·No text on this page.

·. - بسی भूमिका. re.... स्वस्ति सकलजगदुदयकरणोदितातिशयगुणास्पदीभूतपरम- जिनशासनसरस्सममिवर्धितमव्यजनकमलविकसनवितिमिरगुणकिरण सहस्रमहोऽतिमहावीरसवितरि परिनिर्वृते भगवत्परमर्षिगौतमगणध- रसाक्षाच्छिष्यलोहार्यजम्युविष्णुदेवापराजितगोवर्धनभद्रबाहुविशाख. पौष्ठिलक्षत्रिकार्यजयनामसिद्धार्थधृतिषणबुद्धिलादिगुरुपरम्परीणमहा. पुरुषसन्ततिसमवद्योतितान्वयमद्रबाहुस्वामितत्साक्षाच्छिष्यचन्द्रगुप्ता- न्वये नन्दिगणे मिथ्याष्टियुक्त्याभासतमःपटलविपाटनपटुप्रतिमा. तिशयालंकृता नानाभव्याजखण्डप्रततिविकसनश्रीविधानकभानवो द्वादशविधतपश्चरणकिरणदीप्त्या प्रकाशमानविग्रहाः संसाराम्भोधि- मार्गतरणकरणतायानरतलयेशाः सम्यग्जैनागमार्यान्वितविमलमतयोs नके दिगम्बगचार्याः प्रादुरभूयन् ।। तेपु- सत्सॅयमयोगात्प्राप्तचार- णार्द्धः श्रीपद्मनन्द्याद्यभिधानस्तत्त्वार्थाधिगममोक्षशास्त्रप्रणेता भगवा- नुमास्वात्याचार्यः सकलपदार्थवेदित्वेनाग्रिमा भूमिमलञ्चकार ॥ तथा हि-॥ श्रीमन्मुनीन्द्रोत्तमरत्नवर्गाः । श्रीगौतमाद्याः प्रभवि- प्णवस्ते ॥ तत्राम्बुधौ ससमहर्दियुक्ता-। स्तत्सन्ततौ बोधनिधि- बभूव ॥ १॥ श्रीभद्रः सर्वतो यो हि । भद्रवाहुरिति श्रुतः ।। श्रुतकेवलिनाथेषु । चरमः परमो मुनिः ॥ २ ॥ चन्द्रप्रकाशोज्ज्व- लसान्द्रकीर्तिः । श्रीचन्द्रगुप्तोऽजनि तस्य शिष्यः ॥ यस्य प्रभा- वादनदेवताभि । राराधितः स्वस्य गणो मुनीनाम् ।। तस्यान्वये भूविदिते बभूव । यः पद्मनन्दिप्रथमाभिधान. || श्रीकुन्दकुन्दादि. मुनीश्वराख्यः | सत्संयमादुद्गतचारणद्धिः ॥ ४ ॥ अभूदुमास्वा. तिमुनीश्वरोऽसा-। वाचार्यशब्दोत्तरगृद्भपिन्छः ॥ तदन्वये तत्सह- ·२ भूमिका. शोऽस्ति नान्य-। स्तात्कालिकाशेषपदार्थवेदी॥ ५ ॥ इति सम्प्रा- सचारणर्द्धिरय भगवान्कुन्दकुन्दाचार्यश्चैकदा जैनसिद्धान्तविप- यिणी स्वमनोगता काञ्चनगकामपाकतु श्रीमहत्परमेश्वरचारुचर- णारविन्दद्वन्द्वाराधनार्थ विदेहक्षेत्र चारणार्द्धवलाढाकाशमागेण गत- वान् । गमनसम्भ्रमातस्य हस्तगता मयूरपिच्छिका कापि निःस- त्याधःपतिता। तदानीमाकाशे विहरतः कस्यचिद्गृद्धस्य पिञ्छ गृहीत्वा स्वकार्य निर्वर्त्य अग्रे गतवानिति तस्य गृध्रपिन्छ इत्य- परं नाम सम्प्राप्तमिति कथा वृद्धपरम्परया श्रूयतेऽस्माभिः ॥ उमास्वातिरित्यत्र उमास्वामी इति निर्देशो मुनिवरश्रुतसागरामि- प्रायेण ज्ञायते तत्त्वार्थवृत्तौ श्रुतसागयाँ बहुपु स्थलेषु 'उमा- स्वामिनः उमास्वामिना' इत्यादिपाठदर्शनात् ।। कुन्दकुदाद्य- भिघोऽय भगवानुमास्वातिः स्वजन्मना का भूमि पवित्रीकृतवा- नित्यादिवृत्त नास्माभिर्जायते साधनाभावात् । परं भगवन्महा वीरतीर्थकरनिर्वृतेः सप्तशतवनन्तरमयमाचार्यों भूमिमिमा स्वज- न्मना पवित्रीकृतवानिति वक्तुं शक्यते ॥ अत्र प्रमाणवचनानि निम्नोल्लिखितानि भगवजिनसेनाचार्यप्रणीतमहापुरागे प्रथमपर्वणि लभ्यन्ते- (भगवान्परमर्षिौतमः श्रेणिकं प्रति वक्ति )- अहं सुधनों जम्ब्वाख्यो। निखिलश्रुतधारिण. ॥ क्रमाकैवल्य- मुत्पाद्य । निर्वास्यामस्ततो वयम् ॥ ३९ ॥ त्रयाणामस्मदादीना कालः केवलिनामिह ।। द्वापष्टिवर्षपिण्डः स्याद्भगवनिर्वृतेः परम् ॥१४०॥ ततो यथाक्रम विष्णु-नन्द्रिमित्रोऽपराजतः ॥ गोवर्द्धनो भद्रबाहु-। रित्याचार्या महाधियः ॥ १४१ ॥ चतुर्दश- महाविद्या-। स्थानाना पारगा इमे | पुराण द्योतयिष्यन्ति । कास्न्येन शरदाशतम् ॥ १४२ ॥ विशाखप्रोष्ठिलाचायौँ। क्षत्रियो जयसालयः ।। नागसेनश्च सिद्धार्थो। धृतिपेणस्तथैव च ॥१४॥ , ·३ 4 भूमिका. विजयो बुद्धिमानगड्ग । देवो धर्मादिशब्दतः ॥ सेनश्च दशपूर्वाणा । धारकाः स्युर्यथाक्रमम् ।। १४६ ॥ व्यशीतं शतमन्नाना-1 मेतेपां कालसंग्रहः ।। तदा च कृत्वमेवेदं 1-पुराणं विस्तरिप्यते ॥१४५॥ ततो नक्षत्रनामा च जयपालो महातपाः ॥ पाण्डुश्च ध्रुवसे. नश्च । कंसाचार्य इति क्रमात् ॥ १४६॥ एकादशाङ्गविद्यानां । पारगाः स्युर्मुनीश्वराः ॥ विग द्विशतमन्दाना-1 मेतेषां काल. इप्यते ॥ १४७ ।। तदा पुराणमेतत्तु । पादोनं प्रथयिष्यत ।। भाजना गवतो भूयो । जायेत ज्ञाकनिष्ठता ॥ १४८ ॥ सुभद्रश्च यशोभद्रो । मद्रवाहुमहायशाः ॥ लोहार्यश्चेत्यभी ज्ञेयाः । प्रथमा- शाब्धिपारगाः ॥ १४९ ।। समाना शतमेपा स्यात् । कालोड टादशभिर्युतः ॥ तुर्यो भागः पुराणस्य । तदाऽस्य प्रतनिष्यते१५० उपर्युक्तवचनतश्चरमो मद्रवाहुमहावीराजननिर्वृते. सप्तमे शतकेऽभवदिति निश्चीयते । तस्य प्रशिप्योऽयमुमास्वातिः कदा बभूवेति निर्णेयम् ॥ ख्रिस्तगतकात्पूर्व महावीरशतकं षट्शतवा- पिकमिति प्रसिद्धिर्वर्तते । तत्प्रमाणतया गृहीतं चेदितोऽष्टादश- शतवर्पतः पूर्वमयमुमास्वातिर्वभूवेति निश्चीयते ॥ अनेनार्यजन- निपेव्येण भगवदुमास्त्रातिना मोक्षशास्त्रं व्यरचि ॥ अत्र कर्णा- टभाषानिबद्धतत्त्वार्यवृत्तिप्रस्तावनातश्चेयं “कथा" ज्ञायते साम्प्रतं तत्पुस्तकाभावाद्यथास्मृतमत्रोदाहरिष्यामः- आसीत् किल सौराष्ट्र (गुजराथ ) देशे द्वैपायकनामा कश्चिद्विद्वदग्रेसरो नित्यनैमित्तिकक्रियानुष्ठानपवित्रिवान्तःकरणः श्रा- वकः || कदाचित्स च स्वस्य स्वाध्यायार्थ मोक्षशास्त्र रिरच- यिष्यन् । प्रत्यहमेकं सूत्रं निर्मायैव भुनज्मि नो चेदुपवास एव शरणमिति' नियम विवाय, प्रथमेऽहि प्राथमिकं दर्शनज्ञानचा- रित्राणि मोक्षमार्गः' इत्येवंरूपं सूत्रं विरच्य स्मृतिभ्रंशभयात् ·भूमिका. कचित्स्वगृहस्थस्तम्मेऽलिखत् ।। परेऽहि तस्मिन् श्रावके कार्यान्त- रमनुरुध्य क्वचिदन्यत्र गते सति कश्चित्स्वदेहधारणमात्रावशिष्ट- कार्यः तदर्थ च भ्रामरी वृत्तिमधिष्ठाय प्रतिगृहमटन् मुनिरक- स्माचद्गृहमाजगाम । तदा मुनिदर्शनजनितानन्दरसनिर्भर स्वान्त- रात्मना वोढुमक्षमा अतएवारुनिषेण तमानन्दरसं वहिस्त्यजन्तीव द्वैपायकरमणी सबहुमानं पादोपगृहादिना सत्कृत्य तं मोक्ष- पान्थं मुनि परमश्रद्धयाऽमोजयत् ॥ भोजनानन्तरं तेन मुनिना स्तम्भस्थ तत्सूतं विलोक्य किञ्चिदिव विमृश्य सम्यगिति विशेषणेन संयुज्य तस्मादगृहान्निरगायि । अनन्तरं स श्रावक आगत्य तत्सूलं ' सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः, इत्येवं- विघं दृष्ट्वा केनेदं सूत्रमलकृतमिति मार्या पप्रच्छ । तया तु केनचिन्मुनिना एव कृतमित्युक्ते, स द्वैपायकः तांप्रति पुनः प्रत्याह " स मुनिवरः केदानी गत इति ' तया त्वनेन पथा गत इत्युक्ते तं मुनिश्वरमन्चेष्टुं गृहानिरियाय स आसन्ननिष्ठः श्रावकशिरोमणिः । अथेतस्ततोऽविण्याप्यप्राप्ताभीष्टोऽत एव खिन्न- मना एकं वनमवजगाहे । तत्र च कचिदनेकविधलतागुल्मालि- गितनानाविधमहातरुपरिवृते आसन्नवर्तिजलनिझररमणीये आश्रम- पदे शिलातलपतिकानिपणं अनेकमुनिससेवितचरणसरोरुहं प्रशा- न्तगम्भीराकृति विप्वग्विसारिस्ववपु-तेजसा दिशो भासयन्त मग. वन्तं मुनिप्रवरं पिलोक्य तदीयकान्त्याकृतिविशेषेण स एवाय- मित्यनुमिन्वानः स भव्यः श्रावकः पुरतो गत्वा प्रणम्य तद्द- र्शनाविभूतानन्दाश्रुजलेन पादाववानिज्य तेन मुनिना सादरं विलोकित्तः कृताञ्जलिरतिष्ठत् ॥ अनन्तरमनामयं पृष्ठ. स. स्वोदन्तं तादृशसूत्रविरचनावाधिक निरूप्य " श्रीमद्भिरेवाय मोक्षमार्गप्रका- शकग्रन्थः समापनीयो नामस्मिन् समर्थ इति" तं मुनि पुन:

·भूमिका. पुनः परमादरेण 'व्यनिज्ञपत् ॥ स एव मुनिस्यमुमास्वात्यमिध इत्यवगच्छन्तु कृतघियः ॥ एष तत्त्वार्थसूत्रेषु गन्धहस्तिमहाभाप्यसञ्जकं चतुरशीति- सहस्रलोकपरिमितं भगवत्समन्तभद्राचार्यविरचितं भाष्यं वर्तते इति श्रृणुमः परं न लब्धमस्मामिः कापि । तथा श्रुतसागरी सुबो- घिनी इत्यभिधा अनेक वृत्तयश्च सन्ति । तासु च काश्चिदि- दानीमपि लभ्यन्ते । तास्वपि इयं पूज्यपादाचार्यविरचिता सर्वा- थेसिध्यमिधा वृत्तिरतीव समीचीना सर्वत्र श्रद्धालुश्रावकजन- स्वाध्यायविषयत्वात्सुप्रसिद्धतरा चेति सैवास्माभिर्यथामति संशोध्य विद्यार्थिवृन्दोपयोगार्थ “ दशाध्यायपरिच्छिन्ने तत्त्वार्थ पठिते सति । फलं स्यादुपवासस्य मापितं मुनिपुगवैः " इति फला- भिधायकवाक्यानुमितविधेः प्रतिदिनमवश्यपठनीयत्वात् सधर्मश्रा- द्धजनस्वाध्यायार्थ च मुद्रिता ॥ अयं सर्वार्थसिद्धिवृत्तिकृत् भग- वान् पूज्यपादाचार्याऽपि उपर्युक्तनन्दिगणस्थ एव । अस्यापि प्रथम देवनन्दीति नामासीत् । पश्चादधिगतसकलशास्त्रार्थतत्त्व- स्यास्यैव जिनेन्द्रवुद्धिरिति द्वितीय नाम प्रसिद्ध बभूव । तथा, एतस्य तपोमहिम्ना एतत्पादोदकं सुवर्णत्वेन परिणतं बहुशो पूज्यपाद ' इत्यपरं नामाकारीति कचि- अन्थे दृष्टमस्माभिः ।। अस्यान्वयविपये अग्रेतना श्लोका उपलभ्यन्ते श्रीगृपिच्छमुनिपस्य वलाकपिञ्छः । शिप्योऽजिनष्ट भुव- नत्रयतिकीर्तिः ॥ चारित्रचन्चुराखिलावनिपालमौलि- 1 माला- शिलीमुखविराजितपादपद्मः ॥ १॥ एवं महाचार्थपरम्परायां । स्यात्कारमुद्राङ्किततत्त्वदीपः ॥ भद्रः समन्ताद्गुणतो गणीगः । समन्तभद्रोऽजनि वादिसिंह ॥२॥ ततः ॥ यो देवनन्दिप्रथ- माभिधानो। बुध्या महत्या स जिनेन्द्रवुद्धिः ॥ श्रीपूज्यपादोऽ दृष्ट्वा तदानीन्तनैः ।

·६ भूमिका. जनि देवताभिर्यत्पूजितं पादयुगं यदीयम् ॥ ३ ॥ जैनेन्द्र निज- शब्दभागमतुलं सर्वार्थसिद्धिः परा । सिद्धान्ते निपुणत्वमुद्धक- विता जैनाभिषेकः स्वकः ।। छन्दः सूक्ष्मघिय समाधिशतक स्वास्थ्य यदीय विदा-। माख्यातीह स पूज्यपादमुनिपः पूज्यो मुनीना गणे. ॥४॥ अत्र चरमश्लोके भगवत्पूज्यपादप्रणीता ये ग्रन्थाः संगृ- होनास्तेषु जैनाभिकाख्यो अन्य इदानीं यावन्नास्मामिः कचि- प्राप्तः। यदि स ग्रन्थ सुप्रारब्धवशात्कचिल्लभ्यत तहिं आधु निकाना पञ्चामृताभिषेकवादनिर्णयः सुकर इति मन्यामहे, भगवत्पूज्यपादवचनस्य महीयस्त्वात् ।। तथा चिकित्साशास्त्रेऽपि श्रीमत्पूज्यपादप्रणीतौ द्वौ अन्यौ उपलभ्यते । तयोरेकसिन् चिकित्सा तथाऽन्यस्मिन्नौषधीना धान्याना च गुणनिरूपणं दृश्यते । तेन भगवतश्चिकित्साशास्त्रेऽपि नैपुण्यं विशदं भवति ।। सर्वार्थसिद्धिग्रन्थारम्भे ' मोक्षमार्गस्य नेतारमिति ' श्लोको वर्तते स तु सूत्रकृता भगवदुमास्वातिनैव विरचित इति श्रुत. सागराचार्यस्याभिमतमिति तत्प्रणीतश्रुतसागर्याख्यवृतित. स्पष्टम- वगम्यते । तथापि श्रीमत्पूज्यपादाचार्येणाव्याख्यातत्वादिदं श्लोक. निर्मागं न सूत्रकृतः किंतु सर्वार्थसिद्धिकृत एवेति निर्विवादम् । तथा एतेषां सूत्राणां द्वैपायकप्रश्नोपर्युत्तरत्त्वेन विरचनं तैरे- वाङ्गीक्रियते तथा च उत्तरे वक्तव्ये मध्ये मङ्गलस्याप्रस्तुतत्वा- द्वस्तुनिर्देशस्यापि मङ्गलवेनाङ्गीकृतत्वाञ्चोपरितनः सिद्धान्त एव दाळमामोतीत्यूचं सुधीभिः ॥ आस्मन् दशाध्यायपरिच्छिन्ने तत्त्वार्थसूत्रग्रन्थे भगवता सप्ततत्त्वनिरूपणं सप्रपञ्चं व्यघायि । तत्र प्रथमाध्यायमारभ्य आचतुर्थाध्यायं जीवतत्त्वं, पञ्चमाध्याये क ·भूमिका. पुदलतत्त्वं, पष्टसप्तमयोरालवतत्त्वं, अष्टमे वन्धतत्त्व, नवमे संव- रनिर्जरातत्त्वे, दशमे मोक्षतत्त्वमिति सप्ततत्त्वानि ऊहापोहाभ्या निरूपितानि ॥ एतद्ग्रन्थमुद्रणसमये श्रेष्ठिवरैः मुम्बापुरवासिमिः श्रीमद्धिः हीराचन्दात्मजैर्माणिकचन्देतिसुगृहीतनामधेयरस्मत्साहाय्यार्थमेकं देव नागराक्षरैलिखितं प्राचीनं पुस्तकं प्रेपितं, तत्तु प्रायोऽशुद्धं, तथा अस्मत्सुहृच्चूडामणिमृतैः श्वेतसरोवरा- (श्रवणवेळगुळ)- लङ्कारहीरवरलिजिनदासगास्त्रिाभिरेकं कार्णाटलिप्यलंकृतं सुवो- घटिप्पणीसंवलितं तालपत्रपुस्तक प्राचीन प्रेपितं तत्प्रायःशुद्धं, इत्युभयोरप्युकृपर्ति न कदापि विस्मरिप्यामः ।। तथाऽस्मास्वतिप्रणयिभिर्विपन्नजनानुकम्पाप्रवणैर्महापरोपका- रिमिरकारणमुहृद्भिः अकलूजग्रामवासिमिगाँधीकुलावतंसनाथात्मजरा- मचन्द्रशमशेष्ठिवरैः वारंवारं प्रथमसंस्करणसमये मुद्रणकार्यवि- मापनयनेन यदुपकृतं तद्विषये कार्तव्यं कथमाविष्कर्तव्यमित्येव न जानीमः॥ उपर्युध्दृतमाचार्यवृत्त किञ्चिदिव लभ्यते । यदि च कैश्चित् तवृत्तं सकलमस्मत्सकाशे प्रहीयते तदा तद्पकारान् स्मृत्वा सर्व तन्मुद्रयिप्यामः । अस्मिन् ग्रन्थमुद्रणे कचित्स्खलनं दृश्येत चत्तत् 'गच्छतः स्खलनं न दोषायेति, न्यायमनुस्मृत्य क्षन्तव्य सधर्मभिः कृपालभिरिति सप्रणामं वारवारं सम्प्रार्थ्य विरम्यत इति गम्- शकान्दा १८३९ योमाकीण निटवेकुलोत्पन्नो ब्रह्मसूनु कलापशर्मा शकाग्दा १८३९. वैशाख शुक्ला १५

·No text on this page.

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः .... २ ४ ८ प्रथमोऽध्यायः सूत्राणि पृष्ठाः १ सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः २ तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ३ तन्निसर्गादधिगमाद्वा ४ जीवाजीवासववन्धसंबरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ५ ५ नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः ६ प्रमाण नयैरधिगमः ७ निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः ९ ८ सत्सङ्ख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च १३ ९ मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम् ५५ १० तत्प्रमाणे ५७ ११ आये परोक्षम् १२ प्रत्यक्षमन्यत् પ૬ १३ मति. स्मृतिः सज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् ६१ १४ तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ६१ १५ अवग्रहहाचायधारणा: ६२ १६ वहुवहुविधक्षिप्राऽनिःसृताऽनुक्तध्रवाणा सेतराणाम् ६४ ६५ १८ व्यञ्जनस्यावग्रहः ६६ १९ न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम् ६६ २० श्रुतं मतिपूर्व द्वयनकद्वादशभेदम् ६७ १७ अर्थस्य w w w w w MMSurus9 ur w ·२ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः पृष्ठ GGG ७२ ७३ ७४ सूत्राणि २१ भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणाम् २२ क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणाम् २३ ऋजुविपुलमती मनापर्ययः २४ विशुध्धप्रतिपाताभ्या तद्विशेषः २५ विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमन पर्यययोः २६ मतिश्रुतयोर्निवन्धो द्रव्येप्वसर्वपर्यायेषु २७ रूपिप्ववधे. २८ तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य २९ सर्वद्रव्यपर्यायेपु केवलस्य ३० एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्थ्य. ३१ मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च ३२ सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् ३३ नैगमसंग्रहन्यवहारर्नुसूत्रशब्दसमभिरूदैवम्भूता नयाः इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे प्रथमोऽध्यायः ७४ .... ७५ ভও GG अथ द्वितीयोऽध्यायः ८२ ८३ १ औपशमिकक्षायिको भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्वतत्त्व- मौदयिकपारिणामिको च २ द्विनवाष्टादशैकविंशातित्रिभेदा यथाक्रमम् ३ सम्यक्त्वचारित्रे ४ ज्ञानदर्शनदानलामभोगोपमोगाणि च ५ ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपञ्चमेदाः सम्यक्त्व- चारित्रसयमासँयमाश्च ८४ ८५ ८६ ·तत्त्वार्थमूत्राणामनुक्रमः ३ पृष्ठ ८७ ८८ ८९ ... ८९ ९३ ९३ ९४ मूत्राणि ६ गतिकपायलिङ्गमिथ्यादर्शनाज्ञानासयतासिद्धलक्ष्या- श्चतुश्चतुस्त्र्यककैकपड्भेदाः ७ जीवमव्याभव्यत्वानि च ८ उपयागो लक्षणम् ९.स द्विविधोऽटचनुमैदः १. संसारिणो मुक्ताश्च ११ समनस्कामनस्काः १२ ससारिणबसस्थावरा. १३ पृथिव्यतेजावायुवनस्पतयः स्थावराः १४ द्वीन्द्रियादयन्त्रमाः १५ पञ्चन्द्रियाणि १६ द्विविधानि १७ निर्वृत्त्युपकरण द्रव्येन्द्रियम् १८ लन्ध्युपयोगी मावन्द्रियम् १९ स्पर्शनरसनप्राणचक्षुःश्रोत्राणि २० स्पर्गरसगन्धवर्णशब्दातदर्था. २१ श्रुतमनिन्द्रियस्य २२ वनस्पत्यन्तानामेकम् २३ कृमिपिपीलिकाममरमनुप्यादीनामेकवृद्धानि २४ सन्निनः समनस्काः २५ विग्रहगती कर्मयोगः २६ अनुश्रेणि गतिः २७ अवित्रहा जीवस्य २८ विग्रहवती च ससारिणः प्राकतुर्य; ९५ ९५ ९६ ९६ ९७ . ९८ ९८ ९९ १०० ... ...

·४ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः . v ० सूत्राणि पृष्ठ २९ एकसमयाऽविग्रहा १०२ ३० एक द्वौ बीन्वाऽनाहारकः १०२ ३१ सम्मूछेनगोपपादाजन्म १०२ ३२ सचित्तशीतसवृताः सेतरा मिश्राश्चैकशस्तद्योनयः १०३ ३३ जरायुजाण्डजपोतानां गर्भः १०४ ३४ देवनारकाणामुपपादः १०५ ३५ शेषाणा सम्मूर्छनम् १०५ ३६ औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकामणानि शरीराणि १०५ ३७ परम्परं सूक्ष्मम् १०६ ३८ प्रदेशतोऽसंख्येयगुणं प्राक्तैजसात् ३९ अनन्तगुणे परे १०७ ४० अप्रतिघाते १०७ ४१ अनादिसम्बन्धे च १०७ ४२ सर्वस्य १०८ ४३ तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्म्यः १०८ ४४ निरुपभोगमन्त्यम् १०८ ४५ गर्भसम्मूर्छनजमाद्यम् १०९ ४६ औपपादिकं वैक्रियिकम् १०९ ४७ लब्धिप्रत्यय च ११० ४८ तैजसमपि ४९ शुभ विशुद्धमव्याघाति चाहारक प्रमत्तसॅयतस्यैव ११० ५० नारकसम्मछिनो नपुंसकानि ५१ न देवाः १११ ५२ शेषास्त्रिवेदाः १११ १ 0 .

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठ ५३ औपपादिकचरमोत्तमदेहासंख्येयवर्षायुषोनपवायुषः ११२ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षगास्त्र द्वितीयोऽध्यायः अथ तृतीयोऽध्यायः १ रत्नशर्करावालकापङ्कधूमतमोमहातमःप्रभा भूमयो घनाम्वुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः .... '११३ २ तासु त्रिंशत्पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रिपञ्चनिकनरकशत- सहस्राणि पञ्च चैव यथाक्रमम् ११४ ३ नारका नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः ११५ ४ परस्परोदीरितदुःखाः ११६ ५ संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राकतुर्थ्याः १२६ ६ तेप्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिशत्सागरोपमा सत्त्वानां पर स्थितिः ११७ ७ जम्बुद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः .... ११८ ८ द्विद्धिर्विष्कम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः ११८ ९ तन्मध्ये मेरुनाभित्तो योजनशतसहस्रविष्कम्मो जम्वुदीपः ११९ १० भरतहमवतहाविदेहरम्यकहरण्यवतैरावतवःक्षेत्राणि ११९ ११ तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमवन्निषधनील- रुक्मिशिखरिणो वर्षधरपर्वताः १२ हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः १२० १३ मणिविचित्रपाची उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः १२१ १४ पझमहापद्मतिगिंछकेसरिमहापुण्डरीकपुण्डरीका हूदा- स्तेषामपुरि १२१ ....

·६ तयारीमत्राणान्नुक्रमः .. .... सूत्राणि पृष्ठं १५ प्रथनो योजनसहनायनन्दद्धविप्नन्मा द्रः १६ दशगेजनावगाहः १२१ १७ तन्मध्ये योजनं पुन्करन् १८ ताहिगुणद्विगुणा हृदाः पुष्कगणिच १२२ १९ तन्निवासिन्य देव्यः श्रीहावृतित्रान्बुिद्धिलक्ष्य पत्त्योपमन्यितयः ससाननिणरयकाः १२२ २० गङ्गासिन्दुरोहिद्रोहितान्याहारिरिचान्तासीवासीवादा- नारीनग्बान्तानुवाप्यचूलारजारचोदा. सरित- स्वन्नध्यगाः १२२ २१ याद्वयोः पूवीः पूर्वगाः १२३ २२ शेषास्त्वपरगाः १३३ २३ चतुर्दशनदीसहनपरिहता गामिन्त्रादयो नः... १२४ २४ भरतः पइिविंशपञ्चरोजनयन्तिारः पटनेन- विशतिमागा योजनन्य २५ तद्विगुणद्विगुणविम्वारा वर्षवरवर्गविहान्ताः १२५ २६ उत्तरा दक्षिणतुल्यः २७ भरतरावनगद्धिहाती पडलनयान्यनुल्लवितपि- पीभ्यान् १२५ २८ ताभ्यामपरा नृमयोऽवस्थितः २९ एकद्वित्रिपक्ष्योपन्थिनगे हैनवानहारिखदेव- कुरवतः २२६ ३० तथोडराः १२७ ३१ विदहेषु सख्येयकालाः १२७ ३२ भरतस्य विष्कमो नन्दीपस्य नववियनमानः १२८ ·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः मूत्राणि पृष्ठं ३३ द्विर्धातकीखण्डे १२८ ३४ पुष्कराद्ध च ३५ प्रामानुपोत्तरान्मनुप्याः १३० ३६ आर्या म्लेच्छाश्च ३७ भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्न देवकुरुत्तरकुरुभ्यः १३१ ३८ नृस्थिती परापरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहते १३२ ३९ तिर्यग्योनिजानां च १३३ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षगास्त्रे तृतीयोऽध्यायः अथ चतुर्थोऽध्यायः १ देवाश्चतुर्णिकायाः १३४ २ आदितस्त्रिपु पीतान्तलेश्याः ३ दशाप्टपञ्चद्वादयविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ४ इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिपदात्मरक्षलोकपालानीक. प्रकीर्णकाभियोग्यकिल्विपिकाश्चैकगः १३५ ५ त्रायस्त्रिंशल्लोकपालवा व्यन्तरज्योतिप्काः १३६ ६ पूर्वयोहीन्द्राः १३६ ७ कायप्रविचारा आ ऐशानात् ८ शेपाः स्पर्शरूपमन्दमनःविचाराः १३७ ९ परेऽप्रविचाराः १३८ १० भवनवासिनोऽमुरनागविद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनियोदधि- द्वीपदिक्कुमाराः १३८ ११ व्यन्तराः किन्नरकिम्पुरुषमहोरगगन्धर्वयक्षराक्षसभूत पिशाचाः १३९ ·८ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः पृष्ठ सूत्राणि १२ ज्योतिप्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकर्णिकतारकाश्च १३९ १३ मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके १४० १४ तत्कृतः कालविभागः १४० १५ बहिरवस्थिताः १४१ १६ वैमानिकाः १४१ १७ कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च १८ उपर्युपरि १४२ १९ सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोचरलान्तवकापि- ठशुक्रमहाशुक्रशतारसहलारेप्वानतप्राणतयोरारणा- च्युतयोर्नवसु अवेयकेषु विजयवैजयन्तजयन्तापरा- जितेपु सर्वार्थसिद्धौ च १४२ २० स्थितिप्रभावमुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधिविषयतोऽ धिकाः १४३ २१ गतिजातिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीना. २२ पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषपु १४४ २३ प्राग्वेयकेभ्यः कल्पाः २. ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः २५ सारस्वतादित्यवन्ह्यरुणगर्दतोयतुषितान्यावाधारिष्टश्च १४६ २६ विजयादिषु द्विचरमाः २७ औपपादिकमनुष्येभ्यः शेपास्तिर्यग्य नयः स्थितिरसुर- नागसुपर्णद्वीपशेषाणाम् । १४७ २८ सागरोपमनिपल्योपमार्द्धनिमिता २९ सौधर्मशानयोः सागरोपमे अधिक ११८ ३० सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त ४५ १४५ .

·1 तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः e. सूत्राणि पृष्ठ ३१ त्रिसप्तनवैकाढत्रयोदशपञ्चदशभिरधिकानि तु ३२ आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेन नवम् अवेयकेपु विजयादिपु सर्वार्थसिद्धीच ११९ ३३ अपरा पत्योपममधिकम् १५० ३४ परतःपरतः पूर्वापूर्वाऽनन्तरा १५० ३५. नारकाणां च द्वितीयादिपु १५० ३६ दशवर्पसहस्राणि प्रथमायाम् १५१ ३७ भवनेषु च १५१ ३८ व्यन्तराणा च ३९ परा पल्योपममधिकम् १५१ ४० ज्योतिप्काणां च १५१ ४१ तदष्टभागोऽपरा १५२ ४२ लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेपाम् १५२ इति तत्त्वार्थधिगमे मोक्षशास्त्रे चतुर्थोऽध्यायः .... १५१ .... अथ पञ्चमोऽध्यायः १ अजीवकाया धर्माधर्माकागपुद्गलाः २ द्रव्याणि ३ जीवाश्च ४ नित्यावस्थितान्यरूपाणि ५ रूपिणः पुद्गलाः ६ आ आकागादेकद्रव्याणि १५२ १५३ १५१ १५५ १५५ १५६ ६ ·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः पृष्ठं सूत्राणि ७ निष्क्रियाणि च ८ असह्वयेयाः प्रदेशा धर्माधर्मेकजीवानाम् ९ आकाशस्यानन्ताः १० संख्येयाऽसख्येयाश्च पुद्गलानाम् ११ नाणोः १२ लोकाकारोऽवगाहः १३ धर्माधर्मयोः कृत्ले १४ एकप्रदशोदिषु भाज्यः पुद्गलानाम् १५ असंख्येयभागादिषु जीवानाम् १६ प्रदेशसहारविसभ्यिा प्रदीपवत् १७ गतिस्थित्युपग्रही धर्माधर्मयोरुपकारः १८ आकाशस्यावगाहः १९ शरीरवाड्मनःप्राणापानाः पुद्गलानाम् २० सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च २१ परस्परोपग्रहो जीवानाम् २२ वर्तनापरिणामक्रियाः परत्वापरत्वे च कालस्य २३ स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः २४ शब्दवन्धसोक्षम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमलायाऽऽतपो- द्योतवन्तश्च २५ अणवः स्कन्धाश्च २६ भेदसवातेभ्य उत्पद्यन्ते २७ भेदादणुः २८ भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः २९ सद्व्यलक्षणम् १५६ १५७ १५८ १५८ १५९ १५९ १६० १६० १६१ १६२ १६२ १६३ १६४ ... .... . १६७ १६८ १६९ १७२ १७२ १७३ १७३ १७३ . १ ·११ नत्त्वार्थमूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि ३० उत्पादन्ययत्रौव्ययुक्तं सत् ३१ तावाऽव्ययं नित्यम् ३२ अर्पितानर्पितसिद्धः ३३ लिग्घनत्वाइन्धः ३१ न जघन्यगुणानाम् ३५ गुणसाम्ये सदृशानाम् ३६ ब्यधिकादिगुणाना तु ३७ बन्धेऽधिको पारिणामिको च ३८ गुणपर्यायवद्व्यम् ३९ कालच ४० सोऽनन्तसमयः ४१ द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः १२ तद्वावः परिणामः इति तत्वार्थाधिगमे मोक्षगास्त्रे पञ्चमोऽध्यायः पृष्ठं १७४ १७४ १७५ १७६ १७७ १७७ १७७ १७८ १७९ १८० १८१ १८२ १८२ .... .... अथ षष्ठोऽध्यायः १ कायवाझ्मनःकर्म योगः १८३ २ स आनवः ३ शुमः पुणस्याशुभः पापस्य १८४ ४ सकपायाकपाययोः साम्परायिकर्यापथयोः १८१ ५ इन्द्रियकपायात्रतक्रियाः पञ्चचतुःपंचपंचविंशतिसङ्ख्याः पूर्वस्य भेदाः ·१२ तत्त्वार्थमूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठं • ६ तीव्रम दन्नाताज्ञातभावाविकरणवीर्यविशेषभ्यस्तद्विशेषः १८६ ७ अविकरण जीवाऽजीवाः १८७ ८ आद्य सरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुनत- कपायविशैपेस्विस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः १८७ ९ निर्वर्तनानिपेबसयोगनिसर्गा द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः परम् १८८ १० तत्पदापनियमात्सर्यान्तरायासाढनोपघाता ज्ञानदर्श- नावरणयोः १८९ ११ दुःखगोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोमयस्थान्य. सद्वेद्यस्य १२ नूतत्रत्यनुकम्पाटानसरागसॅयमादियोगः शान्तिः गौचमिति सद्वेद्यस्य १३ केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य १९२ १४ कपायोदयात्तीत्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य १९३ १५ वहारम्भपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः १९३ १६ माया तैर्वग्योनस्य १९४ १७ अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुपस्य १९४ १८ स्वभावमार्दवञ्च १९ निश्शीलत्रतत्र च सर्वेषाम् १९४ २. सरागसयमसॅयमासॅयमाकामनिर्जराबालतपासि देवस्य १९५ २१ सम्यक्त्व च १९५ २२ योगवक्रता विसवादनं चाशुभस्य नाम्न १९५ २३ तद्विपरीतं शुभस्य १९६ ... १९४ ।

·तत्त्वारसूत्राणामनुक्रम. १३ पृष्टं सूत्राणि २४ दर्शनविशुद्धिर्विनयापन्नता शीलवतेप्वनतिचारोऽभी- क्ष्णज्ञानोपयोगसवग गक्तितस्त्यागतपसी साधुसमा- धियात्रत्त्यकरणमईदाचार्यवहुश्रुतप्रवचनभक्तिगव श्यकापरिहाणिर्गिप्रभावना प्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थकरत्वस्थ २५ परात्मनिन्दाप्रशंसं सदनद्गुणोच्छादनोद्वावने च नीच- गोत्रस्य २६ तद्विपर्ययो नाचवृत्त्यनु-कौ चोत्तरस्य २७ विघ्नकरणमन्तरायम्य १९६ १९७ १९७ १९८ इति तत्त्वार्थाधिगम मोक्षशास्त्रे पष्ठोऽध्यायः अथ तमोऽध्यायः २०० २०१ १ हिंसाऽनृतस्तेयाऽब्रमपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम् २ देशसर्वतोऽणुमहती ३ तत्स्थर्यार्थ भावनाः पञ्चपञ्च ४ वामनोगुप्तीर्यादाननिःणपमित्यालोकितपानभोज- नानि पञ्च ५ क्रोधलोभभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनुवांचिभाषणं च पञ्च ६ शून्यागारविमोचितावास रोपरोधाकरणमैक्षशुद्धिसद्ध- सविसंवादा. पञ्च २०१ २०१ ·१४ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः वा : सूत्राणि पृष्ठं ७ स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहरागनिरीक्षणपूर्वरतानुस्मरण- वृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः पंच २०२ ८ मनोज्ञामनोजेन्द्रियविषयरागद्वेपवर्जनानि पञ्च २०२ ९ हिंसादिग्विहामुत्रापायावद्यदर्शनम् २०२ १. दुःखमेव वा २०३ ११ मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थानि च सत्त्वगुणाधिक- क्लिश्यमानाविनयेपु २०४ १२ जगत्कायस्वभावौ संवेगवैराग्यार्थम्.... २०१ १३ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा २०५ १४ असदभिधानमनृतम् २०६ १५ अदत्तादान स्तेयम् २०६ १६ मैथुनमब्रह्म २०७ १७ मूर्छा परिग्रहः २०७ १८ निश्शल्यो व्रती २०८ १९ अगार्यनगारश्च २०९ २० अणुव्रतोऽगारी २०९ २१ दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकप्रोपधोपवासोपभोगप- रिमाणातिथिसॅविभागवतसम्पन्नश्च २१० २२ मारणान्तिकी सल्लखना जोपिता २३ शङ्काकाहाविचिसित्सान्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः २१३ २४ व्रतशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रमम् २१४ २५ बन्धवधच्छेदातिभारारोपणानपानानरोधाः २१४ २६ मिथ्योपदेशरहोऽभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहार- साकारमन्त्रमेदाः २१४ : ... ...

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः १५ .... सूत्राणि पृष्ठं २७ स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिक- मानोन्मानमतिरूपकव्यवहारा: २१५ २८ परविवाहकरणेत्वारकापारगृहीताऽपरिगृहीतागमना- नङ्गक्रीडाकामतीव्राभिनिवेशाः २१५ २९ क्षेलवास्तुहिरण्यसुवर्णघनघाधान्यदासीदासकुप्यप्रमा- णातिक्रमाः २१६ ३० ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यन्तराधानानि .... ३१ आनयनप्रेप्यप्रयोगशद्वरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः २१७ ३२ कन्दर्पकोत्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणोपभोगपरिमो- गानर्थक्यानि २१७ ३३ योगदुप्पणिधानानादग्स्मृत्यनुपस्थानानि २१७ ३४ अप्रत्यवेक्षिवाप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोपक्रमणाना- दरस्मृत्यनुपस्थानानि ३५ सचित्तसम्बन्धसम्मिथामिषवदुःपकाहाराः २१८ ३६ सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेशमात्सर्यकालातिक्रमाः २१८ ३७ जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुबन्धनिदानानि ... २१८ ३८ अनुग्रहार्थ स्वस्यातिसौ दानम् २१९ ३९ विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तद्विशेपः २१९ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः ... अथ अष्टमोऽध्यायः १ मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगा बन्धहेतव. २२० २ सकपायत्वानीवः कर्मणो योग्यान्पुद्गलानादत्ते स बन्धः २२१ ·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठं ३ प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशास्ताद्विधयः २२३ १ आयो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगो- त्रान्तराया. २२३ ५ पञ्चनवद्वयष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंगविपञ्चभेदा यथाक्रमम् २२४ ६ मतिश्रुताधिमनःपर्ययकेवलानाम् २२४ ७ चक्षुरचक्षुग्वधिकेवलाना निद्रानिहानिद्राप्रचलाप्रचला- प्रचलास्त्यानगृद्धयश्च २२५ ८ सदसवेद्य २२६ ९ दर्शनचारित्रमोहनीयाकपायकपायवदनीयाख्यातिद्वि- नवपोडगभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकपाय- कपायौ हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सास्त्रीपुन्नपु- सकवेदा अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्नानसंज्व- लनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः २२६ १० नारकतैर्यग्योनमानुपद्वैवानि २२८ ११ गतिजातिशरीराझोपाशनिर्माणवन्धनसङ्घातसंस्थानस- हननस्पर्शरसगन्धवर्णानुपूर्व्यागुरुलधूपघातपरघाता- तपोद्योतोच्छ्वासविहायोगतयः प्रत्येकशरीरत्रससुभ- गसुस्वरशुभसूक्ष्मपर्याप्तिस्थिरादेययशःकीर्तिसतराणि तीर्थकरत्व च २२८ १२ उच्चैन चैश्च २३१ १३ दानलाभभोगोपभोगवीर्याणाम् २३१ :

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः १७ ... सूत्राणि पृष्ठं १४ आदितस्तिसृणामन्तरायस्य च त्रिंगत्सागरोपमकोटी- कोट्यः परा स्थितिः २३२ १५ सप्ततिमहिनीयस्य .. २३२ १६ विशतिर्नामगोत्रयोः २३२ १७ त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः २३२ २८ अपरा द्वादशमुहूर्ता वेदनीयस्य २३३ १९ नामगोलयोरप्टौ २३३ २० शेपाणामन्तर्मुहूर्ता २३३ २१ विपाकोऽनुमवः २३३ २२ स यथानाम २३४ २३' ततश्च निर्जरा २३४ २४ नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेपात्सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाह- स्थिताः सर्वा मप्रदेशेष्वनन्तानन्तप्रदेशाः २३५ २५ सद्वेधशुभायुर्नामगोलाणि पुण्यम् २३६ २६ अतोऽन्यत्पापम् २३७ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रेऽष्टमोऽध्यायः ... .... .... अथ नवमोऽध्यायः १ आस्रवनिरोधः सवरः २ स गुप्तिसमितिवर्मानुप्रेक्षापरिपहजयचारित्रः ३ तपसा निर्जरा च ४ सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ५ ईमापैपणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः २३७ २३९ २४० २४० २४१ ·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः . सूत्राणि पृष्ठं ६ उत्तमक्षमामार्दवावगौचसत्यसयमतपत्त्यागाकिञ्च- न्यब्रह्मचर्याणि धर्मः २४१ ७ अनित्यागरणसंसारकत्वान्यत्वाशुच्यानवसवरनिर्जरालो. कबोधिदुर्लमधर्मस्वाख्यातत्त्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः .... २४२ ८ मार्गाच्यवननिर्जरार्थ परिपोढन्याः परिपहा: २४६ ९ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंगमनकनारन्यारतिवीचर्यानिपद्या- शय्याक्रोशवधयाचनालामरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपु- रस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि २४७ १० सूक्ष्-मसाम्परायछद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश २५२ ११ एकादश जिने २५३ १२ बादरसाम्पराये सर्वे २५३ १३ ज्ञानावरणे प्रजाज्ञाने २५४ १४ दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालामो २५४ १५ चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कार- पुरस्काराः २५४ १६ वेदनीये शेपाः २५५ १७ एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकान्न विंगते: २५५ १८ सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसाम्प- राययथाख्यातमिति चारित्रम् २५५ १९ अनशनावमोदर्यवृतिपरिसङ्घयानरसपरित्यागविविफ- शय्यासनकायक्लेशा चाह्यं तपः २५६ २० प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्यस्वाध्यायन्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम् २५७ २१ नवचतुर्दशपञ्चद्विमेदा यथाक्रम प्रारध्यानात् २५७ २२ आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्छेदपरि- हारोपस्थापनाः २५८ ...

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रम १९ २५८ .... .... सूत्राणि पृष्ठं २३ ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः २५८ २४ आचार्योपाध्यायतपस्विगैक्षग्लानगणकुलसङ्घसाधुमनो- ज्ञानाम् २५ वाचनाप्रच्छनाऽनुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेगाः २५९ २६ वाह्याभ्यन्तरोपध्योः २५९ २७ उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधोध्यानमान्तर्मुहुर्तात् २६० २८ आरोद्रधर्म्यशुक्लानि २६० २९ परे मोक्षहेतू २६१ ३० आर्तममनोज्ञस्य सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगायस्मृतिसमन्वाहारः२६१ ३१ विपरीतं मनोज्ञस्य २६१ ३२ वेदनायाश्च २६१ ३३ निदान च २६२ ३४ तदविरतदेशविरतप्रमत्तसँयतानाम् २६२ ३५ हिंसाऽनृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः२६२ ३६ आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम् २६३ ३७ शुक्ले चाये पूर्वविदः २६४ ३८ परे केवलिन. २६४ ३९ पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रिया- निवर्तानि २६४ ४. ध्येकयोगकाययोगायोगानाम् २६४ ११ एकाश्रये सवितर्कविचारे पूर्व २६५ ४२ अविचारं द्वितीयम् २६५ श्रुतम् २६५ १४ विचारोऽर्थव्यजनयोगसक्रान्तिः २६५ .... ... ४३ वितर्कः ·१. ܀ २०.. वत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठ ४५ सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोप- शमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसं- ख्येयगुणनिर्जराः २६७ ४६ पुलाकवकुशकुशीलनिग्रेन्थलातका निर्ग्रन्थाः २६८ ४७ सॅयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिङ्गलेश्योपपादस्थानविकल्पतः साध्याः २६९ 1... इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे नवमोऽध्यायः अथ दशमोऽध्यायः १ मोहक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच केवलम्.... २७१ २ बन्धहेत्वभावनिर्जराभ्या कृत्वकर्मविप्रमोक्षोमोक्ष. २७२ ३ औपशमिकादिभव्यत्वाना च ४ अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः २७४ ५ तदनन्तरमूवं गच्छत्यालोकान्तात् २७४ ६ पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वाइन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच्च २७५ ७ आविद्धकुलालचक्रवद्व्यपगतलेपालावुवदेरण्डबीजबद- निशिखावश्च .. २७५ ८ धार्मस्तिकायाभावात् २७६ ९ क्षेत्रकालगतिलिङ्गनीर्थचारित्रप्रत्येकवुद्धबोधितज्ञानाव- गाहनान्तरसङ्ख्याल्पबहुत्वतः साध्याः २७६ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे दशमोऽध्यायः ·तद्गुणलब्धये ॐ नम' परमात्मने वीतरागाय अथ श्रीपूज्यपादापरनामदेवनन्द्याचार्यविरचिता तत्त्वार्थवृत्तिः सर्वार्थसिद्धिः ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ मोक्षमार्गस्य नेतारं । भेत्तारं कर्मभूभृताम् ॥ ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां। वन्दे ॥१॥ कश्चिद्भव्यः प्रत्यामन्ननिष्ठ, प्रजावान म्वहितमुपलिप्युर्विविक्ते परमरम्ये भव्यसत्त्वविश्रामाम्पढे कचिदाश्रमपढे मुनिपरिषण्मध्ये मन्निपण्णं मूर्तमिव मोक्षमार्गमवाग्विसर्ग वपुपा निरूपयन्त युक्त्या- गमकुगल परहितप्रतिपादनककार्यमार्यनिपेत्य निर्ग्रन्थाचार्यवर्यमुपसद्य सविनय परिपृच्छति म्म | भगवन, किं नु खलु आत्मने हित स्यादिति ॥ म आह माम इति । स एव पुन.प्रत्याह- किं म्वरूपोऽमौ मोक्ष कश्चाम्य प्राप्त्युपाय इति ॥ आचार्य आह-निरवोपनिराकृतकर्ममलकलङ्कस्यागरीग्म्यात्मनोऽचिन्त्यखा- भाविकज्ञानादिगुणमन्यायाधमुग्यमात्यन्तिकमवस्थान्तर मोक्ष इति ।। तम्यात्यन्तपरोक्षत्वाच्छअम्था प्रवादिनम्तीर्थकरम्मन्यास्तम्य म्वरूप- मम्पृशन्तीभिर्वाग्भिर्युक्त्याभासनिबन्धनाभिग्न्यथा परिकल्पयन्ति 'चैत. न्य पुरुपम्य स्वरूप, तच्च नेयाकारपरिच्छेदपराङ्मुखमिति' तत्सद- प्यमदेव, निराकारत्वात् खरविपाणवत् ॥ बुध्यादिवेगेषिकगुणो- १ साक्ष्य । २ बद्धिमुखदु खेन्छादेवप्रयानधर्माधर्ममस्काग । एपामत्यन्न- क्षये मोक्षमाद वो पिक । - --- ·२ सर्वार्थसिद्धि %3D च्छेढ पुरुषम्य मोक्ष इति च । तदपि परिकल्पनममदेव विशेषलक्षण- शून्यस्यावस्तुत्वात् ॥ प्रदीपनिर्वाणकल्पमात्मनिर्वाणमिति च । तस्य खरविषाणवत्कल्पना तैरेवौहत्य निरूपिता । इत्येवमादि ॥ तस्य स्वरूपमनवद्यमुत्तरत्र वक्ष्याम तत्प्राप्युपाय प्रत्यपि ते विसवदन्ते- 'ज्ञानादेव चारित्रनिरपेक्षात्तत्प्राप्ति , श्रद्धानमा- नादेव वा ज्ञाननिरपेक्षाच्चारित्रमालादेवेति च । व्याध्यभिभूतस्य तद्विनिवृत्त्युपायभूतभेपजविषयव्यस्तनानादिसाधनत्वाभाववत् ॥ एवं व्यस्त ज्ञानादि मोक्षप्राप्युपायो न भवति । किं तर्हि तत्रितय समुदितमित्याह- सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ॥ १॥ सम्यगित्यव्युत्पन्न गन्दो व्युत्पन्नो वा । अञ्चते. कौ सम- ञ्चतीति सम्यगिति । अस्यार्थः प्रगसा । स प्रत्येक परिस- माप्यते । सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान सम्यक्चारित्रमिति । एतेषा खरूप लक्षणतो विधानतश्च पुरस्ताद्विस्तरेण निर्देक्ष्याम ॥ उद्देश- मात्र त्विटमुच्यते । पढार्थाना याथात्म्यप्रतिपत्तिविषयश्रद्धान- सग्रहार्थ दर्शनस्य सम्यग्विशेषणम् । येन येन प्रकारेण जीवादयः पदार्था व्यवस्थिताम्तेन तेनावगमः सम्यग्ज्ञानम् । अनध्यवसाय- सयविपर्ययनिवृत्त्यर्थं सम्यग्विशेषणम् । समारकारणनिवृत्तिं प्रत्या- गूर्णस्य ज्ञानवत कर्मादाननिमित्तक्रियोपरम. सम्यक्चारित्रम् । अज्ञानपूर्वकाचरणनिवृत्त्यर्थ सम्यग्विशेषणम् ॥ स्वय पश्यति ४ अन्त। १ बुद्वयादय एव जीवस्त्र विशेपलक्षणानि । तदभावे लक्ष्यस्य सुतराम भावसिद्धे । २ चंद्धा । ३ गत्यन्तरामावात । ५ सम्य- ग्दर्शनस्य त्वनन्तरमेव । ज्ञानस्यापि प्रथमाध्याये एव नवमसूत्रात् प्रभृति । चारित्रस्य च सप्तमनवमाध्याययोर्मध्ये । ६ एले त्रयो मिथ्याज्ञानरूपा यत तत एव च मोक्षसावने नोपयुज्यन्ते । ७ उद्यतस्य । ८ कर्तृसाधनमेतत् ।

·प्रथमाऽध्याय. ३ वा दृश्यतेऽनेनेति दृष्टिमात्र वा दर्शनम् ॥ जानाति ज्ञायतेऽनेन ज्ञप्तिमात्र वा ज्ञानम् ॥ चरति चर्यतेऽनेन चरणमात्र चारित्रम् ॥ नन्वेव स एव कर्ता स एव करणमित्यायातम् । तच्च विरुद्धम् । सत्य, म्बपरिणामपरिणामिनोभेदविवक्षाया तथा ऽभिधानात् । यथाऽग्निर्दहतीन्धनं दाहपरिणामेन ॥ उक्त कर्ता- दिभि. साधनभाव पर्यायपर्यायिणारेकत्वानेकत्ल प्रत्यनेकान्तोप- पत्तौ स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यविवक्षोपपत्तरेकस्मिन्नप्यर्थं न विरुध्यत । अग्नौ दहनादिक्रियायाः कत्रीढिसाधनभाववत् ॥ ज्ञानग्रहण- मादौ न्याय्य, दर्शनम्य तत्पूर्वकत्वात् अल्पाच्तरत्वाच नैतद्युक्त, युगपदुत्पत्ते ॥ यदाऽस्य दर्गनमोहस्योपगमात्क्षयात्क्ष- योपशमाद्वा आत्मा सम्यग्दर्शनपर्यायेणाविर्भवति, तदैव तस्य मत्यज्ञानश्रुताजाननिवृत्तिपूर्वक मतिज्ञान श्रुतनान चाविर्भवति । घनपटलविगमे सवितु. प्रतापप्रकागाभिव्यक्तिवत् ॥ अल्पाच्तराद- भ्यर्हित पूर्व निपतति । कथमभ्यहितत्वं ज्ञानस्य सम्यग्य- पदेगहेतुत्वात ॥ चारित्रात्पूर्व ज्ञान प्रयुक्त, तत्पूर्वकत्वाचारित्रस्य । सर्वकर्मविप्रमोक्षा मोक्षं तत्प्राप्युपायो मार्ग । मार्ग इति चैक- वचननिर्देश समस्तस्य मार्गभावनापनार्थ तन व्यस्तस्य मार्गत्वनिवृत्ति कृता भवति । अतः सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान सम्यक्चारित्रमित्येतत्रितय समुदित मोक्षस्य साक्षान्मार्गों वेदितव्य.॥ 7 . ४ साधन १ करणे । २ भावे । ३ अभेदयतोऽपि भेदेन कयनात् । भाव साधनता। ५ तदा मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयोरभावो भत्रति सम्यकच ते उत्प- येते इति नास्ति भाव । तहि? ते एव मिथ्यामतियुते सम्यक्त्वन विपरिण- मेते इति । ज्ञानस्य प्रादुर्भावस्तु सदा ज्ञानावरणक्षयोपशमकारणक एव अत एव श्रत मतिपूर्वमित्यत्र वश्यते यत् सम्यक्त्रम्य नदपक्षलादिति ६ दर्शनस्य तत्पूर्वकत्वात प्रथमहेतुं निरम्य द्वितीयहेतु दृपयन्ति । कमस्य मिद्धि।

·सर्वार्थसिद्धि तत्रादावुद्दिष्टम्य सम्यग्दर्शनम्य लक्षणनिंदगार्थमिदमुच्यते ॥ तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ॥ २ तत्वशन्दो भावसामान्यवाची । कथम् ' तदिति सर्वनाम- पढम् । सर्वनाम च सामान्ये वर्तते । तम्य भावम्तत्त्वम् ।। तम्य कम्य' योऽर्थों यथावस्थितम्तथा तम्य भवनमित्यर्थ ॥ अर्यत इत्यथा निश्चीयत इत्यर्थ । तत्त्वनार्थम्तत्त्वार्थ ॥ अथवा भावेन भाववतोऽभिधान तदव्यतिरेकात् । तत्त्वमेवार्थम्तत्त्वार्थ । तत्त्वार्थम्य श्रद्धान तत्त्वार्थश्रद्धान सम्यग्दर्शन प्रत्येनव्यम तत्त्वार्थश्च वक्ष्यमाणो जीवादि ॥ दृशेरालोकार्थत्वात् नार्थगतिपिपद्यते'। धातॄनामनेकार्थत्वावदोष । प्रसिद्धार्थत्याग कुत इति चेन्मोक्षमार्गप्रकरणात् ॥ तत्त्वार्थश्रद्धान परिणामो मोक्षम्य साधन युज्यते भव्यजीवविपयत्वात् आलोकम्तु चक्षुरादिनिमित्त सर्वससारिजीवसाधारणत्वान्न मोक्ष- मार्गों युक्त ॥ अर्थश्रद्धानमिति चेत्सर्वार्थग्रहणप्रसङ्ग तत्त्वश्रद्धानमिति चेद्भावमात्रप्रमङ्ग । सत्ताद्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादि तत्त्वमिति कैश्चित्कल्प्यत इति ॥ तत्त्वमेकत्त्वमिति वा सर्वेक्य- ग्रहणप्रसङ्ग | पुरुप पवेद सर्वमित्यादि कैश्चित्कल्प्यत इति । तस्मादन्यभिचारार्थमुभयोरुपादानम् ॥ तत् . द्विविध सराग- वीतरागविषयभेदात् ॥ प्रशमसवेगानुकम्पास्तिक्याद्यभिव्यक्तिलक्षण प्रथमम् । आत्मविशुद्धिमावमितरत् ॥ ह्यात्म- %3D १ सर्वेषा नाम ( भवितुमर्हति) सर्वनाम इत्यन्वर्याकरणात् । २ इति '' शब्दस्य सिद्धि.। ३ इति 'अर्थ ' शब्दम्य वाच्यार्यो भवति । ४ अत्र नन्त्रित्याशङ्कार्थक शब्दोभ्याहार्य । कोषिक । ६ कैश्चिदिति पूर्वस्य संवन्धः । ते च वैवासा वेदान्तिन पूर्वोक्तस्येव स्पष्टीकरणम् । ' इति पूर्वविवरणस्य स्पष्टीकरणम् ।

·, क्षय प्रथमोऽध्याय अथै तत्सम्यग्दानं जीवाठिपदार्थविषय कथमुत्पद्यत इत्यत आह- ॥ तन्निसर्गादधिगमाहा ॥ ३ ॥ निसर्ग म्वभाव इत्यर्थ । अधिगमाऽर्थावबोध । नया- हंतुलन निर्देश ॥ कम्या क्रियाया । का च क्रिया । उन्पयन इत्यव्याद्वियन, मोपम्कारवान् मृत्राणाम् ॥ तदन- त्यम्यग्दर्शन निसर्गादधिगमावोत्पद्यत इति ॥ अत्राह- निय- गज सम्यग्दर्शनाधिगम म्याद्वा न बा। यद्यम्ति, यद्यम्ति, तदपि अधिगमजमव. नान्नम्म् । अथ नाम्ति कथमनवबुद्ध- तत्त्वम्यार्थश्रद्धानमिति ? नैप दाय उभयत्र सम्यग्दर्शन अन्तग्नी तुम्तुल्या दर्शनमाहस्योपशम क्षयोपशमा वा । नम्मिन्मति यहाह्यापदगाहत प्रादुर्भवति ननर्गि- कम । यत्पगपशपूर्वक जीवाद्यधिगमनिमित्त म्यात् तद्वत्तरम् । इत्यनयारय भेद ॥ तद्रग्रहण किमर्थम् १ अनन्तरनिगार्थम् । अनन्तर सम्यग्दर्शन तदित्यनेन प्रतिनिर्दिश्यत । इतग्था मोक्ष- मागांऽपि प्रकृतम्तस्यामिसम्बन्ध म्यात् ॥ ननु च अनन्त- रम्य विधिर्वा भवनि प्रतिषधी वा-' इत्यनन्तरम्य सम्यग्दर्शनम्य ग्रहण मिद्धमिति चन्न प्रत्यासत्त प्रधान वलीय' इति मोक्षमार्ग एव सम्बध्यत । तम्मात्तद्वचन क्रियते ॥ तत्त्वार्थश्रद्धान सम्यग्दर्शनमित्युक्तम् । अथ कि तत्त्वमित्यत हटमा ॥ जीवाजीवास्तववन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ॥४॥ तल चतनालक्षणो जीव । मा च नानादिभवादनकथा मिद्यत । तद्विपर्ययलक्षणोऽजीव । शुभाशुभकर्मागमद्वाररूप आस्रव । आन्मकर्मणारन्याऽन्यप्रदेशानुप्रबंशात्मको बन्धः । .

·६ सर्वार्थसिद्धि आस्रवनिरोधलक्षण मंवर । एकंदशकमसंजयलक्षणा निर्जग ! कृत्लकर्मविप्रयोगलक्षणो माक्ष | एपा प्रपञ्च उत्तग्त्र वध्यते ।। सर्वस्य फलम्यात्माधीनत्वादानी जीवग्रहणम् । तहपकारार्थत्वा- तदनन्तरमजीवाभिधानम् । नभयविषयत्वात्तदनन्नग्मानवग्रहणम् । तत्पूर्वकत्वात्तदनन्तर बन्धाभिधानम् । मंवृतम्य बन्धाभावात्त- प्रत्यनीकप्रतिपत्त्यर्थ नदनन्तर मवरवचनम । मवर मनि निर्ज- गेपपत्तेस्तदन्तिक निर्जगवचनम् । अन्त प्राप्यन्वान्माक्षम्यान्ने वचनम् ॥ इह पुण्यपापग्रहण च कर्तव्य. नत्र पढाथा इन्यन्य- रप्युक्तत्वात ॥ न कर्तव्य तयारानव वन्ये चान्नभावात ॥ यद्येवमानवादिग्रहणमनर्थक जीवाजीवयाग्न्तर्भावात ॥ नान- र्थकम् । इह मोक्ष प्रकृत । माऽवश्यं निद्रष्टव्य । ससारपूर्वक । ममाग्म्य प्रधानहेतुगन्नवा बन्धश्च । मोक्षम्य प्रधानहेतु मवर्ग निर्जग च । अत प्रधानहेतुइतुमत्फलनिद- नार्थत्वान्पृथगुपदेश कृत. ॥ दृश्यत हि मामान्यऽन्तन- म्यापि विशेपम्य यथोपयोग पृथगुपादानं प्रयोजनार्थम् । अत्रिया आयाता मुरखमोऽपीति ॥ तत्त्वान्दो भाववाचीन्युक्त । स कथ जीवादिभिव्यवचन सामानाधिकरण्य प्रतिपद्यत? अव्यतिरकात्तभावाध्यारोपाच मामानाधिकरण्यं भवति । उपयोग एवात्मति ॥ यद्यब नत्तलिङ्गमदग्न्यानुवृत्ति प्राप्नोति । विशेषणविगप्यसम्बन्ध मत्यपि गळयक्तिव्यपक्षया उपाचलिङ्गम- दख्याव्यतिक्रमो न भवति ॥ अय क्रम आदिमूत्रेऽपि योग्य ॥ यथा १ क्रमेण आद्यचतुग्ध्याला जावसंबन्ध , पञ्चमेऽजीव , पठसतनवोरात्रवः, अटमे वन्चो नवमे सवरे निर्जरा च दशमेश्चय नोन इति सप्तनवं वणित- २ कुन्दकुन्दा,। माते ।

·प्रथमोऽध्याय ७ एबमपामुहिष्टाना सम्यग्दर्शनाडीना जीवाढीना च मंत्र्यवहा- रविशपव्यभिचानिवृत्त्यर्थमाह---- ॥ नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः॥ ५ ॥ अतदगुणे वस्तुनि मव्यवहागर्थ पुरुषांकागन्नियुज्यमान मंत्रा- कर्म नाम | काठपुम्नचित्रकर्माननिक्षेपादिषु मोऽयमिनि स्थाप्य- माना स्थापना । गुणद्रीप्यत गुणान्द्रोप्यनीति वा व्यंम । वर्तमानतत्पर्यायापलक्षित द्रव्य भाव ॥ नद्यथा नामजीव. स्थापनाजीवा व्यजीवो भावनीव इति चतुर्थी जीवशनार्थी न्यम्यते ॥ जीवनगुणमनपथ्य यम्य कम्यचिन्नाम क्रियमाणं नाम- जीव ॥ अक्षनिक्षपादिपु जीव इति वा मनुप्यजीव इति वा व्यवस्थाप्यमान स्थापनाजीव ॥ द्रव्यजीवा द्विविध. । आगमद्रव्यजीव नाआगमद्रव्यजीवश्चति ॥ जीवप्राभूत- नायी मनुष्यजीवप्राभृतज्ञायी वा अनुपयुक्त आत्मा आगम- द्रव्यजीवः ॥ नोआगमद्रव्यजीवस्त्रधा व्यवतिष्ठते । नायक- शरीर-भावि-तद्व्यतिरिक्तभदात् । नत्र ज्ञातुर्यच्छरीर त्रिकाल- गोचर तज नायकगर्गरम् । सामान्यापेक्षया नोआगमभावि- जीबा नाम्ति जीवनमामान्यम्य मदाऽपि विद्यमानत्वात् । विपापक्षया त्वम्ति गत्यन्तरे जीवा व्यवस्थितो मनुप्यभवप्राप्ति प्रत्याभिमुखो मनुप्यभाविजीव ॥ तद्यनिरिक्त कर्मनाकर्मविकल्प || भावजीचा द्विविध | आगममावर्जीवा नोआगमभावजीवश्चेति । तत्र जीवप्रामृतविषयोपयोगाविष्टो मनुयजीवप्राभृतविषयोपयोगयुक्तो वा आत्मा आगमभावजीव । जीवनरायण मनुष्यजीवत्व- तत्र १ हटान् ॥ . गुणगुणान्य त गत प्राप्तमिनि व्यामित्यप्यधिक पाठ पुस्तकान्तर दृश्यते ॥ : औदारिकवाकीयकाहारकारीरत्रयस्य पट्पर्याप्तीना च औग्यपुगन्दानामादानं नोकरें।

·सर्वार्थासद्धि स किमर्थ ? N पर्यायेण वा समाविष्ट आत्मा नोआगमभावजीव ॥ एवमि- तरेपामपि पदार्थानामजीवादीना नामादिनिक्षेपविधिनियोज्य । अप्रकृतनिराकरणाय प्रकृतनिरूपणाय च । निक्षे- पविधिना नामशब्दार्थ प्रस्तीर्यते ॥ तच्छन्नग्रहण किमर्थम् ? सर्वसङ्ग्रहार्थम् । अमति हि तच्छन्द सम्यग्दर्शनादीना प्रधा- नानामेव न्यासेनाभिसम्बन्ध म्यात तद्विपयभावेनोपगृहीतानाम- प्रधानाना जीवादीना न स्यात् । तच्छन्नग्रहणे पुन क्रिय- माणे मति सामर्थ्यात्प्रधानानामप्रधानाना च ग्रहण मिद्ध भवति ।। एवं नामादिभि प्रम्तीर्णानामधिकृताना तत्त्वाधिगम. कुत इत्यत इदमुच्यते ॥ प्रमाणनयैरधिगमः ॥ ६॥ . ॥ नामादिनिक्षेपविधिनोपक्षिप्ताना जीवादीना तत्त्व प्रमाणभ्यो नयैश्चाधिगम्यते ॥ प्रमाणनया वध्यमाणलक्षणविकल्पा । तत्र प्रमाण द्विविध स्वार्थ परार्थ च । तत्र म्वार्थ प्रमाण श्रुतवय॑म् । श्रुत पुन स्वार्थ भवति परार्थ च ॥ ज्ञाना- स्मक म्वार्थ वचनात्मक परार्थम् ॥ तद्विक्ल्पा नया अत्राह नयगन्दम्य अल्पाच्तरत्वात्पूर्वनिपात प्राप्नोति । नैष दोष । अभ्यर्हितत्वात्प्रमाणम्य तत्पूर्वनिपान । अभ्यस्तित्व च सर्वतो वलीय । कुतोऽभ्यहितत्वम् । नयप्ररूपणप्रभवयो- नित्वात् ॥ एव ह्युक्त. प्रगृह्य · प्रमाणत. परिणतिविगेपाढर्थाव- धारण. नय इति । सकलविषयत्वाच्च प्रमाणम्य ॥ तथा चोक्त । ' सकलादेश प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीन इति " ॥ नयो द्विविध । द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिकश्च । पर्यायार्थिकनयेन पर्यायतत्त्वमधिगन्तव्यम् । इतरेषा नामस्थापनाद्रव्याणा द्रव्यार्थि- ·प्रथमोऽध्यायः कनयेन, सामान्यात्मकत्वात् ।। द्रव्यमर्थः प्रयोजनमभ्येत्यसौ द्रव्या- र्थिकः । पर्यायोऽर्थः प्रयोजनमस्येत्यसौ पर्यायाथिकः ॥ तत्सर्व समुदितं प्रमाणेनाधिगन्तव्यम् ।। एवं प्रमाणनयैरधिगताना जीवाटीना पुनरप्यधिगमोपायान्तर- प्रदर्शनार्थमाह- निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः॥७॥ निर्देशः स्वरूपाभिधानम् । स्वामित्वमाधिपत्यम् । साधन- मुत्पत्तिनिमित्तम् । अधिकरणमधिष्ठानम् । स्थितिः कालपरि- च्छेदः । विधान प्रकारः ॥ [१] तत्र सम्यग्दर्शनं किमिति प्रभे तत्त्वार्थश्रद्धानमिति निर्देगो नामादिर्वा || [ २ ] सम्यग्दर्शन कस्येत्युक्ते, सामान्येन जीवस्य ॥ विशेषेण- गत्य- नुवादेन नरकगता सर्वासु पृथिवीषु नारकाणा पर्याप्तकानामौ- पगमिक क्षायोपगामक चास्ति । प्रथमाया पृथिव्या पर्या- तापर्याप्तकाना क्षायिक क्षायोपशामिक चास्ति ॥ तिर्यग्गतौ तिरश्चां पर्याप्तकानामौपगमिकमस्ति । क्षायिक क्षायोपशामिक १ नामस्थापनाद्रव्यभावा वा निर्दश उच्यते इत्यर्थ ॥ २ सामान्येन सम्यग्दर्शनस्य स्वामी जीवो भवतीति स्वामित्वमुच्यते । ३ विशेषेण तु चतुर्दशमार्गणानुवादेन स्वामित्वमुच्यते ॥ ४ अव श्लोका ॥ प्रयमाया त्रितयं स्यात्पर्याप्ताना द्वय नदितरेपाम । अशमनमितरास्वपि वा क्षयज पर्याप्तकाना तु ॥ १ ॥ पर्याप्ताना वितयं द्वयं तिरथाम शान्तमितरेपाम् । क्षायिकवज्यं द्वितयं पर्याप्त स्वेव तत्स्त्रीपु ॥ २ ॥ नृणा पर्याप्ताना त्रयमितरेपा द्वय तु शमवज्यम । अयमपि नारीपु स्यात्प- याप्तास्व नान्यासु ॥३॥ पर्याप्तापर्याप्तकदेवेषु त्रिनयमस्ति सम्यक्त्वम् । देवप्वाल्पजेपु पर्याप्त वक्षयजमेव ॥ ४ ॥ क्षायित्मावरतहाष्टप्रभृतिषु सम्भ- वति वेदकं तु पुन । अस्त्य रमादकान्तेवापशम चोपशान्तान्तम ॥ ५ ॥ इत्य- प्यधिक: पाठ पुस्तकान्तरे विद्यते ।

·१० सर्वार्थसिद्धि. च पर्याप्तापर्याप्तकानामास्ति ॥ तिरश्चीना क्षायिक नास्ति । कुत इत्युक्ते मनुष्य कर्मभूमिज एव दर्शनमोहक्षपणप्रारम्भको भवति । क्षपणप्रारम्भकालात्पूर्व तिर्यक्षु वद्धायुप्कोऽपि उत्कृष्टभोगभृमिति- र्यक्पुरुषेप्वेवोत्पद्यते । न तिर्यक्लीषु । द्रव्यवेदस्त्रीणा तासा क्षायिकासम्भवात् ॥ एव तिरश्चामप्यपर्याप्तकाना क्षायोपथमिक ज्ञेयम् । न पर्याप्तकानाम् ॥ औपगमिक क्षायोपगमिक च पर्याप्तिकानामेव नापर्याप्तिकानाम् ॥ मनुप्यगतौ मनुष्याणा पर्या- तापर्याप्तकाना क्षायिक क्षायोपशामिक चास्ति । औपगमिक पर्या- प्तकानामेव नापर्याप्तकानाम् ॥ मानुपीणा त्रितयमप्यन्ति पर्याप्ति- कानामेव नापर्याप्तिकानाम् । क्षायिक पुनर्भाववेदेनैव ॥ देव- गतौ सामान्येन देवाना पर्याप्तापर्याप्तकाना त्रितयमप्यन्ति । औपशमिकमपर्याप्तकाना कथमिति चेच्चारित्रमोहोपगमेन सह मृतान्प्रति ॥ विशेषण विशेषेण भवनवासिव्यन्तरज्योतिप्काणा देवाना देवीनां च सौधर्मशानकल्पवामिनीना च क्षायिक नाम्ति तेषा पर्याप्तकानामौपशमिक क्षायोपगामिक चास्ति ॥ १ ॥ इन्द्रियानुवादेन पञ्चेन्द्रियाणा सजिना त्रितयमप्यस्ति, नेतरपाम्।।२।। कायानुवादेन लसकायिकाना त्रितयमप्यन्ति, नेतरेषाम् ॥३॥ योगानुवाढेन त्रयाणा योगिना त्रितयमप्यस्ति । अयोगिना क्षायिकमेव ॥ ४ ॥ वेदानुवादेन त्रिवेढाना त्रितयमप्यस्ति । अपगतवेदानामौपशामिक क्षायिक चाम्ति ॥ ५ ॥ कपाया- नुवादेन चतुष्कषायाणा त्रितयमप्यस्ति । अकपायाणामापयमिक क्षायिक चास्ति ॥ ६ ॥ ज्ञानानुवादेन आभिनिवोधिक श्रुतावधिमन पर्ययज्ञानिना त्रितयमप्यस्ति । केवलज्ञानिना क्षायिकमेव ।। ७ ।। सयमानुवादेन सामायिकच्छेदोपस्थापनसयतानां त्रितयमप्यस्ति । परिहारविशुद्धिसयतानामौपशामिक नास्ति । इतरत् द्वितयमप्यस्ति ।

·प्रथमोऽध्यायः
११
सूक्ष्मसाम्पराययथाख्यातसंयतानामौपगमिक क्षायिक चास्ति ।
सयतासंयतानां च त्रितयमप्यन्ति ॥ ८ ॥ दर्शनानुवादेन
चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनावधि निनां त्रितयमप्यस्ति । केवलदर्श-
निनां क्षायिकमेव ॥ ९ ॥ लेग्यानुवादेन पड्लेश्याना त्रित-
यमप्यस्ति । अलेश्याना क्षायिकमेव ॥ १० ॥ भव्यानुवादेन
भव्याना त्रितयमप्यस्ति, नाभव्यानाम् ॥ ११ ॥ सम्यक्त्वानुवादेन
यत्र यत्सम्यग्दर्शन तत्र तदेव ज्ञेयम् ॥ १२ ॥ संज्ञानुवादेन
सजिना त्रितयमप्यस्ति । नासज्ञिनाम् । तदभयव्यपदेशरहि-
ताना क्षायिकमेव ॥ १३ ॥ आहारानुवादेन आहारकाणा त्रित-
यमप्यस्ति । अनाहारकाणां छद्मस्थाना त्रितयमप्यस्ति ।। केवलिना
समुद्घातगताना भायिकमेव ॥ १४ ॥ [३] साधन द्विविधम्-
आभ्यन्तरं वाह्य च ॥ आभ्यन्तर दर्शनमोहस्योपशम. क्षयः क्षयो-
पशमो वा । बाह्य नारकाणां प्राक्चतुर्थ्याः सम्यग्दर्शनस्य साधन
केपाञ्चिजातिस्मरण केपाञ्चिद्धर्मश्रवण केषाञ्चिद्वेदनाभिभव. ॥
चतुर्थीमारभ्य आ सप्तम्या नारकाणा जातिस्मरण वेदनाभिभवश्च ॥
तिरश्चा केपाञ्चिज्जातिम्मरण केपाश्चिद्धर्मश्रवण केषाश्चिन्जिनबि-
म्वदर्शनम् ॥ मनुष्याणामपि तथैव ॥ देवाना केषाचिज्जाति-
स्मरण केपाञ्चिद्धर्मश्रवण केपाञ्चिजिनमहिमदर्शन केपाञ्चिद्देवद्धि-
दर्शनम् ॥ एव प्रागानतात् ॥ आनतप्राणतारणाच्युतदेवाना
देवद्धिदर्शन मुक्त्वाऽन्यत्रितयमप्यस्ति । नवग्रैवेयकवासिना केपा-
चिजातिस्मरण केपाश्चिद्धर्मश्रवणम् ॥ अनुदिशानुत्तरविमानवा-
सिनामिय कल्पना न सम्भवति । प्रागेव गृहीतसम्यक्त्वाना
..
१ धर्मश्रीतजातिस्मृतिमुरद्धिजिनमहिमदर्शनं बाह्यम् ॥ प्रथमदृशोऽग विना
सुरक्षयाऽऽनतादिभुवाम् ॥ १॥ ग्रेवयकिणा पूर्व द्वे सजिनार्चक्षणे नरतिरश्चाम्॥
सरुगभिभवे त्रिपु प्राक् श्वभ्रेवन्येषु सद्वितीया सा ॥२॥

·१२ सर्वार्थसिद्धि तत्रोत्पत्ते ॥ [४] अधिकरण द्विविधम् । जाभ्यन्तर बाह्यं च ॥ आभ्यन्तर स्वन्वामिसम्बन्धाह एवं आत्मा. विवान कार- कप्रवृत्त ॥ बाह्य लोकनाडी । सा कियती । एकरज्जुवि- प्कन्भा चतुर्दगरवायाना ॥ [५] स्थितिगैपगमिकस्य जघन्योत्कृष्टा चान्नमौहर्तिमी । नायिकन्य संमारिणो जघन्या- न्तौहर्तिकी । उत्कृष्टा त्रयस्त्रिात्मागर्गपमाणि मान्नर्मुहुर्ताष्टवर्ष- हीनपूर्वकोटियाधिकानि । मुक्तम्य मादिग्पर्यवसाना । माया- पशमिकस्य जवन्याऽन्तर्मोहर्तिकी । उत्कृष्टा पट्पष्टिसागर्गपमाणि ।। [६] विशन मामान्यादेक सन्यदर्शनम् । द्वित्तय निमर्गजा- धिगमजमेदात् । एद्र महन्यया विकल्या गन्दनः ॥ ग्ल्यया अनन्ताश्च भवन्ति श्रद्धातृश्रद्धातव्यभवात् ॥ एवमय निर्देशादिविधिनिगग्त्रियोजीवाजीगदिपु चागमानुसारण योज- यितव्य ॥ अस- १ मानामार्गसनुद्वनुपरमसूर्याजसझेपान् ॥ विस्ताराना भवमय- परमावादिगाई च ॥ १ ॥ इति दगविधन् ॥ सत्या आर्याया विवरणार्य वृत्तत्रयमाह ॥ तथाहि ॥ उग्धग ॥ आनान्यक्तमुक्त बडुन विरचित वीतरागानयैव । त्यचरन्यप्रपच शिवनन्नपथ पन्नोगान्ते ॥ मार्गध्रद्धा. नमाहु पुत्पवरपुगणोपदेशोपचाना । या तहानागमाधिप्रन्नतिभिरुपदेशादिरा- देशि वृष्टिः ॥ १॥ भाकर्याचारसूत्र मुनिवरगविधे मृवन श्रद्दधान । सुत्तो- ऽसी सूत्रदृष्टिमुरविगमगतेरमार्थस्य बीज ॥ चिजाते पलब्धैरसमगमवद्या- वाजष्टि पदार्थान् । सनद युध्वा रुचिमुपगतवान् साधुनझेपष्टि ॥२॥च श्रुत्वा द्वादगाद् नरुचरिह तं विद्धि विस्तारघाटन । सहता. त्कुितश्चिन्प्रवचनवचनान्यन्तरेणार्थवष्टि ॥ दृष्टि साट्गागवाह्यप्रवचनमवना- होत्थिता चाऽवगाटा। पचल्यालोकिताव रुचिरह परमावादिगाटेति रटा ॥३॥ इति श्रीगुणभदभदन्तनात्मानुशासनप्रारम्भे उक्तम् । एव सदयविका सम्यग्दर्शनप्रस्पकगन्दाना सहयातवान् ।।

·प्रथमाऽध्यायः १३ किमतरव जीवादीनामधिगमा भवति उत अन्योऽप्यधिगमा- पायोऽस्तीति परिपृष्टोऽस्तीत्याह- सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च ॥ ॥ सदित्यस्तित्वनिर्देश । प्रंशसादिपु वर्तमानो नेह गृह्यते । सव्या भेदगणना । क्षेत्र निवामा वर्तमानकालविषय । तदव स्पर्शनं त्रिकालगोचरम् | कालो द्विविधः । मुख्यो व्यावहारिकश्च । तयोरुत्तरत्र निर्णयो वध्यत | अन्तर विरहकाल• । भाव औपगमिकादिलक्षण | अल्पवहुत्वमन्योऽन्यापेक्षया विशेषपति- पत्ति. ॥ एतैश्च सम्यग्दर्शनादीना जीवादीनां चाधिगमा वेदि- तव्यः ॥ ननु च " निर्दयादव सद्ग्रहण सिद्धम् । विधान- ग्रहणात्मग्ल्यागति अधिकग्णग्रहणात्मत्रम्पर्शनावबाध स्थितिग्रहणाकालसड़ग्रह । भावा नामादिपु मइगृहीत एव । पुनरेपा किमर्थ ग्रह्णमिति " ॥ मत्य, सिद्धम् । विनेयाग- यवशात्तत्त्वंदगनाविकल्प ॥ चित्मद्धेपरुचय । अपर नानि- सद्धेपण नातिविस्तरण प्रतिपाद्या ॥ सर्वसत्त्वानुग्रहार्थो हि मता प्रयास इति अविगमाभ्युपायभदोद्देश. कृतः । इतरथा हि " प्रमाणनयरधिगम , इत्यननैव मिद्धत्वादितरपा प्रणमन- थक भ्यान ॥ तत्र जीवद्रव्यमधिकृत्य महाद्यनुयोगद्वौरनिरूपण क्रियत ॥ जीवाश्चतुर्दगमु गुणम्धानपु व्यवस्थिता ॥ १ मिथ्या- दृष्टि. | २ सामाठनसम्यग्दृष्टि । ३ सम्यमिथ्याष्टि. । ४ अमयतसम्यग्दृष्टिः । ५ सयतामयत । ६ प्रमत्तसयत. । १ सा-वचिंतप्रशस्तषु सत्येऽस्तित्वे च मम्मत इति वचनान् ॥ २ नामादयस्त्रयो द्रव्यार्थिकनयविपया । भव पर्यायाथिकनयविषयो यत ।। ३ प्रवेशमार्ग..

·१४ सर्वामिद्धि - ७ अप्रमत्तसयत । ८ अपूर्वकरणस्थान उपशमक क्षपक । ९ अनिवृत्तिवादरसाम्परायम्याने उपगपक क्षपक । १ सूक्ष्मसाम्परायम्थान उपशमक क्षपक । ११ उपगान्तरूपायचीत- रागछद्मस्थ । १२ क्षीणकयायवीनगगमस्य । १३ मयोग- केवली । १४ अयागकवली चति ॥ नपामेव जीवसमामाना निरूपणार्थ चतुर्दगमार्गणास्थानानि जेयानि ॥ गनी-न्द्रिय- काय-योग-चढ-कपाय--ज्ञान-मयम-दर्शन-लश्या--भव्य-सम्यक्त्व -सना-ऽऽहारका इति ॥ तत्र सत्यापणा द्विविधा. मामा- न्यन विगपण च ॥ सामान्यन तावत अग्नि मिन्या- दृष्टि । अम्ति मामादनसम्यग्दृष्टिरित्यवमादि ॥ विगपण गत्यनुवादन नरकगता मर्वानु पृथिवीषु आयानि चत्वारि गुण- म्थानानि सन्ति । तियग्गतो तान्यव मयतासयतम्थानाधिकानि सन्ति । मनुष्यगती चतुर्दशापि सन्ति । देवगतो नारकवत् ॥ इन्द्रियानुवादेन एकद्रियादिषु चतुरिन्द्रियपर्यन्तपु एकमेव मिथ्या- दृष्टिस्थानम् । पञ्चेन्द्रियेषु चतुर्दशापि मन्ति ॥ कायानुवादन पृथिवीकायादिपु वनम्पतिकायान्तेषु एकमेव मिथ्याप्टिम्यानम् ।। त्रमकायेपु चतुर्दगापि सन्ति । योगानुगडेन त्रिपु योगेपु त्रयोदशगुणस्थानानि भवन्ति । तत पर अयोगकवली ॥ वेदानुवादेन त्रियु वढेपु मिथ्यादृष्ट्याद्यनिवृत्तिबाढगन्तानि सन्ति। अपगतवेदेषु अनिवृत्निवाढराद्ययोगकवल्यन्तानि ॥ कपायानुवा- १ जीवा राम्गामते चावति जीवममासा ।। २ चनुशगुरस्थ नेतु वफव्यम् ॥ ३ अत्र अनि रत्तिकरणसवेदमा प्राय ॥ ४ अनावेदभागानि. नायम् ॥ (१) सम्यग्मध्यादृष्टे टिप्पणकारका- भिप्रायेण ज्ञातव्यम् ॥ इत्यप्यधिक पाठ पुस्तकान्तरे दृश्यते ॥ [सम्यइमिथ्यादृटे जानमज्ञानं च केवलं न सम्भवति । तस्याज्ञान प्रया- कारत्वात् । उक्त च " मिस्से णाणत्तियमिस्म अण्गाणत्तियति " तेन ज्ञाना. वृत्तिकरणगुणस्थान ·प्रथमोऽध्यायः १५ यथा- देन क्रोधमानमायामु मिथ्याप्ठ्यादीनि अनिवृत्तिवाढरस्थानान्तानि सन्ति । लाभकपाये तान्येव मूक्ष्मसाम्पगयस्थानाधिकानि । अक- पायः उपशान्तकपायः क्षीणकपाय. सयोगकेवली अयोगकेवली च ॥ ज्ञानानुवादेन मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविमानानेषु मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टिश्चास्ति । (१) आभिनिबोधिकश्रुतावधिज्ञानपु असंयतसम्यग्दृप्ठ्यादीनि क्षीणकपायान्तानि सन्ति । मन.पर्य- यज्ञाने प्रमत्तसयतादयः क्षीणकपायान्ताः सन्ति । केवलजाने सयोगोऽयोगश्च ॥ सयमानुवादन सयता प्रमत्तादयोऽयोगकेव- ल्यन्ता. । सामायिकच्छदोपस्थापनाशुद्धिसंयता. प्रमत्तादयोऽनिवृ- त्तिस्थानान्ताः । परिहारविशुद्धिसयताः प्रमत्ताग्रमत्ताश्च । सश्म- साम्परायशुद्धिसयता एकस्मिन्नेव सूक्ष्मसाम्परायस्थान । ख्यातविहारशुद्धिसयता उपगान्तकपायादयोऽयोगकेवल्यन्ताः । सय- तासयता एकस्मिन्नेव सयतासयतम्थाने । आयेपु चतुर्पु गुणस्थानेषु ॥ दर्शनानुवादेन चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनयोमिथ्या- दृष्ट्यादीनि क्षीणकपायान्तानि सन्ति । अवधिदर्शने असंयतस म्यग्दृष्ट्यादीनि क्षीणकपायान्तानि । केवलदर्शने सयोगकवली अयोगकेवली च ॥ लेग्यानुवादेन कृष्णनीलकपोतलेश्यामु मिथ्या- दृप्ट्यादीनि असयतसम्यग्दृप्यन्तानि सन्ति । तेज पद्मलेग्ययो- मिथ्याप्ठ्यादीनि अग्रमत्तस्थानान्तानि । शुक्ललेल्याया मिथ्यादृष्टया- दीनि मयागकेवल्यन्तानि । अलेल्या अयोगकेवलिन ॥ भव्या- नुवादेन भव्येषु चतुर्दशापि सन्ति । अभव्य आये एव स्थान ॥ सम्यक्त्वानुवादेन क्षायिकसम्यक्त्वे असयतसम्यग्दृप्ट्यादीनि अयो- असयता नवाढ मिश्रस्यानभिधानम् । तस्याज्ञानप्ररूपणायामेवा भधान ज्ञातव्यम् । ज्ञानस्य यथार्थविषयत्वाभावात् ॥ इति श्रुतमागर ॥ ] १ सयोगकेवलिनि औपच रिकी लेश्या।

·,
१६
सर्वार्थसिद्धिः
गकेवल्यन्तानि सन्ति । क्षायोपशमिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्दृ-
प्ट्यादीनि अप्रमत्तान्तानि । औपशमिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्दृ-
प्ट्यादीनि उपशान्तकषायान्तानि । सासादनसम्यग्दृष्टि. सम्यनि-
थ्यादृष्टिमिथ्यादृष्टिश्च स्वे स्वे स्थाने ॥ सज्ञानुवादेन संज्ञिपु
द्वादशगुणस्थानानि क्षीणकपायान्तानि । असजिपु एकमेव मिथ्या-
दृष्टिस्थानम् । तदुभयव्यपदेशरहित. सयोगकेवली अयोगकेवली
च ॥ आहारानुवादेन आहारकेपु मिथ्यादृष्ट्यादीनि सयोग-
केवल्यन्तानि । अनाहारकेपु विग्रहगत्यापन्नेपु त्रीणि गुणस्था-
नानि, मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टिरसयतसम्यग्दृष्टिश्च । समु-
द्घातगत सयोगकेवली अयोगकेवली च । सिद्धा परमेष्ठिन.
अतीतगुणस्थानाः ॥ उक्ता सत्प्ररूपाणा ।।
सङ्ख्याप्ररूपणोच्यते-
सा द्विविधा ॥ सामान्येन तावत् जीवा
मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ता. । सासादनसम्यग्दृष्टयः सम्यमिथ्या-
दृष्टयोऽसंयतसम्यग्दृष्टय. सयतासयताश्च पल्योपमासङ्ख्येयभागप्र-
मिता. ॥ प्रमत्तसयता· कोटीपृथक्त्वसङ्ख्यो । पृथक्त्वमित्यागम-
सज्ञा तिसृणा कोटीनामुपरि नवानामधः ॥ अप्रमत्तसयताः सख्येयाः।
१ तथाहि । द्वितीये गुणस्थाने द्विपञ्चाशद्गुणकोट्य ॥ ५२००००००० ॥
तृतीयगुणस्याने चतुरधिकाः शतके ट्य ॥ १०४००००००० ॥ चतुर्यगुण
शाने सप्तशतकोट्य ॥ ७
७००००००००० ॥ पञ्चमगुणस्थाने त्रयोदशकोय्यः।।
१३००००००० ॥ तथा चोक्तम् ॥ गाया ॥ तेरहकोटी देसे वावण्णा सासणा
मुणेयवा ॥ मिस्मम्मि य तद्गा असजदा सत्तमप्प कोडाओ ॥१॥
२ तथापि प्रमत्तसंयता निर्धारयितुं शक्या । तेन तत्संख्या कथ्यते ।
कोटीपञ्चकं त्रिनवतिलक्षा अष्टानवतिसहस्रा शतद्वय पट् च वेदितव्या
॥ ५९३९८२०६ ॥
३ सा संख्या न ज्ञायते इति चदुच्यते ॥ कोटीद्वय पण्णवतिलक्षा
नवनावतिसहस्त्रा शतमेकमधिकम् ॥ प्रमत्तसयतार्द्धपरिमाणा इत्यर्थ
॥ २९६९९१०० ॥

·प्रथमोऽध्यायः १७ - : चत्वार उपगमका प्रवगेन एका वा द्वौ वात्रया वा । उत्कर्षण चतु:- पञ्चाशत् बकालेन ममुदिता संख्यया ॥ चत्वार क्षपका अयोग- कबलिनश्च प्रवेशेन एको वा हो वा त्यो वा। उत्कर्पणाष्टोत्तरशत- सग्व्या ।म्बकालेन समुदिता सरन्यया ॥ मयोगकवलिन प्रवटोन एका वा द्वौ वा वयो वा । उत्कर्पणाष्टोत्तरशतसव्या । स्वकालन समुदिताः शतमहसूपृथक्त्वसग्न्या ॥ विगपेण गत्यनुवादेन- (१) नरकगता प्रथमाया पृथिव्या नारका मिथ्यादृष्टयोऽसग्न्येया श्रेणय घेतरासख्ययभागप्रमिता ॥ द्वितीयादिप्वा सप्तम्या मिथ्या- दृष्टय. श्रेण्यसग्व्ययभागप्रमिताः । स चासंग्व्येयभाग असं- ख्यया योजनकाट्य । मर्वाग्नु पृथिवीपु सासाटनसम्यग्दृष्टयः सम्यमिय्यादृष्टयोऽसयतसम्यग्दृष्टयश्च पल्योपमासध्ययभागप्रमिता ।। तिर्यग्गतौ तिरश्चा मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ता. । सासाठनसम्यग्दृष्टय. सयतासंयतान्ताः पल्यापमामग्ल्येयभागप्रमिता. ॥ मनुप्यगतो मनुप्या मिथ्यादृष्टयः श्रेण्यसख्येयभागप्रमिता । स चासख्य- यभाग. असल्येया योजनकोट्य । सासादनसम्यग्दृष्टयादय. संयतासंयतान्ता. सख्येयाः । प्रमत्तादीना सामान्योक्ता सख्या ।। देवगतौ दवा मिथ्यादृष्टयोऽसल्येया श्रेणय प्रतरासख्येयभाग- प्रमिता. । सासाठनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टयसंयतसम्यग्दृष्टय. प- ल्योपमासंग्व्येयभागप्रमिता ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन- एकेन्द्रिया मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ता । द्वीन्द्रियास्त्रीन्द्रियाश्चतुरिन्द्रिया अस- १ अपर्वकरणानिवृत्तिकरणसम्ममापरायोपशान्तकपायाश्चति चत्वार ॥ • केयं वाणिरिति चेदुच्यते ॥ सप्तरज्जुकमयी मुक्ताफलमालावदाका शप्रदेशपक्ति श्रेणिरित्युच्यते ॥ मानविशेप इत्यर्थ ॥ ३ प्रतरासरययभागप्रनिता इति यढुक्त स प्रतर क्रियान् भवति? श्रेणिगुणिता अणि प्रतर उच्यते ॥ प्रतगसख्यातमागप्रमितानामसंख्या- ताना येणीना यावन्त प्रदशास्तावन्नस्तत्र नारका इत्यर्थ ॥ - ·१८ सर्वार्थसिद्धि ख्येया श्रेणय प्रतरामख्ययभागप्रमिता । पञ्चेन्द्रियेषु मिय्या- दृष्टयोऽसल्येया श्रेणय प्रतरासग्व्येयभागप्रामिता । सासाचनसन्य- म्हचादयोऽयोगकेवल्यन्ता सामान्याक्तमल्या. ॥ (३) काया- नुवाटेन- पृथिवीकायिका अपकायिकतास्तेज कायिका वायुका- यिका असख्ययलाका । वनम्पतिकायिका अनन्नानन्ता. । तसकायिकसंग्ण पञ्चेन्द्रियवत् ॥ (४) योगानुबाडेन--- मनो- योगिनो वाग्यागिनश्च मिथ्यादृष्टयाऽयंग्यया श्रेणय प्रतग- संख्येयभागप्रमिता । काययोगिषु मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ताः । त्रियोगिना सामादनसम्यग्दृष्टयादय संयतासयतान्ता पन्योपमा- संख्येयमागप्रमिता.। प्रमत्तसयतादय सयोगकेवल्यन्ता संग्व्येया । अयोगकेवलिन सामान्योक्तसङ्ख्या ॥ (५) वेदानुवाडेन- स्त्रीवेदा वढाच मिथ्यादृष्टयोऽयहाख्यया. श्रणय प्रनग- संख्येयमागप्रमिता । नपुमकवेदा मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ता । स्त्रीवेदा नपुंसकवेदाश्च सामाइनमन्यग्दृष्ट्याढय. संयतामयतान्ता सामान्योक्तसंख्या । प्रमत्तमयतादयोऽनिवृत्तिवादरान्ता सस्येया । पुवेदा सासादनसम्यग्दृष्टयादय संयतासयतान्ता सामान्योक्त- संख्या । प्रमत्तसंयतादयोऽनिवृत्तिवाढरान्ता सामान्याक्तसख्या । अपगतवेढा अनिवृत्तिवादरादयोऽयोगकवल्यन्ता. सामान्योक्त- संख्या ॥ (६) कपायानुवादन- क्रोधमानमायालु मिथ्या- दृष्टयादय संयतासयतान्ता. मामान्योत्तसंख्याः । प्रमत्तमंयता- दयोऽनिवृत्तिवानरान्ता. सख्येया । लभकपायाणामुक्त एवं क्रम.। अयं तु विशेष - मूक्ष्मसाम्परायमयताः सामान्योकमख्या । अकपाया उपशान्तकषायादयोऽयोगकेवल्यन्ता सामान्योक्तसख्या ।। (७) ज्ञानानुवाडेन- मत्यज्ञानिन श्रुतानानिनश्च मिथ्यावृष्टि- सासाउनसम्यग्दृष्टयः सामान्याक्तसख्याः। विभज्ञानिनो मिथ्या- ·प्रथमोऽध्याय १९ दृष्टयोऽसत्येयाः श्रेणयः प्रतगमस्येयभागप्रमिता. । सासाढन- सम्यग्दृष्टय पल्योपमासख्ययभागप्रमिता | मतिश्रुतनानिनोऽसयत- सम्यग्दृप्रयादय, क्षीणकपायान्ता सामान्योक्तमत्या । अवधि- ज्ञानिनाऽमयतसम्यग्दृष्टिमयतासंयतान्ता सामान्याक्तमख्या । प्रम- तसंयतादयः क्षीणकपायान्ताः सख्यया । मन पर्ययज्ञानिन प्रम- तसयतादयः क्षीणकपायान्ताः सख्यया । केवलज्ञानिनः सयोगा अयोगाश्च मामान्योक्तसंख्या । (८) सयमानुवादेन- सामा- यिकच्छंदोपस्थापनशुद्धिसयताः प्रमत्तादयोऽनिवृत्तिवादरान्ताः सा- मान्योक्तमख्या । परिहारविशुद्धिसयता प्रमत्ताश्चाप्रमत्ताश्च सख्ये- याः । सूक्ष्ममाम्परायशुद्धिसयता यथारख्यातविहारशुद्धिसयता मय- तासयता असयताश्च सामान्योक्तसख्या ॥ (१) दर्शनानुवा- देन- चक्षुर्दनिनो मिथ्यादृष्टयोऽसख्येयाः श्रेणयः प्रतरासख्ये- यभागप्रमिताः । अचक्षुर्दनिनो मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ता. । उभये च सासादनसम्यग्दृष्टयादयः क्षीणकपायान्ता. सामान्यो- क्तसरया.। अवधिढर्गनिनोऽवधिज्ञानिवत् । केवलदर्शनिनः केव- लज्ञानिवत् ॥ (१०) लेश्यानुवाडेन--- कृष्णनीलकपातलेल्या मिथ्यादृष्टयाढयोऽनयतसम्यग्दृष्टयन्ता सामान्याक्तसंख्याः। तेजः पद्मलण्या मिथ्यादृष्टयादयः सयतामयतान्ता. स्त्रीवदवत् । प्रम- ताप्रमत्तसंयता. सख्यया.। शुक्ललेल्या मिथ्यादृष्ट्यादयः सय- तासंयतान्ताः पल्यापमासस्येयभागप्रमिताः । प्रमत्ताग्रमत्तमयताः सख्ययाः। अपूर्वकरणादयः सयोगकवन्यन्ता अलेश्याश्च सामा- न्योक्तसख्या. ॥ (११) भव्यानुवाडेन- भव्येपु मिथ्यादृष्ट्या- दयोऽयोगकेवल्यन्ताः मामान्याक्तसख्याः। अभव्या अनन्ता. ।। (१२) सम्यक्त्वानुवादेन-- क्षायिकसम्यग्दृष्टिषु असयत- सम्यग्दृष्टयः पल्योपमासंख्येयभागप्रमिता । संयतासंयतादय उप- ·२० सर्वार्थसिद्धि शान्तकषायान्ता सख्येया । चत्वार क्षपका सयोगकेवलिनोऽयोग- केवलिनश्च सामान्योक्तसख्या ! क्षायोपगामिकसम्यग्दृटिपु असयत- सम्यग्दृष्ट्यादयोऽप्रमत्तान्ता सामान्योक्तसख्या । औपगमिकसम्य- ग्दृष्टिपु असयतसम्यग्दृष्टिसयतासयता पल्योपमासस्येयभागप्रमिता.! प्रमत्ताप्रमत्तसयता सख्यया । चत्वार औपशमिका सामान्योक्त- सख्या। सासादनसम्यग्दृष्टय सम्ययिथ्यादृष्टयो मिथ्यादृष्टयश्च सामान्योक्तमख्या ॥ (१३) सज्ञानुवादन- संजिपु मिथ्या- दृष्ट्यादय भीणकपायान्ताश्चक्षुर्दशनिवत् । असज्ञिनो मिथ्यादृष्टया- ऽनन्तानन्ता । तदुभयन्यपदेशरहिता सामान्योक्तसख्या (१४) आहारानुवादेन- आहारकेपु मिथ्यादृप्ठ्यादय मयोगकेव- ल्यन्ता सामान्योक्तसख्या । अनाहारकेपु मिथ्याटिमासादनसम्य- ग्दृष्टयसयतसम्यग्दृष्टय सामान्योक्तसख्या । सयोगकेवलिनः सस्येयाः । अयोगकेवलिन. सामान्योक्तसख्या । सख्या निर्णीता ॥ क्षेत्रमुच्यते- तत् द्विविधम् । सामान्येन विपण च ॥ सामान्येन तावत् मिथ्यादृष्टीना सवलोक ॥ सासादनसम्यग्दृष्ट्या- दीनामयोगकेवल्यन्ताना लोकस्यासख्येयभाग ॥ सयोगकेवलिना १ स्वस्थानखस्थाने वेदनार पायमारणान्निकसमुद्धातेषु उपपादे २ एव १चसु पदेषु सर्चलोको मिथ्याधना क्षेत्रम् ।। २ सास दनस्य असंयतसम्यग्दृष्टेश्य सस्थानस्वस्थानविहारवन् । स्वस्था नवेदनाकपायवैक्रियिकमारणान्तिकोपपादेषु लोकस्यामख्ययभाग क्षेत्रम ।। मिश्रस्य तेष्विव मारणान्तिकोपपादरहितम् । तद्रहितत्व कुत इति चेत्तत्य मारणान्तिकमरणयोरभावात् । तदपि कुत मरणतसमुग्धादो वि य ण मिस्सम्मि' इत्यनेन ' मिस्सा आहारस्सनिस्सा' इत्यादिना च तयोः प्रतिषधान्निश्चीयते ॥ एवं देशसंयतादिषु आगमानुसारेणावबोद्धव्यम् ।। 2 ·प्रथमोऽध्याय. २१ लोकस्यासख्येयभागः समुद्धातेऽसख्यया वो भागाः सर्वलोको वा ॥ विगेपेण-(१) गत्यनुवादेन नरकगतौ सर्वामु पृथिवीपु नार- काणां चतुर्पु गुणस्थानेषु लोकस्यासंख्येयभागः । तिर्यग्गती तिरश्चा मिथ्यादृष्ट्यादिसंयतासंयतान्ताना सामान्योक्त क्षेत्रम् । मनुप्यगतौ मनुष्याणा मिथ्यादृष्ट्याद्ययोगकेवल्यन्ताना लोकस्या- सख्येयभाग । सयोगकेवलिना सामान्योक्त क्षेत्रम् । देवगतौ देवाना सर्वेषां चतुर्पु गुणस्थानेषु लोकस्यासख्येयभागः ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन-~~ एकेन्द्रियाणा क्षेत्र सर्वलोकः। विकलेन्द्रियाणा लोकस्यासख्येयभागः । पञ्चेन्द्रियाणा मनुष्यवत् ॥ (३) काया- नुवाडेन-- पृथिवीकायादिवनस्पतिकायिकान्ताना सर्वलोक । त्रस- कायिकाना पञ्चन्द्रियवत् । (४) योगानुवाटेन-- वाङ्मानसयोगि- ना मिथ्यादृष्ट्यादिसयोगकवल्यन्ताना लोकस्यासख्येयभाग । काय- १ एकस्मिन्काले सम्भवता पूर्वोक्तशतसहसपृथक्त्वमख्याना सयोगकेवलिना खस्थानस्वस्थानविहारवत्स्वस्थानापेक्षया च लोकस्यासख्येयभागाः क्षेत्रम् ॥ असंख्ययभागा इति वचनेन प्रतरसमुद्धात लोकस्यासंख्यातहभागमात्र क्षेत्रमित्युक्त ज्ञेयम् ॥ त्रिलोकमारे ' सत्तासीदी चढुस्सटेत्यादिना' काथ- तेन सर्ववातवलयावरुद्धक्षेत्रेण ( एतावता १.०४१९८७१४८७) सर्वलो- कासंख्यातकभागमात्रेण शनम्य मर्वलोकम्य तरक्षेत्रत्वात् ॥ लोकपूरणापेक्षया सर्वलोक क्षेत्रम् ॥ २ असख्यया वा मागा इति वाशब्देन समुद्धाते असख्येयभागोऽपि परामृष्ट । तेन दण्डकवाटसमुद्धातयोलोकस्यामख्येयभाग क्षेत्रमिसवसेयम ।। तत्र आरोहणावरोहणापेक्षया उत्कर्पग चत्वारिंशत्केवलिन सम्भवन्ति । तथापि क्षेत्र लोकभ्यासकयेयभाग एव । उत्तरत्र सर्वत स्वस्थानादिपदानि यथासम्भव योज्यान ।। ३ भागहारभूतासहयातस्यानकवित्वेन क्षेत्रस्य तारतम्यसद्भावेऽपि लोकस्या- सहयभागत्वाविशपान्मनुष्यत्रदिति वचनम् ।।

·૨૨ सवाथसिद्धि च योगिना मिथ्यादृप्ठ्याढिसयोगकेवल्यन्तानामयोगकेवलिना च सा- मान्योक्त क्षेत्रम् ॥ (५) वेदानुवादन-स्त्रीयुवेदाना मिथ्या- दृप्ट्याघनिवृतिवाडरान्ताना लोकम्यासंख्येयभाग । नयुसकवेदाना मिथ्यादृप्यानिवृत्तिबादरान्तानामपगतवेढाना मामान्योक्तं क्षेत्रम् ।। (६) कपायानुवाढन-- क्रोधमानमायाकपायाणा लोभ- कपायाणा च मिथ्याप्ठ्याद्यनिवृत्तिवादरान्ताना सूक्ष्मसाम्परा- याणामकपायाणा च सामान्योक्त क्षेत्रम् ॥ ( ७ ) ज्ञानानु- वादेन- मत्यजानियुताज्ञानिना मिथ्याष्टिमासादनसम्यग्दृष्टीना सामान्योक्त क्षेत्रम् । विभङ्गजानिना मिथ्याष्टिसासाउनसम्य- दृष्टीना लोकस्यासंख्येयभाग । आभिनिवाधिकश्रुतावधिज्ञानिनाम- सयतसम्यग्दृप्यादीना क्षीणकपायान्ताना मन पर्ययज्ञानिनां च प्रमत्तादीना क्षीणकपायान्ताना केवलज्ञानिना सयोगानामयोगाना च सामान्योक्त क्षेत्रम् ॥ (८) संयमानुवादेन सामायि- कच्छेढोपस्थापनाशुद्धिसँयताना चतुर्णां परिहारविशुद्धिमॅयतानां प्रमत्ताप्रमत्ताना सुक्ष्मसाम्परायशुद्धिसयताना यथारयातविहारगुद्धि- सॅयताना चतुर्णा सॅयतासँयतानामसयताना च चतुर्णा सामान्याक्तं क्षेत्रम् ॥ (९) दर्शनानुवादेन चबुर्दनिना मिथ्यादृप्या- दिक्षीणकषायान्ताना लोकस्यासख्येयभागः । अचक्षुर्दनिना मि- थ्यादृप्ठ्यादिक्षीणकपायान्ताना मामान्योक्तं क्षेत्रम् । अवधिदी- निनामवधिज्ञानिवत् । केवलदर्शनिना केवलज्ञानिवत् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन—कृष्णनीलकापोतलेश्याना मिथ्यादृप्ठ्याद्यसॅयतसम्य- १ वाड्मानपयोगविशिष्ट सयोगवलिनि ममुद्धातासम्भवोऽवगन्तव्य ॥ ओरालं ददुगे क्वाडजुगले य तस्न निस्सो दु॥ परे योगपूरे कम्ने वय होइ फन्मइयम् ।। इत्यनेन तत्र कायद्योगत्यैव कथनात् । काययोगे तु खस्थानसमुद्धातसम्भवो भवति ॥

·प्रथमोऽध्याय. ૨૨ ग्दृष्ट्यन्ताना सामान्योक्त क्षेत्रम् । तेज पद्मलेल्याना मिथ्या- प्ट्याद्यप्रमत्तान्ताना लोकस्यासंख्येयभाग । शुक्ललेझ्याना मिथ्या- दृष्ट्यादिक्षीणकपायान्ताना लोकस्यासख्येयभाग. 1 सयोगकेव- लिनामलेश्याना च सामान्योक्त क्षेत्रम् ॥ (११ ) भव्यानुवादन मन्याना चतुर्दशाना सामान्योक्त क्षेत्रम् । अभव्याना सर्वलोकः ।। (१२) सम्यक्त्वानुवादन- क्षायिकसम्यग्दृष्टीनामसयतसम्यग्दृ- प्ट्याद्ययोगकेवल्यन्ताना बायोपशमिकसम्यग्दृष्टीनामसयतमम्यग्दृ- प्ठ्याद्यप्रमत्तान्तानामोपगमिकसम्यग्दृष्टीनामसयतसम्यग्दृप्ट्याद्युपशा- न्तकपायान्ताना सासाढनसम्यग्दृष्टीना सम्यमिथ्यादृष्टीना च सामा- न्योक्त क्षेत्रम् (१३) सज्ञानुवादेन- सज्ञिना चक्षुर्द- निवत् । असञ्जिना मर्वलोक । तदुभयव्यपदेशरहिताना सामा- न्योक्त क्षेत्रम् ॥ (१४) आहारानुवाटेन- आहारकाणा मिथ्यादृष्ट्यादिक्षीणकपायान्ताना सामान्योक्त क्षेत्रम् । सयोग- केवलिनां लोकस्यासख्येयभागः । अनाहारकाणा मिथ्यादृष्टिसा- सादनसम्यग्दृष्ट्यसॅयतसम्यग्दृप्ट्ययोगकेवलिना सामान्योक्त क्षेत्रम् । सयोगकेवलिना लोकस्यासख्येयभागा सर्वलोको वा ॥ क्षेत्र- निर्णयः कृत ॥ स्पर्शनमुच्यते- च । सामान्येन तद् द्विविधम् । सामान्येन विगेपेण तावत्- मिथ्यादृष्टिभि. सर्वलोक १ ये न सज्ञिनो नाप्यसंज्ञिनस्तपाम् ।। २ समुद्धातरहिनत्वादित्यर्थ ॥ ३ असख्यातयोजनकोट्याकाशप्रदेश परिमाणरज्जुस्तावदुच्यते । तहक्ष- णसमचतुरस्ररज्जुनिचत्वारिशदविकगतत्रयपरिमाणो ले क उच्यते । स लोग मिथ्यादृष्टिभि सर्व स्पृष्ट । इत्युकलक्षणे लोक स्वस्थानविहार परस्थान- विहारो मारणान्तिकपमुद्धातश्च प्राणिभिर्विधीयते ।।

·२४ सर्वार्थसिद्धिः स्पृष्ट । सासार्दनसम्यग्दृष्टिभिर्लोकस्यासख्येयभाग. अष्टौ द्वादश वा चतुर्दशभागा देशोनाः । सम्यमिथ्यादृप्ट्यसॅयतसम्यग्दृष्टिभि- लोकस्यासख्येयभाग: अष्टौ वा चतुर्दशभागा देशोना । सॅय- तासँयतैलॊकस्यासल्येयभाग. पट् चतुर्दशभागा वा देशोना । प्रमत्तसँयतादीनामयोगकेवल्यन्ताना क्षेत्रवत्स्पर्शनम् ॥ विगेषण (१) गत्यनुवादेन नरकगतौ प्रथमाया पृथिव्या नारकै- श्चतुर्गुणस्थानैलॊकस्यासख्ययभाग स्पृष्ट । द्वितीयादिपु प्राक्स- प्सम्या मिथ्याप्टिभिः सासादनसम्यग्दृष्टिभिलॊकस्यासख्येयभाग: एक द्वौ त्रय चत्वार पञ्च चतुर्दशभागा वा • देशोना.। सम्यड्मिथ्यादृष्ट्यसॅयतसम्यग्दृष्टिभिलॊकस्यासख्येयभाग । सप्तम्या पृथिव्या मिथ्यादृष्टिभिर्लोकस्यासख्येयभाग पट् चतुर्दशभागा वा देशोना । शेपैस्त्रिभिलोकस्यासख्येयभाग ॥ तिर्यग्गतौ तिरश्चा तिर्यमिथ्यादृष्टिमि सर्वलोक स्पृष्ट. । सासादनसम्यग्दृष्टिमि- १ तत्र स्वस्थानविहारापेक्षया सासादनसम्यग्दृष्टिमिलीफस्यासस्येयभाग स्पृष्ट । एवमग्रेऽपि स्वस्थानविहारापेक्षया लोकस्यासंख्येयभागो ज्ञातव्य । परस्थानविहारापेक्षया तु सासादनदेवाना प्रथमपृयिवीवये विहारात् रज्जु- द्वयम् । अच्युतान्तोपरिविहारत् पज्जव । इत्यष्टौ द्वादश चतुर्दश भग्गा वा देशोना स्पृटा ॥ द्वादशभागा कथ स्पृष्टा इति चदुच्यते । सप्त मपृथिव्या परित्यक्त सासादनादिगुणस्थान एव मारणान्तिक विधाताति नियमात् ॥ षष्टीतो मध्यलोके पञ्चरज्जव । सासादनो मारणान्तिक करोति । मध्यमलोकाच लोकाग्रे वादरपृथिवीकायिकवादराप्कायिकवादरवनस्पतिकायिकेषु उत्पद्यते इति सप्त रज्जव एव द्वादशरज्जवो भवन्ति । सासादनसम्यग्दृष्टिहि वायुकायिकेषु तेज कायिकेषु नरकेषु सर्वसूक्ष्मकायिकेपु चतुर्थस्थानकेपु नो. त्पद्यत इति नियम ॥ तथा चोक्तम् ॥ गाथा ॥ वज्जिभ ठाणचटक तऊ वाऊ य णरय सुहुम च ॥ अण्णच सम्बठाणे उवज्जदे सासणो ॥' देशोना इति कथम् ? केचित्प्रदेशा सासादनसम्यग्दर्शन योग्या न भवन्तीति देशोना । एवमुत्तरत्र सर्वत्रापि वैदितव्यम् ॥ जीवो ॥ १ ·प्रथमोऽध्यायः २५ - लोकस्यासंख्येयभागः सप्त चतुर्दशभागा वा देगोनाः । सम्यमिथ्यादृष्टिभिर्लोकस्यासंख्येयभाग. । असयतसम्यग्दृष्टिमिः सयतासयतैौकस्यासख्येयभाग. पट् चतुर्दशभागा वा देशोनाः ।। मनुप्यगतौ मनुप्यैमिथ्यादृष्टिमिलॊकस्यासख्येयभागः सर्वलोको या स्पृष्टः । सासादनसम्यग्दृष्टिभि कस्यासख्येयभागः सप्त चतुर्द- शभागा वा देशोनाः। सम्यड्मिथ्यादृष्ट्यादीनामयोगकेवल्यन्ताना क्षेत्रवत्स्पर्शनम् ॥ देवगतौ देवैर्मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टिमिली- कस्यासख्येयभागः अष्टौ नव चतुर्दशभागा वा देशोनाः । सम्यड्मिथ्यादृष्टयसयतसम्यग्दृष्टिमिर्लोकस्यासंख्येयभाग: अष्टौ चतु- देशभागा वा देशोना ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन एकेन्द्रियः सर्वलोकः स्पृष्टः । विकलेन्द्रियैर्लोकस्यासख्येयमागः सर्वलोको वा ॥ पञ्चेन्द्रियेपु मिथ्यादृष्टिमिर्लोकस्यासख्येयभागः अष्टौ चतु- दंगभागा वा देशोनाः सर्वलोको वा । शेषाणां सामान्योक्त स्पर्शनम् ॥ (३) कायानुवादेन स्थावरकायिकैः सर्वलोकः स्पृष्टः ॥ त्रसकायिकाना पञ्चेन्द्रियवत् स्पर्शनम् ॥ (४) योगानुवादेन- वामानसयोगिमिर्मिथ्यादृष्टिमितीकस्यासख्येय- भाग अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोनाः सर्वलोको वा। सासा- दनसम्यग्दृप्ठ्यादीना क्षीणकपायान्तानां सामान्योक्त स्पर्शनम् । सयोगकेवलिनां लोकस्यासख्येयभागः ॥ काययोगिनां मिथ्याह- प्ट्यादीना सयोगकेवल्यन्तानामयोगकेवलिनां च सामान्योक्त स्पर्शनम् ॥ (५) वेदानुवादेन -- स्त्रीपुवेदैमिथ्यादृष्टिमिलोकस्या- सख्ययभागः स्पृष्टः अष्टौ नव चतुर्दशभागा वा देशोना. सर्व- लोको वा। नपुसकवेदेषु मिथ्यादृष्टीना मासादनसम्यग्दृष्टीनां च सामान्योक्त स्पर्शनम् । सम्यमिथ्यादृष्टिभिर्लोकस्यासख्ये- यभागः स्पृष्टः। सासादनसम्यग्दृष्टिमितीकस्यासख्येयभागः अष्टौ ·२६ सर्वार्थसिद्धिः नव चतुर्दशभागा वा देशोनाः । सम्यड्मिथ्यादृष्ट्याद्यनि- त्तिबादरान्ताना सामान्योक्त स्पर्शनम् । असयतसम्यग्दृष्टिभिः संयतासयतैलॊकस्यासख्येयभाग. षट् चतुर्दशमागा वा देशोना । प्रमत्तायनिवृत्तिवादरान्तानामपगतवेदाना च सामान्योक्त स्पर्श- नम् ॥ (६) कषायानुवादेन- चतुष्कषायाणामकषायाणा च सामान्योक्त स्पर्शनम् ॥ (७) ज्ञानानुवादेन- मत्यज्ञानिश्रु- ताज्ञानिना मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टीनां सामान्योक्त स्पर्श- नम् । विभङ्गज्ञानिना मिथ्यादृष्टीना लोकस्यासख्येयभागः अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोना सर्वलोको वा । सासादनसम्यग्दृ- ष्टीना सामान्योक्त स्पर्शनम् । आभिनिबोधिकश्रुतावधिमनःपर्य- यकेवलज्ञानिना सामान्योक्त स्पर्शनम् । (८) सयमानुवादेन-- संयताना सर्वेषा सयतासयतानामसयताना च सामान्योक्त स्प- र्शनम् ॥ (९) दर्शनानुवादेन चक्षुर्दर्शनिना मिथ्यादृष्टया- दिक्षीणकषायान्ताना पञ्चेन्द्रियवत् । अचक्षुर्दर्शनिना मिथ्याह- ष्ट्यादिक्षीणकषायान्तानामवधिकेवलदर्शनिना च सामान्योक्त स्पर्श- नम् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन- कृष्णनीलकापोतलेश्यौर्मिथ्या- दृष्टिमिः सर्वलोक. स्पृष्ट. । सासादनसम्यग्दृष्टिमिर्लोकस्यासख्ये- यभाग. पञ्च चत्वारो द्वौ चतुर्दशभागा वा देशोना । द्वाद- कुतो न लभ्यते इति चेत् तत्रावस्थितलेश्यापेक्षया १ मनुष्यतिर्यग्विभइगज्ञानिमि क्रियमाणमारणान्तिकापेक्षया सवलोक इति वचनम् ॥ देवाना नव चतुर्दशभागा इति पूर्वमुक्तत्वात् ॥ २ मिथ्यादृष्ट्याद्यसयतसम्यग्दृष्ट्यन्तानाम् ।। ३ कामो काओ काओणीळाणीळा यणीळकिण्हाय। किण्हाय परमकिण्हा लेस्सा पढमादियुढवीण ॥१॥ अस्या गायाया अर्थ कथ्यते- प्रथमाया पृथिव्या नारकाणा जघन्या कपोतलेश्या भवति ॥ द्वितीयाया मध्यमा। तृतीयायामष्टस्विन्द्रकेषु उत्कृष्टा । सैव चरमेन्द्रकै उत्कृष्टा तत्रैव च केषाचिन्नारकाणा जघन्या नीललेश्या च भवति ।

·प्रथमोऽध्यायः पञ्चैव । अथवा यपा मत सासाटन एकन्द्रिया नोत्पद्यते तन्म- तापेक्षया द्वादमभागा न दत्ता । सम्ययिथ्याश्यसयत- सम्यग्दृष्टिमिलीकस्यासम्ध्येयमांग. । तेजोलेल्यैमिथ्यादृष्टिसासादन- सम्यग्दृष्टिमिकिम्यासख्येयभागः अष्टौ नत्र चतुर्दगमागा वा देशोनाः । सम्यग्मिथ्यादृष्टयसंयतसम्यग्दृष्टिभिकिम्यामख्येयभागः अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोना.! सयतासयतलीकस्यासंख्ये- चतुयी तस्या मध्यमा नाला । पञ्चम्या पृयिच्या उपरिमेषु चतुध्धिन्द्रकेयु उत्कृष्टा सव । चरमेन्द्रका उत्कृष्टा नीललेल्या जघन्या कृष्णलेण्या च भवति । पष्टया मध्यमा कृष्णरेया। सप्तम्या पृयिव्या उकृष्टय कृष्णलेल्या । गोम- मारलेण्यामागणागतंय गाथा। ततः पाठपृथिवीत मारणान्तिक कुर्वाणान् कृष्णलेश्यासासाटनान्प्रति पञ्च चतुर्दश भागा कथिताः ॥ सप्तमपवित्रीपरित्याग कुन इति चेत्- " तमतमगुणपडिवण्णा य ण मरंताति" बचनेन तवत्ससासादनाला मरणाभावात् । मरणाभावऽपि गार- णान्तिकाभावप्रतीति ऋथमिति चन कृष्गलेझ्यापेक्षया पञ्च चतुर्दशभागा इति वचनान्ययानुपपत्ते । पश्चम पृथिवीचरमेन्द्रकात् नीललेयोत्कृष्टस्थानान् मारणान्तिक कुतिः मामादनश्चत्वारश्चतुगभागा स्पृष्टा । छ । तृतीयपृथ्वीचरमेन्द्रकात्का- पातलग्योत्कृष्टस्थानान्मारणान्तिक कुणिवां चतुर्दशभागी स्पृष्टं। 3 देशोनत्र भागभीमपु प्रणिधावस्पर्शनात् ॥ १ पाठपृ पर्यन्तस्थितानामशुभलझ्याऽमयतसम्यग्दृष्टीना मरगमस्ति । अतो लोक्स्यासस्येयभाग । कथमिति चेन् तपा मनुष्यलेने एवोत्पत्तिसद्भावेन एक- रज्जुविष्कम्भे सर्वत्र स्पाभावादिति बम । श्रेणिवद्धप्रकीर्णक्वर्तिनामपि स्वकीयस्वकीयपृयिव्योमव इन्द्रपर्यन्त तिर्यगागत्य पुनरुचागमनात्तावानेव । अन्यथा लोकासंख्ययकथनानुपपत्ते ॥ २ विहारवत्स्वस्थानापेक्षया अष्टी चतुर्दशभागा । ॥ विहारवन्तस्ते. जोलेल्या मिष्याटिदेवास्तृतीयपृथ्वानोस्टमपृयिवीवादस्पृथिवीकायित्वेनोत्पत्त्यर्थ मारणान्तिकं कुर्वन्ति तटपेक्षया नव चतुर्दशभागाः। ॥ ३ विहारवत्स्वस्थानापेक्षया । । वह - ।

·२८ सर्वार्थसिद्धि यभाग. अध्यर्धचतुर्दशभागा वा देशोना ॥ प्रमत्ताप्रमत्तलों- कस्यासख्येयभाग. ॥ पद्मलेश्यौर्मिथ्यादृष्ट्याद्यसयतसम्यग्दृष्ट्यन्तै- लोकस्यासख्ययभाग अष्टौ चतुर्दशभागा वा सयतासयतलॊकस्यासख्येयभाग पञ्च चतुर्दगमागा वा देगोना. ॥ प्रमत्ताप्रमत्तलॊकस्यासख्येयभाग ॥ शुक्ललेग्यर्मिथ्यादृष्ट्यादिस- यतासयतान्तैलोकस्यासख्येयभाग पट् चतुर्दशमागा वा देगोना. ॥ देशोनाः ॥ १ तेजोलक्या देगसंयते क्रियमाणमारणान्तिकसमुद्धातापेक्षयाऽभ्यर्घचतु- देशभाग । चतुर्दशभागस्त्रिभिर्भवितव्यम् । ॥ सनत्कुमारमाहेन्द्रपर्यन्त तेजोलश्यासद्भावादिति चोदनाया परिहारो गोमटमारे जीवकाण्डे लेझ्यामार्गणाया स्पर्शाधिकारे एव तु समुग्धादे णव चोद्दस भागयं च किंचूणम् । उववादे पढमपद दिवड्ढ चोइस य किंचूणं ॥ १॥" इति गाथायास्तुरी. यपादव्याख्यानं दृट्वा ज्ञात्वा कर्तव्य ॥ २ विहारक्तस्वस्थानवदनाकपायवेक्रियिकसमुद्घातापेक्षया अश्चतुर्दशभागा ॐ ॥ प्रागुक्तेष्वप्यष्टचतुर्दशभागेप्वय क्रमो वेदितव्य ॥ ३ पद्मलेश्यादेशसयते क्रियमाणमारणान्तिकापेक्षया पच चतुर्दशभागा सह- सारकल्पादुपरि पनलेश्याऽभावात् । पातपद्मशकलेश्या द्वित्रिोपेविति वचनात् ।। ४ शुक्ललेश्यादेशसयतस्य मारण.न्तिकापेक्षया पटचतुर्दशभागकयनं सुग- मम् । अच्युतकल्पादुपरि तस्योत्पत्त्यभावात् । इतरेपामपि मिथ्यादृष्टयाद्य सयतान्ताना पट्चतुर्दशभागा इति वचनात् । शुभलेश्यादेवाना मध्यलो. कादधो विहारो नास्ताति युक्त्याऽवगम्यते । अन्यथा अप्टी चतुर्दशभागा इति कययेरन् खलु शास्त्रकारा । ननु तेपा मध्यलोकपर्यन्तमपि विहारो नास्ति । केवल मारणान्तिकोपपादापेक्षया पट्चतुर्दशभागकयनमिति वचनं मन्तव्यम् । सम्यड्मिथ्यादृष्टेस्तदभावात् ॥ मिस्सो आहारस्म य मिस्सा चढमाणपढमपुया य । पढमुवसम्मा तमतमगणपडिवण्गा य ण मरति ॥ इति वचनेन 'मरणतसमुग्धादो वि य ण मिस्साझ' इति वचनेन च तदवगम । लेखकदोपोऽय पट्चतुर्दशभागा इति न च शास्त्रकारवचन मिति च नाशङ्क- नीयम् । नेमिचन्द्रसैद्धान्तिकचक्रवर्तिभिरपिलेश्याधिकारे तयवोचत्वात् । सुक्कस्स य तिट्ठाणे पढमो छ चोइसा हाणा॥ णवरि समुरघादाम य सखातीदा ·प्रथमोऽध्याय प्रमत्ताढिसयोगकेवल्यन्तानां अलेश्यानां च सामान्योक्त स्पर्श- नम् ॥ (११) भव्यानुवादेन- भव्याना मिथ्यादृप्ठ्याद्ययोग- केवल्यन्ताना सामान्योक्त स्पर्शनम् । अभव्यः सर्वलोक. स्पृष्टः ।। [१२] सम्यक्त्वानुवादेन-क्षायिकसम्यग्दृष्टीनामसयतसम्यग्दृप्ट्या- द्ययोगकेवल्यन्ताना सामान्योक्तम् । कितु सयतासंयताना लोकस्यांसख्येयभागः । क्षायोपगमिकसम्यग्दृष्टीना सामान्योक्तम् हवन्ति 'भागा वा ॥१॥ मन्चो वाखल लोगो 'फाना होीित णिहटा इति । ननु पश्चानुत्तरपर्यन्त शुललेश्यामदावन ततोऽध शुम्लेग्यासयतमम्बदृष्टिमिरुपपा- दपरिणतः स्पृष्टत्वात् टेगोनसप्तचतुर्दशभागा इति वचन युक्त। न युक्त, मनुष्यक्षेत्रवर्तिमनुष्याणामेव तत्रात्पत्त । तत प्रच्युतानामपि मनुष्यक्षेत्रे एवोत्पत्तलॊकामख्येयभागेऽन्तर्भावात् । एकरजुविष्कम्भे सर्वत्र स्पर्शाभावात्। कल्पाताताना विहाराभावाच । ननु " सदरमहस्सारगो ति तिरियदुग तिरियाऊ वा उज्जोज अस्थि तदोणस्थि मदरच इति गोमहमारकर्मकाण्डवन्धोदयमत्वाधि- कारगाथया सहस्रारकरपादुपरितनदेवाना तिर्यगायुष्यादिवन्धाभावकथनात्तेपातिय- क्षत्पत्यभावोऽवगम्यते । तथा च मनुष्येष्वेवोत्पत्तावपि स्वयम्प्रभाचलवहिर्वत्तिति स्थामच्युतपर्यन्तमुत्पत्तिमझावात् । अन्यथा सामान्यस्पर्शकथनावसरे देशसय- तापेक्षया पट्चतुर्दशभागकन्यनानुपपत्तीकासंख्येयभागकथनप्रमगारमायिकसम्य- ग्दीष्टेदेशसंयतवदानताद्यच्युतपर्यन्तदेवाना विहारवत्वाच्च कल्पातीतानामेप क्रमो नास्तीति लोसरासख्येयभाग एवेत्यवगन्तव्यम् ।। १ प्रारसामान्यमयनावमरे देशमयतस्य पट् ऋतुर्दशभागा इत्युक्तम् । इदानीं क्षायिकसम्यग्दृष्टिदेशसयतापेक्षया लोकासख्येयभाग इति कथ्यते । तत्कुत इति चेत्- मानुयोत्तरपर्वतवाहितितिर्यक्षु सर्वत्र नायिकसम्यक्वाभावात् । तत्र तद- ॥ दमणमोहवावधणायट्वगो कम्मभूमिजो मणुमो ॥ तित्ययरपाटमुळे केवाळिसुदवर्गमूळे ॥ हात गोम. जीवकाण्टे सम्यक्त्वम गणातोऽगम्यते । प्राग्बद्धतिर्यगायुपा पश्चादगृहीतक्षायिवसम्यक्त्वानामपि उत्तमभोगभूमितिय श्वेवोत्पत्तस्तत्र क्षायिकमम्यक्त्वामाव एव । " चत्तारि वि सेत्ताइ आउगवण होइ सम्मत्तं । अणुवदमहब्बदाइ ण लहह देवाउगं मोत्तुम् ॥".ति गोम कर्म- काण्ड ३३ तमगायायावचनात्तिर्यगायुर्वन्धेऽपि सम्यक्त्वग्रहणमरतीत्यवगन्तव्यम। १ प्रतरसमुद्धाते। २ लोकपूरणसमुद्धाते । भावध ·सर्वामिद्धि. मान्ना- औपशामिकसम्यक्त्वानामसयतसम्यग्दृष्टीना सामान्याक्तम् । पाणा लोकम्योसम्ध्येयमाग । मामादनसम्बन्दृष्टिमम्यग्मिथ्या- दृष्टिमिथ्यादृष्टीना सामान्योक्तम् ॥ (१३) मञ्जानुवादन- सञ्जिना चक्षुर्दर्शनिवत् । असजिमि मवलोक म्पृष्ट । तदु- मयव्यपदेगरहिताना मामान्योक्तम् ॥ (१४ ) आहागनुवादन- आहारकाणा मिथ्याप्ठ्यादिक्षीणकपायान्ताना सामान्योक्तम् । संयो- गकेवलिना लोकम्यासख्ययभाग ॥ अनाहारकपु मिथ्यादृष्टिभिः मर्व- लोक. म्पृष्ट । मामादनमन्यदृष्टिभिलोकस्यासळ्ययभाग. एकादय १ शेषाणा लोकामरययभाग इसनन उपशमनन्यरष्टिंदमयतापेक्षयापि लोकासल्ययभागकथनान्मनुभ्यन्त्रयहिदन्युपगममन्यग्दृष्टीना मरणहिताना मारणान्तिकामावोऽप्यवगम्यते । अन्यथा त्दपेक्षया पट् चतुर्दशभागा इनि कथयन्ति । मनुष्य क्षेत्रवनिद्वितीयोपशमम्म्यष्टीना मरणमस्ति । न्तिोऽस्ति नास्तायत नास्मा निश्चय । उपदेनाभावान् । यद्यस्ति तदपि लोकसंख्येयभागेऽन्तर्भाव । ननुग्यक्षेत्राद बदिग्भावान् । २ स्वस्थानवतिना दण्डमवाठनमुहातवतिनाव । ३ पष्टपृथ्वीपर्यन्तवनिमामाइनाना नश्यलेने उत्तरन्ति । मध्याव- तिनामच्युतरल्पपर्यन्तमुन्पत्तिरस्ति । तत उपगादपरिणततस्तावनेत्र स्पृष्टम् । एकाढन चतुर्दशभागा अनाहारक्नासाटनोपनवेति सुगमम् । यदि अवेचकपर्यन्तं तेपामुत्पत्तिस्ति तथापि लोकासत्येयभागेऽन्तभाव । मनुष्या- णामेव वेयवेपत्पत्ति ॥ ननु सामान्यस्यनावमरे सामादनापनमा द्वादश चनुर्दशभागा इत्युक्तं तन्नम्भव क्यमिति चेन्- सासाटना अटनपृथ्वीपर्यन्तं मारणान्तिक रुत्वा मिथ्यात्वपरिणानेन नियन्ते । तत आहारक नाज्ञाद- नरच्यतानुपरि अष्टनपृथ्वोपर्यन्त क्षेत्र स्टम् । अच्युताध पष्टपृथ्वीपर्य न्तमाहारवरनाहाकरपि ते म्पृटम । एतदरअया त-सम्भवो भवति ॥ अष्टमपृथिव्यामुलबमानसामादन मिथ्यापरिणामनव नियत (इति) कुनो नियम इति चेन्- एतराचायरेकविकलन्द्रियेषु सामादनानुत्पत्तिपमांगी- करणान् ॥ कयनेपा प्रतातिरिति चेत्- पूर्वमेविक्लेन्द्रिये एकमेव निच्या. दृष्टिगुणस्थानमित्युकन्वात्पूर्व तियेड्मनुभ्यासादनापलया सप्त चतुर्दशभागा इत्युक्त तदप्यत्रोक्तमारणान्तिकापेलबलवगन्तव्यम् ।। तत ·प्रथमोऽध्यायः काल. चतुर्दशभागा वा देगोनाः । मयोगवलिना लोकस्यासख्येय- भागः सर्वलोको वा । अयोगकंवलिना लोकस्यासख्ययमागः ॥ स्पर्गन व्याख्यातम् ॥ प्रस्तृयते ।। स द्विविधा मामान्येन विशेपेण च । सामान्येन तावत्- मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवापक्षया यो भङ्गा.। अनादिग्पर्यवसानः अनादिसपर्यवसान. सादिसपर्यवसानश्चेति ॥ तत्र सादि सपर्य- वसानो जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कंपणार्धपुलपग्वित्तों देगोन. ।। सासादनसम्यग्दृष्टे नाजीवापेक्षया जघन्यनक. समय. । पेण पल्योपमासंख्येयभागः ॥ एकजीव प्रति जघन्येनेक समयः । उत्कर्पण पडावलिका. ॥ सम्यमिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया जघन्य- उत्क- १ प्रतरलोकपुरणसमुदातवर्तिनाम् ॥ २ आहारामार्गणाया गोममारे गाया। विग्गहगतिमावण्गा फेवळिणा समुहदो अजोगी य । मिद्धा य अणाहारा मेसा आहारिणो जीवा ॥ १ ॥ ३ अनादिरपर्यवसानो मिथ्यात्वकाल अभव्या । अनादिमिथ्यादृष्टिर्य कश्चन भव्यः प्रथमोपणमसम्यक्त्वगृहीप्य तितम्य प्राकनमिथ्यात्वकाल अनादि- सपर्यवसानः। पश्रित्तु गृहीतसम्यक्त्वो मिथ्यात्वं प्राप्नोति तस्य तन्मिथ्यात्वं सादिसपर्यवसानम् ॥ ४ य कश्चित् गृहीतवेदकोपशमसम्यक्त्वो मिथ्यात्व प्राप्य समारे परि- भ्रमति स नियमनाईपुगलपरिवर्तनकालपारममाप्ती समारे न तिष्ठति किं तु मुक्को भवति ॥ तदक्तम- “पुलपरिवर्ता परित। व्यालीटवेदकोपशमी। वमत समाराधी क्षायिकदृटिभवचतुष्क ॥ सम्यक्त्वग्रहण पुन अर्धपुद्गलपरिवर्तनपरिसमाप्ते प्रांगव भवति । अन्यथा तदा मुकदनुपपात्त स्तत सादिपर्य ग्यानमियान्वकालस्योत्कृष्टम्य देश नापुद्गलपारवतत्व युक्तमव।। ५ आवलिका चासत्यातसमयलक्षणा भवति गोमहमारे जीवकाण्डे सम्यकसमार्गगाया तया चाकम- बावलि अगसममग संबजावलिसमूह उस्सासो। मरतुस्सास योक सत्तत्यावो लबो मणि ।। इति । है .

·३२ सर्वार्थसिद्धि. नान्तर्मुहूर्तः। उत्कर्षण पल्योपमासग्व्येयभागः ॥ एकजीव प्रति जघन्यः उत्कृष्टश्चान्तर्मुहर्त. ॥ असयतसम्यग्दृष्टानाजीवापेक्षया सर्व कालः । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहर्त्त ॥ तिण्णि सहस्सा सत्त य सदाणि तेहत्तार च उस्मासा । एमो हवड मुहुत्तो सव्वेसिं चेव मणुयाणम् ।। ' उत्कर्षण त्रयस्त्रिंश- सागरोपमाणि सातिरेकाणि ॥ सयतासयतस्य नानाजीवापेक्षया सर्व. काल । एकजीव प्रति जघन्यनान्तर्मुहर्त्त । उत्कर्षण पूर्वकोटी देगोना । प्रमत्ताप्रमत्तयो नाजीवापेक्षया सर्व काल । एकजीव प्रति जघन्यनक समय ॥ उत्कर्पणान्तर्मुहर्त ।। चतुर्णामुपगमकाना नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च जघ- न्येनैक समय । उत्कर्पणान्तर्मुहूर्त । चतुर्णा क्षपकाणामयो- १ त्रीणि सहस्राण सप्त शतानि न्यविक्मप्ततिरुन्छ्वासा मुहृतं वध्यते ३७७३ २ य कश्चित्सयमी सम्माप्तमृति सर्वार्थनिद्धावुत्पनस्तत्र म्वस्थितिं जीवित्वा मृतो मनुष्यगतात्पनो यावद्देशसयम सक्लमयम वा गृण्हाति तावन्साधिक्त्रय. स्त्रिंशत्सागरोपमकालोऽसयतसम्यग्दृष्टेरुत्कृकालो वेदितव्य । यद्यपि "वेदग- सम्मत्तहिदि जहण्णमतामहत्तमुवस्स । छासहिसायरुवमा णिहिटा मणुवदेवहवे।" इति गाथोदितप्रसारण वेदकसम्यक्त्वम्य उत्कर्षण पट्पष्टिसागरोपमपर्यन्त स्थितिसम्भवेऽपि अमंयमेन सह त वत्काल तस्यावस्थानासम्भवात् । मध्ये देशसयमसकलसयमयो प्राप्तिसम्भवादिह तस्योत्कृष्टत्वेनाग्रहणम् । सयतसम्यग्दृष्टिकाल परीक्षितुमपक्रान्तो न तु सम्यक्त्वकाल ॥ ३ वर्षाष्टक शशवमतीत्य गृहीतदशमयम पूर्वकोट्यायुयो जीव णाद्देशसयम पालयति तदपेक्षया देशोनपूर्वकोटी देशसयतकाल ॥ ४ नन्वेव मिथ्यादृष्टेरप्येकसमय कस्मान सम्भवतीत्यनुपपन्नम् । कोऽर्थ ? मिथ्याटेरेकसमय कालो न घटते इत्यर्य । क्स्मान प्रतिपन्नमिथ्यात्वस्यान्त- महूतमध्ये मरणामम्भवात् । तदुक्तम् मिध्यात्वे दर्शनात्प्राप्त नास्त्यनन्ता. नुवन्धिनाम् । यावदकालिकापाकान्तमहत्तै मृतिर्न च ॥ १ ॥ सम्यडमिथ्या- दृष्टे परिमाणकाले तदगुणस्थ नत्यागानिक्समय सम्भवतीति प्रतिपन्नासयत- सयतामयतगुणोऽप्यन्तर्मुह मन्ये न म्रियने । अतोऽमयतसयतासंयतयारप्ये- कसमयो न भवति । इह खल्व- आमर- ·प्रथमोऽध्यायः ३३ गकेवलिना च नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च जघन्यश्चोत्कृष्ट- श्चान्तर्मुहुर्तः ॥ सयोगकेवलिना नानाजीवापेक्षया सर्व. काल. । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त. । उत्कर्पण पूर्वकोटी देशोना ।। विगेपेण ( १ ) गत्यनुवाढेन- नरकगतौ नारकेपु सप्तमु पृथिवीपु मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया सर्व काल. । एकजीव प्रति ज(न्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पण यथासख्य एक-त्रि-सप्त-दा-सप्तढा- द्वाविंगति-त्रयस्त्रिगत्सागरोपमाणि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टे सम्यग्मिथ्या- दृष्टेश्च सामान्योक्तः काल. । असयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्व. कालः । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त. । उत्कर्पण उक्त एवोत्कृष्टो देगाने ॥ तिर्यग्गता तिरश्चा मिथ्यादृष्टीना नाना- जीवापेक्षया सर्वः काल । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कणानन्तः कालोऽसख्यया. पुलपरिवर्ता ॥ सासादनसम्य- ग्दृष्टिसम्यग्मिथ्यादृष्टिसयतासयताना सामान्येनोक्तः काल. ॥ असंयतसम्यग्दृष्टेन नाजीवापेक्षया सर्वः काल. । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहुर्त । उत्कर्पण त्रीणि पल्योपमानि ॥ मनुष्य- १ तत्कयम् । चतुर्णी क्षपकाणामपूर्वकरणानिवृत्तिकरणसूक्ष्मसाम्परा. यक्षणिकपायाणामयोगोचालना च मोक्षगामित्वेन चान्तरे मरणासम्भवात् ।। २ सयोगकवालगुणस्थानानन्तरमन्तर्मुहूर्तमध्येभ्योगकेवलिगुणस्थानप्राप्ते । ३ अष्टवानन्तर तपो गृहीत्वा केवलमुत्पादयतीति कियद्वर्पहीनत्वा- देशोना पूर्वकोटी वेदितव्या । ४ पवानिमच्यादृष्टिगुणस्थानत्यागसम्भवात् ॥ ५ प्रयमपृथिव्यामपि देशोनत्वकथनात्तव गृहीतवेदकक्षायिकसम्यक्त्वानामुत्कृष्टायुष्येणेोत्पत्यभावोऽ-बग- म्यते ।। ६ य ऋधिदनादिमिथ्यादृष्टिीवो गत्यन्तरे स्थित तियरगति प्रविष्ट म तिर्यग्गताबुत्कर्पणानन्तकालमसख्येयान्पुद्गलपरिवर्त्तान् तिष्ठति तत ऊर्ध्व गत्यन्तरं प्राप्नोति ततस्तटपेक्षया तियमिथ्यादृष्टिकाल अनन्त असाख्येया पुदलपरिवर्ता. इत्युकम् ॥ शल ·३४ सर्वार्थसिद्धि. गतौ मनुष्येषु मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया सर्व काल । एक- जीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रीणि पल्योपमानि पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकानि ॥ सासाठनसम्यग्दृष्टेर्नानाजीवापेक्षया जघन्येनकः समयः । उत्कर्षणान्तर्मुहूर्तः । एकजीव प्रति जघ- न्येनैकः समय । उत्कर्षेण षडावलिकाः ॥ सम्यग्मिथ्यादृष्टे- नीनाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च जघन्यश्चोत्कृष्टश्चान्तर्मुहूर्तः ॥ असॅयतसम्यग्दृष्ट नाजीवापेक्षया सर्व काल । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रीणि पल्योपमानि साँतिरेकाणि ॥ शेषाणा सामान्योक्त काल ॥ देवगतौ देवेपु मिथ्यादृष्टे - नाजीवापेक्षया सर्व काल. । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेणैकत्रिशत्सागरोपमाणि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टे. सम्यग्मिथ्या- दृष्टश्च सामान्योक्तः काल ॥ असयतसम्यग्दृष्टेनानाजीवापेक्षया सर्वः : काल. " एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन एकेन्द्रियाणा नानाजीवापेक्षया सर्व काल. । एकजीव प्रति जघन्येन क्षुद्रभवग्रह- १ यः कश्चिन्मनुप्यो वद्धमनुष्यायुष्कः पश्चात् गृहीतसम्यक्त्व उत्तम- भागभूमावुत्पद्यते तदपक्षया सातिरेकाणि त्रिपल्योपमानि प्राक्तनमनुष्यभव- सम्बन्धिना सम्यक्त्वग्रहणोत्तरकालवर्तिनायुपा आधकानि, यतो विग्रह- गतावपि मनुष्यगतिनामकर्मोदयोपेतत्वेन मनुष्यत्वापरित्यागत्वात् ॥ २ तत्कीदृशामति चेत्-उक्तलक्षणमुहूर्तमध्ये तावदेकेन्द्रियो भूत्वा कश्चि- ज्जीव षष्टिसहस्रद्वात्रिंशदधिकशतपरिमाणानि ६६१३२जन्ममरणान्यनुभवति तथा स एव जीवस्तस्यैव मुहूर्तस्य मध्ये द्वित्रिचतु पञ्चन्द्रियो भूत्वा यथासंख्य- मशीतिषष्टिचत्वारंशच्चतुर्विंशतिजन्ममरणान्यनुभवति। सर्वेऽप्येते समुदिता क्षुद्र- भवा एतावन्त एव भवन्ति ६६३३६ ॥ उक्त च गोमहसारे- तिण्णि- सया छत्तीसा छावठिसहस्सगाणि मरणाणि ॥ एइदियसुद्दभवा हवंति अतो मुहुत्तस्स ॥१॥ वियलिदिएसु सीदि ८० सहि ६. चालीस ४० मेव ·प्रथमोऽध्यायः ३५ काल । णम् । उत्कर्षणानन्तः कालोऽसख्ययाः पुलपरिवर्ता | विकले- न्द्रियाणा नानाजीवापेक्षया सर्व एकजीव प्रति जघन्यन क्षुद्रभवग्रहणम् । उत्कर्षण सख्येयानि वर्षसहस्राणि ।। पञ्चेन्द्रियेपु मिथ्यादृष्टानाजीवापेक्षया सर्वः काल । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेण सागरापमसहन पूर्वकोटीपृथक्त्वै- रभ्यधिकम् ॥ पाणा सामान्याक्त. कालः ॥ (३) कायानु- वाडेन- पृथिव्यप्तेजोवायुकायिकाना नानाजीवापेक्षया सर्व काल । एकजीव प्रति जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् । उत्कर्पणासख्यय. कालः ॥ बनस्पतिकायिकानामकेन्द्रियवत् ॥ त्रसकायिकेपु मिथ्या- दृष्टे नाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीव प्रति जघन्येनान्त- मुहूर्तः। उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहने पूर्वकोटीपृथक्वैरभ्यधिके । पाणा पञ्चेन्द्रियवत् ॥ (४) योगानुवाटेन--- वाङ्मानसयोगि- पु मिथ्यादृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टिसयतासयतप्रमत्ताप्रमत्तसयोगकेवलिना नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्पणान्तर्मुहूर्तः ॥ सासादनसम्यग्दृष्टे. सामान्योक्तः कालः ॥ सम्यमिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया जघन्येनैक समय. । उत्कंर्पण पल्यापमासख्येयभाग । एकजीव प्रति जघन्येनक. समय । उत्कर्पणान्तर्मुहूर्त. ॥ चतुर्णामुपगमकाना क्षपकाणा च नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च जघन्येनैक समयः । उत्क- पेणान्तर्मुहूर्तः ॥ काययोगिपु मिथ्याऐ नाजीवापेक्षया सर्व. जाणाहि ॥ पंचदी चवीसा २४ खद्दभवंतोमहत्तस्स ॥ यदा चैव महू- तस्य मध्ये एतावन्ति जन्ममरणानि भवन्ति तंदकस्मिन्नुच्छ्वासे अष्टादश जन्ममरणानि लभ्यन्ते । तत्रैकम्य क्षुद्रभवसंज्ञा ॥ १ उत्कर्पण अनन्तकालोऽसंख्यातपुद्गलपरिवर्तनलक्षणो निरन्तरमेकेन्द्रियत्वेन मृत्वा पुनर्भवात्तता विकलेन्द्रिय. पवेन्द्रियो बा भवति ।

·३६ सर्वार्थसिद्धिः काल । एकजीव प्रति जघन्येनैक समयः। उत्कर्पणानन्त. कालोऽसख्येया पुद्गलपरिवर्ता ॥ शेषाणामयोगिवत् ॥ अयो- गाना सामान्यवत् ॥ (५) वेदानुवादेन- स्त्रीवेदेषु मिथ्याह- प्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्व काल । एकजीव प्रति जघन्यनान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेण पल्योपमपृथक्त्वम् ॥ सासादनसम्यग्दृष्ट्याद्यनिवृत्तिबादरा- न्ताना सामान्योक्त काल । कि तु असयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजी- वापेक्षया सर्व काल । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पञ्चपञ्चाशत्पल्योपमानि देशोनानि ॥ पुवेदेषु मिथ्या- दृष्टे नाजीवापेक्षया सर्व काल. । एकजीव प्रति जघन्येना- न्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेण सागरोपमशतपृथक्त्वम् ।। सासादनसम्यग्दृ- प्ट्याद्यनिवृत्तिबादरान्ताना सामान्योक्तः काल ॥ नपुसकवेदेषु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्व. काल । एकजीव प्रति जघन्ये- नान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेणानन्त कालोऽसख्येया पुद्गलपरिवर्ता ॥ सासादनसम्यग्दृष्ट्यायनिवृत्तिबादरान्ताना सामान्यवत् । कि त्वस- यतसम्यग्दृष्टे नाजीवापेक्षया सर्व काल । एकजीव प्रति जघ- न्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ अपगतवेदाना सामान्यवत् ॥ (६) कषायानुवादेन- चतुष्क- पायाणा मिथ्यादृष्टयाचप्रमत्तान्ताना मनोयोगिवत् ॥ द्वयोरुपगम- कयोईयो. क्षपकयो केवललोभस्य च अकषायाणा च सामान्योक्तः काल ॥ (७) ज्ञानानुवादेन- मत्यज्ञानिश्रुताज्ञानिषु मिथ्यादृष्टि- सासादनसम्यग्दृष्टयो. सामान्यवत् ॥ विभङ्गज्ञानिपु मिथ्यादृष्टे - १ देशोनानि कथमिति चेत् स्त्रीवेदासंयतैकजीव प्रति उत्कर्षेण पञ्चप- चाशत्पल्योपमानि गृहीतसम्यक्त्वस्य स्त्रीवदोत्पादाभावात् पर्याप्त सन्सम्य- क्व गृहिष्यतीति पर्याप्तिसमापकान्तर्मुहूर्तहीनत्वाद्देशोनानि तानि पञ्चपश्चाशत् पल्योपमानि स्त्रीवेदे षोडशस्वर्ग सम्भवन्तीति वेदितव्यम् ॥

·प्रथमाऽध्यायः ) नाजीवापक्षया सर्वः काल । एकजीव प्रति जघन्यनान्तर्मुहर्त । उत्कषण त्रयम्बिाल्मागर्गपमाणि दगानानि || सामादनसम्यग्दृष्य मामान्योक्तः काल ॥ अभिनिवाधिकश्रुतावधिमन पर्ययक्रवल- ज्ञानिना च मामान्याक्त कालः ॥ (८) मॅयमानुवादन- सामा- यिकच्छेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिपृथ्मयाम्पगययथाख्यातशुद्धिय- ताना मयतासयतानामसयताना च सामान्याक्तः काल ॥ (१. दर्शनानुवादन-चक्षुर्दगनिषु मिथ्यादृष्नानाजीवापक्षया सर्व काल. एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्न । उन्कर्पण द्वे मागरापमसहस्र ।। सासादनसम्यग्दृष्टयादीना वीणकयायान्ताना सामान्याक्तः काल अचक्षुर्दनिपु मिथ्यादृष्टयादिक्षीणकपायान्ताना सामान्याक्त. काल.|| अवधिकवलवर्गनिनाग्वधिकवलज्ञानिवत् ॥ (१०) लण्यानुवादेन- कृष्णनीलकापातलेझ्यामु मिथ्यादृष्टानाजीवापेक्षया सर्व कालः | एकजीवं प्रति वन्यनान्तर्मुहतः । उन्कर्पण त्रयस्त्रिगत्सप्तदशसप्त- सागरोपमाणि सातिरकाणि ।। सासाठनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टयो सामान्योक्त. काल । अमयतसम्यग्दृष्टानाजीवापेक्षया सर्व काल.। एकजीव प्रति जघन्यनान्तर्मुहूर्त. । उत्कर्षण निर्गत्सप्तदशमाप्त- %D १ गानानीति कथम-- विमगतानिमिथ्यादृष्टयजीव प्रति उत्कर्षण त्यधिगत्मागरोपमाणि । पर्यामच त्रिमगतान प्रतिपद्यत इति पर्याप्तम- मापान्तर्मुहतहीनन्बाहेगानानि ॥ २ स तु काल तिबट्मनुष्यापक्षया, तंपामेव लेण्यापरावर्तसम्भवात् ॥ एव मर्वत्र च लण्यायुक्तस्यान्तर्मुदतनियमनुष्यांपक्षया वटितव्य ॥ ३ नकयम? नारकापक्षया यवासरय मप्तमपत्रमतृतीयपृथिव्या प्रर्यानगन्यप्तदशमप्तसा- गगपमाणि देवनारकाणामवस्थिनींच्यवान् ॥ वननियमन तश्यायुक्तो भवनि । आगन्छनो नियमो नास्ताति मातिरकाणि ॥ ४ उक्तलग्यात्रुना- संयतसम्यग्दृष्टयकर्जाव प्रति उत्क्रयण नारकापेक्षया उत्तान्यव सागरोपमाणि । पर्याप्तिसमापकान्तमुहर्तनप्तम्या मारणान्ति च सम्यान्वाभावाशानानि ।।

·३८ मामिद्धि काल सागरोपमाणि देगानानि ॥ ज पालश्ययोमिथ्यादृष्टयमयनसम्यग्ह- ध्यानानाजीवापक्षया सर्व काल । एकजीव प्रति जयन्येनान्ननुहुर्त । उत्कण द्वे मागगेपम अष्टादश च मागगेपमाणि मांतिकाणि ॥ सासादनमन्यन्दृष्टिनम्बइमिथ्यादृष्ट्यो नामान्योक्त काल ॥ जय- तासंयतप्रमत्ताप्रमत्ताना नानाजीवापक्षया मर्व काल || एकजीव प्रति जघन्यनेक ममय । उत्कपणान्नमुहर्त ॥ शुकलेल्याना मिथ्याष्टीनाजीवापसया सर्व काल । एकजीव प्रति जघन्य- नान्तर्मुहुर्त । उत्कषणकत्रिगत्मागगेपमाणि मांतिकाणि ॥ माना- दनसम्यग्दृप्यादिमयोगकवल्यन्तानामलेल्याना च मामान्योक्त । किं तु मयनामयनन्य नानाजीवापलया सर्व काल । एकजीवं प्रति जघन्येनक समय । उकर्षणान्नर्मुहूर्त ॥ (११) भन्यानुवादन- भव्यपु मिथ्यादृष्टनानाजीवापेक्षया सर्व काल ॥ एकजीवापेक्षया द्वौ भगौ। अनादि सपर्यवमान मादि मपर्यव- सानश्च । तत्र मादि नपर्यवमानो जयन्येनान्तन्हत । उत्कर्य- णार्द्धपुद्गलपरिवता देगोन ॥ मासादनसम्यग्दृष्टयाद्ययोगकेवल्य- न्ताना सामान्योक्त काल. ॥ अभव्यानामनाद्ययवनान. ।। (१२) सम्यक्त्वानुवादन- नायिकमन्यादृष्टीनाममयतमन्यदृष्ट्याद्ययोग- केवल्यन्ताना मामान्योक्त काल ॥ क्षायोपामिकमन्यष्टीना चतुर्णा मामान्योक्त काल || औपगामिकसम्यक्त्वेषु अमयतस- न्यग्दृष्टिसयतासयतयानानाजीवापक्षया जयन्येनान्नमुहूर्त । उत्कपण १ कयमेतन् --- प्रथमस्वर्गपटलापलया द्वे मागरोपमे । द्वादशस्वर्ग पट- लापेनया अटादश सागरोपमाणि च तदयात्रुक्ताना मारणान्निकोत्पाद. सम्भवात्सातिरक्त नागरोपनयुकात्वाच नातिरेकानि । विचिदाकानीलर्थ ॥ • वेयकडेवापेक्षया तेया नामानि मारणाशिवलादावन्यायानपि गुस- लेनासम्भवान्नातिरकाणि ॥

·प्रथमोऽध्याय. ३९ पल्योपमासंख्येयभाग. । एकजीव प्रति जघन्यश्चोत्कृष्टश्चान्तर्मुहूर्त ॥ प्रमत्ताप्रमत्तयोश्चतुर्णामुपगमकानां च नानाजीवापेक्षया एकजीवापे- सया च जघन्येनैक समयः । उत्कर्पणान्तर्मुहुर्त ॥ सासादनस- म्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टिमिथ्यादृष्टीना सामान्योक्तः काल. ॥ (१३) सज्ञानुवादन- सनिपु मिथ्यादृष्टयाद्यनिवृत्तिबाढरान्ताना पुवेद- वत् । पाणा सामान्योक्तः कालः ॥ असजिना मिथ्यादृष्टे- र्नानाजीवापक्षया सर्व. काल.॥ एकजीव प्रति जघन्येन शुद्रभवग्रहणम् ॥ तिष्णिसया छत्तीसा छत्तीसा छावट्टी सहम्सगाणि मरणाणि । अतोमुहुत्तमत्तं तावदिया चव हाति खुद्दभवा ।। ६६३३६ ।। उत्कर्पणानन्तः कालोऽसख्येया पुद्गलपरिवर्ता। तदुभयव्यपढेगरहिताना सामान्योक्त काल. ॥ (१४ ) आहारा- नुवादेन आहारकेपु मिथ्यादृष्टीनाजीवापेक्षया सर्व. काल. । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहुर्त । उत्कर्पणागुलासख्येयभागा असग्ब्येया. संग्व्येया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्य. । शेपाणा सामान्याक्तः कालः ॥ अनाहारकेपु मिथ्यादृष्टेनानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षण वय. समयाः ।। सासादनसम्यग्दृष्टयसयतसम्यग्दृष्टयोनीनाजीवापेक्षया जघन्येनकः समयः । उत्कर्पणावलिकाया असंख्ययभाग | एकजीव प्रति जघन्येनकः समयः । उत्कंपण द्वौ समयौ ॥ सयोगकेवलिनो नानाजीवापेक्षया जघन्यन त्रय सैमया । उत्कर्पण सख्ये- याः समया.। एकजीव प्रति जघन्यश्चोत्कृष्टश्च त्रय समया. ।। अयोगकेवलिना सामान्योक्तः कालः ॥ कालो कालो वर्णित ॥ १ एक द्वी जीन्वाऽनाहारक इति वक्ष्यमाणत्वात् ।। २ समये संमये दण्डादिप्रारम्भवन्वान् ।।

·सर्वार्थसिद्धि. ४० अन्तर निरूप्यते--- विवक्षितस्य गुणस्य गुणान्तरसक्रमे सति पुनस्तत्प्राप्ते प्रामध्यमन्तरम् । तत् द्विविधम् । सामान्येन विशे- पेण च ॥ सामान्येन तावत्- मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया नास्त्य- न्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तमुहूर्तः । उन्कर्पण द्वे पट्- पष्ठी देशोने सागरोपमाणाम् ॥ सामादनसम्यग्दृष्टेरन्तर नाना- जीवापेक्षया जघन्येनैक समय. । उत्कण पल्योपमामख्येय- भाग.। एकजीव प्रति जघन्येन पल्योपमासख्ययभाग. । उत्क- पेणापुद्गलपरिवर्ती देशोन ॥ सम्यग्मिथ्यादृष्टेरन्तर नानाजीवा- पेक्षया सासादनवत् । एफजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहर्त । उत्कर्षेणार्द्धपुद्गलपरिवों देशोन ॥ अमयतसम्यग्दृष्ट्याद्यप्रमत्ता न्ताना नानाजीवापेक्षया नाम्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्य- नान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षणाईपुद्गलपरिवों देगान. ॥ चतुर्णामुपश- मकाना नानाजीवापेक्षया जघन्यनक. समय.। उत्कर्षण वर्पपृथ- क्त्वम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहर्त । उत्कर्पणा पुद्गल- परिवर्तों देशोन ॥ चतुर्णी क्षपकाणामयोगकेवलिना च नाना- जीवापेक्षया जघन्येनकः समयः । उत्कण पण्मासाः। एक- जीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ सयोगकेवलिना सयोगकेवलिना नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ विशेषेण (१) गत्यनुवा- देन- नरकगतौ नारकाणा सप्तमु पृथिवीपु मिथ्यादृष्ट्यसय. तसम्यग्दृष्ट्यो नाजीवापेक्षया नाम्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघ- न्येनान्तर्मुहूर्तः। उत्कर्पण एक-त्रि-सप्त दग-सप्तदश-द्वाविगति- त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि देगोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यनि- थ्यादृप्ठ्यो नाजीवापेक्षया जघन्येनकः समय । उत्कर्षण पल्यो- पमासख्येयभाग । एकजीव प्रति जघन्येन पल्योपमासख्येयभागो- ऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण एक-त्रि-सप्त-दग-सप्तदश-द्वाविशति-त्रयस्त्रिं- ·प्रथमोऽध्यायः ४१ १ शत्सागरोपमाणि देशोनानि ।। तिर्यग्गतौ तिरश्चां मिथ्यादृष्टेनाना- जीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्येण त्रीणि पल्योपमानि देगोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृष्ट्या- दीना चतुर्णा सामान्योक्तमन्तरम् ॥ मनुप्यगतौ मनुष्याणा मिथ्यादृष्टेम्तिर्यग्वत् ॥ सासाढनसम्यग्दृष्टिसम्यग्मिथ्यादृप्ट्यो नाजी- वापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमास- ख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च ! उत्कर्पण त्रीणि पल्योपमानि पूर्वकोटीपृथ- त्वरभ्यधिकानि ॥ असयतसम्यग्दृष्टानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवापेक्षया जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कंर्पण त्रीणि पल्योपमानि पूर्व- कोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकानि ॥ सयतासयतप्रमत्ताप्रमत्ताना नानाजीवा- पेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पण पूर्वकोटीपृथक्त्वानि ॥ चतुर्णामुपशमकाना नानाजीवापेक्षया सामा- न्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पूर्वकोटीपृथ- क्त्वानि । शेषाणां सामान्यवत् ॥ देवगतौ देवाना मिथ्यादृष्ट्यसयत- सम्यग्दृप्ठ्यो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येना- न्तर्मुहूर्त. । उत्कर्षेण एकत्रिंशत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ सासादन- सम्यग्दृष्टिसम्यग्मिथ्यादृष्ट्योनानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एक- १ अधिकमपि कस्मानति चेत्-- क्षपणारम्भकवेदम्युक्तस्य तिर्थक्षत्पा- दामावत् । तयुक्तो हि देवेष्वेवोत्पद्यते । अतो मिथ्यात्वयुक्तस्त्रिपल्योपमायुको भौगभूमिपृत्पद्यते । तत्र चोत्पन्नाना तिर्यमनुष्याणा किञ्चिदभ्यक्किाटचत्वा- रिशहिनेषु सम्यक्त्वग्रहणयोग्यता भवति । नियमादतावाद्दनेषु सम्यक्रवाम- थ्यात्वपरित्यागात् सम्यक्त्वं गृह्णाति । निपल्योपमायु शेपे पुनर्मिथ्यात्वं प्रतिपद्यते । इति गर्भकाले क्रिश्चिदधिकाटचत्वागिदिनैरवसानकाले पेण च हीनत्वाद्देशानानि ज्ञातव्यानि ॥ २ यतो मनुष्या अपि भोगभूमो तथा विद्या भवन्ति ।।

·40 सर्वार्थसिद्धिः जीव प्रति जघन्येन पल्योपमासरयेयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्क- कत्रिंशत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन- एकेन्द्रियाणा नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवापेक्षया जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् । उत्कर्पण द्वे सागरोपमसहस्रे पूर्वकोटी- पृथक्त्वैरभ्यधिके ॥ विकलेन्द्रियाणा नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवापेक्षया जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् । उत्कर्पणानन्तः कालो:- सख्येया. पुद्गलपरिवर्ताः । एवमिन्द्रिय प्रत्यन्तरमुक्तम् । गुण प्रत्युभयतोऽपि नास्त्यन्तरम् ॥ पञ्चेन्द्रियेपु मिथ्यादृष्टे सामान्य- वत् । सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्ट्यो नाजीवापेक्षया सा- मान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येन पल्योपमासख्येयभागोऽन्त- र्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण सागरोपमसहस्र पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकम् ।। असयतसम्यग्दृष्ट्याचप्रमत्तान्ताना नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त। उत्कर्पण सागरोपमसहस्र पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकम् ॥ चतुर्णामुपशमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पण साग- रोपमसहस्र पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकम् ॥ शेपाणा सामान्योक्तम् ॥ (३) कायानुवादेन -- पृथिव्यप्तेजोवायुकायिकाना नानाजीवापे- क्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् ।। उत्कर्षणानन्तः कालोऽसरव्येयाः पुद्गलपरिवर्ताः ॥ वनस्पतिकायि- काना नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवापेक्षया जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् । उत्कर्पणासख्येया लोका ॥ एव काय प्रत्य- १ गुणस्थानत्यस्य नाम्न एकदेश मिथ्यात्वादिकम् ।। २ एकेन्द्रियविकले- न्द्रियतोऽपात्यर्थः। यतस्ते एकेन्द्रियविकलेन्द्रिया मिथ्यादृष्टय एव । एकेंद्रिय विकलेंद्रियाणां चतुर्गा गुणस्थानान्तरासम्भवात् । पञ्चन्द्रियाणा तु तत्सम्भवात् मिथ्यात्वादः सम्यक्रवादिना अन्तरं द्रष्टव्यम् ॥

·४ प्रथमोऽध्यायः न्तरमुक्तम् । गुणं प्रत्युभयतोऽपि नास्त्यन्तरम् ॥ सकायिके- पु मिथ्यादृष्टे सामान्यवत् ।। सासाउनसम्यग्दृष्टिसम्यनिय्यादृष्टयो- नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येन प- ल्योपमासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्पण द्वे, सागरोपमसहस्रे पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिके ॥ चतुर्णामुपशमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्यनान्तर्मुहूर्तः । उ कर्पण द्वे सागरोपमसहले पूर्वकोटीपृथक्वैरभ्यधिके । पाणा पञ्चन्द्रियवत् ।। (४) योगानुवादेन-कायवाच्मानसयोगिनां मिथ्यादृष्ट्यसयतसम्यग्- दृष्टिसंयतासयतप्रमत्ताप्रमत्तसयोगकेवलिनांनानाजीवापेक्षया एकजीवा- पेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिमम्यमिथ्यादृष्ट्यो - नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम्। चतुर्णामुप- गमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति नास्त्य- न्तरम् । चतुणी क्षपकाणामयोगकेवलिना च सामान्यवत् ।। (५) वेदानुवादेन-स्त्रीवेदेषु मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पञ्चपञ्चाशत्पल्यो- पमानि देगोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यग्मिथ्याप्थ्योर्नाना- जीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योप- मासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्पण पल्योपमशतपृथक्त्वम् ॥ असयतसम्यग्दृष्टयाद्यप्रमत्तान्तानां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कर्पण पल्योपमगतपृथक्त्वम् ।। द्वयोरुपयमकयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्ये- नान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पण पल्योपमगतपृथक्वम् ।। द्वयो क्षपकयो- नानाजीवापेक्षया जघन्येनैक: समयः समयः । उत्कण वर्षपृथक्त्वम् ॥ १ पृथिव्यादिचतुणी वनस्पतिकायिकाना चान्तर नास्ति यत. पृथिव्य- तेजोवायुकायिकास्तथा वनस्पतिकायिका उभयपि मिथ्यादृष्टयो वर्तन्ते ॥

·४४ सर्वार्थसिद्धिः एकजीव प्रति नाम्त्यन्तरम् ॥ पुवेदेषु मिथ्याटे. सामान्यवत् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्याग्मध्यादृष्टयोनानाजीवापेक्षया सामान्यवन् । एकजीव प्रति जघन्येन पस्योपमासख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कण सागरापमशतपृथक्त्वम् ।। असॅयतसम्यग्दृष्टयाद्यप्रमत्तान्ताना नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कण सागरोपमशतपृथक्त्वम् ॥ द्वयोरुपगमकयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहुर्त । उत्कर्षण सागरोपम- शतपृथक्त्वम् । द्वयो क्षपकयो नाजीवापेक्षया जवन्येनैक. समय. । उत्कण सवत्सर. सातिरेक । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ।। नपुसकवेदेपु मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त । उरकपण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि देशो- नानि ॥ सासाउनसम्यग्दृष्टयाद्यनिवृत्त्युपशमकान्ताना सामान्योक्तम्॥ द्वयोः क्षपकयो. स्त्रीवेदवत् ।। अपगतवेदेपु अनिवृत्तिबाढरोपशम- कसूक्ष्मसाम्परायोपशमकयो नाजीवापेक्षया सामान्योक्तम् । एक- जीव प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्त ।। उपशान्तकपायस्य नानाजी- वापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ।। शेषाणा सामान्यवत् ॥ (६) कपायानुवादेन-क्रोधमानमायालोभकपायाणा मिथ्यादृष्ट्याद्यनिवृत्त्युपशमकान्ताना मनोयोगिवत् ॥ द्वयोः क्षपक- यो नाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समय. । उत्कर्पण सवत्सर. सातिरेक. ॥ केवललोभस्य सूक्ष्मसाम्परायोपगमकस्य नानाजीवा- पेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ क्षपकस्य तस्य सामान्यवत् ॥ अकपायेपु उपशान्तकपायस्य नानाजीवापे- क्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ शेषाणा त्रयाणा १ अष्टादशमासा इत्यर्थ ॥

·प्रथमोऽध्यायः ४५ सामान्यवत् ॥ (७) ज्ञानानुवादन मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविमङ्गनानियु मिथ्यादृष्टेनानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् ॥ एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ आभिनिवोधिकश्रुतावधिज्ञानिपु असँयतसम्यग्दृष्टे- र्नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षण पूर्वकोटी देशोना ॥ सँयतासँयतस्य नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पण पटप- टिसागरोपमाणि सातिरेकाणि ॥ प्रमत्ताप्रमत्तयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पण त्रयस्त्रिंगत्सागरोपमाणि सातिरेकाणि ॥ चतुर्णामुपगमकाना नानाजी- वापेक्षया सामान्यवत । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पट्पष्टिसागरोपमाणि सातिरेकाणि ।। चतुणी क्षपकाणां सामान्यवत् । किं तु अवधिज्ञानिपु नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षण वर्षपृथक्त्वम् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् । मनःपर्ययज्ञानिषु प्रमत्ताप्रमत्तसंयतया नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्तः ॥ चतुर्णामुपगमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मु- हूर्त । उत्कण पूर्वकोटी देशोना ॥ चतुणी अपकाणामवधिज्ञा- निवत् ।। द्वयो केवलज्ञानिनोः सामान्यवत् ।। (८) सॅयमानुवा- देन सामायिकच्छेदोपस्थापनशुद्धिसयतपु प्रमत्तानमत्तयो नाजीवा- पेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्तः ।। द्वयोरुपगमकयो नाजीवापेक्षया सामान्यवन् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षण पूर्वकोटी देशोना ॥ द्वयो. क्षपकयोः सामान्यवत् ॥ परिहारशुद्धिसयतेपु प्रमत्ताप्रमत्तयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्तः ॥

·४ सर्वार्थसिद्धिः सूक्ष्मसाम्परायशुद्धिसयतेपूपशमकस्य नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ तस्यैव क्षपकस्य सामान्यवत् ॥ यथाख्याते अकपायवत् ॥ अकषायवत् ॥ सयतासयतस्य नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ।। असयतेपु मिथ्यादृष्टेर्नाना- जीवापेक्षया नास्त्य-तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पेण त्रयस्त्रिंगत्सागरोपमाणि देगोनानि ॥ शेषाणा त्रयाणा सामान्यवत् ॥ (९) दर्शनानुवाटेन- चक्षुर्दनिपु मिथ्यादृष्टे सामान्यवत् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्याग्मिथ्यादृष्टयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येन पल्योपमासख्येयभागोड- न्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहस्रे देशोने ॥ अमयतम- म्यग्दृष्टयाद्यप्रमत्तान्ताना नानाजीवापेक्षया नास्त्य-तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहने देशोने चतुर्णामुपशमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पण द्वे सागरोपमसहले देशोने ॥ चतुर्णा क्षपकाणा सामान्योक्तम् ॥ अचक्षुर्दर्शनिपु मिथ्यादृष्टयादिक्षीण- कपायान्ताना सामान्योक्तमन्तरम् ॥ अवधिदर्शनिनोऽवधिजानिवत् ।। केवलदनिनः केवलज्ञानिवत् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन- कृष्णनी- लकापोतलेश्यपु मिथ्यादृष्टयसयतसम्यग्दृष्टयो नाजीवापेक्षया नास्त्य- न्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कण त्रयसिंग- सप्तदशसप्तसागरोपमाणि देशोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृप्टिसम्य- ग्मिथ्यादृष्टयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघ- न्येन पल्योपमासख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्पेण त्रयस्त्रिंशत्सप्तद- शसप्तसागरोपमाणि देशोनानि ।। तेज पद्मलेश्ययोमिथ्यादृष्टयसयत- सम्यग्दृष्टयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्ये- नान्तर्मुहूर्त. । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमे अष्टादश च सागरोपमाणि ·प्रथमोऽध्यायः ४७ सातिरेकाणि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यग्मिथ्यादृष्टयो नाजीवापे- क्षया सामान्यवत् ॥ एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासख्येय- भागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कण द्वे सागरोपमे अष्टादश च सागरोप- माणि सातिरेकाणि ।। सयतासयतप्रमत्ताप्रमत्तसंयताना नानाजीवा- पेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ शुक्ललेश्येपु मिथ्याह- ट्यसयतसम्यग्दृष्टयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कणैकत्रिशत्सागरोपमाणि टेगोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्क- पणकत्रिंगत्सागरोपमाणि देगोनानि ॥ सयतासंयतप्रमत्तसंयतयो- स्तेजोलेश्यावत् ॥ अप्रमत्तसयतस्य नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्यमुत्कृष्टं चान्तर्मुहूर्तः ॥ अयदोत्ति छलेस्साओ मुह तिय लेस्सा हु देसविरदतिये ॥ तत्तो दु सुक्कलेस्सा अजो- गिठाणं अलेस्सं तु ॥ १ ॥ त्रयाणामुपगमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चा-तर्मुहूर्तः ॥ उप- शान्तकपायस्य नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ चतुर्णा क्षपकाणा सयोगकेवलिनामलेश्याना च सामा यवत् ॥ (११) भव्यानुवाटेन- भव्येषु मिथ्यादृष्ट्याद्ययो- गकेवल्यन्ताना सामान्यवत् ॥ अभव्याना नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ (१२) सम्यक्त्वानुवादेन-~- सायिकसम्यग्दृष्टिप्वॉयतसम्यग्दृष्टे नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षण पूर्वकोटी देशोना ।। सयतासँयतप्रमत्ताप्रमत्तसॅयताना नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त. । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोप- १ गामसारे लेश्याधिकार उक्तमेतत् ।

·४८ सर्वार्थसिद्धिः माणि सातिरेकाणि ॥ चतुर्णामुपशमकाना चतुर्णामुपशमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहुर्त । उत्कर्पण त्रयस्त्रिय- त्सागरोपमाणि सातिरेकाणि ॥ पाणा सामान्यवत् । क्षायोपश- मिकसम्यग्दृष्टिप्वसयतसम्यग्दृष्टे नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् ॥ एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त. । उत्कर्षेण पूर्वकोटी देशोना । सॅयतासँयतस्य नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पट्पटिसागरोपमाणि देशोनानि ।। प्रमत्ताप्रमत्तसॅयतयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कण त्रयस्त्रिगत्सागरोपमाणि सातिरेकाणि ।। औपशमिकसम्यग्दृष्टिप्वॉयतसम्यग्दृष्टे नाजीवापेक्षया जघन्येनैक. समय. । उत्कर्षेण सप्त रात्रिदिनानि ॥ एकजीव प्रति जघन्यमु- स्कृष्टं चान्तर्मुहूर्त. ॥ सॅयतासँयतस्य नानाजीवापेक्षया जघन्येनकः समय | उत्कर्षेण चतुर्दश रात्रिदिनानि । एकजीव प्रति जघ- न्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्त. ॥ प्रमत्ताप्रमत्तसॅयतयो नाजीवापेक्षया जघन्येनैक समयः । उत्कर्पण पञ्चदश रात्रिदिनानि । एकजीव प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्त. ॥ त्रयाणामुपगमकाना नानाजी- वापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्पण वर्षपृथक्त्वम् । एकजीव प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्त ॥ उपशान्तकषायस्य नानाजीवा- पेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ सासादनसम्यग्दृ- ष्टिसम्यमिथ्यादृष्टयो नाजीवापेक्षया जघन्येनैक समय. । उत्कण पल्योपमासख्येयभाग । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ मिथ्यादृष्टे- नाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ (१३) सञ्जा- नुवादन- सज्ञिपु मिथ्यादृष्टेः सामान्यवत् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिस- म्यमिथ्याथ्यो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येन पल्योपमासख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण सागरो- ·प्रथमोऽध्यायः ४९ पमशतपृथक्त्वम् ।। असयतसम्यग्दृप्ट्यायप्रमत्तान्तानां नानाजीवा- पेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्यनान्तर्मुहूर्त । उत्क- पेण सागरोपमशतपृथक्त्वम् ।। चतुर्णामुपगमकाना नानाजीवा- पेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तमुहूर्त । उत्क- पेण सागरोपमशतपृथक्त्वम् । चतुणी श्वपक्राणां सामान्यवत् । असंज्ञिना नानाजीवापायकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ तदु- भयव्यपदेशहिताना सामान्यवत् ॥ (१४ ) आहारानुबाडेन- आहारकेपु मिथ्यादृष्टे. मामान्यवत् । मासादनसम्यग्दृष्टिसम्य- यिथ्याप्ट्या नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघ- न्येन पल्योपमामख्येयमागाऽन्तर्मुहुर्तश्च । उत्कंपणागुलासख्येय- भागा असल्यया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्य । असयतसम्यग्दृष्ट्याद्य- प्रमत्तान्ताना नानाजीवापेक्षया नाम्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेणागुलामख्येयमागा असख्येया उत्स- पिण्यवसर्पिण्य. ॥ चतुर्णामुपशमकाना नानाजीवापेक्षया सामा- न्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त. । उत्कर्पणागुलासख्येय- भागा असंख्येयासंख्यया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्य. । चतुर्णी क्षपकाणा सयोगकेवलिनां च सामान्यवत् । अनाहारकेपु मिथ्यादृष्टेर्नाना- जीवापक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ सासाढनसम्यग्ह- ऐ नानीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्पण पल्योपमासस्ये- यभागः । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ।। असंयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजी- वापक्षया जघन्येनैक. समयः । उत्कर्पण मासपृथक्त्वम् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ सयोगकेवलिना नानाजीवापेक्षया जघन्येनैक समय । उत्कर्पण वर्षपृथक्त्वम् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ अयोगकेवलिना नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्पण पण्मासाः। एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ अन्तरमबगतम् ।।

·५० सर्वार्थसिद्धिः -- भावो विभाव्यते । म द्विविध. । सामान्येन वियपेण च ॥ सामान्येन तावत्-मिथ्याष्टिरित्यादयिको भावः। सासादनमभ्यग्ह- ष्टिरिति पारिणामिको भावः ॥ सम्यख्यिध्यादृष्टिरितिक्षायापयमिको भावः ।। अमयतसम्यग्दृष्टिगिति औपमिको या क्षायिको वा क्षायो- पामिको या भावः ॥ उक्त च । मिन्छे खलु ओढडओ विदिए पुण पारिणामिआ भावी । मिम्स ग्वओवसमिओ अविरदसम्मम्मि तिण्णव ॥ १॥ असंयतः पुनगदयिकेन भावेन ॥ सैयतासँयतः प्रमत्तमॅयतोऽप्रमत्तसंयत इति च क्षायोपशमिको भावः ॥ चतुर्णामुप- शमकानामौपयामिको भाव ॥ चतुपु क्षपकेषु सयोगायोगकेव- लिनाश्च क्षायिको भाव ॥ विगेपण (१) गत्यनुवादन- नरकगती प्रथमाया पृथिव्या नारकाणा मिथ्यादृष्टयाद्यमयतमम्य- ग्दृष्टयन्ताना सामान्यवत् ॥ द्वितीयादिप्या सप्तम्या मियादृष्टिसा- सादनसम्यग्दृष्टिसम्यमि यादृष्टीना सामान्यवत् ॥ असंयतसम्य- ग्दृष्टेरोपणमिको वा बायोपगामिको भाव । असें- यत. पुनरौदयिकेन भावेन ॥ तिर्यग्गतौ तिरश्चा मिथ्यादृष्ट्या- दिसँयतासँयतान्ताना सामान्यवत् ॥ मनुप्यगता मनुष्याणा मिथ्या- दृष्ट्याद्ययोगकेवल्यन्ताना सामान्यवत् ॥ देवगतौ देवाना मिथ्या- दृप्ठ्याद्यसेंयतसम्यग्दृष्ट्यन्ताना सामान्यवत् ॥ (२) इन्द्रिया- नुवादेन- एकेन्द्रियविक्रलेन्द्रियाणामौदयिको भाव । पञ्चेद्रि- येषु मिथ्यादृप्ठ्याद्ययोगकेवल्यन्ताना सामान्यवत् ॥ ( ३ ) कायानुवादेन- स्थावरकायिकानामौदयिको भावः । सका- यिकाना सामान्यमेव ॥ (४) योगानुवादेन- कायवाझ्या- वा १ असयतमम्यग्दृष्टी सम्भवतोऽनयतत्वस्यौदायकत्वं प्राहु असयतत्वस्य चारित्रमोहोदयोहतुत्यात् ।।

·प्रथमोऽध्यायः ५१ नसयोगिना मिथ्यादृष्टयादिसयोगकेवल्यन्तानामयोगकेवलिना च सामान्यमेव ।। (५) वेदानुवादेन- स्त्रीपुन्नपुसकवेढानामवदाना च सामान्यवत् ॥ (६) कपायानुकादेन-क्रोधमानमायालोभक- पायाणामकपायाणां च सामान्यवत् (७) ज्ञानानुवादेन- मत्य- जानिश्रुतानानिविभङ्गज्ञानिना मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानिना च सामान्यवत् ।। (८) संयमानुवाडेन- सर्वपा सॅयताना मॅयतास- यतानामसॅयताना च सामान्यवत् (९) दर्शनानुवादेन-चक्षुर्द- शनाचक्षुर्दर्शनावधिदर्शनकेवलदर्शनिना सामान्यवत् ।। (१०) लेश्यानुवादेन- पड्लेख्यानामलेग्यानां च सामान्यवत् ॥ (११) भव्यानुवादेन- भव्याना मिथ्यादृष्टयाद्ययोगकेवल्याताना सामा- न्यवत् । अभव्याना पारिणामिको भावः ॥ (१२) सम्यक्त्वानु- वाटेनायिकसम्यग्दृष्टिपु असयतसम्यग्दृष्टेः क्षायिको भाव. । क्षायिक सम्यक्त्वम् । असंयतत्वमौदयिकेन भावेन ॥ सँयतास- यतप्रमत्ताप्रमत्तसयतानां क्षायोपगमिको भाव. । क्षायिक सम्यक्त्व च ।। चतुर्णामुपशमकानामौपशमिको भाव । भायिकं सम्यक्त्वम् ।। पाणा सामान्यवत ।। क्षायोपगमिकसम्यग्दृष्टियु असंयतसम्यग्दृष्टे: क्षायोपगमिको भावः। क्षायोपामिक सम्यक्त्वम् । असॅयतः पुनरौदायकेन भावेन ।। सॅयतासँयतप्रमत्ताप्रमत्तसयताना क्षायोप- शमिको भावः । क्षायोपगमिकं सम्यक्त्वम् ॥ औपशमिकसम्य- ग्दृष्टिपु असॅयतसम्यग्दृष्टेरीपशमिको भाव. । औपगमिक सम्यक्त्वम्। असंयतः पुनरौढयिकेन भावेन ॥ सॅयतासँयतप्रमत्ताप्रमत्तसयताना क्षोयोपशमिको भावः । औपशमिक सम्यक्त्वम् ।। चतुर्णामुपा- १ अभव्यत्वधर्मस्य मुख्यत्वेन । मिथ्यात्वमुख्यत्वेन तु आदयिक एव स्यात् ॥ २ अत्र आदयिका भाव इत्यक पाठ.। औपमिको भाव इत्येक पाठ ।।

·५२ सर्वार्थसिद्धिः - मकानामौपशमिको भावः। औपगमिक मम्यक्त्वम् ।। सासादनस- म्यग्दृष्टेः पारिणामिको भाव. ॥ सम्यमिथ्यादृष्टे क्षायोपशमिको भाव ॥ मिथ्यादृष्टेरौढयिको भावः। (१३) सजानुवाडेन- सजिना सामान्यवत् । असजिनामौदयिको भाव ॥ तदुभयव्यपढेश- रहिताना सामान्यवत् ॥ (१४) आहारानुबाटन- आहारका- णामनाहारकाणा च सामान्यवत् ॥ भाव. परिसमाप्तः ।। अल्पबहुत्वमुपवर्ण्यते॥ तत् द्विविध सामान्येन विगपेण च ।। सामान्येन तावत्---त्रय उपगमका सर्वत. स्तोका. स्वगुणस्थान• कालेपु प्रवेशेनं तुल्यसरन्या ॥ उपगान्तकपायास्तावन्त एव ॥ त्रय क्षपकाः सख्येयगुणाः ॥ क्षीणकपायवीतरागच्छद्मस्थास्तावन्त एव ।। सयोगकेचलिनोऽयोगकवलिनश्च प्रवेगेन तुल्यसख्याः ॥ सयोगकेवलिन स्वकालेन समुदिता सरन्येयगुणा । ८९८५०२ ।। अप्रमत्तसॅयता सख्येयगुणाः। २९६१९१०३ । प्रमत्तसँयता. सख्येयगुणा । ५९३९८२०६॥ संयतायता असंख्येयगुणां. ॥ सासौदनसम्यग्दृष्टयोऽसस्येयगुणा ॥ सम्यग्मिथ्यादृष्टयें सख्येय- गुणा । असॅयतसम्यग्दृष्टयोऽसख्येयगुणाः ।। मिथ्यादृष्टयोऽनन्तगुणा ।। विशेपेण (१) गत्यनुवादेन- नरकगतौ सर्वासु पृथिवीषु सर्वत स्तोका सासादनसम्यग्दृष्टय । सम्यग्मिथ्यादृष्टय मख्येयगुणाः । १ अष्टसु समयेपु प्रवेशेन एको वा द्वैा वा प्रयो वा इत्यादिजघन्या । उत्कृष्टास्तु १६॥२४॥३०॥३६॥४२॥४८५४ स्वगुणस्थानकालेषु प्रवेशेन तुल्यसख्याः ॥ सख्याकथनावसरे प्रोक्ताः । तत्र द्रष्टव्यम् ।। २ सयतासंयताः सस्येयगुणा । सयतासयताना नास्वल्पबहुत्वम्। एकगुणस्थानवतिन्चात् । सयतासयतानामिव गणस्थानभेदात् १३०००००००॥ ३ सासादनसम्यग्दृष्टय सख्येयगुणा ५२०० ५२००००००० ॥ ४ सम्यग्मि- ध्यादृष्टय. सख्येयगणा १०४००००००० ॥ ५ ॥ असंयतसम्यग्दृष्टय. सत्येयगुणा. ७००००००००० ॥ इति श्रुतसागरः ॥

·प्रथमोऽध्यायः ५३ असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसख्येयगुणाः । मिथ्यादृष्टयोऽसख्येयगुणाः ।। तिर्यग्गतौ तिरश्चा सर्वतः स्तोकाः सॅयतासँयताः। इतरेषां सामान्यवत्॥ मनुष्यगतौ मनुष्याणामुपगमकाढिप्रमत्तसयतान्ताना सामान्यवत् ॥ ततः सख्येयगुणाः सयतासँयताः ॥ सासादनसम्यग्दृष्टय. संख्येय- गुणाः ॥ सम्यग्मिथ्यादृष्टयः सख्येयगुणाः ॥ असॅयतसम्यग्दृष्टय सख्येयगुणाः ॥ मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयगुणाः ॥ देवगतौ देवाना नारकवत् ।। (२) इंद्रियानुवादेन- एकेन्द्रियविकलेन्द्रियेपु गुणस्थानभेदो नास्तीत्यल्पबहुत्वाभाव. ॥ इन्द्रिय प्रत्युच्यते । पञ्चेद्रियायेकेन्द्रियान्ता उत्तरोत्तर बहवः ॥ पञ्चन्द्रियाणा सामा- न्यवत् । अयं तु विशेपः- मिथ्यादृष्टयोऽसख्ययगुणाः ॥ (३) कायानुवादेन- स्थावरकायेपु गुणस्थानभेटाभावादल्पवहुत्वाभावः ।। कार्य प्रत्युच्यते। सर्वतस्तेजःकायिका अल्पाः । ततो बहवः पृथिवीकायिकाः । ततोऽप्कायिका.। ततो वातकायिकाः । सर्वतोऽनन्तगुणा बनस्पतय. ॥ ब्रसकायिकाना पञ्चेन्द्रियवत् ॥ ( ४ ) योगानुवादेन- वाड्मानसयोगिना पञ्चेन्द्रियवत् । काययोगिना सामान्यवत् ।। (५) वेदानुवादेन- स्त्रीपुवे- दाना पञ्चेन्द्रियवत् । नपुंसकवेदानामवेदाना च सामान्यवत् ।। (६) कपायानुवादेन- क्रोधमानमायाकपायाणा पुवेदवत् । अयं तु विशेप.- मिथ्यादृष्टयोऽनन्तनुणा. | लोभकषायाणा द्वयोरुपशमकयोस्तुल्या सख्या । क्षपकाः सख्येयगुणाः । सूक्ष्म- साम्परायशुध्धुपशमकसॅयता विशेषाधिकाः । सूक्ष्मसाम्परायक्षपकाः सख्येयगुणाः । शेषाणा सामान्यवत् ।। (७) ज्ञानानुवादन- मत्यज्ञानिश्रुताजानिपु सर्वतः स्तोका. सासाटनसम्यग्दृष्टयः । मिथ्यादृष्टयोऽसख्येयगुणाः ॥ मतिश्रुतावधिज्ञानिषु सर्वतः स्तोका- श्चत्वार उपशमकाश्चत्वारः क्षपका. सख्येयगुणाः । अप्रमत्त-

·५४
सर्वार्थसिद्धिः
सयताः सख्येयगुणा. । प्रमत्तसॅयता सख्येयगुणाः । सँय-
तासॅयताः सख्येयगुणा । असॅयतसम्यग्दृष्टय. सख्येयगुणा. ||
मन.पर्ययज्ञानिपु सर्वत स्तोकाश्चत्वार उपशमकाः। चत्वारः
क्षपका. सख्येयगुणाः । अप्रमत्तसँयता. सख्येयगुणा । प्रमत्तस-
यताः सख्येयगुणा. ।। केवलज्ञानिपु अयोगकेवलिभ्यः संयोगकेव
लिनः सख्येयगुणा ॥ (८) सॅयमानुवादन--- सामायिकच्छे-
दोपस्थापनशुद्धिसँयतेपु द्वयोरुपगमकयोस्तुल्यसख्या । तत सख्ये-
यगुणौ क्षपकौ । अप्रमत्ताः सख्येयगुणाः । प्रमत्ताः सख्ययगुणाः ।।
परिहारविशुद्धिसॅयतेषु अप्रमत्तेभ्य. प्रमत्ता सख्येयगुणाः । सूक्ष्म-
साम्परायशुद्धिसॅयतेषु उपशमकेभ्यः क्षपकाः सख्येयगुणा ॥ यथा-
ख्यातविहारशुद्धिसँयतेपु उपशान्तकपायेभ्य क्षीणकपायाः सख्ये-
यगुणा. ॥ अयोगकेवलिनस्तावन्त एव । सयोगकेवलिन. सख्येय-
गुणाः ॥ सॅयतासँयताना नास्त्यल्पवहुत्वम् । असंयतेषु सर्वत
स्तोकाः सासादनसम्यग्दृष्टय । सम्यड्मिथ्यादृष्टयोऽसख्येयगुणा। .
असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसल्येयगुणाः । मिथ्यादृष्टयोऽनन्तगुणाः
(९) दर्शनानुवादेन- चक्षुर्दनिना मनोयोगिवत् ॥ अचक्षु-
दनिना काययोगिवत् ॥ अवधिदर्गनिनामवधिज्ञानिवत् ॥ केव-
लदर्शनिना केवलज्ञानिवत् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन- कृष्ण-
नीलकापोतलेश्याना असॅयतवत् ।। तेज.पद्मलेश्याना सर्वत. स्तोका
अप्रमत्ताः। प्रमत्ताः सख्येयगुणाः । एवमितरेपा पञ्चेन्द्रियवत् ।।
शुक्ललेश्याना सर्वतः स्तोका उपशमका. । क्षपकाः सख्येयगुणाः ।
सयोगकेवलिनः सख्येयगुणाः। अप्रमत्तसॅयताः सख्येयगुणाः ।
१ अयोगकेवलिनः एको वा द्वौ वा त्रयो वा उत्कणाष्टोत्तरशतसंख्या
स्वकालेन समुदितास्तेभ्य संख्येया सयोगकेवलिन ॥ ८९८५०२ ॥

·प्रथमोऽध्यायः
५५
प्रमत्तसँयताः संख्येयगुणाः । संयतासयता संख्येयगुणाः ।
सासादनसम्यग्दृष्टयः सख्येयगुणाः । सम्यग्मिथ्यादृष्टय. संख्येय-
गुणाः । मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयगुणाः । असॅयतसम्यग्दृष्टयोऽसख्ये-
यगुणाः । (११) भव्यानुवादेन-- भव्यानां सामान्यवत् ।
अभव्याना नास्त्यल्पबहुत्वम् ।। (१२) सम्यक्त्वानुवाटेन- क्षायिक-
सम्यग्दृष्टिपु सर्वतः स्तोकाश्चत्वार उपशमकाः । इतरेषां प्रमत्ता-
न्ताना सामान्यवत् । ततः सॅयतासयताः सख्येयगुणाः । असॅ-
यतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः ॥ क्षायोपगमिकसम्यग्दृष्टिपु सर्वत.
स्तोका अप्रमत्ताः ।
प्रमत्ताः सत्ययगुणाः । संयतासॅयताः
संख्येयगुणाः । असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसख्येयगुणा. ॥ औपगमि-
कसम्यग्दृष्टीना सर्वतः स्तोकाश्चत्वार उपगमकाः । अप्रमत्ताः
संख्येयगुणाः। प्रमताः सख्येयगुणा ॥ सँयतासँयता. सख्येय-
गुणाः । असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसख्येयगुणाः । पाणां नास्त्यल्प-
बहुत्वम् । विपक्षे एकैकगुणस्थानग्रहणात् ।। (१३) सज्ञानुवा-
देन- सजिना चक्षुर्दर्शनिवत् । असज्ञिना नास्त्यल्पबहुत्वम् ।
तदुभयव्यपदेशरहिताना केवलज्ञानिवत् ॥ (१४) आहारानुवादेन-
आहारकाणा काययोगिवत् । अनाहारकाणा सर्वतः स्तोकाः
सयोगकेवलिन । अयोगकेवलिन सख्येयगुणाः । सासादनसम्य-
ग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणा । असॅयतसम्यग्दृष्टयोऽसख्येयगुणाः। मिथ्या-
दृष्टयोऽनन्तगुणा. ॥ एवं मिथ्यादृष्टयादीनां गत्यादिपु मार्गणा
कृता सामान्येन ॥ तत्र सूक्ष्मभेद आगमाविरोधेनानुस्मर्तव्यः ॥
एव सम्यग्दर्शनस्यादावुद्दिष्टस्य लक्षणोत्सत्तिस्वामिविपयन्यासा-
धिगमोपाया निर्दिष्टा । तत्सम्बन्धेन च जीवादीना सज्ञापरि-
णामादि निर्दिष्टम् । तदनन्तरं सम्यग्ज्ञान विचाराहमित्याह-
मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम् ॥९॥

·५६ सर्वार्थसिद्धिः ज्ञानशब्द प्रत्येक परिसमाप्यते । मतिज्ञान श्रुतज्ञान अवधिज्ञान मन पर्ययज्ञान केवलज्ञानमिति ॥ इन्द्रियैर्मनमा च यथाखमर्थान्मन्यते अनया मनुते मननमात्र वा मति ॥ तटावर- णक्षयोपशमे सति निरूप्यमाण श्रूयते अनेनेति तत् शृणोति श्रवणमात्र वा श्रुतम् ॥ अनयो प्रत्यासन्ननिर्देश कृतः कार्यका- रणभावात् । तथा च वक्ष्यते "श्रुत मतिपूर्वमिति" || अवाग्धा- नादवच्छिन्नविपयोद्वा अवधि ॥ परकीयमनोगतोऽर्थी. मन इत्यु- च्यते साहचर्यात्तस्य पर्ययण परिगमन मनःपर्यय. । मतिनानप्र- सङ्ग इति चेन्न । अपेक्षामात्रत्वात् । क्षयोपशमशक्तिमात्रविजृम्भित तत्केवल स्वपरमनोभिर्व्यपदिश्यते । यथा अभ्रे चन्द्रमस पश्येति ॥ वाह्येनाभ्यन्तरेण च तपसा यदर्थमर्थिनो मार्ग केवन्ते सेवन्ते तत्केवलम् । असहायमिति वा ।। तदन्ते प्राप्यते इति अन्ते क्रियते । तस्य प्रत्यासन्नत्वात्तत्समीपे मन पर्ययग्रहणम् । कुत. प्रत्यासत्ति । सयमैकाधिकरणत्वात् । तस्य अवधिर्विप्रकृष्ट । कुत. १ विप्रकृष्टंतरत्वात् ॥ प्रत्यक्षात्परोक्ष पूर्वमुक्त सुगमत्वात् । श्रृंतपरिचितानुभूता हि मतिश्रुतपद्धति सर्वेण प्राणिगणेन प्रायः प्राप्यते यत. ॥ एवमेतत्पञ्चविध ज्ञानम् ॥ तद्वेदादयश्च पुरस्तादृष्यन्ते ॥ १ अवायन्ति व्रजन्तीत्यवाया पुद्गलाः। तान् दधाति जानातात्यवधि। अवाग्धानात्पुद्गलपरिज्ञानादित्यर्थ ॥ द्रव्यक्षेत्र कालभानियतत्वनावधीयते नियम्यते प्रमीयते परिच्छिद्यत इत्यर्थ ॥ ३ अवधान अवधि । कोऽय ?-- अधस्ताद्वहतरविषयग्रहणादवधिरु- च्यते । देवा खलु अवविज्ञानेन सप्तमनरकपर्यन्त पश्यन्ति । उपरि स्तोक पश्यन्ति । निजविमानध्वजदण्डपर्यन्तमित्यर्थ ॥ अवच्छिन्नविपयत्वादवधि । कोऽय ?..- रूपितलक्षणविपयत्वादववि ॥ ४ केवलज्ञानापक्षया विप्रकृष्टपु मतिश्रुतावधिष्वन्यतमत्वात् ॥ ५ श्रुतेन परिचिता सा चानुभूता च ॥

·प्रथमोऽध्यायः प्रमाणनयैरधिगम इत्युक्तम् । प्रमाणं च केपाश्चित् ज्ञानमभि- मतम् । केपाश्चित् सन्निकर्यः । कपाँचिदिन्द्रियमिति । अतोऽ घिकृतानामेव मत्यादीना प्रमाणवख्यापनार्थमाह- ॥ तत्प्रमाणे ॥ १० ॥ तद्वचनं किमर्थ ? प्रमाणान्तरपरिकल्पनानिवृत्यर्थम् । सन्नि- कर्यः प्रमाणमिन्द्रियं प्रमाणमिति केचित्कल्पयन्ति तन्निवृत्यर्थ तदित्युच्यते । तदेव मत्यादि प्रमाणं नान्यदिति ।। अथ सन्नि- कर्पप्रमाणे सति इन्द्रिये वा को दोपः ? यदि सन्निकर्षः प्रमाण, सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टानामर्थानामग्रहणप्रसद्गः। नहि ते इन्द्रिय. सन्निकृप्यन्ते । अतः सर्वज्ञत्वाभावः स्यात् ॥ इन्द्रि- यमपि यदि प्रमाण, स एव दोषः। अल्पविषयत्वात् चक्षु- रादीना । ज्ञेयस्य चापरिमाणत्वात् । सर्वेन्द्रियसन्निकर्पाभावश्च चक्षुर्मनसोः प्राप्यकारित्वाभावात् । अप्राप्यकारित्व च उत्तरत्र वक्ष्यते ॥ यदि ज्ञानं प्रमाणं, फलाभावः। अधिगमो हि फलमिष्ट न भावान्तरम् । स चेत्यमाण, न तस्यान्यत्फलं भवितुमर्हति । फलवता च प्रमाणेन भवितव्यम् ॥ सन्निक इन्द्रिये वा प्रमाणे सति, अधिगमः फलमर्थान्तरभूत युज्यते इति तदयुक्तम् ॥ यदि सन्निकर्षः प्रमाणं, अर्थाधिगमः फलं, तस्य द्विष्ठत्वात्तत्फलेनाधिगमेनापि द्विष्ठेन भवितव्यमिति अर्था- दीनामप्यधिगमः प्राप्नोति । आत्मनश्चेतनत्वात्तत्रव समवाय इति चेन्न । ज्ञस्वभावाभावे सर्वेपामचेतनत्वात् । अस्वभावाभ्युपगमो वा आत्मनः । स्वमतविरोधः स्यात् ।। ननु चोक्तं, ज्ञाने १ सांगतानाम् ॥ • बागानाम् ॥ ३ माख्यानाम् ॥ ४ न चक्षुरनिन्दियाभ्यामिति मत्रव्याख्यानावमरे ।।

·५८' सर्वार्थसिद्धिः प्रमाणे सति फलाभावः इति । नैप दोषः। अर्थाधिगमे प्रीतिदर्शनात् । ज्ञस्वभावस्यात्मनः कर्ममलीमसस्य करणालम्बना- दर्थनिश्चये प्रीतिरुपजायते। सा फलमित्युच्यते । उपेक्षा अज्ञा- ननाशो वा फलम् ॥ रागद्वपयोरप्रणिधानमुपेक्षा । अन्धकार- कल्पाज्ञानाभावः अज्ञाननागो वा फलमित्युच्यते ॥ प्रमिणोति प्रमीयतेऽनेन प्रमितिमात्र वा प्रमाणम् ॥ किमनेन प्रमीयते। जीवादिरर्थः ॥ यदि जीवादेरधिगमे प्रमाण, प्रमाणाधिगमे अन्य- प्रमाण परिकल्पयितव्यम् । तथा सत्यनवस्था। नानवस्था । प्रदीपवत् ॥ यथा घटादीना प्रकाशने प्रदीपो हेतुः, तत्स्व- रूपप्रकाशनेऽपि स एव, न प्रकाशान्तरमस्य मृग्य, तथा प्रमाणमपीति अवश्य चैतदभ्युपगन्तव्यम् ॥ प्रमेयवत्प्रमाणस्य प्रमाणान्तरपरिकल्पनायां स्वाधिगमाभावात स्मृत्यभावः । तद- भावाद्यवहारलोपः स्यात् ॥ वक्ष्यमाणभेदापेक्षया द्विवचननिर्देशः। वक्ष्यते हि " आये परोक्ष, प्रत्यक्षमन्यदिति " स च द्विव- चननिर्देशः प्रमाणान्तरसख्यानिवृत्त्यर्थः॥ उपमानार्थापत्यादीनामत्रैवान्तर्भावादुक्तस्य पञ्चविधस्य ज्ञानस्य प्रमाणद्वयान्तःपातित्वे प्रतिपादिते प्रत्यक्षानुमानादिप्रमाणद्वयकल्पना- निवृत्त्यर्थमाह- ॥ आये परोक्षम् ॥ ११ ॥ आदिशब्दः प्राथम्य(प्रथम)वचनः । आदौ मवमाद्यम् ।। कथं द्वयोः प्रथमत्व मुख्योपचारपरिकल्पनया। मतिज्ञान तावन्मु-- १ (प्रत्यक्षं चानुमानं च शादं चोपमया सह । अर्थापत्तिरभावश्च पट प्रमाणानि जैमिने ॥ जामने पट प्रमाणानि चत्वारि न्यायवादिन । साख्यस्य त्रीणि वाच्यानि द्वे वैशीपकवौद्धयो. ॥२॥) इत्यप्यधिक. पाठस्तालपतपुस्तके वर्तते ॥

·प्रथमोऽध्यायः अत ख्यकल्पनया प्रथमम् । श्रुतमपि तस्य प्रत्यासत्या प्रथममित्यु- पचर्यते । द्विवचननिर्देशसामर्थ्यावौणस्यापि ग्रहणम् । आद्य च आद्य, च आये मतिश्रुते इत्यर्थः । तदुभयमपि परोक्ष प्रमा- णमित्यमिसम्बध्यते ॥ कुतोऽस्य परोक्षत्व ? परायत्तत्वात ॥ मति- ज्ञानमिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमिति वक्ष्यते श्रुतमनिद्रियस्येति च । अतः पराणीन्द्रियाणि, मनश्च प्रकागोपदेशादि च बाह्यनिमित्तं प्रतीत्य तदावरणकर्मक्षयोपशमापेक्षस्यात्मन उत्पद्यमानं मतिश्रुतं परोक्षमित्याख्यायते । उपमानागमादीनामत्रैवान्तर्भावः ॥ अभिहितलक्षणात्परोक्षादितरस्य सर्वस्य प्रत्यक्षत्वप्रतिपाद- नार्थमाह- ॥ प्रत्यक्षमन्यत् ॥ १२॥ अक्ष्णोति व्यांमोति जानातीत्यक्ष आत्मा । तमेव प्राप्त- क्षयोपशमं प्रक्षीणावरणं वा प्रतिनियतं प्रत्यक्षम् ॥ अवधिद- शेनं केवलदर्शनमपि अक्षमेव प्रतिनियतमतस्तस्यापि ग्रहणं प्राप्नोति । नैप दोषः। ज्ञानमित्यनुवर्तते, तेन दर्शनस्य व्युदासः। एवमपि विमङ्गज्ञानमपि प्रतिनियतमतोऽस्यापि ग्रहणं प्रामोति । सम्यगित्यधिकारात् । ततस्तन्निवृत्तिः ॥ सम्यगित्यनुवर्तते, तेन ज्ञानं विशिष्यते, ततो विभङ्गज्ञानस्य निवृत्तिः कृता । तद्धि मिथ्यादर्शनोदयाद्विपरीतार्थविषयमिति न सम्यक् ।। स्यान्मत- 'मिन्द्रियव्यापारजनितं ज्ञानं प्रत्यक्षं, व्यतीतेन्द्रियविषयव्यापार परो- क्षमित्येतदविसवादिलक्षणमभ्युपगन्तव्यमिति । तदयुक्तम् । आप्तस्य प्रत्यक्षज्ञानाभावप्रसगात् ।। यदि इन्द्रियनिमित्तमेव ज्ञानं प्रत्य- क्षमिप्यते, एवं प्रसक्त्या आप्तस्य प्रत्यक्षज्ञान न स्यात् । - १ परापेक्षत्वात् इत्यपि पाठान्तरम् ।।

·न "६० सर्वार्थसिद्धिः नहि तस्येन्द्रियपूर्वोऽर्थाधिगमः ॥ अथ तस्यापि करणपूर्वक- मेव ज्ञान कल्प्यते, तस्यासर्वज्ञत्वं स्यात् ।। तस्य मानसं प्रत्यक्षमिति चेत्, मनःप्रणिधानपूर्वकत्वात् ज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाभाव एव ॥ आगमतस्तत्सिद्धिरिति चेन्न । तस्य आगमस्य प्रत्यक्ष- ज्ञानपूर्वकत्वात् ॥ योगिप्रत्यक्षमन्यज्ज्ञानं दिव्यमप्यस्तीति चेत् . न तस्य प्रत्यक्षत्व, इन्द्रियनिमित्ताभावात् । अक्षमक्ष प्रति यद्वर्तते तत्प्रत्यक्षमित्यभ्युपगमात् ।। किश्च सर्वज्ञत्वाभावः प्रतिज्ञाहानिर्वा । तस्य योगिनो यज्ज्ञान तत्प्रत्यर्थवगवर्ति स्यात् ? अनेकार्थ- ग्राहि वा? यदि प्रत्यर्थवशवर्ति, सर्वज्ञत्वमस्य नास्ति योगिन, ज्ञेयस्यानन्त्यात् ॥ अथानेकार्थग्राहि, या प्रतिज्ञा " विजानाति न विज्ञानमेकमर्थद्वयम् यथा एकमर्थ विजानाति विज्ञानद्वयं तथा " इति सा हीयते ॥ अथवा क्षणिकाः सर्वसस्कारा इति प्रतिज्ञा हीयते । अनेकक्षगवत्येकविज्ञानाभ्यु- पगमात् । अनेकार्थग्रहण क्रमेणेति ॥ युगपदेवेति चेत्, योऽस्य जन्मक्षणः स आत्मलाभार्थ एव । लब्धात्मलाभ हि किश्चि- स्वकार्य प्रति व्याप्रियते, प्रदीपवदिति चेन्न । तस्याप्यने- कक्षणविषयतायां सत्यामेव प्रकाश्यप्रकाशनाभ्युपंगमात् ॥ विकल्पा- तीतत्वात्तस्य शून्यताप्रसङ्गश्च ॥ १ युगपत् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिड्गमिति परैरभ्युपगमात्सर्ववस्तुषु युग. पन्मन प्रणिधानं न घटते । तत सर्वज्ञत्वाभाव.। एकं ज्ञानमनेकार्थ न जानातीति प्रतिज्ञासद्भावाच्च क्रमेण सर्ववस्तुज्ञानं च न घटते वस्तूनामा- नन्त्यादेकवस्तुपा ज्ञानाव रे अन्यव-तुपरिज्ञानाभावाघ सर्वज्ञत्वाभाव. सुघट ॥ २ स्वस्मिन्सकलविकल्पाभावात्मकलविकल्वषयत्वाच योगिप्रत्यक्षस्य शून्य- ताप्रसङ्ग ॥ तत्त्व विशुद्ध सकलैर्विकल्पे- । विश्वाभिलाषास्पदतामतीतम ॥ न स्वस्य वेद्यं न च तन्निगा । सुपुप्त्यवस्थ भवदुःसपाह्यम् ॥ १ ॥ इति वचनात् ॥

·प्रथमोऽध्यायः ६१ सम- अमिहितोमयप्रकारस्य प्रमाणस्य आदिप्रकारविरोपप्रति- पत्यर्थमाह- ॥ मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् ॥ १३ ॥ आदौ यदुद्दिष्टं ज्ञानं तस्य पर्यायगळा एते वेदितव्याः। मतिज्ञानावरणक्षयोपशमान्तरङ्गनिमित्वजनितोपयोगविषयत्वात् । एते- पां श्रुतादिप्वप्रवृत्तेश्च ॥ मनन मतिः । स्मरण स्मृतिः । सज्ञानं सज्ञा । चिन्तनं चिन्ता । अभिनिवोधनमभिनिवोधः। इति यथासम्भवं विग्रहान्तरं विजेयम् ।। सत्यपि प्रकृतिमेदे रूढिबललामात् पर्यायशब्दत्वम् । यथा- इद्र. शक्रः पुरन्दरः इति, इन्दनादिक्रियामेदेऽपि शचीपतेरेकस्यैव संज्ञाः । मिरूढनयापेक्षया तेषामर्थान्तरकल्पनाया मत्यादिप्वपि स क्रमो विद्यत एव । किंतु मतिज्ञानावरणक्षयोपशमनिमित्तोपयोगं नाति- वर्तत इति अयमत्रार्थों विवक्षितः । इतिशब्दः प्रकारार्थः । एवंप्रकारा अस्य पर्यायशब्दा इति। अमिषेयार्थो वा । मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ता अभिनिबोध इत्येतोऽर्थोऽभिधीयते स एक एव इति । अथास्यात्मलामे किं निमित्तमित्याह- ॥ तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ॥ १४ ॥ इन्दतीति इन्द्र आत्मा तस्य जस्वमावस्य तदावरणक्ष- योपशमे सति खयमर्थान् गृहीतुमसमर्थस्य यदर्थोपलव्धिनिमित्त लिङ्गं तदिन्द्रस्य लिङ्गामिन्द्रियमित्युच्यते ॥ अथवा लीनमर्थ १ मत्यादिपर्यायशब्दानाम् ॥ 4 ·६२ सर्वार्थसिद्धिः गमयतीति लिङ्गम् । आत्मनः सूक्ष्मस्यास्तित्वाधिगमे लिङ्ग- मिन्द्रियम् । यथा इह धूमोऽग्नेः ॥ एवमिद स्पर्शनादि- करण नासंति कर्तर्यात्मनि भवितुमर्हतीति ज्ञातुरस्तित्व गम्यते ॥ अथवा इन्द्र इति नामकर्मोच्यते । तेन सृष्टमि- न्द्रियमिति । तत्स्पर्शनादि उत्तरत्र वक्ष्यते ॥ अनिन्द्रियं मनः अंत करणमित्यनर्थान्तरम् ॥ कथ पुनरिन्द्रियप्रतिषेधेन इन्द्रलिङ्गे एव मनसि अनिन्द्रियशब्दस्य प्रवृत्ति.? । ईपदर्थस्थ नमः प्रयोगात् । ईपदिन्द्रियमनिन्द्रियमिति । यथा अनुदरा कन्या इति ॥ कथमीपदर्थः । इमानीन्द्रियाणि प्रतिनियतदेशविषयाणि कालान्तरावस्थायीनि च । न तथा मनः इन्द्रस्य लिङ्गमपि सत्प्रतिनियतदेशविषय कालान्तरावस्थायि च। तदन्तःकरणमिति चोच्यते । गुणदोषविचारस्मरणादिव्यापारेपु इन्द्रियानपेक्षत्वा- चक्षुरादिवद् वहिरनुपलब्धेश्च अन्तर्गत करणमित्युच्यते ॥ तदिति किमर्थम् । मतिज्ञाननिर्देशार्थम् ॥ ननु च 'न्तरं अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति, तस्यैव ग्रहणं भवति । इहार्थमुत्तरार्थं च तदित्युच्यते ॥ यन्मत्यादि- पर्यायशब्दवाच्य ज्ञानं तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं तदेवावग्रहहा- वायधारणा इति । इतरथा हि प्रथम मत्यादिशब्दवाच्यं ज्ञान- मित्युक्त्वा इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं श्रुतम् । तदेवावग्रहहावाय- धारणा इत्यनिष्टमभिसम्बध्येत ।। एव निर्मातोत्पचिनिमित्तमनिर्णीतभेदमिति तवदप्रति- पत्त्यर्थमाह- ॥ अवग्रहहावायधारणाः ॥ १५ ॥ विषयविषयिसन्निपातसमयानन्तरमाद्यग्रहणमवग्रहः। विषय- विषयिसन्निपाते सति दर्शन भवति तदनन्तरमर्थस्य ग्रहणम. तदन- ·प्रथमोऽध्यायः ६३ वग्रहः । यथा--- चक्षुपा शुक्लं रूपमिति ग्रहणमवग्रहः ॥ अव- प्रहगृहीतेऽर्थ तद्विशेपाकाङ्क्षणमीहा । यथा-शुक्ल रूपं किं चलाका पताकेति ॥ विशेपनि नाद्याथात्म्यावगमनमवायः । उत्प- तननिपतनपक्षविक्षेपादिभिर्वलाकैवेय न पताकेति ॥ अथैतस्यै कालान्तरेऽविस्मरणकारणं धारणा । सैवेयं बलाका पूर्वाहे यामहमद्राक्षमिति ॥ एपामवग्रहादीनामुपन्यासक्रमः उत्प- तिक्रमकृतः ।। यथा- १ ननु ईहा संगयज्ञानं भवितुमर्हति, कि बलाका पताकेति उभय- कोटीपरामगप्रत्ययत्वात्, प्रमिद्धसंशयच्चानवत् ॥ तथा च कयमस्या ग्रामा- प्यमिति न शंकितव्यम् । हेतोरसिद्ध । तस्या भवितव्यताप्रत्ययरूपत्वेन उभयकोटीपरामप्रित्ययरूपत्वाघटनात् । किं वलाका पताकेति वचनं तु निदर्शनद्वयोपदर्शनार्थमुक्तम् । तथा च किं बलाकेत्यत्र बलाकया भवित- व्यमिति तात्पर्यम । किं पातकेत्यत्र च पताकया भवितव्यमिति तात्प- यम ॥ कयमपा प्रतीतिरिति चेत् ग्ररूपणशास्त्रे ज्ञानमागणाया भतिज्ञान- व्याख्यानावसरे श्रीमदभयसूरिवयंस्तथव निरूपितत्वात् ॥ यथाहि तदन्यः- अवग्रहेण इद वेतमिति ज्ञातेऽयें विशेषस्य बलाकारूपस्य पताकारूपस्य वा यथावस्थितस्य आकाक्षा, बलाक्रया मवितव्यमिति भवितव्यताप्रत्ययल्पा बलाकायामेव संजायमाना ईहाख्य द्वितीय ज्ञानं भवेत् ॥ अथवा पता- कारूपं विषयमालम्व्य उत्पद्यमाना अनया पताकया भवितव्यमिति भवि- तन्यताप्रत्ययम्पा आकाक्षा ईहानाम द्वितीय ज्ञानं भवेत् ॥ एवमिन्द्रिया. न्तरविषयेषु । मनोविषये च अवग्रहगृहीते यथावस्थितस्य विशपस्य आका. क्षारुपा ईहति नितव्यम् ।। भतिज्ञानावणक्षयोपशमस्य तारतम्यभेदन अवग्रहहाज्ञानयोमटसमवात् ॥ अस्मिन् सम्यग्ज्ञानप्रकरणे बलाका वा पताका वा इति सशयस्य बलाकाया पताक्या भवितव्यमिति विपर्ययस्य च मिथ्या. ज्ञानस्यानवतारात्॥ • अथतस्येव्यत्र अवतस्य इलपेसित। अवायज्ञानविपर्याभूतस्येति तदर्थ । ३ एवविधप्रत्यभिनास्पज्ञानस्य कारणभूतं संस्काराविशिष्ट ज्ञानं धारणा म विदीमत्यर्थः ॥

·सर्वार्थसिद्धिः उक्तानामवग्रहादीनां प्रभेदप्रतिपत्यर्थमाह- ॥ बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृता- नुक्तध्रुवाणां सेतराणाम् ॥ १६ ॥ अवग्रहादयः क्रियाविशेषा. प्रकृताः । तदपेशोऽयं कर्म- निर्देशः। वहादीना सेतराणामिति । बहुशब्दस्य संख्यावैपु- त्यवाचिनो ग्रहणमविशेषात् । संख्यावाची यथा-- एकः द्वौ बहव इति । वैपुल्यवाची यथा बहुरोदनो बहुः सूपः इति । विधशब्दः प्रकारवाची । क्षिप्रग्रहणमचिरप्रतिपत्त्यर्थम् । अनिःसृतग्रहणं असकलपुद्गलोद्गमार्थम् । अनुक्तमभिप्रायेण प्रणम् । ध्रवं निरन्तर यथार्थग्रहणम् । सेतरग्रहण प्रतिपक्ष- संग्रहार्थ ॥ बहूनामवग्रहः । अल्पस्यावग्रहः । बहुविधस्यावग्रहः । एकविधेस्यावग्रहः । क्षिप्रमवग्रह । चिरेणावग्रहः । स्यावग्रहः । निःसृतस्यावग्रहः । अनुक्तस्यावग्रहः । उक्तस्याव- ग्रहः । ध्रवस्यावग्रहः। अध्वस्यावग्रहश्चेति अवग्रहो द्वादश- विकल्पः ॥ एवमीहादयोऽपि । त एते पञ्चभिरिन्द्रियद्वारमनसा च प्रत्येकं प्रादुर्भाव्यन्ते ॥ तत्र बहवग्रहादयः मतिज्ञानावरण- क्षयोपशमप्रकर्षात् प्रभवन्ति । नेतरे इति । तेषामभ्यहितत्वा- दादौ ग्रहणं क्रियते ॥ बहुबहुविधयोः कः प्रतिविशेपः। यावता बहुषु बहुविधेष्वपि बहुत्वमस्ति । एकप्रकारनानाप्रका- रकृतो विशेषः ॥ उक्तनिःसृतयो. कः प्रतिविशेष.? । अनि सृतः यावता १ अविशेष्योकत्वात् ॥ २ वहेकविधयोरविशेष इति न मन्तव्यम् । बदनामवग्रह इत्यत्र बहुत्वसंख्याया मुख्यतया प्रहणे न कवियत्यावग्रह इत्यर्थ । ३ आदिशब्देन बहुविधावप्रहादयो गृह्यन्ते ॥ ४ सूत्रे इतरशब्दगृहीता अवधमहादय ॥

·प्रथमोऽध्यायः ६५ सकलनिःसरणानिःसृतम् । उक्तमप्येवविधमेव ॥ अयमस्ति विशेष:- अन्योपदेशपूर्वकं ग्रहणमुक्तम् । स्वत एव ग्रहण, निःसृतम् ॥ अपरेपां क्षिप्रनिःसृत इति पाठः ॥ त एव वर्ण- यन्ति-श्रोत्रेन्द्रियेण शब्दमवगृह्यमाणं मयूरस्य वा कुररस्य वेति कश्चित्प्रतिपद्यते । अपरः स्वरूपमेवानिःसृत इति ॥ ध्रुवा- वग्रहस्य धारणायाश्च कः प्रतिविशेषः । उच्यते । क्षयोपशमप्राप्ति- काले विशुद्धपरिणामसन्तत्या प्राप्तात्क्षयोपशमात्प्रथमसमये यथा- वग्रहस्तथैव द्वितीयादिष्वपि समयपु नोनाभ्यधिक इति ध्रुवा- वग्रह इत्युच्यते ॥ यदा पुनर्विशुद्धपरिणामस्य सक्लेशपरिणामस्य च मिश्रणात्क्षयोपशमो भवति तत उत्पद्यमानोऽवग्रहः कदा- चिडहूनां कदाचिदल्पस्य कदाचिद्वहुविधस्य कदाचिद्बहुविधस्य कदाचिढकवि- धस्य थेति न्यूनाधिकभावात् ध्रुवावग्रह इत्युच्यते ॥ धारणा पुन- गुंहीतार्थाविस्मरणकारणमिति महदनयोरन्तरम् ।। यद्यवग्रहाढयो बहादीना कर्मणामाक्षेप्तारः, बहादीनि पुनर्विशेपणानि कस्येत्यत आह- ॥ अर्थस्य ॥ १७॥ चक्षुरादिविषयोऽर्थः । तस्य वहादिविशेषणविशिष्टम्य अव- प्रहादयो भवन्तीत्यमिसम्बन्धः क्रियते ।। किमर्थमिदमुच्यते यावता बहादिरर्थ एव सत्यमेव किन्तु प्रवादिपरिकल्पनानिवृत्त्यर्थमर्थ- स्येत्युच्यते । केचित्प्रवादिनो मन्यन्ते रूपादयो गुणा एव इन्द्रियैः सन्निकृष्यन्ते तेषामेव ग्रहणमिति । तदयुक्तम् । नहि ते रूपादयो गुणा अमूर्ती इन्द्रियैः सन्निकर्पमापद्यन्ते । न तर्हि इदानीमिद भवति रूप मया दृष्ट, गन्धो वा घात १ परमतापेक्षया ॥

·६६ सर्वार्थसिद्धिः इति । भवति च । कथ? इयर्ति पर्यायास्तैर्वार्यत इत्यर्थो द्रव्य तस्मिन्निन्द्रियै. सन्निकृप्यमाणे तदव्यतिरेकाद्रूपादिप्वपि सव्यव- हारो युज्यते ॥ किमिमे अवग्रहादयः सर्वस्येन्द्रियानिन्द्रियस्य भवन्ति उत कश्चिद्विषयविशेषोऽस्तीत्यत आह ।। ॥ व्यञ्जनस्यावग्रहः ॥ १८ ॥ व्यञ्जनमव्यक्त शब्दादिजात तस्यावग्रहो भवति । किम- र्थमिदं १ नियमार्थ, अवग्रह एव नेहादय इति । स तर्हि एवकारः कर्तव्यो न कर्तव्य.? | सिद्धे विधिरारभ्यमाणो निय- मार्थ इति अन्तरेणैवकार नियमार्थो भविष्यति ।। ननु अव- अग्रहणमुभयत्र तुल्य तत्र किं कृतोऽय विशेषः ॥ अर्था- वग्रहन्यजनावग्रहयोर्व्यक्ताव्यक्तकृतो विशेष. । कथम् । अभि- नवशरावार्दीकरणवत् । यथा जलकणद्वित्रिसिक्तः शरावोऽभिनवो नार्दीभवति, स एव पुनःपुन सिच्यमानः शनैस्तिम्यते, एव श्रोतादिप्विन्द्रियेपु शब्दादिपरिणताः पुद्गला द्वित्र्यादिपु समयेषु गृह्यमाणा न व्यक्तीभवन्ति, पुनःपुनरवग्रहे सति व्यक्तीभवन्ति ॥ अतो व्यक्तग्रहणात्प्राग्व्यञ्जनावग्रह. । व्यक्तग्रहणमर्थावग्रहः । ततोऽन्यक्तावग्रहणादीहादयो न भवन्ति ।। सर्वेन्द्रियाणामविशेषण व्यञ्जनावग्रहप्रसङ्गे यत्रासम्भवस्तदर्थ- प्रतिषेधमाह- ॥ न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम् ॥ १९ ॥ चक्षुपा अनिन्द्रियेण च व्यञ्जनावग्रहो न भवति । कुतः। अप्राप्यकारित्वात् ॥ यतोऽप्राप्तमर्थमविदिकं युक्तसन्नि- १ विशपाभावे पद निंशत्रिशतमातिज्ञानसंख्याविघटनादित्याभिप्राय पूर्वपक्षिण ।

·प्रथमोऽध्यायः ६७ कर्षविशेषेऽवस्थित बाह्यप्रकाशामिव्यक्तमुपलभते चक्षुः, मनश्चाप्राप्त- मतो नानयोय॑जनावग्रहोऽस्ति ॥ चक्षुपोऽप्राप्यकारित्व कथम- प्यवसीयते। आगमतो युक्तितश्च ।। आगमतस्तावत्-- पुष्ट सुणोदि सद्द अपुट्ठ पुण पस्सदे एवम् । फासं रस च गन्धं वद्ध पुठ्ठ वियाणादि ।। १ ॥ युक्तितश्च- अप्राप्य- कारि चक्षुः स्पृष्टानवग्रहात् । यदि प्राप्यकारि स्थात् त्वगि- न्द्रियवत् स्पृष्टमजन गृह्णीयात् ।। न तु गृह्णात्यतो मनोवदप्राप्य- कारीत्यवसेयम् । ततश्चक्षुर्मनसी वर्जयित्वा शेषाणामिन्द्रियाणां व्यञ्जनावग्रहः । सर्वेषामिन्द्रियानिन्द्रियाणामर्थावग्रह इति सिद्ध । आह निर्दिष्ट मतिज्ञानं लक्षणतो विकल्पतश्च; तद- नन्तरमुद्दिष्ट यत् श्रुतं तस्येदानी लक्षण विकल्पश्च वक्तव्य इत्यत आह॥ ॥ श्रुतं मतिपूर्व ड्यनेकद्वादशभेदम् ॥ २० ॥ श्रुतशब्दोऽयं श्रवणमुपादाय व्युत्पादितोऽपि रूढिवशात् कस्मिंश्चिज्ज्ञानविशेपे वर्तते ॥ यथा कुगलवनकर्मप्रतीत्या व्युत्पा- दितोऽपि कुशलशब्दो रूढिवशात्पर्यवदाते वर्तते ॥ कः पुनरसौ ज्ञानविशेष इति अत आह " श्रुतं मतिपूर्वमिति " श्रुतस्य प्रमाणत्वं पूरयतीति पूर्व निमित्तं कारणमित्यनन्तरम् ॥ मति- निर्दिष्टा । मतिः पूर्वमस्य मतिपूर्व मतिकारणमित्यर्थः । यदि मतिपूर्वं श्रुत तदपि मत्यात्मक प्रामोति कारणसदृशं हि लोके कार्य दृष्टमिति । नैतदैकान्तिकम् । दण्डादिकारणोऽयं घटो न दण्डाद्यात्मकः । अपि च सति तस्मिन् तदभावात् सत्यपि मतिज्ञाने बाह्यश्रुतज्ञाननिमित्तसन्निधानेऽपि प्रबलश्रुतावर- णोदयस्य श्रुताभावः । श्रुतावरणक्षयोपशमप्रकर्षे तु सति श्रुत- ज्ञानमुत्पद्यत इति मतिज्ञान निमित्तमात्रं ज्ञेयम् ॥ आह श्रुत- ·६८ सर्वार्थसिद्धिः - न मनादिनिधनमिप्यते । तस्य मतिपूर्वकत्वे तदभावः । आदि- मतोऽन्तवत्त्वात् । ततश्च पुरुपकृतत्वादप्रामाण्यमिति, नैष दोषः॥ द्रव्यादिसामान्यार्पणात् श्रुतमनादिनिधनमिप्यते ॥ नहि केन- चित्पुरुषेण कचित्कदाचित्कथञ्चिदुत्प्रेक्षितमिति । तेपामेव विशेपा- पेक्षया आदिरन्तश्च सम्भवतीति मतिपूर्वमित्युच्यते ॥ यथाकुरो वीजपूर्वकः स च सन्तानापेक्षया अनादिनिधन इति ।। चापौरुषेयत्व प्रामाण्यकारणम् । चौर्याद्युपदेशस्यास्मर्यमाणकर्तृकस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् ॥ अनित्यस्य च प्रत्यक्षादे. प्रामाण्ये को विरोध । आह, प्रथमसम्यक्त्वोत्पत्तौ युगपज्ज्ञानपरिणामान्मति- पूर्वकत्व श्रुतस्य नोपपद्यत इति । तदयुक्त सम्यक्त्वस्य तद- पेक्षत्वात् । आत्मलाभस्तु क्रमवानिति मतिपूर्वकत्वव्याघाताभाव. ॥ आह मतिपूर्व श्रुतमित्येतल्लक्षणमव्यापि श्रुतपूर्वमपि श्रुतमिप्यते। तद्यथा- शब्दपरिणतपुद्गलस्कन्धादाहितवर्णपदवाक्यादिभावाच्चक्षुरा- दिविषयाच आद्यश्रुतविपयभावमापन्नादव्यभिचारिणः कृतसगी- तिर्जनो घटाजलधारणादिकार्यसम्बन्ध्यन्तर प्रतिपद्यते धूमादेर्वा- ग्न्यादिद्रव्य, तदा श्रुतात् श्रुतप्रतिपत्तिरिति। नैष दोषः । तस्यापि मतिपूर्वकत्वमुपचारतः ॥ श्रुतमपि कचिन्मतिपूर्वकत्वान्मतिरित्युपच- र्यत इति ॥ भेदशब्द. प्रत्येक परिसमाप्यते द्विभेदमनेकभेद द्वाद- शभेदमिति ॥ द्विभेद तावत्-अङ्गबाह्यमङ्गप्रविष्टमिति । अङ्गबाह्यम- नेकविध दशवकालिकोत्तराध्ययनादि ॥ अङ्गप्रविष्ट द्वादशवि- धम् ।। तद्यथा आचार. । सूत्रकृतम् । स्थानम् । समवायः। व्याख्याप्रज्ञप्तिः । ज्ञातृधर्मकथा। उपासकाध्ययनम् । अन्तकृद्द- शम् । अनुत्तरोपपादिकदशम् । प्रश्नव्याकरणम् । विपाकसूत्रम् । १ मतिश्रुतोत्पत्ते. ॥ ज्ञानसम्यग्भावस्य ।।

·प्रथमोऽध्यायः ६९ दृष्टिवाद इति ॥ दृष्टिवादः पञ्चविध परिकर्म । सूत्रम् । प्रथ- मानुयोगः । पूर्वगतम् । चूलिका चेति ॥ तत्र पूर्वगत चतु- दशविधम् -- उत्पादपूर्वम् । अग्रायणीयम् । वीर्यानुप्रवादम् । अस्तिनास्तिप्रवादम् ॥ ज्ञानप्रवादम् । सत्यप्रवादम् । आत्मप्र- वादम् । कर्मप्रवाढम् । प्रत्याख्याननामधेयम् । विद्यानुप्रवादम् । कल्याणनामधेयम् । प्राणावायम् । क्रियाविशालम् । लोकविन्दु- सारमिति ॥ तदेतत् श्रुतं द्विभेदमनकभेद द्वादशभेदमिति ॥ किंकृतोऽयं विशेष. । वक्तृविशेषकृतः ॥ त्रयो वक्तारः। सर्वज्ञतीर्थकरः । इतरो वा श्रुतकेवली। आरातीयश्चेति ॥ तत्र सर्वज्ञेन परमर्पिणा परमाचिन्त्यकेवलज्ञानविभूतिविशेषेण अर्थत आगम उद्दिष्टः । तस्य प्रत्यक्षदर्शित्वात्प्रक्षीणदोषत्वाच्च प्रामा- ण्यम् | तस्य साक्षाच्छिष्यैर्बुध्यतिशयर्धियुक्तैर्गणधरैः श्रुतकेवलि- भिरनुस्मृतग्रन्थरचनमद्भपूर्वलक्षण तत्प्रमाण, तत्प्रामाण्यात् ॥ आरा- तीयैः पुनराचार्यैः कालदोषासङ्क्षिप्तायुर्मतिबलशिप्यानुग्रहार्थ दश- वैकालिकाद्युपनिबद्ध, तत्प्रमाणमर्थतस्तदेवेदमिति ॥ क्षीरार्णवजल घटगृहीतमिव । व्याख्यात परोक्षम् । प्रत्यक्षमिदानीं वक्तव्यम् । तत् द्वेधा देशप्रत्यक्ष सकलप्रत्यक्ष च ॥ देशप्रत्यक्षमवधिमन:- पर्ययज्ञाने। सर्वप्रत्यक्ष केवलम् ॥ यद्येवमिदमेव तावदव- विज्ञान त्रि.प्रकारस्य प्रत्यक्षस्याद्य व्याक्रियतामित्यत्रोच्यते ॥ द्विविधोऽवधिः । भवप्रत्यय. क्षयोपशमनिमित्तश्चेति ॥ तत्र भव- प्रत्यय उच्यते- ॥ भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणाम् ॥ २१ ॥ भव इत्युच्यते । को भवः १ । आयुर्नामकर्मोदयनिमित्त आत्मनः पर्यायो भवः । प्रत्ययः कारण निमित्तमित्यनर्थान्त- , .

·सर्वार्थसिद्धिः .. रम् ॥ भवः प्रत्ययोऽस्य भवप्रत्ययोऽवधिः । देवनारकाणा वेदि- तव्य. ॥ यद्येव तत्र क्षयोपशमनिमित्तत्वं न प्राप्नोति। नैष दोषः । तदाश्रयात्तत्सिद्धेः॥ भव प्रतीत्य क्षयोपशम. सजायत इति कृत्वा भवः प्रधानकारणमित्युपदिश्यते ॥ यथा पतत्रिणो गमनमाकाशे भवनिमित्त न शिक्षागुणविशेष , तथा देवनार- काणा व्रतनियमाद्यभावेऽपि जायत इति भवप्रत्यय इत्युच्यते । इतरथा हि भव साधारण इति कृत्वा सर्वेषामविशेषः स्यात् इष्यते च तत्रावधेः प्रकर्षाप्रकर्पवृत्ति । देवनारकाणामित्यविशे- पामिधानेऽपि सम्यग्दृष्टीनामेव ग्रहणं । कुतः ? अवधिग्रहणात् मिथ्यादृष्टीना च विभग इत्युच्यते ॥ प्रकर्षाप्रकर्यवृत्तिश्च आग- मतो विज्ञेया ॥ यदि भवप्रत्ययोऽवधिवनारकाणा, अथ क्षयोपशमहेतु: केषामित्यत आह ॥ ॥ क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणाम् ॥२२॥ अवधिज्ञानावरणस्य देशघातिस्पर्द्धकानामुदये सति सर्व. घातिस्पर्द्धकानामुदयामाव. क्षय । तेषामेवानुदयप्राप्ताना सदवस्था उपशमः । तौ निमित्तमस्येति क्षयोपशमनिमित्त । स. शेषाणा वेदितव्यः ॥ के पुनः शेपाः? । मनुप्यास्तिर्यञ्चश्व । तेप्वपि यत्र सामर्थ्यमस्ति तत्रैव वेदितव्यः । नह्यसॅज्ञिनामपर्याप्तकाना च तत्सामर्थ्यमस्ति ॥ सज्ञिना पर्याप्तकाना च न सर्वेपाम् । केषा तर्हि । यथोक्तसम्यग्दर्शनादिनिमित्तसन्निधाने सति शान्तक्षी- णकर्मणा तस्योपलब्धिर्मवति । सर्वस्य क्षयोपशमनिमित्तवे क्षयो- पशमग्रहण नियमार्थ क्षयोपशम एव निमित्त न भर्व इति ॥ १ तीर्थकृता भवप्रत्ययोऽपि अवधिर्भवतीत्यर्थ णिरयाण तिथ्ये बि सन्त्र अंगुठो इतिवचनात् ॥ भवपचगो सुर ·प्रथमोऽध्यायः 2 स एपोऽवधिः पड्विकल्पः। कुतः अनुगाम्यननुगामिवर्द्धमा- नहीयमानावस्थितानवस्थितभेदात् ।। कश्चिदवधिर्भास्करप्रकाशवद्ग- च्छन्तमनुगच्छति ॥ कश्चिन्नानुगच्छति तत्रैवातिपतति उन्मुग्ध- प्रश्नादेशिपुरुषवचनवत् ॥ अपरोऽवधिः अरणिनिर्मथनोत्पन्नशुष्क- पत्रोपचीयमानेन्धननिचयसमिद्धपावकवत्सम्यग्दर्शनादिगुणविशुद्धिप- रिणामसन्निधानाद्यत्परिमाण उत्पन्नस्ततो वर्द्धते असख्येयलो- केभ्यः ॥ अपरोऽवधिः अन्तरितपरिच्छिन्नोपादानसन्तत्यमिशिखा- वत्सम्यग्दर्शनादिगुणहानिसक्लेशपरिणामविवृद्धियोगाद्यत्परिमाण उत्प- मस्ततो हीयते । आ अंगुलस्यासख्येयभागात् ॥ इतरोऽवधिः सम्यग्दर्शनादिगुणावस्थानाद्यत्परिमाण उत्पन्नस्तत्परिमाण एवाव- तिष्ठते न हीयते नापि बर्द्धते लिङ्गवत् । आ भवक्षयादा केव- लज्ञानोत्पत्तेर्वा ॥ अन्योऽवधिः सम्यग्दर्शनादिगुणहानिवृद्धियोगा- उत्परिमाण उत्पन्नस्ततो वर्द्धते यावदनेन वर्धितव्य, हीयते च यावदनेन हातव्य वायुवेगप्रेरितजलोमिवत् ॥ एव पड्विकल्पोऽ वधिर्मवति ॥ एवं व्याख्यातमवधिज्ञान तदनन्तरमिदानी मनःपर्ययज्ञान वक्तव्यं, तस्य भेदपुरःसर लक्षणं व्याचिल्यासुरित्याह- ॥ ऋजुविपुलमती मनःपर्ययः ॥ २३ ॥ ऋज्वी निर्वर्तिता प्रगुणा च । कस्मान्निर्वर्तिता वाका- यमनस्कृतार्थस्य परमनोगतस्य विज्ञानात् । ऋज्वी मतिर्यस्य सोऽयं ऋजुमतिः ॥ अनिवर्तिता कुटिला च विपुला च । कस्मा- दनिर्वर्तिता वाकायमनस्कृतार्थस्य परकीयमनोगतस्य विज्ञानात्। विपुला मतिर्यस्य सोऽय विपुलमतिः ।। ऋजुमतिश्च विपुलम- तिश्च ऋविपुलमती ॥ एकस्य मतिशब्दस्य गतार्थत्वादप्रयोगः। अथवा ऋजुश्च विपुला च ऋविपुले। ऋजुविपुले मती ·सर्वार्थसिद्धि ययोस्ती ऋजुचिपुलमती। स एप मन पर्ययो द्विविधः ऋजु- मतिर्विपुलमतिरिति । आह उक्तो भेद., लक्षणमिदानी वक्तव्य- मित्यत्रोच्यते । वीर्यान्तरायमन पर्ययज्ञानावरणक्षयोपशमानोपान- नामलाभावष्टम्भादात्मनः परकीयमनःसम्बन्धन लब्धवृत्तिरुपयोगो मनःपर्यय. ॥ मतिजानप्रसङ्ग इति चदुतातर पुरस्तात् । अपे- क्षाकारणं मन इति । परकीयमनमि व्यवस्थितोऽर्थ अनन ज्ञायते इत्येतावदनापेक्ष्यते । तत्र ऋजुमतिर्मन पर्यय फालतो जघन्येन जीवानामात्मनश्च द्विवाणि भवग्रहणानि. भवग्रहणानि. उन्कण सप्ताप्टो गत्यागत्यादिभि प्ररूपयनि ॥ देवता जयन्यन गन्यू- तिपृथक्त्व, उत्कर्षण योजनपृथक्त्वस्याभ्यन्तर न बहिः ॥ द्वितीयकालतो जघन्यन नप्ताटो भवग्रहणानि. उत्कर्पणामध्ये- यानि गत्यागत्यादिमि. प्ररूपयति ॥ क्षेत्रतो जयन्यन योजन- पृथक्त्व, उत्कर्पण मानुपोत्तरगलम्याभ्यन्तर न वहि ॥ उक्तयोरनयो पुनरपि विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह--- ॥ विशुध्द्यप्रतिपाताभ्यां तहिशेपः ॥ २४ ॥ तदावरणक्षयोपगमे सति आत्मन. प्रसादो विशुद्धिः । प्रतिपतन प्रतिपात न प्रतिपात. अप्रतिपात । उपगान्तक- पायस्य चारित्रमोहोडेकापच्युतसयमशिखरस्य प्रतिपातो भवति । क्षीणकपायस्य प्रतिपातकारणाभावादप्रतिपात ॥ विशुद्धिश्च अप्र- तिपातश्च विशुध्धप्रतिपातो ताभ्याम् । तयोविशेषस्तद्विगेप. ॥ तत्र विशुध्या तावत्- ऋजुमतेर्विपुलमतिन्यक्षेत्रकालभावैर्वि- शुद्धतर. । कथमिह ? यः कार्मणद्रव्यानन्तभागोऽन्त्यः सर्वावधिना ज्ञातस्तस्य पुनरनन्तमागीकृतस्यान्त्यो ऋजुमतेर्विपयः । भाग १ निमख्यातोऽधिका अष्टमस्यातो न्यूना सस्या ॥

·प्रथमोऽध्यायः ७३ तस्य ऋजुमतिविषयस्यानन्तमागीकृतस्यान्त्यो भागो विमुलमते- विषयः । अनन्तस्यानन्तमेदत्वात् ॥ द्रव्यक्षेत्रकालतो विशुद्धि, रुक्ता । भावतो विशुद्धिः सूक्ष्मतरद्रव्यविषयत्वादेव वेदितव्या, प्रकृष्टक्षयोपशमविशुद्धियोगात् ।। अप्रतिपातेनापि विपुलमतिविशिष्टः । स्वामिनां प्रवर्द्धमानचारित्रोदयत्वात् ॥ ऋजुमतिः पुनः प्रतिपाती, स्वामिनां कपायोद्रेकाद्धीयमानचारित्रोदयत्वात् ॥ यद्यस्य मनःपर्ययस्य प्रत्यात्ममयं विशेषः, अथानयोरवधि- मनःपर्यययोः कुतो पिशेष इत्यत आह-- विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः २५ विशुद्धिः प्रसादः । क्षेत्रं यत्रस्थान्भावान्प्रतिपद्यते । स्वामी प्रयोक्ता । विपयो ज्ञेयः ॥ तत्रावधेर्मनःपर्ययो विशुद्धतरः । कुतः। सूक्ष्मविपयत्वात् ॥ क्षेत्रमुक्त विशेपो वक्ष्यते ॥ स्वामित्वं प्रत्युच्यते । प्रकृष्टचारित्रगुणोपेतेषु वर्ततेऽप्रमचादिक्षीणकपायान्तेषु तत्र चोत्पद्यमानः प्रवर्द्धमानचारित्रपु न हीयमानचारित्रेषु । प्रवर्द्ध- मानचारित्रेषु चोत्पद्यमानः सप्तविधान्यतमद्धिप्राप्तेपूपजायते नेतरेषु। ऋद्धिप्राप्तेपु केषुचिन्न सर्वेष्विति ॥ * अस्य स्वामिविशेष- विशिष्टसंयमग्रहण वाक्ये कृतम् * ॥ अवधिः पुनश्चा- तुर्गतिकेविति स्वामिभेदादप्यनयोर्विशेषः ।। इदानीं केवलज्ञानलक्षणाभिधानं प्राप्तकालं तदुल्लंध्य ज्ञानानां विपयनिवन्धः परीक्ष्यते ॥ कुतः। तस्य मोहक्षयात् ज्ञानदर्शन नावरणान्तरायक्षयाच केवलमित्यत्र वक्ष्यमाणत्वात् ॥ यद्येव- * अस्यायं स्वामिविशेष. विशिष्टसयमग्रहण वा प्रकृतम् ॥ वा प्रकृतम् ॥ इत्येक: पाठ ॥ अस्यायं स्वामिविशेप विशिष्टसँयतग्रहण वा कृतं न सूते ॥ इत्यः प्यन्य पाठः पुस्तकान्तरे विद्यते ॥

·७४ सर्वार्थसिद्धि. माद्ययोरेव तावन्मतिश्रुतयोविषयनिवन्ध उच्यतामित्यत आह- ॥ मतिश्रुतयोर्निबन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु ॥ २६ ॥ निबन्धन निबन्धः । कस्य विपयस्य । तद्विषयग्रहण कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् ।। प्रकृत विषयमहण । क प्रकृत ? विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्य इत्यतस्तम्यार्थवशाद्विभक्तिपरिणामो भव- तीति विषयस्येत्यभिसम्बध्यते ।। द्रव्येप्विति वहुवचननिर्देशः सर्वेषां जीवधर्माधर्माकाशपुद्गलाना सग्रहार्थ । तद्विशेषणार्थमस- र्वपर्यायग्रहणम् || तानि द्रव्याणि मतिश्रुतयोपियभावमापद्यमा- नानि कतिपयैरेव पर्यायविषयनावमास्कन्दन्ति न सर्वपर्यायरन- न्तैरपीति ॥ अत्राह- धर्मास्तिकायादीन्यतीन्द्रियाणि तेषु मतिज्ञान न प्रवर्तते । अत. सर्वद्रव्येषु मतिजान वर्तत इत्ययुक्तम् ॥ नैप दोष । अनिन्द्रियाख्य करणमस्ति तदालम्बनो नोइन्द्रियावर- णक्षयोपशमलब्धिपूर्वक उपयोगोऽवग्रहादिरूप. प्रागेवोपजायते तत- स्तत्पूर्व श्रुतज्ञान तद्विपयेषु स्वयोग्येपु व्याप्रियते ।। अथ मतिश्रुतयोरनन्तरनिर्देशार्हस्यावधेः को विषयनिबन्ध इत्यत आह- ॥ रूपिप्ववधेः ॥ २७ ॥ विषयनिवन्ध इत्यनुवर्तते । रूपिप्वित्यनेन पुद्गलाः पुद्गल- द्व्यसम्बन्धाश्च जीवाः परिगृह्य-ते । रूपिष्वेवावधेविषयनिवन्धो नारूपेविति नियमः क्रियते । रूपिप्वपि भवन्न सर्वपर्यायेपु स्वयोग्येष्वेवेत्यवधारणार्थमसर्वपर्यायेष्वित्यमिसम्बध्यते ॥ अथ तदनन्तरनिर्देशभाजो मन पर्ययस्य को विषयनिबन्ध इत्यत आह- ॥ तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य ॥ २८ ॥ २ तत्कारणक॥ १ सम्बन्प.॥

·प्रथमोऽध्यायः * * यदेतपिद्रव्यं सर्वावधिज्ञानविषयत्वेन समर्थितं तस्यान- तभागीकृतस्यैकस्मिन्मागे मन पर्यय प्रवर्तते ॥ अथान्ते यनिर्दिष्ट केवलज्ञान तस्य को विपयनिबन्ध इत्यत आह- ॥ सर्वद्रव्यपर्यायेपु केवलस्य ॥ २९ ॥ द्रव्याणि च पर्यायाश्च द्रव्यपर्याया इति इतरेतरयोग- लक्षणो द्वन्द्वः ॥ तद्विशेषणं सर्वग्रहण प्रत्येकममिसम्बध्यते सर्वेषु द्रव्येषु सर्वेषु पर्यायप्विति ॥ जीवद्रव्याणि तावदनन्तानन्तानि, पुद्गलद्रव्याणि च ततोऽप्यनन्तानन्तानि अणुस्कन्धभेदेन भिन्नानि, धर्माधर्माकागानि त्रीणि, कालश्चासा येयम्तेपा पर्यायाश्च त्रिकाल- भुवः प्रत्येकमनन्तानन्तास्तेषु । द्रव्य पर्यायजातं वा न किश्चित्के- वलज्ञानस्य विपयभावमतिक्रान्तमस्ति ॥ अपरिमितमाहात्म्यं हि तदिति ज्ञापनार्थ सर्वद्रव्यपर्यायप्चित्युच्यते ॥ आह विपयनिव-धोऽवधृतो मत्यादीनां, इदं तु न नितिमेकस्मिन्नात्मनि स्वनिमित्तसन्निधानोपजनितवृत्तीनि ज्ञानानि योगपद्येन कति भवन्तीत्यत उच्यते- एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्ना चतुर्यः ॥३०॥ एकशब्दः संख्यावाची, आदिशब्दोऽवयवववचनः, एक * अवधेर्मन पर्ययस्थ सूक्ष्मविषयलदर्शनार्य सूत्रमिदं न तु विषयनि- बन्धनार्थम् । यतो मन पर्ययस्यावधिविषयानन्तभागेऽन्यत्रापि च दर्शिता वासः प्रवर्तत* इत्यप्यधिक पाठ । १ळोगागासपदेस एकेक ज दिया हु एकका ॥ रयणाणं रासाओ ते काळाणू मुणयव्वा ॥ १॥ इति गायोक्तप्रकारेण कालद्रव्यस्याणुस्पत्वाना. नात्वं धर्माधर्माकाशानामनेकप्रेदशत्वेऽपि खण्डात्मक्त्वाभावादकत्वमवबोद. २ विवृत. इत्यपि पाठान्तरम् ।। ध्यम्॥

·2 . सर्वार्थसिद्धिः आदियेषां तानि इमान्येकादीनि भाज्यानि विर्भक्तव्यानि यौग- पद्येनैकस्मिान्नात्मनि ॥ आ कुतः आ चतुर्थ्यः ॥ तद्यथा- एक तावत्केवलज्ञान न तेन सहान्यानि क्षायोपशमिकानि युग- पदवतिष्ठन्ते । द्वे मतिश्रुते । त्रीणि मतिश्रुतावधिज्ञानानि, मति- श्रुतमनःपर्ययज्ञानानि वा । चत्वारि मतिश्रुतावधिमनःपर्ययज्ञानानि । न मञ्च, सन्ति केवलस्यासहायत्वात् ॥ यथोक्तानि मत्यादीनि ज्ञानव्यपदेशमेव लभन्ते, उतान्य, थापीत्यत आह---- ॥ मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च ॥ ३१ ॥ विपर्ययो मिथ्येत्यर्थः । कुतः । सम्यगधिकारात् ॥ च शब्दः समुच्चयार्थ. । विपर्ययश्च सम्यक्चेति ॥ कुतः पुनरेषा विपर्ययः१ मिथ्यादर्शनेन सहैकार्थसमवायात् । सरजस्ककटुका- लाबुगतदुग्धवत् ॥ ननु च तत्राधारदोषात् दुग्धस्य रसविप- र्ययो भवति, न च तथा मत्यज्ञानादीना विषयग्रहणे विप, र्ययः ॥ तथा हि, सम्यग्दृष्टिर्यथा चक्षुरादिभिः रूपादीनुपलभते, तथा मिथ्यादृष्टिरपि मत्यज्ञानेन ॥ यथा च सम्यग्दृष्टिः श्रुतेन रूपादीनि जानाति निरूपयति च तथा मिथ्यादृष्टिरपि श्रुता- ज्ञानेन ॥ यथा चावधिज्ञानेन सम्यग्दृष्टिः रूपिणोऽर्थानवगच्छति तथा मिथ्थादृष्टिर्विभङ्गज्ञानेनेति ॥ अत्रोच्यते- ॥ सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धरुन्मत्तवत् ॥३२॥ सद्विद्यमानमसदविद्यमानमित्यर्थः । तयोरविशेषेण यदृच्छया उपलब्धेर्विपर्ययो भवति ॥ कदाचिद्रूपादि सदष्यसदिति प्रति- १ जानाति निरूपयति इत्यपि पाठान्तरम् ॥ " ·प्रथोऽध्यायः ७७ पद्यते, असदपि सदिति, कदाचित्सत्सदेव, असदप्यसदेवेति मिथ्यादर्शनोदयादध्यवस्यति ॥ यथा पित्तोदयाकुलितवुद्धिर्मातरं भार्येति, भार्यामपि मातेति मन्यते । यदृच्छया मातरं मातै- वेति भार्यामपि भार्यवेति च ।। तदपि न तत्सम्यग्ज्ञानम् ॥ एवं मत्यादीनामपि रूपादिपु विपर्ययो वेदितव्यः ॥ तथा हि कश्चिन्मिथ्यादर्शनपरिणाम आत्मन्यवस्थितः रूपाद्युपलव्धौ सत्या- मपि कारणविपर्यास भेदाभेदविपर्यासं स्वरूपविपर्यासं च जन- यति ॥ कारणविपर्यासस्तावत्-~ रूपादीनामेकं कारणममूर्च नित्य- मिति केचित्कल्पयन्ति ॥ अपरे पृथिव्यादिजातिभिन्नाः परमाणव- श्व स्त्रियेकगुणास्तुल्यजातीयानां कार्याणामारम्मका इति || अन्ये वर्णयन्ति--- पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि, मौतिकधर्मा वर्ण- गन्धरसस्पर्शाः, एतेषां समुदायो रूपपरमाणुरष्टक इत्यादि । इतरे वर्णयन्ति- पृथिव्यप्तेजोवायवः काठिन्यादिद्रवत्वायुष्णत्वा- दीरणत्वादिगुणा जातिभिन्नाः परमाणवः कार्यस्यारंभकाः ॥ भेदा- भेदविपर्यासः कारणात्कार्यमर्थान्तरभूतमेवेति अनर्थान्तरभूतमेवेति च परिकल्पना ॥ स्वरूपविपर्यासः रूपादयो निर्विकल्पोः सन्ति न सन्त्येव वा । तदाकारपरिणतं विज्ञानमेव । न तदालम्बनं वस्तु बाह्यमिति ॥ एवमन्यानपि परिकल्पनाभेदान् दृष्टेष्टविरुद्धा- मिथ्यादर्शनोदयात्कल्पयन्ति तत्र च श्रद्धानमुत्पादयन्ति । तत- स्तन्मत्यज्ञानं श्रुताज्ञान अवघ्यज्ञान च भवति ॥ सम्यग्दर्शन - १ वेदान्तिन ॥ २ योगा ॥ ३ पार्थिवपरमाणुपु गन्धरसरूपस्पशीः । आध्येधु रसरूपस्पशी । तैजसेषु रूपस्पर्शी । वायवीयेषु स्पर्श ॥ ४ सौगत- विशेपाः ॥ ५ चार्वाका ॥ ६ प्रेरणत्वादिगुणा ॥ ७ योगाना कल्पना । ८ साख्यानाम् ॥ ९ वैभाष्यककल्पना ॥ १. विज्ञानाद्वैतवादिकल्पना ॥ - ·७८ सर्वार्थसिद्धिः पुनस्तत्त्वार्थाधिगमे श्रद्धानमुत्पादयति । ततस्तन्मतिज्ञानं श्रुतज्ञा- नमवधिज्ञान भवति ।। आह प्रमाण द्विप्रकारं वर्णितम् । प्रमाणैकदेशाच नयास्तदनन्तरोद्देशभाजो निर्देष्टव्या इत्यत आह- ॥ नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्द- समभिरूढैवम्भूता नयाः ॥३३ ।। एतेषा सामान्यविशेषलक्षणं वक्तव्यम् । सामान्यलक्षण तावद्वस्तुन्यनेकान्तात्मन्यविरोधेन हेत्वर्पणात्साध्याविशेषस्य याथा- म्यप्रापणप्रवणप्रयोगो नयः । स द्वेधा द्रव्यार्थिकः पर्याया- र्थिकश्चेति ॥ द्रव्य सामान्यमुत्सर्गः अनुवृििरत्यर्थः। तद्विषयो द्रव्यार्थिकः ।। पर्यायो विशेषोऽपवादो व्यावृत्तिरि यर्थः । तद्वि- पय पर्यायार्थिकः ।। तयोर्मेदा नैगमादयः । तेषा विशेषलक्षण- मुच्यते-- अनभिनिवृत्तार्थसङ्कल्पमात्रयाही नैगमः ॥ कञ्चित्पुरुष परिगृहीतपरशुं गच्छन्तमवलोक्य कश्चित्पृच्छति किमर्थं भवाना- च्छतीति । स आह प्रस्थमानेतुमिति । नासौ तदा प्रस्थ- पर्यायः सन्निहितः । तदभिनिवृत्तये सङ्कल्पमाले प्रस्थव्यवहारः ।। तथा एघोदकाद्याहरणे व्याप्रियमाण कञ्चित्पृच्छति किं करोति भवानिति । स आह ओदनं पचामाति । न तदौदनपर्यायः सन्निहितः । तदर्थे व्यापारे स प्रयुज्यते ॥ एवम्प्रकारो लोक- सव्यवहारः अनभिनिर्वृत्तार्थसङ्कल्पमात्रविपयो नैगमस्य गोचरः ॥१॥ स्वजात्यविरोधेनकध्यमुपनीय पर्यायानाक्रान्तभेदानविशेषेण समस्त- ग्रहणासंग्रहः ॥ सत् द्रव्यं घट इत्यादि । सदित्युक्ते सनिति वाग्विज्ञानानुप्रवृत्तिलिङ्गानुमितसत्ताधारभूतानामविशेषेण सर्वेषां संग्रहः । द्रव्यमित्युक्तेऽपि द्रवति गच्छति तास्तान्पर्यायानित्युपलक्षि- ·प्रथमोऽध्यायः ७९ तानां जीवाजीवतद्भेदप्रभेदाना सग्रहः । तथा घट इत्युक्तेऽपि घटवुध्धमिधानानुगमलिङ्गानुमितसकलार्थसग्रहः । एवम्प्रकारोऽन्यो ऽपि सग्रहनय ॥ २ ॥ संग्रहनयाभिप्तानामर्थाना विधिपूर्वकम- वहरण व्यवहारः ॥ को विधिः । यः संग्रहगृहीतोऽर्थस्तदानु- पूर्वणैव व्यवहार प्रवर्तत इत्यय विधिः । तद्यथा- सर्व- संग्रहेण यत्संगृहीत तच्चानपेक्षितविशेप नाल संव्यवहारायेति व्यवहारनय आश्रीयते । यत्सत्चत् द्रव्य गुणो वेति । द्रव्ये- णापि सग्रहाक्षिप्तेन जीवाजीवविशेपानपेक्षेण न शक्यः सव्यव- हार इति जीवद्रव्यमजीवद्रव्यमिति वा व्यवहार आधीयते । जीवाजीवावपि सग्रहाक्षिप्तौ नाल सव्यवहारायेति प्रत्येकं देव- नारकादिर्घटादिश्च व्यवहारेणाधीयते । एवमय नयस्तावद्वर्तते यावत्पुनर्नास्ति विमाग ॥ ३ ॥ ऋजु प्रगुणं सूत्रयति तन्त्र- यत इति ऋजुसूत्रः। पूर्वान्परास्त्रिकालविषयानतिशय्य वर्तमान- कालविपयानादत्ते अतीतानागतयोविनशनुत्पन्नत्वेन व्यवहारामा- वात् । तच्च वर्तमान समयमानं तद्विपयपर्यायमात्रग्राह्योऽयमृजु- सूत्रः ॥ ननु सव्यवहारलोपप्रसङ्ग इति चेन्नास्य नयस्य विषय- मात्रप्रदर्शनं क्रियते । सर्वनयसमूहसाध्यो हि लोकसंव्यवहारः ॥ ४ ॥ लिङ्गसख्यासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपरः शब्दनयः ॥ तत्र लिङ्गव्यभिचारः- पुण्यस्तारका नक्षत्रमिति ॥ संख्याव्य- भिचारः- जलमापो वर्षा ऋतुराम्रा वनं वरणा नगरमिति ॥ साधनव्यभिचारः- (कारकव्यभिचारः) सेना पर्वतमधिवसैति ॥ पुरुषव्यभिचारः- एहि मन्ये रथेन यास्यसि, न हि यास्यसि, १ लिङ्गादीना व्यभिचारो दोपो नास्तीत्यभिप्रायपर ॥ २ आधितिष्ठ- तीत्यर्थ. ॥

·८० सर्वार्थसिद्धिः यातस्ते पितेति * ॥ कालव्यभिचारः- विश्वदृश्वाऽस्य पुत्रो जनिता। भाविकृत्यमासीदिति ।। उपग्रहव्यभिचारः- सन्ति- ष्ठते प्रतिष्ठते विरमत्युपरमैतीति । एवम्प्रकार व्यवहारनय न्याय मन्यते । अन्यार्थस्यान्यार्थेन सम्बन्धाभावात् ॥ लोकसमयवि- रोध इति चेत् । विरुध्यताम् । तत्त्वमिह मीमांस्यते न भैष- ज्यमातुरेच्छानुवर्ति ॥ ५ ॥ नानार्थसममिरोहणात्समभिरूढः । यतो नानार्थान्समतीत्यैकमर्थमाभिमुख्येन रूढः समभिरूढः॥ गौरित्यय शब्दो वागादिषु अर्थेषु वर्तमानः पशावमिरूढः । अथवा अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । तत्रैकस्यार्थस्यैकेन गतार्थ- त्वात्पर्यायशब्दप्रयोगोऽनर्थकः ॥ शवभेदश्चेदस्ति अर्थभेदनाप्यवश्यं भवितव्यमिति नानार्थसमभिरोहणात्सममिरूढः ॥ इन्दनादिन्द्रः शकनाच्छकः पूर्दारणात्पुरन्दर इत्येव सर्वत्र ॥ अथवा यो यत्राभिरूढः स तत्र समेत्याभिमुख्येनारोहणात्समभिरूढः । यथा क भवानास्ते । आत्मनीति । कुतः । वस्त्वन्तरे वृत्त्यभावात् ।। यद्यन्यस्यान्यत्र वृत्तिः स्यात्, ज्ञानादीनां रूपादीना चाकाशे * अस्यायमथ एहि त्वमागच्छ, त्वं, एवं मन्ये, अहं रथेन यास्यामि एतावता त्वं रयेन यास्यसि, ते पिता अग्रे रथेन यात इत्यर्थः । अत मध्यमपुरुषस्याने उत्तगपुरुष उत्तमपुरुपस्थान मध्यम. पुरुष । तदर्थे सूत्रमिदम् । प्रहासे मन्यापदेशे तूतमैकवनं चोत्तमे मध्यमस्य। १ अत्र भविष्यत्कालेऽतीतकालविभक्तिः ॥ २ अन परस्मपदोपग्रह ॥ अत्र सूत्रम्। समवप्रविभ्य ॥ ३ रमु क्रीडायामित्यत्रात्मनेपदोपग्रह । व्याड्परिभ्यो रम इति व्यभिचारसूत्रम् । देवदत्तमुपरमति ॥ ४ जलं पततीति वक्तव्ये आप, पतन्तीति व्यवहारो जायते भनाश- ब्दोत्तरं बहुत्वाभिधायकप्रत्ययोपनिनन्धनं वस्तुतो निरर्यकमेव. वहुत्वस्य जले अन्वयायोगात् । तथापि शब्दानुशासनशास्त्रमहिम्ना वहुत्ववाचकप्रत्ययसम- मिन्याहारः कर्तव्य एव भवति। ५ परीक्ष्यते ॥

·प्रथमोऽध्यायः ८१ वृत्ति स्यात् ।। ६॥ येनात्मना भूतस्तेनैवाध्यवसाययतीति एव- स्मृतः ॥ स्वाभिघयक्रियापरिणतिक्षणे एव स शब्दो युक्तो नान्य- देति । यदवेन्दति तदैवेन्द्रो नामिपेचको न पूजक इति । यदैव गच्छति तदेव गौन स्थितो न शयित इति ॥ अथवा येना- मना येन ज्ञानेन भूतः परिणतस्तेनैवाध्यवसाययति । यथेन्द्रा- मिज्ञानपरिणत आत्मैवेन्द्रोऽग्निश्चेति॥ ७ ॥ उक्ता नैगमादयो नयाः उत्तरोत्तरसूक्ष्मविषयत्वादेपा क्रमः पूर्वपूर्वहेतुकत्वाच ॥ एवमेते नयाः पूर्वपूर्वविरुद्धमहाविपया उत्तरोचरानुकूलाल्पविषयाः । द्रव्य- स्यानन्तभक्तेः प्रतिगक्तिमिद्यमाना बहुविकल्पा जायन्ते ॥ त एते गुणप्रधानतया परस्परैतन्त्राः सम्यग्दर्शनहेतवः पुरुषार्थक्रियासा- धनसामर्थ्यात्तन्त्वादय इव यथोपाय विनिवेश्यमानाः पटादि- सज्ञाः स्वतन्त्राश्चासमर्थाः ॥ " तन्त्वादय इवेति विषम उप- न्यासः । तन्वादयो निरपेक्षा अपि काश्चिदर्थमाता ननयन्ति । भवति हि कश्चित्प्रत्येकं तन्तुस्त्वक्त्राणे समर्थः । एकच बल्वजो बन्धने समर्थः । इमे पुनर्नया निरपेक्षाः सन्तो न काश्चि- दपि सम्यग्दर्शनमात्रा प्रादुर्भावयन्तीति ॥ " नैप दोषः । अभिहिता- नवबोधात् । अमिहितमर्थमनववुध्य परेणेदमुपालभ्यते । एतदुक्तं निरपेक्षेपु तन्त्वादिपु पटादिकार्य नास्तीति ॥ यत्तु तेनोपदर्शितं १ इन्द्रज्ञानपरिणत आत्मा इन्द्र उच्यते । अमिज्ञानपरिणतत्वादात्मा अग्निश्चति एवम्भूतनयलक्षणम् ॥ २ नगमात्मंग्रहोल्पविषय. तन्मानमा- हित्वात् । नगमस्तु भावामावविषयाब्दहुविषय । ययव हि भावे सङ्कल्प- स्तथाऽभावे नैगमस्य सकल्प. । एवमुत्तस्त्रापि योज्यम् । संग्रहस्य हेतु । सग्रहो व्यवहारस्य हेतु । व्यवहार ऋजुसूत्रस्य हेतु.। ऋजुसूत्र. शब्दस्य हेतु । शब्द. सममिल्टस्य हेतु. । समभिरुढ एवम्भूतस्य हतु इत्यर्थः ॥ ४ आधीना ॥ ३ नेगमः ·८२ सर्वार्थसिद्धिः न तत्सटादिकार्य, किं तर्हि केवलं तन्त्वादिकार्य; तन्त्वादिकार्य- मपि तन्त्वाद्यवयवेषु निरपेक्षेषु नास्त्येवेत्यस्मत्पक्षसिद्धिरेव ॥ अथ तन्वादिषु पटादिकार्य शक्त्यपेक्षया अस्तीत्युच्यते । नयेप्वपि निरपेक्षेषु बुध्यभिधानरूपेषु कारणवशात्सम्यग्दर्शनहेतुत्वपरिणति- सद्भावात् शक्त्याऽऽत्मनाऽस्तित्वमिति साम्यमेवोपन्यासस्य ।। ज्ञानदर्शनयोस्तत्त्व । नयाना चैव लक्षणम् ।। ज्ञानस्य च प्रमाणत्व- । मध्यायेऽस्मिन्निरूपितम् ॥ १॥ ॥ इति तत्त्वार्थवृतौ सर्वार्थसिद्धिसञ्ज्ञाया प्रथमोऽध्यायः॥ नम परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ आह सम्यग्दर्शनस्य विषयभावेनोपदिष्टेषु जीवादिष्वादा- उपन्यस्तस्य जीवस्य किं स्वतत्त्वमित्युच्यते ॥ औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च ॥१॥ आत्मनि कर्मणः स्वशक्तेः कारणवशादनुभूतिरुपशमः । यथा कतकादिद्रव्यसम्बन्धादम्भसि पङ्कस्य उपशमः ॥ क्षयः आत्यन्तिकी निवृत्तिः । यथा तस्मिन्नेवाम्भसि शुचिभाजना- न्तरसंक्रान्ते पङ्कस्यात्यन्तामावः ॥ उभयात्मको मिश्रः । यथा तस्मिन्नेवाम्भसि कतकादिद्रव्यसम्बधात्पङ्कस्य क्षीणाक्षीण- वृत्तिः ॥ द्रव्यादिनिमित्तवशात्कर्मणा फलप्राप्तिरुदयः ॥ द्रव्या- मलाभमानहेतुकः परिणामः ।। उपशमः प्रयोजनमस्येत्यौपशमिकः । एवं क्षायिकः, क्षायोपशमिकः, औदयिकः, पारिणामिकश्च ॥

·द्वितीयोऽध्यायः त एते पञ्च भावा असाधारणा जीवस्य स्वतत्त्वमित्युच्यन्ते । सम्यग्दर्शनस्य प्रकृतत्वातस्य त्रिपु विकल्पेषु औपशमिकमादौ लभ्यत इति तस्यादौ ग्रहण क्रियते । तदनन्तरं क्षायिका- हणं तस्य प्रतियोगित्वात्संसार्यपेक्षया द्रव्यतस्ततोऽसंख्येयगुण- त्वाच्च । तत उत्तरं मिश्रग्रहणं तदुभयात्मकत्वाचतोऽसंख्येयगुण- त्वाच्च । तेषां सर्वेषामनन्तगुणत्वादौदयिकपारिणामिकग्रहणमन्ते क्रियते । अत्र द्वन्द्वनिर्देशः कर्तव्यः । औपशमिकक्षायिकमिश्री- दयिकपारिणामिका इति । तथा सति द्विश्वशब्दो न कर्तव्यो भवति ॥ नैवं शक्यम् । अन्यगुणापेक्षया मिश्र इति प्रती- येत । वाक्ये पुनः सति चशब्देन प्रकृतोभयानुकर्षः कृतो भवति ॥ तर्हि क्षायोपशमिकग्रहणमेव कर्तव्यमिति चेन्न । गौरवात् ॥ मिश्रग्रहणं मध्ये क्रियते उभयापेक्षार्थम् । भन्यस्य औपशमिकक्षायिकौ भावौ। मित्रैः पुनरभव्यस्यापि भवति औदयिकपारिणामिकाभ्यां सह भव्यस्यापीति ।। भावापेक्षया तल्लिङ्गसंख्याप्रसङ्गः स्वतत्त्वस्येति चेन्न । उपाचलिङ्गसंख्यात्वात् ॥ तद्भावस्तत्त्वम् । स्वं तत्त्वं स्वतत्त्वमिति ।। अत्राह तस्यैकस्यात्मनो ये भावा औपशमिकादयस्ते किं भेदवन्त उताभेदा इति । अत्रोच्यते मेदवन्तः । यद्येवं, भेदा उच्यन्तामित्यत आह- ॥ हिनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ॥२॥ व्यादीना संख्याशब्दानां कृतद्वन्द्वानां भेदशब्देन सह स्वपदार्थेऽन्यपदार्थे वा वृत्तिर्वेदितव्या ॥ द्वौ च नव च अष्टा- १ औपमिकक्षायिकव्यतिरिक. ॥ २ औपशमिकक्षायिकयो. ॥ ३ अभव्यस्य मिश्रो भाव. क्षायोपशभिकाज्ञानत्रयादिः ॥ ४ भावशन्दापेक्षया ।

·सर्वार्थसिद्धिः दंश च एकविंशतिश्च त्रयश्च द्विनवाप्टादशैकविंशतित्रयस्त एव भेदा येषामिति वा वृत्तिनिवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा इति ॥ यदा स्वपदार्थे वृत्तिस्तदा औपशमिकादीना द्विनवाष्टादशैकवि- शतित्रयो भेदा इत्याभिसम्बन्धः क्रियते अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इति ॥ यदाऽन्यपदार्थ वृत्तिस्तदा निर्दिष्टविमक्त्यन्ता एवाभि- सम्बध्यन्ते । औपशमिकादयो भावा द्विनवाटादशैकविंशतित्रि- भेदा इति ॥ यथाक्रमवचनं यथासख्यप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ औपश- मिको द्विभेदः । क्षायिको नवभेदः । मिश्रोऽष्टादशमेदः । औद. यिक एकविंशतिभेदः। पारिणामिकस्त्रिभेद इति । यद्येवमौपशामिकस्य को द्वौ भेदावित्यत आह- ॥ सम्यक्त्वचारित्रे ॥३॥ व्याख्यातलक्षणे सम्यक्त्वचारित्रे ॥ औपशमिकत्वं कथ- मिति चेदुच्यते । चारित्रमोहो द्विविधः कपायवेदनीयो नोक- षायवेदनीयश्चेति ॥ तत्र कपायवेदनीयस्य भेदा अनन्तानुव- न्धिनः क्रोधमानमायालोमाश्चत्वारः, दर्शनमोहस्य त्रयो भेदाः सम्यक्त्वं, मिथ्यात्वं, सम्यमिथ्यात्वमिति, आसा सप्तानां प्रकृ- तीनामुपशमादौपशमिकं सम्यक्त्वम् ॥ अनादिमिथ्यादृष्टभन्यस्य कर्मोदयापादितकालुप्ये सति कुतस्तदुपशमः । काललव्ध्यादि- निमित्तत्वात् ॥ तत्र काललब्धिस्तावत्- कर्माविष्ट आत्मा मन्यः कालेऽर्द्धपुद्गलपरिवर्तनाख्येऽवशिष्टे प्रथमसम्यक्त्वग्रहणस्य योग्यो भवति, नाधिके इति इयमेका काललब्धिः ।। अपर कर्म- स्थितिकाललब्धिः। उत्कृष्टस्थितिकेषु कर्मसु जघन्यस्थितिकेषु च प्रथमसम्यक्त्वलाभो न भवति ॥ क तर्हि भवति । अन्तः- कोटीकोटीसागरोपमस्थितिकेषु कर्मसु बन्धमापद्यमानेषु विशुद्ध- परिणामवशात्सत्कर्मसु च ततः संख्येयसागरोपमसंहस्रोनायामन्तः- , ·द्वितीयोऽध्यायः कोटीकोटीसागरापमस्थितौ स्थापितेषु प्रथमसम्यक्त्वयोग्यो भवति ।। अपरा काललब्धिर्मवापेक्षया । भव्यः पञ्चेन्द्रिय. सब्जी पर्या- सकः सर्वविशुद्धः प्रथमसम्यक्त्वमुत्पादयति ॥ आदिशब्दन जातिस्मरणादिः परिगृह्यते ॥ कृत्लस्य मोहनीयस्योपशमादौपश- मिकं चारित्रम् ॥ तत्र सम्यक्त्वस्यादौ वचनं तत्पूर्वकत्वाचा- रित्रस्य ॥ यः क्षायिको भावो नवविध उद्दिष्टस्तस्य भेदस्व- रूपप्रतिपादनार्थमाह- ॥ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च ॥४॥ चशब्दः सम्यक्त्वचारित्रानुकर्षणार्थः । ज्ञानावरणस्यात्य- न्तक्षयात्केवलज्ञानं क्षायिक तथा केवलदर्शनम् ॥ दानान्तराय- स्यात्यन्तक्षयादनन्तप्राणिगणानुग्रहकर क्षायिकमभयदानम् ॥ लामा- न्तरायस्याशेषस्य निरासात्परित्यक्तकवलाहारक्रियाणां केवलिना यतः शरीरवलाधानहेतवोऽन्यमनुजासाधारणाः परमशुभाः सूक्ष्मा अनन्ताः प्रतिसमयं पुद्गलाः सम्बन्धमुपयान्ति स क्षायिको लामः ॥ कृत्लस्य भोगान्तरायस्यात्यन्तामावादाविर्भूतोऽतिशयवाननन्तो भोगः क्षायिकः । यतः कुसुमवृष्ट्यादयो विशेषाः प्रादुर्भवन्ति ॥ निर- वशेषस्योपभोगान्तरायस्य प्रलयात्प्रादुर्भूतोऽनन्त उपभोगः क्षायिका । यतः सिंहासनचामरच्छत्रत्रयादयः विभूतयः ।। वीर्यान्तरायस्य कर्मणोऽत्यन्तक्षयादाविर्भूतमनन्तवीर्य क्षायिकम् ॥ पूर्वोक्तानां सताना प्रकृतीनामत्यन्तक्षयात्क्षायिकं सम्यक्त्वम् ।। चारित्रमपि तथा ॥ यदि क्षायिकदानादिमावकृतमभयदानादि, सिद्धेप्वपि तत्प्रसङ्गः । नैप दोपः। शरीरनामतीर्थकरनामकर्मोदयाद्यपेक्षत्वा- तेषां तदभावे तदप्रसङ्गः ॥ कथं तर्हि तेषां सिद्धेषु वृत्तिः ।।

·य उक्तः ८६ सर्वार्थसिद्धिः परमानन्तवीर्यान्यावाघसुखरूपेणैव तेषां तन वृत्तिः। केवलज्ञान- रूपेणानन्तवीर्यवृत्तिवत् ।। क्षायोपशमिको भावोऽष्टादशविकल्पस्तद्भेद- निरूपणार्थमाह- ॥ ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपञ्चभेदाः सम्यक्त्वचारित्रसँयमासयमाश्च ॥ ५ ॥ चत्वारश्च त्रयश्च त्रयश्च पच्च च चतुस्त्रित्रिपञ्चमेदा यासा ताश्चतुस्वित्रिपञ्चभेदाः ॥ यथाक्रममित्यनुवर्तते । तेनाभि- सम्बन्धाच्चतुरादिभिर्ज्ञानादीन्यभिसम्बन्ध्यन्ते । चत्वारि ज्ञानानि, त्रीण्यज्ञानानि, त्रीणि दर्शनानि, पञ्च लब्धय इति ॥ सर्व- घातिस्पर्द्धकानामुदयक्षयाचेषामेव सदुपशमाहेशघातिस्पर्द्धकानामुदये क्षायोपशमिको भावो भवति ॥ तत्र ज्ञानादीनां वृत्तिः स्वावरणान्तरायक्षयोपशमायाख्यातव्या ॥ सम्यक्त्वग्रहणेन वेद- कसम्यक्त्वं गृह्यते । अनन्तानुवन्धिकपायचतुष्टयस्य मिथ्या- त्वसम्यामिथ्यात्वयोश्चोदयक्षयात्सदुपशमाच्च सम्यक्त्वस्य देश- घातिस्पर्द्धकस्योदये तत्त्वार्थश्रद्धानं क्षायोपशमिकं सम्यक्त्वम् ।। अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानद्वादशकषायोदयक्षयात्सदुपश- माञ्च सज्वलनकषायचतुष्टयान्यतमदेशघातिस्पर्द्धकोदये नोकषा- यनवकस्य यथासम्भवोदये च निवृत्तिपरिणामः आत्मनः क्षायो- पशमिकं चारित्रम् ॥ अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानकषायाष्टकोदयक्ष- यात्सदुपशमाच्च प्रत्याख्यानकपायोदये सज्वलनकषायदेशघाति- स्पर्द्धकोदये नोकषायनवकस्य यथासम्भवोदये च विरताविरत- १ सम्यक्त्वप्रकृतेः दर्शनमोहनीयमेदरूपायाः ॥

·द्वितीयोऽध्यायः परिणामः क्षायोपशमिकः संयमासँयम इत्याख्यायते ॥ य एक- विंशतिविकल्प औदयिको भाव उद्दिष्टस्तस्य भेदसज्ञासङ्कीर्त- नार्थमिदमुच्यते ॥८ ॥ गतिकषायलिङ्गमिथ्यादर्शनाज्ञानासँयतासिद्ध- लेश्याश्चतुश्चतुस्त्र्येकैकैकैकषड्भेदाः ॥ ६ ॥ यथाक्रममित्यनुवर्तते, तेनाभिसम्बन्धात् । गतिश्चतुर्भेदा, नरकगतिस्तिर्यग्गतिर्मनुष्यगतिर्देवगतिरिति ॥ तत्र नरकगतिनाम- कौंदयानारको मावो भवतीति नरकगतिरोदयिकी। एवमि- तरत्रापि ॥ कपायश्चतुर्भेदः, क्रोधो मानो माया लोभ इति ॥ तन क्रोधनिर्वर्तनस्य कर्मण उदयाक्रोध औदयिकः । एवमि- तरत्रापि ॥ लिग त्रिभेदं, स्त्रीवेदः पुंवेदो नपुंसकवेद इति ॥ स्त्रीवेदकर्मण उदयास्त्रीवेद औदयिकः । एवमितरत्रापि ।। मिथ्या- दर्शनमेकमेदं, मिथ्यादर्शनकर्मण उदयात्तत्त्वार्थाश्रद्धानपरिणामो मिथ्यादर्शनमौदयिकम् ॥ ज्ञानावरणकर्मण उदयात्पदार्थानवबोधो भवति तदज्ञानमौदयिकम् ॥ चारित्रमोहस्य सर्वघातिस्पर्द्धकस्यो- दयादसँयत औदयिकः ।। कर्मोदयसामान्यापेक्षोऽसिद्ध औदयिकः॥ लेश्या द्विविधा, द्रव्यलेश्या भावलेश्या चेति ॥ जीवभावा- धिकारात् द्रव्यलेश्या नाधिकृता । भावलेश्या कपायोदयरञ्जिती योगप्रवृत्तिरिति कृत्वा औदयिकीत्युच्यते ।। सा पड्विधा कृष्ण- लेश्या, नीललेश्या, कापोतलेश्या, तेजोलेश्या, पद्मलेश्या, शुक्ल- लेश्या चेति ॥ ननु च उपशान्तकपाये क्षीणकपाये सयोग- केवलिनि च शुक्ललेश्याऽस्तीत्यागमः तत्र कपायानुरजनाभावा- १ निष्पादनस्य २ जोगपत्ती लेस्सा कसायउदयाणुरंजिया होई ॥ इति ।। ३ अयदोत्तिच्छुलस्सामा मुह तिय लेस्साओ देसविरदतिए । तत्तो दु मुकलेस्सा अजोगिठाणं अलेस्सं तु ॥१॥ ॥1 ·८८ सर्वार्थसिद्धिः दौदायिकत्वं नोपपद्यते ।। नैष दोषः । पूर्वभावप्रज्ञापननयापक्षया याऽसौ योगप्रवृत्तिः कषायानुरजिता सैवेत्युपचारादौदयिकीत्यु- च्यते । तदभावादयोगकेवल्यलेश्य इति निश्चीयते ॥ यः पारिणामिको भावस्त्रिभेद उक्तस्तद्भेदस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह- ॥ जीवभव्याभव्यत्वानि च ॥ ७ ॥ जीवत्वं भव्यत्वमभव्यत्वमिति त्रयो भावा. पारिणामिका अन्यद्रव्यासांधारणा आत्मनो वेदितव्याः ॥ कुतः पुनरेषां पारिणामिकत्वम् । कर्मोदयोपगमक्षयक्षयोपशमानपेक्षित्वात् ॥ जीवत्व चैतन्यमित्यर्थः । सम्यग्दर्शनादिभावेन भविष्यतीति भन्यः । तद्विपरीतोऽभव्यः । त एते त्रयो भावा जीवस्य पारिणा- मिकाः॥ ननु चास्तित्वनित्यत्वप्रदेशत्वादयोऽपि भावाः पारि- णामिकाः सन्ति तेषामिह ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । कृतमेव । कथं चेच्चशब्देन समुच्चितत्वात् ॥ यद्येवं, त्रय इति संख्या विरुध्द्यते । न विरुध्द्यते । असाधारणा जीवस्य भावाः पारिणामिकास्त्रय एव ।। अस्तित्वोदयः पुनर्जीवाजीवविषयत्वा- साधारणा इति चशब्देन पृथग्गृह्यन्ते ॥ आह औपशमिका- दिभावानुपपत्तिरमूर्तत्वादात्मनः । कर्मबन्धापेक्षा हि ते भावाः। न चामूर्तः कर्मणा बन्धो युज्यत इति ॥ तन्न, अनेकान्तात् ॥ नायमेकान्तः अमूर्तिरेवात्मेति । कर्मवन्धपर्यायापेक्षया तदावेशा- स्यान्मूर्तः। शुद्धस्वरूपापेक्षया स्यादमूर्तः ।। यद्यवं कर्मबन्धा- वेशादस्यैकत्वे सत्यविवेकः प्राप्नोति। नैष दोषः। बन्ध १ अत्रासाधारणवचन वक्ष्यमाणास्तित्वादिसाधारणपारिणामिकभावापे. क्षम् ॥ , २ अस्तित्व वस्तुत्वं द्रव्यत्व प्रमेयत्वमगुरुलधुत्वं नित्यत्व प्रदशित्वं मूर्तत्वममूर्तत्वं चेत चेतनत्वं चैते दशभावा ॥ ३ अपृथक्त्वम् ॥

·द्वितीयोऽध्यायः ८९ प्रत्येकत्वे (विवेके ) सत्यपि लक्षणमेदादस्य नानात्वमवसीयते ॥ उक्तं च - वन्धं पडि एयत्तं लक्खणदो हवइ तस्स णाणे- । तमा अमुत्तिमांवोऽणेयतो होइ जीवस्स ॥१॥ इति ॥ यद्येवं तदेव लक्षणमुच्यता, येन नानात्वमवसीयते । इत्यत आह'- ॥ उपयोगो लक्षणम् ॥ ८ ॥ उभयनिमित्तवशादुत्पद्यमानश्चैतन्यानुविधायी परिणाम उप- 'योगः । तेन बन्धं प्रत्येकत्वे सत्यप्यात्मा लक्ष्यते । सुवर्ण- रजतयोर्बन्धं प्रत्येकवे सत्यपि वर्णादिभेदवत् ॥ 'तद्भेददर्शनार्थमाह- ॥ स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः ॥ ९ ॥ स उपयोगो द्विविधः। ज्ञानोपयोगो दर्शनोपयोगश्चेति ।। ज्ञानोपयोगोऽटभेदः । मतिज्ञानं, 'श्रुतज्ञानं, अवधिज्ञानं, मन:- पर्ययज्ञानं, केवलज्ञानं, मत्यज्ञानं, श्रुताज्ञान, विभङ्गज्ञानं चेति ॥ दर्शनोपयोगश्चतुर्विधः । चक्षुर्दर्शनं, अचक्षुर्दर्शनं, अवधिदर्शनं, केवलदर्शन चेति ॥ तयो. कथ भेदः। साकारानाकारमे- दात् । साकारं ज्ञानमनाकारं दर्शनमिति ॥ तच्छद्मस्थेषु क्रमेण वर्तते । निरावरणेषु युगपत् । पूर्वकालमाविनोऽपि दर्शनात् ज्ञानस्य प्रागुपन्यासोऽभ्यर्हितत्वात् ।। सम्यग्ज्ञानप्रकरणात्पूर्व पञ्च- विघो ज्ञानोपयोगो व्याख्यातः ॥ इह पुनरुपयोगग्रहणाद्विप- येयोऽपि. गृह्यते इत्यष्टविध उच्यते ॥ 1 १ एकत्वम् ॥ २ नानात्वम् ॥ ३ अमर्तित्वम् ॥ ४ अनेकान्त. ॥ प्रथमाध्याये॥

·९० सर्वार्थसिद्धिः च यथोक्तनानेनाभिहितपरिणामेन सर्वात्मसाधारणेनोपयोगेन ये उपलक्षिता योगिनस्ते द्विविधाः- ॥ संसारिणो मुक्ताश्च ॥ १०॥ संसरणं संसारः परिवर्तनमित्यर्थः । स एपामस्ति ते संसारिणः ॥ तत्परिवर्तनं पञ्चविध · द्रव्यपरिवर्तनं, क्षेत्रपरिवर्तनं, कालपरिवर्तन, भवपरिवर्तन, भावपरिवर्तनं चेति ॥ तत्र द्रव्य- परिवर्तन द्विविध नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनं कर्मद्रव्यपरिवर्तन चेति ॥ तत्र. नोकर्मद्रव्यपरिवर्तन नाम, त्रैयाणा शरीराणां पण्णा पर्या- प्तीना योग्या ये पुद्गला एकेन जीवेन एकस्मिन्समये गृहीताः स्निग्धरूक्षवर्णगन्धादिभिस्तीवमन्दमध्यममावेन यथावस्थिता द्वितीयादिषु समयेषु निर्जीर्णा अगृहीताननन्तवारानतीत्य मिश्र- काश्चानन्तवारानतीत्य मध्ये गृहीताश्चानन्तवारानतीत्य त तेनैव प्रकारेण तस्यैव जीवस्य नोकर्मभावमापद्यन्ते यावत्ताव- समुदित नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनम् ॥ कर्मद्रव्यपरिवर्तनमुच्यते- एकस्मिन्समये एकेन जीवेनाष्टविधकर्ममावेन पुद्गला ये गृहीताः समयाधिकामावलिकामतीत्य द्वितीयादिपु समयेषु निर्जीर्णाः पूर्वोक्तेनैव क्रमेण त एव तेनैव प्रकारेण तस्य जीवस्य कर्म- भावमापद्यन्ते यावत्तावत्कर्मद्रव्यपरिवर्तनम् ॥ उक्तं च- सव्वेऽवि पुग्गळा खळु कमसो भुत्तुझिया य जीवेण । अच्छह अणं- तखुनो पुग्गलपरियट्टसंसारे ॥१॥ क्षेतपरिवर्तनमुच्यते- सूक्ष्म- निगोदजीवोऽपर्याप्तकः सर्वजघन्यप्रदेशशरीरो लोकस्याटमध्यप्रदे. शान्स्वशरीरमध्यप्रदेशात्कृत्वोत्पन्नः क्षुद्रभवमहणं जीवित्ला मृतः स एव पुनस्तेनैवावगाहेन द्विरुत्पन्नस्तथा त्रिस्तथा चतुरित्येवं १ औदारिकवक्रियिकाहारकत्रयाणाम् ।।

·द्वितीयोऽध्यायः ९१ यावद्धनागुलस्यासंख्येयभागप्रमिताकाशप्रदेशास्तावत्कृत्वस्तत्रैव जनि- त्वा पुनरेकैकप्रदेशाधिकभावेन सर्वो लोक आत्मनो जन्मक्षेत्रभाव- मुपनीतो भवति यावत्तावत्क्षेत्रपरिवर्तनम् ।। उक्तं च- सव्वं हि लोयखेते कमसो तंणवि जण उप्पण्णं । ओगाहणेण वहुसो परिभमिदो खेत्तसंसारे ॥१॥ कालपरिवर्तनमुच्यते- उत्सर्पिण्या: प्रथमसमये जातः कश्चिज्जीवः स्वायुषः परिसमाप्तौ मृतः स एवं पुनर्द्वितीयाया उत्सर्पिण्या द्वितीयसमये जातः स्वायुपः क्षयान्मृतः स एव पुनस्तृतीयाया उत्सपिण्यास्तृतीयसमये जात एवमनेन क्रमेणोत्सर्पिणी परिसमाप्ता, तथा अवसर्पिणी च । एवं जन्मनरन्तर्यमुक्तं मरणस्यापि नैरन्तयं तथैव ग्राह्यमेतावत्काल- परिवर्तनम् ॥ उक्त च -- उवसाप्पिीणअवसप्पिणिसमयावलियासु णिरवसेसासु । जादो मुदो य बहुसो भमणेण दु काळसंसारे ॥१॥ भवपरिवर्तनमुच्यते- नरकगतौ सर्वजघन्यमायुर्दशवर्षसहस्राणि, तेनायुषा तत्रोत्पन्नः पुनः परिप्रम्य तेनैवायुपा तत्रैव जातः, एवं दशवर्षसहस्राणां यावन्तः समयास्तावत्कृत्वस्तत्रैव जातो मृतः पुनरेकैकसमयाधिकभावेन त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि परिसमा- पितानि, ततः 'प्रच्युत्य तिर्यग्गतावन्तर्मुहूर्तायुः समुत्पन्नः पूर्वो- केनैव क्रमेण त्रीणि पल्योपमानि तेन परिसमापितानि, एव मनुप्यगतौ च तिर्यश्ववत्, देवगतौ नारकवत्, विशेषः- एकत्रिंशत्सागरोपमाणि परिसमापितानि यावत्तावद्भव- परिवर्तनम् ॥ उक्तं च-णिरयादिजहण्णादिसु जावदु उवार- छिया दु गेवेजा। मिच्छत्तसंसिदेण हु बहुसो वि भवहिदी ममिदा ॥१॥ भावपरिवर्तनमुच्यते पञ्चेन्द्रियः सब्जी पर्यातको मिथ्यावृष्टिः कश्चिज्जीवः सर्वजघन्या स्वयोग्या ज्ञाना- वरणप्रकृतेः स्थितिमन्तःकोटीकोटीसज्ञिकामापद्यते, तस्य अयं तु कथा- ·९२ सर्वार्थसिद्धिः याध्यवसायस्थानान्यसग्येयलोकप्रमितानि पटम्थानपतितानि तत्स्थि- तियोग्यानि भवन्ति, तत्र सर्वजघन्यकपायाध्यवसायस्थाननिमि- जन्यनुभागाध्यवसायस्थाना यसख्येयलोकप्रमितानि भवन्ति, एव सर्वजघन्या स्थितिं सर्वजघन्य च कपायाध्यवसायस्थानं सर्व- जघन्यमेवानुभागबन्धस्थानमास्कन्दतस्तद्योग्यं (एक) सर्वजघन्य योगस्थानं भवति, तेषामेव स्थितिकपायानुमागस्थानाना द्विती; यमसंख्येयभागवृद्धिसयुक्तं योगस्थानं भवति, एवं च तृतीया- दिषु योगस्थानेषु चतुःस्थानपतितानि श्रेण्यसंख्येयभागप्रमितानि योगस्थानानि भवन्ति । तथा तामेव स्थिति तदेव कपाया- ध्यवसायस्थानं च प्रतिपद्यमानस्य द्वितीयमनुभवाध्यवसायस्थानं. भवति, तस्य च योगस्थानानि पूर्ववद्वेदितव्यानि । एवं तृती- यादिष्वपि अनुभवाध्यवसायस्थानेषु आ असख्येयलोकपरिसमातेः। एव तामेव स्थितिमापद्यमानस्य द्वितीय कयायाध्यवसायस्थानं भवति, तस्याप्यनुभवाध्यवसायस्थानानि योगस्थानानि च पूर्व- वद्वेदितव्यानि । एवं तृतीयादिष्वपि कपायाध्यवसायस्थानेषु आ असंख्येयलोकपरिसमापद्धिक्रमो वेदितव्यः । उक्ताया जघन्यायाः स्थितेः समयाधिकायाः कषायादिस्थानानि पूर्ववदेकसमयाधिक- क्रमेण आ उत्कृष्टस्थितेविंशत्सागरोपमकोटीकोटीपरिमितायाः कषायादिस्थानानि [ पूर्ववत् ] वेदितव्यानि ॥ " अनन्तमाग- वृद्धि. असख्येयभागवृद्धिः संख्येयभागवृद्धिः संख्येयगुणवृद्धि, असंख्येयगुणवृद्धिः अनन्तगुणवृद्धि. " इमानि पटस्थानानि, वृद्धिहानिरपि तथैव । अनन्तभागवद्धिः अनन्तगुणवृद्धिरहितानि- चत्वारि स्थानानि ज्ञातव्यानि । एवं सर्वेषा कर्मणां मूलपक- तीनामुत्तरप्रकृतीनां च परिवर्तनक्रमो वेदितव्यः । तदेतत्सर्व समु- दितं भावपरिवर्तनम् ।। उक्त च- सन्वा पयडिविदिओ अणु- ·९ द्वितीयोऽध्यायः मागपदेसबंधठाणाणि । मिच्छत्तसंसिदेण य भामिदा पुण भाव- ससारे ॥ १॥ उक्तात्पश्चविधात्ससारान्निवृत्ता ये ते मुक्ताः । संसारिणां प्रागुपादानं तत्पूर्वक्रत्वान्मुक्तव्यपदेशस्य ॥ य एते संसारिणस्ते द्विविधाः- ॥ समनस्कामनस्काः ॥ ११ ॥ मनो द्विविध, द्रव्यमनो भावमनश्चेति ।। तत्र पुगल- विपाकिकर्मोदयापेक द्रव्यमनः ॥ वीर्यान्तरायनोइन्द्रियावरणक्षयो- णशमापेक्षया आत्मनो विशुद्धिर्भावमनः ॥ तेन मनसा सह वर्तन्त इति समनस्काः । न विद्यते मनो येषां त इमे अम- नस्काः ॥ एवं मनसो भावामावाभ्या संसारिणो द्विविधा विभज्यन्ते । समनस्काश्चामनस्काश्च समनस्कामनस्का इति ॥ अभ्यर्हितत्वात्समनस्कशब्दस्य पूर्वनिपातः ॥ कथमभ्यर्हितत्वं । गुणदोषविचारकत्वात् ।। पुनरपि संसारिणां भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह-- ॥ संसारिणत्रसस्थावराः॥ १२ ॥ संसारिग्रहणमनर्थक, प्रकृतत्वात ॥ क प्रकृतं? । संसा- रिणो मुक्ताश्चेति । नानर्थकम् । पूर्वापेक्षाथै, ये उक्ताः समन- स्कामनस्कास्ते संसारिण इति ॥ यदि हि पूर्वस्य विशेषणं न स्यात् समनस्कामनस्कग्रहणं संसारिणो मुक्ताश्चेत्यनेन यथा- संख्यमामिसंबध्येत । एवं च कृत्वा संसारिग्रहणमादौ क्रियमा- णमुपपन्नं भवति । तत्पूर्वापेक्ष सदुत्तरार्थमपि भवति ॥ संसा- रिणो द्विविधाः। त्रसा स्थावरा इति ॥ त्रसनामकर्मोदयवशी- कृतास्त्रसाः। स्थावरनामकर्मोदयवशवर्तिनः स्थावराः ।। तस्य- न्तीति त्रसाः स्थानशीलाः स्थावरा इति चेन्न । आगमविरो- धात् ॥ आगमे हि कायानुवादेन असा द्वीन्द्रियादारभ्य आ 4 4- ·सर्वार्थसिद्धिः अयोगकेवलिन इति । तस्मान्न चलनाचलनापेक्षे त्रसस्थावरत्वम् । कर्मोदयापेक्षमेव ॥ त्रसग्रहणमादौ क्रियते । अल्पाच्तरत्वादभ्य- हितत्वाच्च । सर्वोपयोगसम्मवादभ्यर्हितत्वम् ।। एकेन्द्रियाणामतिबहुवक्तव्याभावादुल्लध्यानुपूर्वी स्थावरभेद- प्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः॥ १३ ॥ स्थावरनामकर्मभेदाः पृथिवीकायादयः सन्ति, तदुदयनि- मित्ता अमी इति जीवेषु पृथिव्यादयः सज्ञा वेदितव्याः ।। प्रथनादिप्रकृतिनिष्पन्ना अपि रूढिवशात्प्रथनाद्यनपेक्षा वर्तन्ते ।। एषा पृथिव्यादीनामार्षे चातुर्विध्यमुक्तम् । प्रत्येकं तत्कयमिति चेदुच्यते ॥ पृथिवी । पृथिवीकायः। पृथिवीकायिकः । पृथि- वीजवि इत्यादि ॥ तत्र अचेतनावैश्रसिकपरिणामनिर्वृत्ता काठि- न्यगुणात्मिका पृथिवी । अचेतनत्वादसत्यपि पृथिवीकायनामक- मोदये प्रथनक्रियोपलक्षितैवेयम् ॥ अथवा पृथिवी सामान्यम- सरत्रयेऽपि सद्भावात् । कायः शरीरं पृथिवीकायिकजीवपरित्यक्तः पृथिवीकायः। मृतमनुष्यादिकायवत् । पृथिवीकायः अस्यास्तीवि पृथिवींकायिकः । तत्कायसम्बन्धवशीकृत आत्मा समवाप्तपृथिवी- कायनामकर्मोदयः कार्मणकाययोगस्थो यो न तावत्पृथिवीं का- यत्वेन गृहाति स पृथिवीजीवः॥ उक्तं च-पुढवी पुढवीकायो पुढवीकाइय पुढविजीवो य । साहारणोपमुको सरीरगहिदों भवंतरिदो ॥ १ ॥ एवमबादिप्वपि योज्यम् ॥ एते पञ्चविषाः प्राणिनः स्थावराः। कति पुनरेषा प्राणाः । चत्वारः। स्पर्श- नेन्द्रियप्राणः कायबलप्राणः उच्छासनिश्वासप्राणः आयुःप्राणश्चेति ॥ १ द्वादशीवधोपयोगसम्भवस्त्रसे। स्थावरे तु चतुविध एव ।

·द्वितीयोऽध्यायः अथ त्रसाः के ते इत्यत्रोच्यते ॥ ॥ द्वीन्द्रियादयस्त्रसाः ॥ १४ ॥ द्वे- इन्द्रिये यस्य सोऽयं द्वीन्द्रियः, द्वीन्द्रियः आदि- येषां ते द्वीन्द्रियादयः ॥ आदिशब्दो व्यवस्थावाची। क व्यवस्थिताः। आगमे । कथम् । द्वीन्द्रियस्लीन्द्रियश्चतुरिन्द्रियः पञ्चेन्द्रियश्चेति ।। तद्गुणसंविज्ञानवृत्तिग्रहणात् द्वीन्द्रियस्याप्यन्त- भर्भावः ॥ कति पुनरेषां प्राणा ? । द्वीन्द्रियस्य तावत् पट् प्राणा पूर्वोक्ता एव रसनवाक्प्राणाधिकाः । तीन्द्रियस्य सप्त त एव प्राणप्राणाधिकाः । चतुरिंद्रियम्याष्टौ त एव चक्षु प्राणा- धिकाः । पञ्चेन्द्रियस्य तिरश्चो संज्ञिनो नव त एव श्रोत्रप्राणा- धिकाः । सम्झिनो दश त एव मनोबलप्राणाधिकाः ।। आदिशब्देन निर्दिष्टानामनिर्जातसंख्यानामियत्तावधारणं कर्तव्यमित्यत आह ।। ॥ पञ्चेन्द्रियाणि ॥ १५॥ इन्द्रियान्दो व्याख्यातार्थः । व्याख्यातार्थः । पञ्चग्रहणमवधारणार्थ, पन्चैव नाधिकसंख्यानीति ।। कर्मेन्द्रियाणा वााँदीनामिह ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । उपयोगप्रकरणात् ॥ उपयोग- साधनानामिह ग्रहणं कृतं, न क्रियासाधनानामनवस्थानाच ॥ क्रियासाधनानामङ्गोपाङ्गनामकर्मनिर्वतिताना सर्वेषामपि क्रियासा- धनत्वमस्तीति न पञ्चैव कर्मेन्द्रियाणि ॥ १ मयंदावाची, तेन पझेन्द्रियादूर्व पडिन्द्रियादिजीवो न भवतीत्य भिप्राय.॥ २ तद्गुणसविज्ञानबहुव्रीहिममासे उदाहरण लम्वणः । मतद्गुणसंविधाने बहुधनः ॥ ३ तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमिति सूत- व्याख्यानावसरे ॥ ४ वाक्पाणिपादपायुपस्थानाम् ॥

·९६ सर्वार्थसिद्धिः , धानि, तेषामन्तर्भेदप्रदर्शनार्थमाह- ।। द्विविधानि ॥ १६ ॥ विधशब्दः प्रकारवाची, द्वौ विघौ येषां नानि द्विवि- द्विप्रकाराणीत्यर्थः ॥ को पुनस्तौ द्वौ प्रकारौ । द्रव्येन्द्रियं भावेन्द्रियमिति ।। तत्र द्रव्येन्द्रियस्वरूपप्रतिपत्त्यर्थ( निर्मापनार्थ )माह ॥ निवृत्त्युपकरणे द्रव्येन्द्रियम् ॥ १७ ॥ निर्वय॑ते निष्पाद्यते इति निर्वृतिः ॥ केन निर्वय॑ते । कर्मणा ॥ सा द्विविधा वाह्याभ्यन्तरभेदात् ॥ उत्सेधागुलोसं- ल्येयभागप्रमिताना शुद्धानामात्मप्रदेशाना प्रतिनियतचक्षुरादीन्द्रि- यसस्थानेनावस्थिताना वृत्तिरभ्यन्तरा निर्वृतिः। तेप्वात्मप्रदेशे- प्विन्द्रियव्यपदेशभाक्षु यः प्रतिनियतसंस्थानो नामकोदयापादि- तावस्थाविशेप. पुद्गलप्रचयः सा वाह्या निर्वृतिः ॥ येन निर्वृते- रुपकारः क्रियते तदुपकरणम् ।। पूर्ववत्तदपि द्विविधम् ॥ तत्रा- भ्यन्तर कृष्णशुक्लमण्डलम् । बाह्यमक्षिपत्रपक्ष्मद्वयादि ॥ एवं शेषेधिन्द्रियेषु ज्ञेयम् ॥ भावेन्द्रियमुच्यते- ॥ लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रियम् ॥ १८ ॥ लम्मन लब्धिः । का पुनरसौ १ । ज्ञानावरणक्षयोपशम- विशेषः ॥ यत्सन्निधानादात्मा द्रव्येन्द्रियनिर्वृतिप्रति व्याप्रियते १ उत्सेधागुलमिति व्यवहारांगुल घनरूप तेदवात गृह्यते। परा- गमे देहगेहग्रामनरकादिप्रमाणमुत्सेधागुलेनैवेति नियमितत्वात् ॥ २ द्रव्येन्द्रियरूपनिर्वृतिम् ॥

·द्वितीयोऽध्यायः + निमित्त आत्मनः परिणाम उपयोगस्तदुमय भावेन्द्रियम् ॥ इन्द्रियफलमुपयोगः तस्य कथमिन्द्रियत्वम् । कारणधर्मस्य कायें दर्शनात् । यथा घटाकारपरिणत विज्ञानं घट इति ।। स्वार्थस्य तत्र मुख्यत्वाच्च । इन्द्रस्य लिडमिन्द्रियमिति यः स्वार्थः स उपयोगो मुख्यः। उपयोगलक्षणो नीव इति वचनात् । अत उपयोगस्यन्द्रियत्वं न्याय्यम् ।। उक्तानामिन्द्रियाणा सज्ञानुपूर्वप्रितिपादनार्थमाह-- ॥ स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणि ॥ १९ ॥ लोके इन्द्रियाणा पारतव्यविवक्षा दृश्यते । अनेनाणा मुष्टु पश्यामि, अनेन कर्णेन सुष्टु श्रुणोमीति । ततः पारत- व्यास्पर्शनादीना कारणलं । वीर्यान्तरायमतिज्ञानावरणक्षयोपशमा- शोपालनामलाभावष्टम्मात् आत्मना स्पृश्यतेऽनेनेति स्पर्शनम् । रस्यतेऽनेनेति रसनम् । ब्रायतेऽनेनेति प्राणम् । चिरनेकार्थ- त्वाद्दर्शनार्थविवक्षायां चष्टे अर्थान्पश्यत्यनेनेति चक्षुः। श्रूयतेऽ नेनेति श्रोत्रम् ।। स्वातन्त्र्यविवक्षा च दृश्यते । इदं मे अक्षि मुष्टु पश्यति । अयं मे कर्णः सुष्टु श्रुणोति । ततः स्पर्शनादीनां कर्तरि निप्पत्तिः। स्पृशतीति स्पर्शनम् । रसतीति रसनम् । जिघ्रतीति प्राणम् । चष्टे इति चक्षुः। श्रुणोतीति श्रोत्रम् ।। एपां निर्देशक्रमः एकैकवृद्धिक्रमप्रज्ञापनार्थः ।। तेपामिन्द्रियाणा विषयप्रदर्शनार्थमाह- ॥ स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दास्तदर्थाः ॥ २० ॥ द्रव्यपर्याययोः प्राधान्यविवक्षायां कर्ममावसाघनत्वं स्पर्शा- दिशब्दानां वेदितव्यम् ॥ द्रव्यप्राधान्यविवक्षायां कर्मनिर्देशः। स्पृश्यत इति स्पर्शः। रस्यत इति रसः । गन्ध्यत इति गन्धः ।

·९८ सर्वार्थासद्धिः वर्ण्यत इति वर्ण. । शव्द्यत इति शब्दः ॥ पर्यायप्राधान्यवि- वक्षाया भावनिर्देशः । स्पर्गन स्पर्शः। रसन रसः । गन्धन गन्ध । वर्णन वर्ण. | शब्दनं शब्दः ॥ एषां क्रम इन्द्रि- यक्रमेणैव व्याख्यातः ॥ अत्राह यत्तावन्मनोऽनवस्थानादिन्द्रिय न भवतीति प्रत्या- ख्यातं तकिमुपयोगस्योपकारि उत नेति । तदप्युपकायेव । तेन विनेन्द्रियाणा विपयेषु स्वप्रयोजनवृत्त्यभावात् ।। किमस्यैषा सहका- रित्वमात्रमेवप्रयोजनमुतान्यदपीत्यत आह- ॥ श्रुतमनिन्द्रियस्य ॥ २१ ॥ श्रुतज्ञानविषयोऽर्थः श्रुतम् । स विषयोऽनिन्द्रियस्य । परि- प्राप्तश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमस्यात्मनः श्रुतस्यार्थेऽनिन्द्रियालम्बनज्ञा- नप्रवृत्तः ॥ अथवा श्रुतज्ञानं श्रुतं तदनिन्द्रियस्यार्थः प्रयोज- नमिति यावत् । स्वातन्त्र्यसाध्यमिदं प्रयोजनमनिन्द्रियस्य ।। उक्तानामिन्द्रियाणा प्रतिनियतविषयाणा स्वामित्वनिर्देशे कर्तव्ये यत्प्रथमं गृहीत स्पर्शन तस्य तावत्स्वामित्वावधारणार्थमाह- ॥ वनस्पत्यन्तानामेकम् ॥ २२ ॥ एक प्रथममित्यर्थः । किं तत् । स्पर्शनम् । तत्केषाम् । पृथिव्यादीना वनस्पत्यन्ताना वेदितव्यम् ।। तस्योत्पत्तिकारणमु- च्यते ॥ वीर्यान्तरायस्पर्शनेन्द्रियावरणक्षयापशमे सति शेपेन्द्रिय- सर्वघातिस्पर्धकोदये च शरीरनामलामावष्टम्भे एकेन्द्रियजाति- नामोदयवशवर्तिताया च सत्या स्पर्शनमेकमिन्द्रियमाविर्भवति ।। इतरेषामिन्द्रियाणां स्वामित्वप्रदर्शनार्थमाह- कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि २३ एकैकमिति वीप्साया द्वित्वम् । एकैकेन वृद्धानि एकै- ·द्वितीयोऽध्यायः ९१ कवृद्धानि ।। कृमिमादिं कृत्वा, स्पर्शनाधिकारात् स्पर्शनमादि कृत्वा एकैकवृद्धानीत्यभिसम्बन्धः क्रियते ॥ आदिशन्दः प्रत्येक परिसमाप्यते। कृम्यादीना स्पर्शनं रसनाधिकम् । पिपीलिकादीना स्पर्शनरसने घ्राणाधिके । भ्रमराठीना स्पर्शनरसनघाणानि चक्षुर- घिकानि । मनुष्यादीना तान्येव श्रोत्राधिकानीति श्रोत्राधिकानीति यथासर ये- नामिसम्बन्धो व्याख्यातः ॥ तेपा निप्पत्तिः स्पर्शनोत्पत्त्या व्याख्याता उत्तरोत्तरसर्वघातिस्पर्धकोदयेन ।। एवमेतेपु संसारिषु द्विभेदेषु इन्द्रियभेदात्पंचविधेषु ये पञ्चेन्द्रियास्तद्धेदस्यानुक्तस्य प्रतिपादनार्थमाह- ॥ सज्ञिनः समनस्काः ।। २४ ।। मनो व्याख्यात । सह तेन ये वर्तन्ते ते समनस्का. । सजिन इत्युच्यन्ते ॥ पारिशेष्यादितरे ससारिणः प्राणिनोऽस- जिन इति सिद्धम् ॥ ननु च सब्जिन इत्यनेनैव गतार्थत्वात्स- मनस्का इति विशेषणमनर्थकम् । यतो मनोव्यापारो हिताहि- तप्राप्तिपरिहारपरीक्षा। सज्ञाऽपि सैवेति ॥ नैतद्युक्तम् । सम्झा- शब्दार्थव्यभिचारात् । सजा नामेत्युच्यते । सम्झी नामेत्युच्यते । तद्वन्तः सञ्जिन इति सर्वेषामतिप्रसनः ॥ सज्ञा ज्ञानमिति चेत् सर्वेपो प्राणिनां ज्ञानात्मकत्वादतिप्रसङ्गः ॥ आहारादिविषयामिलाप. सझेति चेत्तुल्यम् । तस्मात्समनस्का इत्युच्यते ॥ एवं च कृत्वा गर्भा- ण्डजमूच्छितसुषुप्त्याद्यवस्थासु हिताहितपरीक्षाभावेऽपि मन सन्नि- घानात्सजित्वमुपपन्नं भवति ।। यदि हिताहितादिविषयपरिस्पन्दः प्राणिनां मन.मणि- १ रसनादीनामिन्द्रियाणाम् ॥ २ उत्पत्ति.॥ ३ पूर्वसूत्रव्याख्याने स्पर्मनेन्द्रियोत्पत्तिकयनेन ॥ १ समनस्कामनस्का इत्यत्र ।।

·१०० सर्वार्थसिद्धिः धानपूर्वकः अथाभिनवशरीरग्रहणं प्रत्यापूर्णस्य विशीर्णपूर्वमूतनिर्म- नस्कस्य यत्कर्म, तत्कुत इत्युच्यते-- ॥ विग्रहगतौ कर्मयोगः ॥ २५॥ विग्रहो देहः । विग्रहार्था गतिर्विग्रहगतिः ।। अथवा विरुद्धो अहो विग्रहः व्याघातः कर्मादानेऽपि नोकर्मपुद्गलादा- ननिरोध इत्यर्थः । विग्रहण गतिः विग्रहगतिः ॥ सर्वशरीर- प्ररोहणवीजभूतं कार्मण शरीरं कर्मेत्युच्यते । योगो वाड्मानस- कायवर्गणानिमित्त आत्मप्रदेशपरिस्पन्दः। कर्मणा कृतो योगः कर्मयोगः। विग्रहगतौ भवतीत्यर्थः । तेन कर्मादान देगा- न्तरसंक्रमश्च भवति । आह जीवपुद्गलानां गतिमास्कन्दता देशान्तरसंक्रमः किमा- काशप्रदेशक्रमवृत्त्या भवति, उताविशेषणेत्यत आह- ॥ अनुश्रेणि गतिः ॥ २६ ॥ लोकमध्यादारभ्य ऊर्ध्वमस्तिर्यक् च आकाशप्रदेगानांकम- सन्निविष्टाना पंक्तिः श्रेणिरित्युच्यते । अनुशब्दस्यानुपूज्येण वृत्तिः । अणेरानुपू]णानुश्रेणीति जीवानां पुद्गलाना च गति- भवतीत्यर्थ. ॥ अनधिकृतानां पुद्गलानां कथं ग्रहणमिति चेत्- गतिग्रहणात । यदि जीवानामेव गतिरिष्टा स्यात् गतिग्रहणमनर्थ- कमधिकारात्तत्सिद्धेः। उत्तरत्र जीवग्रहणाच्च पुद्गलसम्प्रत्ययः॥ ननु चन्द्रादीना ज्योतिष्काणां मेरुप्रदक्षिणाकाले विद्याधरादीना च विश्रेणिगतिरपि दृश्यते तत्र किमुच्यते अनुश्रेणिगतिरिति? कालदेशनियमोऽत्र वेदितव्यः ॥ तत्र कालनियमस्तावज्जीवाना मरणकाले भवान्तरसंक्रमे मुक्तानां चोर्ध्वगमनकाले अनुश्रेण्येव गतिः॥ देशनियमोऽपि ऊर्ध्वलोकाढधोगतिः। अधोलोकादूर्ध्वगतिः।

·द्वितीयोऽध्यायः १०१ तिर्यग्लोकादधोगतिः । ऊर्ध्वा वा । तत्रानुश्रेण्येव ॥ पुद्गलानां च या लोकान्तप्रापिणी सा नियमानुश्रेण्येव । इतरा गतिर्भनीया ॥ पुनरपि गतिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ अविग्रहा जीवस्य ॥ २७ ॥ विग्रहो व्याघातः कौटिल्यमित्यर्थः । स यस्यां न विद्यते सावविग्रहा गतिः ॥ कस्य ? । जीवस्य ॥ कीहशस्य । मुक्तस्य ।। कथं गम्यते मुक्तस्येति । उत्तरसूत्रे संसारिग्रह- णादिह मुक्तस्येति विज्ञायते ।। ननु च अनुश्रेणि गतिरित्यनेनैव श्रेण्यन्तरसक्रमाभावो व्याख्यातः । नार्थोऽनेन । पूर्वसूत्रे विश्रेणिगतिरपि क्वचिदस्तीति ज्ञापनार्थमिदं वचनम् ।। ननु तत्रैव देशकालनियम उक्तः किं न ! अतस्तत्सिद्धेः ॥ यद्यसङ्गस्यात्मनोऽप्रतिवन्धन गतिरालोकान्तादवगतकाला प्रतिज्ञायते, सदेहस्य पुनर्गतिः कि प्रतिबन्धिनी, उत मुक्ता- त्मवदित्यत आह- ॥ विग्रहवती च संसारिणः प्रावतुर्यः ॥ २८ ॥ कालावधारणार्थ प्राक्चतुर्थ्य इत्युच्यते । प्रागितिवचन मर्यादाथै, चतुर्थात्समयावाग्विग्रहवती गतिर्मवति न चतुर्थे इति ।। कुत इति चेत्- सर्वोत्कृष्टविग्रहनिमित्तनिधकुटक्षेत्रे उत्पित्सुः प्राणी निप्कुटक्षेत्रानुपूर्व्यनुश्रेण्यभावादिपुगत्यमावे निप्कुटक्षेत्रप्रापणा- निमित्तां त्रिविग्रहां गतिमारभते नोवा॑म् । तथाविधोपपादक्षेत्रामा- वात् ।। चशब्दः समुच्चयार्थः । विग्रहवती चाविग्रहवती चेति ।। १ परमाणुरूपाणा ॥ २ अनियमिता ॥ ३ लोकाप्रकोणं निष्कुटकक्षेत्रम् ॥

·१०२ सर्वार्थासद्धिः विग्रह वत्या गतेः कालोऽवधृतः । अविग्रहायाः कियान् काल इत्युच्यते- ॥ एकसमयाऽविग्रहा ॥ २९ ॥ एक: समयो यस्याः सा एकसमया। न विद्यते विग्रहो यस्याः सा अविग्रहा ॥ गतिमतां हि जीवपुद्गलानामव्याघाते- नैकसमायिकी गतिरालोकान्तादपीति ।। अनादिकर्मबन्धसन्ततौ मिथ्यादर्शनादिप्रत्ययवशात्कर्माण्याद- दानो विग्रहगतावप्याहारकः प्रसक्तस्ततो नियमार्थमिदमुच्यते- ॥ एकं द्वौ त्रीन्वाऽनाहारकः ॥ ३० ॥ अधिकारात्समयाभिसम्बन्धः । वाशब्दो विकल्पार्थः । विकल्पश्च यथेच्छातिसर्गः ॥ एक वा द्वौ वा त्रीन्वा समयान- नाहारको भवतीत्यर्थः ॥ त्रयाणां शरीराणा पण्णा पर्याप्तीना योग्यपुद्गलग्रहणमाहारः । तदमावादनाहारकः ।। कर्मादान हि निरन्तरं, कार्मणशरीरसद्भावे ॥ उपपादक्षेत्रं प्रति ऋज्च्या गतौ आहारकः । इतरेपु त्रिपु समयेषु अनाहारकः ।। एवं गच्छतोऽभिनवमूर्त्यन्तरनिर्वृतिजन्मप्रकारप्रतिपादनार्थमाह- ॥ सम्मूर्च्छनगर्भोपपादाजन्म ॥ ३१ ॥ त्रिषु लोकेपूर्ध्वमधस्तिर्यक् च देहस्य समन्ततो मूर्च्छन सम्मू- छेनमवयवप्रकल्पनम् । स्त्रिया उदरे शुक्लशोणितयोर्गरणं मिश्रण गर्मः। मालोपभुक्ताहारगरणाद्वा गर्भः। उपेत्योत्पद्यतेऽस्मिन्निति उपपादः । देवनारकोत्पत्तिस्थानविशेषसज्ञा ॥ एते त्रयः संसारिणा १ कामणतजसवैफियिकाणाम् ॥ २ नोकर्मापेक्षया ।। ३ उपेत्य देवा नारकाश्च युवान एव उत्पद्यते ॥

·द्वितीयोऽध्यायः १०३ जीवानां जन्मप्रकाराः शुमाशुभपरिणामनिमित्तकर्ममेदविपाककृताः ।। अथाधिकृतस्य संसारिविपयोपभोगोपलव्ध्यधिष्ठानप्रवणस्य जन्मनो योनिविकल्पा वक्तव्या इत्यत आह- ॥ सचित्तशीतसंवृताः सेतरा मिश्राश्चैकशस्तद्योनयः ॥ ३२॥ आत्मनश्चतन्यविशेपपरिणामश्चित्तम् । सह चित्तन वर्तत इति सचित्तः ॥ शीत इति स्पर्शविशपः । शुक्लोदिवदुमयवचन- त्वाचयुक्त द्रव्यमप्याह ।। सम्यग्वृतः संवृतः । संवृत इति दुरुपलक्ष्यः प्रदेश उच्यते ॥ सह इतरैर्वर्तन्त इति सेतराः। सप्रतिपक्षा इत्यर्थः ॥ के पुनरितरे ? । अचित्तोष्णविवृताः ॥ उभयात्मको मिश्रः। सचित्ताचित्तः शीतोष्ण सवृतविवृत इति ।। चशब्दः समुच्चयार्थ । मिश्राश्च योनयो भवन्तीति ॥ इतरथा हि पूर्वोक्तानामेव विशेपणं स्यात् ।। एकश इति वीप्सार्थः ॥ तस्य ग्रहण क्रममिश्रप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ यथैव विज्ञायेत । सचित्तश्च अचित्तश्च शीतश्च उप्णश्च सवृतश्च विवृतश्चेति ॥ मैवं विज्ञायि सचित्तश्च शीतश्चेत्यादि । नग्रहण जन्मप्रकारप्रतिनिर्देशार्थम् । तेषा सम्मूर्च्छनादीना जन्मनां योनय इति त एते नव योनयो वेदितव्याः ॥ योनिजन्मनोरविशेप इति चेन्न । आधाराधेयभेदा- तद्भेदः ॥ त एते सचित्तादयो योनय आधारा । आधेया जन्म- प्रकाराः ॥ यतः सचित्वादियोन्यधिष्ठाने आत्मा सम्मूर्च्छनादिना जन्मना शरीराहारेन्द्रियादियोग्यान्पुद्गलानुपादत्ते ।। देवनारका अचित्तयोनयः। तेपा हि योनिरुपपाददेशपुद्गलपचयोऽचित्तः ॥ २ शुक्लादिशब्दवच्छीतशब्द गुणगुणिनोवांचक. २ शरीरनिष्ठस्य । स्वाच्छीतयुकं द्रव्यमाह।

·१०४ सर्वार्थसिद्धिः गर्मजा मिश्रयोनयः। तेपा हि मातुरुदरे । शुकगोणितमचित्तं, तदात्मना चित्तवता मिश्रणान्मिश्रयोनिः ॥ सम्मू»नजानिवि- कल्पयोनयः। केचित्सचित्तयोनयः । अन्ये अचित्तयोनयः। अपरे मिश्रयोनयः ॥ सचित्तयोनयः : साधारणशरीरा । कुतः । परस्पराश्रयत्वात् ।। इतरे अचित्तयोनयो मिश्रयोनयश्च ।। शी- तोप्णयोनयो देवनारकाः तेपा हि उपपादस्थानानि कानिचिच्छी- तानि, कानिचिदुप्णानीति ॥ उप्णयोनयस्तेजम्कायिकाः ॥ इतरे त्रिविकल्पयोनयः केचिच्छीतयोनयः केचिदुप्णयोनय. अपर मिश्रयोनय इति ॥ देवनारकैकेन्द्रिया. संवृतयोनयः ॥ विकले- न्द्रिया विवृतयोनयः ।। गर्भजा मिश्रयोनय. ॥ तद्भेदाश्चतुरशी- तिशतसहस्रसंख्या आगमतो वेदितव्या. ॥ उक्तं च । णिच्चि- दरचा दु सत्तय तरुदस वियळिदिएसु छच्चेव । सुरणिरयति- रिय चउरो चोद्दस मणुए सदसहस्सा ॥१॥ एवमेतस्मिन्नवयोनिभेटसङ्कटे त्रिविधजन्मनि सर्वप्राणभृताम- नियमेन प्रसक्ते तदवधारणार्थमाह- ॥ जरायुजाण्डजपोतानां गर्भः ॥ ३३ ॥ यज्जालवत्प्राणिपरिवरणं विततमासगोणितं तज्जरायुः । यन्नखत्वक्सदृशमुपात्तकाठिन्य शुक्लशोणितपरिवरणं परिमण्डलं तदण्डम् । किञ्चित्परिवरणमन्तरेण परिपूर्णावययो योनिनिर्गत- मात्र एव परिस्पन्दादिसामोपेतः पोतः | नरायौ जाता नरा- १ दीदियमारभ्य चतुरिद्रयपर्यत ।। २ अत्यायमर्थ -नित्यनिगोदा इतरनिगोदाश्च पृथिव्यप्तजीवायवश्व प्रत्येक सप्तलक्षयोनय. । वनस्पातकायि- का दशलक्षयानयः । द्वान्द्रियात्रान्द्रियाश्चतुरिन्द्रियाश्च प्रत्येक द्विलक्षयोनय । सुरनारकातर्यश्चश्व पृथक्कतुलक्षयांनयः। मनुण्याश्चतुर्दशक्षयोनयः ॥

·द्वितीयोऽध्यायः १०५ युजाः । अण्ड जाता अण्डजाः । जरायुजाश्व-अण्डजाश्च पोताश्च जरायुजाण्डजपोताः गर्मयोनयः ।। यद्यमीषां जरायुजाण्डजपोताना गर्भोऽवध्रियते, अथोपपादः केषां भवतीत्यत आह---- ॥ देवनारकाणामुपपादः ॥ ३४ ॥ देवाना नारकाणा च उपपाटो जन्म वेदितव्यम् ।। अथान्येषां किं जन्मेत्यत आह- ॥ शेषाणां सम्मूर्छनम् ॥ ३५ ॥ गर्भजेभ्यः औपपादिकेभ्यश्चान्ये शेषा. । तेपा सम्मृर्छन जन्मेति ॥ एते त्रयोऽपि योगा नियमार्थाः । उभयतो नियमश्च द्रष्टव्यः ।। जरायुजाण्डजपोतानामेव गर्मः । गर्भ एव च जरायुजा- ण्डजपोतानाम् ।। देवनारकाणामेवोपपाद । उपपाद एव देवनारका- णाम् ॥ शेषाणामेव सम्मूर्च्छनम् । सम्मूछेनमेव शेषाणामिति ॥ तेषा पुन. ससारिणा त्रिविधजन्मनामाहितबहुविकल्पनवयो- निभेदाना शुभाशुमनामकर्मविपाकनितितानि बन्धफलानुभवना- धिष्ठानानि शरीराणि कानीत्यत आह- ॥ औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजस- कार्मणानि शरीराणि ॥ ३६ ॥ विशिष्टनामकर्मोदयापादितवृत्तीनि गीर्यन्त इति शरीराणि ॥ औदारिकादिप्रकृतिविशेपोत्यप्राप्तवृत्तीनि औदारिकादीनि ।। उदारं स्थूलम् । उदारे भवमौदारिकम् । “उदार प्रयोजन- मस्येति वा औदारिकम् ।। अष्टगुणैश्वर्ययोगादेकानेकाणुमहच्छरीरवि- विधकरणं विक्रिया, सा प्रयोजनमस्येति वैक्रियिकम् ।। सूक्ष्मपदा- ·१०६ सर्वार्थसिद्धिः थेनि नार्थमसँयमपरिजिहीर्षया वा प्रमत्तसँयतेनाहियते निर्वय॑ते तदित्याहारकम् ॥ यत्तेजोनिमित्त तेजसि वा भव तत्तजसम् ।। कर्मणां कार्य कार्मणम् ॥ सपा कर्मनिमितत्त्वेऽपि रूढिवशाद्वि- शिष्टविषये वृत्तिरवसया ॥ यथौदारिकस्येन्द्रियरुपलब्धिस्तथेतरेपा कस्मान्न भवतीत्यत आह- ॥ परम्परं सूक्ष्मम् ॥ ३७॥ परशब्दस्यानेकार्थवृत्तित्वेऽपि विवक्षातो व्यवस्थार्थगतिः ॥ पृथग्भूताना शरीराणां सूक्ष्मगुणेन वीप्सानिर्दगः क्रियते परम्प- रमिति ॥ औदारिक स्थूलं, ततः सूक्ष्म वैक्रियिक, तत. सूक्ष्ममाहारकं, ततः सूक्ष्म तैजस, तैजसात्कार्मणं सूक्ष्ममिति ॥ यदि परम्परं सूक्ष्म, प्रदेशतोऽपि न्यून परम्परं हीनमिति विपरीतप्रतिपत्तिनिवृत्यर्थमाह ॥ प्रदेशतोऽसङ्ख्येयगुणं प्राक्तैजसात् ॥ ३८ ॥ प्रदिश्यन्तै इति प्रदेशाः परमाणवः । सख्यामतीतोऽ- संख्येयः। असंख्येयो गुणोऽस्य तदिदमसख्येयगुणम् ।। कुतः प्रदेशतः। नावगाहतः । परम्परमित्यनुवृत्तेराकार्मणात्प्रसङ्गे तन्नि- वृत्यर्थमाह प्राक्तैजसादिति । औदारिकाढसख्येयेंगुणप्रदेश वैक्रि- यिकम् ॥ वैक्रियिकादसंख्येयगुणप्रदेशमाहारकमिति ।। को गुणा- 2 १ पूर्वीपेक्षया परत्वमिति परशन्दो व्यवस्थार्थ ।। २ अतिशयेन भव्ययपदम् ॥ ३ अविभागित्वेन प्ररुप्यन्त ॥ ४ श्रेण्यसत्येयभागरूपास- ख्येयगुणम् ॥

·द्वितीयोऽध्यायः १०७ कारः ? पल्योपमासख्ययभाग. ॥ यद्यत्रं, परम्परं महापरिमाण प्रामोति । नैवम् । बन्धविगपात्परिमाणभेदाभावः। तूलनिचया- यापिण्डवत् ॥ अथोत्तरयाः किं समप्रदेशत्वमुतास्ति कश्चिद्विशेष इत्यत आह- ॥ अनन्तगुणे परे ॥ ३९ ॥ प्रदेशत इत्यनुवर्तते, तेनैवममिसम्बन्धः क्रियते- आहार- कात्तैनस प्रदेशतोऽनन्तगुण, तैजसात्कार्मणं प्रदेशतोऽनन्तगुणमि- ति ॥ को गुणाकार. अमन्यानामनन्तगुणः । सिद्धानामनन्तो भाग. ॥ तत्रतत्स्याच्छल्यकवत् । मूर्तिमद्रव्योपचितत्वात्संसारिणो जीवस्याभिप्रेतगतिनिरोधप्रसङ्ग इति । तन्न । किं कारणम् । यस्मा- दुभेऽप्येत- ॥ अप्रतीघाते ॥ ४० ॥ मूर्तिमतो मूर्त्यन्तरेण व्याघातः प्रतीघात । स नास्त्य- नयोरित्यप्रतीघाते ॥ सूश्मपरिमाणादय.पिण्डे तेजोऽनुप्रवेशवत्तै- जसकार्मणयोर्नास्ति वज्रपटलादिषु व्याघात ॥ ननु च वैकि- यिकाहारकयोरपि नास्ति प्रतीघात.। सर्वत्राप्रतीपातोऽत्र विव- क्षित.। यथा तेजसकार्मणयोरालोकान्तात् सर्वत्र नास्ति प्रती- घातः । न तथा वैक्रियिकाहारकयो. ।। आह किमतावानेव विगेप उत कश्चिदन्योऽप्यस्तीत्याह-- ॥ अनादिसम्बन्ध च ॥ ४१ ।। चगन्दो विकल्पार्थः । अनादिसम्बन्धे सादिसम्बन्धे चेति ।।

·१०८ सर्वार्थसिद्धिः कार्यकारणभावसन्तत्या अनादिसम्बन्धे, विशेषापेक्षया सादिसम्बन्धे. ऽपि च वीजवृक्षवत् ॥ यथौदारिकवैक्रियिकाहारकाणि जीवस्य कादाचित्कानि, न तथा तैजसकार्मणे । नित्यसम्बन्धिनी हि ते आससारक्षयात् ।। त एते तैजसकार्मणे कि कस्यचिदेव भवत उताविशेषेणेत्यत आह- ॥ सर्वस्य ॥ ४२॥ सर्वशव्दा निरवशेषवाची । निरवशेषस्य ससारिणो जीवस्य ते द्वे अपि शरीरे भवत इत्यर्थ. ॥ अविशेषाभिधानात्तैरीदारिकादिभिः सर्वस्य ससारिणो योग- पद्येन सम्बन्धप्रसङ्गे सम्भविशरीरप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते-- तदादीनि भाज्यानि युगपदक्रस्मिन्ना चतुर्यः ४३ तच्छब्द. प्रकृततैजसकार्मणप्रतिनिर्देशार्थः। ते तेजसका- मणे आदिर्येषा तानि तदादीनि । भाज्यानि विकल्प्यानि । आ कुतः । आ चतुर्य' । युगपदेकस्यात्मनः ॥ कस्यचित् दे, तैजसकार्मणे । अपरस्य त्रीणि औदारिकतैजसकार्मणानि; वैकि- यिकनैजसकार्मणानि वा। अन्यस्य चत्वारि , औदारिकाहार- कतैजसकार्मणानीति विभागः क्रियते ॥ पुनरपि तेषा विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह-. ॥ निरुपभोगमन्त्यम् ॥ १४ ॥ १ विग्रहगत्यासनस्य.

·द्वितीयोऽध्यायः १०९ अन्ते भवमन्त्यम् । किं तत् । कार्मणम् ।। इन्द्रिय- प्रणालिकया शब्दादीनामुपलब्धिरुपमोगः । तदभावान्निरुपमो- गम् ॥ विग्रहगतौ सत्यामपि इन्द्रियलब्धौ द्रव्येन्द्रियनिर्वृत्य- भावाच्छन्दाद्युपमोगाभाव इति ॥ ननु तैजसमपि निरुपभोगम् । तत्र किमुच्यते निरुपभोगमन्त्यमिति ॥ तैजसं शरीर योगनि- मिनमपि न भवति, ततोऽस्योपभोगविचारऽनधिकार. ॥ एव तत्रोक्तलक्षणेपु जन्ममु अमूनि शरीराणि प्रादुर्भाव- मापद्यमानानि किमविशेषेण भवन्ति, उत कश्चिदस्ति प्रतिविशेष इत्यत आह- || गर्भसम्मूर्छनजमाद्यम् ॥ ४५ ॥ सूत्रक्रमापक्षया आदी भवमाद्यम् । औदारिकमित्यर्थः ।। यद्गर्भज यच्च सम्मूर्छनज तत्सर्वमौढारिकं दृष्टव्यम् ।। तदनन्तर यनिर्दिष्ट, तत्कस्मिन् जन्मनीत्यत आह-- ॥ औपपादिकं वैक्रियिकम् ॥ ४६ ॥ उपपाढे भवमोपपादिकम् । तत्सर्व वैक्रियिक वेदितव्यम् ।। यद्यौपपादिक वैक्रियिक, अनौपपादिकस्य वैक्रियिकत्वाभाव ॥ , इत्यत आह~- १ भाहियनिीतक्षयापगमरूपलब्धा ।। २ भावन्द्रिये. ३ किमर्थम् ४ कर्मिणकार्यन विग्रहगतावात्मप्रदेशपरिस्पन्दलक्षणो योगो यया सम्भ- वति, तथा तजसन तावानपि योगो न सम्भवतीत्यर्थः ॥ ५ योगनि- मितवव घाटारिकादिपभोगो दृष्टस्ततस्तदनिमित्त तजसे उपभोगविचारा- नांधकार: ॥

·११० सर्वार्थसिद्धिः ॥ लब्धिप्रत्ययं च ॥ ४७ ॥ चशब्देन वैक्रियिकममिसम्बध्यते । तपोविशेषाद्धिप्राप्ति- लेब्धिः । लब्धि. प्रत्यय. कारणमस्य लब्धिप्रत्ययम् । वैकि- यिक लब्धिप्रत्यय च भवतीत्यभिसम्बध्यते ।। किमेतदेव लब्ध्यपेक्षमुतान्यदप्यस्तीत्यत आह- ॥ तैजसमपि ॥ ४८ ॥ अपिशब्देन लब्धिप्रत्ययमभिसम्बध्यते । तैजसमपि लब्धि- प्रत्यय भवतीति ।। वैक्रियिकानन्तर यदुपदिष्ट तस्य स्वरूपनिर्झरणार्थ स्वामि- निर्देशार्थ चाह- ॥ शुभं विशुद्धमव्याघाति चाहारकं प्रमत्तसँयतस्यैव ॥ ४९ ॥ शुभकारणत्वाच्छुभव्यपढेशः । शुभकर्मण. आहारककाययो- गस्य कारणत्वाच्छुभमित्युच्यते । अन्नस्य प्राणव्यपदेशवत् ।। विशुद्धकार्यत्वाद्विशुद्धन्यपदेशः। विशुद्धस्य पुण्यस्य कर्मण' अश- बलस्य निरवद्यस्य कार्यत्वाद्विशुद्धमित्युच्यते । तन्तूना कार्यास- व्यपदेशवत् ॥ उभयतो व्याघाताभावादव्याघाति ॥ न ह्याहारक- शरीरेणान्यस्य व्याघात । नाप्यन्येनाहारकस्येति । तस्य प्रयो- जनसमुच्चयार्थ चशतः क्रियते ॥ तद्यथा- कदाचिल्लब्धिविगेप- सद्भावज्ञापनार्थ, कदाचित्सूक्ष्मपदार्थनिर्झरणार्थ, संयमपरिपाल- नार्थ च । आहारकमिति प्रागुक्तस्य प्रत्याम्नाय ॥ यदाऽऽहा. रकगरीर निर्वर्तयितुमारभते, तदा प्रमत्तो भवतीति प्रमत्तगय- तस्येत्युच्यते ॥ इष्टतोऽवधारणार्थमेवकारोपादानम् । यथैवं विज्ञा- ·द्वितीयोऽध्यायः १११ येत प्रमत्तसॅयतस्येवाहारक नान्यस्येति । मैवं विज्ञायि, प्रम- तसँयतस्याहारकमेवेति । माभूदौदारिकादिनिवृत्तिरिति ।। एव विभक्तानि शरीराणि विनता संसारिणा प्रतिगति किं लिलिङ्गसन्निधान, उत लिगनियमः कश्चिदस्तीस्तत आह- ॥ नारकसम्मूछिनो नपुंसकानि ॥ ५० ॥ नरकाणि वक्ष्यन्ते, नरकेषु भवा नारकाः। सम्मूर्च्छनं सम्मूर्छः स येपामस्तीति सम्मूच्छिनः । नारकाश्च सम्मूच्छि- नश्च नारकसम्मूछिनः ।। चारित्रमोहविकल्पनोकषायभेदस्य नपुं. मकवेढस्याशुभनाम्नश्चोदयान्न स्त्रियो न पुमाँस इति नपुंसकानि भवन्ति ॥ नारकसम्मूर्च्छिनो नपुंसकान्येवेति नियमः ॥ तत्र हि स्त्री(सविषयमनोज्ञशन्दगन्धरूपरसस्पर्शसम्बन्धनिमित्ता स्वल्पाऽपि मुखमात्रा नास्ति ॥ यद्येवमवधियते, अर्थादापन्नमेतदुक्तभ्योऽन्ये संसारिणस्त्रिलिजा इति ।। यत्रात्यन्तं नपुंसकलिङ्गस्याभावस्तत्प्रतिपादनार्थमाह-- ॥ न देवाः ।। ५१ ॥ स्वैण पौन च यन्निरतिशय सुखं गतिनामोदयापेक्षं, तवा अनुभवन्तीति न तेषु नपुंसकलिङ्गानि सन्ति ।। अथेतरे कियलिङ्गा इत्यत आह- ॥ शेषास्त्रिवेदाः ॥ ५२ ॥ 'त्रयो वेढा येषा ते त्रिवेदाः ॥ के पुनस्ते वेदाः । स्त्रीत्व, पुंस्त्व, नपुंसकत्वमिति ।। कथ तेषा सिद्धिः। वेद्यत इति वेदः । लिङ्गमित्यर्थः । तत् द्विविध द्रव्यलिङ्गं भावलिङ्गं ·११२ सवार्थसिद्धिः - चेति ।। द्रव्यलिङ्ग योनिमहनादिनामकर्मोदयनिर्वर्तितम् ॥ नोक- षायादयापादितवृत्ति भावलिंगम् ।। स्त्रीवेदोदयात् स्त्यायत्यस्या गर्भ इति स्त्री. । (वेदोदयात् सूते जनयत्यपत्यमिति पुमान् । नपुंसकवेदोदयाचदुभयशक्तिविकल नपुंसकम् ॥ रूढिशब्दाश्चैते रूढिषु च क्रिया व्युत्पत्त्यथैव । यथा गच्छतीति गौरिति ।। इतरथा हि गर्भधारणादिक्रियाप्राधान्ये, बालवृद्धाना तिर्यामनुप्याणा देवाना कार्मणकाययोगस्थाना च तदभावास्त्रीत्वादिव्यपदेगो न स्यात् ॥ त एते त्रयो वेदाः शेषाणा गर्भजाना भवन्ति । य इमे जन्मयोनिशरीरलिंगसम्बन्धाहितविशेषाः प्राणिनो निर्दिश्यन्ते देवादयो विचित्रधर्माधर्मवशीकृताश्चतसृपु गतिपु गरी- राणि धारयन्तस्ते किं यथाकालमुपभुक्तायुपो मूर्त्यन्तराण्यास्कन्दन्ति, उतायथाकालमपीत्यत आह-- ॥ औपपादिकचरमोत्तमदेहासंख्येय- वर्षायुषोऽनपवायुषः ॥ ५३ ॥ औपपादिका व्याख्याता. देवनारका इति ॥ चरमश- ब्दोऽन्त्यवाची । उत्तम उत्कृष्ट. | चरम चरम उत्तमो देहो येषा ते चरमोत्तमदेहाः। विपरीतससारास्तजन्मनिर्वाणाऱ्या इत्यर्थ. ॥ असं- ख्येयमतीतसख्यानमुपमाप्रमाणेन पल्यादिना गम्यमायुर्येषा त इमे असख्येयवर्षायुषस्तियन्मनुष्या उत्तरकुर्वादिषु प्रसूताः ॥ औपपा- दिकाश्च चरमोत्तमदेहाश्च असंख्येयवर्षायुषश्च औपपादिकचरमो- तमदेहासंख्येयवर्षायुष. ॥ वाह्यस्योपघातनिमित्तस्य विषशस्त्रा- दे. सति सन्निधाने ह्रस्व भवतीत्यपवर्त्यम् । अपवर्त्यमायुर्येपा त इमे अपवायुष । न अपवायुपः अनपवायुषः ॥ न झेपा- मौपपादिकादीना बाह्यनिमित्तवशादायुरपवर्त्यते इत्यय नियम. ।

·तृतीयोऽध्यायः ११३ इतरेषामनियमः ॥ चरमस्य देहस्योत्कृष्टत्वप्रदर्शनार्थमुत्तमग्रहणं नार्थान्तरविशेपोऽस्ति ॥ चरमदेहा इति वा पाठः ॥ २ ॥ जीवस्वभावलक्षणसाधनविपयस्वरूपभेटाश्च गतिजन्मयोनिदेहलिगा- नपवर्तितायुप्कभेदाश्चाध्यायेऽस्मिन्निरूपिता भवन्तीति सम्बन्ध. ॥ ॥ इति तत्त्वार्यवृत्ती सर्वार्थसिद्धिसीझकाया द्वितीयोऽध्याय ॥ ॥ॐनम परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ भवप्रत्ययोऽवधिवनारकाणामित्येवमादिपु नारकाः श्रुता- स्ततः पृच्छति के ते नारका इति । तत्प्रतिपादनाथ तदधिकर- णनिर्दशः क्रियते ॥ ॥ रत्नशर्करावालुकापङ्कधूमतमोमहातमःप्रभा भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः॥१॥ रत्न च शर्करा च वालुका च पकश्च घूमश्च तमश्च महा- तमश्च रत्नशर्करावालुकापट्टधूमतमोमहातमांसि । प्रभाशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते । साहचर्याचाच्छेव्यम् ॥ चित्रादिरत्नप्रभासहचरिता भूमिः रत्नप्रभा, शर्कराप्रभासहचरिता भूमिः शर्कराप्रमा, वालु- काप्रभासहचरिता भूमि. वालुकाप्रभा, पङ्कप्रभासहचरिता भूमिः पकप्रभा, धूमप्रभासहचरिता भूमिः धूमप्रभा, तमःप्रभासहचरिता भूमिः तमःममा, महातमःप्रभासहचरिता भूमिः महतमःप्रमा इति । एताः सज्ञा अनेनोपायेन व्युत्पाद्यन्ते ॥ भूमिग्रहण- , १ स शब्दो येपाते तच्छन्दास्तेपा भावम्ताच्छच्यामिति व्युत्पत्त्या रत्नप्र. भदिशब्दवाच्यत्वमित्यर्थ ॥

·११४ सर्वार्थसिद्धिः मधिकरणविशेषप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ यथा स्वर्गपटलानि भूमिमनाश्रित्य व्यवस्थितानि, न तथा नारकावासाः । किं तर्हि, भूमिमाश्रिता इति ॥ तासा भूमीनामालम्बननिर्मानार्थ घनाम्वुवातादिग्रहणं क्रियते ।। घनाम्बु च वातश्च आकाश च घनाम्बुवाताकाशानि । तानि प्रतिष्ठा आश्रयो यासां ता घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः ।। *घनं च घनो मन्दो महान् आयतः इत्यर्थः । अम्बु च जल उदकमित्यर्थः । वातशब्दोऽन्त्यदीपकः । तत एव सम्ब- न्धनीयः । घनो घनवातः । अम्बु अम्बुवातः । वातस्तनुवातः । इति महदपेक्षया तनुरिति सामर्थ्यगम्यः । अन्यः पाठः ॥ सिद्धान्तपाठस्तु धनाग्चु च वातं चेति वातशब्दः सोपस्क्रियते । वातस्तनुवात इति वा ।। ] सर्वा एता भूमयो धनोदधिवल- यप्रतिष्ठाः । घनोदधिवलय घनवातवलयप्रतिष्ठम् । धनवातवलयं तनुवातवलयप्रतिष्ठम् । तनुवातवलयमाकाशप्रतिष्ठम् । आकाशमा- त्मप्रतिष्ठ, तस्यैवाधाराधेयत्वात् ।। त्रीण्यप्येतानि वलयानि प्रत्येक विंशतियोजनसहस्रबाहुल्यानि ॥ सप्तग्रहणं सख्यान्तरनिवृत्यर्थम् । सप्त भूमयो नाष्टौ न नव चेति ॥ अघोऽधोवचन तिर्यक्प्रचय- निवृत्यर्थम् ॥ किं ता भूमयो नारकाणां सर्वत्रावासा आहोस्वित्कचित्क- चिदिति तन्निर्धारणार्थमाह- ॥ तासु त्रिंशत्पञ्चविंशतिपंचदशदशत्रिपंचोनैक- नरकशतसहस्राणि पंच चैव यथाक्रमम् ॥ २ ॥ तासु रत्नप्रभादिषु भूमिषु नरकाण्यनेन सख्यायन्ते यथा- क्रमम् ॥ रत्नप्रभाया लिंशन्नरकशतसहस्राणि, शर्कराप्रभायां पञ्च- * चतुष्कोणकंसस्थ' पाठ तालपत्रपुस्तके एव वर्तते ·तृतीयोऽध्यायः ११५ विंशतिर्नरकशतसहस्राणि, वालुकाप्रमायां पश्चदश नरकशतसह- साणि, पङ्कप्रभाया दश नरकगतसहस्राणि, धूमप्रभायां त्रीणि नरकातसहस्राणि, तमःप्रभाया पञ्चोनमेकं नरकशतसहस्र, महातम.प्रभाया पञ्च नरकाणि ।। रत्नप्रभाया नरकप्रस्तारास्त्र- योदश । ततोऽधः आसप्तम्या द्वौ द्वौ नरकप्रस्तारौ हीनौ । इतरो विशेषो लोकानुयोगतो वेदितव्यः । अथ तासु भूमिपु नारकाणा कः प्रतिविशेष इत्यत आह- ॥ नारका नित्याशुभतरलेश्या- परिणामदेहवेदनाविक्रियाः ॥३॥ लेश्याढयो व्याख्यातार्थाः ॥ अशुमतरा इति प्रकर्षनि- देशः। तिर्यग्गतिविषयाशुभलेश्याद्यपेक्षया, अघोऽधः स्वगत्यपेक्षया च वेदितव्यः ॥ नित्यशब्द आमीक्ष्ण्यवचनः ।। नित्यमशुभतरा लेश्यादयो येषां ते नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रिया नारकाः ॥ प्रथमाद्वितीययोः कापोती लेश्या, तृतीयायामुपरिष्टा- कापोती अधो नीला, चतुर्थी नीला, पञ्चम्यामुपरि नीला अधः कृष्णा, पप्ठ्या कृष्णा, सप्तम्या परमकृष्णा । स्वायुषः प्रमा- णावधृता द्रव्यलेश्या उक्ताः ॥ भावलेश्यास्तु अन्तर्मुहूर्तपरिव- तिन्यः ॥ परिणामाः स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दाः क्षेत्रविशेषनिमित्त- वशादतिदुःखहेतवोऽशुभतराः ॥ देहाश्च तेषामशुभनामकर्मोदयाद- त्यन्ताशुभतरा विकृताकृतयो हुण्डसंस्थाना दुर्दर्शना. ।। तेपामु- सेधः ।। प्रथमाया सप्त धनूंपि, त्रयो हस्ताः पडगुलयः । अघोऽधो द्विगुणद्विगुण उत्सेध. ॥ अभ्यन्तरासद्वद्योदये सति अनादि- पारिणामिकशीतोप्णवाह्यनिमित्तजनिताः सुतीचा वेदना भवन्ति नारकाणाम् ॥ प्रथमाद्वितीयातृतीयाचतुर्थीपु उप्णवदनान्येव नर- ·११६ सर्वार्थसिद्धिः काणि ॥ पंचम्यामुपरि उप्णवेदने द्वे नरकशतसहसे । अधः शीतवेदनमेक शतसहस्रम् । षष्ठीसप्तम्योः शीतवदनान्येव ॥ शुभं करिष्याम इति अशुभतरमेव विकुर्वन्ति, सुखहेतूनुत्पाद- याम इति दु खहेतूनेवोत्पादयन्ति । त एते भावा अधोऽघोs शुभतरा वेदितव्याः ॥ किमेतेपा नारकाणा गीतोष्णजनितमेव दुःखमुतान्यथापि भवतीत्यत आह- ॥ परस्परोदीरितदुःखाः ॥ ४ ॥ कथं परस्परोदीरतदुःखत्व नारकाणाम् । भवप्रत्ययेनाव- घिना मिथ्यादर्शनोदयाद्विभगव्यपदेशभाजा च दूरादेव दुःख- हेतूनवगम्योत्पन्नदुःखाः प्रत्यासत्तौ परस्परालोकनाच्च प्रज्वलितको- पामयः पूर्वभवानुस्मरणाच्चातितीव्रानुवद्धवैराश्च शृगालादिवत्स्वा- भिघाते प्रवर्तमानाः स्वविक्रियाकृतासिवासिपरशुभिण्डिमालशक्ति- तोमरकुन्तायोधनादिभिरायुधैः स्वकरचरणदशनैश्च छेदनभेदनत- क्षणदशनादिभिः परस्परस्यातितीव दुःखमुत्पादयन्ति ।। किमेतावानेव दु:खोत्पत्तिकारणप्रकारः उतान्योऽपि कश्चि- दस्तीत्यत आह ॥ संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्रावतुर्थाः ॥ ५ ॥ देवगतिनामकर्मविकल्पस्यासुरत्वसवर्तनस्य कर्मण उदया- दस्यन्ति परनित्यसुराः । पूर्वजन्मनि सम्भावितेनातितीत्रेण सक्ले- शपरिणामेन यदुपार्जित पापकर्म तस्योदयात्सतत क्लिष्टाः सक्लिष्टाः असुराः सक्लिष्टासुराः । सक्लिष्टा इति विशेषणान्न सर्वे असुरा नार- १ स्वे क्रियमाणाभिधाते.

·तृतीयोऽध्यायः ११७ काणा दुःखमुत्पादयन्ति । किं तर्हि, अम्वावरीपाढय एव केच- नेति ॥ अवधिप्रदर्शनार्थ प्राक्चतुर्थ्या इति विशेषणम् ॥ उपरि तिसृषु पृथ्वीपु संक्लिप्टामुरा वाधाहेतवो नातःपरमिति प्रदर्श- नार्थम् ।। चशब्दः पूर्वोक्तदुःखहतुसमुच्चयार्थः ।। सुतप्तायोरसपा- यननिष्टप्तायस्तम्भालिगनकूटगाल्मल्यारोहाणावतरणायोधनामिधात- वासीझुरतक्षणक्षारतप्ततैलावसेचनाय कुम्भीपाकाम्बरीपमर्जनवैतरणी- मज्जनयन्त्रनिप्पीडनादिमि रकाणा दुःखमुत्पादयन्ति ॥ एव छेद- नभेदनादिमिः शकलीकृतमूर्तीनामपि तेपा न मरणमकाले भवति । कुतः ? अनपवायुष्कत्वात् ।। यद्येव, तदेव तावदुच्यता नारकाणामायुःपरिमाणमित्यत आह- ॥ तेष्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रय- स्त्रिंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थितिः ॥ ६॥ यथाक्रममित्यनुवर्तते । तेषु नरकेषु भूमिक्रमेण यथासं- ख्यमेकादयः स्थितयोऽभिसम्बन्ध्यन्ते ।। रत्नप्रमायामुत्कृष्टा स्थिति- रेकसागरोपमा । शर्कराप्रभाया त्रिसागरोपमा । वालुकाप्रमाया सप्तसागरोपमा । पक्प्रभाया दशसागरोपमा । धूमप्रभायां सप्त- दशसागरोपमा । तमःप्रभाया द्वाविशतिसागरोपमा। महातमःप्रभाया त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा इति ॥ परा उत्कृष्टत्यर्थः ॥ सत्त्वानामिति वचन भूमिनिवृत्यर्थम् ॥ भूमिपु सत्त्वानामिय स्थितिः । भृमीनामिति ॥ सप्तभूमिविस्तीर्णोऽधोलोकः ।। इदानी तिर्यग्लोको वक्तव्यः । कथ पुनस्तिर्यग्लोकः । यतोऽसख्ययाः स्वयम्भूरमणपर्य- न्तास्तियक्प्रचयधिशेषेणावस्थिता द्वीपसमुद्रास्ततस्तिर्यग्लोक इति ॥ के पुनस्तिर्यग्व्यवस्थिता इत्यत आह---- न उक्तः ·११८ सर्वार्थसिद्धिः ॥ जम्बूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः ॥ ७ ॥ जम्बूद्वीपादयो द्वीपाः । लवणोदादयः समुद्राः । यानि लोके शुभानि नामानि तन्नामानस्ते ॥ तद्यथा- १ जम्बूद्वीपो द्वीपः । लवणोदः समुद्रः । २ घातकीखण्डो द्वीपः । कालोटः समुद्र । ३ पुष्करवरो द्वीपः । पुष्करवरः समुद्रः । ४ वारुणीवरो द्वीपः । वारुणीवरः समुद्रः । ५ क्षीरवरो द्वीपः । क्षीरवरः समुद्रः । ६ घृतवरो द्वीपः। घृतवरः समुद्रः । ७ इक्षुवरो द्वीपः। इक्षुवरः समुद्रः। ८ नन्दीश्वरो द्वीपः । नन्दीश्वरवरः समुद्रः । ९ अरुणवरो द्वीपः। अरुणवरः समुद्रः । इत्येवमसख्येया द्वीपसमुद्राः स्वयम्भूरमणपर्यन्ता वेदितव्याः । अमीषा विष्कम्भसन्निवेशसंस्थानविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह ॥ द्विढिविष्कम्भाः पूर्वपूर्व- परिक्षेपिणो वलयाकृतयः ॥ ८॥ द्विर्द्विरिति वीप्साया वृत्तिवचन विष्कम्भद्विगुणत्वव्याप्त्य- र्थम् ॥ आद्यस्य द्वीपस्य यो विष्कम्भः तद्द्विगुणविष्कम्भो लव- णजलधिः । तद्विगुणविष्कम्भो द्वितीयो द्वीपः । तद्विगुणवि- प्कम्भो द्वितीयो जलधिरिति ॥ द्विििवष्कम्भो येषां ते द्विद्धि- विष्कम्भाः ॥ पूर्वपूर्वपरिक्षेपिवचनं प्रामनगरादिवद्विनिवेशो मा विज्ञायीति ॥ वलयाकृतिवचन चतुरस्रादिसंस्थानान्तरनिवृत्त्यर्थम् ॥ अत्राह, जम्बूद्वीपस्य प्रदेशसस्थानविष्कम्भा वक्तव्या- स्तन्मूलत्वादितरविष्कम्भादिविज्ञानस्येत्युच्यते- ·तृतीयोऽध्यायः ११९ ॥ तन्मध्ये मेरुनाभिवृत्तो योजनशत- सहस्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः ॥९॥ तेपा मध्ये तन्मध्ये । केपा १ पूर्वोक्तद्वीपसमुद्राणाम् । नाभिरिव नाभिः मध्यम् । मेरुन मिर्यस्य सः मेरुनाभिः । वृत्तः आदित्यमण्डलोपमानः । शताना सहस्र शतसहस्रम् । योजनानां शतसहस्र योजनशतसहस्रम् । योजनशतसहस्र विष्कम्भो यस्य सोऽयं योजनशतसहस्रविष्कम्भः ।। कोऽसौ ! जम्बूद्वीपः ॥ कथ जम्बूद्वीपः । जम्वूवृक्षोपलक्षितत्वात् ॥ उत्तरकुरूणा मध्ये जम्बूवृक्षोऽनादिनिधनः पृथिवीपरिमाणोऽकृत्रिमः सपरिवारस्तदुप- लक्षितोऽयं द्वीपः ॥ तत्र जम्बूद्वीपे पड्भिः कुलपर्वतैर्विभक्तानि सप्त क्षेत्राणि कानि तानीत्यत आह ॥ ॥ भरतहैमवतहरिविदेहरम्यक- हैरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणि ॥ १० ॥ भरतादयः सञ्ज्ञा अनादिकालप्रवृत्ता अनिमित्ताः ॥ तत्र १ भरतवर्पः क सन्निविष्टः । दक्षिणदिग्भागे हिमवतोऽद्रेस्त्रयाणा च समुद्राणा मध्ये आरोपितचापाकारो भरतवर्षः । विजयार्द्धन गगासिन्धुभ्या च विभक्तः षट्खण्डः ॥ रुद्राहिमवन्तमुत्तरेण दक्षि- णेन, महाहिमवन्तं पूर्वापरसमुद्रयोर्मध्ये २ हैमवतवर्षः ॥ निष- घस्य दक्षिणतो महाहिमवत उत्तरतः पूर्वापरसमुद्रयोरन्तराले ३ हरिवर्प. ॥ निषधस्योत्तरान्नीलतो दक्षिणतः पूर्वापरसमुद्रयोर- न्तरे ४ विदेहस्य सनिवेशो द्रष्टव्यः ।। नीलत उत्तरो रुक्मिणो दक्षिणः पूर्वापरसमुद्रयोर्मध्ये ५ रम्यकवर्षः ॥ रुक्मिण उत्तरा- च्छिखरिणो दक्षिणात्पूर्वापरसमुद्रयोर्मध्ये सन्निवेशे ६ हैरण्यवत- ·१२० सर्वार्थासद्धिः वर्षः ॥ शिखरिण उत्तरतस्त्रयाणा समुद्राणा मध्ये ७ ऐरावत- वर्षः । स विजयार्द्धन रक्तारक्तोदाभ्या च विभक्तः पटखण्डः ।। पट्कुलपर्वता इत्युक्तं, के पुनस्ते, कथं वा व्यवस्थिता इत्यत आह- ॥ तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमव- निषधनीलरुक्मिशिखरिणो वर्षधरपर्वताः ॥११॥ तानि क्षेत्राणि विभजन्त इत्येवंशीलास्तद्विभाजिन. ।। पूर्वा- परायता इति पूर्वापरकोटिभ्या लवणजलघिस्पर्शिन इत्यर्थः ।। हिमवदादयोऽनादिकालप्रवृत्ता अनिमित्तसज्ञाः वर्पविभागहेतुत्वाद्ध- पंधरपर्वता इत्युच्यन्ते । तत्र क हिमवान् । भरतस्य हैमवत- स्य च सीमनि व्यवस्थितः ॥ क्षुद्रहिमवान् योजनगतोच्यायः ॥ हैमवतस्य हरिवर्पस्य च विभागकरो महाहिमवान् द्वियोजनशतो- च्छ्रायः ॥ विदेहस्य दक्षिणतो हरिवर्पस्योत्तरतो निषधो नाम पर्वतश्चतुर्योजनशतोच्छ्रायः ॥ उत्तरे त्रयोऽपि पर्वताः स्ववर्पवि- भाजिनो व्याख्याताः | उच्छ्रायश्च तेषा चत्वारि द्वे एक च योजनशत वेदितव्यम् । पर्वतानामुच्छ्रायस्य चतुर्भागोऽवगाह. ॥ तेषां वर्णविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः ॥ १२ ॥ त एते हिमवदादयः पर्वता हेमादिमया वेदितव्या यथा- क्रमम् ॥ हेममयो हिमवान् चीनपट्टवर्णः । अर्जुनमयो महा- हिमवान् शुक्लवर्णः । तपनीयमयो निषधस्तरुणादित्यवर्णः । वैडूर्यमयो नीलो मयूरग्रीवाभः । रजतमयो रुक्मी शुक्ल. । हेममयः शिखरी चीनपट्टवर्णः ॥

·तृतीयोऽध्यायः १२१ पुनरपि तद्विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ मणिविचित्रपाच उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः ॥ १३॥ नानावर्णप्रभादिगुणोपेतैर्मणिमिर्विचित्राणि पाणि येषां ते मणिविचित्रपार्धाः ॥ अनिष्टस्य संस्थानस्य निवृत्त्यर्थमुपर्यादि- वचन क्रियते ॥ चशब्दो मध्यसमुच्चयार्थः ॥ य एषां मूले विस्तारः स उपरि मध्ये च तुल्यः ।। तेषा मध्ये लब्धास्पदा हुदा उच्यन्ते- ॥ पद्ममहापद्मतिगिंछकेसरिमहापुण्डरीक- पुण्डरीका हुदास्तेषामुपरि ।। १४ ॥ पद्मः महापद्मः तिगिन्छ. केसरी महापुण्डरीकः पुण्डरीक इति तेषां हिमवदादीनामुपरि यथाक्रममेते हुदा वेदितव्याः ॥ तत्राद्यस्य सस्थानविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ प्रथमो योजनसहस्रायाम- स्तदईविष्कम्भो हृदः ॥ १५ ॥ प्राक्प्रत्यक् योजनसहस्रायामः उदगवाक् पञ्चयोजनशतवि- स्तारो वज्रमयतलो विविधमणिकनकविचित्रिततटः पद्मनामा ह्रदः।। तस्यावगाहप्रक्लप्त्यर्थमिदमुच्यते- ॥ दशयोजनावगाहः ॥१६॥ अवगाहोऽधःप्रवेशो निम्नता । दशयोजनान्यवगाहोऽस्य दशयोजनावगाहः ॥ तन्मध्ये किम् ? ॥ तन्मध्ये योजनं पुष्करम् ॥ १७ ॥ -- .

·१२२ सर्वार्थासद्धिः योजनप्रमाण योजन, क्रोशायामपनत्वाकोशद्वयविष्कम्भक- णिकत्वाच्च योजनायामविष्कम्भम् ॥ जलतलाकोशद्वयोायनालं तावबहुलपत्रप्रचय पुष्करमवगन्तव्यम् । इतरेषां हूदानां पुष्कराणा चायामादिनिर्मानार्थमाह- ॥ तद्विगुणद्विगुणा हुदाः पुष्कराणि च ॥१८॥ स च तच्च ते, तयोxिगुणा द्विगुणास्तद्विगुणद्विगुणा इति द्वित्व व्याप्तिज्ञानार्थम् ॥ केन द्विगुणाः ? आयामादिना ।। पद्महूदस्य द्विगुणायामविष्कम्भावगाहो महापद्महूदः ! तस्य द्विगुणायामविष्कम्भावगाहस्तिगिञ्छहूदः । पुष्कराणि च किं? द्विगुणानि द्विगुणानीत्यभिसम्बन्ध्यन्ते ।। तन्निवासिनीना देवीना सञ्ज्ञाजीवितपरिवारप्रतिपादनार्थमाह- ॥ तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीन्हीधृतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्भ्यः पल्योपमस्थितयः ससामानिकपरिषत्काः ॥ १९ ॥ तेषु पुष्करेषु कर्णिकामध्यदेशनिवेशिनः शरद्विमलपूर्णचन्द्र- युतिहराः क्रोशायामाः क्रोशार्द्धविष्कम्मा देशोनकोशोत्सेधाः प्रासादास्तेषु निवसन्तीत्येवशीलास्तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीन्हीधृ- तिकीर्तिबुद्धिलक्ष्मीसंज्ञिकास्तेषु पद्मादिपु यथाक्रमं वेदितव्याः ।। पल्योपमस्थितय इत्यनेनायुषः प्रमाणमुक्तम् । समाने स्थाने भवाः सामानिकाः । सामानिकाच परिषदश्च सामानिकपरिषदः । सह सामानिकपरिषद्भिर्वर्तन्त इति ससामानिकपरिषत्काः ॥ तस्य पद्मस्य परिवारपद्मेषु प्रासादानामुपरि सामानिका. परिषदश्व वसन्ति ॥ यकाभिः सरिद्भिस्तानि क्षेत्राणि प्रविभक्तानि, ता उच्यन्ते- ॥ गङ्गासिन्धुरोहिद्रोहितास्याहरिद्वारिकान्ता- ·: तृतीयोऽध्यायः ' १२३ सीतासीतोदानारीनरकान्तासुवर्णरूप्यकूला- रक्तारक्तोदाः सरितस्तन्मध्यगाः ॥ २० ॥ सरितो न वाप्यः । ता किमन्तरा उत समीपाः ? इत्यत आह तन्मध्यगाः। तेपा क्षेत्राणा मध्य, तन्मध्यं तन्मध्येन वा गच्छन्तीति तन्मध्यगाः ॥ एकत्र सर्वासा प्रसङ्गनिवृत्त्यर्थ दिग्विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह ॥ द्वयोईयोः पूर्वाः पूर्वगाः ॥ २१ ॥ द्वयोर्द्वयोः सरितारेकैक क्षेत्र विषय इति वाक्यवि- शेषाभिसम्बन्धादेकत्र सर्वासा सर्वासा प्रसङ्गनिवृत्तिः कृता ॥ पूर्वाः पूर्वगा इति वचन दिग्विशेषप्रतिपत्त्यर्थम् ।। तत्र पूर्वा याः सरितस्ताः पूर्वगाः । पूर्व जलधि गच्छन्तीति पूर्वगाः ॥ किम- पेक्षं पूर्वत्वं ? सूत्रनिर्देशापेक्षम् ।। यद्येव गङ्गासिन्ध्वादयः सप्त पूर्वगा इति प्राप्तम् । नैप टोपः। दृयोर्द्वयोरित्यभिसम्बन्धात् ।। द्वयोर्द्वयोः पूर्वाः पूर्वगा इति वेदितव्याः ॥ इतरासां दिग्विभागप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ शेषास्त्वपरगाः ॥ २२ ॥ द्वयोद्धयोर्या अवशिष्टास्ता अपरगाः प्रत्येतव्याः ॥ अप- रसमुद्रं गच्छन्तीत्यपरगाः॥ तत्र पद्महदप्रभवा पूर्वतोरणद्वार- निर्गता गहा ॥ अपरतोरणद्वारनिर्गता “सिन्धुः॥ उदीच्यतो- रणद्वारनिर्गता रोहितास्या ॥ महापद्मन्हदप्रभवा अवाच्यतोरण- द्वारनिर्गता रोहित् ॥ उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता हरिकान्ता ॥ तिगिछहूदप्रभवा दक्षिणतोरणद्वारनिर्गता हरित् ॥ उदीच्यतोरणद्वार- निर्गता सीतोदा। केसरिहूदप्रभवा अवाच्यतोरणद्वारनिर्गता सीता ॥ उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता नरकान्ता ॥ महापुण्डरीक हदप्रभवा ·१२४ सर्वार्थसिद्धिः अत दक्षिणद्वारनिर्गता नारी । उठीच्यतोरणद्वारनिर्गता सूप्यकूला ॥ पुण्डरीकन्हदप्रभवा अवाच्यतोरणद्वारनिर्गता सुवर्णकूला ॥ पूर्व- तोरणद्वारनिर्गता रक्ता ॥ अपरतोरणद्वारनिर्गता रक्तोदा ॥ तासा परिवारप्रतिपादनार्थमाह- ॥ चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृता गङ्गासिन्ध्वादयो नद्यः ॥ २३ ॥ किमर्थ गङ्गासिन्ध्वादिग्रहण क्रियते? नदीग्रहणार्थम् । प्रकृतास्ता अभिसम्बन्ध्यन्ते, नैवं शङ्कयम् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति अपरगाणामेव ग्रहणं स्यात् ।। गङ्गादिग्रहणमेवास्तीति चेत्पूर्वगाणामेव ग्रहण स्यात् । उभयीना ग्रहणार्थ गङ्गासिन्ध्वादिग्रहणं क्रियते ॥ नदीग्रहण द्विगुणा द्विगुणा इत्यभिसम्बन्धार्थम् ॥ गङ्गा चतुर्दशनदीसहस- परिवृता । सिन्धुरपि ।। एवमुत्तरा अपि नद्य. प्रतिक्षेत्र द्विगुणा द्विगुणा भवन्ति, आविदेहान्तात् ॥ तत उत्तरा अर्धार्द्धहीनाः ।। उक्ताना क्षेत्राणा विष्कम्भप्रतिपत्यर्थमाह- ॥ भरतः षड्विंशपञ्चयोजनशतयितारः षट्चैकोनविंशतिभागा योजनस्य ॥ २४ ॥ पडधिका विंशतिः पड्विशतिः । पड्विंशतिरधिकानि येषु तानि षड्विंगानि । पञ्चयोजनशतानि विस्तारो यस्य षड्विंश- पञ्चयोजनशतविस्तारः भरतः ॥ किमेतावानेव, नेत्याह । पट्चैको- नविंशतिभागा योजनस्य विस्तारोऽस्येत्यमिसम्बध्यते ॥ .. . १ परिवारा ॥

·तृतीयोऽध्यायः १२५ इतरेषा विष्कम्भविशेपप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ तद्विगुणद्विगुणविस्तारा वर्षधरवर्पा विदेहान्ताः ॥ २५ ॥ ततो भरतात् द्विगुणो द्विगुणो विस्तारो येपा त इमे तद्विगुणद्विगुणविस्ताराः ॥ के ते? वर्पधरवः ॥ किं सर्वे ? नेत्याह, विदेहान्ता इति ॥ अथोत्तरेषा कथमित्यत आह- ॥ उत्तरा दक्षिणतुल्याः ॥ २६ ॥ उत्तरा ऐरावतादयो नीलान्ता भरतादिभिर्दक्षिणैस्तुल्या द्रष्टव्याः। अतीतस्य सर्वस्यायं विगेपो वेदितव्यः । तेन हृद- पुष्करादीनां तुल्यता योज्या ॥ अनाह, उक्तेपु भरतादिपु क्षेत्रेपु मनुष्याणा किं तुल्योs नुभवादिः । आहोस्वित्कश्चिदस्ति प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते- भरतैरावतयोवृद्धिहासौ पट्समयाभ्या- मुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्याम् ॥ २७ ॥ वृद्धिश्च हासश्च वृद्धिष्हासौ। काभ्या १ पट्समयाभ्याम् । कयोः। भरतैरावतयोः। न तयोः क्षेत्रयोर्बुद्धिहासौ स्तः । असम्भवात् । तत्स्थानां मनुप्याणा वृद्धिहासौ अथवा अधिकरणनिर्देशः भरते ऐरावते च मनुष्याणा वृद्धिहा- साविति ॥ किकृतौ वृद्धिहासो ? अनुभवायुःप्रमाणादिकृतौ ॥ अनुभवः उपभोग', आयुः जीवितपरिमाण, शरीरोत्सेध इत्ये- वमादिभिवृद्धिदासौ मनुप्याणा भवतः ॥ किंतुको पुनस्तौ ? कालहेतुकों ।। स च कालो द्विविधः । उत्सर्पिणी अवसर्पिणी भवतः ॥

·१२६ सर्वार्थसिद्धिः चेति ॥ तद्भेदाः प्रत्येक षट् ॥ अन्वर्थसझे चैते ॥ अनुभवा- दिमिरुत्सर्पणशीला उत्सर्पिणी। तैरेवावसर्पणशीला अवसर्पिणी ॥ तत्रावसर्पिणी षड्विधा- सुषमसुषमा । सुषमा । सुषमदुष- मा। दुष्षमसुषमा । दुष्पमा । अतिदुप्पमा । उत्सर्पिण्यपि अतिदुष्षमाद्या सुषमसुषमान्ता षड्विधैव भवति ॥ अवसर्पिण्या: परिमाण दशसागरकोटीकोट्यः । उत्सर्पिण्या अपि तावत्य एव ।। याऽसौ उभयी (सोभयी) कल्प इत्याख्यायते ॥ तत्र सुषम- सुषमा चतस्रः सागरोपमकोटीकोट्यः । तदादौ मनुष्या उत्तर- कुरुमनुष्यतुल्याः ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्यां सुषमा भवति तिस्रः सागरोपमकोटीकोट्यः । तदादौ मनुष्या हरिवर्षमनुष्यसमाः ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्यां सुषमदुष्षमा भवति द्वे सागरो- पमकोटीकोट्यौ । तदादौ मनुप्या हैमवतकमनुष्यसमाः ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्या दुष्षमसुषमा भवति एकसागरोपमकोटी- कोटीद्विचत्वारिंशद्वर्षसहस्रोना। तदादौ मनुष्या विदेहजनतुल्या भवन्ति ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्यां दुष्षमा भवति एकविंश. तिवर्षसहस्त्राणि ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्यां अतिदुषमा भवति एकविंशतिवर्षसहस्राणि ॥ एवमुत्सर्पिण्यपि विपरीतकमा वेदितव्या।। अथेतराम भूमिषु काऽवस्थेत्यत आह- ॥ ताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिताः ॥ २८ ॥ ताभ्या भरतैरावताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिता भवन्ति, न हि तत्रोत्सर्पिण्यवसर्पिण्यो स्तः ॥ कि तासु भूमिषु मनुष्यास्तुल्यायुष आहोस्वित्कश्चिदस्ति प्रतिविशेष इत्यत आह- ॥ एकद्वित्रिपल्योपमस्थितयो हैमवतक- ·तृतीयोऽध्यायः १२७ हारिवर्षकदैवकुरवकाः ॥ २९ ॥ हैमवते भवा हैमवतका इत्येव वुनि सति मनुष्यसम्प्रत्ययो भवति । एवमुत्तरयोरपि ॥ हैमवतकाढयस्त्रयः। एकादयस्त्रयः । तत्र यथासंख्यमभिसम्बन्धः क्रियते । एकपल्योपमस्थितयो हैमव- तफाः। द्विपल्योपमस्थितयो हारिवर्षकाः। त्रिपल्योपमस्थितयो देवकुरवका इति ॥ तत्र पञ्चमु हैमवतेपु सुपमदुप्पमा सदाऽ यस्थिता । तत्र मनुष्या एकपल्योपमायुपो द्विधनुःसहस्रोड्रिताः चतुर्थभक्ताहारा नीलोत्पलवर्णाः ॥ पञ्चसु हरिवर्पेषु सुषमा सदाऽ वस्थिता । तत्र मनुप्या द्विपल्योपमायुपश्चतुश्चापसहस्रोत्सेधाः पष्ठभक्ताहाराः शखवर्णाः ।। पञ्चसु देवकुरुपु सुषममुषमा सदाऽ बस्थिता । तत्र मनुप्यास्त्रिपल्योपमायुपः षड्धनु सहस्रोच्छ्राया अष्टममक्ताहाराः कनकवर्णाः ॥ अथोत्तरेषु काऽवस्थेत्यत आह-- ॥ तथोत्तराः ॥ ३० ॥ यथा दक्षिणा व्याख्यातास्तथैवोत्तरा वेदितव्याः ।। हैरण्य- वतका हैमवतकैस्तुल्याः । राम्यका हारिवर्पकैस्तुल्याः । देवकुरव- कैरौत्तरकुरवकाः समाख्याताः ।। अथ विदेहेप्ववस्थितेषु का स्थितिरित्यत्रोच्यते- ॥ विदेहेपु संख्येयकालाः ॥ ३१ ॥ सर्वेषु पञ्चसु महाविदेहेषु संख्येयकाला मनुप्याः ॥ तल , - १ विगतो विगष्टो'दे६. शरीर मुनीना येयु ते विटेहा । प्रायेण मुक्ति- पदप्राप्तिहेतुत्वात् । तेपु विदेहपु पञ्चानां मेरूणां सम्बन्धिनः पञ्च पूर्व विदेहा. पञ्च अपरविदहा उभये मिलित्वा पञ्चमहाविदेहाः थ्यन्त ।। २ संख्यायते गणयितुं शक्यते इति संख्येय । संख्येय कालो जीवितं पाते संख्येयकाला।

·१२८ सर्वार्थसिद्धिः कालः सुपमैदुःषमान्तोपमः सदाऽवस्थितः । मनुष्याश्च पञ्चधनु:- शतोत्सेधाः । नित्याहाराः । उत्कणैकपूर्वकोटीस्थितिकाः । जघ- न्येनान्तर्मुहुर्तायुपः ॥ तस्याश्च सम्बन्धे गाथा पठन्ति ॥ पुव्वैस्स दु परिमाण सदर खळु कोडिसदसहस्साइम् । छप्पण्णं च सहस्सा बोद्धव्वा वासकोडीणम् ॥ १ ॥ ७०५६०००००००००० उक्तो भरतस्य विष्कम्भः । पुनः प्रकारान्तरेण तत्पति- पत्त्यर्थमाह- ॥ भरतस्य विष्कम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः ॥ ३२ ॥ जम्बूद्वीपविष्कम्भस्य योजनगतसहस्रस्य नवतिशतभागी- कृतस्यैको भागो भरतस्य विष्कम्भः स पूर्वोक्त एव । उक्त जम्बूद्वीपं परिवृत्य वेदिका स्थिता ततः परो लवणोदः समुद्रो द्वियोजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः । ततः परो धातकीखण्डो द्वीप- श्चतुर्योजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः ॥ तन वर्षादीनां सख्याविधिप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ द्विर्धातकीखण्डे ॥ ३३ ॥ भरतादीना द्रव्याणामिहाभ्यावृत्तिववक्षिता। तत्र कथ अध्याहियमाणक्रियाभ्यावृत्तिद्योतनार्थः सुच् ।। यथा द्विस्तावानय प्रासादो मीयत इति ॥ एव द्विर्धातकीखण्डे भरता- १ सुपमदु पमावालान्तकालसदृश इत्यर्थ ॥ अत्र दु पमपमादिः" इति पाठभेदस्तालपत्रपुस्तके वर्तते ॥ २ पूर्वांग वर्षलक्षाण मशीतिश्चतुरुत्तरा । ८४००००.॥तर्गत भवत्पूर्व ७.५६..००००००.. तत्कोटी पूर्वकोट्यसी ॥ ७.५६००.०० ......॥ अस्यायमर्य- सप्ततिलक्षकोटिवीणि षट्पञ्चाशत्कोठिवाण यदा भवन्ति तदैक पूर्वमुच्यते ॥ सुन्।

·तृतीयोऽध्यायः १२९ दयो मीयन्ते इति ।। तद्यथा- द्वाभ्यामिप्वाकारपर्वताभ्यां दक्षिणोत्तरायताभ्यां लवणोदकालोदवेदिकास्पृष्टकोटिभ्या विभक्तो घातकीखण्डः पूर्वापर इति ।। तत्र पूर्वस्य चापरस्य मध्ये द्वौ मन्दरौ। तयोरुमयतो भरतादीनि क्षेत्राणि हिमवदादयश्च वर्षधरपर्वताः। एवं द्वौ भरतौ द्वौ हिमवन्तौ इत्येवमादिसंख्यानं द्विगुण वेदितव्यम् ।। जम्बूद्वीपहिमबदादीना वर्पधराणां यो विष्कम्भस्तद्विगुणो धातकीखण्डे हिमवदादीना वर्षघराणाम् ॥ वर्षघराश्चकारवदवस्थिताः ॥ अरविवरसस्थानानि. क्षेत्राणि ।। जम्बूद्वीपे यत्र जम्बूवृक्षः स्थितः, तत्र धातकीखण्डे धातकीवृक्षः सपरिवारः । तद्योगाद्धातकीखण्ड इति द्वीपस्य नाम प्रतीतम् ।। तत्परिक्षेपी कालोदः समुद्रः टङ्कछिन्नतीर्थः अष्टयोजनशतसहस्रव- लयविष्कम्भः ॥ कालोदपरिक्षेपी पुष्करद्वीपः पोडशयोजनशत- सहस्रवलयविष्कम्भः ॥ तत्र द्वीपाम्मोनिधिविष्कम्मद्विगुणपरिक्लप्तिवद्धातकीखण्डवा- दिद्विगुणवृद्धिप्रसझे विशेषावधारणार्थमाह- ॥ पुष्कराः च ॥ ३४॥ (किं) द्विरित्यनुवर्तते ॥ किमपेक्षा द्विरावृत्तिः । जम्बूद्वीप भरतहिमवदाद्यपेक्षयैव ।। जम्बूद्वीपात्पुष्करार्धे द्वौ भरतौ द्वौ हिमवन्तौ इत्यादि । कुतः । व्याख्यानतः ॥ यथा घातकीखण्डे हिमवदाढीना विष्कम्भस्तथा पुष्कराधै हिमवदादीनां विष्कम्भो द्विगुण इति व्याख्यायते ।। नामानि तान्येव, , इष्वाकारी मन्दुरौ च पूर्ववत् । यत्र जम्बूद्वीपे जम्बूवृक्षस्तत्र पुष्करं सप- रिवारम् | तत एव तस्य द्वीपस्यानुरुढं पुष्करद्वीप इति नाम || अथ कथ पुष्करार्द्धसज्ञा मानुपोत्तरशैलेन विभक्तार्थत्वात्पु- प्करासज्ञा ॥ - ·.. १३० सर्वार्थसिद्धिः अत्राह किमर्थं जम्बूद्वीपहिमवदादिसंख्या द्विरावृत्ता पुष्करा कथ्यते । न पुनः कृत्ल एव पुष्करद्वीपे ? इत्यत्रोच्यते-- ॥ प्रामानुपोत्तरान्मनुष्याः॥ ३५ ॥ पुष्करद्वीपवहुमध्यदेशभागी वलयवृत्तो मानुषोत्तरो नाम शैलः। तस्मात्यागेव मनुप्या न वहिरिति । ततो न पहिः पूर्वोक्तक्षेत्र- विभागोऽस्ति । नास्मादुत्तर कदाचिदपि विद्याधरा ऋद्धिप्राप्ता अपि मनुष्या गच्छन्ति अन्यत्रोपपादसमुद्धाताभ्या। ततोऽस्या- न्वर्थसज्ञा ॥ एव जम्बूद्वीपादिप्वर्धतृतीयेषु द्वयोश्च समुद्रयोर्म- नुप्या वेदितव्याः ॥ ते द्विविधा. ॥ ॥ आर्या म्लेच्छाश्च ॥ ३६ ॥ गुणैर्गुणवद्भिर्वा अर्यन्त इत्यार्या । ते द्विविधाः । ऋद्धि- प्राप्तार्या अनृद्धिप्राप्ताश्चेिति ॥ अनृद्धिप्राप्तार्या. पञ्चविधाः । क्षेत्रार्या जात्यार्याः कार्याश्चारित्रार्या दर्शनार्याश्चेति ॥ ऋद्धि- प्राप्तार्याः सप्तविधाः । वुद्धिविक्रियातपोवलौषधरसाक्षीणभेदात् ।। म्लेच्छा द्विविधा.। अन्तपजा. कर्मभूमिजाश्चेति ॥ तलान्त. हीपा लवणोदधेरभ्यन्तरेऽष्टासु विश्वष्टौ । तदन्तरेषु चाप्टौ, हिमवच्छिखरिणोरुभयोश्च विजयाद्धयोरन्तेष्वष्टौ। तत्र दिक्षु द्वीपा वेदिकायास्तिर्यक्पञ्चयोजनशतानि प्रविश्य भवन्ति । विदिक्ष्वन्तरेषु च द्वीपाः पञ्चाशत्पञ्चयोजनशतेषु गतेषु भवन्ति । शैलान्तेषु द्वीपाः षट्स योजनशतेपु गतेषु भवन्ति । दिक्षु द्वीपाः शतयो- जनविस्ताराः । विदिक्ष्वन्तरेषु च द्वीपास्तदर्धविष्कम्भाः । शैलान्तेषु पञ्चविंशतियोजनविस्ताराः । तत्र पूर्वस्यां दिश्ये. कोरुकाः । अपरस्या दिशि लागूलिनः । उत्तरस्या दिश्य- भाषकाः । दक्षिणस्या दिशि विषाणिन । शशकर्णशष्कुलकर्ण- प्रावरणलम्बकर्णाः विदिक्षु अश्वसिंहश्वमहिषवराहव्याघ्रकाक- ·तृतीयोऽध्यायः घूककपिमुखाः अन्तरेषु । मेघविद्युन्मुखाः शिखरिण उभयो। रन्तयोः । मत्स्यमुखकालमुखाः हिमवत उभयोरन्तयो । हस्तिमुखा आदर्शमुखाः उत्तरविजयाद्रस्योभयोरन्तयो । गोमुखमेपमुखाः दक्षिणदिग्विजयाधस्योमयोरन्तयो । एकोरुका मृदाहारा गुहावासिनः शेषाः पुप्पफलाहारा वृक्षवासिन. सर्वे ते पल्योपमायुपः ॥ ते चतुर्विशतिरपि द्वीपा जलतलादेकयोजनोत्सेधा. ॥ लवणोदधे- हिपावऽप्येवं चतुर्विंशति-पा विज्ञातव्याः ॥ तथा कालो- देऽपि वेदितव्याः ॥ त एतेऽन्तपिजा म्लेच्छाः कर्मभूमिजाश्च शकयवनगवरपुलिन्दादयः ।। का पुनः कर्मभूमय इत्यत आह- ॥ भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरूत्तरकुरुभ्यः ॥ ३७ ॥ भरतैरावतविदेहाश्च पञ्च पञ्च, एताः कर्मभूमय इति व्यपदिश्यन्ते ॥ तत्र विदेहग्रहणाद्देवकुरूत्तरकुरुग्रहणे प्रसक्त तत्प्र- तिषेधार्थमाह • अन्यत्र देवकुरूत्तरकुरुम्थ." इति || अन्यत्र शब्दो वर्जनार्थः । देवकुरव उत्तरकुरवो हैमवतो हरिवों रम्यको हैरण्यवतोऽन्तीपाश्च मोगभूमय इति व्यपदिश्यन्ते ।। अथ कथं कर्मभूमित्वं शुभाशुभलक्षणस्य कर्मणोऽधिष्ठानत्वात् ।। ननु सर्व लोकत्रितयं कर्मणोऽधिष्ठानमेव, तत एवं प्रकर्षगतिर्विज्ञास्यते प्रकर्षण यत्कर्मणोऽधिष्ठानमिति तत्राशुभकर्मणस्तावत्सप्तमनरक- प्रापणस्य भरतादिष्वेवार्जन, शुभस्य सर्वार्थसिध्द्यादिस्थानविशेष- प्रापणस्य पुण्यकर्मण उपार्जनं, तत्रैव कृप्यादिलक्षणस्य षङ्- १ असिमषि फपिर्विद्या वाणिज्य शिल्पमित्यपि। कर्माणि पविधानि स्यु प्रजाजीवनहेतवः ॥ १॥ मत्रासिकर्म संवाया मपिलिपिविधी स्मृता ।

·१३२
सर्वार्थसिद्धिः
तत
पल्य
विधस्य कर्मणः पातेदानादिसहितस्य तत्रैवारम्भाकर्मभूमिव्यप-
देशो वेदितव्यः ॥ इतरासु दशविधकल्पवृक्षकल्पितभोगानुभवन-
विषयत्वाद्भोगभूमय इति व्यपदिश्यन्ते ।।
उक्तासु भूमिपु स्थितिपरिच्छेदार्थमाह
॥ नृस्थिती परापरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते ॥ ३८ ॥
त्रीणि पल्योपमानि यस्याः सा तिपल्योपमा । अन्तर्गतो
मुहूर्तो यस्याः सा अन्तर्मुहूर्ता ॥ यथासंख्येन सम्बन्धः ॥ मनु-
प्याणां परा उत्कृष्टा स्थितिः त्रिपल्योपमा ॥ अपरा जघन्या
अन्तर्मुहूर्ता। मध्ये अनेकविकल्पा ।
त्रिविचं
व्यवहारपल्यमुद्धारपल्यमद्धापल्यमिति ।
अन्वर्थसज्ञा एताः ।
आद्यं व्यवहारपल्यमित्युच्यते उत्तरपल्यद्वयस्य व्यवहारवीजत्वात्
नानेन किञ्चित्परिच्छेद्यमस्तीति । द्वितीयमुद्धारपल्यं ।
उध्हतैर्लोमकच्छेदैद्वीपसमुद्राः संख्यायन्त इति । तृतीयमद्धाफ्ल्यम-
द्धाकालस्थितिरित्यर्थः । तत्राद्यस्य प्रमाण कथ्यते । तद्यथा-
प्रमाणागुलपरिमितयोजनविष्कम्भायामावगाहानि त्रीणि पल्यानि
कुसूला इत्यर्थः । एकादिसप्तान्ताहोरात्रजाताविवालाग्राणि ताव.
च्छिन्नानि यावद्वितीयं कर्तरिच्छेद नाप्नुवन्ति, तादृशैलोम-
च्छेदैः परिपूर्ण घनीभूत व्यवहारपल्यमित्युच्यते ॥ ततो वर्ष-
शते एकैकलोमापकर्षणविधिना यावता कालेन तद्विक्त भवेत्तावा-
कालो व्यवहारपल्योपमाख्यः ॥ तैरेव लोमच्छेदैः प्रत्येकमसं.
तत
कृषिभूकर्षणे प्रोक्ता विद्या श स्नोपजीवने ॥ २॥ वाणिज्यं वणिजा कर्म शिल्प
स्यात्करकौशलम् । तच चित्रकापत्रच्छेदादि वहुधा स्मृतम् ॥ ३ ॥
३. देवपूजा गुरूपास्ति. खाध्याय' संयमस्तपः। दानं चेति गृहस्थाना
पटकमाणि दिने दिने ॥ १ ॥

·तृतीयोऽध्यायः
१३३
ततः समये
स्न्येयवर्षकाटीसमयमात्रच्छिनैस्तत्पूर्णमुद्धारपल्यम् ॥
समये एककस्मित्रोमच्छदेऽपकृप्यमाणे यावता कालेन तद्रित
भवति तावान्काल उद्धारपल्योपमाख्यः ॥ तेपामुद्धारपल्यानां
दशकोटीकोट्य एकमुद्धारसागरोपमम् ॥ अर्धतृतीयोद्धारसागरोप-
मानां यावन्तो रोमच्छेदास्तावन्तो द्वीपसमुद्रा ॥ पुनरुद्धारपल्य-
रोमच्छंदवर्षशतसमयमात्रच्छिनः पूर्णमद्धापन्यम् ।।। ततः समये
समये एककस्मित्रामच्छेदेऽपकृप्यमाणे यावता कालेन तद्विक्त
भवति तावान्कालोऽद्धापल्योपमाख्यः ॥ एपामद्धापल्यानां दशको-
टीकोट्य एकमद्धासागरापमम् ॥ दशाद्धासागरोपमकोटीकोट्य
एकावसर्पिणी ।। तावत्येवोत्सर्पिणी ॥ अनेनाद्धापल्येन नारकर्य-
ग्यानानां देवमनुष्याणां च कर्मस्थितिर्भवस्थितिरायुःस्थितिः काय-
स्थितिश्च परिच्छत्तव्या ।। उक्ता च संग्रहगाथा-ववहारुद्धारद्धा
पल्ला तिण्णेव हॉति योद्धव्वा । सखादी च सम्मुद्दा कम्मठिदि वण्णिदा
तदिये ॥१॥ यथैवेते उत्कृष्टजघन्ये स्थिती नृणां तथैव-
॥ तिर्यग्योनिजानां च ॥ ३९ ॥
तिरचा योनिस्तिर्यग्योनिः । तिर्यग्गतिनामकोदयापादित
जन्मेत्यर्थः । तिर्यग्योनी जावास्तिर्यग्योनिजाः । तेषा तिर्यग्यो-
निजानामुत्कष्टा भवस्थितिस्विपल्योपमा ॥ जघन्या अन्तर्मुहूर्ता ।।
मध्येऽनेकविकल्पा ॥२॥
भूविललेश्याद्यायु-
द्वीपोदधिवास्यगिरिसरःसरिताम् ॥
मानं नृणां च भेदः
स्थितिस्तिरश्चामपि तृतीयाध्याये ॥१॥
॥ इति तत्वार्थवृत्ती मार्थसिद्धिज्ञिकाया तृतीयोऽध्याय.॥ ३॥

·सर्वार्थसिद्धिः ॥ ॐनम परमात्मने वीतरागाय॥ ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ।। भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणामित्येवमादिवसकृद्देवशब्द उक्तस्तत्र न ज्ञायन्ते के देवाः कतिविधा इति वा तन्निर्णयार्थमाह--- ॥ देवाश्चतुर्णिकायाः ॥ १॥ देवगतिनामकर्मोदये सत्यभ्यन्तरे हेतौ बाह्यविभूतिविशेषात् द्वीपाद्रिसमुद्रादिषु प्रदेशेषु यथेष्ट दीव्यन्ति क्रीडन्ति ते देवाः ॥ इहैकवचननिर्देशो युक्तः " देवश्चतुर्णिकायः" इति, जात्य- मिधानाह हूनां प्रतिपादको भवति ॥ बहुत्वनिर्देशस्तदन्तर्गतभेद- प्रतिपत्त्यर्थः। इन्द्रसामानिकादयो बहवो भेदाः सन्ति स्थित्या- दिकृताश्च तत्सूचनार्थः ॥ देवगतिनामकर्मोदयस्य स्वधर्मविशे- षापादितभेदस्य सामर्थ्यान्निचीयन्त इति निकायाः संघाता इत्यर्थः । चत्वारो निकाया येषा ते चतुर्णिकायाः॥ के पुनस्ते? भवनवासिनो, व्यन्तरा, ज्योतिष्का, वैमानिकाश्चेति ॥ तेषा लेश्यावधारणार्थमुच्यने- ॥ आदितस्त्रिषु पीतान्तलेश्याः ॥ २॥ आदित इत्युच्यते अन्ते मध्ये वा ग्रहणं मा विज्ञायीति । आदौ आदितः ।। द्वयोरेकस्य च निवृत्यर्थ त्रिग्रहणं क्रियते ॥ अथ चतुणी निवृत्त्यर्थ कस्मान्न भवति । आदित इति वचनात् ॥ षड्लेश्या उक्तास्तत्र चतसृणा लेश्याना ग्रहणार्थ १ आदिशब्देन, देवनारकाणामुपपाद । न देवा । इति सूत्रद्वय प्रायम् ॥ २ स्वधर्मशब्देन भवनवासितादीना असरत्वादोना च ग्रहण कर्तव्यम् ॥

·चतुर्थोऽध्यायः १३५ पीतान्तग्रहण क्रियते ॥ पीतं तेज इत्यर्थः । पीता अन्त यासा ता. पीतान्ताः लेश्या येषा ते पीतान्तलेश्याः ॥ एतदुक्तं भवति- आदितस्त्रिषु निकायेषु भवनवासिव्यन्तरज्योतिप्कनामसु देवाना कृष्णा नीला कापोता पीतेति चतस्रो लेश्या भवन्ति । तेषां निकायानामन्तर्विकल्पप्रतिपादनार्थमाह- ॥ दशाप्टपञ्चद्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ॥ ३॥ चतुणा देवनिकायानां दशादिभिः संख्याशब्दैर्यथासंख्यममि- सम्बन्धो वेदितव्यः ।। दशविकल्पा भवनवासिनः। अष्टविक- ल्पा व्यन्तराः । पश्चविकल्पा ज्योतिप्काः । द्वादशविकल्पा वैमानिका इति ॥ सर्ववैमानिकाना द्वादशविकल्पान्तःपातित्वे प्रसक्त अवेयकादिनिवृत्यर्थ विशेषणमुपादीयते कल्पोपपन्नपर्यन्ता इति ॥ अथ कथ कल्पसज्ञा ? इन्द्रादयः प्रकारा दश एतेषु कल्प्यन्त इति कल्पाः॥ भवनवासिपु तत्कल्पनासम्मवेऽपि रूढि- वशाद्वैमानिकप्वव वर्तते कल्पशब्दः ॥ कल्पेषुपपन्ना कल्पो- पपन्नाः। कल्पोपपन्नाः पर्यन्ता येषा ते कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ।। पुनरपि तद्विशेषप्रतिप्रत्त्थर्थमाह- ॥ इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपा-॥ लानीकप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्मिषिकाश्चैकशः॥४॥ २ 'भवणतिया पुण्णगेमुहा' इतिवचनादपर्याप्तषु भावनवानज्योति केषु कृष्णन.लकपोतलेझ्यात्रयं भवति । पर्याप्तधु तेपु जघन्या तेजोलेश्या भवतीत्यय विशेषोऽत्र ज्ञातव्यः ॥ २ ढियेगमपहरति ।

·१३६ सर्वार्थसिद्धिः अन्यदेवासाधारणाणिमादिगुणयोगादिन्दन्तीति १ इन्द्राः ॥ आजैश्वर्यवर्जित यत्समानायुर्यिपरिवारभोगोपभोगादि तत्समानं, तस्मिन्समाने भवाः २ सामानिकाः । महत्तराः पितृगुरूपाध्याय- तुल्याः । मन्त्रिपुरोहितस्थानीयाः ३ त्रायस्त्रिंशाः । त्रयस्त्रिंशदेव त्रायस्त्रिंशाः । वयस्यपीठमर्दसदृशाः परिषदि भवाः ४ पारिपदाः ॥ ५ आत्मरक्षाः शिरोरक्षोपमानौः ॥ अर्थचरारक्षकसमानाः ६ लोकपालाः । लोकं पालयन्तीति लोकपालाः ।। पदात्यादीनि सप्त ७ अनीकॉनि दण्डस्थानीयानि ॥ ८ प्रकीर्णका. पौरजानपदकल्पाः ।। ९ आभियोग्या दाससमाना वाहनादिकर्मणि प्रवृत्ता अन्तेवासि- स्थानीयाः ॥ किल्विप पाप येषामस्ति ते १० किल्बिपिका. ।। एकैकस्य निकायस्य एकश एते इन्द्रादयो दश विकल्पा- श्चतुर्यु निकायेपूत्सर्गेण प्रसक्तास्ततोऽपवादार्थमाह- ॥ त्रायस्त्रिंशल्लोकपालवा व्यन्तरज्योतिष्काः ॥ ५॥ व्यन्तरेषु ज्योतिप्केषु च त्रायस्त्रिंशल्लोकपालांश्च वर्जयित्वा इतरेऽष्टौ विकल्पा द्रष्टव्याः ।। अथ तेषु निकायेषु 'किमेकैक इन्द्र उतान्यः प्रतिनियमः कश्चिदस्तीत्यत आह- ॥ पूर्वयोभन्द्राः ॥ ६ ॥ पूर्वयोनिकाययोर्भवनवासिव्यन्तरनिकाययोः ॥ कथं द्विती- यस्य पूर्वत्वम् ? सामीप्यात्पूर्वत्वमुपचर्योक्तम् ॥ द्वीन्द्रा इति अन्त- नीतवीप्सार्थ. । द्वौ द्वौ इन्द्रौ येषा ते द्वीन्द्रा इति । यथा १ सन्धानकारी ॥ ३ अंगरक्षोपमाना.॥ ३ अर्थोत्पादककोहपालसदृशा ४ सेना ·चतुर्थोऽध्यायः सप्तपणेोऽष्टापद इति ॥ तद्यथा- भवनवासिषु तावदसुरकुमाराणां द्वाविन्द्रौ चमरो वैरोचनश्च । नागकुमाराणा धरणो भूतानन्दश्च । विद्युकुमाराणां हरिसिंहो हरिकान्तश्च । सुपर्णकुमाराणां वेणुदेवो वेणुधारी च । अमिकुमाराणां अग्निशिखोऽमिमाणवश्च । वातकु- माराणां वैलम्बः प्रभञ्जनश्च । स्तनितकुमाराणा सुघोपो महाघोषश्च । उदधिकुमाराणा जलकान्तो जलप्रमश्च । द्वीपकुमाराणा पूर्णो विशिष्टश्च । दिक्कुमाराणा अमितगतिरमितवाहनश्चेति ॥ व्यन्तरे- प्वमि किन्नराणा द्वाविन्द्रौ किन्नरः किम्पुरुषश्च । किम्पुरुषाणां सत्पुरुषो महापुरुपश्चेति । महोरगाणां अतिकायो महाकायश्च । गन्धर्वाणां गीतरतिस्तयशाश्च । यक्षाणां पूर्णमद्रो माणिभद्रश्च । राक्षसाना भीमो महाभीमश्च । भूताना प्रतिरूपोऽप्रतिरूपश्च । पिशाचानां कालो महाकालश्च ।। अथषा देवानां सुखं कीशमित्युक्ते सुखाववोधनार्थमाह- ॥ कायप्रवीचारा आ ऐशानात् ॥ ७ ॥ प्रवीचारो मैथुनोपसेवनम् । कायेन प्रवीचारो येषां ते कायप्रवीचाराः ॥ आड् अभिविध्यर्थः । असंहितया निर्देशः असन्देहार्थः ॥ एते मवनवास्यादय ऐशानान्ताः सक्लिष्टकर्मत्वान्म- नुष्यवस्तीविषयसुखमनुभवन्तीत्यर्थः ।। अवधिग्रहणादितरेषां सुखविभागेऽनिर्शाते तत्प्रतिपादनार्थमाह- ॥ शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः ॥ ८॥ उक्तावशिष्टग्रहणार्थ शेषग्रहणम् ॥ के पुनरुक्तावशिष्टाः? १ असुराणाम् ॥२॥ वेणुदेव इत्यत्र वेणुदण्ड इत्यपि पाठान्तरम् ॥ ३ अत्र वेणुताली इत्यपि पाटभेद. ॥ .

·१३८ सार्थसिद्धिः कल्पवासिनः ॥ स्पर्शश्च रूपं च शब्दश्च मनश्च स्पर्शरूपशब्दमनांसि, तेषु प्रविचारो येपा ते स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः ।। कथममि- सम्बन्धः ? आविरोधेन । कुतः पुनः प्रवीचारग्रहण ? इष्टसम्प्र- त्ययार्थमिति ॥ कः पुनरिष्टोऽभिसम्बन्ध आविरोधी? । सान- कुमारमाहेन्द्रयोदेवा देवागनास्पर्शमात्रादेव परा प्रीतिमुपलभन्ते, तथा देव्योऽपि । ब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिठेपु देवा दिव्याजनानां शृङ्गारकारविलासचतुरमनोज्ञवेषरूपावलोकनमात्रादेव परमसुखमा- प्नुवन्ति । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेषु देवा देववनिताना मधुरसङ्गी- तमूदुहसितलालतकथितभूपणरवश्रवणमात्रादेव परां प्रीतिमास्क- न्दन्ति । आनतप्राणतारणाच्युतकल्पेपु देवाः स्वाइनामनःसङ्कल्पमा- त्रादेव परं सुखमाप्नुवन्ति ॥ अथोत्तरेपा किप्रकारं मुखमित्युक्ते तन्निश्चयार्थमाह- ॥परेऽप्रवीचाराः ॥९॥ परग्रहणमितराशेषसग्रहार्थम् । अप्रवीचारग्रहणं परमसुख- प्रतिपत्त्यर्थम् ।। प्रवीचारो हि वेदनाप्रतिकारः । तदभावे तेषा परमसुखमनवरतं भवति ॥ उक्ता ये आदिनिकायदेवा दशविकल्पा इति तेषां सामान्य- विशेषसज्ञाविज्ञापनार्थमिदमुच्यते- ॥ भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्नि- वातस्तनितोदधिद्वीपदिकुमाराः ॥ १०॥ भवनेषु वसन्तीत्येवशीला भवनवासिनः । आदिनिकायस्येयं सामान्यसञ्ज्ञा । असुरादयो विशेषसञ्ज्ञा विशिष्टनामकर्मोदयापादि- तवृत्तयः । सर्वेषा देवानामवस्थितवय स्वभावत्वेऽपि वेषभूषायुधयानवा- - ·चतुर्थोऽध्यायः १३९ हनक्रीडनादिकुमारवदेपामाभासन्त इति भवनवासिषु कुमारज्यपदेशो रूढः। स प्रत्येक परिसमाप्यते असुरकुमारा इत्येवमादि ॥ क तेषां भवनानीति चेदुच्यते-- रत्नप्रभायाः पङ्कवहुलभागेऽसुरकुमाराणा भवनानि । खरपृथिवीमागे उपर्यघश्च एकैकयोजनसहस्र वर्जयित्वा शेषनवाना कुमाराणामावासाः॥ द्वितीयनिकायस्य सामान्यविशेपसज्ञावधारणार्थमाह- ॥ व्यन्तराः किन्नरकिम्पुरुषमहोरगगन्धर्व- यक्षराक्षसभूतपिशाचाः ॥ ११ ।। विविधदेशान्तराणि येषां निवासास्ते व्यन्तरा इत्यन्वर्था सामान्यसब्जयमष्टानामपि विकल्पानाम् ॥ तेषा व्यन्तराणामष्टौ विकल्पाः किन्नरादयो वेदितव्या नामकर्मोदयविशेषापादिताः ॥ क पुनस्तेपामावासा इति चेदुच्यते- अस्माज्जम्बूद्वीपादसंख्येयान्द्वी- पसमुद्रानतीत्य उपरिष्टे खरपृथिवीमागे सप्तानां व्यन्तराणामावासाः ॥ राक्षसानां पङ्कवहुलमागे ॥ तृतीयस्य निकायस्य सामान्यविशेषसज्ञासकीर्तनार्थमाह- ॥ ज्योतिष्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च ॥ १२ ॥ ज्योतिस्वभावत्वादेषां पञ्चानामपि ज्योतिष्का इति सामान्य- सज्ञा अन्वर्था ॥ सूर्यादयस्तद्विशेषसञ्ज्ञा नामकर्मोदयप्रत्ययाः ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति पृथग्ग्रहण प्राधान्यख्यापनार्थम् ॥ कि कृतं पुनः प्राधान्य प्रभावादिकृतम् ॥ व पुनस्तेपामावासाः इत्यत्रोच्यते अस्मात्समानभूमिभागादूर्ध्वं सप्तयोजनशतानि नवत्युत्तराणि ७९० उत्पत्य सर्वज्योतिषामधोभागविन्यस्तास्तारकाश्चरन्ति । ततो दशयो- ·. १४० सर्वार्थसिद्धिः जनान्युत्पत्य सूर्याश्चरन्ति । ततोऽशीतियोजनान्युत्पत्य चन्द्रमसो भ्रमन्ति । ततश्चत्वारि योजनान्युत्पत्य नक्षत्राणि । ततश्चत्वारि योजनान्युत्पत्य बुधाः। ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्य शुक्राः । ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्य बृहस्पतयः । ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्याद्वारकाः । ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्य शनैश्चराश्चरन्ति । स एष ज्योतिर्गणगो- चरो नमोऽवकागो दशाधिकयोजनशतबहलस्तिर्यगसंख्यातद्वीपसमुद्र- प्रमाणो घनोदधिपर्यन्तः।। उक्तं च-णउदुत्तरसत्तसया दस सीदी चदुदु- गतियचउक्कम् । तारारविससिरिक्खा वुहमग्गवगुरुअंगिरारसणी ॥१॥ ज्योतिप्काणा गतिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके ॥ १३ ॥ मेरोः प्रदक्षिणाः मेरुप्रदक्षिणाः । मेरुप्रदक्षिणा इति वचन गतिविशेप्रतिपत्त्यर्थ विपरीतगतिर्मा विज्ञायीति ॥ नित्यगतय इति विशेषणमनुपरतक्रियाप्रतिपादनार्थम् । नृलोकग्रहणं विषयार्थम् । अर्धतृतीयेषु द्वीपेषु द्वयोश्च समुद्रयोज्योतिप्का नित्यगतयो नान्य- वेति ॥ ज्योतिप्कविमानाना गतिहेत्वभावात्तवृत्यभाव इति चेन्न, असिद्धत्वात् ॥ गतिरताभियोग्यदेवप्रेरितगतिपरिणामाकर्मविपा- कस्य वैचित्र्याचेषा हि गतिमुखेनैव कम विपच्यत इति ॥ एका- दशभिर्योजनशतैरेकविंशैमेरुमप्राप्य ज्योतिप्काः प्रदक्षिणाश्चरन्ति ।। गतिमज्ज्जोतिस्सम्बन्धेन व्यवहारकालप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ तत्कृतः कालविभागः ॥१४॥ तद्ग्रहणं गतिमज्ज्योतिःप्रतिनिर्देशार्थम् । न केवलया गत्या नापि केवलैज्योतिर्भिः कालः परिच्छद्यते, अनुपलब्धेरपरि- वर्तनाच ॥ कालो द्विविधो व्यावहारिको मुख्यश्च ॥ व्यावहारिकः कालविभागस्तरकृतः समयावलिकादिः क्रियाविशेषपरिच्छिन्नोऽ - ·चतुर्थोऽध्यायः न्यस्यापरिच्छिन्नस्य परिच्छेदहेतुः॥ मुख्योऽन्यो वक्ष्यमाणलक्षणः || इतरत्र ज्योतिषामवस्थानप्रतिपादनार्थमाह - ॥ बहिरवस्थिताः ॥ १५ ॥ बहिरित्युच्यते , कुतो वहिः ? नृलोकात् ॥ कथमवगम्यते ? अर्थवशाद्विमक्तिपरिणामो भवति ॥ ननु च नृलोके नित्यगति- बचनादन्यत्रावस्थानं ज्योतिप्काणां सिद्धं । अतो बहिरवस्थिता इति वचनमनर्थक्रमिति । तन्न । किं कारणम् १ नृलोकादन्यत्र बहियातिपामस्तित्वमवस्थान चासिद्धम् । अतस्तदुभयसिध्द्यर्थ बहिरवस्थिता इत्युच्यते ॥ विपरीतैगतिनिवृत्यर्थ कादाचित्कगतिनिवृ- त्यर्थं च सूत्रमारब्धम् ॥ तुरीयस्य निकायस्य सामान्यसज्ञासङ्कीर्तनार्थमाह- ॥ वैमानिकाः ॥ १६ ॥ वैमानिकग्रहणमधिकारार्थम् । इत उत्तरं ये बक्ष्यन्ते तेषा वैमानिकसम्प्रत्ययो यथा स्यादिति अधिकारः क्रियते ॥ विशेषेणा- त्मस्थान मुकृतिनो मानयन्तीति विमानानि । विमानेपु भवा वैमा- निकाः ॥ तानि विमानानि विविधानि । इन्द्रकश्रेणिपुप्पप्रकीर्णक- भेदेन ॥ तत्र इन्द्रकविमानानि इन्द्रवन्मध्ये व्यवस्थितानि । तेषां चतसृषु दिक्षु आकाशप्रदेशश्रेणिवदवस्थानात् श्रेणिविमानानि । विदिक्षु प्रकीर्णपुष्पवढवस्थानात्पुप्पप्रकीर्णकानि ॥ तेपा वैमानिकाना भेदावबोधनार्थमाह- ॥ कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च ॥ १७ ॥ १ निश्चला वर्तन्ते इत्यर्थ, ॥ २ अप्रदक्षिण • ॥

·सर्वार्थासद्धिः कल्पेषूपपन्नाः कल्पोपपन्नाः कल्पानतीताः कल्पातीताश्चेति द्विविधा वैमानिका ॥ तेषामवस्थानविशेषनिर्धापनार्थमाह-- ॥ उपर्युपरि ॥ १८॥ किमर्थमिदमुच्यते ? तिर्यगवस्थितिप्रतिषेधार्थमुच्यते ॥ न ज्योतिष्कवत्तिर्यगवास्थताः । न व्यन्तरवदसमावस्थितयः । उपर्यु- परीत्युच्यन्ते ॥ के ते? कल्पाः ।। यद्येवं, कियत्सु कल्पविमानेषु ते देवा भवन्तीत्यत आह- ॥ सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तर- लान्तवकापिष्ठशुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेष्वा- नतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु ग्रैवेयकेषु विजयवैजयन्तजयन्तापरााजतेषु सर्वार्थसिध्दौ च ॥ १९ ॥ कथमेषां सौधर्मादिशब्दानां कल्पाभिधानं ? चातुरर्थि- केनाणा, स्वभावतो वा कल्पस्याभिधानं भवति ॥ अथ कथमि- न्द्राभिधान ? स्वभावतः साहचर्याद्वा ॥ तत्कथमिति चेदुच्यते सुधर्मा नाम समा, साऽस्मिन्नस्तीति सौधर्मः कल्पः । तदस्मिन्न- स्तीत्यण् । तत्कल्पसाहचर्यादिन्द्रोऽपि सौधर्मः ॥ ईशानो नाम इन्द्रः स्वभावतः । ईशानस्य निवासः कल्प ऐशानस्तस्य निवास इत्यण् । तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि ऐशानः ॥ सनत्कुमारो नाम इन्द्रः स्वभावतः । तस्य निवास इत्यण् । सानत्कुमारः कल्पः । तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि सानत्कुमारः ॥ माहेन्द्रो नामेन्द्रः स्वभाव- तस्तस्य निवास कल्पो माहेन्द्रः । तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि माहेन्द्रः।।

·चतुर्थोऽध्यायः १४३ एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ॥ आगमापेक्षया व्यवस्था भवतीति, उपर्युपरीत्यनेन द्वयोर्द्वयोरभिसम्बन्धो वेदितव्यः ।। प्रथमौ सौधर्म- शानकल्पौ , तयोरुपरि सानत्कुमारमाहेन्द्रौ, तयोरुपरि ब्रह्मलोक- ब्रह्मोत्तरी, तयोरुपरि लान्तवकापिष्ठौ , तयोरुपरि शुक्रमहाशुक्रौ, तयोरुपरि शतारसहस्रारौ , तयोरुपरि आनतप्राणतो, तयोरुपरि आरणाच्युतौ ॥ अध उपरि च प्रत्येकमिन्द्रसम्बन्धो वेदितव्यः । मध्ये तु प्रतिद्वयमेकः ॥ सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्राणां चतुणी चत्वार इन्द्राः । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरयोरेको ब्रह्मेन्द्रो नाम । लान्त- बकापिष्ठयोरेको लान्तवाख्यः । शुक्रमहाशुक्रयोरेकः शुक्रसज्ञः । शतारसहस्रारयोरेकः शतारनामा आनतप्राणतारणाच्युतानां चतुर्णी चत्वारः । एवं कल्पवासिना द्वादश इन्द्रा भवन्ति ॥ जम्बू- द्वीप महामन्दरो योजनसहलावगाहो भवति नवनवतियोजनसहस्रो- च्छ्रायः। तस्याधस्तादघोलोकः । बाहुल्येन तत्प्रमाण-(मेरुप्रमाण)- स्तिर्यप्रसृतस्तिर्यग्लोकः । तस्योपरिष्टादूर्ध्वलोकः । मेरुचूलिका चत्वारिंशद्योजनोच्छ्राया । तस्या उपरि केशान्तरमाने व्यवस्थित- मृजुविमानमिन्द्रकं सौधर्मस्य ॥ सर्वमन्यल्लोकानुयोगाद्वेदितव्यम् ॥ नवसु अवेयकेविति नवशब्दस्य पृथग्वचन किमर्थम् ? । अन्यान्यपि नवविमानानि अनुदिशसञ्जकानि सन्तीति ज्ञापनार्थम् । तेनानु- दिशानां अहणं वेदितव्यम् ॥ एपामधिकृताना वैमानिकानां परस्परतो विशेषप्रतिपत्यर्थमाह- स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रिया- वधिविषयतोऽधिकाः॥ २० ॥ स्वोपात्तस्यायुप उदयात्तस्मिन्भवे शरीरेण सहावस्थान स्थितिः । शापानुग्रहशक्तिः प्रमावः । सुखमिन्द्रियार्थानुभवः । शरीर- ·१४४ सर्वार्थसिद्धिः वसनाभरणादिदीप्तिः द्युतिः । लेश्या उक्ता । लेश्याया विशुद्धि- लेश्याविशुद्धिः । इन्द्रियाणामवधेश्च विषय इन्द्रियावधिविषयः । तेभ्यस्तैर्वाऽधिका इति ॥ तस्मिन्नुपर्युपरि प्रतिकल्पं प्रतिप्रस्तार च वैमानिकाः स्थित्यादिभिरधिका इत्यर्थः ।। यथा स्थित्यादिभिरुपयुपर्यधिका एवं गत्यादिभिरपीत्यतिप्रसने तन्निवृत्यर्थमाह- ॥ गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः ॥२१॥ देशादेशान्तरप्राप्तिहेतुर्गतिः । शरीरं वैक्रियिकमुक्तम् । लोभकषायोदयाद्विषयेषु सङ्गः परिग्रहः । मानकषायादुत्पन्नो हकारोऽमिमानः। एतैर्गत्यादिभिरुपर्युपरि हीनाः ॥ देशान्तरविषय- क्रीडारतिप्रकर्षाभावादुपर्युपरि गतिहीनाः ॥ शरीरं सौधर्मेशानयो- देवानां मप्तारलिप्रमाणम् ।। सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः षडरलिप्रमाणम् ।। ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्टेषु पञ्चारलिप्रमाणम् ॥ शुक्रमहाशु- ऋशतारसहस्रारेषु चतुररलिप्रमाणम् ॥ आनतप्राणतयोरर्द्धचतुर्था- रलिप्रमाणम् ॥ आरणाच्युतयोस्त्यरालिप्रमाणम् ॥ अधोग्रैवेयकेषु अर्द्धतृतीयारलिप्रमाणम् ॥ मध्यप्रैवेयकेप्वरलिद्वयप्रमाणम् ॥ उप- रिमौवेयकेषु अनुदिशविमानेषु च अध्य‘रलिप्रमाणम् ॥ अनु- त्तरेष्वरलिप्रमाणम् ।। परिग्रहश्च विमानपरिच्छेदादिरुपयुपरि हीनः ।। अभिमानश्चोपर्युपरि तनुकषायत्वाद्धीनः ॥ पुरस्तात्रिषु निकायेषु देवानां लेश्याविधिरुक्तः ।। इदानीं वैमानिकेषु लेश्या विधिप्रतिपत्त्यर्थमाह- पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु ॥ २२ ॥ पीता च पद्मा च शुक्ला च ताः पीतपद्मशुक्लाः। पीतपद्मशुक्ला लेश्या येषां ते पीतपद्मशुक्ललेश्याः ॥ कथ -हस्वत्वम् ! । औत्तरपदिकम् .

·चतुर्थोऽध्यायः ११५ यथाहुः द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानमिति ।। अथवा पीतश्च पद्मश्च शुक्लश्च पातपद्मशुक्ला वर्णवन्तोऽर्थाः। तेषामिव लेश्या येषां ते पीतपद्मशुक्ललेश्याः ॥ तत्र कस्य का लेश्येत्यत्रोच्यते- सौधर्मशानयोः पीतलेश्याः । सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः पीतपद्मलेल्याः । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्टेषु पद्मलेश्याः । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेषु पद्मशुक्ललेश्याः। आनतादिषु शुक्ल लेश्याः। तत्राप्यनुदिशानुत्तरेषु परमशुक्ललेश्याः। सूत्रेऽनमिहित कथं मिश्रग्रहणं? साहचर्याल्लोकवत् । तद्यथा-छत्रिणो गच्छन्ति इति अछत्रिषु छत्रिव्यवहारः । एवमिहापि मिश्रयोरन्यतरग्रहणं भवति ।। अयमर्थः सूत्रतः कथ गम्यते ? इति चेदुच्यते- एव- ममिसम्बन्धः क्रियते, द्वयोः कल्पयुगलयो. पातलेश्या । सानत्कुमा- रमाहेन्द्रयोः पद्मलेश्याया अविवक्षातः ॥ ब्रह्मलोकादिषु त्रिपु कल्पयुगलेषु पद्मलेश्या । शुक्रमहाशुक्रयोः शुक्ललेल्याया अविव- क्षात. ॥ शेपेषु अतारादिपु शुक्ललेश्या । पद्मलेझ्याया अविवक्षात इति नास्ति दोषः ।। आह कल्पोपपन्ना इत्युक्त तत्रेद न ज्ञायते के कल्पा इत्यत्रोच्यते- ॥ प्राग्वेयकेभ्यः कल्पाः ॥ २३ ॥ इदं न ज्ञायते इत आरभ्य कल्पा भवन्तीति सौधर्मादिग्रह- णमनुवर्तते । तेनायमर्थो लभ्यते- सौधर्मादयः प्राग्वेयकेभ्यः कल्पा इति पारिशेप्यादितरे कल्पातीता इति । लौकान्तिका देवा वैमानिकाः सन्तः क गृह्यन्ते ! कल्पोप- पन्नपु । कथमिति चेदुच्यते- ॥ ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः॥ २४ ॥ पत्य तस्मिन् लीयन्त इति आलयः आवासः । ब्रह्मलोक ·१४६ सर्वार्थसिद्धि. आलयो येषां ते ब्रमलोकालया लौकान्तिका देवा वेदितव्याः । यद्येचं सर्वेषां ब्रह्मलोकालयाना देवाना लौकान्तिकत्व प्रसक्तं? । अन्व- र्थसज्ञाग्रहणाददोषः ।। ब्रह्मलोको लोक. तस्यान्तो लोकान्तः तस्मिन्भवा लौकान्तिका इति न सर्वेषा ग्रहणम् । तेषा हि विमानानि ब्रह्मलोकस्यान्तेषु स्थितानि ॥ अथवा जन्मजरामरणा- कीरें लोकः संसार. तस्यान्तो लोकान्तः :। लोकान्ते भवा लौकान्तिकाः ते सर्व परीतसंसारा. । ततश्च्युता एक गर्भावास प्राप्य परिनिर्वास्यन्ति ।। तेषां सामान्येनोपदिष्टाना भेटप्रदर्शनार्थमाह- ॥ सारस्वतादित्यवह्नयरुणगर्दतोय- तुषिताव्याबाधारिष्टाश्च ।। २५ ॥ क इमे सारखतादय । अष्टास्वपि पूर्वोत्तरादिषु दिक्षु यथाक्रममेते सारस्वतादयो देवगणा वदितव्याः । तद्यथा-पूर्वो- तरकोणे सारस्वतविमान, पूर्वस्या दिशि आदित्यविमान, पूर्वद- क्षिणस्या दिशि वहिविमान, दक्षिणस्या दिशि अरुणविमान, दक्षिणापरकोणे गर्दतोयविमान, अपरस्या दिशि तुषितविमानं, उत्तरापरस्या दिशि अव्यावाधविमान, उत्तरस्या दिशि अरिष्टवि. मानम् ॥ चशब्दसमुच्चितास्तेषामन्तरे द्वौ द्वौ देवगणौ ॥ तद्यथा- सारस्वतादित्यान्तरे अग्न्याभसूर्याभाः। आदित्यस्य च वहेश्चान्तरे चन्द्राभसत्याभाः । वयरुणान्तराले श्रेयस्करक्षेमकराः। अरुणग- देतोयान्तराले वृषमेष्टकामचराः। गर्दतोयतुषितमध्ये निर्माणरजो- दिगन्तरक्षिताः। तुषिताव्याबाधमध्ये आत्मरक्षितसर्वरक्षिताः। अव्या- बाधारिष्टान्तराले मरुद्धसवः। अरिष्टसारस्वतान्तराले अश्वविश्वाः।। सर्वे एने स्वतन्त्रा हीनाधिकत्वामावान, विषयरतिविरहाद्देवर्षयः, ·चतुथोऽध्यायः १४७ इतरेषा देवानामचनीया , चतुर्दशपूर्वधराः, तीर्थकरनिष्क्रमण- प्रतिबोधनपरा वेदितव्या. ॥ आइ उक्ता लौकान्तिकास्ततश्च्युत्वा एक गर्मवासमवाप्य निर्वास्यन्तीत्युक्ताः । किमवमन्येप्चपि निर्वाणप्राप्तिकालविभागो विद्यत इत्यत आह- || विजयादिपु हिचरमाः ॥ २६ ॥ आदिशब्दः प्रकाराथें वर्तते, तेन विजयवंजयन्तजयन्तापरा- जितानुदिशविमानानामिष्टाना ग्रहण सिद्ध भवति ॥ कः पुनरत्र प्रकारः? अहमिन्द्रत्वे सति सम्यग्दृष्ट्युपपादः । सर्वार्थसिद्धि- प्रसङ्ग इति चेन्न तेपा परमोत्कृष्टत्वात् । अन्वर्थसज्ञातः एकच- रमत्वसिद्धेः॥ चरमत्वं देहस्य । मनुष्यभवापेक्षया द्वौ चरमौ देही येवा ते द्विचरमाः। विजयादिभ्यश्च्युता अप्रतिपतितसम्यक्त्वा मनुष्येपूत्पद्य सॅयममाराध्य पुनर्विजयादिपृत्पद्य ततश्च्युताः पुन- मनुष्यभवमवाप्य सिध्यन्तीति द्विचरमदेहत्वम् ।। आह जीवस्यौदयिकेयु मावपु तिर्यग्योनिगतिरौदयिकीत्युक्तं, पुनश्च स्थितौ तिर्यग्योनिजाना चेति। तत्र न ज्ञायते के तिर्यग्योनयः? इत्यत्रोच्यते- औपपादिकमनुष्येभ्यः शेषास्तिर्यग्योनयः ॥ २७ ॥ औपपादिका उक्ता देवनारका. । मनुष्याश्च निर्दिष्टाः । प्रामानुषोत्तरान्मनुप्या इति । एभ्योऽन्ये संसारिणो जीवाः शेषा- स्तिर्यग्योनयो वेदितव्याः ॥ तेषा तिरश्चा देवादीनामिव क्षेत्रवि- मागः पुनर्निर्देष्टव्यः । सर्वलोकव्यापित्वात्तेपा क्षेत्रविभागो नोक्तः ॥ आह स्थितिरुक्ता नारकाणा मनुष्याणा तिरश्वा च ।

·१४८ सर्वार्थसिद्धिः देवानां नोक्ता। तस्या वक्तव्यायामादावुद्दिष्टाना भवनवासिना स्थितिप्रतिपादनार्थमाह-- ॥ स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेपाणां सागरोपम- त्रिपल्योपमाईहीनमिता ॥ २८ ॥ असुरादीना सागरोपमादिभिर्यथाक्रममत्राभिसम्बन्धो वेदि- तव्यः । इय स्थितिरुत्कृष्टा । जघन्याऽप्युत्तरत्र वक्ष्यते ॥ तद्यथा- असुराणां सागरोपमा स्थितिः । नागानां त्रिपल्योपमा स्थितिः। सुपर्णानामर्द्धतृतीयानि । द्वीपाना द्वे। शेपाणां पण्णामध्यर्द्धपल्यो- पमम् ॥ आद्यदेवनिकायस्थित्यभिधानादनन्तरं व्यन्तरज्योतिष्कस्थि- तिवचने क्रमप्राप्ते सति तदुल्लङ्घय वैमानिकानां स्थितिरुच्यते । कुतः ? तयोरुत्तरत्र लधुनोपायेन स्थितिवचनात् ॥ तेपु चादावु- द्दिष्टयोः कल्पयोः स्थितिविधानार्थमाह- ॥ सौधर्मेशानयोः सागरोपमे अधिके ॥२९॥ सागरोपमे इति द्विवचननिर्देशात् द्वित्वगतिः । अधिके इत्य- यमधिकारः । आ कुतः? आ सहस्रारीत् । इद तु कुतो ज्ञायते? उत्तरत्र तुशव्दग्रहणात् । तेन सौधर्मशानयोवाना द्वे सागरोपमे सातिरेके प्रत्येतव्ये ॥ उत्तरयोः स्थितिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त ॥ ३० ॥ १ घातायुष्कसम्यग्दृष्टयपेक्षया किञ्चिदनार्द्धसागरोपममधिकं भवति सीध- मैकल्पासहस्रारपर्यन्तम् ॥ सम्मे घादेऊणं सायारदळमहियमासहस्सारा इति वचनात् ॥

·चतुयोऽध्यायः १४९ ,' अनयो. कल्पयार्दवाना सप्तसागरापमाणि साधिकानि उत्कृष्टा स्थितिः ॥ ब्रह्मलोकादिप्वच्युतावसानंषु स्थितिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपञ्चदशभिरधिकानि तु ३१ सप्तग्रहणं प्रकृतम् । तस्येह व्यादिभिर्निर्दिष्टेरभिसम्बन्धो वदितव्यः ॥ सप्त त्रिमिरधिकानि, सप्त सप्तमिरधिकानीत्यादि- ईयोद्वयोरमिसम्बन्धो वदितव्यः ॥ तुशब्दो विशेषणार्थः ॥ किं विशिनष्टि? अधिकगदाऽनुवर्तमानश्चतुभिरमिसम्बध्यते नोत्तरा- भ्यामित्ययमों विशिप्यत ॥ तेनायमों भवति- ब्रह्मलोकब्रह्मा- तरयोर्दशसागरापमाणि साधिकानि ॥ लान्तवकापिष्टयोश्चतुर्दशसा- गरोपमाणि साधिकानि ॥ शुक्रमहाशुक्रयो. षोडशसागरोपमाणि साधिकानि || शतारसहस्रारयोरप्टानगसागरापमाणि साधिकानि ॥ आनतप्राणतयोविंशतिसागरोपमाणि ॥ आरणाच्युतयोविंशतिसा- गरोपमाणि ॥ तत उर्ध्व स्थितिविरुषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ आरणाच्युतादृर्ध्वमेकैकेन नवसु ग्रैवेयकेपु विजयादिपु सर्वार्थसिद्धौ च ॥ ३२ ॥ अधिकग्रहणमनुवर्तत । तेनहामिसम्बन्धो वदितव्य. एकैकनाधिकानीति | नवग्रहण किमर्थम् ? प्रत्येकमककमधिक- मिति नापनार्थम् ॥ इतरथाहि अवेयकैप्वकमेवाविक स्यात् ॥ विजयादिप्विति आदिगन्दस्य प्रकारार्थत्वादनुदिशानामपि ग्रह- णम् ॥ सर्वार्थसिद्धेः पृथग्ग्रहणं जघन्याभावप्रतिपादनार्थम् ॥ तेनायमर्थः , अधोगत्रेयकेषु प्रथमे त्रयोविशति । द्वितीये चतुर्वि- ·१५० सर्वार्थासद्धिः शतिः ॥ तृतीये पञ्चविंशतिः ॥ मध्यमग्रेयेयकेषु प्रथमे पड्वि- शतिः ॥ द्वितीये सप्तविशति. ॥ तृतीयेऽष्टाविंशतिः ॥ उपरिम- अवेयकेषु प्रथमे एकोनत्रिंशत् ।। द्वितीये त्रिशत् ॥ तृतीये एकत्रिंशत् || अनुदिशविमानेषु द्वात्रिंशत् ॥ विजयादिषु त्रयस्त्रि- शत्सागरोपमाण्युत्कृष्टा स्थितिः। सर्वार्थसिद्धेस्त्रयस्त्रिंगदेवेति ।। निर्दिष्टोत्कृष्टस्थितिकेषु जघन्यस्थितिप्रतिपादनार्थमाह ॥ अपरा पल्योपममधिकम् ॥ ३३ ॥ पल्योपम व्याख्यातम् । अपरा जघन्यस्थिति. ॥ पल्यो- पम साधिकम् ॥ केषा? सौधर्मेशानीयानाम् ।। कथ गम्यते ? परतः परत इत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वात् ।। तत ऊर्ध्व जघन्यस्थितिप्रतिपादनार्थमाह- परतः परतः पूर्वापूर्वाऽनन्तरा ॥ ३४ ॥ परस्मिन्देशे परतः । वीप्साया द्वित्वम् । पूर्वशब्दस्यापि । अधिकग्रहणमनुवर्तते ॥ तेनैवमभिसम्बन्ध क्रियते- सौधर्मशान- योढ़े सागरोपमे साधिके उक्ते, ते साधिके सानत्कुमारमाहेन्द्रयो- धन्यस्थितिः ॥ सानत्कुमारमाहेन्द्रयो. परा स्थिति. सप्तसागरोप- माणि साधिकानि, तानि ब्रह्मब्रह्मोत्तरयोजघन्या स्थितिरित्यादि । नारकाणामुत्कृष्टा स्थितिरुक्ता । जघन्या सूत्रेऽनुपात्ता- मप्रकृतामपि लघुनोपायेन प्रतिपादयितुमिच्छन्नाह- ॥ नारकाणां च द्वितीयादिषु ॥ ३५ ॥ चशब्दः किमर्थ । प्रकृतसमुच्चयार्थः ।। किं च प्रकृत। परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरा अपरा स्थितिरिति ॥ तेनायमों लभ्यते--- रत्नप्रभाया नारकाणा परास्थितिरेक सागरोपमम् । सा ·चतुर्थोऽध्यायः १५१ शर्कराप्रभाया जघन्या । शर्कराप्रमायामुत्कृष्टा स्थितिस्त्रीणि साग- रोपमाणि । सा वालुकाप्रभाया जघन्येत्यादि ॥ एवं द्वितीयादिषु जघन्या स्थितिरुता ।। प्रथमाया का जघन्येति तत्प्रदर्शनार्थमाह-- ॥दशवर्षसहस्राणि प्रथमायाम् ॥ ३६ ॥ अपरा स्थितिरित्यनुवर्तते । रत्नप्रमाया ढगवर्षसहस्राणि अपरा स्थितिवेदितव्या ।। अथ मेवनवासिना का जघन्या स्थितिरित्यत आह- ॥ भवनेषु च ॥ ३७॥ चशब्द. किमर्थः ? प्रकृतसमुच्चयार्थः । तेन भवनवामिना- मपरा स्थिनिर्दशवर्षसहस्राणीत्यमिसम्बध्यते ।। व्यन्नराणां तर्हि का जघन्या स्थितिरित्यत आह- || व्यन्तराणां च ॥ ३८ ॥ चशब्द प्रकृतसमुच्चयार्थः । तेन व्यन्तराणामपरा स्थिति- दशवर्षसहमाणीत्यवगम्यते ॥ अथैषा परा स्थितिः का इत्यत्रोच्यते ॥ ॥ परा पल्योपममधिकम् ॥ ३९ ॥ परा उत्कृष्टा स्थितिय॑न्तराणा पल्यापममधिकम् ।। इदानीं ज्योतिप्काणा परा स्थितिर्वक्तव्येत्यत आह- ॥ ज्योतिप्काणां च ॥ ४० ॥ चशब्दः प्रकृतममुच्चयार्थः ॥ तेनैवममिसम्बन्धः । ज्योति- - ·. १५२ सर्वार्थसिद्धिः काणा परा स्थितिः पल्योपममधिकमिति ॥ अथापरा कियतीत्यत आह- ॥ तदष्टभागोऽपरा ॥ ४१ ॥ तस्य पल्योपमस्याष्टभागो ज्योतिप्काणामपरा स्थितिरित्यर्थः ।। अथ लोकान्तिकाना विशेपोक्ताना स्थितिविशेपो नोक्तः । स कियानित्यत्रोच्यते- ॥ लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषाम् ॥ ४२ अविशिष्टाः सर्व ते शुक्ललेश्याः पञ्चहस्तोत्सेधशरीराः ॥ चतुर्णिकायदेवाना । स्थानं भेदाः सुखादिकम् ॥ ॥ परापरस्थितिलेण्या । तुर्याध्याये निरूपितम् ॥ १ ॥ ॥ इति तत्वार्थती सर्वार्थसिद्धिसम्झिकाया चतुर्थोऽध्याय ॥ ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय. ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः॥ इदानी, सम्यग्दर्शनस्य विषयभावेनोपक्षिप्तेषु जीवादिषु जीवपदार्थो व्याख्यातार्थः । अथाजीवपदार्थों विचारप्राप्तम्तस्य सज्ञामेदसङ्कीर्तनार्थमिदमुच्यते- ॥ अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः॥१॥ कायगन्दः शरीरे व्युत्पादितः । इहोपचारादध्यागेप्यते कुत उपचारः ? । यथा शरीरं पुद्गलद्रव्यप्रचयात्मक तथा धर्मा- दिप्वपि प्रदेशप्रचयापेक्षया काया इव काया इति । अजीवाश्च ·पचमोऽध्यायः १५३ ते कायाश्च अजीवकायाः ॥ विशेषण विशेष्यणेति वृत्तिः॥ ननु च नीलोत्पलादिपु व्यभिचारे सति विशेषणविशेप्ययोगः । इहापि व्यभिचारयोगोऽस्ति । अजीवशब्दोऽकाये कालेऽपि वर्तते, कायो ऽपि जीवे । किमर्थः कायशब्दः । प्रदेशवहुत्वज्ञापनार्थः । धर्मादीनां प्रदेशा बहव इति ॥ ननु च असख्येयाः प्रदेशा धर्मा- धर्मकजीवानामित्यनेनैव प्रदेशवहुत्व ज्ञापितम् । सत्यमिदम् । परं किन्त्वस्मिन्विधौ सति तदवधारण विज्ञायते, असख्येयाः प्रदेशा न संख्येया नाप्यनन्ता इति ॥ कालस्य प्रदेशप्रचयाभावज्ञापनार्थ च इह कायग्रहणम् । कालो वक्ष्यते । तस्य प्रदेशप्रतिषेधार्थमिह कायग्रहणम् ॥ यथाऽणोः प्रदेशमात्रत्वाद्वितीयादयोऽस्य न सन्ती- त्यप्रदेशोऽणुः । तथा कालपरमाणुरप्येकप्रदेशत्वादप्रदेश इति ॥ तेषां धर्मादीनामजीव इति सामान्यसञ्ज्ञा जीवलक्षणाभावमुखेन प्रवृत्ता ॥ धर्माधर्माकागपुद्गला इति विशेषसञ्ज्ञाः सामयिक्यः ॥ अलाह सर्वद्रव्यपर्यायषु केवलस्येत्येवमादिपु द्रव्याण्युक्तानि, कानि तानीत्युच्यते- ॥ द्रव्याणि ॥२॥ यथास्व पर्यायैश्यन्ते द्रवान्त वा तानि द्रव्याणि ॥ द्रव्य- त्वयोगाव्यमिति चेन्न । उभयासिद्धेः ॥ यथा दण्डदण्डिनो- योगो भवति पृथक्सिद्धयोः, न च तथा द्रव्यद्रव्यत्वे पृथक्सिद्धे स्तः ॥ यद्यपृथसिद्धयोरपि योगः स्यादाकाशकुसुमस्य प्रकृति- पुरुषस्य द्वितीयशिरसश्च योगः स्यादिति ॥ अथ पृथकासद्धि- रभ्युपगम्यते, द्रव्यत्वकल्पना निरर्थिका । गुणसमुदायो द्रव्य मिति चेत्तत्रापि गुणाना समुदायस्य च भेदाभावे तहव्यव्यपदेशो नोपपद्यते । भेदाभ्युपगमे च पूर्वोक्त एव दोषः ॥ ननु गुणा- न्द्रवन्ति गुणैर्वा यन्त इति विग्रहेऽपि स एव टोप इति ·१५४ सर्वार्थसिद्धिः चेन्न । कथञ्चिद्भेदाभेदोपपत्तेस्तद्यपदेशसिद्धिः, व्यतिरेकेणानुपल- धेरभेदः सञ्जालक्षणप्रयोजनादिभेदाढ़ेद इति ॥ प्रकृता धर्मा- दयो बहवस्तत्सामानाधिकरण्याहुत्वनिर्देशः ॥ स्यादेतत्संख्यानु- 'वृत्तिवत्पुल्लिङ्गानुवृत्तिरपि प्रामोति। नैप दोपः। आविष्टलिङ्गाः शब्दा न कदाचिल्लिङ्गं व्यभिचरन्ति । अतो धर्मादयो द्रव्याणि भवन्तीति ॥ अनन्तरत्वाच्चतुर्णामेच द्रव्यव्यपदेशप्रसङ्गेऽध्यारोपणार्थमिद- मुच्यते. ॥ जीवाश्च ॥३॥ जीवशब्दो व्याख्यातार्थः । बहुत्वनिर्देशो व्याख्यातभेद- प्रतिपत्त्यर्थः । चशब्दः सज्ञानुकर्षणार्थः जीवाश्च द्रव्याणीति ॥ एवमेतानि वक्ष्यमाणेन कालेन सह पट् द्रव्याणि भवन्ति ॥ ननु द्रव्यस्य लक्षणं वक्ष्यते 'गुणपर्ययवद्व्यमिति' तल्लक्षणयोगाद्धर्मा- दीना द्रव्यत्वव्यपदेशो भवति नार्थः परिगणनेन? ॥ परिगणनम- वधारणार्थ, तेनान्यवादिपरिकल्पिताना पृथिव्यादीना निवृत्तिः कृता भवति ॥ कथं? पृथिव्यप्तेजोवायुमनांसि पुद्गलद्रव्येऽन्तर्म- वन्ति रूपरसगन्धस्पर्शवत्त्वाच्चक्षुरिन्द्रियवत् ॥ वायुमनसो रूपा- दियोगाभाव इति चेन्न । बायुस्तावद्रूपादिमान्स्पर्शवत्त्वाद्धटादिवत् ।। चक्षुरादिकरणग्राह्यत्वाभावाद्रूपाद्यभाव इति चेत्परमाण्वादिष्वतिप्र- सगः स्यात् ।। आपो गन्धवत्यः स्पर्शवत्त्वात्पृथिवीवत् ॥ तेजोऽपि रसगन्धवत् रूपवत्त्वात् ॥ तद्वदेव मनोऽपि द्विविधं द्रव्यमनो भावमनश्चेति । तल भावमनो ज्ञानम्, तस्य जीवगुणत्वा. दात्मन्यन्तर्भावः । द्रव्यमनश्च रूपादियोगात्पुद्गलद्रव्यविकारः ॥ रूपादिवन्मन ज्ञानोपयोगकारणत्वाच्चक्षुरिन्द्रियवत् ।। ननु अमूर्ते ऽपि शब्दे ज्ञानोपयोगकारणत्वदर्शनाव्यभिचारी हेतुरिति चेन । , ·पंचमोऽध्यायः १५५ तस्य पौगलिकत्वान्मूर्तिमत्त्वोपपत्तेः ॥ ननु यथा परमाणूना रूपा, दिमत्कार्यत्वदर्शनाद्रूपादिमत्त्वम्, न तथा वायुमनसो रूपादिम- कार्य दृश्यते इति चेन्न । तेषामपि तदुत्पत्तेः । सर्वेषां परमाणूनां सर्वरूपादिमत्कार्यत्वप्राप्तियोग्यत्वाभ्युपगमात् ॥ नच केचित्पार्थिवा- द्विजातिविशेषयुक्ताः परमाणवः सन्ति , जातिसङ्करेणारम्भदर्शनात् ।। दिशोऽप्याकारोऽन्तर्भावः। आदित्योदयाद्यपेक्षया आकाशप्रदेश, पंक्तिषु इत इदमिति व्यवहारोपपत्तेः ।। उक्तानां द्रव्याणा विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ नित्यावस्थितान्यरूपाणि ॥ ४ ॥ नित्यं ध्रुवमित्यर्थः । नेः ध्रुवे त्यः इति निप्पादितत्वात् ।। धर्मादीनि द्रव्याणि गतिहेतुत्वादिविशेपलक्षणद्रव्यार्थादेशादस्तित्वा- दिसामान्यलक्षणद्रव्यार्थादेशाच्च कदाचिदपिन व्ययन्तीति नित्यानि। वक्ष्यते हि तद्भावाव्ययं नित्यमिति । इयत्ताऽव्यभिचारादवस्थि- तानि धर्मादीनि पडपि द्रव्याणि कदाचिदपि पडिति इयत्वं नाति- वर्तन्ते । ततोऽवस्थितानीत्युच्यन्ते ।। न विद्यते रूपमेषामित्य- रूपाणि, रूपप्रतिषेधेन तत्सहचारिणा रसादीनामपि प्रतिषेधः । तेन अरूपाण्यमूर्तानीत्यर्थः ।। यथा सर्वेषा द्रव्याणा नित्यावस्थितानीत्येतत्साधारणं लक्षणं तथा अरूपित्वं पुद्गलानामपि प्राप्तम् । अतस्तदपवादार्थमाह- ।। रूपिणः पुद्गलाः ॥ ५॥ रूप मूर्तिरित्यर्थः ॥ का मूर्तिः ? रूपादिसंस्थानपरिणामो मूर्तिः ।। रूपमेपामस्तीति रूपिणः । मूर्तिमन्त इत्यर्थः ।। अथवा रूपमिति गुणविशेषवचनशब्दस्तदेषामस्तीति रूपिणः ॥ रसायन- ·, १५६ सर्वार्थसिद्धिः हणमिति चेन्न । तदविनाभावात्तदन्तर्भावः ॥ पुद्गला इति बहुव- चन भेदप्रतिपादनार्थम् ॥ भिन्ना हि पुद्गलाः । स्कन्धपरमाणुमे- दाचद्विकल्प उपरिष्टाद्वक्ष्यते ॥ यदि प्रधानवदरूपत्वमेकत्वं चेष्ट स्यात् विश्वरूपकार्यदर्शनविरोधः स्यात् ।। आह किं पुद्गलवद्धर्मादीन्यपि द्रव्याणि प्रत्येक भिन्नानी- त्यत्रोच्यते- ॥ आ आकाशादेकद्रव्याणि ॥ ६ ॥ आड् अयमभिविध्यर्थः । सौत्रीमानुपूर्वीमनुसृत्यैतदुक्तं, तेन धर्माऽधर्माकाशौनि गृह्यन्ते । एकशब्द. संख्यावचनस्तेन द्रव्यं विशिष्यते, एक द्रव्य एकद्रव्यमिति ॥ यद्येव बहुवचनम- युक्त, धर्माद्यपेक्षया बहुत्वसिद्धिर्भवति ॥ ननु एकस्यानेकार्थप्र. त्यायनशक्तियोगादेकैकमित्यस्तु लघुत्वाद्रव्यग्रहणमनर्थक , तथापि द्रव्यापेक्षया एकत्वख्यापनार्थ द्रव्यग्रहणम् ॥ क्षेत्रभावाद्यपेक्षया असख्येयत्वानन्तत्वविकल्पस्येप्टत्वात् न जीवपुद्गलवदेपा बहुत्वमि- त्येतदनेन ख्याप्यते ॥ अधिकृतानामेव एकद्रव्याणां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते--- ॥ निष्क्रियाणि च ॥ ७ ॥ उभयनिमित्तवशादुत्पद्यमानः पर्यायो द्रव्यस्य देशान्तरप्रा- १ सकृत्सकलपरिणामाना सानिध्याधानाधर्म । २ सकृत्सकलस्थिति परिणामिसानिध्याधानादधर्म । ३ आकाशा तेऽस्मिन्द्रयाणि स्वय वाकाशत इत्याकाशम् ॥ १ क्रियापरिणामशाकयुक्त द्रव्यमभ्यन्तरनिमित्त प्रेरणादिक बायनि- मित्त तद्वशादित्यर्थ ॥ १ गत्यादिपारणतस्य बलाघानं कुर्वन्ति, न तु खय प्रेरयन्तीति भावः ॥

·पचमोऽध्यायः १५७ । तिहेतुः क्रिया, तस्याः निष्क्रान्तानि निष्क्रियाणि ।। अत्र चोद्यते- धर्मादीनि द्रव्याणि यदि निष्क्रियाणि ततस्तेषामुत्पादो न भवेत् । क्रियापूर्वको हि घटादीनामुत्पादो दृष्टः । उत्पादाभावाच्च व्यया- भाव इति । अतः सर्वद्रव्याणामुत्पादादित्रयकल्पनाव्याघात इति ।। तन्न । किं कारणम् ? । अन्यथोपपत्तेः ॥ क्रियानिमित्तोत्पादामावेs प्येषां धर्मादीनामन्यथोत्पादः कल्प्यते ॥ तद्यथा-द्विविध उत्पादः स्वनिमित्तः परप्रत्ययश्च ॥ स्वनिमित्तस्तावदनन्तानामगुरुलघुगुणा- नामागमप्रामाण्यादभ्युपगम्यमानाना पट्स्थानपतितया वृध्या हान्या च प्रवर्तमानाना स्वभावादेतेषामुत्पादो व्ययश्च ॥ परप्रत्ययोऽपि अश्वादिगतिस्थित्यवगाहनहेतुत्वाक्षणे क्षणे तेपा भेदात्तद्धेतुत्वमपि भिन्नमिति परप्रत्ययापेक्ष उत्पादो विनाशश्च व्यवह्रियते ॥ ननु यदि निष्क्रियाणि धर्मादीनि, जीवपुद्गलाना गत्यादिहेतुत्वं नोप- पद्यते । जलादीनि हि क्रियावन्ति मत्स्यादीना गत्यादिनिमित्तानि दृष्टानीति ॥ नैप टोप || बलाघाननिमित्तत्वाच्चक्षुर्वत् । यथा- रूपोपलब्धौ चक्षुनिमित्तमपि न व्याक्षिप्तमनस्कस्यापि भवति ॥ अधिकृताना. धर्माधर्माकागाना निष्क्रियत्वेऽभ्युपगते 'जीवपुद्गलानां सक्रियत्वमर्थादापन्नम् ॥ कालस्यापि सक्रियत्वमिति चेन्न । अन- धिकारात् ॥ अत एवासावेतैः सह नाधिक्रियते ।। अजीवकाया इत्यत्र कायग्रहणेन प्रदेशास्तित्वमात्र निर्मात नत्वियत्वावधारिता प्रदेशानामतस्तन्निर्धारणार्थमिदमुच्यते- ॥असङ्ख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मेकजीवानाम् ॥ ८॥ सख्यामतीता असंख्येयाः ॥ असंख्येयस्त्रिविधः । अध्यन्य उत्कृष्टोऽजघन्योत्कृष्टश्चेति ॥ तत्रेहाजघन्योत्कृष्टासख्येयः परि- गृह्यते ॥ प्रदिश्यन्त इति प्रदेशाः ॥ वक्ष्यमाणलक्षणः परमाणु:

·2 १५८ सर्वार्थसिद्धि स यावति क्षेत्र व्यवतिष्ठते स प्रदेश इति व्यवहियते ॥ धर्मा- धर्मैकजीवास्तुल्यासंख्येयप्रदेशाः ॥ तत्र धर्माधर्मों निष्क्रियौ लोका- काश व्याप्य स्थितौ । जीवस्तावत्प्रदेशोऽपि सन् संहरणविसर्पण- स्वभावत्वात्कर्मनिर्वर्तित शरीरमणुमहद्वाऽधितिष्ठस्तावदवगाह्य वर्तते, यदा तु लोकपूरणं भवति मन्दरस्याधश्चित्रवज्रपटलमध्ये जीवस्या. प्टौ मध्यप्रदेशा व्यवतिष्ठन्ते । इतरे प्रदेशा अर्ध्वमस्तिर्यक् कृत्लं लोकाकाश व्यनुवते ॥ अथाकाशस्य कति प्रदशा इत्यत आह- ॥ आकाशस्यानन्ताः॥ ९ ॥ लोकेऽलोके चाकाश वर्तते ॥ अविद्यमानोऽन्तो येषां ते अनन्ताः ॥ के ? प्रदेशा.। कस्य आकाशस्य ॥ पूर्ववढस्यापि प्रदेशकल्पनाऽवसेया ॥ उक्तममूर्ताना प्रदेशपरिमाणम् ॥ इदानी मूर्ताना पुद्गलाना प्रदेशपरिमाणं निर्ज्ञातव्यमित्यत आह- ॥ संख्ययाऽसंख्येयाश्च पुद्गलानाम् ॥ १०॥ चशब्देनानन्ताश्चेत्यनुकृप्यन्ते । कस्यचित्युद्गलद्रव्यस्य द्यणु. कादे संख्येयाः प्रदेशाः कस्यचिदसंख्येया अनन्ताश्च ॥ अनन्ता- नन्तोपसंख्यानमिति चेन्न । अनन्तसामान्यात् ।। अनन्तप्रमाण त्रिविधमुक्तं परीतानन्त युक्तानन्तमनन्तानन्तं चेति । तत्सर्वमनन्त- सामान्येन गृह्यते ॥ स्यादेतदसख्यातप्रदेशो लोकः अनन्त- प्रदेशस्यानन्तानन्तप्रदेशस्य च स्कन्धस्याधिकरणमिति विरोधस्ततो नानन्त्यमिति! ॥ नैष दोषः । सूक्ष्मपरिणामावगाहनशक्तियोगा- त्परमाण्वादयो हि सूक्ष्मभावेन परिणता एकैकस्मिन्नप्याकाशप्रदेशेऽ नन्तानन्ता अवतिष्ठन्ते , अवगाहनशक्तिश्चैषामन्याहताऽस्ति , तस्मा- देकस्मिन्नपि प्रदेशे अनन्तानन्तानामवस्थानं न विरुध्द्यते ॥

·पंचमोऽध्यायः १५९ पुद्गलानामित्यविशेषवचनात्परमाणोरपि प्रदेशत्वप्रसझे तत्प्र- तिषेधार्थमाह- ॥ नाणोः ॥ ११ ॥ अणोः प्रदेशा न सन्तीति वाक्यशेपः ॥ कुतो न सन्तीति चेत् प्रदेशमात्रत्वात् । यथा आकाशप्रदेशस्यैकस्य प्रदेशभेदाभावा- दप्रदेशत्वमेवमणोरपि प्रदेशमात्रत्वात्प्रदेशमेढाभावः ॥ किं च ततोऽ ल्पपरिमाणामावान्न हणोरल्पीयानन्योऽस्ति । यतोऽस्य प्रदेशा मिधेरन् ।। एषामवधृतपदेशानां धर्मादीनामाधारप्रतिपत्यर्थमिदमुच्यते-- ॥ लोकाकाशेऽवगाहः ॥ १२ ॥ उक्तानां धर्मादीना द्रव्याणा लोकाकाशेऽवगाहो न वहि- रित्यर्थः । यदि धर्मादीनां लोकाकाशमाधारः। आकाशस्य क आधार इति || आकाशस्य नास्त्यन्य आधारः । स्वप्रतिष्ठमाका- शम् ।। यद्याकाश स्वप्रतिष्ठ, धर्मादीन्यपि स्वप्रतिष्ठान्येव । अथ धर्मादीनामन्य आधारः कल्प्यते, आकाशस्याप्यन्य आधारः कल्प्यः । तथा सत्यनवस्थाप्रसङ्ग इति चेन्नैप दोपः ॥ नाकाशा- दन्यदधिकपरिमाणं द्रव्यमस्ति । यत्राकाश स्थितमित्युच्यते । सर्वतोऽनन्त हि तत् । ततो धर्मादीना पुनरधिकरणमाकाशमि- त्युच्यते व्यवहारनयवशात् । एवम्भूतनयापेक्षया तु सर्वाणि द्रव्याणि स्वप्रतिष्ठान्येव ॥ तथा चोक्त , क भवानास्ते आत्मनीति ॥ धर्मादीनि लोकाकाशान्न बहिः सन्तीति एतावत् अत्राधाराधेय- कल्पनासाध्य फलम् ॥ ननु च लोके पूर्वोत्तरकालभाविनामाधारा- धेयभावोदृष्टः यथा कुण्डे बदरादीना। न तथाऽऽकाग पूर्वम् ।

·१६० सर्वार्थसिद्धिः धर्मादीन्युत्तरकालभावीनि । अतो व्यवहारनयापेक्षयाऽपि आधा- राधेयकल्पनानुपपत्तिरिति ॥ नैष दोष. ॥ युगपद्भाविनामपि आघा- राधेयभावो दृश्यते । घटे रूपादय. गरीरे हस्तादय इति ॥ लोक इत्युच्यते । को लोकः। धर्माधर्मादीनि द्रव्याणि यत्र लोक्यन्ते स लोक इति । अधिकरणसाधने घञ् ॥ आकाश द्विधा विभक्तं । लोकाकाशमलोकाकाग चेति ॥ लोक उक्तः । स यत्र तल्लोका- काशम् । ततो वहिः सर्वतोऽनन्तमलोकाकाशम् ॥ लोकालोक- विभागश्च धर्माधर्मास्तिकायसद्भावाद्विज्ञयः ।। असति हि तस्मि- न्धर्मास्तिकाये जीवपुद्गलाना गतिनियमहत्वभावाद्विमागो न स्यात् । असति चाधर्मास्तिकाय स्थितेराश्रयनिमित्ताभावात् स्थितेरभावः। तस्या अभावे लोकालोकविभागाभावो वा स्यात् । तस्मादुभय- सद्भावाल्लोकालोकविभागसिद्धि. ॥ तत्रावध्रियमाणानामवस्थानभेदसम्भवाद्विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ धर्माधर्मयोः कृत्स्ने ॥ १३ ॥ कृत्लवचनमशेषच्याप्तिप्रदर्शनार्थम् । अगारेऽवस्थितो घट इति यथा, तथा धर्माधर्मयोलोंकाकागेऽवगाहो न भवति? किं तर्हि । कृल्ले, तिलेषु तैलवदिति ॥ तैलवदिति ॥ अन्योन्यप्रदेशप्रवेशव्याघातामावः अवगाहनशक्तियोगाद्वेदितव्यः ।। अतो विपरीताना मूर्तिमतामेकप्रदेशसंख्येयासख्येयानन्त- प्रदेशानां पुद्गलानामवगाहविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानाम् ॥ १४ ॥ एक एव प्रदेशः एकप्रदेशः । एकप्रदेश आदियेषां त इमे एकप्रदेशादयः । तेषु पुद्गलानामवगाहो भाज्यो विकल्प्यः॥ अव- यवेन विग्रहसमुदाय. समासार्थ इति एकप्रदेशोऽपि गृह्यते ॥

·पंचमोऽध्यायः १६१. तद्यथा--एकस्मिन्नाकाशप्रदेदो परमाणोरवगाहः ॥ द्वयोरेकनोमयत्र च पद्धयोरवद्धयोश्च । त्रयाणामेकत्र द्वयोस्त्रिपु च बद्धानामवद्धानां च ॥ एवं सख्येयासंख्येयानन्तप्रदेशाना स्कन्धानामेकसंख्येयासंख्ये- यप्रदेशेपु लोकाकागेऽवस्थानं प्रत्येतव्यम् ॥ ननु युक्तं तावदमूर्त- योधर्माधर्मयोरेकत्राविरोधेनावरोध इति । मूर्तिमता पुद्गलाना कथमि- त्यत्रोच्यते- अवगाहनस्वभावत्वात्सूक्ष्मपरिणामाच मूर्तिमतामप्यव- गाहो न विरुध्यते । एकापवरके अनेकढीपप्रकाशावस्थानवत् ॥ आगमप्रामाण्याच्च तथाऽध्यवसेयम् ॥ तदुक्तम्- ओगाढगाढणि- चिओ पुग्गळकाएहि सव्वदो लोगो । सुहुमेहि बादरेहि अणं- ताणतेहि विविहेहिं ॥१॥ अथ जीवाना कथमवगाहनमित्यत्रोच्यत-- ॥ असंख्येयभागादिषु जीवानाम् ॥ १५ ॥ लोकाकाशे इत्यनुवर्तते । तस्यासंख्येयभागीकृतस्यैको भागोड संख्येयभाग इत्युच्यते । स आदिउँपा ते संख्येयमागादयः । तेषु जीवानामवगाहो वेदितव्यः ॥ तद्यथा-- एकस्मिन्नसंख्येयभागे एको जीवोऽवतिष्ठते । एवं द्वितिचतुरादिप्वपि असंख्येयमागेषु आ सर्वलोकाढवगाहः प्रत्येतव्यः ॥ नानाजीवानां तु सर्वलोक एव ॥ यद्येकस्मिन्नसंख्येयमागे एको जीवोऽवतिष्ठते, कथं द्रव्य- प्रमाणेनानन्तानन्तो जीवराशिः सशरीरोऽवतिष्ठते १ । लोकाकाशे सूक्ष्मवादरभेदाढवस्थानं प्रत्येतव्यम् । वादरास्तावत्सप्रतिघातशरीराः। सूक्ष्मास्तु सशरीरा अपि सूक्ष्मभावादेवैकनिगोदजीवावगाहेऽपि प्रदेशे साधारणशरीरा अनन्तानन्ता वसन्ति । न ते परस्परेण बादरैश्च व्याहन्यन्त इति नास्त्यवगाहविरोधः ।। अत्राह लोकाकाशतुल्यप्रदेशे एकजीव इत्युक्तं, तस्य - ·१६२ सर्वार्थसिद्धिः कथं लोकस्यासंख्येयभागादिषु वृत्तिः । ननु सर्वलोकव्याप्त्यैव भवितव्यामत्यत्रोच्यते- ॥ प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां प्रदीपवत् ॥ १६ ॥ अमूर्तस्वभावस्यात्मनोऽनादिवन्धप्रत्येकत्वात् कथञ्चिन्मूर्तता विभ्रतः कार्मणशरीरवशान्महदणु च शरीरमधितिष्ठतस्तद्वशात्प्रदेश- संहरणविसर्पणस्वभावस्य तावत्प्रमाणताया सत्या असंख्येयमागा- दिपु वृत्तिरुपपद्यते, प्रदीपवत् ॥ यथा निरावरणव्योमप्रदेशेऽनव- घृतप्रकाशपरिमाणस्य प्रदीपस्य शरावमानिकापवरकाद्यावरणवशा- तत्परिमाणतेति ॥ अत्राह धर्मादीनामन्योन्यप्रदेशानुप्रवेशासकरे सति, एकत्वं प्रामोतीति ॥ तन्न । परस्परमत्यन्तसश्लेषे सत्यपि स्वभाव न जहति ॥ उक्तं- अण्णोण्णं पविसंता दिता ओगास- मण्णमण्णस्स || मेलता विय णिचं सग सम्भावं ण जहति॥१॥ यद्येव धर्मादीनां स्वभावभेद उच्यतामित्यत आह- ॥ गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः ॥१७॥ देशान्तरप्राप्तिहेतुर्गतिः । तद्विपरीता स्थितिः। उपगृह्यत इत्युपग्रहः । गतिश्च स्थितिश्च गतिस्थिती । गतिस्थिती एव उपग्रही गतिस्थित्युपग्रहौ ॥ धर्माधर्मयोरिति कर्तृनिर्देशः ॥ उपक्रियत इत्युपकारः। कः पुनरसौ? गत्युपग्रहः स्थित्युप- ग्रहश्च ।। यद्येवं द्वित्वनिर्देशः प्राप्नोति । नैष दोपः । सामा- न्येन व्युत्पादित उपात्तसख्यः शब्दान्तरसम्बन्धे सत्यपि न पूर्वो- पात्तां संख्यां जहाति ॥ यथा- साधोः कार्य तपःश्रुते इति ।। एतदुक्तं भवति- गतिपरिणामिनां जीवपुद्गलाना गत्युपग्रहे फर्तव्ये धर्मास्तिकायः साधारणाश्रयो जलवन्मत्स्यगमने ॥ तथा स्थितिपरिणामिनां जीवपुद्गलानां स्थित्युपग्रहे कर्तव्ये अधर्मा- ·पंचमाऽध्यायः १६३ स्तिकायः साधारणाश्रयः पृथिवीर्घातुरिवाश्वादिस्थिताविति ॥ ननु च उपग्रहवचनमनर्थकमुपकार इत्येवं सिद्धत्वात् । गतिस्थिती धर्माधर्मयोरुपकार इति ॥ नप दोपः याथासंख्यनिवृत्त्यर्थमुप- प्रवचनम् । धर्माधर्मयोगतिस्थित्योश्च यथासस्यं भवति, एवं जीवपुढलानां यथासंख्यं प्रामाति धर्मस्यापकारा जीवाना गतिः अधर्मस्योपकारः पुगलानां स्थितिरिति । तन्निवृत्त्यर्थमुपग्रहवचनं क्रियते ।। आह धर्माधर्मयोर्य उपकारः स आकाशस्य युक्तः सर्वगतत्वादिति चेत् तदयुक्तं, तस्यान्योपकारसनावात् सर्वेषां धर्मादीनां द्रव्याणामवगाहनं तत्प्रयोजनम् । एकस्यानेकप्रयो- ननकल्पनायां लोकालोकविभागाभावः ॥ भूमिनलादीन्येव तत्प- योननसमर्थानि नार्थी धर्माधर्माभ्यामिति चेन्न- साधारणाश्रय इति विशिप्याक्तत्वात् । अनेककारणसाध्यत्वाच्चैकस्य कार्यस्य ॥ तुल्यबलवत्त्वात्तयोर्गतिस्थितिप्रतिवन्ध इति चेन्न- अप्रेरकलात् ।। अनुपलव्धेर्न तो स्तः स्वरविपाणवदिति चेन्न- सर्वप्रवाद्य- विप्रतिपत्तेः । सर्व हि प्रवादिनः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षानर्थानमि- वान्छन्ति ।। अस्मान्प्रतिहेतोरसिद्धश्च । सर्वजन निरतिशयम- त्यक्षज्ञानचक्षुषा धर्मादयः सर्व उपलभ्यन्ते । तदुपदेशाच श्रुत- नानिभिरपि । अत्राह यद्यतीन्द्रिययोर्धर्माधर्मयोरुपकारसम्बन्धेनास्तित्वमव- प्रियते, तदनन्तरमुद्दिष्टस्य नमसोऽतीन्द्रियस्याधिगमे क उपकार इत्युच्यत- ॥ आकाशस्यावगाहः ॥ १८ ॥ १ अवादिस्थिती भूम्याघारवदित्यं ॥ दघाताति धातुः आधार इलयं ॥ २'प्रतिपक्षिकार्यकारणत्वं सति' इति गयः ।।

·१६४ सर्वार्थसिद्धि . उपकार इत्यनुवर्तते ॥ जीवपुद्गलादीनामवगाहिनामवकी- शदानमवगाह आकाशस्योपकारो योदतव्यः ॥ आह जीव- पुद्गलाना क्रियावतामवगाहिनामवकाशदान युक्तम् । धर्मास्ति- कायादयः पुनर्निष्क्रिया नित्यसम्बन्धास्तेषा कथमवगाह इति चेन्न- उपचारतस्तत्सिद्धेः । यथा गमनाभावेऽपि सर्व- गतमाकाशमित्युच्यते सर्वत्र सद्भावात्; एवं धर्माधर्मावपि अवगाहक्रियाभावेऽपि सर्वत्र व्याप्तिदर्शनादवाहिनावित्युपचयेते॥ आह यद्यप्रकाशदानमस्य स्वभावः वज्रादिभिलोष्टादीनां भित्या- दिभिर्गवादीना च व्याघातो न च व्याघातो न प्राप्नोति । दृश्यते च व्याघातः । तस्मादस्यावकाशदानं हीयते इति ।। नैष दोषः। वज्रलोष्टादीना स्थूलानां परस्परव्याघात इति नास्यावकाशदान- सामर्थ्य हीयते । तत्रावगाहिनामेव व्याघातात् । वज्रादयः पुनः स्थूलत्वात्परस्परं प्रत्यवकाशदानं न कुर्वन्तीति नासावा- काशदोषः । ये खलु पुद्गलाः सूक्ष्मास्ते परस्परं प्रत्यवका- शदान कुर्वन्ति ॥ यद्येवं नेदमाकाशस्यासाधारण लक्षणमितरे- षामपि तत्सद्भावादिति ॥ तन्न । सर्वपदार्थानां साधारणावगा- हनहेतुत्वमस्यासाधारण लक्षणमिति नास्ति दोषः ।। अलोका- काशे तदभावादभाव इति चेन्न- स्वभावापरित्यागात् ।। उक्त आकाशस्योपकारः । अथ तदनन्तरोद्दिष्टाना पुद्गलानां क उपकार इत्यत्रोच्यते- ॥ शरीरवामनःप्राणापानाः पुद्गलानाम् ॥१९॥ इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम् ? पुद्गलाना क उपकार १ त य अवगाहदानस्य इत्यर्थ । अवकाशदानाभावश्च अवांखद्रव्या. भावाव।

·पंचमोऽध्यायः .१६५ इति . परिपाले पुद्गलानां लक्षणसुच्यते भवता. शरीरादीनि पुगल- मयानीति ॥ नैतदयुक्तम् । पुद्गलाना लक्षणमुत्तरत्र " स्पर्शरसग- मध्वर्णवन्तः पुद्गला इत्यत्र" वक्ष्यते । इदं तु जीवान् प्रति पुद्गला- नामुपकारप्रतिपादनार्थमेवेति उपकारप्रकरणे उच्च्यते ॥ शरीराण्यु- कानि औदारिकादीनि, सौक्षम्यादप्रत्यक्षाणि, तदुदयापादित (तदुमयोपपादित?) वृत्तीन्युपचयशरीराणि कानिचित्प्रत्यक्षाणि कानिचिदप्रत्यक्षाणि ॥ एतेषां कारणभूतानि कर्माण्यपि शरीरम- हणेन गृह्यन्ते ॥ एतानि पौद्गलिकानीति कृत्वा जीवानामुपकारे । पुद्गलाः प्रवर्तन्ते ।। स्यान्मत कार्मणमपौगलिकमनाकारत्वादाकाश- वत् । आकारवतां हि औद्रारिकादीना पौगलिकत्वं युक्तमिति ।। तन्न । तदपि पौद्गलिकमेव, तद्विपाकस्य मूर्तिमत्सम्बन्धनिमि- • त्तत्त्वात् ॥ दृश्यते हि ब्रीह्यादीनामुदकादिद्रव्यसम्बन्धप्रापितपरिपा- काना पौगलिकत्वम् । तथा कार्मणमपि गुडकण्टकादिमूर्तिम- व्योपनिपाते सति विपच्यमानत्वात्पौद्गलिकमित्यवसेयम् ॥ वाक द्विविधा । द्रव्यवाक् भाववागिति ।। तत्र भाववाक् तावीर्यान्तरायम- तिश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमाजोपागनामलाभनिमित्तत्वात् पौगलिकी-। तदभावे तद्वृत्त्यभावात् ॥ तत्सामोपेतेन क्रियावताऽऽत्मना प्रेर्य- माणाः पुद्गला वाक्त्वेन विपरिणमन्त इति द्रव्यवागपि पौद्गलिकी। श्रौत्रेन्द्रियविषयत्वात् ॥ इतरेन्द्रियविषया कस्मान्न भवति ? तब- हणायोग्यत्वात् । प्राणग्राो गन्धद्रव्ये रसायनुपलब्धिवत् ॥ अमूर्ता • वागिति चेन- मूर्तिमदहणावरोधेव्याघाताभिभवादिदर्शनान्मूर्तिम- , ३ ताल्वोटपुटव्यापारा। २ मूर्तिमना इन्द्रियेण ग्रहणम् । मूर्तिमता वरणम्! मूर्तिमता प्रतिकूलवाय्यादिना व्याघात । ३ बलीयसा : ध्वन्यन्तरेणाभिमः ॥

·१६६ सर्वार्थसिद्धिः भावमन- त्वसिद्धेः ।। मनो द्विविघं द्रव्यमनो भावमनश्चेति ।। स्तावल्लव्ध्युपयोगलक्षणं पुद्गलावलम्बनत्वात् पौद्गलिकम् ।। द्रव्यम- नश्च, ज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामलाभप्रत्यया गुण. दोषविचारस्मरणादिप्रणिधानाभिमुखस्यात्मनोऽनुप्राहकाः पुद्गला मन- स्त्वेन परिणता इति पौद्गलिकम् ॥ कश्चिदाह मनो द्रव्यान्तरं रूपादिपरिणामरहितमणुमात्रं तस्य पौद्गलिकत्वमयुक्तमिति ॥ तव युक्तम् ।। कथम्? उच्यते- तदिन्द्रियेणात्मना च सम्बद्धं वा स्यादसम्बद्धं वा । यद्यसम्बद्ध, तन्नात्मन उपकारक भवितुम. हति । इन्द्रियस्य च साचिव्यं न करोति ॥ अथ सम्बद्ध, एकस्मिन्प्रदेशे सम्बद्धं सत्तदणु इतरेषु प्रदेशेषु उपकारं न कुर्यात् ।। अदृष्टवशादस्य अलातचक्रवत्परिभ्रमणमिति चेन्न- तत्सामर्थ्याभावात् । अमूर्तस्यात्मनो निष्क्रियस्यादृष्टो गुणः, स निष्क्रियः सन्नन्यत्र क्रियारम्भे न समर्थ. । दृष्टो हि वायुद्रव्यविशेषः क्रियावान्स्पर्शवान्प्राप्तवनस्पतौ परिस्पन्दहेतुस्तद्विपरीतलक्षणश्चायमिति क्रियाहेतुत्वामावः ॥ वीर्यान्तरायज्ञानावरणक्षयोपशमाझोपाननामो- दयापेक्षिणाऽऽत्मना उदस्यमानः कोष्ठयो वायुरुच्छ्वासलक्षणः प्राण इत्युच्यते ॥ तेनैवात्मना वाह्यो वायुरभ्यन्तरी क्रियमाणो निःश्वासल- क्षणोऽपान इत्याख्यायते ॥ एवं तावप्यात्मानुग्राहिणौ जीवितहेतु- त्वात् ॥ तेषां मनःप्राणापानाना मूर्तिमत्त्वमवसेयम् । कुतः? मूर्तिमद्भिः प्रतिघातादिदर्शनात् ॥ प्रतिभयहेतुभिरशनिपातादिमि- मनसः प्रतिघातो दृश्यते । सुरादिभिश्वामिभवः ।। हस्ततल- पुटादिमिरास्यसंवरणात्प्राणापानयोः प्रतिघात उपलभ्यते । श्लेष्मणा चाभिभवः । न चामूर्तस्य मूर्तिमद्भिरभिघातादयः स्युः ॥ अत गुवा- स्मास्तित्वसिद्धिः । यथा यन्त्रप्रतिमाचोष्टित प्रयोक्तुरसि गम- यति, तथा प्राणापानादिकर्मापि क्रियावन्तमात्मानं पश्यति ।। विट ·पंचमोऽध्यायः १६७ किमतावानेव पुद्गलकृत उपकार आहोस्विदन्योऽप्यस्ती- त्यत आह- ॥ सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च ॥२०॥ सदसवेद्येऽन्तरङ्गहेतौ सति वाह्यद्रव्यादिपरिपाकनिमित्तवशा- दुत्पद्यमानः प्रीतिपरितापरूपः परिणामः मुखदुःखमित्याख्यायते । भवधारणकारणायुराख्यकोदयाद्भवस्थितिमादधानस्य जीवस्य पूर्वो- तप्राणापानक्रियाविशेषाव्युच्छेदो जीवितमित्युच्यते । तदुच्छेदो मरणम् । एतानि सुखादीनि जीवस्य पुद्गलकृत उपकारः ।। कुतः ? मूर्तिमद्धेतुसन्निधाने सति तदुत्पत्तेः ॥ उपकाराधिकारादुपग्रह- वचनमनर्थकम् | नानर्थकम् । स्वोपग्रहप्रदर्शनार्थामदम् । पुन- लानां पुद्गलकृत उपकार इति ॥ तद्यथा-कास्यादीनां भस्मादिमि- जेलादीना कतकादिमिरय प्रभृतीनामुदकोदिमिरुपकारः क्रियते ॥ चशब्दः किमर्थः । । समुच्चयार्थः । अन्योऽपि पुद्गलकृत उप. कारोऽस्तीति समुच्चीयते । यथा शरीराणि एवं चक्षुरादीनीन्द्रिया- ण्यपीति ॥ एवमाधमजीवकृतमुपकार प्रदर्य जीवकृतोपकारप्रदर्शनार्थमाह- • ॥ परस्परोपग्रहो जीवानाम् ॥ २१ ॥ परस्परान्दः कर्मव्यतिहारे वर्तते । कर्मव्यतिहारश्च क्रिया- व्यतिहारः । परस्परस्योपग्रहः परस्परोपग्रहः । जीवानामुपकारः ।। १ अन्वर्थकानि वचनानि फिञ्चिदिष्ट ज्ञापयन्त्याचार्यस्येति न्यायोऽत्रावग- न्तव्यः । अन्यत्रापि यथासम्भवमयं योजनीय ॥ २ खड्गधाराश्रितं तोयं भिनत्ति गजमस्तकम् ॥ ३ यथा शरीराणि पुद्गलकृत उपकारस्तयेन्दियाम्यपि तत्कृतोऽन्य उपकार इत्यर्थः ॥

·१६८ सर्वार्थसिद्धिः कः पुनरसौं ?। स्वामी मृत्यः, आचार्यः शिंप्या, इत्येवमा- दिमावेन वृत्तिः परस्परापग्रहः ॥ स्वामी तावहित्तत्यागादिना मृत्या. नामुपकार-वर्तते । भृत्याश्च हितप्रतिपादननाहितप्रतिपयन च ॥ आचार्य उभयलोकफलप्रदापदगदर्शनन तदुपविहितक्रियानुष्टा- पनेन च शिप्याणामनुग्रहे तते । शिप्या अपि वढ़ानुल्यवृत्या आचार्याणामुपकाराधिकारे ।। पुनरूपग्रहवचनं किमर्थम् । पूर्वोक्त- मुखादिचतुष्टयप्रदर्शनार्य पुनरुपग्रवचन क्रियते ॥ सुखादीन्यपि जीवानां जीवकृत उपकार इति ।। आह यद्यवयं सतोपकारिणा भवितन्य. सच कालोऽमि- मतस्तस्य क उपकार इत्यत्रोच्यतः ॥ वर्तनापरिणामक्रियाः परत्वापरत्वे च कालस्य ॥२२ वृतेणिजन्तात्कर्मणि भाव वा युट्न्त्रीलिङ्गे वर्तनति भवति । वयते वर्तते वर्तनमात्रं वा वर्तना इति ॥ धर्मादीनां द्रव्याणां स्वपर्यायनिवृति प्रति स्वात्मनैव वर्तमानाना बाह्योपग्रहाद्विना तट्ट. त्यभावाचत्प्रवर्तनापलक्षित. काल इति कृत्रा वर्तना कालम्योप- कारः।। को णिजः ? | वर्तत द्रव्यपर्यायस्तस्य वर्तयिता कालः।। यद्येवं कालस्य क्रियावत्वं प्राप्नोति । यथा शिप्योऽधीते, उपा- घ्यायोऽध्यापयतीति । नैष दोषः । निमित्तमात्रऽपि हेतुकर्तृव्य- पदेगो दृष्ट. । यथा कारपोऽमिरव्यापयति । एव कालस्य हेतु- कर्तृता ॥ स कथं काल इत्यवसीयते ! ममयादीना क्रियाविशे- पाणां समयादिमिनियमानानां च पाकादीनां समय. पाक इत्येव- मादिप्यसञ्जारूढिमद्भावेऽपि समयः कालः, ओठनपाककालः इति अध्यारोप्यमाणः कालव्यपदेश. तद्यपदेगनिमित्तस्य नुस्यस्य काल- १ मटनेन । • सोहागन.।

·पंचमोऽध्यायः स्यास्तित्वं गमयति । कुतः ? गौणस्य मुख्यापेक्षत्वात् ।। द्रव्यस्य पर्यायो धर्मान्तरनिवृत्तिधर्मान्तरोपजननरूपः, अपरिस्पन्दात्मकः परि- णामो, जीवस्य क्रोधादिः । पुद्गलस्य वर्णादिः । धर्माधर्माकाशा- नामगुरुलघुगुणवृद्धिहानिकृतः ॥ क्रिया परिस्पन्दात्मिका । सा द्विविधा । प्रायोगिकवैससिकमेदात् । तत्र प्रायोगिकी शकटादीनां वैससिकी मेघादीनाम् ।। परत्वापरत्वे क्षेत्रकृते कालकृते स्तः । ते अत्र कालोपकरणात्काल कृते गृह्यते ॥ त एते वर्तनादय उपकाराः कालस्याखिलं गमयन्ति । ननु वर्तनाग्रहणमेवास्तु , तद्भेदाः परि- णामादयस्तेषां पृथग्ग्रहणमनर्थकम् । नानर्थकम् । कालद्वयसूच- नार्थत्वात्प्रपञ्चस्य || कालो हि द्विविधः परमार्थकालो व्यवहार- कालश्च । परमार्थकालो वर्तनालक्षणः । परिणामादिलक्षणो व्यव- हारकालः ।। अन्येन परिच्छिन्नः अन्यस्य परिच्छेदहेतुः क्रिया- विशेपः काल इति व्यवह्रियते । स त्रिधा व्यवतिष्ठते भूतो वर्तमानो भविष्यन्निति ॥ तत्र परमार्थकाले कालव्यपदेशो मुख्यः। भूतादिव्यपदेशो गौणः-|| व्यवहारकाले भूतादिव्यप- देशो मुख्यः। कालव्यपदेशो गौणः । क्रियावहव्यापेक्षत्वात्का- लकृतत्वाच ॥ अत्राह धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवकालानामुपकारा उक्ताः- लक्षणं चोक्तम् " उपयोगो लक्षणमित्येवमादि" पुद्गलाना तु सामान्यलक्षणमुक्तं " अजीवकाया इति " विशेपलक्षणं नोक्तम् । तत्किमित्यवोच्यते-- ॥ स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ॥ २३ ॥ स्पृश्यते स्पर्शनमात्र चा स्पर्शः । सोऽष्टविधः। मृदुकठि- नगुरुलघुशीतोष्णन्निग्धरूक्षभेदात् ।। रस्यते रसनमानं वा रसः । स ·१७० सर्वार्थसिद्धिः पञ्चविधः । तिक्ताम्लकटुमधुरकषायभेदात् ॥ गन्ध्यते गन्धनमात्रं वा, गन्धः । स द्वेधा । सुरभिरसुरभिरिति ॥ वर्ण्यते वर्णनमात्रं वा वर्णः । स पञ्चविधः । कृष्णनीलपीतशुक्ललोहितभेदात् ॥ त एते मूलभेदाः प्रत्येक सख्येयासख्येयानन्तभेदाश्च भवन्ति ॥ स्पर्शश्च रसश्च गन्धश्च वर्णश्च स्पर्शरसगन्धवर्णास्त एतेपा सन्तीति स्पर्श- रसगन्धवर्णवन्त इति । नित्ययोगे वनितेशः ॥ यथा क्षीरिणो न्यग्रोधा इति ॥ ननु च रूपिणः पुद्गला इत्यत्र पुद्गलाना रूपक त्वमुक्त तदविनाभाविनश्च रसादयस्तत्रैव परिगृहीता इति व्याख्यात तस्मात्तेनैव पुद्गलाना रूपादिमत्त्वसिद्धेः सूत्रमिदमनर्थ, कमिति ॥ नैप टोपः । नित्यावस्थितान्यरूपाणीत्यत्र धर्मादीनां नित्यत्वादिनिरूपणेन पुद्गलानामरूपत्वप्रसङ्गे तदपाकरणार्थ तदु- क्तम् ॥ इद तु तेपा स्वरूपविशेषप्रतिपत्त्यर्थमुच्यते ।। अवशिष्टपुद्गलविकारप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते- ॥ शब्दबन्धसौम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतम-, *छायाऽऽतपोद्योतवन्तश्च ॥ २४ ॥ शब्दो द्विविधो भाषालक्षणो विपरीतश्चेति ॥' भापांलक्षणो द्विविधः । साक्षरोऽनक्षरश्चेति ॥ अक्षरीकृतः शास्त्राभिव्यञ्जकः संस्कृतविपरीतभेदादार्यम्लेच्छव्यवहारहेतुः ॥ अनक्षरात्मको द्वीन्द्रि- यादीनामतिशयज्ञानस्वरूपप्रतिपादनहेतुः स एषः सर्वप्रायोगिकः ।' अभाषात्मको द्विविधः । प्रायोगिको वैनसिकश्चेति ॥ वैससिको बलाहकादिप्रभवः । प्रायोगिकश्चतुर्धा, ततविततघनसौषिरभेदात् ॥" तत्र चर्मतनननिमित्तः पुष्करभेरीदर्दुरादिप्रभवस्तत.। तन्तीकृत- वीणासुघोषादिसमुद्भवो वितत.। तालघण्टालालनाधभिघातजो धनः । १ अन्न 'सर्व प्रायोगिक । इति पाठः साधुरिति प्रतिभाति- २ वीणाभद । . , - 1 ·पंचमोऽध्यायः १७१ वंशशंखादिनिमित्तः सौपिरः ॥ वन्धो द्विविधो वैनसिकः प्रायोगि- कश्च ॥ पुरुषप्रयोगानपेक्षो वैनसिक । तद्यथा-स्निग्धरूक्षत्वगु- शनिमित्तो विद्युदुल्काजलधारानीन्द्रधनुरादिविषयः ॥ पुरुषप्रयोग- निमित्तः प्रायोगिकः, अजीवविषयो जीवाजीवविषयश्चेति द्विधा भिन्नः । तत्राजीवविषयो जतुकाष्ठादिलक्षणः। जीवाजीवविषयः कर्मनोकर्मवन्ध, ॥ सौम्यं द्विविध, अन्त्यमापेक्षिक च ॥ तत्रान्त्यं परमाणूनाम् । आपेक्षिकं विल्यामलकवीरादीनाम् ।। . स्थौल्यमपि द्विविध, अन्त्यमापेक्षिक चेति ॥ तत्रान्त्य जगद्व्यापिनि महा- स्कन्धे । आपेक्षिकं बदरामलकविल्यतालादिषु ।। संस्थानमाकृतिः। तहिविधं, इत्थंलक्षणमनित्थंलक्षण चेति ॥ वृत्तंव्यत्रचतुरस्रायतप- रिमण्डलादीनामित्थंलक्षणम् । ततोऽन्यन्मेघादीना सस्थानमनेकवि- धमित्थमिदमिति निरूपणाभावादनित्थलक्षणम् ।। भेदाः पोढा उत्करचूर्णखण्डचूर्णिकाप्रतराणुचटनविकल्पात् ॥ ततोत्करः काष्ठा- टीनां करपत्रादिमिरुत्करणम् । चूर्णो यवगोधूमादीना सक्तुक- णिकादिः । खण्डो घटादीनां कपालशर्करादिः। चूर्णिका मापमु. द्वादीनाम् । प्रतरोऽम्रपटलादीनाम् । अणुचटनं सन्तप्तायःपिण्डा- दिपु अयोधनादिभिरभिहन्यमानेपु स्फुलिङ्गनिर्गमः ॥ तमो दृष्टि- प्रतिवन्धकारण प्रकाशविरोधि ॥ छाया प्रकाशावरणनिमित्ता। सा द्वधा, वर्णादिविकारपरिणता प्रतिबिम्बमातात्मिका चेति ॥ आतपः आदित्यादिनिमित्तः उप्णप्रकाशलक्षणः ॥ उद्योतश्चन्द्रमाणि- खद्योतादिप्रभवः प्रकाश. ॥ त एते गन्दादयः पुगलद्रव्यविकारास्त एषां सन्तीति गव्दवन्धसौक्ष्म्यस्थौल्यसस्थानभेदतमश्छायाऽऽतपो. घोतवन्त. पुद्गला इत्यभिसम्बध्यते ॥ चडेन नोदनामिघाता- दयः'पुद्गलपरिणामा आगमे प्रसिद्धाः समुच्चीयन्ते ॥ १ दर्पणादिमस्थानम् । २ गोलकसंस्थानम् । ३ क्वादिभिः ।

·१७२ सर्वार्थसिद्धिः उक्ताना पुद्गलानां भेदप्रदर्शनार्थमाह- ॥ अणवः स्कन्धाश्च ॥ २५ ॥ प्रदेशमात्रभाविम्पर्शादिपर्यायप्रसवसामयेनाण्यन्ते शब्द्यन्त इत्यणवः ॥ सौम्यादात्मादय आत्ममध्या आत्मान्ताश्च ॥ उक्तं च- अत्तादिअत्तमज्झं अत्तत्त व इंदिये गेज्झम् । जद्दव्वं अवि- भागी तं परमाणु विआणेहि ॥ १ ॥ स्थूलभावेन ग्रहणनिक्षपणा- दिव्यापारस्कन्धनात्स्कन्धा इति सञ्जायन्ते ॥ रूढौ क्रिया कचि- सती उपलक्षणत्वेनाश्रीयते इति ग्रहणादिव्यापारायोग्येष्वपि व्यणु- कादिषु स्कन्धाख्या प्रवर्तते ॥ अनन्तभेदा अपि पुद्गला अणु- जात्या स्कन्धजात्या च द्वैविध्यमापद्यमानाः सर्वे गृह्यन्त इति तज्जा- त्याधारानन्तभेदससूचनार्थ बहुवचनं क्रियते ॥ अणवः स्कन्धा इति भेदामिधानं पूर्वोक्तसूत्रद्वयभेदसम्बन्धनार्थम् ॥ स्पर्शरसगन्ध- वर्णवन्तोऽणवः । स्कन्धाः पुनः शब्दवन्धसोक्षम्यस्थौल्यसंस्थान- भेदतमश्छायातपोद्योतवन्तश्च स्पर्शादिमन्तश्चेति ॥ आह किमेषां पुद्गलानामणुस्कन्धलक्षणः परिणामोऽनादिस्त आदिमानित्युच्यते । स खलुत्पत्तिमत्त्वादादिमान्प्रतिज्ञायते ।। ययेवं तस्मादभिधीयता कस्मानिमित्तादुत्पद्यन्त इति ॥ तत्र स्कन्धानां 'तावदुत्पत्तिहेतुप्रतिपादनार्थमुच्यते ॥भेदसङ्घातेभ्य उत्पद्यन्ते ॥ २६ ॥ संघातानां द्वितीयनिमित्तवशाद्विदारणं भेदः । पृथग्भूताना- मेकत्वापत्ति. संघातः ॥ ननु च द्वित्वातिवचनेन भवितव्यम् ॥ बहुवचननिर्देशस्तृतीयसंग्रहार्थः । भेदात्संघाताद्धेदसंघाताभ्यां च उत्पद्यन्त इति ॥ तद्यथा--द्वयो. परमाण्वोः संघातातिप्रदेशः स्कन्ध उत्पद्यते । द्विप्रदेशस्याणोश्च त्रयाणां वा अणूनां संघातात्रि-

·पंचमोऽध्यायः
१७३
प्रदेशः । द्वयोढिप्रदेशयोस्त्रिप्रदेशस्याणाश्चतुणी वा अणूनां संघाता-
चतुःप्रदेशः ॥ एवं संख्येयासंख्येयानन्तानामनन्तानन्तानां च
संघातात्तावत्पदेगाः। एपामेव भेदाचावहिप्रदशपर्यन्ताः स्कन्धा उत्प-
धन्ते ॥ एवं भेदसंघाताभ्यामेकसमयिकाभ्यां द्विप्रदेशादयः स्कन्धा
उत्पद्यन्ते । अन्यतो भेदेनान्यस्य संघातेनेति । एवं स्कन्धाना-
मुत्पचिहेतुरुक्तः ॥
अणोरुत्पत्तिहेतुप्रदर्शनार्थमाह-
॥ भेदादणुः ॥ २७ ॥
सिद्ध विधिरारभ्यमाणो नियमार्था भवति । अणोरुत्पत्ति-
मेंदादेव, न संघातानापि - मेदसंघाताभ्यामिति ।।
आह संघातादेव स्कन्धानामात्मलामे सिद्धे भेदग्रहणमन-
र्थकमिति ॥ तद्रहणप्रयोजनप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते-
॥ भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः ॥ २० ॥
अनन्तानन्तपरमाणुसमुदयनिप्पाद्योऽपि कश्चिच्चाक्षुषः कश्चि-
दचाक्षुषः ॥ तत्र योऽचाक्षुपः स कथं चाक्षुपो भवतीति चेदु-
च्यते । मेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः। न भेदादिति ।। का तत्रोपप;
तिरिति चेत्-त्रूमः । सूक्ष्मपरिणामस्य स्कन्धस्य भेदे सौश्म्याप-
रित्यागादचाक्षुपत्वमेव । सौम्यपरिणतः पुनरपरः सत्यपि तद्भेदेऽ
न्यसंघातान्तरसंयोगात्सोक्षम्यपरिणामोपरमे स्थौल्योत्पतौ चाक्षुयो
भवति ॥
सामा-
आह धर्मादीनां द्रव्याणां विशेषलक्षणान्युक्तानि,
न्यलक्षणं नाक्त, तद्वक्तव्यम् ॥ उच्यते-
|| सत् द्रव्यलक्षणम् ॥ २९ ॥

·१७४ सर्वार्थसिद्धिः ।- यत्सत्तव्यमित्यर्थ.॥ यद्येवं तदेव तावद्वक्तव्यं कि सत् ? इत्यत आह- ॥ उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥ ३० ॥ चेतनस्याचेतनस्य वा द्रव्यस्य स्वां जातिमजहत उभयनिमि- चवशाद्भावान्तरावाप्तिरुत्पादनमुत्पादः । मृत्पिण्डस्य घटपर्यायवत् ॥ तथा पूर्वमावविगमनं व्ययः । यथा घटोत्पत्तौ पिण्डाकृतेः ॥ अनादि- पारिणामिकस्वभावेन व्ययोदयाभावात् ध्रुवति स्थिरीभवतीति ध्रुवः । ध्रुवस्य भावः कर्म वा धौव्यम् । यथा मृत्पिण्डघटाद्यव- स्थामु मृदाद्यन्वयः ॥ तैरुत्पादव्ययधौन्यैर्युक्तं सदिति ॥ आह भेदे सति युक्तशब्दो दृष्टः। यथा दण्देन युक्तो देवदत्त इति ॥ तथा सति तेषा त्रयाणा तैर्युक्तस्य द्रव्यस्य चाभावः प्रामोति ।। नैष दोषः। अमेदेऽपि कथञ्चिदमेदनयापेक्षया युक्तशब्दो दृष्टः । यथा सारयुक्तः स्तम्भ इति ॥ तथा सति तेषामविनाभावात्सद्यपदेशी युक्तः ।। समाधिवचनो वा युक्तशब्दः । युक्तः समाहितः तदात्मक इत्यर्थः । उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त सत् उत्पादन्ययधोव्यात्मकमिति यावत् । एतदुक्त भवति- उत्पादादीनि त्रीणि द्रव्यस्य लक्ष- णानि । द्रव्य लक्ष्यम् । तत्पर्यायार्थिकनयापेक्षया परस्परतो द्रव्याञ्चार्थान्तरमावः ॥ द्रव्यार्थिकनयापेक्षया व्यतिरेकेणानुपलव्धे- रनर्थान्तरभाव इति लक्ष्यलक्षणभावसिद्धिः ॥ आह नित्यावस्थितान्यरूपाणीयुक्त तत्र न ज्ञायते कि नित्यमित्यत आह- ॥ तद्भावाव्ययं नित्यम् ॥ ३१ ॥ १ अन्तरङ्गवहिरग ॥ २ अभेदेऽपि कथञ्चद्भदापेक्षया इत्यपि पाठान्तरम् ॥ ३ अभावो न प्रामोतीत्यर्थ. ॥

·पंचमोऽध्यायः १७५ तद्भाव इत्युच्यते । कस्तद्भावः | प्रत्यभिज्ञानहेतुता । तदेवेदमिति मरण प्रत्यभिज्ञानम् । तदकस्मान्न भवतीति योऽ, स्य हेतुः स तद्भावः । तस्य भावस्तद्भावः ॥ येनात्मना प्राग्दृष्ट वस्तु तेनैवात्मना पुनरपि भावात्तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञायते ।। यद्य- त्यन्तविरोधोऽभिनवप्रादुर्भावमात्रमेव वा स्यात्ततः स्मरणानुपपत्तिः । तदधीनो लोकसन्यवहारो विरुध्द्यते । ततस्तद्भावनाव्ययं नित्य- मिति निश्चीयते ॥ तत्तु कथञ्चिद्वेदितव्यम् । सर्वथानित्यत्वे अन्य- थाभावाभावात्संसारतन्निवृत्तिकारणप्रक्रियाविरोधः स्यात् ।। ननु-इदमेव विरुद्धं तदेव नित्य तदेवानित्यमिति । यदि नित्यं, व्ययोदयाभावादनित्यताव्याघातः । अथानित्यत्वमेव स्थित्यभावा- नित्यताव्याघात इति ॥ नैतद्विरुद्धम् ।। कुतः ? --- ॥अर्पितानर्पितसिद्धेः ॥ ३२ ।। अनेकान्तात्मकस्य वन्तुनः प्रयोजनक्शाग्रस्यकस्यचिद्ध- भस्य विवक्षया प्रापित प्राधान्यमर्पितमुपनीतमिति यावत् । - तद्वि- परीतमनर्पितम् । प्रयोजनाभावात् ॥ सतोऽप्यविवक्षा भवतीत्यु, पसर्जनीभूतमनर्पितमित्युच्यते । अर्पित चानर्पित चार्पितानर्पिते ताभ्यां सिद्धरप्तिानर्पितसिद्धर्नास्ति विरोधः । तद्यथा- एकस्य देवदत्तस्य पिता पुत्रो भ्राता माता भागिनेय इत्येवमादयः सम्बन्धा जनकत्वजन्यत्वादिनिमित्ता न विरुध्यन्ते । अर्पणा- भेदात् ॥ पुत्रापेक्षया पिता, पित्रपेक्षया पुत्र इत्येवमादिः । . १ म त्मन. सर्वथा नित्यवे नरनारकादिरूपेण संसारस्तद्विनिवृत्तिरूपमो- क्षच न पटते । तत: संसारस्वरूपश्यनं मोक्षोपायकयन च विरुध्द्यत इतिभावा २ एते पित्रादयो ओप.क्षका अपि पारमार्थिका एव । धूमद. स्वक्षा. ध्यापेक्षयान्यसायापेक्षया च साधनत्व साधत्त्ववत् ।।

·१७६ सर्वार्थसिद्धिः तथा द्रव्यमपि सामान्यार्पणया नित्यं, विशेषार्पणयाऽनित्यमिति नास्ति विरोधः ॥ तौ च सामान्यविशेषो कथञ्चित् भेदाभेदाभ्यां व्यवहारहेतू भवत. ॥ अत्राह- सतोऽनेकनयव्यवहारतन्त्रत्वात् उपपन्ना भेद- संघातेभ्यः सतां स्कन्धात्मनोत्पचिरिद तु सन्दिग्धं, किं संघातः सयोगादेव ब्यणुकादिलक्षणो भवति, उत कश्चिद्विषोऽवधियत इति? । उच्यते- सति संयोगे बन्धादेकत्वपरिणामात्मकात्संघातो निप्पद्यते ।। यद्येवमिदमुच्यता, कुतो नु खलु पुगुलजात्यपरित्यागे सति भवति केपाचिद्वन्धोऽन्येषा च नेति । उच्यते- यस्मा तेषां पुद्गलात्माविशेषेऽप्यनन्तपर्यायाणा परस्परविलक्षणपरिणामा- दाहितसामर्थ्याद्भवन्प्रतीतः ॥ त्रिग्धरूक्षत्वाइन्धः ॥ ३३ ॥ बाह्याभ्यन्तरकारणवशात् स्नेहपर्यायाविर्भावात् नियतेऽ स्मिन्निति निग्धः । तथा रूक्षणाक्षः । स्निग्धश्च रूक्षश्च स्निग्धलक्षा तयोर्भावः स्निग्धरूक्षत्व । निग्धत्वं चिकणगुणलक्षणः पर्यायः । तद्विपरीनपरिणामो रूक्षत्वं ॥ स्निग्धरूक्षत्वादिति हेतुनिर्देशः । तत्कृतो बन्यो घणुकादिपरिणामः द्वयो निग्धरूक्षयोरण्वोः पर- स्परश्लेपलक्षणे बन्धे सति घणुकस्कन्धो भवति ।। एव संख्येया- संख्येयानन्तप्रदेशः स्कन्धो योज्यः । तत्र लेहगुणः एकद्वित्रि- चतुः संख्येयासंख्येयानन्तविकल्पः ।। तथा रुक्षगुणोऽपि ॥ तद्- गुणाः परमाणवः सन्ति । यथा तोयाजागोमहिप्युष्ट्रीक्षीरघृतेषु स्नेहगुणः प्रकर्षाप्रकर्पण प्रवर्तते । पाशुकणिकाशर्करादिपु च रूक्ष- गुणो दृष्टः । तथा परमाणुप्वपि निग्धरूक्षगुणयोतिः प्रकर्षाप्र- कर्षण अनुमीयते ।।

·पंचमोऽध्यायः १७७ स्निग्घरूक्षलगुणनिमित्ते बन्धे अविशेषेण प्रसक्ते अनिष्ट- गुणनिवृत्यर्थमाह- ॥ न जघन्यगुणानाम् ॥ ३४॥ जघन्यो निकृष्टः गुणो भागः। जघन्यो गुणो येषां ते नधन्यगुणाः। तेषां जघन्यगुणानां नास्ति बन्धः । तद्यथा- एक- गुणस्निग्धस्यैकगुणनिग्धेन यादिसंख्येयासंख्येयानन्तगुणस्निग्धेन च नास्ति बन्धः । तस्यैवैकगुणस्निग्धस्य एकगुणरूक्षेण यादिसं- ख्येयासंख्येयानन्तगुणरूक्षेण वा नास्ति वन्धः । तथा एकगुणरू- क्षस्यापि योज्यमिति ।। एतो जघन्यगुणस्निग्धरूक्षौ वर्जयित्वा अन्येषां स्निग्धानां रक्षाणां च परस्परेण बन्धो भवतीत्यविशेषेण प्रसङ्के तत्रापि प्रतिषविषयख्यापनार्थमाह- ॥ गुणसाम्ये सदृशानाम् ॥ ३५ ॥ सहाग्रहणं तुल्यजातीयसंप्रत्ययार्थ । गुणसाम्यग्रहणं तुल्य- भागसंप्रत्ययार्थम् ।। - एतदुक्तं भवति-द्विगुणस्निग्धानां द्विगु- णरूः त्रिगुणस्निग्वानां त्रिगुणरूः द्विगुणन्निग्धाना द्विगुण- स्निग्धः द्विगुणरक्षाणां द्विगुणरुश्चेत्येवमादिपु नास्ति बन्ध इति ।। यद्येवं सदृशग्रहणं किमर्थ ? गुणवैषम्ये सदृशानामपि बंधप्रतिपत्त्यय सहाहणं क्रियते ॥ अतो विषमगुणानां तुल्यजातीयानामतुल्यजातीयानां च अनियमन वन्धप्रसक्तौ विशिष्टार्थसंप्रत्ययार्थमिदमुच्यते- ॥ यधिकादिगुणानां तु ॥ ३६ ॥ द्वाभ्यां गुणाभ्यामधिको ब्यधिकः । कः पुनरसौ? चतु- ·.. १७८ सर्वार्थसिद्धि गुणः ॥ दिशब्दः प्रकारार्थः । कः पुनरसौ प्रकारः ? व्यधि- कता। तेन पञ्चगुणादीना सम्प्रत्ययो न भवति; तेन यधि- कादिगुणानां तुल्यजातीयानामतुल्यजातीयाना च बन्ध उक्तो भवति । नेतरपाम् ॥ तद्यथा- द्विगुणस्निग्धस्य परमाणोरेकगु- णस्निग्धेन द्विगुणास्निग्धेन त्रिगुणस्निग्धेन वा नास्ति बन्धः ।। चतुर्गुणस्निग्धेन पुनरस्ति बन्ध. ॥ तस्यैव पुनर्द्विगुणस्निग्धस्य पञ्चगुणस्निग्धेन पट्सप्ताष्टसख्येयासख्येयानन्तगुणस्निग्धेन वा वन्धो नास्ति । एवं त्रिगुणस्निग्धस्य पञ्चगुणस्निग्धेन वन्धोऽस्ति ॥ शेषैः पूर्वोत्तरैर्न भवति ॥ चतुर्गुणस्निग्धस्य षड्गुणस्निग्धनास्ति बन्धः । शेषैः पूर्वोत्तरैर्नास्ति । एव शेषेप्वपि योज्यः ॥ तथा- द्विगुणरूक्षस्य एकद्वित्रिगुणरू क्षैर्नास्ति चतुर्गुणरूक्षेण त्वस्ति बन्धः ॥ तस्यैव द्विगुणरूक्षस्य पञ्चगुणरूक्षादिभिरुत्तरै- नास्ति वन्धः ॥ एव त्रिगुणरूक्षादीनामपि द्विगुणाधिकैर्वन्धो योज्यः ॥ एव भिन्नजातीयेप्वपि योज्य. ॥ उक्तच- णिद्धस्स णिद्रेण दुराधिएण । लुख्खस्स लुख्खेण दुराधिएण ॥ णिद्धस्स लखण हवेदि बधो । जहण्णवज्जो विसमे समे वा ॥ १ ॥ तुशब्दो विशेषणार्थः प्रतिषेध व्यावर्तयति वन्ध च विशेषयति ॥ किमर्थमधिकगुणविषयो बन्धो व्याख्यातः न समगुण. विषयः इत्यत आह-- ॥ बन्धेऽधिको पारिणामिकौ ॥ ३७॥ अधिकारात् गुणशब्दः सम्बध्यते । अधिकगुणावधिका- वन्धः । १ विसदृशाना तु बन्धः स्निग्धरूक्षत्वादिति सिद्ध एव । अनेन सदृशग्रहणेन विसदृशानामपि योग्यत्वे सति वन्धविधिः स्थापित इत्यर्थः ॥ २ न जघन्यगुणानामिति सूत्रादनुवर्तमानम् ॥

·पंचमोऽध्यायः १७९ . विति भावान्तरापादनं परिणामकत्वं क्लिनगुडवत् ॥ यथा क्लिन्नो गुढोऽधिकमधुररसः परीतानां रेण्बाढीना स्वगुणोत्पादनात् परि- णामकः । तथाऽन्योऽप्यधिकगुणः अल्पीयसः परिणामक इति कृत्वा द्विगुणादिस्निग्धरूक्षस्य चतुर्गुणादिस्निग्धरूक्षः परिणामको भवति । ततः पूर्वावस्थापच्यवनपूर्वकं तार्तीयिकमवस्थान्तरं प्रादु- भवतीत्येकत्वमुपपद्यते || इतरथा हि शुक्लकृष्णतंतुवत् संयोगे सत्यप्यपरिणामकत्वात्सव विविक्तरूपेणैवावतिष्ठेत ॥ उक्तेन विधिना चंधे पुनः सति ज्ञानावरणादीनां कर्मणा त्रिंशत्सागरोपमकोटी- कोट्यादिस्थितिरुपपन्ना भवति । उत्पादव्ययधौव्ययुक्त सदिति द्रव्यलक्षणमुक्तं पुनरपरेण प्रकारेण द्रव्यलक्षणप्रतिपादनार्थमाह- ॥ गुणपर्यायवत् द्रव्यम् ॥ ३८ ॥ गुणाश्च पर्यायाश्च गुणपर्याया. तेऽस्य संतीति गुणपर्याय- बद्रव्यम् ।। अत्र मतोरुत्पत्तायुक्त एव समाधिः । कचित् भेदो. पपत्तेरिति ।। के गुणा. के पर्यायाः ? ॥ अन्वयिनो गुणा व्यति- रोकिणः पर्यायाः। उभयरुपेतं द्रव्यमिति ॥ उक्तं च- गुण इदि दव्वविहाणं दवविकारो हि पन्जबो मणिदो। तेहि अणूणं दवं अजुदपसिद्ध हवे णिच्चम् ॥ १ ॥ इति । एतदुक्तं भवति- द्रव्यं द्रव्यातराद्येन विशिष्यते स गुणः । तेन हि तद्रव्यं विधी- यते। असति तस्मिन् द्रव्यसंकरप्रसगः स्यात् ॥ तद्यथा-जीवः पुद्गलादिभ्यो ज्ञानादिभिर्गुणैर्विशिप्यते पृङ्गलादयश्च रूपादिभिः । ततश्चाविगपे सकरः स्यात् ॥ ततः सामान्यापेक्षया अन्वायनो ज्ञानाढयो जीवस्य गुणाः। पुद्गलादीनां च रूपादयः॥ तेषां विकारा विठोपात्मना भिद्यमानाः पर्यायाः ॥ घटज्ञान पटज्ञान क्रोधो- मानो गंधो वर्णम्नीत्रो मद इत्येवमादयः । तेभ्योऽन्यत्वं ·१८० सर्वार्थसिद्धिः .. कथंचिदापद्यमानः समुदायो द्रव्यव्यपदेशमाक् ॥ यदि हि सर्वथा समुदायोऽनांतरभूत एव स्यात् सर्वाभावः स्यात् ॥ तद्यथा- परस्परविलक्षणाना समुदाये सति एकानांतरभावात् समुदायस्य सर्वाभावः परस्परतोऽर्थांतरभूतत्वात् ॥ यदिदं रूपं तस्मादांतरभूता रसादयः । ततः समुदयोऽनांतरभूतः ॥ यश्च रसादिभ्योऽर्थातर- भूतादूपादनांतरभूतः समुदायः स कथं रसादिभ्योऽर्थातरभूतो न मवेत् । ततश्च रूपमात्रं समुदायः प्रसक्तः ॥ नचैकं रूपं समु- दायो भवितुमर्हति । ततः समुदायाभावः । समुदायाभावाच तदनांतरभूतानां समुदायिनामप्यमाव इति सर्वाभावः। एवं रसादिष्वपि योज्यम् ॥ तस्मात्समुदायमिच्छता कथचिदातर- भाव एषितव्यः ॥ उक्तानां द्रव्याणा लक्षणनिर्देशात्तद्विषय एवं द्रव्याध्यवसाये प्रसक्ते अनुक्तद्रव्यसंसूचनार्थमिदमाह- ॥ कालश्च ॥ ३९ ॥ किम् ? द्रव्यमिति वाक्यशेष. ॥ कुतः १। तलक्षणोपेत- त्वात् ॥ द्विविध लक्षणमुक्तम् । उत्पादन्ययधौन्ययुक्तं सत् गुण- पर्यायवठ्ठन्यमिति च ॥ तदुभयं लक्षणं कालस्य विद्यते । तद्यथा- ध्रौव्य तावत्कालस्य स्वप्रत्यय स्वभावव्यवस्थानात् ॥ व्ययोदयौ परप्रत्ययौ । अगुरुलघुगुणवृद्धिहान्यपेक्षया खप्रत्ययौ च ॥ तथा गुणा अपि कालस्य साधारणासाधारणरूपाः सन्ति । तत्रासापा- रणो वर्तनाहेतुत्वं , साधारणाश्चाचेतनत्वामूर्तत्वसूक्ष्मत्वागुरुलधुत्वा- दयः ॥ पर्यायाश्च व्ययोत्पादलक्षणा योज्याः । तस्मादिप्रकार- लक्षणोपेतत्वादाकाशादिवत्कालस्य द्रव्यत्वं सिद्धम् ॥ तस्यास्ति- त्वलितं धर्मादिवद्याख्यातं वर्तनालक्षणः काल इति । किमर्थ- ·पंचमोऽध्यायः १८१ मय कालः पृथगुच्यते । यत्रैव धर्मादय उक्तास्तत्रैवायमपि वक्तव्यः। अजीवकाया धर्माधर्माकाशकालपुद्गला इति ॥ नैवं शंक्यम् । तत्रोपदेशे सति कायत्वमस्य स्यात् । नेष्यते च मुख्योपचारप्रदेशप्रचयकल्पनाभावात् ॥ धर्मादीनां तावन्मुख्यप्रदे शप्रचय उक्तः, असंख्येयाः प्रदेशा इत्येवमादिना ॥ अणोरप्येकप्रदे- शस्य पूर्वोत्तरप्रज्ञापननयापेक्षयोपचारकल्पनया प्रदेशप्रचय उक्तः। कालस्य पुनधाऽपि प्रदेशप्रचयकल्पना नास्तीत्यकायत्वम् ॥ अपि च तत्र पाठे निष्क्रियाणि चेत्यत्र धर्मादीनामाकाशान्तानां निष्क्रि- यत्वे प्रतिपादिते इतरेपा जीवपुद्गलादीनां सक्रियत्वप्राप्तिवत्काल- स्यापि सक्रियत्वं स्यात् ॥ अथाकाशात्याकाल उद्दिश्येत १ तन आ आकाशादेकद्रव्याणीत्येकद्रव्यत्वमस्य स्यात् । तस्मात्पृथगिह कालोद्देशः क्रियते ॥ अनेकद्रव्यत्वे सति किमस्य प्रमाणं । लोकाकाशस्य यावन्तः प्रदेशास्तावन्तः कालाणवो निष्क्रिया एकैकाकाशप्रदेशे एकैकवृत्त्या लोकं व्याप्य व्यवस्थिताः ॥ उक्तं च-ळोगागासपदेसे एकके जे छिया हु एकेके | रयणाणं रासी- विव ते काळाणू असंखदव्वाणि ॥१॥ रूपादिगुणविरहादमूर्ताः॥ वर्तनालक्षणस्य मुख्यस्य कालस्य प्रमाणमुक्तम् । परि- णामादिगम्यस्य व्यवहारकालस्य किं प्रमाणमित्यत इदमुच्यते- ॥ सोऽनन्तसमयः ॥ ४० ॥ साम्प्रतिकस्यैकसमयिकत्वेऽपि अतीता अनागताश्च समया अनन्ता इति कृत्वा अनन्तसमय इत्युच्यते ।। अथवा मुख्य- स्यैव कालस्य प्रमाणावधारणार्थमिदमुच्यते ॥ अनन्तपर्यायव- तनाहेतुत्वादेकोऽपि कालाणुरनन्त इत्युपचर्यते । समयः पुनः परमनिरुद्धः कालाशस्तत्पचयाविशेष आवलिकादिरवगन्तव्यः ।।

·१८२ सर्वार्थसिद्धिः आह गुणपर्यायवद्न्यमित्युक्त तत्र के गुणा -इत्यत्रोच्यते- ॥ द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः॥४१॥ द्रव्यमाश्रयो येषां ते द्रव्याश्रयाः । निष्क्रान्ता गुणेभ्यो निर्गुणाः । एवमुभयलक्षणोपेता गुणा इति ॥ निर्गुणा इति विशेषणं घणुकादिनिवृत्त्यर्थम् ॥ तान्यपि हि कारणभूतपरमा- णुद्रव्याश्रयाणि गुणवन्ति तु तस्मान्निर्गणा इति विशेषणाचानि निवर्जितानि भवन्ति ॥ ननु पर्याया अपि घटसंस्थानादयो द्रव्याश्रया निर्गुणाश्च तेषामपि गुणत्वं प्राप्नोति ॥ द्रव्याश्रया इति वचनान्नित्यं द्रव्यमाश्रित्य वर्तन्ते गुणा इति विशेषण- त्वात्पर्यायाश्च निवर्तिता भवन्ति । ते हि कादाचित्का इति ।। असकृत्परिणामशब्द उक्तः। तस्य कोऽर्थ इति प्रभे उत्तरमाह ॥ तद्भावः परिणामः॥ ४२॥ अथवा गुणा द्रव्यादर्थान्तरभूता इति केपाश्चिद्दर्शन तकि भवतोऽभिमतं नेत्याह- यद्यपि कथञ्चिव्यपदेशादिभेदहेतुत्वापेक्षया द्रव्यादन्ये, तथापि तदव्यतिरेकात्चत्परिणामाच नान्ये ॥ यद्येवं स उच्यतां कः परिणाम इति तन्निश्चयार्थमिदमुच्यते- धर्मा- दीनि द्रव्याणि येनात्मना भवन्ति तद्भावः तत्त्व परिणाम इति व्याख्यायते ॥ स द्विविधोऽनादिरादिमांश्च । तत्रानादिर्धर्मादीनां गत्युपमहादिः सामान्यापेक्षया। स एवादिमांश्च भवति विशेषा- पेक्षया ।। ॥ ॥ इति तत्वार्थवृत्ती सर्वार्थसिद्धिसज्ञिकाया पंचमोऽध्यायः ।। 7 ·पठोऽध्यायः १८३ ॥ॐनमः परमात्मने चौतरागाय ।। ॥ अथ षष्ठोऽध्यायः ।। अथाजीवपदार्थों व्याख्यातः इदानीं तदनन्तरोद्देशभागासव- पदार्थो व्याख्येय इति । ततस्तत्प्रसिध्द्यर्थमिदमुच्यते- ॥ कायवामनःकर्म योगः ॥ १ ॥ कायादयः शब्दा व्याख्यातार्थाः । कर्म क्रिया इत्यनर्था- तरम् ॥ कायवामपनसां कर्म कायवाङ्मनःकर्म, योग इत्याख्या- यते ।। आत्मप्रदेशपरिस्पन्दो योग । स निमित्तमेदात्रिधा मिद्यते ।। काययोगो वाग्योगो मनोयोग इति ॥ तद्यथा-वीर्यान्तरायक्षयो- पशमसद्भावे सति औदारिकादिसप्तविधकायवर्गणान्यतमालंबना- पेक्षया आत्मप्रदेशपरिस्पन्दः काययोगः । शरीरनामकोदयापादित- वाग्वर्गणालम्बने सति वीर्यान्तरायमत्यक्षराद्यावरणक्षयोपशमापादि- ताभ्यन्तरवाग्लब्धिसान्निध्ये वाक्परिणामाभिमुखस्यात्मनः प्रदेशप- रिस्पन्दो वाग्योगः ॥ अभ्यन्तरवीर्यान्तरायनोइन्द्रियावरणक्षयोप- शमात्मकमनोलब्धिसन्निधाने बाह्यनिमिचमनोवर्गणालम्बने च सति मनःपरिणामाभिमुखस्यात्मनः प्रदेशपरिस्पन्दो मनोयोगः क्षयेऽपि त्रिविधवर्गणापेक्षः सयोगकेवलिन आत्मप्रदेशपरिस्पन्दो योगो वेदितव्यः ॥ आह अभ्युपगत आहितत्रैविध्यक्रियो योग इति ।। प्रकृत इदानी निर्दिश्यता किंलक्षण आसव इत्युच्यते । योऽय योगशब्दाभिधेयः ससारिणः पुरुषस्य - %D ॥ स आस्रवः ॥ २ ॥ ग्रथा सरस्सलिलावाहिद्वार तदाऽसवकारणत्वात् आस्रव ·१८४ सर्वार्थसिद्धिः इत्याख्यायते तथा योगप्रणालिकया आत्मनः कर्म आस्रवतीति योग आस्रव इति व्यपदेशमहति ॥ आह कर्म द्विविधं पुण्यं पाप चेति । तस्य किमविशेषण योग आसवणहेतुराहोस्विदस्ति कश्चित्पतिविशेष इत्यत्रोच्यते- ॥ शुभः पुणस्याशुभः पापस्य ॥ ३ ॥ कः शुभयोगः को वा अशुमः ? प्राणातिपातादत्तादानमैथु- नादिरशुभः काययोगः । अनृतभाषणपरुषासभ्यवचनादिरशुभो वाग्योगः । वधचिन्तनेासूयादिरशुभो मनोयोगः ॥ ततो विप- रीतः शुभः ॥ कथं योगस्य शुमाशुमत्वं ॥ शुभपरिणामनिवृत्तो योगः शुभः ॥ अशुभपरिणामनिवृत्तश्चाशुभः ॥ न पुनः शुभाशुभ- कर्मकारणत्वेन ॥ यद्येवमुच्यते शुभयोग एव न स्यात् । शुभ- योगस्यापि ज्ञानावरणादिवन्धहेतुत्वाभ्युपगमात् ॥ पुनात्यात्मानं पूयतेऽनेनेति वा पुण्यम् । तत्सद्वेद्यादि । पाति रक्षति आत्मानं शुभादिति पापम् । असद्वेद्यादि । आह किमयमात्रवः सर्वसंसारिणां समानफलारम्भहेतुराहो- स्वित्काश्चदस्ति विशेष इत्यत्रोच्यते- ॥ सकषायाकषाययोः साम्परायिकर्यापथयोः ॥४॥ स्वामिभेदादास्रवभेदः । स्वामिनी द्वौ ॥ सकपायोऽकषाय- श्चेति ॥ कषायः क्रोधादिः । कषाय इव कपायः । क उपमार्थः? यथा कषायो नैयग्रोधादिः श्लेषहेतुस्तथा क्रोधादिरप्यात्मनः कर्म श्लेषहेतुत्वात् कषाय इव कषाय इत्युच्यते ।। सह कषायेण वर्तत इति सकषायः। न विद्यते कषायो यस्येत्यकषायः। सकषायश्चा- कषायश्च सकषायाकषायौ तयोः सकषायाकषाययोः ॥ सम्परायः संसारः तत्प्रयोजनं कर्म साम्परायिकम् । ईरणमीर्यायोगो गतिरि- ·पष्ठोऽध्यायः १८५ त्यर्थः । तद्वारकं कर्म ईर्यापथम् । साम्परायिकं च ईर्यापथ च, साम्परायिकर्यापथे । तयोः साम्परायिकर्यापथयोः ॥ यथासंख्य- ममिसम्बन्धः ॥ सकपायस्यात्मनो मिथ्यादृष्टेः साम्परायिकस्य कर्मण आसवो भवति ।। अकपायस्य उपशान्तकपायादेः ईर्या- पथस्य कर्मण आस्रवो भवति ॥ आढावुद्दिष्टस्यास्रवस्य भेदप्रतिपादनार्थमाह- ॥ इन्द्रियकषायावतक्रियाः पंचचतुःपंचपंचविंशति- सङ्ख्याः पूर्वस्य भेदाः ॥ ५ ॥ अत्र इंद्रियादीना पंचादिमियथासख्यममिसंबन्धो वेदि- तव्यः ।। इद्रियाणि पंच । चत्वारः कषायाः। पंचावतानि । पंचविंशतिक्रिया इति ।। तत्र पर्चेद्रियाणि स्पर्शनादीन्युक्तानि ।। चत्वारः कपायाः क्रोधादयः ।। पचाव्रतानि प्राणव्यपरोपणादीनि वक्ष्यन्ते ॥ पंचविंशतिक्रिया उच्यन्ते- चैत्यगुरुप्रवचनपूजादि- लक्षणा सम्यक्त्ववर्धिनी क्रिया सम्यक्त्वक्रिया । अन्यदेवता- स्तवनादिरूपा मिथ्यात्वहेतुका प्रवृत्तिमिथ्यात्वक्रिया || गमना- गमनादिप्रवर्तन कायादिमिः प्रयोगक्रिया । सॅयतस्य सतः भवि- रति प्रत्याभिमुख्य समादानक्रिया। ईर्यापयनिमित्तेर्यापथक्रिया । ता एताः पंच क्रियाः ॥ कोधावेगात्पादोपिकी क्रिया । प्रदु- टस्य सतोऽभ्युद्यमः कायिकी क्रिया। हिंसोपकरणादानादाधि- करणिकी क्रिया । सत्त्वदुःखोत्पत्तितन्त्रत्वात्यारितापिकी क्रिया। आयुरिन्द्रियवलप्राणाना वियोगकरणामाणातिपातिकी क्रिया । ता एताः पञ्चक्रियाः ॥ रागाद्रीकृतत्वात्प्रमादिनो रमणीयरू- पालोकनाभिप्रायो दर्शनक्रिया । प्रमादवशात्स्पष्टव्यसञ्चेतनानुबन्धः स्पर्शनक्रिया । अपूर्वाधिकरणोत्पादनात्प्रात्ययिकी क्रिया । स्त्रीपुरुष- ·१८६ सर्वार्थसिद्धिः पशुसम्पातिदेशेऽन्तमलोत्सर्गकरणं समन्तानुपातनकिया। अप्रमृष्टा- दृष्टभूमौ कायादिनिक्षेपोऽनाभोगक्रिया। ता एताः पंचक्रियाः॥ या परेण निर्वयों क्रियां स्वयं करोति सा स्वहस्तक्रिया । पापादाना- दिप्रवृत्तिविशेषाभ्यनुज्ञान निसर्गक्रिया । पराचरितसावद्यादिप्रका- शन विदारणक्रिया । यथोक्तामाज्ञामावश्यकादिचारित्रमोहोदयात्क- तुमशक्नुवतोऽन्यथाप्ररूपणादाज्ञाव्यापादिकी क्रिया । शाट्याल- स्याभ्या प्रवचनोपदिष्टविधिकर्तव्यतानादरोऽनाकाक्षक्रिया । ता एतः पंचक्रियाः ॥ छेदनमेदनविशसनादिक्रियापरत्वमन्येन वा क्रियमाणे प्रहर्षः प्रारम्भक्रिया । परिग्रहाविनाशार्था पारिग्राहि- की क्रिया । ज्ञानदर्शनादिपु निकृतिर्वचनं मायाक्रिया। अन्यं मिथ्या दर्शनक्रियाकरणकारणाविष्टं प्रशंसादिभिदृढयति यथा साधु करोपीति सा मिथ्यादर्शनक्रिया । संयमघातिकर्मोदयवशादनिवृत्ति- रप्रत्याख्यानक्रिया । ता एताः पश्चक्रिया. ॥ (समुदिताः पञ्च- विंशतिक्रियाः) एतानीन्द्रियादीनि कार्यकारणभेदाद्भदमापद्यमा- नानि साम्परायिकस्य कर्मण आस्रवद्वाराणि भवन्ति ।। अत्राह योगत्रयस्य सर्वात्मकार्यत्वात्सर्वेषा सर्वात्मकार्यत्वात्सर्वेषा संसारिणां साधारणस्य ततो बन्धफलानुमवनम्प्रत्याविशेष इत्यत्रोच्यते । नैतदेवम् । यस्मात् सत्यपि प्रत्यात्मसम्मवे तेषां जीवपरिणामेभ्यः अनन्तविकल्पेभ्यो विशेषोऽभ्यनुज्ञायते । कथमिति चेदुच्यते ॥ तीव्रमन्दज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीर्य- विशेषेभ्यस्तद्विशेषः ॥ ६ ॥ वाह्याभ्यन्तरतूदीरणवशादाद्रतः परिणामस्तीतः । तद्वि- परीतो मन्दः । अयं प्राणी हन्तव्य इति ज्ञात्वा प्रवृत्तिातमि- त्युच्यते'। मदात्ममादाद्वाऽनवबुध्य प्रवृत्तिरज्ञातम् । अधिक्रिय- ·पष्टोऽध्यायः १८७ न्तेऽस्मिन्नर्था इत्यधिकरणं व्यमित्यर्थः । द्रव्यस्य स्वशक्तिविशेषो वीर्यम् । भावशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते- तीव्रमावः, मन्दमाव इत्यादिः । एतेभ्यस्तस्यामवस्य विशेषो भवति कारणमेदाद्धि कार्यभेद इति ॥ अत्राह अधिकरणमित्युक्तं, तस्वरूपमनिर्भातमतस्तदुच्यता. मिति। तत्र भेदप्रतिपादनद्वारेणाधिकरणखरूपनि नार्थमाह ॥ अधिकरणं जीवाजीवाः ॥ ७ ॥ उक्तलक्षणा जीवानीवाः ॥ ययुक्तलक्षणाः पुनर्वचनं किमर्थम् । अधिकरणविशेषज्ञापनार्थ पुनर्वचनम् ॥ जीवानीवा अधिकरणं इत्ययं विशेपो ज्ञापयितव्य इत्यर्थः ।। कः पुनरसो ? हिंसाद्युपकारणभाव इति ।। स्यादेतन्मूलपदार्थोत्विाज्जीवाजीवा- इति द्विर्वचनं न्यायप्राप्तमिति ॥ तन्न- पर्यायाणामधिकरणत्वात् । येन केनचित्पर्यायेण विशिष्टं द्रव्यमधिकरणम् । न सामान्यमिति बहुवचनं कृतम् ॥ जीवाजीवाः अधिकरण कस्य? आस्रवस्ये- त्यर्थवशादमिसम्बन्धो भवति । तत्र जीवाधिकरणमेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ आद्यं संरम्भसमारम्भारम्भयोगिकृतकारितानु- मतकपायविशेपैस्त्रिस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः॥८॥ प्राणव्यपरोपणादिपु प्रमादवतः प्रयत्नावेशः संरम्भः । साधनसमभ्यासीकरणं समारम्भः । प्रक्रम आरम्मः। योगशब्दो व्याख्यातार्थः । कृतवचनं स्वातन्त्र्यप्रतिपत्त्यर्थम् । कारितामिधानं 'परप्रयोगापेक्षम् । .अनुमतशब्दः प्रयोजकस्य मानसपरिणामप्र- दर्शनार्थः। अमिहितलक्षणाः कषायाः क्रोधादयः। विशिष्यतेऽथोंs र्थान्तरादिति विशेषः । स प्रत्येकममिसम्बध्यते- सरम्भविशेष:

·. १९८८ सर्वार्थसिद्धिः समारम्मविशेष इत्यादि ॥ आद्यं जीवाधिकरणं एतैर्विशेपैभिंद्यत 'इति वाक्यशेषः ॥ एते चत्वारः सुजन्तास्थ्यादिशब्दा यथाक्रम- मभिसम्बन्ध्यन्ते-- संरम्भसमारम्भारम्भास्त्रयः। योगास्त्रयः । कृत- कारितानुमतास्त्रयः । कषायाश्चत्वार इति ॥ एतेपा गणनाभ्या- वृत्तिः सुचा द्योत्यते ।। एकश इति वीप्सानिर्देशः। एकैकं व्यादीन् भेदान् नयेदित्यर्थः ॥ तद्यथा- क्रोधकृतकायसंरम्भः । मानकृतकायसंरम्भः । मायाकृतकायसंरम्भः । लोमकृतकायसंरम्भः । क्रोधकारितकायसंरम्भः। मानकारितकायसंरम्भः । मायाकारित- कायसंरम्भः । लोभकारितकायसंरम्भः । क्रोधानुमतकायसंरम्भः । मानानुमतकायसरम्भः । मायानुमतकायसरम्भः । लोभानुमतकाय- संरम्भश्चेति द्वादशधा कायसंरम्भः ॥ एवं वाग्योगे मनोयोगे च द्वादशधा संरम्मः । त एते पिण्डिताः पट्त्रिंशत् , तथा समारम्मा अपि पत्रिंशत् । आरम्भा अपि पत्रिंशत् । एते सपिण्डिता जीवाधिकरणाखवभेदाः अष्टोत्तरशतसंख्याः सम्भवन्ति ॥ चशब्दोऽ नन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसज्वलनकषायभेदकृतान्तभेदस- मुच्चयार्थः ॥ परस्याजीवस्याधिकरणस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ निर्वर्तनानिक्षेपसँयोगनिसर्गा द्विचतुईित्रिभेदाः परम् ॥ ९॥ निर्वर्त्यत इति निर्वर्तना निष्पादना। निक्षिप्यत इति निक्षेपः स्थापना । संयुज्यते इति संयोगः मिश्रीकृतं । निस- ज्यत इति निसर्गः प्रवर्तनम् ॥ एते धादिभिर्यथाक्रममभिसम्ब- - ध्यन्ते-निर्वर्तना द्विमेदा । निक्षेपश्चतुर्भेदः। संयोगो द्विभेदः । निसर्गस्त्रिभेद इति ।। त एते भेदा अजीवाधिकरणस्य वेदितव्याः।। ..

·षष्ठोऽध्यायः १८९ परवचनमनर्थकम्, पूर्वसूत्रे आद्यमिति वचनादिदमवशिष्टार्थे मवतीति ॥ नानर्थकम् । अन्यार्थः परशब्दः। संरम्भादिभ्योऽ न्यानि निर्वर्तनादीनि । इतरथा हि निर्वर्वनादीनामात्मपरिणामस- 'द्भावाज्जीवाधिकरणविकल्पा एवेति विज्ञायन्ते ॥ निर्वर्तनाधिकरणं द्विविधम्, मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणमुत्तरगुणनिर्वर्तनाधिकरणश्चेति ।। तवं मूलगुणनिर्वर्तनं पञ्चविधम् । शरीरवाड्यनःप्राणापानाश्च । उत्तरगुणनिर्वर्तनं काष्ठपुस्तचित्रकर्मादि । निक्षेपश्चतुर्विधः। अप्र- त्यवेक्षितनिक्षेपाधिकरणं दुष्प्रमृष्टनिक्षेपाधिकरणं सहसानिक्षेपाधि- करणमनीमोगनिक्षेपाधिकरणं चेति ॥ संयोगो द्विविधः । भक्तपान- संयोगाधिकरणमुपकरणसंयोगाधिकरणं चेति | निसर्गस्त्रिविधः । कायनिर्सर्गाधिकरणं वाग्निसर्गाधिकरणं, मनोनिसर्गाधिकरणञ्चेति ॥ उक्तः सामान्येन कर्मासवभेदः ॥ इदानीं कर्मविशेषास्रवभेदो वक्तव्यः । तस्मिन् वक्तव्ये आद्ययोनिदर्शनावरणयोरासवभेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासाद- नोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः ॥ १० ॥ तत्त्वज्ञानस्य मोक्षसाधनस्य कीर्तने कृते कस्यचिदनभि- व्याहरतः अन्तःपैशुन्यपरिणामः प्रटोपः । कुतश्चित्कारणान्नास्ति न वेनीत्यादि ज्ञानस्य व्यपलपनं निवः । कुतश्चित्कारणाद्भावि- तमपि विज्ञानं दानामपि यतो न दीयते तन्मात्सर्यम् । ज्ञानव्य. वच्छेदकरणमन्तरायः। कायेन वाचा च परप्रकाश्यज्ञानस्य वर्ज- नमासादनम् । प्रशस्तज्ञानदूषणमुपघातः। आसादनमेवेति चेत्- १ अप्रमृष्टादृष्टभूमौ कायादिनिक्षेपोऽनाभोगः ॥

·१९० सर्वार्थसिद्धिः सतो ज्ञानस्य विनयप्रदानादिगुणकीर्तनाननुछानमासांदनम् । उप- घातस्तु ज्ञानमज्ञानमेवेति ज्ञाननाशाभिप्राय इत्यनयोरयं भेदः ॥ तच्छन्देन ज्ञानदर्शनयोः प्रतिनिर्देशः क्रियते । कथं पुनरप्रकृत- योरनिर्दिष्टयोस्तच्छन्देन परामर्शः कर्तुं शक्यः ? प्रभापेक्षया । ज्ञानदर्शनावरणयोः क आस्रव इति प्रश्ने कृते तदपेक्षया तच्छन्दो ज्ञानदर्शने प्रतिनिर्दिशति । एतेन ज्ञानदर्शनवत्सु तत्साधनेषु च प्रदोषादयो योज्याः तन्निमित्तत्त्वात् ।। त एते ज्ञानदर्शनावरणयोरास- वहेतवः॥ एककारणसाध्यस्य कार्यस्यानेकस्य दर्शनात् तुल्येऽपि प्रदो- पादौ ज्ञानदर्शनावरणास्रवासद्धिः।। अथवा- विषयभेदादासवमेदः ।। ज्ञानविषयाः प्रदोषादयो ज्ञानावरणस्य । दर्शनविषयाः प्रदोषा- दयो दर्शनावरणस्येति ।। यथाऽनयोः कर्मप्रकृत्योरालवमेदास्तथा- ॥ दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरो- भयस्थाम्यसवेद्यस्य ॥ ११ ॥ पीडालक्षणः परिणामो दुःखम् । अनुग्राहकसम्बन्धविच्छेदे वैक्लव्यविशेषः शोकः । परिवादादिनिमित्तादाविलान्तःकरणस्य तीवा- नुशयस्तापः । परितापजाताश्रुपातप्रचुरविप्रलापादिभिर्व्यक्तक्रन्दन- माक्रन्दनम् । आयुरिन्द्रियवलप्राणवियोगकरणं वधः । संक्लेश- परिणामावलम्बनं गुणस्मरणानुकीर्तनपूर्वकं स्वपरानुग्रहामिलापवि- षयमनुकम्पाप्रचुरं रोदनं परिदेवनम् ।। ननु च-शोकादीनां दुःख- विशेषत्वात् दुःखग्रहणमेवास्तु । सत्यमेवम् । तथापि कतिपयविशे- षप्रतिपादनेन दुःखजात्यन्तरविधानं क्रियते । यथा गौरित्युक्ते १ अत्र दुःखनात्यनुविधानमिति पाठान्तरम् ।।

·पष्ठोऽध्यायः १९१ अनि ते विशेपे तत्प्रतिपादनार्थं खण्डमुण्डकृष्णशुक्काद्युपादानं क्रियते, तथा दुःखविषयासवासंख्येयलोकमेदसम्मवात् दुःखमित्युक्ते विशेषानि नाकतिपयविशेषनिर्देशन तद्विशेषप्रतिपत्तिः क्रियते ।। तान्येतानि दुःखादीनि क्रोधावेशादात्मस्थानि भवन्ति परस्था- न्युभयस्थानि च । एतानि सर्वाण्यसद्वेद्यास्रवकारणानि वेदितव्यानि ।। अत्र चोद्यते- यदि दुःखादीन्यात्मपरोभयस्थान्यसद्वेद्यासवानिमिचानि, किमर्थमाईतैः केगलुश्चनानशनातपस्थानादीनि दुःखनिमितान्या- स्थीयन्ते परेपु च प्रतिपाद्यन्ते इति ॥ नैप दोष:- अन्तरङ्ग- क्रोधाद्यावेशपूर्वकाणि दुःखादीन्यसवेद्यासवनिमिचानाति विशेप्यो- क्तत्वात् ।। यथा कस्यचिद्भिपजः परमकरुणाशयस्य निःशल्यस्य सॅयतस्योपरि गण्डं पाटयतो दुःखहेतुत्वे सत्यपि न पापबन्धो वाद्यनिमित्तमात्रादेव भवति । एवं संसारविषयमहादुःखादुद्वि- मस्य मिक्षोस्तन्निवृत्त्युपायं प्रति समाहितमनस्कस्य शास्त्रविहिते कर्मणि प्रवर्तमानस्य सक्लेशपरिणामाभावात् दुःखनिमित्तत्वे सत्यपि न पापबन्धः ॥ उक्तञ्च-नै दुःख न सुखं यद्वद्धतुष्टश्चि- कित्सिते ।। चिकित्सायां तु युक्तस्य स्यात् दुःखमथवा सुखम् ॥ १ ॥ न दुःख न सुखं तद्वद्धतुर्मोक्षस्य साधने ॥ मोक्षो- पाये तु युक्तस्य स्यात् दुःखमथवा सुखम् ॥ २ ॥ उक्ता असद्वेद्यास्रवहेतवः सद्वेद्यस्य पुनः क इत्यत्राच्यते- ॥ भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसँयमादियोगः क्षान्तिः शौचमिति सहेद्यस्य ॥ १२ ॥ १ चिकित्सायां युक्तस्य केवल दुःख सुखं च रुक्प्रतिकारे हेतुनं भवतीत्यर्थः ॥ २ रोगप्रतिकारे ।। ३ मोक्षोपाये यु- कस्य पुसः केवलं दुःखं मुखं च मोक्षस्य साघने हेतुर्न भवति ।।

·१९२ सर्वार्थसिद्धिः तासु तासु गतिषु कर्मोदयवशाद्भवन्तीति भूतानि प्राणिन इत्यर्थः । व्रतान्यहिंसादीनि वक्ष्यन्ते, तद्वन्तो व्रतिनः ॥ ते द्विविधाः । अगारम्प्रतिनिवृत्तौत्सुक्याः सॅयताः, गृहिणश्च सॅय- तासँयताः । अनुग्रहार्दीकृतचेतसः परपीडामात्मस्थामिव कुर्वतोऽ नुकम्पनमनुकम्पा । भूतेषु व्रतिषु चानुकम्पा भूतव्रत्यनुकम्पा । परानुग्रहबुध्धा स्वस्यातिसर्जन दानम् । संसारकारणनिवृत्तिम्प्र- त्यागू! अक्षीणाशयः सराग इत्युच्यते। प्राणीन्द्रियेप्वशुम- प्रवृत्तेविरतिः सॅयमः। सरागस्य सॅयम. सरागो वा सॅयमः सरागसयमः। आदिशब्देन संयमासयमाकामनिर्जरावालतपोऽनु- रोधः । योगः समाधिः सम्यक्प्रणिधानमित्यर्थः ॥ भूतव्रत्यनुक- म्पादानसरागसॅयमादीनां योगः भूतव्रत्यनुकम्पादानसगगसॅयमा- दियोगः । क्रोधादिनिवृत्तिः शान्ति. । लोभप्रकाराणामुपरम. गौ- चम् ॥ इतिशब्दः प्रकारार्थः। के पुनस्ते प्रकाराः 21 मई- पूजाकरणपरतावालवृद्धतपस्विवैयावृत्त्यादयः ॥ भूतग्रहणात् सिद्धे व्रतिग्रहणं तद्विषयानुकम्पाप्राधान्यख्यापनार्थम् ॥ त एते सद्वे- घस्याखवा ज्ञेयाः ॥ अथ तदनन्तरोद्देशभाजो मोहस्यास्रवहेतौ वक्तव्ये तद्धदस्य दर्शनमोहस्यासवहेतुप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते-- ॥ केवलिश्रुतसङ्घधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य १३ निरावरणज्ञानाः केवलिनः । तदुपदिष्टं वुध्धतिशयर्द्धि- युक्तगणधरानुस्मृतं ग्रन्थरचनं श्रुतं भवति । रत्नत्रयोपेतश्रमण- गणः सङ्घः । अहिसालक्षणस्तदागमदेशितो धर्मः । देवाश्चतु- र्णिकाया उक्ताः । गुणवत्सु महत्सु असद्भूतदोषोद्भावनमवर्ण- वादः॥ एतेष्ववर्णवादो दर्शनमोहस्यास्रवहेतुः। कवलाभ्यवहा- रजीविनः केवलिन इत्येवमादिवचनं केवलिनामवर्णवादः । मांस-, ·पष्ठोऽध्यायः १९३ मक्षणाद्यभिधानं श्रुतावर्णवादः । शूद्रत्वाशुचित्वाद्याविर्मावना सङ्घा- वर्णवादः। जिनोपदिष्टो धर्मों निर्गुणस्तदुपसेविनो ये ते चासुरा भविष्यन्तीत्येवमभिधान धर्मावर्णवादः। सुरामासोपसेवाद्याधोपणं देवावर्णवादः ॥ द्वितीयस्य मोहस्यात्रवभेदप्रतिपादनार्थमाह ॥ कषायोदयात्तीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य ॥ १४ ।। कपाया उक्ताः। उदयो विपाकः । कषायाणामुदयात्तीव- परिणामश्चारित्रमोहस्यात्रवो वेदितव्यः ॥ तल स्वपरकपायोत्पादन तपस्विजनवृत्तदूषणं संलिप्टलिङ्गवतधारणादिः कपायवेदनीयस्या- सवः ॥ सद्धर्मोपहसनदीनातिहासबहुविप्रलापोपहासशीलतादिर्हास्य- वेदनीयस्य । विचित्रक्रीडनपरताव्रतशीलारुच्यादिः रतिवेदनीयस्य । परारतिप्रादुर्भावना रतिविनाशनपापशीलसंसर्गादिः अरतिवेदनी. यस्य । स्वशोकोत्पादनापरशोकप्लुताभिनन्दनादिः शोकवेदनीयस्य । स्वभयपरिणामः परभयोत्पादनादिर्भयवेदनीयस्य । कुशलक्रिया- चारजुगुप्सादिर्जुगुप्सावेदनीयस्य । अलीकाभिधायितातिसन्धानप- रत्वं पररन्ध्रापेक्षित्वप्रवृद्धरागादिः स्त्रीवेदनीयस्य । स्तोकक्रोधा. नुत्सुकत्वस्वदारसन्तोषादि. पुवेदनीयस्य । प्रचुरकषायगुह्येन्द्रियव्य- परोपणपराङ्गनास्कन्दादिर्नपुसकवेदनीयस्य ॥ निर्दिष्टो मोहनीयस्यासवमेदः । इदानीं तदनन्तरनिर्दिष्ट- स्यायुषः कारणप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते ॥ बह्वारम्भपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः ॥ १५॥ आरम्भः प्राणिपीडाहेतुव्यापारः । ममेदवुद्धिलक्षणः परि- ग्रहः । आरम्भाश्च परिग्रहाश्च आरम्भपरिग्रहाः । वहव आरम्भ- परिग्रहा यस्य सः बहारम्मपरिग्रहः। तस्य भावः बहारम्भपरिग्र- ·१९४ सर्वार्थसिद्धिः हत्वम् ।। हिंसादिक्रूरकर्मानस्रप्रवर्तनपरस्वहरणविषयातिगृद्धिकृष्ण- लेश्यामिजात द्रध्यानमरणकालतादिलक्षणो नारकस्यायुष आम्रबो भवति ॥ आह उक्तो नारकस्यायुष आस्रवः। तर्यग्योनस्येदानी वक्तव्य इत्यत्रोच्यते- ॥ माया तैयंग्योनस्य ॥ १६ ॥ चारित्रमाहकर्मविशेषस्योदयादाविर्भूत आत्मनः कुटिलमावो माया निकृतिः तैर्यग्योनस्यायुष आम्रवो वेदितव्यः। तत्पश्चो मिथ्यात्वोपेतधर्मदेशना निःशीलता सन्धानप्रियता नीलकपोतले- श्यार्तध्यानमरणकालतादिः ॥ आह व्याख्यातस्तैर्यग्योनस्यायुप आसवः । इदानीं मानुष- स्यायुपः को हेतुरित्यत्रोच्यते- ॥ अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुपस्य ॥ १७ ॥ नारकायुरास्त्रवो व्याख्यातः । तद्विपरीतो मानुपस्यायुष इति सद्देपः ॥ तद्व्यासः- विनीतस्वभावप्रकृतिभद्रतापगुणव्यवहार- तातनुकपायत्वमरणकालासल्लातादिः ।। किमतावानेव मानुषस्यायुप आनव इत्यत्रोच्यते- ॥ स्वभावमार्दवञ्च ॥ १८ ॥ मृदोर्मावो मार्दवम् । स्वभावेन मार्दवं स्वभावमार्दवम् । उपदेशानपेक्षमित्यर्थः ॥ एतदपि मानुपस्यायुप आमवः ॥ पृथग्यो- गकरणं किमर्थ? उत्तरार्थम् । देवायुप आम्रवोऽपि यथा स्यात् ॥ किमेतदेव द्वितीय मानुपस्याम्रवो? नेत्युच्यते- ॥ निश्शीलवतत्वं च सर्वेपाम् ॥ १९ ।।

·पष्ठोऽध्यायः १९५ चशब्दोऽधिकृतसमुच्चयार्थः । अल्पारम्भपरिग्रहत्वञ्च नि:- शीलवतत्वञ्च ॥ शीलानि च व्रतानि च शीलवतानि वक्ष्यन्ते। निष्क्रान्तः शीलवतेभ्यो निःशीलवतः । तस्य भावो निःशी- लवतत्वम् ॥ सर्वेषां ग्रहण सकलायुरात्रवप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ किं देवायुषोऽपि भवति।। सत्यम्, भवति भोगभूमिजापेक्षया ॥ अथ चतुर्थस्यायुपः क आसव इत्यत्रोच्यते- ॥ सरागसयमसयमासँयमाकामनिर्जरा- बालतपांसि देवस्य ॥ २० ॥ सरागसयमः सँयमासँयमश्च व्याख्यातौ। अकामनिर्जरा- अकामश्चारकनिरोधबन्धनबध्येपु क्षुत्तृष्णानिरोधब्रह्मचर्यभूशय्यामल- धारणपरितापादिः। अकामेन निर्जरा अकामनिर्जरा । बालतपो मिथ्यादर्शनोपेतमनुपायकायक्लेशप्रचुरं निकृतिबहुलव्रतधारणम् ॥ तान्येतानि देवस्यायुष आस्रवहेतवो वेदितव्याः ॥ किमतावानेव दैवस्यायुष आस्रवो? नेत्याह- ॥ सम्यक्त्वं च ॥ २१ ॥ कि?। दैवस्यायुष आस्रव इत्यनुवर्तते ॥ अविशेषाभि- धानेऽपि सौधर्मादिविशेषगतिः। कुतः पृथक्करणात् ॥ यद्येवं, पूर्वसूत्रे उक्त आसवविधिरविशेषेण प्रसक्तः, तेन, सरागस- यमसयमासयमावपि भवनवास्याद्यायुप आस्रवौ प्राप्नुतः ॥ नैष दोषः- सम्यक्त्वाभावे तद्यपदेशाभावात्तदुभयमप्यत्रान्तर्मवति ॥ आयुषोऽनन्तरमुद्दिष्टस्य नाम्न आस्रवविधौ वक्तव्ये, तत्रा शुभनाम्न आस्रवप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ योगवक्रता विसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः ॥२२॥ 2

·१९६
सार्थसिद्धिः
योगस्त्रिप्रकारो व्याख्यातः। तस्य वक्रता कौटिल्यम्।
विसंवादनमन्यथाप्रवर्तनम् ॥ ननु च नार्थमेदः । योगवक्रते.
वान्यथाप्रवर्तनम् ।। सत्यमेवमेतत्- स्वगता योगवक्रतेत्युच्यते ।
परगतं विसंवादनं, सम्यगभ्युदयनि.श्रेयसार्थासु क्रियासु प्रवर्त-
मानमन्यं तद्विमरीतकायवाड्मनोभिर्विसवादयति मैवं कापीरेवं
कुर्विति ॥ एतदुभयमशुमनामकर्मासवकारणं वेदितव्यम् ॥ चश-
ब्देन मिथ्यादर्शनपैशुन्यास्थिरचित्ताकूटमानतुलाकरणपनिन्दाss
त्मप्रशंसादिः समुच्चीयते ॥
अथ शुभनामकर्मणः क आस्रव इत्यत्रोच्यते-
॥ तद्विपरीतं शुभस्य ॥ २३ ॥
कायवाङ्मनसामूजुत्वमविसंवादनं च तद्विपरीतम् ॥ चश-
व्दन समुच्चितस्य च विपरीतं ग्राह्यम् । धार्मिकदर्शनसद्भावो-
पनयनससरणभीरुताप्रमादवर्जनादि ॥ तदेतच्छुमनामकर्मास्रवकारणं
चेदितव्यम् ॥ आह किमतावानेव शुमनाम्न आस्रवविधिरुत
कश्चिदस्ति प्रतिविशेष. ? इत्यत्रोच्यते- यदिदं तीर्थकरनामकर्मा-
नन्तानुपमप्रभावमचिन्त्यविभूतिविशेषकारणं त्रैलोक्यविजयकर तस्या-
सवविधिविशेषोऽस्तीति ।।
यद्येवमुच्यता के तस्यास्रवा.? इत्यत इढमारभ्यते-
॥ दर्शनविशुद्धिविनयसम्पन्नता शीलवतेप्वनतिचा-
रोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी सा-
धुसमाधियांवृत्त्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचनभ-
क्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्गप्रभावना प्रवचनवत्स-
लत्वमिति तीर्थकरत्वस्य ॥ २४ ॥

·पष्ठाऽध्यायः ૨૬૭ जिनेन भगवताऽहत्परमोष्ठिनोपदिष्टे निर्ग्रन्थलक्षणे मोक्षव- मनि रुचिर्दर्शनविशुद्धिः प्रागुक्तलक्षणा। तस्याष्टावङ्गानि- निश्शक्कितत्वं, निष्काशिता, विचिकित्साविरहता, अमूढदृष्टिता, उपबृंहणं, स्थितीकरणं, वात्सल्य, प्रमावनं चेति ।। सम्यग्ज्ञा- नांदिपु मोक्षसाधनेषु तत्साधनेषु च गुर्वादिषु स्वयोग्यवृत्त्या सरकार आदरो विनयस्तेन सम्पन्नता विनयसम्पन्नता ॥ अहिं- सादिपु व्रतेपु तत्प्रतिपालनार्थेषु च क्रोधवर्ननादिपु शोलेपु निरवद्या वृत्तिः शीलवतेप्वनतिचारः॥ जीवादिपदार्थस्वतत्त्ववि- पये सम्यग्ज्ञाने नित्यं युक्तता अभीक्ष्णज्ञानोपयोगः ।। संसा- रदुःखान्नित्यमीरुता सवेगः ।। त्यागो दान, तत्रिविधमाहारदा- नमभयदानं ज्ञानदानं चेति । तच्छक्तितो यथाविधि प्रयुज्य- मानं त्याग इत्युच्यते ॥ अनिरहितवीर्यस्य मार्गाविरोधिकाय- क्लेशस्तपः ॥ यथा भाण्डागारे दहने समुस्थिते तत्प्रशमनमनु- ठीयते वहुपकारत्वात्तथाऽनेकवतशीलसमृद्धस्य मुनेस्तपस. कुत- श्चित्प्रत्यूहे समुपस्थिते तत्सन्धारण समाधिः ॥ गुणवत्दुःखो- पनिपाते निरवयेन विधिना तदपहरणं वैयावृत्त्यम् ॥ अर्ह- दाचार्यबहुश्रुतेषु प्रवचनेषु च भावविशुद्धियुक्तोऽनुरागो भक्तिः ।। पण्णामावश्यकक्रियाणां यथाकाल प्रवर्तनमावश्यकापरिहाणिः ॥ ज्ञानतपोजिनपूजाविधिना धर्मप्रकाशनं मार्गप्रभावना ॥ वत्से धेनुवत्सधर्मणि लेहः प्रवचनवत्सलत्वम् ।। तान्येतानि पोडश- कारणानि सम्यग्भाव्यमानानि व्यस्तानि समस्तानि च तीर्थ- करनामकस्सिवकारणानि प्रत्येतव्यानि ॥ इदानीं नामानवाभिधानानन्तरं गोत्रास्रवे वक्तव्ये सति नीचेगोत्रस्यास्रवविधानार्थमिदमाह--- ॥ परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने ·१९८ सर्वार्थसिद्धिः च नीचैर्गोत्रस्य ॥ २५ ॥ तथ्यस्य वा दोषस्योद्भावनं प्रति इच्छा निन्दा। गुणो. द्भावनामिप्रायः प्रशंसा । यथासंख्यममिसम्बन्धः- परनिन्दा, आत्मप्रशंसेति ॥ प्रतिवन्धकहेतुसन्निधाने सति अनुभूतवृत्तिता अनाविर्भाव उच्छादनम् । प्रतिबन्धकाभावेन प्रकाशवृत्तिता उद्धा- वनम् ॥ अत्रापि च यथाक्रममभिसम्बन्धः- सद्गुणोच्छादनमसद्- गुणोद्धावनमिति ॥ तान्येतानि नीचर्गोत्रस्यासवकारणानि वेदित- व्यानि ॥ अथोच्चैत्रिस्य क आसवविधिरत्रोच्यते- तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेको चोत्तरस्य ॥२६॥ तदित्यनेन प्रत्यासत्तेनीचैर्गोत्रस्यासव. प्रतिनिर्दिश्यते ॥ अनेन प्रकारेण वृत्तिर्विपर्ययः ॥ तस्य विपर्ययस्तद्विपर्ययः॥ कः पुनरसौ विपर्ययः । आत्मनिन्दा, परप्रशसा , सद्गुणोद्धावन- मसद्गुणोच्छादन च ॥ गुणोत्कृष्टेषु विनयेनावनतिर्नीचैर्वृत्तिः । विज्ञानादिमिरुत्कृष्टस्यापि सतस्तस्कृतमदविरहोऽनहकारताऽनुत्सेकः । तान्येतान्युत्तरस्योच्चैगोत्रस्यास्रवकारणानि भवन्ति ।। अथ गोत्रानन्तरमुद्दिष्टस्यान्तरायस्य क आस्रव इत्युच्यते- ॥ विघ्नकरणमन्तरायस्य ॥ २७ ॥ दानादीन्युक्तानि दानलाममोगोपभोगवीर्याणि चेत्यत्र ।। तेषां विहननं विघ्नः । विघ्नस्य करण विघ्नकरणमन्तरायस्यास्रव- विधिर्वेदितव्यः ॥ अत्र चोद्यते-- तत्प्रदोषनिहवादयो ज्ञानदर्शनावर- णादीनां प्रतिनियता आस्रवहेतवो वर्णिताः, किं ते प्रतिनियतज्ञा- नावरणाद्याखवतव एवं उताविशेषेणेति । यदि प्रतिनियतज्ञाना- वरणाद्यासवहेतव एव, आगमविरोधः प्रसज्यते। आगमे हि ·सप्तमाऽध्यायः सप्तकर्माणि आयुर्वया॑णि प्रतिक्षणं युगपदास्रवन्तीत्युक्तम् । तद्वि रोधः स्यात् ॥ अथाविशेषणानवहतोविशेषनिर्देशो न युक्त इति । अत्रोच्यते- यद्यपि तत्पदोपादिमिर्जनावरणादीनां सर्वासा कर्मप्रकृतीना प्रदेशबन्धनियमो नास्ति । तथाप्यनुभागनियमहेतु- त्वेन तत्प्रदोषनिद्भवादयो विभज्यन्त ॥ ७॥ ॥ इति तत्वावृत्ती सर्वामिद्धिमसिकाया पष्टो.न्यायः ।। ॥ ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय ।। ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः ।। आस्रवपदार्थों व्यख्यातस्तत्पारम्मकाले एवोक्तं "शुमः पुण्यस्येति" तत्सामान्येनोक्तम् । तद्विषप्रतिपत्त्यर्थ कः पुनः शुभ इत्युक्ते इदमुच्यते- ॥ हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम् ॥१॥ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपण हिंसेत्येवमादिभिः सूतहिंसादयो निर्देक्ष्यन्ते । तेभ्यो विरमणं विरतिनमित्युच्यते । व्रतममिस- धिकृतो नियमः ॥ इदं कर्तव्यमिद न कर्तव्यमिति वा ॥ ननु च-हिंसादयः परिणामविशेपा अध्रुवाः कथं तेषामपादानत्वमु- च्यते? बुध्धपाये ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेः ॥ यथा धर्माद्विरमतीत्यत्र य एप मनुष्यः सम्मिन्नबुद्धिः स पश्यति- दुप्करो धर्मः फलं चास्य श्रद्धामात्रगम्यमिति स्वबुध्द्या सम्प्राप्य निवर्तते । एवमि- १ ध्रवमपायेऽपादानमिनि सूत्रस्य सद्भावात् ॥ २ प्रेक्षापूर्वका- रीत्यभिप्रायः ॥ ३ आलाचयति ।।

·२०० सर्वार्थसिद्धिः हापि य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी स पश्यति- य एते हिंसादयः परिणामास्ते पापहेतवः पापकर्मणि प्रवर्तमानानिहैव राजानो दण्डयन्ति परत्र च दुःखमाप्नुवन्तीति- स्वबुध्या सम्प्राप्य निव- तते ॥ ततो वुध्द्या ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेरपादानत्वं युक्तम् ।। विरति- शब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते-हिंसाया विरतिः, अनृताद्विरतिरि- त्येवमादि ॥ तत्र-अहिंसात्रतमादौ क्रियते प्रधानत्वात् । सत्या- दीनि हि तत्परिपालनानि सस्यस्य वृतिपरिक्षेपवत् ।। सर्वसा- वद्यनिवृत्तिलक्षणसामायिकापेक्षया एकं व्रतं, तदेव छेदोपस्थापना- पेक्षया पञ्चविधमिहोच्यते ॥ ननु च- अस्य व्रतस्यायवहेतुत्वमनु- पपन्नं संवरहेतुप्वन्तर्भावात् । सॅवरहेतवो वक्ष्यन्ते गुप्तिसमित्या- दयः । तत्र दशविधे धर्म सॅर्यमे वा व्रतानामन्तर्भाव इति ॥ नैष दोषः-तत्र सॅवरो निवृत्तिलक्षणो वक्ष्यते । प्रवृत्तिश्चात्र दृश्यते हिंसानृतादत्तादानादिक्रियाप्रतीतः गुप्त्यादिसॅवरपरिकर्मत्वाच ॥ व्रतेषु हि कृतपरिकर्मा साधुः मुखेन सॅवरं करोतीति ततः पृथक्त्वेनो- पदेशः क्रियते ।निनु च- षष्ठमणुव्रतमस्ति रात्रिमोजनविरमणं तदिहो- पसंख्यातव्यम् । न । भावनास्वन्तर्भावात् । अहिंसावतभावना हि वक्ष्यन्ते । तत्र आलोकितपानभाजनभावना कायेति ॥ तस्य पञ्चतयस्य व्रतस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ देशसर्वतोऽणुमहती ॥ २ ॥ देशः एकदेशः। सर्वः सकलः । देशश्च सर्वच देशसी ताभ्यां देशसर्वतः । विरतिरित्यनुवर्तते । अणु च महञ्चाणुमहती। व्रताभिसम्वन्धान्नपुंसकलिङ्गनिर्देशः ॥ यथासंख्यमभिसम्बध्यते । देशतो विरतिरणुव्रतं सर्वतोविरतिर्महाव्रतमिनि द्विधा भिद्यते १ दशविधधर्मान्यतमे.

·सप्तमोऽध्यायः २०१ प्रत्येक व्रतम् ॥ एतानि व्रतानि भावितानि बरौपधवद्यनवते दुःखनिवृचिनिमित्तानि भवन्ति ।। किमर्थ कथं वा भावनं तेपामित्यत्रोच्यते-- ॥ तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पञ्चपञ्च ॥३॥ तेषां व्रतानां स्थिरीकरणायैकैकस्य व्रतस्य पंचपच भावना वेदितव्याः ॥ यद्येवमाद्यस्याहिंसाव्रतस्य भावनाः का इत्यत्रोच्यते-- ॥ वामनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालो- कितपानभोजनानि पञ्च ॥ ४ ॥ वाग्गुप्तिः । मनोगुप्तिः । इर्यासमितिः । आदाननिक्षेपण- समितिः। आलोकितपानमोजनमित्येताः पञ्चाहिंसाव्रतस्य भावनाः ।। अथ द्वितीयस्य व्रतस्य का इत्यत्रोच्यते- क्रोधलोभभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनु- वीचिभाषणं च पञ्च ॥ ५ ॥ क्रोधप्रत्याख्यानम् | लोमप्रत्याख्यानम् । भीरुत्वप्रत्याख्या- नम् । हास्यप्रत्याख्यानम् । अनुवीचिभाषण चेत्येताः पञ्चभावनाः सत्यव्रतस्य ज्ञेयाः ॥ अनुवीचिभापणं निरवद्यानुमाषणमित्यर्थः ।। इदानीं तृतीयस्य व्रतस्य का भावना इत्यताह- ॥शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्षशुद्धि- सद्धर्माविसंवादाः पञ्च ॥ ६ ॥ शून्यागारेषु गिरिगुहातरुकोटरादिप्यावासः । परकीयेषु च ·२०२ सर्वार्थसिद्धिः विमोचितेष्वावासः । परेषामुपरोधाकरणम् । आचारशास्त्रमार्गेण मैक्षशुद्धिः। ममेदं तवेदमिति सधर्मभिरविसंवादः । इत्येताः पश्चादत्तादानविरमणव्रतस्य भावनाः ॥ अथेदानी ब्रह्मचर्यव्रतस्य भावना वक्तव्या इत्यत्राह- ॥ स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहराङ्गनिरीक्षणपूर्वरता- नुस्मरणवृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः पंच ॥७॥ त्यागशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते । स्त्रीरागकथाश्रवणत्यागः। तन्मनोहराङ्गनिरीक्षणत्यागः । पूर्वरतानुस्मरणत्यागः। वृष्येष्टरस- त्यागः । शरीरसंस्कारत्यागश्चेति चतुर्थव्रतस्य भावनाः विज्ञेयाः ॥ अथ पञ्चमव्रतस्य भावनाः का इत्यत्रोच्यते- मनोज्ञामनोज्ञेन्द्रियविपयरागद्वेषवर्जनानि पञ्च ॥८॥ पञ्चानामिन्द्रियाणा स्पर्शनादीनामिष्टानिष्टेषु विषयेषूपनिप- तितेषु स्पर्शादिषु रागद्वेषवर्जनानि पञ्च आकिंचन्यस्य व्रतस्य भावनाः प्रत्येतव्याः ॥ किश्चान्यद्यथाऽमीषां व्रतानां द्रढिमार्थ भावनाः प्रतीयन्ते तद्विपश्चिद्भिरिति भावनोपदेशः, तथा तदर्थ तद्विरोधिप्वपीत्याह- ॥ हिंसादिष्विहामुत्रापायावद्यदर्शनम् ॥ ९ ॥ अभ्युदयनिःश्रेयसार्थानां क्रियाणा विनाशकप्रयोगोऽपायः । अवयं गईम् । अपायश्चावचं चापायावद्ये तयोर्दर्शनमपाया- वद्यदर्शनं भावयितव्यम् ।। क? इहामुत्र च । केषु हिंसा- दिषु ॥ कथमिति चेदुच्यते-हिंसाया तावत्, हिंस्रो हि नित्योद्वेज- नोयः सततानुबद्धवैरश्च इह च वधबन्धपरिक्लेशादीन् प्रतिलभते ।

·सप्तमोऽध्यायः २०३ प्रेत्य चाशुमा गतिम् । गहितश्च भवतीति हिंसायां व्युपरमः श्रेयान् ॥ तथा अनृतवादी अश्रद्धेयो भवति इहैव च जिव्हा- छेदादीन् प्रतिलभते । मिथ्याख्यानदुःखितेभ्यश्च वद्धवैरेभ्यो बहूनि व्यसनान्यवामोति प्रेत्य चाशुमा गति, गर्हितश्च भवतीति अनृतवचनात् व्युपरमः श्रेयान् ॥ तथा स्तेनः परद्रव्यापहरणासक्तः सर्वस्योद्वेजनीयो भवति । इहैव चामिघातवघवन्धहस्तपादकर्णनासो- रोष्ठच्छेदनमेदनसर्वस्वहरणादीन् प्रतिलमते प्रेत्य चाशुभां गतिं, गर्हितश्च भवतीति स्तेयात् व्युपरतिः श्रेयसी ॥ तथा अब्रह्मचारी मदविनमोनान्तचित्तो वनगज इव वासितावञ्चितो विवशो वध- बन्धनपरिक्लेगाननुभवति । मोहामिमूतत्त्वाच्च कार्याकार्यानभिज्ञो न किञ्चित्कुशलमाचरति । पराङ्गनालिगनसङ्गकृतरतिश्चेहैव वैरानु- बन्धिनो लिगच्छेदनवधवन्धसर्वस्वहरणादीनपायान् प्राप्नोति । प्रेत्य चाशुभां गतिमश्नुते, गर्हितश्च भवति, अतो विरतिरात्महिता ।। तथा परिग्रहवान् शकुनिरिव गृहीतमांसखण्डोऽन्येषां तदर्थिनां पतत्रिणामिहव तस्कारादीनाममिभवनीयो भवति । तदर्जनरक्षण- प्रयतकृतांश्च दोपान् बहूनवामोति न चास्य तृप्तिर्भवति इन्धन- रिवामेः । लोमाभिभूतत्वाच्च कार्याकार्यानपेक्षो भवति प्रेत्य चाशुमा गतिमास्कन्दते । लुब्धोऽयमिति गर्हितश्च भवतीति तद्विरमणं श्रेयः ॥ एवं हिंसादिप्बपायावद्यदर्शनं भावनीयम् ।। हिंसादिषु भावनान्तरप्रतिपादनार्थमाह- ॥ दुःखमेव वा ॥ १० ॥ हिंसादयो दुःखमेवेति भावयितव्याः ॥ कथ हिंसादयो दुःखम् ! दुःखकारणत्वात् । यथा अन्नं वै प्राणा इति ॥ कार. णस्य कारणत्वाद्वा यथा धन प्राणा इति । धनकारणमन्नपानं अन्नपानकारणाः प्राणा इति ॥ तथा हिंसादयोऽसद्वद्यकर्मकारणम् ।

·२०४ सर्वार्थसिद्धिः असद्वेधकर्म च दुःखकारणमिति दुःखकारणे दुःखकारणकारणे वा दुःखोपचारः ॥ तदेतत् दुःखमेवेति भावनं परात्मसाक्षिकमवग- न्तव्यम् () ॥ ननु च तत्सर्व न दुःखमेव विपयरतिसुखसद्भावात् । ने तत्सुखं वेदनाप्रतिकारत्वात्कच्छूकण्डूयनवत् ।। पुनरपि भावनान्तरार्थमाह- ॥ मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थानि च सत्त्वगुणा- धिकक्लिश्यमानाविनेयेषु ॥ ११॥ परेषा दुःखानुत्पत्त्यभिलापो मैत्री। वदनप्रसादादिभिरभि- व्यज्यमानान्तर्भक्तिरागः प्रमोदः । दीनानुग्रहमावः कारुण्यम् । रागद्वेषपूर्वकपक्षपाताभावो माध्यस्थम् । दुष्कर्मविपाकवशान्नाना- योनिषु सीदन्तीति सत्त्वा जीवाः। सम्यम्ज्ञानादिभिः प्रकृष्टा गुणाधिकाः । असद्वेद्योदयापादितक्लेशाः क्लिश्यमानाः । तत्त्वार्थ- श्रवणग्रहणाभ्यामसम्पादितगुणा अविनेयाः । एतेषु सत्त्वादिषु यथासंख्यं मैत्र्यादीनि भावयितव्यानि ॥ सर्वसत्त्वेषु मैत्री, गुणा- धिकेषु प्रमोदः, क्लिश्यमानेषु कारुण्य , अविनेयेषु माध्यस्थमित्येवं भावयतः पूर्णान्यहिंसादीनि व्रतानि भवन्ति ।। पुनरपि भावनान्तरमाह- ॥ जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम् ॥ १२॥ जगत्स्वभावस्तावदनादिरनिधनो वेत्रासनझल्लरीमृदङ्गानिमः। अत्र जीवा अनादिसंसारेऽनन्तकालं नानायोनिषु दुःख भोज- ' भोज पर्यटन्ति । न चात्र किञ्चिन्नियतमस्ति । जलबुबुदोपर्म १ अत्र ' परत्रात्रसाक्षिकमिति पाठस्तालपत्रपुस्तके वर्तते । परन्नात्मसाक्षिकमित्यन्यः पाठस्तृतीयपुस्तके वर्तते ॥ n .

·सप्तमोऽध्याय २०५ जीवित, विद्युन्मेघादिविकारचपला मोगसम्पट इत्येवमादि जगत्स्व- भावचिन्तनात्संसारात्सवगो भवति । कायस्वभावश्च अनित्यता दुःख- हेतुत्वं निःसारता अशुचित्वमित्येवमादि ॥ कायस्वभावचिन्तनाद्वि- षयरागनिवृत्तवैराग्यमुपजायते इति जगत्कायस्वमावौ भावयितव्यौ ।। अत्राह उक्तं मगवता हिंसानिनिवृत्तिव्रतमिति, तत्र न जानीमः के हिसादयः क्रियाविशेपा इत्यत्रोच्यते । युगप- द्वक्तुमशक्यत्वाचल्लक्षणनिर्दशस्यै क्रमप्रसङ्गे याऽसावादी चोदिता सैव तावदुच्यते-- ॥ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा ॥ १३ ॥ प्रमादः सकषायत्व तद्वानात्मपरिणामः प्रमत्तः प्रमत्तस्य योगः प्रमत्तयोगः तस्मात्प्रमत्तयोगात् इंन्द्रियादयो दशप्राणास्तेषां यासमवं व्यपरोपण वियोगकरणं हिंसेत्यमिधीयते ॥ सा प्राणिनो दुःखहेतुत्वादधर्महेतुः ॥ प्रमत्तयोगादिति विशेषणं केवलं प्राणव्य- परोपणं नाधर्मायेति ज्ञापनार्थम् ।। उक्तं च- वियोजयति चासु- मिर्न च वधेन सॅयुज्यते इति ॥ उक्तं च- उच्चाळिदंमि पादे इरियासमिदस्स णिग्गमठाणे । आवादेज कुळिगो मरेज तं जोगमासेज ॥१॥ णहि तस्स तणिमित्तो वन्धो सुहमोवि देसिदो समये ॥ मुच्छापरिग्गहोत्ति य अझप्पपमाणदो मणिदो ॥ २॥ ननु च प्राणव्यपरोपणामावेऽपि प्रमत्तयोगमात्रादेव हिंसेप्यते । उक्तं च-- मरदु व जियदु व जीवो अयदा- 'चारस्स णिच्छिदा हिंसा। पयदस्स णस्थि वन्धो हिंसामि- तेण समिदस्स ॥ १॥ इति । नैप दोषः । अत्रापि प्राणज्य- १ एकेन्द्रियादिपु यावतां सम्भवस्तावता व्यपरोपणम् । २ प्रियेत ३ पादयोगम्. आसाद्य. ५ अध्यात्म ॥

·२०६ सर्वार्थसिद्धिः परोपणमस्ति भावलक्षणम् । तथा चोक्तम्-- स्वयमेवात्मनाss स्मानं हिनस्त्यात्मा प्रमादवान् ।। पूर्व प्राण्यन्तराणान्तु पश्चा- स्याद्वा न वा वधः ॥ १ ॥ इति । आह अभिहितलक्षणा हिंसा; तदनन्तरोद्दिष्टमनृतं किं लक्षणमित्यत्रोच्यते- ॥असदभिधानमनृतम् ॥ १४ ॥ सच्छन्दः प्रशसावाची न सदसढप्रशस्तमिति यावत् । असतोऽर्थस्याभिधानमसदभिधानमनृतम् ॥ ऋतं सत्यं न ऋत- मनृतम् ।। किं पुनरप्रशस्तं ? प्राणिपीडाकरं यत्तदप्रशस्तम् ।। विद्यमानाविषयं वा अविद्यमानार्थविषयं वा ।। उक्तं च- प्रागेवाहिंसाप्रतिपालनार्थमितरद्रतमिति । तस्माद्धिंसाकर्मवचोऽनृत. मिति निश्चयम् ।। अथानृतानन्तरमुद्दिष्टं यत्स्तेयं तस्य किं लक्षणमित्यत आह- ॥ अदत्तादानं स्तेयम् ॥ १५ ॥ आदानं ग्रहणमदत्तस्यादानमदत्तादानं स्तेयमित्युच्यते । यद्येवं कर्मनोकर्मग्रहणमपि स्तेयं प्राप्नोति अन्येनादत्तत्त्वात् ॥ नैष दोषः। दानादाने यत्र सम्भवतस्तत्रैव स्तेयव्यवहारः । कुतः। अदत्तग्रहणसामर्थ्यात् ।। एवमपि मिक्षोामनगरादियु भ्रमणकाले रथ्याद्वारादिप्रवेशाददत्तादानं ग्रामोति ॥ नैष दोषः। सामान्येन मुक्तत्वात् ।। तथाहि- अयं मिक्षुः पिहितद्वारा- दिपु न प्रविशति अमुक्तत्वात् ॥ अथवा प्रमत्तयोगादित्यनु- वर्तते प्रमत्तयोगाददत्तादानं यत् तत्स्तयमित्युच्यते ।। न च रथ्यादि प्रविशतः प्रमत्तयोगोऽस्ति । तेनैतदुक्तं भवति यत्र सक्ले- शपरिणामेन प्रवृत्तिस्तत स्तेयं भवति बाद्यवस्तुनो ग्रहणे वाs ग्रहणे च ॥

·सप्तमोऽध्यायः २०७ अथ चतुर्थमा कि लमणमित्यत्रोच्यते ॥ मैथुनमब्रह्म ॥ १६ ॥ स्त्रीपुंसयोश्चारित्रमोहोदये सति रागपरिणामाविष्टयोः पर- स्परस्पर्शनं प्रति इच्छा मिथुनम् । मिथुनस्य कर्म मैथुनमित्यु- च्यते । न सर्व कर्म । कुतः-लोके भास्ने च तथा प्रसिद्धेः । लोके ताबदागोपालादिप्रसिद्ध स्त्रीपुंसरागपरिणामनिमित्तं चेष्टितं मैथुनमिति | शात्रेऽपि अश्ववृषभयोमथुनेच्छायामित्येवमादिषु तदेव गृह्यते । अपि च प्रमत्तयोगादित्यनुवर्तते तेन स्त्रीपुंसमिथुनविषयं रतिमुखार्थ चेष्टितं मैथुनमिति गृह्यते न सर्वम् ।। अहिंसादयो, धर्मा यस्मिन् परिपाल्यमाने बृंहन्ति वृद्धिमुपयान्ति तद्ब्रह्म । न ब्रह्म अब्रह्म । किं तत् ? मैथुनम् ॥ तत्र हिंसादयो दोषाः पुष्यन्ति ॥ यस्मान्मथुनसेवनप्रवणः स्थास्तूंश्चरिष्णून् प्राणिनो हिनस्ति । मृपावादमाचष्टे । अदत्तमादत्ते । सचेतनमितरच परिग्रह गृहाति ॥ अथ पञ्चमस्य परिग्रहस्य किं लक्षणमित्यत आह- ॥ मूर्छा परिग्रहः ॥ १७ ॥ मूईत्युच्यते । का मूी? बाह्यानां गोमहिषमणिमुक्ता- दीना चेतनाचेतनाना रागाढीनामुपधीना च संरक्षणार्जनसंस्कारा- दिलक्षणाव्यावृत्तिर्मूर्छा ॥ ननु च-लोके वातादिप्रकोपविशेपस्य मूछेति प्रसिद्धिरस्ति तद्ब्रहणं कस्मान्न भवति ? सत्यमेवैतत् । मूर्छतिरयं मोहसामान्ये वर्तते । सामान्यचोदनाश्च विशेषेप्वव- तिष्ठन्त इत्युक्त विशेपे व्यवस्थितः परिगृह्यते । परिग्रहप्रकरणात्।। एवमपि चावस्य परिग्रहत्वं न पामोति । अध्यात्मिकस्य संग्रह. णात् ।। सत्यमेवैतत्-प्रधानत्वादभ्यन्तर एव संगृह्यते । असत्यपि , ·२०८ सर्वार्थसिद्धिः बाये ममेदमिति सङ्कल्पवान् सपरिग्रहो भवति ॥ अथ बाह्यः परि- अहो न भवत्येव । भवति च मूर्छाकारणत्वाधदि ममेदमिति, सकल्प- परिग्रहसज्ञानाद्यपि परिग्रहः प्रामोति; तदपि हि ममेदमिति सक- रप्यते रागादिपरिणामवत् ।। नैष दोप:- प्रमत्तयोगादित्यनुवर्तते । ततो ज्ञानदर्शनचारित्रवतोऽप्रमत्तस्य मोहाभावान मूर्यास्तीति निःपरिग्रहत्वं सिद्धम् ।। किञ्च तेपा ज्ञानाढीनामहेयत्वादात्म- स्वभावत्वादपरिमहत्वं । रागादयः पुनः कर्मोदयतन्वा इति अना- स्मस्वभावत्वाद्धेयाः । ततस्तेषु सकल्पः परिग्रह इति युज्यते । तन्मूलाः सर्वे दोषाः || ममेदमिति हि सति सकल्प संरक्ष- णादयः सजायन्ते । तत्र च हिंसाऽवश्यम्भाविनी । तदर्थमनृत जल्पति । चौर्य वा आचरति । मैथुने च कर्मणि प्रयतते । तत्प्रभवा नरकादिपु दुःखप्रकाराः ।। एवमुक्तेन प्रकारेण हिंसाढिदोपदर्शिनोऽहिंसादिगुणाहि- तचेतसः परमप्रयलस्याहिंसादीनि व्रतानि यस्य सन्ति सः- ॥ निश्शल्यो व्रती ॥ १८॥ शृणाति हिनस्तीति शल्यम् । शरीरानुप्रवेशिकाण्डादि- प्रहरणं तच्छल्यमिव शल्यं, यथा तत् प्राणिनो बाधाकर तथा शरीरमानसवाधाहेतुत्वाकर्मोदयविकारः शल्यमित्युपर्यते ॥ तत्रि- विधम्- मायाशल्यम् । निदानशल्यम् । मिथ्यादर्शनशल्यमिति ।। माया निकृतिर्वञ्चना । निदान विषयभोगाकाहा । मिथ्यादर्श- नमतत्त्वश्रद्धानम् । एतस्मात्रिविधाच्छल्यानिष्क्रान्तो निश्शल्यो व्रती इत्युच्यते । अत्र चोद्यते- शल्याभावानिःशल्यः ता- मिसम्बन्धावती, न निश्शल्यत्वाती भवितुमर्हति । नहि देवदत्तो दण्डसम्बन्धाच्छत्री भवति इत्यत्रोच्यते- उभयविशेषणविशिष्टत्वान्न , ·सप्तमोऽध्यायः २०९ हिंसाधुपरतिमात्रसम्बन्धात् व्रती भवत्यन्तरेण शल्यामावम् । सति शल्यापगमे व्रतसम्बन्धात् व्रती विवक्षितो यथा बहुक्षीरघृतो गोमानिति व्यपदिश्यते । बहुक्षीरघृताभावात्सतीप्वपि गोपु न- गोमांस्तथा सशल्यत्वात्सस्वपि व्रतेषु न व्रती ।। यस्तु निःशल्यः स व्रती। तस्य मेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ अगार्यनगारश्च ॥ १९ ॥ प्रतिश्रयार्थिभिः अद्यते इति अगारं वेश्म, तद्वानगारी । न विद्यते अगारमस्येत्यनगारः ॥ द्विविधो व्रती अगारी अनगार- श्चेति ॥ ननु चात्र विपर्ययोऽपि प्रामोति-शून्यागारदेवकुलाद्या- वासस्य मुनेरगारित्वं, अनिवृत्तविषयतृप्णस्य कुतश्चित्कारणाद् गृह विमुच्य वने वसतोऽनगारत्वञ्च प्रामोतीति ॥ नैप दोषः । भावागारस्य विवक्षितत्वात् ॥ चारित्रमोहोदये सत्यगारसम्बन्धं प्रत्यनिवृत्तः परिणामो भावागारमित्युच्यते ॥ स यस्यासावगारी ।। वने वसन्नपि च गृहे वसन्नपि तदभावादनगार इति च भवति ।। ननु चागारिणो व्रतित्वं न प्रामोति असकलव्रतत्वात् । नैष दोषः नैगमादिनयापेक्षया अगारिणोऽपि अतित्वमुपपद्यते । नगरावासवत् ॥ यथा गृहे अपवरके वा वसन्नपि नगगवास इत्युच्यते । तथा असकलव्रतोऽपि नैगमसंग्रव्यवहारनयापेक्षया व्रतीति व्यपदिश्यते ।। अत्राह किं हिंसादीनामन्यतमस्माद्यः प्रतिनिवृत्तः स खल्वगारी व्रती 21 नैवम् ॥ किं तर्हि । पञ्चतय्या अपि विरते- कल्येन विवक्षित इत्युच्यते- ॥ अणुव्रतोऽगारी ॥ २० ॥ १ आश्रयार्षिभिः ·२१० सर्वार्थसिद्धिः अणुशब्दोऽल्पवचनः । अणूनि व्रतान्यस्य अणुव्रतोऽगारी- त्युच्यते ॥ कथमस्य व्रतानामणुत्वं? सर्वसावधनिबृत्यसम्भवात् ।। कुतस्तीसौ निवृत्तः? समाणिव्यपरोपणान्निवृतः अगारीत्याद्य- मणुव्रतम् ॥ नेहमोहादिवशाद् गृहविनाशे ग्रामविनाशे वा कारण- मित्यभिमतादसत्यवचनानिवृत्तो गृहीति द्वितीयमणुव्रतम् ।। अन्य- पीडाकरपार्थिवमयादिवशादवश्यं परित्यक्तमपि यददत्त तत. प्रति- निवृत्तादरः श्रावक इति तृतीयमणुव्रतम् ॥ उपाचाया अनुपाचा- याश्च पराङ्गनायाः सङ्गानिवृत्तरतिहीति चतुर्थमणुव्रतम् ॥ धन- धान्यक्षेत्रादीनामिच्छावशात् कृतपरिच्छेदो गृहीति पश्चममणुव्रतम् ।। आह अपरित्यक्तागारस्य किमेतावानेव विशेपः आहोस्वि- दस्ति कश्चिदन्योऽपीत्यत आह- ॥ दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकप्रोषधोपवासो- पभोगपरिभोगपरिमाणातिथिसविभागवतसम्पन्नश्च ॥ विरतिशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते । दिग्विरति । देश- अनर्थदण्डविरतिरिति । एतानि तीणि गुणव्रतानि व्रतशब्दस्य प्रत्येकममिसम्बन्धात् ॥ तथा सामायिकवतम् । प्रोष- धोपवासवतम् । उपभोगपरिमोगपरिमाणवतम् । अतिथिसंविभाग- चतमिति ॥ एतैः सम्पन्नो गृही विरताविरत इत्युच्यते । तद्यथा--दिक्पाच्यादिः तत्र प्रसिद्धैरमिज्ञानरवर्षि कृत्वा निय- मनं दिग्विरतिव्रतम् ॥ तनो वहिस्त्रसस्थावरव्यपरोपणनिवृत्तेमहा- व्रतत्वमवसेयम् । तत्र लाभे सत्यपि परिणामस्य निवृत्तेलोमनिरा सश्च कृतो भवति ॥ प्रामादीनामवधृतपरिमाणप्रदेशो देशः। ततो बहिनिवृत्तिर्देशविरतिव्रतम् । पूर्ववद्वहिर्महातत्वं व्यवस्थाप्यम् ।। असत्युपकारे पापादानहेतुरनर्थदण्ड । ततो विरतिरनर्थदण्डविरतिः॥ 1 ·सप्तमोऽध्याय : । अनर्थदण्डः पंचविधः । अपध्यानम् । पापोपदेशः। प्रमादाचरितम् । हिंसाप्रदानम् । अशुभश्रुतिरिति ॥ तत्र परेपा जयपराजयवधवन्ध- नाङ्गच्छेदपरस्वहरणादि कथ स्यादिति मनसा चिन्तनमपध्यानम् ।। तिर्यक्क्लेशवाणिज्यप्राणिवधकारम्भकादिपु पापसंयुक्तं वचनं पापोप- देशः ॥ प्रयोजनमन्तरेण वृक्षादिच्छेदनभूमिकुट्टनसलिलसेचनाधव- घकार्य प्रमादाचरितम् ॥ विपकण्टकशस्त्रामिरज्जुकशादण्डादिहिं- सोपकरणप्रदान हिंसाप्रदानम् ॥ हिंसागारादिप्रवर्धनदुष्टकथाश्रव- णशिक्षणव्यापृतिरशुभश्रुतिः ।। समेकीमावे वर्तते । तद्यथा सङ्गतं घृतं सतं तैलमित्युच्यते एकीभूतमिति गम्यते । एकत्वेन अयन गमनं समयः, समय एवं सामायिक, समयः प्रयोजनमस्येति वा विगृह्य सामायिकम् ॥ इयति देशे एतावति काले इत्यवधारिते सामायिक स्थितस्य महानतत्वं पूर्ववद्वेदितव्यम् ॥ अणुस्थूलकृ- तहिंसादिनिवृत्तेस्सॅयमप्रसङ्ग इति चेन्न । तद्धातिकर्मोदयासद्भावात् ।। महाव्रतत्वाभाव इति चेदुपचाराद्राजकुले सर्वगतचैत्राभिधानवत् ।। प्रोषधशब्दः पर्वपर्यायवाची ॥ शब्दादिग्रहणं प्रति निवृत्तौत्सु- क्यानि पञ्चापीन्द्रियाण्युपेत्य तस्मिन् वसन्तीत्युपवासः । चतुर्विधा- हारपरित्याग इत्यर्थ. ॥ प्रोपधे उपवासः प्रोषधोपवासः । स्वशरीर- संस्कारकारणस्नानगन्धमाल्याभरणादिविरहितः शुभावकाशे साधु- निवासे चैत्यालये स्वपोषधोपवासगृहे वा धर्मकथाचिन्तनावहि- तान्तःकरणः सन्नुपवसेत् निरारम्भश्रावक ॥ उपभोगोऽशनपान- गन्धमाल्यादिः। परिभोग आच्छादनप्रावरणालकारशयनासनगृह- यानवाहनादिः । तयोः परिमाणमुपभोगपरिभोगपरिमाणम् ॥ मधु मांसं मद्यश्च सदा परिहर्तव्य तसघातान्निवृत्तचेतसा | केतक्यर्जुन- पुष्पादीनि शृंगवेरमूलकादीनि बहुजन्तुयोनिस्थानान्यनन्तकायन्य. पदेगाहाणि परिहर्तव्यानि बहुधाताल्पफलत्वात् ॥ यानवाहनामर-

·२१२
सर्वार्थसिद्धिः
'णादिज्वेतावदेवेष्टमतोऽन्यदनिष्टमित्यनिष्टान्निवर्तनं कर्तव्यं कालनि-
यमेन यावज्जीवं वा यथाशक्ति ॥ सॅयममविनाशयन्नततीत्यतिथिः।
अथवा नास्य तिथिरस्तीत्यतिथिः अनियतकालागमन इत्यर्थः ।।
अतिथये सँविभागोऽतिथिसॅविभागः । स चतुर्विधः- भिक्षोपकरणौ-
षधप्रतिश्रयमेदात् ॥ मोक्षार्थमभ्युद्यतायातिथये संयमपरायणाय
शुद्धाय शुद्धचेतसा निरवद्या भिक्षा देया। धर्मोपकरणानि च
सम्यग्दर्शनायुपबृहणानि दातव्यानि । औषधमपि योग्यमुपयोज-
नीयम् । प्रतियश्च परमधर्मश्रद्धया प्रतिपादयितव्य इति ॥ च
शब्दो वक्ष्यमाणगृहस्थधर्मसमुच्चयार्थः ।।
कः पुनरसौ?--
॥ मारणान्तिकी सल्लेखनां जोषिता ॥ २२ ॥
स्वपरिणामोपाचस्यायुष इन्द्रियाणां बलानां च कारणवशा-
सहयो मरणम् । अन्तग्रहणं तद्भवमरणप्रतिपत्त्यर्थम् । मरणमन्तः
मरणान्तः । स प्रयोजनमस्य इति मारणान्तिकी ॥ सम्यक्कायक-
पायलेखना सल्लेखना । कायस्य बाह्यस्याभ्यन्तराणां च कषायाणां
'तत्कारणहापनक्रमेण सम्यग्लेखना सल्लेखना। ता मारणान्तिकी
सल्लेखनां जोषिता सेविता गृहीत्यमिसम्बध्यते ॥ ननु च विस्प-
टार्थ सेवितेत्येवं वक्तव्यम् । न । अर्थविशेषोपपत्तेः। न केवल
सेवनमिह परिगृह्यते । किं तर्हि ? प्रीत्यर्थोऽपि- यस्मादसत्यां
प्रीतौ बलान्न सल्लेखना कार्यते । सत्यां हि प्रीतौ स्वयमेव
'करोति ॥ स्यान्मतमात्मवधः प्रामोति स्वाभिसन्धिपूर्वकायुरादिनि-
वृत्तेः ॥ नैष दोषः । अप्रमत्तत्वात् । प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं
"हिंसेत्युक्तम् । न चास्य प्रमादयोगोऽस्ति । कुतः रागाद्यभावात् ।
१ तिथिपर्वोत्सवाः सर्वे त्यक्ता येन महात्मना ॥ अतिथि तं
विजानीयाच्छेषमभ्यागतं विदुः ॥ १॥

·सप्तमोऽध्यायः २१३ रागद्वेषमोहाविष्टस्य हि विषशस्त्राद्युपकरणप्रयोगवशादात्मानं प्रतः स्वघातो भवति, न सल्लेखना प्रतिपन्नस्य रागादयः सन्ति ततो नात्मवधदोषः ॥ उक्तं च- रागादीणमणुप्पा अहिंसगत्ति मासिदं समये । तेसिं चेदुप्पत्ती हिंसेत्ति जिणेहि णिदिठ्ठा ॥१॥ किन्च- मरणस्यानिष्टत्वाद्यथा वणिजो विविधपण्यदानादानसश्चयपरस्य स्वगृ- हविनाशोऽनिष्टः, तद्विनाशकारणे च कुतश्चिदुपस्थिते यथाशक्ति च परिहरति, दुःपरिहारे च पण्यविनाशो यथा न भवति तथा यतते एवं गृहस्थोऽपि व्रतशीलपण्यसञ्चये प्रवर्तमानः तदाश्रयस्य न पातमभिवाल्छति । तदुपप्लवकारणे चोपस्थिते स्वगुणाविरोधेन परिहरति । दुःपरिहारे च यथा स्वगुणविनाशो न भवति तथा -प्रयतत इति कथमात्मवधो भवेत् ॥ अत्राह निःशल्यो व्रतीत्युक्तं तत च तृतीयं शल्य मिथ्या- । दर्शनम् । ततः सम्यग्दृष्टिना तिना निःशल्येन भवितव्यमि- त्युकं तत्सम्यग्दर्शनं किं सापवाद निरपवादमिति? उच्यते- कस्यचिन्मोहनीयावस्थाविशेषात्कदाचिदिमे भवन्त्यपवादाः- ॥ शङ्काकाङ्क्षाविचिकित्साऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः सम्यग्दृष्टेरतिचाराः ॥ २३ ॥ निःशङ्कितत्वादयो व्याख्याता दर्शनविशुद्धिरित्यत्र । तत्प- तिपक्षभूताः शङ्कादयो वेदितव्याः। अथ प्रशंसासंस्तवयोः को विशेषः ? मनसा मिथ्यादृष्टानचारित्रगुणोद्भावनं प्रशंसा, भूता- भृतगुणोद्भाववचनं संस्तव इत्ययमनयोर्भेदः ॥ ननु च सम्य- ग्दर्शनमष्टामुक्तं तस्यातिचारैरप्यष्टमिर्मवितव्यम् ॥ नैष दोषः ।। व्रतशीलेषु पञ्चपञ्चातिचारा इत्युत्तरत्र विवक्षुणाऽऽचार्येण प्रशं- - १ अनुत्पाद इत्यर्थः २ अहिंसकत्वमिति.

·२१४ सर्वार्थसिद्धिः सासंस्तवयोरितरानतिचारानन्तर्भाव्य पञ्चैवातिचारा उक्ताः॥ आह सम्यग्दृष्टेरतिचारा उक्ताः किमेव व्रतशीलेष्वपि भवन्तीति । ओमित्युक्त्वा तदतिचारसंख्यानिर्देशार्थमाह- ॥ व्रतशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रमम् ॥ २४ ॥ व्रतानि च शीलानि च व्रतशीलानि तेषु व्रतशीलेषु । शीलग्रहणमनर्थकम्, व्रतग्रहणेनैव सिद्धः ॥ नानर्थकम्- विशे- षज्ञापनार्थ व्रतपरिरक्षणार्थ शीलमिति दिग्विरत्यादीनीह शील. ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ अगार्यधिकारात् अगारिणो व्रतशीलेषु पच पंचाति- चारा वक्ष्यमाणा यथाक्रम वेदितव्याः । तद्यथा- आद्यस्य ताव- दहिंसावतस्य- ॥ बन्धवधच्छेदातभारारोपणान्नपाननिरोधाः ॥२५॥ अभिमतदेशगतिनिरोधहेतुर्वन्धः ॥ दण्डकशावेत्रादिमिरमि- घातः प्राणिना वधः। न प्राणव्यपरोपणम् । ततः प्रागेवास्य विनिवृत्तत्त्वात् ॥ कर्णनासिकादीनामवयवानामपनयनं छेदः ॥ न्याय्यभारादतिरिक्तवाहनमतिमारारोपणम् ॥ गवादीनां क्षुत्पिपा साबाधाकरणमन्नपाननिरोधः ॥ एते पंचाहिंसाणुव्रतस्यातिचाराः ॥ ॥ मिथ्योपदेशरहोभ्याख्यानकूटलेख क्रिया- न्यासापहारसाकारमन्त्रभेदाः ॥ २६ ॥ अभ्युदयनिःश्रेयसाथैषु क्रियाविशेषेषु अन्यस्यान्यथा प्रव- तनमतिसन्धापनं वा मिथ्योपदेशः । यत्स्त्रीपुंसाभ्यामेकान्तेऽनुष्ठि- तस्य क्रियाविशेषस्य प्रकाशनं तद्रहोभ्याख्यानं वेदितव्यम् । अन्येनानुक्तं यत्किंचित्परप्रयोगवशादेवं तेनोक्तमनुष्ठितमिति वंच.

·सप्तमोऽध्यायः २१५ नानिमित्तं लेखनं कूटलेखक्रिया। हिरण्यादेव्यस्य निक्षप्तुर्वि- स्मृतसंख्यस्याल्पसंख्येयमादधानस्यैवामित्यनुज्ञानवचनं न्यासापहारः । अर्थप्रकरणाझविकारभूनिक्षपणादिमिः पराकूतमुपलभ्य तदाविष्क- रणमसूयादिनिमित्वं यत्तत्साकारमन्त्रभेद इति कथ्यते ॥ त एते सत्याणुव्रतस्य पंचातिचारा वोद्धव्याः ॥ ॥ स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिकमहीना- धिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः ॥ २७ ॥ मुप्णन्तं स्वयमेव वा प्रयुक्तेऽन्येन वा प्रयोजयति प्रयु- तमनुमन्यते वा यतः स स्तेनप्रयोगः । अप्रयुक्तेनाननुमतेन च चौरेणानातस्य ग्रहण तदाहृतादानम् । उचितन्यायादन्येन प्रकारेण दानग्रहणमतिक्रमः । विरुद्धं राज्यं विरुद्धराज्यं विरु- द्धराज्येऽतिक्रमः विरुद्धराज्यातिक्रमः । तत्र बल्पमूल्यलभ्यानि महाया॑णि द्रव्याणीति प्रयत्नः ॥ प्रस्थादि मान, तुलाद्युन्मा- नमेतेन न्यूनेनान्यस्मै देयमधिकेनात्मनो ग्राह्यमित्येवमादिकूटप्रयोगो हीनाधिकमानोन्मानम् || कृत्रिमैर्हिरण्यादिमिर्वचनापूर्वको व्यवहारः प्रतिरूपकव्यवहारः ॥ त एते पचादत्तादानाणुव्रतस्याविचाराः ।। ॥ परविवाहकरणेत्वरिकापरिगृहीताऽपरिगृहीताग- मनानङ्गक्रीडाकामतीव्राभिनिवेशाः ।। २८ ।। कन्यादान विवाहः परस्य विवाहः परविवाहः परवि- वाहस्य करण परविवाहकरणम् । परपुरुषानेति गच्छतीत्येवं. शीला इत्वरी, कुत्सायां क इत्वरिका । या एकपुरुषभर्तृका साः परिगृहीता। या गणिकात्वेन (श्चलित्लेन वा परपुरुषग- मनशीला अस्वामिका सा अपरिगृहीता । परिगृहीता रिगृहीता च परिगृहीतापरिगृहीते । इत्त्ररिके च ते परिगृ- चाप- ·२१६ सर्वार्थसिद्धिः प्रवृद्धः हीतापरिगृहीते च इत्वरिकापरिगृहीताऽपरिगृहीते, तयोर्गमने इत्वरिकापरिगृहीतापरिगृहीतागमने । अहं प्रजननं योनिश्च ततोऽन्यत्र क्रीडा अनङ्गक्रीडा। कामस्य परिणामः कामतीवाभिनिवेशः। त एते पञ्च स्वदारसन्तोषव्रतस्यातिचाराः।। ॥ क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदास- कुप्यप्रमाणातिक्रमाः॥ २९ ॥ भेनं सस्याविकरणम् । वास्तु अगारम् । हिरण्यं सुप्यादि व्यवहारतन्त्रम् । सुवर्ण प्रतीतम् । धनं गवादि । धान्यं ब्रीधादि। दासीदासं मृत्यत्रीपुंसवर्गः। कुप्यं क्षौमासिकौशेयचन्दनादि। क्षेत्रं च वास्तु च क्षेत्रवास्तु, हिरण्यं च सुवर्ण च हिरण्य- सुवर्ण, धनं च धान्यं च धनधान्यं, दासी च दासश्च दासी- दास, क्षेत्रवास्तु च हिरण्यसुवर्ण च धनधान्यं च दासी- दासं च कुप्वं च- क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकु- प्यानि। एतावानेव परिग्रहो मम नान्य इति परिच्छिन्ना- प्रमाणात्मेत्रवास्त्वादिविषयादतिरेका अतिलोमवशात्प्रमाणातिकमा (रका) इति प्रत्यास्यायन्ते॥ त एते परिग्रहपरिमाणवतस्याविचाराः।। उक्ता बतानामतिचाराः शीलानामतिचारा वक्ष्यन्ते, तद्यथा- ॥ ऊ धस्तिर्यग्व्यातिक्रमक्षेत्रवृद्धि- स्मृत्यन्तराधानानि ॥ ३० ॥ परिमितस्य दिगवधेरतिलङ्घनमतिक्रमः। स समासतबि. विधः- ऊोतिक्रमः 1 अघोतिक्रमः । बिलप्रवेगादिस्तियंगति- क्रमः ।। परिगृहीताया दिशो लोमावेशादाधिक्यामिसन्धिः क्षेत्र- वृद्धिः । स एषोऽतिक्रमः प्रमादान्मोहाद्यासङ्गाहा भवनीत्यवसेयः ।। - ·सप्तमोऽध्यायः २१७ अननुस्मरणं स्मृत्यन्तराधानम् ।। त एते दिग्विरमणस्यातिचाराः॥ ॥ आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः ३१ आत्मना सङ्कल्पिते देशे स्थितस्य प्रयोजनवशायकि- श्चिदानयेत्याज्ञापनमानयनम् । एव कुर्विति,नियोगः प्रेप्यप्रयोगः । व्यापारकरान्पुरुपान्प्रत्यभ्युत्कासिकादिकरणं शब्दानुपातः । स्ववि- अहदर्शनं रूपानुपातः । लोप्टादिनिपातः पुद्गलक्षेपः ॥ त एते देशविरमणस्य पञ्चातिचाराः ।। ॥ कन्दर्पकौत्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणो- पभोगपरिभोगानर्थक्यानि ॥ ३२ ॥ रागोद्रेकात्महासमिश्रोऽशिष्टवाक्प्रयोगः कन्दर्पः। तदेवो- भयं परत्र दुष्टकायकर्मप्रयुक्त कौत्कुच्यम् । धाष्टर्यप्राय यत्कि- श्वनानर्थक बहुप्रलपितं मौखर्यम् । असमीक्ष्य प्रयोजनमाधिक्येन करणमसमीक्ष्याधिकरणम् । यावताऽर्थेनोपमोगपरिमोगौ सोऽर्थस्ततो ऽन्यस्याधिक्यमानर्थक्यम् ॥ त एते पञ्चानर्थदण्डविरतेरतिचाराः॥ ॥ योगदुष्प्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥ ३३ ॥ योगो, व्याख्यातत्रिविधः । तस्य दुष्टं प्रणिधानं योग- दुष्पणिधानम्- कायदुष्प्रणिधानम् । वाग्दुष्प्रणिधानम् । मनो- दुप्पणिधानमिति। अनादरोऽनुत्साहः। अनैकाग्यं स्मृत्यनुपस्था- नम् । त एते पंच सामायिकस्यातिक्रमाः ।। ॥ अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोप- क्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥ ३४ ॥ जन्तवः सन्ति न सन्ति वेति प्रत्यवेक्षणं चक्षुर्व्यापारः । मृदुनोपकरणेन यस्क्रियते प्रयोजन तत्प्रमार्जितम् । तदुभय प्रति- -- ·२१८ सर्वार्थसिद्धिः घेघविशिष्टमुत्सर्गादिमिरमिसम्बध्यते- अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्ग इत्येवमादि ॥ तत्र अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितायां भूमौ मूत्रपुरीषो- त्सर्गः अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गः । अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्याई- दाचार्यपूजोपकरणस्य गन्धमाल्यधूपादेरात्मपरिधानाद्यर्थस्य च वसादे- रादानमप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितादानम् । अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्य प्रावरणादेः संस्तरस्योपक्रमणं, अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितसंस्तरोपक्रम- णम् । क्षुदभ्यर्दितत्वादावश्यकेप्वनादरोऽनुत्साहः । स्मृत्यनुपस्मानं व्याल्यातम् ॥ त एते पञ्च प्रोषधोपवासस्यातिचाराः॥ ॥ सचित्तसम्बन्धसम्मिश्राभिषवदुःपक्काहाराः ॥३५॥ सह चित्तेन वर्तते इति सचित्तं चेतनावद्व्यम् । तदुपश्लिष्टः सम्बन्धः । तद्यतिकीर्णः सम्मिश्रः । कथं पुनरस्य सचित्तादिषु प्रवृत्तिः स्यात् ? प्रमादसम्मोहाभ्याम् । द्रवो वृप्यो वाऽभिपवः । असम्यक्पको दु.पक्कः । एतैराहारो विशेप्यते- सचिचाहारः सम्बन्धाहारः सम्मिश्राहारोऽभिषवाहारो दुःपक्काहार इति ॥ त एते पच भोगोपभोगपरिसंख्यानस्यातिचाराः ।। ॥सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेश- मात्सर्यकालातिक्रमाः ॥ ३६ ॥ सचित्ते पद्मपत्रादौ निक्षेपः सचित्तनिक्षेपः । अपिधान- मावरणं सचित्तेनैव सम्बध्यते सचित्तापिघानमिति । अन्यदातृदे- यार्पणं परव्यपदेशः। प्रयच्छतोऽप्यादरामावोऽन्यदातगुणासहनं वा मात्सर्यम् । अकाले भोजनं कालातिक्रमः ॥ त एते पंचाति- थिसंविभागशीलातिचाराः ॥ ।। जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानु- ·सप्तमोऽध्याय. २१९ बन्धनिदानानि ॥ ३७ ॥ आशंसनमाशसा आकाढणमित्यर्थः । जीवितं च मरणं च जीवितमरणं, जीवितमरणस्यागसे जीवितमरणाशंसे । पूर्वसुह- सहपांसुक्रीडनाद्यनुस्मरणं मित्रानुरागः । अनुभूतप्रीतिविशेषस्मृ- तिसमन्वाहारः सुखानुबन्धः । भोगाकाडया नियत दीयते चित्र तस्मिस्तेनेति वा निदानम् ॥ त एते पंच सल्लेखनाया अतिचाराः।। अनाह- उक्त भगवता तीर्थकरत्वकारणकर्मास्रवनिर्देशे शक्तितस्त्यागतपसीति, पुनश्चोक्त शीलविधानेऽतिथिसविभाग इति । तस्य दानस्य लक्षणमनिर्जातं तदुच्यतामित्यत आह- ॥ अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गों दानम् ॥ ३८॥ स्वपरोपकारोऽनुग्रहः । स्वोपकारः पुण्यसंचयः, परोपकारः सम्यग्ज्ञानादिवृद्धिः॥ स्वशब्दो धनपर्यायवचनः । अनुग्रहार्थ स्वस्यातिसर्गस्त्यागो दानं वेदितव्यम् ।। अत्राह- उक्त दान तत्किमविशिष्टफलमाहोस्विदस्ति कश्चि- प्रतिविशेष इत्यत आह- ॥ विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तद्विशेषः ॥ ३९ ॥ प्रतिग्रहादिक्रमो विधिः। विशेषो गुणकृतः । तस्य प्रत्ये- कमभिसम्बन्धः क्रियते- विधिविशेषो द्रव्यविशेषो दातृविशेषः पात्रविशेष इति ॥ तत्र विधिविशेषः प्रतिग्रहादिप्वादरानादर- कृतो भेदः । तपःस्वाध्यायपरिवृद्धिहेतुत्वादिद्रव्यविशेषः। अन- सूयाविषादादितृविशेषः । मोक्षकारणगुणसयोगः पात्रविशेषः । ततश्च पुण्यफलविशेषः क्षेत्रादिविशेषाहीजफलविशेषवत् ॥ ५॥ ॥ इति तत्वार्थवत्तो सर्वार्थासद्धिसज्ञिकाया सप्तमोऽध्यायः ॥

·२२० सर्वार्थसिद्धिः ॥ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय । ॥ अथाष्टमोऽध्यायः ॥ तय. व्याख्यात आत्रवपदार्थस्तदनन्तरायमान्वन्यपदार्थ इदानी व्याख्येयस्वस्मिन्व्याल्यये सति पूर्व बन्धहेतूपन्यासः क्रियवे तसू- वकत्साहन्धस्येति ॥ ॥ मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगा बन्धहेतवः१ मिव्यादर्शनाढय उताः। क मिथ्याननं तावदुक्तं? तत्त्वार्थश्रद्धानं सन्यादर्शनमित्यत्र, तत्प्रतिपनभूतमावविधाने च क्रिया व्याख्यातं मिथ्यादर्शननियति ॥ विरतिरुता । विपक्षमृता अविरति ह्या । आज्ञाव्यापादनक्रिया जनानांला- क्रियेत्यनयोः प्रमावस्यान्तीवः । स च प्रमादः कुशलेप्वनादरः ॥ कषायाः क्रोधादयः अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसबल- नविकल्पाः प्रोक्ताः । क? इन्द्रियपाया इत्यत्रैव ॥ योगाः कायादिविकल्याः प्रोका.। छ? जायचाइमन कर्म योग इत्यत्न ।। मिथ्यादर्शनं द्विविधम् । नैसर्गिक परोपदेशपूर्वकं च । तत्र परोपदेशमन्तरेण मिथ्यालकमोदयवशायदाविर्मवति तत्वार्याश्रद्धा- नलक्षणं तन्नैसर्गिकन् । परोपदेनानिमित्तं चतुर्विवन् । क्रिया- क्रियावाद्यनानिवनायकविकल्पात् ।। अश्वा पञ्चविर्व मिथ्यादी- नम्- एकान्तमिथ्यादर्शनन् । विपरीतमिथ्यादर्शनम् । संशयमि- च्यादर्शनम् । वैनयिमिथ्याशनन् । यन्नाननियादर्शन चेति ।। तत्र इदमेव इत्यमेवेति धर्मिधर्मयोरमिनिवेश एकान्तः । पुरुष एवेदं सर्वमिति वा नित्यमेवति ॥ सग्रन्यो निर्ग्रन्यः, केवली कवलाहारी, बी सिध्यतीत्येवमादिः विपर्ययः ॥ सन्यदर्शन- ज्ञानचारित्राणि किं मोक्षमार्गः स्याहा ने अत्यन्यतरपक्षापरि- ·अष्टमोऽध्यायः २२१ महः संशयः ॥ सर्वदेवतानां सर्वसमयाना च समदर्शनं वैन- यिकम् ॥ हिताहितपरीक्षाविरहोऽज्ञानिकत्वं ॥ उक्तश्च- असि- दिसदं किरियाणं अकिरियाणं च होई चोळसीदि ।। सत्तच्छ. ण्णाणीणं वेणइयाणं तु बत्तीसम् ॥ १॥ अविरतिदशविधा- पटकायषट्करणविषयभेदात् । पोडश कपाया नव नोकपायास्ते- पामीषद्धेदो न मेद इति पञ्चविंशतिकपायाः ।। चत्वारो मनो- योगाश्चत्वारो वाग्योगाः पंच काययोगा इति त्रयोदशविकल्पो योगः।। आहारककाययोगाहारकमिश्रकाययोगयोः प्रमत्तसयते सम्मवात्पञ्चदशापि भवन्ति ॥ प्रमादोऽनेकविधः- पश्चसमिति- त्रिगुप्तिशुध्द्यष्टकोचमक्षमादिविषयभेदात् । शुध्यष्टकस्यार्थः भाव- कायविनर्यापथमिक्षाप्रतिष्ठापनशयनासनवाक्यशुद्धयोऽष्टौ, दशल- क्षणो धर्मश्च ॥ त एते पञ्च बन्धहेतवः समस्ता व्यस्ताश्च भवन्ति ॥ तद्यथा- मिथ्यादृष्टेः पञ्चापि समुदिता बन्धहेतवो भवन्ति ।। - सासादनसम्यग्दृष्टिसममिथ्यादृष्ट्यसँयतसम्यग्दृष्टीनाम- विरत्यादयश्चत्वारः ।। सँयतासँयतस्याविरतिर्विरतिमिश्राः, प्रमाद- कपाययोगाश्च । प्रमत्तसॅयतस्य प्रमादकपाययोगाः । अप्रमत्ता- दीनां चतुर्णा योगकपायौ । उपशान्तकपायक्षीणकपायसयोगकेव- लिनामेक एव योगः। अयोगकेवलिनो न बन्धहेतुः ॥ उक्ता बन्धहेतवः। इदानी बन्धो वक्तव्य इत्यत आह-- ॥ सकषायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्यान्पुद्गला- नादत्ते स बन्धः ॥ २॥ सह कपायेण वर्तत इति सकपायः । सकपायस्य भावः सकपायत्वम् । तस्मात्सकपायत्वादिति ॥ पुनर्हेतुनिर्देशः किमर्थम् ।

·२२२ सर्वार्थसिद्धिः जठराग्न्याशयानुरूपाहारग्रहणवत्तीव्रमन्दमध्यमकषायागयानुरूपस्थि- त्यनुमवविशेषप्रतिपयर्थम् ।। अमूर्तिरहस्त आत्मा कथं कर्मादत्त इति चोदितः सन् जीव इत्याह ।। जीवनाज्जीवः प्राणधारणादा- युःसम्बन्धान्नायुर्विरहादिति ॥ कर्मयोग्यानिति लघुनिर्देशात्सिद्धेः। कर्मणो योग्यानिति पृथग्विभक्त्युच्चारणं वाक्यान्तरज्ञापनार्थम् ॥ किं पुनस्तद्वाक्यान्तरम् । कर्मणो जीवः सकषायो भवतीत्येक वाक्यम् । एतदुक्तं भवति- कर्मण इति हेतुनिर्देशः कर्मणो हेतो- जीवः सकषायो भवति नाकर्मकस्य कपायलेपोऽस्ति ततो जीच- कर्मणोरनादिसम्बन्ध इत्युक्तं भवति ॥ तेनामूर्ती जीवो मूर्तेन कर्मणा कथं बध्यते इति चोद्यमपाकृतं भवति ॥ इतरथा हि बन्धस्यादिमत्त्वे आत्यन्तिकी शुद्धिं दधतः सिद्धस्येव बन्धाभावः प्रसज्येत ॥ द्वितीय वाक्यं कर्मणो योग्यान पुद्गलानादत्त इति । अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इति पूर्व हेतुसम्बम्धं त्यक्त्वा पष्ठीसम्बन्ध. मुपैति कर्मणो योग्यानिति ॥ पुद्गलवचन कर्मणस्तादात्यख्यापनार्थम् । तेनात्मगुणोऽदृष्टो निराकृतो भवति तस्य संसारहेतुलानुपपत्तेः ।। आदत्त इति हेतुहेतुमद्भावल्यापनार्थम् । अतो मिथ्यादर्शनाद्यावेशादा- र्दीकृतस्यात्मनःसर्वतो योगविशेषात्तेपा सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहिनामनन्तान- न्तप्रदेशानां पुद्गलानां कर्ममावयोग्यांनामविभागेनोपश्लेषो वन्ध इत्या- ख्यायते ॥ यथा भाजनविशेपे क्षिप्ताना विविधरसवीजपुप्पफ- लानां मदिरामावेन परिणामस्तथा पुद्गलानामप्यात्मनि स्थितानां योगकषायवशाकर्मभावेन परिणामो वेदितव्यः ।। "स" वचनम- न्यनिवृत्त्यर्थम् । स एष बम्धो नान्योऽस्तीति । तेन गुणगुणि- बन्धो निवर्तितो भवति ॥ कर्मादिसाधनो बन्धशब्दो व्याख्येयः ।। आह किमयं बन्ध एकरूप आहोस्वित्पकारा अप्यस्य सन्तीत्यत इदमुच्यते- एव, ·अष्टमोऽध्यायः २२३ ॥ प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशास्तद्विधयः ॥ ३ ॥ प्रकृतिः स्वभावः । निम्बस्य का प्रकृतिः तिक्तता। गुडस्य का प्रकृतिः मधुरता । तथा ज्ञानावरणस्य का प्रकृतिः।। अर्थानवगमः । दर्शनावरणस्य का प्रकृतिः? अर्थानालोच (क) नम् ॥ वेद्यस्य सदसल्लक्षणस्य सुखदुःखसंवेदनम् ॥ दर्शनमोहस्य तत्त्वार्थाश्रद्धानम् ॥ चारित्रमोहस्यासॅयमः ।। आयुषो मवधारणम् ।। नामो नारकादिनामकरणम् ॥ गोत्रस्योचर्नीचैः स्थानसंशब्दनम् ।। अन्तरायस्य दानादिविघ्नकरणम् ॥ तदेवं लक्षणं कार्यम्-प्रक्रि- यते प्रभवत्यस्या इति प्रकृतिः । तत्स्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः। यथा-अजागोमहिप्यादिक्षीराणां माधुर्यस्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः। तथा ज्ञानावरणादीनामर्थानवगमादिस्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः । तद्रसविशेषोऽनुभवः । यथा- अजागोमहिष्यादिक्षीराणां तीव्रम- न्दादिभावेन रसविशेषः । तथा कर्मपुद्गलानां स्वगतसामर्थ्य विशेषोऽ नुभवः ॥ इयत्तावधारण प्रदेशः । कर्मभावपरिणतपुद्गलस्कन्धानां परमाणुपरिच्छेदेनावधारणं प्रदेशः ॥ विधिशब्द. प्रकारवचनः । त एते प्रकृत्यादयश्चत्वारस्तस्य बन्धस्य प्रकाराः ॥ तत्र योगनिमित्ता प्रकतिप्रदेगौ कपायनिमित्तौ स्थित्यनुमवौ । तत्प्रकर्षाप्रकर्षमे- दात्तद्वन्धविचित्रमावः । तथा चोक्तम्- जोगा पयडि पएसा ठिदिअणुभागा कसायदो कुणदि । अपरिणदुच्छिण्णेसु य बंघठि- दिकारणं णस्थि ॥१॥ तत्राद्यस्य प्रकृतिवन्धनस्य भेदप्रदर्शनार्थमाह- ॥ आद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीय- मोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः॥४॥ १ कर्मत्वेनापरिणतेयु निर्जीणेषु च ॥

·२२४ सर्वार्थसिद्धिः आद्यः प्रकृतिबन्धो ज्ञानावरणाद्यष्टविकल्पो वेदितव्यः ।। आवृणोत्यानियतेऽनेनेति वा आवरणम् । तत्प्रत्येकममिसम्बध्यते- ज्ञानावरणं, दर्शनावरणमिति ॥ वेदयति वेद्यत इति वा वेद- नीयम् ॥ मोहयति मुह्यतेऽनेनेति वा मोहनीयम् ।। एत्यनेन नारकादिभवमित्यायुः ॥ नर्मयत्यात्मानं नम्यतेऽनेनेति वा नाम ।। उच्चैर्नीचैश्च गूयते शब्द्यत इति वा गोत्रम् ॥ दातृदेयादीनाम- न्तरं मध्यमेतीत्यन्तरायः ॥ एकेनात्मपरिणामेनादीयमानाः पुद्गला ज्ञानावरणाद्यनेकमेदं प्रतिपद्यन्ते सकृदुपभुक्तानपरिणामरसरुधि- रादिवत् ।। आहोक्तो मूलप्रकृतिबन्धोऽष्टविधः । इदानामुत्तरप्रकृति- बन्धो वक्तव्य इत्यत आह- ॥ पञ्चनवद्वयष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंश- दिपञ्चमेदा यथाक्रमम् ॥ ५॥ द्वितीयग्रहणमिह कर्तव्यं द्वितीय उत्तरप्रकृतिबन्ध एवं विकल्प इति ॥ न कर्तव्यं, पारिशेष्यासिद्धेः ॥ आद्यो मूल: प्रकृतिबन्धोऽष्टविकल्प उक्तः। ततः पारिशेप्यादयमुत्तरप्रकृतिवि- कल्पविधिर्भवति ॥ भेदशब्दः पञ्चादिमिर्यथाक्रमममिसम्बध्यते- पञ्चभेदं ज्ञानावरणीयं, नवमेदं दर्शनावरणीयं, द्विभेदं वेदनीय अष्टाविंशतिमेदं मोहनीयं, चतुर्भेदमायुः, द्विचत्वारिंशद्धेदं नाम, द्विमेदं गोत्रं, पंचमेदोऽन्तराय इति ।। यदि ज्ञानावरणं पचमेदं तत्प्रतिपत्तिरुच्यतामित्यत आह-- मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम् ॥ ६ ॥ १ नानायोनिषु नारकादिपर्यायैर्नमयति शब्दयत्यात्मानमिति नाम । णमु प्रहरवे शब्दे ॥२ आदिशब्देन पात्रम् ।।

·अष्टमोऽध्यायः २२५ मत्यादीनि ज्ञानानि व्याख्यातानि ॥ तेषामावृतेरावरणभेदो भवतीति पश्चोत्तरप्रकृतयो वेदितव्याः ॥ अत्र चोद्यते- अमव्यस्य मनःपर्ययज्ञानशक्तिः केवलज्ञानशक्तिश्च स्याद्वा न वा।। यदि स्यात्-तस्यामव्यत्वाभावः । अथ नास्ति--तत्रावरणद्वयकल्पना व्यर्थति ॥ उच्यते-- आदेशवचनान्न दोपः- द्रव्यार्थादेशान्मन:- पर्ययकेवलज्ञानशक्तिसम्मकः । पर्यायार्थीदेगात्तच्छक्त्यभावः॥ यद्येवं, भन्याभव्यविकल्पो नोपपद्यते । उभयत्र तच्छक्तिसद्भावात् ॥ न शक्तिभावाभावापेक्षया भव्याभव्यविकल्प इत्युच्यते ॥ कुतस्तर्हि ! न्यक्तिसद्भावासद्भावापेक्षया । सम्यग्दर्शनादिमियक्तिर्यस्य भवि- ष्यति स भव्यः । यस्य तु न भविष्यति सोऽभव्यः । कनकेतर- पाषाणवत् ॥ माह, उक्तो ज्ञानावरणोचरप्रकृतिविकल्पः । इदानी दर्श- नावरणस्य वक्तव्य इत्यत आह- ॥ चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्रा- प्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च ॥ ७ ॥ चक्षुरचक्षुरवधिकेलानामिति दर्शनावरणापेक्षया भेदनिर्देशः- चक्षुर्दर्शनावरणमचक्षुर्दर्शनावरणमवधिदर्शनावरण केवलदर्शनावरण. मिति ॥ मदखदक्कमविनोदनार्थः स्वापो निद्रा । तस्या उपर्यु- परि वृत्तिनिद्रानिद्रा । या क्रियाऽऽत्मानं प्रचलयति सा प्रचला शोकश्रममदादिप्रमवा आसीनस्यापि नेत्रगात्रविक्रियासूचिका । सैव पुनःपुनरावर्तमाना प्रचलाप्रचला । खमेऽपि यया वीर्य- विशेषाविर्भाव. सा स्त्यानगृद्धिः । स्त्यायतेरनेकार्थत्वात्स्वमार्थ इह गृह्यते । गृद्धिरपि दीप्तिः । स्त्याने स्वमे गृध्यति दीप्यते यदु- दयादात्मा रौद्रं बहुकर्म करोति सा स्त्यानगृद्धिः ।। इह

·२२६
सर्वार्थसिद्धिः
निद्रादिभिर्दर्शनावरणं सामानाधिकरण्येनाभिसम्बध्यते- निद्रादर्श-
नावरणं निद्रानिद्रादर्शनावरणमित्यादि ।
तृतीयस्याः प्रकृतरुत्तरप्रकृतिप्रतिपादनार्थमाह-
॥ सदसवेद्ये ॥ ८॥
यदुदयाद्देवादिगतिषु शारीरमानससुखप्राप्तिस्तत्सद्वेद्यं प्रशस्तं
वेधं सद्वेद्यमिति ॥ यत्फल दुःखमनेकविध तदसद्वेद्यमप्रशस्तं
वेद्यमसद्वेद्यमिति ॥
चतुर्थ्याः प्रकृतेरुत्तरप्रकृतिविकल्पनिर्देर्शनार्थमाह-
॥दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीया-
ख्यास्त्रिद्विनवषोडशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्व-
तदुभयान्यकषायकषायौ हास्यरत्यरतिशोकम-
यजुगुप्सास्त्रीपुन्नपुंसकवेदा अनन्तानुबन्ध्यप्र-
त्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः
क्रोधमानमायालोभाः ॥ ९ ॥
दर्शनादयश्चत्वारः। ज्यादयोऽपि चत्वारः । तत्र यथा-
संख्येन सम्बन्धो भवति- दर्शनमोहनीय त्रिभेदं, चारित्रमा-
हनीयं द्विभेद, अकषायवेदनीय नवविधं, कषायवेदनीयं षोड.
शविधमिति ॥ तत्र दर्शनमोहनीयं त्रिभेदं सम्यक्त्वं, मिथ्यात्वं,
तदुभयमिति । तद्वन्धप्रत्येक भूत्वा सत्कर्मापेक्षया त्रिधा व्यव-
तिष्ठते ॥ तत्र यस्योदयात्सर्वज्ञप्रणीतमार्गपराड्मुखस्तत्त्वार्थश्रद्धा-
१ बंधं पडि एयत्तं उदयं सत्त पड्डुच्च तिविहं खु । दंस-
णमोहं मिच्छं मिस्सं सम्मत्त भिदि जाणे ॥ १॥

·अष्टमोऽध्यायः २२७ ननिरुत्सुको हिताहितविचारासमों मिथ्याष्टिभवति तन्मिथ्या- लम् । तदेव सम्यक्त्वं शुमपरिणामनिरुद्धस्वरस यदीदासीन्ये. नावस्थितमात्मनः श्रद्धान न निरुणद्धि तंवदयमानः पुरुषः सम्यग्दृष्टिरित्यभिधीयते । तदेव मिथ्यात्वं प्रक्षालनविशेषात्क्षीणा- क्षीणमदशक्तिकोद्रववत्सामिशुद्धस्वरसं तदुभयमित्याख्यायते सम्य. मिथ्यात्वमिति यावत् । यस्याढयादात्मनोऽशुद्धमदकोद्रवोपयो- गापादितमिथपरिणामवढुभयात्मको मवति परिणामः ॥ चारि- त्रमोहनीय द्विधा- अकपायकपायभेदात् । ईपदर्थे नत्रः प्रयो- गादीपत्कषायोऽकपाय इति ।। अक्पायवेदनीयं नवविधम् । कुतः । हास्यादिमेदात् ॥ यस्योदयाद्धास्याविर्भावस्तद्धास्यम् । यदुदया- द्विषयादिप्वाल्लुक्य सा रतिः । अरतिस्तद्विपरीता। यद्विपाका- च्छोचनं स गोकः । यदुदयादुद्वेगस्तद्भयम् । यदुदयादात्मदो- पसंवरणमन्यदोपस्याधारण सा जुगुप्सा । यदुदयात्रैणान्मावा- प्रतिपद्यते स स्त्रीवदः। यस्योदयात्पौनान्भावानास्कन्दति स पुवेदः । यदुदयान्नापुंसकान्मावानुपवनति स नपुंसकवेदः ॥ कपा- यवेदनीयं षोडशविधम् । कुतः । अनन्तानुबन्ध्यादिविकल्पात् ।। तद्यथा- कषायाः क्रोधमानमायालोमाः। तेपा चतस्रोऽवस्था:- अनन्तानुवन्धिनोऽप्रत्याख्यानावरणाः प्रत्याख्यानावरणाः संज्वल- नाश्चेति ॥ अनन्तसंसारकारणत्वान्मियादर्शनमनन्त तदनुवन्धि- नोऽनन्तानुबन्धिनः क्रोधमानमायालोमाः। यदुदयाद्देशविरतिं सँय. मासँयमाख्यामल्पामपि कतुं न शक्नोति, ते देशप्रत्याख्यान- १ वेढकसम्यग्दृष्टिः ॥ २ यदुदयात्रासलक्षणमुपपते तद्वयमि- पाठः ॥ ३ यदुदयात्परढोपानाविप्करोत्यात्मटोपान्स- णोति सा जुगुप्मा इत्यन्यः पाठ. ॥ यदुढयात्स्वदोषसवरणं परदोषाविष्करण सा जुगुप्सा इत्यप्यन्यः पाठः ।। 2 त्यन्यः ·२२८ सर्वार्थसिद्धिः . मावृण्वन्तोऽप्रत्याख्यानावरणाः क्रोधमानमायालोभाः। यदुदयाद्वि- रति कृत्स्ना संयमाख्यां न शक्नोति कर्तुं ते कृत्वं प्रत्या- ख्यानमावृण्वन्तः प्रत्याख्यानावरणाः क्रोधमानमायालोमाः । समे- कीमावे वर्तते । सॅयमेन सहावस्थानादेकीभूय ज्वलन्ति सँयमो वा ज्वलत्येषु सत्स्वपीति संज्वलनाः क्रोधमानमायालोमाः । त एते समुदिताः सन्तः षोडश कपाया भवन्ति ।। मोहनीयानन्तरोदेशभाज आयुष उत्तरप्रकृतिनिळ्पनार्थमाह- नारकतैर्यग्योनमानुषदैवानि ॥१०॥ नारकादिषु भवसम्बन्धेनायुषो व्यपदेशः क्रियते । नरकेषु भवं नारकमायुः । तिर्यग्योनिषु भवं तैर्यग्योनम् । मानुषेषु भवं मानुषं । देवेषु भवं दैवमिति ॥ नरकेषु तीनशीतोष्णवेदनेषु यनिमित्त दीर्घजीवनं तन्नारकम् ॥ एवं शेषेष्वपि ॥ आयुश्चतुर्विधं व्याख्यातं तदनन्तरमुद्दिष्टं यन्नामकर्म तदुत्तर- प्रकृतिनिर्णयार्थमाह- ॥ गतिजातिशरीराङ्गोपाङ्गनिर्माणबन्धनसंघात- संस्थानसंहननस्पर्शरसगन्धवर्णानुपूर्व्यागुरु- लघूपघातपरघातातपोद्योतोच्छ्वासविहायोग- तयः प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुस्वरशुभसूक्ष्मपर्या- तिस्थिरादेययशःकीर्तिसेतराणि तीर्थकरत्वं च ११ यदुदयादात्मा भवान्तरं गच्छति सा गतिः । सा चतु- "विधा- नरकगतिस्तिर्यग्गतिर्देवगतिर्मनुष्यगतिश्चेति ॥ यन्निमित्त आत्मनो नारको भावस्तन्नरकगतिनाम । एवं शेषेष्वपि योज्यम् ।। तासु नरकादिगतिष्वव्यभिचारिणा सादृश्येनकीकृतोऽर्थात्मा जातिः॥ - ·अष्टमोऽध्यायः २२९ तन्निमित्त जातिनाम तत्पञ्चविधम्--- एकेन्द्रियनातिनाम, द्वीन्द्रि- यनातिनाम, त्रीन्द्रियजातिनाम, चतुरिन्द्रियनातिनाम, पञ्चे- न्द्रियनातिनाम, चेति ॥ यदुदयादामा एकेन्द्रिय इति शव्यते तदेकेन्द्रियजातिनाम । एवं शुषेप्वपि योज्यम् ॥ यदुदयादात्मनः शरीरनिवृत्तिस्तच्छरीरनाम । तत्पश्चविधम् --- औदारिकशरीरनाम, बैंक्रियिकशरीरनाम, आहारकशरीरनाम, तेजसशरीरनाम, णशरीरनाम चेति ॥ तेषां विशेपो व्याख्यातः ॥ यदुदयादलो- पाझविवेकस्तदङ्गोपाङ्गनाम । तत्रिविधम् - औदारिकशरीराङ्गो- पाङ्गनाम, वैक्रियिकशरीराङ्गोपाङ्गनाम, आहारकशरीरातोपान- नाम चेति ॥ यन्निमित्तात्परिनिप्पत्तिस्तन्निर्माणम् ॥ तद्विविधम्- स्थाननिर्माण प्रमाणनिर्माणं चेति । तनातिनामोदयापेक्षं चक्षु- रादीनां स्थान प्रमाणं च निर्वतयति । निर्मीयतेऽनेनेति निर्माणम् ।। शरीरनामकोदयवशानुपातानां पुद्गलानामन्योन्यप्रदेशसंश्लेषणं यतो मवति तद्वन्धननाम ॥ यदुदयाद्रौटारिकादिशरीराणां विवरविर- हितान्योऽन्यप्रदेशानुप्रवेगेन एकत्तापादनं भवति तत्संघातनाम ॥ यदुदयादारिकाशिरीराकृतिनिवृत्तिर्मवति तत्संस्थाननाम; तत् पोढा विमज्यते-समचतुरस्रसंस्थाननाम । न्यग्रोधपरिमण्डलसंस्थाननाम। स्वातिसंस्थाननाम । कुञ्जसंस्थाननाम | वामनसंस्थाननाम । हुण्ड- संस्थाननाम चेति ॥ यस्योदयादस्थिवन्धनविशेषो भवति तत्सं- हनननाम । तच्छविधम्---वज्रवृषमनाराचसंहनननाम । वज्रना- राचसंहनननाम | नाराचसंहनननाम । अर्धनाराचसंहनननाम । कीलितसंहनननाम | असम्प्राप्तासपाटिकासंहनननाम चेति ॥ यस्योदयात्स्पर्शप्रादुर्भावस्तस्पर्शननाम । तदष्टविधम्-कर्कशनाम । मृदुनाम । गुरुनाम । लघुनाम । निधनाम | रूक्षनाम । गीत. नाम । उप्णनाम चेति ॥ यन्निमिचो रसविकल्पस्तद्वसनाम ।

·२३० सर्वार्थसिद्धिः तत्पश्चविधम् - तिक्तनाम । कटुकनाम । कषायनाम । आम्लनाम । मधुरनाम चेति ॥ यदुदयप्रभवो गन्धस्तद्वन्धनाम । तद्विविधम्- सुरभिगन्धनाम । असुरभिगन्धनाम चेति ॥ यद्धेतुको वर्णवि- भागस्तद्वर्णनाम । तत्पञ्चविधम्-शुक्लवर्णनाम । कृष्णवर्णनाम । नीलवर्णनाम । रक्तवर्णनाम । हरिद्वर्णनाम चेति ।। पूर्वशरीरा- काराविनाशो यस्योदयाद्भवति तदानुपूर्व्यनाम । तच्चतुर्विधम्- नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम । तिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम। मनुष्य- गतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम । देवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम चेति ॥ यस्यो- दयादयस्पिण्डवद् गुरुत्वान्नाधः पतति न चार्कतूलवल्लघुत्वादूर्व गच्छति तदगुरुलघुनाम ॥ यस्योदयात्स्वयंकृतोहन्धनमरुत्प्रपतना- दिनिमित्त उपघातो भवति तदुपघातनाम ॥ यन्निमित्तः परश- स्त्रादेाघातस्तत्परघातनाम ॥ यदुदयान्निर्वृत्तमातपनं तदातपनाम । तदादित्ये वर्तते ॥ यन्निमित्तमुद्योतनं तदुद्योतनाम । तचन्द्रख- द्योतादिषु वर्तते ॥ यद्धेतुरुच्छ्वासस्तदुच्छ्वासनाम ॥ विहाय आकाशम् । तत्र गतिनिर्वर्तकं तद्विहायोगतिनाम । तद्विविधम्- प्रशस्ताप्रशस्तभेदात् ॥ शरीरनामकर्मोदयानिवर्त्यमानं शरीरमेका- त्मोपभोगकारणं यतो भवति तत्प्रत्येकशरीरनाम ॥ बहूनामात्मना- मुपभोगहेतुत्वेन साधारण शरीर यतो भवति तत्साधारणशरीर- नाम ॥ यदुदयाद् द्वीन्द्रियादिपु जन्म तत्रसनाम ॥ यन्निमित्त एकेन्द्रियेषु प्रादुर्भावस्तस्थावरनाम ॥ यदुदयादन्यप्रीतिप्रमवस्त- सुभगनाम ॥ यदुदयाद्रूपादिगुणोपेतोऽप्यप्रीतिकरस्तत् दुर्भगनाम । यन्निमित्तं मनोज्ञस्वरनिर्वर्तनं तत्सुस्वरनाम । तद्विपरीतं दुःस्वर- नाम ॥ यदुदयाद्रमणीयत्वं तच्छुभनाम । तद्विपरीतमशुमनाम ।। सूक्ष्मशरीरनिर्वर्तकं सूक्ष्मनाम ॥ अन्यवाधाकरशरीरकारणं बादर- नाम ॥ यदुदयादाहारादिपर्याप्तिनिर्वृत्तिः तत्पर्याप्तिनाम ।। तत् ·अष्टमोऽध्यायः २३१ पड्विधम्- आहारपर्याप्तिनाम । शरीरपर्याप्तिनाम । इन्द्रियपर्या- तिनाम । प्राणापानपर्याप्तिनाम । भाषापर्याप्तिनाम । मनःपर्याप्ति- नाम चेति ॥ पड्विधपर्याप्यमावहेतुरपर्याप्तिनाम ॥ स्थिरमावस्य निर्वर्तकं स्थिरनाम ॥ तद्विपरीतमस्थिरनाम ॥ प्रभोपेतशरीरकार- णमादेर्यनाम ॥ निष्प्रमशरीरकारणमनादेयनाम ॥ पुण्यगुणल्यापन- कारणं यशःकीर्तिनाम ॥ तत्प्रत्यनीकफलमयशःकीर्तिनाम || आई- न्त्यकारणं तीर्थकरत्वनाम ।। उक्तो नामकर्मण उत्तरप्रकृतिभेदः। तदनन्तरोद्देशभाजो गोत्रस्य प्रकृतिभेदो व्याख्यायते- ॥ उच्चैनीचैश्च ॥ १२ ॥ गोत्र द्विविधम् । उच्चैर्गोत्र नीचैर्गोत्रमिति ॥ यस्योदया- लोकपूजितेषु कुलेषु जन्म तदुच्चैर्गोत्रम् । यदुदयादहितेषु कुलेषु जन्म तन्नीचैर्गोत्रम् ॥ अष्टम्याः कर्मप्रकृतेरुत्तरप्रकृतिनिर्देशार्थमाह- ॥ दानलाभभोगोपभोगवीर्याणाम् ॥ १३ ॥ अन्तरायापेक्षया भेदनिर्देशः क्रियते- दानस्यान्तरायो लाभस्यान्तराय इत्यादिदानादिपरिणामव्याघातहेतुत्वात्तद्यपदेशः ।। यदुदयादातुकामोऽपि न प्रयच्छति , लव्धुकामोऽपि न लभते, भोक्तुमिच्छन्नपि न भुक्ते, उपभोक्तुमभिवाञ्छन्नपि नोपभुक्ते, उत्सहितुकामोऽपि नोत्सहते त एने पञ्चान्तरायस्य भेदाः ॥ व्याख्याताः प्रकृतिवन्धविकल्पाः ॥ इदानी स्थितिबन्ध विकल्पो वक्तव्यः ।। सा स्थितिर्द्विविधा, उत्कृष्टा जघन्या च ॥ तत्र यासा कर्मप्रकृतीनामुत्कृष्टा स्थितिः समाना , तन्निर्दे- शार्थमुच्यते-- ·२३२ सर्वार्थसिद्धिः ॥ आदितस्तिसृणामन्तराय यस्य च त्रिंशत्सागरो- पमकोटीकोट्यः परा स्थितिः ॥ १४ ॥ मध्येऽन्ते वा तिसृणा ग्रहणं माभूदिति आदित इत्युच्यते । अन्तरायस्येति वचनं व्यवहितग्रहणार्थम् ॥ सागरोपममुक्तपरिमा- णम् । कोटीना कोट्यः कोटीकोट्यः । परा उत्कृष्टेत्यर्थः ।। एतदुक्तं भवति- ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयान्तरायाणामुत्कृष्टा स्थितिविंशत्सागरोपमकोटीकोट्य इति ॥ सा कस्य भवति । मिथ्यादृष्टेः सज्ञिनः पञ्चेन्द्रियस्य पर्याप्तकस्य ।। अन्येषामाग- मात्सम्प्रत्ययः कर्तव्यः । मोहनीयस्योत्कृष्टस्थितिप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ सप्ततिर्मोहनीयस्य ॥ १५ ॥ सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिरित्यनुवर्तते ॥ इयमपि परा स्थितिमिथ्यादृष्टेः सज्ञिपञ्चेन्द्रियस्य पर्याप्तकस्यावसया ॥ इतरेषा यथागममवगमः कर्तव्यः ।। नामगोत्रयोरुत्कृष्टस्थितिप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ विंशतिर्नामगोत्रयोः ॥ १६ ॥ सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिरित्यनुवर्तते ॥ इयम- प्युत्कृष्टा स्थितिर्मिथ्यादृष्टेः सज्ञिपञ्चेन्द्रियस्य पर्याप्तकस्य ॥ इतरेषां यथागममवबोद्धन्या ।। अथायुषः कोत्कृष्टा स्थितिरुच्यते- ॥ त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः ॥ १७ ॥ पुनः सागरोपमग्रहणं कोटीकोटीनिवृत्त्यर्थम् । परा स्थि- ·अष्टमोऽध्यायः २३३ .. तिरित्यनुवर्तते ॥ इयमपि पूर्वोक्तस्यैव ॥ शेषाणामागमतोऽवसेया ।। उक्तोत्कृष्टा स्थितिः । इदानीं जघन्या स्थितिर्वक्तव्या ॥ तत्र समाननघन्यस्थितीः पञ्च प्रकृतीरवस्थाप्य तिसृणां जवन्यस्थि- तिप्रतिपत्त्यर्थं सूत्रद्वयमुपन्यस्यते लवर्थम्- ॥ अपरा द्वादशमूहूर्ता वेदनीयस्य ॥ १८ ॥ अपरा जघन्या, वेदनीयस्य द्वादशमुहूर्ताः ।। ॥ नामगोत्रयोरप्टौ ॥ १९ ॥ मुहूर्ता इत्यनुवर्तते । अपरा स्थितिरिति च ॥ अवस्थापितप्रकृतिजघन्यस्थितिप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ शेषाणामन्तर्मुहूर्ता ॥ २० ॥ शेपाणा पचाना प्रकृतीनामन्तर्मुहूर्ताऽपरा स्थितिः ।। ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाणां जघन्या स्थितिः सूक्ष्मसाम्पराये , मोह- नीयस्य अनिवृत्तिवादरसाम्पराये । आयुपः संख्येयवर्पायुष्कतिर्यक्षु मनुष्येषु च ॥ आह--उभयी स्थितिरभिहिता ज्ञानावरणादीनामथानुभव: किं लक्षण इत्यत आह- ॥ विपाकोऽनुभवः ॥ २१ ॥ विशिष्टो नानाविधो वा पाको विपाकः । पूर्वोक्तकपायती- ब्रमन्दादिमावासवविशेषाद्विशिष्टः पाको विपाकः ॥ अथवा द्रव्य- क्षेत्रकालमवभावलक्षणनिमित्तभेटजनितवैश्वरूप्यो (वैस्वरूपो) नाना- विधः पाको विपाकः । असावनुभव इत्याख्यायते ।। शुभपरिणा- माना प्रकर्षभावाच्छुभप्रकृतीना प्रकृष्टोऽनुभवः। अशुभप्रकृतीना निकृष्टः ॥ अशुभपरिणामाना प्रकर्षमावादशुभप्रकृतीना प्रकृप्टोs --- ·२३४ सर्वार्थसिद्धिः नुभवः । शुभप्रकृतीना निकृष्टः ॥ स एवं प्रत्ययवशादुपातोड नुभवो द्विधा प्रवर्तते , स्वमुखेन परमुखेन च ॥ सर्वासां मूलप्रकृतीना स्वमुखेनैवानुभवः । उत्तरप्रकृतीना तुल्यजातीयाना परमुखेनापि भवति ॥ आयुर्दर्शनचारित्रमोहवर्जाना न हि नरकायुर्मुखेन तिर्यगायु- मनुप्यायुर्वा विपच्यते । नापि दर्शनमोहश्चारित्रमोहमुखेन । चारित्र- मोहो वा दर्शनमोहमुखेन । आह-- अभ्युपेमः प्रागुपचितनानाप्रकारकर्मविपाकोऽनुभव इति । इद तु न विजानीमः किमयं प्रसख्यातोऽप्रसख्यातः इत्य- त्रोच्यते प्रेसंख्यातोऽनुभूयत इति ब्रूमहे ॥ कुतः? यतः- ॥ स यथानाम ॥ २२ ॥ ज्ञानावरणस्य फलं ज्ञानाभावो, दर्शनावरणस्य फलं दर्शन- शक्त्युपरोध इत्येवमाद्यन्वर्थसज्ञानिर्देशात्सर्वासां कर्मप्रकृतीनां सवि- कल्पानामनुभवसम्प्रत्ययो जायते ।। आह यदि विपाकोऽनुभवः प्रतिज्ञायते, तत्कर्मानुभूतं किमाभरणवदवतिष्ठते, आहोस्विनिष्पीतसारं प्रच्यवते? इत्यत्रो- च्यते- ॥ ततश्च निर्जरा ॥ २३ ॥ पीडानुग्रहावात्मने प्रदायाभ्यवहृतोदनादिविकारवत्पूर्वस्थिति. क्षयादवस्थानाभावात्कर्मणो निवृत्तिनिर्जरा ॥ सा द्विप्रकारा- विपाकजा इतरा च ॥ तत्र चतुर्गतावनेकजातिविशेषावधूर्णिते संसारमहार्णवे चिरं परिभ्रमतः शुभाशुभस्य कर्मणः क्रमेण परि पाककालप्राप्तस्यानुभवोदयावलिस्रोतोऽनुप्रविष्टस्यारब्धफलस्य १ अन्वर्थसञ्ज्ञः सन्प्रसख्यातः । २ प्रसंख्यातः सन्ननुभूयते ज्ञायत इत्यर्थ.॥ या ·अष्टमोऽध्यायः २३५ कदा? निवृतिः सा विपाकजा निर्जरा ॥ यत्कर्माप्राप्तविपाककालमौपक्र- मिकक्रियाविशेषसामर्थ्यादनुदीर्ण बलादुदीर्योदयावलिं प्रवेश्य वेद्यते आम्रपनसादिपाकवत् सा अविपाकजा निर्जरा ॥ चशब्दो निमि- चान्तरसमुच्चयार्थः। तपसा निर्जरेति वक्ष्यते ततश्च भवति अन्य- तश्चेति ॥ किमर्थमिह निर्जरानिर्देशः क्रियते सवरात्परा निर्दे- एव्या उद्देशवत् ॥ लवर्थमिह वचनम् ॥ तत्र हि पाठे विपाकोs नुमव इति पुनरनुवादः कर्तव्यः स्यात् ।। आह अभिहितोऽनुभववन्धः । इदानी प्रदेशवन्धो वक्तव्यः । तस्मिंश्च वक्तव्ये सति, इमे निर्देष्टव्याः, किंतवः कुतः? किंस्वभावाः कस्मिन् ? किंपरिमाणाश्चेति ।। नदर्थमिदं क्रमेण परिगृहीतप्रश्नापेक्षभेदं सूत्र प्रणीयते- ॥नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषात्सूक्ष्मैकक्षेत्राव- गाहस्थिताः सर्वात्मप्रदेशेष्वनन्तानन्तप्रदेशाः ॥२४॥ नाम्नः प्रत्यया नामप्रत्ययाः । नामेति सर्वाः कर्मप्रकृतयोs भिधीयन्ते, स यथानामेति वचनात् । अनेन हेतुभाव उक्तः । सर्वेषु भवेषु सर्वतो दृश्यन्ते । अन्यतोऽपीति तसि कृते सर्वतः । अनेन कालोपादानं कृतम् । एकैकस्य हि जीवस्यातिक्रान्ता अनन्ता भवाः । आगामिनः संख्येया असंख्येया अनन्तानन्ता वा भवन्तीति ॥ योगविशेषानिमित्ताकर्मभावेन पुद्गला आदीयन्त इति निमित्तविशेषनिर्देशः कृतो भवति । सूक्ष्मादिग्रहणं कर्मग्रहणयोग्यपुद्गलस्वभावानुवर्तनार्थ ग्रहणयोग्याः पुद्गलाः सूक्ष्मा न स्थूला इति ॥ एकक्षेत्रावगाहवचनं क्षेत्रान्तरनिवृत्त्यर्थम् । स्थिता १ अन्यतोऽपि इति सूत्रेण सप्तम्यर्थे तस् ।।

·२३६ सर्वार्थसिद्धिः इति वचनं क्रियान्तरनिवृत्त्यर्थं स्थिता न गच्छन्त इति । सर्वात्म- प्रदेशेविति वचनमाधारनिर्देशार्थ नैकप्रदेशादिपु कर्मप्रदेशा वर्तन्ते, क तर्हि उर्ध्वमधस्तिर्यक सर्वेष्वात्मप्रदेशेषु व्याप्य स्थिता इति ॥ अनन्तानन्तप्रदेशवचनं परिमाणान्तरव्यपोहाथ न संख्येया न चासंख्येया नाप्यनन्ता इति ॥ ते खलु पुद्गलस्कन्धा अभव्यानन्तगुणाः सिद्धानन्तभागप्रमितप्रदेशा धनागुलस्यासंख्येय- भागक्षेत्रावगाहिन एकद्वित्रिचतु:संख्येयासंख्येयसमयस्थितिकाः पञ्च- वर्णपञ्चरसद्विगन्धचतुःस्पर्शस्वभावा अष्टविधकर्मप्रकृतियोग्याः योग- वशादात्मनाऽऽत्मसात्कियन्त इति प्रदेशबन्धः समासतो वदितव्यः॥ आह बन्धपदार्थानन्तरं पुण्यपापोपसंख्यानं चोदितं तद्वन्धेऽन्तर्भूतमिति प्रेत्याख्यातं । तत्रेदं वक्तव्य कोऽत्र पुण्यबन्धः कः पापबन्ध इति- तत्र पुण्यवन्धप्रकृतिपरिगणनार्थमिदमारभ्यते ॥ सवेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् ॥ २५ ॥ शुभ प्रशस्तमिति यावत् । तदुत्तरैः प्रत्येकमभिसम्बध्यते- शुभमायुः शुभं नाम शुभं गोत्रमिति ॥ शुमायुत्रितयं तिर्यगायु- मुंनुष्यायुर्देवायुरिति ॥ शुमनाम सप्तत्रिशद्विकल्पं तद्यथा- मनुष्य- गतिर्देवगतिः पञ्चेन्द्रिजातिः पञ्च शैरीराणि त्रीण्यङ्गोपाङ्गानि सम. चतुरस्रसस्थानं वज्रर्षभनाराचसंहननं प्रशस्तवर्णरसगन्धस्पर्शाः मनुष्य- देवगत्यानुपूर्व्यद्वयमगुरुलधुपरघातोच्छ्वासातपोद्योतप्रशस्तविहायोग- तयस्त्रसबादरपर्याप्तिप्रत्येकशरीरस्थिरशुभसुमगसुस्वरादेययशःकीर्तयो १जीवाजीवासवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वमिति सूत्रव्याख्याने ॥ २ तत्रैव ॥ ३ दशविधस्य बन्धनसंघातद्वयस्याप्यत्रैवान्मावः ।।

·नबमोऽध्यायः २३७ निर्माणं तीर्थकरनाम चेति । शुभमेकमुच्चैोतं सद्वेद्यमिति ॥ एता द्वाचत्वारिंगत्यकृतयः पुण्यसब्ज्ञाः ।। ॥अतोऽन्यत्पापम् ॥ २६ ॥ अस्मात्पुण्यसनककर्मप्रकृतिसमूहादन्यत्कर्म पापमित्युच्यते । तत् द्यगीतिविधं तद्यथा-ज्ञानावरणस्य प्रकृतयः पञ्च , दर्शनावर- णस्य नब, मोहनीयस्य पविंशतिः, पञ्चान्तरायस्य , नरकग- तितिर्यग्गती, चतस्रो जातयः, पञ्च सस्थानानि, पञ्च संहन- नान्यप्रशस्तवर्णगन्धरसम्पर्गा नरकगतितिर्यग्गत्यानुपूर्व्यद्वयमुपधा- तापगस्तविहायोगतिस्थावरसूक्ष्मापर्याप्तिसाधारणशरीरास्थिराशुमदुर्म गदुःस्वरानादयया कीर्तयश्चेति नामप्रकृतयश्चतुस्त्रिंशत् । द्वेद्यं नरकायु चोत्रमिति || एवं व्याख्यातो वन्धपदार्थः सप्र- पञ्चः । अवविमनःपर्वयकेवलज्ञानप्रत्यक्षप्रमाणगम्यस्तदुपदिष्टागमा- नुमेयः ॥ ४ ॥ ॥ इति तत्त्वार्थत्ता सवार्थसिद्धिसजिकायामष्टमोऽध्यायः ।। अस- ॥ ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ नवमोऽध्यायः ॥ वन्धपदार्थी निर्दिष्टः । इदानीं तदनन्तरोद्देशमानः संवरस्य निगः प्राप्तकाल इत्यत इढमाह- ॥ आस्रवनिरोधः संवरः॥१॥ अभिनवकर्मादानहेतुरामको व्याख्यातः । तस्य निरोधः सवर इत्युच्यते । स द्विविधो भावसंवरो द्रव्यसंवरश्चेति । तत्र संसारनिमित्तक्रियानिवृत्तिर्भावसंवरः। तन्निरोधे तत्पूर्वकर्मपुद्गला- ·२३८ सर्वार्थसिद्धिः दानविच्छेदो द्रव्यसंवरः ॥ इदं विचार्यते-कस्मिन् गुणस्थाने कस्य संवर इति ॥ उच्यते । मिथ्यादर्शनकोदयवशीकृत आत्मा मिथ्याष्टिः । तत्र मिथ्यादर्शनप्राधान्येन यत्कर्म आसवति तन्नि- रोधाच्छेपे सासादनसम्यग्दृष्ट्यादौ तत्संवरो भवति ॥ किंपुनस्त- मिथ्यात्वं नपुंसकवेदनरकायुर्नरकगत्येकद्वितिचतुरिन्द्रियजातिहुण्ड- संस्थानासम्प्राप्तस्पाटिकासंहनननरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यातपस्थावर- सूक्ष्मापर्याप्तकसाधारणगरीरसंज्ञकपोडशप्रकृतिलक्षणम् ॥ असंयमास्त्रि- विधः । अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानोदयविकल्पात् । तत्प- त्ययस्य कर्मणस्तदभावे सवरोऽवसेयः॥ तद्यथा-निद्रानिद्रा- प्रचलाप्रचलस्त्यानगृध्द्यनन्तानुबन्धिकोधमानमायालोमस्त्रीवेदतिर्यगा- युस्तिर्यग्गतिचतुःसंस्थानचतुःसहननतिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्योद्योता- प्रशस्तविहायोगतिदुर्भगदुःस्वरानादेयनीचैगोत्रसंज्ञिकाना पञ्चविंशति- प्रकृतीनामनन्तानुबन्धिकपायोदयकृतासंयमप्रधानास्रवाणामेकेन्द्रिया- दयः सासादनसम्यग्दृष्ट्यन्ता वन्धकाः । तदभावे तासामुत्तरत संवरः ॥ अप्रत्याख्यानावरणक्रोधमानमायालोभमनुप्यायुमनुष्यग- त्यौदारिकशरीरतदगोपाझवज्रर्पभनाराचसंहननमनुष्यगतिप्रायोग्यानु- पूय॑नाम्नां दशानां प्रकृतीनामप्रत्याख्यानकपायोदयकृतासंयमहेतु- कानामेकेन्द्रियादयोऽसंयतसम्यग्दृष्ट्यन्ता वन्धकाः। तदभावादूर्व तासां संवरः ।। सम्यमिथ्यात्वगुणेनायुन बध्यते । प्रत्याख्यानावरण- क्रोधमानमायालोमाना चतसृणा प्रकृतीना प्रत्याख्यानकपायोदय- कारणासंयमालवाणामेकेन्द्रियप्रभृतयःसंयतासयतावसाना वन्धकाः॥ तदभावादुपरिष्टाचासां सवरः ॥ प्रमादोपनीतस्य तदभावे निरोधः ।। प्रमादेनापनीतस्य कमर्णः प्रमत्तसयतादूचं तदभावान्निरोधः प्रत्ये- तव्यः । किं पुनस्तदसद्वद्यारतिशोकास्थिराशुभायशःकीर्तिविकल्पं ॥ देवायुर्वन्धारम्भस्य प्रमाद हेतुरप्रमादोऽपि तत्प्रत्या- एव ·नवमोऽध्यायः २३९ : बध्यते । तत सन्नस्तदूर्ध्वं तस्य संवरः । कपाय एवास्रवो यस्य कर्मणो न प्रमादादिस्तस्य तन्निरोधे निरासोऽवसेयः । स च कपायः प्रमादादिविरहितस्तीवमध्यमजघन्यभावेन त्रिपु गुणस्थानेषु व्यवस्थितः । तत्रापूर्वकरणस्यादौ संख्येयमागे द्वे कर्मप्रकृती निद्रा- प्रचले ऊर्य संख्येयमागे त्रिंगत प्रकृतयो देवगतिपञ्चन्द्रियजातिवैक्रियिकाहारकतैजसकामणगरीरस- मचतुरस्रसंस्थानवैक्रियिकाहारकशरीराङ्गोपाङ्गवर्णगन्धरसस्पर्शदेवगति- प्रायोग्यानुपूर्व्यागुरुलघूपघातपरघातोच्छ्वासप्रशस्तविहायोगतित्रसवा- दरपर्याप्त प्रत्येकगरीरस्थिरशुभसुभगसुस्वरादेयनिर्माणतीर्थकराख्या व- ध्यन्ते । तस्यैव चरमसमये चतस्रः प्रकृतयो हास्यरतिभयजुगु- प्सासंज्ञा वन्धमुपयान्ति ॥ ता एतास्तीत्रकपायानवास्तद- भावान्निर्दिष्टाद्भागादूचं सॅब्रियन्ते ॥ अनिवृत्तिवादरसाम्परायस्यादि. समयादारभ्य संख्येयेपु भागेषु पुंवेदक्रोधसज्वलनौ वध्येते ॥ तत ऊर्च शेषेपु संख्येयेषु भागेपु मानमायासज्वलनौ वन्धमुपगच्छतः ।। तस्यैव चरमसमये लोभसंज्वलनो बन्धमेति । एताः प्रकृतयो मध्यमकपायास्रवास्तदभावे निर्दिष्टस्य भागस्यो- परिष्टात्संवरमाप्नुवन्ति । ज्ञानावरणानां चतुणी दर्शनावरणाना यशःकीर्तिरुच्चैर्गोत्रस्य पचानामन्तरायाणा च मन्दकायासवाणां सूक्ष्मसाम्परायो बन्धकः । तदभावात्तदुत्तरत्र तेषां संवरः ।। केवलेनैव योगेन सद्वेद्यस्योपशान्तकपायक्षीणकपायस- योगाना वन्धा भवति। तदभावादयोगकेवलिनस्तस्य संवरो भवति । उक्तः संवरस्तद्धेदप्रतिपादनार्थमाह- ॥ स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरिषहजयचारित्रैः॥२॥ यतः ससारकारणादात्मनो गोपनं भवति सा गुप्तिः । प्राणिपीडापरिहारार्थ सम्यगयनं समितिः । इष्टे स्थाने धत्ते इति ता पञ्चाना ·२४० सर्वार्थसिद्धिः धर्मः। शरीरादीना स्वभावानुचिन्तनमनुप्रेक्षा। क्षुदादिवेदनो- सत्तौ कर्मनिर्जराथें सहन परिपहः। परिपहस्य जयः परिपहजयः। चारित्रशब्द आदिसूत्रे व्याख्यातार्थः । एतेपा गुप्त्यादीना संवर- क्रियायाः साधकतमत्वात् करणनिर्देशः । सवरोऽधिकृतोऽपि स इति तच्छन्देन परामृश्यते गुप्त्यादिभिः साक्षात्सम्बन्धार्थः ।। प्रयो- जनमवधारणार्थ । स एप सवरो गुप्यादिमिरेव नान्येनोपायेनेति ॥ तेन तीर्थाभिषकदीक्षाशीपोपहारदेवताराधनाढयो निर्वतिता भवन्ति ।। रागद्वेषमोहोपात्तस्य कर्मणोऽन्यथा निवृत्त्यभावात् ।। संवरनिर्जराहेतुविशेषप्रतिपादनार्थमाह- ॥ तपसा निर्जरा च ॥३॥ तपो धर्मेऽन्तर्भूतमपि पृथगुच्यते उभयसाधनत्वख्यापनार्थ संवरं प्रति प्राधान्यप्रतिपादनार्थ च ॥ ननु च तपोऽभ्युदयाङ्गमि- टम् देवेन्द्रादिस्थानप्राप्तिहेतुत्वाभ्युपगमात्, निर्जराग स्यादिति ॥ नैष दोप.- एकस्यानेककार्यदर्शनादभिवत् । मिरेकोऽपि क्लेदनमस्माङ्गारादिप्रयोजन उपलभ्यते भ्युदयकर्मक्षयहेतुरित्यत्र को विरोधः ।। संवरहेतुत्वादादावुद्दिष्टाया गुप्तेः स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ॥४॥ योगो व्याख्यातः कायवाङ्मन कर्म योग इत्यत्र । स्वेच्छाप्रवृत्तिनिवर्तन निग्रहः । विषयसुखामिलापार्थप्रवृत्तिनिषेधार्थ सम्यग्विशेषणम् ॥ तस्मात् सम्यग्विशेषणविशिष्टात् सक्लेशाप्रादुर्भा- वपरात्कायादियोगनिरोधे सति तन्निमित्तं कर्म नासवतीति सवरम- सिद्धिरवगन्तन्या। सा त्रितयी कायगुप्तिर्वाग्गुप्तिमनोगुप्तिरिति ।। कथ অথS तथा तपोड 5 तस्च ·नबमोऽध्यायः तत्रागक्तस्य मुनर्निरवद्यप्रवृत्तिख्यापनार्थमाह- ई-भापैपणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः ॥५॥ सम्यगित्यनुवर्तते तेनेर्यादयो विशेप्यन्ते । सम्यगीर्या सम्यग्भाषा सम्यगेपणा सम्यगादाननिक्षेपौ सम्यगुत्सर्ग इति । ता एताः पंच समितयो विदितजीवस्थानादिविधेर्मुनेः प्राणिपीडा- परिहाराभ्युपाया वेदितव्याः ।। तथा प्रवर्तमानस्यासॅयमपरिणाम- निमित्तकासवाभावात्सॅवरो भवति ॥ तृतीयस्य संवरहेतोर्धर्मस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यसंयमतपस्त्यागा- किञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः ॥ ६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? आy प्रवृत्तिनिग्रहार्थ, तत्रासमर्थानां प्रवृत्त्युपायप्रदर्शनार्थ द्वितीयम् । इदं पुनर्दगविधधर्माख्यानं समि- तिपु प्रवर्तमानस्य प्रमादपरिहारार्थ वेदितव्यम् । गरीरस्थिति- हेतुमार्गणार्थ परकुलान्युपगच्छतो भिक्षोर्दुष्टजनाक्रोशप्रहसनावज्ञा- ताडनशरीरव्यापादनादीनां सन्निधाने कालुप्यानुत्पत्तिः क्षमा । नात्यादिमदावेशादभिमानामावो मार्दवं माननिहरणम् ।। योगस्या- वक्रता आर्जवम् ॥ प्रकर्षप्राप्तलोमान्निवृत्तिः शौचम् ॥ सत्यु प्रशस्तेपु जनेपु साधुवचनं सत्यमित्युच्यते ।। ननु चैतद्भापासमिता- वन्तर्भवति? नैप दोपः- समिती प्रवर्तमानो मुनिः साधुप्व- साधुषु च भाषाव्यवहारं कुर्वन् हितं मितञ्च ब्रूयात् अन्यथा रागादनर्थदण्डदोपः स्यादिति वाक्समितिरित्यर्थः ॥ इह पुनः सन्तः प्रबजितास्तइक्ता वा एनेषु साधु सत्यं ज्ञानचारित्रलक्षणा- १ उद्देशपक्षियोग्रहणमादिशब्देन ।।

·२४२ सर्वार्थसिद्धिः दिपु वहपि कर्तव्यमित्यनुजायते, धमोपबृंहणार्थ ॥ समितियु वर्तमानस्य प्राणीन्द्रियपरिहारस्सँयमः ॥ कर्मक्षयार्थ तप्यत इति तपः। तदुत्तरत्र वक्ष्यमाणद्वादशविकल्पमवसेयम् ॥ सँयतस्य योग्यं जानादिदानं त्यागः ॥ उपाचप्वपि गरीरादिषु संस्कारा- पोहाय ममेदमित्यभिसन्धिनिवृत्तिराकिञ्चन्यम् । नास्ति किंचना. स्याकिंचनः तस्य भावः कर्म वा आकिंचन्यम् ।। अनुमुताग- नामस्मरणकथाश्रवणस्त्रीसंसक्तगयनासनादिवर्जनाब्रह्मचर्य परिपूर्ण मवतिष्ठते । स्वतन्त्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थो वा गुरुकुलावासो ब्रह्मचर्यम् ।। दृष्टप्रयोजनपरिवर्जनार्थमुत्तमविशेषणम् ॥ तान्येव भाव्यमानानि धर्मव्यपदेशभाजि स्वगुणप्रतिपक्षदोपसद्भावमावनाप्रणिहितानि संवर- कारणानि भवन्ति । आह क्रोवाचनुत्पत्ति. क्षमादिविशेषप्रत्यनीकालग्बनादि- युक्तं, तल कस्मारक्षमादीनयमवलम्बते नान्यथा प्रवर्तत इत्युच्यते । यस्मात्तप्तायःपिण्डवत्क्षमादिपरिणतेनात्महितैपिणा कर्तव्याः- ॥ अनित्याशरणसंसारैकत्नान्यत्वाशुच्यासवसंवर- निर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्त्वानुचिन्तन- मनुप्रेक्षाः ॥ ७॥ इमानि शरीरेन्द्रियविषयोपभोगपरिभोगद्रव्याणि समुदाय- रूपाणि जलवुवुदवदनवस्थितस्वभावानि गर्भादिप्ववस्थाविशेषेषु सदोपलभ्यमानसयोगविपर्ययाणि, मोहादत्राज्ञो नित्यता मन्यते ॥ न किञ्चित्संसारे समुदितं ध्रुवमस्ति आत्मनो ज्ञानदर्शनोपयो- गस्वभावादन्यदिति चिन्तनमनित्यतानुप्रेक्षा ॥ एवं घस्य चिन्त- १ प्राणध्यपरोपणपडिन्द्रियविषयपरिहरण संयमः ॥

·नवमोऽध्यायः २४३ यतस्तेप्वमिष्वङ्गाभावाद् भुक्तोज्झितगन्धमाल्यादिप्विव वियोग- कालेऽपि विनिपातो नोत्पद्यते ॥ १॥ यथा- मृगशावस्यैकान्ते बलवता क्षुधितेनामिषैपिणा व्याले- णाभिभूतस्य न किञ्चिच्छरणमस्ति तथा जन्मजरामृत्युव्यावि- प्रभृतिव्यसनमध्ये परिश्रमतो जन्तोः शरणं न विद्यते ॥ परिपुष्टमपि शरीरं भोजनं प्रति सहायीभवति न व्यसनोपनिपाते ।। यत्नेन संचितोऽर्थोऽपि न भवान्तरमनुगच्छति ॥ सविभक्तमुखदुःखाः सुहृदोऽपि न मरणकाले परित्रायन्ते ॥ बान्धवाः समुदिताश्च रुजा परीतं न परिपालयन्ति । अस्ति चेत्सुचरितो धर्मों व्यस- नमहार्णवे तारणोपायो भवति ॥ मृत्युना नीयमानस्य सहस- नयनादयोऽपि न शरणम् ॥ तस्माद्वव्यसनसङ्कटे धर्म एव शरणं सुहृदर्थोऽप्यनपायी, नान्यत्किच्छरणमिति भावना अगरणा- नुप्रेक्षा ॥ एवं यस्याध्यवस्यतो नित्यमशरणोऽस्मीति भृशमु- द्विमस्य सांसारिकेषु भावेषु ममत्वनिरासो भवति ॥ भगवदई- सर्वज्ञप्रणीत एव मार्गे प्रतिपन्नो भवति ॥ २॥ कर्मविपाकवशादात्मनो भवान्तरावाप्तिः संसार. । स पुर- स्तात्पंचविधपरिवर्तनरूपेण व्याख्यातः ॥ तस्मिन्ननेकयोनिकुल- कोटिबहुशतसहस्रसंकटे संसारे परिश्रमन् जीव. कर्मयन्त्रानुप्रेरितः पिना भूत्वा भ्राता पुनः पौत्रश्च भवति । भूत्वा भगिनी भार्या दुहिता च भवति । स्वामी भूत्वा दासो भवति। दासो भूत्वा स्वाम्यपि भवति नट इव रहे ॥ अथवा कि बहुना स्वयमात्मनः पुत्रो भवतीत्येवमादिसंसारस्वभावचिन्तन संसारानुप्रेक्षा ॥ एवं ह्यस्य भावयतः संसारदुःखभयानुद्विग्नस्य ततो निर्वेदो भवति । निर्विण्णश्च संसारप्रहाणाय प्रतियतते ॥३॥ जन्मजरामरणानुवृत्तिमहादःखानुमवं प्रति एक एवाहं न माता ·२४४ सर्वार्थसिद्धिः मे सहायः कश्चिन्मे स्वः परो वा विद्यते । एक एव नायेऽहम् । एक एवं निये। न मे कश्चित् स्वचनः परजनो वा व्याधिजरामरणादीनि दुःखान्यपहरति । बन्धुमित्राणि स्मशानं नातिवर्तन्ते । धर्म एवं सदा अनपायीति चिन्तनमेकत्वानुप्रेक्षा ॥ एवं यस्य भावयतः स्वजनेषु प्रीत्यनुबन्धो न भवति । परजनेषु च द्वेषा- नुबन्धो नोपजायते । ततो निःसहतामभ्युपगतो मोक्षायैव घटते १ शरीरादन्यत्वचिन्तनमन्यत्वानुप्रेक्षा । तद्यथा वन्धं प्रत्येकत्वे सत्यपि लक्षणभेदादन्योऽहमैन्द्रियकं शरीरमनिन्द्रियोऽहमज्ञं शरीरं ज्ञोऽहमनित्यं शरीरं नित्योऽहमाद्यन्तवच्छरीरमनाद्यन्तोऽहं पनि मे शरीरशतसहस्राण्यतीतानि ससारे परिभ्रमतः । स एवाह- मन्यस्तेभ्य इत्येव शरीरादप्यन्यत्वं मे किमङ्ग! पुनहियेभ्यः परिग्रहेभ्य इत्येवं ह्यस्य मनःसमादधानस्य शरीरादिषु स्पृहा नोत्पद्यते । ततस्तत्वज्ञानभावनापूर्वके वैराग्यप्रकर्षे सति आत्य- न्तिकस्य मोक्षसुखस्याप्तिर्भवति ॥ ५ ॥ शरीरमिदमत्यन्ताशुचि शुक्रशोणितयोन्यशुचिसवर्षितमव- स्करवदशुचिमाजनं त्वमात्रप्रच्छादितमतिपूतिरसनिष्यन्दिस्रोतो- विलमङ्गारवदात्मभावमाश्रितमप्याश्वेवापादयति । सानानुलेपनधूप- प्रघर्षवासमाल्यादिभिरपि न शक्यमशुचित्वमपहर्तुमस्य । सम्य. ग्दर्शनादि पुनर्भाव्यमान जीवस्यात्यन्तिकी शुद्धिमाविर्भावयतीति तत्त्वतो भावनमशुचित्वानुप्रेक्षा ॥ एवं ह्यस्य सस्मरतः शरीरनिर्वेदो भवति । निर्विण्णश्च जन्मोदधितरणाय चित्त समाधत्ते ।। ६॥ आस्रवसंवरनिर्जराः पूर्वोक्ता अपि इहोपन्यस्यन्ते तद्गु- णदोषभावनार्थ । तद्यथा- आस्रवा इहामुत्रापाययुक्ता महानदीस्त्रो- तोवेगतीक्ष्णा इन्द्रियकपायावतादयः। तत्रेन्द्रियाणि तावत्स्पर्श- नादीनि वनगजवायसपन्नगपतझहरिणादीन् व्यसनार्णवमवगाहयन्ति ·नबमोऽध्यायः २१५ तथा कषायादयोऽपीह बघवन्धपरिक्शादीन् ननयन्ति ।। अमुत्र च नानागतिषु बहुविधदुःखप्रज्वलितामु प्रमयन्तीत्येवमास्रवतोपानु- चिन्तनमानवानुप्रेक्षा ॥ एवं ह्यस्य चिन्तयतः क्षमादिषु श्रेयत्व- बुद्धिर्न प्रच्यवते ॥ सर्व एते आसवदोषाः कूर्मवत्संवृतात्मनो न भवन्ति ॥ ७ ॥ यथा महार्णवे नावो विवरापिधाने सति क्रमासुतजला- मिप्लवे सति तदाश्रयाणां विनाशोऽवश्यंभावी, छिद्रपिधाने च निरुपद्रवममिलपितदेशान्तरप्रापणं, तथा कर्मागमद्वारसंवरणे सति नास्ति श्रेयःप्रतिबन्ध इति संवरगुणानुचिन्तनं संवरानुप्रेक्षा ।। एवं ह्यस्य चिन्तयतः संवरे नित्योद्युक्तता भवति । ततश्च निःश्रेयसपदप्रातिरिति ॥ ८॥ निर्जरा वेदनाविपाकजा इत्युक्तम् ।। सा द्वेधा-अबुद्धि पूर्वा कुशलमूला चेति ॥ तत्र नरकादिपु गतिषु कर्मफलविपा- कजा अबुद्धिपूर्वा सा अकुशलानुवन्धा ॥ परिपहजये कृते कुशलमूला सा शुभानुवन्धा निरनुबन्धा चेति ॥ इत्येवं निर्जराया गुणदोपभावनं निर्जरानुप्रेक्षा । एव ह्यस्यानुस्मरतः कर्मनिर्जरायै प्रवृत्तिर्भवति ॥ ९॥ लोकसंस्थानादिविािख्यातः ।। समन्नादनन्तस्यालोका- काशस्य बहुमध्यदेशभाविनो लोकम्य सस्थानादिविधिर्व्याख्यातः ।। तस्वमावानुचिन्तनं लोकानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्याध्यवस्यतस्तत्त्वज्ञान- विशुद्धिर्भवति ॥ १० ॥ एकास्मन्निगोतगरीरे जीवाः सिद्धानामनन्तगुणाः , एवं सर्वलोको निरन्तर निचितः स्थावरैरतस्तत्र त्रसता वालुकासमुद्र पतिता वनसिकताकणिकेव दुर्लभा । तत्र च विकलेन्द्रियाणा भूयिष्ठत्वात्पञ्चेन्द्रियता गुणेषु कृतज्ञतेव कृच्छूलभ्या । तत्र च ·२५६ सर्वार्थसिद्धिः तिर्यक्षु पशुमृगपक्षिसरीसृपादिपु बहुपु सत्सु मनुष्यभावश्चतुप्पये रत्नराशिरिव दुरासदः । तत्प्रच्यवे च पुनस्तदुपपत्तिर्दग्धतरुपुद्गल- तद्भावोपपत्तिवदुर्लभा । तल्लाभे च देशकुलेन्द्रियसम्पन्नीरोगत्वान्यु- चरोत्तरतोऽतिदुर्लभानि ॥ सर्वेप्वपि तेपु लब्धेपु सद्धर्मप्रतिलम्भो यदि न स्याद्यर्थ जन्म, वदनमिव दृष्टिविकल । तमेवं कृच्छूलभ्यं धर्ममवाप्य विपयसुखे रजनं भस्मार्थ चन्दनदहनमिव विफलम् ।। विरक्तविषयसुखस्य तु तपोभावनाधर्मप्रमावनासुखमरणादिलक्षणः समाधि१रवापः ॥ तस्मिन् सति बोधिलाभः फलवान् भवतीति चिन्तनं वोधिदुर्लभानुप्रेक्षा ।। एवं ह्यस्य भावयतो बोधि प्राप्य प्रमादो न कदाचिदपि भवति ॥ ११ ॥ अयं निनोपदिष्टो धोऽहिंसालक्षणः सत्याधिष्ठितो विनय- मूलः क्षमावलो ब्रह्मचर्यगुप्त उपशमप्रधानो नियतिलक्षणो निप्प. रिग्रहतालम्बनः । तस्यालाभादनादिसंसारे जीवाः परिभ्रमन्ति दुष्कर्मविपाकजं दुःखमनुभवन्तः ।। अस्य पुनः प्रतिलम्भे विविधाभ्युदयप्राप्तिपूर्विका निःश्रेयसोपलब्धिनियतेति चिन्तनं धर्मखाख्यातत्यानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्य चिन्तयतो धर्मानुरागात्सदा प्रतियत्नपरो भवति ।। १२ ।। एवमनित्यत्वाद्यनुप्रेक्षासन्निधाने उत्तमक्षमादिधारणान्महान्सं- वरो भवति ॥ मध्ये अनुप्रेक्षावचनमुभयार्थम् ॥ अनुप्रेक्षा हि भावयन्नुत्तमक्षमादींश्च प्रतिपालयति । परीषहॉश्च जेतुमुत्सहते ।। के पुनस्ते परिषहा. किमर्थ वा सह्यन्त इतीदमाह- ॥ मार्गाच्यवननिर्जरार्थं परिषोढव्याः परिषहाः८ संवरस्य प्रकृतत्वात्तेन मार्गो विशिष्यते । संवरमार्ग इति ।। तदच्यवनार्थ निर्जरार्थं च परिषोढव्याः परिषहाः । क्षुत्पिपासादि-

·नवमोऽध्यायः
२१७
सहनम्। जिनोपदिष्टान्मार्गादप्रच्यवमानास्तन्मार्गपरिक्रमणपरिचयेन
कर्मागमहार संवृण्वन्त औपक्रमिकं कर्मफलमनुभवन्तः क्रमेण
निर्णिकर्माणो मोक्षमाप्नुवन्ति ॥
तत्वरूपसंख्यासम्प्रतिपत्यर्थमाह-
॥ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदेशमशकनाग्न्यारतिस्त्री-
चर्यानिषद्याशय्याकोशवधयाचनालाभरोगतृण-
स्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि ॥९॥
क्षुदादयो वेदनाविशेषा द्वाविंशतिः । एतेषां सहनं
मोक्षार्थिना कर्तव्यम् । तद्यथा-मिक्षोर्निरवद्याहारगवेषिणस्तदलामे
ईपल्लामे च अनिवृत्तवेदनस्याकाले अदेशे च भिक्षा प्रति
निवृत्तेच्छस्यावश्यकपरिहाणि मनागप्यसहमानस्य स्वाध्यायध्यान-
भावनापरस्य नहुकृत्वः स्वकृतपरकृतानशनावमोदर्यस्य नीरसाहा-
रस्य तप्तश्राष्ट्रपतितजलविन्दुकतिपयवत्सहसा परिशुष्कपानस्यो-
दीर्णक्षुद्वेदनस्यापि सतो भिक्षालाभादलाममधिकगुणं मन्यमानस्य
सुहाधां प्रत्यचिन्तनं क्षुद्विजयः ॥ १॥
जलखानावगाहनपरिपेकपरित्यागिनः पतत्रिवदनियतासना-
वसथस्यातिलवणस्निग्धरूक्षविरुद्धाहारगृष्मातपपित्तज्वरानशनादिमि-
रुदी) शरीरेन्द्रियोन्माथिनीं पिपासा प्रत्यनाद्रियमाणप्रतिकारस्य
पिपासानलशिखा धृतिनवमृद्धटपूरितशीतलमुगन्धिसमाधिवारिणा
प्रशमयतः पिपासासहन प्रशस्यते ॥२॥
परित्यक्तपच्छादनस्य पक्षिवदनवधारितालयस्य वृक्षमूलप-
थिशिलातलादिपु हिमानीपतनशीतलानिलसम्पाते तत्प्रतिकारमाप्ति
प्रति निवृत्तेच्छस्य पूर्वानुभूतशीतप्रतिकारहेतुवस्तुनामस्मरतो ज्ञान-
भावनागर्मागारे वसतः शीतवेदनासहन परिक्रीयते ॥ ३ ॥

·२४८
सर्वार्थसिद्धिः
निवाते निर्जले ग्रीष्मरविकिरणपरिशुष्कपतितपर्णव्यपेत-
च्छायातरुण्यटव्यन्तरे यहच्छ योपनिपतितस्यानशनाद्यभ्यन्तरसाध-
नोत्पादितदाहस्य दवाग्निदाहपरुपवातातपजनितगलतालुशोपस्य तत्प-
तिकारहेतून् बहूननुभूतानचिन्तयतः प्राणिपीडापरिहारावहितचे-
तसश्चारित्ररक्षणमुष्णसहनमित्युपवर्ण्यते ॥४॥
दशमशकग्रहणमुपलक्षणं । यथा काकेभ्यो रक्ष्यतां सर्पि-
रिति उपघातोपलक्षणं काकग्रहणं, तेन देशमशकमक्षिकापिशुक-
पुचिकामत्कुणकीटपिपीलिकावृश्चिकादयो गृह्यन्ते ॥ तत्कृता बाधा
मप्रतिकारा सहमानस्य तेषा बाधा त्रिधाऽप्यकुर्वाणस्य निर्वाण-
प्राप्तिमात्रसंकल्पप्रावरणस्य तद्वेदनासहन देशमशकपरिपहक्षमेत्यु-
च्यते ॥५॥
जातरूपवन्निप्कलङ्कजातरूपधारणमशक्यप्रार्थनीयं याचन-
रक्षणहिंसनादिदोषविनिर्मुक्तं निप्परिग्रहत्वानिर्वाणप्राप्तिं प्रत्येक
साधनमनन्यबाधनं नाग्न्यं विनतो मनोविक्रियाविप्लुतिविरहात्
स्त्रीरूपाण्यत्यन्ताशुचिकुणपरूपण भावयतो रात्रिन्दिव ब्रह्मचर्य-
मखण्डमातिष्ठमानस्याचलव्रतधारणमनवद्यमवगन्तव्यम् ॥ ६ ॥
सयतस्येन्द्रियेष्टविषयसम्बधं प्रति निरुत्लुकस्य गीतनृत्य-
वादित्रादिविरहितेषु शून्यागारदेवकुलतरुकोटरशिलागुहादिपु स्वा.
ध्यायध्यानभावनारतिमास्कन्दतो दृष्टश्रुतानुभूतरतिस्मरणतत्कथाश्र-
वणकामशरप्रवेशनिर्विवरहृदयस्य प्राणिषु सदासदयस्यारतिपरि-
पहजयोऽवसेयः ॥ ७॥
एकान्तेष्वारामभवनादिप्रदेशेषु नवयौवनमदविभ्रममदिरापान
प्रमत्तासु प्रमदासु बाधमानाम • कूर्मवत्सहृतेन्द्रियहृदयविकारस्य
ललितस्मितमृदुकथितसविलासवीक्षणप्रहसनपदमन्थरगमनमन्मथशर-
व्यापारविफलीकरणस्य स्त्रीवाधापरिषहसहनमवगन्तव्यम् ॥ ८ ॥

·नवमोऽध्यायः २४९ दीर्घकालमुपितगुरुकुलब्रह्मचर्यस्याधिगतवन्धमोक्षपदार्थतत्त्वस्य संयमायतनभक्तिहेतोर्देशान्तरातिथेगुरुणाऽभ्यनुज्ञातस्य पवनवन्नि:- सकतामझीकुर्वतो बहुशोऽनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागा- दिबाधापरिक्रान्तकायस्य देशकालप्रमाणोपेतमध्वगमनं संयमविरोधि परिहरतो निराकृतपादावरणस्य परुषशर्कराकण्टकादिव्यथनजात- चरणखेदस्यापि सतः पूर्वोचितयानवाहनादिगमनमस्मरतो यथा- कालमावश्यकापरिहाणिमास्कन्दतश्चर्यापरिपहसहनमवसेयम् ॥ ९ ॥ स्मशानोद्यानशून्यायतनगिरिगुहागव्हरादिप्वनभ्यस्तपूर्वेषु निवसत आदित्यस्वेन्द्रियज्ञानप्रकाशपरीक्षितप्रदेशे प्रकृतनियमक्रि- यस्य निषद्यां नियमितकालामास्थितवतः सिंहव्याघ्रादिविविधमीषण- ध्वनिश्रवणानिवृत्तभयस्य चतुर्विवोपसर्गसहनादप्रच्युतमोक्षमार्गस्य वीरासनात्कुटिकाद्यासनादविचलितविग्रहस्य तत्कृतबाधासहनं निप- चापरिपहाविजय इति निश्चीयते ॥ १० ॥ स्वाध्यायध्यानाध्वश्रमपरिखेदितस्य मौहूर्तिकी खरविषमप्र- चुरशर्कराकपालसङ्कटादिशीतोष्णेपु भूमिप्रदेशेषु निद्रामनुभवतो यथाकृतैकपार्श्वदण्डायितादिशायिनः प्राणिवाधापरिहाराय पतित. दारुवयपगतासुवदुपरिवर्तमानस्य ज्ञानपरिमावनावहितचेससोऽनुष्ठि- तव्यन्तरादिविविधोपसर्गादप्यचलितविग्रहस्यानियमितकालां तत्कृत- बाधां क्षममाणस्य शय्यापरिषहक्षमा कथ्यते ॥ ११ ॥ मिथ्यादर्शनोक्तामर्षपरुपावज्ञानिन्दासभ्यवचनानि क्रोधाग्नि- शिखाप्रवर्धनानि शृण्वतोऽपि तदर्थप्वसमाहितचेतसः सहसा तत्प्रतिकारं तुमपि शक्नुवतः पापकर्मविपाकममिचिन्तयतस्तान्या- कर्ण्य तपश्चरणभावनापरस्य कषायविपलवमात्रस्याप्यनवकाशमात्म- हृदयं कुर्वत आक्रोशपरिपहसहनमवधार्यते ॥ १२ ॥ १ परुपवचनावज्ञावचननिन्दावचनासभ्यवचनानीति सम्बन्धः ।।

·२५० सर्वार्थसिद्धिः निशितविशसनमुशलमुद्रादिप्रहरणतारनपीटनादिभिर्व्यापा- धमानशरीरस्य व्यापादकेषु मनागपि मनोविकारमकुर्वतो मम पुराकृतदुष्कर्मफलामदमिमे वराकाः किं कुर्वन्ति, शरीरमिदं 'नलबुद्बुदवद्विशरणस्वभावं व्यसनकारणमेतैानाध्यते, संज्ञान- दर्शनचारित्नाणिः मम न केनचिदुपहन्यन्ते - इति' चिन्तयतो वासितक्षणचन्दनानुलेपनसमदर्शिनो वधपरिषहक्षमा मन्यते ॥१३॥ बाह्याभ्यन्तरतपोऽनुष्ठानपरस्य तद्भावनावशेन निस्सारीकृत- मूर्तेः पटुतपनतापनिष्पीतसारतरोरिव विरहितच्छायस्य त्वगस्थि- शिराजालमात्रतनुयन्त्रस्य प्राणवियोगे सत्यप्याहारवसतिभेषजादीनि दीनाभिधानमुखवैवासज्ञादिभिरयाचमानस्य भिक्षाकालेऽपि 'विद्युदुद्योतवत् दुरुपलक्ष्यमूर्तेर्याचनापरिषहसहनमवसीयते ॥ १५ ॥ वायुवदसङ्गादनेकदेशचारिणोऽभ्युपगतैककालसम्मोजनस्य वाचंयमस्य तत्समितस्य वा सकृत्स्वतनुदर्शनमात्रतन्त्रस्य पाणि- पुटमात्रपात्रस्य बहुषु दिवसेषु च गृहेषु भिक्षामनवाप्याप्यसं- क्लिष्टचेतसो दातृविशेषपरीक्षानिरुत्सुकस्य लाभादप्यलाभो मे परम तप इति सन्तुष्टस्यालाभविजयोऽवसेयः ॥ १५ ॥ सर्वाशुचिनिधानमिदमनित्यमपरित्राणमिति शरीरे निःस- सत्वाद्विगतसंस्कारस्य गुणरलभाण्डसञ्चयप्रवर्धनसंरक्षणसन्धारण- कारणत्वादभ्युपगतस्थितिविधानस्याक्षम्रक्षणवणालेपनवद्वा बहू- 'पकारमाहारमभ्युपगच्छतो विरुद्धाहारपानसेवनावैषम्यजनितवाता- १ तदुक्तम्- अज्ञानभावादशुभाशयाद्वा। करोति चेत्कोऽपि नरः खलत्वम् । तथाऽपि सद्भिः शुभमेव चिन्त्यं । न मथ्यमाने प्यमृतं विषं हि ॥ १ ॥ अन्यच्च- आकृष्टोऽई हतो नैव हतो वा न द्विधा कृतः। मारितो न हृतो धर्मो मदीयोऽनेन बन्धुना ॥२॥ २ निर्मलत्वात् ।। 1 ·नवमोऽध्यायः दिविकाररोगस्य युगपढनेकशतसंख्याव्याधिप्रकोपे सत्यपि तद्वश- वर्तिता विजहतोनल्लापधिप्राप्स्यायनेकतपोविशेषद्धियोगे सत्यपि शरी- रनिस्पृहत्वात्तत्प्रतिकारानपेक्षिणो रोगपरिपहसहनमवगन्तव्यम् १६ तृणग्रहणमुपलक्षण कस्यचिन्यथनदुःखकारणस्य। तेन शुप्कतृणपरुषगर्कराकण्टकनिगितमृत्तिकाशूलादिन्यथनकृतपादवेदना- प्राप्तौ सत्या तत्राप्रणिहितचेतसश्चर्याशय्यानियद्यानु प्राणिपीडापरि- हारे नित्यमप्रमत्तचेतसस्तृणादिस्पर्शवाघापरिपहविजयो वेदितव्यः१७ अप्कायिकजन्तुपीडापरिहारायामरणादनानव्रतधारिणः पटु रविकिरणप्रतापजनितप्रस्वेदात्तपवनानीतपासुनिचयस्य सिध्मकच्छू- ददार्णकण्डूयायामुत्पन्नायामपि कण्डूयनविमर्दनसचट्टनविवर्जित- मूतः स्वगतमलोपचयपरमलापचययोरसंकल्पितमनसः संज्ञानचारित्र- विमलसलिलप्रक्षालनेन कर्ममलपङ्कजालनिराकरणाय नित्यमुद्यतमते- मलपीडासहनमाख्यायते केशलञ्चासंस्काराभ्यामुत्पन्नखेदसहनं मल- सामान्यसहनेऽन्तर्भवतीति न पृथगुक्तम् ।। १८॥ सत्कारः पूजाप्रशंसात्मकः । पुरस्कारो नाम क्रियारम्मा- दिष्वग्रतः कारणमामन्त्रणं वा, तत्रानादरोऽपि क्रियते ! चिरोपित- ब्रह्मचर्यस्य महातपस्विनः स्वपरसमयनिर्णयज्ञस्य बहुकृत्वः परवादि- विजयिनः प्रणामभक्तिसम्भ्रमासनप्रदानादीनि मे न कश्चित्करोति! मिथ्यादृष्टय एवातावभक्तिमन्तः किञ्चिदजानन्तमपि सर्वज्ञसम्मा- वनया सम्मान्य स्वसमयप्रभावनं कुर्वति। व्यन्तरादयः पुरा अत्युग्रतपसां प्रत्यग्रपूजां निवर्तयन्तीति मिथ्या श्रुतिर्यदि न स्या- दिनानी कस्मान्मादृशा न कुर्वन्तीति दुष्प्रणिधानविरहितचिचस्य सत्कारपुरस्कारपरिपहविजयः प्रतिज्ञायते ॥ १९ ॥ १ ममा मलं वर्तते, अस्य भिक्षोरङ्गे कीदृशं नेमल्यं वर्तते इति।।

·२५२ सर्वार्थसिद्धिः अङ्गपूर्वप्रकीर्णकविशाग्दस्य शब्दन्यायाध्यात्मनिपुणस्य मम पुरस्तादितरे भास्करप्रभाभिभूतखद्योतोद्योतवनितरां नावमासन्त इति विज्ञानमदनिरासः प्रज्ञापरिपहजयः प्रत्येतव्यः ।। २० ।। अज्ञोऽयं न वेत्ति पशुसम इत्येवमाधवक्षेपवचनं सह- मानस्य परमदुश्चरतपोऽनुष्ठायिनो नित्यमप्रमत्तचेतसो मेऽद्यत्वेऽपि विज्ञानातिशयो नोत्पद्यत इति अनभिसन्दधतोऽज्ञानपरिपहजयोऽ वगन्तव्यः ॥ २१ ॥ परमवैराग्यमावनाशुद्धहृदयस्य विदितसकलपदार्थतत्त्वस्याह. दायतनसाधुधर्मपूजकस्य चिरन्तनप्रजितस्याद्यापि मे ज्ञानातिशयो नोत्पद्यते! महोपवासाधनुष्ठायिनां प्रातिहार्यविशेषाः प्रादुरभूवान्निति प्रलापमात्रमनर्थकेयं प्रव्रज्या! विफलं व्रतपरिपालनमित्येवमसमाद- धानस्य दर्शनविशुद्धियोगाददर्शनपरिषहसहनमवसातव्यम् ॥ २२॥ एवं परिषहान् सहमानस्यासंक्लिष्टचेतसो रागादिपरिणामास- वनिरोधान्महान्संवरो भवति । आह किमिमे परिपहाः सर्वे संसारमहाटवीमतिक्रमितुम- भ्युद्यतमभिद्रवन्ति उत कश्चित्पतिविशेष इत्यत्रोच्यते-अमी व्याख्या- तलक्षणाः सुदादयश्चारित्रान्तराणि प्रतिभाज्या नियमेन पुनरनयोः प्रत्येतव्याः- ॥ सूक्ष्मसाम्परायछमास्थवीतरागयोश्चतुर्दश ॥ १०॥ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकचर्याशय्यावघालामरोगतृणस्पर्श- मलप्रज्ञाज्ञानानि। चतुर्दश इति वचनादन्येषां परिषहाणामभावो वेदितव्या आह युक्तं तावद्वीतरागच्छद्मस्थ मोहनीयाभावाद्वक्ष्यमाण- नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याऽऽक्रोशयाचनासत्कारपुरस्कारादर्शनानि तत्कृता- ष्टपरिषहाभावाच्चतुर्दशनियमवचनम् । सूक्ष्मसाम्पराये तु मोहोदयस- 'दावाच्चतुर्दशेति नियमो नोपपद्यत इति । तदयुक्तम् । सन्मात्रत्वात् ।।

·नवमोऽध्यायः २५३ तत्र हि केवललोभसज्वलनकपायोदयः सोऽप्यतिसूक्ष्मः ॥ ततो वीतरागछद्मस्थकल्पत्वाच्चतुर्दशेति नियमस्तत्रापि युज्यते ॥ ननु मोहोदयसहायाभावान्मन्दोदयत्वाच्च क्षुदादिवेदनाभावाचसहनकृत- परिषहव्यपदेशो न युक्तिमवतरति ॥ तन्न-किं कारणम् । शक्ति- मात्रस्य विवक्षितत्वात् । सर्वार्थसिद्धिदेवस्य सप्तमपृथिवीगमन- सामर्थ्यव्यपदेशवत् ।। भाह यदि शरीरवत्यात्मनि परिपहसन्निधानं प्रतिज्ञायते अथ भगवति उत्पन्न केवलज्ञाने कर्मचतुष्टयफलानुभवनवशवर्तिनि कियन्त उपनिपतन त्यत्रोच्यते ॥ तस्मिन्पुनः- ॥ एकादश जिने ॥ ११ ॥ निरस्तघातिकर्मचतुष्टये जिन वेदनीयसद्भावारदाश्रया एका- दशपरिषहाः सन्ति ॥ ननु मोहनीयोदयसहायाभावाक्षुदादिवेदनामावे परिपहव्यपदेशो न युक्त | सत्यमेवमेतत् - वेदनामावेऽपि द्रव्यकर्म- सद्भावापेक्षया परिपहोपचारः क्रियते । निरवशेषनिरस्तज्ञानावरणे युगपत्सकलपदार्थावभासिकवलज्ञानातिशये चिन्तानिरोधाभावेऽपि तत्फलकर्मनिहरणफलापेक्षया ध्यानोपचारववत् । अथवा- एकादश जिने न सन्तीति वाक्यशेषः कल्पनीयः सोपस्कारत्वात्सूत्राणां । विकल्प्यो हि वाक्यशेषो वाक्याधीन इत्युपगमात् । मोहोदयस- हायीकृतक्षुदादिवेदनाभावात् ॥ आह यदि सूक्ष्मसाम्परायादिषु व्यस्ता परिपहाः अथ समस्ताः केति- ॥ बादरसाम्पराये सच ॥ १२॥ साम्परायः कषायः साम्परायो यस्य भादरसाम्पराय इति ॥ नेदं गुणस्थानविशेषग्रहणम् । किं तर्हि चादरः स ·२५४ सर्वार्थसिद्धिः मर्थनिर्देशः॥ तेन प्रमत्तादीनां सॅयतानां -ग्रहणं ॥ तेषु हि अक्षाणकषायदोषत्वात्सर्वे सम्भवन्ति ।। कस्मिन् पुनश्चारिते सर्वेषां सम्भवः । सामायिकच्छेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिसँयमेवन्यतमे सर्वेषां सम्भव: ॥ आह गृहीतमेतत्परिपहाणां स्थानविशेषावधारण, इदं तु न विद्मः कस्याः प्रकृतेः कः कार्य इत्यत्रोच्यते- ॥ ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने ॥ १३ ॥ इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तं-ज्ञानावरणे सत्यज्ञानपरिपह उपपद्यते, प्रज्ञापरिषहः पुनस्तदपाये भवतीति कथं ज्ञानावरणे स्यादित्यत्रोच्यते-क्षायोपशमिकी प्रज्ञा अन्यस्मिन् ज्ञानावरणे सति मदं जनयति । न सकलावरणक्षये इति ज्ञानावरणे सतीत्युपपद्यते।। पुनरपरयोः परिपहयोः प्रकृतिविशेषनिर्देशार्थमाह- ॥ दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ ॥ १४ ॥ यथासंख्यममिसम्बन्धः । दर्शनमोहे मदर्शनपरिषहः लाभान्तराये अलाभपरिषह इति ।। आह यद्याचे मोहनीयभेदे एकः परिषहः, मथ द्वीतीय- स्मिन् कति भवन्तीत्यत्रोच्यते-- ॥ चरित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचना- सत्कारपुरस्काराः॥ १५॥ पुंवेदोदयादिनिमित्तत्वान्नाग्न्यादिपरिषहाणां मोहोदयनिमित्तत्व प्रतिपद्यामहे । निषद्यापरिषहस्य कथम् ? तत्रापि प्राणिपीडाप- १ अक्षीणाशयत्वादित्यप्यन्यः पाठः ॥

·नवमोऽध्यायः २५५ रिहारार्थत्वात् । मोहोदये सति प्राणिपीडापरिणामः सञ्जायत इति ।। अवशिष्टपरिपहप्रकृतिविगेपप्रतिपादनार्थमाह- ॥ वेदनीये शेषाः ॥ १६ ॥ उक्ता एकादश परिपहाः। तेभ्योऽन्ये शेपा वेदनीये सति भवन्तीति वाक्यशेषः ॥ के पुनस्ते ? क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशक- चर्याशय्यावधरोगतृणस्पर्शमलपरिपहाः ॥ आह व्याख्यातनिमित्तलक्षणविकल्पाः प्रत्यात्मनि प्रादुर्भवन्तः कति युगपदवतिष्ठन्त इत्यत्रोच्यते- ॥ एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकानविंशतः १७ आडमिविध्यर्थः । तेन एकोनविंशतिरपि कचित् युगपत्स- म्मवतीत्यवगम्यते । तत्कथमिति चेदुच्यते- शीताष्णपरिपहयारेक: शय्यानिषद्याचर्याणामन्यतम एव भवति एकस्मिन्नात्मनि ।। कुत्तः। विरोधात् ॥ तत्रयाणामपगमे युगपदेकात्मनीतरेपा सम्भवादेकोन- विंशतिविकल्पा बोद्धव्याः ॥ ननु प्रज्ञाज्ञानयोरपि विरोधाधुगपद- सम्भवः । । श्रुतनानापेक्षया प्रज्ञापरियह. अवधिज्ञानापेक्षया अज्ञानपरिपह इति नास्ति विरोधः ॥ आह उक्ता गुप्तिसमिनिधर्मानुप्रेक्षापरिपहजयाः सवरहेतवः पञ्च । संवरहेतुश्चारित्रसज्ञो वक्तव्य इति तद्धेदप्रदर्शनार्थमुच्यते- ॥ सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्म- साम्पराययथाख्यातमिति चारित्रम् ॥ १८ ॥ अत्र चोद्यते- दशविधे धर्म संयम उक्तः स एव १ प्राणिपीडापरिहारसद्धावे माहनीयनिमित्तत्व कथमित्यागका यामाह । चारित्रमोहोदय सति ॥ २ ज्ञानाबरणादि ।

·२५६ सर्वार्थसिद्धिः चारित्रमिति पुनर्ग्रहणमनर्थकमिति ॥ नानर्थकम् - धर्मेऽन्तर्भूतमपि चारित्रमन्ते गृह्यते मोक्षप्राप्तेः साक्षात्कारणमिति ज्ञापनार्थम् ।। सामायिकमुक्तं । क ? दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकमित्यत्र । तद्विविधम्- नियतकालमनियतकालच । स्वाध्यायादि नियत- कालम् । ईर्यापथाद्यनियतकालम् ॥ प्रमादकृतानर्थप्रवन्धविलोपे सम्यक्प्रतिक्रिया छेदोपस्थापना, विकल्पनिवृत्तिर्वा ॥ परिहरणं परिहारः प्राणिवधान्निवृत्तिः । तेन विशिष्टा शुद्धिर्यस्मिस्तत्परिहार- विशुद्धिचारित्रम् ।। अतिसूक्ष्मकपायत्त्वात्सूक्ष्मसाम्परायचारित्रम् ।। मोहनीयस्य निरवशेषम्योपशमाक्षयाच्च आत्मस्वभावावस्थापेक्षा- लक्षणं यथाख्यातचारित्रमित्याख्यायते ॥ पूर्वचारित्रानुष्ठाथिमिरा- ख्यातं न तत्प्राप्त प्रामोहक्षयोपशमाभ्यामित्यथाख्यातम् ॥ अथ- शब्दस्यानन्तरार्थवर्तित्वानिरवशेषमोहक्षयोपशमानन्तरमाविर्भरतीत्य र्थः । तथाऽऽख्यातमिति वा यथात्मस्वभावोऽवस्थितस्तथैवाख्यात- त्वात् ॥ इतिशब्दः परिसमाप्तौ द्रष्टव्यः ॥ ततो यथाख्यातचा- रित्रात्सकलकर्मक्षयपरिसमातिर्भवतीति ज्ञाप्यते ॥ सामायिकादीना- मानुपूर्व्यवचनमुत्तरोत्तरगुणप्रकर्पज्ञापनार्थम् ॥ आह उक्तं चारित्रं तदनन्तरमुद्दिष्टं यत् तपसा निजर्रा चेति तस्येदानीं तपसो विधान कर्तव्यमित्यत्रोच्यते। तत् द्विविधम् बाह्यमभ्यन्तरं च ॥ तत्प्रत्येक पड्विधम् ॥ तत्र बाह्यभेदपति- पत्त्यर्थमाह- ॥ अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसङ्ख्यानरसपरित्यागवि- विक्तशय्यासनकायक्लेशा बाह्य तपः ॥ १९ ॥ दृष्टफलानपेक्षं संयमप्रसद्धिरागोच्छेदकर्मविनाशध्यानागमा- वाप्त्यर्थमनशनम् ।। संयमप्रजागरदोषप्रशमसन्तोपस्वाध्यायादिसुख- ·नवमाऽध्यायः २५७ सिध्द्यर्थमवमोढर्यम् ॥ भिक्षार्थिनो मुनेरेकागारादिविपयसकल्पचि- चावरोधो वृत्तिपरिसंख्यानमाशानिवृत्त्यर्थमवगन्तव्यम् ॥ इन्द्रिय- दर्पनिग्रहनिद्राविजयस्वाध्यायसुखसिध्द्यर्थी घृनादिवृप्यरसपरित्याग- श्वतुर्थ तपः ॥ शून्यागारादिपु विविक्तेषु जन्तुपीडाविरहितेषु सयतस्य शय्यासनमावाधात्ययब्रह्मचर्यस्वाध्यायध्यानादिप्रसिध्यर्थ कर्तव्यमिति पञ्चमं तपः ॥ आतपस्थानं वृक्षमूलनिवासो निरा- वरणशयनं बहुविधप्रतिमास्थानमित्येवमादिः कायक्वंशः पष्ठं तपः । तकिमर्थम्? देदु.खतितिक्षामुखानभिप्वङ्गप्रवचनप्रभावनाद्यर्थम् ।। प षहस्यासच को विशेषः- यदृच्छयोपनिपतितः परिपहः। खयं- कृतः कायक्लशः। बाद्यत्वमस्य कुतः- बाखद्रव्यापेक्षत्वात्परप्रत्यक्षत्वाच बाबत्वम् ।। अभ्यन्तरतपोभेदप्रदर्शनार्थमाह-- ॥ प्रायश्चित्तविनययावृत्यस्वाध्यायव्युत्सर्ग- ध्यानान्युत्तरम् ॥ २० ॥ कयमस्याभ्यन्तरत्वम् । मनोनियमनार्थत्वात् ॥ प्रमाददोष- परिहारः प्रायश्चित्तम् ॥ पूज्येप्वाटरो विनयः ॥ कायचेष्टया द्रव्यान्तरेण चोपासनं वैयावृत्त्यम् ॥ ज्ञानभावनाऽऽलस्यत्यागः खाध्यायः॥ आत्माऽऽत्मीयसङ्कल्पत्यागो व्युत्सर्ग.॥ चिनविक्षेपत्यागो ध्यानम् ॥ तद्देदप्रतिपादनार्थमाह- ॥नवचतुर्दशपञ्चद्विभेदा यथाक्रम प्रारध्यानात् ॥२१॥ यथाक्रममिति वचनान्नवभेदं प्रायश्चित्तम् ॥ विनयश्चतुर्विधः ॥ चैयावृत्यं दशविधम् ।। स्वाध्याय. पञ्चविधः ।। द्विविधो व्युत्सर्ग इत्यभिसम्बध्यने ।। प्रारध्यानादितिवचनं ध्यनास्य बहुवक्तव्यत्वात्पश्चा. दक्ष्यत इति ॥, आद्यस्य मेदस्वरूपनि नार्थमाह- ·सर्वार्थसिद्धिः ॥ ॥आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्च्छे- दपरिहारोपस्थापनाः ॥ २२ ॥ तत्र गुरवे प्रमादनिवेदन दशदोपविवर्जितमालोचनम् ॥ माकम्पिय अणुमाणिय ज दिठ्ठ बादरं च सुहुमं च ॥ छण्हं सड़ा उलयं बहुजण अवत्तसस्से वि ॥१॥ इति दस दोसा ।। मिथ्यादुष्कृताभिधानादभिव्यक्तप्रतिक्रिय प्रतिक्रमणम् ।। संसर्ग सति विशोधनात्तदुभयम् ॥ संसक्तान्नपानोपकरणादिविभजनं विवेकः ॥ कायोत्सर्गादिकरणं व्युत्सर्गः ॥ अनशनावमोदर्यादिलक्षण तपः।। दिवसपक्षमासादीनां प्रव्रज्याहापनं छेद ॥ पक्षमासादिविभागेन दूरतः परिवर्जन परिहार. पुनर्दीक्षाप्रापणमुपस्थापना ।। विनयविकल्पपतिपत्त्यर्थमाह- ॥ ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः॥ २३ ॥ विनय इत्यधिकारेणाभिसम्बन्धः क्रियते ॥ ज्ञानविनयो दर्शनविनयश्चारित्रविनय उपचारविनयश्चेति ॥ सबहुमानं मोक्षार्थ ज्ञानग्रहणाभ्यासस्मरणादिर्ज्ञानविनयः। शङ्कादिदोषविरहितं तत्त्वार्थ- श्रद्धानं दर्शनविनयः । तत्त्वतश्चारित्रसमाहितचित्तता चारित्रविनयः। प्रत्यक्षेष्वाचार्यादिण्वभ्युत्थानाभिगमनाबलिकरणादिरुपचारविनयः, परोक्षेष्वपि कायवाड्मनोऽभिरञ्जलिक्रिया गुणसङ्कीर्तनानुस्मरणादिः ॥ वैयावृत्यमेदप्रतिपादनार्थमाह- ॥ आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसङ्घ- साधुमनोज्ञानाम् ॥ २४ ॥ वैयावृत्त्यं दशधा भिद्यते । कुतः । विषयभेदात् ॥ आचार्यवैवृत्त्यमुपाध्यायवैयावृत्त्यमित्यादि ॥ तत्र तत्र - “आचरन्ति -- -- ·- ८ . नवमोऽध्यायः २५९ तस्मानतानीत्याचार्यः । मोक्षार्थ शास्त्रमुपेत्य तस्मादघीयत इत्युपाध्यायः । महोपवासाद्यनुष्ठायी तपस्वी । शिक्षाशीलः शैक्षः ।। रुजादिक्लिष्टशरीरो ग्लानः ।। गणः स्थविरसन्ततिः ॥ दीक्षकाचार्य- शिष्यसन्ततयः कुलम् । चातुर्वर्ण्यश्रवणनिवहः सहः॥ चिरप्रव्रजितः 'साधुः ॥ मनोज्ञो लोकसम्मतः ॥ तेषां व्याधिपरिपहमिथ्यात्वाधुप- निपाते कायचेष्टया द्रव्यान्तरेण वा वा तत्प्रतिकारो वैयावृत्त्य समाध्याध्यानविचिकित्साभावप्रवचनवात्सल्याधभिव्यक्त्यर्थ । स्वाध्यायविकल्पविज्ञापनार्थमाह- ॥ वाचनाप्रच्छनाऽनुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः॥२५॥ निरवद्यग्रन्थाभियप्रदानं वाचना । संशयच्छेदाय नि- श्चितचलाधानाय वा परानुयोगः प्रच्छना । अधिगतार्थस्य मनसाऽऽभ्यासोऽनुप्रेक्षा । घोपशुद्ध परिवर्तनमाम्नायः ॥ धर्म- कथाधनुष्ठानं धर्मोपदेशः । स एप पञ्चविधः स्वाध्यायः किमर्थः । प्रज्ञातिशयः प्रशस्ताध्यवसायः परममैवेगस्तपोवृद्धिरतिचारविशुद्धि- रित्येवमाद्यर्थः ॥ व्युत्सर्गभेदनिर्ज्ञानार्थमाह- ॥ बाह्याभ्यन्तरोपध्योः॥ २६ ॥ व्युत्सर्जन व्युत्सर्गस्त्यागः । स द्विविधः- बाह्योपधि- त्यागोऽभ्यन्तरोपधित्यागश्चेति ॥ अनुपात्त वास्तुधनधान्यादि बाहोपधिः । क्रोधादिरात्मभावोऽभ्यन्तरोपधिः ॥ कायत्यागश्च नियतकालो यावज्जीव वाऽभ्यन्तरोपरित्याग इत्युच्यते । स किमर्थः? निस्सात्वनिर्भयत्वजीविताशाव्युदासाद्यर्थः ॥ यहहुवक्तव्यं ध्यानमिति पृथव्यवस्थापितं तस्येदानी मेदाभिधान प्राप्तकाल । तदुलंध्य तस्य प्रयोक्तृस्वरूपकाल- निर्धारणार्थमुच्यते-- , ·सर्वार्थसिद्धिः . । - उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमान्तर्मुहूर्तात् ॥ २७ ॥ आद्य त्रितय सहननमुत्तमं वज्रर्षभनाराचसंहननं वज्रना- राचसंहननं नाराचसंहननमिति ॥ तत्रितयमपि ध्यानस्य साधनं भवति ॥ मोक्षस्य तु आद्यमेव ॥ तदुत्तमसहननं यस्य सोऽय- मुत्तमसहननस्तस्योत्तमसंहननस्येत्यनेन प्रयोक्तृनिर्देशः ॥ मयं मुखम् । एकमग्रमस्येत्येकान. (अं)। नानार्थावलम्बनेन चिन्ता परिस्पन्दवती, तस्या अन्याशेषमुखेभ्यो व्यावर्त्य एकस्मिन्नग्रे नियम एकाग्रचिन्तानिरोध इत्युच्यते । अनेन ध्यानस्वरूपमुक्त -मनति ॥ मुहूर्त इति कालपरिमाणम् । अन्तर्गतो मुहतोंऽन्त- मुहूर्तः।। आ अन्तर्मुहूर्तादित्यनेन कालावधिः कृतः ॥ ततः परं दुर्घरवादकाग्रचिन्तायाः ॥ चिन्ताया निरोधो यदि ध्यान "निरोधच्याभावस्तेन ध्यानमसत्खरविषाणवत्स्यात् ॥ नैष दोषः- -अन्याचन्तानिवृत्त्यपेक्षयाऽसदिति चोच्यते, स्वविषयाकारप्रवृत्तेः सदिति च । अभावस्य भावान्तरत्वाद्धत्वत्वादिभिरमावस्य विस्तु- धर्मत्वसिद्धेश्च ॥ अथवा, नाय भावसाधनः “निरोधनं निरोध इति"। किं तर्हि ? कर्मसाधनः "निरुध्यत इति निरोधः" ॥ चिन्तां चासौ निरोधश्च चिन्तानिरोध इति ॥ एतदुक्तं भवति-ज्ञान- मेवापरिस्पन्दमानमपरिस्पन्दाशिशिखावदवभासमानं ध्यानमिति ।। तद्भेदप्रदर्शनार्थमाह- ॥ आतरौद्रधर्म्यशुक्लानि ॥२८॥ - ऋतं दुःखं, अर्दनमर्तिर्वा, तत्र भवमार्तम् । रुद्रः क्रूराश- 1 १ सपक्षसत्त्वादिरूपैर्विपक्षासत्त्वादिभिरमावैः ।।

·.
नवमोऽध्यायः
२६१
'यस्तस्य कर्म तत्र मयं वा रौद्रम् । धर्मों व्याख्यातो धर्मादनपेत
धर्म्यम् । शुचिगुणयोगाच्छुक्ल ॥ तदेतच्चतुर्विधं ध्यान दैविध्यम-
नुते । कुतः प्रशस्ताप्रशस्तभेदात् ॥ अप्रशस्तमपुण्यासवकारण-
त्वात् । कर्मनिर्दहनसामर्थ्याप्रशस्तम् ॥
किं पुनस्तदिति चेदुच्यते
॥ परे मोक्षहेतू.॥ २९ ॥
परमुत्तरमन्त्य तत्सामीप्याद्धर्म्यमपि परमित्युपचर्यते । द्विव
चनसामर्थ्यागौणमपि गृह्यते ॥ परे, मोक्षहेतू इति वचनात्पूर्वे
आर्तरौद्रे संसारहेतू इत्युक्तं भवति ॥ कुतः। तृतीयस्म
साध्यस्याभावात् ॥ तत्रात चतुर्विधम् ॥
'तत्रादिविकल्पलक्षणनिर्देशार्थमाह-
॥ आर्तममनोज्ञस्य सम्प्रयोगे 'तद्विप्रयोगाय
स्मृतिसमन्वाहारः ॥ ३०॥
अमनोज्ञमाप्रियं विषकण्टकशत्रुशस्त्रादि, तद्वाधाकारणत्वाद-
मनोज्ञमित्युच्यते । तस्य सम्प्रयोगे, स कथं नाम मे न स्यादिति
साल्पश्चिन्ताप्रबन्धः स्मृतिसमन्वाहारः प्रथममातमित्याख्यायते ॥
द्वितीयस्य विकल्पस्य लक्षणनिर्देशार्थमाह-
॥ विपरीत मनोज्ञस्य ॥ ३१॥
कुतो विपरीत.? पूर्वोक्तात् ॥ तेनैतदुक्तं भवति- मनोज्ञ-
स्येष्टस्य स्वपुत्रदारधनादेविप्रयोगे तत्सम्प्रयोगाय सङ्कल्पश्चिन्ता.
प्रवन्धो द्वितीयमार्तमवगन्तव्यम् ॥
तृतीयस्य विकल्पस्य लक्षणप्रतिपादनार्थमाह
॥ वेदनायाश्च ॥ ३२॥

·२६२ सर्वार्थसिद्धिः वेदनाशव्दः सुखे दुःखे च वर्तमानोऽपि,- आर्तस्य प्रकृतत्वात् दुःखवेदनायां प्रवर्तते, तस्या वातादिविकारजनि- तवेदनाया उपनिपाते तस्या अपायः कथं नाम मे स्यादिति वि(स)कल्पश्चिन्ताप्रवन्धस्तृतीयमातमुच्यते ॥ तुरीयस्यास्य लक्षण निर्देशार्थमाह- ॥ निदानं च ॥३३॥ भोगकालातुरस्यानागतविपयप्राप्ति प्रति मनःप्रणिधानं सक- ल्पश्चिन्ताप्रवन्धस्तुरीयमात निदानमित्युच्यते ॥ तदेतञ्चतुर्विधमात किंस्वामिकमिति चेदुच्यते- ॥ तदविरतदेशविरतप्रमत्तसँयतानाम् ॥ ३४ ॥ अविरता असॅयतसम्यग्दृष्ट्यन्ताः। देशविरताः सॅयता- संयताः। प्रमत्तसॅयताः पञ्चदशप्रमादोपेताः क्रियानुष्ठायिनः ॥ वताविरतदेशविरताना चतुर्विधमात भवति । असॅयमपरिणामो- पेतत्वात् ।। प्रमत्तसंयनानां तु निदानवय॑मन्यदात्रिय प्रमादो- दयोद्रेकात्कदाचित्स्यात् ।। व्याख्यातमात सज्ञादिभिः ॥ द्वितीयस्य सञ्ज्ञाहेतुस्वा- मिनिर्भारणार्थमाह- ॥ हिंसाऽनृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्र- मविरतदेशविरतयोः ॥ ३५ ॥ हिंसादीन्युक्तलक्षणानि, तानि रौद्रध्यानोत्सत्तेनिमिचीभव- तीति हेतुनिर्देशो विज्ञायते । तेन हेतुनिर्देशनानुवर्तमानः स्मृति- समन्बाहारोऽभिसम्बध्यते । हिंसायाः स्मृतिसमन्वाहार इत्यादि । तद्रौद्रध्यानमविरतदेशविरतयोर्वेदितव्यम् ॥ अविरतस्य भवतु ·नवमोऽध्यायः रौद्रघ्यान देशविरतस्य कथम् ? । तस्यापि हिंसाधावेशाद्विचादिस- रक्षणतन्त्रत्वाच्च कदाचिद्भवितुमर्हति । तत्पुनारकादिनामकरणं सम्य- ग्दर्शनसामर्थ्यासयतम्य तु न भवत्येव । तदारम्मे सॅयमप्रच्युतेः ॥ आह परे मोनहेनू उपदिष्टे । तत्राद्यस्य मोक्षदेतोया॑नस्य भेदस्वरूपस्वामिनिर्देशः कर्तव्य इन्यत आह- ॥ आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम् ॥ ३६॥ विचयनं विचयो विवेको विचारणमित्यर्थः । आज्ञापाय- विपाकसंस्थानानां विचय आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयः स्मृतिसमन्वाहार इत्यनुवर्तते, स प्रत्येक सम्बध्यते- आज्ञाविचयाय स्मृतिसमन्बाहार इत्यादि । तद्यथा- उपदेष्टुरमावान्मन्दबुद्धि- त्वाकमंदियात्सूक्ष्मत्वाच्च पदार्थानां हेतुदृष्टान्तोपरमे सति सर्वज्ञ- प्रणीतमागर्म प्रमाणीकृत्य इत्यमेवेदं नान्यथावादिनो निना इति गहनपदार्थश्रद्धानमर्थावधारणमाज्ञाविचयः। अथवा- स्वयं विदितपदार्थतत्त्वस्य सतः परं प्रति पिपादयिषोः स्वसिद्धान्ता. विरोधेन तत्वसमर्थनाय तर्कनयप्रमाणयोजनपरः स्मृतिसमन्वाहारः सर्वज्ञानाप्रकाशनार्थत्वादानाविचय इत्युच्यते ॥ जात्यन्धवन्मिथ्या- दृष्टयः सर्वज्ञप्रणीतमार्गाद्विमुखा मोक्षार्थिनः सम्यमार्गापरिज्ञाना- सुदूरमेवापयन्तीति सन्मार्गापायचिन्तनमपायविचयः । अथवा- मिथ्यादर्शननानचारित्रेभ्यः कथं नाम इमे प्राणिनोऽपेयुरिति स्मृतिसमन्वाहारोऽपायविचयः ॥ कर्मणा ज्ञानावरणादीना द्रव्य- क्षेत्रकालभवमावप्रत्ययफलानुभवनं प्रति प्रणिधानं विपाकविचयः ।। लोकसंस्थानस्वभावविचयाय स्मृतिसमन्वाहारः संस्थानविचयः ॥ उत्तमश्नमादिलक्षणो धर्म उक्तः। तस्मादनपेतं घयं ध्यानं चतु- र्थिकल्पमवसेयम् ॥ तदविरतदेशविरतप्रमचाप्रमत्तसँयतानां भवति । त्रयाणां ध्यानाना निरूपणं कृतम् । इदानी शुक्लध्यानं निरू- .

·२६१ सर्वार्थसिद्धिः पयितन्यम् । तद्वक्ष्यमाणचतुर्विकल्पम् ।।- तत्राद्ययोः स्वामिनिदे- शार्थमिदमुच्यते ॥ शुक्ले चाघे पूर्वविदः ॥ ३७ ॥ वक्ष्यमाणेषु शुक्लध्यानविकल्पेषु आद्य शुक्लध्याने पूर्वविदो भवतः श्रुतकेवलिन इत्यर्थः ॥ चशब्देन धर्म्यमपि समुच्चीयते ।। तत्र व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिरिति श्रेण्यारोहणात्माग्धय, श्रेण्याः शुक्ले इति व्याख्यायते ।। अवशिष्टे कस्य भवत इत्यत्रोच्यते-- ॥ परे केवलिनः ॥ ३८॥ • प्रक्षीणसकलज्ञानावरणस्य केवलिनः सयोगस्यायोगस्य च परे उत्तरे शुक्लध्याने भवता ।। यथासंख्यं तद्विकल्पप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते ॥ पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति व्युपरतक्रियानिवतीनि ॥ ३९ ॥ पृथक्त्ववितर्कमेकत्वविनर्क सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति व्युपरत- क्रियानिवर्ति चेति चतुर्विधं शुक्लव्यानं वक्ष्यमाणलक्षणमुपेत्य सर्वेषामन्वर्थमवसेयम् ॥ तस्यालम्बनावशेषनिर्धारणार्थमाह- त्र्येकयोगकाययोगायोगानाम् ॥ ४० ॥ योगशब्दो व्याख्यातार्थः- कायवामनःकर्म, योगः इत्यत्र । उत्तौश्चतुर्भिः शुक्लध्यानविकल्पैस्त्रियोगादीना चतुर्णा - यथासंख्येना, मिसम्बत्यो वेदितव्यः ॥ त्रियोगस्य पृथक्त्ववितर्क, त्रिषु, योगेवें कयोगस्यैकत्ववितर्फ, काययोगस्य सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति, अयोगस्य, १. निवृत्तीनि इत्यपि पाठभेदो, वर्तते तालपत्रपुस्तके || ·नवमोऽध्यायः २६५ न्युपरतक्रियानिवर्तीति ।। तत्राद्ययाविषप्रतिपत्त्यर्थमिटमुच्यते- ॥ एकाश्रये सवितर्कविचारे पूर्वे ।। ४१ ॥ एक आश्रयो ययोस्ते एकाश्रये । उमे अपि परिप्राप्तश्रुत- ज्ञाननिष्ठेनारभ्यते इत्यर्थः । वितर्कश्च विचारश्च वितर्कविचारी, सह वितर्कविचाराभ्या वर्तते इति सवितर्कविचारे ॥ पूर्वे पृथक्त्वैकत्ववितर्क इत्यर्थः ॥ तत्र यथासंख्यप्रयो(स)गेऽनिष्टनिवृत्यर्थमिदमुच्यते- ॥ अविचारं द्वितीयम् ॥ ४२ ॥ पूर्वयोर्यत् द्वितीय तढविचार प्रत्येतव्यम् ॥ एतदुक्तं भवति- आयं सवितर्क सविचारं च भवति द्वितीयं सवितर्कम- विचारं चेति ॥ अथ वितर्कविचारयोः क प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते. ॥ वितर्कः श्रुतम् ॥ ४३ ॥ विशेपेण तर्कणमूहन वितर्कः श्रुतज्ञानमित्यर्थः ।। अथ को विचार.? ॥ विचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः ॥ ४४ ॥ अर्थों ध्येयः द्रव्य पर्यायो वा। व्यञ्जन वचनम् । योगः कायवामनःकर्मलक्षणः । सक्रान्ति परिवर्तनम् ।। द्वन्य विहाय पर्यायमुपैति पर्यायं त्यक्त्वा द्रव्यमित्यर्थसक्रान्तिः ॥ एक श्रुत- वचनमुपादाय वचनान्तरमालम्बते तदपि विहायान्यदिति व्यंजनसंक्रान्तिः ॥ काययोग त्यक्त्वा त्यक्त्वा योगान्तरं गृहाति योगान्तरं त्यक्त्वा काययोगमिति योगसंक्रान्ति ॥ एवं परिव- तनं विचार इत्युच्यते ॥ सक्रान्ती सत्या कथं ध्यानमिति ·२६६ सर्वार्थसिद्धिः चेत्- ध्यानसन्तानमपि ध्यानमुच्यते इति न दोपः ॥ तदेत- सामान्यविशेषनिर्दिष्ट चतुर्विध धयं शुक्लं च पूर्वोदितगुप्त्यादि- बहुप्रकारोपायं, संसारनिवृत्तये मुनिया॑तुमर्हति कृतपरिकर्मा ॥ तत्र द्रव्यपरमाणु भावपरमाणुं वा ध्यायन्नाहितवितर्कसामर्थ्या- दर्थव्यंजने कायवचसी च पृथक्त्वेन संक्रामता मनसा पर्याप्त- बालोत्साहवदव्यवस्थितेनानिशितेनापि शस्त्रेण चिरातलं छिन्दन्निव मोहप्रकृतीरुपशमयन्क्षपयश्च पृथक्त्ववितर्कविचारध्यानभाग्भवति । स एव पुनः समूलतल मोहनीय निर्दिधक्षन्ननन्तगुणविशुद्धियोग- विशेषमाश्रित्य बहुतराणां ज्ञानावरणसहायीभूताना प्रकृतीना बन्ध निरुन्धन् स्थितिहासक्षयौ च कुर्वन् श्रुतज्ञानोपयोगे निवृत्तार्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः अविचलितमनाः क्षीणकपायो वैडूर्यमाणिरिव निरुपलेपो ध्यात्वा पुनर्न निवर्तत इत्युक्तमेकत्ववि- तर्कम् । एवमेकत्ववितर्कशुक्लध्यानवैश्वानरनिर्दन्धघातिकर्मेन्धनः प्रज्वलितकेवलज्ञानगभस्तिमण्डलो मेघपञ्जरनिरोधनिर्गत इव धर्म- रश्मिर्वा भासमानो भगवास्तीर्थकर इतरो वा केवली लोकेश्वरा- णामभिगमनीयोऽर्चनीयश्चोत्कर्षेणायुषः पूर्वकोटी देशोना विहरति । स यदाऽन्तर्मुहूर्तशेषायुष्कस्तत्तुल्यस्थितिवेद्यनामगोत्रश्च भवति, तदा सर्व वाड्मानसयोगं बादरकाययोगं च परिहाप्य सूक्ष्मका- ययोगलम्बनः सूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिध्यानमास्कन्दितुमर्हतीति ॥ यदा पुनरन्तर्मुहूर्तशेपायुप्कस्ततोऽधिकस्थितिशेषकर्मत्रयो भवति सयोगी तदाऽऽत्मोपयोगातिशयस्य सामायिकसहायस्य विशिष्टकरणस्य महासंवरस्य लघुकर्मपरिपाचनस्याशेषकर्मरेणुपरिसातनशक्तिस्वाभा- व्याइण्डकवाटप्रतरलोकपूरणानि स्वात्मप्रदेशविसर्पणतश्चतुर्भिः समयैः कृत्वा समुपहृतप्रदेशविसरणः समीकृतस्थितिशेषकर्मचतुष्टयः पूर्व- शरीरप्रमाणो भूत्वा सूक्ष्मकाययोगेन सूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिध्यानं ·, नवमोऽध्यायः २६७ ध्यायते । ततस्तदनन्तरं समुच्छिन्नक्रियानिवर्तिध्यानमारमते । समु. च्छिन्नप्राणापानप्रचारसर्वकायबामनोयोगसर्वप्रदेशपरिस्पन्दक्रियाव्या- पारत्वात्समुच्छिन्नक्रियानिवर्तीत्युच्यते । तस्मिन्समुच्छिन्नक्रियानि- वर्तिनि ध्याने सर्वबन्धासवनिरोधः सर्वाशेपकर्मसातनसामोपपत्ते- रयोगिनः केवलिनः सम्पूर्णयथाख्यातचारित्रज्ञानदर्शन सर्वसंसार- दुःखजालपरिष्वडोच्छेदजननं साक्षान्मोक्षकारणमुपजायते । स पुन- रयोगकेवली भगवास्तदा ध्यानातिगयाग्निनिर्दग्धसर्वमलककवन्धनी निरस्तकिट्टधातुपापाणजात्यकनकवल्लव्धात्मा परिनिर्वाति ॥ तदेतत् द्विविधं तपोऽमिनवकर्मास्रवनिरोधहेतुत्वात्सर्वरकारणं, प्राक्कनकर्म- रजोविधूनननिमित्तत्वान्निर्जराहेतुरपि भवति ।। अत्राह सम्यग्दृष्टयः किं सर्वे समनिर्जरा आहोस्वित्कश्चिदस्ति प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते- ॥ सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्ष- पकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रम- शोऽसंख्येयगुणनिर्जराः ॥ ४५ ॥ तः एते दश सम्यग्दृष्ट्यादयः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः॥ तद्यथा- भन्यः पञ्चेन्द्रियः सञ्जी पर्याप्तकः पूर्वोक्तकाललब्ध्या- दिसहायः परिणामविशुध्द्या वर्द्धमानः क्रमेणापूर्वकरणादिसोपान- पंक्त्योत्प्लवमानो बहुतरकर्मनिर्जरो भवति । स एव पुनः प्रथम- सम्यक्त्वप्राप्तिनिमित्तसन्निधाने सति सम्यग्दृष्टिर्भवन्नसंख्येयगुणनिरो भवति । स एव पुनश्चारित्रमोहकर्मविकल्पाप्रत्याख्यानावरणक्षयो- पशमनिमित्तपरिणामप्राप्तिकाले विशुद्धिप्रकर्पयोगात् श्रावको भवन् ततोऽसंख्येयगुणनिर्जरो भवति । स एव पुनः प्रत्याख्यानावरणक्षयो- पशमकारणपरिणामविशुद्धियोगाद्विरतव्यपदेशभाक् सन् ततोऽसंख्ये- ·२६८ सर्थसिद्धिः यगुणनिनरो भवति । स एव पुनरनन्तानुवन्धिक्रोधमानमायालो- भानां वियोजनपरो भवति- यदा तदा परिणामविशुद्धिप्रकपयो- गात्ततोऽसंख्येयगुणनिर्जरो भवति । स एव पुनदर्शनमोहप्रकृति- त्रयतृणनिचयं निर्दिघमन् परिणामविशुब्धतिगययोगाद्दशनमोहक्षपक- व्यपदेशमाक् देवेव पूर्वोक्तादसंख्येवगुणनिर्जरो भवति । एवं सः नायिकसन्यष्टिभूत्वा श्रेण्यारोहणाभिमुखश्चारित्रनोहोपशम प्रति व्याप्रियमाणो विशुद्धिप्रकपयोगादुपयनकव्यपदेशमनुभवन् पूर्वा- तादसंख्ययगुणनिजरा मवति । स एव पुनरशेपचारित्रमोहोपाम- निमिचसन्निवाने परिप्राप्तीपशान्तकपायव्यपदेशः पूर्वोक्तादसंख्येय- गुणनिर्जरो भवति । स एव पुनश्चारित्रमोहनपणं प्रत्यभिमुसः परिणामविशुध्द्या वर्द्धमान. अपकव्यपदेशमनुमवन्पूर्वोक्ताइसंख्येय. गुणनिर्जरो भवति । स यदा नि.शेपचारित्रमोहलपणकारणप- रिणामाभिमुखः क्षीणकपायव्यपदेशमास्कन्दन्पूर्वोक्तादसंख्येयगुण- निर्जरो भवति स एवं द्वितीयशुमध्यानानलनियघातिकर्मनि- चयः सन् जिनव्यपदेशमा पूर्वोक्तादसंहलेयगुणनिजरो भवति आह सम्यग्दर्शनसन्निधानेऽपि यद्यसंख्येयगुणनिर्जरत्वात्परस्परता न साम्यमेषां, किं तर्हि श्रावकवदमी विरतादयो गुणभेदान्न निम्रन्थतामहन्तीत्युच्यते ॥ नेतदेवम् । कुतः। यस्माद्गुणमे- दादन्योऽन्यविगेपेऽपि नैगमादिनयन्यापारात्सर्वेऽपि हि भवन्ति- ॥ पुलाकबकुशकुशीलनिग्रन्थस्नातका निर्ग्रन्थाः||४|| उत्तरगुणमावनापेतमनसो ब्रतेप्वपि कचित्कदाचित्परिपूर्ण- तामपरिप्राप्नुवन्तोऽविशुद्धाः पुलासाहव्यात्पुलाका इत्युच्यन्ते । अविरतादिचतुर्प, इत्यधिकः पाटस्तालपत्रपुस्तके वर्नते ॥ १ स्यात्पुलाकम्तुन्छ नान्ये ।।

·नवमोऽध्यायः २६९ नैर्ग्रन्थ्यं प्रतिस्थिता अखण्डितव्रताः शरीरोपकरणविभूषानुवर्तिनोऽ विविक्तपरिवारा मोहशवलयुक्ता वकुगाः । शवलपर्यायवाची बकु- शशब्दः ॥ कुशीला द्विविधाः । प्रतिसेवनाकुगीलाः कपायकु. शीला इति ॥ अविविक्तपरिग्रहाः परिपूर्णोभयाः कथञ्चिदुत्त- रगुणविरोधिनः प्रतिसेवनाकुगीलाः । वशीकृतान्यकपायोदयाः सज्वलनमात्रतन्त्राः कपायकुशीलाः ॥ उदकदण्डराजिवदनभिव्य- क्तोदयकर्माण ऊचं मुहूर्तादुद्विद्यमानकेवलज्ञानदर्शनमाजो नि- ग्रन्थाः ॥ प्रक्षीणघातिकर्माणः केवलिनो द्विविधाः सातकाः ।। त एते पञ्चापि निर्ग्रन्थाः ॥ चारित्रपरिणामस्य प्रकर्षाप्रकर्षमेदे सत्यपि नेगमसंग्रहादिनयापेक्षया सर्वेऽपि ते निर्ग्रन्था इ युच्यन्ते। तेषां पुलाकादीना भूयोऽपि विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ सँयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिङ्गलेश्योपपाद- स्थानविकल्पतः साध्याः ॥ ४७ ॥ त एते पुलाकादयः सॅयमादिभिरष्टभिग्नुयोगैः साध्या व्याख्येयाः तद्यथा-पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीला द्वयोः संयमयोः सामायिकच्छेदोपस्थापनयोर्वर्तन्ते । कपायकुशीला द्वयो. संयमयोः परिहारविशुद्धिसूक्ष्मसाम्पराययो. पूर्वयोश्च । निर्ग्रन्थस्नातका एकस्मिन्नेव यथाख्यातसॅयमे सन्ति ॥ श्रुतं--पुलाकबकुशप्रतिसेवना- कुशीला उत्कर्षणाभिन्नाक्षरतापूर्वधराः । कपायकुशीला निर्म- न्थाश्चतुर्दशपूर्वधराः । जघन्येन पुलाकस्य श्रुतमाचारवस्तु । वकुश- कुशीलनिर्ग्रन्थानां श्रुतमष्टौ प्रवचनमातरः । स्नातका अपगतश्रुताः केवलिनः ॥ प्रतिसेवना-पञ्चाना मूलगुणाना रात्रिभोजनवर्जनस्य १ अविविक्तपरिवारानुमोदच्छेदशवलयुक्ता इत्यपि पाठान्तरम् ।। २ पंचसमितमस्तिस्रो गुप्तयश्चत्यष्टौ प्रवचनमातरः कथ्यन्ते ।

·२७० सर्वार्थसिद्धिः च पराभियोगालादन्यतम प्रतिसेवमानः पुलाको भवति ॥ बकुशो द्विविध.- उपकरणवकुशः शरीरमकुशश्चेति ॥ तत्रोपकरणवकुशो बहुविशेषयुक्तोप रणाकाक्षी, शरीरसंस्कारसेवी शरीरबकुशः ॥ प्रतिसेवनाकुशीलो मूलगुणानविराधयन्नुत्तरगुणेषु काञ्चिद्विराधना प्रतिसेवते ॥ कपायकुशीलनिग्रन्थलातकाना प्रतिसेवना नास्ति ॥ तीर्थमिति सर्वे सर्वेपा तीर्थकराणा तीर्थेषु भवन्ति ।। लिङ्ग द्विविधम्- द्रव्यलिझं भावलिङ्गं चेति ॥ भावलिङ्ग प्रतीत्य पञ्च निन्था लिझिनो भवन्ति । द्रव्यलिङ्गं प्रतीत्य भाज्याः ॥ लेश्याः-पुलाक- स्योत्तरास्तिसः । वकुशप्रतिसेवनाकुशीलयोः पडपि । कृष्णलेश्यादि- त्रितयं तयोः कथमिति चेदुच्यते-तयोरुपकरणासक्तिसभवादातध्यानं कदाचित्सम्भवति, आर्तध्यानेन च कृष्णादिलेश्यानितय सम्भवतीति । कपायकुशीलस्य चतस्त्र उत्तराः । सूक्ष्मसाम्परायस्य निर्ग्रन्थस्ना- तकयोश्च शुक्लैव केवला । अयोगा अलेश्याः ॥ उपपादः-- पुलाक- स्योत्कृष्ट उपपाद उत्कृष्टस्थितिदेवेषु सहस्रारे । वकुशप्रतिसेवनाकु- शीलयोविंशतिसागरोपमास्थितियु मारणाच्युतकल्पयोः । कपा- यकुशालनिग्रन्थयोस्त्रयस्त्रिशत्सागरोपमस्थितिपु सर्वार्थसिद्धौ । सर्वे- पामपि जघन्यः सौधर्मकल्पे द्विसागरोपमस्थितिषु । स्नातकस्य निर्वाणमिति ॥ स्थानम्-- असंख्येयानि सॅयमस्थानानि कषाय- निमित्तानि भवन्ति । तत्र सर्वजधन्यानि लब्धिस्थानानि पुलाककषा- यकुशीलयोस्तौ युगपदसख्येयानि स्थानानि गच्छतस्ततः पुलाको व्युच्छिद्यते । कपायकुशीलस्ततोऽसख्येयानि स्थानानि गच्छत्येकाकी । ततः कषायकुशीलप्रतिसेवनाकुशीलवकुशा युगपदसंख्येयानि स्थानानि गच्छन्ति । ततो बकुशो व्युच्छिद्यते । ततोऽप्यसंख्येयानि स्थानानि गत्वा प्रतिसेवनाकुशीला व्युच्छिद्यते । ततोऽप्यसंख्येयानि स्थानानि गत्वा कषायकुशीलो व्युच्छिद्यते । अत ऊर्ध्वमकपायस्था- ·दशमोऽध्यायः २७१ नानि निम्रन्थः प्रतिपद्यते । सोऽप्यसंख्येयानि स्थानानि गत्वा न्युच्छिद्यते । अत ऊर्ध्वमेकं स्थानं गत्ला स्नातको निर्वाण प्रामोति । तेषा सँयमलधिरनन्तगुणा भवति ॥ ७ ॥ ॥ इति तत्त्वार्थत्ता सामिद्विसनिकायां नवमोऽध्यायः ॥ ॥ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय॥ ॥ अथ दशमोऽध्यायः ॥ आह- अन्ते निर्दिष्टस्य मोक्षम्येदानी स्वरूपाभिधानं प्राप्तकालमिति । सत्यमेवं । मोक्षप्राप्तिः केवलज्ञानावाप्तिपूर्विकेति केवलज्ञानोत्पत्तिकारणमुच्यते- ॥ मोहक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम् ॥ १ ॥ इह वृत्तिकरणं न्याय्यम् । कुतः। लघुत्वात् । कथम् । क्षयशब्दस्याकरणान् । विभक्त्यन्तरनिशस्य चाभावाञ्चशब्दस्य चाप्रयोगाल्लघुसूत्रं भवति मोहज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयात्तवलम् इति ॥ सत्यमेतत् ।। क्षयक्रमप्रतिपादनार्थी वाक्यमेटन निर्देशः क्रियते - मागेव मोहं क्षयमुपनीयान्तर्मुहूर्त क्षीणकपायव्यपदेशम- वाप्य ततो युगपत् ज्ञानदर्शनावरणान्तरावाणा क्षयं कृत्वा केवलमवामोतीति ॥ तत्क्षयहेतुः केवलोत्पतिरिति हेतुलक्षणो विभक्तिनिर्देगः कृतः ॥ वयं प्रागेव मोहं क्षयमुपनीयंत इति चेदुच्यते-भव्यः स यदृष्टि पणिामविशुध्धा बर्धमानो असय तसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतप्रमत्ताप्रमत्तगुणस्थानेषु कम्मिश्चिमाहम्य मप्त प्रकृतीः क्षयमुपनीय मायिक्रसम्याष्टि त्वा क्षपक श्रेण्यारोहणा भिमुखाऽध.प्रवृत्तिकरणमप्रमत्तस्थाने प्रतिपद्यापूर्वकरणप्रयोगणापूर्व- ·२७२ सर्वार्थसिद्धिः करणक्षपकगुणस्थानव्यपदेशमनुभूय तत्राभिनवशुभाभिसन्धित-कृत- पापप्रकृतिस्थित्यनुभागो विवर्धितशुभकर्मानुमवोऽनिवृत्तिकरणप्राप्त्या- निवृत्तिवादरसाम्परायक्षपकगुणस्थानमधिरुह्य तत्र कपायाष्टकं नष्टं कृत्वा नपुसकं वेदनाश समापाद्य स्त्रीवेदमुन्मूल्य नोकपायपटक पुंवेदे प्रक्षिप्य क्षपयित्वा पुवेद क्रोवसंज्वलने क्रोधसञ्ज्वलनं मानसंज्वलने मानसज्वलनं मायासंज्वलने मायासज्वलन लोभसज्वलने क्रमेण चादर- कृष्टिविभागेन विलयमुपनीय लोभसंज्वलनं तनुकृत्य सूक्ष्मसाम्परा- यक्षपकत्वमनुभूय निरक्शेपं मोहनीय निमूलका कपित्वा क्षीणकपा- यतामधिरुह्यावतारितमोहनीयभार उपान्त्यप्रथमे समये निद्राप्रचले प्रलयमुपनीय पञ्चाना ज्ञानावरणाना चतुर्णा दर्शनावरणाना पञ्चानामन्तरायाणामन्तमन्ते समुपगमय्य तदनन्तरं ज्ञानदर्शन- स्वभाव केवलपर्यायमप्रतविभूतिविशेपमवामोति ॥ आह कस्माद्धेतोमोक्षः किंलक्षणश्चेत्यत्रोच्यते- ॥ बन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्त्रकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः ॥ २॥ मिथ्यादर्शनादिहेत्वभावादभिनवकर्मामाव. पूर्वोदितनिर्जरा- हेतुसन्निधाने चार्जितकर्मनिरासः । ताभ्या बन्धहेत्वभावनिर्जरा- भ्यामिति हेतुलक्षणविभाक्तिनिर्देशः । ततो भवस्थितिहेतुसमीकृत- शेपकर्मावस्थितस्य युगपदात्यन्तीकृतकृत्सकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः प्रत्येतव्यः ॥ कामावो द्विविधः-यत्नसाध्योऽयत्नसाध्यश्चेति ॥ तत्र चरमदेहम्य नारकतिर्यग्देवायुपामभावो न यत्नसाध्यः असत्वात् ॥ यत्नसा य इत ऊर्ध्वमुच्यते *सयतसम्यग्दृष्टया- दिषु चतुर्यु गुणस्थानेषु कस्मिंश्चित्सप्तप्रकृतिप्रक्षयः क्रियते ॥ १ कप हिंसायामिति धातुरय त्वाप्रत्ययान्तः ॥

·दामोऽध्यायः २७३ । निद्रानिद्राप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धि नरकगतितिर्यग्गत्येकद्वित्रिचतुरि- न्द्रियनातिनरकगतितिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपृक्तपोद्योतस्थावरसूक्ष्मसा- धारणसञ्जिकानां पोटशानां कर्मप्रकृतीनामनिवृत्तिवादरसाम्पराय- स्थाने युगपत्क्षयः क्रियते ।। ततःपरं तत्रैव कपायाष्टकं नष्टं क्रियते । नपुंसकवेदः स्त्रीवेदश्च तत्रैव क्षयमुपयाति । नोकपाया- प्टकं च सहकनव प्रहारण विनिपातयति । ततः पुवेदसंज्वलन- क्रोधमानमायाः क्रमेण तत्रैवात्यन्तिकं ध्वसमास्कन्दन्ति । लोभ- संज्वलन. सूक्ष्मसाम्परायान्ते यात्यन्तं । निद्राप्रचले क्षीणकपाय- वीतरागच्छद्मस्थस्योपान्त्यसमये प्रलयमुपव्रजतः ॥ पञ्चाना जाना- वरणानां चतुणां दर्शनावरणानां पञ्चानामन्तरायाणा च तस्यै- वान्त्यसमये प्रक्षयो भवति । अन्यतरवदनीयदेवगत्यौदारिकवैकि. यकाहारकतैजसकार्मणशरीरसंस्थानपट्कौदारिकवैक्रियकाहारकगरीरा भोपाङ्पटमंहननपञ्चप्रशस्तवर्णपञ्चाप्रशस्तवर्णगन्धद्वयपञ्चप्रशस्तरसप- श्वाप्रगस्तरसस्पर्शाष्टकदेवगतिप्रायोग्यानुपूर्सागुरुलघूपधातपरधातो. च्छ्वासप्रशस्ताप्रशस्तविहायोगत्यपर्याप्तकप्रत्येकशरीरस्थिरास्थिर शुभा- शुमदुर्भगमुस्वरदुःस्वरानादेयायशःकीतिनिर्माणनामनीचैर्गोत्राख्या द्वासप्ततिप्रकृतयोऽयोगकेवलिन उपान्त्यसमये विनागमुपयान्ति । अन्यतरवेदनीयमनुष्यायुर्मनुप्यगतिपञ्चेद्रिय बातिमनुष्यगतिप्रायोग्या- नुपूर्व्यत्रसवादरपयाप्तकसुमगादेययश कीर्तितीर्थकरनामोश्चर्गोत्रसब्जि- काना त्रयोदगाना प्रकृतीनामयोगकेवलिनश्चरमसमये विच्छेदो भवति ॥ आह किमासा पौद्गलिकीनामेव न्यकर्मप्रकृतीना निरासा- न्मोक्षोऽवसीयते उत भावकर्मणो-पीत्यत्रोच्यते- ॥ औपशमिकादिभव्यत्वानां च ॥ ३ ॥ किं, मोक्ष इत्यनुवर्तते । भव्यत्वग्रहणमन्यपारिणामिकनि- ·२७४ सर्वार्थासद्धिः वृत्त्यर्थम् ॥ तेन पारिणामिकेषु भव्यत्वस्यौपशमिकादीनां च भावानाममावान्मोक्षो भवतीत्यवगम्यते ॥ आह यद्यपवर्गों भावोपरतः प्रतिज्ञायते नवौपशमिका- दिमावनिवृत्तिवत्सर्वक्षायिकमावनिवृत्तावपि व्यपदेशो मुक्तस्य प्रामो- तीति । स्यादेतदेव, यदि विशेषो नोच्यते अस्त्यत्र विशेष इत्यपवादविधानार्थमिदमुच्यते-- । अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः ४ अन्यत्रशब्दापेक्षया को निर्देशः केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शन- सिद्धत्वेभ्यो अन्यत्रान्यस्मिन्नयं विधिरिति ॥ यदि चत्वार एवावशिष्यन्ते अनन्तवीर्यादीनां निवृत्तिः प्राप्नोति-नैप दोषः- ज्ञानदर्शनाविनामावित्वादनन्तवीर्यादीनामविशेषः । अनन्तसामर्थ्य- हीनस्यानन्तावबोधवृत्त्यभावान्ज्ञानमयपर्यायत्वाच्च सुखस्येति ॥ अनाकारत्वान्मुक्तानामभाव इति चेन्न-अतीतानन्तशरीराकारत्वात् । स्यान्मतं यदि शरीरानुविधायी जीवः तदभावात्खाभाविकलो- काकाशप्रेदशपरिमाणत्वात्तावद्विसर्पणं प्रामोतीतिनैष दोषः । कुतः- कारणाभावात् ॥ नामकर्मसम्बन्धो हि संहरणविसर्पणकारणं तद- भावान्पुनः संहरणविसर्पणाभावः ।। यदि कारणाभावान्न संहरणं न विसर्पणं तर्हि गमनकारणाभावादूर्ध्वगमनमपि न प्रामोति । अघस्तिर्यग्गमनाभाववत् । ततो यत्र मुक्तस्तत्रैवावस्थानं प्रामोती- त्यत्रोच्यते- ॥ तदनन्तरमूवं गच्छत्यालोकान्तात् ॥५॥ तस्यानन्तर । कस्य? सर्वकर्मविप्रमोक्षस्य । आउमिवि- ध्यर्थः । ऊर्ध्व गच्छत्यालोकान्तात् ।। अनुपदिष्टहेतुकमिदमूर्ध्वगमनं कथमध्यवसातुं शक्यमित्यत्रोच्यते- ·दशमोऽध्यायः २७५ । पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वाइन्धच्छेदात्तथागति- परिणामाच्च ॥६॥ आह- हेत्वर्थः पुष्कलोऽपि दृष्टान्तसमर्थनमन्तरेणाभिग्रे- तार्थसाधनाय नालमित्यत्रोच्यते- ॥ आविडकुलालचक्रवद्यपगतलेपालावुवदे- रण्डबीजवदग्निशिखावच ॥ ७॥ पूर्वसूत्रे विहिताना हेतूनामत्रोक्तानां दृष्टान्तानां च यथा- संख्यमभिसम्बन्धो भवति । तद्यथा- कुलालप्रयोगापादितहस्त- दण्डचक्रसंयोगपूर्वक भ्रमणमुपरतेऽपि तस्मिन्पूर्वप्रयोगादासंस्कारक्ष- याद् अमति । एवं भवस्थेनात्मनाऽपवर्गप्राप्तये बहुशो यत्प्रणिधान तदमावेऽपि तदावेशपूर्वक मुक्तस्य गमनमवसीयते ॥ किं च असङ्गत्वाधथा मृत्तिकालोपजनितगौरवमलाबुद्रव्यं जलेऽधःपतितं जलक्लेदविश्लिष्टमृचिकावन्धनं लघुसदूर्ध्वमेव गच्छति । तथा कर्म- भाराकान्तिवशीकृत आत्मा तदावेशवशात्संसारे अनियमेन गच्छति । तत्सङ्गविप्रमुक्तो तूपर्येवोपयाति ।। किं च बन्धच्छेदात- यथा नीजकोशवन्धच्छेदादेरण्डनीजस्य गतिर्दृष्टा तथा मनुप्यादि- भवप्रापकगतिनातिनामादिसकलकर्मवन्धच्छेदान्मुक्तस्योवं गति- रवसीयते ।। किं प तथागतिपरिणामात्- यथा तिर्यक्पवनस्व- भावसमीरणसम्बन्धनिरुत्सुका प्रदीपशिखा स्वभावादुत्पतति तथा मुक्तात्माऽपि नानागतिविकारकारणकर्मनिरावरणे सत्यूर्ध्वगतिस्वमा- वत्स्वादृर्ध्वमेवारोहति ॥ आह यदि मुक्त ऊर्ध्वगतिस्वमावो लोकान्तादूर्ध्वमपि कसानोत्पततीत्यत्रोच्यते- - ·૨૭૬ सर्वार्थसिद्धिः ॥ धर्मास्तिकायाभावात् ॥ ८ ॥ गत्युपग्रहकारणभूतो धर्मास्तिकायो नोपर्यम्तीत्यलोके गम- नाभावः। तदभावे च लोकालोकविभागाभावः प्रसज्यते ॥ आह अमी परिनिर्वृता गतिजात्यादिभेदकारणाभावादतीतमेद- व्यवहारा एवेत्यस्ति कथञ्चिद्भेदोऽपि । कुतः- ॥ क्षेत्रकालगतिलिङ्गतीर्थचारित्रप्रत्येकबुद्धबोधित- ज्ञानावगाहनान्तरसंख्याल्पबहुत्वतः साध्याः ॥९॥ क्षेत्रादिभिदिशभिरनुयोगैः सिद्धाः साध्या विकल्पा इत्यर्थः प्रत्युत्पन्नभूतानुग्रहतन्त्रनयद्वयविवक्षावशात् । तद्यथा- क्षेत्रेण ताव- कस्मिन्क्षले सिध्यन्ति? प्रत्युत्पन्नग्राहिनयापेक्षया सिद्धिक्षेत्रे स्वप्रदेशे आकाशप्रदेशे वा सिद्धिर्भवति । भूतग्राहिनयापेक्षया जन्मप्रभृति पञ्चदशकर्मभूमिपु संहरणं प्रति मानुषक्षेत्र सिद्धिः ॥ कालेन कस्मिन्काले सिद्धिः? प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया एकसमये सिध्द्यन् सिद्धो भवति ॥ भूतप्रज्ञापननयापेक्षया जन्मतोऽविशे- पेणोत्सपिण्यवसर्पिण्योर्जातः सिध्यति ॥ विशेषेणावसर्पिण्या सुष- मदुःपमाया अन्त्ये भागे दुःपमसुषमाया च जातः सिध्यति । न तु दुःपमाया जातो दुःषमाया सिध्यति ॥ अन्यदा नैव सिध्यति ॥ सहरणतः सर्वस्मिन्काले उत्सर्पिण्यामवसर्पिण्यां च सिध्यति ॥ गत्या कस्या गतौ सिद्धिः? सिद्धगतौ मनुष्य- गतौ वा ॥ लिङ्गेन केन सिद्धिः? अवेदत्वेन निभ्यो वा वेदेभ्यः सिद्धिर्भावतो न द्रव्यतः । द्रव्यतः पुंल्लिङ्गेनैव । अथवा निम्रन्थलिंगेन सग्रन्थलिंगेन वा सिद्धिर्भूतपूर्वनयापेक्षया ॥ तीर्थेन केन तीर्थेन सिद्धिः? द्वेधा तीर्थकरेतरविकल्पात् । इतरे द्विविधाः सति तीर्थकरे सिद्धाः असति चेति ॥ चारित्रेण केन सिध्यति?

·दशमोऽध्यायः २७७ अव्यपदेशनकचतु पञ्चविकल्पचारित्रेण वा सिद्धिः॥ स्वशक्ति- परोपदेश निमित्तज्ञानमेदात् प्रत्येकबुद्धबोधितविकल्पाः॥ ज्ञानेन केन? एकेन द्वित्रिचतुर्भिश्च ज्ञानविशेपैः सिद्धिः ।। आत्मप्र- देशव्यापित्वमबगाहनम् । तत् द्विविधम् । उत्कृष्टजघन्यभेदात् । तत्रोत्कृष्ट पञ्चधनुःशतानि पञ्चविंशत्युत्तराणि । जघन्यमर्धचतु- रित्नयो देशोनाः। मध्ये विकल्पः एकस्मिन्नवगाहे सिध्यति ।। किमन्तर! सिध्यता सिद्धानामन्तरं जघन्येन द्वौ समयौ उत्कर्षणाप्टी अन्तरं । जघन्येनैकः समयः उत्कण पण्मासाः।। संख्या- जघन्यन एकसमये एकः सिध्यति । उत्कर्षणाष्टोत्तर- शतसंख्याः ॥ क्षेत्रादिभेदमिन्नाना परस्परतः संख्याविशेपोऽल्प- बहुत्वम् । तद्यथा- प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया सिद्धिक्षेत्रे सिध्यता नास्त्यल्पबहुत्वं । भूतपूर्वनयापेक्षयोच्यते । क्षेत्रसिद्धा द्विविधाः- जन्मतः संहरणतश्च । तताल्पे संहरणसिद्धाः। जन्मसिद्धाः संख्येयगुणाः ॥ क्षेत्राणां विभागः कर्मभूमिरकर्मभूमिः समुद्रो द्वीप ऊध्वमस्तिर्यगस्ति । तल स्तोका ऊर्ध्वलोकसिद्धाः। अधोलोकसिद्धाः संख्येयगुणाः ॥ तिर्यग्लोकसिद्धाः संख्येयगुणाः। सर्वतः स्तोकाः समुद्रसिद्धाः। द्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः ॥ एवं तावदविशेषण सर्वनःस्तोका लवणोदसिद्धाः। कालोदसिद्धाः संख्येयगुणाः। जम्बूद्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः। धातकीखण्ड- सिद्धाः संख्येयगुणाः । पुष्करहीपसिद्धाः संख्येयगुणाः। एवं कालादिविभागेऽपि यथागममल्पवहुत्वं वेदितव्यम् ॥ १० ॥ १ ज्ञानेनैकेनैव इत्यपि पाठभेदः ।।

·२७८ सर्वार्थसिद्धिः स्वर्गापवर्गसुखमाप्तुमनोभिराय- । जैनेन्द्रशासनवरामृतसारभूता।। सर्वार्थसिद्धिरिति सहिरुपात्तनामा । तत्त्वार्थवृत्तिरनिशं मनसा प्रधार्या ॥ १॥ तत्त्वार्थवृत्तिमुदितां विदितार्थतत्त्वाः। शृण्वन्ति ये परिपठन्ति च धर्मभक्त्या ॥ हस्ते कृतं परमसिद्धिसुखामृतं तै- । मामरेश्वरसुखेषु किमस्ति वाच्यम् ॥ २॥ येनेदमप्रतिहतं सकलार्थतत्त्व- । मुद्योतितं विमलकेवललोचनेन ॥ भक्त्या तमद्भुतगुणं प्रणमामि वीर-1 मारान्नरामरगणार्चितपादपीठम् ॥ ३॥ शुभं भवतु सर्वेषाम् ।। इति तत्त्वार्थवृत्ती सर्वार्थसिद्धिसज्ञिकायो दनमोऽध्यायः ॥

·नमरनरफणीन्द्रवन्धपादान्जयुग्म । कृतशिवपदसौख्यं भन्यसार्थाधिपानाम् । जिनमवृजिनमीशं वीतरागस्पृहाणां। वृषममुरुवृषाकं नौमि कीरमाद्यम् ॥१॥ चन्द्रः क्षीणः प्रतापी तपति दिनकरो देवनाथोऽभिमानी। कामः कायेन हीनो वलयति पवनो विश्वकर्मा दरिद्री ।। भस्माङ्गो नीलकण्ठः स भवति गहनो व्याकुलो गोपनाथः । शक्राद्या दुःखपूर्णाः सुसनिधिरहिताः पातु वः श्रीजिनेन्द्रः॥२॥ इमौ श्लोको पुस्तकान्तरे दृश्येते परं तौ पूज्यपादकृताविति न वक्तुं शक्यतेऽस्सामिरतो अन्याडहिः पृथक्तया मुद्रितौ ।। काव्दाः १८३९.