·No text on this page.

·No text on this page.

·太华
::::
世

·ग.२२२६ अथ प्रायश्चितेंदुशेखरस्यानुक्रमणिका प्रारभ्यते । विपया: विषयाः प ५. प " .. . . - .... . विषयाः .. १) मलिनीकरणानि .. उपपातकानि | महापातकानि " महापातकसदृशान्युपपातकानि ॥ ब्रह्मवधसमानि "सुरापानसमानि | सस्तेयसमानि "| गुरुतल्पसमानि ... २/ इत्यनुपातकानि 1 अतिपातकानि " अयकर्मविपाकः कर्मविपाकजन्यजन्मानि मंगलाचरणम् प्रायश्चित्तलक्षणम् पर्पत्प्रमाणम् पर्षदक्षिणानियमः पापिकृत्यम् * प्रायश्चित्तकथननियमः वालवृद्धयोर्लक्षणम् अवस्थाविशेषप्रायश्चित्तम् . प्रकीर्णकपापानि. जातिभ्रशकराणि रीकरणानि श्रीकरणानि. प विषयाः .२/ अथकृच्छादिनिर्णयः "नक्तवतलक्षण तत्प्रत्याम्नायः " उपनासलक्षणतत्प्रत्याम्नायः प्रायश्चित्ते सकल्पः प्राजापत्यस्वरूपम् "ग्रासप्रमाणम् "अवतन्नानि प्राजापत्याशक्तोदानन् ॥ तदभाव मूल्यम् ... ३ | गोमूल्यप्रमाणानप्फलक्षणम् ... आढयादीनांगोमूल्यम् "पुराणलक्षणम् E DAIPURA .... कृप्णलाखरूपम्... मापकस्वरूपम् पणस्वरूपम् . .. ४ | स्वर्णादिमानव्यवस्था कृप्रत्याम्नायः ...." पादोनकृ→स्वरूपम् .. कृच्छाधस्वरूपम् "/पादकृच्छमिदमेवाशिशुकृच्छ्रम् / वर्णक्रमेणपादकृच्चाः 2. अतिकृच्छलक्षणम् कृन्त्रातिकृच्छ्रः तप्तकृन्ः फालय .. .... .. .... . .... " मा .... ... .

·t; E * ཎ 1:• •ཎ༣ ， ན E ནུབ a ཀ•r•tpལས་ , a; in༥11: 'iiimit;ཐོ་། ཙrfཚཡntri • 1:rit3;$/ii?pit3xri •. . 4•r-F༔ སྶ དྷཱན སུ ཙཱ ཀཉྩ* ： विषयाः ༡ AP.n:༣༦ 11cja. ru་པ་ཝན སྶ ཡཾ rs, p:min༥ i**•gr #4པ། ༣.ཀིrq y ཙནི། ཀ་པསུprijཡུན ༈ བ་ པ•ct ཙ རྣཎྜིན sr'' ':; •i•R•tཀnr ཙནྡཡུསཾ༔er* LlogueiLuktai t 4， • ཅ• • •17 སྶ144ཙན ** • ttpནྣཱ ད༔ ་ ༤དྡྷཾ༔ ༔ 1 སྶ A E བrityirti9f འ'i-rtirstitzf ས''.firies•rast་ ༣ ::༌ནཱ ༣༣z: 3•iq ཨar *ripreift+f • • •འri ༩ པ ཙ'བྦ• ：•ཝ་ ༔ ༔པདྷ ༈ བྱཱཀྐ་ཨཱ་༔ སaཔ༎ ༤-t སrfསྶ* rv། 3 ， ས :***•ཡས་ •. #་ +༩༧• • • • ༥ R ༥ ཐxཔསཱམིརྗེདྷརྨt•.，, ཐཝ ཝཝིབf : 1 •f..་ པ ;js->“བློབཞི ཙི 3}t • - ༔ མྨེསཾ ཙ་ཊྛིསཾ་ བྷུཉྩ*་ བརྡ ལ ་ ་ ་ ༔ ༔ --, བམ ༣༥ བཀསུ, ༈ fi བརྩམས•;༔ ཌྷ ཎ ཆi- ཏུ་བ༔ ༤: ***•རྦབཀ44 ·प प. प .... " . " S ..१७ " विषया: विषयाः विषयाः यज्ञोपवीतविनामोजनेचुपानेवाप्राय दिवास्वापादौप्रायश्चित्तम् ११ चांडालादिस्पर्शप्रायः श्चित्तम् . . १० | गर्भाधानादिसस्कारलोपेप्रा० "अमेध्यादिस्पर्शप्राय यज्ञोपवीतविनामूत्राद्युत्सर्गप्रायः सवत्सरनित्यक्रियालोपेप्रा० अब्राह्मणसमीपभोजनेप्रायः जलेस्वप्रतिविवदर्शनेप्रायः | निपिद्धकाष्ठेदंतधावनेप्रा. "शूद्रपक्तौभोजनेप्रायः शय्यारूढादीनामभिवादनप्राय "प्रमादागतमगेप्रायश्चित्तम् "उच्छिष्टस्पर्शप्रायश्चित्तम् आह्निकविच्छेदेप्रायः "| विप्रस्यक्षत्रवृत्त्याधनार्जनेप्रा० "उवाच्छिष्टस्यश्वकाकादिविष्ठास्प- निमत्रितस्यभोजनाद्यदानेप्रा स्त्रीधनोपजीवनेप्रायः शैप्रायः दड्योत्सँगैप्रायश्चित्तम् "भा यामुखमैथुनेप्रा. चाडालादिहस्तपाचितभोजनेप्राय: अदडयदडनेप्रायश्चित्तम् "गोयुक्तयानस्थमैथुनेप्रा. चाडालादिस्पृष्टाबुपानप्रा० दुःस्वप्नारिष्टदर्शनेप्राय ...." | देवागारशिलादिनास्यगृहकरणेप्राय० - १२ शूद्रोदकपानेप्रायः नीलीवस्त्रादिधारणेप्राय ११ गुरुप्रतिश्रुतवस्त्वपकरणेप्रा० ॥ रजस्वलादिस्पृष्ट्वाभोजनेप्राय क्षत्रियाद्याभवादनेप्रायः " | भोजनकालेगृहीतमौनत्यागेप्रा० माजीराशुच्छिष्टभोजनेप्रायः प्रतिमादिभेदनेप्रायः श्राद्धोपवासादिषुदिनपुदतधावनेप्राय चाडालपुल्कसादिस्पर्शप्रा० पर्वण्यादैमैथुनेप्रायः श्चित्तम् "चांडालादिएकशाखारोहणेप्रा. रजस्वलास्वस्त्रीगमनेप्रा० "कन्यायाविवाहात्प्राग्रजोदर्शनेप्रा० चांडालाघेकपयगमनेप्रा० चरमधातुर्विसननेप्राय "चांडालादेःस्ववेश्मन्यवस्थानेप्रा० वमनेप्रायश्चित्तम् 1] मादरापानादापायाश्चत्तम् "रुद्रनिर्माल्यस्पर्शप्रायः प विषयाः १२/ शैवसौरनिर्मात्यभक्षणेप्रा. | प्रेतानुगमनेप्रायः 1 रजस्वलयोःपरस्परस्पर्शप्रा | रजस्वलायाश्चांडालादिस्पर्शप्रायश्चि० | चाडालादिस्पर्शीत्तररजोदर्शनेप्राय- श्चित्तम् १३ / रजस्वलासातकयोमरणेप्रा. १४/ मलिनीकरणप्रायः ॥ तत्रजातिभ्रशकरेषुप्रायः | संकलीकरणापात्रीकरणयोः प्रा० " अयोपपातकप्रायश्चित्तम् " गोवधेप्रायश्चित्तम् १५/ पंचविधत्वनिर्णयः | कर्तृलक्षणम् "" "| प्रयोजकलक्षणम् . अनुग्राहकलक्षणम् अनुमन्हलक्षणम् १ " " . १९ 9.. .... .... .... " मुरापात्रगधात्राणेप्रा० " . . ....

·b a-manirammar अनु. 12 Minist .... . TT 7 .... *hors . . 4. २३ नारायः नापामगधित्तम TRATHI समानामगोना Rains A , 14 १३ यात्रा .... मानना प्रायः मानामागेमागितम् ...... दिनापगतापाय: •rrierrie .. meri ratna : नगरे Timr. HAN an-ra . undir . .... . ३. पनि A faat . rant +४५ ti+* मरम्प 17 Retititline , ++ . 14 PTA - kg . . M -- AT . Arthik . .. . m 1 Army. 1. '.. tois. ॥२॥ - 2. AM . 1- manandle इति प्रायश्चिनंदशेखरम्यानुक्रमाणका ममाना ।

·I . ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ श्रीसीतारमणायनमः ॥ बालेंदुशेखरंनत्वाबालबोधायलिख्यते ॥ बालकृष्णमुदेचापिप्रायश्चित्तेंदुशेखरः ॥१.॥ यद्यथाविध्यनुष्ठानाद्युपचिताशुभनाशकमेवतत्प्रायश्चित्तम् । ॥ तुलापुरुषादावतिव्याप्तिवारणायएवति ॥ नतुपापांतरजनकमित्यर्थः॥ पा पनिवर्तनक्षमधर्मविशेषयोगरूढोयशन्दइतितत्त्वम् : संकेतविशेषसंबंधेनप्रायश्चित्तशब्दवत्त्वमेवप्रायश्चित्तत्वम् ॥ अतएवक्रत्वंगः पप्रायश्चित्तेतब्यवहारइत्यन्ये ॥ पापिनःप्रायश्चित्तंनित्यनमित्तिकवेत्यतोविकलांगादपिपापस्यनाशः ॥ किंवल्पस्यैवनतुसमग्रस्यएवंचकार म्यमप्येतत् ॥ एवंचप्रधाननिष्पत्तावपिनप्रधानवृत्तिरितिबाध्यम् ॥ एकप्रायश्चित्तकनानापापकर्मणांतत्प्रायश्चित्तेकप्रयोगणवनाशः ॥ एवम धिक्पापनाशार्थमुक्तेनैकवारमनुष्ठितेनन्यूननाशस्यापिपापांतरस्यनाशः ॥ एवंयत्रयत्प्रायश्चित्तमुपदिष्टंतदन्युनक्केशकप्रायश्चित्तांतरमापित त्रयोज्यम् ॥ पापिनांतदुपदेशश्चपुण्याय ॥ सचाचितनपृष्टेनैवविदुषासंसदिधर्मशास्त्रादिबुद्धवकार्यः ॥ अन्यथोपदेष्टाप्रत्यवेति ॥ संसच्च तुभित्रिभिर्वाधर्मशास्त्रादितत्त्वज्ञैर्भवति एकेनापिब्रह्मविदायतिवर्ण्यम् ॥ सहस्रायकपर्यंतामित्येके ॥ पर्षदक्षिणाचलक्षगवादिकिंचिद्देयप यंता ॥ यथायोग्यंकृच्छसंख्ययावा ॥ पर्षनुष्टिवों ॥ गौवृषभश्चेत्यन्ये ॥ निवेदितदोषस्यपर्षदनुमत्येवप्रायश्चित्तानुष्ठानबोध्यम् ॥ पापीच सचलंस्नातोवाग्यत आदवासाउपदेष्टारसाष्टांगप्रणम्यस्पष्टाभिधानंवददिदमेपापनिष्पन्नप्रायश्चित्तमउपदिशत्विति पापकृतवतः। पर ज्ञातदोषस्यचसभोपस्थानविनाभोजनभाषणचपापवृद्धिः ॥ आसंवत्सरंप्रायश्चित्ताकरणपापद्वैगुण्यम् आत्तस्यप्रायश्चित्ताका थनेर्चितस्यविपश्चितस्तत्पापभागिताअज्ञात्वाकथनेच). ॥ शुद्धादेस्तुप्रायश्चित्तोपदेशोविग्रमंतराकृत्वाकार्यः ॥ - क्षत्रियवैश्ययोरप्येवम् ॥ - ·M गगर. मनिपालगुलगुभिनयममायाभिनान्यम् ॥ पापगौरांनुकामतःसप्रत्ययंसाभ्यासमनुष्टानादंडगौरवात्सातिशयाचा दार्थवादालोकग रातिशयानालापन ॥ ताप्येनादिपर्ययेणनया ॥ प्रायश्रित्तयथोक्कमेववान्यम् ॥ नतुस्नेहलोभादिनाऽनुग्रह कार्यः ॥ तथासतिपापं इलमगरमन ॥ दलेनुप्रशरिप्रय यथाक्तमुदाढत्यतच्छ्क्त्यनुसारेणग्रीप्मादिकालहिमालयादिदेशानुसारेणचानुग्रहः कार्यएव ॥ पर्व भिवादनीगनिजामप्यनुगमः ॥ सोपियवर्णस्य पापयत्प्रायश्चित्तमुक्ततत्पादन्यूनंतदर्धनन्पादेवेतिवलदेशकालाद्यनुसारेणनततान्यूनम् ॥ नवादासानाम निविषमतेपादन ॥ पानयत्रपादमेवप्रायश्चित्तमुपदिरंतवापिनानुग्रहः ॥ ॥ पोडशवर्षन्यू गोगः अगानिपानिकोदः ॥ पूर्णपोडशास्यपूर्णप्रायश्चितम् ॥ अनेकादशवर्षस्यपंपांदूपादप्रायश्चित्तम् ॥ द्वादशा दापोरशमरम् ॥ तस्तिपित्रादिभिः कायम् ॥ एवमतिरंग्यानित्योपपिपुत्रादिभिः ॥ पंचवपन्नम्यनपापम् ॥ शाम्रोपदिष्टंपूर्ण शपवितपिम्पा । झापयाद्रिद्रागानुपादपादनानिः ॥ कनिदिपस्तुनाचनिकः ॥ तवजपहोमादिरहितमेवशुद्रस्य ॥ अमंत्र पालापामम ॥ यागानुपानशीलानांनपादिकम् ॥ इनरपतिपआदि ॥ नामारकमसनिर्णनानांतपः । अनीतानांन ॥ पोडश रिनारमोनियम्यस्यरिगुणम् ॥ गनेभगंगम् ॥ स्वयमशक्तीप्रतिनिधिद्धाराप्रायभित्तंकार्यम् ॥ अनानाकामा पतंकामातदिगांधमताभ्यामेननुगुनम् ॥ रामादिशनेपदक्तमकामादिशेनंतपोन्यम कृतप्रायभित्तोगस्नियन नंदयात् ॥ नदनाः निःशंकरमेवभक्षपेयुः नदेनमायुः ।। मने पानिपुनः करिष्यामीतिप्रतिनानीपात् ।। नीने पुनःयायभित्तेयो ॥

·। ज्यः ॥ तत्रपापानिप्रकीर्णकजातिभ्रंशकरसंकरीकरणापात्रीकरणमलिनीकरणोपपातकमहापातकानुपातकरूपाणिविहिताकरणेंद्रियानिग्रहे भ्योभवंति ॥ तत्रजातिभ्रंशकरादिगणितातिरिक्तंप्रकीर्णकम् ॥ जातिभ्रंशकराणितु ॥ विप्रपीडाकरणमनानेयमधलशुनादिवाणमित्रकौटि ल्यपुसिमैथुनमेतानिजातिभ्रंशकराणि ॥ संकरीकरणानितु ॥ खराश्वोष्टमृगहस्त्यजाविमीनमहिषाणामन्येषांचग्राम्यारण्यपशूनांवधः संक रीकरणानि ॥ अपात्रीकरणानितु ॥ निंदितेभ्योधनादानवाणिज्यंशूद्रुसेवाकुसीदजीवनमसत्यभाषणमेतान्यपात्रीकरणानि ॥ मलिनीक रणानितु ॥ बहुकृमिकीटकयोर्जलस्थलजयोर्हत्यामद्यानुगतभोजनंबहुफलैधः पुष्पस्तेयमधैर्यमेतानिमलिनीकरणानि ॥ उपपातकान्याहः॥ गोवधः १ व्रात्यता २ स्तेयम् ३ ऋणानपक्रिया ४ अनाहितामिता ५ अपण्याविक्रयः ६ परिवेदनम् ७भृतकाध्ययनाध्यापने ८ पार दार्यम् ९ पारिवित्त्यम् १० वाधुष्यम् ११ लवणक्रिया १२ स्त्रीशुदाविदक्षत्रवधः १३ अशुष्कद्भुमच्छेदनम् १४ निंदितायोपजीवनम् १६ नास्तिक्यम् १६ व्रतलोपः १७ सुतविक्रयः १८ धान्यकुप्यपशुस्तयम् १९ अयाज्ययाजनम् २० पितृमातृसुतत्यागः २१ तडागारामविक्रयः २२ कन्यादूपणम् २३ परिवेदकयाजनम् २४ तस्यकन्याप्रदानम् २५ गुरोरन्यत्रकौटिल्यम् २६ आत्मार्थपाकार्थक्रिया २७ मद्यस्त्रीनिषे वणम् २८ व्रतलोपः २९ स्वाध्यायाग्निसुतानांत्यागः ३० बांधवत्यागः ३१ स्त्रियाहिंसयाचौषधेनचजीवनम् ३२ हिंसकप्रवर्त्तनम् ३३ द्यूता दिव्यसनम् ३४ आत्माविक्रयः ३५ शुद्रप्रेष्यता ३६ हीनसख्यम् ३७ हीनयोनिनिषेवणम् ३८ अनामित्वम् ३९ परान्नपुष्टता ४० असच्छा नाभिगमनम् ४१ आकराधिकारः ४२ भायर्यादिविक्रयः ४३ असत्प्रतिग्रहः४४ निंदितान्नादनम् १५ नटादिकर्मकरणम् ४६ भार्यात्यागः४७॥

·भार. पतापुरपातकानि | मापातकानिनु ॥ ब्रह्महत्यारापानप्रिवर्णस्तेयंगुगतल्पगमनमब्दमेतचतुष्टयान्यतमसंसर्गइतिमहापातकानि ॥ महम्पमापानवानवानीगफ्नम् ॥ महापानकसदशान्यनुपातकानितु ॥ तवयागस्थनृपवैश्यवधः १ शरणागतवधः २ रजस्वलागाम व्यतिगोवानीमा ३ अपितागर्भयमुइदा ३ गुरुविषयमिव्याभिशंसनमायोत्पादनमविक्षपोऽसन्मत्यालीकनिषश्च ५ रानगामि पेअपम गर्गमहादेपः नास्तिापादेदनिंदा ८ कुशावाध्ययनेनवितंडादेन नापीतवेदानांनाशनम् ॥ ९॥ एतानिब्रह्मवयसमानानि ॥ सु रापानममानिया नानादिरादनय्याकप्रामकुएटपलांजनानांमत्यात्यंताभ्यागनभक्षणम् १ विप्रव्यतिरिक्तमित्रवधः २ गुरुविषगमिग्या निझमनेनागपादिलमन्ययाकोटिल्यवाइमनः कर्मनाम्नागपंकौटिल्यंन ३ आत्मोत्कर्थिराजकुलादारनृतभाषणम् ? एन गटामुग्लाटमा योदत्यागादनिदानात्रभक्तिरितिसुरापानममानानि । नपतयसमानित ॥ विमसंबंध्यवरत्नमनुष्यत्रीपनर निसपटरनेनारामानादीतिमास्नेयममम् ॥ पुस्तल्पममानिनु ॥ दुहितृस्नुपाभगिनीभागिनयीसगावदुरितृभागनासका मामासानीनगनपास्यापिनुपातमाटमातामयाविषनिगपा यायमिन शिष्यनियन्तकन्या उदयां निक्षितां अनितां व नयाममा माग सरलागतरालमा राजपली मापन्नभगिनी स्तनधामा सती नगन्द्रन्पोची दादिलों पतिव्रतापितृसमा मातृपित भोपा महिमानमारमामन्यमान्लेमलकानगन्मगुरुतल्पगसमः ॥ ननुपातकानिनु ॥ नयामावृपितृगानिसंबंधामुगा मानसनम्नलिदिनमा पारपसिदिसम्मन्यामीपतिनात्यागिनः पतिताः पानासंयोगकानिइत्यनुपातकानि ॥ भतिपातकालतु ।।

·मातृगमनस्वसस्नुषयोर्गमनमित्यतिपातकानीतिगौडनिबंधेषु पापिनःपंचधा साक्षात्कनुग्राहकप्रयोजकानुमंतानिमित्तकर्तृभेदात् ॥ १ साक्षात्कर्तुः पालनादिनोपकारकोनुग्राहकः २ आज्ञापयिताभ्यर्थयितोपदेष्टाचप्रयोजकः ३ स्वार्थपरार्थवानुमतिकर्तानुमंता ४ अनिमित्त भनिताडनधनहरणादिनाकोपंजनयंस्तन्मरणेनिमित्तं भवेत्सनिमित्तकर्ता. ५ एकूत्तरोत्तरमल्पदोषत्वंप्रायश्चित्ताल्पत्वंचबोध्यम् ॥ पापिनां प्रायश्चित्ताकरणेऽन्यजन्मनिदेहप्राप्तिः पापिनांप्रायश्चित्तोन्मुखत्वायजन्मांतरभाविनश्कर्मविपाका कतिचिदुच्यते ॥ अज्ञानतोब्रह्महाश्वशूक रोष्ट्राणक्रिमेणयोनिमेति ॥ सुरापाखरपुल्कसर्वनानाम् ॥ स्वर्णस्तेयीविड्जातकृमिकीटपतंगपक्षिहिंस्रत्ववताम् ॥ स्वर्णस्तेयीऊर्णनाभक कलासतिरश्चांपशुपक्ष्यादीनांचद्योचारिणांचहिस्राणांपिशाचानांसहस्रशोयोनियाति गुरुतल्पगस्तृणगुल्मलतानांकन्यादान क्रूरकर्मणां च॥ तत्संयोगीचतद्वत् ॥ .परस्त्रीहारीद्रव्यहारीचनिर्जलारण्येब्रह्मराक्षसः ॥ अनध्यायाध्यायीदुष्प्रतिग्राहीचमृगालः ॥ अन्नरत्नयोहता अजीर्णव्याधिरतिदरिद्रोवा ॥ वेदवाग्वेदपुस्तकानांचोरोमूकः ॥ पत्रशाकयोमयूरः ॥ हेमरनानांहेमकारपक्षीअतिदरिद्रोवा ॥ न्यासस्य अनपत्योधनहीनश्च ॥ सुगंधानांछुच्छंदरी ॥ धान्यानांमूषकः ॥ तिलानातैलस्यचतेलपायीकोटः ॥ परस्वहृत्नानातिय हुतंहविर नन्हरन्वाश्वाअतिदुःखीवा ॥ यानंहरतुष्टः ॥ फलंकपिः ॥ जलंजलप्लव-पक्षीमत्स्योवा ॥ क्षीरंकाकोबलाकोवा ॥. गृहोपस्करंगृहकारी कीटः ॥ मधुहरन्दशक कीटः ॥ मसिंगृध्रः। गांगोधासपोवा ॥ आनिंबकः ॥ वस्त्रंकुष्ठीपतंगोवा ॥ रसंश्वा ॥ लवणचीरीउच्च-स्वर- कीटः ॥ तेजसंमंडली ॥ गोब्राह्मणदेवस्वंपांडुरोगी ॥ न्यासकाणोऽनपत्योवा ॥ शय्यांक्षपणकः ॥ शंखंशुक्तिवाकपाली ॥ दीपकौशिकः ॥

·शम्बर नेमक्षयी ॥ पशुपरप्रेप्यः ॥ यदरतितत्तत्प्रकारक-प्राणीतद्विकलोवाभवति ॥ ब्राह्मणीगामी निर्बीजी ॥ मातरंघुपांवागच्छन्वातवृपणः ॥ चांडा लीपुल्कसींवाऽजगरः ॥ प्रवनितांमरुपिशाचः ॥ शूद्रीदीर्घकीटः ॥ सवर्णोदरिद्रः ॥ राजस्त्रियनपुंसकः ॥ गांगच्छन्मंडूकः ॥ पिशुनो दुर्गधनासिकः ॥ सूचकोदुर्गधास्यः ॥ देवत्राझणक्रोशकःखलतिः ॥ गरदाग्निदाउन्मत्तो ॥ गुरूंप्रतिहंताऽपस्मारी ॥ गोप्रश्नांधः ॥ धर्म पत्नीत्यक्त्वाऽन्यत्रप्रवृत्तःशब्दवेधीप्राणी ॥ कुंडाशीभगभक्षकः ॥ स्वीपण्यजीवीपंढः ॥ कोमारदारत्यागीदुर्भगः || मिष्टेकाशीवानरोवा तगुल्मीवा ॥ अभक्ष्यभक्षकोगंडमाली ॥ क्रूरकर्माराक्षसः ॥ मित्रधुक्क्षयी मातापिचोरनृतवाक्स्खलद्गीः ॥ कूटसाक्षीउच्छिन्नजंघा चरणः ॥ विवाहविघ्नकर्ताछिनोष्टः ॥ विप्रावगुरणेछिनहस्तः ॥ चतुप्पथेविषमूत्रोत्सर्गमूत्रकृच्छी ॥ कन्यादूपक-पंढः ॥ ईप्यालुमशकः ।। पित्रादिविवमानोपस्मारी ॥ विद्याविक्रयीपुरुपोमृगः ॥ वेदविक्रीद्वीपी ॥ बयानकोजलप्लवः ॥ अयाज्ययाजकावराहः ॥ अनि मंत्रितभोजीवायसः ॥ इतस्ततोइनन्माारः ॥ कक्षवनदाहीखद्योतः ॥ दारकाचार्योंमुखदुर्गाधिः ॥ पर्युपिताशीकृमिः ॥ अदत्तादायी बलीवर्दः ॥ मत्सरीभ्रमरः ॥ अग्युत्सादीमंडलकुष्टी ॥ शूद्राचार्यश्वपाकः ॥ वाधुपिकोंगहीनः ॥ अपण्यविक्रयीगृधः ॥ राजक्रोशको गर्दभः ॥ मत्स्यवेधीगर्भवासी ॥ आचार्यभार्यागामीभगंदरी ॥ भूतकाध्यापकोशरोिगी ॥ तीर्थमूत्राद्युत्सर्गकरश्चेत्यन्यत्राविस्तरः ॥ स्त्रीणा मप्येतदोपेपुतत्तज्जातीयत्रीत्वम् ॥ अथकृच्छादिनिर्णयः ॥ दिनविलंध्यरात्रीसाधयामाभ्यंतरेमितभोजनेनक्तवतम् ॥ तदशक्तोगुंजद्रयप रिमितरूप्यमापकदानम् ॥ तदभावेतन्मूल्यम् ॥ दिवाराचमभोजनमुफ्यासः ॥ तदशक्तोरप्यमापत्रयदानम् ॥ एकषिप्रभोजनंवा ॥ सद H ·, 1 लगायत्रीजपोवा ।। द्वादशप्राणायामावा ॥ प्रायश्चित्तेसंकल्पः ॥ अद्येत्यादिअमुकगोत्रोऽसुकशर्माऽमुककर्मजन्यपापक्षयकामोनक्तवतंकरि ष्ये ॥ तदशक्तीप्रतिनिधिरूपमिमरौप्यमाषकंचंद्रदेवत्यममुकनाममोवायविप्रायाहसंप्रददइति ॥ इदंमूल्यंविष्णुदेवत्यमितिवासंकल्प्यदानं विपंचसंपूज्यद्रव्यमालभ्यसंप्रोक्ष्यदद्यात् ॥ प्राजापत्यंतु ॥ व्यहपातलगहंसायंच्यहमद्यादयाचितम् ॥ व्यहंपरंचनाश्नीयात्प्राजापत्यःसउ च्यते ॥ सायद्वाविंशतिासा-प्रातःपविंशतिस्तथा ॥ अयाचितेचतुर्विंशतिःसायंडाशयात पंचदशेतिया ॥ यासस्तु ॥ कुक्कुटांडप्रमाणोयावा न्वामुखप्रविशत् ॥अत्रशक्त्याव्यवस्था ॥ उपवासस्तुफलादिद्वाराकार्यः ॥ अष्टतान्यव्रतनानिआपोमूलंफलंपयः ॥ हविबामणकाम्याच गुरोर्वचनमोपधामित्युक्तेः ॥ परंतुपरिमितमेवेतिगोडाः ॥ इंदुमपिनेत्यपरे ॥ यदाक्रमेणकभक्तनक्तायाचितोपवासाः ॥ एवंत्रिरावृत्तिः ॥ इदंपडुपवाससमम् ॥ तदशक्तीपयस्विन्याधेनोर्दानम् ॥ तदभावगामूल्यम् ॥ गोमूल्यंतु ॥ गवामभावनिष्कस्यात्तद(पादमेववेति ॥ निष्कंतु ॥ सुवर्णचतुष्टयसमतोलितंरूप्यनिष्कम् ॥ रूप्यपरिमाणेनिष्कंसुवर्णाश्चत्वारइतियाज्ञवल्क्यात् ॥ धेनुःपंचभिरान्यानांमध्यानां त्रिपुराणिका ॥ कार्षापणेकमूल्यापिदरिद्राणांप्रकीर्तितेतिषत्रिंशन्मते ॥ पंचभिःपुराणैरितिशेषः ।। पुराणश्चषोडशमाषपरिच्छिन्नरज तम् ॥ कृष्णलातु ॥ रक्तिकाख्यगुंजापरिमिताकृष्णला ॥ मासकंतु ॥ तद्यपरिमितरूप्यरूप्यमासकम् ॥ यद्वापणषोडशकंपुराणः पुराण एक्कापिणशब्दनकार्षिकशब्देनचोच्यते ॥ पणस्तु ॥ . अशीतिरक्तिकापरिमितंताम्रमशीतिराटिकावा ॥ ताम्रपणएवकर्षउच्यते ॥ रौप्यःपुराणोदक्षिणस्यांपणैःपूर्वस्यामितिव्यवस्था ॥ वृषेषट्कार्षापणादेयाः ॥ पंचेतिशूलपाणिः ॥ केवलमोमूल्यंतुपुराणत्रयमुत्तमःपक्षः॥

·शखर. Sh द्वात्रिंशत्पणामध्यमः ॥ एकपुराणोधइतिगौडाः ॥ दशकाप्पणाधेनोरश्वेपंचदशैवतु ॥ द्वात्रिंशत्पणिकागावोह्यष्टवानतुहीनता ॥ इतितु प्रायश्चित्तातिरिक्तदक्षिणाप्रसंगेनधनवतोबाध्यम् ॥ प्रसंगात्स्वर्णमानव्यवस्थाप्युच्यते ॥ गुंजापरिमितकृष्णलापंचकस्वर्णमापः ॥ पोड शमाषाअक्षशब्देनसुवर्णशब्देनकर्षशब्देन बिस्तशब्देनचोच्यते ॥ सुवर्णाश्चत्वार-पलंनिष्कञ्च ॥ दशपलानिधरणमितिमनुस्मृतौ ॥ साटेश तेसुवर्णानांहेम्युरोभूषणेपले ॥ दीनारेपिचनिष्कोस्त्रीत्यमरः ॥ राजतःपुराणोधरणइत्युच्यते ॥ दशभिर्धरणे-राजतंशतमानमित्युच्यते ॥ तदेवराजतंपलमप्युच्यतइति ॥ पलशतंतुला ॥ तुलाविंशतिकंभारः॥ आचितोदशभारः ॥ सएक्शाकटइत्युच्यते ॥ धेनुमूल्यसमंमूल्यंभू धनधान्यवस्वस्वर्णरूप्यादिवादद्यात् ॥ गायत्र्ययुतजपोवाकृच्छ्रस्थानेप्रत्यानायः गायच्याद्वादशाधिकसहस्रसंख्यक समिघृतहविर्धा न्यानामन्यतमस्यहोमोवा ॥ तिलहोमस्तुसहस्रएवेतिकचित् ॥ घृताहुतिशतद्वयंवा ॥ वेदसंहितापारायणंवा ॥ प्राणायामशतद्वयंवा ॥ द्वाद शविप्रभोजनंवा ॥ एकोपवासपूर्वकंद्वादशतिलपात्रदानवा - तीर्थोद्देशेनयोजनगमनंवा ॥ रुदैकादशिनीवा ॥ शिर-शोपणपूर्वकंद्वादश सांगस्नानानिवाप्राजापत्यमेवकृच्छ्रः ॥ पादोनकृच्छंतु ॥ व्यइंप्रातहंसायब्यहमद्यादयाचितम् ॥ व्यहमुपवासइति ॥ अत्रचतुःपणाधिक कार्षापणद्वयमशक्तौदेयम् ॥ एकभक्तायाचितोपवासपादेरेतदितिस्मृत्यर्थसारे ॥ कृच्छाईतु ॥ सायंप्रातस्तथैवैकंदिनद्वयमयाचितम् यहमुपवासः ॥ अयाचितोपवासपादाभ्यामितिस्मृत्यर्थसारे ॥ इदंसाधकापणसमामितिगोडाः ॥ पादकृच्तु ॥ एककदिनक्रमेणदि नचतुष्टयम् ॥ इदंद्वादशपणसमम् ॥ इदमेवशिशुकृच्छम् ॥ विप्रादिवर्णक्रमेणोपवासत्रयायाचितवयनक्तत्रयेकभक्तत्रयरूपाःपादकृच्छाइत्या ·पस्तवः ॥ अयमेवातिकृच्छ्रःस्यात्पाणिपुरानभोजनः ॥ अत्रयेषुनक्तादिदिनेषुभोज तेषुपाणिपूजिता ॥ नवाहमेकैकयासोंत्यत्रिदि नमुपवासोतिकृच्छ्इतिमनुः ॥ अत्रप्राजापत्यत्रयमितिचतुर्विंशतिमते ॥ कृच्छातिकृच्छ पयसादेवसानेकावंशतिः ॥ पयोऽत्रजलम् ।। तच्चसायंप्रातमध्याह्नेषुपेयम् ॥ द्विगुणोतिकृच्छ एवकृच्छातिकृच्छ्रइतियमः ॥ तेनायषट्प्राजापत्यसमः ॥ ततकृच्छ्तु ॥ तप्तकृच्छ्चर विप्रोघृतक्षीरघृतानिलान् ॥ प्रतिव्यहापबेदुष्णान्सकृत्स्नायीसमाहितः ॥ उष्णोदकार्निर्मतस्यबाष्पस्यपानमुष्णानिलपानम् ॥ एत चगावपूरणमात्रपर्यतम् ॥ उष्णादंगारादा ॥ तत्रषट्पलमंबु.॥ त्रिपलेझीरम् ॥ एकपलंघृतम् ॥ एपएक्शीतःशीतकृच्छ्रः ॥ अवधेनुत्रयमि तिषत्रिंशन्मते ॥ अतिकृच्छ्रतप्तकृच्छ्योधैनुद्रयमित्यपराभवदेवौ ॥ धेनुचतुष्टयमितिशूलपाणिः ॥ तप्तक्षीरघृतावूनामेकैकंप्रत्य हपिवेत् ॥ एकरात्रोपवासश्चततकच्छमुदाहृतिमिति ॥ अपरस्ततकृच्छ्रः ॥ अत्रैकाधेनुः ॥ पर्णकृच्छतु || पोदुंबरराजीवबिल्वपत्रकुशोद कैः ॥ प्रत्येकंप्रत्यहंपीतैः पूर्णकृच्छूउदाहृतः ॥ एषांपकोदकरित्यर्थः ॥ पर्णःपलाशः ॥ राजीवपद्मम् ॥ अयंपचाहसाध्यासापोंप वासद्वयतुल्यः ॥ त्रिरात्रोपवासातेफ्लाशादिपंचकवाथोदकपानेपर पर्णकृच्छ्रः ॥ चतुर्दश्यामुपोष्यपरेधुःपूर्णिमायांपंचगव्यपानेनब्रह्मकू चः ।। पंचगव्यप्रमाणंतु ॥ तत्र गोमूत्रकृष्णवर्णाया श्वेतायाश्चैवगोमयम् ॥ पयश्चताम्रवणायारतायागृह्यतदधि ॥ कपिलायाघृतंया ासर्वकापिलमववा ॥ मूत्रमेकपलंदद्यादंगुष्ठातुगोमयम् ॥ क्षीरंसप्तपलंदद्यादधित्रिपलमुच्यते ॥ घृतमकपलंदद्यात्पलमेकंकुशोदकम् ॥ एतच्चापत्र्यागोमूत्रमित्यादिसमंत्रकंकार्यम् ॥ पंचगव्यपानंचभोजनस्थाने ॥ अत्राधेिनुः॥ अत्रहोमोप्यस्ति ॥ पंचगव्यहोमश्वसप्त ·शखर. पत्रैरच्छिन्ना कुशैरिरावतीइदंविष्णुर्मानम्तोकोविंशतित्राग्भिःकार्यः ॥ हुतशेपंप्रणवनालोड्यप्रणवेनगृहत्विामध्यमपलाशपत्रणस्वर्णपात्रेण ताम्रपाणवाब्रह्मतीर्थनपिवेत् ॥ एपहिरात्र सांतपनकृच्छ्रतिस्मृत्यर्थसारे ॥ पराकस्तुद्वादशरात्रोपवासः ॥ अत्रपंचधेनवइतिशूलपा णिः ॥ द्वेइत्यपराभवदेवो । तिस्रइतिषत्रिंशन्मतम् ॥ सौम्यकृच्छ्रस्तु ॥ पिण्याकाचामतकांबुसक्तूनांप्रतिवासरम् ॥ एकरात्रोप वासश्चसौम्यकृच्छ्रोयमुच्यते ॥ पिण्याकतिलपिंडः ॥ आचामओदननावः ॥ तक्रेजलंसक्तवश्चक्रमेणपंचदिनेषु ।। पप्ठेहन्युपवासः ॥ अत्रैकाधे नुरितिकेचित् ।। अघोंचिता ॥ पिण्याकंसक्तवस्तकंचंतुहन्यभोजनम् ॥ वासोवेदक्षिणांदद्यादित्यपर सोम्यकृच्छ्रः ॥ अत्रोभयत्रा णयात्रामात्रनिर्वाहामंपिण्याकादिग्राह्यम् ॥ पीण्याकादीनांपंचानांप्रत्यकेंचिरात्रोपयोगाभ्यासेपंचदशादिनस्तुलापुरुपः ॥ पिण्याकादिपंचा नामेकैकदिनोपयोगोत्तरंत्रिरात्रमुपवासेऽपदिनसाध्यस्तुलापुरुषः एपपिचानामेकैकस्यव्यहभोजनेव्यहंदयंवायुभक्षणेचैकविंशतिरात्रसा ध्यः सः ॥ वारणकृच्छ्रस्तु ॥ मासंपरिमितसक्तदकपानेवारणकृच्छ्रः ॥ श्रीकृच्छ्रस्तु ॥ व्यहंपिवेत्तुगोमूत्रंत्र्यहवेगोमयपिवेत् ॥ व्ययावकमेष श्रीकृच्छ्रः ॥ यावककृच्छ्रः ॥ यवानामप्सुसाधितानांसप्तरात्रपक्षमासंवाप्राशनेयावककृच्छ्रः ॥ जलकृच्छ्रस्तु ॥ अनशनोजलस्थोऽहोरात्रक्षिपे देषजलकृच्छ्रः ।। उदकसतनांमासाभ्यवहारेणापरः ॥ विल्वैर्वा फलफेवापिपद्माक्षरथवाशुभैः ॥ मासाशनेनश्रीकृच्छ्रःकथ्यतेचद्विजोत्तमैः ॥ वज्रकृच्छ्रस्तु । गोमूत्रयावकपानेएकोयाख्याकृच्छ्रः॥ ॥ इतिकृच्छ्रनिर्णयः॥ ॥ अथसांतपनानि ।। ॥ पूर्वद्युःपंचगव्यमानाशनंपरेधु रुपवासइतिद्धरात्रिकंसांतपनम् ॥ एतदशक्तावेकापुराणः ॥ यतिसांतपनंतु ॥ पंचगव्यंच्यहाभ्यस्तयतिसांतपनस्मृतम् ॥ अत्रचतुर्थउपवा ॥५ ·सः॥ अत्रापिहोमः ॥ पंचगव्योपवासाःपंचषष्ठउपवासइतिषडहःसांतपनः ॥ महासांतपनस्तु ॥ गोमूत्रंगोमयंक्षीरंदधिसर्पि कुशोदकम् ॥ एतेपांमध्येक्रमणककंप्रत्यहंपीत्वाएकरात्रोपवाससप्ताहसाध्योमहासांतपनः ॥ अवधेनुद्यम् इतरषुप्रामुक्तसांतपनषुसादगार तिषत्रिंशन्मते ॥ प्रथमउपवासस्ततः क्रमेणतेषांषण्णांपानमितिप्रांचः ॥ गोमूत्रगोमयक्षीरदधिसर्पिपांक्रमेणैकैकस्यन्यहंत्र्यहनुपयोगे पंचदशाहिकंतत् ॥ षण्णामेकैकमेतेषांत्रिरात्रमुपयोजयेत् ॥ ज्यहचोपवसेदंत्यमित्येकविंशतिरात्रसाध्यमेतत् ॥ एतान्येवतुपेयानिएकैकंतुद्य हव्यहम् ॥ आतिसांतपनत्वेतत् ॥ इतिद्वादशरात्रसाध्यम् ॥ ॥ इतिसातपनानि ॥ ॥ अथचांद्रायणानि ॥ पिपीलिकामध्यचांद्रायण तु ॥ एकैकंहासयत्पिडंकृष्णेशुक्केचवर्धयेत् ॥ उपस्पृशांत्रिषवणमतचांद्रायणस्मृतम् ॥ कृष्णप्रतिपद्यस्यारंभः ॥ कृष्णप्रतिपदिचतुर्दै शग्रासान्ग्रसित्वाततएकैकंहासित्वाचचतुर्दश्यामकंग्रसित्वाऽमायामुपोष्यपुनःशुक्लप्रतिपदमारभ्यपूर्णिमांतं यावर्षयेत् ॥ ग्रासश्चमयूरा डप्रमाणः ॥ आमलकप्रमाणोवा ॥ ॥ इतिपीपलिकामध्यम् ॥ यवमध्यचांद्रायणंतु ॥ ॥ एवमेवविधिकृत्स्नमाचरेद्यवमध्यके शुक्लपक्षादिनियतंचरेबांद्रायणव्रतम् ॥ अत्रशुक्लप्रतिपदादियासवृद्धिःपूर्णिमांतंततोह्रासोऽमांतः ॥ अनयोरष्टधेनवः ।। वृषभसहिताचारगो दक्षिणा ॥ साईसप्तधेनतिशूलपाणिः इदमतिधनिनः ॥ निधनस्यतुप्राजापत्यत्रयामित्यके ॥ अत्रैकादश्यादिवतलोपोनदोषावहः ॥ यतिचांद्रायणंतु ॥ अष्टावष्टोसमनीयापिंडान्मध्यंदिनस्थितः ॥ नियतात्माहविष्याशीयतिचांद्रायणस्मृतम् ॥ मासमितिशेषः ॥ एतत्या जापत्यचतुष्टयसममितिबृहद्विष्णुः ॥ शिशुचांद्रायणंतु ॥ चतुर प्रातरनीयपिंडान्विप्रःसमाहितः ॥ चतुरोऽस्तमितेसूर्यशिशुचांद्रायणं ·शेखर. स्मृतम् ॥ ऋषिचांद्रायणतु ॥ त्रीस्त्रीन्पिडान्समश्रीयानियतात्मादृढवतः ॥ हविप्यानस्यवैमासमृषिचांद्रायणस्मृतम् ॥ अनुपदोक्ताभ्यां किंचिदाधिकागुणमेतत् ॥ अनुपदोक्तयोश्चतुष्टयधेनुदानमितिशूलपाणिः ॥ यत्तुऋपिणाचांद्रायणेपितावदेवेत्युक्तम् ॥ यच्चान्यैर्धेनुत्र यमित्युक्तंतत्रोपपत्तिश्चित्या ॥ ॥ सोमायनतंतु ॥ ॥ गोक्षीरसप्तरात्रंतुपिबेत्स्तनचतुष्टयात् ॥ स्तनत्रयात्सतरावंसप्तरात्रंस्तनद्व यात् ॥ स्तनात्तथैवषात्रंत्रिरात्रंवायुभुग्भवेत् ॥ एतत्सोमायनंनामवतंकल्मपनाशनम् ॥ प्रतिदिनसंख्यानियमानादरेणमासत्रयम् ॥ चत्वारिंशदधिकशतद्वयग्रासानांपंचविंशत्यधिकशतद्वयग्रासानांवाऽशनपिचांद्रायणम् ॥ आद्ययातिरिक्तचांद्रायणानांदिनांतरेप्रारंभोनप्र तिपद्यतिनियमः॥ ॥ इतिचांद्रायणानि ॥ ॥ पंचगव्यपरिमाणंतु ॥ गोशकृद्दिगुणंमूत्रंघृतविद्याचतुर्गुणम् ॥ क्षीरमष्टगुणंप्रोक्तंपंच गव्येतथादधीति ॥ तथाष्टगुणमितिमांचः॥ ॥ गोमूत्रमाषकाण्यष्टोगोमयस्यतुषोडश ॥ क्षीरस्यद्वादशप्रोक्तानःपंचदशतिच ॥ मूत्र वघृतस्य ॥ कुशोदकसाहित्यंचानेत्यन्ये ॥ धनिदशमाषाः कुशोदकेतदर्धतोतस्मृत्यर्थसारे ॥ ताम्रवर्णीयागोत्रम् ॥ श्वेतायागो मयम् ॥ पीताया-क्षीरम् ॥ नीलायादधि ॥ कृष्णाया-सपिरितिच ॥ तच्चप्रणवेनाहृत्यतेनैवालोड्यतेनेवादायतेनैवपिवेदित्युक्तम् ॥ वक्ष्यमाणप्रायश्चित्तेषुसामान्यतोवतशब्दोगोमूत्रयावकाहारपरः ॥ दिनरात्रिशब्दोतंद्रचनावेव ॥ उपवासाभिव्याहारेत्वहोरात्रवचनौ अहः शब्दयाहोरात्रपरइतिक्वचिद्रंथव्यवस्थोक्ता ॥ मासोपवासेपंचदशप्राजापत्यानि ॥ तथाकृच्छ्राब्दविशद्धेनुसमम् ॥ गोमूत्रपाचितयावक स्यमासंपानेद्वादशप्राजापत्यानि ॥ पाकोत्तरमीषद्गोमूत्रयुक्तपानकच्छद्रयम् ॥ त्रिंशन्नतैर्दशोपवासास्तवकृच्छचतुष्टयम् ॥ उपवासस्थाने . , . .

·। एकोक्प्रिोभोज्यः ॥ शक्तेनोसहस्रगायत्रीजपोवा ॥ द्वादशप्राणायामावा ॥ द्वादशवार्षिकादिषुद्वादशदिनरेकैकग्राजापत्यकल्पनी ॥ अत एवचतुर्विंशतिमते ॥ कृत्वावबिह्महत्याया षडब्दकृच्छमाचरेत् ॥ प्रत्यानायोगवादेयःसाशीतिधनिनांशतम् ॥ तथाऽष्टादशलक्षाणांगाय त्रीवाजपेहधइति ॥ गायत्र्यास्तजपत्कार्टिब्रह्महत्यांव्यपाहतीति ॥ द्वादशाब्दसमकक्षनप्रत्यानायइतिबोध्यम् ॥ त्रैमासिकेसाईसप्तप्राजाप त्यानि ॥ मासिकवतेसाईप्राजापत्ययम् ॥ मासंपंचगव्यपानप्येवम् ॥ षडुपवासष्पकंप्राजापत्यम् ॥ मासंपयोव्रतेसाईप्राजापत्यद्वयम् ॥ वृषभैकादशगोदानसहितात्रिरात्रोपवासात्मकगोवधव्रतेसादकादशत्रैमासिकगोवधव्रतेसातततिस्मृत्यर्थसारे ॥ योगीश्वरोक्तमासिकवतेत्री णितत्सममेकंचांद्रायणंचतिमिताक्षरा ॥ यत्तुब्रह्मवधोकद्वादशवाषिकेंऽशीत्युत्तरशतधेनवस्तावंतिप्राजापत्यानिवेतिप्रांचस्तत्प्रागुक्तचतुर्विश तिमतविरुद्धमित्येके ॥ ॥ अथकृच्छ्रस्थानेतीर्थप्रत्यानायाउच्यते ॥ भागीरथ्यांस्नानपष्टियोजनागतस्यपडन्दकृच्छ्रसमम् ॥ अत्रयात्रा योजनवृद्धौयोजनस्थाईकृच्छ्रवृद्धिःएकयोजनागतस्यमध्यपर्वतादिव्यवधानेकृच्छ्वयंतृतीयम् तृतीयांशाधिकक्रोशादागतस्यभागीर थ्यांविध्युक्तस्नानेएककृच्छ्रः ।। प्रयागेद्विगुणंगंगाद्वारेगंगासागरसंगमचैवम् ॥ वाराणस्यामगणितम् ॥ वाराणस्यांपातकनप्रविशति ॥ स त्रयात्राभाषाभेदकृतदेशांतरविषयेमहापर्वतव्यवधानमहाव्यवधानेचक्रमणद्वादशाष्टचतुर्योजनन्यूनाषट्चतुर्दियोजनन्यूनावा ॥ विंशति योजनागतस्ययमुनासरस्वत्योःस्नानमन्दसमम् ॥ अन्दद्वयसममित्यन्ये ॥ मथुरादारवत्यादिगुणम् ॥ प्रभासेप्येवम् ॥ दृषद्वतीशतद्भुवि पाशावितस्ताशरावतीमरुदृधासिनीमधुमतीपयस्विन्यादिषुदेवनदीषुस्नानांत्रिंशयोजनागतस्याब्दसमम् ॥ पंचदशयोजनागतस्येत्यन्ये ॥ M + ·शेखर. चंद्रभागावेत्रवतीशरयूगोमतीदेविकाकोशिकीमंदाकिनीपूनःपुनापूर्णापुण्यावाहुदावारुणीगंडक्यादिदेवनदृषि द्वादशयोजनागतस्यपोडश कृच्छाणि ॥ एतासांपरस्परसंगमेद्विगुणम् ॥ त्रिगुणमित्यन्ये ॥ अन्यासुसमुद्रगासुनदक्षुिद्वादशयोजनागतस्यपकृच्छ्रसमम् ॥ महानदे पुनद्यर्धम् ॥ शोणनदेगंगाघसमम् ॥ पुष्करप्रयागसमम ॥ सात्रिहत्यांनर्मदायांचताशातयाजनागतस्यचतुर्विंशतिकृच्छ्रप्तमम् ॥ कुब्जिका संगमेद्विगुणम् ॥ शुक्कतीर्थचतुर्गुणम् ॥ गोदावोषाष्टियोजनागतस्यव्यब्दसमम् ॥ वंजराप्रणीतयोर्नर्मदाक्त् ॥ पूर्णायांयोजनाईकृच्छ्रः ॥ कृष्णावेणीतुंगभद्रयोःप्रतियोजनंकृच्छ्रम् ॥ पंपायद्विगुणम् ॥ हरिहरोद्रिगुणम् ॥ कुल्याःस्नानेनत्रिरात्रोपवासफलदाः ॥ अल्पनद्यःकृच्छ्र फलदाः ॥ नद्योद्रिकृच्छ्रफलदाः । उक्तान्यसर्वतीर्थेषुरामक्षेत्रश्रीरंगादिक्षेत्रेषुयोजनसंख्ययाकृच्छ्रसंख्या ॥ एकयोजनादिषड्योजनगांता-स्रवत्यः कुल्याः ॥ द्वादशयोजनाअल्पनद्यः ॥ चतुर्विशतियोजनगानद्यः ॥ तदाधिकगामहानद्यःसमुद्रगाश्च ॥ उपवाससहितंनदीस्नानंकृच्छ्रस मम् ॥ योजनादगिपि ॥ शुनीगर्दभीचांडालीशूद्रीकष्टगानधःपापनद्यश्चवाः ॥ सर्वत्रसमुद्रस्नानंदशेकार्यम् ॥ देवतासमीपेसर-सरिनदीस गमेषुचसदाकार्यम् ॥ समुद्रस्नानेपंचदशयोजनागतस्यपंचदशकृच्छ्राणिइत्यादिस्मृत्यर्थसारेविस्तरः ॥ परार्थगंतातीर्थपोडशांशलभेत् ॥ प्रसंगेनगंताईफलम् ॥ अनुषंगेणतीर्थप्राप्यस्नानेस्नानफलमेवनयात्राफलम् ॥ पितामहभ्रातृमातामहापतृव्यमातुलश्वशुरपोपकार्थगुर्वाचा योपाध्यायाथैतेषांपत्त्यर्थंपितृष्वसमातृष्वस्रर्थनात्वास्वयमष्टमांशलभते ॥ पित्रोरयकुर्वन्पुत्रश्चतुर्थाशम् ॥ दंपतीचसपल्यश्चलभंतेमिथः फलम् ॥ अधिनांचनफलहासः ॥ कांदोमासदयोनरंतररंजस्वलानद्यः ॥ तास्वपिगोमतीचंद्रभागासिंधुर्नर्मदासरयूश्चत्रिरात्रम् ॥ वापीकू . - ·पतडागादिषुस्थितपुराणोदकेषुत्रिरात्रम् ॥ सरस्वतीगंगायमुनादयोनकदापिरजस्वलाः ॥ अथवतांगभूताधायमानियमाश्च ॥ ब्रह्मचर्यद याशांतिदीनंसत्यमकौटिल्यमस्तेयमहिंसामाधुर्यदमश्चतिदशयमाः ॥ स्नानंमोनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थानिग्रहगुरुशुश्रुषाशौचाकोधाप्रमा दताइतिनियमादश ॥ ॥ अथप्रायश्चित्तपूर्वाहकृत्यम् ॥ ॥ केशनखादिवपनंकृत्वानात्वावृतंपाश्यप्रदोपग्रहाद्वहितकालसंख्याल्लेखपूर्व कंसंकल्पःकार्यः ॥ वपनंचमहापातकगोवधातिरिक्तविद्रप्रिनृपयो सधवास्त्रीणांनास्ति ॥ तत्रसधवानांसवान्केशान्समुद्धृत्यव्यंगुलच्छेदन मेवतत् ॥ तीथेष्वप्यासामेवमेव ॥ विधवानांसववपनम् ॥ केशधारणेच्छायांदियुणितंकार्यम् ॥ तत्रदक्षिणापिद्विगुणा ॥ वपनंचदिनत्रयसा ध्यव्रतेनखरोमच्छेदनमात्रम् ॥ पड़ादनसाध्येश्मश्रुणोप ॥ नवदिनसाध्येशिखावज्यम् ॥ तदूर्वसशिखम् ॥ त्रिषदिनयोःस्त्रीणांनैव तत् ॥ धेनुदानादावप्येवंविशेषजयः ॥ अस्यनैमित्तिकत्वात्सदाबद्धशिखेनेत्यनेनाविरोधः ॥ ॥ प्रायश्चित्तेतिथयः ॥ प्रायश्चित्तंचाष्ट मीचतुर्दश्योर्नकार्यम् ॥ चतुर्दश्यांसंकल्प्यामायाकार्यमितिशिष्टाः ॥ तत्रपापंदिविधम् ॥ रहस्यंप्रकाश्यंच ॥ कर्तृव्यतिरिक्तरज्ञात दोषरहस्यम् ॥ तत्ररहस्येप्रायश्चित्तम् ॥ प्रकीर्णकादिषुपंचविंशतिःप्राणायामाः ॥ उपपातकेशतम् ॥ अनुपातकेद्विशतम् ॥ अतिपातकेत्रि में शतम् ॥ महापातकेचतुःशतम् ॥ सर्वत्राभ्यासद्विगुणम् ॥ मत्यात्रिगुणम् ॥ मत्याभ्यासेचतुर्गुणम् ॥ यद्वागायन्यालक्षजपोमहापापे ॥ पादोन लक्षजपोऽतिपातके ॥ अर्पलक्षमनुपातके ॥ पादलक्षमुपपातके ॥ तदर्धाधप्रकीर्णकादिषु ॥ अत्राप्यभ्यासादाद्वैगुण्यादियोज्यम् ॥ अन्या न्यपिमहापातकादिषुरहस्यप्रायश्चित्तानिविस्तरेणनिबंधेभ्योग्राह्याणि ॥ अविद्वान्मुखांतरेणव्याजात्प्रायश्चित्तंज्ञात्वारहसिचरेत् ॥ विद्वां .

·पाया
.
शेखर
स्तुस्वयमेवज्ञात्वाचीत् ॥ दशलक्षगायत्रीजपः ॥ सर्वपापप्रायश्चित्तम् ॥.. सर्वषामेवपापानांसंकरेसमुपस्थिते ॥ शतसहस्साशाभ्य
स्तागायत्री पावनंमहदितिस्मरणात् ॥ भस्माच्छनोभस्मनिशयानोरुद्रजापीसर्वपापान्मुच्यते ॥ सर्चकादशवारम् ॥• सर्वशनमहापात'
कातिरिक्तंग्राह्यमितिकेचित् महापापान्यपीत्यपरे ॥ पुरुषसूक्तंप्रत्यहंपोडशकृत्वोजपन्मासेनगुरुतल्पादपिशुद्धयेत् ॥ एवंपवमानजपा
घमर्पणसूक्तजपादयोऽन्यतोज्ञेयाः ॥ अत्राहारविशेषानुक्तोपयःप्रभृतयः ॥ शिलोच्चयादयोमावादयश्चदेशकालो ॥ अथरिक्तषुव्याह
तिभिराचमनम् ॥ एवंख्यापनानुपाताध्ययनान्यपिपापनाशकानि ॥ ख्यापनसभासुपुण्यस्थानेषुचस्वपापकथनपूर्वकमात्मनिंदनम् ॥
अध्ययनंवेदवेदांतादेश्च ॥ उपदिष्टप्रायश्चित्तेष्वेतदंगनत्वतंत्रम् ॥ अन्यथातद्विघिरफलम्स्यात् ॥ कृतेपापेऽनुतापोवैयस्यपुंसःप्रजायते ॥
अत्रकेचित् ॥ अनेनसर्वविधपापप्रणाशोभवत्येव इव्यवहार्यतातुअतिप्रसंगनिवारणायमन्वादिप्रायश्चित्तैखे ॥ रागद्वेषादिकलुपितह
दयतयातत्राविश्वासवतोजनान्प्रतिसंव्यवहार्यतासिद्धयेवातदुपदेशइतिप्राहुः ॥
॥ गंगास्नानं सर्वविघसर्वपापप्रणाशकम् ॥ चांद्रायणसहस्रंतु
यश्चरेत्कायशोधनम् ॥ पिबेद्यश्चापिगंगांभासमौस्यातांनवासमौ ॥ भवंतिनिर्विषाःसायथातायस्यदर्शनात् ॥ गंगायादर्शनात्तत्सर्वपापैः
प्रमुच्यते ॥ इत्यादिमहाभारतादिवचनेभ्यः ॥ नचैतान्येर्थवादाः॥ स्नानमात्रणगंगायांपापब्रह्मवधोद्भवम् ॥ दुराधर्षकथयातिचिंतयेद्योव
देदपि ॥ तस्याहंप्रददेपापब्रह्मकोटिवघोद्भवम् ॥ स्तुतिवादमिर्ममत्वाकुंभीपाकेपुजायते ॥ ‘आकल्पनरकंभुक्त्वाततोजायेंतगर्दैभइति ॥
R
॥८॥

·॥ Ush भविष्यकोयादिभ्यः ॥ पापानांपापहंत्रीत्वस्वर्गमोक्षकहेतुता ॥ स्वभावएवगंगायाः। शैत्यंशीतरुचेर्यथा ॥ नगंगासदृशंतीर्थनदेव के शवात्परः ॥ ब्राह्मणेभ्यःपरंनास्तीत्येवमाहपितामहः ॥ रायकृतयुगेतीर्थत्रेयतायांपुष्करंस्मृतम् ॥ द्वापरेतुकुरुक्षेत्रकलौगंगेवकैवलम् ॥ गंगाकलियुगेस्मृतेतिपाठांतरे ॥ येनाकार्यशतकृत्वाकृतगंगेवसेवनम् ॥ तत्सर्वतस्यगंगांभोदहत्यनिरिवेंधनमित्यादिवचनान्यनुसंधेयानि ॥ कलियुगेइत्थंपापनाशसामर्थ्य गंगायाएव ॥ नतुपुष्करादीनाम् ॥ त्रेतादीतुपापस्याल्पत्वात्तन्नाशसामर्थ्यतेपामपीतिसर्वकृतयुगइत्यस्य तात्पर्यम् ॥ अथसर्वप्रायश्चित्तविधिः ॥ तत्रमहापातकादवांचीलेपुबहुविधेष्वज्ञानकृतेषुप्रतिनिमित्तंकर्त्तमशक्तौसर्वप्रायश्चित्तं पडब्दमत्यंतगुणवतोविरक्तस्य ॥ अभ्यासद्विगुणम् ॥ मत्यात्रिगुणम् ॥ मत्याभ्यासेचतुर्गुणम् ॥ अत्यंताभ्यासेनिरंतराभ्यासेवापंच गुणम् ॥ बहुकालाभ्यासेषड्गुणम् ॥ उपपातकमारभ्यावांचीनेषुपापेष्वज्ञानकृतेषुप्रतिनिमित्तंकरीमशक्तौद्यहंप्रायश्चित्तम् ॥ अभ्यासा दौप्राग्वत् ॥ प्रकीर्णकेषुतादृशेषुताहशुस्यएकाब्दम् ॥ अभ्यासादोप्राग्वत् ॥ क्षुद्रपापेषुतादृशेषताहशस्यकृच्छातिकृच्छ्रचांद्रायणानि तत्स्थानेद्वादशकायानिवा ॥ अभ्यासादाप्राग्वत् ॥ चतुष्टयमिदंचोत्तमस्य ॥ मध्यमस्यदिगुणम् ॥ अधमस्यत्रिगुणम् ॥ द्वादशाब्ददि गुणम् ॥ - महापातकावधिसकलपापप्रायश्चित्तमिति ॥. सर्वत्रानुक्तनिष्कृतोकृच्छ्रचद्रिायणानिसमस्तव्यस्तरूपेणयोग्यतयायोज्यानि ॥ क्षुद्रेषुपापेपुवादाशपत्रिंशदाप्राणायामाः ॥, स्त्रीशुदाणाममंत्रकारते ॥ पुरुषाकारहंतकारागदानानिवा ॥ मौनलोपेषविष्णुस्मरणम् ॥ अथप्रकाररूपेषूद्देशकमेणप्रकीर्णप्रायश्चित्तान्युच्यते . ॥ खरेणोष्टेणवायुक्तयानमारुह्याध्वगंतानग्रस्वापीनग्नतयाऽन्नभोक्तादिवास्वदारगामीच २ ·शिखर - सचैलस्नानपूर्वकंप्राणायामेनशुद्धयेत् ॥ अमत्यास्त्रानमात्रम् ॥ अभ्यासेप्राणायामचतुष्टयम् ॥ चतुरधिकाभ्यासेएकउपवासः ॥ अत्यंता भ्यासेत्रिरात्रम् ॥ साक्षात्खरोष्ट्रारोहिणांद्विगुणम् ॥ गुरुत्वंकृत्यहीनपुरुपंप्रयोज्यहुंकारपूर्वकच्छलवादेविप्रनिर्जित्यवस्त्रेणापिवाविप्रस्य कंठबंधनेतृणेनापिवातस्यताडनेगुर्वादिकंशीघ्रनत्वाविगतकोपंकृत्वानक्तं जीत उपवसेदितिस्मृत्यर्थसारे ॥ अभ्यासत्रिरात्रम् ॥ गुरुदेवविप्राचार्यमातापितॄनरेंद्राणांप्रतिष्ठीवनेअतिवादेआक्रोशनेतिकमेपैशुन्येचजिह्वांदहेद्धिरण्यंदयात् ॥ अभ्यासेसहलगायत्रीजपः ॥ अमत्यातुप्राजापत्यकृत्वानात्वागुरुप्रसादनात्पूतोभवति शूद्रस्यविप्रातिकमादीसप्तरात्रमभोजनम् ॥ क्षत्रियातिकमेएकउपवासः ॥ है, विप्रहंतुदंडोद्यमनेकृच्छ्रः ॥ इदमेवावगूरणे ॥ दंडनिपातनेतिकृच्छः ॥ अभ्यंतरक्तत्वम्भेदेवाकृच्छ्रः ॥ अस्थिभेदनेतिकृच्छ्रः ॥ अंगकतनेपराका ॥ केचित्तुदंडोद्यमननिपातनरुधिरस्रावेतुअपकृच्ट्रकृतिकृच्छाणि ॥ अन्येपादकृच्या कृच्छकृच्छ्राण्याहुस्तेषांका माकामभेदेनव्यवस्था ॥ अंगच्छेदनेदशगोदानम् ॥ कामतोद्रिगुणम् ॥ अत्रयद्यपिशोणितनिपातनयोःक्रमेणनिपातनावगूरणेआवश्यक तथापितन्निभित्तेप्रायश्चित्तेपृथग्भवतः ॥ तयोरवश्यंभावित्वेनतदभ्यंतरवर्तित्वात् ॥ यत्रपुननिमित्तानां नांतर्भावनियमस्तत्रपृथग्भवत्येव यथापर्वणिपरभायारजस्वलतैिलाभ्यक्तोदिवागच्छतिजलेइति ॥ विप्रस्यपादप्रहारेउपोष्यस्नात्वाप्रणिपत्यप्रसादनम् ॥ पादेनस्प :: शैतुप्रसादनमेव अप्सुचानौचआतस्यविण्मूत्राद्युत्सर्गसचैलस्नानपूर्वकंगोस्पर्शः ॥ मत्यातूपोष्यसचैलेंस्नायात् ॥ कामतो है ऽभ्यासेउपवासत्रयम् ॥ इदमापःप्रवहतेत्यस्यगायत्र्यावाजपश्च ॥ अनापदिविषवणस्नानंत्रिरघमर्पणंचबोध्यम् ॥ अनार्तस्यअत्यंता :- ॥ ९ ६ ·* भ्यासेवातप्तकृच्छ्रम् ॥ उदकंविनामूत्राद्युत्सर्गेप्येवमेव ॥ सर्वमिदंमूत्रपुरीपोत्सर्गोक्तधर्ममात्रोपलक्षणम् ॥ निर्जलारण्यादौतुअपोह वशोचसचैलनानेकुर्यात् ॥ मूत्रादिवेगधारणेअष्टोत्तरशतजपः ॥ श्रौतस्मातकर्मलोपेतूपवासः ॥ इदंचानुक्तप्रायश्चित्तसमुच्चयेनवाबो ध्यम् ॥ सूर्योदयेस्वस्थोमत्यासुप्तोदिनेतिष्ठन्सावित्रीजपन्नुपवसेत् ॥ सूर्यास्तमयेसुप्तोरात्रौतिष्ठन्सावित्रीजपन्नाचात् ॥ जीर्णमल बद्ध्वस्त्रधारणादिस्नातकुवतलोपेतूपवासोऽष्टशतजपोवा ॥ पंचमहायज्ञेष्वन्यतमलोपेनातुरस्योपवासोपनिनः कृच्छ्रार्द्धम् ॥ आहि तानेः पर्वण्युपस्थानलोपेचैवम् ॥ स्नानविनाभोजनेएकउपवासोदिनंव्याप्यजपश्च ॥ ऋतौभार्यागमनलोपेकृच्छाईम् ॥ अकामतः प्राणायामशतम् ॥ इदंचापर्वणिसन्निहितस्यारोगिणएव ॥ षोडश्यांरात्रौतुपर्वण्यपिगच्छेत् ॥ स्वभार्यापर्वण्यपिगच्छेत् ॥ स्वभार्याक्रोधादप गम्येतिवदतांवर्णानांक्रमेणकृच्छ्रनवरात्रइतिपड्रावत्रिरात्राणिसर्वेषांप्राजापत्यमितिगौडाः त्यागानंतरसंग्रहेच्छायामृषिचांद्रायणकृत्वा सकार्यः ॥ एकपंक्त्युपविष्टानांस्नेहादिनाविपमदानेदापनेचप्राजापत्यम् ॥ नदीसंक्रमकर्तुश्चकन्याविनकरस्यच ॥ समेविषमक श्वशुद्धय चांद्रायणंस्मृतम् ॥ संक्रमउदकावतरणमार्गः ॥ पूजादौमार्गादौचसमेविषमकर्तृत्वम् ॥ अत्रचांद्रायणभक्षानेनेतिस्मृत्यर्थसारे ॥ पतितम्ले च्छादिभापणेपुण्यकृताध्यानविणसहभापणंवा ॥ भान्निधनानांलाभस्यविघ्नकरणेप्रत्येकंसंवत्सरखतम् ॥ यज्ञोपवीतंविनाभोजनेंबुपाने चनक्तवतम् ॥ अंबुपानेत्रिः प्राणायामावा ॥ मत्याभोजनेतूपवासः ॥ उच्छिष्टस्यमत्याभोजनांबुपानयोरप्यवम् ॥ यज्ञोपवीतविनामत्यामू बादिकरणभक्षणेचाएशतगायत्र जपः ॥ अकामतः एषुक्रमणत्रिपरप्राणायामनतव्रतानि यद्युत्तिष्ठत्यनाचांतोभुक्तवानासनात्ततः॥

·सद्यः स्नानंप्रकुर्वीत ॥ अंबुनिस्वप्रतिबिंबदर्शने मयितेज इतिमंचंजपेत् ॥ अशुचिद्रव्यस्पर्शे वाक्पाणिपादचापल्यकरणेकामकृतनिष्प्रयोज
नानृतवादनेचगायत्रीजपः ॥ अकामकृतेत्वाचमनम् ॥ अत्यल्पेदक्षिणकर्णस्पर्शः ॥ जलाभावेवाशय्यारूढ १ पादुकोपानदारोपितपादो २ शेखर.
भयोच्छिष्टा ३ऽन्धकारस्था ४ ऽशुद्ध ५ जपकृत् ६ होमकृत् ७ श्राद्धकार ८ समित्पुष्पकुशाग्यंबुगंधाक्षतानपाणिभैक्ष्याज्यपाणिदेव
पूजानिरतानामभिवादनेत्रिरात्रमुपवासः ॥ एतैरन्याभिवादनेएपामप्येवम् ॥ आह्निकविच्छेदेपित्रिरात्रम् ॥ बहुदिवसविच्छेदेद्विगुणम् ।
निमंत्रितस्यान्यत्रभोजनेत्रिरात्रम् ॥ अकामतः सकृत् ॥ निमंत्रितस्यभोजनावदानेयतिचांद्रायणम् ॥ इंद्रधनु-पलाशाग्न्यारन्यप्रदश में
नेउपवासोधनुर्दैडश्चक्रमेणदक्षिणा ॥ दंड्योत्सर्गेराजैकरात्रमुपवसेत् ॥ विरात्रंपुरोहितः अदंड्यदंडनेकृच्छ्रपुरोहितः ॥ त्रिरात्रं
राजा ॥ पादप्रतापनंकृत्वाकृत्वावह्नितथायधः॥ कुशैः प्रमृज्यपादीतुदिनमेकंगृही भवेत् ॥ भूमिकन्यानृतेमासंगोमूत्रयावकपानम् ॥दुःस्वमारि
प्रयोर्दर्शनेसघृतहिरण्यदानम् ॥ विषयोर्विप्राग्न्योःपत्योगौविप्रयोर्गोबलीवर्दयोर्विष्णुगरुडयोर्मध्यगमनेद्विजस्यसांतपनम् ॥ वेदाध्ययनहो
मसान्नायांगदोहविवाहकालेष्वेपामंतरागमनेचांद्रायणम् ॥ कुनखिश्यावदतीप्राजापत्यकृत्वादतान्नखांश्चोरेयाताम् ॥ क्षत्रियस्तुरणेपृष्टंद
त्वाप्राणपरायणः॥ संवत्सरवतंकुर्यात् ॥ एतदेवफलप्रवृक्षच्छेदेच ॥ तीर्थयात्रांविना सिन्धुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथाप्रत्यंतवासिनः ॥ अंगवं
गकलिंगद्रान्गत्वासंस्कारमहति ॥ एवंमगधदेशेपि ॥ कर्मनाशाजलस्पर्शाकरतोयाविलंघनगंडकीबाहतरणेष्वप्येवम् ॥ नीलवस्त्रादिधार
णेकेशनिर्मितधारणेचोपवासः पंचगव्यपानम् ॥ हिरण्योदकपानंचपरेयुः ॥ नीलीमध्यगमनेत्रयः प्राणायामाः
॥ नीलीजदंतधावनेवस्त्रधा ॥१०॥

·-- J रणवत् ॥ रोमकूपेषुनीलीरजःपतनेवर्णमात्रस्यतप्तकृच्छम् ॥ नीलीविक्रीणन्पालयंस्तदृत्त्याजीवश्वपतति ॥ विरक्तश्चेत्रिभिः कृच्छ शु दयेत् ॥ नीलीधृत्वामथुनेउत्पन्नोगर्भश्चाण्डालोभवति ॥ नीलीधृत्वामृतः पटिवाणिविष्ठायांकृमिर्भवति ॥ विधवयानीलीधारणेतद्भर्नरकः ॥ नीलीधारणपूर्वकमन्नदानेदातुभीकुश्वसांतपनम् ॥ नीलीदारुभेदनेनरुधिरदर्शनेचांद्रायणम् स्त्रीधृताशयनेनीलीब्राह्मणस्यनदुष्यति ॥ कम्बलेपट्टसूत्रेचनीलीसंगोनदुष्यति ॥ अपक्तियपंक्तिभोजनेउपवासः परेषुः पंचगव्यंच ॥ प्रत्यर्कादिमेहनेआत्मनः शकद्दर्शनेचसूर्यविप्रंगां वापश्येत् ॥ क्षत्रियवैश्ययोरभिवादनेविप्रस्योपवासः ॥ शूद्रस्याभिवादनेत्रिरात्रमुपवासः ॥ गृहस्थस्यानापदिसिद्धान्नभिक्षाकरणेदशरात्रवज्र कृच्छ्रसंबंधिद्रव्यपानम् ॥ आपदियहम् ॥ देवगृवाद्यभिमुखनिष्ठीवनेजीवनविरोधेनजिह्वादहदिरण्यंदयात् ॥ प्रतिमाभेदनेदेवालयवापीकूपा रामभेदनेचेदं विष्णुमीनस्तोकेविष्णोः कर्माणिपादोस्यामिति चतस्रआज्याहती त्वायांदेवतामुच्छेदयतितस्याएवब्राह्मणानभोजयेत् ॥ प्रति मात्रन्मयीपूजितोज्झिताच ॥ प्रायश्चित्तस्याल्पत्वात् ॥ तत्रपतिमातारतम्येनदंडप्रायश्चिताधिक्यंयोज्यम् दारिद्यकोधमात्स यादिभिर्भर्तुरतिकमेऽतिकृच्छ्रः ॥ पर्वणिमैथुनेसचैलंस्नात्वावारुणीभिर्जियेत् ॥ श्राद्धदिनेमैथुनेउपवासएव स्वपत्न्यांरजस्वलायां गत्वोपवासत्रयपूर्वकुंचतुर्थघृतप्राशनम् ॥ कामतश्चेत्सप्तरात्रमुपवासः ॥ अकामतोऽभ्यासेकृच्छ्रः ॥ कामतोत्यंतानवच्छिन्नाभ्यासे न वमासिकवतम् ॥ त्रैवार्षिकमितिस्मृत्यर्थसारे ॥ कामतोऽभ्यासमात्रेतप्रथमेह्निपराकम् ॥ द्वितीयेसांतपनम् ।। तृतीयेप्राजापत्यमिति ॥ अका मतः प्रवृत्तस्यरेतःसेकात्प्राइनिवृत्तस्यसचैलेंस्नानमहाव्यातिभिमश्च ॥ पण्मासोत्तरंगर्भिणागमनप्यवम् ॥ यदातुस्त्रीसंभोगमंतरेणा - ·शखर प्यकामतोहठाच्चरमधातुविसर्गस्तदास्कन्नरतोयन्मह्यरेतः पृथिवीपुनमित्तित्यभिमन्यतनरतसाम्तनयोध्रुवोश्चमध्यमानामिकयाम्पृशेत् कामतःप्राणायामवयसहितसहस्रगायत्रीजपः वानप्रस्थयत्योश्चांद्रायणम् गृहस्थस्ययत्नपूर्वकंधातुविसर्ग वारुणीभि मार्जिनमित्यपिक्वचित् ॥ स्वप्नेतत्रिनमस्कराःसूर्यस्यगृहस्थैःकार्याः ॥ तयोस्त्वमर्पणत्रयम् ॥ ॥ ब्रह्मचारिणस्तुस्वप्नरेत स्खलने स्नात्वार्कसंपूज्यनि-पुनर्नमामेत्यूचंजपेत् ॥ कामतउत्सर्गसंवत्सरवतंचरेत् ॥ भयेनरोगेणस्वप्नेगृहस्थादीनांस्खलनेआदित्यार्चनादिपूर्व वत् ॥ नैष्ठिकब्रह्मचारिणोद्विगुणम् ॥ वमनेऽस्नात्वापंचगव्यपानम् ॥ पूर्वदिनभुक्तस्यवमनेउपवासोपि ॥ मांसमापमसूरखमनेउप वासत्रयम् ॥ स्नानपूर्वकप्राणायामवयंघृतप्राशनंच ॥ दिवास्वापनग्नस्त्रीदर्शनननस्वापश्मशानाक्रमणहयारोहणपूज्यपूजातिकमाजी श्मश्रुकर्मदुर्जनस्पशेषुस्नानम् ॥ कामतोनक्तभोजनम् ॥ गर्भाधानादिचूडांतसंस्कारप्वेकेकलोपेपादकृच्छ्रम् ॥ चूडायाअधकृच्छ्र म् ॥ अनापदिद्विगुणम् ॥ प्रायश्चित्तोत्तरंतत्तत्संस्कारप्रमाणम् ॥ गर्भाधानमात्राकरणगोदानपूर्वकंपुंसवनकार्यम् ॥ संवत्सरंनित्यक्रिया लोपेतुपष्टिप्राजापत्यानि ॥ आक्रोशनानृतवादयोरेकस्त्रयोवाउपवासाः ॥ अकामृतीभ्यासेतप्तकृच्छम् ॥ निपिद्धकाप्टेदंतधावनेगोदर्शनम् गृहीतव्रतस्यप्रमादादिनाभंगेउपवासत्रयम् ॥ पुनव्रतग्रहणंच ॥ विप्रस्याष्टवर्पपर्यंतक्षववृत्त्याधनार्जनेचांद्रायणम् ॥ वेश्यवृत्तीपण्मा सान् ॥ शूद्रवृत्तोतसकृदेवपुनरुपयनपूर्वकंकृच्यम् ॥ शूद्रस्यीद्वजकर्मकरणेप्येतत् ॥ तद्धनत्यागोत्तरभिदपायश्चित्तम् ॥ स्त्रीधनोपजीवने स्त्रियैतदनंदत्त्वाचांद्रायणम् ॥ भार्यामुखमैथुनेकृच्छ्रम् ॥ गोयुक्तयानस्थस्यमैथुनेतदर्धम् ॥ अकामतोभ्यासेस्नानमात्रम् ॥ बस्ति ·कर्मणिप्रच्छर्दनविरेचनयोरभ्यासेशिशुकृच्छ्रः ॥ अन्यतःस्नानम् ॥ देवागारशिलादिनास्वगृहकरणेकृच्छ्रेयतिसांतपनंच ॥ गुरुप्रतिशु तवस्त्वकरणेतप्तकृच्छ्रसहितंचांद्रायणम् ॥ भोजनकालेपरिगृहीतमौनत्यागेतदन्नत्यागः ॥ अर्धभुक्तानपात्रेणजलपानेपशुवत् ॥ मुख नजलपानेचोपवासः इष्टापूतादिशुभाशुभमहाकर्मस्थऋत्विगाचार्यादीनांद्वादशकृच्छास्तदर्धवासर्वप्रायश्चित्तम् ॥ श्रादोपवासादिनि पिद्धदिनेपुदंतधावनेगायत्र्या शतसंयुतांबुपानम् ॥ कन्यायाविवाहात्पूर्वरजोदर्शनेतत्पितातहतून्गणयित्वातत्संख्ययागोदानंकृत्वाअशक्ता वेकांगांसुवर्णशृंगादिगोदानविधिनादत्त्वाऽवाप्यशक्तौ सदक्षिणमन्नविप्रेषुदत्त्वा त्रिदिनमुपोपितां चतुर्थरात्रौ गव्यपयोमाबाहारांकन्यांनिवृत्तर जस्कांभूपितांदद्यात् ॥ तामुद्रहन्वरस्तच्छुद्ध्यैकूष्मांडमघृतंजुहुयात् ॥ विवाहहोमकालेउपस्थितेआरब्धेविवाहेवारजोदर्शनेतुस्नाप यित्वातां युंजानेतितैत्तिरीयमंत्रेणहुत्वाविवाहप्रवर्तयेत् ॥ सुरापात्रगंधमाघायसोमपोब्राह्मणोऽप्सुनिमग्नस्त्रीन्प्राणायामांस्त्रिरघमर्षणजपंवाक त्वाघृतप्राशनंकुर्यात् ॥ असोमपोनप्सुइतरस्यामंत्रकप्राणायामाः ॥ मद्यगंधेतदधम् ॥ साक्षात्सुरामाणसुरापानवत् ॥ अमत्याघ्राणे प्राणायामास्त्रयः ॥ मद्यविण्मूत्रपूतिगंधानामन्यतमाघाणे विप्राणायामाः ॥ दर्शनेस्पर्शनेचस्नानघृतप्राशनंच ॥ सुरोपस्पर्शस्नानपंच गव्यंच ॥ तनाणेप्सुत्रिःप्राणायामाः ॥ असोमपस्यानप्सुइतरस्यामंत्रकम् ॥ मद्यविण्मूत्रविनुभिःसंस्पृऐमुखमंडलेमृत्तिकागोमयैः प्रक्षाल्यपंचगव्यंपिबेत् ॥ मदिरांदुत्त्वास्पृश्वाप्रतिगृह्यचस्नात्वाकुशांबुत्र्यहम् ॥ संक्रांत्यादिनिमित्तेवस्नात्वाभोजनेऽष्टसहस्रंगायचीजपः ॥ शूद्रादिस्पर्शनिमित्तेतूपवासः ॥ चांडालादिस्पर्शनिमित्तेस्नात्वाभुक्तोत्रिरात्रकार्यवा मत्याचांदसकृत् ॥ कामाभ्यासेदिगुणम् ॥

·शखर रजकरूपनिमित्तेतदर्धम् ॥ पानेत्वेकउपवासः ॥ चांडालादिरजकादिस्पृष्टस्पर्शनिमित्तत्वस्नात्वाभोजनउपवासः ॥ नित्यस्नानमकृ त्वामुक्तौउपवासस्त्रिरात्रंवा ॥ नैमित्तिकस्नानेसर्वबादशतगायत्रीजपः ॥ कामकृतेसहनत्रयम् ॥ अमेध्यायस्पृश्यस्पर्शनेत्वस्नात्वामुक्तौट हस्थादेस्त्रिरात्रम् ॥ मत्यापत्रिरात्रम् ॥ वतिनकायंचांदवा ॥ श्वपाकादिस्पर्शनिमित्तष्वस्नात्वामुक्तीमत्यात्रिरात्रम् ॥ हस्तस्थापितक वलादिभोजनेअब्राह्मणसमीपेभोजनेदुष्टपंक्तीभोजनेवालांस्त्यक्त्वाभोजनेशुदहस्तेनभोजनपानेचामत्यानक्तम् ॥ मत्यातूपवासःपंचगव्यं च ॥ शूद्रपंक्तीभोजनेद्विरुपवासः ॥ आसनारूढपादोवावस्त्रार्थप्रावृतोपिवा ॥ मुखेनधमितंवापिभुक्त्वासांतपनंचरेत् ॥ अनाचम्यभक्षणे शतजपाभोजनेतूपवासः ॥ आपोशनंविनाभोजनेप्येवम् । अभ्यासेसहनगायत्रीजपः ॥ भोसकामस्यापोशनात्पश्चाभ्यवहारात् पूर्व मूत्रपुरीपगमनेसचेलोवहिरापूवः ॥ पदप्राणायामाश्च ॥ भुंजानस्यमस्तकविष्टादिपतनेऽनंत्यक्त्वानद्यांस्नानंत्रि-प्राणायामाः ॥ भार्याया-स होदराभोजनेदिनत्रयमभोजनम् ॥ ज्ञातिभिःसहभोजनेत्वहोरात्रम् ॥ ऋतोभूमौभोजनऽहोरात्रंयावकाहारःपंचगव्यपानंच ॥ घृतहीनाहु तिपंचकभोजनोत्तरंसघृतभोजनात्यंताभ्यासेचांद्रायणम् ॥ चांडालश्वपचक्षत्रग्रसूतवेदेहिकमागधायोगवाश्चांडालाद्याः ॥ विप्रायां शूद्राजातश्चांडालः ॥ क्षत्रुयायांजातःश्वपचः ॥ क्षत्रियायांशूद्राजातःक्षत्ता ॥ राजन्याच्छूद्रायांजातउग्रः ॥ विप्रायवैिश्याज्जातःसूतः ॥ विप्रायांक्षत्रियाज्जातोवैदेहिकः ॥ क्षत्रियायांवैश्याज्जातोमागधः ॥ वैश्यायांशूद्वाज्जातोयोगवःशौंडिकादयश्च ॥ कापालिकनिर्णेजकया तुकलुब्धकात्यजाः ॥ अंत्यजाश्चचमकासजकनटबुरुडकैवर्तझमेदभिल्ला-सप्त सूतिकारजस्वलापतितशववाहकपंढदेवलकविसृष्टा ॥१२ 1 ·न्यारूढपतिताभिशस्ताअंत्यजाश्च यादयश्चान्त्यजाद्याः ॥ श्वविदराहखरोष्ट्रायाःश्यादयः एपामेवपंचमाइतिसंज्ञा ॥ गोमांसभक्षकोयस्त विरुद्धंबहुभाषते ॥ सर्वाचारविहीनश्चम्लेच्छइत्यभिधीयते ॥ सएक्यवनदेशोद्भयोयावनः ॥ तत्रभुक्तिसमयेचांडालांत्यजादिदर्शनेआ चमनपूर्वकंप्राणायामवयंभोजनत्यागेसति ॥ तदत्यागेतूपवास-पंचगव्यंचः ॥ मूत्राद्युत्सर्गानंतरंशौचकरणविनाभाजनेत्रिरात्रंयाक्कपान मुपवासोवा ॥ जलपानेतूपवास-पंचगव्यंवा ॥ मूत्रायुत्सगवेलायांभोजनेपानेउपवासोव्याहातभिःसर्पिपाऽप्टोत्तरशतहोमः ॥ कांजिकादिना शौचंकृत्वाभोजनेपुनर्जलेनशुद्धिकृत्वोपोष्यपंचगव्यांपिबेत् ॥ एकपत्त्यांत जानोविनोविग्रंथदास्पृशेत् ॥ शिष्टतदनंभुक्त्वैवगायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ शिष्टंपावस्थितंतदुत्तरंभुक्तविरामः ॥ भोजनोत्तरमुच्छिष्टयोःस्पर्शउभयोर्पिसद्यःस्नानुशतजपोवा ॥ तादृशस्यक्षत्रियवैश्यस्प शैकमेणनक्तोपवासौ ॥ नक्तंवृतप्राशनमेवस्नानंजपश्चनिस्मृत्यर्थसारे ॥ भोजनोत्तरमेवतयोःस्पर्शेउपवासउपवासोवा ॥ भक्तोच्छिष्टस्यश द्रश्वादिस्पर्शेतूपोष्यपरेधुनक्तम् ॥ परेछुःपंचगव्यपानम् ॥ भुक्त्वानाचामेपदिम् ॥ इदकामतः ॥ अकामतस्तुस्नानंशतगायचीजपश्च ॥ अक्तो च्छिष्टानाचांतस्यामध्यमूत्रादिस्पर्शपंचगव्यपानम् ॥ उच्छिष्टस्यचांडालादिस्पर्शेत्रयउपवासाअप्पाधिकशतगायत्रीजपश्च ॥ चतुर्थे पंचगव्यं चमिलित्वापादोनप्राजापत्यम् ॥ ज्ञात्वाबलात्स्पर्शद्विगुणम् ॥ अन्येतुअनुच्छिमस्यचांडालादिस्पर्शस्नानम् ॥ उच्छिष्टस्यतत्स्पर्शपूर्णता जापत्यम् ॥ ज्ञात्वादिगुणमित्याहुः ॥ उच्छिष्टस्यचांडालानस्पर्शचांद्रम् ॥ अधरोच्छिऐत्रिरात्रम् ॥ भुक्तोच्छिएस्यानाचतिस्थांत्यजशी डिकादिभिज्ञानत स्पर्शप्राजापत्यम् ॥ अर्कोच्छिष्टेपादःसर्वत्र ॥ येनास्येयासःक्षितोननिगीणःसोधोंच्छिष्टःभुक्ताच्छिष्टस्यरजकादिस्पर्शेत्रिरात्रं

·--
.
शेखर.
घृतप्राशनम् ॥ मूत्राद्युत्सर्गोत्तरमकृतशोचःअपराच्छिष्ट भोजनाधुत्तरमनाचांतऊोच्छिष्टः तबाधरोच्छिष्टस्यविप्रस्यचांडालादि
स्पर्शेत्रिरात्रोपवासपूर्वकंपंचगव्यम् तस्यरजस्वलारजकादिस्पर्शएकउपवासः ॥ अनुक्तं यत्रानुच्छिष्टस्प स्नानविधीयते तत्रो
च्छिष्टस्पर्शेत्रिरात्रंकायंवा ॥ ऊयोच्छिष्टार्थमधरोच्छिएइतिकल्प्यम् ॥ मुंजानस्यरजस्वलादिम्पर्शशिशुकृच्छ प्राणायामशतंच ॥ अ
मत्याव्यहम् ॥ भुंजानस्यगुदस्रावेशोचंकृत्वोपाप्यपंचगव्यम् ॥ भुंजानस्याशाचप्राप्तोमुखस्थयासत्यक्त्वास्नानम् ॥ तासाशनउप
वासः ॥ सर्वाशनेत्रिरात्रम् ॥ भुंजानस्यानुच्छिप्टेनसगोत्रणवास्पशेभोजनंविरम्यशुद्धिः भुंजानस्यभुक्तोच्छिऐनसवर्णनस्पर्शस्नानंज
पोवा ॥ भुंजानस्यशूद्रस्पर्शेउपवास-पंचगव्यंच ॥ भुंजानस्यचांडालादिशब्दश्रवणेभोजनंविरम्यशुद्धिः ॥ भोजनेस्नात्वाप्टशतजप-उपवा
सोवा ।। मूत्रादिकालेंत्यजादिस्पर्शेतु ॥ दिनमकंचरेन्मूत्रपुरीपेचदिनद्वयम् ॥ दिनत्रयेमेथुनेचपानेस्यात्तुचतुष्टयम् एवंरजस्वला
श्वसूकरशवमद्यभांडादिस्पर्शेपि ॥ चांडालादिस्पर्शसार्द्धमतत् ॥ द्विगुणमित्यन्ये ॥ उच्छिष्टस्यतैलाभ्यक्तस्यकृतश्मश्रुकर्मणःकृतमैथुन
स्यचाचमनंविनामूत्रादिकरणेएकोपवासस्त्रिरात्रंवा ॥ ऊोंच्छिष्टस्यश्वकाकादिविष्टास्पर्शउपवासः ॥ अथरोच्छिप्टेस्नानाम् ॥ उच्छिष्टस्य
सूर्यादिदर्शनेउपवासः ॥ ऊोंछिष्टस्यपलांडुलशुनादिस्पर्शेत्रिरात्रंकुशजलपानंगायत्रीजपश्च ॥ अकामतउपवासद्वयम् ॥ अधरोच्छि
एस्यतत्स्पर्टीएकउपवासः अनुच्छिष्टस्यतत्स्पर्शस्नात्वानक्तंसर्वागावच्छिन्नस्पर्शएकनक्तमितिकंचित् ॥ सुरायाईपत्स्पर्शेप्येतदेव ॥ जान्वयः
सुरास्पर्शस्नानम् ॥ ततः आनाभेरुपवासः॥ ततऊर्वस्पर्शेत्रिरात्रम् ॥ अशुचिलशुनादिस्पृष्टिस्पर्शनेतु ॥ अशुचिसंस्पृशेधस्तुएकएक्सदुप्य
॥१३॥

·ति ॥ तंस्पृष्ट्वान्योनदुप्यतसर्वद्रव्येष्वयंविधिारति ॥ एवंभांडेष्वपिस्पृष्टभांडस्पर्शयोज्यम् ॥ स्त्रीबालवृद्धमक्षिकागृहमार्जारमूपकादयोनि त्यशुद्धा ॥ उच्छिष्टकालेकर्मानुष्ठानेचमार्जारस्पर्शस्नानमितिमिताक्षरा ॥ पीतावृशिष्टमुखनिर्गततोयपानेमत्याभ्यासेचांदपराकोवा ॥ पीतावशिष्टपात्रांबुपानेवामहस्तेनवापानेतदर्धव्यहवा ॥ अज्ञानात्सकृच्छूद्रोच्छिष्टभोजनेत्रिरात्रीपवासः ॥ चतुर्थेपंचगव्यपानम् ॥ सप्ता हंपंचगव्यंकामतः ॥ एतदेवयोषोच्छिष्टभोजनेपिक्षत्रियाधुच्छिष्टभोजनेपादोनम् ॥ अकामताभ्यासेचांद्रम् ॥ कामतोद्विगुणमभ्यासे ॥ भार्ययासहभोजनेचदोपाभावआपद्विपयोविवाहविपयोवा ॥ ज्येष्ठप्रातृपित्राथुच्छिष्टभक्षणेदोपोन ॥ विप्रोच्छिष्टाशनेएकाहः ॥ काम तोभ्यासेकृच्छ्रम् ॥ उच्छिष्टमात्रतद्भोजनोत्तरभोजनपात्रेवशिष्टम् ॥ चांडालस्पृष्टकांस्येचांडालाधुच्छिष्टकांस्येचभोजनेकृच्छ्रम् ॥ ज लपानेपादकृच्छम् ॥ रजकादावधम् ॥ चांडालेनसहकवृक्षमारुह्यतत्रफलभक्षणेसचेलस्नानम् ॥ चांडालादिस्पृष्टभोजनेत्रिरात्रम् ॥ मत्या कायम् ॥ चांडालादिहस्तपाचितभोजनेकायंचांद्रंच ॥ तदस्तेनभोजनद्विगुणम् ॥ चाडांलाधुच्छिष्टभोजनेचतुर्गणम् ॥ अभ्यासेकृच्छा ब्दम् ॥ अत्रसर्वचांडालानभोजनेपुनःसंस्कारः ॥ चांडालादिदृष्टान्नेतूपवास-पंचगव्यञ्च ॥ चांडालादिस्पृष्टांबुपानेउपवासः ॥ तत्स्पृष्टस्पृष्टि विषयेतदर्धम् ॥ चांडालादिसंस्कारभोक्तःपक्षंगोमूत्रयावकंकृच्छया ॥ चांडालादिर्यस्यगृहेअज्ञातस्तिष्ठतितस्यान्नममत्याभुक्त्वाप्राजा पत्यम् ॥ मत्यापराकः ॥ चांडालादिभांडसंस्पृष्टांबुपानेगोमूत्रयावकंत्रिरात्रंपुन संस्कारश्च ॥ शूद्रोदकपानेउपोष्यकुशपलाशबिल्लोदक पानम् ॥ चांडालादिस्पशॉत्तरमूत्रायुत्सगत्रिरात्रमुपवासांजातवेदसजपोवा ॥ रजकादिस्पशॉत्तरमधरोच्छिष्टेतूपोष्यपंचगव्यम् ॥ रजस्व ·शेखर. लासूतिकाश्वसूकरादिपतितकुष्टिकुनख्यस्पृश्याशोचिनःस्पृष्ट्वाभोजनेएतत्स्पृष्टान्नेभोजनेचमत्याकायम्. ॥ अमत्यार्धम् ॥ कुणिहस्त विकलः ॥ भोजनकालेनममध्यमक्षिकाकेशादिदूषितंचेदनंतरमपःस्पृशेत् ॥ तच्चानंभस्मनामृदांबुनावास्पृशेत् ॥ अस्थ्यादिदूपितेस्नान घृतप्राशनच ॥ भोजनकालदेतपातचैवम् ॥ रक्तादिदृष्टोतूपवासः ॥ मुखेरक्तदर्शनेत्रिरात्रम् ॥ तद्भक्षणेत्राझीरसपानंतादृशजलपा नकुशोदकम् ॥ अशक्तएपुनिमित्तषुब्राझीपिबेत् अमेध्यकेशकीटकादिभिःसहपाचितानस्यत्यागः ॥ भक्षणेतृपवास-पंचगव्यंच ॥ वामहस्तदत्तानभोजनेएकपक्तावेकस्मिन्नुत्थितेपश्चाद्धतीचोपयासोनक्तंपंचगव्यंच माजारकाकाखुनकुलगवायच्छिष्ट्रस्याल्पस्यभो जनबाझारसः ॥ · अधिकभोजनेउपवास पूर्वाहार विरात्रम् ॥ कामतःकृच्छ्रपादः ॥ . अभ्यासंकृच्छ्रः ॥ श्वोच्छिष्टभोजनेमासंयावकत्र तम् ॥ विप्रस्यशूद्रगृहभोजनेमनस्तापाच्छुद्धिः ॥ कामतश्चेद्रुपदायाःशतंजपः ।। शूद्रभाजनभिन्नभाजनयो जनेउपवास-पंचगव्यंच ॥ मत्या त्रिरात्रम् ॥ भिन्नकांस्येअमत्यात्रिरात्रम् ॥ मत्याकायम् ॥ वटाकोश्वत्थकुंभीतिदुककोविदारकदंबवल्लीपलाशब्रह्मवृक्षपत्रेषु भोजनेचांद्रम् ॥ पद्मपत्रेवानप्रस्थयत्योश्चांद्रफलम् ॥ अन्येपांचांद्रप्रायश्चित्तम् ॥ दुग्धाज्यादिपेयद्रव्यहस्तस्योच्छिष्टेनस्पर्शेनद्रव्य साहित्येनाचमनाच्छुद्धिः ॥ चांडालस्योच्छिटेदानेपिद्विरुपवासः शूद्रेणच्छिन्नयज्ञोपवीतोब्राह्मणामंत्रेणान्यत्तुपरिधायापवसन्गायत्री शतंजपेत् ॥ ज्ञानतोद्विगुणम् ॥ एवमन्यत्राप्यनादेशेशतगायत्रीजपः । विप्रेणच्छिन्नयज्ञोपवीतेमहासांतपनद्वयम् ॥ चांडालादिपु ल्कसम्लेच्छभिल्लपारसीकमहापातकिबोद्धशैवपाशुपतलोकायतिकनास्तिकोन्मत्तांत्यजनापितविकर्मस्थद्विजोदक्यासूतिकापतिशवस्पृष्टिशावसू ॥१४ शिवस्पृष्टि .

·निकचेत्ययूपमृतहारककापालिकवनमाजरिस्पशेसचैलेंस्नानम् ॥ कामतस्त्वग्निस्पर्शनंघृतप्राशनमधिकम् ॥. अत्रशैवपाशुपतो वदविरुद्धतदागमोक्तानुष्ठातारी ॥ रजकचर्मकव्याधकैवर्तशाकुनिकनटधीवरजालोपजीवनिर्णेजकसौतिकशैलूपसर्ववर्णगवनिताचक्रध्वाज वध्यघातिश्वगर्दभग्रामसूकरकुक्कुटैः शिरोव्यतिरिक्तांगस्पर्शीतदंगक्षालनवस्त्रक्षालनपूर्वकमाचमनम् । शिरःस्पर्शस्नानम् ॥ कामतःस्पशैद्धादश पारंमृजलैः शोधनमधिकम् । इदसर्वमनातुरस्य ॥ आतुरस्यत्वाचमनमेव ॥ चांडालादिस्पर्शेप्येतत् ॥ शूद्रनिपादस्पर्शआचमनम् ॥ स्मृत्यर्थसारेतुशूद्रस्पर्शनानम् ॥ निपादस्पर्शसचैल स्नानमिति ॥ चिरकालंचांडालादिच्छयारोहणेस्नानघृतप्राशनंच तलंघनेप्येवम् ॥ हीनशूद्रस्पर्शस्नानम् ॥ प्रागुक्तचांडालादिभिर्व्यवहितस्पर्शस्नानमेव ॥ इदमतिपूर्वत्वेसचैलमन्यत्राचैलम् ॥ काष्टादिद्वारेणतत्स्पर्शयदंगस्प स्तिदंगस्यवस्वादेश्चक्षालनमाचमनंच ॥ नौसंक्रमादीनस्पर्शदोपः। सौगावच्छेदेनचांडालादिस्पर्शेत्रिरात्रमुपवासः ॥ चांडालादिभिरक शाखारोहणेविप्रस्यसचैलंस्नानम् ॥ कामतोष्टशतजपश्च ॥ अभ्यासेतूपवासपूर्वकंपञ्चगव्यपानम् ॥ एकपापाणावरोहणशाखावत् ॥ चांडा लादिस्पर्शरात्रावपिनानम् ॥ तच्चदिवोद्धृतजलेनाग्निसन्निधौस्वर्णजलेनिक्षिप्यकार्यम् ॥ चांडालशवस्पर्शकृच्छ्रः ॥ चांडालादिभियान शय्यासनादात्रिरात्रोपवासः ॥ विप्रणचांडालस्यव्रणबंधनाभ्यंजनरुथिरोत्पादनादौविपस्यग्राजापत्यम् ॥ चांडालनविपस्यकृतवयवम् अनभ्यासेत्रिरात्रम् ॥ अभ्यक्तस्यचांडालादिस्पर्शएकोपवासपूर्वकंपंचगव्यम् ॥ चांडालायकामतःकतुप्रदर्शनेतन्नृत्यदर्शनेतद्गीतश्रवण भैपज्यक्रियायांचद्विरुपवासः ॥ चांडालादिदर्शनेरविदर्शनपूर्वकंपंचदशप्राणायामाआभ्यासे ॥ अन्यथारविदर्शनमेव ॥ चैतन्यव्यवधानेन .

·-
३५॥
शेखर
चि. स्पर्शस्नानम् ॥ काष्टादिव्यवधानेनस्पर्शतदंगक्षालनमुक्तम् ॥ एकशाखापापाणयोरारोहणेतस्नानम् ॥ वचनादेतैः संभाषणेष्टोत्तरशतगा
यत्रीजपः ॥ अमत्याचेदिपसभापणम् ॥ चांडालाधुपदेशेषाजापत्यम् ।। चांडालकूपतीर्थनिपेवणेत्रिरात्रम् ॥ चांडालेनैकपथगमनेगायत्री
स्मरणमल्पकालसाध्ये ॥ अन्यथासचैलेंस्नानम् ।। चांडालादेः स्ववेश्मन्यवस्थानेत्र्यहम् ॥ दधिसर्पिःपयोभिः सहगोमूत्रयावकपानंत्रिसंध्य
मवगाहनेन ॥ ततस्यहंदना ॥ त्र्यहंसर्पिपा । ततस्यहपयसा ।। पलवयंदाधिपयसोः सर्पिपः पलम् ॥ वस्त्राणांजलेनक्षालनम् ।। मृन्मयाना
त्यागः कार्यः ॥ कुसुंभगुडकापासलवणसर्पिर्धान्यानिद्वारकृत्वावेमनिपावकंदद्यात् ॥ ततोत्राह्मणभोजनम् ॥ त्रिंशदावावृपभश्चैकोदक्षि
णा ॥ पुनर्लेपनखननहोमजप्यैः शुद्धिः ॥ अधिकसंसर्गेअधिकंकल्प्यम् ॥ वृद्धयोगिबालापत्यगर्भिणीनांप्राजापत्यम् ॥ बालानांप्रहरद्वयम
भोजनम् ॥ रजकादिष्वेतदर्धम् ॥ गृहदाहवय॑म् ॥ चांडालगृहप्रवेशेचांडालैः सहवृक्षच्छायायांगृहेवावस्थानेमासंकृच्छ्राभ्यासः ॥ द्विमासं
शुद्धस्य ॥ क्षत्रियवैश्ययोश्चतुस्त्रयः ॥ अनिष्टगंधस्पर्शशब्दरूपवाक्यानामाप्राणस्पर्शनश्रवणदर्शनकथनेषुरविदर्शनम् ॥ रुद्धनिर्माल्यस्पर्शी
सचेलस्नानम् ॥ शैवसौरनिर्माल्यनैवेद्यभक्षणेचांद्रम् ॥ अभ्यासेद्विगुणम् ॥ अमत्याभ्याससांतपनम् ॥ अनापदिहरेरन्यनैवेद्यभक्षणएव
मेव ॥ विष्णोरनिवेदितभोजनेऽर्धकृच्छ्यायश्चित्तम् ॥ हरेनिर्माल्यनेवेद्यभक्षणेचांद्रायणफलमितिस्मृत्यर्थसारे ॥ धनहर्ताप्रेतक्रियायाअकर
णेतद्वर्णवधेयत्प्रायश्चित्तंतदधैकुर्यात्॥ तदवेतिकेचित् ॥ गोविप्रचांचाडालादिहतोद्धगरदाग्निदात्मघातिशृंगिदंष्टिविपवह्निजलविद्युत्सरीसृप
हतसंकरजातिपतितशवस्यवहनदहनोदकदानादिक्रियाकरणतप्तकृच्छ्रः ॥ अमतिपूर्वत्वेगामूत्रयावकाहारेणकृच्छम् ॥ तच्छवस्पर्शमाने
F
.
॥१५॥

·केवलेश्रुपातेचैकोपवासः ॥ यंकंचित्प्रेतमुद्दिश्यतांधवैः सहाश्रुपातेस्थिसंचयनोत्तरंकृतेस्नानम् ॥ ततः पूर्वतुसचलतत् ॥ शूद्रप्रेतानुगमने द्विजस्यस्नानमष्टोत्तरसहस्रगायत्रीजपश्च ॥ द्विजप्रेतानुगमनेऽप्टशतम् ॥ शूद्रस्यतुतत्रस्नानमेव ॥ अनशनंजलानिपतनानिसंकल्प्यततो भ्रष्टस्यसंन्यस्तस्यपुनर्गार्हस्थ्यपरिग्रहेणगृहस्थतामिच्छतश्चकृच्छ्वयपूर्वकंचांद्रायणत्रयपूर्वकंवापुनजातकमादिसंस्कारकरणम् पण्मा सकृच्छाभ्यासपूर्वकंवा ॥ अत्रशक्तिसकृदभ्यासकालायपेक्षयाव्यवस्था ॥ केचिदत्यसमर्थस्यतप्तकृच्छ्रम् ॥ चांद्रायणतुबलात्कारणपरप्रेरण यावासंन्यस्तस्येत्याहुः ॥ येत्वात्मघातायशास्त्रीयमरणेनमृतास्तत्पुत्रश्चांद्रायणतप्तकृच्छ्रद्धयात्मकंप्रायश्चित्तंकृत्वैवतक्रियाः कार्याः ॥ क्रोधा दिनात्मत्यागाध्यवसायमानेउपवासत्रयम् अध्यवसायंकतिपयव्यापारंकृत्वास्वतएवानिवृत्तौघृताभ्यक्तोमौनीप्राणायामान्कृत्वागायत्री जपत्रिरात्रमुपवसेत् ॥ अन्येननिवर्तितस्यदिगुणम् ॥ अध्यवसायशस्त्रादिश्तकरणेप्राजापत्यम् ॥ दृढक्षतचांद्रम् ॥ चितिभ्रष्टातयाना रीमोहाद्विचलितातथा । प्राजापत्येनशुद्धयेतेति ॥ रजस्वलेएकभके अमत्यावापरस्परस्पृष्टेसद्यः स्नानेनशुद्धयतः ॥ असपत्न्यो स्तुसवर्णयोयोनिगोत्रसंबंधयोरमत्यास्पर्शतदेवस्नानमात्रम् ॥ मत्यात्वेकउपवासः परेयुः पंचगव्यपानंच ॥ असंबंधयोः सवर्णयोः स्पर्शतुम त्याआशुद्धरनशनम् ॥ अमत्यातुस्नात्वातदिनोपवासाच्छुद्धिः ॥ तन्मध्येतुभुक्तौदिनसंख्याकोपवासाः ॥ विप्रशूद्रयोरजस्वलयोः स्प शैविप्रायाः कृच्छू शूद्रायाः पादः ॥ शूदायानिष्कचतुर्थाशदानमित्यन्ये ॥ अकामतस्तुविप्राया यावच्छुदरनशनम् ॥ शूद्रायाः स्नान मात्रम् ॥ क्षत्रियवैश्ययोस्तत्कालेअभावाच्छुद्धिनविचार्यते ॥ तदेवानुच्छिष्टयोः परस्परस्पर्शेऽन्यस्पर्शवातदेवोच्छिष्टत्वोद्रिगुणंबोध्यम् ॥ . .

·श्चि. १६॥ ॥ अधरोच्छिटेउवौच्छियाम् ॥ चांडालाद्यतावसायिपतिता यादीनांनत्यास्पशेरजस्वलाआशुद्धभुजानाशुद्धयंतप्रायश्चित्तकुर्यात् ॥ शेखर तच्चप्रथमेह्विस्पर्शेत्रिरात्रम् ॥ द्वितीयोहिदिरात्रम् ॥ तृतीयएकाहः ॥ चतुर्थनक्तम् ॥ तत्रथमदिनयदिसाभुक्ततदाशुद्धयंतेचांद्रम् ॥ द्वितीयादिदिनेषुभोजनेपादपादन्यूनंकल्प्यम् ॥ अमत्याचांडालादिस्पर्शतुआशुद्धरुपवासत्रयम् ॥ अत्रप्रथमादिद्धिनमुक्तीप्रायुक्तत्रि रावादियोज्यम् मूनकिशॉडिकादीनांश्ववृकशृगालवानरखरोद्रविड़राहकाककुयादीनामुच्छिएशूद्रस्यचमत्यास्पर्शतदादिकाहन्यभु जानायाः शुद्धयंतेप्रायश्चित्तम् ॥ तच्चप्रथमेहनिद्विरात्रमभुक्तिः ॥ द्वितीयएकाहम् ॥ तृतीयनक्तम् ॥ चतुर्थेएकभुक्तम् ॥ अवप्रथ मादिदिनेषुभुक्ताप्राजापत्यपादपादन्यूनानि ॥ अमत्यास्पर्शतआशुद्धभुक्त्येवशुद्धयंत् भुक्तांग्राजापत्यपादादिन्यूनादिकमेण ॥ चांडालरजकरजस्वलासूतकिश्वादिस्पृष्टः सहमत्यास्पर्शेअमेध्यादिमलोच्छिष्टादिस्पर्शचतदादिकाहन्य/जानायाः शुध्यतेप्रथमदिनेस्पछेउ पवासः ॥ द्वितीयदिनुनक्तम् ॥ नृतीएकभुक्तम् ॥ परतः पंचगव्यम् ॥ प्रथमादिदिनमुक्तीविरकोपवासनक्तादि तत्तत्स्पृष्टैः स्पर्शअमुंजानाशुद्धयत् ।। भुक्तावनशनपत्यानायाः ॥ उच्छिष्टायाश्चांडालादिस्पृष्टस्पशेतदायभुक्त्वात्रिरावादि ॥ तेषु भुक्ताउपवासप्रत्यानायाः ॥ उच्छियायाः चांडालादिभिः साक्षात्स्पशेतुप्रथमादिदिनेषुपट्चतराित्रंगोमूत्रयावकम् ॥ चतुर्थदिने स्पर्शउपवासः ॥ सपनीरजस्वलांस्पृष्ट्वारजोदर्शनेस्नात्वा जति ॥ असपत्नीसवीस्पृष्ट्वारजोदर्शनेएकोपवासः ॥ हीनवणांतांस्पृष्ट्वा ॥१६॥ तद्दर्शनेआशुद्धेरभोजनंपंचगव्यंच ॥ चांडालादिसूतिकाशवस्पर्शोत्तररजोदर्शनेआशुद्धभुक्तिवादच ॥ एवंमृताशौचिभिः स्पर्शस्नाना में ·त्याग्रजोदर्शनेआशुद्धरभोजमेव ॥ भुक्तौतुचांदम् ॥ एवंबंधुमरणश्रवणेअमेध्यमलोच्छिष्टादिस्पर्शे च स्नानात्प्राग्रजोदर्शनपि ॥ रजोदर्शनोत्तरबंधुमरणश्रवणेपिआशुद्धरभोजनमेव ॥ उच्छिष्टारजःपश्यतिचेच्छुद्ध्यंतेव्यहम् ॥ अधरोच्छिष्टत्वेकाहमुपवासः ॥ अबसर्व त्राशक्तायाःसद्यःस्नानेनभोजनम् ॥ शुद्धयतेऽनशनप्रत्यानायाः ॥ भोजनकालेरजस्वलायाःश्वांत्यजादिस्पर्शेषड्रागोमूत्रयावकाहारः॥ शुद्धियावदुपासश्च ॥ रजस्वलायाभुक्तोच्छिष्टद्विजस्पर्शेत्रिरात्रोपवासः ॥ अधरोच्छिष्टतत्संस्पर्शएकाहः ॥ रजस्वलायाभोजनकालेरजस्व लांतरदर्शनेआशुद्धरेभोजनम् ॥ भुंजानायाश्चांडालादिदर्शनेउपवासत्रयमपि ॥ एकोपवासोवा ॥ कामतस्तुप्राजापत्यम् ॥सूतकमृतकयो मध्येरजोदृष्टावस्त्रात्वाभोजनम् ॥ अशुद्धयतेउपवासः ॥ आर्तवमध्येमृताशौचप्राप्तीआशुद्धरभोजनम् ॥ अशक्तायाःस्नात्वाभोजनम् ॥ रजस्वलाया व्रतस्था यारजस्वलाभिभापणेउपवासः सर्वत्र रजस्वलाया उपवासासामध्ये अफालकृष्टफलायाहारतिपंचगव्यपानम् ॥ एवंगाभण्याबालापत्यायाश्च ॥ रजस्वलायाउक्तस्पशादिनिमित्तेन संक्रांत्यादिनिमित्तेन वा नैमित्तिकस्नानप्राप्ती पात्रांतरिततोयेन तत्कार्य नतु मजनम् ॥ तत्रगात्रमार्जनंवत्रपीडनंचनकार्यम् ॥ अन्यद्वस्त्रधारणंचनेत्येके ॥ प्रारब्धेदीर्घबतेरजोदृष्टीव्रतलोपोनास्ति ॥ हवि ष्यभोजनादिशरीरनियमस्वयंकुर्यात्पूजामन्येनकारयेत् ॥ चतुर्थीदनेचस्नात्वाभुक्तौकार्यम् ॥ मत्याचांद्रम् ॥ तस्याज्वरादौतचतुर्थे हनिअन्यास्त्रीनरोवादशवारदादशवारवास्पृश्वासचेलस्नायादाचामञ्च ॥ अंतवस्त्रत्यागः ॥ ततःशुद्धासा यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा पुण्याहं वाच येत् ॥ अयंचातुरमात्रे स्नानप्रकारः ॥ आतुरेसितमंत्रैरपिमार्जयेत् ॥ तेचसमुद्रज्येष्ठा इतिचतस्रः ॥-आपोहिष्ठतितिस्रः ॥

·-4
शुचीवोहव्यतितिस्रः एतोन्चिंद्रमितितिस्रऋचइति ॥ रजस्वलासूतिकयोमरणे तयोर्मलंप्रक्षाल्यस्नापयित्वाकाष्टबदमंत्रकंद राखर
ग्ध्वाचांद्रायणत्रयंप्रायश्चित्तंकृत्वाऽस्थीनिमंत्रवदहेत् ॥ सूतिकायाआधन्यहेन्यन्दमशीतिकृच्छंवा ॥ द्वितीयादिन्यहेपुन्यूनम् ॥ रजस्वला
जलावगाहाभ्यंगप्रवासदंतधावननखनिकृतनतांबूलमधुमासगंधपुष्पदिवास्वापग्रहनक्षत्रनिरीक्षणानिवर्जयेत् ॥
मृन्मये आयसे वा जति
त्यादिनियमस्थाचस्यात् ॥ ॥ इतिरजस्वलाविधिः ॥ अनुक्तेषु दंडादिना स्तुतिनिंदादिभिश्च प्रायश्चित्तादि कल्प्यम् ॥ ॥ इतित्र
कीर्णकप्रायश्चित्तानि ॥ अथ मलिनीकरणप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथजातिभ्रंशकरादीन्यपि तत्रजातिभ्रंशकरपु कामतः कृतेषु सप्ताहसार
ध्यमहासांतपनम् ॥ अकामेप्राजापत्यम् ॥ सकृदमत्याकृतयोःसंकरीकरणापात्रीकरणयो शिशुचांद्रायणम् ॥ अज्ञानतःसंकरीकरणाय
नुष्ठानमासयावकाशनम् ॥ ज्ञानतः कृच्छातिकृच्छ्रः ॥ अज्ञानतोभ्यासेचांद्रम् ॥ ज्ञानतोऽभ्यासेचांद्रद्वयम् ॥ अज्ञानादपात्रीकरणेतप्त
कृच्छंशतिकृच्छंवा ॥ ज्ञानतोमहासांतपनम् ॥ चांद्रपूर्ववत् ॥ अज्ञानतामलिनीकरणानुष्टानेव्यहंतप्तयावकपानम् ॥ ज्ञानेतप्तकृच्छ्रेम
हासांतपनवा ॥ अज्ञानतोऽभ्यासेकृच्छातिकृच्छः ॥ ज्ञानतोभ्यासद्विगुणम् ॥ एतानिजातिभ्रंशकरादिसामान्यप्रायश्चित्तानि यत्र विशेपो
नोक्तस्तत्रकेवलानियोज्यानि ॥ यत्रतप्रातिस्विकंपुकानिचिद्रक्ष्यते तेपुजातिगुणाद्यपेक्षयाएतान्यपियोज्यानि ॥ ॥ इतिजातिधेशकर
संकरीकरणापात्रीकरणमलिनीकरणप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथोपपातकप्रायश्चित्तानि ॥
अथोपपातकप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ तत्र सामान्यतउपपातके ।। उपपात
कशुद्धिःस्यादेवेचांद्रायणेनवा ॥ पयसावापिमासेन पराकेणाथवापुनरिति याज्ञवल्क्योक्तंचतुष्टयम् ॥ एवमित्यस्य मासं पंचगव्यपाने
1
॥३७॥

·नमासंप्राजापत्याभ्यासेनवामासमतिकृच्छ्रेणवा त्रिरात्रोपवासपूर्वकदशगोसहितवृषभदाननेत्यर्थः एतेषां पापाल्पत्वगुरुत्वेदेशका लवय शक्त्यादिकंचापेक्ष्यव्यवस्थाबोच्या कामकृतात्यंताभ्यासेतु गोवधवक्ष्यमाणत्रैमासिकम् तथाचोपपातकनिवृत्ती गोनवत् ॥ प्रायश्चित्तानिविकल्पितानीतिकचित्प्रतिपदोक्तान्यन्यान्युच्यते ॥ तेपामप्यतैःसहविकल्पोविषमभागोवावोध्यः ॥ ॥ तत्रगो वघे ॥ ॥ तत्रत्राह्मणस्वामिकचतुर्हायन्यादीनांगवां शत्रलोष्ठमष्टिलगुडपाषाणविषाणादिनासाक्षाज्ज्ञानपूर्वकंकामतोवधेमासं गोमूत्रया वकयवागूपानम् ॥ शृंगलांगूलखरामृक्नावयुताहतगोचावृतस्यगोष्ठेवासः ॥ ततोमासद्वयंचतुर्थकालभोजनमक्षारलवर्णमितम् ॥ मासत्रयमपिगोमूत्रेणस्नानगोमतीजप-दिवागाःपालयेत् अनुव्रजेदनुतिष्ठेदनुस्खपेच्च ॥ तासुगच्छन्तीपू_तिष्ठव्रजापिबेत् ॥ रात्रौताः सेवित्वानत्वावीरासनोभवेत् ॥ भित्यायनाश्रित्योपवेशनवीरासनम् ॥ उत्तिष्ठस्तदिवातिष्टेदुपविष्टस्तथानिशि ॥ एतद्वीरासनंनामेत्य न्ये ॥ चोरच्याघ्रपंकपातादिभयादिभ्यस्ताःसर्वप्राणैर्विमोचयत् ॥ तासुशीतोष्णवातवर्षपीडितासुत्रातमक्षमोनात्मनोरक्षणंकुर्यात् ॥ स्वप रगृहक्षेत्रादावन्नादिकंभक्षयंतीर्नकथयेन्ननिवारयत्पिबतंवत्संच ॥ एवंमासत्रयेणतत्पापविमोक्षः ॥ अत्रस्नानांगभूतमंत्रपाठःकालेसंध्यावंदनं चकार्यम् ॥ एवंब्रह्मनादीनामपिवतांगशौचाथैतद्भवत्येव ॥ स्त्रीणांतुगवानवजनगोष्टशयनगजवाजिनधारणजपादिकंनास्ति ॥ स्त्रीबालवृद्धा दीनामर्धम् ॥ शूदस्यत्रीसमानधर्मत्वाद्र्धमेव ॥ शूदाश्वस्त्रीसधर्माणःसर्वेसदशजाःस्मृता 'इतिमनूक्तेः ॥ प्रतिलोमजानामप्यर्धम् ॥ वश्यतुल्यशुदस्यतपूर्णमेवेतिस्मृत्यर्थसारे ॥ अंज्ञानकृतेप्यम् ॥ अत्रपूर्णवतेएकोवृषभोदशगावस्तन्मूल्यवादक्षिणा- ॥ अपनतेएतदर्थ - ·. शेखर.. , मेकागौः ॥तातअविद्यमानेसर्वस्वंदेयम् ॥ अत्रमासमीपदोमूत्रसहितयावकपानेप्राजापत्यद्वयम् ॥ स्नानादीतिकर्त्तव्यतासहितमासा पवासेशतप्राजापत्यानि ॥ एकादशेस्नातस्त्रिंशन्नक्तःपञ्चचत्वारिंशत्संकलनयासप्तदशप्राजापत्यानिवासप्तदशधेनवोवातन्मूल्यवतिचत्वारः पक्षाः ॥ मूल्यंचतावद्व्यलभ्यंकांचनंगीवासोश्वाभूमिस्तिलाघृतमन्नंच ॥ यत्रव्यंतत्रोल्लिख्यसंकल्प कार्यः ॥ चतुर्ध्वपिपक्षेषुदाक्ष णाप्रागुक्तव ज्ञातिकृतेक्षत्रियस्वामिकेतादृशगोवधेपण्मासंतचर्मणावृतोगोग्रासदोगोवतीयवाशीगोभिरेवसंचरन्विमुच्यते ॥ अत्रपाण्मा सिकवतेद्वादशप्राजापत्यानिद्वादशधेनवस्तन्मूल्यवेतिचत्वार पक्षाः ॥ दक्षिणायथाशक्तीतिशूलपाणिः ॥ अन्येतुपमहंतावृपभंस्त्रीगोहं तातांदयादित्याहुः ॥ वृपभरहितादशगावइतिगौडाः ॥ अज्ञानकृतत्वधम् ॥ वालादीनांचप्राग्वत् ॥ अज्ञानकृतवेश्यसंबंधिगोवर्धमा संपंचगव्यपानम् ॥ गोप्टेवासोगवामनुगमनंगोमतीमंत्रजपतिगोदानम् ॥ अत्रमासवतेचत्वारिप्राजापत्यानिचतस्रोधेनवस्तन्मूल्य्वा ॥ पंच प्राजापत्यानीतिशूलपाणिः ॥ दक्षिणात्वेकाधेनुः ॥ ज्ञानतोद्रिगुणमेतत् ॥ अत्रचर्माधिारणंनास्ति ॥ ज्ञानकृतेशूदसंबंधिगोवधेप्राजापत्य चतुष्टयंचतस्रोधेनवस्तन्मूल्यंवा ॥ यस्यतैलगुणादिव्यापारांतरंकारणांतरनिरपेक्षःकालांतरेगवांप्राणमोक्षःसोपिसाक्षागोनः ॥ ज्ञानकृतत्वचगां ज्ञात्वाएताहन्मीतिकामनयाहननम् ॥ एतदहितमज्ञानकृतत्वम् ॥ तद्राहित्यंचकामनाभावेनतत्यापकप्रमात्मज्ञानाभावेनवा ॥ एवंसर्वत्रबो ध्यम् ॥ प्रायश्चित्तानंतरंपार्वणविधिनाश्राद्धंकायतच्चजीवत्पितृकेणापि ॥ किंतुपितुःपित्रादिभ्यएव ॥ गोचर्मधारणादिकंप्रायश्चित्तंचगोपत येगोमूल्यंप्रतिरूपगवांतरंदत्त्वाकार्यम् ॥ पत्रदानेत्विदलेख्यम् ॥ पूर्वदिनेसशिखंवपनंकृत्वापरदिनेघृतंपाश्योपोष्यतत्परदिनेस्नानादिकंविधा .

·यवतंतत्प्रतिनिधिवासंकल्प्यानुष्ठायविप्राययथोक्तांदक्षिणांदुत्त्वाअच्छिद्रावधारणकुर्यात् ॥ ततःपार्वणविधिनाश्राद्धंभोज्यदानंचकार्यम् ॥ य त्स्वामिकगोवधेयप्रायश्चित्तमुक्तंतत्स्वामिकगभिणीकापलाबहुक्षीरादिकगुणकहोमधेन्वादिवधेतद्विगुणम् ॥ गर्भिण्यांचसचेतनगर्भयुताया मेवेदम् ॥ उत्पन्नमात्रदाळयुताचेतनांगप्रत्यंगपूर्णगर्भयुतायास्तुक्रमेणसपासपाद्वयंसपादत्रयंपूर्णदिगुणंचगोप्रव्रतम् ॥ लगुडादिधातेपि मोर्जीवनेगर्भमात्रपातेपूर्वोक्तोत्पन्नादिक्रमेणेकपादमधपादंत्रिपादपूर्णवतंच ॥ अतिवृद्धातिकृशातिबालातिरोगिणांवज्ञानाज्ञानकृतेपूर्वोक्ता धम् ॥ अतिवृद्धत्वंतृणादिच्छेदनासामर्थ्यम् ॥ अतिकृशत्वंदोहवहनायोग्यत्वम् ॥ अतिबालत्वंद्विवर्षीयत्वम् ॥ एकवर्पत्रिवर्षयोर्वधेतुपूर्वी तक्रमणपाईंपादत्रयच ॥ एकप्रयत्ननिष्पन्नानेकगोवधेतुप्रायश्चित्तेद्वैगुण्यम् ॥ एवंगृहदाहादिस्थलेपि ॥ क्रमकृतत्वनेकगोवधप्रयत्नभदेनपाप भेदात्प्रतिगोवर्धयथोक्तप्रायश्चित्तावृत्तिः ॥ बहुभिरेकस्याहननेयत्रयावद्विहितंतस्यैवपादंपादप्रतिपुरुषंकार्यम्॥केचित्तुअज्ञानतःपादपादम् ॥ ज्ञानतस्त्वर्धमधमाहुः ॥ बहुभिरेकव्यापारणद्वयोर्बहूनांचहननेप्रतिपुरुषंपादद्वयंपादत्रयं चकार्यम् ॥ मिताक्षरातुबहुभिरेकदिबहुवधेकामकृतेपू र्णमेवपूर्वोक्तंपादद्विपादादिकमकामकृतवधपमित्याह ॥ प्रयत्नभेदेतुप्रतिवर्षप्रतिपुरुपंप्रायश्चित्तावृत्तिः ॥ द्वाभ्यामेकस्याद्वयोर्वा एकप्रयत्नेनेवू धेप्रत्येकंपूर्वमेव ॥ बहूनावधेतूक्तरीत्याप्रत्येकादिगुणम् ॥ अत्यंतव्याधिपीडितमरणावस्थापन्नोन्मत्तांधवपन्यूनगोवधेपादमेव।।अधमशुदकैवत्ता दिकस्वामिकैकहायनीदिहायनीतिहायनिवधेक्रमणप्राजापत्या साईप्राजापत्यप्राजापत्यद्वयंचेति ॥ अज्ञानतोर्धमेतत् ॥ गर्भिण्यादौद्रिगुणम् नुदयदक्षिणाशत्वादौतर्धम् ॥ अत्रयादक्षिणोक्तासाप्रायश्चित्तद्वैगुण्येद्विगुणाअर्धेअर्धापादेपादरूपेत्येवंव्यवस्थाबोध्या ॥ अग्निहोत्रिणो ·शखर य वादपालनान्मृतेष्वपिउत्स्रष्टुर्नदोषः ॥ अपालनमृत्युश्च शीतानिलो,धनशून्यागाराद्यपेक्षाजलादिमजनकूपादिपतनसर्पविद्युद्धननश्वभ्रपात व्याघ्रादिभक्षणकृनः ॥ एतच्चपालनासमर्पणे । तत्समर्पणे तुपालकस्यैवदोपः ॥ परंतुयावत्कालंपालकाधीनतातावदेव ॥ अशक्तपालकसम पणेतुस्वामिनएवदोषः एवमिक्षुतैलयंत्रार्थनियुज्यसन्निधावीक्षणेदैवाग्रहदाहगृहभंगाभ्यांगोमरणेघंटाभरणादिदोषेणंगवांविपत्तीचार्धप्रा जापत्यम् ॥ यदिगो शक्तिमनपेक्ष्यदत्तभारादिदोषेणमरणतदाप्राजापत्यम् ॥ शक्तपालकस्यसनिधिसत्त्वेकांतारदुर्गगृहदाहावटेषुलतापाशा द्यावृतस्यगोर्यदिमरणतदापाजापत्यपादएवेत्याहुः ॥ तथाविहायनपर्यंतवत्सस्यारक्षणेपिपादएव ॥ गोमांसभक्षकायगोविक्रयेचांद्रायणम् ॥ यदितस्मैपालकेनधेनवोविक्रीयंतेतदातत्तत्स्वामिकगोवधप्रायश्चित्तंप्राजापत्यादिकम् ॥ पालकबहुत्वेतुपालकानामविभक्तानांसर्वेपा मेकम् ॥ विभक्तानांतुपादंपादम् ॥ बहूनांगवामपालननिमित्तवधेपालकस्यदिगुणम् ॥ तत्रापिबहुकर्तृचेत्प्रत्येकंद्विगुणम् ॥ पालकस्यद्र व्याभावेस्वामिनाद्रव्यदत्त्वाकारणीयम् ॥ म्लेच्छपालकत्वेतुस्वामिनाकर्तव्यम् ॥ ॥ अथोपधाधुपचारे ॥ ॥ दाहच्छेदशिराभेदप्रयो मैरुपकुर्वतः ॥ द्विजानांगोहितार्थचप्रायश्चित्तंमृतौनहि ॥ इदंचाज्ञानिनादरेणयथावदुपचारेएव ॥ शास्त्रस्यानादरेणायथावदुपचा ॥ प्राजापत्यव्रतमतेधेनुर्दक्षिणा ॥ भिषगपिविरुदौषधदानेनाकामतोप्येकगोवधेद्विगुणंगोवधप्रायश्चित्तंचरोदितिमिताक्षरादौ अंतिदाहेप्येतदेवेतिकेचित् ॥ एवंयंत्रणेगोचिकित्साथैगूढगर्भविमोचनेऔषधस्नेहाहारदानैश्चगवादिमृतौनप्रायश्चित्तम् इदम पिस्वेच्छयागृह्यमाणेएव ॥ हठादधिकंदीयमानमाहारनेहादिकंमृतिहेतुश्चत्पादकृच्छ्रः ॥ :एवंनगरयामदाहेषुअबद्धानांमृतोपालकस्यस्वामि ॥

·नश्चनदोषः ॥ बंधनेतुपादकृच्छ्रः ॥ एवंव्याधियुक्तानादंडाभिघातादिनामूर्च्छयाभिपतनेऽनंतगमनग्रासतोयपानस्तदानीतनताडनस्य मरणहेतुत्वाभावनिश्चयपूर्वव्याधिनष्टानांनप्रायश्चित्तम् ॥ यदिपूर्वव्याधियुतापिप्रहारजनितपीडवग्रासादिकंनकृत्वैवप्रियेततदार्थपादवा प्रायश्चित्तंभवत्येव शालादौगवांमशकादिनिवृत्त्यर्थधूमायाग्निप्रज्वाल्यपालकादेस्तस्थितौदैवात्तदग्निनाबंधनरहितस्यगवादेर्भरणे दोषाभावः ॥ तत्रानवस्थितौबंधनेवापादुकृच्छ्रः ॥ त्रिशूलादिस्थिरतरचिह्नकरणेनगोण्यादिवाहनादिभिश्चमनिर्मोचनेदोपाभावः ॥ मत्तागों यदिनिवारयंतंपालकमतिक्रम्यगर्तकूपादापतनादिनाम्रियतेतदानदोपः शंकारहितेवनादौसतिसन्निधौपालकेकस्मादागतव्याघादिना मरणेपितदानदोषः ॥ पालकस्यतत्रासत्त्वेतुदोषएव ॥ एवंराजसैन्यादिभिः शरादिभिग्रामघातराष्ट्रघातवेश्मभंगातिवृष्टिव्याध्युपद्रववृक्षा दिपतनादिभिरुपद्भुतानामबद्धानांपालकसत्त्वेमरणेदोषोन ॥ पालकासत्त्वबंधनेचदोषादुक्तपापः प्रायश्चित्तम् ॥ गोहणेतु ॥ . अश्वगोभू मिकन्याश्चहत्वाचांद्रायणचरत् ॥ क्षुद्रान्पशून्समाहृत्यप्राजापत्यसमाचरेत् ॥ इतिजाबाल्युक्तंप्रायश्चित्तम् गोवधोक्तसर्ववृपवर्धाप ॥ स्त्रीत्वस्याविवक्षितत्वात् ॥ दानंतुस्त्रीगवीनामेव ॥ विधेयगतत्वेनस्त्रीत्वस्यविवक्षितत्वादितिमयूखे ॥ अत्रवपनविशेषः ॥ पुंसांगावधोक्त प्रायश्चित्तपादेकंठाधःस्थितांगलोनांवपनम् ॥ अर्धप्रायचित्तेश्मश्रुणामंगरोग्णांचशिर केशवर्जम् ॥ .. त्रिपादेंगरोमश्मश्रुशिर केशानांशि खावर्जम् ॥ पूर्णप्रायचित्तेसशिखंवपनम् ॥ स्त्रीणांतुसधवानांवपननक्वापिप्रायश्चित्ते ॥ किंतुसन्केिशान्समुद्धृत्यद्यंगुलच्छेदनमात्रकामिति स्मृत्यर्थसारे ॥ ॥ इतिगांवधप्रायश्चित्तनिर्णयः॥ ॥ अथवात्यप्रायश्चित्तनिर्णयः ॥ ॥त्रात्यश्चपंचदशकविंशतित्रयोविंशतिवषरूपेषोडशदा 4.

·शेखर
विंशतिचतुर्विंशतिवर्षरूपेवाब्राह्मणक्षत्रियवैश्योपनयनकालेउपनयनाभावात् ॥ तत्रयस्योपनयनेन्नाद्यभावेनतत्कालातिक्रमस्तस्यसाधार
णोक्तचांद्रायणादिचतुष्टयान्यतमंशक्त्यनुसारेणकृत्वोपनयनकार्यम्॥अनापदियस्यतदतिक्रमस्तस्यमानवंत्रेमासिकम् ॥ तदसमर्थस्यसशि
खवपनपूर्वकमेवविंशतिरात्रप्रसृतिमात्रयावकपानंपंचविप्रभोजनंच ॥ यस्यपोडशादिवर्षादूर्ध्वमप्यनापदिबुद्ध्यातदतिक्रमस्तेनमासद्रयंया
वकपानमासंपयोमासार्धमामिक्षाष्टघृतंपइरात्रमयाचितंत्रिरात्रमभक्षताअहोरात्रमुपवासइत्युद्दालकवतंकार्यम् ॥ यस्यपितृपितामहावनुप
नीतीतस्यसंवत्सरंभक्ष्याशनगुरुशुश्रूपादिरूपब्रह्मचर्यव्रतम् ॥ ततउपनयनम् ॥ ततोयावतांपुरुपाणामुपनयनंतावत्संख्याकवर्षपर्यंतंप्राय
श्चित्ताथैयदंतियच्चदूरकइत्यादिसप्तपावमानीभिर्येनदेवाः पवित्रणेतियज्ञपवित्राख्येन कयानश्चित्रआभुवइतिसामपवित्राख्येनहंसःशुचिपदि
त्यनेनेत्यतैमत्रैः स्नानंततोध्याप्यता।यस्यतुप्रपितामहादीनामुपनयनंनानुस्मयते ॥ तस्यद्वादशवार्पिकंपूर्वोक्तंब्रह्मचर्यम् ॥ ततउपनयनम् ॥
ततःपुरुषसंख्याकान्दपर्यंतमुक्तमत्रैःस्नानम्॥तदनंतरमप्यस्यगार्हस्थ्यमात्रोपदेशेनाध्यापननापिव्यवहारः ॥ तज्जन्येतुस्वकालातिक्रमप्राय
श्चित्तमात्रंकृत्वायथाकालमष्टमादिवर्षसंस्कारः अस्याध्ययनाधिकंभवति ॥ ॥ इतिवात्यप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ अथ स्तेयप्रायश्चित्तम् ॥
स्तेयंचोर्यम् ॥ तच्चविप्रस्वामिनस्तस्यसमव्यतिरिक्तमेवोपपातकम् ॥ स्वर्णादिचौर्यस्यमहापापत्वात् ॥ तत्रविप्रस्यविप्रस्वामिकंदश
कुंभपरिमितंधान्यवातत्परिमिततंडुलायनवातत्तुल्यमूल्यवाताम्ररजतादिकंवाअमत्यापहर्तुत्रेमासिकंगोवधवतम्
गोचमगोसेवादित
दिशेपरहितंकार्यम् ॥ मत्यभावेवाकृच्छाब्दम् ॥ क्षत्रियादेईर्तुः पादपादह्रासः क्षत्रियस्वस्यतत्रिताकामतोपहारेपाण्मासिकम् ॥ वैश्यस्वे
॥२१॥

·चौर्येष्वपिह्रियमाणाल्पबहुत्वाभ्यांप्रायश्चित्तादिकल्प्यम् ॥ देवव्यापहारेऽन्दम् ॥ यस्यवर्णस्यवृत्तियोहरेत्सतद्वर्णवधप्रायश्चित्तंपादोनंकु त्रैमासिकम् ॥ शूद्रस्वेचांदम् ॥ कुंभपरिमाणंतु ॥ अष्टमुष्टिभवत्किचित्किचिदृष्टीचपुष्कलम् ॥ पुष्कलानिचचत्वारिआढकः परिकीर्तितः ॥ आढकानिचचत्वारिद्रोणइत्यभिधीयते ॥ दशद्रोणाभवेत्खारीकुंभोपिद्रोणविंशतिरिति ॥ स्मृत्यर्थसारेतुकुंभः पंचसहस्रपलपरिमाणइति ॥ सार्दशतद्वयपणमूल्यक्षत्रियस्वामिकगृहक्षेत्रभूमिवापीकूपतडागादिपानीयरसानां तत्स्वामिकस्यनिक्षेपस्य तावन्मूल्यरजतवस्त्ररत्नादेश्चनारी नराश्वानांचापरेचांदम्।।वैश्यशूद्रस्वेतादृशेपूर्वोक्तकमेणचांद्रार्धतत्पादौ॥विप्रस्वेताहशेस्वर्णस्तेयसमम् ॥ तेनषडब्दम् ॥ स्वर्णस्तयसम वदितिस्मृत्यर्थसारे ॥ अवघडन्दन्यूनंकल्प्यम् ॥ पुसीसलाहादिद्रव्याणामल्पप्रयोजनानांसाईशतद्वयपणपंचदशांशामितानाहतुः सांत पनम् ॥ एकवारभोजनपर्याप्तानांभक्ष्यभोज्यपानादीनामपहारेतत्सममूल्यकानांयानशय्यासनोपानत्पुष्पफलमूलपर्णमृद्भांडमधुमांसीपध सुगंधद्रव्याणामपहारेपंचगव्येनाहोरात्रम् ॥ द्विवारभोजनपर्याप्ततदपहारेत्रिरात्रंतत् ॥ त्रिरात्रभोजनपर्याप्ताहारमूल्येप्येतदेव ॥ तृण काष्ठद्रुमशुष्कानगुडतलचर्मणांत्रिभोजनमूल्यानांहरणेप्येतदितिस्मृत्यर्थसारे ॥ दादशाहारपर्याप्तब्राह्मणस्वामिकमणिमुक्ताप्रवालताम्ररज तशंखशुक्तिलोहकांस्योपलापहारे द्वादशाहंकणानता ॥ त्रिभोजनपर्याप्ताहारमूल्यकासिकीटजजीर्णाद्विशफैकशफपशुरज्जुपक्षिणामपहारे एकउपवासस्यहंपयःपानंवा ॥ गजाश्वभूमिकन्याहरणेषडुपवासाः ॥ अभ्यासेचांद्रायणम् ॥ षण्मासंगोमूच्यावकाहारावा ॥ एवंपुस्तकादि यात् ॥ अबसर्वत्रसकृदभ्यासद्व्याल्पत्वमहत्त्वेदेशकालस्वाम्यपहर्तृगुणवगुण्याद्यपेक्ष्यप्रायश्चित्तगुरुलघुताज्ञेया ॥ इदंचप्रायश्चित्तमपहृत

·शखर.
द्रव्यस्वामिनेतद्रव्यं दत्त्वैवकार्य सतिस्वामिनि ॥ वैदिकाग्निभ्यः काप्टंगवेतृणंहर्तुः पथिद्विजस्येक्षुद्वयंमूलकद्वयंचणकवीहिगोधूमयवमुद्मापा
णांमुष्टिक्षेत्राद्धरतः स्वाम्यनिषिद्धस्यस्तेयदोपोनेतिमयूखे ॥ ॥ इतिस्तेयप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथऋणानपाकरणेप्रायश्चित्तम् ॥ यज्ञाध्य
यनप्रजारूपाणांदेवपिपितृऋणानामनपाकरणमात्मपितृपितामहादिभिरुत्तमद्गृहीतानांधनानामदानंचतत् ॥ तत्रयज्ञब्रह्मचर्योधकरण
रूपदेवऋष्यादिऋणेउपपातकसामान्योक्तचांद्रादिष्वेकंशक्त्याकार्यम् ॥ सर्वथातदसंभवेवपतिवैश्वानरष्टिः कार्या ॥ साचसत्याधानादिनातद
धिकारे तदकरणेप्रतिवर्पकार्यम् ॥ उत्तमर्णऋणादानेतुकालविलंबादिप्रयुक्तमेतचांद्राद्यन्यतमम् ॥ प्रायश्चित्तमुत्तमर्णायतद्धनंदत्त्वाकार्यस
तिधने ॥ ॥ अथानाहितामिताप्रायश्चित्तम् ॥ साचसत्यधिकारेऽग्न्याधानाभावः ॥ तत्रवत्पूितोप्रतिमासंत्रिरात्रम्॥ततः प्रत्यब्दंचांद्रादि
प्वेकंशत्याकार्यम् । अनादितुत्रैमासिकम् ॥ पितयनग्नावाधातरयष्टरियष्टुश्चसुतस्यत्रात्यपशुः कार्यः ॥ ओपासनान्यसंधानेआवर्पप्रतिमा
समुपवासः ॥ अब्देचांद्रादिष्वेकम् ॥ यद्वाप्रथमवकृच्छः ॥ द्वितीयेऽतिकृच्छ्रः ॥ तृतीयकृच्छातिकृच्छौ ॥ ततश्चांदम् ॥ मयू
खेइदज्येष्ठस्यैव तच्चदायकालदायायकालगृहपतिमरणरूपकालवयातिकमे ॥ कनिष्टस्यतु सतिज्यप्ठेऔपासनानिरहितेअनधिकारादेवन
प्रायश्चित्तम् ॥ एवंपितरिताहशेसुतस्यापि ॥ ॥ अथापण्यविक्रयेप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ अपण्यस्यलवणादेविक्रयोहिसः ॥ तत्रसुरा
विक्रयेसौम्यकृच्छ्रचतुष्टयम् ॥ गुडतिलपुष्पफलमूलपक्वान्नविक्रयेसीम्यकृच्छ्रः ॥ . मत्याप्राजापत्यम् ॥ लाक्षालवणमधुमांसतलक्षीरद
घितक्रघृतगंधचर्मरक्तवस्त्रतिलाद्यन्यतमविक्रयेचांद्रम् ॥ मत्याभ्यासेतत्रयम् ॥ अमत्यासकृदुपवासः ॥ पयःपायसापूपक्षुरसगुडख
॥२२॥

·डादीनांस्नेहपक्कानांचविक्रयेपराकः ॥ पूगमंजिष्ठाखजूरद्राक्षाणांप्राजापत्यम् ॥ पनसस्यत्रिदिनम् ॥ कदलीनीरनालिकेरजंबीरबीजपूरक नारंगाणांपादकृच्छ्रः ॥ कर्पूरादेरर्धकृच्छुः ॥ कस्तूरिकादीनांकृच्छ्रः ॥ ऊर्णाकेशकेसरिणांभूधेन्वनडुहाश्मशस्त्राणांचविक्रयेचांद्रम् ॥ अभक्ष्य मांसतदस्थिशृंगनखशुक्तिहिंगुगुग्गुलसवरसहारतालमनःशिलांजनलवणक्षारमणिमुक्ताप्रवालवणववेणुमृन्मयानांतप्तकृच्छ्रः ॥ अमत्यास कृदुपवासः॥ वृषशस्त्रगोनीलीकोशेयविक्रयेप्राजापत्यम् ॥ कृष्णपीतादिवस्वकृष्णाजिनकृष्णवस्तुविक्रयेव्यहम् ॥ गजविक्रयेचांद्रम् ॥ खरा श्वाश्वतरखरवृपभाणांविक्रयेपराकः ॥ नारीविक्रयेचांदम् ॥ पुरुषविक्रयेतद्वयम् ॥ कन्यापुत्रविक्रयेतद्वयंद्विगुणम् ॥ एकाहादेदविक्रयेचांद्रम् ॥ अंगानांविक्रयेपराकः ॥ स्मृतीनांकृच्छ्रम् ॥ इतिहासपुराणानांसांतपनम् ॥ रहस्यपञ्चरात्राणांकृच्छ्रः ॥ इतरविद्यामात्रस्य पादकृच्छ्रः ॥ सोमविक्रयेउक्तपाण्यतिरिक्तप्राणिविक्रयेचतप्तकृच्छ्र पुनरुपनयनंच तुषकपालभस्मरोमपिण्याकानांप्राजापत्यम् ॥ मधूच्छिएत्रपु सीसकृष्णलोहोदुंबरखङ्गपात्रगोधूमविक्रयेमहासांतपनम् ॥ आरामतडागोदपानपुष्करिणीसुकृतविक्रयेत्रिपवणनायीअधःशायीचतुर्थका लाहारोगायत्रीदशसहस्रजपन्संवत्सरेणशुद्धयेत् ॥ हीनमानहीनोन्मानाभ्यांविक्रयेऽन्यमिश्रितान्यवस्तुविक्रयेचैवम् ॥ तत्रमानप्रस्थादि ॥ उन्मानंतुलादि । विपमतुलादिधारणेअर्धकृच्छ्रः ॥ निगडादिविक्रयेप्राजापत्यम् ॥ प्रतिश्रयोद्यानसभाप्रपादिविक्रयेतप्तकृच्छः अत्रसर्वत्रदंडशास्त्रपालोचनेनप्रायश्चित्तन्यूनाधिक्यंयोज्यम् तिलतैलधिक्षौदलवणद्राक्षामद्यमांसपक्वान्नस्त्रीपुरुषहस्त्यश्वगोवृपभग धरसक्षौमकृष्णाजिनसोमनीलीविक्रयात्सद्यःपतति विप्रः ॥ प्रायश्चित्तंत्वकामकृते ॥ एतत्सर्वमापदिवैश्यवृत्त्याजीवतोविप्रस्यैव

·BASI
शेखर.
थे. अनापदितुवैश्यभिन्नानांसर्वेषामेव ॥ शूलपाणिस्तु ॥ आपदिशूद्रस्यैवदोपाभावः ॥ क्षत्रियस्यापिभवत्येवप्रायश्चित्तमित्याह ॥
शूद्रस्यापद्यपिमधुचर्मलाक्षासुरामांसानांविक्रयेदोषएव ॥ तिलगोधूमादीनांतुकीतानांविक्रयएवदोपः ॥ कृप्युत्पादितानांविक्रयेतुने
तिवोध्यम् ॥ इदंचप्रायश्चित्तवातंतत्तद्विक्रयान्तिधनोत्संगपूर्वकंकार्यमनापदि ॥ इत्यपण्यविक्रयेप्रायश्चित्तम् ॥ अथपरिवेदनेप्राय
श्चित्तम् ॥ ॥ अकृतविवाहोऽग्रजोनुजेनप्रागात्मनोविवाहकुर्वतातिनांत सपरिवित्तिःसचप्राजापत्यम् ॥ चत्वारिकनीयसा ॥ पूर्वपरिणीतां
तेनदत्तासुद्हेत् ॥ तस्यैवहिसाभार्या नानुजस्य ॥ अशास्त्रीयत्वात्तद्विवाहस्य ॥ अनुजश्चन्यत्क्रमेणविवाहजन्यदापवान्परिविदानःप
रिवेत्तोच्यते ॥ अयममत्याचेत्तदाचांद्रादिष्वेकंकृत्वोढांज्येष्ठायदत्त्वापुनरन्यामहेत् ॥ यद्वा तामेवब्रह्मचर्याहतभेक्ष्यवत् गुरुपरिभव
परिहारार्थनिवेद्यतेनानुज्ञातांपुनस्तामुबह
॥ इदमेवयुक्तम् ॥ मत्याचेत् त्रैमासिकम् ॥ अकामतश्चेत्कृच्छातिकृच्छौकृत्वैवकुर्यात् ॥
इकन्यापित्रादिदत्तोबाहेदेशांतरेस्थितेज्येष्टेकृतविवाहोऽसावितिभ्रांतिमतःपरिवेत्तः ॥ कन्यापित्राद्यपरिज्ञानेतत्पित्रादिभिरदत्ताबलात्का
रादिनाकामतोज्ञात्वाचोरोङरब्दंप्राजापत्यादिप्रायश्चित्तपूर्वकंपूर्वोक्तम् ॥ परिवेत्तुरब्दविपयेपरिवित्तस्यज्येष्ठस्यहोकृच्छौपरिवेदनीयायाः
कृच्छ्रःपित्रादेर्दातःकृच्छातिकृच्छौ ॥ परिकांतद्याजकस्तस्यचांद्रायणम्।। इदनिर्गुणेज्यष्टे गुणवतिज्येप्टेबुद्धिपूर्वकपरिवेदनेपरिवेत्रादयः परि
कवताःसर्वेपतिताःसंवत्सरंप्राजापत्यैःशुद्धययुः ॥ दत्तकादीनांतुनायंदोपः ॥ भिन्नोदरेचदत्तेचपितृव्यतनयेतथा ॥ दाराग्निहोत्रसंयो
गेनदोप-परिवेदनइतिगौतमस्मरणात् ॥ भिन्नोदरइतिसापत्नभ्रातृविषयम् दत्तेचेतिजनककुलेज्येष्ठेभ्रातृसत्त्वेपिनदत्तकस्यविवाहादौपरि
॥२३॥

·॥ वेत्तृत्वनापिज्येष्ठस्यपरिवित्तित्वमित्यर्थः ॥ पितृव्यतनयेइतिदेवरेणोत्पादितस्यभ्रातु क्षेत्रजपुत्रस्यविवाहादोदेवरपुत्रादेः परिवेत्तृत्वादिकं नेत्यर्थः । ॥ एवंज्येष्ठायामुनूढायांयाकृतिष्ठाविवाहितासादिधुषुःज्येष्शतुदिधिपः ॥ तत्रादिधुषुपति कृच्छंकृत्वापुनस्तामेवोदहेत् ॥ दिधिषुपतिस्तुकृच्छातिकृच्छोकृत्वाकनीयस्या पत्यैतांनिवेद्यतस्मैनत्वातेनानुज्ञातस्तांपुनरुवाहयेत् ॥ एवंकन्ययायाज्यम् ॥ ज्ञानकाम कारबलात्कारादिविषयेपूर्वोक्तंसंवत्सरादिकंव्यवस्थयायोज्यम् ॥ अथानाहिताग्नितायांप्रायश्चित्तम् ॥ अनाहितामोज्येष्ठेतुकनीयानादधीतचे त् ॥ पर्याधाताकनिष्ठःस्याज्ज्येष्ठःपयोहित-स्मृतः॥ तयोःसंवत्सरव्रतम्॥इदंज्ञात्वाकामतःकरणे। अन्यथाप्राग्वद्योज्यम् ॥क्लीबवृपलीपतिविर क्तसंन्यस्तातिविरोगिजडमूकगरदबधिरकुब्जवामनपंगुवृद्धतस्करविवाहानिच्छुशूदतुल्यमृतभार्याणांपरिवेदनेदोषोन एवंधनेकृष्यादोवे झ्यायांवातक्त्यादाराग्निहोत्रानिच्छुपरिवेदनपि ॥ धनवर्मविद्यार्जनाथदेशांतरस्थेज्येप्टेदादशवप्रतीक्षा ॥ कायोतरार्थदेशांतरस्थदशव पम् ॥ इतिपरिवेदनप्रायश्चित्तम् ॥ अथभृतकाध्ययनादौप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ पणपूर्वकाध्यापकादध्ययनग्रहणमृतकाध्ययनम् ॥ पणपूर्वकम ध्यापनंचभृतकाध्यापनम् ॥ तत्कतीरोपयसाब्राह्मीसुवर्चलांत्रीपक्षानियतंपिबेताम् ॥ अनापदिशक्त्याद्यपेक्षयाचांद्रादिष्वेकम् ॥ अनुप्रयो गग्रदानेप्येवम् ॥ उत्कर्षहेतोरधीयानस्यकिंपठसिनाशुितंत्वयेत्येवंपर्यनुयोगोनप्रयोगदानम् ॥ अनुप्रयोगप्रदानाभ्यासेपातित्यमाहुः ॥ इतिभूतकाध्ययनादिप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ अथपारदायप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ पारदार्यचगुरुतल्पंतदातिदेशिकतत्समव्यतिरिक्तपरस्त्रीगम नरूपम् ॥ ॥ पुरुषांतराव्यभिचारतांजातिमात्रविप्रामृताविप्रोगत्वापूर्वोक्तंवार्षिकंब्रह्मचर्यव्रतम् ॥ धर्माधिकर्मशीलत्वादिगुणशालिनीता

·.
शेखर.
शीगंतुर्विप्रस्यद्विवार्षिकंप्रायश्चित्तम् ॥ श्रोतियपन्यांतादृश्यांत्रिवार्षिकतत् ॥ ताभिर्यदिद्रव्यदत्तंभवेत्तर्हितत्सत्यज्यप्रायश्चित्तम् ॥ द्वित्रि
चतुर्वारगुमनेक्रमेणद्वित्रिचतुर्गुणम् ॥ अग्रेचपातित्यम् ॥ एवंद्वितीयतृतीयादिगमनेपि ॥ शूलपाणिमिताक्षरादयस्तु ॥ एकस्यामेवदिविवार
गमनेपूर्वोक्तमेवपादहान्येतिप्रोचुः । क्षत्रियादीनांस्वस्ववर्णासुगमनेपादहानिः ॥ विप्रस्यक्षत्रियादित्रीपद्विवार्पिकत्रिवार्पिकपाण्मासिकानिगुण
वती ॥ शुदस्यपरकीयायांगुणवत्यांशूद्रयांगतुःपाण्मासिकम् ॥ अकामतःसर्वत्रतर्धम् ॥ स्वभर्तृव्यतिरिक्तसवर्णकपुरुपगामिन्यांगंतुः
पूर्वोक्तमेवपादहान्याकार्यम् ॥ पुरुपद्वयगामिन्यांद्विपादहानिः ॥ पुरुपत्रयगामिन्यांत्रिपादहानिः ॥ पुरुपचतुष्टयगामिन्यास्वैरिणीसंज्ञका
यांविप्रायांगंतुस्यहोपवासपूर्वकंघृतपात्रदानम् ॥ तादृश्यांक्षत्रियायामुपवासत्रयपूर्वकमाढकयवदानम् ॥ वैश्यायांगताचतुर्थकालाहारोविप्रा
भोजयेत् ॥ शूद्रायांगंतुःसचैलस्नानपूर्वकमुदकुंभदानम् ॥ पञ्चमादिगामिन्यांबंधकीसंज्ञायामटमुष्टियवदानम् ॥ तादृश्यांशूदायांविप्रस्यो
दुकुंभदानम् ॥ क्षत्रियायांधेनुदानम् ॥ वैश्यायांवस्त्रदानम् ॥ अभ्यासेपायधि
पश्चित्तावृत्तिः ॥गौडास्तविप्रादेःक्षत्रियादिगमनस्यैवार्थादिहानिमा
हुः ॥ अनृतौजातिमात्रविप्रांविप्रोगत्वामानवत्रैमासिकंकुर्यात् ॥ ईदृशक्षत्रियादिस्त्रीषुक्रमेणद्वैमासिकचांद्रायणमासिकानि ।। क्षत्रियादीनांस्वस्व
वर्णास्वनृतौगमनेद्वैमासिकान्येव ..॥ आसुगौत्पत्तीततत्तद्विपयेसर्वोक्तमेवद्विगुणकार्यम् । शूद्रायांगर्भोत्पत्तोतुत्रीणिवाणिचतुर्थकालेनक्तुं
भुजीत ॥ विप्रस्यानिच्छंतीषुविप्रादित्रीपुगंतुरनुक्रमेणगोप्नत्रैमासिकंचांद्रमासिकानि ॥ गोभिनासुतिर्यग्योनिषुमहिपीगर्दभादिषुगमनेसचे
लस्नानंभोग्यतृणभारदानंच ॥ एकउपवासोवा ॥ कामताभ्यासेकृच्छपादम् ॥ अत्यंताभ्यासेप्राजापत्यम् ॥ शुनीगमनाभ्यासेअतिकृच्छ्रः ॥
॥२४॥

·गविसकृद्गमनेउपवासत्रयपूर्वकंगोदानम् ॥ कामतस्तुत्रेमासिकंगोमवतम् ॥ कामतोभ्यासेप्राजापत्यत्रैमासिकंच ॥ कामतोऽत्यंताभ्यासेस वत्सरवतम् ॥ आजन्मात्यंताभ्यासेगुरुतल्पसमम् ॥ रजकचर्मकाखुरुडकैवर्तमेभिल्लाः सप्ततिवसायिनस्तेषांस्त्रीषुव्याधशैलूषनदवेणुजीविका पालकम्लेच्छादिस्त्रीषुचविप्रस्यचकामतः सकृद्मनेचांद्वयम् ॥ अमत्यापराकश्चदिवा ॥ रेतःसेकात्पानिवृत्तौकायम् ॥ एतद्भ्यासेतुकाया वृत्तिः ॥ आस्वेवकामतोभ्यासेकच्छाब्दम् ॥ अज्ञानात्तथाभ्यासेचांद्रद्वयम् ॥ गभत्पित्तात्रैवार्षिकम् ॥ अज्ञानतआसुचतुर्विंशतिवारगमनात्पा तित्यम् ॥ ज्ञानतस्तदुर्धादितिगौडाः ॥ संवत्सरादाग्ज्ञानतोदादशंधागमनादुज्ञानतश्चतुर्विशतिवारंगमनाभ्यासेचोमासोभक्ष्यभुग्दौमासौं गोमूत्रयावफभुग्दोमासौ पंचगव्याशी एवंषण्मासाच्छुद्ध्यति ॥ अंत्यजवच्छौँडकादिषियोज्यम् ॥ अमत्यासकृद्रक्ष्यमाणचांडालादि स्त्रीषुगमनेषडब्दम् ॥ गीत्पत्तौदादशवार्षिकम् ॥ ज्ञानताभ्यासेवाग्निप्रवेशादिनामरणमेव ॥ क्षत्रियादीनां पादहानिः॥ ज्ञानेतु सर्वेषां मरणमे व ॥ अनुपनेतृभ्रातृजायायांमत्यासकृद्मनेचांद्रम् ॥ मत्याक्रियासिद्ध मानिवृत्तीचांदम् ॥ मत्याकियासिद्धिपर्यंतंसकृद्मनेअमत्याऽभ्यासेच संवत्सरविप्रकुलभैक्ष्यम् ॥ मत्याभ्यासेतुगुरुतल्पसमम् ॥ एतदेवानुपनेतृपितृव्यमातुलजाययोः ॥ विधवासुपरस्त्रीषुगमनेकृच्छ्राधिकंतत्तत्पूर्वी तंपायश्चित्तम् ॥ आसुरजस्वलासुगमनेप्रकीर्णकप्रकरणोक्तरजस्वलाप्रायश्चित्तः सहतेषांसमुच्चयः ॥ तत्राप्यधिकेनन्यूनस्यप्रसंगासिद्धिः ॥ साम्यतुतंत्रम् ॥ यत्तुरजस्वलागमनमनुपातकमितितत्तादृश्याश्रोत्रियपल्यांकामताभ्यासेबोध्यम् ॥ अथस्त्रीणांप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ यत्पुंसःपा रदायेंषुतच्चैनांचारयेद्रतमिति ॥ स्त्रीणाममितितुस्त्रीपुंससाधारणवतोपदंशावषयम् ॥ इदचस्त्रीणांसमानेषुउत्तमेषुवावर्णेषुइच्छापूर्वकव्यभिचा . ४

·--
शेखर
रएव ॥ अनिच्छंत्यास्तुमलिनायाअधःशयानायाः पिंडमानोपजीविन्यागृहेभवीगुप्तमवरुद्धायाः कृच्छ्पराकोवाशक्त्यपेक्षयाअभ्यासचांद्रम्
अकामतोब्राह्मण्यावश्यक्षत्रियगमनेमासंतदर्धेचक्रमेणगोमूत्रयावकपानम् ॥ ज्ञानतस्तप्तकृच्छंचांद्वयम् ॥ सकृच्छंचांद्रमेकंचांद्रचक्रमेण ॥
अनिच्छन्त्याः स्वपतिभ्रांतिमत्यावाशूद्रगमतेरेतःसेकापानिवृत्तोसकृच्छंचांदम् ॥ रतःसके सकृच्छंचांद्रवयम् ॥ बुद्धिपूर्वकंगर्भपयतंश
त्रियवैश्यगमनाभ्यासेऽनिच्छयाक्षत्रियवैश्यगर्भप्रसवेचकृतचिह्नायानिर्वासनम् ॥ शूद्रविषयतकामतः संभवंगर्भानुत्पत्तावपिअनिच्छयोत्प
नगर्भस्रावेपिचतथानिर्वासनम् ॥ ताहक्क्षत्रियायावश्यगमनेसकृच्छंचांद्रायणम् ॥ शूद्रसंगमसकृच्छंचांद्रयम् ॥ वश्यायान्तादृश्याः
शूद्रसंगमेसकृच्छंचांद्रम् ॥ शूद्रायाः शूद्रगमनेप्राजापत्यम् ॥ अज्ञानतः क्षत्रियायाः विप्रक्षववेश्यगमनेषु क्रमणाकायकायातिकृच्छ्राणि ॥
वेश्यायाविप्रक्षत्रियवैश्येपुगमनेकृच्छ्रपादकृच्छाधुकायानि ॥ शूद्रायाविप्रक्षत्रियवेश्यपअहोरात्रात्रराबाधकृच्याणि ॥ विप्रायागर्भोत्पत्तो
तत्प्रसवेचविप्रग:पराकः । क्षत्रगर्भचांदम् ॥ वैश्यगर्भसपराकंचांदम् ॥ इदमकामतः ॥ कामतश्चेहिगुणम् ॥ सर्वत्र प्रायुक्तनसमुच्चय
इत्यूह्यम् ॥ यदाशूद्रगर्भप्रसूतेतदात्यागः पतितत्वात् ।। केचिदिपायाः शूद्रगर्भस्रावेपातेचांद्रवयम् ॥ कामतोद्विगुणमित्याहुः ॥ एवं
क्षत्रियवैश्यस्त्रियोविवादिगर्भपादपादन्यूनम् यदात्वाहितगर्भाएवव्याभिचरंतितदागर्भवायशंकयादशमासोत्तरंपसवेसतिप्रायश्चित्तमाच
युः॥ गर्भस्यतुनदोपः ॥ तच्चमासंयावकपानम् ॥ यदावोद्धत्यात्स्त्रियः प्रायश्चित्तंनेच्छंतितदातासांनासाकर्णादिकर्तनम् ॥ यदा
विप्रस्त्रीप्रागुक्तरजकादीनकामतोगच्छतितदाचांद्रवयम् ॥ चांडालायंतेवसायिगमनेतुचांद्रचतुष्टयम् ॥ मत्या द्विगुणम् ॥ रेत-सेकात्याद
-
AAN
॥२५॥

·निवृत्तौचांद्रमेवगर्भोत्पत्त्यनंतरम् ॥ अंत्यजगमनेतुप्रसवोत्तरमेवप्रायश्चित्तम् ॥ तदनुष्ठानंयावत्पृथगवतिष्ठेत् ॥ नतुगृहेप्रचरेत् ॥ तच्चसा ईकृच्छान्दाहरण्यवासोधेनुवांदक्षिणा ॥ इदमकामतः ॥ मत्यान्त्यजसंगमेतुमरणाच्छुद्धिः ॥ रजकादितोगभात्पत्तीचत्यागएव ॥ प्राय श्चित्ताकरणेतुपुल्लिंगेनांकनीयामध्येइत्यन्ये ॥ अनिच्छंत्याबलादानुलोम्येनव्यभिचारकृच्छ्रम् ॥ द्विभॊगेपराकः ॥ विरेन्दवम् ॥ रेतः सेकात्याडिवृत्तौउपवासत्रयम् ॥ एवंबंदियाहगृहीत्वा बलादुक्तायाः सांतपनम् ॥ तथांत्यजायुपभोगाभ्यासेत्यागएव ॥ मनसाभर्तुर भिचारेत्रिरात्रम् ॥ क्षीरोदभोजनमधःशयनंचतुर्थेहनिअप्सुमनायाद्वात्रिंशदाधिकचतुःशतावृत्तगायत्रीमंत्रेणाभिपकः ॥ वाचाभिचारेमा संक्षीरोदनमन्यत्प्राग्वत् रजोदर्शनेतुतेनैववाचिकमानसिकव्याभिचारशुद्धिः ॥ प्रायश्चित्त रजोदर्शनात्याग्व्यवहार्यत्वसिद्धये ॥ पतिन्याः गुरुशिष्यादिगर्भायाः कृतचिह्वायाः गृहानिर्वासनमेव ॥ इदमपि प्रसवेएव नतुस्रावानी ॥ अन्यगर्भायास्तुयावत्प्रायश्चित्तंगृहनिरो धएव ॥ शूद्रस्य विप्रस्त्रीगमनेवीरणकुशवेष्टितस्याग्नौदह विप्रस्त्रियास्तुवपनंकारयित्वाप्सर्पिपाभ्यज्युनग्नांखरमारोप्यराजमार्गभ्रामयेत् ॥ ततः पूताभवेत् ॥ वैश्यस्यलोहितदभैवेष्टितस्यागौप्रक्षेपणम् ॥ विप्रायाः प्राग्वत् ॥ क्षत्रियस्यशरपत्रैर्वेष्टितस्यतत् ॥ विप्रायाः पूर्व वत् ॥ एवंवैश्यस्यराजकन्यायांशूद्रस्यराजन्यवैश्यस्त्रीगमनेपि ॥ ज्ञानतइच्छापूर्वकसंगमेइदम् ॥ अकामतः स्वभाभ्रिांत्याशूद्रस्यवि प्रस्त्रीगमनेद्वादशवार्षिकम् ॥ वैश्यस्यनवान्दम् ॥ 'क्षत्रियस्यषडब्दम् ॥ एवंशूद्रस्यक्षत्रियवैश्यस्त्रीगमनेपदार्षिकवैश्यस्यक्षत्रियस्त्री गमने. षडब्दमः ॥ एतदपि गर्भानुत्पत्तौ गर्भोत्पत्तीतदिगुणम् ॥ शूद्रास्याकामतोत्यंतव्यभिचारिविप्रस्त्रीगमनेमासंगोमूत्रयावकाहा - ·शेखर रकता ॥ वैश्यक्षत्रिययोःकृच्छसांतपनम् ॥ इतिपारदायापपातकप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथपरिवित्तियाधुण्यलवणप्रायश्चित्तानि ॥ कनीयसिकृताविवाहेज्येष्ठस्यविवाहराहित्यपारिवित्त्यंतद्वान्परिवित्तिस्तत्प्रायश्चित्तपरिवेदनप्रकरणएवोक्तम् ॥ वाधुष्यंनिषिद्धवृदयपजीव नंतत्रचांद्रादिष्वकत्रैमासिकंवाजातिशक्तिगुणाद्यपेक्षयायोज्यम् ॥ लवणक्रियालवणोत्पादनंतत्राप्यवंबांध्यम् ॥ इतिपरिवित्तिवाधुष्यलय णक्रियाप्रायश्चित्तानि ॥ अथस्त्रीशूद्रवैश्यक्षत्रवधेप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ तत्रनाय्याअगर्भिण्यास्त्रियावधास्त्रीवधः ॥ कामतोगुणवत्तस्त्राम णीवघोवप्रस्यषड्दार्षिकंब्रह्महत्यावतम् ॥ क्षत्रियवैश्यशूद्रजातिस्त्रीवघेतदर्धतदानि ॥ अमत्याचेत्सर्वत्रतत्तदर्धम् ॥ सापत्नमातृभगिनी स्नुषाभार्यायतिप्रत्यासत्रगुणवत्तरवधेप्येतदेव ॥ निर्गुणतरसापत्नभागना पितृप्वसमातृप्वसुमातुलानीपितृव्यनायाभ्रातृजायाश्वश्रूणांवधे एतदेवपादोनम् ॥ निर्गुणतरायाःसपिंडसगोत्रस्त्रियावधेऽर्धम् ॥ असोमपानिहोत्रिधात्रियपत्नीत्वादिगुणविशेपोद्रिगुणम् ॥ गुगानामाधिक्ये प्रायश्चित्ताधिक्यम् ॥ सकृत्सवर्णव्यभिचारिणीनांब्राह्मण्यादीनांवधे वृपभेकादशगोदानदक्षिणाप्तहितसंवत्सरव्रतम् ॥ गोदानसहितपाण्मा सिकवतंधेनुसहितसांतपनंधेनुद्वयदानंचेतिक्रमेण ॥ इदंकामतः ॥ अकामतश्चेत्तदर्धम् ॥ अथतकृत्सवर्णव्यभिचरितासुअप्रसूतास्वयम् ॥ प्रातिलोम्येनव्यभिचरितब्राह्मण्याविधेतृगोवधोक्तयथायोज्यम् ॥ प्रातिलोम्येनात्यंतव्यभिचरितानांतत्प्रसूतानांबाह्मण्यादीनांवक्रमेण चर्मकार्मुकच्छागमेपदानानि ॥ चत्रिचर्ममयंजलभांडम् ॥ अज्ञानतइदम् ॥ ज्ञानतम्तुद्विगुणम् ॥ स्मृत्यर्थसारेतज्ञानतोवधेपदचतुदयकमासाः प्रसूतादीनांवधेचैवमित्युक्तम् ॥ अप्रसूतासुकिंचिदधिकम् ॥ अनुलोमेनात्यंतव्यभिचारितासुततोपिकिंचिदधिकम् ॥ गणिकाकर्मणाजीवंतीनां ॥२६६ ·दानवा ॥ परिमाणाधिक्यप्रायश्चित्ताधिक्यम् ॥ इतोल्पपरिमाणवधेमलिनीकरणत्वात्यहंतप्तयावकपानम् ॥ अमत्याल्पैतदधेपुणादिजतुवधे विप्रादिकांतानांवधेकिंचिजलदानम् ॥ जलस्पर्शमात्रमित्यन्ये । पत्यादिहननशूदगमनादिभिरतिदुष्टब्राह्मण्यादिवघेतुनकिंचित्प्रायश्चित्तम् । किंतुविपरीतंपुण्यमेवइत्याहुः ॥ जातिमात्रक्षावियवैश्यशूद्रवधषुकमेणत्रैवार्षिकवार्षिकंपाण्मासिकानिब्रह्महत्याव्रतानि ॥ त्रैमासिकसा नवमासिकानीत्यन्ये ॥ अमत्यदम्।।मत्यादिगुणम् ॥ क्षत्रियादिकर्तृकेएतद्धेपादपादहानिः ॥ प्रांचस्तु अमत्याजातिमात्रक्षत्रवधेनवकृच्छा णिताहश्श्यवधेचत्वारि शूद्रवधेद्वयं ॥ज्ञानतःसर्वेद्विगुणमित्याहुः॥ नृपतिवधेद्वादशवार्षिकम् ॥ प्रयोजकादीनांपादपादहानिः सर्वत्र ।। अत्रसर्व ऋशवशिर कपालध्वजतावश्यकी ॥ कामतःसकृत्प्रतिलोमसुतवधेचांद्रम् ॥ वैदेहवधेपादोनम् ॥ चांडालवद्विपादम् ॥ मागधवधपादानम्॥आ योगववधेद्विपादम् ॥ ज्ञानतोऽर्धम्॥ चांडालवधेदिचांदमित्यर्थः॥ द्विगुणमंत्यजातिवधे॥ ततःस्त्रीवधेपइरात्रमुपवासः। तिलदानंचेत्याहुः। चोरा णामतेपविधएकोपवासपूर्वकंघृतप्राशनम् ॥ अथान्यहिंसायांतत्रास्थितमतांकृकलासादीनामनुक्तप्रायश्चित्तानांसहस्रवधेअनस्थिमतांक्षुद्राणांज लूकमत्कुणयूकादंशादीनांशकटपूर्णवकृमिकीटपतंगपिपीलिकाभ्रमरदंशमक्षिकादीनांसहस्रबंधाभ्यासेचपाण्मासिकंशूद्रहत्यावतम् ॥ दशधेनु चकिंचिद्देयम् ॥ अष्टमुष्टिमितधान्यंकिंचित् ॥ ततोप्यल्पेक्षुद्रतमेअनस्थिजंतोश्वप्राणायामाः ॥ फलपुष्पधान्यांतरसंजातप्राणिवधाभ्यासदिन मेकंघृताहारः ॥ क्षत्रियादीनांपादपादहानिः ।। स्त्रीणामधम् ॥ गोडास्तुककलादिसहस्रवधेजलूकादिशकटवधचतप्तकृच्छ्रम्॥अभ्यासमायुक्तमि त्याह ॥ मार्जारगोधानकुलमूषकमंडूककुक्कुटचाषकाकोलूकश्वसपादीनांप्रत्यकंवधपादकृच्छ्रम् ।। त्रिरात्रंक्षीरपानवा ॥ एकवर्षवत्सदानंवा ॥ स ·. शखर मुद्रनदीस्नानम् ॥ योजनगमनंवायथायोज्यम् ॥ मत्याद्विगुणम् ॥ अभ्यासेआवृत्तिः ॥ मत्याभ्यासेकायम् ॥ समुदितवधाभ्यासपाण्मासिक शूद्रव्धव्रतम् ॥ दशधेनुदानवा ॥ अत्रकपालधारणादिकंनास्ति ॥ कोकिलाकपोतशुककपिंजलटिभिखंजरीटानांपुरुषभारवधेप्येतदेव ॥ गजवधेपंचनीलवृषभदानम् ॥ हयवधेतुवरवस्त्रयुग्मम् ॥ उष्ट्रगुंजाभारःस्वर्णवागुञ्जामितम् ॥ खरेवृपएकवर्षवत्सोवा ॥ अजामेपयोरप्येवम् ॥ अत्राभ्यासेत्रिरात्रमुपवासोऽपि ॥ अत्यंताभ्यासेसप्तरात्रोपवासश्च ॥ हंससारसपारावतमयूरचक्रवाकबकबलाकाविपजकंकवावित्कारंड वश्येनभासराजपक्षादिषुगौया ॥ गृध्रकाकोलूककपोतकुक्कुटबृहत्पक्षादिषुत्रिवोवत्सः ॥ शुकचापखंजरीटलावकसारिकादिषुद्विवर्षवत्सः ॥ टिभितित्तिरकारंडवचटकादिषुक्षुद्रपक्षिषुएकवोवत्सः ॥ क्रव्यादव्याघ्रसृगालादिवधे वानरहसंश्यनकंकगृध्रादिषुजलचरबलाकापाक्ष पुस्थलचरकाकादिषुभासेमयूरेचप्रत्येकंवधेधेनुर्दैया ॥ अक्रव्यादहरिणादिमृगपुखंजरटिादिपक्षिपुचवत्सतरीदेया ॥ सादिसरीसृपेषुलो हृदंडस्तीक्ष्णोभयायः ॥ यद्वा शुकदिववित्सः ॥ कौंचेत्रिवर्षः ॥ महिपादिवघेवत्सतरी ॥ वराहेघृतकुंभः॥ तित्तिरी तिलद्रोणः ॥ नपुं सकमृगपक्ष्यादिवधेमापमितंसीसंपलालभारोवा ॥ अब दानाशक्तौतु स्मृत्यर्थसोरगजाश्वोष्टखरगौरगवयऋक्षमहिषमेपादिष्वमत्याप्रत्येकंव घेसार्घकृच्छ्रः ॥ समस्तवधेचांदम् ॥ मत्याप्रत्येकंवधेपिचांद्रम् ॥ मत्यासमस्तवधेत्वावृत्तिश्चांद्रस्य ॥ हरिणसारंगरुरुवराहसिगंडक व्याघ्रमहामत्स्यग्राहशिशुमारादिष्वमत्याप्रत्येकंकृच्छ्रः॥ समस्तवधेकृच्छूद्वयम्॥मत्याप्रत्येकंवधेचैवम्॥ समस्तवधेचांदम् ॥ श्ववृकवानरजंवू कविताहादिषअमत्याप्रत्येकंत्रिरात्रंसमस्तवधेकृच्छ्रः ॥ मत्याप्रत्येकंवधेचैवम्॥समस्तवघोद्विगुणम् ॥ मार्जारसजिगरडंडुभनकुलमंडूकमूष ॥२७॥ M ·ककर्कटशलभसेघागोधाशल्यककूर्मशशादिष्वमत्याप्रत्येकंवघेपादकृच्छ्रः ॥ समस्तवधत्वधकृच्छ्रः ॥ मत्याप्रत्येकंवधेचैवम् ॥ समस्तवघे कृच्छः ॥ हंसादिष्वमत्याप्रत्येकंवधेकृच्छ्रः ॥ गृध्रादिषुपादन्यूनः ॥ शुकादिष्वर्धकृच्छ्रः ॥ मत्यादिगुणम् ॥ टिट्टिभादिषुपादः ॥ समस्तव धादौद्विगुणम् ॥ हरिणादिषुहंसादिपुचहंतृबहुत्वेप्रत्येकत्रिरात्रम् ॥ श्रादिषुराधादिषुवम् ॥ गजादिषुप्रतिपुरुषंकृच्छ्रः॥ माजारादिशुकादि पुचप्रत्येकमुपवासः ॥ टिट्टिभादिषुहंसादिषुप्रतिपुरुषनक्तम् ॥ मृतप्रायेतुगजादिषुअमत्याप्रत्येकंवधेत्रिरात्रम् ॥ हरिणादिषुद्विरात्रम् ॥ खरा दिपुचतुर्थकालाहारः॥ मार्जारादिषूपवासः ॥ गृधादिषुनक्तम् ॥ शुकादिष्वेकभक्तम् ॥ विट्टिभादिषुजलेप्राणायामः ॥ अविज्ञातसर्वमृगप क्षिपत्रिरात्रमिति ॥ इदंसर्वदेशकालजातिशक्तिगुणाद्यपेक्षयागुरुलघुविषयेयोज्यम् ॥ इतिस्त्रीशूद्रादिवधेन्यहिंसायांचप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथ द्रुमादिच्छेदनेप्रायश्चित्तम् वृक्षगुल्मलतागुच्छापप्रतानोषधिवीरुधांफलपुष्पादिभिरुपयोगिनीनांयज्ञाद्यदृष्टार्थविनाच्छेदेशतगायत्री जपः ॥ तत्रवृक्षा-पिप्पलाशोकाम्रपनसायाः ॥ गुल्मामालत्यादयः ॥ लतादाक्षाय कुरंटकादयः ॥ क्षुपा-करवीरायः ॥ प्रतानाःसा रिवादयः ॥ औषध्य शाल्यादयः ॥ वीरुधोगुडूच्याद्याः ॥ इदमकामतोऽसकृच्छेदेकामतःसकृच्छेदेच ॥ ग्राम्यारण्योषधिच्छेदनात्यंता भ्यासेतुदिवागोपरिचयाकृत्वाराचौक्षीरंपीत्वास्वपेत् ॥ कामतोऽभ्यासेऽकामतोत्यंताभ्यासेचवृक्षलतादिविषयेप्यर्घकृच्छ्रः ॥ फलवती छेदेप्राजापत्यम् ॥ कृष्याधुपकरणादिदृष्टार्थयज्ञाद्यदृष्टार्थचच्छेदेतुनदोषः ॥ महाफलप्रदानांनारिकेलादिवृक्षाणांकामतश्छेदनात्यं ताभ्यासेसंवत्सरवतम् ॥ सकृच्छेदेवताद्विगुणजपः ॥ एवंचैत्यश्मशानसीमापुण्यस्थानदेवालयस्थेवृक्षेऽन्यस्मिन्नपिचतुष्पथस्थेमहाच्छाया -- ·शखर ॥ वृक्षेप्रख्यातेवावृक्षेच्छिन्नेद्विगुणजपः ॥ प्राजापत्यंचबोध्यम् ॥. शूदस्यतुदंडानुसारेणजपस्थानेद्विरात्रोपवासादिकल्प्यम् ॥ इत्थं छिन्नवृक्षादेरग्रहणविषयम् ॥ छित्त्वापरिग्रहणेतुदंडाधिक्यदर्शनात्प्रायाश्चित्तातिरेकोबाध्यः ॥ कामतोत्यंताभ्यासवृक्षादौसर्वत्रचांद्रा देिष्वकम् ॥ ॥ इतिगुमच्छेदप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ प्रसंगाच्छादिदंशप्रायश्चित्तम् श्ववृकमृगालखरोष्ट्रविड्राहकाककुकुटवा नरपुंश्चलीक्रव्यादनराश्चैनभिरधईषद्दष्टोविप्रोजलेप्राणायामममंत्रकृत्वातंपाश्यशुद्धयति ॥ अवघृतप्राशनभोजनस्थाने ॥ तेनाहारांतर निवृत्तिः ॥ अबसरुधिरदंशेषोडशप्राणायामाः ॥ आपोहिष्ठेत्यादिभिः स्नानंचाधिकम् ॥ अतिगाढदशेसमुद्रगायांनद्यांप्राणायामशन मन्यत्पूर्ववत् ॥ अवशक्तोसत्यांब्रह्मचारिणस्त्रिरात्रंसायंदुग्धपानमेव ॥ गृहस्थस्य द्विरात्रम् ॥ अग्निहोत्रिणएकाहम् ॥ नाभेरूदंशे इदमेवाद्विगुणम् ॥ मुखेदष्टस्यत्रिगुणम् ॥ मस्तकेदशेचतुर्गुणम् ॥ मार्जारमूपकनकुलाजमहिषीहीनजात्यारण्यमृगैश्चदष्टेदशप्राणा यामाः ॥ नाभेरधईपद्दष्टस्यपंच ॥ क्षत्रियादौपादपादन्यूनम् ॥ शूद्रस्यामंत्रकप्राणायामाः ॥ उपवासादेवशूद्रस्यशुद्धिरित्यन्ये ॥ स्त्रीणांतुश्वादिदंशेस्नात्वोदितस्यनक्षत्रचंद्रादेर्दर्शनाच्छुद्धिः ॥ कृच्छादिवतस्थायादशेतविरुपवासपूर्वकंचतुथैयावकभोजनम् व्रतशेषसमाप्तिः ॥ व्रतस्थस्यपुंसोप्येतदेव ॥ जपायाधिकंप्राणायामादिकंच ॥ रजस्वलायाश्वादिदंशेतएकोपवासमुपवासपंचकंवाकृत्वापष्ठे पंचगव्यपानम् ॥ नाभेरूतुप्रायुक्तकमणद्वित्रिचतुर्गुणबाध्यम् ॥ अत्यसमर्थस्यदिवादशेआनक्षवादभोजनम् ॥ रात्रिदशेआसूर्यो। दभोजनं गायत्रीशतजपोवा ॥ . यदातुश्वादिदंशजेवाशस्त्राघातादिजेवावणेकृमयउत्पद्यतेतदागोमूत्रगोमयाभ्यांत्रिसंध्यंस्नानंत्रिरात्रपंच * ॥२८ .

·गव्यपानंच ॥ नाभेरूर्व कंठाद्धापडात्रम् ॥ शिरोवणकृमिघुकायम् ॥ युगपदनेकवणेषुकृमिसंभवेसांतपनंवृपभश्चदक्षिणा ॥ इदं चंश्वादिदंशनिमित्तप्रायश्चित्तसहितमेव ॥ शस्त्रादिवणेकृमिदर्शनेतुकेवलमेवैतत् ॥ क्षत्रियादीनांपादहानिः ॥ अन्यव्रणेषुकृमिदोपतु उपवासहिरण्यदानकृच्छःशुद्धिः ॥ ॥ इतिश्वादिदंशकृमिवणादिप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ शास्त्रोक्तोपायनितादातरेणोपजीवननिद्यार्थ *जीवनम् ॥ तत्रचांद्रादिष्वेकत्रैमासिकंवाजातिशक्त्याद्यपेक्षया ॥ नास्तिक्यं वेदुनिंदनं तेनजीवनंचपरलोकोनास्तीत्यभिनिवेशश्च तस्मिन्सकृत्कृतकृच्छः ॥ तेनजीवनेऽतिकृच्छ्रः ॥ अज्ञानतोर्धम् ॥ ज्ञानतोऽभ्यासे चांद्रादिष्वेकम् ॥ अत्यंताभिनिवेशनबहु कालाभ्यासेग्रीष्मवाहमततुषुक्रमणातपाभावकाशजलशयनानि । ॥ पंचवर्ष प्रतिगृहेषु भैक्ष्यंवा ॥ ॥ अथव्रतलोपेब्रह्मचारिणः प्रायश्चित्तम् ॥ ॥ सचब्रह्मचारिणःपुंस्त्रीमथुनरूपोलोपः ॥ सर्वसाधारणस्तुदेवताराधनायथै गृहीतव्रतलोपःप्रायश्चित्तार्थप्रक्रांतवत कृच्छादिवतच्युतिश्च ॥ किंचिद्वतंसंकल्प्यत्यागश्च ॥ संकल्पितस्नातकवतादेमिथ्याकरणंच ॥ शिष्टाप्रतिपिद्धस्यभोजनव्यतिरेकेणमया जलंनपातव्यमित्यादिनियमत्यागश्च ॥ तत्रकालदेशशक्तिबहुत्वाल्पत्वादिकंपर्यालोच्योपुपातकुसामान्यप्रायश्चित्तानियोज्यानि ॥ अव कार्णतारूपब्रह्मचयादिवतलोपेतूच्यते तत्रगुरुतल्पतत्समानेतरांस्त्रियंगत्वानेतदेवतेनेकाक्षेणगर्भणपशुनारण्यचतुष्पथरात्रालाकि कानोपाकयज्ञधर्मणाश्वलायनादिगृह्योक्तपशुकल्पतंत्रणेष्वातस्याजिनमूलवालंपरिधायत्रिपवणस्नायीलोहितपत्रिः स्वकमाचक्षाणः सप्तगृहभ क्ष्यंकुर्वनेकवारभोजीवर्षेणशुद्धयेत् ॥ एवमशक्तोनैर्ऋतंच;निरूप्यपक्त्वाकामायस्वाहा ॥ कामकामायस्वाहा ॥ नैर्ऋत्येस्वाहा ॥ रक्षो 4

·शेखर,
भ्यःस्वाहा ॥ देवताभ्यःस्वाहेतिहुत्वाहोमशेपंसमाप्योक्तशब्दवतंचरित्वाशुद्धयेत् ॥ इदमश्रोत्रियविप्रपन्यांश्रोत्रियवैश्यपल्यांचज्ञे
यम् ॥ यदातुगुणवत्योःश्रोत्रियपन्योर्विप्रक्षत्रियस्त्रियोखकीर्णीतदात्रिवार्षिकंद्विवार्षिकचव्रतहोमश्च ॥ अमत्यावकीर्णत्वेईपव्यभिचारिण्यांच
तत्त्वेवार्षिकवतविषयेषाण्मासंब्रह्महबतचीखासाश्चरेत् ॥ द्विवार्षिकादिविषयेत्वमत्यार्धम् ॥ अत्यंतव्यभिचरितशूदायांसचलस्ना
तस्योदकुंभदानम् ॥ तादृग्वैश्यायांचतुर्थकालाहारीविप्रान्भोजयेत् ॥ तृणभारंचगोभ्योदयात् ॥ ताहक्षत्रियायांत्रिरात्रोपोषितेनघृत
पात्रंदेयम् ॥ तादृग्विप्रायांपडुपवासागोदानंचकार्यम् ॥ गोष्ववकीर्णस्यपलालभारसीसमापयोर्दानम् ॥ स्त्रीसंभोगमंतरेणमत्यारतोविसर्गे
ब्रह्मचारिणोनतयागमात्रम् ॥ दिनेस्वमेरेतोविसर्गेचैवम् ॥ कृच्छचांद्रायणादिवतेषुतिदिष्टब्रह्मचर्येषुरेतस्कंदनेप्यवम् ॥ रात्रिस्वरेत
स्कंदनेब्रह्मचारीस्नात्वाअर्कमर्चयित्वापुनामित्यूचोजपेत् ॥ गायत्रीवात्रिर्जपेत् ॥ अष्टशतगायत्रीजपइत्यन्ये ॥ वानप्रस्थयत्योरमत्याब्रह्म
पर्यलोपेपराकत्रययुक्तमवर्णिव्रतम् ॥ मत्याकृच्छ्वयम् ॥ अथप्रसंगादुच्यतेब्रह्मचारिणः प्रायश्चित्तम् ॥ ब्रह्मचारिणोनातुरस्यगु
रुशुश्रूषादिगुरुतरकार्यव्यग्रतयासप्तरात्रभक्ष्यस्याग्निकार्यस्यवालोपे ॥ कामावकीर्णोस्म्यवकीर्णोस्मिकामायस्वाहा ॥ कामावपन्नोस्म्यवप
ब्रोस्मिकामकामायस्वाहा ॥ इत्याभ्यामाज्याहुती त्वा ॥ समासिंचंतुमरुतः समिंद्रः सबृहस्पतिः समायमग्निः सिंचत्वायुषाचबलेनचेत्येते
नोपतिष्ठत् ॥ अव्यग्रतयातल्लोपेत्ववकीणिवतम् ॥ अन्येसप्तरात्रमवकीर्णिव्रतमित्याहुः ॥ मणिवासोगवादीनांप्रतिग्रहेअष्टसहस्रगायत्री
जपः ॥ उपनयनोत्तरंदिनचतुष्टयव्रतमध्येमेखलायज्ञोपवीतदंडादीनांनाशेवस्त्रंसूत्रांतरंवाधृत्वामनोज्योतिरित्यादिमनोलिंगाभिस्त्वमग्रेवत,
॥२९॥

·पाअसीत्यादिवतलिंगाभिश्चतस्त्रआज्याहुर्तृित्वापयनोक्तविधिनाधारयेत् असद्भक्ष्यभोजने सुप्तोदितेसुप्तास्तमितचवांतदिवास्वापेन ग्रस्त्रीदर्शनेननस्वापेश्मशानक्रमणहयाद्याराणपूज्यातिकमषुचेतजुहुयात यज्ञोपवीतंविनातदन्यथावाकृत्वाभोजनेविण्मूत्रोत्सगैवागाय त्र्यष्टसहस्रजपः ॥ पानत्रि-प्राणायामाः ॥ फलादिभक्षणेषटू ॥ भोजनमेहनयोरप्येवमित्यके । सूर्योदयस्वापिनोदिवोपवासोदशाधिकसहस्रगाय *त्रीजपः ॥ अस्तमयस्वापिनस्तु रात्र्युपवासोत्तरदिनप्रायुक्तजपइत्यन्ये ॥ स्थावरजंगमवृक्षवल्मीकपशुसरीसृपादिप्राणिवधेकूष्मांडी भिहोमः ॥ यज्ञोपवीतमेखलाजिनदंडानांलोपेव्यातिहोमपटूप्राणायामांश्चकृत्वापुनरियेत् ॥ संध्याग्निकार्यलोपेस्नात्वाऽष्टसहस्रगाय त्रीजपः ॥ भिक्षाटनमकृत्वास्वस्थस्यैकान्नाशनेऽष्टशतजपः ॥ भिक्षायांतुक्कचिदेकानाशनेदोषोन ॥ शौचाचमनसंध्याभिक्षाग्निकार्यको पीनमेखलाजिनलोपेशूद्रादिस्पर्शे छत्रपादुकाभ्यंगोदर्तनानुलेपांजनजलक्रीडाद्यूतनृत्यगीतवाद्यायभिरतिपाखंडादिसंभाषणपर्युषितभोजनादि- करणे सकलदोषपरिहारार्थकृच्छ्वयंमहाव्याहृतिहोमश्च ॥ बहुकालंबहुतरधर्मलोपेतवाधियोतिमंत्रस्यशिवालयेलक्षजपः॥ गुरुशुश्रूपायल्पलो- पेऽष्टशतजपः ॥ मधुमद्यमांसलशुनभक्षणेकृच्छ्रम् ॥ मत्यापराकः ॥ अभ्यासद्विगुणं पुनरुपयनंच ॥ ततआरब्धव्रतस्य ॥ मद्यग्रहणक्षत्रियादिविषयम् ॥ तदेकनाश्यरोगार्थमध्वादिकंगुरूच्छिष्टकृत्वाभोक्तव्यम् ॥ ततोरोगनिवृत्तौहंसःशुचिष दित्यादित्यमुपतिष्ठेत् ॥ मध्वादेरकामताभक्षणेदोपोन ॥ गुर्वाज्ञाविघातेगुरो प्रतिकूलाचरणेचस्नात्वाप्रणिपातादिनागुरुप्रसाद्यागतको पदुःखंकृत्वाशुद्धयेत् ॥ एतदज्ञानपूर्वकंसकृदपराधे ॥ 'अन्यत्रात्यंताभ्यासेपितृविपयेब्रह्महत्यावत् ॥ ब्रह्मचारिणोयतिवतिनोश्चमासि ·कादिप्रेतश्राद्धभोजनेत्रिरात्रमुपवासश्चतुर्थेनक्तंप्राणायामवयंचपंचमदिनघृतप्राशनंच ॥ अनापदितुकायम् ॥ एकोपवास-पंचगव्यंच ॥ शेखर. अभ्यासेतप्तकृच्छादि ॥ शूदान्नभोजनपराकः ॥ क्षत्रियोच्छिष्टभोजनेस्नात्वाऽएशतजपोद्वादशदिनमुपवासश्च ॥ उच्छिष्टमत्रतद्भोजनोत्तर पाकपात्रेऽवशिष्टम् ॥ वैश्यशूद्रोच्छिऐधिकंकल्प्यम् ॥ चोव्याघ्रादिभयाकुलदेशेमहांधकाररात्रीगुरुणास्वकार्यार्थप्रेषितःशिष्योदेवा न्मृतश्चेद्गुरोःसकृच्छ्वयम् ॥ सर्वचारोग्यार्थमोपधपथ्यानदानेनतदक्रियमाणयनेर्वागात्राह्मणादिप्राणिमृतोनकश्चिद्दोपइतिप्रासंगिक-सर्व हिसापवादः ॥ ॥ इतिव्रतच्युतिप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथाभिशसिप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ यस्तुविप्रोविप्रंमहापातकादिनामिथ्याअभिशं अनेनब्रह्महत्यादिकंगोहत्यादिकृतमितिसंव्यवहर्तृजनान्प्रातिमिथ्याव्यात्समासमंबुभक्षोनियतेंद्रिय शुद्धवतीमंत्रजपशीलःशु दयेत् ॥ इदमुपपातकाभिशंसनाभ्यासेमहापातकस्यसकृदभिशंसनेचक्षत्रियाद्याभिशंसनेविप्रस्याधिहानिः ॥ यदाक्षत्रियादयोविग्रम भिशंसंतितदातपाद्वित्रिचतुर्गुणम् ॥ शुदस्यजपस्थानेऽमंत्रकमाणायामाः ॥ सत्याभिशंसनेसर्वत्रतदर्धम् ॥ अतिपातकमिथ्याभिशंसि नामुक्तमासवतंपादोनम् ॥ अनुपातकाभिशासनतितोन्यूनम् ॥ उपपातकेसकृदाभिशंसनततोन्यूनम् ॥ उपपातकाभिशंसनाभ्यासमासत्र तमुक्तम् ॥ प्रकीर्णकेषुसकृदभिशंसनेततोपिन्यूनम् ॥ अतिपातकादिष्वभ्यासेकिंचिदधिकमूह्यम् ॥ अथमिथ्याभिशस्तस्यमहापातकेषुक च्छ्रम् ॥ अतिपातकादिषुपादपादहासः ॥ मिथ्याभिशस्तस्यवर्षपर्यतप्रायश्चित्ताकरणेमासमंवुभक्षिता ॥ तत्रसाईकृचद्वयम् ॥ महापापा भिशस्तस्यवर्षोंत्तरंद्रिमासंतत्रपंचकृच्छाः ॥ गुरुविषयेकामतोमिथ्याभिशंसनावृत्तोपंचवर्षविप्रकुलभक्ष्याचरणसंवत्सरंवाषण्मासंवागवानुग .

·-n. A मनम् ॥ अत्राभ्यासाभिनिवेशादितारतम्येनव्यवस्था ॥ ॥ इतिआभिशंसिमिथ्याभिशस्तयो प्रायश्चित्तानि ॥ अथसुतविक्रयेप्राय श्चित्तम् ॥ ॥ सचधनंगृहीत्वादास्यार्थंकन्यापुत्रादेर्दानम् ॥ एवंभाविक्रयेप्यूह्यम् ॥ तत्रकन्याविक्रयेदेवगृहेप्रतिश्रयोद्यानारामपुष्करिणी सभाप्रपापुण्यसेतुविक्रये ॥ सुकृतविषयेचचांद्रादिष्वेकम् ॥ अथवात्रैमासिकम् ॥ आपदितप्तकृच्छ्रः ॥ अत्यंतापदिसांतपनम् ॥ पुत्रविक्रयेचसद्विगुणम् ॥ एकपुत्रस्त्वनापदिकामतःसुतविक्रयीचत्रिषवणस्नायीअधाशायीचतुर्थकालाशीवत्सरणशुद्धयति ॥ ईशक न्याविक्रयेतनशुद्धिः ॥ कामतोऽनापदिअनेकपुत्रस्यसुतविक्रयेचांद्रम् ॥ आपोकपुत्रस्यकामतःसुतविक्रयेचांद्रद्वयम् ॥ इतिपुत्र कन्याविक्रयप्रायश्चित्तानि ॥ सुतविकयोत्तरंधान्यपुष्पपशुस्तेयइतिउपपातकगणेपठितंतत्प्रायाश्चत्तंस्तेयप्रकरणएवोक्तम् ॥- अथायाज्ययाजनप्रायश्चित्तम् तत्रव्रात्ययोजकोवात्योपनेतावात्याध्यापकोहनियाजकःशूद्रांतेष्टिकर्मयाजकोवेदविप्लावीतस्करे तरशणागतत्यागीतस्कररक्षका वशीकरणोचाटनादिरूपाभिचारकर्ताचामत्याकृच्छ्रसांतपनातिकृच्छ्रेषु त्रिपुयथायोग्यंकचित्समुंदितका देकंकुर्यात् ॥ आततायिविषयाभिचारेनदोषः ॥ त्रात्यलक्षणंपायुक्तम् ॥ द्विराजादिदादशाहांतोहर्गणोयज्ञोहीनः ॥ मत्याबात्यस्यो पनयनाध्यापनयाजनेषूद्दालकवतम् ॥ मत्यासर्वेष्ववंवा ॥ उद्दालकवतंचत्रात्यप्रकरणेउक्तम् ॥ विप्राद्यतेष्टिकर्मसुलोभायाजनेक्रमेण कायोतिकृच्छ्रस्तप्तकच्छ्रश्च ॥ अभ्यासेद्विगुणम् ॥ अत्यंताभ्यासेत्रिगुणम् ॥ शूद्राद्ययाज्ययाजनेतत्पौरोहित्येतध्यापनेचामत्याचांदा दिष्वेकमशक्तीकृच्छ्रम् ॥ मत्यात्रैमासिकम् ॥ अभ्यासद्विगुणादि .॥ -कामतोत्यंतशूद्रयाजनाभ्यासेग्रीष्मवर्षा हेमंतेषुक्रमेणपंचतपो ·चि. शेतर. भावकाशजलशयनानिकुर्यात् ॥ गोमूत्रयावकाशनंच ॥ अकामतोभ्यासेतल्लब्धसर्वद्रव्यत्यागेनदशंसहयप्राणायामाभ्यासनशुद्धयति ॥ परिवेदकादियाजनेप्येवम् ॥ सर्वत्रलब्धद्रव्यत्यागपूर्वकमेवैतत्प्रायश्चित्तानुष्ठानम् एवंपर्वचांडालश्रोत्रावकाशाधनच्यायेपुअध्ययन मशुचिनाध्ययनवानिषिद्धाध्ययनानिषिद्धध्यापनंचवेदविप्पावनं तबाद्यमत्यात्रिरात्रमुपवासः ॥ अभ्यासेकृच्छ्रम् ॥ अत्यंताभ्यासेकृच्छ्त्र यम् ॥ कामतोत्यंतानवच्छिन्नाभ्याससंवत्सरंयोदनभोजनम् ॥ एतदेवहिताध्यापकयाजकयोदक्षिणात्यागमात्रमधिकम् ॥ स्मृतिधर्म शास्त्रव्याख्यानेऽधीतेचतदर्धम् ॥ नित्यानध्यायेष्यध्ययनयावधीततावजलेऽघमर्पणवत्स्वाध्यायंजपत् ॥ अशक्तोजलेस्थित्वाजपमात्र म् ॥ अत्यशक्तास्थलेजपेत् ॥ मत्याप्रत्यनध्यायमुपवासः ॥ अशुचिनाध्ययनेचैवम् ॥ नैमित्तिकानध्यायेष्यध्ययनेचाप्येवम् ॥ दुबोधस्यतर्धम् ॥ काककुमुटमूषकमंडूकारतरागमननक्तम् ॥ तावदध्ययनविरामश्च ॥ गवाश्वमाहिपादिपशुस्त्रीशूद्रायंतरागमनेतूपवा सः ॥ मार्जरसर्पनकुलपंचमजात्यारेतरागमनत्रिरात्रमुपवासस्त्रिपवणस्नानंच ॥ जानुभ्यांग्रामांतरगमनंवा ॥ श्ववृकसृगालवानररजका दीनामंतरागमनेकायम् ॥ खरवराहोष्टादिचांडालमृतिकोदक्याशवादेतरागमनेकायत्रयम् ॥ गौरंगवयाजादिब्रह्मोक्तनास्तिकादेरन्तरागम नत्रैमासिकम् ॥ शशमेषश्वपाकादिगमनेपाण्मासिकम् ॥ गजगंडसारव्याप्रमहापातकिकृतनादिगमनेकृच्छाब्दम् ॥ तावत्प्रायश्चित्तका लमनध्ययनंच ॥ अमत्यासर्वत्राधम् ॥ केचिदंतरागमनेसर्वत्रतदानीमेवानध्ययनविरामेप्रायश्चित्तंनेत्याहुः ॥ ॥ इत्ययाज्ययाज नादिप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथपितृमातृसुतत्यागेप्रायाश्चत्तम् ॥ ॥ अपतितानांपितृमातृगुरूणांगृहानिष्कासनहिसः ॥

·। %3D शजलाशयपूर्वकमासंयावकपानंवा तत्रमत्यातत्कतुश्चांद्रादिष्वकंवैमासिकंवा जातिशक्तिगुणाभ्यासादिकापेक्षयायोज्यम् ॥ मत्याभ्यासेमासंपष्टान्नकालता मा संसंहिताजपोवाधिकः ॥ भार्यासुतत्यागेप्यवम् ॥ मातुस्तुसंवेदोषेप्यत्याज्यतैव सर्वथारक्षणीयत्वात् ॥ इतिपित्रा दित्यागप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अनंतरतडागारामविक्रयेइत्युप्पातकपठितंतत्प्रायश्चित्तंतुसुतविक्रयप्रसंगेउक्तवेदितव्यम् ॥ ॥ अथक न्यादूपणेप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ तचांगल्यादिनातस्याःक्षतयोनित्वकरणमिथ्यातदोपख्यापनंच ॥ तत्रसवर्णानांकन्याद्रूपणेचांदवैमासि कंवा ॥ आनुलोम्येनासवर्णकन्यादूपणमासंपय पानकायवा ॥ प्रातिलोम्येतक्षत्रियवेश्य्यो कृच्छाब्दंग्रीष्मवीहेमनेषुक्रमेणातपाभावका पलापातः कौमारदारत्यागीशुदयाजको गुरोःभूतिहता. सुराभिन्नमद्यपोब्राह्मणवृत्तियःकूटव्यवहारीमित्र(क्छरणागतपातीप्रतिरूपवृत्ति अथक्रमप्राप्तपरिवेदकयाजनादापायश्चित्तम् ॥ ॥ परिवेदकयाजने १ तस्मैकन्यादाने २ गुरोकौटिल्ये ३ आत्मार्थपाकारंभचमयपायाः स्वस्त्रियाअपिउपभोगरूपेमद्यपस्त्रीनिपेरणेदेवताऽऽराधनायथगृहीतवतलोपन्यास्मिन्नतलोपेचेतेषूपपातकेपुचांद्रादिप्वेकत्रैमासिकंवा ॥ इति परिवदकयाजनादिप्रायश्चित्तानि ॥ अथस्वान्यायानिस्तत्यागेप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ तवात्यंतापदिस्वल्पकालमधीतवेदत्यागकायम् ॥ अधिककालेऽतिकन्द्रग्स ॥ ततोप्यधिकपराकः ॥ मासात्तखदत्यागेचांद्रम् ॥ यदातुधनार्जनाद्यासक्त्याअसच्छाम्नाभ्यासकुटुंबलालना .

·शखर
द्याकुलत्याचिरकालंवेदंत्यजतितदाचांद्रादिष्वेकत्रैमासिकंवा ॥ नास्तिक्याव्यसनासक्त्यावावेदत्यागोब्रह्महत्यासमः ॥ तथानास्तिक्या
दग्नित्यागेमासद्धयेजातेकायंकृत्वापुनः संधानम् ॥ मासचतुष्टयेतिकृच्छ्रः ॥ पण्मासत्यागेपराकः ॥ तदूवैचांदादिष्वेकम् । संवत्सगर्वत्र
मासकद्वैमासिकंवायदात्वालस्यादिनात्यजतितदादादशाहातिकमेवयउपवासाः ॥ मासातिक्रमेद्वादश ॥ संवत्सरातिकमेमासोपवासो
मासंपयोभक्षणंवाप्रमादादिनातत्त्यागेतुआविरात्राद्वादशप्राणायामाः ॥ आपइरावाच्चतुर्विंशतिः ॥ आद्वादशरात्रात्पंचाशत् ॥ आविंशति
रावाच्छतप्राणायामाः॥ आत्रिंशदाबादुपवासः ॥ आपष्टिरावात्रिरात्रम् ॥ आसंवत्सरात्कायम् ॥ अतःपरंप्रत्यब्दकायम् ॥ सर्वत्रयावत्का
लमहोमीतावद्रव्यतंडुलादिदद्यात् ॥ प्रमादभिन्नविषयेतुसंवत्सरादूर्ध्वमग्नित्यागेचांदम् ॥ द्विवपत्यागेचांदसोमायनंच ॥ चांद्रद्वयंवा ॥ त्रिवर्षों
ध्वंसवत्सरंकृच्छाचरणंगोदानंचकृत्वापुनराधानम् ॥ संस्कारायकरणरूपेविभवेसत्यरक्षणरूपेचसुतत्यागेचांद्रादिप्वेकम् ॥ ॥ इतिस्वा
ध्यायामिसुतत्यागेप्रायश्चित्तानि पातित्यादित्यागकरणाभावपिपितृव्यमातुलादिरूपबांधवैःसहसंभाषणसहभोजनादिवर्जनरूपशक्ती
सत्यांपालनाधकरणरूपेचबांधवत्यागेभाया वेश्यात्वकरणेन जीवनरूपे स्त्रीधनोपजीवनकरणेच स्त्रियाजीवने हिंसयाजीवनवश्याद्यापधी ,
मिर्जीवने जालबडिशादिविधानरूपे तिलक्ष्वादिपीडनयंत्रप्रवर्तनरूपेच हिंस्रयंत्रप्रवर्तनेमृगयाछूतावष्टादशव्यसनेषु चचांद्रादिष्वकं त्रैमासिक
वा अत्यंताभ्यासेद्यूतेमृगयायांचपंचवार्पिकवतम् अनृतवादतिस्करोराजभृत्यावृक्षारापेणवृत्तिगर्रदोगदोहयगजरथारोहणजविरिंगो
पजीवीश्वगणिकः शूद्राध्यापकोवृपलीपतिभीडीकः श्ववृत्तिब्रह्मजीवीक्षोपजविचिकित्सकोदेवलकोराजपुरोहितः कितयोमद्यप-कूटकारको
॥३२॥

·ऽपत्यनरपशुविक्रेतापाखंडयागभोज्यानाशीचेत्येतेब्राह्मण्यमिच्छंतोलब्धद्रव्यत्यक्त्वात्रैमासिकंकुर्युः ॥ बहुकालाभ्यासे संवत्सरं चतुर्थका लाहारस्तवश्वगणिका श्वगणजीवी ॥ भांडीकस्तुर्यादिजीवीबंदीवा ॥ श्ववृत्तिनीचसेवकः ॥ ब्रह्मजीवीमूल्येनदिनकर्मकर्ता ॥ द्रव्यग्रहणेनपरहा स्यकरणरूपेदासीभवनरूपेवाआत्मविक्रयेशूद्रसेवारूपेशूद्रप्रेष्यत्वहीनजातिषुमंत्रीरूपेहीनसख्येचचांद्रादिष्वकंत्रेमासिकंवा ॥ बहुकालंशूद्र सेवायांचतुर्थकालेमितभोजनत्रिकालस्नानाभ्यांत्रिवर्षणशुद्धिः समुद्रयानबाह्मणन्यासहरणेसवेंपण्यव्यवहारभूम्यनृतंचशूद्रसवावदुत्तम जातिसख्यविघटनेउपोष्यपरदिने पयःपारणम् ॥ अकृतसवर्णविवाहस्यहीनवर्णविवाहो हीनयोनिनिषेवणं साधारणस्त्रीसंज्ञकवेश्यादिसंभो गश्च ॥ तत्राये चांद्रादिष्वेकंत्रैमासिकंवा ॥ सकृदुमतिपूर्वकवेश्याद्गिमनेप्राजापत्यम् ॥ द्विरात्राभ्यासेकामतश्चसकृद्गमनेसप्तरात्रंसप्तकुशोदक पानमतिपूर्वकाभ्यासेचांद्रम् ॥ अत्यंताभ्यासेत्रैमासिकम् ॥ रेतसेकात्प्रानिवृत्तोसचेलस्नानंगोभ्यऔषधीभारदानंच ॥ आजन्मांत्यं तानवाच्छन्नाभ्यासगुरुतल्पवत् ॥ अप्रतिनिमित्तनैमित्तिकस्यप्रायश्चित्तस्यावृत्तिास्ति ॥ किंतुमत्यागमनाभ्यासेहगुणवृद्धिमासा दुर्वाक ॥ ततोमासगुणवृद्धियांवदन्दम् ॥ ततादिगुणवृद्धियांवत्पापाचरणम् अमत्यागमनाभ्यासेत्सकृत्कृतयत्प्रोक्ततत्रिभिदिन स्त्रिगुणम् ॥ मासात्पंचगुणम् ॥ षण्मासाद्दशगुणम् ॥ अन्दात्पंचदशगुणम् .॥ त्र्यब्दादिशतिगुणम् ॥ ततोप्येवंप्रकल्प्यम् ॥ एवमुपपात काभ्यासेऽनुक्तप्रकारविशेषसर्वत्रोह्यम् ॥ महापातकाभ्यासेतुसकृत्कृतेयत्प्रोक्तं तद्वितीयेद्रिगुणम् ॥ तृतीयेत्रिगुणम् ॥ चतुर्थनिष्कृति स्तोत्या दिकम् ॥ अगृहीताश्रमित्वमनाश्रमित्वम्॥वर्षपर्यंतमाश्रमविनावस्थानेप्राजापत्यंकृत्वाऽऽश्रमस्वीकारः॥ द्वितीयेतिकृच्छ्रः ॥ तृतीयेकृच्छाति ५ ·वि. शेखर कृच्छ्रम् ॥ अतऊवंचांद्रादिइत्यापदि अनापदितुप्रथमब्दे चांद्रादिष्वेकत्रैमासिकंवा ॥ ततोवर्षेषुद्वित्रिचतुर्गुणम् ॥ परपाकरतिः परानपुष्टता ॥ चार्वाकादिशास्त्राभ्यासोसच्छास्त्रादिगमनम् स्वर्णाद्युत्पत्तिस्थानेषुराजाज्ञयाधिकारित्वमाकराधिकारस्तेषुभार्यावि कयेचचांद्रादिष्वेकत्रैमासिकंवा ॥ ॥ इतिपरानपुष्टतादिचतुरुपपातकप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथासत्प्रतिग्रहेप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ तत्रप्रतिग्रहस्यासत्त्वंचातिदुष्टचांडालादेः कर्मदुष्टपतितादेश्वदातृत्वभवति ॥ करुक्षेत्रादिदेशग्रहणादिकालेचभवति ॥ स्वरूपतोपिसुरामय मेषीकृष्णाजिनकालपुरुषमृतशय्योभयतोमुख्यादेरसत्त्वम् ॥ मद्यवृक्षादिसंभवंधान्यसंभवासुरा ॥ तत्रनिमित्तद्वयसमावेशोयथापतितादे मेष्यादिप्रतिग्रहः ॥ तत्रनिमित्तद्वयसमावेशेब्रह्मचर्यपूर्वगोष्टेवासः ॥ प्रत्यहंत्रिसहस्रगायत्रीजपपूर्वकमासंपयोवतम् ॥ अभ्यासेसदाजलेवासः ॥ षष्टेकालेपयः पानमासमेवंकुर्यात् ॥ त्रिचतुनिमित्तसन्निपातेचैवम् ॥ अतेविप्रभोजनमुभयत्र ॥ यदेकमेवनिमित्तंतदाचांदपवित्रेष्टिगारे टिमित्रविदेष्टिगायत्र्यालक्षजपोवा ॥ सर्वत्रानुक्तीदातृदेशकालद्रव्येष्वदुऐषुद्वादशनिष्कप्रमाणद्रव्यप्रतिग्रहेकायम् ॥ एवंसर्वत्रद्रव्यानुसारा प्रायश्चित्तवृद्धिहासौ ॥ दातृदेशद्रव्यकालेषुअन्यतरदोषेप्रायश्चित्तस्यैकैकगुणवृद्धिः ..॥ अल्पद्रव्याणामपिवासोगवादीनामेकैकप्रतिग्रहेगा ययष्टसहस्रजपः ॥ ततोऽल्वत्वेभिक्षामात्रप्रतिग्रहपुण्यमंत्रानुच्चारयेत् ॥ प्रायश्चित्तमिदंसबैप्रतिद्रव्येगृहीतद्रव्यत्यागोत्तरमेव ॥ त्यागश्चाप्सुप्र क्षेपः ॥ कस्मैचिदानंवा एकतरनिमित्तेतत्यागप्रायश्चित्तयोविकल्पइत्याहुः ॥ पोडशमहादानान्यप्यसत्प्रतिग्रहः ॥ एकस्यमहादानस्यानेके प्रतिग्रहेतुनदोषः ॥ शस्त्रविषब्रह्मदंडहयरत्नगजतिललाहानां घृतशय्यालंकारवस्त्रादीनां तिलधेन्वाश्वप्रतिग्रहोऽसत्प्रतिग्रहः ॥ नवश्राद्धमासि ॥३ ·कश्राद्धगजच्छायासुभोजनंतीर्थप्रतिग्रहश्चतथा ॥ विद्यातपोहीनेनप्रतिग्रहोपिउत्तमद्रव्यप्रतिग्रहोपिचासत्प्रतिग्रहः ॥ उत्तमत्वंचमूल्यतो वचनाच्चदेवविप्रराज्ञांद्रव्यमुत्तमद्रव्यंगोभूसरस्वत्यश्च ॥ छांदोग्येतुअन्नधिमधुवाणगोभूरुक्माश्वगजाउत्तमाइत्युक्तम् ॥ देवलारत्नक्षेत्र महेमकुप्याभरणानिचेत्याह ॥ मृतशय्याप्रतिग्रहे पुनःसंस्कारप्याधिकारः ॥ एवंसमुत्कर्षानृतेगुरोरलीकनिबंधेगुरौव्यभिचाराद्यभिशा पेज्ञानतः कृतेमासंपयसावर्तनम् ॥ एतदेवाशुचिद्रव्यस्यानावभसिचत्यागे ॥ अमत्याकृच्छ्रम् ॥ गुरुविषयेतगुरुंपसायकृच्छ्रस्नानाभ्यां शुद्धिः ॥ एतानिस्मृत्यंतरोक्तोपपातकानिप्रासंगिकानि ॥ . इत्यसत्प्रतिग्रहप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथनिंदितान्नभक्षणेप्रायश्चित्तम् ॥ तवान्नमदनीयमात्रम् ॥ तस्यनिदितत्त्वंचस्वभावकालसंपर्कक्रियाभावपरिग्रहः ॥ तत्रस्वभावाल्लशुनादेः ॥ कालतः पर्युषितादेः ॥ संपर्काच्छस्पृष्टादेः ॥ क्रियातोहस्तदानादिनाव्यंजनादेः ॥ भावादिक्षुरसादेः ॥ भवतिहिकस्यचिदिक्षरसेभावोमदिरेयमिति ॥ परिय हात्पतितानादेः ॥ तत्रस्वभावदुष्टलशुनजनच्छवाकविराहग्रामकुक्कुटपलांडूनांप्रत्यकममत्यासकृद्रक्षणेसांतपनम् ॥ अभ्यासेयतिचा द्रायणम् ॥ मत्यासकृच्चेच्चांद्रम् ॥ अभ्यासेतदावृत्तिः ॥ अत्यंताभ्यासेसुरापानसमम् ॥ प्रायश्चित्तांतेपुनरुपनयनमेतेषुसर्वत्र ॥ पुन रुपनयनेचस्वाध्यायादिकालापेक्षावपनमेखलादंडभैक्ष्यचर्यादीनीच ॥ अत्रगुंजनंविषदिग्धबाणहतमृगमांसमितिकश्चित् ॥ कलिजमिति तन्नामेतिप्रांचः ॥ गूंजनंलशुनतुल्यः कंदइतिमिताक्षरा ॥ गाजराख्यंमूलं यदीयंपत्रंगायकाः कंठशुद्धयर्थभक्षयंतिविटाश्चमदार्थसपत्रविशेष वेतिमाधवः ॥' चरकादिवेधकोतपलाइवांतरभेदेषुच्छवाकादिभेदेकवकादौचनरगोमांसादोचैवमेवयोज्यम् ॥ एतेषांसुखप्रवेशमात्रेब

·शेखर..
॥
लात्कारेणभक्षणेचानुपनीतबालेनसकृद्भक्षणेचगायत्र्याअष्टाधिकसहस्रेणमूर्धनिसंततबिंदुपातेनोपवासेनचशुद्धिः
॥ इतरौषधानाश्यव्या
धियुक्तस्यैतद्भक्षणेदोषोन ॥ अत्रापिपूर्वोक्तसंततजलाभिषेकउपवासश्चेतिस्मृत्यर्थसारे ॥ सर्वत्रतत्कालच्छदितेर्धप्रायश्चित्तम् ॥ गंध
वर्णरसैर्लशुनादितुल्यस्यभक्षणेसांतपनम् ॥ यतिबतिब्रह्मचारिणांतप्तकृच्छादि ॥ लदाख्यंपक्षिणंकुसुंभवार्ताक्कुंभीतकोष्मातकफलानि
कवककृष्णसर्षपतंदुलीयकनालीकानालिकेरीभुखंडाख्यशाकानिकालिंदवर्तुलालाचुंचभक्षयित्वा अरण्यकंटकिकुसुंभरक्तशिभूस्तृणकोवि
दारेषुक्षुद्रश्वेतकंटकीवंताकेषुराजसर्षपाख्यशाकोदुंबरपूतिकाखण्डाख्यशणपुष्पशाल्मलेषु भक्षितेषु अन्येषु चकदुगंधिकंदमूलफलादिषुभ
क्ष्याभक्ष्यत्वेनसंदिग्धेषुत्रश्चनप्रभवलोहितवृक्षनिर्यासादिषु रेतोविण्मूत्रेषु करनिर्मथितदधिवाहिवैदिवाऋत्विजश्चरुपुरोडाशेपुभाक्षतेषु च अम
त्यासकृच्चेदुपवासः ॥ आवृत्तिरभ्यासे ॥ मत्यासकृच्चत्रिरात्रम् ॥ कामतोभ्यासेप्राजापत्यम् ॥ अत्यंताभ्यासेतप्तकृच्छ्रः पुनरुपनयनंच ॥
अन्यथापतेत् ॥ नील्यास्त्वमत्यासकृद्भक्षणेविप्रस्यचांद्रम् ॥ अभ्यासेमत्यासकृच्चाभ्यासेचावृत्तिः ॥ अत्यंताभ्यासेसांतपनम् ॥ संधिनी
यमसूस्यंदिनीमृतवत्साअनिर्दशामध्यसेविन्यल्पवत्सानांगवामनिर्दशाजामहिष्योरेकशफानां च महिषीवर्जितारण्यमृगाणांचाजावर्जितसर्व
द्विस्तनीनां च क्षीरेषु दधितत्संभवभिन्नशुक्तेषुचामत्यापीतेषुतेषांमत्यापानोत्तरंसमनंतरमेवच्छदनचकउपवासः ॥ मत्यात्रिरात्रम् ॥ अमत्या
भ्यासेचत्रिरात्रम् ॥ ज्ञानतोद्रिस्त्रिरभ्यासेच्छदनेचपतंगोमूत्रयावकपानम् ॥ अत्यंताभ्यासमासंतत् ॥ संधिनीवृषभेणोपजिगमिषुः ॥ स्यंदि
नीस्रवत्क्षीरा ॥ अविखरोष्ट्रनारीवानरविड राहश्वापदक्षीरेषुअमत्यासांतपनम् ॥ मत्यातप्तकृच्छ्रः ॥ अभ्यासेचांद्रपुनरुपनयनंच ॥ अत्यं
॥३४॥

·MA ताभ्यासेसांतपनम् ॥ स्त्रिया-क्षीरद्विजः पीत्वाकथंचित्काममोहितः ॥ पुनःसंस्कृत्यचात्मानंप्राजापत्येनशुद्धयति ॥ ब्रह्मचारियत्यो कृच्छ स्तप्तकृच्च्छोवा ॥ शुक्तेषुधितद्विकारश्वभोज्यः ॥ शूद्रस्यकपिलाक्षीरपानननवाब्दब्रह्मवतम् ॥ विप्रस्यापिहुतशेषातिरिक्ततत्पानेपशुत्व प्राप्तिः ॥ सर्पसरीसृपमूषकमार्जारककलासकर्कटनकुलमंडूकशृंगिमयूरवानरकपिश्वगोमायुवृकसिंहव्याघ्रादिक्रव्याजंतुगजाश्वोष्ट्रखरैकशफा नामुभयतोदंतानां च काकबकबलाकाइंसगृध्रजालपादचक्रवाकविविष्करपुंडरीककपिंजलभासचापकुक्कुटप्लवचक्रवाककारंडवगृहचटककपो तपारावतखंजनपांडूकशुकसारिकासारसटिट्टिभोलूकश्येनकाकरक्तपादतित्तिरिकोकिलाहारितमद्कलविककौंचदा घाटादीनां मनुष्याणां जलचरजलपक्षिणां प्राणिभक्षकाणां नखर्विदार्यान्नादिभक्षिणां मत्स्यादिजंतूनांमत्स्यानां च सूनागतमांसभक्षणेशुष्कमांसभक्षणेचशशकशल्लंक कच्छपगोधाखङ्गव्यतिरिक्तपंचनखमांसभक्षणेचैतेषां विण्मूत्ररक्तवसामज्जानां तदुच्छिष्टानां चभक्षणे चामत्या कायम् अभ्यासे महा सांतपनम् ॥ मत्या तप्तकृच्छ्रो मत्याभ्यासे चांदम् ॥ अत्यंताभ्यासे पतनम् ॥ तेषां कर्णादिमलषट्भक्षणेमितिस्मृत्यर्थसारे ॥ अम त्यासकृद्भक्षणेएकोपवासः ॥ कामतोद्विगुणम् ॥ तथाऽभ्यासेत्रिरात्रसप्तरात्रद्वादशरात्रपक्षवतमासवतचांद्रायणान्यभ्यासाधिक्यतारतम्य मालोच्ययोज्यानि ॥ अभ्यासेसवेत्रव्रतांतएकदिनंघृतप्राशनंपुनःसंस्कारश्च ॥ समुदितभक्षणाभ्यासेषाण्मासिकंसंवत्सरंचेतिप्राञ्चः ॥ एषाज्ञानतोभक्षणोद्गीरणेतुसांतपनम् ॥ अज्ञानतःप्राजापत्यम् ॥ अकांमतोभ्यासेचांद्रम् ॥ कामताभ्यासेषण्मासम् ॥ अत्यंताभ्यासेसं वत्सरमितिमिताक्षरा ॥ एषांकेशनंखप्राशनेअजाविमाहिषीमृगाणां मांसभक्षणमृल्लोष्टभक्षणेवाऽमत्याएकउपवासः ॥ मत्यात्रिरात्रम् ॥

·-
शखर.-
एवंकीटपतंगकृमिजलचरास्थिरक्तभक्षणे रक्तवमने चापति स्मृत्यर्थसारे ॥ मांसभांडेपकस्यानस्याशने त्र्यहं कुशपतपयःपानम् ॥
बतिन केशादेर्मुखप्रवेशमात्रेतप्तघृतंब्राह्मीरसंवापिबेत् केशादिभक्षणेतुसद्यःकुशहिरण्योदकसाहितघृतप्राशनम् ॥ ज्ञानतोभ्या
सेचिरात्रोपवासो घृतप्राशनंच ॥ ब्रह्मचर्यादेमधुमांसादिभक्षणेऽधिकं चिरावं कार्य कायंवा पुनरुपनयनंच ॥ ततो व्रतुसमापनम् ॥
अज्ञानतः सकृद्रोमांसभक्षणे कायम् ॥ ज्ञानतो द्विगुणम् ॥ अज्ञानतोभ्यासे चांद्रम् ॥ समुद्रगानदीतीरेऽनडुत्सहितगौश्चदक्षिणा ॥
ज्ञानतोभ्यासेसंवत्सरम् ॥ अत्यंताभ्यासेपातित्यम् ॥ कापिखरविवाहादिरेतोविण्मूत्रपुरीपाणामन्यतमभक्षणेऽन्येपांचामध्यानामेतद्भ
क्षणेचांद्रम् ॥ अज्ञानतस्तप्तकृच्छम् ॥ अभ्यासादावधिकंकल्प्यम् ॥ पुनरुपनयनंसर्वत्र ॥ बलादेतोमूत्रादिपानेप्राजापत्यम् ॥ ऊने
कादशवर्षस्याप्येतदेव ॥ गोमूत्रपुरीषमध्यम् ॥ अथोच्छिष्टाधभक्ष्यभक्षणेप्रायश्चित्तम् ॥ तत्रकाकादिपक्षिश्वापदासुबिडालनकुलादिक्षि
तेऽन्नेरसेचकेशाद्यापन्नेदेवद्रोण्यादौद्रव्यशुद्धिरहितेचान्नेअमत्याभक्षितेएकाहत्रामीसुवर्चलापानम् ॥ मत्याचेत्रिरात्रम् ॥ माधवीधेनुतिलदों
कैप्रोक्षणमकृत्वाभोजनेएतत् ॥ माजोराद्युच्छिष्टस्यतथाप्रोक्षण शुद्धिस्मरणादित्युक्तम् ॥ अल्पद्व्यंचेदमत्याभ्यासेकृच्छम् ॥ मत्याभ्यासे
पक्ष्याववतंव्रतस्थस्य ॥ ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रोच्छिष्टेतविप्रएकत्रिपंचसप्तराचाणिकमेणपंचगव्यूपिबेत् ॥ अभ्यासेप्यषामावृत्तिः॥ मत्याभोज
नेत्वेतान्येवसोपवासानिकुर्यात् ॥ मत्याभ्यासेकृच्छातिकृच्छ्रततकृच्छ्रचांद्राणि ॥ क्षत्रादौपादुहानिः॥ अन्यस्यविप्रोच्छिष्टभोजनेसकृद
जानतःकृतेमहाव्याहृतिभिमंत्रितपयःपानम् ॥ ज्ञानतस्तदभ्यासादोसांतपनम् ॥ उच्छिष्टंचाकपत्युपविष्टविप्रादीनांभोजनमध्येएकेना
॥३५॥

·पिपावत्यागेशेषमन्त्रशूद्रादिविषयेतद्भोजनोत्तरंपाकपात्रेवशिष्टमप्युच्छिष्टम् ॥ एवंविधशुद्रोच्छिष्टभोजनेत्रिरात्रोपवासोऽघमर्षणजपः ॥ कामत स्त्वेतद्विषयेपंचरात्रंसप्तरात्रमुपवासश्चांदवाऽभ्यासादितारतम्येनयोज्यम् ॥ गुरुभिन्नविप्रोच्छिष्टभोजनेश्वोपहतभोजनेकृच्छ्रम् ॥ भोज नपात्रेभुक्तेशषमात्रोच्छिष्टम् ॥ श्वशूद्रभुक्तशेषभोजनंपात्रेऽवशिष्टंकामतोमुक्त्वातप्तकृच्छ्रेकार्यम् ॥ अकामतःप्राजापत्यम् ॥ अभ्या सेपराकंचांदवयंवा ॥ अपत्यभुक्तशेषभक्षणेचांदम् ॥ क्षत्रियवैश्यगर्दभादिभुक्तशेषस्यपात्रावशिष्टस्यभोजनेपादोनकृच्छंसाधैकृच्छ्त्रया दिकेचित् भांडस्थेऽन्नेकेशपिपीलिकामध्यसेविकीटैरुपहत्तावन्मात्रमुद्धृत्यमृगस्मताम्रवैडूर्यहिरण्यरजतादिभिगाँवालदर्भयुक्तवारिणा शेषप्रोक्षयेत् ॥ हस्तस्थितमेवंभूतंत्यजेत् ॥ मुखस्थनिष्ठीव्यघृतंप्राशयेत् ॥ श्वचांडालरजस्वलासूतिकापतितादिदृष्टान्नमपिमृद्भस्म हेमांबुभि-प्रोक्षयदितिमयूखस्मृतिः ॥ मनुष्यरेतोविण्मूत्रभक्षणेवर्णाःक्रमेणतप्तकृच्छातिकृच्छकायत्रिरात्राणिकुयुः ॥ मत्याचांद्रतप्तकृयाति कृच्छकायानिपुनःसंस्कारश्चोभयत्र ॥ अंत्यजानांभुक्तशेषस्यपाकपात्रावशिष्टस्यभक्षणेवर्णक्रमेणचांदमहासांतपनषइरात्रत्रिरात्राणि अभ्यासद्विगुणम् ॥ निरंतरेपतनम् ॥ भोजनपात्रावशिष्टतदुच्छिष्टभोजनेद्विगुणम् ॥ सहभोजनेत्रिगुणम् ॥ अत्रपुनःसंस्कारोयुक्तः ॥ मत्या भ्यासेपतनम् ॥ कानिचिदुच्छिष्टभोजनप्रायश्चित्तानिप्रकीर्णकप्रसंगेदर्शितानि ॥ अथाशुचिद्रव्यस्पृष्टाभक्ष्यभक्षणेप्रायश्चित्तम् ॥ तत्रकेश कीटनीलीलाक्षास्थिस्नायुचर्मरुधिरविण्मूत्रमांसवसामज्जाशुक्रसुरास्पृष्टस्य महापातकिदृष्टस्यदुष्टपक्ष्यवलीढस्य विवाहाद्युच्छिष्टस्यगवा घातस्यशुष्कपर्युषितयोश्चवृथापकस्यदेवपित्र्यानस्यहोमार्थहविषांचाशनेपानेचामत्याचेदुपवासः ॥ मत्याकृच्छ्रपादोऽल्पसंसर्गमहासंसर्गत्व ·R शखर धकृच्छ्रः ॥ तवापिसंस्पृष्टामध्यादेरसोपलब्धौतप्तकृच्छ्रः ॥ आवज्ञातजात्यस्थ्यादिद्वापतकादिमलपहदूषितेचार्धम् ॥ जलपानसमयेमुखनिः मृतंजलंयदिभोजनभाजनेपतेत् तदातद्भाजनान्नभोजनेचांद्रम् ॥ इदंज्ञानतोत्यंताभ्यासे ॥ अकामतोऽभ्यासेसकृत्कामकृतंचत्रिरात्रम् ॥ सुरा भिन्नगोडीमाध्वीमद्यवासितशुष्कभांडस्थोदकस्यज्ञानतःसकृत्पानेच्छर्दनेचत्र्यहंकुशमूलादिपकक्षीरपानम् ॥ तदभ्यासेचैतदेवपात्रम् ॥ ज्ञान तस्तुपंचाहंशंखपुष्पीपक्वपयःपानम् ॥ तथाभ्यासेसप्तरात्रंगोमूत्रयावकपानम् ॥ अत्यंताभ्यासेद्वादशाहंब्राह्मीपकपयःपा प्रत्यहमष्टसहस्त्र गायत्रीजपश्च ॥ अच्छर्दनेनजीर्णत्वेएतदेवतत्रतत्रद्विगुणम् ॥ एवंभांडस्यात्वेपितालादिमयभांडस्थोदकपाने एतदर्धम् ॥ शुष्कसुरा भांडस्थोदकपानेएकउपवासः ॥ परेनिघृतप्राशनमात्रम् ॥ तादृशभांडस्थपर्युपितजलपानेच्छर्दनेचव्यहंशंखपुप्पीपकक्षरिपानम् ॥ अका मतोदिस्त्रिरभ्यासेपंचरात्रतत् ॥ कामतःसकृत्पानेसप्तरात्रम् ॥ तथाभ्यासेपक्षम् ॥ अबसर्वत्रजलपानस्यतपस्त्वाज्जलमल्पपेयामित्याहुः ॥ जाणत्वेआभांडस्थजलस्यवमनेचप्राग्वत् ॥ आर्द्रभांडस्थोदकपानेजीणेचांदकामतः ॥ अकामतःपडुपवासाः ॥ अभोज्यानभांड स्थितजलदुग्धदधिपानेब्रह्मकूर्चः ॥ शुद्रस्यात्रसर्वत्राविषयकिंचिदानमवे ॥ अंतस्थितक्किन्नमृतपंचनखखरविद्धाहादियुक्तात्यंतापहत कूपादिजलपानेपडुपवासाः ॥ अतिकृच्छ्रोवा ॥ व्रतांतपंचगव्याशनंचक्किन्नेउपवासत्रयंपंचगव्यंचांते ॥ शूदाणांनक्तम् ॥ इदंज्ञानतोऽ भ्यासे ॥ अकामतोऽर्धम् ॥ प्राञ्चस्तुअकामतःप्रायुक्तंकामतस्तुद्विगुणमित्याहुः ॥ तामनुष्यशवयुक्तकूपादिजलपानेतुअज्ञानतःस कृच्चपडुपवासाः ॥ कामतोभ्यासेचपराकः ॥ मत्याभ्यासेतप्तकृच्छः ॥ अधिकतराभ्यासेचांद्रम् ॥ तादृशस्थूलतडागादिजलपानेतुन्यून ॥३६.

·कल्प्यम् ॥ विण्मूत्रास्थ्यादिदूषितकूपादिजलपानेत्रयउपवासाः ॥ तादृशकुंभस्थजलपानसांतपनम् । इदमज्ञानतः ॥ कामतस्तुद्रिगुणम् ॥ पूर्वोक्तकूपादौपानेव्यतिरेकेणस्नानमात्रे - त्वेक उपवासस्त्रिषवणस्नानं गायत्रीजपश्च ॥ चांडालादिखाततडागादिष्ठजानुनादल्परिमाण जलेषुतथाविधजलासुचांडालादिकसंपर्कयुतहदपुष्करिणीषुचाकामतोजलपानेनक्तम् ॥ कामत एकउपवासः ॥ अन्यखातितचांडालादि परिगृहीततादृशकूपादिजलपानेएतदर्धम् ॥ अभ्यासकृच्छ्रम् ॥ कामतोभ्यासेद्विगुणम् ॥ जानुनहदपुष्कारण्यादिषुमहाजलाशयेचनदोषः तादृशकूपेतुविप्रस्यमहासांतपनम् ॥ क्षत्रियादीनांकृच्छ्रकृच्छाधपादाःअमत्याऽर्धम् ॥ अशक्तगवगव्यंपिबेत् ॥ चांडालादिभांडस्थजल पानेकूपवत् ॥ चांडालादेःकूपभांडादिजलस्यपानोत्तरंवमनेविप्रस्यकृच्छम् ॥ रजकायंत्यजखातकूपभांडादिजलतद्भांडस्थपयोध्यादिपा नेत्वमत्याद्विजाःक्रमेणब्रह्मकूर्चपानेत्रियेकोपवासान्कुर्युः ॥ शूद्रस्तूपवासंशत्यादानंचकुर्यात् ॥ मत्यासर्वत्रद्विगुणम् ॥ अंत्यजखातवा पीतडागादिषुअल्पजलेषुपानादिकरणेएकउपवासोमत्याद्विगुणम् ॥ अमत्याभ्यासेकायम् ॥ मध्यमजलेषुपंचगव्यम् ॥ महत्सुनदोषः ॥अ सर्वत्र पुनःसंस्कारइतिकेचित् ॥ शूदामध्यसेविकीटादिस्पृष्टान्न भोजनेत्वहोरात्रमभोजनम् ॥ अथचांडालाधनभोजनेप्रायश्चित्तम् ॥ तत्र ज्ञानतःसकृचांडालाद्यन्नभक्षणेचांद्रम् ॥ अज्ञानतस्तप्तकृच्छ्रः ॥ एककालेएकप्रयत्नोपक्रमाणांग्रासानामेकस्मिन्प्रयागंभोजनेसकृद्रों जनम् ॥ एवंपुन जनेऽभ्यासः ॥ वारत्रयेऽत्यंताभ्यासः एवंसर्वत्रबोध्यम् ॥ भवदेवस्तुअज्ञानतःसकृद्धोजनेतप्तकृच्छ्रम् ॥ अभ्यासेचा द्रायणम् ॥ ज्ञानतोद्वैगुण्यमित्याह ॥ सिद्धान्नार्थम् ॥ सकुजलादौशुष्कान्नेआमानेतुतदर्धमात्रंबोध्यम् ॥ बलात्सकृच्छुष्कतदन्नभोजनेउ ·श्चि. ७॥ पवासत्रयम् ॥ बलासिद्धानभोजनेपराकः ॥ ज्ञानाभ्यासेचांद्राभ्यासः ॥ अज्ञानतोऽभ्यासेतप्तकृच्छ्राभ्यासः ॥ चांडालादिपक्वान्नाशनेसर्वत्र पुनरुपनयनम् ॥ कामतश्चतुर्विंशतिवारंभोजनेपातित्यम् ॥ अज्ञानस्तुतद्विगुणवारभोजनेतत्रचदादशवार्षिकंप्रायश्चित्तम् ॥ यवनम्लेच्छ यावनानामन्नभोजनेप्येवम् ॥ अवप्रायश्चित्तेनपापनाशेपिवचनानव्यवहार्यता ॥ द्विजस्यज्ञानात्स्वेच्छयाचांडालयवनादीनांदासत्वांगीका रेतुप्राजापत्यद्वयम् ॥ पुंश्चल्यभिशस्तम्लेच्छचांडालादीनांबलादेकमासंदासतामापन्नोद्विजोवलात्कारितगोवधोच्छिष्टमार्जनोच्छिष्टभक्षण तत्स्त्रीसंगादि-प्राजापत्येनशुद्ध्यति आहिताग्निश्चांद्रेण ॥ संवत्सरोपितस्यप्राजापत्यपराकश्च ॥ शूद्रस्यसंवत्सरावासेपर्शयावकपानम् ॥ मासंवासेकृच्छ्रपादः ॥ मयूखेतुप्राजापत्यादिकंमासमागोवधादौतत्यातिस्विकृतत्प्रायश्चित्तमकामकृविहितकार्यमित्युक्तम् ॥ एवंवर्षपर्यं तंप्रायश्चित्तकल्पनाकार्या ॥ चतुर्वषपर्यंतमितिकचित् ॥ अपातित्यात्यायश्चित्ताभावः ॥ एतदेवज्ञानाच्छूद्रादिदासत्वांगीकारे । अज्ञाना दर्धमित्याहुः ॥ चांडालादिस्पृष्टानभोजनेप्राजापत्यम् ॥ ज्ञानतोद्रिगुणम् ॥ एतदेवपतितकुणिरजस्वलादिस्पृष्टभोजने ॥ अज्ञान तःसकृचांडालरजस्वलापतितायुच्छिष्टभोजनेचांदम् ॥ तद्भोजनानंतरंपाकपात्रेऽवशिष्टमन्नंतदुच्छिएम् ॥ ज्ञानतोद्रिगुणम् ॥ चांडा लादिभोजनपात्राावशिष्टरूपोच्छिष्टभक्षणेतुप्रकीर्णकप्रसंगोक्तज्ञेयम् ॥ क्षत्रियवैश्ययोरापदिबलात्कारेऽन्नेतरचर्विततांबूलाधुच्छिष्टभोजनेच क्रमेणकायंकायार्धम् ॥ विप्रस्यतत्रापिचांदमेव ॥ क्षत्रविशोरप्यापदभावेऽन्नरूपोच्छिष्टभोजनेचचांद्रमेव ॥ सर्वत्रानुच्छिष्टादुच्छिष्टेद्वैगुण्यम् तत्रापिपाकपात्रविशिष्टोच्छिष्टादोजनपात्रावशिष्टोच्छिटेद्रिगुणमधिकंवाकल्प्यम् ॥ तथाचतत्स्पृष्टमात्रात्तद्विगुणंतद्धस्तदत्तस्यतगृहपक्क ·स्यवाभक्षणेकल्प्यम् ॥ सहभोजनेत्रिगुणम् ॥ उच्छिप्टेचतुर्गुणमित्यादिबोध्यम् ॥ चांडालादिसंसार्गणोऽन्नस्यतत्पाकस्यभोजनेकृच्छाधम् शुष्कादौतदर्धादिचांडालादिस्पृष्टजलक्षीरदध्यादिपानेलघुसांतुपनम् एतत्पीतशेपांबुपानेपडुपवासपूर्वकंपंचगव्यपानमज्ञानतः ॥ ज्ञानतोद्विगुणम् ॥ अभ्यासेआवृत्तिः ॥, अज्ञानतःसकृच्छौंडिकायनभोजनेमासंगोमूत्रयावकपानम् ॥ शुष्कान्नेतदर्धेषडुपवासावा ॥ आमान्नेतदर्धम् ॥ ज्ञानतोद्विगुणम् । अभ्यासेआवृत्तिः ॥ ज्ञानतोऽधाभोजनेकृच्छान्दम् ॥ अज्ञानतस्तथात्वेचांद्वयम् ॥ ज्ञाना दुष्टचत्वारिंशद्धारंभोजनेपातित्यम् ॥ अज्ञानतःपण्णवतिवारभोजनेतंत्रद्वादशाब्दम् ॥ ज्ञानतःसकृदेतदुच्छिष्टान्न भोजनेविप्रस्युचांद्रम् ॥ क्षत्रियवैश्ययोस्तप्तकृच्छ्रः ॥ एतदर्धमेतत्स्पृष्टमात्रानभोजने ॥ शुष्कान्नस्योच्छिष्टभोजनेप्येवम् ॥ अवाशक्त कुशोदुंबरबिल्वायै पनसांबु जपत्रकैः ॥शंखपुष्पीसुवर्चादिक्वार्थपीत्वातशुद्धयति ॥ तत्पीतशेषजलपानेउपवासत्रयपूर्वकंपंचगव्यपानमज्ञानतः ॥ ज्ञानतोद्विगुणम् ॥ अभ्यासेआवृत्तिः ॥ गवोच्छिष्टाशनेच्छर्दनेएकउपवासःपंचगव्यपानंच ॥ अभ्यासेउपवासत्रयम् ॥ चतुर्थपंचगव्यम् ॥ अच्छदने ज्ञानतःसकृद्भोजनेप्येतदेव ॥ मतिपूर्वकाभ्यासेऽतिकृच्छ्रः ॥ केचिन्छकाकोच्छिष्टेपुनःकृतपाकपयुषितान्नेस्त्रीशूद्रोच्छिष्टेचअन्नेभुक्तेप्ये वमेवप्रायश्चित्तुमाहुः प्रपाजलपानेसीरवृक्षनियांसाधारपात्रस्थजलपाननाकाजलनिःसारिणीपात्रस्थजलपानेकूपादेश्चर्मपुटकनि-सारि तजलपानेचसचेलस्नानपूर्वकमुपवासः ॥ अशक्तस्यपंचगव्यपानम् ॥ आपदितदेवजलंभूमिष्टंकृत्वापात्रांतरेणोद्धृतपेयंप्राणापदिदो पोन ॥ शूदभांडस्थजलपानेउपोष्यबिल्वपत्रपलाशकशक्काथोदकपानम् ॥ नवभांडेतुनदोपः ॥ एवंपयोदध्यादावपि ॥ अत्रसर्वत्रपुनरु

·थि.
शेखर
प्रासंगिकीवैलक्षण्योक्तिःस्मृत्यंतरानुरोधात् ॥ तत्रशक्त्यायपेक्षयाव्यवस्था ॥ शातातपः ॥ घृततैलंदधिक्षरितथैवेक्षुरसो
गुणः ॥ शूदभांडास्थितंततथामधुनदुष्यति ॥ ॥ अथभावदुष्टादिभक्षणेप्रायश्चित्तम् ॥ तत्रयदर्णतआकारतोवाविसदृशत
याजुगुप्सितशरीरमलादिभावनांजनयति आरिप्रयुक्तगरादिशंकांवाजनयति तद्भावदुष्टम् ॥ क्षुधार्तश्चनकोभुक्तमामकंत्वन्नमेवहि
बतेव्यर्थाशोयस्त्वेवंताग्दुष्टम् ॥ काक्रियाऽस्मिन्नितिविनिंद्यदीयतेयत्तच्च ॥ तयोभोजनेकामतःकृतेत्रिरात्रमुपवासः ॥ गोमूत्रयावक
पानमित्यन्ये ॥ अज्ञानतोर्धम् ॥ छर्दनेघृतप्राशनम् ॥ भक्ष्याभक्ष्यत्वेनशंकितवस्तुभक्षणेअक्षारलवणम् ॥ रूक्षात्रामीसुवर्चलांपिबेत् ॥
'त्रिरात्रंशंखपुष्पीवापयसासह ॥ कुशपद्मोदुंबरपलाशबिल्वपत्रकाथवापिबेत् ॥ शंकायाश्चविज्ञानोद्रिगुणम् ॥ अज्ञानतःशंकितभक्षणशुद्ध्य
थैवर्षांतेत्रीन्द्वावेकंवाकृच्छान्कुर्यात् ॥ अथकालदुष्टाशनेप्रायश्चित्तम् ॥
॥ कालदुष्टमस्नेहाक्तपुर्युषितादि ॥ मत्यातद्भक्षणेत्रिरात्रं
यावकवतम् ॥ अमत्यात्वेकउपवासः ॥ अनिर्देशगोक्षीरादिपानेचैवम् ॥ यवगोधूमपयोदधिपिष्टविकारस्नेहपक्केस्नेहातान्नादौचनदोषः ॥
शृंगास्थिदंतशुक्तिशंखकपर्दजनितपात्रैः कंदशालूकजैश्चजलंपत्त्विानवादकंचवांकालव्यहादवाई अकालेचदशाहादापीत्वापंचगव्यंपिके
त् ॥ मत्योपवासः ॥ ॥ ग्रहणकालेनवश्राद्धेचभोजनेग्रामयाजकानभोजनेचचांद्रम् ॥ ग्रहणनिमित्तनिषिद्धकालेसंधिकालेऽतिप्रा
तरतिसायंकालेचभुक्त्वारावौधानादघिसन्तुतिलसंबद्धानभोजनेएवमादिष्वनादिष्टप्रायश्चित्तेषुप्राणायामशतम् ॥ मत्योपवासः ॥ अम
त्योपवासइत्यन्ये अथगुणदुष्टभोजनेप्रायश्चित्तम्
शुक्तानिकपायादीश्वअन्यान्यमेध्यानिचामत्यापीत्वामुक्त्वाचोपव
॥३८॥

·सेत् ॥ मत्यात्रिरात्रयावकम् ॥ आमलकयुक्तकांजिकायांनदोषोभिधारणेच ॥ शुक्तंकालवशादम्लतांगतम् ॥ उद्धृतसारापिण्याकं मेथितादिभक्षणेमत्यात्रिरात्रंयावकम् ॥ अमत्याधम् । छर्दित्वाघृतपिबेत् ॥ वैश्वदेवादिरहितान्नभोजनेअतिथिदेवतादिप्रयोजनमनुद्दिश्य वृथापक्वस्यकृसरसंयावकपायसापूपशष्कुलीमधुमांसादिभक्षणेष्वमत्यापेवासः ॥ मत्यात्रिरात्रयावकम् ॥ कायमभ्यासे ॥ आहिताग्नि स्त्वमत्यात्रिरात्रम् ॥ मत्याकार्यकुर्यात् ॥ हस्तदानादिक्रियादुष्टस्यामत्याभोजनेनक्तम् ॥ मत्यातूपवास पंचगव्यंच ॥ तत्रमाक्षिकमिक्षुर सविशेषरूपंफाणितंशाकंगोरसलवणघृतानिचेतानिहस्तदत्तानिदुष्टानि ॥ अमत्याभ्यासतूपवासः ॥ मत्याभ्यासेत्रिरात्रम् ॥ अत्यंताभ्यासे सांतपनम् ॥ ॥ अथश्राद्धभोजनेप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ तत्रांतर्दशाहेनवश्राद्धानि ॥ एकादशाहश्राद्धमारभ्योनाब्दांतानिपोडशैकोद्दिष्टा निनवमिश्राणि ॥ सपिंडीकरणंमिश्रम् ॥ ततःपराणिपुराणानि ॥ तत्रनवश्राद्धभोजनेकायम् ॥ अनापद्यत्रचांदम् ॥ एकादशाहेम हकोदिष्टप्येवम् ॥ पादोनंकायमापदि ॥ अनापदितुचांदकायंचेत्यन्ये ॥ द्वादशाहेआद्यमासिकेचोनमासिकेचपादोनंकायमेव ॥ अत्रा नापदिकायम् ॥ अन्येपराकमाहुः ॥ द्वितीयमासिकेचैपक्षिकमासिकेऊनपाण्मासिकेऊनान्देचार्धकृच्छ्रम् ॥ अनापदिपादोनम् ॥ त्रिमासाद्यन्दमोक्षतिषुसपिंडनेचान्दिकेचोपवासःपादकृच्छशवा अनापदितुत्रिरात्रंकृच्छाधवा अन्येत्वनापदिनैपक्षिके तिकृच्छ्रः ॥ पाण्मासिके कृच्छ्रः ॥ आब्दिकेआपदित्रिरात्रं गोमूत्रयावकपानम् ॥ अनापदिकायपादमित्याहुः ॥ तदु उत्तरप्रत्याब्दिकेत्रिवर्षपर्यंतनक्तम् ॥ अनापदितूपवासः ॥ गुरुविप्राद्यर्थकद्रव्यार्थनवश्राद्धभोजनेत्रिरात्रम् ॥ महेकोद्दिष्टेद्वादशाहादी ER ॥ -

·.
.
९॥
सेसर.
चत्रिरात्रम् ॥ द्वैमासिकादौउपवासः ॥ त्रिमासादौनक्तंपंचगव्यंच ॥ प्रत्याब्दिकेऽन्यपुराणेपुचपप्राणायामाः ॥ वृद्धोत्रयःप्राणाया
माः ॥ तत्रैवनिस्पृहस्यभोजपशालिनोवातदर्धम् ॥ क्षत्रियादिश्राद्धेषुद्वित्रिचतुर्गुणानिक्रमात्कार्याणीतिस्मृत्यर्थसारे ॥
वणश्राद्धेपट्प्राणायामाः ॥ त्रिमासादिवत्सरांतमुपवासः ॥ सपिंडनथादेचआद्यमासिकेपादानकृच्छ्रः ॥ पक्षिकेतदर्धम् ॥ द्वैमासिके
चगव्यपानंचप्रत्यब्दनक्तमिदमापदि ॥ अनापदितुद्विगुणमिति ॥ चांडालोदकसर्पविप्रपशुष्टिविद्युत्पातपतनविषोधनानाशकैzतानांस्ते
नपतिताधभोज्यानांचनवश्राद्धेषुचांद्रम् ॥ प्रथममासिकेचांद्रपराकश्च ॥ द्वादशाहादोपराकएव ॥ द्विमासत्रिपक्षादावतिकृच्छ्रः ॥ त्रिमासा
दौकायम् ॥ आन्दिकेपादकृच्छः ॥ द्वितीयवादावुपवासः ॥ सम्यग्विषयेपिद्रव्यार्थभोजनेप्येवमेव ॥ अपक्तियानामेकादशाहथा
दभोजनेशिशुचांदम् ॥ यतिबतिब्रह्मचारिणांतुप्रथममासिकादिषुनस्थादेसूतकानस्यचभोजनेउक्तंकृत्वाऽधिकत्रिरात्रोपवासप्राणायाम
वयपूर्वकवतप्राशनंचकृत्वातशेषसमापनम् ॥ अनापदितुकायंत्रिरात्रोपवासोद्वादशप्राणायाम-पंचगव्याशनंचाधिकम् ॥ कामतोभो
जनपुनरुपनयनमित्यन्ये ॥ अभ्यासेतूक्तकृच्छ्रादिद्विगुणम् ॥ आमहेमसंकल्पितश्राद्धेपुतत्तद्धनि ॥ गुरुविपयेतूपवासोनक्तंपत्रिश
त्पाणायामाश्च ॥ अतिश्रोत्रियादिपुराणश्राद्धेपुअनुक्तप्रायश्चित्तेपुसर्वश्राद्धषुचगायत्र्यादेशकृत्वोपःपीत्वाशुद्ध्यति ॥ ततःसंध्योपास
नहोमादियथोचितंकुर्यात् ॥ वृद्धिथा प्राणायामत्रयम् ॥ चौलनामकरणजातकांगश्रादेषुचूडाहोमातेचसीमंतेसोमेचाधानांगब्रह्मोदने
चामत्यापदिचभुक्तोसांतपनम् ॥ मत्याऽपदिचांद्रम् ॥ अन्यसंस्कारेषूपवासः ॥ अनापदित्रिरात्रम् ॥ अन्यदत्ताकन्याऽन्यस्मैपुनर्दत्ता
॥३९॥

·या सा पुनर्भूः ॥ असंस्कृतेपूर्वगर्भप्रसूतेसतिद्वितीयगर्भसंस्कारोयस्याःसापुनारेता ऋत्वादिषोडशाहात्पश्चादेवयागर्भिणीसारे तोधा ॥ भर्तृशासनोल्लंधिनीकामचारिणी ॥ आसांग षुभुक्तोपूर्ववत्सांतपनंचांद्रवा ॥ सर्वस्वीप्रथमगर्भेषुचैवम् ॥ अनिर्द शाहनवश्राद्धकामतोमुक्तवतोविप्रस्यानापदिसंवत्सरपर्यंतंभोजनात्याक्संहिताऽध्ययनामितिकचित् ॥ ॥ अथपरिग्रहाशुचिदुष्टभोजने प्रायश्चित्तानि ॥ ॥ तत्रराजपुरोहितराजभृत्यवैश्यशूद्राणांक्कीबाजाविकमाहिषिकस्थानिकभूपालानांस्तनगायकलक्षकवाधुषिकदीक्षाव स्थितानांकदर्यबद्धाभिशस्तपुंश्चलीदांभिकवैद्यनटनर्तकगणकानां भगवृत्तिस्त्रीसदृशचेष्टितनिराचारनिषिद्धाचाराणामाचार्यानिगुरुधर्मशा स्त्रगोब्राह्मणादिदेषिणां संवत्सराभ्यस्तोपपातकानांचर्मकारस्वर्णकारशौंडिकव्याधपुनर्भुजातभूणघ्नविषकारशस्त्रकारलोहकाराणां तक्रुद्धातुरगणगणिकानां श्वचक्रमद्यस्त्रीमृगजीविनामश्वरथगजारोहणवृत्तीनामुच्छिष्टभोजिकरोगपतितपिशुनानां रजकनि”जककैवर्तका नांशयाजकाध्यापकाचेत्रकाशिल्पिब्रह्मविक्रयिणां वृथाश्रम्यनाथम्याश्रमभेदिनामपण्यविक्रेतृसोमलताविक्रेतशैलूपतंतुवायतुन्नावायकि रातानां यतिब्रह्मचारिणोत्रात्यतयाजकादीनां नित्यरोगियोनिसंकीर्णसंकरजातिकुंडगोलकतदन्नाशिनां घाटिकविप्रगोदेववृत्तिनानां पार देवनसंबंधिनां गरदसूपकारवेणवोपजीविपाखंडिलिंगानां सूतादिप्रतिलोमजानां कर्मारकृतघ्नोगदंडपातिनां पुण्यसोमयागात्मावक्रायणामन तवादिदेषिहेमकाराणां वृक्षारोपणवृत्तीनां कूटकृपलीतत्पतितत्संबंधिनां तुयादिस्वनव्यातीरक्तकरणपतिप्रबाघेकानां कितवमृगयानीवि निषादतत्कर्मकृतांमूल्यनद्विजकार्यकतॄणां प्राणिवधजीविलोकायतिकदेवलकत्रीजितकुष्टिकुनखिश्यावदंतानां पित्रादिविवदमानस्य नद्या

·शखर.
दिसंतरणजीविग्रामयाजकतत्पुरोहितवणिजपशुमारकदुर्लोमसेवककांडपृष्ठानां पहितपरीष्टपुनर्वदिधिषूपतितज्जातानां चक्रितौलिकप
क्षिरक्षकसमुद्रतारकहीनांगातिरिक्तांगानामपुत्रकाननिकमुमूर्पूणां पतिपुत्ररहितस्त्रियाः पंचयज्ञानकृत्वानित्यपरानभोजिविरूपपरपाकनिरत
स्यपंचमहायज्ञकरणविनाभोजनरूपपरपाकनिवृत्तस्यापंचसंज्ञकज्ञानवजितग्रहस्थस्याचार्यपितृमातृसुतगुर्वग्नित्यागिनां सुतकन्यास्त्रीसत्य
विक्रयिणां गृहस्थितोपपत्तिकज्ञातोपपत्तिकस्त्रीपरिग्रहिणो द्यूतजीविविविनिषेधातीतसूतकिकुलालानां चतुःषष्टिपलानभक्षकरूपकुंडाशिनः
कांस्यसीसादिकारवायोपजीविभांडवस्त्रादिकर्तृपश्वादिविक्रयिमहविक्रयिणां ताम्रादीनां स्वर्णादिसशरूपकर्तृणामित्यादिपापिनामेषां
मागेतिष्ठतांभिक्षान्नप्रतियहेचांद्रायणम् ॥ एतेषांकृतनिष्कृतीनां मुख्यतस्तत्तद्वस्तूपजीविनांचान्नभोजनेदानेयाजनेप्रतिग्रहेचैवम् ॥ एतच्चत
तद्वस्तूपार्जितघनत्यागपूर्वकमेव ॥ कुनखिकृष्णदंतकुष्टिप्रभृतीनांचप्रायुक्तानांविप्रान्नदशूद्रस्यशूद्रानदविप्रस्यास्वामिकशूदस्याप्रसूतायादु
हितुश्चान्नभोजनेशिष्टजुगुप्सितानस्य महापापिवीक्षितस्य श्वादिस्पृष्टस्योदक्यादिदृष्टस्य गवाघातस्यपक्ष्यवलीढस्य असंस्कृतस्यबहुया
चितस्यसरोषसविस्मयदत्तस्यपादस्पृष्टस्यावज्ञातस्यानर्चितदत्तस्यातुष्टिकरस्यचानस्यभोजनेचामत्यात्रिरात्रम् ॥ अमत्याभ्यासेकृच्छ्रः ॥
मत्याऽतिकृच्छ्रमत्याभ्यासेतप्तकृच्छ्रः ॥ ब्रह्मचर्यादेः कायातिकृच्छ्तप्तकृच्छ्रचांद्रायणानिमत्यादिषुकमेणपुन संस्कारश्च ॥ यद्वात्रिषण्णवदा
दशरात्राणिपयसाभूयोभ्यासेचांदम् ॥ अत्यंताभ्यासेचांवृद्धिः ॥ आपदिएकद्वित्रिचतुरुपवासाः ॥ अत्यंतापदिविषण्णवद्वादशप्राणायामाः
॥ आमानेषुस्नानम् ॥ एतवृत्तिविप्रान्नभोजनेएकभुक्तम् ॥ अनाचारेदुष्टाचारेनक्तम् ॥ ब्राह्मणवेस्नानमष्टशतजपश्च ॥ एवंशाखारंडानस्य
॥४०॥

·ब्राह्मणादिसंघाताद्युपदेशत्यक्तादिरूपस्यानकस्वामिकरूपस्य वा गणान्नस्य को क्तेत्यादिस्मयादिनादीयमानदुष्टान्नस्यनगरमाधुकरायन्न स्यासन्मानंगुणिनांसन्मानंपापकर्मणांकुरुतेयस्तदन्नस्यचभोजनेप्राग्वदेव ॥ आचारेंदुशेखरे भोजनप्रकरणेगणिकायभोज्यानभक्षणेचैवमि त्युक्तम् ॥ अथजातमृताशौचान्नुभोजनेप्रायश्चित्तम् ॥ द्विजाशोचेसवर्णानामुपवासस्त्रिरात्रंवा ॥ विप्रक्षत्रियवैश्यशूद्राशीचेषु अमत्याविप्रो भुक्त्वानक्तकदित्रिरुपवासान्कुर्यात् ॥ अभ्यासेत्वेकत्रिपंचसप्तोपवासाः ॥ यदाभ्यासेद्वात्रिंशतषष्टिशतप्राणायामाः ॥ उपवासैः प्राणाया मानांसमुच्चयइत्येके ॥ अन्यत्वापादेअज्ञानतएवासकृद्भाजनऐवतत् ॥ अभ्यासेत्वाधिकमित्याहुः ॥ मत्याचेत्कायसांतपनमहासांतपनचां द्राणि ॥ एकदित्रिचतुःकायानिवा ॥ मत्याभ्यासे कायातिकृच्छ्रतप्तकृच्छ्रचांद्राणि ॥ कामतोभूयोभ्यासे एकदित्रिषण्मासेषुक्रमेणयावक व्रतम् ॥ अत्यंतापदिमत्याभ्यासेपिप्रायुक्तप्राणायामाएव ॥ अज्ञानाद्भुतो छर्दनेचानापद्यपिअष्टविंशतिशतपंचशताष्टसहस्रगायत्रीजपोवा बोध्यः ॥ द्विजाशीचेशूद्रस्यभुक्तौस्नानम् ॥ शूद्राशीचेशूद्रस्यस्नानपंचगव्यंच ॥ आशौचिविप्रस्पृष्टपानीयपानेपंचगव्यमज्ञानतः ॥ ज्ञान तश्चेदुपवासः ॥ ब्रह्मचर्यादेस्तत्पानेपंचगव्यमुपवासश्च. ॥ प्रत्यहंसहस्रजपश्च त्रिरात्रम् ॥ जाताशीचेआहिताग्याशीचेचलघुसवयोज्यामि त्यके ॥ आशौचमुक्तवंतनस्पृशेदापुरीपोत्सर्गात् ॥ इदंचप्रायश्चित्तंतद्वर्णानामाशौचव्यपगमेकार्यम् ॥ तावदाशौचानभोजिनोप्याशौचात् ॥ एतच्चाशीचिस्वामिकानभाजनएव ॥ आशोचिस्पृष्टाशाँचिस्वामिकानभोजनेतुतत्तत्प्रायश्चित्तद्वयसमुच्चय इत्यन्यत्रविस्तरः ॥ आशी चिगृहेऽन्यदीयान्नभोजनेपिनक्तमुपवासोवाप्रायश्चित्तम् ॥ अथ कापालिकानभोजनेतजलपानेचक्रमात्कायंतदर्धेच ॥ अभ्यासेद्विगुणम् ॥ US ur .

·शेखर
मत्याभ्यासेचतुगुणम् ॥ तत्स्त्रीसंगमनेचैवम् ॥ अत्यंताभ्यासेऽब्दकृच्छम् ॥ अन्नसत्रप्रवृत्तस्याग्निहोत्रिणश्वाशौचवत्त्वपि तदीयामानेषुदोषोन
तयोः पक्वान्नग्रहणेतुक्रमेणैकरावयावकवतंद्वादशचतुर्विंशतिः प्राणायामावा ॥ पक्षेमासेवादेवपितृनभोजयतोऽनाशनेचांद्रम् ॥ पतितगृह
वासानभोजनप्रतिग्रहेषुज्ञानाभ्यासमासोपवासाः ॥ अज्ञाताभ्यासेचांद्रम् ॥ पूर्वगणितव्यतिरिक्तनिपिद्धाचरणशीलानामनभोजनेतू
पवासः ॥ वत्सराभ्यासेपराकः ॥ उक्तातिरिक्तनिषिद्धमूलफलपवायशने उपवासः ॥ इतिनिदितान्नादनप्रायश्चित्तानि ॥ अथनदादिकर्म
करणे ॥ वशीकरणोच्चाटनादिरूपेभिचारशक्तोसत्यामपालनरूपे विनाकारणंगृहान्निष्कासनेसंभोगादित्यागरूपेचभायात्यागोपिउपपातक
सामान्यप्रायश्चित्तानिशक्त्यापेक्षयायोज्यानि ॥ अनोपपातकप्रायश्चित्तेपुयथोपदिष्टंविप्रस्यैव ॥ क्षत्रियस्यपादानम् ॥ वैश्यस्यार्धम् ॥
शूद्रस्यपादम् ॥ तत्स्त्रीणांतदर्धम् ॥ रजस्वलानांतत्रतत्रोक्तमेवकार्यम् ॥ ॥ इत्युपपातकप्रायश्चित्तानि ॥ अथमहापातकेपुतत्रादौब्रह्महत्या
प्रायश्चित्तम् ॥ तत्रब्राह्मणत्वप्रकारकज्ञानपूर्वकमारणकामनयात्राह्मणवधेमरणादेवशुद्धिः ॥ तच्चात्मनोऽग्निप्रवेशनेनभृगुपतनेनवा ॥ अथ
वाब्रह्महत्यापापशुद्ध्यर्थबाणलक्षीभूतोयमितिजानतांधनु तायुद्धभूमोस्वेच्छयालक्ष्यभवनेन ॥ अवताहशोबहुप्रहारातोमृतकल्पोभवन्य
दिपुनर्जीवेत्तदापिशुद्ध्यति ॥ मरणांतंप्रायश्चित्तक्षत्रियादेख विप्रस्यतुतत्तद्रक्ष्यमाणंप्रायश्चित्तद्विगुणकार्यमितिमिताक्षरा ॥ अज्ञानतोनिच्छया
वाकृतेतुब्रह्मवघेहतविप्रशवाशिराध्वजहस्तस्तत्कपालालाभे गृहीतान्यदीयकपालः स्वकर्मख्यापयन् ब्रह्मचारिधर्मवान्त्रैवर्णिकाचायाँदिदर्शने
मार्गादपक्रमस्त्रिषवणस्नायी अध्ययनाध्यापनादिषट्कर्माणिवर्जयसमंत्रकस्नानसंध्योपासनमात्रकुर्वत्रात्रौ वीरासनी जी मुंडी वा वन्यफ *
॥४१॥

·लमात्राहारी तदभावत्वसंकल्पितविधूमभुक्तवज्जनसप्तागारेष्वेवभक्ष्यं मृत्पात्रेणचरन्क्षमी दांताचारः कंबलक्षौमशाणचीरवल्कलान्यतमवा साबहिर्यामाद्देवालयादिसमीपवासी विप्रगृहाण्यप्रविशन्दारादेवतत्तहान्नमस्कुर्वन्नेककालाशी भिक्षायाअलाभे उपवसन्दादशवर्षाणि क्षपयेत् ध्वजश्वशवनिहरणार्थखट्वांगस्येव ॥ एतदशक्तोषष्टयुत्तरत्रिशतधेनवस्तन्मूल्यवाहेमरौप्यान्यतस्यषष्टयुत्तरत्रिशतनिष्काणि ॥ अवाशक्तो तावत्संख्यान्यर्षनिष्काणिपादुनिष्काणिवा ॥ अत्रांतशतंदशवागावोदक्षिणाविप्रभोजनादीतिकचित् ॥ पितृमातृसोदरगुरुश्रोत्रियाहिताग्न्या चार्यादिविप्रवधेतुमरणपर्यंतमेतदेवव्रतम् ॥ भिक्षाशनंचलोहितशरावणेति ॥ अत्रगोसहस्रादिकद्वादशाब्दमित्यन्ये ॥ द्वादशाब्दवत. मध्येचोयाघ्राहिन्यमानस्यब्राह्मणस्य तादृशगवांद्वादशकस्यवारक्षणद्विजान्विज्ञाप्याश्वमेधावभृथस्नानवा सद्यएवशुद्धिः ॥ प्रक्रांतवत मध्येमरणेपितावतैवपापक्षयः ॥ एवंव्रतमध्येगोविप्रार्थप्राणपरित्यागेतत्पर्यंतंव्यापारंकृत्वाजीवनेपिवा सद्य एवशुद्धयति ॥ यदा व्रतमध्ये कुष्ठादिदीर्घतीव्रव्याधिग्रस्तविपंगांवाऔषधैः संरक्ष्यतदेवशुद्धयेत् ॥ एवंव्रतमध्येचोराद्यपहृतविप्रधनार्थे तैः सहयुद्धातद्धनस्यविप्रायप्रापणे तन्निमित्तमरणेवाबहुशस्त्रक्षतस्यमृतकल्पस्यतैस्त्यक्तस्यधनानयनंविनापिजीवनेपिवासद्यएवशुद्धिः ॥ नत्वपुनव्रतकरणम् ॥ इदंचा मत्यानिच्छयावा निर्गुणविप्रहंतु यम् ॥ प्रक्रांतव्रतक्षत्रियस्यजातिमात्रविप्रस्यचकामतः सगुणेनवधेकृतेदादशाब्दकार्यम् ॥ अज्ञानतः पडन्दम् ॥ मितहविष्याशिनः ॥ शाखांतत्रिवेदसंहिताब्राह्मणपारायणंवा ॥ पूर्वमेवाहितागेरकृतप्रकृतियज्ञस्यविश्वजिद्भिजित्रिवृत निष्टुतामन्यतमयागकरणंवा ॥ विंध्योत्तरवासिनातुनिर्गुणेनसगुणेनवाजातिमात्रनिर्गुणविप्रवधेविकर्मवर्जितचातुर्वण्योत्पाथभिक्षांकुवता -- . HA

·शेखर.
छवोपानजितेनगोकुलगोष्टग्रामतपोवनतीर्थादिषु स्वकर्मख्यापयन्समुद्रसेतुदर्शनस्नानेकृत्वा विप्रेभ्योभोजनवस्त्रपवित्रादिदेयम् ॥ अवगो
शतंदक्षिणा ॥ जातिमात्रविप्रस्यवेदाभ्यासादिहीनेनधनवतावधेवेदवित्संप्रदानजीवनपर्याप्तभूम्यादिधनदानम् ॥ द्वादशवयापभोग्यद्र
व्यसहितगृहदानवातावत्सर्वस्वदानवा ॥ अशक्तोउत्तरोत्तरम् ॥ अनप्रतिग्रहीतुवैश्वानरश्वरुः प्रायश्चित्तम् ॥ अज्ञानतः सोमयागीक्षित
ब्राह्मणव,चतुविशतिवार्षिकमुक्तवतंगासहस्रदयवा ॥ आचार्यादिवधेप्येवम् ॥ गोसहस्रसहितंद्वादशाब्दमित्यन्ये .॥ अतिगुण
बतागुणहीनस्याज्ञानतोवधेपूर्वोक्तंबतवर्षकत्वांतरत्नहेमगोधान्यतिलधिवृत्तदानम् ॥ मत्यादौ द्विगुणादि ज्ञानतोब्राह्मणज्ञाती
यपंढवधेशूद्भवधव्रतम् ॥ अज्ञानतस्तद्धेगंगायमुनासंगमेत्रिषवणस्नायी त्रिरात्रोपवासेनशुद्धयति ॥ पतितब्राह्मणवधेविवर्षप्रत्यहं
प्राणायामशतपूर्वकंगायत्रीजपपूर्वकंचवनेभिक्षाशनमतेषोडशविप्रभोजनंच ॥ अनुपनीतविप्रवनिर्गुणविप्रवधोक्तंपडन्दम् ॥ अनुप
नीतत्वेनतस्यनिगुणत्वात् अविज्ञातस्त्रीपुंस्त्वादिकस्य ब्राह्मणगर्भस्यवधेतुद्वादशाब्दम् ॥ विज्ञातस्त्रीत्वादौतत्तत्प्रयुक्तम् ॥
अकप्रयत्नकृतानेकविप्रवधेप्येकमेवप्रायश्चित्तंतंत्रेण ॥ तंत्रत्वंचसमानदेशकालकर्तृत्वेनागृह्यमाणविशेषत्वम् ॥ अनेकप्रयत्नकृतेतु नानावर्ष
प्रायश्चित्तावृत्तिस्तृतीयविप्रवधपर्यंतम् ॥ चतुर्थेतुविप्रधेप्रायश्चित्ताभावः ॥ केचिदामरणमुक्तप्रायश्चित्ताचरणमित्याहुः ॥ बहुभिरेक
विप्रस्यवधेयदीयप्रहारेणमरणंसंप्लाक्षप्रस्रवणादारभ्यपश्चिमोदधेः प्रतिस्रोतः सरस्वतीगच्छेत् ॥ अन्यषण्मासान्कृच्छ्रांश्चरेयुः ॥ तिर
स्कूतनिर्गुणविप्रस्यकोधाद्विषशस्त्रादिनिर्गुणापरिमरणत्रैवार्षिकततम् ॥ निमित्तिनोगुणवत्त्वेत्वब्दं गृहक्षेत्रादिसंबंधनिर्गुणमरणसगुण
॥४२॥

·॥ स्यापित्रैवार्षिकमव ॥ सगुणस्यतथामरणेतु द्वादशाब्दमेब ॥ यदात्वाकोशताडनादिसंबंधमंतरेणभ्रांत्यादिवशात्परमुद्दिश्यविप्रस्या त्महननेतुहंतुरेवदोषोनोदिश्यस्य ॥ तथायत्राक्रुष्टोपिमरणादग्धनदानादिना तोपितउच्चैःश्रावयतिनाकोशकस्यापराधइतिसोप्यदोषः ॥ अथानुग्राहकादीनांतत्रसाक्षादनुग्राहकः ॥ कर्तुदशाब्दचतुर्विशत्यन्दषडब्दादियत्यानुयात्तत्पादोनंचरेत् ॥ प्रयोजकोऽर्धम् ॥ अ नुमंतासाधपादम् ॥ निमित्तका पादचरेत् ॥ अत्रच तिरस्कृतेत्यायनुपदोक्ताव्यवस्था ॥ निमित्तकर्तरुक्कैव ॥ अनुग्राहकप्रयोज कादीनामपियेनुग्राहकप्रयोजकादयस्तेषामपिप्रायश्चित्तंकल्प्यम् ॥ तथाप्रोत्साहकादीनामपिदंडप्रायश्चित्तेकल्प्ये ॥ प्रोत्साहक-सहाय श्वतथामार्गानुदेशकः ॥ आश्रयःशस्त्रदाताचभक्तदाताविकर्मणाम् ॥ उपेक्षक शक्तिमांश्चेदोपउक्तानुमादकः ॥ यएवंम्रियमाणंतुनाम णंसमुपेक्षते ॥ अकार्यकारिणांत्वेषांप्रायश्चित्तंप्रकल्पयेदिति ॥ कस्मिंश्चिद्ब्रह्मवधेप्रयोजकस्यान्यस्मिन्साक्षात्कर्तृत्वेएकस्यगुरुलघुप्रायश्चित्त संनिपातस्तत्रद्वादशवार्षिकादिगुर्वतःपातिनःप्रयोजकादिलघुप्रायश्चित्तस्यप्रसंगादिसिद्धिर्नपृथगनुष्ठानम् ॥ अग्निदगरदशस्त्रपाणिधनापहा रिक्षेत्रहरदारहारकाः शापोद्यतआथर्वणाद्याभिचारैर्हताराजगामिपैशुन्यकर्ताचते वर्तमानतत्तद्व्यापारा आततायिनः एपामानिविषशस्त्रादिहरण मात्रेण निवारणसंभवेयदितद्वधः क्रियतेतदातत्तद्धनिमित्तंप्रायश्चित्तंभवत्येव ॥ अशक्यनिवारणेतुगोविप्रादीनामप्येपहननादावुद्युतानांव घेदोषाभावः ॥ क्षत्रियादीनांब्रह्मचारिवनस्थयतीनांचक्रमेणद्विगुणंत्रिगुणंचचतुर्गुणंचप्रायश्चित्तम् ॥ केचित्तु क्षत्रियवैश्यशूद्राणांकामताप्रवृ त्तावेतद्विषयेमरणमेवतच्चसर्वस्वदानपूर्वकमुंडितसर्वांगस्यकरीपानावेव ॥ अकामतस्त्वामरणंमहावताभ्यासंइत्याहुः ॥ यत्तु यथोक्तंप्रायश्चित्तं BA ·शेखर विप्रस्यैवक्षत्रियस्यतत्पादोनवैश्यस्यार्धम् शूद्रस्यपादमितिस्मृत्यंतरेउक्तम् ॥ तत्प्रातिलोम्यानुष्टितमनुष्यवधचौर्यपारदार्यपारुष्यतिच तुर्विधसाहसव्यतिरिक्तपापविषयम् ॥ बालवृद्धस्त्रीणामधम् ॥ ब्रह्मचारिणोपिषोडशवर्षात्पूर्ववालत्वार्धम् ॥ पोडशवदूतस्यद्विगुणम् ॥ अनुपनीतबालानामनुढानामनूढस्त्रीणांचपादमेव ॥ विप्रात्क्षत्रियायामुत्पन्नोमूर्धावसिक्तस्तस्यक्षत्रियन्यूनमध्यधद्वादशाब्दम् ॥ एवमनुलो मेषुसर्वत्रन्यूनमूह्यम् ॥ प्रतिलोमोत्पन्नानामनयेवदिशाप्रायश्चित्ताधिक्यमप्यूह्यम् ॥ साग्निकस्याज्ञानान्महापापेतनन्पुित्रादयआप्रायश्चि तपालयेयुः ॥ ज्ञानाच्चेदग्रीनप्सुप्रक्षिप्यमरणांतप्रायश्चित्तम् ॥ आत्मघातेतुतत्पुत्रादयोमृतजातीयवधप्रायश्चित्तंसमुचितंतप्तकृच्छूद्वयंचा ट्रॅकुयुः ॥ आत्मघातादिपापिनाशवस्पर्शालंकरणवहनदहनाश्रुपातास्थिसंचयदशाहक्रियादिकमज्ञानताकृत्वामनूक्तंतप्तकृच्छ्वा ॥ अज्ञान तोमासंभिक्षाहारविषवणस्नानंच ॥ स्पर्शाश्रुपातयोस्तुप्रत्येकमेकोपवासः ॥ मत्याभ्यासेकृच्छातिकृच्छ्चांद्रादियोग्यतयायोज्यम् ॥ आदि तामेश्चैताशस्यलौकिकामिनादाहोऽमंत्रकः ॥ दाहकः प्राजापत्यमात्मघातादिप्रायश्चित्तंपुत्रादि कृत्वाऽस्थानिविधिवदहेत् ॥ अथब्रह्म हत्यादिवतादेशविषयउच्यते ॥ सद्विविधः ॥ ताद्रूप्यताप्रतिपादनेन सादृश्यप्रतिपादनेनवा ॥ तत्राद्यविषये ब्रह्महवतंपादानम् ॥ द्विती यविषयेत्वर्धम् ॥ तत्राद्ययथा ॥ सोमयागस्थे क्षत्रियतत्स्थवैश्ययोरात्रेय्याश्चवधः ॥ रजोदर्शनात्प्रभृतिपोडशदिनांतवंध्यातिरिक्तास्त्रीआत्रे यी अत्रिगोत्रोत्पन्नानारीचगर्भिणीच ॥ केचितादृशीवघ्या यात्रेयीत्याहुः ॥ आत्रेयीविप्रसंधिन्येवविप्रतुल्या ॥ अवापिसगुणनिर्गुणादिव्य वस्था सर्वायोज्या ॥ एवंयागस्थस्त्रीवधः ॥ आहितामिद्विजाय्यभार्यावधः॥ विप्रवधफलकानृतसाक्ष्यविप्रसंबंधिनिक्षेपहरणंच ॥ अत्रन ॥४३ -- ·ववार्षिकब्रह्मवतम् ॥ कामादिकृतेद्वैगुण्यादि ॥ नात्रप्राणांतिकत्वम् ॥ क्षत्रियाद्यात्रेयीवघेतुक्षत्रियादिवधोक्तंपायश्चित्तम् ॥ द्वितीयंयथा ॥ गुरूणांमुख्यानामाक्षेपोऽनृतपापाभिशंसनंच ॥ वेदानामप्रामाण्याभिधानम् ॥ विप्रातिरिक्तामित्रवधः ॥ अधीतवेदस्यबौद्धादिशास्त्रा वष्टंभेननाशनम् ॥ प्राणिमात्रवधफलकानृतसाक्ष्यम् ॥ गुणवत्परस्परंस्पर्धायांगुणवत्त्वपरीक्षायांवानृतवचनम् ॥ राजकुलेब्राह्मणपीडाजन कपैशुन्यंचेत्यादि. ॥ एतेष्वन्येषुचपूर्वोक्तषुचब्रह्महत्यासदृशेषुषडब्दब्रह्महबतम् ॥ एषुकपालध्वजधारणादिकंनास्ति ॥ ब्राह्मणादि हननेकृतनिश्चयेतदर्धं समागत्यसम्यकशास्त्रादिपहारेकृते ॥ कथंचित्प्रतिघातादिप्रतिबंधवशादसौ नमृतस्तथापि प्रहर्तुर्युथावर्णब्रह्महत्यामा यश्चित्तंभवत्येव ॥ तच्चपादोनमिति मिताक्षरादौ ॥ मनसानिश्चितब्रह्मवधस्यस्वतएवोपरताजघांसस्य द्वादशरात्रमुदकमात्रभक्षयतोप वासाः ॥ चिकित्सादिना उपकारेकियमाणेविप्रादिमरणेतुनकिमपिपापम् ॥ ॥ इतिब्रह्महत्याप्रायश्चित्तप्रकरणम् ॥ ॥ अथसुरा पानप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ मदजनकोन्नविकारविशेषःसुरा ॥ तस्याविप्रेानपूर्वकामतःसकृदपिपानेमरणांतमेव तेषांप्रायश्चित्तम् ॥ तच्चाग्निवर्णसुरांबुगोघृतगोक्षीरस्त्रीगवीमूत्राणामन्यतमपानेन ॥ पानंचलोहपात्रेणताम्रपाणवाऽऽर्द्रवासाकुर्यात् ॥ तत्पानेनाप्यमरणेतु या वत्प्राणवियोगंतदनंतरमनशनम् ॥ मरणांतिकेचास्मिन्पर्षदुपदेशोनावश्यकः ॥ किंतुस्वपर्यायालोचनेनापि ॥ अकामतोजलबुद्ध्यावा एकवारसुरापानेगोकेशमेषादिलोमानिमितवस्त्रावृतस्यजटिलस्यद्वादशवार्षिकंब्रह्मव्रतम् ॥ अकामतोभ्यासेतुमरणमेव ॥ उदकवुद्धयापी तायाःसुरायास्तत्कालमेववमनेतुपूर्वोक्तधर्मवतोवर्षत्रयरात्रौसकृत्तिलकल्कतंदुलकणान्यतरमात्रभक्षणं नत्वन्नभक्षणं प्रत्यहं पंचगव्यपानंच. ॥ N

·शखरः-
अथवोभयत्रभूमिदानपूर्वकंपुनःसंस्कारः ॥ अनेनेह व्यवहार्यतैव ॥ द्वादशाब्दासमर्थस्यपापक्षयोपीतिमिताक्षरा ॥ अज्ञानतः
सुरायास्तालुमात्रसंयोगवार्षिकमिदम् ॥ ज्ञानतोदिगुणम् ॥ अकामतःसुरासंस्पृष्टस्यशुष्कतद्रसस्यानस्यद्रव्यांतरस्यचवाभक्षणेतुपुनः
संस्कारएव ॥ विप्रस्यसुरागंधाघ्राणेसांतपनकृच्छम् ॥, अकामतःकायम् ॥ अवक्षत्रियवैश्ययोःपादपादहानिरितिप्राञ्चः ॥ ज्ञानतः
कामपूर्वसुरापानेतुमरणमेवसर्वेषाम् ॥ गौडीमाध्वीचगोणासुरा ॥ मुख्यातुपैष्टयेव ॥ तत्रमुख्यायांप्रायश्चित्तमुक्तम् ॥ गौडीमाव्यो
स्तुमत्याभ्यासेअमत्यात्यंताभ्यासेचमाधवीये ॥ मत्यामधममत्यावापुनःपीत्वाद्विजोत्तमः ॥ ततोऽग्निवर्णतत्पीत्वामृतःशुध्यत्सकि
बिपात् ॥ अकामतोगौडीमाध्च्यो सकृत्पानेद्विजानांकृच्छातिकृच्छंचांद्रं चकृत्वापुनःसंस्कारोघृतप्राशनंच ॥ मतिपूर्वकं तयोःसक
त्पानेछनेचत्रैवार्षिकंकणभक्षणम् ॥ कामतोदिस्सिरेभ्यासेच्छर्दनेचषडब्दम् ॥ उभयत्रछर्दनाभावेप्येवमेवमितिस्मृत्यर्थसारे ॥
अकामतोद्विस्त्रिरभ्यासेतु अन्दकृच्छंपुनःसंस्कारश्च ॥ अमत्यामत्यावाऽधिकाभ्यासेद्वादशाब्दमितिस्मृत्यर्थसारे ॥ तेनपूर्वोक्तंमाधवी
यमरणांतिकद्वादशाधिकाभ्यासेनिरंतरंबहुकालाभ्यासेवायोज्यम् ॥ ॥ अथ मद्यपाने प्रायश्चित्तम् ॥ ॥ पनसादिजन्यमदकारणंदव-
द्रव्यमद्यमितिमाधवः ॥ तच्चैकादशधा ॥ पानसंद्राक्षमधुकरंखाजूंरंतालमैक्षवंमधूत्यसैरमारिष्टमैरेयनालिकेरजमितिभेदात् ॥ एतत्पा
नेक्षत्रियादेर्नदोषः ॥ विप्रस्यामत्यासकृत्पानेतप्तकृच्छ्रपूर्वकंपुनःसंस्कारः ॥ ज्ञानतःकामतश्चसकृत्पानेकृच्छातिकृच्छंसमुद्रगायांनद्यांचा
वाकृत्वापुनरुपनयनंघृतप्राशनंच ॥ मुखमात्रप्रवेशेतुपात्रंपद्मोदुंबरबिल्वपलाशकशोदकपानम् ॥ गौडीमाव्योस्तु मुखमात्रप्रवेशे
॥४४॥

·द्विगुणम् ॥ कामतस्त्विदमेवद्विगुणम् ॥ आभ्यासेतुतप्तकृच्छादेवांद्रादेश्यावृत्तिः ॥ अत्यंताभ्यासेमरणमेव ॥ अज्ञानतोऽत्यंताभ्यासे द्वादशवार्षिकम् ॥ प्रांचस्तुविप्रस्यकामतःसकृदपितालादिमद्यपानेमरणांतमवेत्याहुः ॥ अनन्यौषधसाध्यव्याध्युपशमनार्थे सुरापानेत्व ज्ञानकृतेत्रैमासिकमब्दपादंचांद्रायणंवाकृत्वापुनरुपनयनम् ॥ मद्यपानेतुतथाकृतेतप्तकृच्छ्रसहितःपुनःसंस्कारः ॥ ज्ञानकृततुतप्तकृच्छ्र पराकश्चांद्राणि मद्यतप्तकृच्छद्वयम् ॥ पुनःसंस्कारउभयत्रसुरादेःपानविषयेप्रायश्चित्तंतत्पित्रादीभ कार्यम् ॥ अस्यानुपनीतस्यसुरापाने तुत्रैवार्षिकंपित्रादिभिकार्यम् ॥ अनूढायाएतदर्धम् ॥ कामकारेपिनानयोमरणांतिकम् ॥ किंतुद्विगुणम् ॥ तेनषड्वार्षिकमुपनीत स्यषोडशवर्षपयतषडब्दम् ॥ केचिद्वादशवर्षपर्यंतंपादमेव ॥ तदूर्ध्वममित्याहुः ॥ एवंवृद्धातुरस्त्रीणामप्यर्धम् ॥ एवंरोगनाशार्थपानेऽ पिबालादीनांयथायोग्यंकल्प्यम् ॥ ॥ अथसुरापानसमानिपापानि ॥ वेदनिंदाव्यसनासक्त्याधीतवेदविस्मरणंकूटसाक्ष्यं विप्रव्यतिरिक्त मित्रवधः मत्यात्यंताभ्यासेनगर्हितपलांडादिभक्षणं रजस्वलामुखचुंबनं वाङ्मनःकायकर्मणामनार्जवरूपं जैझमात्मोत्कर्षार्थराजकुलादौचतुर्वे दोऽहमित्यायनृतभाषणमेतानिसुरापानसमानानि ॥ अत्रब्रह्मवधसमानानामपिकेषांचिद्गणनंप्रायश्चित्तविकल्पार्थम् ॥ एतेषुसुरापानसमेषु अर्धप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ इतिसुरापानादिप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथस्वर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् ॥ विप्रस्वामिकाशीतिगुंजापरिमितसुवर्णापहरणंमहां ॥ इतोन्यूनहरणनमहापातकम् ॥ अपहरणचसमक्षपरोक्षवाबलाच्चीणवाकयादिस्वत्वहेतुविनाग्रहणमुच्यते ॥ ज्ञानतस्तुत त्कीलोहमयमुसलमादायप्रकीर्णकेशःस्वदोषस्वणोपहाराख्यंख्यापयन् अननमुसलेन मांपहरेदातेवव्राज्ञे मुसलमर्पयेत् ॥ तेनसक N

·शेखर,
देवाभिहतोमृतःशुद्धः ॥ यदिदृढपहारातोपिजीवेत्तदापिशुद्धयत्ति ॥ नब्राह्मणहन्यादित्यादीनपेधस्नुरागप्राप्तावप्रवधविषयः ॥ अहनने
राज्ञःपापश्रवणात् ॥ माधवस्तु एकस्यतस्यमरणेबहूनांतदीयमित्रकलबादीनामनाथतयामरणसंभाव्ययदिराजादययाधनदंडादिपुरःसरंमुंच
तितदापिशुद्धइत्याह ॥ यदिराजादृढहन्तुमसमर्थस्तदाताम्रमयमायुधंतस्मैदद्यात्तेनात्मानंघातयेत् ॥ मरणात्पूतोभवति ॥ यत्नपूर्वकामतो
हरणेसुंडितकेशोघृताक्तःस्वकर्मख्यापयन्गोमयाग्निनापादप्रभृत्यात्मानंदाहयेत् ॥ एतचापहृतसुवर्णादेकादशगुणस्वर्णतत्स्वामिनेदत्त्वैवका
र्यम् ॥ गुरुश्रोत्रिययागस्थविप्रसुवर्णहरणेकारावाग्निदाहवए ॥ क्षत्रियादीनामपहर्तृत्वेसर्वथाकारपिदाहएव ॥ स्मृत्यर्थसारेतुसुवर्णस्तेयीवि
प्रोवतमेवाचरेत् ॥ नदुडेनात्मानंघातयेन्नचराजाविहन्यादित्युक्तम् ॥ अकामतोरजतादिबुद्ध्यापहारेणसुरापोतंद्वादशवार्षिकम् ॥
कामतोरजतादिबुद्ध्यापहारप्येतदेव ॥ शूलपाणिस्तुकामतारेजतादिवुद्ध्यापहारेएवंद्वादशाब्दम् ॥ अकामतस्तुतबुद्धयाऽपहारतुपड़ा
पिकमित्याह ॥ द्वादशवार्षिकविपयेऽपहर्तुमहाधनिकत्वेआत्मतुलितहेमदानम् ॥ निर्गुणस्वामिकहरणेसगुणस्यनववार्पिकम् ॥ कश्चि
त्पादोनसुवर्णहरणेप्येतदेवाहू ॥ यदाक्षुत्क्षामकुटुंबभरणार्थं सगुणोपिविप्रोनिर्गुणस्वामिकमपहरतितदापडब्दतीर्थयात्रासहितंषड्यार्पिक
मितिमाधवः ॥ कश्चिदर्धसुवर्णहरणेप्येतदेवाह ॥ ब्राह्मणान्यस्वामिकसुवर्णहरणनमहापातकम् ॥ किंतूपपातकमितिमिताक्षरा ॥
यदात्वपहारानंतरमेवानुतप्यत्यजतिप्रत्यर्पयतिवातदाचतुर्थकालामताशनास्त्रिवर्षमवस्थान क्षत्रियादिसुवर्णापहारेप्येतदेवेतिकेचित्
क्षत्रियादिस्वामिकहरणमुपपातकमित्यपरे ॥ रजतताम्रादिसंसृष्टसुवर्णापहारोप द्वादशाब्दमेव ॥ यस्तुताम्रादिकस्यरसवेधायापादित
॥४५॥

·। स्वर्णत्वस्यापहारः स उपपातकमेव ॥ मनसापहार संकल्प्यप्रवृत्तस्यस्वतएवउपरतस्यद्वादशरात्रंवायुभक्षणमनसिपापध्यानमात्रणप्रणव व्याहृतिजपपूर्वकंत्रिरात्रंप्राणायामाः ॥ वाचाभिलाषेप्राजापत्यम् ॥ स्त्रीबालादिष्वर्धादिव्यवस्थाप्राग्वत् ॥ क्षत्रियादेरपहर्तृत्वे क्रमेण द्विगुणंत्रिगुणंचतुर्गुणंज्ञानतस्तुमरणमेवेतिशूलपाणिः ॥ क्षत्रियादेः पादपादहानिरेव ॥ द्वैगुण्यादिकंतु प्रकरणाद्विप्रवधाविषयमितिम बुदेवः ॥ वालाग्रमात्रसुवर्णापहारे एकः प्राणायामः ॥ लिक्षामितापहारेतत्रयम् ॥ राजसपपतुल्ये तच्चतुष्टयमष्टोत्तरशतगायत्रीजपश्च । गौरसर्षपतुल्येअष्टसहस्रगायत्रीजपः ॥ यवमितसुवर्णस्तयेदिनद्वयंतजपः ॥ कृष्णलस्वर्णस्तयेसांतपनकृच्छम् ॥ माषस्वर्णापहारेमा सत्रयंगोमूत्र्यावकपानम् ॥ पंचगुंजात्माकोमाषस्तेसुवर्णस्तुषोडश ॥ माषाधिकसुवर्णमानन्यूनुहेमापहारे वत्सर यावकवतम् ॥ सुव परिमाणतो न्यूनस्यापिबलादपहरणेमरणांतमेव सुवर्णमानन्यूनरजतस्तेयेसांतपनंततऊवंदशनिष्कपर्यंतंचांद्रम् ॥ ततआशत * निष्कंचांद्वयम् ॥ ततआसहस्रात्रिगुणम् ॥. सहस्रनिष्काधिकरजतस्तयेस्वर्णस्तेयेसमत्वानवान्दं ब्रह्मव्रतम् ॥ ताम्रकांस्यपित्तला दीनांसहस्रनिष्कमितस्तेयेपराकम् ॥ निष्कसहस्ररजतमूल्यानापास्तेयेद्वादशाब्दम् ॥ एवंदशनिष्कमूल्यरत्नहरणेचांद्रम् ॥ आश तंतद्वयम् ॥ आसहस्रंतत्रयम् ॥ सहस्रनिष्काधिकमूल्यरत्रहरणेब्रह्मवधसमत्वानवान्दम् ॥ सहस्राधिकविप्रमूल्यविप्रस्वामिकाश्वमनु प्यभूमिगोबजानांसुवर्णभिन्न निक्षेपस्यच हरणमित्येतानि सुवर्णस्तेयसमानानि ॥ एतेषु षडन्दं सहस्राधिकमूल्यविप्रस्वामिकवस्तुमात्रहरण सुवर्णस्तयसममित्यपरे ॥ युगपदनकसुवर्णमितहेमापहारेप्येकमेव प्रायश्चित्तम् ॥ नप्रायश्चित्तावृत्तिहरणक्रियायाएकत्वात् ॥ कालभेदे 4

·शखर.
प्रयत्नभदेचतदावृत्तिः ॥ ॥ इतिसुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथगुरुतल्पेप्रायश्चितम् ॥ ॥ गुरुरवापतातल्पस्तत्पत्नीगमनंचावरेतः
सेकपर्यतचेन्महापातकम् ॥ ततोऽवानिवृत्तौत्वनुपातकम् ॥ तत्राज्ञानादुकामतोपिजनन्यामुत्तमवर्णायांतत्सपन्यांचप्रवृत्तस्यअसवण्यांत
सपन्यांतुज्ञानतःकामतश्चप्रवृत्तस्यमरणांतमेव ॥ तच्चोभयेच्छयाप्रवृत्तागवंगनागमनमयाकृतमितिस्वकर्मख्यापयतामुंडितसर्वशरीरकेशन
खेनघृताक्तेनाग्निवर्णकृतेकाप्टशयनेतद्वर्णकृतयैवलोहमय्यास्त्रीप्रतिमयासहशयनेनतामालिंग्य कार्यम् ॥ स्वेनप्रोत्साहनेतु धेरणवृपोसलिं
गौस्वयंछित्त्वांजलिनागृहीत्वानेत्यांदिशिपृष्ठतोनिरीक्षणमकुर्वन्नकुटिलगातरयतःस्थितमविचारयन्प्राणांतंगच्छेत्
एवंगच्छन्यत्रैव
कुड्यादिनाप्रतिबुध्यतेतचैवमरणांततिष्ठेत् तयाप्रोत्साहितस्य तप्तलोहशयनमात्रम् ॥ जनन्यामुत्तमवर्णायांतत्सपल्यांचाज्ञानादकामतः
प्रवृत्तावेतदन्यतममेवेत्यन्ये ॥ कामकृतेसर्वत्रप्रायुक्तमरणांतंकारीपादिदाहोवा ॥ अकामतोऽभ्यासेप्येवम् ॥ इदंमुख्यपुत्रस्यैव ॥ नतु
दत्तकादीनाम् ॥ दत्तकस्यन्यूनंकल्प्यमितिमयूखे ॥ सवर्णायांमातृसपत्न्यामकामादज्ञानतश्चप्रवृत्तौदादशाब्दम् ॥ अस्यांकामतःप्रवृ
त्तस्यरेतःसेकात्यानिवृत्तौद्वादशवापिकम् ॥ जुनन्यामुत्तमवर्णतत्सपल्यांचुअकामतःप्रवृत्तस्यरेतःसेकात्पूर्ववृत्तौदादशवार्षिकम् ॥ एषु
विषुअकामतोर्धम् ॥ विप्रपुत्रस्यक्षत्रियांपितृभायांगच्छतानववार्पिकम् ॥ वैश्यांपवार्पिकम् ॥ शूद्रायात्रैवार्षिकम् ॥ अभ्यासे तिसृष्व
पिद्वादशाब्दम् ॥ अत्यंताभ्यासेमरणांतमेव, गुरुपत्नीसाम्यात् ॥ मातुःसपत्नीसवर्णाव्यभिचारिणीमज्ञानतोगच्छतोवेदजपसहितचादा
यणत्रयम् ॥ ज्ञानतःसंवत्सरंब्रह्मव्रतम् ॥ एवंलघुप्रायश्चित्तानिव्यभिचार्यनुत्तमवर्णसवर्णविषयेषु व्यवस्थयायोज्यानि ॥ गर्भोत्पत्तोत्वे
॥४६॥

·तान्येवद्विगुणानि ॥ मरणातिरिक्तविषयेगमनावृत्तौपायश्चित्तावृत्तिर्यचद्विगुणोक्तिस्तत्रद्वैगुण्यावृत्तिश्च ॥ सर्वत्र रेतःसेकात्प्रानिवृत्ती मरणा तविषयेद्वादशाब्दम् ॥ अन्यविषयेरेत-सेकाभावेतद्धम् ॥ गुरूपभुक्तास्वपिसाधारणस्त्रीगमनेगुरुतल्पदोषोन ॥ किंतुपूर्वोक्तंतत्प्रायश्चित्तं द्विगुणम् ॥ स्त्रीणामपिपुत्रादिष्वेषुमत्याप्रवृत्तौमरणांतमेव ॥ अमत्याप्रवृत्तीद्वादशाब्दिकंपुरुषोक्तवत्कार्यम् ॥ अन्येतुस्त्रीणामपिकामतः प्रवृ त्तौसर्वत्र पुरुषोक्तार्धक्लुप्त्यायोज्यमित्याहुः ॥ अथातिदेशिकपायश्चित्तानि ॥ पितृष्वसामातृष्वसाश्वशूपितृव्यभ्रातृमातुलाचार्यमित्रशिष्या णां भार्याः सुताश्चसापत्नभगिनीआत्मसखीपितृमातृसखी भगिन्याः सखी भगिनीस्नुषादुहिताशरणागताराज्ञीप्रजितापतिव्रताधात्रीचैतासु गम गुरुतल्परूपम् ॥ पितृव्यभ्रात्रोरुपनीबोरेवभार्ययोरेतत्पितृव्यभार्यादयः स्वस्रादयःश्चसमानवाएव ॥ आस्वकामतोद्वित्रिपर्यंताभ्यासे कामतः सकृद्गमनेचनववार्षिकम् ॥ कामतोद्वित्रिवारंगमनेनववार्षिकावृत्तिः ।। अकामतः सकृदमनेषड्दापिकामतस्यधिकाभ्यासेकामतश्चै करात्रादूर्ध्वमत्यंताभ्यासेचमरणमेव ॥ कुमारीभागिनेयी स्वगोत्रापितृष्वसमातृष्वस्रोः कन्यामातामहपितामहयोर्भायोश्रोत्रियीत्वगुपाध्याय भार्यागुणवद्रजस्वलानिक्षिप्तापौत्रीदौहित्रीअंत्यजाम्लेच्छीपुल्कसीचेत्येवमादिषुगमनंगुरुतल्पसमानम् ॥ अत्यंजाश्चात्र ॥ चांडालः श्वपचः क्षत्तासूतोवैदेहकस्तथा ॥ मागधायोगवाश्चेतिसप्तैव ॥ नतुरजकश्चर्मकारश्चेत्यादिप्रतिपादिताः ॥ तेषुलघुप्रायश्चित्तस्योक्तत्वात् ॥ आसु एकरात्रादूर्ध्वमभ्यासेषड्यार्पिकम् ॥ एकरात्राभ्यासेत्रैवार्षिकम् ॥ उभयत्रकामतोद्विगुणम् ॥ कामतोऽत्यंताभ्यासेमरणमेव ॥ आसुज्ञानतः सकृद्मने वार्षिकम् ॥ अंत्यजादिषुज्ञानतः सकृद्मनेवार्षिकंकृच्छ्रम् ॥ अज्ञानऽधम् ॥ चांद्रायणद्वयमित्यन्ये ॥

·शेखर
गुरुतल्परूपेषुतत्समेषुचरेत सेकात्पानिवृत्तौचांद्रायणम् ॥ अकामतस्त्वत्रतप्तकृच्छ्रम् ॥ यदापुनरेताएवात्यंतव्यभिचारिणगिच्छतितदा
ऽप्यकामतस्तप्तकृच्छंपराकोवा ॥ कामतस्तुचांद्रम् ॥ अभ्यासेआवृत्त्यादि ॥ ॥ इतिगुरुतल्परूपतत्समप्रायश्चित्तानि ॥
यानिमहापातकसमानितान्येवानुपातकानि तेषुचप्रायश्चित्तानिब्रह्महत्यादिमहापापप्रघट्टेषुचतुर्पूक्तान्येव ॥ अथगोडादिमते मातृगमनं साप
लमातृगमनंदुहितस्वसृस्नुषागमनचेतिपंचातिपातकानीतियावत्युक्तानितवाद्ययोर्व्यवस्थयाप्रायश्चित्तानि उक्तान्येव ॥ दुहितगमनादिषुत्रि
पुसकृद्मनेनवान्दवादशाब्दादि द्विव्याघभ्यासेऽग्निप्रवेशादिनामरणमिति ॥ अत्रमाधवः ॥ मातरिवसुताभगिन्योश्चक्रियानिवृत्तोमरणांतम् ॥
तच्चमातरिसकृत्त्वेऽन्ययोरसकृत्त्वे ॥ संकल्पाध्यवसाययोश्चांन्वयम् ॥ शेषपंचविधापराधविपयेप्राजापत्यद्यमित्यष्टविधमैथुनप्रकारभेदे
नव्यवस्थामुक्तवान् ॥ इतिमहापातकानुपातकातिपातकप्रायश्चित्तानि ॥ ॥ अथसंसर्गाख्यमहापापेप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ संसर्गश्च
एकभांडपचनतदीयात्रभोजनैकपात्रसहभोजनष्टिसोमादिश्रौतयागयाजनाध्ययनाध्यापनविवाहै: संभापणगात्रसंमतन्मुखवायुसंसर्गकया
नारोहणैकासनस्थित्येकखदादिशयनेकपंक्तिभोजनैश्च ॥ तबविवाहोनामतस्मैकन्यादानंतस्माञ्चकन्याग्रहणम् ॥ अत्रविवाहांतरेककैरप्य
नुष्टितैः सद्यः पातित्यमितिशंखः ॥ एतैः प्रत्येकैरपिसंवत्सराभ्यस्तैरेवपातित्यमितिमनुः ॥ तत्रविवाहस्यसंवत्सराभ्यासस्तत्संबंधिनिमि
त्तकभोजनाद्यभ्यासरूपः संभाषणादिसप्तभिस्तुसमुदितैः संवत्सरपर्यंत निरंतराभ्यस्तैख पातित्यम् ॥ प्रत्येकंतेषांतथाभ्यासेपिनपातित्यम् ॥
तथाचचतुर्विधमहापातकिष्वन्यतमेनोक्तविघसंसर्गस्यपातित्यहेतोानतः करणे द्वादशाब्दम् ॥ अकामतोऽर्धमज्ञानतश्च ॥ एवंचपतितेनस
॥४७॥

·मंयस्यवनिरंतरमज्ञानतःसंसर्गःसपातकविताघकुर्यात् ॥ ज्ञानतस्तुतदायसंपूर्णमेव ॥ मरणस्थानस्यद्वादशाब्दमेव ॥ प्रांचस्तु अज्ञानतः संसगैपादन्यूनंतत् ॥ ज्ञानतःसंपूर्णम् ॥ मरणस्थानेचतुर्विंशतिवार्षिकमित्याहुः ॥ संभाषणादिवयरहितेयानादिचतुष्टयेसंवत्सराभ्यस्तेऽपि पंचमभागोनंगायुक्तम् ॥ तत्सहितेतुपूर्णद्वादशाब्दादि ॥ अथांतरितादिगणनादिनापंचरात्रमज्ञानतःसंसर्गेउपवाससहितपादकृच्छम् ॥ दशा हेकायम् ॥ द्वादशाहसंसर्गेसातपुनम् ॥ पक्षेदशोपवासः ॥ मासंचेत्पराकः ॥ मासत्रयंचेच्चांद्रम् ॥ षण्मासिकेचांद्रद्वयम् ॥ किंचिन्यूनेऽन्दे पण्मासकृच्छ्रम् ॥ कामतःसंसर्गंतुपंचाहेकृच्छम् ॥ दशाहेतप्तकृच्छ्रम् ॥ पक्षेपराकः ॥ मासेचांदम् ॥ मासत्रयेकृच्छंचांद्रम् ॥ षण्मासिक घाब्दकृच्छ्रम् ॥ किंचिन्न्यूनेऽन्देअब्दंचांद्रायणम् ॥ कामतोत्यंतापादिषण्मासम् ॥ पंचमहायज्ञादिस्मार्तेयाजनेङ्गाध्यापनेदुहितृभागेनी व्यतिरिक्तेचयोनिसंबंधेषडब्दम् ॥ अकामतोऽर्धम् ॥ एवमातिपातकिसंसर्गिणांकामतोनववार्षिकम् ॥ अकामतोऽर्धम् ॥ अनुपात किससगिणपिडाषिकम् ॥ अकामतोऽधम् ॥ तथोपपातक्यादिसंसर्गिणांमुख्यपातकितुल्यत्रैवार्षिकत्रमासादिकम् ॥ अकामतोऽ धमित्यायूहनीयम् ॥ मयूखेत्वितरपापिसंसर्गेतत्तद्भूतंपादोनंकायमित्युक्तम् ॥ सर्वत्रसंसर्गेबालस्त्रीवृद्धातुराणामर्धम् ॥ अकामतःपादः ॥ अनुपनीतबालस्यकामतोपिपादएव ॥ अकामतोऽर्धपादः माधवस्तुसंसगिदोषः ॥ कलोपातित्यापादकोन किंतुपापमात्रापाद का ॥ संसर्गदोष-पापेष्वितिकलिवज्यषुगणनादित्याह वस्तुतस्तु । न्यसेद्देशंकृतयुगेत्रेतायांग्राममुत्सृजेत् ॥ द्वापरेकुलमेकंतु कारंतुकलौयुगे ॥ इतिपराशरस्मरणात्कृतयुगादौदोषजनकत्वेनोक्तदेशादिसंसर्गस्यैवकलिवज्येषुगणनंयुक्तम् ॥ अयंचापर कलौविशेषः ॥ -

·शखर
।
यत्कृतसंभाषणमात्रादेवपातित्यंत्रेतायांस्पर्शमात्राद्वापरतत्स्वामिकानमात्रग्रहणात् ॥ तत्कली स्नेहेनसमुदितैनवसंभाषणादिकमणा नत्वे
केनेतिदिक् ॥ संसर्गिसंसर्गिणांपादपादहानिः ॥ तथाचमुख्यमहापापिनांसप्तर्गवतोद्वादशाब्दम् ॥ तत्संसर्गिणोमुख्यात्तृतीयस्यनवाब्दम् ॥
तृतीयेनसंसर्गवतोमुख्याचतुर्थस्यपडन्दम् ॥ पंचमस्यत्रैवार्पिकम् ॥ मुख्यसंसर्गिणोद्वितीयस्यैवपातित्याच्छ्रौतस्मातकर्महानिः ॥
तृतीयादेःप्रायश्चित्तमात्रं ननुवैदिककर्महानिरितिमिताक्षरा ॥ प्रांचस्तुपादहानिक्रमेणतृतीयेनसंसर्गित्रताधमाकार्यम् ॥ चतुर्थस्यतुमु
ख्यात्पंचमस्यनकिंचिदित्याहुः ॥ ॥ इतिसंसर्गिप्रायाश्चत्तम् ॥ ॥ पतितोत्पन्नानातुयस्यपतितस्ययदुक्तंततृतीयांशःपुंसाम् ॥ कन्या
नांतुनवमोशः ॥ पतितोत्पन्नांकन्यांतदीयधनरहितांविवस्त्रांकृतपूर्वोक्तपतितनवमांशप्रायश्चित्तामहोरात्रोपोपितांस्वकीयशुकवाससाच्छा
दितां नाहमेतेपनैितेममतिविरुच्चेपदंतीदेवालयादौस्वगृहेवाविवाहयेत् ॥ अथपतितामहापाताकनोनुपातकिनस्तत्संसर्गिणश्च ॥ तथाना
स्तिक-प्रमादानास्तिक्यादाचिरंश्रौतस्मार्तकर्मत्यागीपतितः ॥ पुत्रायत्यागीमहापापेषु ॥ अनुपातकेषुतत्कर्तृणांप्रयोजकः ॥ गोनादयोमा
सभक्षकादयश्च ॥ एतेचाकृतप्रायश्चित्तानसंव्यवहार्याः ॥ मातुस्तुतादृश्याअपिनतथा ॥ किंतुसेवापोपणकार्यम् ॥ पृथपितुरपिम
हापातकिनएवत्यागः ॥ प्रकरांतरेणपतितस्यनत्यागः ॥ किंचपितुर्दोपस्वयंज्ञात्वापिप्रथमतःपरेभ्योनकथयेत् ॥ तत्कालेस्वयंतेन
संव्यवहरेत् ॥ यत्यादेःस्त्रीसंगेषुपुनर्हिस्थ्यकरणेप्रायश्चित्ताभावएव ॥ आरूढनष्टिकंधमयस्तुप्रस्रवतेपुनः॥ प्रायश्चित्तंनपश्यामियेन
शुद्धयेत्सआत्महा।। इतिवचनात् ॥ उपपातकात्प्रायश्चित्तंभवत्येवेत्यन्ये ॥ सर्वथात्वव्यवहार्यताबहिस्तूभयथास्मृतराचाराचेतिव्याससूत्रात् ॥
॥४८॥

·+- नैष्ठिकानांवनस्थानांयतीनांचावकीर्णिनाम् ॥ शुद्धानामपिलोकेऽस्मिन्प्रत्यापत्ति विद्यते इतिवचनाच ॥ एवंस्त्रीबालशरणागतहंतारः कृतघ्राश्चकृतप्रायश्चित्ताअपिनसंव्यवहार्याः ॥ अतोन्यभिचारिण्यावधेप्रायश्चित्ताल्पत्वोपवचनान्यवहार्यत्वाभावइति मिताक्षरा ॥ स्त्रीणां महापापातिपापानुपापानि अभ्यस्तोपपातकानिच पातित्यनिमित्तानि ॥ विशेषतोहीनवर्णगमनस्वगर्भपातनभर्तृहिंसनंचशिष्यगुरुजुंगितो पगमनानिचेत्येतानि ॥ महापापेषुकृतप्रायश्चित्तेष्वागतेषुसपिंडास्तेनसहपुण्यनलेस्नात्वाऽपांपूर्णकुंभंपुण्यदेशेकालेपुण्यदिङ्मुखानयेयुः ॥ ततःसगोभ्योयवसंदत्त्वागोभिर्भक्षितेतृणेशुद्धःसंव्यवहार्यश्च ॥ स्त्रीणामपिपतितानामेवमेवपरिग्रहः ॥ इदंघटस्फोटोत्तरंकृतप्रायश्चित्तस्यपरि ग्रहविषयमित्यन्ये ॥ वाचस्पतिमिश्रास्तु मत्यामहापातकिनोऽतिपातकिनश्चप्रायश्चित्तेकृतेपिनव्यवहार्याः ॥ प्रायश्चितंतु तेषांपरलोकशु व्यर्थमवेत्याहुः यस्तु नरोनारीवौद्धत्यात्पातित्येपिप्रायश्चित्तंनेच्छतितंसर्वैसपिंडाबांधवाश्चराजादिसमक्षमाहूयतत्पापंव्यक्तंकृत्वामुहु रुपदिशेयुः प्रायश्चित्तंकुर्वाचारं लभस्वोत सयदिएवमपिनांगीकरोतितदारिक्तादिनियतिथौसायायामाबहिःसंभूयकुत्सितजलादिसंपूर्णाः प्राचीनावीतिनोदक्षिणामुखागुरुसन्निधौ अस्माकंत्वंमृततिवामुमनुदकंकरोमीतिवावदंती दर्भेषुच्छिन्नाग्रेषुन्युजंकुयुः ॥ ततःसर्वनिरीक्ष्यमा णाअपउपस्पृश्यग्रामंप्रविशेयुः।। सपिंडानामेकाहमाशौचम् ॥ ततोऽधिकारीकर्तादाहवर्जजीवंतमेवोदिश्यपिंडोदकदानादिप्रेतकर्माणि सपिंडया:प्राक्तनानिकुर्यात् ॥ उदकापिंडादिप्रेतक्रियोत्तरंपात्रनिनयनमितिमिताक्षरायांस्टम् ॥ ततःसर्वकर्मबहिष्कृतेनतेनसंभाषणादिक वर्जयेत् ॥ प्रमादात्संभाषणेसावित्रींजपनेकरात्रंतिष्ठेत् ॥ मत्यात्रिरात्रम् ॥ अब्दपर्यंताभ्यासेपातित्यम् ॥: स्त्रीणामपिताशीनांगृहसमी . १ ·पर्णकुट्यादौवासंदत्त्वाजुगुप्सितमन्नप्राणधारणमात्रसमर्थजीर्णमलिनवस्त्रंचयात् ॥ घटस्फोटोत्तरं शिष्यगागुरुगापतिनीनांचसर्वथैवत्यागः ॥शखर घटस्फोटप्रयोजनमन्यत्रद्रष्टव्यम् ॥ एकस्मिन्निमित्तगुरुलघुभूतानेकविरुद्धप्रायश्चित्तादिप्राप्तौदेशकालवयआदिकमवेक्ष्यपरिपदाव्यवस्थाक ल्प्या ॥ यथाजलवासोहिमदेशेशिशिरकालेचनोपदेष्टव्यः ॥ उपवासादिकंबालवृद्धयोन ॥ एवंशक्तिरवेक्ष्या ॥ अन्यथायुवापित्तप्रकृतिनिरंत रोपवासाननुतिष्ठन्व्यापद्यतेत्यादिकमूह्यम् ॥ अनुक्तप्रायश्चित्ते जपतपोहोमोपवासदानानिदेशकालशक्तिपापलाघवगुरुत्वादिकमपेक्ष्यक ल्प्यानि ॥ तत्रजपोगायत्र्यादे होमातिलानांव्याहृतिभिर्गायत्र्यावा ॥ ततःपयोभक्षताशाकाहारताफलाशनप्रसतियावकताहिरण्योदकपाशनंत्र ह्मचर्यंतीर्थोदकस्नानमाईवस्त्रताऽनशनमितितपांसि ॥ दानहिरण्यगोवस्त्रावतिलभूमिघृतानां संवत्सरंपण्मासाश्चत्वारस्त्रयोदावेकश्चतुर्विंश तिरहानिद्वादशाह षडहस्यहोऽहोरात्रइतिकालः ॥ पापस्यगुरुलघुत्वेत्वर्थवादेनदंडेनवाज्ञानकृतत्वादिभिवाबोध्ये ॥ एवंपापिनांप्रायश्चित्ता करणेतामिस्रलोहशृंखलारौरवमहारौरवसंघातकालसूत्रकप्रतापनासिपत्रवधतामिस्रप्रभृतिनरकेषु नानाविधेषु प्रथमं वासोनंतरपुनरस्मिन्सं सारेश्वसूकादिकुयोनिजन्मानि ॥ ततःकदाचिन्मानुषयोनौजातस्यापिकुरोगित्वम् ॥ रोगाश्चारंभेएवदर्शिताः ॥ एवंचनरकोपभोगक्षीणदोषा णामपितद्भोगानुमितावशेषाणांप्रायश्चित्तंकार्यम् ॥ अकृतप्रायश्चित्तानांकुष्ठादिरोगिणांदाहकस्ययतिचांद्रायणम् ॥ गंगास्नानविष्णुस्मरणत नामजपादिकंसर्वप्रायश्चित्तमितिसर्वेष्टसिद्धिः ॥ श्रीनागोजीभट्टकृतंप्रायश्चित्तेंदुशेखरम् ॥ काशीनाथउपाध्यायोव्याशोथयदपूरयत् ॥ १ ॥ ॥ इतिश्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागाजभिट्टकृत श्रीमदनंतोपाध्यायसूनुकाशिनाथोपाध्यायशोधितः प्रायश्चित्तेन्दुशेखरग्रन्थःसमाप्तः ॥ ॥४९॥' גושן ·. - अथ सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः ॥ ॥ । तत्र पडन्दयन्दसार्धान्दादिव्यवस्थाप्राजापत्यप्रत्यानायाश्च परिभाषोक्ता एवं ॥ तत्र त्रिंशत्कृच्छ्रमब्दम् ॥ पंचचत्वारिंशत्कृच्छ्रे साब्दिम् ॥ नवतिकृच्छं त्र्यब्दम् ॥ कृच्छं प्राजापत्यमितिपर्यायौ ॥ गवादयस्तनिष्कयरजतानिष्कतर्धतत्पादादयः प्रत्यानायाः ॥ तत्र सामग्र्युपकल्पनम् फलतांबूलगंधपुष्पधू पदीपाः पंचगव्यानि मृगस्मगोमयदूर्वातिलाः समिदर्भाः होमाथै घृतपर्षदक्षिणानिबंधानुवादकपूजार्थदक्षिणापूर्वोत्तरांगगोप्रदानविष्णु श्राद्रव्यमिति. ॥ ॥ अथ प्रयोगः ॥ ॥ त्र्यवरानेवाविप्रं पपत्त्वेनोपवश्य कृतस्नानः शक्तश्चेदावासाः कता विप्रान्प्रदक्षिणीकृत्यसाष्टांगंप्रणमेत् ॥ विप्रैः किंतेकार्य मिथ्या मावादीः सत्यमेवदेतिपृष्टः गोवृषयोनिष्कयीभूतं निष्कतदर्धतत्पादान्यत मप्रमाणरजतद्रव्यं सभ्येभ्यः संप्रददेनममेतिसंकल्पपूर्वकंसभ्यागेनिधायअमुकनानोममजन्मप्रभृतिअद्ययावज्ज्ञानाज्ञानकामाकामसकृदस कृत्कृतकायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिक-स्पृष्टास्पृष्टभुक्ताभुक्तपीता-पीत सकलपातकातिपातकोपपातक-लनुपातक-संकरीकरण-मलिनीकर णापात्रीकरणजातिभ्रंशकरप्रकीर्णकपातकानांमध्येसंभावितपातकानांनिरासार्थप्रायश्चित्तमुपदिशंतु भवंत इतिवदेत् ॥ पुत्रादिः प्रतिनिधि श्चेन्ममपितुर्जन्मप्रभृतीत्यादिवदेत् ॥ श्रौतस्मााधानांगेतु प्रायश्चित्तेनिरासार्थमित्यंतेअग्निपरिचरणे अधिकारार्थच ॥ अग्निविच्छेद प्रायश्चित्तंचोपदिशंतुभवंतइतिवदेत् ॥ तत्तदेकपापेतु किंतकामितिप्रश्रमयाऽमुकवधः कृतः अमुकभक्षणंवाऽमुकगम्यागमनंकृतमित्यादि प्राकृतमेवपापमुच्चार्यतत्प्रायश्चित्तमुपदिशतुभवंत इतिवदेत् ॥ जन्पप्रभृति अद्ययावादित्यादिकंनवदेत् ॥ ततः ॥ सर्वधर्मविवेत्तारो गो ·शेखर तारः सकलाद्विजाः ॥ ममदेहस्यसंशुद्धिकुवैतुद्विजसत्तमाः ॥ मयाकृतमहाघोरंज्ञातमज्ञातकिल्बिषम् ॥ प्रसादः क्रियतां मां शुभानुज्ञां प्रयच्छथ ॥ पूज्यैः कृतः पवित्रोहंभवेयंद्विजसत्तमैः ॥ इतिप्रार्थयित्वा मामनुगृहंतुभवंत इतिनमेत् ॥ ततः सभ्यः शत्यादिविचा र्यप्रायश्चित्तेनिश्चितकर्ताचंदनपुष्पादिभिः पुस्तकपूजामनुवादकपूजांचकृत्वा निबंधपूजात्वेनकिंचिद्रव्यूनिधायानुवादकायभृतिरूपांदक्षिणां पापानुसारेणदद्यात् ॥ ततः सभ्याः पुस्तकवाचनपूर्वकमनुवादकस्याये कथयेयुः ॥ अनुवादकश्च कर्तारंवदेत् ॥ ॥ तद्यथा ॥ सभ्यै रुपदिष्टोऽनुवादकः अमुकस्यते जन्मप्रभृति अद्ययावज्ज्ञानाज्ञानकामाकामसकृदसकृत्कृत-कायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभु तामुक्तपीतापीतसकलपातकातिपातकोपपातकसंकरीकरणमालिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशकरप्रकर्णिकपातकानां मध्ये संभावितपापा नांनिरासाथैपर्षदुपदिष्टंसा(ब्दप्रायश्चित्तममुकप्रत्याम्नायद्वारामाच्योदीच्यांगसहितंत्वया आचरितन्यं तेनतवशुद्धिर्भविष्यति ॥ त्वंकृता थॉभविष्यसीति विरुपदिशेत् - 'आधानांगेतु सार्धाब्दप्रायश्चित्तमग्निविच्छेदप्रत्यवायनिरासार्थविच्छेददिनादारभ्यप्रतिवर्षकैककृच्छ्चे त्यादिपूर्ववत् ॥ का ओमित्यंगीकृत्य प्रणम्यपर्षदविसृजेत् ॥ ततोरिक्तायांसायाह्न देशकालोसंकायअमुकशमणाममजन्मप्र भृतिअद्ययावज्ज्ञानाज्ञानमध्येसंभावितानांपापानांनिरासार्थपर्षदुपदिष्टं सान्दिप्रायश्चित्तं प्राच्योदीच्यांगसहितममुकप्रत्याम्नायेनाहमाच रिष्ये ॥ आधानेतु आधानाग्निपरिचरणादिपुण्यकर्मण्यधिकारसिद्ध्यर्थच सार्धाब्दप्रायश्चित्ते अग्निविच्छेददिनादारभ्यप्रतिवर्षमेकैक कृच्छ्रप्रायश्चित्तंच तंत्रणप्राच्योदीच्यांगसहितममुकप्रत्यानायेन अहमाचरिष्यइतिसंकल्पः ॥ ततः यानिकानिचपापानिब्रह्महत्यासमा ॥५ A ·निच ॥ केशानाश्रित्यतिष्ठति तस्मात्केशान्वपाम्यहम् ॥ इतिमंत्रेण क्षौरंकार्यम् ॥ क्षौराभावे सादीन्दादिवतंद्विगुणपर्षदक्षिणापि द्विगुणा ॥ यत्रत् स तकस्त्रिया जीवत्पितृकादेश्वक्षारनिषिद्धं तत्रनाद्विगुणवतक्षारंचशिखाकक्षोपस्थवजनखकेशरोम्णामुदक्संस्थंवपन मितिसर्वत्र ॥ ॥ रोमवर्जनमप्यन्यत्र यत्रगोवधादाविशेषवच तत्रप्रायश्चित्तेशिखासाहितमापवपनम् ॥ प्रमादाच्छिखावपने कुशमयशिखा ब्रह्मग्रंथियुतांदक्षिणकर्णेनिध्यादितिकाठके ॥ शिखांछिदंतियमोहाद्वेषादज्ञानतोपिवा ॥ पुनः संस्कारमहति त्रयोवर्णाद्विजातयइति संग्रहेगृह्याग्निसागरे ॥ यज्ञोपवीतसहितशिखात्यागेपि पुनरुपनयनमेव ॥ क्रोधादिनाकेवुलयज्ञोपवीतत्यागेतु प्रायश्चित्तंकरिष्येइतिसंक ल्प्यआचार्यवृत्वासवितारंगायच्यातिलराज्येन अष्टसहस्रशतवाजुहुयादितिप्रासंगिकम् ॥ क्षौराद्यगजातंच कृच्छ्राधिकभवतिनकृच्छ्रन्यूनेइ तिमयूखादौप्राजापत्यत्रयमित्यधिकेवाप्रायश्चित्तभवति ॥ नतुततोन्यूनइतिगृह्याग्निसागरमतम् ॥ क्षोरांतेगंडूषान्कृत्वायथोक्तदंतकाष्ठेन ॥ आयुर्बलंयशोवर्चः प्रजाः पशुवसूनिच ॥ ब्रह्मप्रज्ञांचमेघांचत्वंनोदेहिवनस्पते ॥ इतिमंत्रेणदंतशुद्धिकृत्वा काष्ठांतरेणजिहामुल्लिख्यस्नात्वाभ स्मादिदशस्नानानिकुर्यात् ॥ तत्रप्रायश्चित्तांगभस्मनानंकरिष्ये ॥ इतिसंकल्प्यभस्मगृहीत्वा ईशानायनमइतिशिरसिलिंपेत् ॥ तत्पुरुर्षा यनमइतिमुखे ।। अघोरायनमइतिहृदये ॥ वामदेवायनमइतिगुह्ये ॥ सद्योजातायनमइतिपादयोः ॥ घणवेनसांगेषु इंशानादिपादोत्तम त्रै भस्मस्नानम् ॥ ततःस्नात्वाऽऽचामेत् ॥ अथगोमयस्नानंकरिष्येतिसंकल्प्यं ॥ गोमयमादायप्रणवेनदिक्षुदक्षिणभागतार्थचोत्तरभागप्र क्षिप्यशेषमानस्तोकइत्यभिमंत्र्यगंधद्वारामितिमन्त्रणअग्रमग्रंचरंतीनामितिसर्वांगमालिप्य ॥ हिरण्यश्रृंगंवरुणंप्रपद्येतीर्थमेदेहियाचितः॥ 11 ·शेखर.. यन्मयाभुक्तमसाधूनांपापेभ्यश्वप्रतिग्रहः ॥ यन्ममनसावाचाकर्मणावादुष्कृतकृतम् ॥ तन्नइंद्रोवरुणोबृहस्पतिः सविताचपनंतुपुनः पुनः इति द्वाभ्यामवतेहेळइतिद्वाभ्यांससम्राजेइतिसूक्तेनचतीर्थप्रार्थ्य ॥ याः प्रवतोनिवतउद्धतइतितीर्थमभिमृश्यस्नात्वाद्विराचामेत् ॥ हिरण्य-शृंग मित्यादितीर्थप्रार्थनादिकंसर्वदशविधस्नानांतेएव कार्यमितिमयूखे ॥ ततो मृत्तिकास्नानसंकल्प्य ॥ अश्वक्रांते स्थकांते विष्णुकांते वसुन्धरे ॥ शिरसाधारयिष्यामिरक्षस्वमापदेपदेइतिमृत्तिकामभिमव्य ॥ उद्धृतासिवराहेणकृष्णेनशतबाहुना ॥ मृत्तिकेहरमेपापयन्मया दुष्कृतकृतम् ॥ इतिमृदमादाय ॥ नमोमित्रस्यवरुणस्येतिसूर्यायप्रदय ॥ गंधद्वारामितिमंत्रणवास्योनापृथिवीतिवा इदंविष्णुरितिवाशिरः प्रभृत्यंगानिविलिप्यनात्वाद्विराचामेत् ॥ अथवा विस्तरेणमृत्तिकास्नानम् ॥ तद्यथा ॥ बळित्यापर्वतानामितिभूमिप्रार्थ्य ॥ मावोरिपत्खनि तेतिखनित्वा ॥ स्योनापृथिवीतिमृदमादाय ॥ आयनेतेइतिदूर्वामादाय ॥ गायत्र्याऽभ्युक्ष्य भूमौमृदंनिधायमृत्तिकास्त्रानंकरिष्येइतिसंकल्प्य ॥ मृदकुशोदकेनप्रोक्ष्यदिक्षुक्षिपेत् ॥ तंत्रमंत्राः ॥ त्रातारमिंद्रमितिपूर्वस्याम् ॥ यमायमधुमत्तमराज्ञेइतिदक्षिणे ॥ तत्त्वायामीतिपश्चिमे ॥ वयं सोमइत्युत्तरे ॥ तत्सूर्यरोदसीत्युपरि ॥ अधः पश्यस्वत्यधः ॥ ततोगेषुलेपः ॥ सहस्रशीतिशिरसि ॥ अक्षीभ्यांतेनासिकाइतिमुखे ॥ ग्रीवा भ्यस्तइतिग्रीवायाम् ॥ आंत्रेभ्यइतिहृदये ॥ नाभानाभिन्नइतिनाभो ॥ त्वमिंद्रसजोपसमितिबाह्वोः ॥ सोमानस्वरणमितिकश्योः । ' यः कुक्षिरितिकुक्ष्योः ॥ बह्वीनांपितेतिपृष्ठे, ॥ मेहनादनंकरणादितिजान्वोः ॥ एतावानस्येतिपादयोः ॥ यस्यविश्वानिहस्तयोरितिह स्तयोः ॥ अंगादंगादितिपुरुपसूक्तेनचसांगे ॥ अथशुद्धोदकस्नानम् ॥ आपोअस्मानित्युक्त्वा सूर्याभिमुखइदंविष्णुरितिमंत्रणप्रवा . ॥५॥ H ·हाभिमुखोमजेत् ॥ आपोहिष्टेत्यचेत्यन्ये ॥ अथपंचगव्यै कुशोदकेनचेतिषट्रस्नानानि ॥ तत्रादौगोमूत्रस्नानंकरिष्ये ॥ तत्सवितु रितिगोमूत्रस्नानम् ॥ स्नात्वाऽऽचम्य ॥ एवमपि ।। गंधद्वारामितिगोमयेन ॥ आप्यायस्वतिक्षीरेण ॥ दधिकाव्णइतिधिस्नानम् ॥ घृतमिमिक्षइतितेजोसीतिवाघृतस्नानम् ॥ देवस्यत्वासवितुःप्रसवे. इंद्रियेणाभिषिंचामीतिकुशोदकेनस्नानम् ॥ यद्वैतानिदशापिस्ना नानि अमंत्रकाण्येवकार्याणि ॥ इममेगंगे सुमित्र्यान समुद्रज्येष्टाइतिचतिसृभिः ॥ एतोन्विद्रस्ततितिसृभिः ॥ तरत्समंदीतिसूक्तेन पावमानीभिरापोहिष्टेतिव्यूचनमार्जनंचकृत्वा ॥ इममेगंगेइत्युदकमालाड्यऋतंचंतितृचेनत्रिरावृत्तेनाघमर्षणकृत्वात्रिद्वादशवारंवामजना निकृत्वास्नानांगतर्पणंकुर्यात् ॥ अत्रप्राचीनप्रयोगेषु मृत्तिकास्नानोत्तरंमार्जनाघमर्षणोक्तिर्दश्यते तत्रमूलंमृग्यम् ॥ दशविधस्नानप्रयोगेन क्रांतस्नानत्रयांतेऽघमर्षणम् ॥ ततः सप्तस्नानानीतिकमस्यनियुक्तिकत्वात् ॥ सर्वदशाविधस्नानांतएवाघमर्षणतर्पणादेर्मयूखादावुक्तत्वाच ॥ तर्पणयथा ॥ ब्रह्मादयोयेदेवाः ॥ तान्देवांस्तर्पयामि ॥ भूदेवांस्तर्पयामि ॥ भुवर्दैवांस्त ॥ स्वर्देवांस्त० ॥ भूर्भुवःस्वदेवां० ॥ निवीती ॥ कृष्णद्वैपायनादयोयेऋषयः ॥ तान्ऋषीन० ॥ भूर्ऋषीन० ॥ भुवर्ऋषी० ॥ स्वर्ऋषी० ॥ भूर्भुवःस्व-षी० ॥ प्राची नावीती ॥ सोमःपितृमान्यमोंगिरस्वानग्निष्वात्ताःकव्यवाहनादयोयपितरः ॥ तान्पितॄस्त० ॥ भूःपितृन्० ॥ भुवःपितृन्० ॥ स्वापि तूंस्त० ॥ भूर्भुवःस्वःपिस्त० ॥ ततोयक्ष्मतर्पणादिवासःपरिधानांततिलकंधृत्वाआचम्यदेशकालादिसंकीयविष्णुप्रीत्यर्थप्रायश्चित्ता गविष्णुश्रादसंपत्तयेश्रीविष्णूदेशेनव्यधिकयुग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तामनिष्क्रयीभूतंद्रव्यंदातुमहमुत्सृजे ॥ तच्चतुभ्योत्राह्मणेभ्यः पूजनपूर्वकंद

·शखर..
॥
द्यात् ॥ तेनपापापहामहाविष्णुःप्रीयताम् ॥ ततःप्रायश्चित्तपूर्वांगगोदानंकरिष्यइतिसंकल्प्य ॥ गवामंगोष्वितिगोदानंप्रत्यक्षद्रव्यद्वारावाकु
यात् ॥ देशकालोसंकीर्त्यप्रायश्चित्तपूर्वागहोमंकरिष्ये ॥ तदंगतयास्थंडिलोल्लेखनाद्यग्निप्रतिष्ठापनादिकरिष्ये ॥ विटनामानमपिंप्रतिष्ठा
पयामीत्यंतेध्यात्वाप्रायश्चित्तपूर्वांगहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानंकरिष्ये चक्षुपीआज्यनेत्यतेअग्गिंवायंसूर्यप्रजापतिंचप्रतिदैवतंसप्तविं
शतिसंख्याकाज्याहुतिभिःपृथिवीविष्णुरुद्ब्रह्माणमनिसोमंसवितारंप्रजापतिमग्निस्विष्टकृतं पंचगव्येन शेषेण स्विष्टकृतमग्निमिध्मसन्नहनेन
रुद्रमित्यादि । यद्वा । आज्येनेत्यंतेपापापहमहाविष्णुव्याहृतिभिरष्टोत्तरशतसंख्याऽऽज्याहुतिभिः शेषसमानम् ॥ आज्यसंस्कारकाले पंच
गव्यंकृत्वाआज्यनसहपर्यग्निकुर्यात् ॥ ताम्रादिपाने पलाशादिपत्रपुटेवाताम्रागोमूत्रत्रिपलमष्टमाषवागायत्र्यादायश्वेतगोःशकृत्षो .
डशमापगंधद्वारामित्यादाय पीतगोः क्षीरं कापिलंवा सप्तपलंदादशमाषवा आप्यायस्वेत्यादाय ॥ नीलायाःसप्तपलंदशमाषवा दधिद
थिकाव्णेत्यादाय कृष्णाया घृतमेकपलमष्टमाषवा शुक्रमसिज्योतिरसितेजोसीतिवाघृतंमिमिक्षेइतिवाऽऽदाय यथोक्तगोरभावे गोमात्रस्य
मूत्रादिग्राह्यम् ॥ देवस्यत्वोतिकुशोदकमेकपलंचतुर्माषवाप्रक्षिप्यप्रणवेनयज्ञियकाप्टेनालोड्यप्रणवेनाभिमंत्रयेत् ॥ आज्यपंचगव्यासा
दानादि आज्यभागांत भूःस्वाहाअग्नयइदम् ॥ भुवःस्वाहावायवइदम् ॥ स्वःस्वाहासूर्यायेदम् ॥ भूर्भुवःस्वःस्वाहा प्रजापतयइदम् ॥
इत्याज्यस्यप्रतिदैवतंसप्तविंशतिरित्येवमष्टोत्तरशताहुतीर्तुत्वा ॥ विष्णुपक्षे ॥ भूःस्वाहाविष्णवइदम् ॥ भुवःस्वाहाविष्णवइदुम् ॥ स्वः
स्वाहाविष्णवइदम् ॥ भूर्भुवःस्वःस्वाहाविष्णवइदम् ॥ इतिअष्टोत्तरशताहुतीर्तुत्वा पंचगव्यहोमः ॥ तंतःसाङ्गःसप्तपत्रकशैःपंचगव्यंग
॥५२॥

·। हीत्वा ॥ इरावतधिनुमती स्वाहापृथिव्याइदं ॥१॥ इदं विष्णु विष्णवइदं: ॥ २॥ मानस्तोके रुद्रायेदं ॥ ३ ॥ ब्रह्मजज्ञा नं० ब्रह्मणइदं० ॥४॥ ब्रह्मस्थानेशनोदेवीतिमंत्रणअद्भयइतिकेचित् ॥ अग्नयेस्वाहाअग्नयइदं० ॥ ५॥ सोमायस्वाहासोमायेदं० ॥ ॥६॥ तत्सवितुर्वरेण्यं० सूर्यायेदं ॥७॥ प्रजापतेनत्व०व्याहातिभिर्वा ॥ ८ ॥ ॐस्वाहाप्रजापतयइदं० ॥ ९ ॥ अग्नयेस्विष्टक तेस्वा० अग्नयेस्विष्टकृतइदं ॥ १०॥ इतिदशपंचगव्याहुतीर्तुत्वाकेवलाज्यस्य ॥ यदस्यतिस्विष्टकृतंहुत्वाप्रायश्चित्तहोमशेषसमाप्य ॥ व्रतग्रहणंकरिष्यतिदिजान्पृष्ट्वाकुरुष्वेत्यनुज्ञातः ॥ यत्त्वगस्थिग० प्रणवेनगृहीत्वाप्रणवनैवसर्वपंचगव्यपिबेत् ॥ अशक्तौगोमूत्राद्यल्प ग्राह्यम् ॥ सर्वस्यपेयत्वात् ॥ एतच्चयामादहिनद्यादेस्तीरेनक्षत्रदर्शनकायम् ॥ व्रतंनिशामुखेग्राह्यंबहिस्तारकदर्शनइतिस्मृतः ॥ मुमू पौस्तुगृहादावेवास्मिन्दिनउपवासः अशक्ताहविष्याशनम् ॥ अयंचपंचगव्यस्यदशाहुतिहोमोब्रह्मकूर्चाख्यपंचगव्यपानेसर्वत्रोह्यः ॥ गृहमागत्यप्रातरारभ्यसंकल्पितप्रायश्चित्तंसंकल्पिप्रत्यानायानुसारेणानुष्ठायोत्तरांगानिकुर्यात् ॥ गोनिष्क्रयरजतादिदानपक्षेपंचग व्यप्राशनांतेइदंसाब्देपंचचत्वारिंशत्कृच्छपत्यानायगोनिष्कयीभूतंप्रतिकृच्छंनिष्कतर्घतान्यतमप्रमाणरजतद्रव्यं नानानामगोत्रे भ्योब्राह्मणेभ्योदातुमहमुत्सृजे ॥ इतिद्रव्यदानसंकल्पंकृत्वातदेवद्रव्यविभज्यदत्त्वाचोत्तरांगानिकुर्यात् ॥ आचीणस्यामुकप्रायश्चित्तस्यसांग तार्थमुत्तरांगानिकरिष्ये ॥ तत्रहोमकर्तुस्थंडिलादिकारष्येइतिसंकल्प्यपूर्वदाज्यहोममाव्याहातभिःकृत्वापूर्ववदेवविष्णुश्राद्धंगोदानंचंकु यात् ॥ नात्रपंचगव्यहोमः ॥ अंतेशक्तेनगोभूहेमादिदशदानानिकार्याणि ॥ अशक्ताहिरण्यदानम् ॥ गृह्याग्निसागरेतस्मिन्नेवादनउत्तरांग

·शखर.
।
होमश्चतस्मिन्नेवाग्रौकार्यइत्येतावन्मात्रमुक्तंतत्रतंत्रप्रयोगः पृथक्प्रयोगोवेतिविचारणीयम् ममतुपृथगनिकरणादियुक्तंभाति ॥ कौस्तुभेपू
वोत्तरांगयोरिष्माधानादिस्थालीपाकतंत्रंकृताकृतमित्युक्तम् तत्पक्षआधानांतेऽन्वाधानपरिसमूहनपरिस्तरणपर्युक्षणाज्यपंचगव्यसं
स्कारसुवसमार्गार्चनांतहोमः ॥ होमांतेस्विष्टकृत्सप्तप्रायाश्चित्ताहुतयश्चकृताकृताः ॥॥ परिस्तरणविमोकादिः॥ ॥ इतिकाशीनाथोपाध्या
यविरचितःसार्धान्दादिसर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः ॥ ॥ अथविप्रस्त्रिया:प्रायश्चित्तप्रयोगः ॥ ॥ स्त्रीणांहोम कृताकृतः ॥ करणपक्षविधवायाः
क्षौरांतेपूर्वत्कृत्वाअमंत्रकाणिदशस्नानानि ॥ सधवायास्तुसंकल्पांतदंतधावनंकृत्वातूष्णीदशस्नानानि ॥ वस्त्रपरिधानांतविष्णुश्राद्ध
गोदानेकृत्वाप्रायश्चित्तहोमार्थमाचार्यत्वांवृणे इतिविप्रवृत्वापूर्वद्विपदारासर्वपूर्गिकारायित्वास्वयंपंचगव्यंतूष्णप्रिाश्यमुख्यप्रत्यानाय
द्रव्यं विसृज्योत्तरांगानिकारयेत् होमाभावपक्षेदशविधस्नानतिविष्णुश्रद्धागोदानेकृत्वाविप्रणपंचगव्यंकारयित्वातूष्णीप्राश्यप्रायश्चित्त
द्रव्यसंकल्प्यदत्त्वोत्तरांगविष्णुश्राद्धगोदानदर्शदानानिकुर्यात् ॥ अथशूद्रस्यसंकल्पांतमविकृतंप्राग्वत् ॥ तताक्षौरांतेअमंत्रकदशस्ना
नानिवस्त्रतिलकधारणांतविष्णुश्राद्धगोदानेकृत्वाविप्रद्वारापंचगव्यंकारयित्वास्वयंतूष्णीपिबेत् ॥ शूद्रेणकपिलाया:पंचगव्यानिनपेयानि ॥
नास्यविप्रद्वारापिहोम प्रायश्चित्तद्रव्यंसंकल्प्यदत्त्वाउत्तरांगविष्णुश्राद्धगोदानानिदशदानानिकुर्यात् ॥ इति स्त्रीशूद्रप्रयोगः ॥ अथ
गोवधायकैकपापेप्रायश्चित्तप्रयोगः ॥ पर्षदंप्रदक्षिणाकृत्यसाष्टांगंणमेत् ॥ विप्रैकितेकार्यमित्यादिपृष्टगोपनिष्क्रयसंकल्प्यनिधायम
याऽमुकगोवधः कृतोऽथवापलांडुगूजनादिभक्षणकृतंयद्वाऽमुकस्त्रीगमनंकृतंतत्प्रायश्चित्तमुपदिशंतुभवतः ॥ इतियथापापमुच्चार्यस्पष्टवदेत् ॥
॥
-
॥५३॥

·ततःसर्वेधर्मविवक्तारइत्यादिकानिबंधपूजाऽनुवादकपूजनेकृतेसभ्यानुवादकमुखेनप्रायश्चित्तंकथयेयुः ॥ त्वयाऽमुकगोवध कृतस्तत्प्रायश्चि तंत्रैमासिकवतंसप्तदशप्राजापत्यप्रत्यानायद्वारावासप्तदशगोदानतन्मूल्यदानेनवापूर्वोत्तरांगसहितत्वयाऽऽचरितव्य तेनतवशुद्धिभविष्यती त्यादि ॥ यदा त्वया मत्याऽभ्यासेन पलाडुगूंजनंकुक्कुटमांसंवाभक्षितंतत्प्रायश्चित्तयतिचांद्रायणपुनःसंस्कारसहितंप्राच्यादीच्यांगसहितमाच रणीयंतेनतकशुद्धिभविष्यतीत्यादि ॥ एवमगम्यागमनादावूह्यम् ॥ ततःकादेशकालौसंकीर्त्यपर्षदुपदिष्टंगोवधप्रायश्चित्तत्रैमासिकममुक प्रत्यामायेनप्राच्यादीच्यांगसहितमहमाचरिष्ये ततोवपनदंतधावनदविधनानपूर्वागविष्णुश्राद्धगोदानाज्यहोमपंचगव्यप्राशनांतय थासंकल्पितंमुख्यप्रायश्चित्तंकृत्वोत्तरांगानिकुर्यात् ॥ इदंसामान्यम् ॥ ततोविशेषोक्तंस्वामिमतेगोदानपार्वणश्राद्धादि ॥ एवमभक्ष्यभ क्षणपिपलांडगूंजनकुक्कुटमांसादिभक्षणजनितपातकनिरासार्थपर्षदुपदिष्टं पुनः संस्कारसहितं यतिचांद्रायणममुकप्रत्यानायेन प्राच्योदीच्यांग सहितमाचारिष्ये इतिसंकल्प्यक्षौरादिपंचगव्यप्राशनादिपूर्ववत्कृत्वा चांद्रायणप्रत्यानायपुनरुपनयनंचकृत्वोदीच्यांगानिकुर्यात् एवमगम्यागमनादौद्रष्टव्यम् ॥ रहस्यप्रायश्चित्तंतुनपर्पदुपस्थानसभ्यानुवादकपूजनादिकम् ॥ किन्तुतत्प्रायश्चित्तस्वयमेवज्ञात्वाऽथवाव्या जांतरणकिचित्पृट्वारहस्योक्तंपायाश्चत्तस्वयमवरहसिसंकल्प्यमहच्चेत्क्षारेसाहतमन्यथाशौररहितमाचरेदिति ॥ इतिश्रीमदनंतोपाध्या यसूनुकाशीनाथोपाध्यायविरचितसर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः समाप्तः ॥ ॥७॥ ॥५॥ ॥ ७॥ ॥ ७॥ ॥७॥ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः॥ ॥

·2-
"
इदंपुस्तकं कल्याणनगर्यां श्रीकृष्णदासात्मज-गंगाविष्णोः अध्यक्ष “लक्ष्मीवेंकटेश्वर
मुद्रणालये पंडित--शिवदुलारे वाजपेयीत्यनेन स्वाम्यर्थं मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् । संवत् १९७९शके १८४४।
पुस्तकें मिलनेका ठिकाना-
."
गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास,
लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर " स्टोम् प्रेस,
कल्याण-मुंबई.
खेमराज श्रीकृष्णदास,
" श्रीवेङ्कटेश्वर " स्टीम् प्रेस,
खेतवाडी-मुंबई.

·अत्रेयमभ्यर्थना । Came मवास्माकं मुद्रणालये ऋगायो वेदा उपनिषदो वेदान्तग्रंथा महाभारतादीतिहासाः श्रीमद्भागवतादिमहापुराणो- पपुराणानि धर्मशास्त्र-कर्मकाण्ड-व्याकरण-न्याय-योग-सांख्य-मीमांसादिशास्त्रीयग्रन्थाः, काव्य. नाटक-चम्पू-प्रभृतयो ग्रंथाः, सहस्रनामाद्यनेकस्तोत्रग्रन्थाः, विविधभाषाग्रन्थाश्च सीसकोच- ममहल्लध्वक्षरमनोहरं मुदिता योग्यमूल्येन क्रय्याः सन्ति, तांश्वग्राहका यथापुस्तकसूचीपत्रं मूल्यपणेन प्राप्नुयुः। गंगाविष्णु-श्रीकृष्णदासः-"लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर” स्टीम-मुद्रणालयाध्यक्षः-कल्याण-मुंबईस्था। -

·No text on this page.

·No text on this page.

·1
६
-Mer
R
ande
HE
xn
ॐ ॥ इति प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः समाप्तम् ॥
.
A..
....
१
and
1

·* * - 重 T 士 中 1 中 1 去 主 有 i 1 4 { 中 1 。 香 上 了 了 | 作 * 4 11 产 1 # } 华中 1 广 1 * 5 出 4 4 ? 自 1 了 T } 山