·ry
100
Siddhanta
Kalpavalli.
Dr
Lovaspaa

·ॐ ॥सिद्धान्तकल्पवल्ली॥ केसरवल्ल्याख्यया व्याख्यया सहिता श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीपरम- शिवेन्द्रसरस्वतीपादान्जसेवापरायण श्रीसदाशिवेन्द्रसरस्वत्या विरचिता। : SAD श्रीरङ्गस्थ श्रीवाणीविलासमुद्रायन्सालये ममुद्रिता । १९१०. Copyright Regsstered LALA 1071 LAL, SALAITERL-SELLER LAHORE "भार चापागा-इनका सुवर्णमया मूर्तिया स्थापत करे। उन सपका नाम-मत्र (पथा 'गोवर्धाय नमः ·॥ ओम् ।। ॥ सिद्धान्तकल्पवल्ली ॥ अङ्कुरितयोधमुद्रिक- मपसव्योरूपरिस्थसव्यपदम् । वस्त्वेकमनुसरामो पटभूरुहमूलवास्तव्यम् ॥२॥ स्वाज्ञानेन विवर्तितत्रिभुवनाकारण यः सर्वतः स्वस्मै यः स्वयमेव चोपदिशति स्व शिष्यगुर्वात्मना । स्वज्ञानेन च योऽद्वितीयसुखसद्धोधात्मना शिष्यते तस्मै विस्मयनीयशक्तिनिधये कस्मंचिदस्मै नमः ॥ सिद्धान्तलेशसंग्रहाख्यमन्थे वर्णितानां मतानां सुखेनाव. धारणार्थ चिकीर्षितस्य सिद्धान्तकल्पवल्ल्याख्यग्रन्थस्य निष्प्र- त्यूहपरिपूरणाय कृतमिष्टदेवतानमस्कारात्मकं मगलं शिष्य- शिक्षायै प्रन्थतो निबध्नाति- अङ्कुरितेति । अङ्कुरिताम- भार कामषन गाइनका सुषणमया माल्या करे। उन सयका माम-मन्य (यथा 'गोवर्धनाब'

·२
सिद्धान्तकल्पवल्या
भवति ।
,
जाताङ्करा स्फुरन्ती बोधमुद्रिका यस्य तत्तथोक्तम् , अपसव्य-
स्य दक्षिणस्य उरोरुपरि तिष्ठतीति उपरिस्थ सव्य वाम पद
पाद यस्य तत्तथोक्तम् , एतेन वीरासनासीनत्वमुक्त
वटभूरुहस्य वटवृक्षस्य मूले वसतीति वास्तव्यम् । 'वसेस्त
व्यत्कर्तरि' इति कर्तरि तव्यत्प्रत्यय । तदेक अव्यपदेश्य
श्रीदक्षिणामूर्तिरूप वस्तु अनुसराम उपास्मह इत्यर्थ ॥ १॥
वदनतधोविभाग-
व्यजितमातङ्गमानवाभेदम् ।
मदनारिभागधेयं
महिमानं वयमुपास्महे कमपि ॥ २ ॥
--
'श्रेयासि बहुविघ्नानि' इति प्रसिद्ध परमश्रेय साधनीभूते
अन्थे बहुतरविनसभावनया तन्निवर्तनसमर्थ श्रीविघ्नराजानु.
सधानरूप मगरान्तरमारचयति-- बदनेति । वदन मुख
तस्य अधोविभाग अधस्तनावयवसघात ताभ्या व्यश्चित
ज्ञापित मातङ्गमानवयो गजनरयो अभेदो यस्य म तथोक्त ,
मुसे गजरूपोऽन्यझ नररूप इति यावत् । मदनारे परमशि-
वस्य भागधेय भाग्यरूप कमपि निरुपाख्यम् । श्रीविनराजा
स्मक महिमान वय उपास्महे भजामह इत्यर्थ ॥२॥

·प्रथम स्तबक । यदपाङ्गितः प्रयोधो भवदुःस्वपावसानकरः। तमहं परमशिवेन्द्र चन्दे गुरुमखिलतन्त्रजीचातुम् ।। ३ ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ' इत्यादिश्रुते- गुरूपदिष्टानुपदिष्टसकलार्थावगतिर्गुरुभक्त्यधीनेति गुरु नम- स्करोति- यदिति । यदपाङ्गित येनापाङ्गित कटाक्षित । प्रमोध जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्कार । भवदु स्वप्नावसानकर भव ससार मिल्यापरिकल्पित स एव दु म्वप्न र्थभाजनत्वात् तस्यावसानकर सवासनोच्छेदकर, ज्ञाने नाशानोच्छेदे तत्कार्यससारोन्छेदस्यावश्यभावित्वात् । एव च सविलासाज्ञानाच्छेदक्षमसाक्षात्कार यत्कटाक्लभ्य अग्विलतन्त्रजीवातुम् अखिलानि यानि तन्त्राणि दर्शनानि तेपा जीवातु उजीवक्म , सर्वेषा तन्नाणा परमतात्पर्येणाद्वितीय- नामावसायित्वस्य तत्र तर म्वकृतप्रन्थेषु स्थापितत्वान् । एतादृश परमशिवेन्द्र श्रीगुरुम् अह वन्दे नमस्करीमीत्यर्थ ॥ सिद्धान्तलेशसंग्रह- वर्णितनानामतावधानाय । सकलान- परे। उन सपरा म मा ( आयकर ·सिद्धान्तकल्पवल्ल्या हृद्यरहं कतिपयः पद्यैः संदर्भयामि कृतिमेताम् ॥ ४॥ चिकीर्षित प्रतिजानीते-सिद्धान्तेति । इयै बर्थसूच कसरलपदगुम्भितत्वेन मनोहरै । एता चिकीर्पितत्वेन बुद्धि स्था कृषि सिद्धान्तकल्पवल्लयास्यामित्यर्थ ॥४॥ १. विधिवादः। इह खलु शान्त्यादिमतः प्रत्यग्नमस्ययाघसंपत्य। आत्मा श्रोतव्य इति श्रुतो विधिः किंविधो ग्रहीतव्यः ॥७॥ तर प्रथम ममन्वयाध्यायार्य दिदपिपुरानो माधनचतु. यसपन्नस्यापातप्रतिपननमारमभावम्य तबिज्ञामानमानाय आसा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो मिदिखशामित- व्य' इत्या प्रतीयमानस्य विधे प्रकार प्रमाइ--होति। तत्र यो हि विधय मन्नि अपूर्व नियम परिमळ्या पति । तत्र विना वचन क्थमपि अमानस्य प्रामिपलको ·प्रथमः स्तबकः। . विधिगद्यः, यथा ब्रीहीन प्रोक्षनीति । पक्षप्राप्तवाप्राप्तांशस्य परिपूरणफलको विधिद्वितीयः, यथा श्रीहीनवहन्तीति । उभ- यत्रैकस्य उभयो; एकत्र युगपत्प्राप्तौ अन्यतरनिवृत्तिफलको विधिस्तृतीयः, यथा अग्निघयनेऽश्वगर्दभरशनयोग्रहणे युगपद- नुष्ठेये सामाविशेषेण युगपत्प्राप्तस्य ‘इमामगृभ्णन रशना- मृतस्य' इति मन्त्रस्य ' इत्यश्वाभिधानीमादत्ते' इति गर्दभरश- नाग्रहणस्य व्यावृत्तिमात्रफलको विधिः ; यथा वा पञ्चपञ्च- नखा भक्ष्याः' इति च । एवं विप्रकारेषु तेषु श्रवणविधिः किंप्रकार आश्रयणीय इत्यर्थः ॥ ५॥ अत्र प्रकटार्धकृतः श्रवणं ब्रह्मापरोक्षहेतुतया । अप्राप्तमतो विधिरय- मपूर्व एवेति मन्यन्ते ॥६॥ वेदान्तश्रवणं ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुतया कुत्राप्यमानं प्रमा- णान्तरेण । कृतश्रवणस्यापि कस्यचित् तदनुदयेनाकृतनवण- स्यापि वामदेवादेस्तदुदयेन चान्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारद- र्शनात् , श्रवणमात्रं श्रोतव्यार्थसाक्षात्कारहेतुरिति सामान्य- नियमस्य कर्मकाण्ड श्रवणे व्यभिचाराच । अतोऽप्राप्तत्वादय- मपूर्वविधिरेवेति मतनोत्तरमाह-- अत्रेति । . आर कामधनु गा-इनकी सुवमिव भाव करे। उन सबका नाम-मन्त्र (पथा 'गोय ·६ सिद्धान्तकल्पवल्ल्यां वेदान्तश्रवणमिदं नाप्राप्त किं तु पक्षतः प्राप्तम् । नियमविधिरेप तस्मा- दित्याहुविवरणाचार्याः ॥ ७॥ ननु वेदान्तश्नवणं नित्यापरोक्षब्रह्मसाक्षात्कारहेतुतया ना- प्राप्तम् , अपराभवस्तुविषयप्रमाणस्य साक्षात्कारहेतुत्वेन, वि. चारस्य विचार्यनिर्णयहेतुत्वेन च विचारितवेदान्तशब्दज्ञान- रूपस्य श्रवणस्य तद्धतुत्वप्राः । म चोक्तव्यभिचारः, सह- कारिविरहेणान्वयव्यभिचारस्यादोपत्वात् , जन्मान्तरप्रवणात् फलसंभवेन व्यतिरंकव्यभिचाराभावाच । अतो नापूर्वविधि. रिति अपरितोपान्मतान्तरमाह-~-वेदान्तेति । नियमविधि- रेवायम् , तद्विद्धयमावे मनोगोचर स्वस्मिन् श्रतियोधितसूक्ष्म- तमविशेषावधारणाय मनस एव सप्रणिधानं व्यापार त- च्छास्त्रश्रवणेऽपि मेधाविनी गुरुनिरपेक्षवेदान्तविचारे मन्द. व्युत्पन्नस्य भाषाप्रबन्धनवणे प्रवृत्तिप्रसतिरस्तीति साधनत्व- स्य भ्रान्तिप्राप्मनःप्रणिधानादिभिर्वधीनाद्वितीयवस्तुपरवे- दान्तश्रवणं पक्षतः प्राप्तमित्यतो नियमविधिरित्यर्थः ।। ७ ।। केचित्परीक्षमेव ज्ञानं शब्दादुदेति पश्चातु।

·प्रथमः स्तबकः । तस्मान्मननादियुता- दपरोक्षज्ञानमत्र नियम इति ॥ ८ ॥ प्रथमं शब्दानिर्विचिकित्सं परोक्षज्ञानमेवोदेति पश्चान्मन- नादिमहितात्तस्मादेव शब्दादपरोक्षज्ञानम, भावनाप्रचयस्य वाह्यार्थासमर्थे विधुरचित्ते कामिनीसाक्षात्कारसामाधाय- कत्वक्लीः । एवं च परोक्षज्ञान एवं प्रागुक्तरीत्या पाक्षिकत्व- प्राप्तौ नियमविधिरिति मतान्तरमाह- केचिदिति । साक्षात्कारे करणं विमलं मन एव न तु शब्दः । शब्दः परोक्षमात्रे तस्मात्तत्रैव नियम इत्यपरे ॥९॥ अत्रापरोक्षज्ञाने 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इत्यादिश्रुतेः शास्त्रा- चार्योपदेशसंस्कृतं मन एव साक्षात्कारे करणम्, न तु शब्दः । शब्दस्तु परोक्षमात्रे । तस्मात्तत्रैव पूर्ववनियमविधिरिति मता. न्तरमाह-- साक्षादिति । भवतु मन एव साक्षा- कारे करणं तथापि तत्रैव । "आर कामधनु गाइनका सुवर्णमयाबस्थापित करे। उन सबका नाम-मन्त्र (पथा 'मोवाय नमः' ·८ सिद्धान्तकल्पवल्ल्या सहकारितया श्रवणं नियम्यते न तु परोक्ष इत्येके ॥ १० ॥ अस्तु नाम साक्षात्कार मन एव करणम् , तथापि प्रकाश- माने वस्तुन्यारोपिताविवेकनिवारकशाखसद्भावे तच्ट्रवणं तत्साक्षात्कारकरणसहकारीति नियमस्य श्रोत्रसहकारिणि षड्- जाधविवेकनिरासके गान्धर्वशास्त्र कलमत्वात् । 'द्रष्टव्यः श्रो- तव्यः' इति दर्शनमुद्दिश्य श्रवणविधानात्तत्रैव साक्षात्कार- करणीभूतमन.महकारितया श्रवणं नियम्यत इति मतान्तर- माह-~~ भवतु मन एवेति ॥ १० ॥ संक्षेपाचार्यास्तु श्रवण न ज्ञानफलकमेव च । पुपापराधशान्त्यै नियम्यते श्रवणमित्याहुः ॥ ११ ॥ श्रवणं नाम न विचारितवेदान्तशब्दज्ञानरूपम , ज्ञान- स्थाविधेयत्वात् ; किंतु ऊहापोहात्मकमानसक्रियारूपम । मञ्च न परोक्षादिज्ञानफलकम् , ज्ञानस्य प्रमाणफलत्वात् । एवं च तापर्यनिर्णयद्वारा तात्पर्यभ्रमरूपपुरुषापराधशान्त्यर्थत्वेन श्रव. ण नियम्यत इति मतान्तरमाह- संक्षेपाचार्यास्त्विति ।

·प्रथमः म्तबका। पुम्पापराधनिरास: फलम ; द्रष्टव्य इति दर्शनार्थत्वेन स्तुति- मात्रम् , न श्रवणफलर्तिनमिति भावः ॥ ११ ॥ श्रवणमनुतिष्ठतः स्या- दन्यत्रापि कचिन्प्रवृत्तिरिति । तयावृत्तिफलां परि- संख्यामभिदधति वार्तिकाचार्याः ॥१२॥ ब्रह्मज्ञानार्थ वेदान्तश्रवणं कुर्वतश्चिकित्साज्ञानार्थ चरका- दिग्रन्थे प्रवृत्तस्येव मध्ये मध्ये व्यापारान्तरेऽपि प्रवृत्तिः प्रसज्येतेति तन्निवृत्तिफलक: परिसवथाविधिरिति मतान्तर- माह-श्रवणमिति। 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति' 'तमेवैकं जा- नथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ' इति व्यापारान्तरप्रति- षेधश्रवणादिति भावः ॥ १२ ॥ वेदान्तवाक्यजन्यो योधः श्रवणं तदव मानफले । का वा कथा विधीना- मिति वाचस्पतिमतानुगाः प्राहुः ॥ १३ ॥ 'आत्मा श्रोतव्यः' इत्यात्मविषयत्वेन निवध्यमानमागमा- चार्योपदेशजन्यमात्मज्ञानमेव श्रवणम्, न तु विचाररूपम् । 'आर कामधन गाइनको 141 मूतिया १५॥ करे। उन सबका नाम-मन्त्र (यथा 'गोवर्धनाय नमः ·प्रथम तबक। इदमेकमेव लक्षण- मस्येति प्राहुराचार्याः ॥ १५ ॥ उत्पत्तिस्थितिकारणत्वस्य निमित्तसाधारण्यात् लयकार- णत्वमावोक्तावुपादानकारणत्वमिद्धावपि निमित्तत्वासिद्धरभि- भनिमित्तोपादानत्वसियर्थमिदमेकमेव लक्षणमिति मतान्तर- माह-- केचिदिति । अस्य जगत इत्यर्थ ॥ १५॥ अस्योपादानत्व विश्वाकृत्या विवर्तमानत्वम् । तत्र विवर्तः स्वासम- सत्ताकतदन्यथामावः ॥ १६ ॥ अनोपदानत न परमाणुवदारम्भकत्वम, एकत्वात्। नापि प्रकृतिवत्परिणामित्वम् , अविकारित्वात् । किं तु अविद्यया वियदादिविश्वाकारेण विवर्तमानवमित्याह- अस्येति । विवर्तलक्षणमाह- तत्रेति । विवर्त इति लक्ष्यनिर्देश । उपादानविपमसत्ताकत्वे सति अन्यथाभावत्व लक्षणमिति दिक् ।। १६ ॥ अथ किमिहोपादानं शुद्धं किमुतेश्वरोऽध जीवो वा। . पां। उन मरा नन-7 (८ 'गोयसवय ·प्रथमः स्तबकः। १३ योनिरिति संगिरन्ते मायाविद्याभिदाविदः केचित् ॥ १९ ॥ एवमेवास्य परिद्रपुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुप प्राप्यास्तं गच्छन्ति' इति कलाशब्दवाच्यप्राणान्तःकरणादीना विदुप. प्रायणे जीवाश्रिनाविद्याकार्यभूतसूक्ष्मपरिणामत्वाभि- प्रायेण विद्ययोच्छेद उक्तः । 'गता: कलाः पञ्चदशप्रनिष्ठाः' इति श्रुत्यन्तरे ईश्वराश्रितमायाकार्यमहाभूतपरिणामत्वाभिप्रा- येण प्रतिष्ठाशब्दितमहाभूतेषु लयोक्तेश्च अन्तःकरणादौ जी- वेशाचुभावप्युपादानम् , वियदादौ त्वीश्वर एवंति मायाविद्या- भेदवादिषु केपांचिन्मतमाह-- वियदिति ॥ १९ ।। अन्तःकरणमभृतेः स्वाविद्यामा परिणतत्वेन । स्याजीव एव योनि- स्तत्रेति तदेकदेशिनः माहुः ॥ २० ॥ यथा वियदादे. ईश्वराश्रितमायापरिणामन्येन तत्रेश्वर एवो. पादानम, तथा अन्तःकरणादेर्जीवाविद्यामात्रपरिणतत्वेन तत्र जीव एवोपादानम; 'गता: कला' इति श्रुतिस्तु नियमागे तस्वविदि पार्थस्था: भूतेषु लयं पश्यन्तीति परदृष्टयभिमा- . परे। उन सबका नाम-मन (पण 'गोवर्धनाय नमः ·१४ सिद्धान्तकल्पवरल्या . येति कलाप्रलयाधिकरणभाष्य स्पष्टत्यादित्यभिप्रेत्य तदेकद- शिमतमाह- अन्तःकरणेति ॥ २० ॥ सदभेदवादिमध्ये केचिलीव तदध्यासात् । अन्तःकरणादीनां जीवोपादानतामाहुः ॥ २१ ॥ अन्तःकरणादौ जीवतादात्म्यस्यानुभवादग्यासमाष्य जीव एव तदद्धयामवर्णनाजीव एवोपादानमिति मायाविधयार - दवादिप्वेकदेशिमतमाह-- तदभेदेति ॥ २१ ॥ इतरे तु संगिरन्ते यावयवहारसिहविश्वस्य । ब्रह्मयोपादानं जीवस्तु प्रातिभासिकस्पेति ॥ २२ ॥ 'एतस्माजायने प्राण' इत्यादिश्रुतावहारिकाशेपप्रप- वस्य ब्रह्मैवोपादानम् , जीवस्तु प्रातिभासिकस्य स्वप्नप्रपञ्चस्य चेति मतान्तरमाह-- इतर विति । ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं कान जगदाकारपरिणाम जगद्वधतिरकण ब्रह्माभावन- सनः । तदेकदेशेन तदुक्तौ निरवयवत्वश्रुतिब्याकोप इत्याने .

·प्रथमः स्तवकः। पपरिहारायाश्रिते विवर्तवाद तन्निवर्तनाथै आत्मनि चैव विचित्राश्च हि' इति सूत्रेण जैवस्वप्नसर्गस्य सिद्धवत्कारादिति भावः ॥ २२॥ स्वम्मिन्नेव स्वमव- दीशानत्वादिसर्वकल्पनया। जीवः सर्वविकारो- पादानमिति ब्रुवन्त्यन्ये ॥२३॥ • पुरश्ये क्रीडति यश्च जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम' इति श्रुतेर्जीव एव स्वममृगजादिवन् स्वस्मिन्नेवेश्वरत्वादि सर्वकल्पकत्वेन सर्वप्रपञ्चोपादानमिति मतान्तरमाह---- स्मिन्नेवेति ॥ २३ ॥ अध तत्त्वनिर्णयकृतः परिणामितया निवर्तमानतया। माया ब्रह्मच विचो. पादानं श्रुतिन इत्याहुः ॥ २४ ॥ ननु रीत्या प्रक्षण एव जगदुपादानत्वं 'मायां तु प्रकृति विधान' इत्यादिश्रुने. फा गतिरित्यागप श्रुतिद्वयानुरोपाम फार्य मत्ताजादशोभयधर्मानुत्तिदर्शनाश प्रम विवर्षोपादानं भोज ·सिद्धान्तकल्पवल्ल्यां माया तु परिणाम्युपादानमिति मतेनोत्तरमाह- अथेति । अत एव स्वाभिन्न कार्यजनकत्वमुपादानलक्षणमुभयसाधारण- मिति भावः ॥ २४ ॥ संक्षेपाचार्यास्तु नावाशेपजगदुपादानम् । द्वारतया मायायाः कार्यप्वनुवृत्तिरित्याहुः ॥ २५ ॥ ब्रह्मैव सकलजगदुपादानम् , कूटस्थस्य स्वत. कारणवा- योगेन मायाद्वारा । माया तु द्वारकारणम् । तस्या अपि कार्ये- प्वनुत्तिः संभवति । मृलक्ष्णताया घटादाचमुत्तिदर्शना दिति मतान्तरमाह~~ संक्षेपाचार्यास्त्विति ॥ २५ ॥ আণনিদিষ্মন্তু स्वत एव नाम जगदुपादानम् । सहकारिण्यपि माया न कार्यमनुगच्छनीत्याहुः ॥ २६ ॥ जीवाश्रितमायाविषयीकृत ब्रह्म स्वत जारवाश्य. प्रपञ्चाकारण विवर्तमानत योपादानम् । माया तु पहकारि. मात्रम । तथाविधापि न कार्यमनुगधीनि मतान्तरमाह- । - ·प्रथमः स्तबका वाचस्पतीति । माया न द्वारकारणं अनुपादानगतत्वात् । कि तु सहकारिमात्रम् । अतो न कार्यमनुगच्छत्तीति भावः ॥ मायैवोपादानं ब्रह्म तदाधारभूततया । गौण्योपादानमिति प्राहुर्मुक्तावलीकाराः ॥ २७ ।। अत्र मतद्वयेऽपि 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इत्यादी प्रक- तिशब्दो गौणः स्यादिति मतान्तरमाह-मायैवेति । मा- यैव मुख्यया वृत्त्योपादानम् । ब्रह्म तु उपादानमायाधारतया गौण्योपादानम् , न मुख्यत. 1 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते' इति श्रुतेस्तन्निषेधपरत्वात् । इत्यतस्तादृशमेवोपादन- त्वं लक्षणमिति भावः ।। २७ ।। ३. जीवेश्वरस्वरूपनिर्णयवादः । जीवेशयोः स्वरूपं निरूप्यतेऽस्यामविद्यायाम् । चित्मतिबिम्बो जीवा मायायां तावदीश इति ॥ २८॥ S ·सिद्धान्तकल्पवल्या इत्थं मतभेदेन जीवेश्वरावुपादानमिति व्यवस्थाप्य तयोः स्वरूपं निरूपयितुमाह- जीवति ।। २८ ॥ मूलप्रकृतिाया तस्याः शक्तिद्वयोपेतः। अंशो भवेदविद्ये- त्युक्तं प्रकदार्थविवरणग्रन्थे ।। २९ ॥ मायाविद्ययोः स्वरूपं दर्शयति- मूलेति । अनाद्यनि- न्यिा चित्संबन्धिनी मूलप्रकृनिर्माया । तस्या एवैकदेशी विक्षपावरणशक्तिमानवियेत्यर्थः ॥ २९॥ तत्त्वविवेके तूक्तं सत्ये न रजस्तमोभ्यां च। एकैव मूलयोनि- मायाविद्या च भवतीति ॥ ३० ॥ 'माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' इति श्रुतेः सत्वर- जस्तमोगुणासिकैब मूलप्रकृतिः प्रधानभूतन सत्त्वन माया, प्रधानभूताभ्यो रजस्तमोभ्यामविद्या च भवतीति मायाधि- यास्वरूप मतान्तरेण दर्शयति-तत्त्वति ।। ३०॥ एका मूलप्रकृति- विक्षपाचरणशक्तिभेदेन ।

·प्रथमः स्तबका। मायाविद्यति भिदा यातीत्युपपादितं कचिदन्थे ॥ ३१ ॥ एकैव मूलप्रकृतिविक्षेपशक्तिप्राधान्येन माया, आवरणश- क्तिप्राधान्येनाविद्येति मतान्तरमा -एकति ॥ ३१ ॥ संक्षेपके त्वविद्या चित्प्रतिबिम्बो भवेदीशः। तत्कार्यान्तःकरणे चित्प्रतिबिम्बस्तु जीव इत्युक्तम् ॥ ३२ ॥ • कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर.' इति श्रुतिमा- श्रित्य मतान्तरमाह-संक्षेपके लिति । अविद्याचित्प्रतिवि- म्बः अविद्यायां चित्प्रतिबिम्बः इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ धीवासनोपरक्ता- ज्ञानं धीश्वेत्युपाधियुगे। प्रतिबिम्बो जीवेशा- विति भेदश्चितदीपोक्तः ।। ३३ ।। ब्रह्माश्रिते सकलप्राणिधीवासनोपरक्तेऽज्ञान प्रतिविम्बित- चैतन्यमीश्वरः, स्थूलसूक्ष्मदेहद्वयाधिष्ठानकूटस्थकल्पितेऽन्तः- करणे प्रतिबिम्बितं चैतन्यं जीव इति तयोर्मेदं मतान्तरेण दर्श- ·प्रथमः स्तबका। मायाविद्यति भिदा यातीत्युपपादितं कचिदन्थे ॥ ३१ ॥ एकैव मूलप्रकृतिविक्षेपशक्तिप्राधान्येन माया, आवरणश- क्तिप्राधान्येनाविद्येति मतान्तरमा -एकति ॥ ३१ ॥ संक्षेपके त्वविद्या चित्प्रतिबिम्बो भवेदीशः। तत्कार्यान्तःकरणे चित्प्रतिबिम्बस्तु जीव इत्युक्तम् ॥ ३२ ॥ • कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर.' इति श्रुतिमा- श्रित्य मतान्तरमाह-संक्षेपके लिति । अविद्याचित्प्रतिवि- म्बः अविद्यायां चित्प्रतिबिम्बः इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ धीवासनोपरक्ता- ज्ञानं धीश्वेत्युपाधियुगे। प्रतिबिम्बो जीवेशा- विति भेदश्चितदीपोक्तः ।। ३३ ।। ब्रह्माश्रिते सकलप्राणिधीवासनोपरक्तेऽज्ञान प्रतिविम्बित- चैतन्यमीश्वरः, स्थूलसूक्ष्मदेहद्वयाधिष्ठानकूटस्थकल्पितेऽन्तः- करणे प्रतिबिम्बितं चैतन्यं जीव इति तयोर्मेदं मतान्तरेण दर्श- ·प्रथमः स्तवकः। त्वात् । किं तु घटाकाशवदन्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्य जीवः, तदनवच्छिन्नं चैतन्यं स्वीश्वर इति मतान्तरमाह-- चाच- स्पतीति । अन्तःकरणेन यदनवच्छिन्नं चैतन्यं तदीश इत्यन्वयः ॥ ३५॥ चार्तिककृन्मतमित्थं न प्रतिविम्वो न चाप्यवच्छिन्नः। ब्रह्मवाविद्यातः संसरतीवाथ मुच्यत इवेति ॥ ३६ ॥ ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया मुच्यत इति बृह- दारण्यकमाप्योक्तः, जीवो न प्रतिविम्बः नायवच्छिन्नः; किं तु व्याधकुलसंवर्धितराजकुमारवदविकृतमेव ब्रह्माविद्यया सं. सरति विद्यया विमुच्यत इवेति मतान्तरमाह वार्तिकक- दिति । एवं च न परमार्थे धन्धमुक्ती स्तः, 'न निरोधो न चोत्पत्तिन बद्धः' इत्यादिनेत्यर्थः ।। ३६ ॥ ४. जीवैकत्वनानात्ववादः। अथ जीवः किमु नाना किमुतैकस्तत्र जीव एकोऽसौ।

·२२ सिद्धान्तकल्पवाल्यां एकं वपुः सजीवं तद्भिन्नं स्वमतुल्यमिति केचित् ॥ ३७॥ एवं जीवर्मिणि निर्णीते तद्धर्मिसंख्याविषये संशयमुप- न्यस्यानुपदोक्तमतानुसारेण द्वितीयं पक्षं दर्शयति-अथेति । एको जीवः तेन चेकमेव शरीरं सजीव तदन्यच्छरीरजातं स्वमदृष्टशरीरजातवनिर्जीवमित्यर्थः । तदीयः सर्वोऽपि व्यव- हारः स्वाप्तिकव्यवहारवदुपपद्यत इति भावः ।। ३७ ॥ एका हिरण्यगर्भो ब्रह्मप्रतिविम्ब एवं स्यात्। अन्ये तत्मतिविम्या जीवाभासा भवेयुरित्यपरे ।। ३८ ॥ 'य. सर्वतः' इत्यादिश्रुतिप्रामाण्यात विन्दभूतब्रह्मसृष्ट एव अपश्चः । तत्र प्रथम उपाधौ ब्रह्मणः प्रतिबिम्बो हिरण्यगर्भ एवं मुख्यो जीवः । अन्ये तु ताप्रतिबिम्पभूताचित्रपटलि- खितमनुष्यदेहातिपटाभासकल्या जीवाभासा इति मधि- शेपानेकशरीरकजीवपक्षमाह-एक इति । एक: मुख्य इत्यर्थः ॥ ३८॥ एको जीव संव खशरीरं मन्यते तदपि।

·प्रथमः स्तबका। २३ सुखदुःखसङ्करोऽस्मिन् शरीरभेदान्न संभवीत्येक ॥ ३९ ॥ हिरण्यगर्भाणां प्रतिकल्प भेदात् कतमो हिरण्यगर्भो मुख्य इत्यत्र विनिगमकामावादेक एवाविशेषेण योगीव सर्व स्वश- रीरमभिमन्यते । तथात्वे त्वस्मिन् पक्षे न परस्परसुखानु- संघानं प्रसज्यते शरीरभेदात् , जन्मान्तरीयसुरपाद्यनुसंधान- वदिति मतान्तरमाह- एक इति । सुखदुःखसकर. सुख- दुःखाद्यनुभव इत्यर्थः ।। ३९ ।। इतरे त्वन्तःकरणो- पाधिभिराश्रित्य जीवनानात्वम् । श्रुत्यैव यन्धमुक्ति- व्यवस्थितिं प्रत्यपद्यन्त ।। ४० ।। अस्मिन्नेकजीववाद बन्धमुक्तिव्यवस्थाया असिद्धः अन्तः- करणोपाधिभेदेन जीवनानात्वमाश्रित्य 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्' इति श्रुतिदर्शितबन्धमुक्तिव्य- वस्थिति प्रतिपन्नानां केषांचिन्मतमाह---इतरे विति॥ ४० ॥ तेषु च केचिद्वोच- न्ब्रह्माश्रयविषयमेकमज्ञानम् ।

·सिद्धान्तकल्पवल्या अंशेन तस्य नाशे मुक्तिर्भवतीति तयवस्येति ॥ ४ ॥ एकमेवाज्ञानं ब्रह्माश्रयविषयकम् , तस्य च तासाम् जीवा- प्रति ब्रह्मावारकामागा भियन्ते । एकैकस्य जीवस्य ज्ञानोदय- नाशाननाशे बन्धनित्या मुक्तिरिति बन्धमुक्तिव्यवस्थामुप- गरछता जीवभेदवादिष्वेकदेशिना मनमाह-- तेषु चेति ॥ हृदयग्रन्धिनियम्यो विद्यासंसर्गलक्षणो वन्धः। हृदयग्रन्धिविनाशे विनश्यतीति व्यवस्थिति केचित् ॥ ४२ ॥ न्यायकदेशिमतेऽत्यन्ताभावस्य भूतलादिवृत्तित्वे प्रति- मोमिलसर्गाभाव इवाविधायाश्चतन्यत्तित्वे हृदयधिनि- 'भिधते हृदयपन्थि ' इति श्रुते । ज्ञानेन हृदयम- यिविनाशे प्रतियोगिससगोंदये भूतले घटात्यन्ताभावस्य स- सर्ग इवाविद्यायाचित्लसर्गरूपो बन्धो नश्थतीत्यायन मन्द- मुक्तिव्यवस्थिति मतान्नरेणाह- हृदयेति ॥ ४२ ॥ जीवाश्रयमज्ञानं जातिर्नष्टामिव व्यक्तिम् । यामक, ·प्रथमः स्तबकः। तत्वविदं त्यजतीतर- माश्रयतीति व्यवस्थिति केचित् ॥ ४३ ।। न ब्रह्माश्रयमज्ञानम , किं तु जीवाश्रयम् । तञ्च प्रतिजीवं परिसमाप्य वर्तमान नष्टां व्यक्तिं जातिरिव तत्त्वविदं त्यजति । स एव मोक्षः। अन्यं यथापूर्वमाश्रयतीति तब्यवस्था मतान्त- रेणाह-जीवाश्रयमिति ॥ ४३ ॥ प्रतिजीवमविद्याया भेदं स्वीकृत्य केचिदेतस्याः।। अनुवृत्तिनिवृत्तिभ्या- मुपपन्ना सा व्यवस्थेति ॥४४॥ नानाविद्यापक्षेऽपि बन्धमुक्तिव्यवस्था केपांचिन्मतेनाह-- मतिजीवमिति ।। ४४ ॥ नन्वेतस्मिन्पक्षे कस्याविद्याकृतः प्रपश्चः स्यात् । विनिगमकाभावादिह सर्वाविद्याकृतः स इत्येके ॥ ४५ ॥ नन्वस्मिन् पक्षे कस्याविद्यया प्रपश्चः कृतोऽस्त्वित्याशय विनिगमनाविरहात् सर्वाविद्याकृतः अनेकतन्त्वारब्धपटवदि- ·सिद्धान्तकल्पबल्ल्या ति केषांचिन्मतेनोत्तरमाह-नन्विति । एवं चैकतन्तुना- शे महापटस्येव तत्साधारणजगतो नाशे शेषतन्तुभिः पटा- न्सरस्येव जगदन्तरस्योत्पत्तिरिति भावः ॥ ४५ ॥ अन्ये तु संगिरन्ते तत्सदविद्याविनिर्मितं विश्वम् । प्रतिपुरुषमेव भिन्न भवति यथा शुक्तिरजतामिति ॥ ४६॥ तत्तदज्ञानकृतप्रातिभासिकरजतादिवत् तत्तदविधाकृत प्र- पञ्चः प्रतिपुरुपं भिन्न एवेति मतान्तरमाह--अन्ये स्विति । शुक्तिरजते त्वया यदृष्टं तदेव मयापोत्यैक्यप्रत्ययोभ्रममाव- मिति भावः ॥ ४६॥ जीवगलाज्ञानचया- द्भिन्ना मायेश्वराश्रिता जगतः। योनिर्जीवाविद्या- स्त्वावरणायेति जगुरेके ॥४७॥ जीवानिताविधानिवहाशिवराश्रिता मायैव प्रपञ्चस्य कारणम् । जीवानामविद्यात्वावरणमात्रे प्रानिभासिशुक्ति- रजतादिविक्षेप इवोपयुज्यन्त इति मतान्तरमाह-जीवगते- नि || ४७॥

·प्रथम:स्तबका। २७ ५. कर्तृत्ववादः । अथ कीगीश्वरस्थ मपञ्चकर्तृत्वमिह केचित् । कार्यानुकलभूत- ज्ञानचिकीर्षादिमत्त्वमिति ॥४८॥ इत्थं लक्षणोपोद्धाते लक्षणकदेशमुपादानत्वं विचार्य तद- कदेशं कर्तृत्वं कीदृशामिनि प्रश्ने तदैक्षत' 'सोऽकामयत' तदात्मान स्वयमकुरुत' इति श्रवणात् न्यायमत कायी- नुकूलज्ञानचिकीर्पाकृतिमत्वं तदिति केषांचिन्मतेनोजरमाह- अथ कीडगिति । ज्ञानं चिकीर्षा च ते आदी यस्याः कृतः सा ज्ञानचिकीर्षादिः, कार्य प्रत्यनुकूलभूता या ज्ञानचिकीपादिः तद्वत्वं कर्तृत्वमित्यर्थः ॥ ४८ ॥ , अन्ये तु तदनुकूल ज्ञानाश्रयतैव कर्तृतत्याहुः। इतरे तु तदनुकूल- स्रष्टव्यालोचनाश्रयत्वमिति ॥ ४९ ॥ इच्छाकृत्योरपि कार्यत्वेनास्माश्रयात्तयोरिच्छाकृत्यन्तरेण कर्तृत्वं चेत् अनवस्थानात् कार्यानुकूलज्ञानवत्वमेव ब्रह्मणः

·२८
सिद्धान्तकल्पबल्ल्या
कर्तृत्वमिति मतान्नरमाइ-- अन्य विति । न प शामस्येप
प्रसा, तस्य प्रारूपत्वेनाकार्यत्वादिति भाव । न प
कार्यानुबूलनामरूपज्ञानवत्वमीश्वरस्य कर्तृत्वम्, तम्य जीय
प्रत्यविशेपेण जीवस्यापि तत्प्रसङ्गान् । कार्यानुफ्लस्रष्टव्यारो-
धनात्मकज्ञानवत्व सदिति मनान्नरमाह-हतरे विति ।।
-
६. ईश्वरस्य सर्वज्ञत्ववादः।
मनु जगतः कर्तृत्वा-
क्षिसं सार्वयमीश्वरस्य कथम् ।
जीयवदन्तःकरणा-
भावेन ज्ञातृतायोगात् ॥ १० ॥
ननु जगवर्तृत्वेनाभिन शास्त्रयोनिविन च ममायतमीश्वर-
स्य सर्वशत्व कय मगन्यताय । जीवपदन्त करणाभाना-
तृत्वाभावादिनि मङ्कने--मन्विति ।। ५० ]
अग्रमाणिगताबिल-
गोचरपीवामनकमाक्षितया।
सार्वश्यमीश्वरस्य
प्रसाधयन्ति स्म भारतीतीर्धाः ॥१॥

·प्रथमः स्तबकः ।
२५
सर्ववस्तुविषयकमाणिधीवासनोपरक्काज्ञानोपाधिः ईश्वरः,
अतस्तस्य प्राणिगतसर्व विषय कधीवासनासाक्षितया सर्वज्ञत्व-
मिति भारतीतीर्थानां मतेन समाधत्त- अत्रेति ॥ ५१ ॥
चित्मतिविम्यग्राहक-
मायावृत्त्येश्वरस्यापि।
सर्वज्ञतोपपन्ने
त्याहुः प्रकटार्थकारायाः ॥५२॥
यथान्त:करणवृत्या जीवस्य ज्ञातृत्वम, एवमीश्वरस्यापि
चित्प्रतिबिम्बप्राहकसात्त्विकमायावृत्त्या त्रैकालिकसकलपदा-
र्थगोचरापरोक्षज्ञानाश्रयत्वेन सर्वज्ञत्वमुपपन्नमिति मतान्तर-
माह-चिदिति ।। ५२ ॥
स्रष्टव्यालोचनया
साक्षात्कृत्या नदुत्थसंस्मृत्या ।
कालिकधीमत्वात्
सार्वज्यं तत्त्वशुद्धिकृत आहुः ॥५३ ।।
भूतभाविनोर्मायावृत्त्यसंभवादापरोक्ष्यासंभवं संभावयतः
पुरुपान्प्रति मतान्तरमाइ-- सटव्येति । स्रष्टव्यालोचन-
येति सृतीया धान्येन धनवानितिवदभेदविषया द्रष्टव्या । तथा
पालोशनात्मकत्रैमालिकवस्तुविषयकधीमत्वादित्यर्थः ॥ ५३॥

·३० सिद्धान्तकल्पवय स्वेनव ज्ञानेन स्वनिष्ठसर्वावभासकत्वेन । सर्वज्ञत्वमितीय समपन्ति स्म कौमुदीकाराः ॥ २४ ॥ आत्मस्वरूपशानेनैव ब्रह्मणः स्वाध्यमासर्वप्रपश्चाभाम- कत्वात् सार्वत्यमिति मतान्तरमाह-वनवेति । पिभिसी विमृष्टानुन्मीलितचित्रयोरिव स्वरूपे सूक्ष्मरूपेणालीतानागतयो- रपि सत्त्वादिति भावः ।। ५४ ॥ अव च सर्वज्ञत्वं सर्वज्ञानस्वरूपतेत्येक। दृश्यावचिनस्व- ज्ञान प्रति फतना तदित्यपरे ॥१५॥ अब सर्वावभासकतानम्यरूपत्वमेव सावायम्, न तु मान- कर्तृता; बाफ्यान्वयान्' इत्यधिकरणमाप्य जानकताया जीलिङ्गत्वोक्तरिति केषांपिन्मतमाह- अत्रेति । अब शायामित्यर्थः । चित: कार्योपहिसरूपेण कार्यवान् कांता मुवति वापस्पतिमित्राणां मतमाह-हस्येति ॥ ५५ ॥ 1 ·प्रथमः स्तबकः । ३१ ७. जीवाल्पत्ववादः। नन्वीश्वरो यथा किल वृत्यनपेक्षः स्वरूपभासैव। विषयानवमासयति स्थाजीवोऽप्येवमित्यत्र ।। ५६ ।। ननु ईश्वर इव जीवोऽपि वृत्त्यनपेक्षस्वरूपचैतन्येन विष- यान फुतो मावभासयतीति शकते-नन्विति ॥५६॥ विषयासंसद्यपि स- न्नन्तःकरणेन संसृष्टः। विपयोपरागसिद्धथै जीवस्तावत्समाहते वृत्तिम् ॥ ५७ ।। मानणः सर्वोपादानतया स्वसंसृष्टं सर्वमवभामयति । जीवस्त्वविद्योपाधिकतया सर्वगतोऽपि न सर्वविपयैः संसृज्यते, अनुपादानत्वात् । तथाविधोऽपि सन् व्यक्ती जातिरिव अन्त,फरणेन संमृष्टो वृत्तिद्वारा विपयं व्याप्नातीदि विषयः संबन्धसिद्धर्थ पृत्तिमपेभत इति विवरणोक्तं परिहारमाह- विपयेति ।। ५७॥

·३२ सिद्धान्तकल्पवल्या विषयावच्छिन्नचिना- भेदाभिव्यक्तिसिद्धयेवायम् । जीवोऽन्तःकरण- परिच्छिन्नतया वृत्तिमभिलपति ॥ ५८ ।। अन्त.करणोपाधिकस्वेन जीय. परिच्छिन्नः मत्संसर्गाभा- वान विषयमवमासयति । वृत्तिद्वारा स्वसंसृष्टविषयावच्छिन्न ब्रह्मचैतन्याभेदाभिव्यक्ती तु तं विषयमवमासयतीति तत्सि- ययं धृत्तिमपेक्षत इति तदुक्तमेव परिहारान्तरमाह --वि- पयेति ।। ५८ ॥ अथवा घटादिविषया ज्ञानावरणाभिभूतये जीवः । द्वारीकरोति वृत्ति धेस्थं विवरण परीहारः ॥ ५९॥ जीवः सर्वगतोऽप्यविद्यावृतत्वान् स्वयमप्यप्रकाशमानतया विषयान्नावभासयन् विषयविशेष वृत्त्युपरागादावरणतिरोधा- मन तत्रैवाभिव्यक्तस्तमेव प्रकाशयतीति तदभिमवार्थ वृत्ति- मपेक्षत इति तदुक्तमेव परिहारान्तरमाह- अश्वेनि ॥

·प्रथम. स्तबकः । - ८. संवन्धवादः। अत्र प्रथमे पक्षे सर्वगतस्यापि जीवस्य। वृत्त्यायत्तः को वा विपयरुपराग इत्यत्र ।। ६० ।। इत्थं प्रदर्शितेषु पक्षेपु प्रथमं पक्षं प्रश्नव्याजेनाक्षिपति- अति । निष्क्रिययोभिन्नदेशीययोर्विषयचैतन्ययोस्तादात्म्य- स्य संयोगय वा आधानासंभवादिति भावः ॥ ६० ॥ विषयविपयित्वमेवे- त्याहुः केचित्परे तु जीवस्य । तादात्म्यापन्नाया वृत्तेः संयोग एवेति ॥ ३१॥ स्वाभाविकविषयविपयिभाव एव मंबन्ध इति मतेन समा- धत्ते-विपयेति । न हि विषयविपयित्वं संवन्धः, अनुमि. त्यादी वृत्यनिर्गमेऽपि याह्यवद्वयादिविषयसासत्त्वेन यहिर्निर्ग- मनकल्पनावयापत्तेः । किंतु जीवतादात्म्यापमाया मनो. युत्तेर्विपयैः संयोगो जीवस्यापि सहारा परपरासंबन्धो लभ्यत S.3 ·३४ सिद्धान्तकल्पवल्या - इति । स एव चिदुपरागोऽभिमत इति मतान्तरमाह- पर वित्यादिना ॥ ६१॥ स्वावच्छेदकवृत्ते- विषयात्मिपति संयोगे। तजन्यः संयोगों जीवस्यास्तीति जगुरेके ॥१२॥ साक्षात्प्रमातृसंबन्धे सत्येव मुखादेरापरोक्ष्यदर्शनात् प्र- मानवच्छेदिकाया वृत्तेविपयैः संयोग नदवच्छेदन प्रमातु- जीवस्यापि संयोगजसंयोगोऽस्तीति म एव चिदुपराग इति मतान्तरमाह-वावच्छंदकति । कारणाकारणमंयोगात्का- यांकार्यसंयोगवत् कार्याकार्यसंयोगात्कारणाकारणसंयोगस्या- प्यभ्युपगमादिति भावः ।। ६२ ।। अन्तःकरणोपहितो जीयो विषयावभासकस्तस्य । विषयचिंदक्यद्वारा विषयस्तादात्म्यमेष इत्यपरे ॥३३॥ अन्त:करणोपहितम्य विषयावभासकम्य जीवचैतन्यस्य ·प्रथमः स्तबकः। विषयतादात्म्यापनब्रह्मचैतन्यैक्याभिव्यक्तिद्वारा विषयतादा- त्म्यमेव चिदुपराग इति मतान्तरमाह- अन्तःकरणेति । न चैवं द्वितीयपक्षमांकर्यम। जीवस्य सर्वगतत्वे प्रथम: पक्षः, परिच्छिन्नत्वे द्वितीयः इत्येवं तयोर्भेदसंभवादिति भावः ॥ ६३ ।। ९. अभेदाभिव्यक्तिवादः । का च द्वितीयपक्षे. ऽभेदाभिव्यक्तिरत्राहुः । विपयावच्छिन्नान्त:- करणप्रतियिम्यचेतनैक्यमिति ॥ ३४ ॥ द्वितीयं परं प्रश्नपूर्वकं निरूपयति-~का चेति । तटाक- फेदारमलिलयो. फुल्याद्वारेव वृत्तिद्वाग विषयावच्छिन्नान्त:- करणप्रतिविम्वचैतन्ययोरेकीभावोऽभेदाभिव्यक्तिरित्यर्थः ।। वृत्तौ यः प्रतिविम्यो विपयावच्छिन्नचिहाक्तः। तखान्तःकरणपरि- च्छिन्नचितकत्वमित्यपरं ।। ३॥

·দিৱানৰ विम्बस्थानीयस्य विषयावच्छिन्नचैतन्यस्य वृत्तौ य: प्रति- बिन्य. तम्यान्तःकरणपरिच्छिन्नजीवचैतन्येनेकीभावोऽभदा- भिव्यक्तिरिति मतान्तरमाह-तृत्वाविति ॥ ६५ ।। गर्थतन्यं विपया- वच्छिन्नं विम्धवृतमेतस्य । विम्यखापहितस्यै- कत्वं जीवन सेत्यन्ये ।। ६६ ॥ अस्तु का बिम्वस्थानीयस्य विषयावच्छिन्नप्राचैतन्यस्य चैतन्यात्मना उपलक्षितरूपेणैकीभावोऽभेदाभिव्यक्तिः । नया- पिन जीवनासाकयम्, न वा ब्रह्मण सर्वज्ञत्वाभावापत्ति , तस्य च विम्बत्वविशिष्टरूपेण प्रतिविम्या देऽपि तदुपलक्षित- रूपेणाभेदात । एवं च विम्यत्वोपलभितस्य विपयावच्छिन्न- विश्वचैतन्यस्य जीवचैतन्येनैकीभावोऽभेदाभिव्यक्तिरिनि म. तान्तरमाह~~ यच्चैतन्यमिति ।। ६६ ॥ १०. आवरणाभिभववादः। का या तृतीयपक्षे- ज्ञानावरणाभितिरिह केचित् ।

·प्रथमः स्तबकः।
अज्ञानांशविनाशः
कटवद्वेष्टनमथापसरणमिति ।। ६७ ॥
तृतीयं पक्षं प्रश्नव्याजेनाक्षिपति-केति । आवरणाभि-
भवखाशाननाशरूपत्वे घटज्ञानेऽपि सन्नाशे मोक्षप्रसन इति
भावः । चैतन्यमात्रावारकस्य मूलाज्ञानस्य विषयावच्छिन्नप्र-
देशे खद्योतादिप्रकाशेन महान्धकारस्येव ज्ञानेनैकांशनाशो
वा कटवत्संवेष्टनं वा भीतभटवदपसरणं वा अभिभव इति
पक्षभेदेनोत्तरमाह- अज्ञानेति ॥ ६ ॥
वृत्त्या संसृष्टं य-
द्विपयावच्छिन्नचैतन्यम् ।
तदनावारकताखा-
भाव्यं सेत्यामनन्त्येक ॥ ६८ ॥
मानस्यैकांगेन नाशे तद्विषये मफदवगते समयान्तरे-
ऽप्यावरणाभावप्रसन्नान , निकियस्य वेष्टनापसरणयोरसंभ-
वाम न यथोक्तरूपोऽभिभवः, किंतु सत्तदाफारत्तिसंसृष्टाव-
भ्यविषयावच्छिन्नचैतन्यानावारकत्वम्वाभाश्यमेवाभिभूनिरिति
मतान्तरमाह-कृत्येति ॥ ६८ ॥

·३८ सिद्धान्तकल्यवस्त्या मूलाज्ञानस्यैवा- वस्थाभेदात्मक किंचित् । अज्ञानान्तरमास्ते नस्मात्तन्नाश एव सेत्यन्ये ।। ३९॥ शुद्धब्रह्ममानावारक मूलाज्ञानम् । तस्यैवावस्थाभेदरूप विषयावच्छिन्नचैतन्यावारकमज्ञानान्तरमस्तीति तन्नाश एवा- भिभव इति मतान्तरमाह- मूलाज्ञानस्येति । एव च एकज्ञानेनाज्ञाननाशे ज्ञानान्तरवैयापत्त्या तमाश्यानका- ज्ञानान्यभ्युपगम्यन्त इति भाव ॥ ६९॥ ११. अवस्थाज्ञानसादित्वाना- दित्ववादः। तचानकमवस्था- जानमनादीति केचिदिन्छन्ति । निद्रासुपुप्त्यवस्था साम्यात्सादीत्युदाहरन्त्यपरे ॥ ७० ॥ तधानेकमवस्थाजानं मूलाज्ञानवदज्ञानत्वादनादीति केषा- चिन मतमाह-- तोति । व्यावहारिकजगजीशवामृत्य ·प्रथमः स्तबकः । स्वाप्नजगजीवौ विक्षिपन्या निद्राया अज्ञानावस्थात्वं प्रसि- द्धम् । सुप्तेरपि न किंचिदवेदिपमित्यनुभवस्य कादाचित्क- त्वात्सादित्वम् । नत्साम्यादन्यदप्यज्ञानावस्थारूपं मादीत्य- परेषां मतमाह-निद्रेत्यादिना ॥ ७० ॥ नन्वज्ञानमनादी- त्यस्मिन्पक्षे कियन्निवयं स्यात् । अत्र व्यवस्थयक- ज्ञानेनैकं निवर्त्यमित्येके ।। ७१ ॥ अनादित्वपक्षे घटे प्रथमोत्पन्नज्ञानेन तदवच्छिन्नसाक्षा- ननाशे पुनरावरणानापत्तिः । एकतरनाशे विनिगमकाभाव इत्याशयेन शत-नन्विति । यथा न्यायनये मत्स्वप्यने- केषु तद्विषयभ्रमसंशयादिहेतुशानप्रागभाववेकज्ञानेनैक एव प्रागभावो निवर्त्यते मंशयादिनिवृत्तिर्विपयावभासश्च भवति, तथैफेन ज्ञानेनैकाज्ञानं निवर्तते मंशयादिनिवृत्तिर्विषयावभा- मशेत्यभिप्रेत्य केषांचिन्मतेन परिहरति-अत्रेत्यादिना ॥ आवृण्वन्ति घटादिक- मज्ञानानि क्रमेण न तु युगपत् ।

·सिद्धान्तकल्पवरल्या
यद्यपदावृणोति
ज्ञानात्तत्तन्नियामित्यपरे ॥ ७२ ॥
यावद्विशेषाभावकूटस्यैव संशयादिहेतुत्वेनैकेनापि ज्ञानेन
तत्कूटविघटने संशयाप्रसक्त्या प्रागभाववैषम्यान आवृतम-
काशायोगादेकानेऽन्यस्यानुपयोगाच! अतोऽज्ञानानि क.
मेण घटादिकमावृण्वन्ति, न तु एकदा । तथा च यदा यद्यद
ज्ञानमावृणोति तदा ज्ञानात्तत्तदतानमेव निवर्तत इत्यभिप्रेत्य
मतान्तरमाह-आवृण्वन्तीति ।। ७२ ॥
संततमेव समस्ता.
जानान्यावारकाणि विषयस्य ।
ज्ञानेनैकविनाशे
भवति परेपां तिरस्क्रियत्यन्ये ॥ ७ ॥
अज्ञानस्य सविषयत्वम्वाभाव्यादुत्सर्गत: सर्वनः मर्वदैव
सर्वाज्ञानानि विषयस्यावारकाणि भवन्ति । तथा च ज्ञाने-
नकाशाननाशेऽन्येषां ज्ञानकाले तिरस्कारी यवति । संनि-
पानहरौषधेनैकदोषनाशं दोपान्तराणामिवेति मतान्तरमाइ
-संततमेवति ॥ ७३ ॥

·प्रथमः सबका। १२. धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानवैफ- ल्यपरिहारवादः। नन्वेवं सति धारा- स्थले द्वितीयादिसफलता न स्यात् । प्रथमज्ञानेनैवा- वरणाभिभवस्य सिद्धत्वात् ॥ ७४ ॥ एतन्मते धारावाहिकस्थले प्रथमज्ञानेनैव नाशतिरस्का- राभ्यां मर्वावरणामिभवस्य मिद्धत्वात् द्वितीयादिज्ञानानां विफलता स्यादिति शङ्कते- नन्विति ॥ ७४ ।। अत्र प्रथमज्ञानति- रस्कृतमज्ञानमुपरते तस्मिन् । पुनरावृणोति वृत्त्यः न्तरोदयेनेति सफलतामाहुः ॥ ७ ॥ प्राथमिकहानतिरस्कृतमशानं दीपतिरस्कृतं तम इव त. मिन जाने उपरत पुनरावृणोति। दीपान्तरस्येव शानान्तर. स्योदये नापृणोति । किंतु तथैवावतिष्ठत इत्यावरणाभिभ- ·सिद्धान्तकल्पवल्ल्यां - वपरिपालकसया द्वितीयादिज्ञानानां सफलतास्तीति मतेनो- त्तरमाह-अत्रेति ॥ ७५ ॥ अज्ञानानि हि तत्त- कालिकविषयावृतिप्रगल्भानि । ज्ञानानि च स्वकाला- वृतिनाशकराणि तेन तामपरे ॥ ७६ ॥ अज्ञानानि हि तत्तत्कालोपलभितविषयावारकाणि । ज्ञा- नानि च वकालोपलभितविषयावरणनाशकानि । तेन धा- रावाहिकद्वितीयादिवानानामपि तत्तत्कालिकविषयावरणना- शकन्वेन सफलतेति मतान्तरमाह-अज्ञानानीति । नाम् सफलताम ॥ ७६॥ आयज्ञानेन घटा- यज्ञानं तदितरैस्तु विज्ञानः। देशादिविशिष्टघटा- द्यज्ञानं नाश्यमिति केचित् ।। ७७ ।। प्रथमज्ञानेन केवलघटाद्यज्ञानमेव निवर्तते । द्वितीयादि- ज्ञानस्तु देशकालादिविशिष्टघटायज्ञानमेव । अतस्तेषां सफ- टतेति मनान्तरमाह- आयेति । अत एवं सकृद्दष्टे जाना- ·प्रथमः स्तबकः । ४३ . म्येव चैत्रम, इदानी म कति न जानामीत्यनुभव इति भावः ॥७७ ॥ १३. परोक्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वा- निवर्तकत्ववादः। नन्वेष नास्ति नियमः परोक्षवृत्तरनिर्गत्या। विषयाज्ञाननिवर्तक- भावायोगादिह प्राहुः ॥ ७८ ॥ ननु नायमपि नियम: परोक्षप्रमाणवृत्तिपु व्यभिचारा- दिति शङ्कते-नन्विति ॥ ७८ ॥ द्विविध विषयाज्ञानं विपयगतं पुरुषगतं चेति । तत्र च परोक्षवृत्या पुरुपगतस्यैव तय नाश इति ॥ ७९ ॥ ममाधत्ते-द्विविधमिति । विपयावारफमक्षानं द्विवि- धम , विषयाश्रितं पुरुषाश्रितं पति । तत्र आगमावरणं विक्षेप- .

·सिद्धान्तकल्पवल्ल्या कार्यानुमेयम् ; द्वितीयं साधिसिद्धम् । तत्र परोक्षवृत्त्या आद्यय विप्रकर्षात संनिहितस्य द्वितीयस्यैव नाश इत्यर्थः । शास्त्रार्थश्रवणानन्तरं स्वस्य तद्विषयकाशाननाशानुभवादिति भावः ॥ पुंगतमेवाज्ञानं विक्षेपावरणकारणं तत्र। आवरणांशविनाशो वृत्या तावत्परोक्षयेत्येके ।। ८० ॥ पुरुषाभितमेकमक्षानमक्षिपटलमिव विप्रकृष्टविषयस्याप्या- वरणविक्षेपहेतुः ब्रह्मण्यपि जीवकृताज्ञानविषयीयते जगद्विखे- पाभ्युपगमात् । नत्र परोक्षवृत्त्या आवरणांशस्यैव नाशमाह- पुंगतमिति ॥ ८०॥ अपरे तु विषयमात्रा- श्रितमिदमज्ञानमत्र नाशस्तु । अपरोक्षरूपवृत्या तस्मानियमो न भन्न इति ॥ ८१॥ शुक्त्यादितादात्म्यापनरजताअनुभवोऽमत्य: स्यात् । तदु- पादानमज्ञान विषयगतं तदाशरकम । न चैवं सति तम्य

·प्रथमः स्तबकः ।
४५
साक्षिसंसर्गाभावे तदास्यत्वं न स्यादिति वाच्यम् । तत्सं-
सर्गाभावेऽप्यवस्थावस्थावतोरनतिभेदात् अवस्थावतो मूला-
झानस्य साक्षिसंसर्गमात्रेण तवस्थारूपस्य तूलाज्ञानस्यापि
साक्षिभास्यत्वोपपत्तेः । अस्य च नाशस्त्वपरोक्षवृत्त्यैव । अत:
परोक्षवृत्तिषु न व्यभिचार इति मतान्तरमाह-अपरे त्वि-
ति । परोक्षवृत्त्या अज्ञाननाशानुभवस्तु अर्थसत्तानिश्चयपरो-
क्षवृत्तिप्रतिबन्धकायुक्ताजाननाशानुभवनिबन्धनो भ्रम इति
भावः ॥ ८१॥
ननु नासावपि नियमः
सुखादिवृत्तेस्तु तदनिवर्तनतः।
मैव सुखदुःश्यादे-
नवृत्तिरस्त्यस्य साक्षिभास्यत्वात् ॥ ८२॥
सुखादिवृत्तेरज्ञाननिवर्तकत्वाभावाव्यभिचार इत्याशप
सुसादिवृत्तेः साक्षिभास्यत्वेन तन वृत्त्यनभ्युपगमान व्य-
भिचार इति परिहरति-नन्विति ॥ ८२ ॥

·सिद्धान्तकल्पवल्ल्या १४. साक्षिस्वरूपनिर्णयवादः। अध कोऽयं माक्षीति प्रश्ने कृटस्थदीपोक्तम् । तनुयाधिष्ठान चैतन्यं यत् कूटस्थम् ॥ ३ ॥ साभिणमेव सप्रश्न निरुपयति-अति । देहद- याधिष्ठानभूतमूटम्मचैतन्य म्वावन्तकाद्वयम्य माक्षादीक्ष- जानिर्विकारल्यास मानीत्युन्यत इत्यर्थ ।। ८३ ॥ नाटकदीपे साक्षी जीया नेति प्रदर्शितः स पुनः ।। नशोऽपि किंतु शुद्ध . प्रत्यन्त्रागति तत्वदीपेऽपि ॥ ८४ ॥ यूटस्थदीपोक्तमानी कि जीवकोटि , उत ईश्रायोटिरिने दिमाये, निर्णयामिदमादमाटरनि । नाटपदीप यधा नृत्तशारास्थितो दीप प्रभ्वादिय प्रकाशयन तदभावेऽपि प्रकाशते. एव मानी जीवादिय प्रकाशयन सुएसौ तदभाव- ऽपि प्रकारात इति मानी म जीवनि दमिम । नववीप.

·प्रथम स्तरक। ४७ - ऽपि साक्षी न जीव नापि ईश्वर , 'केवलो निर्गुणा' इति श्रुतिविरोधात् । किं तु अस्पष्टविभाग सर्वप्रत्यग्भूत ब्रह्मति दर्शित इत्यर्थ ॥ ८४ ॥ को देव इति श्रुः त्यनुरोधादीश्वरस्यैव । कश्चिद्भेदः साक्षी त्युपपादितमस्ति तत्त्वकौमुद्याम् ।। ८५ ॥ 'एको देव ' इति देवत्वश्रुतिविरोधात् परमेश्वरम्यव कभिपभेदो जीवप्रवृत्तिनिवृत्त्यारनुम ता स्वयमुदासीन साक्षीति मतान्तरमाह- एक इति ।। ८५ ॥ उक्तं हि तत्यशुद्धा विदर्मशो रूप्यकोटिरिच। स ब्रह्मकोटिरंच प्रतिभामाजीफोटिरिति ॥ ८६ ॥ यथा इद रजनमित्ति भ्रमन्थले बम्तुत मुक्तिसंगत. गतोऽपि इदमा प्रतिभासतो रजतकोटि , रजतामित्र , तथा प्रायोटिरेव माभीति प्रतिभामता जावसटिरिति मतान्तरमाह-उक्तं हीति ।। ८६ ।।

·सिद्धान्तकल्पवल्या केचिदविद्योपाधि- जीवः साक्षीति भाषन्ते। अन्ये त्वन्तःकरणो- पाधिजीवः स हीति मन्यन्ते ॥ ८७ ॥ अविद्योपाधिको जीव साक्षादृष्टत्वात् कर्तृत्वाद्यारोपभा- क्त्वेऽपि स्वयमुदामीनत्वात् साक्षीति मतान्तरमाह-के- चिदिति । 'एको देव ' इति श्रुतिस्तु वास्तवब्रह्माभेदाभिप्रा. येति भाव । अविद्योपाधिको जीवो न माक्षी, पुरुषान्तरा न्त करणादीनामपि पुरुपान्तर प्रति स्वान्त करणभासकसा- क्षिससर्गाविशेषेण प्रत्यक्षत्वापत्त । किंतु अन्त करणोपाधि को जीव एव स इति मतान्तरमाह-अन्ये विति । विशि टोपहितयोर्भेदस्य सिद्धान्तममतत्वादन्त करणविशिष्ट प्र. माता तदुपहित साक्षीति विवेक इति भाव ॥ ८७ ।। - १५. आविद्यादीनामावृतानावृतसाक्षि- चैतन्यप्रकाश्यत्ववादः। ननु चिन्मात्रावारक- तमसा स्वयमावृत्तः साक्षी।

·प्रथमः स्तबकः । स कथमविद्यादीना- मवभासयिता भवेदिति चेत् ॥ मनूक्तरूप: साक्षी चैतन्याचारकाविद्यावृत्तः सन् कथम- विद्यादिकमवभासयेदिति शङ्कत-नन्विति ॥ ८८ ॥ राहुच्छन्नश्चन्द्रो राहं यहत्यकाशयति। तमसावृतोऽपि साक्षी तमः प्रकाशयति तमदित्याहुः ॥ ८९॥ गहुवदविद्या स्वावृतप्रकाशप्रकाश्येति मतेन परिहरति --राहुच्छन्न इति ।। ८९ ॥ साक्ष्यवभास्यसुखादी संदहादेरदर्शनतः। साक्षिणमपहाय नमो. ऽन्यत्रैवावृतिकृदित्यपरे ॥ १० ॥ वस्तुतस्तु साक्षिभास्याविद्याहंकारसुसादावावरणकार्यसं- देहाशदर्शनादज्ञानं साक्षिचैतन्यं विहायान्यन्त्र चैतन्ये आव रणं करोतांति मतान्तरमाह-~~ साक्षीति ॥ ९ ॥ S.+ ·सिद्धान्तकल्पवल्या साक्षी चेदज्ञाना- नावृतरूपो भवेत्तहि । तद्रूपोऽप्यानन्दः संततमेव प्रकाशेत ॥११॥ ननु साक्षिण्यावरणान-युपगमे तस्यानन्दरूपतापि भास- तेत्याशङ्कय इष्टापत्त्या परिहरति श्लोकद्वयेन--- साक्षीति ॥ इति चेदयमानन्दी भासत एवात एवं ग्वलु। आत्मनि परमप्रेमा- स्पदत्वमिति केचिबाहुः ।। १२॥ इति चेदिनि । निगदब्याख्यानमेतत् ।। १२ ॥ आनन्दो मयि नास्ति न भामत इत्यनुभवानुसारेण। आनन्दांशे साक्षिण आवरणं केचिदाचम्युः ॥ ९३ ।। अनुभवानुसारिणां मतमाह-आनन्दो गयीति । सुग- समेतत् । साभिण्यविद्याकल्पितभेदेनावरणानावरणयोरवि- रोधादिति भावः ।। ९३ ॥

·प्रथम स्तबक। १६. अहंकारादिस्मृतिसिद्धार्थसंस्कारा- धानवादः॥ नित्येन साक्षिणा त- संस्कारोत्पादनायोगात् । तद्भाखाहंकारा- धनुसंधानं कथं भवेदिति चेत् ॥ १४ ॥ ननु कथ साक्षिभान्याहकारादीनामनुसधानम् , नष्ट- ज्ञानसूक्ष्मावस्थानरूपसस्कारस्य ज्ञाने सति अयोगेन नित्येन साक्षिणा नदाधानासमवादिति शङ्कते- नित्येनेति ॥९४॥ यवृत्त्युपहितसाक्षिणि यद्धाति तया तदीयसंस्कारः। इति नियमाद्विषयान्तर- वृत्तिजसंस्कारतस्तदित्याहुः ॥ १० ॥ यद्वृत्त्यवच्छिन्ने साक्षिणि याप्रकाशते तमृत्त्या तगोचरस- स्कार आधीयत इति नियमात् अहकारादीना च स्वगोचर- मृत्यभावे घटादिविषयान्तरगांचरवृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिभात्य- त्वेन ताशवृत्तिजन्यसरकारबत्तया अनुसंधानमुपपद्यत इति मसेन समाधत्ते-यवृत्तीति । एतनियमानभ्युपगमे स्व- ·५० सिद्धान्तकल्पवरल्या त्या स्वगोचरसस्काराधानापत्तवृत्तिगोचरवृत्त्यन्तराभ्युपगमे- ऽनवस्थाप्रसङ्गादिति भाव ॥ ९५ ॥ केचिदरंकाराव- च्छिन्नतया साक्ष्यनित्यतः। संस्कारस्तेना- कारस्मरणोपपत्तिरिति ॥ १६ ॥ अन्यावारवृत्त्या अन्यगाचरमस्काराधाने विषयव्यवस्था- नुपपत्ते म्वाकारवृत्त्यैव म्वगोचरमस्काराधानमिति नियम । तथा च अहकारादिपु स्वाकारवृत्त्यभावेऽपि म्वभासकस्य साक्षिण स्वावच्छिन्नत्वेनानित्यतया तेन सम्कारागुपपत्ति रिति मतान्तरमाह- केचिदिति ।। ९६ ॥ अहमाकारां वृत्तिम- विद्यावृत्तिं समाश्रित्य । संस्कारसंभवेन स्मृत्युपपत्ति प्रसाधयन्त्यन्ये ।। १७ ॥ सुसमहमस्याप्समिति सुप्तोत्थितस्मृतेरुपपादनायावश्यक प्यामहमाकारा वृत्तिमविद्यावृत्तिमङ्गीकृत्याहकारादिपु मस्का- राशुपपत्तिं प्रसाधयता मतमाह- अहमाकारामिति ॥

·प्रथम स्तबक । अपरे त्वहमिति निक- पासनवन्मानसी न तु ज्ञानम् । मानाजन्यतयातः संस्कारादिभवेदिति प्राहुः ॥ १८ ॥ - अहमित्याकारा अन्त करणवृत्तिरेव । सा च उपासनावन्न जानम , कलप्तप्रमाणाजन्यत्वान् । ततश्च सस्काराद्युपपत्तिरिति मतान्तरमाह-- अपरं विति ॥ ९८ ॥ अन्ये तु न क्रिया- वृत्तिर्जानं प्रमाणजन्यत्वात् । नालश्चाहंकारा- द्यनुसंधानेन दोप इत्याहुः ॥ १० ॥ उपास्तिर्हि वस्तुप्रमाणानन्त्रवान पुरुषप्रयत्नाधीनत्वा- शास्तु मानमी क्रिया । अहमाकारवृत्तिन्तु जानमेव मनोरू- पप्रमाणजन्यत्वात् वस्तुलन्नत्वाध | अत संस्कारसभवेना- हकारागनुसंधान न काचिदनुपपत्तिरिति मतान्तरमाह-- अन्ये विति ।। ९९ ॥ इत्थं च वाद्यविपया- परोक्षवृत्यावृतिक्षतिः सिद्धा।

·सिद्धान्तअल्पवल्ल्यां
नन्वेवमिदंवृत्त्या-
ज्ञाने नष्टे भ्रमो न स्यात् ॥ १० ॥
इयता प्रबन्धन प्रतिपादित वाह्यापरोक्षवृत्त्यैवावरणाभि-
भव इति नियममुपसंहत्याम्यापि नियमस्य शुक्तिरजनभ्रम-
स्थलेऽतिप्रसङ्गं शङ्कत्ते-- इत्यमिति । आवृत्तिक्षति: आव.
रणाभिभव इयर्थ. 1 उपादानाभावादिति भाव. ॥ १०० ।।
अवेदेवृत्यापर-
मिदमंशाज्ञाननाशेऽपि ।
शुक्न्यंशाज्ञानवशा-
जताध्यासोपपत्तिरित्याहुः ॥ १०१ ॥
इदमाकारवृत्त्येदमंशाज्ञानस्य माशेऽपि न पश्यामीत्यनु-
भवेन शुक्त्यंशाज्ञानसत्त्वेन तद्वशादजताध्यासोपपत्तिरिति
परिहरति----अत्रेति ॥ १०१ ॥
अन्ये विदमाकारक-
वृत्यावरणांशनाशेऽपि ।
विक्षेपांशोपहिता-
दिदमंशाज्ञानतः सेति ॥ १०२॥

·प्रथम स्तबक । इदमशसभवेन प्रतीयमानस्य रजतस्येदमशाज्ञानमेवोपा- दानम् । तस्येदमाकारवृत्त्यावरणाशनाशेऽपि विक्षेपाशानि- वृत्त्या तत्सहितेदमशाज्ञानाद्रजताध्यासोपपत्तिरिनि मतान्तर- माह--अन्ये विति ॥ १०२ ॥ अपरे विदमाकारा वृत्तिनास्त्येव रूप्यधीभिन्ना। तस्याः कथमावरणा भिभावकत्वप्रसङ्ग इत्याहुः ॥ १०३ ।। इद रूप्यमिति विशिष्टगोचरैव वृत्तिःपादिसहकतेन्द्रियस- प्रयोगादुत्पद्यते, न तव्यतिरेकेणदमाकारा वृत्तिरस्ति । तस्या आवरणाभिभावकत्वप्रसङ्गो निरालम्बन इति कवितार्किकच- वर्तिमतमाह---अपरे विति ॥ १०३ ।। इतरे त्वेकवेद- वृत्तिर्भमहेतुरन्यवैफल्यात् । अध्यस्तं त्विह रूप्यं साक्षिप्रतिभास्यमित्याहुः ॥ १०४ ॥ अधिष्ठानज्ञानस्याध्यासकारणत्वाद्रूप्याध्यासकारणमिदमा- कारा वृत्तिरकैव । न स्वन्या रूप्याकारा, प्रयोजनाभावात् ।

·५६
सिद्धान्तकल्पवल्ल्या
मायभान तु इदवृत्त्यभिव्यक्तमाभिचैतन्येनोपपद्यत इति म-
न्यमानाना मतमाह-इतरे लिति ॥ १०४ ॥
ज्ञानद्वयमिति पक्षे
त्विमिति वृत्ति मे हेतुः।
अन्पदं रजतमिति
स्यादिदमध्यम्तगोचरेत्येके ।। १०५ ॥
ज्ञानद्वयागीकारपक्षे रजताध्यामहेतुभूतनवृत्तिरका, अन्या
तु इदमध्यस्तरजांभयगोचरा, इद रजत जानामीतीदमर्थता.
दात्म्यन रजतानुभवादिति मतान्तरमाह-~-ज्ञानद्वयमिति ॥
इदमिति मानसवृत्तिर-
विद्यावृत्तिस्तु नगिन्ना।
रजताकारातवा
नेदंविषयत्वमित्यपरे ॥१०६ ॥
अध्यासात्पूर्वमिदमिति जायमाना वृत्तिर्मानमी, रजताका-
रा तु इदमाकारवृत्त्यवछिन्नर्थतन्यस्थाविद्यापरिणामरूपतया-
विद्यावृत्ति । तस्यान नेदविषयत्वम् । इदमर्थतादात्म्यानु.
भवस्तु अधिगतेदवविषयत्वसमगेण युज्यते
इति मतान्तर
इदमिति ॥ १३६॥

·प्रथम स्तबक'। ५७ १७. अपरोक्षानुभूत्यर्थं वृत्ते- निर्गमवादः ॥ मन्यविनिर्गतवृत्त्या- वच्छिन्नेनैव साक्षियोधेन। सकलविषयावभासो. पपत्तिरिति वृत्तिनिर्गमो व्यर्थः ॥ १०७॥ परोक्षस्थल दापोभवृत्तिस्थलेऽप्यविनिर्गनवृत्त्यवच्छि- नसाक्षिचैतन्य नैव मकलविषयावभासोपपत्तर नुमितिशाब्द. योरिव कारणवलक्षण्योपपने वृत्तविषयदेशकम्पनं वृथेति शाङ्कते--नन्विति ॥ १० ॥ अव वदन्त्यपरीक्षे विषयाधिष्टानभूतचित्त्यै। तन्निर्गमाभ्युपगमा युक्तो न तु परोक्ष इति केचित् ।। तादात्म्यसंवन्धमभव स्वरूपसंबन्धम्य कल्पनायोगान प्र- त्यक्षस्थले तादात्म्यन विषयाधिष्ठानचैतन्यमेव विषयप्रकाश- इति तदभिव्यक्त्यर्थ युक्तो वृत्तिनिर्गमाभ्युपगमः । परीक्ष- स्थल तु न तथा । तन वृत्तिनिर्गमद्वाराभावेनागत्या स्वरु- ·सिद्धान्तकल्पवल्ल्या पसंबन्धेनाविनिर्गतवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यमेव विषयप्रकाश आ- नियत इनि मतेन समाधत्ते-अति ॥ १०८ ।। साक्षाचित्संसर्गा- दुःखादिष्वापरोक्ष्यदर्शनतः। तत्सिदय घटादी वृत्तर्निर्गमनमित्यन्ये ॥१०॥ अहकारमुखदु खादिषु माक्षानेतन्यससगैंगवापरोक्षदर्श- नादत्रापि तथैवेति तमिद्धये घटादी वृत्तनिर्गम समभ्यु- पगम्यत इति मतान्तरमाह--साक्षादिति ।। १०९ ॥ प्रत्यक्ष गन्धादी स्पष्टत्यं वृत्तिनिर्गमाधीनम् । दृष्टमतोऽन्यत्रापि स्पष्टत्वायतदित्यपरं ॥ ११०॥ परोक्षापेक्षया प्रत्यनं गन्धादानुभूयमान स्पस्व वृत्त्यभि- व्यकचैतन्यतादात्म्यप्रयुक्त इष्टमित्यनोऽन्यत्रापि स्पष्टत्वार्थ वृत्तिनिर्गमनमपेनन इति मनान्तरमाह- मत्यक्ष इति ॥ नन्दवं स्पष्टत्वं विपयावरणाभित्रतिरयाम।

·प्रथमः स्तबकः । अविनिर्गतथा वृत्त्या सिद्धेः किं वृत्तिनिर्गमेनेति ॥ १११॥ नन्वेवमावरणाभिभूतिरेव स्पष्टतेति पर्यवसन्नम् । तस्या- शानिर्गतवृत्त्यैव सिद्धः किं वृत्तिनिर्गमनेनेति शङ्कत- नन्विति । नन्वैवं वृत्तभिन्नदेशस्थत्वात् कथं तया विषयग- ताजाननिवृत्तिरिति चेन्न । यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति यद्विपया- वारकम् , तत् तदीयतद्विषयकज्ञाननियमिति ज्ञानाज्ञान- योर्विरोधप्रयोजकस्य नियमस्य सत्वादिति भावः ॥११॥ अवैतनिर्गमने- न ज्ञानाज्ञानयोविरोधस्य । निर्वाहः स्यादिति त- लाभार्थं वृत्तिनिर्गमापेक्षा ।। ११२ ॥ वृत्तिनिर्गमानभ्युपगमे ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधप्रयोजकस्य दु. निरूपत्वेन तयोविरोधनिर्वाहो न स्यात् । न च यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति इत्यादि तत्मयोजकमुक्तमिति वाच्यम । परोक्षज्ञाने- नापि विषयगताज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्गात् । वनिर्गमाभ्युपगमे तु यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति यद्विपयावारकम् , तत् तदीयतदज्ञाना- श्रयचैतन्यसंसर्गनियतात्मलामज्ञाननिवलमिति तत्प्रयोजक- ·६० सिद्धान्तकल्पवरल्या स्य निरूपयितुं शक्यत्वेन तयाविरोधनिया हो भवतीति तद- थै वृत्तिनिर्गमापेभेति मतेन ममाधत्ते-अति ॥ ११२ ॥ विषयगताज्ञानस्य स्वसमानाधिकरणपोधनाइयत्वे । सिद्ध वृत्तेरा- निर्गमनं पर्यवस्थतीत्यन्ये ।। ११३ ॥ विषयगताज्ञानम्य लाघवान स्वममानाधिकरपाजाननि- वय॑त्वमिद्धावत्तिनिर्गम: फलनीति मतान्तरमाह--वि. पयेति ।। ११३ ॥ सामानाधिकरण्ये सत्येक तमः प्रकाशनाश्यमिति । दृष्टानुरोधप्तस्त- निर्गमन सिध्यतीत्येक ॥ ११४ ।। बाह्यप्रकाशभ्य वाद्यतमोनिवर्तक मामानाधिकरण्ये स- त्येव दृष्टमिति दृष्टानुरोधादृत्तिनिर्गमः सिध्यतीति मता- नरमाह- सामानाधिकरण्य इति ॥ ११४ !! ক্লাশিমা मा भूत्तनिर्गमापेक्षा।

·प्रथमः स्तवकः। ६१ स्याचिदुपरागसिध्य तभेदव्यक्तयेऽथवेयन्ये ।। ११५ ॥ चिदुपरागोऽभेदाभिव्यक्ति; वृत्तिफलमिति मतयोन्तु तदर्थमेव वृत्तिनिर्गमनकल्पनमित्याह--- आवरणेति ॥ इत्थं प्रत्यगभिन्न ब्रह्मणि चेदान्तवाक्यानाम् । तात्पर्यणान्वयतो जीवपराभेदसंसिद्धिः ॥ ११६ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्य श्रीपरमशिवेन्द्र- पूज्यपादशिष्य श्रीमदाशिवनामेन्द्रविरचित- वेदान्तमिद्धान्तकल्पवल्ल्यां प्रथमः स्तपम समाप्तः ॥ प्रासङ्गिक परिसमाप्य गर्ववेदान्तमिद्धं प्रत्यग्नानाभेदमुप- मंहरति- इत्यमिति ॥ ११६ ।। रति श्रीगगरम गाजराचार्यधीमत्परमशिगेन्द्रपूत्यराद- विध्यभासदाशिवनोन्द्रमणीतीदान्तमिमान्त. कल्पनायायाया पेसायल्ल्याल्यापा प्रथमःस्तयका॥

·द्वितीयः स्तबकः । ६३ यदि प्रत्यक्षं घटादिप्रपञ्चं तत्सत्त्वं वा गृहीयात् , तदा परं विरोधः । न तथा गृह्णाति । किं तु अधिष्ठानत्वेन घटाद्य- नुगतं मन्मात्रमेव । तथा च प्रत्यक्षमपि सद्रूपब्रह्माद्वैतसि- ध्यनुकूलमेवेति मतेन परिहरति-इहेति । यथा भ्रमप्वि- न्द्रियान्वयव्यतिरेकयोरधिष्ठानेदमंशग्रहण एवोपक्षयः अध्य- स्तरजतादेस्तु भ्रान्त्यैव प्रतिभासः, तथा सर्वत्रेन्द्रियैः सन्मा- वाहणम् । मायिकघटतद्भेदादेस्तु भ्रान्त्यैव प्रतिभास इति भावः ॥ २ ॥ अस्तु घटादेरिन्द्रिय- वेद्यत्वमथापि न विरोधः। न्यायसुधोदितरीत्या सडुब्रिमसत्त्वविषयत्वात् ॥ ३॥ अस्तु घटादिप्रपञ्चस्य प्रत्यक्षवेद्यत्वम् , तथापि न विरो- धः, पटः सन्नित्यादिसगुरिधिष्ठानब्रह्मसत्वविषयत्वात् । स- त्त्वान्तरविषयत्वकल्पने गौरवादिति मतान्तरमाह- अ. स्त्विति ॥ ३ ॥ संक्षेपकोक्तरीत्या- क्षस्थापि घटादिसत्त्वविषयत्वम् । - ·मिद्धान्तकल्पवरल्यां भवतु तथापि न तत्त्वा- वेदकता मानतेति न विरोधः ।। ४ ।। प्रत्यक्षम्य घटादिरानाध्यस्तमत्वाहिलेऽपि पराविषय- त्वन तस्य न नत्वावेदकत्वं प्रामाण्यम् । श्रुनेस्तु नत्प्रामाण्य- मम्तीनि न तद्विरोध इति मतान्तरमाह-संक्षेपकनि ॥ प्रत्यक्षसमधिगम्यं सत्वं जात्यादि न त्वयाध्यत्वम् । न विरुध्यते नदेत- मिथ्यात्वनति चक्षते केचित् ॥ ५ ॥ वर्तमानमावगोचरपन्यक्षेण कालत्रयायाध्यत्वापसत्वमह- णायोगात्, तद्वेद्यं जासादिरूपमेव सत्त्वम् । तम मिथ्या- स्वेन न विरुध्यत इति मतान्तरमाह-प्रत्यक्षेति ॥ ५ ॥ यावयविनिश्चय- मवाध्यतारूपसत्त्वस्य । प्रत्यक्षग्राह्यत्व ऽप्यविरोधः अतिभिरित्यन्ये ॥६॥ द्विविधं मत्वम् । यावद्रह्मज्ञानमत्राध्यत्वरूपं सर्वदेवा. बाध्यत्वरूपं चेति । तत्राद्यस्य प्रत्यक्षमाह्यत्वेऽपि मिथ्यात्व.

·द्वितीयः स्तबकः। प्रतिपादकश्रुतिभिर्न विरोध इति मतान्तरमाह-याव- दिति ॥ ६॥ अस्तु विरोधस्तदपि श्रुत्या निर्दोषया कनीयस्था। ज्यायोऽपि प्रत्यक्ष शशितदोपं च पाध्यमित्यपरे ॥७॥ प्रपञ्चम्य मिथ्यात्वमत्वत्वमाहिणोः श्रुतिप्रत्यक्षयोर्विरो- धेऽपि दोपशङ्काकलङ्कितं प्रथमप्रवृत्तमपि प्रत्यक्षं निर्दोपत्वा- दपच्छेदन्यायेन परत्वादलीयस्या श्रुत्या बाध्यत इति मता- न्तग्माह--अस्त्विति ॥ ७॥ श्रुतिरपि तात्पर्यवती पलीयमीत्याह भामतीकारः ।। विवरणवार्तिककारा- स्त्याहुः श्रुतिमात्रमिह यलीय इति ॥ मन्वेवं यजमानः प्रस्तर इति यजमानस्य प्रस्तराभेद- योधकश्रुत्या तद्भदप्रत्यक्षमपि पाध्यतामित्याशपाई-धुनि- स्पीति । तात्पर्यवत्येव अतिर्मानान्तरादलीयसी । प्रस्तरस्तु- त्यर्थवादम्य तु स्तुतो तात्पर्यम् , न तु स्वार्थे । अतस्तत्र S.3 ·द्वितीयः स्तबकः। हेतुर्न तत्वरूपं तस्मान्न विरोध इत्याहुः ॥ १० ॥ वृषमानयत्यादिवाक्यं श्रवणदोषानुपभमानयेत्यादिरूपेण शृण्वतोऽपि शाब्दप्रमितिदर्शनेन शाब्दप्रमितौ वर्णपदादे प्र- यक्षं भ्रमप्रमासाधारणमेव हेतु. । न तु वर्णपदादिम्वरूपम् । तस्माददैनागमेन वर्णपदादिस्वरूपोपमर्देऽपि नोपजीव्यविरोध इति मतेन समाधत्ते-शाब्देति ॥ १० ॥ अन्ये तु योग्यतासि. ध्यपेक्षणेऽप्यत्र न विरोधः। आमुक्त्यसद्धिलक्षण- सत्त्वोपगमादिति प्राहुः॥११॥ यद्यप्ययोग्यवाक्यान्छाब्दप्रमानुदयेन योग्यताम्वरूपमि- ध्यपेभास्ति, तदपेक्षायामपि मुक्तिपर्यन्तं व्यावहारिकासाद्विल क्षणत्वार्थक्रियासमर्थत्वाभ्युपगमान्नोपजीव्यविरोध इति म- तान्तरमाह-अन्ये त्विति ॥ ११ ॥ . तात्त्विकसत्त्वेन जग- निषिध्यते नेह नानेति ।

·सिद्धान्त कल्पवश्श्यां तेन पदायुपमर्दन- शङ्काविरहान्न दोष इत्येक ॥ १२ ॥ नेह नानास्तीति श्रुत्या पारमार्थिकसत्वेनैव प्रपञ्चो निषि- ध्यते, न तु व्यावहारिकसत्त्वेन । न चाप्रसक्तप्रतिषेधः । शु- तौ रजताभासप्रतीतिरेव सत्यरजतप्रसक्तिरिति तन्निषेधवन् प्रपञ्च मत्यत्वाभासप्रतीतिरेव पारमार्थिकसत्यत्वप्रतीतिरिति तनिषेधोपपत्तेः । अतो व्यावहारिकसत्त्वानिषेधेन वर्णपदयो- ग्यतादिस्वरूपोपमर्दनशङ्कानवकाशानोपजीव्यविरोध इति म- तान्तरमाह-तात्त्विकेति ॥ १२ ॥ केचित्तात्त्विकमेव हि सत्त्वं तस्यानुवेधतो जगति। सत्याभिमते तस्मि- न्सत्वनिषेधेऽप्यदोष इति ॥ १३ ॥ ब्रह्मणि पारमार्थिकं मत्यत्वम् , प्रपञ्च व्यावहारिकम् । शुक्तिरजतादौ च प्रातिभासिकमिति सत्तात्रैविध्यं नोपयते । अधिष्ठानब्रह्मसत्तानुवधादेव प्रपञ्चे शुक्तिरजतादौ च सत्त्वा- भिमानोपपत्त्या सत्त्वाभासकल्पनख निष्प्रमाणत्वात् । एवं

·द्वितीयः स्तबकः ।
६९
च अपञ्चे सत्वनिषेधेऽपि नोपजीव्यविरोध इति मतान्तर-
माह-केचिदिति ॥ १३ ॥
इत्थं तात्त्विकसत्ता-
भिन्नतदाभासकल्पनाभावे ।
सत्यरजतातिरिक्तो
रजताभास प्रकल्प्यते किमिति ॥१४॥
नन्वेवं ब्रह्मगतपारमार्थिकसत्वातिरकण प्रपञ्च सस्वाभा-
सानभ्युपगमे व्यवहितमत्यरजतातिरेकेण रजताभासोत्पत्तिः
किमित्युपैयत इति शङ्कते-इत्थमिनि ॥ १४ ॥
इति चेदसंनिकर्षा-
दपरोक्षानहमेव रूपयामिनि।
अपरोक्षानुभवचला-
द्रूप्याभामस्य कल्पना युक्ता ।। १५ ।।
व्यवहितस्यासंनिकृष्टस्यापरोक्ष्यामभवाच्छुक्तिरजतादौ च
वदनुभवात्तनिहाय तदुपगम इवि परिहरति--इति चे.
दिति । अनेनासनिकृष्टभ्रमस्थलेऽनिर्वचनीयविषयोत्पत्तिरिति
नियमा दर्शिता भवति ॥ १५ ॥

·सिद्धान्तकल्पवल्ल्यां ३. प्रतिविम्वस्य विम्बाभेदभेदाभ्यां सत्यत्वमिथ्यात्ववादः ॥ नन्वित्थं प्रतिबिम्ब- भ्रमस्थले संनिकर्षवैकल्यात् । मुकुरे मुखान्तरं स्था- दीवास्थितनिजमुखातिरेकेण ।। १६ ॥ अस्मिन्नियमेऽतिप्रसङ्गमाशकृत-मन्विति । संनिकर्षवै- कल्यादिति, ललाटादिप्रदेशावच्छेदेन मुखस्य मंनिकर्षाभा- वादित्यर्थः । विम्यातिरिक्तप्रतिबिम्बाभ्युपगमे ब्रह्मपतिवि- म्यस्यापि जीवस्य ततो भेदेन मिथ्यात्वापत्या मुक्तिभा- क्वानुपपनिरिति भावः ॥ १६ ॥ इह न मुखस्याध्यासो मुकुराहतदृष्टिसंनिकृष्टत्वात्। किं त्वस्य मुकुरगत्यं भ्रम इति निगदन्ति विवरणानुगताः॥ भवेदेवं यदि दर्पणे मुखस्याध्यास: स्यात् । न त्वेतदति तस्य दर्पणप्रतिहतपरावृत्तदृष्टिसनिकृष्टत्वात् । किंतु ममदं ।

·७२ सिद्धान्तकल्पवल्या इत्याशङ्कय तत्प्रत्यक्षेण तदज्ञानस्यावरणांशमाशेऽपि निम्ब- संनिधानादिप्रतिवन्धाद्विक्षेपांशेन नाशाभावाचादशमेवाझानं प्रतिविम्वोपादानमिति परिहरतिनन्विति ॥ १५ ॥ मूलाज्ञानं हेतु बिग्यासंनिहितमुकुरधीर्वाधः। विम्यादिदोपजवा. मातीतिकता च घटत इत्येके ॥ २० ॥ न तावद्विक्षेपशक्तिमदवस्थाज्ञानं प्रतिविम्बोपादानम् । यन्त्र पूर्वमेव दर्पणप्रत्यक्षं पश्चात बिम्बसंनिधौ तत्र प्रतिब- म्धकाभावाद्विक्षपांशस्य नाशे प्रतिविम्वानुदयप्रसङ्गान् । किंतु विक्षेपशक्तिमन्मूलाज्ञानमेव तदुपादानम् । न च तचापि तुल्यो दोषः, पराविषयवृत्तीनां स्वस्वविश्यावच्छिन्नचैतन्य. प्रदेश मूलाज्ञानावरणशक्त्यंशाभिभावकत्वेऽपि तदीयविक्षे. पानिवर्तकत्वम्य व्यावहारिकघटादिविलेपानिवृत्त्या क्लप. त्वादिति मतान्तरमाह-मूलेति । ननु तर्हि विम्यापमरणेऽपि यावद्ब्रह्मज्ञानोदयं प्रतिविम्वानुवृत्ति: स्यात्, उपादानाज्ञान- सत्त्वादित्याशङ्कयाह-विम्बासंनिहितमुकुरधीर्वाध इति । विश्वासंनिधिसहकतमुकुरप्रत्यक्षं मूलाज्ञानानिवर्तकमपि स्व-

·द्वितीयः स्तबकः ।
विरुद्धतत्कार्यविक्षेपनिवर्तकमेवेत्यर्थः । तथा च ब्रह्मज्ञानस्य
निवर्तकत्वपक्षेऽपि तादाकुरप्रत्यक्षं मुद्गरप्रहारो घटस्येव
प्रतिविम्धस्य निरोधायकमेवेत्युभयथा न प्रतिबिम्बानु-
वृत्तिरिति भावः । ननु तर्हि तस्य व्यावहारिकत्वाप-
त्तिरित्याझ्याह-विम्वादीनि । यिम्यसंनिधानस्वच्छ-
त्वादिदापजन्यत्वात् प्रातिभामिकमित्यर्थः । तथा च अविद्या-
तिरिक्तदोषाजन्यत्वमेव व्यावहारिकत्वप्रयोजकमिति भावः ।।
४. स्वप्नाधिष्ठानवादः।
केचित्स्वमोऽप्येवं
मूलाज्ञानकहेतुको भवति।
निद्राजन्यतया प्रति-
भामानो ब्रह्मयोधवाध्य इति ॥ २१ ॥
एवं स्वप्नोऽप्यवस्थाशुन्येऽहंकारोपहिते देवा चैतन्य
अध्यासान्मूलाशानोपादानक एव, आगन्तुकनिद्रादिदोपज-
न्यत्वात् प्रातिभासिकः, ब्रह्मज्ञानयाध्योति मतान्तरमाह-
केचिदिति । ब्रह्मज्ञानकयाध्यत्वेऽपि स्वप्नस्य प्रयोधे सति
तिरोधानान्न जाप्रदशायामनुवृत्तिरिनि भावः ॥ २१ ॥

·सिद्धान्तकल्पवयां स्वमाध्यासस्य पर पाहुर्जाग्रत्प्रयोधतो प्राधम्। ब्रह्मज्ञानेतरधी- पाध्यतया प्रातिभासिकत्वं च ॥ २२ ॥ 'वाध्यन्ते चैते रथादयः स्वप्नदृष्टाः प्रबोधे' इति भाष्यो- तर्जागरिते स्वप्नमिथ्यात्वानुभवाञ्च स्वप्नाध्यासस्य जायत्प्र- बोधादेव वाधः । ब्रह्मज्ञानेतरज्ञानबाध्यतया प्रातिभामिकत्वं चेति मतान्तरमाह- स्वमेति । उपादानाज्ञाने मायपि भ्रमरूपेणापि जानत्मवोधेन स्वमभ्रमस्य रजौ दण्डभ्रमण सर्प-मस्येव बाधा युक्त इति भावः ॥ २२ ॥ केचिदविद्यावस्था- लक्षणनिद्रानिदानक स्वप्नः । सांव्यवहारिकजीव- ज्ञानाद्विनिवर्त्य इत्याहुः ।। २३ ॥ जामद्भागप्रदकोपरमे व्यावहारिकजगजीवावावृण्वन्ती मूलाज्ञानावस्थाभेदरूपा निद्रव वामप्रपञ्चस्योपादानम्, न মূলাল্লন ! ভুল স্যসংবৃক্ষমা চ্যাবিলবে- ·द्वितीयः स्तबक । वरूपज्ञानात् स्वोपादाननिद्रापाज्ञाननिवृत्त्या तस्य निवृत्ति- मतान्तरमाह-- केचिदिति ॥ २३ ॥ निद्रादोपयुताया- मन्तवृत्तावभिव्यक्त। शुद्ध चैतन्ये स्या- स्वप्नाध्यास इति मन्वते केचित् ।। अहंकारोपहिते शुद्ध वा प्रागुक्तस्वप्नाध्यासो न युक्तः । आये अहं गजः गजवान्येति भानापत्र । द्वितीये, प्रमात- संबन्धाय चक्षुरादिवृत्यपेक्षोपपत्तरित्याशङ्कय अन्त करणन्य बाहिरस्वातन्त्र्येऽपि देहान्त स्वातन्त्र्यात् तदन्तःकरणवृत्ती निद्वादोपापनायामभिव्यक्त शुद्धचैतन्य तदाश्रिताविद्यापरिणा- मरूप स्वप्नाध्यास इति विवरणोपन्यामकृन्मतेन द्वितीय- पक्षे दोपमुद्धरति-- निद्रेति । साभात्प्रमातृसंवन्धेन तद्भा- नोपपत्तेस्तदर्थे न चक्षुरादिवृत्त्यपेक्षेति भावः ॥ २४ ॥ केचित्तस्मिन्नेवा- विद्याप्रतिविम्यचैतन्ये । स्वयमपरोक्षतयास्य तु तदासाथ न वृत्त्यपेक्षति ।। २५ ।।

·सिद्धान्त कल्पवल्या
अविधाप्रतिविम्ये पूर्वीसुद्धपैतन्य व स्वप्नाप्पास ।
अस्य शुद्धचैतन्यस्य स्वत एवापरोक्ष्यादध्यासावभासयत्यो
पपत्तेस्तदर्थ न चक्षुरादित्यपनि द्वितीयपक्ष एव मतान्त-
रेण दोपमुद्धरतिचिदिति । प्रमात्वावमाष्टवानुभ
वस्तु तदधिष्ठानमुद्धचैतन्यगोचरतत्समनियनान्त बग्णवृत्ति
कृताभेदाभिव्यक्तरिति भाव ॥ २५ ॥
केचिदरकृत्युपरित
सत्पतिपिम्ये तदध्यामः।
नारंकारविशिष्ट
येन स्मादमिति प्रनीतिरिति ।।
नाइकारविशिष्ट बनाया । यन गजोऽहमित्यादिप-
स्यय प्रमज्येस । किंतु अयानपरित प्रतिविम्यनन्य
इत्याचपमंऽपि शापमुदाति-पशिदिति । विद्वाषा-
पा कार्यान्वयाभावादिनि भाव ॥२६॥
शुक्तीदंगेतन्य
प्रतियिष्ये प्रतिमन्मनानिए।
अध्यामोरजनाद-
रन ण्यानन्यवंशत्याहः ॥७॥

·७७
द्वितीयः स्तबकः ।
एवं स्वप्नाध्यासय मतभेदेनाधिष्ठानमुक्त्वा रजताध्यास-
स्यापि तदाह-शुक्तीति । शुक्तीदंचैतन्यं शुक्तीदमंशाव-
च्छिन्नचैतन्यम् , तस्य प्रतिबिम्ब इत्यर्थः । अत एव, प्रतिबि-
म्याध्यासादेवेत्यर्थः । बिम्बेऽध्यासे तु शुक्त्यादिवदन्यवेद्यवा
स्यादित्यर्थः ॥ २७ ॥
इदमंशावच्छिन्ने
बिम्वेऽप्यध्यासमभ्युपेत्य परे।
तत्तदविद्याश्रय-
ग्राह्यत्वान्नान्यवेद्यतेत्याहुः ॥ २८ ॥
मतान्तरमाह- इदमंशेति । नन्वेवं तर्हि पुरुपान्तरवे-
यता स्यादित्याशङ्कयाह--- तत्तदिनि ॥ २८ ॥
५. स्वप्नपदार्थानुभववादः
नन्वस्तु शुक्तिरूप्ये
चाक्षुपताप्रत्ययः कथंचिदपि।
स्वामगजादिप्येपो-
अनुभवः कथमाविरस्त्विति चेत् ॥ २९ ॥

·सिद्धान्तकल्पवल्या
मनु शुकिरजते चाक्षुषत्वानुभव माक्षाद्वा अधिष्ठानद्वारा
बा कथचित्ममर्थ्यताम् । स्वानगजादिपु तथानुभव कथ
समर्थनीय इति शत मन्विति ॥ २९ ॥
अत्राहुस्तदवसरे
चक्षुःप्रमुखेन्द्रियोपरमात् ।
स्वानपु चाक्षुपत्वा-
नुभवो भ्रम एव भवतीति ॥ ३० }}
स्वप्नावस्थाया चक्षुरादीन्द्रियोपरमान् स्वयज्योतिधबाइन
स्वामेन्द्रियकल्पनाया असप्रतिपत्तेश्च दोषसस्कारानुरोधेन
चाक्षुषत्वानुभवो भ्रम इति मनेन परिहरति-अनि ।।
दृष्टिसमकालसृष्टी
दृष्टः प्रागर्थमावविरहेण ।
स्थानाप्रदर्थयोधे-
ऽप्यन्द्रियकत्योपलम्भनं भ्रान्तिः ॥३१॥
दृष्टिसृष्टिनाद दृष्टिसमकाला सृष्टिरिवि पने दृष्टे पूर्व
घटे घटार्थमायाभावेन तत्सनिकर्षाभावात् स्वप्रयागच्च
जामटायनुभवे चाक्षुषत्वानुभवो श्रम इति केचिन्मत-
माह-- दृष्टीति ॥ ३१॥

·द्वितीय स्तबकः।
७९
६. दृष्टिसृष्टिकल्पकवादः।
इह दृष्टिसृष्टिवादे
साविद्यस्य प्रपञ्चजातस्य ।
पूर्वाविद्यासचिवः
कल्पक आत्मेति मेनिरे केचित् ।। ३२ ॥
नन्वस्मिन दृष्टि सृष्टिवादे कृत्स्नत्य जगत कल्पको नि.
रुपाधिक: सोपाधिको वा आत्मा प्रथम, मुक्तस्यापि नत्क-
स्पकत्वापत्ति । द्वितीय, उपाध्यसिद्धिरित्याशङ्कय पूर्वपूर्वा
विद्योपहित एवोत्तरोत्तरसाविद्यमर्वप्रपञ्चस्य कल्पक इति
केपाचिन्मतमाह-- इहेति । अविद्याया अनादित्ववादस्तु
रखानाकाशादरिवानादित्वेनैव कल्पनादिति भाव ॥ ३२ ॥
केचिदनादित्वेना-
विद्यादेप कल्पकस्तस्य।
किन्वेतव्यतिरिक्त-
प्रपञ्चमानस्य तावदिति ॥३॥
अस्मिन्नेव वादे वस्तुतोऽविवादरनादित्वेन तदन्यतात्मा
कल्पक इति मतान्तरमाह-- केचिदिति । एष, पूर्वोक्त
आत्मत्यर्थः ॥ ३३ ॥

·सिद्धान्तकल्पवल्ल्यां ८० केचित्तु दृष्टिरेव प्रपञ्चसृष्टिस्ततो नान्या। दृश्यस्य दृष्टिभेदे मानाभावादिति प्राहुः ॥ ३४॥ दृष्टिसृष्टिवाद सिद्धान्तमुक्तावल्युक्तं विरोधान्तरमाह-- केचिदिति । प्रस्तुतप्रपञ्चश्व दृष्टयभेदे 'ज्ञानस्वरूपमेवाहुर्ज- गदेतद्विलक्षणम्' इत्यादि विष्णुपुराणवचनं प्रमाणमस्तीति भावः॥३४॥ सृष्टस्य दृष्टिवादे जगतोऽसद्धान्त्यकल्पितत्वेऽपि । सदसद्विलक्षणतया मिथ्यात्वमिहोपपन्नमित्यन्ये ॥ ३५ ॥ ईश्वरसृष्टस्य जगतो दृष्टिरिति पक्षे अध्यासकारणदोषसं- स्काराभावेनास्मदादिभ्रान्त्यकल्पितत्वेऽपि सदसद्विलक्षणत्वेन श्रुतिप्रमाणकमिथ्यात्वं संभवतीति पूर्वोक्तमतद्वये मनःप्रत्यय- मलभमानानां केपांचिन्मतमाह--सृष्टस्येति ॥ ३५ ॥ १ ·द्वितीय स्तबक । ७. मिथ्याभूतस्यापि व्यावहारिक- सत्यार्थक्रियाकारित्ववादः। मिथ्यात्वं यदि जगत स्तत्कथमर्थक्रियासमर्थत्वम् । अब स्वप्नवदर्थ- क्रियां वदन्ति खतुल्यसत्ताकाम् ॥ ३६ ।। दृष्टिष्टिवादे सृष्टिष्टिवादे च मिथ्यात्वसप्रतिपत्ते कथ मियाभूनस्यार्थक्रियाकारित्वमित्याशय भवनसमानसत्ता- कार्थक्रियाकारित्व मभवतीति केपाचिन्मतेन परिहरति- मिथ्यात्वमिति ॥ ३६॥ अन्ये तु स्वमोदित- साध्यसकम्पस्य जाग्रदनुवृत्या। नैघातक्रियाणां समसत्ताकत्वनियम इत्याहुः ।। ३७ ।। म्वाभुजङ्गव्याघ्रादिजनितमयकम्पादेोपशायामध्यनुय- तिदर्शनादयांना तकियाणा प ममानमत्ताकवनियमो ना- स्नीनि मतान्तरमाइ-- अन्ये लिति ॥ ३७॥ SF ·८२ सिद्धान्तकल्पवल्ल्या सालोकेऽप्यपवरके प्रविशत्पुरुपेण कल्पितं ध्यान्नम्। अर्थमियासमर्थ दृष्टमिनीत्थं निदर्शयन्त्यपरे ॥३८॥ अशान्तगृहे तवत्यपुरुपान्तरीयघटादिदर्शनममप्रकाश सकरमान प्रविणता पुरषेणाध्यन्नं तम. तं प्रति घटायावर णार्थनियाममर्थ मिनि निदर्शनपूर्वकं पूर्वोक्तमेव मनमा नुसरतां मतमाह- सालोक इति ॥ ३८ ॥ সন্ম ন নাম- मपेक्षते तत्त्रिया किंतु। सत्यं वासत्यं चा तत्तत्स्वरूपमात्रमिति माहुः ॥ ३९. ।। अर्धप्रियाप्रयोजकत्वं न सत्यस्वम् । अत्रियानुत्पत्ति माया घटादेरमत्यत्वप्रा । किंतु मतं धामन्यं वा संतर किमानमिति मिायावेऽप्यत्रियावारियमभवादिनि मना न्तरमाह-अन्ये विति ॥ ३९॥ मरूपयमि जात्यभावा. पानामिया नु नत्येक।

·द्वितीयः स्तबकः।
अस्त्येव जातिरर्थ-
क्रियापि काचिन्न चाखिलेत्यन्ये ॥ ४०॥
नन्वेवं सति मरुमरीचिकोदकेनापि पानाद्यर्थक्रियाप्रसङ्ग
इत्याशय तत्र तोयत्वजायभावान्नैवमिति तत्वशुद्धिकारा-
दिमतेनोत्तरमाह-- मरुपयसीति । अन्न नोयत्वमानं तु सं.
स्कारवलेनेति भावः । अन्यथाख्यात्यनभ्युपगमात्तीयत्वजाती-
यत्वानुसंधानं विना लोयार्थिनस्तत्प्रवृत्त्ययोगाश्च तोयत्वजा-
तिरस्त्येव । तलिसिया धावनादिजननादर्थक्रिया च काचिद-
स्त्येव । तथापि कचिद्दोषसामान्यज्ञानाध्यासहेतूच्छेदोपर-
मात् कचिद्विशेपदर्शनादधिष्ठानज्ञानेन वाधान सर्वार्थक्रियेति
मतान्तरमाह--- अस्त्येवेति ॥ ४०॥
८. मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वेऽपि न प्रपञ्च-
मिथ्यावहानिरिति वादः।
मिथ्यात्वं यदि मिथ्या
जगतः सत्यत्यमापतेत्ताई।
सत्यं दद्वैत-
क्षतिरबादेतदीपिकाकाराः ॥४१॥

·८४ सिद्धान्तकस्पबल्ल्या तदेव मिथ्यात्वेऽपि अर्थक्रियासिद्धयविरोधाजगतो मि थ्यात्व सिद्धम् । तत्र माध्य शङ्कते--मिथ्यात्वमिति । अत्रे- त्यादेहत्तरेणान्वय ॥ ४१॥ स्वाश्रयसमसत्ताको धर्मः स्वविरुद्धधर्महरः। इति नियमान्मिध्यात्वं सत्यत्वानिवृत्तिहेतुरित्याहुः ॥ ४२ ॥ सर्वत्र धर्माणा स्वविरोधिप्रतिक्षेपकत्वे धर्मिसमसत्ताकत्व मेव तन्त्रम् । न पारमार्थिकत्वमपि । व्यावहारिकेणापि घट- लेनाघटत्वादिप्रतिक्षेपदर्शनात् । अतो जगत्सममताकेनापि मिथ्यात्वेन सत्यत्वप्रतिक्षेपसिद्धिरित्याशवेन परिहरति-- खाश्रयेति। स्वविरुद्धधर्महर स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपक इत्यर्थ । सत्यत्वनिवृत्तिहेतु सत्यत्वप्रतिक्षेपहेतुरित्यर्थ ॥ ४२ ॥ - ९. औपाधिकजीवभेदेन सुखदुःखाद्य- सांकर्यव्यवस्थावादः। ननु भिन्नजीवैः द्वितीयता ब्रह्मणः कुतो न स्यात् । स.

·द्वितीयः स्तबकः। नैपां भेदाभावा- दुपाधिभेदात्सुखादिवैचित्र्यम् ॥४३॥ नन्वेवमचेतनस्य जगतोऽपि मिध्यात्वे चेतनानामपव. र्गभाजां मिथ्यात्वायोगात्कथं तैः सुखदुःखादिवैचित्र्यात्पर- स्परं भिन्नैब्रह्मणः सद्वितीयता न स्यादिति शङ्कने-नन्वि- ति । एवं च अद्वितीयम्रह्मणि वेदान्तसमन्वयो न युक्त इति भावः । नैवं सद्वितीयता ब्रह्मणः, जीवानां परस्परं भेदाभा- वात् । ननु तर्हि सुखादिवैचित्र्यं न स्यादिति चेन्न । अन्त:- करणोपाधिभेदेन तद्वैचित्र्योपपत्तेरिति केषांचिन्मतेन परि- हरति--नेपामिति ।। ४३ ॥ सत्यप्युपाधिोदे तभेदस्यानपायितया। उपपद्यतां कथं वा सुखदुःखादिव्यवस्थितिस्तत्र ॥ ४४ ॥ ननूपाधिभेदे सत्यपि तदुपहितानां मुखदुःसाधाप्रयाणा जीवानामभेदानपायान् कथं सुखदुःयादिव्यवस्थापपश्चताभि- ति शत- सतीति । तदैत्युत्तरेणान्वयः ।। ४४ ॥

·सिद्धान्तकल्पवल्ल्या ८८ म् । मूलाग्ररूपोपाधिमात्रेण वृशे संयोगतदभावदर्शनादिति भावः ॥४७॥ इतरे त्वेकस्मिन्नपि शुद्ध भेदमकल्पनास्तीति । आश्रयभेदादेव प्रकृते सुवचा व्यवस्थेति ॥४८॥ आश्रयभेदादेव विरुद्धधर्मव्यवस्थेति नियमाभ्युपगमे- ऽप्येकस्मिन्नेव निष्कृष्टचैतन्ये उपाधिभेदेन भेदकल्पना सभ- वतीति मणिमुकुराापाधिकल्पितप्रतिबिम्वरूपाश्रयभेदादव- दातश्यामत्वादिव्यवस्थेव प्रकृतेऽपि कल्पिताश्रयभेदेन सुख- दुःसादिव्यवस्था सुवचेति मतान्तरमाह-इतरे स्विति ।। १०. जीवानां सुखाद्यननुसंधानप्रयोज- कोपाधिवादः। एवमुपाधिवशेन व्यवस्थितियदि भवतु नामैवम् ।

·द्वितीय स्तबक । तद्ननुसंधाने का प्रयोजकः स्यादुपाधिरबाहुः ॥ ४९ ॥ एवमुपाधिभेदेन सुस्यदु खादिव्यवस्थासमवमुपपाय जी वाना परस्पर सुखाद्यननुसधाने प्रयोजकांपाधि पच्छति--- एवमिति ।। ४९॥ भोगायतनभिदाननु संधानस्य प्रयोजिकत्येके। विश्लेपशालिभोगा पतनभिदा तत्प्रयोजिकेल्यपरं ॥ ५० ॥ उक्तमाह---भोगायतमात । ननु हस्तपादादिशरीरावय- वाना भोगायतनत्वाविशेषात् तद्भेदोऽप्यननुसंधाने प्रयो- जकः स्यात् , न च इष्टापत्ति । तथात्वं पादलग्नकण्टकोद्धाराय हस्तव्यापारो न म्यान् । हातावन्छिन्नस्य वेदनाननुसधाना- दिति चेत्, न । हस्तावच्छिम्भस्य तदननुसधानेऽप्यवयवावय- बिनो पादारीरपोरभेदसत्वेन पादावच्छिन्नवेदनावानहमिति शरीरावच्छिन्नस्यानुमधानासम्तव्यापारोपपत्तेरिति भाव । इस्तावच्छिन्नवापि चरणावन्छिनवेदनाननुमधानमभ्युपगम्य मतान्तरमाह-विश्लपशालीत्यादिना। अत्र विपशब्देन ॥ - ·सिद्धान्तकल्पवस्त्यां ९० एकस्मिन्नवयविनि घटकत्वेनाननुप्रविष्ठत्वं विवक्षितम् । तेन मातृगर्भस्थ शरीरयोविश्लिष्टतया न गर्भस्थस्य मान्सुखानुसं- धानप्रसङ्गः । हस्तपादयोस्तु संश्लिष्टत्वेन ववच्छिन्नयोः परस्परानुसधानमिष्टमेवेति भावः ॥ ५० ॥ इतरे शरीरभेद- स्तथेति केचिन्मनोभिदैवमिति । अज्ञानभेद् एव प्रयोजकः स्यादिहेत्येके ॥५१॥ मतान्तरमाह-इतर इति । तथा, प्रयोजक इत्यर्थः । न. न्ववयवोपचयादिना शरीरभेदान् कथं यौवने वाल्यसुखाद्य- नुसंधानमिति चेत् , न ऐन्द्रजालिकशरीरादाविव सर्वत्र माय- यैवोपचयादिकल्पनौचित्यात् तत्कल्पितोपचयादेः शरीरभेद- कत्वायोगादिति भावः । प्रागुतान्त:करणभेद एव प्रयोजक इति मतान्तरमाह--- केचिन्मनोभिदेति । एवं प्रयोजक इत्यर्थः । पूर्वोक्ताज्ञानभेद एव प्रयोजक इति मतान्तरमाह- अज्ञानेति ॥५१॥ 1 तस्माजडस्य मिथ्यार ·द्वितीय स्तवक । ११ मानान्तराविरोधा- ब्रह्माणि वेदान्तसंगतिः सिद्धा ।। ५२ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीपरमशिवेन्द्र- पूज्यपादशिष्य श्रीसदाशिवप्रझेन्द्रविरचित- वेदान्तसिद्धान्तकल्पवल्ल्यां द्वितीयः स्तवक समाप्त ॥ प्रासङ्गिक परिसमाप्य अपश्चित्त प्रकृतमविरोधमुपसहत्य पूर्वस्तबकसिद्धसमन्वयन सगमयति-- तस्मादिति ॥५२॥ हनि श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमत्परममिवेद्रपूज्यपाद शिष्यश्रासदाशिवब्रह्मे द्रप्रणीतश्रीवेदान्तमिद्धान्त कल्पवल्लीव्याख्याया पसरवल्ल्याख्याया द्वितीय स्तवक ॥

·तृतीयस्तवकः ॥ १. कर्मणां विद्योपयोगप्रकारवादः । ज्ञानेनैव ब्रह्मा- वाप्तिः कथमन्यतोऽपि तस्मरणात् । नान्यानुपयोगास- पासावज्ञाननाशरूपायाम् ॥१॥ प्रथमस्तबकेन सर्ववेदान्तानामद्वितीये ब्रह्मणि समन्वये द्वितीयेन तदविरोधे ममाथिते तादृशब्रह्मप्राप्तौ ज्ञानमेव साधनं नान्यदिति समर्थनाय शरते-ज्ञानेनैवेति । अन्यतः, ज्ञाना- दन्यन कमणेत्यर्थः । तत्स्मरणादिति, कर्मणैव हि मंसिद्धि- मास्थिता जनकादयः' इति कर्मणा प्राप्तिस्मरणादित्यर्थः । विस्मृतकण्ठधामीकरस्येव नित्यप्राप्तस्य ब्रह्मणोऽज्ञाननिराम- रूपायो तत्प्राप्ती ज्ञानमानम्योपयोगेन तदन्यस्य कर्मणोऽनु- पयोगानेदमिनि परिहरति- नान्यानुपयोगादित्यादिना । 'नान्यः पन्या विद्यते इयनाय' इत्यादिश्रुत्या साधनान्तरप्र.

·तृतीयः स्तबकः ।
९३
तिषेधात् । स्मृतेश्च ब्रह्मावातौ कर्मणः परंपरासाधनवपर-
त्वान्न विरोध इति भावः ॥ १॥
कमनिकरोपयोग
वाचस्पतिराह वेदनेच्छायाम् ।
जगुरिष्यमाण एव
ज्ञाने तं विवरणानुगताः ॥२॥
क नाई कर्मणामुपयोग इत्यत आदकर्मेति । तमेत
वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यझेन दानेन' इत्यादि-
श्रुनेर्यादीनां कर्मणां सन्प्रत्ययार्थत्वेन प्रधानभूनायां बेदने-
छायामुपयोग इत्यर्थः । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्य प्रा.
धान्यमिति सामान्यन्यायादिच्छाविषयतया शब्दबोध्य एव
वस्तुनि शाब्दसाधनतान्वय इति स्वर्गकामवाक्ये क्लावि-
शेषन्यायस्य बलीयत्वादिप्यमाणे ज्ञान एवं यज्ञादीनामुप-
योग इति मतान्तरमाह--- जगुरित्यादिना । तं उपयोग-
मित्यर्थः ॥ २॥

·सिद्धान्तकल्पवल्या
संन्यासयोपयोग इति मतेन समाधत्त-कर्माविनाश्ये.
त्यादिना । कर्मभिरेव दुरितमयसिद्धे संन्यासयध्यमि-
त्याशङ्कापरिहारार्थ कर्माविनाश्येति दुरित्तविशेषणम् ॥ ५ ॥
केचिददृष्टद्वारा तखाः
श्रवणाङ्गतामाहुः।
दृष्टद्वारा त्वपर
विक्षेपाभावलक्षणया ॥६॥
मतान्तरमाह--अदृष्टेति। 'शान्तो दान्त ' इति श्रुता-
वुपरतिशब्दितस्य सन्यासस्य श्रवणायगमाधनचतुष्टयान्तर्भा-
वदर्शनात् संन्यासपूर्वकत्वावश्यकत्वादिति भाव । मतान्तर-
माह-दृऐति । दृष्टे संभवति अष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वा-
द्विक्षेपाभावस्याघहितबुद्धिसाध्य सर्वत्र लोकत एवाङ्गत्वमिळे
वचनाद्वैधमन्यासलक्षणो विभेपाभावो नियम्यत इति
भाव.॥६॥
संन्यासे त्वधिकार
ब्राह्मणवक्षनवैश्ययोरके।
ब्राह्मणजातरेव
पाहुस्तं नात्ययोरितरे ॥७॥

·तृतीयः । स्तबकः। मंन्यासय ज्ञानोपयोग द्वधा प्रदर्य तदधिकारिणं नि- रूपयति- संन्यासे विति । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेन्' इत्यादिश्रुतौ सामान्यतः क्षत्रियादिसाधारण्येन सं. न्यामविधानादिति भावः । ब्राह्मणो निर्वेदमायात्' 'प्राह्मणो व्युत्थाय' 'प्राह्मणः पनजेन्' इत्यादिसंन्यामविधिषु ब्रामणाम- हणान् , 'अधिकारिविशेषस्य शानाय नामाप्रहः । न सं. न्यासयिधिर्यमाछुतौ क्षत्रियवैश्ययोः' इति धार्तिकोतच बाह्मणत्यैव मन्यामेऽधिकारः, न क्षत्रियवैश्ययोः । तयोग्तु मन्याम विनैव श्रवणायाधिकारितति मतान्तरमाह-- बा. मणनातेरित्यादिना ।। ७॥ १. श्रवणाधिकारवादः । संन्यासिन एव परं श्रवणाधिकारिता मुख्या। गौणी राजन्याद जन्मान्तरमंभवफलत्यपरे ॥८॥ 'प्रामस्थोऽस्तत्यमेति' इति श्रुतेः 'आ मुभेग मृतः सालं नयेद्वेदान्नपिन्तया' इनि स्मृतंत्र अमन्यन्यापारताला ·तृतीयः स्तबंक । जन्मान्तरभाविन्या- मप्युपकारित्वघटकमित्याहुः ॥ १० ॥ अमुख्याधिकारिणाप्युत्पन्नविविदिषण क्रियमाण अवर्ण द्वारीभूतविविदिषोत्पादकप्राचीन विद्यार्थयञ्चाद्यनुमानजन्यापू- प्रयुक्तमिति तदेवापूर्व विद्यारूपफलपर्यन्त व्याप्रियमाणं जन्मान्तरीयायामपि विद्याया स्वकारितस्य श्रवणस्योपकार घटयतीनि श्रवणस्यादृष्टार्थत्वेऽपि नानुपपत्तिरिति परिहरति -यज्ञादीति ॥ १०॥ यावह्मज्ञानो दयमाचरितं पुनः पुनः श्रवणम् । नियमादृष्टं जनय- स्यतो न दोप इति विवरणाचार्याः ।। श्रवणनियमविधिपक्षेऽपि ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिपर्यन्त पुन पुन क्रियमाण श्रवण नियमादृष्ट जनयति, न तन प्राक् । अत. स्तदलान् श्रवणस्य जन्मान्तरीयज्ञानफलफल न विरुद्धमिति मतान्तरमाह-यावदिति ॥ ११ ॥ कृच्छाशीतिफलोक्तः श्रवणमपूर्व क्रमेण जनयित्वा " ·सिवान्तापवल्या तहारा भाविफल जनदिति कंचिदभिद्धति ॥ १२ ॥ दिने दिन च वेदान्तश्रवणाक्तिमयुक्त। । गुरशुभषया यात्राशीतिफलं लभेग' :ति स्मृत्या प्रवणस्य men. मीतिफ्टोकः प्रतिदिनानुष्ठितं भवगमपूर्वद्वारा सम्मान ज्ञानं जनयतीनि मनान्तरमाद-करनि । यधारन्या पाधानन्य पुरुषमंगापु पगिणनान पुग्णाम. तथा दृष्टम्यापि अयणम्य दिन दिन पंत्यादिवघनAANS- त्वमपि मंभवतीनि भाषः ॥ १२ ॥ -- ६. निर्गुणस्याप्युपास्यत्वादः । विद्यारण्यमुनीन्द्राः प्रवणस्यात्मविधापाम् । निर्गुणविषयोपान- मुंगामुपारितामाहुः ॥१३॥ त्य वादग्ध मानमाधनत्य निपि wale. मिणमापानापि न मानमिति मन - ·तृतीयः स्तबकः । विद्यारण्येति । प्रश्नोपनिषदि 'यः पुनरेत विमानेणोमित्येते. नैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत' इनि निर्गुणोपासनां प्रकृत्य अनन्तरं स एतस्माज्जीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' इति तत्समानकर्मसाक्षात्कारफलकीर्तनादिति भावः ॥ १३ ॥ ७. ब्रह्मसाक्षात्कारकारणवादः। अथ किं साक्षात्कार करणं ब्रापैकगोचरे ब्रूहि । ब्रुवते केचित् प्रत्यय- पौनःपुन्यं प्रसंख्यानम् ।। १४ ॥ ब्रह्मामाक्षात्कारप्रमासाधकेषु नितिषु तत्साधकतमनि- र्णिनीषया पृच्छति -- अथ किमिति । उत्तरमाह-- ब्रुवत इत्यादिना । विधुरकामिनीसाक्षात्कारे करणत्वेन क्लप्तस्य प्रत्ययावृत्तिलक्षणस्य प्रसंख्यानस्य क्लमप्रमाणानन्तविऽपि नजन्यमाक्षात्कारस्येश्वरमायावृत्तिज्ञानवदयाघमात्रेण प्रमा- त्वमभवादिति भावः ॥ १४ ॥ अपरे तु मना हेतु- स्तत्सहकारि संख्यानम् ·१०२ सिद्धान्त कल्पवल्ल्या . तस्य करणत्वक्लप्ते- रहमनुभूताविति माहुः ।। १५ ॥ मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति श्रुते मन एव साक्षात्कार कर. णम् । प्रसख्यान तु तत्महकारिमात्रम् । मनसश्च अहकारोप- हितमाक्षात्कारे अहमेवेदर सर्वोऽस्मीति मन्यते' इति श्रुत्यु. पदर्शितस्वानब्रह्मसाक्षात्कारे करणत्वक्लुप्तेरिति मतान्तर माह-अपरे विति ॥ १५॥ इतरे तु महावाक्यं प्रारसाधारणो हेतुः। यन्मनसेति निषेध- अवणान्न मनोऽत्र हेतुरिति ॥ १६ ॥ 'तद्धास्य विजौ, तस्मै मृदितकपायाय तमस पार दर्शयति भगवान सनत्कुमार ' इत्यादिश्रुतिप्वाचार्योपदेशा- नन्तरमेव साक्षात्कारोदयाभिधानान् , 'वेदान्तविज्ञानसुनि श्चितार्था' त त्वौपनिषद पुरष पृच्छामि' इत्यादिश्रुतिषु च ब्रह्मण उपनिषदेकवेद्यत्वस्य प्रतिपादनाच्च, ब्रह्मसाक्षात्कारे महावाक्यमेव करणम्, न तु मन , 'यन्मनसा न मनुते' इत्यादितत्करणत्वप्रतिषेधश्रवणादिति मतान्तरमाइ- इतरे , ·तृतीय तबरु । खिति । 'मनमैवानुद्रष्टव्यम्' इत्यादिश्रुतिस्तु साक्षात्कार हेतुत्वमाप्रपरा न तु कारणत्वपरा, तायतैत्र मनमेति तृतीया- या उपपत्तरिति भाव. ॥ १६ ॥ ८. शान्दापरोक्षवादः। माक्षात्कार जनयेत् प्रत्ययमंतानमटकृनं वाक्यम् । अग्निविशेपोपतो होम इयापूर्वमित्यपरं ॥ १७॥ ननु वारपगा पगंभमानजनकत्यकलमे. पमपरोभमान. সনহায়াৎ মা যখনননমনমথ যায় भाग्यधिकरणमहनी मोऽप्रमिय वितिभावनाप्रग- रामात मा अपमानमपि जनयतामि मतान्तरमार-- साक्षात्कारमिति । भापनिषद मणि मानान्तरात: १. गोशानेनापभिभमनिकायोगामापराधतानानुनय- अनिमभिप्रमणि भाव. ॥१७॥ ध्यानाभ्याममहागा- मनमा नटेष्टयनुरिपोय।

·तृतीय स्तबकः । १०५ नदर्भदागौणमिति प्रवदन्त्यद्वैतविद्यार्याः ॥ २० ॥ न अपरोक्षवन्तुविषयकत्वं ज्ञानापरोक्ष्यम् , स्वप्रकाशस्त्र- रूपसुखान्यापनात् । कि तु अभिव्यक्तचित्स्वरूपमेव । तच्च ब्रह्मण एव साक्षादस्ति । विषयादेवभिव्यक्तचैतन्याभेदा- दौमिति मतान्तरमाह-स्फुटचित्वमिति ॥ २० ॥ ९. अज्ञाननिवर्तकवादः ॥ अथ चाक्षुपवृत्यापि ब्रह्माजानं निवर्ततामिति चेत् । अन्नाचार्याश्चाक्षुप- वृत्तिश्चिट्टोचरैव नेत्याहुः ॥२१॥ नन्वेवं घटादिविषयकचाक्षुषवृत्या घटायधिष्ठानब्रह्मचैत- न्याभेदाभिव्यक्त्या प्रमावारकमूलाज्ञानं कुतो न निवर्तेत । घटाद्याकारत्तरप्यभिव्यक्तचिदंश मूलाज्ञानसमानविषयकत्व- सत्वादिति शङ्कते-- अथ चाक्षुपैति । न चाक्षुपत्तिश्चैत- व्यविषयिणी न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति ·सिद्धान्तकल्पवल्या . कश्चननम्' इत्यादिश्रुत्या चैतन्यस्य परमाणुवचक्षुराद्ययोग्य- त्वादिति मतेन परिहरति-- अत्रेत्यादिना ॥ २१ ॥ चिद्धिपयिण्यपि सान ब्रह्माज्ञानस्य वारिका किं तु । वेदान्तजैव वृत्तिः श्रुतिनियमादृष्टसहकृतेत्यपरे ॥ २२ ॥ अस्तु घटादिचाक्षुपवृत्तिरपि चिद्विषयिणी, तथापि सा म ब्रह्मावारकमूलाज्ञाननिवृत्तिहेतुः । किं तु श्रवणनियमादृष्ट- सहकृतवेदान्तवाक्यजन्यवृत्तिरेवेति मतान्तरमाह-चिद्वि- पयिणीति ।। २२ ॥ वाक्योद्भवैध वृत्तिः स्वरूपसंपन्धभेदेन । ब्रह्माज्ञानं क्षपये- न तु चाक्षुपवृत्तिरित्यपरे ॥ २३ ॥ प्रत्यनाराभेदगोचरा 'तत्त्वमसि' इत्यादिवाक्यजन्यैव वृत्तिः पदार्थशोधनासहितस्वरूपसंबन्धविशेषेण तदभेदगोचरं मूला- ज्ञानं निवर्तयेत् , न तु चाक्षुषवृत्तिरिति मतान्तरमाह- वाक्येति ॥ २३ ॥ - ·तृतीय स्तवक । १०७ अथ निजहेतुमविद्यां विद्या विनिवर्तयत्कथं नाम । इह केचन वेत्थित- चाहिज्यालंव वेणुमित्याहुः ।। २४ ॥ ननु प्रत्यगभिन्न ब्रह्माकारा पृत्ति स्वहेतुभूतामविद्या कध निवर्तयेदित्याशक्य नाय नियम , साक्षाद्वेणुजन्याया अय- मिनालायास्तद्विरोधित्वदर्शनादिति परिहरति-- अयेति । घटादिक्षानेषु समानविषययाज्ञानाधकरवस्य कलमत्वाति भाव ॥२४॥ १०. ब्रह्माकारवृत्तिनाशकवादः। अज्ञानोन्मूलनकं जानं वृश्यात्मकं कथं नइयत् । अत्राहुः कतकरजी- न्यायास्वयमेव नव्यतीत्येके ॥ २५ ॥ तप्तायापतितपयो- न्यायमिहोदाहरन्त्यन्ये ।

·१०८
सिद्धान्तकल्पबत्त्या
दग्धतृणकाददहनो-
दाहरणं केचित्राहुः ।। २६ ॥
ननु स्वकार्याविद्यानिवर्तकवृत्ते केन निवृत्ति । वृत्त्यन्त-
रेणेति वेदनयस्था । अनिवृत्तौ तु तथैव वृत्त्या द्वैतापत्तिरि-
त्यर्धनाशय, तत्र मतत्रयोक्तदृष्टान्तत्रयेण सार्धशोकेन परि-
हरति-अज्ञानेति । यथा वारिक्षिाकतकरेणुस्सगत पनि-
वर्स स्वयमप्यन्यानपेक्षो निवर्तत, यथा तताय पिण्डनिक्षिप्तो
जलबिन्दु तद्गन भस्म क्षालयित्वा स्वयमपि शुष्यति, यथा
वा तृणकूट दग्ध्वा हि मी स्वयमेव शाम्यति, तथा असण्डा
कारवृत्तिरज्ञान दग्ध्वा ब्रह्मणि स्वयमेव शाम्यतीत्यर्थ ॥
,
वृत्त्याख्दः साक्षी
शमयेत्सविलासमज्ञानम् ।
आरट सूर्यकान्त
दहति तृण रविकरो यत्येके ॥ २७ ॥
उक्तदृष्टान्तेषु कालादृष्टादिकारणान्तरसभवेन तद्वैपन्यमा
शङ्कय मतान्तरमाह-वृत्तीनि वृत्त्यभिव्यक्त ब्रह्मैव अज्ञान
तत्कार्य तदन्तर्गता वृत्ति च नाशयति । यथा सूर्यकान्तशि-
लारूद सूर्यकर तृण दहति, नद्वदित्यर्थ । तथा च न
द्वैनापत्तिरिति भाव ॥ २७ ॥

·तृतीयः स्तवकः १०९ प्रारब्ध- अज्ञानमेव साक्षा- ज्ज्ञानानश्यति जगत्तु तन्नाशात् । जीवन्मुक्तिरपीथम- विद्यालेशन घटत इत्यन्ये ॥ २८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीपरमशिवेन्द्र- पूज्यपादशिष्य श्रीसदाशिवनोन्द्रविरचित- वेदान्तसिद्धान्तकल्पवल्ल्या तृतीयः स्तरका समाप्तः॥ न तावत मानान् सविलासासाननाश:, तथाले खापि नाशमसत्वेन जीवन्मुक्त्ययोगान् । किं तु परम्परवि- रोधात् पानादशानमा नश्यति, प्रपञ्चस्तूपादाननाशात् । एव घ उपादानमन्तरेण कार्यधिलयोगान जीवन्मुक्तिमिद्धये प्रारब्धकर्मणा तन्छरीरायुपादानाविधालेशनाश: प्रतियध्यत इत्यविद्यालेगेन जीवन्मुगिरप्युपपान इत्याशयेन मतान्तर माह-अज्ञानमिति ॥२८॥ इति धीमत्परमहापरिमाजकाचार्यभीमसरमशिरेन्द्रपूज्यपाद शिपभासदाशिफ्नहोन्द्रप्रणीतभायेदान्तमिदाप्त. कल्पालीवाल्माया सरपरल्पाल्यापा मृतीयः स्तयकः॥ ---

·चतुर्थस्तवकः ॥
१. अविद्यालेशवादः।
कोऽयमविद्यालेशो
जीवन्मुक्तिर्हि यदनुपङ्गेण ।
अत्राचख्युः कतिचिद-
विद्याविक्षेपशक्तिरेप इति ॥१॥
एवं मुक्तिसाधने निर्णनि तन्फलनिरूपणं प्रकृतजीवन्मु.
क्तिनिर्वाहकाविद्यालेशपरीक्षामुगेनारमते--- कोऽयमिति ।
ज्ञानेनाविद्याया आवरणशक्त्यंश एव नश्यति ; विशेषशक्त्य
शस्तु
प्रारब्धेन प्रतिबद्धत्वान्न नश्यति । स एप एवाविद्या-
लेश इति मतनोत्तरमाह-~~ अत्रेत्यादिना ॥ १ ॥
अपरं क्षालितमदिरा-
घटगन्यसमैव वासना स इति ।
अन्ये स दन्धवासो-
न्यायादनुवृत्तिभागविद्यति ॥ २ ॥

·चतुर्थः स्तबकः । तत्वमस्यादिवाक्योरथसम्यग्धीजन्ममानतः । अविद्या सह कार्येण नासीदस्नि भविष्यति' इति वार्तिकविरोधमाश- कथ मतान्तरमाह-अपर इति । निराश्रयवामनावस्थाना- योगमागकष मतान्तरमाह-- अन्ये स इत्यादिना । सः अविद्यालेश इत्यर्थः ॥ २ ॥ सर्वज्ञात्ममुनीन्द्रा. स्त्याहुमात्मविज्ञानात् । खाविद्याविनिवृत्ती नाविद्यालेशसंभवोऽस्तीति ॥ ३॥ विरोधिज्ञानोदयेऽविद्याया: निवृत्तो लगताऽपि तम्या: शेषो न मंभवति, नत्मभने तन्नाशाय ज्ञानान्तरकल्पने तम्यैव लाघवादविद्यानाशकत्वौचित्यादिति मतान्तरमाह- सर्वक्षेनि । तस्य तावदेव चिरम' इनि श्रुतेरात्मज्ञानप्रशंमा. धत्वेन जीवन्मुक्तो तात्पर्याभावादर्थवादमात्रत्वादिति भावः ।। २. अविद्यानिवृत्तिस्वरूपवादः। अथ केयमविद्याया विनिवृत्ति म तच्छृणुत।

·सिद्धान्तकल्पवल्या
--
-
ब्रह्मैव नातिरिक्ता
सेल्याब्रह्मसिद्धिकाराद्याः ॥४॥
तत्राविद्यानिवृत्तिरूपज्ञानफलम्बस्यनिर्णयाय पृच्छति-
अथेति । नियमिद्धस्य ब्रह्मस्वरूपस्यामत्वापादकत्वाद-
विद्यैवाभावः । ननिवृत्तिा ब्रह्मस्वरुपैवेति मनाचरमाह-
ब्रह्मवेत्यादिना । तथा च यस्मिन् सति यसत्त्वं यदभावे
च यदभावः मन् तत्र कारणमिनि, ज्ञानस्य ब्रह्मस्वरूपमुक्ति
प्रति योगक्षेमसाधारणहेतुत्वं संभवतीति भावः ॥ ४ ॥
आनन्दयोधगुरबो-
ऽविद्याविनिवृत्तिरात्मनो भिन्ना ।
सदसत्सदसन्मिध्या-
प्रकारभिन्नभकारिकेत्याहुः ॥५॥
आत्मान्यैवाविद्यानिवृत्तिः । सा च न मती, द्वैतापत्तेः,
नाप्यसती, ज्ञानसाध्यत्वायोगात् ; नापि मदमती, विरोधात्;
नाप्यनिर्वाच्या, अनिवांच्यस्योपाघेरमानापादकरवनियमेन मु-
तावपि तदनुवृत्तिप्रसङ्गात्, सानानिवत्यत्वापनेश्च । किंतु
उक्तप्रकारचतुष्टयतिरिक्तप्रकारेति मतान्तरमाह- आन-
न्दवाति ॥ ५ ॥

·चतुर्थः स्तनकः ।
अद्वैतयोधगुरव-
स्त्वात्मज्ञानककालीना।
विनिवृत्तिरविद्यायाः
क्षणिका सा भावविक्रियेत्याहुः ॥ ६ ॥
अस्त्वनिर्वचनीयैव सा, तथापि नोपादानाविद्यालेशप्रस-
क्तिः । उत्पत्तिद्वितीयक्षणे उत्पन्नोऽयं घट: नोत्पात इति
उत्परिवर्तमानत्ववत् निवृत्त्यनन्तरमपि द्वितीयक्षणे निवृत्तो.
ऽयं न निवर्तते इति व्यबहारेण निवृचेरप्यवर्तमानत्वेन आणि-
कभावविकारविशेषरूपत्वम् । तथा च अविद्यानिवृत्तिरात्मज्ञा.
नोदयानन्तरक्षणवर्तिनी भावविक्रियेति न कश्चिरोप इति
मतान्तरमाह-- अद्ववति ॥६॥
३. मुक्तिखरूपवादः ।
नन्वज्ञाननिवृत्तः
क्षणिकत्वान्मुक्तिरस्थिरा याचेत् ।
व्रामानन्दस्फुरणं
दुवाभावश्च मुक्तिरित्याहुः ॥७॥

·सिद्धान्तकल्पवल्या नन्वेवमविद्यानिवृत्तेः क्षणिकत्वे मोक्षस्य स्थिरपुरुषार्थत्वं न स्पादियाशङ्कय नाविद्यानिवृत्तिः स्वतः पुरुषार्थः, तस्याः सुखदुःखाभावान्यतरत्वाभावात् । किं तु अपण्डानन्दस्फुरण संसारदुःखोच्छेदश्च । तदुपयोगितया च तस्यास्तत्त्वज्ञान- साध्यलमुपेयत इति केपांचिन्मतेन परिहरति-नन्विति । ननु तस्याः क्षणिकत्वे मुक्तिर्न स्थिरपुमर्थ इति मैवम् । सुखदुःखाभावान्यतः रत्याभावान्न हि तथेत्याहुः ॥ ८॥ एतच्छलोकार्थ एव पुनः श्लोकान्तरेणोन्यते-ननु त स्या इति ॥ ८॥ चित्सुखचरणास्वाहु- दुःखाभावोऽपि न पुमर्थः। सुखशेषत्वात्तस्य स्वरूपसुखमेव तामिति ॥ ९॥ दुःखामावो न स्वतः पुरुषार्थः, सर्वन दु:साभावस्य स्वरूपसुखाभिव्यक्तिप्रतिवन्धकाभावतया सुखशेषत्वान् । स्व. -- ·११५ चतुर्थः स्तबकः । रूपसुखमैव पुरुषार्थ इति मतान्तरमाइ-चित्सुखचरणा इति ॥९॥ ४. ब्रह्मानन्दस्य प्राप्यत्ववादः। नित्यप्राप्तोऽप्ययमा- नन्दः स्वाविद्यया तिरोभूतः। तन्नाशं प्राप्यत इव कण्ठाभरणं यथेत्याहुः॥१०॥ नन्वयमानन्दः प्रत्यगात्मरूपत्वान्नित्यप्राप्त इति कथं त- प्राप्तिानफलमित्याशवायां केषांचिन्मतमाह-नित्येति । एवं च आनन्दस्य गौण्येव प्राप्तिानफलमिति भावः ॥१०॥ आनन्दो नास्तीति व्यवहारात्संस्तौ नमाप्तिः। साविद्यया निवृत्ते- त्याहुः प्राप्ति परे मुख्याम् ॥११॥ संसारदशायां आनन्दो नास्ति न मातीति व्यवहागदा. वरणप्रयुक्त काचित्तस्य अमातिरध्यस्यते । विषयावरणनि- ·सिद्धान्तकस्पदल्या वृतो तत्मयुत्ता प्राविनिवर्तन इलाभामिः प्रानि मुनि मतमाह-- आनन्द इनि ॥ ११ ॥ आनन्द संसार मापि पारोक्ष्यता न पुरुषार्थ।

·चतुर्थः स्तबकः ।
अन्तु स्वव्यवहारानुकूलचैतन्याभेदमात्रमापरोक्ष्यम् ।
तथापि अज्ञानमहिम्ना जीवभेदवचैतन्यानन्दयोर्भेदोऽध्यध्यस्त
इति संसारदशायां पुरुषान्तरस्य पुरुषान्तरचैतन्यापरोक्ष्यवद्-
नवच्छिन्नानन्दापरोक्ष्यमपि नास्ति । अज्ञाननाशे तु चिदानन्द-
भेदविलयातदापरोक्ष्यमिति मतान्तरमाह- अज्ञानेति ॥
५. मुक्तस्य ब्रह्मभाववादः।
अथ मुक्त ईश्वरः स्या-
दाही शुद्धात्मनावशिष्येत।
अनकजीववादे
स शिप्यते शुद्धरूपेण ॥१४॥
ज्ञानफलमानो निर्णीतायां प्राप्यस्वरूपनिर्णयाय पृच्छति-
अयोति । तत्र प्रथममेकजीववादेन समाधत्ते~~-अत्रेत्यादि-
ना । एकजीववादे तदेकामानकल्पितस्य जीवश्वाविभागा.
दिकृत्स्नभेदप्रपञ्चम्य तद्वियोदये विलयाग्निविशेषचैतन्यम्पे-
णावशिष्यत इत्यर्थः ॥ १४ ॥

·११८ सिद्धान्तकल्पवल्या नानाजीवमतेऽपि प्रतिविम्येशानदर्शने तस्य। प्रतिबिम्पान्तरभाषा- योगाद्विम्यात्मनास्ति परिशेपः ॥१५॥ नानाजीववादेऽपि मायाप्रतिबिम्ब ईश्वर इति मतेऽवि. याप्रतिविम्यजीवस्य खोपाधिविनाशे प्रतिविम्यान्तरभूतेश्वर. भावप्राप्ययोगाद्विम्यभूतशुद्धचैतन्यामना परिशेषां भवतीति समाधानान्तरमाह---नानाजीवति ॥ १५॥ पिग्येश्वरवाद त्वी- श्वरताप्राप्तिर्विमुक्तस्य । आसर्वमुक्त्यमुदिम- नियम्यत्वापयायोगात् ॥ १६ ॥ अविधायामन्तःकरणे वा चित्मतिमिम्मी जीवः । विम्य. भूतस्त्वावर इति मते मुकम्प यावत्ममुनिपामेश्वरभाषा- पतिरिष्यते । यथानेषु दर्पणप्वरस्य मुपाय प्रतियिाय सति एकदमापनये तत्प्रतिविम्या विम्यभावेनेडातिवन, न तु मुयमात्ररूपंण । नदानीमपि दपंणान्तरमनिधानप्रयु- ·चतुर्थः स्तवकः । तस्य मुखे बिम्यत्वस्यानपायात् । तथा एकरय ब्रह्मचैतन्य- स्थानेकेपूपाधिषु प्रतिविम्ये मति विद्योदयनकोपाधिलय तत्म- तिबिम्बस्य विम्बभावनावस्थानमुचितम , न तु शुद्धरूपेण । तदानीमप्यविद्यान्तरस्य सत्त्वेनेश्वरे तत्प्रयुक्तविम्वत्वस्यापहो- तुमशक्यत्वादिति समाधानान्तरमाह-विम्वेति । अमु- मिन् ईश्वर इत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानस्येश्वरभावापत्तिफलकत्वे तस्य दहरानुपासनाविशेषप्रसङ्ग इति चेत् , न ज्ञानस्याज्ञान- निवृत्त्यानन्दावाप्तिफलकत्वेन विशेषसत्त्वादिति भावः ।। परमार्थतस्तु मुक्तः सर्वेशत्वादिधर्मनिर्मुक्तम्। विगलितसविकल्प विमलं ब्राह्मैव केवलं भवति ॥ १७ ॥ मुक्तस्य सर्वमुक्तिपर्यन्न ईश्वरभावापत्तिरपि यद्धपुरुषान्त- रदया। वस्तुतस्तु अस्पृष्टेश्वरत्वादिधर्मनिष्टनिसिलभेदन पश्यनित्यशुद्धयुद्धमुक्तसत्यपरमानन्दाद्विनीयाण्डैकरसब्रह्मा- मनावस्थानमिति परमसिद्धान्तमाह~ परमार्थत इति ॥ इत्यं परमशिवन्द्रा. नुग्रहभाजनसदाशिवेन्द्रकृती।

·१२० सिद्धान्तकल्पवल्या सिद्धान्तकल्पवल्ल्यां तुर्यः स्तवकश्च संपूर्णः ॥ १८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीपरमशिवेन्द्र- पूज्यपादशिष्य श्रीसदाशिवब्रह्मेन्द्रविरचित- वेदान्तसिद्धान्तकल्पवल्ल्यां चतुर्थः स्तयकः समाप्तः॥ स्पष्टोऽर्थ. ॥१८॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमत्परमशिवेन्द्रपूज्यपाद शिष्यश्रीमदाशियनझेन्द्रप्रणीतश्रीवेदान्तसिद्धान्त- वल्पवल्लीव्यारपाया केसरवल्ल्याख्याया चतुर्थः स्तबकः ॥ इनि सिद्धान्तकल्पवल्ली ममाप्तर ॥