येतावधिकारी साधारणेऽधिकारे प्रथमकक्षारूपौ श्रवणस्वरूपनिर्वाहकतया त्रिभिरघ्यायैः सिद्धौ । एवं द्विपञ्चाशद्भिः प्रथमप्रकरणार्थो विचारितः ॥ ६५ ॥ ६६ ।। अत पर सार्धत्रयोदशभिद्वितीयप्रकरणार्थ वदन्तः पञ्चभिरस्य प्रकरणस्योपोद्धा- तत्वं सूतोक्तिविचारेण समर्थयन्ति द्वितीयेत्यादि । द्वितीयप्रकरणस्य श्रीभागवतकथने हेतु- भूतत्वाद्वक्तु कथने प्रयोजकत्वेन पूर्वपक्षकयनं वक्तव्यम् । पूर्वपक्षकर्तुर्युत्थितत्वाभावाय तस्य हर्पथ वक्तव्य इत्यर्थः- १.लोकः । २. परिति शेषः। , ·. सावरणमने सरकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे उपोद्धातो हेतुरूपस्त्रयाणां रूपमेव च ।। ७१ ॥ . मध्यमोऽयमुपोद्धातः फलपर्यवसानतः। प्रकाश:-लोको हि स्वरुच्या फचित् प्रवर्तते, तदेव चेत् शास्त्रसिद्धं तदा हो भवत्येव । पूर्वपक्षाणां समाह स्वरूपोत्पत्तिहेतूनामिति । 'सूतमूते' ति स्वरू- पप्रश्नः । 'कस्मिन् युग' इत्युत्पत्तिप्रश्नः । 'कन सञ्चोदित' इति हेतप्रश्नः । एवं त्रयः प्रश्नाः । ततोऽग्रे त्रयः प्रश्नाः । शुफस्य कथं पठनं, कथं वा पाठनं ! परीक्षितो पा कथं प्रायोपवेशः । तस्य माहात्म्यं पूर्व ज्ञातमिति तद् भवति न या ? इति सन्दिय तस्य जन्मकर्मप्रश्नः । एवं चत्वारो भवन्ति । ननु तथापि भागवतमेव प्रष्टव्यं, किं तत्पनेनेत्याशङ्कयाह अयुक्तत्वादिति । उत्पत्ती प्रवृत्तौ वा यद् युक्तिविरुद्धं, तसिन् श्रुते स्वस्यापि फलं तथा न भवतीति प्रश्न इति भावः। ननु यथोपपद्यते तथैव कल्प्यता, तबाह अर्थस्यालौकिकत्वत इति । लौकिको हि स्वेच्छया कल्प्यो भवेदिति । अयु- कत्वमेवाह श्रोतुरिति । स खात्मानमेव फलत्वेन मन्यते । तत्र विषयाणां यायकत्वं मत्वा तत्परित्यागहेतुत्वं सर्वेषां शास्त्राणां च मन्यते । शुकस्तुस्वतएव निवृ- सविपय इति किं तस्य भागवतेन ? सुतरां वर्णनेन किं ? उत्कर्पार्थ चेत्तवाह पूर्वपक्षकथने हेतुं मूलेनाहुः । योजना तु-पूर्व धर्मदर्शनेन शरणसत्तासम्भावना- मात्रात् । 'धर्मः कं शरणं गत'इति पृष्टे सति 'कृप्णे स्वधामोपगत' इत्यनेन स्वतः अन्थोऽप्यस्तीति उत्तर पूर्वाध्याये दत्वा तूष्णीं भूते सूते इति शेषः। तच्छुत्या शौनको हर्ष- सम्लुतो जात इति । हर्षहेतुं टीकायामाहुः लोक इत्यादि । कथं पठनं, कथं वा पाठन- मिति । एतौ प्रभो मुखतोऽनुक्तावपि तस्य पुत्र' इति द्वाभ्यां शुकस्वभावक्रिययोः कथनेन क्रमासूचितौ । जन्मप्रश्ने हेतुमाहुः तस्येत्यादि । ननु 'कथमालक्षित' इत्यादिना 'द्वयं नमन्ती'त्यादिना च 'द्वय'मित्येवमन्येऽपि सन्तीति कथं सप्तैव गणिता इत्यत आहुः एवं चत्वार इति । यथा जन्मप्रश्ने । एवं हेतुविचारेणान्येऽपि चत्वारः, तथा च हेतुविचारेण पञ्चप्रयोजन विचारेण पडित्येवमेकादशेत्यर्थः । आयत्रयन्यतिरिक्तानां प्रश्नानां वैयर्यमाशङ्कते ननु तथापीत्यादि । तथापीति प्रष्टव्यांशसत्त्वेऽपि, किमिति काकदन्तविचार'यनिष्फल- त्वात् । सगाधि व्याचक्षते उत्पत्तावित्यादि । फलं न तथा भवतीति; अर्थज्ञानं निःस- न्दिग्धं न भवति कल्प्यतामिति, किं प्रश्नेनेति शेषः । अयुक्तत्वमिति, विवक्षितपनविषयाणां युक्तिविरुद्भवम् । अत्र स हीत्यादिना राजविषयाणां चतुर्णा, शुफ इत्यादिना तद्विपयाणां चतुर्णा विरुद्धत्वं प्रकाशितम् । विरुद्धत्वेऽन्यदपि हेतुद्वयं वदन्ति उत्कर्थिमित्यादिना । मतान्तरमिति, मोपदेवीयम् । तत्प्रसिद्धति, शौनकादिप्रसिद्धा । तथा च मसापेक्षया १.तत्य यो महायोगी रमाएकानाम् ।

·'३० प्रथमस्कन्धार्थः । स्वत एवोत्तमत्वादिति । स तु जन्मान्तर एव सर्वोत्तमः पूर्णज्ञानः, यत उपनयन- मपि नापेक्षते, तादृशस्य किं भागवतेन भविष्यति ? कृष्णानुग्रहोऽपि तस्य स्वत एव जातोऽस्ति । एतत् पदद्वयमुत्तरत्रापि योजनीयम् । परीक्षिदप्येतादृशः तस्यापि किं भागवतन ?-भगवत्कृपां स्पष्टीफर्तुं जन्म पृच्छतीत्याह अतस्तजन्मसम्प्रश्न इति । मतान्तरमाह कृष्णभक्त्या प्रसङ्गत इति । प्रासङ्गिक्येव सङ्गतिः। भक्तेपु भगव- स्कृपा तत्प्रसिद्धेति । भक्त्या प्रश्नः । मुख्यतयात्र प्रश्नत्रयं भागवते, स्वरूपोत्पत्तिहे- तूनाम् । अन्यत्तु तस्मिन् ज्ञात एवागमिप्यतीति त्रय एव प्रश्नाः सिद्धाः। तदाह प्रश्नत्रयेऽथ सम्पन्न इति । 'अथे' ति मिनप्रक्रमे । व्यासस्योत्पत्तिपूर्व कथनाद् भिन्नः प्रक्रमः । अथ प्रथमप्रश्नस्य द्वितीयस्कन्धे उत्तरं भविष्यति । 'कस्मिन् युगे प्रवृत्तयं ?' इत्यस्य, 'कुतः सञ्चोदितः १' इत्यस्योत्तरमुच्यते । तत्रापि तृती- यस्योत्तरमधुना निरूप्यते । प्रवृत्तिमुत्तरत्र प्रकरणे वक्ष्यति । अनेनैकैकमुत्तरमेकैकं प्रकरणं परिगृह्णातीति सूचितम् । केन प्रेरित इत्यत्र - नारदेन प्रेरित इत्यु- त्तरम् । तस्य प्रेरणे हेतुरेकेनाध्यायेन निरूप्यते । ततो युक्तिः, - ततः प्रेरणमिति । हेततैव युक्तेति सर्व प्राधेत्यर्थः । इति ब्रुवाण'मित्यादित्रयोदशश्लोकेषु यत्सिद्ध, तदाहुः मुख्येत्यादि । नन्वन्येपामष्टानां का गतिरित्यत आहुः अन्यदित्यादि । यत्प्रश्नाटक, तस्मिन्, ज्ञाते उत्पचिप्रवृत्तिप्रकाराभ्यां ज्ञाते गमिष्यति, शुकविषयकं चतुष्टयमुत्पत्त्युत्तरेण तथा राज- विषयकं प्रवृत्त्युत्तरेण च गमिप्यतीति तथेत्यर्थः । शेषाणां 'द्वापर' इत्यादीनां तात्पर्य वक्तुं प्रस्तुवन्ति अथेत्यादि । प्रथमप्रश्नस्येति, 'सूत सूतेति श्लोकोक्तस्य कथाप्रश्नस्य । उच्यत इति, अस्मिन्स्कन्धे उच्यते । अधुनेति, अस्मिन्प्रकरणे । इत्युत्तरमिति । इदमुत्तरमेताकर- णार्थ इति सूतशौनकसंवादे सङ्गतिबोंधिता । कथमध्यायत्रयमित्यपेक्षायामाहुः तस्येत्यादि । हेतुरिति व्यासानिवृतिरूपः प्रेरणहेतुः । ननु तृतीये नारदपूर्वजन्मकृतिरेवोच्यते, प्रेरणं कथं तस्यार्थ इत्यत आहुः कृतिरित्यादि । प्रेरणे पर्यवसानं व्युत्पादयन्ति हेतुरूप इत्यादिना । श्रीभागवतोत्पत्तिहेतुरूपो नारदमेरणात्मकः पदार्थ उत्पत्त्युपोद्घातत्वेन वर्ण्यते, अतः सपरिक- रस्य हेतोरवश्यवक्तव्यत्वात्तस्यापि विचारो नारदस्येत्याधुक्तरीत्या कर्तव्यः, तदर्थ त्रयाणां स्वरूपं वक्तव्यं, तत्रैकेने फलविपर्ययरूपः प्रेरणे हेतुभूतः प्रसङ्ग उक्तः, द्वितीये श्रीभागव- तप्राकट्यरूपं प्रयोजनं नारदस्वरूपं चोक्तं, तंत्र स्वरूपधर्मविषये सन्देहात्तृतीये विशिप्यधर्मा उक्ताः, ते निःसन्दिग्धाः सन्तः प्रेरण एव पर्यवसन्ति, अत एव नारदेन वाक्यसमाप्तौ 'भवत- श्चात्मतोरण'मित्युक्तं, तेन पर्यवसानविचारे प्रेरणमेव तृतीयाध्यायार्थ इत्यर्थः । अस्योपोया- , हेतुरिति । ' हेतुपूर्व द्विोत्तर'मिति मूलार्थः । २. हेतुता । ३. मुख्यप्रसरये । ४. यत् प्रदाष्टक तगामिभ्यतीति सम्बन्धः । ५. भय एव प्रभाः सिद्धाः। द्वितीयप्रकरणस्येति शेपः । ७ हेतोः । ८ विषाराम् । मध्यायेन । १०.हितीयाध्याये।

·सावरणभने सप्रकाशे श्रीम-जागवतार्थप्रकरणे ३१ कृतिरनुवाद इति हेवावेव प्रकरणं पर्यवसितमित्याह उपोद्धातो हेतुरूप इति । हेतुरूप उपोद्धातत्वेन वर्ण्यते, अतो हेतोरपि विचारः कर्तव्यः । नारदस्य बोधने का प्रसङ्गः, किं प्रयोजनमिति, को वा नारद इति प्रयाणां स्वरूपं वक्तव्यम् । नन्वयं परम्परया भागवते उपयुज्यत इति प्रथम एवाधिकारः कुतो न भवति । तत्राह मध्यमोऽयमु- पोद्धात इति ॥ ६७ ॥ ६८॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ 'नारदकथने प्रसङ्गमाह यदाक्यादिति- निवन्धः-यद्वाक्यात् सर्वविश्वासः फंले तस्य विपर्ययः ७२ ।। कलौ फलं तदुक्ते किमित्यनिर्वृतिवर्णनम् ।. उत्तरं च कृतिश्चकं नारदस्य फलं पृथक् ॥७३॥ भकाश:-अयं चतुर्थाध्यायः प्रश्नस्तदङ्गम् । प्रकरणादौ प्रश्नो नाध्यायार्थचा- तत्वे शङ्कते नन्वयमित्यादि । अस्मिन्प्रकरणे उच्यमानो हेतुरूप उपोद्घातः समाधिद्वारा सम्पूर्ण श्रीभागवते उत्पतिहेतुबोधकतयोपयुज्यते, यथा प्रथमाध्यायस्थशौनकप्रश्नः, तथा च तस्य तदुत्तरस्य च यथा प्रथमे प्रवेशस्तथास्याप्युत्पत्तिबोधकतया तत्रैव प्रवेशौचित्यात् पडध्यायात्मकः प्रथमाधिकारः कुतो न भवति ? भेदकस्याभावादित्याशकायां भेदकमाहेत्यर्थः । तच्च भेदकं 'फलपर्यवसानत' इति मूलाद् बोध्यम् । फलं टीकायां व्युत्पाद्य भगवदीयत्वं, तत्पर्यवसानतः तद्बोधकत्वात् । तथा चास्य भेदकस्य विद्यमानत्वान्न मथमे प्रवेश इत्यर्थः ॥ ६७ ॥ ६८॥ ॥६९॥ ७० ॥ ७१ ।। एवं पञ्चभिरस्य मध्यमोपोद्धातत्वं समर्थितम् । अतः परं सार्धनाध्यायार्थान् वदन्तः प्रथमस्य प्रेरणहेतुतामुपपादयन्ति नारदेत्यादि- ननु पञ्चमे नारदेन पृष्टो व्यासो यदा नारदं पृष्टवास्तदा नारदेन प्रेरणं कृतमिति प्रेयस्यैव प्रेरणहेतुत्वं प्रतीयते, न त्वनिर्पतरित्याशझायामाहुः प्रश्नस्तदङ्गमिति । अनिर्वृति- शेषः स इति तस्या एव हेतुतेत्यर्थः । नन्वनितेरध्यायार्थत्वमसङ्गतं, शौनकप्रश्नोतररूपत्वात्, तंत्र चानितेरपटत्वादिति चेत्तत्राहुः प्रकरणेत्यादि । तथा च प्रकरणार्थभूतहेतुगेपत्वेनास्या उक्तत्वान प्रश्नस्यैतेंद्राधकत्वमित्यर्थः । मूले-उत्तरं च कृतिथैकमिति । पञ्चभिरुक्तमनि- तिहेतुकथनरूपं, ॲष्टभिरुक्तमग्रिम चोत्तरं, तत्सन्दंशपतिता नारदकृतिश्चैक, हेतुप्रवेशा- १.व्याससाम्यं फले आशङ्कयाहुः फले तस्येति । तस्य नारदस्य । फले भगवत्कृपायाम् । विपर्ययः स- साधनत्यमित्यर्थः । २. अनिर्वृत्ते, प्रयोजनमाह कलाविति । ३. तदुक्ते फिमिति। व्यासोक्ते न किमपि फलमित्यर्थः । ४. शौनकमभस्य । ५. हेतोः । ६. प्रथमप्रकरणे । ५. पारिकाभिः । ५. मध्यमप्रकरणस्थस्य प्रथमाध्यायार्थस्य । १. व्यासतप्रश्नस्य । १०. प्रश्नः । ११. अनिवृत्तेः। १३. अध्याये प्रश्न या। १३. एतस्य अनि त्तिरूपाध्यायार्यस्य । १४. 'भक्तानुदितप्रायमित्यादिभिः पभिः । पञ्चदशभिरित्यपि पाठः । १५. 'एतत संसूचित मननित्यादिभिरष्टभिः।

·, ३२ प्रथमस्कन्धार्थः । धको द्वितीयाध्यायार्थमाह उत्तरं च कृतिश्चैकमिति। नारदस्य फलं पृथगिति, तृती- याभ्यायार्थः, ससाधनं फलम् ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ नन्वेवं सति मध्यमप्रकरणे श्रोतुर्वक्तुश्चाधिकारः को वा सिद्ध इत्याशङ्कय तमाह तदीयत्वमिति । निवन्धः-तदीयत्वं च तत्त्वं च मध्यमोत्तमयोः फले । सत्सङ्गो ज्ञानविज्ञाने कर्मनिर्णय एव च ॥७४ ॥ उक्तस्यानुभवान्तत्वं वर्णितं नारदेन हि । - 'शब्दब्रह्मणि निष्णातो न परस्नानतः पुरा ॥ ७५ ।। फलं भवेदिति स्वस्य फलाध्यायनिरूपणम् । श्रोतुः फलं नावंतारादवतारफलं फलम् ॥ ७६ ॥ तदुक्तमन्यशेषत्वादुत्तरत्र न मध्यमे । प्रकाश:-अनिर्वत्या व्यासस्य तदीयत्वे हेतुरुच्यते । उदासीनं भगवान् कि- मित्येवं कुर्यात् ! अतो व्यासो भगवदीय इति द्वितीयाध्याये चोधितः । तथा नारदस्यापि । उत्तमप्रकरणस्य तु तत्वं फलम् । शुको भगवान्, राजापि तथा जात इति । तत्राप्येवं निर्णयः । भगवदीयत्वं द्विधा । भगवान् स्वार्थ प्रथमत एव किञ्चित् देकरूप, द्वितीयाध्यायार्थ इत्यर्थः । एवं च पञ्चमे सप्त श्लोकाः पूर्वशेषाः, अने त्रयस्त्रि- शच्लोकाः प्रेरणात्मका इति विभागः । पष्ठाध्यायार्थमाहुः नारदस्येत्यादि । फलं त्रय- स्त्रिंशद्विरुक्तम् । पृथक्प्रेरणशेषत्वेऽपि नारदस्य फलत्वाद्भिन्नतयाप्यध्यायार्थरूपमित्यर्थः ।। ॥७२॥ ७३ ॥ एवं सार्धेन सूतोक्त्यनुसारिणोऽध्यायार्थानुक्त्वा व्यासोक्तिविचारेण द्वयोरधिकार एवार्थ इति सप्तभिवक्तुमाहुः नन्वित्यादि । एवं सतीति, मध्यमप्रकरणस्योपोद्घातरूपत्वे सति- उपपादयन्ति अनिर्वत्येत्यादि । हेतुरिति, भगवत्कृपारूपो हेतुः । अयं प्रथमाध्या- यस्यार्थः । द्वितीयाध्यायार्थस्तूक्त एव भगवदीयस्वरूपः । तथा च 'द्वापरे समनुप्राप्त इत्यारभ्य प्रथमाध्यायोऽप्येतच्छेप इति द्वाभ्यां भगवदीयत्वरूपो व्यासाधिकारो बोधितः। तथा च द्वितीयतृतीयाभ्यां नारदस्यापीत्यर्थः । अत्रत्यं प्रकारमनिमेऽप्यतिदेष्टुमाहुः उत्तमे- त्यादि । एवं निर्णय इति । एतत्प्रकरणोक्तभगवदीयत्ववचत्र भगवत्त्वनिर्णय इत्यर्थः प्रकार स्फुटीकुर्वन्ति भगवदीयत्वमित्यादि । इत्याहेति, द्वितीये तृतीये चाहेत्यर्थः । तत्र १. श्रोतृवको.। २. मध्यमप्रकरणस्थः । ३. द्वितीयाध्यायशेषः। ४. अध्यायाभ्याम् । ५. भगवदी- यस्वरूपोऽधिकारो बोधित इत्यपिशन्दाभिज्ञाप्योऽयमर्थः । ६. मध्यमप्रकरणस्थेऽध्याये । , ·, सावरणभने सप्रकारो श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे करोति, तत्र न साधनापेक्षा । अन्यस्तु साधनेन भगवदीयों भवति । कयं भव- तीत्याकाहायां नारदः स्ववृत्तान्तं क्रमेणाहेत्याह सत्सङ्ग इति । आदी सत्सङ्गः साधनम् । ततो जीवस्वरूपज्ञानं भगवत्स्वरूपज्ञानं च । ततो भगवदनुभवः । सि- दुत्वांचत्र न किश्चित् कर्तव्यमिति, स्वानुभवेऽनुभावनामात्रानुभयो मिथ्येति, स्वस्य. भगवदीयत्वे सिद्धे, यथा नारदोऽहमिति पश्चान्मन्यते, तदर्थ साधनम् । फर्मणां भगवति समर्पणम् । समाधी भगवदनुभवः । ततो भगवद्वाक्यात्तथात्वमिति । एत- देव हि नारदेन वर्णितम् । नन्वे सति ज्ञानविज्ञानोपदेशे फलं स्वत एव भविष्यति, किं पठाध्यायेनेत्याशङ्कयाह शब्दब्रह्मणीति । ननु व्यासस्यांशावतारत्यातदीयत्वं स्वत एप, तत् कथं प्रवणेन तदीयत्वम् ? तबाह श्रोतुः फलमिति । अवतारमात्रेण तदीयत्वं जातम् । किन्तु श्रोतुः फलं श्रवणानन्तरमेव फलम् । अवतारफलमपि तदेव जातमित्यर्थः । नन्वेवं सति वदीयत्वसिद्धयर्थ भागवतनिर्माणमत्रैव वक्तव्यं स्यादि- त्यत आह तदुक्तमन्यशेषत्वादिति । उत्तमार्थ हि तस्य निर्माणं, तदीयत्वं तु त्यर्थः । तत्र तत्राङ्गादि कर्मान्तं चतुष्टयम् । द्वितीये देशभिः, शेपनिर्णयस्तृतीये, चाकर्म- निर्णयः । भगवदनुभव इति, तत्साक्षात्कारः। द्वयोर्चलक्षण्यं बोधयितुमाहुः सिद्धत्वा- दित्यादि । भगवदीयत्वस्य सिद्धत्वात् । तत्र, व्यासप्त्य भगवदीयत्वे, किमपि साधनं कर्तव्यं. नास्ति । स्वानुभवे, नारदस्य भगवदीयत्वानुभवे । अनुमावनेत्यादिनोक्तरीत्या पश्चात- थात्वम् । एतदेवानुभवान्तत्वं नारदेन 'स्वमात्मनात्मान'मिति श्लोकेन 'अहं पुरे त्यारभ्य स्ववृत्तान्तकथनेन च वर्णितम् । अतो द्विविधं भगवदीयत्वमध्यायत्रयेण सिद्धमित्यर्थः । तृती- माध्यायवैयर्थ्यमाशङ्कते नन्वित्यादि । द्वितीयाध्यायेनैवार्थसिद्धौ किं तृतीयेनेत्यर्थः । मूले- फलं भवेदिति । इति बोधयितुमिति शेषः । श्रोतुः फलोक्तौ यदव्याघातमाशकते नन्वि- त्यादि । तत्कथमिति, स्वतो भगवदीयत्वं व्यासे, तच नारदोक्तश्रवणोचरपरलानानन्तर- भाचीति कथमित्यर्थः । समादधते अवतारेत्यादि । तथा चोक्तसत्सङ्गादिप्रणाड्यजन्यत्वमेव प्राथमिकत्वमन विवक्षितमिति श्रवणोत्तरभावित्वेऽपि न तद्धानिरित्यर्थः । भगवदीयत्त्वस्य श्रवणजन्यत्वेऽसङ्गतिमाशङ्कते नन्वित्यादि । समाधि व्याचक्षते उत्तमार्थमित्यादि । तस्येति, सम्पूर्णस्य । तथा च श्रीभागवतप्रकटनाथ भगवतो व्यासरूपेणावतारात् तत्करण एव स्वार्थ- त्वसिद्धया भगवदीयत्वं सिद्धयति । करणं तूत्तमार्थमिति भगवदीयत्वं तस्यानुपङ्गिकफलं, १.प्रन्यस्यास्य द्वात्रिंशत्पनमुद्रणानन्तरमय टिप्पण्यात्ममे लेराः समुपलब्धः। मुदितप्रन्यपरा टिप्पणी त्यन्तेऽगतिकगतिकयाङ्कनीयेति निश्चित्य प्रस्तुतप्रन्यपरात्र सम्मुनते। इतीति हेतो। २. स्वानुभव स्विरयादि। स्वस्य नारदस्यानुभयै । श्रीमनारायणस्य शिशयियोः मुप्तम्याचिर्भूतग्रह्मणो मायासय्यन्तःमातितेन तवाना...दिनारदान्तानो मायिकत्वेन भावनामात्रजनमोऽनुमवोऽमि यति पदच्छेदः । ज्ञापकाशयेतिपक्षे. मिभ्ययोति पदच्छेदः । मुले-तदिति, श्रीभागवतम् । ३. ठोकैः । ४. भगवदीयत्वम् । ५. मध्यंमप्रक- रणस्थेन । ६. तस्य प्राथमिकत्वस्य । ७. श्रीभागवतकरणे। ८.व्यासस्य ।

·प्रथमस्कन्धार्थः । प्रासङ्गिकमानुपङ्गिकफलं सेत्स्यति । अतो मध्यमप्रकरणे न निरूपितम् ॥ ७४ ।। ॥७५ ॥ ७६ ॥ ननु प्रासनिकस्याप्यसिद्धौ कथं मध्यमत्वं सेत्स्यति ? तबाह प्रतिवन्धनिवृ- त्तिश्चेति द्वाभ्याम् निवन्धः-प्रतिबन्धनिवृत्तिश्च साधनाचरणं तथा ॥७७॥ रागाभावात् फलं कृष्णवाक्यान्मध्यममीरितम् । दुःखाभावात् स्वतन्त्रत्वाद्याभावाच संसृतेः ॥७॥ फलत्वं स्फुरणं चापि सर्वदावान्तरं फलम् । प्रकाश:-ध्यासेज्न्यासक्तिः प्रतिबन्धिका । नारदे च माता । साधनाचरणं नारदपूजादि । नारदस्य पुनः सताम् । एकत्राग्रहाभावः। अपरत्र रागाभावः । एवं विभिर्भगवदीयत्वम् । नन्वधिकारित्वमेवास्तु नारदस्य, कथं तदीयत्वं ? तबाह कृष्णवाक्यादिति । आकाशवाणीवास्यात् । 'गन्ता मजनतामसि' इति मध्यम फलं नदीयत्वम् । ननु नारदस्यापि पुनर्जन्मसम्भवानिकृष्टत्त्वमेव कुतो न भवतीत्या- शङ्कयाह दुःखाभावादिति । तस्य संसारकृतं दुःखं नास्ति, नापि परतन्त्रता, नापि विषयादिभ्यो भयं, अतो नारदत्वं फलमेव । किञ्च, सर्वदा भगवत्स्फुरणमपि तस्य जायते । अतो भगवद्भावान्नारदत्वमवान्तरं फलमित्यर्थः ॥ ७७ ॥ ७८ ।। तंच नारदवाक्यश्रवणमात्रादेव सिद्धमिति निर्माणस्यात्रानुक्तावपि न काचन हानि- रित्यर्थः ॥ ७४ ॥ ७५॥ ७६ ॥ भगवदीयत्वसिद्भौ पुनराशते नन्वित्यादि । करणद्वारा हि प्रासङ्गिकं फलं न तु श्रवणमात्रेण, करणस्य चात्रानुक्त्या फलाभावे प्रकरणस्य मध्यमत्वानुपपचिरित्यर्थः- उपपादयन्ति व्यास इत्यादि । साधनाचरणक्रमेण द्वयोर्ज्ञातव्यम् । प्रतिवन्धनिवृत्तिन स्फुटेति. ता. स्फुटीकुर्वन्ति एकवेत्यादि । द्वितीये व्यासस्याग्रहाभावस्तृतीये च नारदस्य रागा-- भावः मातृस्नेहाभावः । तथा च करणानुक्तावपि तत्प्रतिवन्धनिवृतितत्साधनयोः कथनेन फल- मुखमूचनात् त्रिभिर्भगवदीयत्वं सिध्यतीति मध्यमत्वमप्रत्यूहमित्यर्थः । एवं च कमेण भगवदभिप्रेताकरणजनितखेदः, वक्तृपूजा, आमहामावश्चेति श्रोतुः, भगवदीयमैत्री, सतां पूजा, कुटुम्बरागाभावश्च वक्तुरिति त्रिवधिकारो भगवदीयत्वरूपः सिध्यति । यद्यपि वक्तृपूजा पूर्वत्र सिद्धा, तथापि प्रश्नशेषत्वादुतराध्याये निविशते । एवमानहामावोऽपि पर्यवसानातृतीय इति न कोपि शकालेशः ॥ ७७ ॥ ७८॥ 1. भगवदीयत्वरूप फलम् । ३. तस्य धीमागवतस्य । ३. तस्य परणस्य । ४. अध्यायैः।

·. सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे नन्वेवं सति मध्यमत्वसिद्धयर्थ च्यासस्यापि साधनं कथं नोच्यते । तत्राद नात्मवत्करणमिति- निवन्धः-नात्मवत्करणं युक्तं वोधनं प्रीणनाद्धरेः ॥ ७९ ॥ अविश्वासात् स्वकथनं वारितं नारदेन वै । सत्यं तदिति विज्ञानात् स्तुतिस्तस्यात्र पूरणम् ॥ ८॥ प्रकाशा-यथा नारदो बोधितः सन्यासिभिः, तथा न बोधनीयः । यथा वा 'नामान्यनन्तस्ये'त्यादिप्रकारेण नारदेन कृतं, तथा न कर्तव्यम् । तत्र हेतुः-हरेः प्रीणनात् । स्वत एव व्यासे हरिप्रीतिः । ननु तथापि परम्परया प्रासं भागवतं सूतवन कथं नोक्तवान्, मया ब्रह्मणः स्थाने पठितं तत्तुभ्यं वदामीति ? तबाह अवि- श्वासादिति । परम्परा लोके न प्रसिद्धेति संवादाभावान्न कथितम् । 'समाधिनानु- स्मरेति वाक्यात् । सामान्यतः कथितं च । तथा सति संवादो भवति । न चेत्तदपि नारदोक्तं सत्यमिति यद्यवगम्यते, तदैव समाधौ प्रवृत्तिर्मवति । अन्यथा परम्परा न स्थादित्याशङ्कयाह सत्यं तदिति । विज्ञानादिति, स्तोत्रकरणाज्ज्ञायते, ' अहो देवर्षिर्धन्य' इति । भारदोक्तमस्य हृदये समागतमिति तेनैव प्रकरणं पूरितम् ॥ ७९ ॥८॥ मूले--अविश्वासादित्यादि । व्यासस्य नानासाधनविज्ञानाभिनिविष्टत्वादविश्वासमव- गत्य नारदेन खस्य ब्रह्मणा कथनं पारितं गोपितमित्यर्थः । एतदिति, स्ववृत्तान्तकथ- नरूपम् । अन्यथा असत्यत्वज्ञाने । परम्परा संहिताकरणतत्पाठनरूपा न स्यात् । तथा च तदुभयदर्शनाद्विश्वासोऽवगम्यत इति स्वज्ञानकथनेऽपि से स्यादेवेत्याशङ्कयेत्यर्थः । तत्र समादधते स्तोत्रेत्यादि । सूतोक्तनारदस्तुतिवाक्योपनिबन्धनस्य समाध्यनन्तरभावित्वाज्जायते समाध्युत्तरमेव विश्वासो जात इति । अन्यथा नारदोक्त्यनन्तरमेव स्वय स्तुति कुर्यात् । अत एव ज्ञायतेऽन्यासक्तिशिप्यसवहाभ्यां प्रथमकक्षाप्रवेशस्य सम्भावितत्वऽपि स वै भवान्वेद समस्तगुह्यमित्यादिना नारदस्वरूपज्ञानपूर्वक स्तवनान्नारदे उत्कर्पज्ञानमस्तीति शौनकतो वैलक्षण्यान्न व्यासस्य तत्कक्षाप्रवेश । शुकोक्तौ राज्ञ इव नारदवाक्ये पूर्व विश्वासाभावाच्च नोत्तमकक्षा । अतो मध्यमत्वे सिद्धे तेनैव प्रकरणं पूरितमित्यर्थः ॥ ७९ ॥ ८० ॥ १. नात्मवत्करणमिति । भारमा स्फुरितत्वेन मस्यायौ इति भामयानारदः, तस्य करणमिव करण मिरममः । ३. फरणपाठनदर्शनात् । ३. पिश्वास: 11 अपमहाप्रपेशा ।

·३ ६ - प्रथमस्कन्धार्थः। तृतीये प्रकरणे प्रथमतः शौनकस्य प्रश्ने प्रयोजनमाह उपोद्धात इति- निवन्धः-उपोद्धातो ग्रन्थमात्रे प्रश्न एकस्ततः कृतः । : वक्तुश्चापि पृथक् प्रश्नः फलसिद्धेस्तु पूर्ववत् ॥ ८१ ॥ माहात्म्यं सर्वनिर्धारो यस्मादन्नैव वर्णितः। श्रुतिमात्रात्ततो भक्तिरविश्वासान्न रागिणः ॥ ८२॥ फले सिद्धेऽपि सेव्येयं विषयोत्कर्पतः कृतेः। अत एवैष्यविज्ञानादात्मज्ञापनसूचनम् ॥ ८३॥ प्रकाश:-द्वितीयं प्रकरणं हेतुभूतं भवति, भागवतोत्पत्तिसाधनं, ततं तदेव निर्वहेद् यदि नारदगमनानन्तरमेव ततं कुर्यात् । अन्यथा कालान्तरकरणे पूर्वोक्तस्य हेतुत्वं न स्यात् । अव उपोद्धातोऽयं तदर्थविचाररूप इति ग्रन्यस्वरूपमात्रनिप्पत्यर्थ पूर्वमेका प्रश्नः कृतः । ततो ग्रन्थोत्पत्तायुक्तायां वक्तुथापि शुफस्य वक्तृत्वेनोपपद्यत इति द्वितीयः प्रश्नः । स तु पर्ववदनुवादरूपः । पुनः स्मारणं तस्यावश्यकबोधार्थम् । उत्तमत्वं च वक्तुः सिध्यतीत्याह फलसिद्धेरिति । मुक्तिः फलं च तच्छुकस्य सिद्ध- मिति । एवं प्रश्नाभिप्रायमुक्त्वा, उत्तरे 'यस्यां पै थूयमाणाया'मित्यत्र युक्तिवाधा- भावाय साधिकामुपपत्तिमाह माहात्म्यं सर्वनिर्धार इति । यस्माद् भागवते भगवती माहात्म्यं, निःसन्देहार्थं सर्ववस्तुनिर्धारचोक्तः । अतः श्रुतमात्रादेव ततो भक्तिर्मवति । तींदानीन्तनानां कथं न जायते ? तबाह अविश्वासादिति । उक्तार्थ- विश्वासोत्राधिको हेतुर्वक्तव्यः । स च व्यासोक्तत्वेन जायमानोऽपि रागस्य प्रति- एवं सप्तभिासाशयमुक्त्या सार्धत्रयोदशभिर्मध्यमप्रकरणं विचारितम् । अतः परं निपञ्चाशद्भिरुत्तमप्रकरणं विचारयन्तः पूर्वकृतेन हेतुप्रभेनैव चारितार्थ्यात्पुनः शौनकमश्नस्य वैवयंमाशय तेनिराकरणाय तस्य फलोपोद्घातत्वं त्रिमिराहुः तृतीयेत्यादि-- अन्यथेति, तदानीमकरणे । तदर्थविचाररूप इति, पूर्वोक्तं यत्करणं तद्विचाररूपः । अनुवादरूप इति, 'तस्य पुत्र' इत्यादिद्वयोक्तानुवादरूपः। अनुवादप्रयोजनमाहुः पुनः स्मारणमित्यादि । सिध्यतीत्याहेति । प्रश्न एव व्यक्तं भवति । तथा च सिद्धे फले सापनविषयिणी प्रवृत्तिरनुपपन्नेत्याह युक्तियाधाभावायेति । इदानीन्तनप्रत्यक्षकृतबा- धाभावाय । न जायत इति, तथा चाविश्वासेन प्रतिबन्धाधुक्तिवापो न दोपायेत्यर्थः । ..तदिति साधनस्वम् । २: तदिति धीभागवतम् । ३. पेयायवारणाय । ४. प्रत्य ·सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे बन्धकस्य विद्यमानत्यान जायते । एवं सूचयितुं 'शुकमध्यापयामासे' युक्तमित्यर्थः । इदानी भक्तिसहितस्य ग्रन्थस्य फलं निर्धारयितुं पुनः सूतशौनकसंवाद इति सू- तोक्तं फलं स्पटं वदति फले सिद्धेऽपि सेव्येयमिति । यद्यप्यस्य मुक्तिः फलं, तथापि फलापेक्षया साधनमेव फलरूपम् । तद्गागरहितस्यैव तथानुभवो भवति ना- न्यस्येति सूतवाक्ये निर्धारः । तेन अत्रैतत् सिद्धम् । प्रवृत्तिपराणामपि यथा भक्तिर्मवति तदर्थमिदमारब्धम् । ते हि विपयिणो विपयोत्कर्प एव प्रवर्तन्ते । उत्तम- विषयार्थं च हीनपिपयं परित्यजन्ति । अतो मोक्षसाधनत्यमस्या अनुक्त्वा कल्प- नामपि निराकर्तुं मुक्तस्य प्रवृत्तिमाह । तेन व्यासस्तथा कृतवान् । यथा लोको विपयसौन्दर्यादेव प्रवर्तते, तथा कृतेरात्मज्ञापन प्रचितम् । 'प्रवर्तमानस्य गुणैरना- स्मन' इति नारदज्ञापनं सूचितमित्यर्थः । नन्वये विषयसौन्दर्यात प्रत्ता भविष्य- न्तीत्या किं प्रमाणम् ? मूढा उत्कृष्टेऽपि विषये न प्रवर्तन्त इत्याशङ्कयाह अत एवै- प्यविज्ञानादिति । कृतेरेव हेतोरैप्यविज्ञानमपि सूचितम् । तदेव नारदोतं कृतं भवतीति । अनेन प्रवर्तमानस्य दृढविश्वासो पोधितः । एवं सफलं भागवतं नार- दवाक्यात् कृतमिति फलितम् ।। ८१ ।। ८२ ।। ८३ ॥ अधुना तेन परीक्षित्स्थाने निरूपितमिति प्रवृत्ति वक्तुं परीक्षितो जन्मादि वक्त- व्यम् । तच द्वादशाध्याये वक्ष्यति ! मध्ये द्रौण्यादिजयः, कुन्तीस्तुतिः, भीष्ममुक्तिः, विश्वासस्य हेतुता चानुपदं व्युत्पाया । ननु किमत्र मानमित्याकाद्धायामाहुः एवमित्यादि । अविश्वासजनकस्य रागस्य प्रतिबन्धकत्वं सूचयितु यत् शुकाध्यापनमुक्त तदेवात्र मानमित्यर्थः । 'स संहिता'मित्यादेस्तात्पर्य वदन्ति इदानीमित्यादि । भक्तिरहितस्य अन्थश्रवणफलं भक्तिरूपं निर्धार्य भक्तिसहितस्य ग्रन्थश्रवणफलं निर्धारयितुं, पुनः सूतशौनकसंघाद् इति बोध- यितुं, तद्वदतीत्यर्थः । सूतवाक्यनिर्धार इति, 'आत्मारामाश्चेतिश्लोकद्वयार्थनिर्धारः । अत्रेति संवादद्वये । कल्पनामिति, मोक्षसाधनत्वकल्पनाम् । आहेति, सूत आह । तथा च फलेऽपि सिद्धे सेव्येयमिति सूतोक्तनिर्धार इत्यर्थः । एवं सूतवाक्यसिद्धमर्थमुक्त्वा अयं व्यासाशयो न वेति जिज्ञासायामाहुः तथा कृतेरित्यादि । विषयसौन्दर्यपूर्वकं करणात्स्वकृतं नारदकृतं च उत्कर्पज्ञापनं सूचितमित्यर्थः । अनेनेत्यादि, करणेन स्वस्य दृढविश्वासो योधित इत्यर्थः । एवं निमिरुपोद्घातो निरूपितः ।। ८१ ।। ८२ ॥ ८३ ॥ एवं ससमस्यैकादशश्लोकानामर्थं उक्तः । अतः परं प्रवृत्त्युत्तरं विस्तरेण वक्तुं यतत इति " १. पुरुषस्य । २, अन्याया।

·प्रथमस्कन्धार्थः। भगवनिर्याण, द्वारकाप्रवेशव पञ्चाङ्गानि । तेषां श्रोहजन्माङ्गता - कथमिति सन्देहे केचिदाह, तन्मतमद्य दूपयति स्वपरप्रतिवन्धोनमिति । निबन्धः-स्वपरप्रतिवन्धोनं स्फीतं राज्यं जहौ नृपः । इति वैराग्यदाढयोक्त्यै प्रोक्का द्रोणिजयादयः ।। ८४ ॥ इति केचिदिह प्राहुः प्रकाश:-ते हि वैराग्यशेपत्येन पश्चाध्यायीं निरूपयन्ति । स्वा युधिष्ठिरादयः) परे भीष्मादयः । ते चेत् परीक्षितः प्रायोपवेशनपर्यन्तं तिष्ठेयुः, तदा तस्य विष- याभावादेव वैराग्यमिति नोत्कर्षः सिध्यति । तथा भगवत्कृपया स्फीतत्वं, स्वत्वं, परत्वं च ॥ ८४॥ निबन्धः- नैतत् साधुतरं वचः। द्रोणे ये न सोऽस्त्येव न दातुः प्रतिवन्धता ॥ ८५॥ न च कृष्णकथा युक्ता स्तुतिर्मोहकथापि वा। प्रतिवन्धस्तु सम्प्राप्ते तस्मादष्टकथा मुधा ।। ८६ ॥ प्रकाशा-नैतत् साधुतरं वचन कार्यकारणपोरव्यवधानाभायात् । न बोधयितुं, प्रकरणार्थरूपमधिकारं च बोधयितुमाहुः अधुनेत्यादि । वक्तव्यमिति, उत्तम- त्वाय वक्तव्यम् । अन्येति, सपादपद्येनानूद्य- तथेत्यादीति । युधिष्ठिरादीनामेतावत्पर्यन्तं स्थितौ तेषु भगवत्कृपायाः स्फुटत्वाचंद्रा ज्यस्यैव स्फीतता नैतंद्राज्यस्य, भीष्मादीनां च तदनुसंसरणेन परत्वमपि न सिध्यतीति । तथा च सिद्धयर्थ तंदुक्तिरित्यर्थः ॥ ८४ ॥ सपादेन दूपणमाहुः कार्येत्यादि । कार्यं वैराग्योत्कर्षः । कारणं द्रौणिजयादि । तयोरव्यवधानाभावात् । अयमर्थः । कारणत्वे हि पूर्ववर्तित्वनैयत्यवदन्यथासिद्धिविरहोऽपि प्रयोजकः । तत्र द्रौणिजयस्य वैराग्योत्कर्ष प्रति पूर्ववर्तित्वं, राजोत्पनि प्रति गृही- स्वैव प्राथमित्यन्यवधानामावादन्यथासिद्धत्वेन तस्य न कारणत्वम् । न च राजो- १. युधिष्ठिरादिराज्यस्य । २. परीक्षिदाज्यस्य । तस्य पीक्षितः । . तयोः फीतसापरभयो । ५. युधिष्ठिरादिचरितोकिः । । मौणिमयस्य ।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमहागवतार्थप्रकरणे या युधिष्ठिरस्य राज्यदातुः प्रतिबन्धकत्वम् । न या भगवत्कथाया उपयोगः। कृपा तु त्यागे प्रतिपन्धिका । अतो जन्माध्यायं परित्यज्य सप्तमादिपञ्चदशपर्यन्तमष्टा- ध्यायकथा मुधा स्यात् ।। ८५ ॥८६॥ एवं परमतं दूपयित्या स्वमते तेषां पूर्वोत्तराङ्गत्वमित्यभिप्रायेणाह पुरुषत्रयशु- हस्येति- निवन्धः-पुरुषत्रयशुद्धस्य जननेऽपि कृपावतः ॥ सर्वत्यागे सतां सङ्गे विश्वासः सर्वथा भवेत् ॥ ८७॥ इति तस्याधिकारित्वसिद्धयै पाण्डववर्णनम् । अपृष्टं च प्रतिज्ञातं नस्मानास्त्यत्र दूपणम् ॥८॥ त्पत्तेापारत्वं शङ्कयं, आद्यक्षणसम्बन्धरूपायास्तस्यास्त्रिक्षणावस्थायित्वात् । वस्तुतस्तुत्पत्तावपि न तस्य कारणता, मुण्डनोचरं पुनरस्त्रक्षेपे पुनर्जयानुक्तेः । न च प्रतिबन्धकाभावत्वेन कार- णता, द्रौणे राजोत्पत्ति प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वेन तेनापि रूपेण ता प्रत्येव तस्य कारणत्वेन वैराग्योत्कर्ष प्रत्यन्यथासिद्धत्वात् । एवं कुन्तीस्तुत्यादीनामप्युदासीनत्वादकारणता । किञ्च, युधिष्ठिरस्थितेरपि द्रौणिजयवत्मतिबन्धकत्वं प्रकल्प्य तेदभावस्य प्रतिबन्धकाभावत्वेनैव कार- णता वक्तव्या । साप्यसनतेत्याहुः न वेत्यादि । नहि तस्थितेस्तेन रूपेण प्रतिबन्धकत्वमपि तु राज्यस्थितित्वेन, तदपि तदा स्याद्यदि 'स राज्यं न दद्यात् । नेह तथा । ' तोयनीव्याः पति भूमेरभ्यपिञ्चद्गजाहय ' इति वाक्यात् । न च दाने सति स्वराजत्वस्य प्रतिबन्धकस्य त्यागानासझतेति वाच्यम् । तथा सति सर्वत्र स्वसचायाः प्रतिवन्धकत्वादातृत्वस्यैवोच्छेदापतेः । सर्वत्र कारणाभावस्य कार्याजनकतया कारणस्यापि प्रतिबन्धकाभावत्वेनैव कारणत्वापत्त्या दण्ड- स्वादिरूपेण कारणताहानेश्च । किञ्च, भगवत्कृपाया राज्यस्फीततां प्रति कारणत्वमिति सौ च दिग्विजयादिनेति राज्ञस्तदर्थ स्थापितत्त्वाद्वैराग्यप्रतिबन्धकत्वमेवापद्यतेत्याहुः कृपेत्यादि । युधि- छिरस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पने दूपणान्तरमाहुः मूले--प्रतिबन्धस्तु सम्प्राप्त इति । कारणसमय- धाने कार्यानुत्पत्ती मण्यादेहादिकं प्रति प्रतिबन्धकत्वनिश्चयः । प्रकृते तु राज्यपाप्तिरूपे कायें युधिष्ठिरदानापूर्वमजाते कथं युधिष्ठिरस्थितेः प्रतिबन्धकत्वनिश्चयः ? दानाचरं तु प्रतिबन्धनिव- चिरेवेति तत्र ततानिश्चय एव दुर्घट इत्यर्थः ॥ ८५ ॥ ८६ ॥ तेषां पूर्वोत्तराङ्गत्वमिति । त्रयोदशाध्याय्यां सिद्धानामानामधिकारपूर्वोक्तिराजत्वम्- १ उत्पत्तेः । २.दौणिजयादेः । ३. प्रतिवन्धकामावत्वेन । ४ उत्पत्तिम् । ५ दौणिजयस्य । ६. युधिष्ठिरास्थित्यभावस्य । ७ युधिष्ठिरस्थितेः । ८, स्थितित्वेन रूपेण । ९ प्रतिबन्धक्त्वम् । १०. युधिष्ठिरः । ११ स्कीतत।। १२ दिग्विजयार्यम् । १३ युधिष्ठिरस्थितौ प्रतिबन्धकतानिधयः । - ·प्रथमस्कन्धार्थ । प्रकाशा-पश्चाध्यायी पञ्चानिन्यायेन जमने शुद्धिहेतुः । जातस्य च प्रतित्र- न्धाभावार्थमध्यायत्रयम् । अमुक्ते पितरि पुत्रमुक्तेः प्रतिनन्धात् । ततः कालप्रतिब- न्धाभावाय दयम् । ततोऽद्भुतकर्मणो भगवतः कृपा शापरूपा । ततः श्रोतृत्वमिति तदेतदाह पुरुषत्रयशुद्धस्येत्यादिना । यर्था पश्चाध्याय्यां पुरुपत्रयशुद्धिर्भवति, तद्- नुपदं वक्ष्यते । जन्मसमये कृपा स्वतः कालतश्च स्वजन्माध्यायार्थः । अग्रे पश्चाध्या- य्याः सर्वत्यागसिद्धिरर्थः । ततो द्वाभ्यां सतां सङ्गः । तदा भागवते विश्वासः । वि. श्वास एवाझं भागवतश्रवणे । तस्याङ्गवयं-सतां सङ्गः, सर्वत्यागः, परमा शुद्धिवेति । शुद्धौ पडङ्गानि । तत्र मुख्या भगवत्कृपा । शरीरहेतोर्वीजस्याशुद्धिः पञ्चधा भवति, दुष्टपारम्पर्यतः। तच्च पुरुषतः स्वीतथेति द्वयम् । तदर्थ सप्तमाध्याये परमा कृपार्जुने निरूपिता । अष्टमे च कुन्त्याम् । ततः पोपकानशुद्धयर्थ भीष्मोपदेशः, जीवसत्ताया- मन्नदोपस्यावश्यकत्वात् । अतो शानिनामेव शुद्धिः। भीष्ममुक्त्या च ज्ञानशुद्धिस्तृ- तीयमङ्गम् । बीजस्य सम्बन्धिनां साधारणानां भगवत्परत्वं चतुर्थी शुद्धिः । साभ- गनिर्गमे भवतीति तथोक्तिः।तत आगन्तुकदोपाभावार्थ भगवतः कार्यसमाप्तिरिति । तस्मादसन्मते श्रोतुरधिकारखयोदशभिः सम्पद्यते नान्यमत इत्यर्थः । अतः शौनकै- रपृष्टमपि 'संस्थां च पाण्डुपुत्राणा'मिति प्रतिज्ञोपपद्यते । चकारातेपु भगवत्कृपा, शुद्धिरेव मूलमिति ज्ञापयितुं 'कृष्णकथोदय'मिति वचनम् । तस्मान्मूल एयायमर्थः सचित इति नास्मन्मते दूपणसम्भावनापीत्यर्थः ।। ८७ ।। ८८ ।। स्वतः कालतश्चेति । 'अनुष्ठमात्र'मित्यादिना, 'तत. सर्वगुणोदकं । इत्यादिना केल्यर्थ । तदेत्यादि, अध्यायार्थरूपाधिकारसिद्धी प्रकरणार्थरूपेऽधिकारे विश्वासः सि- ध्यतीत्यर्थ । कथ सिध्यतीत्यपेक्षाया पूर्वोत्तरानानि प्रकटीकुन्ति विश्वास एवेत्यादि । भगवत्कृपेति । द्वादशाध्यायोक्तां पञ्चविधामशुद्धिं प्रदर्शयन्ति दुष्टेत्यादि । पुरुषतः स्त्री- तथेति, पितृतो मातृतश्च । तृतीयमङ्गमिति, नवमाध्याय उक्तमित्यर्थे । चतुर्थी शुद्धिरिति, समशुद्धिरिति, समुद्रयर्था सेत्यर्थ । आगन्तुकदोपाभावार्थमिति, करिकालादिकृतदोपा- भावार्थम् । अष्टमपीति । वदत इति शेप ॥ ८७ ।। ८८ ॥ १.जातस्य चेति चकारेण द्वादशाध्योक्तं जन्म सहीतम् । २. स (य) पेत्यारभ्य सर स्यन्त- त्रयोदशा यायार्थ उक । ३ भगवनिर्गम इति विरहात्मकतापेन शुद्धिर्भवति, निर्गमेऽतिभतिप्रादुर्भावन पाद दशम उफम् । ४ कृपा इति शेष ।

·सावरणभद्रे संप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ननु किमित्येवं निर्वन्धे परीक्षिदेव श्रोतृत्लेन निरूप्यते ? स्वतः शुद्धानां सन- कादीनां विद्यमानत्वादित्याशङ्कयाह विद्यमान इति- निवन्धः-विद्यमाने समुद्धारस्तवत्यानां स्वयं कृतः । स्वाभावे तु कथैव स्यादित्यनन्तर उक्तवान् ।। ८९ ॥ एहिकेऽपि समस्तं हि येषां कृष्णानुभावितम् । तद्वंशे व्यवधानेन जातः श्रद्धान तस्य हि ॥९॥ प्रकाशा न केवलमधिकारनिरूपणमात्रमत्र प्रयोजनं, किन्तु भागवतादेव सर्वोद्धार इत्यपि प्रतिपादनीयम् । अतः सनकादीन परित्यज्य राजा श्रोता निरू- पितः । अवतीर्णः कृष्णो यावद् भूमण्डले स्थितस्तावद् रूपेणच सर्वान् मोचितवान् । तदनन्तरं भागवतमेव मोचकं न त्वन्य उपायः, कचित्कस्यचिदप्यस्तीति ज्ञापयितुं भगद्गमनानन्तरमेय परीक्षिदुत्पन्नः, स भागवतादेव मुक्त इति निरूप्यते । ननु शुद्धिरेव तर्हि वक्तव्या, किं पाण्डवानां भगवर्णनेनेत्यत आह ऐहिकेऽपीति ।। ॥८९ ।। ९०॥ '. नन्वेवं सति सर्वमेव भारतं भगवत्परत्वेन वक्तव्य, स्यादित्याशङ्कयाह पत्र पाण्डवसामर्थ्यमिति- निवन्धः-पत्र पाण्डवसामर्थ्य प्रतीत्यापि विभाव्यते ।। तत् त्यक्त्वा कृष्णसामर्थ्य केवलं यत्र तत्कथा॥९१ ।। एवं द्वाभ्यां सिद्धान्तरीत्या त्रयोदशाध्याय्याः सङ्गतिरुक्ता । अतः परं पञ्चाध्याय्या बीजशुद्धयर्थत्वं द्वाविंशतिभिव्युत्पादयन्तस्तस्यास्तादयमाक्षिपन्ति ननु किमित्यादि । तथा च तेपामनिरूपणात् पूर्व रागिणः पश्चाद्विरक्तस्य राज्ञो निरूपणाद्वैराग्यर्थिव पञ्चा- ध्यायोति शनार्थ:- समाधि व्युत्पादयन्ति न केवलमित्यादि । तथा च मुख्यार्थ बगनिरुपणमतो मु- ल्यस्य फलसाधनतायामसहायशूरतानिरूपणार्थमत्राधिकारी निरूप्यत इति सनकाय- निरूपणेऽपि न पश्चाध्याय्याः शुद्धयर्थता हीयत इत्यर्थः । पुनः शुद्धर्थतायामाशङ्कते ननु शुद्धिारस्यादि । पाण्डवानामिति । वर्णनेनेति शेपः । तथा च पाण्डववर्णनान्यथानुपपत्त्या पैराग्यार्थताङ्गीकार्यत्यर्थः । तत्र समादधते ऐहिक इत्यादि । तथा च श्रद्धारूपशुद्धिबोधनाय तवर्णनमिति न तादर्यहानिरित्यर्थः ॥ ८९ ॥ ९० ॥ शुद्धयर्थतां निवारयितुं पाण्डववर्णने पुनराशकते नन्वित्यादि । एवं सतीति, पाण्डवै- हिकस्य भगवत्कारितले सति- १. कारिकाभिः । २. पश्चाध्यायाः । ३. वीजशुद्धधर्थत्वम् । ४. सनकादीनाम् । ५. अनिनिरूपणार्थम् । ६. तत् पाण्डवचारित्रवर्णनम् । ७. पयाध्याय्या न शुद्धपर्यवहानिः । . ६ ·४२ प्रथमस्फन्धार्थः । अनन्यशरणत्वाय रक्षणाशक्तितः स्वतः पुत्रमारणमारभ्य मुक्त्यन्ता वर्ण्यते स्फुटा॥९२॥ प्रकाश:--वस्तुतः सर्वत्र सामर्थ्यमेव, तथाप्यश्वत्थामजयादिः प्रतीत्यापि कृष्णानुभावकृत एवेति सौप्तिककथामारभ्य स्वर्गारोहणपर्यन्तं भारतकथा कृष्णपर- त्वेन निरूप्यते । वर्णनायाः प्रयोजनमाह अनन्यशरणत्वायेति । अनन्यशरणत्वज्ञा- पनायानन्यशरणत्वज्ञापनं यथा सिध्यति तदर्थम् । स्वसामर्थ्याभावमाह रक्षणा- शक्तितः स्वत इति ॥ ९१ ॥ ९२ ॥ ननु मोक्षः कुत्रोपयुज्यते ? तबाह तेपामिति- निवन्धः तेषाममुक्तौ भोगार्थ प्रतिवन्धो भवेत्वचित । पितुः सम्मुखयुद्धे हि मृतत्वात् कृष्णवान्धवात।।९३॥ चन्द्रांशत्वादेवभावात् प्रतिवन्धो न विद्यते । प्रकाशः-अमुक्तानां भोग आवश्यकः । तबभिमन्योरमुक्तत्वात्तेन प्रतिवन्धो भविष्यतीत्याचाह पितुरिति । 'द्वाविमा पुरुपो लोक' इति स्मृतिः। भगवद्वान्धवो भागिनेयः कथं न मुच्यते ? तत्र चैकोशश्चन्द्रत्वात पुनर्देवभावं प्राप्तः स आध्यात्मि- का। भगवत्सम्बन्धी आधिदैविकः एवं त्रयाणामप्यप्रतिबन्धो निरूपितः ॥ ९३ ॥ तंदगीकृत्य द्वाभ्यां परिहरन्ति वस्तुत इत्यादि । ' यत्किश्चित्सौरुषं पुंसां मेने कृष्णा- नुकम्पित ' मिति वाक्यातौँ । मूले-स्फुटेतिपदात् स्फुटत्वादियत्येवोक्ता, वस्तुतस्तु सर्वापि तेथेत्यङ्गीकृतम् । तथा चैतावद्वर्णनेऽपि न भारतस्य भगवत्परत्वहानि., 'मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखायिते भारतमाह कृष्ण' इति वाक्यात् । एवं सत्यपि यदेतावदेव कथितं, तत्स्फुटतया- नन्यशरणत्वज्ञापनायैवेति श्रद्धारूपशुद्धियोधनायैव सा कथेत्यर्थ ॥ ९१ ॥ ९२ ॥ तदर्थमेव पुनराशरते ननु मोक्ष इत्यादि -तथा च शुद्धयर्थमुपयोगाभावेऽन्यत्रानु- पयोगद्वैराग्यातैव वाच्येत्यर्थ.- तत्साधेन समादधते अमुक्तानामित्यादि । भोग इति, देवादिभावेऽपि पुत्रसापेक्षः कन्यभोगः । तथा च प्रतिबन्धाभावार्थमुपयोग इति न वैराग्यार्थतेत्यर्थः । द्वाविति, ' द्वाविमौ पुरुषो लोके सूर्यमण्डलमेदिनौ । परिबाड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः । त्रयाणामि- त्यादि, त्रयसम्बन्धकृतः प्रतिवन्धाभाव इत्यर्थ. ॥ ९३ ॥ १. रक्षणाशकित इति । · कृष्णकृष्ण महामाय भकानामभयदर । त्वमेको दयमानानामपवर्गोऽसि संसृत रिरयादिवास्यात् । २. चन्दत्यादिति, चन्द्रवशोत्पन्नत्वात् । ३. पूर्वपक्षम् । ४. सर्वत्र कृष्णसामयम् । ५. श्यत्येव फया । ६. कृष्णानुमाविता । - ·. . सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमनागवतार्थप्रकरणे अतः परमध्यायार्थविभागार्थ सप्तमाष्टमनवमानामर्थं निरूपयति पाण्डवानामिति साधन- निवन्धः-पाण्डवानां द्विधा दुःखं मिन्नाभिन्नविभेदतः ॥ ९४ ॥ अभिन्नं परतो ज्ञानाद्विधाज्ञानं दिधा पुनः। ब्रह्मजीवविभेदेन त्रिधा तद्धि फलिष्यति ॥९५॥ प्रकाश:-शरीरतः पुत्रद्वारा च पाण्डवानां द्विधा दुःखम् । मिन्नः पुत्रादिः, तदुःखमेकविधम् । अभिन्नं पुनर्द्विधा, अज्ञानहेतुकं शत्रुहेतुकं च । अज्ञानं पुनर्दिधा जीवविषयकं नमविषयकं चेति । एवं सत्यमिन्नं त्रिधा भवति । तेनैव भिन्नमपि गच्छतीति विधा फलितम् ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ निवन्धः-अतोऽध्यायत्रयं तत्र प्रथमे स्वेष्टपुरणात् । दुःखहानिहरेरेव तदर्थ स्तोत्रमीरितम् ॥१६॥ दु:खे सुखे तथा मुक्तौ स्तोत्रं कुर्यादिति त्रिधा ॥ अधिकारे स्तुतिः प्रोक्ता तत्तदासक्तिवारिका ॥ ९७ ॥ प्रकाश-अतो दुःखदूरीकरणार्थमध्यायत्रयम् । तत्र प्रथमाध्यायेऽनिर्धारमाह स्वेष्टपूरणाद् दुःखहानिहरेरेयेति । शत्रुजये परतो दुःसं गच्छति । भगवत इष्टपू- रणे हेतुमाह तदर्ध स्तोत्रमिति । भगवत्तोपः सर्वत्र कारणं तस्य च स्तुतिः । तेना- ध्यायत्रयेऽपि स्तुतिरुक्ता । 'सर्वत्रे'त्यस्यार्थमाह दुःखे सुखे तथा मुक्ताविति । दुःखे समागतेजनेन स्तुतिः कृता । इष्टे सिद्धे कुन्त्या मुक्त्यर्थं भीष्मेण च एवं सार्धचतुर्भिः पाण्डवकथायाः सामान्यत उपयोगो व्युत्पादितः, विशेषतो व्युत्पा- दयन्ति अतः परमायादि । अध्यापार्थविभागार्थमिति, अध्यापार्थः शुद्धिस्तद्विभा- गार्थम् ॥ ९४ ॥ ९५॥ तस्य च स्तुतिरिति, भगवत्तोपस्य कारणं स्तुतिः । मूले-तदर्थमित्यस्य भगवचो- पार्थ, इति व्याख्यानस्वारस्यादों योध्यः । नवमाध्याये जीवाज्ञाननिवृतिर्न स्फुटेति तद- थगमकमाहुः अत एवेत्यादि । तथा च मुक्तिलक्षणकार्यात्सा ज्ञाप्यत इत्यर्थः । उपलक्षण- विधया ज्ञापनार्थत्वाद्वैयधिकरण्यं न दोपाय, तेन पाण्डवानामप्येवमेवामे मुक्तिरिति फलिप्यति । १. सर्वप्रेति । ननु युनत्यमिदं प्रतीवामिति चेत्, तदर्थमित्यस्य भगवतोपार्थमित्यर्थात् , तच सर्वत्रेति पश्य. माणपदानुकर्मायोजनीयमिति तदर्थमित्यौवार्थप्रत्ययजनक प्रतीकभूतं पदमिति यहाण । २. जीवाजाननियति । भीमलेरिति शेषः।

·- प्रथमस्कन्धार्थः। अनेन द्वितीयाध्याये ब्रह्माज्ञाननित्तिरुक्ता । जीवाज्ञाननिस्तिस्तु तृतीयाध्यायार्थः । अत एवान्ते मुक्तिरुता । ननु भगवदीयत्वेनैव दुःसनिवृत्तेरावश्यकत्वात् किं स्तोत्रे- णेत्यत आह अधिकार इति । अधिकारसिद्धयर्थं स्तोत्रम् । द्वारमासक्तिवारणम् । आधिदैविकस्य प्रेरणस्य भगवता निवृत्तिः क्रियत इति ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ ननु प्रथममर्जुनेन कथं स्तोत्रं कृतं ? युधिष्ठिरस्य विद्यमानत्वादित्याशङ्कयाह अर्जुन इति- निवन्धः-अर्जुनः सर्वमुख्यत्वात् पृथा नेकट्यतो वरा । सर्वज्येष्ठस्तथा भीष्मः कर्तारः क्रमतोऽवरः ॥९८॥ सर्वथा संस्तुवीतेति मुख्ये फलति सर्वदा। सर्वत्र भक्तरक्षा हि सामान्येन विशेषतः॥९९ ॥ अत्यासत्यापि तदक्षा भजनोत्साहवधिका । प्रकाश:-नरांशत्यान्मुख्यत्वम् । पृथा पितृष्वसा; भगवत्सम्बन्धादेवोत्कर्षः। भीष्मे लौकिक एवोत्कर्षः । त्रयाणामायः श्रेष्ठः । उत्तरोत्तरं हासः । स्तुतेः पाक्षि- फलं वारयति सर्वथैति । मुख्यस्यावश्यफत्वम् । ननु भगवदीयानां भगवत्स्तोत्रे को वा विशेपोत आह सर्वत्रेति । स्तुतोऽत्यासक्त्या रक्षां करोति । ननु प्राकृतवत् फिमित्येवं करोतीत्याशङ्कयाह भजनोत्साहवर्धकेति । यथान्येपामपि भजनं सि- ध्यति ।। ९८॥ ९९॥ अधिकारद्धयर्थमिति, तथा च दुःखनिवृत्त्यर्थ न स्तोत्रं किन्तु मुक्तयधिकारसिद्धयर्थम् । स्तोत्रेण कथं मुक्त्यधिकारसिद्धिरित्यत आहुः द्वारमित्यादि । नन्वन्तर्यामिणा आसक्तयर्थ प्रेरणे कथं तनिवृत्चिरित्यत आहुः आधिदैविकस्येत्यादि । तथा च भगवदानुकूल्येन द्वारसिद्ध्या मुक्त्य- धिकारसिद्धिरित्यर्थः । अनेनाध्यायानां शुद्धयर्थकता प्रकटीकृता ॥ ९६ ॥ ८७ ॥ कथमिति, मुक्त्यधिकारसिद्धयर्थ स्तोत्रं किं सर्वैः कर्तव्यं किं वा मुख्येन कृते स्तोत्रे सर्वेषां तेत्सिद्धिः १ अन तूभयथाप्यभावात्कथमित्यर्थः- आयः अर्जुनः । तथा च मुख्यकृतत्वातेने सर्वेषामधिकारसिद्धिरित्यर्थः । अत्र च पूर्व भक्तत्वान्तुतिः, तया प्रसादः, तेनात्यासत्या रक्षा, तयोत्साहेन भजनं, तेन तत्तदासक्ति- निवृत्तिरिति कमो योध्यः । ततश्च भगवदनन्यशरणत्वरूपा पितृमातृपोपकाणां शुद्धिः श्रोत्रधि- कारात्मिकाध्यायनये सिध्यति । तावताध्यायार्थविचारेण साधारणप्रकरणसमाप्तिरिति बोध्यम् ॥ ९८ ॥ ९९ ॥ १.तस्य श्यधिधारस्य । तिसरणेन ।

·४५ सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे भगवद्भक्ताया द्रौपद्याः पुत्रमरणेऽपि रोदनमयुक्तमित्याशङ्कयाह सुतानामिति- निवन्धः-सुतानां निधनं विप्रादयुद्ध इति रोदनम् ॥ १० ॥ सान्त्वनं च प्रियार्थ हि न सत्यवचनं मतम् । भक्तेष्टपूरणातू कृष्णो न वारयति दोपवितू ॥ १०१ ॥ एवं साधरेकादशभिखयाणामुपयोगमुक्त्वा सप्तमाध्यायार्थ साश्चतुर्विक्तुं शौनक- प्रश्नादिसूतप्रतिशापर्यन्तवाक्यतापर्यस्य पूर्वमुक्तत्वात् शेषाणां तात्पर्य वक्तव्यं, तनाय वाक्यवि- भाग । त्रिमिद्रोपदीविलापः, त्रिभिः साधनं; वाचा क्रियया च, चतुर्भिरस्रक्षेपः, चतुर्भिरर्जुन- कृता स्तुतिः, पञ्चमेन प्रश्नः, द्वाभ्यां भगवद्वाक्य, पश्चभिरस्त्रोपसंहारपूर्वकं द्रौणिवन्धनं, पञ्चभिद्रौणिवधार्थ भगवद्वाक्य, अष्टभिद्रौपदीयाम्य, द्वाभ्यां तद्वाक्यपशंसा, एकेन भीमवाक्य त्रिभिद्रौणिरक्षणाय भगवद्वाक्यं, विभिौणिमुण्डनमोचने, एकेन मृतसंस्कार इति । तत्र प्रथमं द्रौपदीविलापतात्पर्यमाहुः भगवद्धताया इत्यादि । अयुक्तमिति, भग- वद्भक्तानां सर्वत्र भगवदिच्छाया एवानुसन्धेयत्वादयुक्तमित्यर्थः- . १. अग्रे सप्तमाध्यायार्थोक्ती 'सुताना निधनं विप्रादिति पादोनलोकद्वयव्याख्याने-दौपद्या रोदनं पुत्राणां सद्गतिसिद्धये, तेषु भगयतः कृपोत्पादनाथै, न वनपत्यत्वरूपस्वदु राहेतुकम् । भगवत्कृपया पुत्राणां सदातिसिद्धौ तस्या दु.सं निवर्तते, न तु लोकन्यायेन स्ववैरिणि इतेऽर्जुनस्य द्रौणिपधप्रतिज्ञारूपं सान्त्वन- वचनमप्युफी, दुःसनिवृत्त्यसाधनत्वात् । किध, अर्जुनस्य शास्त्रशत्वादपि विनवधप्रतिज्ञारूपं सान्त्वनवचन- मप्ययुक्त, तर समाधानमसत्यवचनेन प्रियाया आवासनम् । धातिरिक्त सर्वमपकार दोगेरई करिष्या- मीत्यनस्याभिप्रायः । तदर्थमेव शानमन्वायत् । भगवास्तु सर्वं जानाति द्रौणिषधे बद्महत्यारूपदोपः । द्रौणिना च च मदानक्षेपोऽपि दोणेरवधेऽपवमोचने । पुनस्तेनानिवर्त्यब्रह्मास्त्रक्षेपः । उत्तरम्याः परीक्षितश्च सेन दाहोऽर्जुनस्यानृतवदित्व प्रतिज्ञाहानिध । अतः प्रतिज्ञाकरणसमये भगवता नो निवारणीयः । दया प्रतिज्ञा भा फुर्विति । एवमन दोपज्ञानेऽपि भगवान निवारयति, तन हेतुः भक्तपूरणादिति । तदानी निवारण प्रियायाः शोको न निवर्तते, तेनार्जुनस्यापि पैमनस्य भवेत् सकामाना भक्तानां देहायात्मवुद्धेदृढत्वाद्भगवति दोषारो- पेण तैरभजनीयो भगवान् भवेत् । एवं यत्ति देहायात्मबुद्धिरूप संसारमेन कुतो न निवर्तयति ? यथा कोऽपि दोपो न स्यादिति पुनः शङ्कासमाधानम् । समर्थत्वादिति । भगवदभिप्रेतस्तु अभजनरूप एव परमो दोपः । भजने सति तु अन्यान्सर्वानेव दोपानिवारयितुं समर्थो भगवान् । अत एव सर्वं दोपा अपे भगवता निवारिता. । तहोपनिवारणे भगवति भक्तानां प्रेम सिध्यति, भगवतोऽपि भकेषु प्रेमास्तीत्यन्यैज्ञातं भवति । चात् दोपया अपि शोको निवर्तते । मकेषु प्रेम्णा तद्धितं यया करोति तथा भकहितार्थ भक् सम्बन्धिना मत्पुत्रादीनां सर्वथा पति सम्पादयिष्यत्येव मतः सर्वज्ञो भगवान निवारयति । २. लोकानाम् ।

·प्रथमस्कन्धार्थः। समर्थत्वात् प्रेमसिद्धये दैत्यांशत्वात्तथा वचः । भीमस्यासन्यावतारात सहजद्वेषभावतः ॥ १०२॥ संहारशक्तेद्रौपद्या उभयोः समता हरेः । उभयात्मकत्वकथनं सर्वप्रियहिताय हि ॥ १०३॥ अर्जुनस्य तु विज्ञानमावेशित्वान्न चान्यथा । आतुरत्वं विलापश्च पूर्ववत सुप्तमारणात् ॥ १०४ ॥ प्रकाशा-ब्राह्मणानिधनं प्राप्य नारकी भवति धुर्व' तत्राप्ययुद्धे । कर्मफ- लातिक्रमस्त्वतिकृपया । अतो भगवत्कृत्योसादनार्थ रोदनम् । अर्जुनसान्त्वन- वचनमप्ययुक्तमित्याशङ्कयाह सान्त्वनं च प्रियार्थ होति । 'स्त्रीषु नर्मविवाह' इति वाक्यात् । भगवांस्तु भक्तानामप्रियं न करोतीति न न्यवारयत् । अनेन भगवद्भ- कैरेव शास्त्रतो ज्ञात्वा कर्तव्यमेव कर्तव्यमिति सूचितम् । दोपं ज्ञात्वापि भग- वान् यतो न निवर्तयति । अन्यथा सर्वेषां भजनीयो न स्यात्, संसारस्यानर्थरूप- त्वात् । ननु तथाप्यनर्थो निधारणीयः, तत्कथं न निवारितवानित्याशङ्कयाह सम- र्थत्वादिति । जातेऽप्यनर्थे रक्षणसामर्थ्यान निवारणम् । अनर्थे प्रेम च सिध्यति, तथाप्यर्जुनस्य कथमेवं वचनं ? तबाह दैत्यांशत्वात्तथा वच इति । अश्वत्थानो दैत्यांशत्त्वान् । भगवतो या तथा वचः--'इमं जही'ति । वेदविरोधाभावाय भीम- स्यापि वधार्थमुग्रमो निरूप्यते । भीमो ह्यासन्यरूपो चेदात्मा, अतः प्रमाणप्रमे- ययोरभिप्राययोरभिप्रायाकरणाद् व्यसनम् । 'अर्जुनो द्रौपदी चैव लौकिको लोक- वेदतः । अतो न मारणं जातं तेन व्यसनमागतौ'। दैत्याः संहारशक्तेरनुगुणा ननु द्रौणियन्धनादिकं भगवान्कुतो न निवारितवानित्यत आहुः भगवात्यानिदि । अन्यथेति, भक्तचित्ताननुसरणे । तत्र हेतुः संसारस्येत्यादि । संसारस्येति, देहाभि- मानस्य । तथा च निवारणे देहायभिमानेन भगवति दोषयुद्धयुदयान्न भजेयरित्यभजनीयः स्यादतो न निवारयतीत्यर्थः । ननु संसारमेव कुतो न निवर्तयतीत्यत आहुः अनर्थेत्यादि । तथाप्यर्जुनस्येति, शास्त्रं ज्ञात्वैव कर्वव्यत्वेऽपि तज्ज्ञातुनरावतारस्येत्यर्थः । ननु प्रतिज्ञात- त्वादर्जुनस्य द्रौणिवधोद्यमोऽस्तु, भीमस्य कुठ इत्यपेक्षायामाहुः वेदेत्यादि । वेदे ह्यसुरा वध्यत्वेनैवोच्यन्ते, अतः सहजद्वैपादित्यर्थः । नन्येवं सति विचारकाणां तेषां कुतो दुःखमा- तिरित्यत आहुः अत इत्यादि । ननु विचारकस्याभिप्रायज्ञानं कुत इत्यपेक्षायामाहु; अर्जुनो द्रौपदी चेति । अर्जुनो युद्धशास्त्रज्ञत्वाद्रौपदी च स्त्रीत्वाल्लौकिकौ । लोकवेदतः, लोक- वेदाभ्यां तेन तेन धर्मण तादृशौ । यद्वा, लोकवेदत इत्यस्योचराधै सम्बन्धः, तथा च १. पूर्वयादित्यादि । पूर्वषद् गर्वेगानान्तरसन्धानमित्यर्थः । तपा चौपायान्तयभावाद् गर्वाभाव इति भाषः १२. अन्ययेतीति पाठभगवझेदाभिप्रेतत्वे सति पैदावारकारणाम् ।

·. सावरणभङ्गे सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे इति द्रौपद्या मोचनम् । भगवांस्तूभयोस्तुल्यः, सर्वात्मत्वात् । भक्तरक्षां वन्यथापि करिष्यतीति युक्त एव सप्तमार्थः । शिरोमुण्डनज्ञानमावेशित्वात् । तेन न पूर्वेण वि- रोषः। भगवानाविष्टस्तथा कृतवान् । अन्यथा दौपदीसंहारशक्तिीमादीनपि सह- रेत् । तथा कचिदुपाख्यानमपि प्रसिद्धम् । क्रोधावेशे त्वपगते लौकिकदृष्टया चि- लापो न युक्त इति समाधत्ते पूर्ववदिति ॥ १०॥१०१॥१०२॥१०३॥ १०४॥ नन्वश्वत्थाम्नस्तथा बुद्धिं कुत उत्पादितवानित्याशङ्कयाह पुनरस्त्रसमुत्क्षेप इति- निवन्धः-पुनरस्त्रसमुत्क्षेपो गर्वाभावाय कारितः । प्रकाश:--पूर्ववत् समाधानं वारयति अनिवमिति सार्घाभ्यामू- निबन्धः-अनिव] निवत्यै च ब्रह्मास्त्रं दिविधं मतम् ॥ १०५॥ अनिवर्त्यसमुत्क्षेपो नास्त्येव मरणेऽपि हि । लोकः कुलविचारात्मकः, वेदस्तु 'तस्माद्रामणाय नावगुरेत न निहन्यान लोहितं कुर्या' दित्यादि, ताम्यां कृत्वा, अतः अर्जुनान्न मारणं जातं तेन तथेत्यर्थः । वेदज्ञानेनार्जुनादमारणमस्तु, द्रौ- पद्याः कुतस्तैदित्यत आहुः दैत्या इत्यादि । ननु तथापि भगवान् दैत्यारिः, कुतस्तन्मोचन उद्यत इत्यत आहुः भगवानित्यादि । तर्हि मारणाज्ञा कुत इत्यपेक्षायां मूल आहुः कथनमि- त्यादि । ननु मोचनानुकूल्ये भक्तरक्षा कथं स्यादित्यत आहुः भक्तेत्यादि । सप्तमार्थ इति, दुःखनिवृत्तिरूपः स इत्यर्थः । पूर्वेणेति, 'देव देव न चेयह' मित्यत्रोक्तेनाज्ञानेनेत्यर्थः । तथा कचिदिति, रत्नयक्षोपाख्याने । विलाप इति, 'यथाहं मृतवत्से' तिश्लोकोक्तः । पूर्ववदिति । तथा च दयाथ विलाप इत्यर्थः ॥ १०० ॥ १०१ ॥ १०२ ।। १०३ ।। १०४ ॥ एवं सार्धेश्चतुर्मिः परतो दुःखनिवृत्तिरूपः सामाध्यायार्थो विचारितः । अतः परमष्टभि ( रटमाध्यायार्थ विचारयन्ति । तत्राय वाक्यविभागः । द्वाभ्यां मृतौ दैहिक, द्वाभ्यां धृतराष्ट्रादिसान्त्वनं, चतुर्भिगवत्प्रयाणोद्योगः, द्वाभ्यामुतरास्तुतिः, सप्तभिर्गर्भस्य पाण्डवानां च रक्षा, पड्विंशतिभिः कुन्तीस्तुतिः, द्वाभ्यां स्तुत्यनुमोदनं, सप्तभिर्युधिष्ठिरानुतापः । तनाष्टानां कथोपयोगिलातत्तात्पर्यमनुक्त्वा उत्तरास्तुतिप्रभूतितात्पर्य वक्तुं पूर्वमस्त्रक्षेपतात्पर्य- माहुः नन्वित्यादि- ननु पूर्ववदुपसंहारेण गर्वसम्भवात्कथं तदभावसिद्धिरित्यत आहुः पूर्ववदित्यादि । ॥१०५॥ १०६ ॥१०७॥ ५ , . १. अमारणम् । २. व्यसनम् । ३. तस्य गर्वस्याभावसिद्धिः।

·ye प्रथमस्कन्धार्थः। शास्त्रादेवात्तयोः सिद्धिस्तेजस्तेन महद् भवेत् ॥१०॥ सर्वोपायपरिभ्रष्टो मृतकल्पो गुरुः सुतः । अत्युपासनया प्राप्तं ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् पितुः॥ १०७ ॥ प्रकाशः-ननु यथा गर्यो निवार्यते, तथा तद्धतुर्वशोपि कुतो न निवारितः ? तबाह उत्तरा परमा भक्तति- निवन्धः-उत्तरा परमा भक्ता रोहिण्यंशा हरेः सुहृत् । शरणागमनं कृष्णस्तुतिपूर्व च दर्शनम् ॥ १०८॥ उत्तरायास्तु भक्तत्वज्ञापनायावनं तथा। कृष्णदूरत्वतः पूर्व प्रविष्टस्य तथावनम् ॥ १०९॥ परीक्षिज्ञानसिद्धयर्थ बहुकालस्थितिहरेः। अन्यतेजोलयः स्वस्मिन् प्रकाराकथनं तथा ॥११०॥ आसक्तिर्गर्वाभावेन भजनार्थं यतः स्तुतिः । प्रतिभातः कृतेश्चापि ज्ञातः कृष्णो विशेषतः ।।११।। प्रकाश:-सा सर्वेभ्य उत्कृष्टा । भक्तत्वाद्भौतिकोत्कर्षः । रोहिण्यंशा आध्या- त्मिकी । अतनिनिधोत्कत्तित्प्रियार्थः तथा फरणमित्यर्थः । तस्याः पूर्वोक्तत्रितये क्रमेण नियामकमाह । भक्तत्वाच्छरणागमनं, देवतात्वात्स्तुतिः । भगवदीयत्वा- प्रथमतो ब्रह्मास्त्रदर्शनम् । भक्तत्वज्ञापनाय गर्ने प्रविश्यावनम् । ननु भगवद्भक्ताया उदरे कथमखप्रवेशः ! तमाह कृष्णदूरत्वत इति । प्रविष्टस्य ब्रह्मास्त्रस्य तथैव निरा- करणं सम्भवति । बहुकालस्थितिस्तु ज्ञानार्था । ननु मूले सुदर्शनमायाभ्यां पाण्डवगर्भ- रक्षा विहिता, न तु ब्रह्मास्त्रस्य नित्यस्य कचिल्लयो निरूपितः । 'वैष्णवं तेज आ- साय' इति क्रूरता निवारिता न तु धर्मी । 'अस्रतेजः स्वगदया' इत्यत्रापि शम एव पूर्वानुरोधेन वक्तव्यः । ततो धर्मिणोऽवस्य क लय इत्याशङ्कायामाह अन्यतेजोलय इति । अन्यब्रह्मास्त्रस्य दुर्वलस्य भगवत्येव लयः । तत एवोत्पन्नत्वादिति विमर्श- स्तथा । ततो हेतोरत्र प्रकाराकथनम् । अनेन यत्र यत्र विशेषाकथनं तत्र तत्र कारणे हरेः मुहूदिति भूलोक्ता आधिदैविकी ज्ञेया । तथा चैवं परममक्तत्त्वात्तद्गर्भावनमि- त्यर्थ. । परत्वे शकते ननु भगवदित्यादि । तथैवेति, प्रवेशनयेत्यर्थः । निराकृतस्य लया- भावे पुनरुद्गमनं हदि कृत्वा शङ्कते ननु मूलेत्यादि । पाण्डवगर्भरक्षेति, पाण्डवरक्षा गर्भ- १. सुदर्शनमायाभ्यामिति । ' स्ममाययाणोद्र' मिवि माश्यात् । .

·सावरणभने सरकारी श्रीमशागतार्थप्रकरणे लयो ज्ञातव्य इति सूचितम् । ननु पूर्व भगनतो निर्गमने कथं न स्तुतिः कृता? पत्राद्वा कथं स्तोने प्रवृत्तिरित्याशङ्कयाह आसक्तिगर्याभावेनेति । पूर्व गर्वस्य विद्य- मानत्वानासक्तिः । आसक्तो हि भजते । भजनार्थ सनसन्देहवारिका स्तुतिरित्यर्थः । नन्वासक्तावपि ज्ञानसाधनाभागात्कथं ताशी स्तुतिरिति चेत्तवाह प्रतिभात इति । भगवदासत्या स्वत एव प्रतिभोत्पन्ना तेन स्तुतिः । फिञ्च, हेत्वन्तरमपि जातमित्याह कृतेश्वापीति । भगवता हि ते पूर्व न रक्षिताः, तेन अन्त करणे भासमानोऽध्यनन्त- गुणपूर्णः 'अन्याप्माकमन्तरं अभूय' इति न्यायेनान्तरसम्भवान ज्ञातः । इदानीं विशेपरक्षामशादन्तरं निवृत्तप्रायमिति भगालतेहेतोः कृष्णो भगवान् विशेषतो ज्ञातः ॥ १०८ ॥१०९॥११०॥ १११ ।। नन्येवं सति युधिष्ठिरस्य पश्चान्मोहो न भवतीत्याशङ्कयाह सर्वनिर्णयपूर्व हीति- "निवन्धा-सर्वनिर्णयपूर्व हि याक्न गुरुणोदितः । तावन्मोहस्थिति व इति मोहस्य वर्णनम् ॥ ११२ ॥ प्रकाश:-प्रतिभातो दर्शनादा जातं ज्ञानं न मोहं निवारयति, शन्दादोपत्र- वणेन मोहोत्पत्तेः । शास्त्रतो हि अमात्प्रतिपन्नात्तस्य मोह स शास्त्रप्रकारेणैव निवृत्ति- महति । अतो यावदीप्मोन गोधयिप्यति तावन्मोहः स्थास्यतीत्यर्थः । अनेन भी- माध्यायो जीवस्वरूपज्ञापनार्थ इत्युक्तं भवति ॥ ११२॥ रक्षा चेत्यर्थ । कुन्तीस्तुतेस्तात्पर्यमाहु ननु पूर्वमित्यादि । न रक्षिता इति, इदानीमिव प्रत्यक्ष न रक्षिता । एवमष्टभि (१) रएमाध्यायार्थी विचारित ॥ १०८ ॥ १०९ ॥ ॥ ११० ॥ १११ ॥ तत्र युधिष्ठिरानुतापस्तूचरशेष इत्याशयेनाहु नन्नित्यादि- अत पर नवमाध्यायाओं वक्तव्य । तत्राय वाक्यविभाग ।चतुर्विशतिभिर्मीमनिकटे गमन, भीष्मवाक्यानि च।सप्तभिस्तवत्यवृतान्त । एकादशनिर्भीष्मस्तुति । निमिस्तन्मुगि। चतुर्भिस्तदुत्तरवृत्तान्त ॥ ११२ ॥ 1. पूर्य गर्यस्येति, माहात्म्पज्ञानात् पूर्व कृष्णो धानुपुत्र इति ज्ञानस्य । २ पूर्वमिति । तेयामयुक्तो भो गाय प्रतिययो भवेत् कवि'दिसनेन । ३ सप्तभिरिति स्यात् ? V ·प्रथमस्कन्धार्थः । एवं सति भीष्मस्तुतिरसङ्गतेत्याशङ्कयाह उक्तेः स्वाचारत इति- निबन्धः-उक्तः स्वाचारतो दाढर्यज्ञापनायां ततः स्तुतिः । मुक्तिश्चानुपदं नस्य सर्वसन्देहवारिका ॥ ११३ ।। प्रकाश:-यत्पूर्व तेन तत्त्वमुपदिएं जीवस्य भगवद्भजनेनैव कृतार्थतेति, त- स्वाचारतो दृढीकरोति । साधनं च फलं व प्रत्यक्षतः प्रदर्शयतीत्यर्थः । स्तुत्या सा- धनसन्देहो वारितः, मुक्त्या फलसन्देहः ।। ११३ ।। अध्यायत्रयमुपपायोपसंहरति दुःखहानिरिति- निवन्धः-दुःखहानिस्त्रिभिः प्रोक्ता सुखं चापि तथा त्रिभिः । स्वस्य सामान्यतः पूर्वं कृष्णप्रेमपुरःसरम् ॥ ११ ॥ तदुदेको वियोगे स्यात्तदर्थ कृष्णनिर्गमः । कृष्णसौख्ये हि तत्सौख्यमिति मूले सुखाभिधा॥११५॥ पश्चाच पुत्रसम्पत्त्या विशेपेणोपवर्ण्यते । मुक्तिस्तिभिस्तथा प्रोक्ता वीजकार्यफलैः स्फुटा॥११६॥ प्रकाश:-दुःखहानिः सुसं मोक्षश्चेति त्रिभित्रिभिः प्रतिपादितम् । तेन पा- ण्डवानां सर्व कृष्णाधीनमिति सेत्स्यति । ननु युधिष्ठिरस्य मुखवर्णने भगवत्कथा कुत्रोपयुज्यते ? तत्राह कृष्णसौख्ये हि तत्सौख्यमिति । अध्यायद्वयेन कृष्णसौ- ख्यम् । पुत्रसम्पत्या च स्वस्य मुखम् । कृष्णो हि यदर्थमागतस्तत्कृत्वा मुसी तत्र वृत्तान्तानां स्पष्टार्थत्वाद् भीष्मस्तुत्यादितात्पर्यमेकेनाहुः एवं सतीत्यादि। भीमा- ध्यायस्य जीवज्ञानार्थत्वे सति-- समादधते यत्पूर्वमित्यादि । साधनसन्देह इति, जीवाज्ञाननिवृत्तौ यत्साधनं, तत्सन्देह इत्यर्थः ॥ ११३ ॥ सप्तमादिपाध्यायीसिद्धमाहुः अध्यायत्रयेत्यादि सेत्स्यतीत्यन्तम् । तत्र दशमैकादशद्वादशानां सामान्यतोऽर्थ द्वयेनाः सुसमित्यादि मुले । पूर्वमिति पद्भिर्दशमारम्भे । शेपस्याध्यायस्यार्थमाहुः पादोनेन । मूले कृष्णेत्यादिना । तत्रायं वाक्यवि- भागः । चतुर्दशभिर्मगयत्प्रयाणं, दशभिः पुरस्त्रीवाक्यं, परिकाप्राप्तिः, तद्रेक इति प्रेमोरे- फः । तदर्थमिति वियोगार्थम् । एकादशद्वादशयोरथ विचारयान्त ननु युधिष्ठिरस्येत्यादि । अत्रैकादशे ऊनचत्वारिंशद्भिरिकास्थानां सुखं, द्वादशे च चतुरिंशद्भिः पुत्रसुखं युधिष्ठिरा- दीनाम् । तदर्थ सङ्ग्रहेणाहुः अध्यायद्वयेनेत्यादि । अनासाधारणप्रकरणे दशमादिषु ·सावरणभट्ठे सप्रकाशे श्रीमद्भागवताप्रकरणे भवति । स हि मक्तोद्धारार्यमागतः । ते हि निष्प्रपञ्चिताः स्वकीयाः परकीयावेत्य- ध्यायद्वयम् । अत्राध्यायत्रये प्रमेयं तत्कुश्लिष्टमित्यग्रिमाध्यायत्रयस्य रूपमाह मुक्ति- स्त्रिभिस्तथेति । बीजमुक्तिरेकेन । यीज धृतराष्ट्रगमनं स निर्गतो मुक्तस्तदान्येपा- मपि मुक्तौ विश्वासः । अतो बीजरूपा मुक्तिः प्रथमाध्यायार्थः । बीजलज्ञापनायव तचरित्रकथनं नारदेन | बीजमुक्तर्यत्कार्य युधिष्ठिरादीनां निर्गमनहेतुवैराग्यं तहि- तीयाध्यायाः । फलं पाण्डवानां मुक्तिः ।। १२४ ॥ ११५ ।। ११६ ।। ननु पाण्डवमुक्तिः कुत्रोपयुज्यते : तबाह पूर्वजानामिति- निवन्धः-पूर्वजानां तथा मुक्तिः स्वस्य त्यागे हि साधनम् । त्यागे कृष्णलयश्चैव सर्वेपामुदितः स्फुटः ॥ ११७ ॥ तत्रत्यानां तदङ्गत्वं टीकायामेव वर्णितम् । प्रकाश:-तेषां प्रतिबन्धकता पूर्वमेव निरूपिता । दृष्टान्तप्रकारेणापि तदुपयु- तमित्याह त्यागे हि साधनं त्यागे कृष्णलपश्चैवेति । अत्रार्जुनस्य स्वरूपवर्णना- दिकं फुलोपपुज्यत इत्याशङ्कयाह तत्रत्यानामिति । एतन्निबन्धकरणापूर्वमेय सूक्ष्मा या टीका कृता तत्रैव सङ्गतिनिरूपिता । अध्यायार्थस्त्वेतावानेवेति नात्रोक्त इति भावः। एवं तृतीयप्रकरणे नवाध्याया गुणरूपाः प्रतिवन्धाभावाय निरू- पिताः । वीजादिशुद्धिद्वारा तदुपयोगध वर्णितः ॥ ११७॥ सन्बन्धिशुद्धिः, कालशुद्धिः, कृपाशुद्धिश्च वोध्यत इति ज्ञेयम् । अतः परं त्रयो- दशायध्यायत्रयस्य विशेषतोऽर्थाकथने हेतुं स्फुटीकुर्वन्ति अत्रेत्यादि । कुश्लिष्टमिति, प्रतिवास्यविचाराधीनज्ञानकम् । अतष्टीकयैव तदर्थः स्फुटतीति नात्रोच्यत इत्यर्थः ॥ ॥ ११४ ॥११५॥ ११६॥ अयोदशचतुर्दशपञ्चदशानामर्थ सार्धनाहुः ननु पाण्डवेत्यादि । अनेदं प्रतिभाति । यत्र मर्यादया मोचयति तत्रैवायं नियम इति । अन्यथा पाण्डो- रमुक्तत्वेनेन्द्रस्य चाधिकारितया यावदधिकारमवस्थित्या पाण्डवा अपि न मुच्येरन् । पुष्टिमादाय योगान्तरमाहुः दृष्टान्तेत्यादि । तथा च 'येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः' इति न्यायेन यथा तैत्यक्तं, तथा राज्ञापि त्यक्तव्यं, यथा ते मुक्तास्तथायमपि मोक्ष्यत इत्येतदर्थमेव तन्मोक्षकथेत्यर्थः । नात्रोक्त इति । अर्जुनवाक्योपयोगी निवन्धेऽसामिनोंक्त इत्यर्थः । अत्र त्रितयमुक्त्या प्रतिबन्धनिविरसाधारणोपयोगिनी वोध्या ॥ ११७ ॥ १, सबोधिन्या।

·५२ । प्रथमस्कन्धार्थः । अधुना चतुर्भिरघ्यायैः परीक्षितः फलमुखं साधनमधिकारार्थ निरूप्यत इत्याह परीक्षित इति- निबन्धः-परीक्षितस्तथाध्यायचतुष्टयमुदीर्यते ॥ ११८ ॥ राज्यत्यागविभेदेन राज्ये द्वैविध्यमेव च । सामर्थ्यस्य द्विरूपत्वाल्लौकिकालौकिकत्वतः॥११९॥ सर्वपृथ्वीजयः पूर्वः कलेश्चापि तथा परः । धरणीधर्मसंवादस्तयोर्भीतत्वसूचकः ॥ १२०॥ प्रकाश:-अध्यायार्थविभागार्थमाह राज्येति । राज्यमध्यायद्वयेन त्याग- याप्पध्यायद्वयेनेति । राज्ये वैविध्ये हेतुः सामर्थ्यस्य द्विरूपत्वम् । लौकिक सर्वभू- मिजयः । अलौकिक कालजयः । धरणीधर्मसंवादस्योत्तरशेपत्वं ज्ञापयितुमाह भीत- त्वसूचक इति । भीतिहेतोः कलेनिराकरणमग्रिमाध्यायार्थः । सर्वत्राध्यात्मिकाधि- भौतिकधर्मों स्थापिताविति ज्ञापनार्थो वा । आधिदैविक एवात. परं स्थापनीय इति तस्यापि भयं यो निवारयतीति राज्ञ उत्कर्षः ॥ ११८ ॥ ११९ ॥ १२० ॥ पोडशादिचतुर्णामर्थमाहुः अधुनेत्यादि । त्रिप्वेतेषु द्विविधं मगवद्दत्तं सामर्थ्य तादृशी धर्मोन्नतिश्चासाधारणोपयोगिनी बोध्या । तत्रैवं वाक्यविभागः । सप्तदशभिर्भूजयः । विंशत्या धरणीधर्मसंवाद इति । सप्तदशे तु चतुर्भि- धर्मादिदर्शनं, द्वादशभिस्तान्प्रति प्रश्नः, चतुर्भिधर्मवाक्यं, सप्तभिस्तद्विचारः, अष्टभिः कलिशासनं, पद्धिः स्थानदानं, शेपः क्रियया धर्मादिसान्त्वनम् । अष्टादशे तु दशमिः पारीक्षितोपसंहारः, सप्तभिः पुनस्तत्प्रश्नः, चतुर्दशभिरपराधः, ततः पङ्गिः शापः, त्रयोदशभिः शमीकानुताप इति । ऊनविंशे तु त्रिभीराज्ञोऽनुतापः, चतुर्भिः प्रायोपवेशः । पञ्चभिर्मुनीना- मागमनं, पहिस्तेषां सत्कारः, चतुर्भीराजप्रशंसा, द्वाभ्यां राजप्रश्नः, सप्तभिः शुकागमनं, नवभीराजप्रश्नः शुकं प्रतीत्येवं योध्याः। ननु पोडशे लौकिकं सर्वभूमिजयरूपं सामर्थ्यमुच्यते, तेत्र धरिणीधर्मसंवादः कुत्रो- पयुज्यत इत्यत आहुः धरिणीत्यादि । उत्तरशेपत्वमिति, अलौकिकसामर्थ्यशेपत्त्वं, कथमि- स्याकालायामाहुः भीतीत्यादि । नन्वेवं पञ्चदशश्लोकोचरं सर्वस्याध्यायस्यानिमशेपत्वे पूर्वभाग- मात्रार्थस्याध्यायार्थता न युक्तेत्याशय पक्षान्तरमाहुः सर्वत्रेत्यादि । तथा चेदं लौकिकसा- मर्यस्यैव कार्यमिति पूर्वशेषत्वान्न दोप इत्यर्थः । उत्कर्ष इति । तथा चायं सप्तदशस्यार्थ इत्यर्थः ॥ ११८ ॥ ११९ ॥ १२० ॥ १. सण्यायेषु। ३. निइ। ३. पारीक्षितस्य चरित्रस्योपसंहारः । ४. लौकिके। . ।

·. सावरणभड्ने सपकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकारान्तरेणापि माहात्म्यबोधकत्वमस्य प्रकरणस्येत्यभिप्रायेणाह तत्स्थास्तेन कृतार्थाश्चेति- निबन्धः-तस्थास्तेन कृतार्थाश्च सुतरां कलिना हताः । यो रक्षकस्तयोः पश्चात्कलिनिग्रहतो महान् ॥ १२१॥ , तस्यापि कृष्णकथया गतिरन्यकथा तु का। प्रकाश:- धरणीधर्मा प्रकृती, धरणीस्था धर्मेणीव कृतार्थाः । एतादृशा अपि सुतरां कलिना हताः । तेषां यो रक्षको भगवत्प्रयाणानन्तरं कलिनिग्रहं कृत्वा स महानेव भवतीत्यध्यायद्वयार्थः । एवं निरूपणस्य प्रकृतोपयोगमाह तस्यापीति । अनेन भूमिष्ठानां तीर्थानां देवानां साम्प्रतं क्रियमाणस्य धर्मस्य वा अप्रयोजकत्वं भू- चितम् । कालजयादीनां मृत्युजपादीनामपि भगवान् वा भागवतं वा नान्यो मोक्ष- दानसमर्थः ॥ १२१॥ ननु पाण्डवाः कथं भगवत्कृपावलोकिताः कलिनिग्रहं न कृतान्ताः तेन परीक्षि- रस्वत एव कश्चिन्महान् भविष्यति । तस्य भागवतश्रवणं भागवतप्रविष्ठार्थमेव शु- केन कारितमितीमामाशां परिहर्तुमाह कृष्णासत्येति-- निवन्धः-कृष्णासत्या पाण्डवानां नोत्साहः कलिनिग्रहे ॥१२२॥ कलिदोपाभिभूतानां न श्रद्धा हरिवर्णने । प्रकाश:~भगवदासता भगवति प्रचलिते समर्था अपि प्रचलिता एव, अतः परीक्षितो न सहज सामर्थ्यम् । ननु भागवतं चेदतिसमथं तदा यस्मै कस्मैचिच्छा- वितं सन्मादं प्रयच्छत्कि परीक्षितेत्याशङ्कयाह कलिदोपाभिभूतानामिति । श्रद्धार्थ- मेवाधिकार उक्तो न तु भागवतमधिकारमपेक्षते । तथा संति 'प्रवर्तमानस्य गुणैर- नात्मनः, इति वाक्यं विरुध्येत । यतो यस्यैव महती श्रद्वा स एषाधिकारी । कलिश्च परीक्षिता भीपितो न भगवद्भक्तान् वाधते ॥ १२२ ॥ एवं निरूपणस्येत्यादि । अध्यायद्वयनोक्तस्य राजसामर्थ्यस्य श्रीभागवतोपयोगमाहेत्य- थः । अनेनेत्यादिना प्रथमाध्यायस्य, कालेल्यादिना च द्वितीयस्योपयोग उक्तो वोध्यः ॥१२१॥ श्रुतौ तद्वैतघोर आङ्गिरस' इत्यादिषु यथा विशिष्टपुरुषसम्बन्धाद्विद्योत्कर्षः प्रतिपाद्यते तद्वदेवात्रोत्कर्पोऽस्तु न तूक्तरीत्येत्याशते नन्वित्यादि-- न सहज सामर्थ्यमिति । तया च न विशिष्टंपुरुपसम्बन्धकृतं माहात्म्यमपि तु स्वत एवेत्यर्थः । स्वतः सामर्थ्यानीकारे मूलविरोधमाशङ्कते ननु भागवतमित्यादि ॥ १२२ ॥ १. अध्यायस्य । २, महत्पुष्पसम्बन्धातम् । ३.भीभागवतस्यति शेषः । 1 - ·५४ - प्रथमस्कन्धार्थः। नंनु परीक्षितमपि दुर्बुद्धिदानेन कलिबाधितवान्, कथमन्यान्मोचयेदित्याशङ्कयाह ज्ञानाग्निदग्धदेहस्येति- निवन्धः-ज्ञानामिदग्धदेहस्य न दाहो लौकिको मतः॥ १२३ ॥ अतः शापमिषेणेशस्तक्षकाग्निमवासृजत् । कले स्थानप्रदानाद्धि ब्राह्मणातिक्रमे मतिः॥१२४॥ युगाभिमानिदेवस्य स्वाधिकारपरिच्युतिः निग्रहो रूपरक्षार्थ स्थानदानं प्रकीर्तितम् ॥ १२५ ।। देशकालानुसारेण शुद्धयशुद्धी प्रकीर्तिते । कलौ पण्णां तथापेक्षा नास्ति धर्मोन्नतिस्ततः॥१२६॥ आसिद्धत्वात्तामसत्वात्तामस फलमस्य तु। चित्तशुद्धिर्न चैव स्यात्पविलोदकपूरवत् ॥ १२७ ॥ मालिन्यं मलिने लोके न सम्यगुपजायते । दुःखं च तामसं तस्य मूढं सह्यमलौकिकम् ॥ १२८॥ प्रकाश:--भगवता तथा कृतं न कलिनेति निर्णयः । ननु भगवान् ब्राह्म- णातिक्रमे कथं बुद्धिं दत्तवानित्याशङ्कयाह कले स्थानप्रदानादीति । दुष्टस्य स्था- नदानात्तामसे कर्मण्याग्रहः । अनेनाधर्मादेव तस्य तथा बुद्धिः । नन्यमूर्तस्य कले कालरूपस्य निरन्तरं वर्तमानस्य को वा निग्रहः १ किं वा स्थानदानमिति शङ्का- व्युदासायाह युगाभिमानिदेवस्येति । परीक्षित्समये कालधर्माणामप्रवृत्तिरेव नि- ग्रहः । स्वरूपरक्षा स्थानदानम् । नन्वधर्मस्य स्थानदानाजातस्य ब्राह्मणातिकमस्य कथं मोक्षपर्यवसायित्वं ? तबाह देशकालेति । कलि त्यन्तं दुष्टः । अन्तकाले रोगवद्भगवत्स्मरणे स्वत एव शुद्धत्वात् । अतो धर्मसिद्धावसहायशूर इति तस्य स्वरू- परक्षायां धर्मोन्नतिर्जाता । तेन तामसकर्मणोप मोक्षपर्यवसायित्वम् । नन्वेवं सति महतो रक्षा साविकमेव कर्मेति कथमतिक्रमबुद्धिः १ कथं वा सोन्मरणमित्याश- चाह असिद्धत्वादिति । कलौ चेद्धर्मो भवेत्तदा कलेरसहायशूरत्वाचद्रक्षा सात्विक कर्म भवेत् । अतो धर्मस्यासिद्धत्वात्तेनैव फलम् । कलिश्च तामसः । चतुर्युगाणां अष्टादक्षाध्यायार्थ वदिप्यन्तः कलेरवाधकल आशकते ननु परीक्षितमित्यादि--- तत्र समादधते साधैः पञ्चभिः । फलेधर्मरक्षायामसहायशूरत्वं विष्णुपुराणसमाप्तौ प्रसि- द्धम् । फलं तथेति, दुरदृष्टं रूपम् । तथा च शापस्य भगवत्कृतत्वाहामणातिक्रमस्य ·सावरणम) सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे कृतं साचिकम् । त्रेता राजसी सात्विकी च । द्वापरं राजसं तामसं च । केवलस्ता- मसः कलिः । अतस्तामसरक्षापि तामसी, तेन फलं तथेत्यर्थः । नाप्येतदीयेन धर्मेण चित्तशुद्धिर्भवति, किंतु स्वर्गादिकमेव भवतीत्याह चित्तशुद्धिन चैव स्यादिति । अदृष्टमेय. फलमित्यस्माद्धर्मान दृष्टमित्या दृष्टान्तः पड्किलोदकपूरवदिति । पापाभाचे ऽप्येवमेवमिति न्यायमाह मालिन्यं मलिने लोक इति । मालिन्यं दुरदृष्ट, तेन तथा नरकाभावः, किं त्वहिकमेव दुःसं पापात् , तच दुःखं तामसं न तु तीव्रवेदनारूपं, कि तु मूढं, अतः सह्यम् । किश्च, अलौकिक, तया लोकापवादादिरहितम् । एवं कलेरु- कर्पः प्रतिपादितः ॥१२॥१२४६१२५॥१२६॥१२७॥१२८॥ ननु मुख्योत्कर्पः कलेः कथं न प्रतिपादितः ? 'कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं बजेद्' इत्यादिरूपः, तबाह भागवतामयत्तेरिति- निवन्धः-भागवताप्रवृत्तर्हि कीर्तनाद्यादरो न हि । अग्रे तस्य कथा वाच्या सारोयमिति बुध्यताम् ॥१२९॥ कल्पभेदाभारतादि कथया न विरुध्यते ॥ सर्वज्ञत्वादृषीणां हि श्रवणार्थ तथा गतिः॥ १३०॥ प्रकाश:--भागवतशास्ने प्रवृत्ते हि कीर्तनादयो जायन्ते । अनादरेण पुनः कार्य न सिध्यतीति तन्नोक्तम् । अग्ने द्वादशस्कन्धे यक्ष्यति । अयमेव कलेर्मुस्यो गुण इति सिद्धान्तसारो ज्ञातव्यः । स्वभावतो दुष्टत्वादतिक्रमादियुद्धिरुत्पन्ना । गुणत उत्कृष्ट- त्यात्सत्पर्यवसानमिति विमर्शः । ननु भारत परीक्षितो नोत्तमत्वकथा, अतस्तादृशे भागवतप्रवृत्तिः कथमुत्कृष्टा भाविप्यतीत्याशङ्कयाह कल्पभेदादिति । ऋपीणांमाग- मनं राज्ञो दययेति पक्षल्यावृत्त्यर्थमाह सर्वज्ञत्वादिति ॥ १२९ ।। १३०॥ व्यासनारदयोर्मध्यमत्वेऽपि हेतुत्वादनागमनसाशय प्रयोजनान्तरमाहं व्या- सेति- निवन्धः-व्यासनारदयोश्चैव तत्प्रवृत्तिदिदृक्षया । दुष्टरक्षणहेतुकत्वात्पर्यवसानतः कलेरदुष्टत्वेन तदक्षाया अपि धर्मोनतिजनकतया मोक्षपर्यवसा- यित्वं, कलेः स्वरूपतस्तामसत्वेन तद्रक्षायास्तामसधर्मतया स्वल्पदुरदृष्टजनफल्वेनामवलंत्वाच न से चापक इत्यर्थः । एवमिति स्वल्पदुरदृष्टजनकत्वेनोपलक्षणविधया ।। १२३ ॥ १२४ ॥ ॥ १२५॥ १२६ ॥ १२७ ॥ १२८॥ फलितमाहुः स्वभावत इत्यादि । ऊनविंशाध्यायार्थमाहुः ऋषीणामित्यादि ॥ १२९ ॥. ॥ १३०॥ १३१ ॥ कृतिः।

·प्रथमस्कन्धार्थ । अविरक्तेमध्यमत्वादामस्य क्रियया गतिः ॥ १३१ ॥ प्रकाशा-दिक्षायां हेतुः अविरक्तरिति । परशुरामस्य तु ब्रियाशक्त्यमतार- त्वाद्विशिष्टवाचके भागमते गमनमुचितमेन ॥ १३१॥ ननु सर्वापेक्षया भगवानुत्तमोतस्तनाग्लौकिक्रधर्मः कथमुत्कर्षापकपचिन्ता ? तस्मात्सर्ने भगवदंशाः शुफापेक्षयोत्तमा इत्याशङ्कयाह शुकः शिव इति- निवन्धः-शुकः शिवस्ततोऽप्येवमीश्वराज्ज्ञानसंस्थितिः। एतदर्थ हि भगवानवतीर्णो वृषध्वजः ।। १३२ ॥ द्वात्रिंशल्लक्षणयुक्तो भक्तानां सुरपादपः॥ तत्र प्रश्नद्वयं लोके सर्वदोपमृतिक्रमात् ।। १३३ ।। प्रकाश:-गुणावतारत्वात्सोऽपि महान् । ब्रह्मविचादपि लौकिकयोत्कर्षः। अन्यमपि हेतुमाह ईश्वराज्ज्ञासंस्थितिरिति । ईश्वरात्प्राप्तं ज्ञानं सम्यक् तिष्ठति । अन्यन्मायादिना अपोह्यते । अनेन 'आरोग्यं भास्करादिच्छे दिति चतुर्णामप्येपैच व्यवस्था मुख्येति सूचितम् । नन्वस्यावतारस्य किं प्रयोजनमित्यत आह एतदर्थ हीति । भगवान् सर्वमुक्त्यर्थमवतीर्णः, स्वयं गच्छन् स्वस्थाने शिवं स्थापितवान् । अतो भागवतप्रवर्तनार्थमेर शिवावतारः । ननु काश्यां स्थित्वा ज्ञानमुपदिशत्येव किं पुनरवतारेणेत्याशङ्कयाह वृपध्वज इति । वृपो धर्मः, तेन धर्मप्रकारेण सोचयितु- मवतार इत्यर्थः । कर्मपुराणे शिवावतारः शुक इति यद्यप्यस्ति, तथापि लक्षणैरपि ज्ञातव्य इति महापुरुषत्वं निरूपयति द्वात्रिंशदिति । एतादृशे शुके समागते राज्ञा यत्कृतं तदाह तति । सर्वदा फैि कर्तव्यं नियमाणेन किं कर्तव्यमिति ॥१३२।।१३।। इति श्रीमदल्लभदीक्षितविरचितसप्रकाशतत्त्वार्थ- दीपनिवन्धे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रथमस्कन्धार्थनिरूपणं समाप्तम् ।। कूर्मपुराण इति । तत्र पूर्वमागे सप्तदशेऽध्याय 'द्वैपायनाच्छुको जज्ञे भगवानेव शङ्कर । अगाशेनावतीर्योा स्व प्राप परम पद' मिति । शेपं प्रकटार्थम् ॥१३२॥१३३॥ .इति श्रीपीताम्बरतनुजपुरुषोत्तमविरचिते तत्त्वदीपप्रकाशावरणभङ्गे प्रथमस्सन्धविवरणं सम्पूर्णम् ॥ १ तत्रामवद् भगवानिति श्लोकोक्तानि दानिशद्विशेषणानि लक्षणलेनोक्तानीति प्रतिभाति । इति प्रथमस्पन्धनिवन्धलेयः । " . . -- ·अथ द्वितीयस्कन्धार्थः। प्रकाश:-द्वितीयस्कन्धे स्कन्धार्थप्रकरणाध्यायार्थान् वक्तुं सङ्गत्यर्थं प्रथम- स्कन्धे सिद्धमर्थमनुवदति उत्तम इति- निबन्धः-उत्तमे चोत्तमोतुः प्रश्न आये निरूपितः । अध्यायदशकैस्तत्र साङ्गं श्रवणमीर्यते ॥ १॥ प्रकाश:--उत्तमे वक्तरि उत्तमश्रोतुः परीक्षित आये स्कन्धे प्रश्नो निरूपितः। तत्र उत्तरे साङ्गं श्रवणमीर्यते । किं कर्तव्यमित्यपेक्षायां साङ्गं श्रवणं कर्तव्यमिति । तत्र दशाङ्गानीति दशाध्यायनिरूप्यते । अनेनाङ्गनिरूपणं स्कन्धार्थ इत्युक्तम् ।। १ ।। सम्पूर्णस्य भागवतस्य श्रवणविधिशेषत्त्वम् । तत्र विषयत्वेन दश स्कन्धाः । अधिकारार्थ प्रथमः । अङ्गार्थ द्वितीय इति । एवं भावनान्वणं भागवते महावा- क्यार्थः कर्तव्यरूपः तच्छ्वणं किमित्याकाहायामाह शक्तितात्पर्य निर्धार इति- अथ द्वितीयस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः । श्रीकृष्णाय नमः ।। अथ द्वितीयस्कन्धनिवन्धं व्याचिख्यासवः सहतिबोधनायाहुः द्वितीय इत्यादि-- निरूपित इति, द्विप्रकारको निरूपितः । उत्तर इति, द्वयोर्वक्तव्ये उत्तरे । कर्तव्य- मितीति । द्वयोरुचरत्वेनेर्यत इति मूलेन सम्बन्धः । तथा च स्कन्धोपक्रमे 'श्रोतव्य' इति तदुपसंहारे च 'पाझं कल्पमथो शृण्वि'तिश्रवणस्य कथनाच्छ्यणं कर्तव्यमिति प्रथमस्कन्धो- क्तानां त्रिविधानामपि श्रोतृष्णां कर्तव्यनिधीरो द्वितीयस्कन्धार्थ इत्यर्थः । नन्वेवं सति द्वाभ्या- मेकैनव वाध्यायेन स निरूपणीयो दयानां किं प्रयोजनमत आहु. तत्र दशेत्यादि । तत्रेति, श्रवणे । अनेनेति, दशाध्यायैरगनिरूपणेन । तथा च वस्तुत. कर्तव्यनिधारोऽर्थः । स दशभि- रुपत इत्यरमाससयापियारणाशतिरूपणे समय इत्यर्थ ॥ १॥ एवमेकेन स्कन्धार्थमुक्त्वा द्वौ कथं स्कन्धार्थाविति जिज्ञासायां तचतुर्भिरुपपादय- न्तस्तस्यावश्यकत्वयोधनायाहुः सम्पूर्णेत्यादि । भावनादिति, स्यब्लोपे पन्चमी, विचार कृत्लेत्यर्थः । कर्तव्यरूप इति । द्विविधा अन शास्त्रार्थ , अनुष्ठेय. प्रमेयश्च । तत्र द्वितीयो दशलीलायुतो भगवान् । प्रथमस्तु साहश्रवणरूप इत्यर्थः । एवं च विचारे प्रथमस्कन्धार्थस्य कर्तृशेषत्वेन द्वितीयार्थस्य सहकारितया फलशेपत्वेन तृतीयाद्यर्थानां श्रवणखरूपशेपत्वेन हेतुतैय स्फुटीभवतीति अनुष्ठेयं शास्त्रार्थ प्रति स्कन्धार्थीनां हेतुमद्भावः सद्गतिः स्कन्धार्थानां च पर-. स्परमेककार्यत्वसङ्गतिरिति ज्ञापितम् । आहेति, लक्षणं कुर्वस्तस्वरूपमाह-- १ भागवतादित्यपि पाठः । २ भागवतादित्यपि पाठः । । . . ८ ·द्वितीयस्कन्धार्थः। निवन्धः-शक्ति तात्पर्यनिर्धारः श्रवणं पदवाक्ययोः।। तत्तध्यानं हृत्प्रसादो मननं चाङ्गमुच्यते ॥ २ ॥ श्रोतव्यविषयत्वेन लीला दशविधा पुनः। वक्तव्या वासुदेवस्य तदर्थमपरा कृतिः॥३॥ शक्तितात्पर्यनिर्धारः सामान्येन पदादिगः । अङ्गोक्त्यैव सुसंसिद्धो द्वितीयोऽङ्गविनिश्चये ॥ ४ ॥ कृष्णस्य सर्वरूपत्वे निर्धारः पदवाक्ययोः। गुणातीतस्वरूपत्वे निर्गुणश्रुतिनिर्णयः ॥५॥ प्रकाशः-पदे शक्तिनिर्धारोऽसङ्कोचरूपः सहजः । वाक्ये तात्पर्यनिर्धारः । उभयमुभयत्र वा । अगानि कानीत्याकाहायामाह तत्त्वध्यानमिति । तत्रेति वा । तत्त्वस्वरूपचिन्तनं ध्यानम् । हृत्प्रसादश्चित्तशुद्धिः । मननं च तृतीयमङ्गम् । अनेन प्रकरणविभागोऽपि निरूपितः । केपां शब्दानामित्याकालायां श्रोतव्यविषयमाह ननु पदशक्तिनिर्धारस्य निषष्ट्वादिभिरेव सिद्धेर्वाक्ये च शक्तेरभावात् 'पदवाक्ययो- स्तात्पर्यनिर्धारः श्रवण'मित्येव लक्षणं युक्तं न तु शक्तिनिर्धारोऽपि मध्ये निवेशनीय इत्याकाज्ञायां तत्सार्थकत्वाय शक्तेः स्वरूपमाहुः असङ्कोचरूपः सहज इति । भगव- द्वाचकप्रणवविकृतिरूपाणां सर्वेषां पदानां भगवद्रूपेणार्थेन - नित्यसम्बद्धत्वाद्भगवतश्च सर्व- रूपत्वात् सर्वे शब्दाः सर्वार्थवाचका इत्येवंरूपः पदे शक्तिनिर्धारः स्वाभाविकः । तथा वरूपः पदशक्तिनिर्धारो नेतरसाध्य इति शक्तिपदं सार्थकमेवेत्यर्थः । एतेन जातौ विशिष्टे प्रवाहे वा शक्तिरित्येतेषां पक्षाणामत्रानुपादेयत्वं वोधितम् । सर्वनिर्णये वैयाकरणरीत्या वाक्ये शक्तेरङ्गीकरणात्पक्षान्तरमाहुः उभयमुभयत्र वेति । एवमेकः स्कन्धार्थ उक्तः। द्वितीयं वक्तुमाहुः अङ्गानीत्यादि । द्वितीयाध्याये स्वरूपध्यानस्योक्तत्वात्प्रथमपाठे तस्य न सङ्ग्रह इत्यतः पाठान्तरमाहुः तत्रेति । वेति । अत्र शुकाभिप्रेतत्वात्प्रथमः पाठः । द्वितीयध्यानस्यापि प्रकारविशेषणादरणीयत्वात्पाठान्तरमिति बोध्यम्। द्वितीयपाठे ध्यानपदस्यार्थमाहुः तत्त्वस्वरूप- चिन्तनमिति । तत्त्वानां स्वरूपस्य च चिन्तनमित्यर्थः । एवमाधाध्यायोक्तमेकमगमुक्तं, तद- ग्रिमद्वयोक्तमङ्गान्तरमाहुः हृदित्यादि । तदग्रिमपडध्याय्युक्तं तृतीयमाहुः मननमित्यादि । अनेनेति अङ्गत्रयकथनेन । एवं च अननिरूपणरूपे स्कन्धार्थे प्रकरणार्थानां विशेषरूपत्वात्सा- मान्यविशेषभावः, तान् प्रत्यध्यायार्थानां च स इति सङ्गतिबोंधिता ज्ञेया । प्रथमस्कन्धार्थान् । परिच्छिन्दन्ति केपामित्यादि । स्कन्धार्थभूतं केषां शब्दानां, किंशब्दविषयकमित्याकाहायां १. तत्वज्ञानमिति मुद्रितादर्श । २. निर्गुण; श्रुतीति मुद्रितादर्श ।

·सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे श्रोतव्येति । दशविधा लीला श्रोतव्या । अनेनाग्रिमस्कन्धानामा उद्देशत उक्ताः । ननु धीं येन केनचिद्धर्मेण सहितः श्रोतव्यो भवतु, कोऽयं निर्वन्यो दशविधली. लायुत इति ? तत्राह तदर्थमपरा कृतिरिति । अन्यथाग्रे निरूप्यमाणा दश स्कन्धा व्यर्थाः स्युः । पदवाक्यानां चानुपस्थितत्वादङ्गविचारोऽपि व्यर्थः स्यात् । तस्मा- दपरकृत्यनुपपत्त्या दशविधलीलायुक्त एव थोतव्यः । ननु शक्तितात्पर्यनिर्धारः कथं कर्तव्यः, केन कर्तव्य इत्याकालायामाह शक्तीति । अङ्गनिरूपणेनैवाङ्गचपि निरूपितो भवति। न हि सर्वाङ्गेपु सिद्धेपु अङ्गिसिद्धिरवशिष्यते । तदाह अझोक्त्यैव सुसंसिद्ध इति । तदर्थ स्कन्धमाह द्वितीय इति । अनेनाङ्गानां स्कन्धे अजिनो निरूपणं युक्त- मिति ज्ञापितम् । शक्तितात्पर्यनिर्धारो द्वितीयस्कन्धे न स्पष्ट इति तं स्पष्टपति कृष्णस्य सर्वरूपत्वमिति । शक्तिसङ्कोचपक्षे नान्यापदानां भगवद्वाचकत्वं सिध्यति । एवं श्रोतव्याः शक्ती तात्पर्ये च निर्धायी ये शब्दास्तेषां विपयं प्रतिपाद्यमाहेत्यर्थः । दशविधे- त्यादि । तथा च दशविधलीलाबोधकानां पदवाक्यानां शक्तितात्पर्यनिर्धारः श्रवणमित्यर्थः । तस्मादिति, उक्तहेतुद्वयानुरोधात् । शक्तीत्यादि मूले । तथा च तत्त्वस्वरूपध्यानचित्त- शुद्धिमननैरुपकृत्याङ्गवाचकेनानेन सामान्यतः कर्तव्य इत्यर्थः। नन्वेवं सति श्रवणस्य स्कन्धार्थता आगता । पूर्व तु टीकायामहनिरूपणस्य स्कन्धार्थता कण्ठत उक्तेति विरोध इत्याकाहायामाहुः अङ्गेत्यादि । अङ्गीति श्रवणम् । तथा चैकद्वारान्यस्यापि सिद्धेद्वयोः स्कन्धार्थत्वं न विरुद्धमित्यर्थः । मूले अङ्गविनिश्चय इत्यत्र निमित्तात्कर्मयोग इति स. प्तमी । अविनिश्चयार्थमित्यर्थः । प्रथमस्यार्थसिद्धिमाशङ्कयाहुः शक्तीत्यादि । न स्पष्ट इत्यादि । कोशव्याकरणमीमांसादिवदकथनान स्फुट इति हेतोस्तं स्पष्टयति । भगवतः सर्वरूपत्वस्य तत्र बोधितत्वात्सर्वेषामर्थानां संसर्गाणां च भगवद्रूपत्वे सिद्धे वक्तुध तथा . वोधने विवक्षिते सर्वेषां पदवाक्यानां भगवद्वाचकत्वं तत्तात्पर्यकत्वं च निर्धारितं भवती- स्येवं स्फुटीकरोतीत्यर्थः । ननु पृथिव्याः सर्वपार्थिवरूपत्वेऽपि यथा घटादिपदानां तत्र तत्रैव शक्तिर्न पृथिव्यां, तथानापि शक्यवचनत्वात्सर्वस्य भगवद्रूपत्वेऽपि कथं शक्त्यादि- निधार इति शङ्कायामाहुः शक्तीत्यादि । अत्र पदपदं वाक्यानामप्युपलक्षकम् । तथा चैवं सिध्यति । द्वादशे हि ततोऽभूत्रिवृदोकारो योऽव्यक्तमभवः स्वराट् । स्वधानो ब्रह्मणः साक्षावाचकः परमात्मनः । स सर्वमन्त्रोपनिपटेदवीजं सनातन'मितिवाक्यात् परमात्म- वाचकपणवविकृतीनां सर्वेषां शब्दानां भगवंद्वाचकत्वस्य साहजिकत्वान्नामरूपव्याकरणा- दिश्रुतीनां शक्तिसङ्कोचनमेवार्थः । भगवतश्च सर्वरूपत्वं चतुःश्लोक्यां विवृतम् । अत १. नात्ययति । भावितद्विशिष्टभ्यविकिपक्षेषु न ।

·६० द्वितीयस्कन्वार्थ.1 संति श्रोतव्यविपयो दशविधलीलायुक्त एव भवति । अन्यथानन्तत्वाच्छब्दानां श्रवणाशक्तौ श्रवणविध्यपर्यवसानमेन स्यात् । यत्किञ्चित्पवाक्यनिर्धारो या कुत्र- चित्तन्न श्रवणम् । अतोऽग्रिमा सवेर कृतिः सार्थिका । ननु मीमांसयनायमर्थः सिद्ध । 'आत्मा श्रोतव्य' इति तथैव सर्वैः श्रवणनिधिनिरूपित इत्याशङ्कचाह गुणातितस्वरूपत्व इति । भगरतो हि रूपद्वयं, गुणातीतरूपं सगुणं च । तन चैदे गुणातीतमेव । पुराणे च सगुणम् । अतो वेदनिर्णयेन निर्णये गुणातीतमेन श्रोतव्यं एवैकादशेऽपि भगवता ‘मा विधवेऽभिधत्ते मा मिति वक्ष्यते । अय चार्थो जातितद्विशिष्ट- व्यक्तिप्रवाहशक्तिपक्षेषु न सिध्यतीति ते पक्षाः सङ्कोचोत्तरभाविन एवादरणीया । अतो भगवत सर्वरूपत्वे शक्तिसङ्कोचनपक्षे चादृते प्रथमस्कन्धे शौनकमश्नोत्तर सूतेन ' यत्कृत कृष्णसम्पन' इति सपा प्रश्नाना भगवानेवार्थ इति यदुक्त, तस्यापि तात्पर्य विचारिते- ऽनत्याना पदवाक्याना भगवद्वाचकत्व तत्तात्पर्यस्त्व च सिध्यति नान्यथेति, सर्वस्य भगव- द्रूपत्वे मुखेन तनिर्धार इत्यर्थ । सिद्धमाहु एवं सतीत्यादि । ननूक्तरीत्या सर्वेषा भगवद्वाचरुत्व सिद्धमिति कथमय विषयसकोच इत्यत आहु अन्यथेत्यादि । तन श्र- वणमिति । सर्वमुक्त्याद्यापत्तेरनुभवविरोधाच तन्न श्रवणत्वेन विवक्षितम् । तथा च वि- धिपर्यरसानायानिमकृतिसार्थक्याय चाय सङ्कोच इत्यर्थ । एव प्रयोजने स्कन्धस्योते उत्तरमीमासया स्कन्धस्य गतार्थत्वमाशङ्कते नन्नित्यादि । अयमिति, भगवत सर्वत्व- रूप । तथैवेति 'आत्मनि वा अरे श्रुते मते विज्ञाते सर्वमिद सिदित' मित्यात्मज्ञाने सर्ववे- दनरूपफलम्य श्रवणाद्भगवत सर्वरूपताज्ञानार्थ श्रवणविधिरित्येवम् । गुणातीतस्वरू- पत्व इति । श्रोतव्यस्यात्मन इति शेपः । तदेतदुपपादयन्ति भगवत इत्यादि । गुणातीतमिति गुणोत्पत्तेस्तनाकथनात्, कचित्कथने तयुक्ततया सृष्टयाद्यकथनात् । अत इति । पुराणे सगुणस्यैव श्रोतव्यत्वाद् वेदे गुणातीतमेव कुत उच्यत इत्यत आहु यत इत्यादि । तथा च वेदेऽनिरुपणात् सगुण नास्त्येवेति न, किन्तु ता स्वाधिकारेण निरूपयन्तीति न सगुण निरूपयन्ति, न तु तदभावान्न निरूपयन्तीत्यर्थ एव चतुर्भि- १ द्वितीयस्कन्धे प्रथमप्रकरणे, 'कृष्णस्य सर्वरूपत्वे निर्धार पदवास्यो रित्यस्य विवरणे एव सती- त्यादि साथित्यन्तम् । श्रवणविधिप्रतिपादकेन द्वितीयस धेनैव कृष्णस्य सर्वरूपत्वे शक्तितात्पर्यप्रसारहेतुज्ञानार्थ ज्ञापिते सति, प्रवणविषयाकाक्षापूरणार्थ दश धानामुक्तत्वाच्छोतव्यविषयो दशविधलीलायुक्त एव भवति । दश. विवलीलायुक्तस्य योनन्यवाभावे प्रविषे सामा येन निरूपणापत्ते, दशरस धातिरिक्तशब्दाना सामान श्रोतव्यविषयाणामनन्तरवाद् द्वितोयस धनवगविधिरपर्यवसन एव स्यादतोऽत्रोकस्य श्रवणविवे पर्यवसानार्थमुक्त स्वादशस्कन्धानो सार्थकत्वम् । धर्मिमान प्रवणपरत्वे तु द्वितीया धेनैव तस्माद्भदतेयनेन तस्य केवलधर्मिण धो. तव्यत्वनिरूपणान पूर्वेणैव गतार्थ वादपि वैयमिति । र अन्पधेति । देशविपलीनयुकस्यापि भवविश्यवे। - ·सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे स्यात् । अतोत्र पृथनिरूपणमुचितमित्यर्थः । यतः श्रुतयो निर्गुणाः । अनेन तचध्यानस्याङ्गता निरूपितान्तरङ्गता च । तेन प्रथमं तनिरूपणमुचितमिति भावः ॥ २ ॥ ३ ॥४॥७॥ द्वितीयाझं साधयति श्रोतुर्वक्तस्तथा अद्वेति- निवन्धः-श्रोतुर्वक्तुस्तथा श्रद्धा सान्यसेवा बहिर्मुखा । श्रोतुर्वक्तुः समुत्साहो नमनाद्यादरात्स्फुटः॥६॥ प्रकाशा-एतदभावेऽपि श्रवणं न निर्वहतीति तथा । प्रथमप्रकरणवदेव च अडाप्यन्तरङ्गमित्यर्थः । पूर्वत्र भगवतः सर्वरूपत्वे सर्वपां तदादीनामर्थनिर्णयो भवति । प्रकृते श्रद्धा कथमुपयुज्यते ? न हि सर्वत्र शुद्धा भवति । नापि दशविध- लीलापरिच्छेदे । अतः स्वरूपोपकारिण्यपि श्रद्धा पर्यवसानाभावान्नाझं भवितुमर्ह- ईयोः स्कन्धार्थयोनिरूपणेन प्रथमप्रकरणार्थोऽप्युक्त एयेत्याहुः अनेनेत्यादि । श्रुतिपुरा णयोरर्थप्रकारस्य विभागकथनेन प्रथमाध्यायोक्तस्य तत्त्वचिन्तनत्य सामान्यतो विशेषत- श्थावत्यपदवाक्ययोः शक्तितात्पर्यनिर्धारोपकारकता निरूपिता । अत्र तत्स्वानामीश्वर शरीरे निवेशस्योक्तत्वेन तत्तत्ववाचकानि पदादीनि तत्तदषयबोधनद्वारा भगवत्पराणीत्येवं क- थिता । तथासञ्जातभक्तेरपि भगवद्भक्तिरूपफलानुकूलत्वेन अन्तरङ्गता अतिशयितोपकारकता चोक्तित्यर्थः । अत एव श्रुतिसम्मता द्वितीयाध्यायोक्ता । सूक्ष्मध्यानात्पूर्वमेतत्कथनमित्याश- येनाहुः तेनेत्यादि । अन्तरजामत्वेन तथेत्यर्थः । एवं चैतस्य प्रकरणस्य ध्यानमर्थस्तदध्या- यद्वये आद्यस्य तत्त्वध्यानं द्वितीयस्य स्वरूपध्यानमर्थ इत्युक्तम् ॥ २ ॥३॥ ४ ॥ ५ ॥ अतःपरमेफेन द्वितीयस्य प्रकरणस्य तदध्यायद्वयस्य चा) वक्तुमाहुः द्वितीय- मित्यादि- एतस्या अगत्वं कथमित्याकालायां स्वरूपोपकारकत्वेनेति स्फुटीकुर्वन्ति एतदित्यादि । नन्वेवं सति प्रथमस्कन्ध एव वक्तव्यो नान्नेत्याशङ्कायामाहुः तथेत्यादि । तथा च तद्यथा श्रवणस्य स्वरूपे फले चोपकरोति तथेयमपीत्यन्तरगत्वान्नाधिकारस्कन्थे निवेश इत्यर्थः । ननु श्रवणादरत्वेन रूपेण श्रद्धायाः स्वरूपोपकारकत्वस्य पूर्वस्कन्धेऽपि सिद्ध- त्यादन को या विशेपो येनापि स्वरूपोपकारकत्वमुच्यत इत्याकालायां तं विशेष वक्तु- मन्तरङ्गतां च साधयितुमाहुः पूर्ववेत्यादि । कथमिति । सर्वविपयत्वेन वा दशविधली- लायुक्तविषयत्वेन वा रूपान्तरे वा । तत्राचं निषेधन्ति न हि सर्वत्रेत्यादि । द्विष्टादिषु तददर्शनातथेत्यर्थः । द्वितीयं निषेधन्ति नापीत्यादि । तथा सति गुणातीतश्रवणेऽश्रद्धा आपद्यतेति तथेत्ययः । अथ द्विष्टादिभावस्य याज्यत्वात्सर्वविषयत्वेनैवोपयोग आद्रियेत, तदा तु तस्या असत्यमेव होयतेत्याहुः । अत इत्यादि । तथा च रूपान्तरस्याशक्यवचनत्या- ·द्वितीयस्कन्धार्थः। तत्यिाशङ्कयाह सान्यसेवा यहिर्मुखेति । अन्यसेवा वहिर्मुखत्लेन श्रद्धायाः श्रवणा- ङ्गत्वम् । यथा दशविधलीलायुक्तातिरिक्तस्य न श्रवणं, तथा तत्प्रतिपाद्यरूपातिरिक्त- रूपे न श्रद्धा, अतः पर्यवसानमस्त्येव । ततोऽन्ये ब्रह्मणस्पतिप्रभृतयः श्रद्धाप्रकरणे निरूपिताः । तत्रापि श्रोतुस्तस्यान्यत्र श्रद्धायां श्रवणं व्यर्थ स्यात् । वक्तस्तु श्रद्धा नमनाद्यादरात्समुत्साहरूपा स्फुटैव ॥ ६॥ एवं मध्यमप्रकरणार्थमुक्त्वा तृतीयप्रकरणेवान्तरप्रकरणभेदोऽस्तीति तद्भेदक निरूपयति उत्पत्त्या चेति- निबन्धः-उत्पत्त्या चोपपत्त्या च सर्वत्वं तस्य चिन्त्यते । तथा च व्यतिरिक्तत्वं फलतस्त्वस्य निर्णयः॥७॥ प्रकाश:-उत्पत्या विमर्शस्त्रिभिः । उपपत्या च त्रिभिः । उभाभ्यां भगवतः दादरस्य च पूर्वमुक्तत्वादन स्वरूपोपकारकत्वमस्या नोचितमित्याशङ्कार्थः । समाधि व्या- कुर्वन्ति अन्यसेवेत्यादि । तथा चानेन रूपेणोभयाङ्गत्वान्न पूर्वस्कन्धे निवेशो न वा पूर्व- प्रकरणतौल्यहानिरित्यर्थः । एवं तृतीयाध्यायार्थो निर्णीतः । तुरीयस्याहुः वक्तुरित्यादि । समुत्साहरूपति, निप्कामानन्यभक्तिकर्तव्यताध्यवसायरूपा । अन यद्यप्याचार्याक्यानि न विभक्तानि, तथापि पूर्वस्कन्धनिबन्धेऽध्यायद्वयस्य चधिकारवोधकतया उक्तत्वाद्विभ- ज्यन्ते । तत्र प्रथमेऽध्याये चतुर्दशभिः प्रथमप्रश्नोत्तरं, सप्तभिर्द्वितीयस्य, शेपोऽध्यायस्त- दुभयशेषः । द्वितीये सप्तभिः पूर्वाध्यायोक्तस्यार्थस्य पूर्वकाण्डार्थनिश्चायकत्वसमर्थनं, पति- र्द्वितीयकाण्डार्थनिश्चायनं, एकेन धारणाधिकारिविभागः, सप्तदशमिर्मियमाणस्यैव धार- णावश्यकता सपरिकरा विचारिता । द्वाभ्यां श्रुतिसमानाधिकरणत्वाय श्रीतार्थनिर्णयः, एकेन सर्वेषां शास्त्राणामेतदेकदेशानुसारित्वं, द्वाभ्यामुक्तार्थनिगमनेनोक्तोपसंहारः । एव- मध्यायद्वयेन सर्वशास्त्रार्थसंग्रहादुत्तमवक्तुरधिकारस्य सर्वज्ञत्वसाम्प्रदायिकश्रुतभागवतत्व- भक्तत्वपूर्वकपरमविरक्तत्वरूपस्य सिद्धिः । तृतीये द्वादशभिरन्यसेवा बाहिर्मुख्यबोधनेन श्रोतुः प्रोत्साहनादुत्तमश्रोतुस्तादृशी श्रद्धा । शेपैराद्यश्रोतुः । तावता प्रत्याहारन्यायेन तदुपनिबन्धनेन च मध्यमस्याप्युक्तप्रायात्तुरीये प्रथमैकादश पूर्वशेषाः । तदुत्तरं वक्तृश्र- दाप्रकाशका इति । एतावपि चमधिकारविचारे तस्यैव शेपाविति चाग्रे नमनेनैव नि- धार मित्यत्र स्फुटीभविष्यति । प्रकृतमनुसरामि ॥ ६॥ एवं प्रकरणद्वयार्थ निणीयकेन तृतीयप्रकरणार्थ विचारयन्ति एवमित्यादि- भन भेदकद्वयकथनेन उभयव्यपदेशायधिकरणद्वयार्थः स्मार्यते । तेन 'वेदाः श्रीकृष्ण- पास्यानी'त्यत्रोकं प्रधमक्यं सेत्स्यतीति योध्यते । ननु सर्वस्योत्सत्यैव भगवतः सर्वस्वनि- .

·सावरणमने सरकारी श्रीमनागवतार्थप्रकरणे सर्वत्यमेन विचार्यते । चकारादुत्पत्ता उपपत्तिस्तथोपपत्ता उत्पत्तिरिति । सर्वस्योत्पत्यैव निर्णये पृषगरूपस्थित्यभावे उत्पत्तिरेव न घटेतेति व्यतिरिक्तत्वं चोभयन वक्तव्यम् । सर्वम्ययोपपत्तिमलेन परमं माहात्म्यं भवेत् । तर्हि तस्योत्पत्युपपत्यभावात्कथं निर्णय इत्याशङ्कयाह फलतस्त्वस्य निर्णय इति । उभयविचारेण विचारितस्य तत्फलम् । अर्थात्साधकं च । अतस्तनिर्णयार्थ न किञ्चिद्वक्तव्यमित्यर्थः ।।७।। एवमङ्गानि निर्णाय तेनाङ्गिसिद्धिमाह ततो लीलाः सदा याच्या इति- निवन्धः-ततो लीलाः सदा वाच्याः श्रोतव्याः श्रवणेन हि । नियमाणे विशेपेण योगो ह्यष्टाङ्ग ईयते ॥ ८ ॥ अन्ते मंतेगतित्वं हि मनश्चञ्चलमस्थिरम् । पाक्षिकोऽपि हि दोपोऽत्र परिहार्यः सुसात्विकैः ॥९॥ प्रकाश:-~भगवन्तं निणीय भगवल्लीला वाच्याः कीर्तितव्याः । अन्यथा लीला- गये व्यतिरिक्तत्वकथनस्य किं प्रयोजनमत आहु सनग्येत्यादि । सर्वस्य भगवत सकाशादु- पत्त्यैव भगवत सर्योपादानत्वेन सर्वत्वनिर्णये पृथस्थित्यगावे वृक्षषीजन्यायेन कृत्सप्रसक्ती, उत्पतिरेव न घटेत, कर्तुरभावान्नोपपद्यतेति तदर्थमुभयन तनिरूपणमित्यर्थ । नन्वेव व्यतिरि- तत्यमारकथनेऽपि निखिरजगत्कर्तृतया माहात्म्ये ज्ञाते नेहस्य भक्तित्वसिद्धे , सर्वत्वनिरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहु सर्वस्येत्यादि । सर्वस्य तत उत्पत्त्यनुक्तौ रौकिककर्तृन्यायेन सगरवदसम- समर्थोत्पचेरपि शक्यवचनत्वात् परम माहात्म्य न सवेत्, सर्वस्योत्पत्तिमत्त्वे तु व्यतिरिक्त- स्याजन्यत्वाद्भवेदत परत्वज्ञापन तत्प्रयोजनमित्यर्थ । तज्ज्ञानस्य दौलभ्यमाशङ्कते तहत्यिादि। न्यतिरिक्तत्वस्यावश्यज्ञाप्यत्वे तस्य व्यतिरिक्तरूपस्य ज्ञापफभूतोत्पत्त्युपपत्त्योरभावाचस्मिन्व्यति- रिक्तताया केन हेतुना निर्णय : तस्य वा रूपस्य केन हेतुना निर्णय इत्याशङ्कयेत्यर्थ । ज्ञापक व्याकुर्वते उभयेत्यादि । उत्पत्त्युपपनिविचारेण विचारितस्य सर्वरूपत्वस्य तद्रूपं फल तद्विचारा- प्राप्य, अर्थात्सर्वोत्पत्त्यादिरूपात् साधकमुत्पादकं च । अत कारणतानिर्वाहकस्य तस्य धर्मस्य तस्य कारणरूपम्य च कायणैव निर्णयाचज्ञापनाय हेत्वन्तर न वक्तव्यमित्यर्थ । एवमेकेन तृतीयपकरणार्थो निति ॥ ७ ॥ तेनानिसिद्धिमाहेति । अग्रे लीलानामेवोक्तत्वादगान्तरानपेक्षा बोधयितुं तावतैव श्रवणसिद्धिमनाहेत्यर्थ मूले तत इति । ल्यब्लोपे पञ्चमी, सत्यला । तद् व्याकुर्वते भगवन्तामत्यादि । १ अन्ते मतेतित्यमित्यादि । अते या मति सा गति रिति यास्याद् अन्ते मते पलत्यम् । हि त्वर्थ । मनस्तु चञ्चलमस्थिरम् । हिहतौ । भतो देतोयोगेन पाक्षिकोऽपि दोषोऽस्थिरस्वरूप परिहार्य इत्यय । चञ्चलमित्यत्यार्यकथनमस्थिरमिति । -

·द्वितीयस्कन्धार्थः
त्वमेव न स्यादिति तथैव श्रोत्रापि श्रोतव्याः । एवं स्मर्तव्या इति। सर्वदा कर्तव्य
सेत्स्यत इति । एवं सदा कर्तव्ये श्रवणे सर्वस्य भागवतस्योपयोगमुक्त्वा द्वितीयप्र-
श्नोत्तरं विचारयति म्रियमाणे विशेषेणेति । तत्र योगोऽष्टाङ्गः कर्तव्यः। तत्र हेतु-
माह अन्ते मतेरिति। अत: पाक्षिकदोपपरिहारार्थ योगोपयोगः॥८॥९॥
तस्य साधनान्याह गृहत्यागस्तीर्धवास इति-
निवन्धः-गृहत्यागस्तीर्थवासो योगाभ्यसनमेव च ।
अन्तकाले त्ववश्यं हि यथा चित्तं न भिद्यते ॥१०॥
प्रकाशः-साधनत्रयम् । श्रवणयोगयोर्विकल्प इति विमर्शः । समुच्चय इति
केचित् । भिन्नोऽधिकार इत्यन्ये । संस्कारोऽत्र नियामकः । वहिमुखान्तर्मुखव्यवस्थे-
त्यपरे । शुफेन पूर्वजन्मनि तथा कृतमिति स्वानुभूतं तदाह । श्रवणं तु व्यासाद-
वगतमिति विमर्शः । अत एवाह अन्तकाले त्यवश्य हीति ॥ १०॥
ननु यथाकथश्चिच्छ्यणेऽपि फलसिद्धेः किमिति भगवन्निर्णयानन्तर्यापेक्षेत्याकालायामाहुः
अन्यथेत्यादि । 'लीला विदधतः स्वैरं,' 'अमोघलीलः,' लीलावतारानुरत'इत्यादिवाक्यै-
स्त्र सगादीनां श्रवणं लीलात्वेन विवक्षितं, न तु 'सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि
च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षण मितिवत्सर्गत्वादिरूपेण । लीला चानायासेन
क्रियमाणं कर्म । अनायासज्ञानं तु भगवत्स्वरूपज्ञानाधीनम् । अतस्तन्निर्णयाभावे सर्गा-
दीनां लीलात्वमेव ज्ञातं न स्यात् । तदभावे तच्छ्यणफलमपि न स्यादतस्तथेत्यर्थः । एप
चतुर्दशभिरुक्तस्य प्रथमप्रश्नोत्तरस्यार्थ इत्याहुः तथैवेत्यादि । द्वितीयप्रश्नोत्तरमिति ।
'अन्तकाल' इत्यादिसप्तश्लोकोक्तम् । मूले विशेषेणेति । आग्रहेण श्रवणादिकमेव कर्त-
व्यमित्यर्थः । विशेषपदोक्ताग्रहस्वरूपमाहुः तत्रेत्यादि । तत्र हेतुमाहेति । आग्रह किं
वीजमित्याकाक्षायां आग्रहबीजमेकेनाहेत्यर्थः ॥ ८ ॥ ९ ॥
तस्य साधनान्याहेति । योगस्याहान्यर्धेनाहेत्यर्थः-
भिन्नाधिकारस्वरूपमाहुः संस्कार इत्यादि । यस्य यद्विपयः संस्कारस्तेन तत्कर्तव्य-
मित्यर्थः । बहिर्मुसेत्यादि । बर्भिगवन्तं ज्ञातुमिच्छुर्वहिर्मुखः । अन्तर्जातुमिच्छुरन्तर्मुख
इत्यर्थः । विकल्पपक्षस्तर्हि कुत आद्रियत इत्याकाहायां विमर्शस्वरूपमाहुः शुकेनेत्यादि ।
तथा च शिवरूपेण सर्वदा तत्कृतवानित्यन्तकाले चित्तस्थैर्यार्थ स्मरणशेपं योगमाहेत्यर्थः ।
मूले-अवश्यमित्यादि । श्रवणान्यतमं या, गृहत्यागादिसाधनत्रयं वा, अवश्यं कर्म कर्त-
व्यम् । यथा चित्तं न भिद्यते, भगवति नीयमानं चितं येन प्रकारेण भिन्नं ततो न
भवति तथेत्यर्थः ॥ १०॥

·सावरणम सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ननु ज्ञानमार्ग परित्यज्य भक्तियोग या किमित्यवोचत्तवाह श्रुतात्मनाभा- चस्पेति- निवन्धः-श्रुतात्मब्रह्मभावस्य नानन्दानुभवः सदा । मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थिरे योगेन साधिते ॥ ११ ॥ सगुणां मानसी मूर्ति हरेः कृत्वाण्डरूपिणीम् । अन्तर्यामिस्वरूपां वा ध्याने सत्त्वमये हृदि ॥ १२॥ प्रकटः परमानन्दस्तत्र स्थित्वा मुखी भवेत् । गुणानां प्रेरकत्वे हि स्थिरता साधने मता ॥ १३ ॥ प्रकाश:-येन स्वात्मा ब्रह्मत्वेन श्रुतः 'तत्त्वमस्या दिवाक्यैस्तस्यावश्यं कर्तव्या- न्तरामावादानन्दानुभवेन भाव्यम् । स न जायत इति किश्चिदन्यत्साधनमन्वेष- णीयम् । ततो नियतफलेषु साधनेषु पूर्व श्रुतिरप्रयोजिकेति साधनमेवोपदेष्टव्यमिति भाषः । अनेन व्यपदेशपक्षो गृहीतः, सिद्धपक्षस्यानुभवाविरोधात् 'अपमारमा ब्रह्म विज्ञानमयः' इति शास्त्रत एव तथोक्तिः । यथा प्रतिमायां विष्णुबुद्धिः । तस्मात्त पक्षमप्रयोजकं मत्या मनोराज्यतुल्यमिति तन्नोक्तवान् । योगस्यावश्यकत्वमाह मनस- पूर्णमिति, साधनकरणापूर्वम् । श्रुतिरिति श्रवणमित्यर्थः । तथा च कृत्वादिकालेषु कृतैः साधनैः शुद्धचिचानां सोपयुज्यते, नेदानीन्तनानां, अतस्तं मार्ग परित्यज्येदमुपदिष्ट- मित्यर्थः । नन्वात्मनः सिद्धे ब्रह्मत्वे कुतो नानन्दानुमवः न च दोपादिति वाच्यम् । तस्मिन्सति तत्सम्बन्धस्यैवाशक्यवचनत्वात् । न चानादिस्तत्सम्बन्ध इति युक्तम् । तथा सत्यभेदस्यैव बाधात् । न च श्रौतत्वान्न बाधः । तथा सति यथानुपलभ्यमानेऽपि धर्म अव्यतिरेकेण आत्मनो ब्रह्मरूपत्वं प्रवर्तयति बलिष्ठत्वाचन्ममितिं च जनयति, तथा प्रस- स्पस्य विद्यमानत्वादानन्दममिति जनयेहोपमापे न निवारयेत् । अतो नित्यो नित्याना'मि- त्यादिश्रुत्यन्तराद्भिन्न एव जीवात्मा आदरणीय. । अभेदश्रुतिस्तु ब्रह्मशरीरलात्साजात्याद्वा नेयेत्याकाज्ञायामाहुः अनेनेत्यादि । ज्ञानमार्गाकथनेन तद्गुणसारत्व'सूत्रसिद्धो व्यपदेश- पक्षः, अमांशत्वेन ब्रह्मगुणवत्त्वेन चात्मनि ब्रह्मत्वमुपयते इति पक्षो गृहीत इत्यर्थः । त- दादरेऽपि श्रुतिरेव बीज न दृष्टार्थापत्तिमात्रमित्याहु. अयमित्यादि । तथा च विज्ञान- मयस्वरूपस्य समानधर्मस्य श्रुत्यन्तरे निर्देशाद्यपदेशपक्षस्य शास्त्रत एवादर इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः यथेति । आकृतिसाम्यादित्यर्थः । तस्मादिति ॥ श्रुतिप्रत्यक्षविरुद्धत्वात् । आव- १. अण्डरूपिणीमिति । प्रथमाध्यायोको प्रमाण्डरूपिणीम् । तथा द्वितीयाध्यायोक्ता द्वितीयामिति मूलार्यः । २ कृतीत्यपि पाठः ।

·- द्वितीयस्कन्धार्थः । श्वश्चलत्वाद्वीति । अस्य पक्षस्य फलपर्यवसानमाह योगेन चिचे स्थिरीभूते, मानसी मूर्ति तत्र ध्यात्या, तेन ध्यानेन चित्ते सत्त्वमये जाते परमानन्दः प्रकटो भवतीति, तत्र नित्यं स्थितः सुखीभवेत् । ततो ज्ञानफलमपि तत्र सिद्धयति । यदा पुनर्मनो रजस्तमोभ्यामन्यथा भवति तदा साधनपर एव भवेत् ॥ ११ ॥१२॥ १३ ॥ एतन्नासनमरणस्योच्यते, किन्तु यो मरणं वाञ्छति, वस्य तादृशस्य साधनं फल- माह आमृतेस्तत्र तिष्ठतेति- निवन्धः-आमतेस्तत्र तिष्ठेत बुद्धया वा तनुमुत्सृजेत् । लिङ्गं च तत्र त्यक्तव्यमये गत्वाथ वा त्यजेत् ॥ १४ ॥ धर्मस्य वासनाशेषाद्यदीच्छा पारलौकिके । स्थूलस्य भावनायां हि यदि मृत्युस्तदा भवेत् ॥१५॥ चतुर्मुखत्वं सूक्ष्मे तु प्रधानफलमेव हि । मनोमय्या अपि यतो मुक्तिदातृत्वमुच्यते ।। १६ ।। स्थूलेन भाविते चित्ते भक्तिः सूक्ष्मे तदा मनः । भक्त्यभावे तथा रागे न सूक्ष्मे विशते मनः ।। १७ ।। प्रकाश:-योगेनायुद्धी बुद्धिपूर्वकं या तनुमुत्सृजेत् । तत्रापि पक्षद्वयम् । सर्व- कामनाभावे देहत्यागसमये एव लिहमपि त्यक्तव्यं, तदा सद्योमुक्तिः। कमेण वा अंशतस्त्यागस्तदा क्रममुक्तिरिति । ननु सद्योमुक्ती सत्यां कथं कममुक्तिपक्षस्तत्राह धर्मस्य वासनाशेपादिति । पूर्व कृता धर्माः स्वर्गादिसाधकास्ते योग साधयित्वा क्रमेण निवृत्ता अपि फलांशे वासनाशेपास्तिष्ठन्ति, तदा परलोकेच्छा । इदानीं ध्येयभेदेन फलभेदमाह स्थूलस्येति । 'अन्ते या मतिरिति सोऽपि विराइ भवति । तस्ये लोकव्यवहार्यरूपं चतुर्मुसत्वम् । सूक्ष्मे तु प्रधानफलं सयोमुक्तिः क्रममुक्तिर्या । एवं सति योगेनैव मुक्तिर्न भक्त्येति पूर्वमुक्तः श्रवणादिमार्गो व्यर्थ एवेत्याशङ्कयाह श्यकत्वमाहेति, द्वाभ्यामाहेत्यर्थ । ज्ञानफलमिति, नित्यनिरतिशयजैवानन्दाभिव्यक्तिम् । यदेत्यादि । इदं 'गुणानां प्रेरकत्वे ही'त्यर्धस्य व्याख्यानम् ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ एतदिति, योगाभ्यसनम्-इदं सर्वद्वितीयाध्यायस्थाना स्थिरं सुख'मित्यादीनां तात्पर्यम्- १. झानफलामिति । नित्यनिरतिशयितैवानन्दाभिव्यक्तिः । १. मुले अने गत्वेति । लिङ्ग संरक्ष्याने त्यजेदित्यर्थः । ३. सूक्ष्मे तदा मन इति । तादृशे पिते यदा भक्तिः, तदा मनः सूक्ष्मे विशते । सोऽपीति। उपासकोऽपीति । ५ तस्येति, विराज.।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ६७ मनोमय्या अपीति । अत्राटाने योगे ध्यानमेव प्रसाधकं विपयनापल्यात् । ततः फैमुतिकन्यायः । श्रवणादिना तु स्वाभाविको भगवानाविभवतीति महानेव विशेषः । नन्वेवं कल्पनायां किं प्रमाणं ? तत्राह स्थूलेन भाविते चित्त इति । यतोऽयं ध्येय- द्वयमाह । तनाति यावन्न जायतेति वाक्येन स्थूलध्यानस्य भक्तिशेपत्वमुक्तम् । सूक्ष्म- ज्ञानस्य च भक्तिसाध्यत्वेनैव फलसाधकत्वम् । तदाह भक्त्यभाव इति ॥ १४ ॥ ॥ २५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ अन्यदपि नियामकमस्तीत्याह सर्वस्येति- निवन्धः-सर्वस्य भक्तिशेपत्वं तद्धेतुः श्रवणादिकम् । निर्वाहकं तदन्योन्यं तेन त्रयमुदीर्यते ॥ १८॥ प्रकाशा-'न यतोऽन्यः शिवः पन्थाः' इत्युपसंहारे भक्तिशेपत्वेनैव सर्वमुपसं- हृतम् । तस्याश्च हेतुः श्रवणादिकं यद्यपि प्रत्येकमेव भक्तिसाधकं, तथापि तदन्योन्य- निर्वाहकम् । तेन त्रयमुच्यते । अन्योन्यनिर्वाहकत्वं टीकायां निरूपितम् ॥ १८ ॥ ननु श्रवणयोगयोर्विकल्पे कि सर्वदा श्रवणेन ? अन्ते योग एव साधनीयोल्प- कालसाध्यत्वादित्याशङ्कथाह बहुकालविलम्वे विति- निवन्धः-बहुकालविलम्वे तु सुगम त्वेतदेव हि । अन्यथा पापसंवृद्धौ न त्यागे विशते मनः ॥ १९ ॥ अत्यागेऽपि हरिःप्रीतः स्वयं वा साधयेत्फलम् । एवं श्रीकृष्णभजनमध्यायद्वितयेन हि ॥ २० ॥ श्रवणादिभिरुक्तं हि नित्यमेतन्न चेतरत् । प्रकाश:-अन्तकालसन्देहे योगे प्रवृत्तो दुःसं प्राप्नोति अयणादौ तु सुखम् । अतः सुगमत्यात्पूर्वोक्तंन्यायेनावश्यकत्याच श्रवणं कर्तव्यम् । किश्श, योगपक्षेप प्रसाधकमिति । यमादिपञ्चकं तस्याहं, धारणा तु तस्यैवावस्थाभेदः, समाधिस्तु योग एवेति ध्यानप्रकर्षसाधकमित्यर्थः 1 उक्तमिति । तथा च तदेवैवं कल्पनायां प्रमाणमिति श्रवणादिमार्गो न व्यर्थ इत्यर्थः । नन्वस्तु स्थूलध्यानस्य भक्तिशेपत्वं, तथापि सूक्ष्मध्यानस्य तथात्वाभावात्तेन योगस्य फलदत्वे व्यथैवेयं कल्पनेत्यत आहुः सूक्ष्मेत्यादि । तथा च भक्त्य- भावे सदभावावस्यापि भक्तिशेषत्वमेवेति न श्रवणादिमार्गो व्यर्थ इत्यर्थः ॥ १४ ॥ १५ ॥ ॥ १६ ॥१७॥१८॥ सामाणिक इति। मनेन विषयमायायमुक्तम् । ३, मफिमन्तरा सामतानस्य फलासावकारपणे। - ·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ६७ 'मनोमय्या अपीति । अत्राष्टाङ्गे योगे ध्यानमेव प्रसाधकं विपयप्राबल्यात् । ततः कैमुतिकन्यायः । श्रवणादिना तु स्वाभाविको भगवानाविर्भवतीति महानेव विशेषः । नन्वेवं कल्पनायां किं प्रमाणं ? तबाह स्थूलेन भाविते चित्त इति । यतोऽयं ध्येय- द्वयमाह । तत्राति यावन जायतेति वाक्येन स्थूलध्यानस्य भक्तिशेषत्वमुक्तम् । सूक्ष्म- ज्ञानस्य च भक्तिसाध्यत्वेनैव फलसाधकत्वम् । तदाह भक्त्यभाव इति ।। १४ ।। ।। २५ ॥ १६॥ १७॥ अन्यदपि नियामकमस्तीत्याह सर्वस्येति- निबन्धः-सर्वस्य भक्तिशेषत्वं तहेतुः श्रवणादिकम् । निर्वाहक तदन्योन्यं तेन त्रयमुदीर्यते ॥ १८॥ प्रकाश:-'न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्थाः' इत्युपसंहारे भक्तिशेपत्वेनैव सर्वमुपसं- हतम् । तस्याश्च हेतुः श्रवणादिकं यद्यपि प्रत्येकमेव भक्तिसाधकं, तथापि तदन्योन्य- निर्वाहकम् । तेन त्रयमुच्यते । अन्योन्यनिर्वाहकत्वं टीफायां निरूपितम् ॥ १८ ॥ ननु श्रवणयोगयोर्विकल्पे किं सर्वदा श्रवणेन ? अन्ते योग एव साधनीयोल्प- कालसाध्यत्वादित्याशचाह बहुकालविलम्वे विति- निवन्धः-बहुकालविलम्वे तु सुगम वेतदेव हि । अन्यथा पापसंवृद्धौ न त्यागे विशते मनः ॥ १९ ॥ अत्यागेऽपि हरिः प्रीतः स्वयं वा साधयेत्फलम् । एवं श्रीकृष्णभजनमध्यायद्वितयेन हि ॥ २० ।। श्रवणादिभिरुक्तं हि नित्यमेतन्न चेतरत् । प्रकाश:-अन्तकालसन्देहे योगे प्रवृत्तो दुःखं प्राप्नोति श्रवणादौ तु सुखम् । अतः सुगमत्वात्पूर्वोक्तन्यायेनावश्यकत्वाच श्रवणं कर्तव्यम् । किञ्च, योगपक्षेऽपि प्रसाधकमिति । यमादिपञ्चकं तस्याङ्गं, धारणा तु तस्यैवावस्थाभदः, समाधिस्तु योग एवेति ध्यानप्रकर्ष जाधकमित्यर्थः । उक्तमिति । तथा च तदेवैवं कल्पनायां प्रमाणमिति श्रवणादिमार्गो न व्य) इत्यर्थः । नन्वस्तु स्थूलध्यानस्य भक्तिशेपत्वं, तथापि सूक्ष्मध्यानस्य तथात्वाभावातेन योगस्य फलदत्वे व्यथैवेयं कल्पनेत्यत आहुः सूक्ष्मेत्यादि । तथा च भक्त्य- भावे तदभावाचस्यापि भक्तिशेषत्वमेवेति न श्रवणादिमार्गो व्यर्थ इत्यर्थः ॥ १४ ॥ १५ ॥ . १.स्वाभाविक इति । अनेन विषयप्रायश्यमुलम् । ३, भकिमन्तरा सूक्ष्मज्ञानस्य फलासाधकरवरूपणे।

·द्वितीयस्कन्धार्थः। श्रवणमावश्यकमित्याह अन्यथेति । श्रवणाभावे नित्यमुपचीयमानपापेन योगाङ्ग- त्यागो न भवेत् । श्रवणे तु न योगापेक्षेत्याह अत्यागेऽपीति । प्रथमप्रफरणार्थमुपसं- हरति एवमिति । योगस्य गौणत्वाद्भक्तिमार्ग एवोपसंहृतः, तत्र हेतुं वदन् योगस्य गौणतामहि नित्यमेतदिति श्रिवणमेव मुख्य, योगोन मुख्य इत्यर्थः । नियतफलसा- धकंवा अकरणे प्रत्यवायो वातव्यप्रत्ययस्यापि लोके विधित्वाङ्गीकारात् ॥१९॥२०॥ एवमध्यायद्यार्थ विचार्य तृतीयाध्यायार्थ विचारयति कामेन त्वन्यभजनमिति- निवन्धः-कामेन त्वन्यभजनमस्मिन् कामोऽपि सिध्यति ॥२१॥ सर्वेन्द्रियाणां वैफल्यमसेवायां भविष्यति । निपिद्धार्थत्वसाम्येन द्वयमेकत्र चोदितम् ॥ २२ ॥ श्रोतुरुत्साहकथने सन्देहाच्छौनके कृतम् । भजने वाधनिर्धारो द्वयमेकत्र सिध्यति ॥ २३ ॥ यावत्प्रभोः स्वरूपं च गुणाः कर्मादयस्तथा । न सम्यगवगम्यन्ते तावद्भजनसंशयः ॥ २४॥ प्रकाशः-आवश्यकत्वाभावाद्वाधाभावाच नान्यभजनं प्राप्नोति, किन्तु कामे विद्यमाने तत्तद्विपयाधिकारिणां भजनं भवति । तन्महाप्रभोरपि भजने भवतीति ज्ञापयति । प्रत्युताऽभजने सर्वेन्द्रियाणां वैफल्यं च । अतो भजनावश्यकत्वाय तृती- याध्यायः । अनेन ज्ञानिनोऽपि देहेन्द्रियाणां पैफैल्यं निरूपितम् । कामाभावेऽपीन्द्रि- याणां सार्थकत्वाय भजनं कर्तव्यम् । तत्तदभिमानिन्यो देवता भगवत्सम्बन्धमप्राप्य नियामकमिति, कल्पनानियामकम् ।। शिष्टमतिरोहितार्थम् ॥ १९ ॥२०॥ एवमेकादशभिरध्यायद्यार्थो निरूपितः, विषयस्यैक्याए । अनः परं साखिभि- स्तृतीयाध्यार्थमाहुः एवमित्यादि-- चाधाभावादिति, तस्याकरणे भगवद्गजनवाधाभावात् । ननु ज्ञानवत इन्द्रिया- दिप्वात्मबुद्धयभावादिन्द्रियवैफल्येऽपि को दोष इत्यत आहुः कामाभावेपीत्यादि । १. श्रयणाभाव इत्यादि । 'प्रविट: कर्णरन्ध्रेण स्वानो भावसरोरुहम् । धुनोति शमल कृष्णः सलिलस्य यथा शरदि ति पाश्यात् । ३. तव्यत्ययस्येति तस्माद् भारते'ति पयोकस्य । ३. ज्ञापयतीति । 'मकानः सर्वकामा यति वाक्ये श्रीशुको ज्ञापयति तथा चास्मिन् भगवद्भजने काम एव न सिप्पति, किन्तु कामा मोक्षधेयुभये विध्यतीति मूलार्थः। ४. वैफल्यमिति । 'वविवराहे त्यादिश्टोक्वापर्यम् । .

·, .सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमनागवतार्थप्रकरणे दुःखिताः सत्यो मोक्षे झाने वा विघातं कुर्युरिति भावः । आत्मभूतत्वेऽपि धैफ- स्यात् । यथा अकल्पोऽग्निं प्रविशति । अतः सर्वेन्द्रियैर्भजनं कर्तव्यमिति श्रद्धा निरू- पिता। नन्वेकस्मिन्नध्याये कथमर्थद्वयनिरूपणं, देवतान्तरमजननिषेधो, भगवद्भजननि- पेधश्चेति ? तबाह निषिद्धार्थत्वसाम्येनेति । तृतीयाध्याये श्रोतः श्रद्धा वक्तव्या। तत्र राजनि श्रद्धा निश्चिता । पूर्वस्कन्ध उत्तमाधिकारित्वेन निरूपणात । शौनके सन्देहः । श्रोतुरुत्साहकथने वक्तव्ये शौनके सन्देहात्तत्रैव कृतं निरूपितमित्यर्थः । भजने बाधनिर्धारस्तु देवान्तरभजनरूपः । स साधारण इति शेषः । इन्द्रियाणां दुष्टत्त्वं च । द्वयमेकेनैव प्रकारेण सिध्यतीति, विधिमुर्खतया तृतीयाध्यायार्थः । देव- ननु सिद्धज्ञानस्य तु नायमपि दोप इत्यत आहुः आत्मभूतेत्यादि । तथा च तत्रे- न्द्रियवैफल्यमेव तस्यानीशत्वापादकमिति स एव तत्र दोप इत्यर्थः । निरूपितेति, सर्व- मुक्त्वाग्रे 'एतावानेव यजतामिति द्वाभ्यां श्रोतृप्रोत्साहनेन श्रीशुकैरेव निरूपितेत्यर्थः । एकस्मिानित्यादि । श्रोतृश्रद्धानिरूपकतया एकस्मिन्नध्याये कथं निषेधद्वयस्य प्रकार- तेत्यर्थः । ननु श्रोतृश्रद्भाध्यायार्थः, सा तूत्साहनादेव सिद्धेति शौनकमभोपनिवन्ध- नस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः तृतीयेत्यादि । निरूपितमिति, श्रद्धालुत्वं निरूपितम् । तथा च श्रोतृमात्रे नान्यत्वरूपैव श्रद्धा फलोपकारिणी, न तु केवलश्रवणादरमात्ररूपेति ज्ञापनार्थ तत्कथनमित्यर्थः । ननु निषेधद्वयस्योचमश्रोतृश्रद्धायामस्तु प्रकारता, शुकदेवेन तद्वारा तत्प्रोत्साहनात् । जघन्ये कयं प्रकारतेत्यत आहुः भजन इत्यादि । साधारण इ- तीति । श्रद्धाद्धयेऽपि सर्वथापेक्षितः । चेति बाधकतया साधारणमित्यर्थः । ननु प्रकार- तया विवक्षितस्य निषेधस्यामतीयमानत्वात्कथं तेन रूपेणाध्यायार्थतेत्यत आहुः द्वयमि- त्यादि । एकैनेति, अनन्यभजनरूपेण । विधिमुखतयेति । 'यजेत पुरुष पर'मित्यस्य १.तृतीयाध्याये 'सन्द्रियाणा वैफल्यमसेवाया"मिति कारिकाव्याख्याने आत्मवैफल्येऽपि वैफल्या. दिति । पारमशब्देनेन्द्रियाणि । तेषां वैफल्यं, तत्तदिन्द्रियभंगवत्सम्बन्धाभावः। तदापि जीवस्य वैफल्याद् भगवत्स- म्यन्धाभाषादेतोः, तृतीयाध्यायस्य भगवद्भजनावश्यकत्वार्यत्व, एवं साध्येनान्वयः ॥ अत्रोदाहरण-अकल्पोऽग्नि- मिति । 'यदाकल्पा स्वक्रियाया मित्यनेन भकल्पस्यामिप्रवेशः, 'कल्पस्त्वेवं परिवज्ये त्यनेन कल्पस्य संन्यास उत्तः । अन देहस्य फलं सर्वपन्यासपूर्वकं देहेन साध्यानुष्ठानम् । तत्सामाभावे सति न सिध्यति । तदा जीवस्यापि संन्या- सफल न स्यादिति यथा देहवैफल्ये जीवस्य थैफल्य, तथेन्द्रियाणां भगवत्सम्यन्याभावेऽपि जीवस्य भगवत्सम्बन्ध रूपं फलं न स्यादित्यर्थः। २, अत्रैवाये भजने बाधनिर्धार' इति कारिकाव्याख्याने विधिमुखतया तृतीयाध्यायार्थ इति । तृती. याध्यायार्थः श्रोतुः श्रद्धा सा पूर्व प्रकरेगार्थोको पर्यवसानार्थ सान्यसेवा बहिर्मुसे त्यनेन निषेधमुसेन निरूपिता। अन तु भगने माधनिर्धार इत्यनेन प्रोतुः साक्षादेव भगवति श्रद्धा निरूपिता । शुकेन श्रोतुः प्रोत्साहनार्थ 'ग्रामवर्व- सकाम इत्यारभ्य 'यजेत पुरुष परमित्यन्तेऽन्यभजने क्रियमाणे भगवद्भजनं वाध्यते, भगवद्भजनेऽन्यभजन बाध्यत इति निरूपितम् । शौनकेन तु इन्द्रियदोपो भगवद्धजनयाधकः, भगवद्धजने व तद्वाधकामिति निरूपितम् । तदेवतान्तरमजनामिन्द्रियदोषध, भन्योन्यहेतुभूतं भगवद्गजनयापकमिति समुदितेगाध्यायेन व्यासेन निरूपितमिति ।

·७० द्वितीयस्कन्धार्थः। तान्तरभजनमिन्द्रियदापश्च वाधक इति । इन्द्रियदोपे च देवनान्तरभजनम् । अन्य- भजने चेन्द्रियदोप इति । नन्वेवं शौनकस्य भजनावश्यकत्वज्ञाने सिद्धे कि प्रश्नेने- त्याशङ्कयाह यावत्मभोरिति स्वरूपाद्यज्ञानेऽपि भजनं न सिध्यतीति तदर्थ प्रश्नः॥ २१ ॥ २२॥ २३ ॥ २४॥ एवं शौनकोत्साहं निरूप्य राज्ञोऽप्युत्साहं चतुर्थाध्यायादौ निरूपयतीत्याह भजनार्थमिति- निबन्धः-भजनार्थ समुत्साहो ममतानाशपूर्वकः । त्यक्तोऽपि विपायोऽन्तःस्थो ज्ञानादेव निवर्तते॥२५॥ तत्यागपूर्वकः प्रश्नः कृतः स्वोत्साहवोधकः । नमनेनैव निर्धारं सामान्येन शुको जगौ ॥ २६ ॥ प्रकाशः-प्रश्नात्पूर्व ममतानाशो निरूपितः, स सामान्यतः श्रद्धाप्रतिपादकः । ननु पूर्वमेव प्रायोपवेशनात त्यक्ता राज्यादौ ममता, कथं त्विदानी पुनस्त्याज्येत्या- शङ्कयाह त्यक्तोऽपीति । ज्ञानं सर्व हरिरिति । स एव भजनीय इति वा । उत्तमयो- द्वितीय इति स्वोत्साहयोधक इत्युक्तं ज्ञानमात्रं प्रथमे । परित्यागसहितं द्वितीय इति । स्वाधिकारानुसारेण शुकस्योत्तरं नमनादिवाक्यैरुच्यते । नमनप्रार्थनाभ्यां चोत्सा- होऽपि सिध्यति ॥ २५ ॥ २६ ॥ विधेः परिसहयारूपेण द्वारतया । मूलस्य बाधपदस्य 'करणाधिकरणयोश्चेति करणार्थकत्व- बोधनायाहुः बाधक इति । ननु करणव्युत्पन्नस्य बाधकपदस्य कथमुभयसवाहकतेत्यपेक्षा- यामाहुः इन्द्रियेत्यादि । चद्वयमवधारणार्थकम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ एवं सार्धत्रिभिस्तृतीयाध्यायार्थ उक्तः । अतः परं सार्धाभ्यां चतुर्थाध्यायार्थं वदन्तः प्राथमिकानामेफादशश्लोकानां पूर्वशपित्वेऽप्युत्तरशेषत्वाचतुर्थाध्यायारम्भे सदुक्तिरित्याशयेनाहुः एवमित्यादि- तत्राद्यानां सूतोक्तानां चतुर्णामर्थमाहुः-प्रश्नादित्यादि । द्वितीय इत्यादि । भजनीयत्व- ज्ञानपूर्वकः प्रश्नः, इति हेतोः, स्वोत्साहबोधकः, स्वस्य लेहेन श्रवणे य उत्साहो हर्पस्तहो- धक इत्युक्तमित्यर्थः । अतः परं शुकवाक्यतात्पर्य वदन्तोऽधिकारप्रकरणसमाप्तिबोधनाय तस्याधिकारस्योत्तमतायाः स्फुटीकरणाय चाहुः-ज्ञानमात्रमित्यादि । तथा च प्रथमे वक्तृत्व- स्यामिमान उत्तरत्वेनोक्तंकथनात् शुकस्य तु नमनादिवाक्यरेव कथनाचदभिमानाभायो व्यास- पादैर्बोधित इति परमवैराग्यसाहित्यादुत्तम इत्यर्थः । नन्वतेन सर्वज्ञत्वविरक्तिसिद्ध शेपे द्वे कथं सिध्यत इत्यपेक्षायामाहुः नमनेत्यादि । उत्साह इति, कीर्तनोत्साहः । तथा च भगवन्नमन- प्रार्थनाभ्यां भकत्वं, व्यासनमनेन श्रुतभागवतत्वं च योधितम् । इति सर्योऽप्यधिकार एतेन सिद्ध इत्यर्थः ॥ २५ ॥२६॥ १. उत्तरकपनादिरपरि पाउः।

·- सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे उपसंहरति एयमुत्सादेति टाभ्याम्- एवमुत्साहससिद्धिविश्वासार्थ कथावचः । एतज्ज्ञानं भागवतश्रवणादेव नान्यथा ॥ २७ ॥ इति नारदसन्देहो ब्रह्मवाक्यं तथोच्यता। विमर्शोऽपि ततः सिध्येदुत्पत्त्या सा त्रिधा मता ॥२८॥ प्रकाश:-सर्वपामेवोत्साहः सिद्धः । स्वत एष प्रमेयकथनं परित्यज्य ब्रह्म- नारदसंवादक्षेपोऽपि विश्वासार्थः । तत्रापि नारदस्य प्रश्न एवं ज्ञापयतीत्याह एतज्ज्ञा- नमिति । सर्वशास्त्रार्थनिर्धारः सामान्येनोक्तोऽपि न सम्यगवगम्यते भागवतश्रवण- व्यतिरेकेणेति सर्वज्ञस्यापि नारदस्य प्रश्नः। अत एव ब्रह्मणोऽप्युत्तरम् । अन्यथा परी- क्षकवचनमियोपेक्ष्यं स्यात् । तयोर्वचनानुवचनेनैव पूर्वोक्तस्यापि विमर्शः सिध्यति । एवमध्यायत्रयस्योत्पत्त्या विमर्शीर्थ इत्युक्त्वा तस्य प्रकरणस्याध्यायत्रयात्मकत्वे हेतुं पदन्नध्यायार्थान् विभजते सा त्रिधा मतेति ॥ २७ ॥ २८ ॥ तामेवाह अनित्य इति- निबन्धः-अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागमः। नित्यापरिच्छिन्नतनौ प्राकटयं सत्त्वतः स्वतः ॥ २९॥ सूक्तार्थकथनं मध्ये भजनार्थ हि सर्वथा । प्रकाशा-नित्यापरिच्छिन्नतनावपि द्वेधा प्राकटयम् । आवेशित्वेनावतारत्वेन प्रत्याहारन्यायं प्रकरणसमाप्तिं च बोधयन्ति द्वाभ्यामित्यादि । अत्र सर्वेपामितिपदं प्रत्याहारन्यायबोधकम् । 'एतदेवे'तिश्लोकतात्पर्यमाहुः स्वत इत्यादि। एवं साधीभ्यां चतुर्थाध्यायार्थ उक्तः । अतः परं पद्भिः पञ्चमाध्यायाथ तृतीयप्रकरणस्या- वान्तरप्रफरणार्थ चाहुः तत्रापीत्यादि । तत्रापीति, पञ्चमाध्यायारम्भेऽपि । अत एवेति, एतज्ज्ञापनायैव । चतुर्थ्यास्तसि. । उत्तरस्य कथं तथास्वमित्याकाहायामाहुः अन्यथेत्यादि । पूर्वोक्तस्य सर्वरूपत्वस्य, व्यतिरिक्तरूपत्वस्य च ॥ २७ ॥ २८ ॥ तामिति, निरूपां विधाम्- आवेशित्वेनावतारत्वेन चेति । इदं 'सत्वत स्वतः' इत्यस्य ज्याल्यानम् । सत्त्वं सचा अयसि बहेरिव सान्त्या विद्यमानता, तेन स्वं स्वेच्छया प्रादुर्भूतं भगवत्स्वरूपं ·द्वितीयस्कन्धार्थः । च । अनेन लोकेऽपि वस्तूत्पत्तिनिर्धारेण भजनं निर्धारितं भवति । अन्यकृता या काचिन्मूर्तिः प्रथमा, स्वात्मानमावाह्य भजनं द्वितीया, स्वत आविर्भूता तृतीयेति । तत्रापि नित्यस्थिताववतारः । कादाचित्के त्वावेशः । विशेषोऽपि टीकया ज्ञातव्यः । इममर्थ सूचयति सूक्तार्थकथनं मध्य इति । प्रथमभजनं लौकिक, द्वितीयं वैदिकं, तृतीयमान्तरानुभवसिद्धमिति ॥ २९॥ निवन्धः-तन्मूलत्वाद्धि सर्वस्य तज्जे तद्रूप एव च ॥ ३०॥ मूलभक्त्यैव भजनमतः प्राकट्यसङ्कथा। तस्यापि मूलं कृष्णस्तु विमर्श तस्य साधनम् ॥ ३१॥ माहात्म्यं च स्वरूपं च द्वयं तत्रैव रूपितम् । अनेन फलसिद्धिर्हि वहूनामिति कीर्तितम् ॥ ३२ ॥ तावन्मात्रत्वकथनमन्येषां वारयत्यपि । प्रकाश:-मध्यमभजनं च द्विरूपम् । वेदे सिद्धप्रकारेण ब्रह्मानुभवरूपं यज्ञरूपं तेनेत्यर्थ । आवेशेऽपि विधाद्वयं पूर्वस्कन्धनियन्ध उक्तम् । सत्त्वगुणजन्यशरीरस्य शुद्धमिश्रभे- देन द्वैविध्यात् । उत्पत्तित्रैविध्यकथनस्य फलान्तरमाहुः अनेनेत्यादि । अनेनेति, अध्यायत्र- येणोत्पत्तित्रयकथनेन । नन्वन्यनिर्धारण कथमन्यस्य निर्धार इत्यत आहुः अन्येत्यादि । प्रथमेति, उत्पतिमती । भजनमिति, यत्रेति शेषः । सप्तम्यन्तो वा पाठः । तथा चाबाह्या मूर्तिद्धितीये- त्यर्थः । स्वत आचिर्भूतेति, वेङ्कटेशादिस्वरूपा । तनापीति, स्वत आविर्भूतेऽपि । तत्राविर्मा- वावेशी पूजाप्रवाहतदभावाभ्यां ज्ञातव्यौ, सर्वनिर्णयोक्तस्वारस्यात् । नन्वेवं वस्तूत्पत्तिनिर्धारणे मूर्तिरूपनिर्धारो भवति, कथं भजननिर्धार इत्यत आहुः इममित्यादि । मध्य इति । प्रकरणं मध्येमे पठेऽध्याये । तथा च मूर्तित्वज्ञाने तत्त्वमध्यपातात्कार्यरूपविषयिणी तस्कृतिरिति तस्य भजनस्य लौकिकत्वम् । तत्राबाह्यत्वज्ञाने परिच्छेदनित्यत्वयोः स्फूर्त्या अंशत्व एव पर्यवसाना- मध्यमत्वं, वैदिकत्वं तु वाक्यात्मातेः स्फुटमेव । मदुद्धाराय कयाचिद्विधया पादुर्भूत' इत्यादि- रूपेण अनुभावादिविषयेण च सिद्धत्वे उत्तमत्वमित्येवं भजनस्वरूपनिर्धारो द्वयोर्मध्ये सूक्तार्थ. भूतनित्यपरिच्छिन्नमयनेनोचैरस्योत्कृष्टताज्ञापनात्सूचितो भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ एवं पञ्चमपष्ठयोरर्थमुक्त्या सप्तमस्य वदन्ति मध्येत्यादि । इदं 'तन्मूलत्वादिति 1. प्रकरणमध्यमे षष्ठ श्यपि पाठः समीचीनोऽयम् । २, नोक्तस्येत्यापि पाठः !

·सावरणमङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे वा । तत्र यज्ञरूपं तज्जम् । भक्तिमार्गेण भजनं मूलभस्यैवेति पुरुषोत्तमभक्तिसिद्धयर्थ प्राकट्यकथैवोक्ता सर्वत्रावतारेषु । अवताराणामपि मूलं कृष्ण इति बोधयितुं विमर्श कृष्णस्य पुरुषोत्तमत्वं च साध्यते । अन्यथा साधनमनुपपन्नं स्यात् । अवतारान्तर- बच्चरित्रमानमेव वक्तव्यं स्यात् । तत्र सिद्धमाह माहात्म्यमिति । 'इतरथार्जुनयोर्न भाव्य'मित्यादिना माहात्म्यम् । 'सितकृष्णकेशो यस्यांश' इति स्वरूपम् । कथापि तत्र निरूप्यत इति शङ्कां वारयति व्यमिति । ननु 'ये च प्रलम्बे'त्यादयः सङ्के- पेण कथाश्रिताः कथार्थमेव निरूपिता इत्याशङ्कयाह अनेन फलसिद्धिरिति । कृष्णेनैव मोक्ष इत्यर्थः । गणनायाच प्रयोजनमन्येपां मोक्षनिवृत्तिः ॥३०॥३१॥३२॥ एवमुत्पत्या विचारमुक्त्या उपपत्त्या विचारार्थमध्यायत्रयमाह उपपत्त्येति- निबन्धः-उपपत्त्या विचारोपि विधा शङ्कोत्तरे फलम् ॥ ३३ ॥ ब्रह्मणोऽपि हरिर्मूलमुपपत्तिः कथागता। प्रदर्श्य कथनात्तस्य न मूलान्वेषणं मतम् ॥ ३४ ॥ उक्तेऽर्थेऽनुपपत्तिश्च शिष्टप्रश्नस्तथैव च । आक्षेपस्य समाधानमन्यत्स्थूलेऽतिदिश्यते ।। ३५ ॥ तस्मात्स्थूलश्रुतिः सिद्धा तत्त्वरूपमतः फलम् । रूपतश्चायतश्चैव तत्स्वरूपनिरूपणम् ॥ ३६ ॥ लक्षणोक्त्या स्वरूपस्य त्रैविध्यं चार्थतः स्फुटम् । आनन्त्याद्धि विशेषस्य स्थूले कथनतोऽपि च ॥३७॥ प्रकाश:--अध्यायार्थान् विभजते शकोत्तरे फलमिति। नन्वस्योपपत्तित्वं कथम् ? कारिकान्याख्यानम् । तजमिति । लौकिके ब्रीद्यादी प्रोक्षणादिनालौकिके पदार्थे सन्निधा- पिते यज्ञो निर्वर्यंत इति तथेत्यर्थः । ननु नारदप्रश्नोत्तरस्य द्वाभ्यामेव सिद्धयावतारानु- क्रमादेः फिम्प्रयोजनमित्याकाज्ञायामाहुः भक्तीत्यादि । कथं साध्यत इत्याकाहायामाहुः तत्रेत्यादि । स्पष्टमग्रिमम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ एवं पहिरुपतिप्रकरणं विवृतम् । अतः परं शिष्टेः सार्धसप्तमिर्द्वितीयं विचारयन्ति एवमित्यादि- शक्रेत्यादि । अनाध्यामार्थविभागे 'भष्टमाध्यायस्याक्षेपकयुक्तिमत्त्वादुपपतिम्रकरणे - १० ·-- द्वितीयस्कन्धार्थः । तनाह ब्रह्मणोऽपि हरिर्मूलमिति । एपोपपत्तिः कथागता सामान्यतो मूलमित्यर्थः । सर्वस्य भगवत्त्वे भगवानेव वक्ष्यति 'अहमेवासमेवाने' इति । ननु तस्यापि मूला- न्तरमन्वेषणीयमिति कथमुपपत्तिरूपतेत्याशङ्कयाह प्रदर्य कथनात्तस्येति । भगवान् स्वस्य रूपं प्रदय पश्चात्स्वस्वरूपमाह । तेन सन्देहो नोत्पन्न इति न मूलान्तरापेक्षा। एतस्य प्रकरणस्योपपत्तित्वसाधने हेत्वन्तरमाह उक्तेर्थेऽनुपपत्तिश्चेति । योर्थ उत्पत्त्या निरूपितः स पुनः पूर्वपक्षीक्रियते । तत्सिद्धयर्थमप्यन्यान्यपि पृच्छयन्ते । आक्षे- पस्य च धक्ता समाधानं करोति । अन्येषां चोत्तरं न प्रयच्छति । अन्यथा कथापक्ष एव स्यात् । तेपामपि परम्परोपयोगोऽस्तीति स्थूले भागवते तस्योचरमित्याह अन्य- स्थूल इति । अनेनोपपत्त्यैव यत्सिद्धं तनिरूपितमित्याह तस्मात्स्थूलश्रुतिरिति । निवेशः । नवमस्य सिद्धान्तयुक्तिमत्वात् । तृतीयस्य फलाख्ययुक्तिमत्त्वादित्यर्थः । फलस्य युक्तित्वं तात्पर्यनिर्णायकत्वाद् बोध्यम् । नन्वस्येत्यादि । पूर्वप्रकरणाध्यायेपूत्पत्तेः स्फुट- त्वाद्युक्तमुत्पत्तिप्रकरणत्वम् । अत्र नवमे युक्तेरदर्शनात्कथमित्यर्थः । एपेत्यादि । ब्रह्मणः सर्वरूपत्वस्य पूर्वप्रकरणे नारदेनोक्तोर्णनाभिदृष्टान्तेनोक्तत्वाचस्यापि भगवानेव मूलं..चेत्से- पोर्णनाभिदृष्टान्तसिद्धा उपपत्तिर्मुखतो कथनादस्फुटापि कथासन्दर्भवशादवगता । पटस्य कार्पासमिव सामान्यतो हरिरेव मूलं उपादानं कारणमित्यर्थः । ननु मूलत्वमाधारत्वं, तथापि सम्भाव्यते यथा पादमूलमिति, तथा निमित्ततयापि यथा 'कृष्णा मूलमनाना- मिति । तथा अवश्यापेक्ष्यतयापि यथा 'धनमर्जय काकुत्स्थ घनमूलमिदं जगदिति । अतो न लायन्मात्रेण निर्णयः । तथा सत्यूर्णनाभिदृष्टान्तवाक्येऽप्यक्लम इतिविशेषणात्तावन्मात्र एव दृष्टान्तस्य नियन्तुं शक्यत्वाचेत्यत आहुः सर्वस्येत्यादि । वक्ष्यतीति , उपपचिं व- प्यति । तथा चैतदनुरोधेनोर्णनाभिदृष्टान्तोऽपि पूर्णो, न तु तावन्मान इति पूर्वोक्तयुक्तिर- पादानवे उपपत्तिनिप्पत्यूहेत्यर्थः । अन्वेपणीयमिति । ब्रह्मसूत्रेषु 'परमतः सेतून्मान- सम्बन्धभेदव्यपदेशभ्य'इतिवदन्वेषणीयम् । नोत्पन्न इति । तथा चेदानीन्तनानामुत्पद्यमानो भ्रान्तिमूलक एव, न शास्त्रविप्रतिपत्तिमूलक इत्यतो नान्विष्टमित्यर्थः । अन्यथेति, सर्व- मुत्तरोक्तौ । तथा च तस्मादपि हेतोः प्रकरणस्योपपत्तित्वमित्यर्थः । नन्वन्येपामुत्तरादाने पक्रज्ञानं वा श्रोतुरन्याभिनिवेशादवैराग्यं वा स्फुटीभवतीति नानयोपपत्तित्वसिद्धिरि- त्याशङ्कायामाहुः तेपामपीत्यादि । को वा उपयोग इत्यपेक्षायामाहुः अनेनेत्यादि । नि- रूपितमिति, स्थूले निरूपितम् । तथा चोपपत्चित्वसाधन एव तस्याप्युपयोग इत्यर्थः । तस्याप्युपयोग्यस्यान्यक्कलमाहुः दशेत्यादि । 'इद तत्स्वरूपमतः फल मिति चतुर्थपादस्य १'भावान करो विकल्प ' इत्यादिना कल्पादिसूत्राणि । म्यपदेशादिति पाठः । , ·सावरणमते सप्रकाशे श्रीमजागवतार्थप्रकरणे दशलक्षणं भागवतं श्रोतव्यमिति सिद्धम् । अतः फलाध्याये भागवतस्वरूपमेय निरूपितम् । तेन सर्वदा नियमाणैर्वा भागवतं श्रोतव्यमिति भागवतं फलत्वेन सिद्धम् । अतस्तस्य फलाध्याये रूपतथार्थतश्च स्वरूपनिरूपणम् । तदेव कथमि- स्याकाकायामाह लक्षणोक्त्येति । दशलीलानां लक्षणकयनेन भागवतस्वरूपमुक्तम् । आध्यात्मिकादिभेदेनार्थस्यापि त्रैविध्यं स्फुटम् । नन्वर्थतः स्वरूपतो निरूपणे किं पुनः स्थूलं भागवतं श्रोतव्यमित्याशङ्कयाह आनन्त्यादिति । त्रयाणां विशेपस्या- नन्त्यान्नात्र निरूपणम् । स्थूले च विशेषेण निरूपणम् । अतो लक्षणत्वेनैवात्र निरू- पणं, विशेषतो ज्ञानं स्थूलभागवत एव ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६॥ ३७॥ दशमाध्याये सिद्धमर्थमनुषदति सार्थकं च मुरूपं चेति- निवन्धः-सार्थकं च सुरूपं च तस्माच्छ्रोतव्यता स्थिता । तस्यांशश्रवणे चापि निःसन्देहफलं च तत् ॥३८॥ तादृशार्थस्य सम्प्रश्नः कथाक्षेपार्थमुच्यते । विघ्नसन्देहतः शीघ्रं स्वकृतार्थत्वसिद्धये ॥३९॥ शौनकस्य हि सम्प्रश्नः शुकोक्तिश्चापि ताशी। अतः सर्वोत्तममिदमिति वक्तुं तथा वचः॥४०॥ प्रकाश:-चकारात्फलरूपोऽप्यर्थो भगवत्प्रसादलक्षणः सङ्गृह्यते । द्वितीयचका- रेण शब्दतोऽप्युत्तमता । एवं मुखतो माहात्म्यमुक्त्वा कैमुतिकन्यायेनापि माहात्म्य वक्तुं स्थूलश्रोतारं विदुरमाक्षिपतीत्याह तस्यांशश्रयणे चापीति । लीलाद्वयश्रवणे- नापि सम्पूर्णफलं सिध्यति, अतः शौनकेन विदुरकथा पृष्टा । 'यावतः कृतवान् प्रश्नान्' इति पूर्व श्रुतत्वात् । 'यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये' इतिस्थूलकथनप्रतिज्ञायां चव्याख्यानम् । अतः परं तत्र गमकं वदन्तो 'रूपतः फलत' इति कारिकां व्याकुर्वन्ति अतः फलेत्यादि । फलत्वेन सिद्धमिति, उपपचिविमर्शफलत्वेन सिद्धम् । तत एप दश- मस्य फलाध्यायत्वं प्रकरणे प्रवेशश्चेत्यर्थः । तदेव कथमिति । ननु दशस्कन्धात्मकस्य स्थूलश्रीभागवतस्यैकेनाध्यायेन रूपतोऽर्थतश्च निरूपणं केन प्रकारेण ? । दशेत्यादि । तथा चैवं समासेन निरूपणमित्यर्थः । किं पुनरिति । प्रयोजनाभावात्कृत इत्यर्थः । स्थूल- भागवत एवेति । तथा च आध्यात्मिकादीनां विशेषज्ञानस्य प्रयोजनस्य सत्त्वाचच्छौत- व्यमित्यर्थः ।। ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ 1 १'शुपान् ' पाठः।

·७६ द्वितीयस्कन्धार्थ: गवतं बहुधा प्रवृत्तमिति । यत्र शीनं फलं तदेव कथयेति । कथाविशेपाक्षेपार्थ प्रश्न इत्यर्थः । शुकोपि तदेव वक्तुं प्रवृत्त इति सूतः शीघमाह । अन्यथा बिलम्बे शौ- नकः किञ्चिदन्यत्पृच्छेत्तदा स्वाभिप्रेतं न सिद्धयेदिति । ननु शौनकः केनाभिप्रायेण तथा प्रश्नं कृतवान् ? तबाह स्वकृतार्थत्वसिद्धये शौनकस्य हि सम्प्रश्न इति । सर्वलीलाश्रवणं सम्भाविष्यति न वेति । अयमेवाभिप्रायः शुफस्यापि । मध्ये राज्ञ उद्वेगे स्वस्थ या निमित्तान्तरापत्तौ वा कार्य न सेत्स्यतीति सर्वोत्तमांशाक्षेपार्थमेव कथनम् । अतः सर्वोत्तममिदं वक्ष्यमाणं भागवतमिति फलितमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ ॥३९॥ ४०॥ इति श्रीमदल्लभदीक्षितविरचितसप्रकाशतत्त्वार्थदीपनिवन्धे श्रीम- द्भागवतार्थप्रकरणे द्वितीयस्कन्धार्थनिरूपणं समाप्तम् । आक्षिपतीति, निदर्शनत्वेनोपस्थापयतीत्यर्थः । आक्षेपार्थमिति, उपन्यासार्थम् । इदम्पदस्यैव व्याख्यानं वक्ष्यमाणमित्यादि ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ इति श्रीतत्वदीपप्रकाशावरणभङ्गे श्रीपुरुषोत्तमविरचिते दितीयस्कन्ध- विवरण सम्पूर्णम् ॥ १शीन मिति । स्कन्धान्तरेऽनुपन्यस्य द्वितीयस्कन्ध एवोपन्यासात् शीघ्रपदं प्रयुक्तम् । इति द्विती- यस्कन्धलेखा।

·श्रीकृष्णाय नमः । अथ तृतीयस्कन्धार्थः। प्रकाशः-तृतीयस्कन्धनियन्धनं चिकीर्षुरुक्तविवक्षितयोः सङ्गतिमाह अधिका- रिप्विति । निबन्धः-अधिकारिपु साङ्गहि श्रवणं सुनिरूपितम् । स्कन्धद्वयेन शेपेष क्रियते विपयाभिधा॥१॥ प्रकाशा-अधिकारः प्रथमस्कन्धार्थः । साङ्गाश्रवणविधिद्वितीयार्थः । तृतीयादि- दशस्कन्धेषु श्रोतव्यविषयः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ १॥ एवं दशानां साधारणमर्थमुफ्त्या तृतीयस्कन्धार्थमाह त्रयस्त्रिंशयाध्याया- स्तृतीये सर्गवर्णने इति, निबन्धः-त्रयस्त्रिंशदाध्यायास्तृतीये सर्गवर्णने । स्वाभिनेते सविशेपे स्वोपयुक्तार्थसंयुते ॥२॥ एकदेशे सर्गप्रतिपादनच्यावृत्त्यर्थ 'त्रयस्त्रिंशयाध्याया ' इत्युक्तम् । सर्वेषां सर्ग एवार्थः "सर्गः कारणसम्भूतिः" इति वाफ्यात् । सर्गश्च लौकिकालौकिकभेदेन विविध अथ तृतीयस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः । श्रीकृष्णाय नमः । अथ तृतीयस्कन्धनिबन्धं व्याकुर्वन्तः प्रथमस्कन्धस्य हेतुतारूपां द्वितीयस्य विपयित्वरूपां शेषाणां विषयत्वरूपाच सद्गति स्फुटीकर्तुं प्रथमां कारिका विवृण्वन्त्य- धिकार इत्यादि ॥१॥ एवमेकेन सङ्गतिरुक्ता। अतः परं सार्धत्रयेण सार्थमाहुरेवं दशानामित्यादि । ननु स्कन्धार्थे वक्तव्ये प्रथमत एवाध्यायसङ्ख्याकथने किं प्रयोजनमित्याकाहायामाहुरेकदेश इत्यादि । " सर्गः कारणे"तिवाक्यं पुराणान्तरीयम् । तथा च, प्रत्यध्यायं तस्य तस्य कार- णस्य सम्भूतेरुकत्याचथेत्यर्थः । नन्वेवं सत्यष्टाविशत्तिसङ्घया युक्ता, न तु त्रयस्त्रिंशदित्यत आहुः सर्गधेत्यादि । तथा चैतानि कारणानि लौकिकरूपेणोत्पन्नानि लौकिकं देवत्वेनो- पन्नानि च यज्ञं साधयन्तीन्येवं द्विविधसर्गसाधनात् सङ्ख्या युक्तयेत्यर्थः। अत्र त्रयस्त्रिंशद्देवाः, "अमिः, पृथिवी, वायुः, अन्तरिक्षम्, आदित्यो, द्यौः, चन्द्रमाः, नक्षत्राणीति अष्टौ वसवः, दश प्राणाः, आत्मा, चेति एकादश रुद्राः, संवत्सरस्य द्वादश मासाः, आदित्याः, स्तनयित्नुः, पशवश्चेति, इन्द्रप्रजापती" इत्येवं बृहदारण्यकोक्ता ज्ञेयाः । 'स्तनयित्नु'पदेन मेघनादा- मिमानी । 'आत्म'पदेन च मनो ज्ञेयम् । तर यशप्रकरण एवोक्तत्वादेतेषां यज्ञसायकत्वश्व १"तथा" इति पाटः। . .

·७८. - तृषीयस्कन्धार्थः । इति । अलौकिके त्रयस्त्रिंशद्देया सृष्टाः सन्तो यज्ञं साधयन्तीत्यविवादम्। लौकिकेप्यष्टार्षि- शतितत्त्वानि चतुर्विधभूतवीजानि कालथेति त्रयस्त्रिंशत्प्रकारा सृष्टिर्भयति । अत एव सं- र्गस्य विशेपणमाह स्वाभिप्रेत इति । न तु सर्गायः कश्चित्सृष्टिसाधारणः । तत्र स्वा- भिप्रेतः पूर्वमुक्तो लौकिकालौकिकभिन्नः। तत्रापि भगवडूपता सर्वत्रेति विशेषः । तत्रापि स्वोपयुक्तार्थसहितो मोक्षादिफलयुक्तः । जीवस्य हि द्विधा सृष्टिः, बहिः स्वरूपे च । पहिः सृष्टिोंके प्रसिद्धा । सा हि वस्तुतो जीवस्य नाशरूपत्वात्प्रलयो भवति । अतो मोक्ष एव मुख्यसृष्टिः । अधिकारिदेहव्यतिरेकेण स न भवतीति मोक्षार्थमुत्पत्तिरपि निरूप्यते । तत्र गृहस्थस्यैव मुक्तिः सन्दिग्धेति दम्पत्योर्मुक्तिनिरूपणम् । तत्र गृहस्थस्य बोध्यम् । यज्ञस्य च “ नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य'तिवाक्यात् फलोपयोगित्वम् । फलञ्चाभ्यु- दयनिःश्रेयसभेदेन द्विविधम् । तत्र वसूनां कर्मफलसाधकवस्त्वाश्रयत्वेन यज्ञोपयोगः । रुद्राणां लोकान्तरगमनसायकत्वेन, आदित्यानामायुरिकतया फलनियामकत्वेन, इन्द्रस्य दान- दमदयाबोधकत्वेन, पशूनां यज्ञनिप्पादकत्वेनं । तदन पञ्चप्रकरणैः सेत्स्यतीति तत्कार समाप्तौ वक्ष्यामः । यत्पुनातीयस्कन्धसुबोधिन्यामष्टाविंशतितत्वानीत्युक्त्वा सर्गो द्विविधः, 'प्रत्येक समुदायभेदेन । चैपम्यं त्रिविधं चतुर्विधं वा । प्रत्येकं विषमाः, समुदायेनापि विषमा भवन्तीति प्रयस्त्रिंशद्विधश्चतास्त्रिंशद्विधो वे'त्युक्तम् । तत्र समुदायसर्गों यः सोऽलौकिकसर्गसङ्ग्राहकः, श्रौतानां देवानां सामुदायिकदेहाभिमानित्वात् । तदा स सङ्ख्याप्रयोजक एव, न तु घटको, यथात्र द्वौ, घटकस्तु प्रत्येकसर्ग एवं । तदा वैषम्यचातुर्विध्येन ससयापूर्तिः। यदा सोपि घटकस्तदा वैषम्यत्रैविध्यमिति न सहयाधिक्यम् । "चतुखिशद्वे"त्युक्तिस्तु सर्गवेय- म्याभ्यां कृतायां पूर्तावनादरसूचनाय । तेनात्रोक्त एव पूर्तिप्रकारो मुख्य इति सिद्धम् । तदे- सदभिसन्यायाहुरत एवेत्यादि, अत एवेति । अत्रोक्तस्य प्रकारस्य तात्पर्यविषयत्वादेव यः कचिदिति । अव्याकृतं या महान्तं वाऽऽरभ्योक्तः । स्वाभिप्रेत इति, द्वितीयस्कन्धे लक्षितो च्यासाभिप्रेतः तः । न "त्वव्याकृतगुणक्षोभान्महतस्त्रिवृतोऽमः । भूतमात्रेन्द्रियार्थीनां संभवः सर्ग उच्यत " इति द्वादशस्कन्धे लेक्षितः, तस्य पुराणान्तरसाधारण्यात् । “एवं लक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविद" इत्युपसंहारात्। एतस्याभिप्रेतत्वे बीजं व्याकुर्वन्ति तत्रापीत्यादि, भग- चपतेति । "यथा महान्ती'त्यत्रोक्तरीतिका तद्रूपता । एतादृशस्यैवाभिप्रेतत्वे किं बीजमि- त्यत आहुस्तत्रापि स्वोपयुक्तेत्यादि । स्वपदेन श्रोताऽत्र ज्ञेयः । ननु कथमस्यैव फलसाधक- त्वमित्याकालायां तदुपपादयन्ति जीवस्येत्यादि । नाशरूपत्वादिति । धात्वर्थविचारेण "तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति" इति प्रयोगेण चादर्शनरूपत्वात् । एतस्य १ यज्ञोपयोगः' इति अध्याहार्यम्, २ स्व० २-१०-४, ३ स्क० १२.७-19. ४ स्क० १२-७-२२० ·प सावरणभने समझाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे मुक्तौ भगवत्सन्तोपः प्रयोजकः। तस्यापि' भक्तिः, ज्ञानं योगवाऽऽक्षाकरणं च । तस्मादेतत्सर्व सर्गमध्य इति स्वोपयुक्तार्थत्युक्तम् ॥ २ ॥ प्रसिद्धिविरोधमाशथाह-लोके सर्गविसर्गाविति । निकधा-लोके सर्गविसर्गो हि यादृशो नेह तौमतौ॥ किन्तु तौ सार्थको वाच्यो तेन स्कन्धदयं ततम् ॥३॥ प्रकाश:-सार्थको पुरुपापर्यवसायिनौ । तेनैकैका लीला स्वतन्त्रेति प्रत्येक- मेकैकस्कन्धवाच्यता, तेन स्कन्धद्वयविस्तरः ॥ ३ ॥ तत्रापि मैत्रेयविदुरसंवादप्रकारेण लीलाकथनमुचितमित्याह-लीलादयस्यति । निवन्धः-लीलाद्वयस्य श्रवणात्सिद्धाक्षत्ताधिकारतः। किं पुनः सकलश्रोतेत्यतस्तस्य कथा ततां ॥४॥ भकाश:-सर्गलक्षणमाह तवेति । निवन्धः-तत्र सगों रजोभाजो लीला कारणजन्मदा। देवस्य तु द्विरूपत्वात्कारणानां निरूपतः। पञ्चधा सा स्वतो द्वेधा वन्धमोक्षविभागतः॥ ५॥ प्रकाश:--'भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः। ब्रह्मणो गुणवैषम्याद" मोक्षार्थत्वे गमकमाहुस्तत्रेत्यादि, तस्यापीति । सन्तोपस्यापि प्रयोजकमिति शेषः । तथा च जीवमोक्षोपयोगिसृष्टिनिरूपकत्वादस्याभिप्रेतत्यमित्यर्थः । एतेनाध्यायार्थानां परस्परं हेतुता भयो- जकताऽनतादिकं यथासम्भवं सङ्गतिरित्यपि बोधितम् ॥२॥ प्रसिद्धिविरोधमाशङ्कयेति । ननु श्रीभागवतस्य सर्ववेदेतिहाससारत्वात् पुराणान्तरे यथा सर्गपतिसगावेकत्रैवोच्यते, तथैवात्रापि वक्तव्यो, देहापादकत्वसामान्यात् । तयोभिन्नतया कथने तु तत्प्रसिद्धिविरोध इति तमाशयेत्यर्थः । समाधानमन्यस्तु प्रकटार्थ इति न च्याल्यायते ॥ ३॥ ननु तथापि संवादान्तरोपक्षेपस्य कि प्रयोजनमित्याकालायामाहुस्तत्रापीत्यादि । उचितमिति फलार्थोपोद्धतत्वादुचितम् ॥ ४ ॥ नेत्यादि । एतेन 'भूतमात्रे'ति 'रजोमाज' इतिवाक्ययोर्विरोधः परिहृतः । भृतमाने- त्यादि । एतेन लक्षणद्वयस्यापि विसगैतिव्याप्तत्वं 'सर्गः कारणसम्भूतिरिति तृतीयवाक्यस्थ- कारणपदमादाय परिहृतं बोध्यम् । तेन लक्षणत्रयमपि सङ्गतमिति साधितम् । ननु रजसैध भक्तिज्ञान"इतिपाठः। ३त्या। १ ·तृतीयस्कन्धार्थः। इति मूले लक्षणम् । तत्र गुणवैपम्यं रजसैव, तस्यैव सृष्टिकारणत्वात् । ब्रह्मण इति सन्देहाभावाय । भगवत इति भूतमात्रेन्द्रियधियो देहरूपाः, कार्या अपि भवन्तीति कारणजन्मदा लीलेत्युक्तम् । एवं व्याख्यानस्यार्थान्तरमभिप्रेतम् । रजोभाजोपि लीलासृष्टिमुख्यनमणोपि लीला । कालत्वेन कालस्यापि सृष्टिीला । जीयोपि- कारणमिति तस्यापि स्वरूपस्थितिः सृष्टिप्रयोजनत्वेन सर्गमध्यपातिनी भवति । अगुणवैषम्याह्मणोपि जन्मति व्याख्यानार्थं कारणानां जीवानां जन्म यति खण्ड- यतीति व्याख्यानम् । अतः प्रकरणानि विभजते, देवस्य तु विरूपत्वादिति गुणातीतसगुणभेदेन कारणानां तत्वजीवानां त्रयो भेदास्तेन पञ्चधा पश्च प्रकरणानि भवन्ति । एकप्राधान्येऽन्यस्य विभृतित्वमिति स्थितिः। यथा तत्त्वसृष्टिर्गुणातीतविभूतिः, यथा सगुणसृष्टिविसर्गरूपा ब्रह्मप्रभृतीनामुत्पत्तिः, यथा वा दशविधा लीला कालस्य सृष्टिः, यथा तत्त्वानां लीला गुणसृष्टिः सावधप्रकरणोक्ता, यथा जीवसृष्टि- मतान्तरभापया, एवं पञ्चविधापि लीला सर्गरूपा बन्धमोक्षविभेदेन द्विरूपा, सर्गविसर्गयोः सम्भवे दुयोरपि लौकिकत्वमेव सेत्स्यति न त्वलौकिकत्वमपीति, कथं तयोः फलपर्यवसायित्वमिति शङ्कायां सर्गलक्षणवाक्यत्रयविचारिते यत् सिद्धयति तदाहुरेवमित्यादि, अभिप्रेतमिति, शास्त्रकाराभिप्रेतम् । मुख्यब्रह्मण इति, "रजोभाजो भगवत" इति वाक्यस्थ- भगवत्पदस्यार्थः । तत्रत्यं लीलापदं व्याख्यातरीतिकलीलाचतुष्टयसद्धाहकम् । मुख्यब्रह्मलीला- व्याख्यानाय अगुणवैषम्यादिति । एतेन श्रौती क्रमसृष्टिरपि सहीता । तत्रापि यतीतिपदं "कारणसम्भूतिरि"ति वाक्यस्य सम्यक्त्वव्याख्यानरूपम् । एवं व्याख्याने वीजन्तु तचदध्यायादिपु तवनिरूपणार्थापत्तिरेव । द्वितीयस्कन्धोक्तं लक्षणच द्विविधसृष्टयङ्गीकारे बीजम् । अत्र च रजोमजने करणतया गुणवैषम्यस्य व्यापारतया भूतादिजन्मनः फलतया स्कन्धार्थत्वं बोध्यम् । एवं सार्धत्रयेण स्कन्धार्थ उक्तः । स एव प्रकरणविभागे बीजमित्याशयेनाहुरत इत्यादि, विमजते इति त्रयोदशामिविमजते । नन्वेकस्य प्रकरणेऽन्यस्यापि निरूपणदर्शनादयं प्रकरणविभागो न युक्त इति शङ्कायामाहुरेकेत्यादि । विभूतित्वमिति शेषत्वम् । एतदेवोदा- हृत्य स्फुटीकुर्वीन्ति ययेत्यादिना । तत्त्सृष्टिरिति, पञ्चमाध्यायोक्ता । सगुणसृष्टिरिति सगु- णविभूतिः । दशविधलीलेति, दशमाध्यायोक्तो दशविधः सर्गः कालविभूतिः । गुणसृष्टिः साहथप्रकरणोक्तेति विंशाध्यायोक्ता महदादिसृष्टिः । जीवसृष्टिर्मतान्तरभापयेति, चतुर्द- शादिषडध्यायोक्ता मुक्तजीवसृष्टिर्मुक्तजीवविमूतिरित्यर्थः । एवमिति । कर्तृद्वविध्येन कारण- वैविध्येन च द्विरूपति, स्वरूपतो द्विरूपा । ननु बन्धस्य देहस्वीकारात्मकस्यात्र प्रसिद्धत्वादत्र पन्धलीला युज्यते, मोक्षस्तुतत्त्यागरूपो नात्र दृश्यते । का चा मोक्षलीलेत्याकाज्ञायां तां स्फुटी- ·(अ.) , सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे सगुणस्य मोक्षलीलायोगः, गुणातीतस्य ज्ञान, कालस्य भक्तिः, तत्त्वानां मोक्षः, जीवस्य वैराग्यमिति । तस्मादर्थभेदेन दशप्रकरणानि भवन्ति । तदाह बन्धमोक्ष- विभागत इति ॥५॥ 'तान भेदान् स्पष्टपति गुणातीतादिति । निवन्धः-गुणातीतात्सृष्टिरका सगुणाद ब्रह्मणोऽपरा ||६|| कालो जीवस्तथा नाम तत्राऽपीशेच्छया भवः । प्रकाश:-तत्त्वानां वक्तव्यत्वेपि नामसृष्टेः परिग्रहार्थ नामेत्युक्तम् । तेषां पूर्व- वत्स्वातन्त्र्यं वारयति ततापीशेच्छया भव इति न केवल कालादेः ॥६६॥ ननु सर्गे भूम्युद्धारस्य कुत्रोपयोगस्तदाह सर्वाधारस्वरूपा या इति । निवन्धः-सर्वाधारस्वरूपा या तदर्थं भुव उद्धृतिः॥७॥ मुक्तोऽपि जायते जीव इति शापकथा तता॥७॥ प्रकाश:-भूम्युद्धारः सर्वगृष्ट्युपयोगी सर्वेपामाधारभूतः साधारणः । तेन पन्ध, लीलान्ते निरूपितः ।जीवप्रकरण व्यर्थमित्याशङ्कयाह मुक्तोपि जायत इति । मुक्ति- गौणीति केचित् । वस्तुतस्तु समकादयो मुक्ता एव पूर्व सिद्धज्ञाना एवोत्पन्ना, अग्ने ज्ञानोपदेशाभावात् । तथा वैकुण्ठवासिनामपि भक्तानां मुक्तानामीश्वरेच्छया सम्भवः । अतः शापकथा । एकः कर्ता अपरो विषय इति ॥ ७ ॥ कुर्वन्ति सगुणस्येत्यादि । सगुणो हितेन तेन भावेन तत्तत् सृजन मयादिकं पामोति । सद्भावत्यागेच स्वरूपेऽवतिष्ठत इति चित्तवृत्तिनिरोधस्यैव तत्र कारणत्वमिति स तस्य मोक्षलीला । 'एवं मेने सन्तमित्यादिना अज्ञानादेव सृष्टेरुक्तत्यादज्ञानस्य च ज्ञानादेव निवृसेर्गुणातीतस्य ज्ञानमेव सा । एवं दशवियो वक्ष्यमाणः कालात्मको भजवेव मुच्यत इति भक्तिस्तस्य सा । तत्चानां पतिसडम एव स्वरूपलाभ इति स तेषां सा । जीवस्य तु वैराग्यं स्फुटमेय, तथा च मोक्षजनका, अत्र मोक्षपदेनोच्यन्त इति ते तथेत्यर्थः ॥ ५ ॥ तेपामित्यादि । कालजीवनामतत्त्वानां सगुणनिर्गुणब्रह्मवदुसचौस्वातन्त्र्यं पारपती- त्यर्थः । मूले तत्रापीति, शब्दब्रह्मात्मके नामीत्यर्थः ।। ६६ ।। .. तेनैति, निर्वाहकत्वेन । आहेति, उपोद्घातेन सार्थकत्वमाह । मुक्तिरिति ,जयविलय- मुक्तिः । तत्तापदस्यार्थमाहुरेका कर्तत्यादि । न च मोशोचरं बन्धस्य "न स पुनरावर्तत" इतिश्रुतिविरुद्धत्वात्तेषां शापतःपातरूपेण लिङ्गेन गोण्येव मुक्तिरनीकार्येति वाच्यम्, "देहेन्द्रिया- मुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनामिति सप्तमस्कन्धीयवाक्यविरोधाद । अत्र स्वरूपावस्थानस्यैव १"नेपाम् पाठः।

·८२. तृतीयस्फन्धायः। (प.) निवन्धः-उपपत्तिरनेनोक्ता फलार्थ प्रक्रियान्तरम् ॥ ८॥ मतान्तरेण हि फलं राजसत्वान्निरूप्यते । प्रकाश:-~-एवं जीवोत्पत्चायुपपत्तिरेवोक्ता, न त्वयं प्रकारो भागवताभिमतस्तेषां जीवानां मोक्षार्थ प्रक्रियान्तरं साङख्यप्रकरणम् । मतान्तरेण फलनिरूपणे हेतुमाह राजसत्वादिति ॥८॥ तथा सति फले चैपम्यमाशङ्कयाह फले हि नास्तीति । निबन्धः-फले हि नास्ति वैपम्पमितीशस्योद्भवाभिधा॥९॥ उपपत्तो फले चैव तेनावतरणद्वयम् । क्रियाज्ञानविभेदेन कर्माधीनाऽन्यथा भवेत् ॥ १० ॥ प्रकाशा-यत ईश एवोद्भूय तत्रापि फलं प्रयच्छति । अतोऽस्यां लीलायामव- तारद्वयम् , क्रियावतारो वराहो, ज्ञानायतारः कपिल इति । ननु सृष्टौ किमर्थमव- तारस्तत्राह कर्माधीनाऽन्यथाभवेदिति ॥ १० ॥ नन्यपूर्व निरूप्यते यन्मुक्तानां पुनरुत्पत्तिरिति तत्राह मुक्तेपोति ।। निवन्धः-मुक्तेपि यदि नोत्पत्तिरुत्पन्ने मुक्तिरेव वा । तदा कृष्णेच्छया सृष्टिरित्यर्थो हि विरुध्यते ॥ ११ ॥ प्रकाश:-तदा ईश्वरत्वं व्याहतं भवेदित्यर्थः ॥११॥ स्फुटत्वात् । न च क्रोधासम्भवः शक्ष्यः, तस्येश्वरेच्छयैव भवनात् । न चेच्छागां मानाभावः, "न विदुस्तच्चिकीर्पितमिति तत्रैव वाक्यात् ।। ७३ ॥ तदेतदभिसन्धायाहुरेवमित्यादि । शापकथाविस्तारेण मुक्तर्जावोत्पत्तावुपपत्तिरेवोक्तास्तो न मुक्तिणिाय॑यः । नन्वयकारेण कस्य व्यावृचिरित्यपेक्षायामाहुर्न स्वित्यादि । प्रकार इति उत्पत्तिप्रकारः । किमत्र गमकमित्यपेक्षायामाहुस्तेपामित्यादि । तेपामिति मुक्तियोग्यानाम् । तभा चानभिमतत्वे साहयप्रक्रियाकथनमेव गमकमित्यर्थः । नन्वयमप्यभिमतः, अन्यथा पुनः फतिपयैः स्थान प्रपत्येतेह जन्ममिरिति फल नोकं स्यादित्याशशायामाहुमतान्तरेत्यादि । अस्याः कथायां मतान्तरत्वन्तु "अयात्रापीतिहासोयं श्रुतो म" इति परोकिकथनादवसीयते । राजसत्वादिति, संरम्भित्वेन राजसत्वात् ॥ ८॥ अत इति । मुक्तोत्पत्तिमुक्तफलयोर्भगवदधीनत्वज्ञापनस्यावश्यकत्वात् । फर्माधीनान्यथा भवेदिति, सृष्टाववताराभावे मुक्तोत्पतिः कर्माधीना भवेत् । अवतारे तु यथा स इच्छया, •तभा सापीति बोधनामावतार इत्यर्थः ॥९॥ १०॥ ११ ॥ .

·म.१) सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे सृष्टिः सफलेति स्पष्टपति स्त्रीपुंसति । निवन्धः-स्त्रीपुंसमुक्तिकथनात्तदर्थ सृष्टिकृद्धरिः । ऐहिकामुष्मिकफलं मोक्षं प्रीतः प्रयच्छति ॥१२॥ तस्मात्सृष्ट्यवतीर्णस्तु भजेत हरिमादरात् । प्रकाशा-किमत्र स्कन्धार्थे फलितमित्याशथाह ऐहिकामुष्मिकफल- मिति ॥ ११ ॥ ननु साख्यप्रकरणे वदनुसारिणी सृष्टिः कथं नोक्ता, तबाह साङ्ख्येनेति । निवन्धः-सायेन मुक्तिकथनात्सृष्टिः सामान्यतोदिता ॥ १३ ॥ तामसी राजसी चैव सात्त्विकीति क्रमात्रिधा । गुणसृष्टेस्तन्मतत्वाद्गौणत्वान्न विरुध्यते ॥ १४ ॥ प्रकाश: सामान्यतो मता या काचिद्वक्तव्येत्युक्ता, उदितेति सन्धिराप- ख्यापकः । अत एव गौणी तदविरोधार्य निरूपिता ॥ १४ ॥ ननु कर्दमस्य मुक्तौ साधनं नोक्तमिति चेत्तत्राह ज्ञानस्य पूर्वसिद्धत्वादिति। निवन्धः-ज्ञानस्य पूर्वसिद्धत्वान्मुक्तिभोगादिसंयुता। उपदेशेन च परा चतुभिर्नवभिः क्रमात् ॥ १५॥ प्रकाशा-उपदेशेन स्त्रीमुक्तिः ॥ १५ ॥ निवन्धः-चतुःप्रकरणी स्थौल्ये सौक्षम्ये तु दशधा मता। अधिकारस्तथा सृष्टिरुपपत्तिः फलं तथा॥१६॥ प्रकाश:-तेन क्रमात्प्रकरणचतुष्टयं भवति । दश प्रकरणानि पूर्व निरू- स्त्रीपुंसोरित्यत्र मूले तदर्थमिति, गृहस्थमुक्त्यर्थम् ॥ १२६ ।। तदनुसारिणीति, प्रकृतिपुरुषससर्गस्वभावजन्या ।मूले, साहुयेन मुक्तिकथनादिति, मुक्त्यर्थमत्र सायप्रक्रियोक्ता । मुक्तिस्तु परमा, तत्प्रकारकसृष्टिज्ञानान्न भवतीत्यतो नोक्ते- त्यर्थः । तर्हि सत्त्वादिगुणजन्या किमित्युक्तेत्यत आहुरत एवेत्यादि । अत एवेति साह्वयेन मुक्तिकथनादेव । तथा चोभयसामञ्जस्यार्थमेवं निरूपितेत्यर्थः ॥१४॥ पूर्व निरूपितानीति, शुकोक्तरीत्या निरूपितानि । अस्मिन् पक्षेऽध्यायविभाग एवं प्रतिभाति । अधिकारेण सह पडिर्गुणातीतलीग । ततसिमिः सगुणलीला । ततो झाभ्यां कालस्प, तन्मध्य एव प्रथमे कालाधीनयोस्तत्वामुक्तनीययोः वृष्टिः, ततो द्वादशे मुक्तजीवसृष्टिः, ·." तृतीयस्कन्धार्थः । पितानि । स्थूलानि गणयति अधिकार इति ॥ १६ ॥ निवन्धः-पञ्चधा सृष्टिरुक्ता हि तृतीया तु द्विधा मता। चतुर्थी तु त्रिधा प्रोक्ता दशेते सृष्टिसङ्गताः॥१७॥ अधिकारस्ततो भिन्नः स्कन्धद्वययुतः परः॥ १७ ।। प्रकाशा-पञ्चधा सृष्टिः पूर्वमेवोक्ता । चतुर्णामेव दशधात्वमिति । तत्र सृष्टिः पञ्चविधा, उपपत्तिर्दिधा । विधा मुक्तिः । एवं त्रयाणां दश भेदाः। अधिकारस्तु तदो मिन्नः, तस्य स्कन्धद्वयोपयोगात् , स्कन्धद्वयमेकं प्रकरणवत् । तेन पट्यध्यायाः सर्गविसर्गयो । अधिकारे चतुष्टयमिति । भगवतः कला निरूपिता भवन्ति ॥१७॥ एवं प्रकरणा) निरूप्य अधिकारेऽध्यायचतुष्टयमिति तत्र प्रथमाध्याये यादृशोधिकारः सपन्नस्तं प्रतिपादयितुमाह प्रतिबन्ध इति । ततः सप्तभिस्तदुपोद्घात इत्यष्टाध्याय्या मुक्तजीवसृष्टिरेवमेकोनविंशत्या पञ्चघा बन्धलीला ।तत एकेन मोक्षोपोद्धातश्चतुर्भिः पुम्मुक्तिः, सा च तत्त्यक्तानां तत्त्वानां स्वस्वरूपापादकत्वापां मुक्तिरूपा । तत एकेन मुख्यभक्तिः, सा कालस्य मुक्तिलीला। ततो द्वाभ्यां ज्ञानं, सा गुणाती- तस्य । तत एकेन योगः, स सगुणस्य । अग्रिमे याऽस्ति भक्तिः सा योगस्यैव शेपः । ततो द्वाभ्यां वैराग्य, तज्जीवस्य मोक्षलीला । ततो द्वाभ्यां स्त्रीमुक्तिः, पूर्ववदेवेति चतुर्दशभिर्मोक्ष- लीलेति । गणयतीति, मैत्रेयाभिप्रेतपक्षेण गणयति ॥ १६ ॥ अत्राध्यायविभागमन्यथा वक्तुं पूर्वस्यास्माद्वैलक्षण्यं स्मारयन्ति पञ्चधेत्यादि । पूर्वमिति, बन्धलीलाविभागे, चतुर्णामिति, स्थूलपकरणानाम् । इति हेतौ । अत्रत्यविभागं स्पष्टयन्ति तत्रेत्यादि । आद्यांश्चतुरो विहाय पूर्ववदेव पञ्चधा सृष्टिदशाध्यायावधिः । ततः सप्तभिर्बन्धो- पपचिरेकेन मोक्षोपपचिरीत्यष्टाभिधिोपपतिस्ततो भक्तिसालययोगैस्त्रिधा मुक्तिः, तत्र चतुर्भिः पुम्मुक्तिः सायफलरूपा ।तत एकेन सफला मुख्यभक्तिः । ततो द्वाभ्यां साड्यम्, ततो द्वाभ्यां योगस्तच्छेषभूता भक्तिश्च । ततश्चतुर्भिवैराग्यसर्वनिर्धारौ सर्वशेषौ, योगफलभूता देवहूतिमुक्ति- चेति प्रकरणत्रये दशभेदाः। नन्वस्मिन् पक्षेधिकारस्य प्रकरणित्वे किं बीजमत आहुरधिकार- स्त्वित्यादि । ननु स्कन्धद्वये कुत एकाधिकार इत्यत आहुः स्कन्धेत्यादि । कलेत्यादि, तेन मैत्रेयोक्तिविचारे स्कन्धद्वयात्मकं भगवत्कलाप्रकरणं भवतीति तदैक्यादेकोधिकार इत्यर्थः । एवं त्रयोदशमिः प्रकरणार्थो निरूपितः ।। १७ ।। 1 "एवं” इतिपाठः * प्रयमः १ कारिकात्मकः प्रथमः स्तवका सप्तसप्ततिपृष्ठे, ३॥ कारिकारमको द्वितीया सबकोशीति पूरे समाप्तोभूत् । भन्न तु १३ कारिकात्मकस्तृतीयः समाप्तः । .

·(म. १) सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे निवन्धः-प्रतिवन्धो गृहासक्तिः शुद्धिस्तीर्थाटनं मता ॥ १८॥ बाह्या हरिकथाश्चत्या तथा चाऽऽभ्यन्तरी मता। कृष्णप्रसादयुक्तश्चेदधिकारी परः स्मृतः॥ १९ ॥ मकाश:-प्रतिबन्धनिवृत्तिः शुद्धिस्तीर्थाटनमिति । भगवदीयत्वेपि प्रयो गुणा अधिकाः । तेन पूर्वस्माद्विशिष्टोऽयं प्रथमः । तस्य भगवत्कथाश्रवणं चेततोप्युत्तमो भवति । तत्राप्यान्तरश्चेद्भगवद्गुणो भपति तदा तृतीयः । भगवत्कृपायां चतुर्थ इति । भगवदीयत्वेपि चतुष्टयं चेत्परमोऽधिकारी भवति । वाधा शुद्धिाधा, दोपनि- तिरूपा गुणाधायिका च तत्र प्रथमाध्यायार्थः गृहासक्तिरेव प्रतियन्धः । अतस्तनिवृत्तिर्वक्तव्येति शेपः ॥ १९॥ ननु क्षत्रियाद् भगवदीयाच्द्रः कथमधिकारी ततोप्युत्तमो या कथं ? तबाह शतं वाणीति । निवन्धः-शतं वर्षाणि शूद्रत्वं पश्चाद्राजन्यताऽस्य हि । तावत्क्षत्ता ततो मन्त्री तस्मात्कृष्णसभोज्यता ॥२०॥ अतोऽधिकारस्तस्याऽत्र यथायुक्तं तु जीवनम् । प्रकाश:-"शापाद्वर्षशतं यमः" इति वाक्यात् । शतवर्षपर्यन्तं शूद्रत्वम् । अन्यथा बहावीजस्य मुख्यद्रत्वं नोपपद्येत, राजत्वार्थ प्रार्थितत्वात् । क्षत्रियत्वमेव पश्चात् । अत एव मन्त्रादाबानम् । तस्याशूद्रत्वे हेत्वन्तरमप्याह कृष्णसभोज्य- तेति । अतः क्षत्रियत्वात्तस्याधिकारः।ब्रह्मपीजत्वं चाधिकप्रयोजनम् । ननु स शत- चर्पाण्येव जीवतीत्यभिप्रायेण कथं न शाप इत्यभिप्रायेणाह यथायुक्तमिति । जीवनं तु युक्त्या तस्य बहुकालं लक्ष्यते । स हि धृतराष्ट्रसमानः दुर्योधनसमानो भीमः । ततोपि कनिष्टोऽर्जुनः । तत्समानः कृष्णः । तत्र च पञ्चविंशाधिकशतम् " इति पापम् । अतः सार्थ शतं वा तस्य जीवनं भवति ।। २०६ ।। * एवं चतुर्णामर्थमुक्त्वा प्रथमाध्यायार्थमाह अपमानाद्धि निर्विषण इति । निवन्धः-अपमानाद्धि निर्विण्णो विशुद्धस्तीर्थसेवया ॥२१॥ अतः परमध्यायार्थ वदन्त्येवामित्यादि । आहेति, सामान्यतोऽध्यायचतुष्टयार्थ निभि- राह । पूर्वस्मादिति परीक्षितः, प्रथम इति प्रथमाध्यायोक्तोधिकारी । एवमपि । भगवगुण इति, स च शोकनिवर्तकज्ञानरूप इति प्रतिभाति । तति प्रकरणे ॥ १९ ॥२०॥ अर्थमुत्स्वेति, शुकाशयगोचरमर्थं सामान्यत उक्त्वा । प्रथमा ध्यायार्थमिति संवादो- पयोगिनं तदर्थम् । आहेति चतुर्भिराह ॥ २२ ॥ * कारिकारमय सबका।

·८६ तृतीयस्कन्धार्थः। (म.१). क्षत्ता सत्सङ्गतःप्रीतः प्रश्नत्रितयकृद्धरः। सामान्येन विशेषेण कुशलं चरितं तथा ॥ २२ ॥ प्रकाश:-स्वतो निर्विष्णः कदाचिदागच्छेदपि । अतो हेतुपूर्वको निर्वेदः साधनीयः, स चेन्निविष्णोऽन्यत्र तिष्ठेत्पुनरासक्तिर्भवेत् । अतस्तीर्थसेवैव कर्तव्या । तत्रापि तीर्थे देवताबुद्धिस्तदैव सेवा भवति । तत्रापि कामनामावाय विशुद्ध इति । क्षत्तेति पूर्वमेव जितेन्द्रियता सिद्धासत्सङ्ग उद्धवसङ्गः, तेनैव प्रीतः, न तु प्रश्नार्थम् । तत्र प्रश्नत्रयं कृतवान, भगवतः कुशलप्रश्नः सर्वेषां कुशलप्रश्नमिपेण भगवतः सामा- न्यमनवरितप्रश्नथेति । तदाह सामान्येनेति ॥ २२ ॥ उत्तरे क्रमेण उत्तराभावात्मकारमाह अन्तिमं मध्यतः कृत्वेति । निवन्धः--अन्तिमं मध्यतः कृत्वा द्वयोः सम्बन्धकारणात । मारणे प्राप्तदोषस्य भक्तोद्धारेण वारणम् ॥ २३ ॥ प्रकाश:-अन्तिमंचरित्रं मध्यतो विशेषप्रश्नोत्तरमुक्त्वा सामान्योत्तरमनुक्त्वा मध्ये चरित्रमुक्तम् । "कृष्णामणिनिम्लोचे" इति विशेपोचरं "राजस्त्वयाऽनुपटानाम्" इति सामान्योत्तरम् । मध्ये भगवतश्चरित्रं च द्विविधमपि निरूपितमित्यर्थः। तत्र हेतुः, सम्बन्धकारणादिति, भगवतश्चरित्रकथनव्यतिरेकेणोत्तरासम्भवात्सम्बन्धे कारणम् । ननु भगवतचरित्रं नेदं समीचीन, भक्तानां बन्धूनां मारणादतः कथमधिकारसिद्धयर्थ तचरित्रमुक्तमित्याशङ्कयाह मारणे प्राप्तदोपस्येति । यद्यपीश्वरत्वान दोपस्तथापि प्रतीत्या दोपसम्भवेऽपि ते सर्वे भक्तास्तेन प्रकारेणोद्धृता इति दोपनिवृत्तिः ॥२३॥ ननु तथापि विदुरः परीक्षिदपेक्षया कथमुत्तमो भगवदीयत्वस्य तुल्यत्वादि- त्याशङ्कथाह सेवनादिति ॥ निवन्धः-सेवनात् कृष्णदेवस्य तदाज्ञाकरणादपि । माहात्म्यस्य श्रुतत्वाच श्रेष्ठ उत्तमतो ह्ययम् ॥२४॥ अतस्तस्य कथा प्रोक्ता कृष्णविश्वासदायिनी ॥२४॥ प्रकाश:-पूर्व भगवत्सेवा तेन महती कृता । तदाज्ञाकरणं पाण्डवानां इति सामान्योत्तरमिति एक जातीयकम् "अथ ते तदनुज्ञाता" इत्यादि श्लोक- द्वयोक्तं सामान्योत्तरम् । द्विविधमिति पन्धमोक्षभेदेन द्विविधम् ॥ २३ ॥ भगवदीयत्वस्य तुल्यत्वादिति, भगवदीयले सति गृहासक्त्यभावादीनां परीक्षि- सुकत्वादिति भावः । उत्तमत्वमित्यादि, द्वितीयतृतीयाध्यायोक्तं श्रुतमाहात्म्यत्वरूपमुत्तम- ·सावरणभङ्गे प्रकाशे श्रीमद्भागवनार्थप्रकरणे रक्षा । विशेपतो भगवन्माहात्म्यश्रुतिश्च । एतद्धेतुत्रयं परीक्षिति नास्तीति तवोs- प्ययमुत्तमः । उत्तमत्वं कुत्रोपयुज्यत इत्याशङ्कयाह कृष्णविश्वासदायिनीति । विश्वासस्याभिज्ञापिका निाशकं प्रवृत्तिः ।। २४६ ॥ एवं प्रकरणार्थमुपपाद्य दितीयाध्यायार्थमाह द्वितीय इति । निवन्धः-द्वितीये तु तथाऽध्याये सामान्योत्तरमुच्यते ॥ २५॥ तदर्थ हरिमाहात्म्यमार्थिकं कृतमेव च । प्रकाश:-विशेपमाहात्म्यमेव प्रश्नस्य जीवपरत्वे सामान्यमाहात्म्यं भवति । तदैवमर्थः। भगवत्प्रश्नो जीवानां साधारणप्रश्नः. विशेषप्रश्नस्तु तत्तन्नामा । अतो भगवत्तोऽन्यशेषत्वात्तत्र विश्वासार्थ भगवत आर्थिकं माहात्म्यं प्रथमम्, पश्चात्कृतं निरूप्यते ॥ २५ ॥ तस्योत्तराशत्वमाह कृतमिति । निबन्धः-कृतं यद्यप्युत्तराझं साम्यात्सम्वन्धतोऽपि तत् ॥ २६ ॥ अत्रोक्तं फलसिद्धयर्थमुद्धवप्रेम चोच्यते । प्रकाश-तृतीयाध्याये चरित्रमुक्तमिति । तत्साम्यादिदमप्युत्तरशेपत्वेनोच्यते । कथया कथा सम्बध्यत इति हेत्वन्तरम् । नन्वत्रं सति किमत्र कथानिरूपणेनेत्याश- कथाह अत्रोक्तमिति । द्वितीयाध्याये विश्वासार्थ भगवत्कृतं फलमुक्तम्, तचरिपि यथा भवति तदर्थ तत्सम्बद्धमुक्तम् । भगवतो वार्ताकथनमध्यायार्थः । तत्रोचरा- त्यमधिकारे कस्मिन्नंश उपयुज्यते । प्रवृत्तिरिति, भगवद्वाक्यश्रवणार्थी मैत्रयोपसची प्रवृतिः ॥ २४॥ एवं चतुर्भिः प्रथमाध्यायार्थ उक्तः। द्वितीयाध्यायार्थ त्रिभिराहुरेवं प्रकरणार्थमुपपायेति, अधिकारभेदव्युत्पादनेनोपपाय । ननु सर्वेषां कुशलपश्चमिषेण भगवसनो हि भगवतः सामा- न्यमनस्तदुत्तरं तृतीये " अथ ते तदनुज्ञाता" इत्यनेन यक्ष्यते, " कृष्णद्युमणि " इति तु विशेपोतरमतो द्वितीये कथं तस्योत्तरमित्याकाहायामाहुर्विशेपेत्यादि । 'कचिद्रूथाधिपतिरित्या- दिनोक्तप्रश्नस्य जीवपरत्वे घुमणिपदोक्त विशेषमाहात्म्यं जीवसामर्थ्यसम्पादनाभिप्रायेण सामा- न्यमाहात्म्यं भवति तदेवमित्यर्थः । वक्ष्यमाणरीत्या प्रथमाध्याये प्रश्नद्वयम् । अत एवं प्रश्नवि- चाराद्भगवतो जीवशेषत्वात् तत्र भगवति विदुरस्य विश्वासार्थमीश्वरत्वबुद्धिवादर्थिमर्थ- सम्बन्धि माहात्म्य प्रथमं शुमणिपदोक्तम् । तथा चैवं विचारे तसामान्योचरमित्यर्थः ॥२५॥ फलमुक्तमिति, " अहो बकीय"मित्यादिना दयारूपं फलमुक्तम् । यथा भवतीति, यथा ज्ञानं भवति । तत्रेत्यादि, अध्यायार्थे माहात्म्य कथाया माहात्म्यबोधकत्वञ्चेति द्वयं १त ४ कारिकात्मकः पद्यमः स्तरकः ।

·. तृतीयस्कन्यार्थः। (प्र.२-३- नवयम् । विश्वासार्थ माहात्म्यम् । कथाया अपि तथात्वं च । पूर्वाछमेकम् । परमा भक्तिः । अभक्तोक्ते सर्वथा न विश्वास इति उद्धवमेम चोच्यते ॥२६॥ तत्र श्लोकान् विभजते पभिरिति । निबन्धः-पडिस्तथैकेन पुनर्दशयुक सप्तभिस्तथा ॥२७॥ . दशभिश्च क्रमादन्न चत्वारोऽर्था निरूपिताः ॥२७॥ तृतीयेऽष्टाविंशतिमिश्चरित्रं केवलं कृतम् ॥ २८ ॥ विशेपस्योत्तर तुयें श्लोकाभ्यां विंशतिः पुनः । भक्तोद्धारे विद्यमाने चलायेंक वियोजकम् ॥ २९ ॥ द्वयोराज्ञाप्रसिद्ध्यर्थं पञ्च सन्देहवारणे । चतुर्भिः सङ्गमश्चेति पडाः क्रमतोदिताः ॥३०॥ प्रकाश-विशेषस्य कुशलस्य । चतुर्थाध्याये उत्तरं श्लोकद्वयेन । तदोपपरि- हाराय पुनर्भक्तोद्धारे विंशतिः । अविद्यमाने भक्कोडारे चत्वारि वाक्यानीति शेषः । एकं पियोजकम् । " इति सह विदुरेण" इति । उभयोरुद्धवविदुरयोः । सन्देहनिपत्तिः परीक्षितः । चतुर्भिर्गुरुशिष्यङ्गमः । विद्यमानो भक्त उद्धवः । अविद्यमानो विदुरः, एतदकथने क्रूरत्वादभजनीयः स्यात् ॥ २९ ॥३०॥ एवं श्रोतुरधिकार निरूप्य वक्तुरधिकारमाह मैत्रेपस्यापीति ॥ निवन्धः-मैत्रेयस्यापि वक्तृत्वं श्रवणाज्ज्ञापनान्मतम् ॥ अत एव हरिस्तस्य सङ्खचके स्वसिद्धये ॥३१॥' तृतीयाध्यायोक्तकथाङ्गम् । तयोः प्रयोजनं विश्वास इत्यर्थः । पूर्वाङ्गमिति, सामान्योत्तरस्या- अम् । पूर्व विश्वासदायिनीति यदुक्तं तदेतेन हृढीकृतम् ॥ २६ ॥ एवं त्रिमिद्वितीयाध्यायार्थ उक्तः । अर्धन तृतीयस्य, निभिस्तुरीयस्यार्थं वदन्तो न्याकु- चन्ति विशेषस्येत्यादि । अविद्यमानभक्तोद्धार इति, विदुरोदारे । सन्देहनिवृत्तिरिति, 'आज्ञापसिद्धार्थमित्यनेन भूलें या भगवदाज्ञासिद्विरुक्का, तद्विश्यकसन्देहनिति. रित्यर्थः ॥ २९ ॥ ३०॥ १ इति ३ कारिकात्मकः परः स्तरक। प्रह। ३ इति ॥ कारिात्मक सप्तमः स्तवकः ।

·(2.५) सावरणमङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ८९ प्रकाशा-श्रोतर्येवाऽनुप्रवेशः । ननु वक्तुः प्राधान्यागिनतया निरूपणमु- चितं, तत्कथं श्रोतृशेपत्यमित्याशङ्कयाह अत एवेति । न हि मैत्रेयकृपया मैत्रेयो निकटे स्थापितः, किन्तु विदुरकृपया। अतो भगवन्मार्गे भक्त एव श्रेष्ठो नान्य इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ एवं चतुभिरधिकारं निरूप्य श्रोतरि सिद्धे मुख्यसृष्टिं निरूपयतीत्याह अधिकार इति । निवन्धः-अधिकारेऽथ संसिद्धे द्वाभ्यां सृष्टिर्निरूप्यते । तत्त्वकार्यविभेदेन गुणातीता द्विधा हि सा ॥ ३२॥ प्रकाशः-उभयोमैदकमाह तत्त्वकार्यविभेदेनेति । कार्य पुरुषशरीरम् । गुणातीता द्विधा हि सृष्टिः। अग्रे उभयोः कारणत्वाद् द्वयं कारणत्वेनैव निरू- पितम् ॥ ३२ ॥ तत्र तत्वेषु सन्देहाभावात्समटेः कारणत्वं साधयति समष्टेरिति । निवन्धः-समष्टेः कारणत्वं हि कर्माणि प्रति चर्णिनाम् । प्रश्नत्रयं तृतीये तु द्वैविध्यं प्रथमे पुनः॥ ३३ ॥ पड्भेदा नाऽवतारे हि साधनेनोपसंहतिः । द्वयोरपि विभेदेन प्रकटे ह्येक एव तु ॥३४॥ जन्मादयः प्रवेशश्च प्रकारद्धयमेव च । प्रकाशा-एवं प्रकरणाध्यायाथ निरूप्य विचारमारभते । तत्र प्रथम विदुरस्य प्रश्नः "सुखाय कर्माणि" (३-५-२) इति पश्चदशभिः श्लोकः । तत्र किं पृटमिति वि- मूले श्रवणाऽऽज्ञापनादिति, श्रवणसहितादाज्ञापनात् । एवं त्रिभिश्चतुर्थाध्यायार्थ उक्तः । तावता साधनवभिः प्रथमं प्रकरणं स्थूलपक्षे विभक्तम् ॥ ३१ ॥ अतः परं द्वादशाधिकशतेन पन्धसृष्टिमकरणं यदिप्यन्तस्तस्य प्रथम प्रकारं नवभिः स्फुटीकर्तुमाहुरेवश्चतुर्भिरित्यादि । निरूपयतीति, मैत्रेयो निरूपयति । उभयोः कारणत्वा- दिति, तत्वपुरुषशरीरयोर्जगत्कारणत्वात् ।। ३२ ॥ साधयतीति, व्याख्येयग्रन्थे "हि"शब्देन मुखत्तोऽवत ब्रह्मेत्यादीनामर्थ सङ्कलन साथ- तीत्यर्थः । एषमिति, गुणातीतत्वेन तत्वकार्यविमेदेन च नैतानि कर्माणीत्यादि, "श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे, दुःखहानिः सुखावाप्तिश्रेयस्तन्नेह चेप्यते” इति प्राचीनहिपं प्रति नारदवाक्यादित्यर्थः । नन्वत्र तान्येवाभिप्रेतानीति कथं ज्ञेयमित्यत आहुरन्यथेत्यादि ।

·९० तृतीयस्कन्धार्थः। चारणीयम् । उत्तरत्वेन भगवल्लीलामाह उत्पत्तिस्थितिप्रलयरूपाम् । ततस्तदनुरोधेनैक: प्रश्नः कर्तव्य इति भवति तदभावाद्विचारः । तत्र प्रथमं कर्मफले सन्देहा, फलार्थ विहितानि कर्माणि क्रियमाणानि विपरीतं फलं साधयन्तीत्येक प्रश्नः। तत्रांशनयम- स्तीत्याह कर्माणि प्रति वर्णिनामिति । नैतानि कर्माणि लौकिकानि, किन्तु वैदि- कानि । अन्यथा भ्रान्तस्य फलविपर्यये न किश्चिद्दपणम् । अतो वर्णिनामेव कर्माणि प्रति प्रश्नत्रयम् । कथं सुखं न जायते ? दुःखाभावो वा उद्देश्यभेदेन । कथं चाऽसङ्क- लितं दुःखं जायत ? इति । अथ यदि कर्ममार्ग एतादृश एव तदा प्राणिना किं कर्तव्य- मिति प्रथमः प्रश्नः। तत्र थयुत्तरं भगवद्भजनं कर्तव्यमिति, तत्रापि भजनमपि कर्मेति, येन प्रकारेण कृतं भगवत्पीतिजनक भवति तं प्रकारं कथयेति द्वितीयः प्रश्नः । अवतारचरितमन्नस्तृतीयः । अवतारव्यतिरेकेण कृते चरित्रे प्रश्नचतुष्टयम्-उत्प- त्तिस्थितिप्रलया नानात्वमिति । कार्यप्रश्नः पञ्चमः । सर्वत्र भिन्नप्रकारकरणहेतुः प्रश्नः पgः । एवमवतारचरित्रेण सह सप्त भवन्ति । एवं सति प्रश्नत्रयं भवति । जीवकर्माणि द्विविधानि, स्वार्थानि भगवदानि चेति । भगवत्कर्माणि च तृतीयानि, तत्सामान्यतः प्रतिजानीतेप्रश्नत्रयं भवति । एतत्पदं पूर्वेणापि सम्यध्यते, वर्णिनामि- त्यनेन तद द्योतितं प्रश्नप्रथमश्लोकार्थत्वेन, साधारण्येन च प्रतिज्ञा प्रश्नत्रयमिति । तृतीये भगवत्कर्मप्रश्ने अवतारानवतारभेदेन द्वैविध्यम् । तत्रानवतारप्रश्ने पट् भेदाः । स एव प्रथम इति प्रथमे पुनरित्युक्तम् । पश्चादवताराः । उद्देशेन ग्रहणसन्देई वारयति नाचतारे हीति। अतोनाभिव्यक्तभगवत एष पट् प्रश्नाः कृताः, उपसंहारेपि निरूपिताः। "यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्"(३-५-१६) इति गृहीतावतारस्य च तेन भगवत्कर्मस्वेव दिविधेष्वपि तस्योपसंहार इति तत्रैवोचरमुक्तामति न दोपः। यतः साधने जीवकर्तृककणि नोपसंहतिः । हेत्वन्तरमपि दयोरपि विभेदेनेति । तथाच प्रश्नकर्तुः स्वभावविचारादेच झेपमित्यर्थः फर्माणि भतीति कर्मणि पीत्या प्रथमः प्रश्न इति, उक्तमभत्रयघटितः सुखाय कर्माणि' इति पद्योक्तः। द्वितीय इति, 'तत्साध्वर्यादिशे'ति (३-५-४) पद्योक्तः । 'करोति कर्माणी'त्यादिभिः पञ्चपद्यैः सप्तमश्नानाहुरवतारेत्यादि । एवं सतीति, श्लोकाष्टकतारपर्ये विचारिते सति । एतत्पदमित्यादि, "एतच्च नो वर्णय विमवर्य"त्य- त्रोक्तमेतत्पदं ( ३-५-९) "करोति कर्माणि कृतावतार" (३-५-५) इत्यादिग्रन्थेनापि सम्बध्यत इत्यर्थः । तदद्योतितमिति, चकारसूचितं वैदिककर्मविषयत्वं द्योतितमित्यर्थः । स एव प्रथम इत्यादि, मश्ने पश्चादुक्तेपि उत्तरेऽनवतारप्रश्न एवोतरित इत्याशयेन प्राथम्यमुक्तमित्यर्थः । ग्रहणसन्देहमिति, प्राथम्यग्रहणसन्देहम् । हेवन्तरमपीति, द्वाभ्यामुपसंहतिरुसं तत्रैवोचरोको ·. . (अ.५) सावरणमङ्गे सप्रफाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे 'तदस्य कौपारव' (३-५-१५) इति । “स विश्वजन्मस्थिती"ति (३-५-१६)। इदानी प्रश्नान् गणयितुं प्रथम उद्देशप्रकारेण एक एच प्रश्न इत्याह प्रकटे येक एव त्विति । प्रकटोवतारः । अप्रकटे पड्भेदान् वदति जन्मादय इति, उत्पत्तिस्थि- तिप्रलयाः यथा "ससर्जाग्रे" इत्यादिना। प्रवेशनानात्वे एकत्वेन गणिते । तदनन्तरं प्रकारद्धयप्रश्नः यस्तत्त्वभेदः, येन प्रजानामिति ३-५४ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ एवं भगवत्कर्मप्रश्नेषु क्रियमाणेषु पूर्वयोरुत्तरं न वक्तव्यमिति स्वरुच्या शास्त्र- निधीरेण च निरूपयतीत्याह हेतृक्त्या शास्त्र निर्धार इति । निवन्धः-हेतृत्त्या शास्त्रनिर्धारो भक्तत्वज्ञापनाय हि ॥ ३५ ॥ स्वरूचिश्चापि तत्रैव पटसु सर्व प्रतिष्ठितम् । प्रकाश:-"कस्तृप्नुयात्" इति (३-५-११) चतुर्भिः प्रश्नहेतूक्तिः । अनेनैव शाम्ननिर्धारः। गृहासक्तिर्दुःखात्मकं संसारं प्रयच्छति । कर्माणि तु गृहासक्तिकार्याणि । अतो दुःखजनकत्वमुचितमेवेति । ननु स्वयं पृष्ट्वा स्वयमेव कथमुत्तरयतीत्याशङ्कयाह भक्तत्वज्ञापनाय हीति । भक्तो हि कर्मणामसारतां ज्ञात्वा भगवद्धर्मेपु रमते ततः कर्मप्रश्नस्तस्याऽयुक्तो भवति । एवं ज्ञापनेन स्वस्य भक्तत्वम् । रुच्यापीत्याह स्वरुचिश्वापीति । “परावरेपाम्' (३-५-१०) इति श्लोकेन स्वरुचिरुक्ता । 'मद्यमि'- त्युपसंहारेपि । नन्ववतारचरित्रमपि नोत्तरे निरूप्यत इत्याशङ्कयाह पद्सु सर्व प्रतिष्ठितमिति । स्थितापवताराणां प्रवेशं मन्यते । पुरुपे वाऽनुप्रवेशः ॥ ३५ ॥ ननु " तत्साधुवर्यादिश वर्म शं नः" (३-५-४) इति प्रश्नोऽनुपपन्नः, प्रश्ने वा उत्तरे या समानामावादित्याशङ्कय समाधत्ते इष्ट इति । निवन्धः-इष्टे प्रसिद्धान्यहेतोर्भगवत्प्रीणनेऽपि च ॥३६॥ हेत्वन्तरमित्यर्थः । प्रथमे उद्देशप्रकारेणेति, उद्देशप्रकारेण प्रथमे प्रश्ने ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ एवं व्याख्येयमन्थे "प्रकारद्वयमेव चे"त्यन्तेन श्रीभागवतस्थप्रभानां सङ्ग्रहात् पञ्च- दशानां तात्पर्यमुक्तम् । अतः परमग्रिमाणां वक्तव्यम् । तत्र पूर्वयोः स्वार्थमगवदर्थकर्मप्रश्न- योरुतरं कुतो नोक्तमित्याकाद्वायां प्रश्नमध्यगैः "कस्तृप्नुयादि"त्यादिभिश्चतुभिर्विदुरेणैव स्वतस्तदुत्तरस्य निर्धारितत्वानोक्तमित्याशयेनाहुरेवं भगवत्कर्मेत्यादि। पूर्वयोरिति, स्वार्थभ- गवदर्थकगणोः । इत्तीति, इदं निरूपयतीति, विदुरो निरूपयति । प्रश्नरिति, प्रश्नगतैः श्लोकैः । मन्यत इति, मैत्रेयो मन्यते । अनुप्रवेशमिति, अनुप्रवेशं प्रवेशम् ॥ ३५ ॥ इति प्रश्न इति, भगवदर्थकफर्ममनः । मूले प्रसिद्धान्यहेतोरिति, वक्तव्यत्वादिति ·९२ म. तृवीयस्कन्धार्थः। उत्तमे पथि संप्रश्न आद्यावेतो यथोत्तरम् । प्रकाश:-दष्ठे सुखदुःखाभावे भगवत्प्रीणने वा प्रसिद्धहेतोरभावादन्यो हेतु- वक्तव्य इति लोकोपकारार्थ प्रश्न उचितः । अत एपायावती सर्वसाधारणी लोकोप- कारार्थ स्वार्थ च यतनीयमिति । नन्वस्योत्तराभावात्कथं प्रश्न इति, तबाह यथोत्तर- मिति । यथावदुत्तरम् । उत्तरवाक्ये प्रथमत एव "लोकान् साध्वनुगृकता"(३-५-१८) इति प्रशंसायाः कृतत्वात् । तृतीयोचरेणैवाऽऽद्योचरं यथावदुक्तमित्यर्थः ॥ ३६६ ॥ तत्र हेतुः उत्तरत्वेन कथनादिति । निवन्धः- उत्तरत्वेन कथनादुत्तरं कर्मणि स्थितम् ॥ ३७॥ अतः सभाजनं तस्य तेनैवोत्तरमाद्ययोः । प्रकाशः तदेव स्पष्टयति उत्तरं कर्मणि स्थितम् । भगवचरित्रकथने पर्यवसितम् । अत एव सभाजनम् । तदुत्तरेणैव आधयोरप्युत्तरमिति, दुःखाभावः सुखावाप्तिः कथाश्रवणादेव, तेनैव भगवानपि तुष्यति ॥ ३७३ ।। ननु तत्त्वानां स्तुतिः कुत्रोपयुज्यते तत्राह कार्यमृष्टौ स्वतन्त्रत्वमिति । निबन्धः-कार्यसृष्टौ स्वतन्त्रत्वं तेषां वारयितुं स्तुतिः॥३८॥ विशेषतस्तु कथनं ब्रह्मणोपि सुदुष्करम् । श्रवणादिप्रसिद्धयर्थं किञ्चिदुक्तमिति स्थितिः ॥३९॥ प्रकाशः-पौत्रोत्पत्तौ पुत्राणामिव न प्रकृते तत्त्वानां स्वतन्त्रता। ननु सामान्यतो निरूपणं प्रकृतोपयोगि भारतादावप्येतावच्छुतत्वादित्याशङ्कयाह विशेषतस्तु कथनमिति । तर्हि कथनस्य किं प्रयोजनं, तबाह श्रवणादिप्रसि- व्यर्थ मिति । श्रवणकीर्तनादपिय एतादृश इति ज्ञापनार्थः ॥ ३९ ॥ अवतारचरित्रस्याऽनन्तर्भावमाशङ्कयाह सर्वावतारयोजत्वादिति । निवन्धः-सर्वावतारवीजत्वात्पुरुषेणैव तत्कथा । गुणातीतात्सृष्टिलीला द्वयेनेवं निरूपिता ॥४०॥ शेषः । उत्तमे पथीति भाक्तिमार्गे। आद्यावेताविति, आवश्यकाविति शेषः । तत्राहेति, तादृश्या- माशङ्कायामुत्तरमन्थे उत्तरं सूचितमस्तीत्याहेत्यर्थः । कुत्र सूचितमस्तीत्यपेक्षायामाहुरुतरवाक्य इत्यादि 'तुप्यती'त्यन्तेन । तृतीयोत्तरेणेति, भगवचरितप्रश्नोतरेण । एवं नवभिरध्यायद्वयार्थ- कथनेन सृष्टौ प्रथमः प्रकारः स्पष्टीकृतः ।। ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४०॥ इते : कारिकारमकोटमः स्तषकः । * ·(म.६) सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे अध्यायद्वयार्थमुपसंहरति गुणातीतादिति ॥ ४०॥ निधः-सगुणां तु त्रयणाऽऽह पूर्वपक्षाधिकत्वतः । ततः कारणसम्भूतिः स्तुतिस्तस्य फलावधिः ॥ ४१ ।। प्रकाश:--सगुणातु लीला त्रिभिः। सृष्टिभगवतोमध्ये गुणानामधिकारत्यार। ते हि पूर्वपक्षत्वेनैव मतान्तरभाषया सिद्धा निरूप्यन्त इति ज्ञापयितुमाह पूर्वपक्षा- धिकत्यत इति । अत्रापि कारणसम्भूतिः कार्यसम्भृतिरित्यध्यायद्वयम् । तत्र फारणं ब्रह्मा, कार्य सर्व जगत् । तत्कालशेपत्वेन निरूपणीयमिति स्तोत्रमेव कार्यत्वेन निरूप्यते सफलम् ॥ ४१ ।। एवं सामान्यतस्त्रयाणामध्यायानामों निरूपिताः । अधुना विचार्यन्ते । नन्विर्य लीला विसर्ग प्रविशति न सर्ग इत्याशङ्कथाह एतदिभूतिरूपत्वादिति । निवन्धः-एतद्विभूतिरूपत्वादन्येषां न विसर्गता। साधारण्येन कथनं प्रकृते नोपयुज्यते ॥ १२ ॥ अतः परं सपादैकचत्वारिंशद्विरध्यायत्रयार्थकथनेन द्वितीयप्रकारं स्फुटीकुर्वन्ति सगुणा तु त्रिमिरित्यादि । ननु पूर्वस्मिन्नपि प्रकरणे गुणानामेव मध्ये प्रवेशादत्रैय कुतोऽध्यायत्रय- मित्यपेक्षायामाहुस्ते होत्यादि । पञ्चमाध्याये मैत्रेयेण मायाविशेषणभूतगुणमयपदेन ये गुणाः सूचितास्ते द्वितीयस्कन्धे 'निर्गणस्य गुणास्त्रय' इत्यनेनोक्ता मुख्याः । अत एव मायायास्तत्त्वानां च शक्तिमदभिन्नत्वाय भगवच्छक्तित्वमुक्तम्। सा वा एतस्य सन्द्रष्टुः शक्तिरिति । 'इति तासां स्वशक्तीनामि'ति' । अतस्तत्र भगवतः कर्तृता, तासाम- समर्थतायाः सूचितत्वात् । परन्तु, भारतायुक्तशब्दसाम्याद्विदुरेण तत्स्वरूपं न बुद्धमिति सप्तमाध्याये भिन्नगुणाभिप्रायेण विदुरेण "लीलया वापि युज्येरन् निर्गणस्य गुणाः क्रिया" इत्यादिः पूर्वपक्षः कृतः । तदा मैत्रेयेणापि "परप्रसिद्धयाऽपरो बोधनीय" इति न्यायेन विदु. खोपनाय 'सेयं भगवतो माये'त्यादिना पृथपक्षमादायैव समाहितम् । तेन तस्य परितोपं बुधवा- ऽष्टमे तानेवाऽऽदाय सप्तमाध्यायोक्तपुराणप्रश्नोत्तरमुच्यत इति मतान्तरसिद्धा एव निरूप्यन्त इति पूर्वपक्षाधिक्यादध्यायत्रयमित्यर्थः । अत्र सगुणं ब्रह्मा हीन्द्रतल्पेऽधिशयान' 'सोन्तः शरीरीति- मूतसूक्ष्म' इत्यादिना शयानं, ब्रह्मोदरेभिन्नतया गुणानामुक्तत्वात् ॥ ४१ ) एपञ्च, पूर्वपक्षः कारणसम्भवः कार्यसम्भवश्चेत्यध्यायत्रयार्थ इत्याहुरेवं सामान्यत इत्यादि। विसर्गे प्रविशतीति "विसर्गः पौरुपः स्मृत" इति महदादिसम्भूतशरीराभिमानिपुरुष- १०१-६-५२०३-५-२ ३ 'इन्द्रत पाठः भागवते स्क०३-८-" ·तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. ६-७) कृष्णाज्ञया तन्मुखतः श्रुतत्वान्न स्वतन्त्रता ।। प्रकाश-एतत्यारशरमुखान्न श्रुतमिति किमत्र मूलमित्याकालायामाह कृष्णाज्ञया तन्मुखत इति । अनेन मैत्रेयस्य कृष्णमुखादेव भागवतश्रवणमिति निरू- पितम् । भगवान् आदिरूपेण ब्रह्मणे प्रोवाच, । अवतीर्य तु मैत्रेयोवाभ्याम् । उद्धवात्परं- परा न स्पष्टा । मैत्रेयो चिदुराय प्रोवाच ॥ ४७३ ॥ इदमत्यन्तशुद्धचित्तस्य फलजनकम् । विदुरस्तु नैवविध इत्याह अत्यन्तशुद्ध- चित्तस्येति । निवन्धः-अत्यन्तशुद्धचित्तस्य युक्तिर्नाऽपेक्ष्यते कचित् ॥ १८ ॥ इति वक्तर्न सन्देहः श्रोतुस्त्वस्तीति संशयः। प्रकाश:-अनेन भागवतानां बहुत्वमपि ज्ञापितम् । भगवदीयो यः कश्चि- द्भगवता प्रोक्तं कथयति तदेव भागवतमिति सामान्यलक्षणम् ।। ४८३ ॥ युक्त्या पदार्थनिर्धारो लौकिकः ! भागवतार्थस्त्वलौकिक इति । तथाऽप्यधि- काराभावे सोऽर्थो न स्फुरतीति सन्देहे जाते तनिराकरणमवश्यं कर्तव्यम् । तत्र यावता यो मन्यते तथा तस्मै निरूपणीयमिति स्थितिः । तथा मैत्रेयोपि विदुरबुद्धिमाश्रित्य समाधत्ते । तत्र पूर्वपक्षं सिद्धान्तश्चाह गुणातीतादिति । निवन्धः-गुणातीतात्सृष्टिकथा सर्वथा नोपपद्यते ॥ ४९ ॥ कार्यकारणवैजात्याल्लोकहेतोरभावतः । निरुपाधिकरूपे हि सन्देहद्वयमीरितम् ॥ ५० ॥ पूर्वपक्षं सिद्धान्तश्चादेति, मठमाध्यायोक्तं तदुभयमाहेत्यर्थः । तथा कल्पयामिति, मोहनमात्रं कल्पयन् । कारणमित्यादि, अयमर्थः ब्रह्म जगदुपादानं, जगदात्मकत्वात्, जगत्पू- वरूपत्वाद्वा, यदेवं तदेवम्, घटात्मकपटपूर्वरूपमृद्वदितिसाधने, ब्रह्म न जगदुपादानं, जगद्विल- क्षणत्वात् , घटविलक्षणतन्तुवदिति प्रतिपक्षोन्नयनं पूर्वहेतुना क्रियते । तथा ब्रह्म जगत्कर्तृ, तन्नि- रूपितक्रीडाकामत्वात्, मार्चिकीडनकक्रीडाकामतत्कर्तृवालवदिति साधने, ब्रह्म न तत्क्रीडाकामं, अकामत्वाद् वृद्धादिवदिति स्वरूपासिद्धत्वोन्नयनं द्वितीयेन हेतुना क्रियत इत्यत एवं सन्देहद्वयमित्यर्थः॥४८॥ ४९ ॥ ५० ॥ १ मेहनमिति चित् पाठः २ "आ" इति लिखितम् हस्ताक्षरेऽशुद्ध माति ।

·(म. ६-७) सावरणमने सरकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाशा-यथा बालः पुरुषस्य निपेकाजन्माज्ञात्वा भोजनमेहनावेव पश्यन्, तत्रापि तथा कल्पयन्, तदप्यनुपपन्नमिति संशयीभवति । तत्र वक्ता पालं यथाकथञ्चि- दोधयति, वस्तुतस्तु न स सिद्धान्तः। किन्तु, यथा निरूपितं "भगवानेके आसेदम्" ३-५-२३ इति स एव सिद्धान्तः। विदुरस्य संशये हेतूनाह कार्यकारणवैजात्या- दिति । कारणं गुणरहितम् । कार्य सगुणमिति। लोकहेतुश्च कामः। एवं गुणातीते सन्देहद्वयम् ॥ ५० ॥ तत्परिहारार्थ यदि सोपाधिक एष जगत्कर्वा निरूप्यते तदा पूर्पोक्तदोपपरि- हारो भवति । तथापि तदेव न सम्भवतीति तृतीयो दोपः समायातीत्याह सोपाधित्व इति । निवन्धः-सोपाधित्वे परीहारस्तदेव न भवेदिति । तृतीयो ब्रह्मगः सिद्धो जीवेऽप्येवमभेदतः ॥ ५१ ॥ प्रकाश:-एतस्य दूपणस्य समाधानाभावात् तृतीयो नत्मगः सिद्ध इत्युक्तम् । इदमेन दूपणं ब्रह्मणो जीवभावेपि ॥ ५१ ॥ मायासम्बन्धे निरूपयितुं शक्ये हि दुर्भगत्वादिकं सम्भवतीति एतयोः समाधान मायासम्बन्धे निरूपयितुं शक्ये सति तत्कार्ये च निरूपयितुं शक्ये सति भवतीत्याह मायासम्बन्ध इति । निवन्धः-मायासम्बन्धकार्ये हि परिहार्ये तयोः क्रमात् । प्रथमस्य परीहारः पष्ठया नित्यतयोदितः ॥ ५२ ॥ प्रकाश:-एवमेका शङ्का ब्रह्मगा अपराजीवगेति । पूर्वपक्षं निरूप्य सिद्धान्त तत्परीत्यादि, यदि च पूर्वोक्तदोपद्वयपरिहारार्थ पक्ष सोपाधित्वेन विशिष्यते तदा वैलक्षण्याकामत्वनिवृत्ती प्रतिसाधनानवकाशात् परिहारो भवति । तथापि, ब्रम न सोपाधिक पूर्णज्ञानत्वात्, यन्नैवं तन्नैवमस्मदादिवदित्यनुमानेन विशेषणमेव न सम्भवतीति साधकहेतूना- माश्रयासिद्धत्वेन प्रतिसाधनस्य पुनरवेजनादुक्तहेतुकृतस्तृतीय आयातीत्यर्थः । एवं जीवभावेपीति, ब्रह्मजीवभावानहम्, अनुपाधित्वात्, यनैवं तन्नैवमित्यनुमानात् । पूर्णज्ञानवत्त्वम् अनुपाधित्वञ्च दूषणमित्यर्थः । दूषणान्तरमाहुर्मायेत्यादि । तथाच, जीवो दुर्भ- गः क्लिष्टो मवितुं नाहति, ब्रह्माभिन्नत्वात्, यद् यदभिन्नम्, तत् तदविरुद्धधर्मकम् , महाकाशा. भिन्नघटाकाशदित्यपि दूषणमित्यर्थः । इत्याहेति, इति हेतोः एते परिहार्य इत्याशये. नाहेत्यर्थः ॥ ५१ ॥ ॥ ५२॥ " भगवतानेक" इतिपाः २ "मायासम्म।" इतिपाः।

·९८ तृतीयस्कन्धार्थः। (म.६-७) निरूपयति प्रथमस्य परीहार इति । " सेयं भगवतो माया यन येन विरुध्यते" ३-७-८ इति भगवतो मायायाश्च नित्य एव सम्बन्धः पठचा निरूपितः ॥५२॥ नन्वेवं सति भगवत्तहानिः स्यादित्याशङ्कयाह भगवत्याविरोधित्वमिति । निवन्धः-भगवत्वाविरोधित्वं प्रकृत्यैव च सूचितम् । असमासात् प्रधानत्वं तेन नोपाधिसम्भवः॥ ५३॥ प्रकाश:--भगवत्पदेनेत्यर्थः । ननु विक्षेपशक्तिपक्षेपि भगवत्वाविरोध उप-. पद्यत इत्याशङ्कयाह असमासात्मधानत्वमिति । भगवतो मायेति पदद्वयस्याऽसमा- सादेकार्थत्वाभावः । तेन न मायावैशिष्टयं भगवतः, किन्तु, सा पृथगेव दासीपत्ति- प्रतीत्युक्तम् (भवति)॥ ५३॥ एवं भगवति परिहारमुक्त्वा जीवे परिहारमाह द्वितीयस्येति । निबन्धः-द्वितीयस्य परिहारे विरोधात्कार्यवाधनम् । विरोधमात्रमाहोस्विदाये सेयं दृशिर्यतः ॥ ५४॥ प्रकाश:-भगवतो मायेति पदद्वयेनैव प्रथमस्य परीहारः । द्वितीये पक्षं विकल्पयति विरोधात्कार्यबाधनं, आहोस्विद्विरोध एवेति । आये समाधान सेयं दृशिर्यत इति । कार्ययाधनं कर्तुं न शक्यते संसारस्याऽसिद्धत्वात् । नन्वेतदेव न स्यादित्युच्यत इति चेद्भगवन्मायया तदुपपत्तिरिति युध्यताम् ॥ ५४ ॥ मूले प्रकृत्येतिल्यबन्तम्, मस्तुत्येत्यर्थः । विक्षेपेत्यादि, तद्वैशिष्ट्येन मायावादि- भिस्तथाजीकारादुपपद्यते, तथाप्युपाधिसम्बन्ध एव पूर्वोक्तयुक्त्या नोपपद्यत इत्याशक्यानुपाधि- त्याविरुद्धं तत्सम्बन्धमाहेत्यर्थः । एकार्थत्वाभाव इति, शाकल्याभावः । तेनेत्यादि, तथा च, शुद्धं ब्रह्म, मायासम्बद्धस्वविलक्षणजगदुपादानम्, अनुपहितत्वेपि मायासम्बद्धत्वात् । यद् यदनुपहिवेपि यत्सम्बद्धम्, तत्त्सम्बद्धस्वविलक्षणकार्योपादानम्, नानावर्णदर्पणसम्बद्धस्वविल. क्षणप्रकाशोपादानसूर्यवत् । शुद्धं ब्रह्म कामाभावे जगत्कर्ट, अषकमायासम्बन्धेन क्रियावत्त्वात् । यद् यददूपकसम्बन्धेन क्रियावत् तत्कामाभावपि कर्तृ । अय.कान्तसम्बन्धेन भ्रमदयोवदित्यनु-. मानाभ्यां परिहार इत्यर्थः ॥ ५३॥ विरोधादित्यादि, ब्रह्मत्वविरोधादुर्भगत्वादिवाधनं वा । ब्रह्मत्यदुर्भगत्वयोर्विरोधों वेत्यर्थः । नन्वेतदेवेत्यादि । कार्यस्य दृश्यमानत्वाचद्विरोधेन ब्रह्मणो जीवरूपेण सर्वक्षेत्रेष्वव- स्थितत्वमेव न स्यात्, किन्तु जीवस्य भिन्नत्वमेवाङ्गीकार्यमित्युच्यत इति चेत्, मायया । १विरोधो वेति पाउः।

·(अ.७) सावरणभङ्गे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तथापि युक्तिविरोध इति द्वितीयपक्षे समाधानमाह दितीय इति । निवन्धः-द्वितीये भूपणं तस्या विरोधो न तु दूपणम् । विरुद्धकार्यसम्बन्धस्तत्कृतस्तेन वर्ण्यते ॥ ५५ ॥ प्रकाशा-कथं भूपणमित्याशङ्कयाह विरुद्ध कार्यसम्बन्ध इति । मायया हि विरुद्ध कार्य दृश्यते । शिरश्छिद्यते जीवति । अन्त्राणि निष्कास्यन्ते स्वस्थश्चेति ॥५५॥ नन्यत्रापि कोपपत्तिरित्याकाङ्क्षायामाह विरोधोपि प्रतीत्यैवेति । निवन्धः-विरोधोपि प्रतीत्यैव न वस्तुनि यतो बृहत् । दर्शनं ज्ञानिनोप्येवं जीवे सर्वस्य नेश्वरे॥ ५६ ॥ इति दृष्टान्ततस्तस्य सत्ये भेदो निरूपितः । तन्निवृत्तिप्रतीकारो दुर्लभस्तेन तत्कथा ॥ ५७ ॥ प्रकाश-सर्वभवनसमर्थत्याब्रह्मणस्तच्छक्तित्वान्मायायाश्च तथात्वम् । अय- मात्मविपर्यय ईश्वरस्य कार्पण्यादिः स्वरूपे ज्ञाते न भविष्यतीत्याशङ्कयाह दर्शनं विरुद्ध_मका तदुपपत्तिरीश्वरत्वेपि कार्पण्याद्युपपत्तिरिति बुध्यताम् । तथा चैतस्यापि "सेयम्भ- गवतो माये"त्यनेनेवोत्तरं सिद्धमित्यर्थः ॥ ५४ ॥ समाधानमाहेति, यन्न येनेत्यादिना समाधानमाहेत्यर्थः । दृश्यत इति, ऐन्द्रजालिकेपु दृश्यते ॥ ५५॥ अनापीति, युक्तिविरोधेपि । सर्वेत्यादि, तथा च, कार्पण्यबन्धनादिरूपेण माया भवतीति नकार्पण्यं न बन्धनमतो न वस्तुतो विरोध इत्यर्थः । वस्तुस्वरूपं मूले उक्तम्, यतोवृहदिति, यतो जीवोपि ब्रह्मात्मक एवेति, तथा च, विरुद्धधर्माणामध्यासमात्रत्वात् तावन्मात्रेण जीवानां वस्तुतो ब्रह्मभिन्नत्वं न कल्पयितुं शक्यत इति यन्न येनेत्यस्य तात्पर्यम् । नन्वयं कार्पण्यबन्धनादिनमो जीवस्वरूपानभिज्ञस्य वा तदभिज्ञस्याऽपि वा ।। आये तु समाधिरुपपद्यते, परन्त्वाद्य पक्ष एवा- सङ्गतः । ज्ञानिनापि मैत्रेयेण तदुक्तेः, उक्तीनाश्चानुभवपूर्वकत्वात् । एवं सिद्धे उक्तम्रमस्य साधारण्ये अमरहितादीश्वरात्सिद्ध एव जीवस्य भेद इत्यागकायां ज्ञानिनस्तादृशप्रतीतावपि न भेदसिद्धिरिति प्रतिपादयितुं "यदर्थेन विने"त्यादिश्लोकद्वयस्य तात्पर्य यदन्त आहुः अयमित्यादि, उक्तरूपः। अर्थ विना भ्रमः ईश्वरस्य कार्यस्यादिः 'पराभिध्यान सूत्रोक्तं यजीव- बन्धरूपं कार्य तस्यादिः, पूर्वकालीनः, स जीवस्वरूपे ईश्वराभिन्ने ज्ञाते न भविष्यतीत्या- शक्य ज्ञानतौल्येपि तत्समाधानमाहेत्यर्थः 4ः । अत्र कार्यस्यादिरित्यत्र कार्पण्यादिरिति पाठः १६ विवरण भा. ३-५-१ भारभ्य मैनेयोफे १२ "धर्म"पाः। ३ "उक्तान!" इति पाउ।

·- . १०० तृतीयसन्धार्थः। म.७) ज्ञानिनोऽप्येवमिति । यस्तु जीवे ज्ञानी जीवस्वरूपाभिज्ञः। जीवस्वरूपं तु सर्वावस्थातु भासत एव, ईश्वरस्वरूपमेव परं न भासते । अतः स्वमद्रष्टा भगवानेवेति तेन सह स्वस्याऽभेदज्ञानात्स्वशिरश्छेदः स्वप्ने भासते । वस्तुतस्तु जीवस्थामशरीरस्य शिरश्छेद ईश्वरेण दृश्यते, स्वयं च तदभेदात्पश्यति । सुषुप्त्युत्क्रान्त्योरेय भेददर्शनम् । शारी- रात्मा प्राज्ञेनाऽऽत्मना सम्परिप्वक्तोऽन्वारूढ इति भेदेन निरूपणात् । ब्रह्मविदरतत्र भेदेनाऽनुभवः । अन्यस्य त्ववोधस्तदाह इति दृष्टान्तत इति । स्वमदृष्टान्तेन सत्ये भगवत्स्वरूपे देहाद्भेदो निरूपितः । तत्र द्रष्टा भगवानेवेति । तर्हि शिरो जीवस्येत्यत्र . किं प्रमाणम् । तत्र द्वितीयो दृष्टान्तो यथा जले चन्द्रमस इति । यस्तु देहादिसंसारे जलपाये अहमिति मन्यते तस्यैव कम्पादिन स्याफाशस्थस्य । अतोऽभेदेपि जीवस्यैव प्रतिभाति । जीवस्वरूपाभिज्ञ इति, तस्याप्येवं स्वशिरश्छेदादिदर्शनम्भवतीति मूलेन सह योजना । ननु तत्र का वा उपपचिरित्याकाडायामाहुर्जीवस्वरूपं वित्यादि । भासत एवेति, सर्वेषां भासत एव । अत इति, जीवस्वरूपस्य सर्वदा भानात्। भगवानेवेति, द्वितीय- स्कन्धप्रथमाध्यायसमाप्तौ "स्वमजनेक्षितैक" इत्यस्य सुबोधिन्यां स्वमगोलकस्य मिथ्यात्वा- चदभावेनेन्द्रियलयेन च जीवस्याद्रष्टुत्वव्युत्पादनाद्भगवानेव । अमेदज्ञानादिति, भेदशाना- भावात् । तथा च, जीवस्वरूपानभिज्ञस्य निद्रया ईश्वरभेदस्फूर्त्यभावात्स्वशिरश्छेदो भासते। ज्ञानी तु तदभेदात् स्वयं पश्यतीति दर्शनमुभयोः समानम् । तथा च, यथा स्वाप्नदर्शनं जीव- भेदापादकं न भवति, तथा जागत्यपि कार्पण्यादिदर्शनं न जीवेश्वरभेदापादकमित्यर्थः । ननु यथा जीवस्वरूपज्ञानरहितः स्वमे ईश्वरभेदस्फूर्त्यभावात्स्वशिरश्छेदादिकं पश्यति, तद्वत् ज्ञान्यपि पश्यतु, न त्वभेदादित्यत आहुः सुपुतीत्यादि । तथा च, तत्रैवमिदं "सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त" इतिज्ञानित्ववचनात् । ज्ञानवत एव तत्र तथात्वादन्यत्राभेदादेव दर्श- नम्, न तु भेदास्फूत्यैत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानिनस्तत्र भेददर्शनम्, स्वप्ने भेदास्फूर्विरेवाद्रियताम, क्रिमभेदामहेणेत्यत आहुः ब्रह्मेत्यादि । अबोध इति, न बाह्य वेदनान्तरमिति तत्र श्रवणा- दन्यस्याबोधः । तथा च, ज्ञानिनोऽवस्थान्तरे भेदस्फूर्त्यभावे अज्ञानस्य बीजवेन वक्तुमशक्यत्वात्, ज्ञानमेव बीजत्वेन वक्तव्यम् । तद्यदि ईश्वरभेदज्ञानं तथा, तदा सुषुप्त्युत्कान्त्योरेव भेदबोधि- फायाः श्रुतेविरोध इत्यवस्थान्तरे अभेदज्ञानमेव हेतुत्वेन वक्तव्यम्, तथा सति सिद्ध एवा-- वस्थान्तरे ज्ञानिजीवस्य ईश्वराभेदम्तदेतत्स्वमदृष्टान्तेनाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति स्वमेत्यादि । इति दृष्टान्तत. सार्वविमक्तिकस्तृतीयार्थे तसिः । स्वमदृष्टान्तेन सत्ये भगवतः स्वरूपे द्रष्टरि सति तस्य ज्ञानिनोऽज्ञानिनश्च द्रष्टुः स्वामादेहानेदो निरूपित इति योजना । तथा च, तत्र स्वाम- प्रमो ज्ञान्यज्ञानिसाधारण इति मैत्रयोक्तदृष्टान्तवाक्यबलेन जीवस्येवरभेद आपादयितुं न ·.१०१ (म.) सावरणमने सप्रकाशे श्रीमज्ञागवतार्थप्रकरणे तच्छिरः । अस्यानर्थस्य निवृत्तिः स्वतो न भवतीति तनिवृत्त्युपाय उच्यत इत्याह तन्निवृत्तिप्रतिकार इति, "सबै निवृत्तिधर्मेण"(३-७-१२) इत्यादिना ॥५६॥५॥ मार्गद्वयेनानर्थनिवृत्तिः, भक्तिमार्गेण ज्ञानमार्गेण च। तत्र प्रथमे शनैस्तिरोभाव इति मैत्रेयाभिप्रायः । सर्वतिरोभावस्तु भगवत्साक्षात्कारे । तदा न स्वमदर्शनम् । जागरणेपि न देहादापात्मबुद्धिः, किन्तु सुपुप्तिवत्सर्वदा प्रमानन्दानुभवः । निबन्धः-निदर्शनं सुलभंसाधनं च गूढा सूक्तिस्तेन वै तत्काशः। तदुक्तं वै दर्शनं यन्न भेद्यं सेवाहेतुःशास्त्रनिष्ठेयमाद्या ॥५८ प्रकाशः-तत्र प्रथमपक्षे मुक्तिर्वक्तव्येति मैत्रेयः कैमुतिकन्यायेन "अशेपसंत- शशमम्" ३.७-१४ इति श्लोकेन निरूपयतीत्याह निदर्शनं सुलभमिति। दृष्टान्तोऽत्र सुलभः । सर्वेपामेव भगवद्गुणानुवादे परमानन्दानुभवात् । साधनं च मुलभं सर्वत्र सतां भगवद्गुणकीर्तनस्य नित्यत्वात्। चकारानाथ देशाद्यपेक्षा । नन्वेवं सति कथं न सर्वेपा. मनों निरर्तते तबाह गूढा सूक्तिरिति । समीचीना भगवच्चरित्रोक्तिः, गूढा गुप्ता । तेनैव हि भगवत्प्रकाशः स च दुर्लभ इति न सर्वमुक्तिः । अत एव भक्तिमार्गो दुर्लभ इति तदर्शनमुक्तम् । ज्ञानमार्ग उक्तः । तदपि तदेव दर्शनम् । यन भेद्यमात्मनो भेदं न भासयति । एवं मार्गद्वयस्यापि सेवा हेतुः। भगवत्सेवया द्वयमपि प्राप्यत इति । सापि सेवा शास्त्रनिष्ठा पञ्चरात्रोक्ता न स्वेच्छया यथाकथञ्चित्कृता । इयमाद्या प्रथमत एवं कर्तव्या । पश्चाद्भगवत्प्रसादे तदुक्तप्रकारेण स्वेच्छयापि सेवा भवतीत्यर्थः ॥ ५८ ॥ अयं सिद्धान्तो ज्ञातव्य इत्येवाभिप्रेत्य सर्व पृष्टमित्याह तदर्थमेवेति । निवन्धः-तदर्थमेव सकलं पृष्टं दुर्लभसङ्गतः। अतोऽपि न विसर्गत्वमन्यशेषाद्यवीयसाम् ॥ ५९॥ शक्यत इति कार्पज्यादायिकत्वमेव विरोधपरिहारे उपपत्तिरित्यर्थः । द्वितीयदृष्टान्ततापर्यमाहु- स्तहीत्यादि । तहीति जीवेश्वरयोरुभयोरपि स्वामदेहाद्भिन्नले । एवं जीवेश्वराभेदेपि जीवस्यैव प्रान्त्या संसार इति श्लोकद्वयन समर्थितम् । तथा सति तस्य निवृत्तिस्तत्कारणनिवृत्त्या भवति नान्यथेति कारणनिवृत्त्युपायोन्वेष्टव्यः । स को वेत्यपेक्षायां स वै निवृत्तीत्यादिकं वदतीत्याश- येनाहुः अस्येत्यादि ।। ५६ ॥ ॥ ५७ ॥ शनैरिति, मार्गस्य दुर्लभत्वाच्छनैरिति मूलानु- सारेण बोध्यम् ॥ ५८ ॥ सर्वं पृष्टमिति, विदुरेण पुनः सर्वं पृष्टम्। 28362 , "कार्यादेः" अधिकम् ।

·१०२
तृतीयस्कन्धार्थः ।
(म. ७-८)
प्रकाश:--अनेन सर्गत्वमेव समर्थितमित्याह अतोपि न विसर्गत्वमिति)
यवीयसां नमादीनां सृष्टिकर्तुर्भगवतो विभूतिशेषत्वात्। एवं पूर्वपक्षाध्याये विभूतिज्ञानार्थ
प्रश्नः समर्थितः ॥ ५९॥
विभूतिज्ञानं च भागवतादेव भवतीति तस्य प्रस्तावनेत्याह श्रीभाग-
वतमेवात्रेति ।
निवन्धः-श्रीभागवतमेवाऽत्र श्रोतव्यं नान्यदस्ति हि ।
स्वज्ञानख्यापनार्थ हि तदुपाख्यानमीरितम् ॥६॥
प्रकाशा-अन्यतः श्रवणं वारयितुं परम्परामाहेत्याह स्वज्ञानख्यापना-
थैमिति ॥ ६ ॥
कथं ब्रह्मणो विभृतित्वमित्याशङ्कयाह तदुद्भवस्तदाज्ञप्त इति ।
निवन्धः-तदुद्भवस्तदाऽऽज्ञप्तस्तपसा तोपिते हरौ ।
स्तुते सम्प्रार्थिते चैवं बोधितः सर्वमेव हि ॥ ६१ ॥
चतुर्मुखश्चकारेदं यथापूर्वं तदाज्ञया ।
इति दर्शयितुं पृष्ट उपोद्घातं विभिन्गौ ।। ६२ ॥
प्रकाश:---ससधा यो भगवत्सम्बन्धी स तस्य विभूतिः । आवेशी भवती-
त्येके । अत्र गुणातीतात्सृष्टिमुक्त्वा सगुणात्सृष्टिवक्तव्या, सापि "विरिञ्चोपि तथा
चक्रे" ३-१०-४ इति दशमाध्याये वक्तव्या । मध्येऽध्यायत्रयेण कथं सगुणात्सृष्टि-
रित्याशङ्कयाह इति दर्शयितुं पृष्ट इति । त्रिभिरुपोद्धातो निरूपितः । अनेन विभू-
तित्वनिरूपण एव तात्पर्यमिति ज्ञापितम् । यतः सृष्टिरल्पेनैवोक्ता ॥ ६१ ॥ १२ ॥
पद्मकल्पस्य विशेपतो निरूपणे हेतुमाह पद्मकल्प इति ।
निवन्धः-पद्मकल्पः सात्त्विकानां श्रेष्ठस्तं तत उक्तवान् ।
अनेनेति सप्तमाध्यायस्थेन तद्विमूतीर्वदखेतिप्रश्नेन मूले "यवीयसान्न विसर्गत्वमि"-
त्यन्वयः । एवं सप्तमाध्यायो विचारितः ॥ ५९॥
अष्टमाध्यायं विचारयन्ति विभूतिज्ञानमित्यादि । भवतीति, विभूतिर्भवति । सप्त-
प्रकारास्तु तदुद्भवत्वंतदाज्ञप्तत्वं तपसा तचोपकत्वं तरस्तावकलं तत्मार्थयितृत्वं तद्बोधितत्वं तदाज्ञा-
कारित्वमित्येते मूलाबोध्याः ॥ ६० ॥
अत्रेति, सृष्टिप्रकरणे । इतीति इत्यादिभिः पड्भिः। अध्यायत्रयेणेति, सप्तमादित्रयेण ।
इति दर्शयितुमिति, उक्तप्रकारैः सप्तधा भगवत्सम्बन्धित्वेन विभूतित्वं दर्शयितुम्। अल्पेनेति,
भटमाध्यायस्पेन "स पद्मकोश" इत्यादिश्लोकद्वयेन ॥६१॥६२॥

·प्रकाश (म.८) सावरणमने सपफाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे पूर्वस्य प्रलयं शिष्टं हेतुं चाह विशुद्धये ॥ ६३ ॥ -पद्मकल्पात्पूर्वकल्पस्तामसो भवितुमर्हति । अतस्तस्य प्रलयो निरूप्यते, तत्र या शिष्टः शेपशायी भगवान् स चोत्तरत्र हेतुत्वार्थं निरूप्यते । अतः पद्मकल्पोऽत्यन्तं शुद्धो भवति ॥ ६३ ।। अत्र कल्पभेदेषु पदार्थानामन्यथात्वं दोपाय न भवतीति ज्ञापयितुं पृथिव्यात्रि- रूपत्वमाह जघनाजपथग्रुपैरिति । निवन्धः-जघनाजपृथग्रुपैत्रिधा भूमेनिरूपणम् । बाझे पाझे वराहे च तेन नाऽन्योन्यदूपणम् ॥ ६४ ॥ प्रकाश:-ब्रह्मकल्पे विराजो जघनरूपा पृथिवी । पप्रकल्पे तस्यैव नामिपम- रूपा । वराहकल्पे तु पृथग्रूपा। तत्राप्यादिवराहकल्पे ब्रह्मणान्तलादिपञ्चलोकानां हस्ते- नोदृतिः कृता, पुष्करपणे च स्थापिता । सैव मन्ना पुनर्भगवतोद्धता घराहकल्पे । अयं तु श्वेतवाराहकल्पस्ततोपि विसदृशस्तेन दृष्टश्रुतयोविरोधो न मन्तव्यः ॥ ६४ ॥ ननु बहूनां कल्पानां विद्यमानत्वात्कयं त्रयमेव निरूपितं तबाह । प्राकृतं प्रयमेतदिति । निवन्धः-प्राकृतं त्रयमेतत्स्यादन्येप्चेकं यथोचितम् । अतस्त्रिधा भागवते भुवो रूपनिरूपणम् ॥६५॥ प्रकाशःअन्ये कल्पा एतद्विकाराः। अत एवेपामन्यतरस्य तेषु पृथिव्या- दीनां रूपं भवति । अत्र निदर्शनार्थमाह अतस्त्रिया भागवत इति ॥६५॥ तेपु कल्पेप्यन्यानपि धर्मान् विषेचयति पुरुपावयवैरिति । निबन्धः-पुरुपाक्यवेः सर्व यदा तस्य पृथत हि । पृथिवी चा समुद्राचा परिखामध्यवत्पुरम् ॥ ६६ ॥ तदा सर्व हरिर्मानी न मानीत्यपरे विदुः॥ प्रकाशा--ब्रह्मकल्पव्यवस्थेयम् । तदा भगवतः सकाशात्पृथिव्यादीनां न पुष्करपणे च स्थापितेवि, एतेन "तत्पुष्करपणेऽप्रथयदि"ति श्रुतिः स्मारिता, पद्मकल्पीयाण्डस्थितिश्च बोधिता ॥६३॥६॥ अतनिधेति मूले । अत इति, सर्ववेदेतिहाससाररूपत्वात् ॥ ६५ ॥ .

·१०४ तृतीयस्कन्धार्थः । (म.८) मिन्नतयाध्यस्थानम् । । एकमेव विरारूपमावरणजलमध्ये परिखामध्यनगरामिय तिष्ठति । तस्मिन् कल्पे सर्व हरिरेव शरीरत्वात् , यतः स मानी । अन्ये स्वाहा, विराटशरीरं भगवता नारायणेन लीलार्थ करपात्वेनैव गृहीतमिति । तस्मिन्पक्षे क्रीडाभाण्डं विश्वं न भगवत्स्वरूपमित्यर्थः । स्वस्यैव समवायित्वेपि कामधेन्वादिष्टा- न्तैर्न तत्राऽऽत्मस्फूर्तिः । किन्तु आत्मीयत्वेनैव स्फुरणम् ॥ ६६६ ॥ द्वितीयपक्षं निरूपयति यदेति । निबन्धः-यदा पद्मात्सर्वमिदं तदा पूर्वकथा न हि ॥६७॥ जलं च मध्यतः सृष्टमथवाऽण्डस्य मध्यगम् ॥ ६७ ॥ प्रकाश:-पप्रकल्पपक्षे प्रलयजलमपि नास्ति । किन्तु तिरोहितो नारायणः केवलं नाभिपद्ममेव स्थलकमलवत्तिष्ठति । जलं च तन्मध्ये पुनः सृष्टम् । अण्डमध्ये या परिखामध्ये इत्यादि, द्वितीयकन्धे ब्रह्मकल्पस्य निरूपितत्वातत्रत्यसन्दर्भण तथा तिष्ठतीत्यवसीयत इत्यर्थः । ननु मानित्वपक्षे भगवतो नात्मत्वेन जगपूर्तिः, तथा वचनाभावात् । अत आत्मीयत्वेनैव वक्तच्या, तथा सति कथं मानित्वमित्यत आहुः स्वस्यैवेत्यादि । तथा चारमीयत्वेन स्फूतावपि न मानित्यहानिरित्यर्थः ।। ६६ ॥ एवं ब्रह्मकल्पीयविराव्यवस्थामुक्त्वा पद्मकल्पीयां वक्तुमाहुः द्वितीयपक्षमित्यादि । जलमपि नास्तीति । नवमाध्याये "कजनाभस्तिरोदध" इत्युक्तेस्तदायरणभूतक्षालमपि तिरोहितमतो नास्तीत्यर्थः । ननु तर्हि "न्यपाद्वायुं सहाम्भसे"त्युक्तस्य विरोध इत्या- शक्कायामाहुः जलं चेत्यादि । तवं तन्नाभिसरःसरोजमात्मानमम्भःश्वसनं वियचे"ति वाक्ये नाभेः सरस्त्वनिरूपणेनं तत्र तत्पुनः सृष्टमित्यवगम्यते । अन्यथा नारा निवासभूतस्य महाजलस्य ब्रह्मणा मातुमशक्यत्वा"न्यपादि"त्युक्तिविरोधापः । ननु तत्र "विवृद्धविज्ञानवल" इति ब्रह्मविशेषणान्महाजलपानेपि न विरोध इत्याशङ्कायो पक्षान्तर- माहुः अण्डमध्ये वेत्यादि । तथा चैव तज्जलसद्भावाङ्गीकारेपि तत्कल्पे अण्डनिदस्यानुक्त- स्वादण्डसत्ताङ्गीकार्या । तथा सत्यावरणजलं तिष्ठत्यण्डोपरि । मध्ये विराजितिरोहिते मध्यस्थज- लस्यैव न्यपादित्यनेन पानमुच्यत इति न कोपि विशेष इत्यर्थः । ब्रह्मकल्पादस्मिन् विशेषान्तर- दाहुः तदेत्यादि । 'अनेन लोकान् प्राग्लीनान कल्पितास्मी'तिवाक्यतः कमलात्सर्वम् । एते मेवाः कला विष्णोः कालमायांशलिङ्गिन" इतिवाक्यतः सर्वे भगवदंशा भगवन्मायासहिता- थेति ज्ञेयमित्यर्थः । न चात्र कालसाहित्यं कुतो नोक्तमितिशयम, कालसाहित्यस्य ब्रह्म- कल्पेपि सत्त्वात्, "कालं कर्म स्वभाव चे"तिवाक्यात् । एवं चोक्तवाक्ये कालमात्रस्योक्तवेपि परिणामजन्मनोः कार्ययोर्दर्शनात् स्वभावकर्मणोरपि साहित्यं विवक्षितं ज्ञेयम् । किञ्च, 'यथा द्वितीयस्कन्धे "अयन्तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहत" इतिवाक्याद्विकल्पसहितमहाकल्पस्य ·(प्र.) सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १०५ विराजितिरोहिते कमलमा प्रादुर्भूतं तिष्ठति । तदा कमलात्सर्वम् । सर्व भगवदंशा भगवन्मायासहिताश्चेति ।। ६७ ।। तृतीयकल्पमाह कदाचिजलवडूमिरिति । निवन्धः-कदाचिजलवद्भूमिः पृथगेव विनिर्मिता ॥ ६८॥ कटाहमूले गमनं तदा तस्या निरूप्यते । न समुद्रास्तदा सप्त न तथा विस्तृता च भूः ॥ ६९ ।। प्रकाशा-यथा पद्मकल्पे जलनिर्माणमेवं वराहकल्पे भूनिर्माणम् । कटाह- मूले रसातले तदा सप्तसमुद्राणां सद्भावे प्रमाणाभावात्पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा पृथिवी न भवति । ज्योतिःशास्त्रविरोधाच ।। ६९ ॥ अन्यदपि वैलक्षण्यमाह न शेत इति । निवन्धः-न शेते प्रथमे कल्पे तिरोभावस्तु तस्य हि । द्वितीये शयनं तस्य तृतीयेपि कचिद्भवेत् ॥७॥ प्रकाश:-मनु ब्रह्मकल्पातिरिक्तकल्पेषु कथं सर्वस्य भगवन्मूलत्वं ववाह तदु- हारादिति । कथा, तथा "पाझं कल्पमथो शृण्वि"ति प्रतिज्ञाय तृतीयस्कन्धे कर्तृस्वरूपद्वैविध्यकथनादत्रापि महाकल्पे पाये गुणातीताचद्विकल्पेपु सगुणादिति बोध्यम् ॥ ६७ ॥ एवं पाप्रकल्पव्यवस्थामुक्त्या वाराहव्यवस्थामाहुः तृतीयेत्यादि । भूनिर्माणमिति, नारायणेन कृतमित्यर्थः । मूले तस्येति, आदिवाराहस्य ब्रह्मणश्च । तदेति, वाराहकल्पे । एवं च पद्मकल्पेपि पृथिवी ब्रह्मकल्पापेक्षया स्वल्पेतिप्रतिभाति, पद्मस्याण्डमध्यगत्वात् ।।६८।६९॥ मूले, न शेते इति, ब्रह्मकल्पे गोलस्य ऊर्यत्वात् शयनस्यानुक्तत्वात् तिरोभावस्यो- क्तत्वाच तथेत्यर्थः । ( मूले ) तस्येति, नारायणस्य । भगवतैयोद्धार इत्यादि । एतेन पमकल्पे अवयवांशत्वात्सर्वस्य भगवन्मूलत्वम् । वाराहकल्पेपि पूर्वमतलादिपश्योद्धारस्य तन्मजनस्य च कथनेन शेपलोकस्थितिसूचनात्पूर्वाण्डस्थितिसिद्धौ तदुद्धारादित्यनेन अवयवां- शभूताया एवोद्धार आयातीति सर्वस्य परम्परया मगवन्मूलत्वमित्यर्थः । कः पूर्वपक्ष इत्यत आहुः विराज इत्यादि, तथा च 'विरादतिरिक्तः कः शेत' इति पूर्वपक्ष इत्यर्थः । १ "प्रतिज्ञाया" पारः। २ "शृणु" इति क्रियापदस्य कर्म "पद्मकल्पम्" तस्य महाल्पविरल्पभेदेने स्वरूपद्धविन्यपनान् ।

·तृतीयस्फन्धार्थः। (अ.८) निवन्धः--तदुद्धारातदाधारात्तन्मूलं सर्वमन हि । अयं नारायणः शेते पूर्वसृष्टं निपीय तु ।। ७१ ।। प्रकाशा-भगवतैवोद्धारः पृथिव्याः कृतः। पद्मकल्पे पद्मस्य स एवाऽऽधारः, अतस्तन्मूलत्वम् । एवं कल्पभेदेन विरोधं परिहत्य "उदाप्लुतं विश्वम्" इत्यत्र कस्य- चिच्छयनं निरूपितम् । तत्र पूर्वपक्षपरिहारार्थमाह अयं नारायणः शेत इति । वि- राजा शयनं न सम्भवतीति शङ्का । उत्तरं तु तिर्यग्गोलाभिप्रायेण । अस्यापि कल्पस्य पूर्वमपि पद्मकल्प एव । “अनेन लोकान् प्राग्लीनान्" इति वाक्यात् ॥ ७१॥ शयनस्थानमाह स्वाधार इति । निवन्धः-स्वाधारेऽण्डकटाहे वा जलमध्ये तु तत्स्थितिः। उदरस्थं जगत्सर्व रजोरूपेण वर्तते ॥७२॥ प्रकाशः-स्वस्मिन्नेव जलं कल्पयित्वा तस्मिन् शेते दैनंदिनप्रलयस्तादृशोपि भवति । अन्यथा नारायणस्य शयनं न सम्भवति । अथवा, यथावतानुरोधेन पक्षान्तरं कल्पनीयमित्याह अण्डकटाहे वेति । तदा निद्रानिमित्तं प्रलयोऽभूलोकत्रयस्य । तदा नारायणोऽवेक्षको भिन्न एव, पूर्वोक्तपुरुषाद्भिग्नस्तस्य वान्तर्यामिरूपः। उभयत्रापि तियेगित्यादि । ज्योतिःशास्त्र इवास्मिन्नपि कल्पे तिर्यग्गोलोक्तौ विराजेोपि शयनं सम्भवत्येवेति पूर्वपक्षपरिहार इत्यर्थः । 'उदाप्लुतमि'त्यनेनोक्तस्य कल्पस्य पद्मकल्पविकल्पत्व. बोधनायाहुः अस्थापीत्यादि ॥ ७० ॥ ॥ ७१६ ॥ स्वस्मिन्नित्यादि । उदाप्लुतमित्यादि । सन्दर्भ स्वस्य लोकपाधारत्वमुक्त्वा तल्लो- कपने "स उ एव विष्णुः प्रायीविशदि"त्यादिना स्वस्पैवाधेयमुच्यत इति जलाधारत्वमपि तस्य सुवचमित्यर्थः । तादृश इति, सर्वमलयरूपः । ननु सर्वप्रलयरूपताकल्पनस्य किं प्रयो- जनमत आहुः अन्यथेत्यादि । स्वाधारे स्वस्थ शयनकल्पनं क्लिष्टमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । यथा श्रुतानुरोधेनेति, अएमाध्याये अण्डनाशनिरूपणाभावातदनुरोधेन । नन्वस्मिन् पक्षे विराजः स्थितत्वेन सर्वलोकाप्ययामावादन्तःशरीरे तस्थित्यमा नारायणेन स्वान्तः किं दृष्टं ! कश्च नारायण ! इत्यपेक्षायामाहुः लोकत्रयेत्यादि । पूर्वोक्तपुरुषादिति विराटशरीरान् । अनुक्तत्वा दोपि वकुमशक्य इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः तस्य वेत्यादि । नन्वेवं कल्पनात् लेशस्य किं प्रयोजनम् ? यथा कथश्चित् श्रुतमपि पापानि हरिप्यतीत्यत आहुः "स्थिते" पाठः।

·(अ.८) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे " जलमध्य एव स्थितिा, यावत्सम्भवानां पदार्यानो हानोपादाने कर्तव्ये । अत्र विरो- धमाशङ्काय परिहरति उदरस्थं जगत्सर्वमिति । जले मग्नं जगदिति प्रथमतो निरूप्य अन्त शरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्म " इति पुनरन्तनिरूप्यते । तत्राधिभौतिकं नष्टम्, आ- ध्यात्मिकमन्त प्रवेशितामतिव्यवस्था । तदाह जगत्सरजोरूपेण वर्तत इति।।७२॥ राजसत्वे हेतुमाह न भूदमिति । निधन्धः-न मूलुन प्रकाशं च कृष्णदृष्ट्या तदुद्गमः । सङ्कोचश्च विकाशश्च नांऽन्यथेति तथोद्गमः ॥ ७३ ॥ प्रकाश:-तस्य निर्गमने हेतुमाह कृष्णदृष्टयेति । तत्रापि हेतुमाह सको- चश्चेति । अन्यथा सझोचविकाशौ न सम्भवतः ॥ ७३ ।। अस्मिन् कल्पे तत्वानां न नियम इति ज्ञापयितुं स्थानापत्तिमाह प्रथमे तु महत्तत्त्वं यथेति। निवन्धः-प्रथमे तु महत्तत्त्वं यथा पमं तथाऽपरे । परिपालकरूपेण प्रविष्टो वेदरूपतः ॥७४॥ ब्रह्मा स्वयमभूद् द्वेषा स्वयमर्थान्तरः पृथक् । अनन्तदृष्टितो भ्रान्तस्तदृष्ट्या तस्य दर्शनम् ॥ ७५ ॥ यावत्सम्भवानामित्यादि, यावान् सम्भवो येषां ते यावत्सम्भवास्तपाम् । अत्र यावत्सम्भा- वनमिति पाठः प्रतिभाति । तथा च, विदुरेणापि संशयनिरासाथ प्रयतितत्वादाधुनिकैरपि यावच्छक्य विधेयमतस्तथेत्यर्थः । एवं विरोधद्वयं स्थानविषयकं स्वरूपविषयकं च परिहृतम् । जगद्विषयकं स्वरूपविषयकं परिहर्तुमाहुः अत्रेत्यादि ।॥ ७९ ॥ कृष्णदृष्टयेति । भगवद्विचारेण । तत्रापीति, विचारात्मकदृष्टावपि । अन्यथेति राजसत्वाभावे । तथा चोद्गमविचार जगतो राजसत्वं हेतुरित्यर्थः ॥ ७३ ॥ अस्मिन्नित्यादि । प्राथमिकात्पग्रकल्पाद्विकल्परूपे अस्मिन् सर्वेषां तत्यानां नोत्प- चिनियमः, कतिचनप्राचीनान्येव तिष्ठन्ति, कानिचिदेवोत्पद्यन्त इति ज्ञापयितुं विश्वव्य- क्तिस्थानस्योत्सचिमाहेत्यर्थः । महत्तत्त्वेत्यादि । पूर्वन्तु मायायां पुरुषेण भगवद्वार्यादुत्पन्नो महत्त्वरूपो जगदड्कुरस्ततोऽण्डासुरुष एव विश्वरूपः। तदिच्छामात्रेण चातुर्वर्ण्यपर्यन्ता नान्यस्येति।

·१०८ तृतीयसन्धार्थः। प्रकाश:-महत्तत्त्वस्थानीयं पद्म, तदेव जगदाधारम् । ततः कथं ब्रह्मोत्पत्ति- रित्याशङ्कय भगवानेव तत्र प्रविष्टा ब्रह्मरूपेण जातः, परं शब्दब्रह्मरूपेण प्रविष्टः । अत: पुरुपस्थानीयोऽप्ययं ततो न्यूनरूपतया व्यपदिश्यते। पद्मकल्पेऽयमेव विराट्स्थानीयः। अस्य शब्दब्रह्मात्मरूपस्य कार्यद्वयसिद्धयर्थरूपद्वयमाह ब्रह्मा स्वयमभृद् द्वेधैतितत्रा- र्थरूपः स्वयं चतुर्मुख एव जातः । यतो रूपप्रपञ्चोद्भवः । अंतः शब्दब्रह्मरूपोपि जातः। यतो वेदा जाताः । यद्यप्यभेदेन वचनं तथाऽप्यर्थाच्छन्दात्मकः पृथक् । नन्वेवं मह- तस्तस्य पझे समुद्भूतस्य कथं स्वकारणान्वेपणे भ्रमस्तबाह अनन्तप्टितो भ्रान्त इति । यदा पुनस्तदृष्टिरन्तदृष्टिस्तदा तस्य दर्शनम् ॥ ७४ ॥ ७ ॥ तत्र यादृशो दृष्टस्तादृशमेव ब्रह्मस्वरूपमित्याह साकारमेवेति निवन्धः-साकारमेव तद् ब्रह्म कारणं च तदेव हि । इति तद्वर्णनं स्तोत्रं तद्ब्रह्मत्वाय वर्ण्यते ॥ ७६ ॥ प्रकाश:-अस्मिन्कल्पे पद्म ब्रह्मा च नाऽतोज्यत्किश्चिदस्ति । एतस्य यत्कारणं तचेत्साकारं तदा ब्रह्मैव तथा। कारणान्वेषिणा हि कारणमेव दृश्यते । अतस्तदेव का- रणमिति ज्ञात्वा भगवदर्णनं स्तोत्रं च । अस्मिन् स्तोत्रे भगवत्स्वरूपनिर्णयः ॥ ७६ ॥ सहयापि स्तोत्रश्लोकानां ब्रह्मत्वनिर्णय इत्याह एकविंशतिभिरिति । निवन्धः--एकविंशतिभिर्नित्यं भजनं जन्मनः फलम् ॥ चतुर्भिः प्रार्थ्यते तावत्संसारे तद्धि दुर्लभम् ॥ ७७ ॥ प्रकाश:-"एकविंशो हि पुरुषो भवति दशहस्त्या अद्भुलयो दशपद्या आत्मै सृष्टिः। अत्र तु, महत्तत्त्ववजगदकुररूपं समन्ततो नाण्डोत्पत्तिस्तस्यात्र प्राचीनस्यैव विद्यमा- नत्वात् , अतः कथं ततो ब्रह्मोत्पचिरित्याशयेत्यर्थः । अत इति शब्दब्रह्मरूपत्त्वात् । कार्यद्वयसिद्धधर्थमिति नामरूपात्मफकार्यद्वयसिद्धयर्थम् । पृथगिति, नामरूपयोस्क्याभावात्पृथ- गित्यर्थः । तस्य दर्शन मिति, कारणस्य दर्शनम् । । ७५३ ॥ एवमष्टमाध्यायो विचारितः । नवमं विचारयन्ति । तत्र यादृश इत्यादि । अन्यदिति महत्तत्त्वादिकम् । स्तोत्रप्रयो- जनमाहुः अस्मिन्नित्यादि । तथा च, स्वरूपनिर्णयाय स्तोत्रमित्यर्थः ॥ ७६६ ।। पम । २ अन्त. पाटः क्वचिदुभयं नाम्नि ।

·सावरणभद्रे सप्रकाशे श्रीमजागवतार्थप्रकरणे कविंशः" इति । किमनेन सिद्धमित्याकाहायामाह नित्यं भजनम्, तदेव जन्मनः फलम् , तच्चतुर्भिः श्लोकः प्राय॑ते, वस्तुतो भगवलसादः प्रार्थनीयः । तस्याप्येतत्कारणमिति तादिदमेव मार्यते। यतः संसारे दुर्लभमेतत् । भजनसिद्धधर्थं तत्र चत्वारोऽर्थाः प्रार्थिताः । तेनवार्थाद्भजनं प्रार्थितं भवति ॥ ७७॥ तान् गणयति सात्त्विकत्वमिति । निबन्धः-सात्त्विकत्वं गुणासक्तिर्वाचकाविस्मृतिस्तथा । अनुद्वेगश्च सर्वत्र कृष्णतस्तद्धि नाऽन्यथा ॥७८ ॥ प्रकाशा-नन्येतचतुष्टयं प्रमाणादेव साधनीयमित्याशङ्कयाह कृष्णतस्तद्धि नान्यधेति ॥७८॥ नन्वेवं प्रार्थनायां कथं न सिद्धवत्कारेण सर्व दत्तवान् ? किमिति साधनमुपदि- एवानित्यारावयाह प्रेम्णा न सेवनं यस्मादिति । निबन्धः--प्रेम्णा न सेवनं यस्मादुपदेशस्ततः कृतः । आये तपस्ततो ज्ञानं तेनाऽन्यस्तत्फलं ततः ॥ ७९ ॥ द्विरूपं हृदयोत्साहस्तेनेवाऽविस्मृतिस्ततः । प्रकाश: ननु प्रार्थनानुसारेण नोत्तरं किन्तु "भृयस्त्वं तप आतिष्ठ'' इत्या- दिमिन्न एवोपदेश इत्याशङ्कयाह आये तप इति, साधनं ह्युपदिश्यते सात्विकत्वं तपसा भवति । भगवद्गुणेष्वासक्तिर्ज्ञानेन भवति, तेनैव वाचकाविस्मृतिरपि, चेदा- नामविस्मरणम् । एतत्रितयसम्पत्तौ तत्फलमनुद्वेगः सेत्स्यति । अन्यदपि फलं भगवल्लीलापरिज्ञानम् । तस्मिन् सिद्धे हृदयोत्साहोऽपि वेदाविस्मरणमपि सम्यक् सेत्स्यति ॥ ७९ ॥ अनुढेगे हेत्वन्तरमप्याह कृष्णासक्त्यति । निवन्धः-कृष्णासत्या त्वनुद्वेगः प्रीतो भक्त हरिः सदा ॥८॥ स्तोत्रे पञ्चविंशतिपद्यानीति शिष्टानां प्रयोजनं वक्तुमाहुः किमनेनेत्यादि । अनेनेति स्वरूपनिर्णयेन । ननु 'सोयं समस्तजगतामि'त्यादिषु चतुर्पु भजनप्रार्थनं न दृश्यत इति शानिरासायाहुः भजनसिद्ध्यर्थमित्यादि ॥ ७७ ॥ ७८३ ॥ मगवद्वाक्यतात्पर्य वदन्ति नन्वेवं प्रार्थनायामित्यादि। साधनमिति, प्रार्थि- तानामर्थानां साधनम् ।। ८०॥ - ·तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. ९-१०) अतोऽष्टभिर्वचस्तेन तिरोभावाच नित्यता। प्रकाश:-नन्वनासे कृष्णे सुतरामुढेगः स्यादत आह प्रीतो भक्ते हरिः सदेति । नित्यं प्रीतियुक्तभके हरिः प्रीतः सन्नाद्वगं प्रयच्छतीत्यर्थः ।। ८०॥ इममेवार्थ ज्ञापयितुमष्टभिः श्लोकैर्भगवद्वचनं निरूपितम् । तेनैव रूपेण तिरोभूत इति नित्यतापि तस्य । एवं नवमेनाध्यायेन ब्रह्मपितुर्ब्रह्मता साधिता ॥८॥ ननु नवमाध्याय एव सगुणात्सृष्टिवक्तव्या तदर्थ प्रश्नच कर्तव्यस्तत्कथमत्रानु- क्त्वा कालप्रकरणे दशमाध्याये प्रश्नोत्तरे इत्याशङ्कयाह चरित्रपरचित्तत्वादिति । निवन्धः-चरित्रपरचित्तत्वादये पृष्टं न पूर्वतः ॥ ८१ ॥ अत एव गुरुः प्रीतः क्रमेणैवाऽऽह नाऽन्यथा । प्रकाश:-उपोद्धातत्वेन भगवचरित्रं मध्ये प्रस्तुतम्, तत्परं चित्तं जातमिति नत्पूर्तिपर्यन्तं न किञ्चित्पृष्टमित्यर्थः । प्रश्नाभावादेवोचरमपि न। उत्तरत्रोच्यमानमपि पूर्वशेष एव भविष्यतीति भावः। अनेन भगवद्भक्तानां प्रसङ्गादपि भगवत्कथास- म्पत्तौ प्रक्रान्त औदासीन्यं सूचितम् । तदैव भक्तत्वम् । एतत्परीक्षार्थमेव गुरुणा तथोक्तम्। प्रीतः प्रत्याह' इतिवाक्यात, पश्चात्मश्नेन प्रीतस्तदाह अत एव गुरुरिति । प्रीतिलिङ्गमाह क्रमणैवाऽऽह नान्यथेति । पूर्वसम्बद्धरूपेणैव प्रश्नोत्तरमाह न तु भिन्नतया । अन्यथा तथा प्रश्नान पूर्वासम्बद्धानेव वदेत् ।। ८१६ ।। ययेक एव पद्मकल्पः स्यात्तदा "अनेन लोकान् प्राग्लीनान्" इति वाक्यं नोपपद्येत । अतस्तत्समर्थनार्थमाह पद्म कल्पाश्च यव इति । निवन्धः-पद्मकल्पाश्च वहवस्तेन ज्ञानं तथोदितम् ॥ ८२ ।। पद्मतः सर्वसम्भेदं ब्रह्मभेदं तथाक्तवान् । अष्टभिरित्यादि । यद्यपि भगवदुक्तौ पञ्चदशश्लोकास्तथापि प्रार्थनानुकूलतया मुख्या एते उद्धृताः शेपास्त्वेतच्छेपाः। नतु क्रमादेपा सङ्खया। आये तप इति, द्वितीयमारभ्यैव ग्रह्णादिति ।। ८१ ॥ एवं नवमाध्यायो विचारितः। दशमाध्यायं विचारयन्ति । ननु नवमेत्यादि । उत्तरति दशमाध्याये ॥ ८२ ॥ नोपपद्यतेति, कल्पान्तरेऽस्याभावेनास्मिन् लोकलयाभावादन्यैः कपालरेतपटवत्माग- त्यत्र लीलानामनेन कर्तुमशक्यत्वानोपपद्यतेत्यर्थः । मूले, यहव इति । तथा चास्य पद्मकल्प- , ·(म.१०) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १११ प्रकाशः-किं तेन सिद्धमित्याकाड़ायामाह पद्मतः सर्वसम्भेदमिति। ननु "तस्यैव चान्ते कल्पोभूद्" इतिवाक्यं विरुद्धयतेत्यत आह ब्रह्मभेदं तथोक्या- निति । ब्रह्माण्डान्तरे भिन्नस्य ब्रह्मणः पूर्वपरार्धान्तपक्षे न दोपो भवतीति ब्रह्मभे. दोऽप्यनेन रचित इत्यर्थः ।। ८२३ ॥ अथवा वाभिप्रायोन्तशब्दः, तदा त्रिशतं पष्ठिमकल्पा भवन्ति, तदाह सामान्यतो विभागोयमिति । निवन्धः-सामान्यतो विभागोयं सर्वेषामुक्तमेव हि ॥ ८३ ।। मृष्टिदिधापि सम्पूर्णा कारणानामतः कथा । प्रकाशा--न तु चरमदिवसस्य । एवं कल्पान्तराणामपि विभागः सूचितो ज्ञातव्यः । अथवा, सगुणाह्मणः सृष्टिः कथं न विशेषाकारेणोक्तत्याशङ्कयाह सामान्यत इति, सामान्यप्रकारेण सर्वेपामवोक्तम्, एतवान् जीवलोकस्येति ॥८३॥ उपसंहरति सष्टिर्दिधापोति । विभूतिरत्र मुख्येति कालद्वारा सृष्टिं यत्तुमाह कारणानामतः कथेति ॥ ८३ ॥ निवन्धः-कालो जीवश्च वै रूपे नाम्नि वैदिकमुच्यते ।। ८४ ॥ विकल्पत्यालयानुपपत्त्यभावेन वाक्योपपत्तिरित्यर्थः । सर्वसम्मेदमिति । सर्वत्र कार्य पद्ममि- श्रणमित्यर्थः । विरुद्धयेतेति वहुत्लाङ्गीकारे कल्प इत्येकवचनव्याकोपाद्विरुध्येतेत्यर्थः । भने- नेति । परार्धान्तकल्पैकत्वकथनमुखेन ॥ ८३ ॥ एवमेतद्वाक्यद्वयोपपत्तावपि ब्रह्माण्डान्तरवृत्तान्तकथनप्रयोजनं न स्फुटमित्यरच्या पक्षा- न्तरगाहुः अथवेत्यादि, प्रयोजनविशेपस्यास्फुटत्वेपि माहात्म्यज्ञापनरूपस्य सामान्यप्रयोजनस्य स्फुटत्यादिदं व्याख्यानमगर्थकमित्यरुच्या पक्षान्तरेण व्याकुर्वन्ति अथवेत्यादि । एवं सपाद- कचत्वारिंशतिभिः सप्तमायध्यायत्रयं दशमस्य नवश्लोकान विचारिताः। तेन पञ्च- विधसृष्टी देवहरूप्येण द्विधा सृष्टिः सम्पूर्णत्याहुः उपसंहरतीति: । अतः परं विधा कारणसटिं पादौनेकपष्ठिमिवक्तुं प्रथमतः पादोनविंशतिभिः कालसृष्टिं तद्वारा तस्वसृष्टिममुक्त- जीवसृष्टिं चाहुः विभूतिरित्यादि । ननु सर्गलक्षणे भूतादिपदेतत्त्वान्येवोक्तानीति कारणसम्भू- तियाक्यपि तान्येव प्रामाणि, तथा सति कालजीययोः सर्गकथनस्य कोऽभिप्राय इत्यतो मूलमाहुः कालेत्यादि ॥ ४ ॥ "पन पाठः। २ नास्ति।

·११२ तृतीयस्कन्धार्थः। (म. १०) कालस्य कार्यतो जन्म तदुपाधिवशादपि । अव्यक्तत्वात्कृष्णभावान्नोत्पत्तिः कापि तस्य तत् ।।८५॥ तथापि कारणत्वाद्धि प्रश्नो युक्तं तथोत्तरम् । प्रकाशा-तत्र कालस्याध्यायव्येन निरूपणं कथयन् भेदमाह कालस्य कार्यत इति । स्वभावतो जन्माभावे हेतुमाह अव्यक्तत्वादिति । 'जनी प्रादु- भर्भाव' इति धात्वर्थाभावाद्भगवदवतारत्वाच्च त्रिविधाप्युत्पत्तिर्नास्ति । तर्हि सृष्टौ कथं तत्कथेत्याशङ्कयाह तथापीति । कालस्य कारणत्वमनुभवसिद्धम्, “यद्याद्वाति वातोयम्" इत्यादिक्याच । अतः प्रश्न उत्तरं च युक्तम् ॥ ८५३ ॥ निवन्धः--लक्षणं च स्वरूपं च तस्य कारणताऽपि च ॥८६॥ सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वात्परिच्छेदकरः स्वयम् । प्रकाश:- कालस्य कारणत्वे यन्निमित्तं तदाह सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वादिति । कालेनैव परिच्छिन्नं कालेनैव क्रियते ।। ८६३ ॥ कथमेवं सामर्थ्यमित्याशङ्कचैतदर्थमेव कालरूपत्वमित्याह इदं कालस्य का- लत्वमिति। निबन्धः-इदं कालस्य कालत्वमाविर्भावादिकं स्वतः॥ ८७ ॥ कार्यतः कालकथनात्सामान्येन निरूपणम् । प्रकाशा-रसाद्यभिनये हि केवलेनैव हस्तेन सर्वे पदार्थाचेष्टाविशेपेण प्रदर्श्यन्ते, अतः काल एव ब्रह्मणः सर्वभावेनाऽऽविर्भावे परिच्छेदहेतुः । केचन आविर्भावहेतु- त्वेन वर्णयन्ति तनिषेधार्थमाह आविर्भावादिकं स्वत इति । आविर्भावतिरोभावा- दिकं ब्रह्मणः स्वत एव, परिच्छेद एव परं कालात् ॥ ८७ ॥ रूपे तत्त्वात्मके रूपसर्गे, तथा च, तत्प्रमेयं वेदसारोद्धारात्मकत्वाद्वैदिकम् । तैत्तिरीये "सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि, कला मुहूर्ताः काष्ठाश्चाहोरात्राश्च सर्वशः । अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरश्च कल्पन्तामि"त्युपाधित उत्पत्तेः थावितत्वादुच्यत इत्यर्थः । तत्-पदमनिमश्लोकादाकृप्यात्र योजनीयम्, तत्र तस्यानन्वयात् । त्रिविधाप्युत्पत्तिर्नास्तीति, अव्यक्तत्त्वात्प्राकट्यरूपा, भगवत्वात्समागमरूपा, अवतारत्वादुत्पत्तिरूपा, च नास्तीत्यर्थः॥८६॥ कालेनैव क्रियत इति, उपादानपदस्यार्थः, कर्तृक्रियांव्याप्तस्यैव समवायिन उपा- दानत्वात् ॥ ८७ ॥ १ "ध्यापृतस्स" पाठः ।

·(प.१०) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमबागवतार्थप्रकरणे ११३ कालो हि निरूपणीयः, स सामान्यविशेषप्रकारेणाऽध्यायद्वयन निरूपणीया, सत्र कार्यनिरूपणस्य कुत्रोपयोग इत्याशङ्कायामाह कार्यतः r: कालकथनादिति, कार्यनिरूपणमेव सामान्यतो निरूपणम् ।। ८७६ ॥ नन्यत्र दशविधगणना किमिति कृता, सामान्यत एव कालकार्यत्वेन सर्वमेन जगवक्तव्यमित्यारावयाह कश्चित्मकारमाश्रित्येति । निवन्धः कश्चित्प्रकारमाश्रित्य बुद्धिसौकर्यसिद्धये ॥ ८८॥ खंगानां गणना प्रोक्ता भल्लूके लोमपक्षता । पक्षिजातिविशेपो वा तच्छन्देन तथोदितः ॥ ८९ ॥ प्रकाश!--तथा सति सर्व कार्य न ज्ञातं भवति । बुद्धिसीकर्यसिद्धयर्थ ततो गणना । तत्र खगानां गणनामध्ये भल्लूको गणितः, स च मृगविशेपो लोके प्रसियो जाम्बवजातीयः । तस्य पक्षिषु गणना न युक्तेत्याशङ्कयाह भस्छूके लोमपक्ष- 'तेति । पक्षान्तरमाह पक्षिजातिविशेपो वेति ।। ८९॥ ननु "अर्वाक स्रोतस्तु नवमः" इत्यत्र कथं नराणामेकविधत्वं, मानुषेषु उत्तमा अपि " मध्यमा मानुपा ये तु" इत्यादिषु भेदेन गणनाए । तत्राह अकृत्रि- मनराणां चेति । अत इति "योयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धोश्चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वमि"ति वाक्येन चेष्टा- रूपत्वात् । स्वत इति यथेदानी तथा चाने पवादप्येतदीडशमित्यस्येदं तात्पर्यम् । सामान्यतो निरूपणमिति, तथा च, कालसत्तासाधने तदुपयोग इत्यर्थः । एतेन 'दिकालाकाशादिभ्य' इति. साहयप्रवचनसूत्रोक्तं निरस्तं ज्ञेयम्, सर्गादावाकाशाभावात् । न च खभावादेव गुणव्यतिकर इतिवाच्यम्, सर्गानादित्वापतेः । स्वभावस्यौत्सर्गित्वात् । न चेष्टापत्तिः । प्रतिसक्रमाभाव- प्रसङ्गात् । कापिलेरपि तदनीकारात् । तथा सति पुन. सक्रमनिमितया गुणक्षोभस्याय- श्यकत्वेन क्षोभकस्य कालस्यार्थापत्त्यैव सिद्धेः । न च पुनः राक्रमो नास्त्येवेति युक्तग, तथा सति सदसत्तापत्यार्धवैनाशिकमतप्रवेशन सिद्धान्तहानिप्रसङ्गात् । अतः सर्गादौ कालसाधक- चिरक्षिप्रव्यवहारादिरूपकार्यान्तराभावेन क्षोमस्यैव तत्साधकत्वमतः सामान्यतो निरूपण- मिति भावः।। ८७६ ॥ अतः परं सौ नवविध इत्यादिकं विचारयन्ति नन्वत्र दशेत्यादि ।॥ १९ ॥ "विधानाम् पाठः २ "ययोदितः पाठः। ।

·तृतीयस्कन्धार्थः। (म. १०-११) निवन्धः-अकृत्रिमनराणां च विध्यं गुणतोपि हि । ते जायस्व म्रियस्वेति मार्गगा एव कीर्तिताः॥९॥ प्रकाशः-एते हि कालकार्यत्वेन कृत्रिमनरा गणिताः । अकृत्रिमाः सह- जास्तु त्रिविधाः । उत्तमाः सात्त्विकाः । ते ज्ञाननिष्ठा भक्तिनिष्ठा वा। अन्येऽपि ज्ञातव्याः । तेषां कर्माधीनत्वमाह ते जायस्व नियस्वेति ॥ ९ ॥ आत्मानं लीलया सृजतीत्यभिप्रायमाह अनेकविधसृष्टिश्चेदिति । निवन्धः-अनेकविधसृष्टिश्चेद्वैषम्यादि हरेभवेत् । आत्मानं हि स्वयं चक्रे तेन नात्रोक्तदूपणम् ॥९१ ।। प्रकाश:-नन्येते दश प्रकाराः सर्वदा . कालाजायन्ते आहोस्वित्सकदि- त्याशङ्कय सकृदेव कारणतया जाता इत्याह तत्तदुत्पत्तिहेतुत्वादिति । निबन्धः-तत्तदुत्पत्तिहेतुत्वानेदानां तत्कथा तता। कार्यनाशोऽणुपर्यन्तं परमस्तेन स स्मृतः॥९२ ॥ प्रकाशः -तत्कथा कालकथा । परमाणुपदनिरुक्तिमाह कार्यनाशोऽणुप- यन्तमिति । स्थौल्याभावे हि सूक्ष्मता सा यत्र पर्यवसिता स परमाणुः ।। ९२ ।। तत्र कालस्य परमाणुत्व उपपत्तिमाह मानसोत्तरभूमेरिति । निबन्धः-मानसोत्तरभूमेस्तु सोंशः सूर्यरथेन हि । यावता क्रम्यते कालः परमाणुः स उच्यते ॥९३॥ सर्व नभोमण्डलं हि यावता क्रम्यते स तु । कृत्रिमनरा इतिभगवद्रूपा एवाभिनयेन दर्शिताः सर्व इत्यर्थः । अन्येपि ज्ञातव्या इति, भगवदुपासका अप्युतमत्वेन ज्ञातव्याः । तेपामिति मध्यमादीनाम् ॥ ९ ॥ मूले, नात्रोक्तपणमिति । अस्यां सृष्टौ तृतीयमार्गप्रवेशरूपं दूपणं नेत्यर्थः ॥ ९१ ॥ एवं दशमाध्यायो विचारितः । एकादशं विचारयन्ति । परमाणुपदेत्यादि । मूले० मानसोत्तरेत्यारभ्य संवत्सरः परः प्रोक्त इत्यन्तेन संवत्सरान्तस्य कालस्य सूर्यगत्यवच्छिन्नत्वात्सैव तचन्दमा चिनिमि.

·(अ.११) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे निवन्धः-संवत्सरः परः प्रोक्तस्तदावृत्तिरतः परम् ॥९॥ पष्टि भेदा द्वादशात्मा तेन पश्चात्मकः स्मृतः। प्रकाशा-पञ्चसंवत्सरादिभेदेखूपपत्तिमाह पष्टि भेदा इति । प्रभवादयः पष्टि भेदा बार्हस्पत्यमान एव सिद्धाः । तत्र बृहस्पति दशारं कालचक्रं द्वादश- मिराक्रामति, तस्य पष्टिवषु पञ्चवारमाक्रमणमिति संवत्सरादयः पञ्च ॥ ९४ ॥ सहया च परपर्यन्ता न ततोऽधिका । संवत्सरगणनया ब्रह्माणो दिन गणयितुमशक्यमिति युगकल्पना कृतेत्याह यत्राऽऽवृत्तिरिति । निवन्धः-यत्राऽऽवृत्तिर्न चैवास्ति परार्धानधिकत्वतः ॥९५ ॥ सङ्ख्यायास्तेन गणना युगादिभिरुदीर्यते। प्रकाश:--"यत्र धर्मा विधीयते" इत्यादिनिरूपणं कालनिरूपणे व्यर्थमि- त्याशङ्कयाह उत्पद्यमानसन्देह इति । निबन्धः-उत्पद्यमानसन्देहे धर्ममाह विभेदतः ॥ ९६ ॥ दिनरात्रिव्यवस्थायां कार्याकार्ये तु सर्वतः । प्रकाशा-"कृतकृत्याः प्रजाजात्या" इत्यादिधर्मः कृतादिशब्दप्रवृत्तिः । घम् । संवत्सरादिपञ्चकशब्दमवृत्तौ तु टीकायां वृहस्पतिगतिर्निमित्तम् । युगतद्विशेषवाचकशब्द- पवृत्तौ तु तदुभयगतिरप्रयोजिकेति तत्रोपायो वक्तव्य इति हदिकृत्याहुः यत्रेत्यादि ।।९४॥९५।। ध्यर्थमिति शब्दप्रवृत्त्यप्रयोजकत्वाद्वयर्थम् । मूले० उत्पद्यमानेत्यादि । उत्पद्यमाने धर्मविपयके सन्देहे विभेदतः पुमत्यिभेदार | 'माह, सदुपपादनार्थ वर्णमुरत्यानित्यर्थः । तविद व्याकुर्वन्ति कृतकृत्या इत्यादि । तनिरूपणार्थमिति, शब्दप्रवृत्तिनिमित्तनिरूपणार्थम् , तथा च तन्न व्यर्थमित्यर्थः । नन्वेवं सतीत्यादि । धर्मस्य युगविशेषवाचकशब्दप्रवृत्ति- निमित्तत्वे सति सूर्यादिगतिवत्कृतादिप्यहोरात्रव्यवस्थायामपि धर्मप्रवृत्तिर्निमित्तं स्यादित्यर्थः । तसु साधारणमिति, कार्याकार्यविमजनं सर्वयुगेषु तुल्यम् । साधारण्य व्याकुर्वन्ति दिवस इत्यादि । अतो न तत्कृतायहोरात्रवचनमवृचिनिमित्तम् , किन्तु, युगविशेषवाचकस्यैव प्रवृत्ति- निमितमिति ज्ञापनायानयोक्तमित्यर्थः । मूले० सर्वत इति, साविभक्तिकस्तसिः । सर्व- पगेष्वित्यर्थः । साधारणे इति शेषः ॥ ९६ ।।

·तृतीयस्कन्धार्थः। (म.११) अतो मनुष्या अपि तन्निरूपणाथै निरूपणीयाः । तेषां च धर्मभेदको धर्म एवेति धर्मनिरूपणम् । नन्वेवं सति कृतादिप्पेहोरात्रमपि धर्मप्रवृत्तिः स्यात्तत्राह दिनरा- त्रिव्यवस्थायामिति, तत्तु साधारणं, दिवस एव कार्य न राप्राविति ॥ ९६ ॥ निवन्धः-तत्रापि कार्यभेदान् हि वक्तुं धर्मादिवर्णनम् ॥ ९७॥ तत्सिद्ध्यै पद्विधत्वं हि ते हि भिन्ना यतः पृथक् । प्रकाश:-किञ्च, रात्रौ दिवसे च कार्यविभेदाः प्रतिकल्पं मिन्नाः। अतोऽपि धर्मादिवर्णनं कर्तव्यम् । धर्मसिद्धयर्थमेव मन्वन्तरनिरूपणम् । मन्वन्तरस्य पवित्वं पडद्भनिरूपणार्थम् । यतस्ते मन्वादयः पडपि भिन्ना, देशादयो यतो भिन्नतया स्थिताः । अतः पण्णां योगे धर्मो भवतीतिसिद्धम् ॥ ९७ ॥ निबन्धः-सर्वेषां स्थितिसिद्धयर्थ भगवत्कृतिवर्णनम् ॥ ९८ ॥ तन्मूल एव प्रलयः शयने सर्वनिर्वृतिः। प्रकाशा-यथाकश्चिदप्युत्पन्नाः परस्पर विरुद्धगुणा नाशं यास्यन्तीत्या- शङ्कय भगवता पालनमुक्तम् । तर्हि कदाचित्प्रलयो न स्यादित्याशङ्कयाह तन्मूल एव प्रलय इति, भगवतैव प्रलयः क्रियते । ननु परमदयालुः किमित्येवं करोती- त्याशङ्कथाह शयने सर्व निर्वृतिरिति, निरन्तरमुत्पत्तिप्रलयाभ्यां पीडिता जीवा भगवच्छयन एव नितिं प्राप्नुवन्ति ॥ ९८ ।। एतच्छयनं पद्मकल्प एव भवतीत्याह पद्मानुसारीति । निवन्धः-पद्मानुसारिशयनं ब्रह्मा चाण्डवपुः स्मृतः ॥२९॥ यथा युगविशेषव्यवस्था धर्मकृता, तथा कल्पविशेषव्यवस्थापीति ज्ञापनायाहुः किञ्चेत्यादि । एतेन तत्रापीत्यर्घ विवृतम् । तत्रापीति, कल्पभेदेपि । तत्सिङ्ख्या इत्पर्द्ध व्याकुर्वन्ति धर्मसिद्धयर्थमित्यादि । भिन्नतया स्थिता इति भिन्नप्रकारेण स्थिताः ॥ ९७ ॥ सर्वेपामित्यर्द्ध विवृण्वन्ति यथाकथश्चिदित्यादि । तीति, भगवता रक्षणे क्रियमाणे सति ॥ ९८३ ॥ एतच्छयनमित्यादि । "अन्तः स तस्मिन् सरसी"तिपद्योक्तं शयनं पद्मकल्प एव भवति, १भहोरात्रादावपि । २"सलिले" पाठः

·(4.११)
सावरणभङ्गे सरकारी श्रीमशागयतार्थप्रकरणे
भोक्तृत्वं कर्वता चेव तस्य भेदेन वर्ण्यते ।
प्रकाशानन्येवं सति विलोक्या नादो "ल्पमानो जनालपैः" इति वाक्य
नोपपन्नं स्यादत आह नस्मा पाण्डवपुःस्मृन इनि, ब्रह्माऽण्टविग्रहः, एवं लोकाये
कल्पादिव्यपस्या, अन्यथा "वस्त्र चान्ते " इतिवाक्यं नोपपद्येत । नन्वेवं
सति नाभिकमले को वा आमा को या सत्यलोक इति शमायामाह भोत्कृत्यं कर्तृता
चैवेति । अभिमानी ब्रह्माण्डविग्रह इत्यसोचाम । एवं यो ब्रमाणो भवन्ति ॥१९॥
दैनन्दिनालये कर्तुर्माणः अपनोपायमाह पझे नीदरग इति,
निवन्धः-भोक्ता सत्ये द्वितीयस्तु पद्मे नोदरगः सुखी ॥ १०० ॥
प्रलयोऽयं समाख्यातः सर्गः पद्मे पुनस्तथा ॥
प्रकाशा-अनेनाभेदेन वर्णनपक्षो निवारितः। द्वितीयपमकरपे पुनस्तथैन
सर्गः । वाराहकल्पे वन्यथा, तां सृष्टिमने वक्ष्यामः ॥ १०० ।।
नन्केनैव सर्गेण भगवल्लीलासिद्धी किमित्यनेकवर्णन तबाह अस्मिन्नण्ड इति।
निवन्धः-अस्मिन्नण्डे त्रयोऽप्याऽसन् कल्पाः सर्वकथोक्तये १०१
तेपामुक्तिस्तथा चाये नाना रूपस्य वर्णनम् ॥
"तस्यैय चान्त " इत्युपसंहारनैकट्याद्रामस्य नैकय्येपि तत्रैतादृशे जले शयनानु स्मर
भवतीत्यर्थः । नन्वेवं सतीत्यादि, महलोंकायोसिलिले शयमे सति त्रिलोक्या नाते
स्तूयमानवाक्योकानां तावकानाम्मपरिष्ठत्वेनाविनयप्रसक्त्या इदं वाक्यं नोपपन्नं स्पादि-
स्पर्धः। ब्रमाण्डविग्रह इति, तथा च, "कालेनानुगताशेप आस्ते तूष्णी दिनात्यये" इत्य-
नेन य उक्तः, स सत्यलोके जनारयैः स्तूयमान आस्त इति प्रमभेदान्नानुपरविर्वाक्यस्ये-
त्यर्थः । मनद्वयकल्पने वीजमाहुः एवमित्यादि, एवं कल्पने क्रियमाणे लोकत्रयविपयिणी
कल्पमन्वन्तरयुगव्यवस्था सिद्धयति । एवमकल्सने तु प्रकल्प उत्पन्नस्यायुर्मुक्तवतो प्रभणी
विधमानत्याचस्पेव चान्त इत्यत्र लोकसरोरुहं यदुक्तं तत्र को या उसत्स्यते, अत एतदन्यथा-
नुपपत्त्या ब्रशद्वयकसनभावश्यकमित्यर्थः । अभिमानीति, रजोगुणाभिमानी । एमिति
रजोनिमानिनमाण्डमोकृलोकत्रपाभेदेनावस्पाभेदाशघिदेविकादिभेदेनेत्यर्थः ॥१९॥१०॥

·११६ तृतीयस्कन्धार्थः। (अ.११) - अतो मनुष्या अपि तनिरूपणार्थ निरूपणीयाः। तेषां च धर्मभेदको धर्म एवेति धर्मनिरूपणम् । नन्वेवं सति कृतादिप्वहोरात्रमपि धर्मप्रवृत्तिः स्यात्चत्राह दिनरा- त्रिव्यवस्थायामिति, तत्तु साधारणं, दिवस एव कार्य न राप्राविति ॥ ९६ ॥ निवन्धः-तत्रापि कार्यभेदान् हि वक्तुं धर्मादिवर्णनम् ॥ ९७॥ तत्सित्यै षद्धिधत्वं हि ते हि भिन्ना यतः पृथक् । प्रकाश:-फिञ्च, रात्रौ दिवसे च कार्यविभेदाः प्रतिफल्पं भिन्नाः । अतोऽपि धर्मादिवर्णनं कर्तव्यम् । धर्मसिद्धयर्थमेव मन्वन्तरनिरूपणम् । मन्वन्तरस्य पड्विधत्वं पडद्गनिरूपणार्थम् । यतस्ते मन्यादयः पडपि भिन्ना, देशादयो यतो मिमतया स्थिताः । अतः पण्णां योगे धर्मो भवतीतिसिद्धम् ।। ९७ ॥ निबन्धः-सर्वेषां स्थितिसिद्धयर्थ भगवत्कृतिवर्णनम् ॥ ९८ ॥ तन्मूल एव प्रलयः शयने सर्वनितिः। प्रकाश-पथाकथञ्चिदप्युत्पन्नाः परस्पर विरुद्धगुणा नाशं यास्यन्तीत्या- शङ्कय भगवता पालनमुक्तम् । तर्हि कदाचित्प्रलयो न स्यादित्याशङ्कयाह तन्मूल एव प्रलय इति, भगवतैव प्रलयः क्रियते । ननु परमदयालुः किमित्येवं करोती- त्याशङ्कयाह शयने सर्वनितिरिति, निरन्तरमुत्पत्तिप्रलयाभ्यां पीडिता जीवा भगवच्छयन एव नितिं प्राप्नुवन्ति ॥ ९८ ॥ एतच्छयनं पद्मकल्प एव भवतीत्याह पद्मानुसारोति । निवन्धः-पद्मानुसारिशयनं ब्रह्मा चाण्डवपुः स्मृतः॥९९॥ यथा युगविशेषव्यवस्था धर्मकृता, तथा कल्पविशेषव्यवस्थापीति ज्ञापनायाहुः किश्चेत्यादि । एतेन तत्रापीत्य विवृतम् । तत्रापीति, कल्पभेदेपि । तत्सिद्ध्या इत्यर्द्ध व्याकुर्वन्ति धर्मसिद्धयर्थमित्यादि । भिन्नतया स्थिता इति भिन्नप्रकारेण स्थिताः ।। ९७ ॥ सषामित्यर्द्ध विवृण्वन्ति यथाकथश्चिदित्यादि । तीति, भगवता रक्षणे क्रियमाणे सति ।। ९८३ ॥ एतच्छयनमित्यादि । "अन्तः स तस्मिन् सरसी"तिपयोक्तं शयनं पाकल्प एव भयवि, १ अहोरात्रादावपि । २"सल्लेि" पाठः।

·(२.११) सावरणमने सबकाशे श्रीमहागयतार्यप्रफरणे भोत्तृत्वं कर्तृता चैव तस्य भेदेन वर्ण्यते । प्रकाशानन्वेवं सति त्रिलोक्या नावे "स्तूयमानो जनालयः" इति वाक्यं नोपपन्नं स्मादत आह व्रामा पाण्डवपुःस्मृत इति, ब्रह्माण्डविग्रहः, एवं लोकत्रये कल्पादिव्यवस्था, अन्यथा तस्पर चान्वे" इतिवाक्यं नोपपद्येत । नन्वेवं सति नाभिकमले को वा प्रज्ञा को या सत्यलोक इति शङ्कायामाह भोक्तृत्वं कर्तृता चैवेति । अभिमानी ब्रह्माण्डविग्रह इत्ययोचाम । एवं त्रयो प्रमाणो भवन्ति ॥१९॥ दैनन्दिनप्रलये कर्तब्रह्मणः शयनोपायमाह पझे नोदरग इति, निबन्धः-भोक्ता सत्ये द्वितीयस्तु पद्मे नोदरगः सुखी ॥ १० ॥ प्रलयोऽयं समाख्यातः सर्गः पद्ये पुनस्तथा ॥ प्रकाशा-अनेनाऽभेदेन वर्णनपनो निवारितः। द्वितीयपनकरपे पुनस्तथैव सर्गः । वाराहकल्पे वन्यथा, तां सृष्टिमग्रे वक्ष्यामः ॥१०॥ नन्केनैव सर्गेण भगवल्लीलासिद्धौ किमित्यनेकवर्णनं तबाह अस्मिन्नण्ड इति । निवन्धः-अस्मिन्नण्टे त्रयोऽप्याऽसन् कल्पाः सर्वकथोक्तये १०१ तेपामुक्तिस्तथा चाये नाना रूपस्य वर्णनम् ॥ "तस्यैव चाम्त" इत्युपसंहारनैकट्याद्रामम्य नेकट्येपि तंत्रतादृशे जले शयनानुक्तेश्चास्मिलेय भवतीत्यर्थः । नन्ये सतीत्यादि, महलोंकाधोवर्विसरिले शयमे सति त्रिलोक्या नाशे स्तूयमानवाक्योक्तानां स्तावफानाम्मुपरिष्ठत्वेनाविनयप्रसक्त्या इदं वाक्यं नोपपन्नं स्यादि. स्यर्थः। ब्रमाण्डविग्रह इति, तथा च, "कालनानुगताशेप आस्ते तूष्णी दिनात्यये" इत्य- नेन य उक्तः, स सत्यलोके जनालयैः स्तूयमान आस्त इति ब्रझमेदान्नानुपपचिर्वाक्यस्ये- त्यर्थः । ब्रमद्वयकल्पने बीजमाहुः एवमित्यादि, एवं कल्पने क्रियमाणे लोकत्रयविषयिणी कसमन्वन्तरयुगन्यवस्था सिद्धयति । एवमकल्पने तु ब्रह्मकल्पे उत्पन्नस्यायुर्मुक्तवती ब्रमणो विधमानत्वातस्यैव चान्त इत्यत्र लोकसरोरुहं यदुक्तं तत्र को वा उसत्स्यते, अत एतदन्यथा- नुपपत्त्या ननद्वपकस्सनमावश्यकमित्यर्थः। अभिमानीति, रजोगुणाभिमानी । एवमिति रजोभिमानिनमाप्डभोक्तृलोकत्रयकर्तृभेदेनावस्थाभेदादाघिदेषिकादिभेदेगेत्यर्थः ।।९९॥१०॥ - ·११८ तृतीयस्कन्धार्थः। (अ. ११-१२) अन्यथा भगवानेव तेनाद्यो ब्राह्म उच्यते ॥ १०२॥ प्रकाश-पौरुपोज विभूतिरूपः । सोऽस्मिन्नण्डे यादृशस्तादृशो वर्णनीयः। अतः सर्वेषां कथासिद्धये कल्पानामुक्तिः।।१०१॥ तत्र प्रथमकल्पे वाझे सृष्टिकर्ता ब्रह्मा छन्दोमयो निरूपितः, स नोपपद्यत इत्याशङ्कय समाधानमाह तथा चाद्य इति । नामसृष्टिभिन्ना निरूपिता, सापि रूपसृष्टिपरतन्वेति न कोपि दोपः । आधिदैविक चा रूपम् । अत एव "व्यक्ताव्यक्तात्मनः" इतिवचनम् । अन्यथा प्रकारान्तरेणेति पूर्वेणैव सम्बध्यते । आधिदैविकस्य शरीरित्वसम्सदकत्वं भगवत एव युक्तं, नान्य- स्तथा कर्तुं शक्नोति । इममर्थ शब्दप्रसिद्धयापि समर्थयते तेनाद्यो वाम उच्यत इति । ब्रह्मशब्देन भगवानेव ॥ १०२ ॥ कालनिरूपणप्रस्तावे सर्वप्रभुत्वं कालस्य निरूप्य अक्षरेपि प्रभुत्वं भविष्यती- त्याशङ्कय आध्यात्मिकभेदानां तत्र प्रवृत्यभावमाह अतोऽधिकस्येति । निवन्धः-अतोऽधिकस्य गणना नास्ति कालस्य पूरुषे । तत्रोपपत्तिकथनमेवं कालो निरूपितः॥१०३॥ प्रकाशा-भेदे हि सवथा नियामिका, द्विपरार्दाधिकसलयाया अमावास् । पौरुप इति, विसर्गः । सर्वेपामिति, विभूतिरूपाणां ब्रह्मणामन्येषाश्च । नोपपद्यत इति, रूपाभावात्कर्तृत्वेन नोपपद्यते। निरूपितेति, "तस्योणिगासील्लोमभ्य" इत्यादिना द्वादशाध्याये निरूपिता । इति न कोपि दोप इति, इति हेतोरन्यथानुपपत्त्या अर्थादेव रूपसिद्धेर्न कर्तृत्वानुपपत्तिदोष इत्यर्थः । नन्वेवं सति नामरूपसृष्टिकर्तारौ द्वावापयेताम् , तथा सति मन्वादिपाठकोन्यः, तजनकोन्य इति बहु वैरूप्यं कल्पनायां स्यादित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः आधिदैविकं वेत्यादि । अन्यथेत्यस्य व्याख्यानं प्रकारान्तरेणेति । तथा चाधिदैविकत्वेन ब्रह्मकल्पे भगवानेव नामसृष्टिकर्तेत्यर्थः । निरूप्येति, द्विपरान्ति ईश्वर इतीश्वरपदेन निरूप्य । भविष्यतीति, कालस्य भविष्यति । एवं पादोनविंशतिभिः कालसृष्टिरेकादशेध्याये विचारिता ॥ १०१ ॥ १०२ ॥ अतः परं सपादैः पञ्चदशभिर्जीवसृष्टिं निरूपयन्तो द्वादशाध्यायं विचारयन्ति। अतः परमित्यादि । मुक्तिप्रकरण इति । मुक्त्युपोद्यातरूपे विंशाध्याये । न कारणभूता इति । न सृष्टिकारणभूताः किन्तु तत्वाधीनत्वेम तत्त्वविभूतितया कार्यभूता इत्यर्थः ॥ १०३ ॥ शरीरव इति पाठः।

·(अ. १२) सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ११९ कालपत्तिः पुरुपे नास्ति, "निमेप उपचर्यते" इति तत्रोपपत्तिः। अध्यायद्वयेन काल- प्रकरणं निरूपितमित्युपसंहरति एवं कालो निरूपित इति ॥ १०३ ।। निबन्धः-अतः परं जीवसगों मुक्तामुक्तविभेदतः । मुक्तानां कारणत्वं हि तदिच्छावशगा यतः॥१०४॥ प्रकाश: :-अतः परमेकेनाध्यायेन जीवा निरूप्यन्ते, तत्राऽमुक्ता जीका मुक्तिप्रकरणे वक्तव्याः। तेन कारणभूताः। मुक्तास्तु जीवाः कारणभूता एकनाध्यायेनो- स्यन्ते । मुक्तानां कथं कारणत्वमित्याह मुक्तानामिति, मुक्ता हि भगवत्सन्निधाने तिष्ठन्ति, अतो यदा भगवान् सृष्टिं कर्तुमिच्छति नदा स्वलीलासिद्धयर्थं तान्प्रेरयति, अतो भगवदिच्छावशास्ते कारणभूता इत्यर्थः ॥ १०४ ॥ तत्र मुक्तानां द्वैविध्यमाह लोकातीता इति । निवन्धः-लोकातीता लौकिकाश्च तत्राऽऽद्या नाजधिकारिणः । उत्पत्तिदुर्घटा तेषामविद्या निर्मिता ततः॥ १०५ ॥ प्रकाशः -प्रथमानां मुक्तौ कारणत्वम् , सा हि जीवानां स्वरूपत (एव) आविर्भावरूपतेति पूर्वमुक्तम्, तत्र लोकातीता चैकुण्ठेपि विरक्तास्तिष्ठन्ति । अतः मृष्टौ ते नाधिकारिणः । मुक्त्यर्थं चोत्पादनीयाः । ज्ञानांशं त एव गृहीत्वायतरन्तीति, अतस्तान् व्यामोहयितुमविद्याया उत्पत्तिः ॥१०५॥ निवन्धः-अभिमानी देवतेयं यतः सर्वं भविष्यति । मूलाविद्यावृत्तिरूपाः पञ्चैका वाऽत्र देवता ॥ १०६॥ प्रकाशा-साहि आधिदैविकी, तेन सर्वानेव व्यामोहयिष्यतीति सर्वकार्य- सिद्धिः। अवाऽविद्यायां पक्षद्वयमाह मूलेति । एकैच देवतेति सिद्धान्तः ।। ननु लोकातीता यदि सृष्टी न कारणभूता तदा सृष्टिप्रकरणे किमित्युच्यन्ते इत्याशक्षाया- माहुःप्रथमानामित्यादि । (मुले) उत्पत्तिटेति व्याकुर्वन्ति अतस्तान्नित्यादि ॥१०४११०५ सिद्धान्त इति अविद्या पञ्चपर्वत्येकत्वनिर्देशात् सिद्धान्तः । १चार पाठः।

·- तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. १२) लोकातीतोत्पादनार्थमुत्पादिता ॥१०६ ॥ प्रथमं याह्याभावाब्रह्माणमेव मोहितवतीत्याह मूढ इति । निबन्धः-मूढस्तया चतुर्वक्रः कृष्णथ्यानं चकार ह। लोकातीतास्ततोजाताः काये ध्यानं प्रतिष्ठितम्।।१०७॥ प्रकाशा-देवतारूपत्वान्न ध्यानप्रतिवन्धिफा, लोकातीतानामुत्पयनन्तरं सध्यानं सृष्टिप्रकरणे जातं, ब्रह्मणः शरीरे प्रतिष्ठितं तत्कार्यमग्रे भविष्यति ॥१०७॥ मध्ये सनकादीनामुत्पन्यनन्तरं क्रोधो जात इत्याह सर्गावेशादिति । निवन्धः-सर्गावशात्सन्निधानादविद्याकार्यसम्भवः । तदुत्पत्तिविचारेण नियन्तुमुपचक्रमे ॥ १०८॥ प्रकाश:-ब्रह्मणो हृदये सृष्टिरापिष्टा तत्मतिबन्धे क्रोधस्फूतिर्युक्तैन । अघि- घासन्निधानमपि हेतुः । तथापीच्छाभावे कथमुत्पत्तिरित्याशङ्कयाह अविद्याकार्य- सम्भव इति, क्रोधस्त्वविद्याकार्य तत एवोत्पद्यते, स च क्रोध आधिदैविकः । आध्यात्मिकभ्रमात्तनियमनाथ प्रवृत्त इत्याह तदुत्पत्तिविचारेणेति । सनकादयो महान्तो ज्ञानार्थमेवोत्पादिता इति तदुत्पत्तिविचारः ॥ १०८ ॥ निवन्धः-क्रोधे हि ध्यानसंयोगात्कृष्णांशः प्रविवेश ह ॥ तेनोभयस्य निःस्तारो ह्यन्यथैकस्य संक्षयः॥ १०९ ॥ प्रकाशा-आधिदैविक क्रोधो न नियम्यः । ततो नियमनार्थ व्यापतो ब्रमशरीरं दग्धुमुद्यतः । तत्र पूर्व ध्यानं प्रतिष्ठितमिति क्रोधस्य ध्यानेन सह सम्बन्धो जातः । ततो ध्यानयुक्ते क्रोधे कृष्णावतारः प्रविष्ठः । ततो यातं तदाह तेनोभप. स्येति । सनकादीनां ब्रह्मशरीरस्य च ॥ १०९ ।। तस्य रोदनमयुक्तमित्याशङ्कयाह उत्पत्स्यमानानिति । निवन्धः-उत्पत्स्यमानानखिलान् दृष्ट्वा रोदनमागतम् । संश्लिष्टवचनं प्राह ब्रह्मप्रीत्यै स्वयं पुनः ॥ ११० ।। एकत्वं कार्यतोऽभिगमयन्ति लोकेत्यादि ॥१०६॥ ननु तया मोहने भगवद्धपानमेव कथं भवेदित्यत आहुः देवतेत्यादि । १०७ ॥ १०८ ॥ १०९ ॥ अयमंश इति, रोदनांशः संश्लिष्टवचनत्वे किं गमकमित्यत आहुःतथावपनपेत्यादि।११०॥ १"निगममन्ति" पाठः।

·(अं. १२) सावरणग) सप्रकाये श्रीमद्भागवता प्रकरणे संसारानुपयुक्तान् हि स्रक्ष्ये सर्वानिति स्मरन् । प्रकाश:-अयमंशा कृपारपः। नामानि कुरु मे धातः" इतिवावर्य रोदनस्य नामादिकरणातुस्वार्थ न भवतीत्याह संश्लिष्टवचनमिति । तथावच- नत्य प्रयोजनमन्यदप्यस्तीत्याह स्वयं पुनरिति । तदाशाव्यतिरेकेण सृष्टिरशरया, तस्यैव तत्राधिकारात् ॥ ११०३ ॥ निबन्धः-अतः शीघ्रमनेकेपामुत्पत्तिः प्रतिकूलतः ॥११॥ निवारणं तपोवोधः प्रतिवन्धनिवृत्तये । प्रकाश:-स तु पूर्ववत्मा विदोपानभिज्ञ आझां दत्तवान, तच्छीमनेकपा- मुत्पादनम्, ते कारणक्षये सृष्टिर्न भविष्यतीति निवारणम् ॥ १११ ॥ निवारितः प्रतिवन्ध करिप्यतीत्याशङ्काय तपोयोधनम् । तपसा हि क्रोधकारणीभूताऽविद्या नाशमेप्यति, ताः शुद्धः क्रोधो यथायु- क्तमेव कार्य करिष्यतीति (ब्रह्म वाक्यार्थः। तमाह उपाधिविनिवृत्यर्थमिति। . निवन्धः-उपाधिविनिवृत्त्यर्थ कारणत्वान्न निर्गमः ॥१२॥ अतोऽभिनन्ध कृष्णस्य ध्यानमेव चकार ह । प्रकाश:-नन्वे सति महादेये क्रोधकारणीभृताऽविधा तपसा कर न दन्या, दग्यायां वा कारणस्य नष्टत्वात्कयं न लयः, कथं केवलं प्रतिबन्धनित्तिर- घेत्याशङ्कयाह कारणत्वान्न निर्गम इति, महादेवस्य कारणभृता सा । कार्यभूतं तु तपः। तेन कार्यण कारणस्य न निर्गम इत्यर्थः ।। ११२ ।। अतः प्रतिबन्धनितिरेव जातत्याह अतोभिनन्ध कृष्णस्येति ।। ११२३ ॥ एवं लोकातीतानामुत्पत्तिमुक्त्या लौकिकाँधस्वत एवोत्पादयेत्तदाऽभीष्टसि- दिन भविष्यतीति तदुत्पादने प्रकार कुलवानित्याह सृष्टयर्थमिति । निवन्धः-सृष्टयर्थं भगवद्ध्यानान्मरीच्याद्युद्भवः पृथक् ॥ ११३॥ पूर्ववदित्यस्य आज्ञां दत्तवानित्यनेन सम्बन्धः । मूले, प्रतिकूलत इतिभावप्रधानः, प्रतिकूलत्वादित्यर्थः ॥ १११३ ॥ वाक्यार्थ इति ब्रह्मवाक्यतात्पर्यम् । न निर्गम इति, न नाशः ॥ ११२३ ॥ मकारमिति पृथक्स्यानकत्यम् ॥ ११३ ।।

·, तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. १२) धर्मव्यवायसिद्ध्यर्थमेका स्त्री पुरुषाः परे । प्रकाशः-पृथक् स्थानात्सर्वे उत्पादिताः। तत्मयोजन धर्मन्यवायसिद्धिः। एवं साचिकानां राजसानामुत्पत्तिमुक्त्वा तामसोत्पत्तिं फरिष्यन् "पुत्रनिवारितः" इति वक्तुं कयं ब्रह्मणः सकाशानामसोत्पत्तिरित्याशाव्युदासायाह एका स्त्रीति, वागेका स्त्रो, अन्ये सर्वे पुरुपाः, आस्वादागिति ॥ ११ ॥ ततः किमत आह अविद्यासन्निधानादिति । निवन्धः-अविद्यासन्निधानाद्धि सृष्ट्यावेशाच तद्धृदि ॥११॥ जोतः कामो मतिं चके तस्यां सर्गाय भूयसे। प्रकाशः-दोपत्रयात्तस्यां सर्गाथै मतिं चक्रे । अविधासष्ट यावेशो हृदि कामोत्पत्तिः ॥ ११४३॥ निवारणे हेतुमाह अधर्म धर्मनाशः स्यादिति । निवन्धः-अधर्मे धर्मनाशः स्यादिति कृष्णेन वारणम्॥११५॥ तद्भावस्य परित्यागे सा रिरंसाभवत्तनुः। प्रकाश:-तामसीमपि सृष्टिं भगवाननुमन्येत, यदि सा धर्मनाशिका न स्यात् । तथा सति पूर्वसृष्टिव्यमपि गच्छेत् , अतो निवारण युक्तम्। ननु तनुत्यागो नाम कः पदार्थस्तत्राह तद्भावस्य परित्याग इति, तनोः किं प्रकृतिकत्वमित्या- काङ्क्षायामाह सा रिरंसेति ॥ ११५ ॥ ततस्तृतीया सृष्टिन जातेति तदर्थं ध्याने क्रियमाणे वेदानामुत्पत्ति तेत्या सृष्टिध्याने पाचकानामिति । निबन्धः-सृष्टिध्याने वाचकानां प्रकारस्य समुद्गमः ॥११६ ॥ तन्मूलस्य च शब्दस्य ब्राह्मणो रूपकीर्तनम् । प्रकाश:-प्रकारः पूर्वादिमुखतः । तेन शब्दानां मकारभेदः । लौकिका- ॥ ११४ ॥ ११५॥ तत इति, रिरंसात्यागात् । तदध ध्याने क्रियमाण इति, तामससृष्टयर्थ भगवयाने क्रियमाणे । प्रकारभेद इति, लौकिकालौकिकभेदः । सिद्रे इति, तामसमष्टित्वेन सिद्ध । अखण्डप्रत्ययमिति, नित्यसम्बन्धेन वाचकत्वार्थम् ॥ ११६३ ।। १ मधर्मः सर्पनाश. पाठः! - ·(अ.१२-१३) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे लौकिकभेदेन तृतीया सृष्टिः । तेन जीवानां रूपनामनी सिद्ध नाम्नामखण्डमष्टयर्थं तन्मूलदेवतामाहेत्याह तन्मूलस्येति ॥ ११६३ ।। एवं गुणसृष्टिमुक्त्वा केवल: प्रपञ्चवमभावमाशङ्कय सन्निपातसृष्टिं वक्तुं महत्त इति वदन् सनिपातविरोधिनं परित्यक्तवानित्याह नामावेशं परित्यज्येति । निवन्धः-नामावेशं परित्यज्य रूपावेशातु पूर्ववत् ॥ ११७ ॥ इच्छाध्याने समुद्भते द्विधा चक्रतुरङ्गकम् । प्रकाग:-ततोऽपरामुपादायेत्यादिना । तर ब्रह्मणोन्तःकरणं न सन्निपात- रूपमिति भगवदेपेक्षायां भगादिच्छया तन्छरीरमेव द्विधाभूतं तदाह इच्छाध्याने इति ॥ ११७॥ एवं चतुर्विया सृष्टिं निरूप्योपसंहादि कारणत्वादिति । निबन्धः-कारणत्वान्मुक्तजीवा एवमेके निरूपिताः ॥ ११ ॥ नामोत्पत्तिश्च तच्छेपा प्रकाश-अमुक्तानामुत्पत्तिः पूर्वमेवोक्ता ।। ११८ ॥ जीवप्रकरणे नामोत्पत्तर- युक्तत्वमाशय पुनः स्मारयति नामोत्पत्तिश्च तच्छेपेति । इदानीं तृतीयः कल्प उच्यत इत्याह तृतीय इति । तृतीयस्त्वधुनोच्यते कल्पस्तत्र हि सृज्यानां न पूर्वस्माद्विशिष्यते ॥ ११९ ॥ प्रपञ्चब्रह्मभावमिति तस्य मुक्तिम् । अपरामिति, रूपसृष्टीच्छाम् । न सन्निपातरू. पमिति " असदामनुजादितिवेदस्तुतिवाक्यान्मनुप्योपरिकक्षास्थानां मनसः सत्वेन तथेत्यर्थः ॥ ११७६। पूर्वमिति दशमाध्याये “सप्तमो मुस्यसर्ग" इत्यादौ ॥ ११८ ।। एवं सपादः पशदशभिदिशाध्यायविचार मुक्तजीवसृष्टिनिरुपिता। अतः परं सप्तभिरध्यायैस्तदुपोद्घातस्तत्र पादौनैनवमिस्त्रयोदशाध्यायस्पार्थ विचारयन्ति । इदानीमित्यादि ॥ ११९ ॥ "दक्षायाम् पाठ ·. १२१ तृतीयस्कन्धार्थः। भूसंस्थानविशेपोस्ति तदेवात्रोच्यते परम् । ध्यानरूपो मनुर्जातः क्षत्तुः प्रश्नस्तु पूर्ववत् ॥ १२० ॥ पित्राज्ञयैव तद्धर्मस्त्रेधेत्येवं कथा तता। प्रकाश:-कालजीवौ निरूपितौ । तदर्थ ब्रह्मकल्पपद्मकल्पौ च निरू- पितौ। अधुना भूमिनिरूप्यते सापि सर्वकारणमिति । तदर्थ वाराहकलोपि निरूप्यते । अत्र आदित आरभ्य सर्वनिरूपणमाशङ्कयाह तत्र हि सृज्यानामिति । अतिदेशन्यायेन सर्वकल्पेषु साधारणधर्माः समायान्ति, विशेषधर्मा एव वक्तव्याः । समायान्ति तदा स्थानानां वाधः । तत्र भूसंस्थानं न पूर्ववदिति तदुच्यते, तेन पद्मजघनयोर्याधः । पूर्वधर्माणामनुत्ति ज्ञापयितुं मनोरत्र प्रयोजकत्वं निरूपयतीति तस्य भावमाह ध्यानरूपो मनुर्जात इति । पूर्वमिच्छाध्याने निरूपिते तत्रेच्छा शतरूपा । ध्यानं मनुः । तेन ब्रह्मणो विस्मरणेपि ध्यानमेव त मेरयतीतिभावः । विभूतिविस्तारार्थ मनोरुत्पत्तिः, सा भगवालीलेति भक्तत्व- झापनाय मश्र इत्याह क्षत्तुः प्रश्न इति । सर्व कामाचोदनया वा प्रवृत्तिः। तत्र फाममवृत्ती वराहकल्पो न मोक्षपर्यवसायी भविष्यतीत्याशक्य चोदनया प्रवृत्तिमाह पित्राज्ञयवेति । " उत्पाद्य शासधर्मण" इतिवाक्ये मजोत्पादन पृथिवीपालन यज्ञकरणमिति धर्मा उयताः । ते ब्रह्मण एव आशया कृताः । एवं ज्ञापयितुं मनुब्रह्मसंवादमकार इत्यर्थः ॥ १२० ।। नन्वत्र कल्पे का व्यवस्था । ब्रह्मा हि पूर्वकल्प नाभिपमे स्थितः जति । सदभाषे ब्रह्मणः सृष्टिरस्ति न येति सन्देहः । सृष्टिकरणपक्षे किं मनुना कुत्र वा मुजतीत्येतज्ज्ञातव्यम् , तबाह सत्ये स्थित इति । निवन्धः-सत्ये स्थितः सृजत्येवमित्यर्थो विनिरूप्यताम् ॥१२१॥ स्थानमन्विप्य तु पुनर्गतस्य वचनं मनोः । दिनान्ते दर्शनात्पूर्व सृजतः प्रातरेव हि ॥ १२२॥ तदर्यमिति, जीयनिरूपणार्थम् । तदर्थ वराहेति, भूमिनिरूपणार्थम् । मूले० सृज्याना- मिति । 'मृष्टिरिति शेषः । भावमिति सृष्टिप्रयोजकतानिरूपकं खरूपम् । सेति विभूतिः ॥ १२०॥ हात पाठ।

·सावरणमझे समागे श्रीमद्भागवतार्थप्रकारणे १२५ प्रकाश:-असर्गपक्षे "सृजतो मे क्षितिभिः" इति वाम्यं विरु यते। अनेन वारयेन पूर्व ब्रह्मणा स्वयं भूमिरद्धतेतिज्ञातव्यम् । तस्यामेय पालनाज्ञा- पनम् । तथा सति या मियातादीनां पूर्व सृष्टिरुक्ता सा आदिवराहकल्प इत्येव शेया। विज्ञापनं तु द्वितीयदिवसे प्रातरित्याह स्थानमन्विष्यति। "आदेशेऽई भगवतो वः" इति ज्ञापनापेक्षा क्यं ब्रह्मण इत्याशङ्कयाह दिनान्ते दर्शनात्पू. वमिति। आदिवराहरल्पस्य दिनान्ते यावद्भूम्यादीनामदर्शन भवति तावदेव ब्रह्मा सत्यलोके गतः। तदैव च सृष्टिं करोति तदा मातरेर मनोविज्ञापनमित्यर्थः॥१०॥ निबन्धः विज्ञापनेऽतिनकटयात्तथा वचनमादरात । सर्वेन्द्रियनिरोधेन ध्यायतः परमात्मनः ॥ १२३ ॥ प्रथमं श्वाससम्भेदस्तेन कृष्णस्तथोगतः। नन्वेवं सति कथमिदानीमेव प्लाव्यमानेति पचनमुपपद्यते तबाह अतिनक- स्यादिति । आदरादित्यग्रेण समन्यते । पुनरुद्धारेपि पूर्वरदेव प्लवनं भरिप्यतीति भगवद्धयानम् । याहशो ध्यातस्तादृशस्तमज्ञापयित्व निर्गत इत्याह प्रथम श्वास- सम्भेद इति । भक्तस्य दुःखनिश्वासात्पूर्वमेर भगवानाविर्भवतीति झापितम् । अस्यावतारस्य स्वरूपमाह कृष्णस्तथोद्गत इति वराहरूपेण ॥ १२३३ ॥ तयारूपे हेतुमाह यज्ञेन समता त्वस्येति । निवन्धः-यज्ञेन समता त्वस्य जलावस्तृवृतौ क्षौ ॥ १२ ॥ गजो वा शूकरो वाऽपि यज्ञस्त्वेवंविधः पुनः । प्रकाश:-यशो हि मन्युशब्दवाच्यः । अत एव पशून्मारयति । वराहोपि तथा । “पशूनां वा एप मन्युः" इति श्रुतेः । हेत्वन्तरमण्याह जलायस्तृताविति । अवश्यमेकं रूपं कर्त्तव्य मनस्थिव्युद्धारार्थम् । तर गुणातीतकार्य यज्ञादेव भरतीति गजरूपता न कृता ॥१२॥ यज्ञस्य जगत्कारणत्वे युक्तिन वातव्येत्यन आह मष्टाविति । निवन्धः-सृष्टो तत्कारणत्वं च कर्मरूपत्वतः स्फुटम् ॥ १२५ ॥ ब्रह्मणोऽप्यवित्तर्य हि रूपं भगवतो निजम् । उद्धृतेति । पद्मपत्लेन भूसर्गामाये प्लावनासम्भवादिति भाव ॥ १२१-१२५३ ॥ विज्ञापितेति पाठ ।

·१२६ तृतीयस्कन्धार्थः । प्रकाश:-तर्यस्य क्रियांगत्वमेवास्तु किमित्यवतारत्वमित्याशङ्कयाह ब्रह्म- णोप्यवितक्य हीति, एतादृशं वं निजमेव भवति ॥ १२५३ ।। स्वरूपमाह एतदानन्दरूपं हीति । निवन्धः-एतदानन्दरूपं हि क्रियांशज्ञप्तये तथा ॥ १२६ ॥ लक्षमात्रमियं भूमिः प्रायेणेति मतिर्मम । प्रकाश:--अन्यथामतीती हेतुमाह क्रियांशज्ञप्तय इति । भगवतः क्रिया- शक्त्यवतार इति ज्ञापयितुं यज्ञानुकारिरूपपरिग्रहः । 'सलिले स्वखुराकान्ते' इति वचनात्पश्चाशत्कोटिविस्तीर्णा न भविप्यतीति लक्षमात्रमित्युक्तम् । जम्बूद्धीपस्यैव कर्मक्षेत्रत्वादियं च भूमियज्ञार्थमेवेति । मतिर्ममेति नात्राऽन्यसम्मतिः । “पश्चाश- कोटिविस्तीर्णा' इतिवाक्यं कल्पान्तरपरम्, पञ्चसहस्रमानमेवेति ज्योतिर्विदः । तच विंशतिभागगणनयापि फलमायातीत्येतज्ज्ञापनार्थम् । इयं च भूमियो- तिचक्रमध्ये वर्तते ।। १२६ ।। अत्र स्तोत्रप्रयोजनमाह यज्ञत्वयोधकमिति । निबन्धः-यज्ञत्ववोधकं स्तोत्रं कथश्चिमारणं विह ।। १२७ ॥ उदृतिः स्थापनं स्तोत्रं मारणं चेति तत्कमः । प्रकाशः-नाऽस्माकमत्र श्रद्धाभाव इति । हिरण्याक्षमारणं तु यथाकश्चित् । इदं प्रकरण भूम्युद्धार एव पर्यवसितम् । नाऽत्र मारणमभिमेतम् । अन्यथावाक्यभेदः स्यात् । तस्मालधानानुरोधेनाऽन्येषां कालादिवप्तिः । अकिश्चित्करथाऽस्मिन्कल्प दैत्यः । यज्ञश्च तस्य दाहक एव । अत आगमनमात्रेणेव मारणम् ॥ १२७ ॥ ननु भूमेर्लक्षमात्रत्वानीकारे ज्योतिःशास्त्रविरोध इत्यत आहुः पश्चेत्यादि । अयमर्थः, ज्योतिः- शास्त्रं हि शुभाशुभफलबोधनाय प्रवृत्तं, न तु वस्तुखरूपनिर्णयाय, फलं तु लक्षमात्रस्य विंशाशं पञ्चसहसात्मकमयवन कृत्यापि अक्षानां सूक्ष्मतायां सुखेन बोधयितुं शक्यतेऽतो लक्षमा- प्राङ्गीकारेपि न विरोध इत्यर्थः । एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् । युक्त्यन्तरमाहुः इयश्चेत्यादि । अस्माकमिति श्रोतृणाम् । यथा कथञ्चिदिति, अनुप्रसङ्गपतितमित्यर्थः । अन्येषामिति स्थापनादीनाम् । एवं च उद्धृतिर्मारणं स्तोत्रं स्थापनमितिमूलानुसारी क्रमः ॥ १२ ॥ एवं पादोनैवभिखयोदशाध्यायो विचारितः ।

·(अ.१४) सावरणमारे सपफाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे मारणमुख्यपले क्रममाह उद्धृतिरिति । स्तोत्रं यद्यपि सन्दिग्धं तथाप्युत्कर्पवर्णने तस्य दुःखं भवतीति पूर्वमुक्तम् ।। १२७ ।। ननु कल्पादौ भूम्युद्धारस्तत्वत्यो हिरण्याक्ष इत्याशापामाह पूर्वक- रूपेऽस्य जननमिति। निवन्धः-पूर्वकल्पेऽस्य जननं रसायां प्रलये स्थितिः ॥ १२॥ देवानामूर्ध्वगमनमन्येषां नाश एव हि । ऋपीणां तत्सुतानां च ब्रह्मसाम्यमवाधके ॥ १२९ ।। प्रकाश:-महाकल्प एवं पूर्वप्रष्टेनाशः। अवान्तरकल्पेपु त्रिलोक्यां विधमानानां मध्ये असुराणामधोगमनम् । देवानामूचंगगनम् । मनुष्याणां तु नाशः । मनुप्रतीनां देवत्वम् । पीणामप्यूर्ध्वगमनम् । विशेषोप्यस्ति । सत्यलोके स्थितिः । तेन फश्यास्योगमनं दितेरयोगमनमिति विमर्शः ॥ १२९ ॥ अब पडव्याया हिरण्याक्षवधास्ता निरूपिताः मतान्तरमापासिद्धाः, अतो भागवतार्थन न विरोधः। अत्रैषा व्यवस्था। प्रकृतकथायां प्रासङ्गिककथा चेखि- शेपाफारेण पृच्छयते तदा न तावन्मात्रं वक्तव्यम् । किन्तु पस्मिन् फल्पे तत्समे- यमुत्सृष्टतया सिद्धं तदेव वक्तव्यम्, भक्तिजननस्य प्रयोजकत्यादिति। अतो यस्मिन्कल्पे हिरण्याक्षादीनामुकीः स निरूप्यते । तत्र वैकुण्ठगतानां कथं पुनरावृत्तिः, ॥१२९॥ न च वक्तव्यं कृत्रिमयकुण्ठगतानां पुनरायतिरिति । तबाह कृत्रिमेऽपि हि वैकुण्ठ इति। निवन्धः-कृत्रिमपि हि वैकुण्ठे मुक्तिरेव तथापि तु । कृष्णेच्छया तु तजन्म नष्टानां गतिरीदृशी ॥ १३०॥ प्रकाशा- 'अनिमित्तनिमित्तेन धर्मणाऽऽराधयन् हरिम्' इति भग- वहाराधनया चैकुण्ठगताः पुनरावृत्तिरहितमेव पदं प्राप्नुवन्ति, तथापि कृष्णेच्छया जयविजययोर्जन्म । तच्छाया: प्रयोजनं लोकनापनम् । तत्र किं. ज्ञापयतीत्याका- झापामाह नष्टानां गतिरीदृशीति । त्रिलोक्यां हिरण्याक्षादिसुखमिन्द्रादेरपि अतः परं सप्तदशभिः पाध्यायों विचारयन्ति। (मारण)मुख्येत्यादि । मुख्यपक्ष इति । कल्पान्तरीयकथायां विद्रप्रश्नानुरोधेन यत्र मारणं मुम्ज्य तम्मिन्नित्यर्थः । नन्वष्टादशेध्याये उदृतिः स्थापनं मारणमिति त्रयमेवोक्तमिति क्रममध्ये स्तोत्रनिवेशो न युक्त इत्यत आहुः, स्तोगमित्यादि । तस्येति, हिरण्याक्षस्य । पूर्वमिति, सुबोधिन्याम् । तथा च तस्य दुःखजननेन तेजोममाय सदप्यौचित्यग्लान्निवेश्यत इति नायुक्त इत्यर्थः ॥ १२८-१३० ॥

·१२८ तृतीयस्कन्धार्थः। (अ. १४) दुर्लभ, तदैकुण्ठच्युतानां निरूप्यते, सा हि तेपां परमाऽऽपत् । अनेन वैकुण्ठसुखमु- नेयमितिभावः ॥ १३०॥ निवन्धः-भूमावेव हि तयुद्धमिच्छयाऽमुक्तिरस्य हि । मारणानन्तरं तस्य युदरस्य विभेदनम् ॥ १३१॥ प्रकाश:-अस्मिन् पक्षे भृमावेव युद्धम्। भगवदिन्छयैव हिरण्याक्षस्याऽमुक्तिः। क्रियाशक्त्या हननादा. मुक्त्यर्थमवतार एव, मुक्तिरिति वा । उदरभेदनेन न मारणं, किन्तु मारणानन्तरसुदरभेदः । अन्यथा भाणा भगवन्मुखे प्रविशेयुः। पुनदैत्यत्वा. भावाय संस्कृतानामंशानां स्वस्मिन् मयेशनार्थमुदरभेदनम् ।। १३१॥ हिरण्याक्षस्य माहात्म्याधमाह ब्रह्मणो दिनमेकं हीति । निबन्ध-ब्रह्मणो दिनमेकं हि तद्युद्धमिति लक्ष्यते । अथवा देववत्तस्य दिनं मेरुगतश्च सः ॥ १३२ ॥ प्रकाश:-अनेन वराहकल्पस्तेनैव समाप्त इतिज्ञापितम् । पश्चात् श्वेतवारा- हकल्पे सृष्टिहिरण्यकशिपुराज्यं चेति ज्ञापितम् । पक्षान्तरमाह अथवेति । तदा ननु 'ये ये हताश्चक्रधरेणेतिपाण्डवगीतावाक्ये भगवद्धतानां मुक्तरुक्त- स्वाद्धिरण्याक्षस्य मुक्तिर्वक्तव्या, सा कथं नेत्यत आहुः भगवदिच्छयेत्यादि । 'न विदुस्तच्चिकीर्पितमि तिवाक्ये किश्चिच्चिकीर्पयैव तथाकृतेर्बोधनात्तयेव तथेत्यर्थः । वाक्ये चक्रपदेन हनने तस्य फरणत्व एव मुक्तिस्त्र तु करेण कर्णमूलेऽहन्निति साधनान्तरोपदेशान्न सेत्याशेयन पक्षान्तरमाहुः क्रियेत्यादि । सलतोसलकयोः प्रपदेन दन्तवक्त्रस्य कौमुदझ्या हननेपि मुक्तेश्चक्रस्यापि न प्रयोजकत्वमित्याशयेन . पक्षान्तरमाहुः मुक्त्यर्थमित्यादि । एतेनेच्छापक्ष एव दृढकृितो बोध्यः । तं दंष्ट्रयादिमिव वनधरो ददारे- त्यत्र दारणस्योक्तत्वाइंष्ट्रया हननमाशय नेत्याहुः, उदरेत्यादि । कुत एवमित्यत आहुः अन्ययेत्यादि । तथा च मुत्त्यभावादेवं ज्ञायत इत्यर्थः । तर्हि दारणं कुत इत्याकाक्षा- यामाहुः पुनरित्यादि ।। १३१ ॥ अनेनेति । लक्ष्यत इत्येकदिनयुद्धानुमानकथनेन । तचैवम् , आदिवाराहकल्पे प्रियव्रतादीनां जन्मनि निश्चिते तत्रैव हिरण्याक्षस्यापि जन्म, दिग्विजयः, समुद्र- क्रीडाः, ततो रात्रौ रसायां स्थितौ वरुणप्राप्तिरपररात्रे, ततः प्रातर्भूम्युद्धारे नारदादवगते युद्धा- रम्भो वराहकल्पादौ । “तत्राधुनैपोजिन्नाम न यावदेष वर्तते"तिवाक्यदर्शनात्तदन्यथानुपपत्त्या ज्ञेयम् । एवं कल्पने याराहकल्पीयवृत्तान्तपोधकविष्णुपुराणस्पसृष्टिमन्वन्तरादिकथनव्याकोप " ·(म. १४) सावरणमने समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे । मासपर्ट्स युद्धम् । अस्मिन् पक्षे ब्रह्मवाक्यानां सात्यर्थमाह मेमगतश्च स इति । भूमिस्थापनानन्तरं पूर्वयन्मेरावेव ब्रह्मा स्थितः ।। १३२ ॥ किमनेन सिद्धमित्याकाङ्क्षायामाह पद्भिः संसारकथनमिति । निवन्धः-पभिः संसारकर्थनमुत्पत्तिर्मरणं च सः। उपाधिजननं पूर्व स्थानभ्रंशश्च जन्म च ॥ १३३ ॥ प्रादुर्भावः सर्वतश्च विनश्यत्ता नशिस्तथा। ईश्वरेच्छैव पट्कस्य कारणं नान्यथा तु तत् ॥ १३४ ।। प्रकाश:-मुक्तानां जीवानां भगवदिच्छया संसारः। सा भगवद्रूपेति पनि- रध्यायः संसारो निरूप्यते । संसारस्वरूपमाह उत्पत्तिमरणं च स इति । उत्पत्ति- स्त्रिभिरध्यायमरणं च तथेति । 'अनित्ये जननमित्यादिना त्रिविधोत्पत्तिनिरूपिता । "कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध प्रतिसक्रमः" इति मरणमपि त्रिधा । तत्र वीजोत्पत्तिः मथमाध्यायार्थः । तत्र जीवसम्बन्धो द्वितीयाध्यायार्थः । भगववियत्यावेशस्तृतीयार्थ इति । अन्यथा तथा महत्त्वं नोपपद्यत । तदाह उपाधिजननमिति वीजजननम । स्थानभ्रंशो वैकुण्ठात्क्षतिः जन्म प्रादुर्भावश्चैकेन । उत्कर्पस्य नाशरूपत्वमिति शापयितुं नाशाध्यायेपु निरूपणम् । वरुणवाक्येन नाशवीजकथनाधिनश्यत्ता पञ्च- माध्यायाः। "नाशयोजं विनश्यत्ता विनाशवेति तद्भिदा" । कथं सुजीवस्यैवम्भाव इत्याशझ्याह ईश्वरेच्छैच पटकस्य कारणमिति ॥ १३३ ॥ १३४ ॥ अन्यथा बाधकमाह दक्षकन्येति । निवन्धः-दक्षकन्या ऋापेः परनी सन्ध्यायामग्निहोत्रिणम् । निर्लजा वोधिता स्थातुं क्षणं न त्यक्तवत्यपि ॥१३५॥ प्रकाशा-सत्कुलोत्पन्ना ऋपेरतीन्द्रियद्रष्टुः पत्नी क्षणमात्रं स्थित्यर्थं याचि- ताऽपि न स्थितवती । न घेतद्भगवदिच्छाव्यतिरेकेण मर्यादया सिध्यति ॥ १३५ ।। इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि ।मासपटुमिति । 'अधुनैपे'त्यादिवाक्यवलादेव सायसायाही पूर्वचिरावीकृत्य तयानीकार्यमित्यर्थः ॥ १३२ ।। अनेनेति अध्यायपट्टेन । सेति भगवदिच्छा। विभूत्यावेशस्य तत्रास्फुटत्वात्तदर्थं गमकमाहुः अन्यथेत्यादि । तथा गहचमिति, चतुर्थाध्यायोक्तं महत्त्वम् । प्रादुर्भाव इति । "तावादिदैत्यो सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषावि"त्यत्रोक्तः पौरुपप्रादु- र्भाव आवेशकृतः । चतुर्थाध्यायस्य कथं नाशाध्यायत्वमित्यत आहुः वरुणेत्यादि । इदं मूले सर्वतश्चेति चकारेण सूचितम् । सर्वत इत्यनेन उत्पातसदहः ॥१३३-१३४॥ .

·(अ.१५) ते तृतीयस्कन्धार्थः । अस्तु वा खियाः । सुनेरपि तथाभावो नोपपद्यत इत्याह मौनत्याग इति । निवन्धः-मौनत्यागस्तयोर्भापा स्तोत्रं तदश्यता तथा। अन्यत्रागमनं तत्र प्रतीकाराकृतिर्मुनेः॥ १३६ ॥ स्वभावविनिवृत्यर्थं संवादस्तादृशः पुनः। प्रकाश:-मुनी पडा अनुपपन्नाः । पुनर्यो धर्मस्पः संवादः सोपि झापकः । नैनयोरयं स्वभाव इति । एवं प्रथमाध्यायाधस्याऽयुक्तत्वमुपपा- दितम् ॥ १३६३ ॥ तथापि द्वितीयाध्यायार्यस्याऽयुक्तत्वमाह सक्षोभ इति । निवन्धः-सक्षोभो न क्वचिद्येपां काले देशे च वस्तुनि ॥१३७॥ कृष्णभावनायुक्ता वैकुण्ठे कृष्णभृत्ययोः । सनन्दनादयः क्रुद्धाः शापं दुर्विपहं ददुः ॥१३॥ प्रकाश:-यस्तुनि अयुक्तकरणे अवस्था च कृष्णभावनायुक्ता । स्वयं च मुद्धाः । शापश्च दुर्विपहः ॥ १३८॥ एवं मुनीनामयुक्ततां निरूप्प जयविजयोरपि तथात्वमाह भगवद्भावसम्पन्ना इति दाभ्याम् । निबन्धः-भगवद्भावसम्पन्ना भगवद्गुणतत्पराः। लतापक्षिस्त्रियश्चापि निरहंमत्सराः शुभाः॥१३१॥ सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यं सर्वथा गतौ। वैकुण्ठे भक्तसन्दविघ्नं चक्रुश्च गर्वितौ ॥ ११० ॥ स्वभावविनिवृत्त्यर्थमुभयोश्च तथा कृतिः। प्रकाश:-पूर्ववदनापि स्वभावनिहत्यर्थ शापानन्तरचैप्रोत्याह स्वभाष- घिनिवृत्त्यर्थमिति ॥ १३९ ॥ १४ ॥ अग्निहोत्रिणमिति । जानन्तीति शेष, । स्वभावविनित्यमित्यर्द्धस्यार्थमाहः, पुनरित्यादि । उपपादितमिति उत्स्चेभगवदिच्छैकहेतुकत्वयोधनायोपपादितम् ।।१३५-१३६३॥

·मूले (अ.१५) सापरणभने सकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकारणे चकुरिति । जयविजयकारिकाद्वय खेव योज्यम् । वकुण्ठे भगवद्भावेत्यादिगुणयुक्ता सर्वे सर्वथा सालोक्यादिचतुष्टय येषा तादृशा गतो भगवदर्शनार्थकगती गमने भक्तसन्दर्शविन चक्रु । इद बहुवचन वैकुण्ठस्थितान्यभक्त समतयेतन्महत्त्वाभिप्रायेणोक्तम् । व्यासपादा उचुरितिवत् , विघ्नकरणे वैषम्यात्तन्महत्त्व गत भित्येकत्वविवक्षया गर्वितापित्युक्तम् । चतुर्गुणोपाध्यायास्तु "विन चक्रुश्च गर्वितावि"ति निबन्धमतीकम् । तत्रेय शका । ननु गविताविति द्विवचनान्ते परि चक्रतुरीति वक्तुमुचित मिति चेत्तत्राय समाधि । 'कुर्भश्चे'त्यौणादिक (२२) सूत्रेण कृधातोस्तृजादिवत्कालसामान्ये कुप्रत्ये कृते चरितिरूपम् । अफरोदिति चकारेति वा चा र्ता । ननु करोतेस्तत्सूत्रे महणाs भावात्कथ कुप्रत्यय 1 क्य च द्वित्वम् कथ चाम्याससज्ञा विना तत्प्रयुक्तकार्याणीति चेत्तत्र धूम । उद्देश्यविधेययो प्रायेण पाठत ऋमिकत्वस्वीकाराद् भ्रू कुश्चेतिवक्तव्ये प्रा. प्रत्ययनिर्देशाद् प्रश्चेति प्रकृतिसस्टेन चकारेण प्रकृत्यन्तरसमुच्चयादाऽन्यस्मादपि धातो कुप्रत्ययों भवतीतिसिद्धान्तात् , योद्वेचे' यस्मात्सूनाद् उणादे २१वग्रहणमनुवर्चत इति द्वित्वस्यापि मुवचत्वात। 'पूर्वाभ्यास' (६ १४ ) इति सूनेण पाठद्वित्वप्रकरणस्थद्वित्वस्येवाभ्याससज्ञाया प्राप्तावप्यत्र तु३ ३-१'उणादयो बहुर मितिनहुल ग्रहणादभ्याससजाया सौरभ्याघ । न च 'श किल्मन्वञ्चति (२०उणादि)सूत्रात्सन्यदित्यनुवर्तमाने सत्यातिदेशिक्यभ्याससञ्ज्ञा सिध्यतीति वाच्यम् तदनुवर्तमाने 'सन्यत'(७ ४ ७९)उतीत्वे वृते चिकुरित्यनिष्टरूपमसात्। न च व्युत्पत्तिपक्षे विनमित्यनाभिहिते कर्मणि द्वितीयानुपपन्नेति 'कृसत्यययोग कर्तृकर्मणो कृतीति पष्ठयैव भाव्यमिति वाच्यम् । 'कचिदपवाद विषयेष्युत्सोऽभिनिविशत' इति परिभाषया द्वितीयाया अपि सौरभ्यात् । अत एव 'हत्या'त्यु णादि(१)सूत्रे करोतीति कारुरिति योगाभिप्रायेण मनोरमाया " राघवस्य तत कार्य कार्यानर पुङ्गव । सर्वयानरसेनानामा धागमनमादिशदि"तिमहिप्रयोगमुदाजहुर्भट्टोजिदीक्षिता । अत एव च भट्टिकृतापि "वभू"तिवक्तव्येऽभूदित्युत्सर्गसूत्रोदाहरण दत्तम् । 'अमरूपो विबुध सख परन्तप श्रुतान्वितो दशरथ इत्युदाहृत , गुणैर्वर भुवनहितच्छरेन य सनातन पितरमु पागमत्स्वयमि'ति । एतेनैतत्परिभाषामेव स्वीकृत्य लुडपवादक रिट विहाय लुड्विलसितसर्ग- मुदाहृतवान् भट्टिकार । ननु 'तदई मितिसूत्रेऽर्हशब्द पचायजन्तस्तद्योगे कर्मणि पष्ठी प्राप्ता सौत्रो विभक्तिव्यत्यय इत्येक इत्युक्त्वाऽन्ये तु "कर्तृकर्मणोरि"तिपष्ठया अनित्यत्वे रिक मिद, तेन 'धयेरामोदमुत्तममिति महिप्रयोग समाहित इत्याहुरित्युक्त भट्टोजिदीक्षितर्मनोरम याम् । तत्कथ 'कचिदपनादविषयेपी'त्यस्य सञ्चार कृत्प्रत्ययस्थले कृत इति चेत्सत्यम् , उपा यस्योपायान्तराभूपकत्वात् । इदगेवाऽभिप्रेत्याऽभियुक्तरुक्तम् "उपेयप्रतिपत्यर्था उपागा अव्यवस्सिता" इति । एतेन "सभया स्त्रीगिर श्रुत्वा पुत्रस्नेहशुचाऽऽतुरौ, पितरायन्वतप्येता - ·तृतीयस्कन्धार्थः। (अ.१३) तृतीयाध्यायार्थोऽप्ययुक्त इत्याह मोहनमिति । निबन्धः--मोहनं तदुपेक्षा च दुर्घटं पतनं तथा ॥ १४१॥ देपोत्पत्तिस्तयोः कृष्णे सर्व कृष्णेच्छयाऽभवत् । प्रकाश:-मोहनवाक्यैः सनकादीनां गोहनम् । तयोरुपेक्षा। तथा वैकुण्ठा- दुर्घट पतनम् । भगवति द्वेपोत्पत्तिः । अन्यथोत्तरत्र द्वेपबुद्धिन स्यात् ॥ १४१३ ॥ एवमध्यायत्रयाथै दुर्घटत्वेन निरूप्य पुनरन्येपा तथा निरूपयति अलौकिकी तदुत्पत्तिरिति । निबन्धः--अलौकिकी तदुत्पत्तिर्वृद्धिर्दिग्विजयस्तथा ॥ १४२ ॥ स्वामिनो दुर्वचो वादो युद्धं ब्रह्मभ्रमस्तथा। संमुख मरणे कृष्णान्न मुक्तः किं ततोऽद्भुतम् ॥१४३ ॥ प्रकाश:-न हि महतू उत्पत्ती दुनिमित्तानि भवन्ति ।वृद्धिर्दिग्विजयश्चा- लौकिको । पञ्चामाध्यायार्थानुपपत्तिमाह स्वामिनो दुर्वचो चादु इति । युद्धमपि स्वामिना सहाऽयुक्तम् । ब्रह्मणश्च भ्रमः सुतरामयुक्तः । पष्ठाध्यायार्थोऽप्ययुक्त इत्याह सम्मुखे मरणे कृष्णादिति ॥ १४३ ॥ पुत्रयोबुधौ बलमितिश्रीभागवतं व्याख्यातमिति । तत्र बुध्यते रिगुपधज्ञाप्रीकिरः क' इति कपत्यये नञ्तत्पुरुषे च कृते बलमवोद्धारावित्यर्थः । यद्वाऽस्मादेय धातोः, 'किचेति किपि ताहररूपं बोध्यम् । अन्यत्र पूर्ववत् । ननु चक्रुरिति प्रथमान्तस्य “गर्वितावि"तिद्विवचनान्तेन सामानाधिकरण्यमनुपपन्नमिति चेत्तन्न । यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिप्यबृहस्पती, एकराशौ समेप्यन्ति तदा भवति तत्कृतमिति श्रीभागवते कर्तृगतबहुत्वाऽभावेपि तद्पाऽनेकपदार्थ- सम्बन्धाऽभिप्रायेण 'समेष्यन्तीतिबहुवचनानुपपन्नत्ववज्जयविजयोः पार्थक्येन सम्बन्धे एकवचनानुपपन्नत्वस्य खपुप्पायमाणत्वात् । अत एवोक्तं भट्टोजिदीक्षितैः कौमुद्यां तदस्मि- युद्धयायलाभशुल्कोपदा दीयत' इतिसूत्रे वृद्धिर्दीयत इत्यादिक्रमेण प्रत्यकं सम्बन्धा- देकवचनम् । ननु "व्यत्ययो बहुलमि"तिसूत्रे भाष्ये सुप्तिड्डुपग्रहलिङ्गनराणामितिश्लोकवा- र्तिकेन छन्दसि तिव्यत्यये कृते दीयन्त इति प्राप्ते दीयत इत्येकवचनप्रयोगः सेत्स्यतीति दृष्टान्तरूपा सम्मतिरसम्मता विदुपामिति चेन्न । लौकिकरीत्येव समाधाने प्रतिष्ठिते छान्दसत्व- कल्पनाया अगतिकगतित्वात् । “वृद्धिरादैच् सूत्रस्थमाप्योक्तस्य छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीत्य- निदेशवाक्यस्य स्वीकारे आतिदेशिकच्छान्दसत्वकल्पनाया अतिशयितगौरवातिविशिष्टत्वा- अत्यलमतिविस्तरेण । "विप्नं चक् च गर्वितावि"तिपाठे तु न कश्चित्सन्देह इत्याहुः । अन्येपामितिचतुर्थाधध्यायानाम् । एवं सप्तदशभिः पडध्यायी विचारिता ।। १४३ ॥

·(अ. २०) सावरणमथे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
उपसंहरति सोपपत्तिकमिति ।
निवन्धः--सोपपत्तिकमाख्यानं जीवानां जननं हरिः।
ऐहिकामुमिकफलं दातुं सृजति नाऽन्यथा ॥ १४४॥
प्रकाश:-हरिरेवोत्पादयत्यैहिकामुष्मिकफलदानार्थम् । अतः सर्गो लीला
भवतीत्युक्तं भवति ॥ १४४ ॥
एवं भाषान्तरेण निरूप्य समाधिभापायामध्ययमेवार्थ इति निरूपयितुमाद
इति दर्शयितुमिति ।
निवन्धः-इति दर्शयितुं साङ्ख्यमते सृष्टयादिवर्णनम् ।
तेपां गुणप्रधानत्वागीणी सृष्टिनिरूप्यते ॥ १४५॥
तथा सति द्वादशाधिकशतेन बन्धसृष्टिलीला पञ्चभिः प्रकरणैश्चतुर्भिर्वा सूक्ष्मविभागे
सम्यगुपपादिता । स्थूले विमागे त्वष्टभिरध्यायैः पञ्चधा सृष्टिः । सप्ताभिर्वन्धोपपत्चिरित्येवं पट्
अधिकारमादाय च सप्तप्रकरणान्युपपादितानि ॥ १४४ ॥
अतः परं द्विपष्ठिाभिमोक्षलीलां पञ्चविधां वदिप्यन्तः सूक्ष्मविभागे स्थूलविभागे च या
या यद्वक्तुरभिमेता सा सा मोक्षोपपत्तिविशेऽध्याये उच्यत इत्याशयेनाहुः एवं भापान्तरेत्यादि ।
अयमिति। भगवदिच्छाया एवं प्रावल्यमित्युपपत्तिरूपः । मूले इति दर्शयितुमित्यस्य सोपपत्तिक-
माख्यानमित्यनेनाप्यन्वयः । सोपपत्तिकमित्यस्य सायादिवर्णनमित्यनेनाप्यन्वयो बोध्यः ।
आदिपदेन "विससर्जात्मनः कायं नामिनन्दस्तमोमयम् जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिम्" भा.३-२०-१९
इत्यादिनोक्तयोर्भावत्यागतग्रहणयोर्महणमुपपत्तेः । स्वरूपमाहुः सान्चपुरुषा इति । ते च महदादि-
स्वराडन्ताः । एतेन मोक्षलीलोपोद्धातत्वमपि बोधितम् । साङ्मयानुसारेणेति महदादिष्टि-
प्रकारेण । नन्वेचं सति तावदेव वक्तव्यमग्रे यक्षरक्षःप्रभूत्यष्टादशसृष्टिभेदाः कुत उच्यन्त
इत्याकाक्षायामाहुः तत्रेत्यादि । एकादशमकारा इति, छायादियोगान्तकरणकाः । हेतु-
मिति, ऐहिकफलदानरूपं हेतुम् । मूले, तेषां गुणप्रधानत्वादिति । तेपामष्टादशानां राव्या-
दिरूपग्राहकत्वेन ततद्ब्रह्मतनुप्रधानकत्वात् । रामासान्तस्तुवैकल्पिक इति तदनुक्तावप्यदोषः ।
अत एवेत्यादि । यतोनिमाध्यायेप्वैहिकामुप्मिकफलोक्तिदृश्यते । त एव प्रथमतोस्मिन्नध्याये
छायादिनमगुणग्रहणेन तद्वती ऐहिकफलयुक्ता सृष्टिनिरूप्यते । भगवान् जीवानैहिकामुध्मिक-
फलदानायोत्पादयतीति ज्ञापनायोच्यत इत्यर्थः । तथा च शुक्रोक्तिपक्षे भगवदिच्छैवात्र
मोक्षोपोद्धातत्वेन बोध्यत इतिभावः ॥ १४५ ॥

·१३४
तृतीयस्कन्धार्थः ।
(अ. २०)
प्रकाशा-सावधपुरुषा जीवन्मुक्ताः। अतस्तन्मतानुसारेणोत्पन्ना मुक्त्यर्य-
मेव भवन्तीति सिद्धम् । तत्र सृष्टिभेदा एकादशभकाराः। तत्र हेतुमाह तेषां गुण-
प्रधानत्वादिति । अत एव प्रथमतो गौणी सृष्टिनिरूप्यते ॥ १४५।।
अत्र शौनकानां भगवत्कथामस्तावे मनुकथामश्नो न युक्त इत्याशङ्कयाह
प्रकारान्तरसम्पन्न इति ।
निवन्धः-प्रकारान्तरसम्प्रश्नः स्वकृतः परतस्तथा ।
भक्तकर्तृत्वतस्तस्य कृष्णलीलात्वमुच्यते ।। १४६ ॥
प्रकाश:-अयमपि प्रश्नो भगवत्कथाया एव किं तु प्रकारान्तरेण । मनुर्भ-
तस्तेन क्रियमाणं भगवत्मोतिजनकमेव भवतीति लीलाहेतुत्वात्सा लीलैव ॥ १४६ ॥
"एवमुग्रश्रवाः पृष्टः" इति व्यासवाक्यं नोपपद्यत इत्याशङ्कयाह प्रक्रियान्त-
रबोधायेति ।
निबन्धः-प्रक्रियान्तरवोधाय व्यासोक्तिः शुकसूतयोः ।
एकरूपत्वकथनादेकोक्तिः पाक्षिकोऽन्ययोः ।। १४७ ॥
प्रकाशः-तथा शुफस्तयोरप्युक्तिः शुकवाक्येनैव निरूप्यते । अन्यथा सूतो
विदूवाक्यं न वदेत् । शुकश्च वदेदिति । एकोक्तौ हेतुः एकरूपत्वकथनं, शब्दतोऽ-
थतश्च समानम् । अन्ययोः परीक्षिच्छुकयोः पाक्षिकोऽत्र ज्ञातव्यः । यथा शौनकैन
पृष्ट तथा राज्ञा पृष्टं, यथा मृतेनोत्तरित तथा शुकेनेति तुल्यत्वादेका पक्षः कश्चिदुक्त
इति ॥ १४७॥
मनुफथा प्रश्न इति । 'महीं प्रतिष्ठामध्यास्ये'त्येक श्लोकोक्तो न युक्तः । 'किमन्व-
पृच्छन्मैत्रेयमि'त्यादिना तेषां भगवत्कथास्वेवासक्तिदर्शनादसङ्गत इत्यर्थः । मृले प्रकारान्तरे-
त्यादि । स्वकृतः शौनककृतः प्रकारान्तरसंप्रश्नः परतस्तथा मैत्रेयतः प्रकारान्तरकथनार्थ
इत्यर्थः । उच्यत इति मैत्रेयेणोच्यते । तदेतद् व्याकुर्वते अयमित्यादि ॥ १४६ ॥
नोपपद्यत इति प्रस्तावस्य प्रागेव कृतत्वात्सङ्गतिविच्छेदस्याभावेन नोपपद्यत इत्यर्थः ।
समाधि व्याकुर्वन्ति तथेत्यादि । तथेति । पूर्वप्रकरणं समाप्तम् ॥ प्रकरणान्तरमारभ्यत इति
बोधनार्थ यथा व्यासोक्तिस्तथा शुकसूतयोरपि तदर्थमुक्तिरितिबोधयितुं शुकमुखेनैव व्यासेनो-
च्यते । तथा च सङ्गतिविच्छेदामावेपि प्रकरणान्तररूपविशेषवोधनाय व्यासवाक्यमुपपन्न-
मेवेत्यर्थः । ननु शुकमुखेन वदतीत्यत्र किं मानमत आहुः अन्यथेत्यादि । विदुरसंवादस्य
सूतेनानुपक्रान्तत्वात्म न वदेत् । शुकश्योपक्रान्तत्वाद्वदेदत उपक्रमवलान् ज्ञायते, शुकमुखेन
वदतीति स एव मानमित्यर्थः । हेतुरित्यस्यैव विवरणं एकरूपत्यकथनमिति । पाक्षिक
इत्यस्य विवरणं शब्दतार्थतच समानम् इति । तस्यैव तात्पर्यमाहुः यथेत्यादि ॥ १४७ ॥

·(अ.२०) सावरणमने सपकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
मामयमतमष्टिः कस्मिन् कल्पे जानेत्याकालायामाह आण्डकोशे पनकल्प इति।
निवन्धः-आण्डकोशे पद्मकल्पो विशेपेणोच्यत्तेऽधुना ।
साङ्ख्याचार्यास्तु कल्पेऽस्मिन्मुक्तिमार्ग हरीच्छया १४०
ज्ञानमेकप्रकारेण हदि प्राप्य परं गताः।
प्रकाश:-ब्रह्माण्टमध्ये यः पमकल्पः केवलाद्भिन्नस्तस्मिन्नेव साहधमत मसि-
दम् । तत्रैव ते सिद्धा इति हेतुः । ननु नेपां ज्ञानं तत्वमूत्रे निन्दितमिति कथं मुक्ति-
रित्याकाइझायामाह हरीच्छया ज्ञानमेकप्रकारेणेति ॥ १४८ ।।
निवन्धः-इति दर्शयितुं साये कल्पस्याऽस्य व वर्णनम् ॥११९॥
पञ्चशः प्राकृतोत्पतिस्तत्वत्वज्ञापनाय हि ।
प्रकाश:-अस्य कल्पस्य पभकल्पस्य । चकाराबराहकल्पस्य च वर्णनम् ।
अन्यथा मकने तेन मार्गेण मुक्तिर्न स्यात् । तस्य सृष्टिमकारस्य पूर्वस्मादलक्षण्यं
झापयितुमाह पञ्चशः प्राकृतोत्पत्तिरिति । "पञ्चभिः पञ्चभिमन्" इत्यग्रे वक्ष्यति ।
तथा सङ्ग्यायुक्तत्वकथने साव्य मतं भवति । तत्त्रता च पदर्थानां भवति ।। १४९३ ।।
केवलादिति यत्र लोकत्रयप्रलयजलमध्ये पद्मं भवति तस्मात् । अत्र साझ्याचार्यास्त
इत्यादिनोक्तं गमकमाहुः तत्रैवेत्यादि । "तस्य नाभेरभूत्तमं सोनुपविष्ट" इति प्रथमाध्याय
उक्त्या अभिमाध्यायेषु स्त्रीपुंमुक्तिरुच्यते । अतस्तथा ज्ञायत इत्यर्थः । भूले शानमेके-
त्यादि । एतेन तत्त्वसूत्रोक्तनिन्दाया भगवदीयसाहचव्यतिरिक्तविषयत्वमिति श्रीभागवताशयो
ज्ञापितः ॥ १४८॥
घराहकल्पस्य चेति । एकादगाध्याये पद्मकल्पवद्वाराहकल्पस्यापि प्रस्तुतत्वेनान
पद्मोक्त्या तत्समभिव्याहृतस्य तम्यापि स्मारणार तथेत्यर्थः । स्मारणप्रयोजनमाहुः अन्यथेत्यादि।
पकृत इति श्वेतवाराहकल्पे। पूर्वस्मादिति। “भगवानेक आसेदमित्यादिना पञ्चमाध्यायोक्तात् ।
ननु प्रकृतिपुरुषमहदाद्या ये तत्रोच्यन्ते, त एवात्रापि सन्तीति किमत्र लक्षण्यमित्यपेक्षायामाहुः
पञ्चभिरित्यादि । समाससाहये हि अष्टौ प्रकृतयः, पोडशविकारा, पुरुष इत्युपक्रम्य एत-
त्परं याथातव्यमिति कथनात्सङ्ख्यायोगेन तेपाम्मिन्नतया तत्त्वता कथनेन मतप्रवृत्तिः सिद्धा ।
तथैवात्रापि पञ्चभिरित्यादिना सिद्धा। पूर्वत्र भगवन्तमुपक्रम्य तच्छक्तित्वेन सेपामुक्तिरिति
स्फुटमेव वैलक्षण्यमित्यर्थः । सैवसृष्टिः प्रकारान्तरेणेति 'देवेन दुर्वितक्येणे'त्यादिनानापदार्थो-
क्तिकथनपूर्वकं सृष्टिकथनान्नेयं पूर्वोक्तसृष्टि: किन्तु साट्यसृष्टिरेव मुक्त्युपोद्घातत्वेन रूप्यत
इत्यर्थः । एतेन मैत्रेयोक्ती सृष्टेरनेन प्रकारेण गौणीत्वं, न तु पूर्वोक्तप्रकारेणेति योधितम् ।
एनं पद्दभिः कारिकामिर्दिविधाप्युपपत्तिनिरूपिता ॥ १५० ॥

·तृतीयस्कन्धार्थः।
अस्मिन्मते सृष्टेविस्तरेणाऽकथने हेतु: उपलक्षणमानत्वादिति ।
उपलक्षणमात्रत्वादल्पोक्तिन विरुध्यते ॥ १५० ॥
तत्रैका दशधा सृष्टिः स्वभावगुणकार्यतः ।
प्रकाश:--सैव सृष्टिः प्रकारान्तरेण निरूप्यत इति निरूपकं वाक्यमुपलक्षक
भवति । तत्रैकस्मिन्नेवाध्याये एकादशधा सृष्टिनिरुपितेत्याह तत्रेति । स्वभावगुणानां
कार्यभेदात् । तत्र स्वभावस्य भैदव्यम् । गुणानां नव भेदा इति ॥ १५०६ ॥
तानेवाह प्रैगुण्यमिति ।
निवन्धः-त्रैगुण्यं निर्गुणावस्था भगवचिन्तनं तथा ॥ १५१॥
एवमेकादश प्रोक्ताः स्वभावे विस्तृतिः स्फुटा।
प्रकाश:-निर्गुणावस्था दशमं ज्ञानरूपम् । भगवञ्चिन्तनमेकादशरूपमिति
उपसंहरति एवमिति । गुणसृष्टिरकाध्याये सङ्क्षपेणोक्ता । स्वभावसृष्टिस्तु ज्ञान-
भक्तिभेदेन चतुभिर्नवभिः क्रमाद्विस्तरेणोक्ता स्वयमेव अग्ने स्फटा भविष्यति ॥१५१३।।
तत्र प्रथम तागसादिमेदानाह यक्षरक्षांसीति ।
निवन्धः-यक्षरक्षांसि देवाश्च दैत्याश्च प्रथमास्त्रयः॥१५२॥
उपाधिरपि तेषां हि तथेति प्रतिपादितम् ।
प्रकाश:--अत्राविद्योत्पत्तिः पूर्ववदेव । विशेपस्त्वन यक्षरक्षसामप्युत्पत्तिर-
विद्यया सह । तथा भावान्तरेण देवानामप्युत्पत्तिः ॥ १५२६ ॥
निवन्धः-विलक्षणत्रसिद्धयर्थ देहत्यागः प्रजापतेः ॥ १५३ ॥
तत्तत्कालाभिमानिन्यो देवतास्ताः पृथक् स्थिताः।
प्रकाश:-- तत्रापि तनुत्यागो भावान्तरग्रहणार्थः । तन्नां स्वरूपमाह तत्त-
कालाभिमानिन्य इति ॥ १५३ ॥
ननु पञ्चपळविद्योत्पत्त्यनन्तरं फिमिति देह त्यक्तवाँस्तत्राह देवतोपाधि-
सम्पन्धादिति ।
निवन्धः-देवतोपाधिसम्बन्धात्कार्योत्पत्त्याऽतिविह्वलः॥ १५ ॥
तामसत्वात्तु ते मूढा वाक्यमात्रेण संस्थिताः।
अतः परमष्टभिस्तच्छेपमाहुः तत्रकेत्यादि । स्वभावस्येति ब्रह्मस्वभावस्य । निर्गुणा-
वस्थेत्यादि । तेन मनुसृष्टिः ऋषिसष्टिश्च स्वाभाविकीत्युक्तम् । पूर्ववदेवेति, एकादशाध्यायवदेव ।
तर्हि किं पूर्वमाद्वेलक्षण्यमत आहुः विशेष इत्यादि । मूले-उपाधिरिति, तज्जनक
ब्रह्मशरीरम् ॥१५३॥

·(अ. २०) सावरणभड़े सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाश:-देवतास्पा पञ्चपर्वाऽविद्या, सा ब्रह्मण उपाधिरुपा जाता यदा, तदेव यक्षरक्षसामुत्पत्तिस्ततस्ताविसदृशान् दृष्ट्वा भपविव्हलः सन् तनुमुत्सप्तति मन्तव्यम् । तदा भगवदिच्छया जातास्ते प्रामा तना सहत इति भगवत्प्रेरणया भक्ष- यितुं प्रवृत्ताः । तर्हि कथं निटत्ता इत्याशझ्याह तामसत्वादिति । "अहो मे यक्षरक्षांसि" इति वारयमात्रेण निटलाः ॥ १५४ ।। देवपक्षस्तु सुगम इत्याह सात्त्विक इति । निवन्धः- सात्त्विके नास्ति शङ्खव राजसेषु महान् श्रमः ॥१५५॥ पृथक् स्थितां देवतां हि वर्णयन्ति कुबुद्धयः। प्रकाश:-राजसेषु महान् श्रमः । अतो यमनमारभ्य भगवदाज्ञया तनु- त्यागपर्पन्ता कथा निरूपिता। अन्पास्तनवः शीघ्रमेय कालरूपतामापमाः काल- भेदेनैव व्यवड्रियन्ते । रजसा राजसी त्वेषा तनुर्न सन्ध्यायामेकमावतामापना किन्तु पृथर स्थिता कियकालम, अतस्तां वर्णयन्तीन्याह पृथगिति । पश्चात्कालेन सबैक्ये दैत्यानां निवृत्तिरिति भावः ।। १५५३ ।। मितीय त्रिकमाइ गन्धर्वाश्चेति । निबन्धः--गन्धर्वाश्च पिशाचाश्च पितरस्थिविधा गुणः ॥ १५६ ॥ सत्वं तमो रजश्चेति न तैर्दोपोऽस्वभावतः। प्रकाश:-तब गुणक्रममाह सत्वमिति । तेषु दोपा न वर्णिताः। तत्र हेतुः अस्वभावत इति । तेषां गुणत्वेपि न दोपस्वभावत्वम | दोपरूपेणेतरमये- शाभावादिति भावः ॥ १५६२ ।। तृतीयं त्रिफमाह सिद्धाश्चेति । निवन्धः--सिद्धाश्च किन्नराः सर्गः सत्त्वादिभिरुदीरिताः ॥१५॥ प्रकाश:-का निर्गुणावस्थेत्याकाङ्क्षायामाह कृतकृत्यताच नैगुण्यमिति ।। किमितीति, प्रथमं अविद्यां कृत्वा न त्यक्तवान-इदानीं किमितीत्यर्थः । तन्न सहते इति, तदुत्पत्ति नाभिनन्दति ॥ १५५ ॥ अन्यास्तनव इति । यद्यपि पूर्व रात्र्यहनी है एव तनू उक्त, तथापि क्रमसम्बन्धात् भमुखत इतिपदेन मध्ये प्रातःसन्ध्याप्यायानि, अग्रे सायसन्ध्यावर्णनाचेतिबोधनाय मदुत्वमुक्तम् । रजसा राजनीति, एतेनैतत्पूर्वयोम्तन्वोः सात्विकीत्वं तामसतामसीलं च बोधितम् ॥ १५६॥ ,

·तृतीयस्कन्धार्थः।
(अ. २०)
कृतकृत्यता च नैर्गुण्यं कृष्णत्वं तपआदिभिः ।
ऋपिभावस्ततो भाव्यो नाऽन्यत्र विरमेहुधः ॥ १५८ ॥
कृतकृत्यता नाम स्वस्यैव परमपुरुषार्थता । तपादिभिस्तु कृष्णत्वम् । प्रकृते स
ऋषिभायः । ततो ब्रह्मणापि स भावो भाव्यः । ततः किमित आह नाऽन्यत्र
विरमेदुध इति । अन्यथा सृष्टिं कुर्यादेव ब्रह्मा न विरमेत् । एवमेकाध्यायार्थों
निरूपितः ॥ १५८॥
अतः परं ज्ञानभक्त्योविस्तारं वक्तुं त्रयोदशाध्याया इति तत्र भेदद्वयमाह चतुभिरिति।
चतुर्भिः सुखपूर्वा हि पुम्मुक्तिनवभिः स्त्रियाः।
एकस्य तु स्वतः सिद्धं ज्ञानं कृष्णप्रसादतः।। १५९ ॥
प्रकाश:-ननु कथमेवमेकस्याल्पमपरस्य यहिति तत्राद एकस्य तु
स्वतः सिद्धमिति । पुरुषस्य तु पुरुषार्थचतुष्टयसिद्धयर्थ चत्वारोऽध्यायाः। तत्रापि
तस्य साधनरूप ज्ञानं स्वतः सिद्धम् । भगवत्कृपयेव पुरुषार्थानां ससाधनानां
सिद्धेः ॥ १५९ ॥
निबन्धः--अन्यस्या उपदेशे हि स्त्रीत्वात्सर्व प्रकाश्यते ।
नवकन्याः कारणत्वात्स्त्रीजीवा अत्र बोधिताः॥१६०॥
प्रकाशः अनेनैव स्त्रिया अपि धर्मार्थकामाः सिद्धाः, सहभावात् । मोक्षः
परं पृथक् वक्तव्या, स केवल एव भवति न मिथुनीभावे । अतो बहुवक्तव्यत्वाभा-
वात्पुम्मुक्तिरेकेन । स्त्रीमुक्तिस्तु अन्तःकरणदोपाणां नवानां गुणरूपाणां त्याजनार्य
नवभिरध्यायदेव साधनजातं निरूप्यत इत्याह अन्यस्या उपदेशे होति । नन्वत्र
नवकन्यानामुक्तिरयुक्तेत्याशङ्कयाह नव कन्या इति। स्त्रीजीवाः प्रकृतिपरवशाः॥१६०॥
अप्रिमविभागे गुणस्वरूपानुक्तिस्तु गुणानां खभावरूपत्वाभावादित्याशयेनाहुः
अस्वभावत इति । भाव्य इति भावनीयः । निरूपित इति, चतुर्दशभि. कारिकाभिरुक्तः॥१५८॥
सार्द्धन मुक्तिप्रकरणार्थ विभजन्ति अतः परमित्यादि ॥ १५९ ॥
चतुर्भिः पुम्मुक्तिप्रकरणार्थ विचारयन्ति नन्वत्र न इत्यादि । अत्र जीवपदेन केवल-
श्चिदंशो नोच्यते, किन्तु सलिङ्ग उच्यते । "एवं पञ्चविधं लिझ त्रिवृत्पोडशविस्तृतम् । एप
चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयत" इति चतुर्थस्कन्धवाक्यात् ॥ १६० ॥

·(अ.२०) सावरणभङ्गे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे । ननु जीवानां कारणत्वं पूर्वमेव निरूपित, पुनः किमर्थं निरूप्यत इत्याग- या प्रकृतेः कारणत्यायेति । निबन्धः--प्रकृतेः कारणत्वाय मायाशक्तिर्हि तादृशी। रमणोपयिकरूपा हि शुद्धसत्त्वादिभेदतः ॥ १६१ ॥ प्रकाराः-स्त्रीजीयो हि प्रकृत्यधीनः । अतस्तस्य कारणत्वे प्रकृतेः कारणत्वं सिद्धयति, तथापि नवानां कोपयोग इत्याशङ्याह मायाशक्तिर्हि तादृशीति, सा हि गुणमयी मत्येक मुणानां त्रैविध्यान्नवरूपेतिभावः। ननु स्त्रीले नाम किमि- स्याकाक्षायामाह रमणीपयिकरूपा होति । प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका । तत्र गुणमा- धान्ये क्रोधादिवशानामपि स्त्रीत्वं स्यात् । गुणातिरिक्ता तु मकृतिर्नास्तीति मत निराक्रियते। "गुणभावं परित्यज्य स्वरूपेण स्थिता तु या॥ पुरुष रमयन्ती सा स्त्रीरूपेति निगद्यते ॥ १॥ पुरुपस्य च तस्याश्च सर्वनचेप्वधांगवः ॥ पृथक् सन्ति सतो यत्र दृष्टाधादिकारणात् ॥ २॥ भोग्यभावत्वमापन्नाः प्रकृत्यंशाः समागताः ॥ योजमा प्राप्नुवन्ति तदृन्दी स्त्रीभये तु सा” ॥ ३ ॥ एवममित्याह शुद्धसत्त्वादिभेदत इति । मिश्राणामेव गुणत्वम् । सवप्राधान्ये देवत्रीयम, रजम्माधान्ये मनुष्यस्त्रीत्या.तमःप्राधान्ये पशुस्तीत्वगिति॥१६॥ कारणत्वं सिद्धचतीति । मुक्तिप्रकरणे एतदुत्त्या मुक्तावपि सात्विकज्ञानद्वारा प्रकृतेः कारणत्वं सिद्धयतीत्येतदर्थ निरुप्यत इत्यर्थः । इदं च "यत्तत्रिगुणमव्यक्तमि”. त्यस्य सुबोधिन्यां व्युत्पादितम् । ननु स्रीत्वं नाम किमितीति । "भूतग्राममिमं कृत्स्नमवयं प्रकृतेर्वगादि"तिवाक्यात्मकृति- पारवश्यस्य देहिमात्र विद्यमानत्वानेव सङ्ख्याकाः केपि देहिनो भवन्तु, कुतो हेलोस्तेपु स्त्रीत्वं नामेत्यर्थः । तत्पयोजनमाहुः प्रकृतिरित्यादि । तथा च तन्मतनिराकरणायात्र स्त्रीलमुच्यत इत्यर्थः । तस्वरूपं सपरिकरं कारिकाभिराहुः गुणभादेत्यादि । स्वरूपणेति शक्तिरूपेण । अंशय इति अंशाः । दृष्टादृष्टादिकारणादिति । दृष्ट व्यञ्जनम् , अदृष्टं धर्माधर्मों, आदिपदेन विद्या पूर्वप्रज्ञा च तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेतिश्रुतेः । ॥ १६१ ।। मूले आनन्दांशस्वरूपेपोति० भोग्यत्वमितिशेषः ।* अवस्तुत इति । आगन्तुकात् *३६ "शुदसत्त्वाद्यवस्तुत" एवं पाठव्याख्यानमितिप्रतिभाति । , ·११ . तृतीयस्कन्धार्थः । निन्वधः--आनन्दांशस्वरूपेपि शुद्धसत्त्वादिरूपतः। शक्तिप्राधान्यतः स्त्रीत्वं तत्त्वतः पुरुपाकृतिः॥१६२॥ प्रकाशः-आनन्दांशस्तत्र प्रविष्ट इति भोग्यत्वम् । यद्यपि पुरुषेऽप्यानन्दांशः प्रविशति स्त्रियाः पुरुषो भोग्य इति तथापि गुणाः प्रवला इति शक्तिभाधान्यतः खीत्वम् ।पुरुषाकृतिस्तु तत्त्वतः परमार्थतः। पुरुषांशसमवाये पुरुपत्वमिति भावः ॥१६॥ किमत्र नियामकमित्यत आह मोहकत्वमतः स्त्रीणामिति । निवन्धः--मोहकत्वमतः स्त्रीणां शक्त्याकृतिविशेषतः। विसर्गस्याऽत्र सम्प्रश्न उत्तरत्रोपयुज्यते ॥ १६३ ॥ प्रकाश:-पुरुष गोहयन्ती यतः, अतः प्रकृत्याकृतित्वं स्त्रीणामित्यर्थः । ननु सर्गलीलायां मनुवंशादै रुच्यादेवैशमनः कुत्रोपयुज्यत इत्याशङ्कयाह विसर्गस्याऽत्र सम्प्रभ इति ॥ १६३ ॥ नन्वेवं सति मध्ये कर्दमचरित्रमन किमर्थ निरूपितं तबाह नित्यसम्पन्धता- सिद्ध्या इति, निवन्धः--नित्यसम्वन्धतासिद्ध्यै कर्दमोऽत्रैव योजितः । प्रकाश:-मकुतिपुरुषयोनित्यः सम्बन्ध इति ज्ञापयितु कर्दमस्य कथा । सम्पन्धस्तु सर्ग उपयुज्यते । भिन्नतया मसिद्धावपि स्वभावन एव परस्पराकाक्षा मुक्तौ । अतोयमों निरूपणीय इति कर्दमः सर्ग निरूपितः । सहजयोरपि विशेपे मुक्तिर्भवतीति(न्यायेन) त्यागेनोभयोऐक्तिकवनं च युक्तं भवति । एवं प्रकरणार्थ शोधयित्वा प्रथमाध्याये तपसा भगवत्तोपस्य प्रयोजनमाह सर्वस्येति। अत एव प्रकरणादौ भगवत्तोपाथ कर्दगपत्तिः ।। १६४६ ।। सर्वस्य कारणं कृष्णप्रसाद इति तत्कथा ॥ १६४॥ उत्तरति अग्रिमस्कन्धे विनृती। एवं प्रकरणार्थो विचारितः ॥ १६३ ॥ अवः परं दाभ्यामेकविंशाध्यापस्यार्थमाहुः एवमित्यादि। स्वार्थमिति, मूलस्थस- पदस्य विवरणमिदम् । ॥ १६५ ।।

·(अ. २२-२३) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
१४१
ननु केन तृष्टो भगवानित्याकाइक्षायामाह भक्तानां निर्णय इति ।
निबन्धः--भक्तानां निर्णयस्तोने सार्थमुपयुज्यते ।
कामितं च हरिः पूर्व स्वयमेव विधास्यति ॥ १६५॥
व्यर्थ वचनमित्यर्थ बोधयत्युत्तरं वदन् ।
प्रकाश:-भगवान् तपसा न तुष्टः । नापि स्तोत्रण, किन्तु यथार्यभापणेन,
तत्रापि स्वगृहमर्पकथनेन, तदा हि भक्तानां निर्णय इति । तथावचनस्य प्रयो-
जन स्वार्थम् । महतो निष्कपटभजने प्रसादो भवति। भगवत्मसादस्याऽनित्यता-
माशङ्कय समाधानमाह कामितमिति। पूर्वमेव फरणान्न कारणसाध्यत्वम् ।
कारणमपि प्रसाद एव । भगवदीयपदार्यभोगार्थ शरीरन्द्रियसंस्कारतपादीनां
कार्यम् । अतो भगवन्त प्रति मानावचनं व्ययम् । एतद्भगवदचनादेवावगम्यते ।
अन्यथा वृत्तान्त न फययेत् ॥ १६५ ॥
नन्दीश्वरप्रेरणाव्यतिरकेण कथं पदार्थसिद्धिः । प्रेरणायां वा को हेतुः ?
निहेतुको वा सर्वेरेव पदार्थसिद्धिः स्यादित्याशदबयाह पुरुपार्थाः स्वयं सर्व इति ।
निवन्धः-पुरुषार्थाः स्वयं सर्वे समायान्ति हरिप्रिये ॥ १६६ ॥
इति दर्शयितुं राज्ञः स्वयमुद्यम्प याचनम् ।
प्रकाश:-भावलियत्वमेय साध्य नाऽन्यत् । तेनैव सर्वसिद्धिरितिभावः||१६६६ ।।
कर्दमस्य कन्यापर्णनमयुक्तमित्याझ्याह दुहितुर्वर्णनं प्रोत्या इति ।
निवन्धः--दुहितुर्वर्णनं प्रीत्यै राज्ञो भक्तत्वतः समम् ॥ १६७ ॥
भक्तिश्च कार्यशुद्ध्यै हि तपश्चैव स्वमुक्तये।
प्रफाश:-राजकतन्वं वा वर्णनगृषिप्रीत्यै । ननु समदुपभोगमतिशायामपि
कथं कन्यादान तत्राह राज्ञो भक्तत्वतः सममिति । सर्वेषां पुरुषार्थसिद्धिर्भव-
लिति समना । ननु विवाहानन्तरं कथं भक्तिः ? कथं वा तपः ? इत्याशझ्याह
भक्तिवेति । अन्यथा कार्यदोगेणापि कारण दुष्ट्र भोत् । पुत्राचार पितुर्नरकवत् ।
कार्य दुहितरः । चकारण भक्तेर्नान्तरीयकार्यधर्मा गृह्यन्तै । तपसो मिनं मयोजनमाह
स्वमुक्तय इति । सकारात्तस्या अपि मुकये । अथवा तपसोपि भक्तिसग्रहः ।
तस्यास्तु तपः पूर्वरसंस्कारार्थम् ॥ १६७ ॥
सार्द्धन द्वाविंशाध्यायस्वार्थमाहु नन्वीश्वरेत्यादि । १६६ ॥
प्रयोविंशस्याध सप्तभिराहुः ननु विवाहेत्यादि । कथं भक्तिरिति, कथं देवहू-
तिकृतं भजनम् । नान्तरीयफधर्मा इति, इजितकोविदखादयः । पूर्ववदिति, कार्यशुद्धि-
जननाय ॥१६॥

·तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. २३) प्रार्थिताधिककरणे हेतुमाह अलौकिकस्य करणादिति । निबन्धः-अलौकिकस्य करणादनासक्तिः फलिप्यति ॥१६८॥ ध्यानं भगवतो योगो भगवत्प्रेपितं च तत् । कन्याश्चैव तथा ज्ञानं तत्कृपातोऽस्य जायते ॥१६९ ॥ स्त्रिया माहात्म्यबुद्ध्यर्थमृपिकर्तृत्वमुच्यते । प्रकाश:-विमानादिनिर्माणमलौकिकमन्यथा चित्ते अनासक्तिन भवि- प्यति । "कर्दमो योगमास्थितः" इत्यत्र योगपदार्थमाह ध्यानं भगवतो योग इति । अन्यथा भगवत्मसादजन्यत्वं न स्यात् बन्धश्च भवेत् । तर्हि कथं विमानो- त्पत्तिस्तत्राह भगवत्मेपितं च तदिति । विमानं तामसं, कन्या राजस्यो, ज्ञानं सात्विकमिति । नन्वेवं सति किमिति स्पष्ट नोच्यते तबाह स्त्रिया इति १६८ । १६९ ।। तथापि नियतोपपत्तिर्वक्तव्येत्याशङ्कयाह अत एव पौ यात इति । निवन्धः-अत एव नाषौ यातेऽप्यवस्थानं तु तस्य हि ॥१७०॥ कायव्यूहेन नवधा स्वरूपकरणं मतम् । प्रकाशः-यस्माद्भगवता भेपितं न योगेन ऋपिणा जातम् । अन्यथा भोगार्थ सृष्टा भोगाभावे गच्छेयुः। अत्र "नोधा विधाय रूपं स्वम्" इति निरूपित तत्कथं नवधा निरूपणमित्याकाद्धायामाह काययूहेनेति। अये परस्पर- विवाहसिद्धयर्थं भिनपारम्पर्यकथनाय नवरूपाणि । गौण्येवैपा सृष्टिः । गुणातीता तु भगवद्पा । अतः कायव्यूह कृत्वा नवधा वीजाधानं कृतवान् । १७०३ ॥ नन्वेवं क्रियमाणे देवहूतिः कथं मन्यत इत्याशकत्याह समानत्वान्न वैपम्पमिति । निवन्धः-समानत्वाल पम्यं दोपाभावः फलं ततः। १७१ ॥ रेत सेकः क्रमेणैव सूक्ष्मत्वात्स न दृश्यते ॥ -अत एव दोपाभावोपि । फलं तु रेतासेकलक्षणं भिन्न भिन्न जातमेव । ननु सेकभेदे कथं तस्याऽज्ञानं तत्राह सूक्ष्मत्वादिति । कालः सूक्ष्म इति भेदो न दृश्यते ॥ १७१३॥ अनासक्तिरिति, देवहत्या अनाशक्तिः ।। १७० ॥ भकाशा

·.
(अ. २३-२४) सावरणभने सकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकारणे
एवं करणे प्रयोजनान्याह मरीच्यादीति ।
निवन्धः-मरीच्यादिविवाहेच्छां वहपत्ये स्त्रियास्तथा ।। १७२ ॥
स्ववाक्यं च ऋतं कर्तु गमनं स्वीविरक्तये ।
प्रकाश:-मैथुनधर्मणैव सृष्धिर्भवत्विति भगवदिच्छणा मरीच्यादीनां भार्या-
पेक्षया खिया अपि यहपत्येच्छा । स्ववाक्य " यावत्तेजो विभृयादात्मनो मे " इति ।
नन्वेवमपि वाक्यं स्वकीयं न कृत तेजस एकत्वाभावात् , प्रत्युत बहुपुरुषसम्बन्धेन
स्वस्य स्त्रियाश्च दोपजननमिति चेन्मैवम 'आत्मनो में' इत्यत्राहङ्कारो व्याख्येयः ।
सच निगु त्मक इति नवरूपाणि भवन्ति । साझ्यप्रक्रिया येयम् । जात्यपेक्षया
चैकवचनम । मन्वादीनां चित्तपरीक्षार्थमेव तथा वचनमिति युक्तमुत्पश्यामः ।
नन्येव समर्थस्य योगेन देहत्यागेपि मुक्तिसम्भवात्कथं वनगमनमित्याशङ्कयाह गमनं
स्त्रीविरक्तय इति । वस्तुतस्तु योगेपि त्यागोऽपेक्षितः । गृहत्यागेनाऽद्ध फेवल्यं
भवति । ततोऽधे देहान्ताकरणभेदेन द्विधा कृत्वा चेत्त्यजति तदेव कैवल्यपिति योग-
साययोनिष्करः। भगवन्मार्गे वन्यथा पराश्रयत्वात् । यथा भगवानेव फलं
तट्टीकायामुपपादितमिति विरम्यते ॥ १७३ ।।
ननु कपिलावतारस्य हि प्रयोजनपित्याकालायामाह घिरत्तो ज्ञान-
सिद्धयर्थमिति ।
निवन्धः-विरक्तो ज्ञानसिद्धयर्थं कृष्णं भावयते यदि । १७३ ।।
ज्ञानांशश्च तदा व्यक्तो येन सर्व फलिप्यति ।
प्रकाशा-अनेन 'यावत्तेजः' इत्यत्रैव वाक्यं पर्यवसित क्षेयम् । नव रूपाणि
त्वन्यानि ॥ १७४॥
एतत्सर्वं ब्रह्मणोऽभिमेनगिति व्रत्मगमनम । लोकमतीत्यर्थं प्रयोजनान्तरमप्याह
अवतार इति ।
मित्रपारगार्यकथनायेति, भारद्वाजशृङ्गमारद्वाजवद्भिन्नगोत्रत्वकथनायेति।॥ १७२॥
एवं करण इति, बहुसृष्टिकरणे । मूले । बालमित्यत्र लिगविपरिणामो बोध्यः । युक्तमिति
तत्र तासर्याभावायुक्तमित्यर्थः । तत इति, गृहत्यागानन्तरम् । ॥ १७३ ।।
साखिभिश्चतुर्विशाध्यायस्यार्धमाहुः ननु कपिलेल्यादि। विरक्त इत्यादि । तथा च,
सर्वफलदानार्थ कपिलाक्तार इत्यर्थः॥१७॥

·तृतीयम्कन्धाधः ।
(अ.२४)
निवन्धः-अवतारो हर्यावान् तन ब्रह्मा स्वयं व्रजेत् ॥१७४॥
वरादनुक्तेप्येवं हि स्तुतिः पूणे तु सर्वतः ।
वोधनं सर्ववोधाय गमनं सर्ववोधकम् ॥ १७५ ॥
पुत्रेपि च हरौ सर्वत्यागादावश्यकी भजिः ।
प्रकाशानन्यव सति सर्वत्र तद्गमनं वक्तव्यं स्यात्तत्राह परादनुक्तेप्येवं
हीति।" ययत्करिष्यति गृहीतगुणावतारः" इति प्रार्थनया वरो दत्तः। अतोऽनुक्तेपि
स्थले ब्रह्मगमनं ज्ञातव्यम् । परं मुग्व्यतया स्तुतिः पूर्ण कृष्ण एव । कन्यादानवोधनं
भगवानयमिति च बोधनं सर्वपामेव बोधाय । दम्पत्योस्तु बोधः पूर्वमेव सिद्धः ।
ननु मरीन्यादीनां विवाहानन्तरं यद्गगमनमुक्तं तम्य कुत्रोपयोग इत्याकाक्षायामार
गमनं सर्वयोधकमिति । अन्यथा खेच्छया स्त्रीणां पतिसम्बन्ध इत्यस्मिन् कल्पे
वोधितं स्यात् । हरनिरूपस्य परित्यागेन गमनमयुक्तमित्याशङ्कयाह पुत्रेपि च
हराविति ॥ १७॥ ॥१७६ ॥
पुम्मुक्तिमुपसंहरति एवमिति ।
निवन्धः- एवं चतुर्भिोंगादिमुक्त्यन्तं पुंसि वर्णितम् ॥ १७६ ॥
वैराग्यादिः स्त्रियाः प्रोक्ता मुक्तिनवभिरुत्तमा ।
प्रकाशः-अतः परमेकेनाऽध्यायेन स्त्रीमुक्तिर्वक्तव्येत्याशङ्कयाह वैराग्या-
दिरिति । वैराग्यादयोऽत्र विशेषतो वक्तव्या इति नैकेन वक्तुं शपथाः। पुमुक्तेः
सकाशादीना भविप्यतीत्याशङ्कयाह उत्तमेति, साधनप्रकारैरुत्तमा ॥ १७७ ।।
ननु कपिलेन औपनिपदं परित्यज्य किमिति सास्य ज्ञानमुपदिष्टमित्यत
आह यदौपनिपदं ज्ञानमिति ।
बरो दत्त इति । "ऋपिमा न बनाती"ति रजोवन्धाभावरूपो वरो दत्तः । कृष्ण
एवेति । ब्रमकृतस्तोत्राभावात्तथावसीयत इत्यर्थः । योधनमिति, ब्रह्मकृतं वोधनम् । अन्यथे-
त्यादि । यदि मरीच्यादय. स्वस्वाश्रमेषु न गच्छेयुस्तदास्न्यनुरोधेनावस्थाने तथास्यादित्यर्थः ।
मूले आवश्यकी भनिरिति । तथा च, भजनार्थ गमनमित्यर्थः । १७५-१७६ ॥
उपसंहरतीति, अष्टादशभिरुक्त्वोपसंहरतीत्यर्थः । अतः परमित्यादि । ननु द्वितीयमुक्ति-
बहुभिरध्यायैः कुत उच्यते त्रिवर्गस्य पूर्वमेव सिद्धत्वादेकेनवेत्याशङ्कयेत्यर्थः । हिनेति, अधिकार-
जापन्याद्धीनेत्यर्थः । साधनमकारैरिति, योगभक्तिसाहयज्ञानैः ॥ १७७ ॥

·(प्रकरणार्थः) सावरणभन्ने समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे निवन्धः-यदौपनिषदं ज्ञानं श्रीभागवतमेव वो। वर्णिनामेव तद्धि स्यात्स्त्रीशूद्राणां ततोऽन्यथा ॥१७॥ प्रकाश:-गागी मैत्रेयीमभृतीनां मना सइ यससम्बन्धो वेदसम्बन्धोऽस्तीति तासां मुख्यमेव ज्ञानम, कर्दमस्य तु न तथा । अन्यथा “खोशूद्रविनयन्धूनाम् " इत्यत्र धीग्रहणं व्यथै स्यात् । भागवतज्ञानमपि त्रैवर्णिकानामेव उपासनायाः माधान्यान् । यदेव भगवता ब्रह्मणे पोच्यते तत्रैवर्णिकानामेवेति ज्ञातव्यम् ॥ १७८ ॥ निवन्धः-विदुरस्याऽधिकारोऽत्र प्राधान्याद्वीजरूपयोः। अतः सायप्रकारेण तस्ये ज्ञानमुदीर्यते ॥ १७९ ॥ प्रकाश:- अत्र मुख्यप्रकरणी विदुरस्तस्याऽभ्यनुगुणं सायमेव ज्ञानम्, ननु अतिशूद्रस्य सास्येपि नाधिकार इत्याशङ्कयाह प्राधान्याद्विजरूपयोरिति । योनं बामणस्य । रूपं क्षत्रियस्य ।। १७९ ॥ ननु वीणामीपनिषदज्ञानानपिकारे गार्गी कथं ब्रह्मवादिनी वयुना धारिण्यो पिएफन्ये च मैत्रेयी च कथमुपदिष्टेत्यत आहुः गार्गीत्यादि । मैत्रेय्यादीनां यज्ञसम्बन्धो, गाग्र्यादीना वेदसम्बन्धः युगान्तरे स्त्रीणामप्युपनयनस्य धर्मशास्त्रेषुक्तत्वात् । कर्दमस्य तु न यज्ञसम्पन्धो, न च देवहत्या वेदसम्बन्ध इत्यत औपनिषदं नोपदिष्टमित्यर्थः । ननु "विवाहस्तु समन्धक" इतियाफ्यात् स्त्रीणां विवाह एवोपनयनस्थानीय इति तायताप्यधिकारसिद्धर्यज्ञादिसम्बन्ध एयो- पदेष्टव्यं नेतरथेत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायामाहुः अन्यथेत्यादि । तर्हि श्रीमागवतीयमेय कुतो नोपदिष्टमित्यपेक्षायामाहुः भागवतेत्यादि । (तत्र हेतुः उपासनाया इति, मननादेः । नन्वेवं सति शुकेन "तसादारते"त्यत्र सर्वसाधारणतया श्रवणमुपदिश्य श्रीमागयतं किमित्यु- पदिष्टम्, बादशस्कन्धे च "विमोऽधीत्यामुयात्प्रज्ञा"मित्या "द्रः शुद्धयेत पासकारि"ति शागस्य पाठफलं किमित्युक्तमित्यपेक्षायामाहुः पदेवेत्यादि ।। ॥ १७८ ॥ नन्वेवं सति मैत्रेयेण 'भगवानक आमेदमित्यादिना भागवतं ज्ञानं विदुराय किमित्युतम् भगवता च किमिति तदर्थमाज्ञसमित्यत आहुः अत्रेत्यादि । अनुगुणमिति मैत्रेयेण कथनेपि तस्य हृदयारूह तन्नामृदिति तदनधिकारमवगत्य "उदालतमि"त्यादिना सायमिश्रितं सगुणसम्बन्ध्येयोक्तमतस्तस्येदमेवानुगुणम् । भगवता तु ज्ञानोपदेशायाज्ञप्तम्, नतु निर्बन्धेन साक्षात्योक्तशानोपदेशाय । यदि तथा सानपत्रेयोपि निर्बन्धेन तदेव चवेद । अन इदमेव तदनुगुणमिति शुद्धभागवतज्ञानेपि नाधिकार इत्यर्थः । अतिशूद्रस्येति । "देव्यो चै घणे ब्राह्मणः । अपर्यः शन"इति श्रुतेर्जातिशुद्रस्य ॥ १७९ ॥ .

·१४६ तृतीयस्कन्धार्थः। (अ. २५) प्रमेयबलमाश्रित्य समाधानमाह यथा कथञ्चिदिति । निवन्धः-यथाकथञ्चिदात्मा हि ज्ञायतां साधने दृढ़े। ज्ञाने वा भक्तियोगे वा फलं भवति सर्वथा ॥१८॥ अतोऽत्र त्रितयं प्रोक्तं योगेनैपा परं गता। प्रकाशः - साध्ययोगौ भक्तिमार्गश्चेति त्रयमुपदिष्टम् । तत्रपा योगेन परङ्गता। तेन त्यागाभावेपि न दोपः-भगवतो गमनेपि ॥ १८०॥ ननु देवहूतिः कथं "निर्विण्णातितराम्" इत्यादिवाक्यं कथयति, किमर्य चेत्याकाक्षायामाह गुरूपसत्त्येति द्वाभ्याम् । निवन्धः-गुरूपसत्त्या निर्विण्णो हेयांशं पज्ञायेगुरौ ॥ १८१॥ श्रद्धाभक्तियुतस्तस्मै तत्त्वं वाच्यं न चाऽन्यथा । भर्तुश्च ब्रह्मणो वाक्याद्भगवत्त्वं तु तस्य हि ॥१८२॥ साख्यप्रणेतृतां चैव ज्ञातवत्याऽऽह तादृशम् । प्रकाश:-तत्र प्रथमे प्रकार उच्यते । तथा वचने हेतुस्तु ब्रह्मणो वाक्या- दर्तश्च तस्य भगवत्वं निश्चितम् । अतो भगवति तथा वचनं नाद्भुतम् ॥१८२॥ सामान्य(तो) भ; सायमकारो निरूपितः, अतः प्रकारकाथनमिल्याह देहा- दिप्वात्मविज्ञानादिति । प्रमेय येति । ननु यद्येवं तदा निर्बन्धेन भगवदुक्तमेवोपदेष्टव्यम्, साल्य- ज्ञानस्य का याऽनुगुणतेत्यत आहे. प्रमेयेत्यादि । तथा च, फले तात्पर्यम्, ततु त्रितयान्य- समेन येन केनचित्साधनेन भविष्यतीत्यतो न निर्बन्ध इत्यर्थ. । ननु विदुरफर्दमयोरर्द्धकै- वल्यादुचितं ज्ञानम्, देवहूतस्तु तदभावात्कथन्तदित्यत आहुः तत्रैवेत्यादि । ननु तथापि भगवतो गमने कथं तदनुमतिः "स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोनुमतो ययावि"ति, तत्राः भगवतो गमनेपीति, अनुमतिर्हि भक्तिविरुद्धा, न तु योगसायविरुद्धाऽतो न दोष इत्यर्थः । एवं चतुर्मिः मकरणार्थो विचारितः ॥ १८०३ ।। अतः परं सार्द्धत्रयोदशभिः पञ्चविंशाध्यायाथै विचारयन्ति । नन्वित्यादि । प्रथम इति साख्ये (प्रथमश्लोके वा)। एवं देवहूत्युक्ता- "निर्विण्णे"त्यादिश्लोकचतुष्टयार्थ उक्तः । "वं त्वे"तिपञ्चमस्याथै वक्तुं देवहूतेरापाततस्तज्ज्ञा- नमस्तीत्यतः प्रश्न इत्याहुः सामान्य इत्यादि । निरूपित इति । "भृतमतासी"त्यादि- ·(अ. २५) सावरणमा सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १५७ निवन्धः-देहादिप्वात्मविज्ञानान्मोहस्तेनेह संसृतिः ॥१८३॥ मोहाभावः साइख्ययोगस्तद्धेतुस्तेन याचितौ। प्रकाश:-मोह एव संसारस्तदभावः सायात, तद्धेतु, कपिल एवेति तेन फारणेन याचिनौ प्रकृतिपुरुषो ज्ञातौ ॥ १८३३॥ प्रकृतिपुरुपयोविक प्रार्थिते योगादिकथनमयुक्तमित्याशङ्कय ससाधनमुप- दिशतोत्याह शान्दं सायमिति निमिः। निवन्धः-शाब्दं साख्यं नोपयोगि सहकारि तुचेतसः॥१८४॥ ज्ञानशवानिवृत्तिश्च मनसः सहकारिणी। अतो हि यादृशं चेतः साक्षात्कारे प्रयोजकम् ॥१८५॥ तादृशं साधनैः साध्यमित्याह गुरुराहतः। अतो दोपनिवृत्त्यर्थ योगः प्रथममुच्यते ॥१८६॥ निर्दुष्टमेव रमते समता लिङ्गमस्य हि । प्रकाशः तत्रादी योगो मुल्यो दोपनिरकयात् । दोपनिटत्तिपर्यन्तं स फर्तव्यस्तदभिज्ञापकमाइ समता ,लिड्मस्य होति ॥ १८६६ केवलयोगेनापि कार्य न सिद्ध्यतीति तदर्थ भक्तिमाहेत्याह शुष्कयोग इति, निवन्धः-शुष्कयोगे नैव शक्यं स्वनिर्वाहोऽपि दुर्लभः॥१८॥ अतो भक्तिर्भगवति विना सद्भिर्न सा कचित् । प्रकाश:-भक्तिरहितो योगो न चित्तशोधका तस्य स्वनिर्वाहोपि सन्दिग्धः। योलोऽपि न सिदित्यर्थः। तनमपि स्मरत्येर भक्तिः संसारिता र सापि स्क्त उत्पन्ना अन्यदर्शनननिता वा न पुरुषार्थपयवसायिनीत्यभिमायेणाऽऽह चिना स- दिन सा फचदिति । नृतनसन्देहानां तत एव निवारणसम्भवात् ।।१८७३ ॥ लोकद्वयेन चतुर्विशे निरूपित । प्रकारस्थानमितिसायरीत्या प्रश्न । याचितापिति, भर्तृयाफ्यादापातत्तो ज्ञाती प्रकृतिपुस्पो विशपतो ज्ञानाय पार्थितावित्यर्थं ॥ १८३ ॥ देवइतिवाफ्यार्थमुक्ता भगवद्वाक्यतात्पर्यमाहुः प्रकृतीत्यादि । उपदिशतीति । प्रकृति- पुरुषज्ञानमुपदिशति । तत्रेति, साधनेषु ॥ १८७ ॥ विलोमविधि प्रदर्शयन्ति +सर्वतोऽधिका। 4maram- 1- ·१४६ तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. २५) ममेयवलमाश्रित्य समाधानमाह यथा कथन्निदिति । निवन्धः-यथाकश्चिदात्मा हि ज्ञायतां साधने दृढे । ज्ञाने वा भक्तियोगे वा फलं भवति सर्वथा ॥१८०॥ अतोऽत्र त्रितयं प्रोक्तं योगेनैपा परं गता। प्रकाशः- सास्ययोगौ भक्तिमार्गश्चेति त्रयमुपदिष्टम् । तत्रैपा योगेन परङ्गता। तेन त्यागाभावेपि न दोप:-भगवतो गमनेपि ॥ १८० ॥ ननु देवहूतिः कथं "निर्विण्णातितराम् !' इत्यादिवाक्यं कथयति, किमर्थ चेत्याकाक्षायामाह गुरुपसत्त्येति दाभ्याम् । निवन्धः-गुरुपसत्त्या निर्विण्णो हेयांशं पज्ञायेगुरौ ॥११॥ श्रद्धाभक्तियुतस्तस्मै तत्त्वं वाच्यं न चाऽन्यथा । भर्तुश्च ब्रह्मणो वाक्याद्भगवत्त्वं तु तस्य हि ॥१८२॥ सायप्रणेतृतां चैव ज्ञातवत्याऽऽह तादृशम् । प्रकाश:-तत्र प्रथमे प्रकार उच्यते । तथा वचने हेतुस्तु ब्रह्मणो वाक्या- भर्तश्च तस्य भगवत्वं निश्चितम् । अतो भगवति तथा वचनं नाद्भुतम् ॥१८२३॥ सामान्य(तो) भ; साइचमकारो निरूपित्तः, अतः प्रकारकथनमित्याह देहा- दिप्यात्मविज्ञानादिति । प्रमेयबलमाश्रित्येति । ननु यद्येवं तदा निर्वन्धेन भगवदुक्तमेवोपदेष्टव्यम्, साहय- ज्ञानस्य का वाऽनुगुणतेत्यत आहुः प्रमेयेत्यादि । तथा च, फले तात्पर्यम्, ततु त्रितयान्य- तमेन येन केनचित्साधनेन भविष्यतीत्यतो न निबन्ध इत्यर्थः । ननु विदुरकर्दमयोरखके यस्यादुचितं ज्ञानम्, देवहूतेस्तु नदभावात्कथन्तदित्यत आहुः सौपेत्यादि । ननु तथापि भगवतो गमने कथं तदनुमतिः "समात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोनुमतो ययावि"ति, तत्राः भगवतो गमनेपीति, अनुमतिर्हि भाक्तिविरुद्धा, न तु योगसाङ्ल्यविरुद्धाऽतो न दोष इत्यर्थः । एवं चतुर्भिः प्रकरणार्थो विचारितः ॥ १८०३ ।। अतः परं सार्द्धत्रयोदशभिः पञ्चविंशाध्यापाथै विचारयन्ति । नन्वित्यादि । प्रथम इति साह्ये (प्रथम लोके वा)। एवं देवहूत्युक्ता- "निर्विष्णे"त्यादिश्लोकचतुष्टयार्थ उक्तः । "त्वं त्व"तिपञ्चमस्याथै वक्तं देवहुतेरापाततस्तज्ज्ञा- नमस्तीत्यतः मन्न इत्याहुः सामान्य इत्यादि । निरूपित इति । "तप्रतासी"स्पादि- १ ·सावरणमझे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे निवन्धः-देहादिप्वात्मविज्ञानान्मोहस्तेनेह संसृतिः ॥१३॥ मोहाभावः साइख्ययोगस्तहेतुस्तेन याचितौ। प्रकाश:-मोह एप संसारस्तदभावः साङ्गयात्, तद्धेतु कपिल एपेति तेन कारणेन याचितौ प्रकृतिपुरुपौ ज्ञातौ ।। १८३३॥ प्रकृतिपुरुपयोकि प्रार्थिते योगादिकथनमयुक्तगित्याशङ्कय ससाधनमुप- दिशतीत्याह शान्द सायमिति निमिः । निवन्धः-शाब्द साख्ड्यं नोपयोगि सहकारि तुचेतसः॥१८॥ ज्ञानशद्वानिवृत्तिश्च मनसः सहकारिणी। अतो हि यादृशं चेतः साक्षात्कार प्रयोजकम् ॥१८५॥ तादृशं साधनैः साध्यमित्याह गुरुराहतः। अतो दोपनिवृत्त्यर्थ योगः प्रथममुच्यते ॥१६॥ निर्दुष्टमेव रमते समता लिङ्गमस्य हि । प्रकाश-तबादौ योगो मुख्यो दोपनिवर्तकलात् । दोपनिटतिपर्यन्तं रा कर्तव्यस्तदभिशापकमाइ समता लिड्मस्य हीति ॥ १८६१ केवलयोगेनापि कार्य न सिद्ध्यतीनि तदर्थं भक्तिमाहेत्याद शुष्कयोग इति, निवन्धः-शुष्कयोगे नैव शक्यं स्वनिर्वाहोऽपि दुर्लभः॥१८७|| अतो भक्तिर्भगवति बिना सद्भिर्न सा कचित् । प्रकाशः-भक्तिरहितो योगो न चित्तशोधकः तस्य स्वनि होपि सन्दिग्धः। योगोऽपि न सिद्ध्वेदित्यर्थः । तत्राऽपि भगवत्येव भक्तिः संसाधिका । सापि स्वत उत्पना अन्यदर्शनननिता या न पुरुषार्थपयासायिनीत्यभिप्रायेणाऽऽह विना स- द्भिन सा फचदिति । गृतनसन्देहानां तत्त एव निवारणसम्भवात् ॥१८७१ ॥ लोकवयेन चतुर्विशे निरूपित ) मकारकथन मितिसायरीत्या प्रश्न । याचिताविति, भर्तृवाफ्यादापातको ज्ञातौ प्रातिपुरुषो विशषतो ज्ञानाय प्रार्थितावित्यर्थ ॥ १८३ ॥ देवइतिवाक्यामिक्ता भगवद्वाक्यतात्पर्यमाहु प्रकृतीत्यादि । उपदिशतीति । प्रकृति- पुरुपज्ञानमुपविशति । तति, साधनेषु ॥ १८७ ॥ विलोमविधि प्रदर्शयन्ति सर्वतोऽधिका। 04 ·तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. २५) निवन्धः-सन्तश्च लक्षणैरेव सङ्गश्च हरिवाचकः ॥१८॥ अतो विलोमविधिना साक्षात्कारः फलिप्यति । प्रकाश:-सन्तोपि न लोकमासया स्वरुच्या या मन्तव्याः, किं तु लक्षणैरेव ज्ञातव्याः। सङ्गोपि भगवत्कथार्थमेव । कथायामेव तत्साधने वा। एवं शृङ्गलारूपेण पदार्थान्निरूप्य पर्यवसानमाह अतो विलोमविधिनेति । सत्सङ्गे कथाश्रवणे तदुक्तमकारेण योगसिद्धौ चित्तनमल्ये तद्धर्मरुच्या सद्भापे सम्पन्ने भगवत्साक्षात्कारस्ततः सर्वज्ञता ततः स्वरूपज्ञानमिति विलोमविधिः ॥१८८३॥ सालये भक्तरगत निरूप्य स्वमार्गमधानरूपनेत्याह भत्त्यैव हि सतां सर्वमिति। निवन्धः-भत्तयैव हि सतां सर्वमित्यर्थादुक्तमित्यवेत् ॥१८९॥ अतो भक्तिं च योगं च द्वयं पृच्छति सा पुनः। श्रद्धया पृष्टमित्याह भक्ति ज्ञानं च तस्य तत् ॥१९॥ प्रतिज्ञातं त्रयं तस्मात्साये ज्ञानं फलं तथा। प्रकाश:-मां प्रति तु प्रसङ्गादेवोक्तवानित्यवैदेवहतिः । तेन सङ्गार्थ न यत्न कृतवती । पुनर्विशेषप्रश्ने अयमेव हेतुः । मां प्रति यदि वक्ष्यति तदा भक्तियोगो योगो पा मया कर्तव्य इति वेद एव साधारण्येन पदार्थान्निरूपयति । अन्ये पुनः भष्टुरधिकारानुसारेणेति तदाह अतो भक्तिं च योगं चेति । भक्त्या प्रश्ने पुत्र- भावो गत इति सन्तुष्टः सन् चतुष्टयमाह । भक्तिरात्मानात्मविवेको ज्ञानं योगश्चेति । तत्राऽत्मानात्मविवेकस्याइत्वात्रयं प्रतिज्ञातं "विदित्वायम्” इतिश्लोके । तच्चान्नायं सामयम् । भक्तिवितानेन सहितो योगश्च । तेन त्रयं भवति । नन्वेवं सति प्रथमनिर्दिष्ट सायमनिरूप्य कथं भक्तिनिरूपणं तत्राह साङ्ख्ये ज्ञानं फलमिति । ज्ञानं हि मुख्यम् । तच मतिज्ञातं मन्तव्यम् । अन्यथा केवलसाड्मयपतिज्ञा व्यर्या स्यात् । अतः ससाधनस्य ज्ञानस्य वहुवक्तव्यत्वाद्भक्तेः प्रथमं निरूपणमित्यर्थः ॥ १९०॥ सस्सा इत्यादि ॥१८८॥ ननु भक्तेः साह्याङ्गत्वे “अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी"- त्यादिना भक्तर्मुख्यत्वं किमित्युक्तमित्यत आहुः साइख्येत्यादि । नन्वेवं सति देवहत्या मक्तिप्रकार एव पुनः कुतो न पृष्ट इत्यत आहुः मां मतीत्यादि । अयमिति मासनिकबज्ञानम् । तदाहेति, वेदवलक्षण्यज्ञापनायाहेत्यर्थः । निरूपणेनैवेति अष्टाविशे -

·(अ. २५) सावरणमङ्गे सकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकारणे
एवं प्रतिज्ञा सन्दिग्या मला स्पष्टमाह एवं चतुर्भिरध्यायरिति ।
निवन्धः-एवं चतुर्भिरध्यायैश्चतुष्टयमुदीर्यते ॥१९१॥
भक्तावनधिकारित्वमस्या अर्थादुदीरितम् ।
त्रयं तदर्थमेवाऽऽह कृतियोंगे प्रतिष्ठिता ॥११२॥
प्रकाश:-मथमाध्याये भक्तिः साझ्यज्ञानयोगा उत्तरत्र । ननु भक्तेरस-
हायशूरत्वाल्कि चतुष्टयनिरूपणेनेत्याशङ्कयाह भत्तावनधिकारित्वमिति । न हि
देवहूत्यय भक्तिनिरूपिता स्त्रीत्वात्सत्सङ्गाभावात् । “अथ वे सम्मवक्ष्यामि " इति
भिन्नमक्रमेण देवहुपर्थमेव सायादेखक्तत्वाच । तत्रापि साझ्ययोगयोः पकारभेदादू
देवहूत्या:किम,को मार्ग:सिद्ध इत्याकाक्षायामाह कृतियोंगेप्रतिष्ठितेत्तिा भक्तिमार्ग-
वत्सासचस्यापि तदनुपयोगो निरूपणेनैव ज्ञायत इति सायनिरूपणमिति भावः ॥१९२॥
नाऽत्र भक्तिस्वरूपं निरूप्यते किं तु सर्वोपि मार्ग इत्याह भक्तिमार्गस्येति,
निवन्धः-भक्तिमार्गस्य निर्धारस्त्रयोदशभिरीर्यते ।
द्वाभ्यां त्रिभिस्तथा चाऽने त्रयमेकैकतस्तथा ॥१९३॥
सफले लक्षणे मोक्षे लोकेश्वैहिकवस्तुपु।
हेतौ च सम्मतौ सर्वनिर्धारे क्रमतो मतैः ॥१९॥
प्रकाशः देवानामित्यादिभिः । त्रयोदशश्लोकानायवान्तरविनियोगमाह-अत्र
सप्त पदार्था निरूप्यन्ते । भक्तेः स्वरूपं, नान्तरीय फलं मोक्षः, लोकेषु भयाभाव-
निरिः, लोकानां विशेषणमैहिकवस्तुध्विति ज्ञानविषयत्वे तु नैमिति भावः ।
हेतुश्च सम्मतिश्च महतां सर्वनिवारचेति । तत्र श्लोकानां विभागः । दाभ्यां भक्ति-
स्वरूपं निरूप्यते । नैकात्मताम्' इत्यादिविभिरानुपनि फलम् । 'अतो
विभूतिम्' इति द्वाभ्यां सालोक्यलक्षणो मोक्षः । तथा चाऽये दास्यामिति योजना।
पुनर्वाभ्यां मोक्षनिरिः, एवं मोक्षे भेदव्यं सर्वभाषभजनवैराग्यभेदेन । तथा सति
"योगस लक्षण वक्ष्य" इत्यादिना योगनिरूपणेन, “सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन
योगयुगि"त्युपसंहारे(अ० ३३)योगात्कृतार्थता निरूपणेन च । साइख्यनिरूपणमिति, अगत्वेन
सायनिरूपणम् ॥ १९२ ॥ ऐहिकवस्तुष्विति ऐहिकं वस्तु येष्वित्यर्थः । द्वाभ्यांतेषु
भयाभावनिर्धारः । ज्ञानेत्यादि । भगवतः ज्ञानविषयत्वे तु न मयमित्यर्थः । हेतुरिति
भयहेतुः । अस्मिन्पक्षेऽष्टापर्थाः । तत्र श्लोकानामित्युक्ते पझे सप्ताा ज्ञेयाः ।
एवं सार्दैखयोदशभिः पञ्चविंशाध्यायार्थ उक्तः ॥ १९४ ॥

·१५०
तृतीयस्कन्धार्थ ।
(अ. २६)
माभ्यां प्रत्येकं त्रयं सिद्धं भवतीति । अग्रिमाणामेकत इति एफेनैकेन निरूपणम् । एवं
सप्त वा अष्टौ वा अर्था निरूपिता भवन्ति, एवं सोपपत्तिको भक्तिमार्गों निरूपितः ॥१९४॥
तत्र देवहूतेरनधिकारमाह सदाभावादिति ।
निबन्धः-सङ्गाभावान्मुमुक्षुत्वात्त्यागाशक्तेरशक्तितः।
अयुक्ता मुख्यभक्तौ हि तेनार्थान्तरमुच्यते ॥१९५॥
प्रकाश:-सत्सङ्गाभावात् । मुमुक्षुतमपि बाधकम् । वाधकरूपाणां स्त्रीणां
त्यागश्च कर्तव्यः । स्वस्य च वैराग्यमशक्यं स्त्रीत्वात् । अतो मुरयभक्तानयोग्या तेन
साल्यादिकं निरूप्यते ॥ १९५ ॥
सायनिरूपणमस्तावे ज्ञानमपि प्रतिज्ञायत इत्याह वयं तत्र प्रतिज्ञातमिति ।
निबन्धः-द्वयं तत्र प्रतिज्ञातं हेतुः पनिर्दितीयके ।
सर्वभिन्नतया ज्ञान खण्डं स्त्रीणां तदेव हि ॥१९६॥
वेदानधिकृतनां च सायं तस्मान्निरूप्यते ।
प्रकाश: अथ ते सम्भवक्ष्यामि" "ज्ञानं निश्रेयसार्थाय इति" द्वाभ्याम् ।
ज्ञानार्थमध्यास; पभिः श्लोकैर्निरूप्यते । अनेनासङ्गतिः परिहता “ अनादिरात्मा"
इत्यादीनाम् । ननु सर्वं ब्रह्मेत्येवं ज्ञानं योधनीयं कि सडातविलक्षणात्मज्ञानेने-
त्याशङ्कयाह सर्वभिन्नतयेति । इदं हि खण्डज्ञानं स्त्रीणां मुख्ये ज्ञानेऽधिकाराभा-
वायुक्तम्। अनधिकारे हेतुः वेदानधिकृतानां चेति। अध्याससमर्थनार्थे सासयनिरूप-
णम्, वस्तुतो भेदे हि अध्यासो भवतीति तदाह साहय तस्मानिरूप्यत इति ॥१९६ः॥
तत्र यदुक्तं तदाह उत्पत्त्येति ।
निबन्धः-उत्पत्या चोपपत्या च सर्वभेदो निरूपितः॥१९७॥
तदर्थमेव सम्प्रश्नो भेदात्संसारभिन्नता ।
प्रकाशः-ज्ञानार्थ साहयनिरूपणमित्या हेतुमाह तदर्थमेव सम्पन्न इति
भेदशानं यापर्क मत्वा समाधानमाह भेदात्संसारभिन्नतेति । अनर्यरूपात्संसारा-
स्वस्य भिन्नतया ज्ञानं मुख्यानधिकृतेषु न वापकमित्यर्थः ॥ १९७ ॥
साखिभिः पदिशाध्यायार्थमाहु.। तत्र देवहूतेरित्यादि । अशक्यमिति
खानपीनम् । अनेनेति उपोद्घातत्यप्रकारेण ॥ १९६ ॥

·(अ. २७-२८-२९) सावरणभझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे । १५१ " प्रकृतिस्थोऽपि पुरुष" इत्यध्यायार्थमाह साधनान्युपपत्तिश्चेति । निवन्धः-साधानन्युपपत्तिश्च स्वरूपार्थ तथोच्यते ॥१९॥ अष्टाङ्गश्च तथा योगः कर्त्तव्यत्वाञ्च विस्तृतः । प्रकाश:-~उपपत्तिः प्रथमतः । “यमादिभिः" इति साधनानि । विचारोऽपि साधनमिति चकारार्थः । तेन पुरुपं प्रकृतिम्रह्मन्" इत्याधुपपद्यते । “योगस्य लक्षणम्" इत्यध्यापार्यमाह अष्टाङ्गाश्चेति । तस्याः कर्तव्यत्वाद्विस्तरेण कथनम् ॥ १९८३ ।। ततो वैराग्यभक्त्योः प्रश्नानुपपत्तिमाशङ्कय साधयति वैराग्येति । निवन्धः-वैराग्यभन्योः सम्प्रश्नः साधनत्वाहिशेषतः ॥१९९।। तत्त्वैर्दितीयनिर्धारो दशभिः कारणं परे । प्रकाश:--विशेफ्त इति। उभयाभावे योगो न सिद्ध्यतीति भत्त्यध्याये भयहे- तोर्माहात्म्यनिरूपणं भक्तावपि माहात्म्यमङ्गमिति वोधनार्थम । तत्र भक्तिस्वरूपनि- रूपणमष्टाविंशतिश्लोकः सार्धेः " भक्तियोगच योगश्च " इत्यतः प्राक्तनैः माहात्म्य दशभिः श्लोकः ।। १९९३ ।। वैराग्यमध्यायहयेनोच्यत इत्याह मृत्युजन्मथिभेदेनेति । निवन्धः-मृत्युजन्मविभेदेन दोपो वैराग्यवोधकः॥२०॥ तेनाऽध्याययं प्रोक्तं यच्छ्रुत्वाऽभयमाप्नुयात् । प्रकाश:--भयाद्वैराग्यम् । तत्र प्रथमाध्याये मृत्युनिरूपितः। स च जन्मा. वधिरिति " पुनरत्रानजेत्" इत्युक्तम ॥ २००३॥ गर्भस्तुर्तरुपर्यागमाह सनात्याग चिनेति । निवन्धः-सङ्गत्यागं विना ज्ञानं नोपयोगाय कल्पते ॥२०१॥ इति दर्शयितुं स्तोत्रं यतः सोपि तादृशः। अर्द्धन सप्तविंशाध्यायार्थमाहुः प्रकृतिस्थ इत्यादि । अर्द्धनाष्टाविंशाध्यायार्थमाहुः योगस्येत्यादि ॥ १९८ ॥ अनत्रिंशाध्यायस्यार्थमाहुरेकेन । तत इत्यादि । आशङ्कयेति खस्स कर्त्तव्यत्यागाबादामय । भयहेतोरिति, कालस्य । भत्तावित्यादि । 'कारणं"पर'इति पदद्वयन्याख्यानमिदम् ।। १९९ ॥

·(अ. २६) १५० तृतीयस्कन्धार्थः । द्वाभ्यां प्रत्येकं त्रयं सिद्धं भवतीति । अग्रिमाणामेकत इति एकैनैकेन निस्पणम्। एवं सप्त वा अष्टौ वा अर्था निरूपिता भवन्ति, एवं सोपपत्तिको भक्तिमागों निरूपितः॥१९४॥ तत्र देवहूतेरनधिकारमाह सद्गाभावादिति । निबन्धः-सङ्गाभावान्मुमुक्षुत्वात्त्यागाशक्तरशक्तितः। अयुक्ता मुख्यभक्तौ हि तेनार्थान्तरमुच्यते ॥१९५॥ प्रकाश:-सत्सङ्गाभावात् । मुमुक्षुत्वमपि वाधकम् । पाथकरूपाणां स्त्रीणां त्यागश्च कर्तव्यः । स्वस्य च वैराग्यमशक्यं स्त्रीत्वात् । अतो मुख्यभक्तावयोग्या तेन साङ्ख्यादिकं निरूप्यते ॥ १९५॥ सावयनिरूपणमस्ताचे ज्ञानमपि प्रतिज्ञायत इत्साह दयं तत्र प्रतिज्ञातमिति । निवन्धः-दयं तत्र प्रतिज्ञातं हेतुः पनिर्दितीयके । सर्व भिन्नतया ज्ञानं खण्डं स्त्रीणां तदेव हि ॥१९६॥ वेदानधिकृतनां च सायं तस्मानिरूप्यते । प्रकाश:- अथ ते सम्पवक्ष्यामि " "ज्ञानं निश्रेयसार्थाय इति" द्वाभ्याम् । ज्ञानार्थमध्यास; पभिः श्लोनिरूप्यते । अनेनासङ्गतिः परिहता " अनादिरात्मा" इत्यादीनाम् । ननु सर्वं ब्रह्मेत्येवं ज्ञानं वोधनीय , किं सडातविलक्षणात्मज्ञानेने- त्यागङ्कयाह सर्वभिन्नतयेति । इदं हि खण्डज्ञानं स्त्रीणां मुख्ये ज्ञानेऽधिकाराभा- वायुक्तम् अनधिकार हेतुः वेदानधिकृतानां चेति। अध्याससमर्थनार्थ साट्सथनिरूप- णम्, वस्तुतो भेदे हि अध्यासो भवतीति तदाह साथ तस्मान्निरूप्यत इति ॥१९६ः॥ तत्र यदुक्तं तदाह उत्पत्त्येति। निवन्धः-उत्पत्त्या चोपपत्त्या च सर्वभेदो निरूपितः॥११७॥ तदर्थमेव सम्प्रश्नो भेदात्संसारभिन्नता। प्रकाशः-ज्ञानार्थ साझ्यनिरूपणमित्पन हेतुमाह तदर्थमेव सम्मन इति भेदज्ञानं बाधकं मला समाधानमाह भेदात्संसारभिन्नतेति । अनर्थरूपात्संसारा- स्वस्य भिन्नतया ज्ञानं मुख्यानधिकृतेषु न वाधसमित्यर्थः ॥ १९७ ।। सास्त्रिभिः पइिंशाध्यायार्थमाहुः। तन देवहूतेरित्यादि । अशक्यमिति खानपीनम् । अनेनेति उपोद्घातत्वप्रकारेण ॥ १९६ ॥ -

·(अ. २७-२८-२९) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे।
"प्रकृतिस्थोऽपि पुरुष" इत्यध्यायार्यमाह साधनान्युपपत्तिश्चेति ।
निबन्धः-साधानन्युपपत्तिश्च स्वरूपार्थ तथोच्यते ॥१९८॥
अष्टाङ्गश्च तथा योगः कर्त्तव्यत्वाच्च विस्तृतः ।
प्रकाश:--उपपत्तिः प्रथमतः । "यमादिभिः" इति साधनानि । विचारोऽपि
साधनमिति चकारार्थः । तेन पुरुषं प्रकृतिब्रह्मन् इत्याधुपपद्यते । "योगस्य लक्षणम्"
इत्यध्यायार्थमाह अष्टाङ्गश्चेति । तस्याः कर्तव्यत्वादिस्तरेण कथनम् ॥ १९८३।।
ततो चैराग्यभत्त्योः पभानुपपत्तिमाशङ्कय साधयति वैराग्येति ।
निवन्धः-वैराग्यभत्तयोः सम्प्रश्नः साधनत्वाद्विशेषतः॥१९९॥
तत्त्वैर्हितीयनिर्धारो दशभिः कारणं परे ।
प्रकाश:-विशेषत इति। उभयाभावे योगो न सिद्ध्यतीति भक्त्यध्याये भयहे-
तोर्माहात्म्यनिरूपणं भक्तावपि माहात्म्यममिति वोधनार्थम् । तत्र भक्तिस्वरूपनि-
रूपणमष्टाविंशतिश्लोफैः साः " भक्तियोगश्च योगश्च" इत्यतः माक्तनैः माहात्म्य
दशभिः श्लोकः ॥ १९९॥
वैराग्यमध्यायदयेनोच्यत इत्याह मृत्युजन्मविभेदेनेति ।
निवन्धः-मृत्युजन्मविभेदेन दोपो वैराग्यबोधकः ॥२०॥
तेनाऽध्याययं प्रोक्तं यच्छ्रुत्वाऽभयमाप्नुयात् ।
प्रकाश:--भयाद्वैराग्यम् । तत्र प्रथमाध्याये मृत्युनिरूपितः। स च जन्मा.
वधिरिति “ पुनरवारजेत् " इत्युक्तम् ॥ २००३ ॥
गर्भस्तुतेरुपयोगमाह सनत्यागं बिनेति ।
निवन्धः-सङ्गत्यागं विना ज्ञानं नोपयोगाय कल्पते ॥२०१॥
इति दर्शयितुं स्तोत्रं यतः सर्वोपि तादृशः।
अंदन सप्तर्षिशाध्यायाधमाहुः प्रकृतिस्थ इत्यादि । अनाष्टाविंशाध्यायार्थमाहुः
योगस्येत्यादि । १९८ । उनत्रिंशाध्यायस्यार्थमाहुरेकेन । तत इत्यादि । आशयेति
खस्य कर्त्तव्यत्याभावादाराशय । भयहेतोरिति, कालस्य । भक्तावित्यादि । 'कारण पर'इति
पदपव्याख्यानमिदम् ॥ १९९ ॥

·१५२ तृतीयस्कन्धार्थः। (अ. ३०-३१-३२) प्रकाशः-सर्वेषामेव गर्भ ज्ञानं भवति । अन्यथा तादृशस्यैव संसारकथनं नोपपद्येत । तस्माद्वैराग्यमकरणे ज्ञानस्याऽप्रयोजकता निरूपिता ॥ २०१३ ॥ अध्यायढयेन सिद्धमाह तस्मात्सर्वपरित्यागादिति। निवन्धः-तस्मात्सर्वपरित्यागाद् भ्रमणं साधनं महत्॥२०२॥ एवं त्रिभियं प्रोक्तं सर्वनिर्धारकं परम् । प्रकाश:--"अथ यो गृहमेधीयान्" इत्यध्यायार्थमाइ सीनर्धारक पर- मिति। राजसानां साचिकानां तामसानां च निर्धारो निरूपितः । सात्त्विकनिरूपणे ब्रह्मादीनां निरूपणम् । “ये विहाऽऽसक्तमनसः" इति तामसाः । " तस्माचम्" इति निर्गुणावस्था । एवं सर्वनिर्धारो विस्तरेणैकस्मिन्नध्याये निरूपितः । सक्षेपेण निरूपणार्थमन्तिमाध्यायाः ॥२९२३।। "नैतत्वलाय" इत्यादिश्लोकानां प्रकृतोपयोगमाह भविता सर्वधैवैतदिति । निबन्धः-भविता सर्वथैवैतत्संवादस्य निवन्धनम् ॥ २०३ ॥ गुणदोपास्त्वतस्तस्य विविच्यन्ते ह्यनेकधा । प्रकाश:-अयं संवादो व्यासादिभिर्भागवतादाववश्यं निरूपणीयः। अतो गुणदोपा निरूप्यन्ते । प्रकृते तु नोपयोगः । अतः सङ्गत्यभावो न दोपाय ॥२०३३।। अध्यायाष्टकार्थमुपसंहरति एयमिति । निवन्धः-एवं व्यासप्रकारेण तत्त्वमुक्तं विभागशः ॥२०॥ समासेन तथैकस्मिन् सफलं पूरणं तथा । प्रकाश:-विस्तारप्रकारेण सर्ववस्तुनिर्धारार्थ तत्त्वमुक्तम् । सुखमतिपत्य) सइक्षेपेणाऽऽह तस्याफलत्वमाशङ्कय सारोद्धारत्वज्ञापनाय शीघ्र फलसिद्धिमाह सफलमिति ।। २०४३॥ त्रिशेकत्रिंशाध्याययोरय पादौनखिभिराहुः वैराग्येत्यादि ॥ २०१ ॥ मूले, एवं त्रिभियं प्रोक्तमिति मृत्युजन्मस्तोत्रैः वैराग्यं भ्रमणरूपं च साधनं प्रोक्तमित्यर्थः। द्वात्रिंशाध्यायस्यार्थ दाभ्यामाहुः अथेत्यादि । निर्धार इति, स्वरूपनिरिः फलनिर्धारः ।। २०२॥

·(अ. ३३) सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १५३ अवान्तराध्यायार्थमाह गुम्पसादेति । निवन्धः-गुरुप्रसादसिद्ध्यर्थ स्तोत्रं वागेव स स्मृतः॥२०५॥ प्रतिपत्तिमकृत्वा चेल्लीना को वेद किं भवेत् । इत्यधारणया देहं जलं चक्रे महामतिः ॥२०॥ अवतारचरित्रत्वाच्छ्रवणे फलमुच्यते ॥ २०६३ ॥ प्रकाशः-स्तोत्रं देवहतिकृतम् । स्तोत्रमात्रेणव तोये हेतुमाद वागेवेति । "ज्ञानकलावतीणः" इति सरस्वतीस्पः कपिलः । देहस्य संस्कारस्तथा कथं कृत साईयाभ्यां प्रयस्त्रिंशाध्यायाधमाहुः मुखेत्यादि । तरपति सपतो निरूपण । ज्ञानकलेत्यादि, *"यद्वै मनसा ध्यायति तद्वाचा वदती"तिश्रुत्या परापश्यन्तीमध्यमावखरी- प्रकारेण च ज्ञानकलाया एव वायूपत्या तथेत्यर्थः । तिर्यगताविति समुद्रगामित्वे । अग्निभाव इति, "सोमिरभवदि"तिश्रुत्या देवतारूपत्वेन अमेराप इतिश्रुतेः । कारणप्रतिसङ्कमेण था तथाभावे । अत्र तिर्यग्गतावमिभाव इत्सुभाम्यामलौकिकसीया पञ्चप्रकरणी स्मार्यते । अष्टभिर्वासवमेकादशमीरौद्रम् द्वादशभिरादित्यमेकेनन्द्रमकेन प्राजापत्यमिति। तत्रान्तिमे तिर्यक्त्त्य- सामान्येन पशुभावबोधनाद्यज्ञनिप्पादकत्वं खस्य । भगवत्सायुज्ये च "माहक्मपन्नपशुपाश- विमोक्षणाये"ति पशुपाशविमुक्त्त्या फलाप्तिरुच्यते। न च साक्षात्पशुत्वं विना तत्सामान्येन यज्ञनिप्पादकत्यमप्राणिकमिति शश्यम् । मधूद के द्रवत्वसामान्यात्पयोविकारः स्यात् । आज्यं चा वर्णसामान्यादित्यादिषु तत्तत्सामान्यनैव विध्यन्तं गृहीत्वा यज्ञनिप्पचिदर्शनात् । जरा- मिहोत्रसाध्यात्मिकसामग्र्यैव सिद्धेः, प्रकृते च योगस्यैव यज्ञत्यात् । ययजास्तपोयज्ञा योगयज्ञा" इति गीतायां तस्यापि यजत्वेन कथनात् । एवं यज्ञान्तरेपि द्रष्टव्यमतो न काचिदनुपपत्तिः । एवं कालस्य देवभावे भवति तथैवोपान्त्ये सर्वनिर्धारादमबोधकलेन ततो भूतबीजस्येंद्रले यज्ञनिप्पत्तिः । ऊनत्रिंशे योगशेषभक्त्त्या त्रिशैकत्रिंशयोर्वैराग्येण च त्रयाणां भूतवीजानां देवभावः । अष्टाविंशे योगेन मनसो देवभावः । पञ्चविंशे मुख्यभक्त्या पड्विंशसप्तविंशयोः सायेन त्रैगुण्यस्य विंशाध्यायमारभ्य पञ्चभिर्भूतानाम् । एवं विशाध्यायमारभ्यकत्रिंशावधिकैदीदशभिर्महाभूतत्रैगुण्यमतस्त्रिविधभूतवीजानां पूर्वोक्त- रीत्या आदित्यत्वे यज्ञनिप्पत्तिः। त्या नवममारभ्योनविंशतिपर्यन्तरेकादशभिः 1" पूर्णता " पाठः। * "आत्मा बुझ्या समेत्यान् मनो युरे विवक्षया । मन कानि सम्मेरयति मारूतम् । मारुतस्सूरसि परन् मन्दं जनयति स्वरम् । इत्त पुरपुतोऽभिमन।

·१५४ तृतीयस्कन्धार्थः । इत्याशझ्याह प्रतिपत्तिमकृत्वेति । स्वस्य स्त्रीत्वाद्रोश्च सरस्वतीरूपत्वात्तिर्यम्ग- तावपि जलधारणैव कृता। अग्निभावेऽप्यूर्ध्वगतिर्गुरुसायुज्याद्भविष्यति इति ज्ञात्वैव तथाकृतवतीत्याह महामतिरिति कथाया अपि सफलत्वमाह ॥२०५||२०६३॥ इति श्रीमदल्लभदीक्षितविरचिते समकाशतत्त्वार्थ- दीपनियन्धे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तृतीयस्कन्धार्थनिरूपणं समाप्तम्॥ क्रमेण पुरुषस्य दशेन्द्रियाणां च देवभावेन रुद्रत्वे यज्ञनिप्पत्तिः । प्रथमतोष्टभिर्मूल- प्रकृतिप्रकृतिविकृतीनां देवभावेन पसुत्वे यज्ञनिष्पत्तिरित्येवं प्रतिभाति । यदत्रासदुक्तं तत्प्रभु- भिस्तदीयैः : कृपया क्षन्तव्यं विचारणीयं चेति विज्ञप्तिः । अवतारचरित्रत्वादित्यर्द्धस्यार्थमाहुः कथाया इत्यादि ॥ २०६३ ॥ इति श्रीगो दशदिगन्तविजयिश्रीपीताम्बरात्मज श्रीपुरुषोत्तमविरचिते श्रीतत्वदीपप्रकाशावरणभङ्गे तृतीयस्कन्धावरणभङ्गः सम्पूर्णः ।। ॥ तृतीयस्कन्धः सम्पूर्णः ॥

·श्रीकृष्णः भागवतार्थप्रकरणे चतुर्थस्कन्धविवरणं प्रारभ्यते. ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ अलौकिकं विसगै बदन् अनौचित्यमाशय सोप्येवमेव वर्णित इति पूर्वस्कन्धार्थमुक्तमनुवदति एवं सर्ग इति ।। निबन्धः-एवं सर्गस्तृतीये तु सफलः मुनिरूपितः॥ अथैकत्रिंशताध्यायैर्विसर्गस्तुर्य उच्यते ॥ १ ॥ अथ चतुर्थस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः । श्रीकृष्णाय नमः । अथ चतुर्थस्कन्याथै निवघ्नन्तो विसर्गस्यैकदेशत्वात्तस्य समाप्ती 'एतयः शृणुयाद्राजन्नित्यनेन फलकथनस्याने 'फलश्रुतिरर्थवाद' इति मीमांसकप्रसिद्धया स्तु- त्यतिरिक्तप्रयोजनाभावेन विसर्गस्य च बाह्यलीलावास्तुत्यत्वाभावेन तत्कथनस्यानुचितत्व- माशश्य "पुराणेष्वर्थवादत्वं ये वदन्ति नराधमा', तैरर्जितानि पुण्यानि तद्वदेव भवन्ति हि" "अहोहि वाक्ये चतुरक्षेर द्वे पुण्यस्य पापस्य निदानभूते-उच्चारणादेव नृगा मुनीन्द्रा नारायणश्चेति तदर्थवाद" इति नारदीये तत्प्रसिद्धिनिन्दास्मरणानानौचित्यमितियक्तुमत्र तृतीय- स्कन्धार्थानुवादो, न तु सातिबोधनार्थम्, द्वयोस्तादात्म्यस्य पूर्वमुक्तत्वेन सहतेस्तत्रय सिद्धत्वादित्याशयेनाहु अलौकिकमित्यादि । एवमेवेति । य इदमभिशृणोति, योभिधत्ते, कपिलमुर्मतमि'त्यनेन सँगैकदेशफलकथनपूर्वकमलौकिकत्वेनेव । [ यद्वा प्रधमद्वितीययोगधिकार साश्रवणविधिध प्रतिपाद्यततीयादिदशकमधेपु श्रोतव्यविषयः सदरुच्यते । तत्र पूर्वोक्त धिकारिणा पवणादिविषय न विकसीवसगदिनिरूपणमनुचित्त नह्याक्केि विषये प्रसक्तानामधिकरिणा दिवसादिविषया प्रीतिका साधका पा भवन्ति, भित्राधिकारादित्य- चिनी भासते, तनिवारणार्थ सर्गविसर्गयोरालौकिकत्वमवश्य वाच्य, अधिकारमलादिति । तदिदमभि. विसर्ग बदनियादि। ननु पूर्वस्वधार्थानुवाद किमर्थमित्याकाइसायामाहु । भनौचि. त्पमाशयति । अलौकिकानामधिकरण, अवगादिरिययतया लौकिकरार्गवर्णनमनौचिती स्पृशेदिति सम्मास्पृशस्विति पूर्वसन्धे सोप्यनौचितीनित्यर्थमली विकावेन निरूपितो यथा तथात्रापि विसर्गोप्पलोंकिक एष निमप्यते इति ज्ञापयितुं पूर्वस्वधार्थानुवाद इत्यर्थः । तदेतत्तृतीयारम्भे स्पष्टमुक्त "प्रयविशस्था- ध्यायास्वतीये सवर्णने" इत्यादिकारिकाद्वयेनेति । तेन पौराणिकीकृष्टिदिकसष्टिद भाधिदैविकरूपस्य दिरयुक्त भवति । ] ·१५४ तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. ३३) इत्याशङ्कयाह प्रतिपत्तिमकृत्वेति । स्वस्य स्त्रीत्वाद्गुरोश्च सरस्वतीरूपत्वात्तिर्यम्ग- तावपि जलधारणेव कृता । अग्निभावेऽप्यूर्ध्वगतिगुरुसायुज्याद्भविष्यति इति ज्ञात्वैव तथाकृतवतीत्याह महामतिरिति कथाया अपि सफलत्वमाह ॥२०५॥२०६३॥ इति श्रीमदल्लभदीक्षितविरचिते सप्रकाशतत्त्वार्थ- दीपनियन्धे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे तृतीयस्कन्धार्थनिरूपण समाप्तम्॥ फ्रमेण पुरुषस्य दशेन्द्रियाणां च देवभावेन रुद्रत्वे यज्ञनिप्पत्तिः । प्रथमतोप्टभिर्मूल- प्रकृतिप्रकृतिविकृतीनां देवभावेन वसुवे यज्ञनिप्पत्तिरित्येवं प्रतिभाति । यदत्रासदुक्तं तत्प्रभु- भिस्तदीयैः कृपया क्षन्तव्यं विचारणीयं चेति विज्ञप्तिः । अवतारचरित्रत्वादित्यर्द्धस्यार्थमाहुः कथाया इत्यादि ॥ २०६३ ।। इति श्रीगोदशदिगन्तविजयिश्रीपीताम्बरात्मज श्रीपुरुषोत्तमविरचिते श्रीतत्त्वदीपमकाशावरणभने तृतीयस्कन्धावरणभङ्गः सम्पूर्णः ॥ ॥ तृतीयस्कन्धः सम्पूर्णः॥

·श्रीकृष्णः भागवतार्थप्रकरणे चतुर्थस्कन्धविवरणं प्रारभ्यते. ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ अलौकिकं विसर्ग वदन् अनौचित्यमाशङ्कय सर्गोप्येवमेय वर्णित इति पूर्वस्कन्धार्थमुक्तमनुवदति एवं सर्ग इति ॥ निबन्धः-एवं सर्गस्तृतीये तु सफलः मुनिरूपितः॥ अथैकत्रिंशताध्यायैर्विसर्गस्तुर्य उच्यते ॥ १॥ अथ चतुर्थस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः श्रीकृष्णाय नमः । अथ चतुर्थस्कन्धार्थ निवन्तो विसर्गस्यैकदेशत्याचस्य समाप्ती 'एतद्यः शृणुयाद्राजनित्यनेन फलकथनम्याने 'फर श्रुतिरर्थवाद' इति मीमांसकप्रसिद्ध्या स्तु- त्यतिरिक्तप्रयोजनाभावेन विसर्गस्य च वाह्यलीलावास्तुत्यत्वाभावेन तत्कथनस्यानुचितत्य- माशकय "पुराणेप्वर्थवादत्व ये वदन्ति नराधमा , तैरर्जितानि पुण्यानि तद्वदेव भवन्ति हि" "अहोहि वाक्ये चतुरक्षेर द्वे पुण्यस्य पापस्य निदानभूते उच्चारणादेव नृणां मुनीन्द्रा नारायणश्चेति तदर्थवाद" इति नारदीये तत्प्रसिद्धिनिन्दासरणान्नानौचित्यमितिवक्तुमत्र तृतीय- स्कन्धार्थानुवादो, न तु सङ्गतिबोधनार्थम् , द्वयोस्तादाम्यस्य पूर्वमुक्तत्वेन सङ्गतेखत्रय सिद्धत्वादित्याशयेनाहु अलौकिकमित्यादि । एवमेवेति । 'य इदमभिशृणोति, योभिधत्ते, कपिलमुनर्मतमित्यनेन सगैकदेशफलकथनपूर्वकमलौकिकत्वैनेव । [पद्वा प्रयमद्वितीययोरधिकार साङ्गप्रविधिध प्रतिपाद्यतृतीयादिदमास्कन्धेषु श्रोतम्यविषयः सगर्गादरच्यते । तत्र पूर्वोकधिकारिणा श्रवणादिविषय न लोषिकसविसर्गादिनिरुपणमनुचित नहालोकिके विषये प्रवत्तानामधिकारिणा सौविसर्गादिविषया श्रीतिकारा साधका या भवन्ति, भिन्नाधिकारादित्यfar भासते, तमिवारणार्थ सर्गविसर्गयोना विकत्वमवश्य वाच्य, अधिकारपलादिति । दिदमभिः विसर्ग पदग्नित्यादि। ननु पूर्वकन्धार्यानुवाद किमर्थमित्याकाक्षायामाहुः । मनोचि. त्यमाशस्येति । अलोविकानागधिकारिणी प्रयगादिरिषतया लौकिकतर्गवर्णनमनौचिती स्पृशेदिति तन्मास्पृशन्विति पूर्वस्वन्धे सर्गोपनौचितीनिवृत्यर्थमली कि करवेन निरूपित्तो यथा, तथापि विरामोयलौकिक एष निरूप्यते इति ज्ञापयितु पूर्वस्कधार्यानुवाद इत्यर्थ । तदेतत्तृतीयारम्भे स्पष्टमुक्त "प्राशिस्था ध्याचारगृतीये सर्गवर्णने इत्यादिवशरिकाद्वयेनेति । तेन पौराणिकीयष्टिदिक्सृष्टि भाधिदैविकरूपतादियुक्तं भवति ।।

·चतुर्थस्कन्धार्थः । (विसर्गलक्षणम्) प्रकाश:- अनेन सर्या लीलाः शृङ्खलारूपा अपि प्रत्येक तेनैकदेशसमुदाययोः सर्वत्र फलसिद्धि पिता ॥ अथेति भिन्नप्रक्रमे ॥ तेन लौकिको विविधः सर्गो निराकृतः ॥ विशिष्टः सगों हि विसों देवतारूपः ॥ ते' च वसुरुद्रादित्यरूपा देवाः ॥ भगवतो लीलाया विपरीतसादसवोन्ते निरूप्यन्ते ॥ रुद्रा मध्ये ॥ आदित्या आदौ ॥ अत एकत्रिंशदध्यायाचतुर्थ स्कन्धे ॥ १॥ विसर्गलक्षणमाह सर्वयुक्तरजोभाज इति ।। निवन्धः-सर्वयुक्तरजोभाजो लीला कार्यस्य जन्मदा । विसर्गो लौकिको ह्यत्र कार्य बुद्ध्या चतुर्विधम् ॥ २॥ प्रकाशः-सीवर्युक्तं यद्रजः क्रियाशक्तिस्तेनाऽत्रोत्पद्यमानाः सर्वसामर्थ्ययुक्ता भविष्यन्तीति विशिष्टतम् ॥ कार्यपदं मुक्तजीवाभिमायम् ॥ भनोत्पन्नाः सामर्थ्य प्रकटीकृत्य मुक्ता भविष्यन्ति । अतो लौकिको विसर्गः ॥ एवं स्कन्धार्थ निरूप्य प्रकरणभेदार्थमाह कार्य बुद्धचा चतुर्विधमिति ॥ यद्यपि भगवत्सा- मर्यमनन्तम्, तथापि,सबुद्धया धर्मार्थकाममोक्षा एव साध्या इति कार्य चतुर्विधम् ॥२॥ अनेनेति, एकदेशफलकथनेन लौकिको विविधः सर्ग इति, “पुरुषानुगृहीतानामे तेषां वासनामयः विसीयं समाहारो बीजाबीजं चराचरमिति द्वादशस्कन्धोक्तोमहापुराणान्तर- सम्बन्धी ॥ १ ॥ सर्व वैरिति, अमुक्तजीवैः । तेनेति, क्रियाशक्तिसंसर्गेण । अत्रेति, विसर्ग- लीलायाम् मुक्ता भविष्यन्तीति, न च दक्षे फलव्यभिचारः दोपः शक्तयः तस्य सगै उत्पन्नत्वेनाऽदो । नापि सत्याम् , तस्या अपि द्वितीय पर्यन्तं सामर्थ्यप्रकटनमित्य- दोपात् । नापि सपरिकरे अधर्मे, तेषामपि देवतात्वेन स्वाधिकारसमाप्त्यनन्तरं फलस्याबाधात् । अत एव कठवल्लयां मृत्योर्ब्रह्मवित्त्वोक्तिरपि सङ्गच्छते । एवमन्यत्राप्यूद्यमिति न कोपि शालेशः । अत्र लक्षणे सर्वयुक्तपदं सर्गलीलोत्पन्नानाममुक्तानां जीवानां विसर्गे सहकारित्व- बोधनाय । रजोमाज इति पदं मैत्रयेण भागवतमुपक्रम्य रजोमाजो लीलानां क्थनाचमध्य- पातित्वेन निर्गुणलीलात्वव्युदासाय । एतेनास्मिन् लक्षणे प्रमाणमुक्तम् । उपक्रमोपसंहारयोरर्थ- निर्णयकत्वात् । मैत्रेयोक्तीनामेतस्कन्धान्त एव पूर्णत्वादिति । अत्र यद्यपि व्याख्यानान्तरं नास्ति, तथापि कारणसाम्यान्मुक्तिफरस्य पूर्ववत्कथनाय पूर्वतौल्येन मुख्यलीलाया अपि सहायतया "एतस्माज्जायते माण" इति साक्षात्सृष्टिन्यायेन विसर्गस्यापि तथात्वाय तथा व्याख्यातव्यम् । प्रकरणभेदार्थमाहेति, अत्र रजोनाजोलीलायाः पूर्ववत्करणत्वेन गुणवैषम्यस्य तेन ।

·(विसर्गलक्षणम्) सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १५७ भागवते विसर्गलक्षणं तथा नोक्तमित्याशक्याह पौरुपस्त्वयमेवोक्त इति ।। निवन्धः-पौरुपस्त्वयमेवोक्तो माहात्म्यं सर्वथा यतः ॥ वंशः प्रसङ्गसिद्ध्यर्थ लौकिकानुग्रहादपि ॥ ३ ॥ साधारणो न वै वाच्यः सारोद्धारत्वतोऽस्य हि ॥ प्रकाश: "विसर्गः पौरुषः स्मृतः" इति लक्षणम् ।। तत्र पौरुषपदं न पुरुषाब्रह्मादीनामुत्पत्तिमाह, फिन्तु माहात्म्यं सर्वथा यतो ज्ञातं भवति तेन पुरु- पाकारो विसर्गः ॥ एवं सति वंशेन कथं प्रारम्भस्तबाह वंशः प्रसङ्गसि- द्वधर्थमिति ॥ असम्बद्धार्थकयने लीलानां परिझानं न भवतीति प्रसङ्गो वक्तव्यः ॥ लौकिकाथ कथाश्रोतारोऽनुमाद्याः ॥ एवं स्वाभिमेत विसर्गमुक्ता साधारण निषेधति साधारण इति ॥ “सर्वोदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम्" इति- वोक्यात् ।। ३ ॥ प्रकरणैर्विशिष्टं स्कन्धार्थमाह धर्मार्थति ॥ व्यापारत्वेन कार्यरूपभूतमात्रेन्द्रियधीजन्मनश्च फलत्वेन स्कन्धार्थत्यम् । तत्र यथा पूर्वस्कन्धेषु व्यापाररूपः फलरूपो वा सामान्य एव स्कन्धार्थः प्रकारविशेपवैशिष्टयेन प्रकरणभेदकः, तथा नान, किन्तु, फलरूपो द्वारविशेषवैशिष्टयेन भेदक इति तद्विभागार्थ द्वारभूतमर्थमाहेत्यर्थः । कार्य चतुर्विधमिति, सामर्थ्यकार्य चतुर्विधम् । तथा च, तद्वारा प्रकरणचतुष्टयविभाग इत्यर्थः ॥ २॥ ननु द्वितीयस्कन्धोक्तं लक्षणं विहायेदं मैत्रेयोक्तयनुसारि लक्षणं किमित्यातमित्या- फाज्ञायां कण्ठोक्तलक्षणसिद्धयर्थमेवातमित्याशयेनाहुः भागवत इत्यादि, आहेति एतस्य तसिन्नुपयोगमाह तत्र पौरुपेत्यादि। विसर्गलक्षणापूर्व तस्मिन्नेव श्लोके सर्गलक्षणे जन्मपदादस्मिन्नपि तद्विवक्षायां पौरुपमिति नपुंसकं प्रयुञ्जादस्मिन् स्कन्धे च तामेव वदेदतस्तदु- भयाभावात्तदुत्पत्तिर्न विवक्षिता, किन्तु, पुरुषमाहास्यज्ञापकोथों विवक्षितस्तेन हेतुना पुरुषकारोमाभिरेतदर्थ आहतः । स च फलं पुरुषार्थत्वादिति न्यायेन पुरुषशेष इति पुरुष- जन्माक्षिपतीत्येतदर्थमेव तदातमित्यर्थः । एवं सतीति, ननु विविधसर्गस्यावाच्यत्वे सति । असम्बद्धेत्यादि । तथा चैतदुभयार्थ वंशेन प्रारम्भो न तु विसर्गत्वज्ञापनार्थमनुपपत्ते- रुक्तवादित्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि तस्यावाच्यत्वमाहुः, एवं स्वेत्यादि । तथा चेतोपि केवला विविधोत्पत्तिर्न विसर्गः, किन्तु, माहाल्यज्ञापकत्वविशिष्टो यः सर्गः स एव विसर्गत्वेनान विवक्षित इत्यर्थः। कथमेतस्प माहात्म्यज्ञापकत्यमित्यपेक्षायामाहुः प्रकरणरित्या . , वचनात्।

·प्रकाशः १५८ चतुर्थस्कन्धार्थः। (विसर्गलक्षणम्) निवन्धः-धमार्थकाममोक्षाख्यं कार्य कृष्णाङ्घ्रिसेवया ॥ ४ ॥ सिद्धयेत सर्वजीवानां नाऽन्यथेत्यस्य सम्भवः ।। -अस्य सन्धस्य सम्मकः॥ ४ ॥ विविच्य धर्माधिकारिण आह धर्म इति ॥ निबन्धः-धर्मः सिद्धस्तु दक्षस्य ध्रुवस्याऽर्थस्तथा पृथोः ॥ ५॥ कामः प्रचेतसां मोक्षः सुरुच्यादेन सिद्ध्यति । प्रकाश:-पृथोः कामः ।। पूर्व दक्षस्याऽपि न धर्मसिद्धिः॥ सुरुचेर्नाऽर्थसिद्धिः॥ इन्द्रस्य न कामसिद्धिः॥ पूर्व पुरञ्जनस्याऽपि न मोक्षः ॥ अतः कृष्णाघिसेवयव पुरुषार्थसिद्धिर्नाऽन्यथेति समर्थितम् ॥ ५ ॥ विसर्गस्यार्थान्तरसमाशङ्काय निराकरोति विसर्ग इति ॥ निबन्धः-विसर्गः पौरुपो वाच्यः पुरुषार्थः स नेतरः ॥ ६ ॥ तत्कर्तारोऽथवा वाच्या विशिष्टत्वं तदेव हि। मतान्तरमाशङ्कय निराकरोति स्त्रीयालेति ॥ निवन्धः-स्त्रीवाल युववृद्धानां प्रक्रियेति मतिर्वथा ॥ ७॥ स्त्रिया न कापि संसिद्धिस्तत्त्वं नाऽत्र प्रयोजकम् ॥ सन्द्रियत्वं न चाऽन्यद्धि भजनाङ्गं विवेकिनाम् ॥ ८॥ प्रकाशः-सी सतो ॥ वालो ध्रुवः ॥ युवा पृथुः॥ वृद्धः प्राचीनबहिः।। एवं स्त्रीपुम्भेदोऽवस्थाभेदश्च विसर्धि इत्युक्तं भर्वात ॥ एवं मतिया ॥ सर्वथा 'साक्षाद्भगवत्कृतं कार्य कयं पुरुषार्थरहितं वेदे अनर्थपर्यवसायि वा ॥ तस्मात्यिया चैवं माहास्यज्ञापक्त्वमित्यर्थः । येन भगवन्माहात्म्यं ज्ञायेत ।। ३-४ ॥ तत्कार्य यस्य सिद्ध- मित्यपेक्षायामाहुः विविच्येत्यादि ।। ५॥ ननु विशिष्टः सौ विसर्गश्चेत्तदा यत्किंचिद्वैशिष्टयेऽपि तथात्वसम्भवान्माहात्म्यज्ञापनत्वरूपवैशिष्टयरीवादरे किं बीजमित्यत आहुः विसर्गस्येत्यादि । "अस्यांचे श्रूयमाणायामि"तिवाक्यादत्र भक्त्युत्पादकं यत्तदेव वैशिष्टचं विवक्षितमत इदमाद्रियत इत्यर्थः ।। ६३॥ एवं साढ़ेंः पद्भिः स्कन्धार्थः प्रकरणार्थश्व निर्धारितः 1 प्रकरणाथै मतान्तरस्य विद्यमानत्वाचन्निरासं विना स न निणेतुं शक्य इति तदर्थ यतन्ते मतान्तरमित्यादि विसर्थ इति । वैशिष्ट्यप्रयोजकः प्रकरणार्थः । पर्यवसायि घेति भवतीति शेषः । स्वरूपत ·(प्रथमप्रकरणे-अ.१-७) सावरणभङ्गे समकारो श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १५९ न प्रकरणित्वम् ॥ स्वरूपतस्तु स्त्रीत्वं न प्रयोजकम् ॥ भजने तु इन्द्रियत्वमेव प्रयोजकमित्याह सेन्द्रियत्वमिति ॥ मनुष्याधिकारपक्षस्तु भ्रान्तपरिकल्पितो वानरादीनामप्यधिकारात् ॥ ८ ॥ तर्हि स्त्रीसतीप्रसङ्गः कथं प्रथममकरणे कृत इत्याशझ्याह स्त्रीणा- मनर्थहेतुत्वमिति ॥ निबन्धः-स्त्रीणामनर्थहेतुत्वं न भार्यापरमेव हि ॥ पुत्र्या मातुस्तथाऽन्यस्या देवताया अपि स्फुटम् ॥ पुरुषार्थविरोधित्वकथनाय तथा वचः ॥ १३ ॥ प्रकाश:-पुरपार्थविरोधितात्तासां कथनम् ॥ २३ ॥ प्रथममकरणे सप्ताऽध्यायाः ॥ द्वितीये पश्च ॥ उभी मिलितावादित्यः॥ तन सप्तसरूयायां पयोजकमाह ससतन्तुरिति । इत्यादि । स्वरूपानिरूपणास्वरूपतो न प्रकरणित्यपयोजकम् । ननु मास्तु फलित्वेन स्वरूपेण वा तथात्वम् । तथापि मजनोपयोगित्वेन तथात्वे किं आहुः इत्यादि, राजनिन्दियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत्सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोमरि तिवाक्यात्तथेति न स्त्रीत्वादेस्तत्प्रयोजकत्यमित्यर्थः । नन्विन्द्रियवत्त्वमपि न केवलं प्रयोजक तथा सति पशूनामप्याधिकारापत्तेः । अतस्तदपि मनुष्यत्वेन विशेषणीयं शास्त्रस्य मनुप्याधिकारत्वात् , तथा सति तद्गतधर्मस्य स्त्रीत्वस्य कुतो न प्रयोजकत्यमित्याकाक्षायामाहुः, मनुष्येत्यादि । वानरादीत्यादिपदेनःपक्षिगजादिसङ्ग्रहः । तथा च, विवेकित्वमेव प्रयोजकं न तु जातिविशेषवैशिष्टयम्, अतो न स्यादेः प्रकरणित्यमित्यर्थः । न च तत्त्वसूत्रविरोधः शयः, 'तदुपर्यपि चेति चकारेण मनुष्यतो हीनानामपि सशहात् । हनुमदादिपु तथा दर्शनाचेति ! एवं त्रिभिः परमतनिराकरणेन प्रकरणार्थी निर्णीतः ॥ ९३ ॥ अतः परन्तेप्वध्यायान्विमजन्ते प्रथमेत्यादि । उमावित्यादि । एतेन त्रिप्रकरणी- पक्षोपि सङ्ग्रहीतः । तथा सति तृतीये एकादशे तुरीयेष्टावित्यर्थादुक्तम् । तेर - -70T . सर्गलीलायां देवभावेन त्रयस्त्रिंशतां यज्ञसाधकतया फलोपकारित्वं तथाऽत्रै बाधकमत भजन "को नु ·१६० चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ.१-७). निवन्धः-सप्ततन्तुर्यतो यज्ञो धमें सप्त ततः केता ॥ १० ॥ धर्मः सिद्धयेद्धरेरेव नाऽन्यथति निरूप्यते ॥ . दक्षो मुख्यो यतो धर्मे ततस्तस्य कथा तता ॥११॥ प्रकाशः-तन्तुशब्दः सूत्रे सन्तती च वर्तते ॥ यज्ञश्च सूत्रात्मकसात्तन्तुर्भवति सन्ततिरूपश्च ॥ अतो ज्योतिष्टोमः सप्तसंस्थो भवतीति सप्ततन्तुः । अतो धर्मप्रकरणे सप्ताऽध्यायाः ॥ वाजपेयो गणनार्थ सप्तम इति ॥ तस्याऽप्युत्तराङ्गभूते वृहस्पतिसवे विघ्नो निरूप्यते ॥ तस्य प्रयोजनमाह धर्मः सिद्धथेदिति ॥ वसिष्ठादिषु विद्यमानेषु दक्षनिरूपणस्य प्रयोजनमाह दक्ष इति ॥ अन्वर्थनामा कर्ममार्ग दक्षः ॥ ११ ॥ अत्र प्रकरणे कथानां धर्मोपयोगं वक्तुमाह पीठिकासहित इति ॥ निबन्धः-पीठिकासहितोऽनर्थः प्रसङ्गः पोपकैर्युतः॥ प्रथमेऽनन्तरे हेतु विवज्ञापनाय हि ॥ १२ ॥ प्रकाश:-तत्र प्रथमाध्याये अनर्थमसङ्गः सतीसम्वन्धो निरूप्यते ॥ द्वितीया- ध्याये तु तस्य प्रसङ्गस्य कार्यमनर्थहेतुरङ्कुरवच्छापकथा ॥ तस्य प्रयोजनमाह भावित्वज्ञापनाय हीति ॥ अन्यथाङ्कुरोत्पत्त्यभावे वीजात्फलं न भवेत् ॥१२॥ द्विपत्ररूपस्तृतीयाध्यायार्थ इत्याह तृतीय इति । निवन्धः-तृतीयेऽनर्थसम्मृतिः स्वशक्त्या च निवारणम् ॥ चतुर्थे पञ्चमे नाशः पष्ठे पूर्वाङ्गमुत्तरे ॥ १३ ॥ सप्तमे यज्ञसंसिद्धिर्विष्णोः स्तोत्रे विनिर्णयः॥ तथात्वं बोधितम् । सूत्रात्मकत्वादिति । अङ्गकर्मणां ऋमिकत्वेन फलावश्यंभावसूचकत्वेन तथात्वात् । सप्तसंस्थ इति, अमिष्टो- मोत्यमिष्टोम उक्भ्यः पोडश्यतिरात्र आप्तोर्यामोवाजपेयश्चेतिसप्तसंस्थः । ननु वाजपेयापूर्व वृहस्पतिसपस्यापि सत्त्वात्कथं सप्तेत्यत आहुः वाजपयेत्यादि । वृहस्पतिसवस्य ततः पूर्व- पश्वाच करणात्स वाजेपयस्ववागभूत इति गणनार्थ वाजपेय एव सप्तम इत्यर्थः ॥ १०॥ धर्मःसिद्धधेदित्यर्द्धस्यार्थमाहुः तस्यापीत्यादि । तस्य प्रयोजनमिनि विप्नस्य प्रयोजनम् ॥११॥ ननु सप्ताध्यायीरूपधर्मप्रकरणं चेत्प्रथमत एव धर्मः कुतो नोच्यत इत्याकालायामाहुः अत्रेत्यादि ॥ १२ ॥ च यमः।

·• (अ.१-७) सावरणमड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाश:-अनर्थक्षस्य सम्यग्भूतिरुद्दमो ट्रेपस्थिरीकरणाद् । देपो न कर्तव्य इति ख्यापनमनर्थहेतुखज्ञापनाय । अतः स्वशत्तया कन्यस्या स्वयुद्धया निवारणमुक्तम् । चतुर्थाध्यापार्थो न सतीमरण किन्तु पस्यानहेतोरवान्तरं- व्यापारः । पञ्चमे यज्ञस्य नागः पाङ्गसात् । पप्ठे सिद्धेः पूर्वाद्गम् । उत्तर रूपं सिद्धिः । यज्ञस्य सप्ततन्तोः सप्तमे सिद्धिः । तत्रैव स्तोत्रे - विष्णोरेय सिद्धिरित्यंशः समर्थितः । एवं सप्ताध्यायार्था निरूपिताः ॥ १३३ ।। अधुना प्रथमाध्याये मासङ्गिका बहवोऽर्था वर्तन्ते तेषां धर्मोपयोगं वक्तुमाह पभिरिति । निवन्धः-पद्धिमन्वादिभिर्धर्मः प्रथमे त्वस्य सम्भवः ॥ १४ ॥ अतः प्रथमपटकस्य स्वरूपं प्रथमं जगौ ॥ प्रकाशः-प्रथम मन्वन्तरनिरूपणं धर्महेतुत्वात् । " मन्यन्तराणि सद्धर्मः" इति याक्यात् । अस्यापि हेतुमाह प्रथमे त्वस्य सम्भय इति प्रथमाध्याये मन्वन्तरस्य पहिवधस्यापि सम्भवः । तेन धर्म स्पष्ट एव हेतुः । अनेन कालो हेतुत्वेन निरूपितः ॥१४३ ॥ कथमुद्गम इत्यपेक्षायामाहुः पेत्यादि । भिववाक्येषु तथाभानात्स एवार्थ इत्यर्थः । ननु नैतादृशान खजनव्यपेक्षाया गृहात्प्रतियादित्यादिवाक्येषु द्वेषं न कुर्याद गृह एव तिदिति तात्पर्य प्रतीयत इति कथं द्वेपस्थिरीकरणमर्थ इत्यत आहुः द्वेपो नेत्यादि । अनर्थत्वख्या- पनायेति । सतीगमनस्य द्रुपस्य वा तथात्वख्यापनाय, 'यदि घृजीप्यसी'त्यन्तिमश्लोके तथाभानादुक्तरूप एवाध्यायार्थ इत्यर्थः । अत इति अनर्थहेतुत्वात् । कन्यायेत्यत्र कल्पनयेतिपाठः प्रतिभाति । चतुर्थाध्यायार्थ इत्यादि । सतीमरणं सतीमरण- त्वेन रूपेण नार्थः, किन्तु, द्वेपावान्तरल्यापारत्येनार्थ इत्यर्थः । न च द्वेपस्या- न्यनिष्ठत्वात्सतीमरणस्य च तजन्यत्वाभावेन कथं व्यापारत्वमिति शक्यम्। तजन्यत्वस्यातन्त्रत्वेन द्वारत्वस्यैव तथात्वादिति । पाङ्क्तत्वादिति । अमिहोत्रादिपञ्चात्मक- त्वात् । पूर्वानमिति रुद्रभागकल्पनेनानुनयः । यिस्ते रुद्रभागेन क्ल्पतामय यज्ञहन्निति । 'इति दक्षः कविर्यगं भद्ररुद्राभिमर्शितम्, कीर्त्यमाने हपीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावन' इत्युभयवाक्यदर्शनाद्यज्ञसिद्धिः केनेत्याशङ्कायामाहुः तत्रैवेत्यादि । तथा च, यदि रुद्रभागेनैव सिद्धिः स्यात्तथा स्तोत्रं न स्यादतो यज्ञसिद्धिर्भगवत एव, रुद्रभागकल्पनं तु प्रतिबन्धकामाव- रूपमित्यर्थः । निरूपिता इति चतुर्भिरुक्ताः ॥ १३३ 11 मूले पइभिरिति, आद्यश्लोक- जयादप्रिमैः पड्भिः । पडूविधस्येति, भगवदवतारेन्द्रमनुतपुत्रदेवर्षिभेदेन पविधस । हेतुत्वेनेति यज्ञात्मकधर्महेतुत्वेन ॥ १४-१५ ॥ -- ·M १६४ चतुर्थस्कन्धार्थः । धर्मप्रकरणत्वादिति । निबन्धः-धर्मप्रकरणत्वाञ्च निश्चयो नाऽभवत्पुरा ॥ अत्रेः सामान्यरूपेण भजनं तेन वर्णितम् ॥ २२ ॥ प्रकाश:-- कर्ममार्ग सर्वे देवास्तुल्याः। परब्रह्मणोऽपि देवत्वमेव ॥२२॥ तथापि त्रयाणामागमने को हेतुस्ताऽऽह कर्मण इति । निवन्धः कर्मणस्त्रिविधवाय त्रयाणां सम्भवाभिधा। अधिदेवं विधा यस्मात्रैविध्ये धर्मकर्मणि ॥ २३ ॥ प्रकाश:-त्रिविधत्वज्ञापनाय ॥ २३॥ उत्तरं हरिणैरोक्तं प्रयाणां ज्ञानरूपम, तत्र हेतुः-पोधोऽपि हरिणेति । निबन्धः-बोधोपि हरिणा पश्चादेवं देपापनुत्तये ॥ तस्मादन्यतरवेपे नेतरत्कर्म सिद्धयति ॥२४॥ प्रकाश:-अथवा प्रति भगवाक्यं सप्तमे वक्ष्यते । तदप्यत्र सम्मतित्वेनोन्यते । फलितमाह तस्मादिति ॥ २४ ॥ नन्यत्र भागयने ऋपयो निरूप्यमाणाः सर्वज्ञास्ते कथमन्यथाऽन्यथा परस्पर- विरुद्धानर्थान् वदन्ति । कथं कर्दमो विष्णुमेव सेवने । कथमत्रिः साधारण इत्याशङ्कयाह सर्वपामिनि । निवन्धः-सर्वेपां ब्रह्मवित्वेऽपि यन्निष्ठा यस्य तद्वचः ।। अतो हि भगवाँस्तेपु क्रियांशादिभिरुगतः ॥ २५ ॥ प्रकाश:-- इसपि . स्वभावभेदागुचिभिन्ना । अतो मच्यनुमारेण पां धर्मप्रकरणत्यादित्यस्य विवरणं कर्ममार्ग इत्यादि ॥ २२ ॥ तथापीति । य एव जगदीश्वर' इति वाक्यादत्रः परब्रह्मस्वरूपनिश्चयाभावेपि ब्रह्मादीनां परब्रह्मस्वरूपनिश्चयसद्भावात् । फर्मण दति, तपोरूपस्यात्रिकर्मणः । मूलान्वयस्त, धर्मकर्मणि विध्ये यस्मादधिदैवं विधा, तस्माद् दलादीनां त्रयाणां सम्भयाभिषेति।तथा च यम्मात्फलत्रैविध्यन कर्मविध्यमनुमीयते तेन च कर्माधिदेववैविध्यं, तेन हेतुना त्रयाणामागमनम् । तथा च, तेषां परब्रायस्वरूपज्ञत्वेप्यो- सदभावात्तस्यात्रित्वेन त्रयाणामाकादया सोमपायेव ध्यातत्याच तदनुरोधेन तथेत्यर्थः । उनरं हरिणवनि, यद्यपि मुने, उचुरित्युक्तां, तथाप्येकदा त्रिभिः कथने चित्तविक्षेपातदभावाय तथेत्यर्थः ॥ २३ ॥ तथापि हरिणेत्यस्यानिश्चयात्राक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तथा च, सप्तमानुगंधेनावापि हरेवोचग्दातृत्वमगीकार्यमित्यर्थः 1॥२४॥ रुन्यनुसारगति ·सागरणभङ्गे सरकारी श्रीमद्भागवतार्थप्रकरण तथा वचनमित्यर्थः । ननु रच्यनुसारेण वस्तु क्थमन्यथा भोत् । तेन मिथ्या- वचनमेन पाश्चिद्भपितु युक्तमित्याशङ्कयाह अतो हि भगवानिति । भगवानेव तथा स्पाणि कृतवान् । तेन न प्रमेये तथा तथावचन दोपाय ॥२५॥ इदानी नारायणायतारस्य दत्तस्य चरित्रे उपपत्तिमाह धर्म इति । निवन्धः-धमें समाधिरुत्कृष्टो ज्ञाने साध्यं तपः परम् ॥ गुणाभिमानिज्ञानं हि खण्डे तन्मत ईश्वरः ॥ २६ ॥ प्रकाश.-"अय हि परमो धर्म " इति वाफ्यातिगतद्धयर्थं नारायणः समाधि कृतवान, दत्तश्च ज्ञानावतार इति तपश्च। ननु दत्तात्रेयो न भगवढवतारो गुणाभिभानिदेवसायथा चन्द्र इत्यारावयाऽऽह गुणाभिमानिज्ञान हीति । खण्डसिद्धान्त एप विष्णोर्गुणाभिमानिखम् । मुरयसिद्धान्ते तु सत्येप्यऽवतार एव । यथा नरायनतारः-यथा मत्स्यसाटिमास्टय तथाभिमानिसमाफव्यमिति । तथापि सन्देहात्मय जोरमध्ये भगादातार इत्याशङ्कयाह तन्मत ई-वर इति । खण्डमते तदुक्तमेकावशे स्कन्धे, “ कालेन नष्टा प्रलये वाणीय वेदसाजते "त्युपक्रम्य सर्वेषा भृग्वादीना मनो' सकाशाद्वेदाध्ययन वेदवेतृत्व चोत्तया, अर्थक्थनधिपये "तेपा प्रकृतिवैचित्र्याच्छ्रुत्यर्थो बहुधोदित" इति — यथाप्रति सपा चित्रा वाच सवन्ति ही"ति च। तथा च प्रमेयनिर्णये भगवत एव वाक्य प्रमाण नान्यम्य “कि विधचे किमाचष्टे" इत्यादिश्लोकत्रयेण ता भगवतय तथानिर्णयम्य कृतत्वादितिभाय । तेन नेत्यादि । तथा चान्धस्तिन्यायेन तेपा तावन्मानजानान्न मि• यावादित्व, भगवत सर्वरूपत्याच न प्रमेये विरोध इति तथा वचन न दोपायेत्यर्थ । अत एव गीताया “येप्यन्यदेवताभक्ता" इत्याद्युक्तम् , अतो मुख्यसिद्धान्तेनुपपत्तिरे शोपि नेतिभाव ॥२५॥ इदानीमिति रूपिम्वरूप तद्ववचनविरोधपरिहारानन्तरम् । उपपत्तिमिति, धमापयोगपोधिफामुपपत्तिम् । गुणाभिमानि- ज्ञानमिति, एते गुणाभिमानिन इति ज्ञानम् । तत्र सिद्धमित्यागामायामाहु खण्डसिद्धान्ते इति, ब्रह्मविष्णुरुद्रेषु चेतन्य भिन्नमिति सिद्धाते । सत्तेपीति, अपिशव्दाद्रजस्तमसोरपि । ननु यदि चैतन्येक्य, तदा तत्तद्धयाने स स एव न पाटीभवेत् , नियामकाभावादित्यत आहु यथा मत्स्येत्यादि । तथा च "यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ती"ति न्यायामामध्यमिति भावनाया नियामकलातथा प्राकन्येऽपि न चतन्यभेदापत्चिरित्यर्थ । तथापि सन्देहादिति, ·अन्यथा चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. १) वैष्णवे स एवेश्वरस्तेन न सन्देहः ॥ २६ ॥ मुख्यसिद्धान्ते अंशतोऽविभक्त इति विष्णुर्भगवानेव । तत्र हेतुः तस्य सर्वकृत्येति । निवन्धः-अविभक्तोंशतस्तस्य सर्वकत्या स्वतः फलम् ।। नांशतोऽभिमतेः पुष्ट्या कार्यासिद्धेविभागशः॥ २७ ॥ अतः सामन्यतो वाचा दोपाभावेपि सिद्धयति ॥ प्रकाशः स एव हि सर्व करोति । उत्पत्तिविनाशौ यथाकथञ्चिदपि भवतः । स्थिती तु सर्वा कृतिरपेक्ष्यत इति स्वतः परमेश्वरादेव सर्व फलं नांशतः अभिमानात । तामसान्न पालयेत् । हेलन्तरमाह पुष्टया कार्यासिद्धेरिति । सोमदुर्वाससोरवतारत्वाप्रसिद्धया सन्देहात् । स एवेत्यादि, गुणाभिमान्येवेश्वर इति दत्तस्य जीवमध्ये प्राकट्येपि नावतारत्वे सन्देह इत्यर्थः ॥२६॥ नन्वेवं सति खण्डसिद्धान्ता- न्मुख्यसिद्धान्ते को विशेष इत्यत आहे. मुख्येत्यादि । ब्रह्मशिवौ तु विभक्तत्वादशाविति न भगवद्रूपावित्यर्थः। नन्वेती विभक्ती विष्णुरविभक्त इति कथं निश्चैयमित्याकाहायामाहु. तत्र हेतुरित्यादि । " स एव हि सर्व करोती'ति, " यतो वा इमानी"त्यादिश्रुत्या ईश्वर एव सर्व करोति, अंशस्तु प्रतिनियतं कार्यम् , यथान्तर्यामी । ननु त्रयाणां प्रतिनियतकार्यकारित्वस्यैव स्मरणात् स्थितिकर्तरि विष्णायेव कथं सर्वकर्तृत्वमत आहु उत्पत्तीत्यादि । यथाकथञ्चिदिति, अभिमानेपि । सर्वा कृतिरिति, स्थित्यर्थ त्रयीद्विषां हननं तदनुसारिणामुत्पादनं स्थापिता- नामभिवृद्धार्थ तत्तदभीष्टदानमित्यादिरूपा। तथा च, यद्यभिमानी स्याचदा स्थापनमात्रमेय पुर्यान हननमुत्सादनं च, तत्करणाचानभिमानित्वं निश्चीयते। तेन चाविभाग इति स ईश्वर इत्यर्थः । ननु स्ववर्गपालनं स्वीयसृष्टत्वं शिवेप्यस्तीति नैकान्ततोऽनभिमानित्यं तेन निश्चेतुं शक्य- मित्यत आहुः अन्ययेत्यादि । तथा च, यदि विभक्तोभिमानी स्यात्, पारक्यपालन न कुर्यादतस्तेषां पालनाचव्यतिरेकनिश्चय इत्यर्थः । ननु तामसादिकल्पेषु शिवब्रह्मणोरपि तथात्वं सर्दीत एवेति चेत्राः हेत्वन्तरमाहेति । कार्यमिति । दशमस्कन्धोक्तं सविनयं भृगु- स्तवनादिकार्यन् । अन्ययेति पदमत्रापि सम्बध्यते । यद्ययं तथा सादिदं कार्य न कुर्यात्, तथा च, तयोः सत्वयोगेन परिपालकत्वेऽप्यतादृशायकत्तत्वेन भूयस्त्वपरीक्षणस्य पाप्यस्मरणा- द्विप्नाशवेवानभिमानिन्यस्य सत्त्वाधिक्यन्य या निश्चय इत्ययमेव तथेत्यर्थः । ननु शिवरात्रि- बताथायां मिलमूत्रितस्य बिल्वपत्रपातम्य च शिवेनाभिपेकपूजात्वेनामीकारक्थनावापि सत्त्वाधिक्यं नियत एवेति चेन्न, तत्र लिनन्यवधानेन तथाङ्गीकृते. साक्षातथात्याभावादित्याशयेन १ अभिमान वात् । - " पास्य पालन पुर्यान्" इति गुदप्रतिपल के पाठ ।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १६७ पुष्टिमार्गेण कार्य च न कुर्यात् । विभागशश्च सर्वमार्गप्रवर्तनं न स्यात् । अतो ब्रह्मादीनां सामान्यतो वाञ्छाऽपि सिद्धचति । स्वत एवोचमसासुल्यसादि- दोपाभावश्च । तस्मात्सुष्टूक्तं दत्तात्रेयस्य भगवत्वम् ॥ २७ ॥ ननु सोमादिपु ब्रह्मादीनां धर्मा न दृर्यन्ते उत्पत्यादयः। तत्कथ- मवतार इत्याशङ्कयाह भिन्ना जाता इति । निवन्धः-भिन्ना जातास्त एवात्र भेदे कार्यस्य सम्भवात् ॥ २८॥ अधिकाभिमतित्यागावंशतस्ते हि जज्ञिरे ।। प्रकाश:--त एवैते परं भिन्नमकारेण जाताः तत्र हेतुः, भेदे कार्यस्य सम्भवादिति । एवं प्रकारेणाऽवतारे स्वाभिमेतं कार्य न सिद्धयति । तत्कार्य वंशकरणम् । योगेन रक्षा । तपसा चानुग्रह निग्रही। कथमेवमत आह अधिकाभिमतित्यागादिति । अंशत एवं जाता इति नात्यन्तं गुणाभिमान स्तेपु ॥ २८॥ एवं धर्म परम्परोपयुक्तान्निरूप्य दक्षे साक्षाद्धर्मोपयोगं विचारयति, अत्यन्त- धार्मिको दक्ष इति । निवन्धः-अत्यन्तं धार्मिको दक्षः पितृदेवव्रतः पुमान् ॥२१॥ अभिमानी च तेनाऽस्य कन्याः पोडश ताः स्मृताः ।। हेत्वन्तरमाहुः, विभागश इत्यादि। अन्यथेति पदमत्राप्यनुपज्यते । तयोः कार्यस्य कल्प- सन्ध्यारूपोल्प एव कालखन प्रथमकाल उत्पत्तिवैययान सर्वमार्गप्रवर्तन मिति 'एप आत्मपथो- ऽव्यक्तो नष्टः कालेन भूयसा, तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मायाभूतमि"त्यादिवाक्येपु नाश- प्रवर्तनबोधकपदादिभिरवसीयते । यदि तयोस्तादृशसामर्थ्य स्यात् खखकालेवतीर्य कुर्याताम्, तदा प्रवृत्तिः स्यादेव, यद्ययमपि तथा स्यादेतत्कालेपि सा न स्यात् । अतो न विभक्त इति नियमित्यर्थः । अन्यमप्युत्कर्षगमकमाहुः, अत इत्यादि । सामान्यतो वाञ्छति, अवतरणा- धाकाना । यद्युत्कृष्टो न स्यादेतदयतारादिकं तेपामाकासितं न स्यात् यत एवम् , अत उत्कृष्ट इत्यर्थः । एतेनान्यस्यापि सिद्धिमाहुः स्वन इत्यादि । इदं यथा तथा प्रहस्ते भिन्दिपाले च निपुणतरमुपपादितं मयेत्युपरम्यते । एवं विप्णावीश्वरत्वं साधयित्वा प्रस्तुतमाहुः तस्मादित्यादि भिन्नमकारेणेति गुणाभिमानं तिरोधाप्य ॥२७॥२८॥ अभिमानित्वेनेति धर्माभिमानत्वेन । 'मूले, पितृदेववत इति. रजोमिश्रो गृहासक्तः ॥२९-३०-३१॥.

·१६८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. १) प्रकाश:- अभिमानित्वेन तामसः । तेनाऽस्य पोडशफलस्य मनोमयस्य कन्याः पोडश जाताः । पञ्चदश सगुणाः । एकाऽतिरिक्ता चेति ॥ २९ ॥ धर्माय त्रयोदशसमर्पणे हेतुमाह सर्वविति । निवन्धः-सर्वेषु धर्मो मासेपु तन्नाता शुद्धिरेव च ॥ ३० ।। त्रयोदश ततः कन्यास्ता धर्माय समर्पिताः॥ प्रकाशः-कालोयं धर्मे निमित्तमिति। मासाभिमान्यः शुद्धयभिमानिनी चेति ताः ॥३०॥ परमा सिद्धिः सत्येनेति प्रार्थनाभावेपि शुद्धसत्त्वे भगवदवतारो जात इत्याह सत्त्वमूर्ताविति। निवन्धः-सत्त्वमूतौ हरेर्जन्म धर्मादाकल्परक्षणे ॥३१॥ केवलो धर्ममार्गे हि नाऽत्यन्तमुपयुज्यते ॥ इति दयितुं रूपद्वयेनाविरभृद्धरिः ॥ ३२ ॥ प्रकाशः-मृतिरित्येकदेशनाम सत्यादिवत् । अवतारमयोजनमाकल्पान्तं रक्षणम् । अयं विशिष्टः सर्ग इति न केवलं पुष्टिरहितो धर्म उपयुज्यते अत उभयशा- पनार्य रूपयेनाऽवतीर्ण इत्याह केवल इति ॥ ३२॥ स्वरूपढयस्वरूपमाह सर्वातिरिक्तरूपेणेति । निवन्धः-सर्वातिरिक्तरूपेण नरः स्वावेशधारकः॥ तपोतिरिक्तकार्य तु पूर्णे कृष्णे न चाऽन्यथा ॥ ३३ ॥ प्रकाश:- सर्वकार्यकर्तृवात्सर्वरूपो नागयणः पुष्टिकार्यकर्तृलादतिरिक्तोवतारः । तत्राधिकारमाशङ्कन परिहरति स्वावेशधारक इति । नरस्तु तादृशमंश उभयतापनार्थमिति. मार्गद्वयसम्बन्धिक्रियाज्ञानयोपिनार्थम् ॥ ३२ ॥ सर्वातिरिक्तरूपेणेति । सर्वरूपं ब्रह्माण्डात्मकमथमपुरुषरूपम्, अतिरिक्तमन्तर्यामिरूपम् । तथा च, सर्वमहितातिरिक्तरूपेणेत्यर्थः। नन्ये तन्नानावताराणां वीजमि'त्युपक्रम्यावतारकथन,नरनारायणयोः कथनात् कथमतिरिक्तावतारत्वावगम इत्यन आहुः सर्वकार्यकर्तृल्यादित्यादि । “यो चै भारतवर्षेलिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्मज्ञानगमोपेतमाकल्पादास्थितस्तप"इतिवाक्येन सहमकवनवधेन न सर्वोपकारकरणादुवंशीदानरक्षणपुष्टिकार्यकरणाच यथायथं सर्वरूपत्व- ·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे विमति न लवतार इत्यर्थः। ताविमो भगवतः " इति मूलवायं कृष्णः स्वयं भगवानेतेन विरुद्धयत इति समायचे तपोतिरिक्त कार्य स्विति। ,मार्ग- दयस्थापनार्थमवतीर्णोपि पूर्णपाकव्याभावे कार्य न सेत्स्यतीति पूर्ण कृष्ण एवं प्रविष्टावंशाविति मूलार्थः ॥ ३३॥ , मतिरिक्तरूपत्वं चायगन्तव्यमित्यर्थः । नन्वत्र "मूर्तिः सर्वगुणोत्पत्चिनरनारायणायूंपी, ययोर्जन्म न्यदो विश्वमभ्यनन्दसुनितमिति द्वयोर्जन्मोपक्रम्य परमोत्सवकथनादुभयोरयतारत्वमादरणीय, न तु नारायण एव द्विरूपत्यम् , तथा चैकैककार्यकर्तृत्वमुभयोरुभयकर्तृत्व वा युक्त मित्याशयेनाहुः तत्राधिकारमित्यादि । नरे तादृशकार्यकर्तृत्वयोग्यतामित्यर्थः । तादृशमिति। प्रथमपुरुषीयं धर्मरक्षोपयोगिनमंशम् । अयं भावः । "एकोनविंशे विंगतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी"इति य"तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृपी" स्कं० १-३ इत्यत्रावतारद्वयानीकारान्न द्वयोः पृथगवतारत्वम् , किन्तु द्वावेकोवतार उतैकसिन्नावेश एक एवावतार इति वक्तव्यम् । तन्न प्रत्यक्षविरोधादत्रत्यब्रह्मादिकर्तृकस्तुता "चेतेन धर्मसदनेन ऋपिमूर्तिना" इत्यकवचनाद्, एका- दशेपि (अ० ४) "धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्टमूर्त्या नारायण" इत्यारभ्य "ऊचुनारायणवलं शमस्त- बारा विगित" इत्येतैर्नारायणस्यैव माहात्म्यकथनाच प्रथमपक्षो दुर्घट इति नारायणस्यैवावतारत्वम्, नरस्य तु तादृशांशधारक त्वमित्युभयसामञ्जस्यायाङ्गीक्रियत इति । एवमेकं विरोधं परिहत्य विरोधान्तरं परिह माहुः ताविमादित्यादि। तप इत्यादि। द्रोणपर्वणि मगवता, "चतुर्मूरिहं शश्वल्लोकत्राणार्थमुद्यतः, आत्मानं प्रविभज्याहं लोकानां हितमादधे । एक मूक्ति- स्तपश्चर्या कुरुते मे भुवि स्थिता, अपरा पश्यति जगत्कुर्वाणं साध्वसाधुना, अपरा कुरुते कर्म मानुष्यं लोकसंस्थिता, शेते चतुर्थी च परा निद्रां वर्षसहस्रकीम् । या सा वर्षसहसान्ते मूर्ति- रुत्तिष्ठते मम,वराहेभ्यो वरान्श्रेष्ठास्तसै काले ददाति से"तिमूतीनांप्रतिनियतकार्यबोधनान्नारायणां- शेन तन्मात्रकार्य तप आदिकमेव कार्यम् , नत्वतिरिक्त मुक्तिमक्त्यादिदानरूपम् , अत्र चातिरिक्तं "यत एतद्विमुच्यते" "भक्तियोगवितानार्थमि"त्यादिभिरुक्तं दर्शितं च तथेति कार्यलिङ्ग- कानुमानबला "स्कृप्णस्तु भगवान्स्यमि"ति वाक्यं न सायकमित्यर्थः । तथा सति कथं विरोधपरिहार इत्यत आहुः मार्गेत्यादि । पुष्टिमर्यादयोः सापनाय, यद्यपि नारायणोवतीर्णस्तथापि पुरुषोत्तमप्राकट्याभावे तथेत्युभयसामञ्जस्यायैतद्वाक्यमेवं व्याख्येयमित्यर्थः। * मूलयोजना तु, तो पूर्वीक्ती नरनारायणाविमावेतत्कल्पीयो वै निश्चयेन कार्यबलात् , भगवतो हरेरंशी नत्ववतारवीजपुंस एव, मूलभूते कृष्णे आगतौ प्रविष्टी, च पुनः भुवो भारव्ययाय कृष्णौ "कृष्णं च वर्ण तमसा जनात्यय" इति कार्योपहिस्य तमसः कृष्णवर्णत्वेन ताशौ सन्तौ * भागवतपद्ययोजना । " .

·: चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ.१) एतस्मात् स्वाहास्वघोत्पति समर्थयन्नेवाग्मिपित्रोस्तद्दाने हेतमाह पितृदेवेति । निवन्धः-पितृदेवव्रतस्वाञ्च स्वाहान्ये सर्वदेवता ॥ तथा चाग्निः पितणां तु नोपायस्तेन तत्तथा ॥ ३४ ॥ काश:--अन्या स्वया ते उभे जाते इति शेषः । स्वाहाया अग्निसमर्पणे हेतुः सर्वदेवतेति । यतः स्वाहा सर्वदेवतारूपा । अग्निरपि तथा " अमिः सर्वा देता" इतिश्रुतेः । अतस्तस्मै सा दौत्यर्थः । पितृणामेकरूपत्याभावात्सर्वेम्य पब सा दत्ता तुशब्देन स्वधायाः सर्वपितरूपतया सा व्यवच्छियते ॥ ३४ ॥ भवाय सत्या: समर्पणे हेतुमाह अभिमानेति । निवन्धः-अभिमानांशमादाय दीपकजलवस्परा ॥ पोडशी कन्यका जाता ब्रह्मावत्य विचार्य च ॥ ३५ ॥ तदधिष्ठातृदेवाय दापयामास सिद्धये ।। अभिमानेन सम्बन्धस्तेन द्वेपः प्रवर्धितः॥ ३६॥ प्रकाश:- ननु धर्मिणं विहाय केवलधर्मस्यैव कथमुत्पत्तिः सम्भवतीत्यत आह दीपकजलवदिति । यथा तेजसः स्वतः शुद्धत्वेन नेहनत्वे तन्मलरूपं फजल पृथक भवति तथा वैदिककर्मणोपि सर्ववस्तुयाथात्म्यप्रकाशकस्य सदीपकर्तृकत्येनाऽत्र तद्दोपभूतोभिमानः पृथक् जात इत्ययः । अत एव तस्याः स्वननकगृहभर्तृमालिन्यहेतुत्वं यदुकुरूद्धही जाताविति । तथा चोभयरूपविशिष्टो नारायणाशो भगवत्येव स्थित । नराशस्त भगवति प्रविप्य ततो ने प्रविष्ट इति बोध्यम् । तदुक्त तन्त्रे, “ अर्जुने तु नरावेश कृष्णो नारायण स्वयमि"ति श्रीधरीयात् । अत्र म्वयमित्यनेन मूररूपमुच्यते, अवतारस्य बद्रिकाश्रमे सत्त्वादिति । अत्र सर्वत्र तत्तद्वाक्यबोधितकार्यलिङ्गकानुमानमेव मानमिति न कोपि चो. धावसर 1॥ ३३ ॥ एतदन्तं श्रीमदाचार्यैः कृता व्यारया, एतदने प्राभवीया। सर्वदेवतारूपति, सर्वदेवतायास्तादृशेत्यर्थ । तदिति कजरवत् ॥ ३५ ॥ एवं द्वाविंशतिभि प्रथमाध्यायो विचारितः । * श्रीपुरुषोत्तमचरणा इदमेवमाज्ञापयति, इत्तोप्रे प्रीप्रभुचरणे प्रकाशो विचित इति । .

·१.२) सावरणभने सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे नाशशापकारणात् । पोडेशत्वं च । तस्य मान्तभाग एवोत्पत्तेः । ब्रमा तस्या एवं रूपत्वं ज्ञासा तामसवेन स्वमूलकारणेऽपिता सती न स्वकार्यसमर्था भविष्यति स्वमूलकारणतेलार्पिततद्वद्, अन्यत्र स्थापिता तु वायूपनीततमत्कालवशात्सर्वत्र स्वमचार फरिष्यतीति विचार्य तदधिष्ठातृदेवाय शिवाय दापयामासेत्यर्थः । सिद्धये स्वरूपसिद्धर्य इत्यर्थः । साचिकादिभ्यो दाने तामसत्वेन तस्याः स्वरूपनाश- प्रसङ्गादिति भावः । यद्वा । सिद्धिः स्वमूलरूपे लयः । (अ० २) शिवद्वेपहेतुमाह, अभिमानेति । तस्या भिन्नत्वेन स्थितसात्तत्रापि तत्कार्यमिति भावः ।। ३५ ।। ३६ ।। नन्वत्र तत्सम्बन्धेन द्वेपो युक्ती दक्षस्य खभिमानस्य पृथग्भावात्कथं स इत्याशययाऽस्याप्यभिमान सम्बन्धहेतुमाह, दुहितुरिति । निवन्धः-दुहितुः स्मरणान्नित्यमभिमानो विवर्द्धते ॥ हपश्च धर्माकरणाकर्तुश्चाऽनादराबहिः ॥ ३७॥ उहोधविनिवृत्त्यर्थमदृष्टयै धर्मकर्मणि ॥ सम्बन्धविनिवृत्त्यर्थ शापमाहाधिदैविके ॥ ३८ ॥ प्रकाश:-अत एव द्वेषश्च । ननु शापे को हेतुस्तत्राप्येवंविधशापे को हेतुस्तबाह धर्माकरणादिति । स्वयं वैदिकधर्माकरणातद्धर्मकर्तुर्दक्षस्यानादराचेनिहेतुदयं शिवनिष्ठं शापे । द्वेपस्यान्तःसत्वेन तस्य हविर्भागित्वे दर्शननियमेन तत्सम्भवे च पहिरपि द्वेपोरोधः स्यादिति तन्निरत्त्यर्थं धर्मरूपे कर्मणि तस्याऽदर्शनाय तादृशे कर्मणि सम्बन्धनिवारणं शापं दत्तवानित्यर्थः ॥ ३७॥ ३८ ॥ ननु ममौ तूप्णीम्भृते स्वस्यापि तथैवोचितं तत्कथं नन्दिशाप इत्यत आह धर्म इति। निवन्धः-धर्मोऽसहिष्णुस्तु नन्दिरधिदैवनिराकृतिम् ॥ फलहानिमुवाचादौ साधनानामतः परम् ॥ ३९ ॥ प्रकाशः-तुशब्देन शिवव्यवच्छेदः । शिवस्य सहिष्णुत्वेपि नन्दिनो धर्मरूपत्वेन स्वाधिदेवनिराकृतिमसहिष्णोः शापोक्तिरित्यर्थः । फलहानिस्तत्ववैमुल्यम् । अतः परं नवनिर्मितीच्यायार्थ विचारयन्ति । शिवद्वेषेत्यादि । तत्रापीति शिवेपि ॥३५॥३६॥३७॥३८॥ स्वाधिदेवनिराकृतिमिति, धर्मस्य मूलं वेदः शिवस्तद्रूषो "येद शिवः शियो वेद" इतिवाफ्यात् । अतो धर्मनियामकत्वात्तदेवं तरस निराकृतिमित्यर्थः । , पोडशी। २ शत।

·(अ.) चतुर्थस्कन्धार्थ । सर्वस्यापि धर्मस्य तत्फलकलात् । धर्मेणाऽतथाभावेपि सत्सङ्गादिनापि कदाचि- द्वैराग्यादिसाधनसम्पत्तौ तत्माप्तिः स्यादिति तन्नित्ययमपि पृथसाधनहानिशापः। अन्यथा साधनानां स्वतोऽपुरपार्थत्वात्फलाभावकथनेनैव चारितार्थ्यात्तद्धानिकथनं व्यर्थ स्यात् ॥ ३९॥ नन्येवं कथं ब्राह्मणानां सर्वनाशं कृतवॉस्तत्राह देवाभाव इति । निबन्धः-दैवाभावे धर्महानिरित्येवं सुनिरूपितः । सम्बन्धवारकृद्धर्मे तन्नाशासहनो भृगुः ॥ १० ॥ अदृष्टयै धर्मरूपत्वे दर्शनाक्षोभसम्भवः॥४०॥ प्रकाशः-नन्दिना स्वयमधिकं किञ्चिन्नोक्तं किन्तु दक्षशापकृताधिदैवसम्बन्धाभावे धर्मस्य स्वत एव होनत्वात्तत्फलाभावोप्यनुक्तसिद्ध एव स्पष्टतयोक्तोऽनेनेत्यर्थः । अत एव मुनिरूपित इत्युक्तम् । भृगुशापे हेतुमाह तन्नाशासहन इति । धर्म- नाशासहन इत्यर्थः । तत्र हेतुः भृगुरिति । धर्मरूपब्रह्मशरीरत्वग्रूपत्वादिति भावः । प्रथमतो हि त्वच्येव वाह्यदुःखसम्भवः । अत एव धर्मे तत्सम्बन्धवारणकर्ता जातः । अंत्र हेतुः अदृष्टया इति। विपरीते वाधकमाह धर्मरूपत्व इति ॥ ४०॥ पञ्चभिर्भूगूक्तार्थमनुवदति सार्धन मुख्य इति ।' निबन्धः-मुख्य तदप्रवेशश्च तस्याधर्मत्वमेव च ॥ ११ ॥ अधर्मे परिनिष्टा च तथा कापालिकावधि ॥ तदुपाधेः स्वधर्मेऽस्मिन्नाधिदेवत्वमेव च ॥ ४२ ॥ प्रकाश:-वैदिक तद्धर्मस्याऽमवेश उक्त इति ज्ञेयम् । चकारात्तत्कर्तृणामपि । तस्य धर्मस्येत्यर्थः । एवकारणेतरव्यवच्छेद । चकारात्तेपामपि । अमिमचकाराबरकोऽपि । तत्फलफत्वादिति, तत्त्वज्ञानफरत्वात् ।। ३९ ।। मूले, समन्धवारकृदिति चारो वारण, तत्कर्ता । धर्मरूपन्य इति, शिवभागदानस्स तथात्वे । अत्रेति शिव इत्यर्थ । ४०३ ॥ पञ्चभिर्भूगृतार्थमिति । “भवनते" त्यादिपञ्चश्लोकै गुणोक्तस्वार्थम् । एकेन लोकद्वयोकमर्थमुत्त्या अर्धेन व्याख्यानभेदेस्त्रयाणामर्थं समृहन्ति तदुपाधिरित्यादि । तत्र हि "ब्रह्म च ब्राह्मणांश्च"ति लोके वेदनिन्दया पापण्डित्वमुक्तम् । एप एवं होति द्वितीये भगवस्त्रमाणपस्य वेदमार्गस सनातनन्यमुक्तम् । तहह्मपरममिति तृतीये च तादृशवेदमार्गगहणेन भूतनाथदेवक- - वत्रा ·. सावरणभन्ने सप्रकागे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे यत्र दैवं मुरासवम् " इत्यनेन कापालिकावधित्वम् । तेपो तथात्वात् । तदुपाधिः पापण्डलोपाधिः । पापण्डत्वप्रयोजको वेदनिन्दति यावत् । यद्वा । तदुपास्तेपा पापण्डिनां स्वमते निन्यत्वेनाऽधमतावच्छेदक उपाधिदस्तस्य स्वमत आधिदैवत्य- मित्यर्थः । यदा। तब्रह्म, उपाधिः पापण्डित्वावच्छेदको धर्मस्तन्निन्दा, तयोः समाहारस्तथा । तथा च स्वधर्म वेदस्याधिदेवत्वम् । अस्मिन् पापण्डधर्म तन्नि- न्दायास्तथात्वं मुरव्यत्वमिति । यहा। तत्पदेनाशौचवेदनिन्दादिकमुच्यते । तत्र स्वयं तदुक्तधर्माकरणात्तत्मयोजकत्तादृकशरीरो वा शिव एव तस्य तथात्वमिति "देवं वो यत्र भूतराट् " इति वाक्यात् । एक्कारेणेतरव्यवच्छेदः । चादत्तृत्वमपि ॥४२॥ अस्य शापस्य पूर्वस्मादाधिक्यमाह, एतस्येति निबन्धः-एतस्य प्रतिघातस्तु न कदाचिद्भविष्यति ॥ , शिवढेपनिवृत्त्या तु धर्मः सिद्धयेदपि क्वचित् ॥ ४३॥ प्रकाशा --" ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम् ” इति वाक्यादिति भावः । एतेन वेदानुसारेण भगवद्भजनं विहाय नाऽन्यमार्ग यतनीयमिति सूचितम् । ननु नन्दिनापि धर्मसम्बन्धवारणात्कयं निस्तार इत्यत आह शिवद्वेपेति । सम्मुद्यन्तु हरदिपः" इतिवाक्या नउपयुक्तेप्येव तस्या शापारनिटची धर्म: सिद्धयेदित्यर्थः । अपीति सम्भावनायाम् । पूर्वोक्तवैपरीत्ये सम्भावनापि नास्तीति भावः । कचिदिति 'यदि भगवति समर्पित भवतीत्यर्थः ॥ ४३ ।। पापण्डमार्गगमनमुक्तम् । तत्र प्रथमे पापण्डित्वप्रयोजिकाया वेदनिन्दाया वैदिकधर्म न नियामकत्वमित्युक्तम् । तेन "गिर· श्रुतायाः पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा, माळ्या चोन्म- थितात्मान" इति पादत्रयोक्तदोपपरिहारादकिश्चित्करत्वमुक्तमित्येकोर्थः । द्वितीयमाहुः । यदा, तदुपाधेरित्यादि । तथा च "युप्मन्मते गिर" इति वाक्याद्वेदो धर्मस्याधर्मतावच्छेदकः 'सोस्मन्मते तस्य धर्मतावच्छेदक इति वेदानुसरणे पूर्वोक्तदोपाऽसम्बन्धाच्छापोs- किश्चित्कर इत्यर्थः । अस्मिन्व्याख्याने 'एप एव ही ति श्लोको बीजम् । एवं व्याख्यानद्वयेन ब्रह्म च ब्राह्मणाश्चेति श्लोकतात्पर्यमुक्तम् । अनिमव्याख्यानद्वयेन तद्राम परमं शुद्धमि' त्यस्य तात्पर्यमाहुः यदा तहह्मेत्यादि । तयोः समाहार इति, तत्सहितो धर्मसद्धर्म इति समास- घोधितं साहित्यम् । वेदतन्निन्दयोरेककार्यान्वयाभावात्माहित्यमसातमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यदा, तत्गदेनेत्यादि । सयमिति, नन्दी ॥ तथात्वमिति, विगीपापण्डं यातेति कथनात्यापण्डाधिदैवत्वम् । वक्तृत्वमिति, पापण्डशास्त्रवक्तृत्यम् । तेनात्रेदं सिद्धम् । " . - , ·१७४ चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ २) शिवस्य पूर्वज्ञानत्येन कथं चैमनस्येन गमन मित्याशय तत्र हेतुमाह देतेति । निवन्धः-द्वैतोत्पत्त्या शिवः किञ्चिहिमना न हि पूर्ववत् ।। अन्तरायसमुत्पत्त्या भीतास्ते कृष्णसात्कृतम् ॥ ४४ ॥ सत्रं विधाय तत्तीर्थे स्माता निर्मलतां ययुः ॥१४॥ प्रकाग:-पापण्डधर्मोत्पत्त्या शिवो विमना जात इत्यर्थः । तथापि स्वस्य न काचित्क्षतिरिति किश्चिदेव तथा। नन्येवं सति बैमनस्यमयुक्तम, धर्मस्थापि संचादित्यत आह न हीति । पूर्व यथा धर्मप्रचारस्तथाग्रे न होत्यर्थः । पापण्डानां प्रचुरखादिति भावः । कालमर्यादया तथात्ये स्वस्य वैमनस्य न स्यात् स्वनिमित्त तथात्वे युक्तमेव तथात्वमिति हिशब्द आह् । ननु नन्दिशापे सति कयं संत्रस- माप्तिरित्यत आह, अन्तरायेति । सनमध्य एव सननाशकविघ्नोत्पत्या भीताः सन्त ऋपित्वेन भगतैव निर्दोपत्वेन तत्सिद्ध ज्ञासा तदधीने तत्र समर्पित तदेकेज्यं च कृत्येति तत्र समाप्तौ साधनमुक्तम् । तत्ती भगवत्तीथे, गगया सलौफिक्शरीर- सम्पत्तिर्भविष्यति पूर्वदोपनिटत्तिश्च सर्वदोपनिवर्तमचरणरजोयुक्तसात् । कालिन्दी पुष्टिमार्गीयेति मर्यादया तथाभायेपि पुष्टथैव सर्व परिप्यतीति विचार्य तदुभयसङ्गमे लाता निर्मलतां ययुरित्यग्रिमधर्मसम्पत्ती हेतुरक्तः ॥ ४४३ ॥ (अ० ३) अत. पर तृतीयाध्यायाविचारयन् कर्मनिताभिमानरूपसती- सम्बन्धमयुक्तत्वेन द्वेपस्य शान कर्मसम्पन्नाभाने च तत्मयुक्तद्वेषः शिवेऽसम्भाविनः शैवत्रतकर्तृणा शवमतस्य च वैदिकधर्मप्यप्रवेशस्तकर्तृणा तदनुसाररिणा च पापण्डित्वम्, अन्ते कापालिकत्वम् । न चात्र कापारिकस्यैव निन्दा न तु बतान्तरस्येतिवाच्यम् | " नष्ट- शौचा मूढधिय" इति शिवदीक्षावता प्रथक्शापवेयापत्ते । तद्दीक्षारहितानामपि मतधारणतद्धायनुसरणमात्रेणापि सच्छास्त्रपरिपन्थित्वे शापान्तर विनापि तत्सम्भवात् । तथा वेदवैदिकधर्मनिन्दारणेन तादृशशापभवनाद्वेदनिन्दाया पापण्डताजननद्वारा नरकहेतुत्व- मिनि। अपीति सम्भावनायामित्यादि। तथा च शिवद्वषो न कार्य इत्येव मुख्य पक्ष इत्यर्थ ॥ ४२॥४३॥४४॥ एवं मत्रिणां नर्मल्यापनात्तेन द्वितीया यायार्थ उक्तः । अतः परं वतीया यायार्थसार्किः सप्तभिः विचारयन्ति, अतः परमित्यादि । न तत्र।

·(अ.३) सावरणमड़े सरकारी श्रीमद्भागवतार्थपकरणे १७५ दक्षेऽप्यत एवासम्भावित इत्यत्र उपनिरूपणमनुपपनमित्याशङ्का शापेनेत्यादिनाऽन्य समाधत्ते । । निवन्धः-शापेन धर्मसम्बन्धे वारितेपि शरीरतः ॥ ४५ ॥ सम्बन्धसत्तया देपो ह्यानिमित्तं विवईते ॥ सम्बन्धस्य द्विरूपत्वादुभयोवेपसङ्था ॥ १६ ॥ प्रकाशा-शरीरत इति । कारणसम्बन्धाभावेऽषि माचीनतन्कार्याभिमानरूप- सतीशरीरस्य स्वजन्यवात्तत्सत्तया तत्मयुक्तसम्बन्धस्याऽपि सत्त्वाद् देयोप्यानिमित्त निमित्तभूतसतीशरीरं मर्यादीकृत्य विशेषेण वर्द्धत इत्यर्थः। शिवे हेतुमाह सम्बन्धस्येति ॥ ४६ ॥ ननु महवेषिणं ब्रह्मा कथमभिषिक्तवानित्याशश्च तथाकरणे तस्यामि मायमाह अतिवृद्धयति । निबन्ध:-अतिवृद्ध्या पतन देपं त्यक्ष्यतीति चतुर्मुखः ।। मानवृद्ध्यधिकारं हि दत्तवान् धर्मनाशकम् ॥ १७ ॥ प्रकाश:- महद्वेषण पतनस्यावश्यकन्येऽप्यतिद्धी मानस्य शीघ्रं न पाते तद्धेपस्य हेतुलं झाला तं त्यक्ष्यतीति विचार्य मानस्य वृद्धिर्यस्मात्तादृशमधिकार दत्तवानित्यर्थः। अधिकारस्य महदिपयत्वाद्धर्मनाशकसम । तत्र तदवमानन- सम्भवाच्छिवावमानकर्तुस्तादृशाधिकारो युक्त एवेति हिशब्दार्थः । तेन शिवछेप- जपातसहायकरण ब्राह्मण उक्तम् । अत एव दक्षप्रतीत्या मानदान स्वाभिप्रायस्त्वेतादृश इति सर्वतोमुखमेतत्करणमिति ज्ञापनाय चतुर्मुख इत्युक्तम् ॥ ४७ ॥ तैनाभिमानोऽभूत् । कर्मणा वाजपेयेनाप्यभृत् अमिष्ठाभिभावनेन चेत्युक्तानुक्तसमुच्चयार्थश्वकारः । तत्र हेतुः वाजपेय इति । निवन्धः-कर्मणा चाऽभिमानोऽभृद्वाजपेयो यतोऽधिकः ।। बृहस्पतिसवो मुख्यः क्रममात्रमिहोच्यते ॥ १८ ॥ सा काष्टा ब्राह्मणस्योक्ता चितिरङ्गमसत्रिणाम् ॥ १८ ॥ मह द्विपयत्वादिति प्रजापतिविपयत्वात् ॥ ४७ ॥ ननु वाजपेयात् पूर्वमपि बृहस्पतिसरस्य १ प्यानिमित्तम् । २ तथा।

·चतुर्थम्कन्धार्थ । (अ २) शिवस्य पूर्वज्ञानत्वेन क्य वैमनस्येन गमनमित्याशक्य तत्र हेतुमाह हैतेति । निवन्धः-दैतोत्पत्त्या शिवः किञ्चिद्विमना न हि पूर्ववत् ॥ अन्तरायसमुत्पत्त्या भीतास्ते कृष्णसात्कृतम् ॥ १४ ॥ सत्रं विधाय तत्तीर्थे स्माता निर्मलतां ययुः ॥ ४४३ ॥ प्रकाश:-पापण्डधर्मोत्पत्त्या शिवो विमना जात इत्यर्थः । तथापि स्वस्य न काचित्क्षतिरिति किश्चिदेव तथा। नन्वे सति चैमनस्यमयुक्तम्, धर्मस्यापि सत्चादित्यत आह न हीति । पूर्व यथा धर्मप्रचारस्तथाग्रे न होत्यर्थः । पापण्डाना प्रचुरसादिति भावः । कालमर्यादया तथात्वे स्वस्य वैमनस्यं न स्यात् स्वनिमित्तं तथात्वे युक्तमेव तथात्वमिति हिशब्द आह । ननु नन्दिशापे सति क्यं संत्रम- माप्तिरित्यत आह, अन्तरायेति । सनमध्य एव सननाशकविनोत्पत्त्या भीताः सन्त ऋपित्वेन भगवतैव निदपत्येन तत्सिद्धं ज्ञासा तदधीन तत्र समर्पित तदेकेन्य च कुत्तेति तर समाप्ती साधनमुक्तम् । तत्तीर्य भगवत्तीय, गगया खलौकिकारीर- सम्पत्तिर्भविष्यति पूर्वदोपनित्तिश्च सर्वदोपनिवर्तचरणरजोयुक्त खात् । कारिन्दी पुष्टिमार्गीयति मर्यादया तथाभावपि पुष्टथैव सर्व करिप्यतीति विचार्य तदुभयसङ्गमे लाता निर्मलतां ययुरित्यग्रिमधर्मसम्पत्ता हेतुरक्तः ॥ ४४३ ॥ (अ०३) अत. पर तृतीयाध्यायाथै विचारयन् कर्मजनिताभिमानस्पसती- सम्बन्धप्रयुक्तत्वेन वेपत्य शापेन कर्पसम्मयाभावे च तत्प्रयुक्तद्वेषः शिवेऽसम्भावितः शवव्रतकर्तृणा शववतस्य च वैदिकधर्मप्वमवेशतत्कर्तृणा तदनुसाररिणा च पाषण्डित्यम् , अन्ते कापारिक्त्वम् । न चात्र कापारिक्स्येव निन्दा न तु मतान्तरस्येतिवाच्यम् । शौचा मूढधिय" इति शिवदीक्षावता प्रथक्शापर्वयर्थ्यापते । तद्दीक्षारहितानामपि प्रतधारणतद्धार्यनुसरणमात्रेणापि सच्छास्त्रपरिपन्थित्वे शापान्तर विनापि तत्सम्भवात् । तथा वेदवेदिकधर्मनिन्दापरणेन तादृशशापभवनाद्वेदनिन्दाया पापण्टताजननद्वारा नरकहेतुत्व मिति । अपीति सम्भावनायामित्यादि। तथा च शिवद्वषो न कार्य इत्येव मुख्य पक्ष इत्यर्थ ॥ ४२॥४३||४४३॥ एवं सत्रिणां नर्मल्यस्थनात्तेन द्वितीया यायाय उक्तः। अतः परं तनीयान्यायाधसाधि' सप्तभिः विचारयन्ति, अतः परमित्यादि । " नष्ट न तत्र।

·१७५ 1 (अ. ३) सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे दोऽप्यत एवासम्भावित इत्यत्र द्वेषनिरुपणमनुपपन्नमित्याशङ्का शापेनेत्यादिनाऽनूप समापते । निवन्धः-शापेन धर्मसम्बन्धे वारितेपि शरीरतः ॥ ४५ ॥ सम्बन्धसत्तया द्वेपो ह्यानिमित्तं विवईते ।। सम्बन्धस्य हिरूपत्वादुभयो।पसवथा ॥ ४६ ।। प्रकाश:-शरीरत इति । कारणसम्बन्धाभावेऽपि माचीनतत्कार्याभिमानरूप- सतीशरीरस्य स्वजन्यखात्तत्सत्तया तन्मयुक्तसम्बन्धस्याऽपि सत्त्वाद् देपोप्यानिमित्तं निमित्तभूतसतीशरीरं मर्यादीकृत्य विशेषेण वर्द्धत इत्यर्थः । शिवे हेतुमाह सम्बन्धस्येति ॥ ४६॥ ननु मवेषिणं ब्रह्मा कथमभिषिक्तयानित्याशङ्कय तथाकरणे तस्याभि- मायमाह अतिवृद्धयेति। निवन्धः-अतिवृद्ध्या पतन् वेपं त्यक्ष्यतीति चतुर्मुखः ॥ मानवृद्ध्यधिकारं हि दत्तवान् धर्मनाशकम् ॥ १७ ॥ प्रकाश:- महवेपेण पतनस्यावश्यकत्वेऽप्यतिटदौ मानस्य शीघ्रं पनन् पाते तवेपस्य हेतुत्वं ज्ञासा तं त्यक्ष्यतीति विचार्य मानस्य वृद्धिर्यस्मात्ताशमधिकार दत्तवानित्यर्थः। अधिकारस्य महद्विषयत्वाद्धर्मनाशाखम् । तर तदवमानन- सम्भवारिछयाबमानस्तानाधिकारी युक्त एवेति हिशब्दार्थः । तेन शिवोप- नपातसहायकरणं ब्राह्मण उत्तम । अत एव दक्षमतीत्या मानदान स्वाभिप्रायस्त्वेताश इति सर्वतोमुखमेतत्करणमिति ज्ञापनाय चतुर्मुख इत्युक्तम् ॥ ४७ ।। तेनाभिमानोऽभूत् । कर्मणा वाजपेयेनाप्यभूत अमिठामिभावनेन चैत्युक्तानुक्तसमुच्चयार्थश्वकारः । तत्र हेतुः वाजपेय इति । निवन्धः-कर्मणा चाऽभिमानोऽभूद्वाजपेयो यतोऽधिकः ॥ बृहस्पतिसवो मुख्यः क्रममावमिहोच्यते ॥ १८ ॥ सा काष्टा ब्राह्मणस्योक्ता चितिरङ्गमसत्रिणाम् ॥ १८ ॥ महद्विपयत्वादिति प्रजापतिविपयत्वात् ॥ ४७ ॥ ननु वाजपेयात् पूर्वमपि वृहस्पतिसदस्य प्यानिमित्तम्। ३ तथा। -

·चतुर्थस्कन्धाध ।
(अy
प्रकाशः-सर्वेभ्यः कर्मभ्य इति शेपः । तदा बृहस्पतिसवारण किमर्थमित्यत
आह गृहस्पतिसय इति । ब्राह्मणस्याऽयमेव मुरय इत्येतत्करणार्थमेव तत्करण
"वाजपेयेनेष्वा बृहस्पतिसवेन यजेत" इति विधिवास्यात् । एतदेवाह मममात्रमिति ।
अत्र सर्वत्र हेतुः सा काप्टेति उत्कविधिरित्यर्थः । अस्यताहशत्येनैतत्करणेऽन्यस्य
वाजपेयादेः करणासम्भयेन तस्य च सर्वाधिस्त्वेनोच्छित्तिर्मा भूदिति पूर्वकर्तव्यत्वेन
विधिरिति भावः । ननु वाजपेयेऽग्निचयनस्य च्छान्दोग्य उत्तसात्वर्थ न तत्कृतिरित्यत
आह चिनिरिति अस्य सत्रित्वान्न करणापेक्षेति भावः ॥ ४८३ ॥
ननु "अपहतपाप्मा स्वाध्यायः " इति श्रुतेः कथं टिके कर्मणि
तत्राऽप्युत्कर्षकाष्ठाभूते ब्रह्मिष्टयाह्मणकर्तृके नाश इत्यत आह देवादित्यादि ।
निवन्धः-देवा"
नितिगृहीते देवयजने"ऽभवन्मखः॥४९॥
तेन नाशस्ततो नाऽत्र वैदिकेऽपि हि दूपणम् ॥
प्रकाश:-"नितिगृहीते देवयजने याजयेद्य कामयेत निम्त्याऽस्य यज्ञ
ग्राहयेयमित्येतद्व नितिगृहीत देवयानं यत्सदृश्य सत्यामतं नित्यैवाऽस्य यज्ञ ग्राहयति"
इति श्रुतेम्ताहग्देवयजने मखस्य जातखानाशस्याऽऽवश्यकत्वे तन्नाशे वैटिके मार्गे
न दूपणमित्यर्थः । श्रुत्युक्तसात्तत्मत्युत भृपणमितिभावः । इममेवाऽथ हिशब्देना-
ऽऽह । भृग्वार्दाना सर्वज्ञत्वेन क्य ताग्देवयजनसम्पत्तिरित्यत उक्तं देवादिति ।
भगवदिच्छाती दक्षादिदुरदृष्टाद्वेत्यर्थः । एतेनाऽधिकारकर्म ताग्देवयजनरूपं
दोपत्रयमुक्तम् ॥ ४९३ ॥
ननु "तस्मिन् ब्रह्मर्पय” इत्यादिना दक्षयज्ञोत्सवनिरूपणस्य किं प्रयोजनं
कथं वा पतिभक्तायाः सत्यास्तदगमने गमनाभिलाषेत्याशय तदभिप्रायमाइ,
उच्छितिरिति ।
निबन्धः-उछितिः शिवविहिप नेयं भवति कस्यचित् ॥५०॥
अतः सा विघ्नकर्ती हि तत्प्रारब्धविनिर्मिता ॥
अधिदेवो महादेवस्तेन वारणमुक्तवान् ॥५१ ॥
विहितत्वातन्मात्रकरणेपि काष्ठासिद्धेर्वाजपेयकरण किमर्थमित्याशङ्काया 'वाजपेयेनेष्ये'ति
वाक्यतात्पर्यमाहु अस्येत्यादि । अधिकारकर्मत्यत्र दोपत्रयगणने कर्मपदेन
अमिष्ठाभिभवरूप कर्मज्ञेयम् ॥ ४८३ ॥

·4 सावरणमझे सप्रकाग श्रीमद्भागयतार्थमकरणे १७७ प्रकाश:--- -अयमर्थः " हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः" इति वाक्याच्छिवचिपे सतीदृश्युन्नतिरसम्भारितति जानन्ती तां दृष्ट्वा विनफरणार्थमेव मवृत्तेति सापयितुं तनिरूपणमिति तान्त्यिदर्शने विनमेव न फुर्यादिति भावः । पतिभक्त लायुक्तं तत्करणमित्ति हिशब्दार्थः । युनती कोपपत्तिरित्यत आह तत्मारब्धेति। भगवद्दत्तन्यापयर्थं च । तथा मति तत्र विकरणमशक्यमेव स्यात् । अपरा यतः सा विषक: जाता तत्तस्मात्कारणामारयविनिर्मितयोचितिन भगवत्कृतेत्यर्थः । ननु प्रारब्धस्य भोगेकनाश्यन्येन तनिर्मितायाः कथमेतनागसम, न च तत्मारब्धं तापदेवेति वारयम, स्वकारणाभावादेव तदभावे सत्यास्तात्राs- हेतुखापातात्, न च कारणनाश एवाऽनया कृत इति वाच्यम् । अनारब्धकार्य एव तु पूर्व तदवधेः । भोगेन सितरे क्षपयिता सम्पद्यते " (अ. ४-१-१९) इतितच्चस्त्रविरोधात् । न च द्वारसम् । स्वतन्यकर्तृलोक्तिविरोधात् । अग्रे च तस्य भोगकथनाचति चेत्सत्यम् । नाऽन प्रारब्धमाश उच्यते किन्तु सर्वकर्मदहनतस्व- शानामतिपद्धस्याऽपि प्रारब्धजनितभोगारम्भस्य महवेपेण प्रतिवन्धो जात इति महद्वेपस्याऽधिकवलसमिति सम्भदायविदः । वस्तुतस्तु महद्वेषण तस्य शुभप्रारब्धमपि नष्टम् । न च तस्या अायोजकसम् । द्वेपस्य स्वजनितत्येन तस्मिन् फलपर्यवसा- यिखकर्तृसादेतस्याः । न च तावत्रविरोषस्तयोरीहभिन्ननतिपय सात् । अत एव सतीशीति, सति ईदृशीति पदच्छेदो नच्छितेः शिवद्वेषोत्तरकालीनत्वासस्मिन् सति तदसम्भवकथनमित्याशङ्कय सत्सत्त्वेपि तद्भवनहेतुकथनाय पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तत्राहेतुत्वापाहादिति, उन्नतिविप्ने अहेतुत्वापातात् । कारणनाश इति पारब्धनाशः । अनारब्ध इत्यादि। अ०४-१-१५ सूत्रार्थस्तु, पूर्वे पूर्वसूत्रोक्ते पुण्यपापे अनारब्धकार्य न आरब्धं भोगायतनशरीरलक्षणं कार्य याभ्यां तादृशे एव ज्ञानेन दह्येते, न त्वारब्धकायें दयेते, ननु ज्ञानस्य सर्वकर्मनाशकत्वं पूर्व साधितमिति तस्मिन्कथं तददाह इत्यत आह तदवघेरिति, तद् आरब्धकार्यस्य कर्मणः अदहनम् । अवधेः सर्वकारणपूर्वावधिभूताया भगवदिच्छाया सकाशादिति, इच्छा वोध्यः। . न ·चतुर्थस्कन्धार्थः । ताकमारधदक्षशरीरनाशोपि । अग्रिमा सम्पत्तिरतु भगवतव दत्ता जीवनमपि । अत एव भगवान् यादरायणो महता प्रबन्धेन तत्वज्ञानिनस्तृभयकर्मनाशं प्रतिपाद्याऽऽह " अतोऽन्यापि होकेषामुभयोः" इति हि यस्मात्कारणापूर्वोत्तश्रुतिदिलक्षणाऽन्यापि श्रुतिरस्ति, अतो हेतोरकेपा पुरुषाणामुभयोः प्रारब्धामारब्धयोन शो भवतीत्यर्थः । श्रुतिस्तु । " तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां हिपन्तः पापकृत्याम् ” इति । स्पष्टार्थेयम् । न च काम्यकर्मविपयेयमिति वाच्यम। "तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लपविनाशी तदव्यपदेशाद् " (अ.४-१-१३) इतिमूत्रेण ज्ञानप्राप्त्यन्तरं पूर्वोत्तरपापसम्बन्धाभाव- मुक्ला "इतरस्याऽप्येवमसंश्लेपः पाते तु" (अ. ४-१.१४) इतिमूत्रेण पुण्यस्पाप्यविशेषण तथोक्तसात्तत्कथनेनैव काम्यस्याऽप्युक्तलापुनस्तत्कथनमनुपपन्नमेव स्यात् । किञ्चव "द्विपन्तः पापकृत्याम्" इतिपदं निरर्थकं स्यात् । पापस्य काम्यस्याऽसम्भवात् । उभयशब्दस्य च व्यासजेमिनिपर खमसङ्गतम । सन्निधौ मिनेरश्रुतसात् । सामान्य- शब्दस्योपस्थितार्थार्थकत्वनियमात् । न च पुप्यपापयोरमूर्तदैन यथाश्रुतार्थस्याs- सम्भवाद् ब्रह्मविदि सौहार्दकरणद्वैपाकरणयोरेव श्रुतेस्तात्पर्यमिति वाच्यम् । एका- दश्युपवासाशक्तस्य पनीकृतोपवासदानेन तत्पुप्यप्राप्तेः । पूरोश्च ययातिजरामाः श्रवणादत्रापि तथासम्भवात् । ननु तदुदेशेन कृतकर्मणा तस्मिन्नेव पुण्यमुत्पद्यत इति चेन्न । पुण्यदानवैयापातात् । जरायामेवं वक्तुमशक्यसाच । विश्च । तदनुद्देशेनाऽपि कृतकादशीरात्रिजागरणपुष्पलेशदानेन प्रेतसमुक्तिश्रयणाय । न चौपा- ख्यानानामयथार्थत्वम् , बाधकाभावात्। ननुत्तममर्तसमिति चेद् । अत्रेदं विचारणीयम् । समानाधिकरणं यदारब्धकार्यम् , कर्म तद्विषयत्वात् । किमत्र गमकमित्यपेक्षायामाहुः अत एवेत्यादि । तथा च यदि तत्त्वसूत्रयोरारब्धकार्ययावत्कर्मविषयत्वं स्याक्षशरीरनाशोपि न स्यादतस्तथेत्यर्थः । नन्वेवं महवेपस्यातिबलत्वे अग्रिमा सम्पत्तिरपि न स्यादतः साम्प्रदायिकोक्तं मध्यवलत्वमेव साधीय इत्यत आहुः अग्रिमेत्यादि । ननु अग्रिमसम्पत्तेर्भगवत्कृतत्वे किं गमकमत आहुः अत एवेत्यादि । न च काम्येत्यादि । तथा च, दक्षदेहस्य नित्यकर्मसिद्धत्वान्महद्वेपस्य न तनाशकत्वम्, किन्तु, भोगप्रतिबन्धकत्वमित्येवं युक्तमित्यर्थः । तथोक्तत्वादिति, । असम्बन्ध. स्योक्तत्वात् । काम्यस्यासम्भवादिति, काम्यत्वासम्भयात् । उभयशब्दस्येति, 'अतोन्येपामिति सूत्रस्थोभयशब्दस्य । यया श्रुतार्यस्येति पुण्यपापयोरन्योन्य सङ्क्रमस्य । अयथार्यत्वमिति, असदर्थवादत्वम् । अमूर्त्तन्यमिति । बाधकमितिशेषः । भिन्नविपयत्वे विषयत्वेपि १ पुस्तकान्तोषु विमतिपदं नास्ति |x अन्यत्र सनमाय । " पाटः। २.४-१-१८ ।

·सावरणभई सप्रमाणे श्रीमद्भागरतार्थप्ररणे १७९ रीरिकी युक्तिरगस्मिार्थनिरूपणे चाधिका न वेति ।रिमन युक्तम,नेति, पत्ता, भिन्नति- पयसात् । अन्यथा वस्तफर्मणान्यस्मिन पलभोगस्य युक्तिवारितदैन तवाऽपि प्रत्यनुपपत्तिरन्योद्देशेन वर्मपरणे गयाश्राद्धादिषु च, वचनमेर तत्र साधक मिति चेत्तुल्यम्। ननु स्यादेवं यदि " सुहृदः साधुकन्याम्" इत्यादिपु पूर्व वारयार्थमोधः स्यात् । स एव न सम्भाति । अमृतसेनाऽयोग्यताज्ञानस्य प्रतिपयक्तात् । अन्यथा- ऽनल: शीतल इत्याप्यन्वयबोधः स्यात् । अनोऽन्योर्थः क्लप्यते प्रमाणाम्यन्यादिति चेन्न, अननीयान् । तथा हि । न हि पित्तद्नन्सनेन्द्रियस्येद प्रथमतया सितां भक्षयतः सिता मिति वास्येऽयोग्यताज्ञानमस्तीति तद्वाक्य गरितार्थ भवति । न परिया- बलिप्तबुद्धीनामनुभवादिक ब्रह्मविदनुभृतिविषय श्रीतमय पापितुति । अत एव पुत्रा दायमुपयन्ति " इत्युक्ला तदत्त मेतत्साम्यम्रचनार्थम । तेन महदनुग्रहान्या- पतिभ्यशुभफलमाप्तिम्निापि पुण्यमात पाचागदुःखमाप्तिर्विनापि पापमितिफलितम् । एवमेव दक्षेऽपि । प्रारणार्थोऽप्यत एघ सङ्गच्छते । भगरतर मंसिद्धिगितिरूपस्तेन महवेपतदनुग्रहासहकृत्योरेर शुभाशुभमाययोभोगिय नाश्यत्वमित्यलं विस्तरण। अथवा, सत्या विचारणावश्यकले हेतुगाह तत्प्रारब्धेति । तद्भाविपिनजनक यत्मारब्धं तनिर्मिता सतीत्यर्थः। पत्यर्थमेव तथा प्रवृत्तावस्यास्तेन निवारण कुत इत्यत आह अधिदेव इति । यज्ञस्य सत्या अप्यविदाः शिव इत्यस्यास्तत्र गमनेऽस्या अपि नाशो यज्ञस्यापीत्युभयरक्षणार्थ निवारणमुत्तवान् , नतु कृतवान्॥५१॥ बाधस्त्वामीकारे प्रतिवन्दीमाहु अन्यथेत्यादि। अन्यथेति अमूर्तत्वम्य बाधक्त्वे । वचनमिति, विधिरूपम् , तुल्यमिति, भूतार्थवादरूपवचनमत्रापि साधकम्, तम्य स्वार्थप्रामाण्यात्। नानागादिति, किमन वोधम्याप्राप्तिरापद्यते, उत प्राप्तस्स बाध । नाद्य , प्रत्यक्षबाधात् । आपातबोधाभाचे प्रतिवन्धकल्पनाया एवाशक्यत्वात् । द्वितीयश्चेत् तव वोधाभावो न वाक्यस्य बाधितार्थत्व साधयितुभीष्ट इत्याशयेनाहु स्तथा हीत्यादि। अत पयेत्यादि । तथा च, पूर्ववाक्यश्रवणोत्तर अग्रिमवाक्ययो निया कामाया उपयन्तीति क्रियया पूरणे कृतेन्ययनोधसम्भवम्तदुत्तरमयोग्यताजाने तस्स बाधसम्भावना, सा च वाक्यपूर्वापरभाव( विचार )दशाया चास्यप्रमानरादेवापयान्ती (1) विचारकाणां योधदायमेवायचे न तु तमपनयतीत्यर्थ । सिद्धमाहु तेनेत्यादि, विस्तरेणेत्यन्तम् । नन्येव शुभे प्रारब्धे महवपेच्छाप्ययुक्तत्याशङ्कय तस्स द्विविधमपि प्रारब्धमस्तीति वक्त पक्षान्तरमाह अथवा सत्या इत्यादि । एव सतीचरितादितात्पर्य्यमुत्तवा शिववाक्यतात्पर्य- माहु पत्यर्थमित्यादि, यज्ञस्य सत्या अप्यधिदेव इति 'आयोराजान मधुरस्य रुद्रमिति श्रुतेरहकाराधिष्ठातृत्वाच तथेत्यर्थ ॥ ५१ ।। बोधे गमकमाहु, ·१८० चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ. ४-५) (अ०४) तत्र हेतुः स्वगृह इति । निवन्धः-स्वगृहे मरणे तस्या देपवृद्धिर्भवेत्परा ॥ उपेक्षिता ततश्चके स्वकार्य सा तु सर्वतः॥५२॥ प्रकाश:--दुःखभरेण मरणमत्राऽप्यावश्यकम् । परन्तु तत्र मृतौ वक्ष्यमाणकारेण कदाचिद् द्वेषनिवृत्तिः स्यादत्र मृतौ तु मवेषान्मत्पुत्र्यपि मद्गृहमाजिगमिपतीति मारिता शिवनेति ज्ञात्वाऽधिकमेव द्वेपं कुर्यादिति न स्थापिता। तत्रापि मरणस्यावश्यफत्वा- नानुज्ञोचितेति उपेक्षितेत्यर्थः। ( अ० ३ पूर्ण:-अ० ४ प्रारम्भः) तुशब्दः शिवस्य तूष्णींभावेऽपि सती न तथेति भिन्नप्रक्रमार्थः । स्वकार्य स्वस्यैवाऽसाधारणं कार्यम् । न हि सतीशरीरनाशः शिवेन दक्षेणाऽन्येन वा कर्तुं शक्यः । न च तनाशं विना तद्वेषनागः कदाचित् , पातिव्रत्यरक्षया पतिभक्त्या नन्दिशापसत्यत्वप्रयोजकतया च सर्वत इत्युक्तम् । जन्मान्तरेऽपि तस्यैव भजनात् । तद्वेपिननितदेहस्याऽप्यनगी- कारादजमुखत्वप्रयोजकदक्षशिरश्छेदोपयोगित्वात् । देहत्यागानन्तरं तस्या गतिमाह ध्यानादिति । निवन्धः-ध्यानात्प्रविष्टा सा पत्यौ नारदो देवगुह्यकृत् ॥ सेवकानां त्वकथनं लज्जया प्रेपणादपि ॥५३॥ मकाश:--(अ०५) ननु यज्ञादिनाशकं सतीमृतिश्रावणं नारदस्याऽयुक्तमित्यत आह नारद इति । सती त्वभिमानस्पेति स्वशरीरं दग्धवती । अंधुना च शिवदेह प्रविष्टा । अत्राऽपि तथा कृती देवानां महदनिष्ट स्यादितितस्मात्तद्रीकरणार्य स्फुटमहितकरणेऽपि गुप्ततया हितं चिकीर्षुम्तथोक्तवानित्यर्थः। लज्जा पराभयेन स्वनीवनेन च । अपिशब्दाद्भयात् ॥ ५ ॥ तत्र हेतुरिति, निवारणाकरणे हेतुः ॥ ५२ ॥ एवं उपेक्षिता तत इत्यन्तैः सप्तभिस्तृतीयाध्यार्थ उक्तः । अतः परं "चक्रे स्वकार्य सा तु सर्वतः । ध्यानात् प्रविष्टा सा पत्यावि"त्यन्ते- नाद्धंन चतुर्थाध्यायाधमुक्त्वा. नारद इत्यारभ्य पादोनैनवभिः पञ्चमाध्यायामाहुः ननु यज्ञाटीत्यादि । मुले, सेवफानामिति. सम्बन्धमात्रविवक्षया तृतीयार्थे पष्ठी । सेवकन्नदकथनमित्यर्थः । अकथने हेतुत्रयमाहुः लज्जेत्यादि ॥ ५३॥५४॥५५॥५६ ।।

·सावरणभन्ने समकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे ;2 तदा नारदविचारित जातमित्याह स्वप्रविष्टेति । निवन्धः-स्वप्रविष्टनिराकृत्यै जटामुकत्य निर्ममे ॥ वीरभद्रं पयुतमभिमानं सुदुर्जयम् ॥ ५४॥ प्रकाश:-अभिमानः कस्याऽप्यधो न तिष्ठतीति जटास्थ इति तस्याः कृन्तन वेषयुत कार्यसहितम् । अधिकारकर्मादिननितदक्षाभिमानेनाऽस्याभिभवमाशइयाह सुदुर्जयमिति । सुदुर्जयोऽयं तु तस्यापि तथेत्युपसर्गः ॥ ५४॥ तद्वारा यज्ञनाशने शिवे दोपमाशङ्कय तदभावायाऽऽह देवेति । निवन्धः-देवहीनो यतो यज्ञस्ततो नष्टोऽभिमानतः ।। तदभिव्यक्तिकर्तणां साधनानां तु संक्षयः ।। ५५ ।। प्रकाश:-यथा शिरोहीनो देहः स्वजनितकृमिभिविंशोर्यते तथा प्रधानरूपदैवहीनी यजः स्वजनिताभिमानरूपीरभद्रेण नष्ट इत्यर्थः । तेन दक्षदोपेणैव दक्षयज्ञो नष्टो न तु शियेनेति भावः। तादृशयज्ञाभिव्यक्तिकर्तृणां शालापात्रादीनां तथाकरणं पुनस्तारमानभिन्यभनार्थम् ॥ ५५॥ दक्षस्यैव शिरश्छेदे हेतमाह प्रधानत्वादिति । निवन्धः-प्रधानत्वाच्छिरस्तस्य छिन्नं यज्ञोऽस्य भावतः ।। यजमानत्वमापन्नस्तेन तस्याऽपि संक्षयः॥५६॥ प्रकाश:-हेसन्तरमाह यज्ञेति । "यज्ञो व यजमानः" इति श्रुतेः । “यो यच्छदः स एव सः" इति वाक्याच । तस्य याविषयकरतितो यज्ञस्तवं मात इति तदच्छेदे यज्ञस्य सर्वात्मना न नाश इति तथा कृतिरित्यर्थः । फलितमाह तेनेति । तस्यापि यज्ञस्याऽपीत्यर्थः ॥ ५६ ॥ सज्ञापनेनैव तन्मारणे हेतुमाह प्राणा इति । निवन्धः-प्राणास्तत्रैव चेल्लीना मोक्षे ब्रह्मविदो यथा ।। तदौदनत्वमत्राऽपि तथा सज्ञपनं मतम् ॥ ५७ ॥ सञ्जपनेनेति । विशसनीयपशोरिच मुखनासामुद्रणेन । तदात्मनीति, यजमानात्मनि । तदाधेयविशेषस्येति, सझपन विध्याधेयशक्तिविशेफ्स्य । तथेति, आधेयशक्तिरूपः । तदुक्तिरिति, दृष्टान्तोक्तिः ॥ ५७ ।।

·" १८२ चतुर्थस्कन्धार्थ । प्रकाश नाऽस्य माणा शुक्रामन्तीहैव समवलीयन्ते प्राणाः " " ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" इति श्रुत्युत्तमकारेण मोक्षे रथा ब्रह्मविदः प्राणा ब्रह्मण्येव लीनाथे- त्स्युस्तदा तस्यौदनत्वम् । भगवद्भोजनयोग्यता भगवदन्तःप्रवेशयोग्यतेति यावत् । “यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च" इतिश्रुतिरबाऽनुसन्धेया। तथा दक्षमाणा अपि यज्ञभावनया यज्ञमततदात्मन्येव चल्लीना भवन्ति तदा "यज्ञो वै विष्णुः” इतिश्रुतेर्यज्ञ एव सन् स्वाचिदेवयज्ञरूपे विष्णौ लीनः सन् पुनरुत्पत्तिशङ्कारहितो भवतीति हेतोस्तथेत्यर्थः । ननु " नास्य माणाः" इत्यादिश्रुर्ब्रह्मविदि तथात्वं युक्तमत्र तथात्ये कोपपत्तिरित्यत आह अनापीति साक्षात्ताशश्रुत्यभावेऽपि पश्वालम्भने मकारान्तरसम्भवेपि यत्सझप. नविधिरेवोक्तस्तेन सदायविशेषस्यावश्यवाच्यत्वे विश्वजिन्न्यायन तथैवान्तःश्वासत- योपरतज्ञानमार्गीयस्य ज्ञानरूपात्मनिलयं प्रसिद्ध हटान्तीकृत्य कर्ममार्गीयत्वेनास्य यज्ञरूपात्मनिलय एव तथेति कर्मिणामभिमतमित्यर्थः। प्रसिद्धिनिरुपणार्यमेव पूर्वार्द्धं तदुक्तिरिति ज्ञेयम् ॥ ०७॥ तथापि साक्षाघझं विहायौचारिक किमिति कृतवानित्यत आह साक्षादिति। निवन्धः-साक्षाद्यज्ञशिरश्छेदो न युक्तो भगवत्त्वतः॥ यज्ञस्य यजमानत्वात्तच्छेदो योजनं तथा ॥५॥ प्रकाश:--अत एव यथा साक्षाद्यज्ञे तथाऽनुचितत्वेन तदतिदेशवति तथाफरणमेवं साक्षायजमानशिरो योजयितुं टग्यत्वेनाशक्यत्वात् " यजमानः पशुः" इति श्रुत्या तनातिदिष्टपशुशिरोयोजनमित्याह योजनं तथेति।। ५८ ॥ ननु तदेव कुतो नरक्षितं दयं प्रत्याशक्य तत्र हेतुमाह ज्ञानेन्द्रियाणामिति । निबन्धः-ज्ञानेन्द्रियाणां सर्वेषां स्थानं मूर्दा विभागशः ।। अदग्धे पूर्ववत्तस्य दोपः सम्भवतीति हि ।। ५९ ॥ राक्षासानां तु तद्गागो दक्षिणानी ततोऽजुहोत् ।' प्रकाशः तस्य ज्ञानेन्द्रियाणामेर दुष्टोन शिग्सब तहाश्रयत्लेन नददाहे तयोजने पुनः शिवद्वेष कुर्यादिति तदभावाय दग्धमित्यर्थः । तत्संस्कारवतन तेषां पुनस्तथालं तथा रणमिति सञपनम् ॥ ५८ ॥ दयं वेति । कुत्तो न योजितमितिशेष । ननु दग्धयोजने को दोष इत्यत आहु तसंस्कारत्यादि । x 'भजनयोग्यता इतिपार ।

·- सावरणभङ्गे संप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे युक्तमेवेति दिशब्दार्थः । दक्षिणानावेव होमे हेतुमाह राक्षसानामिति । तत्पूर्वोक्त- धर्मविशिष्ट शिरस्तामसत्वेन राक्षसानां भागो भवति ततो हेतो"दक्षिणेऽनौ जुहोति भ्राव्यमेव वरुणपाशेन ग्राहयतीति" " अग्नये स्ट्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निपेद् इत्यादिभिश्च श्रुतिभिर्दक्षणामावेय क्रूरहोमस्योक्तत्वात्स र इति तस्मिन्नेवाजुद्दो- दित्यर्थः ।। ५९३ ॥ ननु सूचनादिदोपमात्रेण भगादीनां नेत्राद्युत्पाटनं न युक्तमित्यत आह पापसाम्येनेति । निवन्धः-पापसाम्येन देहेषु च्छेदस्तेन पशोर्यथा ॥ ६ ॥ तथैव कृतवॉइछेदं नाऽन्यथेत्यस्य सम्भवः ।। प्रकाश: " कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुस्तुल्यं यत्मेत्य तत्फलम् " इतिवाक्यादनु- ज्ञातृणामेपी नेत्रादिनचनादीनां दक्षपापसाम्येन ऋषीणां देहेपु तथेत्यर्थः । तर्हि यथेषां नान्येन्द्रिययोजनं तथा दक्षेपि युक्तमित्यत आह पशोरित्यादि। अन्यथा अस्त्रशस्त्रादिभिर्न कृतवानिति हेतोदक्षस्य पुनजीवनमित्यर्थः । अयं भावः । यथा सोधभरयुक्त द्वेषेण स्वसामर्थ्यसचिवशखादिभिश्वतेपु रदस्त थव चेदस्मिन्नपि स्यात्तथैव स्यात् । किन्तु शस्त्रादिवैफल्यजविस्मयथ्यानादिभिश्च रोपभरस्य क्षीणदेन स्वाम्यालया च वधस्याऽऽवश्यकत्वेन तत्साधनं तत्कर्मानुरूपमेव ज्ञात्वा तथा कृतवानिति तत्सइ- सपशूनां देहान्तरप्राप्तिबदस्यापित्तथात्वमिति नन्दि शापसत्यत्वार्थमीश्वरेच्छयवतदफल्यम् । ननु वैधहिंसाया धर्मत्वेन कथं तत्पकारस्यैतद्वधहेतुत्वं पापत्रदित्यत उक्तं तेनेति, पूर्वोक्त- हेतुना। पापसाम्येन । अत्र लौकिकपशुहिंसापापसाम्येनेत्यर्थः । अविदेवरहिततावन तन्मखस्य धेदिकत्वाभावालौकिकलेऽपि तत्सारूप्येण मखपदप्रयोग इति भावः॥६०३॥ अस्थित्या इति । निवन्धः अस्थित्यै कस्यचित्तत्र तथाऽनुपकृतिः फलम् ॥ ६१ ॥ मण्डपज्वालनस्येति गमनं कृतकृत्यता॥ तत्साधनमिति वधसाधनम्, योजनकर्मानुरूपम् । तद्वैफल्यमिति। सन्जपनस्य मुक्तिफलकत्वाभावः। कयमित्यस्य पापवदित्यनेन योजना, पापस्य यथा न धर्मत्वम्, तथाऽस्याप्यवैधत्वान्नेत्यर्थः । एतदेव विवृण्वन्ति पूर्वोक्तेत्यादि ॥ ६०३ ।। एवं पादोननवाभिः पञ्चमाध्यायार्थ उत्तः।

·चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ.५-६) प्रकाश ज्वालनमिति शेपः। मुख्य फलमाह तथेति । तत्र छायार्थमपि कस्याप्युपवेशने तदुपकृतिजनितधोरिमन्नागच्छेत्सोपि मा भूदिति मण्डपञ्चालन कृतमित्यर्थः । फलितमाह कृतकृत्यतेति । नाऽतः परमत्र कार्यमस्तीति हेतोर्गमन- मित्यर्थः ।।६१॥ अथ पठाध्यायार्थ विचारयन् ब्राह्मण एवान्तिकगमने तैपां हेतुमाह। "गमनंबोधनं स्थानवर्णनं स्तवनं तथा। माधन चेति पञ्चाः क्रमेणव निरूपिता: (१) त्रिभिश्चतुर्भिस्त्रिंशद्भिवचधिकरष्टभिस्तथा । चतुर्भिश्व मेणास्त्र नचात्पर्य निरूप्यते। (२) अपराधेपीति। निवन्धः-अपराधेपि जनकः प्रसीदति न चेतरः॥ ६२ ॥ इति ब्रह्मसभां जग्मुर्बोधनं त्वैक्यदर्शने ॥६२३॥ प्रकाश,- अपराधेन तथा भूसाऽप्यन्यान्तिकगमनेऽन्यः कोपमेव करोति । पिता तु तथात्वेपि स्वभावादेव मसीदतीति हेतोस्तयेत्यर्थः। चस्त्वयः । घोधन- प्रयोजनमाह बोधनं त्विति । ते तु पितृत्वेनाऽस्मन्पक्षपातं कृता शिरे तदनुरूपं किश्चित्करिष्यति ब्रह्मेति शिवे दोपदृष्टय एवाऽऽगतास्तथा सति नाऽनर्थनित्तिरिति स्वस्मिन् शिये च तेषामैक्यज्ञाननिमित्तं योधनं कृतवानित्यर्थः ॥ ६२३ ।। तत्र गला शिवं दरिद्रं दृष्ट्वा स्मत्कृतहविर्भागमतिबन्धेनाऽयमेवं जात इति गर्वेपि कृते न सम्यगिति तदैश्वर्यज्ञापनार्थं चनादिवर्णनमित्याह निर्गतित्वेति । निबन्धः-निर्गतित्वव्युदासाय सख्युः स्वस्य च सर्वशः ॥६३ ॥ वनादिसर्वरुपाणां वर्णनं स्तवनं तथा । -सख्युर्धनदस्य । स्वस्य शिवस्य । आदिशब्देनाऽद्रिपुरीनदीबाप्पादय उच्यन्ते । तेषां सर्वाणि यानि स्पाणि पुष्पफलसौगन्ध्यरखगमृगमुरस्त्रीविलास- मुन्यादिचतुर्वर्गोपयोगीनि। तेषां तथा स्तुतिप्रयोजनमाह स्तवनमिति तथा ब्रह्मबनिरूपणेन तन्माहात्म्यज्ञापनार्थमित्यर्थः ॥६३॥ एतच्चकैनैव श्लोकेन निरूपितमित्यग्रिमाणां प्रयोजनमाह ब्रह्मत्वायेति । निवन्धः-ब्रह्मत्वायोपपत्तिश्च तथैव प्रार्थनं कृतम् । ६४ ॥ यज्ञसिद्धिं चकारेशो न तथाऽभगवत्त्वतः॥ प्रकाशः - चकारात्क्रोधाभावपि यथा सर्वकर्तृत्वेन ब्रह्मत्वं निरुपितं तया तेनैव धर्मेणैतेप्ववयवसृष्टिमपि करोखिति मार्थनमपि कृतमित्याइ तथेति । देवात्रयवानां अतः परं सार्दाभ्यां पटाध्यायायै विचारयन्ति । मूले-ऐक्यदर्शन इति सप्तमी चतुर्थ्यथें । एतदिति, परमशिवत्वेन ब्रह्माभिन्नत्वम् ॥ ६२ ॥ प्रकाश:- ·देवः सह सावरणभन्ने समकारी श्रीमद्भागवतार्थमकरणे १८५ भगवत्सष्टिगतत्वेनाऽलौकिकसात्तथैवोचितमिति भावः। (अ. ७) न तयेति । यया प्रार्थनं न तथेत्यर्थः । तत्र हेतुः,अभगवत्वत इति पूर्णभगववाभावादित्यर्थः । तथा च संहारगक्तिमात्रवचन तमोगुणमात्राधिकृतत्वेन चन तादृष्टिसामर्थ्यमितिभावः ॥ ६४१ ॥ तर्हि प्रार्थनया भगवद्धारा कुतो न कृतवानित्यागक्य तथाकारणे वायकमाइ, अन्ययेति । निवन्धः-अन्यथा दण्डहानिः स्यादन्यथाकरणं स्वतः॥६५॥ सान्निध्ये सर्वसंसिद्धिरिति सर्वैः समागमः॥ प्रकाश:-मार्थनानुरुपकरणे दण्डः कृतोप्यकृत एव स्याप्रित्यर्थः । किञ्च । अन्येन तथाफरणे स्वस्य यथापूर्व समाधानमुचितं न तु स्वकृत इत्याशयवानाद्द, अन्यथाकरणमिति । अथवा दक्षादिमु ढिच्छेदे स्वकृतस्य हविर्भागमाप्तिनिषेधस्यैव हेतुसात्स्वकृत एव दक्षादित एवाऽन्यथाफरणमित्यर्थः । तथा च तस्य यतो न यथापूर्वविधानं ततोऽवापि तथा । यथोच्छिष्टदानं तथान्यो- हिरिन्द्रियरेव तत्कार्यदानमपी तिभावः। सान्निध्य इति । बचनेनैव सर्वकार्य- सिद्धावपि यज्ञसिदधा फलोपधानलक्षणा सम्यसिद्धिः सान्निध्ये शिवादीनां भवेदिति सवैः शिवादिभिः सह देवयजने समागम इत्यर्थः ।। ६५ ।। दक्षस्याजमुर्खकरण शिवस्याऽयुक्तमित्याशङ्कय तस्य तात्पर्यमाहुः यजमान इति । निवन्धः-यजमानः पशुश्चैव तौ पशुर्देवपोषणात् ॥ ६६ ॥ सवनीयपशुर्मुख्यः शिष्टं तस्य शिरः परम् ॥ अपेक्षितं तदेवाऽत्र तेन सन्धानमीरितम् ।।६७॥ प्रकाश:-एवकारेण लौकिकपशुव्यावृत्तिः । देवपोषणस्य हेतोरविशेपात्तावुभावपि एवं पटाध्यायं विचार्य साद्धर्दशभिः सप्तमाध्यायं विचारयन्ति न तथेत्यादि । पूर्णत्यादि, स्तुत्युपक्रमे "जाने स्वामीश विश्वस्वे"त्यनेन ब्रह्मत्वमुक्तवाऽने "भवास्तु पुंसः परमस्य मायया दुरन्तयाऽस्पृष्टमतिरि"तिकथनेन तथास्त्रादित्यर्थः । तत्र गमकमप्याहुः तथा चैतज्ज्ञापनायवेय क्यान्या विधया निरूपितेति हृदयम् । सकृत एवेति दक्षकृतम्य । तस्येत्यादि । दक्षादेर्यतो न प्राक्सिद्धरुद्रभागदानविधानम्। ननु 1 करणेऽयुफिम् । २ पश, तया चेत्यादि।

·. चतुर्थफन्धार्थ । (अ. ७) पशुरूपावित्यर्थः । एक्वचनं त्येस्येवोभयत्र प्रयोजकत्वादुक्तम् । उपनिपत्सु 'यथा पशुः परपोपक एवं यजमानोऽपि पधादिद्वारा देवपोपक इति यजमानः पशुः' इत्युक्तत्वादितिभावः। अत एव नाऽयुक्तमितिभाः । तत्र पस्य पगोः शिरो योजितव्यमित्याकालायां देवपोपणहेतुत्वेन सवनीयपगोरेव मुरयत्वेन यजमानशिरस्त्वयोग्यसात्तदवयवाना च पूर्वमेव हुतन्वेन शिरोमात्रापशेपाढर च तस्यैवापेक्षितत्वात्तस्यैव योजनमुक्तं मूल इत्याह सवनीयेतिलोन ॥ ६७ ।। ननु मध्ये वैष्णपयागस्य किं प्रयोजनमित्यत आह यज्ञ इति । निवन्धः--यज्ञस्तिरोहितः सवों विघ्नाहोपात्तथा मृतेः ॥ पुनः कृतिरशक्या हि कालादेविनिवर्तितः ॥ ६८ ॥ प्रकाश:-सर्व आधिभौतिर आध्यात्मिक आधिदैविस्थ । तर क्रमेण हेतुमाह विनादित्यादिना। अग्निशामनादिरूपविघ्नादायः। रुद्रगणस्पर्शदोपाद् द्वितीयः । यजमानमृतेस्तृतोयः । पुनस्तानियया यज्ञमादुविकरणे बाघमाह कालादेरिति । कालः प्रातःसवनादिः। आदिशन्देन प्राग्वंशादिदेशमोक्षितद्र- व्यादय उच्यन्ते ॥६८॥ निवन्धः-तस्मादशक्यसम्प्राप्तौ वैदिकत्वप्रसिद्धये ॥ पुरोडाशं निरवपन् वैष्णवं सत्त्वमात्रतः ।। ६९ ॥ प्रकाश:- यस्मात्साधनोच्छित्तिस्तस्मादशक्यसम्प्राप्ती सत्यां विष्णुरेव पालकत्वेन यज्ञ पालयिप्यतीति विष्णुभजनेऽवश्यकर्त्तव्ये स्तोगादिना करणे चावैदिक्तेन यागामध्य- पातो भविष्यतीतिम्वकृतस्य वैदिक्त्वसिद्धयर्थं वैष्णव पुरोडाशं निरवपन्नितिसम्पन्धः। नन्तस्य यागस्य प्रधानाङ्गनेव करणायज्ञस्य सर्वात्मनाभा कुत्राङ्गत्वमित्यत आह सत्वमात इति । पूर्वोक्तत्रितयरूपतिरोभाोऽपि यस्यैतत्रितयं रूपं तस्य यज्ञस्वरूपस्य धर्मिमात्रस्य सत्तारूपेण सत्चात्तन्मानादेतोस्तल्करणमित्यर्थः ॥ ६९ ॥ तहि व्यर्थमित्यत आह चिशिष्टमिति । देवपोषणादेव पशुत्वेभिप्रेते 'अथ योऽन्या देवतामिति श्रुतौ द्विवचनमुक्त स्यानत्वेकवचन- मित्याकाहायामाहु एकवचनं खित्यादि । नायुक्तमिति पशुशिरोयोजन नायुक्तम् । तस्पैवापेक्षितत्वादिति, देवपोषणस्येवापेक्षितत्वात् ।।६७।६८॥६९॥७०।७१॥

·(अं.७) सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागयतार्थप्रकरणे निवन्धा-विशिष्टं तत्तिरोभूतं विष्णुः सर्वोपपत्तये ॥ ध्यातः सत्त्वं तिरोधाय तथा प्रादुर हरिः ॥ ७० ॥ प्रकाश:- तानस्वरूपं देशकालादिविशिष्ट तिरोभूतमित्यर्थः । ताशस्यैव कार्य- साधकत्वात्तदभिव्यक्त्यर्थ करणमितिभावः । नन्वष्टभुजप्रादुर्भावस्य किं प्रयोजन- मित्यत आह सर्वोपपत्तये ध्यात इति । यज्ञस्वरूपसम्पत्तिदोपाभावपालनायुपपत्तय इत्यर्थः। विष्णुहि सतो यज्ञादेः पालकः । अत्र यज्ञस्वरूपसत्तामपि विधाय स पालनीय इति द्विगुणक्रियाशक्तिमादुर्भाव इतिभावः। एतेन कर्मर्णव फलमितिनिरस्तम् । मादुर्भावप्रकारमाह सत्त्वमिति। शुद्धसत्रं तिरोन्तरायरूपमधिष्ठानरूपमिति यावत् । तत्कृत्वा तत्र प्रादुर्भूत इत्यर्थः ॥ ७० ॥ अवतारनामाह प्रभुरूपमिति। निबन्धः-प्रभुरूपमिदं प्रोक्तं सर्वमेतेन सिद्ध्यति ।। सर्वोत्तमत्त्रवोधाय वर्णनं स्तोत्रमेव च ॥ ७१ ॥ प्रकाश:--प्रोक्तमिति प्रमाणम्चनम् । शुद्धसत्यावतारगणनायां "कल्किन्वन्तरिः मभुः इत्युक्तत्वात् । कार्यमाह सर्वमिति । सर्वं पूर्वोक्तम् । ननु यज्ञसिद्धिमानस्यो- द्देश्यत्वात्तस्य च स्वरूपमात्रेणैव सम्भवाविशेषवर्णनस्तात्रयोः किं प्रयोजनमित्यत आह सर्वति । एवकारेण स्तोत्रस्याऽऽवश्यकतोक्ता। चकारात्मणामादिः । अत एव सर्वेने यासिद्धिरितिभावः ।। ७१ ॥ . ननु पधानमुख्यतयैकमेव स्तोत्रं सर्वेषामुचितं तत्कथं प्रत्येक पृथक्स्तोत्रकरण- मित्यत आह दोपहानिरिति । निवन्धः-दोपहानिः पृथग वाच्या स्तोत्रभेदास्ततः स्मृताः॥ । एकोनविंशतिर्भेदाः कृष्णावतरणात्तथा ॥७२॥ मुख्यं धर्मविरुद्धं च तत्प्रतिप्रसवं विना ॥ प्रकाश:--स्तोत्रं हि स्वस्खापराधनित्यर्थं स च मत्येकं भिन्न इति तन्नित्तिरपि तर्यवेति स्तोत्रभेदोक्तिरित्ययः । तत्र कियन्तो भेदा इत्याकाहायां भ्रमाभावायाइ, एकोनविंशतिरिति दक्षादिब्राह्मणान्तैरुक्तास्तावन्त: मकारा इत्यर्थः ।।७२।। ननु यथा यज्ञदोपनिवृत्यर्थं पैदिकमेव कर्म कृत तथा स्वस्वदोपनियत्यर्थमपि तथवोचितं तत्सम्पन्धि- वात्सर्वपामित्यत आह कृष्णेति । मंगवदप्राप्ती होतरसाधनकरण न तु मामावपि ।

·१८८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. ७) यतोऽयं कृष्णः सदानन्दरूपः। अतो यथाकथञ्चित्सम्बन्धेनैव सत्त्वेन दोपनिवर्त्त- कस्यानन्दत्वेन च धर्मादिगुणसम्पादकस्यावतरणात्सेवकत्वेन च सर्वेषां स्वस्व- दैन्यख्यापनेनैव दोपनिराकरणं तदपेक्षया मुख्यमित्यर्थः । स्तोत्रकरणे तूपपत्तिमुक्त्वा कर्मकरणे वाधकमाह मुख्यं धर्मविरुद्धमिति । यथा मुख्ययागनाशे "वैष्णवं त्रिकपालं निपेद्" इति प्रतिमसवो विष्णुयागस्य, तथैतेषां दोपनाशहेतुकर्मणः प्रतिपसवाभावात्तदर्य तत्करण धर्ममार्गविरुद्धमित्यर्थः । चकाराद्भगवत्मादुर्भावानन्तरं तत्करणं भगवन्मार्गविरुद्धमपि ॥ ७२३ ॥ प्रकरणार्थमुपसंहरति धर्म इति । निबन्धः--धर्मस्तस्याऽतिसंसिद्धो वोधश्चाऽपि दृढीकृतः ॥७३॥ वराधर्मातिसंवृद्धिः कथासिद्धयै सतीकथा ॥ प्रकाश:-- कृष्णावतरणादेव हेतोर्दक्षस्य धर्मः सिद्ध इत्यर्थः । भगवत्कृतत्वमतिशयः । फालाद्यत्ययेपि तत्सहकृतस्य तस्य सिद्धरायासाभावाच सम्यक्त्वम् । भगवद्वाक्यानां तात्पर्यमाह बोध इति । ब्रह्मविष्णुरुद्रेप्चैश्यदर्शनरूपो बोधः पूर्वसिद्ध एव भगवता दृढीकृत इत्यर्थः । तेन नाऽन्यथासिद्धिरिति भावः । यया शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिव" इत्यादिवाक्यस्तबोधस्य धर्मागत्वेन तदृढीकरणेनाऽपि धर्म एव दृढीकृत इत्यपरयः, अनुक्तसर्वसमुच्चयार्यश्च । ननु भगवतैव सर्वसिद्धी देववरस्य कि प्रयोजनमित्यत आह वरादिति । नन्दिशापेन सहजधर्मस्याऽये 'सम्भयेन वराधर्मस्य शापातिक्रमेण साङ्गस्य वृद्धिर्भवतीत्यर्थः । कथेति । प्रसूतिकन्याममू- तिकथनप्रस्ताचे सत्याः पुत्रालाभरेतुकथायाः प्रस्तुतसात्तन्मध्ये दक्षकथयान्तरितता. रपूर्वकथासिद्धयर्थं पुनः सतीकथेत्यर्थः ॥ ७३३ ॥ ननु पुनः शिवपत्नीत्वे गिरिदुहितृत्वे च को हेतुरित्यत आह तदर्थमिति । निवन्धः-तदर्थे व्यक्तदेहत्त्वात्तामसत्वात्पुनस्तथा ।। ७४ ॥ प्रक्रियायाः समाप्तत्वात्कीर्तनादिफलाभिधा ।। दोपनिराकरणमिति. भगवति सर्वनियामकत्वादिज्ञानस्य योऽभावस्तन्निराकरणम् ॥ ७२ ॥ होकृत इति, एकस्यैव कार्यभेदेन पाचकपाठकवत् सञ्जाभेदकथनेन रूपभेदस्य • गुणकृतत्वबोधनात् । यथा पुमान स्वाङ्गेपु शिरःपाण्यादिषु कचित्पारक्यबुद्धिं कुरुते, एवं भूतेषु मत्पर' इति मूनेप्यवयवत्ववोधनेनाग्रिमे त्रक्षणां सर्वभूतत्वकथनेन च त्रयाणां तौल्यवोधनाच्च दृढीकन इत्यर्थः । एवं मानवभिः सप्तमाध्यायार्थ उक्तः । “ ·१२ प्रकरणम्) सावरणमझे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १८९ प्रकाशः-शिवार्थ तथालात् । "यो यो यां यां तनुं भक्त" इतिन्यायेन पुनस्तत्पनीसमित्यर्थः । तामससादिति खन्तरम् । तेनाद्रावुत्पत्ताबपि हेतुरुक्त इतिज्ञेयम् । प्रकरणसमाप्तिज्ञापिका फलश्रुतिरित्याह प्रक्रियाया इति ।। ७४ ।। अतः परं पञ्चभिरध्यार्थरर्थमकरणमुच्यत इत्याह अत इति । निवन्धः-अतः पञ्चभिरध्यायैरर्थप्रकरणं मतम् ॥ ७५ ॥ वालस्यापि हरौ प्रीते सिद्धयेदर्थ इति ध्रुवः ॥ प्रकाशः-कैचित्तु चतुर्भिरध्यायलप्रकरणमित्याहुस्तत्पूर्वोक्तसोपपत्तिकपणेन नाs- स्मत्सम्पतं किन्त्येतदितिज्ञापनाय मतमित्युक्तम् । नन्वन्यथा बालं कथं वदेद्भगवत्स- म्पादितार्थानां महतां सत्चादित्य आह बालस्येति । अपिरसम्भावनायाम् । न हि पञ्चवार्पिकेण ताग्रूपोऽर्थो वा साधयितुं शक्यः । हरिभीतेरेवार्थसाधनस्वे- नोत्तया तत्प्रयोजकतपआदिप्वपि तदेव साधनमिति चितम् । तथा चेतिज्ञापनाय ध्रुव उक्त इतिशेपः ॥ ७५३ ।।। तद्वयसाधनं व्यर्थमेनैव चरितार्थसादित्यत आह अर्थस्त्यिति । निवन्धः-अर्थस्तु द्विविधस्तस्य धुभयोर्विपमत्वतः ॥ ७६ ॥ मातापित्रोस्ततो राज्यं ध्रुवस्थानं च कामितम् ॥ न्यायेनैकस्य सिद्धत्वान्नारदेऽन्यस्य संस्तुतिः ॥ ७७ ॥ प्रकाश. -" यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा" इत्यारभ्य " भौमं सुखं दिव्यमथा- पवय॑म् " इत्यन्तेन मातृवाक्येनैहिकस्य पारलौकिकस्य चार्थस्य फलत्वेन श्रुतसा- तस्य ध्रुवस्य सम्बन्धी कामनाविपयो द्विविधोऽर्थ इत्यर्थः । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यव- छेदकः । तेनोभयसाधनमितिभावः । नन्वश्वमेधचित्रायागादिभिरिन्द्रपटपश्वादिवत्तपसव तदुभयसम्भवे पिनादित एव चहिकसम्भो भगवतेव कुतस्तत्करणमित्याशङ्काय तत्र धाधकमाह, उभयोरिति । ऐहिकपारलौकिकयोरेकर्दकस्मिन् विरुदखान तपसा तच्छवयम् । मातापित्रोरस्मिन्विामसान्न नतोपि राज्यम् । अतस्ततो भगवत एवं अतः परं साखिभिः द्वितीयमकरणे/कथनपुरःसरमध्यायान्विभजन्ते । अतः परमित्यादि । अन्यथेति,प्रकरणलाभावे ॥७५॥ तत्पयोजकेति, अर्थमयोजयेत्यर्थः । तहीति अर्थस्य प्रकरणित्वे । चारितार्थवादिति, प्रकरणस्यार्थीयत्वासिद्धः । तदीति, उभयम् ॥ ७६-७७-७८३ ॥ ।

·। चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ.८) हेतोर्मातापित्रो राज्यं निश्चलस्थानं चेत्यर्थः । तस्येत्युभयत्र सम्बद्धयते । तेनोपनय- नादिसंस्काराभानेन तपस्यनधिकारात्तस्य ध्रुवस्याऽपि विपमखादित्यर्थः । एतदेव हिशब्देनाऽऽह । अत एव चकारादधिकारादिरपि । कामितपदेनाऽवज्ञातृतत्मयोजक- भ्रात्नाशोपि गृह्यते, निर्गमकाले तथासात् । अन्यथा भगवान्न तहदेदितिभावः । ननु योर्यत्वं न सङ्गतम्, ध्रुषेण नारदे साधनप्रार्थनदशायां "पदं त्रिभुवनोत्कृष्टम" इत्यादिनैकस्यैव स्तुतसादित्यत आह न्यायेनेति । एकस्य पितृराज्यस्य स्वस्य ज्येष्टपुत्रलेन न्यायत एव सिद्धसान्न विशेषसाधनापेक्षया भगवान दास्यति, किंतु प्रतिबन्धनिरसनेनैवेति न मार्थना । अन्यस्य धुवस्थानस्य प्रमाणान्तरेणाऽसिद्धसा- तथेत्यर्थः । अथवा सवे कृतनारदस्तुतौ तत्पदस्पैव कथने हेतुरुक्तः ॥ ७६३ ।। एवं प्रकरणाथमुपपायाऽध्यायार्थानाह साधनेनेत्यादि । निबन्धः-साधनेन च साध्येन रोज्ये दोषेण हानतः॥ फलेन च द्वितीये तु पश्चाध्यायाः प्रवर्तिताः ॥ ७९ ॥ प्रकाशः-साधनं प्रथमाध्यायार्थः। चकारात्साधनसाधनमवज्ञादिः। साध्यं द्वितीयाथों भगवत्मादुर्भावादिराज्यमाप्तिरूपः। राज्ये क्रोधादिदोपनिरूपणं तृतीयार्थोऽग्रिम फलमयोजकः । उपदेशेन दोपत्यागश्चतुर्थः । फलनिरूपणं पञ्चमार्थः । चकारा- नारदादिकृतस्तुतिरूपा कीर्तिः। एवं द्वितीयेप्रकरणे तथेत्यर्थः ॥ ७८ ॥ अतः परं प्रथमाध्यायार्थ विचारयन् सर्गलोलायामेव मुक्तजीवसृष्टी सनकादीनां निरूपितखात्युनरत्रैकेन श्लोकेन तदर्थमित्याशङ्कय तत्मयोजनमाह धर्मस्येति । निबन्धः-धर्मस्यानतियुक्तत्वाहियेकी तत्त्यजेद्धवम् ॥ सनकादिकथा तस्माहिसमें पुनरुच्यते ॥७९।। मकाश:-मर्यादायां विहितत्वेन कर्तुं युक्तत्वेऽपि पुष्टिरूपपुरुषार्थलीलायाममयो- जकत्येनाऽनतियुक्तसादुक्तविवेकवानवश्यं तत्यजेदिति ज्ञापनार्थ तत्कयेत्यर्थः ॥ ७९ ॥ एवमर्थप्रकरणेऽध्यायान्विभज्य, तेषु मथमस्याटमाध्यायस्यार्थमष्टादशभि- विचारयन्ति । अतः परमित्यादि । तदर्थमिति सनकादिनिरूपणं व्यर्थम् । धर्मस्येति गृहसधर्मस्य । तत्यजेदिति, गृहं त्यजेत् ।। ७९ ।। १ राज्यटोपेण ।

·, (अ.८) सावरणभङ्गे सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १२१ विहितत्यागे प्रत्यवायाऽऽशङ्कायां नाऽयं धर्ममतिपक्षो मार्गः, कि स्वयमिति झापयितुमधर्मकथेत्याद प्रतिपक्ष इति । निवन्धः-प्रतिपक्षो ह्यधर्मस्तु धर्मस्येति ततः कथा ॥ अर्थस्याऽनर्थहेतुत्वात्तत्सम्बन्धेन वर्ण्यते ।। ८० ॥ तहि धर्ममकरण एवं वक्तुमुचितमित्यत आह अर्थस्येति ॥ ८० ॥ नन्वनर्थ हेतुले कथमर्थन्वेन निरुपणमस्मिन् प्रकरण इत्यत आह कृष्णप्रसादादिति । निबन्धः-कृष्णप्रसादादर्थत्वं तेनाऽर्थस्याऽत्र वर्णनम् ॥ अधर्मपि फलं तेन निवृत्तावुपयोगतः ॥ ८१॥ प्रकाश:--- --भगवत्मसादमाप्तार्थस्यार्थत्वं तदितरस्याऽनर्थत्वमिति व्यवस्थेतिभावः । तत्र निदर्शनमाह अधर्मपीति । ज्येष्टे सति यवीयसा राज्यकरणमधर्मस्तस्मिन्नपि सत्ये तादृशं फलं सिद्धम्, तेन भगवत्प्रसादेनेत्यर्थः । अनर्थहेतावप्यर्थसाधकलं 'नाऽन्यस्येति भावः । प्रसादात्माप्तार्थस्यानर्थसाभाव उपपत्त्यन्तरमाह निवृत्ताविति। 'अनरूपसंसारमत्तिहेतुत्वेन धर्थस्यानयत्वं न तु स्वतः, प्रसादकृतस्य तद्विपरीतत्येन वैराग्यहेतुत्वादयत्वमेवेत्यर्थः ॥ ८१ ॥ ननु ज्येष्टानुक्रमेणैव कथनमुचितम् । तत्कय पूर्व फनीयरा इत्यागयात्र हि सर्गादिलीला क्रमेण वाच्या न तु मनुपुत्रादिराज्यम। तथा च यस्यां लीलायां यस्योपयोगस्तस्यां स निरूप्यत इति नोक्तदोप इत्याह पियव्रतस्त्विति । निवन्धः-प्रियव्रतस्तु ज्येष्ठोऽत्र स्थाने तस्य प्रयोजनम् ॥ प्रक्रिया नास्तिकस्याऽपि ह्यष्टमे त्वस्य सम्भवः ॥२॥ ध्रुवादयस्त्वपेक्ष्यन्ते तेनोत्तानपदन्वयः॥ प्रकाश:-भत्र मनुवंशे स्थाने अग्रिमलीलायां तस्य प्रयोजनमस्तीति तत्रैव स निरूपणीयः। यथतत्तथा यक्ष्यते तत्रैव । अत एवाऽत्र कस्यापि मन्वादेः प्रक्रियाक्रमण अयमिति, गृहानावासः । किन्सयमिति, किन्वधर्मः ससन्तानः ॥ ८०॥ इति भाव इति, तथा चैतां व्यवस्थां बोधयितुमधर्मकथोक्तिपूर्वकमर्थप्रकरणारभ्म इत्यर्थः । ज्येष्ठ इति प्रियव्रते ॥ ८१-८२ ॥

·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. ८) निरूपणं मुख्यतया नास्ति, तत्र हेतुः। अष्टमे विति । मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्राः मुरेश्वरः। ऋपयोंशावतारश्च हरेः पड्डियमुच्यते" इतियाफ्यादेतेपां मन्वन्तर- रूपत्वादष्टमे कन्धेऽस्य मन्वादेः सम्भवो वक्ष्यत इत्यर्थः । अन्यत्र यथायोजनं निरूपणान दोप इतिभावः। तद्युत्तानपदन्वये किं प्रयोजनं तत्राह ध्रुवादय इति। भगवतः पुरुषार्थचतुष्टयसर्गरूपलीलायां यस्य योऽर्थः साधितस्तस्यापि निरूपणस्या- वश्यकलादर्थादिपुरुषार्थानां ध्रुवपृथुमचेतोभ्यः प्रत्येक साधितत्वात्तेषां चोत्तानपदन्वय- स्थसात्तन्निरूपणमित्यर्थः ॥ ८२३ ॥ ननु राज्यादेरितरसमानखाद्भगवत्कृतत्वेन फो विशेषोऽस्यार्थ इत्याकालायां तदर्थस्वरूपमाह, अभिमानेनेति । निबन्धः-अभिमानेन सुखदः पूर्वभागोऽपि यस्य हि ॥८३ ॥ अविद्यमानपूर्वः स्यादर्थः सोऽत्र निरूप्यते ॥ विद्यमाने तु विपये कामः सोऽये विविच्यते ॥८॥ प्रकाश:- यस्यार्थस्य पूर्वभागोपि साधनकालोपि सुखदो भगवदाविर्भावात्तत्रा- ऽप्यनर्थसाधनेनाऽभिमानेन साधितस्तादृशो योऽर्थः सोऽत्र प्रकरणे निरूप्यत इत्यर्थः । नहि हरिकृति विनैव सम्भवतीतिभावः। ननु पृथोरप्येवमेवेष्टसिद्धेः को भेद इत्यत आह अविद्यमानेति । न विद्यमानः पूर्वः स्वसजातीयो यस्य सोऽर्थः स्यादित्यर्थः । न हि ध्रुवस्थानं पूर्व केनचित्साप्तमनेन ज्ञात वा, अतस्तथात्वम्, विद्यमाने विपये यत्र सिद्धिः स काम इत्याह विद्यमाने इति । अयमेवोभयोर्भेद इतिभावः। भूमी पूर्वमेव सिद्धानां दोहादिति । स यथा तथाऽने कामप्रकरण एवोच्यत इत्याह सोऽन इति ॥ ८४॥ नन्वस्य मनुपुत्रत्वेन " मन्वन्तराणि सद्धर्मः" इतिवाक्यातक्षार्थमेवाव- तारास्कयं चालापमाननम् । " वालाथ कुलवृद्धाश्च निर्दहन्त्यवमानिता:" इति वाक्या- दित्यत आह । धर्मार्थमिति। ध्रुवपृथुप्रचंतोभ्य इति चतुर्थीविभक्तिः ।।८२६॥ को भेद इति, पार्थवादर्थात् को विशेषः । तथा चाग्रिमप्रकरणस्य भिन्नत्वं नोचितमित्यर्थः । प्राप्त ज्ञातं पति, एतेन मूलस्थं विधमानपदं "विललामे" "विद ज्ञाने" इति धातुद्वयार्थसड्झाहकमिविज्ञापितम् । तथासमिति, पार्थवाद्वि- लक्षणत्वम् । तथाचवं प्राप्ताप्राप्तादिभेदेनार्थकामयोः स्वरूपभेदाप्रकरणभेद इत्यर्थः ॥८३- ८४-८५-८६-८७-८८-८९॥

·(अ. ८) सावरणम) सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे निवन्धः-धर्मार्थमवतीणोऽपि जड एव स्त्रिया भवेत् ॥ इत्यारुरुक्षोः पुत्रस्य नाऽभिनन्दनमीरितम् ॥५॥ प्रकाश:-प्रकरणादायतन्निरूपणेन पूर्वोक्तं नित्युपयोगिरवं समर्थितम ।।८।। ननु भजनोपदेशकाः मुरुचेः कथं नाश इत्यत आह नाशकारणमिति । निवन्धः-नाशकारणमस्यास्तु सापेक्षकथनं हरेः॥ अन्यथा दूषणं नाऽस्ति न च मृत्यु(वेष्टवः ।।८६॥ प्रकाश:--" तपसाराध्य पुरुष तम्यवानुग्रहेण मे। गर्भ त्वं साध्यात्मानं यदीच्छसि नृपासनम्” इति हररपि स्वगर्भसापेक्षत्वकथनमस्यास्तथेत्यर्थः ॥८६॥ निवन्धः-+रोदनं च मृतिश्रुत्या दुःखापारोऽत एव हि ॥ साधनं तु तदेवाऽत्र मरणं तु न मन्यते ॥ ८ ॥ असाध्यमपि संसिद्धं ब्रह्मादीनां यतो हरेः ॥ सकामवाद्विद्ध्यभावे प्रकाराज्ञानतो मृतिः ॥८८॥ विश्वासाद्भवतीत्येतन्नारदः कामवारकः ॥ ३॥ प्रकाशः- ननु भजनार्थ प्रवृत्ते ध्रुवे नारदस्य निवारणमयुक्तमित्याशय तत्र हेतुमाह 'सकामत्वादिति, निष्कामभजने तु न वि यायपेक्षा, ध्रुवस्य च सकामलाचादृश- फलकामाधिकारिकतद्विधित्रणाभावेन तत्प्रकारम्य चाज्ञानादयथाफरणेन बालसाच मरणमेव स्यादिति ज्ञासागत्य नारदः कामनिवारको जात इत्यर्थः । ननु कश्चित्कालं कृता फलममाप्य शेन च स्वयमेव त्यक्ष्यतीति व्यर्थमिदमित्यत उक्तं विश्वासादिति । भजनेनाऽवश्यं फलमिति जनन्युक्तार्थे विश्वासादित्यर्थः । अतो न त्याग इतिभावः ।। ८८३ ॥ तर्हि साधनान्तरं कुतो नोपदिष्टमित्यत आह साधनं त्विति । निवन्धः-साधनं तु तदेवाऽत्र काममात्रं निवार्यते ॥१॥ प्रतिवन्धोऽत एवाऽऽसीत्सामग्रीसाधनेऽपि हि ॥ प्रकाश -~" सर्वासामपि सिद्धीनाम् ” इतिवाक्यान्नान्यदित्यर्थः । ध्यानादि- कथनमपि कामवारणार्थमेवेत्साह कामन मिति । "एवं भगवतो रूपम् " इतिवाक्येन " विरक्तथेन्द्रियरतो" इत्यनेन ध्यानस्य प्रजादिसाधनानां चोपयोगस्य १ सापेक्ष्य । सापेक्षा । - सार्थश्लोको नास्ति प्रन्यान्तरे।

·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. ८) तेनैवोक्तवादितिभावः ॥८९॥ ननु कोऽयं निवन्धोऽस्य कामवारण इत्याशङ्कयाह प्रतिवन्ध इति । सत्कामलादेव हेतोर्नारदेन भजनसामग्र्याः साधनेपि नारदा- गमनरूपः शीघ्रं भगवत्प्राप्ती प्रतियन्ध आसीदित्यर्थः । अयं भावः । स तदा याहदैन्यभावेन चलितो यदि नारदो नागच्छेत्तदा तादृम्भावन वालत्वेन शुद्धभावेन च सन्तुष्टः स्वयमेव भगवान् कियहरे प्रकटो भवेत्तन्मिलने च मकारा- दिक्षाने साधनदायेन तादृग्दैन्यापचयान्नारदे तथात्वमित्ति । अत एव नारद: सकामत्वेनाधुना विनोऽभूदग्रेपि मा भवसिति तथोक्तवान् । अत एव निर्वन्धं दृष्ट्वा निराकृतदैत्यं सततंसन्निहितहरिं च देशमुक्तवान् विघ्नाभावायेति ॥ ८९३ ॥ निवन्धः-चतुष्टयत्वसिद्ध्यर्थमर्थानां प्रेरणाद्धरेः॥ ९० ॥ नोपदेशः फलायाऽऽसीदत्यन्ताभिनिवेशतः ॥ प्रकाश:-तर्हि नारदस्य कथमागमनमित्यत आह प्रेरणादिति । ननु तदपि कुतस्तत्राह चतुष्टयत्वेति । यदि पूर्वोक्तरीतिः स्यात्तत्रैवास्य लयः स्यात् । तथा चासिद्धया पुरुषार्थानां त्रितयत्वमेव स्यान चतुष्टयलमतस्तेषां तथात्वसिद्धयर्थ तथेत्यर्थः । अस्यैव विसर्गलीलायामेवाङ्गीकारादितिभावः । ननु ध्यानादी कृतेपि कुतो न कामनिवृत्तिरित्यत आह नोपदेश इति। फलाय परमफलाय कामनिवृत्तय इत्यर्थ ॥९०३॥ अस्य गमने भगवदिच्छां ज्ञात्वा नारदस्तत्सिद्धयर्थमेव राजकतो मनुष्यप्रेपणादिना प्रतिबन्धो मा भवत्विति तनिकटे गत इत्याह प्रतिवन्धेति । निबन्धः-प्रतिबन्धनिवृत्त्यर्थ राजान्तिगमनं मुनेः॥ ९१॥ । वृथैव मरणं वा स्यात्साधने वार्थदुर्लभे ॥ प्रकाश:-तदवज्ञातुरपि राजश्चिन्तायां हेतुमाह पृथैवेति । पुरुषार्थसाधनव्यति- रेकेणव कादितस्तथा स्यात् । पुरुषार्थसाधने वाऽर्थो दुर्लभो यत्र ताशे प्रवृत्ती तथा स्यादिति संशयात्तथेत्ययः ॥९१३ ।। नारदे तथासमिति,प्रतिवन्धकत्वम् ।।८९३॥ पूर्वोक्तरीतिरिति । निप्कामत्वदन्यपूर्व भजन- निर्बन्धः । अस्यैवेत्यादि एतादृशस्यैवाऽर्थस्य विसर्गलीलायामर्थत्वेन विवक्षितत्वातत्सिद्धयर्थ नारदप्रेरणमितिमावः ।।९०३ ॥ 1 निहित हरिम् ।

·(३.८) सावरणभङ्गे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ननु यदि भतिवन्धं कुर्यात्तदैव कुर्यादिलम्बाचन तथेत्यवगम्यत इति व्यर्थं मुनिगमनमित्यत आह विलम्बस्त्विति । निवन्धः-अतश्चिन्ता विलम्बस्तु भार्यातोऽसंशयो मुनेः ॥ १२ ॥ पूर्वर्पित्वात्तपोत्युग्रं कामावेशात्पुनस्तथा ॥ प्रकाश:- तावत्सा निकट स्थिता तदश्यश्च स इति तथेत्यर्थः । ननु राजोक्त- प्रकाराणां सम्भवात्कयं नारदस्य ताइक्सान्त्वनमित्याशङ्कय मननशीलत्वेन सर्वज्ञासा- त्तथेत्याह, असंशय इति । तहि पञ्चवार्पिकस्य ताशतपःप्रकरणे कोपपत्ति- रित्यत आह पूर्वपित्वादिति । ऋणेः कथमेवं भावस्तबाह कामावेशादिति । पूर्वजन्मनि तपः कुर्वाण एव कञ्चन राजकुमारं दृष्ट्वा तत्स्पृहावान् जातम्ततस्त- डासनावानेव मृत इति जन्मान्तरे ध्रुवो जात इति पुराणान्तरप्रसिद्धिः । तदिदमुक्तं कामावेशादिति च। अतः पुनरग्रिमजन्मन्यपि तथा सकाम एवेत्यर्थः ॥१२॥ ननु भ्रवहृदयस्थविश्वाधाररूपं देवमाथितरूपं चकमेव मिन्नं वा । आधे तस्यैव वहिष्ठत्वान्निरुच्छासवं लोकानां न स्यात् । द्वितीये तयोः स्वस्पं वाच्यमित्याशङ्कायां हृदयस्थस्वरूपमाह जगदिति । निवन्धः-जगत्कारणरूपं हि यदक्षरमुदीरितम् ।। ९३ ॥ मुख्यप्राणयुतं पूर्वमाविर्भूतं हरेः पदम् ।। प्रकाश: -" प्रकृतिः पुरुषश्चोभी परमात्माऽभवत्पुरा" इत्यादिना सर्वनिर्णय- प्रकरणोक्तोऽर्थोऽत्रानुसन्धेय इतिज्ञापनायोत्तमुदीरितमिति मुख्यमाणयुतमिति । लोकमाणनिरोधे प्रयोजनमुक्तम, पूर्वमिति भगवटाविर्भावात्पूर्वमित्यर्थः ।।१३।। नन्वेवं प्रादुर्भावेऽक्षरस्य को हेतुस्तत्राह भक्तिभावेनेति । निवन्धः-भक्तिभावेन संहृष्टः प्रादुर्भूतो भविष्यति ॥ १४ ॥ कृपया सर्वरूपेण हरिरित्यक्षरं तथा ॥ निरुच्छासेन पीडाऽमृदतः सर्वशरीरिणाम् ॥ ९५॥ प्रकाश:-प्रादुर्भाव हेतुरयम् । सर्वरूपेण मादुर्भाव हेतुः कृपयेव । तस्य सकाम- त्वादतिकृपया सर्वमस्य सम्पाद्यतामिति सर्वरूपेण हरिः प्रादुर्भूतो भविष्यतीति हेतोस्तथा पूर्वोक्तरूपेणाऽक्षरमपि प्रादुर्भूतमित्यर्थः। अत एघ सर्वोपरिभागस्थलोक- सर्वस्पेणेति अनिमारम्भे सहसशीर्षापि ततो गुरुत्मतेति सहस्रशीर्षपदसूचितेन तेनेत्यर्थः ॥ ९१-९२-९३-९४-९५॥

·-
-
चतुर्थस्कन्धार्थः ।
(अ. ८-९)
माप्तिरितिभावः। निगच्छासेति । सर्वमाणस्पमुख्यमाणस्य यतः कारणादन्त-
निरोधौत एव ध्रुवस्योन्छासाभावेन सर्वेषां पीडाऽभूदित्ययः ॥ ९५॥
ननु प्राणनिरोधे भगवत्मार्थनं कथं जातमित्यत आह अद्यापीति ।
निबन्धः-अद्याऽपि भगवान्नाभूदिति सम्प्रार्थ्यते सुरैः ।
जाते गत्यादिशक्तिश्च नश्येदिति तथा वचः ॥१६॥
प्रकाश:-उक्तरूपाक्षररूपचरणमादुर्भावपि सर्वात्मरूपो भगवान् मादुर्भूतो
नाभूदिति तथा । तथा सति किं स्यात्तत्राह जात इति । तद्धृदि प्रकटे
जाते इत्यर्थः । आदिपदेन सर्वेन्द्रियशक्तिद्यते । इतीति । इतिहतोरेव " मतियात
स्वधाम" इति भगवद्रवनमित्यर्थः ॥ ९६ ॥
(अ० १) ननु कथमत्र समाधानम् ? अन्तःमाफट्ये पूर्वोक्तदूपणात् । पहिः-
माफट्ये चाऽन्तःमकटाक्षररूपस्य वयापातादित्यत आह बहिरिति ।
निवन्धः-बहिःप्रकटनासर्व साधयिष्यति वै हरिः ॥
प्रसादे गरुडो नीतः कालग्रसनकारणात् ॥ ९७ ॥
प्रकाश:- यहिम्माकय्येन ध्रुवस्योच्छासादिसम्भवात्सर्वप्राणपीडापगमः। यो ह्यागच्छति
स पूर्व चरणस्थापनेनागच्छतीति तत्माफव्यहेतुत्येन न तयर्यम् । केवलस्य
तस्यान्तरेव माध्यनियमेन च तथात्वम् । ततोऽक्षरस्य यहिष्टचरणग्यतयाविर्भावो
मुख्यप्राणस्य भगवस्थितजगत्माणरूपतयेत्येतत्सर्वपदवान्यम् । तदहिम्मकटनादेव हरिः
साधयिष्यतीत्यर्थः । गरुन्मता सह गमने विशेषप्रयोजनमाह प्रसाद इति ।
फालरूपो हि गरुडः स चेताहरभगवत्ममाद तस्मिन् स्वयं पश्यति तदाऽन्ते न
असतीति तन्निमित्तं स्वमसाढसमय स नीत इत्यर्थः ।। ९७ ॥
आगतस्थान्तानी प्रयोजनमाह अस्फूर्तारिति ।
निवन्धः-अस्फूतौ पूर्ववत्स्फूतौ विश्वनाश इति स्वयम् ॥
अवेक्षारूपधृक् कृष्णस्तडिहहृदये बभौ ॥९॥
प्रादुर्भूतो नाभूदिति । अन्त प्रादुर्भूतो नाभूत् । तथा वर्भिगवत्सत्या तत्सामन्येन
मानमित्यर्थः ॥ ९६ ॥ एवं पोडशभिरष्टादशभिर्वाष्टमाध्यायो रिचारितः ।
अनः परं नवभिनवमाध्याय विचारयन्ति । नन्वित्यादि । अवेति रूप-
भेदाहीमारे।अन्नवप्राकृट्यनियमेनेति । 'यो वेदनिहितं गुहायामिति श्रृंतस्तथानियमेन॥१७॥

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १९७ प्रकाश:-तदन्तर्भगवतोऽस्कृती सत्यां पूर्ववन्मुग्न्यप्राणयुतजगत्कारणस्पाक्षरस्कृती विश्वनाशः स्यादित्यर्थः । इदमत्राकृतम् । हृदि दृश्यमानरूपतिरोभायं विना न हि तस्य वाद्यानुसन्धानम् । तदर्थं च तत्तिरोभावे मुख्यमाणस्य कारणत्पे लये जाते निरू- च्छासेन प्राणपोडायन्मरणमेव स्यादिश्वस्य । इतो हेतोर्यन स्पेणेक्षधैव पालयति तद्रूपधृक सत्ता सम्पाद्यानन्ददायकरूपो रक्षाया एव सम्पाद्यत्वात्तस्याश्च पाकट्य- मात्रेण सम्भवाचिरकालस्थिती प्रयोजनाभावाच तडिद्धवहृदये यभावित्यर्थः । एतत्स्फूतौं तत्प्रयत्नस्य हेतुत्वनिरासाय स्वयमिति । ततः पालकम्पसहभायेन न नाश इति भावः । पूर्ववत्स्फूती सत्यामेव पूर्वस्पस्याकस्मादस्फुर्ताविति वा योजना ।।९८॥ मूले दरस्पर्शस्य वाणीमासिफलकत्वकथनमुपलक्षणपरमित्याह मध्येपीति। निबन्धः-मध्येपि जातकामानां पूरणाय दरस्पृशिः ॥ अपां तत्त्वे स्वतृप्त्यर्थमासन्यो वर्तते हरेः ॥२९॥ वेदमूलत्वतस्तस्य दरो ब्रह्ममयः स्मृतः॥ प्रकाश:--अत एव शस्त्रास्त्रसामध्यंशत्रुजयादिरितिभावः । यस्य ध्वनिनवदर्प- हन्ता" इतिवाक्यात् । ननु " अपां तचं दरवरम" इतिवाक्यात्तादृशेन तेन कथं शब्दब्रह्मस्फूतिरित्याशङ्कय तमोपपत्तिमाह अपामिति । एतादृशे तस्मिन, हरेरा. सन्यप्राणवायुः पूरणाद्वर्तते, स च वेदमूलहेतुरिति शब्दब्रह्ममयः स इत्यर्थः । सततं तत्स्थितिप्रयोजनं स्वतृप्त्यर्थमिति। जलेन माणतृप्तिः प्रसिद्धा । स्मृत इति प्रमाणं सूचितं मूले "ब्रह्ममयेन कम्युना" इनिवाक्यात् ॥ ९९ ॥ निवन्धः-प्रेमबोधकमन्यद्धि सर्ववेदात्मसात्कृतौ ॥१०० ।। यथा मतिस्तथा जाता ऋपित्वात्तु तदुद्भवः ॥ प्रकाश:-अन्यदिति दृग्भ्यां प्रपश्यन्नित्यादीत्यर्थः । ननु मन्त्रादिभ्य उब दरम्पर्शनाऽपि शब्दमात्रमुत्पश्यते न न्वर्थज्ञानमपीयन आह सर्वेति । सर्ववेद मृलभग- बदामन्यपूर्णत्वात्तथेति भावः।। १०० ।। ननु क्षत्रियस्य तत्राऽप्यकृतसंस्कारस्य तथा मतिरयुक्तेत्यत आह नापित्वादिति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यवच्छेदकः । पुष्पवास्य कार्यसिद्धर्मर्यादामार्गीयदूपणं न दोपायेतिज्ञापकः । ऋपित्वं तत्सिद्धी स्वरूपयोग्यता- मात्रसम्पादकमितिभावः ॥१००६ ।। मुख्यपाणस्येति, पौवमुख्यप्राणम्य । सत्तामिति, अक्षरात्पृथग् धौवमुख्यप्राणसत्ताम् ॥१८॥ I ·" १९८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. ९) तथापि स्वाधिकारानुसारेणैव स्तुतिरित्यभिप्रायेण स्तुत्यर्थमाह सर्वेश्वरत्वेति । निवन्धः-सर्वेश्वरत्वभजने स्तुत्या साधुनिरुपिते ॥ १०१ ।। विसर्थप्रकरणात्स्वकार्यादभिनन्दनम् ॥ पुष्टावनभिनन्दश्च प्रक्रियाभेदतो भवेत् ॥१०२ ॥ प्रकाश:- समासात्तत्वेनैव भजनं च, न खात्मत्वेन स्वार्थमेवाविर्भूतत्वेन वा । सर्वेश्वरखात्तद्भजनेनवार्थसिद्धिरिति हेतुहेतुमद्भायेन स्वोपयोगित्वेन च निरूपणात्सा- धुखम् । अत्र हेतुः विसर्गेति । यतो विसर्गलीलेयमतो भजननिरूपणम् । एतल्लीलास्थानामन्ते मुक्त्यधिकारिखात् । अर्थप्रकरणखात्पूर्वस्येत्यर्थः । स एव दर्थसाधकः । ननु कथमन्त्यप्रार्थनाया एवाभिनन्दनं भगवता कृतम् । " भक्ति मुहुः प्रवहताम् इत्यादेन प्रार्थनाया अविशिष्टसादित्याशङ्कायां भगवदभिप्रायमाह स्वकार्यादिति । भगवदभिप्रेतं कार्य हि स्थानदानम् । तेन तस्यैवाभिनन्दनमित्यर्थः । पूर्वपदमत्राऽनुपज्यते । तथा च भक्तिमित्यादिना प्रार्थितस्याऽभिनन्दनेन तदाने शीघ्र मोक्षप्रसङ्गेनाऽसिद्धया स्वाभिप्रेतलीलब न सिद्धयेदितिभावः । एतदेव स्पष्टयति । पुष्टाविति । पुष्टिमार्ग इच्छाया एव वलिष्टखात्मार्थनाविशेषेपि स्वविचारितार्थप्रार्थन- स्यैवाऽभिनन्दनमन्यस्याऽनभिनन्दश्च पूर्वोक्तप्रक्रियाभेदतो भवतीत्यर्थः । अन्यत्राऽप्ये- वमितिज्ञापनाय भवेदित्यतिदेशः ॥ १०२॥ ननु एवं न्यूनतेत्याशङ्कय परिहरति दृष्टोत्कर्प इति । निबन्धः-दृष्टोत्कों ध्रुवान्नास्ति मरणाद्भावितान्मृतिः ॥ प्रजापालनयज्ञौ हि धर्मस्तेनेह संस्मृतिः ॥ १०३ ॥ प्रकाश:- ध्रुवादन्यत्र दृष्टपदाथर्य उत्कर्षः स नास्तीत्यर्थः, न सदृष्टोत्कोपि । अर्थप्रकरणखादस्य तस्य च दृष्टार्थसादितिभावः । "एतेन नान्यरधिष्ठितमित्यादि- भगवद्वाक्यानां प्रयोजनमुक्तम् । ननु भ्रातृतन्मात्रौरतदानुकूल्येनाऽपि स्थितिसम्भवे स्वोपयोगिनेति, भगवदुपयोगित्वेन । अत्रेति, उक्तोपयोगित्वे। पूर्वस्येति, अर्थस्य त्रिवर्गस्य वा । स एषति भगवानेव । पूर्वपदमिति विसर्गार्थपकरणपदम् । प्रार्थनाविशेषेपीति, भगवदीयसङ्गमार्थनायामपि । प्रक्रियाभेदत इति, प्रकरणभेदात् ॥ १०२॥ - ·"धर्मस्य " (अ. ९) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे कुतो भगवता तथोक्तमित्यत आह मरणादिति । ध्रुयेणातिदुःखेन तयोस्तत्स्वहृदये भावितमिति तथेत्यर्थः । तेन तद्भावितमिष्टमनिष्टनितिं च भगवान् सम्पादितवानित्युक्तं भवति । अर्थभोगस्य भगवद्विस्मारकत्येन प्रकृते तदभायाय तद्धेतुभूतस्वधर्मो भगवतोक्त इत्याह प्रजापालनेति । सोऽपि दृष्टफलक एनेत्याह, इति । अस्मिन्नेव जन्मनीत्यर्थः । धर्मकान्तस्ये तिवारयादर्थप्रकरणेपि धर्मकथनं युक्तम् । वापवय॑स्य " इतिवचनात्तेन स्मृतिकथनं च युक्तम् । तथा हिशन्देन । अन्यस्म- रणराहित्यमेतदविन्छेदश्च सम्यक्सम् ॥ १०३ ।। ननु पश्चादनुतापे को हेतुस्तथात्वे या वैराग्यस्य सम्पन्नखाद् गृहे गमनं कुत इत्यत आह सिद्धेऽर्थ इति । निवन्धः-सिद्धऽर्थे गुरुवाक्येन भगवदर्शनेन च ॥ शुद्धया सिद्धेऽपि वैराग्ये कृष्णेच्छातो गृहं गतः ॥१०॥ प्रकाशः-"गुरोर्मातुः आराधय" इत्यादियावयेन, नारदस्य वा भगवा- न्वासुदेवस्तम्" इत्यादिरूपण, अथवा नारदेनापि “जनन्याऽभिहितः पन्याः" इत्युक्तसादुभयोर्वाक्यमेयेति गुर्वोर्वाक्येनेत्यर्थः। भगवद्दर्शनेन चाऽर्थे सिद्ध ताभ्यामेव हेतुभ्यान्तःकरणशुद्धिर्जातेति वैराग्यं जातम् । एतेनानुतापे हेतुरुक्तः। अत एयेन्छाज्ञानम्, न तथेत्यर्थः । अथवार्थे सिद्धे अर्थसिद्धयन्तरं पूर्वदर्शनजशुद्धया हृदि स्फुरितेन "दुराराध्यो मतो मम” इत्यादितढाक्येन भगवद्दर्शनेन च तथाविधेनेत्यग्रे पूर्ववत् ॥ १०४ ॥ गृहगमने हेत्वन्तरमाह भयादिति । निवन्धः--भयादपि हरेस्तस्मादन्यस्याऽप्यनुपायतः ॥ आदरो दृढविश्चासे फले चोत्कर्पसूचकः ॥ १०५ ॥ प्रकश:-प्रस्थिते विति " इष्ट्वा माम् इत्याद्याज्ञोल्लसने को वेद भगवान् कि कुर्यादितिभयाद् गृहं गत इतिसम्बन्धः । किं च तस्माद्भगवदुक्तमकारादन्यस्यै- तत्कालीनत्यागस्यास्मिन भगवन्माप्त्यनुपायत्वादित्यर्थः । पित्रादिद्वारा कारितादरस्य सुरुचिकृतस्य वा प्रयोजनमाह आदर इति । देषिणामपि तथात्वे भगवदुक्ते विश्वासः स्पादिति तन्निमितं स निरुपित इत्यर्थः । यत्र स्वगृहगमनेऽप्येवमयान्तर फलं तत्र परमफले भगवदुत्ते का वातति तदुत्कर्षोऽप्यनेन मुचित इत्याह फल इति ॥१०॥ पूर्वदर्शननशुद्धयति, नारददर्शननशुद्धया ॥१०४।। अस्मिन्निति ध्रुवे । (नवमाध्यायः पूर्णः।)

·प २०० चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ. १०-११) (अ. १०) ननु भ्रातनागम्य भगवतवोक्तत्वाई प्णत्वाच क्रोधोनुचित इत्यत आह राज्यस्येति। निवन्धः--राज्यस्यानर्थवोधाय क्रोधावेशो हि लौकिके । भ्रातृवत्सलतासिद्ध्ये युद्धव्यसनतोऽपि हि ॥ १०६ ॥ प्रकाश:-अनर्थपदं भावप्रधानम "एते पञ्चदशाऽनाः” इत्युपपत्तिहिशब्देनोच्यते । ननु वैष्णवसातथाऽप्यनुचितत्वमुक्तमित्यरुन्या प्रयोजनान्तरमाह लौकिक इति । तदोपेक्षायां लोकेऽपकीर्तिभवेदिति लौकिके जने तथासिद्धचर्यमित्यर्थः । जात्यभि- प्रायमेकवचनं सर्वेषामेकरूपताभिज्ञापकम् । तथापि मारणं नोचितमित्यत आइ युद्धेति । सप्तव्यसनिलाद्राज्ञ इतिभावः । एतेन दोपत्रयमुक्तम् ॥१०६।। निवन्धः-ईशविस्मृतिरावेशादतो विप्रैर्विवोधनम् ॥ पितामहेन गर्वस्य दोपस्याऽपि निवारणम् ॥ १०७ ॥ प्रकाश:- :-अत एव तजनितमहारोगरूपादावेशाकोधावेशाद्भगवहिस्मृतिरपि । अस्य भगवदीयत्वात्तत्स्मरणेनैवाऽनयनिवृत्तिभविष्यतीति तसिद्धयर्थ विभवचनमित्याह अत इति । (अ. ११) तर्हि मनुवाक्यस्य किं प्रयोजनमित्यत आह पितामहेनेति । दोपस्य फ्रोधावेशस्य । इदमत्राकृतम् । विगैस्तु मृत्युनिवारकतेनैव भगवान् स्मारितो न तु 'सर्वात्मत्वेन स्वप्रभुन्देन सर्वकर्तृत्वेन वा । अतस्तथा स्मरणेन “ ये यथा मां प्रपद्यन्ते " इतिन्यायेन तत्कालीनदुःखमेव निवृत्तं न खन्यत् । प्रत्युत तन्निराकरणे दोपस्या- निटचसात् स्वसामर्थ्यस्फूर्त्या गर्यो जातः, सोप्यनेनैव निराकृत इति ॥ १०७ ॥ निवन्धः-संसारित्वादगमनं वालत्वात्तदुपेक्षणम् ॥ तज्ज्ञापनायाऽऽगमनं वरश्चैव तथोच्यते ॥१०॥ प्रकाश:- ननु "तं प्रसादय वत्स" इति श्रुता तत्र गला कथं न तं प्रसा- दितवानित्यत आह संसारित्वादिति । मानुपभावस्य सत्चादितिभावः । बालत्या- दिति । " न वै शिशूनां गुणदोपयोः पदम्” इतिवारयात्तदपराधोपेक्षणमित्यर्थः । (अ. १०) तर्हि धनदागमनं कुत इत्यत आह तज्ज्ञापनायेति । तदुपेक्षाज्ञाप- नायेत्यर्थः । तथेति स्वप्रसादज्ञापनायेत्यर्थः ॥ १०८ ॥ एव नवभिनवमा यायो विचारित. । सार्द्धन दशमार्थ विचारयन्ति ननु भ्रात्रित्यादि । एकनैकादशार्थमाहुः तीत्यादि। - A ·. --- (अ. १२) सावरणमहे सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २०१ ननु पूर्वमपि भक्तेः सचाद्विप्रमनुभ्यां भगवत्स्मृतिदोषनाशयोः कृतसाच तदरेण किमायातमित्यत आह मारितेति । निवन्धः-मारिताकृष्णसम्बन्धिवधायुद्धाच राक्षसाः ॥ ततो यज्ञस्मृतिध्यानगतयः परिकीर्तिताः ॥ १०९ ॥ प्रकाश:-मारितोऽकृष्णसम्बन्ध्युत्तमो यस्तेषां यक्षाणां वधादिति योजना । अयमर्थः । भगवदीयस्य माणिवथमात्रमेव नोचितं तत्रापि भगवतुरहितम् । तथालेऽपि भगय निरीक्षणमेोचितं न तु स्यवो युद्धगणि । भगवदिच्छाभाषध मनुयाययरवगम्यते । तथा चास्मिन्नुभयोतिखादन्तःकरणमम्वन्धिपु क्रियासम्बन्धिपु चार्थपु रक्षासम्बन्धी जात इति ते राक्षसा जाता इति । एवं. पूर्वोक्तभत्त्यादेवीजभायेन सानपि फलपर्यवसायित्वं न भविष्यतीति पूर्वोक्तदोपनियत्तिका भक्तिस्तेन दतिभावः । किञ्च, एतद्दोपनिटत्ययमेव यज्ञादिकमपीत्याह तत इति । यः क्रियादोपनित्तिः स्मृत्या वधदोषस्य निवृत्तिः । ध्यानेन भगवत्सम्यन्धाभावजस्य । पर्व मनुवाययैवरेण यज्ञादिभिश्चाधि विकाध्यात्मिकाधिभौतिकढीपाणां निच्या शुद्धस्य पश्चाद्गतिरुक्ता ॥ १० ॥ यद्यप्येवं निर्दोपस्य भत्तया न विस्मृतमपश्चस्य परममुक्तिरेव याच्या, तथाऽप्यर्थप्रकरणे तथाकथनस्यानुपयोगात्तत्साधनानां फलोत्कर्षकारिखमेवोक्तमित्याह फलाधिक्यमिति । निवन्धः-फलाधिक्यमतः प्रोक्तं तथाऽत्रानुपयोगतः ॥ प्रकारोयं समीचीनो भगवत्तीणनाय हि ॥ ११०॥ प्रकाश:-भगवद्दत्तलोकमाप्तिः फलम् । सा च पूर्वदारीरत्यागपूर्विकवान्यत्र मसिद्धेत्यत्रान्येभ्य आधिक्यं तदत्यागः । अत इति । यतः पूर्वोत्तरीत्या तहेहोपि निर्दोप इतिभावः । यद्रा, ननु देहान्तरमेय युतो नोक्तमित्यत आह तथेति । अत्र लोकान्तरमाप्ती तथा देहान्तरस्यानुपयोगादप्रयोजक्लादित्यर्थः । निर्दोपत्त्वस्यय प्रयोजकलादितिभावः। तचोक्तम् । प्रकरणार्थमुपसंहरंस्तत्तात्पर्यमाह प्रकारोऽयमिति। संस्कारनेदाध्ययनतर्थविचारानन्तरकव्ययाग तपस्यादिभ्यो विषयानभिवंशशायामेव उपेक्षणमिति, धनदकृतमुपेक्षणम् । साश्चतुर्भिदिशस्यार्थमाहुः । तीत्यादि ॥१०८॥ एवं चेति, सम्बन्धिदोषेण क्रियान्तःकरणयोर्दुष्टत्वे । एतेन भगवदीयस्याधर्मकरणे फलपतिवन्ध इति भगवदिच्छां विना तन्न कार्यमिति फलति ।। १०९॥

·- २०२ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. १२) गुरूपदेशेन फचिद्भगवत्सान्निध्यवद्देशे भजनं समीचीनमिति ज्ञापितमेतत्प्रकरणेनेत्यर्थः । शीघ्रमसादहेतुसरूपोपपत्तिहिंशब्देनोच्यते ॥ ११० ॥ अत्र निदर्शनमाह यत इति । निबन्धः-यतः सर्वनिषेधेन ग्लोकानाह स नारदः॥ सर्वथा दुर्लभा सेवेत्यतस्तस्य कथा तता ॥ १११ । प्रकाश:-"दृष्ट्वाऽभ्युपायानपि वेदवादिनः” इतिवाक्यात्सर्वनिषेधः । ननु मचेतसां सत्रे तत्कथागाने हेतुः क इत्यत आह सर्वथेति । भगवत्साक्षात्कारे जातेऽपीत्यर्थः । अत एव स नारद इत्युक्तम् ।'दुराराध्यो मतो ममेति येनोक्तमितिज्ञापनार्थम् ॥११॥ (३. प्रकरणम्) अधाग्रिमप्रकरणाय विचारयन् तत्रान्ते मोक्षस्य निरूपित- खान्मोक्षमकरणखमाशङ्कयाह कामेनेति । निवन्धः-कामेन सिद्धः सर्वेपां कामस्य च स साधकः ॥ कामः सम्पादितः स्वस्य कामप्रकरणं ततः॥११२॥ प्रकाश:-कामनयेत्यर्थः । सर्वेपामित्युभयत्र सम्बद्धयते । तथा च आदिमध्या- वसानेपु कामस्यैव निरूपित्तात्कामप्रकरणमेवेत्यर्थः ॥ ११२ ॥ तस्यैकादशाध्या या निरुपणे हेतुमाह, एकादशेति । निवन्धः-एकादहशेन्द्रियः कामस्तेनाध्यायास्तथा मताः ॥ चतुर्भिश्च तथा द्वाभ्यां पञ्चभिश्च कमात्रयम् ॥ ११३ ॥ प्रकाश:-कामः सिद्धयतीति शेषः । अध्यायसङ्ख्ययापि काममकरणखमेव सिद्धयतीतिभावः। अध्यायान् विभजते चतुभिरिति । सहेतुफपृथुप्रादुर्भाव- निरूपणं चतुभिः । सर्वकामसाधनं द्वाभ्याम् । स्वकामसाधनं पञ्चभिः ॥ ११३ ॥ अध्यायानाह स्वरूपेणेति । निवन्धः-स्वरूपेण गुणैश्चापि प्रथमे भेदकद्वयम् ।। हेतुकार्यविभेदेन राज्यान्यगुणभेदतः ॥११४ ॥ एवमत्र सादः पशिद्भिरर्थपकरणे निरूपितम् । द्वाभ्यां प्रकरणाभ्यां काल- रूपतया द्वादशभिस्तत्त्वैर्यज्ञनिप्पत्त्या तेषामरौकिकविसर्गोपयोगो निरूपितः । अतः परमन्येषां तत्त्वादीनां प्राणमनोरूपतया यज्ञनिप्पादनेन तथात्वाय तृतीयं प्रकरणं द्विचत्वारिंशतिभि- विचारयन्ति अयामिमेत्यादि ॥ ११२ ।। . - ·. (मफरणार्थः) सावरणम सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकागः-कामस्वरूपं गुणाथ प्रथमप्रकरणस्यावान्तरप्रकरणयार्थः । तावुभावपि प्रत्येक दिपेति चतुर्भिरध्यायरिद प्रकरणमुक्तम् । तद्वविध्यमाह हेत्विति । कामहेतुः प्रथमाध्यायार्थो रक्षकाभावस्पः। अधर्मस्थापनस्पं कार्य द्वितीयाध्यायाः। राज्यं तृतीयस्य । आविष्टगुणाश्चतुर्थस्य ॥ ११४ । द्वितीयपकरणस्याप्यायल्यार्थ क्रमेणाह क्रियेति । निवन्धः-क्रियाफलविभेदेन सर्वकामे द्वयं तथा ॥ शुद्धिः कृष्णप्रसादश्च स्वधों ज्ञानमेव च ॥ ११५ ॥ मोक्षश्चेति विभेदेनं स्वकामेऽध्यायपञ्चकम् ।। प्रकाश:-तृतीयाध्यायार्थान् क्रमेणाह शुहिरित्यादिना ॥ ११५३ ॥ ननु फामस्य तृतीयपुरुषार्थस्य सोसम्भोगादिजमुखरूपसाम्मोक्षस्य स्वतन्त्रसाच कामखमयुक्तमित्यत आह मोक्षकाम इति । निवन्धः-मोक्षकामोऽत्र युक्तो हि सर्वकामस्तथैव हि ॥ ११६ ॥ मोक्षप्रकरणार्थाय प्रक्रियेयमतः कृता ।। प्रकाश:-- अत्र भगवच्छाने सकामभजने मोक्षकामः सर्वकामश्च पुरुषो युक्त इत्यर्थः । न तु स्त्रीकामः तस्य तुन्छसात् । यद्यपि भगवदत्तः सोपि नाऽनर्धरूपस्तथापि तदर्थं भजनं स्वस्यायुक्तमितिभावः । यत्तु द्वितीयस्कन्धे "स्त्रीकामोप्सर उर्वशीम्" इत्युत्तवा "सर्वकामोपि पुरुषं यजेते"त्युक्तं तत्रापि भजनार्यमेव स्त्रीकामनायां तथेति शुफहृदयम् । यथा चैतत्तथा तत्रय टीकायां निरूपितम् । अम्य च सकामलाद्यक्त- मिति पूर्वहि शब्दार्थः। अकामः सर्वकामो वा " इतिश्लोकसम्मतिद्धितीयेन सच्यते । पकरणार्थमुपसंहरति मोक्षेति, प्रचेतसा प्रश्ने कृते हीयं पथारब्धा तन्नि- रूपणार्थम । तेषां च भक्तिमार्गीयमुक्तेर्वक्तव्यत्सान्मोक्षप्रकरणनिमित्तमयेयं शुद्धयादि- प्रक्रिया कृतेत्यर्थः । तर्हि मोक्षमकरणसमेवास्यापि न कुत इति चेन पृथुभक्तनि- साधनत्वेनयोक्तत्वात्तेन च मुक्तिनिरूपणात्तत्र चाऽस्य सकामखाद्भक्तिमार्गीयतदि- लक्षणसाच । एतदेवाह, अत इत्यनेन । यतः पृथुः सर्वकामो मोक्षकामश्चातस्त- स्मकरणनिरूपणार्थमेयेयं प्रक्रिया कृतेति ज्ञायते, न तु तत्मकरणमेवेत्यर्थः ॥ ११६ ॥ कामहेतुरिति, कामनामयोजको हेतुः । कार्यमिति, तस साक्षात्कार्यम् ॥ ११४ ॥ तहीति, वक्ष्यमाणप्रकरणोपोद्धातरूपत्वे । तत्र चास्य सकामलादिति, ज्ञानसाध्ये मोक्षेऽस्स सकामत्वात् । तद्विलक्षणादिति । अधिकारिविलक्षणत्वात् । एवं साईप्रतुभिः प्रकरणाओं निर्णीतः ॥ ११६३ ।। 6 - ..

·। २०६ चतुर्थम्क्न्धार्थ । (१३) (अ० १३) एच परणार्थमुपपाय मंथमाभ्याया विचारयति साधितेति । निवन्धः-साधिता कृष्णभक्तिर्हि पुत्रे वंशेऽथवा फलेत् ।। ११७ ॥ नोपक्षीणा गौणफलादिति तशवर्णनम् ॥ प्रकाश:-ननु ध्रुववशवर्णनं कुतः । न च स्याऽन्वयाय इति मनाद् ध्रुववंश इत्येतावतैव तत्पृर्तिसम्भवात् । न च पुरुषार्थलीलाया निरूप्यलात्कामनिरपणार्थम् । तथापि तय्यर्थ्यात्तस्य पृथुमारचरितनिरूप्यसादित्यत आह साधितेति । कृष्णपदेन भक्तिमार्गीया भक्तिः सूचिता। तस्या मुरय हि फल पुरुषोत्तमस्वरूपमेव तद्भक्त्यनुत्तिश्च । तेन ब्रह्मानन्दान्तमपि फल तस्या गोणमेव । अतो गौण फल सायिखापि मुख्ये कुण्ठितशतिर्न भवतीति ज्ञापनार्थ गुववंशवर्णनमित्यर्थः । एतेन ध्रुवभत्तयैव तुष्टो भगवान् प्रचेतस्सु मुख्य पृथ्वादिषु च गौणं फ्ल साधित्तवानिति सूचितम् । अन्यथा क्यमकस्मात्तागुपदेश शिवः कुर्यादिति ॥ १७॥ ननु ज्येष्ठकनिष्ठयोवराग्ये को हेतस्तत्राह कल्पेति । निवन्धः-कल्पोत्कलौ तस्य पुत्रौ पूर्वपश्चाविभेदतः ॥ ११८ ॥ मुक्तौ तस्मात्तृतीयस्य राज्यमनस्तु सप्तमः ॥ प्रकाश:-वर माप्यागतस्य पूर्वानुनान विरत सात्तद्दयायामुत्पन्नः फल्पोऽपि तथैवाऽ- भूत् । राज्यभोगानन्तरजातवैराग्यवशायामुन्कल इति सोपि तथा। अत उभावपि मुक्ती जातौ एतदेवाह पूर्वपश्चाठिभेदत इति । मध्ये रागदशायामुत्पनी वत्सर इति तस्यैर राज्यम् । ननु क्थमन्येषां निर्दोपत्वमङ्गस्य च सदोपत्वमित्याशइप भगवत ऐश्वर्यादिगुणा यथासहरय नेषु स्थिता इति तद्रक्षया तेपां निदोपत्वम् । अगस्तु सप्तम इति तद्रक्षाभावात्सदोपत्वमित्याशयवानाह, अङ्गस्त्विति। अत एवाऽमे दोपनिष्टत्तिपूर्वकं स्वरूपेणर भगवान् रलिप्यतीतिभावः ॥ ११८३॥ ननु तिमनुप्रभृतीना वंशाः कुतो नोक्ता इत्याशङ्कयाऽस्य कामप्रकरणत्वा- चदशे च पाश्चिद्देवत्वेन पाञ्चिन्मुक्तिमार्गीयत्वेनाऽत्रानुपयोगान्न। निरूपिता -- इत्याह, अन्येति। निबन्धः-अन्यवशास्तु नात्रोक्ता देवमुक्तिविभेदतः ॥ ११९ ॥ पूर्वनाऽधर्मकरणप्रमादादगकर्तृकम् ॥ अत.परं त्रयोदशाध्यायमष्टभिर्विचारयन्ति एवमित्यादि तद्रायेति।भगवद्गुणकृतया रक्षया।

·- (अ.१३). सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाश:- तदिगो व्यर्थ इति चेन्मैवम, कालचक्राधिष्ठातृवात्मजो हि वत्सरात्मक एव, सच दक्षिणायनोत्तरायणाघवयवभेदेन कश्चन कालो मुक्त्युपयोगी कथन कोपयोगीतितदवयवदेवतारूपा एवैत इतिज्ञापनार्थसात् । तेन तस्य वत्सरात्मकत्वं समर्थितं भवति ।।११९।।अङ्गकृताधर्मस्वरूपमाह पूर्वति। यथाकालं धर्मकरणाभाव- लक्षणोऽधर्मो जातस्तत्र हेतुः प्रमादः । तेन स्वभावतस्तु धार्मिक इतिमूचितम् ! पूर्वजकृतस्यास्मिन् प्रतिफलनमाशङ्कवाङ्गकर्तकमित्युक्तम् । अत एव तदोपरूपस्य पेनस्य न होतव्यम्' इत्यारोप इतिभावः ॥ ११९३ ॥ तत्कार्यमाद येनेति । निवन्धः-येनाऽधर्मेण सम्बन्धो रुचिः सम्बन्ध एव च ॥१.२०॥ वंशस्य धर्ममूलत्वात्पुत्रो नाऽमृत्स्वभावतः ॥ प्रकाशा-अधर्मेण मृत्युना सह सम्बन्धः। अधर्मरूपायामेव तत्पुत्र्यां रुचिस्त- त्सम्बन्धश्च तत्सम्बन्धे या रुचिरित्यर्थः अरुचिरितिया। देवतानामिति शेपः||१२०॥ तस्या दोपज्ञानेनागस्य सम्बन्धाभावादेव पुत्राभाव इत्यत आह वंशस्येति । अत एव सम्बन्धस्याऽऽवश्यकत्वज्ञापनाय पूर्वमेवकारो दत्तः । स्वभावत ऋतुकालीननिका- दित्यर्थः । तत्र हेतुः धर्ममूलत्वादिति । तद्धेतुधर्माभावश्चोक्त एव । अत एवं सर्वमारकेण सह सम्बन्ध इतिभावः ॥ १२०३ ॥ तीवमेधे कथं प्रवृत्तिरित्यत आह दोपाभावायेति । तदवयवदेवतारूपा इति । वत्सरावयवायन मामपक्षाधिष्टातृदेवतारूपाः । न च ततः पूर्व केन तत्कार्यसम्पानीतिशङ्कयम् । तत्वेन्द्रियन्यायेन मूलरूपेरेव तैस्तत्सम्पचेरिति । अङ्गकृतेत्यादि। राज्ञः कथमभूदुष्टा. प्रजा इति प्रश्नोत्तरस्य स 'बाल एव पुरुष' इतिश्लोकेनैव पूर्चिसम्भ- वेप्यङ्गोश्वमेधमित्यादिसन्दर्भस के प्रयोजनमित्याशङ्कायामङ्गकृताधर्मसरूपताहेत्यर्थः । जात इति, अनपूर्वजन्मनि जातः । इतिझचितमिति "तस्स शीलनिधेः साघोब्रह्मण्यस्य महात्मन" इतिमूलवाक्ये सूचितम् । तत्कार्यमिति । अधर्मस्य दुःप्रजाजनने व्यापारभूतं कार्यम् । रुचिरिति । परिणयान्तरकरणाभावोन्नेया तस्यामासक्तिः ।आहेति, तस्याः सम्बन्धे मानमाह। किं मानमित्यत आहुः तत्रेत्यादि * । उक्त एवेति, 'अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रज'इति वाक्ये- न सदस्यैरुक्त एव । अत एवेति वंशहेतुभूतधर्माभावादेव । सम्बन्ध इति जामातृत्वम् ।१२०३॥ * अपहेतुक एवं वंशमायो न तु सम्बन्धाभाषहेतुक इति सदस्योक्तमेष सम्बन्धे मानमित्यर्थ. । इत्यधिकम) ·+ चतुर्थस्कन्धार्थ । (अं. १३) निवन्धः-दोषाभावायाऽश्वमेधः कृष्णार्थों मुक्तये तु सः ॥२३॥ वंशाभावे न मुक्तिः स्यादुभयत्र प्रयोजनात् ॥ अतो न देवागमनमुभयाय तथा सुतः॥ १२ ॥ प्रकाशः तर्हि कुतो न देवागमनं किमर्थं वा वैष्णवयागः, अश्वमेवेनैव दोपनिहरणा- दित्यत आह कृष्णार्थ इति । " सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते " इतिश्रुती पाप्मतरणस्योक्तसालवलस्य पाप्मादिनिवर्तकर्व यद्यपि तथापि मर्यादायां " नाऽपुनस्य लोकोस्ति ” इति श्रुतेर्वशाभावे सा न स्यादितिभगवदर्य- फरणेनैव दोपनिवृत्तिपूर्वकं वंशो मुक्तिश्च भवतीत्युभयत्र भयोजनसचात्कृ- प्णार्थः स इति पूर्वेण सम्बन्धः । यतो टोपाभावार्थमेव पूर्व स कृतो न भगवदों दोपश्च बलिष्ठोऽतो देवानागमनमित्याह, अत इति । ननु श्रुतेः का गतिरिति- घेदुच्यते, आधिदैविकपाप्मतरण तु भगवदर्थकृतादेव तस्मातिराह । अन्यथा अश्वमेधेन दोपनिवृतिः, दोपानिवृत्ती च देवाघगसाहित्येन तत्सम्पत्तिरित्यन्योन्याश्रयेण श्रुत्यर्थवाधप्रसङ्गात् । आधिभौतिकादेः केवलादपि भवतीतिभावः। नन्वेवं सति कथं तादृशमुतोत्पत्तिरत आह, उभयार्थमिति । अगस्य, निर्दोपसाय तदोपमा- दायोत्पन्न इति दुष्ट इत्यर्थः । क्शाथै मुत इत्यर्थः । अन्यथोरुमथनेनैवास्मादेव तादृश एवं कविद्भवेत् । तथा च वंशो न स्यादितिभावः ॥ १०॥ ननु वैष्णवचरुभक्षणेन जातस्य सदोपतं कथमित्याशङ्कयाह चरोरिति । तदेव सदस्यै "रीह"पदेन सूचितम् । अन्यथा यदिह त्वमप्रज इत्येवता एवोचरसम्मवे 'इदगिति न वदेयु । एव सति मृत्युजामातृत्वसुनीथासम्बन्धी व्यापारीकृत्य पूर्वजन्मानेन काला- पराधरूपेणाऽधर्मेण प्रजाया अभाव इति फलति । तहीति । मृत्युजामातृत्वादिना अधर्मससमें सति । दोपाभावायेति अधर्मसम्बन्धदोपनिवृत्तये । आधिदैविकपाप्मतरणमिति । मुक्तिप्रतिवन्धकपाप्मतरणम् । दोपनिवृत्तिरिति, देवागमनप्रतिबन्धक्दोषनिवृत्ति । आधिभौतिकादेरित, एतज्जन्मीनस्य कायिकादिमेदेन त्रिविधस्य । केवलादिति, पाप्मनिर्हरणार्थात् । तथा च, दोषस्य पूर्वजन्मीनतयाऽऽध्यात्मिक्त्वेन घरिष्ठत्वादश्वमेधेन तस्यानपायाद्देवानामनागमनमितिभाव सिद्धयति । नन्वेवं सतीत्यादि । सदस्यवाक्येषु -- ·.(अ. १३-१४) सावरणम सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २०७ निवन्धः-चरोः फलं पात्रऽमृद्दोपः पुत्र प्रतिष्ठितः ॥ शीघ्रं मुक्तिस्तथा वंशो दोपाभावश्च सिध्यति ॥ १२३ ॥ प्रकाशा-दीपचरफलयोमियोचिरीनिकषाऽसम्भनाधुना चागदोपामावस्यावश्य- ध्यकत्येन दोपः पुने चरोः फल पौने मतिप्टिनमभूदित्यर्थः । एवं सति को विशेष इत्यत आह शीप्रमिति । पुनदीष्टन बीघ्रं वैगम्यान्टीनं मुक्तिः ।। १२३ ।। ननु पुत्रे सति नदन्वेषणं कृत इन्यत आइ, मशाग्नेति । निवन्धः-सशास्त्रागमनाल्लोके रक्षकाभावतोऽपि हि ॥ अन्वेषणमुपेक्षा तु ऋषीणामङ्गमुक्तये ।। १२४ ॥ हेतुस्त्वनेन संसिद्धः सर्वेपां कामनां प्रति ॥ १२४३ ॥ प्रकाश:-मासन शास्त्र प्रमानुशासनलक्षणो राजधर्म इतियायत् । राजा हि त्यागं कुर्वन् पुत्र त धर्म स्थापयित्वा गन्छति । तेनैव च तस्य राजत्वं भवति । अहस्य च तदकरणेन तत्सहितस्पेय गमनाइन्येपणमितिमम्बन्धः । ननु युद्धनिहतपिह- राज्यपदस्याऽप्यास्यकन्येन पुत्राय राज्यहानमेोचितम्, न तदन्पणमित्यत आइ रक्षकाभावत इति । पेनस्याक्षयन ज्ञानादितिभावः । ननु ऋषीणाम- लौफिकशानवावेन कुतो नाशपनमित्या आह, उपेक्षेति। आगत्य ताशाप राज्यदाने तत्कृतममाटोदादिदोपेणाङ्गस्यापि दोपमम्भोन मुक्तर्न स्यात्स्वयं राज्यकर- णेपि तथेति तदर्थं तथेत्यर्थः ॥१२४॥अध्यायायमुपसंहरति हेतुस्त्विति ॥१२४३ ॥ (२०१४) द्वितीयाश्यायार्थ विचारयस्तत्र भृग्यादीनां सर्वज्ञत्येन येनकृत- भाव्युपदयाभिशसागर्दव (तन्नमनानापनेन) तर्यादिमयनमेव युक्तं न तु तादृशाय राज्यदानमित्याशवयाह. अन्यथासिद्धोति सार्धन । " आराधितो यथैवष तथा पुंसां फलोदय " इतिवास्यशेषश्रवणादपत्यदेवहविग्रहणरूप- फार्यद्वयार्थत्वेन निष्पचमानो वाणययागो, 'यायपा यज्ञे प्रायश्चिचिः क्रियत वसीयान् भवती तिवाक्यशेषात्प्रायश्चित्तत्वेन पर्यवसित इति । तेनाध्यात्मिके पापे निवृत्ते कयं तादृशमुतोत्पत्तिरित्याराक्षायामाहत्यर्थः । उभयार्थमिति । यतो विष्णुयागः स्वदोषामावायं पुत्रार्थ च । अन्ययेत्यादि, यागस्य पुत्रमानार्थत्वे अनादेय निपादतुल्यः कोपि सावथा सति मुक्तयुपयोगी वंशो न सादित्यर्थः ॥ १२४३ ॥ एवमष्टमित्रयोदशाध्यायो विचारितः । विचारयन्निति पछिर्विचारयन् । इया ·- T २०४ चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ. १४) निवन्धः अन्यथासिद्धिशड्वायां वारणायोपपत्तये ॥ १२५ ॥ सर्वज्ञा भृगुमुख्या हि मातृमात्रार्धसम्मतम् ॥ वेनं तु भूपति चक्रात्वा पूर्वाघनिप्कृतिम् ॥ १२६ ॥ प्रकाश:--तदनभिपेकेण तत्कृतमजानाशादर्शनेन मथनेन पूर्वाभ्यायोक्तसर्वकामनाहेतु- भूतरक्षकाभावेऽन्यथासिद्धिशङ्का स्यात्तहारणाय चैनं भूपति चरितिसम्बन्धः। सामान्य हेतुमुक्त्वा विशेपमाह, उपपत्तय इति। अयमर्थः । वीरस्य तस्याऽमृत्ीयां मथनासम्भवेनाऽकृतद्रोहे च तस्मिंस्तयाकर्तुमयुक्तत्वेन लोके चापकीर्तिसम्भवेन सर्वमयथा स्यादित्यमिमसर्व कार्योपपत्तये सर्वज्ञत्वेन तथैव भगवदवतारादिकं ज्ञात्वा तथा चक्रुरिति । तथापि तत्कालीनधर्मनाशेऽप्यसहिष्णुत्येन तेपामसम्मतिरेयेतिज्ञापनार्थ मातृमानार्ध- सम्मतमित्युक्तम् । मातुरेव सम्मतम् । तनाऽपि न सर्वात्मनेत्यर्थः । तहिं कोऽभिप्राय ऋषीणामित्यत आह ज्ञात्वेति । स्वकार्यकरणेनाऽघस्योपक्षयं ज्ञात्वेत्यर्थः । अन्यथा तवंश एवाऽनुवर्ततेतिभावः । अस्त्यस्मिन्नंशद्वयं राजांशो दोपांशश्च । तुशब्दैन दोपांशो व्यवच्छिन्यते । तथाच राजांशमादायाऽभिषेको युक्त इति हिशब्दार्यः॥१२६॥ तथापि दोपस्ययोगत्वात्नकार्यमेवाभूदित्याह धर्महानिरिति । निवन्धः धर्महानिस्ततोऽप्यासीत्कामानर्थश्च सूचितः॥ अधर्मस्थापन कार्य धर्माभावे स्वतो हि तत् ॥ १२७ ॥ प्रकाशः-ततः, अभिपिक्तराजांशादपोत्यर्थः । सर्वकामस्वरूपनिरूपणे लोकोपद्व- निरूपणेन कामस्याऽनयतापि सचिता। "एते पञ्चदशानाः" इतिवाक्यात् । उक्तसमुच्चयार्थश्चः । अध्यायामप्यनुवदन् दोपस्या साधारण कार्यमाह, अधर्मति । ननु 'न यष्टच्यमित्यादिना धर्मवाध एवोक्तो न त्वधर्मोपीन्यत आह धर्माभाव इति । धर्मगैव हि धर्मरक्षा तदभाये तथात्वं युक्तमेरेत्युपपत्ति हिशब्देनाह ॥ १७ ॥ तेन लौकिकालाफिरनाश जात इत्याह, उपद्रव इति । निवन्धः उपद्रवो धर्महानिस्तस्माद्वयमभृन्महत् ॥ आधिक्यदोपाभावाय स्वकृतत्वान्निवारणम् ।। १२८॥ नाशादर्गनेनेति, अब नागादर्शने उस्मथनेनेत्येतदपक्षितमितिप्रतिभाति । सिद्धीति, मथनस्यान्यथासिद्धिम् । पूर्वापनिष्कृतौ हेतु च्यापूर्वन्ति, स्वकार्यररणेनेति । ॥ १२७ ॥ १२८॥ अन्यथा ·। सावरणभने समकाने श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २०९: प्रकाशः तस्मादधर्मस्थापनादित्ययः । अराजकदशातोप्यऽपिकमिनिज्ञापनाय मह- दिति । तस्याधिपये लोकानामन्तःकरणनिष्टोपि धर्मो गन्छेदिति तदभायाप निवारणवाक्यानि मुनीनामित्याद, आधिपयेति। मनु मुनीनां सर्वसत्वेन तदारहस्यापि शानात्वृत्तो निबारणे प्रवृत्तिरित्यत आह स्वकृतत्वादिति । येनगमस्य स्वकृतत्वाद फतः । शास्तुरनुज्ञातः" तिन्यायन तदोपः सम्मिनण्यागोतमारणे स दोपी गच्छतीति तयाकरणमित्यर्थः ॥१२८॥ ननु " नराणां च नरेन्द्रोहम" " यदी लोकपालानां विभयानः स्वतेजसा " इत्यादिवाक्यसम्मन्या नोक्तो धर्म एवेस्यत आह अधर्मति । निवन्धः-अधर्मकरणायेव च्छलवाययपरिग्रहः ॥ अयमेव हि पापण्डो लेदोनाऽखिलवाधनम ॥१२॥ प्रकाश:-विमरतु देवाहेलनमुपदिष्टम। धर्मरक्षार्थ तस्ति सानिध्याय च । स तु सर्वेषां मायेव सध्यान्मयागेर्नय तत्सन्माननं भविष्यनीति अधर्मगारखारुण छलेनाऽधर्म- यारणार्थमेव समावयं परिगृहीतवानित्ययः । विभूतिस्थवास्यं ज्यादिधर्मकरणेनाऽऽवि- ऐश्वरांशपरम । अत एवेन्द्रपदम। तेन न तासम्मतिरितिभावः । अस्तु वाऽभिषेकमात्रेणव देवसान्निध्य तथापि तदुत्तस्न्यधर्म एवंनि वक्तुमधर्मलक्षणमाद अपमिति । यथा "हिस्यात्सर्वभूतानि" इतिश्रुनिलेशेनाऽखिलश्रुतिकर्मकाष्टम्य घाघनं कृया क्रियमाणधर्मस्याऽपि पापण्डत्वमेव बाबानाम । तथा देवतेजोलेशन स्वनिष्ठना- खिलतद्वानिमित्यस्यापि पापण्डलादधर्मत्यमेवेत्यर्थः ॥ १२९ ।। राजहननस्य दोपावहत्वमागड्या यथा पूर्वस्यति । निवन्धः-यथा पूर्वस्य करणान्मारणेऽपि न दूषणम् ॥ मथनं ज्ञानतो युक्तमदोपायाऽधमाङ्गके ॥ १३०॥ प्रकाश:-"स एप जीवन् खलु सम्परतः इति वाक्यादननापूर्वमपि तस्य जीवन्मृत- खादृषीणां तया करणं न दोपायेत्यर्थः । ननु मृतदेहस्याऽमङ्गलस्य मथनं गनयंगाधमयुक्त मनीपितोत्पत्यसम्भवाच । न हि जलमथनेनाऽग्निसम्भय इत्यन आह, मथनं ज्ञानत इति । तस्मिन् राजांगतचनिरिण पहिस्तिरोहितमन्तवतन्यमस्तीति मीणां ज्ञानाद्भाव्यर्थज्ञानाच तयुक्तमित्यर्थः । एते नकद त्यारभ्य श्लोकाएकावान्तर- मकरणार्य उक्तः । पूर्वमूरुमधनेन तेपामज्ञानमाशङ्कय तत्र हेतुमाह, अदोपायेति । अस्तु येति यदसी लोकपालानामितिवाश्यादन्तु वा ।। १२९ ॥

·२१०६ चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ. १५-१६ सदोपस्य मथने पुनः स एव दोपो भगवदंशासम्भवचेति ज्ञाखा दोषाभावाय । "ऊर्च वै पुरुषस्य नाभ्य मेध्यमर्वाचीनममेध्यम्" इतिश्रुतेर्दोपाथयतात्तदास्य तत्रय तथाकरणमित्यर्थः ॥ १३०॥ वाहुमधने हेतुमाह क्षत्रियत्वेति । निवन्धः-क्षत्रियत्वप्रसिद्ध्यर्थ कामे वादोस्तु मन्यनम् ॥ अप्राकृतत्वसिद्धयर्थमाविर्भावो हरेस्तनौ ॥१३१॥ प्रकाश:--हृदयादिमथने नारायणवत्स्वातन्त्र्येणावतारे धर्मरक्षासम्भवेऽप्यक्षत्रियत्वेन तवंशारक्षा स्यादिति तत्सिद्धयर्थं क्षात्रधर्माधारबाहुमथनमित्यर्थः । तुशब्देन पूर्ववत्स- दोपत्वं व्यावृत्तम् । ननु वाहोर्मथने को हेतुस्तत्राह काम इति । कामप्रकरणे सतीत्यर्थः । कामस्य मिथुनसाध्यवादितिभावः। अथवा काम इति निमित्तसप्तमी। तथा च कामनिमित्तं स्वकामसिद्धयर्थमित्यर्थः । राज्ञां वाहुभ्यामेव कामपूरणमिति तथा। " (अ.१५-२६) तहि लोकरक्षायै तत्पुत्रमात्रापेक्षायां भगवत्प्रादुर्भाये को हेतुः। तस्याथ तावतैव सम्भवादित्यत आह, अप्राकृतत्वेति । प्राकृतत्वे प्राकृतराजगुणत्वनतर्मपिता व्यापादित इति ज्ञाला मनासु द्वेपमेव कुर्यादिति नेष्टसिद्धिः स्यात् । अतस्तदभावाय पृथो- स्तनौ हरेराविर्भाव इत्यर्थः । एवं चाप्राकृतगुणवान सर्वेष्टसिद्धिरितिभावः ॥१३१।। अभिपेकसम्बन्धिकृतिमयुक्त्योः प्रयोजनमाह कृतीति । निवन्धः-कृत्युक्तिभ्यां गुणोद्रेको वारणं च गुणाय हि ॥ कामपूणसम्बन्धात्प्रसादोऽन्यत्र कीर्तितः॥१३२॥ भविष्यमुक्तं वोधाय ह्याद्यशेपत्वमन्ययोः । १३२३ ॥ प्रकाशः-उद्रेकः सहजानामेव राज्यगुणानां तकृत्या वाचा चाधिक्यं जातमित्यर्थः । पृथुस्तमना दिवारणं च तथा । क्षुद्रो हि समक्ष स्तावयति । महाँस्तु लजत इति भगवदावेशात्तथालं युक्तमिति हिशब्देनाह। ननु स्वस्मिन्कृपया रक्षार्थमाविर्भावमनुक्सा लोकेगेव तन्निरूपणं मुनिभिः सूतादिभिर्वा कृत इत्यत आइ एवं पाहोस्तु मन्थनमित्यन्तैः पद्दभिश्चतुर्दशाध्यायो विचारितः, दाभ्यां पञ्चदापोडशयोर्यमाहुः तर्हि लोकेत्यादि ।। १३१ ।। अभिषेकसम्बन्धिकृतित्राप्युक्त्योरित्यादि । ननु यज्ञरूपेन्द्रस्यापि रक्षार्थावतारत्वाचनतावान्सम्भ्रमः कुत्तोत्रेत्याकाझायां "तस्मै जहार धनद" इत्यायुक्तदेवादिकृतिपोडशारम्भीयर्युक्त्योः प्रयोजन- माहेत्यर्थः । तत्कृत्येत्यादि । तथाचेन्द्रापेक्षयात्राधिक्यबोधनाय तदित्यर्थः । स्वस्मिन् कृपयेति, मुन्यादिषु कृपया । तन्निरूपणमिति, कृपया प्रसादनिरूपणम् । एवं पोडशभिश्चतुरध्यायी- विचारेणाविर्भावमारणं विचारितम् ।

·(अ. १७-१८-१९) सावरणभझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थपकरणे २११ कामेति । कामपरणलक्षणः सम्बन्धी लोकेप्येवेति तेप्येवाऽनुरअनादिरूपः प्रसाद उक्त इत्यर्थः ॥१३२॥ मुनीनां स्वतोऽकथनेऽप्ययमेव हेतुरितिवेयम् योधाय आवेशो- दोघायेत्यर्थः । दोहनादिभविष्यस्याऽऽविष्टकार्यत्यादितिभावः । इदमेव हिशब्देन सूच्यते । ननु मृतस्य पौराणज्ञानयचेन भविष्यज्ञानं युक्तं न तु मागययन्दिनोरित्यत आह, आधेति । आद्यः मूतः । शेपत्वमुपजीवकत्वं तत्पश्वानादेन कथकत्वमिति यावत् । अन्ययोगिधयन्दिनोः ॥ १३२३ ।। (अ. १७-१८) ननु पृथुचरित्रस्य पूर्वमेवोपक्रान्तत्वाम्मैत्रेयस्याऽतूष्णींम्भावपि मध्ये विदुरमश्नोऽयुक्त इत्याशङ्कायोपक्रान्तत्येपि विदुरस्य वैष्णवत्वेनाऽलौकिकाविष्टभगव- धरित्रस्यैव मुख्यतया श्रोतव्यत्येन को येद मैत्रेयः सामान्यचरि प्रमेय वदेदित्याशक्य विशेषप्रश्न इत्याशङ्कयाह, अलौकिक इति । निवन्धः-अलौकिके हि सम्प्रश्नो ज्ञात्वैप्यं तत्तथाऽकरोत् ।।१३३॥ आविष्टकृतिरेपा हि सर्वमेतेन सिद्ध्यति ॥ १३३३ ।। प्रकाश:- ननु देवत्वेन स्त्रीत्वेन सर्वोपजीव्यत्येन च भुयो मारणोयोगो न युक्त इत्यत आहे, ज्ञात्वेति । एवं कृते भयेन गोरुपधारणे सर्व कार्य भविष्यतीति सर्वमागामि झाला तत्कामपूरण प्रजानां तथा शरसन्धानेनाऽफरोदित्यर्थः ॥१३३॥ तथा कृतिसामर्थ्य उपपत्तिमाह, आविष्टेति । ननु अप्यादीनां तथा सामर्थ्य फयं तत्रायेशाभावादित्यत आह, समिति । अनेनवावेशेनेत्यर्थः । अत एव मूले 'पृथुभाविता मित्युक्तम् ॥१३३३॥ (अ १९) एवं पूर्व सर्व कामपूरणप्रकरणं निरूप्य स्त्रकामसाधनमकरणं विचारयस्तन प्रथमतोऽश्वमेधस्य तत्रापि शतावधिकस्य करणे को हेतुरित्याशङ्कय तत्र हेतुमाह स्वकाम्यानामिति । निबन्धः-स्वकाम्यानां हि सर्वेषां शुद्धिराद्या तदुद्भवे ॥१३॥ अश्वमेधान्न चाऽन्यद्धि शतान्नाऽस्त्यधिका कृतिः ।।१३४॥ प्रकाश:--स्वकाम्यानां सर्वपां पदार्थानां मध्ये आधा प्रथमतः ग्रामविषया अतः परमध्यायविशिष्टं सर्वकाममकरणं विचारयन्त एक्न मानाष्टादश- योरर्थमाइः ननु पृथुचरित्रेत्यादि । अतः परं सादोनविंशतिभिः स्वकामप्रकरण विचाग्यन्तः मादः पहिरन विशाध्यायं विचारयन्ति, एवं सर्वत्यादि ।

·ननु '२१२ चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ. १९) शुद्धिरित्यर्थः । शुद्धो हि यत्करोति तत्सिद्धयति । अतस्तत्सिद्धयर्थं कि कार्यमित्य पेक्षायां सर्वस्य वा एपा प्रायश्चित्तिः । “सर्वस्य भैपजम्” इतिश्रुतेः । कामसाधन- शुद्धयुद्भये सश्वमेधादन्यत्साधनं कर्म न सम्भवतीत्यश्वमेधकरणमितिशेषः । शुद्धयर्थ- मश्वमेधानां शताधिका कृति ऽपेक्षितास्तीति तावत्करणमित्यर्थः ॥१३४क्षा ततः सप्तम आकृत्यां रुर्यज्ञोऽभ्यनायत" इति वाक्यात्कलाव- तारत्वेनाऽस्येन्द्रस्य विनफरणमयुक्तमित्यत आह पूर्ण इति । निवन्धः-पुणे पाक्षिकदोपत्वाद्यज्ञेन विनिवारणम् ॥ १३५॥ निवन्धः-निष्कामत्वादागमनमुत्तमताद्धरेः स्वकैः ॥ तस्मात्सर्वगुणो दस्तेन सर्वोत्तमो मखः ॥ १३६ ॥ प्रकाश - इन्द्रत्वे हि वयंभयोजक शताश्वमेधित्वं सकामत्वं च । अत्र सकामत्वाभावेपि शतसङ्ग्याके पूर्ण तस्मिन् जाते पक्षे इन्द्रत्वमधुनैव भवेत्तच्च विरद्धमिति पाक्षिकोऽपि दोपः परिहरणीय इतिन्यायाधज्ञनाम्नेन्द्रेणाऽश्वहरणरूपं निवारणं कृतमित्यर्थः । ससेवकभगवदागमने हेतुं वदन् पक्षे सिद्धिमेव साधयति निष्कामत्वादिति । उत्तम- त्वाद्भक्तवादित्यर्थः। तथा च निष्कामत्वाद्धरैरागमनमुत्तमसात्स्वकैः सहेतियोजना । सर्वेषां भगवद्गुणानामैश्वर्यादीनां सर्वपां ब्रह्मादीनां राजसतामससाच्चिकैस्तन्मिश्र- निर्गुणानां भक्तानां च गुणानामुद्देदः प्राकट्य योति तथा । एतेनेन्द्रसस्य कर्मफलत्वेन फर्मणस्तुल्यत्वेन च स्वस्य च प्रातफलसात्स्योपमर्दकसशङ्का कथमिन्द्रस्येति निरस्तम् । उक्तरीत्या अतुल्यकर्मलादितिभावः ॥ १३६ ।। निवन्धः-राज्यस्य दोपरूपत्वात्सिद्धे धर्मे महेन्द्रताम् ।। इच्छेदिति हि पापण्डाः सृष्टा यै शिते मखे ॥ १३७ ॥ लोके पापप्रवृद्धयापि राजा स्वर्ग न गच्छति ॥ इति बुद्ध्या तथा चके द्वेषेण सुतरां तथा ।। १३८ ॥ चित्ताशुद्धिदृढा तस्मादतो ब्रह्मनिवारणम् ॥ प्रकाश:-नन्यस्त्येवं तथापि धर्मरक्षकन्येन तस्य तन्नाशपापण्डप्रचारणं वैषधारणेन बुत इत्यत आह सिद्ध धर्म इति । यथा कथञ्चिच ब्रह्मणो वायपैरश्वमेधा- सिद्धावपि तद्धर्म सिद्धे तथासमिन्छेचेत्तदापि स दोप इति पापण्डाः सृष्टा पक्ष इति, शताश्वमेधमाकरणस्य प्रयोजकत्वपक्षे । साधयतीति, अतस्तदेव हि फल कामाभावेपि मिचतीतिन्यायात्माधयति । स इति द्वीन्दापतिरूप ।

·((अं. १९) सावरणमझे संप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे “२१३
इत्यर्थः । नक्तं निष्कामसमतोऽतिशुद्धान्तःकरणे कथं सदिच्छाशकत्यत आहे
राज्यस्येति। एकदोपसत्तेन योग्यता निरूपिता तेनाग्रिमदोपोत्पत्तिशङ्केति-
भावः । ततः किमत आह यैरिति। यः पापण्डैरुत्पनैरेव मखनाशे सति
कारणाभावादेव राजा स्वगै न गच्छति । पथात्पचार लोके पापद्धौ तत्पापस्य
राज्ञि सङ्क्रमणेनाऽपि तथेतिकारिफया बुद्धया तथाऽकरोत् । ननु मुहुः
प्राचुर्यकरणे को हेतुस्तत्राह देपेणेति। वारद्वयकरणेऽप्यनिवृत्तौ यागस्य मत्स्थानमेव
जिघृक्षतीति ज्ञानेन द्वगे जाते तेन सुतरां पापण्डपत्तिं कृतवानित्यर्थः। अत एव
पृथोचित्ताशुद्धिर्जाता । तस्मिन्द्वेपरूपा मारणावधिका । ब्राह्मसन्धानेप्यगमनाद् दृढ़ा।
अत इति । यतश्चित्तशुद्धिनिमित्त क्रियमाणे यागे पूर्वरीत्योत्तरोत्तरं चित्ताशुद्धिरेवाऽतो
ब्राह्मणा यागस्य निवारण कृतमित्यर्थ ॥१३७ ॥ १३८३॥
ननु ब्राह्मणानामपि सर्वज्ञत्वाद्रह्मवत्स्वत एवं निवारणं युक्तम् । तत्कथं
वधोद्योग इत्यत आह ब्राह्मणानामिति।
निबन्ध:-ब्राह्मणानां वधोद्योगो मखरक्षार्थमेव हि ॥ १३९॥
पश्चासिद्धिर्ब्रह्मवाक्यादेकन्यूनेऽपि साङ्गता !-
शक्यैव न पूर्णत्वमनुज्ञातं शुचिस्ततः ॥ ११०॥
प्रकाश:-मखनाशकामूलकपापण्डमूलखादस्य वधे समूलकपापण्डनाशेन मखरक्षा
भविष्यतीति तथा । एक्कारण पृथुवदेतेपामपि चित्ताशुद्धचा द्वेषेण तथाकृतिशता
निवारिता । तत्सम्पादकत्यात्तद्रक्षण युक्तमिति हिशब्दार्थः । ननु तदमारणात्पापण्डा-
नामुत्पत्या च पूर्वकृतानामपि यज्ञानां सर्वथा नाश इत्यत आह पश्चादिति ।
अविरामानन्तरं वाक्याङ्गीकारानन्तरं वा। तत्र हेतुः ब्रह्मेति। “पृथुकीतः
पृथोभूयातकोनशतक्रतुः” इतिवाक्याद्यज्ञानां सिद्धिरित्यर्थः । एवमपि शताश्वमेध-
दीक्षाया अपूर्णत्वेन निरगत्वान्न तैः फलमित्यत आह एकेति। ब्रह्मवाफ्यादित्युभयत्राऽनु-
पज्यते । तथा च "माऽस्मिन्महाराज कृथाः स्म चिन्ताम्" इति ब्रह्मवाक्या-
देकन्यूनेऽप्येकोनाश्वमेधशते साइतेत्यर्थः । ननु साङ्गतानुज्ञावच्छतत्तिरेव कुतो
नोत्तेत्यत आह शङ्कायेति । स तथा सति तस्मिन्निन्द्र दोपदृष्टित्वादयं स्वयमेवेन्द्रो
भवेदितिशयेत्यर्थः । अध्यायार्थमुपसंहरन् फलितमाह सुचिरिति ॥१४०॥
ततः फिमिति. पापण्डनिर्माणतः किम्। अत एवेति पापण्डनिर्माणादेव । ब्रह्मसन्धान
इति, ब्रह्मणा क्रियमाणे सन्धाने। तत्सम्पादकत्वात्तद्रक्षणं युक्तमिति, ब्राह्मणानां
यज्ञसम्पादकत्वायजरक्षण युक्तम् ॥ १४० ॥

·चतुर्थस्कन्धार्थः। । (अ. २०) (अ. २०) अग्रिमाध्यायाथै विचारयन् भगवदुक्ती हेतुभूतं भगवत्तात्पर्य- माह तत्रेति। निवन्धः-तत्रैवाऽऽसक्तचित्तस्य न मनः शान्तिमृच्छति ॥ इति कृष्णः स्वयं प्राह युक्तिपूर्व हि तं मितम् ॥१४॥ प्रकाश:- ब्रह्मणा कृतेपि सन्धाने द्वेपागमने कर्मासक्तेरेव प्रयोजकलाकर्मणां च स्वतः कार्यतश्च क्षोभजनकत्वाच्छान्त्यभावेऽग्रिमज्ञानानधिकारः स्यादिति तनिष्ट- त्यर्थ युक्तिपूर्व प्राहेत्यर्थः । फलरूपेणैव साधनासक्तिनिवारयितुं शक्येति झाप- नाय कृष्णपदम् । अत एव यज्ञनिवारणवदये ज्ञानोपदेशश्चान्येनैव न वोधन- मपि । अशेपोक्तौ लग्रिमज्ञानोपदेशपर्थ्यापातादधुनैव च मुक्तिसम्भादितरकार्या- सिद्धिः स्यादिति मितं माह । यावत्कर्मासक्तिनिवारणोपयोगि तावदेवेत्यर्थः । फर्मणां विहितत्वेन तदासक्तिनिवारणमस्याऽहितमित्याशडाव्युदासाय हितपदम् । तेन पुष्टिमार्गेऽस्य प्रवेशनं सूचितम् । अत एव यागविघ्नोपोतिभावः ॥ १४१ ॥ ननु वारपरेव देपहेसपगमे पुनरिन्द्रेण सह सन्धान व्यर्थमित्यत आह वैमनस्येति । निबन्धः--बैमनस्य निवृत्त्यर्थ सन्धानं छन्दनं वरे ॥ शुद्धिसीमाविबुद्धयर्थं स्तोत्रं तस्यास्तु वोधकम् ॥ १४२ ॥ 'मफाश:--पाभावेपि मनसोऽमेलनेन मीत्यभावे फालान्तरे पुनरगतः स्यादिति तग्निपर्थमुभयोः सन्धानमित्यर्थः । ननु भगवतस्तदृदयज्ञत्वेऽपि “वरं च मत्कञ्चन" इति वचनं कुत इत्यत आह छन्दन मिति। शुद्धेरन्तःकरण- सुद्धेर्या सीमा मर्यादा फिरती शुद्धिः सम्पना सम्पूर्ण न ऐति गारद । तदोधार्थमन्येपालीलया स्वस्य च वरे छन्दनमुक्तमित्यर्थः ।अन एव तस्याः शुद्धोधकं 'स्तोत्रमपे निरूपितमित्याह स्तोत्रमिति । तुनाऽल्पभुद्धिबोधनपक्षो व्यावृत्तः ॥१४२।। एवं सार्द्धः पभिरूनविंशाच्या विचार्य चतुभिर्विशाध्याय विचारयन्ति । अग्रिमत्यादि। देपागमन इति, " मघोनापि सन्दध" इतिवाक्ये च शब्देन समुश्चय- राभादवैयर्यमिति तत्मयोगः सन्धाने गर्हायोधनार्थ । सा च द्वेषानपगम इति तथोक्तम् । अन्नति, युक्तिविशेषेणैव ॥ १४१ ॥ १४२ ॥ -

·(पकरणार्थ) सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
२१५
निवन्धः-अत एव वरो दत्तो भक्तिराशंसितं तु यत् ।।
राज्यभोगादिसिद्धयर्थ मर्यादापालनाय च ॥ १४३ ॥
प्रकाश:-अतं एवेति। यतः कारणात्तयोग्या शुद्धिर्शाताऽतो भक्तिलक्षणो वरी दत्त
इत्यर्थः । अन्यत्र यदाशं सितं पृथाः स्वस्य च तदपि दत्तम्। शुद्धान्तःकरणस्य
प्राप्तभक्तरन्यदानमनुचितमित्याशङ्कच तत्र हेतुमाह राज्येति । वैवलभक्तिदाने
राज्यभोगमेव न कुर्यात्तस्याश्च स्वतन्त्रत्वान्मर्यादां च न पाल्येत्तथा चारतारवयी
स्यादितिभावः ॥ १४३ ॥
नन्यायशेन मर्यादापालनादिकं सेत्स्यत्यावेशवता च भक्तिरित्युभयसम्भये
कुतो न तथेत्याशङ्कय भक्तदुभत्वं वक्तुं तत्साधनान्याह सत्सङ्ग इति ।
निवन्धः--सत्सङ्गे सर्वविज्ञाने त्यागसाधनसेवया ॥
अतिनिष्टां गतस्यैव भक्तिर्भवति नाऽ यथा ॥ १४४॥
अत एवातिसौभाग्यवर्णनं तत्परस्य हि ।।
प्रकाश:-पूर्व सत्सो जाते तदुपदेशेन सर्वतय विज्ञाने च जाते त्यागसाधनानां
फलाननुसन्धानेन कृतयथोक्तकरणां ब्रह्मसारकरणदोपदर्शनपूर्वक विपयानासक्ति-
प्रभृतीना सेवया निरन्तरफरणेन वैराग्ये जातेऽपि भगवदाज्ञापरिपालनाय तदधीनतया
सर्वकरणेनाऽतिशयितां निष्ठां प्राप्तस्यैव भक्तिर्भवतीत्यर्थः। " राजन्मयि भक्तिरस्तु
ते" इतिभगवद्वाक्येऽप्येतदेव तात्पर्यविपय इति ज्ञेयम् । नचैवं वरस्याऽप्रयोजफरवं
साधनसम्पत्तावपि तदनुग्रहमन्तरेण भत्त्यनुत्पत्तः । न चाऽऽवश्यक्त्वाल्लाघवाचाऽनु-
मई एवाऽस्तु कृतं साधनेरितिवाच्यम् । नेपां स्वरूपयोग्यतासम्पादक्लात् । दृश्यते
हि सहकारियोग्यतायां सस्यामपि स्वरूपयोग्यताभाषे कार्यानुत्पत्तिः शिलाशालादिपु;
तस्यामपि सत्यां तदभाचे कार्याभावः कुमूलस्थनीहिषु । ननु नेतरसापेक्षतानुग्रह
इति त्सत्यम्। भगवानेव भक्तिदित्सायां तादृशी स्वरूपयोग्यता सम्पाय
तादशानुग्रहं करोति । अत एव "यमूर्य निनीपति" इत्यादिश्रुतिः ॥१४४॥
(अ. ०१) फिञ्च । भगवत्यपि वरेणैव सर्वं यदि भगवदिच्छा तथा स्यादर
च कार्यादेव तथेन्छेतिज्ञायत इति वक्तुं कार्यमेवाह, अत एवेति । तत्परस्य
तदनुग्रहमन्तरेणेति, वररूपानुग्रह विना। अत एवेति, कचिसापेक्षोनुग्रहः
सविधानपेक्षस्तस्मादेव ॥ १४४३॥
एवं चतुर्भिविशाध्यायं विचार्य साभ्यामेकविंशाभ्यायार्थमाहुः, किश्चत्यादि ॥१४॥

·" २.१६. चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ. २१-२२), भक्तिपरस्येत्यर्थः । भगवदत्तवाद्यक्तमिति हिशब्दः ।। १४४३ ॥ -वर्णनप्रयोजनमाह भोगायेति । निबन्ध:-भोगाय धर्मस्वेधा हि यज्ञरक्षोपदेशनैः॥ १४५॥ मध्यमः सिद्ध एवास्ति तथाऽऽद्यस्यानुवर्णनम् ॥ प्रकाश:---भगवता दत्तसाद्भोगोऽस्य जात इति ज्ञापनायेत्यर्थः । स्वधर्मान्यायं विचारयन् प्रथमतस्तादुद्देशपूर्व भेदानाह धर्म इति । रक्षाया विशेपत अनिरूपणे हेतुमाह मध्यम इति । ननु यज्ञस्याऽपि पूर्वमेव सिद्धलात्कय पुनर्निरूपणमत आह तथेति । तथाभूतस्य पूर्वसिद्धस्याप्याद्यस्य यज्ञस्य मध्ये पापण्डमचारेणास्मिन् यज्ञाभावशङ्काव्युदासायाऽनुवर्तमानत्वेन वर्णनमित्यर्थः ॥ १४५३ ॥ नन् 'तत्मजामतृपिण्डाथमिति श्लोवेनैवोपदेशसिद्धेहुधोक्तौ कि प्रयोजनमत आह पापण्डेति सर्वसम्मतीति । निबन्धः-पापण्डमतिनाशाय वोधनं बहुधोक्तिभिः ॥ १४६ ॥ सर्वसम्मतिसिद्ध्यर्थ तेषां प्रत्युत्तरं मतम् ॥ प्रकाश:-येपामेव पापण्डमोहस्तेपामेव पृथुवचने वैसम्मत्या सर्वेषां सम्मतिसिद्धी सिद्धस्तदमोह इति सर्वसम्मतेः सिद्धयर्थं तेपा तदित्यर्थः । यदा लोकाः साधारणा हि ऋपिवाक्यमेव प्रमाणत्वेन मन्यन्ते, अतः पृथुवचनेपि ऋपिसम्मति बिना न विश्वासः। तथा च सर्वेषां लोकानां पृथुवाक्ये सम्मतिसिद्धयर्थं तेपामृपीणां प्रत्युत्तरं पृथु प्रतीत्यर्थः । तत्र हेतुः मतमिति । यतः सर्वपामृप्युत्तरं मतं सम्मतमित्यर्थः ॥१४६३ ॥ (अ. २२) ननु मवेतसामित्र मोक्षसाधनत्येन भक्तपुपदेष्टनारदादेरेव कथमस्थापि न सद्ग इत्यत आह कामप्रकरणादिति । निवन्धः-कामप्रकरणाज्ज्ञाने मार्गभक्तिप्रसिद्धये ॥ १४७ ॥ अनुदण्डान् ज्ञानसिद्धान् सनकादीन् ददर्श सः ॥ सार्द्धाभ्यां द्वाविंशाध्यायार्थमा ननुमचेनसामित्यादि। अनुदण्डानिति, भक्तसिद्धान् । तथा च तेषा साक्षान्मुक्तिसाधकत्वेन भक्त्यननुभवाचथा कथनमितिभाव । - ·(अ.२२) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २१७० प्रकाश:-- काममकरणाज्ज्ञानसिद्धान् सनकादीन् ददर्श तिसग्बन्धः । प्रयोजनमाह जान इति । ज्ञाननिमित्तमित्यर्थः । मार्गल्पा इष्टार्थमापिका साधनरूपेतियावत् । तादृश्या भक्तेः प्रकर्पण सिद्धय इत्यर्थः ॥१४७॥ ज्ञानसाधनलेनैव भक्तिकथने हेतुभूत विशेपमाह, अनुद्दण्डानिति । रक्षा मनूरदेशमात्रेणव रहगणवस्यापि कर्थ न भक्तिशाने जाते इत्यत आह । अनतिमहत इत्यर्थः । तत्र हेतुः, ज्ञान सिहा- निति । शानिनेव सिद्धा न तु भक्त्या । तथा सति तथैव स्यादित्यर्थः ॥१४७३॥ नावात्मारामपु पृजावखुशल प्रश्नापि युक्तः स चुतो न वृत्त इत्यत आह, इयं रितिरिति । निवन्धः-इयं शतिर्जानमार्गे कृतिश्चैवं न चाऽन्यथा ॥ १४८ ।। अत एव पुनस्तस्य पूर्वचारसर्ववर्णनम् ॥ प्रसावख्यापकं ह्येतन्मार्गे हेतुपरम्परा ॥१४९ ॥ मुमुक्षुत्वान्न परमा कार्यार्थ तस्य चोगमः ॥ प्रकाश:- ननु सर्वनिवेदनस्य भक्तिमार्गीयस्याऽने प्राणा दारा इत्यादिना कथ करणमत आह कृतिथैति । निवेदनलक्षणा कृतिरप्येवमेव ज्ञानमार्गीयवेत्यर्थः । एतज्ज्ञापकमाह अत एवेति । यदि भक्तिमार्गानुसारेण निवेदनं स्यात्पुनः स्वोपयोगो न स्यात्तदैव त्यागोपि स्यादितिभावः । करणार्थोऽग्यत एव सद्गच्छत इत्यभिप्रायेण सर्ववर्णनस्य तात्पर्यान्तरमाह प्रसादेति । उपदेशानन्तरं विषयभोगः- तस्य चाऽप्रतिबन्धकत्वमेव । तदुभयमपि भगवत्मसादं विना न सम्भवतीति तवर्णनेन स एव ख्याप्यते । अन्यथोपदेशादिनैव ज्ञानादिरूपकामसिद्धौ न भगवनैव कामसिद्धिरिति ॥ १४९३ ॥ यद्वा, ननु कर्मणां ब्रह्मसात्करणापेक्षया च भत्त्यर्थ तत्करणं युक्तम् । आत्मस्थि. त्यपेक्षया भगवकीर्तनादिकमेव युक्तमधिकरसत्वात् । अनासक्त्यपेक्षया च भगवति निवेदनस्याऽधिकलेन तदेव कुतो न कृतमित्यत आह इयं रीतिरिति । ज्ञानमा. (मूले ) इयं रीतिरिति । पूजाकरणरूपा रीतिर्गर्यादा । पुनः स्त्रोपयोगो न स्यादिति, यथा- स्थितस्येतिशेपः । तथा सति न सिद्धान्तरहस्योक्तिविरोध । तत्र हि प्रसादत्वेन तदुपयोगादत्र च तदनुपयोगेन यथास्थितया प्रसादत्वाभावादिति । न चानापि तथावक्तुं शक्यम् , तदवचनात् । 'तुप्यन्वदभ्रकरुणाः स्वकृतेनेति विरुद्धवचनेन विनोदपात्रत्वोक्त्या च ताशकृत्यनुपयोगादे- दर्शितत्वाचेति ॥ १४९३ ॥ - ·२१८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. २३) गीयत्वादस्य तन्मार्गरीतिरूपैवात्मस्थित्यादिकृता । प्रकरणार्थोपि सहत एव स्यादिति तत्ख्यापकं वर्णनं युक्तमिति हिशब्दार्थः । भोगं कुर्वाणस्यैव "वैन्यस्तु धुर्यो महताम्” इत्यादिनोक्तज्ञानहेतुपरम्परापि प्रसादख्यापिकवेत्याह मार्ग इति । ज्ञानमार्ग इत्यर्थः। (अ० २३) ननु भगवत्मसादयुक्तस्य साधनपरम्परायां ममभक्तिः कुतो नोक्तेत्यत आह मुमुक्षुत्वादिति । ननु भगवल्कलावतारस्य कथं मुमुक्षेत्यत आह कार्यार्थमिति । तस्य भगवदंशस्य भृदोहनधर्मप्रजापालनादिकार्यार्थमुद्गम. प्राकट्य- मित्यर्थः । तथैव लक्ष्म्यास्तत्पोपकत्वेन तत्पत्न्यामाविवि इति तत्समुच्चयार्थश्वकारः। एतेन कार्यस्य सम्पन्नत्वाद्भगवदंशतिरोधानं सूचितम् । अत एव मूले " यदर्थमिह जज्ञियान" इत्युक्तमतः परं केवलजीवत्वाद्युक्ता सेतिभावः । यदा । ननु स्तुती " न कामये नाथ तदप्यहम्" इतिवाक्यं कथमुक्तमित्याशङ्कय तदा भग- दावेशेन सानिध्येन च तत्क्षणं भक्तिरसप्रादुर्भावात्तथोक्तम् । तस्य चोक्तकार्यार्थमेवा- त्रावेशात्सपदि च कार्यस्य सम्पन्नत्वादापेशाभावान्मुमुक्षा युक्तेत्यभिप्रायेणाह कार्याधमिति। यदा, उक्ताशङ्कायामेव भगवदावेशस्य धर्मादिपालनार्थमेव प्राकट्यम, न त्वस्मिन् भक्तिमार्ग प्रचारयितुमिनि हेतोर्भगवदावेशे सत्यपि युक्ता मुमुक्षा । भगवदिच्छाया बलिष्ठत्वादिति भावेनाऽऽह कार्यार्थमिति । यहा कार्यार्थ ज्ञानार्थ तस्य पृथोधकारात्तत्पत्न्या उद्गमो गृहानिर्गम इत्ययः । त्यागस्य ज्ञानाङ्गत्वादितिभावः॥१४९३॥ चतुर्भिस्त्रयोविंशाध्यायार्थमाहुः ननु भगवदित्यादि। 'यदर्थमिति वाक्यस्य 'दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमिति प्रवयस्त्वमुपक्रम्योक्तत्वादवेशस्य तावत्पर्यन्तत्वमायाति । मुमुक्षा यज्ञसामयिकत्रमवाक्येषु 'यद्भवान्मोक्षधर्मविदिति 'तबेहतो विष्णुकलासि वैन्ये तिकथनादावेशसमानकालीना प्रतीयत इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः पढा नन्वित्यादि । तदपोति, कैवल्यमपि । फथमिति, परमभक्त्यभावे कथम् । तस्येति भगवदंशस्य । तथा च पक्षद्वयमपि युक्तमित्यर्थः । एवमप्यावेशस्य कादाचित्यापत्त्या तावत्कालीनत्वं विहन्यत इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यहा उक्तेत्यादि। उक्ताशकायामिति । कलावतारस्य कथं मुमुक्षा- मुमुक्षायांचा कथमीदृशं वाक्यमितिशङ्कायाम् । तथा च, सनकादिपु नारदे च कलावतारत्वेपि मोक्षधर्मवित्त्वेन मुमुक्षायाः सत्त्ववदत्रापि तत्सत्त्वस्याविरूद्धत्वात्कार्यान्तरार्थावतारत्वेपि ताशवाक्यस्य भगवत्सानिध्यादेव भवनाच न किश्चिदनुपपन्नमित्यर्थः । एवं मुमुक्षाया अविरुद्धत्वं साधयित्वा यथागृहे सतत एव पृथोः सिद्धदर्शनज्ञानोपदेशी तथा ज्ञानमोक्षावपि सुवचाविति गृहत्यागकथनं कुत इत्याकादायामाहुः यदा कार्यत्यादि । इतिभाव इति, निर्गम इतिभावः ।। १४९३ ।।

·साधन- । (अ. २३-कामप्रकरणम् ) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ननु पुरुषोत्तमभक्तानाद्यपंक्षयाऽधिकत्वादत्र च ज्ञानाद्यपेक्षाकथनाद्रूपान्तरे- अन्तर्याम्याहौ भजनं भविष्यतीन्याशयाद रूपं तदेवेति । निवन्धः-रूपं तदेव स रसो बहुकालं न सेवितः ॥१५०॥ अतः स्वतन्त्रा सा नाऽभूत्कारणत्वेन चोद्गता ॥ प्रकाश:--पुरुषोत्तमरुपमे वेत्यर्थः । अत एव आरिरापयिपुः कृष्णम् इत्युक्तं मूल इतिभावः । तर्हि कथं ज्ञानाद्यपेक्षेत्यत आह स रस इति । स प्रसिद्धः पुरुषोत्तमो बहुकालं न सेविती यतः-अतस्तादृशभजन बिना रसानाविर्भावामुख्य- भक्तिरसोऽपि न सेवितः। अतो ज्ञानसाधनत्यनाऽस्य भानात्फलरूपा ज्ञानादिनिरपेक्षतया फलमदानसमर्था वा भक्तिर्नाऽभूदित्यर्थः । तहिं भक्तेः किं प्रयोजनमित्यत आह कार- पत्वेनेति । भक्ति विना मोक्षाभावात्तकारणत्वेन प्रकटा जातेत्यर्थः । रूपतायामपि भक्तः फलस्पता न क्षतेति तत्समुचयार्थश्वः ॥ १५०३ ॥ नन्वाऽऽवश्यकन्यालाघवाच भक्त्यव मुक्तिरिति पुतो नौच्यते । तथा च सति "तस्याऽनया" इत्यादिना ज्ञानयोगकथनं व्यर्थमित्याशय भक्तेः कल्पतरस्त्र- भावत्वाज्ञानेनैव मोक्ष इति विजानती ज्ञानमप्युत्पाद्य मुक्ति ददातीतिसिद्धान्ताभिप्राय मूलमित्यभिप्रायवानाह वैराग्येति । निवन्धः-वैराग्यज्ञानमुत्पाद्य तदविद्या निवार्य च ॥१५॥ योगेन भक्त्वा लिङ्गश्च सबैकुण्ठेऽनयत्पृथुम् ॥ प्रकाश:--सद् ब्रह्म तदात्मके व्यापिरैकुण्ठे इत्यर्थ । भक्तिरितिशेपः । चकारा- विद्यामपि ॥ १५१३ ॥ एतदर्थ वैकुण्ठावरकमायोद्घाटने हेतुमाह योगेनेति । निबन्धः-योगेनोद्घाटितस्तस्य तस्यास्तु क्रमतोऽभवत् ॥१५२॥ अनभिप्रेतरूपत्वात्फलमस्योच्यते बहु ।। असद्धतिनिवृत्त्यर्थ भक्तिश्चाऽप्यस्य वै फलम् ॥१५३।। प्रकाश:-तत्पत्न्यास्तु पातिनत्यधर्मनिष्ठया पूर्व पतिलोकं गतायास्तत्र च निरन्तर पूर्वमिति । इद पूर्वण सम्बध्यते । पतिलोकं गताया इति, अन्वारूढाया । एवं द्विचत्वारिंशतिभिः कामप्रकरणं गेंद्र विचारितम् ।

·चतुर्थस्फन्धार्थः । (मोक्षपकरणार्थः) तद्भावनया तस्य च वैकुण्ठगत्वेन क्रमेणवैकुण्ठ उद्घाटितीभवदित्याह तस्यास्त्विति । नन्यस्य शास्त्रम्य भक्तिफलकत्वादन्येषां फलत्वेन कथनं न युक्तमित्यत आह, अनभि- प्रेतेति। स्वतन्त्रफलत्वेन भक्तेरनिरूपणेनास्य प्रकरणस्यानभितरूपत्वम् । तथा च " मग्नश्चेत्पातालं विशेद् " इतिन्यायेन सर्वमेव फलस्वेन वक्तुं युक्तमित्यभिप्रायेण तयोक्तिरित्ययः । एवमस्य प्रकरणस्यैतच्छाखासङ्गतिरित्याशय तन्नित्यर्थं भक्तिरपि फलत्वेनोक्ता । तथा चैकफलत्वेन शास्त्रसङ्गतिरितिभावः । पूर्वसमुच्चयार्थश्चः । तथाऽपि न स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वेन कथनमिति ज्ञापनायाऽपिः । "भवसिन्धुपोतपादे" इति- मूलवाक्यादिनिभावः । फलनिरूपणेन मकरणसमाप्तिः मूचिता ॥ १५३ ॥ अतः परं मोक्षकरण विचारयति। तत्र विदुरस्य पुनः प्रश्नाभाये हेतुमाह ! अन्यार्थमिति। निबन्धः-अन्याथ कामकथनान्नात्र प्रश्नः पुरैव सः॥ अष्टभिर्मोक्षकथनं स द्वेधेति पुरोदितम् ॥ १५ ॥ प्रकाश:-कामादन्यो मोक्षस्तरकथनार्थमेव कामप्रकरणकथनात्तदुपपादितं मोक्ष- प्रकरणाय प्रक्रियेयमित्यत्र । तत्मकरणप्रश्नच "के ते प्रचेतसो नाम" इत्यादिना पुरैव कृत इति नात्र पुनः प्रश्न इत्यर्थः । यद्वा विदुरस्य भक्तिमात्रेच्छया प्रश्नकर णादस्य च तदतिरिक्तपहुफलाक्तेमदर्थमिदं नोक्तम्, किन्तु तत्तत्कामानामन्येपामर्थ इदं प्रकरणमुक्तमतो मत्मनस्योत्तरमनुक्तमिति म्वयमेव वक्ष्यतीति न पुनः प्रश्नः कृत इत्यर्थः । प्रारणार्थ वक्तुमध्यायसङ्ख्यामाह अष्टभिरिति । पुरेति । शाखामकरणे 'विद्ययाऽविद्यानाशे खित्यारभ्य ' उभयं हरिसेक्या' इत्यन्तेनोदितमित्यर्थः।।१५४॥ तदेवाह ब्रह्मत्वं कृष्णसायुज्यमिति । निवन्धः--ब्रह्मत्वं कृष्णसायुज्यं क्रमादत्रोच्यते वयम् ॥ सायुज्ये तु रसाधिक्यं भेदेनाऽनुभवात्सदा ॥ १५५ ॥ प्रकाश:-तत्र यादृशब्रह्मभावसायुज्येऽभिमेते ताशयोरयाऽत्रापि निरूपणं कथमित्यत आह सायुज्ये विति । " ततो मां तत्त्वनो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्" इति- चाम्येन प्राप्तब्रह्मभावस्य भक्तिलाभेन पुरुषोत्तमज्ञाने सति तत्र प्रवेशलक्षणं सायुज्यं निरूपितमिति प्रांशश्च भिन्नतयैव भवतीति भेट एव च रसानुभवसम्भवात्सायुज्ये रसाधिपमित्ययः । ब्रह्मत्वं चैक्यात्तथा रसाननुभवाचवयवच्छेदास्तुशब्दः ।।१५५।। अतः परं सप्तमतिभिर्मोक्षप्रकरण वाम विचारयन्ति । अनः परमित्यादि ॥१५५|| - ·(प्रकरणार्थः) सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २२१ एवं च तस्य गौणत्वादस्यत्र मुख्यत्वेन निरूप्यत्वाब्रह्मभावलक्षणं मोक्ष मध्ये निरूपितमाचन्तयोस्तदाधिकारिणः प्रचेतस एव भक्तत्वानिरूपिता इति । एतदेवाह सन्दंशकथयेति । निवन्धः-तस्याऽधिकारिणस्तेन सन्दंशकथयोक्तवान् ॥ मध्ये तु प्रथमः प्रोक्तो महत्त्वात्पश्च तस्य तु ॥१५६॥ प्रकाश:--तेन ब्रममावस्याऽपि सायुज्यसाधनत्वमितिभावः सूचितो भवति । अग्रे प्रचेतसां मोक्षं निरूपयिष्यन्नपि यत्पूर्वं तद्भक्ति निरूप्य तपितुर्मध्ये निरूपणम्, तेन भक्तेषु मुख्यं फलं ददाति भगवांस्तत्सम्बन्धिपु भक्तिमार्गपरिनिष्ठलात्तत्सम्बन्धस्यैव प्रयोजकत्वाद्गीणमित्यपि मृचितम् । प्रथमो ब्रह्मत्याधिकारी। अध्यायान् विभजते पञ्चेति । तस्य प्रथमाधिकारिणः सम्बन्धिनः पश्चाध्याया इत्यर्थः । तर हेतुः महत्त्वादिति । भक्तानां स्वल्पेनेव प्रसादफले भवत इत्यध्यायत्रयेणेव तनिरूपणम् । अस्य च पूर्व कर्मिसान्महता प्रयासेन फलं साधनीयमित्यस्य कार्यस्य महत्वात्पश्चभि- निरूपणमित्यर्थः ॥ १५६ ॥ ननु प्रथमाध्यायोऽपि तस्यैव भवितुमर्हति, प्रचेतसां तपोनिरूपणं तु तदाशा- निरूपणार्थ "पित्रादिष्टाः” इतिवाक्यात् । उपदेशनिस्पणं तु " यदुक्तं पधि दृष्टेन" इत्युक्ते विदुरेण प्रश्ने कृते तदुत्तरत्वेन कृतम् । अन्यथा स्वरूपमेव विनव प्रश्न निरूपयेत् । तेनात्र तत्कथायाः प्रासङ्गिकस्वान तत्मकरणीयत्वमस्याध्याय- स्येति पडध्याया एवाऽस्येति चेत्तवाह, अन्योन्यस्येति । निवन्धः-अन्योन्स्योपकारित्वबोधनार्थ तथा वचः ।। साधनं च प्रसादश्च फलं चेति त्रयं परे ॥१५॥ प्रकाश:-- अयमर्थः । अत्र पाधान्येन तन्निरूपणमेव कृतम् । "मित्रादिष्टाः" इति वचनं तु फर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः” इनिन्यायेन तदातया भगवदथै तपःकरणे तस्याप्यन्ताकरणशुद्धथुपकारोजात इतिज्ञापनार्थम् । तथा चैतेपां भगवत्मातिस्तत्मरणया तपःकरणे सतीत्येतदुपकारित्वं तस्य । एतत्तपसा च नदन्तःकरणशुद्धिरिति तदुपका- अत्र तत्कथाया इति,चतुर्विशाध्याये प्रचेतःकथाया. तत्रेति अवान्तरपञ्चाध्याय्याम् । औ पभिः प्रकरणार्थो विचारितोध्यायाच विभक्ताः ॥ १५७ ।। , " ·२२२ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ.२४) रित्वमेतेपामित्यन्योन्यस्योपकारित्वम् । अन्यथा "ब्रूहि मे विमलं ज्ञानम् ” " गृहेषु कूटधर्मपु” इत्यकस्मात्कथं वदेत् । उपदेशस्याऽतिदुर्लभत्वज्ञापनाय प्रश्ना- पेक्षा । तदुक्तमाघस्कन्धप्रकरणे “ सामान्यतो युभुत्सां हि वक्ता वारयति स्वयम् । उत्कण्ठा चेत्ततोपि स्यात्कथाप्रक्षेपणं ततः। ततो विशेषप्रश्नश्चेवाच्यं रीतिरियं सदा" इति तस्मात्सष्ठक्तं पञ्च तस्य विति । सायुज्यप्रकरणस्याऽध्यायार्था- नाह साधनमिति। साधनमुपदेशः प्रथमाध्यायार्थः । चकारात्साधनसाधनं पित्रादेशरुद्र- दर्शनादि । प्रसादफले सप्तमाएमयोः। चकारात्कृतिः राज्यभोगादिगोणप्रसादचोच्यते। द्वितीयचकारादेतच्छ्रोतुर्विदुरस्याऽपि भक्तिरूपफलमाप्त्या निर्गम उच्यते ॥१५॥ (अ. २४) एवं प्रकरणाथै निरूप्य माचीनवहिप एवाष्टभिरध्यायैर्मोक्षरुयनमिति मतं निराकुर्वन् पञ्चभिस्तनिरूपणे हेतुमाह विद्या विति । निवन्धः-विद्या तु पञ्चपर्वेति प्रथमे पञ्च सन्मताः ॥ यत्र सर्वविनिर्धारः सर्वसन्देहवारकः ॥१५८॥ प्रकाश:-तुशब्दः शङ्काव्यावर्तकः । अस्मिन् ब्रह्मभावस्यैव वाच्यत्वात्तत्र चाविधानिवृत्तिमात्रस्य प्रयोजकत्वात्तस्याश्च विद्यासाध्यत्वात्तस्याश्च पञ्चपर्वात्म- फत्वात्सा तावद्भिरेवाऽध्यायनिरूप्येति प्रथमे प्रकरणे पञ्चाध्याया एवेत्यर्थः । सन्मता इत्येनेन तन्मतस्याऽसत्वं सूचितम् । ज्ञानस्यैव प्राधान्येन तत्र निरूपितत्वादितिभावः । मिञ्च, आत्माना सह प्रतीतानां सन्यातस्थपदार्थानां स्वरूपनिर्धारे हि निःसन्दिग्धा ब्रह्मात्मावगतियेत् । तस्य चात्र तावद्भिरेवाध्यायनिरूपणमिति हेतोस्तावन्त एव त इत्याशयेनाह यत्रेति ।। १५८ ॥ द्वितीय इति । निवन्धः-द्वितीयस्तु त्रिभिः सिद्धः सर्वेपो तत्र चोत्सवः॥ प्रथमो नारदेनेव फलं तेनाऽपि सिहयति ॥१५९॥ मकाःश पूर्वस्माद्धीनन्वशवा स्यात्तव्यावर्तकस्तुशब्दः । पूर्वस्माविशेषमाह सर्वेपामिति । पूर्वस्मिस्तु सर्ववस्तुयाधात्म्यज्ञानेन ब्रह्मात्मा- वगत्यात्मन्येव सुख भरेन तु सन्द्रियादिपु । अत्र तु सर्वपामिन्द्रियाणां चकारादात्मनच सर्वविस्मारक आल्हादविशेषरूप उत्सः सिद्धो न तु साध्य इत्ययः । तस्य गणितानन्दत्वादस्य च पूर्णानन्दलादितिभाव' । ननुपदेशमात्रेण अतः परं पादोनैवभिश्चतुर्विशाध्यायस्याय विचारयन्ति, एवं प्रकरणार्थ- मित्यादि ॥२५९।। अध्यायाल्पतया

·(अ.. २४) सावरणभङ्गे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
२२३
भगवत्मसादं विना कथं प्राचीनयर्हिपो मोक्षकयनं "फलमत" इतिन्यायविरोधात्,
अतः प्रचेतसामिवाऽस्यापि भगवत्प्राकट्यं वाच्यमित्याशङ्कयाह प्रथम इति । नारं
द्यति खण्डयतीति व्युत्पत्या जीवभावच्छेदकत्वात्तयं च भगवत एव सम्भवतीति
तदाविष्टभगवद्रूपस्यैव तन्नाम । तथा च तेनैव प्रथमो ब्रह्मभावरूपो मोक्षो जात
इत्यर्थः । उपपत्यन्तरमाह फल मिति । पहिः माकट्याभावेप्यात्मत्वेन स्फुरित-
ब्राह्मस्वरूपेणाऽपि पूर्वोक्तं फलं सिद्धयतीत्यर्थः । यद्वा । तस्य ज्ञानोपदेशमात्रे-
णाऽन्यथासिद्धिमाशङ्कयाह फल मिति । भगवत्सहितगुरुणापि ज्ञानोपदेशफलं
सिद्ध यतीत्यर्थः ॥ १५९॥
एवं प्रकरणा) निरूप्य प्रथमाध्यायं विचारयति पृथोरित्यादिना ।
निवन्धः-पृथोः प्रपौत्रपुत्राणां मुक्तिं वक्तुं तदन्तरा ॥
अमुक्ती प्रतिबन्धः स्यादतो मुक्तिकथान्तरा ॥१६०॥
प्रौत्रमुक्तिस्तु सन्दशन्यायेनैव भविष्यति ॥
प्रकाश:-तत्र प्रचेतसां साधने निरूपणीये सत्यन्त नमुक्तिनिरूपण पूर्व
किमर्थमित्यत आह पृथोरिति । प्रपौत्रो वहिपस्तत्पुत्राणां प्रवेतसामेव
तमुक्ति वक्तमेतन्मुक्तिकयामध्ये तन्मुक्तिकथेन्यर्थः। एतत्कथनस्यावश्यकत्वायाह
तदन्तरेति । तेषां पूर्वजानां मध्ये कस्यचिदमुक्ती पितृदोपः पुनादावपि सङ्कामती-
त्येतन्मुक्तावपि प्रतिवन्यः स्यादित्यर्थः । एतेन मुत्यधिकार एव निरूपित इत्युक्तं
भवति ॥ १६० ॥ ननु पृथुपौत्रमुक्तेरनुक्तत्वात्तत्कृतः प्रतिवन्धो भविष्यतीत्याशङ्कयाह
पौत्रेति ।
अस्य मुक्तिरनुक्तसिद्भवेति न पृथगुत्तेत्यर्थः । एतेनाध्यात्मिकी शुन्हिः
भनेतमाला। एतेन "विजिताश्वः” इत्यारभ्य सप्तश्लोकानां तात्पर्यमुक्तं शेयम् ॥१६०३}}
हविर्धानादित्पादिपश्चानां तात्पर्यमाह योगेनेति द्वाभ्याम् ।
निवन्धः-योगेन कर्मणा चाऽपि शुद्धिः सर्वोत्तमा मता ॥१६॥
कुलसौन्दर्ययोगे तु स्त्रीशुद्विश्वोत्तमा मता ॥
प्रकाश:--अत्राधिभौतिकी शुद्धिनिरूप्यते, सा च पितृमात्रोः शुद्धत्वे भवति । तत्र
पुरुपशुद्धिस्तु योगकर्मभ्यां जाता सत्कुलनातत्वाद्यपेक्षयोत्तमा भवति । स्त्रीशुद्धिस्तु
सत्कुलजातत्वेन सौन्दर्यातिशयेन च । व्यभिचारादिदोषव्यावर्तकस्तुशब्दः ॥१६१३॥

·₹ २२६ चतुर्थस्कन्धार्थः । (प्रकरणार्थः) सम्बन्धोऽस्तीति ज्ञापनाय तत्पकरणादायतत्तपःकथाकथनमित्यर्थः ॥१६८ननु प्रोतसां निर्गमानन्तरमेव नारदस्यागतलात्तपसश्वोत्तरकालीनखात्कथं कारणवमित्याशङ्कायामाह तपासिडाविति । एतत्तपसः सिद्धधनन्तरं परे वहिपदि कथाकथनं नारदेनेत्यर्थः । न चाऽन मानाभावः अन्यथाऽनुपपत्तेरेव सत्चात् । तथा हि “गृहेषु कूटधर्मपु" इत्यादिना वर्हिपदा वैराग्यस्यीक्तसात्तस्य च चित्तशुद्धि विनाऽनुपपन्नखात्तस्याश्च तत्तपो विना हेवन्तराभावात् । न च तत्कमव तच्चित्तशोधकम् । सकामकृतसात् । सकामत्वं नानाकामो यथा भवान्" इति नारदवाक्यादवगम्यत इतिभावः ।।१६८३॥ अथ पूर्वप्रकरणार्यविचार प्रतिजानीते सर्ववस्त्विति । निबन्धः सर्ववस्तुविवेकस्तु जाग्रत्स्वप्नविभेदतः ॥१६॥ विनश्यत्ता विनाशश्च सार्थकत्वादिरूपवान् ॥ । सर्वसन्देहराहित्यं सफलं पञ्चभिः क्रमात् ॥१७०॥ प्रकाशः-अध्यायार्थानाइ जाग्रदिति । जाग्रदयस्थानिरूपणं मथमाध्यायार्थः । स्वभावस्था द्वितीयस्य । विनाशहेतुसामग्रीसान्निध्य तृतीयस्य । विनाशचतुर्थस्य। चका- रासंसारनाशोऽपि सत्सङ्गमतिज्ञानसाहित्यनिरूपणेन । एतदेवाह सार्थकत्वेति । दुष्टस्याऽपि पूर्वदेहस्य नाशस्तदा सार्थको भवेद्ययग्रे सत्सङ्गः स्यादन्यथा तु तन्नाशोs- प्यनाश इवेति सार्थकसविशिष्टः स निरूप्यत इत्यर्थः । आदिशब्देन भत्तयादि । सर्वेति पञ्चमस्य ॥१७॥ तत्र कोटिद्वयम्, संसारो मुक्तिमार्गश्च । एतयोः स्वरूपं निरूपणीयम् । तञ्चकदापि भवति । अत्र पृथनिरूपणं कुत इत्यत आह संसार इति । निबन्धः-संसारे मुक्तिमार्गे च जीवो वेधा हि गच्छति ॥ तत्सामग्रीप्रकथनमुभयोरुच्यते पृथक् ॥१७॥ प्रकाशः-संसारे ऐन प्रकारेण जीवस्य गतिस्तेनैव न मोक्षमार्ग इति गतिभेदसापनाय संसारमुक्तिमार्गयोः सामग्रीकथा पृपगुच्यते । चकारात्पुरुषरूपेणापि स्वोरुपे- णाऽपि तयोगियोगति वस्याऽतस्तद्वोधनायोभयोः स्त्रियोस्तथोन्यत इत्यर्थः । एतेन स्त्रीशरीरं माप्तस्य मुक्तिसाधननिरूपणात्ताशस्यैव मुक्तिरिति शमा निरस्ता, तस्य पूर्ववासनानुरूपदेहमाप्तितात्पर्यकलात् । तथा च सत्सङ्गादिसाधने स्त्रिया अपि मुक्तिः मूचितेति ज्ञेयम् । “मां हि पार्य” इति भगवढाश्यादिति भावः ॥१७॥ अयेति, उपक्रमोक्तार्थकथनोचरम् । भतिजानीन इति, सार्द्धाभ्यां का प्रतिजानीते ॥१७० ॥ सत्रेति, पुरजनप्रकरणे। नया चेत्यादि, तादृशस्यैव मुक्तिरिति न किन्तूक्तगीतावाक्याताद्दशस्यापि मुक्तिरित्यर्थः ॥ १७१ ॥ १७२ ।।

·(अ. २५) सावरणभन्ने 'सप्रकाशे,श्रीमद्भागवतार्थपकरणे २२७ तर्हि स्फुटतयय कुतो नोक्तं तत्राह अपरोक्षेति । निवन्धः-अपरोक्षकथायां हि कौतुकाभावतः पुमान् ।। नाऽऽद्रियेत नवा बुद्धिरध्यात्मे प्रविशंद द्रुतम् ।।१७२।। प्रकाश:-जन्मादिरूपेण निरूपणे चमत्काराभावान्मनुष्यदेहयामानमुक्तमिति युद्धमा तदुक्तेऽनादरः स्यान का ज्ञानमार्ग प्रविशेगुद्धिः । परोक्षकथायां तूतर्व- परीत्यमिति तथोक्तमित्ययः ॥ १७२।। (अ. २५) ननु तन्फलाभावं ज्ञात्वाऽपि तस्मिन् कुतः प्रश्नं कृतवाँस्तगाह प्रश्न इति । निवन्धः-प्रश्नः शुद्धिपरीक्षार्थमन्यथा कथनं वृथा ।। गृहादिसहितो देहः पुरं मध्यं तथोभयोः ॥१७॥ प्रकाश:--शुद्धिकथनस्यारश्यकत्साह, अन्यथेति शुद्धधभार इत्यर्थः । ननु नवहारमाकारादीनामितरदेहेप्यपि समानसाततस्तेप्वनभिरुचिः, कथं च नरदेह एवं रुचिकथनमित्याशवाय जीवस्याशेषभोगार्थित्यादन्येपां गृहाढिविपयामागेनाs- शेपभोगासम्भवान्नरदेहे च तत्सत्वान्सर्वकामसम्पत्तिसम्भवात्तस्मिन्नेव रुचिर्नाऽन्येषु । अत्र च तनिरूपणाद्गृहवित्तादिसहित एव देहः पुरतेनाऽभिप्रत इत्याह गृहादीति । अत एव मूल उक्तं " कामान् कामयमानोऽसी तस्य तस्योपपत्तये " इति । पाख्याने च यहा निवृक्षन् पुरुषः कास्न्येन प्रकृतेर्गुणान्” इति । तर्हि विषयपरिनिष्ठितबुद्धिसम्बन्ध एवं दहसम्बन्ध इति विवक्षया " पुर्यास्तु याद्यौपवने " इत्यादिना विपयाणां पुर्याः सकागदाहसकथनमनुपपन्नमिन्यत माह मध्यमिति । उभयोर्जीलपुरयोनिरपणे मध्ये यनिरूपितं 'पुर्यास्ति'त्यादि तदपि तथा पुरमध्य एवेत्यर्थः । यहा । उभयोस्तयोरेव मध्य मध्ये स्थितं सम्बन्धी ममाहबुद्धिरुप इनि यावत् । सोऽपि तथेति पूर्ववत् । अत्र हि जीवस्य संसारी एवं सार्द्धाभ्यां प्रफरणार्थमुक्ता पश्चविद्यार्थ विचारयन्ति, ननु तत्फलमित्यादि। कृतवानिति, नारदः कृतवान् । अत्र नारदोक्तिपु 'हिमपतो दक्षिणेषु सानुप्वि'त्यनन कर्मक्षेत्रं मारतं वर्षमुच्यते। 'लक्षित्तलक्षणामि त्यनेनान्धपहलादिदोपराहित्यम् । एवमन्यदपि बोध्यम् । तहीति, सविषयस्स देहस्य पुरत्वे । पुरमध्य एवंति, पियाणामहन्तामकाराद्वाब- वेपि ममताप्रकारान्त पातिवन पुरमध्य एंवत्यर्थः । मूले, बाह्यत्वस्य कण्ठत उक्तत्वात्पुर- मध्यगत्वकल्पनमयुक्तमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः, यदेत्यादि। पूर्ववदिति, पुरवदित्ययः । पुरवदिति वा पाठः। एतदेव विवृण्वन्ति अत्र होत्यादि। “ ·२२८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. २५) वाच्यः स चाहन्ताममताकृत एव । तयोरेवाऽविद्याकार्यसात् । देहादीनां प्रपञ्चमध्यपातित्वेन भगवत्कार्यसात् । देहादिपु च जीवस्य सम्बन्धान्तरस्य निरूप- यितुमशक्यताते एव सम्बन्धरूपे । अत एवाहन्ममेति युद्धरविद्याकार्यत्वेन देहादित उक्तलक्षण्यमस्तीति ज्ञापनाय बाह्यसनिरूपणम् । अत एव ज्ञाननाश्यतं तयोरेव । न च पुरदर्शनानन्तरमस्योक्तखान्न तन्मध्यपातीदमितिवाच्यम् । पुरमध्यपातित्वे. नैवाऽभिप्रेतसान् । अत एवैतव्याख्याने " नवदारं विहस्ताघ्रिम् (अ. २९-४) इत्येतावन्मात्रमुक्खा "तत्राऽमनुत साध्विति" इत्युक्तवान्। अन्यथा साधुमाननोक्ति- रनुपपन्ना स्यात् । विषयभोगोपयोगित्वेन ह्यस्मिन् सन्माननं तददर्शने कयं तथा मन्यतेति । यद्वा उभयो वान्तर्यामिणोर्मध्यमन्तरायरूपं विषयपरिनिष्ठितबुद्धि- सहितं पुरमित्ययः । " नियन्यायाऽऽमुरी मता" इतिवाक्यादुक्तसामग्याच तथासादिति ॥ १७३॥ पुरमवेशस्य जन्मरूपत्वात्तस्य च दिरूपलात्कीदृशमत्र जन्मोच्यत इत्याशङ्का- ऽभावायोभयानुवादपूर्व तन्निर्धारमाह जन्मादीति । निवन्धः-जन्मादि द्विविधं लोके पश्चाग्निप्रक्रमेण हि ॥ एकः स नाऽत्र वक्तव्यः पूर्वं दोपस्य सम्भवात् ॥१७॥ ते इति, अहन्ताममते । अत्र गमकमाहुः अत एवेत्यादि। अत इति सम्वन्धरूपत्वात् । उक्तवैलक्षण्यमिति, सम्बन्धिभ्यो भिन्नत्वात्तद्वैलक्षण्यम् । तथा च, पुरवलक्षण्याबाह्यत्वेन कथनं वस्तुतस्तु पुरान्तःपतित्वमेवेत्यर्थः । नन्वेवं सति पुरदर्शनोत्तरं भिन्नतया कथनमस्य विरुद्धयत इत्याशङ्कायां प्रमाणान्तरार्थीपत्त्या तथात्वमुपपादयन्ति, न चेत्यादि । तददर्शन इति, अहंममत्वेनादर्शने। तथा च, तादृशविषयादिविशिष्टे देहेऽहंममत्वेनादर्शने तस्स विषयभोगानुपयोगित्वात्साधु माननं सङ्गच्छेतेति तदन्यथानुपपत्त्या तत्कारणीभूतोऽध्यामोपि पुरान्तःपाती पुरवलक्षण्याच तस्याः इतिवाक्यद्वयसामञ्जस्यमित्यर्थः। अत लक्षणाया अदुष्टत्वा तत्रामनुत साध्वितिवाक्ये 'तो'तिपदस्याजहत्स्वार्थया पुरतत्सम्बन्धिबोधनेपि बाधकामावाद् गृहादिषु विषयेषु भोगोपयोगित्वेन पुरवाह्यत्वेपि साधुसन्माननोपपत्तेर्नेदमन्तःपातित्वसाधिकमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः, यहा उभयोरित्यादि । अस्मिन्पक्षे तथापदं समुच्चयार्थकम् । गृहादि- सहितो देहः पुररूपो जीवान्तर्यामिणोरन्तरायरूपश्चेत्यर्थः । तथात्वादिति, अन्तरायरूपत्वात् । तथा च, गृहादीनां चाहत्येप्युपर्शल्यन्यायेनान्तःपातित्वात्तत्सहितस्य पुरत्वं नायुक्तमित्यर्थः । ॥ १७३ ॥ (मुले) पूर्व दोपस्य सम्भवादिति । अत्र हि सर्वश्लेशावहसंसारयोधनाय नारदः प्रवृत्त इति तनिवृत्त्युपयोगिजन्मात्र न विवक्षितम् , किन्तु, पूर्व पूर्वप्रज्ञासाधितं न सकाशाद्वारा १ "शाला" पाठः।

·सावरणभग सपकागे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २२९ प्रकाश:--वेदान्तविज्ञानार्थ पवामिस्त्रिया साथितमेकम् । "जायस्व प्रिय"ति- तृतीयमार्गीयं द्वितीयम । तवाय वन नोग्यते, तर हेतुः पूर्व दोपस्यति । तस्य निर्दोपलादितिभार । मितीयनिरपणेप्ययमेर हेतु , अतो द्वितीय सन निरप्यते दोपसा यसाढस्य ॥२७॥ पूऑक्तं दीपमेन रिणाति पूर्व जीवेन्च्यति । निबन्धः-जायस्वेति द्वितीयस्तु पूर्व जीवेच्छया तथा ॥ ईश्वरत्वादनासक्तहरिस्तकामतः कृती ॥१७५|| प्रकाश: कामान् कामयमानीऽमी" इत्यनेन पियभोगेन्छाया निरूपणात- स्याथ "आरतं ज्ञानमेतेन" इति चास्याज्ञानप्रतिपक्षनया दीपस्पत्तात्तारामेय जन्मोच्यत इत्यर्थः। ननु जोवान्तर्यामिणो सहर प्रगान् स्थिनेच मन्प्रेरणं पिना जीवस्यासमर्थनेतस्पर सरितसाच जीयम्यवान्तर्यामिणोपि क्यं जन्मादिम्पः संमागे नोन्यत इत्यत आह ईश्वरत्वादिति । सदभारपि न हि नीर माननामी बुद्धयाचनीन', कि त स्वतन्त्रः । जन्मादीनां च पायर्या पीन पर नाबालि. स्तयासम् । मायामोहाभावेन जीपसाभार । किं च प्रयोजकत्येषि मारा धन्धा फर्म स्याघचासत्रया यारयेन्स च नेम इति न तथा । अत पर "अनननन्दा अभिचापशीति" इति श्रुतिः। किं च नीपस्तु दुःसी, अयं तु तस्यापि दुःखहर्ता ज्ञानद्वारा, "सोऽकामयत बहु स्या प्रमायेय " इत्युचनीचभापेन भगरत एर भारव्य- कामनयान्तर्यामिणस्तथासान संसारिसमित्यर्थः । अयमा तस्य जीरस्य फामतः कामनया परं हरिः कृती कृतिमान् प्रेरक्यानाऽन्या कृत्तिरित्यर्थः । अवार्य भारः। देहमाप्त्यनन्तरं हि कर्मकरणेन यन्यः। अनव तस्मान्मेर नीयम्य काम उन्यने, स चान्तर्यामिमरण गिना न सम्भतीति यथा देहमाप्तः पूर्वमपि प्रेग्न्यपि न तस्य संसारिलं तथाऽपीति । कामामारे तुरनासक्तेति । आसक्ती हि कामयते । अापि हरीश्वरत्वादिति । तया सति कर्मणा यन्यसम्भवेन तदयोनन्येऽनीश्वरवं स्याता१७५॥ देहमा पूर्व युद्धयादिनिम्पणम्य तात्पर्यमार लिनेनेति सान। लौकिक दोषम्य दायामम्य तादृशमन्मनेर मम्मगदुत्पत्तरित्यर्थ । तम्येति, वैदिरम्य ॥१७४ ॥ तथात्वमिति, ससारित्वम् । तथान्वारिति, उच्चत्वात् । अम्मिन्पक्षे कृनीति- पदम्य कुशल इत्यर्थ । तदेवान विस्त न संसारित्वमित्यनेन। अम्य रास्किप्रकरणत्यादन वैदिको भगवदीय काम किमयं ग्राम इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहु अथांत्यादि । तथा सतीति आमत्तर सति ॥ १७५ ॥ युद्धयादिनिस्पणम्येति । 'यहच्छये त्यारम्य 'गजगामिनी'- ·(अ. २५) २३० . चतुर्थस्कन्धार्थः । निवन्धः-लिङ्गेन सहितो जीवः स्थूलदेहे सुखी भवेत् । अतो गर्भप्रवेशादि पूर्व कृष्णविनिर्मिते ॥ १७६ ॥ बुद्धिप्राणेन्द्रियगणे तदध्यासोऽनुवर्यते ॥ प्रकाश:-लिङ्गशरीरणेत्यर्थः । अध्यासस्याऽविद्याकार्यत्वेन युद्धद्यादीनामपि तथास- मिति शङ्कावारणाय कृष्णनिर्मित इति विशेषणम् । “इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथः" इत्यन्तस्य तात्पर्यमुक्तम् ॥ १७६३ ॥ "तांप्रविश्य पुरी” मित्यादिग्रन्थस्य तात्पर्य वस्तत्र बुद्धयादीनां स्वरूपमाह देहात्मेति । निबन्धः-देहात्ममतिरेपा हि तथा स्थूलेन्द्रियादि च ॥ १७७ ॥ पुंस्त्वं स्वतन्त्रता तस्य पारतन्त्र्यं तथेतरत् ॥ प्रकाशः-एतेन देहाध्यासो निरूपितः। अविद्यापर्वरूपत्वादत्रायं युक्त इति हिशब्दः । “ सप्तोपरि " इत्यादिना स्थूलेन्द्रियाण्युक्तानि । तान्यप्यध्यस्तान्येवेति ज्ञापनाय तथेति पदम् । १७७ ॥ ननु पुंस्वादयो धर्मा हि देहस्य, अत्रच तत्याप्तः पूर्व जीये तथा कथनं नोपपत्रमित्याशय तत्स्वरूपमाह पुंस्त्व- मित्यन्तस्य। अध्यासस्येति, इन्द्रियान्तःकरणाध्यासस्य । सोयमध्यासो मूले, 'ददर्श - प्रमदोत्तमामिति दर्शनक्रिययोच्यते । 'इति तो दम्पती' इति समयसंवादेन तद्दार्थ- मुच्यते । ममाह मितियत्कृतमित्यनेन च व्याख्यायते । अत्रैवं ज्ञेयम् । बुद्धिः प्रमदा, तस्सा उत्तमता अविद्या संवलितत्वम् । दशभृत्या टशेन्द्रियाणि । तेषां च सखित्वं ज्ञानकर्म- करणेन बुद्धिसहायत्वम् । तथैव तवृत्तीनामपि सखीत्वम् । एकैकशतपदेन यदत्रोक्तं, तदेव वृहदूलत्वेन व्याख्यातं मनः । तस्य बहिर्विपयकज्ञानादाविन्द्रियाधीनत्वादुभयेन्द्रियाणि नायकानि यस्येति बृहदलरूपत्वम् । एकादशमहाभटा' इत्यत्र तस्य भिन्नतयाप्युक्तत्वाच्छतनायकत्वमपि । तस्याः श्रीटा चोत्तमत्वकृता, सा च जावे भगवदीयत्वादिशक्ष्या।अभगवदीयत्वादिकोटिस्फूर्त्या गजगामिनीत्वम् । एकतरनिश्चये तु पलायेत या शीघ्रमागत्यालिप्यद्वा । न तु कटाक्षण स्पृशेत् । तेन स्पर्मश्चैकतरनिश्चयार्थमेव नया कृतः। तत्रापागपुङ्गादयो ज्ञायमाना धर्मास्तेषां च जीवस्य व्यामोहने करणत्व स्फुटमेव, तथैव स्नेहादीनां तवृतीनां व्यापारतापि। म्पर्शश्च तत्कार्योऽध्यासः । स च पुरीमवेशात्पूर्वमिति लिङ्गशरीराध्यासरूप. सिद्धयति । तदेतदुक्त- मध्यासस्येत्यादिना ॥१७६३॥ अतः परं देहाध्यासोऽवशिष्यते तमाहुः, तामित्यादि। एतेनेति 'तां प्रविश्य पुरी राजन् मुमुदाते शतं समा' इत्यत्र पुरीप्रवेशोत्तरं मोदकथनेन निरूपित इत्यर्थः ।। अध्यस्तानीति, तेषां स्थूल्देहावयवरूपत्वेन तदध्यास एतान्यप्यध्यस्तानि, ममामितियत्कृत- ·. इत्या- (अ. २५- कामप्रकरणम् ) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे मिति । श्रुतिभागवताधनधीनो हि देहादी रमत उति पनाय पुम्पयोग इतिभावः । इतरत्त्रीत्वं श्रुत्यायधीनसम् । अत एव तस्याम भत्तयुत्पत्तिं वक्ष्यति ॥ १७७३ ।। निवन्धः-तस्याः स्त्रीत्वं तु मायात्वाहिस्तहर्मसिद्धये ॥१७॥ वाक्योक्तिः स्वेच्छतासिद्ध्यै देवत्वाल्लोकवत्तथा । प्रकाशः तस्या बुद्धेः । अस्याः स्त्रीत्वं न पूर्ववर्ति स्वेतदधीनो जीव · इति तत्यवच्छेदाय तुशब्दः। तचे हेतुर्मायात्वादिति । देहात्मभावरूपत्वादस्या अविद्यारूपत्वेनाऽविद्यायाश्च मोहकत्वेन स्त्रीरूपतया चाऽस्या अपि त्रीलमित्यर्थः । ततः किमत आह पहिरिति । मोदिती हि मोहकानुत्तिं कुरुते, तथा चास्या ' मायात्येन मोहकन्ये सिद्धे चान्तरत्वेनैतद्धर्माणां यथा पहिरपि सिद्धिर्भवति तदर्थं तथोक्तमित्यर्थः । तदेतत "फचिस्पियन्त्याम" दिना निरूपितम् ॥१७८।। जीववाक्यानां तात्पर्य बाँस्तत्प्रयोजनमाह स्वेच्छतेति । यत्स्वस्य चिकीर्पितं तदेव चेत्तस्या अपि भवेत्तदा पुयाँ तया सह भोगे स्वस्य स्वाच्छन् भवेत् , नो चेत्सशकतया भोगे यथेष्टा प्रतिनं स्यादिति तत्सिद्धयर्थं जीववाक्योक्तिरित्यर्थः । ननु ताल्योष्टपुटव्यापाराभावेन कथमुक्तिरित्यत आह देवत्वादिति । आधिदैविकरूपे कारणरूपाणां ताल्यादिना सत्वात्तथा । अत एवं चक्षुलगायत " इत्यादिश्रुतिः । तृतीयम्कन्धे च तत्वानां स्तुतिः । तर्हि देवत्वेऽवश्य तत्स्वरूपमपि जानात्येव तत्कथं 'का सम्' इत्यादिपश्न इत्यत आह लोकवत्तथेति । यथा कामुकोऽपूर्वी कामिनी दृष्टा तन्सझेऽन्याश्च दृष्ट्वा तामात्म- साकर्तुं ज्ञात्वाऽपि रसाथ पृच्छति तयेत्यर्थः ।। १७८३ ।। अग्रे निषेधार्थ 'त्वं न्ही' इत्यादि विकल्पाः कुत इत्याशङ्कय तत्तात्पर्यमाह लीलेति । निवन्धः-लीलाविग्रहसम्बन्धे ब्रह्मादीनां मतिर्न सा ॥१७९॥ अयोग्यमिच्छन् युरुयः यतत्येव न संशयः । निराकृतिरतस्तासां पार्थिवत्वमत्तित्वतः ॥ १८०॥ प्रकाश:-लीलार्थ देहसम्बन्धेपि देहात्ममतिस्तेपां नास्तीति ज्ञापयितुं तत्सम्ब- धिनीनां निरूपणमित्यर्थः।१७९१ इयं तु देहात्ममतिरूपेति तासां निराकरणम, निराकृती तात्पर्यान्तरमप्पस्तीत्याह, अयोग्यमिति । गुङ्गिनादिफामनायां पतत्येवेत्यपि ज्ञापनाय " नाऽसां वरोरु" इत्यनेन तासां यादीनां निराकृतिः । तत्र हेतुः । मित्यनेनैवं सद्गृहीतानीत्यर्थः ॥१७७|| श्रुतिभागवत्ताधनधीन इत्यादि । तथा च शास्त्राननुव- त्विरूप स्वातन्त्र्यमेव तस्य पुंस्त्वमित्यर्थः। यथेति यथामोहितः ॥१७८ ॥ १७९ ॥ " ..

·चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ.२५) पार्थिवत्वेन पृथिवीधिकारत्येनाऽऽत्मनि या मतिदेहात्ममतिरिति यावत्तद्रूपत्वम् । एतदेव मूले 'भुविस्मृगिति पदेनोच्यते ।। १८० ॥ नन्वय हि लिङ्गशरीराध्यास उच्यते, तस्य स्थूलदेहमाप्तिहेतुलात् । तथा च ब्रह्मादीनामपि स्थूलदेहसत्त्वात्तद्धतुर्युद्धिमाणेन्द्रियगणाध्यासोऽवश्यं वाच्यः । ते च निरूप्यमाणरूपा एवेति कयं ब्रह्मादीनां मतिन सेत्युन्यत इत्याशङ्कय तदीयानां तेषां स्वरूपमाह ज्ञानयोगमया इति । निवन्धः-ज्ञानयोगमयास्तेपामिच्छामात्रप्रकाशिनः॥ मायात्वसिद्धयै शङ्का तुप्रार्थनाऽन्यस्य सम्भवात् ॥१८॥ प्रकाश:-ते हि योगिनो ज्ञानपूर्णाश्च । तथा च ज्ञानप्रधाना बुद्धिचक्षुरादयो ज्ञानमयाः। क्रियाप्रधानाः पाणवागादयो योगमया इत्यर्थः । तयोस्तथाभावे हेतुः इच्छामानेति । यदेव भगवदिच्छा भवत्येभिर्जी वैरैतानि कार्याणि करिष्य इति तेपामेव वा, तदा तेषु तदुभयसचात्ताभ्यामेव देहेन्द्रियादयः पूर्वमेव सम्पादिताः प्रकाशयुक्ता भवन्तीत्यर्थः । तथा च ज्ञानादिरूपत्वेनाहवाराजन्यवादिच्छामात्राधीनत्वेन मायानधीनत्वात्तत्कार्याविद्यापर्वणामपि देहायध्यासानामभाव इतिभावः । नन्वियमपि तादृश्येवेति चेन्नेत्याह मायात्वेति । तुशब्दस्तादृशत्वव्यवच्छेदकः । वंही: इत्यादिशङ्का या तस्यां सा भायात्वमेव साधयति । अन्यथैकतरनिरिमेव कुर्यात्स- मानरूपत्वात् । " तासां वरोर्वन्यतमा " इति न वदेत् । अतो मोहिकात्वा. पूर्वमयथारूपाणि स्वात्मन्युत्तमत्वेन ख्यापितवतीति सा मायारूपैयेत्यर्थः। अत एवाऽन्यं कश्चन मोहयित्ला मा रमयत्विति शङ्कया पुरीमिमाम् " इत्यादि- प्रार्थनां कृतवान् ॥ १८१॥ निवन्धः-तत्सन्निध्ये स्वतः स्थातुमशक्तस्तादृशं जगौ । देवतात्वेन वाक् तस्या जीवसन्निधितोऽपि च ॥१२॥ प्रकाश:--किं च यद्यपि सा न किञ्चिदिदानों फरोति, तथापि तस्याः सन्निधि. मात्रेणाऽपि तां विना क्षणमपि स्थातुमशक्तः सन् " वयोपसृष्टो भगवान् मनो. त इति,बुद्धिप्राणादय इतीतिलिङ्गशरीराध्यासं विना स्थूरेन कार्यासिद्धया ब्रह्मादिनामपि लिगश- रीराध्यासस्यावश्यक्त्वात्।तदुभयसत्वादिति, ज्ञानयोगयोः सत्त्वात्।ताभ्यामित्यस्य प्रकाशयुक्ता इत्यनेन सम्बन्धः । ख्यापितवतीति, ऋतेर्थमि'त्यत्रोक्तयारीत्या व्यत्यासेन ख्यात्या प्रकाशित- यती। (मूले) प्रार्थनान्यस्य मम्भवादित्यस्यार्थमाहुः अत एदेत्यादि ॥ १८१ ॥ तत्सानिध्येत्यर्द्धस्यार्थमाहुः किञ्चेत्यादि।

·" (अ० २५) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे इत्यायुक्तवान् । देहात्ममतिसान्निध्ये सति देहं बिना स्यातुमशक्तो वा तथोक्तवान् । तथा च जीववाक्यस्तस्या मोहकत्वेन मायालमेव सिद्धयतीतिभावः । इदानीं युद्धिवाक्यानि विचारयस्तबचने पूर्ववदेवोपपत्तिमाह देवतात्वेनेति । ननु जीवस्य चेतनत्येन देवत्वं युक्तं न खस्या जडलात् । अस्तु वाधिदैविक्याचेतनत्वम्, तथाप्यत्र तु भौतिक्या एव वचनानां वाच्यतात्कथमुक्ति- रित्यत आह जीवसन्निधित इति। अपिना पूर्वसमुच्चयः । चकारात् प्राणेन्द्रियसान्नि- ध्यादपि ।१८२। अत्र हि "कस्यासो"ति प्रश्नस्योत्तरं "न विदाम वयम्" इत्यादिना स्वस्य परस्यापीत्यादिना जीवादेरपि करिज्ञानमेवोक्तं तया। तथा चैतेनापि भगवत्कर्तृत्वमेवायाति बुद्धयादीनां न मायिकतमित्याह अनेनैवेनि | निवन्धः-अनेनैव मताः सर्वे विरुद्धा विनिवारिताः ॥ मूलज्ञाने स्वनाशः स्यात्स्वरूपे त्वस्ति रूपतः ॥ १८३ ॥ प्रकाश:--विरुडा इति ये मताः अभिमता मायावादादयस्त इत्यर्थः । न च 'न विदामे'- तिपदेन भावरूपमज्ञानमेव कारणतया तयोक्तमितिवाच्यम्, तस्य जीवनिष्ठत्वेनोत्तमपुरुष-- प्रयोगानुपपत्तेः । न च बहुवचनात्स्वस्मिन्नेव जीवं मेलयिता बढ़तीति तथा इतिभाव इति, इति हेतोर्न हयादिसदृशीतिभावः । पूर्व समुच्चय इति, देवतात्वसमुच्चयः ॥ १८२३ ॥ ननु बुद्धर्वक्त्रीत्वाय देवतात्वाङ्गीकारो न युक्तः । तस्या अविद्याकार्यत्वेन मायिकत्वात् । न च वाक्यवक्तृत्वानुपपत्तिः। स्वामिक- पुरुपाणामिव तस्या अपि तथात्वसम्भवादित्याशङ्कां वारयितुं तद्वाक्यार्थ विचारयन्तः कारिका- मवतारयन्ति अत्रेत्यादि । अत्र बुद्धिवाक्येषु 'कम्यासि' 'कस्य पुन्यसीति प्रश्नस्योत्तरं 'न विदामे'त्यादिना श्लोकेन वर्तते । तत्रात्मनश्च परम्यापीत्यादिना सस्य जीवादेश्व यः कर्ता जनकस्तस्याज्ञानमेवोक्तं तया,तथा चैतेन खपरजनकस्वगोत्रनामकारकाज्ञानकथनेनापि कार्यदर्शनतः अज्ञातस्य भगवत एव कर्तृत्वमायातीति न मायिकत्वं बुद्धयादीनामित्याहेत्यर्थः। (मृले) अनेनैवेति स्वपरादिजनकाज्ञानकथनेनैव । नन्वग्मिचाक्ये, 'न विदामे 'त्यनेन भावरूपाज्ञानं परामृश्याग्रिमवाक्यस्था विदामेति क्रियां चादायोक्तसर्वकारणविषयकज्ञानमेय तयोक्तम्, न तु तदज्ञानमतो न भगवत्कर्तृकत्वं बुद्धयादीनां वक्तुं शक्यमित्याशङ्कायां तदनूध दूषयति, न चेत्यादि । ननु वयमित्यनेन जीवमपि स्वमध्ये निवेश्य तथा वक्तीति नोत्तमपुरुषानुपपत्तिरित्यत आहुः न च वहित्यादि । अज्ञानस्य कर्तृत्वज्ञानं जीवस्य स्खस्मिन् मेलनं च कर्तृत्वादि- शून्यब्रह्मज्ञानादपरोक्षात् , तादृशं तु ज्ञानं सकार्याविद्यानाशकमतोऽस्यां तथात्वे त्वज्ञानकार्या- यास्तस्याः स्वरूपमेव न स्यादिति दुरापास्तं तथावचनामित्यर्थः । ननु जीवस्य तादृशज्ञानचत्त्वं ·२३४ चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ० २५) प्रयोग इतिवाच्यम् । एवं हि तदा वदेवदि सा तत्त्वज्ञा स्यान्न चैवम् । तथा च सति सैव न स्यात्, जीव एव ज्ञानसम्भवाचेति। एतदेव मनसि कृताइ मूलज्ञान इति । भगवज्ज्ञाने सविधानागाहात्ममतेः स्वरूपनाश एव स्यादित्यर्थः । ननु मायास्वरूपमपीयं न जानातीति तदेवानयोच्यते । न च 'परस्यापी'त्यादिना जीवादिकर्तृविषयस्याऽप्यज्ञानस्योक्तखात्स्वाविद्यायाः स्वस्मिन् कारणलासम्भवातत्र च जीवाविद्याकार्यत्वेनैव खटभिमतवान्न तथेतिवाच्यम् । जीवस्याऽनाद्यविधाक- ल्पितत्वेन तत्स्वरूपस्याप्यज्ञानत्वेनेतदेव परस्यापोत्यादिनोच्यते यत, इति चेद् , अत्र ब्रूमः । यदि जीवस्य जीवलमनायेव तदा तस्याऽविद्याकल्पितत्वे कि मानम् ? विद्यया तन्नाश एव, इति चेन्, न, विद्ययाऽविद्याकार्यससारनाश एव, नतु भगवत्कार्यप्र- पञ्चस्येति पूर्वमेवैतभिरासात् । किं चैवं स्वरूपहानिरूपतां मोक्षे वस्तस्य च पुरपार्थ- त्वेनोपादेयतां वदन्निरपत्रपोसि । ननु जीवभावसत्वान्मुक्तस्यापि पुनः संसारित्वं स्यादिति चेन्न । तत्कारणाविद्याया नाशात् , सततं भगवत्सङ्गतत्वात् “ मामुपेत्य तु तत्सत्ताबाधक न तु तदीयमपीत्यत आहे जीव इत्यादि । सा हि जीव खस्मिन् मेलयित्वा वदतीति त्वयोच्यत इति जीवे एव ज्ञानमागतम् । अन्यथा तु घटादिवत्केवल जडत्वादेव ज्ञानासम्भव इत्युभयथापि वाक्यकथनम्येवानुपपचिरित्यर्थ मनसिकृत्वाहेत्यर्थ । एवमज्ञाननिष्ठ कर्तृत्वज्ञानपक्षे दृषिते तस्वरूपविषयकाज्ञानपक्षमादाय पुन शकते ननु मायेत्यादि । मनु मायाखरूपाजानमत्र न वक्त मक्यम्, परस्यापीत्यनेन जीवप्राणादिकविषयकाजानस्यापि तत्रोक्तत्वात् । स्वादिरूपम्य कार्यस्य प्रतीतिसिद्धत्वेन तन पेक्षाया स्वाद्यविद्याया कारणत्वम्यात्माश्रयान्योन्याश्रयाभ्या उत्तमशक्यत्वेन जीवाविद्याया एव कर्तृत्वस्य त्वया वाच्यत्वान्मायाम्वरूपाजानमन्यारत्वया न वक्त शक्यमिति सिद्धान्तिशका न चेत्यादिनानूध- समाधत्ते, जीवेम्येत्यादि । अज्ञानलेनेति जीवकल्पिकाऽविद्याखरूपस्यानादित्वादज्ञातत्वेन परस्यापीत्यादिनापि मायास्वरूपाजानमेवोच्यते यतोऽतो न बुद्धयादीना भगवत्कर्तृकत्वमित्यर्थ । अत्र समादधते, अत्र चूम इत्यादि । पूर्वमेव तनिगमाटिति, शास्त्रार्थप्रकरण एव जीवस्वरूपस्य कल्पितत्वनिरासात् । ननु यथा अविद्यापक्षो भवतिर्न मन्यते, तथा भगवत्पक्षो मयापीति तौल्यमिति चेत्तत्राहु , पिञ्चेत्यादि, भगवत्कर्तकत्वपक्ष न मन्यसे चेन मन्येथास्तथापि जीवस्वरू- पम्याविद्याकल्पितत्व मोक्षस्याविद्यानाशरूपत्वं च त्वयाङ्गीमियत एवेति मोक्षस्योपादेयता न सापयितु शक्यति नारदप्रयासम्सव मते वृथैव स्यादितिमूरविरोधस्तर दुरि इत्यर्थ । जीव भावसलादिति, सायुज्ये ब्रममावानहीकारेण जीवभावसत्त्वात् । सततं भगवत्सङ्गतसादिति, अरकास्तुभादिरूपेण तत्महतत्वात् । मामित्यादि । उत्तगीतावाक्येन सालोक्या- 1 बुद्धिपतापाधवम् । २ युद्धिनिष्ठा जीवाय स्पम्मिन् मेरमाभावे । इति पश्यचित् टिप्पा म्। , ·(अ. २५) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २३५ कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते " इत्यादिवाक्याचेत्यलं विस्तरेण । तस्याः स्वस्वरूपविषयक परं ज्ञानमस्ति स्वरूपं पश्यनीति, तदपि न याथात्म्येनेति तयावर्तकस्तुशब्दः । एतदुक्त'मिहाघ सन्तमित्यनेन ॥ १८३॥ ननु मार्थितस्यैवाभिनन्दन युक्तं न त्वमाथितस्यापि । तत्र च पुरीमवेशमात्रस्य प्रार्थना न शतवावधिकस्य तत्कुतः "शतं समाः" इति वचनमस्या इत्याशङ्कय तदभिपायमाह अविरक्तिरिति । निबन्धः-अविरक्तिर्वपशतमदभ्रवचनान्मतम् ॥ अतोऽभिनन्दनं त्वन्यनिवृत्तिश्च निरूप्यते ॥ १८१॥ मकाश: "कामभोगान् शतं समाः” इतिवाक्येन वर्षशतमध्ये कदाचिदपि न विरक्तिरित्युच्यते । ननूक्तं प्रार्थितार्थस्यवेत्यादि तपाह अद्भवचनादिति । मार्थनाया'मदनकमणे त्युत्तया तस्यापि वर्षशत सम्मतम् । तथाहि यावत्पुयाँ स्थिति- स्तन्मध्ये यदि विरागः स्यादिपयेषु तदा क्रमेण देहात्ममतेस्त्यागात्कापट्यमेव स्यादनया सह पुरमवंशकर्मणि । मध्ये अत्यागे ह्यदभ्रखम् । पुरे च स्थितिः शतावधिकैव, अतो हेतोः “दिप्रयागतासि” इत्यादिनाऽभिनन्दनम्। अन्यशङ्कयव प्रार्थनायाश्च कृतलात् । 'के नु सदन्यमित्यादिनाऽन्यनिवृत्तिव मूले निरूप्यत इत्यर्थः ॥१८॥ अन्तिमश्लोकस्य तात्पर्यमाह क्रियापरत्व इति । निवन्धः-क्रियापरत्वे सिद्धिः स्यादिति वाहोहि वर्णनम् ॥ रोदने गीतिरेवाऽन गानं निद्रा च वर्णिते ॥ १५ ॥ प्रकाश:- ज्ञानस्य देहात्ममतिविरोधित्वेन तत्परत्वे स्वयमेव न सिद्धयेदिति क्रिया- परससिद्धयर्थ तत्सधानवाहोर्वर्णनमित्यर्थः । 'उपगीयमान' इत्यस्य श्लोकस्या निरूपय- स्तत्र गानस्वरूपमाह रोदन इति । वाल्यसम्वन्धिनी जाग्रदयस्था निद्रा चोन्यते, तत्र रोदनविषये अत्र परोक्षवादे गानमेवाभितम् । यदा। अत्र लोके यदेवोत्पनो रोदिति तदैव सर्वपां गीतिर्भवतीति रोदनमेव गानमिति वर्णितमा 'हदिनीमाविशत्' इति निद्रा च वर्णितेत्यर्थः ॥ १८५॥ दावपि पुनर्जन्माभावस्य मर्यादया सिद्धत्वात् । अलं विस्तरणेत्यनेन दूपणान्तराणामपि सत्ता बोधिता । तानि च तन्मते 'न विदामे त्यादेविधेयकोटित्वेन तद्गतबहुक्चनस्याविवक्षितत्वकल्पनं उपाख्यासदर्थवादत्वं विद्वन्मण्डनायुक्तानि च बोध्यानि । एवं 'न विदामे तिवाक्यस्यायों विचारितः । अमिमस्स विचारयन्ति, तस्या इत्यादि । इदं ' स्वरूपे लति रूपत' इति चरणस्य विवरणम् ॥१८३-१८५ ॥ अन्तिमश्लोकस्येति, 'कस्या मनः स्यादित्यस्य । .

·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. २५-२६) "महिपी यादीहेत” इत्यारभ्याध्यायसमाप्तिपर्यन्तस्य तात्पर्य वदति युद्धेरिति । निवन्धः-बुद्धेः सर्वत्र मुख्यत्वातत्त्वेनाऽन्यस्य सङ्कथा ।। वाल्ये जागरणं सुप्तिन स्वप्न इति बोधितम् ॥ १८६ ॥ प्रकाशः- सर्वघ्र सर्वकार्येषु। अन्यस्य जीवस्य तत्त्वेन तदनुवत्तित्वेन । 'सप्तोपरि कृतहारः' इत्यारभ्य "याति जायात्मजोद्भवम्" इत्यन्तेन भोगसाधनस्थानानां निरूपणाद्भोगस्य च बुद्धबधीनसात्तनिरूपणेन बुद्धिवशजीवकर्थव सम्यनिरूपिता भवतीति ‘सप्तोपरी'त्यादिग्रन्थ इतिज्ञापनाय समित्युपसर्गः । अवस्थादयनिरूपणेनेवा- ध्यायसमाप्तस्तात्पर्यमाह बाल्य इति । अध्यायसमाप्त्येति ज्ञेयम्, (वाल्ये) पूर्ववासनया स्वप्नसम्भवेपि निश्चये प्रमाणाभावात्तथा ॥१८६॥ (अ० २६) अग्रिमाध्याये स्वमावस्थानिरूपणे हेतुमाह किञ्चित्प्रौढ इति । निवन्धः-किञ्चित्प्रौढे तदप्याह रूपं चाऽस्यापि वर्ण्यते ॥ बालत्वात्स्थिरता नास्तीत्यत एवं कथा ततः ॥ १७ ॥ प्रकाश:--किञ्चित्मीठस्य स्वप्नानुभवो भवतीति ताशे स्वममप्याह । तत्कालीनस्य सपरिकरस्य जीवस्य स्वरूपं च ‘स एकदा महेष्वासः" इति त्रिभिर्वर्ण्यते । “चचार अत्रैवं विभागो ज्ञेयम् । 'का त्व'मित्यस्य (४-२५-२६) 'इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम' (४-२५-३४) इत्युतरम् । (४-२५-२६) 'कुत' इत्यस्योतरं (४-२५-३४) न ततः परमिति । 'येनेयं निर्मिते' त्यादि (४-२५-३४) तु स्वसामर्थ्यबोधकम् । सामर्थ्य शरणतानिमित्तत्वमात्रम् । (“निमातृत्वमात्रम्" पाठः) न च विचरन्यदमाद्राक्षीः कयाचिन्नि- म्मितं स्त्रियेतिवाक्यविरोधः । 'अन्ते या मतिः सा गतिरि तिन्यायेन पूर्वप्रज्ञायाः फर्मादि- सहायमात्रतया तत्रापि पदत्वेन दर्शनस्यैव मुख्यतया विवक्षितत्वादिति । किश्चिकीर्पसी' (४.२५-२६)त्यस्योत्तरं 'दिष्टये त्यादिभिः सप्तभिः[४-२५-३६]सोपपत्तिकमिति । तत्रेत्यादि तत्र वाल्यसम्बन्ध्यवस्थाद्वये रोदनविपये बालस्य मात्रादिकृतं गानमेव परोक्षवादे बाह्यसामग्री- रूपत्वेनाभिप्रेतमित्यर्थः । न च परोक्षवादत्वहानिः । एवमुक्तावपि विवक्षितार्थस्यास्फूर्त्या तस्याक्षतत्वात् । ननु गानाशे त्वपरोक्षतैवेति चेन्, नायं दोषः, मोहप्रसादहाणामने ग्रहणादपरोक्षताया अपि प्रस्तुतोपयोगित्वेन कचित्कचिद्विवक्षितत्वादिति । अस्मिन्नध्याये बाल्यावस्था तु 'उपगीयमान इतिपयन [४-२५-४४] 'नैच्छन्ननुकरोत्यज्ञः लै यात् क्रीडामृगो यथे' त्यर्द्धन [ ४-२५-६२ ] च स्फुटतीति ज्ञेयम् । बुद्ध्यावर्तित्वेनैवात्र जीवकथास्तीत्यत्र गमकमाहुः सप्तत्यादि । 'बोक्तिमिति पदस्यार्थमाहुः अध्यायेत्यादि ॥ १८६ ।। एवं सपाढाष्टादशभिः पञ्चविंशाध्यायो विचारितः । पादोनाभ्यां पईिशार्षमाहुः अग्रिमेत्यादि । एतस्याध्यायस्य पूर्वशेषताबोधनाय - .

·(अ. २६-२७) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २३७ मृगयाम्” इति सप्तभिः स्वमस्वरूप च । ननु गर्यनगरलेनैव स्वमरूपनिरूपण तत्पशजनितमुखाभिमतिनिर्वृत्तत्वेन जीवस्वरूपनिरूपणं च कुतो न वृतं भवाटव्यामिव । कुतश्च मृगयारूपं लिएं निरूपितमित्याशय तत्र हेतुमाह बालत्वादिति । अत्र हि वालस्येव किञ्चित्मौढस्याऽवस्थोच्यते । स चाऽस्थिर इति मृगयायां च तादृशत्वं भवतीत्येवम्पा फोक्तेत्यर्थः । यहा। न स्वम इतियोधितमित्युक्ते, तर्हि किं साऽवस्थव नास्तोत्याशङ्कायां नेत्याह । किश्चित्मीठे स्वममप्याहाऽग्रिमाध्याये । 'सप्तोपरी'त्यादिना पुरस्य स्वरूपमपि वर्ण्यते । चकारात्तत्तत्कार्य च । ननु "महिषी यद्यदीहेत तत्तदेवान्यवर्तत" इत्येतायतच सर्वोक्तः "कचितिवन्त्याम्" इत्यादेः कि प्रयोजनमत आह घालत्यादिति ॥ १८७ ॥ दशभिः स्वमनिरूपणानन्तरं तदध्याय एवाऽग्रिमप्रकरणान् विधगते आक्रोश इति । निवन्धः--आक्रोशश्वाऽनुसन्धानं चिन्तनं चाऽपि वर्ण्यते ॥ प्रौढस्य तु कथा प्रोक्ता ढासक्तेरनन्तरम् ॥ १८८ ।। प्रकाश:- "ततः क्षुत्तृन्परिश्रान्तः" इति पदभिरामोशः । चकाराद्रामाणामुत्तरञ्च । ततनिभिरनुसन्धानम् । ततः पद्भिभिन्तनम् । चः समुचये । संसारित्वेन बहिर्मुखत्येपि चिन्तनेन्तर्मुखसाहाह्मणफुलादन्यत्र मुररिपोर्दासादितरत्युक्तमित्यपिशब्दार्थः। अध्या- यार्थमुपसंहरति प्रौढस्येति । (अ. २७) अग्निमाध्यायार्थ विचारयस्मत्र विनश्यत्तायाः कथमध्यार्थत्वं पुत्रादिसम्पत्तापि निरूपणादितिशझायां तत्रोपपतिमाह दृढासक्तरिति । विनश्यता हि विनाशकारणसामग्रीसान्निध्य जीवस्य जराघरादिसम्बन्ध एव हि सा । सा च देहादिविषयहढासत्त्यनन्तरभाविभिदेहात्मयुद्धिकृतस्तादगिन्द्रियपरिणामबुद्धित्तिविषय- भोगश्च सम्पाद्यते । अन्यथा नेयोगवान् स्यात्तढा जरादिसम्बन्ध एव न स्यात् । तथा च तन्निरूपणं विनश्यत्तानिरूपणमेनेत्यर्थः ॥ १८ ॥ निवन्धः-देहात्मबुद्ध्या यसिद्धयेत्तछि तस्य प्रपञ्च्यते ।। प्रौढस्य राजसत्वाद्धि महिपी साऽपि तादृशी ॥ १८९॥ किञ्चित्तौदेतिपद्यस्य व्याख्यानान्तरमाहु, यद्वेत्यादि । अस्मि-पक्षे अय श्लोकः पूर्वाध्यायार्थ- स्यैव सङ्ग्राहक इति सपादोनविंशतिभिस्तदयोंक्तिः पादौनेनास्येतियोध्यम्, उत्तरमिति, एकेनोत्तरम् । प्रोटेस्येति, किश्चित्प्रौढम्यातिपाढस्य चेत्यर्थः ॥ १८७३ ॥ अतः परमष्टभिः सप्तविंशाध्यायार्थमाहुः अग्निमेत्यादि । ननिरूपणमिति, पुत्रादिसम्पत्तिनिरूपणम् ।। १८९ ।।

·२३८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. २७) प्रकाश:--अत एव देहात्मयुद्धेरेवाऽत्र प्राधान्यमित्यावश्लोके तस्याः स्वातन्त्र्यं निरूपितम् । देहात्ममत्यभाचे वक्ष्यमाणस्य कस्याऽप्यसम्भवात्तत्कारणत्वेन तस्याः कथनं युक्तमिति हिशब्दार्थः । तामस्या अपि देहात्मवुद्धेः "इत्थं पुरश्चनम्" इत्यादिना राजसीत्वेन निरूपणे हेतुमाह प्रौढस्येति । साऽपि तामस्यपि ताशी राजसीत्यर्थः । महिपीत्वादाजानुगुणत्वं युक्तमिति हिशब्दार्थः विषयभोगे रजोगुणस्यव प्रयोजकलात्सा तद्भोगानुकूलैब जातेत्यर्थः पर्यवस्यति ॥ १८९ ॥ इन्द्रियपरिणामादीनां पुत्रादित्वेन निरूपणे तात्पर्यमाह बहिरिति । निवन्धः-बहिर्यावान् हि संसारो यस्यान्तःकरणेपि सः॥ अतः पुत्रादिसम्पत्तिरविशेषेण वर्ण्यते ॥ १९॥ प्रकाश:- यस्य पुरुपस्य यावान् संसारो वहिरस्ति तावानन्तःकरणेप्यस्ति । अन्तःकरणे तदभाषे बहिरपि तदसम्भवादिति ज्ञापनाय बाह्यवत्पुत्रादिसम्पत्तिरविशेषणवान्तरप्युक्ते- त्यर्थः । यद्वा ननु सर्वेषां जीवानां तावन्त इन्द्रियपरिणामास्तावत्यो बुद्धिवृत्यादयश्च भवन्त्येवेति न नियमः । केपाश्चिन्मध्य एव मृतेः सम्भवात् । न च शतवर्पजीविन एवेदमुच्यत इति वाच्यम् । साधारण्यव्याघातात्तत्कयं शतान्येकादशेत्यादीत्युक्तमत आह पहिरिति । पूर्ववद्, बाह्यसंसारस्यान्तःकरणपूर्वकत्वमात्रे यतस्तात्पर्य तस्य सर्वत्राविष्ट- सादतो हेतोः सा सर्वेषां जीनानामविशेषेणैव निरूप्यत इत्यर्थः ॥ १९० ॥ यागे घहिः सर्वसाधारण्यासम्भवाद् "ईजे च ऋतुभिः” इत्यस्यार्थमाह स्वल्पपीति निवन्धः-स्वल्पेऽपि हि मनोराज्यं यथा तत्वत्र वर्ण्यते ॥ नित्यातिरिक्त दोपः स्याद्वधेनेति विनिश्चितम् ॥ १९१ ॥ प्रकाश:-इज्यत्वेनाल्पफलदानृणामुक्तत्वादल्पेऽप्यर्थेऽस्य मनोरथ उच्यते । सोऽपि यथा येन प्रकारेण परोपद्रवरूपेण सोनाऽस्मिन्वाक्ये वर्ण्यत इत्यर्थः । तुशब्दो पहिरपि यागपक्षं व्यायःयति । ननु माचोनयहिपो वैयहिंसाकर्तृवादस्य च तद्विपरीतत्वाद् यथा भवान्" इति दृष्टान्तोऽयुक्त इत्यत आह नित्यातिरिक्त इति । अग्नि- होत्रादिपश्चकातिरिक्त इत्यर्थः । नित्योपयोगित्वेन पश्चादिकामनया कृतं यत्कर्म तदतिरिक्त इत्यपि ज्ञेयम् । अन्यथा विधिविरोधः स्यादित्येतत्सर्वं सर्वनिर्णयमकरणे निरूपितम् । एतदेवाभिसन्धाय विनिश्चितमित्युक्तम् । अत्र च 'नानाकाम' इति वचनादताशसारकर्मणो दोपजनकत्वमेति युक्तो दृष्टान्तः । अत एव "भो भो मजापते 'राजन् पशून् पश्य लयाऽध्यरे" इति मज्ञप्तपशुदर्शनमपि सङ्गच्छते । अन्यथा नेपां सद्गतिश्रवणं विरुद्धयेन ॥ १९१ ।।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे अतः परं "आससाद स वै कालः" इत्यादि विचारयति । तत्र दिवसरात्री गन्धर्वत्येन निरूप्य तः सह माणस्य युद्धनिरूपणाभिप्रायमाह कालस्येति । निबन्धः-कालस्य नाशकत्वं हि सर्वथैव सदापि हि ॥ नित्यप्रलयरूपेण सन्ततिर्न निवार्यते ॥ १९२॥ प्रकाश:-कालस्तु दिनादिरूपोपि सर्व एव मरणकर्त्तव | सदापि वाल्यादिवपि । तथापि स तु लयो निवार्यते, परं तु चतुर्विधमलये नित्यमलयरूपण या सन्ततिः सा न निवार्यते । एतदुक्तं "परिटच्या विलुम्पन्ति सर्वकामविनिर्मिताम" इत्यत्तेन ग्रन्थेन ।। १९२॥ अग्रिमश्लोकार्थमाइ तत्रेति । निवन्धः-तत्र प्राणस्य हेतुत्वमिन्द्रियाणां बलं ततः॥ इन्द्रियाशक्तितो ज्ञातः स्थूलप्राणपरिक्षयः ॥ १९३ ॥ प्रकाश:--सर्वथा यो नाशस्तन्निवारणे माणस्यैव हेतुत्वम् । माणस्थित्येव देहस्थितः । इन्द्रियाणामपि वलं माणत एव । ननु चिन्ता हेतुपाणक्षयज्ञानमस्य कथमत आह इन्द्रियाशक्ति इति । स्थूलेति । महत्कार्यकरणसामर्थ्यमिन्द्रियाणां यस्मात्स स्थूलः प्राणः । तादृशं सामर्थ्यमेव वा स्थूलत्वं माणानाम् । केवलं जीवनसम्पादकः सूक्ष्मः । अतः कार्याभावेन कारणाभावानुमानमित्यर्थः ।। १९३ ।। ननु प्राणेन्द्रियादीनां स्वरूपतः सत्त्वातच भोगसम्भाचिन्ता कुत इत्यत आह पुत्रादीति। निबन्धः-पुत्रादिविषयाः सर्वे कालेन द्विविधाः कृताः॥ नाशोपयोगरहित्यभेदेनाऽऽस परं स्वतः ॥ १९४ ॥ प्रकाश:-इन्द्रियपरिणामबुद्रिवृत्तिस्यादिविषया इत्यर्थः। द्वैविध्यमेवाह नाशेति । ननु कालस्य नित्यपलयजनकत्वेन बलिष्ठत्वात्प्राणस्य तत्राकिश्चित्करत्वात्तेन युद्धयतां किं क्रियत इत्यपेक्षायां प्राणस्य कार्यमाहुः तथापि स तु लयो निवार्यत इति, मरणरूपो लयः मागेन निवार्यत इति तस्य कार्यमित्यर्थः । सन्ततिरिति । प्रलयसन्ततिः। इदमेवोपपत्त्या वक्तुमाहुः अग्निमेत्यादि । अग्निमश्लोकार्थमिति 'ते चण्डवेगानुचरा' इत्यादिश्लोकद्वयार्थम् ; (भा०) मृले 'प्रजागर पदेन मुख्यः प्राण उच्यते । इतिबोध्यम् । 'क्षीयमाण' इतिश्लोकस्य [४-२७-१७] तात्पर्यमाहुः ननु चिन्तेत्यादि । कार्याभाषेत्यादि । प्रयोगस्तु मम प्राणसामर्थ्य पूर्वापेक्षया न्यूनम् , तत्कार्यरूपेन्द्रियसामर्थ्यस्य न्यूनत्यात् , यत्र यत्र कार्यसामर्थस्य न्यूनत्वम् तत्र कार्यकरणसामर्थ्यस्य न्यूनत्वम् , यथा वहिज्यालासु । यन्त्र नैवं तत्र नैवम्, सद्वयम्ये इति ॥ १९४ ।। "अदिनादि"पाटः।

·२४० चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ. २७) केपाश्चिन्नाशः केपाश्चिस्थितानामपि कार्योपयोगराहित्यम् । यद्यपि कालः सर्वदा विशिष्टः । न ह्यस्मिंस्तदा काचन नाशोपयोगिनी कृतिः कालेन क्रियते तदेवान्यस्येन्द्रि- यादिवृद्धिदर्शनाच, तथापि तावति काले गते सर्वत्र सर्व तथा भवतीति कालकृतमित्युन्यते, परं तु स्वत एवेन्द्रियादिस्तथा भवति तदाह परं स्वत इति । स्वतः परमिन्द्रिया- दिस्तथा आसेत्यर्थः । तहि पूर्वमेव कुतो न स्यात् ? न स्यात, स्वसम्बन्धिताव- कालस्य निमित्तत्वात् । तर्हि स्वत इति कथम् ? इत्यम्, एकस्यैव कालस्य कश्चित्मति शतवर्षात्मकलं कश्चित्पोडगवर्पाद्यात्मकत्वं च दृश्यते । तत्रावच्छेदकेन भाव्यमवश्यम् । स च तत्तत्सम्बन्धनिरूपकः स स पदार्थ एवेति । यत्र कालसाम्येपि कस्यचिदिन्द्रियादि- सामर्थ्य नापैति तत्रेश्वरेच्छा प्रारब्धं वा नियामकं ज्ञेयम् । यद्वापरंस एवेत्यनिमश्लोकोक्तं भोगोऽज्ञानं च । तवयं स्वत एव प्रारब्धादेव, न चिन्द्रियसामर्थ्यनेत्यर्थः ॥ १९४ ।। इन्द्रियादिसामर्थ्यनाशमुक्त्वा शरीरसामर्थ्यनाशहेतुं निरूपयति स्वस्यापीति । निवन्धः-स्वस्याप्यशक्तिकरणे कारणं तु जरैव हि ॥ अप्रतीकरणं तस्या वक्तुमाह कथां तथा ॥ १९५ ॥ प्रकाशः जरासम्बन्धमात्रे निरूप्ये ततो विहितेत्यादिना तत्कथानिरूपणस्य प्रयोजनमाह अप्रतीकरणमिति ॥ १९५ ॥ तत्र “कालस्य दुहिता" इत्यादि श्लोकचतुष्टयस्य तात्पर्यमाह अनुग्रहादीति । निवन्धः-अनुग्रहादिकर्तृत्वाद्देवता मृत्युबोधिका ॥ विनइयत्तेवमेव नाशोऽतः परमुच्यते ॥ १९६ ॥ प्रकाशः-अनुग्रहः पूरौ । आदिशब्दैन निग्रहो नारदे । तेन देवता सेति ज्ञापितम् । तस्याः कार्यमाह मृत्युपोधिका । यदेव सा प्रविशति तदेव मृत्युरागत तहीति, काले तत्कारकत्वम्यौपचारिकत्वेनेन्द्रियाणामेव म्वतः क्षीयमाणत्वे । तहीति स्वसम्बन्धिकालस्येन्द्रियाशक्तिजनकत्वे । स स पदार्थ इति, देहसम्बन्धो- त्तरभावी भोग्यादृष्टसम्पादितो भोग्यपदार्थः । यथा बहुभोजन आलस्यम् । विरुद्ध- मोजने रोगोत्पत्तिः, स्वल्पभोजने बलाभावो, यथोचितमोजने, तु सामर्थ्य मिति । अत्र शतवाद्यात्मकत्वे देहसम्भवः प्रयोजकः । इन्द्रियसामध्ये तु तदुत्तरं सम्यध्यमान उक्त- विधपदार्थ इति विभागः । तथासतीन्द्रियादिसामर्थ्य प्रतिकालस्य प्रयोजकत्वं वा सहकारित्वं वा, जनकत्वं तु भोगस्य पदार्थस्य वा । तेन स्वत इत्यस्य भोगाद्भोग्याद्वेत्यर्थः सिद्धयति । ननु कचित्कचिद्यभिचारोपि दृश्यत इति तत्परिहारायाहुः यत्रेत्यादि । अयं विचारः प्रकृतानुपयुक्तत्वाद् व्यर्थ इत्यरुच्या व्याख्यानान्तरमाहुः यद्वंत्यादि । तेन देवता सेतिज्ञापित- मिति । एनेन बुद्धिप्रभृतिषु देवतात्वशरीरित्वाद्यङ्गीकारस्यापि युक्तत्वं योधितम् । तावत्पर्यन्त ·(अ०२७-२८) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे इति ज्ञायत इत्यर्थः । अध्यायार्थमुपसंहरति विनइयत्तेति । कालेन कृत्वा जीवश- केरभिभवोऽध्यायार्थः । सोऽपि "एवं कृपणया बुद्धया" इत्येतदन्तो न तु "अव्यक्ती भीमसैनिकः” इत्यन्त इति मनिराकरणार्यवमेपैवेत्युक्तम् । तथा हि । अत्र हि जीव- शत्यभिभवनिरूपण न मुख्यमयोजनतया, किन्तु नाशहेतुत्वेनेति तेनापि वाच्यम् । तथा च, सदपेक्षयेन्द्रियादिशक्तिद्वासेप्वप्यनुगतका विनश्यत्तवाध्यायार्थत्वेन वक्तुमुचिता। एतदुक्तमेवमेवेत्यनेन । नन्वरत्वेयं तथाप्यध्यायस्तदधिरेवेति चेत्तत्राह एपवेति । अत्र विनश्यत्व निरूप्या सा चाऽव्यक्तो भीमसैनिक' इत्यन्तनिरूपितार्थरूपैवेत्यध्यायस्ताव- पर्यन्त एवेत्यर्थः। (अ. २८) अग्रिमाध्यायार्थ प्रतिजानीते नाश इति ॥ १९६ ।। 'तत्र सैनिका' इत्यादिश्लोकपञ्चकस्यार्थं वदस्तत्र मज्वारादीनामपि नाशकरने स्वातन्त्र्यनमा- भावायाह ज्वरेति । निवन्धः-ज्वररोगादिसंयुक्ता सर्वनाशकरी तु सा ।। अधिकारि शरीरं च नाशयत्येव दोपतः ॥१९७॥ भकाश: "याहि मे पृतनायुक्ता" इति वाक्ये भयेनान्येषां सहभावमात्रस्योक्त- सात्सव नाशकरी। एवं नेपामनुपयोगमाशयोक्तं संयुक्तति संर्वति। देवशक्तियुद्धया- दिनाशकत्येपि सर्वाशेन नाशकत्वं ज्वरादियुक्ताया एवंति तत्सहभृता सा तयेत्यर्थः । हरिभक्त शरीरव्य वर्तनाय तुशब्दः । ननु तदैव देहस्याऽनाशानाऽस्या नागकत्वं किंतु तदुदितः स हि यो यदनन्तरः" इति न्यायाद्भयस्येवेति शङ्का वारयन्त्रय 'माद- यन् सकलां पुरोम् ' इत्यादिना सामान्यतो निरूप्य "कन्योपगृढो नष्टश्री" इत्यादिना पुनर्विशेषनिरूपणस्य तात्पर्यमाह अधिकारीति । कर्मादिप्यधिकारिरूपं तत्करणसमर्थं यच्छरीर तन्नटनीत्वादिदोपकरणतो नाशयत्येयेत्यर्थः ॥ १९७ ॥ ननु चिन्तासमये प्राचीनयुद्धिष्टम्यादीनामसम्भवात् “दुहितः पुत्रपौवाँध" इत्यादि कथं सङ्गच्छत इत्यत आह अन्तस्थ इति । निवन्धः-अन्तःस्थ एव विषयः सूक्ष्मरूपेण यः स्थितः ॥ देहत्यागे सर्वनाशो देहमत्या भविष्यति ॥१९॥ एपेत्यर्थ इति, तथा च, परमतेध्यायार्थातिक्रमकल्पना असहुतैवेत्यर्थः । एवमष्टभिः सावि- शाध्यायो विचारितः । अतः परं पादोनः पोडशभिरएविंशाध्यायं विचारयन्ति अनिमाध्याये- त्यादि। निरूप्येति, नाशकलं निरूप्य ! चिन्ताविषय इत्यादि, तथा चान ·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ० २८) प्रकाश:-विपयश्चिन्ताविषयः पुत्रादिः। सूक्ष्मरूपेण वासनारूपेण । सर्वस्य बुद्धिवृत्यादे शो भविष्यति, देहात्ममतिरेव तत्र हेतुः । देहस्यैवात्मत्वेन ज्ञानात्तप्यागे सर्वनाश मन्वानस्तथा चिन्तां कृतवानियर्थः ॥ १९८ ॥ पूर्वमनिरूपणेधुना च तन्निरूपणे हेतुमाह तद्धेतुरिति । निवन्धः-तद्धेतुः कण्ठरोधादि तस्मिन् जातेऽन्वतप्यत ॥ न स्मृतिः कृष्णदेवस्य मरणेपीति तत्कथा ॥१९९॥ जीवे गते तु सर्वपां गतिस्तस्य बलायमात् ॥ नित्योऽपि विधिहीनश्चेन्नरकायैव नाऽन्यथा ॥२०॥ प्रकाश:-आदिपदेन तत्कार्यम्, 'लोकान्तरं गतवती'त्यादिना तत्कथनस्य प्रयोजन- माह न स्मृतिरिति । तत्कथा चिन्ताकया, तदेव भयागमनकथा वा १९९) सर्वेषां माणादीनाम् । तस्य जीवस्य गतिस्तु यमाधीनेत्यर्थः । ब्रह्मांशत्वेनाऽयुक्तत्वेपि यमस्य स्वाधिकारवलात्तथा । ननु "तं यज्ञपशवोऽनेन" इति कथमुपपद्यते नित्यत्वेन विहि- तसात्तस्येत्यत आह नित्योपीति ॥२००॥ 'अनन्तपार' इत्यस्यार्थमाह कुटुम्वेति । निवन्धः-कुटुम्बपोपणफलमनुभूय चिरं पुनः ॥ देहात्ममतिदाढर्येन प्राकृतोऽभूदितीर्यते ॥२०१॥ प्रकाश:- :--" तामेव मनसा" इत्यस्यार्थमाह देहात्मेति । "यं यं वापि स्मरन् भावम् " इति वाक्यानुसारेण पुनस्तथवाऽभूदित्युन्यत इत्यर्थः ॥२०१॥ संसारमार्गकथनमुपसंहरन पुनर्जन्मान्तरस्याप्यान्तरवाह्यकथानुक्तौ हेतुमाह पुरचनेति । निबन्धः-पुरञ्जनकथा पूर्वसिद्धैवेति न सोच्यते ॥ वहिः कथाऽपि येनाऽयं मुच्यते स निगद्यते ॥२०२॥ पाशा-बहिः कयापि पूर्वसिद्धयेलिलम्बन्धः । अतः परं गेन मार्गणाऽयं मुक्तो भवति. स मार्गः "अनन्तरं विदर्भस्य " इत्यादिना निरूप्यत इत्याह येनायमिति ॥२०२॥ बुद्धयादिवृत्तयस्तन रूपेण नोच्यन्ते । किन्तु, ये बाह्याः सन्तो वासनारूपेणान्तरत्वमाप- नास्तेभिप्रेयन्त इत्यर्थः । अनिरूपण इति, चिन्ताया अनिरूपणे । तत्कथनस्येति चिन्ताकार- कथनस्य । प्राणादीनामिति, इदं 'अन्वद्वन्ननुपथा' इत्यस्य तात्पर्यम् ॥ २००१ !! पुनर्जन्मान्तरस्येति, स्त्रीजन्मनः । सम्बन्ध इति पदानां पुनः सम्बन्धः । तथा च द्वितीयजन्मन्यप्यान्तरकथापूर्वतूल्येवेति सा नोच्यते, यहिःकथा तु ततो मिना पूर्वसिद्धास्तीति ·प्रकाश.- , तदुक्तम्, (अ० २८) सावरणभझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे निबन्ध:-बाह्यानामान्तरत्वेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ तदा स्त्रीत्वेन जातस्य यदासीत्स्पष्टमेव तत् ॥२०३॥ तथा परोक्षता नाऽर्थे शब्दमाने भविष्यति ॥ (अथापि ह्यविवेकेन । मनु संसारमार्गान्मुक्तिमार्ग ह्यान्तरकृत एवं विशेपो नाऽन्यः । तथा चतत्सदृश एव सोगि मार्गः, परमन्तर्मुखतया क्रियमाणत्वेनान्तरोयम्, बहिर्मुखतया क्रियमाणत्वेन वाद्यत्वं तस्येनि विशेष इत्यतिदेशेनैव ज्ञातुं शक्यसादि- शेपनिरूपण व्यर्थम् । तथाहि तब देहात्ममतिसझेनेन्द्रियायध्यासेन च तद्वतितत्परिणा- मादयः पुत्रादिसन्तानलेनोक्ता यथा तथा भगवानात्मेतिमतिसझन तन स्नेहे जाते तदुपदेष्टसहन हरिसेवारूचिश्रवणादिरूपापत्यानि, यथा प्रज्वरादयोन्तर्वहिस्ता- पकास्तथा तन्निवर्तकोन्तर्वहिस्त्यागो यथा गन्धरायुःक्षयस्तथा भगवद्भक्त्या तदक्षयः । " तस्य यक्षिणी नीतः" इति । यथा जरयेन्द्रियवैकल्यं तथा योगेन तज्जया, यथा माकृतयुद्धया माकृतत्वं तथा ब्रह्मात्मभावनया तद्भाव इति । यदि च विशेषतो निरूपणमेनेट तदा यथान्तगणां बाह्यलेन निरूपणं कृतं तथा बाह्याना- मपि पदार्थानामान्तरत्वेन निरूपणं कर्तुमुचितं स्यात् । एवं सति स्त्रीत्वेन जातस्यापि सर्व स्पष्टमेवेति व्यर्थ निरूपणम् । किञ्च, पूर्व शान्तराणां बाह्यत्वेन निरूपणं कृतम् । पकृते च सत्सङ्गादिपदार्थानां वाधानां वाह्यत्वेन निरूपणेन नाऽयं परोक्षता किन्तु शब्द- मात्र एव भवतीत्युपक्रमविरोध इति बाह्यानामान्तरत्येनेति सानाश,थ समाधत्ते । अथापीति । यद्यप्येवं तथापि माचीनयहिपस्तथा विचनासामर्थ्येन यथाकथञ्चित्प- रोक्षतामङ्गीकृत्येदं निरूप्यत इत्यर्थः । अस्य कर्मपरत्वेन तथाविवेकाभावो युक्त इति दिशब्दार्थः । यद्वा । नन्वान्तरयुयादीनां बाबस्त्रीत्वादिनिरूपणेन हि पूर्व परोक्षतोक्ता, भने तु सत्सङ्गश्रवणादीनां वायानामेव वायत्वेन निरूपणे कथं कथायाः परोक्षतेत्यत आहे बाह्यानामिति । अत्र हि भगवद्धर्मसम्बन्धेन मुक्तिर्वाच्या, स च पाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधः । तत्र बायोप्यान्तर एपेति मन्तव्यः । एत- सझेनाऽहं कृतार्थी भृयासमिति बुद्धिपूर्वकस्यैव तस्य तत्साधनत्वात् । अन्यथा भक्तद्रोहाथै कृतस्य सत्सङ्गस्यापि मोचकत्वं स्यात् । न च, नरफसाधनसात् । तथा सैयोच्यते इत्यर्थः ॥२०२ ॥ यथाकथञ्चिदिति विविक्षितार्थगोपनमात्रेण । स चेति, ·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ० २८) च । पाह्यलोन प्रतीयमानानां सत्सगादीनामध्यान्तरखानेपां च वाद्यत्येन निरूपणे पूर्वस्मान्न कश्चिठिशेप इत्यर्थः। एतेन स्त्रीत्वेन जातस्य मुक्तिनिरूपणमन्यशास्त्रविरो- धीत्यपि निरस्तम् । न ह्यत्र देहधर्मस्य स्त्रीसादेनिरूपणं किन्लात्मधर्मस्य, तो च "पुंस्त्वं स्वतन्त्रता तस्य पारतन्यं तथेतरत् ” इति पुरवोक्तौ। तदाह तदा स्त्रीत्वेनेति । अस्य पूर्वत्रानुपङ्गः कार्यः । तथा च बाह्यानां पुंस्तादीनामुक्तरूपा- णामान्तरत्वेन स्त्रीत्वेन जातस्य तदा न कश्चिदिशेप इत्यर्थः । तर्हि पारतन्त्र्यं मिन्नतया कुतो न निरूपितमिन्यत आह यदासीदिति । वक्ष्यमाणरीत्या भगवतो भगवदीयस्य वाऽभीनत्वेन निरूपणात्तदेव निरूपितं भवतीति पृथक्तन्निरूपणं नापेक्ष्यत इत्यर्थः । एवमस्य प्रकरणस्य सर्वथा परोक्षता साधिता॥२०३॥ यस्मिन् पक्षे याह्यानामपि याद्यत्वेन निरूपण तस्मिन्पक्षे वाद्यखात्सङ्गादेरथस्य तत्र न परोक्षता किन्तू पयेमे मलयध्वज' इत्यादिशब्दै निरूपणाच्छन्दमात्रे परोक्षतेत्याह तथेति ॥२०३३॥ एवं प्रकरणस्य परोक्षतामुक्सा तज्जन्म विचारयति । यद्यप्युक्तरीत्या पुस्खादी न विशेषस्तथापि “बभूव प्रमदोत्तमा” इति प्राकृतभावमुक्सा मध्ये जन्मान्तरमनुक्त्वैवाग्रिमवृत्तान्तकथनात्तद्भावापन्नस्यैव सा कथेत्यवसीयते । तचा- नुपपन्नमित्याशइथ तज्जन्मस्वरूपमाह अथापीति। निबन्धः-अथाऽपि ह्यविवेकेन देवादेवालयादिषु ॥ २०४॥ दासेपु जन्म तस्याऽभूत्कृष्णकार्येषु सङ्गतिः॥ प्रकाश:- अथेति भिन्नपक्रमे। यद्यपि प्राकृतदशायावतन्न सम्भवति तथाप्युच्यत 'इत्यर्थः । तत्रोपपत्तिमाह वादिति । भगवदिच्छात इन्यर्थः । यदि प्राकृत- दशायामेव भगवत्कृपा न स्यादप्राकृतदशायामेव च स्यात्तदा कदाचिदपि न स्याद- न्योन्याश्रयात् । अतः पूर्वं भगवत्कृपा युक्तेति हिशब्दाः । अविवेकेनेदं भगवत्कार्य- मलौकिकमिति विकगहित्येन कृष्णकार्येषु सङ्गतिरिति सम्बन्धः । अविवेकेनोपल- क्षितस्यैव नस्य तेषु जन्माऽभूदिति वा । दक्षिणदेशोक्तिरप्यत्र साधिकेति ज्ञेयम् । अन्यत्र तथापूनाप्रवाहाभारात् । यतस्तेषु जन्मामुदतः कृष्णकार्येषु साऽभूदित्यर्थः । ' तस्यां सअनयाञ्चक्रे " इत्यस्यार्थमाह कार्यासक्तस्येति । भगवद्धर्मसम्बन्धश्च । .पूर्वत्रेति वाद्यानामित्ति पूर्वाद्ध। स्त्रीत्वेनेति, यास्त्रीत्वेन ।। २०४ ॥ जन्मान्तरमिति मुक्त्युपयोगि पुरीप्रवेशरूपं दुहितृत्वेन जन्म । अनुपपन्न मिति मुक्तिसाधनकरणाभावादनुपपन्नम् । एतदिति, मुक्तयुपयोगि जन्म । तेविति, दासेषु । .मूले, देवालयादिपदं 'राजमिहस्य वेश्मनी त्यस्य विवरणरूपम् । दासास्तु मकरणादेवो-

·(०२८) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २४५
निवन्धः-कार्यासक्तस्य तस्याऽभूत्प्रेमाश्रुत्यादिसप्तकम् ॥२०५॥
निरन्तरं कृतानां हि सप्तानां कोटेशो भवः॥
प्रकाशः-प्रमेययलेनवेत्तिभावः ।२०५॥ एककस्येत्यस्य तात्पर्यमाह निरन्तरमिति ।
सकरकृतानां बहुधा भवनाभावात्तथा कृतानामेव तधायुक्तमिति हिशब्दार्थः । तेन
कोटिश आवृत्तानामेव श्रवणादीनां पुरुषार्थसाधकत्वं न सककृतानामितिभावः ।
अग्निमस्यार्थमाह कार्य चिन्तयत इति ।
निवन्धः-कार्य चिन्तयतस्तस्य दृढः प्रेमा मनस्यभृत् ।।२०६॥
येन वैराग्यसत्सङ्गो यतः प्रेम्णाभजद्धरिम् ॥
प्रकाश:- पूर्व तु स्वाधिकारवशादेव भगवत्कार्यमा यथाकथश्चित्कार्यमिति बुद्ध या
तत्करणम् । अन्यतः पुत्रादितस्तत्सम्पादने तृष्णोम्भावोऽप्यासीत् । तदनन्तरं
निरन्तरं भगवत्कार्यचिन्तनेन कृता मनसि प्रेमाभूत् । सोपि दृढोऽन्यथा कर्तुमशक्यः,
अन्यस्मिन् सेवारि सम्भवत्यपि येन स्वयमकृत्सा स्थातुमशक्तो भगवति तादृशः
प्रेमाऽभूदित्यर्थः । तदान्येपां प्रतिबन्धकत्वज्ञानेन स्वभावतोप्यन्यत्र वैराग्यं जातम् ।
ततो भक्तेप्येव सङ्गः । तत्र च सततं भगवत्कथाश्रवणेन माहात्म्यज्ञानपूर्वकमुदृढसर्वतो-
धिकस्नेहेन हरिमभजत् । एतेन प्राणेन्द्रियान्तःकरणाच्यासनिटत्तिरुक्ता । प्राणेश्योपि
भगवत एवाऽधिकं मियखाद्, इन्द्रियाणां च तादर्थ्यात् ।।२०६३॥
चतुर्विधान्तःकरणे चाहङ्कारमात्रमवशिष्यते । अहं सर्व साधयामीतिरपः ।
तस्य निवृत्तिप्रकारो 'विभज्ये'त्यादिना निरूप्यत इत्याह अहङ्कारेति ।
निवन्धः-अहङ्कारप्रवृत्तस्य लेशः सर्वोपि वर्ण्यते ॥२०७॥
ततो ज्ञाने समुत्पन्ने नष्टेहतरणे पुनः ।।
चिन्ता कृष्णस्य सेवार्थमभूयेनातिदुःखिता ॥२०॥
प्रकाश:-भगवदधीनतयैव नेस्थितिः स्यात्तयैव सर्व सिदचेत् । अहं स्वसाधित-
पलभ्यन्त इति ज्ञेयम् ॥ २०५ ॥ ममेयरलेनवति । एतद् अभृत् प्रमाश्रुत्यादि सप्तक-
मितिमूलोक्या सम्बध्यते । अत्र प्रेमा 'आत्मजामसितेक्षणामि'त्युक्ता कथारुचिः । असि-
तस्य कृष्णस्य भगवत ईक्षणं ज्ञानं ययेति । सप्तमुतास्तु श्रवणकीर्तनम्मरणपादसेवनार्चन-
वन्दनदास्यानि । तदेतत् 'श्रुत्यादिसप्तकमि'त्यननोक्तम् । एतेषां यवीयस्त्वं रुच्यन्तर-
भावित्वात् ॥ २०६॥ दृढ इति, इदं धृतवतामित्यस्य तात्पर्यम् । वैराग्यमिति, इदं मुनि-
पदस्य तात्पर्यम् । ॥२०६३॥

·२४६
चतुर्थस्कन्धार्थः ।
(अ०२८)
साधनः साधयिष्यामीति प्रमाणपरतया साधनेषु प्रवृत्तस्याधिभौतिकादिले शो निरूप्यत
इत्यर्थः । अत्राऽहङ्कारकार्यरूपं यत्कृष्णकार्य तद्रूपो मलयध्वज उच्यते । अत एव
कुलाचलमदिरेक्षणापदे मूले कार्यकारणयोरवयात्स एवाकारत्वेनाऽप्युच्यते । मुत-
त्यागस्याऽप्युक्तखान्न पूर्ववच्छवणादिकं ज्ञेयम् । “आरिराधयिपुः कृष्णम " इनि
वचनान्न सर्वात्मना त्यागः, अतः मुष्टक्तमहङ्कारप्रवृत्तस्येति । तनः साविकान्तःकरणे
कियत्कालानन्तरं क भगवान ब्रह्मादिदुरापः काहमतिनीच इत्येवंरूपे माहात्म्यानुभये
सति देन्याविर्भावनाई साधयिष्यामीतिरूपेऽहवारे नष्टे ताशस्य भगवतः सेवा कथं
स्यादिति चिन्ताऽभूत् । पूर्व तु स्वस्यैव भजनायोग्यत्वेन चिन्ताऽभूत् । तत एवमति-
दुरापत्वज्ञानेन तूष्णीम्भाये मजनमागोंच्छितौ सर्वपुरुषार्थोच्छित्तिभविष्यतीति महती
चिन्ताभूदिति पुन:पदम् । अत एवाऽतिदुःखिता । इदं यदा नोपालभताइघों"
इत्यादिना निरूपितम् ॥२०८॥
अहङ्कारनाशे सति " पति परमधर्मज्ञम् " इत्यादिना पुनः कृष्णकार्यकथन-
मनुपपन्नमित्याशङ्कय तत्रोपपत्तिमाह अहङ्कारस्येति ।
निबन्धः-अहङ्कारस्य लेशेन पुनः सेवापरो ह्यभृत् ॥
ततस्तस्याप्यभावे तु मोहे साक्षाद्वरिर्वभौ ॥२०९।।
पकाश:-मद्दीनतयैव सन्तुष्टो भविप्यतीति तल्लेगः । तेन पुनस्तत्परोऽभूत् । तथापि
भगवदप्राप्ती तल्लेशोपि नष्टः । तदा सर्व भगवदधीनं भगवाँथाऽतिदुराराध्य इति
सर्वमशक्यमिति स्वरूपाज्ञानस्य सवात्स्वनाशमेव भाक्यमानायां सत्यां हरिरन्तर्यामी
स्वयमेव घभावित्यर्थः । पतिशरीरमात्रं तल्लंशः। चिन्ता वादीपनं तदभावः ।।२०९।।
आविर्भूतकार्यमाह आद्यमिति ।
निबन्धः--आद्यं पर्व तु तेनैव नाशितं येन सोऽभवत् ।
अत एव हि सम्पन्नं न विविक्तं हि गोप्यतः ॥२३०il
मृढत्वमेव कार्याय न कर्मजडतेति हि ॥
प्रकाश:--स्वरूपाज्ञानमविद्याया आय पर्व । तेनैव हरिणव । नाशफलमाद
येनेति । सोभवत्तत्पदार्थरूपोऽभवदित्यर्थः । एक्कारेणेतरानाश्यसमस्योच्यते । ननु
पञ्चेन्द्रियार्था इत्यादिव्याख्यानस्य किं प्रयोजनम्,अधिकारिणोन्तर्यामिसाक्षात्कारे स्वत
एव तदोषसम्भवादित्यत आह अन एवेति । यतो व्याख्यानं कृलमत एव तोनि
सम्पनभित्यर्थः । तत्रोपपत्तिमाह न विविक्तं हीति । वाक्यार्थों यत्र गोप्यस्ताशा-
अत एवेति अहंकारवोधनार्थत्वात् ॥२०॥

·(अ० २८-२९) सावरणभने सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २४७ हास्यादिविक्त मेकान्तरूपं मूक्ष्मं यज्ञानं तन्न सिद्धयतीत्यर्थः । तस्य सर्ववस्तुयाथाल्य- ज्ञानाभावाद्युक्तं तथा कथन मिति हिगब्दः। चोधनार्थमेवाविर्भानाविर्भावमात्रण सर्वसम्पतिः। प्रमेयवलं पुरुषोत्तम एव, तदपि प्रकटीकृतं चद्भवति । अत एव मुचुकुन्द- कया तथा । अम्य चान्तर्यामिरूपालाद्यक्तमेवमिति पूर्व हिशब्दः ।।२१०।। तहि यथा तम्याग्व्यानेन तस्य ज्ञानं जातं तथा बर्हिषदोपि तन्छ्यणाकृती न जातमित्यित आह मूढत्वमेवेति । स तु सर्वेतिकर्तव्यतामृढ इत्येनत्कयनमात्रणेटमेव गृहीतवान् । अयं तु कर्मव कर्तव्य नाऽन्यदिति निश्चयेन जब इव जातस्तेन विरुद्धमानमत्वात्तन्नाभदित्यर्थः । जडस्य ज्ञानाभावो युक्त इति दिगन्दः ॥१०॥ स्वस्पाज्ञाननिटर्यव परममुक्तिरिति भ्रमाभावाय तन्मुक्ति विपन्नुपसंहरति पवमिति। निवन्धः-एवं कृष्णकपातोऽयं जीवन्मुक्तो बभूव ह ॥२११॥ कथामानवविज्ञानविनिवृत्त्यै तथोक्तवान् । प्रकाश:-~यदि भगवान महतीं कृपां कुर्यात्तदा तव भक्तिमपि दसा स्वयं प्रकटीभूय परममुक्तिमपि दद्यात्परं त्वयंस्पैच यतः कृपाऽतस्तथवाऽऽमेत्यर्थः ॥ ११॥ ननु नाग्देन "वहिप्मन् एतदि "तिश्लोकः किमर्थमुक्तस्तत्राह कथामात्रत्वेति । तथा मत्ति योधार्थमाकाव न स्यात् । तदभाने चोक्तिः सर्वा व्यर्था स्यादिति तस्य स्वायोधज्ञानेन योधाकानोत्पादनार्थ तथाऽऽध्यात्म्यं पारोक्ष्येण पदर्शितमित्युक्त्यानित्यर्थ ।।२११३॥ (भ. २९) अग्निमाध्यायं विचारयन्नीपव्याख्यायाग्रे यन्न व्याख्यातं तत्र परोक्षत्वं नास्तीतिशङ्काभाषायेपछ्याख्यानस्य तात्पर्य वक्तुं तदनुवदति माणेन्द्रियादीति । निवन्धः-प्राणोन्द्रियादिपर्यन्तं कथञ्चिद्विवृतिः कृता ॥२१२।। अग्रे कथां परित्यज्य सर्वमाह स्वयं स्फुटम् ॥ प्रकाश:-कथां परोक्षफ्यामित्यर्थः ॥२१२३|| अत्र तात्पर्यमाह कथञ्चिदिति । तथाकथनमिति, प्रत्यक्षतया व्यारत्यानम् । मुचुकुन्टकथा तथेति प्रमेयबलम्याप्रकीकरणान्मु- क्तिविलम्यबोधिकेत्यर्थ.। युक्तमेवमिति आविर्भय तथा वोधन युक्तमित्यर्थ ॥२०॥ एवं पादोनः पोटशभिष्टाविंशाध्यायार्थो विचारितः । अतः परं चतुर्दशभिस्नत्रिंशाध्यायं विचारयन्ति अग्रिमेत्यादि । कथञ्चिदिति बहिपन्मन परीक्षार्थ ब्राह्मणवाक्यमुखेन । तथा च, तायतैव बोधसम्पत्तावने परममुत्स्यु- पयोगि वक्तव्यम् । अबोधे तु विनार्य वक्तन्यमिति तस्य बोध परीक्षितुं तथा विवृतिः कृता । अमे तद्वाक्येन बोधपरीक्षोत्तरं स्वय नारदः सर्व पूर्वोक्तं म्फुटं प्रत्यक्षवादेनाह ।

·२४८ चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ० २९) निवन्धः-कथञ्चिद्दोधनं कार्य न व्याख्यानं स्वतः फलम् ॥२१॥ अल्पं च तावता नैव ज्ञानं स्यादिति विस्तृतिः॥ प्रकाशः--तथा कथने हेत्वन्तरमाह अल्पं चेति । एतदेव विटणोति तावतेति । अयं तु नोत्तमाधिकारी कर्मजडसादतो नाऽल्पकथनेनाऽस्य वोध इति परोक्षकथायां कथमुक्तादर्थाढधिकार्थः 'कचित्पुमानि'त्यादिपूक्त इत्यर्थः ॥२१३३॥ स्वतन्त्रोक्ती श्लोकान् विभजते एकेनेति । निवन्धः-एकेन पूर्वमखिलं दोपो हेतुस्तथा कृतिः ॥२१॥ फलं च द्विविधं हीनसाम्यं दाष्टान्तिकं तथा ॥ प्रकाश:-एवं बहुविधैरित्येकैनैव "एवं कृपणया युद्धया " इत्यन्तेन निरूपितं पूर्वजन्मवृत्तान्तं निरूपितवान्। ततःमाणेन्द्रियेत्येकेन दोपवर्णनम् । ततो "यदात्मानम" इत्येकेन प्राणादिधर्माध्यासे हेतुभूतस्वरूपाज्ञानस्य निरूपणम् । तत एकेन कृतिनिरूपणम् । ॥२१४॥ ततो द्वाभ्यां दिविधं फलमुक्तम् । ततः "क्षुत्परीतः" इत्येकेन हीनसाम्यम् । तत एकेन दान्तिकम् ॥२१४॥ निवन्धः-दुःखसन्ततिरामुक्तेरन्यथा सिद्धिसङ्कथा ॥२१५॥ हेतुनिरिणं चैव निस्तारोपायवर्णनम् ।। । प्रकाश--तत एकैन मुक्तिपर्यन्तं दुःखसन्ततिरेवेति निरूपणम् । तत एकनाऽन्येपां दुःखप्रतीकारोपायानामनुपायत्वस्था । दृष्टान्तेन धोधनमुपसर्गार्थः । ततो दुःखहेतु- निर्धारणं द्वाभ्याम् । तत एकेन निस्तारोपायकथनम ॥२१५॥ निवन्धः-पञ्चभिः साधनं तस्य चतुर्भिः सर्वबाधनम् ॥२१६॥ मुख्योपपत्तिः प्रकृते सिद्धत्यागोपदेशनम् ॥ ततः पञ्चभिः श्लोकनिस्तारोपायरूपभक्तेः साधनं निरूपितम्। ततश्चतु- भिभत्तयतिरिक्तानां सर्वेषां साधनानां वाधनम् ॥२१६॥ ततो भक्तिमार्गे भगवद- नुग्रहरूपा मुख्योपपत्तिरेकेन । तत एकेन सिद्धम्य कर्मणस्त्यागोपदेशनम् ॥२१६३॥ निबन्धः--तत्र हेतुभ्रमः श्रोतुः सार्दाभ्यां सर्वनिर्णयः ॥२१७॥ शीघ्रनिर्गमनार्थाय दृष्टन्तेन तथा वचः॥ तस्य प्रयोजनं यथाकथञ्चित्तस्य वोधन चोधसम्पादनं कार्यमिति । नारदस्य तदुपस्वप्रतिष्ठापेक्षि- त्याभावामयाख्यानं स्वतः फलं फलरूपं न भवतीत्यतो हेतोः स्फुटमाहेत्यर्थः।२१३।२१६॥ प्रकाश:- ·त्यर्थः । शहा- (अ०२९), सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २४९ प्रकाश:-ततो द्वाभ्यां श्रोतुदिपदः कर्मणि पुरुषार्थहेतुत्वज्ञानं भ्रम पवैति निरूप्यते । ततस्तत्कम ति साभ्यां सर्वनिर्णयः ॥२१७॥ ततः पुत्रागमनावधिस्थि- तिनित्यय हरिणदृष्टान्तकथनपूर्वकं त्यागकथन द्वाभ्याम् ॥२१॥ पर्हिपदः शतावीजमाह आत्मन इति । निबन्धः-आत्मनोऽकर्तृताज्ञानाच्छङ्का सूक्ष्मो ह्यशक्तिमान्॥२१८ ॥ स्थूल एव ततः कर्ता तदभावे कृतं न च ॥ प्रकाश:-कर्तृत्वसमानाधिकरणः कर्तृसमानकालीनो हि भोगः सचान जन्मान्तरीयः। नदर्थं ककरणं तदा भवेद्यदि तत्समानकालीनात्मन एव कर्तृत्वं स्यात् । न चैवम् । अतस्तादृशफलार्थ कर्मकरणं कथं सङ्गन्छत इति राज्ञः शङ्का स्वरूपमेवाह सूक्ष्म इति, लिङ्गदेह इत्यर्थः । पूर्वोक्तशहासमाधानाय भोगसमान- कालीनस्य लिङ्गशरीरस्य कर्तृत्त्वं वाच्यम् । तत्र न सम्भवति । तस्य कर्मकरणे- ऽशक्तसाद, अतः स्थूल एच देहः कर्ता । जन्मान्तरे च तत्कालीनभोगफलकाम- फतृभूतपूर्वशरीरस्याभावात्कस्मिन् फलं स्यात् । किं च कर्तरि हि कत्पिद्यते । तादृशस्य देहस्याभाये फर्मापि न स्यादधिकरणाभावात् । एतदाह तदभाव इति॥२१८३।। त्यागकथनं द्वाभ्यामिति 'सुमनः सर्वधर्माणामि तिघ्याख्यानगधसहितेन 'क्षुद्रं चरमि'तिश्लोकेन 'स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमि'त्यनेन चेतिद्वाभ्याम् । (श्लोको ५४ ५५) अब दाभ्यामिति कथनेन प्रश्न एवं ही तिश्लोको गद्यं च स्पष्टार्थत्वाद्वा विगीतत्वाद्वा न सङ्ग्रहीतमिति संशय एव तिष्ठति । तथापि प्रथमपक्ष एव साधीयानिति प्रतिभाति । चतुर्भिरिति या पाठः।।२१७३।। न चत्रमिति, कर्तृभूतस्य देहस्य नष्टलेन भोगस्य कल्य(सामानाधिकरण्य) कर्तृसमानकालीनत्वाभावादित्यर्थः । पूर्वोक्तशङ्केत्यादि । अप्रायमर्थः । ऐहिकभोगस्य फर्तृत्वसामाधिकरण्यं कर्तृसमानकालीनत्यं च दृष्ट्वा, जन्मान्तरीयो भोग उक्तधर्मवान् , भोगत्यादिदानीन्तनभोगवदित्यनुमातव्यम् । तत्र साध्यतावच्छेदकीभूतकर्तृजिज्ञासायामुक्तरीत्या प्रत्यक्षवाधात् । लिङ्गस्य तद्विशिष्टस्य केवलस्य चात्मनः कर्तृत्वं न सम्भवतीति सविशेषणे ही तिन्यायेन स्थूल एव कर्तृत्वपर्यवसानं वक्तव्यम् । जन्मान्तरत्वे तदभावात्तद्वयधिकरण एतदसमानकालीनो भोगः कथमिति । एवं कस्मिन्फलं स्यादित्यन्तन 'कर्माण्यारभते येने' तिसार्द्धश्लोकोक्तं संशयस्वरूपमुक्त्वा, 'कर्म तस्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशत' (५९ श्लो.) इत्य दोक्तस्य संशयान्तरस्य स्वरूपमाहुः किञ्चेत्यादि । तथा च, दुरापास्तो जन्मान्तरे भोग इतिभावः । श्रीधरोये तु, स्थूलस्य कर्तृत्वेन तन्नाग इतरेण फलभोगे कृतनाशा- कृताभ्यागमप्रसङ्ग इतिदूपणमुक्तम् ॥ २१८३ ॥ - ·२५. चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ००९) फलितमाह कतुरिति । निवन्धः-कर्तुः फलेऽस्य सन्देहो लिने कर्तृत्वनिश्चयः ॥२१॥ स्थूलस्य पोपकत्वं हि येन केनाऽपि तद्भवेत् ॥ प्रकाश:-- अधिकरणकरणयोरभावात्मतुः कथ फर मुपपद्यत इत्यस्य राज्ञः सन्देह उत्पन्न इत्यर्थः । एव प्रश्नार्थमुक्सोतरार्थमाह लिङ्ग इति । स्थूले यत्कृतिसामर्थ्यदर्शन तत्समस्यनिमन्तव्यम् । अन्यथा मृतशरीरस्यापि सामर्थ्य स्यात् । अतोन्वय- व्यतिरेकानुविधानात्सूक्ष्मस्यैव कर्तृत्वम् । न हि स्थलं विनापि तेनैव भोगः सम्पद्ये- तेत्यत आह स्थूलस्येति । भेरीदण्डन्यायेन स्थूरस्व तत्सामर्थ्यपोपरत्वमेवेत्यर्थः। ननु माग्भवीयदेहपोपणेन कृतकर्मणः फल भोगे क्यमेतद्देहस्य पोपकलमत आह येन केनापीति । न हि तच्छरीरत्वेनावन्छिद्यते पोषकत्वं किं तु शरोरत्वेनैव । अतः केनापि शरीरेण तत्पोपकत्व भवेदित्यर्थः ॥२०१२॥ उपसंहरति अत इति । निवन्धः-अतो लिङ्गस्य कर्तृलात्तत्सत्त्वेन न दूषणम् ॥२२०॥ आत्मनऽश्चापि कर्तृत्वं ज्ञानाभावे तु लिगिनः प्रकाशः तत्सत्वेन लिङ्गसलेन । कर्मभावमयुक्त दूपण नास्तीत्यर्थः । एतत्तु सायमतानुसारेणोक्तम् । वस्तुतस्त्वाम्मैव कर्ता चेतनखात् । तस्य च जडत्वान्न फर्तृलं वक्तुं शक्यम् । न चात्माधिष्ठित लिङ्गमेव कठ, तस्य तु भयोजकत्वमात्रमिति अधिकरणकरणयोरिति भोगायतनस्य शरीरम्य यज्ञादिरूपस्य कर्मणश्चेत्यर्थ । स्थूल इत्यादि । तथा च, स्थूल शरीर न कर्तृ, स्थूल शरीरस्वात्, मृतशरीरवदित्यनुमानान तम्य कर्तृत्वमित्यर्थ । मेरीदण्डन्यायेनेति। यथा पुरुपश्वासवायुनोत्पादित शब्दो दण्डेन वर्द्धते, दण्डम्यादीर्घत्वे तु न पद्धते इति तस्य यथा श्वाससामर्थ्यपोपफ्त्यमेव, न तु शब्दजनकत्वम् । तेन न्यायेनेत्यर्थ । एतदेहस्येति, जन्मान्तरीयदेहस्य । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादि त्यधिकरणे जीवस्य वर्तृत्व व्यासपादै स्वीकृतमिति तदनुसारेण मुग्ध्यपक्षमाहु वस्तुत इत्यादि । तस्य चेति रिङ्गशरीरस्य । तथा चात्मा फर्ता चेतनत्वात् , यन्नव तन्नैवम् , घटादिवत् । रिङ्गशरीरमकर्तृ, जडत्वात् , घटादिवदित्यनु मानाभ्या चेतन एव कर्तृत्वपर्यवसानादात्मैव कत्तत्यर्थ । आत्माधिष्ठितस्य रिजस्य क्र्तृत्वमाशय समादधते न चेत्यादि । तस्य खिति जीवम्य । ननु वाश्याश्चेतनानधि ठितत्वदशाया कार्याजनकत्याचैतनस्य कारोखथात्वमाद्रियते, प्रहते तु केवरस्य फम्यापि सातव्यादर्शनाचेतनत्तमात्रेण केवरम्य जीवस्य प्रयोजकत्वमङ्गीक्रियता योग्यत्यादिति ·(अ० २९) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागयतार्थप्रकरणे वान्यम् । एव कार्यविष्ठितवाश्या एर कर्तृत्व स्यान तु कारोः। प्रयोजकत्व चाऽन्य- थासिद्धया। आत्मनवान्वयव्यतिरकानुविधायिनो लिङ्गापिष्टानेन कर्मकरणातिरिक्त- कार्याभावान्न तथात्वमित्याशयेनाऽऽह आस्मन इति । अससात्मिनस्तनापि भगवदायेन गुणातीतस्य शुकादेभंगाचवणादिपर्तृत्वमात्मन एवेति मन्तव्यम् । लिङ्गस्य गुणात्मकसात् । किं च लिङ्गवादिनाऽप्यात्मसम्बद्धस्य तस्य कत्तृवं वाच्यम् । सम्बन्धश्वाऽध्यास एवं वाच्यः, स चाऽविद्यारूपः । तेषां च सा निवृत्तेति न लिङ्गस्य कर्तत्व वक्तुं शक्यम् । ससारिणस्तु लिङ्गविशिष्टस्या तथानुभाविशेषणत्वेन लिङ्गस्यापि कर्तृसमित्याशयेनोपसर्गद्वयमुक्तवान् । एतदेव विवृणोति ज्ञानाभाव इति । पूर्णज्ञानाभाो लिङ्गविशिष्टस्याऽऽत्मनः कसमित्यर्थः ॥ २००१॥ पूर्वोक्त लिङ्गकर्तृत्व विटणोति लिङ्गस्येति । निवन्धः-लिङ्गस्य करणत्वं च तत्पूर्व साध्यते स्फुटम् ॥२२१ । स्वप्नेन साधनं चैव फलित चाऽऽह वै त्रिभिः॥ प्रकाशः--तचं च वाशीवत् । एतवितय सिद्धाने निरूप्यते । तर लिङ्गस्य करणत पूर्व साभ्यते निभिरित्याह तत्पूर्वमिति । त्रिभिराहेति सम्बन्धः । श्लोकान् विभनते साध्यत इति । येनोयोन स्फुट करणसमुन्यत इत्यर्थः। तत एफेन स्वमदृष्टान्तेन तत्साधनम् । तत एकेन फलितम् ॥ ०२१३ ।। चेत्तत्राहु प्रयोजकत्व घेत्यादि । राजा युद्धयतीत्यादौ यद्राज प्रयोजकत्वमङ्गीक्रियते तदाज्ञा पनादिम्पकार्यान्तर प्रतिगृहीतकारणताकत्वेन । प्रकृते तु लिङ्गविशिष्टस्यात्मन उक्तकार्या तिरिक्त कार्यादर्शनान्न प्रयोनकयत्त्व वक्तु शक्यमित्याशयेनाल्गन कर्तृत्वमाहेत्यर्थ । उपसर्ग- दयमिति उपसर्गेण द्वयम् ! च अपि इति पदद्वयमित्यर्थ ॥२०॥ तचमिति करणत्वम् । एतत्रयमिति केवलस्य कर्तृत्व, लिगविशिष्टस्य कर्तृत्व, लिङ्गस्य करणत्व चेतित्रयम् । स्फुटमिति "लिनेन मनसा स्वयमि'तितृतीयानिदेशात्स्फुटम् । न च कर्तर्यपि तदनुशासनान्नेकान्ततो निर्णय इतिशयम् । 'पुमान् भुक्ते इति कर्तुरन भिन्नतया निर्दिष्टत्वेन सन्देहनिरासात् । विश्थ, जन्मान्तरीयभोगसूक्ष्मदेहकरणक तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात्, एतजन्मीनभोगवत् । यदेव तदेवम् , कुठारान्वयव्यतिरेकानुविधायिच्छिदावच्चेति । इद च मूरे साध्यत इति पदात्सम्भवमादाय दर्शितम् । प्रभुचरणरतु शब्दापेक्षयानुमानस्य मन्थरगामित्वादुपेक्षितमिति नविरोध । तत्सायनमिति लिङ्गविशिष्टस्य भोक्तृत्वसाधनम्। 'शयानमिममुत्सृज्येति (६१) श्लोने यथा पुरुष-आत्मा, शयान श्वगन्त जीवन्त इम देहमुत्सृज्य आत्मनि गनस्याहित कर्म मुप्तदेह- सहदोन तद्विलक्षणेन या देहेन भुके इति समयान्तेन, लिङ्गविशिष्ट आत्मा मोता, समनस्कत्वात्, खामिकभोक्तृवदित्यनुमानेन साधनमित्यर्थ । फलितमिति ममैते मनसे', ·२५२ चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ० २९) निवन्धः-कर्माभावस्तददृष्ट्या न निश्चेतुं हि शक्यते ॥२२२॥ पूर्वकर्म यथेदानी लक्ष्यतेऽस्तीति कार्यतः ॥ तथाऽग्रेपीति भावेन कर्माध्यासौ निरूपितौ ॥२२३॥ प्रकाशः--ततः परं कर्माभावेन फलानुपपत्तिशङ्कां परिहर्तुं कर्म निरूपयस्तदाश्रय- त्वेनाऽऽत्मनि कर्तवं निरूपयति, कर्मणः कर्ताधारकखात् । कर्म चाध्यास विना न भवतीत्यध्यासश्च निरूप्यते । तत्र कर्म तु न दृश्यत इति नास्तीति न वक्तुं शक्यम् । अयोग्यस्यापि सतोऽदृश्यसात् । तर्हि तत्सत्त्वे कि मानमित्याकाद्धायां विचित्रचित्त. वृत्तिलक्षणकार्यलिङ्गकानुमानं पूर्वजन्मकर्मणि प्रमाणं नारदेनोक्तम् ॥२०॥ ननु प्रश्नत्वे तज्जन्मनि कृतकर्मणोऽदर्शनात्फलानुपपत्तिः शहिता, उत्तरे च पूर्वजन्मकर्मसाधन- मित्यनुत्तरमिदमित्याशङ्कच तदभिमायमाह पूर्वकर्मति । तेन हि कर्ममात्राभाव उक्तस्तपा रीत्या । अधुना चैतत्कर्म कार्यस्य कस्यचिदभावादेतज्जन्मसम्बन्धि कर्म न साधयितुं शक्यम् । अतोऽधुनानुभूयमानकार्येण लिङ्गेन पूर्वकर्मणि साधिते तद्ष्टान्ते- नाऽस्मिन्नपि जन्मनि यत्कर्म क्रियते तदप्यग्निमदेहपर्यन्त वर्तत इति ज्ञेयमित्यभिप्रायेण कर्माध्यासौ निरूपितावित्यर्थः।अध्यासनिरूपणप्रयोजनमनुपदमेव वक्ष्यति ॥२२३॥ श्लोकान् विभनते सप्तभिर्दशभिश्चति । निवन्धः-सप्तभिर्दशभिश्चैव चिन्तानुमितियुक्तिभिः॥ मनसाऽनुभवाञ्चापि कर्माऽस्तित्वं विनिश्चितम् ॥२२॥ ति (६१) लोके ममैते पुत्रादयः असावह तन्नामा एतज्जातीय इति ब्रुवन् पुमान् यद्यत् शरीरं मनसा गृहीयात् ततस्मादेहाद्राद्धं सिद्धं पुनर्जन्मोत्पादकं कर्मैव गृह्णीयात् ' इतिकथनेन । मनसा गृह्यमाणाः पुत्रदेहादयः लिङ्गतद्विशिष्टान्तरनिष्ठादृष्टजन्याः, ममाहमितिबुद्धया गृह्यमाणत्वात् , यन्नवं तन्नैयम्, पारक्यपुत्रदेहादिवदित्यनुमानेन भोगस्य कर्तृत्वसामानाधिकरप्यं कर्तृसमान- कालीनत्वं च निगमयित्वा संशयो निवारित इति विचार्यमाण आत्मनि सन्देहाभावात्सोपपत्तिकं सपरिकर लिङ्गस्य करणत्वमेवोक्तमित्यर्थः ॥२२१॥ ततः परमिति, एकप्रश्नोत्तरकथनानन्तरम् । कीभावतद्वद् दृष्ट्वा न निश्चेतुं हि शक्यत इत्यर्द्धस्वार्थमाहुः तत्र कर्मत्यादि । न दृश्यत इति क्षणत्रयानन्तरं न दृश्यते । अयोग्यस्येति दिवालदेः । तहाँति। एवं सत्तासम्भावनायाम् | अत्रानुमान स्वार्थ (परार्थ च) बोध्यम् । कार्यस्य स्वयमेवानुभूयमानत्वात् । न्यायस्याने वक्ष्य- माणत्याच्च । तया रीत्येति कर्म नास्ति अप्रकाशमानत्वात् , नष्टघटादिवदित्यनुमानबोधनेन । फस्यचिदिति आमुप्मिकभोगरूपस्य विहितकर्मकार्यस्य । नन्वपृष्टमध्यासं किमित्युक्तवानित्य- पेक्षायामाहु' अध्यासेत्यादि ।।२२३॥ चिन्नानुमितीति। अनुभवभिना संस्कारजन्या वा चित्त- ·. - (०२९) सावरणभङ्गे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २५३ प्रकाशः-यथाऽनुमीयत इति सप्तभिः कर्मनिरूपणम, ततो दशभिरभ्यासस्य । कम- प्रकरणोक्तानान् स्फुटीकरोति । चिन्तानुमितीति । लौविसकारणासम्भये सति भवन्त्यो पिचित्राचित्तत्तयो पिचित्रकारणजन्या पिचिनार्यसात् ,चित्रतन्तुपटपदित्यनु- मानेन तारकर्मसिद्धिः । युनिश्च पदाचिदुपलब्धत्वे सत्येव मनस उपलम्भयोग्याः साक्षादनुपस्थिताधार्या यदि पूर्व पदाचिदुपलन्या न स्युरधुनापि मनसा नोपलभ्येरन् । तथा च पूर्वजन्मन्यनुभूतानामर्थानामुपनायकस्याऽन्यस्यासम्भयेन तदुपनायकपेन वर्म- सिद्धिः। अनुमितिरेवेन, युत्तिभ्याम् । मनोनिरुपणमेरेन त्रिभिरनुभवस्य ॥२४॥ वृतिश्चिन्तातत्पक्षकानुमितिश्चिन्तानुमिति, सा च युक्तयश्च ताभिरित्यर्थ । अथवा चिन्तापदेन चित्तसाधरानुमान समयत इति न बहुवचनानुपपत्ति । अत्र यद्यपि मूले 'ययानुमीयते चिच'- मित्यत्र जानकर्मेन्द्रियवृत्तय कारणान्तरससर्गजन्या , कारणसद्भावेपि युगपढनुत्पद्यमानत्यात्, यदेव तदेवम्, घटादिवत् , यनव तनवम्, सव्येतरगोविषाणयदिनुमानेन चिचसाधनमधिक नि सरति । अक्षपादेन च युगपज्जानानुसत्तिर्मनसोरिङ्गमितिज्ञानेन्द्रियकार्यकादाचित्क्त्वेन मन साधितम् । अत्र द्विविधेन्द्रियकार्यकादाचिक्त्वेनेतिविदोष । श्रीधरोये तु, तासामपि चित्त- वृत्तिना युगपदनुत्पतेरितिकथनात् , नानाचित्तवृत्तय कारणान्तरसमवधानजन्या युगपदनुत्पन्न- मानत्यादित्यनुमान मनसि कृतम् । तथापि, युगपढनुत्पत्तेरिन्द्रियससर्गकादाचित्कस्येनापि सम्भवादनुमानस्यार्थान्तरसाधवसिद्धसाधनस्वाभ्या दुष्टचात्तदनादृत्य पक्षताद्यवच्छेदकत्वेन वैचित्र्य निर्दिष्टम् । चित्तसाधकानुमान च स्फुटत्वादुपक्षितमितिज्ञेयम् । युत्तिथेति 'नानुभूत चोनन तिश्लोरद्वयोक्तायुक्ति । स्वशिरच्छेदादे क्वाप्यनुपरब्धत्वेपि मनसोपर भ्यमानत्ता- तद्धारणाय कादाचित्यादिक पक्षविशेषण ज्ञेयम् । नोपलभ्येर निति यापलभ्यरन् अदृष्टरज- तस्यापि रजतश्रममुत्पादयेयुरितिभाव । एताभ्यामनुमानयुक्तिभ्या कारणान्तरमा सिद्धिर्न तु विशेषत कर्मण एव सिद्धिरित्यपेक्षाया तसिद्धिप्रकारमाहु तथा चेत्यादि, मनोनिरूपणमेनेति 'मन एव मनुष्यस्येति श्लोफेन एतदेहानन्तर पुनस्त्पश्यतो मोक्ष्यतश्च पूर्वचिहानि ससारावेश- भगवदावेशादीनि मन ण्व शसतीति मनसस्ताहशत्व न न मनम्त्येन साधारणत्वात् । किन्तु, सदसत्कर्मवासनापत्त्वेनैवेति पूर्वरुपबोधनद्वारा कर्मसत्तावोधनार्थं मनोनिरूपणम् , पूर्वपरदस्य भाविचिन्हबोधस्त्व वैद्यके प्रसिद्धम् । ज्वरस्य पूर्वरूप प्रमेहस्य पूर्वरूपमिति तेपामभिरापादिति न कोपि शङ्कारेश । निभिरनुभवस्येति 'अदृष्टमश्रृत चेत्यारभ्य 'उपरज्यावभासत' इत्यन्तेषु त्रियु पूर्वेणादृष्टाश्रुत पर्वताने समुद्रो, दिया नक्षत्राणि, वशिरच्छेद, इत्यादिकमन्यदेशकार क्रियाश्रय देशकालकियान्तराप्रयतया निद्रादिदोषेण स्वस्य यथा मनसि इश्यते, तथान्येपामीति स्वदृष्टान्ते- नानुमन्तव्यम्, या यत्र निद्रादिदोषान्मनस्कत्व तर कदानिदीदृशानुभववत्त्वमिति व्याप्ते.

·. २५४ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ० २९-३०) ननु पृष्टीचरमेतावतव भवतीत्यध्यासनिरूपण व्यर्थमित्यत आह करणेति । निवन्धः-करणाध्यासराहित्ये सर्वमेवाऽन्यथा भवेत् ॥ तन्निवृत्तिः कृष्णसाध्या तेन सेव्यः स एव हि ॥२२५॥ प्रकाशः-अध्यासनिरूपणं विनाऽऽत्मनः कर्तृवं लिङ्गस्य करणत्वं च न निस्पयितुं शक्यम् । कास्वत्कराधभावेन तद्ग्रहणाद्यसम्भवात् । न च चेतनसंयोगमात्रण व्यापारः सम्भवति जडे, लोके तथानुपलब्धेः । तथा च लिङ्गात्मनोः सम्बन्धाभावे तत्कृत- पुण्यपापैरात्मनः सम्बन्धाभावे प्रवृत्तिमार्गा निवृत्तिमार्गश्च व्यर्थः स्यादतोऽध्यास निरू- पणेन तत्सम्बन्धे (तत्सम्बन्धिनि) निरूपिते सर्वमुपपद्यत इत्यध्यासनिरूपणं कृतमित्यर्थः । अन्यथोत्तरितमप्युनुत्तरितमेव स्यात्कमण एवाभावादितिभावः । अत एवान्ते तस्या- विद्यारूपत्वेन तन्निवर्तकश्च भगवानेवेति तद्भजनमुक्तवान् । "मामेव ये प्रपद्यन्ते" इत्यापपत्तिहिशब्देनोच्यो ॥२२५ ॥ ननु पुत्रमुक्तिमकरणे पितृमुक्तिनिरूपणं कृत्रोपयुज्यते तत्राह मुक्त इति । निवन्धः मुक्ते पितरि पुत्राणां न वन्धस्तस्कृतो भवेत् ॥ प्रोवाचाऽतस्तु पुत्राणामहिकामुप्मिकं फलम् ॥२२६॥ प्रकाश:--अतो हेतोः मोवाच पितृमुक्तिमिति शेषः । ब्रह्मत्वलक्षणां मुक्तिमुक्त्वा कृष्णसायुज्यरूपां तत्फलरूपां तामाह । तुशब्दः पितृकथासम्बन्ध व्यावर्त्तयति । एतदध्यायद्यार्थमाह पुत्राणामिनि । एकनहिकमपरेणाऽऽमुप्मिकं फलं प्रोवा- चेत्यत्रैव सम्बध्यते ॥ २२६ ।। खस्मिन्ननुभवात् । हेतोः पक्षमात्रे तुल्यत्वात् । अयं कादाचित्कः काचित्कश्वानुभवः कर्मैवानु- मापयति नोचेन्निद्रादोषस्य सर्वदा सर्वेपा तौल्यात्सर्वेषां सर्वदा स्यादित्यनुभवः पूर्वकर्मसत्तासाधक उक्तः । द्वितीये च सर्वेषामिन्द्रियार्थानां मनसि क्रमेण हानोपादानस्वानुभवकथनादनुभवधर्मण क्रमेण प्राकर्मसत्ता साधिता । अन्यथा, मनसः सर्वदा सत्त्वात् फ्रमिकत्वं तादृशानुभवस्य न स्यादिति । तृतीये च सत्त्वैकनिष्ठे भगवसावर्तिनीति मनसो विशेषणाभ्यां दृष्टादृष्टसर्व विषयक- युगपदनुभवप्रतियोगरूपस्य भगवद्धयानरूपस्य च कर्मणो हेतुताबोधनात्तेन तत्सता साधितेत्येवं त्रिभिः कर्मसाधकानुभवनिरूपणमित्यर्थ. ॥२२४ ॥ एवं सप्तभिः कर्मसत्ता साधिता। अतः परं दशभिरध्यासनिरुपणप्रयोजनं विचारयन्ति नन्वित्यादि । तद्ग्रहणाद्यसम्भवादिति लिझ. शरीरमहणाद्यसम्भवात् । एवं 'मोवाचे स्यन्वतुर्दशभिरुन त्रिंगाध्यायो विचारितः ।

·(०३०-३१) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे २५५ ननु पूर्व स्तुतिरुचिता तलथ भगवडाक्यान्येव प्रमुच्यन्त इत्यत आह परमानन्देति। निवन्धः परमानन्दसम्प्राप्तिः पौरुपं यशसा सूखम् ।। कृष्णेनैव तु संसिद्धमधिकारे स्तुतिर्मता ॥२२७॥ प्रकाग:--एतेपामेतत्सर्व भगवतेव दत्त सिद्धम् । “ अनुग्रहान्मम " इति वचनात् । न तु स्वतपसेति ज्ञापयितु पूर्ण भारद्वापर्यस्तहानमेवोक्तवान् । परमानन्दप्राप्तिस्तु तद्दर्शनं कृष्णे सायुन्य च। एतेन पितुः सकाशादाविषयमुक्तम्, तस्य दर्शनाभागटानन्दमात्र- माश्चि पूर्णानन्दामाः । तदहनादिसामन्य पारपम्। तर्हि स्तुतेः फोपयोगस्तगाह अधिकार इति । भगवत्स्वरूपमेव फल यथा सिद्धयति तथाऽविकारनिमित्त स्तुति- रित्यर्थः । अथाऽन्यत्र स्तुतिकरणेन तुष्टाद्भगवत फलं प्रामाति, भक्तिमार्गे तु भगवान् स्वत एव यहा भक्तेषु सर्व सम्पादयति सीयतन तदा भक्तः स्वाझीकार सर्वात्मना ज्ञात्वा स्तुत्यादिपु स्वाविकार जानाति ततः स्तौति । अथवा सर्वात्मना स्वाङ्गीकारज्ञानेनान्तरानन्दे पूर्ण बहिरपि सर्वेन्द्रियेषु प्राकट्यसमये वाचि स निर्गच्छन् स्तुतिस्पो भवतीत्यानन्दस्याऽविकाररूपत्वम् । अत एप पूर्ण प्रभुवायिस्तस्मिन् सिद्धे जाते पश्चात्स्तुतिर्भक्तिमार्ग मतेनि पश्वानिरूपितेत्यर्थः ॥ ७ ॥ (अ० ३१) नहि नारदोपदेशो व्यर्थ इत्यत आह शास्त्रार्थति । निबन्धः शास्त्रार्थसिद्धये यात्रावशतश्चाऽपि नारदः ॥ शोचन्मध्ये स्वभजनाद्भजन प्राह सर्वथा ॥२२८॥ प्रकाश:-" आचार्यवान पुरपो बेट" इति शास्त्रार्थसिद्धय इत्यर्थः । यद्यपि शिवोपदेशोऽप्यस्ति तथापि तस्य भगवत्प्रादुर्भावसा पनेनपान्यथासिद्धत्वेन सप्रगुपयोगि- सेन च कथनान्मोक्षानुपयोगमभिसन्यायैवमुक्तम् । तथाप्यपरिनोोण पक्षान्तरमाह याश्चावशत इति । " यदादिष्ट भगवता शिनायोक्षजेन च" इति वचनात्त- दुक्तस्मारपत्यनैव नारदगम्योपयोगः । विस्मरणे खभजनमेव हेतुरिति गृहमध्ये तदभा- वातदेवोक्तवॉस्तेनैव सा भविष्यतीति ॥८॥ किञ्चिदक्षिसपादेन त्रिंगार्थमाहुः एमित्यादि । ('एवम्' मूले न दृश्यते) विभिरेकत्रिंशार्थमाहुः तीत्यादि । ०३० ।। इति श्रीतत्त्वदीपप्रकाशावरणभ) चतुर्थस्फन्नावरणभाः सम्पूर्णः ॥

·चतुर्थम्कन्धार्थः। (अ० ३१) एवं सम्पूर्ण प्रकरणं निरूप्यतन्छवणानन्तरमेव निर्गमने हेतुमाह हरिरिति । निवन्धः हरिः सर्वात्मना सेव्यो ज्ञात्वा माहात्म्यमादरात् ॥ इत्यर्थः सकले स्कन्धे तांशेऽल्पेपि निश्चितः॥२२९॥ प्रकाशः-अल्पेऽप्यंश इति अपान्तरप्रकरणेप्वपीत्यर्थः ॥२१॥ निवन्धः अतोऽत्र विदुरस्तुष्टो भजनार्थ विनिर्गतः॥ अपकार्युपकारस्य करणान्निर्मलो मतः॥२३०॥ इति श्रीवल्लभदीक्षितविरचिते तत्त्वदीपे भागवते चतुर्थस्कन्धविवरण समाप्तम् ॥ भजनेनैव सर्वसिद्धिर्नान्यथेति सर्वशास्त्रार्थ ज्ञासा भजनार्थमेव निर्गतः। ननु भगवचरणादप्युओर्गुरुचरणपारणमयुक्तमित्याशङ्कयाह तुष्ट इति । एतादृश- शास्त्रार्थ स्थनेन तुटः सस्तथाकृतवानित्यर्थः। भगवद्भगने दोप एव प्रतिवन्धक इति तस्य भजन सम्पन्नमिति ज्ञापयितुं सर्वदोपनिवृत्ती निदर्शनमाह अपकारोति । धृतराष्ट्रस्याऽपकारिणोऽप्युपकारं कृतवानिति तथा ॥२०॥ इति श्रीमदल्लभदीक्षितात्माजश्रीविठ्ठलदीक्षित- विरचितायां श्रीभागवततत्त्वदीपटीकायां श्रीभागवतीयचतुर्थस्कन्धप्रकरणं समासम्॥ XSSESS SOBSES चतुर्थस्कन्धः सम्पूर्णः॥ DESSESEvestar ·॥ श्रीकृष्णाय नम ॥ अथ तत्त्वार्थदीपनिवन्धे भागवतार्थप्रकरणे पञ्चमस्कन्धविवरण प्रारभ्यते। - निवन्धः-बुद्धिप्रेरककृष्णस्य पादपद्मं प्रसीदतु ॥ ध्यानासमर्थजीवानामस्माकं सर्वदा स्वतः॥१॥ अथाऽलौकिक स्थान निरूपयन्ननौचित्यमाशङ्कय विसर्गोप्येवमेव वर्णित इति पूर्वस्कन्धार्थमनुपदति पोम्पेणेति । यहा। स्थानं निरूपयन्मुक्तविवक्षियोः सङ्गति- श्रीकृष्णाय नमः॥ गो० श्रीपुरुपोत्तमजीविरचितः पञ्चमस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः। पञ्चमस्कन्धार्थस्यातिदुरूहतया तबोधार्थ भगवत्प्रसादरूपं साधनमत्यावश्यकमिति ज्ञापनाय स्वीयानामथै तत्प्रार्थयन्ति (मूले) युद्धीत्यादि। ध्यानासमर्थजीवानामस्माकमिति । अस्मदीया ये ध्यानासमर्थजीवास्तेषां प्रसीदतु । तथा च द्वितीयस्कन्धे सद्धेपतया स्थूलरूप- ध्यानस्योक्तत्वाद् विशेषतस्तद्धयानासमर्थनामर्थे भगवत्पादपद्मं प्रसीदत्वित्यर्थः ॥१॥ अथ पञ्चमस्कन्धार्थ निबन्धन्तो द्वादशस्कन्धे महापुराणीयेपु दशलक्षणेषु तृतीयस्य वृतिरूपत्वात् तस्याश्च वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च, 'कृता स्वेन नृणां तत्र कामा- चोदनयापि वे तिलक्षणाद् भूतानां जीविका तृतीयलक्षणत्वेन सिद्धयति । द्वितीयस्कन्धे तु' वैकुण्ठविजयात्मकं स्थानं तृतीयलक्षणवेनोक्तम् । सर्गविसर्गयोस्तु सामान्यविशेषभाव- सद्भावाद्विशेषस्याभिप्रेतत्वेपि तस्य लक्ष्यैकदेशत्वेन न सामान्यविरोध इत्यनौचित्यं सुपरिहरम् । प्रकृते तु तथात्वस्यास्फुटत्वात्कथं परिहार इति हृदि कृत्वा तत्परिहरन्तो व्याख्येयग्रन्थमय- तारयन्ति अयेत्यादि, अत्र बुद्धिप्रेरकेतिमङ्गलकारिका स्पष्टत्वात्मभुभिर्न व्याख्याता । अयमर्थः । वृत्तिहि लौकिकरीत्या स्थितिसाधनम् । न हि जीविकाविरहितः कोपि तिष्ठतीति । प्रकृते तु तत्तन्मर्यादया तत्तस्थितिं प्रति कारणभूता भगवतो विशि- एजयप्रकाशिका या स्थितिक्रिया सा स्थानम् । एवं स्थितिसाधनत्वस्योभयत्र तौल्येपि यथा मोक्षसाधको विसर्गः पूर्वस्मन् स्कन्धे उक्तस्तथात्र मोक्षसाधकं स्थितिसाधनमप्यलौकिक्मुच्यते। अतः स्थितिसाधकस्यैव लक्षणत्वात् प्रत्यक्षस्य सामान्यविशेषभावस्याभावेप्येककार्यकारि- ·२५८ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (स्कन्धार्थः) मपि वदन् पूर्वस्मादस्मिन् वैलक्षण्यं वक्तं पूर्वस्कन्धार्थमनुवदति पौरपेणेति । निवन्धः-पौरुपेण तु या लीला सा चतुर्थे निरूपिता ॥ स्थानलीला पञ्चमे तु पड्विंशत्या निरूप्यते ॥ २॥ प्रकाश:-तत्र हीतरसाधनमर्यादया साध्यानपि धर्मादीनधास्तेषु तेषु साधितवानिति निरूपितम् । अत्र तु मर्यादास्पैव लीला निरूप्यत इति लक्षण्यमितिभावः। अतः परं स्थितिकुण्ठविजयः" इतिवाक्यात्तस्य च स्वाधीनीकरणरुपयात्स च मानेषु चतुर्विंशतिधा जीवब्रह्मभेदेनाऽऽत्मनि धेति पविशतिधेति तावद्भिरध्यायः स्थानलीला पञ्चमस्कन्थे निरूप्यत इत्याह स्थानेति । स्थीयतेऽस्मिन्निति स्थान स्थितिरेव च स्थानमित्युभयार्थकं स्थानपदं मूले प्रयुक्त- मिति ज्ञेयम् । अत एवोद्देशे स्थानमित्युक्ता लक्षणोक्तो स्थितिरित्युक्तम् । तथा स पुरुषविशेषकर्मविशेषस्थानविशेषाणामन्योन्यसम्बन्धनियमो भगवत्कृत एवेति सोऽत्र निरूप्यत इत्यर्थः । अत एव विशिष्टो जय इतिभावः ॥२॥ एवं स्थितिपक्षमुक्सा दितीयपक्षेऽपि पट्विंशतिधैव तदित्याह स्थान स्विति । निवन्धः-स्थानं तु त्रिविधं प्रोक्तं देशकालस्वभेदतः॥ कालातिक्रमणे काले स्वे स्थिति ऽन्यथा भवेत् ॥ ३॥ त्वेन गुप्तस्य तस्य सत्त्वान्नानौचित्यमिति बोधयितुं तदनुवदतीत्यर्थः । * न चात्र मानाभावः, श्रुतार्थापचिसिद्धत्वादिति । पौरुषेति विसर्गाख्येन पुरुषकार्येण । उक्तरीत्या अनौचित्यपरिहार- स्यैकत्र दृष्टशास्त्रार्थन्यायेनापि सुबोधत्वान्नैतावदेवानुवादप्रयोजनमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यद्वेत्यादि । सङ्गतिमिति अक्सररूपां सङ्गतिम् । तेषु तेप्विति धर्मादिप्रकरणिपु जीवेषु । अस्मिन् पक्षे सामर्थ्य पौरुषपदस्यार्थ इतिज्ञेयम्। एवं चानुवादस्योभयमपि प्रयोजनमिति फलति। एवं पूर्वस्कन्धार्थानुवादप्रयोजनमुत्तवा द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्युक्तस्याध्यायसहगतात्पर्यस्य विवक्षितत्वं बोधयितुमाहः अतः परमित्यादि । स चेति विजयश्च । अत्र स्थानपदस्य करण- व्युत्पत्तिरपि विवक्षिता, 'करणाधिकरणयोश्चे'त्यनुशासनादित्याशयेनाहुः तथा चेत्यादि।अत एवेति उक्तनियमकरणादेव । एवं चात्रोक्तसम्बन्धनियमरूपा या स्थितिक्रिया सा फलत्वेन भगवलक्षणम्। अधिकरणव्युत्पन्नस्थितिरूपाः प्राकृतादयन्तु व्यापारतया तथा भूताः, तेषु भगवतो या स्थितिः सोक्तफलकरणतया तथा भूतेति ज्ञेयम्। न चाधिकरणभृताना, कथं व्यापारत्वमिति शक्यम् । सिद्धान्ते अवान्तरद्वारत्वमात्रेणैव व्यापारत्वस्य विवक्षितत्वाद् अन्यथाकतुं समर्थत्वेन तेषां तक्रियाजन्यत्यस्याप्यङ्गीकतुं शक्यत्वाच ॥२॥ द्वितीयपक्ष इति अधिकरणव्युत्पन्नत्वपक्षे । * मोक्षमास्य स्थितिसाधनम्यालोक्किस्य पशमन्धवाच्या मानाभाषो न एप। द्वितीय- स्कन्योल्लक्षणानुपपत्तेरेवान मानवादित्ययं । , ·(स्कन्धार्थः) पञ्चमस्कन्धार्थः २५९ प्रकाश:- आद्यपक्षव्यवच्छेदाय तुशब्दः। देशस्विविधो लोकभेदात् । “द्वादश- मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशः" इतिश्रुतेः काल एकविंश- तिविधः । स्व आत्मा द्विविध इति तावद्भिरध्यायैस्तनिरूप्यत इत्यर्थः । नन्वे मूललक्षणमनुपपन्नं देशादर्भगवज्जयसाभावादित्याशङ्कय स्थीयते स्मिन्निति व्युत्पत्या स्थानस्य स्थितिविशिष्टत्वेन त्रिवपि युगपतिथतिर्भगवतेत्र कर्तुं शक्यते तनिरूपण भगवजयस्यव निरूपणमित्युपपादयितुं तत्स्थित्तिसाधनानि मिथो विरुदानि निरूपयति, कालातिकमण इतिसार्धाभ्याम् । अत्र कालस्येश्वरम्पसादात्मस्वरूपं कालश्चत्येका फोटिः । देशोऽपरा कोटिः। तेन स्वरूपस्थितिनिरूपणे व फालस्थितिरपि निरूपिता भविष्यति । काले जिते सति कालस्य स्वाधीनत्वं भवतीति तदेव तस्मिन् स्थितिरित्यर्थः । स्वे स्वकीय स्वाधीन इति यावत् । स्वस्मिन्निति वा । आत्मस्वरूपस्थिती कालस्य प्रतिबन्धकसात्तज्जयस्य प्रतिबन्धकाभावत्वेन कारणता। वेदमार्गस्य तु स्वरूपेणैव कारणतेति विशेषः। अत एव न तस्य भिन्न प्रकरणम् ॥३॥ निवन्धः-मर्यादायां भवेद्देशस्थितिरित्येप निश्चयः॥ स्वरूपस्थितिहेतुस्तु वेदमार्गो न चाऽपरः ॥ ४ ॥ प्रकाश:--मर्यादा कर्ममर्यादा । अनेन कर्मणा अत्रैव स्थितिरिति नियमलक्षणा । कर्मापि त्रिविधमिति तादृशेषु देशेष्वेव स्थितिस्तदा भवतीत्यर्थः। स्वरूपेनि । आत्मस्वरूप इत्यर्थः । चित्तशुद्धिहेतुकर्मणा कृत्या स्वात्मस्वरूपे स्थितिाने सत्यात्मत्वेन भगवज्ञाना(द्राका)द्भगवत्स्वरूपे स्थितिभवति । तदुभयनिरूपको घेद इति स एव तथा । जय इमे लोका इति, अन लोकपदेन तद्वासिनो नेया इति न कोपि विरोधः । एवमपि प्रकरण- विभागोत्राभिप्रेत इति बोध्यम् । एकविंशे आदित्यनिरूपणात् , द्वाविंशे ऋषीणामग्रिमे सिशुमारा- वतस्येत्यात्मद्वयम्याग्रिमेषु अन्तरिक्षादिबिलान्तलोकमकर्षणलोकनरकलोकात्मकत्रिविधदेशस्य, नन्वकविंशे आदित्यनिरूपणेपि पूर्वपु लोकादीनामनिरूपणात्कथं श्रुत्युक्तकालनिरूपणमिति- शङ्कयम् , अष्टादशादित्रये लोकस्य त्रिविधजीवानां कथनस्य स्फुटत्वेन पश्चदशावधिकाल- प्रकरणत्वस्याङ्गीकृतलेन पोडशसप्तदशयोरपि 'सन्दंश'न्यायेन कालोपादेयनिरूपणेन च तथा शकयवचनत्यादिति । अनुपपन्नमिति अन्याप्तिप्रस्तम्। भगवजयखाभावादिति भगवत्कर्तृकजय- क्रियात्मकत्वाभावात् । तनिरूपणमिति देशाधात्मफाधिकरणनिरूपणम् । स्थितिरित्यर्थ इति पूर्वोक्तिसम्बन्धनियमरूपा जीवानां स्थितिरित्यर्थः । तथा च स्थितिविचारे प्रकरणद्वयमेवमित्यर्थः। कारणेतेति स्वरूपस्थिति प्रति कारणता । अत एवेति स्वरूपान्तःपातित्वादेव ॥३॥ स एव तथेति वेदमार्ग एव स्वरूपस्थितिहेतुरित्यर्थः । ननु देशस्थितावपि वेदमार्गस्यैव हेतुत्वम् । कर्मणामपि

·२६०
सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थपकरणे (स्कन्धार्थः)
देशस्थितिहेतुभूतफर्मणां तु वेदबोधितत्वेऽपि न येदमार्गीयत्वम, येदतात्पर्याविषयसात् ।
" सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" इति श्रुतेः। “वेदैश्च सर्वैरहमेव येद्यः" इति
स्मृतेश्च ब्रह्मण्येव तेषां तात्पर्यात् । यत्तात्पर्य विषयत्वं मुख्यतया यस्य तस्य तन्मार्गी-
यसम् । किं च मागों होटदेशपापकः । वेदमार्गश्च ब्रह्मरूपेष्टदेशमापक एव। तत्रैव
तेषां तात्पर्यात् । अतो देशमापककर्मणां ब्रह्मापापकलायुक्तमतन्मार्गीयसम् । तन्निरूपणं
सतिबहिर्मुखरागिणां यथा कथञ्चिद्वैदिककर्मणि प्रवृत्त्यर्थम्, 'रोचनाधति वाक्यादिति
भावः । अत्राऽयं भावः । ज्योतिश्चक्रे हि ग्रहादीनां तत्तकालविशेषस्वरूपज्ञापकसा-
वच्छेदकत्वे निरूप्येते । एतच तेषां कालासाधारणधर्मस एव सङ्गच्छते । तच कालाधि-
करणकत्ये ग्रहादीनां चोत्पत्यादिश्रवणेन कालसहनधर्मत्वं न वक्तुं शक्यम् । ग्रहादीनां
च न स्वतः कालधर्मत्येन तत्र स्थिती सामर्थ्यम् । अत आधिदैविककाले जिते तस्य
खाधीनत्ये सत्याध्यात्मिकादेरपि तथात्वं भवतीति तेपां तेषां प्रहादीनां ताता-
दृग्यमरूपसमकारेण तत्र स्थापनम्, कालस्य च तदवच्छेद्यत्वं भगवर्तव कर्तुम् शक्यम् ।
अन्यत्र कालजयाभावाद् ग्रहादीनां चाऽनधीनसात् । तथा च ज्योतिश्चक्रनिरूपणेन
विशिष्टो जय एव हरेनिरूपितो भवति, कर्मफलनियामकत्वं तत्तदेशस्थितेस्तत्तत्कर्मफल-
रूपत्वं च कर्मणां देशानां च न सहजम्, तथा सति तत्र भगवत्कर्तृत्वं भज्येत ।
"भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः" "फलमत उपपत्तेः" इत्यादि-
स्मृतिन्यायविरोधाच न तथा वक्तुं शक्यम् । एवं सति कर्मजयं विना नैवं मर्यादाकर्तृत्वं
सङ्गच्छते । कर्म च भगवद्वपमेवेति पुरस्तानिरूपितम। अतोऽपि नान्यस्य तज्जयः
सम्भवति। तथा च मर्यादानिरूपणेन विशिष्टः कर्मजय एव भगवतो निरूपित्तो भवति।
"परात्तु तच्छ्रतेः” इति न्यायेन कर्तृणामपि भगवदधीनसात्तथा वेदमार्गस्य च स्वरूप-
स्थितिहेतुत्वं न स्वसामर्थन, 'यत्र वेदा अवेदाः “यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुतेः।
"नाहं वेदैः” इतिवाक्याच्च। स्वरूपस्य ब्रह्मत्वेन वेदानियम्यसाच न तथा वक्तुं
शक्यम् । “असङ्गो ह्ययं पुरुषः” इति श्रुतेर्भगवत्यन्यस्य स्थितिरपि न सम्भवति ।
वेदेनैव बोधितत्वात्। अतः कथं स्वरूपस्थिति प्रत्येच हेतुत्वमुच्यत इत्याकाहायामाहुः
देशेत्यादि। तथा चैवं वेदमार्गस्य स्वरूपस्थितिहेतुत्वसाधनेन कारस्य तथात्वं निवारितम्,
तेन कालवेदमार्गयोमिथो विरोधो निरूपितः। अतः परं 'त्रयं भगवतेति कारिकां विवृण्वन्तः
कालादिजयस्य भगवत्कृतिसाध्यतां व्युत्पादयन्ति अत्रायं भाव इत्यादि । एतच्चेति ज्ञापक-
स्वमवच्छेदकत्वं च । तदिति कालासाधारणधर्मत्वम् । तत्र स्थिती सामर्थ्यमिति ज्योतिश्चक्र-
स्थिती सामर्थ्यम् । विशिष्टो जय इति तादृशः कालजयः । अन्यत्रेति भगवदतिरिक्त। एवं
सार्द्धाभ्यां लक्षणेऽव्याप्तिः परिहता । देशानां चेति चकाराजीवानाम,न तथेति न सहजम् ।
पुरस्तादिति सर्वनिर्णये । तथेति भगवजितत्वम् ॥ ४ ॥

·" (स्कन्धार्थ ) पञ्चमस्कन्धार्थ तथा च वेदवेयर्थ्य मोक्षोच्छेदश्च स्यात् । “सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति” "ब्रह्मविदामोति परम्" इत्यादिश्रुतिभिश्च तन्निरूप्यते। एवं सति स्वाधीनजीवस्वस्पनह्मस्वरूपस्य वेदादिसकलप्रमाणनियामकस्यैवेद कत्तै शक्यं नाऽन्यस्य । एव सति खरूपस्थिति- निरूपणेनाऽत्र विशिष्टः सरूपजय एवोक्तो भाति, भगवतः असङ्गितपि मुक्तजीवा- श्रयखकरणं भगवतः स्वजय ॥४॥ अत एतत्रयं भगरतत्र कर्तु गाय नान्येन तदेह जय भगवतेति । निवन्धः-त्रयं भगवता शक्यं कत्तु वा यदि मन्यते ॥ अतो वैकुण्ठविजयः स्थानमत्र निरूपितम् ॥५॥ प्रकाश:-- यदि या भगवान् मन्यते अनेन जीयेनेदं कारयिष्यामीति तदा स्वसामर्थ्य दुवा तथा कारयतीति। अत एव प्रियरते दिवसातसमितिभाः। यहा। नन्वेष चेत्स्वरूपस्थस्य भरतस्य हरिणे स्थितिरनुपपन्नेत्याशङ्काय तदपि विशिष्टजयनिरूपम्स- मेवेत्याह वा यदि मन्यत इति, यदि भगवान्मन्यते-इच्छति तदा वा विरल्पे- माऽन्यथापि ग्यं कर्तुं तस्यैव शक्य मिति तन्निरूपणना पि विजय एव निस्प्यत इत्यर्थः।। फलितमाह अत इति । यतः सः प्रकार य एव निरूपितो भगवत्यतो देतोरेव स्थानलक्षणं वैकुण्ठविजय इति निम्पितमित्यर्थः । अत एव चैकुण्ठपदमपि । तत्क- ल्पित्तवैकुण्ठलोकायथा जयादेः पुनर्जन्म तथाऽत्र भरतेऽपि करिष्यतीति ज्ञापनार्थम् । उभमनापि कर्ममार्गेण भजनं जन्मनि हेतुः। 'ये निमित्तनिमित्तेन" इति वाफ्यात्। यद्यप्यन्यत्रापि देशसरूपस्थिती निरूप्येते तथापि न तयोः स्थानलीलायां प्रदेशः, वक्ष्यमाणरूपसाभावादिति मनसि कृत्साऽऽह अनेति । पञ्चमसन्ध एवेत्यर्थः ।।५।। स्थानलोलायाः पदिशतिभिर्निरूपणे तात्पर्यमाह कालेनेति । निबन्धः-कालेन सह तत्त्वानि पद्धिंशतिविधानि हि ॥ समुदायेन तत्तेपु कालादिभयमीर्यते ॥६॥ प्रकाश:-तन्मात्रमहाभूतेन्द्रियान्तःकरणपुस्परूपाणि तत्वानि ! ततः विमत आह तत्तस्मात्कारणारसमसया यायसमुदायनिरूपणेनाऽनापि तथा। अनाध्यमर्थः । तत्पु संशमासत्यभावाय आचार्य: कालस्तचेपु प्रविष्ट इति तद्भयं तेवस्तीति ज्ञापनाय एतत्त्रयमिति कालजयो देशजय स्वरूपजयश्चेति त्रयम् । ननु एवं चेदिति, ननु कालकर्मदेशाना भगवदधीनत्व चेत् । अनुपपन्नेति भगवदीयत्वेन भगवद्रक्षितत्वादनुपपन्ना ! अन्यथापि त्रयं फमिति, जितमप्यजित कर्तुम् । उभयत्रापीति भरते जयादी च । भरतस्य कर्ममार्गेण मजनम् 'आराधन भगवत इहमान' इत्यादिवाक्यजेयम्। अन्यनापोति पुराणान्तरेपि ।। ५ ॥ आचायरित्यस्य ‘गणना क्रियत' इत्यनेन सम्बन्ध ।

·२६२ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (स्कन्धार्थः) हि तत्वेषु परस्यापि कालस्य गणना क्रियते । तथा च कालभयसहिततावसमसङ्घघा. ध्यायनिरूपणेनानापि स्थानलीलामध्यपातिप्वपि कालभयमस्तीति ज्ञाप्यते । मर्यादा- मार्ग नेपां बलिटत्वात् । पुष्टिमार्ग परं तेपां वाधनं मत्तया । अत एव भरते तद्भयं वक्ष्यते । आदिपदाकर्म । यहा। तत्तेषु तदीयेपु स्थानमार्गीयेषु तेषु वक्ष्यमाणेषु यथा तत्त्वेषु सर्वेष्वेव समुदायेन स्थितेषु कालभयं कस्यचित्कदाचिदनाशेपि न तद्भयनिवृत्ति- स्तत्स्वरूपस्यैव सभयखात्तथाऽत्रापि समुदायेनैव तदुच्यत इत्यर्थः । थकवृक्षच्छेदेपि वनच्छेदप्रयोगस्तथाऽत्रैकस्य भरतस्यापि तद्भयनिरूपणेन तन्मार्गीयाणामेव सभयत्वं निरूपितं भवति । तथा च मर्यादामार्ग एव स भय इति भावः ॥६॥ एवं स्कन्धार्थ निरूप्य प्रकरणार्थमाह स्वरूपस्थितीति । निबन्ध:-स्वरूपस्थितिमर्यादा पञ्चदश्या निरूप्यते ।। अर्धमासाधिपस्यैताः कलाः पञ्चदशरमृताः ॥७॥ प्रकाशः एतेनैव स्वरूपस्थिनिरितिलक्षणा । स्वरूपस्थितौ हि मनः सायनम् । तच चन्द्रात्मकम् । स च पञ्चदशकलाभिः सम्बद्ध एव पूर्णो भवति। मनापि सर्व- साधनसम्पत्या पूर्णमेव तथा । अतस्तत्कलारूपसाधनरूपैरेवाध्यायनिरूप्यत इत्यर्थः । देवासुरपक्षपातिनो मासात्मककालस्यार्द्ध देव भवति । तस्यापि स्वरूपस्थितिहेतुत्वं "अग्निोतिरहः शुक्लः" इति वाक्येन भगवता निरूपितम् । अत एव स्मृता इत्युक्तम् । तथा चाऽधमासाधिष्ठातृदेवकालस्य कलारूपा एधतेऽध्याया इतिसचया निरूप्यत इत्योह अधमासेति । पदिशतिसख्यायां कालस्यापि प्रवेशात्तत्कलाना- मपि निरूपणमितिभावः ॥७॥ अत्रावान्तरप्रकरणाान वदेस्तत्रोपपत्तिमप्याह वेदमार्गविति । निवन्धः-वेदमार्गेपु सर्वेषु द्वाभ्यामेव व्यवस्थितिः ॥ कृष्णेन योगमार्गेण ज्ञानेनाऽप्यथवा क्वचित् ॥ ८॥ प्रकाश:-वेदनिरूपितमार्गपु कर्मादिपु मुख्यतयेति शेपः। तदेवाह कृष्णेनेति । कृष्णेनेति प्रथमप्रकरणाः । योगमार्गणेति द्वितीयस्य । ज्ञानेनेति तृतीयस्य । ८। तेपामिति स कालानाम्, तत्त्वानाम् हिगदेनव हेतोलीभे तत्पदेन पुनस्तत्परामों न युज्यत इत्यरुच्या व्याख्यानान्तरमाहुः यद्वेति । तदिति कालसाहित्यम् । तद्भयनिरूपणेनेति कालधर्ममयनिरूपणेन ॥ ६ ॥ एवं पञ्चभिः स्कन्धार्थो विचारितः। अतः परं सार्दाष्टभिः प्रकरणार्थ विचा- रयन्ति एवं स्कन्धार्थमित्यादि। इतिलक्षणेति स्वरूपस्थितिलक्षणा मर्यादा । तति मुख्य- प्रकरणविमागे ॥ ७ ॥ मूले द्वाभ्यामिति कालदेशाभ्याम् ।। ८ ॥

·(प्रकरणार्थ ) पञ्चमस्कन्धार्थ २६३ प्रकरणानुक्साइ यायान्विभजते पडिरिति । निवन्धः-पडिरष्टाभिरेकेन तथाऽध्यायनिरूपणम् ।। स्थितिर्भगवता मुग्न्या तदभावे तु योगतः ॥ ९ ॥ तस्याऽप्यभावे ज्ञानेन नाऽन्यो मार्गोऽत्र सम्मतः॥ प्रकाशा--भगवतः पगुणसायोगस्याहाङ्गसाज्ञानस्य चैकविधतात्तावद्भिस्तत्तन्नि रूप्यत इत्यर्थः । नन्वेनैव स्थितिसम्भवे त्रयाणां निरूपण व्यर्थमित्याश्य तत्र हेतुमाह स्थितिरिति । उत्तमम यमाधमभेदेन प्रयाणां कथनमित्यर्थः । ज्ञानेन अन्यो- तज्ञानेनेत्यर्थः। तदधारयानरूप परोक्षपादस्येति ज्ञेयम्।त्रितयनिरूपणस्य प्रयोजनान्तर- मप्यस्तीत्याह नाऽन्य इति । अन वेदमार्ग उत्तमसादिप्रकारादन्यस्याऽसम्भवादन चतेपामेर तथात्वेन निरूपणादेतदतिरिक्तमार्गाणा पोडशपदार्थपट पदार्थतत्वज्ञानादि- भगाराणादिकखान्न स्वरूपस्थितिहेतुसमिति ज्ञापनाय तेपां निरूपणमित्यर्थः ।।९।। अयिममारणार्थ वदेस्तस्यकादशभिनिरूपणे हेतुमाह भूमाविति । निबन्धः-भूमौ नवविधं स्थानं गुणानां सहमेलनात् ॥ १० ॥ अतोऽत्र नवखण्डा हि पोडशे विनिरूपिताः ॥ प्रकाश:-गुणानां भूम्या सह मेलनाद्गुणाना चाऽन्योन्यमेल्नेन नाविधसाबूमौ नव खण्डाः पोडशा याये निरूपिता ॥ १० ॥ निवन्धः-सत्त्वे नवोर्ध्वगमनं तमसाधऽश्च निश्चितम् ॥ ११ ॥ अत एकादशाध्यायास्त्रिलोकस्थानवर्णने ॥ प्रकाश:-तेन मध्यदेशस्थितिर्नवविधापि भाति । ऊर्वाघोलीपस्थितिः सचतमो- भ्यामेव भवतीति ज्ञापयितु मेकादशा याया देशस्थितिवर्णने कथिता इत्यर्थः ॥ ११ ॥ ननु सत्वगुणस्योत्तमत्वेन तत्वार्यो लोकस्थितिरेव पूर्व वक्तुं युक्ताऽतः कथं प्रथम मन्यदेशस्थितिवर्णनं तत्रापि जम्बूदीपस्येत्यत आह गुणानामिति । निवन्धः-गुणानां तुल्यभावस्तु जम्बूद्वीपे विशेषतः ॥ १२ ॥ अधमभेदेनेति अन निकृष्टाधिकारिण सुमत्यादय पञ्चदशोत्ता जेया । तबद्याख्यानरूपमिति तत् अन्योक्तजान परोक्षवादस्य व्याख्यानरूप योगस्येव शेपमूतमित्यर्थ । नेपामिति त्रयाणाम् ॥ ३॥ मेलनादिति स्थितिरूपारससर्गात्। मूले गुणानारित्यादि गुणाना तुल्यभावो भूमाविति शेप । विशेषतस्तु जम्बुद्वीपे तुल्यमाव ।

·२६४ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (प्रकरणार्थः अ० १) अन्यत्र तत्तत्प्राधान्यं तेनाऽऽदौ विनिरूपितम् ॥ अतिदेशप्रकारेण यथा सर्वत्र तद्भवेत् ॥ १३॥ प्रकाश: अत्र त्रयाणामपि गुणानां कथनं भविष्यत्यन्यत्रकैकस्येत्यस्यैव पूर्व निरूपण- मित्यर्थः । तत्रापि पूर्व जम्बूद्वीपस्य वर्णने हेतुमाह अतिदेशेति । भूस्थानवर्णने जम्बूदीपनिरूपणं तु यथाऽत्र गुणानां तुल्यभावस्तथादीपान्तरेपोति ज्ञापनाय कृत- मित्यर्थः । अन्येषां भोगस्थानवादोगस्य च कर्मजन्यसाकर्मणश्वाऽचैव सम्भवादस्यो- पजीव्यसमित्यपि पूर्व निरूपणमिति ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु भक्तरत्र प्राचुर्यात्पूर्व निरूपणम् । अत एव "अहो अमीपाम्' इत्यादीनि देववाक्यानि ।। १३ ॥ अत्राऽध्यायान् विभजन भूमेः पञ्चभिरितस्योस्त्रिभिस्त्रिभिश्च निरूपणे हेतुमाह भूतेति । निबन्धः-भतप्राधान्यमत्रेति पञ्चाध्याया निरूपिताः ॥ भूमावन्यन्त्र तु गुणास्त्रितयं त्रितयं ततः॥ ११ ॥ मकाश:-भृमी महाभूतानामेव प्राधान्यमन्पत्रोळधोलोफयोः सावादिगुणा एव प्रधानभूता इति तावद्भिस्तावद्भिरध्यायत्रितयनिरूपणमित्यर्थः ॥ १४ ॥ नवोदेशमान निरूप्य पधातरकवर्णने को इतस्तत्राऽऽह गुणेति । निवन्धः-गुणस्थित्या त्वधः प्राप्तिस्तेनाऽन्ते नरकाभिधा ॥ स्वस्मिन स्थितिः कृष्णदेवादिति पडिर्निरूप्यते ॥ १५ ॥ ." अधो गच्छन्ति तामसाः" इति भगवदाक्यात्तमोगुणे स्थितानां पर्य- वसानं तवति नापनायान्ते नरकोक्तिरित्यर्थः। एवं प्रकरणानिरूप्याऽध्यायार्थान्यदन्नायाकरणस्थाध्यायार्या उन्यन्त इति ज्ञापनाय पूर्वोक्तार्थ स्मारयितुमनुवदति स्वस्मिन्निति । सेवितादेव भगवतः फलं भवतीति ज्ञापनाय देवपदम । देवो हि पृज्यो भवति । अत एव पूर्व निवृत्तिनिरतस्य सम्पन्नसाधनस्याऽस्य भगवति स्थितिर्न जाता। किंतु भगवान् वैपरीत्येन प्रवृत्तिपरं विनिरूपितमिति भावेक्तः विनिरूपणमित्यर्थः । स्वल्पभाव इति पाठेप्येकप्राधान्याभावात्स एवार्थः । वस्तुतस्तु अनिमार्द्धटीकास्वारस्यात्तुल्यभावः निरूपणमित्येव पाठः ॥१४३॥ एवं सार्दाष्टभिः प्रकरणाओं निरूपितः। अत परं सार्दाष्टचत्वाग्गिद्भिः प्रथममकरणीयावान्त- रमकरणेपु प्रथमं भगवन्भकरणं विचारयन्तः पञ्चदशभिः प्रथमाध्यायं विचारयन्ति एवं प्रकरणार्यानित्यादि । सम्पन्नसाधनस्येति एतादृशस्य प्रियवतस्य साधनानामित्यस्य उपयोग प्रकाश:- ·(प्रकरणाथः । अ० १) पश्चमम्कन्धार्थः। विधाय सकार्य कारयिसा स्वस्मिन् स्थापितवान्। एवं च सति तत्कृतसाधनानां भगवताऽऽत्मसात्करणेन स्वकार्यकरणेन नियोजन एवोपयोग इति ज्ञेयम् । अत एवं तस्मिन्नेव तथा ज्ञापन नाऽन्यस्मिन् ॥ १५ ॥ अत्राऽध्यायार्थानाह ऐश्चर्येति। निवन्धः-ऐश्वर्यवीर्ययोराये श्रियः कीर्तस्तथा हरेः॥ ज्ञानवैराग्ययोश्चैव कमात्पश्चत रूपणम् ॥१६॥ प्रकाशः-~आयेऽध्याये ऐश्वर्यवीर्ययोनिरूपणम। श्रियो द्वितीये । कीर्तेस्तृतीये । हधर्मिणचतुर्थे । तानस्य पञ्चमे । वैराग्यस्य पष्टे। आधे गुणढयस्य निरूपणमितरेषु पञ्चस्वेकेकस्येति लक्षण्यज्ञापनाय पञ्चम्वित्युक्तम् ॥ १६ ॥ नन्यत्र स्वरूपस्थितिहत्यश्वर्यादिप्राकट्येन लीलां कुर्यतः कस्यचिद्भगवदनारस्यत्र कथा वक्तुं युक्ता, तत्कयं तां विहाय प्रियव्रतकथेत्यत आह अल्पेऽपीति निवन्धः-अल्पेऽपि भगवान् स्वस्य धर्मान् संस्थापयेद्यदि ॥ सोऽपि ब्रह्मादिसम्प्रार्थ्यः प्रियव्रतकथा ततः॥१७॥ प्रकाग:--अत्र दि भगवतस्तद्गुणानां च माहात्म्यं वाच्यम । नत्र भगवदरतार- निरूपणे तु गुणानां धर्मिण्येव प्रवेगात्पृथक पां माहात्म्यं न निरूपितं स्यात् । तदा गुणमाहात्म्यकृतं विशिष्टं माहात्म्यं भगवतोऽपि न प्रकटं स्यात् । अतः केवलगुण- माहात्म्यप्रकटनाथै प्रियवने तादृशःखमस्तीति तत्कयोक्तन्यर्थः । आदिशब्दान्मनुः।१७। तहि तद्वंशवर्णने को हेतुस्ताऽऽह तदंश एवेति । निबन्धः-तदंश एव सर्वेपां गुणानां स्थापनं यतः॥ भगवद्भजनं तस्य स्वस्मिन् संस्थापकं मतम् ॥१८॥ प्रकाश:-प्रियाने गुणवयस्यैव स्थापनादन्येपामकथने पप्णामपि गुणानां निरूपणं न स्यात् । तद्वंश एवेतरेषां गुणानां स्थापनात्तस्यैव कथनमित्यर्थः । एतदंश एव गुणानां स्थापने हेतुमाह भगवद्भजनमिति । तस्य प्रियव्रतम्य भगवद्भजनमेव मियते तद्वंशे च गुणानां स्थापमित्यर्थः । अन्यत्र धर्मस्यैवैश्वर्यादिहेतुत्वमुच्यते यद्यपि. तथापि भगवन्मार्ग भजनमेव सर्वहेतुन्वेन सम्मतमित्याह मतमिति । इत्यनेनान्वयः । अत एवेति देवत्वादेव। वर्ष युक्तेति भगवत्प्रकरणत्वाद्वक्तं युक्ता ॥१७॥ अन्ये- पामिति वश्यानाम् । प्रियते तदेशे चेति मूलस्थत्य स्वम्मिनित्यस्य व्याख्यानमिदम् । अन्यत्रेति सामान्तरे। सम्मतमिति कल्पतरुस्वभावत्वात्सम्मतम् ॥१८॥ यद्यपि भक्तेः कल्पतरुस्वभाव-

·सावरणभङ्गे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे (अ०१)
यदा। नन्वादावन्तेपि भगवद्भजनस्यैव निरूपणाद्राज्यादिकरणस्यापि भगवदाज्ञापालनल-
क्षणभजनसमेव सन्दंगन्यायेन चक्तमुचितमिति भजनमेवाध्यायार्थो नैश्चर्यवीर्य इति
चेत्, सत्यम् । उपसंहारे "प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम्" इत्यादिनैश्वर्य-
स्योपसंहारादुपक्रमे च विरक्तस्यैश्वर्यमूलविपयरागहेतप्रश्नस्य निरूपणादश्वदिरेवा
ऽध्यायार्थत्वम्। तहि तद्भजननिरूपणमसङ्गत्तम्। तत्राऽऽह भगवद्भजनमिति ।
अत्र प्रकरणे भगवत्स्वरूप स्थितिनिरूपणीया, सा च भगवद्भजनं विना न भवतीति
तन्निरूपणमित्यर्थः ॥ १८॥
ननु गुरुपिनोराज्ञोप्लवनं ताशस्याऽयुक्तमित्यत आह तस्य मोक्ष इति ।
निवन्धः--तस्य मोक्षो ब्रह्मभावो न ग्राह्य इति वर्णितुम् ॥
ऐश्वर्यानङ्गीकरणं गुरोर्वाक्यात्तथा पितुः ॥१९॥
अनङ्गीकरणं प्रोक्तं भगवद्वाक्यगौरवे ॥
प्रकाश:-गुरुरुपदेशद्धारा मोक्षपदो भवति । पिता च वं ब्रह्मेत्यनुशासनकर्तत्वेन ब्रह्मभावे
हेतुः। तथा च तादृशयोस्तयोर्वाक्यानङ्गीकारकथनेन तत्साध्यफलस्याऽप्यनगीकार उच्यत
इत्यर्थः । एतेन तस्य स्वतन्त्रा भक्तिनिश्चिता। तथापि भगवदिच्छानुसारेणैव भक्तस्य
सर्व कर्तुमुचितमिति तदिच्छां तादृशी ज्ञात्वा स्वत एव कुतो नवर्यमङ्गीकृतवान् ।
भगवडाक्यात्पश्चाच कथमगीकृतवानित्यत आह अनङ्गीकरणमिति, भगवदिन्छा-
ज्ञानेपि यद्राज्यानङ्गीकरणमुक्तं वाक्याचाङ्गीकरणं तद्भगवत इच्छायाः सकाशाद्वायय-
स्याधिक्यज्ञापनार्थमित्यर्थः । मर्यादायां हि वचनस्यैव प्रावल्यम् । इच्छायाः पुष्टिमार्गे।
अस्य च मर्यादामार्गीयसात्तथात्वं युक्तमितिभावः । यहा। ननु ब्रह्मा पितामहो
महाश्चेति स स्वत एव कुतो नोक्तवान् भगवद्वाक्यं कुत उक्तवानित्याशङ्कायामाह
अनङ्गीकरणमिति । मोक्षब्रह्मभावहेतुगुरुपितृवाक्यानङ्गीकारकथनेनैव ब्रम्मवाक्य-
स्याप्यनकीकरणं प्रकगोक्तमेवेत्यर्थः । ब्रह्मणस्तदुभयाहेतुलादितिभावः। ननु भजन-
रसानुभवार्थ हि सर्ववाफ्यानहीकारः । एवं सति भगवडाक्यागीकारेपि स रसो न
भवत्येवेति भगवडाक्याङ्गीकारोऽपि तस्य कथमत आह । भगवदाक्यगौरव इति।
भगवद्वाक्यानां गौरवे सति । अयमर्थः । एतदुल्लडने तु भजनमेव न निर्वहेत्युत्तस्तरां
त्यादैश्वर्यादिकं प्रति हेतुत्वं सम्भवति तथापि प्रयोजकतया मध्ये कामनाऽपेक्ष्यते, प्रकृते तु
प्रियव्रतस्यात्मारामत्वात् सा नेति कथं तत्पति भजनस्य हेतुत्वं वक्तुं शक्यत इत्यरुच्या पक्षान्तर-
माहुः यदेत्यादि । अस्मिन् पक्षे केवलाया भगवदिच्छाया एवैश्वर्यादिकं प्रति हेतुत्वम् । भजन-
निरूपणं तु प्रकरणायोपाद्धातत्वेनेति जेयम् । तथापीति स्वतन्त्रमक्तिमत्त्वेन मोक्षब्रह्मभावा-
नाकामित्वेपि । मियव्रतस्यात्यन्तभक्तत्वबोधनाय पक्षान्तरमाहुः यदेत्यादि ॥ १९३ ॥

·(अ०१) पञ्चमस्कन्धार्थ । तहसानुभवः । तथा चोभयभ्रंगः स्यादिति तमाश्यागीकार आवश्यकः । एवं सति भगवद्धर्माणामश्वर्यादीनां स्वस्मिन्त्रागमनेन गज्यदशायामग्रेपि भजनरसानुभवपति- बन्योऽपि न भविष्यतीत्यपि तदगीकार इति । ननु " यद हरेय पिरजेत्तदहरेव प्रयजेत् " इति श्रुतेविरक्तस्य संन्यास एवाधि- कारादागानिवृत्तानेर गाईस् यस्य विधानादस्य चाऽरागिन्रेन गार्हस्थ्यानविकारात- दोधवाक्यं श्रुतिविरोधान्नाझीयमुचितमित्याशहापरिहरन्नेव साक्षाशगवताऽनामापने ब्रह्महारव चाऽऽज्ञापने हेतुमाह वेदानामिति । निवन्धः-वेदानां ब्राहमुखतो यथा निर्गमनं मतम ॥२०॥ तथैवेमानि वाक्यानि हरेरिति विधेर्वचः ।। मकाश:-भगवनिश्वासभूतानामगि वेदानां " ऋग्य सामाथल्या क्रमापूर्वा- दिभिर्मुखः" इति वाक्याब्रह्ममुग्यत एव निर्गमन मिति सर्वसम्मतम्, तत एव च प्रमाण- सेनाहीकागे लोक, तथयमान्यपि वाक्यानि वेदरूपाण्येव ब्राह्मणाऽनूयन्ते परमिति ज्ञापनार्थ विधेब्रह्मणो वचो निरपितमिन्यर्थः । तथा चतेषां वाक्यानां वेटमध्यपाति- खज्ञापनमेव साक्षादनाज्ञापने तवाव चाऽऽज्ञापने हेतु प्तेन वेदाद्दविल्यं परिहृतम् । तथा च वैराग्ये जातेपि येषां संन्यासग्रहे भगवदिन्छास्ति तढिपयका पूर्वोक्ता श्रुति । येषां न तथेच्छा तहिपयाणीयानि वाक्यानाति व्यवस्था ज्ञेया । तेनाऽस्य तदङ्गीकार उचित इति भावः ।। २०३ ।। ननु "मुक्तोपि तावद् विभूयात्स्वदेहमारब्धमनन्' इति निरुपणात्तस्य ताहए- मारव्यमस्तीति तद्भोगार्थमेव ब्रह्मणोक्तम् । किं च । मणत्यापाकरण विना त्यागस्य पातहेतुसश्रवणापि तदङ्गीकारसम्भवः । तथा चोभयथापि स्वार्थमेव गार्हस्थ्यागीकार इतिभगवद्वाश्यगौरवं नायातीति गहापरिहागय ब्रह्मवाश्यनिर्णीतमर्थमाह स्थानमत्रेति । निवन्धः-स्थानमत्र विनिर्णीतं यथाऽयं भगवान् हरिः ॥२१॥ स्थापयेद्यत्र तत्स्थान तस्यति हि विनिर्णयः॥ प्रकाश :-- अत्र ब्रह्मवाक्येपु तरिकमित्याकादायामाह । यथेत्यादि । तत्र हेतुमाह इति हि विनिर्णय इति । चंद्रमार्गे यत एवमेव विनिर्णयः सिद्धः । तदुक्तं पेटमार्गषु सर्वेषु " इत्यत्र । एप उ एव साधु कारयति ” इत्यादिश्रुत्युपपत्ति- हिंशब्देनोन्यते ।। २१३॥ नन्यस्याऽऽज्ञापरिपालनमा प्रयत्तस्य यतो विरक्तस्य प्रजाधादिरसव कर्तु- मुचिता नाधिकं कर्तुमुचित्तम् । भोगेप्यासक्तिोंचिता, अग्विलजगवन्यध्वंसनेत्यादिना निषिसनिरुपणाच । तथा च “ अव्याहतासिलपुरपकार " इत्यादिनाऽधिकवीर्य- ·२६८ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०१) विषयासत्तयोनिरूपणमयुक्तमित्यत आह तथापीति । निवन्धः--तथाऽपि कर्मणां मार्गों विवेकं नाशयेद ध्रुवम् ॥२२॥ इति दर्शयितुं वीर्यकामानन्दौ हि वर्णितौ ॥ प्रकाश:-यद्यपि भगवदिच्छया प्रवृत्तस्य विवेकनागो न सम्भवति तथाप्याज्ञावचनानां चेदरूपसमुक्तमिति स च कर्मनिरूपक इत्यस्य राज्यकरणं कर्ममार्गीयम् । कर्ममार्ग चाऽवश्यं विवेकनाश इति ज्ञागयितुं तो वर्णितावित्यर्थः । अत एव मृले " अधिनिये- शितकर्माधिकारः" इत्युक्तम् ॥ ननु तथापि भक्तेर्वलिपसाचन्नाशोऽनुपपन्नः । " वाध्यमानोऽपि मद्भक्तः इत्यादिप्वजितेन्द्रियस्याऽपि भक्तस्यानभिभव उक्तः, किं पुनर्जितेन्द्रियेऽस्मिन् । किं चैवं भक्तेरपि तिरोधानं सम्भाव्येत विवेकवाभावात् । तथा सति भगवदुपासनेत्या- दिनिरूपितभक्तितत्कार्यदिनकरणाअनुपपत्तिः । किं च । भक्तस्य राज्यनभिनन्दने दिनकरणे च न किश्चित्प्रयोजनम् । तथास्ये वा सप्तकस एव करणे को हेतुः किं च, भगवदैश्वर्यवीर्ययोरध्यायार्थत्वेन निरूपणादेतत्त्रीपुत्रादेरतद्रूपलात्तन्निरूपणमप्यसनातमि- त्याशङ्कच सर्वत्र समाधानमाह हरेरिति । निबन्धः-हरेः कार्य सर्वमेव स्वदोपात्तद्धि नश्यति ॥ २३ ॥ तदभावे हरिः स्वस्य स्वयं कार्य हि साधयेत् ।। प्रकाशः-अस्मिन्नाविष्टस्येति शेषः । “पुरुषातिदिष्टान् " इति वचनाद्भगवत्कृत एवाऽस्य भोगः । तेन यावता विना भोगानुपपचिस्तावद्भगवत्कृतमेवेति मन्तव्यम् । तथा च विवके सति भोगासम्भवात्तन्नाशोपि भगवतैव कृतः । न च पूर्ववाक्यविरोधः, कर्ममार्गमर्यादायास्तत्र चतत्महत्तेरपि भगवत्कार्यसात् । अत एव न भक्तितिरोधान-- मपीति ज्ञेयम्, विवेकनाशस्य भोगेकार्थत्तेनैव हरिकृतसात् । दिनकरणमपि तथा । न धन्यः कालमन्ययितुर्माष्ट गुणैर्भगक्ता च करणात्सप्तकृस एव । पद्गुणों भगवान् भूमी वर्तत इति ज्ञापनाय सप्तधा तत्कार्यस्थापन भूमौ । अत एव भगवदेश्चर्यकार्यमेवेदमिति ज्ञापनाय प्रकारान्तरेण न द्वीपविभागकरणम्। दिवस एव स्थपरिभ्रमणेन । वा किं तु रात्रिवपरीत्यकरण आनुपङ्गिकफलत्वेन तदप्यन्याशक्यम् । न हि द्वीपविभागोम्बुधिकरणं तत्रापि विविक्त्वं तेषां जीवशक्यं भवति। एवं सति किञ्चवमिति वीर्यकामानन्दासक्तो सत्याम् । पूर्ववास्यविरोध इति 'याध्यमानोपि मद्भक्त' इति वाक्यविरोधः ।। २३ ।। ..

·(अ०१)
पञ्चमसन्धार्थ ।
तन तर ताहासाम यस्ता रसान भा यमितितापुनोत्पादनमपि भगव
दीयकार्यमिति नोक्तदोषः । नन्ने चेगातार्य दिसा मनुपुत्रटेन मन्वन्तराधि
कारिणोऽस्य भक्तो प्रवृत्ति चिता, नारदस्य च सर्पज्ञलेन तादृशे भक्तिमार्गापदेशो-
ऽयुक्त इत्यत आर स्वदोपादिति । अनेन हि हरिकार्य कर्तव्यम, तच न भगाटा-
वेग पिना, स च न ढोपाभार विना । स्वस्य मनुपुरत्वेनाऽविकारप्राप्तमिति हरिकार्यस्य
तनाप्यसाधारणस्य परणे सदावस्यैव प्रत्तो तदारंगाभागालार्यनाश एव स्यादि
त्याधिस्टिोपाभारेन कृत्वा भगवडाशे भक्तिरेतु रिति पूर्व भत्तो प्रतिरित्यर्थः ।
अत एव नाग्दस्यापि तथासमिति भाषः। हरर्निपरोन सोपऽनायो युक्त
इति हिशदार्थः । स्वस्य हरेरित्ययः। यहा। स्वम्य भक्तस्येत्यर्थः । भरिमारितीन
दीपकरणरक्षाटिक पियत्रतमार्यम् । तच्च स्वतोऽयमिति भगरान् स्वय तथा
सम्पादयेत्तथा बस्मिन्नाशसिद्धयर्य प्रतिबन्धनित्तिपूर तत्सापिका भक्तिरांति
तर मवृत्तिस्तस्यैति। ताशे सिद्धे स्वत एप तो न राज्ये प्रतिः पिठ-
पायाचेति चेद्, उच्यते । पूर्व तथा प्रवृत्तारपि पश्चाद्भक्तिरसानुभवादा यारण तत्मदि-
वन्धकमिति न तदङ्गीकारः। चि । स्वतः पिलवारयाढा तदङ्गीकारे भगात्सम्बन्ध-
भाषाढावंशोपि गन्छेतेन न किञ्चित्सि येत् । भगवदाज्ञयागीकारे तु न कोणि दोप
इति तथा। वस्तुतस्तूदुद्धस्याऽऽवेशस्य कार्यकारि वादाज्ञावचनानि तोपनार्था-
न्येवाऽन एवाग्रे सनिप्पत्तिरित्येनत्सर्व हदि कृमोक्तं हरेः कार्यमित्यादि ।।२३मा
पूर्व भक्तिनिरूपणस्य मनुवारयारणस्य च तात्पर्यान्तरस्पमतिदेशमाह अतस्त्विति ।
निवन्धः-अतस्तु पुरुषः स्थाने दोपाभावार्थमादितः ॥२४॥
भक्तिमार्गे प्रवृत्तः स्याद दृढचित्तो यथाऽचलः ॥
प्रकाश:-भाय नाशाये'तिमाश्यावतो भगरदिवारितार्थमेव देह राणं
जोरस्य । ताम्बार्यकरणं च न भावसम्पन्न विना । म च न भर्ति पिना अतो
हेतोरित्यग्ने स्पष्टम् । भगवद्भजनमेव कार्य नान्यदिति दृढचित्तः । अत एव पित-
नन्येमिति नन्वेव गुणपूर्णभगवदाविष्टये सति । मन्वन्तराधिकारिण इति हेतुगर्भविशेषणम्,
तथा च यथायथमुक्तहेतुभ्या कार्यत्यागो भक्तिप्रवृत्तिश्चानुचितेत्यर्थ । हरिमार्यम्येति करण इति
पदमनाप्यन्येति । आधिदैविक्टोपाभावेनेति जसाराभावेन अभक्तलामावेन वा। तहीति आये
शाभावे । तथा मटताविति आवेशेन राज्ये प्रवृत्तो गद्यरूपनायाम् । सिद्धान्तेऽर्थविचारेणोपपचिमुक्त्या
परमतरीत्या सरूपविचारेण तामाह निश्चेत्यादि रसाटादावप्यखण्डत्यस्य सत्त्वात्पूर्वोकोपपतिरेष
गुख्येत्यप्यपिनाऽनादरसूचनाजापितम् ॥ २४ ॥ २५ ॥

·प्रकाश
२७० सावरणभड़े सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
(अ०१)
वाक्यस्याऽप्युलड्नम् । तथा सति दोपमाशय भगवद्भजनविरद्धनाशवाक्यम्याऽप्यारणे
न दोपो भगवटपेक्षयाऽन्येपा जयन्यसाद्भगवन्मार्गमर्यादायाश्चतादृशखादेवेति ज्ञापना
योक्त स्थान इति । मर्यादामार्ग सवरेवमेव कर्तव्यमित्यर्थः ॥२४॥
निवन्धः-कथाऽत्र गद्यरूपेण विशिष्टत्वादि वर्ण्यते ॥२५॥
कृष्णाधीना तु मर्यादा स्वाधीना पुष्टिरुच्यते ॥
-स्कन्धस्य गयात्मरत्वे हेतुमाह विशिष्टत्वादिति । भगवजयस्या-
ऽरखण्डत्वेन सर्वस्मादिशिष्टत्यात्तस्य चाऽत्र निरूपणादखण्डगयस्पता सन्यस्येत्यर्थ ।
कथाया एवं विशिष्ट जयनिरूपकत्वात्तन्निरपणमेव गरिति ज्ञापनाय कयेति । अत
एवोपदेशेषु श्लोरा एव । किं च पुरपणस्य भागवतस्य कटिभागो हि कन्योऽयम् ।
स च पादादिवन्न सखण्ड इति नाऽऽयस्कन्यादिवच्छ्लोकनिस्पण किं खखण्डम्य-
रूपैर्गद्यरित्यपि ज्ञेयम् ॥२५॥ नन्वस्य मर्यादासत्वखातिरक्तस्य ब्रह्मविद पश्चाद्भोगे
प्रवृत्तस्याऽस्य कथा विरुद्धत्यत आह कृष्णाधीनेति । तादृशस्य स्वतो भोगे प्रवृत्ती
हि मर्यादाभङ्गः । भगवदधीनतया तथा करणं मर्यादेवेति, न विगेप इत्यर्थः । यत्र च
भक्तस्य स्वातन्त्र्य तदिन्छानुसारेण भगवकृतिर्यथा दामोदरलीलाया सा पुष्टिः२५॥
अस्य च सर्वधा कृष्णाधीनत्व वक्तमादिमध्यान्तेषु जातं भगवत्कृत्तमेवेत्युप-
पादयति आदौ जानमिति ।
निबन्धः-आदौ ज्ञानं ततो भोगो मोक्षश्चान्ते स्मृतेर्बलात् ॥२६॥
अतो वैराग्यमस्योक्तमेवं सर्वे हरेः कृतिः॥
प्रकाशः-यागादिभिश्चित्तशुद्धौ सन्यासे सति गुस्पदेशेन हि ज्ञानोत्पत्तिरन्ते भवति
ततश्च विदिततत्वेन न भोगासक्तिसम्भव' । सम्भवे वा योगभ्रष्टत्वेन न तस्मिन्नेव जन्मनि
मोक्षसम्भव । अस्य च सर्व विपरीतम् । तचाऽस्य न स्वतः। अत एव मृले राजपुत्रपद
स्वतो विषयासक्तिरेव न वैराग्यमिति ज्ञापम् । किं च । स्वतश्चेदेतन्नयम स्थावस्तु-
मर्यादा नाऽतिनामेदितिज्ञानमेव न भत्। भावे वा भोगासक्तिन स्यात्माकृतवत् ।
तथा सति वा मोक्षो न स्यादित्यन्यथानुपपत्त्यापि भगवत्कृत्तमेवेति ज्ञायते । न ह्यन्यथा
वस्तुमर्यादातिक्रम इत्युक्तम्। स्मृते पूर्वानुभृतभगरन्पहारविन्दरसस्मृतेरित्यर्थः ॥२६॥
क्या विरुद्धेति मर्यादाभङ्गाद्विरद्धा । न पिरोप इति मर्यादाभङ्गाभावान विरोध ।
नन्येव सति भगवानव कृपया त भोगे प्रवर्तितवानिति पुष्टिरेवेय प्रतीयते, न मर्यादेत्याशङ्कय
पुष्टे स्वरूप मूरे आहु स्वाधीना पुष्टिरुभ्यत इति तद्विवृण्वन्ति यत्र च भक्तस्येत्यादि तथा
चोक्तरीतिकखाधीनात्यामावान पुष्टि किन्तु मर्यादेवेति तयैवाविरोध इत्यर्थ । स्वातन्त्र्य-
स्वरूपमाहु तदिदित्यादि वस्तुमर्यादामिति स्वसभावम् ॥ २६ ॥

·.
(अ०१)
पञ्चमस्कन्धार्थः ।
२७१
तदुक्तं “स एवमपरिमित" इत्यादिना। यता मर्यादायामेवाङ्गीकारोऽस्याऽतो पराग्यमप्यन्त
उक्तम् । “अहो असाधु" इत्यादिना । ज्ञानादिपु निस्प्याऽन्यताप्यतिदिशति । एवमिति।
यथा ज्ञानादिक हरे कृतिरेवम् भिगवतसम्बन्धि सर्वमेव तयेत्यर्थः। तस्मात्सुष्टतं
"को नु कुर्यादिनेश्वरम् " इति भावः । न च प्राचीनसंस्कारवशादेव ज्ञानमभन्मध्ये
भोगस्तु पारब्धनाशार्थमेवेति वाच्यम् । पितृवागनङ्गीकारा नुपपचेः । न हि स्वमोक्ष-
प्रतिबन्धनिवृत्तिः कस्यचिन्नेष्टा । तथा च ब्रह्मवाक्यानर्थक्यमपि स्यात् 'ईश्वरेच्छया-
ऽधिनिवेशितकर्माधिकारः, 'पुरुपातिदिष्टान् । इनि वाक्याभ्यां विरोधाच ॥२६॥
नन्येताहशस्य पुत्र' कथं ताहतामित्याशङ्कय तत्र निमित्तमाह आदाविति ।
निवन्धः-आदौ वाक्यैश्चित्तमासीत्कामाक्रान्तं तु सर्वतः ॥२७॥
तेनाऽऽग्रीधस्तथा जातः प्रश्चानातास्तु कामिनः ॥
प्रकाश:~-अत्राऽयं भावः। अस्त्यशत्रयं प्रियने । वैराग्यसहिता भगवद्भक्तिीम-
वाग्यजः सर्वविषयक कामो मनुपुत्रत्वं च । तथा च तेन तेनांशेन तत्तकार्यार्थ
ताशास्तादृशाः पुत्रा उत्पन्ना इति । तत्राप्यादायुत्कटकामावस्थायां जात इत्याग्नीध्र-
स्तथा कामात्मा एव जातस्तत्पश्चादुत्पन्ना अपि कामिन एव जाताः । अन्यथा
मोगाधिपत्यं नागोकुयु । तुशब्दः कव्यादित्रयव्याच्छेदाय ॥२७॥
निवन्धः-तत्राऽपि त्रिपु मोक्षोऽभूत्तेषां च हरिसेवया ॥२८॥
प्रियव्रतस्य संसिद्धिः कालः स्याद वाधकोऽन्यथा ॥
तत्रापि पुरेवपि त्रिवेव मोक्षोऽभृद्भत्तघंशोनयतात् । तस्मिन्नुह'
इत्यादिना तद्भक्तिनिरूपणस्य प्रकृतानुपयोगमाशङ्कय तमाह तेषां चेति । तस्कृत-
सेवयेत्यर्थः । संसिद्धिः पूर्ववद्भगवद्भावः। एतन्मूले 'हृदि (गृहीतः) कृत' इत्यादिना
निरपितम । तस्या आवश्यकतायाऽऽह काल इति । विपयायेशे तबाधकस्याऽऽवश्य-
कलादिति भावः । तेन वीर्य निरूपितं भाति ।। ८३ ॥ ननु भगवद्भाये जाते
फलस्य जातत्वात्पुनर्गुरूपसतिः किमर्थत्याकाड़ायामाह गुरुसेवैवेति ।
निवन्धः--गुरुसेवैव सर्वस्य मर्यादायां हि साधनम् ॥२९॥
अतो नारदमार्गेण गमनं मुक्तिरेव सा ॥
निस्प्येति भगवत्कृतत्व निरूप्य । तथा चेति यदि भोगं प्रारब्धनाशाय ज्ञात्वा कुयात्
तदा 'मुक्तोपि तावद्विभृयात्वदेहमारब्धमश्ननि ति ब्रह्मा न वदेत् , यथा ग्रही स्याब्रह्मवाक्यमपि
नाङ्गीकुर्यादित्युभयथापि तदानर्थक्य स्यादित्यर्थ । अपिनिोशिनेति प्रापितेत्यर्थ । तथाले
इति गुरुपसत्तिजन्यत्वे । स एवं पञ्चदशमि. प्रथमाध्यायो विचारितः ॥ २९३ ॥

·२७२ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०२) पकाश:- धर्मज्ञानयोस्तथालेपि भक्तौ न तथेत्याशङ्कयोक्त सर्वस्येति । तेन भक्तस्यापि सेव माधनमित्यर्थः ॥२९॥ मर्यादामार्गस्यैव तथासादिति भावः । मर्यादायां मुक्तिरावश्यी सा च नोक्तेत्यत आह मुक्तिरेचेति । तस्य सव मुक्तिरित्ययः । नारदमुक्तावस्यापि मुक्तिरिति ज्ञेयम् ॥ २९३ ॥ (अ००) द्वितीयाध्याय विचारयन् भगवान् स्वधर्मान् दावा स्वस्मिन् स्थापयतीति छन निरूप्यते। आग्नीधे च परम्परयापि न तथेत्याशङ्कपतन तात्पर्यमाह आग्नीध्रस्यापीति। निवन्धः-आग्नीध्रस्यापि वशगा प्रकृतिब्रह्मणा कृता ।॥३०॥ येन तां रसवाक्यैश्च मोहयामास तादृशैः ॥ अन्यथा ज्येष्ठपुनस्तु नाभिस्ताक् कथं भवेत् ॥३१॥ प्रकाश:-यथा प्रियनते भगदाज्ञयैव ब्रह्मणोक्तमश्वांगीकारार्थमेवमस्मिन्नपि श्रीसम्पत्यर्थ भगपदिन्छां ज्ञासा ब्रह्मणा तथाकतमिति ज्ञापनायाऽपिः । हरिवाश्यनझामात्मनः पुरुषस्य प्रकृतिस्पैव सा । अत एव मूले गायन्तीमित्युक्तम् । गुणाना मिश्रभावेन नवविधतात्तावत्पुत्रजनन च तथा च तस्यास्तद्वशत्वं ब्रह्मकृतमेवेत्यर्थः ॥३०॥ अनाभिज्ञा परमाह । येनेति । अन्यथाऽतिमुग्यखज्ञानेन विरतिरेव स्यान्न तु मोह इतिभावः । अत एव रसभावोत्पत्या रसगर्भितानि वाक्यान्यपीत्याह तादृशैरिति । रसगास्ने मोह- क्वेन प्रसिद्धरित्यर्थः । विपसे वावकमाह अन्यथेति । यदि हरिदत्तेपा न स्यात्तदा प्रियातस्य भत्तस्याऽपि तदारयजामवत्वेनैतादृश पुत्रोऽभूदस्याप्येतादृश एव स स्यात् । भगवत्काम इत्यर्थ । पितु प्रचुरो धर्मो ज्येष्ठेऽनुवर्तन इत्यत उक्त ज्येष्ठेति । जथवा पूर्वोक्तप्रकृतिरूपा चेन्न स्यात्तदा स साचिका स्थ स्यादित्यर्थः ॥३१॥ नन्त्रस्य पितरोमाप्तिस्थन प्रारणार्थविरोधीत्याशङ्कयाह स्वस्मिन्निति । अतः परं साश्चतुर्भिडितोया यायं विचारयन्ति दितीयेत्यादि । अत्रेति म्थानीलानिरूपरे स्कन्धे । अत एवेत्यादि प्रतिरूपत्वादेव श्रीभागवते श्रवणहृदयहारिकार्य कर्तृतया मोहकत्वज्ञापनाय गायन्तीमित्युक्तमित्यर्थ ।जनन चेति प्रकृतित्वज्ञापकमित्यर्थ ॥३०॥ विरतिरय स्यान्न तु मोह इति । अनास्थया रत्यभाव एतस्या स्यान्न तु पराक्षिप्तमना इत्येनेनोक्तो मोह इत्यर्थ । विपक्ष इति तस्या भगवदत्तत्वाभावे । अस्मिन् पक्षे पितु प्रचुरोधर्म काम पवन भक्तिरिति न तेन पुत्रस्य भगवत्मामत्वसिद्धिरित्यरच्या पक्षान्तरमाहु अथोति, पूर्वोक्तपक्ष दृढ यितुमाग्नीघ्रकामित विचारयन्ति नन्वित्यादि भाव इत्यन्तम्, एतेन 'विहसन्निव तस्येद चरित्र मुनिरवत्रीदि ति श्रीपरोक्तं निरतम् । तथा च तस्यापि प्रचुरा भक्तिरति सा पर भगवदिच्छया ·अ०२) पश्चमस्कन्धार्थः। २७३ निबन्धः-स्वस्मिन् दोपस्तु कामो हि स पूर्णोऽप्सरसां गृहे ॥ अतस्ताः सर्वथा लब्धास्तासु कामं विनिक्षिपेत् ॥३२॥ प्रकाशः-कामस्य दोषत्वेन न तत्सहितानां भगवति स्थितिन वा रक्षणीयः सः। तस्य च स्वाकृतावेच लयनियमेनाऽप्सरसां च तत्मकृतिरूपत्वेन तासु तल्लयमापणे शुद्धस्य तथात्वं भावीति तात्पर्यण तथा कथनमित्यर्थः। ननु न जातु कामः कामानाम" इतिवाक्यादिदमसम्भावितमत आह स पूर्ण इति । तत्र पूर्णा भवतीत्यर्थः। तथा च यथा कृष्णवर्मनो हविषाऽपरणे (अतिपरणे) तस्यैव शान्तिरेवमस्यापीति भावः । सर्वथा स्वाधीनतयेत्यर्थः ॥३२॥ पूर्वोत्तरभोगयोः कर्मफलत्वमाशङ्कयाह कर्मण इति । निबन्धः--ततो मोक्षस्तस्य भावी कर्मणोऽल्पं हि यत्फलम् ॥ आद्यन्तयोः कृतार्थत्वात्सोपि तादृग्विधो भवेत् ॥३३॥ प्रकाश:-कर्मसम्बन्धि यत्फलं तदल्पं भवति। एतच महदिति न तयेत्यर्थः । तेन भगवदत्तश्रीरूपमेव सर्वमिति भावः। एतन्मुक्तः स्फुटमनुक्तत्वेन तत्रोपपत्यन्तरमाह आद्यन्तयोरिति । सन्दंशन्यायेनाऽप्यस्य मुक्तिरूपपन्नेत्यर्थः ॥३३॥ ननु तयोर्भक्तत्वेष्यस्य यथातथात्वं तथैवामुक्तखमपीत्याशझ्याऽभक्तन्ने हेतु- माह कृष्णवाक्यादिति। निवन्धः-कृष्णवाक्यात्समुत्पन्नः स्वरसज्ञे च शाम्यति ॥ जडरीत्यैव सरसः प्रादुर्भवति नाऽन्यथा ॥ ३४ ॥ प्रकाश:-अत्राऽयं भावः । तादृशस्य कामस्य वपूर्तिरावश्यकी सा च कामरसझ एव भवेत् । अयं चैतद्रसज्ञः । अत्रापि कृष्णवाक्यजकामरूपसमेव हेतुः । एवं सति विवाहितायां मुख्यरसामावाल्लौफिक्याच निन्दितत्वेन भावदाम्यनकामसम्मन्यासम्भका- त्पूर्वोक्तरीत्या भगवदत्तायां तस्यां स कामः पूर्णो जातः। तद्रसस्वाभाव्यादेव जहरीति- रपीत्यस्य भत्तयवर्णनम् । तस्यास्तत्पतिवन्धकलात् । अत एव मूले पूर्व 'जडवत् । इत्युक्खा पश्चात् "ललनानुनयातिविशारदः" इत्युक्तम् । कृष्णवाक्यजसादेव च मुक्तिरस्यावश्यकीति, स वात्स्यायनशास्त्रप्रसिद्धः । अन्यथा तचविचार इत्यर्थः ॥३४॥ कामाभिभूतेति न पूर्वोक्तं दुष्टमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ तस्यास्तत्प्रतिबन्धकत्वादिति भक्तः कामप्रति- बन्धकत्वात् ॥ ३४ ॥ एवं सर्द्धिश्चतुर्भिदितीयाध्यायो विचारितः। १. तप्रापि।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (१० ३) (अ० ३) यशो विचारयन् कामस्य पूर्वस्मिन्नेव शान्ती नाभेः संकामलानु- पपत्तिरित्यत आह आधिदैविक इति । निवन्धः-ततोऽप्यने गतः काम आधिदैविकभावतः ॥ वेदतन्त्रप्रकारेण ब्राह्मणेषु प्रवर्तितः ॥३५॥ तृतीये कृष्णतां प्राप्तः क्रोधवत्कामसम्भवः ॥ प्रफाश:-आधिभौतिकाध्यात्मिकयोः शान्तावाधिदैविकस्यैवाऽवशिष्टलात्तथा । तन्त्र- प्रकारश्चतुर्भुजाधाफारचिन्तनम् । तृतीये पुरुप आधिदैविकभावतः कृष्णतां माप्तः सर्वा- पिदैविकरूपखाद्भगवतः ॥३५॥ ननु सर्वमिदमयुक्तम् । भक्तस्य भगवद्भावप्रतिवन्धकका- मजननम् । तत्रापि स्वमनायां भगवत्तुल्यलं भावयतो नाभेर्धान्तस्येवोपेक्षव कर्तुमुचिता, न तु प्रसादः, असद्भावकलात् । तद्भावनाया अपराधत्वेन इरिवाक्यस्तज्जननासम्भ- वश्च । विपयविषयककामस्य भगवद्विपयकत्वं चानुपपन्नमित्यत आह क्रोधवदिति । स्वचिकीर्पितकार्यार्थं बद्धमुक्तव्यवस्था च भगवदर्धानव न साधनाधीनेति ज्ञापनार्थम् । यथा मुनिवाक्यमुक्तयोभक्तयोरपि जयविजययोस्तविरुद्धः क्रोधो भगवति जनितस्तथाऽत्र काम इत्यर्थः । यथा क्रोधेनाऽन्यथा भावना सदा तयोस्तथाऽत्र तुल्यखभावना । यथा क्रोधस्य शत्रुविषयकसनियमेन हरी शत्रुसज्ञाने सोपि तथा पुनस्यापि विपयत्वेन हरी तद्भावनायां विपयविपयककामस्य तदिपयसमपि ॥ ३५३ ॥ यथा हरिणा तत्सम्मुखे मरणेपि न मुक्तिः किं तु "त्रिसत्या हि देवाः" इत्यादिश्रुतेत्रिपु जन्ममु सम्पन्नेषु पश्चाद्वैकुण्ठमाप्तिस्तथाऽत्र कामो वंशात्मकतन तमुपभगवचं प्राप्त इत्याह ययेति । निवन्धः-यथा वैकुण्ठसम्बन्धो जयादेस्त्रिपु जन्मसु ॥३६ ॥ कृष्णावाक्योहतः कामस्तथा कृष्णत्वमभुते ।। हरिः सर्वसमो लोके न हरेस्तु समः क्वचित् ॥ ३७ । अतः परं पञ्चभिस्तृतीयाध्यायं विचाग्यन्ति यश इत्यादि, तन्त्रप्रकार इत्यादि, एतेन वेदप्रकारो यजपुरुषत्वब्रह्मत्वहिरण्मयत्वादिचिन्तनमित्यपि वोधितम् । तथा च मूले प्रवर्तित इत्यस्य चिन्तनद्वारा हृयाविर्भावित इत्यर्थों बोधितः । तजननासम्भव इति भगवदवतारासम्भवः । ननु व्याख्यातरूपस्य सर्वस्यार्थस्यातिदेशादेव जातुं शक्यत्वादस्याः कारिकायाः किं प्रयोजनमित्याकालायामाहुः मुनीत्यादि ॥ ३५३ ।। त्रिसप्ता।

·(अ०३) पञ्चमसन्धार्थ । २७५ प्रकाश:--मुनिराश्यजः कोमो यत्र तथा तर भगद्वारयनः कामस्तयेति कि वक्तव्यमित्याशयेन विशेषणम। फलितमाह हरिरिति । एतेन तुल्यखज्ञाने ये पक्षास्तेऽपहताः । तस्मिन् हि सति भगानेर चेत्मादुर्भपति तदेवं ज्ञान भवति । एतेन यथा स्थञ्चिदपि भजन मफरमितिज्ञापितम् ॥ ३७॥ नयमजस्लेन प्रजागासामनाऽस्योचिता नवयं हरितल्यतत्वामनेत्याशय तत्र हेतुमाह आत्मेति । निवन्धः-आत्मप्रभृतिवंशस्य सर्वार्थस्योपपत्तये ॥ सामर्थ्यादि हरेव ततः स्वयममृत्मृतः ॥ ३८॥ प्रकाश.- वस्तुतस्तु भगनानेर पुनन्येनाऽऽपिरस्तिन्यम्येन्छा। अन्यथा शस्य कामजलैन प्रतिकार्यमेव स्थान निरतितकार्य । हरिवारयजन मुक्तानप्यपिटै- सिफामस्प एप ल्यः स्यान तु पुम्पीत्तने । अतः सामानमारभ्य सरस्वैर वंशस्य वर्गादिभक्त्यन्तसथिसिद्धार्थ तत्वामनेत्यर्थः । ईश्वर साक्षाचया पतुमशायमिति भादशीमित्युक्तमितिमारः। हरिमादर्भाचे पशस्य नार्थच युरत्याऽप्युपपन्न भालीत्युत्तमुपपत्तय इति । ननु वरदानेनाऽपि सपिपत्तापाविर्भावस्य नावश्यात्समि- त्याशय वरेण हि ता सामाटि सम्पाटनीयम् । स च साम्पः । तथा च कामजनापूर्वगाविरोधसम्भवेन तथा रचनासम्भाः । वचनेन च बननाल न निरामर्तु शायम, तुल्यालखादिति न सामादिसम्भवोपि किंतु सरूपेण ता पर्तुं शक्यमविपल्लादित्ति स्वयमेव मुतोऽभूढित्याह सामर्यादिति। अन एव मूले “पातरसनाना धर्मान् दर्शयितुकाम.' इन्युक्तमिति भावः । तहि "प्रक्षा- लनादि पकस्य" इति न्यायेन वाचा नामजननमेव निमर्थमित्यागवा 'सल्पपि भगवान्' इत्यनेनेवाऽपहना ज्ञया । एमस्मिन कीर्तिः स्थापिता । भगवानस्य मुक्त इति ॥८॥ ब्राह्मणानां भक्तिनिरूपणम्य मतानुपयोगमागदा नमार ब्राह्मणा इति । निवन्धः-बाह्मणा भगवद्भक्ता यदा कार्य तदैव हि ॥ अतः केवलयनादेः साधकत्वं निराकृतम् ॥ ३९ ॥ T:-कार्य भगवटाविर्भार । पलितमाह अत इनि अन्यथा भक्तिसिद्धान्त गिरोः स्यादिति भाषः। घशसम्पन्यांशे यजम्योपयोगोम्तीति ज्ञापनाप कवर पदम आदिपदेन यजमानश्रद्धादेशादिः ॥ ० ॥ विशेषणमिति जन्मना त्रित्य विशेषणम् । इद मिति भगनत संवतुत्यत्वम् , अन्यम्य भगवदतुल्यत्व च। नित्तित कार्य इति निवृत्तिमोगी।३ एवं पञ्चभिस्तनीया यायो पिचारिमः। . प्रकाशः- ·(अ०४) २७६ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे धर्म्यध्याये पुनः "नाभिस्तु यथाऽभिलपितम्" इत्यादिना नाभिकथा कुत इत्यत आह लौकिक इति । निवन्धः-लौकिकोऽपि हरौ भावो मोचकस्तेन तत्कथा ॥ यथा कामनया पित्रा स्वयमुत्पादितो हरिः ॥ ४० तथैव कृतवान् सर्वमिति राज्यादिवर्णनम् ॥ प्रकाश:--मनु पूर्वाध्याये निवृत्तिधर्ममाकट्यार्थकसनिरूपणादवतारस्य राज्यादिकयनं तद्विरुद्धमत आह यथेति ।। ४०३ ।। भगवदवतार इन्द्रस्य स्पर्धा कथमत आहे यज्ञ इति ॥ निवन्धः-यज्ञस्तदेन्द्रस्तेनास्य स्पर्धा कार्यावतारतः ॥ ४१ परीक्षा वा कन्यकाया दानार्थमिति निश्चितम् ॥ प्रकाशः--आद्य मन्वन्तरे हरेरंशावतारो यज्ञ एवेन्द्रोऽभूत्तेन तद्योग्यतेति तथा । मूले भगवत्पददानादितिभावः । तय॑क्यात्स्पर्धासम्भवोऽत आह कार्यति । यज्ञस्य मनयन्तरकार्यवास्क्रियाशक्तेरेवाऽऽविर्भावात्तदुपयुक्ताधिकज्ञानशक्त्यनाविर्भावा- दिन्द्रसाङ्गीकारेण तद्धर्माणामप्यङ्गोकारात्स्पर्द्रत्यर्थः । यद्वा निवृत्तिमार्गमाकथ्य- लक्षणकार्यार्थसाहपभावतारस्य प्रवृत्तिपरसमस्ति न पैति संशयेन कन्यादाने सन्दिहानः मजानुरागतदभावाभ्यां तन्निरं कर्तुं कन्यायाचाऽऽलौकिकवीर्योत्पन्नत्वेनाऽस्य च निवृत्तिपरत्वेन लोक स्वमलौकिकवीर्य मकटयिप्यति न येत्यलौकिकवीर्यपरीक्षार्थ च दृष्टयकरणमित्याह परीक्षेति । पूर्णगुणवपरीक्षेत्यर्थः । लोकप्रतीत्यभिमायं मूले तत्कथनमितिभावः ॥ ४१३ ।। परीक्षामयोजनमाह दम्पत्योरिति । निबन्धः-दम्पत्योर्भगवत्त्व तु पुत्राणां हि कृतार्थता ॥ ४२ योगेन मेघरूपः सन् वृष्टिं चक्रेऽतिशोभनाम् ॥ स्थितिरपेति योगस्य साधनवं निरूपितम् ॥ १३ ॥ अतः परं साईः पोडशभिश्चतुर्थाध्यायं विचारयन्ति धर्मध्याय इत्यादि । ननु शतयज्ञकरणादिरूपबीजाभावाद् वृथा स्पर्धायाश्च यज्ञावतारेनुचितत्वात्पक्षान्तरमाहुः यदेत्यादि । नन्वयमेव पक्षश्चेनिश्चितस्तदा मूले स्पर्द्धमानपदं कुत उक्तमित्याशङ्कय तात्पर्यमाहुः लोक इत्यादि । तत्कयनमिति स्पर्द्धमानत्वकथनम् । ननु निवृत्तिमार्गनिष्ठत्वं चरे दोष इति तदभावः परीक्षणीयस्तत्र त्वन्ये सम्भाषणादगोप्युपायाः सन्तीति कथमेवं कृतमित्यपेक्षायामाहुः परीक्षार्थमित्यादि । तथा च कन्याया भगवद्दनायासतोधिको परोपेक्षित इनि भगवत्त्वं .

·(90) पञ्चमस्कन्धार्थः। २५७ प्रकाशा-लौकिकमेघानाकृप्य तैष्टिकरणे नेपामिन्द्रीयत्वेन नास्य तथा वीर्यसिद्धि- रित्यत आह योगेनेति । यस्मिन् क्षेत्रे यदा यावदपेक्षितं तत्र तदा तावदेव जलं ददातीत्युक्तमतिशोभनामिति । इन्द्रस्तु तद्विपरीत इतिभावः । स्वतः समर्थस्य साधनाङ्गीकारे हेतुमाह । स्थितिरिति । मर्यादायां प्रसिद्धसाधनेनेव साध्यकरणातयेत्ययः ॥ ३ ॥ भगवति गृहे सति तं विहाय वनगमनमयुक्तम् । तत्रापि स्वार्थ प्रकट- स्योपास्तिमपहायाऽन्यत्र सा नोचितेत्यत आह कामसिद्धया इति । निवन्धः-कामसिध्यै समुत्सन्नो भगवाँस्तेन कामकृत् ॥ न मोक्षदोऽभवत्तेन नरनारायणागतिः॥४४॥ मर्यादायामेवमेव मुक्तिरित्यपि सूचितम् ॥ प्रकाशः -अत्र नियतेच्याद्भगवत इति भावः। तथेच्छायां हेतुमाह मर्यादायामिति । गृहत्यागादिनैवेत्यर्थः ॥ ४४३ ॥ नरभजनोपयोगमाह तपसेति । निवन्धः-तपसा ज्ञानमार्गेण मुक्तावेकस्तु साधनम् ॥ १५ ॥ भगवत्सेवया चेत्सा बहूनामपि सा भवेत् ॥ प्रकाश:-एको नरस्तपसा साधनेन ज्ञानमार्गेण मुक्तौ सत्रात्मकत्वेन स तम्सा- धक इत्यर्थः । तर्हि भगवद्भजनं किमर्थमत आह भगवत्सेचयेति । मर्यादापां स्त्रियाः पूर्वोक्ताधिकाराभावागजन चिना नाऽस्या मुक्तिरिति तथेत्यर्थः । अस्या मुक्ती किमाश्चर्यमिति कैमुतिकन्यायदर्शनार्थ बहनामिति । तममेति पाठे स्त्रीसङ्गो बाधको मुक्तावत आह तमसेति । चैद्यादिवत्तमसा देपादिना मुक्तावेकस्यैव स्वमुक्तायेव साधनत्वं, न प्रसगिनोपि मुक्तौ । तथा ज्ञानमार्गणापि मुक्ती, अत एकस्यैव त्यागः । भजने तु तत्मतिबन्धकस्यैव त्यागो न तत्साधक- स्यापीति तया सह गमनम्, नापि मा प्रतिवन्धिकत्यर्थः ।। ४५३ ॥ तथापि मर्यादायां स्त्रियस्त्यागविधानात्सोऽयुक्तः। "न तथाऽस्य भवेन्लेशः" इति वाक्यात् । ताशतत्ससङ्गेनाऽस्यापि मुत्तयसम्भवोऽत आह यनस्थेति । ज्ञातु सेत्यर्थः ॥४२॥ तयेति नरनारायणोपासनम् । एफस्यैव (स्वमुक्तावेव) साधनन्वमिति मुख्य प्रत्येय साधनत्यमित्यर्थः । तदेव विवृण्वन्ति नेत्यादि । मूले साधनमिति भावप्रधानो निर्देशः। तलतिवन्धकस्येति भक्तिप्रतिबन्धकस्य ।४५३ स इति स्त्रीसमः, तथेति वनस्यस्य या छान्दोग्ये , ·२७८ सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०४) निवन्धः-वनस्थरीत्या मुक्तिस्तु नाभेरत्र निरूप्यते ॥ १६ ॥ तृतीयत्वादतो भार्यासहितस्य गतिस्तथा ॥ गुरुसेवाप्रधानत्वाद्ब्रह्मचारे प्रियव्रतः ॥ १७ ॥ गृहस्थो मध्यमः स्पष्टो मुक्तिस्तस्य निरूपिता ॥ प्रकाश:-नेदं प्रवजनरूपं गमनम्, परमहंसधर्माणामधुनाऽप्यप्रकटखादत- स्तथा । तस्या रीतेः क्रमप्राप्तसमुपपादयति तृतीयत्वादिति सार्धन ।।४।। नन्वेवं सर्वत्यागाभावात्कामसिद्धयर्थमावि तस्यापि भजनेन तत्मसादान्मुक्तिर्भवेदिति कुतो गमनम् । गृहत्यागावश्यकत्य वा वनेऽपि नास्यव भावनं दुतोऽत आह सर्वत्रेति । निवन्धः-सर्वत्र लौकिकी दृष्टिः शास्त्रदृष्टिं हि वाधते ॥ १८ ॥ शतधा कामकरणं सर्वकामविवृद्धये ॥ प्रकाशः-अन पुत्रत्वनैव स्फूर्तिर्भवति भगवत्वेनेति भजनमेव न सम्पद्यतेति तथेत्यर्थः । मर्यादायां यथा कथश्चिज्ज्ञाने मुक्तिर्नेति भावः । यहा। ननु मूले " कर्मणाऽपत्यतामगाद्” इति कथनं कथं भक्तिशास्त्रविरोधाढत आह सर्वत्रेति । न सा शुकोक्तिः किं अनुवादो लोकोक्तेः, तेषां शास्त्रश्रवणे सत्यपि बाह्यदृष्टिरेवेति । आह्मणादिनिष्ठान्तरभक्तेानाभावात्तथेत्यर्थः । पुत्रशतमात्रजनने हेतुमाह शतधेति। वंशस्य फामात्मकखात्तस्य च शतविधत्सात्तावत्पुत्रजननमित्यर्थः। प्रयोजनमाह सर्वति।४८॥ कामस्य शनघालं विणोति एक इति । निवन्धः-एको मोक्षे तथा भोगे भक्तौ च नवधा पुनः ॥ १९ ॥ नवानां नवभेदा हि कर्ममार्गेष्टिकामनाः॥ प्रकाश:-मुक्तेरेकविधखाद्भोगस्य साधनभक्तेश्य गुणनवविधतात्कर्मफलस्य चैकाशी- तिविधखात्तत्तत्कामनाया अपि तावद्वियसमित्यर्थः। ते के भेटा इत्यामालायामाह कर्ममार्गेति ॥ ४९३ ॥ तत्रैकाशीतिविधसमुपपादयति कर्मति । रीतिरुक्ता तया मुक्तिरित्यर्थः । उपपादयतीति हेतुपूर्वकं कथयति। मूले तृतीयत्वात् प्रियव्रतापे- क्षया नाभेब्रह्मचर्यापेक्षया वनस्याश्रमस्य च तृतीयत्वात् । एतस्य पूर्वण सम्बन्धः। अतो चनस्य रीत्यधिकारित्वाद् भार्यासहितम्य या नारायणाश्रमं प्रति गतिः सा नया मुक्तिपर्यवसायिनी। नन्येतत्तृतीये तम्य तृतीयाश्रमग्रहणं प्रति कथं हेतुतेत्यत आहुः गुरुसेवेत्यादि । यद्यपि प्रियवतस्य गार्हस्थानन्तरमाश्रमान्तरपरिग्रहस्तथापि 'भगवतो नारदस्य पदवी पुनरेवानुससारे'ति कथनेन लिङ्गेन प्रियवतः ब्रह्मचारे ब्रह्मचर्य स्थितः, युगान्तरे विपरीताश्रमग्रहस्यापि स्मरणादिति शेषः । शेपं स्फुटम् ।४७१। सर्वत्रेति मर्यादया सर्वत्र । भक्तिशास्त्रविरोधादिति भतिशास्त्रे भक्तया च हदिभावित इत्यादिकथनेन तद्विरोधादित्यर्थः १४८ अस्मादेवास्वरसात्पक्षान्तरं भोगस्येति ।

·1 २७९ प्रकामा- (अ अ०४) 'पञ्चमस्केंन्धार्थः निबन्धः-कर्मकर्तृविभेदेन गुणेर्नवविधत्वतः ॥ ५० ॥ मोक्षः : कामस्तथा भक्तिधर्मश्चेत्यत्र हि क्रमः ॥ -नवविध कर्मण्येककं कर्म नवविधोऽपि कर्ता चिकीर्पतीति तथा । व्युत्क्रमेण पुरुषार्थकाममृष्टी तात्पर्यमा ह मोक्ष इति । अत्र मियत्रतशे पूर्व हि तस्य मोक्षधर्मरतिः । ततः कामस्तत्पुत्रे, ततो नाभेामणानां च भक्तिस्ततश्चर्पभे धर्ममर्यादा- स्थापनं चेति तथा क्रम इत्यर्थः ॥ ५० ॥ अर्थाकथने हेतुमाह ययेति । निवन्धः-यथार्थः सर्वसुखदः सर्वार्थस्य च साधकः ॥५१॥ तथा स्थाने भक्तिमार्ग इत्येवं क्रमसङ्कथा ॥ प्रकाश:--अत एव भगवतंव रक्षिताः ॥ ५११॥ प्रजानां निष्कामकत्वे हेतुमाह पुनेविति । निवन्धः-पुत्रेषु सर्वथा काम सम्यक् स्थापितवान् यतः॥५२॥ निष्कामास्तु ततो जाताः प्रजास्तेनैव रक्षिताः।। सर्वथा कामराहित्यं दृष्टान्तेन निरूपितम् ॥ ५३ ॥ स्नेहः स्वतन्त्रा भक्तिर्हि निमार्गादधिका मता॥ प्रकाश:--अविद्यमानमिवेति दृष्टान्तेन फलितमाह स्नेह इति । त्रयाणां मार्गाणां कमज्ञानभक्तीनां समाहारस्तथा । तथा च स्नेहरूपा भक्तिः स्वतन्त्रा विन्यनियम्या मोक्षाधिका, सा तु रसबदनुभवैकगम्येति तादृशानामेव पुष्टिमार्गीयाणां सम्मतेत्यर्थः । अन्येपा तत्स्वरूपाज्ञानादतस्तथासमिति भावः ॥ ५३३ ॥ तजिज्ञासामावेपि स्वयं तत्वोपदेशे हेतुमाह कर्ममार्गति । निबन्धः-कर्ममार्गप्रकारेण येषु कामो निरूपितः॥ ५ ॥ तेषां ज्ञानोपदेशस्तु कर्तव्यः सर्वथाऽन्यथा ॥ जडाः स्युर्येन नाशः स्यादतो गत्वा हि वोधनम् ॥५५॥ पतेन कुशावादयो नव तत्तन्नामकानां जम्बूद्वीपोपद्वीपानां पतय इति बोधितम् , तेषां नवनव- द्वीपपतयोस्य सम्मत इत्येकादशवाक्याङ् एते चार्णव एव न तु सागर इतिज्ञेयम् । निष्कामत्व इति भगवतर्पभेण परिरक्षमाणा इति गद्योके तासां तथात्वे । अविद्यमानमिति रवपुप्पमिव । तथा च भगवत्स्नेहातिशयमन्तरेण विद्यमानमर्थ खपुष्पमिव न वाञ्छत्तीत्यर्थः । तथेति त्रिमार्ग तस्मादित्यर्थः । मूले गत्वेति ब्रह्मावर्च गत इत्यास्थार्थः ॥५५॥ एवं पोडशभि- (१ "अतथात्वम्" इतिपाठान्तरम् ।) अतुर्थाध्यायो विचारितः।

·.. सावरणभन्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०५) प्रकाशः- (अ०५) एवं निर्वन्धेनोपदेशे हेतुमाह स्वकृत इति । निबन्धः-स्वकृतेऽर्थे हरिः सर्व प्रतीकारं करोति हि ॥ अहङ्कारनिवृत्तिं हि वोधयत्यत्र साधनैः ॥ ५६ ॥ . प्रकाश:- एतेन कर्मासक्तेरनर्थत्वं वहूनामर्थानामुक्तवादुचितम् । उपदेश्यनिर्धारमाह अहङ्कारति "इसे गुरौ 'इत्यादिनेत्यर्थः ।। ५६ ॥ निवन्धः-ऐहिकामुष्मिकः क्लेशसत्कृतो वर्ण्यते ततः ॥ मुख्यसाङ्ख्योऽयमाख्यातो योगे त्वले मनःकथा ॥ ५७॥ प्रकाशः-तत्कृतोऽहकारकृतः। निवृत्तिमार्ग सासययोगयोः साधनसात्तदुभयं दर्शितम् । अहन्ताममतात्याग एव मुख्यो ज्ञानमार्ग इति भगवता 'जडान्धमूक' इत्यादिना स एवं मार्गों दर्शित इत्याह मुख्यसाय इति । 'यदि वाव' इत्यादिना योगचर्या प्रदर्शिता । अत एवाऽने अग्रिमाध्याये मनःकयोक्तेत्यर्थः ॥ ५७ ॥ ननु योगमार्गे सर्वत्यागाभावादत्र योगमार्गप्रदर्शनमनुपपन्नमत आह संन्यास इति । निबन्धः-संन्यासस्तु समाख्यातो योगसाङ्ख्याविशेषतः ॥ विषयाः सर्वथा त्याज्याः सर्वावस्थासु सर्वतः ॥५८ ॥ इति दर्शयितुं सिद्धो योगसिद्धीनं मन्यते ॥ प्रकाश:-अयं संन्यासस्तु साट्यमार्गीय एव । योगचर्या तु तयोरविशेषात् । तथा चोक्तं भगवता "साड्ययोगौ पृथगू वाला” इत्यादिना । तदाह समाख्यात इति । योगसिद्धिसेवानगीकारे हेतुमाह विपया इति ॥ ५८३॥ निबन्धः-मुखे पापाणनिक्षेपः कोप्यन्तर्मा विशेदिति ॥ ५९ ॥ सर्वथा विपयत्यागः प्रथमं तेन रूपितः।। भोगोपि विषयाणां तु नैर्मल्यं योगलक्षणम् ॥ ६० ॥ अतः परं साखिभिः पञ्चमस्य ज्ञानाध्यायस्य विचारं कुर्वन्ति । एवं निर्वन्धेत्यादि । मूले अत्रेति उपदेशे । तत इत्यतातत इति पदच्छेदः । संसाराध्वनि नित्यं भमत इत्यर्थः । इत्यादिनेति इत्यादिना लोकचतुष्टयेन ।

·, (१०६). पश्चमस्कन्धार्थः। २८१ (अ० ६) कोपीति । सायुज्यमुत्तयधिकार्यपीत्यर्थः । एतेन सिद्धानां सया साभावो दर्शितः'। किं च विषयभोगो हि पूर्व मुरवतास्तत्र तथापन सर्वथा • त्यागो निरूपिती भवतीत्याह सर्वथेति । न्यागस्य मामिपूर्वकासात्प्रथम विषयाणां भोगोपि 'शयान एवानाति' इत्यादिनाऽत एवं निरूपित इत्याह प्रथममिति । रागव्यावृत्यर्थं तुः। सौरभ्यनिरुपणप्रयोजन नर्मल्यज्ञापनम, तस्यापि सिदलक्षणत्वेन निरूपणमित्याह योगलक्षणमिति ॥ ६ ॥ दाहोसिंतापर्यगाह अनायेवेति । निवन्धः-अग्नावेव समस्तस्य गतिरित्यग्निदाहनम् ॥ आनन्दमयदेहस्य वनावावरणे पुनः ॥ ६१ ॥ उगते तु तिरोधानमित्येवं वर्णिता कथा ॥ प्रकाश -~-अत्र हि योगचयाँ शिक्षयन् यथा यथा तेपामवस्थातर प्रदर्शयति । यथा सिद्धधनगीकारे 'न कुर्यात् कर्हिनित्' इत्यादि हेतुत्यन निरूपित्तम । न यत्र तदनी- कारपि तथात्वं भवितुमर्हति । तथाऽत्र योगगरीरस्यानं गतिरियमेवेति ज्ञापनाय तथा कयोक्ता । वस्तुस्थिनिस्तानन्दगयदेहस्य बहिस्णावरण उद्गते सति तिरोधानमित्याह आनन्देति । अत एव मूले 'योगिनां साम्गरायविधिमनुशिक्षयन् (लो०६) इत्युक्तमितिभावः । प्रकरणमुपसंहरति इत्येवमिति । इतीति समासी, हरिणा स्वरूपस्थितिकथा वर्णितेत्यर्थः ।। ६१३ ।। 'राजन पतिः' इत्याटितात्पर्षमाह भक्तेविति । निबन्धः-भक्तेषु सम्प्रसन्नोयमेवं क्लेशं चकार ह ॥ ६२ ॥ मर्यादायामतः कृष्णो न भक्ति कापि यच्छति ॥ प्रकाशा-शे मर्यादिव हेतुः ॥ ६॥ योगस्याऽष्टाङ्गलादष्टभिरध्यार्योगमार्गेण स्वस्थितिनिरूप्यत इत्याह अथेति। निवन्धः-अथाध्यायरष्टभिर्व योगमार्गों निरूप्यते ॥ ६३ ।। योगाभाचे तु सर्व हि निःप्रयोजनतां ब्रजेत् ॥ मनसश्चञ्चलत्वाद्धि तथाऽन्ते या मतिर्गतिः ।। ६४ ॥ प्रकाश:-मनु योगनिरूपणे भरतस्यैव क्या युक्त इत्यामच योगस्यावश्यकत्वं हि अतः परं चतुर्भिः 'पष्टाध्यायं चिचाग्यन्ति कोपीत्यादि। मर्यादेति भक्तानां स्थिति मर्यादा । एवमाद्य आयमवान्तरमकरणं साष्टिचत्वारिंशद्भिविचारितम ॥२॥ अतः परमाचे द्वितीयं विंशतिभिर्विचारयन्ति योगस्वेत्यादि । .

·. २८० सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०५) प्रकाशः- (अ० ५) एवं निर्वन्धेनोपदेशे हेतुमाह स्वकृत इति । निबन्धः-स्वकृतेऽर्थे हरिः सर्व प्रतीकारं करोति हि ॥ अहङ्कारनिवृत्तिं हि बोधयत्यत्र साधनैः ॥५६॥ प्रकाश:-- एतेन कर्मासक्तेरनर्थत्वं बहूनामर्थानामुक्तवादुचितम्। उपदेश्यनिर्धारमाह अहङ्कारेति 'ईसे गुरौ 'इत्यादिनेत्यर्थः ।। ५६ ॥ निवन्धः-ऐहिकामुष्मिकः क्लेशस्मत्कृतो वर्ण्यते ततः॥ मुख्यसाङ्ख्योऽयमाख्यातो योगे त्वये मनःकथा ॥ ५७॥ प्रकाश:-~-तत्कृतोऽहङ्कारकृतः। निवृत्तिमार्ग साहययोगयोः साधनखात्तदुभयं दर्शितम्। अहन्ताममतात्याग एव मुख्यो ज्ञानमार्ग इति भगवता 'जडान्धमूक' इत्यादिना स एव मार्गों दर्शित इत्याह मुख्यसाड्डय इति । 'यहि वाव' इत्यादिना योगचर्या प्रदर्शिता । अत पवाऽग्रे अग्रिमाध्याये मनःकयोक्तेत्यर्थः ।। ५७ ॥ ननु योगमार्ग सर्वत्यागाभावादत्र योगमार्गमदर्शनमनुपपनमत आह संन्यास इति । निबन्धः-संन्यासस्तु समाख्यातो योगसाङ्ख्याविशेषतः॥ विषयाः सर्वथा त्याज्याः सर्वावस्थासु सर्वतः ॥५८ ॥ इति दर्शयितुं सिद्धो योगसिहीन मन्यते ॥ प्रकाश:-अयं संन्यासस्तु सायमार्गीय एव । योगचर्या तु तयोरविशेषात् । तथा चोक्तं भगवता "सास्ययोगी पृथग् वाला:” इत्यादिना । तदाह समारूयात इति । योगसिद्धिसेवानगीकारे हेतुमाह विषया इति ॥ ५८३॥ निबन्धः-मुखे पाषाणनिक्षेपः कोप्यन्तर्मा विशेदिति ॥ ५९ ॥ सर्वथा विषयत्यागः प्रथमं तेन रूपितः॥ भोगोपि विषयाणां तु नर्मल्यं योगलक्षणम् ॥६॥ अतः परं साखिभिः पञ्चमस्य ज्ञानाध्यायस्य विचारं कुर्वन्ति । एवं निवन्धेत्यादि । मूले अत्रेति उपदेशे । तन इत्यतातत इति पदच्छेदः । संसाराध्वनि नित्यं अमत इत्यर्थः । इत्यादिनेति इत्यादिना लोकचतुष्टयेन ।

·. . (०६). पञ्चमस्कन्धार्थः। २८१ (अ० ६) कोपीति । सायुज्यमुत्त्यधिकार्यपीत्यर्थः । एतेन सिद्धानां सर्वृधा सहाभायो दर्गितः । किं च विषयभोगो हि पूर्व मुखनस्तत्र तथालेन सर्वधा स्थागो निरूपितो भवतीत्याह सर्वथेति । न्यागस्य माप्तिपूर्वकत्वात्प्रथम विषयाणां भोगोपि 'शयान एवानाति' इत्यादिनाsत एव निरूपित इत्याह प्रधममिति । रागव्यावृत्यर्थ तुः । सौरभ्यनिरूपणप्रयोजनं नर्मल्यज्ञापनम्, तस्यापि सिद्धलक्षणत्वेन निरूपणमित्याह योगलक्षणमिति ॥ ६ ॥ दाहोतितात्पर्यमाह अग्नावेवेति । निवन्धः-अमावेव समस्तस्य गतिरित्यग्निदाहनम् ॥ आनन्दमयदेहस्य वहावावरणे पुनः॥ ६१ ॥ उद्गते तु तिरोधानमित्येवं वर्णिता कथा ॥ प्रकाश:-अत्र हि योगचयाँ शिक्षयन् यथा यथा तेपामयस्थातां प्रदर्शयति । यथा सिद्धधनङ्गीकारे ' न कुर्यात् कहिचिन् ' इत्यादि हेतुत्येन निरूपितम् । न ह्यत्र तदगी- कारपि तथात्वं भवितुमर्हति । तथाऽत्र योगशरीरस्यान्ते मतिरियमेवेति ज्ञापनाय तथा फयोक्ता । वस्तुस्थितिस्तानन्दमयदेहस्य यतिरूपावरण उद्गते सनि तिरोधानमित्याह आनन्देति । अत एव भूले 'योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् (श्लो०६) इत्युक्तमितिभावः । प्रकरणमुपसंहरति इत्येवमिति । इतीति समाप्ती, हरिणा स्वरूपस्थितिकथा वर्णितेत्यर्थः ॥ ६१३ ॥ 'राजन् पतिः' इत्यादितात्पर्यमाह भक्तेपियति । निवन्धः भक्तेपु सम्प्रसन्नोयमेवं क्लेशं चकार ह ।। ६२ ॥ मर्यादायामतः कृष्णो न भक्ति कापि यच्छति ॥ प्रकाश:-शे मर्यादव हेतुः ॥ ६२॥ योगस्याऽपाङ्गलादभिरध्यायैर्योगमार्गेण स्वस्थितिनिरूप्यत इत्याह अथेति। निवन्धः-अथाध्यायैरष्टभिवै योगमार्गो निरूप्यते ।। ६३ ।। योगाभाचे तु सर्व हि निःप्रयोजनतां व्रजेत् ॥ मनसश्चञ्चलत्वाद्धि तथाऽन्ते या मतिर्गतिः ॥ ६ ॥ प्रकाश:--ननु योगनिरूपणे भरतम्यैव कया कुत इत्याशङ्कच योगस्यावश्यकत्वं हि अतः परं चतुर्भिः "पष्ठाध्यायं विचाग्यन्ति कोपीत्यादि। पर्यादेति भक्तानां स्थिति मर्यादा । एवमाद्य आघमवान्तरमकरणं सार्याष्टचत्वारिंगद्भिर्विचारितम् ॥२॥ अतः परमाये द्वितीयं विंशतिभिर्विचारयन्ति योगस्पेत्यादि ।

·२८२ सावरणभङ्गे सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (भरतचरितम् ) तदितरसाधने सत्तेपि तदभावेन स्वस्थित्यभारे सिद्धयति । ताहशत्वं च भरतेस्तीति तत्कथा । एतदेवाह योगाभाव इति । आयेऽध्याये प्रजापालनादिधर्मनिरूपणे. नैतन ज्ञापितमित्यर्थः । योगेनैव मनसः स्थैर्यात्तद्रभाने तथा युक्तमेवेति ज्ञापनाय मनसश्चञ्चलत्व प्रवाहपातिवं च द्वितीयेन निरूपितमित्याह मनस इति ॥६॥ मुमुक्षोः साधनपरस्यापि तथात्वे हेतुमाह प्रारब्धेति । निवन्धः-प्रारब्धकर्मकालादेधिकत्वं यतः सदा । भक्तिः परं ज्ञानदात्री कर्मादीनां वलेऽपि हि ॥६५॥ प्रकाशः-आदिपदेन स्वभावः। मर्यादायामिति ः। भक्तेरपि कर्मवदप्रयोज- समाशङ्कयाह भक्तिरिति । वाथ सत्यपि कार्यसाधिका सैवेति तथा । अत एव 'कृष्णाचनमभवा' इत्युक्तम् । तेन भत्तयैवाऽस्य सर्वमग्रिममित्युक्तं भवति । अन्यथा पूर्वज्ञानाभाषेनेतरवद्विषयासक्त्या जन्मान्तरेपि न तत्कृतार्थत्वं स्यादितिभावः ॥६५॥ तहि तयाऽधुनैव मोक्षः कथं न सम्पादितोऽत आह जानेति । निबन्धः-ज्ञानप्राधान्यतः क्लेशो भक्त्याऽन्ते मोक्षमेप्यति ।। मुक्तिस्कन्धे तच्च वक्ष्यत्यतोऽत्र न निरूपितम् ॥ ६६ ॥ मन्यते साधनं योगं बाधकानां निराकृतौ ॥ कर्मत्वनुपयोग्येव न तद् दृष्टोपकारकम् ॥ ६७ ।। प्रकाशः-ज्ञानसाधनत्वेन भक्तेः कृतसात्तथा। तथाऽपि भक्तिस्वरूपं मोचकमेवेति कथं न तथेत्यत आह भत्त्येति । अत्र सर्वांशे मर्यादव हेतुरिति ज्ञेयम् । तत्रि तृतीयेपि जन्मनि मोक्षानिरूपणं क्थं तत्राऽऽह मुक्तीति। एकादशे स्कन्धे । 'स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वैजन्मभित्रिभिः' इत्यनेन ॥६६॥ ननु देहस्य बहिरङ्गसान्मृगत्वेऽपि भक्तिकरणे कृतार्थत्वं स्यादेवेति विप्रवेपि च कुतस्तटकरणं कालप्रतीक्षा चैत्यत आह मन्यत इति । अत एव पश्चाचापे साधनतेन सर्वमुक्सा 'समाहितं मनः' इति सायसेनोक्तवान् 'परो हि योगी मनसः समाधिः' इति वाक्यादितिभावः। फर्मादिपु तथात्वेनाऽमनने हेतुमाह कर्म त्विति । भगवद्पासनालक्षणस्य व्यारत्यर्थ तुः। अत्यान्त्येनाऽस्य कालविलम्बा- एतज् ज्ञापितमिति इतरसाधनसत्त्व ज्ञापितम्। प्रवाहपातित्वमिति हरिणस्य प्रवाहपातित्वम् ।६४। संवेति अर्चनताविहितभक्तिरेव । कयमिति त्रयोदशाध्याये भरतकथासमाप्तौ आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोाशयो धरणिमिमा विचचारे तिजीवन्मुक्तदशामात्रकथनात् परममोक्ष- निरूपण कथमयगन्तु शक्यत इत्यर्थ ॥६६॥ कालमतीक्षेति मृगदेहे कालप्रतीक्षा। उक्तवानिति ·. (भरतचरितम् ) पञ्चमस्कन्धार्थः । सहिष्णुखारकर्मणयाऽद्वारोपकारकबादहष्टस्य च मध्ये कालादेनाशसम्भवात्तथायम. एतदेवाऽ न तदिति ॥ ६७ ।। नेहरूपा भक्तिवेत्स्यात्तदानुपङ्गिकमेव पुनः स्थैर्य, स्यात् । सा च साधनत्य- नवासीदिति तृतीयेऽपि जन्मनि ज्ञानमेव कृतवती, तदपि वैराग्याथमाह भक्तिश्चेति । निवन्धः-भक्तिश्च न स्वतन्त्राऽऽसीत्साधनवन सा पुनः। ज्ञानमेव करोत्येपा वैराग्याथै न चाऽन्यथा ॥ ६॥ मकाश:--पथा तण्डुलसायकत्वेन चिन्तामणि मन्वानाय स न भकं प्रयच्छति तृप्ति या तथेति भावः ॥१८॥ निबन्धः-पश्चाददाति मोक्षं च सजातीयप्रवद्धिता ॥ योगनैव मनःस्थैर्य ततः शीघ्रं तवाचरन् ॥ ६९ ॥ प्रकाशः-स्मरणकीर्तनादेः सजातीयत्वम् । पमितरसाधनानामन्यत्रोपक्षीणत्वमुक्खा मकृतमुपसंहरति योगेनेति ॥ ६॥ ननु स्मरणादिषु क्रियमाणेषु विरक्तम्य तदसानुभयोऽवश्यं भावी । तथा सति योग न मन्येत नीरससज्ञानादत आह कर्मादीनामिति । निवन्धः-कर्मादीनां स्थानमार्गे वलं सर्वात्मना मतम् ॥ पुष्टौ परं प्रवक्ष्यामो भक्तिमार्गेण साधनम् ॥ ७० ॥ प्रकाशा-यया वालस्य लीस्पर्शादी सत्यपि न शृङ्गाररसानुभवस्तथा मर्यादामार्गीय साधावता ज्ञानवैराग्यसम्भवस्तावास्तद्रसानुभवो पिनाऽधिकः । अन्यथा तया प्रारब्ध- स्यैव नाशे तद्भोगासम्भवेन मर्यादानाश एव स्यादतोऽस्मिन्मार्ग नेपां बलिष्ठतेत्यर्थः । मतं भगवत इतिगोपः । तथा च भगवता स मार्ग एव तथा कृतो यत्कर्मानतिक्रमणय फलं भवतीत्यर्थः । तहि भतिशास्त्रविरोध इत्याशङ्कचाह पुष्टाविति। कर्मणा- मित्युभयत्र सम्बध्यते । भत्तिस्वरूपं स्वेतादृशमेव सदा, परं तु भगवान् यस्मिन्मर्यादा मनुते तत्रेपा चेत् शक्ति प्रकटयेन्मर्यादानाग एवं स्यात् । अतो भगवदिच्छपत्र प्रतिवद्धा नाऽधिकं करोति । न हि भस्मनाच्छन्नोमिन दहतीत्यदाहक एवाऽतो न भक्तिशास्त्र- विरोध इति भावः । पुष्टौ पुष्टिनिरूपके स्कन्धे पष्ठ इत्यर्थः । असत्कर्मशाधनमजामिले।७०॥ निवन्धः-कर्मणामनुपायलं भक्तेः साधकता पुनः ।। योग्यदेहेपि बाधा च कलादेरुच्यते स्फुटा ।। ७१ ।। 'अहो कष्टं भ्रष्टोहमित्यस्मिन् गद्य उक्तवान् । तहत्यिादि स्थानमार्गे 'भक्तेर्निर्बलत्वे भक्तिः पुनाति मनिष्ठायपाकानपि सम्भवादि तिवाक्ये भक्तेः कर्मस्वभावजेतृत्वमुक्तं तद्विरोध इत्यर्थः । मूले कलादे- .

·२८४ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (भरतचरितम्) प्रकाश:--सत्कर्मणामनुपायत्वं हर्यश्वेपु नारदेन निरूपितं पुनरिति । पूर्व भक्तस्य शापादयोग्यशरोरसाप्तावपि वृत्र इत्यर्थः । एवं मासङ्गिकमुक्ला मते तद्वैपरीत्यमाह योग्येति । यहा भक्तनिसाधकता पुनर्विपत्तेऽप्युच्यत इति सम्बन्धः । मनास्थैर्य साक्षा- द्भगवत्माप्तियोग्ये ब्राह्मणदेहेपि मर्यादायां तत्पतिवन्धकोऽध्ययनपलहस्तमरणादिः।७१॥ निबन्धः-तत्रापि हरिभक्तिर्हि सर्वथा मोचिका मता ॥ एवं तस्य स्वरूपे तु त्रिभिः प्रोक्ता स्थितिः परा ॥७२॥ तत्रापि सेव मोचिकेत्यर्थः । अत एव मूले 'तत्पादमूलमि'त्यादीतिभावः । उपसंहरति एवमिति ॥ ७२।। उपदेशनस्य स्वस्थित्यहेतुत्वेनतत्मकरणासङ्गतिमाशङ्कच तामाह जानाभावादिति। निवन्धः-ज्ञानाभावादेवमासीदिति शङ्का तु वारयन् । उपदेशनमानातं यजातं राजजन्मनि ॥७३॥ प्रकाश:-तहि 'नस पुनरावर्चत' इति श्रुतेविप्रशरीरे ज्ञानं जातमित्याशङ्कय (नेति) आह यज्जातमिति । तदा भगवता भरतोऽप्युपदिष्ट इति ज्ञेयम् । 'पुत्राँच शिप्याच' इतिवाक्यात् । मृगत्ये सति निर्वदे पूर्वजन्मधर्मनिरूपण आत्मवत इतिवचनाच । 'आचार्यवान् पुरुषो वेद ' इति श्रुतेरन्यस्माज्ज्ञानोपदेशाकथनाच । न चानात्तिश्रुति- विरोधः । ब्रह्मविदोऽपि मारब्धभोगस्येप्टत्वेन तदभाववत्तदिपयसात्तस्याः। अत एव राजानमुपदिष्टवान् ,अन्यथा तु एवं वइभद्रमभिभापमाणम्' इत्यादि विशेषणवत्वेनाऽनधि- कारिणं मसाऽन्येप्विव तृपणी तिठेत् । कयनं च तस्य श्रद्धास्पाधिकारवयेन तदर्थ-. मयत्नवत्वेन ज्ञाने स्वरूपयोग्यतां मत्वा । तदुक्तं 'तत्वजिज्ञासायाम्' इत्यादिना । अहं च ' इति वाक्येन च। उपेक्षायां च कृतापरायत्वेन पलानामिवाऽस्य नाशः स्यात्तथात्वं चाऽस्याऽनुचितं भगवत्सम्मुखसात् । रजस्वभावकृतथाऽपराध इति तदूरी- फरणार्थ पूर्ववास्यानि ॥७३॥ रिति भगवत्कलो वीरकुलमित्युक्ता फला। आदिपदेन ब्रह्मभूतत्वादिकं तम्येत्यर्थः ।७१। तत्पादमूलेति 'तत्पादमूलमुपसतानामि'त्यनेन लिङ्गेन भक्तिरेयोच्यत इति सेव तथेत्यर्थः । मूले त्रिभिरिति अध्यायः ॥७२॥ विवृत्ती, उपदेशनस्यैनि पश्चमाध्यायेन भगवत्कृतस्योपदेशनस्य । ज्ञानाभावादित्यादि, तथा च उपदेशनमुक्ताशकावारकमामातम्, अतो जानसद्भावेपि प्रारब्धं प्रतिबन्धक भवतीतिजापनाय तरकथनमिति तस्य न महाप्रकरणासझतिरित्यर्थः । तीत्यादि, ज्ञानोत्तर पुनर्जन्माहीकारे । उक्तश्रुतिविरोध इति तदभावाय ब्राह्मणशरीर एवं कुतश्चिज्ञानजनन- मङ्गीकार्यमित्याशकयेत्यर्थः । अत एवेत्यादि प्रारब्धशून्यत्वं ज्ञात्वैव रहगणमुपदिष्टवानित्यर्थः । तदुक्तमिति 'म चापि पाण्डयेये त्यन्मिन् गये शुकेन तदुक्तम्। वास्येन चेति रहगणेन स्वस्य स्वरूपयोग्यत्वमुक्तमित्यर्थः । पूर्ववाश्यानीति 'लयोदितं व्यक्तमित्यादीनि वाक्यानि |७३।

·(भरतचरितम् ) पश्चमस्कन्धार्थः ततो दोपापगमे नतिः मनश्च तुरीयाध्यायार्थ इत्याह गुरुशिष्येति । निवन्धः-गुरुशिष्यप्रकारेण नतिः प्रभः पुरोच्यते ॥ योगानुसारि विज्ञानं मनसश्चापि निग्रहः ॥७॥ प्रकाशः-गुरौ पः शिष्यस्य प्रकारस्तेनेत्यर्थः । अन्ययौदासीन्येन कथने तेन तस्य ज्ञानं न स्यादितिभावः । अस्य पूर्वण वा सम्बन्धः । तेनामामाणिकं निरस्तम् । नत्यादिरथ्यापार्थः। अस्य संन्यासाभावेन साहस्यीयवानानधिकाराद्योगानुसारि तदुपदिष्टवानिति तज्ज्ञानमग्रिमाध्यायार्थ इत्याह योगेति । अत एव स्वस्मा अप्येत- देवोपदिष्टं तदेत्याशयेनोक्तं 'यजातं राजजन्मनि' इत्ययमपि तथेति । अत एवं स्वयमेवोपदिष्टवान् । अन्यथा भगवति मनाथ चलितस्य तत्रैव प्रपणमुचितमितीदग- युक्तमेव स्यात् । तदुपदेशाधिकाराच तदर्थस्तावानायासौपि व्यर्थः स्यात् तदप्ययुक्तमिति भगवदिच्छयैव तथेतिभावः । तत्साधनत्वेन तत्रैव मनोनिग्रहश्योक्तः ॥७४॥ निवन्धः-ततो वैराग्यमुत्कृष्टं परोक्षकथनेपि च ॥ योगवैराग्यवाहुभ्यां भक्तिरत्र निरूपिता ॥७५॥ प्रकाशः- ततोऽग्रिमे परोक्षकथनेपि चराग्यं तत्साधनत्वेनोक्तम् । भगवत्येव रागनन- नादुत्कृटम् । उपदेशे फलितमाह योगेति । सर्वत्रोपसंहारे रहगणेत्यादिना 'गुरोहरे- श्वरणोपासनावः' 'हरिं तदीहाकथनश्रुताभ्याम्' 'हरिसक्या शितं ज्ञानासिम् , इति वापयर्भक्तिनिरूपणात्तस्या एव माधान्यम्, तेन भगवच्छास्त्रानुसारी योग उक्तः। तदुक्तं भगवता “योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान् भनते यो मांस में युक्ततमो मतः" इति । तथा च भगवति मनोनिग्रहस्तदन्यत्र वैराग्यमेतत्सहितस्तत्र नहोत्र कर्तव्यत्वेनोक्त इत्यर्थः। साधकत्येन वाहुन्वम् ।। ७५ ।। इह परोक्षवादमयोजनं वस्तदन्यत्राऽप्यतिदिशति परोक्षकथनं सर्वमिति। निबन्धः-परोक्षकथनं सर्वमधिकारपरीक्षकम् ॥ रहूगणस्याधिकारो यादृशश्च परीक्षिति ॥७६॥ प्रकाश:--अत्र परीक्षाफलितमाइ रहगणस्येति ।। ७६ ।। अग्निमाध्यायार्थ इति पञ्चमाध्यायार्थः । अत एवेति सपूर्वशरीरसमानत्वादेव । अन्यथेति उत्कृष्टाधिकारे। आयास इति रहूगणायासः । तदप्ययुक्तमिति, अधिकारित्वात्मयासवैयर्य- मध्ययुक्तमित्यर्थः । ततोग्रिम इति पाध्याये । सर्वोत्यादि, अत्र प्रथमं वाक्यं त्रयोदशा- ध्यायस्थम्, द्वितीयं द्वादशाध्यायसमाप्तौ, तृतीयं प्रथमस्यैव शेषभूतम् ।।। ७५ ॥ . ' ·२८६ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (भरतचरितम् ) तज्ज्ञापकमाह अत इति । निवन्धः-अतः परोक्षशब्दानां व्याख्यानं पृष्टवान्नृपः॥ वर्णिते वोध एव स्यान्नाधिकारस्तु सिद्ध्यति ॥७७॥ अतः स्कन्धत्रये प्रोक्तं परोक्षकथनं तथा ॥ प्रकाशः - नन्क्तार्थावबोधेन हि मुख्योऽधिकारः स च व्याख्यानेऽत्रापि तुल्य इत्यत आह वर्णित इति । यथा कयाचिद्विरहिण्या तादृशीमेव प्रीतिमत्सपत्नी प्रति 'स्वैरचारी मधुपः सम्प्रति दहती'त्युक्ते कयाचित्पृष्टयाऽन्यया मियपरतया व्याकृतेऽपि न तद्धिमयोगरसविशेपानुभवोऽधिकाररूपपीत्यभावात्तटस्थायास्तस्याः, न वा प्रीत्युत्पत्तिः। तथेहापि, किं च, न वोधकृतोऽधिकारः किं तु वैपरीत्यम् । योधस्तज्ज्ञापकः परमिति भावः । परीक्षार्थमेव तथोक्तिरित्यत्र प्रमाणमाह अत इति, चतुर्थादित्रये तथा, तत्परीक्षकमित्यर्थः। अधिकारस्त्रिविधो यतोऽतस्तथा ॥७७३ ।। निवन्धः-आदावबोधो मध्ये तु सुगमत्वाद्विवुद्धयते ॥७८il उत्तमस्त्वधिकारोऽये तेन कूटनिरूपणम् ॥' रहूगणोत्तमत्वाय व्याख्यानं तेन यत्स्वतः ॥७९॥ प्रकाशः-तत्रादौ प्राचीनयर्हिपः कर्मासत्त्या हीनाधिकारिखादवोध उक्तः। तच- जिज्ञासासवेपि कर्मासत्त्यभावेऽप्यभिमानसच्चाच्यागाभावादुपदेशार्थमपि राजसभाषेन चलनाच्च रहगणो मध्यमाधिकारी। सोऽपि 'दुरत्ययेऽध्वनि' 'रजस्तमःसाये। इत्यादिना सुगमत्वेनोक्तमिति युद्धवान् । कूटवाक्यबोधे त्वस्य नाधिकारः। हर्यश्वानां मुक्तसादुत्तमाधिकारस्तेन तथा तर्हि व्याख्यानं व्यर्थमन आह रहगणेति ।।७।। निबन्धः-बुद्धं तत्रापि निःशव तद्वाक्यं जगृहे पुनः॥. भरतस्योत्तमत्वं च तेनेवोक्तमिति स्थितिः ॥८॥ प्रकाश:--तत्परीक्षितोस्तारतम्यज्ञापनार्थमित्यर्थः । तेन रहूगणेन यत्स्वतो व्याख्यान बिना बुद्धं तदत्र व्याख्यातमिति योजना ! निशङ्ख मननानपेक्षकमित्यर्थः । शिष्यो- समतोत्पत्र तत्मयोजकगुरोरपि तत्वमुक्तमेवेत्याह भरतस्येति । यहा। तेनैव रहूगणेनवेत्यर्थः । 'नमो नमः कारण' इति, 'अहो नृजन्म' इत्यादिना चेति शेपः । यहा राजजन्मन उत्तमत्वं शुकनैव 'भरतस्तु' इत्यादिनोक्तमित्यर्थः । ननु साक्षाद्भगवता वैपरीत्यमिति अधिकारकृतो बोध इति वपरीत्यम् । नन्वित्यादिनोक्तायां परीक्षिदधिकारशकायां - ·(भरतचरितम् ) पञ्चमस्कन्धार्थः। सम्पादितदेहस्य भगवदर्शनवतो भक्तस्य तत्रापि भगवदगीकृतस्य ताहग्यंशगस्य भगर- कलापौत्रस्य बादरायण्यनुगृहीतस्योत्तमत्वेनाधिकारस्मन्ये निरूपणादकाशेपधर्मर- हितरहगणाधिकारान्यूनाधिकार इति न सहामह इति चेत्सत्यम् । अयं तु गर्या- दामार्गीयः भावाहिकोऽधिकारो मुमुक्षोः सात्मशानोपयोगी गुगशियमकारेणोपदेशे। अत एवाविरक्ता एव ते सर्व पूर्व मुक्ता अपि हर्यश्वाः प्रमार्थिन पर । एतेषां श्रवणमपि ज्ञानसाधनत्वेन न लीलागेन । परीक्षितु लीलामृतपानरूपश्रवण उरामा- धिकारी. अत एव श्रवणात्पूर्वमेव "कृष्णानिसेवागधिमन्यगानः" इत्युक्तम । 'तसको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथा' निपातिदुःराहा' इत्यादितदत्तिरपि । रोनासो पुरुषोत्तमस्वरूपतचजिज्ञासया तल्लीलारसे निमगचेता इति तारागार्थोशारीर- सांसारिकवायपरोक्षवा नवयोधेपि न क्षति.. किं च, गाईस्थ्याचरस्थायां चेदनुभूता वार्ता सा भनेत् 'यस्यामिम' इत्यादिनोक्ता तदा तत्स्मरणे समानधर्म- सज्ञाने सति सम्बादेन बोधः स्यात् । अस्य सिन्दियादीनां भगवाजनीपयिफरपेन मित्रसादिरूपैयाऽनुभूतसाधुक्त एवाययोधः स्यात् । परकीयवस्तुस्थितियोधोऽभगोन- कोपि शुकादेर्शानमार्गीयबामज्ञानवचमप्यस्तीति सर्वशाहीन राजानमपि । अत पर वस्तुस्थितिरेव परीक्षवादेनोक्ता या चैराग्यमनकलगनुभवदशायां सम्या पर न तथासमिति भगवालीलैवेति तज्ज्ञापनाय प्रश्नः । वस्तुतस्तु यथा यथाऽन्यमार्गीय- वार्तानवयोधो भक्तिमार्गीयागा एन तरया बोधस्तथा तथा पुष्टिमार्ग सामिापति प्रतिजानीमः । एतज्ज्ञापनायब भगवतधावबोधप्रभी फारिताविति निगढागाना- रुक्तमितिस्थितिरिति । ज्ञानमार्गीयमदेवाशीत्यर्थः ।। ८० ॥ तज्ज्ञानोतिपयोजनमाह तस्येति । निवन्धः-तस्य जन्मत्रयं तत्र द्वयं व्यर्थ न सर्वथा ॥ अतो जन्मयोत्कर्पस्तस्यैवं विनिरूपितः ।।१॥ प्रकाश:- अमुत्त्या ताई यथ्यशहा, ततोधिकरमरपभक्तिमायकलेन नहभावः ॥८॥ आद्यन्तोगत्तमत्वकथनेन सन्दगन्गायेन गर्येषां तथासमुक्त भवतीत्याद तस्य पुत्र इति सान। परीक्षितः परोक्षवादायौधेपि तदधिकाररय गार्गगेदनामवं साधयित्वा बोधगागग्र्यगायग्य तन्त्र सहकारित्वं वक्तं सहकार्यमा व्युत्पादयन्ति मिश्रात्यादि । शुफानी व्यभिचारमागत्य परिहरन्ति परकीयेत्यादि । गन्यापर्य शुकै व्यगिनाराभायो विशगातुमहापयापि गपुष्टिमागीय- स्वादवाटवीतत्त्वानाप्रयोजकगिनि तम्यागाय माम्य किं प्रयोजनमत बाहुः अत एवं- त्याति । तथा च पुष्टिमायित्यादयायं प्रभो न हा सन्मार्ग आदरा गुगुचनयत्यर्थः ।। ८१ ॥ आयस्तयोगिता जातिः प्रियता अन्त्यो पिरगणयोरित्यर्थः ।

·२८८ सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (प्रकरणं द्वितीयम् अ०१६) निवन्धः--तस्य पुत्रस्तु पापण्डेऽप्यत्यन्तं फलदायकः ॥ कृष्णावेशी गयश्चापि तवंशेऽवततार ह ॥ ८२ ॥ सर्व एवोत्तमा वंशे ततोन्तिमकथा मता ॥ प्रकाश:--प्रकरणमुपसंहरन्ननिममकरणसगतिमप्याह एचमिति । निवन्धः-एवमष्टभिरध्याय स्थानाधिपसन्था ॥३॥ प्रकाशः व्याख्यानस्य पूर्वाध्यायरूपलाज्ज्ञानप्रकरणसाचाष्टभिरित्युक्तम् । तेपां भूमीश्वरवादश्वर्यस्य चाष्टविधतात्तत्कया तावद्भिरध्यायैरुक्ता ॥ ८ ॥ (मथममकरणं समाप्तम् ।) भृमी तद्भोग्याः शब्दादयः पश्चापि सन्तीति तद्भोग्यत्वेन पञ्चभिरध्या- यस्तत्स्थानं निरूप्यत इत्याह । तत इति । निबन्धः-ततः पञ्चभिरध्यायभूमिस्थानं निरूप्यते ।। पञ्चात्मिका गुणैश्चापि तत्रापीयं तु मध्यतः ॥४॥ सर्वोत्तमा जम्बद्वीपरूपा सर्वार्धदायिनी ॥ प्रकाश:-- -तावद्भिनिरूपणे हेत्वन्तरमप्या गुणैश्चापीति । पूर्वपूर्वभूतमिश्रणात्स्व- रूपतः पञ्चात्मिकापि भूतत्वेन तमःभाधान्येन त्रिविधा रजासत्चमधानतमसा च दिविधेति गुणरपि तथेत्यर्थः । तत्र जम्बूद्वीपस्य चतुर्भिनिरूपणे हेतुमाह । तना- पीति । सर्वाधति । चतुर्विधपुरुषार्थदायिनीत्यर्थः। अतस्तावद्भिरध्यायैस्तथा ॥४५॥ निवन्धः-अतोऽस्य रूपणं प्रोक्तं चतुर्भिः क्रमतोऽवनेः ॥५॥ परिमाणं स्वरूपं च प्रथमे प्राह तस्य हि ॥ कृष्णस्य कटिरूपत्वाद् ध्यानार्थ तद्धि वर्णितम् ॥ ८६ ॥ -अस्य दीपस्य अपनेः क्रमत इति च, विभागेन यथा यत्रास्ति तथा तत्रोक्तमित्यर्थः, भगवद्भजनोपयिकत्वेन तथात्वम् । अत एवाऽग्रे देवगानोक्तिः। एवं खस्मिन् स्थितिः कृष्णदेवादित्यारभ्य भूस्थानाधिपसङ्कथेत्यन्तरेकोनसप्ततिभिः पञ्चदमाध्यायात्मकं प्रथमप्रकरणं विचारितम् ॥ ८२॥ अतः परं चतुस्लिंगाधिकशतेनैकादगाध्यायात्मकं द्वितीयमकरणं विचारयन्ति प्रकरणमुपसंहरन्नित्यादि । कालप्रकरणं समापयन्नने देशस्य निरूप्यत्वात्तस्यास्य चाध्येयाधार- निरूपकत्वरूपासमतिमप्याहेत्यर्थः । नन्वत्र नवाध्यायराज्ञां कथा निरूपितेति कथमष्टाध्याया ''न्यत आहुः व्याख्यानेत्यादि । तथा च योगविचारे चतुर्दशस्य त्रयोदशान्तःपातित्वादष्टाध्याया रम्य ज्ञानप्रकरणत्वाच्च भूस्थानाधिपसङ्ख्या चतुर्दशल्यतिरिक्तप्वेवेत्यष्टेति तथोक्त- सर्वोत्तमत्वं ते निरूपित इति नियुतयोजनविशाल' इत्यनेन मानम्, - प्रकाशः ·(अ० १६-१७) पञ्चमस्कन्धार्थः। २८९ तत्र प्रथमाध्यायार्थमाह परिमाणमिति । 'यो वा' इत्यादि पुष्करपत्रमित्यन्तेन सामान्यतस्ते निरूपिते । 'यस्मिन्नित्यादिना वतिन्मर्यादागिरितरुदनदोनदकुरङ्गादि- गिरिनिरूपणेन तन्माननिरूपणेन च विशेषत इत्यर्थः । एवं निरूपणे प्रयोजनमाह कृपणस्येति । तदर्थमेव पृष्टवानिति भावः ॥ ८६ ॥ कटिरूपस्यैतन्नामत्वे हेतुमाह जननादिति । निबन्धः-जननादेव सर्वोपि बुद्धयते निखिलं यतः॥ जम्बुद्वीपस्ततः प्रोक्तः सर्वदेवसमाश्रितः ॥ ७ ॥ प्रकाशा-फट्याः मनाननात्मकताद् अस्मिन् द्वीप उत्पत्तिमात्रेण हेयोपादेयं युद्ध यात इति तथा। धातोरविकृतस्य ग्रहणेनाऽविनोत्पत्तिमतस्तधात्वं योध्यते । अविकृतत्वं च देवसष्टियम् । अन्यत्र टोपे स्वर्गादावपिताशानामपि भोगासक्तिरेव न येवमितिभावः । सर्व सामान्यतचतुर्विधपुरुषार्थवावसाचेपि पुरुषोत्तमतद्धर्मबोधश्च कचिद् दृश्यत इति पोषांशे तस्याऽऽधिस्यमस्तीति मात्राधिक्यं बोधवाचकेऽक्षर इति ज्ञेयम् । तेनाsन्य- स्मादुरकर्प उक्ती भवति । अत एव सर्वत्यादिबोधस्य सत्वकार्यत्वादेवानां च तथालात्तथा। तेन सत्वमाधान्यमुक्तं भवति । यदोकान्तरमाह सर्वति । अन्यत्र तत्तद्गुणकार्यत्वमेव, न तु तत्तद्गुणनियामफदेवाधिष्ठितत्वम् । अत्र तु तथेति तथा । तदुक्तं 'नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणः' इत्यादिना ॥ ८७ ॥ एतदिति । निवन्धः-एतदाख्यापकः कश्चिदतोऽत्र न निरूपितः॥ भूमिरेव स्वतः शुद्धा प्रथमे विनिरूपिता ॥ ८ ॥ प्रकाश-किं च । यतोऽयं भगवदधिष्ठिनत्येनेवासाधारणोतस्तथेत्यर्थः । प्रथमा- ध्यायार्थमुपसंहरति भूमिरेवेति ।। ८८ ॥ (अ० १७) आगन्तुकधभैरप्युत्को द्वितीयाध्यायार्थ इत्याह जलेनेति । निवन्धः--जलेनाऽप्युत्तमा सेयमिति गङ्गावतारणम् ॥ सर्वत्र तस्याः सम्बन्ध इति भेदा निरूपिताः॥८९॥ प्रकाश:-भेदाः सीतादयः ।। ८९ ।। 'समवर्तुल' इत्यादिना लक्षणम् , जननं जन् बोधनं बुध्, जना बुध् यस्मिन्निति जम्बुध् पृषोदरादित्वाद्धकारनाशे उकारस्य दीर्घ च जाते जम्बूरिति भवतीत्यतिपरोक्षवृत्ति मनसि कृत्वाऽऽहुः सर्वेषामित्यादि । तस्येति जम्बूद्वीपस्य सत्वप्राधान्यं वगैपि वर्तत इति तत्तौल्ये तत्रत्यानामप्येतत् स्थानाकाज्ञा न स्यादित्यरुच्या व्याख्यानान्तरमाहु. यद्वेत्यादि । उक्तरीत्या सर्वदेवाश्रितत्त्वमेवैतदाख्यापकमित्याशयेनाहुः पतटिन्यादि। एवं त्रिभिः पोडशस्य द्वितीय- महामकरणादिमस्यार्य उक्तः) सादः पभिद्वितीयं सप्तदर्श विचारयन्ति आगन्तुके त्यादि ।। ८९॥ - ·- सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (१७) सर्वत्र तस्याः सम्बन्ध उपपत्तिमाह ऊर्वेति । निवन्धः-ऊर्ध्वपादाद्विनिष्क्रान्तं जघने पतति स्फुटम् ॥ चरणस्याधिदैवत्वान्न दूपणमिहाण्वपि ॥१०॥ प्रकाशः- भूमेर्जयनात्मकलातथेति भावः । ननु लोके पादस्य तत्रापि तनखस्या- म्भोऽशुचीति तादृशेन तेन कथमत्रोकपः। किश्चान्येषां तत्पावित्र्येषि स्वस्य न तथा तदिति स्वजधने पातोऽनुचितः। भगवद्भजनौपयिकसकृतश्चोत्कर्ष एवं न घटते । तदीयस्य तस्य तत्रोपयोगानहलादित्यत आह चरणस्येति । तत्र हि सर्व चरित्रमद्भुतं निरूपितम्, गधाण्डकहनाशक्रियया तत्स्थापन तथा चरणनखाम्भ- सोऽपि पावनलम् । तत्रोपपत्त्यपेक्षायां तस्याधिदेवसमुच्यते । तथा च तत्सम्बन्धि- नोप्याधिदैविकत्वेन सजातीयसान पूर्वोक्तदोपः । जघनस्य प्रवृत्त्यात्मकत्वात्तत्स्थिंतानों संसारनिहत्यसम्भवेन चरणस्यैव च भत्त्यात्मकलात्तनिवर्तकत्येन संसारिणां च साक्षात्तत्सम्बन्धस्य दूरत्वेन तन्नित्यसम्भव इति तत्साक्षात्तत्सम्बन्धिन्या आधिदैविकरूप- गङ्गाया अत्राऽऽनयनम् । ऊर्ध्वमुखपदसम्बन्धित्वमप्यूर्ध्वगतिमदत्वज्ञापकम् । यथा चैतत्तथा 'या व लसद्, इति श्लोकविवरणे पितृवरणैर्विवृतमिति नाऽत्र निगद्यते । एवं सति सेवतां भक्तिदेति परमोत्कर्षः। एतद्दीपस्थानामेव मुक्तिसम्भवान्न दूपणं किञ्चिदिहेत्यर्थः ॥ ९०॥ भजनानुपयोगिसपरिहारायाऽऽह गड़ेति । निवन्धः--गङ्गाजलेन पूजादि सर्व कार्यमिति स्थितिः ॥ स्थानं तदेव हि सतां यत्र सम्पूज्यते हरिः ॥ ११॥ प्रकाशा-अनाय भावः । गहायामस्त्यधिभूतादित्रितयस्पसम । एक जलरूपत्वम. यादृच्छिकव्यवहारयोग्यता। द्वितीयं च प्रवाहरूपतया तीर्थरूपसमा तेन स्नानपानादिभिटोप. निवर्तकन्वं पुण्यननकत्वं च । तृतीय पादौटकत्वमा तेन भगवद्भजनयोग्यदेहसम्पादकसम्। इतरनटीरथ्योटकादीनामप्येतत्सम्बन्धित्वेनेव , द्वितीयरूपत्वम् । एतच परिमितमेव ज्ञेयम् । ब्रह्मकमण्डलुजलस्य तथासात् । स्वसम्बन्धेन पावयति परं सर्वम् । तेन तादृश- तदीयस्येति चरणनखीयस्य । तत्रेत्यादि त्रिविक्रमावतारे सर्व चरित्रमद्भुतं निरूपित- मित्यर्थ । तत्स्थापनमिनि'चस्कम्भ य वरंहसाऽस्खलते'त्यनेन द्वितीयम्कन्ध 'विष्णोर्नुकमिति श्रुत्या चोक्त तदित्यर्थः। अधिदेवत्वमुपेन्द्रात्मकत्वम् । आर्थिदविकत्येनेति देवरूपत्वेन तदुक्तं गोदामाहात्य 'सर्वजस्सारमतं तत् शिवेन ब्रमणे दत्तमिति भगवचरणसम्बन्धे तु ततोप्या- धिक्यनेत्यर्थः । पूर्वोक्तदोष इति भजनानुपयोगित्वदोषः । सामानन्सम्पन्धस्पेति साक्षा- हुगववरणसम्बन्धस्य ॥ ९०॥ १ (अ० ८ स्कं०२) ·((अ०.१७) पञ्चमस्कन्धार्थः। जलेनाऽतिपवित्रण भगवत्पूजादिकं युक्तमिति । अन्यथा भगवन्मन्त्राभिमन्त्रिताना- द्यर्पणमप्ययुक्तं स्यादिति दिक् । न च पादोदकसिक्तवस्वर्पणप्रसङ्गस्तत्र साक्षात्त- सम्बन्धिसात् । इह तु तदाध्यात्मिकरूपदेवताधिष्ठानात्तीर्थरूपसमित्यदोषः। ननु भूभुकथानन्तरं हि भूकथात्रोच्यते तद्भोग्यत्वेन । तथा च विषयत्वेन दोपरूपबमेव भूस्थानस्यैति , भगवत्यूनादिनिरूपणमयुक्तं तदोपखानापरिकरूपसाचाऽत आह स्थानमिति । भवेदेवं यदि ते स्वतो विपयत्वेन भोगं कुर्युन त्वयं किं तु भगव- दिच्छानुरोधात', तादृशानां च तादृशमेव स्थानमुचितमिति तदुक्तमित्यर्थः ।। ९१ ।। तहि तत्तदवतारपु तत्तद्भक्तनियमकथनं किमर्थम, पूजामात्रस्यैव तत्स्थानत्वो- पयोगित्वादिशङ्कय तचापर्यमाह अनि । निवन्धः--अतोऽत्र नवखण्डेषु पूजां भगवतो जगी ।। अत्राऽवतारेनिर्धारी भक्तानां च निरूप्यते ॥ ९२ ।। प्रकाशा---अस्मिन्नयतार एतादृशगुणस्यैवाधिष्ठानत्वमिदमेव च प्रयोजनमेव सेव्यता चेत्यवतारस्य । ईशानामवमेव च भजनमिति भक्तानामित्यर्थः ॥ १२॥ गुणमार्गणैव तयोनि र हेतुमाह गुणातीता इति ।। निबन्धः-गुणातीतास्तु ये भक्ताः पुष्टिमार्गेण ते स्थित्तौ ।। । अत्रोऽन गुणमार्गेण निर्णयो हरिभक्तयोः ॥ १३ ॥ पकाश:-मर्यादास्कन्धवादस्य तन्मार्गस्य च सगुणत्वात्ताशयोरत्र निर्णय उक्तः। भगवतः सर्वश्रेय गुणातीतसादधिष्ठानस्यैव सगुणत्वात्तत्रापि सगुणत्वोपदेशः। नेन तादृम्भक्तानां तत्र रुचिरित्युक्तम् । पुष्टिमार्गीयत्यागुणातीतभक्तानां स्वधिष्ठानरूपान्त- अन्यथेति एकवारं भगवत्सम्बन्धेन पुनस्तत्सम्बन्धानहवे । इह सित्यादि गङ्गाया. तु भौतिकजलस्य देवतारूपजलेन पवित्रीकरणाद्भौतिकेन सेवाकरणमिति साधारणानां बोधायोच्यत इत्यर्थः। वस्तुतस्तु प्राथमिकपक्ष एव साधीयान् । अन्यथा द्यौः शीर्षमाशाश्रुतिरंघिरुषों'ति वास्याद् भूमिष्ठानां भूमिजानां चानर्पणमापयेत, चरणसम्बन्धस्य तौल्यादिति दिक् । विपपरोनेति बन्धकत्वेन। तद्भोग्यसानीपयिकरूपलादिति भूभृद्रोग्यत्वेन सामिभुक्ततया तथात्यात् । भगवदिच्छानुरोधादिति मगवदचप्रसादवेन द्विविधं हि प्रसाद- दानम्, स्योच्छेपणरूपं स्वानुपयुक्तं चैति लोके प्रसिद्धमैव । तत्रायं जीवस्य यात्रामात्रोपयोगि, द्वितीयं तु भगवत्सेवोपयोगोत्तरं तदुपयोगीति भूभागानां तादृशत्वान्न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः । तदेतदाहुः तादृशानामित्यादि भक्तानां भगवत्सेवोपयोग्येव स्थानमुचितमिति तेषु भगवत्पू- जोक्तेत्यर्थः । एवं साई पङ्गिः सप्तदशस्य द्वितीयमहामकरणवितीयस्यार्थ उत ||९|| ·1 २९२ सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (१७-१८) रायराहित्येन साक्षात्मकटे श्रीकृष्णस्वरूप एव स्थितिरिति पुष्टिमार्गेण स्थिती निरूपणीयायां ते निरूपणीया इति शेपः । अत इति । यतोत्र न पुष्यादि- स्थितिरतो हेतोस्तथेत्ययः ॥ ९३ ॥ तत्र क्रमेण निर्णीतार्थमाह तंत्रेति । निवन्धः-तत्र या तामसी मूर्तिः सङ्कर्पण इति स्फुटा ।। तस्या भक्तो महादेवस्तमसा तामसः स्मृतः ॥ ९४ ॥ भकाश:-'तामसीं मृत्ति प्रकृतिमात्मनः' इति मूल एव स्फुटमिति स्फुटेत्युक्तम् । तमसा तामस इति । न रजासत्वमिश्रस्तामसः किं तु तमसैव शुद्धन तथेत्यर्थः ॥ ९४ ॥ ननु तमोगुणस्यैव तद्भजनहेतुत्वे सादीनामपि तत् स्यादित्याशङ्कय तस्यैव तद्रूपमनने हेतुं बदन्नावश्यकत्वमप्याह अन्यथेति । निवन्धः-अन्यथा तद्गुणत्यागः सर्वथा न भवेत् क्वचित् ॥ हयग्रीवो राजसः स्यात्तमसा सेवकस्तथा ॥ १५ ॥ प्रकाश:-सर्पणस्यैव तमोनियामकत्वाचन्नित्तिस्तेनैवेति तदर्थ तं भजत इत्यर्थः । तन्मूलभूतमजनं विना साधनस्तन्नाशो न सर्वात्मनेत्यत उक्तं सर्वथेति । कचि- दिति । न केवलं शिव एवं किं त्वग्रेऽपि तत्तद्गुणाधिदेविकरूपभजनमते तत्तद्गु- णनाशाभावात्तदर्थं तेषां तेपां तन तन भजनमित्यर्थः । हयग्रीवो रजोयुक्ततमःप्रधानः, सेवको भद्रश्रवा अप्यन एव तादृश एव ॥१५॥ निवन्धः-भद्रश्रवा यतः सर्वे तन्नामव्यपदेशिनः ।। तत्र तत्र तथा स्तोत्रं मन्त्रश्चापि तथा भवेत् ।। ९६ ।। प्रकाश.--अस्य तथात्वेऽभिज्ञापकमाह यत सर्व इति । तामसत्वेनातिमूढत्वेन स्वमुग्व्य- नान्नव व्यपदिश्यन्ते न पृथग्यतोऽतः सोपि तथा तन्मभ्यपातित्वात् । राजसत्वं स्पष्टम् । अवतारेषु तत्तगणावेऽभिज्ञापफमाह तत्र तत्रेति । यत्र याहगुणवैशिष्टयं तत्र तादृशो मन्त्रस्तदनुरूपं च स्तोत्रमिति ताभ्यामेवाऽवतारस्वरूपज्ञानमित्यर्थः । इतोऽपि सेवकस्वरूपमपि ज्ञायत' इति भावः। एतच्च टीकायां स्फुटीभविष्यति ॥१६॥ अतः परं तृतीयस्याष्टादशस्याथै नवभिराहुः हयग्रीव इत्यादि, स्पष्टमिति स्तुतिवाक्येषु मिषन्न पश्यति तथापि मुद्यन्तीत्यादिभिर्व्यापाराविष्टत्वमोहादे स्वानुभूतधर्मस्य 'कथनारस्पष्टमित्यर्थः । टीकायामिनि अमिमग्रन्थटीकायाम् ॥'९६ ।।' --

·,
(अ०१८)
पशमस्कन्धार्थः।
२९३
ननु समाधिगिरणोपचावहि मनोवागयैः पूजोच्यते स्तुत्यैव तत्सम्पत्ती
मन्त्रस्य क उपयोगोऽत आह अव्यक्तति ।
निवन्धः-अव्यक्तकृतनाशाय न समर्थाः शिवोक्तयः॥
वैराग्याभावतः शोको द्विनीये विनिवारितः ॥१७॥
प्रकाश:--पृनामार्ग हि पृजानुरूपमेव फलम् । एवं सति स्तुतेः प्रकटगुणख्या-
पत्येन प्रकटदोपनियतकसमेव । मन्त्रस्य गुप्तत्येन तन्नपस्याऽव्यक्तदोपनिवर्तकसमिति
तदर्थ मन्त्रोपीति पूर्वण सम्बन्धः । ननु पृजामात्र निरूपणीये कर्तुः स्त्रीगुणावरो-
धनिरूपणं व्यर्थमित्याशक्य तत्तापर्यमाह अव्यक्तेति । एवं सति देहलोदीपन्या-
येनेदं पदमुभयत्राऽपि सम्बध्यते । अव्यक्तपदं च श्लिष्टार्थकमिति क्षेयम् । तथा च
स्त्रीसनित्येन प्रकृतिकृतदोपनाशाय नोक्तयस्तथेत्यर्थः । उत्तरार्द्धसमभिन्याहारात्स्त्री-
सझोक्त्यैवोक्तवैराग्याभावादेव भगवभिन्यक्तिलक्षणशोकनिवृत्तिरपि शिये । अत एय
मन्त्रेऽव्यक्ताय नमः' इत्युक्तम्, भद्रश्रवसाम् 'अहो विचित्रम्' इत्यादिना वैराग्यनिरू-
पणात्तद्भावतः स शोको निवारितः । शिर्षे पूर्णतमस्त्येन शोकस्य तद्रूपत्वेन तन्नि-
वृत्तिः सम्भवति । आकल्पं भजने तत्रैव लये सति तन्नित्तिः परम् । द्वितीये
रजोशमशेन तमोशस्तावान्निटत्तो यः सशोक एव तज्ज्ञापको वैराग्यभावः । एत-
'स्मिन् सति तन्नित्तेरावश्यकत्वात् । तथाच तत्पूनितेन भगवतैव वैराग्य दत्वा तन्नि-
वृत्तिः कृता, न तु रजोंशप्रभाषेणेति ज्ञापयितुं निवारित इत्युक्तम् । एतेन फलतार-
तम्यमुक्तं ज्ञेयम् ॥ ९७॥
निवन्धः-सात्त्विको नरसिंहस्तु तमसा तस्य सेवकाः ।।
प्रहादस्तादृशः प्रोक्तो ह्यभक्तान् स विनिन्दति ॥ ९ ॥
संन्यासं च हितं प्राह सदाग्रहयुतो यतः॥
प्रकाशः - सत्त्वयुक्ततमःमधानो नरसिंहः महादश्च तथा, तत्राभिज्ञापकमाई
अभक्तानिति । न तथेन्द्रियप्रिय. ' 'हरावभक्तस्य' 'हित्वा महान्' (श्लो०१३)
तत्सम्पत्ताविति वाचिकपूजा सम्पत्तौ । पूर्वेणेति 'तथा भवेदित्यनन । अव्यक्त-
त्यादेस्तात्पर्यान्तरं यत्तुमाहुः, नन्वित्यादि। इदं पदमिति अध्यक्तकृतनाशायेति पदम्।
श्लिष्टार्थकमिति प्रथमपक्षे अप्रकटमित्यर्थकं द्वितीयपक्षे प्रकृत्यर्थकमिति तथा चैवं मूल्योजना,
मन्त्रः अव्यक्तकृतनाशाय तथा भवेत्समर्थो भवेत् शिवोत्तयः अव्यक्तकृतनाशाय न समर्था
इति । उत्तरार्द्धसमभिन्याहारादिति वैराग्याभावत इत्यादि सममिव्याहारात् | यस्य
शोक एवेति यावतम्तमोशस्य शोक एवाफलम् । आमह इति आमहे प्रविश्यतीत्यर्थः ॥२७॥

·२९४ सावरणभङ्गे सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०१८) इत्यादिभिर्महानिन्दा। 'मागार' (श्लो०१०) इत्यादि । तस्मादना' इत्यादिभिः संन्यासं च हितमाह भगवत्याग्रहवाँश्च । तर भक्तपक्षपातसंन्यासहितसोक्तिरामहे भगवदशश्व सत्वस्य, निन्दाग्रहौ तमसः । यत एवं वियोऽतस्तादृश इत्यर्थः ॥ ९८३ ॥ रजसेति । निवन्धः-रजसा राजसी लक्ष्मीः कामभोगाभिवेशनात् ॥ ९९ ॥ प्रद्युम्नं कामदेवाज्यमाधिदेविकमाश्रिता ।। स्त्रीकामनादिदोपेक्षा स्तोत्कर्ष चाह भक्तिकत्॥१०॥ प्रकाशा-तमस्सत्चमिश्ररजाप्रधानेत्यर्थः । तर हेतुः कामेति । ज्ञापफमाह स्त्रीति । 'त्रियो तैरि 'त्यादिनाऽन्यस्त्रीकामनादिपु टोपेक्षणं माहेति सम्बन्धः । भौतिकस्य तामसत्वेन तत्कामनाया अपि तथासाद्राजस्यास्तत्र दीपेक्षोचिता 'मत्मामय' (श्लो०२०) इत्यादिना स्वोत्कर्षम्, तातादृश्या भक्तत्वेन गणनाऽत्र नोचितेत्याशङ्कानिवृत्तिः 'सत्व ममेति'श्लोकेनेति, तस्यार्थाह भक्तिकृदिति। तेन माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहेन भजनात्पूर्वेभ्योप्युत्तमेति भाव ।। १०० ।। रजसेति । निबन्धः-रजसा तामसो मत्स्यो मनुश्चापि तथाविधः ॥ स्वस्वभावानुसार्यव स्तोत्रं तस्यापि वर्णितम् ॥१.१॥ प्रकाश:-- आदाघुदेशाद्रजसः प्राधान्यम् । एवमपि । तमोमियरजःमधान इत्यर्थः । मनोस्तथात्वज्ञापकं स्तोत्रमेवेत्याह स्वेति । लोपालनिन्दा तमसः शेपं शिष्टस्य ।०१। निबन्धः-रजसा सात्त्विकः कूर्मो झर्यमा चाऽपि तादृशः॥ यज्ञात्मको वराहस्तु सत्वेनैव तु तामसः ॥१०२॥ भूमिभक्ता तथैवास्याः ज्ञानं स्तोत्रे निरूपितम् ।। प्रकाश:-वराहस्तमोयुक्तसचमधानः । तथैव भूरपि । भूमौ विशेपं वदन् श्लोका- निम्याह भूमिरिनि । सत्त्वप्राधान्येन ज्ञानप्राधान्येपि मूले 'अस्खलितभक्तियोगेन' इति वाक्याइतसाद्भक्तिमार्गानुसार्या ज्ञानमस्याः स्तोत्रे निरूपितमित्यर्थ ॥१०२३॥ निबन्धः-त्रिभिरत्र भजिः प्रोक्ता प्रथमे त्वेकरूपिणम् ॥१०॥ हितीये पद तृतीये द्वे ते ग्राह्ये सात्त्विके यतः ॥ एताहण्या इति खस्मिन्नत्कर्षमभिमन्यमानायाम् । अग्रेपोति कूर्मावतारेऽर्यम्णि च राजससात्विकत्व तथा मन्त्रस्तोत्रयोश्चेत्यर्थ । शिष्टस्येति रजस ॥ १० ॥ 1 तमाससमिधरज प्रभात यर्थ । पाठ न्ताम् ।) - ·न सापरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ० १९) निवन्धः-नारायणो नारदश्च धर्मात्मानस्तथाऽपरे ॥ १०६ ॥ तस्यैव तपसा सर्वे कृतार्था भारतेऽभवन् । प्रकाशा-धर्मात्मानः शुद्धसाचिकधर्मरूपा इत्यर्थः । भगवतस्तपःकरणे हेतुभाइ तस्यैवेति ॥ २०६३ ॥ निवन्धः-जलं चात्र पवित्रं हि ततो नद्यश्च वर्णिताः ॥१०७॥ सत्वसात्त्विकरूपत्वात्स्तुतिः सर्वस्य रूप्यते ॥ प्रियव्रतः स्वयं राज्यं रुद्रकोटीश्चकार ह ॥ १०॥ प्रकाश:-नन्वत्राऽसुराणामप्युत्पत्तेः कथं साधारण्येन स्तुतियुज्यत इत्याशय पूर्वोक्ता या वर्णाश्रमवत्यः प्रजास्ता दृष्ट्वा स्वस्मिन् तथात्वमदृष्ट्वा भक्त्या तत्क्षेत्रमेव सर्व स्तुवन्ती- त्याह सर्वस्वेति । अत एव 'मुकुन्दसेवापयिकम्' इत्युक्तं मृले । यहा भोगासक्तानां देवानां कथमेवं स्तुतिस्तत्रापि सर्वेपामत आइ सत्त्वेति । देव निष्टोय हेतुः । सर्वस्य देवन्दस्येति शेपः ।। १०७ ॥ ॥ १०८ ॥ निबन्धः-अर्बुदं कोटिरित्याहुस्तदंशः सकलेन्तेरे ॥ प्रकाशः-ननु मन्वन्तरस्य पड्वियत्वादुक्तरीत्या मनुतत्पुत्रयोरपगमे मन्वन्तरलं न सम्भवत्यस्येत्याशङ्कय तयोरेव सच्चे नाभिप्रेतमपि तु तदंशतोपि तदधिकारसम्पत्ती तत्वं सम्भवत्येवेत्यत्रापि तद्वंश एव सकले स्वायम्भुवमन्वन्तरे तथेति सर्व समअसमित्याह तदंश इति । अधिकारीति शेषः। आन्त मन्वन्तरराज्यं कृतवानिति शङ्काभावाय नारायणावतारं विचारयन्ति धर्मात्मान इत्यादि। इदं नारायणादीनां त्रयाणां विशेषणम् । तस्यति अनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरतीति मूले कथनात् आत्मवता धर्मादिसिद्धिर्भगवत्तपसव, अन्यथा भारतस्य कर्मत्वादत्र जायमानानां शुभाशुभकर्मणां पुन. पुनः परोहेण नैष्कर्म्यलक्षणधर्मादीना सिद्धिः कथमपि न स्यादिति कथमपि कृतार्थी न "स्युरतस्तथेत्यर्थ । एवं च धर्मरक्षकत्वादनिरुद्धावतारत्वं प्रतिमाति । व्यूहत्रयावतारस्य पूर्वमुक्तत्वादिति ॥ १०६ ॥ (मूले) जलं चेति चकारद्वयन पर्वता. साधारण्येनेति सर्वस्य भारतवर्षम्येत्यर्थः । पूर्वोक्ता इति भगवदुपसृताः। अत एवेति भारतवर्षस्य सात्विकसात्विकत्वात् । ननु भारतवर्षे स्थितस्य रामावतारम्याधिष्ठानसम्बन्धेन सात्विकराजमत्वकथनात्सर्वम्य वर्षस्य सात्विकमात्विकत्वं न वक्तुं शक्यमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यद्रेत्यादि॥ १०८ ॥ एवं चतुर्भिरूनविंगस्य प्रकरणचतुर्थम्यार्थ उक्तः, तावता जम्बू छीपर्पविभागो विचारितः। अतः परं मासङ्गिक त्रिभिर्विचारयन्ति नन्वित्यादि। तदधिकारसम्पन्नाविति तदाधिकारकार्यसम्पत्तौ। तथेति अधिकारी। आन्तमित्यादि । स एवं ·(अ० १९-२०) पञ्चमस्कन्धार्थः । २९७ वर्षसशयोक्ता । यद्यपि मूल पब सोक्ता तथाप्ययुदपदस्यार्थान्तरकल्पनेनाना राज्यकृति- शाकाऽभूदिति तदर्थ उक्तः, अधुदकोदिरिति । आहुरिति प्रमाणोक्तिः ॥१०८॥ तदशेप्यासीधपरम्परैव स्वायम्भुवान्तराधिकारिणी, न त्वन्येपामपीति तेषु विशेष वदस्तेपामन्यत्र विनियोगमाह मन्वन्तरति । निबन्धः-मन्वन्तराधिपतयः : पुत्रास्त्वन्ये तथोद्गताः ॥ १०९ ॥ तथा द्वीपान्तरेशानाः कल्पान्नस्थायिनो मताः ॥ मका:- उत्तमादयस्त्रयस्तयाऽन्ये कच्याढयस्तथा टीपान्तरंगा इध्मनिहादयः । उद्गता राज्यं त्यत्तया वनं गता अपि कल्पान्तरस्थायिन इति योजना, स्वखाधिकार निर्वाध भगवद्भजनं ततः कुर्वन्तीनि भावः ॥ १०९३ ॥ ननु तत्पुत्रस्याऽविशिष्टखादन्यवाऽधिकारेऽपि 'अधिकं तत्राऽनुप्रविष्टं न तु तद्धानिः' इति न्यायेनाऽञानधिकारित्वं न युक्तमित्यरुच्या पक्षान्तरमाह तस्मिन् ‘काल इति । निवन्धः-तस्मिन् कालेऽथवा ते तु तथा चक्रुरितीर्यते ॥११॥ दशकोटयदराज्य हि यथाऽऽग्रीध्रस्तथैव ते ॥ प्रकाश:---यावता कालेन मन्वन्तरसमाप्तिर्भवेत्तावन्तं कालं यथाविभाग गज्यं कृलोत्तरकाल इध्मजिहादयस्त्याग चकपिनि मूल उन्यत इत्यर्थः। मूलेऽस्यार्थस्य स्फुटतयाऽनुक्ती तालयमाह यथाऽऽग्नीध्र इति नदुत्तथैव तेप्युक्तमाया इति न भिन्नोक्तिरित्यर्थः ॥११०३।। (अ २०) अग्रिमान्यायं विचारयस्तत्र भूविभाजकम नुक्सा तेषां वैगुण्य- हेतुमप्यनुक्वा तद्विभागवर्णनप्रतिज्ञानुपान्नेत्यागङ्कयाह भूविभाजकमिति । निवन्धः-भूविभाजकमग्रे तु नोक्तमस्ति परं पुनः॥१११॥ ज्योतिर्मयत्वात्स रथो यथेच्छं जायते पुनः ॥ वेगाधिक्येन वा तस्माद द्विगुणं मानमीप्सितम् ॥११२॥ प्रकाश- तुशब्दः पूर्वव्यावृत्यर्थः । तथा च तस्य पूर्वमेव प्रियग्रतात्मन एवोक्तत्वात्पुन:- खान्तरं निन्य साधिकाोकसप्ततिमि,तितृतीयम्कन्ध कथनाद्यथाकस्मिश्चित्कल्पे' मनुः स्वयमेवा- धिकारं कृतवास्तथा कल्पान्तरे प्रियग्रतोपीत्याराकाभावायेत्यर्थः । एवं च यदा मनुरेवाधिकार कृनवास्तस्मिन् कल्ले प्रियन्नती ब्रह्मचारीति मतिभाति । एवं सप्तभिश्चतुर्थाध्यायार्थ उक्तः । अतः परं विंशाध्यायं प्रकरणे पञ्चमं दाविंशतिभिर्विचारयन्ति अग्निमाध्यायेत्यादि। मिययतात्मन इति प्रियव्रतान्तःकरणात् ।। ११२॥

·सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ० १९) निवन्धः-नारायणो नारदश्च धर्मात्मानस्तथाऽपरे ॥ १०६ ॥ तस्यैव तपसा सर्वे कृतार्था भारतेऽभवन् ॥ 'प्रकाशः- धर्मात्मानः शुद्धसाविकधर्मस्पा इत्यर्थः । भगवतस्तपःकरणे हेतुमाह तस्यैवेति ॥ २०६३ ॥ निवन्धः-जलं चात्र पवित्रं हि ततो नद्यश्च वर्णिताः ॥१०७॥ सत्त्वसात्त्विकरूपत्वात्स्तुतिः सर्वस्य रूप्यते ॥ प्रियव्रतः स्वयं राज्यं रुद्रकोटीश्चकार ह ।।१०८॥ प्रकाश:-नन्वत्राऽसुराणामप्युत्पत्तेः कथं साधारण्येन स्तुतियुज्यत इत्याशङ्कय पूर्वोक्ता या वर्णाश्रमवत्यः प्रजास्ता दृष्ट्वा स्वस्मिन् तथात्वमदृष्ट्वा भत्त्या तत्क्षेत्रमेव सर्व स्तुवन्ती- त्याह सर्वस्वेति । अत एव मुकुन्दसेवापयिकम्' इत्युक्तं मूले । यदा भोगासक्तानां देवानां कयमेवं स्तुतिस्तत्रापि सर्वपामत आइ सत्त्वेति । देवनिष्टोय हेतुः । सर्वस्य देवन्दस्येति शेपः ॥ १०७॥ ॥ १०८ ॥ निवन्धः-अर्बुदं कोटिरित्याहुस्तदशः सकलेन्तर ॥ प्रकाश:-ननु मन्वन्तरस्य पड्वियत्वादुक्तरीत्या मनुतत्पुत्रयोरपगमे मन्वन्तरत्वं न सम्भवत्यस्येत्याशङ्कय तयोरेव सत्वं नाभिमनमपि तु तद्वंशतोपि तदधिकारसम्पत्ती तत्वं सम्भवत्येवेत्यत्रापि तद्वंश एव साले स्वायम्भुवमन्वन्तरे तथेति सर्व समअसमित्याह तदंश इति । अधिकारीति शेषः। आन्त मन्वन्तरराज्यं कृतवानिति शङ्कामावाय नारायणाचतारं विचारयन्ति धर्मात्मान इत्यादि। इदं नारायणादीनां त्रयाणां विशेषणम् । तस्यति अनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरतीति मूले कथनात् आत्मवतां धर्मादिसिद्धिर्भगवत्तपसैव, अन्यथा भारतस्य कर्मत्वादत्र जायमानानां शुभाशुभकर्मणां पुनः पुनः प्ररोहेण नैष्कर्म्यलक्षणधर्मादीनां सिद्धिः कथमपि न स्यादिति कथमपि कृतार्था न 'स्युरतस्तथेत्यर्थः । एवं च धर्मरक्षकत्वादनिरुद्धावतारत्वं प्रतिभाति । व्यूहन्नयावतारस्य पूर्वमुक्तस्वादिति ।। १०६ ॥ (मूले) जलं चेति चकारद्वयन पर्वताः। साधारण्येनेति सर्वस्य भारतवर्षस्येत्यर्थः । पूर्वोक्ता इति भगवदुपसृताः। अत एवेति भारतवर्षस्य सात्विकसात्विकत्वात् । ननु भारतवर्षे स्थितस्य रामावतारस्याधिष्ठानसम्बन्धेन साविकराजसत्वकथनारसर्वस्य वर्षस्य सात्विकसात्विकत्वन वक्तुं शक्यमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यदेत्यादि ॥ १०८ ॥ एवं चतुर्भिरूनविंशस्य प्रकरणचतुर्थस्यार्थ उक्तः, तावता जम्बू- मीपवर्षविभागो विचारितः। अतः परं प्रासङ्गिक त्रिभिर्विचारयन्ति नन्वित्यादि। तधिकारसम्पन्नाविति तदाधिकारकार्यसम्पत्तौ । तथेति अधिकारी आन्तमित्यादि । स एव

·प्रकाग:--
(अ० १९-२०) पञ्चमस्कन्धार्थः ।
२९७
चर्पसक्योक्ता । यद्यपि मृल एव सोक्ता तथाप्यर्बुदपदस्यार्थान्तरकल्पनेनान्तराज्यकृति-
दाहाऽभूदिति तदर्थ उक्त, अर्बुदकोटिरिति । आगुरिति प्रमाणोक्तिः ॥१०॥
तशेप्यासीघ्रपरम्परेव स्वायम्भुवान्तराधिकारिणी, न त्वन्येपामपीति तेपु
विशेपं वस्तेपामन्यत्र विनियोगमाह मन्वन्तरेति ।
निवन्धः-मन्वन्तराधिपतयः मुत्रास्त्वन्ये तथोद्गताः ॥ १०९ ॥
तथा द्वीपान्तरेशानाः कल्पान्तस्थायिनो मताः ।।
-उत्तमादयनगस्तथाऽन्ये कच्यादयस्तथा ढीपान्तरेगा इध्मजिवाटयः ।
उगता राज्यं त्यत्तमा वन मता अपि कल्पान्तरस्थायिन दति योजना, स्वस्त्राधिकार
निर्वाय भगवद्भजनं ततः कुर्वन्तीति भावः ॥ १०९३ ।।
ननु तत्पुत्रस्याऽविशिष्टखादन्याऽधिकारेऽपि 'अधिकं तत्रानुपविष्टं न त
तद्धानिः' इति न्यायेनाऽत्रानधिकारित्वं न युक्तमित्यरुच्या पक्षान्तरमाह तस्मिन्
काल इति ।
निवन्धः-तस्मिन् कालेऽथवा ते तु तथा चरितीर्यते ॥११० ॥
दशकोटयव्दराज्यं हि यथाऽऽग्रीघ्रस्तथैव ते ॥
मकाग:-यावता कालेन मन्वन्तरसमाप्तिर्मवेत्तावन्तं कालं यथाविभाग राज्य
कृत्रोचरकाल इध्मजिज्ञादयस्याग चकरिति मूल उन्यन इत्यर्थः । मूलेऽस्यार्थस्य
स्फुटतयाऽनुक्तो तात्पर्यमाह यथाऽऽनीध्र इति तदत्तपत्र तेप्युक्तमाया इति न
भिन्नोक्तिरित्यर्थः ॥११०३॥
(अ २०) अग्निमाध्यायं विचारग्रस्तष भूविभाजकमनुक्सा तेषां बैगुण्य-
हेतुमप्यनुक्खा तद्विभागवर्णनप्रतिज्ञानुपपन्नेत्याशङ्कयाह भूविभाजकमिति ।
निबन्धः-भूविभाजकमग्रे तु नोक्तमस्ति परं पुनः॥१११॥
ज्योतिर्मयत्वात्स रथो यथेच्छं जायते पुनः ॥
वेगाधिक्येन वा तस्माद द्विगुणं मानमीसितम् ॥११२॥
प्रकाश- तुशब्दः पूर्वव्यायत्यर्थः । तथा च तस्य पूर्वमेव प्रियव्रतात्मन एवोक्तखात्पुनः-
खान्तरं निन्ये साधिका कसप्ततिमि,तितृतीयस्कन्धे कथनाद्यथाकस्मिश्चिकल्पे' मनुः स्वयमेवा-
धिकारं कृतवॉस्तथा कल्पान्तरे प्रियातोपीत्याशङ्काभावायेत्यर्थः । एवं च यदा मनुरेवाधिकार
कृतवास्तस्मिन् कलो प्रियवतो ब्रह्मचारीति प्रतिभाति । एवं सप्तभिश्चतुर्थाध्यायार्थ उक्तः ।
अतः परं विशाध्याग प्रकरणे पश्चम टाविंशतिभिर्विचारयन्ति अग्रिमाध्यायेत्यादि ।
मियत्रतात्मन इति नियनतान्तःकरणात् ॥ ११२॥

·२९८ सावरणभन्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०२० । पदं पुनरुक्त्यापत्तेनोंक्तमित्यर्थः। द्वैगुण्ये हेतुमाह ज्योतिर्मयत्वादिति । यधेच्छमिनि पदात्मियव्रतेच्छय तत्र कारणांमत्युक्तं भवति । तथा च तदिन्छयव स्थचक्रस्य द्वगुण्या- समुद्राणां वैगुण्पमित्यर्थः । एकस्यैवोत्तरोतरं द्विगुणभवन उपपत्तिातिर्मयखादिति, नन्विच्छयैव सर्वोपपत्तौ रथद्वैगुण्यमप्रयोजकमित्यरुन्या पक्षान्तरमाह वेगेति । तावतव कालेन पूर्वस्मादिगुणक्षेत्रपरिभ्रमणं वेगाधिक्यं विना न भवति । तथा सति पूर्व- स्माद्विगुणे क्षेत्रेऽभिघातविशेपजक्रियाजनितावयविभागावश्यम्भावात्तयेत्यर्थः॥११२॥ निवन्धः-जम्बूद्दीपस्य सवापि दोपो यातो महार्णवे ॥ अतः क्षारत्वमापन्नो दैत्यानां स्थानदायकः ॥११३॥ प्रकाश:-आयस्याम्बुधेः क्षारत्वे हेतुमाह जम्बृद्धीपस्येति । तदभिज्ञापसमाद दैत्यानामिति ॥ ११३ ॥ फलितमाह अत इति । निवन्धः-अनोऽत्र भजनं श्रेष्ठं धर्मश्चाप्युत्तमोत्तमः॥ नामाख्यातिकरो वृक्षः प्लक्षद्वीपे निरूपितः ॥११॥ प्रकाश:--निर्दोपत्वात्तथेत्यर्थः। अस्मिन्दीपे पूर्वस्माद्वै लक्षण्यमाह नामेति । पूर्वस्य स्वत एवोत्तमत्वेन प्रख्यातलान्न तथा । तदुक्तं पूर्व जम्वृद्धीपनामनिरुक्तिपूर्वम् । अत्रातथाखादन्येन प्रसिद्धिरित्यर्थः ॥ ११४ ॥ अत्र भगवद्भजनानिरूपणे हेतुमाह नाऽन इति । निवन्धः-नाऽतः परं कर्मभृमिरतो भोगो निरूप्यते ॥ व्यवहृत्यै वर्णसङा सर्वत्रोपासनाऽस्ति हि ॥११५॥ मन्त्रश्च भजनं चैव समं सर्वेषु वर्णिपु । स्वरूपस्थितये तद्धि न तु तस्मादतिः परा ॥११६॥ प्रकाश:--नन्यात्राप्युपासनोक्तेः कथं न कर्मभूमित्वमत आह स्वरूपेति ॥ ११६ ।। भगवत्त्वायेति। निवन्धः-भगवत्त्वाय सर्वत्र सप्तभेदा निरूपिताः॥ पृथिवी पञ्चरूपेति पञ्चस्वेव तथोदितम् ॥११७॥ अस्मिन् दीप इति प्लक्षद्वीो । स्वरूपस्थितय इति ॥ ११६ ॥ ..

·. (०२०) पंचमम्कन्धार्थः । २९९ प्रकाशः-सर्वत्र भूमी प्रयत्रतेषु च भगवास्तद्गुणा एश्वर्यादयश्च सन्तीति ज्ञापनाय तथोक्तमित्यर्थः । पञ्चस्लेव च तथोक्ती हेनुमाह पृथिवीति । यर्थतत्तथोक्तं पुरस्तात् ॥ १२७॥ पुष्करद्वीपे सर्वत्र द्वित्वसङ्ग्यायां हेतुमाह सङ्कल्पेति । निवन्धः-सङ्कल्पश्च विकल्पश्च मनसो भेदकद्वयम् ।। अत्रोऽत्र पुष्करे भेदद्वयं पर्वतहेतुतः ॥११॥ समुद्रावधयः सर्वे तं विना पर्वता मताः ॥ प्रकाश:-जम्बूद्वीपे कर्मन्द्रियमाधान्यं कर्मभूमिसात् । इतरेषु भोगप्राधान्याज्ञाने- न्द्रियमाधान्य पूर्वाण्युपसर्जनानि । अत्र र प्रेयवतमनसो भूमेश्व भगवन्मनोविष्ठा- नत्वेन तत्प्राधान्यातस्मिंश्च सङ्कल्पादरेव भेदकबात्सर्वत्र भेदद्रयमित्यर्थः। अत एत्र भगवदासनमपीति भावः । अत एव मानसोत्तरनामाञ्चलो भेदकः । तस्य चैकत्वा- दपंडयमेव भवतीत्साह पर्यतेति । पर्वतलक्षणहेतुन इत्यर्थः । भेटे पर्वतहेतुत्वन इति भावप्रधानो वा । सप्तकृत्य एवं परिभ्रमणान्समुदाः सप्तपेत्यग्रेतनभूमौ तदभावेन पर्वता एवाऽवपित्तन सम्मता इत्यग्रे त एवोक्ता इत्याह समुद्रेति ।। ११९ ।। मियव्रतकृर्ता स्थितिमुपसंहरति मर्यादेति । निवन्धः मर्यादेपाऽन परमा यथा भूमिः पुरा कता ॥११९॥ तथैव पुत्रसम्पन्तिः प्रियव्रतकृतान्वये ॥ आवेशित्वात्तु सर्वस्य वार्ता हरिरिहोच्यते ॥१२॥ प्रकाशः-तामेवाह यथेति । कृता प्रियव्रतेनेति शेषः । वर्षसमसङ्ख्यामात्रपुत्रजनन सत्यसङ्कल्परूपत्व एव भवति तथेश्वर एयेतोश्वरकृतमिदं सर्वमित्यर्थः । इटमेव परमत्वम् । नन्विध्मजिवमुक्त्वैवमन्येपोत्यतिदेशेनापि कथनसम्भवे प्रत्येकवार्तोक्तिरन- थित्यत आह आवेशित्वादिति । आविष्टचरित्रत्वेनैवोक्तिरित्यर्थः । अवतारत्व- व्यावर्तनाय तुः । अत्र प्रमाणमाह हरिरिति । इह भागवते सर्वत्राक्षरार्थत्वेनापि हरिरयोच्यत इति तेपामतथाले कथनमेव स्यादिति ते तथैवेत्यर्थः ॥ १२० ॥ जीवस्वरूपे स्थित्यर्थम् । तथोक्तमिति सप्तधा वर्षादिविभजनमुक्तम् । पुरस्तादिति 'भूतप्राधान्यमत्रे'तिश्लोके। सर्वप्रेति पुत्रे वर्षे च । मूले तथैवेत्यादि, अन्यये पुत्रसम्पत्तिः पियवतसङ्कपतयेत्यन्वयः। इति तयेति जगमपृथिवीनिष्ठत्याद् द्वितीयकशायां गणितमित्यर्थः ।। १२० ॥

·सावरणभझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (२०) समुद्राणां मिथो चैलक्षण्ये हेतमाह रसा इति । निवन्धः रसास्वत्र पृथिव्यास्तु तत्र तत्र तथोद्गताः ॥ लवणो राजसः प्रोक्तः सात्विको मधुरो रसः ॥१२१॥ मदिरा तामसी प्रोक्ता कपाया बुद्धिनाशिका ।। घृतं तु सात्विकं प्रोक्तं राजसं पय उच्यते ॥१२२।। दधि तामसमत्रोक्तं मण्डश्च सुतरां तथा ॥ शुद्धोदकं गुणातीतमेवमत्र व्यवस्थितिः ॥१२३॥ प्रकाश:-रथचक्रेणातिपीडने तत्र तत्र स्थितः स स रसस्तेन प्रकारेणोद्गत इत्यर्थः । 'ततो हुता' इति पाठे तं तं रसं भूमेहेत्वा तेन तेन स स गतः पूरित इन्यर्थः ।। १२१ ॥१२२॥१२३ ।। पुनस्सेपामेवोक्तिर्व्यर्थत्याशङ्कयाह जडेति । निवन्धः जडजीवविभेदेन पृथिवी तु द्विधा यतः ॥ गुणत्रयमतो भिन्नं द्विधाऽत्र विनिरूपितम् ॥१२॥ प्रकाश:--सगुणनिर्गुणभेदेन दिया सा । सगुणापि स्थावरजङ्गमभेदेन दिवेत्यर्थः । धृतादित्रयं गवादिनिष्ठो रस इति तथा भगवदासनवत्वेन निर्गुणत्वं तद्भूमेः ॥ १२४ ।। निवन्धः लोकालोकाचलादर्वाकाश्चनी मृमिरुत्तमा । सार्द्धकोटिस्तथा सप्त लक्षापयर्ध तथैव च ।।१२५॥ अन्या भूमिर्न सौवर्णी सौवर्णीत्यपरे जगुः॥ प्रकाशः -अय ततः परस्ताद्' इत्यादिग्रन्थो विचायते । शुद्धोदात्परतो लोका- लोकार्वाक् सार्द्धपण्णवतिलक्षाधिकनवकोटिमाना भूर्भवति । तन्मध्ये साईसप्त- पञ्चाशलक्षाधिककोटिमाना सौवर्णी नान्येति सिद्धान्तो भागवतस्य । अन्यथा याव- ॥ १२४ ॥ तद्भूमेरिति पुष्करद्वीपभूमेः । इति सिद्धान्तो भागवतम्येति पतद्वोधनाय मन्थं किञ्चिद्वयुत्पाद्यते। तथा हि, पूर्व जम्बूद्वीपविचारे 'यो वा अर्य द्वीप'इतिगद्ये नियुतयोजनविशालः समवर्तुल इतिमानमुक्तम् । तच्च दैय॑स्यैव न वलत्वस्य । अन्यथा दैर्ध्वम्य वर्तुरतृतीयां- शमानवनियमेन (३३३३३) त्रयस्त्रिंशत्सहसत्रिशतत्रयसिंगद्योजनानि सपादकोशश्चेति तापाते इरावृतदक्षिणोचरभागयोर्वतमानानां भारतादिकुर्वन्तानां पण्णां नवनयसहसयो- ·. १ भूभागोपपादनम्) पञ्चमस्कन्धार्थ । जनविशालाना वर्षाणा विचारे चतु पञ्चागल्सहस्रयोननदेचिपा जम्वृद्धीपे स्थितिर्वाधिता स्यात् , एव सति यस्मिननर्माणीत्यग्रिमगद्यारम्भमाश्य पूर्वगद्य एव सम्बध्यते । नरसहस्र योजनायामानीति वटपर्याणीत्य याहारेणान्यथानुपपत्त्या योननीयम् । अन्यथा पोटशसहस्र मूर आयतम्य मेरोरिराते स्थितिरन्येषा च गिरीणा वाधिता स्यात् । एव सति प्रा तगानि चत्वारि वाणि धनुराकृतीनि नवसहमनियारानि मध्यभागे प्रान्ततस्तु दूस्वानि । रम्यकहि रण्मयहरिवर्षकिंपुरुषाणि सूर्याकृतीनि मध्यभागे तावन्ति, दध्य तु तेभ्यो दीर्घाणि । इरावृत तु दक्षिणोत्तरयो पट्चत्वारिगसह सवितत पूर्वापरयोस्त्वष्टाशीतिसहस्रमिति दीर्घचतुष्कोणाकृति भवति । न च द्विद्विसहसपृथना तत्तन्मर्यादागिरीणा विद्यमान- साच्चतुस्त्रिंशत्सहसविततमिति शवयम् , तन्मध्यगतम्य मेरोप॑द्धि देगे द्वात्रिंशसहस्र- विततत्वात्केसराचरादीना तहर्भािगाभावे च तत्तदुपरिवक्ष्यमाणम्य गगाप्रमाहपातस्य बाधप्रसङ्गात् । जत पूर्वोत्तमेवेराकृतमानम् , सन्म य च पोटशसहस्र मेस्गाकान्त मेरोपरित केसराचलास्त्यनुक्तोन्नाहपरिणाहा इति मूले मेरुससक्ता वापष्टम्भगिरीणामुपयेव द्विसहस्त्रचतु शतविस्तीर्णतया एकैकशो दृश्यन्ते, न तु प्रत्येक पृथा , अत एवायुतयोननविस्तारोनाहाश्चतु रो मन्दरादीनवष्टम्भगिरीनुत्तमा तत एव त उक्ता ।गते च सोवर्णा या मणिमया वा उपरितो मेरोविलिष्टा पादोनतुहा अर्द्धतुहा वेति केमरतुल्यतया आचित्यबलेन क्लप्यते । 'अचि त्या खलु ये भावास्ताँस्तफेण प्रसाधयेदिति मात्स्यादो वाक्येन तथा कल्पने दोपाभावात्। 'अरो- फिकास्तु ये भागा न तॉस्त कण योजये दिति निषेधस्यारोकिकविषयत्वेनानाधकत्यादिति । तेपा च शिखरदेर्प्य मेरुमूर्द्धदादधिरमिति तच्छिगरेप्यग्रे गङ्गाप्रवारपातकथनादनुमीयते। अष्टम्भगिरीणामन्तभूमिगतो विस्तारोऽयुताट त्यधिको मूर्द्धनि वीपदधिक इति मन्दरस्य मन्थानत्वात्तत्सादृश्येनानुमीयते । तेषा सोवर्णत्व च नियतम् , स गिरिमात 'यहूनमरदानवान् चूर्णयामास महता भारेण क्नकाचर' इत्यमृतमन्यनेष्टमस्कन्धवाक्यादवगम्यते। तदंग्रे जरवादय परिस्तरणगिरयोप्टो द्विसहसपृथुतुङ्गा द्वन्द्वश परिस्तृता अष्टादशसहस्रायता मेरोश्चतु दिश रजतगया । तेपा राजतत्य च कैलासस्य रानतत्वप्रसिद्ध्या तत्सादृश्येन कल्प्यते । कैलासकरवीरो मेरोदक्षिणतस्तेन यत्प्रौशात्पीभान , रा भाग कैलासकरवीरमध्यगासू- पत्यकास्ववेति प्रतिभाति । अन्यथा सर्चम्येरावृतस्य शप्तये मेर्वादौ देवस्थितिमीमादीनामेन्द्रा- मराद्रिस्थानहरणार्थ गमन च बाधिन स्यात् । अत 'इरावृते तु भगवान् एक एव पुमानित्यनरावृतपद तावत्तदेकदेशपरमिति न काचिदनुपपत्ति । अतः परं गटोनग्ण विचार्यते । तर यस्मिन् कल्ले निविक्रमावतारस्तदानी वापरराने वा ध्रुवलोके गङ्गाया आतरणम्, महत्ता कालेन युगमनोपरक्षणेन दियो .

·३०२ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (गोचरणवर्णनं भूविभागविचारणा च) मूर्द्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहुरि तिवाक्यात् । तदमिमे कल्पे मेरूपरिब्रह्मसदने निपातः । ततश्चतुर्कीविभागेन गमने तु सीताचक्षुश्च निपातकृतवेगात्तत उच्छलन्ती पोडशसहस्रायतं मेरुमूर्द्धदेशमतिक्रम्य केसराचलावष्टम्मगिरिपरिस्तरणगिरिशिखरेपु पतित्वा तत उत्पत्य गन्ध- मादनमाल्यवतोः शिखरेषु यथायथं निपत्य तत उपरतवेगा सती भद्राश्वकेतुमालं च प्राप्योदधिं विशति । केसराचलादिशिखरेभ्योऽधोधः प्रवन्ती गन्धमादनमूर्द्धनि पतित्वेति। एवं माल्यवच्छिखरान्निःपतन्ती तत उपरतवेगेति च वाक्याद् भद्रालकनन्दे तु मेरुशिरसः केसराचलशिखरे निपत्य मेरुमन्दरकुमुदयोरवष्टम्भगिर्योः शिरसी विहाय शृङ्गवतः परिस्तरणगिरेः कैलासस्य च शृङ्गे पतित्वा तत उत्पत्त्य यथायथं रम्यकहिरण्मयौ तन्मर्यादागिरी, हरिवर्प- किम्पुरुषो तन्मर्यादागिरी च त्यक्त्वा भद्रा तावत् कुरुवर्षमर्यादागिरौ शृङ्गवति पतित्वा ततः सूक्ष्मवेगेनावस्यन्दमाना कुरुवर्षे प्राप्योदधिं प्रविगति । 'भद्रा चोत्तरत' इति गद्ये तथा- सिद्धत्वाद्, अलकनन्दा तु हेमकूटपर्यन्तमस्पृष्ट्वा हिमकूटानि हिमालयसम्बन्धीनि स्पृष्टा अतिरभसतररंहसा भुवं प्राप्य भारतवर्षे भूत्वोदधिं प्रविशति । तथैवालकनन्दे ति गये तथा सिद्धत्वादिति । न च शृङ्गाख्यपरिस्तरणगिरौ गङ्गाया अभावः शङ्कयः, चतुर्थस्कन्धे कैलास- वर्णने 'नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यतः तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीवपावन' इति श्रुतिलिगाभ्यां कैलासे तत्सत्ता सिद्धावन्यत्रापि तदौचित्यात् । एवं सति भगीरथस्य यो गङ्गा- नयनायोद्यमः स फैलासे गगापचयकालीनो ज्ञेयः, तन्मया महस्ते सम्यगुपपादितमिति नात्र लिख्यते। अतः परं भूविभागो विचार्यते । तत्र मेरुमध्यादर्द्धलक्षयोजनोत्तरं क्षारोदधिः, स तु लक्षमात्रविततः, तदने द्वीपा उदधयश्च, पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरं द्विगुणास्तथा सति मेरु- मध्यान्मानसोचरमध्यमपर्यन्तं सार्द्धकोटिः। सार्द्धसप्तलक्षाणि च भूमिर्भवति । मानसोत्तरस्यो- छायस्तु तद्विपमध्ये मानसोत्तर' इतिगद्य 'अयुतयोजनोच्छ्रायायाम' इति कथनादयुतयोजनः । अत्र गद्य 'आयाम'पदेनोच्छ्रायदैर्घ्यमेव परामृश्यते न तु तिरश्चीनम् , तस्य द्वीपवस्परिमण्डलत्वे- नात्यधिकपरिमाणत्वात् । नापि तत्परिणाहपरम् , नवलक्षयोजनविततस्य रविरथस्य तत्र मातुम- शक्यत्वात् । अत उच्छायपरमेव, अतो विस्तारे दश वा द्वादश वा लक्षाणि भवन्तीति ज्ञायते। ततोगे पुष्करद्वीपमागः पड्विंशतिलक्षः। मानसोचरमध्यभागातु द्वात्रिंशलक्षः । ततोमे चतुःपष्ठि- लक्षः शुद्धोदः। तदमेऽष्टकोट्येकोनचत्वारिंशल्लक्षाण्यकाञ्चनी भूः। तदने सार्द्ध कोटिः सार्द्ध- सप्तलक्षाणि काश्चनी भूः। मानसोतरमेर्वन्तरस्य तावत्त्वात् । उभयं मिलित्वा सार्द्धपण्णवतिलक्षा- धिकनवकोटिमाना भूः शुद्धोदलोकालोक्योरन्तराले भवति । तदेतदुक्तं इति सिद्धान्तो भागवतस्येति । एवं गणनायां मेरुमध्यादारभ्य काश्चन्या भुवः मान्तभागपर्यन्तं सार्द्धद्वादश- कोटयो योजनानां भवन्ति । एतावलोकपरिमाणम् , तदमे लोकालोकपर्वतः अयुनयोजनविततः " " ·(०२०) पञ्चमस्कन्धार्थ । न्मानसोत्तरमेोरन्तरमिति न वदेत् । पुफरदीपलोकालोक्योरन्तरमिति वदेदतस्ता- चत्येर तथा नाऽन्येति आह अन्येति । अन्यस्मिन् पक्षे लोकालोकाचलाद- गितिपदालोपालोफनिकटस्था तारती भूः काञ्चनीति ज्ञेयम् । अत एवं लोकालोक निरूप्य काश्चनी भूमिमल उक्तेति भावः । शैतन्त्रायनुरोपादन्यामपि भूमि तथा केचिदाहुस्ता क्ल्पभेदो ज्ञेय इत्याशयेनाऽऽह सौवर्णीतीति । अस्मिन् पक्षे यापन्मानसोत्तरेत्यादिना कथनं सर्वसत्वपरिहताया भूमेः ॥ १२०१ ।। निवन्धः-तस्याः प्रमाणमेकोनचत्वारिंशन्मितानि हि ॥ १२६ ॥ लक्षाणि हि तथा चाऽष्टौ कोटयः परिकीर्तिताः ।। मध्यस्थया स्वर्णभूम्या सार्धद्वादशकोटयः ॥ १२७॥ प्रकाश:-एव सति मेरोः प्रतिदिशं लोकलाकान्तरर्गतासार्द्धदादशकोटिपरिमिता भूरिति पश्चागलोटिमिता भवतीत्याह मध्यस्थयेत्यादिना ॥ १७ ॥ निबन्धः-एकतस्तु तथा मेरोरपरत्रापि तावती ॥ तावत्येवोभयत्रापि लोकालोकेन संयुता ॥ १२८ ॥ कटान सहेत्येके पृथिव्यावरणं तु सः॥ पश्चाशत्कोटिविस्तीर्णस्ततो दश गुणाः परे ॥ १२९ ॥ प्रकाशः केचिद्विष्णुपुराणसम्मत्या लोकालोन सह कटाहेन च तावती भूमि- माहुस्तकल्पान्तराभिमायम् । इह लोकालोरस्य मर्यादागिरिचालोकालोकाचलस्य कोटियोजनोन्नाह । इतो ध्रुवलोक एकोनचत्वारिंशल्लक्षयोननोपरि' तस्यापि गभस्तयो लोकालोको- परिगन्तुनोत्सहन्त इति तत्परभागस्था सार्द्धद्वादशकोटियोजनमिता अलोकभूमिर्गहनान्धकारवतीति तन द्विजपुत्रानयनाथ गमने रथमार्गदर्शनाय सुदर्शनस्य प्रेषणम् । तदने जरमनिरुद्धव्यूह- स्थानम् । तदेय मूले 'यहहिलाकारोफाचलातत परस्ताधोगेश्वरगति विशुद्धामुदाहरेती'त्यने- नोक्तम् । तदने ब्रह्माण्डरूपा पृथिवी। प्रकृतमनुसराम । लोकालोकाचलाटांगिति निबन्धोक्तौ मानमाहु अत एये- त्यादि। शैवतन्त्रोत्ताकाश्चनीभूम्यादरपक्षे, तसा परिमाण निबन्धे आहु तस्याः प्रमाणमि- त्येकेन । तथा च याऽत्र अकाञ्चनीवेनोक्ता सापि काश्चनीति तन्मते शुद्धोदपरपारमारभ्य यावलोकारोक काश्चनीत्यर्थ । मूलाविरोधायाहु अस्मिन्नित्यादि । तथा च मूलोक्तवाश्चन्यति- रिक्ताफाचनी आदर्शतलोपमान भवति, किन्तु मेर्वादिसमेत्यर्थ ।१२५३। सिद्ध भुवो मानमाहु एर सतीत्यादि। विष्णुपुराणपक्षात् श्रीभागवतोक्ते को विशेष इत्याकाद्वाया- 'अस्मिर इतिपाठ ।

·. ३०३ साबरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (गोत्तरणवर्णनं भूविभागविचारणा च) मूर्द्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहुरि तिवाक्यात् । तदग्रिमे कल्पे मेरूपरिब्रह्मसदने निपातः । ततश्चतुर्कीविभागेन गमने तु सीताचक्षुश्च निपातकृतवेगाचत उच्छलन्ती पोडशसहस्रायतं मेरुमूर्द्धदेशमतिक्रम्य केसराचलावष्टम्भगिरिपरिस्तरणगिरिशिखरेपु पतित्वा तत उत्पत्य गन्ध- मादनमाल्यवतोः शिखरेषु यथायथं निपत्य तत उपरतवेगा सती भद्राश्वङ्केतुमालं च प्राप्योदधिं विशति । केसराचलादिशिखरेभ्योऽधोधः प्रवन्ती गन्धमादनमूर्द्धनि पतित्वेति। एवं माल्यवच्छिखरान्निःपतन्ती तत उपरतवेगे'ति च वाक्याद् भद्रालकनन्दे तु मेरुशिरसः केसराचलशिखरे निप्त्य मेरुमन्दरकुमुदयोरवष्टम्भगिर्योः शिरसी विहाय शृङ्गवतः परिस्तरणगिरेः कैलासस्य च शृङ्गे पतित्वा तत उत्पत्त्य यथायथं रम्यकहिरण्मयौ तन्मर्यादागिरी, हरिवर्प- किम्पुरुषो तन्मर्यादागिरी च त्यक्त्वा भद्रा तावत् कुरुवर्पमर्यादागिरौ शृगवति पतित्वा ततः सूक्ष्मवेगेनावस्यन्दमाना कुरुवर्ष प्राप्योदधिं प्रविशति । 'भद्रा चोत्तरत' इति गये तथा- सिद्धत्वाद्, अलकनन्दा तु हेमकूटपर्यन्तमस्पृष्ट्वा हिमकूटानि हिमालयसम्बन्धीनि स्पृष्ट्वा अतिरभसतररंहसा भुवं प्राप्य भारतवर्षे भूत्वोदधिं प्रविशति । 'तथैवालकनन्दे ति गद्य तथा सिद्धत्वादिति । न च शृङ्गाख्यपरिस्तरणगिरौ गङ्गाया अभावः शङ्कयः, चतुर्थस्कन्धे कैलास- वर्णने 'नन्दा चालकनन्दा च सरिती बाह्यतः तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीवपावन' इति श्रुतिलिङ्गाभ्यां कैलासे तत्सत्ता सिद्धावन्यत्रापि तदाचित्यात् । एवं सति भगीरथस्य यो गङ्गा- नयनायोद्यमः स कैलासे गङ्गाप्रचयकालीनो ज्ञेयः, तन्मया प्रहस्ते सम्यगुपपादितमिति नात्र लिख्यते। अतः परं भविभागो विचार्यते । तत्र मेरुमध्यादर्द्धलक्षयोजनोत्तरं क्षारोदधिः, स तु लक्षमात्रविततः, तदने द्वीपा उदधयश्च, पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरं द्विगुणास्तथा सति मेरु- मध्यान्मानसोत्तरमध्यमपर्यन्तं सार्द्धकोटिः। सार्द्धसप्तलक्षाणि च भूमिर्भवति । मानसोत्तरस्यो- छायस्तु तद्विपमध्ये मानसोत्तर इतिगये 'अयुतयोजनोच्छायायाम' इति कथनादयुतयोजनः । अत्र गद्य 'आयाम'पदेनोच्छ्रायदैर्घ्यमेव परामृश्यते न तु तिरश्चीनम् , तस्य द्वीपवत्परिमण्डलत्वे- नात्यधिकपरिमाणत्वात् । नापि तत्परिणाहपरम् , नवलक्षयोजनविततस्य रविरथस्य तत्र मातुम- शक्यत्वात् । अत उच्छ्ायपरमेव, अतो विस्तारे दश वा द्वादश वा लक्षाणि भवन्तीति ज्ञायते । ततोगे पुष्करद्वीपभागः पड्विंशतिलक्षः। मानसोत्तरमध्यभागातु द्वात्रिंशलक्षः । ततोगे चतुःपष्ठि- लक्षः शुद्धोदः। तदऽटकोट्येकोनचत्वारिंशल्लक्षाण्यकाश्चनी भूः। तदने सार्द्धकोटिः सार्द्ध- सप्तलक्षाणि काचनी भूः। मानसोत्तरमेर्वन्तरस्य तावत्त्वात् । उभयं मिलित्वा सार्द्धपण्णवतिलक्षा- धिकनवकोटिमाना भूः शुद्धोदलोकालोकयोरन्तराले भवति। तदेतदुक्तं इति सिद्धान्तो भागवतस्येति । एवं गणनायां मेरुमध्यादारभ्य काञ्चन्या भुवः प्रान्तभागपर्यन्तं सार्द्धद्वादश- कोटयो योजनानां भवन्ति । एतावल्लोकपरिमाणम् , तदमे लोकालोकपर्वतः अयुतयोजनयिततः ।

·(०२०) पञ्चमस्कन्धार्थः। न्मानसोत्तरमेवारन्तरमिति न वदेत् । पुष्करदीपलोकालोकयोरन्तरमिति वदेदतस्ता- चल्येव तथा नाऽन्येति आद्द अन्येति । अन्यस्मिन् पक्षे लोकालोकाचलाद- गितिपदाल्लोकालोकनिकटस्था तावती भृः काञ्चनीति शेयम् । अत एव लोकालोकं निरूप्य काञ्चनी भूमिर्पल उक्तेति भावः । शैवतन्त्रावनुरोधादन्यामपि भूमि तथा केचिदाहुस्तत्र कल्पभेदी ज्ञेय इत्याशयेनाऽऽह सौवर्णीतीति । अस्मिन् पक्षे यावन्मानसोत्तरेत्यादिना कथनं सर्वसत्चपरिहताया भूमेः ॥ १२५३ ॥ निवन्धः-तस्याः प्रमाणमेकोनचत्वारिंशन्मितानि हि ॥ १२६ ॥ लक्षाणि हि तथा चाऽष्टौ कोटयः परिकीर्तिताः॥ मध्यस्थया स्वर्णभूम्या सार्धद्वादशकोटयः ॥ १२७ ।। प्रकाशः-एवं सति मेरोः प्रतिदिशं लोकलोकान्तरर्गतासार्द्धवादशकोटिपरिमिता भूरिति पञ्चाशत्कोटिमिता भवतीत्याह मध्यस्थयेत्यादिना ॥ १२७ ॥ निवन्धः--एकतस्तु तथा मेरोरपरत्रापि तावती ।। तावत्येवोभयत्रापि लोकालोकेन संयुता ॥ १२८ ।। कटाहेन सहेत्येके पृथिव्यावरणं तु सः॥ पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णस्ततो दश गुणाः परे ॥ १२१ ॥ प्रकाशः केचिद्धिप्णुपुराणसम्मत्या लोकालोकेन सह कटाहेन च तावती भूमि- माहुस्तस्कल्पान्तराभिमायम् । इह लोकालोकस्य मर्यादागिरित्वालोकालोकाचलस्य कोटियोजनोन्नाहः। इतो ध्रुवलोक एकोनचत्वारिंशल्लक्षयोजनोपरि' तस्यापि गभस्तयो लोकालोको- परिगन्तुंनोत्सहन्त इति तत्परमागस्था सार्द्धद्वादशकोटियोजनमिता अलोकभूमिर्गहनान्धकारवतीति तत्र द्विजपुत्रानयनाथ गमने स्थमार्गदर्शनाय सुदर्शनस्य प्रेषणम् । तदने जलमनिरुद्धब्यूट- स्थानन्। तदेव मूले 'यद्वहिलोकालोकाचलाचतः परस्तायोगेश्वरगति विशुद्धामुदाहरेती'त्यने- नोक्तम्। तदने ब्रह्माण्डरूपा पृथिवी। प्रकृतमनुसरामः। लोकालोकाचलादागिति निबन्धोक्तौ मानमाहुः अत एवे- त्यादि। शैवतन्त्रोक्तकाञ्चनीभूम्यादरपक्षे, तस्याः परिमाणं निबन्धे आहुः तस्याः ममाणमि- त्येकेन । तथा च याऽत्र अकाश्चनीवेनोक्ता सापि काञ्चनीति तन्मते शुद्धोदपरपारमारभ्य यावलोकालोकं कायनीत्यर्थः । मूलाविरोधायाहुः अस्मिन्नित्यादि । तथा च मूलोक्तपाश्चन्यति- रिताकाञ्चनी आदर्शतलोपमान भवति, किन्तु मेर्वादिसमेत्यर्थः ११२५३। सिद्धं भुवो मानमाहुः एवं सतीत्यादि। विष्णुपुराणपक्षात् श्रीभागवतोक्ते को विशेप इत्याकाहाया- अस्मिन्" इतिपाठः। -

·३०१ सावरणभङ्गे सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे (अ०२०)
न भूमध्यपातित्वम् । कनहोऽपि न तयेत्याद पृथिव्यावरणमिति । म कटाहस्नु
पञ्चाशकोटिमितः पृथिवीपमावरणमेवेति नाऽत्र तत्महभावः मम्भवतीत्यर्थः।१२२॥
निबन्धः-लोकालोकस्य तूच्छायः कोटियोजनसम्मितः ॥
तस्योपरि गजाः पुर्यों भगवाँश्चापि वर्तते ॥१३०॥
प्रकाश:- यद्यपि मले स्पष्टुं नोक्तं मानमवलस्य तथापि पुराणान्नरसंमत्योक्तं कोदियो-
जनेति । तथा चोक्तं विष्णुपुराणे । 'लोकालोकस्ततः गलो योजनायुतविस्तृतः।
उच्छायेणापि तावन्ति सहस्राण्यचलो हिस' इति। अयुतमझ्यानि सहस्राण्युदित
इन्यर्थः । तत्रैवं गणनाममः, मेरोरेकतो जम्बूद्धीपस्य पञ्चाशत्सहस्राणि ः सह
आशुद्धोदान्तं साईत्रिपञ्चाशलक्षाधिक कोटिद्वयम् । ततः काञ्चनी भूः मापण्णरति-
लक्षाधिकनवकोटिमता । एवं साईद्वादशकोयो भवन्ति मेरोयतः । एवं चतुर्दिशति-
पञ्चाशत्कोटिमिता भूभवति ।।१३०॥
निवन्धः-पुरुपस्य कटिर्मध्य भृमेलक्षे विभावतः ॥
ततः सन्देहगहित्ये मध्ये सूर्यो निरूपितः ॥ १३१ ॥
प्रकाश:-मनुं चतुर्दगलोकात्मकब्रह्माण्डस्याऽतलोकयोमध्यं (मध्य) भयेन् । तीच
पुरुषस्य कटिजधनात्मको। पुरुषस्य च मध्य कटिरव भवति। किं च । 'भूलोकः कल्पितः
पट्याम' इति पक्षेग्रिमलोकस्य नाभिरूपयक्ति व आकटिन्चं गम्यते । एवं सति
कटिरूपा भूर्भवति. विश्व भुवो लक्षयोजनान्तर इति तस्य तन्मध्यं भवति न येति
मन्देहः । अधिोलोकानां मिया मानवैषम्यादपि न मध्यनिश्चय इति सन्देह हेसनु-
पादपूर्वकं तनिरूपणप्रयोजनमाह पुरूपस्येति । अनानुवादः । यत एवं ततो हेतोय:
सन्देहस्तदाहित्यनिमित्तं तथा । तदेतत् ‘मयंग हि' इत्यादि नोक्तम् ॥१३॥
माहुः टहेत्यादि । तथा च थीभागवतपक्ष अयुतविततो लोकालोकोधिकः, मूले
'पञ्चागत्कोटिविगणितम्य भूगोलकम्य तुरीयभागोयं लोकालोकचल' लो०३८'इति यान्तविस्तार,
एतेन घलोकपरिमाणं व्याख्यातमिति च कथनान्मेरोचतुर्दिगं लोकालोकस्य परतश्च साई-
द्वादशकोटयो भवन्तीत्ययमचलोधिक इत्यमो विशेष । योगेश्वरगतिस्थलाधिक्यमपरः ।
तदण्डकटाहः पश्चाशत्कोटिस्थून इति तृतीय इत्ययं विशेप इत्यर्थः ।१२ रोकालोकः किया-
नित्यपेक्षायामाहुः यद्यीत्यादि। मेगैरेफत इति आलोकालोकाचलादिति शेषः। एवमिति
लोकालोकपरभागाथां भुवमादाय । निवन्धे मूले तम्योपरि गजाः पुर्य इति । यद्यपि गये
पुर्यो नोक्तास्तथापि गजानुक्या अग्रिम गद्य तपांबविभृतीनां महेन्द्रादीनां लोहपालगनां न
विविधवीयोवृतिकथनासोपारपुर्यापि ज्ञानच्या इत्यर्थः। अतः पर'मण्डमध्यगनः सूर्य-
(लो.४३) इत्यादिग्रन्थ विचारयन्ति नन्वित्यादि । अनिमलोकम्यति अन्तरिक्षलोकस्य । तस्य
तन्मध्य इति विराटपुरुषस्य नमस्तलं मभ्यम् ॥१३१॥

·(०२०)
पचनस्कन्धार्थ ।
निबन्धः-दशसाहस्रगणना पातालादिपु सत्तया ॥
महादेवान्तरं कोट्यो येन स्युः पञ्चविंशतिः ॥ १३२ ॥
काञ्चीदाममणिः सूर्यः शक्तिः कुण्डलिनीति च ।।
प्रकाश:- लोकमानापम्यगीपरिहारार्थमेव पञ्चगितिकोटिमानस्थनम् । नन्ने
सत्यपोलोके तारन्मानकथनमनुपपन्नमल्पसातवाह दशसाहस्रति । तापदपि तन
वर्तत इत्यभिप्रायेण तयोक्तिः, 'अधिक तनाऽनुपिष्टं न तद्धानिः, इतिन्यायेन न
तु तावन्माताभिमायेणेत्यर्थः। अन विनिगम नदस्तेपा मान गिज्ञातव्यमित्या-
फादामपि पूरयन्नाह महादेवान्तरमिति । महान् देवः सङ्कर्षणः सूर्यो या, यारता
तारनपति तारन्मानं सातव्यमित्यर्थः । अपोलोराना नान्मानन्वे'सूर्गोण्डगोल्योम ये'
इति विरुद्धयत इति भावः। तचायरपोलोरमानं कृतो नोत्तमिति चेद्, अनाऽयं.
भावः। 'सप्त भूमिधिरा ' इतिपक्ष्यमाणत्वाद् 'भूलोकः पल्पितः पद्याम'
इत्युक्तसाच भूमध्यपातिवं तैपामिति विशेषतो नोक्तमिति । रािहल्याने पदपरि-
स्थितस्य तस्य स्वरूपमाद काञ्चीनि । एतेन भूपयरणे दिपिष्टमयोंक्तिन युक्तेति माना
निरस्ता । अत एवोद् धिोरिभाजाचमितिभार । 'मुनेण्ड'इत्यादिव्युत्पादनतात्पर्यमाह
शक्तिरिति । सहाते हि देहादिसम्मलितो जीपी मृत इव तिष्ठति । चुण्डलिनी-
भयोधे हि सुषुम्णारन्ध्रप्रदेशे क्रमेणाऽमृतत्वमापने । तथा सायुक्तसादयं निगन-
स्तयेत्यर्थः ॥ १३२३॥
लोकमानेति ऊर्ध्यरोकाश्च अरोचतेपा मानेत्यर्थ । तासन्मानस्थन
मिति एकैकशी योजनायुतान्तरणायामविस्तारेणेति मानस्थनम् । अस्पत्यादिति अन्तरस्याल्य-
त्वात् । तापदपोत्यादि।तथा च गये अन्तरपदमवकाशपरम्, तेन ते विपरदेशायोजनायुतमित
यदन्तरमरकाशन तावद्विस्तारयामेन तद्वासिना वासायोपरता , ततोन्यो यो
भाग रा तु लोकान्तरगमनमार्गतया वर्तमान सस्थामायो रोक्यायोग्य इत्यर्थ । मान-
मिति दूरताया मानम् । सर्पणः मर्यो येति विष्णुपुराणोक्तपक्षे कटाहस्स पञ्चाशत्कोटयन्त -
पातित्यासमर्पण , मिद्धान्ते तु सूर्य इत्यर्थ ! विशेषतो नोक्तमिति विशेषतो पिराद्ध्याने-
नुपयोगे मूलगयेषु यत् सूनयेद्वातदभावात् , सक्किपुरुषसम्यामामान्येन तद्रनम्ट्ययोजातु
शक्यत्वाच नोक्तमित्यर्थ । अत एवंति काञ्चीदामन्यत्वादेव । एवं दायिनिभिरिंशाध्याय
पश्चमी विचारितः। एतावता सा नपश्चामगि प्राण समाप्तम ॥१३॥

·सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे -(२०) अ० २१ भूप्रकरणं समाप्याऽग्निमाध्यायत्रयेण दिवः स्थानं निरूप्यत इत्याह अत इति। निबन्धः-अतः परं त्रिभिः प्रोक्ता द्युमर्यादा तथाविधा ॥ १३३॥ सूर्यस्य च तथाऽन्येषां शिशुमारस्य च क्रमात् ॥ प्रकाश:-त्रित्वे हेतुमाह तथाविधेति । सत्त्वकार्यरूपेत्यर्थः । तस्य च शुद्धमिश्रभावन त्रिविधत्वेनाऽध्यायेप्वपि तथासमितिभावः । अध्यायार्थानाह सूर्यस्येति । आधे सूर्यस्य । बितीये सोमादीनाम् । शिष्टे शिष्टस्य ॥ १३१६ ।। तत्राचे प्रकरणविभागमाह सूर्यस्येति । निवन्धः-सूर्यस्य गमनं पूर्व गतिस्थानं तथाऽपरम् ॥१३४॥ रथस्य साधनस्यान्ते प्रमाणादि च रूप्यते ।। प्रकाश:--'यन्मध्यगत' इत्यारभ्य गमनमुच्यते । ततो गतिस्थानम् । ततो रथस्य । साधनस्येति हयारुणादेरित्यर्थः । अन्ते तत्तत्प्रकरणस्यान्ते तस्य तस्य प्रकृष्टं मानं व, एवं नवकोश्य इत्यादि । एवं मुहूतने त्यादि । 'लक्षोत्तरमित्यादि ॥१३४३॥ ननु पूर्वाध्याय एव रविनिरूपणातत्यादिनिरूपणमपि तत्रयोचितम् । किंच 'एतावावे'त्यारभ्यात्मभासे'त्यन्तग्रन्धस्य किं प्रयोजनमत आह दिव इति । निवन्धः-दिवो मानप्रसङ्गेन सूर्यस्यात्र निरूपणम् ॥१३५॥ अतः प्रसङ्गिनं प्राह मानतो ह्यतिदेशतः ॥ प्रकाश:-नाऽत्र प्राधान्येन तन्निरूपणं किं तु दिवः प्रकरणिखात्तन्माने निरूपयितव्ये तन्निरूपणमेव तथाकृतमित्यर्थः । एतज्ज्ञापनार्यय स ग्रन्थ इति भावः । अत इति । अतः परमध्यायत्रयात्मकं घुप्रकरण सा नसप्ततिभिर्विचारयन्तः सात्रिचसारिंश- द्भिरेकविंशं प्रकरणमधपाध्यायं विचारयन्तीत्या प्रकरणमित्यादि।तस्यैत्यादि प्रथमाध्याये रजोमिश्रभावेन, द्वितीये तमोमिश्रभावेन, तृतीये शुद्धसत्यभावनेत्यर्थः। शिष्टस्येति शिशुमारस्य । ततो गतिस्थानमिति मानसोप्तरे त्यारभ्य समामनन्ती'त्यन्तेन। ततोरयस्येति तस्याक्ष'इत्यारभ्य गमनगतिम्थानरथप्रकरणस्यान्ते । तथा च 'यन्मभ्यंगत' इत्यत्रोक्तायाः सूर्यगते'र्मानमतस्यैय अफरणस्यान्ते 'एवं नवकोट्य' इत्यादिनोच्यते । तथा मानसोत्तरे'त्यारभ्योक्तस्य गतिस्थानस्य मानमेतस्यैव प्रकरणस्यान्ते 'एवं मुहत्ते' त्यादिनोच्यते, तथा तस्याक्ष' इत्यारभ्योक्तस्य रथस्य मानम् एतम्यैव प्रकरणम्यान्तं ' सोत्तरमित्यादिनोच्यते इत्यर्थः । पूर्वाध्याय इति विशाध्याय।

·₹ भूभागोपपादनम्) पञ्चमस्कन्धार्थ । ३.७ 'एतेन हि' इत्यनेन सामान्यतो दियो मानमुक्त यद्यपि तथाप्यन्यस्य विभाजकस्य वक्तुमशस्यसाविशेपतस्तनिरूपण सूर्यगतिविशेपनिरूपण गिना न भाति यती हेतोः ॥१३५३॥ इतिश्रीमद्वैश्वानरावतारश्रीवल्लभाचार्यात्मज- श्रीमविठ्ठलनाथप्रभुचरणविरचितो- निवन्धप्रकाशः सम्पूर्णः। तन्निरूपणमिति गत्यादिनिरूपणम्। तथाकतमिति एतावानित्यादिभासेत्यन्तमन्थेन कृतम्। तथा च पूर्वाध्याये तत्प्रयोननाभावान तत्र वृतमन तु प्रकरणिमानज्ञापनार्थ कृतमितीहंव स मन्यो युक्त इत्यर्थ । यतो तोरिति अतो हेतो प्रसगिन सूर्य प्राहेति मूल्कारिकया सम्बन्ध । इयदयध्ये प्रभुचरणा निवन्धं प्रकाशितवन्तः । इति श्रीमहल्लभनन्दनचरणस्तानदासानुदासपुरुषोत्तमविरचितस्तत्रदीप- प्रकाशावरणभङ्गः सम्पूर्णः । (पञ्चमरकन्यस्य विशा यायः सम्पूर्ण , एकविंशा यायस्य प्रारम्भः) . ॥ प्रथमो विभागः सम्पूर्णः॥ श्रीमदानार्यचरणकृतश्रीभागवतनिनन्धम्य प्रकाश प्रतावन् एव श्रीप्रभुचरणे विरचित । इत परमाद्वादशस्कन्ध श्रीमदाचार्यचरणाना मूलकारिका एवं उपलभ्यन्ते।ता गो श्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितया योजनया समर कृत्य द्वितीयविभागे प्राकाश्य नेप्याम इति विपश्चिद्वरा विदाकुर्वन्तु । (चीमनलालशास्त्री) ·श्रीकृष्णः। श्री वा० शुद्धाद्वैतमहासभायाः क्रय्यपुस्तकानि ०-८-0 १ श्रीभागवतमकरणविभागः । २ विवेकवैर्याश्रयः। ३ विवेकधैर्याश्रयः। हिन्दीभाषायाम् । ४ श्रीयमुनाष्टकम्, संस्कृते । ५ श्रीयमुनाष्टकम, गुर्जरानुवादः। ६ बालबोधः (संस्कृते) सानुवादः । ७ सौन्दर्यपद्यम् A ०-१२-० ०-४-० शिक्षाश्लोकी BF सानुवादे द्वे । ०-६-० १-८-० ०-८-० ८ भक्तिमकरंदकाव्यम् । ९ प्रश्नोत्तरमालिका, कविश्रीदयारामभाईकृता । १० पुष्टिमार्गोपदेशिका (भागः १) ११ पुष्टिमार्गोपदेशिका (भागः २) १२ पुष्टिमार्गोपदेशिका (भागः ३) १३ प्रथमस्कंधश्रीसुबोधिनीप्रकाशः संस्कृते । १४ मितीयस्कंधश्रीमुबोधिनीमकाशः संस्कृते । १५ वादावलिः। १६ युगलगीतम् । १७ पुष्टिकल्पतरुः। १८ नामरत्नस्तोत्रम् । १९ श्रीकृष्णचन्दकना भारमकाशिकात्तिः । ०-१२-० २-०-० १-८-० १-०-० " ०-४-० १-४-० मंत्री, श्रीचा शु.महासभा. पटामदिर-सुरत SURAT निवेदका शास्त्री चीमनलाल