Scl

Dutadangand

Sr Madananthram Shastry Vetalen

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

SHARE
BHARATTIANADA
श्रीह*-
हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला
REDIREHSAMASIRSADARANTEER
---
२०२
||श्रीः॥
'ज्ञानश्री परीक्षापाट्यनिर्धारित
दूताङ्गद
छायानाटकम्
टीकाकारः
কানসাল্লিশন।

No text on this page.

॥ श्री॥
. हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला
२०२
TOD
महाकविश्रीसुभटप्रणीत
दूताङ्गदं
नाम
छायानाटकम् ।
तदिदं
चाराणसेयोदयप्रतापनियमहाविद्यालये संस्कृतहिन्दी-विषयान्मापन...
साहित्याचार्य-श्रीमदनन्तरामशास्त्रिवेतालेन
दूताङ्गदचन्द्रिकानामकेन
स्वोपज्ञ-संस्कृतहिन्दी-व्याख्याद्वयेन
भूमिकादिविषयैध सम्भूष्य
सम्पादितम् ।
प्रकाशक:
जयकृष्णदास-हरिदास-गुप्तः,
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, बनारस।
वि० सं० २००७]
[सन् १९५०

IPL
जयरादास दास
चौखम्बा संस्कृत गरेका
NHARI
JAYA KRISHNA DĀS HARI DĀS GUPT:
The Chorokhamba Sanskrit Series Office,
BANARAS
7350..
पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वेऽधिकाराः प्रकाशनाधीना:
-
विद्याविलाल प्रेस

॥श्री
सवर्पणम्
बहुमानं भजमाना सद्गुरुचरणारविन्दमकरन्दम् ।
सच्छात्रभ्रमराली रसवित् सुमनोमुदेऽस्तु सा काचित् ।।
"शिष्येणाऽयितव्यं गुरवे तदनुग्रहैकफलरूपम् ।
आर्य स्वकीयकार्य" तदिदं गुरुदेवताऽर्पितं भवतु ॥२॥
विबुधाऽऽन्ध्रभालचन्द्र'श्रीचरणाम्भोजयोर्भक्त्या ।
अर्पितमन्तेवसता 'वेतालाऽनन्तरामेण ॥३॥
संस्कृतहिन्दीभाषाप्रथितव्याख्याद्वयाऽञ्चितञ्चैतत् ।
रञ्जयदनन्तचेतो 'दूताङद'नाटकं चिरञ्जयतु ॥४॥

No text on this page.

॥ श्रीः ॥ भूमिका श्रीमत्परमेश्वरानुग्रहादधेद 'दूताङ्गन्द' नाम छायानाटकं 'सुभट'कविकल्पित निज- निर्मितनूतनसंस्कृतहिन्दीव्याख्यायसम्भूषितं प्रकाशयितुमुपक्रम्यते । अद्ययावनि- र्णयसागर'मुद्रणालयप्रकाशितमेकमेव मूलमात्रमेतबाटकसंस्करणं समुपलब्धम् । परमत्र सङ्गृहीतेषु पाठेषु बहुत्र विशिष्टा अशुद्धयोऽद्यापि चतुर्थेऽपि संस्करणे दृष्टिपथ. मायान्तीति तत्सम्पादनविषये किनाम वकव्यम् । तत्र किल दृश्यमाना विद्वन्म- नसोऽपि भ्रामकास्ते तेऽपपाठाः समुचितं कविमानसभावानुरूपं किमपि विशुद्ध परिवर्तनमन्तरेण सुमेधसामपि सुदुष्करार्थावबोधाः सन्तीति प्रस्तुतेऽस्मिन्संस्करणे ययामति तत्संशोधनपूर्वक विशुद्धोचितपाठप्रकल्पनाय बाढं प्रयतितम् । 'प्रौढगूढार्थाऽतिगम्भीरभावा च 'सुभटामहाकवेः कृतिरियं न तावत्सः सम्य- गवगन्तुं शक्येति व्याख्यानिर्माणमत्राऽतिमात्रमावश्यकम् , तत्रापि 'काशिकराज. कीयसंस्कृतपाठशालीयपरीक्षासु केवलं स्त्रीवर्गकृते कल्पिताया 'ज्ञानश्री'परीक्षायाः प्रथमखण्डे पाठयरूपेण नाटकमिदं सनिवेशितमस्तीत्यबोधविद्यार्थिजनोपकाराय संस्कृतहिन्दीव्याख्यायेन समं विशुद्धमेतबाटकसंस्करणमतीवोपयुक्तम्-इत्येतदा लोध्य 'विद्याविलास मुद्रणालयाधिपतिना श्रेष्ठिश्री जयकृष्णदासगुप्त'महोदयेन प्रक तनाटकीयसंस्कृतहिन्दीव्याख्याइयनिर्माणकर्मणि प्रेरितैश्चिरतिथासमयादेतस्कार्य- सम्पादनप्रवृत्तैः कारणविशेषाद्यैकवत्सरानन्तरमेतस्य नाटकस्येदं सटीकं संस्करण- मस्माभिः प्रकाशयितुं पारितमित्येष साम्प्रतं परतरप्रमोदस्य विषयः । प्रस्तुतैतत्पुस्तकप्रकाशनात्पूर्वमेव हिन्दीभाषानुवादोऽस्य नाटकस्यैकः प्रकाशितः कुतोऽप्यक्षिगतोऽभूत्। दर्शनोत्तरमिदं प्रकाशनं किमप्यपूर्वमस्मन्मनसि बलात्कौतूहल- मुस्थापयाम्बभूव । तद्विषयविवक्षायामपि सत्यां किमपि वक्तुमिदानीं तत्र नोत्सहते चेतः । 'विधेयस्तदनुवादकोऽस्मदीय एवेति तद्चनागुणागुणवर्णनमस्मस्कृतमपि प्रेक्षकाणां मनसि तद्विषयमस्मदीयं पक्षपातमथवा किमपि भावान्तरमुडावयबहुधा सहृदयहृदयेभ्यो न जातु रोचिष्यत इत्यस्माकमौदासोन्यमेवानन्याय्यम् । निष्पत्ताः प्रेक्षावन्तो रहस्यं तदीयमवगच्छेयुरेव । सर्वथा प्रेक्षणीयोऽयं तैर्विचारणीयश्चेति साग्र- होऽस्माकमनुरोधः। देवारकतिपयप्राज्ञवरैः प्रशंसितोऽयं महत्वमेव स्वीयमुद्घोषयत्यनुवादः । ग्रन्थे- ऽस्मिन् दूषितपाठेषु तत्र तत्रार्थविचारप्रसङ्गे च परिभ्रान्तोऽयं मनस्वी किमपि कुतोऽपि रहस्यार्थजातमादायैव नूनं कृतार्थः स्यादित्येतत्सर्व तन्मनःसातिकमेव स्वानुभवसंवेद्य- म् । एतस्यायं विलक्षणः परिश्रमो विचक्षणः सर्वात्मनाप्रशसनीय एव । किं बहुना- प्राज्ञप्रशंसितामा प्राज्ञकृतोऽनन्तविस्मयाऽऽधायी । भाषानुवाद एष प्राज्ञजनानन्ददश्चिरं जयतु ।। प्रतिपदविचारणीयोयोग्यतमत्वं प्रदर्शयन् कर्तुः । सोऽयं विलक्षणार्थों-गुणपूर्णो-दर्शनीयतां धत्ते ॥

. भूमिका। अस्तु तावत् , सम्प्रति प्रकृतग्रन्थकारविषयकं किञ्चिदालोच्यते । 'महाराजाधि. राजश्री त्रिभुवनपाकादेवसभादेशेन श्रीमकुमारपालदेव यात्रायामभिनेतुं नाटक- मिदं सुभटकची रच्याम्बभूवेत्यर्थक अन्धोपक्रमे सूत्रधारवचनं समुपलभ्यते। अत्र-त्रिभुवन पालदेवो महाराजाधिराजः शुमारपालदेवश्च तत्सुतो युदराजोऽन्यः कोऽपि सन्निकटसम्बन्धी माडलिको वालीदित्येकः पन्नः, 'कुमारपालदेव कोऽपि 'त्रिभुवनपालदेवापूर्ववर्ती भूपतिरालीदिति १ द्वितीय-इत्येवं पक्षद्वयमुपस्थाप- यितुं शक्यते। यात्रोत्सवश्व कस्यापि सद्भावे प्रत्यक्षरूपेणाऽसद्धावेच तन्नान्ना चित्रा. दिरूपेणेत्युभयथाप्युपकल्प्यते । तत्र प्रथमे पक्षे त्रयाणां समकालिकरदात्पूर्वोक्तभूपतिद्वयस्य समये 'सुभट'स्य सत्ता सिध्यति । 'त्रिभुवनपाल शासनकालश्च कुत्रापि नोपलब्धोऽस्माभिरिति 'कुमा- रपालासमयेनैव 'सुमटासमयः साधनीयोऽधुना । 'कुमारपाल भूपतिस्तावत् १०८८ वस्तरात् ११५२ वत्सरं यावजीवनकालं वहतोऽनेकार्थसङ्गहाधनेकग्रन्थकर्तुः श्वेता- म्बरजैनस्य पण्डितप्रवरश्री हेमचन्द्राचार्यस्य च्छात्रो गृहीतजैनदीक्षः ११४३ वत्स- रात् ११७३ वत्सरं यावद् 'अनहिलवाड (पट्टन) राजधान्यां गुर्जरदेशे शासनम- करोत् । एतेन-द्वादशशताब्दीमध्यकाले 'सुभटरस्य सत्ता सिध्यति । द्वितीये च पक्षे-'कुमारपालाभूपतेरनन्तरं 'त्रिभुवनपालदेव'स्य समये सिद्धे 'सुभटकवेरपि समयस्तत्रैव साधनीयः। परमत्र 'त्रिभुवनपाल समयाऽनुपलब्ध्या प्रकारान्तरेण 'सुमट'काल उद्भाव्यते। ११७६ वरसरात् १२६२ वरस यावत् 'सोमे- श्वरदेवो' नाम कविरासीत्पृधिव्याम्। 'कुमारपालभूपालादनन्तरं पुरुषद्वयी पञ्चषव- त्मिकमत्यल्पकालं राज्यशासनमकरोत् । तदनु च 'भीमदेव-वीसलदेव' राजदयस्य समये राज्यपुरोहितो भवन् सोऽयं 'सोमेश्वरः स्वोपज्ञ'कीर्तिकौमुद्या' चालुक्यवंशेन सद 'सुभट'कविं वर्णयति स्म। एतेन किल-द्वादशशताब्दीमध्यकालाइनन्तरं त्रयोदशशताब्दीप्रधानपाई यावत् 'लुभटस्य सत्ता प्रतिपादिता मति लिच-'सुभट'- समये स्थितवतापि 'सोनेश्वरेण 'सुन्टग्जीवनसमाप्लेरनन्तरमेव 'झीतिकौमुदी प्रणीते ति 'सुभट'वर्णनपरे पोऽधुनापीति पदेन व्यज्यते । पक्षयमपीदं द्वादशशताब्दीमध्यकालादारभ्य त्रयोदशताब्दीप्रथमपादं बावत् 'सुभटकवेःसद्भावं साधयति । अत्र किचिद्विवेचनीयम्-एकस्य राज्ञः सभायां तदाज्ञया प्रवर्तितो द्वितीयस्य यात्रोत्सवप्रसङ्गोऽत्र नरपती द्वावयमू नियतं केनापि सम्बन्धन परस्परं समन्वितौ बोधयति । तत्रापि 'पालदेव' इति सङ्केतसाम्यं 'त्रिभुवनपाल-कुमारपालो' समान. कुलजी सूचति । अत्रानयो पालयोमध्ये 'कस्तावत् पूर्ववर्ती भूपाल ?' इति निर्ण- यस्तु 'त्रिभुवनपाल समयाऽनुपलम्माहुष्करः। परमेनयोः कस्यापि वंशावपर्ययः हरयता 'निर्णयसागर मुद्रितेतबाटकस्य प्रथमे पृष्ठे टिप्पण्यां पद्यमिदम- 'सुभटेन पदन्यासः स कोऽपि समिती कृतः।येनाऽधुनापि धीराणां रोमाञ्चो नापचीयते॥

भूमिका। ३ कदापि समभूत् , तदानीं नामसङ्केतः पुनस्तथैव तस्थाविति च स्फुटं दृश्यते । 'कुमारपाल भूपश्च स्वपूर्ववतिनो 'जयसिंह भूपस्य भ्रातृव्यश्चालुक्यवंशीय राज्य पञ्चाशद्वर्षदेशीयावस्थायां पितृव्यापारुवान् । पितू राज्यं तेन न प्राप्तमासीत् । ९६१ वत्सरात् १२४२. दस्सरं यावद 'अनहिलबाडनामिकायां गुर्जरराजधान्या घालुक्य- वंशीयानां लुपाणां शासनमासीत् । तद्राजपरम्परायां पुनः कापि गणना त्रिभुवन- पालस्य नास्तीति स्फुट कोऽप्यन्यवंशीय एवाली धराधरीश्वरः। 'कुत्रत्योऽयं कुत्र काले कुले चासोदिति नैतिहालिः किमपि स्फुटीचतं हटम् । 'एप 'मयूरशतक'- टीका प्राणेषीदित्येव केवलमुल्लिखितं लब्धमस्माभिः । अन्यच्च-'सुभट'कस्विनुवनपालदेवसमाश्रयणं तावत् तदाज्ञया प्रस्तुत- नाटकनिर्माणकर्तृत्वेन प्रसिद्धम् । 'त्रिभुवनपालदेवस्य गुर्जरदेशशासन स्वप्रतिद्धन् । अतश्च-'गुर्जरदेशाधिपतेः 'श्रीकुमारपालदेवास्थाश्रयणं कुर्वाणः 'सुभटो' गुर्जरजा- तीय एवेति केपाञ्चिन्मतं प्रमाणामावादुपक्षणीयम् । गुर्जरदेशाधीशाश्रयणेऽपि कवे- गुर्जरजालीप का वक्तुं शक्यम् , अन्यजातीयेनापि तथा कर्तुं शक्यत्वात् । किन्नु कदाचन 'कुमारपाल भूपतेः सभायां 'जनाः प्रत्यक्षमाप मूर्य नाभ्युप- यन्तीति केनाप्युक्त 'हेमचन्द्राचार्येण जैनानां सूर्योपालकत्वं दृढतया समर्थितं प्रस- गान्तरेऽपि तेषां शिवभक्तिः स्तुतिरूपेण प्रतिपादिता । अनेन-'तत्समयाजैनानां सूर्योपासना वलयद्यमासादितवतीत्यनुमीयते। पूर्वोक्तेनेतिवृत्तेन 'मयूरशतकाटीका- निर्मातृत्वेन र-सूर्योपासकत्वमात्मनीनं दढयत स्त्रिभुवनपालस्य जैनत्वं 'कुमारपाले- न सह नातिदूरसम्बन्धित्वं समकालिकत्वं चेति सुदृढ़ सम्भाव्यते । सकलार्थसार- भूतं स्विक्ष्मेवान्तेऽवगम्यते, यत्किल-पूर्वोक्तपक्षद्वये प्रथम पक्ष एवं प्रायः समधिक सहृदयेभ्यो रोचते द्वितीयस्तु नःधिकम् । इत्थं प्रकृतप्रन्थकारस्य 'सुभटक्वैर्विषये समयस्यैवात्र विचारो यथामति कृतो नान्यत्किमपि जास्यादिकं परिचाययितुं पारितं यथोचितप्रमाणाभावात् । इदानी प्रकृतग्रन्थविषयकं किमपि प्रस्तूयते । अन्थोऽयं स्वल्पकायः कः प्रौढपा- ण्डित्यस्य परिचायकः। अङ्गदरावणसंवादरूपो रामायणीयः प्रसिद्धः कथाभागोऽस्य प्रतिपाद्यो विषयः। 'सुभट'कृते क्लिष्टतमेऽस्मिन् ग्रन्थे सत्र तत्र तेते रसाअपि प्रवहन्तो दृश्यन्ते। कुत्रचिद्विचित्राः पदप्रयोगाश्वोपलभ्यन्ते । 'स्वकीयपद्यः लम कविनाऽन्ये. पामपि भवभूति-राजशेखरा' दीनां कवीनां पद्यानीह सहीतानीति ग्रन्थान्तिस- पद्यादवगम्यते। ॐ सर्वमिदमन्यदप्युपरिष्वादुङ्कितं समयेतिवृत्तादिक, 'संस्कृत साहित्य का संक्षिप्त इतिहास' इत्याख्यं १९३३' मितेशवीयवर्षे काश्यां 'भारतजीवन मुद्रणालये मुद्रितं द्वितीयभागात्मक निबन्धमाश्रिस्य प्रश्चितमस्माभिः । सर्वन पूर्व प्रतिपादिता वत्सराः शताब्द्यश्च विज्ञेया ईश्वीयाः | श्यतामेतत् ११२६ मितेशवीयवासरे 'विद्याविलास मुद्रणालयतः प्रकाशित. स्थाऽनेकार्थसाहकोशास्य हेमचन्द्राचार्य रचितस्य भूमिकायाम् ।

. भूमिका। दृश्यकाव्यभेदमिदं नाटकं राजसभायामभिनयनाथ 'सुभट प्रणीतवान् । नाटकं नावत्-प्रदर्शनीयचरितानुकरणीयपात्राणां तत्तदवस्थोचिसकार्यानुकरणस्वरूपो वा. चिकाधभिन्यविशेष एव । 'नाटकं स्यातवृत्तं स्यादित्युक्तलक्षणैर्यथासम्भवं लक्षि- तेऽस्मिबाटके श्रीरामचन्द्रो नाम धीरोदात्तः प्रसिद्धचरितः समुचित एव नायको. ऽवलम्बिनः । पञ्चाधिकेष्वङ्केषु नाटकेऽपेक्षितेष्वपि नाटकमिदमवानां विभागैविरहित- मेकाकस्वरूपमेव प्रणीतं छायानाटकनाम्ना च प्रख्यापितं कविना । छायानाटकस्वरूपं च किमपि कुत्रापि न प्रपञ्चितम् । श्रयते, प्राचीनकाले यब- (जावाहीपे नाटकानीहशान्यभिनीयन्ते स्म । तत्र किल रङ्गस्थले पात्राणां प्रवेश. मप्रदर्श्य नेपथ्याभ्यन्तर एव जवनिकासमीपेऽवस्थितानां तेषां वाचिकाद्यभिनयवि. शेषाः प्रकल्प्यमाना अन्तःस्थप्रदीपप्रकाशप्रभावेण बहिः पटोपरि प्रतिबिम्बिताः सन्तः सामाजिकानां पुरः स्पष्टरूपेगोपस्थाप्यन्ते । तदानीं परस्परसंवादसङ्गीतवाद्यादि. ध्वनयोऽपि नेपथ्यसमुद्भुताः सामाजिकैः श्रूयन्ते। छायात्मना पटे प्रतिबिम्बितचित्र स्पोऽभिनय एव च्छायानाटकस्य स्वरूपं व्यपदिश्यते । एष एवं प्रकार: साम्प्रते 'चलता बोलता सिनेमा' इति नान्ना तत्र तत्र लोके प्रदर्शितो भवति । सत्यपोत्थं छायानाटकस्वरूपे, नाटकेऽस्मिस्तत्र तत्र पात्रप्रवेशनेपथ्योक्तिपटाक्षेप- पूर्वकप्रवेशाः प्रकल्पिताः सन्त आपाततश्छायात्मकामिनयविरुद्धाः प्रतीयन्ते, पर. न्तेऽपि जवनिकाभ्यन्तर एव सम्पादिता वेदितम्याः । ईशान्येकाङ्कानि च्छायानाटकानि प्रायो न सन्त्येव संस्कृतसाहित्ये । पुरातन समयादुपेक्षितोऽयं विषयः संस्कृतविदुषां मनोयोगमाश्रयनिदानी पुनः 'सुमटकवि. प्रदर्शितदिशा प्रादुर्भूयादित्याशास्ते सहृदयसमाजः । इस्थमयं विचारणीयः सर्वोऽपि विषयः समाप्ति नीतः। किमपि नैवान वक्तव्य. मवशिष्टं दृश्यते । केवलमेतग्रन्यप्रकाशनकमणि ये ये रसिकसजना ये कमप्यति. संमदमनिर्वचनीयं व्यवहारं मया सह समयेऽस्मिनाविर्भावयाम्बभूवुस्तदीयस्मरणेन प्रसीदस्यन्तरास्मेति तत्तेषां चरितमुदारं सादरमभिनन्धते । ईदृशमेव सदा सहयोगं ददानाः परममित्रभावं दधानास्तेऽनन्तप्रशंसिताः सन्तु । बहुमूल्यमात्मनः समयं व्ययीकृत्य प्रस्तुतैतदस्मदीयकार्यपर्यालोचनसत्परामर्शप्रदानरूपसहयोगप्रदर्शनद्वारे. णोपकृतवन्तः सफलतां नीतवन्तोऽस्मत्परिश्रमं परमोदारप्रकृतयस्ते सर्वतः प्रशंसनी. याः सहृदयाः। तत्र केवलमीरशी कृतज्ञतामेव प्रकाशयितुं प्रभूयते । एतेनैव चेत:- सन्तोषं ते जुषन्ताम्। यन्मूलमिदमनन्तविज्ञान, तदुदारपूज्यवरश्रीमद्गुरुचरणसमर्पित नियतमेतत्सा- फल्पसम्पूर्तिपदं प्रयास्थतीति तत्प्रथमं भूमिकाविषयविवरणाधुचितविषयोपस्कृतं चेदं प्रस्तुत संस्करणमेवं प्रकाश्य तस्प्रेक्षणाय प्रार्थ्यन्ते समं हृदयेन सहृदया। श्रीमत्परमेश्वरचरणस्मरणं सपणामादरं चरमे विरचय्य श्रीपराम्बानुग्रहावलम्ब- बलोपक्रान्ततत्सकलकार्योपसंहारपुरःसरं च साम्प्रतं चरमवर्णध्वंसं प्राप्यते प्रकृतेयं भूमिकेति शिवम् । काशी, वैशाखी पूर्णिमा, कै० सं० २००७। ७) अनन्तरामशास्त्री वेतालः।

॥ श्रीः॥ दृताङ्गद नाटकप्रतिपाद्यानां विषयाणां विवरणम् । कविरत्र पूर्व नाटकीयनियमानुसारं नान्दीपाठं विधाय सूत्रधारवचनेन दूतानन्द नाटकाभिनयनप्रस्तावमुपस्थायन् प्रस्तावनास्वरूपेण तदनुरूपपात्रप्रवेशसूचनां करोति तदनुसारमेव च श्रीरामचन्द्रादिपात्राणां प्रवेशो भवति । तत्र समुद्र तीर्वा सुवेलपर्वते विश्राम्यता श्रीरामचन्द्रेण लच्मणकृतप्रस्तावानु- सारं प्रशंसित आविष्टश्च भूत्वाङ्गादो रावणं प्रति रामस्य 'सीतां प्रत्यर्पय, नोचेल्लचमण- बाणैः (विचित्रमिदम् ) सपरिवारो घातयिष्यस' इत्येवं सन्देशमादाय दूतरूपेण लङ्कायामुपस्थितो भवति । अङ्गन्दस्योपस्थिति निशम्य वार्तालापप्रसङ्गे विभीषणेन मन्दोदर्या माल्यवता च सम्बोधितो भवन्नपि रावणः सीतां प्रत्यर्पयितुं नेच्छति, तत्रैव रावणविभीषणयोः परस्परं सम्बन्धविच्छेदो भवति । एतदनन्तरं प्रहस्तनामा द्वारपाल आगत्य तत्राङ्गदोपस्थिति सूचयिस्वादमादेशा. नुसारं रावणस्यान्तिकमुपस्थापयति । तदानीं श्रीरामचन्द्रसन्देशोऽङ्गदद्वारा व्यक्तो भूत्वा द्वावपि रामरावणावुत्तरप्रत्युत्तरात्मकंषु परस्परसम्भाषणेषु प्रवर्तयति, तत्र चा- ऽङ्गादमुखेन रामचन्द्रस्थिती रावणस्य विदिता भवति । ततः पुनरादेशं प्राप्य रावणस्य समीपं प्रहस्तः कृत्रिमा सीतां प्रवेशयति । तत्र तत्सीतायाः प्रणयपूर्वक रावणाङ्कारोहणमयोध्या प्रति गन्तुमङ्गदस्य सम्बोधनादिकं च प्रदर्शिते भवतः । एतेनाङ्गदस्य पूर्व तस्याः सीतायाः सत्यतासशया, पुनः सहसो. पस्थिताया एकस्या राक्षस्या मुखेन 'रामस्य किमप्यनिष्ठं श्रवा लतापाशेन सीता प्राणस्यागं कर्तुमिच्छतीति वृत्तान्तोएलब्धौ च तस्याः कृत्रिमतानिश्चयो भवति । अस्मिन्नवसरे राक्षसेभ्यः सीतासंरक्षणादेशं दस्वा रावणस्ततस्ता कृत्रिमा सीतां निव- तयति । (अष विलक्षणः प्रसङ्गः कविना मानसिककल्पनाधारण प्रदर्शितः।) पुनः परस्परसंवादद्वारेण रावणः स्वकीयामङ्गदश्च श्रीरामचन्द्रस्यानुपमा वीरता वर्णयतः। अन्न प्रसङ्गे रावणः कुपितो भवनाद हननभयं प्रदर्श्य स्वसांमुख्यादपसतुं कथयति । अङ्गदोऽपि 'सीता प्रत्यर्पय, नो चेद्रामेण हनिष्यस' इत्येवमन्तिमं नाव. यित्वा सन्देशं ततः प्रतिष्ठते गच्छंश्च बहून् राक्षसान् संहरति । ततश्चाहता राक्षससेना राधणान्तिकमात्मनो दीनां दशां वर्णयित्वा युद्धाय रावणमुत्तेजयति तदनुसारं च रामेण सह युद्ध कतुं ततो रावणस्य प्रस्थानं भवति । तदनु गगनगामिनौ दो गन्धवौं चारणश्चैको-विभीषणमेकं विहाय सकलराक्षसैः सह सम्पादित रावणवध-सूचयन्ति । तदैव ताभ्यां गन्धर्वाभ्यां रावणस्य सदसत्क- मंणी अपि आलोच्यते । तत्र चित्राङ्गदो गन्धर्वो रावणस्य शिवमकिं वर्णयन् 'पूर्व- विषयाणां विवरणम् । कर्मानुसारं शिवभक्तोऽपि रावणो वृतः पृथिव्यां पतितो दुरवस्था प्राप्नोतीति रावणं मापिनं प्रतिपादयति, हेमाङ्गदश्च गन्धर्वः 'शिवभक्तिप्रभावेण रावणस्य छिन्नान्यपि मस्तकानि पुनरुत्पत्रानीति रावणं पुग्यवन्तं साधयति । ततो नेपथ्या रायविरहितस्य स्वस्टा घोटकैः स्वयं लदायां लयनं निर्दिश्य लक्षायां बन्दीभूतान् देवदेवाननैशवतान्प्रति कृतायां वर्गोपस्थानप्रेरणायो, श्रीरामा चन्द्र स्थावरतरण सूच्यन्ते । तदनु पुष्पकविमानेनाऽयोध्याप्रयाणसमये लतायाः समरभूमि प्रदर्शयन् श्रीरामचन्द्रः सीतां प्रति तत्तस्थानीया नागपाश्बन्धनाद्या चित्रा विशिष्टा घटना वर्णयति । अन्ते च कविः 'प्रजाप्रणयी राजा सीतासमेतः श्रीरामचन्द्रो राज्यं परिपालये- दिति शुभाशंसनमयं भरतवाक्यं प्रतिपाद्य 'सुभटकविना कामपि स्वीयां परकीयां व कामपि रचनामादाय नाटकस्यास्थ रचना कृतेस्येवं सूचयन् दूताङ्गदनाटक पूर्ण करोति । ॥ श्री दूताकद नाटक के प्रतिपाद्य विषयों का विवरण । इस नाटक में कवि नाटकीय नियम के अनुसार प्रथम नान्दीपाठ कर सूत्रधार के वचन से दूताङ्गद नाटक के अभिनय का प्रस्ताव उपस्थित करते हुए प्रस्तावना के रूप में तदनुकूल पात्रप्रवेश की सूचना करता है और तदनुसार ही श्रीरामचन्द्र आदि पात्रों का प्रवेश होता है वहाँ समुद्र को पार कर सुवेल पर्वत पर विश्राम करते हुए श्रीरामचन्द्र जी द्वारा, लमण के शिये प्रस्ताव के अनुसार, प्रशंसित एवं भादिष्ट होकर अङ्गद रावण के प्रति राम का 'सीता को लौटायो, नहीं तो सदरम शाह विचित्र बात है) सपरिवार मारे जाओगे। ऐखा सन्देश लेकर दूत के रूप में लड़ा में उप- स्थित होता है। अङ्गन्द की उपस्थिति मुन रावण वार्तालाप के प्रसङ्ग में विभीषण, मन्दोदरी एवं माल्यवान् से सम्बोधित होते हुए भी सीता को लौटाना नहीं चाहता है। वही रावण विभीषण का परस्पर सम्बन्ध-विच्छेद होता है। इसके अनन्तर प्रहस्त नामक द्वारपाल आकर वहाँ अङ्गद की उपस्थिति सूचित कर आदेशानुसार रावण के समीप अङ्गद को उपस्थित करता है। उस समय श्रीराम चन्द्रजी का सन्देश अङ्गद द्वारा व्यक्त होकर राम रावण दोनों को उत्तरप्रत्युत्तर- रूपी परस्पर सम्भाषणों में प्रवृत्त करता है और वहाँ अङ्गद के मुख से रामचन्द्र जी की स्थिति रावण को विदित होती है। तब फिर आदेश पाकर प्रहस्त रावण के समीप बनावटी सीता का प्रवेश कराता विषयों का विवरण । यहां उन्माना का-प्रणबक रावण के अपर आरोहण तपः अनन्द को अोम तौर जाने का सोधन आदि-प्रदर्शित होता है। इससे अङ्गालको प्रचा उरू बीता की बस्यता का सन्देह-और पश्चात्, सहला उपस्थित हुई एक राक्षली के हुए से राम का कुछ अनिष्ट सुनकर सीता लता-पाश से प्राणत्याग करना चाहती का समाचार पाने पर-उसकी कृत्रिमता का निश्चय होता है। इस अवसर पर सोला के सर का आदेश देकर रावण उस बनावटी सीता को वहां से हटा देता है: (यहाँ सह विलक्षण प्रसङ्ग कवि ने मानसिक कल्पना के आधार पर दिखाया है।) फिर परस्पर संवाद द्वारा रावण अपना तथा अङ्गक श्रीरामचन्द्र जी की अनुपम बीरना का वर्णन करते हैं। इस प्रसङ्ग में कुपित होता हुआ राव अङ्ग मारने का भय दिखा कर अपने सामने से हट जाने को कहता है। अङ्गाद भी 'सीता को लौटा दो, नहीं तो रामचन्द्र जी से मारे जाओगे' ऐसा अन्तिम सन्देश सुनाकर दर से मजार है और जाते बहुत से नागों का संहार करता है । तब आहत हुई रास-सेना रावण के समीप अपनो दीन अशा का कर युद्ध के लिए रावण को उत्तेजित करती है और तदनुसार राम से युद्ध करने के लिए यहाँ से रावण का प्रस्थान होता है। सत्पश्चात् अाझाशनामी दो गन्धर्व और एक चारण-अले विभीषण को छोड़ सब रासकों के साथ किये गये रावणवध को-सूचित करते हैं। उसी समय उन गन्धर्वो द्वारा रावण के अच्छे-बुरे कर्मों की आलोचना होती है। उसमें चित्राङ्गद गन्धर्व रावण की शिवभक्ति का वर्णन करते हुम 'काई के अनुसार शिवभक्त राषण भीर र पृथ्वी का रहा दुर्दशा रहा है। इस प्रकार रावण को पापी कहता है और हेमा शिवभक्ति के प्रभाव से रावण के कटे सिर भी फिर उत्पन्न हुए इस प्रकार रावण को पुण्यवान् सिद्ध करता है। तब नेपथ्य से बिना रावण के रथ का स्वयं घोड़ों द्वारा लङ्का में ले जाया जाना बता कर लङ्का में बन्दी हुए देव, देवाङ्गना और ऐक्ति हाथी के प्रति स्वर्ग में उप- स्थित होने की प्रेरणा की जाये पर, अंरामचन्द्र जी का रथ से अवतरण सूचित होता है। फिर पुष्पक विमान से अयोध्या जाते समय लङ्का की युद्धभूमि दिखाते हुए श्रीरामक्षन्द्र जी सीता के प्रति उन उन स्थलों की नागफांस बन्धन-आदि दो तीन विशिष्ट बटनाओं का वर्णन करते हैं। अन्त में कवि प्रजाग्रेमी राजा सीता-समेत श्रीरामचन्द्र जी राज्य का परिपालन करें। ऐसे शुभाशंसन-रूप भरतवाक्य का प्रतिपादन कर 'सुभटकवि ने कुछ अपनी तथा कुछ दूसरों की रचना लेकर इस नाटक की रचना की इस प्रकार सूचित करते हुए दूताङ्गद नाटक को पूर्ण करता है। .

. दूतागदनाटकेऽस्मिन् प्रविष्टानां पात्राणां परिचयः नाटकसञ्चालकः । सूत्रधार:- नटी- - - सूत्रधारप्रिया। आदर्शपुरुषो नायकः । रामस्य वैमात्रेयो भ्राता। रामस्य दूत: सेवकः । रामस्य मित्रं वानरसेनापतिः । प्रतिनायकः । रावणस्य महिषी। - रावणस्य भ्राता रामभक्तः । लक्ष्मण:- श्रङ्गद:- सुग्रीवः- रावणा- मन्दोदरी- विभीषण:- माल्यवान्- प्रहस्त:- मायामैथिली- राक्षसी- নিয়ম- हेमाङ्गदा- चित्राङ्गदा- चारण:- रावणस्य मातामहः । रावणस्य प्रतीहार: सेनापतिः । रावणसम्पादिता कृत्रिमा सीता। रावणान्तःपुरस्था काचित् । रावणस्य किरा भटाः। गगनचारी गन्धर्व एकः। हेमाङ्गदस्य मित्रं द्वितीयो गन्धर्वः। (गगनचारी) कधित् । .

॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसुभटकृतं दूताङ्गदं नाम नाटकम् 'दूताङ्गदचन्द्रिका-संस्कृतहिन्दीव्याख्याइयोपेतम् । . पायात्स वः कुमुदकुन्दमृणालगौरः शको हरेः करतलाम्बरपूर्णचन्द्रः। चिल्ली कलितार्था ललिताख्या विगलिताऽगुणा सगुणा । अरुणा करुणापूर्णा पूर्णानन्दाय साऽस्तु नस्तूर्णम् ॥१॥ गणराजगीषुरूणां स्मृत्वा 'वेताल'वंशकुमुदेन्दुः । प्राज्ञः कश्चिदनन्तो' 'दूताजदचन्द्रिका मिमां तनुते ॥ २ ॥ अथ महाकविः श्री सुझटो' नाम दूतागदं नाटकं प्रारिप्सुः शिष्टाचारपरम्मरामनु- सरनान्दीमुन्येन मङ्गलमाचरति- पायात्स इति । कुमुदकुन्दमृणालगौरः, कुमुदं = कैरवं चन्द्रविकासि धवलं कमलं कुन्दं = माघमासोद्भवं श्वेतपुष्पं मृणालं = विसं कमलमूलं तानीव गौरः धवलः, करतलाम्बरपूर्णचन्द्रः, करतले = हस्तमध्यभाग एव अम्बरे = आकाशे पूर्णचन्द्रः = षोडशकलात्मकचन्द्रमःस्वरूपः, सः = प्रसिद्धः, हरेः = विष्णोः, शङ्खः = पाञ्चजन्यो नाम कम्बुः, वः= युष्मान् सामाजिकान् , पायात् = रक्षेत् । श्री शङ्कर के अकस्थल में खिलती सजीव लाली है सौभाग्य सूर्य के उस अरुणोदय को प्रणाम कर सिर से ॥१॥ गुरुदेव की दया से द्विजवर 'वेताल'वंश कैरव का। काशिक 'अनन्त' कोई 'दतादचन्द्रिका' बनाता है ॥ २ ॥ कैरव. कुन्द पुष्प तथा कमलमूल (बिस ) के समान श्वैतवर्ण, हथेलीरूपी आकाश में पूर्णचन्द्रमास्वरूप, विष्णु भगवान् का पाञ्चजन्य न्द्रमक वह शङ्ख, तुम २ - दूताङ्गद-नाटकम्- नादेन यस्य सुरशत्रुविलासिनीनां काळच्यो भवन्ति शिथिला जघनस्थलीषु ॥१॥ अपि च। शम्भोः कोदएडभङ्गादविदितविभवः शक्रसूनोविनाशा- यस्य = शङ्खस्य, नादेन शब्देन, सुरशत्रुविलासिनीनाम् , सुराणां = देवानां शत्रवः- रिपवो दैत्याः तेषां विलासिनीनां स्त्रीणाम् , जघनस्थलीषु = कटिपुरोभागेषु, काव्यः = मेख ताः, शिथिनाः = श्नयाः किञ्चिन्मुक्तबन्धनाः, भवन्ति = जायन्ते । (भगवतो विष्णोः करें वर्तमानो धवलवर्णः शङ्खः सर्वेषां प्रेक्षकागां रक्षणं कुर्यात् , यदीय शब्दमाकर्य देवत्रियो भृशं भयचकिता भवन्तीति भावः ।) वसन्तति- लका वृत्तम् ॥ १ ॥ नान्दीलक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे- "आशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनादीनां, तस्मानान्दीति संज्ञिता महत्यशचन्द्राजकोककरवशंसिनी । पदैर्युक्ता द्वादशमिरष्टभिर्वा पदैरुत ॥" इयचात्र शङ्खदूचिका नान्दी । अस्या द्वादशरदात्वमष्टपदात्वं वेत्युपलक्षणमात्रम् । अत्रैव द्वादशाधिकरदायातल्या दर्शनान्महाकविकालिदासादिप्रबन्धेष्वनि स्थलेष्वित्थमेवोपलव्धेः । अपिच = किञ्च । एकेन मालेनाारितुष्यन् पुनरपि द्वितीयं प्रासङ्गिक मङ्गलमाचरन्नाह कविः- शम्मोरिति । कैकसीनन्दनेन = कैकस्याः-पुत्रेण रावणेन, पदमिदं वैष्णव सामाजिकों की रक्षा करे, जिसके शब्द से दैत्यस्त्रियों के जघन भाग में (स्थित करधनियाँ ढीली हो जाती हैं। ( अर्थात् जिस शङ्ख का शब्द सुन कर दैत्यों के स्त्रियाँ भयभीत होती हैं । ) वसन्ततिलका छन्द है ॥१॥ 'आशीर्वचन' इत्यादि नान्दीलक्षण 'साहित्यदर्पण' में कहा गया है। यहाँ यह नान्दी शङ्ख का वर्णन कर रही है। 'नान्दी वारह पदों की अथवा आठ पदों के होती है' यह केवल उपलक्षण है, क्योंकि इसी पद्य में बारह से अधिक-पदवाली वा दिखाई पड़ रही है और महाकवि कालिदास-श्रादि के प्रबन्धों में भी बहुत स्थाने में इसी प्रकार मिलता - . है और भी, रावण को, शङ्कर जी का धनुष तोड़ने से जिसके ऐश्वर्य अथवा महत्त्व क ३ संस्कृतहिन्दीव्याख्यादयोपेतम् । दज्ञातः सेतुबन्धादपि नपरिचितः कैकसीनन्दनेन । संवादादङ्गदस्याप्यनधिगतगतिः कारणान्मर्त्यमूर्ते- भूयाद् भूत्यै जनानां जगति रघुपतेर्वैष्णवः कोऽपि भावः ॥२॥ [नान्यन्ते] भावस्य सर्वेष्वपि विशेषणेषु कर्तृत्वेन योजनीयम्, शम्भोः = शिवस्य, कोदण्ड- भङ्गात् = धनुषो द्विधाकरणात् , अविदितविभवः, अविदितः = अज्ञातः विभवः = 'ऐश्वर्य महत्त्वं वा यस्य तादृशः, शक्रसूनोः = इन्द्रपुत्रस्य वालिनः, विनाशात् = वधात् , अज्ञातः = ज्ञानविषयत्वं न यातः, सेतुबन्धात् = समुद्रोपरि सजातात् सेतु- निर्माणकार्यादपि, नरिचितः = परिचयं न प्राप्तः, न शब्देन सह 'सुप् सुपे'ति समासोऽयन, अगदस्य = बान्तिपुत्रस्य, संवादात् = प्रश्नोत्तररूपात्परस्परसम्भाषणा- दपि, अनधिगतगतिः, अनधिगता = अप्राप्ता गतिः = ज्ञानं यस्य तादृशः, कारणात जगद्रक्षणादिनिमित्तात्, मर्त्यमूर्तेः, मर्त्यः = मनुष्यरूमा मूर्तिः = शरीरं यस्य तादृ- शस्य मायामानुषरूपिण इत्यर्थः, रघुपतेः = रघुवंशीयस्य श्रीरामचन्द्रस्य, कोडापे अवर्णनीयः, वैष्णवः भावः = विष्णोरयं विष्णुसम्बन्धी भावः विष्णुत्वं देवरूपत्वमिति यावत् , जगति = संसारे, जनानां = लोकानां, भूत्यै = सम्पत्तये कल्याणाय वा, भूयात् = जायेत । (भूभारहरणाय मनुष्यशरीरधारिणः श्रीमतो रामचन्द्रस्य शिवधनु- भङ्गवालिवधसेतुवन्धाङ्गदसंवादरूपैरमानुषैः कार्यैरपि न ज्ञातवान् रावणो यद्वैष्णव रूप, तदत्र संसारिणां कल्याणं कुरुतादित्याशयः। ) स्नग्धरा वृत्तम् ॥ २ ॥ नान्द्यन्ते, नान्द्याः पूर्वप्रदर्शितमङ्गलाचरणद्वयरूपायाः स्तुत्याः अन्ते-समाप्तौ बोध न हुआ-वाली के वध से जिसका ज्ञान नहीं हुआ-समुद्र पर पुल बाँधने से भी जिसका परिचय न मिला तथा अङ्गद के संवाद से भी जिसका पता न चला- (लोकरक्षण आदि ) कारण से मनुष्य-रूप धारण करनेवाले श्री रामचन्द्रजी का वह अलौकिक विष्णुरूप (अवतारी पुरुष होना ) जगत् में लोगों के ऐश्वर्य अथवा कल्याण के लिए हो.। (भाव यह है:-पृथ्वी का भार हरण करने के लिए मनुष्य का शरीर धारण करनेवाले श्री रामचन्द्र जी के किये हुए-शिवधनुषभङ्ग, वालिवध, सेतुबन्ध तथा अङ्गदसंवाद रूपी-अमानुष कार्यों से भी जिस विष्णु रूप को रावण नहीं समझा,वह (विष्णुरूष) यहाँ संसारी पुरुषों का कल्याण करे।) स्रग्धरा-छन्द है॥२॥ .[ नान्दी के अन्त में] दूताङ्गद-नाटकम्- सूत्रधारः- परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ! ] प्रिये ! विलासवति ! इतस्तावत्। [प्रविश्य ] नटी-अजउत्त! इअह्मि । आणवेदु अञ्जो जं करणिजम्। (आर्ययुत्र! इयमस्मि । आशापयत्वार्यो यत्करणीयम् ।) सूत्रधार:-विश्वविश्वम्भराभारसमुद्धरणादिवराहस्य निजभुजयुगलवि- दलितसकलवैरिवृन्दसुन्दरीनेत्रनीलोत्पलविगलितबहलबाष्पपूरप्लवमानप्रता: जान्दीविधानानन्तरमित्यर्थः । कविरिदानों सूत्रधारमुखेन नाटकस्य कवेश्च नामादिर्क सूयिष्यन् सूत्रधार प्रवेश्य तदुक्तिं दर्शयति-परिक्रम्येत्यादि । परिक्रम्य = इतस्ततः परिभ्रम्य, नेप- च्याभिमुखमवलोक्य = नेपथ्यसंमुखे दृष्टिं दला। नेपथ्यं हि पात्राणां तत्तद्वेषग्रहण- साधनं स्थानम् , जवनिकान्तर्भाग इत्यर्थः । विलासवतीति नट्या आगमिष्यन्त्या नामधेयम् । इतस्तावत् = अस्मिन्प्रदेशे, अस्थिता भवेति शेषः । सूत्रधारस्तु, सूत्र- नाटकवीज धारयति = सामाजिकानां पुरः स्थापयतीति तादृशः । स बात्र- 'रूपकस्य कवेसाव्यां गोत्रायपि स कीर्तयेत् ।' इत्युक्तलक्षणः। सूत्रधारसूचनानुसार नटीप्रवेशं दर्शयति-प्रविश्येति । अजउत्त इति । आर्यपुत्रशब्देन पत्युर्नाम्नः सङ्केतो नाटकेषु क्रियते। सूत्र धारच नव्याः पतिरेवेति तं प्रति तथा निर्देशः । इअम्हि इति । उपस्थितेति शेषः । आज्ञापयतु = आदिशतु, करणीयं = कर्तुं योग्यं कार्यम् । एषाहमुपस्थितास्मि । कर्तव्य कार्य निर्दिश्य मामनुगृह्णातु तत्रभवानित्यर्थः । ततः प्रकृतं वर्णनीयं विषयमाह सूत्रधारः—विश्वविश्वम्भरेत्यादि । विश्व- विश्वम्भराभारसमुद्धरणाांदेवराहस्य, विश्वस्याः = सर्वस्याः विश्वम्भरायाः = पृथिव्याः सूत्रधार-[इधर उधर घूमकर नेपथ्य ( पर्दै) की ओर देखकर] प्यारी ! विलासवती.. इधर तो (आत्री)। [प्रवेश करके ] नटी-यतिदेव ! यह मैं ( उपस्थित ) हूँ। जो करना हो, श्रीमान् आज्ञा दें। सूत्रधार अपनी भुजाओं से चूर्णित किये हुए सम्पूर्ण शत्रुओं के समूह की संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । पराजहंसस्य महाराजाधिराजश्रीमत्रिभुवनपालदेवस्य परिषदाज्ञया प्रबन्ध- विशेषमहमुपक्रममाणोऽस्मि | भो भोः सामाजिकाः ! शृणुत सावधानाः, यदद्य वसन्तोत्सवे देवश्रीकुमारपालदेवस्य यात्रायां पदवाक्यप्रमाणपार- भारस्य = भरस्य समुद्धरणे = उत्थानने आदिवराहस्य = विष्णोर्वराहावतारस्वरूपस्य, निजभुजयुगलविदलितसकलवैरिवृन्दसुन्दरीनेत्रनीलोत्तलविगलितपहलवाष्पपूरप्लवमा- नप्रतापराजहंसस्य, निजभुजयोः = स्वीयबाहोः युगलेन = द्वयेन विदलितस्य चूर्णीकृतस्य सकलवैरिवृन्दस्य = सर्वेषां शत्रणां समूहस्य सुन्दरीणां = स्त्रीणां नेत्र- नीलोत्पलेभ्यः = नयनरूपेभ्यो नीलवर्णकमलेभ्यः विगलितानां = निर्गतानां बहल- पाध्यागां = बहूनां रोदनजलानां पूरे = प्रवाहे प्लवमानः = तरन् श्रतापः = प्रभाव एव राजहंसः = तन्नामा पक्षिविशेषो यस्येत्येतादृशस्य परमप्रतापनिवेरित्यर्थः, त्रिभुव- नपालदेवस्य = तदाख्यस्य जैनाचार्यस्य राजाधिराजस्य, परिषदाज्ञया = सभाया आदे- शेन, अत्र परिषत्पदं पूर्वपदेन सह समस्तं व्यस्तं वा युज्यते, प्रवन्धविशेष = रूपकमेदं नाटकम् , उपक्रममाणः अस्मि = अहं प्रारमे । इत्येवं स्वीयं कर्तव्यमुक्त्वा नाटकद- र्शनाय समागतान्सभ्यान् प्रत्याह-भो भो इति। सावधानाः = दत्तचित्ताः, भूत्वैति शेषः । तदेव कथनीयमाह-यदद्येति । यात्रायां = शोभानिरीक्षणाय ससचाई क्रियमाणे नगरपरिभ्रमणमहोत्सवे, पदवाक्यप्रमाणपारस्तेन, पदे = शब्दशास्त्रे व्याकरणे' वाक्ये - विधिवाक्ये मीमांसायां प्रमाणे प्रत्यक्षादिप्रमितिकरणे न्याये च पारङ्गतेन = पारगामिना परिपूर्णेन विदुषा, दूतागदं नाम = दूतादनाम्ना प्रसिद्धम् , . स्त्रियों के नेत्रकमलों से निकले हुए बहुत से आँसुओं के प्रवाह में जिनका प्रभाव (राजतेज) रूपी हंसराज तैर रहा है ऐसे, सकल पृथ्वी का भार धारण करने में वरा- हावतारविष्णुस्वरूपी उन श्रीत्रिभुवनपाल देव राजाधिराज महोदय की सभा के आदेश से मैं रूपक-मेद नाटक का आरम्भ कर रहा हूँ। अजी अजी दर्शक लोगो ! दत्त- चित्त (होकर ) सुनो कि आज वसन्त के उत्सव में श्रीकुमारपालदेव महाराज की सवारी में, व्याकरण-मीमांसा-न्याय के पारगामी महाकवि श्री 'सुभट' के बनाये हुए 'दूताजद' नामक छायानाटक का अभिनय करना होगा। (स्पष्ट अर्थ यह है-सारे जगत् की रक्षा के बोझ को धारण करनेवाले, महारथी, शत्रुओं का मद- मर्दन करने में निपुणं , परमप्रतापी, श्री त्रिभुवनपाल राजाधिराज महोदय-राज्य- ६ दूतानन्द-नाटकम्- ङ्गतेन महाकविना श्रीसुभटेन विनिर्मितं दूताङ्गन्दं नाम च्छायानाटकमभि- नेतव्यम्। नटी-अज्जउत्त! जुत्तं ववसिदम् । (आर्यपुत्र ! युक्तं व्यवसितम् ।) [ नेपथ्ये] तारापतौ वानरराजलक्ष्मी निहत्य यो वालिनमानिनाय । दूतः अङ्गदो यस्मिन्नाटके तदिति बहुव्रीहिः, अगदस्य दौत्यं प्रदर्शयदित्यर्थः, छाया- नाटक = संक्षिप्तं छायास्वरूपेण दर्शनीयमेकाई नाटकम् , अभिनेतव्यं %D तत्स्वरूप पुरस्तात्कृत्वा स्पष्टरूपेण प्रदर्शनीयम् । (सकलजगद्रक्षारधुरन्धरो महारथी शत्रुमदमर्द- जनिपुणः परमप्रतापी बराबोदरश्रीत्रिभुवनगालदेवो राज्यपरिषत्लतिराज्ञापयतीति नाट- कमारभणीयं मया । सामाजिकः श्रोतव्यमिदंय दिदानी भूपालवरश्रीकुमारपालदेवस्य वसन्तविहारमहोत्सवे महाकविश्रीसुभटनिर्मितदूताङ्गदनाटकस्य प्रयोगः करणीय इति संक्षिप्तः स्पष्टोऽर्थः।) तदन्तरं नटी व्रते-अजउत्त इति । व्यवसितं = व्यवसाय उद्योगः कार्यमिति यावत् , भावे क्तः, युक्तम् = उचितम् । अवश्यमेतत्करणीयमित्यर्थः । [ नेपथ्ये] वेषग्रहणस्थाने, जवानकाभ्यन्तरे करिष्यमाणपात्रप्रवेशसूचनपूर्वक नेपथ्यगतं शब्दमाह- तारापताविति । यः, वालिनं = तनामकम् अङ्गदपितरं वानरपति, निहत्य मारयित्वा,. वानरराजलक्ष्मी = मर्कटानां राज्यं, ..तारापतौ, तारायाः, अनाथाया वालिनियाः पतौ =पालके सुग्रीवे, सप्तमी चेयं सामीप्येऽधिकरणत्वस्य-: विवक्षया, अविवक्षायां तु कर्मत्वेन 'तारापतिम्' इति स्यात् , आनिनाय = प्रापयामास । तीर्णा- वः, तीर्णः = तरणविषयीकृतः दृष्टपार इति यावत् अर्णवः = समुद्रः येन सः, सभा के अधिपति-आज्ञा देरहे हैं, इसलिए मुझे नाटक का प्रारम्भ करना है। सामाजिक लोग यह सुनें कि इस समय महाराज श्रीकुमारपालदेव महोदय के वसन्तविहार महोत्सव में महाकवि श्री सुभट के बनाये हुए दूताद नाटक का प्रयोग करना होगा।) नटी-आर्यपुत्र ! उचित उद्योग (कार्य ) है ।(इसे अवश्य करना चाहिए।) [-पर्दै के भीतर]-. : जो वाली को मारकर वानरों की राज्यलक्ष्मी तारा के पालक सुग्रीव के समीप लाये अर्थात् जिन्होंने सुग्रीव को वानरों का राजा बना दिया, वे. समुद्रपार गये हुए ७. संस्कृतहिन्दीव्याख्याइयोपेतम् । तीर्णार्णवो दाशरथिः स देवः सुवेलशैलोपवनेष्वखेलत् ।।३।। सूत्रधारः-आर्ये प्रारब्धमेव कुशीलवैः । इहैव रामानुचराणां परस्परालापाः श्रूयन्ते । तदेहि | आवामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जी- भवावः। [ इति निष्क्रान्तौ ।] दाशरथिः = दशरथस्य पुत्रः, अत इन् , सः = प्रसिद्धः, देवः = श्रीरामचन्द्रः, सुवेल- सैलोरवनेषु = सुवेलपर्वतस्योद्यानेषु, अखेलत' , भूतकाक्रिययात्र वर्तमानकालक्रिया विवक्षिता, विहरतीत्यर्थः । (मुग्रीवं वानरपतिं कृत्वा समुद्रं च तीत्वा सम्प्रति रामचन्द्रः सुवेलपर्वते विराजमानोऽस्तीति तात्पर्यम् ।) उ.जातिवृत्तम् ॥ ३ ॥ इत्थं नेपथ्ये कृती भावितात्रप्रवेशसूचनां निशन्य वटी सूत्रधारो ब्रवीति-आर्ये इति । नय्याः सम्बोधनमिदम् , प्रारब्धमेव = प्रारम्भः कृत एव, कुशीलवः = नटः। रामानुचराणां = रामचन्द्रस्य सेवकानां वानराणां, परस्परालापाः, परस्परस्य- अन्योन्यस्य एकस्यान्येन सहेति यावत् बालापाः = सम्भाषणानि, श्रूयन्ते = कर्णविद- राभ्यन्तरं गच्छन्ति । तत् = तस्मात्कारणात् , एहि आगच्छ । अनन्तरकरणीयाय= इतः पश्चाद् यत्कार्य कर्तव्यं तदर्थ, सजीभवावः, विध्यर्थे लट, उद्यतौ जायावहै आवाम्। (रामचन्द्र इहेदानीमुपस्थितो भवतीति कार्यान्तरं कर्तुमावान्यामति गन्तव्यमित्यर्थः ।) इति निष्क्रान्ताविति । इत्येवं कथयित्वा सूत्रधारो नटी चेति द्वावपि रजस्थला- निर्गतावभूताम् । ! दशरथ के पुत्र श्रीरामचन्द्र जी सुवेल पर्वत के बागों में विहार कर रहे हैं । (तात्पर्य यह है-सुग्रीव को वानरपति बनाकर समुद्र को पार करके इस समय रामचन्द्र जी सुवेल पर्वत पर विराजमान हैं। ) उपजाति वृत्त है ॥ ३ ॥ सूत्रधार-पूज्ये ! नटों ने आरम्भ कर ही दिया। यहीं पर रामचन्द्र जी के सेवकों (बानरों) की आपस की बातें सुनाई पड़ रही हैं । तो आओ। हम तुम भी; इसके पश्चात् जो कुछ करना है, उसके लिए उद्यत होजाय। (अर्थात् इस समय यहाँ रामचन्द्र जी उपस्थित हो रहे हैं, अतः हम तुम भी दूसरा काम करने को जाय।) [ इस प्रकार (कहकर सूत्रधार और नटी दोनों रङ्गस्थल से ) निकल गए।

दूताङ्गद-नाटकम्- प्रस्तावना [ततः प्रविशतः सुवेल लशिलानलासीनौ रामलक्ष्मणों, सुग्रीवादिपरिवारश्च। रामः-लक्ष्मणं प्रति । ] वत्स! लक्ष्मण ! तीर्णोऽर्णवः कवलितेव कपीश्वरस्य सेनाभटैझटिति राक्षसराजधानी । प्रस्तावनेति । 'सूत्रधारेण पूर्व प्रकृतनाटकप्रयोगप्रदर्शनरूपो यः प्रस्ताव उरस्थापित ग्रासीतदनुसारमेव नटैनैपथ्ये समयोचितमात्र प्रवेशः सूचित' इत्यसो प्रस्तावना कथ्यते । सा चात्र पञ्चमुततेदेषु 'प्रवर्तक'नामिका वर्तते । सर्वमिदं दर्पणे प्रतिपादितम्- 'जही विदूपको वापि पारिपाश्चिक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संला यत्र कुर्वते ॥ . . चिर्वाक्यैः स्वकार्योत्थः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः । आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा ॥' 'कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग यत्र वर्णयेत् । तदाश्रयश्च पात्रत्य प्रवेशस्तत् प्रवर्तकम् ॥' इति । नेपथ्यकृतसूचनानुसारमिदानी पात्रप्रवेशं प्रक्रमते ततः प्रविशत इत्यादिना । सुवेलशैलशिलातलासीनौ = सुवेलपर्वतस्य शिलाया उपरिष्टात्समुपविष्टौ, सुग्रीवादिपरिवारश्च = सुग्रीवादप्रभृतिः सेवकवर्गव, प्रविशतीति वचनविपरिणामः । प्रविष्टस्य रामस्य लक्ष्मणमुद्दिश्य वचनमाह-वत्सेति । तथाहि- तीर्णोऽर्णव इति । अर्णवः = समुदः, तीर्णः = पारं गमितः, अर्थादस्माभिः, 'सूत्रधार ने पहले इस दूताङ्गद नाटक के प्रयोग को दिखलाने का जो प्रस्ताव उपस्थित किया था, उसके अनुसार ही नटों ने नेपथ्य में समयोचित पात्रप्रवेश की सूचना की' इसलिए यह प्रस्तावना कही जाती है और वह यहाँ पाँच भेदों में से 'प्रवर्तक' नाम की है। यह सब दर्पण में 'नटी विदूषको ....."प्रवर्तकम्' इन पद्यों से कहा गया है। [ तव सुवेल पर्वत की चधन पर बैठे हुए राम लक्ष्मण तथा सुग्रीव अगद आदि सेवक लोग प्रवेश करते हैं। राम-[ लक्ष्मण से ] बच्चे ! लक्ष्मण ! (हम लोगों ने ) समुद्र को पार कर लिया, सुग्रीव के वीर सैनिकों ने मट ६ संस्कृतहिन्दीव्याख्यादयोपेतम् । यत्पौरुषोचितमिहाध कृतं मया त- देवस्य वश्यमपरं धनुपोऽथवास्य ॥४॥ लक्ष्मणः-आर्य ! कातरजनमनाऽवलम्बिना देवेन किम् ? उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- देवं हि देवमिति कापुरुषा वदन्ति । कवीश्वरस्य = वानरपतेः मुग्रीवस्य, सेनाभटः - वीरसैनिकः, झटिति = शीघ्रं, राक्षसराजधानी = रावणस्य राज्यस्थानं लकति यावत् , कवलिता व = नूनं प्रस्ता। अद्य = वर्तमानसमये, इह = अत्र, पौरुषोचितं = पुरुषार्थयोग्य, यत् = कार्यम् , आसीदिति शेषः, तत् = कार्य, मया = रामेण, कृत = सम्पादितम् । अपरम् = अन्य युद्धविजयरूपं कार्य, देवस्य = भाग्यस्य, अथवा = किंवा, अस्य-मत्करस्थस्य, धनुषः = कोदण्डस्य, वश्यम् = अधीनम् अस्ति । (सागरतरणलङ्काकमणरूपं तु कार्य जातम्, विजयफलमिदानी भाग्येन धनुषा वा लभ्यमिति भावः।) वसन्ततिलका वृत्तम् ।। रामोक्तौ लक्ष्मणोक्तिं दर्शयति-श्रायति । कातरजनमनोऽवलम्विना, कातर- जनस्य = अधीरस्य आलस्यपूर्णस्य लोकस्य मनः = चित्तम् अवलम्वते = आश्रयति यत् तेन, किं% किं भवेत् , न किमपीत्यर्थः । (अलसपुरुषागां मनसि स्थितं देवं किं कार्य कर्तुं शक्नोतीति भावः । ) तदेवाह- उद्योगिनमिति । लक्ष्मीः = सम्पत्तिः, उद्योगिनं = प्रयत्नशील, पुरुषसिंह = मनुष्यश्रेष्ठम् , ति = समीपमागच्छति । हि = निश्चयेन, दैवं देवं, द्विरुक्तिरिय लका को मानों ग्रस लिया है। आज यहाँ पुरुषार्थ के योग्य जो (कुछ ) कार्य (था) वह मैंने किया। दूसरा (युद्धविजयरूपी कार्य ) भाग्य किंवा इस (मेरे हाथ के) धनुष के अधीन है । ( समुद्र को पार करना तथा लङ्का पर आक्रमण करना-यह कार्य तो होगया, अब विजयरूपी फल भाग्य अथवा धनुष से मिलने योग्य है।) वसन्ततिलका छन्द है ॥ ४ ॥ लक्ष्मण-पूज्यवर ! कायरों के मन का जो सहारा लेता है अथवा कायरों का मन जिसका सहारा लेता है, उस दैव से क्या होगा ? अर्थात् कुछ नहीं। (आलसी लोगों के मन में बैठा हुआ देव क्या काम कर सकता है ?) उद्योगी श्रेष्ठ मनुष्य के समीप सम्पत्ति पाती है। भाग्य ही भाग्य (प्रधान) है-यह आलसी लोग कहते हैं। भाग्य को मार (दवा) कर अपने सामर्थ्य से १० दूताङ्गर-नाटकम्- देवं निहत्य कुरू पौरुषमात्मशक्या यत्ने छते यदि न सिध्यति कोऽत्रोपः ?॥५॥ पिच REL साबललाटशिखरं भ्रटिन याति शयन कार्मुकाशखामधिरोहति या ! भाग्यस्य प्रधानतां व्रते, भाग्यं प्रधानम् , इति = इदं, कापुरुषाः = कुत्सिता अलसा मनुष्याः, वदन्ति कथयन्ति ! 'देवेन देयम् इति पाठे-'भाग्येन दातव्यम्, भाग्यमेव सर्व प्रदातुं प्रभवतीति भावः । द-नार, निहत्य = हत्वा आक्रम्य, आत्मशक्त्या स्वीयेन सामन्येन, पौरपम् = उद्योग, कुरु = सम्पादय। यत्ले = उद्योगे, कृते = सम्पादिते सति, यदि = चेत ,न सिध्यति = सिद्धिं न गच्छति, अर्थात्कार्यम् , तहीति योज्यम् , अत्र-अस्मिन्विषये प्रयत्नशीलस्य पुरुषस्य कार्याऽसिद्धौ, कः दोषः = किं दूषणम् , न किमीत्यर्थः । ( उद्योगी पुरुषः सम्पत्तिमान् भवति, अलसाश्च दैवं शरणं गच्छन्ति । देवमविचार्य पूर्ण प्रयत्नं कुर्वाणो नरः सफलो न भवति चेदन कोऽपि तस्यापराधो नास्तीति भावः । ) वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ५ ॥ पुनरप्याह लक्ष्न:-अपिचेत्यादि । यावदिति । यावत् यत्समयावधि, अस्माकमिति शेषः, भृकुटिः ध्रुवोर्भङ्गः, ललाटशिखभालस्याग्रभाग, न यातिन गच्छति, एतेन क्रोधः सूच्यते, यावत् , ज्या मौर्वी, कामुकशिखां-धनुषोऽयं, न अधिरोहति = न अधितिष्टति, तावत्-तत्स- मयावधि, निशाचरपतेः रावणस्य, त्रैलोक्यमूलविभुजेषु, त्रैलोक्यस्य भुवनत्रयस्य मूलम् आधारं विभुजन्ति कुटिलं कुर्वन्तीति तेषु जगत्कम्पकरेषु, भुजेषु = बाहुषु, उद्योग करो। उद्योग करने पर यदि ( कार्य ) सिद्ध नहीं होता, तो क्या दोष है ? अर्थात् कुछ नहीं । ( भाव यह है-उद्योगी पुरुष सम्पत्तिमान् होता है, आलसी लोग दैव की शरण जाते हैं। देव को न सोचकर पूरा प्रयत्न करनेवाला मनुष्य यदि सफल नहीं होता है, तो इसमें कोई उसका अपराध नहीं है। वसन्ततिलका छन्द है५॥ और भी, जव तक ( हम लोगों की ) भ्रुकुटि (त्योरी) माथे के ऊपर नहीं जाती अर्थात् भौहें ऊपर नहीं होती, जब तक प्रत्यश्चा (डोरी) धनुष के अग्रभाग पर नहीं चढ़ती अर्थात् धनुष सीचा नहीं जाता, तब तक तीनों लोकों की जड़ टेढ़ी करनेवाली संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । तावन्निशाचरपतेः पटिमानमेतु त्रैलोक्यमूलविभुजेपु भुजेषु दर्पः ।।६।। तदादिश्यतामङ्गदाय दौत्यम् । रामः- अगदं सबहुमानमालोक्य ] वत्स ! पिता ते यद्वाली बलिनि दशकण्ठ कलितवा- न तद्वक्तुं शक्ता क्यमयमुनाते न पुलकः । दर्पः अहङ्कारः, पटिमानं-पटुत्वं प्रौढत्वमिति यावत् , एतुच्छतु । (सायद भ्रुकुर्टि बद्ध्वा क्रोधमुद्रा न प्रदय॑ते कार्मुकं च नाकृष्यतेऽस्माभिस्तावद् रावणो विवाद कारकेषु निजवाहुषु दर्प नाटयत्वित्याशयः । ) वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ६ ॥ तदादिश्यतामिति । तत्रत्मात्कारणात् अङ्गदाय-वालिपुत्राय युवगजाय, दौत्यं-दूतस्य कम, आदिश्यताम् आसमन्ताद् दीयताम्, आज्ञाप्यनां का। दौत्यं कर्तुं समर्थेऽङ्गदे सादरां दृष्टि निक्षिरतो रामस्य तं प्रति वचनमाह-- वत्सेति । तथाहि-- पितेति । वाली तन्नामको वानरेन्द्रः, ते-तव, पिता-जनकः, बलिनि-शक्तिशा- लिनि, दशकण्ठे-रावणे, यत् यत्कार्य विलक्षणं, कलितवान् कृतवान्, कलतिः कामधेनुः, तत्-तथाविध कार्य,वक्तं = कथयितुं,क्यं रामादयः, न शक्ताने सनीः स्मः । अयम् एष प्रत्यक्षदृश्यः, पुलकः = रोमाञ्चः, न उदास्त-उदासीनो न भवति, अस्मानुत्सायुक्तान् कृत्वा किमपि कार्य कारयितुमिच्छतीत्यर्थः। अथवा-अयं पुलका, न उदास्तेज उत्तिष्ठति = न उद्गच्छतीति काकुः, अवश्यमेवोद्गच्छतीत्यर्थः, स एव:- (जगत् को हिला देनेवाली.). रावण की भुजाओं में घमण्ड प्रौढि पाता रहे। (जवतक भ्रुकुटि बाँधकर क्रोध की मुद्रा नहीं दिखलाई जाती और धनुष खींचा नहीं जाता, तबतक रावण सारे संसार में उपद्रव मचानेवाले अपने वाहुओं में घमण्ड को नचाता रहे-यह भाव है। ) बसन्ततिलका छन्द है ॥ ६ ॥ तो अङ्गद को दूत का काम दिया जाय अथवा दूत के काम की आज्ञा दी जाय। राम-[ अङ्गद को बहुत आदर के साथ देखकर ] वच्चे ! तुम्हारे पिता वाली ने बली रावण के विषय में जो ( विलक्षण ) कार्य किया, उसे कहने में हम समर्थ नहीं हैं। यह (प्रत्यक्ष दिखाई पड़नेवाला) रोमाञ्च उदासीन नहीं होता ( अर्थात् हमें उत्साही बनाकर हमसे कुछ काम कराना चाहता- - दृताहद-नाटकम्- स एक त्वं व्यावयसि तनुजत्वेन पितृतां ततः किं वक्तव्य तिलकय निष्टार्थपदवीम् ।। ७ ।। अङ्गदः- मौक्तिमा उन्ननिलत्कारयुगलेन प्रणम्य विज्ञापयति । ] देव! वालिनः पुत्र स्त्र, वम् अगदः, (यदि ) तनुजत्वेन-पुत्रभावेन, पितृतां-जनकभावं, व्यावयनि = परिवर्तयसि अथात् पुत्ररूपेण पितृरूपस्य विनिमयं कुर्वन् पुत्रो भूत्वा वितृवत् कार्य करोषि, ततः तर्हि, किं वक्तव्यं किमु कथनीयमस्माभिः । जिसृष्टार्थ- पदवीं, निसृष्यर्थस्य-उत्तमदूतस्य पदवीम्-उपाधि मार्ग वा, तिलकय-विभूषति यावत् । निसृष्टार्थदूतलक्षणं यथा दर्पणे- 'उभयोभावमुन्नीय स्वयं वदति चोत्तरम् । सुश्लिष्टं कुरुते कार्य निसृष्टार्थस्तु स स्मृतः ॥ इति । (अयं भावः–'कदाचित्समुद्रतटे सन्ध्यावन्दनं कुर्वन् वाली दिग्विजयप्रस- जादुपागतं रावणं कोडे कृत्वा चतुरः समुद्रान् परिक्रम्य किष्किन्धामवतारयामासे'ति वालिनोद्भुतं पराक्रमं स्मरन्तो वयं रोमाञ्चिता उत्साहसम्पन्नाश्च भवामः । तस्यैव वालिनः पुत्रस्त्र वालिबत् प्रशंसनीयं कार्य कुर्याश्चेत् सुन्दरं स्यात् । अतो दूतकार्य स्वीकुरुष्वति ।) शिखरिणी वृत्तम् ॥ ७ ॥ प्रभोरादेशं निशम्यादो दौत्यं स्वीकुर्वन्नाह-मौलिमण्डलेत्यादि । मौलिमण्डल- ।) अथवा-यह रोमाञ्च उठता नहीं है क्या ? अर्थात् अवश्य ही रोए खड़े होरहे हैं । यदि वही तुम पुत्र के रूप से पिता का रूप बदलते हो ( अर्थात् पुत्र होकर पिता के समान कार्य करते हो) तो क्या कहना होगा? उत्तम दूत की उपाधि अथवा उसके मार्ग को अलङ्कृत करो। (भाव यह है-'किसी समय समुद्र के तीर पर सन्ध्यावन्दन करते हुए वाली ने दिग्विजय के प्रसङ्ग से समीप आये हुए रावण को बगल में दवाकर चारों समुद्र की परिक्रमा करके किष्किन्धा में उतारा था। इस प्रकार वाली के विचित्र पराकम का स्मरण करते हुए हम रोमाञ्चयुक्त तथा उत्साहसम्पन्न होरहे हैं। उसी वाली के पुत्र तुम वाली के समान प्रशंसनीय कार्य करोगे तो अच्छा होगा। अतः, दूत का काम स्वीकार करो।) शिखरिणी छन्द है ॥ ७ ॥ अङ्गद-[मस्तक के मूल में जुटते हुए दोनों हाथों से प्रणाम करके निवेदन करता है। ] महाराज!

१
संस्कृतहिन्दीव्याख्यायोपेतम् ।
किं प्राकारविहारतोरणवती लङ्कामिहेवानये
किं वा सैन्यमहंद्रुतं रघुपतेस्तत्रैव सम्पादये।
आकल्पं कुलपर्वतैरविरलैर्बध्नामि वा सागर
देवादेशय किं करोमि सकलं दोर्दण्डसाध्यं मम ॥ ८॥
मिलत्कग्युगलेन, मौलिमण्डले मस्तकमूले इति यावत. मिलना करयुगलेन-बद्धनाज-
लिना, विज्ञापयति = निवेदयति । तथाहि-
,
किमिति ।
अहम् = अगदः, प्राकारविहारतोरणवतीं, प्राकाराः = लङ्कावरण-
भित्तयः विहाराः = बौद्धमठाः क्रीडास्थानानि वा तोरणा: = बहिराणि च सन्त्य-
स्यामिति नान् . बहुव्रीहिसमासेनैव कार्यसिद्धौ मनुपप्रत्ययोऽयं व्यर्थप्राय एवात्र,
लङ्का = तन्नाम्नी राजधानीम् , इहैव = सुवेलपर्वत एव, किन आनये = उमस्थापये
किमु ?, किंवा = अथवा, रघुपतेः= प्रभो रामचन्द्रस्य, सैन्यं = सेना, तत्रैव =
लङ्कायामेव, द्रुतं = शीघ्र, सम्पादये = कुर्वे ?, वा = पक्षान्तरे, आकल्प = प्रलयकालं
यावत्,
अविरलैः समवेतैः, कुलपर्वतः महेन्द्रादिभिः सप्तभिः शैलेः, सागरं समुद्र,
बध्नामि = संयतं करोमि । वाक्यत्रयेऽप्यत्र लटः स्थाने लोटः प्रयोगाः समीचीनाः
देव ! हे नाथ ! आदेशय = आज्ञां कुरु, 'तत्करोतीति णिच् , किं करोमि %D
अहं किं विदधे । सकलं = सर्व, मम = में
अगदस्य, दोर्दण्डसाचं, दोर्दण्डाभ्यां
भुजद्वयेन साध्यम् = कर्तुं योग्यमस्ति । (लङ्काऽऽजयन-सैन्यप्रस्थापन-समुद्रबन्धनेषु
किं नाम कार्य मया सम्पादनीयम् ? प्रभोराज्ञया निजभुजवलेन सर्वमहं कर्तुं समर्थो-
ऽस्मीति भावः ।) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८ ॥
घेरे की दीवालों से, बौद्धमठ अथवा क्रीडा के स्थानों से तथा बाहर के द्वारों
से युक्त लङ्का को क्या मैं यहीं सुवेल पर्वत पर ले आऊँ ? अथवा प्रभु की सेना को
शीघ्र वहीं लड़ा में कर दूँ ? किंवा प्रलय काल तक के लिए मिले हुए (सात)
कुल पर्वतों से समुद्र को बाँध डालूँ ! नाथ ! आज्ञा दीजिए, मैं क्या करें?
सब कुछ मेरी भुजाओं से करने योग्य है । ( लङ्का ले आना-सेना से जाना-समुद्र
बाँधना-इनमें कौन सा काम मैं करूँ ? प्रभु की आज्ञा से अपने भुजबल द्वारा सब
कुछ मैं कर सकता हूँ।) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ८ ॥

- दृताङ्गद-नाटक रामः-वत्स अज्ञानादथवाधिपत्यरभसादस्मत्परोक्ष हता सीनेवं विमुच्यतामिति वचो गत्वा दशास्यं वद । नो चेकजनणमुक्तमार्गणगणच्छेदोच्छलच्छोणित- छत्रछन्नदिगन्तभन्तकपुरं पुत्रवृतो यास्यसि ॥९॥ अगदावनं श्रुत्वा रामः स्वीयमादेशं प्रकाशयति-वत्सेत्यादि । तदेवाह- अज्ञानादिति। 'अज्ञानात् = अविवेकान , अथवा=किंवा, आधिपत्यरभसात् प्रभुत्ववेगात् , 'अहं प्रभुरस्मीति गर्वादिति यावत् , अस्मत्परोक्षे, अक्षिभ्यां पर पक्षन अस्माकं पनेर तस्मिन् सपानस्माकमप्रत्यक्षरूपेण, हृता-चोरयित्वाऽऽनीता, इयं त्वद्गृहस्था, सीता = जानकी देवी, प्रविमुच्यतां त्यज्यताम् । नो चेत् = ययेवं न क्रियते हि, पुत्रैर्वृतः = पुत्रपदेनात्र परिवारो लक्ष्यते, सकलपरिवारसहितः, त्वमिति शेषः, लक्ष्मगमुक्तमार्गगगणच्छेदोच्छलच्छोणितच्छत्रच्छन्नदिगन्तं, क्रिया- विशेषगमिदम् . लक्ष्मणेन = रामभ्रात्रा . मुक्तानां = क्षितानां मार्गणानां वाणाजां गणेन = समूहेन यः छेदः = अङ्गानां खण्डनं तेन उच्छलन्ति = अवं गगनं गच्छन्ति शोणितानि = रुधिराणि तान्येव त्राणि = आत्पत्राणि तैः छन्ना: व्याप्ताः दिगन्ताः- दिशां प्रान्तभागा यस्मिन्कर्मणि तद्यथा भवति तथा, अन्तकपुरं = यमस्य नगर, यास्यसि = गमिष्यसि" इति वचः = इदं सन्देशरूपं वचनं, गत्वा = समीरमुपस्थाय, राम-ऐ बच्चे "अविचार अथवा प्रभुता के वेग से ( में प्रभु हूँ-इस गर्व से) हम लोगों के आँख पीछे हरी हुई (तुम्हारे घर में स्थित) सीता को तुम छोड़ दो) नहीं तो, लक्ष्मण बाणों से (अवयवों के) कट जाने के कारण पर (आकाश में) उछलते हुए रक्तरूपी छत्रों से दिशाओं को व्याप्त करते हुए तुम परिवार के सहित यमराज के नगर सिधारोगे।" यह बात जाकर रावण से कह दो । (एकान्त में हरी हुई सीता रामचन्द्र जी को लौटा दो । नहीं तो, लक्ष्मण के बाणों से तुम सवों के शरीर कट जायँगे और वेग के साथ आकाश में फैलते हुए उस रक्त से सारी दिशाएँ भर जायगी। उस समय पृथ्वी पर रक्तमय छत्रच्छाया सी हो जायगी। इस प्रकार सपरिवार तुम नष्ट हो जानोगे-यही रावण से सन्देश वचन कहो।) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ १ ॥ . के छोड़े हुए संस्कृतहिन्दीव्याख्यायोपेतम् । अगदः-देव! सन्धौ वा विग्रहे वापि मयि दूते दशाननी । अक्षता वा क्षता वापि क्षितिपीठे लुठिष्यति ॥ १०॥ रामः-साधु भो वालिनन्दन! साधु। [इति पृष्ठे हस्तं दत्वा विसृजति । ] दशास्यं - रावणं, वद = कथय । ( एकान्त हतां सीतां रामाय प्रत्याय, अन्यथा लक्ष्मणवाणैर्वः सर्वेषां शरीराणि च्छिन्नानि भवेयुराकाशे संबंग प्रसरता च तेन रक्तेन सर्वा दिशो व्याप्ता भवेयुः । तदान पृथिव्यां रक्तमयच्छत्रच्छादेव मविचति । सपरिवारस्त्वमेवं विनयसीत्येवं रावणं प्रति सन्देशवचनं ब्रूहीति भावः ।) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ९॥ रामाज्ञाचनमायाजदः कथयात-देवेति । सन्धाविति । मयि = अङ्गदे, दूने = सन्देशहारके सजाते, सन्धी वा-सन्धाने वा, विग्रहेऽपि वा = युद्धेऽपि वा सति, अक्षत वा अच्छिन्ना वा, क्षतापि वा = छिन्नापि वा सती, (रावणस्य ) दशाननी, दशाजाप् आननानां = मुखानां समाहारः, द्विगुसमासोऽयम् , क्षितिपीठ = पृथिव्यासने, लुठिष्यति = नम्रीभविष्यति पतिष्यति वा । (अयमाशयः-भवता सह सन्धौ सति रावणस्य दशापि मुखान्यच्छिन्नानि भूत्वा भवत्प्रणामाय पृथिव्यां नम्राणि भविष्यन्ति, अथवा युद्ध सति च्छिन्नानि भूत्वा तानि पृथिव्यां निपतिप्यन्ति। अनुष्ट वृत्तम् ॥ १० अङ्गदेनैवमुक्ते सति रामस्तं प्रशंसन्नाह साध्विति । साधु = सम्यक् , द्विरू- क्तिरत्र साधुपदस्य साधुत्वातिशयं द्योतयति । 'पृष्ठे हस्तं दत्त्वे ति गौरवं प्रदर्शयति । विमुजति प्रेषयाते । अङ्गद-देव! . मेरे दूत बनने पर, सन्धि अथवा युद्ध होने से कटा हुआ अथवा न कटा हुआ ( रावण के ) दसो मुखों का समूह पृथ्वी रूपी आसन पर मुका रहेगा अथवा गिरेगा । (भाव यह है-आप से सन्धि होने पर रावण के दसो मुख न कटकर आपको प्रणाम करने के लिए 'पृथ्वी पर मुके रहेंगे अथवा 'युद्ध होने पर कटकर वे पृथ्वी पर गिर जायँगे । अनुष्टुप् छन्द है ॥ १० ॥ राम-ठीक, वाली के पुत्र! ठीक है। इस प्रकार पीठ पर हाथ देकर भेजते हैं।

१ दृताङ्गद-नाटकम्- . अगदः प्रणम्य निष्क्रान्तः ।] सुग्रीवः-लार्शलशिखरमालोक्य देव ! पश्य पश्य ! सावज्ञमिव सम्पश्यन्कपिवीरवरूथिनीम् । निजांसे दशकण्ठोऽयं धत्ते मत्तेभवदृशम् ॥ ११ ॥ तद्वागन्छत । वयमपि मुवेलशैलवनतिलकितानि जलनिवेस्तटानि पश्यामः। [इति निष्क्रान्ताः। प्रणामर्वकं ततः प्रस्थानमझदस्य सूर्यात-अङ्गद इति । ततः सुमोको लकातायं पश्यंस्तत्र स्थितं रावणं वर्णयिष्यन्नाह रामम्-देवेति । पश्य पश्येति द्विरुक्तिः सम्भ्रमे । किं तद्वचनमित्याह- सावज्ञमिवेति । अयं = पुरो दृश्यमानः, दशकण्ठः = रावणः, कपिवीरवरू- थिनी, कपिषु = वालरेषु वीराः = शूराः तेषां वरूथिनी = सेनां, सावज्ञमिव = नूनम् अनादरेण सह, सम्:श्यन् = अवलोकयन् सन् , निजांसे = आत्मनः स्कन्धे, मत्तेभ- वत् , मत्तः = मदोत्कटः इभः = हस्ती स इव, दृशं = दृष्टिं, धत्ते = निक्षिपति । (वानरेषु तुच्छत्वभावं दधद्रावणः स्वात्मनि महान्तमभिमानभावं व्यनतीति भावः । अनुष्टव वृत्तम् ।)॥ ११ ॥ तदिति । तत् = तस्मात्कारणात् , तिलकितानि = सजाततिलकानि विभूषिता नीति यावत् , तदस्य सजातं तारकादिभ्य इतच्' इतीतच् प्रत्ययः। (अत आगम्य- ताम् , सुवेलपर्वतस्य काननः सुन्दराणि समुद्रस्य तीराण्यस्माभिदृश्यन्तामित्यर्थः ।। अशद प्रणाम करके निकल गया।] सुग्रीव-[लका के पहाड़ की चोटी देखकर ] श्रीमन् ! देखिए, देखिए- यह सामने दिखाई पड़नेवाला रावण, वीर वानरों की सेना को मानों निरादर से देखता हुआ अपने कंधे पर मतवाले हाथी के समान दृष्टि डाल रहा है। (अर्थात् वानरों में तुच्छता का भाव रखता हुआ रावण अपने विषय में बड़े भारी अभिमान भाव को व्यक्त कर रहा है। ) अनुष्टुप् छन्द है ॥ ११॥ तो आइए, हम लोग भी सुवेल पर्वत के जंगलों से सुन्दर समुद्र के किनारों को देखें। [इस प्रकार (कहकर ) चले गए।

संरकृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । - [ ततः प्रविशति रावणो मन्दोदरी विभीषणादिकश्च परीवारः।] रावणः-[विभीषणं प्रति ] वत्स ! विभीषण ! एते ते मम बाहवः सुरपतेदोर्दण्डकण्डूहराः सोऽहं सर्वजगत्पराभवकरो लङ्केश्वरो रावणः । सेतोर्बन्धमिमं शृणोमि कपिभिः पश्यामि लङ्कां वृतां जीवद्भिस्तु न दृश्यते किमथवा किं वा नहि श्रृयते ? ॥ १२ ।। कविरिदानी रावणं मन्दोदरी विभीषणादिकं च परिवारं प्रवेशयन् वक्तुमुपक्रमते- ततः प्रविशतीत्यादि। विभीषगमुद्दिश्य रावणः कथयति-वत्सेति । तदेव रावणस्य वचनमाह- एते त इति । सुरपतेः = इन्द्रस्य, दोर्दण्डकण्डूहराः, दोर्दण्डयोः = लम्बमानयो- (जयोः कण्हू = ख— हरन्ति = दूरीकुर्वन्ति ये तादृशाः, एते-पुरो दृश्यमानाः, प्रसिद्धा वलशालिजः, मम = रावणस्य, वाहवः = भुजाः, सन्तीति शेषः । सः प्रसिद्धः, अहम् , अहम् , सर्वजगत्पराभवकरः, सर्वजगतां = सकलानां भुवनाना पराभवं - पराजयं करोति = विदधातीत्येतादृशः, लङ्केश्वरः = लङ्काया अधिपतिः, रावणः = रावयतीति सः तनामकः, अस्मीति क्रियाक्षेपः। अहम् , इम-पुरोवर्तिनं, सेतो:- पारगमनसाधनस्य, वन्ध = रचनां, ऋणोमि = आकर्णयामि । लङ्का - तदाख्या मम राजधानी, कपिभिः = वाजः, वृतां = व्याप्तां, पश्यानि = अवलोकयामि । जीवद्भिः = जीवनं वहद्भिः पुरुषस्तु, किं न दृश्यते = किमु नावलोक्यते ? अथवा = [ तव रावण, मन्दोदरी, तथा विभीषण आदि परिवार (ये सव) प्रवेश करते हैं।] रावण-[विभीषण से ] बच्चे ! विभीषण ! इन्द्र के बाहुदण्डों की खाज मिटानेवाली ये प्रसिद्ध ( बलशाली) मेरी भुजाएँ हैं। वह मैं सारे जगत् को हरानेवाला लङ्का का राजा रावण हूँ। मैं यह ( सामने की) पुल की रचना सुन रहा हूँ तथा लङ्का वानरों से घिरी हुई देख रहा हूँ। जीवित रहते हुए मनुष्य क्या नहीं देखते अथवा क्या नहीं सुनते ? अर्थात् सब कुछ देखते और सुनते हैं। (इन्द्र के मद का मर्दन करनेवाला और जगत् को जीतनेवाला लङ्का का राजा मैं भी, समुद्र पर पुल का बंधना तथा लङ्का पर वानरों का आक्रमण होना-इसका प्रत्यक्ष अनुभव कर रहा हूँ। सच ही है, जीवनकाल में सब कुछ देखा वा सुना जाता है।) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ १२ ॥ २ दू० १८ दूताङ्गद-नाटकम्- अपि च । जम्भारातीभकुम्भस्थलदलनपटुश्चन्द्रहासाभिधानः खगः किं तापसस्य श्रवणविषयतां न प्रयातो मदीयः ? | यन्नासी मेघनादप्रभृतिभटशावृतां वेत्ति लङ्का तन्न्नं सत्यमेतत्प्रचलति हि मतिः प्राप्तकालस्य जन्तोः ।। १३ ।। पक्षान्तरे, किंवा = किमुत्रा, नहि श्रूयते = नैवाकर्ण्यते ? अपि तु सर्व दृश्यते श्रूयते चेत्यर्थः । ( इन्द्रमदमर्दनो जगद्विजयी लङ्वेश्वरोऽप्यहं सागरे सेतो रचनां लङ्कायां वानरागामाक्रमणं चेति प्रत्यक्षमनुभवामि । सत्यमेव, जीवनकाले सर्वमपि दृष्टं श्रुतं वा भवतीति भावः । ) शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ १२ ॥ अपिच -किश्च । जम्भारातीति । जम्भारातीभकुम्भस्थलदलनपटुः, जम्भारातेः जम्भनाम्नो- ऽसुरस्य शत्रोः इन्द्रस्य इभः = गज ऐरावतः तस्य कुम्भस्थलयोः = कर्णसमीपस्थयोः शिरसः पिण्डभागयोः दलने = मर्दने पटुः = निपुणः, चन्द्रहासाभिधानः, चन्द्रहास इति अभिधानं = नाम यस्य सः, मदीयः = मत्सम्बन्धी, खङ्गः = कृपाणः, तापसस्य तपस्विवेषधारिणो रामस्य, श्रवणविषयता = कर्णयोर्गोचरत्वं, न प्रयातः किं = न प्राप्तः किमु ?, यत् = यस्मात्कारणात् , असौ = तासो रामः, लङ्का = तन्नाम्नी मम राजधानी, मेघनादप्रभृतिभटशतः = मेघनादादिभिः शतशो वीरैः, व्यावृता समन्ततो व्याप्तां, न वेत्ति = न जानाति । तत् = तस्मात्कारणात्, एतत् = इदं वक्ष्य- मानं, नूनं = निश्चयेन, सत्यं = तथ्यमस्ति, हि = यत् , प्राप्तकालस्य, प्राप्तः = उपस्थितः कालः = मृत्युसमयो यस्येत्येताहशस्य, जन्तोः = प्राणिनः, मतिः = बुद्धिः, और भी- इन्द्र के हाथी ऐरावत के कुम्भस्थलों का मर्दन करने में निपुण चन्द्रहास नामक मेरे खड्ग को क्या तपस्वी (राम) ने नहीं सुना है ? जो यह राम लका को मेघनाद आदि सैकड़ों वीरों से चारो ओर व्याप्त हुई नहीं जानता है। इसलिए यह निश्चय सत्य है कि मरनेवाले की बुद्धि भ्रष्ट हो जाती है । ( स्पष्टार्थ यह है-मेरे खड्ग के पराक्रम को तथा वीरों से रक्षित लका को राम नहीं जानता है। इससे स्पष्ट है कि-विनाश के समय मनुष्य विपरीत-बुद्धि वाला हो जाता है । ) स्रग्धरा छन्द है ॥ १३॥ .

संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । यदाखण्डलदपेन्दुराहवो बाहवो मम | द्रुह्यन्ति तापसेभ्योऽपि तदरिष्टमहो! महत् ॥ १४॥ मन्दोदरी- स्वगतम् ] तं जेव्व अन्ज वि गले गरलं गव्वस्स वरिसए एस । प्रचलति =भ्रश्यति । ( सष्टार्थस्तु-मम खड्गस्य पराक्रमं वीरैः सुरक्षितां लङ्कां च। न जानाति रामचन्द्र इत्यनेन स्पष्टं विनाशकाले विपरीतबुद्धिर्मनुष्णे भवतीति ।) स्रग्धरा वृत्तम् ।। १३ ।। यदिति । आखण्डलदर्पन्दुराहवः, आखण्डलस्य = इन्द्रस्य दर्पः = गर्व एवं इन्दुः-चन्द्रः तस्मै राहवः = राहुस्वरूपाः, मम = रावणस्य, वाहवः = भुजाः, यत् = यस्मात्कारणात् , तापसेभ्योऽपि = अकिञ्चित्करेभ्यः तपस्विभ्योऽपि, बृह्यन्ति = अप- कुर्वन्ति, विरुध्यन्तीत्यर्थः, तत् = तस्मात्कारणात् , अहो इति खेदे, महत्=बृहत् विशालम् , अरिष्टम् = अशुभम् , अर्थात् तासानामेव, भविष्यतीति शेषः । (इन्द्र- दाच्छिद मद्भुजानां साधारणस्तानसः सह द्रोहस्तेषामेव महृदशुभं जनयिष्यतीति भावः । ) अनुष्टुम् वृत्तम् ॥ १४ ॥ रावणस्य गर्वपूर्णामेतामुक्तिं श्रुत्वा मन्दोदरी मनस्याह-स्वगतमित्यादि । स्वगतं-कश्चिदपि न श्रोतुं योग्यन् । तल्लक्षणं च-'अथान्यं स्वगतं मत मिति । तथाहि- तं जेव्व इति । एषः मत्सतिः रावणः, अयामि-वर्तमानसमयेऽरि, गर्वस्य अहङ्कारस्य, तदेव = हानिकरमिति यावत् , गरल = विषं, गले कण्ठे वर्षति-अव. तारयति, येन = विषेण, राक्षसकुले = राक्षसानां वशे, शोकाङ्कुरकुड्मलाः, शोकाकु. राणां = शोकरूपाणां नूतनप्ररोहागां कुड्मलाः = ईषद्विकसिताः कलिकाः, जाप्रति इन्द्र के गर्वरूपी चन्द्रमा के लिए राहुस्वरूप मेरी भुजाएँ कुछ न कर सकने वाले ) तपस्वियों से भी जिस कारण द्रोह करती हैं, खेद है, उस कारण ( उन तप- स्वियों का ही) महान् अशुभ (होगा)। (इन्द्र के घमण्ड को तोड़ने वाली मेरी भुजाओं का साधारण तपस्वियों से भी द्रोह करना उन्हीं तपस्वियों का बड़ा अम. गल उत्पन्न करेगा। ) अनुष्टुप छन्द है ॥ १४ ॥ मन्दोदरी-अपने मन में] ये ( मेरे पतिदेव ) आज भी घमण्ड के उसी जहर को गले में बरसा रहे हैं, जिस जहर से राक्षसों के वंश में शोकरूपी अडरों की कलियाँ विकसित होरही हैं।

२० दूताङ्गद-नाटकम्- जग्गन्ति जेण रस्खसकुलम्मि सोअङ्कुरकुडप्पा ॥ १५॥ [प्रकाशम् ! णाह ! पेक्ख पेक्ख | अचरिअं अञ्चरित्रम् | विलसिदसरोसवानखरूहिणीकलअलस्स कल्लोला । इह तुह विलासवासम्मि वीर ! विरअन्ति पडिसहम् ।। १६ ॥ ( तदेवाचापि गले गरलं गर्वस्य वर्षत्येपः । जाग्रति येन राक्षसकुल शोकाकुरकुड्मलाः॥ १५॥ नाथ ! पश्य पश्य ! आश्चर्यमाश्चर्यम् । विलसितसरोपवानरवरूथिनीकलकलस्य कल्लोलाः । इह तव विलासवासे वीर ! विरचयन्ति प्रतिशब्दम् ।। १६॥) रावणः-[ सावज्ञम् ] देवि ! प्रकृतिप्रियवादिनि । अलमलमनया स्फुरन्ति । ( अद्याप्पेषोऽ:भमानपूर्णा वाचं वदति, थेन राक्षसाः शोकाकुला भवन्ती- त्यर्थः ।) आर्या वृत्तम् ॥ १५ ॥ पुनः प्रकाशरूपेण मन्दोदरी व्रते-गाह इति । 'पेक्ख पेक्ख, अच्चरित्रं अचरिअं' इति सम्भ्रमे द्विरुक्ती । विलसितेति । हे वीर = हे शूर । विलसितसरोषवानरवरूथिनीकलकलस्य, विलसितः = सुशोभिताः युद्धचेष्टान्विताः सरोषाः = क्रोधसहिताश्च ये वानराः = मर्क- यः तेषां वरूथिन्याः = सेनायाः कलकलस्य = कोलाहलस्य, कल्लोलाः = महान्तस्त- रङ्गाः, इह-अत्र, तव = ते, विलासवासे = विहारभवने, प्रतिशब्द = प्रतिध्वनि, रच- यन्ति = कुर्वन्ति । (लङ्कायां वानरी सेना तारस्वरेण गर्जतीति भावः ।) आर्या वृत्तम् ॥ १६ ॥ मन्दोदर्या वचः श्रुत्वा रावणोऽनादरपूर्वकं ब्रूते-देवीति । प्रकृतिप्रियवादिनि !, ( अभी तक ये अभिमान भरी बोली बोलते हैं, जिससे राक्षस लोग शोकाकुल होरहे हैं।) आर्या वृत्त है ॥ १५ ॥ [प्रकाश रूप से ] स्वामी ! देखिए देखिए । आश्चर्य है आश्चर्य है। हे वीर । सुशोभित (युद्ध की चेष्टाओं से युक्त ) और कुपित वानरों की सेना के कोलाहल की बड़ी लहरें यहाँ आरके विहार-गृह में प्रतिध्वनि उत्पन्न कर रही हैं। (अर्थात् वानरों की सेना लना में जोरों से गरज रही हैं।) आर्या वृत्त है ॥१६ रावण-[अनादर के साथ ] स्वभाव से प्रिय बोलने वाली हे महारानी !

संस्कृतहिन्दीव्याख्यायोपेतम् ।
२१
मर्कटकोटकोलाहलविभीपिकया । किम यपरं वक्तुकामासि ?
मन्दोदरी-
अज वि णा कोवि दोसो रहुपहुणो देव ! देहि वैदेहीम् ।
मन्दोदरीअ मएडणमखएडभावं समभेदु ।। १७ ॥
(अद्यापि न कोऽपि दापो रघुप्रभवे देव ! देहि वैदेहीम् ।
मन्दोदा मण्डनमखण्डभावं समभ्येतु ।। १७ ।।)
,
प्रकृत्या = स्वभावेन प्रियम् = अभीष्टं वदति = ब्रवीति या तत्सन्बुद्धौ, हे प्रियभाषण-
स्वभावे ! मर्कटकीटकोलाहलविभीषिकया, मर्कटाः = वानरा एव कीटाः = अनादरपात्रं
कृमयः तेषां कोलाहलेन = कलकलेन या विभीषिका = भयप्रदर्शनं तया, अलमिति
वारणाथै अलम् अलम्' इत्येषा द्विरुन्तिरवधारणे । दक्तकामा, वक्तुं = कथयितुं
कामः-अभिलाषः यस्याः सा, 'तुं काममनसोरनीति मकारलोपः। ( देवि : प्रियभाषणं
तव स्वभावोऽस्ति । वानराः कीटा इवाऽगगनीयाः, तेषां कोलाहलेन यद्भयं प्रदर्श्यते
त्वया, तद्वार्यताम् । भयस्य किमपि कारणं नास्त्येवेति भावः । ) किञ्चिदन्यदपि किं
त्वं वक्तुमिच्छसि?
ततो मन्दोदरी स्वाभिमतं कथयति-
अजवि इति । हे देव = स्वामिन् ! अयावि = एन कालावधि, कोऽपि कच्चि-
दपि, दोषः = दूषणम् अनौचित्यमिति यावत् , न = नास्ति । रघुप्रभवे = रघूणां
स्वामिने रामचन्द्राय, वैदेहीं = विदेहस्य = जनकस्य पुत्री सीतां, देहि = समर्पय ।
येनेति शेषः, मन्दोदर्याः = त्वत्सरन्याः मम, मण्डनं = भूषणं सौभाग्यम्, अखण्ड-
भावम् = अक्षतरूपत्वं, समभ्येतु = प्राप्नोतु । (रामाय सीतां दत्त्वा मत्सौभाग्यं सुर-
क्षितं करोतु भवानेित्याशयः । ) आयर्या वृत्तम् ॥ १७ ॥
बन्दररूपी कीड़ों के कोलाहल से यह जो भय दिखलाया जा रहा है, उसे छोड़
ही दो। ( भय का कोई कारण नहीं है। ) क्या और भी कुछ कहने के लिए तुम
इच्छुक हो?
मन्दोदरी-अब तक कुछ अनुचित नहीं है। रामचन्द्र को सीता दे दीजिए।
(जिससे), मन्दोदरी का भूषण (सौभाग्य ) अखएड रूप को प्राप्त होवे । (राम को
सीता देकर मेरे सौभाग्य की रक्षा करें।)आर्या वृत्त है ॥ १७ ॥

२२
दूताङ्गद-नाटकम्-
-
I
रावणः-[सकोपहासम् ] देवि !
एकं तावदकृत्यमेतदतुलं यन्मैथिलीयं हृता
द्वैतीचीकमिदं विमृश्य यदसौ तस्मै तदा नापिता।
तार्तीयीकमिदं तु यत्कपिभटैर्बद्धेऽद्य वारां निधौ
सन्धानं दशकन्धरो रचयति क्ष्मानन्दिनीमर्पयन् ॥ १८ ॥
मन्दोदयां वचनमाकर्ण्य रावणः सक्रोध सहासं च कथयति-देवीति । तथाहि-
एमिति । एकं तावत् = प्रथमं तु, एतत् = इदम्, अतुलं, नास्ति तुला-
सादृश्यं यस्य तत्, अकृत्यं कर्तुमयोग्यम् अनुचितं कार्यमभवत् , यत्, इयं = रामस्य
नायो, मैथिली - सीता, हृता = चोरिता। द्वैतीयीक = द्वितीयमनुचितम्, इदम् =
एतदभूत् , यत् , तदा = तस्मिन् समये, विमृश्य = विचार्य असौ = सीता, तस्मै :
रामाय, न अर्पिता = न दत्ता । इदं तु = एतत्पुनः, तार्तीयीक = तृतीयमनुचितं भवेत,
यत् , अद्य = इदानीं, कपिभटः = वीरनिरैः, वारां निधौ = समुद्र, बद्धे = बन्धनं
प्रापित तत्र सेतौ विरचिते सतीति यावत् , दशकन्धरः = दशग्रीवो रावणः, मान-
न्दिनी = भूमेः पुत्री सीताम्, अर्पयन् = ददत्, सन्धान = सन्धि, रचयति-करोति ।
(अयं भावः-सीत हृतेति प्रथमो दोषः, हृत्वापि सा तदैव न प्रत्यर्पितति च द्वितीयः।
दोषद्वयमिदं तु जातम् । परमिदानीमयं तृतीयो दोषः स्याद् यद्-वानरकृतसागरब-
न्धनानन्तरं समर्थ सीता रामेण सह सन्धेः करणम् । अतो विरोधमुद्भाव्य तमद्या-
वधि परिपाल्य च रामेण सह सन्धानमपमानजनक हास्यास्पदं च भवेदितीदानी
सीतासमर्पणं नोचितम् । ) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १८ ॥
रावण-[ क्रोध और हसी के साथ ] रानी ! एक तो उपमारहित अनुचित
कार्य यह हुआ,जो सीता हरी गई, दूसरा अनुचित यह हुआ, जो उस समय विचार
करके राम को वह नहीं दी गई। यह फिर तीसरा अनुचित (होगा) कि आज वीर
वानरों द्वारा समुद्र के वध जाने पर रावण सीता को अर्पित करता हुआ सन्धि कर
लेता है। (भाव यह है—सीता का हरण किया-यह पहला दोष, हरण करके भी उसे
उसी समय नहीं लौटा दिया-यह दूसरा दोष । ये दो दोष तो हो गये । पर अब यह
तीसरा दोष होगा, कि वानरों द्वारा समुद्र-बन्धन के बाद सीता देकर राम से सन्धि
• करना । अतः विरोध को उत्पन्न कर और अब तक उसका पालन करके, राम के
साथ मिलना अपमानजनक तथा हास्यास्पद होगा-इस कारण अब सीता को
अर्पित करना उचित नहीं है । ) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ १८ ॥

संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् ।
२३
तदवतंसयतु भवती विलासगृहम् ।
[इति मन्दोदरी वाष्पं विसृजन्ती लिष्कान्ता 1]
रावणः-[विभीषणं प्रति ] वत्स ! विभीपण ! तवापि किमपि
वक्तव्यमस्ति?
विभीषणः--देव ! लकेश्वर! विचारय नयचक्षुपा ।
मनुष्यो न मनुष्यौ तौ वानरास्ते न वानराः ।
व्याजेन किमपि च्छन्नं देव ! दुर्दैवमेव ते ॥ १९ ॥
तदिति । तत् = तस्मात्कारणात्, अवतंसयतु-अलङ्करोतु । अवतंसः कर्णभूष-
णम्, अत्रनु सामान्य भूषणं ग्राह्यम् । विलासगृहं = विहारभवनम् । अतो बिहार-
मन्दिर प्रति गम्यतां भवत्येत्यर्थः ।
रावणवचनश्रवणाःखिलाया रुदत्या मन्दोदर्यास्ततः प्रस्थानं दर्शयनि-इती-
त्यादि । इति = पूर्वोक्तं रावणवचनं श्रुत्वेत्यर्थः, वाष्पं विसृजन्नी रोदनं कुर्वती ।
मन्दोदरीं स्वप्रतिकूला बुद्ध्वा विभीषगमपि परीक्षमागो रावणः प्राह-वत्सेति।
तवापीति । त्वमपि किञ्चिद्वक्तुमिच्छसि ?
विभीषणः कथयति-देवेति । नयचक्षुषा = नीतिरूपेण नेत्रेण । नीतिपूर्वक
विचारं कुरुष्वेत्यर्थः।
मनुष्याविति । तौ प्रसिद्धौ, मनुष्यौ = नरौ रामलक्ष्मणौ, मनुष्यौ = नरौ,
नम्न स्तः, रामदूताः, वानराः=मर्कटाः, वानराः = मर्कटाः, न = न सन्ति,
हे देव = स्वामिन् ! व्याजेन = अनेन कपटेन, ते = तव, दुर्दैवमेव = दुष्टं भाग्यमेव,
तो आप विहार-गृह को सुशोभित करें।
[ यह ( सुन कर ) असू गिराती हुई मन्दोदरी निकल गई।]
रावण-[विभीषण से ] बच्चे विभीषण ! तुम्हें भी कुछ कहना है ?
विभीषण-महाराज ! लङ्का के राजा ! नीति की दृष्टि से विचार कोजिए।
वे दो प्रसिद्ध मनुष्य (राम लक्ष्मण) मनुष्य नहीं हैं, वे बन्दर (रामदूत) बन्दर
नहीं हैं । हे नाथ ! ( इस ) वहाने आपका दुर्भाग्य ही कुछ घिर आया है । ( राम
लक्ष्मण को मनुष्य और बन्दरों को बन्दर नहीं समझना चाहिए । इसमें रहस्य है।
वे सब देवरूप हैं । मैं समझता हूँ इस रूप से आपका दुर्भाग्य ही उपस्थित है।)
अनुष्टुप् छन्द है ॥ १९॥

दूताङ्गद-नाटकम्- तदियं मुच्यतां राक्षसकुलकालरात्रिर्जानकी । रावणः-[ सरोष खड्गमादाय ] आः पाप! प्रतिपक्षपक्षपातिन् ! कुला- ङ्गार ! दुराचार ! एष ते चन्द्रहासेन शिरः पातयामि । [ इति संरभते ।] [विभीषगश्च समयमरसरति । ] . किमपि = किञ्चित्, छन्नम् = आवृतमस्ति । ( रामलक्ष्मणौ मनुष्यरूपी वानराश्च वान- ररूपा न मन्तव्याः । अत्रास्ति रहस्यम् । सर्वे ते देवरूपाः सन्ति। मन्येऽहमेतद्रूपेण भवतो दुर्भाग्यमेवोरस्थितमिति । ) अनुष्टुव वृत्तम् ॥१९॥ तदियमिति । तत् = तेन हेतुना, राक्षसकुलकालरात्रिः, राक्षसकुलस्य = राक्ष- सानां वंशस्य कालरात्रिः कालः संहारो मरणं तदुपलक्षिता रात्रिः, संहारकारिणी शक्तिरित्यर्थः । ( राक्षसवंशविच्छेदकरी सीतामेतां परित्यजतु भवानिति भावः ।) विभीषगभाषितं श्रुत्वा कुपितो रावणः खड्गपाणिः प्राह-श्राः पापेति । पापमस्यास्तीति पापः तत्सम्बुद्धौ, अशादिभ्योऽच् , प्रतिपक्षपक्षपातिन् , प्रतिपक्ष विरुद्धपक्षे पक्षपातिन् = ग्रेमयुक्त, अत इनिठनौ, कुलाङ्गार, कुलस्य = राक्षसवंशस्य अङ्गारः = ज्वलत्काटं तद्रूप, चन्द्रहासेन = खड्गेन । संरभते उत्सहते उद्यतो भवति, अथवा क्रोधं करोति । रे नीच ! विरुद्धपक्षप्रेमपूर्ण ! कुलनाशक ! दुष्कर्म- कारिन् ! एषोऽहं तव मस्तकं खड्गेन.च्छिननि । इति = इत्थं, वदनिति शेषः, शिरश्छेत्तुमुद्यतो भवति क्रुद्धो वा भवतीत्यर्थः । रावणं शिररछेत्तुमुद्यतं दृष्ट्वा भयार्तस्य विभीषणस्य ततः प्रस्थानं कथयति- विभीषणश्यति । अतः राक्षसकुल की कालरात्रि ( राक्षसों का संहार करने वाली) यह सीत छोड़ दी जाय। रावण-क्रोध के साथ खड्ग लेकर ] पापी ! विरुद्ध पक्ष के प्रेमी ! कुल- नाशक ! अरे! दुराचारी ! यह मैं चन्द्रहास खड्ग से तुम्हारा सिर ( काटकर ) गिराता हूँ। [ इस प्रकार (कहता हुआ) सिर काटने को उयत होता है अथवा क्रुद्ध होता है।] [विभीषग भय के साथ भाग जाता है।]

संस्कृतहिन्दीव्याख्यान्योपेतम् । २५ माल्यवान्- [अन्तराले भवन् ] देव! लङ्केश्वर ! विचारय नयचक्षुषा। किमहितमभिहितं कुमारविभीषणेन ? रावण:-भोः ! त्वमपीहशः सम्पन्नः ? [ माल्यवान्सभयं तूष्णीमास्त।] रावणः-[विभीषगं प्रति ] अरे बान्धवापसद ! परिहर मे राज- धानीम् । तमेव च वनेचरमनुप्रविश्य प्रकाशय नीतिनैपुण्यम् । न पुनः कथाशेपं करिष्यामि । विभीषणं हन्तुमुद्यतं रावणं तस्मादकार्यान्निवारयन् माल्यवान्नाम मन्त्री ब्रूते- अन्तराले भवन्नित्यादि । अन्तराले = रावणविभीषगयोमध्ये, भवन् = तिष्ठन् । अहित = हितविरोधि अनुचितम्, कुमारविभीपरोन-अनुजेन विभीपखेन । (स्वामिन रावण ! न्यायष्टया विचारं कुरुतां भवान् । अनुजो विभीषणः किमनुचितं कथित- वान् । नूनं तदुक्तिर्विचारणीया।) माल्यवन्तमपि विभीषणोक्तेरेव समर्थक दृष्ट्वा ततो निराशः प्राह रावणः-भोः इति । ईदृशः = विभीषणेन सदृशः, सम्पन्नः = सञ्जातः । रावणोक्तं निशम्य माल्यवान् भयेन किमपि वक्तुं नेच्छति स्मेत्याह कविः- माल्यवानित्यादि । तूष्णीम् आस्ते = बद्धमौनस्तिष्ठति । रावणः पुनराह विभीष परिहर्तुमिच्छन्–अरे इति । वान्धवारसद = नीच- बन्धो !, परिहर = त्यज । वनेचरं = वनवासिनं रामम् , अनुप्रविश्य = तदन्तः प्रवेश कृत्वा, तेन सह सङ्गत्येत्यर्थः । न पुनः = नो चेत् , त्वामिति शेषः, कथाशेष, कथा- माल्यवान्-[ ( रावण और विभीषग के ) बीच में होता हुआ] नाथ ! लङ्का के स्वामी ! न्याय की दृष्टि से विचार कीजिए। छोटे भाई विभीषण ने क्या अनुचित कहा ? ( निश्चय, उसकी बात विचार करने योग्य है।) रावण-अरे ! तुम भी ( विभीषण के ) ऐसे हो गये ? [ माल्यवान भय के साथ चुप रहता है।] रावण-[विभीषण को लक्ष्य करके ] अरे नीच भाई ! मेरी राजधानी (लका) को छोड़ दो और उसी राम के भीतर घुसकर अत् उसी राम से मिल कर ( अपनी ) नीतिनिपुणता को प्रकाशित करो। नहीं तो ( तुम्हें ) कथाशेष अर्थात् जीवन-रहित कर दूंगा। . -

दूताङ्गन्द-नाटकम्-
विभीपण:-न भाव्यमन्यथा भवति। [इति वदन्निष्क्रान्तः।]
[ ततः प्रविशति प्रहस्ताभिधः प्रतीहारः।]
प्रहस्तः-देव!
रामस्य दूतोऽहमिति ब्रुवाणः कोऽपि शाखामृगो
द्वारमध्यास्ते ।
रावणः- [सावज्ञम् ] प्रवेशय तावत् ।
[ततः प्रविशति प्रहस्तेन सहानदः ।]
अङ्गदः-रावणमवलोक्य, स्वगतम् ]
नामोच्चारणमेव शेषः - अशिष्टा यस्य तं, गतप्राणमिति यावत् । (अयि ! नीच
भ्रातः : मद्राज्यान्निछ । तेनैव रामेण सह सङ्गत्य स्वां नीतिनिपुणतां प्रदर्शय ।
इतो न यास्यसि चेत्वां हनिष्यामीति भावः ।)
ततो गन्तुमिच्छन् विभीषणः प्राह न भाव्यमिति । भाव्यं = भवितव्यम् ,
अन्यथा = तद्विपरीतं, न भवति = न जायते। (भवितव्यता भवत्येवेति भावः।)
[इति = पूर्वोक्तम् ।
इत्थमत्र कविः कथाप्रसङ्गमुद्भाव्य साम्प्रतमझदस्य तत्रोपस्थिति सूचयिष्यंस्तदौ-
पयिक प्रहस्तनामकं द्वारपालं प्रवेशयति-ततः प्रविशतीति। प्रहस्ताभिधः
प्रहस्तनामकः, प्रतीहारः = द्वारपालः।
प्रहस्तोक्तिं दर्शयति-देवेति । ब्रुवाणः वदन् ,शाखामृगः वानरः, अध्यास्ते
अधितिष्ठति । (अहं रामचन्द्रस्य दूतोऽस्मीति वदन् कश्चिद्वानरो द्वारे तिष्ठतीत्यर्थः । )
अनादरपूर्वकं तत्प्रवेशमनुमन्यते रावणः-प्रवेशयेति । तावत्पदं वाक्यालङ्कारे।
ततः प्रहस्तसहितस्याजदस्य प्रवेशमाह-ततः प्रविशतीत्यादि ।
विभीषण-भवितव्यता ( होनी ) बदलती नहीं अर्थात् अवश्य ही होती है।
[ ऐसा कहता हुआ चला गया।]
[ तब प्रहस्त नाम का द्वारपाल प्रवेश करता है । ]
प्रहस्त-जाथ ! 'राम का दूत हूँ' ऐसा कहता हुआ कोई बन्दर द्वार
पर बैठा है।
रावण-[अनादर के साथ ] प्रवेश करायो।
[ तब प्रहस्त के साथ अङ्गद प्रवेश करता है।
अगद-[ रावण को देखकर, अपने मन में ].

संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । २७ स एष जगदास्कन्दकौतुकी दशकन्धरः । यन्मौलिकमलारामे रामः क्षेप्ता शिलीमुखान् ।।२०।। [प्रकाशम् ] रे राक्षसाः ! कथयत कम रावणाख्यो रत्नं रवीन्दुकुलयोरपहत्य नष्टः । त्रैलोक्यदीपनकरात्रशिखाकराले रावणं पश्यतोऽङ्गदस्य मानसं वचनं प्रदर्शयति कविः-स एप इति । जगदा- स्कन्दकौतुकी. जगतः = संसारस्य आस्कन्दः = तिरस्कारः आक्रमगं युद्धं वा तत्र कौतुकं = कुतूहलम् अस्यास्तीति तादृशः, एषः = पुरो वर्तमानः, सः = प्रसिद्धः, दशकन्धरः = दशभिर्तीवाभियुक्तो रावणः, अस्नीति शेषः। यन्मौलिकमलारामे, यस्य = रावणस्य मौलयः = मस्तकान्येव कमनानि - पपजालि तेषाम् आराम = उपवने, रामः = रघुपतिः, शिलीमुखान् = बागान भ्रमरान् वा, क्षेप्ता = पातयिष्यति । भविष्यत्कालिको लुटः प्रयोगोऽयम् । ( रामस्य बाणान् प्रतीक्षमाणो रावणोऽयं पुर- स्तादास्त इत्यर्थः । ) अनुष्टव वृत्तम् ॥ २० ॥ प्रकाशमिति । प्रकाशरूपेण कथयतीत्यर्यः। रे राक्षसा इति। रे राक्षसाः = भो निशाचराः! कथयत = ब्रूत, ( यत् ) रवीन्दुकुलयोः = सूर्यचन्द्रवंशयोः रामचन्द्रजनकयोः, रत्वं = रस्लरूपां श्रेष्टां सीताम् , अपहृत्य % चोरयित्वा, सः रावणाख्यः = प्रसिद्धो रावणनामकः, क = कस्मिन्स्थाने, नष्टः = अदृष्टः गुप्तः वर्तते । यः = रावणः, त्रैलोक्यदीपनकरास्नशिखाकराले, त्रैलो- क्यस्य = लोकत्रयस्य दीपनं = प्रकाशनं कुर्वन्तीति तेषाम् अस्त्राणाम् = आयुधानां जगत् के तिरस्कार, आक्रमण अथवा युद्ध में कौतूहल रखनेवाला यह वह प्रसिद्ध रावण है, जिसके मस्तकरूपी कमलों के बाग में बाणरूपी भौरों को रामचन्द्र जी गिराएँगे। (अर्थात् राम के बाणों की प्रतीक्षा करता हुआ यह रावण सामने है।) अनुष्टुप् छन्द है ॥ २० ॥ [प्रकाश रूप से ] ऐ निशाचरो बतलाओ, सूर्यवंश तथा चन्द्रवंश के रत्लस्वरूप सीता को चुराकर यह रावणनामधारी कहाँ छिप गया है ? जो, तीनों लोकों के प्रकाशक (दिव्य) अस्त्रों की ज्वालाओं से भयानक रामनाम-रूपी अग्नि में पतङ्ग होगा। (भाव यह ) दूताङ्गद-नाटकम- यो रामनामदहने भविता पतङ्गः॥ २१ ॥ [ वहवो राक्षसा रावणरूपं विभ्रति । अगदा- रे रे रावण ! रावणाः कति बढूनेतान्वयं शुश्रुम प्रागेकं किल कार्तवीर्यनृपतेर्दोर्दण्डपिण्डीकृतम् । एक नर्तनदापितान्नकवलं दैत्येन्द्रदासीजनै- शिखामि = ज्वालाभिः कराले = भयङ्करे, रामनामदहने = रामचन्द्रनामस्वरूपेऽग्नौ, पतङ्गः = शलभः, भविता = भविष्यति । ( रामलीनो भविष्यन् रावणः सीतां हत्वा कुत्र गुप्तस्तिष्टतीत्येवं राक्षसः सूचनीयमित्याशयः। ) वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ २१ ॥ तदनन्तरं बहुभी राक्षस रावणरूपं धृतमित्याह-बहवो राक्षसा इति । बहून् रावणान्पश्यन्नङ्गदो ब्रूते- रे रे रावणेति। रे रे रावण = भो भो रावणनामवेय ! रावणाः = दश- मुखाः, कति = कियन्तः कियत्संख्याकाः सन्ति ? वयम्, वहून् = वहुसंख्याकान् एतान् = रावणान् , शुश्रुम = अाकर्णयामासिम,भूतकालिक उत्तमपुरुषप्रयोगोऽयं विचा- रणीयः । किल प्रसिद्धौ, प्राक् = पूर्वस्मिन्समये, एक = प्रथमं रावणं, कार्तवीर्यनृपतेः= सहस्रार्जुनस्य राज्ञः, दोर्दण्डपिण्डीकृतं, दोर्दण्डयोः = लम्बमानभुजयोर्मध्ये पिण्डीकृतं गाद गृहीत्वा निष्पीडितम्, एक = द्वितीयं रावणं, दैत्येन्द्रदासीजनैः, दैत्येन्द्रस्य : दैत्यानां प्रभोः बलिराजस्य दासीजनैः = सेविकालोकः, नर्तनदापितान्नकवलं, नर्त- • नाय = नृत्यं कर्तुं दापितः = दातुं प्रेरितः अन्नकवलः = भोजनस्य प्रासः यस्मै अत्र पूर्वत्र च वाक्ये 'शुश्रुम' इति क्रियायाः सम्बन्धो बोध्यः । है-भविष्यकाल में राम में लीन होने वाला रावण सीता को हर कर कहाँ छिप बैंक है-यह राक्षस लोग सूचित करें। ) वसन्ततिलका छन्द है ॥ २१ ॥ [ बहुत से राक्षस रावण का रूप धारण करते हैं। अगद-अरे अरे रावण ! रावण कितने हैं। हमने तो बहुत से रावण सुने हैं। पहले एक रावण को, जो राजा सहस्रार्जुन के बाहुओं के मध्य में पकड़ कर दबाया गया था, और दूसरे को, जिसे राजा वलि की दासियों द्वारा नाचने के लिए भोजन का प्रास दिलाया गया था, मुना है। एक तीसरे ( वाली से हराये गये) रावण को कहने में भी हम लजाते हैं । तुम उन रावणों में कौन हो ? अथवा कोई दूसरे हो ? तम् ।

संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । २६ रेकं वक्तुमपि त्रपामह इति त्वं तेषु कोऽन्योऽथवा ॥ २२ ॥ रावण:-[वहुरूपाणि संहृत्य सहेलम् ] भो भोः शाखामृग ! कस्त्वं एकं = तृतीयं रावणं वालिना पराजितमिति यावत् , वक्तमपि = मुखादुम्बारयितु- मपि, अपामहे = वयं लज्जामहे । इति = अत', त्वं, तेषु = पूर्वोक्तेषु बहुषु रावणेषु, का की कार्यकर्ता वर्तसे ? अथवा = पक्षान्तरे, अन्यः = तद्भिन्नः असि ? (अङ्गदो रावणमेव पृच्छति-यदस्माभिः श्रुतेषु रावणेषु त्वं कीदृशो रावणः ? तदन्य एव वा कश्चिदसि ? पुरैको रावणो दिग्विजयप्रसङ्गेन राज्ञः सहस्रार्जुनस्य समीपं गतो वाहुसह- स्रेण नर्मदाया जलं विपरीतं प्रवाहयतस्तस्य राज्ञो विलक्षणं पराक्रम मेने : तदेव कार्तवीर्येण राज्ञा वाहुमध्ये दृढं गृहीत्वा निष्पीडितोऽन्ते च कारागारे स्थापितः पश्चा- पितामहेन मोचितः। द्वितीयश्च पाताले राज्ञो वलेः समीपं प्राप्तो रावणस्तत्रत्याभिः सेविकाभिनतनपुरस्कारेण स्थापितं भोजनग्रासं गृहीत्वा नृत्यति स्म । तृतीयस्तु समुद्र- तीरं गतो वालिना चतुरः समुद्रान् परिकाम्यता सुचिरं भुजान्तरे धृत श्रासीत् । तन्नामोच्चारणमपि निन्दनीयं तथा लज्जाजनकमस्तीति त्वयैव स्वस्वरूपं प्रकटनीयमिति स्पष्टार्थः । ) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २२ ॥ अदप्रश्नानन्तरं रावणोक्तिरियम्-बहुरूपाणीत्यादि । बहुरूपाणि संहृत्य = ( स्पष्ट अर्थ यह है--अङ्गद रावण ही से पूछ रहा है कि हम लोगों द्वारा सुने गरे वहुत से रावणों में तुम कैसे रावण हो ? अथवा उनसे दूसरे ही कोई हो ? पहले दिग्विजय के प्रसङ्ग से राजा सहस्रार्जुन के समीर गया हुआ एक रावण, हजारो बाहुओं द्वारा नर्मदा के जल को विपरीत रूप से वहाते हुए उस राजा के पराक्रम को विलक्षण समझा । उसी समय राजा कार्तवीर्य ने बाहुओं के बीच उसे दृढ़ता से पकड़ दवाया और अन्त में जेल खाने में रख दिया, बाद वह पितामह द्वारा छुड़ाया गया। और एक दूसरा रावण पाताल में राजा बलि के समीप पहुँचा हुश्रा, वहाँ की दासियों द्वारा नाचने के पुरस्कारस्वरूप रखे हुए भोजन के प्रास ( कौर ) को लेकर नाचता था । एक तीसरा तो समुद्र के तीर पर गया हुआ, चारों समुद्र की परिक्रमा करते हुए वाली के द्वारा बगल में बहुत समय तक रखा गया था। उसके नाम का उच्चारण भी निन्दा के योग्य तथा लज्जा को उत्पन्न करने वाला है। अतः तुम्ही को अपना स्वरूप प्रकट करना चाहिए।) शार्दूलविक्रीडित छन्द है २२ रावण-[बहुत से रूपों को समेट कर खेलवाड़ अथवा अपमान के साथ ] दूताङ्गद-नाटकम्- कस्यासि दूतः ? श्रङ्गदा- पितर्युपरते यस्तु नोद्वहेत्पैतृकी धुरम् । तेन नैवोपदेष्टव्याः स्वस्य वंशस्य पूर्वजाः ॥ २३ ॥ तथापि भवतु। । रक्षोदुर्भिक्षमाधातुमवतीर्णोऽस्ति यः क्षितौ । बहूनां स्वरूपाणामुपसंहारं कृत्वा, एक स्वरूपमवलम्व्य एक एव भूत्वेत्यर्थः, सहेलं क्रीडया अपमानेन वा सह । (भो भो इति । रे रे वानर ! किन्नामधेयः केन प्रेषित- चासि । स्वं परिचयं प्रदेहीत्यर्थः।) रावणवचनानन्तरमङ्गदोक्तिरियम्- पितर्युपरत इति । यस्तु = यः पुनः, पुरुषः पितरि-जनके, उपरते-मृते सांते, पैतृकी=पितृसम्बन्धिनी, धुरं = राज्यादिभारं, न उद्वहेत् = न धारयेत् , तेन-पुरुषेण, स्वस्य = आत्मनः, वंशस्य कुलस्य, पूर्वजार पुरातनाः पुरुषाः, नैव-ज कदाचित् , अदेष्टव्या=निर्दष्टव्याः, वर्णलीया इति यावत् । उपेत्युपसर्गोत्र विचार्यः। (पूर्वजानां मार्ग परिहरता नरेण कुलमात्मनो न वर्णजीयमिति भावः । ) अनुष्टुव वृत्तम् ॥२३॥ तथापीति । तथापि = एवं स्थितेऽपि, भवतु वर्णनमिति शेषः । अथवा ---- 'भवतु, तथापी'त्यन्वयः । अत्रार्थे-किञ्चित्कय्यत इति शेषः । तथाहि- रक्षोदुर्भिक्षमिति । यः, रक्षोदुर्भिक्षं, रक्षसां = राक्षसानां दुर्भिक्षम् = अकालम् अभावम् , प्राधातुं = कर्तुं, विधातुमिति प्रयोगो युक्तः, क्षितौ = पृथिव्यां, सप्तमीयं विचार्या, अवतीर्णः = गृहीतावतारः, अस्ति-वर्तते, तस्य, रामस्य = दशरथनन्दनस्य, दूता-सन्देशहरः, तस्य, वालिनश्च = वालिनाम्ना प्रसिद्धस्य वानराधिपतेश्व, सुतः अरे अरे बन्दर ! तुम कौन को ? किसके दूत हो ? (अपना परिचय दो)। अगद-जो मतुष्य पिता के मरने पर उनके (राज्य आदि)भार को धारण न करे, उसको, अपने कुल के पूर्वजों को कभी नहीं बखानना चाहिए। (अर्थात् पूर्वजों के मार्ग को छोड़नेवाला मनुष्य अपने कुल का वर्णन न करे।) अनुष्टुप् वृत्त है॥२३॥ फिर भी (कुछ वर्णन ) हो । अथवा-अच्छा! तो भी ( कुछ कहा जाता है)। राक्षसों का अकाल (अभाव ) करने के लिए जो पृथ्वी पर अवतीर्ण हुए हैं, उन रामचन्द्रवी का दूत और उस प्रसिद्ध वाली का पुत्र में अङ्गद हूँ। (भाव यह - ३१ संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । तस्य रामस्य दूतोऽहं सुतस्तस्य च वालिनः ॥ २४ ॥ अपि च । . तस्य रामस्य दृतोऽहं येन मे जनको हतः वालिनस्तस्य पुत्रोऽहं यद्वीर्यानुभवस्तव ॥ २५ ॥ रावण:- [अङ्गदं प्रति ] रामः किं कुरुते ? पुत्रः, अहम् = अगदः, अस्मीति योज्यम् । (राक्षसानां समूलनाशार्थ यो विष्णुर्मनु- ध्यरूपं धृतवान् , भगवता तेन रामेण त्वत्समीपं प्रेषितोऽहं त्वद्विजेतुर्वालिनश्च पुत्रो- ऽस्मीति भावः । ) अनुष्टुव वृत्तम् ॥ २४ ॥ अपि च-अन्यदपि । तस्येति। अहम् अङ्गदः, तस्य प्रसिद्धस्य,रामेस्य दाशरथेः, दूतम् सन्देशहरः, अस्मि-वर्त, येन रामेण, मे मम अङ्गदस्य, जनकः-पिता वानी, हताच्यापादितः। अहं, तस्य-प्रसिद्धस्य, वलिनः = तन्नाम्ना वानराधिपतेः, पुत्रः = तनयः, अस्मि, यद्वीर्यानुभवः, यस्य वीर्यस्य = पराक्रमस्य अनुभवः = सम्यग्ज्ञानं परिचयः, तव = ते रावणस्य वर्तते । (क्रोडे धृत्वा स्वात्मनः पराक्रमं त्वां प्रदर्दाशतवती मसितुलिलो वधं यश्चक्रे, तेन राभेण त्वत्समीपं प्रहितः सन्देशवाहकोऽहमस्मीति भावः । ) अनु- ष्टुब वृत्तम् ॥ २५ ॥ इत्थमङ्गदोक्तेरनन्तरं कवी रावणागदप्रश्नोत्तरस्वरूपं पद्यमेकं प्रदर्शयति । तत्र रावणस्य प्रश्नोऽयम्-राम इति । रामः रामचन्द्रः, किं कुरुते = किं कार्य करोति ? है-राक्षसों का समूल नाश करने के लिए जिस विष्णु ने मनुष्य का रूप धारण किया, उस भगवान् राम के द्वारा तुम्हारे पास भेजा गया मैं तुम्हें जीतनेवाले वाली का पुत्र हूँ। ) अनुष्टुप् छन्द है ॥ २४ ॥ और भी- मैं उन श्रीरामचन्द्र जी का दूत हूँ, जिन्होंने मेरे पिता वाली को मारा था । तथा मैं उस वाली का पुत्र हूँ, जिसके पराक्रम का अनुभव तुम्हें है। (भाव यह है-बगल में दवाकर तुम्हें अपना पराक्रम दिखलानेवाले मेरे पिता वाली का वध जिन्होंने किया, मैं उन राम के द्वारा तुम्हारे पास भेजा गया सन्देशवाहक हूँ। ) अनुष्टुप छन्द है ॥ २५ ॥ रावण-[अङ्गद से ] राम क्या करता - है १ संरकृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । रावण:-[ साशङ्कम् ] रामस्याधुना कीदृशी चर्या ? अङ्के कृत्वोत्तमाले प्लवगबलपतेः पादमक्षस्य हन्तुः कृत्वोत्सङ्गे सलीलं त्वचि कनकमृगस्याङ्गमाधाय शेपम् । बाणं रक्षःकुलनं प्रगुणितमनुजेनादरात्तीक्ष्णमक्ष्णः कोणेनोद्वीक्षमाणस्त्वदनुजवचने दत्तकोऽयमास्ते ॥२७॥ अस्य = रावणस्य, निकटे-समीपे, लकाद-लङ्काराज्ये, विभीषणः तस्यानुजो भ्राता, स्थापितः = उपवेशितोऽस्ति । प्रश्नोत्तरस्वरूपं पद्यमत्र समापितं कविना । शार्दूलवि- क्रीडितं वृत्तम् ॥ २६ ॥ रावणो भीतः पुनः पृच्छति-साशङ्कमिति । सभयमित्यर्थः । रामस्येति । चर्या आचरण स्थितिः, कीदृशी-किंस्वरूपा ? ततोऽङ्गदो रामस्य स्थिति दर्शयन् स्वरूप वर्णयति- अङ्के इति । प्लवगवलपतेः, प्लवगवलस्य-वानरसेनायाः पतिः = स्वामी सुग्रीवः तस्य, अङ्के-उत्सङ्गे, उतमा = शिरः, कृत्वा-विधाय स्थापयित्वा, अक्षस्य-तन्नाम- कस्य रावणपुत्रस्य, हन्तुः = नाशयितुः हनूमत इति यावत् , उत्सगे-अड़े, पादम् = चरणं, कृत्वा-सम्पाय, कनकमृगस्य = पूर्व हतस्य सुवर्ण मृगस्य, त्वचि = चर्मणि अासनस्वरूपे, शेषम् = अवशिष्टम् , अङ्गं = पृष्टाद्यवयवं सर्व शरीरमिति यावत् , जात्येकवचनमिदम्, आधाय = स्थापयित्वा. अनुजेन-लक्ष्मणेन कारणैन, प्रगुणितम्- अधिकगुणवत्वं जीतं, रक्षाकुलघ्नं = राक्षसवंशस्य विनाशक, तीक्ष्णं = प्रखरं भया- नकं, वाणं = शरम्, आदरात् = संमानपूर्वकम् , अक्ष्णः = नेत्रस्य, कोणेन = प्रान्त- भागेन, उद्वीक्षमाणः = पश्यन् सन् , अयं = रामचन्द्रः, त्वदनुजवचने, तव = ते अनु- जत्य = विभीषणस्य वचने = वचसि, दत्तकणः, दत्तौ = योजितौ कर्णौ श्रवणे येन रावण-[भय के सहित ] इस समय राम की स्थिति कैसी है ? अङ्गद-वानर-सेना के अधिपति सुप्रीव की गोद में सिर, अक्षकुमार को मारनेवाले हनुमान की गोद में पैर तथा ( मारे हुए ) सुवर्णमृग के चर्मरूपी श्रासन पर बचे हुए (पीठ आदि सारे ) अङ्गों को रखकर, लक्ष्मण के द्वारा अधिक गुणवान् बनाये गये-राक्षसकुल के नाशक-तीखे बाण को आदर के साथ आँख के कोने ( कटाक्ष ) से देखते हुए श्रीरामचन्द्रजी तुम्हारे छोटे भाई विभीषण की बात

३२
दूतागद-नाटकम्-
अनदा-न किञ्चित्
रावण:-अपि च प्राप्तः पयोधेस्तों
कस्मात्साम्प्रतम्
अङ्गदः-एवमेव हि
रावणः-ततो बद्धः किमम्भोनिधिः? |
अङ्गद:-क्रीडाभिः
गवणः-किमसौ न वेत्ति पुरतो लङ्केश्वरो वर्तते
--
-
जानात्येव विभीषणोऽस्य निकटे लङ्कापदे स्थापितः ॥ २६ ॥
अङ्गदस्योत्तरमाह-न किञ्चिदिति . किमपि कार्य न करोतीत्यर्थः ।
पुना रावणस्य प्रश्न:-अपि चेति । अपिच = किञ्च, साम्प्रतम् = इदानीं,
पयोधेः = समुद्रस्य, तट = तीरं, कस्मात् = केन कारणेन, प्राप्तः = उपस्थितोऽस्ति ।
अङ्गदस्योत्तरम्-एवमेव हीति । हि एवमेव = नूनम् इत्थमेव । कारणं
किमपि नास्तीत्यथः।
ततो रावणस्य प्रश्नः-तत इति । ततः तर्हि कारणाभावे सति, अम्भोनिधिः-
समुद्रः, किम् = किमर्थम् , वद्धः = वन्धनविषयीकृतः ?
तत्रागदस्योत्तरम्-क्रीडाभिरिति । क्रीडाभिः = कौतूहलैः, अनायासमित्यर्थः।
रावणस्य पुनः प्रश्नः-किमसाविति । असौ = रामः, न वेत्ति किम् किमु
न जानाति ? ( यत् ) लईश्वरः रावणः, पुरतः = अग्रभागे, वर्तते अस्ति ।
अङ्गदस्योत्तरं तत्र-जानात्येवेति । जानाति एव = अवश्यं वेत्ति, (यत् )
अगद-कुछ नहीं।
रावण--और, इस समय समुद्र के तीर पर क्यों उपस्थित है ?
अङ्गद-निश्चय, ऐसे ही । ( कोई कारण नहीं है।)
रावण--तो, समुद्र को क्यों बाधा ?
अङ्गद कौतूहलों से (अनायास, खेलवाड़ में)।
रावण-क्या राम नहीं जानता है कि रावण सामने
अङ्गद-अवश्य वे जानते हैं (कि) रावण के समीप लङ्का की राजगद्दी पर
(छोटा भाई ) विभीषण बैठाया गया है । (यहाँ कवि ने प्रश्नोत्तररूपी पद्य समाप्त
किया। ) शार्दूलविक्रीडित वृत्त है ॥ २६ ॥

दूताङ्गद-नाटकम्- [रावणस्तत्रावा नाटयन् प्रहस्तस्य कर्णे एवमेवं कथयति । ] प्रहस्त:-यदादिशति देवः । [इति निष्क्रान्तः ।। तदशः सावधान इति यावत् , भूत्वेति शेषः, आस्ते = उपविशति स्थितोऽस्ति । ( अयं भावः-मुग्रीवो यस्य मूधानं हनूमांश्च यस्य चरणमुत्सगे निधाय सभक्ति संवाहयतः, सोऽयं श्रीरामचन्द्रः सुवर्णमृगचर्मासने पृष्ठं निवेश्य स्थितो राक्षसध्वंसकरे शरे सकटाशं दृष्टिपातेन वीरभावं प्रदर्शयन् विभीषगवचनश्रवणाय सावधानस्तिष्ठति।) स्रग्धरा वृत्तम् ॥ २७ ॥ रावण इति । तत्र = रामस्य स्थितेः प्रदशकेऽङ्गदवचने, अवज्ञाम् = अनादर- भावं, नाटयन् = अभिनयन् प्रदर्शयन्निति यावत् । एवमेवम् = इत्थं वक्ष्यमाणं, कुरुष्वेति शेषः । करिष्यमाण कार्य केनापि नाकर्णनीयमिति तद्वचनं प्रहस्तस्य कर्णे कथितं राव- णेन । तच्च कार्य 'मायामयीं सीतामानये वरूपमवगन्तव्यम् । रावणादेश स्वीकृतवतः प्रहस्तस्य ततः प्रस्थानं दर्शयति यदादिशतीति । यदाज्ञापयति श्रीमान् , (तदहं करोमीत्यर्थः । ) इतीति । निष्कान्तः = निर्गतः। में कान देकर ( सावधान होकर ) लेटे पड़े हैं। (भाव यह है--सुग्रीव जिनका माथा तथा हनूमान् जिनका और अपनी गोद में रखकर भक्ति के साथ दवा रहे हैं, वे सुवर्णमृग-चर्म के आसन पर पीठ रखकर लेटे हुए श्रीरामचन्द्र जी, राक्षसों का नाश करनेवाले वाग पर कटाक्षयुक्त दृष्टि पात के द्वारा वीरभा को दिखलाते हुए, विभीषण की बात सुनने को सावधान हैं। ) स्रग्धरा छन्द है ॥ २७ ॥ [ रावण, ( राम की स्थिति दिखलानेवाली) अङ्गद की वात पर निरादर दिख- लाता हुआ, प्रहस्त के कान में कहता है ‘ऐसा ऐसा ( करो)।] किया जानेवाला काम कोई न मुने-इस लिए वह वात रावण ने प्रहस्त के कान में कही। और वह काम वनावटी सीता ले आओ' इस प्रकार का समझना चाहिए। प्रहस्त-श्रीमान् जो आज्ञा देते हैं ( वह मैं करता हूँ।) [ इस प्रकार ( कहकर) चला गया।] [ तब प्रहस्त के साथ नकली सीता प्रवेश करती है।]

.. संस्कृतहिन्दोव्याख्याद्वयोपेतम् । [ ततः प्रविशति प्रहस्तेन सह मायामथिती। मैथिली-जअदु जअदु अज्ञउत्तो । जयतु जयत्वार्यपुत्रः। [इत्यभिद- धाना रावणोत्सङ्गमारोहति । ] रावणः- स्वगतम् । ] साधु, भो मायामवि ! साचु जानासि दश- कण्ठमाराधयितुम् । अङ्गदः- सविषादमात्मगतम् । अपि नाम जानकी पण्याङ्गना- ततो मायासीतां प्रवेशति-ततः प्रविशतीत्यादिना । मायामैथिली = कपट- मयी कृत्रिमा सीता। अत्र कृत्रिमा स्वानुकूनां च सीतां प्रवेशयतो रावणस्यैषोऽभिप्रायोऽस्ति यत्तस्या रावणानुरागसूचकानि वचनान्याक विस्मयमानोऽङ्गदत्तत्सर्वं गत्वा रामं कथमेदिति । प्रविशन्त्या मायामय्याः सीताया बाक्यमाह-जअदु इति । 'जअदु' इति द्विवंचनेन जयस्य पौनःपुन्य सूच्यते । 'आर्यपुत्रः पुनः पुनर्विजयं प्राप्नोतु' इति वदन्ती रावणस्याङ्कमध्यं प्रविशतीत्यर्थः । ततः प्रसन्नो रावणो मनसि तां प्रशंसन्नाह- साधु इति । साधु - शोभनम् , आराधयितुं = सेवितुं प्रसादयितुमिति यावत् , साधु = सम्यक् । (शोभनं प्रशंसनीयं ते कार्यम् । रावणप्रसादने निपुणासीति भावः )। रावणोत्सङ्गारोहणं दृष्दा तस्याः सीतायाश्चरित्रं शङ्कमानः सखेदं मनस्याहाङ्गदः- अपि नामेति । अपि नाम = किम् , *मण्याङ्गनाचरितम् , पण्या = विक्रेतत्र्या या यहाँ बनावटी और अपने अनुकूल सीता का प्रवेश करानेवाले रावण का यह अभिप्राय है कि उसके रावणविषयक अनुरागसूचक वचनों को सुनकर आश्चर्य करता हुआ अङ्गद वह सब जाकर राम से कह दे। मायामैथिली-आर्यपुत्र की जय हो जय हो । [ ऐसा कहती हुई रावण की गोद पर बैठ जाती है।] रावण-अपने मन में ] अरी कपटमयी सीता! ठीक है, रावण को प्रसन्न करना भली भाँति जानती हो । ( तुम्हारा काम सुन्दर, प्रशंसा के योग्य है। रावण को प्रसन्न करने में निपुण हो।) अङ्गद-[खेद के साथ, मन में ] क्या सीता वेश्या का सा काम करेगी ? अनादर्शपुस्तके 'परायाङ्गनाचरितमित्येष पाठो मुद्रित उपलभ्यते।अशुद्धेऽस्मिन् ३६ दूताङ्गद-नाटकम्- चरितमाचरेत् ! भवतु | विलोकयामि तावत् । रावणः-देवि ! विदेहनन्दिनि ! प्रतिबोध्यतां रामप्रहितोऽय शाखामृगः। मायामैथिली-[अङ्गदं सवहुमानमवलोक्य 1] वत्स ! अङ्गद ! मह वयणहिं पडिबोधेहि राहवम्- इम्मवर कीस खिजसि राहव ! तं वज णियं णश्ररम् | अङ्गना = स्त्री, अभीष्टं मूल्यमादाय निश्चितं समयं यावद् यस्य कस्यापि भवितुमर्हन्ती वेश्येति यावत् , तस्या इव चरितं = वृत्तं कार्यम् , आचरेत् = कुर्यात् । भवतु = तिष्टतु, तावदिति वाक्यालझारे । किमेषा सीता वेश्येव कार्य कुर्यात् ? तिष्टतु, पदयामि-(अग्रे किं भवतीति ।) देवीति । विदेहनन्दिनि = देहाभिमानरहितस्य जनकस्य राजर्षेः पुत्रि ! रामहितः = रामेण प्रेषितः, शाखामृगः = वानरः, अयम् = अङ्गदः, प्रतिबोध्यताम् संवेद्यतां वोधनपुरःसरं सूच्यताम् । रामस्य दूतमेतमनुकूलं विधेहीति भावः । ततः प्रतिबोधयन्ती सीतागदं सादरं दृष्ट्वा ब्रूते-वत्सेति । मद्वचनानि रामचन्द्र प्रति सूचयेति भावः । तथाहि-इम्मवरेति । एषाम् , आदरे वहुत्वमिदम् , अस्य अच्छा, देखता हूँ--(आगे क्या होता है ?।) रावण-देवी : विदेहराज जनक की पुत्री ! राम के मेजे हुए इस बन्दर को समझायो। (अर्थात् राम के दूत इस बन्दर को अनुकूल बनाओ।) मायामैथिली-[अङ्गद को बहुत आदर के साथ देखकर ] श्री बच्चे अङ्गद ! मेरी बातों से राम को समझाओ- इन ( रावण ) के ऊपर क्यों खीझ रहे हो ? हे राम! तुम प्रसिद्ध अपनी नगरी पाठे तदर्थविचारप्रसङ्गे च विषमे समुपस्थिते सति परस्परालापे कदाचिदस्मन्मित्रै- होशिङ्गजगनाथशास्त्रिभिरर्थानुगुण्येन 'पण्याङ्गनाचरितमित्येष पाठः स्वकल्पितः प्रास्तावि । अनुरूप इति मत्वा च स एव पाठोऽस्माभिर्विन्यस्तः । तत्र चैवं युक्तरूपं प्रतिभाति यन्मूलपुस्तके हस्तलिखिते वर्तमानः 'पण्याङ्गनेत्यत्र 'परायाङ्गन्नेत्येतादृशो- ऽक्षरविन्यासः संशोधकमहाभागैर्मुद्रणकाले, व्यजनभूतस्याणकारस्य 'रास्वरूपेणा- ऽप्यवगन्तुं शक्यतया 'परायाङ्गनेत्येवंरूपेण पठितः स्यात् । स एवाऽपपाठोऽद्यापि पुस्तकस्यास्य चतुर्थेऽपि संस्करणे तदवस्थ एव सन्दृश्यत इत्यहो! संशोधनकर्मणः कौशलम् ।

३७ संस्कृतहिन्दीव्याख्यादयोपेतम् । दिण्णाहं णिजहिअए सक्खीकिय मयणमेस्स ॥ २८ ॥ अवि । मयि रावणाङ्कपङ्कजविलासहंसीइँ अन्ज रहुणाहो । रक्खसमटेहिं भञ्जिभरतं भूसेदु णिजरज्जम् ॥ २९॥ ( वत्स! अङ्गद ! मद्वचनैः प्रतिबोधय राघवम्- एषामुपरि कस्मात्खिद्यसे राघव ! तद् व्रज निजं नगरम् । दत्ताहं निजहृदये साक्षीकृत्य मदनमेतस्मै । - पुरोवर्तिनो रावणस्येत्यर्थः, उपरि = अरिष्टात् , कस्मात् खिद्यसे-किमर्थं विषीदसि ? कुप्यसीति यावत् । रावणविषो किन्नाम खिन्नः ? कुपितो भवसीत्यर्थः । हे राघव = राम !, त्वम् , तत्-प्रसिद्धं, निजं नगरं = स्वां पुरीमयोध्या, ब्रजाच्छ । अहं-सीता, निजहृदये = आत्मनश्चित्ते, मदन = कामं, साशीकृत्य = साक्षिभूतं कृत्वा, एतस्मै : रावणाय, दत्ता = समर्पिताऽस्मि । (अयं भावः-हे राम ! रावणस्य बलं विचिन्त्य त्वया क्रोधो न कार्यः। गच्छायोध्याम् । अहं मनसा रावणस्य भार्या सम्पन्ना । अत्र साक्षी मदनोऽस्तीति । ) आर्या वृत्तम् ॥ २८॥ अपि चेति । पुनरन्यदप्याह-मयीति । अद्य-वर्तमाने समये, मयि-सीतायां रावणाइपजविलासहंस्यां, रावणस्य अङ्कः = उत्सङ्ग एव पकज = कमलं तत्र विलासे- क्रीडाकरणे हंसी = हंसाजनास्वरूपा तथाभूतायां सत्यां, रघुनाथः % रामचन्द्रः, राक्षसभटः = वीरैर्निशाचरैः, भजितभरतं, भजितः = आमर्दितः भरतः = रामत्राता कैकयीतनूजोयत्र तत्, भजितपदप्रयोगोऽयं चिन्त्यः, निजराज्यं स्वां राजधानीमयोध्या, अयोध्या चले जाओ। मैं अपने हृदय में कामदेव को साक्षी बनाकर इन ( रावण) को दे दी गयी हूँ। (भाव यह है-हे राम ! रावण के बल का विचार कर, तुम्हें खीमना नहीं चाहिए। तुम अयोध्या चले जाओ । मैं मन से रावण की पत्नी वन गई हूँ। इसमें कामदेव साक्षी है)। आर्या छन्द है ॥ २८ ॥ और भी- मेरे, रावण के उत्सा (गोद)-रूपी कमल पर विहार करने में हंसाना-स्वरूप होने पर, रामचन्द्र उस अपनी राजधानी को जाकर अलकृत करें, जहाँ भरत पर राक्षसवीरों द्वारा आक्रमण किया गया है। (सारांश यह है कि मैं रावण की गोद में विहार कर रही हूँ। राक्षसों ने अयोध्या में जाकर भरत पर आक्रमण , ३ दूताङ्गद-नाटक- अपि च । मयि रावणाङ्कपङ्कजविलासहंस्यामद्य रघुनाथः । राक्षसभटैञ्जितभरतं भूषयतु निजराज्यम् ।।) अङ्गदः-[कर्णी विधाय ] न खलु भवति जानकी । यतः, अश्रुतपृाऽविनया पर्याप्तालङ्कृता च शीलेन । सा राघवस्य पत्नी पुनाति भुवनानि गङ्गेव ॥३०॥ [ततः प्रविश्य पटाक्षेपेण] भुषयतु-गलाऽलङ्करोतु । (अहं रावणा) विहरामि। राक्षसैरयोध्यां गत्वा भरतस्योपर्या- क्रमणं कृतम् । अतो निजा राजधानी रामेण प्रतिगन्तव्येति भावः।) आर्या वृत्तम् ॥२९॥ विलक्षणमिदं वचनमाकर्ण्य तस्याः सीतात्वे सन्दिहानोऽङ्गदः कर्णगेर्हस्तं दत्त्वा व्रते- कौँ पिधायेत्यादि । कौँ पिधाय = हस्ताभ्यां कर्णयोारे अवरुध्य, तद्वचन- मश्रुत्वेत्यर्थः। न खल्विति । खलु निश्चये, इयमिति शेषः,पूर्वोक्तं वदन्तीति तदर्थः । अश्रुतपूर्वेति । अश्रुतपूर्वाऽविजया, अश्रुतपूर्वः = पूर्व न श्रुतः आकर्णितः अवि- नयः = औद्धत्यं यस्याः सा, शीलेन = सदाचारेण च, पर्याप्तालकृता, पर्याप्त पूर्ण- रूपेण यथा स्यातथा अलङ्कृता = विभूषिता, सा= प्रसिद्धा पतिव्रता, राघवस्य = रामस्य, पत्नी = भार्या सीता, गङ्गा = भागीरथी इव, भुवनानि = लोकान् , पुनाति- पवित्रान् करोति (सीता जगत्पावनी पतिव्रता च. प्रसिद्धति दुराचारिणीय - सीता न भवितुमर्हतीति भावः । ) आर्या वृत्तम् ॥ ३० ॥ इदानी परमार्थसीतास्वरूपं वर्णयन्त्याः कस्याश्चिद् राक्षस्याः प्रवेशं दर्शयति कविः-ततः प्रविश्येति । पटाक्षेपेण, पटस्य = जवनिकायाः श्राक्षेप आकर्षणम् अपसारणं वा तेन । किया है, अतः तुम अपने राज्य में लौट जायो । ) आर्या छन्द है ॥ २९ ॥ अगद-कानों को बन्दकर ] निश्चय ( यह ) सीता नहीं है। क्योंकि- जिसका अविनय कभी नहीं सुना गया और जो सदाचार से पूर्णतया अलस्कृत है, वह रामचन्द्र की भार्या पतिव्रता सीता गङ्गा के समान (सब) लोकों को पवित्र करती है । ( अर्थात् सीता जगत् को पवित्र करने वाली पतिव्रता प्रसिद्ध है, इसलिए यह दुराचारिणी सीता होने योग्य नहीं है।) आर्या छन्द है ॥ ३० ॥ [तब पर्दा स्वींचकर अथवा हटाकर. प्रवेश करके ] संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्धयोपेतम् । ३६ राक्षसी- श्रुत्वा रघुपतेः किञ्चिदनिष्टं देव ! मैथिली । विधातुं सर्वदुःखान्तं लतापाशेन वाञ्छति ।। ३१ ।। रावणः-[ सखेदम् ] श्राः ! किमेवमभिहितमनवसरे । राक्षसाः ! रक्षत रक्षत जानकीम् । [ इति मायामथिली विसर्जयति ] अङ्गदः-[ सहर्षम् ] परमार्थमैथिलीमयेन तेजसा तिरस्कृतं माया- मैथिलीमयमन्धकारम् । वल्लाः । राक्षस्या वचनमाह- श्रुत्वेति । हे देव = स्वामिन् ! रघुपतेः = रामस्य, किञ्चित् = किमपि, अनि- टम् = अमङ्गलं, श्रुत्वा = निशभ्य, मैथिली = सीता, लतापाशेन, लतायाः = पाशः = बन्धनं तेन कारणेन, सर्वदुःखान्तं = सर्वेषां दुःखानां नाशं, विधातुं = कर्तु, वाञ्छति = इच्छति । ( रामचन्द्राऽमङ्गलश्रवणेन समं सीता स्वीयमप्यमङ्गलं किमपि चिकीर्षतीति भावः । ) अनुष्टु । वृत्तम् ॥ ३१ ॥ एतद् वृत्तं श्रुत्वा दैन्येन सह रावणः प्राह-श्राः इति । श्राः = कष्टम्, अनव- सरे = अवसराभावे, अनुचिते समये, एवं = 'श्रुत्वा रघुपते रित्यादिरूपं, किन् अभि- हित = राक्षस्या किं कथितम् ? सीतानुरागप्रसङ्गे सीतामनस्तापवृत्तश्रवणं नोचितम्, अत एतद्वृत्तकथनस्यावसरो नास्तीत्यर्थः । ततो राक्षसान् प्रत्याह-राक्षसा इति । रक्षत रक्षतेति द्विरुक्तिरियं रक्षणस्यावश्यकर्तव्यत्वं योतयति । इतोति । इतिपूर्वोक्तं, वदन्निति शेषः, विसर्जयति-सेवकद्वारा दूरीकरोति । मायासीता विनष्टां दृष्ट्वाऽङ्गदः प्रसन्नः प्राह-परमार्थति । परमार्थमैथिली- राक्षसी-हे नाथ ! रामचन्द्र के कुछ अमङ्गल को सुनकर सीता लता के फाँस से सब दुःखों का अन्त करना चाहती है। (रामचन्द्र का अमङ्गल मुनने के साथ सीता अपना भी कुछ अमङ्गल करना चाहती है । ) अनुष्टुम् छन्द है ॥ ३१ ॥ रावण-[दीनता के साथ ] ओह ! विना समय के (अनुचित समय में) ऐसा क्या कहा ? राक्षसो! सीता की अवश्य रक्षा करो। [ इस प्रकार (कहता हुआ ) माया सीता को हटा देता है । ] अगद- हर्ष के सहित ] सत्यसीता-रूपी प्रकाश से मायासीता-रूपी अन्ध- कार हट गया।

दूतागद-नाटकम्- रावणः-भो वलीमुख ! किमपि वक्तुकामः ? अङ्गदः- न दोपः खल्पोऽपि प्रभवति तवाकृत्यकरणा- दपि व्यादानां भवति परमं मण्डनमिव । अतः क्रव्यादेश ! त्वयि न परदारापहरणा- दनौचित्यं किञ्चित्तदपि विषमाः क्षत्रियरुषः ।। ३२ ।। मवेन = सत्यसीतास्वरूपेण, तेजसा = प्रकाशेन, मायामैथिलीमयं = मिथ्यासीता- स्वरूपम्, 'अन्धकारोऽस्त्रिया'मिति क्लीवत्वम् । पुनरङ्गदाकिमपि श्रोतुमिच्छन् ब्रवीति रावण:--भो वलीमुखेति । वलीमुख- वानर ! वक्तुकामः, वक्तुं = कथयितुं कामः = अभिलाषोऽस्येति तादृशः, 'तुं काम- मनसोरपीति मलोपः, असीति शेषः । अगदः कथयति-- न दोष इति । अकृत्यकरणादपि = कुकार्यविधानादपि, तव = ते, स्वरूपः अपि = अणुः अपि, दोषः = दूषणं, न प्रभवति = न जायते । तदकृत्यमिति शेषः, क्रव्यादानां, क्रव्यं = मांसम् अदन्ति = भक्षयन्तीति तेषां राक्षसानां, परमं = बहु, भूषणम् इव = शोभाजनक यथा, भवति = सजायते । अतः = अस्मात्कारणात् , क्रव्यादेश = राक्षसराज रावण !, परदारापहरणात् = परस्त्रिया आनयनात् , त्वयि स्वद्विषये, किञ्चित् = किमपि, अनौचित्यम् औचित्याभावः, न = नास्ति । तदपि तथापि एवं सत्यपि, क्षत्रियरुषः = क्षत्रियाणां क्रोधाः, विषमाः = भयानकाः भवन्ति । ( राक्षसाः सर्वं कर्तुं शक्नुवन्तीति राक्षसराजस्य ते परस्त्रीहरणं नानुचितम्, परमेतद- सह्य क्षत्रियाणां भवतीति भावः । ) शिखारेणी वृत्तम् ॥ ३२ ॥ रावण--अरे बन्दर | कुछ कहने को इच्छुक हो ? अङ्गद-बुरा काम करने से भी तुम्हारा थोड़ा भी दोष नहीं है। (वह बुरा काम ) राक्षणों के लिए शोभाजनक सा हो जाता है। अतः हे राक्षसराज । परस्त्री- हरण करने से तुममें कुछ अनुचित नहीं है, तो भी क्षत्रियों के क्रोध भयङ्कर होते हैं। ( राक्षस सब कुछ कर सकते हैं, अतः राक्षसराज तुम्हारा परस्त्रीहरण कार्य अनुचित नहीं है, किन्तु यह काम क्षत्रियों को असह्य हो जाता है। ) शिखरिणी छन्द है ॥ ३२ ॥ हे संस्कृतहिन्दीव्याख्यात्योपेतम् । ४१ रावण:-[ सक्रोधम् ] आः पाप ! दुर्मुख ! मौखर्यदर्शनेन राघव- मर्घयसि न पुनर्निदर्शनेन । अङ्गदः-किमपरमुदाहरणम् ? विलोकय । समं प्रतिज्ञया येन ती दुस्तरमर्णवम् । वनद्रुमाः सुवेलस्य भज्यन्ते त्वद्भुजा इव ॥ ३३॥ रावणः-अरे ! विचारमूढ ! पारावतैः किमयमम्बुनिधिर्न तीर्णः इदं निशम्य रावणः क्रुद्धो ब्रूते--श्राः पापेति । दुर्मुख = अबद्धमुख ! मौखर्य- दर्शनेन = दुर्मुखताप्रकाशनेन, अर्घयसि = पूजयसि, निदर्शनेन = उदाहरणेन । अङ्गदो वक्ति--किमपरमिति । अपरम् = अन्यत् , उदाहरणं = निदर्शनम् । भविष्यतीति शेषः । सममिति । येन = रामेण, प्रतिज्ञया = आश्रवण दृढनिश्चयेनेति यावत् , सम- सह, दुस्तरं = दुःखेन तरीतुं शक्यम्, अर्णव = समुद्रं, तीर्खा = उल्लङ्घय, सुवेलस्य- तदाख्यपर्वतस्य, बननुमाः काननवृक्षाः, त्वद्भुजा इव-त्वदीया बाहवो यथा, भज्यन्ते= उन्मूल्यन्ते । (समुद्रपारं गतो रामस्तै भुजान् यथोन्मूलयिष्यति तथैव साम्प्रतं सुवेल- काननवृशानुन्मूलयतीति भावः । ) अनुष्टुव वृत्तम् ॥ ३३ ॥ ततो रावणः प्राह-अरे इति । विचारमूढ = विचारं कर्तुमसमर्थ ।। पारावतैरिति । पारावतैः = कपोतः, अयम् एष पुरो वर्तमानः, अम्बुनिधिः रावण-[ क्रोध के साथ ] अरे पापी !(दुष्टमुखवाले) बकवादी । वकवादीरन दिखलाने से रामचन्द्र का आदर कर रहे हो न कि उदाहरण से । अगद--और क्या उदाहरण (होगा)? देखो- जो राम प्रतिज्ञा के साथ, कठिनाई से पार करने योग्य समुद्र को पार कर तुम्हारी भुजाओं के समान सुवेल पर्वत के वन के वृक्षों को उखाड़ते हैं। (अर्थात् · समुद्र पार गये हुए रामचन्द्रजी जिस प्रकार तुम्हारी भुजाओं को उखाडेंगे, उसी प्रकार इस समय सुवेल पर्वत के वृक्षों को उखाड़ रहे हैं । ) अनुष्टुप् छन्द है ॥३३ रावण-अरे विचारहीन ! क्या इस समुद्र को कबूतरों ने पार नहीं किया? और कहाँ किस प्रकार बन्दरों ने पहाड़ों पर आक्रमण नहीं किया ? (अवश्य किया)। मैं तब बाहुबल .

, %3D ४२ दूताङ्गद-नाटकम्- क्रान्ताः कथं न कपिभिः क च नाम शैलाः। तद्वेनि दोर्बलमसौ यदि शौर्य रेखा- माविष्करोति करवालकपोपलेऽद्य ॥ ३४ ॥ अपि च, रे ! रावणं न जानासि | आस्कन्धावधि कण्ठपीठविपिने प्राक्चन्द्रहासाऽसिना छेत्तुं प्रक्रमिते मयैव झटिति त्रुट्यच्छिरासन्ततौ । समुद्रः, किं न तीर्गः = न लवितः किमु ? अर्थादवश्यं तद्धितः । च = अपि च, क - कुत्र स्थाने, कथं = केन प्रकारेण, कपिभिः = वानरैः, शैलाः = पर्वतः, न नाम = न तावत् , क्रान्ताः = आक्रान्ताः ? अवश्यमेवाकान्ताः। तत् = तदा, अहं दोर्बल = भुजयोः सामर्थ्य, वेनि = जानामि, यदि-चेत्, असौ = रामः, अद्य = अस्मिन्समये, करवालकषोपले, करवालः = मम खड्ग एव कषोपला निकषपाषाणः तस्मिन् , शौर्यरेखां, शौर्यस्य - सुवर्णरूपवीर्यस्य रेखा = लेखाम् , आविष्करोति प्रकाशयति । ( समुद्रतरणं पर्वताक्रमणं चेति सरल कार्यम् । मम खडा एव रामस्य शूरतायाः परीक्षकोऽधुनेति भावः । ) वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ३४ ॥ पुनरपि किश्चित्कथयिष्यन्नाह-अपि चेत्यादि । आस्कन्धावधीति । प्राक् = पूर्व, मयैव = रावणेनैव, चन्द्रहासाऽसिना चन्द्रहासनामकेन खड्गेन, त्रुट्यच्छिरासन्ततौ, त्रुध्यन्ती = छिन्ना भवन्ती शिरासन्त- तिः = नाडीसमूहः यस्य तदृशे, कण्ठपीठविपिने, कण्ठा = गला एव पीठानि = आसनानि येषां ताजि मुखानीति थावत् तेषां विपिने वने समूह इति यावत् , अथवा. कण्ठपीठानां = गलस्वरूपकाष्टफलकानां विपिने, आस्कन्धावधि = स्कन्धपर्यन्तम् , आङ् मर्यादाभिविध्योः, झटिति = त्वरया, छेत्तुं = कर्तितुं, प्रक्रमिते = प्रारब्धेस ति, कथश्चिदत्रेट समाधेयः, प्रक्रमः प्रारम्भः सजातोऽस्येति वा, अत्रार्थे-तदस्य सञ्जातं समझता हूँ, यदि. राम आज मेरे खड्गरूपी कसौटी पर शूरता ( रूपी सोने ) की लकीर प्रकाशित करता है । ( समुद्र को पार करना पहाड़ों पर आक्रमण करना- यह सहज काम है । इस समय मेरी तलवार ही राम के पराक्रम की परीक्षा करने- वाली है: ) वसन्ततिलका छन्द है ॥ ३४ ॥ और, अरे ! रावण को नहीं जानते हो। पहले जथं मैंने ही, चन्द्रहास खड्ग से मुखो. अथवा कण्ठरूपी.पटरों का जंगल .

संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । अस्मेरं गलिताश्रु गद्दपदं भुग्नं च यद्येवभू- द्वकोब्वेकमपि स्वयं स भगवांस्तन्मे प्रमाणं शिवः ॥ ३५ ॥ अङ्गद:- किं राघवस्य दशकन्धर!चन्द्रहास- वंशेऽभवन्भुवनभीतिभिदः शरास्ते । तारकादिभ्य इतच्, यदि = चेत् , एषु वक्त्रेषु = दशसु मुखेषु, एकमपि = एक मुखमपि, अम्मेरम् = ईषद्धास्यरहितं, गलिताश्रु, गलितानि = निर्गतानि अश्रुणि-रोद- नजलानि यस्मात्तत् , गद्गदपदं, गद्गदानि = स्खलगतीनि पदानि-शब्दाः यस्मिंस्तत, भुग्नं = कुटिलं च, अभूत् = अभवत् , तत् = तहि, स्वयं = स्वस्वरूपेण, सः = प्रसिद्धः, भगवान् , शिवः = शङ्करः, मे = मम, प्रमाण-प्रमाणभूतः अस्ति । ( यदाहं भगवतः शङ्करस्य पुरः सोत्साहं स्वमुखानि च्छेत्तुमुद्यतोऽभवं त्दैकमपि मे मुखं दुःखा- कुलं नाभूत् । अत्रार्थे भगवान् शङ्कर एव साक्ष ति भावः ।) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३५ ॥. रावणस्य गर्वोक्तौ रामशराणां शूरतां वर्णयन्नङ्गदः प्राह- किमिति । हे दशकन्धर ! = रावण !, भुवनभीतिभिदः, भुवनभीति-जगद्भयं भिन्दन्ति = विदारयन्तीति तादृशाः, ते = प्रसिद्धाः, शराः = वाणाः, किं = किमु, चन्द्रहासवंशे = चन्द्रहासनामकखड्गरयान्वये, अभवन् = सञ्जातः ? मूढ !-रे मूर्ख !, (समूह;-जिसकी नाडियों का समूह टूट रहा था-स्वरा के साथ कन्धे तक काटना. आरम्भ किया, तब यदि इन मुखों में एक मुख भी मन्दहास्य से रहित, आँस गिराने लड़खड़ाते-शब्दवाला एवं टेढ़ा हुआ होगा, तो स्वयं वे शङ्कर भगवान् प्रमाण ( साक्षी ) हैं। (जब मैं भगवान् शङ्करजी के सामने उत्साहपूर्वक अपने मुखों को काटने लगा तब मेरा एक मुख भी दुःख से व्याकुल नहीं हुआ। इस विषय में भगवान् शङ्कर ही साक्षी हैं ) । शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ३५ ॥ अङ्गन्द-रावण ! जगत् के भय को मिटानेवाले वे प्रसिद्ध राम के बाण क्या चन्द्रहास के कुल में उत्पन्न हुए हैं ? मूर्ख ! जिनसे कटे तुम्हारे सिर फिर उत्पन्न नहीं होंगे, जैसे कि शङ्कर के ( पूजन-रूबी) उत्सव में उत्पन्न हुए थे। (भाव यह है -शङ्कर के पूजन का काम प्रारम्भ होने पर उस उत्सव में चन्द्रहास खड्ग से कटे हुए तुम्हारे सिर जिस प्रकार शङ्करजी के वर के प्रसाद से फिर उत्पन्न हुए - . बाला, दूताङ्गद-नाटकम्- लुनानि यैस्तव शिरांसि पुनः प्ररोह- मेष्यन्ति मृढ ! नहि धूर्जटिपर्वणीव ॥ ३६॥ रावणः-[ सक्रोधं चन्द्रहासमादाय ] रे ! अपसरापसर मेऽग्रतः, न पुनः कथाशेपं करिष्यामि । अङ्गदः-[गन्तुमिच्छन् ] रे नक्तञ्चरराज ! मुश्च सहसा देवीमिमां मैथिली मिथ्या किं निजपौरुषस्य नटनप्रागल्भ्यमभ्यस्यसि ? यः = वाणैः, लूनानि=छिन्नानि, तव-रावणस्य, शिरांसि = मस्तकानि, धूर्जटिपर्वणि, धूर्जटेः = शङ्करस्य पर्व-पूजनरूप उत्सवः तस्मिन् , इव-यथा, पुनः = भूयः, प्ररोहम् = उत्सत्ति, न एष्यन्ति = न प्राप्स्यन्ति । ( अयं भावः-शङ्करपूजनकार्य प्रारब्धे सति तस्मिन्नुत्सवे चन्द्रहासेन च्छिन्नानि ते शिरांसि शङ्करवरप्रसादाद्यथा पुन- रुत्पन्नानि, तथेदानों रामस्य वाणैश्छिन्नानि तानि पुननोत्पत्स्यन्ते । अत्र्यों राम- वाणाचन्द्रहाससदृशा व्यर्था न भवन्तीति । ) वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ३६॥ अङ्गदवचनं श्रुत्वा क्रोधपूर्णो रावणः खड्गं गृहीत्वा तं हन्तुमुद्यतो ब्रूते-रे इति । अपसरापसरेति द्विरुक्तिस्त्वरायाम् । शीघ्र पलायस्वेत्यर्थः, अग्रतः सांमुख्यात् । 'न पुनः कथाशेष करिष्यामी'त्यस्यार्थः प्रागुक्तः । ततो गन्तुमिच्छतोऽङ्गदस्य वाचं प्रस्तौति कविः-रे नक्तंचरराजेति । रे नक्कश्चरराज ! = अये राक्षसानां स्वामिन् ! इमां = रामभायो, मैथिली देवीं = सीता देवी, सहसा = अविचार्य, मुञ्च = परित्यज । मिथ्या = असत्यं, निजपौरुषस्य स्वीयपुरुषार्थस्य, नटनप्रागल्भ्यं = नर्तने प्रौडिं, किम् = किमर्थम् , अभ्यस्यसि = पुनः पुनः परिशीलयसि ? किन्नरगणैः = तुरजवदनानां किम्पुरुषाणां समूहैः, उद्गीतदो- 'उस प्रकार इस समय रामचन्द्रजी के बाणों से कटे वे सिर फिर उत्पन्न नहीं होंगे। श्रव्यर्थ रामबाग चन्द्रहास के समान व्यर्थ नहीं होते। ) वसन्ततिलका छन्द है॥३६॥ रावण-क्रोध के सहित खड्ग लेकर ] अरे बन्दर ! मेरे सामने से जल्दी हट जाओ, नहीं तो तुम्हें कथाशेष (मरा हुआ) कर दूंगा। अङ्गद-जाने की इच्छा करता हुआ] ऐ राक्षसराज! बिना विचार किये राम की पत्नी सीता को छोड़ दो. झूठ अपने पौरुष के नचाने की प्रौढि का अभ्यास क्यों कर रहे हो! इस (लका में . !

. ? संस्कृतहिन्दीव्याख्यायोपेतम् । एतां पश्यसि किं न किन्नरगणैरुद्गीतदोर्विक्रमां सेनां वानरभर्तुरुद्भटभुजस्तम्भाप्रभीमां पुरः ? ॥३७॥ अपि च । शिरोभिर्मा देवीः शिव इव न ते दास्यति पुनः प्रबन्धं पश्याब्धेः सरस इव कैलाससुभट !! विक्रमाम् , उद्गीतः = उच्चः स्वरेण गीतः दोर्विक्रमः = बाहुपराक्रमो यस्यास्ताम् , उद्भटभुजस्तम्भायभीमाम् , उद्भटानां = वीराणां भुजाः = बाहव एव स्तम्भाः तेषाम् अप्रैः = अग्रभागः भीमां = भयङ्करीम् , एतां = लक्षास्थितां, वानरभर्तुः = सुप्रीवस्य, सेनां चमू , पुरः = अग्रभागे, किं न पश्यसि = नावलोकर्यास किमु ? अर्थादवश्य पश्यसि । ( रावण ! कमपि विचारमकृत्वा रामाय सीतां प्रत्यय । असत्यं निजपौरुष न प्रशंस । इयं सुप्रीवसेना, यदीयभुजपराक्रमः किन्नरैर्गीयते स्म या चात्युन्नत जै- भयं दर्शयन्ती दृश्यते, नूनं ते नाशं करिष्यतीति भावः।) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥३७॥ अपि च% अन्यच्च । शिरोभिरिति । शिरोभिः मस्तक, मा देवी-न क्रीड, शिरश्छेदरूपांघूतक्रीडां न कुरुष्वेत्यर्थः । पुनः = भूयः छेदानन्तरं, शिव इव = शङ्करो यथा, कोनीति शेषः, ते = तुभ्यं, न दास्यति = न वितरिष्यति । सरसः = कासारस्थ, इव = यथा, अब्धेः= समुद्रस्य, प्रबन्धं = प्रकर्षेण बन्ध, पश्य = जानीहि । हे कैलाससुभट, कैलासे कैलासविषये कैलासोत्थापन इति यावत् सुभटः = वीरः तत्सम्बुद्धौ, (परं) मम = मे स्थित ) सुग्रीव की सेना को--जिसकी भुजाओं का पराक्रम किन्नरों द्वारा ऊँचे- स्वर में गाया गया है और जो वीरों के ( ऊपर उठे हुए ) बाहुरूपी स्तम्भों के अग्रभागों से भयङ्कर है-सामने नहीं देख रहे हो ? अर्थात् अवश्य देख रहे हो। ( रावण ! कुछ भी विचार न कर रामचन्द्रजी को सीता लौटा दो, झूठ अपने पुरुषार्थ की प्रशंसा न करो। यह सुग्रीव की सेना-जिसके बाहुओं का पराक्रम किन्नरों से गाया जाता है और जो ऊँचे ऊँचे वाहुओं से भय दिखलाती हुई दिखाई पड़ रही है-निश्चय तुम्हारा नाश करेगी, यह भाव है। ) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ।। और भी मस्तकों की बाजी न लगाओ, फिर ( कटने के बाद ) शङ्कर के समान (कोई) तुम्हें न देगा। झील के समान समुद्र का बन्धन समझो। हे कैलासपर्वत (के उठाने में ) वीर ! (किन्तु ) मेरे पिता के बाहुओं की विजय होने पर जिसका यश -- है दूताङ्गद-नाटकम्- हितं तु त्वां ब्रूमो मम जनकदोर्दण्डविजये चलत्कीर्तिस्तम्भ ! त्यज कमलबन्धोः कुलवधूम् ॥ ३८ ॥ किञ्च । आदौ येन सुवाहमुख्यपिशिताहारैः समं ताडका नीता नाशमतश्च भन्नवदनश्रीस्ते स्वसाऽकारि च । अगदत्य, जनकदोर्दण्डविजये, जनकस्य = पितुर्वालिनः दोर्दण्डयोः = भुजयोः विजये = जये सति, चलत्कीर्तिस्तम्भ ! चलन्ती = आन्दोल्य माना कीर्तिरेव = यश एव स्तम्भः यस्य तत्सम्बुद्धौ, त्वां तु = त्वां पुनः, हितं = हितकारक वचः, ब्रूमः = कथ- यामः । ( यत् ) कमलवन्धोः = सूर्यस्य, कुलवधूं , कुलस्य = वंशस्य वधूः = स्नुषा तां सीतामिति यावत् , त्यज =मुञ्च । ) शिरांसि न कर्तय, पुनस्तानि नोत्पत्स्यन्ते । समुद्रस्य वन्धो नाम स्वल्प कार्यम् । त्वं कैलासपर्वतोत्थापने वीरोऽसि, परं वालि- भुजाभ्यां पराज वेन ते कीर्तिनष्टा । इदानीं सूर्यवंशीयां रामवधू सीतां मुञ्चेति तेऽस्माकं हितोपदेशोऽस्तीति भावः ।) अत्र 'मम जनकदोर्दण्डविजये, कमलबन्धोः कुलवधूम्' इत्युभयत्र समासाभावो नापेक्षणीयः । शिखरिणी वृत्तमिदम् ॥ ३८ ॥ किच = अपि च । श्रादाविति । थेन = रामेण, आदौ = प्रथम, सुवाहुमुख्यपिशिताहारः, सुबाहुः = तन्नामकः मुख्यः = प्रधानं येषां ते-रिशितं = मांसम् आहारः = भोजन येषां ते-सुवाहमुख्याश्च ते पिशिताहाराश्च तैः = मुबाहुप्रभृतिभिः राक्षसः, समं = साधं, ताडका - तन्नामिका राक्षसी, नाशं = क्षयं, नीता = प्रापिता, अतश्च = अस्माच कार्यात् , अनन्तरमिति शेषः, ते = तव, स्वसा = भगिनी शूर्पणखा, (लक्ष्मणद्वारा है। तुम रूपी खम्भा चलायमान हो रहा है ऐसे हे रावण ! तुमसे फिर हम हितकारक वात कहते हैं (कि) सूर्य के कुल की बहू ( सीता' को छोड़ दो। (भाव यह है सिर न कटवाओ, फिर वे उत्पन्न नहीं होंगे। समुद्र का बंधना एक छोटा सा काम कैलास पर्वत के उठाने में वीर हो, पर वाली की भुजाओं द्वारा हार होने से तुम्हारा यश नष्ट हो गया है। अब सूर्यवंश की रामपत्नी सीता को छोड़ दो- -यह तुम्हें हमारा हितकारक उपदेश है । ) शिखरिणी छन्द है ॥ ३८ ॥ और भी- जिन्होंने पहले सुबाहु आदि राक्षसों के साथ ताड़का राक्षसी को नष्ट किया ४७ संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । हत्वा येन वने भवद्भटबटून्बद्धोऽम्बुधिश्च क्षणा- स्कर्ता त्वन्निधनस्य सैप समरे भ्रान्तिस्तवाद्यापि का ? ॥ ३६॥ अपि च । रे रे राक्षस ! मा स्म शङ्करवरभ्रान्त्या विभाङ्क्षीयं नासिका कर्तयित्वेति शेषः) भग्नवदनश्रीः, भग्ना = नष्टा बदनश्रीः = मुखस्व कान्तिर्यस्याः सा, अकारि = कृता । येन = रामेण, वने = अरण्ये, भवद्भटवटून् , भवतः = तव रावणस्य भटाः = योधाः वटवः = बालका इवति तान्, हत्वा = संहृत्य, क्षणात् = स्वल्पेन समयेन, अम्बुधिः = समुद्रश्च, वद्धः = वन्धन प्रापितः। सैषः सोऽयं प्रसिद्धो रामः, 'सैष' इत्यत्र 'सोऽचि लोपे चेतादपूरणम्' इत्यनेन सुलोपः, समरे = युद्धे, त्वन्निधनत्य-तव नाशस्य, कर्ता-रचयिष्यन् (अस्ति), भविष्यदर्थे तृन् प्रत्ययः, तव = ते, अद्यापि = इदानीनपि, का भ्रान्तिः को भ्रमः? ( श्रीरामचन्द्रण यथा सुबाहुप्रभृतीन् वहून् राक्षसान् हत्वा वाला इव ते वीरा भटा अपि विनाशिताः समुद्रश्च बन्धनं नीतस्तथैवाधुना युद्धे तवापि नाशोऽवश्यं करिष्यते। तवायं भ्रमोऽस्ति यस्स मां न मारयितुं शक्ष्यति । अभिमानमूलकं मिथ्याश्रममेनं दूरीकुरुष्वेति भावः ।) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३९ ॥ अपि च = अन्यच्च। रेरे इति । रे रे राक्षस = भो भो निशाचर ! शङ्करवरचान्त्या, शङ्करस्य = और इसके अजन्तर तुम्हारी वाहेन शूर्पणखा को (लक्ष्मण के द्वारा नाक कटवाकर)- नष्ट है मुख की कान्ति जिसको-ऐसा बना दिया और जिन्होंने तुम्हारे योधा रूपी वालकों को मारकर क्षणभर में समुद्र को बाँध डाला, वे प्रसिद्ध रामचन्द्रजी युद्ध में तुम्हारा नाश करने वाले हैं। तुम्हें अव भी कौन सा भ्रम है ? ( भाव यह श्रीरामचन्द्रजी ने जिस प्रकार सुबाहु आदि बहुतसे राक्षसों को मारकर बालकों के समान तुम्हारे वीर भटों का भी विनाश किया तथा समुद्र को वन्धन में डाल दिया, उसी प्रकार अब युद्ध में तुम्हारा भी नाश वे अवश्य करेंगे। तुम्हें यह भ्रम है कि वे मुझे नहीं मार सकेंगे। अभिमान से होने वाले इस झूठे भ्रम को दूर कर दो। ) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ३९ ॥ अरे अरे राक्षस । शिवजी के वर के भ्रम से नीति का भङ्ग न करो । मूर्ख "शिवजी तभी कुपित हो गए जब सीता के हरण करने में ( तुम्हारी ) बुद्धि हुई । ?

दूताङ्गद-नाटकम्- स्ट्रो मृढ ! तदैव यन्मतिरभूत्सीतापहारे हरः । नो चेदिष्टकपालमण्डनमृतायाखण्ड्य मुण्डावली भक्त्या ढौकितमीश्वरेण किमहो! प्रत्यर्पितं प्राभृतम् ॥ ४० ॥ अपि च | जानीमहे महेश्वरपरिचरणप्रसङ्गपरमार्थमपि भवतः। मिथ्याभिमानिन ! महादेवस्य यो वरः = अभीष्टप्राप्तिरूपः तस्य भ्रान्त्या = भ्रमेण, नयं = नीति, मा स्म विभाङ्क्षीः = न विनाशय, हे मूढ = हे मूर्ख ! तदैव = तस्मिन्नेव काले, हरः = शङ्करः, रुष्टः = क्रुद्धः, अभूत् = अभवत् , अर्थात्त्वयि, यत् = यदेत्यर्थः सीतापहारे- सीताहरणविषये, तवेति शेषः, मतिः = बुद्धिः, अभूत् । नोचेत् अन्यथा, अहो = आश्चर्यम् , मुण्डावली = मस्तकानां पङ्क्तिम् , अाखण्ड्य = खण्डयित्वा, भक्तया = परयाऽनुरक्तया, त्वयेति शेषः, ढौकितं = दत्तं, प्रामृतम् = उपहारः, इष्टकपालमण्डन- भृतापि, इष्ट = प्रियं कपालं = नरमुण्डमेव मण्डनम् = अलङ्कारं बिभर्तीति तेनापि, ईश्वरेण = शङ्करेण, किम्-किमर्थ, प्रत्यर्पितं = पुनर्दत्तम् । (कपालप्रियोऽपि शङ्करस्त्वयोपहृतानि शिरांसि यत्पुनस्ते प्रत्यर्पयति स्म, तेन सिद्धं यच्छङ्करस्त्वयि रुष्टः । अत्र कारणं त्वत्कृतं सीतापहरणमेव । अतः 'शङ्करो मयि प्रसन्नोऽस्तीति भ्रान्ति धारयनीतिविरुद्ध कार्य मा कार्षीरिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥४०॥ अपि चेति । 'जानीमहे' इत्यात्मनेपदप्रयोगोजाणिनीयः। महेश्वरपरिचरण- प्रसङ्गपरमार्थमपि, महेश्वरपरिचरणप्रसास्य = शिवस्य सेवायाः प्रस्तावस्य परमार्थः = यथार्थस्वरूपं तमपि, मिथ्याभिमानिन् = असत्याभिमानशालिन् ! नहीं तो, आश्चर्य है कि-मस्तकों की पंक्ति को काट कर ( तुम्हारे द्वारा ) भक्ति से दिये हुये उपहार को, प्रिय कपाल-रूपी भूषण को धारण करने वाले शिवजी ने भी, क्यों लौटा दिया। (भाव यह है-कपाल के प्रेमी शङ्कर जी ने भी तुम्हारे भेट दिये हुए मस्तकों को जो फिर तुम्हें लौटा दिया इससे सिद्ध है कि शङ्कर जी तुम पर कुपित हैं । इसमें कारण-तुम्हारा किया हुआ सीता का हरण ही । अतः शङ्कर मुझ पर प्रसन्न हैं' एसे भ्रम को धारण करते हुए नीति के विरुद्ध कार्य न करो।) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ४० ॥ और भी, तुम्हारे शङ्कर-सेवा प्रस्ताव के सच्चे स्वरूप को हम जानते हैं। हे भूखा अभिमान रखने वाले।

संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । आः पौलस्त्य ! किमेवमुत्पुलकितः स्वस्मै मुहुः श्लाघसे यत्तोषं गमितः स्वमौलिकमलैबोलेन्दुमौलिर्मया प्राचीनं हि विरञ्चिपञ्चमशिरश्छेदापवादं स्मरन् देवोऽदत्त वरं तवापि कृपया कायव्रतं कुर्वतः ।। ४१ ॥ आः पौलस्त्येति । श्राः पौलस्त्य = पुलस्त्यर्गोत्रापत्य ! हे रावण !, उत्पु. लकितः, उत्-उच्चैः पुलका रोमाञ्चः सञ्जातोऽस्य सः उन्नतरोमाञ्चक्तः सन् , तदस्य सजात मितीतच , मुहुः = पुनः पुनः, एवं = वक्ष्यमाणप्रकारेण, स्वस्मै = स्वात्मने, द्वितीयार्थे चतुर्थीयं चिन्त्या, किं श्लाघसे- किमर्थं प्रशंससि ? यत् , मया = रावणेन, स्वमौलिकमलैः = निजमस्तकरूपैः पद्मः, बालेन्दुमौलिः, बालेन्दुः = बालचन्द्रः कला. रूपः मौलो = मस्तके यस्य तादृशः शिवः, तोषं = प्रसन्नता, गमितः प्रापितः । हि = निश्चयेन, देवः = शिवः, प्राचीनं = पुरातनं, विरञ्चिपञ्चमशिरश्छेदापवाद, विरश्चेः = ब्रह्मणः पञ्चमशिरसः = पञ्चसंख्यापूरणस्य मस्तकस्य यः छेदः = कर्तनं स एव अपवादः % कलकः तं, स्मरन् आध्यायन , कृपया = दयया, कायव्रत-शरीरप्र- दानरूपं नियम, कुर्वतः-रचयतः, तव-रावणस्यापि, चतुर्थ षष्टी, वरम्-अभीष्टार्थम्, अदत्त = ददौ । ('अहं किल स्वशिरोभिः कमलैरिष पूजयन् भगवन्तं शङ्करं प्रसाय पुनः शिरांस लब्धवा'नित्येवमात्मप्रशंसनं ते व्यर्थम् । मन्ये, मस्तकसमर्पणेन परा. क्रमेण शङ्करस्त्वयि नातुध्यत् , किन्तु तादृशं साहसमवलोक्य ते करुणया स्वस्यापि पुराणस्य पञ्चमब्रह्मशिरश्छेदजनितरय कलयस्य स्मरणेन ततापप्रायश्चित्तविधित्स्येव ऐ रावण ! अधिक रोमाञ्चयुक्त होते हुए फिर फिर इस प्रकार अपनी प्रशंसा क्यों कर रहे हो कि मैने अपने मस्तकरूपी कमलों से शिवजी को सन्तुष्ट कर लिया। निश्चय ही, ब्रह्मदेव का पाँचवा सिर काटने के पुराने कल का स्मरण करते हुए शिवजी ने कृपा करके शरीर ( देने ) का व्रत करते हुए तुम्हें भी, वरदान दिया। ( भाव यह है-कमलों के समान अपने मस्तकों से पूजा करते भगवान् शङ्करजी को प्रसन्न कर फिर मस्तकों को प्राप्त किया इस प्रकार तुम्हारी अपनी प्रशंसा व्यर्थ है। मैं समझता हूँ, मस्तक समर्पण करना-इस पराक्रम से शकरजी तुम पर प्रसन्न नहीं हुए, किन्तु तुम्हारा वैसा साहस देखकर दया से तथा अपने भी पुराने ब्रह्मदेव का पांचवां सिर काटने से उत्पन्न हुए कलङ्क के स्मरण से, उस पाप का प्रायश्चित्त करने की इच्छा से मानों शकरजी ने ५० हृताङ्गद-नाटकम्- शृणु रे दशवदन ! वदनविवरविनिर्गतवाग्विभीषिकया न बिभीमो वयम् । [ इत्यभिधाय निष्क्रान्तोऽगदः ।] [नेपथ्ये।] त्वयि त्रिभुवनाधीशे हन्ति वानरवाहिनी । सजो भव महावीर ! वीरत्वं क गतं तव ? ॥ ४२ ॥ तुभ्यं भग्नशिरसेऽपि पुनः शिरःसमुत्पत्तिकरं वरं प्रदत्तवानित्याशयः । 'कन्यामपि सरस्वती स्त्रीबुद्धया पश्यतो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरस्तत्पुत्रो रुद्ररूपः शङ्करश्च करें'ति कानानुसन्धेया।) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४१ ॥ शृणु रे इति । वदनदिवरविनिर्गतबारिवभीषिकया, वदनविवरात् = मुखरन्ध्रात् विनिर्गता-निष्क्रान्ता या बाक्-वाणी तया या विभीषिका भयप्रदर्शनं तया, विभीमः- भयं प्राप्नुमः। वाचा यद्भयं प्रदर्शयसि तदस्मभ्यं भयप्रदायक भवितुं नाहतीत्यर्थः । इत्युक्तवतोऽङ्गदस्य ततः प्रस्थानं सूचयति -इत्यभिधायेत्यादि। अथ दूतकार्य समाप्य रावणसमीगदगदे प्रस्थिते वानरसेनयोपद्रुताः क्षतविक्ष- ताङ्गा राक्षसास्तद् वृत्तं नेपथ्याभ्यन्तरात्स्वामिनं रावणं निवेदयन्ति त्वयोति । त्रिभुवनाधीशे = त्रैलोक्यस्याधिपतौ, त्वयि = रावणे सति, वानर- वाहिनी = वानराणां सेना, हन्ति = हिनस्ति, अस्मानिति शेषः । हे महावीर ! हे महापराक्रमशालिन् ! सजः = सन्नद्धः, भत्र = जायस्व, तव = ते, वीरत्वं = पराक्रमः, क - कुत्र, गतं = प्रस्थितम् ? ( त्रिभुवनाधीश्वरोऽपि स्वसेवकान् ययेवं वानरैर्विना- मस्तक काटने वाले तुम्हें भी फिर मस्तक उत्पन्न करने वाले वर को प्रदान किया । 'कन्या सरस्वती को भी स्त्रीबुद्धि से देखते हुए ब्रह्मा का पाँचवा सिर उनके पुत्र रुद्ररूप शङ्कर ने काटा ।' यह कथा यहाँ समझनी चाहिए।) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ४१ - सुनो रावण ! मुख के छेद से निकली.वाणी द्वारा भय दिखलाने से हम डरते नहीं अर्थात् वाणी से जो कुछ भय दिख ला रहे हो वह हमें भयदायक नहीं हो सकता। [ऐसा कहकर अङ्गद चला गया। [नेपथ्य में] : तीनों लोकों के स्वामी आरके : रहते वानरों की सेना. ( हम लोगों को ) मार रही हैं। ऐ बड़े पराक्रमी ! तैयार हो जाइए। आपकी वीरता कहाँ गई ! (तीनों लोकों के अधिपति, आप भी यदि इस प्रकार वानरों द्वारा अपने सेवकों का . ...

संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । रावणः-[सौत्सुक्यम् ] अये ! अस्मदनुजीविनो वध्यमाना भृशं बुम्बायन्ते। [ ततः प्रविशन्ति विक्षतामा निशाचरभटाः । निशाचरा:- वानरैयदि वध्याः स्मस्त्वयि नाथेऽप्यसाम्प्रतम् | त्वमपि प्राणिते बुद्धिं शाश्वती मा कृथा वृथा ।। ४३॥ शयति भवांस्तहि भवतो वीरता व्यर्था, अतो वीरता प्रदर्श्य रक्षत्वस्मानिति भावः।) अनुष्टुव वृत्तम् ॥ ४२ ॥ नेपथ्योक्तं श्रुत्वा रावणः सोत्कण्ठमाह-सौन्युक्यमिति । अश्मदनुजीविनः = अस्मदीयाः सेवकाः राक्षसाः, बध्यमानाः = हन्यमानाः सन्तः, भृशम् = अत्यन्तं, बुम्बायन्ते = वुम्वाशब्दं कुर्वन्ति। व्याकुलतामसमर्थताचात्मनो दर्शयन्तीत्यर्थः । नेपथ्यान्तरतः पूर्वोक्तां स्त्रीयां दुर्दशां प्रकाशितवां तेषां भयाकुलानां राक्षसानां प्रवेशमाह-ततः प्रविशन्तीत्यादि । दिक्षताङ्गाः = अाहतशरीराः । प्रविष्टानां राक्षसानां वचनं दर्शयति- वानरैरिति । त्वयि = भवति, नाथे = स्वामिनि सत्यपि, यदि = चेत्, बयं, बानरैः = मर्कटः, वध्याः स्मः = यानादनीया भवामः, (तर्हि इदम् ) असाम्प्रतम्- अयुक्तम् । स्वमपि = भवालपि, वृथा = व्यर्थ, प्राणित = जीवने, शाश्वती = स्थिरां, बुद्धि = मति, मा कृथाः = न कुरु । (शत्रुप्रहारेण सेवकेषु मृतेषु नूनं स्वामिनापि मर्तव्यमेवेति भावः।) अनुष्टुव वृत्तम् ॥ ४३ ॥ नाश करा रहे हैं, तो आपकी वीरता व्यर्थ है। अतः वीरता दिखाकर आप हम लोगों की रक्षा कीजिए । ) । अनुष्टुप् छन्द है ॥ ४२ ॥ रावण-[ उत्कण्ठा के साथ ] ओह ! हमारे सेक्क मारे जाते हुए बहुत बोम मार रहे हैं अर्थात् अपनी व्याकुलता और असमर्थता दिखला रहे हैं । [ तब घायलशरीर के राक्षस वीर सैनिक प्रवेश करते हैं।] राक्षस-आप स्वामी के रहते भी यदि हम लोग वानरों से मारे जाते हैं ( तो यह ) अनुचित है । आर भी व्यर्थ जीवन में अटल बुद्धि न रखिए। (शत्रुओं के प्रहार से सेवकों के मरने पर निश्चय स्वामी को भी मर जाना चाहिए। ) अनुष्टुप् छन्द है ॥ ४३ ॥ , -- म ५२ दूताङ्गद-नाटकम्- रावण:- [सको प्रहस्तं त्वरितमाहूय ] सन्नह्यतां सपदि राक्षसवीरसेना के नाम रामहतकस्य वनौकसोऽमी ?। जागर्ति यन्मम भुजे ननु चन्द्रहासः श्यामीकृतामरवधूमुखचन्द्रहासः ॥४४॥ [पुनर्विकर्ट परिक्रमन् । ] अरावणमरामं वा जगदद्य भविष्यति । साक्षेपनिन्दापूर्ण राक्षसोक्तं वचः श्रुत्वा रावणः क्रोधेन तूर्ण प्रहस्तमाहूय कथयति- सन्नह्यतामिति । सपदि = शीघ्र, राक्षसवीरसेना % वीरराक्षसानां चमूः, सन्नह्यताम् = सजा क्रियताम् । अमी = उपद्रवकारकाः, रामहतकस्य = नीचस्य रामस्य, वनौकसः, वनमेव ओकः = गृहं येषां ते वानराः, के नाम = वराकाः किं कर्तु समर्थाः । यत् = यस्मात्कारणात् , ननु = निश्चयेन, मम = रावणस्य, भुजे = बाहौ, श्यामीकृतामरवधूमुखचन्द्रहासः, श्यामीकृतः = मलिनीकृतः अमरवधूनां = देवस्त्रीणां मुखचन्द्रस्य = बदनेन्दोः हासः = हास्यं विकासः येन तादृशः, चन्द्रहासः = खड्गः, जागर्ति = जागरूको वर्तते। ( सेनासन्नाहेन युद्ध्या सर्व समीकरिष्याम्यहम् । को नाम खेदस्यावसर इत्यर्थः।) वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ४४ ॥ पुनरिति । [विकटं = भयङ्करं, परिक्रमन् = परिभ्रमन् । परिक्रमन्निति प्रयोगश्चि- न्त्यः । अरावणमित्यादि । अरावणं = रावणरहितम् , अराम = रामरहितम् । स्वयमहं मरिष्यामि रावणं वा मारयिष्यामीत्यर्थः । । रावण-क्रोध के साथ, शीघ्रता से, प्रहस्त को बुलाकर] शीघ्र वीर राक्षसों की सेना तैयार करो । ये (उपद्रवकारी) नीच राम के बन्दर क्या हैं ! (बिचारे क्या कर सकते हैं ?) क्योंकि, मेरी भुजा में निश्चय वह चन्द्रहास है, जिसने देवत्रियों के मुखचन्द्र की हँसी को मलिन बना दिया है। ( अर्थात् सेना की तैयारी से लड़कर मैं सब ठीक कर डालूँगा! खेद का कौन अवसर है ! ) वसन्ततिलका छन्द है ॥४४॥ [फिर भयकर-रूप से घूमता हुआ] आज संसार बिना रावण अथवा बिना. राम का हो जायगा।

संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् । ५३ [इति वदनिष्क्रान्तः ।] [ ततः प्रविशतो हेमाङ्गदचित्राङ्गदौ गगनवीथीसञ्चारिणो गन्धवौं ।] हेमाङ्गदा-सखे ! चित्राङ्गद ! दिव्यास्त्रैभूर्भुवःस्वस्त्रितयडमरकोड्डामरैर्योधयित्वा लूनोत्तिः शिरोभिर्दशभिरधिनभो दर्शितैकादशार्कः । काकुत्स्थेनावकीर्णो निजविशिखशिखायोगपीठोपहूतो ब्रह्मास्त्रेणाधिशेते रजनिचरपतेर्वीरशय्यां कबन्धः ॥ ४५ ॥ ततस्तस्य निर्गमनं दर्शयति इति वदन्निति । एतावत्पर्यन्तं कविरगदस्य दूतकार्य दर्शितवान् । इदानीं तत्कार्य समाप्य निर्गतेऽजदे रावणवधरूपं मुख्य कार्य 'दूरावानं वधो युद्धमित्यादिनिषेधेन दर्शयितुं नोचितमित्यतः परस्परसंवादरूपेण गगनसञ्चारिगन्धर्वद्वयोक्तिद्वारेण तदर्शवितुमुद्यतो हेमाजदचित्राशदनामानौ द्वौ गन्धौं प्रवेशयति कविः-तत इत्यादिना । गगनवीथी- सश्चारिणौ = आकाशमार्गेण सचरणशीलौ। तत्र हेमाजदचित्रामाह-सखे इति । तथा हि-दिव्यास्त्ररिति। काकुत्स्थेन रामचन्द्रेण, भूर्भुवःस्वस्त्रितयडमरको- डामरः, भूः भुवः स्वः एतन्नामका लोकाः तेषां त्रितये त्रये अर्थात् त्रिषु लोकेषु यः डमर एव डमरकः = विप्लवः, स्वार्थे कः, तस्मिन् उड्डामराः श्रेष्ठाः निपुणाः तः, त्रिभुवनोपद्रवकारकरित्यर्थः, दिव्यास्त्र अलौकिकरायुधैः, योधयित्वा=युद्धं कारयित्वा, लूनोत्क्षिप्तः, पूर्व लूनानि = छिन्नानि पश्चात् उत्क्षिप्तानि = ऊर्ध्व क्षिप्तानि तैः, दशभिः = दशसंख्याकैः, शिरोभिः मस्तकः, अधिनभः श्राकाशे, विभक्त्यर्थेऽव्य- थीभावः, दर्शितकादशार्कः, दर्शिता साक्षात्कारिताः एकादश = एकादशसंख्याकाः [ ऐसा कहता हुआ निकल गया।] [ तब आकाश-मार्ग में घूमने वाले हेमाङ्गद चित्राङ्गद नाम के दो गन्धर्व प्रवेश करते हैं।] हेमानन्द तीनों लोकों के बीच उथल पुथल मचाने में श्रेष्ट (निपुण ) दिव्य श्रायुधों से युद्ध कराकर श्रीरामचन्द्रजी द्वारा काटे गये तथा ऊपर आकाश में फेंके गये हुए दस मस्तकों से जिसने ग्यारह सूर्य दिखला दिये, तथा ( उसके अनन्तर ) नीचे पृथ्वी पर फेंका गया हुआ एवं अपने( राम के) वाणों के अग्रभाग- रूपी योगासन पर भावाहित (स्थापित ) किया गया हुआ (वह ) रावण का बिना - दूताङ्गद-नाटकम्- %3D चित्राङ्गदा-सखे ! अनया गगनवीध्या बहोः कालात्सञ्चरावहे निर्भयमेवम् । [नेपथ्ये कलकलः।] यहाणां दशानामिव दश ककुमः शासितुं सृष्टिरासी- हिंशत्या यश्च दोभिर्दशगुणितमिव प्राप्तवान्वीर्यवर्म | अर्काः सूर्याः बेन सः, अवकीर्णः अधःक्षिप्तः, ब्रह्मास्त्रेण-तनामकेन परमास्त्रेण निजविशिखशिखायोगपीठोपहतः, निजविशिखानां = स्त्रवाणानां शिखाः = अग्रभागा. एव योगपीठं योगासनं तम्मिन् उरहतः = आवाहितः स्थापित इति यावत् , रजनिचरपतेः = राक्षसराजस्य रावणस्य, कवन्धः = चेष्टायुक्तं मस्तकरहितं शरीरं, वीरशय्यां = वीरासनं मृत्युशयनम् , अधिशीस्थासा'मिति कर्मत्वम् , अधिशेते आश्रयति । ( दिव्यानयोजितेोणर्दशापि मस्तकानिच्छित्त्वा रामेण रावणस्य शिरो- हीनकवन्धरूपशरीरं भूमौ पातितम् अर्थाद् रावणो मृत इत्याशयः। ) स्रग्धरा छन्दः ४५ इत्थं हेमाङ्गदवचो निशम्य चित्राङ्गदः प्राह-सख इति । गगनवीच्या-आकाश- मार्गेण, सञ्चरावहे = भ्रमणं कुर्वः , 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्यात्मनेपदम् । ततो रामचन्द्रकृतं रावणस्य कवन्धरूपत्वं लोककोलाहलद्वारा जवनिकाभ्यन्तरतो दर्शयति कविः-नेपथ्य इति । तमेव कोलाहलप्रकारमाह- यद्वक्ताणामिति । दश = दशसंख्याकाः, ककुभः = दिशाः, शासितुं = शिक्ष- यितुमिव, दशानां = दशसंख्याकानां, यद्वक्त्राणां यस्य रावणस्य मुखानां, सृष्टिः = रचना, आसीत् अभूत् । च-अपि च, यः = रावणः, विशत्या = विशतिसंख्याकै, माथे का शरीर वीरासनरूपी मृत्युशयन का आश्रय ले रहा है । (दिव्य अस्त्रों से युक्त किये गये बाणों द्वारा दसों मस्तकों को काटकर रामचन्द्रजी ने रावण का घड़ पृथ्वी पर गिरा दिया अर्थात् रावण मर गया।) स्रग्धरा छन्द है ॥ ४५ ॥ चित्राङ्गद-मित्र ! इस आकाश-मार्ग से हम दोनों इस प्रकार बहुत समय से बिना भय के धूम रहे हैं। [नेपथ्य में कोलाहल]. दस दिशाओं को शिक्षा देने के लिए मानों जिसके दस मुखों की सृष्टि हुई, और जिसने चीस वाहुओं से मानों दसगुना पराक्रम-रूपी शरीर पाया, इन्द्र , संस्कृतहिन्दीव्याख्याइयोपेतम् । लकेन्द्रः सञ्जितेन्द्रः समरभुवि जवाजानकीवल्लभेन ज्योतिर्दीप्रैः क्षुरप्रैः स खलु विरचितो निविबन्धः कबन्धः ४६ चारणः-शृणु हेमाङ्गद ! चित्राङ्गद ! चित्रमिवावलोकय । हेलाखण्डितचण्डहेमहरिणैर्बाणैः कुलं रक्षसां शेषीभूतविभीषणं गुणनिधी कृत्वापि रामे स्थिते । 'विंशत्यायाः सदैकत्व' इत्येकवच मदम् , दोमिः = भुजैः, दशगुणितमिव = दश- संख्याभिरावृत्तमिव, वीर्यवर्म = पराक्रमरूपं शरीरं, प्राप्तवान् = लब्धवान् । खलु - निश्चये, सजितेन्द्रः, सजितः = सम्यग जितः इन्द्रः शक्रः येन तादृशः, सः = प्रसिद्धः, लङ्केन्द्रः = लङ्काधिपती रावणः, समरभुवि = युद्धभूमौ, जानकीवल्लभेन = सीतापतिना रामचन्द्रेण, जवात् = वेगेन, ज्योतिर्दीप्रैः, ज्योतिषा = २.जसा दीपाः = प्रकाशमाना: क्षुरप्रैः = बाणविशेषः, निविवन्धः, निर्गताः विशेषेण बन्धाः = सन्धिवन्धनानि यस्य सः, कवन्धः = चेष्टायुक्तमस्तकहीनशरीररूपः, विरचितः कृतः । ( रामेण . बाणैर्हत्वा रावणस्य शरीर शिरोविहीनं कृतमित्यर्थः ।) स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ४६ ।। ततः प्रविश्य कश्चिच्चारणस्तो गन्धवौं कथयति-शृणु इति । चित्रमिवावलो- कय-आश्चर्यमिव पश्य । तदेवाश्चर्य दर्शयति- हेलाखण्डितेति । हेलाखण्डितचण्डहेमहरिणः, हेलया = विलासेन क्रीडयेति यावत् खण्डितः = विनाशितः चण्डा = उग्रः हेमहरिणः = सुवर्णमृगो यस्तादशैः, वाणः = शरैः, रक्षसां = राक्षसानां, कुलं = वंशं, शेषीभूतविभीषणं, शेषीभूतः = अवशिष्टः विभीषणः यस्मिस्तादृशं, कृत्वा = विधाय, गुणनिधौ = गुणानाम् आधारे, को जीतने वाले उस रावण को लड़ाई के मैदान में सीतापति रामचन्द्रजी ने वेग से चमकीले बाणों द्वारा सन्धिवन्धनों से रहित-विना माथे के शरीर वाला-बना दिया। (अर्थात् राम ने वाणों से मारकर रावण का शरीर विना सिर का कर दिया।) स्रग्धरा छन्द है ॥ ४६ ॥ चारण-सुनो हेमाङ्गद ! चित्राङ्गद ! आश्चर्य सा देखो। भयकर सोने का भृग जिनसे खेलवाड़ में नष्ट कर दिया गया उन बाणों द्वारा, राक्षसों का कुल-बचा है विभीषण जिसमें ऐसा करके गुणों के आधार श्रीराम- दूताङ्गद-नाटकम्- प्रत्युज्जीवितशङ्कया यमजितो लङ्कापतेः कातरै- नों मुक्ताः कुपुमस्रजो न च सुरैरास्फालितो दुन्दुभिः ।। ४७ ।। चित्राङ्गदः- सचमत्कार हेमाङ्गदं प्रति । ] सखे ! हेमाङ्गद ! ईदृगेवा- द्भुतरसैकभाजनं भवानीपतिभक्तिभासुरः प्रबलप्रतापभरप्रणमितसकल- सुरासुरो वोरवोरोत्तंसः खत्वा न कवरच मवर्ती । यः किल पुरा पुरारिपरिचर्यावसरे- रामे = रामचन्द्रे, स्थितेऽपि सति = कृतकार्येऽपि सजाते, यमजितः, यमम् = अन्तकं जयतीति तस्य, लङ्कापतेः रावणस्य, प्रत्युजीवितशङ्कया, प्रत्युजीवितस्य पुनरुजीवनस्य शङ्कया = सन्देहेन, कातरैः = व्याकुलैः, सुरैः = देवः, कुसुमस्रजः = पुषाणां मालाः, नो मुक्ताः = न पातिताः, दुन्दुभिश्च = मेरी च, न आस्फालितः न ताडितः । (रामेग विभीषगमेकं विहाय सकलं राक्षसकुल संहृतम् , तथा'येवं विलक्षणेन कर्मणा प्रसन्ना देवाः पुष्पवृष्टिं न चक्रुर्न च भेरौं वादयामासुः, तस्य कारणं रावणस्य पुनरुज्जीवनशकैव तेषामिति भावः । ) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥४७॥ ततचित्राङ्गद आश्चर्यग सह हेमाङ्गदमभिधत्ते-सखे इति । अद्भुतरसैकभाजनम् = अद्भुतरसस्य एक पात्रम् विलक्षणकार्यकारीत्यर्थः, भवानीपतिभक्तिभासुरः, भवानीपतेः = शिवस्य भक्त्या परयाऽनुरक्तया भासुरः = प्रकाशमानः, प्रबलप्रतारभरप्रगमितसकलसुरासुरः, प्रबलःम्बलविशेषशाली यः प्रतापः = प्रभावः तस्य भरेण = भारेण प्रणमिताः = नम्रीकृताः सकलाः = सर्व सुरा- ऽसुराः = देवाश्च दानवाश्च येन सः, वीरवीरोत्तंसः, वीरवीरेषु = महावीरेषु उत्तंसः भूषगस्वरूपः, नक्तञ्चरचक्रवर्ती = राक्षसानां मध्ये सार्वभौमः। पुरारिपरिचर्या- चन्द्रजी के ( कृतकार्य ) होने पर भी, यमराज को जीतनेवाले रावण के फिर जी उठने के सन्देह से व्याकुल देवों ने फूलों की मालाएँ नहीं छोड़ी और न नगाड़ा वजाया। (भाव यह है-राम ने एक विभीषण को छोड़ कर सारे राक्षसकुल का संहार किया, तिस पर भी ऐसे विलक्षण काम से प्रसन्न हुए देवताओं ने फूलों की वर्षा नहीं की और न नगाड़ा बजाया, इसका कारण-रावण के फिर जी उठने की उनकी शङ्का ही है। ) शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ४७ ॥ चित्राङ्गद-[आश्चर्य के साथ हेमाङ्गद के प्रति ] मित्र हेमाङ्गद ! इस प्रकार - ही अद्भुत रस का एक पात्र, शङ्कर की भक्ति से प्रकाशमान तथा जिसने (अपने) %- संस्कृतहिन्दोव्याख्यायोपेतम् । बिभ्राणं दशवक्रतां क्रममिलत्पञ्चाननीपूजया यः शर्व स्वमिव स्वमीश्वरमिति ज्ञात्वा मुखैः पञ्चभिः । शम्भोरेव शिरःसु तं निजकरं व्यापारयन्वारितः पार्वत्या, कथमप्यहो! न स दशग्रीवो गिरां गोचरः ।। ४८ ।। वसरे, पुरारेः = त्रिपुरासुरशत्रोः शिवस्य परिचर्यायाः = उपासनाया अवसरे-समये । बिभ्राणमिति । यः = रावणः, पूर्वत्र गये प्रयुक्तत्वादत्र पुनर्यत्पदमिदं व्यर्थमेव । क्रममिलत्पश्चाननीपूजया, पञ्चानाम् आननानां = मुखानां समाहारः पश्चाननी, क्रमेण एकद्वयादिस्वरूपेण मिलन्ती = उपलभ्यमाना या पञ्चाननी तस्याः पूजया = सपर्यया, दशवक्त्रतां, दश वक्त्राणि = मुखानि यस्य तस्य भावस्तत्ता तां, बिभ्राणं = दधानं, शर्वं = शिवं, स्वमिव = आत्मना तुल्यं रावणसदृश- मिति यावत् , (तथा) पञ्चभिः मुखैः अवशिष्टेः पञ्चवदनैः, स्वम्आत्मानं रावणम् , = शिवम् , इति = एवं, मत्वा = अवबुध्य, शम्भोरे-शिवस्यैव, शिरस्सु= मस्तकेषु, तं = खायुक्त, निजकरं = स्वहस्तं, व्यापारयन् = प्रेरयन् , पार्वत्या = गिरिजया वारितः = निरुद्धः श्रभूत् । अहो = आश्चर्यम् , सः = पूर्वोक्तकार्यकर्ता, दशग्रीवः, दश प्रीवाः = कन्धराः यस्यासौ रावणः, कथमपि = केनापि प्रकारेण, गिरां = वचसां, गोचरः = विषयः, न-नास्ति, सर्वथाऽवर्णनीय इत्यर्थः । (अयं भावः- शङ्करं पूजयता यदा किल रावणेन क्रमेणात्मनः पञ्चाननानि छित्त्वा शङ्करस्य मुखानां समीपे स्थापितानि, तदा दशमुखवत्त्वाच्छकरो रावणोऽस्तीति पञ्चमुखवत्त्वाच 'शङ्करो- अत्यन्त बलशाली प्रभाव के भार से सारे देव-दानवों को झुका दिया, ऐसा यह बड़े बड़े वीरों में श्रेष्ठ, राक्षसों का चक्रवर्ती राजा रावण है । जो कि पहले शङ्कर जी की पूजा के समय- क्रम से मिलते हुए पाँच मुखों की पूजा से दस मुख के स्वरूप को धारण करते हुए शकर को अपने जैसा, तथा पाँच मुखों से अपने को शकर ऐसा समझा और शकर के ही मस्तकों पर खड्गयुक्त अपने हाथ को चलाते हुए पार्वती से रोका गया। प्राधर्य, वह रावण किसी प्रकार वचनों का विषय नहीं है अर्थात् सब प्रकार से अवर्णनीय है । (भाव यह है-शङ्कर जी की पूजा करते हुए जब रावण ने क्रम से अपने पाँच मुख काटकर शङ्कर जी के मुखों के समीप रख दिये, तब दस-मुख होने से 'शङ्कर रावण हैं' तथा पाँच-मुख होने से 'मैं शङ्कर हूँ' ऐसा -वह समझा और शङ्कर जी के ही मस्तकों पर प्रहार करते हुए उस रावण को - - दूतागद-नाटकम्- कर्मप्रावल्यमीक्षमानः । सखेदम् । ] सखे ! हेमाङ्गद ! पश्य पश्य । इह खलु विषमः पुरातनानां भवति हि जन्तुपु कर्मणां विपाकः । हरशिरसि शिरांसि यानि रेजुः शिव शिव, तानि लुठन्ति गृध्रपादैः॥४९॥? हेमाङ्गदः-सखे ! नातिचित्रमेतत् । 'यतो धर्मस्ततो जयः' ऽहमस्मीति मेन । अथ च तं शङ्करस्यैव मस्तके प्रहर्तुमुयतं पार्वती वारयामासेति रावणस्य विचित्रं चरितमवर्णनीयमेवेति ।) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४८ ॥ कर्मप्रावल्यमिति । कर्मप्रावल्यम् , कर्मणां = पूर्वकृतानां कर्मणां प्रावल्यं = प्रपललाम , ईक्षमाणः = पश्यन् , सखेदं = खेदपूर्वकं, कथयतीति शेषः । तदेवाह- सखे इत्यादि। इहोते । खलु हि-इति शब्दौ निश्चये, इह = अत्र संसारे, पुरातनानां = पूर्व जन्मसमुद्भूतानां, कर्मणां = कार्याणां, विपाकः = परिणामः, जन्तुषु = प्राणिषु, विषमः = भयानकः, भवति = जायते । यानि, शिरांसि = मस्तकानि अर्थाद्रावणस्य, हरशिरसि = शङ्करस्य मस्तकेषु, जातावकत्वम् , रेजुः = शोभन्ते स्म, शिव शिवेति खेद, कष्टं कष्टमित्यर्थः, तानि = मस्तकानि, गृध्रपादः = गृध्रपक्षिणां चरणैः, लुठन्ति- क्लुिलितानि भवन्तीति यावत् ।( शिवशिरःसु राजतामपि रावणशिरसां पुनश्छिन्नानां भूमौ पतनं 'पूर्वकृतकर्मानुसारमेव प्राणिनामुत्कर्षापकर्षों भवत' इत्येवं सूचयत्यत्र । ) पुष्पितामा वृत्तमिदम् । तदुपरि हेमाङ्गदो ब्रूते सखे इति , अतिचित्रं = बह्वाश्चर्यकरम् । यतो धर्म पार्वती ने रोका, श्रतः रावण का विचित्र चरित वर्णन करने के योग्य नहीं है। शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ४८ ॥ [ कर्मों की प्रबलता देखते हुए खेद के साथ ] मित्र हेमाङ्गद ! देखो, देखो- निश्चय ही, संसार में पहले के कर्मों का परिणाम प्राणियों पर भयानक होता । जो रावण के मस्तक शङ्करजी के मस्तकों पर विराजमान होते थे, अत्यन्त दुःख है, कि वे गिद्धों के पैरों से ठुकराये जाते हैं । (शङ्कर के मस्तकों पर विराज- मान होते हुए भी फिर कटे हुए रावण के मस्तकों का पृथ्वी पर गिरना यह सूचित करता है कि, 'पहले के किये हुए कर्म के अनुसार ही प्राणियों की उन्नति तथा अवनति होती है । ) पुष्पितामा छन्द है ॥ ४९ ॥ हेमाङ्गद-मित्र ! इसमें अधिक आश्चर्य नहीं है। 'जहाँ धर्म वहाँ विजय' ५३ संस्कृतहिन्दीव्याख्यायोपेतम् । इत्ययं सत्य एव शाजप्रवादः । अतोऽस्मिन्नर्थे शरीरादिभिः पुण्या- पुण्यकारिणामायतिर्दर्शिता | अत्र रावण एवोदाहरणमापद्यते ! तथाहि । जय:- इति । यतः = यत्सकाशाद् धर्मः भवति, ततः = तत्सकाशाद् , विजयः भवति । सप्तम्यर्थे वा तसिल् प्रत्ययः, 'यत्र धर्मः तत्र जय' इत्यर्थः । शास्त्रप्रवादः = शास्त्राणां प्रकृष्टं वचनम् । अस्मिन्नथै = 'धर्मकर्ता विजयं प्राप्नोतीति विषये ! 'शरीरादिभिरित्यादिपदेन वाङ् मनश्च गृह्यते, आयतिः = उत्तरः कालः। अत्र= अस्मिन्विषये, पाद्यते = भवति । अत्रेदं विज्ञातव्यम् --'यद्यपि रावणेन शङ्कराय स्त्रीयानि मस्तकान्युपहाररूपेण समप्तिानि तथापि पूर्वतनकर्मप्रभावेण तानि मस्तकानि गृधेराकान्तानी ति वदता चित्राङ्गदेन रावणस्य पापं प्रदर्शितम् । 'चित्राङ्गदवचने वहुलमाश्चर्य नास्तीति कथयता हेमाङ्गदेन तु 'धर्मेण विजयो भवतीति शास्त्रं प्रमाणीकृत्य मनसा बावा कर्मणा च पुण्यपापे कुर्वतां ताहशभेवोत्तरकालं प्रदर्शितवता रावण एव तदुदाहरणत्वे- नोपन्यस्तः । अतः 'शारीर कष्टं सोवापि शिरश्छेदं कुर्वाणो रावणः पुण्यं कृतवानिति तस्योत्तरकालः शुभः' इत्येवं रावणस्य पुण्यं प्रतिपादितम् । तथाहि-तदेवाह- यह शास्त्र का विशिष्ट वचन सत्य ही है। इसलिए इस विषय में शरीरादिकों से, अर्थात् शरीर वाणी तथा मन से पुण्य-पार करनेवालों का उत्तर ( भविष्यत् ) काल दिखला दिया गया। इस विषय में रावण ही उदाहरण होता है। यहाँ यह समझना है-'यद्यपि रावण ने शङ्कर को अपने मस्तक उपहार-रूप में समर्पित कर दिये थे, तो भी पूर्वकर्मों के प्रभाव से उन मस्तकों पर गृध्र पक्षियों का आक्रमण हुआ' ऐसा कहते हुए चित्राङ्गद ने रावण का पार दिखलाया। 'चित्राङ्गद की बात में बहुत आश्चर्य नहीं है। ऐसा कहते हुए हेमाङ्गद ने तो धर्म से विजय होती है। इस प्रकार शास्त्र को प्रमाणित करके मन वचन तथा कर्म से पुण्य-पाप करनेवालों का वेसा ही उत्तर (भविष्यत् ) काल दिखलाते हुए उसके उदाहरण के रूप में रावण ही को रक्खा । इसलिए शरीर का कष्ट सह करके भी शिरश्छेद करते हुए रावण ने पुण्य किया-इससे उसका उत्तर (आनेवाला) काल अच्छा है। इस प्रकार रावण का पुण्य बतलाया। वही कहा जाता है- हृताङ्गद-नाटकम- वपुमुख्यं वित्तं व्ययितमिह धर्मार्थमवनौ खलु स्फाडीभूतं वलति विपरीतं नहि पुनः । बलिं कुर्वशंभोः पलभुजपतिः सत्रिभुवनां शिरःश्रेणी लेभे ननु विगमयन्नुत्पलकृते ।। ५०॥ [ नेपथ्ये ] वपुर्मुख्यमिति । इह अवनौ = अस्यां पृथिव्यां, धर्मार्थ = पुण्यकर्मणे, व्ययित = नियोजितं, वपुः = शरीरसं, मुख्यं = प्रधानं, वित्तं धनं, खलु-निश्चयेन, म्फारीभूतं = विस्तृतं वृद्धि गतं सत्, वलति, आत्मनेपदं युज्यते, 'कलिवली कामधेनू' इत्युक्तत्वात् ‘फलती'त्यर्थः करणीयः, पुनः = भूयः, विपरीतं = विरुद्धम् , अधर्मार्थ व्ययितमिति यावत् , नहि = न फलतीत्यर्थः । उदाहरणमाह-बलिमिति । ननु = निश्चयेन, शम्भोः = शिवस्य, बलि = पूजा, कुर्वन् = विदधानः, पलभुजपतिः, पलं = मांसं भुञ्जते इति पलभुजाः = राक्षसाः तेषां पतिः = स्वामी रावणः, पलभुज' इत्यत्र 'मूलविभुजादिभ्यः कः' इत्यनेन मूलविभुजादेराकृतिगणत्वात् कप्रत्ययः, उत्पलकृते = कमलार्थ, शिरःश्रेणी = मस्तकानां पति, विगमयन् = विनाशयन् , सत्रिभुवनां = लोकत्रयेण सहितां, तामिति शेषः, लेमे =प्राप । (धर्मार्थमर्पितं शरीरं महत्फलं दिशति । यथा रावणः शङ्कर पूजाय कमलस्थाने शिरांसि समर्पितवांस्तेन पुण्येन शिरोभिः सह त्रिभुवनाधिपत्यमपि प्राप्तवानित्यर्थः । ) शिखरिणी वृत्तमिदम् ॥ ५० ॥ पुनर्नेपथ्योक्तं प्रदर्शयति- - इस पृथ्वी पर धर्म-कर्म में लगाया हुआ शरीररूपी मुख्य धन वृद्धिगत होता हुआ फलीभूत होता है, अधर्म में लगाया हुआ फलीभूत नहीं होता। शङ्कर की पूजा करते हुए रावण ने कमलों के लिए ( अपने ) मस्तकों की पति को नष्ट करते हुए तीनों लोकों के सहित (उसको) पाया । ( भाव यह है कि धर्म के लिए दिया हुआ शरीर महान् फल देता है। जैसे पूजा के लिए कमलों के स्थान पर मस्तकों को अर्पित कर दिया इस पुण्य से मस्तकों के साथ तीनों लोकों का राज्य भी पाया। ) शिखरिणी छन्द है ।। ५.॥ [ नेपथ्य में] रावण ने शङ्कर की

,
संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतम् ।
बाणैान्छितकेतुयष्टिशिखरो मूर्छानमत्सारथि-
मांसास्वादनलुब्धगृविहगश्रेणीभिरासेवितः।
रक्षोनाथकबन्धगाढपतनक्षुण्णाक्षद्ण्डो हये-
हेषित्वा स्मृतमन्दुरास्थितिहतैलङ्का रथो नीयते ।। ५१ ।।
बाणैरिति । बाणैः = शरः, लाञ्छितकेतुयष्टिशिखरः, लाञ्छितं = कलङ्कितं
केतुयष्टेः = ध्वजदण्डस्य शिखरं = शिरोभागः यस्य सः, अत्र 'बाणैरितिव्यस्तपद-
प्रयोगो न शोभनः, मूर्छानमत्सारथिः, मूर्या = चेतनाया अभावेन नमन् = अधो-
गच्छन् सारथिः = सूतः रथचालकः यस्यासौ, मांसास्वादनलुब्धगृध्रविहगश्रेणीभिः,
मांसस्य = पिशितस्य श्रास्वादने = रसग्रहणे लुब्धानां = लोलुपानां गृध्रविहगानां
गृध्रनामकपक्षिणां श्रेणीभिः = पतिभिः, आसेवितः = सर्वतो व्याप्तः, रक्षोनाथकवन्ध-
गाढपतनतुण्णाक्षदण्डः, रक्षोनाथस्य = निशाचरपते रावणल्य यः कवन्धः = शिरो-
हीनं शरीरं तस्य गाढं = दृढतया सवेगं यत् पतनम् = अधःपतिः तेन हेतुना
तुण्णः = चूर्णितः अक्षदण्डः = चक्रद्वयसंयोजको मध्यवर्ती दण्डः यस्य सः, रथः =
स्यन्दनः, स्मृतमन्दुरास्थितिहतः, स्मृता = स्मरणगोचरीकृता या मन्दुरायाम् =
अश्वशालायां स्थितिः = पूर्वकालिको निवासः तया हृतः = चालितः, हयैः = अश्वैः
हेषित्वा = हेषाशब्दं कृत्वा, लहां = तन्नाम्नी राजधानी, नीयते = प्राप्यते । (ध्वजा-
अविकलं मूर्छितसारथिं गृध्रपक्षिभिराक्रान्तं रावणकबन्धपातवेगेन चूर्णितचक्रदण्डं
रथं पूर्वतनवाजिशालानिवासस्मरणेन चलन्तोऽश्वा हेषन्तो लङ्कां नयन्तीत्यर्थः । ).
शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥
जिसका ऊपरी भाग बाणों से कलङ्कित ( आक्रान्त ) है ( तथा ) सारथि चेतना
न होने के कारण झुक रहा है, मांस का स्वाद लेने के लोभी गृध्रपक्षियों की पतियों
से जो सेवित (व्याप्त ) है तथा जिसके पहिये का डंडा रावण के धड़ के जोर से
गिरने से टूट गया है, वह रथ स्मरण में लाये हुए घुइसाल के निवास से चलाये
गये घोड़ों द्वारा हिनहिनाकर लका में ले जाया जा रहा है । (सारांश यह है-
ध्वजा के ऊपरी भाग से रहित, मूर्छित-सारथि वाले, गृध्रपक्षियों से घिरे हुए तथा
रावण का धढ़ गिरने के वेग से टूटे पहिये के डंडे वाले रथ को, पहले के घुइसाल-
निवास के स्मरण से चलते हुए घोड़े हिनहिनाकर लशा में ले जा रहे हैं।) शार्दूल-
विक्रीडित छन्द है ॥ ५१॥

दूतागद-नाटकम्-
-
[पुनर्नेपथ्ये]
सर्वा ! गीर्वाणवध्वो ! ब्रजत निजगृहान , बद्धमाधोरण ! द्राक्
स्वर्गेभस्तम्भमाला नय सुरकरिणं, यामिका ! यात देवाः !
भूयो दिव्यद्रुमाणां भवतु ननु वने नन्दने संनिवेशो
द्वारि क्षिप्तं यदेन्द्रे दशवदनशिरः किङ्करैरङ्गदस्य ॥ ५२ ।।
पुनर्नेपथ्योक्तं वर्णयति-
सर्वा इति । सर्वाः = सकलाः, गीर्वागवध्वः = हे देवाशनाः । निजगृहान् = स्वं
सदनं स्वर्ग, गृहशब्दः पुंसि बहुत्वे च प्रयुज्यते, बजत = गच्छत। आधोरण = हे
हरिनरक ! वद्धं = लङ्कायां प्राप्तवन्धनं, ऐरावतम् = इन्द्रवाहनं गजराजं, द्राक्-शीघ्रं,
स्वर्गभस्तम्भमालाः, स्वर्ग = सुरसदने य इमाः = गजाः तेषां ये स्तम्भाः = वन्धन.
स्थानानि तेषां मालाः = पतीः, नय = प्रारय । यामिकाः = प्रहरिणः द्वारपालाः!, हे
देवाः = हे सुराः ! यात = ( स्वर्ग प्रति ) प्रस्थानं कुरुत । ननु = निश्चयेन, भूयः
पुनः, नन्दने = नन्दनाये, वने = उपवने, दिव्यह्रमाणाम् = अलौकिककल्यवृक्षाणां,
सन्निवेशः = स्थितिः, भवतु = जायताम् । यद् = यस्मात्कारणात् , अङ्गदस्य =
अगदनामकस्य दूतस्य, किङ्करः = सेवकैर्वानरैः, दशवदनशिरः = रावणस्य मस्तक,
जातावेकवचनम्, ऐन्द्र = इन्द्रसम्वन्धिनि, द्वारे = द्वारप्रदेश, क्षितं = पातितम् ।
(श्रीमद्राघववागै रावणै गतप्राणे सजाते, तदीयशिरोजातमिन्द्रद्वारे वानरैः क्षिप्त-
मित्यतः सानन्दं देवाशनाभिरैरावतेन सुरैः कल्पवृक्षश्च स्वं स्वं स्वर्गस्थानं पुनरला-
क्रियतामिति भावः । ) स्रग्धरा वृत्तमिदम् ॥ ५२ ।।
[फिर नेपथ्य में]
हे सव देवाजनाओ ! अपने घर स्वर्ग को जाओ। हे महावत ! (लका में)
बचे हुए ऐरावत हाथी को शीघ्रता से स्वर्ग के हाथियों के खंभों की पतियों में ले
जानो। हे प्रहरी देवो ! (स्वर्ग ) जाओ। निश्चय, फिर नन्दन वन में अलौकिक.
कल्पवृक्षों का निवास हो। जिस कारण, अङ्गद के सेवक ( बन्दरों ने ) रावण का
सिर इन्द्र के द्वार पर फेंक दिया।(अर्थात् श्रीरामचन्द्रजी के बाणों से रावण के प्राण-
हीन होने पर, उसके मस्तकों का समूह इन्द्र के द्वार पर बन्दरों ने फेंक दिया --
इसलिए देवाशनाएँ, ऐरावत हाथी, देवता तथा कल्पवृक्ष अपने अपने स्वर्गस्थान को
फिर सुशोभित करें। ) स्रग्धरा छन्द है ॥ ५२ ॥

संस्कृतहिन्दीव्याख्यायोपेतम् । - , - अपि च । रणरसिकसुरस्त्रीमुक्तमन्दारदामा स्वयमयमवतीर्णो लक्ष्मणन्यस्तहस्तः । विरचितजयशब्दो बन्दिभिः स्यन्दनाङ्का- दिनकरकुललक्ष्मीवल्लभो रामभद्रः॥ ५३ ।। रामः- पुष्पकाधिरूढोऽयोध्यामागच्छन्तीतां प्रति लङ्कारणभूमि दर्शयन् । इदानीं विजयश्रियालङ्कृतस्य रामस्य रथादवतरणं दर्शयति- रणरसिकेति । रणरसिकसुरस्त्रीमुक्तमन्दारदामा, रणे = युद्धे, रसिकाः अनुरागयुक्ताः याः सुरस्त्रियः = देवाशनाः ताभिः मुक्तानिपातितानि वृष्टानीत्यर्थः मन्दारदामानि = मन्दारनामककल्पवृक्षपुष्पमालाः यस्मिन् सः, बन्दिभिः = स्तुति- पाठकः, विरचितजयशब्दः, विरचितः = कृतः जयशब्दः = विजयध्वनिः यस्य तादृशः, दिनकरकुललक्ष्मीवल्लभः, दिनकरकुलस्य = सूर्यवंशस्य, लक्ष्म्याः = श्रियाः वल्लभः = प्रियः स्वामी, लक्ष्मणन्यस्तहस्तः, लक्ष्मणे = भ्रातुर्लक्ष्मणस्योपरि न्यस्तः स्थापितः हस्तः = करो थेन तादृशः, अयं = पूर्वोक्तः विजयी, रामभद्रः - श्रीमान् रामचन्द्रः, स्वयं = स्वात्मना, अवतीर्णः = रथादवरोहणं कृतवान् । (विजयश्रीविभू- षितस्य देवाशनाप्रसूनमाल्यवृष्टिसम्पूजितस्य स्तुतिपाठकीतस्य सूर्यवंशभूषामणे: श्रीमतस्तत्रभवतो रामचन्द्रस्य लक्ष्मणस्कन्धे हस्तनारोप्य रथादवतरणं सज्ञातमि- त्यर्थः।) मालिनी वृत्तम् ॥ ५३ ॥ अपि च = और भी। ये विजयी श्रीरामचन्द्रजी-जिन पर युद्ध में प्रेम रखने वाली देवाङ्गनाओं ने मन्दार (कल्पवृक्ष) पुष्प की मालाएँ वरसाई, स्तुति-पाठकों द्वारा जिनकी विजयवनि की गई, सूर्यवंश की लक्ष्मी के स्वामी, भाई लक्ष्मग पर हाथ रखे हुए स्वयं रथ की गोद (मध्यभाग ) से उतरे। (अथात् विजयश्री से विभूषित, देवाङ्गनाओं की पुष्पमाला-वृष्टि से पूजे गए, स्तुतिपाठकों से गाने गए, सूर्यवंश के भूषगमणि श्रीरामचन्द्रजी का-लक्ष्मणजी के कन्धे पर हाथ रख कर-रथ से उतरना हुआ।) मालिनी छन्द है ॥ ५३ ॥ राम- पुष्पक विमान में बैठे अयोध्या आते हुए सीता को लङ्का की युद्धभूमि दिखलाते हुए]

६४
दूताङ्गद-नाटकम्-
.
अवासी-फणिपाशबन्धनविधिः शक्त्या भवदेवरे
गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्राहृतः ।
दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैर्लोकान्तरं लम्भितः
केनाप्यत्र मृगाक्षि! राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी॥ ५४॥
स्थादवरुह्य पुष्पक विमानमारुह्यायोध्यामागच्छन् रामः सीतां प्रति तानि तानि
युद्धस्थलानि प्रदर्शयन्नाह--
अत्रासादिति । हे मृगाक्षि ! मृगस्य = हरिणस्य अक्षिणी = नेत्रे इत्र (चपले)
अक्षिणी यस्यास्तत्सम्बुद्धौ हे हरिणलोचनसमानलोचने !, अत्र = अस्मिन् स्थाने,
फणिपाशवन्धनविधिः, फणिपाशेन = नागरूपेण पाशेन वन्धनविधिः = बन्धनस्य
रचना, आसीत् = समभूत् । भवद्देवरे, भवत्याः = सीतायाः देवरे = स्वामिनो भ्रातरि
लक्ष्मणे, शक्त्या = मेघनादस्यायुधविशेषेण, वक्षसि = उर!प्रदेशे, गाढं = दृढ
यथा स्यात्तथा, ताडिते = आहते सति, अत्र = अस्मिन्प्रदेश, हनुमता पवननन्दनेन
वानरेण, द्रोणाद्रिः = द्रोणनामकपर्वतः, आहृतः आनीतः। अत्र = इह स्थाने, इन्द्रजि.
त् = इन्द्रजेता रावणपुत्रो मेघनादः, दिव्यः = अलौकिकः, लक्ष्मणशरैः = लक्ष्मणस्य
बाणः, लोकान्तरं परलोकं, लम्भितः = प्रापितः । अत्र च - अस्मिन् स्थले च,
केनापि-मवेत्यर्थः, राक्षसपतेः = रावणस्य, कण्ठाटवी-कण्ठरूपं वनं, कृत्ता-छिन्ना ।।
( सारांशस्तु-अत्रात्र स्थलेषु नागपाशबन्धनद्रोणपर्वतानयनमेघनादनिषूदनरावण-
विध्वंसनात्मकानि तानि तानि कार्याणि सजातानीति । अत्र-मया 'इत्यनुक्रवा केना-
पीति वचनेन रामस्य विनयशीलवत्वं सूच्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। ५४ ॥
हरिण के नेत्रों के समान चञ्चल नेत्रवाली ऐ सीते ! यहाँ पर नाग-फाँस से
बन्धन हुआ था, ( मेघनाद के ) शक्ति नामक अस्त्र के द्वारा, छाती पर
गहरे में तुम्हारे देवर मेरे भाई लक्ष्मण के ताडित होने पर, यहाँ श्रीहनुमान् के
द्वारा द्रोण पर्वत लाया गया था, यहाँ पर इन्द्र को जीतनेवाला मेघनाद लक्ष्मण के
अलौकिक बाणों से दूसरे लोक में पहुँचाया गया और यहाँ किसी ने रावण का
कण्ठरूपी जंगल काटा था । ( सारांश यह है-इस इस स्थान में नागफाँस में बँधना,
द्रोण पहाड़ लाना, मेघनादवध, रावणसंहाररूपी वे वे काम हुए। यहाँ 'मैंने ऐसा
न कहकर 'किसी ने ऐसा कहने से रामचन्द्रजी की विनयशीलता सूचित होती है।)
शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ५४ ॥

संस्कृतहिन्दोव्याख्यायोपेतम् । ६५ इति नवरसगीर्भिर्जानकी प्रीणयन्वः पुलकितललिताङ्गः पैतृकं प्राप्य धाम । सुखयतु कुलराज्यं पालयन्नुत्कपौरः प्रकटितबहुभद्रः सर्वदा रामभद्रः ॥ ५५ ॥ स्वनिर्मितं किञ्चन गद्यपद्यबन्धं कियत्प्राक्तनसत्कवीन्द्रैः। इत्थमत्र नाटकीयवस्तुसमाप्तौ भरतवाक्यस्वरूपमाशीर्वचनात्मकमन्तिम पथं प्रदर्शयति कविः- इतीति । इति = अनेन प्रकारेण, नवरसगीभिः, नवो रसः नूतन आनन्दः यासु ताभिः, गीभिः = वचनैः, जानकी-सीता, प्रीणयन् = सन्तोषयन्, पुलकितललि- ताः, पुलकितानि = आनन्दसूचकरोमाञ्चयुक्तानि ललितानि = सुन्दराणि अशानि- अवयवाः यस्य सः, उत्कपौरः, उत्काः - उत्कण्ठिताः पौराः = नागरिकाः यत्र सः, प्रकटितवहुभद्रः, प्रकटितानि = प्रकाशितानि बहूनि = भूयांसि भद्राणि मालानि येन सः, रामभद्रः - श्रीरामचन्द्रः, पैतृकं = पितृसम्बन्धि, धाम = स्थानं,प्राप्य = लब्ध्वा, कुलराज्यं = वंशक्रमागतं नृपत्वं, पालयन्-रक्षन् , सर्वदा सर्वस्मिन् काले, व युष्मान सामाजिकान्, सुखयतु = सुखयुक्तान् करोतु । (सीतां प्रतीत्थमुपयुक्तं वचो वदन् विजयो प्रसघो राजा क्षेमकरः श्रीरामचन्द्रः सभ्यानां सुखाय भूयादिति भावः ।) मालिनी वृत्तम् ॥ ५५ ॥ कविरिदानी स्वनाम नाटकस्वरूपञ्च निर्दिशन्नुपसंहरनाह- स्वनिर्मितमिति । स्वनिर्मितं, स्वेन = आत्मना निर्मितं = कृतं, गद्यपथबन्ध, गयं च पधं च गद्यपये तयोर्बन्धः तं गयपयमयी रचनां, किञ्चन = स्वल्यम् , अव्यय- इस प्रकार नूतन रस-भरी बातों से सीता को प्रसन्न करते हुए रोमाश्वयुक्त सुन्दर अङ्ग वाले रामचन्द्रजी-जिनके विषय में नगरवासी लोग उत्कण्ठित हैं और जिन्होंने सदा बहुत से मङ्गलों को प्रकाश रूप में लाया है-पिता की गद्दी पाकर कुल के राज्य का पालन करते हुए तुम सामाजिकों को आनन्दित करते रहें। ( सीता के प्रति इस प्रकार ऊपर की बात कहते हुए विजयी प्रसन्न कल्याणकारी राजा श्रीरामचन्द्रजी सभ्य सामाजिकों के सुख के लिए हों-यह भाव है।) मालिनी छन्द है ॥ ५५ ॥ छ अपनी बनाई हुई गय पर्यों की रचना तथा कुछ पुराने अच्छे कवियों - दृताङ्गद-नाटकम्- प्रोक्तं गृहीत्वा प्रविरच्यते स्म रसाव्यमेतत्सुभटेन नाट्यम् ॥ ५६ ॥ इति सुभटकविप्रणीतं दूताउदं नाम च्छायानाटकं समाशम् । असतोऽयं ग्रन्दः । . मिदम् , प्राक्तनसत्कवीन्द्रः, प्राक्तलाः = पुरातनाः ये सत्कवीन्द्राः = श्रेष्टाः महाकवयः तै, प्रोक्तं = कथितं, कियत् = किञ्चित् . गृहीत्वा = आदाय, सुभटेल = तन्नामकेन कविना, रसायं. रसेन = आनन्दन रेन्द्र चमत्कारेण आढ्यं = पूर्णम्, एतत् = इदं, नाव्यं = जाटकं, प्रविरच्यते स्म = निरमीयत । ( सुभटनिर्मितेऽस्मिन् रसपूर्णे नाटके परेषां कवीनामपि किञ्चित्सङ्गृहीतमस्तीति भावः । ) उपजातिवृत्तम् ॥ ५६ ॥ ग्रन्थसमाप्ति दर्शयति-इतीति । श्रीमद्वक्रमवर्षे षडन्तरिक्षाम्वरेक्षणप्रमिते । अधिौषपौर्णमासि प्राकट्यं प्राप्तयाऽनया लोके ॥१॥ दूताङ्गदचन्द्रिकया ग्रन्थग्रन्थीस्तमांसि दमयन्त्या । आजोकिताः पदार्था भवन्तु, सन्तो वहन्तु सन्तोषम् ॥ २ ॥ तिइ श्रीवेतालानन्तरामशास्तिकृता दूतानन्दचन्द्रिका नाम संस्कृतब्याख्या सम्पूर्ण। का कहा हुआ लेकर सुभट ने रस (आनन्दरूप चमत्कार ) से पूर्ण यह नाटक बनाया (अर्थात् सुभट के बनाये हुए इस रस-भरे नाटक में दूसरे कवियों का भी कुछ सङ्ग्रहीत है । ) उपजाति वृत्त है ॥ ५६ ॥ शुभ नाम वीस सौ छः संवत् की पौष पूर्णिमा तिथि को। दूताङ्गद की भाषा-टीका वेताल ने बनाई है ॥ १॥ दूताद नाटक 4 प्रकाश देती हुई धरित्री में । शुभचन्द्रिका-सरीखी इसको सज्जन चकोर अपनावें ॥ २ ॥ श्री अनन्तरामशास्त्री वेताल की बनाई दूताङ्गदचन्द्रिका नामक हिन्दी भाषा-टीका सम्पूर्ण हुई।

पति। ॥ श्रीः॥ संशोधनपत्रम् । अशुद्ध शुद्धम् पृष्ठम् पङ्किः अशुद्धम् पृष्ठम् पङ्कि जगद्रक्षार जगद्रक्षण ८ (भो भो भो भो मिदय दिदानी मिदं यदिदानी १० स्वं पर (स्वं परि प्रति रामचन्द्रजी रामचन्द्र जी महंद्रुतं महं दुतं २ वोरभा को वीरभाव को "अज्ञानात् १४ रामस्य भावः (रामस्य भावः!)३६ १३ छोड़ दो) छोड़ दो। राक्षसों सीत्येवं सीत्येव १६ ८ प्रारब्धेस ति प्रारब्धेसति २६ मुञ्च) भवशम राक्षस। राक्षस! ४७ २७ किञ्चि किमपीति किञ्चि२१ १३ शङ्करश्च कतै शङ्करश्चकतें मत्रतु अन तु ९ छोड़ी छोड़ी मन्त्री मातामहो ८. अधापतिः अधःपातः अथवा अथवा २९ २ शीलवत्वं शीलवत्वं ६७ १९ २०/ राक्षणों जायेंगे। । जायँगे।) मुञ्च ६ मेने! मेने। " ® मुद्रणदोषादन्न संस्करणे बहुनाऽशुद्धयाठा दृश्यन्ते, तत्र च पाठकैः कृपयेत- रसंशोधनपत्रसाहाय्येन शुद्धपाः सम्पादनीयाः । पाठभेदाः । मुद्रितपु.पाठाः प्रकृतपु.पाठाः पृ. प. पूर्वमुद्रितपु पाठाः प्रकृतपु-पाठाः पृ. प. अक्षता मा क्षता अक्षता वा पता १३ मैथिली मायामेथिली ३५ २ लुठिष्यसि लुठिष्यति परायाङ्गना पण्याङ्गना ਰਜ १६ ४: भवती जानकी भवति जानकी ३८ ४ तमेवाद्यापि तदेवाद्यापि ५ वानरवाहिनीम् वानरवाहिनी ८० प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व पश्य पश्य ७ हरिणो बाणः हरिणेणिः विलसन्सरोष विलसितसरोष यशवं रघुप्रभोदेव! रघुप्रभवे देव ! २१ ५ पार्वत्याः पाया शुश्रमः शुश्रम २८ १ | किकरैरक्षितस्य(?) किङ्करेरणादस्य ६२ . ॐ निर्णयसागर मुद्रणालये मुद्रितचरस्यास्य पुस्तकस्य पाठाः संस्करणेऽस्मि- म्नास्माभिः प्रदर्शिताः। 'अशुद्धास्त' इति बहुभिर्विचारैस्तन्न शुद्धपाठाः सशिवेशिताः । 'द्विविधा अपि पाठाः पाठकमहोदयदृश्यन्तामिति तेऽत्र साम्प्रतं प्रदश्यन्ते । ४ 20 " यः सर्व .

पृष्ठाकाः ३१ १४ पद्यांशाः अके कृत्योत्तमाङ्गं अज विण कोवि अज्ञानादयवाधिपत्य अत्रासीरफणिपाश अभूतपूर्वाऽविनया आः पौलस्त्य! किमेव भादौ येन सुबाहु भास्कन्धावधि कण्ठ इति नवरसगीमि इम्मवर कीस खिजसि इह खलु विषमः उद्योगिनं पुरुषसिंह एकं तावदकरय एते वे ममबाहवः किं प्राकारविहार किंराघवस्य दश जम्मारातीमकुम्भ तस्य रामस्य दूतोऽहं तारापतौ वानर तीर्णोऽणवः कवलितेव तं ज्जेच अज्ज वि स्वयि त्रिभुवनाधीशे दिव्या वास्तव नदोषः स्वल्पोऽपि पायास वाकुमुद पारावतः किमय पितर्युपरते यस्त पिता यवाली पद्यानामनुक्रमणिका। पृष्ठाङ्काः पद्यांशाः ३३ बाणैलामिछतकेतु २१ बिभ्राणं दशवक्तता १४ मनुष्यो न मनुष्यो सौ ६४ मयि रावणाङ्क ३८ यदाखण्डलदर्पन्दु ४९ यद्वक्त्राणां दशाना ४६ यावल्ललाटशिखरं ४२ रखोदुर्भिक्षमाधातु ६५ | रणरसिकसुरखी ३६ | रामः किं कुरुते ५८ रे नक्कञ्चरराज! है रे राक्षसाः! कथयत २२ रेराक्षस!मा स्म १७ रे रे रावण ! रावणाः १३ वपुर्मुख्यं वित्तं ५३ वानरैयदि वभ्याः स्म १८ विलसिदसरोस ३. शम्भोः कोदण्डभना शिरोमिर्मा देवी ८ श्रुखा रघुपतेः किचि १९ स एष जगदास्कन्द ५० सन्धौ वा विग्रहे वापि ६३ | सबहातां सपदि १० समं प्रतिज्ञया येन सर्वा! गीर्वाणवध्वो! सावज्ञामिव सम्पश्य ३० स्वनिर्मितं किडन "हेलाखण्डितच २८ ६० ४६ ३९ १६ १२, ४५ १६

No text on this page.

P उत्तररामचरितम् अस्ट्रकता--विद्योतिनो-संस्कृत-हिन्दीटीका, संस्कदहिरोकार विशेष टिपपणी (लोटला) आदि बुद्धत् परिशिष्ट साहिन । सभी प्रान्त के शिक्षा-संस्थाओं के पाठ्य अन्यों में निर्धारित इस अन्य की ऐ. सारदिवेचिनी सुविस्तृत व सरल संस्कृत-हिन्दी टीका आजतक प्रकाशित नहीं। थी जिससे विशाथियों का विशेष लाभ हो। इस महान् अधि की पूर्ति करने लिये हमने अनेक अन्य के सम्पादक पं० शेषराज शास्त्री जी द्वारा इस प्रन्थ व्याख्या नाटकीय ढंग पर करायी है। इसकी विस्तृत व्याख्या में पूर्व प्रकाशि सभी टीकार्य गतार्थ हो चुकी हैं। इस संस्करण के परिशिष्ट में प्रत्येक अंक : इन्दी नोटस भी परीक्षार्थियों के लिये दिया गया है। प्रत्येक विषय का इत सुन्दर और सरल रीति से स्पष्ट प्रतिपादन अन्य संस्करण में मिलना दुर्लभ है ४॥ प्रबन्ध-पारिजात लेखक:-पण्डित श्री रामचन्द्र मिश्न प्रोफेसर धर्मसमाज सं० कालेज मुजफ्फरपुर । इसमें परीक्षार्थी छात्रों को संस्कृत प्रबन्ध रचना लिखने के नियम अत्या सरल रूपमें समझाये गये हैं और तदनुसार परीक्षोपयोगी 'प्रबन्ध लेखनप्रकाः (परीक्षा आने योग्य निबन्धों का उत्तर) इस तरह सरल और संक्षिप्त में लिए है कि अभ्यास कर लेने पर भी विद्यार्थी परीक्षा में पूरी सफलता प्राप्त क सकते हैं। इतना ही नहीं अन्तमें(१) पत्र लेखन प्रकार (चिट्ठी-पत्री, आवेद पत्र आदिका उल्लेख ) तथा प्रसंगोपयुक्त (२) 'हभाकिनारी भाषिः पाशावली' और (४) 'लौकिक न्यायमाला' आदि विषयों का समावेश कर आधुनिक चतुरन विद्वान् बनने का सुगम रास्ता दिखाया गया है। विश्वास कि आजतक के प्रकाशित प्रबन्धोपयोगी प्रन्यों में इस 'प्रबन्धपारिजात के खमा दूधरी कोई भी पुस्तक नहीं है। प्राप्तिस्थानम्-- जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्याविलासप्रेस, बनारस। nawina

No text on this page.

Dutadangand

Author
Sr Madananthram Shastry Vetalen
Other authors
Ccl
Title
Dutadangand
File name
Dutadangand
Text
OCR done
Citation
1950
Publisher
Chowkhamba Sanskrit Series Office
Language
Sanskrit
Pages
86
Library
Scl
DLI number
368790
Barcode
2020010004990.00
Scanning centre
City Central Library, Hyderabad
Digital publisher
PAR Informatics, Hyderabad
VMLT id
HmZnpi12fyc
Download PDF

Dutadangand