·HUNU गोपदी faith...६ .. MINS VIDYA PRATIYA main . " तृतीयाध्याये द्वितीयपादे दशमं परमतः सेतून्गानेत्यधिकरणम् ननु स एवायमित्यतिदेशेपि तथाधुद्धिः सम्पयेतेवेति व्यर्थों धर्मातिदर्श इत्याशय, तथोक्तेपि समानधर्मत्वज्ञानाभावे हेतुमाह, स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ LIBRARN. स्थानविशेपादिति, धम्यक्येपि स्थान विशेषप्राप्त्या समानधर्मस्वाभावो दृश्यते, अन्य- त्रापि न तथात्वमायास्थतीत्यतिदेशो धर्माणामपि कृत इत्यर्थः, असिन्नर्थे दृष्टान्तमाह प्रकाशादिवदिति, "यदादित्यगतं तेजः" (श्रीमद्भग. १५. १२.) इतिवाक्यादादित्य- चन्द्राग्निगततेजसामैक्येपि न समानप्रकाशत्वं यथा तथात्रापीतिज्ञानसम्भवादित्यर्थः, आदि- पदादेकस्यैव कालस यथोपाधिविशेषसम्बन्धादुत्तरायणत्वाद्युत्तमधर्मवत्वं तद्विपरीतधर्मवत्वं तथेत्यपि सह्यते ॥ ३४॥ किञ्च उपपत्तेश्च ॥३५॥ सत्यज्ञानाद्युक्तधर्मविशिष्टब्रह्मणोन्य उत्तमोस्तीति वदवा तप्रेत उत्कृष्टधर्मपचं वाच्यं, तच्याशक्यं, प्रमाणाभावात् , साम्येपि तथा विशेषाभावोद्वैतश्रुतिविरोधैथ, तसादितः परसा- नुपपनत्वादुक्तरूपमेव परमकाष्ठापनं वस्त्वित्युपपद्यत इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ तथान्यप्रतिपेधात् ॥ ३६॥ घथा सेत्वादयः श्रुत्योक्तास्तथैव "न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते" (श्वेता. ६.८.) इति श्रुत्यैव ततोधिकस्य प्रतिषेधात् त्वयाप्यसदुक्तपकारोनुसर्तव्य इत्यर्थः, अवतारकाले पूर्व स्वश- क्याविर्भावमकत्वा पश्चात्तदाविर्भाव कुते लोकानां पूर्वावस्थातो भगवत्येवाधिक्यमिन प्रतीत भवतीत्यभिप्रायेणान्पपदोपादानम् ।। ३६ ।। स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ इत आरभ्य श्रीमद्गोस्वामिचरणानां लेखो वोध्यः । तथावुद्धिः उत्कर्षवुद्धिर्धम्येतिदेशेनेत्यर्थः, तथोकेपि धमेतिदेशो कावपि, समानधर्मत्वाभावः सकलध. मिगतकस्यैव धर्मस्य समानरवाभावः, अन्यत्र स्फटिकादी वक्ष्यमाणान्ते तेजसि च, न तथात्वं न धर्माणां समानत्वम् ॥ ३४ ॥ उपपत्तेश्च ॥ ३५ ॥ 'सत्यं ज्ञान मित्यादिना प्रतिपादितादन्य उस्कृष्टो नेत्यन सूत्रद्वयेनोपपत्तिमाह सूत्रकार इत्याहुः किचेत्यादिना, तत्र एतदपेक्षयोत्कृष्टत्वेनाद्रीकृते, इतः 'सत्यं ज्ञान मित्यादिनोतात, विशेपाभायः इत उत्कृष्टधर्मसरवे विशेषाभाव इत्यर्थः ॥ ३५॥ तथान्यप्रतिषेधात् ।। ३६ ॥ तत् सेत्यादिधर्मवान्, ततः उक्तधर्मवतः, अस्मदुक्तप्रकारः सत्यं ज्ञान- मित्यादिनोक्तधर्मवतो ब्रह्मस्वस्वीकारः, पूर्व अवतारात्पूर्व, स्वशत्या स्वसामर्थेन, आविर्भावं धर्माविर्भायं, पूर्वाः घस्थातः भनवतारावस्थातः, भगवत्येव अवतारावस्थापले पूर्व स्मिन्नेव, आधिक्यमिय पूर्व सर्व भगवति स्थित. मेवार्विभूतमिदानी मिति इवशब्दा, अन्यपदोपादानमिति, तथा च 'न तत्सम इतिश्रुत्सान्यप्रतिषेधात् तथा पूर्वरूपमेयमितिसूत्रार्थ इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ १. न समानधर्मत्वमिति कपुपुगोपुस्तकेयु न समानधर्मवत्वमिति पुस्तके । २. अन्यनेसनापीलि पुगोपापुस्त- केषु । ३. मादित्यचन्द्रामिगते इति कपुस्तके। ४. तनापीतीति कपुस्तके । ५. धर्मत्वमिति वपापुस्तकयोः । ६. तधे- संत्रापीति केगोपुस्तकयोः । ७. अद्वैतविरोधचेति पुपुस्तके। ८. दित परस्या इत्येतान्यक्षराणि लप्तानि पुपुस्तके । ९. श्रुत्युचा इति पापुस्तकयोः । १०. असदुकमार्ग इति (पुस्तके अस्मदुक्त एव मार्ग इति कपुवगोपापुस्तकेषु । ११. फुत इति चपापुस्तकयोः । ---- - ३४ अ. १ ·. - २७० श्रीमद्रासूत्राणुमाप्ये प्रदीपसहिते प्रकरणमुपसंहरन् फलितमर्थमाह, अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३७॥ अनेन सेत्वादिव्यपदेशानां मुख्यार्थकत्वनिराकरणेन व्यापकत्वं ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थ इति केचित् , तन्न, "जन्माद्यस्य यतः" (. सू. १.१.२.) इत्यादिना सर्वदेशगतकार्यकर्तृत्वमुक्तमिति तेनैव व्यापकत्वस्य सिद्धत्वाद, न चाविरोधसाधनप्रकरणत्वाव पूर्व सिद्धं सर्वगतत्वमनेनो- क्तग्रन्थेन कृत्वा सेत्वादिवाक्यैः समैमविरुद्धमित्यर्थ इति वाच्यमितिचेदग्रिमपदवैयर्थ्यापत्तेः, अत्रैवं ज्ञेयं, नोक्तकर्तृत्वेन व्यापकत्वमेकान्ततो ब्रह्मणि रोढुं शक्नोति, योगसिद्धदूरश्रवणादिवद परिच्छिन्नेनाप्यनेकदेशगतकार्यकरणसामर्थ्यविशेषस वक्तुं शक्यत्वात् , अन्यथा पूर्वसिद्धव्या- पकत्वविरोधेन सेत्यादिन्यपदेशैः परिच्छिन्नत्वेन ब्रह्मणोन्यस्य परत्वं न शङ्केत, विरोधपरिहा. राय तु सामान्यावविरोध इति वदेव, तसादेवं सूत्रार्थों ज्ञेयः, अनेन ब्रह्मणोन्यस्य परत्वनिरा. सेन आयामशब्दादिभ्यः व्यापकत्ववाचकश्रुतिवाक्यादिभ्यः साक्षात्सर्वगतत्वप्रतिपादकेभ्य एवं सर्वगतत्वं सिध्यति न तु गौतमीयानामिव कर्तृत्वाद्यनुपपत्त्येत्यर्थः, ते च शब्दाः "आकाशवत् सर्वगतथ निर्त्यः" "ज्यायान् दिवो व्यायामाकाशा" (छान्दो. ५. १४. ३.) "वृक्षइव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम्" (ते. आ. १०. १०.३.) इत्यादयः, आदिपदात् "सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखं सर्वत श्रुतिमल्लोके सर्वमात्त्य तिष्ठति" (श्रीमद्भग, १२, १३.) इत्यादिस्मृतयः सङ्गृह्यन्ते, अनेन ब्रह्मणि श्रुतिरेव मुख्य प्रमाण, अनुमानं तु विलम्बोपस्थितिकत्वेन साध्यसिद्धिपराहतमपीच्छाविशेषेण जननीयं चेदभ्युच्च- यमानं पर्यवसायतीतिभावः ॥ ३७ ॥१०॥ इति तृतीय गये द्वितीयपादे दशमं परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् ॥ १० ॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥३७॥ प्रकरणं धर्मधर्मिविरोधनिरासप्रकरणं, स्वसिद्धान्तदृढीक. रणायैकदेशिमतं दूपयितुमुपन्यस्यन्ति अनेनेत्यादि, व्यपदेशानां सेतुविश्त्यादिपदवाच्यानां ब्रह्मष्टान्ताना, मुख्यार्थेत्यादि सधर्मकस्य ब्रह्मस्वनिराकरणेनेत्यर्थः, तथा च परब्रह्मत्वनिराकरणेपि सोपाधिकस्य ब्रह्मणो व्यापकत्व. मस्त्येवेति फलितं, केचित् मायावादिनः, व्यापकत्वस्य जगस्कर्तुापकरवस्य, पूर्व सिद्ध जन्माद्यधिकरणसिद्धं, सेत्वादिवाक्यैः सममित्यादि, सेस्वादिवाक्यप्रतिपादितसधर्मकोपक्षीणमेव वाच्यं न तु तत् परब्रह्मव्यापकरवमित्यर्थः, अग्रिमेत्यादि, इति चेदुध्येत तदा अग्रिमपदस व्यापकताबोधक 'आयामशब्दादिभ्य' इतिपदस वैयापत्ते रित्यर्थः, उक्तवैयध्यमुपपादयन्ति अत्रैवमित्यादिना, रोहूं निश्चेतु, शक्नोति सूत्रकार इत्यर्थः, एकान्ततः वास्तवं, ब्रह्मणि सधर्मके ब्रह्मणि, अन्यथा सधर्मके वास्तवव्यापकत्वाभावे, परत्वं न शङ्केत परिच्छिनत्वेन सधर्मकस्म व्यापकत्वासिख्या परब्रह्मत्वस्याप्यसिद्ध्यान्यस्य परग्रह्मत्वं कथं शकतेत्यर्थः, ननु श्रुतिपु सधर्मकस्यापि ब्रह्मत्वेन प्रति- पादनाविरोधपरिहारार्थमेव शत्यत आहुः सामान्येत्यादि, तथा च 'सामान्यात्तु' इतिसिद्धान्तसूत्र इत्थमेव सूत्रं कुर्यादित्यर्थः, सामान्यात् ब्रहासत्तायाः सर्वत्रापि सत्वादपरस्मिन्नपि ब्रह्मस्वमविरुद्धमित्यर्थः स्वादित्यर्थः, इत्थं च तावतवोपपत्तरितरवैयर्यमिति फलितं, व्यापकत्वेत्यादि, व्यापकत्ववाचकपदघटितश्रुतीत्यर्धः, आदिपदात् सूत्रस्थादिपदात्, विलम्बेत्यादि ज्ञानपरामर्यादिकृतविलम्बेनेत्यर्थः, साध्येत्यादि, श्रुत्या ब्रह्मरूपसाध्यसिद्धर. नुमानवैफल्यमित्यर्थः, इच्छाविशेषेण सिसाधयिपाबलात् , अभ्युश्चयमानं वृथास्वीकारमानमित्यर्थः ॥ ३७॥३०॥ इति तृतीयद्वितीये दशमाधिकरणम् ॥ १० ॥ . १. पूर्वसिद्धमिति सर्वेप्यादर्शाः । २. सर्वमविरुद्धमित्यर्थमिति बपापुस्तकयोः । चेदितिपाठः सर्वेष्वादशेषु । ४. कार्यकारणेत्यादि पुंपुस्तके । ५. परत्वनिरास इति कपुस्तके । पादकेभ्य इति बपुस्तके । ७. एवमिति कपुगोपुस्तकेषु । ८. इयं श्रुतिरेव । ९. पादं तदिति कपुस्तके । १.. फपुगोपुस्तकेषु । ११. अभ्युचयत्वमात्रमिति कपुपुंगोविपुस्तक्षु। १२. पर्यवसिष्यतीति पुगोपुस्तकयोः । ३. अग्रिमपदवैयपित्तेरिदि- ६. सर्वगतत्वाप्रति. एतेनेति ·, तृतीयाध्याये द्वितीयपाद एकादशं फलमत इत्यधिकरणम् । २७१ एवं सर्वोत्तमत्वनिरूपणेनोत्तमाधिकारिणां भजनीयत्वमयोजक रूपमुक्त्वा तदितराधिका- रिणां तदाह, ते हि फलपेप्सव एव भजिप्यन्ति, तच फलदातृत्व एव सम्भवतीति तदाह, फलमत उपपत्तेः॥ ३८॥ (३.२.११.) अत ईश्वरादेव फलं भवति यत्किञ्चिदैहिकं पारलौकिकं वा, कुतः ? उपपत्तेः, "सर्वस्य वशी सर्वेखेशानः" (बृह. ६. ४. २२.) इतिथुतिर्वस्तुमावेशितृत्वमसङ्कुचितमाह, नान्यस्य वस्त्वन्यो दातुं समर्थोतो भगवानेव तथेत्यर्थः । केचिचत्रैव कर्मणस्तकार्यापूर्वस्य च फलदातृत्वमाशय तपार्नुपपत्तिमत्रोपपत्तित्वेन व्याकुर्वन्ति, तत्वग्रे जैमिनिमतोपन्याससमतोपन्यासाभ्यां व्यास एव व्यक्तीकरिष्यतीत्यधुनैवा- प्राप्तनिराकरणमग्रिमसूत्रद्वर्यवेयी स्यादिति ॥ ३८॥ श्रुतत्वाच ॥३९॥ पूर्वसूत्रेण श्रुतमीशिनत्वं फलदान उपपत्तित्त्वेन निरूपितमिह तु साक्षाच्छुतिमेव फल- दातृत्ववाचिका प्रमाणयति, सा च "स वा एप महानज आत्मानादो वैसुदान" (वृह. ६. ४. २४.) इत्यादिरूपा, चकारात् "सुखं दुःखं भवो भावः" ('श्रीमद्भग. १०.४.) इत्युपक्रम्य "भवन्ति भावा भूतानां मत एव पृथग्विधाः” (श्रीमद्भग. १०. ५.) इत्यादिरूपा स्मृतिः सङ्गृह्यते ॥ ३९॥ अत्र कर्मवादी प्रत्यवतिष्ठते, धर्म जैमिनिरत एव ॥४०॥ ननु कर्मण एव फलमितिपक्षेप्युपपत्तिश्रावणे तुल्ये, तथा हि ईश्वरवादिनापि कर्मनिरपे- क्षेण तेन फलमिति न वक्तुं शक्य, विधिवयर्थ्यप्रवृत्त्यनुपपत्तिप्रसङ्गाभ्यां, तत्सापेक्षत्वे तदेवास्तु, कृतं तत्सापेक्षेण तेन, न चाचेत्तनं चेतनाधिष्ठितमेच कार्यक्षममिति फेवलेन तेन में फलं सम्भ- फलमत उपपत्तः ॥ ३८॥ अन्ते फलाधिकरणनिरूपणेनाविरोधादिनिरूपणस्य सार्थक्यं निरूपयनधि- करणमारभत इत्याहुः एवमित्यादिना, एवं पूर्वाधिकरणोत्तरीत्या, सर्वोत्तमत्वनिरूपणेन महाणि सर्वोत्तमत्वनिरू- पणेन, इतराधिकारिणां सकामानां, तदाह भजनीयस्वमाह, ते हि सकामा हि, तञ्च सकाममननीयत्वं च, तदाह फलदातृत्वमाह, अत इत्यादि, अत्रोद्देश्यतत्तद्देवताभ्यः फलमुत भगवत इति संशयः, तेषां तेषां देवानामु- द्देश्यतया धावणं सर्वस्व घशी सर्वस्पेशान' इतिश्रुतिश्न संशयवीज, देवान्तराणामुद्देश्यत्वात्तेभ्य एव फलमिति पूर्व पक्षः, तेपामपीशानः परमारमेति अत एव फलमितिसिद्धान्तः, तत्रानुपपत्तिमित्यादि, तत्पूर्वपक्षसिद्धान्तरवेन सूत्रं व्याकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ३८॥ श्रुतत्याच ॥ ३९ ॥ स्फुट भाष्यम् ॥ ३९ ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥४०॥ सूत्रार्थमाहुः अत्रेत्यादि, उपपत्तीत्यादि, फलतरतमभावे फलतदभावयो: पपादिका युक्तिरपपत्तिः, श्रावणं कर्मणो ब्रह्मणो वा सकाशारफलमितिश्रुतिदर्शनं, तुल्ये ईश्वराल्फलपझे कर्मणः फलपक्षे च ते तुल्ये इत्यर्थः, सूत्रार्थस्तु, अत एव उपपत्तिश्रावणरूपफलदानहेत्वोस्तोल्यादेव धर्म फलहेतु जैमिनिराहेति, तदेवोपपादयन्ति तथाहीत्यादिना, प्रवृत्यनुपपत्तिः लोकानां धर्मात् फलाभावे धर्मकरणे प्रवृश्य- नुपपतिः, तत्सापेक्षत्वे ईश्वरस्य फलदाने फर्म सापेक्षतयोक्तदूषणयोरिणे, कृतं भलम् , तत्सापेक्षेण कर्मसापेक्षे. १. उपपनत्वेनेति कपुपुस्तकयोः। २. द्वयेति छतं पुस्तके। ३. वैयर्थ्यश्चेति पुगोपुस्तकयोः । ४. स्विति लुप्त दापुस्तके । ५. वस्तुदान इति बपुस्तके। ६. अति लुप्तं पुस्तके । ५. श्रवणे इति सर्वेष्वादशेषु। १. ईश्वर- वादिनामिति फपुपुस्तकयोः । ईश्वरवादिनामपीति पुस्तके । ९.इत आरभ्य वाच्यमित्यन्तं लुप्तं गोपुस्तके। फलसम्भव इति पुस्तके, फलासम्भव इति कपुपुस्तकयोः । , १०. न ·. २७२ श्रीमन्द्रलसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते वत्तीति वाच्यं, कर्मवरूपं स्वर्गादिकञ्च न लोकसिद्ध किन्तु श्रुतिसिद्ध, तत्र च वर्गादिफल- साधकत्येनेवोत्पचियापयेत्यर्थवादेषु चा"मिष्टोमेन वर्गकामो यजेत" (आप. श्री. १०.२.१.) "अग्निहोत्रं जुहोति प्रजाकाम: ( ) इत्यादि, "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" "परमेष्ठिनो वा एप यज्ञोग्र आसीन स परमां काष्ठामगच्छन्" (ते. सं. १. ६. ८८.) इत्यादिषु कर्म श्रूयते, स च वत्साध्यत्वनैव, एवं सति लोकेन्यधादर्शनेपि धर्मिग्राहकप्रमाणेन तथैव सिद्धत्वान्नात्र काचन शङ्का, ईश्वरवादिनो नित्यज्ञानादिमंच इवा. मुष्मिकफलत्वेन तत्प्रतिबन्धकापगमे भवतीत्याचयोस्तुल्यं, तस्साशुतरविनाशित्वेपि श्रुतिसिद्ध- कारणतानिहाय सघापारोपूर्व कल्प्यते, अविषमादीश्वराद्विपमफलोत्पत्यपपत्तिपम्पनघण्ये चे साताम् , अवः कर्मण एव फलगिति जैमिनिर्मनुते ॥ ४० ॥ पूर्व तु वादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥४१॥ . तुशब्दः पूर्वपक्षच्युदासार्थः, बादरायणस्त्वाचार्य इतःपूर्वोक्तमीश्वरमेव फलदत्वेन मनुते, कुतः हेतुव्यपदेशात् हेतुत्वेन श्रुतौ व्यपदेशादित्यर्थः, "एप उ एव साधु कर्म कार- यति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते एप उ एवासाधु कर्म कारयति यमधो निनीपते" (कौशी. ( ३. ९.) इतिश्रुतौ न केवलं कर्मकारयितृत्वमुच्यतेपि तु फलदित्सया तथात्वं, अतः फल- दत्वमीधरस्यैव व्यपदिष्ट भवतीति नानुपपत्तिः काचित, 'मन्वीश्वरस स्वतः फलदाने समर्थस फलदित्सायां सत्यां कर्मकारणे को हेतु:? कार्यवैचिश्यञ्च कथम्?' इत्यादि चोय "चायलाये क्षस्तु विहितपतिपिद्धावयादिभ्यः” (७. सू. २. ३. ४२.) इत्यत्र निरस्तं, विद्वन्मण्डनें श्रीविलेन च, अतः सकामैरपि से एव भजनीय इति सिद्धम् ॥ ४१ ॥११॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपाद एकादशं फलमतं इत्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। णेश्वरेण, तेन धर्मेण न फलसम्भवः, स च स्वर्गादिश्व, तत्साध्यत्वेन धर्मसाध्यत्वेनैव सिद्ध इत्यर्थः, अन्यथा. दर्शनेपि राजादिभ्यः कर्मकरणाभावेपि फलदर्शनेपीत्यर्थः, धर्मिग्राहकप्रमाणेन कर्मफलयोः कार्यकारणभावबोध. कश्रुतिप्रमाणेन, तथैव सिद्धत्वात् कर्मण्येव फलस्य सिद्धत्वात् , अत्र वेदबोधितकर्मतत्फलयोः, नित्यज्ञानादि- मत्व इवेति ईश्वरवादिनो नित्यज्ञानादिसिद्धिर्यथा धर्मिग्राहकमानेनेश्वरे तथा ममापि धर्मफलयोः कार्यकारणभावा. गतिरित्यर्थः, ननु धर्मस फ्लहेतुत्वेव्यवहितोत्तरक्षणे फलं कुतो नोदेतीत्यत भाहुः आमुष्मिकेत्यादि, तत्प्रति. वन्धकापगमे स्वर्गादी लौकिकदेहाद्यपगम इत्यर्थः, तस्य कर्मण , स्वमत एव चेदोपपत्ति ब्रह्मवादिमते इत्याह अविषमादित्यादि ॥ ४० ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥४१॥ सूत्रार्थमाहुः इत इत्यादिना, अन्यद्भाध्यं स्फुटम् ॥ १३ ॥ ११ ॥ इति तृतीयद्वितीय एकादशाधिकरणम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमद्गोखामिश्रीवल्लभजीसुतगोपालजीविरचितेणुभाष्यप्रदीपे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ १. उत्पत्तिवाक्येवादेविति पुस्तफे। २. सत्त्व इति पुपुस्तके । ३. अनुत्पत्तिरिति वपुस्तके । ४, चेति लुप्तं पुस्तके,। ५. तयेसधिक यपुस्तके । ६. फ्लदानसमर्थस्येति पुपुस्तकयोः । लप्तं वपुस्तके । ८. 'ने श्रीविठ'इत्येतान्यक्षराणि लुप्तानि पुस्तके। १. एप इति गोपुस्तके । ७. इत आरभ्येलनेसन्त ·RATI, BHARA S.N............ ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः LIBRARY: , पूर्वपादे जडजीवधर्मनिराकरणेन शुद्धसचिदानन्दविग्रहरूपत्वं ब्रह्मणो निरूपितं, इह तु ब्रह्मण एव धर्मा विचार्यन्ते, ते चेदेकसिन् वाक्य एव सर्वे पठिता भवेयुस्तदा न विचारणीया भवेयुर्विरोधाभावाद , पठिताच तत्तदुपासनप्रकरणेपु, कचित् त एव, - कचिद्भिन्नाः, यथा वाजसनेयिनः पञ्चामिविद्यां प्रस्तुत्य पष्ठमन्यमग्निं पठन्ति 'तस्थाग्निरेवाग्निः' (बृह. ८.२.१४.) इति, छन्दोगास्तु पञ्चसययैवोपसंहरन्ति 'अथ य एतानेवं पञ्चानीन् वेद' (छान्दो.७.१०.१०.) इति, तथा प्राणसंवादे मुख्यप्राणादन्यांश्चतुरः प्राणान् वाकक्षुःश्रोत्रमनांसि पठन्ति, वाजसनेयिनस्तु तमपि पञ्चमं पठन्ति, अपरञ्च, अथर्वोपनिपत्सु कचिद्गोकुलवृन्दाकाननसञ्चर- दोपरूपमनल्पकल्पद्रुमप्रसूनविरचितविचित्रस्थलीककालिन्दीसलिलकल्लोलसङ्गिमृदुतरपवनचल- दलकविराजमानगण्डमण्डलद्युतिमण्डितकुण्डलप्रभानुभावितवामांसमिलन्मूर्धन्यमहामणिकमुरलि- फामुखावलीमिलदतितरलकरकमलयुगलामुलीवशंवदविविधस्वरमूर्च्छनामोहितवर्जरननितम्बिनी- कदम्बकटाक्षकुवलयाचितं कचित् कोदण्डमण्डितभुजदण्डसण्डितप्रचण्डदशमुण्डमतिविचित्र- चरित्राभिरामं रामस्वरूपं कचिदतिकरालवदनवित्रासितकमलाकमलासनवृपमासनादिकं नृकेसरि- रूपं कचिदुरुक्रमादिरूपं च निरूप्यते, तथा च द्रव्यदेवताभेदाद्यागभेदवद्धर्माणामावापोद्वापाभ्यां दृष्टादृष्टफलभेदाच वेद्यभेदे प्राप्ते ब्रह्मानेकत्वापत्तौ श्रुतिविरोधाद्विनिगमकाभावात् सर्वेपामुपा- सनाविपयाणामब्रह्मत्वमापतितं, ननूपासनाविपयाणामौपाधिकत्वात्तेपाश्चाविद्याकल्पितत्वात्त- विशिष्टानां तथात्वं युक्तमेव, न चैवं तन्निरूपकाणां वेदान्तानामब्रह्मपरत्वप्रसङ्गः, शुद्धस्य ब्रह्मणो दुज्ञेयत्वेनोपाधिविशिष्टोपासनया चित्तशुद्धौ सत्यां स्वत एव तज्ज्ञानं भविष्यतीत्येत- चात्पर्यकत्वादितिचेत्, मैवम् , 'समन्वयविरोधापचेः, तासां ब्रह्मविद्यावहानेश्व, श्रुतेः प्रतारक- सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाविशेषात् ॥ १॥ साधनाध्यायस्य द्वितीय चरणानुवादपूर्वकं तृतीयचरणार्थ- माहुः पूर्वपाद इत्यादिना, शुद्धत्यादि, जदजीवधर्माणां निराकरणेन अझणि श्रुतिप्रतिपादितानां पाखरूपनिरूपणेन विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य श्रुतिबोधितत्वेन च शुद्धसच्चिदानन्दविग्रहत्वं प्रतिपादितमित्यर्थः, इह तृतीयचरणे, विचार्यन्ते उपासनार्थमुपसंहारार्थ च विचार्यन्त इत्यर्थः, प्रसनः सहतिः, ते विरद्धधर्माः, एकस्मिन् आसीनो दूरं ब्रजति' अपाणिपादो जवनः' इत्यादिवत् , विरोधाभावात् स्थितं ब्रजन्तमासीनं शयानं का गुहाशय मितिवत् कालभेदेन पर्यायभेदेन च विभावने विरोधाभावादित्यर्थः, षष्ठं पञ्चत प्रवैकमधिकमित्यर्थः, तं रैतं, यागमेदवत्, तथा घ द्रव्यदेवतात्मकरूपभेदेन यागमेदवदुपासनाभेदोक्तधर्मभेदे प्रहमैदः स्वीकार्य इलेका कोटिः संशये, द्वितीया. माहुः धर्माणामित्यादिना, मुरलीकोदण्डादिधर्माः साकारस्य, 'सदेव'इतिसरयांशास्थूलस्वादयो निराकारस तयोर्मध्य एकपा उद्धापन त्यागेन इतरेपामावापेन स्वीकारेण, दृष्टेत्यादि, दृष्टं फलं दर्शनं, अदृष्टं पदप्राप्ति- मारवादिरूपं, वेद्यमेदे तत्तदुपासनामकरणोक्तधर्वेद्यभेदे पाते, ब्रह्मानेकत्वापत्तौ ब्रह्मण एवोपास्यत्वेन मक्षानेकरवापत्तावित्यर्थः, श्रुतिविरोधात् 'एकमेवाद्वितीय मितिश्रुतिविरोधात्, विनिगमकाभावादित्यादि, वया च ब्रह्म सधर्मकमुत निधर्मकमुपासनाभिस्तनि येति संबायः, पूर्वपक्षमाहुः ननूपासनेत्यादि, तद्विशिष्टानां उपासनावाक्योक्तधर्मविशिष्टानां, तथात्वं अब्रह्मत्वं, इतिचेदित्यन्त एकः पूर्वपक्षः, तं पूर्वपक्षं दूपयन्त माहुः मैयमित्यादि, समन्वयेत्यादि, तथा चोक्तरीत्या तात्पर्यबोधकरवमानेगीकार्य उपलिपदां शतया तत्सम्बन्धिधर्मा १. शुद्धस्यैवेति पापुलकयोः । २. ब्रह्मगता धर्मा इति केवपापुंगोपुस्तकेषु । ३. उदाहरन्तीति पुगोपुस्त- ४. प्रजनरेत्यादि केपुस्तके, मजवरेत्यादि चपापुरगेषु । ५. चरिताभिराममिति गोपुस्तके । ६. चपदं लम कपुस्तके, उरकमादिकं चेति पापुस्तके । ५. समुचयेयादि गोपुस्तके। कयो। ३५ अ.भा.प्र.

·२७४ . श्रीमद्रास्त्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते त्वापत्तेश्व, अपरञ्च, 'योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चोरे- णात्मापहारिणां' (महा.शान्ति.२२१.२७.) इत्यन्यथाज्ञानं निन्दन्ती श्रुतिः कथं फलसाधकत्वेन तत्तदुपासनां वदेत् ? स्पष्टार्थानां श्रुतिवाक्यानां निर्णयमकृत्वा सन्दिग्धार्थानां ज्योतिराकाशादि- शब्दानां तद्वाचकत्वं न निर्णयेद्भगवान् व्यासः, एवञ्च सत्युक्तरीत्या यागवत्तेपां परस्परं भेदश्यावश्यक इत्युमयतःपाशारज्जुरिति प्राप्तेभिधीयते, सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥१॥ (३. ३. १.) सर्ववेदान्तप्रत्ययमनेकरूपनिरूपकैः सर्वैर्वेदान्तः प्रत्ययो ज्ञानं यस तरथा, ब्रह्मणोनन्तरूपत्वेपि यानि यानि रूपाणि विविधैर्जीवरुपासितुं शक्यानि तानि तानि -रूपाणि तैस्तैर्वेदान्तैर्निरूप्यन्त इति तावद्रूपात्मकमे ब्रह्मेत्यर्थः, तत्र हेतुः चोदनाद्यविशेषादिति, चोद्यते कर्तव्यत्वेन योध्यतेनेनेति चोदना विधिवाक्यमिवियावत् , तौविशेपादित्यर्थः, यथैकसिन्नमिष्टोमे शाखाभेदेपि चोदना तथैव भवति अग्निष्टोमेन यजेत' (आप.श्रौत.१०.२.१.) इति तथेहापि सर्वेपु वेदान्तेपु ब्रह्मत्वेनैवोपासना विधीयत इति तथा, आदिपदात् साक्षा- परम्परामेदेन मोक्षफलकत्वकथनमप्युपासनानामविशिष्टमिति प्रयोजनसंयोगः सगुह्यते ॥१॥ भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॥२॥ ननु द्रव्यदेवताभेदाधागभेदवदुपास्यानां धर्मभेदेन मिथोभेदादुक्तहेत्वसिद्धिं भेदान्नेति चेदित्यनेनाशक्य तत्परिहारमाह सूत्रकार एकस्यामपीतिसूत्रावयवेन, यथैकस्यामपि गृहीत- पोडशिकायामतिराबव्यक्तावगृहीतपोडशिकायाः सकाशाद्गुणाधिक्येपि नातिरात्रभिन्नयागत्व- मतिरावलक्षणेकमवाधिकृत्य तद्हणाग्रहणयोविधानादेवमिहापि नौवाधिकृत्य तत्तद्धर्मवैशिष्ट्या- वैशिष्ट्ययोरुतत्वान ब्रह्मोपासनाभिन्नत्वमुपासनासु, तथा च ब्रह्मधर्मत्वेनाभेदस्य विवक्षितला- प्रतिपादकत्वेन ब्रह्मणि समन्वयोनुपपनस्तामातात्पर्यबोधकरवेन समन्वयोक्ती तु 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'दैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इत्यादिश्रुतिविरोधः, तासां उपनिपदा, ब्रह्मविद्यात्यहानेः तात्पर्यवोधकतायां तात्पर्यस्सा- ब्रह्मत्वेन ब्रह्मायोधकत्वमिति ब्रह्मविद्यावहानेरित्यर्थः, प्रतारकत्वापत्तेः ब्रह्मण्यविद्याकार्य ब्रह्मत्वबोधनेयथार्थवक्तृत्वे प्रतारकरवापत्तरित्यर्थः, दूपणान्तरमाहुः अपरमित्यादिना, स्पष्टार्थानां उपनिषदटकानां रामकृष्णादिपदानां, तद्वाचकत्वं ब्रह्मवाचकरवं, तथा च येषां ब्रह्मवाचकतायां न सन्देहस्तेषां न विचारः कृतो वाचकत्ये सन्दिग्धानां नु विचारः कृतोतो वाचकरयेनैवोपनिपदां समन्वयो व्यासामिप्रेत इत्यर्थः, तेपां उपासनावाक्यप्रतिपादितधर्मविशिष्ट- ब्रह्मम्वरूपाणा, पाशारजुरेति भेदानङ्गीकार आमिक्षान्यायविरोधोगीकार 'एकमेवे यद्वैतश्रुतिविरोध एवं पाशारजरित्यर्थः, अभिधीयते सिद्धान्त उच्यत इत्यर्थः, अनेकेत्यादि, व्यधिकरणबहुव्रीहिणा सूत्रैकदेशार्थमाहुः तत्तथेत्यन्तेन, आदिपदादिति, 'एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेपात्' इति सूत्रोक्ताश्चत्वारो हेतवोनेकरूपाणा. मैक्यसाधका बोध्याः, आदिपदादिति, इत्थं च सूत्रे चोदनाश्च आदयश्चेति चोदनादीति समाहारद्वन्द्वोवसेयः, प्रयोजनसंयोगः एकसिन्नेव ब्रह्मणि नानाप्रकारैर्जातफलानां समुच्चयः ॥ १ ॥ भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॥२॥ धर्ममेदेन एकस्यामुपासनायामुक्तधर्मस्सोपासनान्तरोक्तरूपेष्वभावेन, हेत्व- सिद्धि 'संयोगरूपचोदनाख्याः' इतिहेतुचतुष्टयमध्ये भेदसाधरूपात्मकतोरसिद्धिमित्यर्थः, इत्यनेनाशय इति. १. चारेणेति वपुगोपु। २. प्राचाम्मतेनेयं श्रुतिरेव । ३. तदुपासनामिति पापुस्तके । ४. निर्णीयादिति पुण्यतिरिकेषु । ५. भगवानिति लुप्तं पापुस्तके । ६. परस्परभेद इति प्रकाशपाठः। ७. चपदं लुप्त पुस्तके । ८. सर्ववेदान्तरिति वपागोषु । ९. अपीति लप्तं पापुस्तके । १०. एकमेवेति वपाषु । ११. तस्मादिति पुपुस्तके । १२. यजेदिति पापुलके । १३. मोक्षफलककथनमिति कपुस्तके। १४. नैकस्यामपीति कपुस्तरे। गोपुस्तके। १६. तत्तदिति पुस्तके। १५. उपासनमिनत्वमिति पापुस्तके। १५. सक्षणमिति ·सृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथमं सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २७५ . " स्वदुक्तहेत्वसिद्धिः, एवं सति यत्रैकसिन्नुपासे रूपैन्यसाद्रूपादधिका गुणा उच्यन्ते तत्र तेषामुपसंहार उचित इतिभाषः, अनायं विशेपो शेयः, उपासनाविषयेष्वखिलेष्य विशिष्ट ब्रह्मत्वं ज्ञात्वा तेप्वेकतरं रूपं य उपास्ते तस तत्र सर्वे गुणा उपसंहर्तुमुचिताः, यस्स्वनन्तेषु विभूतिरूपेषु ओमित्यक्षरादि"घोमित्येतदक्षरं ब्रह्म" (कठोप.२.१५-१६.) इति ज्ञात्वोपास्ते तस्य शाखान्तरीया अप्येतदक्षरोपासनप्रकरणोक्ता एवोपसंहर्तच्या नान्ये, तद्रुपमधिकृत्यैव तेपां गुणानां कथनात् , अन्यथातिप्रसङ्गात् , इयं तूपासनामार्गीया व्यवस्थोक्ता, भक्तिमागीया स्वेतद्विलक्षणा, साग्रे वाच्येति ॥ २॥ नन्वमिष्टोममेयोद्दिश्य यावन्तो धर्मास्तैत्तिरीयके पठयन्ते न तावन्तो वाजसनेयके, तथा च त्वदुक्तरीत्या वाजसनेयिनां तद्धर्मोपसंहारोपि न्याय्यो भवेत् , न स्वेचं सः, शिष्टाचारादि- विरोधात्, तथा पञ्चाग्निविद्यामवाधिकृत्योक्तोपि पठोग्गिन छन्दोगैः शक्यत उपसंहर्तु, तथैवाथर्वपिणकैनैकसिन् रूपे रूपान्तरधर्मा इति प्राप्त उत्तरं पठति, स्वाध्यायस्य तथावेन समाचारधिकाराच सववच तन्नियमः ॥३॥ खाध्यायो वेदः, स एकमेव कर्म शाखाभेदेन भिन्नभिन्न प्रकारकं बोधयतीवि तत्प्रयुक्तः सम्पम्भूतेग्निष्टोमादिलक्षण आचारे तत्तदनाचारनियमोन्यूनानधिककरणलक्षण इत्यर्थः, तावद्भिरेवाडैागसम्पत्तेरधिककरणस्याप्रयोजनकत्वात्तावतामेवाङ्गानां करणं, ननूक्तं वद्धर्मा- णामप्युपसंहारस्त्वदुक्तरीत्या सम्भवतीत्यत आह अधिकारादिति, सर्वेषां शाखिना स्वस्त- शाखोतकर्मण्येवाधिकारो न परशाखोक्तेप्यतोपि तथानियमः, चकारात् स्वशासोक्ताद कर्मयोतिरिक्ततत्करणे न्यूनफरणे च "यदस्य कर्मण" (आप. औत. ३.१२. १.) इत्यादिपाय- वित्तश्रवणमपि तनियमे हेतुः समुच्चीयते, अत एव कचित् परशाखोक्तमपि व्यवस्थितविकल्प- सूरमागेनासयेत्यर्थः, त्वदुक्कहेत्वसिद्धिः ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मामित्रत्वादर्मिभेदसाधकधर्मभेदरूपस्य तव हेतोब्रह्म ग्यसिद्धिरित्यर्थः, एवं सति सर्वोपासनाविपयरूपाणां महाद्वैत सिद्धे सतीत्यर्थः, तत्र न्यूनगुणत्वेन प्रतीयमानोपा. सनाविषये रूपे, तेषां वाक्यान्तरोपासनाविषयधर्माणां, उपसंहारः सामान्यतया श्रुतस विशेष नियमन, अत्र गुणोपसंहारे, विशेषः वक्ष्यमाणो विशेषः, अखिलेषु ब्रह्मत्वेनोपासनाविषयेषु प्राणोपासनासु च, सर्वे गुणाः सर्वे ब्रह्मधर्माः, 'एतदक्षरं ब्रह्म' इत्यत्र ब्रह्मत्वं गौणीकृत्य वर्णप्राधान्येनोपासनं योध्यं, एतदक्षरेत्यादि, एवंविधो. पासनाबोधकशास्त्रोक्ताः सर्वे धर्मा ईदृश उपास्य उपसंहार्या नत्वन्यविधोपास्यधर्मा अपि, अन्यथा तत्प्रकरणाति- क्रमेणोपसंहारे, अतिप्रसङ्गात् प्रकरणस्यागनियामकस्वभङ्गलक्षणातिप्रसङ्गादित्यर्थः, अने खाध्यायसूत्रादौ ॥२॥ स्वाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेधिकाराच सववच तनियमः ॥ ३॥ स्वाध्यायसूत्र उपसंहार- बाधकयनादुपसंहारस्याने वक्तव्यत्वेप्यन्न बाधप्रसङ्गेन सरणादुपसंहारनिरूपणमितिबोधनाय सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, रूपान्तरधर्माः इत्यस्य उपसंह शक्यन्ते इत्यन्यय , सूनार्थमाहुः स्वाध्यायेत्यादि, तथात्वेनेत्यस्वार्थमाहुः एकमित्यादिना, समाचार इत्यसार्थमाहुः तत्प्रयुक्त इत्यादि, तत् शाखामेदभिन्न- प्रकारकनिरूपणं, अधिकारादित्यादिसूत्रमार्ग व्याकर्तुमाशते नन्वित्यादि, त्वदुक्तरीत्या ब्रह्मणि स्वदुक्कधर्मोप. संहाररीत्येत्यर्थः, तथा च तैत्तिरीयशाखोक्तामिष्टोमधर्मा वाजसनेयकानामप्यनुष्ठेयाः स्युरित्यर्थः, तथानियमः स्वशासीयानामेवानुमाननियमः, तन्नियमे स्वशाखोक्यावदानुष्टाननियमे, अत एव अधिकारमायश्चित्तोपदेश- १. कस्मिन्निति पुस्तके । २. अविशिष्टनात्वमिति कपुस्खके। ३. एतेम्धिति पापुस्तकयोः प्रकाशे तु तेष्पिति । ४. ओमिवक्षरादिष्विति सुहं वपागोषु। ५. उपासनमार्गीयेति कैगोपुस्तकयोः । ६. ते तावन्त इति कपुपुस्तकयोः, चपापुस्तकयोसु नपदं लुप्तम् । ७. एवपदं लप्तं बपागोषु । ८. पठन्तीति गोविपुस्तकयो । ९. तथात्वेन हीति कपुखके। मिनप्रकारकमिति (पुस्तके । ११. अप्रयोजक्त्वादिति वपापुंगोए। १२. एवपदं लप्तं पुस्तके । ९३. तथापि नियम इति गोपुस्तके। १४, कारण इति गोपुस्तके। -- ·" २७६ धीमद्रमासूबाणुभाध्ये प्रदीपसहिवे विपयत्वेन कल्पसूत्र उच्यते, विकल्पे तूभयस्साशास्त्रार्थत्वमुपसंहारे तूभयस्यापि शास्त्रार्थत्व- मनोपि मानोपसंहारशक्षा, अन दृष्टान्तमाह सववदिति, यथा सवा होमाः सप्तमूर्मा- दयः शतौदनपर्यन्ता वेदान्तरोदितत्रेताम्यनभिसम्बन्धादाथर्वणोदितैकानिसम्बन्धाचाणि- कानामेव कार्यत्वेन नियम्यन्ते तथा तत्तच्छाखायास्तथात्वात् तत्तढुक्त एव कर्मणि तत्तच्छा- सिनामधिकाराय वखशाखोक्तादन्यूनानतिरिक्तकर्मकरणनियम इत्यर्थः, प्रकृतेषि यद्पोपासना- प्रकरणे यावन्तो धर्मा उक्तास्तसिन् रूपे ताबद्धर्मवत्त्वेनैवोपासना कार्या तद्बोधकप्रमाणा- नुरोधान तु रूपान्तरोपासनप्रकरणोक्ता साधारणधर्मवेत्त्वेनापि, तथा सति मत्स्योपासक- स चापरारादिकमपि भावनीयं स्यात् पुरुषरूपोपासकस च लक्षयोजनायामशृङ्गादिक नन्याथर्वणोपनिषत्सु श्रीरामोपासनायां "यो वै ये मत्सकूर्माद्यवतारा भूर्भुवःसुवस्तसै वै नमो नमः" (रामो. ता. ५.) इतिवाक्येन तदितरावताररूपत्वमुच्यते न तद्धर्मवचमण्याक्षिप्यते। सत्यमाक्षिप्यते तद्धर्मवत्त्वं, तत्रायमभिसन्धिः, परमकाष्ठापन्नं ब्रह्मवरूपमिदमिति ज्ञात्वा मुपासना कार्या, तेनैतवान्येवतारास्तत्तद्रूपेण तानि तानि कर्माण्ययमेव कृतवानिति शे परं, न तु तसिन्नेव रूपेन्यावतारधर्मवत्वमपीति, तथा च तसिंस्तसिन्नवतारे तत्तद्धर्मवानिति श्रुत्या योध्यते न तु सर्वत्रेति, तत्र याधकमुक्तमेव, प्राणाधुपासनाखेतावान् विशेपः, यथा कर्मण्यतिरेके प्रायश्चित्तश्रवणं बाधकं श्रीरामस्वरूपाद्युपासनासु च तेनावतारेणाकृतकर्मणस्तत्र भावनेपराधो वाधको "योन्यथा सन्तमात्मानम्" (महा. शान्ति, २२१. २७.) इत्यादिवाक्य वन तथा माणाद्युपासनाखधिकगुणस्पेतरत्रोपसंहारे किश्चिद्धाधकं दृश्यत इति संस्कर्तुं शक्यत इति, ननु पुरुषादिरूपस्य विग्रहसैव शुद्धब्रह्मत्वादयमेवावतारान्तरेष्वपि लीलाकर्तेतिज्ञान- मनुपपन्नमिति चेत् , मैवम् , धर्मिग्राहकमाने कसैच शुद्धस्यैवानन्तरूपत्वेन सिद्धत्वाद्वस्तुन एव रूपहेत्वोः कर्मागनियामकत्वादेव, व्यवस्थित विकल्पेत्यादि, व्यवस्थितविकल्पो नामोभयोरेककोटिनिर्णायको विकल्पो यथोदितानुदितहोमकल्पयोर्मध्य एकस्यैवाङ्गीकारतेनैव च यावनीवमनुष्टानं न तु द्वितीयस्थाङ्गीकारो यथा बीहियवादिस्थल इतिभावः, विकल्पे तु ऐच्छिकविकल्पाङ्गीकारे तु, उभयस्यापि विकल्पलब्धपक्षद्वयस्थापि, अशा. स्त्रार्थत्वं अष्टदोपदुष्टत्वेनाशास्त्रार्थत्वं, उभयस्यापि शास्त्रार्थत्वं शास्त्रेणोभयस्यापि प्रातिस्लथाचैकमपि न स्यात् पर- स्परविरोधादितिभायः, अत्र अग्निष्टोमादौ, ननु वेदविभागात पूर्व शाखाधिकारिभेदानामसम्भवात् सकलकमोङ्गाना सर्पकर्मसूपसंहारः स्यादत माहुः अत्र दृष्टान्तमित्यादि, तथा चाविभागदशायामपि तत्तद्वेदे तत्तच्छाखानामपि नियाम. कानां विद्यमानत्वाचाभिरेव नियमसम्भवान सर्वकर्मसु सर्वाङ्गोपसंहार इत्यर्थः, सवाहोमाः आथर्वणिकानां प्रसिद्धाः, घेताम्यनभिसम्बन्धात् सवाहोमेष्वग्नित्रयसम्बन्धाभावात्, तथात्वात् तत्तच्छाखोक्तकर्मसु तत्तच्छाखोक्ताङ्गा• नामेवानुष्ठानं न तु विरुद्धतरेपामित्यर्थनियामकरवादित्यर्थः, उपासनायामपि तत्तदुपाखरूपप्रकाराणामबाधकधर्माणामे- वोपसंहारो न तु बाधकानामपीत्याहुःप्रकृतेपीत्यादिना, तथा सति तद्वोधकप्रमाणविरोधेन रूपान्तरासाधारणधर्मा- णामुपसंहारे कृते सतीत्यर्थः, लक्षेत्यादि, तथा च पुरुषोपासकस्य लक्षयोजनविस्तीर्णशृङ्गादि भावनीयं स्यादित्य. न्वयः, अभिसन्धिः समाधान, परमकाष्ठापन्नं अवतारदशापूर्वकालीन, इदं उपासनाविषयीभूतं रूपं, अयमेव मूलस्वरूपाभिन्नत्वेन ज्ञात उपासनागोचर एव, इति क्षेयं परं इति मन्त्र उक्त इतिभावः, न तु सर्वत्र अन्यावतारेषु तदन्यावतारधर्माणामुपसंहारस्तु नेत्यर्थः, तत्र बाधकमुकं प्रकरणस्य तस्य नियामकरवे प्रकरणयाङ्गतानियामक श्वभङ्गलक्षणातिप्रसक्तिः स्यादितिबाधकमुक्तमित्यर्थः, नन्वेवमुपासनाविषयमाणेष्वपि शाखान्तरोक्तप्राणधर्मोपसंहारो न स्थादित्यत आहुः न तथा प्राणेत्यादि, अधिकगुणस्येत्यादि, शाखाविशेपोक्तन्यूनसङ्ख्याकाणे शासान्तरो. फाधिकसङ्ख्योपसंहारेधिकसङ्ख्यायां न्यूनसङ्ख्यायाः सम्भवाद्विरोधाभावान किञ्चिदाधकमित्यर्थः, शक्यत इति बाधकं सरकतुं न शक्यत इत्यर्थः, ननु साकारस्य सर्वादिपुरुपस्यैव परब्रह्मणः सर्वावताररूपत्वमुच्यते वस सम्मवति धर्मिभेदकानां निरूप्यमाणप्रकारभेदानां मूलावताररूपयोः सत्त्वादित्यत आहुः नन्वित्यादि, अनुपपन्नं अन्यथा १. तदुक्त इति कपुपुस्तकयोः । २. धर्मत्वेनापीति वपापुस्खक्यो । ३. सर्वत्रापीति चपागोषु सर्वत्रेतीति तु प्रकाशे। ४. आदीति लुप्तं पुस्तके। ५. स कर्तुमिति कपापुषु। ६. एवपदं लप्त पुस्तके। . ५. वस्तुत एवेति कपुस्तके।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथम सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २७७ . तथावान काचिच्छङ्का, यथैकरवान्योन्याभावस्थानन्तभावप्रतियोगिकतत्तद्रूपत्वं तावत्तत्प्रति- योगिकात्यन्ताभावरूपत्वं चाभावप्रतियोगिकान्योन्याभावात्यन्ताभावरूपत्वं च भावरूपत्वे. प्यभावरूपत्वमेव चाङ्गीक्रियते तथेहाप्यस्तु, अभावत्वस्याप्रयोजकत्वात् , धर्मिग्राहकमानस्सैर तथात्वात् , तच्च तैत्तिरीयोपनिषत्सु "अतः परं नान्यदणीयस५ हि परात् परं यन्महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्ताव (तैत्ति महा.१.५.) इत्यादिश्रुतिरूपं प्रसिद्ध मेव, अपरञ्च, सर्वासामुपासनानां हि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन श्रुतौ निरूपणं क्रियते यत्न कॉरिकोपासना विज्ञानहेतुः स प्रकारश्च निरूप्यते, एवं सत्येकस्यां शाखायां कतिपयगुणनि- रूपणं तदितरस्यां शाखायां तदतिरिक्तानामपि गुणानामित्यत्र को हेतुरिति पृच्छामः, उपसंहारेण प्राप्तिमनिरूपणे हेतुं चेद्रवीपि तत्र वदामः, एवं सति न्यूनगुणनिरूपिका श्रुतिः खोक्तानपि गुणान् न वदेत् , तथा हि, उपासनानां ब्रह्मविज्ञानफलकत्वस्य निर्णीतत्वात्तस्य चैकजातीयत्वाद् घटवत्सप्ताशेपसाधनसाध्यत्वादशेपतनिरूपिकैच श्रुतिनिरूपयेत्, अन्या तूपासनाया नामोक्त्वा 'उपासीत' इत्येतावदेव वदेव, गुणानामाक्षेपलभ्यत्वान्न वदेव, उप- संहार्यानपि वा वदेत् , निरूपयति च गुणान् , नोपसंहार्यान्, न च खंशाखामात्राध्येतॄणा- मुपासनासिद्ध्यर्थ सर्वशासासूपासनप्रकारोक्तिरिति वाच्यं, परशाखाऽज्ञानेन तदुक्तगुणोप- सन्त'मितिदूपणादनुपपनमित्यर्थः,धर्मिग्राहकमानस्य यदेकमव्यक्तमनन्त मितिश्रुतिरूपस्वेत्यर्थः तथात्वात् विरुद्ध नानाधर्माश्रयत्वेन श्रुतिसिद्धत्वादित्यर्थः, भेदकमानाप्रकाराणां सावेपि धर्मिभेदाभाये दृष्टान्तमा यथैकस्यैवेत्यादिना, अनन्तभावेत्यादि, तथा च घटान्योन्याभावे विद्यमाना ये पटान्योन्याभावास्ते पटभेदरूपा एवाभावाधिकरण. कामावस्याधिकरणरूपत्वाहीकारात्, तत्चद्रूपत्वं घटभेदस पटादिभावप्रतियोगिताकनानामेदरूपरवं, घटासन्ता. मावाधिकरणकनानाभावप्रतियोगिकामावानां घटात्यन्ताभावरूपत्वमाहुः तावत्तदित्यादिना, एवं मैदाधिकरणका- स्यन्तामावानां भेदरूपत्वमपि, नन्दभावप्रतियोगिकाभावाधिकरणस्वामावस्याधिकरणरूपत्वं न तु भावप्रतियो. गिकस्यापीत्यत आहुः अभावप्रतियोगिकेत्यादि, भावरूपत्वेपीत्यादि प्रतियोगितत्तावच्छेदकयोर्भावरूपत्वेपि, अभावरूपत्वं प्रतियोगिभेदात्यन्तामापरूपत्वं चेत्यर्थः, लाधवादितिशेपः, तहाप्यस्त्विति सर्वेपामप्यव- साराणामवतारिणश्च निरूप्यमाणप्रकारभेदानां भेदकानां सत्येप्यभेदः स्वीकृतोस्वित्ययः, अभावत्वस्य नाना. भावानामभावरूपरवस्य प्रतियोगितत्तावच्छेदकयोश्चाभावरूपत्वस्येत्यर्थः, अप्रयोजकत्यात् ऐक्यवोधकाबलप्रमाण. खात्, स्वमत ऐक्यवोधकममाणमाहुः तश्चेत्यादिना, तच धर्मिग्राहकप्रमाणश, नन्येकदैव ब्रह्माणः सर्ववतारा ब्रह्मामिनाश्च तदावताररूपान्तरेन्यावतारस्वरूपाभेदेनान्यावतारधर्मवस्येन विभावनयोपासने दोपो न स्यात सर्वत्रो. भयलिमाधिकरणे विरुद्धधर्माधारत्वस्योक्तवादत एवंरीत्या विभावने श्रुतितारपर्यविरोधरूपं दोषं वक्तुंः वादिनं प्रत्याहुः अपरञ्चेयादि, विज्ञानहेतुःस्वस्य ब्रह्माभेदज्ञानहेतुः,सः विज्ञानहेतुभूतः,निरूप्यते शाखाभेदेषु मिलो मिलो निरूप्यते, तत्र को हेतुः मिनरूपमिशरूपधमैश्चैकदैव विमावने ब्रह्मविज्ञानसम्भव श्रुतिपु नानाधर्मदरवेन नाना- रूपनिरूपणप्रयासे को हेतुरित्ययः, पृच्छामः एकाकारगुणैरेकरूपतया धानिरूपणे श्रुतितात्पर्य पृच्छाम इत्यर्थः, प्राप्ति एकरूपताया उताया उपास्ये प्राप्ति, अनिरूपणे सर्वशासास्वकस्वरूपताया अनिरूपणे, एवं सति उपसंहा- रेणापेक्ष्यादुपास्यरूपाणामेकजातीयतालाभे सति, सर्वशाखापास्यानामेकजातीयताहीकारे न्यूनगुणनिरूपकशासायां खोफगुणानामनिरूपणेप्युपासनाकरणप्रफारमाहुःतथा हीलादिना,तस्य सकलोपासनासाध्यग्रह्मविज्ञानस्य, एकजा. तीयत्वात् स्वन्मत एकजातीयत्वात् , घटवदिति घटो यथाशेपस्यजनकसमुदायसाध्यस्तदुपासनापि त्वदमि- मतरीत्या सकलगुणानुसन्धानसाध्यातोशेषगुणनिरूपकैय श्रुतिनिरूपयेत् इत्यस्य पूर्वोपत्तोपासनामित्यनेना. न्वयः, अन्या तु अन्यशासाश्रुतिस्वित्यर्थः, न वदेत् उपासनोपयोगिगुणान् न वदेदित्यर्थः, उपसंहायर्यानिनि, स्वन्मते उपासनाया अशेषगुणसाभ्यस्याश्यूनगुणनिरूपिका सकलगुणातिरूपयेत् स्वोक्तानपि वा न निरूपयेदि- १. तद्रूपत्वमिति सप्यादीः। २. तावदित्याद्यादन्तिरेषु (व्यतिरिक्तधु । ३. भावाभावेलादि सर्वप्वप्या- दशैं । ४, ब्रह्मज्ञानेत्यादि पुस्तके। ५. यत्प्रकारफेत्यादि गोपुस्तके। ६. इदं पदं लतं कपुस्तके । ७. फलस्व. स्पेखि कैपुस्तके। 4. कृतेखादि गोपुस्तके। ९. गुणानिसादि यपागोयु। १७. खखेत्यादि कापापुर्युगो ।

·२७८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते संहारस्याप्पसम्भवेनोपासनाया एवासम्भवापाता, तसात् खस्खशाखोक्तमकारिकोपासना- यामेव सर्वेषामधिकारात्तयैव ब्रह्मविज्ञानं भवति, तैचिरीयाणां वाजसनेयिप्रभृतीनां चाग्नि- होमसम्पच्या खर्ग इव, प्रकृते ब्रीक्यानत्तद्विज्ञानं ब्रह्मविज्ञानमेव, न हि रूपरसगन्धादि- मत्यां भुवि पुरुषभेदेनकस्यैवैकैकप्रकारकं यज्ञानं न तद्भज्ञानं, एतेनानन्तधर्मवत्वं ब्रह्मणि ज्ञापित, तदुक्तं "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते खाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" (श्वेता. ६.८.) इति, अत्र 'खाभाविकी'इतिविशेषणादविद्याकल्पितत्वं शक्तीनां निरस्तम् । केचित्वाथर्वणिकानां विद्या प्रति शिरोवतापेक्षणादन्येषां तदनपेक्षणाद्विद्याभेद' इति प्राप्त उच्यते स्वाध्यायस्यै धर्मो न विद्यायाः, कथमिदमवगम्यते ! यतस्तथात्वेन स्वाध्याय- धर्मत्वेन समाचार घेदवतोपदेशनपरे ग्रन्थ आथर्वणिका इदमपि वेदव्रतत्वेन समामनन्ति "नेतदचीर्णवतोधीते" (मुण्ड०३.२.११.) इति चाधिकृतविपया देत'च्छब्दादिययन'शब्दाच खोपनिपध्ययनधर्म एवैप इति निर्धार्यते, तसादनवयं विद्यैकत्वमितिसूत्रार्थ वदन्ति, स चिन्त्यते, नद्यस्य विद्याधर्मत्वं विद्याभेदकं, उक्तन्यायेनान्यत्रापि तदुपसंहारस्य वक्तुं शक्यत्वात् , न चानुपसंहारार्थमेवातद्धर्मत्वं योध्यत इति वाच्यं, उपक्रमोपसंहाराभ्यां विद्यैकत्वनिर्णयस्यैव दृश्यमानत्वादुपेक्ष्य इव भाति, ननु तदुक्तिर्यथा तथास्त्वतद्धर्मत्वबोधनस्या- नुपसंहारार्थकत्वे कानुपपत्तिरिति चेत् , उच्यते, सूत्रस्य तदुक्तार्थत्वे हि तत्तात्पर्यकल्पना, स एव चन साधीयान् , तथा हि "स्वाध्यायोध्येतव्यः" (तैत्ति.आर.२.१५.) इत्यादिषु स्वाध्याय- शब्दस वेदवाचकत्वं प्रसिद्धं समाचारशब्दस विहितक्रियावाचकत्वं च, तत्रोभयोरपि मुख्योर्थों बाध्यते, तसिन् सम्भवति तदाधस्त्वयुक्तः, किश्चैवं "नन्वमिष्टोममेवोद्दिश्य" इत्यादिनोक्ताशङ्काया अनिवृत्तिरिति । त्यर्थः, स्वशाखेत्यत्र मात्रपदेनेतरशाखाध्ययनज्ञानयोर्निरासः, उपासनासिद्ध्यर्थे उपासनाकृतिकारबोधनार्थ, परशाखाऽज्ञानेनेवाध्ययनामावो हेतुर्बोध्यः, तत् शाखान्तरं, एतेन अनन्तशाखासमन्तगुणानां निरूपणेन, तत् ब्रह्मण्यनन्तधर्मवावं, केचित् शङ्करप्रभृतयः, स्वाध्यायस्यैव भाथर्यणवेदोपनिपध्ययनस्यैवेदं शिरोव्रतस्या- ध्ययनाङ्गरवं न विद्यानरवमिति कथं ज्ञायत इति हेतुप्रश्न उत्तरमाहुः यत इत्यादि, अधिकृतेत्यादि, आथर्वणोप- निपदभ्येतृविषयादित्यर्थः, एपः शिरोवतधर्मः, वदन्ति सिद्धान्तिनो चदन्तीत्यर्थः, स चिन्त्यते सूत्रार्थः सिदान्तिनो निश्चयाथै विचार्यते, अस्य शिरोवतस्य, विद्याधमत्वमित्यादि, तथा चोक्तरीत्याध्ययनधर्मत्वेन विद्याधर्मवं विद्याभेदकावं वा न वक्तुं शक्यत इत्यर्थः, उक्तन्यायेन 'नैतदचीर्णवत' इतिरीयेत्यर्थः, अन्यत्र अध्ययने, उपसंहारस्य शिरोवतोपसंहारस्य, अनुपसंहारार्थ विद्याभेदमगीकृत्य विद्यान्तरधर्माणां विद्यान्तरेनुप. संहारार्थ, अतद्धर्मत्वं शिरोवतस्याध्ययनाभावो विद्याधर्मस्वं चेत्यर्थः, उपेक्ष्यः शिरोवतख विद्याधर्मत्ववक्ता उपेक्ष्य इत्यर्थः, नन्वायर्वणिकानां शिरोयतस्य विद्याधर्मत्वं शाबरभाध्य उक्तं तेन च विद्याभेदे सिद्ध सर्वोपनिषदां ब्रह्मण्युपसंहारो न स्यादितिदूपणं भवतामभिप्रेतं तत्रेयापत्तिरसाकमनुपसंहारार्थमेव च शिरोव्रतस्य विद्याधर्मस्वोक्ति- यथातथास्तु प्रामाणिकत्वेन मोरीक्रियतां तथाप्याह अतद्धर्मेत्यादि, शिरोवतस्य स्वाध्यायधर्मत्वाभावस्य विद्याधर्मत्वस्य धबोधनस्सेत्यर्थः, अनुपसंहारेत्यादि, सकलोपनिषदां ब्रह्मण्युपसंहाराभावार्थकस्व इत्यर्थः, कानुपपत्तिः को दोपः, सूत्रस्य स्वाध्यायसूत्रस्य, तदुक्तार्थत्वे शिरोवतस्य विद्याधर्मत्वनिर्णयार्थये सम्भवति सतीलयः, तत्तात्पर्यकल्पना सूत्रस्य तदुक्तार्थरवे शिरोवत्तस्य निर्णयार्थत्वे तात्पर्य कल्पना, स एव उक्तः सूत्रार्थ एव, तदुक्तसूत्रार्थासम्भवमुपपादयन्ति तथा होत्यादिना, तत्र भवदुक्तस्वार्थतात्पर्यकल्पने, उभयोः स्वाध्यायपदसमाचारपदयोः, तस्मिन् मुख्यार्थे, तत् मुरयार्थः, ननु तारपर्यनिर्वाहार्य मुख्यार्थवाघोपि १. खेलादि पापुस्तके । २. तथैवेति गोपुस्तके । ३. चैकैकेल्यादि वपाषु, वैकैकेयादि दाक्योः । ४. मन्तेयादि पापुस्तके प्रमादजम् । ५. साध्यायस्यैष इति सर्वेप्यादाः । ६. अध्ययनशम्दाचेति लान पापुस्तके । ७. जन्विति वपपुस्तकयोः ।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथमं सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २७९ नन्याथर्वणोपनिपत्सु पठ्यते "स होवाचाब्जयोनिः योवताराणां मध्ये श्रेष्ठोवतारः को भविता येन लोकास्तुष्टा देवास्तुष्टा भवन्ति ये स्मृत्वा मुक्ता अमात् संसाराद्भवन्ति कर्थ चास्यावतारस्य ब्रह्मता भवति स होवाच तहि नारायणो देवः" (गोपालो. ता. १.) इत्युप क्रम्य मथुराखरूपं निरूप्ये निगद्यते "यत्रासौ संस्थितः कृष्णः स्त्रीभिः शच्या समाहितः" (गोपालो. ता. २.) इति, तेनास्यावतारसाशेपावताराणां मध्ये श्रेष्ठ निरूप्यते, श्रीभाग- चतेपि च "एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्" (श्रीमद्भाग. १.३. २८.) इति गीयते, पूर्वोक्तरीत्या तु सर्वतुल्यता प्रतीयत इति नैकतरनिर्धारः सम्भवति, किञ्च, ब्राह्मणो निरवयवत्वेनैकसांशित्वमन्येषां तदंशस्वमित्यपि वक्तुमशक्यमिति मातेभिधीयते। "सचं यस प्रिया मूर्ति" (श्रीमद्भाग. १०.८६.१५.) "विशुद्धसत्वं तव धाम शान्तम्" श्रीमद्भाग. १०. २४. ४.) इत्यादिवाक्परप्राकृतो भगवत्स्यानभूतः सचनामा भगवद्धर्मरूप एवं कश्चनास्ति, यादृशेन रूपेण भगवान् कार्य कर्तुमिच्छति तागपं तं प्रकटीकृत्य तसिन् स्वयमाविर्भूयायःपिण्डे वह्निवत् तत्तकार्याणि करोति यसिन् यसिन्नवतारे स सोश इत्युच्यते, तत्र हि विग्रहस्तत्राविर्भूतं ब्रामस्वरूपं च प्रतीयते, विग्रहस्स सत्यात्मकत्वेन धर्मरूपत्वाद तत्राविर्भूतमेव ब्रह्मत्वात् समुदितस्यावतारत्वेन गणनात् तत्रैकसैवांशस्य तद्रूपत्वं यत् तदे- वांशत्वं, यत्राधिष्ठानमनपेक्ष्य स्वयमेव शुद्धं साकारं ब्रह्माविर्भवति भक्तार्थं स खयं पूर्णो मग- चानुच्यते, एतदेव च 'श्रेष्ठचीमत एव 'सर्वतः पाणिपादान्त'त्वं खसिन् स्फुटं ज्ञापयितुं तोकादिभावनाविभूच, तेन यादृग्यादृग्लीलाविशिष्टं यद्यद्भाल्यपोगण्डाद्यवसायिशिष्ट तत्तद्रूपं नित्यमेवेति वयं जानीमः, न चैवं सचिदानन्दविग्रहोक्तिः सर्वत्र विरुद्धा भवेदिति वाच्यं, न दोपायेत्यत माहुः किञ्चेत्यादि, एवं विद्यकत्वमुरीकृत्य मन्त्रोक्तोपासनाधर्माणां ब्रह्मण्युपसंहारानङ्गीकारे, उका. शङ्कायाः अग्निष्टोमस शाखाभेदेखूपपादितसैक्याङ्गीकारे शाखान्तरोक्तानिधोमानानां तदन्यमाखीयानामध्युप- संहारेणानुष्ठानापत्तिरित्याकारिकायाः शङ्काया भनुपपत्तिर्विद्याभेद उपासनाधर्माणां भवन्मतेनुपसंहारवच्छाखाभेदेचा- मिष्टोमभेदे प्राप्तेमिष्टोमधर्मोपसंहाराशाया एवानुदयादित्युक्तं स्वरूपभेदं स्फुटीक मारमन्ते नन्वाथर्वणेत्यादि, तापनीयश्रुत्यर्थप्रसिमर्थ श्रीभागवतवाक्यमाहुः एते चांशेति, पूर्वोक्तरीत्या 'यदेकमव्यक्के त्यादिश्रुत्युक्तरीत्या, सर्व- तुल्यता सर्वेपामवताराणां तुल्यबहारूपता, एकतरनिर्धार एको धय॑वतार इतरेशकलावतारा इत्येकतरनिर्धारः, निष्कलं शान्त'मित्यादिश्रुस्यावतारधर्माणामुपसंहारानुपसंहारचिन्तवापार्था इत्याहुः किञ्चेत्यादिना, इति प्राप्ते इति पूर्णपक्षे प्रासे, विशुद्धसत्त्वं प्राकृतगुणत्रयघटकसत्यापेक्षयातिरिक्तं ब्रह्मस्वरूपघटकं सत्वं, कार्य कर्तु ऐतदारम्य. मिदं सर्पमित्यादिश्रुत्युक्त कार्य कर्तुमित्यर्थः, तादृग्रूपं तं स्वरूपघटक शुद्धसरवं, प्रकटीकृत्य मूर्तित्वेनाविर्भाव्य, स स इति, स सोवतारांशपदेनोच्यत इत्यर्थः, तत्र हि अवतारे होत्यर्थः, समुदितस्य विग्रहतत्राविर्भूतोभयरूपस, तत्र अवतारे, एकस्यैवांशस्य सचे शुद्ध आविर्भूतांशस्य, तद्रूपत्वं ब्रह्मस्वरूपस्वं, तदेवांशत्वं एको मूर्तिभागोपर माविष्टभाग इति तद्ब्रह्मस्वरूपमेयांशपदेन व्यवहियत इत्यर्थः, धमिस्वरूपपरमाविभौवं साकार विवृण्वन्ति यत्राधिष्ठानेत्यादिना, अत एव यत एवं साकार पूर्ण तद्रहात एवेत्यर्थः, तोकादिभावेने. स्यादि, तथा च यदा यदा याहग्याकू, पाणिपादादिपरिमाणानि प्रतीयन्ते नानि च तथैव ब्रह्मस्वरूप- निष्टानीति 'सर्वत' इतिश्रुत्या योध्यते, इदमेवोलखलवन्धने मुसज्यादा प्रदामोहे भारदमोहे च प्रत्यक्षत एवं श्रुत्युक्ताधः प्रतीतिगोचर आस्तिकानां, • नन्वानन्दमानकरपादमुखोदरादिमते नित्यावरोधस्य नित्य- तोकादिभावस्य सत्वाघटितस्वरूपतया ब्रह्मणः सचिदानन्दत्वोतिर्विरदा स्वादत आहुः नचैवमित्यादि, सर्वत्र १. अवतारक इवि पापुस्तके। र्याणीति पापुस्खके। २. निग्यनिरूप्यत इति पापुस्तके। ३. एक्पदं दप्तं पुसके। ४. तत्का- ·, २८० श्रीमद्रासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते सत्वस्यापि भगवद्धर्मत्वेन सचिदानन्दरूपत्वादविरोधात्, मन्त्राधिष्ठानरूपाणि तु विभूति- रूपाणि, एतच यथा तथा भक्तिहंसे प्रपञ्चितं, तत्वं च "प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा" (ब्रह्म. सू. ३. २. २८.) इतिन्यायेन, भगवद्धर्माणामपि सचिदानन्दरूपत्वाद्धीनाधिकारिणामप्युपा- सकानां फलप्रेप्सूनां तत्तत्फलदानार्थमैश्वर्यादिरूपेण तत्र तत्र स्थितत्वमेव, नन्वेकस्यैव शुद्धवैवा. नन्तरूपत्वं भववैवोक्तमतो मत्सादिरूपेष्वपि नाधिष्ठानत्वेन सत्त्वं वक्तुं शक्यं किञ्चैवं निराकारस्वभावत्वं ब्रह्मणः सिध्यतीति सत्त्वाव्यवहितप्राकट्योक्तिरप्यनुपपन्नेति चेत्, मैवं, सत्वाधिष्ठानत्वस्य प्रमाणसिद्धत्वेनानपोद्यत्वाव, तचोक्तं “यदेकमव्यक्तम् (महाना. उ. १.५.) इत्यादि, प्राकट्यं हि भक्तिनिमित्तकं, सा तु बहुविधेति तदनुरूपं प्राकट्यमपि ता, सर्गादिकार्येष्वधिकृतानां भक्तानामितरासक्तिरप्यस्तीत्युपाध्यन्तरितस्नेहवत्त्वाचानन्तरूपत्वेन मत्स्यादिरूपोपि तदर्थं तब्यवहित एव प्रकटीभवति, ये तु भगवत्स्वरूपमात्रासक्तास्तदर्थ स्खय- मेवातद्यवधानेन प्रादुर्भवति, एतेनैव निराकारत्वशङ्कापि निरस्ता, एतेन सोपधिस्नेहवदर्थमेव मत्स्यादिरूपप्राकट्यस्य प्रमाणसिद्धत्वान्निरुपतिद्वदर्थमेव श्रीव्रजनाथप्राकट्यसापि तथात्वात् सोपधिस्नेहवत्स्वपि पुरुषार्थदानस्सानुपङ्गिकत्वात् "पुरुपविधा" (तैत्ति. ब्रह्म.) इति- श्रुतेश्चैतदेव रूपं "रसो वै सः" (तैत्ति ब्रह्म.) इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यं निरुपधिस्नेहवतां विषयः, इदमेव च 'श्रेष्ठ, मत्सादिरूपं तु सोपधितद्वतामेव तथा, ताक्तद्वतामर्थ एव प्राकट्यादित्यवसीयते, एवं सति गुणभेदसाप्रयोजकत्वात् सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं ब्रह्मणो निष्प्रत्यूहम् ॥३॥ अतिप, भगवद्धर्मत्वेनेत्यादि, तथा च विशिष्टस्यैव धर्मिरूपत्वाङ्गीकारान्न भयरूपत्वानुपपत्तिरितिभावः, मन्त्राधिष्ठानरूपाणि मन्त्रजपादिना जापकपश्यता प्राप्तानि रूपाणीत्यर्थः, विभूतिरूपाणि परब्रह्मण इतरानधीन- वन मनायभीनत्वासम्भवाद्विभूतिरूपाण्येवेत्यर्थः, भक्तिहंसे प्रपञ्चितं भगवतः सर्वात्मत्वेन तत्प्रतिपादकै. वर्यादिभावसम्भवादिति प्रपञ्चितमित्यर्थः, तत्वं च विभूतिरूपं चेत्यर्थः, तत्र तत्र उद्गीथादिरूपेषु, स्थितत्वमेव विभूतिरूपत्वमेवेत्यर्थः, कचिच्छुद्धस्य धर्मिणः कचिरकलायाः कचिदंशस्यावताररूपतेति प्रकार- प्रयमसहमानः पाते नन्वित्यादिना, एवं धर्म्यवतार मानन्दस्याकारसमर्पकतावदवतारान्तरेषु सत्वस्याकार- समर्पकतेत्यस्यानगीकारे, ब्रह्मणः धय॑वतारातिरिकावताररूपब्रह्मणः धय॑वतार आनन्दस्यैवाकारसमर्पकरवा. दिति बोध्यं, प्राकट्योक्तिः अंशकलावताराणां प्राकट्योतिः, समाधानमाहुः मैवमित्यादिना, सत्त्वाधिष्ठा. नत्वस्येत्यादि, धर्मिणि सरवधर्मस्वाधिष्ठानतानन्दाकारसमर्पक इतरावतारेषु सत्वमेवाधिष्ठानरूपमाकारसमर्पक- मितिरीत्यानन्तेष्वपि रूपेषु साकारत्वस्य प्रमाण सिद्धत्वेन साकारानन्तरूपत्वस्यानपोद्यत्वात् , तच साकारा. नन्तरूपत्वे प्रमाण चेत्यर्थः, प्राकट्य हि ब्रह्मस्वरूपाणां प्राकव्यं हि, सा बहुविधा भक्तिर्बहुविधा, सकामनिःकाम. भेदेन कामानां भेदेन चेत्यर्थः, तदनुरूपं भक्त्यनुरूपं, तथा व्यवहिताव्यवहितभेदेन नानाविधं, उपाध्यन्त. रितेत्यादि, तथा च कामनोपाध्यन्तरितस्नेहवत्वात्तेपा तान् प्रति रूपप्रादुर्भावोपि सत्योपाधिव्यवधानेनैवेति योध्य- मन्यथा तेषां स्वरूपलामः स्थान तु काग्यफललाम इत्यर्थः, तद्यवहितः सत्त्योपाधिव्यवहितः, स्वयमेव आनन्द. रूप एव, अतघवधानेन मलिनसत्वाव्यवधानेन, एतेन अधिकारिभेदेन प्राकट्यभेदनिरूपणेनेत्यर्थः, निरुपाधि- तद्वदर्थ निरुपाधिस्नेहवदर्थ, तथात्वात् निरुपाधिस्नेहवनतार्थत्वात्, तथा फलदातृ, एवं सति नानाविध. भक्तिमेदैनानारूपरेकस्यैव प्रकटीभावे सतीत्यर्थः, गुणमेदस्य तत्तत्वरूपनिष्टधर्मभेदस्य, अप्रयोजकत्वात् धर्मिभेदप्रयोजकत्यासम्मवाद , सर्ववेदान्तेति निखिलनानारूपप्रतिपादकसर्ववेदान्तः ॥३॥ १. मन्त्राद्यधिष्ठातृरूपाणीति सर्वत्र । २. अनपनोयत्वादित्यादर्शान्तराणि । ३. अनन्तस्पमित्यधिक चपागोषु । ४. न तथेति पुस्तके। ५. तद्यवधानेनेति पदापुषु । ६. वाशङ्केति बपागोषु । ७. निरुपतित्तदर्थमिति बपा- पुस्तकयोः, निरूपयितुं तदर्थमेवेति गोपुस्तके । ८. सोपाधीत्यादि सर्वेष्वादशेषु । ९.इत्यादिषु प्रतिपादमिति गोपुस्तके। १.. सोपाधिलेहनतामिति पुस्तके सोपाधितद्वतामिति गोपुस्तके । ११. अध्यवसीयत इति पुस्तके ।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथम सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । २८१ दर्शयति च ॥४॥ वेद्यैकत्वेन विद्यानामेकत्वं श्रुतिदर्शयति "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" (कठो.२.१५.), इत्यादिना, उपासनाप्रकारभेदेनोपास्यभेददर्शने दोपं च दर्शयति “यदा ह्येवैप एतसिन्नुदर मन्तरं कुरुते अथ तय भयं भवति"( तैत्ति. ब्रह्म.) इति, 'उत्' इत्यव्ययमप्यर्थकं, तथा च 'अरम्' अल्पम'प्यन्तरं कुरुत' इत्यर्थः ॥ ४ ॥ ननु पूर्वसूत्रोक्तरीत्या गुणोपसंहारो न कचिदपि प्राप्तावसर इति सिद्ध, दृश्यते चोपसंहारः श्रीरामोपनिपत्सु "यो वै ये मत्स्यकूर्माद्यवतारा" (रामो. ता. ५.) इत्यादिनोक्तावताररूपत्वस्य श्रीरामे "नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च" (श्रीमद्भाग.१.७.) इत्यादिपु 'ते'इति युप्मच्छब्द- विषये श्रीब्रजनाथे रघुवर्यत्वादेरित्याशक्य तत्प्रयोजक रूपमाह उपसंहार इत्यादिना, उपसंहारोर्थाभेदादिधिशेपवत्समाने च ॥५॥ उक्तस्थलादिपु य उपसंहारःसत्वर्थस्य पदार्थस्य भगवल्लक्षणस्योभयत्राप्यभेदादित्यर्थः, नन्वेवं सति मत्स्से शरचापादिकं पुरुपे शृङ्गादिकं भावनीयं सादिति चेत् तत्राह विधिशेप- वदिति, यथा विधिविशेषाणामग्निहोत्रादीनामग्निहोत्रत्वादिलक्षणे धर्मे समानेपि सति खम्ब- शाखोक्तप्रकारकस्यैव करणं नान्यशाखोक्तधर्मोपसंहार, एवमिहापि तत्तदवतारोपासकस तत्तद- साधारणधर्मवत्वेनैवोपासनं नान्यावतारधर्मवत्वेनापीत्यर्थः, यद्वा मत्वर्थीयो वत्प्रत्ययोत्र, तथा च विधिशेपोर्थवादस्तद्वत्समानं च भवति यत्तत्र चोपसंहार इत्यर्थः, अत्रैवं ज्ञेयं, एकखां श्रुतौ यस्य कर्मणो यत् फलमुच्यते तदितरस्यां तस्यैव कर्मणस्तदितरत् फलमुच्यते, एवं सति द्वितीय श्रुत्युक्तफलकामनयापि तदेव कर्म कर्तव्यं भवतीति तत्फलसाधकत्वस्योपसंहारः, यथा "यद् वैश्वदेवेन यजते प्रजा एव तद् यजमानः सृजते (तैत्ति. वा. १. ४. ११.) इत्येका श्रुतिरस्य यागस प्रजाफलकत्वमाह, "यद् वैश्वदेवेन यजते अग्निमेव तत संवत्सरमानोति तसाद्वैश्व- देवेन यजमानः संवत्सरीपाए स्वस्तिमालास्त इत्यागामीत" (ति, भा. १.४.११.) इति द्वितीया श्रुतिराह तत्रोक्तरीतिरिति । यत्तु विधिशेषाणामग्निहोत्रादिधर्माणां तदेवैकमग्निहोत्रादिकर्म सर्वनेत्यर्थाभेदादुपसं. हार इति, तन्न साधु, अग्निहोत्रादेस्तत्तच्छाखिनां स्वस्वशाखोक्तप्रकारस्यैव करणादतिरेके माय- दर्शयति च ॥४॥ विद्यानां नानास्वरूपप्रतिपादकोपनिपदा, एकत्वं एकार्थप्रतिपादकत्वं, दोपं 'भय तस्य भयं भवतीतिभयरूपं दोषं संसारसम्बन्धरूपम् ॥ ४ ॥ उपसंहारोाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॥ ५॥ पूर्वसूत्रोकरीत्या स्वाध्यायसूत्रोकरीत्या, गुणोपसंहारर अवनारान्तरधर्माणामवतारान्तरेपूपसंहारः, श्रीराम इति, तथा च मत्स्य कूर्माधवतारयस्थ श्रीराम उपसंहारात् पूर्वसिद्धं विरद्धमित्यर्थः, इत्याशय इत्याशङ्कायां प्राप्तायां, तत्प्रयोजकं इतरधर्माणा. मनोपसंहारे प्रयोजकं, एवं सति भगवद्रूपार्थमैक्यस्योपसंहारे प्रयोजकत्वे सति, विधिविशेषाणां विधिवाक्य-. श्रवणानन्तरं जायमानयोधविषयाणां, तद्वत्समानं चेति, तथा घ 'धर्म या एतयशस्य क्रियते यत्प्रयाः जामुयाजी' इत्याद्यर्थवादानां नानाशासीयदर्शपूर्णमासादिषु यथा स्तावकत्वेनोपसंहारतद्वदित्येकोर्थः, अथवा ताशार्थवादयत् समानं कर्मफलद्वये समानं तत्र कर्मणि फलद्वयजनकरवस्योपसंहार इत्यर्थः, तदेवोपपादयन्ति तत्रोक्तरीतिरित्यादि, एवं 'चार्थामेदादिपन्न धर्माभेदादित्यर्थः, 'समाने' इत्यत्र फलद्वये समाने, 'च' फल- १. य इति लतं गोपुलके । २. पुरुषे चेति वपागोपु। ३. विधिशेषाणामिति सर्वेप्यादीः। ४. अमिहोनादीना- मिति लप्तं पापुस्तके। ५, खेत्यादि पापुस्तके ।' ६. इतरस्यां तस्यामिति वपापुगोषु । ७. तत्तदेव कर्तव्यमिति पुस्तके । ८. विधिविशेषाणामिति गोपुस्तके । । ३६ अ.भा.प्र.

·२८२ श्रीमद्रयासूनाणुभाष्ये प्रदीपसहिते श्चित्तश्रवणान्नान्यशाखोक्तधर्मोपसंहारः शक्यवचनः, प्राणाधुपासनास्वधिकगुणस्सेतरत्रोपसंहार न किश्चिद्राधकं दृश्यत इति तत्र स कर्तुं शक्यत इति चकारेण तदादयः समृह्यन्ते, वस्तुतस्तु पूर्वसमुच्चयार्थश्चकारः, शासान्तरोक्तधर्मोपसंहारप्रयोजनाभावस "खाध्यायस्य तथात्वेन" (ब्रह्म. सू. ३. २. ३.) इत्यत्र निरूपितत्वादुपसंहारवीजमनेन सूत्रेणोक्तम् ॥ ५॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेपात् ॥ ६॥ ननूपासनासूक्तन्यायेन गुणोपसंहारो धुपास्यानां ब्रह्मत्वेनैक्ये सति भवति, मिथोवि. रुद्धानां गुणानां शान्तत्वक्रूरत्वतपोभोगादीनामुपसंहारे क्रियमाणे स्वरूपाणामन्यथात्व- मब्रह्मसं स्पादित्यर्थः, तत्र हेतुः शब्दादिति, एकत्वैकरसलादिधर्मनिरूपकश्रुतेरित्यर्थः, समाधत्ते नाविशेषादिति, एकरसत्वं यथा श्रुतिबलान्निीयते तथा विरुद्धधर्मवत्त्वमपि तक एव तथेत्यर्थः, तेन वस्त्वेव तत् तादृमन्तव्यमितिभावः ॥६॥ पूर्वसूत्रोक्ताशङ्कानिराकरणं वा विकल्पेन पूर्वोक्तात् प्रकारान्तरेण कर्तव्यमित्याह न वेति, न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥ ७॥ तमेवाह प्रकरणभेदादिति, अत्रायं भावः, श्रुतिप्रामाण्याद्यावत्तदुक्तधर्मवींति मन्तव्यं, एवं सति यादृशोधिकारिणो यादृग् वेद्यं रूपं तादृशस तस्य तादृक् वनिरूपयति प्रकरणभेदेन, तथा च ज्ञानप्रकरणे ज्ञानाधिकारिणो यादृग्रूपं ज्ञेयं ताइक तत्तसै निरूपयति "अदृश्यमग्राह्यम्" (मुण्ड, १.१.६.) इत्यादिरूपा श्रुतिः, भक्तिप्रकरणे तु भक्तेहुविध- त्वाद् यादृग्यादृग्भक्तानां यादृग् यादृक् तदनुभवविपयस्तादृक्तादृक् वनिरूपयत्याथर्वणोपनि- पदिति, अत्र दृष्टान्तमाह परोवरीयस्त्वादिवदिति, "अस्मिन् मे लोकेर्बुकं स्यात्" (तै. सं: ६. २. ३.) इति कामवत आराग्रावान्तरदीक्षा पूर्वमुक्ता तदने "परोवरीयसीमवान्तरदीक्षा- मुपेयायः कामयेतामुग्मिन् मे लोकेर्द्धकं स्यादिति चतुरोग्रेथ त्रीनथ द्वावथैकमेपा वै परो- वरीयस्यवान्तरदीक्षा" (तैत्ति. सं. ६. २. ३.) इति पठितं, अस्स दीक्षाप्रकरणे पठितत्वा- ध्यानावस्यापेसाहार' ही जदया गप्पा विधात्याः सखात हरत पार शाम सामने न तु तदार' रितिन्यायादधिकग्रहणेपि मूलसङ्ख्याया अबाधने प्रकृतवैगुण्याभावात् सहयन्त इत्यर्थः, पूर्वसमुच्चयार्थः भमेदे उपसंहारसमुच्चयार्थ इत्यर्थः ॥५॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेनाविशेषात् ॥ ६॥ अब्रह्मत्वं विरुद्धधर्माणां धर्मिभेदकरवादित्यर्थः ॥ ६ ॥ न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥७॥ आशङ्कानिराकरणं 'अन्यथावं शब्दा' दिति पूर्वसूत्रभागेन कृता याशका तस्या अनेन सूत्रेग प्रकारान्तरेण निराकरणं क्रियत इत्यर्थः। तदुक्तः श्रुत्युक्तः, आथर्वणोपनिपदिति, तथा च पाखरूपं सकलतद्गुणाश्च सर्वनोपास्येषु तिष्ठन्ति तथापि यादृशोपासक प्रति यावन्तो गुणा भगवत्ता प्रकटीक्रियन्ते तादृशस्थले श्रुत्या तावन्त एव निर्णीयन्त इति तथा श्रुतिभिर्निरूपणात् तात्पर्यमवसीयत इति, अत्र दृष्टान्तमित्यादि, एवमधिकारिभेदेन श्रुत्या भिन्नप्रकारेण ब्रह्मनिरूपणं कृतं तत्र दृष्टान्तमाहेत्यर्थः, विषय. वाक्यमुक्त्वा दृष्टान्तं विशदयन्ति अस्मिन्नित्यादि, एतच्छुत्यर्थस्तु 'अहीना'ल्ये सोमयागे 'महीन'सत्रे चोपसदिनसङ्ख्या पूर्व विधाय तेषु दिनेष्ववान्तरदीक्षागवतपानस्तनसङ्ख्यां विधत्ते, तन्नावान्तरदीक्षा द्विविधा, योसिल्लोके समृद्धिशीलं फलं कामयते तस्याराप्रमानावान्तरदीक्षा, सोमक्रयादने सायमेकस्तन, अपरेयुः प्रातद्वौं स्तनौ, सायं त्रीन स्तनान् , परेवुः प्रातश्चतुःस्तनान्, एवम्पान आरामदीक्षा सिध्यति सा पूर्वमुक्का, आरं बलीवर्दप्रतोदनलोहं तद्वदनं मुखं यस्याः साआराया, तदोपरोचरीयसी वाक्येन्या,तत्र विपरीत प्रतं, सोमये चतुरःस्तनान्दुयुः, अपरेयुःप्रातस्त्रीन सायं द्वी, परेछुः प्रातरेकमिस्येवं दिनत्रयं, एवं दोहनक्रमस्थले परोवरीयसी द्वितीयावान्तरदीक्षा योध्या, अस्येत्यादि. १. खाध्यायस्येति लप्तं पापुस्तके। १. तत्पदं लप्तं पुस्तके । ३. न चेतीति बपाठः प्रमादजः। लसं घपापुंगोषु । ५. याहगनुसबविषय इत्यादि कपुस्तकपाठस्तु प्रमादज. । ४. तत्पद ·. - तृतीयाध्याये सृतीयपादे प्रथम सर्ववेदान्वप्रत्ययाधिकरणम् । '२८३ दीक्षां विनोक्तरीत्या व्रते तु न परोवरीयस्त्वमेवं भक्तिप्रकरणीयानामाथर्वणोपनिषदायुक्त- रूपाणां न भक्तिरहितोपासत्वं, ज्ञानसाधनत्वेन विष्णुसरणादावपि क्रियमाणे भक्तित्वं नेति । अथवा पूर्वस्त्रेण सर्वरूपेषु मिथः सर्वधर्माणामुपसंहारः प्राप्तः, स चैकान्तिभक्तानु- भवविरुद्ध इत्यत्र व्यवस्थित विकल्पमाह न वेत्यन्तं, सर्वेप्ववतारेषु भगवदवतारत्वेन साधारणी भक्तिर्यस्य स सर्वत्रोपसंहारं करोतु नाम, यस्त्वेकान्ती तस्स स्नेहोकणान्तःकरण- मेकसिन्नेव रूपे पर्यवसितमिति रूपान्तरमन्तःकरणारूढं न भवत्येवेति नोपसंहारसम्भावना- पीति तदेतदुच्यते न वेत्यनेन, तत्र हेतुः प्रकरणभेदादिति, श्रुत्यादिषु तचदधिकारिण- मुद्दिश्य वचत्प्रकरणमुक्तं, तेनात्र प्रकरणदेनाधिकार उच्यते, एवं सत्युपासकादिभ्य उक्त- रीत्योत्कृप्याधिकारादित्यर्थः सम्पद्यते, परोवरीयस्त्वादिवदिति, परसात् परश्च वराच वरी- यानिति परोवरीयानुद्गीथा, तथा चाक्ष्यादित्यादिगतहिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणविशिष्टोपासनाया अप्युद्गीथोपासनत्वेन साम्येपि सर्वोत्कृष्टत्वेनात्रोद्गीथो भासत इति न हिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणोप- संहारः परोवरीयस्त्वंगुण विशिष्टोद्गीथोपासनायामेवं प्रकृतेपीति ॥७॥ संज्ञातश्चेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८॥ एकान्त्यनेकान्तिनोरपि श्रीरामोपासकत्वादिसंज्ञा स्वविशिष्टयेकान्तिनोप्युपसंहारो युक्त इत्याशङ्कोत्तरं तु "न वा प्रकरणभेदाव" (ब्रह्म. सू. ३.३.७.) इत्यनेनैवोक्तं, संज्ञा तु लौकिकी, अधिकारस्त्वान्तरः, स एव वलीयानिति, संजकत्वस्य हेतोरन्वयव्यभिचारमाह अस्ति तु तदपीति, प्रमितभेदेप्वप्युपासनेषु परोवरीयस्त्वादिषु संजकत्वमुद्गीथोपासनेप्यस्तीत्यर्थः ॥८॥ अस्य ग्रने स्तनपानझमस्थ, उक्तरीत्या व्रते स्तनदोहनोतक्रमेण बते, एवं दीक्षाव्यतिरेकेण क्रियमाणोक्तयते दीक्षावाभावात् , न भक्तीत्यादि, भक्तिफलातिरिक्तफलार्थ नोपास्यत्यमित्यर्थः, भक्तित्वं नेति, भत्तयतिरिक्तफलार्थ क्रियमाणस्वाभक्तित्वं नेत्यर्थः, पूर्वसूत्रेण 'उपसंहारोभेदादितिसूत्रेण, व्यवस्थितविकल्पं ज्ञानिनामुपसंहारो भक्कानां नेत्येवंविधव्यवस्थित विकल्पार्थ इत्यर्थः, न वेत्यन्तेन न वेतिसूत्रभागेनेत्यर्थः, तत्र व्यवस्थायां, अधि- कार उच्यत इति, तथा चोत्कृष्टाधिकारे नोपसंहार इत्युच्यत इत्यर्थः, एवं सति प्रकरणभेदादित्यस्य अधि. कारिभेदादित्य सिद्ध सतीत्यर्थः, उपासकादिभ्य इति प्रकरणमेदादित्यस्यार्थः, फलितार्थमाहुः उक्तेत्यादि, इत्यर्थ इति, तथा घ प्रकरणमेदाधवस्थेत्यस्योरकष्टाधिकारानोपसंहार इति फलितार्थ इतिभावः, उस्कृष्टाधिकार- स्थानुपसंहारहेतुत्वं दृष्टान्तेन साधयन्ति परस्मादित्यादि, परात् अध्याधुद्गीथोपासनापराद, अत एवं वरः श्रेष्ठः, पराञ्च वरीयान् वरवादेव श्रेष्ठतम इत्यर्थः, उद्गीथः ब्रह्मारमकरूप उद्गीथः, इदच छान्दोग्य उद्गीथविद्या. कुशलेन प्रवाहणेनोक्तमुद्गीथविद्यासमाप्ती, तथा हि 'आकाशो वैभ्यो ज्यायागाकाशः परायणं स एप परोवरीया- नवीयः स एपोनन्त' इति तद्विद्यायामेवाक्ष्यादित्यादिप्रतीकोपासनाप्युक्तेति, साम्येपि अक्ष्याधुगीयोपासनस्या- कामोद्दीयोपासनस्योद्रीयत्वेन साम्येपीत्यर्थः, सर्वोत्कृष्टत्वेन इतरोन्द्रीयापेक्षयाकाशरूपोद्गीथलोस्कृष्टत्येन, उद्गीथः भाकाशरूपोद्गीथा, न हिरण्येत्यादि, भक्ष्याधुपासनायां विधमानहिरण्यमवरवादेनांकाशोद्रीयोपासना- यामुपसहार इत्यर्थः ॥ ७ ॥ संशातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि । अधिकारिभेदेनोपसंहारानुपसंहारव्यवस्था पूर्वोक्तां दृढयितुं किशिदा- शक्ष्य सूत्रं व्याकुर्वन्ति एकान्तीत्यादि, एकान्त्यनेकान्तिनोः शानिमक्तयोः, एकान्तिनोपि भक्तस्थापीत्यर्थः, इत्यनेनैवोक अधिकारस्योपसंहारानुपसंहारव्यवस्थापनेनोक्तमित्यर्थः, संशैकत्वस्येत्यादि, हेतोः उपसंहारहेतोः, अन्ययस्य व्यभिचारः यन यन संकरवं तन तन सयंत्र संजिकधर्माणां संशिपूपसंहार इत्यन्वये व्यभिचार इत्यर्थः, प्रमितमेदेषु निर्णीतमैदेपु, तथा ध छान्दोग्य उद्गीथाययवप्रणवस्योद्गीथत्वेनैवमादित्याक्षिपुरुषस्य १. अधमापदानन्तरं "न भेदादिति चेदेवस्यामपि' (व.सू. ३. ३. २.) इत्यस्य भाष्ये भक्तिमार्गायव्यवस्था- प्रतिज्ञापूरणाय पक्षान्तरमाहु." इति गोपुस्तकेविकम् । २ ऐकान्तिकेत्यादि चपागोषु । ३. नवेत्यादिनेति सर्वेयादशीः । ४. भेदेनेति घपागोषु । ५. "वेनैवेति वायुपु ६. खादीत्यादि पापुस्तके । ५. प्रमितीत्यादि कपुपुस्तकयोः, प्रमितेरिति पुस्तके। ८."वस्तीत्यर्थ इवि पुपुस्तके, वस्तीत्यर्थ इति पुस्तके ।

·+ .. , २८४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते अथेदं विचार्यते, उपास्येषु रूपेषु पाल्यपोगण्डादिकमप्युच्यते, तथा सति विग्रहे न्यूनाधिकमाव आपततीति तत्रोक्तं सचिदानन्दत्वमनुपपन्नं साद् तेषां सदैकरूपत्वाव, प्राकृतत्वे च सर्वमसमञ्जसं सादिति प्राप्त आह व्याप्तेरिति, व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ९॥ "सर्वतः पाणिपादान्तम्" (श्वेता. ३. ३६.) इत्यादिश्रुतेः साकारमेव व्यापकमिति, चकारात् "सर्वरसः" (छान्दो. ५. १४. २.) इतिथुत्या रसात्मकत्वेन भक्तानां याशरूपेण लीलारसानुभवस्तादृग्रुपं क्रमेण योगमायापसारणेन प्रकटीकरोतीति बाल्यादिभावोपपत्ते सर्वमुपपन्नमित्यर्थः, तेन यावदुक्तधर्मवद्रोति सिद्धम् ॥ ९ ॥ ननु ब्रह्मधर्मत्वेन ते सर्वे नित्या वाच्यास्ते च तत्तद्भक्तविशिष्टास्तत्र चैकस्यैव भक्तस्य पौर्यापर्येणानेकलीलासम्बन्धित्त्वं श्रूयते, तथा च पूर्वलीलाया नित्यत्वेन तत्सम्बन्धिभक्तसापि तथात्वं वाच्यं, एवं सति तस्यैवाग्रिमलीलासम्बन्धोशक्यवचनः, तथावचने तु पूर्वलीलाया नित्यत्वं भज्येत, नित्यत्वे त्वग्रिमलीलासम्बन्धिनो भिन्नत्वं स्यात्, तचानुभक्तदावेदक- मानविरुद्धमित्यत उत्तरं पठति, सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ १०॥ लीलामध्यपातिनां सर्वेषां पदार्थानां ब्रह्मणा सहाभेदाह्मणश्चैकत्वात् पूर्वलीला- तोन्यत्रोत्तरलीलायामपीमे पूर्वलीलासम्बन्धिन एव त इत्यर्थः, अत्रेदमाकृतं, रसो वै सः" (तैत्ति. ब्रह्म.) इतिश्रुत्या "सर्वरस:" (छान्दो.५.१४.२.) इतिश्रुत्या च सर्वरसात्मकत्वं ब्रह्मणो प्रतीकस्योद्गीथस्येनोपासनमुक्त, एवमाकाशमुपक्रम्य परोवरीयस्त्वगुणकमुद्गीथोपासनमुक्तं, न हि तन संजैकत्वसत्वेपि धर्मोपसंहारोस्तीत्यन्वयव्यभिचार इत्यर्थः ॥ ८॥ व्याप्तेश्च समयसम् ॥९॥ तथा सति ब्रह्मत्वाभिमते घालपोगण्डाद्यवस्थाङ्गीकारे सति, तत्रोक्तं ब्रह्म- प्रकरणीयश्रुतिपूक्तं, तेपां ब्रह्मनिष्टसञ्चिदानन्दानां, समिति उपास्यरूपेषु साधितं ब्रह्मत्वं तेषां रूपाणां ब्रह्म स्वेनोपासने श्रुतिविरोधपरिहारादिकञ्चेत्यर्थः, इति प्राप्ते उक्तरीत्यावतारेवब्रह्मत्वप्रसक्त्यानुपास्यत्वे प्राप्ते, आह तत्परिहारं सूत्रकार आहेत्यर्थः, यादृशरूपेण यादृशयाशरूपेण, क्रमेण भक्तानां लीलारसानुभावकमेण, सर्वमुप- पन्नं व्यासाप्तः समजसमित्युक्तत्वादाकाशे परिमाणन्यूनाधिकमानवब्रह्मण्यपि सकलपरिमाणभानोपपत्तेः सर्वमु- पपत्रमित्यर्थः, तेन 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप मितिश्रुत्या साकारव्यापकब्रह्मरूपाणां प्रतीत्युपपादनेन, यावदुक्क- धर्मवत् पूर्वोक्तबाल्यपोगण्डादिनिखिलधर्मवत् ॥ १॥ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥१०॥ अग्रिमसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, ते सर्वे बाल्यादिधर्माः, नित्याः 'अनु- च्छित्तिधर्मे तिश्रुतेनित्या इत्यर्थः, ते च अवस्थारूपधर्माश्च, तत्तद्भक्तेत्यादि, तत्तदवस्थाविशिष्टोपासकभक्तसहितास्ते धर्मा नित्या वाच्या इत्यर्थः, श्रूयते 'यो नन्दः परमानन्द' इत्यादि कृष्णोपनिषदि श्रूयते, तस्यैव पूर्वलीलानुभवितु- भक्तस्यैव, अशक्यवचनः एकस्मिन्नेकदा विरुद्धलीलाद्वयस्थासम्भवादेकस्मिन् भक्त एकदा नानालीलानुभवस्य चासम्भवादशक्यवचन इत्यर्थः, तथावचने तु पूर्वलीलायास्तिरोधानोक्तौ तु, नित्यत्वे पूर्वलीलाया नित्यत्वे, अग्रिमलीलासम्बन्धिनः ब्रह्मणो भक्तस्य चेत्यर्थः, भिन्नत्वं स्यात् एकस्मिकदा विरुद्धधर्मद्वयस्यैकस्मिकदा विरद्धधर्मद्वयानुभवस्य चासम्भवाभिलत्वं स्वादित्यर्थः, तच्च सम्बन्धिभिसत्वं च, अनुभवतदावेदकमानविरुद्ध- मिति, एकस्मिन्नेव नानालीलास्तदनुभवोप्येकस्मिकस्यैवेति श्रुत्युक्तानुभवसम्बन्धैक्यबोधकमानविरुद्धमित्यर्थः, ब्रह्मणा सहाभेदादिति 'तस्मान मिना एतास्तु तामिभिन्नो न वै प्रभु. भूमावुत्तारितं सर्व वैकुण्ठं स्वर्गवासित'. मिति कृष्णोपनिपच्छ्रुती सर्वेपो ब्रह्मामेदधावणेन तयारवाद, अन्यत्र देशविपये, इमे पूर्वलीलासम्बन्धिनः, ते १. स्मृतेरिति बपापुस्तकयोः । २. यादृग्रूपेणेति सर्वेप्यादर्शा. । ३. धर्मवत्वेनेति कपुस्तके । इति सप्तम्यन्तः प्रमादजः पाठ. पुस्तके । ५. सम्बन्धिभिन्नत्वमिति केपुस्तके। ६. भव इति सप्तम्यन्तं पुस्तके । ७. थुत्या चेवि पुस्तके। ८. सर्वरस इतिश्रुत्येति लुप्तं पुस्तके । 3 ४. नित्यत्व ।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथम सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । ३ निर्णीतं, तथा च यस्य रसस्य ये विभावानुभावादिरूपास्तैः स रसः सम्पयत आतान- वितानात्मकतन्तुभिः पट इयातस्तत्तादात्म्यं रसस्पेति सर्राभेदो निःप्रत्यूह इति, ननु विरुद्धदिक्योरेकजातीयभाववतो त्यतिशयेन युगपदेकजातीयलीलासहितभगवत्प्रादुर्भावे भग- वत्तो व्यापकलेनैवम्प्रादुर्भावस्योपपन्नत्येपि लीलापदार्थानामव्यापकत्वाद्युगपदाविभीवोनुपपन्नो भक्तयोः समानत्वाद्भक्तिमार्गविरोधापाताद्विनिगमकामावाचैकन मायया प्रदर्शयतीति च वक्तुं ने युक्तमितिशङ्काप्येताभ्यां सूत्राभ्यां निरस्तेति ज्ञेयं, ब्रह्मणो व्यापकत्वाल्लीलायाच तेन सहाभेदात् तथात्वादेकसै भक्ताय यथा ब्रह्मणा सह लीलापदार्था आविर्भवन्ति तथैव तदेवान्यत्रापि भक्तसमानदेश आविर्भवन्तीति सन्सामञ्जस्यात् ॥१०॥ ननु व्यापकत्ववत् पूर्णानन्दैश्वर्यवीर्यादयोपि धर्मास्तेषु प्रतीता भवेयुः, न चैवमस्ति, दुःखसम्भावनायां प्रभुमेव प्रार्थयन्ति यतः, एवं सति व्यापकत्वमपि न वक्तुं शक्यं, तुल्यत्वाव, अत उत्तरं पठति, आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ पूर्णानन्दैश्चर्यादयः प्रधानस्य धर्मिणो ब्रह्मण एव धर्माः, लीलापदार्थास्तु ब्रह्म- धर्मवेन व्यापका उच्यन्ते, व्यापकस धर्मिणोनागन्तुकधर्मस व्यापकत्वनियमात्, न हि धर्मेषु पूर्णानन्दत्वाद्यः सम्भवन्ति, धर्मिलापत्या धर्मत्वव्याहतेः, अत एवात्र प्रधानपद- मुपात्तं गुणेभावेन लीलापदार्थानामाविर्भाव इति ज्ञापयितुम् ॥ ११ ॥ ननूपासकस्य प्रियवादिप्रकारकज्ञानक्रममादाय प्रियवादिधर्माणां शिरस्त्वादिरूपत्वमा- नन्दमयाधिकरणे निरूपितमिति लीलास्थानामपि प्रियवादिज्ञानस्य सचादत्रापि स्वरूपोपासकस नियशिरस्त्वादिधर्माणामुपसंहारः कार्य इत्याशय परिहरति मिय शिरस्त्वाद्यमाप्तिरिति, उत्तरलीलासम्बन्धिन , ननु श्रुत्या भक्तानामभेदनिश्चयेपि सकरतीलास्थपदार्थाना कथमभेद इलाकाक्षाया सदुप पादयन्ति अनेदमित्यादिना, पूर्वश्रुत्या रसात्मकत्वेन यत् सिद्ध तदाहु तथा चेत्यादिना, विभावा इत्यादि सायिकादय आलम्बनविभावरूपा भक्ता उद्दीपनविभावरूपा वसन्तादय संचारिभावा गूढानुभववासना दयोनुभावाः कटाक्षवेणुवादनादय , तेषा सर्वेषा रसाभेदे सिद्धे सर्वमुपपद्यत इति तदुपपादयन्ति आताने- स्मादिना, आताना दीर्घतन्तव , विताना तेषु प्रोततन्तब , अत इत्यादि, तथा चपटे तन्तुरूपकारणाना यथाभेद स्तादात्म्यरूपतथा रसे कारणीभूतनिखिललीलास्थपदार्थानामपि रसतादात्म्यरूपाभेदसिद्ध्या रसत्वेन सर्वेपामभेदा. दतानो पूर्वोत्तरलीलाकरणेपि न भेदोनित्यस्व वेति, इदानी विरुद्धदेशस्थकजातीयभक्तलीलास्थपदार्थेषु किञ्चिदा- शल्य परिहरन्ति नन्वित्यादिना, युगपत् विरद्धदेशद्ये युगपदित्यथ , उभयत्र भक्ताभ्या सह लीलाकरण एकाकारलीलापदार्थानामनाविर्भावणे दूषणमाहु भक्तयोरित्यारभ्य न युक्तमित्यन्तेन, भक्तिमागेत्यादि, एकत्र मायया कापट्येन लीलापदार्थासम्पादन एकान्तभक्तेषु स्वल्पमपि मेन्तर नास्तीनि यो भक्तिमार्गस्तस्य विरोध इत्यर्थ , निरसनप्रकारमाहु ब्रह्मण इत्यादिना, तथात्यात् ब्रह्मरूपस्वाध्यापकत्वादित्यर्थ ॥ १० ॥ आनन्दादय प्रधानस्य ॥११॥ सूममवतारयन्ति नन्वित्यादिना, तेषु भक्तेपु, एवं सति पूर्णानन्देश्वर्य यीयांदीनामभावे सतीत्यर्थ , ब्रह्मधर्मत्वेन व्यापका इति, धर्मस्वेन व्यापकता चाकाशपरिमाणे प्रसिद्धा, न हि ध्यापकाकाशव परिमाण आकाश एकदेशे नित्य वाक्येन बिच्छीक्रियते तद्वद्रह्माधर्मा भपि मोध्या इत्यर्थ , अनागन्तुकधर्मस्य परिच्छिसप्रतीतिविपयस्वप्राकृतत्वप्रतीतिविपयत्वादयो धर्मा प्राण्यागन्तुका लीला. सम्बन्धिधारस्वनागन्तुका एवानुपदोतरणोपनिपच्छ्रतरित्यर्थ , खोक्ताथ सूरकारसम्मतिमाहुरत एवेत्यादिना, आविर्भाव भानन्दानिर्माण, एतदन्वयो लीलापदार्थेषु पोध्य ॥ ११ ॥ ५ भावानुपपत्तेरिति क्युसरे। २ नपद लुप्त क्युस्तके । ३ सूत्राभ्यामिति उप्त गपुस्तके। ४ धर्मव्या इतरिति क्पुपुस्तकयो , धमन्यपहतरिति पुस्तके । . धमगुणभावेनेति षपापुस्तफ्यो । , - ·- २८६ श्रीमद्बह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥ चित्तशुद्धितारतम्यहेतुकप्रियत्वादिज्ञानं लीलास्थानां चित्तशुद्ध्येपेक्षाभावान सम्भवतीति न तेपामत्रोपसंहारः कार्य इत्यर्थः । नन्वानन्दमयोपासनामार्वणोपनिपदुक्तपञ्चरात्राद्यागमोक्तमकारेण कुर्वतः पुरुषरूपे पक्षाद्युपसंहारस्यायुक्तत्वादानन्दमयाधिकरणे तद्रूपस्यैवोक्तत्वात् पुरुषरूपः कथमा- नन्दमयः १ तथात्वे वा कथं नोक्तोपसंहारः ? अपरश्च, मोदप्रमोदयोरुपचितानुपचितानन्द- रूपयोर्युगपत्सत्वेन देशभेदेनापि भिन्नत्वान्नित्यानन्दैकरसे ब्रह्माणि तादृग्रूपकथनमनुपपन्न मित्याशक्य परिहरति प्रियशिरस्त्वादीति, यद्याथर्वणोपास्यात् प्रियशिरस्त्वादिविशिष्टस्य भेदः स्यात् तदा तदप्राप्तिः स्यान्न च तथेति प्रियशिरस्त्वादिकमुपासनामार्गीयस्याप्याथर्वणिका- देरुपसंहार्यमेवेत्यर्थः, चिचशुद्धितारतम्यहेतुकं प्रियवादिज्ञानमितिपक्षे परोक्षवादपक्षेपि तत्र भेदाभावान्मोदप्रमोदयोन त्वदुक्तरूपत्वमित्यर्थः, ब्रह्मधर्मा एव मिन्ना इत्युपासनार्थ वानादाय शिरस्पाण्यादि निरूप्यत इति तत्रैव निरूपितमस्माभिः, यद्यप्यानन्दमयाधिकरण प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२॥ पूर्वत्रिसूश्या साकारव्यापकस्वादयो भगवद्धर्मा भक्तेप्वपि तिष्ठन्ति पूर्णानन्देश्वर्यादयस्तु भगवति धर्मिण्येव तिष्ठन्ति नान्यत्रेति सिद्धं, एतत्सूत्रप्रयोजनं वक्तुं सूत्रमव. तारयन्ति नन्वित्यादि, भगवजिष्ठा द्विविधा एक उपासका एक एकान्तभक्ताः, तत्रोपासकर्यथा प्रियशिरस्यादिप्रकार• भगवद्विशेष्यकज्ञानर्भगवान् विभाव्यते तथा भक्तानामपि भगवति प्रियस्यस्य भानात् प्रियरवस्य च शिरस्स्वरूपताया आनन्दमयाधिकरणे व्यवस्थापितत्वादेकान्तभक्तैरपि प्रियशिरस्वमुपसंहृत्य भगवति तेन रूपेण भजनं कर्तव्य. मितिपूर्वपक्षं समाधत्ते उपासकस्येत्यारभ्य परिहरतीत्यन्तेन, स्वरूपोपासकस्य एकान्तभक्तस्य, तारतम्य, हेतुकं साधारणशुद्धौ मोदज्ञानमसाधारणशुद्धौ प्रमोदज्ञानमित्यादिरीत्या बोध्यमित्यर्थः, चित्तशुद्ध्यपेक्षा. भावात् निरपधिस्नेहकारणत्वेन चित्तशुद्धेरपेक्षाभावादित्यर्थः, तेषां प्रियशिरस्त्वादिधर्माणां, अत्रोपसंहारः भक्तानां भगवद्भजने भगवस्फलसंहारः पूर्वनिरुक्तपक्षे, एकान्तभक्तानां निर्णयसम्भवेप्युपासनामार्गीयाणामुपासना- निर्णयस्यासम्भवात्तनिर्णयार्थ प्रकारान्तरेण व्याख्यानमाहुः नन्वानन्दमयेति, तथा च पक्षिरूपस्य धर्मानुपसंदत्य पुरपरूपोपासना कुर्वतः इति प्रकारः, तद्रूपस्यैवोक्तत्वात् 'पुरुषश्चके द्विपद' इत्यादिना पक्षिरूपस्यैवोक्तत्वात पुरुषत्वेन निरूपणस्य स्वीरवव्यावृत्यर्थस्वेनाप्रियतार्थरवासम्भवादित्यर्थः, तथात्वे वस्तुतः पक्षिरूपस्य पुरुषाकार. कथं नोपसंहारः? पुरुषे पक्षिधर्माणां कथं नोपसंहार इस्येका शा, अपरञ्चत्यादिना द्वितीया, उपचितानुपचितौ अनलपापभावं प्राप्ता, युगपत् एकस्मिन् धर्मिणि युगपत् , देशभेदेन दक्षिणोत्तारूपदेशभेदयोधर्मिणि सापेन, भिन्नत्वात् भखण्डानन्दग्रह्मणः सकाशात् पक्षिरूपस्य भिन्नरवात्, तादृग्रूपकथनं पक्षिरूपत्वकपनं, परिहरति संहारेनुपपत्ति परिहरति, तमुखं सूत्रार्थ कुर्यन्ति यदीत्यादि, आथर्वणोपास्यात् नित्यानन्दैकरसग्रह्मणः सका. . शात् , प्रियशिरस्वादिविशिष्टस्य पक्षिरूपस्य, तदमाशिः प्रियशिरस्वविशिष्टप्राप्तिः, उपसंहार्य सदानन्दकरसे • उपसंहार्य, इयं च पक्षिम रूप नित्यानन्दम्वरूपमेकमेवेतिभायः, ननु न्यूनाधिकभाषप्राप्तपोमोदामोदयोः पक्षि. को सायातसयोस्त यानित्यानन्दकरससम्भवादः सिद्ध इत्यत भाहुः चित्तशुदास्यादि, तथा च चिसद्धि- तरतमभायेन भासमानोप्यानन्दतरतमभावो नानन्दन्यूनता सम्पादयनि पस्तुतस्तस्य पूर्णत्वात् , परोक्षेत्यादि, तथा च परोक्षवादपक्षे भक्तानामलौकिकदेहरक्षायै पक्षिरूपो भूत्वा स्वयमसमयादिरूपतत्र तत्र कोदोषु प्रविशति जीपे त्यानन्दमय इतिपरोक्षवादपक्ष इत्यर्थः, तत्र पक्षदये, मेदामाचात् पक्षिरूपपुरुषोसमयोदामापात्, न त्यदुतरूपत्वं नोपचितानुपचितरूपरवं किन्तु पूर्णानन्दरूपरयमेयेत्यर्थः, प्रामधर्मा एय मिना इनि, तथा प एवकारेण धर्मिणो भेदो ध्यपरिछपते, इस्य पक्षिरूपस्यावयवा मिशा पुष व उपासनार्थमुपासककरमहायो एकान्त- महान तु तेषु धर्मेषु महाधर्मभेदशानाब तेच उपमहायां इत्यर्थः, तान् पक्षिरूपमझपमान, तय 'पुरपत्रके १. यदापेक्षेसारि पुगपे, 'शुदापेक्षेलादि संपुगरे । २. भेदेनाभिम पारिति कापुसकयो.1 ३. अमिपदं लुम गोपुगके। १. ताशेलादि प्रकामे सुन्न के च । ५ तस तदाशि. सारिति उप्तं पुनः । पमिति गोपुसके। , ६. पदुपार ·" तृतीयाध्याये हतीयपादै प्रथम सर्ववेदान्तमत्ययाधिकरणम् । एयासार्थस्योक्तत्वान्नेयं शङ्का सम्भवति तथापि गुणोपसंहारप्रसङ्गे मिथ्यावादिन आपात. ॥ शङ्का सम्भवतीत्याचार्येणोक्त्वा निरस्ता ॥ १२ ॥ ननूपास्यरूपस्याविरुद्धा एव गुणा उपसंहर्तव्या न तु विरुद्धास्तथा च पुरुषरूपे पक्षादि विरुद्धमिति न तदुपसंहार्यमित्याशयाह, इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ इतरे पुरुषरूपे विरुद्धत्वेन ये भासमाना धर्मास्तेप्युपसंहर्तव्याः, तत्र विरोधव्यव- च्छेदज्ञापनाय तुशब्दः, तत्र हेतुरर्थसामान्यादिति, अर्थः पदार्थ मानन्दमयत्वलक्षण- स्तस्य समानत्वादेकत्वादित्यर्थः ॥ १३ ॥ अथानन्दमयाधिकरण उक्तप्रकारेगा ये प्रियत्वादिधर्मास्तेपामेवोपसंहारः कार्यों न तु पुरुपरूपे पक्षादीनामपीत्यग्रिमं पठति, आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥१४॥ आनन्दस्वरूपस यावन्तो धर्मा भक्तिमार्गीयाः परोक्षवादेनोच्यन्ते प्रियत्वप्राधान्या- दयस्तेषां सर्वेपामाध्यानमासमन्ताद्धयानं तदर्थ ये धर्माः प्रयुक्तास्त एवोपसंहर्तव्या नान्ये, तत्र हेतुः प्रयोजनाभावादिति, ध्यानपदार्थस तावद्भिरेव सिद्धरधिकोपसंहारे तथावा- दित्यर्थः ॥ १४॥ अन्येपामनुपसंहारे हेत्वन्तरमप्याह, आत्मशब्दाच ॥१५॥ "प्रियमेव" ( तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यादिना परोक्षवादेनोक्तानां प्रियप्राधान्यादीनामेव भावना कार्या न तु यथाश्रुतानां शिरःपक्षादीनां, तेपामविवक्षितत्वात् , अंत्र हेतुरात्मशब्दा- दिति, "आनन्द आत्मा" (तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यनेन पूर्वोक्तानां प्रियप्राधान्यादीनां रसा- लफलमात्मा सरूपमानन्द इत्युतं, सो "रसो " लि. महाइति पाश्चमाणा- स्वात् तस्य च स्थायिभावात्मकत्वाद तवैवानन्दमयत्वाच प्रियविषयकलीलामध्यपातिभक्त- ज्ञानप्रकाराणामपि रसात्मकत्वेनानन्दरूपत्वात् तेषामुपासना तूतमाधिकाराभावात शिरपक्षादि- रूपेण कार्येतिभाववती श्रुतिस्तथा न्यरूपयन्, एतेन यत्परम्परासम्बन्धेप्युपासत्वं तदस द्विपद' इतिश्रुतिविचार एव, आपाततः शङ्का पक्षिरूपस्य प्रमाभिनयका ॥ १२॥ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ पूर्वोक्तापिष्टम्भकतया सूत्रान्तरमवतारयन्ति नन्वित्यादि, अविरुद्धाः पुरमधर्माः, विरुद्धाः पक्षिधर्माः, तेप्युपसंहर्तव्याः विरुद्धरवेन भासमाना वस्तुतोविरुद्धा पक्षिधर्माः पुरुष उपसंहर्तव्या इत्यर्थः, विरोधव्यवच्छेदो विरोधाभावः, समानत्वात् पक्षिपुरुषरूपयोर्विधमानवखैकस्यात् ॥१३॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ प्रियवादिधर्माः पक्षिनिष्ठा इत्यर्थः, अग्रिमं सूत्रमित्यर्थः, मान्ये पक्षादिरूपा इत्यर्थः, तत्र अनुपसंहारे, तथात्वात् प्रयोजनाभावादित्यर्थः ॥ १४ ॥ आत्मशब्दाच ॥ १५॥ अन्येषां पक्षादीनां प्रियमेवेत्यादिना 'तस्स प्रियमेव शिर' इत्यादिवेदवाक्येन, अवियक्षितत्वात् भानन्दमयारमध्याने शिरःपक्षप्रमृतीनामनुपसंयोगादित्यर्थः, अन अनुपसंहारे, इत्युक्तं 'आत्मानं स्वयमकुरते' त्यादिश्रुतिभिरुतमित्यर्थः, अग्रे रसमयानन्दमयात्मनिरूपणे, तस्य आरमस्वरूपस्य, भक्तज्ञानप्रकाराणां एकान्तभक्तज्ञानविषयभगवद्धर्माणां, तेषां उपासकानां, एतेषामुपासनाविषयीमूतं रूपं विभूतिरूपमेव न तु मूलरूपं सस्वकान्त भक्तिमात्रविषयस्यात्, भाववती भगवरस्वरूपागाधरवमाहवती, तथा न्यरूपयत् 'यत्तो धाचो निवर्तन्ते. १. पराग इति प्रथमान्त. पाठ. केगोपुस्तक्योः । २. भावसामान्या इति गोपुस्तके । ३ ध्यानमिति फरपुपुं- गोयु । ४. चेति पुलके । ५. उपयुक्ता इति कवपागोषु । ६. तन्नेति सर्वेप्यादर्शा.। ५. दपास्यमहत्त्वमिति पुस्तके। .

·२८८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते महत्त्वं कियदवधि वाच्यमिति ज्ञाप्यते, . एवं सत्युपासनामार्गीयोपासं विभूतिरूपं न तु मूलरूपं “यन्न योगेन" ( श्रीमद्भाग. ११. १२. ९.) इतिवाक्यादिति ज्ञेयम् ।। १५॥१॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रथम सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ॥१॥ तैत्तिरीयकेनमयादिनिरूपणे पुरुषविधत्वं तेषां निरूप्य "तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य" (तैत्ति. ब्रह्म.) इति सर्वत्र निगद्यते, तन्नानन्दमयपर्यन्तं शारीरात्मत्वकथना- द्भवति संशयः शरीराभिमानी जीव एव कश्चिदुत ब्रह्मैव, तत्र शारीरपदाजीव एव भवितुमर्हति, तथा सत्यानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं नोपपद्यते, उच्यते च भार्गव्यां विद्यायां "अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्" (तैत्ति. भृगु.) इत्यारभ्यानन्दमयपर्यन्त "मानन्दो ब्रह्मेति व्यजाना" (तैत्ति. भृगु.) इत्यन्तया श्रुत्या ब्रह्मत्वमित्युभयतःपाशारज्जुरिति प्राप्त आह, आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ (३. ३. २.) इतरवत् जीववत् आत्मगृहीतिः आत्मग्रहणं "तस्वैप एव शारीर आत्मा" ( तैत्ति. ब्रह्मः) इति यत् तदुत्तरात्, “यः पूर्वस्य" (तैत्ति. ब्रह्म.) इति सर्वत्रोक्तत्वात् सर्वेभ्य उत्तर आनन्दमयस्तस्साद्धेतोरित्यर्थः, अन्नमयादिपु सर्वेष्वानन्दमयस्यैवोक्ततत्तच्छरीराभि- मानित्वात् तथा, एतद्यथा तथानन्दमयाधिकरणे अपञ्चितमस्माभिः। अथवा "अन्योन्तर आत्मा" ( तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यन्नमयादन्यत्र सर्वत्रोक्तत्वात् पूर्वपूर्व- निरूपितो यः स इतर इत्युच्यते, तथा च "यः पूर्वस्य" इतिश्रुत्येतरवत् पूर्वनिरूपितवद् प्रकृतस्याप्यात्मग्रहणं कथनं यत्तदुत्तरादिति पूर्ववत् ॥ १६ ॥ भप्राप्य मनसा सहे'तिश्रुतिः पूर्णानन्द उपासनाविषयत्वं न्यरूपयदित्यर्थः, परम्परासम्बन्धेपि पक्षादिसम्बन्ध. विशिष्टरूपेपि, अस्य मूलधर्मिणः ॥ १५ ॥१॥ ॥ इति तृतीयतृतीये प्रथमाधिकरणम् ॥१॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६॥ पूर्वाधिकरण एकान्तभकानां पुरुषोत्तमे पक्षिधर्माणामनुपसंहारे 'आनन्द आत्मे त्यानन्दपदप्रयोगहेतुरुक्त इति तत्प्रसङ्गस्मृत्यानन्दमयप्रकरणस्थात्मशब्दयुक्तवाक्यान्तरं सूत्रकारो विचारयतीत्येतदधिकरणवाक्यमाहुः तैत्तिरीय इत्यादि, तेपाम् असमयादीनां, सर्वत्र पजसु, भवति संशयः एतद्वाफ्यार्थे भवात संशय इत्ययः, पूर्वपक्षमाहुस्तत्रत्यादिना, तथा च तस्मिन् वाक्ये प्राणमयमारभ्योच्यते तस्यैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्ये"ति, तत्र सर्वापेक्षया पूर्व विचारेसमयः समायातीति तस्य योभिमानी शारीरः स एवानन्दमय. स्थापि तदभिमानी च जीव एव लोके प्रसिद्ध इत्यानन्दमयाभिमानिनोपि न ब्रह्मा सेत्स्यति, तष्टापत्ती स्वामय- मारम्यानन्दमयपर्यन्तानां ग्रहास्यप्रतिपादकश्रुतिविरोध इति पूर्वः पक्षः, आत्मगृहीतिः तस्यैप एव शारीर भारमे'ति- श्रुती 'शारीर'पदसमभिण्याहाराधया जीव भारमपदप्रयोगो लोके प्रसिद्धस्तद्वदा श्रुतावप्यन्नमयादिबझारमफशरीर. सम्पन्धादुत्तरादानन्दमयरूपार्थादप्यारमशब्दप्रयोगः कृत इत्यर्थः, तदुत्तरात् सर्वोत्तरादानन्दमयाभिप्रायादि- त्यर्थः, सर्घत्रोक्तत्यात् सर्वत्रैकस्य प्रवेशनसमर्थस्यान्यस्याभावादित्यर्थः, उक्ततत्तच्छरीरेत्यादि, तया धासमया- याध्यात्मिकतत्तच्छरीराभिमानी आनन्दमय एव, अभिमानश्च 'तदारमानमेवावेद ब्रह्मास्मि' इतिश्रावणेन यथार्थज्ञानरूप एव नरवण्यासरूप इति न जीवरवशक्षा, तथा मानन्दमय एप, अपश्चितं यः पूर्षस्थे'त्यनेनानन्दमय एव सर्वारमनोक्त इत्यर्थः, 'तस्वैप एव शारीर आरमा यः पूर्वस्खे'त्यत्रोक्त 'भारमा' 'यश्चान्योन्तरारमे स्पोक्त 'आत्मा' स उभयत्राप्युक्त मानन्दमय एष आरमा म सु 'शारीर पदाजीवोपीतीममर्थ स्फुटीकुर्षन्ति अथवेत्यादिना, अन्यत्र प्राणमयादिविज्ञानमयान्तेपु, यः स मानन्दमय इत्यर्थः, फलितमाहुः तथा चेत्यादिना, पूर्व निरूपितवत् विज्ञानमयान्तेषु निरूपितात्मवत्, प्रकृतस्येत्यादि, आनन्दमयेपि तस्य स्वस्पेवारमरवेन महणमित्यर्थः, उत्तरात् भानन्दमयाभिप्रायात्, पूर्ववदितीतरवदित्यस्याओं योध्य इत्यर्थः ॥ १६ ॥ १. पुस्य एवेति कपुस्तके। २. अपमयादिग्वित्सारभ्योतपर्यन्तं लतं पापुस्तके। ३. उफरवादियपुस्तके । ४. तापदं लप्त पुस्तकें । ५. पूर्वनिरूपित इति यपागोषु । ६. आत्मप्रहणकयनमिति यपागोए । ७. पूर्ववमिति लतं कपुपुसफयोः।

·हतीयाध्याये तृतीयपादे तृतीय कार्याख्यानादित्यधिकरणम् । २८९ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ १७ ॥ ननु सर्वत्र "अन्योन्तर आत्मा" (तैत्ति. ब्रह्म.) इतिश्रुत्या प्रत्येकमन्नमयादीनां भेदनिरूपणाच्छारीरपदाच मिन्नो भिन्नो जीव एवात्मा शरीराभिमानी सर्वत्रोच्यते, आनन्द- मयेपि तथोक्तिर्या सा त्यानन्दमयस्य ब्रह्मखेन व्यापकत्वेन सर्वत्रान्वयात् सर्वेषु शरीरेषु सम्बन्धादित्याशय तनिरासायोक्तेर्थ उपपत्तिमाह स्यादित्यादिना, स्यात् आनन्द एवोक्त- शरीराभिमानी भवतीत्यर्थः, तत्र हेतुरवधारणादिति, "एप एव" ( वैत्ति, ब्रह्म.) इत्येवकारेणेतरनिपेधपूर्वकमानन्दमयस्सैवारमत्वनिर्धारादित्यर्थः ॥ १७ ॥२॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वितीयमात्मगृहीत्यधिकरणम् ॥२॥ तैत्तिरीयके पठ्यते "तस्माद्वा एतसादात्मन आकाशः सम्भूत" इत्युपक्रम्य महाभूत. सृष्टिमुक्त्वाम्नायते "पृथिव्या ओषधय ओपधीभ्योन्नमन्नात् पुरुषः स वा एप पुरुषोन्न- रसमयः" (तैति. ब्रह्म.) इति, एतदनेन्नस्योत्पत्तिस्थितिलयहेतुत्वमुच्या "येनं ब्रह्मोपासते" (तैत्ति. ब्रह्म.) इत्युच्यते, भृगुवरुणसंवादे च "अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्" (तेत्ति. भृगु.) इत्युच्यते, तत्र “स वा एष पुरुषोनरसमयः" ( तैत्ति. ब्रह्म.) इत्यनेन पूर्वोक्त एव पुरुप उच्यत उत तद्भिन्न इति भवति संशयः, किमत्र युक्तम् ? पूर्वोक्त एवेति, यतः पूर्वोक्तस्यैव "स वा एप" (तैत्ति, ब्रह्म.) इत्यनेन प्रत्यभिज्ञानं प्रतीयते, तत्र ब्रह्मत्वेनोपासना कार्यसभि- प्रायेण ब्रह्मत्वेन स्तूयत इति प्राप्त आह कार्याख्यानादपूर्वमिति । कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥ ( ३. ३. ३.) पूर्वस्यान्नकार्यस्य पुरुपस्याख्यानात् “स वा एप" (तैत्ति, ब्रह्म.) इत्यनेनाग्रिमथुति- भिब्रह्मत्वेन प्रतिपिपादयिपितमन्नरूपमेवोच्यते न तु पूर्वमित्यर्थः, “स वा एपः" इति प्रत्यभि- ज्ञानमिति यदुक्तं तन, “अन्नात पुरुषा" (वैत्ति ब्रह्म.) इत्यन्तेनाधिभौतिकतनिरूपणात "स वा एषः" इत्यनेनाध्यात्मिकतन्निरूपणादुभयोश्च भेदात्, अत एव संशयाभावायाह वै निश्चयेन, एपः वक्ष्यमाणः पुरुषः, सः आध्यात्मिकत्वेन प्रसिद्धोत्तरसमय इति, अन्यथा अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ १७॥ मेदनिरूपणात् कोशपञ्चकेपि प्रत्येकमारमभेदनिरूपणा- दित्यर्थ , तथोक्तिः आत्मस्वोक्तिः, तन्निरासाय चतुएं जीवस्यारमत्वनिरासायेत्यर्थ., उक्तशरीराभिमानी अन्नमयादीनां शरीरत्वेनोकानामभिमानीत्यर्थः, तत्र भन्नमयादीनामात्मनि परग्रहारवे, एवकारेण तस्येप एच शारीर आत्मा यः पूर्वखे तिश्रुत्युपत्तियकारेण, इतरनिषेधः जीवनिषेधः ॥ १७ ॥ २ ॥ ॥ इति तृतीयतृतीये द्वितीयाधिकरणम् ॥२॥ कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८॥ एतदने 'अनादै प्रजाः प्रजायन्त इत्यनुवाके, संशयमाहुस्तरेत्यादिना, पूर्वोक्त पर 'अनात् पुरप' इत्यवानगन्यतयोक्तपुरप एव, तद्भिन्नः पूर्वोक्तभौतिकपुरुषानिन्न आध्यात्मिक इत्यर्थः, 'स वा एप' इत्यनेन 'स वा एप पुरपोनरसमय इत्यनेनेत्यर्थः, अनरूपमेव कोशात्मकामरूपमेव, उच्यते पुरुषो प्रहरवेनोव्यत इत्यर्थः, न तु पूर्व न तु भौतिकपुरुषरूपमित्यर्थः, उभयोः आधिभौतिकाध्यामिकयो, संशया- भावाय भौतिकवसंवायाभावाय, आह भयादै प्रजा प्रजायन्त इत्यमाहेत्यर्थ , उत्तरसमयः श्रुतिसकेस- प्राय इत्यर्थ , अन्यथा 'स चा एप' इत्यनेनासकार्यपुरुपयोक्ता वनं प्रो'त्यनेनापि भौतिकानयोक्तावाध्यारिमका १. मिन इति पुस्तकयो । २. एवपद लप्तं कपुपुस्तकयो। ३. तुपदं लसं कपुस्तके। ४. व्यापकत्वेनेति द्धतं कपुस्तके। ५. आनन्दमय एवेति बपागोषु । ६. उत्सर्वशरीराभिमानीति सर्वेप्यादीः । इति यपापुस्तकयो । ८. इत्यनेनेति वपापुस्तकयो । ९. प्रसिद्धोमरसमय इति सर्वेप्यादी । . ७. उत्थाम ३७अ.भा.प्र ·, " २९० श्रीमदमसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते ब्रह्मात्मकतपोलक्षणसाधनेनाधिकार सम्पन्ने "अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्" (तैत्ति, ब्रह्म.) इति न वदेव, न च तदपि-तत् तथात्वेन स्तूयत इति वाच्यं, श्रुतेः प्रतारकत्वायत्तेः, आनन्दमयान्त- मेवमेव निरूपणाच, अत एवास्याप्यात्माग्ने निरूपितो "यः पूर्वस" इति ( तैत्ति ब्रह्मा), स त्वाधिदैविक आनन्दमयः । अथवा वाजसनेयिशाखायाम् "आत्मेत्येवोपासीत" (बृह. ३. ४.७.) इत्युपक्रम्य "तदेतत् प्रेयः पुत्रा प्रेयो चित्तात् प्रेयोन्यसात् सर्वसादन्तरतरं यदयमात्मा" (बृह.३.४.८.) इत्येतदनेन्यस्य प्रियवं निराकृत्य "ईश्वरो हि तथा सादात्मानमेव प्रियमुपासीत"(वृह.३.४.८.) इति पव्यते, अत्रात्मौपाधिकत्वात् सर्वत्र प्रियत्वस्यात्मपदेन जीवात्मन एव प्रियत्वेनोपा- सना विधीयत उतेश्वरपदात् परमात्मन इति भवति संशयः, किमत्र युक्तम् ? जीवात्मन एवेति, कुतः यथा पुत्रादेरीत्मौपाधिकप्रियत्वोच्या जीवात्मन एव प्रियत्वमुच्यतेन्यत्र श्रुतौ तथेहापि "प्रेयः पुत्रान" (बृह. ३.४.८.) इत्यादिकथनाजीवात्मैव भवितुमर्हतीति प्राप्त आह कार्या- ख्यानादपूर्वमिति, इतः पूर्वमाम्नायते "प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन् वाक् पश्यंश्चक्षुः शुज श्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव" (बृह. ३.४.७.) इति, तथा च प्राणनवदना- दिकायः कृत्वा प्राणवागादित्वेनैकसैवात्मन आख्यानात् कथनादपूर्व, पूर्व तु पुत्रवित्तायभि- मानंदशायां "न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति" (बृह. ४.४. ५.) इत्यादिना यत् प्रियत्वेनोच्यते तसाद्भिन्नमात्मशब्दवाच्यमत्रेत्यर्थः, लोके हि प्राणवायुवागिन्द्रियादीनामेव तत्तच्छब्दवाच्यता न तु जीवस्य, अत एवाग्रे श्रुतिराह "ईश्वरो हि तथा सात्" (बृह.३.४.८०) इति, अत एव "प्रेयोन्यसात् सर्वसादन्तरतरं यदयमात्मा" (बृह. ३. ४.८.) इत्याह, अन्तरो जीवात्मा ततोप्यतिशयेनान्तरमन्तरतरं पुरुषोत्तमस्वरूपमेव भवितुमर्हतीति, एतेन विग्रहस्सैवात्मरूपत्वं सिध्यति, तेनाविकृतत्वपरमानन्दत्वादयोपि धर्मा उपसंहर्तव्याः ॥ १८ ॥ कोशरूपालस्य पुरुषरूपत्वेनानुक्ता वनं ग्रह्मेति व्यजाना'दित्यनेनानुक्तौ घेत्यर्थः, न वदेदिति 'भग्नाद्वै प्रजाः प्रजा. यन्त' इत्युक्त्वाने सर्व वै तेन्नमामुवन्ति थेनं ब्रह्मोपासत' इति सफलब्रह्मोपासनमात्रमेव वदेत् तावतैय भौतिकास- स्य प्रहारयेनोपासनस्य सिद्धर्न तु तपस उपदेशेनाधिकारसिध्यनन्तर मनं प्रीति व्यजानादिति चददि- त्पी, इत्थं च सपोरूपसाधनं विनतदन्नस्याज्ञानादेतदरं भौतिकासादतिरिक्तमाध्यात्मिकं ब्रह्मरूपं भिन्नमेवे- त्यर्थः सिदः, 'स एप'इतिशब्दयोः प्रत्यभिज्ञायोधकरवमपि नास्त्येव, तच्छब्दस्य प्रत्यक्षार्थयोधकरवादेतच्छन्दस्य में घक्ष्यमाणार्धकरवात् , तत् भौतिकानं, तथात्वेन 'ब्रह्मास्मक' इत्यारभ्य 'व्यजाना'दित्यन्तन स्तूयत इति तदपि न वाच्यमित्यन्वयो धोध्या, प्रत्यभिज्ञानेन भौतिकाग्नश्रुतिपरत या ज्ञापने भौतिकस्याप्रझरवेन तन ग्रहावयोधकथुतेः प्रतारकत्वापत्तिदोपः स्यादित्यर्थः, आनन्दमयान्तमित्यादि, तथा धानन्दमयज्ञानपर्यन्तं 'तपसा अझ विजिज्ञासा खेप्युक्तरन्यन्न पाखवं ब्रह्मरवमसमय आरोपितं स्तुत्यर्थ श्रुतिपंदतीतिविषमव्यायाने प्रमाणाभाव इत्यर्थः, अत पर एतदनमयस्य भौतिकस्वाभावादेव, स तु अक्षमयस्य भारमा तु, पूर्वनिरूपितास्यानन्दमयाधिकरण एष प्रायशः स्फुटरवासात्यन्तावश्यकतेत्यरुच्या प्रकारान्तरेणाधिकरणरचनामाहुरथवेत्यादिना, विषयवाक्यमाहुः 'आत्मे स्यादि, अन आत्मनः प्रियरवप्रतिपादकश्रुतिपु, आत्मौपाधिकत्वात् भारममायोदेश्यकस्यादित्यर्थः, सयंत्र अनोकभुताचारमनस्तु कामाये'त्यादिश्रुतिपु घेत्यर्थः, जीवात्मन पवेति, जीयस्यैव पुनाधमिमानसम्मवादेवकारे- पेश्वरव्यपरछेदा, अन्यत्र श्रुती 'भारमनस्तु कामाये'त्यादिश्रुती, इतः पूर्व 'भारमेयेये'स्यस्य पूर्वमित्यर्थः, एक- स्यैव सर्पकतः सारमकस्यकस्यैवेत्यर्थः, तसान्निनं पुनापभिमानिभित्रमपूर्वशब्दयोऽयं, अम भारमराटदार्थमध्ये पोध्यमित्यर्थः, तत्तच्छब्दः प्राणयागादिशब्दः, अत एव जीये तरायादवाच्ययामायादेव, पुरुषोत्तमस्वरूप मेषेति पयकारेणाक्षरस्य स्वरूपामायेनान्तर ध्यपरिछपते, पतेन पुरुपोत्तमस्थान्तरयप्रतिपादनेन ॥१०॥ 1.एतदपीति कपापुषु । ३. तत्पदं सप्तं पापुस्तके । ३. अत इति पुस्तके। ४. पुत्रात्मोपेत्यादि पुपुम्न के । ५. पारमोपेत्यादि पापुगोषु। ६. रूपमित्यधिक धपागोषु । ७. मस्तानीति पापुसके। ८.परमाणेलारियरमापुस्तकेषु । .. पूर्वमिति दप्तं कापुसक्योः। १०.यिति सप्तं फगोपु। ११. भन्तरमिति तं पुसके । १२.विष्यतीतानि पुंपुस्तके ।

·.. .- . . तृतीयाध्याये तृतीयपादे तृतीयं फार्याख्यानादित्यधिकरणम् । २९१ ननु विग्रहे चक्षुःश्रोत्रादीनां वैलक्षण्यप्रतीतेरात्मनश्चैकरसत्त्वादुक्तकर्मनामवत्वं ब्रह्मण्यनुप- । पन्नमित्याशयोचरं पठति । समान एवं चाभेदात् ॥ १९ ॥ चोप्यर्थे, तथा चैवमपि सति श्रोत्रचक्षुरादिवलक्षण्यप्रतीतावपि सति समान एकरूप : एव न तु विपमः, तत्र हेतुरभेदादिति, चक्षुरादीनां ब्रह्मत्वेन परस्परममेदादित्यर्थः । अत्रेदमाकूतम् , "तन्त्योपनिपदं पुरुपं पृच्छामि" (बृह. ५.९. २६.) इतिश्रुतेरुपनिप- । वयमेव ब्रह्मखरूपं, ताश्च "प्राणन्नेव प्राणो भवति वदन वाक्" (बृह.३.४.७.) इत्यादिरूपाः प्रतिनियतेन्द्रियग्राह्यानर्थान् स्वरूपेणैव गृहब्रह्म तत्तच्छन्दवाच्यं भवतीति वदन्ति, तद्वाच्यता च व्यवहार्यत्वे, सच "तदेतत्प्रेयः पुत्रा" दित्यादिवाक्यैकवाक्यतया निरुषधिस्नेहवतामेव व्यवहार्य इति ज्ञाप्यते, स चाविर्भूतेवताररूप एव सम्भवति, एवं सति तत्र भक्तैर्भगवद्विग्रहे तत्तदवयवेषु भेदेन यथा यथा व्यवहियते तथा तथैव तदेकमेवाखण्डसच्चिदानन्दरूपं ब्रह्मेत्यर्थः सम्पद्यते, एवंविधो लोके न प्रसिद्ध इत्यसम्भावना स्यात् , तदभावायाग्रे श्रुतिराह "ईश्वरो हि तथा स्वाद" (बृह. ३.४, ८.) इति, एतेनाविर्भूतरूपे व्यापकत्वकरसत्वसच्चिदानन्दत्वादयो धर्मा उपसं- हर्तव्या अनाविभूतेपीति थित, एवं सत्याविर्भावनाविर्भावपीश्वरः समानः, न धाविर्भावे कांचनागन्तुकान् धर्मानादायाविर्भवतीति वक्तुं शर्य, अनानि तसाप्येवमाविर्भूतप्रकारेणैवा- भेदादित्यपि सूत्रार्थः सूत्रकाराभिमत इति ज्ञातव्यं, चकारेण विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वं समुची- यते, एवं साक्षादाविभूतेभगवद्रूपे पूर्णानन्दधर्मास्तदुपासकेनोपसंहर्वव्या इति सिद्धम् ।। १९ ॥ अथ यन कार्यचिकीर्पया जीवे स्वयमाविशति तदावेशात्तद्धर्मा अपि केचित् तसि- नाविर्भवन्ति तत्रोपासकेनाखिलब्रह्मधर्मोपसंहारः कर्तव्यो न वेति शङ्कासमाधानं विकल्पनाह सूत्राभ्यां तत्रादौ विधिपक्षमाह । सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥ अन्यत्रापि जीवेप्येवं ब्रह्मणीयोपासना कार्या, तत्र हेतुःसम्बन्धादिति, अयोगोलके चरिच तसिनावेशलक्षणः सम्बन्धोस्तीति तत्वेन व्यपदेशाच तथेत्यर्थः, अत्रैवं ज्ञेयं, अयं तु जीवोत्राविष्टं भगवन्तमहमुपास इति जानाति चेत् तदा न सा जीवगामिन्युपासना किन्तु ब्रह्मगामिन्येव, तत्राखिलधर्मोपसंहारे न किञ्चिद्वाधकं, यत्र ब्रह्मत्वेनैव ज्ञात्वोपास्ते तत्रापि " यथा यथोपासते वथैव भवति नद्वैतान भूत्वावति" ( मुद्गलो. ९.३.) इतिश्रुतेगुर्वादी जीवत्वयुद्धिनिषेधाच तथा, तंत्र यादृगुपासकस्तदुपासनासिद्धयर्थं तत्फलदानार्थं च तापो भगवानाविशतीति च तथा ॥२०॥ समान एवं चामेदात् ॥ १९ ॥ उक्तकर्मनामवरवं प्रणयागादिपदवाच्या, तत्तच्छब्दवाच्यं प्रणयवागादिशब्दवाच्यं, नहाच्यता श्रुतिवाच्यता, व्यवहार्यत्वे ब्रह्मणः शब्दारमकव्यवहारविषयत्वे, स च व्यय- हार्यश्च, स च निरुपधिस्नेहवद्ययहारश, तत्तदवयवेषु भक्कानां स्वस्त्रानन्दानुभावकतत्तद्भगवदषयवेवियर्थः, तदुपासकेन पूर्णपुरुषोत्तमोपासकेन ।। १९ ॥ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २०॥ भाविभूते भगवत्युपसंहारं विधार्यादेश उपसंहारं विचारयतीत्याहुर थेत्यादि, विधिपक्ष संशये विधिकोटिपलं, अयं तु आवेशाधिकरपीभूतस्तु, तत्रापि ताशस्थलीयोपास्ये ब्रह्म ज्यपीत्यर्थः, तथा उपसंहारः सर्वधर्माण कार्य इत्यर्थः ॥ २० ॥ १. चपद उप्तं गोपुस्तके। २. यदेतदिति पुस्तके। ३, नन्दादय इति पुस्तके। ४, सर्वेति लस गो. पुस्तके। ५. सप्तम्यन्तं पृयगेवेदं पपाषु । ६. पूर्णानन्दती इति गोपुरसके । ७. ज्ञात्वेति लुप्तं पुस्तके। ८. एनानिति पुपुस्तके। ९. जीवबुद्धीलादि कैपुरसके। १०. तत्तदुपासकसेति कपुपुस्तकयो।

·. २९२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते यस्त्वन्तरङ्गभगवद्भक्तं हृद्याविर्भूतभगवत्कं ज्ञात्वैतद्भजनेनाहं भगवन्तं प्राप्यामीति ज्ञात्वा तमेव भजते स भक्तिमार्गीय इति भक्तहृद्याविभूतेपि रूप उपसंहारो धर्माणां तेन नै कार्य इत्यग्रिमं पठति । न वाविशेपात् ॥ २१ ॥ अनुपसंहारे हेतुरविशेपादिति, अस्य भक्तभक्तत्वेन तद्भजनरसास्वादनेन विस्मृततदा- विष्टभगवकत्वेन तन्निरपेक्षत्वेन वा तदाविष्टभगवति गुणोपसंहारेनुपसंहारे का भक्तोपासनायों विशेषाभावादित्यर्थः, अनुपसंहारस्यात्र वाधकत्वाभावज्ञापनाय वाशब्दः, विशेषादिति वा, पूर्व विहितत्वेन भगवदाकारादिषु भजनं कुर्वन्नप्युक्तरूपभक्तसङ्गेन तद्भजनेन च पूर्वसाद्विशिष्टं रसमनुभूतवानिति रसास्वादे विशेषाद्गुणोपसंहारं स न करोतीत्यनुवादः, विहितत्वेन गुणोप- संहारपूर्वकोपासनायां नीरसत्वेनानादरज्ञापनाय वाशब्दः, भगवदवताररूपोपि चादरायणः प्रासङ्गिकेपि भक्तिमार्गसरणे तदीयरसावेशपरवशस्तद्भावखभावमनूक्तवान् ॥ २१ ॥ अपि च, उपसंहारो हि तत्रानुक्तानामन्यत्रोक्तानां गुणानां तत्र सच्चन ज्ञानमात्र, उक्तरूपभक्ताय तु तद्भजेंनीये भक्त एवालौकिकान भावान् भगवान् प्रत्यक्षं दर्शयतीति न तत्रोपसंहारापेक्षागन्धोपीति यथायोग्यमुत्तरं पठति । दर्शयति च ॥ २२ ॥ ननु भक्तभक्तः स्वसेव्येत्यलौकिकं वीर्यं दृष्ट्वा तदाविष्टे भगवति तत्सम्भारकत्वस्ये- न्द्रादीनामपि तदाज्ञापेक्षित्वं दृष्ट्वा धुलोकादिव्यापकत्वस्सोपसंहारं करिष्यतीत्याशायाह । सम्भृतिाव्यात्यपि चातः॥ २३॥ (३. ३. ४.) राणायनीयानां खिलेषु पठ्यते "ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठं दिवमा- ततान ब्रह्म भूतानां प्रथमं तु जज्ञे तेनार्हति ब्रह्मणा स्पर्धितुं का" (त्ति. ना. २.४.६.) इति, अस्पार्थस्तु, अन्यैर्हि पुरुपैः सहायानपेक्ष्य विक्रमाः सम्भ्रियन्ते तेन तत्पराक्रमाणां त एव न धाविशेषात् ॥ २१ ॥ सूममवतारयन्ति यस्त्वन्तरजेत्यादिना, अस्य भाभक्तस, तन्नजनेति उपास्य- भाभजनेत्यादि, तनिरपेक्षत्वेन आयेशनिरपेक्षस्येन, भजनं कुर्वन्नपि उपसंहारस्य चैधरयेनोपसंहारपूर्ष के भजनं पुर्पपीत्यर्पः, अनादरशापनायेति, तथा धैकान्तभक्ताना रसानुभावकस्वरूप एष भनन नियमो नपसंहारेपीनि- भायः, मनुवादप्रयोजनमाहुभंगवदवतारेत्यादिना, तदीयेति भक्तिमार्गायेत्यादि, तनावस्यमा भगवति भावस्वभावं, अनूतवान् स्वस्थ मातादशायामेभिः सूत्रा स्पं निरूपितवानित्यर्थः ॥ २॥ दर्शयति च ॥ २२ ॥ तत्र निरूप्पप्रकरणे, तभजनीये भत्ते, भक्तिमागीयमननीयमरफ, अलौकिकान् रसरूपानित्ययः, यथायोग्यमुत्तरं पठति तासाभक्तपोपसंहारे योजनामाय उसरे पटतीस्वयः, निगदी कृतागे. सारणम् ॥२२॥ सम्भृतिव्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥ सूयान्तरमयतारपन्ति नन्यित्यादि, तत्सम्मारकरवम्य भगपास. म्पपिपीपारिसमूहम गुलोकादिप्यापफरयस्य पेसपः, गूग्राधमाः सम्भृतिधेत्यादिना, तथा सम्भूतिपु. १. अन्तरनिति परागोपिमा । २. भारिप र पपागोषु । ३. नर उन पापुमायोः। ४. भगवायनी गोपुस । ५.५४पन्नं. पोपुरयो । ६. इतिपदं ष पुग। ७. गप्तम्पनं पर गोपुगरे । गलपिक धुमके। १.मारनमापनि पुमा। ...अपमान्तर्गत गोपुगरे। ११. सममान पुगो. पुगरपोः। १३. मासोनिवि नाया। २. दुटोरेलार समारत ·" - तृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्थं पुरुपविद्यायामित्यधिकरणम् । २९३ नियतपूर्वभावित्वरूपकारणत्वेन ज्येष्ठाः, ब्रह्मधर्माणां तु ब्रह्मव ज्येष्ठमनन्यापेक्ष सृष्ट्यादि करोतीत्यर्थः, एवं सति ब्रह्म ज्येष्ठं येषां तानि ब्रह्मज्येष्ठानि वीर्याणि, अत्र. छन्दसि बहु- वचनस्य डादेशः, किञ्च, अन्येषां वीर्याणां वलवद्भिर्मध्ये. भङ्गोपि भवति, तेन ते खबीर्याणि न सम्विधति, ब्रह्मवीर्याणि तु ब्रह्मणा सम्भृतानि निःप्रत्यूह सम्भृतानीत्यर्थः, तच ज्येष्टं ब्रह्माने इन्द्रादिजन्मनः प्रागेव दिवं वर्गमाततान च्याप्नुवन्नित्यमेव विश्वव्यापकमित्यर्थः, देशतोपरिच्छेदमुक्त्वा कालतोपि तमाह ब्रह्मेति, भूतानामाकाशादीनां पूर्वमेव जज्ञे आवि- भूवेत्यर्थः, एतेन वीर्यसम्भृतियुव्याप्तिप्रभृतिमाहात्म्यमुक्तं भवति, तथा च सम्भृतिय दुव्याप्तिश्च तयोः समाहारस्तथा, एतापि स तत्र नोपसंहरति, तत्र हेतुः "न याविशेषात" (स.मू. ३.३.२१.) इतिसूत्रोक्त एवेत्सतिदिशल्यत एवेति, एतद्यथा तथा तत्रैवोक्तं, विषयवाक्यो- तरार्धोक्तधर्मानुद्देशेनैवं ज्ञायते भक्तसैहिकपारलौकिकोपयोगिधर्मोपलक्षणार्थ द्वयोरेवोद्देशः कृत इति, चकारेण दर्शनमप्युक्तं समुच्चीयते, अन्यच, स्पर्धाकृतिसम्भावनायां हि तद्योग्यतानिपेधः सम्भवति, सा चाविर्भूत एव भगवति सम्भवतीत्यखिलशक्याविर्भावपूर्वकमाविर्भूतस्य तस्यैतया श्रुत्या माहात्म्यमुच्यत इति गम्यते, एवं सत्येतद्वाक्योक्तधर्मयोरेवानुपसंहार्यत्वेन यत् कथन तत्तु भक्तहृयाविर्भूतं ब्रह्माप्येवम्भूतमेवेतिज्ञापनायातो युक्त एवानुपसंहारः ॥ २३ ॥३॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे तृतीयं कार्याख्यानादित्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ तैत्तिरीयके "सहस्रशीर्पा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् स भूमि विश्वतो घृत्वा अत्यति- छद्दशाङ्गुलं पुरुप एवेदर सर्व यद्भूतं यच्च भव्यम्" (तैत्ति. सं.३.१२.१.) इत्यादिना पुरुपविद्या निरूप्यते, तत्रैव "ब्रह्मविदामोति परम्" (तैत्ति. ब्रह्म.) इतिप्रश्ने “स वा एप पुरुषोन्नरस- मय" (वैत्ति. ब्रह्म.) इत्यारभ्य प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयात्मकं ब्रह्मवरूपं निरूप्यते, तत्र सर्वत्र "स वा पुरुषविध एव" (तैत्ति, ब्रह्म.) इति च पठ्यते, अत्रान्नमयादिषु पुरुषसूक्ते च पुरुपपदश्रवणादग्नमयादिपु सहस्रशीर्पवच्चायुपसंहारः कर्तव्यो न येति भवति संशयः, किमत्र युक्तम् ? उपसंहर्तव्यमेवेति, कुतः? सर्वत्र ब्रह्मण एवोपास्यत्वादत्राप्युपासनोक्ते- ब्रह्मत्वपुरुषत्वयोरविशेषाद्विद्यै क्यादिति प्राप्त उच्यते, पुरुषविद्यायामिवेति । पुरुषविद्यायामिव चेतरेपामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ (३. ३. ४.) अन्नमयादिषु सहस्रशीर्षवत्वादिकं नोपसंहर्तव्यं, कुतः ? पुरुपविद्यायां यथा च्याप्तिशब्दवाच्यः, सः भक्तभक्तः, तत्र भक्त, तत्र अनुपसंहारे, सूत्रोक्त एव उपसहारे विशेपाभावागतकृपयै- वैहिकामुग्मिकसकलपदार्थानां सिद्धायुपसंहारे विशेषाभावादिति सूत्रोक्तोर्थोक्सेय इत्यर्थः, तत्रैवोतं पूर्वसूत्र एवोक्तं, उत्तरार्धोक्तधर्मानुद्देशेन सूत्रकारेण विषयवाक्यपूर्वाधोक्तवीर्याव्याश्योरेवोद्देशः कृतो न तूतरार्धोक्त- भूतादित्येतरास्पयत्ययोतेनेत्यर्थः, उपलक्षणार्थ उभयोर्योधनार्थ, उद्देशः कृतः सूत्रकारणोहेशः कृत इत्यर्थः, चकारेण सूत्रोपात्तचकारेण, दर्शनं भक्तभक्तस्य भनकारितभगवद्दर्शने पूर्वमुक्तं, सम्भावनायां हि भगवसा स्पर्धितुं योग्यसान्यस्य सम्भावनायां हीत्यर्थः, एवम्भूतं अखिलशल्याविर्भावपूर्वकं स्वयमाविर्भूतम् ॥ २३ ॥३॥ ॥ इति तृतीयतृतीये तृतीयाधिकरणम् ॥३॥ पुरुपविद्यायामिव चेतरेपामनानानात् ॥ २४ ॥ एवमनारम्याधीतवाक्योक्तधर्माणामनुपसंहारमुक्त्या पूर्णाधिकारिभिरसेपपूर्णगुणं परं ब्रह्मेवोपास्यं न तु विभूतिरूपमिति बोधयितुमुपासनामार्गेपि विशेपतोनुपसंहार बदती- स्थाशयेनाधिकरणविषयवाक्यमाहुस्तैत्तिरीयक इत्यादि, तत्र सर्वत्र अनमयादिषु पुरुषसूक्ते चेत्यर्थः, अनापि भन्नमयादिप्यपि, अविशेषात् अग्नमयादिपु पहारवस्य पुरुषसूक्ते च पुरुषावस्योक्त्योभयत्रापि ब्रह्मपुरुपरवस्थाविशेषा- १. व्याप्तवदिति कपुगोपु। २. भृतीवि वपुस्तके। ३. एतावलपि सति तन नोपसंहार इतीति बपागोषु । ४. गन्तव्यमिति गोपुस्तके । ५. अध्याय इति (पुस्तके। ६. समस्तमिदं पापुखकयोः। ७. चेति पापुपुंगोषु। ८. चैनीति पापुस्तके। ९. विद्यैका स्यादिति गोपुस्तके ।

·२९४ श्रीमद्मसुनाणुभाप्ये प्रदीपसहिते पुरुपवरूपं निरूप्यते न तथेतरेपामन्नमयादीनां विज्ञानमयान्तानां स्वरूपं तत्प्रकरणे निरूप्यवे, तंत्र हि पुरुपत्वमुच्यते, सहस्रपदमनेकत्वोपलक्षक, अन्यथाक्ष्णां शिरोभ्यो द्वैगुण्यं वदेव, तेन साकारव्यापकत्वमुक्तं भवति, तत्र पुरुषविधत्वं, स चाध्यात्मिकरूपः, तच्छरीराभि- मान्यात्मा चान्य आधिदैविक उच्यते, न तथात्र, किञ्च, "पुरुष एवेदर सर्वम्" (वैचि. सं. ३. १२. १.) इत्यादिना प्रपश्चात्मकत्वं मुक्तिदात्तं चोक्त्वा नैतावन्मात्रमस्य माहात्म्ब- मितोपि महन्माहात्म्यमस्तीति वक्तुं प्रपञ्चरूपं तद्विभूतिरूपमिति"एतावानस्य महिमा" (तैत्ति.सं. ३.१२.१.) इत्यनेनोक्त्वा तत आधिक्यमाह "अतो ज्यायाश्च पूरुषः (तैत्ति. सं.३.१२.१.)इति, एवमतिवैलक्षण्यात् पुरुपपदमात्रसाधर्येण नैकयित्वं वक्तुं शक्यं न वोपसंहार इति, चकाराद "अम्भस्य पारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान्" (तैत्ति. नारा.) इत्यादिश्रुतयः "सर्वतःपाणिपादौन्तम्" (भग. १३. १३.) इत्यादिस्मृतयश्च सनयन्ते, एतेन यत्किञ्चिद्धर्म- साम्येपि न मूलभूतब्रह्मरूपमत एव न तत्रोपास्यता तथात्वेनेति ज्ञापित, अत एव भृगूपाख्याने, नमयादिब्रह्मज्ञानेपि जिज्ञासयोक्ता, भृगोरानन्दरूपपरब्रह्मज्ञाने तु नोक्ता, तेनाशेषगुणपूर्ण ब्रह्मेत्युक्तं भवति, अत उत्तमाधिकारिभिस्तदेवोपासनीयं न निभूतिरूपमिति ज्ञापितम् ॥२४॥४॥ इति तृतीयध्याये तृतीयपादे चतुर्थ पुरुपविद्यायामित्यधिकरणम् ॥४॥ अथ निदोपत्वं ज्ञात्वा भजनीयमिति ज्ञापयितुमधिकरणान्तरमारभते, वाजसनेयि- शासायां "या है प्राजापत्या" (बृह. ३. ३. १.) इत्युपक्रम्य तेपां मिथःस्पर्धामुक्त्वोच्यते "ते है देवानूचुर्हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायद्यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत कल्याणं वदति तदात्मने ते विदुरनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्स पाप्मनाविध्यत् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स एवं पाप्मा" (बृह. ३. ३. १.) इति, एवमेव प्राणचक्षुःश्रोत्रप्रभृतिषु पापवेधमुक्त्वोच्यते "अथैतमासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य एप प्राण उदगायचे विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यत् स यथाश्मानमृत्वा लोष्ठो विध्वंसेतैवर है वै विधसमाना विष्वश्चो विनेशुः" (बृह. ३. ३. ३.) इति, छान्दोग्यपि माणादिप्वेवमेव पाप्म- वेधमुक्त्वासन्येन तथेत्युच्यते, एतावान् पर विशेषः, वाजसनेयिनां गानकर्तृत्वं सामगाना- मुद्गीथत्वेनोपास्यत्वमुच्यते वाक्माणादीनामिति, अत्र देहसम्बन्धित्वगानकर्तृत्वयोरुपासत्वस दित्यर्थ , सूत्रेण पुरुषेत्यादिना सिद्धान्तमाहुरन्नमयादिग्विति, स्वरूपं निरूप्यते सहस्रशीर्पवावादिना पुरुष स्वरूप निरूप्यत इत्यर्थ , तत्र हि पुरुषविद्याया हि, तत्र अन्नमयाधुपासनाप्रकरणे, स च असमयादिरूप. पुरपविधश्च, न तथात्र पुरुपोपासनेनाध्यामिकोपासनमित्यर्थ , अतिवलक्षण्यात् अन्नमयाद्यपेक्षयोपास्यपुरुप- स्वातिवलक्षण्यात् , मूलभूतब्रह्म पुरुषोत्तम , न तनोपास्यता न विभूतिरूपे तेन रूपेणोपास्यतेत्वर्थ , तेन विभूतिलक्षण्येन ॥ २४ ॥ ४ ॥ ॥ इति तृतीयतृतीये चतुर्थाधिकरणम् ॥४॥ ५ प्रकरण इति पुपुस्तके । २ अन हीति पुण्यतिरिक्तेषु सर्वेप्वादशपु । ३. 'लक्षणमिति गोपुस्तके । ४ "वि. पयत्वमिति गोपुस्तके। ५ एव सतीति पुंपुस्तके । ६. नैवविधत्व न चोप वपापुस्तकयो । ७ पाद तदिति कपुस्तके। ८ मूलभूतब्रह्मरूपत्वमिति वपागोषु । मूलभूतधर्मरूपसमिति पुस्तके। ९ निर्दोषमितीति पापुस्तके । १. द्वया ह प्रज्ञापत्या इति बपुषु । द्वयमाह प्रजेति गोपुस्तके । ह वा इति च पापुस्तके । ११ ह पद लुप्त गोपुस्तके । १२. अगादिति कपुस्तके । आगादिति वपुस्तके । अगायदिति च पुपुस्तके । १३. "विष्यनिति पुपुंगोपु। १४. एव स इति कैयुसके। १५ एनमिति बपापुंगोषु । १६. हैवेति पुपुस्तकयो । १७. वाक्प्राणेन्द्रियादीनामति गोपुस्तके। - ·२९५ . तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चमं वेधाधिकरणम् । चाविशेपेपि वागादिपु पाप्मवेध आसन्यप्राणे कुतो नेति भवति जिज्ञासा, न चासन्योपासनाषा विधेयत्वात् तत्स्तुत्यर्थमन्येपु पाप्मवेध उच्यतेसिनेति वाच्यं, न हि प्रयोजनायासन्तमप्यर्थ योधयति श्रुतिरिति वक्तुं शक्यं, प्रमाणत्वन्याहतिप्रसङ्गात् , एकत्र प्रतारकत्वे सर्वत्रापि तच्छकया तदुक्ते कोपि न प्रवर्तेतापि, साक्षाकियार्थत्वाभावेपि नासन्निरूपकत्वमर्थवादाना, वस्तुतस्तु “यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा वा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" (छान्दो. ३.१.१०.) इतिश्रुतेः, "ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोयमनुतिष्ठति विदुपः कर्मसिद्धिः स्यात् तथा नाविदुपो भवेत्" (श्रीमद्भाग. १०. २१. ६.) इत्यादिवाक्यैः “य एवं वेद" (तैत्ति. ब्रह्म.) इतिवाक्यैश्वार्थवादोक्तस्वरूपं ज्ञात्वा कर्मकरणे पूर्ण फलमन्यथा नेत्यर्थवादानां फलोपकार्य- अनिरूपकत्वान्नानर्थक्यमत उक्तेर्थे हेतुं न पश्याम इति भाप्ते तमेवाह वेधादीति । वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २५॥ (३. ३. ५.) वाक्प्राणादिषु यः पाप्मवेधः, आदिपदाद दुष्टविपयसम्बन्धश्च, तत्र हेतुरर्थभेदः, अर्थों भगवांस्तसाझेदादित्यर्थः, आसन्यस्तु “य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीत" (छान्दो. ३.२.७.) इति छान्दोग्य उपायलेनोक्तः, "सर्ववेदान्तप्रत्ययम्" (म. सू. ३.३.१.) इतिन्यायावेदान्तेपूपासं ब्रह्मातिरिक्तं नोच्यत इत्यासन्योपि ब्रह्माभिन्नोत एव "अपहतपाप्मा ोपः" (छान्दो. ३. २. ९.) इति सामगैः पठ्यते, अतस्तन न पाप्मवेध इतिभावः, ब्रह्मणः खतन्त्रपुरुषार्थत्वज्ञापनायार्थपदेनोक्तिः, एतेन विभूतिरूपेपि यत्रैवं तत्र मूलभूतब्रह्मणि निर्दोपत्वे किं वाच्यमिति ज्ञापितम् । अथवा अर्थः प्रयोजनं विषय इति यावत् , तद्भेदादित्यर्थः । अत्रेदमाकूतं, देवा हि स्वस्सासुरजयाय गानार्थ वागादीनूचुः "त्वं न उगाय" (यह. ३.३.१.) इति, गानानन्तरं “यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत्" (बृह.३.३.१.) इत्युच्यते, एपमेष भाणादिष्यापि संस्थमा, देवेभ्धः आगायत्" शति, एवं सात देवार्थ मेवैतदानं न तु भगवदर्थ, यद्यप्यासन्येप्येवमुच्यते "तेभ्य एंप प्राण उद्गायत्" (बृह.३.३.३.) इति तथापि यथा वागादिपु स्वनिष्ठभोगं "देवेभ्य आगायत्" ( बृह. ३. ३. १.) इत्युक्तं तथा नासन्ये, तेनोक्तमानब्रह्मात्मकत्वेनासुरजयहेतुर्भगवत्सम्बन्ध एवेति ज्ञात्वा तथैवागाय- दासन्य इति ज्ञायते, अत एवान्यत्र वेध उक्तोत्र तत्करणेच्छायामप्यासुराणां नाश उक्तः, वेधाद्यर्थ मेदात् ॥२५॥ अधिकरणमवतारयन्त्यथेत्यादि, तेषां देवासुराणां, अत्ययाम जयेम, ते देवाः, ते भसुराः, विध्वञ्चो विनेशुः असुराः सर्वतोदिशं विनाशं प्रापुरित्यर्थः, तथेत्युच्यते न पाप्मवेध उच्यत इत्यर्थः, सन्देहमाहुरनेत्यादि, अविशेपेथि उक्तधर्मवयस्य वागादावासन्ये च तुल्यतायाः सायेपीत्यर्थः, भवति जिज्ञासेति, तथा च वागादिपु पाप्मवेधः सत्यो न वेति भवति विचार इत्यर्थः, पाप्मवेधस्य सिद्धरवेनोक्तिः सन्देहवीज, अस्मिन्निति मामन्ये पाप्मयेधो नेस्युच्यत इत्यर्थः, प्रयोजनाय भासन्यस्तुतिरूपप्रयोजनायेत्यर्थः, फ्रियार्थत्वं यज्ञार्थरव, फलोपकार्यङ्गेत्यादि अर्थवादानामधः, फलोपकार्यङ्गं तज्ज्ञानसम्पादकस्येनार्थवादान सार्थक्यमित्यर्थः, उक्त) अन्यन्न पाप्मवेधो नास्तीत्युक्तेर्थ इत्यर्थः, दुष्रेत्यादि असुराणां सम्बन्ध इत्यर्थः, अर्थपदे- नोक्तिः सूत्रे प्रह्मणोथंपदेनोक्तिरित्यर्थः, यत्रैवं ग्रहाभेदानिर्दोपरवं, अर्थपदस ग्रह्मरूपारवानङ्गीकारे वाहुरथ- वेत्यादि, तद्भेदात् मासन्यापेक्षया धागादीनां भेदादित्यर्थः, तथा नासन्ये आसन्यः स्वनिष्ठभोगं देवेभ्यो नागायदित्यर्थः, तेन अन्यारागानेन, उत्तमानैः भासन्ये धासुरसम्बन्धाभावरूपमान, ब्रह्मात्मकत्वेन १. अस्मिन्नितीति पापुस्तके। २. उद्रीयमिति लप्तं पापुस्तके । ३. अर्थपदेनोक्तरिति गोपुस्तके । ४. निदोष- स्वमिति कंवपापुगोपु। ५, भोगस्त इति केपुलके। ६. सर्वनैव गोपुस्तकेगायदिति । ५. एप इति लुप्त पुस्तके ।

·२९६ श्रीमद्रमसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते अग्रे च "भवत्यात्मना पेरास्य द्विपन् भ्रातव्यो भवति य एवं वेद" (वृह. ३. ३.७.) इति पठ्यते, तेन परब्रह्म निर्दोपमिति किमु वाच्यं ? यत्र तद्विभूतिरूपासन्यस्सोक्तरूपतां यो वेत्ति सोपि गुणयुक्तो दोपरहितश्च भवत्तीति कैमुतिकन्यायः सूचितो भवति, एतेन लोके दोपत्वेन ये धर्माः प्रतीयन्ते त एव धर्मा भगवति निरूप्यमाणा ने दोपत्वेन ज्ञेयाः किन्तु गुणत्वेनैव वस्तुनै एव तथात्वादितिभावो ज्ञाप्यते ॥ २५ ॥ एवं भगवत्सम्बन्धाभावे दोपसम्बन्धमुच्चा तथा सति गुणहानि च वदंस्तन विशेषमाह। हानौ तूपायनशब्दशेपत्वात् कुशाच्छन्दःस्तुत्युपगानवत्तत् तदुक्तम् ॥२६॥ "तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" (मुण्ड. ३. ३. १.) इत्याथर्वणिकैः पठ्यते, परमपदेन ब्रह्मोच्यते, तथा च सकार्याविद्यारहितः "परममुपैति" तदनन्तरं "साम्यमुपैती"तियोजना, तन्नेदं विचार्यते, साम्यहि समानजातीयधर्मवैच, तच्च कतिपयधर्मरशेपतन्निष्ठधर्मंचा भवति तत्रान्त्यः पक्षो ब्रह्मणा समं न सम्भवति, "न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते" (श्वेता. ६.८.) इतिश्रुतिविरोधात् , अत आद्य एव पक्षोनु- सर्तव्यः, तत्र कैर्धमः साम्यमिहोच्यत इत्याकाक्षायामाह हानाविति, ब्रह्मणः सकाशाद्विभागो जीवस्य हानिशब्देनोच्यते, तथा च तस्यां सत्यां ये धर्मा जीवनिष्ठा आनन्दांशैश्वर्यादयो भग- वदिच्छया तिरोहितास्ते ब्रह्मसम्बन्धे सति पुनराविर्भूता इति तैरैव तथेत्यर्थः, भगवदानन्दादीनां पूर्णत्वाज्जीवानन्दादीनामल्पत्वात् नाम्नैव समैधः कृत्वा नासाम्यं जीव उपचर्यते "साम्य- मुपैति"इति, वस्तुतस्तु नैवैरपि धर्मैः साम्यमितिभावः, अत एव "न तत्समः" इति श्रुतिरविरुद्धा, अत एव सूत्रकृता "साम्यमुपैती"ति साम्योपायनशब्दमानं न तु साम्यपदार्थः खारसिको- त्रास्तीतिभावप्रकटनाय शन्दशब्द उक्तः, ननु तैरेव धर्मः साम्यं नेतररित्यत्र को हेतुरित्याकाहा. यामाह उपायनशब्दशेपत्वादिति, “परममुपैती"ति य उपायनशब्दस्तच्छेपत्वाव साम्योपायनसेत्यर्थः, ब्रह्मसम्बन्धहेतुकत्वादानन्दांशाद्याविर्भावस्य तदैव साम्योपायनकथना- रेव धर्मः साम्यमभिप्रेतमितिभावः, नन्वानन्दादीनां ब्रह्मधर्मत्वात् तैस्तत्साम्यकथनं तदभेदमेव गमयतीत्याशक्य तद्धर्मवत्वमात्रस्य न तदभेदसाधकत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह कुशेत्यादि, कुशा गीयमानार्थस्य ब्रह्मात्मकत्वेनेत्यर्थः, तथैव स्वस्मिन् भगवत्सम्बन्धार्थ भगवदुद्देशेनैव, अन्यत्र वागादिषु, अत्र आसन्ये, तत् वेधः, तेन भगवत्सम्बन्धादन्येषां निर्दोपत्वेन, सोपि आसन्योपासकोपि, वस्तुन एव ब्रह्मारमक- वस्तुन एव, तथात्वात् दोपत्व निराकरणपूर्वकगुणवसम्पादकत्वादित्यर्थः, अत एवा'ज्ञत्वं पारवश्यं च विधि- भेदादिकं तथा तथा प्राकृतदेहत्व देहत्यागादिकं तथा असुराणां विमोहाथ दोषा विष्णोर्न हि कचिदिति ब्रह्माण्डवाक्यम् ॥ २५ ॥ हानौ तूपायनशब्दशेपत्वात् कुशाच्छन्दःस्तुत्युपगानवत् तदुक्तम् ॥२६॥ सूत्रमवतारयन्ति एवमि- त्यादिना, तथा सति दोपसम्बन्ध ससि, सूत्रार्थोपयोगित्वाद्भगवत्सम्बन्धे फलविशेषबोधिकां श्रुतिमाहुस्तदे' स्यादि, एतत्पूर्वाधं तु 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि मिति, पठ्यते मुण्डके पठ्यते, सकार्या पुण्यपापरूपस्वकार्यसहिता, आद्यः पक्षः कतिपयधमः साम्यपक्षा, तैरेव तथा आविर्भूतानन्दैश्वर्याशैरेव साम्यं वाच्यमित्यर्थः, साम्योपायनं साम्यप्राप्तिः, तच्छेपत्वात् तदर्थप्रतिपादकत्वात् , तैरेव धर्मः म्युचरणकालतिरो- हितैरेव धर्मः पुनः प्राहः साम्यमित्यर्थः, कुशेत्यादीति, तथा कुशामिः कृत्वा छन्दःस्तुत्युपगानसाधनभकारवादित्यर्थः,' १. परात्मद्विपनिति कैपुस्तके परास्यं द्विपन्निति च वपुस्तके । २. दोपत्वेन नेति कपुस्तके । ३. वस्तुत इति पुस्तके । ४. पुशच्छन्द इत्यादि कपुस्तके । ५. धर्मत्वमिति कैपुस्तके। ६. समो धर्म इति कपुस्तके सर्वैर्धमैरिति पुपुस्तके। ७. शब्दइति पुपुंगोषु । + " ·तृतीयाध्याये सृतीयपादे पञ्चमं वेधाधिकरणम् । २९७ औदुम्बर्यः समिधः, ता अग्निष्टोमादियागेषु प्रस्तोत्रा स्थाप्यन्ते, तदा तत्सम्बन्धि यच्छन्द:- स्तुत्युपगानं तद्वदित्यर्थः, तत्र "अभि त्वा शूर नोनुमो दुरधा इव धेनवः" (ऋ.सं.५.३. २१.) इत्युचि ये वर्णास्तेपामच एवोपसंहृत्य भैकारणव गानं क्रियते, न हि तदाचिंकवर्णधर्माणा- मचामुपसंहारोस्तीति तहगात्मकत्वं भकारस सम्भवति, एवं प्रकृतेपि ब्रह्मधर्मप्राकट्येन न तदात्मकत्वं जीवस्य सम्भवति, ननु "तत्त्वमसि" (छान्दो.८.८.७.) आदिवाक्यैरत्राभेदबोधना- दस्तु तथेति चेत् तत्राह तदुक्तमिति, जीवब्रह्माभेदवोधनतात्पर्यमुक्तमित्यर्थः, "तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत्" (न. सू. २. ३. २९.) इतिसूत्रेणेतिशेषः, अपि च श्रुतौ ब्रह्मोपायनस्य साम्योपायनहेतुंत्वोत्या तदनुपायनस साम्यानुपायन हेतुत्वमिति ज्ञाप्यते, तथा च "पराभि- ध्यानाद तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौं" (न. सू. ३. २. ५.) इतिसूत्रे जीवस ब्रह्मांश- त्येनानन्दैश्वर्यादिब्रह्मधर्मवचाब्रह्मणः सकाशाद्विभागे सति तदिच्छया तद्धर्मतिरोधानस संसारित्वे हेतुत्वमुक्तं यत्तदपि तदुक्तमित्यनेन सार्यत इति न विसर्तव्यं, यथान्यशाखोक्त- धर्मा अप्येकस्यां विद्यायामुपसंहियन्त एवं ब्रह्मनिष्ठा धर्मा जीवेप्येतया श्रुत्या बोध्यन्त इत्येता- वत्साम्यमस्तीत्युपसंहारप्रकरण एवस निरूपणं कृतम् ॥ २६ ॥५॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चमं वेधाधिकरणम् ॥५॥ वाजसनेयिशाखायां "सएप नेति नेतीत्यात्मा" (बृह.५.९.२६.) इत्युपक्रम्य "न व्यथते" (बृह.५.९.२६.) इत्यन्तेन ब्रह्मस्वरूपमुक्त्वा एतादृब्रह्मातस्तद्विदपि विवक्षिवरूप इत्यभिप्रायेाँग्रे पठ्यते "अतः पापमकरवमतः कल्याणमकरवमित्युमे झेप एते तरत्यमृतः" (बृह.६.४.२२.) इत्यादिनानिमया "एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस"(तै बा.३.१२.९.७.) इत्यूंचा च ब्रह्मविदो मा. हात्म्यमुक्त्वा पठ्यते "तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत् सर्वमेनं पश्यति सर्वोस्थात्मा भवति सर्वसामा भवति सर्व पाप्मानं तरवि नैनं पाप्मा तरति" (बृह.६.४.२३.) इत्याद्युक्त्वान्ते पठ्यते “य एवं वेद" (बृह.६.४.२५.) इति, अत्र हि पाप्मतरणादिरूपं ब्रह्मज्ञानमाहात्म्यमुच्यते ज्ञानस्य संसारमुक्तिहेतुत्वात् , आथर्वणोपनि- इत्थं च भकारेण गानकरणेपि न भकारस्थ ऋगन्तःपातित्वं तद्वनीवेपि ब्रह्मसाम्यमुक्तमिति न जीवे ब्रह्माभेद इत्यर्थः सूत्रस, तेयामच इत्यादि, तथा च ऋग्वांचों मकार उपसंहार करवा निमि' इत्यादिरीत्या भकारेण गाने क्रियमाणे- पीत्यर्थः, एवं प्रश्तेपिजीवमास्थलेपीत्यर्थः, अस्तु तथा जीवब्रह्मणोरभेदोस्वित्यथैः, जीवेत्यादि जीवधर्मो मुक्ति- दक्षायामाविर्भूतं निर्दोपत्वं ब्रह्माणि च तत् सादिक तयोरमेद इत्यन्न तात्पर्य श्रुतेरियर्थः, एतदर्थस्य सूत्रकारसम्मतत्व- माहुस्तहुणसार' इत्यादिना, ब्रह्मोपायनं ब्रह्माप्राप्तिः, साम्योपायनं साम्यप्राप्तिः, तदनुपायनस्य महाप्रा. युचरणस्खेत्यर्थः, साम्यानुपायनं साम्याभावः, एतया श्रुत्या विद्वान् पुण्यपापे विधूये'तिधुत्या ।। २६ ॥ ५ ॥ इति तृतीयतृतीये पञ्चमाधिकरणम् ॥५॥ सम्पराये तर्तव्याभावात् तथा धन्ये ॥२७॥ जीवस्य भगवरसम्बन्धसाधनयोज्ञानभक्त्योर्मध्ये किं ज्याय इति विचारयितुमधिकरणारम्भ इति तन्त्र विषयवाक्यमाहुर्वाजसनेयादि आर्षणेत्यादि च, एतद्विपयवाक्यात पूर्व शारीरमाणे 'मनसवानुद्रष्टव्य मितिज्ञानसाधनमुक्तं तदनन्तरं 'विरजः पर भाकामादित्यादिना विरजस्वादि. धमान ब्रह्मणि प्रतिपाद्य तदनन्तरं तावन्मानस्वं ब्रह्मणो नेति नेती'त्यनेन निषेधायरवा 'गृयो न हि गृह्यते न व्यथस' इत्यादिना लौकिकप्रमाणागोचरवं सर्वविलक्षणस्वं च बोधयित्वा प्रहाखरूपयोधनानन्तरं, तद्विदपि मझस्वरूपचिदपि, विवक्षितरूपः पुण्यपापरहितः, एते पुण्यपापे, अत्र उक्तवाक्ये, ब्रह्मशानमाहात्म्य १. स्थाप्यत इति कैपुस्तके । २. मकारो वाच्यते सर्वत्र पुस्तके । ३. धर्मापाकव्येनेति कपुस्तके । ४. तदुप- मपीतिगोपुस्तके । ५. सनस्येति गोपुस्तकयोः । ६. समस्तमिदं कैपुस्तके । ५. यत इत्यधिक चपापुंगोषु । ८. अप इति लुप्तं कंगोपुस्तकयोः। ९. उमे इति द्विरुक्तं कपुपुस्तकयोः । १०. ऋक्संहितायामियं सम्प्रति नौपलभ्यतेपि तु तत्तिरीयशतपथब्राह्मणबृहदारण्यकोपनिषद्बोधायनधर्मसूत्रेषु । । ३८ अ.भा.प्र.

·- २९८ श्रीमद्रमासूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते पदादिपु तु भगवद्भक्तर्मुक्तिहेतुत्वमुच्यते "परं ब्रौतयो धारयति" (गो. पू. १.) इत्युपक्रम्य "भजति सोमृतो भवति" (गो. पू. १.) इति, अग्रेपि "मुक्तो भवति संमृतेः" (गो. पू. १.) इति, एतद्विपयच्यवस्था तु पुरवोक्तेति नानोच्यते, एतावान् परं सन्देहो “य एवं वेद स पा- मानं तरति" (वृह. ६. ४. २३.) इतिवचनाज्ज्ञानदशायामपि पापसत्त्वं वाच्यं, अन्यथा तरणासम्भवापत्तेः, एवं सति भक्तिदशायामप्येवमेव न वेति भवति संशयः, तन्न क्षुताबवि- शेषेण पापनाशश्रवणाव मुक्तिपूर्वकाले पापनाशावश्यम्भावात् 'एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोपरत्रापि तथा' इतिन्यायेन मण्या पापनाशादनापि तथैवेति प्राप्त आह सम्पराय इत्यादि, सम्पराये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये ॥ २७॥ (३. ३. ६.) सम्पराया परलोकस्तमिन् प्राप्तव्ये सतीत्यर्थः, अथवा परः पुरुषोत्तमस्तस्यायो ज्ञान, तथा च सम्यग्भूतं पुरुषोत्तमज्ञानं येन स सम्परायो भक्तिमार्ग इतियावन् , अथवा परे पुरुषोत्तमे अयनमयो गमनं प्रवेश इतियावत् , तथा च सम्यक् परायो येन स तथा भक्तिमार्ग इत्यर्थः, ज्ञानमार्गक्षरप्राप्त्या भक्तिमार्गे पुरुषोत्तमनाया तसाद्विशेपमन ज्ञापयितु मेवंकथनमतो भक्तेः पूर्वमेव पापनाशो युक्त इतिभावः, ब्रह्मभूतस्य भक्तिलाभानन्तरं "भक्या मामभिजानाति" (भग. १८. ५५.) इति भगवद्वाक्यात् पुरुषोत्तमस्वरूपज्ञानस्य भायैकसाध्य- स्वात् तथा, एवं सति "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्माकोटि- प्वपि महामुने" (श्रीमद्भाग. ६.१४.५.) "मुक्तोपसृप्यन्यपदेशाव" (प्र. सू.१.३.२.) "जन्मा- न्तरसहस्रेषु तपोध्यानसमाधिभिः नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते" (पा. गी. ४०.) "जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृपध्वजं वैष्णवत्वं लभेत् कश्चित् सर्वपापक्षयादिह" (वारा. पु. प्र. मा.) इत्यादिवाक्यैः पापनाशानन्तरमेव भक्तिसम्भवाद्भक्तस तर्तव्यपापादेरीवान ज्ञानमार्गीयतुल्यतेत्यर्थः, ननु “य एवं वेद" (बृह. ६.४.२३.) इतिसामान्यवचनात् पुरुषो- तमविदोप्येवमेवेति चेत् तत्राह तथा ह्यन्ये, तथा ज्ञानानन्तरमपि पापवन्तोन्ये भक्तिमार्गी- येभ्योन्य इत्य:, उक्तवचनरूपोपपत्तिर्हिशब्देन ज्ञाप्यते ।। २७ ।। , अक्षरब्रह्मज्ञानमाहात्म्य, ब्रह्मैतत् पुरुषोत्तमरूपं, अपि पुरुषोत्तमस्वरूपत्वात् पूर्वमपि, एतद्विषयव्यवस्था उक्तश्रुत्योर्विषयीभूते ये ज्ञानभक्ती तयोर्व्यवस्थाधिकारिभेदेन रूपभेदनिरूपणारज्ञानि मिर्धोपसंहारः कार्यों न भक्तरित्येवंरूपा पूर्वोक्ता 'न या प्रकरणभेदादितिसूत्र विवरण एवोक्ता, संशयबीजमाहुरेतावानित्यादिना, एवं सति ज्ञानभत्तयोः समानतया मुक्तिसाधनस्वावगमे सति भक्तिदशायां भक्त्या मुक्तिरितिकल्पे, एवमेव भक्ति- कालेपि पापसत्वमेव, तत्र तादृशविषये, अविशेपेण ज्ञानभक्तिमार्गसाधारण्येन, पापनाशः पुण्यपापतरणं, सम्परायशब्दस्य मुक्त्यर्थस्ये 'भक्त्ये त्यध्याहारापत्तेः पक्षान्तरमाहुरथवेत्यादिना, तथा च सम्पराय इत्यत्र सम्परायो लीलाप्रवेशः, एवंकथनं व्यासचरणानामेवमर्थकसम्परायशब्दकथनमित्यर्थः, पूर्वमेव ब्रह्मभावदशा- यामेव, एवं सति 'जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृपध्वजं वैष्णवस्वं लभेत् कश्चित् सर्वपापक्षयादिहे'त्यादिवाक्य- ब्रह्मभावानन्तरमेव भक्तिलाभेन तेन पापनाशाद्भक्तिकाले पापाभावे सति 'नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजायत' इत्युपष्टम्भकं, सूत्रशेष व्याख्यातुमवतारयन्ति नन्वित्यादि, अन्ये भक्तिमार्गायमिनाः ॥२७॥ १. योमृत इति कपुपुस्तकयोः। २. भवतीति लुप्तं गोपुस्तके । ३. साम्पराय इति गोपुस्तके। ४. साम्पराय इति कपुपुस्तकयोः। ५. तथेति लुप्तं पुपुस्तके। ६. इति यावदिति गोपुस्तके । ७. भक्त्येक पुगोपुस्तकयोः। ८. अभावत्वादिति पुस्तके । असम्भवादिति च पुपुस्तके । 5. वचनोपपत्तिरिति पुस्तके ।

·. " तृतीयाध्याये तृतीयपादे पष्ठं सम्परायाधिकरणम् । ननु भक्तिमार्गीयाणामपि गोपस्त्रीणां "दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः ध्यानप्राप्ता च्युताश्लेपनित्या क्षीणमङ्गला" (श्रीमद्भाग. १०.२६.१०.) इतिवचनेन दुष्कृतसुकृतयोरमि हानिश्रवणात् पूर्वोक्तवचनविरोध इत्याशङ्कायामुत्तरं पठति । छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८॥ छन्द इच्छा, तथा च भक्तिमार्गीयाणामपि पूर्व पापानाशो यः स भगवदिच्छावि: शेपतोतो भक्तेः पूर्वमेव पापनाशनिरूपकातनाशनिरूपकवचनयोरविरोधाद्धेतोभक्तः पूर्वमेव पापनाश आवश्यक इत्यर्थः, एवं सति भक्तेः पूर्वमेव तन्नाश औत्सर्गिकः, स कचिद्विशेपेच्छ: यापनोद्यत इतिभावो ज्ञापितो भवति, अत्रेच्छाविशेपे वक्तव्यबहुत्वेपि किञ्चिदुच्यते, चिकीर्पितलीलामध्यपातिभक्ता न सोपधिस्नेहवत्यो न सगुणविग्रहा न वा सुकतादियुक्ता इति ज्ञापयितुं कतिपयगोपीस्तद्विपरीतधर्मयुक्ताः कृत्वा तसां दशायां समाप्तौ प्रतिवन्ध कारयित्वा खयमेव तादृशान् नाशयित्वा खलीलामध्यपातिनीः कृतवानिति, न घेतावता सादिक एवायं भावो भवति, न हि मन्त्रप्रतिबद्धशक्तिरमिरदाहक इति तत्स्वभावत्वमेव तस्य सार्व- दिकमिति वक्तुं शक्यं, एतच श्रीभागवतदशमस्कन्धविवृतौ अपश्चितमस्माभिः ॥ २८ ॥६॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे पष्टं सम्परायाधिकरणम् ॥६॥ ननु "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" (ते. प्र.) इति "तमेवं विद्वानमृत इह मवति नान्यः पन्था विद्यतेयनाय" (तै.आ.३.१२.७.) इत्यादिश्रुतिभि- रुक्तरूपनहाज्ञाने सत्येव मोक्ष इत्युच्यते, "यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः" (कठो. २. २२.) इति- श्रुत्सात्मीयत्वेनाङ्गीकारात्मकवरणस भक्तिमार्गीयत्वात् तसिन् सति भक्तिमार्गे प्रवेशाद्भक्त्यैत्र स इत्युच्यते, किश्च "भत्त्या मामभिजानाति" (भग, १८. ५५.) इत्युक्त्वा "ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्" (भग.१८.५५.) इति भगवतोक्तमिति भक्तिमार्गेपि पुरुपोत्तमज्ञाने- नैव मोक्ष उच्यते ज्ञानमार्गे त्वक्षरज्ञानेनेतिविशेषः, "तसान्मद्भक्तियुक्तस योगिनो वै मदा- स्मनः न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह" (श्रीमद्भाग, ११.२०.३१.) इतिवचनेन भक्तिमार्गीयस्य ज्ञानरपेक्ष्यमप्युच्यते, तथा चैवं मिथःश्रुत्योः स्मृत्योश्च विरोधाभैकतरनिर्धारः छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ सूत्रमवतारयन्ति ननु भक्तीत्यादि, सूत्रार्थमा श्छन्द इच्छेत्यादिना, एवं सति भक्तेः पूर्व पापनाशय 'नराणां क्षीणपापाना मितिबहुवचनसिद्धये सति, औत्सर्गिकः भनियतः, सः नियमामावः, अपनोद्यते नियमामावापनोदनेन नियमः स्थाप्यत इत्यर्थः, सोपधिनेहः किञ्चित्प्रयोजनाय स्वयं साधन: सम्पादितः स्नेहा, सगुणेत्यादि, सगुणाः प्रकृतिगुणसहिवार, प्राकृताः, सुझतेत्यादि, तद्विपरीतेत्यादि, तथा चैच्छिकं भगवत्प्राप्तिप्रतिबन्धकं यहौकिक प्राकृतगुणसुकृतादि तसदृशं यद्गुणसुकृतादि केवलं 'लोकवतु लीलाकैवल्य'मितिवाक्यात्तद्विशेषान् कृरवेत्यर्थः, तारशान लौकिकसदशगुणसुकृतादीन, सार्वदिक इच्छाविशेषण सम्पादितः, न हि मन्त्रेत्यादि, तथा च भगवदिच्छासम्पादितभगवत्प्रातिप्रतिबन्धकी भूतताशगुणकृत्तादिविशिष्ट अपि गोप्यो भगवस्त्राप्तियोग्या नेति नेत्यर्थः ॥ २८॥६॥ इति तृतीयतृतीये पठाधिकरणम् ॥६॥ गतेरर्थवत्यमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥ पूर्वाधिकरणे ज्ञानिज्ञानाम्यां भक्तिभक्तयोरुस्कप्रति- पादितः स एव पुनरधिकरणान्तरेण दीकरोतीति प्रतिपादयन्ति नन्धित्यादिना, भक्त्यैव स मोक्षः, श्रुत्यो. बिरोधमुक्वा स्मृत्योर्विरोधमाहुः किञ्चेत्यादिना, नैकतरनिर्धार इति, तथा च ज्ञानेन मोक्षो भच्या वेतिसंशयः, १. अत इति लु कपुस्तके । २, "विशेष पुपुस्तके । 'व्ये केगोपुस्तकयोः। ३. किचिदिति लप्तं कैपुस्तके । ४. ता दशामिति प्रायः सर्वत्र । ५. तमेवेति पुपुस्तके। ६. ज्ञानेन नैरपेक्ष्यामिति पुखके । ५. स्मृलोरिति लप्तं पुस्तके।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते सम्भवति, न च ज्ञानेनैव मोक्षः, उभयत्रापि तथोक्तेः ज्ञाननरपेक्ष्योक्तिस्तु भक्तिस्तुत्यभिप्रायेति वाच्यं, विषयभेदेन ज्ञानभेदान्मुक्तिसाधनं कतमज्ज्ञानमित्यनिश्चयात्, न च श्रौतत्त्वाविशेषाद समुच्चय इति वाच्यं, ज्ञानिनोक्षरे भक्तस पुरुषोत्तमे लयात् समुच्चयासम्भवात् , तवं विरोधाभावादुपपन्नं सर्वमिति चेन्न, पूर्व ज्ञानमार्गीयज्ञानवतः पश्चाद्भक्तिमार्गीयज्ञानवतो लयस्थाननिर्धाराभावात् , अपरञ्च "ततो मां तत्सतो ज्ञात्वा" (भग. १८. ५५.) इति- वचनाद्भक्तिमार्गे तचतो भगवज्ज्ञानमेव प्रशसाधनमिति मन्तव्यं, तथा च "मत्कामा रमणं जारं मत्स्वरूपाविदोवलाः ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच्छतसहस्रशः" (श्रीमद्भाग. ११.१२.१३.) इतिवाक्यात् ज्ञानमार्गीयभक्तिमार्गीयज्ञानरहितानामपि भगवत्प्राप्तेस्तत्साधनत्वनिरूपकश्रुति- विरोधः, तथा च कचिज्ज्ञानं मुक्तिसाधनत्वेनोच्यते कचिद्भक्तिः कचिन्नोभयमपीत्येकवर- साधनानिधयान्मुक्तिसाधने मुमुक्षोः प्रत्यसम्भव इति प्राप्त आह गतेरर्थवत्त्वमित्यादि, गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥ (३. ३. ७.) गतेनिस्वार्थवत्त्वं फलजनकत्वमुभयथा मर्यादापुष्टिभेदेनेत्यर्थः, अत्रायमाशयः, "एष उ एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपति" ( कौ. ३. ९.) इत्यादि- श्रुतिभ्यो भगवान् सृष्टिपूर्वकाल एवैतसै जीवायैतत् कर्म कारयित्वैवन् फलं दास्य इति विचारितवानिति तथैव भवति, सत्रोक्तरीत्या मुक्तिसाधमानुगैमे हेतुरवश्यं वाच्यः, एवं सति कृतिसाध्यं साधनं ज्ञानभक्तिरूपं शास्त्रेण बोध्यते ताभ्यां विहिताभ्यां मुक्तिर्मर्यादा, तद्रहिताना- मपि खस्वरूपवलेन वपापणं पुष्टिरित्युच्यते, तथा च यं जीवं यस्मिन् मार्गेझीकृतवांस्त जीवं तत्र प्रवर्तयित्वा तत् फलं ददातीति सर्वं सुस्थं, अत एव पुष्टिमार्गेङ्गीकृतस्य ज्ञानादि- नैरपेक्ष्यं मर्यादायामङ्गीकृतस्य तदपेक्षित्वं च युक्तमेवेतिभावः, अत्र साधकत्वेन विपक्षे वाधक- माह अन्यथा हि विरोध इति, अन्यथा मर्यादापुष्टिभेदेन व्यवस्थाया अकथने विरोधा- देतोस्तथेत्यर्थः, विरोधस्तु पूर्वपक्षग्रन्थ उपपादितः, एतेनैव-ननु श्रवणादिरूपा प्रेमरूपा च उभयत्राप्यक्षरपुरुषोत्तमोभयमोक्षौ प्रति, तथोक्तानस्य साधमत्वोक्ते, विषयभेदेन पुरुषोत्तमाक्षररूपज्ञान- विपयभेदेनेत्यर्थ, कतमज्ञानं पुरषोत्तमस्याक्षरस्य वेतिसशयादित्यर्थ , श्रौतत्वाविशेषादिति, तथा च 'ब्रह्म विदामोति पर'मित्यादिश्रुत्याक्षरज्ञानस्य 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेती तिश्रुत्या च पुरुषोत्तमज्ञानस्य मुक्तिसाधकत्वोक्ते- रित्यर्थ , समुच्चयासम्भवादिति, सथा 'चाक्षरात्परत पर इतिश्रुते 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्त' इत्यनेन च ज्ञानद्वय स्थापि प्राप्यफलभेदोक्तरेकन्न फले समुच्चयासम्भवादित्यर्थ , तर्हि समुच्चयासम्भवे, पवमक्षरपुरुषोत्तमयो प्रत्येकज्ञानस्य प्रत्येकप्राप्तिरूपफलसाधकत्वे, विरोधाभावात् किंज्ञानात् किफलमितिविनिगमनामावरूपविरोधा- भावात् सशयामावाद्वा, उपपन्न सर्व सशयाभावादधिकरण व्यर्थमित्यर्थ , निर्धाराभावादिति, तथा ध पूर्वज्ञानस्य वैयथ्य निरासायाधिकरणसार्थक्यमितिभाव , ज्ञानमार्गीयेत्यादि, तथा च भक्तिमार्गीयस्य मकामनाहेतुभूतस्य रमण- खादिप्रकारज्ञानस्य च सवाद् ब्रहरवेनाज्ञानेपि न व्यभिचार , ताशकामादिप्रत्येकस्यापि पुरुषोत्तमप्रापकरवाज्ज्ञान- मार्गीयेत्युक्त, तत्साधनत्वं ब्रह्मस्वेन ज्ञानस्य मुक्तिसाधनरव, इति मासे मुक्तिसाधमानामनिश्चयात् स्वर्थियन कार्यों न मुक्त्यर्थ इतिपक्षे प्राप्त इत्यर्थ मर्यादापुष्टीत्यादि, तथा च मार्यादिवज्ञानस्य भक्तेश्च मार्यादिकमोक्ष प्रति पुष्टिमार्गीयमानस्य च पुष्टिमार्गीयमोक्ष प्रति हेतुत्वान विनिगमनामावो व्यभिचारो वेत्यर्थ सिद्ध , तन भग चद्विधारितमध्ये, उक्तरीत्या पुष्टिमर्यादाभेदमादाय, साधनानुगम एतरफलस्वेदमेव साधनमिति निश्चये हेतु., एवं सति इच्छाया कार्यकारणभावनियामकरवे सति, तद्रहितानामनुग्रहमाणाहीकृसानामित्यर्थ , सर्व सुस्थं सर्वोपि पूर्वोक्त पूर्ण पक्ष समाहित इत्यर्थ, अभ मार्गभेदेन व्यवस्थापक्षे, एतेनैय पुष्टिमयांदाभेदेन साधनानां १ अक्षर इति छप्त गोपुस्तके । २ निर्धारासम्भवादिति क्वप्रमापासु । ३ मुक्तिसाधनाननुगम इति कामा- पुषु । ४ विहिताभ्यामिति लुप्त कैपुस्तके । ५ खरूपवलेनेति बपापुस्तकयो । ६. स्वस्थमिति पुस्तके । . मिति कपुस्तके। वाध- ·३०१ तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तमं गतेरर्थवश्वमित्यधिकरणम् । भक्तिरविशेषेण पापक्षय एवोदेत्युत कश्चिद्विशेपोस्ति ? तत्रानिकानामपि भक्तानां दुःसदर्शना- छ्यणादेः पापनाशकत्वश्रवणाचाविशेषपक्षस्वसङ्गतः, अथ श्रवणादिरूपा पापे सत्यापि भवति प्रेमरूपा तु तन्नाश एवेतिविशेषो वाच्यः सोपि प्रेमवतामप्यरादीनां मणिप्रसङ्गे भगवता समं कापट्यकृतिश्रवणान्न साधीयान्-~-इत्यपि शङ्का निरस्ता वेदितव्या, तथा हे मर्यादापुष्टिभेदेनाङ्गीकारे वैलक्षण्यादायायामङ्गीकृतानां मुमुक्षयैव श्रवणादौ प्रवृत्तिस्तदायत्वेनैव भगवति प्रेमापि न तु निरुपधिः, कदाचिद्वस्तुखभावेन मुक्तीच्छानिवृत्तावपि तद्भक्तेः साधन- मार्गीयवाद "निच्छतो मे गतिमण्वी प्रयुते" (श्रीमद्भाग. ३. २५.३६.) इतियाक्यादन्ते मुक्तिरेव भवित्री, असिन् मार्गे श्रवणादिभिः पापक्षये प्रेमोत्पत्तिस्ततो मुक्तिः, पुष्टिमार्गेङ्गीकृते- स्त्वत्यनुग्रहसाध्यत्वात् तत्र च पापादेरप्रतिबन्धकत्वात् श्रवणादिरूपा प्रेमरूपा च युगपत पौर्वापर्येण वा वैपरीत्येन वा भवत्येव, अत्र श्रवणादिकमपि फलरूपमेव, मेहेनैव क्रियमाण- त्वात् न विधिविपयः, न पविद्यादिमुत्यन्तरूपभजनानन्दात्यन्तरायरूपाभ्रङ्कपाविरलवि. विधमहातरुगहनानां दहने लोलुपस्यानुग्रहानलस तदान्तरालिकपापतूलं प्रतिवन्धकमिति वक्त शक्यं, तदुक्तं श्रीभागवते "स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस हरिः परेशः विकर्म यचोत्पतितं कथञ्चिद्भुनोति सर्व हदि सन्निविष्टः" (श्रीमद्भाग. ११.५.४२.) इति, 'चिकर्म प्राक्तनं तदुःसमिति खयञ्च "हरि"त्वेन दुःखहर्तेति "धुनोति", उक्तविशेषणविशिष्टस्य खतो विकर्मोत्पत्त्यसम्भवात् सांसर्गिक मत्तो भूतं न तु मया कृतमितिवद्वा यत् कृतं 'विकर्म' तत् "कथञ्चिदुत्पतित"मित्युच्यते, "त्यक्तान्यभाव"त्वेन भगवत्सेवाव्यासङ्गेनेन्द्रद्युम्नाख्यपाण्ड्य- राजवन्महदागमनायज्ञानं वा, वक्तोक्तरूपे भक्ते विकर्मोक्तावरचिज्ञापनाय वा "कथञ्चिदि"त्यु- क्तवान्, तेन वर्कितं विकर्मात्राप्यभिप्रेतमिति ज्ञायते, एतादृशथापि यदि 'विकर्म' भवेत् तदा तन्निवृत्त्यर्थं न तेनान्यत् कर्तव्यं, भगवानेव "हदि निविष्ट"स्त"दुनोति" यत इति, कदाचित खभक्तिवतस्फुर्त्या सदोपमपि जनं कृतार्थीकरिप्यामीत्यङ्गीकुर्याचेद्भक्तस्तदैव वैद्धृदिस्य एंव तत्सं- तर्गदोपभसतवङ्गीकारेणोपमापधुनोनीत पदनाच्या विकालमापनावरण नैव नाशयति, तन्नाशने कालादेरप्रतिबन्धकत्वमित्यपि ज्ञापयित "पर"स्य कालादे"रीश"त्व- मुक्तं, अब भजनादिहन्निवेशान्तानां स्पष्ट एव विकर्मणि सत्यपि सम्भव इति ॥ २९ ॥ ७ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे ससमं गतेरर्थवत्वमित्यधिकरणम् ॥७॥ व्यवस्थापनेनेत्यर्थ , एतस्येत्यपि शङ्का निरस्ते त्यप्रेतनेनान्वया, कश्चिद्विशेषः प्रेमलक्षणाया पापनाशोत्तर- कालीनस्वरूप , कापट्येति पाप विना कापल्यासम्भवादित्यर्थ, कानिरसनमेवोपपादयन्ति तथा हीत्यादिना, आद्याया मर्यादामास्यभक्ती, तत् मुक्ति , यस्तुस्वभावेन वस्तुमाहात्म्यजातप्रेमस्वभावेनेत्यर्थ , अण्वीं मुतिरूपा, अस्मिन् मर्यादामक्तिमार्गे, न विधिविषयः पुष्टिमार्गीयश्रवणादि न विधिविषय , तहु.सं कथति- दुस्पलमपि विकर्म दु खरूपमित्यर्थ , उक्तविशेषणमनुग्रहरूप, मत्तो भूतमित्यादि नान्तरीयकमित्यथ , अरुचि- भापनाय 'स्यकान्यभावे'नुगृहीते भक्ते पापानुत्पत्तिज्ञापनायेत्यर्थ , तर्कितमित्यादि, तथा च करवा चिन्तामि'स्यादि- न्यायेन तायिकर्मोत्पत्तिरितिभाव , तद्धदिस्थ एन कृतार्थीकरिष्यामीतिभगदिच्छाविषयीभूतः, तत्संसर्गज- मज्ञात कयनिरसस गोपन, अस्य भगवतः, एतदङ्गीकारेण 'एन'मित्यादिनोक्ताहीकारण, तद्दोपं धुनोति भक्तोपि धुनोतीत्यर्थ , तरक्षणेनैवेत्यसोदाहरण 'दु सहप्रेष्ठविरहे स्यादौ पोध्य, फलितमाहुरत्रेत्यादि, तथा च मर्यादा- भक्तिमागे तव्याभावाज्ञानमार्गत उत्कर्ष सिद्ध पुष्टिभक्तिमार्गे तु 'स्वपादमूलमित्यादिवाक्यानुरोधात सत्यपि विक- मणि भजनादिहमिवेशिताना सम्भयो भगवाकृपयैव विकर्मनाशवेति ततोप्युरकर्ष, सिद्ध इति फलितम् ॥२९॥७॥ इति तृतीयतृतीये सप्तमाधिकरणम् ॥ ७ ॥ १ निरुपाधिक इति गोपुस्तके। २ आण्वीमिति पुस्तकयो । ३. दुसदमिति माय सर्वन । ४. कृत्यसम्भवा- दिति पपागोषु । ५.अपीति गुप्त पुस्तके। ६ हृदिस्थ इति धपागोषु । ७. एवपद सप्त पुस्तके। ८. भजने हीति पुस्तके।

·. श्रीमद्रासूनाणुभाप्ये प्रदीपसहिते ननु मुक्तेरेव सर्वत्र फलत्वमुच्यते, युक्तञ्चैतत्, संसृतेर्दुःसात्मकत्वात् तन्निवृत्त सर्वेपामिष्टत्वात् , पुष्टिमागीयभक्तानां तु तदनपेक्षित्वमुच्यते, तदुक्तमाथर्वणोपनिषत्वष्टा दशार्णमन्त्रस्वरूपमुक्त्वा पठ्यते "परनमैतद्यो धारयति" (गो. पू. १.) इत्यादेरन्ने "सोमृतो भवति" (गो. पू. १.) इत्यादि, एतदने "किं तद्रूपं कि रसनं कथं हैतद्भजनम्" ( गो. पू. १.) इत्यादि प्रश्नोतरं पठ्यते, "भक्तिरहस्यभजनं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनैवाम- प्यात्मनः कल्पनमेतदेव नैष्कर्म्यम्" ( गो. पू. १) इति, एतदत्र विचार्यते, मत्रावृत्तितदधि- छात्रूपध्यानादेरमृतत्वं फलमुच्यते, भजनस्वरूपं च यावत्फलनैराश्येन भगवत्यात्मनः कल्पन- मित्युच्यते, न च फलनैराश्येन भजनेप्यन्ते मुक्तिरेव भवित्रीति वाच्यं, "तं यथा यथो- पासते तथैव भवति तद्धतान् भूत्वावति" (मुद्गल. ३. ९.) इतिथुतेर्मुक्तिसाधनस्वेन ज्ञात्वा भजनः सैव फलं स्वरूपस्यैव स्वतत्रपुरुषार्थत्वमनुभवन् यो भजते तस्य तदेव फलमिति यतो निर्णयः सम्पद्यते, "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्" (श्रीमद्भग. ४. ११.) इति भगवद्वाक्याच, अत एव "रहस्समजनं" लक्ष्यमुक्तं, तथा च श्रौतत्लभगवत्सम्बन्धित्वयोरवि. शेपात् कतमो गरीयानिति संशये गूढाभिसन्धिः पठति, उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ॥ ३०॥ (३. ३. ८.) मुमुक्षोः सकाशाद्रहसमजनकतैवोपपन्नः उपपत्तियुक्तः, तमेवोद्घाटयति, तल्लक्षणार्थोप- लब्धेरिति, तल्लक्षणो भगवत्स्वरूपात्मको योर्थः सतत्रपुरुषार्थरूपस्तदुपलब्धेः साधीनत्वेन तत्प्राप्तेरित्यर्थः, यद्यपि पुरुषोत्तमे प्रवेशे तदानन्दानुभवो भवति, तथापि न प्रभोस्तदधीनत्वं भक्तितिरोभावात् , प्रत्युत वैपरीत्य, भजनानन्दस्य तत आधिक्यं तु "मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स न भक्तियोगम्" (श्रीमद्भाग. ५. ६. १८.) "दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना" (श्रीमद्भाग. ३.२९.१३.) "नारायणपराः" (श्रीमद्भाग.६.१७. २८.) इत्युपक्रम्य "स्वर्गाप- वर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः" (श्रीमद्भाग. ६. १७.२८.) इत्यादिवाक्यैरभ्यवसीयते, अत एव सामीप्यवाच्युपसर्ग उक्तः, तेन दासीत्वेन दासत्वेन लीलायां सुहृत्त्वेन प्रभुनिकटे स्थितिरुक्ता उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ॥ ३० ॥ मर्यादापुष्टिभक्त्योस्तारतम्य विवरीषद सूत्रमवतारयन्ति ननु मुकेरित्यादि, एतन्मुक्ते फलस्व, तद्नपेक्षित्वं मुक्तयनपेक्षिस्वमित्यर्थ , तदुक्तं मुक्त्यनपेक्षित्वमुक्त, पतदने मोक्षनिरूपणोत्तरे भजननिरूपणे, पठ्यते गोपालपूर्वतापनीये पठ्यते भक्तिलक्षणमुच्यत इत्यर्थ , तदेवाह भक्तिरहस्यभजनमिति, अत्र भक्तिशब्दाच्छान्दस सोलुंकू, रहस्यभजनमित्यय विवरण तदिहेत्यादि, तदहस्य. भजन, इहामुनोपाधिनैराश्येनैहिकामुष्मिकालकामनाराहित्येन, अमुण्यात्मनो भगवदीयजीवस्य, कल्पन- मनन्यतया भगवदीयत्वसम्पादन, एतदेव नि कामतया भगवदीयत्वसम्पादनमेव, बाह्याभ्यन्तरसेवाभ्यां भगवदीय. स्वदृढीकरणत्वमिति फलित, नैष्कम्यं सन्यास इत्यर्थे , तत्र पारलौकिकफलसामान्यमध्ये मुक्तेरपि प्रविष्टत्वात्तनिरासो. प्युक्त इति बोध्य, एतदत्र विचार्यत इति पूर्वोक्तानि तापनीयवाक्यान्यन्न विचार्यन्त इत्यथ , सशयमुपपादयितुमाहु- मन्त्रेत्यादि, 'अमु पञ्चपद मन्त्रमापतयेध स यात्यनायासत केवल तदितिमम्रोक्ता या पञ्चपदस्याष्टादशमनस्या. वृत्ति पुन पुन कथन तस्मात् 'कृष्ण एव परो देवस्त ध्यायेत् त रसेत् त भजेदितिग्रह्मणोक्त यत्तदधिष्ठात. ध्यानादि तस्य सर्वस्यामृतत्वं फलमुच्यत इत्यथ , वक्ष्यमाणसशये मुक्तिकोटिगरीयस्त्वमुपपादयन्ति न चेत्यादिना, अत एव स्वरूपस्य फलपादेय, कतमो गरीयान् मुक्तिस्वरूपफलयोमध्ये क पदार्थो गरिष्ठ इत्यर्थ , प्रत्युत वैपरीत्यं मुक्तिपूर्वदशातोपि भैपरीत्य मुक्तिदशायां, अत एघ मुक्त्यपेक्षया भजनानन्दाधिक्यस्य व्यासामिप्रेतत्वादेव, उपसर्ग उक्त उपलब्धेरितिसूत्र उपसर्ग उक्त , अन्यथा तल्लक्षणार्थलब्धेरित्येव सूत्रयेन्मुक्त्याधिक्यस्माभिप्रेतरये, १. परमिति कपुस्तके। २. मुकिसाधनस्वमिति कपुस्तके । ३. सर्वेष्वप्यादर्शेष्वेवमेव पाठोपलब्धेन पहु. धीहि यो न तु कर्मधारय । ४. वेस्यधिक पुस्तके। - ·- , तृतीयाध्याये तृतीयपादे नवममनियमात्यधिकरणम् । भवति, न च महत्पदार्थखरूपाज्ञानादल्प एवानन्दे यथा सर्वाधिक्यं मन्वानः पूर्वोक्तं न वाञ्छति तथात्रापीति वाच्यं, दीयमानानामर्थानां वरूपाज्ञानासम्भवात् , अनुभवविषयीक्रियमाणत्व- सैवान दीयमानपदार्थत्वात् , तदज्ञाने स्वर्गादित्रये तुल्यदर्शित्वासम्भवच, "मुक्तिं ददाति कहिंचित् स न भक्तियोग"मितिवाक्ये भक्तराधिक्यं स्पष्टमेवोच्यते, तसाच्यूनार्थजिघृक्षोः सकाशात् पूर्णार्थवान् महानितियुक्तमेवासोपपन्न, इममेवा) दृष्टान्तेनाह लोकवदिति, यथा स्वाधीनभईका नायिका तदवसाननुगुणगृहवित्तादिकं दीयमानमपि नोरीकरोति तथेत्यर्थः । अथवा स भगवानेव लक्षणमसाधारणो धर्मो यस्य स तल्लक्षण उद्भटभक्तिभावः स एवार्थः खतत्रपुरुषार्थरूप इत्यग्ने पूर्ववत्, भगवत्प्राकट्यवानेव हि भक्तो भक्तत्वेन ज्ञायत इति तथा, एतेन ज्ञाप्यं हि ज्ञापकादधिकं भवति, एवं सति यज्ञापक परमकाष्ठापन्नं वस्तु पुरुषोत्तमस्वरूपं सर्वफलरूपं तन्महत्यं कथं वक्तुं शक्यमिति सूच्यते ॥ ३० ॥८॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादेष्टममुपपन्नाधिकरणम् ॥८॥ आथर्वणोपनिपत्सु पठ्यते "परनौतयो धारयति रसति भजति ध्यायते प्रेमति शृणोति श्रावयत्युपदिशत्याचरति सोमृतो भवति" (गो. पू. १.) इति, तन धारणादीनां समुदितानामे- वामृतसाधकत्वमुत प्रत्येकमपीति भवति संशया, अन धारणादिसाधनकलापमुक्त्वा फलमुच्यत इति समुदितानामेव मुक्तिसाधकत्वं, उपलक्षणं चैतत्, श्रवणादिनवविधभक्तीनामप्येवमेव तथात्वमितिपूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह अनियम इति, अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१॥ (३. ३. ९.) समुदितानामेव तेपां फलसाधकत्वमितिनियमो नास्तीत्यर्थः, अत्रोपपत्तिमाह सर्या- सामविरोध इति, "चिन्तयंश्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसतेः" (गो. पू. १.) इति- तेन सामीप्ययोधकोपोपसर्गप्रयोगेण,महत्पदार्थों ब्रह्मलोकमुक्तयादिरूपः,अल्प पवानन्दे राज्यादिलौकिकानन्दे, पूर्वोक्तं मोक्षसुखं, तथानापीति मुक्त्यपेक्षया न्यूने स्वरूपानन्दे भजनानन्दे भक्तो महावं जामातीत्यर्थः, तदक्षाने दीयमानभकामाझपदार्थानां भक्तानामज्ञाने, तस्मात् पूर्ववाक्ये तु मुत्यपेक्षया भक्तराधिक्यप्रदर्शनात, न्यूनार्थ जिघृक्षोर्मुक्तिमहणे-छोः पुरुषान्, पूर्णार्थवान् भक्तिमान् , अस्य भक्तस्य, उपपनं महत्वमुपपन- मित्यर्थः, तदवस्थारसिको नोरीकरोति 'भर्तुः समानाधीनीकरणं खजान्यद्वान्छितं गृहाणे'स्युक्ताप्यन्यसाङ्गीकरोति यथा तयेत्यर्थः, पूर्वोक्तपक्षापेक्षयायाधिक्यमुपवर्णयन्ति अथवेत्यादिना, असाधारण उनटभक्तिभाववदतिरिक्त विद्यमानाभावप्रतियोगिरूपः, स्वतन्त्रेत्यादि, तथा च फलरूपभक्तर्न मुक्ती साम्यसम्भावनापीतिभावः, इति तथा उक्तहेतोभक्तस्य महत्व, पतेन पूर्वोपपादनेन, झाप्यं भक्तमहत्वं, शापकात् प्रकटमानाद्भगवतः, यज्ञापकं भक्तमहत्वज्ञापक, तन्महत्वं भक्कमहत्व, कथं वक्तुं शक्यं न कथमपि वक्तुं शक्यमित्यर्थः ॥ ३०॥6॥ इति तृतीयतृतीयेप्टमाधिकरणम् ॥ ८ ॥ अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥३१॥ एच पुष्टिभक्तेः फलत्वं पुष्टिभक्तस्वरूपं च निरूप्य मादाभक्तिसाध्यमुक्ती सर्वासा भक्तीनां समुदितानां कारणत्वमुतेतरनरपेक्ष्येणेकैकस्याः कारणावमिति विचारयितुमधि- करणारम्भ इति विपयादिकमाहुराथणेत्यादि, भत्र धारयतिपदार्थः सर्वाङ्गध्यान, रसतिपदार्थों जपारमर्क कीर्तन, भजतिपदार्थः शारीरी सेवा, ध्यायतेपदार्थ एकाङ्गस्य लीलाया या चिन्तन, प्रेमति भगवद्विषयकप्रेमयुक्तो भयति, उपदिशति मम्रद्वारा भगवन्तं बोधयति, आचरति भगवरमायनुकूलधर्मानितिदोपः, समुदितानां पूर्वो- कानां नवानामित्यर्थः, अमृतसाधकत्वं मर्यादाभक्तिजन्यमुक्तिसाधकरवं, पूर्वपक्षमाहुरत्रेत्यादि, एवमेव समुदितानामेव कारणमिति तथात्वंपदार्थः, अत्रेतरनरपेक्ष्येणेककस्याः कारणताया, श्रुतीनामविरोधमेवोपपादयन्ति १. उपपनत्वमिति सर्वत्र । २. तन्महित्वमिति वपुषु। ३. सोमृतो भवतीतिवीप्सा अपापुपु । ४. तति कपुपुस्तकयोः। . । .

·+- श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते श्रुत्या चिन्तनमानस तथात्वमुच्यते, "पञ्चपदी जपन्" इत्यायुक्त्वा "ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्म सम्पद्यते" (गो.पू. १.) इतिश्रुत्या कीर्तनमात्रस्य तथात्वमुच्यते, तथा च प्रत्येकपक्ष एव सर्वासां श्रुतीनामविरोधः स्यात्, एवं सति "परब्रह्मैतद्यो धारयति" ( गो. पू. १.) इत्यादिपु “सोमृतो भवति" ( गो. पू. १.) इतिपदं प्रत्येकं सम्बध्यत इति ज्ञेयं, ननु यथा दण्डादीनां प्रत्येक घटहेतुत्वोक्तावपि नैकस्यैव तजनकत्वमेवमत्राप्येकैकस्य चिन्तनादे- स्तथात्वोक्तावपि फलसाधकत्वं समुदितानामेव तेपामिति चेत्, मैवं, योर्थों यत्प्रमाणैकसमधि- गम्यः स तेन प्रमाणेन यथा सिध्यति तथा मन्तव्यः, दण्डादेस्तथात्वं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति तत्र तथास्तु, प्रकृते तु तेपां तथात्वमलौकिकशब्दकैसमधिगम्यं, श्रुतिस्तूक्तव, न चोक्तन्यायः श्रुतिप्वपि तार्पयनिर्णायको भवतीति वाच्यं, अलौकिकेर्थे लौकिकस्यासामर्थ्यात् , अन्यथा ब्रह्मणा मनसैव प्रजाजनने निकादिकमपि कल्प्येत, स्मृतिरपि "केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः येन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ( श्रीमद्भाग. ११. १२. ८.) "एतावान् सास्ययोगाभ्याम्" ( श्रीमद्भाग. २. १. ६.) इत्युपक्रम्या"न्ते नारायणस्मृतिः" (श्रीमद्भाग. २. १. ६.) इत्यादिरूपैवमेवाह, इममेवार्थ हृदि कृत्वाह सूत्रकारः शब्दानुमाना- भ्यामिति श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः, ते चोक्ते । एतेन सूत्रकारस्पान्योप्यनुशयोस्तीति भाति, यत्रोक्तसाधनस्तोमसम्पत्तिरेकसिन् भक्तस्ति तत्रैकेनैव मुक्तावितरसाधनत्वबोधकश्चतिविरोधाच्छ्रवणकीर्तनमरणानां मुख्यव्यवहितपूर्वक्षणे युगपदपि सम्भवादन्यथासिद्धिसम्भवे विनिगमकाभावादेकेनैव मुक्तिरिति न नियमोतः प्रत्येक- साधर्कत्वबोधिकानां सर्वासां श्रुतीनां मिथोविरोधः, तर्खेकत्र तथात्वे सर्वत्रैव तथास्त्वित्या- शङ्कय तत्र बाधकमाह शब्दानुमानाभ्यामिति पूर्ववत् , तत्र प्रत्येकमपि मुक्तिहेतुत्वमुच्यत इति न तथेत्यर्थः, यत्र प्रत्येकमपि तथात्वं तत्र किमु वक्तव्यं समुदितानां तथात्व इतिभावः, सेन लिष्टः प्रयोगोयमिति ज्ञेयम् ॥ ३१ ॥९॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे नवममनियमाधिकरणाम् ॥९॥ 'चिन्तय'नित्यादिना, प्रत्येक सम्बध्यते नवकारणेषु 'सोमृतो भवतीति प्रत्येक सम्बध्यत इत्यर्थः, अत्रापि मुक्तिसाधनविचारेपि, तथात्वोक्तावेकैकस्य कारणत्वोक्तौ, समुदितानामेव तथात्वं फलोपधायकरवं, उक्त न्यायः दण्ड चक्रादिस्थलीयो न्याय , केवलेन स्वातिरिक्तसाधननरपेक्ष्येण, ते श्रुतिस्मृती, एतेन सूत्रे शब्दानु मानाभ्यामित्युक्तेन, पूर्ववत् श्रुतिस्मृतिभ्यां प्रत्येककारणताया एव व्यवस्थापनेन मिलितानामेकत्र कारणत्वे मानाभावेन सकलोक्तकारणानामेककार्य प्रत्यनियमः पूर्वमुक्तस्तथानापि समाधेयमित्यर्थः, तत्रानियम इतिसूत्र- भागे, न तथा कारणसमुदायस्थलेपि प्रत्येककारणेनैव कार्यसिद्धी चक्रयोजितद्विवादिदण्डजनितकघटस्थले त्रयाणां कारणस्वेपि न हि सर्यन द्विवादिदण्डानामेव कारणता वक्तुं शक्या, एकदण्डजन्य घटस्थले व्यमिधारास समुदाय. कारणतानियमः सर्वन्नेतिभावः, प्रत्येकमपीतिखोक्तमपिशब्दं विवृण्वन्ति यत्रेत्यादिना, तथात्वं कार्यजनकत्वं, तथात्वे कार्योंपधाने, तथा च 'सम्भेदेनान्यतरवैयर्य मितिन्यायो घोतितः, लिप्टः प्रयोग इति, तथा घ सूप्रेनियम इतिश्लिष्ट भयोगः, तेन पचिरकारणद्वयेन चिरकारणत्रयेण कार्यजननेपि न सर्वन नियम इति लेपयोधितोर्थः फलितः॥३१॥९॥ इति तृतीयतृतीये नवमाधिकरणम् ॥९॥ १. नास्ति वीप्सा पुपुस्तके । २. यथेति लुप्तं कपुस्तके । ३. एके तिलुप्त पापुस्तके । ४. जात्यर्थ गोपुस्तके। ५. प्रजनन इति कपुस्तके। ६. साधन पुपुरखो। ५. भचिहेतुत्वमिति पुपुस्तके । + 1 ·तृतीयाध्याये तृतीयपादे दशममाधिकारिकाधिकरणम् । ३०५ पूर्व मुमुक्षुभिः साधनत्वेन क्रियमाणानां भगवद्धर्माणां मुक्तिसाधनप्रकारो वि- चारितः, अधुना तु भगवान् स्वविचारितकार्य लौकिकश्चर्याधशक्यं ज्ञात्वा स्वैश्वर्यादिकं दत्वा येन जीवेन तत कारयति स जीवस्तैर्धमर्मुक्तो भवति न चेति विचार्यते, तत्र जीवकृतभग- पद्विपयकधर्माणां यत्र तत्साधकत्त्वं तत्र भगवदीयानां धर्माणां तत्साधकत्वं सुतरामेव पां स्वकृत्यसाध्यत्वेनाविधेयत्वात् तत्साधनेष्वप्रवेशोपीतिसन्देहे निर्णयमाह यावदित्यादि। यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ (३. ३. १०.) यसिञ् जीवे यत्कार्यसाधनार्थमधिकारो भगवता दत्तस्तकार्यसाधनक्षमास्तसिन् ये स्वधर्मा भगवता स्थापितास्त आधिकारिका इत्युच्यन्ते, कार्यसम्पत्तिरेव तदधिकारप. योजनमिति तावदेव तेषां तसिन् स्थितिरित्यर्थः, एवं सति तत्सम्पत्तौ सोपि निवर्तत इति तत्सम्बन्धिनो धर्मा अपि निवर्तन्त इति मुक्तिपर्यन्तं न तेषां व्यापारसम्भवः, भगवता तथैव विचारितत्वात् , मुक्तिस्तु भक्त्यैवेतिभावः, यच "ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसश्चरे परसान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्" (कूर्म. पू. १२. २६९.) इतिवाक्यं तत्वाकल्पान्त येपामधिकारः सप्तर्पिप्रभृतीनां तद्विपयकमिति ज्ञेयं, अन्यथा भगवदत्ताधिकारसामर्थ्यस्य भरतस वाधिकारसमाप्तौ मुक्ति न वदेव, 'कृतात्मानः' इतिपदात् तेपामपि भगवति कृतान्त:- करणानामेच 'परस्स' भगवतः 'परम्पद व्यापिवैकुण्ठे प्रवेश उच्यते न स्वाधिकारिकगुणैः ॥ ३२ ॥ १०॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे दशममाधिकारिकाधिकरणम् ॥ १० ॥ ननूक्ताथर्वणोपनिषद्वाक्यैर्मगवद्धर्माणां मुक्तिसाधनत्वमुच्यते, श्रुत्यन्तरेषु "तमेव विदि- त्वात्तिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेयनाय" (तै. आ. ३.१२.७.) "ज्ञानादेव तु कैवल्यम्" (ग, पु. सा. १६. ८७.) "तरति शोकमात्मवित्" (छान्दो ९. १. ३.) "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मु.३.२.९.) इत्यादिपु ज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्वमुच्यते । श्रुतित्वाविशेषादुभयोस्तथात्वे यावदधिकारमपस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥३२॥ पूर्वाधिकरणेन सहैतदधिकरणस्यैव निर्वाहकत्वसङ्गति प्रदर्शयन्तोधिकरणमवतारयन्ति पूर्वमित्यादिना, भगवद्धर्माणां भजनरूपभगवद्धर्माणां, स्वविचारितकार्य सूर्यस्य प्रकाशकस्वमनेः पाचकरवं प्रियवतादेस्तथा राज्यादिकरणमेवमादि, तत् सविचारितं, स जीयोधिकारि- जीवः, तैरधिकारका भगवदत्तः, मुक्तो भवति न वेतिकोटिद्वयमध्ये प्रथमपक्षे मक्तेर्मुक्तिजनकतायां व्यभिचार भाधिकारिकधमाण भक्तित्वामावाद्, द्विनीय आधिकारिकधमीणां भागवतानां मुक्तिप्रतिबन्धकरवापत्ति- रतो विचारविषयतेत्यर्थः, इन्धं च भगवद्धर्मा विषयः, ते मुक्तिहेतवो न वेतिसंशया, पूर्वपक्षमाहुस्तनेत्यादि भगवदीयानामाधिकारिकाणामित्यर्थः, धर्माणां धारयति रसति भगती'त्यादिपूर्वश्रुत्युक्तभगवद्धर्माणामित्यर्थः, तेपामाधिकारिकाणामविधेयत्वान्मुक्तिसाधनस्येन बिधातुमशक्यत्वादित्यर्थः, तन मुक्ति, धर्माणामधिकारार्थ- खेनैव ॥ ३२॥ १० ॥ इति तृतीयतृतीये दशमाधिकरणम् ॥ १० ॥ अक्षरधियां स्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामोपसदवत् तदुक्तम् ॥ ३३॥ पूर्वाधिकरणे भक्तरेव मुक्तिरिति निरूप्याक्षरज्ञानस्य मुक्तिकारणताप्रकारे वक्तुं सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, भगवद्धर्माणां पूर्वश्रुत्युक्त भजनादिरूपाणां, मन्त्र भक्तेमुक्तिसाधन विषयो भक्तमुक्तिसाधनं ज्ञानस येतिसंशयः, श्रुतिद्वधं संशयवीज, श्रुतीत्यादिना पूर्वपक्ष उच्यते, श्रुतित्वाविशेषाद् मक्तिशानयोर्मुक्ति प्रति कारणत्वप्रतिपादकश्रुतीनां श्रुतित्या. १. परपदे व्यापीत्यादि वपापुषु । परपदेनापि वैकुण्ठ इति कयुस्तके। ३९अ.भा.प्र.

·" श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते कारणवैजात्ये कार्यवैजात्यसावश्यकत्वान्मुक्तौ च तदसम्भवाद् "भक्त्या मामभिजानाति" (गीता. १८. १५.) इतिवाक्याद्भक्ती ज्ञानस्वापि सम्भवाज्ज्ञानेनैव मुक्तिरितिपूर्वपक्षे ज्ञानसाध. नत्वनिरूपकश्रुतितात्पर्य निरूपयन् पुरुषोत्तमप्राप्तेरेव मुक्तिपदवाच्यत्वात् तद्भजनसैव तत्प्राप- कत्वमिति हदि कृस्वाहाक्षरधियामित्यादि। अक्षरधियां ववरोधः सामान्यतद्धावाभ्यामौपसदंवत् तदुक्तम् ॥ (३.३.११.) तुशब्दः पूर्वपक्षनिरासे, 'वाजसनेयके श्रूयत "एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूल" (पृ. ५.८.८.) मित्यादि, तथाथर्वणे "अथ परा यया तदक्षरमधि- गम्यते" (मुण्ड. १.१.५.) इति, तेन ज्ञानमार्गक्षरविषयकाण्येव ज्ञानानि निरूप्यन्ते पुरुषो- तमविपयकाणि नेति निश्चीयते, "ब्रह्मविदामोति परम्" (ते. घ.) इति श्रुतावक्षरब्रह्मविदोक्षराव परस प्राप्तिरुच्यते, "अक्षरादपि चोत्तमः" (गीता. १८. ५५.) इतिभगवद्वाक्याचाक्षरातीतः पुरुषोत्तमः, "भक्त्या मामभिजानाति" इतिवाक्ये "मामि"तिपदात् पुरुषोत्तमविपयकं ज्ञानमुच्यते न त्वक्षरविषयकं, किञ्च "ब्रह्मभूत"स्य भक्तिलाभोक्तस्तस्स चानन्दांशाविर्भावात्मकत्वाद तस्य चाविद्यानाशजन्यत्वात् तस्य चाक्षरज्ञानजन्यत्वात् पूर्वकक्षाविश्रान्तमेवाक्षरज्ञानं, एवं सत्यक्षरविषयिणीनां धियां श्रुतौ मुक्तिसाधनेषु योवरोधः प्रवेशनं गणनेतियावत् स सामान्यतद्भावाभ्यां हेतुभ्यां, पुरुपोचमसम्बन्धिसम्बन्धे मुक्तिरिति सामान्यं, मर्यादामार्गेङ्गीकृतानां "ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्ति लभते पराम्" (गीता. १८. ५४.) इतिवाक्याद् ब्रह्मभावानन्तरमेव भगवद्भावसम्भवात् तेन पुरुषोत्तमे प्रवेशात् तत्र परम्परोपयोगो ब्रह्मभावयेत्युमाभ्यां हेतुभ्यां तथेत्यर्थः, वस्तु- तस्तु पुरुषोत्तमप्राप्तिरेव मुक्तिरितिभावः । नन्वक्षरसाविशिष्टत्वेन तदुपासकानामपि तथात्वात् केपाश्चित्तत्रैव लयः केपाश्चिद्भक्ति- लाभ इति कथमुपपद्यत इत्याशक्य तत्र हेतुं दृष्टान्तेनाहौपसदवदिति, उपसदाख्ये कर्मणि तानूनप्त्रपख्यिमौपसदं कर्मास्ति, तत्रातिथ्यायां धौवाद सुचि चमसे वा यदाज्यं चतुरवचं पश्चावतं वा समवद्यति तत् तानूनमित्युच्यते, "अनाधृष्टमसि" (ते. सं. १.२.१०.) विशेषादित्यर्थः, उभयोभक्तिज्ञानयोः, तथात्वे स्वात येण मुक्तिकारणस्वे, तदसम्भवाद् वैज्ञात्यासम्भवात् , भक्ताविति सतिसप्तमी, तत्प्रापकत्वं मुक्तिप्रापकत्वं, पूर्वपक्षनिरासेक्षरशानस्यैव साक्षान्मुक्तिहेतुत्वमितिपूर्वपक्ष- निरासे, भक्तिलाभोते ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काहति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्ति लभते परामिति- वाक्येन भक्तिलाभोक्तरित्यर्थः, तस्य भक्तिलाभस्य, तस्यानन्दाशाविर्भावस्थ, तस्याविधानाशस्य, पूर्वकक्षा. विद्यानाशरूपा, एवं सत्यक्षरज्ञानस्याविद्यानाशकत्वेन भगवत्सम्बन्धिसरसम्बन्धकार्यसम्पादकरवे सतीत्यर्थः, स प्रवेशः, सामान्यतद्भावास्यामितिहेतुं विवृण्वन्ति पुरुषोत्तमेत्यादिना, मुक्तिरितीति साधनसम्पत्तिसम्भवा- न्मुक्तिरित्यर्थः, सामान्य सामान्यपदार्थरूपः प्रथमो हेतुरित्यर्थः, तद्भावरूपं द्वितीय हेतुं विवृण्वन्ति मर्यादे- त्यादिना, ब्रह्मभावस्य सर्वग्राक्षरारमरवेन ज्ञानस्य, तथाक्षरज्ञानस्य परममुक्तिसाधकावं, अक्षरस्य परमापरम- मुफिसाधकाक्षरज्ञानस्य, अविशिष्टत्वेनोभयोः सत्वेन, तदुपासकानामक्षरोपासकानामविशिष्टरवात् परापर- मुक्ति प्रत्यधिकारियातू, तत्रैवाक्षर एव, भक्तिलाभः परममुक्तिलाभ इत्यर्थः, कथमुपपद्यते कारण- बैजास्याभावात् कथं कार्यवेजात्यमित्यर्थः, तत्र कार्यवैजाये, औपसदमुपसरसम्बन्धि, धौवाद् ध्रुवायां विद्य. १. पूर्वकक्षविधान्तमिति कैपुस्तके । २. उपसदात्यकर्मणीति पुपुस्तके । ३. भयावत्तमिति लतं पुस्तके ।

·तृतीयाध्याये तृतीयपाद एकादशमक्षधियामित्यधिकरणम् । तिमन्त्रेण पोडशाप्यत्विजो यजमानेन सह तानूनप्वं समवमृश"न्त्यनु मे दीक्षाम्" (ते. सं. १.२.१०.) इतिमन्त्रेण यजमानस्तत् समवमृशन् “यमृत्विज कामयेतायं यज्ञं यशसमृच्छे- देति तं प्रथममवमर्शयेत्" ( ) इति श्रुतौ कल्पे (आप. श्री. ११. १. ४.) व, अत्र सर्वेषामविजां तानूननित्वाविशेषेपि यसिन लेहातिशयेन तथेच्छा तत्रैव तथाक- तेर्नेतरेपु, न हि तत्राविशिष्टेषु कथमेवं कृतिरितिपर्यनुयोगः सम्भवत्येवमिहापीत्यर्थः । ननु श्रवणादेर्यथा पुरुषोत्तमसम्बन्धित्वेन तत्प्राप्तिहेतुत्वमेवमक्षरस्याप्यस्त्वित्याशङ्का तु नि- खिलासुरजीवतमापुञ्जनिरासकेन यदुवंशोदयाचलचूडामणिनैव निरस्तेति न स्वतो वक्तुमु- चितेत्याशयेनाह तदुक्तमिति भगवद्गीतास्तिविशेपः, तत्र "यदक्षरं वेदविदो बदन्ति" (गीता. ८.११.) इत्युपक्रम्य "स याति परमां गतिम्" (गीता. ८. १३.) इत्यन्तेनाक्षरमायु- पायमुक्त्वा "नन्यचेताः सततम्" (गीता. ८. १४.) इत्यादिना स्वप्राप्युपायं पैलक्षण्यं चोक्त्वा भैत्येकलभ्यत्वं स्वस्य वक्तुं पूर्व क्षराक्षरयोः स्वरूपमाह, “सहस्रयुगपर्यन्तम्" (गीता.८.१७.) इत्युपक्रम्य "प्रभवत्सहरागमे" (गीता. ८. १८.) इत्यन्तेन क्षरस्वरूपामुक्त्वा "परस्तस्मात् तु भावोन्या" (गीता. ८. २०.) इत्युपक्रम्य "तद्धाम परमं मम" (गीता. ८. २१.) इत्यन्तेनाक्षर- खरूपमुक्तं, अत्र पूर्व क्षरखरूपमुक्तमिति "परस्तस्मात्तु" (गीता.८.२०.) इत्यत्र क्षरादेव परत्वमुच्यते, तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वाद, तस्यैव पूर्वमुक्तत्वात् , अतएवाक्षरल्यावर्तकस्तु- शब्द उक्तः, एतेन "नित्यत्त्वेन क्षरणाभावादक्षरशब्देन जीव एवोच्यते न तु पुरुपो- चमाधिष्ठानभूतो जीवातीत' इति निरस्तं, "यं प्राप्य न निवर्तन्त" (गीता. ८. २१.) इति वाक्याजीवे तथालासम्भवान् नित्यमुक्ततापत्या शास्त्रवैफल्यापत्तेश्व, इत एव ज्ञानमार्गिणां तत्प्राप्तिरेव मुक्तिरिति ज्ञेयं, ततोनिवृत्तः, "पुरुषः स परः पार्थ" (गीता. ८. २२.) इत्यने- नाक्षरात् परस्य स्वस भैक्येकलभ्यत्वमुक्तं, तेन ज्ञानमार्गीयाणां न पुरुषोत्तमप्राप्तिरिति सिद्ध, “यसान्तःस्थानि" (गीता. ८. २२.) इत्यनेन परस्य लक्षणमुक्तं, तच मृत्लादिप्रसङ्गे श्रीगोकुलेश्वरे स्पष्टमुच्यते, तेनाक्षरोपासकानां न पुरुषोत्तमोपासकत्वं तद्विपयकश्रवणादेर- भावादितिभावः, “अन्यत्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्" (गीता. ८, २१.) इतिवाक्यात् "स याति परमां गतिम्" (गीता.८. १३.) इत्यत्राक्षरमेव यातीत्यर्थों ज्ञेयः । किञ्च तैत्तिरीयोपनिपत्सु पठ्यते "यसिन्निदं सश्च वि चैति सर्व यसिन् देवा अधिविश्वे निपेदुः तदेव भूतं तदु भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन् येनावृतं खञ्च दिवम्महीं च मानात् , समयमशन्ति सशं कुर्वन्ति, अवमर्शयेद् वृणुयादित्यर्थः, तथेच्छा खकीययज्ञयशसम्पादकरव- प्रकारिकेच्या, तथाकृतिमुख्यत्वेनादौ परणं, एवमिहापि परममुकायपि भगवान् भक्ति दत्वा यस जीवस्य स्वप्राप्तिमिच्छति तमै भक्ति ददाति नेतरेभ्य इलया, श्रवणादेः सर्वासा भकीनामित्यर्थः, एवमक्षरस्याप्यस्त्व. क्षरसम्बन्धिश्रवणादीनामक्षरमापकत्वमप्यास्तामित्यर्थः, वैलक्षण्यं स्वस्थाक्षरावलक्षण्यं, तुशब्दः परस्तसाविति तुशब्द:, पतेनाक्षरपदेन कूटस्थजीवातीतमापतिपादनेन, नित्यमुक्तत्वापत्या 'यं प्राप्य न निवर्तन्त' पताशास्वाक्षरपदेन प्रतिपादनात्तथैव च जीवत्वोको मुक्तिसाधनवैफल्यापत्तरित्यर्थः, इत एव 'यम्प्राप्ये 'ति. वाक्यादेय, पुरुषोतमस्याक्षरोत्तमरवसिद्धावप्यक्षरस्य लोकरवं तनस्थितत्वं च पुरुषोत्तमस्येति न वाक्यारिसद्धमत आहुः किचेति, पसिभिद'मितिश्रुतापक्षरस्य सर्वाधारत्वं सर्वलीलोपयोगिदेवस्थानत्वं सर्वारमकरवं पादन्नयेणोच्यते १. यज्ञयशसमिति कपुपुषु। २. श्रूयत इत्यविकं धपुगोषु । ३. तानून प्रत्वा वपुस्तके। ४. भक्त्यक पुगोपुस्तकयोः। ५, मृत्सेत्यादि कय गोधु । + ·- ३०८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाध्ये प्रदीपसहिते येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च यमन्तःसमुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा" इति (नारा. १.) अत्राक्षरात्मकत्वेन क्षरात्मकादाकाशात् “परमे व्योम्नि" भक्तानां हृदयाकाश इति यावत् । तत्र प्रकाशमानमित्यर्थात् , अत एव "ब्रह्मविदामोति परम्" (तै. व.) इत्युपक्रम्य "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" (ते. त्र.) इत्येतदुपनि- पत्खेव पठ्यते, "यदक्षरे परमे प्रजा" इतिपद"मवयन्ती"त्यनेन सम्बध्यते, अ "प्रजा". पदाद् व्यापिवैकुण्ठात्मको लोकोक्षरपदेनोच्यत इत्यवगम्यते, अत एव "न यत्र माया" (भाग. २. ९. १०.) इत्यादिना श्रीभागवते तत्स्वरूपमुच्यते, एतेनाक्षरस पुरुषोत्तमाधि- ठानत्वं निश्चीयते, इतोप्यक्षरातीतः पुरुषोत्तम इत्यवगम्यते, एवं सति सामान्य भगवद्विभूतिरूपत्वं तश्रावस्तस्य पुरुषोत्तमय भावः सत्तोक्तरीत्या तत्र स्थितिरितियावत्, ताभ्यां हेतुभ्यां तथेत्यप्यर्थो ज्ञेयः ॥ ३३ ॥ ननु संसारनिवृत्यानन्दावि वयोरविशेषादक्षरे ब्रह्मणि लये पुरुषोत्तमे प्रवेशान् न्यून तोक्तौ को हेतुरित्याकाज्ञायामाह । इयदामननात् ॥ ३४॥ इयदिति परिमाणवचनं तस श्रुतौ कथनादित्यर्थः, अत्रेदमवधेयम्, तैत्तिरीयोपनि- पत्सु "सैपानन्दस्य मीमांसा भवति" (ते. ब्र.) इत्युपक्रम्य मानुपमानन्दमेकं गण- यित्वा तस्मादुत्तरोत्तरं शतंगुणमानन्दं गन्धर्वानारभ्य प्रजापतिपर्यन्तसोक्योच्यते, "ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण आनन्द" (ते. न.) इति, एवं सतीदेतावदित्य- क्षरानन्दस्य सावधिकत्वेन श्रुतौ कथनादानन्दमयत्वेन निरवध्यानन्दात्मकत्वस्य पुरुषोत्तमे कथनात् तथोक्तिरिति ॥ ३४ ॥ ११ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपाद एकादशमक्षरधियामित्यधिकरणम् ॥११॥ अथ ज्ञानमार्गे यथा स्वात्मत्वेन ब्रह्मणो ज्ञान तथा भक्तिमार्गेपि भक्या पुरुषोत्तम ज्ञाने स्वात्मत्वेन पुरुषोत्तमज्ञानं भवति न वेति विचार्यते, सर्वान्तरत्वेन श्रुतौ कथनात्, तुरीयपादे तु पुरुषोत्तमाधारत्वमुच्यते, एतच्च प्रथमचरणस्यार्थमाहुरत्राक्षरेत्यादिना, अत्र भक्तानां हृदयाकाशे, प्रकाशमानं पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्यविशिष्टमक्षरं प्रकाशमानमित्यर्थः, 'परमव्योम'पदस भक्तहृदयबोधकतायां मानमाहुरत एवेत्यादि, ननु तथाप्यक्षरस्य लोकात्मकरवे किं गमकमत माहुर्यदक्षर इत्यादि, तत्स्वरूपं व्यापि. वैकुण्ठात्मकाक्षरस्वरूपं, इतोपि शुकवाक्यादपि, सामान्यतद्भावाभ्यामितिसूत्रभागस्यार्थान्तरं स्वयं व्याख्या- तार्थानुकूलमाहुरेवं सतीत्यादिना, एवं सति पूर्वोक्तरीत्या पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वस्याक्षरे श्रुति सिद्धत्ये सति, सामान्यमिति समानानां भगवद्विभूतिरूपाणां भावः सामान्यमक्षरस भगवद्विभूतिरूपत्वमितियावत् , उक्तरीत्या 'यदक्षरे परमे प्रजा' इतिश्रुत्युक्तरीत्या, तत्र स्थितिस्तद्भावशब्देन सौनाक्षरे पुरुषोत्तमस्य स्थितिरुफेत्यर्थः, तथासद्व्याख्यातार्थस्य याथार्यम् ॥ ३३ ॥ इयदामननात् ॥ ३४॥ नम्वक्षरात् संसारनियत्यानन्दयोर्लाभात्पुरषोत्तमापेक्षयाक्षरस्य न्यूनतायां को हेतुरिति सूत्रेण प्रदर्शयन्तः सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, तस्य पुरुषोत्तमापेक्षयाक्षरे न्यूनत्वस्य, अत्रेदमवधेय. मक्षरे पुरुषोत्तमापेक्षया न्यूनत्वे प्रमाणं बोद्धव्यमित्यर्थः, एवं सत्यक्षरानन्दस्यैकत्वेन परिच्छेदश्रावणे सति, इयदितिसूत्रभागार्थमाहुरियदेतापदिति । परिच्छिन्नानन्दवदितिहेतोरित्यर्थः ॥ ३५ ॥११॥ इति तृतीयतृतीय एकादशाधिकरणम् ॥ ११॥ १. अस्मात् पूर्वमेवेनाक्षरस्त्यारभ्य पुरुषोत्तम इत्यवगम्यत इति कपुपुस्तकयोः । २. अत्रेदं शेयमिति सर्वेप्यादर्शाः। ३. य इतिपदं उस कंगोपुस्तकयोः। ४. मानन्द इति कगोपुस्तकयो । ५. सति यदिति पुस्तके सति यत इति व गोपुस्तके । ६. सावधित्वेनेति कपपुस्तकयोः ।

·३०९ - तृतीयाध्याये तृतीयपाद द्वादशमन्तरा भूतप्रामवदित्यधिकरणम् । तद् भवतीति पूर्वः पक्षः, तथात्वेपि "सर्यस्य वशी सर्वस्पेशानः" (वृह ६. २. २२.) इत्यादिश्रुति- भिरेवमेव ज्ञानं न तु तथेतिसिद्धान्तः, अन्न तथाज्ञानाभावसावश्यकत्वार्थ विपरीते बाधक- माह, पूर्वस्मिन् सने ब्रह्मानन्दाद् भजनानन्दस्साधिक्यं निरूपित, स तु भगवद्दत्तः, तव्यवधाय कोर्थश्च प्रभुणा न सम्पाद्यते, खात्मत्वेन ज्ञानश्च भजनानन्दान्तरायरूपं, यद्येतत्सम्पादयेत् तं न दद्यात् , अन्यथाभावात् , अतः खात्मत्वेन ज्ञानं भक्तिमार्गीयस्य न सम्भवतीत्याशये- नाहान्तरा खात्मन इति । अन्तरा भूतग्रामवत् खात्मनः॥ ३५ ॥ (३. ३. १२.) भगवता भक्तिमार्गे स्वीयत्वेनागीकृतो य आत्मा जीवस्तस यदात्मत्वेन ज्ञानं वद भज- नानन्दानुभवेन्तरा व्यवधानरूपमिति भगवता तादृशे जीवे तन्न सम्पावत इत्यर्थः, तत्सम्पादनस सर्वथैवासम्भावितत्वं हीनत्वञ्च ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह भूतग्रामवदिति, उक्तभक्तस्य विग्रहोप्यलौकिक इति तत्र लौकिको भूतग्रामो न सम्भवति हीनत्वात्तथेत्यर्थः । अथवा लौकिको भूतग्रामः स्त्रीपुत्रपधादिब्रह्मानन्दानुभवे बाधकस्तथा भजनानन्दानु भवे खात्मत्वेन भगवज्ञानमित्यर्थः ॥ ३५ ॥ ननु भक्तेष्वप्युद्धवादिपु ज्ञानोपदेशः श्रूयते, स चात्मब्रह्माभेदज्ञानफलक इत्यात्मत्वेन जानाभावे तदभेदोपदेशानुपपत्तिः स्वादिति तन्न मन्तव्यमेवैवं सति भक्तिमार्गाज्ञानमार्ग- सोत्कर्पश्च सिध्यतीत्याशङ्कय परिहरत्युपदेशान्तरवदिति । अन्यथाभेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥ ३६ ॥ न बनाभेदज्ञानायोपदेशः किन्तु यथाग्रिमस्वर्गापवर्गाख्यपारलौकिकानन्दफलकालौकि- के कर्मण्यधिकाररूपसंस्कारार्थ गायत्र्युपदेशः क्रियते तत्संस्कारसंस्कृतं तच्छरीरादिकमपि अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः ॥ ३५ ॥ अक्षराभेदविचारेणामेदज्ञानश्रवणानन्तर प्रसङ्गसङ्गत्या ज्ञानमार्गे पूर्णज्ञानसम्पत्तौ यथा स्वात्मनाभेदानुभावो जायते तथा भक्तिमार्ग भायुत्पायनन्तरं 'भतया माममिज्ञानाती'त्यादि. वाक्योकः स्वारमपुरुषोत्तमाभेदानुभावो भवति न वेति विचार्यतेथेत्यादिना, पूर्वपक्षमाहुः सर्वान्तरत्वेनेत्यादिना, श्रुतौ कथनात् 'यः पृथिव्यां विष्टन पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीर यः पृथिवीमन्तरो यमयती त्यादिश्रुतौ कथनात्, स च यसिस्तिष्ठति तं स्वान्तः स्थापयत्ययोगोलकाभिवत्, इत्थञ्चाभेदज्ञानं पर्यवसितं सर्वतिभावः, सिद्धान्तमाहुस्तथात्वेपीत्यादिना, तथात्वेपि वस्तुतो जीवानां ब्रह्माभिसत्वेपि, एवमेवशानं पुरपोत्तमभक्तानां सर्ववशिस्वेन सर्वेशत्वेनैव पुरषोत्तमज्ञानं, न तु तथा, न तु वात्माभेदेन ज्ञानं फलायेत्यर्थः, अत्र पुरुषोत्तमभक्तपु, तथाज्ञानामावस्य भगवति स्वारमाभेदक्षानाभावस्य, विपरीते साहशा- भेदज्ञाने, पूर्वस्मिन् सूत्र 'इयदामनना दितिसूत्रे, स तु भजनानन्दस्तु, तधर 'सवै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमच्छदित्यादिश्रुतिभ्यो मुख्यभक्तिमार्गस्य रमणार्थत्वावगमादभेदावगमो भजनानन्दव्यवधायक इत्यर्थः, स्वात्मत्वेन ज्ञानं 'यत्र स्वस्थ सर्वमात्मैवाभून तत् केन के पश्ये 'दित्यादिरूपं, एतदभेदज्ञानं, अग्रे मेदज्ञानदशायां, अन्यथाभावादमणासम्भवात्, ताशे जीवे भजनानन्दयोग्ये जीवे, तभेदज्ञान, उक्त- भक्तस्य भजनानन्दयोग्यभक्तस्य, तथाभेदज्ञानमपि तथेत्यर्थः ॥ ३५ ॥ अन्यथाभेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥३६॥ ननु भक्तेषु स्वात्मनि ग्राभेदानुभवस्य भजना- मन्दानुमयप्रतिवन्धकस्ये भगवांस्तेषु कथमभेदमुपदिशति इत्यत्र समाधानं सूत्रकारस्थावतारयन्ति नन्वित्यादि, सच १. मार्ग इति गोपुस्तकयोः । २, स्वेताहरा इति कपुपुस्तकयोः । ३ असम्भावितमिति कपुपुस्तकयो । असम्भवितमिति व पुस्खके। ४. तन्मन्तव्यमेवेति सर्वेप्यादर्शा. । प्रदीपि पाठपकी सन्मन्तव्यमेवेत्युपन्यासः ।

·३१० श्रीमद्भह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते भूतादिभिरपि नोपहतं भवति यथा वा योगोपदेशसंस्कृतस्य चपुरग्यादिभिर्नोपहन्यते तथा प्रकृते भक्तिभावस रसात्मकत्वेन संयोगविप्रयोगभावात्मकत्वाद् द्वितीयस प्रलयानलादति- करालत्वेन कदाचित् तद्भावोदये तेन भक्तवपुरादेस्तिरोधानेग्रिमभजनानन्दानुभवप्रतिवन्धः स्या दिति तन्निवृत्त्यर्थ ज्ञानोपदेशसंस्कारसंस्कृतं तद्वपुरादिकं भगवता क्रियते न त्वात्माभेदज्ञान भगवतोभिप्रेतमित्यर्थः, अन्यथोपदेशानन्तरं बदरी गच्छन् विदुरं प्रती हागतोहं विरहा. तुरात्मा" (भाग. ३.४.२०.) इति न वदेदेवमेवान्येप्यपि भक्तेषु ज्ञेयं, अनोपदेशान्तरपदं मस्तुतोपदेशभिन्नमुपदेशमाहेति प्रस्तुतस्स तसान्यसाभावादभेदपदेनाभेदोपदेश एवोच्यते, एतेन भगवान् स्वीयानां भक्तिभावप्रतिबन्धनिरासायैव सर्व करोतीति ज्ञापितं भवति । अथवोपदेशान्तरवदित्यस्यायमर्थः, शरीराद्यध्यासवतस्तद्भिन्न आत्मा तत्वं न तु शरीरादिरित्युपदेशो ज्ञानमार्गे यथा क्रियते तेन शरीरादावात्मवुझ्या यः सहादिः सोप- गच्छति तथान सर्वेपामात्मनो ह्यात्मा “य आत्मनि तिष्ठन्" (बृह. ५. ७.) इत्यादिश्रुति- सिद्धो जीवात्मनोप्यात्मा पुरुषोत्तम इति बोध्यते तेन पुरुषोतमे निरुपधिः स्नेहस्तत्सम्बन्धे. स्वनात्मनि स सिध्यति, यद्यप्येवम्भावः पूर्वमप्यासीदेव तथापि सहजस्य शास्त्रार्थत्वेन ज्ञानेति- प्रमोदो दाढ्य च भवतीति तथा, नैतावता जीवाभेद आयाति, अग्रे जीवनसम्पत्तिरेवोप- देशकार्य न तु तेन पूर्वभावोपमर्दः सम्भवतीति सारं, तेन ज्ञाने सर्वाधिक्यं मन्वानाय भक्तिचलप्रदर्शनञ्च सिध्यति ॥ ३६॥ उपदेशश्च, तभेदः स्वारमनि ब्रह्माभेदः, तन मन्तब्यं भक्तानां फलभोगदशायां स्वारमानि ब्रह्मभेदज्ञानं न मन्तव्यमित्यर्थः, एवं सति स्वात्मब्रह्माभेदज्ञानस्य फलदशायां सर्वनावश्यकत्वे सति, परिहरति सूत्रकारः समाधत्त इत्यर्थः, तन सूत्रमध्येन्यथापदस्यार्थ आत्मत्वेन ज्ञानाभाव इत्यनेनोक्तः, अमेदानुपपत्तेरितिसूत्रभाग- स्वार्थस्तद् भेदोपदेशानुपपत्तिरियनेनोक्तः, इति तन्मन्तव्यमेवेत्यारभ्य परिहरतीत्यन्ते नेति चेन्ने'तिसूत्र. भांगस्मार्थ उक्तः, परिहरति पूर्वोक्तदृष्टान्तेन सूत्रकारः परिहरतीत्यर्थः, अनोद्धये साक्षाद्रजागनासु चोद्धवद्वारा. न्यत्राप्येकान्तभक्तपु, अमेदज्ञानाय अभेदज्ञानरूपफलायेत्यर्थः, भूतादिभिः शरीरगाशकत्वेनाभिमतभूतादिभि. रित्यर्थः, तथा प्रकृते देहरक्षार्थमेकान्तभक्तेपु स्वारमनि ब्रह्माभेदोपदेश इत्यर्थः, तन्निवृत्यर्थ भक्तदेहानां तिरोभाव. निवृत्यर्थ, ज्ञानोपदेशसंस्कारेति, भत्र स्वात्मनि पुरुषोत्तमाभेदोपदेशो बोध्यो भत्त्या माममिजानाती'त्य- नेनोक्तो न स्वक्षराभेदोपदेशो भकानां ताशसंस्कारो भवितुमर्हति तस्य ताशविरहदुःखनिवर्तकत्वात् , अन्यथा. भेदोपदेशस्य मोक्षजनकरवे, न वदेन मुक्त एव भयेदित्यर्थः, इत्थं च ताशविरहातुरात्मनो देहपात एवं स्वाद्यदि भगवता तादशोपदेशो न कृतः स्यादितिभावः, एवमेव विरह उपदेशस्य देहरक्षार्थत्वमेव, अन्येष्वपि यथा कुरुक्षेत्रे व्रजभक्तानां वाक्य 'माहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगीश्वरैर्हदि विचिन्त्यमगाधबोधं संसारकूपपतितो. तरणावलम्ब गेहझुपामपि मनस्युदियात् सदा न' इत्यादि, ननु मूलेभेदानुपपत्तिरेवोक्ता न स्वभेदोपदेशानुपपत्ति. रभेदोपदेशपरतया भवदीयव्याख्याने किं मानमित्यत आहुरनेत्यादि, उपदेशान्तरपदं दृष्टान्तप्रतिपादकमुप- देशान्तरपदमित्यर्थः, प्रस्तुतस्य दान्तिकस्य, अन्यस्याभेदोपदेशातिरिक्तस्स, अमेदोपदेश एवोच्यते अभेदपदलक्षणयाभेदोपदेश एवोच्यत इत्यर्थः भक्तिभावेत्यादि, भजनानन्दानुभवप्रतिबन्धको यो विरहे देहतिरोभावस्तन्निरासायैव स्वाभेदज्ञानोपदेशं तेषु करोतीत्यर्थः, अत्र भक्तिमार्गे, तेन पुरुषोत्तमस्य स्वारमरवेन ज्ञानेन, तत्सम्बन्धेन पुरुषोत्तमाभेदसम्बन्धेन, आत्मनि पुरुषोत्तमाभेदेन ज्ञाते जीवात्मनीत्यर्थः, स परः प्रेमा, एवम्भावः पुरुपोत्तम आरमत्वेन प्रेमातिशयरूपो भाव इत्यर्थः, पूर्वभावः भजनानन्दानुमवरूपः ॥ ३६ ॥ २. निरासादिति केपुस्तके । १. देशान्तरमाहेति वप्रकाशयोः । दार्यवेति कंगोपुस्तकयोः। ३. सम्बन्धित्वेनेतिपाठः ४. अतिप्रमो.

·, , तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वादशमन्तरा भूतमामवदित्यधिकरणम् । ननु "तद्योहं सोसौ योसौ सोहम्" (ऐत. आर.२.१२.२.) इत्यैतरेयके तैत्तिरीयके "चाह- सि ब्रह्माहम्" (महानारा. ५. १०.) इति पठ्यते, अत्र मध्यस्थं "ब्रह्म पदमुभयत्र सम्बध्यते, नावृत्या व्यतिहारोतो ब्रह्माभेदः सिध्यति, तथा लीलामध्यपातिभक्तानामपि "कृष्णोहमहे कृष्ण" (भाग. १०. १९. २७.) इतिभाव उल्लेखश्च श्रूयतेतस्तदभेदज्ञानं भक्तिफलमिति मिफुल्यमानं प्रतिवादिनं तत्स्वरूपं चोधयति । व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ३७॥ रसात्मकत्वाद्भक्तेः संयोगविप्रयोगात्मकत्वाद् द्वितीयभावोद्रेके यथेतरेश्रुपलापादयो यभिचारिभाषास्तथातिविगाढभावेन तदभेदस्फूतिरप्येकः, स न तु सार्वदिका, तदा स्वात्मानं त्वेन विशिंपन्ति तं च सात्मत्वेन, सोत्र व्यतिहारपदार्थ इत्यर्थः, अपरचोद्देश्यविधेयभाव- स्फूतों न ह्यद्वैतज्ञानमस्ति किन्तु भावनामात्रं, भक्तानां तु विरहभावे तदात्मकत्वमेवाखण्ड स्फुरति येन तल्लीलां स्वतः कुर्वन्ति, एतद् यथा तां श्रीभागवतदशमस्कन्धविकृती पश्चितमसाभिः, एवं सति मुख्यं यदद्वैतज्ञानं तद् भक्तिभावैकदेशव्यभिचारिभावेष्वेकतर इति सर्पपस्वर्णाचलयोरिव ज्ञानमत्योस्तारतम्यं कथं वर्णनीयमितिभावः ॥ ३७॥१२॥ ।। इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वादशमन्तरा भूतग्रामवदित्यधिकरणम् ॥ १२ ॥ अथेदं विचार्यते, प्राप्तभक्तेः पुरुषस्य सत्यशमदमादयो विधीयन्ते न वेति फलोप- कार्यन्तरङ्गसाधनत्वाच्छुद्धौ सत्यामेव चित्ते भगवत्प्रादुर्भावसम्भवाद्विधीयन्त इति पूर्वः पक्षः। सैव हि सत्यादयः ॥ ३८ ॥ (३.३. १३.) तादृशस्य ते न विधीयन्त इतिसिद्धान्तः, तत्र हेतुमाह, हि यसाढेतोः, सैव भक्तिरेव व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ।। ३७ ॥ नन्वित्यायैतरेयकवाक्यं जीवस्खादिस्यपुरुष प्रति तैत्तिरीय. धाचं जीवस्य जलस्यमा प्रति, अत्र तैत्तिरीयवाश्ये, उभयत्रालदथै विशेषणतयालय विशेषतया त्वयः, आवृत्या ब्रह्मपदस्यावृत्त्येत्यर्थः, व्यतिहारो विशेषणविशेष्यभावेन व्यत्यय इत्यर्थः, उल्लेखश्च श्रूयते पयाध्याय मकानामुल्लेखाश्रूयत इत्यर्थः, भक्तिफलं भक्तिजन्य फलमित्यर्थः, तत्स्वरूपं भक्तानांव्यतिहारस्वरूपं, बोधयति सूत्रकारो बोधयति, तदभेदः श्रीकृष्णामेदः, एकः स व्यभिचारः, तत्वेन श्रीकृष्णायन, विशिंपन्ति निरूप- यन्ति, तं च श्रीकृष्णं च, अन मफिमारों, उद्देश्यविधेयभावस्फूर्ता 'वहमस्मि' 'ब्रहाहमसी' तिवाश्यार्थे उद्देश्यविधेयभावस्फूर्तावित्यर्थः, तल्लीला भगवडीलां, अपश्चितं पञ्चाध्याय्यां प्रपञ्चितमित्यर्थः, एवं सति भगवल्लीलायाः स्वयंकरणे सति, मुख्य स्वस्मिन् भगवद्धांतिरिक्ताविपयं, भक्तिभावैकदेशो भक्तिभावयोः संयोगविप्रयोगयोमध्य एकदेश एको विभागोधभक्तिभाव इत्यर्थः, एकतर इति, तथा च भक्तिभावैकदेशो विरहमायतनत्या ये सञ्चारमावास्तेपामप्येकतरोमेदानुभव इत्यथैः, इतीति हेतो, अन्येषां फलमूर्धन्यो यो भावना. रूपोभेदानुभवस्तदपेक्षयोस्कृष्टो यो भगवदभेदानुभव इतरविषयक. सोपि फलसाधनीभूतभक्त्येकदेशविरहमावीय- ध्यमिधारिभावानामेकदेश इतिहेतोरिस्यर्थः, कथं वर्णनीयं न कथमपि वर्णयितुं शक्यमित्यर्थः ॥ ३७ ॥ १२॥ इति तृतीयतृतीये द्वादशाधिकरणम् ॥ १२ ॥ सैघ हि सत्यादयः ॥ ३८॥ भक्तेः फलोत्कर्षमुपपाथ फलसाधनतोप्युरकर्ष प्रतिपादयन्त्यधिकरणप्र. योजन पदन्तः सूनमवतारयन्त्यथेत्यादिना । विधीयन्ते भक्तिसियुत्तरमपि विधीयन्ते भक्तस्य फलोद्देशेन विधीयन्ते न येतिसंशया, शमादिविधिविषयः फलेत्यादिपूर्यः पक्षा, विधीयन्ते भक्तिसिधुसरमपि विधीयन्त - १. व्यतिहारत इति गोपुस्तकयोः । २. उन्मेषश्चेति कपुस्तके। ३. पम्फालमानमिति कपुस्तके । ४. सच नेति कयगोपु। ५. ये तत्तलीलामिति कपुस्तके । ६. तथेति लप्तं कपुसके। ७. एकतरदिति धपुस्तके ।

·, ई१२ श्रीमद्रससूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते . सत्यादिसर्वसाधनरूपा, तयां सत्वां सत्यादयो ये ज्ञानमार्गे विहितत्वाद काप्टेन क्रियन्ते मुमुक्षुभिस्ते भक्तहदि भगवत्प्रादुर्भावात् स्वत एव भवन्तीति न विधिमपेक्षन्त इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ पूर्वसूत्रे शास्त्रोक्तासिलसाधनरूपत्वं भक्तरुक्तं तद्दाक्र्थमधुना मुक्तिप्रतिवन्धकत्वेन हेयत्वेनोक्तानां कामादीनामपि भगवत्सम्बन्धान्मुक्तिसाधकत्वमुच्यते, भक्तिस्तु विहिता- विहिता चेति द्विविधा, माहात्म्यज्ञानयुतेश्वरत्वेन प्रभा निरुपधिस्नेहात्मिका विहितान्यतो- प्राप्तत्वात् , कामाद्युपाधिजा सा त्वविहिता, एवमुभयविधाया अपि तस्या मुक्तिसाधक त्वमित्याह । कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ३९ ॥ इतरत्र विहितमक्तेरितिशेपः, कामाद्यपाधिस्नेहजरूपायां कामायेव मुक्तिसाधन मित्यर्थः, भगवति चित्तप्रवेशहेतुत्वात् , आदिपदात् पुत्रत्वसम्बन्धित्वादयः, स्नेहत्वाभावे प्यविहितत्वभगवद्विपयकत्वयोरविशेपाद् द्वैपादिरपि सङ्गृह्यते, तेन भगवत्सम्बन्धमात्रस्य मोक्षसाधकत्वमुक्तं भवति, तत्र विहितभक्तावित्यर्थः, शास्त्रे सर्वथा हेयत्वेनोक्ता हि गृहाः, सर्वनिवेदनपूर्वकं गृहेषु भगवत्सेवां कुर्वतां तदुपयोगित्वेन तेभ्य एव मुक्तिर्भवतीत्यर्थः, एतादृशानां गृहा भगवद्गृहा एवेतिज्ञापनायायतनपदं, तेषु तथाप्रयोगप्राचुर्यात् , आदि- पदेन स्त्रीपुत्रपश्वादयः सङ्ग्रयन्ते, एतेन ज्ञानादिमार्गादुत्कर्ष उक्तो भवति, बाधकानामपि साधकत्वात् , माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहे सत्येव भर्तृत्वेन ज्ञाने कामोपि सम्भवतीतिज्ञापनाय चकारः ॥ ३९ ॥१३॥ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे त्रयोदशं सैव हीत्यधिकरणम् ॥ १३ ॥ इत्यर्थः, ताशस्येति सिद्धभक्तेः, ते शमादयः, तन भक्तिसिद्धिमति भक्त शमाद्यनपेक्षायां, भक्तिरेव भत्त्या भन्यो सिधाक्यांदिवली; पार कर्मामिषार पसाभाम्पसम्पाय बन चामे मधर्मेण अधोभारती सर्व मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेजसे'तिभगवद्वाक्यादसहायशूरत्वाद्भक्तिरेव सर्वसाधिकेतिभक्तिसिद्धौ नेतरापेक्षेति- सिद्धान्तः ॥ ३८॥ कामादीतरन तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ३९ ॥ कामादीनामित्यादि, 'कामं क्रोधं भयं स्नेह मित्यादि- वाक्यान्मुक्तिसाधकत्वमित्यर्थः, विहिता तापनीये विहितेत्यर्थः, अन्यतः प्रमाणान्तरतः, कामाद्युपाधिजा 'गोप्यः कामाझ्यात् कंस' इत्यादिवाक्योक्तेत्यर्थ. उभयविधाया 'विहिताविहिते'त्यनेनोक्ताया द्विविधाया.अपीत्यर्थ., इतरनेत्यस्वार्थमाहुः कामादीत्यादिना, चित्तप्रवेशहेतुत्वात् कामाधुपाधिजाताया अपि भगवति चित्तप्रवेश- हेतुत्वान्मुक्तिजनकत्वमित्यर्थ , आदिपदात् कामादित्यादिपदात् सौत्रादित्यर्थः, तेहत्वाभावेपि द्वेपादौ स्नेहत्वा. भावेपि, सौत्रतत्रपदस्यार्थमाहुर्विहितभक्ताविति, सौत्रायतनपदस्वार्थमाहुः शास्त्र इत्यादिना, तदुपयोगित्वेन सेवोपयोगित्वेन, तेभ्य आयतनादिभ्यः, तेप्वित्यादि, तेषु भगवदायतनेषु हृदयादिपु, तथाप्रयोगदर्शनादाय तनेतिप्रयोगदर्शनात्, एतेन मुक्तिविरोधित्येन ज्ञानमार्गे उक्तानामपि गृहादीनां भक्तिमार्गे मुक्तिसाधकतमा सूप उक्तत्वेन ॥ ३९॥ १३ ॥ इति तृतीयतृतीये त्रयोदशाधिकरणम् ॥ १३ ॥ १. सत्यामिति लतं पुपुस्तके ।

·" सृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्दशमादरादलोप इत्यधिकरणम् । ३१३ ननु नित्यानां वर्णाश्रमधर्माणां भगवद्धर्माणां चैककाले प्राप्तौ युगपदुमयोः करणा- सम्भवादन्यवरबाध प्राप्त कस स्थान कति सान संशयः, तत्र कर्मणां खखकाले विहितानामकरणे प्रत्यवायश्रवणादिवरत्रातथाथवणादन्यदापि तस्कृतिसम्भवात् सावकाशवेन तेषामेव बाघो युक्तो न तु निरवकाशानामिति पूर्वः पक्षस्तत्र सिद्धान्तमाहादरादिति । आदरादलोपः ॥४०॥ (३. ३. ११.) ब्रह्मयज्ञप्रकरणे तैत्तिरीयैः पठ्यत "ओमिति प्रतिपद्यत एतद्वै यजुस्वयी विद्या प्रत्येपा वागेतत् परममक्षरं तदेतचाभ्युक्तं, ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यसिन देवा अधिविश्वे निपेदु- यस्तन्न वेद किमचा करिष्यति य इत् तद् विदुस्त इमे समासत इति" (ते. आ. २.११.१.) इति, अत्र माक्सम्बन्धित्वेन वर्णात्मक वस्तुतस्तु “परमे "परमव्योमा मकैक्षरे ब्रह्मण्योङ्कारे वर्तमान । "तल"लोकवेदप्रसिद्ध परं ब्रह्म “योन वेद संकिमचा करिष्यती"त्यनेन तदज्ञाने वेदाध्ययन- .स निष्फलत्वमुच्यते, एवं सति तदुक्तकमणोपि तथास्वमायाति, एतेन "भत्या माममि- जानाति" इतिवाक्यात् परब्रह्मस्वरूपज्ञानं भक्ष्यैवेति भक्ताः सन्तः पुरुषोत्तमविदो ये तेपामेव वेदाध्ययनादिकं फलप्रदं नान्येपामित्युक्तं भवति, अत एव श्रीभागवतेप्युक्तं सपयोपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह सञ्चरन्ति", संसरन्तीति वा (श्रीमद्भाग.३.९.१.), अन्वये निदर्शनं, "य इ" ईश्वरत्वेन "सत्" पूर्वोकं परं ब्रह्म 'विदुस्त इमें भक्ताः सर्वापेक्षया 'स'म्यमकारेण भगवनिकदे श्रीगोकुलवैकुण्ठादि "वासत इति", तेनान्येषां सम्यगसत्त्वमक्षिप्तं भवति, पुर:- स्थितार्थवाचीदंशब्दप्रयोगेण चान्येपामसत्तुल्यत्वं श्रुतेरभिमतमिति ज्ञायते, अशाखायामपि आदरादलोपः॥४०॥ पूर्वाधिकरणे सात्विकभक्तानां ज्ञानासक्तिवारणाय ज्ञानमार्गाद् भक्तिमार्गस फलतः साधनतः स्वरूपतः सम्बन्धतश्चोत्कर्षः प्रतिपादितः, अतःपरं राजसानां भक्तानां कर्मकरणासक्ति धारयितुं कर्मः करणनिर्णयाधिकरणसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, कस्य स्थान बाधः फस स्वादिस्या, सूवार्थमाहु- घंझयशेत्यादिना, तैत्तरीयः पठ्यत आरण्यके स्वाध्यापब्राह्मणे पठ्यते, श्रुत्यर्थस्तु प्रायझेन यक्ष्यमाण ओमिति प्रतिपद्यते, प्रणवाक्षरं प्रथममुधारयेत्, प्रतिपद्यत इति पञ्चमो लकार:, पूर्वोच्चारणे हेतुरेतद्वैयजुत्री विद्या प्रति, अयं यजूरूपः प्रणवमन्नसायी विद्या लक्ष्यीकृत्य प्रतिनिधिरूपो यतोस्ति, एषा वाक सर्ववेदबीनत्वात् सर्ववेदमयी प्रणवरूपा वागित्यर्थः, तदेतत्वाभ्युक्तमिति, तदेतत् परमं ब्रह्मस्वरूपमक्षरमृचाभ्युक्तं, अनुपदोका स्पधमुक्तमित्यर्थः, यस्मिन् प्रणवाक्षरारमके लोके, अधिविश्वे विश्वात्मकमक्षरं लोकमधिकृत्य, निपेदुः स्थित्ता भवन्ति, यस्तन वेद यः पुरुषखत्रलं पुरुषोत्तम न वेद, किमृचा करिष्यति? ऋगिति वेदमात्रोपलक्षणं, स पुरुषो घेदेन किं करिष्यति ? न किञ्चिदित्यर्थः, इदिति निर्धारणार्थकमव्यय, समासते घालोके सम्यगासत इत्यथैः, तल लोकवेदप्रसिद्धं पुरुषोत्तमस्वरूपं, भतोसि लोके थेदे च प्रथितः पुरषोत्तम इतिगीतावाक्याल्लोकवेदप्रसिद्ध, एवं सति पुरपोत्तमस्वरूपाक्षाने वेदानां निफलस्यनिर्धचने सति, तदुक्तकर्मण उत्कृष्टत्वेन निर्मातस्य पुरुषो. तमसम्बन्धि यत् कर्म तस्य, तथा उत्कृष्टस्वमित्यर्थः, अत एव पुरुषोत्तमस्वरूपाविदा वेदाध्ययनस्य निरुफल- स्वादेव, नापयोपीतिवाक्यं तृतीयस्कन्धनवमाध्यायथं, अन्वये निदर्शनं घेदाध्ययनसत्येपि संसारित्व- कयनेन फलामावदर्शन, वेदाध्ययनसावेन संसारिणकयनेन फलाभावप्रदर्शनादन्वयम्यभिचारमदर्शकमित्या, पूर्वोषश्रुतिशेष व्याकुर्वन्ति य इत्यादि, तेन उक्तश्रुत्यर्थयलेन, अन्येषां पुरुषोत्तमस्वरूपाविदा, सम्यगसत्वं मालोके सम्यगगमनमित्यर्थः, इदंशब्दमयोगेणे मे समासत' इतिश्रुतौ मधिदंशब्दप्रयोगेणेत्ययःएतेन घालम्यमशावादरो निर्णीतः, साधनभक्तिरपि श्रुतिसम्मतेत्याह कमित्यादिना, एतच्छुत्यर्थस्तु तं लोकवेद- १. तपाश्रवणात् । २. तैत्तिरीया । ३. परमध्योमात्मके पागो। ४. स ससं पागो। ५. सघरन्ति लप्त पाएँ। ६. परमक्ष पुरंगो। ७. इति लस कपु। - । ४० अ.भा.प्र.

·. ३१४ श्रीमद्रासूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते "तमु स्तोतारः पूयं यथाविद ऋतस्य गर्म जनुपा पिपर्वन आस्स जानन्तो नाम चिद् विवक्तन महस्ते विष्णो सुमतिं भजामह" (ऋक्सं १.१६४.३९.) इत्याधुग्भिरन्येभ्यो धर्मेभ्यः सकाशाद् भगवद्धर्मेप्वादरः श्रूयत इति तेषामलोप एवेत्यर्थः, एते'नाकरणे प्रत्यवायश्रवणादित्यादि यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तं वेदितव्यं, करणेपि वैयर्थ्यात् तदपरिहारान् , एवं सति यदकरणे प्रत्यवाय. कथनं तेन तसादवकाशं प्राप्य गौणकालेप्यकरणे तथेति तस्याशय इति ज्ञायते ॥४०॥ नन्वेवंतात्पर्यफत्वे 'श्रुतेरुपनयनादिवैत् कर्मोपयोगित्वं भक्तितज्ज्ञानयोः स्यादिति कर्मण एव प्राधान्यं न तु भक्तेः सिध्यतीत्याशक्य भक्तितज्ज्ञानावश्यकर्ववोधकश्रुति- तात्पर्यमाह । उपस्थितेतस्तदचनात् ।। ४१ ।। तयोर्युगपत्करणेनुपस्थितेपि यदि पूर्व भगवद्धर्मकरणमुच्येत तदा त्वदुक्तं स्यान्न त्वेवं 'किन्तुभयोयुगपत्करण उपस्थिते बलाबलविचारे क्रियमाणेत आदराद्धेतोस्तद्वचनादू भगवद्धर्मा- णां बलवत्त्वेनालोपवचनान कर्मागत्वमेतेषां सिध्यतीत्यर्थः ।। ४१ ॥१४॥ : इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्दशमादरादलोप इत्यधिकरणम् ॥ १४ ॥ प्रसिद्ध भगवन्त, उ इति सम्बोधनार्थमव्ययं, श्रुतय माहुर्भो स्तोतारो भगवद्वर्णनपरा, तं पून्य सर्वकारणकारणं, यथाविदो भयथावद् भगवरस्वरूपवेत्तारो भवन्तः, ऋतस्य सूनृतवाणीवरूपस्य वेदस्य, गर्भमन्तर्निहितं, जनुषा यावजीव जन्मना, पिपर्तन सन्तुष्टं कुरुतदेहेन्द्रियादिसकलस्वीयपदार्थानां भगवस्येव विनियोगं कृत्वा सन्तोषय. निवतिभावः, इत्थं च श्रुतिरपि सर्वप्रकारैर्भगवद्धादरमेव सूचयति स्फुटं, सर्वप्रकारभंगवति प्रपत्त्या सन्तोपा- जनने जन्मवैफल्यं स्मादत उत्तरार्धनानुकूल्यमाहास्येत्यादि, आ समन्तात् , अस्य पुरुषोत्तमस्थ, नाम जानन्तो. खण्डब्रह्मारमकत्वेन नामस्वरूपं जानन्तः, वियतन विशेषेण वदत, नामस्वरूपं ज्ञात्वा तदेव कीर्तयतेत्यर्थः, अनुकल्पेन कयं सन्तोपोत आह चिदिति, नाम सच्चिदानन्दस्वरूपं भवतीत्यर्थः, तथा च नान्नः सच्चिदा- नन्दरूपत्वात् तेन भगवरस्वरूपावयोधात् ततः सन्तोषणमपि भगवतो भवतीत्यर्थः, नामस्वरूपाज्ञाने तदुपायमाहु. मंह इत्यादिना, हे विष्णो, ते स्वरसम्बनिन, महाबले जोरूम, सुमति सम्पाभावारूप प्रानन्त भगवद्भक्तं गुरुं भजामहे, तथा चान्यो भजतु मा वा वयं तु भजामह इति श्रुतयः स्वकृत्यमावेदयन्ति, इत्थं च भगवद्धर्ममाप्युपायेष्वादरबोधनाद् भगवद्धर्मप्वत्यादरो बोधितः श्रुतीनां ज्ञेयः, इत्थं च भगवद्धर्माणामवश्यकर्तव्यता- बोधनात् तद्विरुद्धाकरणे प्रत्यवायाभावोपि श्रुत्यैव बोधित इति फलित, करणेपीत्यादि, श्रुत्या भगवद्धर्माणामनुष्ठेयानां परित्यागेन प्रत्यवायपरिहाराय कृतानां कर्मणां वैयर्थ्यात्, श्रुतिविरोधेन वैयर्थात्, तदपरिहारात् कर्मणां धैयर्य प्रत्यवायस्याप्यपरिहार इत्यर्थः, एवं सति भगवद्धर्माणामवश्यानुष्ठेयत्ये सति, तेन प्रत्यवायकथनेन, अवकाशं प्राप्य भत्तयुपयोगिपदार्थाननुष्ठायोत्तरकालेवकाशं प्राप्येत्यर्थः, अकरणे नित्यकर्मणामकरणे, तथा प्रत्यवाय. 'सम्भव इत्यर्थः, तस्याशयः प्रत्यवायबोधकवाक्यानामाशय इत्यर्थ. ॥ ४० ॥ उपस्थितेतस्तद्वचनात् ॥४१॥ सूत्रावतरणमाहुर्नन्वित्यादिना, एवं श्रुतिभ्यां भगवद्धर्माणामवश्यानुष्ठेय- स्वेन बोधने कृते तेपामनुष्ठाने कृत एव श्रौतकर्मणां सफलता नान्यथेत्येवं सतीत्यर्थः, कर्मोपयोगिवं पूर्वाङ्गवत कर्मणा साफल्याप कर्मोपयोगित्वमित्यर्थः, तयोः नौतभगवद्धर्मयोः, अत आदरादुक्तश्रुतिभ्यामादरात्, एवं सूत्रार्थेनैव सर्व समाहितम् ॥ ४॥ १४ ॥ इति तृतीयतृतीये चतुर्दशाधिकरणम् ॥१४॥ १. विविक्तनेति सर्वनाशुद्धमपि । २. तदपरीहारात कपुगो। ३. यत् लुप्तं क । ४. भकितनज्ञानयोः बपुगो। ५. भक्तितज्जहान घपापुपुंगो। ६. "प्रबोधक कैबगो । ७. लोपवचनादू ब्रह्मकर्माहत्वं गो।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चदशं तन्निधारणाधिकरणम् । अथेदं विचार्यते पुरुषोत्तमविदः कर्म कर्तव्यं न वेति, तत्र मार्गत्रयफलात्मके तस्मिन् सम्पन्ने पुनस्तस्य खतोपुरुषार्थस्य करणमप्रयोजकमिति न कर्तव्यमेवेति पूर्वः पक्षः, तत्र सिद्धान्त शाह तन्निर्धारणेत्यादिना। तनिर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्थ्यप्रतिवन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ (३. ३. १५.) अत्रेदमाकूतं, भक्तिमार्गे हि मर्यादापुष्टिभेदेनास्ति द्वैविध्यं, तत्र मर्यादायां पुष्टौ चतौ: दृशस्य न कर्मकरणं सम्भवति, अत एव तैत्तिरीयकोपनिपत्सु पठ्यत "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन इति" (तै. बा.) इति, "एतरह वाव न तपति किमह५ साधु नाकरवं किमहं पापमकरवम्" (तै. .) इति, श्रूयते चोभयविधानामपि कर्मकरणमम्बरीपोदवपाण्डवादीनां, एवं सत्युभयविधानां मध्ये मम कर्मकरणे प्रभोरिच्छास्तीति यो निर्धारयति स करोति, य एत- द्विपरीतं स न करोति यथा शुकजडादिः, एतनिर्धारश्च भगवदधीनोतो भक्तेष्वपि तन्निर्धार- णानियमोतः कर्म कर्तव्यमेवातनिर्धारणे त्वाधुनिकानां, एवं सतीच्छाज्ञानवता तत्स- न्देहवता च कर्म कर्तव्यमिति सिद्धं, तत्रोभयोः फलं बदनादावाद्यस्साह तदृष्टेस्तस्या भगवदिच्छाया दृष्टिनिं यस्य स तथा तस्य, जीवकृतकर्मफलात् पृथर भिन्नमीश्वरकृतकर्मणो यत् फलं वेदमर्यादारक्षा लोकसङ्ग्रहश्च तत् फलमित्यर्थः, हिशब्देन "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत कुर्याद् विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुलॊकसनह" (श्रीमद्भग. ३. २५.) इति:- भगवद्वाक्यरूपोपपत्तिः सूचिता, द्वितीयस्य मध्यमाधिकारात् कालसङ्गादिजनितचित्तमालिन्येन भगवत्सान्निध्ये प्रतिवन्धः सात् तन्निवृत्तिस्तत्कृतकर्मणः फलमित्यर्थः । अथवा पूर्वसूत्राभ्यां भगवद्धर्मकृतेरावश्यकत्वमुक्तं, सर्वात्मभाववतो "न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह" (श्रीमद्भाग. ११. १२, १४.) इतिभगवद्वचनाद् विधेयामावाद- सम्भवाच कर्मज्ञानयोविहितमक्तेश्च करणं न सम्भवतीति तस्य किं फलमित्याकाङ्क्षापूरणाय तदनु- वदति तन्निर्धारणेत्यादिना, तसिन् धर्मिण्येव न तु धर्मेष्वपि दृष्टिर्यस्य स तथा, दृष्टिपदेन ज्ञानमात्रमुच्यते, तेनान्यविषयकदर्शनश्रवणादिज्ञानाभाव उक्तो भवति, एतादृशस्य प्रभुसई- तनिर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिवन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ मार्गत्रयफलात्मके कर्मज्ञानभक्ति- मार्गत्रयं तस्य फलात्मके, तस्मिन् पुरुषोत्तमज्ञाने, तस्य कर्मणः, एतादृशस्य भगवदानन्दानुभवकभक्तस्य, अत एव ताशभक्तयोः कर्मकरणस्थानावश्यकरवादेव, उभयविधानां मर्यादापुष्टिभेदेन द्विविधानामपि भक्ताना, एतद्विपरीतं फर्मकरणे भगवदिच्छाभावरूपं विपरीतं, तनिर्धारणानियमो भगवदिच्छातदभावयोर निर्णये कर्मकरणतदभावयोरनिर्णयादनियमा, कर्तव्यमेवाकरणे प्रत्यवायश्रवणात्, पाक्षिकोपि दोषः परिहरणीय इति- म्यायाम कर्म कर्तव्यमेवेत्यर्थः, अतन्निर्धारणे भगवदिच्छाया अनिर्धारणे, इच्छाशानवता कर्म कर्तव्यमितीच्छा- ज्ञानवता, तन्निर्धारणानियम इतिसूत्रभागं व्याख्याय तदृष्टेः पृथगितिसूत्रभागार्थमाहुस्तरेत्यादिना, आद्यस्य कर्मकरणेच्छाज्ञानवतः, हिशब्देन सौनहिशब्देन, द्वितीयस्य करणाकरणविषयकभगवदिच्छाज्ञानरहितस्य, सनिवृत्तिः कालकृतप्रतियम्धनिवृत्तिः, साधारणरीत्या सूत्रार्थ व्याख्यायासाधारणार्थ घक्तुं सूत्रस्वार्थान्तरमाहु- रथवेस्यादि, आवश्यकत्वं भौतादिनित्यधर्मकरणापेक्षया भगवद्धर्माणामावश्यकत्वं, विधेयाभावाज् शान. कर्मवैराग्याविरूपविधेयाभावात् , असम्भवाश्च सस्य भक्तस्य ब्रह्मभावे पुरुषोत्तमातिरिक्तास्फूर्त्या विधेयसामान्यस्य फरणासम्भवाचे स्यर्थः, किं फलमेकस्यापि साधनस्याभावात किन्चित् फलं भविष्यतीत्यर्थः, तदनुवदति सूत्रकारस्तस्य किं फलमितिपूर्वपक्षं तनिर्धारणानियम इति सूत्रभागेनानुवदति, तरितिसूत्रभागस्यामार्थहु- स्तसिनित्यादिना, तथा तदृष्टिपदवाच्यः, एतादृशस्य पुरुषोत्तमातिरिक्ताकारशालिज्ञानसामान्यशून्यस्य, सलमानं १. पूर्वपक्षः फवपागो। २. कामसमादिया। ३. तनिर्धारणेत्यादिना लप्तं पा। ४. सझममात्रं सर्वना ·" . " ܝܢܬ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते मात्रमपेक्षितं भर्गवदुक्तं, तत्र स्वसङ्गमावधिकस्य भक्तस्य सद्गमसमयनिर्धारो भवत्याशस्य तस स नेति तन्निर्धारणानियमा, एतेन फलप्राप्तः प्रागवस्थोक्ता भवति, फलस्ख- रूपमाह पृथक् फलमिति, अस्सानिर्वचनीयत्वादनुभबैकवेद्यत्वान्मोक्षान्तं यत् फलं शास्त्र उक्तं तस्माद् मिन्नमित्युक्तं, अन्यत्र हि धर्माणां साधनत्वं, यत्र फलमेव साधनं तत्फलस्यानि र्वाच्यता युक्तैवेति हिशब्देनाह, ज्ञानमोक्षादिना तद्भावाप्रतिवन्धश्च फलमित्यर्थः, प्रासङ्गिक मेतत् सूत्रम् ॥ ४२ ॥ १५ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चदशं तन्निर्धारणाधिकरणम् ॥ १५ ।। अथेदं विचार्यवे, सर्वात्मांवो विहितकर्मज्ञानमक्तिसाध्यो न वेति, तत्र पुराणे "वसात् त्वमुद्धवोत्स.ज्य" (भाग.११.१२.१४.) इत्युपक्रम्य "मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिना याहि सर्वात्मभावेन याससे ह्यकुतोमयम्" (भाग ११. १२. १५.) इतिवाक्ये मुक्यात्मका- फुतोमयसाधनरूपशरणगमने प्रकारत्वेन सर्वात्मभावस्य कथनेन सप्रयत्नसाध्यत्वं गम्यतेत: साधनसाध्य इति पूर्वः पक्षः, तत्र सिद्धान्तं वक्तुं तदुपदेशखरूपमाह प्रदानवदिति । प्रदानवदेवं तदुक्तम् ॥४३॥ (३. ३. १६.) यद्ययं साधनोपदेशः स्यात् तदा साधनत्वेन सर्वात्मभावेन शरणप्राप्तेः स्वकृतिसाध्यत्वं, नत्वेवं, किन्तु तदुक्तं भगवदुक्तं, प्रदानवत्, प्रकृष्टं दानं प्रदानं वरदानमिति यावत् तदेवे- त्यर्थः, वरेण हि स्वकृत्यसाध्यमपि सिध्यतीति तथा, शत्रुसंसारभयादिनापि शरणाप्तिर्भवति; तत्र न तस्याः पुरुषार्थत्वं किन्तु तन्निवृत्तेरेव, प्रकृतेपि सर्वात्मभावे स्वरूपप्राप्तिविलम्बासहिष्णु- त्वेनात्यात स्वरूपातिरिक्तास्फूर्त्या तद्भावखाभाव्येन गुणगानादिसाधनेषु कृतेप्वन्यप्राप्ती रासलीलासम्पन्धिसङ्गमानं, भगवदुक्त मानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्वन' याससे अकुतोभय मित्यादिना भगवदुक्तं, अतादृशस्य पुरुषोत्तमीयसारममावशून्यस, स भगवस्माप्तिसमय निर्धारः, नेति तनिर्धारणानियम इतिसूत्रभागेनार्थ उक्त इत्यर्थः, एतेनोक्तरूपसूत्रभागार्थकरणेन, सौमपृथक्पदस्वार्थमाहुः फलमिति, अस्य सगमरूपफलस्य, अनिर्वचनीयत्याद्'यतो पाचो निवर्तन्त' इत्यनेनानिर्वचनीयरवोक्तेः, शास्त्र उक्तं गणितानन्दरवेन मात्र उक्त, भिन्नमगणितानन्दरूपं, अन्यत्रागणितानन्दफलातिरिक्तफले, फलमेव परमानन्दस्फूतिरेव, मोक्षादिने. त्यादिपदेन भेदेनानुभवाभावः, फलं सर्वारममावस्यार्थवशसम्म प्रासङ्गिक फलमित्यर्थः, प्रासङ्गिकं नावधिकरण रूपमित्यर्थः ॥ ४२ ॥१५॥ इति तृतीयतृतीये पञ्चदशाधिकरणम् ॥ १५॥ प्रदानषदेव तदुक्तम् ॥४३॥ पूर्वाधिकरणद्येन राजसभक्तानां कर्मासक्ति पारयिरवोस्कृष्टभक्त. फलं च प्रदश्र्येत.पर मुख्या भक्तिः फेन साधनेन भवतीतिजिज्ञासायामिदमधिकरणमारमन्तेथेत्यादिना, सन्देहमुक्रवा पूर्वपक्षमाहुस्तरेत्यादिना, 'तस्मात् त्वमुवोरसृज्य चोदनां प्रतिचोदना मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनां पाहि सर्वात्मभावेन यास्य से शकुतोभय'मितिवाक्य इत्यस्याने कथनेनेत्यनान्वय., स्वप्रयतः शरणगमनानुकूलः स्वप्रयता, तदुपदेशस्वरूपं सर्वारमभावेन शरणगमनरूपोपदेशस्वरूपं, सूत्रार्धन समाधानमाहुस्तदुक्तमिति, तदर्थी भगवदित्यादि, तथा सर्वात्मभावेन शरणगमनं स्वकृत्यसाध्य, तन्निवृत्तेर्भयनिवृत्तेः फलस्वमित्यर्थ., प्रकृतेपि भजनानन्दानुभवार्य सर्वात्मभावेन शरणगमनेपि, सर्वात्मभावे सिद्ध इत्यर्थ , तद्भावः सर्वारमभावः, अप्राता १. तन भगवदुक्त सर्वन। २. एतादृशस्य कवपापु। ३. "निर्णय. ४. भात्रो हि पु। ५. वदेव हि के। ६. स्यात् स्यात् वप्रपागो। ७. साध्यत्वेन के। ८. प्रदानं लुप्तं विपा। ९. वरदानं लुपं कपु । १०. सहार' विपापुगोवि । १२. अत्याल् वपागो। . ११. प्राप्ति'पा।

·+ तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदश लिगभूयस्त्वाधिकरणम् । खाशक्यत्वं ज्ञात्वा प्रभुमेव शरणं गच्छति, एतच्च न स्वकृतिसाध्यमिति सुयुक्तं प्रदान- वदिति, भक्तस्पेप्सितोर्थो हि वरो भवति, सर्वात्मभावस्यानुभवैकवेद्यत्वेन पूर्वमज्ञानेनेप्सित. वासम्भवेपि स्वत एव कृपया दानमिति बैदित्युक्तम् । अथवा सर्वात्मभावेन मां याहीति सम्बन्धः । यद्वा प्रदानवदित्यस्य पूर्ववदेव व्याकृतिः, तत्र साधनासाध्यत्वे प्रमाणमाह तदुक्त- मिति, "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः" (कठ. २. २२.) इतिश्रुत्या वरणातिरिक्तसाधनाप्राप्यत्वमुच्यत इति तत् तथैवेत्यर्थः, मग- वदुक्ताकुतोभयपदस न मुक्तिरर्थः, किन्तु “यतो वाचा" (ते. प्र.) इत्यादिनानन्दस्य स्वरूपमुक्त्वा आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन" (ते. म.) इतिश्रुत्युक्तं यद पूर्वोक्तरसात्मकपुरुषोत्तमभजनानन्दानुभवोत्तरकालीन मकुतोभयं तदर्थः ।। ४३ ॥ १६ ॥ इति तृतीयाध्याये.तृतीयपादे पोडशं प्रदानवदित्यधिकरणम् । १६ ।। ननु प्रतिबन्धककालादृष्टादिसद्भावेपि वरणकार्य सादुत तन्निवृत्ताचितिसंशये प्रति- बन्धकामावस सर्वत्र हेतुत्वात् वनिहत्तावेव तथेति पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह लिङ्गेत्यादिना । लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि वलीयस्तदपि ॥४४॥ (३. ३. १७.) सामोपनिषत्सु नवमे प्रपाठके सनत्कुमारनारदसंवादे प्रथमत एवं मुख्या ब्रह्मविद्योप- देशाही न भवतीति ज्ञाखा सनत्कुमारो नारदाधिकारं च ज्ञातुं "यद वेत्थ तेन मोपसीद" (छान्दो. ९.१.२.) इत्युक्तो नारदः स्वविदितमृग्वेदादिसर्पदेवजनविद्यान्तमुक्त्वा "सोहं भगवो मन्त्रविदेवासि" (छान्दो. ९.१.३.) इति खाधिकारमुक्त्वाह "नात्मवितखेव मे भगवशेभ्ध- स्तरति शोकमात्मविदिति सोहं भगवः शोचामि तूं मा भगवान् शोकस्य पोरं तारयतु" (छान्दो. ९.१.३.) इति नारदेनोक्तः सनत्कुमारः पूर्वसात पूर्वसाद् भूयो वदेति पृष्टः, भूयापद- परमानन्दस्वरूपाप्राप्ती,प्रदानवदिति पूर्वोक्तशरणगमनं वरमदानवदेवेत्यर्थः, सचीत्मभावस्य फलोपहितसर्वामिभाव. स्थ, बदित्युक्तं फलसमानताप्रदर्शनं पूर्वदशायां कृतमित्यर्थः, 'याहि सर्वामिभायेने तिशयथार्थमाहुरथवेत्यादिना, 'शरणमिति मामित्यस्य विदोपणं, पुराणवाक्यस्यान विपयस्वेनोपन्यासादेवद्विचारस्थानौतत्वशका स्वादिति तमिरासाय पूर्वोक्तसूचनायेपि विचारस श्रौतस्वदर्शनायाहुर्यद्धेत्यादि, पूर्वपदेव घरदानाधेनैव, तत्र वरदाने, तदुक्तं वादानस स्वयसाध्यस्वमुक्तं, तत्तथैव सारमभावस साधनासाध्यत्वमुक्तं तद् यथार्थमेवेत्यर्थः, अकुतोभयं तदर्थो रसो 2 स"सोवाय लब्ध्वानन्दी भवतीतिप्रभृतिश्रुत्युक्तं रसस्वरूपमेवाकुतोमयपदार्थ इत्यर्पः ॥ ४३ ॥ १६ ॥ ॥ इति तृतीयतृतीये पोडशाधिकरणम् ॥ १६ ॥ लिगभूयस्त्यात् तद्धि दलीयस्तदपि ॥४॥ पूर्वाधिकरणे सर्वामिभावरूपभक्तेधरणलम्यत्वमुपपादितं, 'ममै धेप' इतिश्रुती तु परमात्मनो चरणैक्लम्या प्रतीयत इतिदूपणं समाधातुमधिकरणसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, उतेति संशयोलेखः, कालारस्वभावादिमतिमन्धकसमाये घरणकार्यसरममावो भवति न येतिसंशयस्वरूप, तभिवृत्ताविति प्रतिबन्धकामावस्य कार्यसामान्य प्रति कारणताया. सर्वशास्त्रसम्मतवात ससिवृत्ताचेवेत्यर्थः, तथा परोन सर्वात्मभावसिद्धि, सिद्धान्तमाह सूत्रकारः सिद्धान्तमाहेत्यर्थः, सिद्धान्तमकारोपदर्शनमाहुः सामेत्यादिना, सया च सामोपनिषत्सु घरणमेवासहायरतया सर्वात्ममावसम्पादकं सर्वामिभाव एव च घरणस्य गमक लिमिति सामोपनि परिसद्धान्तो बोध्य , संवादेधीहि भगव इति होपससाद सनाकुमार नारद इतिसंवादेधीहीति पपन्त: प्रयोगः, मायापयेत्यर्थः, प्रथमत एवाधिकार निर्णयात् पूर्वमेव, यदू वेत्थेत्यादि, 'यद् घेत्थ तेन मोपसीद सतस्त अर्थ पक्ष्यामीति होवाच' यत् एवं जानासि तस्कयनेन मदुपसनो भवेति स्वाधीतं यद ततोतिरिक्त तुभ्यं कथयिष्या- भीरयुक्तवान् , इत्युक्तो नारदः सनरकुमारेणासा, उपत्वा ऋग्वेदादिपुराणान्तं स्वविदितं सर्पमुकावा, नाहमात्म. विदिति महापुरपाणामासामा वचसा स्वस्थ शोकेन च ज्ञातं नाहमात्मविदिति, भगव इति सम्बोधन, पूर्वसादि. १. गच्छामः केगी। ३. पूर्वोकं धपा। ४, इत्युची । ५. विदितामग...विद्या ६. भगवतः गो प्रायः सर्वन। ७. शोचिमिया ९.परं पार पा। . -- २.न वदिति या तमुयत्वास ८.माबपा।

·३१८ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते माधिक्यार्थक, नामवापन सङ्कल्पचित्तध्यानविज्ञानवलान्नापस्तेजआकाशसराशाप्राणान् प्रम वेनोपासनाविषयत्वेनोक्त्वा प्राणोपासकस्यातिवादित्व सत्यवादित्वेनोक्सां विजिजासितव्यत्वेन सत्यविज्ञानमतिश्रद्धानिष्ठाकृतिसुखानि पूर्वपूर्वकारणत्वेनोत्तरोत्तराण्युक्त्वा सुखरूपजिज्ञासा- यामाह “यो वै भूमा तत् सुखम्" (छान्दो. ९. २३. १, ) इति, भूम्नः स्वरूपजिज्ञासायामाह “यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्मृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा" (छान्दो.९.२४.१.) इति, एतेन सर्वात्मभावस्वरूपमेवोक्तं भवति, तत्र विरहभारतिविगाढमावेन सर्वत्र वदेव स्फुरतीति "स एवाधस्ताद" (छान्दो. ९.२५.१.) इत्यादिनोक्त्वा कदाचित् स्वसिन्नेव भगवत्वस्फूतिरपि भवतीत्य थाहकारादेशः" (छान्दो. ९.२५.१.) इत्यादिना तामुक्त्वैतेषांव्यभिचारिभावत्वेना. नियतत्वं ज्ञापयितुं पुनः सर्वत्र भगवत्स्फूर्तिमाह "अथात आत्मादेश" (छान्दो. ९. २५, २.) इत्यादिना, ततः संयोगभावे सति पूर्वभावेन सर्वोपमर्दिना स्वप्राणादिसर्वतिरोधानेनाग्रिम- लीलानुपयोगित्वं न शनीयं यतो भगवत एव सर्वसम्पत्तिरित्याशयेन "तस ह वा एतस्यैवं पश्यना" इत्युपगम्यागमन एवेद सर्वम्" (छान्दो. ९.२६.१.) इत्युक्तवान् , तत्तः श्लोकैस्तद्भाव- स्वरूपमुक्त्वैतस्य मूलकारणमाहा “हारेशुद्धौ" (छान्दो. ९. २६. २.) इत्यादिना, प्राणपोपको ह्याहारस्तस्स सदोपत्वे तु न किश्चित् सिध्यति, एवं सति भंगवदतिरिक्तस खतो निर्दोषत्वा- भावाद् भगवानेव चेत् प्राणपोपको भवेत् तदा सर्व सम्पद्यते, स च सर्वात्मभावे सत्येव त्यादि, उत्तरोत्तर स्वयं ज्ञान वाहुल्येन घदेति सनरकुमारेण नारदः पृष्ट इत्यर्थः, उपासनाविषयत्वेनोक्त्वा त्वया पूर्वोक्तानि यावन्ति तावन्ति नामोपासनाधिकरूपाणि भवन्तीत्युक्त्वेत्यर्थः, तथा च नाम भगवतः प्रसिद्ध, घाक भगवचरित्रप्रतिपादिका, मनःपदेन भगवरसम्बन्धिप्रभाधनुकूलान्तःकरणब्यापारविशेष, सङ्कल्पः कर्तव्यः निर्णयार्थमन्त करणीयव्यापारविशेषः, चित्रं भूतभविष्यवर्तमानस्वकृति निर्णायकोन्तःकरणीयवृत्तिविशेषा, ध्यानं निदिध्यासनं, ज्ञानं शास्त्रोक्तविशिष्टज्ञान, यलमन्नभक्षण मनसो विशेयविभावमसामध्यं, अन्नमापस्तेजआकाशश्च प्रसिद्धः स्मरः स्मरणमप्रयत्नश्चित्तच्यापारः, आशाप्रामार्थविषयिणी कामना, एषामुत्तरोसरमाधिक्येनोपासना- मुक्त्वेत्यर्थः, सत्यवादित्वेनोक्त्या पूर्वोपासकेभ्य उत्कृष्टत्येनोपवेत्यर्थः, सुखस्वरूपजिशासायां नारदस्य सुखस्वरूपजिज्ञासायां, आह सनत्कुमार आह, एतेन स्वरतिविषयान्यस्यास्फूर्तिनिर्वचनेन, तामुक्त्या स्वरति- विषयस्याहम्भावेन स्फूर्तिमुक्वेत्यर्थः, एतेषां 'नान्यत् पश्यति' सर्वत्र दिक्षु तमेव च पश्यतीत्यादिभावानां, आत्मादेशः भगवन्मानस्फूर्ति रित्यर्थः, ततः पूर्णविरहदशासम्पयनन्तर, अग्रिमलीलानुपयोगित्वं वरण- सम्पादितविरहभावस्स द्वितीयदललीलानुपयोगिरवं, यतः वक्ष्यमाणोपपत्तितः, सर्घसम्पत्तिधरणविरहभावाप्रिम- लीलोपयोगिदेहादिरक्षाणां सम्पत्तिः, तस्य ह या पतस्य वरणेनोदवं प्रयुक्तसारमभावपूर्षकमाप्तशरणभावस्य, एवं पश्यतः स्खे महिन्यक्षरे स्थितं भूमानं पश्यतः, इदं सर्व वरणादिसंयोगान्तं सर्वमित्यर्थः, ततो भगवत एव सर्वोपपत्तितः, तद्भायस्वरूपं भक्तभावस्य सर्वारमभावरूपस्य स्वरूपं, एतस्य सर्वास्मभावस्य, श्लोकैरित्य- नोका. श्लोकास्तु न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोग नोत दु खतां सर्वहि पश्यः पश्यति सर्वमानोति सर्वश इति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतश्च दश चैकश्च सहस्राणि च विशतिराहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः सत्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिप्रतिम्भे सर्वप्रन्थीना प्रविमोक्ष' इति, अर्थस्तु, पश्यो भूनः पुरुषोत्तमस्य द्रष्टा मृत्युग्मभृतीन न पश्यतीत्यर्थः, सर्पर हि पश्यः पश्यति पश्यः सर्व भूमारमक पश्यति, इदमेव सर्वानिष्ट निवारणे हेतुरुक्तः, सर्वश इति सर्यदेशकालेस्वित्यर्थः, नानाप्रकाराविर्भूय भूमा भक्तेष्टं साधयती त्यादि स भूमा,प्रतिलम्मे प्राप्ती, सत्त्वशुद्धौ मूलकारणमाहारशुद्धिः,साच 'स्वयोपभुक्तनगन्धवासोरदारचर्धिताः अपिछटभोजिनो दासास्तव माया जये महीं'ति भगवहतप्रसादेन भवतीति योध्यं,सर्वग्नन्थीनां प्रविमोक्ष इति,अविद्या- कामकृतानां सर्वग्रन्धीनां प्रविमोक्षो हानिनोप्यपेक्षयोस्कृष्टो मोक्ष इत्यर्थः, पूर्वोक्तस्य सर्वस्य तात्पर्यमाहुरेवं सतीत्यादिना, एवं सति श्रुत्या वरणसर्वात्मभावाश्मरक्षणादेः प्रतिपादने कृते सति, सर्व सम्पद्यते वर- १.अधिकार्य बपा। २. जिज्ञासितव्येन कपुगो। ३. सुसरूप के। ४. आत्मत. गो। ५. माहारः कपु। ६. सत्यतिरिक्तस्य के। - ·, ( तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदशं लिङ्गभूयत्याधिकरणम् । भवति, स च तथा, तेने प्रकारेणेत्यर्थः, तद् वरणं विना न भवति, तथोक्तकार्यानुमेयमिति परणलिङ्ग सर्वात्मभावस्तस्यैव भूयस्त्वात् सर्वतोधिकत्वात् तद् वरणमेव सर्वतः कालादे- अलीय इत्यर्थः, यल्लिगमेव सर्वतोधिकं तस्य तथात्वे किं वाच्यमितिकैमुतिकन्यायोपि सूचितः, ज्ञानमार्गीयज्ञानेन प्रतिवन्धशङ्कायामाह तदपीति, उक्तमिति शेषः, "अन्तरा भूतग्रामवत् खात्मनः" (ज. सू. ३. ३. ३५.) इतिस्त्रेण, वचोपपादिवमसामिः ॥४४॥ तंत्राह, नात्र वरणलिङ्गभूयस्त्वं निरूप्यते किन्त्वात्मज्ञानप्रकारविशेष एव, तथा हि, पूर्वप्रपाठक आत्मना सहाभेदः सर्वस निरूपितः श्वेतकेतूपाख्यानेन, अग्रिमे च "सोहं भगवो मत्रविदेवासि नात्मविद्" (छान्दो. ९. १. ३.) इत्यादिना नारदस्थात्मजिज्ञासैवोक्ता, एवं सत्युत्तरमपि तद्विपयकमेव भवितुमर्हत्यत आत्मप्रकरणत्वादुभयोः प्रपाठकयोः पूर्वसिन् यदमेद उक्तस्तस्यैव स्वरूप"मात्मन एवेद५ सर्वम्" (छान्दो. ९. २६. १.) इत्यन्तेनोक्तमिति पूर्वोक्ताकारीदन्येन प्रकारेणात्माभेद एव सर्वसोक्त इति संदेवाह । पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रियामानसवत् ॥ ४५ ॥ पूर्वस्य पूर्वप्रपाठकोक्तात्माभेदज्ञानस्य विकल्प प्रकारभेद एवापि निरूप्यते, तत्रोप- पत्तिमाह प्रकरणादिति, एतत्तूपपादितं, अत्र सिद्धान्तिसम्मतमेवं दृष्टान्तमाह तद्धृदय- संवादार्थ क्रिया मानसवदिति, यथा पूजनप्रकरणे पाह्य तरिक्रयारूपमुच्यत आन्तरं तु मनोव्यापाररूपमुच्यते, न घेतावतान्यतरस्य तद्भिन्नत्वं वक्तुं शक्यं प्रकरणाभेदात् तथेहा- पीत्यर्थः ॥४५॥ पादिपुरुषोत्तमप्रात्यन्त सर्व सम्पद्यत इत्यर्थः, सूत्रार्थ वक्तुमाहुः स चेत्यादि, स च भावतः प्राणपोषक- भावश्च, सच सारममावश्थ, तेनेत्यादि, अनुग्रहेण यद् वरणं तत्प्रकारेणेत्यर्थः, तत् सर्वात्मभावरूपं कार्य, तय वरणरूपं कारणं, उक्तकार्यानुमेयं सर्वामिभावरूपकार्यानुमेयं, यल्लिङ्ग सर्वात्मभावरूपं घरणय लिमं तस्य घरणस्य, तथात्वे कालोधपेक्षया अलिप्यावे, प्रतिवन्धशङ्कायां स्वात्मनि महाभेदज्ञाने सति निरहभावस्थासम्भवेग प्रतिबन्धकावशङ्कायामित्यर्थः, उक्तमिति सूत्रेणेत्यनान्वेति, फलपूर्वदशायां विरहभावो भगवता सम्पाद्यते भजनानन्दादिरसायामिति स एवं प्रतिबन्धं न करिष्यतीति तदधिकरण एवं प्रपत्रितमिति सा शा तत एवं निरस्ता योध्या ॥ १४ ॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात स्थान क्रियामानसवत् ॥ ४५ ॥ पूर्वोक्तसिद्धान्तं दृढीकर्तुं सूत्रकारः सूत्रद्वयेना- शकते, तदवतारयन्ति तनाहेत्याधुक्तमित्यन्तेन मन्येन, तबाह पूर्वप्रतिपादितेर्थे वादी पूर्वपक्षमाहेत्यर्थः, अन पूर्वस्प्रे निरूपित इत्यर्थः, अनिमे नारदोक्त, तद्विषयकं समिन् महामेदविषयक, पूर्वोत्तमकाराद् घरणादिसामभावप्रकारात्, तदेयाहारमाभेदज्ञानमेवाह पूर्वविकल्पइतिसूत्रेण सूत्रकार भाहेत्यर्थः, सूत्रार्थमाहुः पूर्वस्येत्यादिना, अग्रेपि नवमेसिन प्रपाठकेपि, एतदभेदनिरूपणं, उपपादितमेतत्सूत्रावतरण एवोपपादित- मित्यर्थः, सिद्धान्तिसम्मतं पूर्वपक्षे या सिद्धान्ती सरसम्मतमित्यर्थः, आह सूत्रकार माह, तवृदयसंवादार्थ वादिदयदीकरणाय, अन्यतरस्य माह्याभ्यन्तरपूजनयोर्मध्य एकस्यापि, तभिन्नत्वं पूजन भिसावं, तथेत्यादि, घथा प्रकृतेपि पूर्वपूर्वकारणायेनोत्तरोतराणि मुक्तिसाधनस्वेनोश्रवा 'यो भूमा तत् सुसमित्यनेनापि साधना- न्येवोक्तानि 'मान्यत् पश्यती स्मादिकमपि मुक्तिदशाप्रतिपादनमेव न तु भगपदर्भिमतविरहसर्वारमभावप्रतिपादन- मित्यर्थ..॥१५॥ ३. प्रकारादन्येन सप्तं कैगो। ४. इति लप्त पा। १. वेन...त्ययः लतं कैवप्रपा । ५. एतदै । ६. सिद्धान्त पपुगो। २, अमाह कपु'। ५. एप लतं पा।

·हा साभावरूपो भगवान् मकानामेव घरणेनेव लम्य इति तस्यैव वरणावश्यकतेति श्रुतिसिद्ध, अत एव वरण ३२० १. अधिकाथ प ६. सत्यतिरिक्तस्य के। भीमद्रास्वागुमाये प्रदीपसहिते अतिदेशाच ॥ ४६॥ नामरूपात्मकं हि जगत्, तत् पूर्व सर्वशब्देनान्य तलिन् ब्रह्मामेदो : टेगादिविद्या अन्य नामात्मनसतं तत्रांतिदिइयते "नामवतन्नामोपास्व" ( ९.१.४.) इति, इतोपि हेवो नप्रकारभेद एवाग्रे निरूप्यत इत्यर्थः ॥४६॥ विद्येव तु निर्धारणात् ॥ १७॥ तुशब्दः पूर्वपत व्यावर्तयति, यदुक्तं सनत्कुमारनारदसंवाद નાનકારાવા, निरूप्यत इति तन्न, किन्तु विद्यैव निरूप्यत इति, अत्रेदमातं, 'नायमात्मा' (कठ. २. २२, मुण्ड. ३. ३.) इतिश्रुतिरितरसाधननिषेधपूर्वकं वरणस साधनत्वमुक्त्वा तलभ्यते हेतु बदन वरणविषयमप्याह "तसंप आत्मा वृणुते तनुं स्वा"मिति, 'वस वृतस्सात्मन 'ए' भगवान् 'आत्मा', अत एव तचनूरूपः स जीवात्मा, तद्वरणसावश्यकत्वज्ञापनाप 'साम्' इति, सर्वो हि स्वकीयां तनुमात्मीयत्वेनात्मत्वेन च घृणुते, तद्विशिष्ट एवं मोगान् भुरे, अत एव तैचिरीयकोपनिपत्स्वपि "ब्रह्मविदामोति परम्ग (ते. प्र.) इति सामान्यतो ब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्तिमुक्त्वाग्रिमर्चा विशेषतो वंदन "सत्सं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म" (ते. न.) इति परब्रह्मखरूपमुक्त्वा "यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन सोस्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपथिता" (ते. प्र. ) इत्युक्तं, एतद्यघा तथा- नन्दमयाधिकरणे अपश्चिवमसामिः। किञ्च पुरुपोचमलामहेतुभूतं तु भक्तिमार्गे यद् वरणं स्वीयत्नेनाङ्गीकाररूपं तदेव न त्वन्यादृशमपीतिज्ञापनायाग्रे वदति "नायमात्मा बलहीनेन लभ्या" (मुण्ड. ३. ४.) इति अतिदेशाच ॥ ४६॥ तत् पूर्व नामरूपाग्मकं जगत् पूर्वप्रपाटके, सर्वशब्देनानूथै वदाम्यमिदं सर्व मिति सर्वशब्देनानूष, अप्रे स्वस्मिन् प्रपाटके तु, कगादिविद्या नारदोधर्गादिविद्याः, इतोपि हेतो रूपात्मक अपने प्रझानेदखदतिदेशस्य नामापचे प्राभेदस कृतस्वादेतोरित्यर्थः, तया घालिन प्रपाठक निरूप्यते न तु भवभिमतमचिपकार इत्यर्थः ॥ १६॥ विद्यैव तु निर्धारणात् ॥ ४७ ॥ विद्यैव सर्वारममावस्वरूपज्ञानविशेषिका विद्यैवेत्यर्थः, निरूप्यते द्वितीयमपाटके निरूप्यते न तु मोक्षोपयोगिज्ञानरूपेत्यर्थः, विद्यापदेन सर्वात्मभावरूपज्ञानविशेष एवेति यमन नियमनिहाय प्रकृतभुतीनां वरणश्रुत्येकवाक्यतया तात्पर्यनिहाय धरणश्रुति ब्याकमाहुरनेत्यादि, नाया तिश्रुतिरिति, नायमा'मा प्रवचनेन लम्यो न मेघया न बहुना श्रुतेन यमेवैप पृणुते तेन लम्प' इति, वरणविषयों भाजीवा, तस्वैप आत्मा घृणुते तनुं खामिति, मुण्डके कठवयां चैवविद्वयमन्ति, तस्य वृतमकजीवस,पष पुरुषोत्तमः, स जीवः पुरुषोचमस तनुरूपः, धरणं च भोगार्थ, तनुविशिष्टस्यैवारमनः सर्वत्र मोगदर्शनाद,अत एवं यतमन्त्रीवस भगवानारमातस्तस्य तनुरूपरवमित्यर्थः, ननु माध्यन्दिनान्तर्यामितामणे यस्यारमे 'त्यनेन सर्वजी वनवणात् कथमेकान्ततो वृतजीवस्यैव वलरीरस्वमित्यत आहुस्तद्वरणस्पेत्यादि,तया च य आरमानमन्त ययातिविशेषधावणाद् 'यभारमा न वेदे त्यनेन ज्ञाननिवृतेश्च मकनीयस्यैव वरणावश्यकत्वमन्यया पूर्वाधव मामासादिना साधनारम्यत्वोतिरनुपपद्धा साद्, मतभिद्यानां साधनेन मुक्तिलामस्य चुतिसिद्धवात, He ज्ञानप्रकार एवं २.अप्रे तत् के। ३. तपादिश्यते कृपुगो। ४. तत्रेदपु "शेयोप। ९. विशेषतोवद वगो। ५. साधनमुक्खा पा ·. तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदर्श लिगभूयरत्याधिकरणम् । यहि प्रभुवशीकरणं, तचा"ह भक्तपराधीनः" (भाग. ९. ४. ६३.) "वशे कुर्वन्ति " (भाग. ९. ४. ६६.) इत्यादिवाक्य "भक्त्यैवे"ति 'बल'शब्देन भक्तिरुच्यते, म पूर्ववाक्य एवेतरनिषेधस्य कृतत्वात् पुनर्चलाभावनिपेधं न कुर्यात् , चरणमात्रस्य हेतु की बलस्य तथात्वं च न वदेत् , एतादृशस्य हदि भगवत्प्राकट्यं भवतीत्साह "एतैरुपाय- स्तु विद्वांस्तस्मैप आत्मा विशते ब्रह्मधाम" (मुण्ड. ३. २. ४.) इति, असार्थस्त्वेभ स्मनोप्यात्मा पुरुषोत्तमो 'ब्रह्माक्षरब्रह्मात्मकं 'धाम विशत' इति, 'धाम पदं पुरुपोत्तमस्या- र सहज स्थानमितिज्ञापनार्थमुक्तं, अन्यथा न वदेत् , तेन तद्भुदये स्वस्थानमाविर्भाव- स्वयं तत्र प्रकटीभवतीति ज्ञायते, प्रकृते श्वेतकेतूपाख्याने परोक्षवादेन ब्रह्माभेदयोध- रुपोत्तमाधिष्ठानत्वयोग्यता ज्ञाप्यते, अग्ने तु न हतावतैवाधिष्ठानात्मकाक्षराविर्भावों पुरुषोत्तमस्य वा-तथा सति ज्ञानिनां सर्वेषां परप्राप्तिः स्यात्, नत्वेवं, "मत्याहमेकया .(भाग. ११. २४. ११.) इत्यादिवाक्यैः-किन्तु भगवदनुग्रहेण भक्तस न च भक्तों प्रतिज्ञापनाय भक्त एव तदोधाधिकारीत्यपि ज्ञापयितुं भक्तस्य नारदस्य भगवदावेशयुक्तस्य मारस्य च संवाद उक्तः, तत्रात्म'शब्देन पुरुषोत्तम उच्यते, भक्तिमार्गे तु निरुपधि- पयः स एव यतः, स तु सर्वात्मभावकसमधिगम्य इति सर्वात्मभाव एवं विद्या- च्यते, परमकाष्ठापनं यद् वस्तु तदेव हि वेदान्तेषु मुख्यत्वेन प्रतिपाद्य, अक्षरब्रह्मादिक भूतिरूपत्वेन तदुपयोगित्वेन मध्यमाधिकारिफलत्वेन च प्रतिपाद्यते, तेन तत्र विद्या योग औपचारिका, सर्वात्मभाव एव मुख्यः, युक्तं चतैत् , अक्षरविषयिण्या विद्याया स. व तत उत्तमविपयिण्यास्तस्या उत्तमत्वं, एवं सति पूर्वप्रपाठकसाक्षरप्रकरणत्वादुत्तरस्य पुरु- प्रकरणत्वात् त्वं त्वसिद्धित्वादुक्तन्यायेन विद्यैवाग्रिमप्रपाठके निरूप्यते न तु पूर्वी- ज्ञानप्रकारविशेषः, अत्र हेतुमाह निर्धारणादिति, "सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्" दो. ९.२२.१.) इत्युक्त्वा सुखस्वरूपमाह "यो वै भूमा तत् सुसं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं स्वेव विजिज्ञासितव्यः" (छान्दो.९.२३.१.) इति, अक्षरपर्यन्तं गणितानन्दत्वात् पुरुषोत्तम- ना सह सर्पभोगार्थवादेव, अन्यादृशं भगवतोन्त स्थितत्वमानरूपं, अन्यथा 'मायमामा बलहीनेन लभ्य' पपलं स्वादू पलस्य भगवद्दशीकरणहेतोर्मतिभिन्नस्यासत्वात्, पूर्वयाक्ये 'नायमात्मे तिश्रुतौ, बलस्य तथात्वं प्रात्यभावप्रयोजकामावप्रतियोगिरवं बलस्य न चदेदित्यर्थः, तथा २ वरणलभ्यमत्यैव पुरुषोत्तमलामा, तमस्वरूपं तु 'ब्रह्मविदामोति परमिति तैत्तिरीयक उक्तं, प्रथममुण्डकेपि 'यत् तदृदृश्यममाझ'मित्यादिना सर्व- नाक्षरं स्तुतं, द्वितीयमुण्डके 'सुदीप्तात् पावका दित्यादिना सजातीयविजातीयकार्यजनकरवमुक्त्या दिव्यो : पुरुषः स यासाभ्यन्तरो राजा अप्राणो हामनाः शुभ्रोक्षरात् पात: पर' इत्यनेनाक्षरमिनरयेन निरूपितं योऽयं, मेदवोधनेनाक्षरब्रह्माभेदस्य प्रथमप्रपाठके बोधनेन, पतावतैवाक्षराभेदग्रहमानेणैध, तथा सत्यक्षराभेद- प्रेणाविनावे सति, सत्सङ्गेन नारदस्स सनकुमारसहेन, तद्वोधाधिकारी सनाकुमारोतोपदेशाधिकारी, भयोः संवादे, स एव पुरषोत्तम एव, सर्यात्मभाव एवेति, एवकारेणाक्षराभेदनिरासः, तद्विभूतित्वेन तिमविभूतिरवेन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः, तदुपेत्यादि, तथाक्षरस्य वेदान्तेपूपपादनं परमास्युपयोगित्वेन मध्य. कारिफलार्थ पान तु सर्वोत्तमरवेनेत्यर्थः, औपचारिकः परम्परया विद्यासाधके लाक्षणिक इत्यर्थः, त्वद्धत्व सिद्धिः रुदयस्यापि भिमप्रकरणस्वाद पाधुतकप्रकरणे पद्धतोरसिद्धिरित्यर्थः, विद्यैव सर्वारमभावरूपा विधव, अन्न तमस सर्वात्मभानस्य विद्यारवे, आह् सूत्रकार आहेत्यर्थः, हेतुं निरूपयन्ति सुरां स्वेवेत्यादिना, तथा व पूर्व व सौम्येत्यादिनाक्षरामेदज्ञानमुक्तमस्मिन् प्रपाठके तु निरयध्यानन्दरूपमुच्यत इति स्फुदा प्रकरणमैदा, भूमा १. निषेधन कैंगो। २, मुक्या पा । अशुद्धम् । ३. च लप्तं का। ४. आत्मपुरुषोत्तम कपु। ५. इति ६. ज्ञायते कपुगो। ७. तु लप्तं कर्प। सातदेख करो। गो। ९. अपूर्षों केगी। क ४१अ.भा.प्र.

·३२२ श्रीमद्रापासूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते स्वैवानन्दमयत्वेन निरवधिसुखात्मकत्वात् स एव भूमा तसंच विजिज्ञासितव्यत्त्वेन निर्धारणा दित्यर्थः, भूनो लक्षणमग्र उच्यते "यन नान्यत् पश्यति" (छान्दो. ९.२४. १.) इत्यादिना, यसिन् ज्ञाते सति 'नान्यत् पश्यती'त्यर्थः, तथा सति सर्वात्मभाववतः प्रभुदर्शने सत्यपि लीलोपयोगिवस्तुदर्शनादिकमनुपपन्नमितिशक्षा तु "तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्नान- सैवं विजानत आत्मनः प्राणा" (छान्दो. ९.२६.१.) इत्यादिना निरस्ता चेदितव्या, तैः सह लीला चिकीर्पतः मभुत एव सर्व सम्पद्यते न तु भक्तसामयनेतिमावेन तदुक्तः ॥ ४७ ॥ दर्शनाच्च ॥४८॥ दृश्यते च सर्वात्मभाववता भक्तानां अजसीमन्तिनीप्रभृतीनां पूर्वमितरविस्मृतिर्भग- वत्स्पर्शादिनाने सर्वसामर्थ्यमिति व्यासः खानुभवं प्रमाणत्वेनाह, उक्तं च श्रीभागवते वाभि- रेख "चित्तं सुखेन भवतापहतं गृहेषु यनिर्विशत्युत करावपि गृहकृत्ये पादौ पदं न चलतस्तव" (श्रीमद्भाग. १०. २६. ३४.) इत्यादिना, तेन ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तितिरोधानमुक्तं भवति, अग्ने तदाविर्भावादिकं स्फुटमेव ॥ १८ ॥ ननु सनत्कुमारनारदसंवादात्मकान्तमेकवाक्यं, तत्रोपक्रमे "मत्रविदेवासि नात्म- विच्छत व में भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोहं भगवः शोचामि" (छान्दो. ९. १. ३.) इत्यादिना खात्मज्ञानस्यैवोपक्रमादुपसंहारोपि तमादायैवोचितः, अग्रे चेदात्म'. पदानामीश्वरपरत्वं स्वाद वाक्यमेद उपक्रमविरोधश्च स्थाव, तसा वाक्यानुरोधात् पूर्वज्ञानप्र- कारविशेप एवायमिति मन्तव्यमित्यत उत्तरं पठति । श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न वाधः ॥ ४९ ।। नैवं वाक्यानुरोधाद् वरणजसर्वात्मभावलिङ्गभूयस्त्वं बाधितव्यं, वाक्यापेक्षया श्रुति- लिङ्गयोबलीयस्त्वात्, एतदलीयस्त्वं तु "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारंदौर्बल्यम्" (जै. सू. ३. ३. १३.) इतिजैमिनीयसूत्रे सिद्धं, प्रकृत इतरसाधननिपेधपूर्वक "यमेवैप घणुते तेन लभ्यस्तस्सैप आत्मा घृणुते तनुं खाम्" (मुण्ड. ३.२.३.) इतिश्रुतिवरण- मात्रलभ्यत्वमाह, एतदने च "नायमात्मा बलहीनेन लभ्य" (मुण्ड. ३. २. ३.) इत्युपक्रम्यै- "तेरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्मधाम" (मुण्ड, ३. २. ४.) इतिश्रुतिः पठ्यते, एतच्च "विथैव तु निर्धारणात्" (अ.सू. ३. ३. ४७.) इत्यत्र निरूपितं, अपरं च गणनाशून्यः, अल्पे गणितानन्दे, ननु भूनो ज्ञानस सर्वारमभावरूपत्वे किं नियामकमत आहुर्भून इत्यादि, 'नान्यत् पश्यती' स्यादि सर्वात्मभावस्वरूपम् ॥ १७ ॥ दर्शनाच ॥४८॥ शब्देनान्यादर्शनं साधयिरचा स्वप्रत्यक्षेण समाधिरूपेणान्यादर्शनं साधयतीत्याशयेनाहु- दृश्यत इत्यादि ॥४८॥ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाञ्च न वाधः ॥४९॥ आन्तं समाप्तिपर्यन्तं, एकवाक्यं एकार्थकं विभागे साकार घेत्यर्थः स्वात्मज्ञानस्य स्वारमनाक्षराभेदज्ञानस्य, तमुपक्रम, अग्ने द्वितीयप्रपाटके, ईश्वरपरत्वमक्षरात् परब्रह्मपरत्वं, सूत्रमवतारयन्ति नैवमित्यादि. घाक्यानुरोधात् वाक्यप्रमाणानुरोधादित्यर्थः, चरणजं श्रुतिप्रमाणयोधितं यद् वरणं सज्ज मित्यर्थः, अतिमिलिगभूयहरवं प्रकटं प्रदर्शयन्ति प्रकृत इत्यादिना, एतच्च वरणमारभ्यामप्रवेशपर्यन्त. मुक्तचेत्यर्थः, इत्यति सूत्रव्याख्याने, अपरं च विशेषतः पुरुषोत्तमविद्या निर्णायकं घेत्यर्थः, अन उच्यत इतिशेषः, २. तद्भून्नः । ३. तव सप्तं वपागो, पादमूलमधिकं । ४. के मान्तं क, आन्तं लुप्त केवपागो, मेव दा। ५. व कैयपुगो। ६. वे धगो । ७. बाधा पुगो। ८. वरणेन केवपागो। ९. पर कपु। 1 १.जिज्ञासिपा।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदर्श लिगभूयस्त्वाधिकरणम् । 'नात्मवित्तरति शोकमात्मवित्" (छान्दो.९.१.३.) इतिनारदवाक्यानुवादयो'रात्म'पदमुत्तम- भित्मिकेन लिङ्गेन पुरुषोत्तमपरमिति ज्ञायते, स हि सर्वेभ्य उत्तमोतो 'नौ'त्युपास्यत्वेन सनत्कुमारोक्तं प्रेतिरूपं ततस्ततो भूयोस्ती'त्यपृच्छत् , अन्ते सर्वाधिकत्वेन सुखात्मकत्वेन भूमानं श्रुत्वा तथा नापृच्छत् किन्तु वत्मास्यर्थमत्या- "कसिन् प्रतिष्ठितः" (छान्दो.९.२४.१.) इत्यपृच्छन् , तदा सर्वात्मभाववत्खेव प्रतिष्ठित इत्याशयेन सर्वात्मभावलिङ्गात्मक भावं "स एवाधस्ताद" (छान्दो. ९. २५. २५.) इत्यादिनोक्तवान् ॥ ४९ ॥ नन्येतया श्रुत्या न सर्वात्मभावलिङ्गात्मको भाव उच्यते किन्तु व्यापकत्वेन सर्वरूपत्वेन वभिन्नाधिकरणाभावादन्यत्राप्रतिष्ठितत्वमेवोच्यत इत्यत उत्तरं पठति । अनुवन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद् दृष्टश्च तदुक्तम् ॥ ५० ॥ भूमखरूपं श्रुत्वा "स भगवः कसिन् प्रतिष्ठितः" (छान्दो. ९. २४.१.) इतिप्रश्ने "खे महिम्नि" (छान्दो.९.२४.१.) इत्युत्तर, तदर्थस्तु स्वीयत्वेन ते भक्त यो 'महिम'रूपः सर्वात्म- भावस्तसिन्निति खरूपात्मके महिनीति वा भगवदात्मकत्वात् सर्वात्मभावस्य, तदितरस्य साक्षाद पुरुपोचमाप्रापकत्वादसैव तत्प्रापकत्वात् परमकाप्टापन्नमहिमरूपोयमेव भाव इति महिमशब्देनोच्यते, स तु विप्रयोगमावोदये सत्येव सम्यग ज्ञातो भवति व्यभिचारिभावः, ते स्वनियतखभावा इति ज्ञापयितुं त्रिविधाः "स एवाधस्ताद" (छान्दो.९.२५.१.) इत्यादिना"मै- वेदश्सर्वम्" (छान्दो. ९. २६. १.) इत्यन्तेन निरूप्य भूमप्रतिष्ठाधिकरणाने यदुत्तरितं "खे महिम्नि" (छान्दो. ९.२४.१.) इति तमेवानुवभाति "स वा एप:" (छान्दो. ९.२५.२.) इत्यनेन, 'त'च्छब्दस पूर्वपरामर्शित्वात् , एवं सति त्वदुक्तमन्यत्राप्रतिष्ठितत्वचेदिह प्रतिपाद्य सात् तदोक्त- 'नात्मवित्तरति शोकमात्मवित्', अन्न जीवात्मनो दुःखिस्वादक्षरारमनन गणितानन्दवादेतदुमयसादुत्तमात्म- ज्ञानादेव शोकतरणमितिश्रुत्यर्थः, नारदवाक्यानुवादयोरात्मपदमिति, 'नायमारमा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन यमेवैष घृणुले तेन लभ्यतस्वैप भारमा पशुते तनुं स्वा' 'नायमारमा यलहीनेन लम्य'इत्युपक म्यतैरु- पायर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्वैप आरमा विशते ब्रह्मधामे तिश्रुतिसमदायरूप एकोनुवादा, द्वितीयस्तु 'नारमवित् तरति शोक'मितिश्रुतिरूपः, एतयोरनुवादयोरात्मपदमित्यर्थः, लिङ्गेन उक्तश्रुतिसमुदायेन पुरुषोत्तमरूपयोधकलिने- त्यर्थः, प्रतिरूपमुकापेक्षयोत्तरोसरमधिकमित्यर्थः, तथा नापृच्छदितोप्यमे भूयोखीति नाच्छादित्यर्थः, इत्यादि. नोतयान भक्तानां सर्वदिक्षु पुरषोत्तमभानात् सरममावमेव सनत्कुमारो नारदं प्रयुक्तवानित्यर्थः ॥ १९॥ अनुवन्धादिभ्यः प्रशान्तरपृथक्त्ववत् पश्च तदुत्तम् ॥ ५० ॥ भनिमसूममवतारयन्ति नन्वित्या- दिना, एतया श्रुत्या 'स एवाधलादित्यादिनारम्या स्मैवेदं सर्वमित्यन्तेनोक्तद्वितीयप्रभवस्या, अन्यत्र स्वारमक- स्वमहिनि, उच्यते स भूमा 'कसिन् प्रतिष्टित' इतिमी 'खे महिन्नि प्रतिष्ठित' इत्युत्तरं श्रुत्योच्यत इत्यर्थः । तदर्थस्तु वे महिग्नि प्रतिहित' इतिश्रुत्यर्थस्तु, 'स्व'पदस्यास्मीयरूपमधमादानुक्रवारमरूपार्थपरतया व्यास्थानमाहुः स्वरूपात्मक इति, तदितरस्य पूर्वोक्तसनात्मभावभिन्नसाक्षराभेदज्ञानस्य, 'ब्रह्मविदामोति पर'मितिश्रुत्याक्षरभेद. ज्ञानवाप्यन्त करणशोधनद्वारा पुरपोत्तमप्रापकरवात, साक्षादिति, अयमेव स एवाधस्वादिस्यादिश्वयुक्तः पुरु. पोत्तमसारममाव एष 'ता नाविदन् मय्यनुपरवधियः स्वमारमानमदस्तथेद'मित्यादिस्वरूपः, ते व्यभिचारिमाया: विविधातिम्रो विद्यास्तदादेशाहबारादेशारमादेशरूपा ज्ञापका यस्येत्यर्थः, साथ तिस्रो विधा जातोहं खलाना ननु दण्डएक' 'कस्याश्चित् पूतनापन्या' इत्याधुदाहरणेषु सर्वेषु च द्रष्टश्या', 'स्खे महिनी'तीति, 'स्खे महिनी'ति. श्रुत्या कन्या, तमेव पूर्वोक्तसारममावमेव, अनुवभाति सर्वारममावपदक्ते नियमयति, भक्तसारममावनियामकरवं पूर्वश्रुतेरस्ति, वन ममाणमाहुः 'स या पप' इत्यादिना 'स वा एप एवं पश्यमित्या शब्दस पूर्वोक्तसारममाव- १. प्रमात्मवत्वेन कयु। २. कयु। ३. अत्याकि। ४.न खेका ५. महित्व कवपुगो, महिमलया। ६. "तरे केगी। - ·- ३२४ श्रीमद्रासूमाणुभाप्ये प्रदीपसहिते रीत्यानुयन्धं न कुर्यादहकारादेशादिकं च न कुर्यादुक्तप्रश्नोत्तरं स्वान्ययस्वभावान्न कापी त्येव वदेव, तसादसदुक्त एव मार्गानुसतन्यः, आदिपदा निविधा ये भाषा उक्तास्तेषामपि स्वरूप"मेचं पश्यन्ने मन्वान एवं विजानन" (छान्दो. ९.२५.२.) इतिक्रमेण यनिरूपितं तदु- च्यते, पूर्व पतिविगाढभावेन तदितरास्फूर्त्या तमेव सर्वत्र पश्यति, एतदेयोक्त "मेवं पश्य"नि. त्यनेन, ततः किञ्चिद्वाह्यानुसन्धानेहङ्कारादेशो भवति, स त्वमेव सर्वतः स्वकृतिसामध्येन तं प्रकटीकरिप्य इति मनुते, करोति च तथा, अत एवान्वेषणगुणगाने कृते ताभिः, एतदेवोक्त- 'मेवं मन्वान' इत्यनेन, ततो निरुपधिस्नेहविषयः पुरुषोत्तम 'आत्म'शब्देनोच्यत इति वदादेशो भवति, तदा पूर्वकृतस्वसाधनवैफल्यज्ञानेनातिदन्ययुक्तसहजस्नेहविविधभाषवान् भवति, तदेवदुक्त मेवं विजान'नित्यनेन, अत एवोपसर्ग उक्तः, ततोतिदन्येनाविर्भावे सति या अवस्थास्ता निरूपिता 'आत्मरति रित्यादिना, अनात्म'शब्दाः पुरुषोत्तमवाचका ज्ञेयाः, अन्यथौपचारिकत्वं साद, मुख्य सम्भवति तस्यायुक्तला, ननु सर्वात्ममावसापि मुक्ती पर्यवसानमुत नेतिसंशयनिरासाय दृष्टान्तमाह प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदिति, मुमुक्षुभक्तस्स खेप्ट- दाइत्वेन भगवद्विपयिणी या प्रज्ञा सा सर्वात्मभाववद्भक्तमज्ञातः प्रज्ञान्तरमित्युच्यते, तच कर्मज्ञानंतदितरमक्तप्रज्ञाभ्यः पार्थक्येन तदिष्टमेव साधयति यथा तथा सर्वात्मभाववतो भक्तस यत्प्रकारिका भगवद्विपयिणी प्रज्ञा तमेव प्रकारं स भावः साधयति नान्यमिति न मुक्ती पर्यवसानमित्यर्थः, अत्र व्यासः स्वानुभवं प्रमाणत्वेनाह दृष्टश्चेति, उक्तभाववतो भक्तस प्रभुस्वरूपदर्शनाद्यतिरिक्तफलाभावोसामिरेव दृष्ट इत्यर्थः, एतादृशा अनेक दृष्टा इति नैकस नाम गृहीतं, अत्र शब्दमपि प्रमाणमाह तदुक्तमिति, भगवतेतिशेषः, श्रीभागवते दुर्वासस प्रत्यहं भक्तपराधीनः" ( भाग. ९. ४. ६३.) इत्युपक्रम्य "वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सस्त्रियः सत्पति यथा" (भाग. ९. ४. ६६ .) इति, यो हि यद्वशीकृतः स तदिच्छानुरूपमेव करोत्यतो न सायुज्यादिदानं किन्तु भजनानन्ददानमेव, तेपां मुक्यनिच्छा तु "मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयं नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोन्यत् कालविप्लुतं स्वर्गापवर्गनरकेप्वपि तुल्यार्थदर्शिनः सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवन जना" (भाग.९.४.६७-६९.) इत्यादिवाक्यसहसैनिीयते ॥५०॥ . " वद्भक्तपरामर्शकरवात् तस्यैव दर्शनायुच्यत इति पूर्वोक्तभक्त एव महिमाधिकरणमिति भक्त एव भून्नः प्रतिष्टोक्तति फलितं,इह 'खे महिनि प्रतिष्ठित' इतिश्रुतौ, उक्तरीत्येत्यादि, 'स्से महिग्नि प्रतिष्टित' इति, सवा एष एवं पश्यनिति- श्रुतिभ्यां सर्वारममावस ताशदर्शनस्य च तादृशभक्ते नियमनं कुर्यादित्यर्थः, अहङ्कारेत्यादि, तदादेशाहङ्कारा- देशारमादेशादिरूपाः सर्वात्मभावयोधिकास्तिस्रोवस्थाश्च न वर्णयेदित्यर्थः, तसादुक्तश्रुतीना स्वदुक्तरीत्या व्याख्याना- सम्मवात, आदिपदात् सूत्रस्थादिपदात्, त्रिविधस्तदादेशाहद्वारादेशात्मादेशादिशब्देर्योध्या, तनादौ तदा देशस्यात्ममानस्फूर्तिरूपसादौ स्वरूपं निरूपयन्ति पूर्व हातीत्यादिना, पूर्वमहङ्कारास्मदेशाभ्यां पूर्व, तदि- तरास्फूर्त्या भगवदतिरिक्तास्फूा, महङ्कारादेशस्वरूपमाहुस्ततो निरुपधीत्यादिना, सूत्रांशान्तरव्याख्यानमाहु. नन्वित्यादि, प्रशान्तरं पृथक्त्यवत्, भन्या प्रज्ञा प्रशान्तरं सर्वात्मभाववनिमपुरुषोत्तममुमुक्षुभक्तप्रज्ञारूपं यमिन् यथान्य मुमुक्षुप्रज्ञापृथक्रवं तद्वत् सर्वात्मभावस्थापि मुक्तिपर्यवसायिभिन्नरवं बोध्यमित्यर्थः, तदिष्टं मोक्षरूपं 'तमेव' 'सोचते सर्वान् कामानि'त्यायुक्तमेव रूपं, स भाव उक्तसर्वात्मभावः, अत्र सर्वात्मभावस्सोक्तरूपफलसार्ध- कतायाम् ॥ ५० ॥ १ "सार २. "देन्यावि केगो। ३. ज्ञानं केवपागो। ४. यथा लुप्त कवपागो।

·तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदशं लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । ३२५ ननु "नान्यत् पश्यति" इत्यारभ्य सर्वस प्रपाठकस सर्वात्मभावनिरूपकत्वोक्तिरनुप- पन्नात एवात्मपदानां पुरुपोचमपरत्वोक्तिश्च यतस्तस्स मुक्तावपि कामाभावः प्रतिपाद्यतेत्र तु तस्य "सर्वेषु लोके कामचारो भवति" (छान्दो. ९.२५, २.) इतिश्रुतिः पठ्यते, एवं सति न तन्निरूपणमत्रेति वाच्यं तदाववतोप्यन्यकामवत्त्वमिति वा, द्वितीयस्योक्तप्रमाणपराहतत्वेनाद्य- पक्ष एवाश्रयणीय इतिपूर्वपक्षं निरसति नेति । न सामान्यादप्युपलब्धेर्मुत्युवन्न हि लोकापत्तिः॥ ५१ ॥ तत्र हेतुमाह सामान्यादप्युपलब्धेरिति, तत्समानधर्मयोगादपि वत्प्रयोगः श्रुताचुप- लभ्यतेनेकशो यतः प्रकृतेपि विविधानां लोकानां विविधसुखप्रधानत्वाद् भगवत्सम्बन्धिषु 'सर्वेषु सुखेषु 'कामचारो भवती तिश्रुतेरों ज्ञेयः, ननु यथाश्रुत एवाथोंस्तु तत्राह न हि लोकापत्तिरिति, सर्वात्मभाववत इति, प्रकरणात 'नान्यत् पश्यति' इत्यादिधर्मविशिष्टसात्मनः प्राणादिसर्ववतो लोकसम्बन्धो युक्तिसहोपि नेतिज्ञापनाय हिशब्दः, किश्चैतदने "न पश्यो मृत्यु पश्यति" (छान्दो. ९. २६. २.) इतिश्रुत्या यथा मृत्युनिषेधः क्रियते तथा मन एवेद सर्वम्" (छान्दो. ९, २६, २.) इतिश्रुत्यैव'कारेणात्मातिरिक्तव्यवच्छेदः क्रियत इति मृत्युवल्लोकोपि न सम्बध्यत इत्याह मृत्युवदिति, तत्र रोगादीनामपि दर्शननिषेधे सत्यपि मृत्योरेव यनिदर्शनमुक्तं तेन भक्तानां लोकान्तरसम्बन्धस्तत्तुल्य इति ज्ञाप्यते, अत एव "नोत दुःखम्" (छान्दो. ९. २६. २.) इति दुःखसामान्यनिषेधोने कृतः ॥५१॥ परेण च शब्दस्य तादिध्यं भूयस्त्वात् त्वनुवन्धः ।। ५२ ।। अत्र हेवन्तरमाहासिन्नेव श्लोके "सर्वमामोति सर्वशः" (छान्दो.९.२६.२.) इति परेण पदेन शब्दस्य श्रुतिवाक्यस "आत्मन एवेद५ सर्वम्" (छान्दो, ९.२६.२.) इति यत् पूर्व श्रुति- न सामान्यादुपलव्धेमृत्युपन हि लोकापत्तिः ॥ ५१ ॥ तस्यान्यदर्शनामावता, मुक्ताययक्षर- मुक्तावपीत्यर्थः, अत्र तु सर्वात्मभाववद्भक्तिप्रतिपादकसनरकुमारवाक्ये, एवं सत्यकामकरवबोधककपिलस्मृतेः कामधारवोधकश्रुतिविरोधे सति, न तनिरूपणं न सर्वामिभायनिरूपणं, अन सनत्कुमारश्रुतिपु, तद्भाववतः सर्षामभाववतः, इति चा नवा, न वाच्यमित्यर्थः, द्वितीयस्य सकामत्वबोधकश्रुतिवाक्पस, उत्कप्रमाणेत्यादि, 'दीयमानं न गृहाती'ति कपिलस्मृतिपराहतरवेनेसा, आद्यपक्षोकामस्वपक्षा, नेतीत्यादि, पूर्वमुक्तं सर्वात्म- भाषोत्र निरूपणीय इति तथेत्यर्थः, तत्र सर्यारमभावस्य सर्वथा निरूपणीये, हेतुमाह सूत्रकारः हेतुमाह, हेतुं ज्याकुर्वन्ति तत्समानधर्मयोगादिति, तथा च लोके सुखमोगरमणादयः प्रसिद्धाः, तेषां सादृश्यं सर्वारममावादकानो भगव. सम्बन्धिरमणादिष्वपि तितीति सर्यलोकसुखापेक्षयाप्यस्य सुखस्योत्कृष्टत्वेन सर्वलोक'पदप्रयोगः कृतो न विहापि सुखं लोकसुखं भवतीतिहेतुना श्रुतितात्पर्य प्रदर्शितं, यथाश्रुत एवार्थ इति, सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीतिश्रुते. मशानां पुरषोत्तमसम्बन्धिनां सर्वलोकसम्बन्धिसुखानुरूप एवार्थो भवतु न तु तरसहशालौकिकसुखानुभवरूपोर्थ हत्यर्थः, आत्मन इत्यादि भगवरसम्पादितदेहेन्द्रियान्तःकरणादिसकलधर्मवतः सर्वारमभाववनतस्पेत्यर्थः, एतदग्ने मान्यत् पश्यती'यादिश्रुतेरप्रे, न पश्यो मृत्यु पश्यती'तिश्रुतिः, तथाच चतुर्मुखलोकपर्यन्तानां पुनरावृत्तिदर्शना- देतस्य मृत्युनिषेधालोकातीतस्वमवगम्यते, एतदेवाहुरात्मन एवेदं सर्च मिति, आत्मातिरिक्तव्यवच्छेदः परमानन्दमोगसाधनेवारमानिरिक्तव्यवच्छेदः मुखे चेति बोध्यं, तत्तुल्यो रोगदुःखादितुल्य इत्यर्थः ॥ ५ ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्य भूयस्त्वात्यनुवन्धः ॥५२॥ अन भक्तभावाना लौकिकावाभावे, असि- नित्यादि न पश्यो मृत्यु पश्यती'त्यादिश्लोके, पादान्तरेण तुरीयेण 'सर्यमामोति सर्पश' इत्यनेनेत्यर्थः, शब्दस्य 'सर्वेषु लोकेषु कामचारी भवतीतितिवाक्यस्य, पूर्व कामचारभुतेः 'आत्मन एवेदं सर्वमितिश्रुतिवाक्यं पूर्व, १. प्रपाठकस्य तपा। २. लोकेषु सप्तं का। ३.च अधिक गो। ४.या वाच्यं कर। ५. सर्वेषु मुरोप छ । ६. सर्वात्मवतः कपु। ७. भात्मतः गो प्रायः सर्वत्र। ८. पूर्वोक्तं क्या।

·+ ३२६ श्रीमद्भासूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते वाक्यं तद्विधतव प्रतीयत इति न लोकसम्बन्धो वक्तुं शक्य इत्यर्थः, नन्वा"मन एवेद' सर्व"मितिवाक्येनैवैतदर्थलाभे पुनस्तदुक्तिनॊचितेतिशङ्कायां तत्र हेतुमाह, तुशब्दः शङ्कानिरासे भूयस्त्वाद्धेतोः, उक्तेथें हेतूनां बाहुल्ये तद्दाढ्यं भवतीत्याशयेनोक्तार्थस्यैव श्लोकेनानुबन्धः कृत इत्यर्थः, अथवा भूयःपदमाधिक्यार्थक, तथा च खकृतसाधनसाधितफलापेक्षया स्वय- मुद्यम्य भगवता साधितफले निरवधिरुत्कर्प इतिज्ञापनाय पुनः श्लोकेन तथेत्यर्थः ॥५२॥ एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ५३ ॥ उक्तेर्थे श्रुत्यन्तरसम्मतिमप्याहेके शाखिनस्तैत्तिरीयाः शरीरे भक्तशरीरे हृदयाकाश इति यावत् , तत्रात्मनो भगवतो भावादाविर्भावात् तेन सह सर्वकामोपभोगं वदन्ती श्रुतिं पठन्ति "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" (ते. ब्र.) इति, अनोपक्रमे "ब्रह्मविदाप्नोति परमि"तिश्रुतिरक्षरब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्तिं सामान्यत उक्त्वा विशेपतः कथनार्थ "तदेपा- भ्युक्ता" (ते. ब्र.) इतिवाक्यं तद् ब्रह्म प्रतिपाद्यत्वेना'भिमुखीकृ'त्यैपा' वक्ष्यमाणा ऋक् परब्रह्मविद्भिरुक्ते'त्युक्त्वा तामुक्तवती "सत्सं ज्ञान"मिति, परब्रह्मस्वरूपमनुभबैकवेद्यं न शब्दादिभिर्वेद्यमितिज्ञापनाय स्वयं तत्तत्त्वप्रतिपादिकाप्यन्यमुखेनोक्तवती, अत्र 'ब्रह्मणा सह' 'सर्वकामो'पभोग उक्त इत्येतदेकवाक्यतायै "सर्वेषु लोकेषु कामचारी भवति" (छान्दो. ९. २५. २.) इतिश्रुतेरप्युक्त एवार्थो मन्तव्यः ॥५३॥ १७॥ इतितृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तदशं लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ॥ १७ ॥ ननु "ब्रह्मविदामोति परम्" (ते. ब्र.)इतिश्रुत्याक्षरब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्तिरुच्यते, तत्रेतरसाधनसापेक्षं ब्रह्मज्ञानं परं प्रापयत्युत तनिरपेक्षमिति भवति संशयः, अत्र श्रुती तन्मात्रोक्तेरितरनिरपेक्षमेव तत् तथेति पूर्वः पक्षः, सिद्धान्तस्त्वेवं सति ज्ञानमार्गीयाणा- तविधतपारमसम्पादितसम्पत्तिमरीय, न लोकसम्बन्धो भरपु म लोकसम्बन्ध इत्यर्थः, एतदर्थलामे भर. सम्बन्धिनिविलपदार्थानामलौकिकरयलामे, पुनस्तदुक्तिरलौकिकरवसाधकहेवन्तराणां श्रुतिभिरक्ति, शङ्का निरसेि रियासरोपन्यास किमर्थमिसिशाया निरासे, सया 'पारमत एयेदं सर्पमितिमापा, भूयःपदं सूप्रस्थ भूपा'पदं, हेतुयाहुल्यापेक्षया विशेषतस्नुष्टार्थयोधनापाहुरथवेस्यादि, भूयःपदसूषितार्थमाहुस्तथा चेत्या. हिना, स्वरतं जीयकृतं, पुनः लोकेन पूर्व'मारमत एयेदं सर्वमितिश्रुत्या योजनेप्यात्मपदस जीवसाधारण्यान भगवरणासाधारणफललामसूचनाय 'सर्यमामोति सर्या' इतिभुस्या पुनः फलस्यानुयन्धः यः सथानुपन्ध इत्या, ॥५२॥ एफ आरमनः शरीरे भायात्॥५३॥ उत्तेथे सर्व पु लोकेषु कामपारो भयमीत्वपंसालीरिकम्मरूपे, उता पयार्थः 'सोभुते सयान फामान सह ब्रह्मणा विपरितेनि'पायुक्तं सर्परामानमेव सर्वलोकमामधार- मारपसाप्यपः, प्राधमन्यत् ॥ ५५॥10॥ इति तृतीयकृतीये सप्तदशाधिकरणम् ॥ १७ ॥ पतिरेफरलमायामाघिस्यान रुपलब्धियत् ॥ ५४॥ पूषाधिकरणाग्ते 'मझविदामोपी परमितिधुने। मोना प्रसार साविचाराधिकरणावरमारमठ इस्पयतारपति मन्यिखारि, सपायरममशान परमात संगपपी, शाम, तथा ममाप, पयं सति केपटाक्षानरप पुरोपममापनाये 1.मा पूर्व मुशिपाय घेन। १. परीरहदा ए। 1. मन यो पर निहित परमyि:गो। 'गो। ५. एवं बरा वि। ७. सत्र।

·. तृतीयाध्याये तृतीयपादेष्टादशं व्यतिरेकाधिकरणम् । ३२७ मपि परप्राप्तिः स्यात् , सा त्वनेकप्रमाणवाधितेति पूर्वमयोचाम, किश्च, ज्ञानशेपभूतब्रह्मापेक्षया फलात्मकस्स परेस मुख्यत्वात् "तदेपाभ्युक्ता" (तै. व.) इतिश्रुतिस्तदेव प्रतिपाद्यत्वेनाभि- मुसीकृत्य ऋगुक्तेत्याह, तेन तत्र 'ब्रह्मपदे पुरुषोत्तमपरे ज्ञायते, तथा च गुहायां यद्याविर्भूतं परमं व्योम पुरुषोत्तमगृहात्मकमक्षरात्मकं व्यापिवैकुण्ठं भवति तदा तत्र भगवानाविर्भवतीति तत्प्राप्तिर्भवतीत्युच्यते "यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" (ते. प्र.) इत्यनेन । व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ।। ५४ ॥ (३. ३. १८.) तथा च ज्ञानिनां गुहासु परमव्योमो व्यतिरेक एक, तत्र हेतुस्तैद्भावाभावित्वा- दिति, "यमेवैप वृणुत" (कठ. २. २२.) इतिश्रुतेर्वरणाभावे भगवद्भावस्थासम्भवाज् ज्ञानिनां तथावरणाभावाद् भगवद्विपयको भावो न भावीति तथेत्यर्थः, ननु ज्ञानपिपयत्व- वदाविर्भावोप्यस्तु किञ्च तदतिरिक्तमाविर्भावमपि न पश्याम इत्याशङ्कायामाह न तृपलब्धि- वदिति, उपलब्धिर्ज्ञानं तद, गुहायामाविर्भावो न भवतीत्यर्थः, यसै भक्ताय यल्लीला- विशिष्टं स्वस्वरूपमनुभावयिर्ता प्रभुर्भवति तद्गुहायां तल्लीलाश्रयभूतमक्षरस्वरूपं वैकुण्ठलोक- वदाविर्भावयतीति नोक्तशङ्कालेशोपि, या पुरुषोत्तमस चाक्षुपत्वं तत्र ततोधाकक्षस तस्य तथात्वे का शङ्का नाम ? एतच्चोपंपादितं पूर्व विद्वन्मण्डने च ॥५४॥ ननु ज्ञानिज्ञानविषयभक्तगुहाविर्भूताक्षरयोर्भेदोस्ति न वा? नाद्यः, मानाभावादेक- त्वेनैव सर्वत्रोक्तः, न द्वितीयः, निरवयवस्य कचिल्लोकरूपत्वातद्रूपत्वाभ्यामेकत्वानुपपत्ते- रिति चेत् , मैवं, लोकरूपत्वस पश्चाद्भावित्वे हीयमनुपपत्तिनत्वेवं किन्त्वक्षरखरूपमेव तथेति सति, अनेकप्रमाणेत्यादि, 'यमेवैप घृणुते' 'भक्त्याहमेकया ग्राह्य' इत्याचनेकप्रमाणेत्यर्थः, ऋगुतत्याहेति, श्रोतनभिमुखीकृत्य पुरुषोत्तमसाक्षात्कारविहिरे'पा 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मित्युगुकेत्यर्थ , तेन पुरपोत्तमप्रतिपादक- तयताड्निर्वचनेन, तत्र 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मित्युचि, ब्रह्मपदे 'अनन्तं ग्रहो'ति ब्रह्मपदं 'सह ब्रह्मणे ति ब्रह्मपदमेते मापदे इत्यर्थः, पुरुषोत्तमपरे तन्नाविभूतपुरषोत्तमप्रत्यक्षतात्पर्यके, तथा चेत्यादि, एवं सत्यमे तवृदयाकाशे पुरपोत्तमाधिष्टानस्वविशिष्टे 'परमव्योम'पदवाच्येक्षर आविर्भूते सति 'सोभुत' इत्यादिरूपं फलं भवतीति पर्यव. सिसोर्थ., तदा वैकुण्ठाविभावकाले, तत्र हृदये, पूर्वसूत्रार्थ श्रुत्योक्त्वा सूत्राक्षराख्यानमाहुस्तथा चेत्यादि, गुहासु हृदयेपु, परमव्योम्नः पुरषोत्तमाधिष्ठानत्वविशिष्टाक्षरस्य, व्यतिरेक आविर्भावाभाव., तन तादृशाना. विर्भाये, तद्भावाभावित्वादितीति, नद्रावस्याभावित्वं तद्भावाभावित्वं, तद्भावस्य पुरुषोत्तमाधिष्टानेपु विशिष्टपरमव्योमाविर्भावकारणस्य सर्वात्ममावस्य, अभावित्वाद् 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य' इति तस्यैप आरमा पृणुते तनुं स्वामितिश्रुतिभ्यामुक्तवरणरूपकारणस्थाभावेन कार्यभूतसर्वारममावस्य तेष्वसम्भाविवादित्यर्थः, शानविषयवदित्यादि, तथा च ज्ञानिनां हृदये यथाक्षरविपयताशालिज्ञानमाविर्भवति तथा ताशपरमव्योमावि. भांवोप्यास्तामित्यर्थः, पुरुषोत्तमाधिष्ठानवत्वं परमं व्योमाप्यक्षरमेव न तु तदतिरिक्तं विशिष्टस्यानतिरिक्तवादि. त्यर्थः, किञ्चेत्यादि, तद्वद्गुहायामित्यादि, ज्ञानाविर्भावविज्ञानिगुहाया तादृशपरमज्योमाविर्भावो न भवतीत्यर्थः, ननु पुरुषोत्तमाधिष्ठानवविशिष्टाक्षरस्यातिरिक्तरवाभावाच्छुद्धाक्षरस ज्ञानिगुहायागाविर्भाये किमवशिष्यत इत्यत. माहुर्यस्सा इत्यादि, तथा च याहशी वरणसारमभावादिसाममी यस्य वर्तते तसिस्वादशलीलाविशिष्टमेवाविर्भाव- यिनुमिच्छति प्रभुनं तु नियमेनेति न काप्यनुपपत्तिरितिभाव., ननु ताशवैकुण्ठारमकाक्षरस्याविर्भायेन भक्तानां दर्शनमुक्तं तदनुपपसमक्षरसादृश्यरवादिगुणकत्वस्य श्रुतायुक्तरवादित्यत भार्यत्रेत्यादि, तस्य तथात्वेक्षरस्य चाक्षु. परवे, पूर्वमित्यादि, 'कश्चिद् धीर. प्रत्यगात्मानमैक्षदावृतचक्षु रितिश्रुत्या सति वरणे दिव्यचक्षुर्लाभेनाक्षरस्थापि ज्ञानमुक्तमित्यर्थः, अक्षरस्वरूप विशदीकृत्य प्रदर्शयितुमाहुर्नन्वित्यादि, नाद्यो न भेदः, सर्वत्रै'कमेवाद्वय'मि त्यादिश्रुतिष्विस्यर्थः, न द्वितीयो न भेदाभावः, पश्चाद्भावित्वे कृन्निमस्ये, इयं भेदाभेदचिन्तारूपा, तथा श्रुत्युर्फ १. परस्य लतं गो। २. यथावि' कंगो। ३. "त्यन्तेन कैगो। ४. हेतुम वपा। ५ स्वरूप वपा। ६. मिलापा। ७.च लुप्त धपा।

·. ३२८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते श्रुतिराह "अम्भस्यपारे भुवनस मध्ये" (तै. आ. १०. १. १.) इत्युपक्रम्य "तदेव भूतं तदु- भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन्" (तै. आ.१०.१.१.) एतदने च "यमन्तासमुद्रे कवयोवयन्ति. यदक्षरे परमे प्रजा" (ते. आ. १०.१.१.) इत्यादिरूपा, स्मृतिरपि "परस्तसात्तु भावोन्यो व्यक्तोव्यक्तात् सनातनः समः सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिं यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम" (भग. ८. २०-२१.) इत्यादि तु गीतासु, श्रीभागवतेपि "दर्शयामास खं लोकं गोपानां तमसः परं सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्म ज्योतिः सनातनं यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता" (भाग. १०, २५. १४-५.) इति दशमे, द्वितीये च "तसै स्वलोकं भगवान् समाहितः सन्दर्शयामास" (भाग. २. ९.९.) इत्युपक्रम्य कालत्रिगुणमायाँसम्बन्धराहित्यमुक्त्वा भगवत्पार्पदानुक्त्वा विमानप्रमदा उक्त्वा श्रीरुक्ता, तथा च श्रुतिस्मृत्येकवाक्यतायां तादृस्वरूपमेवाक्षरमितिनिर्णयो भवति, एवं सति सच्चिदानन्दत्वदेशकालापरिच्छेदस्वयंप्रकाशत्वगुणातीतत्वादिधर्मवत्वेनैव ज्ञानिनामक्षरविज्ञानं भक्तानामेव पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वेन तथेति ज्ञेयं "मल्लानामशनि" (भाग.१०.४०.१७.)रिति- श्लोकोक्तरीत्या पुरुषोत्तमस्येवे, प्रभुणा ये यथा विचारिताः सन्ति तें तथा भवन्तीति तद्विचार एव सर्वेषामधिकाररूप इति "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु" (न. सू. २.३.४२.) इत्यत्र निर्णीतम् ॥५४॥ असिन्नर्थे कैमुतिकन्यायकथनार्थ निदर्शनेनोत्तरं पठति, अङ्गाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५५ ॥ यागे तत्तत्विड्डियतकर्तव्यान्यन्वाधानादीन्यङ्गानि तत्रावबद्धाः सर्व एवत्विजो यज- मानेन, 'अववन्धनं नामा'ध्वर्यु त्वा वृणे' 'होतारं त्वा वृण' उद्गातारं त्वा घृण' इत्यादिरूपं चरणमेवान्यथा सर्वकर्मविदुपा तत्कृतिपटूनामेकत्राधिकारो नान्यत्रेतिनियमोन स्यात् , तस तस्स तथावरणे तु यजमानेच्छैच हेतुः, ते च तदा न सर्वासु शाखासु विहितान्यङ्गानि कतु सर्वेपि शक्ताः किन्तु यजमानवरणनियमिता एव तथा, तत्र हेतुमाह हि यतःकारणात् प्रतिवेदं निय: मितान्यङ्गानि "होत्रमृचाध्वर्यवादि यजुपौद्गात्रं साम्ना" (आप. परि. १. १८-२०.) इति, तथा चालौकिके वैदिक कर्मणि जीवच्छा नियामिका भवति यत्र तत्र किमु वाच्यं प्रतिरोमकूप साव- काशममितप्रवाण्डस्थितिमतस्तदीशितुरिच्छैव नियामिका तत्तत्साधनफलसम्पत्ताविति ॥ ५५ ॥ ननु पूर्व कर्मज्ञाननिष्ठानामपि पुंसामग्रे भक्तिमार्गीयत्वं यत्र भवति तत्र तथैव भग- पद्वरणमिति हि सिद्धान्तः, ऋत्विजस्त्वेकसिन् याग एकत्र वृत्तस नापरत्रापि तथेति विरुद्धो दृष्टान्त इत्यरुच्या निदर्शनान्तरमाह, मानाविधात्मक, इत्यादिरूपा 'यदक्षरे परमे प्रजा' एपमादिनानाविधाक्षरप्रतिपादिकेस्ययः, पुरुषोत्तमवेति, तथा धैक एप भगवामधिकारभेदेन मशधा रप्ट इति 'महानामशनि रितिश्लोके निरूपितं तददेव भगपदाधि- पारेणाक्षरसरूपमपि पास्तवनानाप्रकारे प्रष्टुं शक्यमित्यर्थः ॥ ५ ॥ अशापयशास्तु न शासान हि प्रतिवेदम् ॥ ५५ ॥ सूधमवतारयन्ति तसिग्निस्यादि, फैमुतिकेत्यादि, अलीकि पैदिपे. पशाफिर्मणि यशादी मनुष्पयजमानपरणेन अग्विजो पोदशपदार्यकरणसमयानामपि निया- सपीपयत्तापानुष्टानमेष भवति न स्पनियतं तम भगवदरणेन भक्तानां नानाविधलीलाना मध्ये पदाधिकारिणे पाठीलाप्रदर्शन भगयतोमिप्रेतं सदेप भवतीया कि विग्रमिनिकै मुतिकन्यापः, तथा यजमानतासानियतर्ग- कतार, स्पुटमम्य ॥ ५५ ॥ यः सः पपागो । १. एमानितः पा । ३. मायादिकपु। ४. सका। पास इ. हे के। निपातक। सो पागो। ९. रो पपु..'शेम' का। 19.''। ११. उमं यगी।

·" तृतीयाध्याये तृतीयपाद एकोनविंश भूम्न इत्यधिकरणम् । ३२९ मन्त्रादिवद् वाविरोधः ॥ ५६ ॥ यथैक एव कश्चिन्मन्नो बहुषु कर्मसु सम्बध्यते कश्चिद् द्वयोः कश्चिदेकत्रैव तथैव विधानात् तथात्रापीत्यर्थः, आदिपदात् कर्मोच्यते, यत्र काम्येनैव नित्यकर्मनिर्वाहस्तत्र कामितार्थसाधकत्वंप्रत्यवायपरिहारेप्येकमेव तदुपयुज्यते, यथा च सर्वतोमुखेनेकहोतृप्रवरेध्वर्यु- मवरे.च गृह्यमाणे "देवाः पितर" (तै. ना. ३.७.५.४.) इत्यादिना यजमानकरीकानुमत्रणमेव सर्वत्र सम्बध्यते तथैचे विधेः, तथात्रापि तावद्विधं यदेकमेव वरणं तेन तत्तनिष्ठानन्तरं भक्ति- निष्ठेति न दृष्टान्तविरोध इत्यर्थः । अथवो"मित्यु"दाहत्यैव मत्राणामुच्चारणान्मन्त्रादिरोङ्कारः, स यथा ब्रह्मात्मकत्वेनैक एव सर्वमत्रेषु सम्बध्यते तथा वरणमपीति तथेत्यर्थः, यद्यपीतरनिछानन्तरभूतभक्तिनिष्ठावती वरणं तथाभूतमेकमेवेति ने दोपस्तथाप्युत्कृष्टमार्गे घृतस्य नीचकक्षापादानमनुचितमिति मत्वा पक्षान्तरमुक्तं, वस्तुतस्तु साधनमर्यादया यत्र भक्तिदित्सिता तत्र तथेति नानुपपत्ति' काचित् ।। ५६ ॥ १८॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादेष्टादशं व्यतिरेकाधिकरणम् ॥ १८ ॥ ननु सुखस्वरूपजिज्ञासायां "यो वै भूमा तत् सुख" (छान्दो. ९. २३. १.) मित्युक्तं, भूमस्वरूपजिज्ञासायां "यत्र नान्यत् पश्यती"(छान्दो. ९.२४. १.)त्यादिना तयनिरूपितं तत् सर्वात्मभावखरूपमिति यदुक्तं तनोपपद्यते, भूमो हि सुखरूपतोच्यते, सर्वात्मभावे तु विरहमाचे दुःसहदुःखानुभवः श्रूयते, तेन मोक्षसुखमेव “यो वै भूमे" त्यादिनोच्यते, “यो भूमा तदमृत" (छान्दो. ९. २४. १.) मितिवाक्याच, अग्रे च "स वा एप एवं पश्य: मन्त्रादिषद् वाविरोधः ॥ ५६ ॥ तत्र तेषु तथैव ज्ञानमार्गादि सम्पादयतामेव, तेन न कालभेदेनान्यत्र परणमितिसमाधान, पक एवेति, प्रणवव्याहत्यादिरूपः, द्वयोरिति, यथा शनिमन्त्रो मार्जने शनिप्रसादने चोप, युज्यते, एकत्रैव यया 'सूर्यो ज्योति रिति प्रातरग्निहोगहोमे, तथानापीति, तथा च भगवद्वरणस्थलेप्येकमेव परणं कचित् कर्मज्ञानद्वारा भक्ति दरवैनमुद्धरिप्य इत्याकारकं कचिदेकद्वारा भक्ति दस्वैनमुरिष्य इत्याकारकमिति न कोप्यनुपपत्तिलेश इत्यर्थः, आदिपदात् सूत्रस्थादिपदात्, कर्मोच्यत इति, यथामिहोनादिकर्म स्वर्गप्रत्यवाया- भावोभयसाधकं, एवमन्यदप्याहुर्यथा चेत्यादिना, प्रवरे गणे, 'देवाः पितर' इति तेपामनुमन्त्रणमन्त्रः, सर्वमानेकगणे, तथैव विधेरेकस्यैवानेका कार्यत्वसाधकरवस्य विधिना घोधनात्, तथात्राप्येकस्यैव वरणस मानाप्रकारभक्तिप्रदरवं यमेवैप' इत्यत्र सामान्याकारेणोद्धर्तव्योपदेशात् , तावद्विधमेकमेव नानाप्रकारकं समूहा- लम्यनज्ञानवदित्यर्थः, तेन वरणेन, तत्तन्निष्ठा धर्मज्ञानसत्सङ्गादिनिष्ठा, भौतिकदृष्टान्तमुक्वाध्यास्मिकष्टान्तमाहुः प्रणवस्य ब्रह्मरूपत्वादथवेत्यादि, तथा ब्रह्मात्मकमेकमनेकधोपकरोतीत्यर्थः, इतरनिष्ठा फर्मज्ञानसरसेवादिनिष्ठा- इतरनिष्ठरवं घासाधारणभक्तिसाधकोपदेशाद्यपेक्षया, तथाभूतमितरनिष्ठानन्तरं भक्तिं दास्यामीत्याकारक, न दोपो न रष्टान्तवैषम्यं, तथाप्युत्कृष्टत्यादि, तथा च साक्षान्मोक्षपदस्य प्रणवस्य क्षुद्रकर्माजमनादायुपयोगवत् कर्मादिनिष्ठानन्तरभक्तिनिष्ठादानमपि नोचिततरमितिप्रदर्शनायाथवेतिपक्षान्तरं स्वयं प्रदर्शितमित्यर्थः, नानुपपत्ति- नहीनता निभावनीयेत्यर्थः ॥ ५६ ॥ १८॥ ॥ इति तृतीयतृतीयेप्टावशाधिकरणम् ॥ १८॥ भूनः ऋतुपज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥ ५७॥ मध्ये प्रासङ्गिक निरूप्य प्रकृतं निरूपमितुं सूप्रयतीति सूत्रमवतारयन्तः संशयमाहुर्नन्वित्यादिना, तद्यदिति 'सर्वात्मभावे'न्वेति, तेनेति, तेन 'यो पै भूमा त सुख'मित्युक्त. १. साधकरये केवपापुंगो । २. परीहारे कपु । ३. तथा च कदापुगो । ४. एकमेव केवपागो। ५. तयध लप्तं पा। ६. तनिष्ठा पाएँ । ७. तथा लतं के। .. अपि पपापुंगो। ९. नोक सर्वन । वै । प्र ·३३० श्रीमदमसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते (छान्दो. ९.२५.२.)न्नित्याद्युक्त्वा "तस्य सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवती"(छान्दो.९.२५.२.)ति फलमुच्यते, तच्च मोक्षानन्तरमसम्भाव्यतः स भावो मोक्षो पात्रोच्यत इतिसंशयः, तत्र कामचारोक्तेर्मुक्तिपूर्वदशायां तन्माहात्म्यनिरूपणार्थत्वा दमृत'शब्दाच मुक्तिरेव 'भूम'पदेनोच्यत इति पूर्वः पक्षः, तत्र 'भूम'शब्देन स भाव एवोच्यत इतिसिद्धान्तः, तत्र दुःखदर्शनानुपपत्त्या सर्वाधिकत्वलक्षणं भूमत्वमनुपपन्नमितिशङ्कां परिहरति । भूम्नः क्रतुवज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥ ५७ ॥ (३. ३. १९.) भूम्नः सर्वात्मभावस्य ज्यायस्त्वं सर्वसामन्तव्यं, तत्रोक्तानुपपत्तिपरिहारार्थ दृष्टान्त- माह ऋतुवदिति, दर्शपूर्णमासप्रकरणे तैत्तिरीयके पठ्यते "परमेष्ठिनो वा एप यज्ञोग्र आसीत् तेन स परमां काष्ठामगच्छ"(तै. सं. १.६.९.)दित्युपक्रम्य “य एवं विद्वान् दर्शपूर्ण- मासौ यजते परमामेव काष्ठां गच्छती"(ते. सं. १. ६. ९.)ति, यथा व्रतादिदुःखात्मकत्वेपि परमकाष्ठालक्षणफलगमकत्वेन दर्शपूर्णमासयोः सर्वक्रतुभ्योधिकत्वं वक्तु"मग्र आसी"दिति स्फ़्यते तथा दुःखहेतुत्वेप्यनन्यलभ्यसाक्षात्पुरुषोत्तमानन्दप्राप्तिहेतुत्वेन सुखरूपत्वमुच्यत इत्यन्येभ्यः सर्वेभ्यो ज्यायस्त्वं मन्तव्यमित्यर्थः, अत्रोपपत्तिमाह तथा हि दर्शयति, श्रुतिस्तु "स एवाधस्ता"(छान्दो.९.२५.१)दित्याद्युक्त्वा प्यहकारादेश" (छान्दो ९.२५.१.) इत्याद्युक्त्वा यात्मादेश" (छान्दो. ९.२५.१.) इत्यायुक्तवती, एतदने चैतादृशस्या"त्मतं एव" (छान्दो. ९.२६.१.) प्राणाशासरादि सर्वमिति च दर्शयति, एतत् सर्वात्मभाववत्येव सर्व- मुपपद्यते न तु मुक्तस, वृत्तिभावाभेदात् प्राणाद्यभावाच, जीवन्मुक्तिदशायां प्राचीनानामेव सत्त्वादात्मतः प्राणा' इत्यादि न वदेत् । सुखरूपरयस्य सर्यात्मभावे सम्भवेनेत्यर्थः, संशयनीजमाहुरने घेत्यादिना, तन मुक्ती, तन्माहात्म्येत्यादि, तथा च मुक्तिदशायां मुमुक्षोः सर्यलोककामचारयोग्यता भवतीत्यर्थवाद एवायं मुक्तिश्रुतेन तु कामचारश्रुतिः स्वार्थे प्रमाणा मितिभावः, तत्र सारमभाषदशायां, भूम्नो भूमपदवाच्यस्य, तत्र सर्वारमभावरूपार्थकरणे, उक्तानुपपत्तिः सुखरूप- रवानुपपत्तिः, प्रतादि कर्मावतादितथा दर्शपूर्णमासवत् , दुःखहेतुत्वेपि भूमपदवाच्यसारमभावस्य विरहात्मक- रयेन दुःखरूपरचेपि, सुसरूपत्वमसाधारणसुखसाधनस्वेन सुखरूपत्वमित्यर्थः, अत्रोपपत्तिमिति, भाविसुख- जनकतामादाय मुखरूपरवाहीकाराद् भूमपदेन सर्वारमभाव एवोच्यते न तु मोक्ष इस्पनोपपत्ति, श्रुतिस्तु 'यो चै भूम- तत् मुख मितिश्रुत्यर्थलामोत्तरमेतच्छुत्यनन्तरं पश्यमाना श्रुतिः, 'स पवाधस्तादित्यादिना ब्रह्मातिरिफास्फूतिरका, 'अहङ्कारादेश' इत्यनेन किञ्चिरवारमस्फूर्तावन्येपणाद्युपायभगवन्तं प्राप्स्यामीत्यन्वेषणाधुपाय उक्तः, 'आत्मादेश' इत्यनेन स्वकृतयसवैफल्ये सम्पतिदीनताया जाता भगवदाविर्भावस्य स्वारमनि जातरवार तदनन्तरं स्वयं भगवर्मा. वि.करणमुपते,पतदन उक्तश्रुत्यप्रेतनश्रुती, आत्मत एवेति,एवकारेण प्रकारान्तरनिष्पसमाणाशास्सरणादीनां निरास उता, एतत् पूर्वोतवृत्तिनितयरूपादेशविसयमादाय सरादिसर्पमित्यन्त, सर्वात्मभाववत्येवेत्येवकारेण मुक्तस्य व्यवच्छेदः, वृत्तिभावामेदादिति 'भास्मैव तदिदं सर्व एवं पश्य पम्मन्वान एवं विजाननिस्यनेन तदादेशो प्रहा- फारवृतितक्ता, एव 'महारादेश' इत्यनेन स्वयसेनेष्टं साधयिष्य इतिवृत्तिला, एवमारमादेशो भावस्कृस्यनुरूपानु. चूला वृत्तिः, एवं तिस्रो वृत्तय वक्तास्तासा मुक्तसम्भवादित्यर्थः, प्राणायभाषात् भूमलामत 'भात्मत एव' माणासा. मरादिसर्पमुक्तं तस्य मुखसम्मवादित्यर्थः, मनु परममुक्त समवृत्तिप्राणादीनामसम्भवेपि जीवन्मुक्तानामेय से धी भवन्तु न सारमभावयतामित्यत माहुर्जीवन्मुक्तीस्यादिप्राचीनानां प्राचीनमारधार्जिताना, न दे'दारमत १. तस्येसारभ्य मोक्षेसन्तं उसंपा। २. भवि पागो। ३. या दप्तं का ४. तप उप्त पा। ५.पूर्व अपारंगो। ६. भूयवे यपाए। ७. भथाहकारादेश इसापुण्वान्तं तंपा। ८. अग्रे सर्वत्र । सर्वत्र। ..उस्मंपा। ११. पत्तिमेदामवात् सर्वत्र । ९.भारमनः ·, , तृतीयाध्याये एतीयपाद एकोनविंशं भून इत्यधिकरणम् । ३३१ यद्वा, ननु लोकेपि शृङ्गाररसभाववति पुंसि नार्या च त्वदुक्तभावसम्बन्धिव्यभिचारि- भावाः श्रूयन्ते 'सैव सर्वत्र स एव सर्वत्रेति, एवं सति लौकिकसधर्मवेत्त्वान्न त्वदुक्तभाव- सालौकिकज्ञानादिभ्य आधिक्यं वक्तुं शक्यमलौकिकविपयत्त्वाल्लौकिकत्वमपि न तथेति भवति संशयः, तत्र रिपुत्वमैनुजत्यादिज्ञानानामिव कामादिभावेन स्नेहसापि सम्भवा- नास्थालौकिकत्वमिति पूर्वः पक्षा, सिद्धान्तस्त्वस्य भावस्य लौकिकेभ्यो ज्यायस्त्वं मन्तव्यं, ननूक्तं लोकसाधारण्यं वाधकमितिशङ्कानिरासाय निदर्शनमाह ऋतुवदिति, यथा दर्शादिपु दोहनाधिश्रयणातञ्चनवीबवघातादिपुरोडाशभक्षणादीनां लौकिकक्रियातुल्यत्वेन दर्शनेपि न लौकिकत्वं लौकिकप्रमाणाप्राप्तत्वादलौकिकतत्प्राप्तत्वात् तथोक्तप्रमाणरूपवरण- लभ्यत्वेन श्रुत्युक्तत्त्वान्न लौकिकत्वमस्य भावस्पेतिदिक, वस्तुतस्तु ग्रामसिंहस्य सिंहसँरूपत्वेपि न ताग्रूपं वक्तुं शक्यं तथा लौकिकसि नार्या वा तदाभासो रसशास्त्रे निरूप्यते तदृष्टान्तेन भगवद्भाववद्भक्तरीतिभावनाथ, न त्वपीणां लौकिके तात्पर्य भवितुमर्हति, अनोपपत्ति- माह तथा हीत्यादि, पूर्वोक्तभाववत 'आत्मनः प्राणादिक 'सर्व' दर्शयति श्रुति "स्तस्स ह वा एतस्यैवं पश्यत" (छान्दो,९.२६.१.) इत्यादिना, इतः पूर्वमपि “स वा एष एवं पश्य" (छान्दो.९.२५.२.) नित्युपक्रम्या"त्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराइ भवति सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवती"(छान्दो.९.२५.२.)तिश्रुतिश्च, न हि लोक एवं सम्भवत्यात्म- पदानां भगवद्वाचकत्वादिति सर्वोत्तमविषयकभावस्यैव तथात्वं युक्तमिति चोपपत्तिर्हिशब्देन सूच्यते ॥ ५७ ॥१९॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे एकोनविंशं भूम्न इत्यधिकरणम् ॥ १९ ॥ पूर्वाधिकरणैः सर्वात्मभावस्वरूपादिनिर्णयं कृतवान् , अथ मत्स्यादिरूपाणां भगवदव- तारत्वमविशिष्टमिति सर्वेषां समस्योपासना कार्योत पार्थक्येनेति विचारयति, तत्रोपास्या- भेदेपि रूपभेदादेकत्रोपासकसान्यत्रानुपासनलक्षणावज्ञासम्भवादस्या अप्यसिद्धिसम्भवादापि समस्यैव सा कार्येति प्राप्त सिद्धान्तमाह । एष माणा' इत्यत्रैवकारेणेतरासम्पादितमाणादिमत्त्वं न वदेदित्यर्थः, उक्तरीत्या विवरणस्य पूर्वाधिकरणसिद्धप्रायरवात् भकारान्तरेण सूत्रार्थ वक्तुं वर्णकान्तरमाहुर्यवेत्यादि, अधिकरणमारचयितुं संशयादिकमाहुर्नन्वित्यादिना, त्वदुक्त- भावेत्यादि, रसनिरूपकसारिवकभावाः, धूयन्ते भरतसूत्रादौ श्रूयन्त इत्यर्थः, सैव लौकिकरसरीतिरेव, सर्वत्र सकलरसाधिकारिपु, स एव रसोपि लोकसिद्ध एव, एवं सति रसनिष्पत्तिप्रकारस्य सर्यत्रैकरूपत्वे सति, त्वदुक्त भावस्य सर्वारममावस्य, अलौकिकज्ञानादिभ्यः परममुक्तिजीवन्मुक्तितत्साधकज्ञानादिभ्य इत्यर्थः, अलौकिक विषयत्वात् सर्वात्मभाववदुक्तभावानां ब्रह्माविषयत्वान्न तथा वक्तुं शक्यं, भवति संशयो लौकिकसजातीय- खालौकिकविषयत्वाभ्यां भवति संशय इत्यर्थः, पूर्वपक्षमाहुस्तत्रेत्यादिना, तत्र भगवति, तथा च भगवति रिपुत्वमनुजत्यादिशानानामिव मेहस्यापि लौकिकस्य सम्भवाल्लौकिकत्वं स्नेहस्पेत्यर्थः, अस्य भावस्य सारमभावस्थ, निदर्शनमुक्तभावस्थालौकिकरवसाधकदृष्टान्तं, तत् प्रमाणं, तथोक्तप्रमाणं तद्वदलौकिक ममाणं, अत्रोपपति सर्वारमभावस्खालौकिकरय उपपत्ति, पूर्वोकभावो भूमपदवाच्यः सारमभावः, स्फुट- मन्यत् ॥ ५७॥ १९॥ ॥ इति तृतीयतृतीय एकोनविंशाधिकरणम् ॥ १९ ॥ ४. रूपरवेपि फैगो, "खरूपरवेपि 1. सधर्मकत्वात् गो। २. मनुजत्वरिपु सर्वत्र । ३. नेहभाव सर्वत्र। यपा, अपि लप्तं । ५. तादूपं धप्रपारंगी । ६. अवतारवत्वं कप।

·, श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५८॥ (३.३.२०.) सर्वेष्ववतारेषु नानैवोपासना कार्या, तत्र हेतुः शब्दादिभेदादिति, तत्तत्स्वरूप- वाचकशब्दानां मत्राणां चादिपदादाकारकर्मणां च भेदादित्यर्थः, एतेनैव मिथोविरुद्धाना- माकारकर्मणामेकत्र भावनस्थाशक्यत्वमयुक्तत्वं चेतिभावः सूचितः ।। ५८ ॥२०॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे विशं नानाशब्दादिभेदादित्यधिकरणम् ॥ २० ॥ पार्थक्येनोपासनानि कर्तव्यानीतिस्थिते विचार्यते, किमग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिवदेपां समुच्चय उत विकल्प इति, तत्र विधिफलयोः समानत्वात् समुच्चय इति प्राप्ने निर्णयमाह । विकल्पोविशिष्टफलोत् ॥ ५९॥ (३. ३. २१.) उपासनानां विकल्प एव, तत्र हेतुरविशिष्टफलत्वात्, मुक्तिफलकत्वं हि सर्वेपा- मुपासनानामविशिष्टं, एवं सत्येकेनैव तत्सिद्धावपरस्याप्रयोजकत्वादग्निहोत्रादिवन्नित्यता- बोधकथुत्यभावात् तदर्थिनो विकल्प एव ॥ ५९ ॥ कॉम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ॥६०॥ येषु तूपासनेषु भिन्नॉनि फलान्युच्यन्ते तत्र त्वनेकफलार्थिनस्तत्तत्फलकोपासनानि समुचीयेरनविशिष्टफलत्वाभावात् , यत्र त्वेकस्यैवोपासनस्य खकामितानेकत्वं श्रूयते तत्र तथैव चेदुपासनं करोति तदा न समुच्चीयेरनपि, स्वकामितेष्वेकतरस्य तदन्यफलवैशिष्ट्येना- विशिष्टफलत्वाभावादिति पूर्वहेत्वभावादितिश्लिष्टप्रयोगाभिप्रायेणोक्तमिति ज्ञेयम् । अथवा कामैक्ये नियतफलकानि तानि न समुच्चीयेरन् , अत्र हेतुः स्पष्टः ॥६०॥२१॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपाद एकविंशं विकल्प इत्यधिकरणम् ॥ २१ ॥ नाना शब्दादिमेदात् ॥ ५८॥ पूर्वाधिकरणेन प्रसासमति बोधयन्तः संशयादिकमाहुः पूर्वेत्यादिना, स्वरूपादीत्यादिपदेन सपरिकरं फलमूर्धन्यं सर्वामिभावं निरूप्येत्यथैः, अस्या अपीत्यादि, भन्यप्रानादरण एकस्या अपि फलासम्भवादित्यर्थः ॥ ५८ ॥२०॥ ॥ इति तृतीयतृतीये विंशाधिकरणम् ॥ २०॥ विकल्पोविशिष्टफलात् ॥ ५९ ॥ पूर्वोक्ताधिकरणानुकूलस्वादनिमाधिकरणस्वार्थस्यैरयुपोद्घातसास्याधि- करणमारचयितुमाहुः पार्थक्येनेत्यादि, समुन्धय एकस्य सर्वोपासनाकर्तव्यता, विधिफलयोपालनाविधि- मुक्तिरूपफरूयोः, समानत्वात् सर्वोपासकान् प्रत्यविशिष्टरवादिस्य:, अविशिष्टेत्यादि, एकैकोपासनायामेष फल पयांतिदर्शनादित्यर्धः, मन्येवं सत्यनिहोनादीनामप्येकैकस्य फलथवणात समुघयो व्यर्थ इस्थत भारग्निहोत्रादि- घदिति ॥ ५९॥ काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयरन घा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६० ॥ येप्वामयाधुपासनेपु, अविशिष्टे स्यादि, भनेकफलानामेकोपासनातोसम्भवादिस्यर्थः, तथैवानेकफलकामनपैव, न समुच्चीयेरमिति, समानफल. कोपासनान्तरं नामुष्टेयमित्यर्थः पूर्वहेत्वभावात् समुशये पूर्वमुक्को पो हेतुः कामितपावरफलसिद्धिरूपस्तदभावा- दसावादिस्यर्थः, लिएप्रयोगो न घे'त्पनेन सूने लिष्टमयोगः कृतः, कामनाभेदेन समुशयासमुच्चयी सूग्रामिभेता वित्याशयेनारयवेत्यादि, फामैश्येत्यादि, तथा च नामाकामनायो नानाफछकानां समुच्या कार्यसकस्या- मुपासनायो मानाफलानामविविवाभापादेकफालकामनायां तु सस्य फलस्य यदुपासनायामविशिष्टस्यात् समुपप- हेतोरमायादुपासनान्तरानि म समुपानीत्यर्थः, इदमेवाहुरम हेतुरित्यादिना ॥ १० ॥२१॥ ॥इति तृतीयतृतीय एकविंशाधिकरणम् ॥ २१ ॥ १. 'फलत्वात् परंभ। ३. पादेस्मिन् पचविंशविरधिकरणानीति मरवाधिकरणमालापारे रन दाविधमधिकरणमारपम् । ४. भिमानि मिनानि केवपागो। ५. अनेकफलरव केवपागो।। , . १. फलपा।

·कार्यति सूत्रेण समाधानम् ॥ ६३ ॥ तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रयोविंशं समाहाराधिकरणम् । प्रधानेपु निर्णयमुक्त्याङ्गेषु तमाह, एकार्थसाधकानामुपासनानां भेदेनाङ्गभेदेप्येक- तरोपासने फलैक्यादगानि तत्र समुच्चीयेरन चेतिसंशये निर्णयमाह । अङ्गेषु यथाश्रयभावात् ॥ ६१ ॥ (३. ३. २२.) उपासनाङ्गानां तदेवाश्रयः, तथा च यदङ्गं यदुपासनाश्रितं तत्रैव तस्य भाव इत्यर्थः॥१॥ अन हेतुमाह । शिष्टेश्च ॥ ६२॥ तदुपासनं तत्तदङ्गविशिष्टमेव वेदे शिष्यत इति तथेत्यर्थः, चकारादतिरिक्तकरणे प्रायश्चित्तोक्तिरपि याधिकेति मुच्यते ॥ ६२ ॥ २२ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वाविंशमङ्गेवित्यधिकरणम् ॥ २२ ॥ कर्ममार्गीयोपासने निर्णयमुक्त्वा ज्ञानमार्गीयोपासने तमाह । समाहारात् ॥ ६३ ॥ (३. ३. २३.) अथर्वोपनिषत्सु नृसिंहोपासनादिषु मत्स्यकूर्मादिरूपत्वेनापि स्तुतिः श्रूयते, श्रीभागवते च "नमस्ते रघुवर्याय (श्रीमद्भा. १०.३०.२.)त्यादिरूपा स्तुतिम्रजनाथे, एवं सति रूप- भेदेपि भगवदवतारस्याविशिष्टत्वादेकसिन् रूपे रूपान्तरसमाहारो दृश्यत इति सर्वरूपत्वेनैक- जोपासनमपि साध्वित्यर्थः ॥ ६३ ॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६४ ॥ ऐश्वर्यवीर्यादिगुणानां सर्वेष्ववतारेषु साधारण्यं श्रूयते, तेन धर्मिधर्माणामैक्यात् पूर्वोक्तं साध्वित्यर्थः ॥ ६४ ॥२३॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे त्रयोविंशं समाहाराधिकरणम् ॥ २३ ॥ नन्वेवमुपासनं नित्यमुत बैकल्पिकमितिसंशया, उक्तरीत्या नित्यत्वे प्राप्त तनिषेधे- माह नेति । अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ६१ ॥ प्रसङ्गसङ्गत्याधिकरणान्तरमाहुः प्रधानेष्वित्यादि, निर्णय समुचयासमुच्चय- निर्णय, तं निर्णय, फलैक्यात् ताशोपासनानां फलैक्यात, तत्रान्योपासनाङ्गान्यन्यनोपासने, तत्रैवेत्येव. कारेणान्यन समुच्चयाभायो बोधितः ॥ ६ ॥ शिष्टेश्च ॥ १२ ॥ अनान्योपासनाङ्गानामन्यन्नासमुचये ॥ १२ ॥ २२ ॥ ॥ इति तृतीयतृतीये द्वाविंशाधिकरणम् ॥ २२ ॥ समाहारात् ॥ ६३ ॥ कर्ममार्गीयोपासने समाध्यङ्गकोपासने, तमाह सूप्रकारो निर्णयमाहेत्यर्थः, स्तुतिः श्रूयत्ते, सयाहि यो वे नृसिंहो देवो भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै नमो नम' इति श्रीरामोपासनायां च यो वै रामचन्द्र सभगवान् ये च मरस्यकूमाधवतारातस्मै नमो नम' इत्येवं श्रूयत इत्यर्थः, एकस्मिन रूपे परयास्वरूप इत्यर्थः, तथा च परनझरवेनोपासमायां परमह्मणि सर्वरूपोपसंहारेणाप्युपासने बाधकामावोवतारितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नेयतारताय. पछेदकारयेकरूपेणोपासनायां तु न सर्वरूपसमुचय इत्यर्थः, अनावतारिणि नानाविरुद्धधमैरुपासना कार्या न घेति- संशयः, शब्दभेदेनोपासनाभेदस्य पूर्व मुक्तस्वान कार्येति पूर्वः पक्षः, समाहारात् सर्वेषां धर्मिण्येकीभावात् गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६४ ॥ धर्मिरूपेणानेकावताराणामुपासने हेत्वन्तरमिदम् ॥ १४ ॥२३॥ . ॥ इति तृतीयतृतीये प्रयोविंशाधिकरणम् ॥ २३ ॥ १. भावः प्रदीपे।

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥६५॥ (३. ३. २४.) किन्तु वा, विकल्प एवैवमुपासन ऐच्छिकस्तत्र हेतुमाह सहभावाश्रुतेरिति, नियम- तस्तेषां रूपाणां सहभावश्रवणं चेत् स्यात् तदा स्यात् तथोपासनस नित्यता, न त्वेवमतो विकल्प एवेत्यर्थः ॥६५॥ दर्शनाच ॥ ६६ ॥ योपि रूपान्तरसमाहारपूर्वकमुपास्ते सोप्येक रूपमुपास्यत्वेन मत्वा तत् तथोपास्त इति फलं तस्यैकस्यैव रूपस्य दर्शनं भवति न तु सर्वेपामितोपि हेतोर्विकल्प एवेत्यर्थः, एतदृष्टान्तेन यस्मिन् रूपे यादृग्धर्मवचं श्रूयते तादृग्धर्मविशिष्टमेवैक रूपमुपास्यमितिव्यासहृदयमिति ज्ञायते, उपासनानिर्णयान्ते दर्शनात्मकहेतूत्या सर्वोपासनानां भगवत्साक्षात्कारः फल मिति ज्ञाप्यते, माहात्म्यज्ञापनार्थ परं सर्वावताररूपत्वं यथार्थमेव कैश्चिज्ज्ञाप्यते, यथार्थत्वात् तदप्यविरोधीति ज्ञेयम् ॥ २४॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्विशं न वा तत्सहभावाश्रुतेरित्यधिकरणम् ॥२४॥ इति श्रीवेदव्यासमतपर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ . नघा तत्सहभावाश्रुतेः ॥६५॥ प्रसङ्गसङ्ग त्याधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादि, एवमुपासनमेकसि. सवतारे परब्रह्मग्वेनोपासनीये सांवतारस्वरूपाणा क्रमेण समाहारेगाभेदेनोपासनं, नित्यं दर्शपूर्णमासामिष्टोमाना ऋमिकानुष्ठानवत् सर्वेषां ऋमिकसमाहारेणोपासनं नित्यं, वैकल्पिकमैच्छिकविकल्पेनानुष्टेयं समाहारांश इत्यर्थः, नित्यत्वे प्राप्ते सर्वावतारेषु गुणानां साधारण्यादुपासने सर्वाभेदांशे नित्यत्वे प्राप्त इत्यर्थः, सौनघाशब्दस्यार्थः किनिवति, सिद्धान्तमाहुर्यिकल्प इत्यनेन, ऐच्छिक इतरावताराभेदांश ऐच्छिको विकल्प इत्यर्थः, नियमत इति, तथा च दर्शपूर्णमासामिष्टोमादीनों नित्यतया यथैकस्मिन् समुच्चयः क्रमेण कर्तव्यताबोधकोस्ति तथानापि प्रमेण सर्वरूपाभेदेनोपासन यदि वाचनिकं स्यात् तदा तथोपासनं नित्यं स्यादित्यर्थः ॥ ६५ ॥ दर्शनाच ॥ ६६ ॥ मत्वा निश्चित्य, तदेकं रूपं, तथा सर्वभेदेन, एकस्यैव धर्मिस्वेन मुख्योपास्यतया सम्मतस्यैव, माहात्म्येत्यादि, परमझणः सर्वात्मरूपमाहात्म्यस्य भक्तिपूर्वार्धस्वरूपवाज्ञापनायेत्यथैः, फैश्चिदुप. निषद्वाक्यैः ॥ ६६ ॥ २५ ॥ इति तृतीयतृतीये चतुर्विंशाधिकरणम् ॥ २४॥ इति श्रीमदोखामिश्रीवल्लभजीसुतगोपालजीकृते ब्रह्मसूत्राणुभाप्य- पदप्रदीपे तृतीयाध्यायस्य तृतीयश्चरणः ॥ ३ ॥ १. एक के। २. वन्यते सपापुगणे। ३. अविरोधात का। ४. इति श्रीविष्णुमामि in ·कापडीयक सहकृतस्य सर्वाश्मभावस्य परब्रह्मप्रापकरवं, अत एवोक्ते प्रामाण्यातिशयादेव, तत्रैव वेदप्रामाण्य एव, 'सोभुते सर्वान् कामान् सह प्राणा विपश्चिते'त्यनेनोहपुरुषोत्तमप्राप्तिरूप, एवं सरयुक्तार्थस्य सूत्रतारपर्यविषयरये 12000 अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । उपासनाभेदेप्युपासाभेदाच्छासान्तरोक्तधर्माणामप्युपसंहारः कर्तुमुचित इति पूर्वपादे निरूपितमिति तन्यायेनोत्तरकाण्डप्रतिपाद्यब्रह्मफलकसर्वात्मभावेपि पूर्वकाण्डप्रतिपादितकर्म- गामुपसंहारः प्राप्नोति न वेत्यधुना विचार्यते, विधिपक्षे तत्सहकृतस्यास्य फलसाधकत्वमिति सिध्यति, निषेधपक्षे तु केवलखेतीममेव पक्षं सिद्धान्तत्वेनाह पुरुषार्थ इत्यादिना, सिद्धान्ते ज्ञाते तत्र पूर्वपक्षसम्भव इत्यादौ तमेवाह । पुरुषार्थोतःशब्दादिति वादरायणः॥१॥ (३. ४. १.) अतः सर्वात्मभावादेव केवलात् पुरुषार्थः सिध्यति । कुतः? शब्दात्, श्रुतेरित्यर्थः, श्रुतिस्तु "नायमात्मा प्रवचनेने (कठोप. २. २२. )त्युपक्रम्य "यमेवैप तृणुत" (कठोप. २. २२.) इत्यादिका "ब्रह्मविदामोति पर" (ते. ब्र.) मित्यादिका "तमेवं विद्वानमृत इह भवति" (नृ. पू. १. ६.) सनत्कुमारनारदसंवादे “यत्र नान्यत् पश्यती" (छान्दो. ९. २४. १.)त्याद्यात्मिका छान्दोग्यश्रुतिश्च, एतदादिश्रुतिपु पूर्वोक्तरीत्या केवल- सैव भगवद्भावस्य फलसाधकत्वं श्रूयत इति तथा, अत्र "फलमत उपपत्ते" (न. सू. ३. २.३८.) रित्यत्रैवोपपत्ति हेतुत्वेनानुक्त्वा श्रुतिपदं चानुक्त्वा शब्दपदं यदुक्तवांस्तेन श्रुतिस्मृत्यात्मकः सर्वोपि प्रमाणशब्दो हेतुत्वेन व्यासाभिमत इति ज्ञायते, तेन "केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः सगा मृगाः येन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीपुरञ्जसा यन्न योगेन साशवेन दानवततपोवरैः व्याख्याखाध्यायसन्यासः प्राप्नुयाद् यसवानपी" (श्रीमद्भाग. ११.१२.८-९.) त्यादिरूपा स्मृतिरपि साह्यते, एतेन श्रुत्यादिप्रमाणयादिनामिदमेवाभिमतं तद्विरुद्धवादि- नामितोन्यदिति नेपामप्रामाणिकत्वं ज्ञाप्यते, अत एव खनाम गृहीतं, खस्स वेदव्यास- अपरं च, वैदिकसिद्धान्ते भगवत्स्वरूपस्यैव स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वात् प्राप्ततत्स्वरूपाणां मुक्त्य- निच्छाफथना मुक्तोपरायव्यपदेशाच्च" (प्र. सू. १.३. २.) मुक्तेरपरमपुरुषार्थत्वात् सा भवतु नामान्यैः साधनैः, वस्तुतः परमपुरुषार्थो य उक्तरूपः स तु सर्वात्मभावेनैवेतिज्ञापनाय फलपद- मनुक्त्या पुरुषार्थपदमुक्तं, एवं सत्यस्य सूत्रसार्थान्तरमपि व्यासाभिमतमिति ज्ञायते, तथा सत्ययं लिष्टः प्रयोगा, तथा हि पुरुषार्थो भगवानेव, कुतः ? अतःशब्दात्, अतःपदविशिष्ट- श्रुतिवाक्यादित्यर्थः, तैत्तिरीयोपनिषत्सु पठ्यते "तःपरं नान्यदणीयस५ हि पराव परं यन्महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्ता (महानारा. १. १.)दिति ॥१॥ पुरुषार्थोत शब्दादिति बादरायणः ॥१॥ प्रसङ्गसङ्गत्या चरणान्तरमारचयितुमाहुरुपासनेत्यादि, उपास्या- मेदाद ममत्यात्, उपसंहार: समुच्चयनानुष्ठान, नत् पूर्वकाण्डोक्तकर्माणि, अस्य सारममावस्य, कवलया मुनयनिच्छा नृसिंहादिरूपैर्मुक्तिवरदाने कृतेपि भक्तानाममहणेच्छा, अन्यैः सर्वात्मभावातिरिक्त, य उक्तरूपः सति, अत पदविशिष्टां श्रुतिमाहुरत.परमित्यादिना, सा छत पर नान्यदणीयसर हि परात् पर यन्महतो महात यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमित्यादि ॥४॥ कर्तुतेन तत्रैव यतो भरः। ३. अपुरुषार्थित्वात् के। १. भवतीति के। २ अनवोपका ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते अथात्र प्रत्यवतिष्ठते । शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः॥२॥ विष्णोरिज्यत्वेन कर्मशेपत्वात् तत्स्वरूपज्ञानपूर्वको यागः फलातिशयहेतुरिति तन्मा- हात्म्यमुच्यत इत्यर्थवादरूपं तत् , अत्र दृष्टान्तमाह यथान्येष्विति, अन्येपु द्रव्यसंस्कारकर्मसु "यस पर्णमयी जुहूर्भवति नै पाप५ श्लोक शृणोति" (तै. सं. ३. ५.७.) "यदाले चक्षुरेव भावन्यस वृक्ते यत् प्रयाजा याजा इज्यन्ते कर्म वा एतद् यज्ञस्स क्रियते वर्म यजमानस भ्रातव्याभिभूत्या" (तै. सं. २. ६, १.) इत्येवंजातीयका फलश्रुतिरर्थवादस्तद्वदित्यर्थः ॥२॥ ननु "तमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येवमेव प्रवाजिनो लोकमीप्सन्तः प्रव्रजन्त्ये" (बृह. ६. ४. २२.) तदने च "ते ह स पुत्रैपणायाश्च वित्तैपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थाय भिक्षाचर्य चरन्ती" (बृह. ६. ४. २२.) तिश्रुतिभंगवज्ज्ञानवतः सर्वत्यागं वदतीति न त्वदुक्तं साधीय इत्यत उत्तरं पठति । आचारदर्शनात् ॥ ३॥ ब्रह्मविदामपि वसिष्ठादीनामग्निहोत्रादिकरणं जैमिनिः पश्यति तदाचार प्रामाणिक च मनुत इति तन्मतमनुवदनिममप्यनूक्तवान् व्यासः, ब्रह्मविदां त्यागावश्यकत्वे गार्हस्थ्य- मेतेपा न स्यादितिभावः, उक्तश्रुतिस्तु कर्मण्यशक्तानां तेषां त्यांगमनुवदति ॥३॥ तच्छ्रुतेः॥ ४॥ "लोकैपणायाच व्युत्थाये"(वृह. ६.४.२२.)तिश्रुतेर्लोकसनहार्थ तत्करणमिति न वक्तुं शक्यं, ब्रह्मविदः कर्माचारनिरूपकश्रुतेरित्यर्थः, सा च "जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेज" (बृह. ४. ११.) इत्यादिरूपा, तथा च ज्ञानेनैवार्थसिद्धियेत् स्यात् तदा तद्वत आयाससाध्ये कर्मणि प्रवृत्तिर्न स्यादितिभावः ॥ ४ ॥ शेषत्यात् तु पुरपार्थवादो यथान्येग्घिति जैमिनिः॥२॥ सूप्रमवतारयन्यथाप्रेत्यादि. पूर्वसिद्धान्त पूर्भ सारमभावस्य साधनवं पुरुषोत्तमप्राप्तेरेव फरस्वमियुक्त छान्दोग्ये घ कालोपासनानामेव पूर्वमुस्कान्तरवा- रम्योपासनानामपि कर्मशेषतयेय फलोपयोगित्य, इत्थं ध पुरषोत्तमस्यापि कर्मशेषतयैव फळपदावं न न सारमभायः मात्रात् कर्ममेरपेक्षतयेति जैमिनिः प्रत्ययतिष्ठत इत्यर्थः, कर्मदशेपत्वाद् विष्णोरिज्यारमकयशशेपरवादित्यर्थः, तद् विष्णु, तम्माहात्म्यं फलप्रदरषापुतिभिर्विष्णुमाहारम्य, तापतिपु विष्णुमाहारम्यकथनं, प्यप्रशंसामाहुः 'प्रयाजे यादिना, 'पत् प्रयामानुयाजा दृश्यन्ते 'कर्म पा एतद् पक्षस्य क्रियते धर्म यजमानस्य भातृप्याभिभूत्या' इत्यादि। इच मिनिना चतुर्थदतीयपाद उक्त 'मण्यसंस्कारकर्ममु परार्थयात् परतिरर्थयादः स्यादिति ॥ २ ॥ आचारदर्शनात् ॥३॥ सूत्रधनुष्टतयापतरणमाहुर्ननु 'तमेपे त्यादिना, श्रुतिभिर्युत्याय स्यागं हरया, त्यदुक्तं जैमिन्युपं, उत्तरं जैमिष्यभिप्रेसमुत्तरमाचारदर्शनात्, तन्मतं जैमिनिमतं, कर्मण्यशकानामन्धपग्यादीमा मित्यर्थः । ततः ॥ ४ ॥ मनु लोकेपगाभुते'चमेपे यादिवतेय कमानधिकारिपरस्यात् कर्मकरणसुतेरपि लोक सङ्गारवर्गप साप । पारमार्षिकरबपाधवमत भादुओंफेत्यादि, श्रुतेः भुतरेयेत्यर्थः, सा च पुतिया ततो पाशानपत १. न पाए। .शे पा। ४. पद्मा बापु, वर्मबासा ५. , रमं । ५. 'नू कपुगो। ८. अप मिक्षा' पागो। १.. प्रामानिरागो। १. प्रदीप एर नान्यत्रा ९. पश्यतीति बपाएंगी। १. "विन्तेका १. धर्म ·तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथम पुरुषार्थोतःशब्दादित्यधिकरणम् । समन्वारम्भणात् ॥५॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" (वृह. ६.४.२.) इतिथुतिः फलारम्भे विद्याकर्मणोः साहित्य दर्शयतीति न खातव्यं विद्यायाम् ॥५॥ तदतो विधानात् ॥ ६॥ "बलिष्ठो ब्रह्मादर्शपूर्णमासयोस्तं वृणीत" (आप.श्रौत.३.१८.१.) इतिकल्पश्रुत्या ब्रह्मविदो ब्रह्मत्वेन वरणं विधीयत इति ब्रह्मज्ञानस्सात्विज्याधिकारसम्पादकत्वात् कर्मशेषत्वमेवेत्यर्थः ॥६॥ ननु “यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रबजेद् गृहाद् वा मनजेद् चनाद् (जावा. ४.)वेत्यादि- श्रुतिभ्यो विहितत्वाविशेषात् कर्मतत्त्यागयोरैच्छिको विकल्पोगीकार्योंतो न शेपिशेषभाव इत्सत उत्तरं पठति । नियमाच ॥७॥ "आश्विनं धूम्रललाममालभेत यो दुर्ब्राह्मणः सोमं पिपासे" (तै. सं. २. १.१०.) "दैन्द्रानं पुनरुत्सृष्टमालभेत ये आ तृतीया पुरुषाद सोमं न पियेद् विच्छिन्नो वा एतस्य सोमपीथो यो बाह्मणः सन्ना तृतीया पुरुषात् सोमं न पिवति" (तै. सं. २. १. १५.) "यावजीवमनिहोत्रं जुहुया" दित्यादिश्रुतिभ्यो यथा कर्मकरणे नियमः श्रूयते न तथा तत्त्याग इति नोक्तपक्षः साधुरित्यर्थः, चकारा "नियतस्य तु सन्यासः कर्मणो नोपपद्यते मोहात् तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तित" (भग. १८.७.) इत्यादिरूपा स्मृतिः समुच्चीयते ॥७॥ त्यागविधिरशक्तविषय इत्युक्तमिति प्राप्ते प्रतिवदति । अधिकोपदेशात् तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥८॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यवच्छिनत्ति, यदुक्तं "शेषत्वान पुरुषार्थवाद" (प्र. सू. ३.४.२.) इति तनोपपद्यते, कुतः अधिकोपदेशात, कर्मसाम्यमपि न वक्तुं शक्यं यत्र तत्र तच्छेपत्वं दुरापास्त, यत ईश्वरः कर्मणः सकाशादधिक उपदिश्यते, तथा हि "स वा अयमात्मा सर्वस्व वशी सर्वस्पेशानः सर्वसाधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किञ्च से न साधुना कर्मणा भूयानो एवासाधुना कीया"(बृह. ६.४.२२.)नित्युपक्रम्याने पक्ष्यते "तमेतं वेदानुवचनेन विविदिपन्ति ब्रह्मचर्येण वपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः मज (बृह. ६. ४. २२.)न्तीत्यादि, एवं सति यज्ज्ञानसाधनत्वं यज्ञे तस्य यज्ञशेपत्वं कथं सात् ? किन्तु यज्ञस तद्वेदनशेपत्वं, एतेनेज्यत्वेन तच्छेपत्वं प्रत्युक्तं वेदितव्यं, तज्ज्ञानस समन्वारम्भणात् ॥५॥ तं फलार्थकारम्भम् ॥ ५ ॥ तद्वतो विधानात् ॥६॥ स्फुटार्थमिदम् ॥ ६ ॥ नियमाच्च ॥७॥न शेपिशेषभावो न ज्ञानस्य कर्माहत्वमित्यर्थः, उत्तरं पठति सूत्रकारो जैमिन्युत्तर- मनुषदतीत्यर्थः, कर्मकरणनियममुपपादयन्त्यिाश्विनमित्यादिना, नोक्तपक्षो ज्ञानस्य स्वातध्येण पुरुषार्थसाधक- विपक्षः, नियतस्य नियततया नित्यतया वेदबोधितस्य ॥ ७ ॥ अधिकोपदेशात् तु चादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥८॥ इति प्राप्त इति पूर्वसूनैः पूर्वपक्षे प्राप्ते, भतिवदति सूत्रकारः समाधत इत्यर्थः, पूर्वपक्षं जैमिनिपूर्वपर्श, यत्र प्राणि, तच्छेपत्यं कर्मशेषवं, यज्ञानसाधनत्वं यज्ञादिकर्मणि ग्रह्मज्ञानशेपत्वं, तस्य ब्रह्मणो ज्ञानस्य, एतेन यज्ञादिना साधनानां मझशाने शेपरवाहीकारण, तच्छेपत्वमिज्यादियागशेषवं, माज्ञानस कर्मागत्याभावे युक्तिमाहुस्तज्ज्ञानस्ये. १. 'शेषमे क । २. यथा तृतीयात के । ३. उद्दिश्यते क्षु । ४. न सः के। ५. भवतु फै। ६. दिना । ४३ अ.भा.प्र.

·. श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते यागपूर्वाङ्गत्वात् तद्विशिष्टस्य ब्रह्मज्ञानसाधनत्वात् । न च पूर्व सामान्यत इज्यज्ञान- मासीद् यज्ञेन विशेषतो ज्ञाने सति पुनर्यज्ञकरणे पूर्ण कर्मफलं भावीति न तद- शेपत्वमिति वाच्यं, "वमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रवजन्ती"(बृह. ६. ४, २२.)तिथुतेस्तद्वेदनस्य गार्हस्थ्यविरोधित्वेन तदसम्भवात् , यश्च साध्वंसाधुकर्मफलसम्बन्धरहितस्तस्य कर्तृत्वेन तथात्वमनुपपन्नमतो जीवात्मन एव तथात्वं न तु परस्स, न चैतयोर्वास्तवाभेदावमिति वाच्यं, वास्तवाभेदाज्जीवेप्युक्तश्रुतिभ्यस्तथात्वस्य सुवचत्वात्, वास्तवाभेदस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात् तमादाय ये पूर्वपक्षास्ते पूर्वपक्षा एवेत्यलमुच्या, "न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद् यतयो विशन्ती"(महा.नारा.१०.५.)तिश्रुत्या 'कर्मप्रजाधनैर्मोक्षाप्राप्ति- मुक्त्वा 'त्यागेन' तत्प्राप्तिरुच्यते, त्यागविपयस्यान्यस्यानुक्क्या सान्निात् 'कर्मा'दीनामेव त्यागोभिप्रेतः, तथा च 'मुक्तोपसृप्यत्वाद् भगवत उक्तसाधनेन मुक्ताः सन्तो'नाक' 'परेण' विद्यमानमपि भच्या 'गुहायां' 'विभाजते तेत् , "यसात् परं नापरम"(महा.नारा.१०.५.)स्ती- त्यादिनोपक्रान्तत्वात् पुरुषोत्तमस्वरूपं 'यतयो' विरहभावेन तद्विना स्थातुमशक्तास्तत्प्राप्त्यर्थ यतमाना 'विशन्तीति भक्तिमार्गीयाणां फलमुक्तं, अग्ने 'वेदान्तविज्ञाने (महा.नारा.१०.६.)त्यथा ज्ञानमार्गीयाणां फलमुक्तं, अन्यथा पौनरुत्त्यं स्यात् , एवं कर्मज्ञानाभ्यामधिको भक्तिमार्गस्तत्प्राप्यः पुरुषोत्तमश्च श्रुतावुपदिश्यत इति तदेकप्रमाणवादिनो बादरायणस्य मतमप्येवं जैमिनिमता- स्यादिना, तद्विशिष्टस्य तस्येज्यस्वेन यद् ब्रह्मज्ञानं तद्विशिष्टस्य कर्मण इत्यर्थः, इत्थं च ब्रह्मज्ञानाङ्गकर्मणों ब्रह्मज्ञानस कारणतायामारमाश्रयप्रसङ्गोन्योन्याश्रयप्रसङ्गो वेतिभावः, कर्मरूपमैकमन्तराकृत्य ब्रह्मज्ञानस स्वस्सिन सापेक्षवाद, ननु 'यदेव विद्यया श्रद्धयोपनिषदा वा करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवती तिश्रुतेः पूर्व यज्ञामभूतं प्रज्ञानं शाब्द तादशज्ञानाशकयज्ञोत्तरं जातं ज्ञानं ब्रह्मसाक्षात्काररूपं तत्साक्षात्काराङ्गकयज्ञकरणानन्तरं च मोक्षो जनकादीनामिति पूर्वोत्तरयोज्ञानयोर्भेदात् स्वस्मिन् सापेक्षाभावान्तारमाश्रयदोष इसत भाहुन चेत्यादि, पूर्व मोक्षव्यवहितयज्ञात् पूर्व, सामान्यतः शाब्दरूपमिज्यशानं ब्रह्मज्ञानं, यक्षेन द्वितीययझेन स्वल्पव्यवहितेन, विशेषतो ज्ञाने ब्रह्मसाक्षात्काररूपे ज्ञाने, न तदशेपत्वं ब्रह्मज्ञानस्य न कोशेषत्वमित्यर्थः, तदसम्भवाद् प्रा. शानिनः कर्मकरणासम्मवादित्यर्थः, नन्वहं सर्पस प्रभवो मत्तः सर्व मवर्तत' इतिवाक्यभगवत एवं यज्ञकरणसम्भवाद् भगवज्ञानस्य च कांगत्वसम्भवाद् ब्रह्मज्ञानस्य कर्माद्गत्वमव्याहतमेवेत्यत भाहुर्यश्वेत्यादिना, यश्वेश्वरच, तस्ये. श्वरस्प, कर्तृत्वेन मज्ञादिवर्मकर्तृत्वेन, तथात्वं मोक्षकामनया क्रियमाणयागे मोक्षकामनावतो प्रशानस्य यज्ञाहरवं, अनुपपनं तरकरणस्य लोकसष्ट्रहार्थत्वेन मोक्षार्यकरणमनुपपसमित्यर्थः, तथात्वमिति, तथात्वं मोक्षार्भ पशकरणं, यज्ञे जीयीयब्रह्मशानस्याङ्गस्ववचनं कर्वव्यमित्यर्थः, तच दूपितं तदसम्भवा दितिपूर्वप्रन्थेने तिभावः, एतयोनीवेश्वरयोः, नैवं जीयीयग्रह्मज्ञानस्य कहिशेपरवं नेत्यर्थः, इति न याच्यामितिसमुदिताः, धादि- पक्षहेतुभूतं यास्तवाभेदं निरूपयन्ति घास्तवेत्यादिना, उक्तश्रुतिभ्यो जीवस्य प्रहाभेदयोधकश्रुतिभ्यः, तथात्वस्य महतग्ज्ञानस्येव जीयीयग्रह्मज्ञानस्यापि कर्मशेपरवस्य, पाखवाभेदं निरूपयन्ति चास्तवामेदस्येत्यादिना, पास्तया भेदो नाम घटाकाशमहाकाशयोरिवौपाधिकभेदाभाषः, सच पूर्वमेव द्वितीयाध्यायतृतीय धरणे शो नाना व्यपदेशादिस्यधिकरणे निरस्त इनिभावः, भक्तपेय पुरपोत्तममाप्तिरितिविशेषप्रतिपादिको वृहबारायणोपनिषद्य गोरणीयानि खनुवाकस्थां शुतिमान कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनवे मृतरवमानशुपरित्यादिका, नाकं मोक्ष मुखं, परेण कृतं सम्पादितमिति तृतीयार्थ , तद् भक्तिलम्यं पुरुषोत्तमस्वरूप, यमात् परंप्रदाविदामोति मर'मित्यादिश्रुतियोधनात् परमिस्यधः फलमुनं ताशयतीनो पर मुसमित्यर्थ , अन एतरफ्लनिरूपकथुतेरने अन्ययोमाम्यो तिम्यामेकालनिरूपणे, तदेकेस्यादि, श्रुत्येफप्रमाणयादिन इत्यर्थः, यादरायणस्येति, अनेन १. 'स्य सस्य गो। २. भवतीति यपागो। ३. अनीपरान्त बा। ४. साधू इति प्रमत्तः पाठ पित् । ५. "मुख्याबपा। ६. तद् गो। ५. "विषयस्यानुफ्ला मंगो। ८. सान्निध्यकर्मा गो। २. यद् "यसात् प्रपा । १.. सप्रमाण । ।

·. . तृतीयाध्याये चतुर्धपादे प्रथम पुरपार्थोतःशब्दादित्यधिकरणम् । दधिकमित्यर्थः, एवं श्रुत्या परम निरस्य शिष्य विश्वासार्थ खानुभवमपि प्रमाणयति तदर्शना- दिति, उक्ताधिक्यवत्वेनैव भगवतो भक्तिमार्गस्य चानुभवादित्यर्थः, श्रुतयोधिकमात्मानं दर्शयन्तीति न व्याख्यान, उपदेशपदेन पौनरुच्यापचेः, तन्मठमनिरस्य तसात् खमत आधिक्य- मालोच्या निष्कामकर्मणश्चित्तशुद्धिहेतुत्वेन परम्परया शानमार्गोपयोगाङ्गीकारः सूच्यते, पुष्टि- भक्तिमार्गे तु सोपि न, "यन योगेने"(श्रीमद्भाग. ११. १२. ९.)तिवाक्यात्, एवं सति क कर्मशेषत्वगन्धोपि ब्रह्मणीतिभावः ॥८॥ तुल्यं दर्शनम् ॥ ९॥ यदुक्त'माचारदर्शनात् कर्मशेषत्वं ब्रह्मण' इति तदपि न साधीयः, तुल्यं यतो दर्शनं, ब्रह्मविदां शुकतृतीयजन्मवदार्पभादीनां त्यागदर्शनात् , एतेन यद्विदां कर्मत्यागस्तस्य कर्मशेपत्वं कथं शङ्कितमपि शक्यमितिभावः सूच्यते, एतेन 'कर्मण्यशक्तान् प्रति त्यागविधि'रिति निरस्त, शुकादीनामतथात्वात् ॥९॥ ननु “जनको ह वैदेह" (बृह. ५. १. १.) इतिश्रुतिसाहाय्यादाचारदर्शनं त्यागदर्शनाद- धिकवलमित्यत उत्तरं पठति । असार्वत्रिकी ॥१०॥ ब्रह्मविदां सर्वेषामेतदाचारं चेनिरूपयेच्छतिस्तदा त्वदुक्तं स्यात् । न त्वेवं, यत एतादृशी श्रुतिब्रह्मवित्सु सर्वेषु न श्रूयते, तथा हि, "एतद्ध सचा एतद्विद्वांस आपियः कावपेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे एतद्ध स वै तद् पूर्वे विद्वांसोग्निहोत्रं न जुहवाञ्चक्रिर एतं यै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रपणायाध वित्तपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्यायाथ मिक्षाचर्य चरन्त्येतावदरे पल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवना" (वृह. ६.५.१५.) जेत्यादिश्रुतयो वास्तद्विदां कर्मत्यागमेवानुवदन्ति, अतस्त्यागपक्ष एंव बलवान् ॥ १० ॥ सूत्र यादरायणपदतात्पर्यमुक्तं, एवं पूर्वोक्तरीत्या श्रुत्युक्तपरत्वव्याख्यानेन, परमतं परपदेन शारीराजीवात् पररव. मिति श्रुत्यर्यवक्तर्मतं, उक्तत्यादि, उत्तौ यो कर्मज्ञानमागों तयोः फले च तदपेक्षयाधिक्यवत्वेनेत्यर्थः, श्रुतयो 'न कर्मणा' 'परेण नाकं महाविदामोति परमित्याचाः श्रुतय., अधिकमक्षरापेक्षयाधिकं, आत्मानं पुरुषोत्तम, न व्याख्यानं शारीरजीवापेक्षयामन भाधिक्यं श्रुत्या घोध्यत इति 'न कर्मणे'त्यादिश्रुत्यामेतन वेदान्तविज्ञाने ति. शुस्सा च मुक्तिरेव प्रतिपाद्यत इति च व्याख्यानं न वाध्यमित्यर्थः, तत्र हेतुमाहुरूपदेशपदेनेत्यनेन, तथा चन कर्मणे'त्यादिश्रुतिप्वप्युपदेशोतन वेदान्तविज्ञाने तिश्रुतावपि मोक्षोपदेश इतिहेतोरिदं व्याख्यान न समीचीनमित्यर्थः, तन्मतमनुपदमुक्तं वादिमतं, अनिरस्य सूत्रकारेणानिरस्य, परम्परयेत्यादि, चित्तशुद्विद्वारा ज्ञानोत्पादनेन मोहे कर्मोपयोगाङ्गीकार इत्यर्थः, सोपि चित्तशुद्धिद्वारा कर्मोपयोगोपि, कर्मशेपत्यगन्धः परमह्मणः कर्मशेषत्वसम्भावना ॥८॥ तुल्यं दर्शनम् ॥९॥ ब्रह्मण इतिपदेन ब्रह्म ग्रह्मविद्या चेतिद्वयं थोऽयं, आर्षभादीनामृषभप्रभृतीना. मित्यर्थो योद्धव्यः, त्यागदर्शनात् कर्मत्यागदर्शनास् , यद्विदां ब्रह्मविद्यावता, तस्य महाविद्याया माणश्चेत्यर्थः, एतेन ब्रह्मविद्यायदि शुकादिभिरतिसमयः कर्मत्यागेन, अतथात्वात् समर्थस्वाभावात् ॥ ९ ॥ असावनिकी ॥ १०॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, एतादृशी जनकाचारप्रदर्शकश्रुतिसदृशी, एतद्विद्वांसो ब्रह्मविद्यावन्तः, त्यागपक्ष एवेति, पवकारेणाचारपक्षस्य मलं व्यवछियते ॥ ४. परम्परा . फयपागो । १. जुहुवा य । १. श्रुत्वा पा अशुद्धम् । २. शिध्येति लसंपा। ३. शिष्य उकाधिक्य पा अशुद्धम् । ५. कारोन कैयपागो। ६. नवं के। ७. तद् कबपापु । ८. माहू ऋषयः सर्वन । १०. लत बपागो। ११. एवं के अशुद्धम्।

·+ ३४० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते ननु ब्रह्मवित्वाविशेपेप्येकपा कर्मकृतिरेकेषां तत्याग इतिविभागः कुत इत्याशा तत्र हेतुमाह । विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ "एतस्यैवानन्दसान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती"(बृह.६.३.३२.)तिश्रुतेर्मानुषानन्द मारभ्य ब्रह्मानन्दपर्यन्तं ये गणिता आनन्दास्ते सर्वे' पुरुषोत्तमानन्दात्मका एव, एवं सति येषु यावानानन्दो दत्तोस्ति तावन्तं तं निरूपयन्त्यधिकारतारतम्येन तद्दानमितिज्ञापनाय शतोचरं शतोत्तरमानन्दं श्रुतियरूपयत् , अत एव पुरुषायुःसङ्ग्यासमानसङ्ख्ययैवोत्कर्ष उक्तः, तेन पुरुषधर्मस्याधिकारस्यैवोत्कर्षः सूच्यते, एवं प्रकृतेप्यन्यभावरहित्यतारतम्येन भगवद्भावतार- तम्यं, अत्र त्वनुग्रह एवाधिकाररूप इति तदुत्कर्षे त्यागस्तदनुत्क नेत्यर्थः ॥ ११ ॥ यचोक्तं "तद्वतो विधाना" (न. सू. ३. ४. ६.)दिति तत्राह । अध्ययनमात्रवतः ॥ १२ ॥ यदुक्तं "वशिष्ठो ब्रह्मे"(आप.श्रौत.३.१८.१.)त्यादि तत्र 'ब्रह्म'शब्देन वेद एवोच्यते न तु परः, तथा च तं ब्रह्मत्वेनाविकृतशब्दरूपत्वं ज्ञात्वा सततं तदध्ययनमात्रं यः करोति न तु तेन किञ्चित् कामयते तस्साधिकारो ब्रह्मत्वात्विज्य इत्युच्यत इति न ब्रह्मज्ञानस्य कर्मशेपत्वं, प्रत्यय- सातिशायनार्थकत्वादतिशयेन ब्रह्मरूपस्तदैव भवतीति युक्तं तस तदाविज्यं, एवं सति ब्रह्म- पदं ब्राह्मण्यपरमपि सङ्गच्छते । अथ वा वेदाध्ययनमात्रयतः कर्मण्यधिकारो न तु ब्रह्मविदोपीत्यर्थः, न च तदन्त:- पातित्वेन वेदान्तानामप्यध्ययनस्यावश्यकत्वे तत्प्रतिपाद्यब्रह्मज्ञानसाप्यवर्जनीयत्त्वात् तद्वत एव तत्राधिकार इति वाच्यं, शब्दपरोक्षज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानत्वाभावात् , न हि 'सिता मधुरे'ति- शाब्दज्ञानमात्रवस्तिन्माधुर्यज्ञो भवति, तथा सति पित्तोपर्शमादिकं तत्कार्यमपि. खात्, नत्वेवं, अत एव छान्दोग्ये सनत्कुमारेण 'यद् वेत्थ तेन मोपसीदे (छान्दो. ९.१.१.)त्युक्तो नारद ऋग्वेदमारभ्य सर्पदेवजनाविधापर्यन्तं साधीतभुक्त्वाह "सोहं मन्त्रविदेवासि नात्मवि" (छान्दो. ९.१.३.)दित्यतोपरोक्षब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्मज्ञानमुच्यते, अत एव तैत्तिरीयोपनिपत्सु विमागः शतवत् ॥ ११॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, एकेपा जनकादीना, एकेषां शुकर्षमादीना, तत्र विभागे, गणिता आनन्दवल्यां गणिता:, निरूपयन्ती श्रुतिभंगवदत्तानन्दमधिकारिमेदेन निरूपयन्ती. त्यः, निरूपयन्तीति नियां प्रथमा, अत एव कर्मकरणतरयागविभागयोरधिकारविभागाधीनरवादेव, उत्कर्ष उक्तः भामुकर्षणानन्दोत्कर्ष उक्त इत्यर्थ., एवं प्रकृतेपि कमयागविमागेपि, अपकृष्टाधिकारेत्याग इत्या, एतदेवोपपादयन्यन्यभाषेत्यादिना, तथा च भगवदतिरिक्तभावराहिये कर्मस्यागोन्यभावसस्येस्याग इस्यधिकार. विभागेन विभागो योध्यो ज्ञानमार्गे, अन तु भगवन्मार्ग, तदुत्कनुग्रहोस्क, त्यागः कर्मस्यागः ॥1॥ अध्ययनमायवतः॥ १२ ॥ सूत्रमवतारयन्ति पञ्चोक्तमित्यनेन, तद्वतो महिएरवयतो प्राणः, विधानात् कर्मकरणार्विज्यविधानात्, न तु परो प्रहाविद्याशाखा, तं प्रापल्याश्यं घेई, तेन पेदाध्ययनेन, प्रत्ययस्य प्रसिप्टेत्यप्रत्येष्ठन्प्रत्ययस्येस्पधः, सारशाध्ययनधतो महान परणयोग्यस्य दुर्लभस्वात् कर्मविरोपप्रसहावाहुरय घे. स्यादि, तहत एव शाम्दपरोक्षरूपमझविद्यावत एक, तर कर्मणि, एवं च प्रदातद्विषायतोः कर्मोपरयमना- कुए मेयेत्यर्धः, ग्रह्मक्षानत्वाभावाप्यारदपरोक्षस्य प्रथमाध्याय एवं पण्डिसत्येन प्रमशानवासम्मवादित्वधा, 'तुम्पपरियतिन्यापाद् दूपणसौकषांप दूपणान्तरमाहुन हौस्यादिना, तथा सति शाम्देन सितारसमसक्षे सति, मत पवाग्देमार्थापरोक्षस्थासम्भवादेय, मन्त्रविदेयाममतिपादकाग्दनन्यवादयोधयान्, एवकारेणारमप्रत्यक्ष म्पए. 1.पवारोपेपि कगो अशुभम् । २. सर्वपुर के भशुभम्। ३. 'यसधि । ४. उप्तं पाई। उत पा, सत्य। ६. "क्षया' फ। ७. 'यजन गो। ८. स्वाधीन का ·निपेधितुमाहुरथ चेत्यादि,तस्मिन् गृहाश्नम इत्यर्थः, तत्र कर्मकरणे, आवश्यक ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीते'तिवाक्यात् स्वान कर्मापेक्षेनिभावः, एतदेवोपपादयन्ति 'यदहरेवेत्यादिना, यत्रापि कर्मभिश्चित्तशुद्धिसत्वे ज्ञानोदयस्थले, तग्ज्ञानं कर्मागभूतोपनिषदर्थशाब्दं ज्ञानं, ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मसाक्षात्काररूपं विचारमकं ज्ञानं न भवतीत्यर्थः, पूर्वसूत्रे. तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोतःशब्दादित्याधिकरणम् । .३४१ "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था" (महा. नारा. १०.६.) इति पठ्यते, 'विज्ञान'मनुभव एव न तु ज्ञानमात्र, अतो दुरापास्तं कर्मशेपत्वं ब्रह्मणः, "तं विद्याकर्मणी" (वृह. ६.४.२.) इत्यादिस्तु संसार्यात्मनः पूर्वदेहत्यागसामयिकं वृचान्तं निरूपयति न तु ब्रह्मविद इति 'समन्वारम्भणा' (व.सू.३.४.७.)दितिसूत्रमुपेक्षितमाचार्येण ॥ १२ ॥ यचोक्तं "नियमाचे"ति तत्राह । नाविशेषात् ॥ १३ ॥ "आश्विन" (तैत्ति. सं. २.१.१०.)मित्यादिश्रुतिभ्यः कर्मकृती यथा नियमः श्रूयते न तथा त्याग इति यदुक्तं तन्न, कुतः? अविशेषात्, "न कर्मणा न मजया धनेन त्यागेनैके अमृत- त्वमानशु" (महा. नारा.१०.५.)रितिश्रुतिः कर्मादिनामृतत्याप्राप्तिमुक्त्वा तत्यागेन तां वदन्ती कर्मत्यागस्यावश्यकत्वं चदतीति तसान्न विशेपो यत इत्यर्थः, तथा चा"मृतत्वमानशु"रिति- पदात् मुमुक्षोः कर्मत्यागनियमोमुमुक्षोस्तस्कृतिनियम इतिव्यवस्थेतिभावः । अथ वा ननु क्रमप्राप्ते तुरीयाश्रमे हि कर्मत्यागो द्वितीये तस्मिन् कर्मकरणनियमस्तन च कर्तुरङ्गत्वेन तत्स्वरूपज्ञानमावश्यक तच वेदान्तैरेवेति कथं न कर्मशेपत्वमित्युत्सूत्रमाशय निषेधति नेति, “यदहरेच विरजे"(जावा. ४.)दितिश्रुते "स्तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत याव (श्रीमद्भाग.११.२०.९.)तेतिभगवद्वाक्याच त्यागे वैराग्यस्य च प्रयोजकत्वादाश्रमविशेपे विशेषाभायादप्रयोजकत्वादित्यर्थः, यत्रापि कचित् क्रमप्राप्तिस्तत्रापि न तज्ज्ञानं ब्रह्मज्ञानमिति पूर्वसूत्र एवोक्तमितिभावः, एतेन वेदाध्ययनादिकमप्यप्रयोजकमिति ज्ञापितमतएव शुकख पैराग्यातिशयादुपनयनादेरप्यनपेक्षोच्यते, एवं सूत्रद्वयेन कर्माधिकारसम्पादकत्वेन ब्रह्मज्ञानस्य तच्छेपत्वं निरस्तम् ॥१३॥ स्टियते, अनुभवः प्रत्यक्षं, एयकारेण शाब्दं व्यवच्छिद्यते, अत उपनिपजन्यशाब्दयोधस्य ब्रह्मविद्यारवाभावात्, तं पञ्चाग्निविद्यया कर्मफलालौकिकदेहप्राययं घुलोकादौ गच्छन्त, विद्या कर्मविद्या न तु ब्रह्मविद्या, समन्वारमेते " अनुगरछतः ॥ १२ ॥ नाविशेपात् ॥ १३॥ सूत्रमवतारयन्ति यञ्चोकमित्यादिना, 'नियमाचे तिसूत्रे नियम उक्तस्तत्राहेत्यर्थः, आश्विनमित्यादि, 'आश्विनं धूम्रललाममालभेते'त्यादिश्रुतिभ्य इत्यर्थः, कर्मकृतावित्यादि, तथा च यथा नियमात कर्मकृतेरावश्यकता तथा नियमाभावान्न त्यागावश्यकतेतिपूर्वपक्षः, तन्नेति, त्यागे नियमाभाव इत्युक्त तनेत्यर्थः, अविशेषान्नियमेनानुष्ठानाशे कर्मत्यागयोर्विशेषाभावादित्यर्थः, त्यागे नियमेनानुष्टेयरवमुपपादयन्ति न कर्मणे यादिना, नन्यौपनिषदब्रह्मात्मज्ञानस्य कर्मशेषत्वाभायेप्यौपनिषदनीवात्मज्ञानस्य कर्मशेषत्वमावश्यकमित्युपपाच कर्नुः स्वात्मज्ञानमावश्यकमित्यर्थः, कथं नेत्यादि, औपनिषदजीवात्मज्ञानस कर्मशेपत्वमित्यर्थः, नेति, नाविशेषा. दित्यर्थः, एतत्पक्षे यतिगृहस्थयोः सति वैराग्ये विशेषाभावात् कर्मनरपेक्ष्येणैव ब्रह्मविद्यासम्भवात् कर्मणामभयोजक त्यादि, तथा च ब्रह्मणस्तद्विद्याया वा न वापि कर्माहत्यमित्यर्थः, एतेन पैराग्यहेतुककर्मत्यागमात्रस्यैव विधा सुरवन, तच्छेपत्यं कर्मशेपत्वम् ॥ १३ ॥ ४. लप्स के। २. कृतो कबपागो। ३. त्यागा पा अशुद्धम् । १. ब्रह्मविद् पा अशुद्धम् ।

·, ३४२ श्रीमद्भासूनाणुभाष्ये प्रदीपसहिते अथ अहिलतया 'प्रमिष्ठ' इत्यत्र 'ब्रह्म'पदेन पर एवोच्यत इति वदसि तत्रापि बदाम: स्तुतयेनुमतिर्वा ॥ १४॥ दर्शपूर्णमासावेतादृशौ यत्र ब्रह्मविदाविज्याधिकारीति तत्स्तुत्यर्थ 'ब्रमिष्ठो ब्रह्मे त्यनेन ब्रह्मविदोप्यात्विज्येनुमतिःक्रियते, न तु तस्याधिकारित्वमभिप्रेतमुक्तानुपपरित्यर्थः ॥१४॥ कामकारेण चैके ॥ १५॥ न"वेप नित्यो महिमा ब्राह्मणस न कर्मणा वर्धते नो कनीया(बृह. ६.४.२३.)निति. श्रुत्या ब्रह्मविदः कर्मकृतगुणदोपौ निपिध्येते, स च प्राप्तिपूर्वक इति ब्रह्मविदः कर्मकरणमा- वश्यकमिति प्राप्त उच्यते कामकारेणेति । करणं कारः, कामेनेच्छया करणं कामकारः, तथा च परानुग्रहार्थमिच्छामात्रेण न तु विधिवशाद् यत् करणं तत् कामकार इत्युच्यते, तथा चैवंकृते कर्मणि तत्कृतगुणदोष- प्रसक्तौ तत्प्रतिपेधमेके शाखिन "एप नित्य"(बृह. ६. ४. २३.)इत्यादि पठन्ति, न होतावता कर्मकृत्यधिकारप्राप्तिरितिभावः । अथ वा कामेन कारो यस्य स तथा, तादृशेन कर्मणा प्राप्ततिहासयो सम्बन्धाभावं ब्रह्मविद्येके पठन्तीत्यर्थः, चकारेणेवराज्ञया लोकसङ्ग्रहार्थ कृतं कर्म समुच्चीयते "सर्वस वशी सर्वपेशान" (बृह. ६. ४. २२.) इतिश्रुतेस्तथा ॥ १५ ॥ उपमर्द च ॥ १६॥ अनेन कर्माधिकाराभावे हेत्वन्तरमुच्यते, द्वैतभाने हि यथाकथञ्चित् कर्मकृतिसम्भाव- नापि यस्य त्वसण्डब्रह्माद्वैतभानं ब्रह्मेत्येव न विदं ब्रह्मेति सखण्डं, अगोद्देश्यत्वेन प्रपञ्च. सापि भानात् सखण्डत्वं, तथा चाखण्डतद्भाने कर्मतदधिकारादेरुपमर्द चैके शाखिनः पठन्तीति न ब्रह्मज्ञानस्य कर्मशेषत्वसम्भावनापीत्यर्थः, श्रुतिस्तु "यर त्वस सर्वमात्मैवा- भूव तत् केन कं पश्ये" (बृह. ६. ५.१५.) दित्यादिरूपा ॥ १६ ॥ स्तुतयेनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ पूर्वोक्कै पनि सूत्रजैमिनीयमत निराकृत्य किशिदासका निराकरोधीत्याशयेन सूत्रमयतारयन्त्ययेत्यादि, सूत्र घ्याकुर्वन्ति दर्शेत्यादिना, एतादृशापुस्कृष्टावियर्थ , तत्स्तुत्यर्थ दर्शपूर्णमास. स्तुत्यय, उत्तानुपपत्तेर्नियमेन प्रझनिष्ठानां कर्मत्यागपोधककावपेयश्रुतेरनुपपत्तेरित्यर्थ ॥१४॥ कामकारेण चैके ॥ १५॥ ब्राह्मणस्य ब्रह्मविद , परानुग्रहार्थ परस्य कस्यचित् प्राधनया नुमहार्य "सर्पभूतहिते रत'वात् फरणमित्यर्थ ,तहतेति,कर्मकरणकृतगुणदोपप्रसती, तत्यतिपे,गुणदोषमसतिप्रतिपे, नित्य इत्यादि, नान्येष निस्यो महिमा माह्मणखे स्यादि पठन्तीत्यर्थ , पतावता निष्कामयायाध कर्मकृतिमात्रेण, पूर्वोतयारपाने स्वकृतेदोंपासमर्पकरपेपि स्वकृसकर्मणो दोषासमपंकरप मोपलभ्यतेत भारय येत्यादि, स तथा पामकारतेनेस्य , सम्बन्धामा कदाचित् कर्मकरणेपि मलविदा एककामनामायात् परसम्यन्धामायमिनयर, तथा भगवश्यतयाशया कर्मकरणमिस्पर्थ ॥१५॥ उपमर्द च ॥१६॥ अनेनेसासूण, फर्मत्यादि. महाविद फर्माधिकारामाये, ससण्डं माप इदम स्थापि भानात् सखण्डमित्यर्थः, अप्रेद मोनिशाने, सम्भावनापीत्यादि, या घशादरूपसपण्डाहाने फर्मसम्मापनासापेपि साक्षारकाररूपाण्याने फर्गसम्भावनापि नेत्ययः ॥११॥ १ मिति य २ 'कार' गो। ३ पतिभिरि रान। ४. रागार।

·. . . तृतीयाध्याये चतुर्थपाद पुरुषार्थोतःशव्दादित्यधिकरणम् । ३४३ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ अत्रेदं विचार्यते, ब्रह्मचर्यानन्तरं गार्हस्थ्यमपि श्रुत्या योध्यते, "ब्रह्मचर्यादेव प्रबजे" (जावा. ४.) दित्यादिश्रुतिभिब्रह्मचारिण एवं प्रवजनमपि योध्यते, एवं सत्यविरोधाय "यदहरे" (जावा. ४.) वेतिश्रुतेश्च रागितगहितभेदेन विपयभेदो वाच्यः, तत्र ब्रह्मचर्याविशे- पेपि भगवदनुग्रहविशेषजचित्तशुद्धिविशेषजवेदान्तार्थपरिज्ञानमेव हेतुर्याच्या, "वेदान्तविज्ञा- नसुनिश्चितार्थाः सन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वा" (महा. नारा. १०. ६.) इतिश्रुतिरिम- मेवार्थमाह, तथा चैतादृशा एवोर्ध्वरेतस इत्युच्यन्ते, एवं सत्यूर्ध्वरेतस्सु कर्माभाव उक्तरीत्या वयाप्पुरीकार्य इति ज्ञानरहितानां कर्मण्यधिकारस्तद्वतां सन्यास इति त्वदुक्ताद् विपरीतोर्थः सिध्यतीति क कर्मशेपत्वसम्भावना ज्ञाने? ननु सन्यासेपि तदाश्रमीणं कर्मास्तीति वैराग्य- सहकृतं ज्ञानं तच्छेपभूतं तदसहकृतं तदग्निहोत्रादिशेपभूतमिति न वैपरीत्यमिति प्राप्त आह शन्दे हीति, ज्ञानखरूपं तत्फलं च न युक्तिसिद्धं किन्तु वेदमात्रसिद्धं, तत्र तु "तमेवं विद्वानमृत इह भवति" (नृ. पू. १. ६.) "ब्रह्मविदामोति पर" (ते. ७. ) “य एनं विदु- रमृतास्ते भव" (बृह. ६.४.१४.)न्तीत्यादिवाक्यैब्रह्मज्ञानस्य मोक्ष एव फलं श्रूयते, सर्वसाधनानां साक्षात्परम्पराभेदेन तत्रैव पर्यवसानाद, अतो धर्मिग्राहकमानविरोधात् सन्यासाश्रमिणः कर्मशेष- त्वमपि न वक्तुं शक्यमित्यर्थः, नन्वेवं सन्यासबैयर्थ्यमिति चेत्, न, ब्रह्मविदतिरिक्तसङ्गस्य भगवद्विसारकत्वेनावश्यत्याज्यत्वेन श्रुत्या कथनाद , अत एव "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था" (महा. नारा. १०. ६.) इत्युक्त्वा "सन्यासयोगाद् यतया शुद्धसत्त्वा" इत्युक्तं, अत्र पञ्चम्या- ताकरणे संस्कारविशेषाधायकत्वं च प्रतीयते सन्न्यासस्य, स च संस्कारः फलोपकार्यङ्गमित्या- वश्यकः सन्न्यासो मर्यादामार्गे, पुष्टिमार्गे त्वन्यैव व्यवस्था, "न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदि" (श्रीमद्भाग. ११.२०. ३१.) हेतिवाक्यात् । परामपं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥१८॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च ज्ञानोक्तेस्तस्य मुक्तिफलकत्वोक्तेः "किं प्रजया करिष्यामो येषां नोय- मात्मा नायं लोक" (वृह. ६. ४. २२.) इत्यादिश्रुतेश्च ब्रह्मप्राप्तावेव सर्वसाः श्रुतेस्तात्पर्यमिति सिध्यति, तस्या एव सर्वक्लेशापायपूर्वकपरमानन्दरूपत्वाद, न तु कर्मणि, दुःखात्मकसंसार- ऊधेरेतस्तु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ पूर्वसूत्रनिर्णीतार्थादधिकनिर्णयार्थ सूत्रमवत्तारयन्त्यनेदमित्यादिना, अत्रैवत्सूत्रविपयवाक्ये, रागीत्यादि, तथा च रागिणो ब्रह्मचर्यानन्तरं गार्हस्थ्यं विरक्तस्य सन्यास इति यदहरेय धिरजेत् वदहरेव प्रमजे दितिनुतेविषयमेदेन व्यवस्था कार्येत्ययः, तत्र रागिविरागिणोः, हेतुर्वाच्यो वैराग्ये हेतुर्याच्यः, ममेवानुमहादिसम्पत्ति सन्यासे हेतुत्वेनाहेत्यर्थः, उक्तरीत्या गार्हस्थ्याभावात्, विपरीतो ब्रह्मविद्याया: कमांकरवामावः, तच्छेपभूतं सन्यासाश्रमीणकर्माद्गारवं, तदसहकृतं वैराग्यजज्ञानासहकृतं ब्रह्मचर्य, तत्र तु दे तु, धर्मिग्राहकेत्यादि, सालसाधनानां ज्ञाने पर्यवसानाज्ञानरूपधर्मिणः साक्षान्मोक्षकारणत्वश्रुतेज्ञानस्य कर्मशेष. स्याङ्गीकारे तद्विरोध इत्यर्थः, एवं ज्ञानमानस्य मोक्षसाधकत्ये, अत्र श्रुतौ, पञ्चम्या 'सध्यासयोगादितिपञ्चम्या, स च रजस्तमोमिश्रीभावदूरीकरन शुद्धसरवारमका, अन्यैवेत्यादि, केवलानुप्रहाधीना फलव्यवस्थेत्यर्थः ॥ १॥ परामर्ष जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८॥ अर्धरेतसां कर्मत्यागादेव मुक्तिरितिपूर्वोक्तं रतीक सूत्रमिदमिति जैमिनिपूर्वपक्षं सिद्धान्तपुरःसरं वदन्तः सूत्रमवतारयन्यूर्धेत्यादिना, तस्य ज्ञानस्य, कि प्रजया करिष्यामो' नकर्मणेत्यादिवतेरित्यर्थः, तस्या एव ब्रह्मप्राप्तेरेव, गं तु कर्मणि सर्वश्रुतीनां कर्मफले तात्पर्य ४. एवं बपा । . ५. पञ्चम्या अन्तः । १. एव च चपा। २. करी° पा। ३. एत' सर्वत्र शुचि ८. अयं यपागो। ७. ६. 'मर्श रावन ·" - ३४४ श्रीमद्भह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते हेतुत्वात् तस्य, जीवश्रेयोनिमित्तमेव श्रुतिप्राकट्यात् , अन्यथा निषेधविधिर्न स्यात्, तथा च कर्मविधिनापि परम्परयो मोक्ष एव फलत्वेन परामृष्यत इति सिद्धे, तं परामर्प कर्मखातत्र्य- वादी जैमिनिरपवदति बाधत इत्यर्थः, मोहकशास्त्रप्रवर्तकः स इतीश्वरमेव न मनुते यतोत. स्तत्प्राप्तिस्तस्य मते दुरापास्ता, कर्मानधिकारिणामन्धादीनां सन्न्यासविधिविषयत्वमन्यथा "वीरहा वा एप देवानां योनिमुद्रासयत" (तै. सं. १. १. ५. २.) इतिनिधविधिन स्यात् अतो "ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेद् गृहाद वनी भूत्वा प्रव्रजेद् यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेद् गृहाद् वनाद" (जापा. ४. ) वेतिश्रुतेरप्यङ्गहीन एव स विपयः, यत आयुर्भाग- विभागेनाश्रमाणां विधान, तुरीये तसिन् देहेन्द्रियादिवैकल्यं नियतं अतः कर्मण्येव श्रुतेस्तात्पर्य, अपि च ज्ञानकर्मणोरलौकिकफलसाधकत्वे तत्वेन विहितत्वमेव प्रयोजक, अपरोक्षब्रह्मज्ञानं च न विधेयं, साक्षात्स्वकृत्यसाध्यत्वात् , चोदनाबोधकलिडायभावाच ज्ञानस्य न मुक्तिसाध- कत्वं वक्तुं शक्यं, “य एनं विदु" (वृह. ६.४. १४.) रित्यादिस्तु यागेष्विज्यविष्णुस्तुतिपरे- त्याशयेनाह चोदना चेति, जैमिनिवत तत्सहायभूतेयमचोदना च परामर्पमपवदतीति- सम्बन्धः, तथा च विधिसम्बधात् कर्मैवानुष्ठेयं न तु मुक्तिसाधनमप्यतथात्वादिति स्थितम् ॥१८॥ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः॥ १९ ॥ यादरायण आचार्यों जैमिनेरपि गुरुस्तदेव कर्तव्यमिति शिप्यसम्मतमनुप्ठेयं कर्मापवद- तीति पूर्वेण सम्बन्धः, तत्र हेतुःसाम्यश्रुतेः, "यथा वीरहा वा एप देवाना" (तै. सं.१.५.२.) मितिश्रुत्या कर्मत्यागकर्तुनिन्दा श्रूयत एवमेव भगवज्ज्ञानरहितस्यापि सा श्रूयते यतः, तथा हि "असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः तास्ते प्रेत्यामि गच्छन्त्यविद्वांसोधुधा जना" (ईशा. ३.), एतदने च "ये तद् विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवोपैय" (बृह. ६.४.१४.) न्तीत्यादिरूपा, एतच निन्दामात्रेण साम्यमुक्तमापाततः, वस्तुतस्तु "तमेतं वेदानुवचनेन 'विविदिपन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवा- जिनो लोकमीसन्तः प्रबज" (वृह. ६.४.२२.)न्तीतिश्रुत्या ज्ञानसाधनत्वेनैवाश्रमकर्मकरणोक्ते- नेत्सर्थ, संसारहेतुत्वात् कर्मणां प्ररोहकस्वभाववादित्यर्थः, 'तमेयं पेदानुषचनेने त्यादिनिष्कामकरणादेर्मुसो तात्पर्यावसायादेवं गम्यत इत्यर्थ., जीवश्रेयो मुक्तिरूपं, अन्यथा श्रुतीनां जीवधेयोधरवाभाये, निषेधयिथि फलिझं भक्षये'दित्यादिरूपो नरकनिवारणार्थः, परम्परया चित्तशुद्ध्या ज्ञानद्वारा, तं परम्परया मोक्षोपयोगिनं, अपयदति यतो 'न कर्मणेत्यादिश्रुतिरचोदनारवादर्थवादोतोपवदतीत्यर्थः, मोहकेत्यादि, तदुक्तं पामोत्तरसण्डे मोहकशास्नगणनाप्रस्ताये 'द्विजन्मना जैमिनिमा पूर्ववेदमपार्थतः निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तर मिति पराशरोपपुराणे प्यक्षपादप्रणीते ध काणादे सात्ययोगयो स्याज्यः श्रुतिविरुद्धोश. श्रुत्येकभारणेभिः जैमिनीये' चेत्युक्तमितिहेतोर्मोहकत्वमुक्तं, तत्प्राप्तिरीश्वरमाति, समिनिमते सध्यासाधिकारिण माहुः फर्मत्यादिना, अन्यथा कर्मसमर्थानां कर्मस्यागं कृष्वा सध्यासकरणे, अतः समर्थस्य कर्मकरणावश्यकरवात् , स सायासाधिकारी, सूने चो. दना चेतिभागं ध्याकर्तुमाहुरपि चेत्यादि, तरयेनालाविकपलसाधकस्येन, लिटाघभावाग्ज्ञानस्य मुक्तिसापकता. बोधकश्रुतिषु लिहादिविधेरमायादित्यर्थः, स्तुतिपरा अर्धवादरूपेत्यर्थः ॥ १८॥ अनुष्ठेयं यादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ जैमिनिसिद्धान्तनिरासकं सूत्रं विपृष्यन्ति बादरायण इत्यादिना, तदेय कमय, पूर्येण पूर्वसूत्रस्येन, सकलायमधर्माण झानार्थस्याप्रतिपादिको पुतिमाहुपस्तुतस्यित्या. एय समेत येदानुवचनेन विविदिपम्ति प्राधर्षेण तपसा अदपा यशेनानाशकेन चतमेय विदिश्या मुनिभवत्येतमेव 1. परम्परामोक्ष सर्यन । २. परागृश्यते सरंग। ३. नितान्त फ। ४. परामर्श गर्यत्र। ५. थुतिर्न पापुंगो। ६. "साधरयन पिहित' यापुगो । ७. लिला रागो । १. भसूर्या. फ। 6. रिक। ११. याप' पार १२ । १३. पारदोषः, 'मीयान्त - ·नवमित्यादि, सकलकर्मणां न ज्ञानार्थत्वनिर्णय इत्ययः, एवं सति कर्ममानस्य श्रौतस्य ज्ञानार्थरये सिद्ध सति पीरहेतिश्रुति'रिहा एप देवानां योनिमुद्दासयती तिश्रुतिः, अन्यथा गृहिणः कर्मकरणावश्यकरवे, तदुच्छेदो 'पदहरेवेति 'गृहाद्वे'तिश्रुत्युक्तसन्यासोच्छेदः, तद्विधीनि तयोविध्योरित्यर्थः, अनधिकृतं फर्मानधिकृतान्ध. पवादिक, तछुतिविरोधः, तत्कल्पनं यावजीवाग्निहोत्र विरोधकल्पनं, तेन 'न कर्मणा न प्रजये 'तिश्रुत्या विदुषः कर्मत्यागनियंचनेन 'विद्वांसो न कामयन्त' इत्यनेन च, ऋणत्रयेत्यादि 'मणनयमपाकृस्य मनो मोक्षे निवेशयेदिति- श्रुग्युक्तमित्यर्थः, बाधको ज्ञानपक्षे बाधकः, श्रुतिसाम्याज्ञानकर्मपक्षद्वयेपि विधिसाम्यादित्यर्थः, ज्ञानविधिमाहु- स्तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरततितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वारमन्येवारमानं पश्ये दिति, प्रमाणेत्यादि, पुरपप्रयसा- साध्यावादितिमावार्थः, इतरज्ञानस्य ब्रह्मातिरिकज्ञानस्य, तथात्वेपि पुरुषप्रयतसाध्यस्वेपि, अन्यतो चेदाति- १. स्वर्गकामपद बप्रपापुपुंगो। २. लोकात्मक सर्वेप्यादर्शाः। ३. वचनेति केगो। ४. 'वाक्यप्रवर्तन के "वाक्यप्रव्रजन बपागो । ५. बोधकः केगो। ६.ज्ञानस्य तस्य ३४५ , तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथम पुरुषार्थोतःशब्दाधिकरणम् । णोक्तश्च न सातव्यं कर्मणो वक्तुं शक्यं, अत एव शुकस्य न ब्रह्मचर्यादिकमपि, फलस जातत्वेन तत्साधनानपेक्षणात्, न च स्वर्गपदश्रवणान्नैवमिति वाच्यं, त्वदभिमतलोकात्म- खर्गे “यन्न दुःखेन सम्भिन्न" (आप. औ.) मितिवाक्यशेपोक्तस्वर्गपदप्रवृत्तिनिमित्त- धर्माभावादात्मसुखस्यैव तादृशत्वात् तस्यैव तत्रोक्तेः, एवं सति "तमेतं वेदानुवचनैने" (बृह. ६.४.१४.) तिश्रुत्येकवाक्यतापि सम्पद्यते, अन्यथा तु विरोध एव, ननु दृष्ट- फलका अपि कारीरीचित्रादियागाः श्रूयन्त इति नैवंनिर्णय इति चेत्, उच्यते, नित्य- कर्मणो हि ज्ञानसाधनत्वमुच्यते, बीहिपश्चादीनां तनिर्वाहकत्वात् तच्छेपत्वेन तेषां विधानं, एवं सति “वीरहे"तिश्रुतिः साग्निकस गृहिण आलसादिदोषेण तदुद्वासने दोपमाह न त्वा- अमान्तरपरिग्रह इति मन्तव्यं, अन्यथा तदुच्छेदस्तद्विधियर्थ्य च स्यात्, न चानधिकृत- मादाय तत्समाहितिरिति वाच्यं, अब पृच्छामोन्धपङ्ग्यादिभिः प्रव्रजनं कार्यमितिविधि- रस्त्याहोखिद् यावज्जीवमग्निहोत्रविधायकवजनविधायकवाक्ययोर्विरोधाभावाय विपयो भिन्नः कल्प्यते ? नायः, अश्रुतेः, न द्वितीयः, “यदहरेव विरजे" (जावा. ४.) दितिश्रुत्सा वैराग्यवतः प्रवजनविधानात् तेनैव विपयभेदसिद्धौ तत्कल्पनानवकाशात् , तेन "नापुत्रस्य लोकोस्ती" (ऐ.बा. ७.१३.१२.) तिश्रुतिरप्यविद्वद्विपयिणीति न विरोधः, "विद्वांसः प्रजां न कामयन्त” (यूह. ६.४.२२.) इतिश्रुतेः, एतेनर्णत्रयापाकरणमपि प्रत्युक्तं वेदितव्यं, अ. विद्वद्विपयत्वात् , यदप्युक्तम"चोदना चे" (ब. सू. ३.४.१८.) तिस्त्रावयवेन चोदनाबोधक- लिजायभावो बाधक इति, तदपि न साधीयः, श्रुतिसाम्यादेव, श्रूयते हि "तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्ये" (बृह. ६.४.१४.) दिति, न च प्रमाणवस्तुपरतत्रत्वान्न ज्ञानस विधेयतेति वाच्यं, इतरज्ञानर्स तथालेपि जीवात्म- लक्षणेधिष्ठाने परमात्मनो भगवतो दर्शनखान्यतोप्राप्तत्वात् , श्रद्धान्तसाधनस्तदर्शने खरूप- योग्यतासम्पत्तावात्मन्यधिष्ठाने परमात्मदर्शनानुकूलप्रयत्नविधानसम्मवाच्छूषणविधिना श्रुति- वाक्यजशाब्दज्ञानानुकूलप्रयत्नविधानवत् , एवमेव हि यागविधिनापि क्रियारूपयागस्य खानु- 'माजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रयजन्ती'तिश्रुस्या कर्मणां ज्ञानार्थस्वयोधन, अत एव फलार्यकर्मणामनपेक्षत्वादेव फलस्यारमलामरूपफलस्य, स्वर्गपदश्रवणादर्शपूर्णमासि ज्योतिष्टोमविधायकवाक्ये स्वर्गपदभवणात, नै ज्ञानद्वारा न मोक्षोपयोगिवं, लोकात्मस्वर्ग इदं लोकारमस्वर्ग, प्रवृत्तिनिमित्तत्यादि 'यन्न दुःखेनेति- पायोक्तप्रवृत्तिनिमित्तधामावादित्यर्थः, ताशत्वात् तादृशप्रवृत्तिनिमित्तधर्मवत्वात् , तस्यैवारमसुखस्यैव, तत्री विधिवाक्यस्थ स्वर्गपदे, एवं सति कर्मणामात्मसुखसाधकत्वोक्तिसत्वे, अन्यथा कर्मणामिन्द्रलोकार्थस्वोक्ती, . कर्मणी के ·. ३४६ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाध्ये प्रदीपसहिते कूलप्रयत्नाधीनत्वेन स प्रयत्न एव विधीयतेन्याप्राप्तत्वान्न तु क्रिया, तत्प्रयत्ने सति तस्याः स्वत एव सम्भवात् । अथवा ननु यथा “वीरहे" (तै. सं. १.१.५.२.) तिश्रुत्या कर्मत्यागो निन्द्यते तथै- वा"सूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः तांस्ते प्रेत्यामि गच्छन्त्यविद्वांसोवुधा जनाः" . { ईशा. ३.) "ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवोपैयन्ती" (वृह. ६,४,२४.) त्यादि- थुत्या भगवज्ज्ञानाभावो निन्द्यते, एवं सति कर्मज्ञानानुकूलप्रयत्नयोर्विधेयत्वे मिथो विरोधा- दधिकारिभेदेन विधेयत्वं वाच्यं, न च "तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विघेत पावते" (भाग. ११.२०.९.) तिभगवद्वाक्याद रागिणः कर्म विधीयते तद्रहितस्य ज्ञानमिति वाच्यं, "जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेज" (बृह. २.१.१.) इतिथुतेनीरागत्वेन प्रसिद्ध- सापि तस्य कर्मणि प्रवृत्तिा सा न खादधिकाराभावात् , अथ जनकदृष्टान्तेन कर्मणोझिलं ज्ञानस तदङ्गत्वं वाच्यं, तथा च ज्ञानवता कर्मानुष्ठेयमिति प्राप्ते प्रतिवदति, अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ ज्ञानमङ्गं तदङ्गित्वेनानुष्टेयं कर्मेतिमतं बादरायणोपवदतीति पूर्वेण सम्बन्धः, तत्र हेतुमाह साम्यश्रुतेरिति, खतोपुरुषार्थ कर्म फलार्थिनैवानुष्ठेयं, तथा 'चैप नित्यो महिमे" (बृह. ६.४.२४.) तिश्रुत्या ज्ञानवति विहितनिपिद्धयोः कर्मणोः फलाजनकत्वेन सायं श्रूयत इति फलार्थिप्रवृत्त्यसम्भवेन ज्ञानिनस्तथावाभावेन कर्मोच्छेदप्रसत्या न ज्ञानस्या- त्वं वक्तुं शक्यं, कृपीवलस्य ब्रीहीणां वपने भर्जनस्येव, तथा च ज्ञानिनः प्रवृत्यसम्भवे- नान्येषां चा "थेतरे दुःसमेवोपैयन्ती" (बृह. ६.४.१४.) तिनिन्दाश्रवणेन तथात्वात् सर्वार्थतत्त्वज्ञा श्रुतिर्ज्ञानवहिर्भूतं कर्म कथं विदध्यादिति ज्ञानस पुरुषार्थासाधकत्वोक्ति- मसहमानेनाचार्येण प्रौढ्या निरूपितम् ॥ १९ ॥ एवं सति पूर्वकाण्डवैयर्यमापततीति तत्तात्पर्यमाह । विधिर्वा धारणवत् ॥२०॥ यथा योगशास्त्रे मनःसमाधेरेव साध्यत्वात् तत्साधनत्वेनैव मानसा मूर्तेर्धारणं वि. धीयते न तु स्वतन्त्रतया फलसाधकत्वेन मनःसमाधी तत्यागात्, "ततः किञ्चन न सरेव" रिक्तप्रमाणतः, न तु क्रिया, तस्याः प्रयक्षासाध्यवादित्यर्थः, तत्प्रयतेति क्रियानुकूलमयो, विधिसाम्यमुपपाध निषेधसाम्यमुपपादयन्त्यथवेत्यादिना, फर्मत्यागनिन्दिका श्रुतिरहे'तीति, शानामावनिन्दिका'सूर्या नाम है लोका अन्धेन समसा वृताः तासे प्रेत्याभिगष्ठन्त्यविद्वांसोवुधा जनाः' 'ये तदू विदुरमृतास्ते मघत्ययेतरे दुःखमेयोपयन्तीति, मिथो विरोधात् कामसदभावरूपशाम्योरधिकारिविशेषणयोर्विरोधादित्यर्थः, अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९॥ सूत्रमयतारयन्ति 'न च तावत् फर्माणी'त्यादि, अधिकारामावा. जनकस्य निर्वदसरयेन सर्षदा भाषरूपाधिकारामावाद, प्रतिवदति सूत्रकारो दूषयति, पूर्वेण पूर्वसूमस्येन, तत्र दुपणे, साम्यभुति प्रतिपादयन्ति स्वतोपुरुषार्थमित्यादिना, तथात्याभावेन कर्मफलापियामायेन, भर्जनस्येतिव्यतिरेकाष्टान्तः, वया ध पीद्यावापे पमा मन नामेवं कर्मण्यपि न ज्ञानमामित्वयः, अन्येषां शानिमिवानाम् ॥ १९॥ विधिर्या धारणवत् ॥२०॥ सूत्रमपवारपन्त्येवमित्यादिना, पवं सति शानितदिशाम्या कर्मफरणासम्म सति, तत्साधनत्येन रातो मन समाधिसायनरपेन, तत्यागान्मन समाधिसिदो मूर्तिधारणत्यागययनात, ततो १. श्रीनापद्वारे धीमरप्रमुधरणहसाक्षरागि इत आरभ्योपलभ्यन्त सामाध्यान्तं कपुरतर्फ पशुप्रायमिति रस्मिन्पप्रकारकः । १. "पि गरान्ति का ३. नापि के। ४. प्राप्त क, प्राप्ती के । ५. पि मन्ति मा.के।

·. तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोतःशब्दाधिकरणम् । (भाग, ११,१४.४४.) "तचापि चिचवडिशं शनकैर्वियुक्त" (भाग. ३.२८.३४.) मित्यादि- चाक्येभ्यस्तथा, तथा भक्तिसाधनत्वेनैवानुष्ठेयमितितात्पर्येण कर्मविधिरुच्यते न तु स्वतघ्रतया फलसापकत्वेन, ननु तत्र समाधिमधिकृत्य यमादीन्युक्तानीति तन्मध्यपातित्वेन धारणस्य तथात्वं युज्यते प्रकृते ज्ञानं भक्ति वाधिकृत्य न कर्म विहिवमिति दृष्टान्तवैपम्यमिति चेत् , न, उक्तानुपपत्त्या सानिन्धमेव कर्म श्रुतिर्विदधातीत्यवश्यं वाच्यं, निन्दायां चेतरपदाज ज्ञानमध्य- पातिन एव तद्विषयस्य प्राप्तेरावश्यकत्वात् , तथा च भगवज्ञानखेतरनिरपेक्षत्वेन स्वरूपोपकारि- त्वमस्य कर्मणो वाच्यं, तथा चोक्तं "दानव्रततपोहोमजपखाध्यायसंयमैः श्रेयोभिर्विविधैश्वान्यैः कृष्ण भक्तिहि साध्यत" (भाग. १०.४५.२४.) इति, "एप नित्यो महिमे" (बृह. ६.४.२३.) विश्रुतिरपि यज्ज्ञाने सति विहितनिपिद्धकर्मफलासम्बन्धस्तद्वित् स्यादित्यनुक्त्वा "तस्यैव पदवित खा" (बृह. ६.४.२३.) दिति यदुक्तवती तेन पदयोभक्तिमार्गरूपत्वेन मुख्यत्वात् तज्ज्ञानानुकूलप्रयत्नमेव पूर्व विर्दधे, तेन "शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः सरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनास्त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुज" (भाग. १.९.२६.) मितिवाक्याच वर्णाश्रमधर्मा आत्मधर्माश्च पदज्ञानसाधनत्वेन कर्तव्या इति सिद्धं, "तस्यैव" तच्छन्दस्व प्रसिद्धार्थकत्वाल्लोकवेदप्रसिद्धस्स पुरुषोत्तमदैव तत्रापि "पदवि देव दीनभावन मक्तिमार्गीयज्ञानवानेव "स्सादेवे" येव"कारः सर्वत्रानुपज्यते, तथा सति भक्तौ जातायां खत एव भगवज्ज्ञानं भवतीति ज्ञापयितुं "तं विदित्वे" (बृह. ६.४.२४.) ति पश्चादुक्तवतीति उदाशयो ज्ञायते, अत एव पूर्व कर्म निरूपितं साधनत्वात् , सादेतद्, भक्तिसाधनवमेव चैव कर्मणः श्रुतेरभिप्रेतं तदा भगवद्विदि तत्फलासम्बन्ध इत्यनुपपन्नमिति चेत्, मैवं, कर्मणां हि भन्युत्पत्ती स्वरूपयोग्यतासम्पादकत्वमेव "नायमात्मे" ( कठोप. २.२२.) तिश्रुतेः कर्मज्ञानाभ्यामलभ्यत्वाद् भगवतः, स्वरूपयोग्यतापेक्षापि मार्यादिकस्य न तु पौष्टिक सात एव वाशब्द उक्तोनियमवाची, तथा सति भगवदनुग्रहवेत् तदा भक्तिस्तया पुरुषो- मनःसमाधिसियनन्तरं, तथा मूर्तिधारणस्थान्यार्थरवं मानसमूर्तिधारणस्य यथान्यार्थरवं तथेत्यर्थः, तत्र योगशास्खे, धारणस्य मूर्तिधारणस, तथात्वं मनोधारणार्थत्वं, प्रकृते कर्मणो ज्ञानभक्तिसाधनत्ये, उक्तानुपपत्त्यैप महिमा माह्मणस्पतिश्रुत्या ज्ञानिनि कर्मणां फलाजनकत्वोतया कर्म निन्दितं, ज्ञानिभिन्ने चा थेतरे दुःखमेवोपयन्ती"ति- श्रुत्या कमांधिकारो निन्दितः, इत्थं च तदुभयनिन्दया कृत्या यानुपपत्तिः कर्मणस्तत्रेत्यर्थः, सानिन्धं श्रुत्यानिन्दित. स्थलीय, इतरपदाद'थेतरे' इत्यनेन शानिभिन्ननिन्दायोधकेतरपदात्, ज्ञानमध्येत्यादि, तथा च प्राप्तज्ञानसन कर्मणे'तिश्रुत्या कर्मत्यागोक्तज्ञानस्वरूपयोग्यस्यैव कर्मश्रुतिविपयस्थावश्यम्प्रारित्यर्थः, एतदेव निगमयन्ति तथा चेत्यादिना, भगवज्ञानस्य शुकर्षमादिनिष्टज्ञानस्य, इतरनिरपेक्षत्येन फलजनने कर्मादिसहकार्याकाकाराहित्येन, स्वरूपोपकारित्वं स्वरूपयोग्यसाधिकारिणो ज्ञानेन्तःकरणशोधनद्वारोपयोगिरवमेवं जनकस्य कर्मणा विधोप. कारकतया ज्ञानवरूपोपकारियमवसेयमित्यर्थः, इत्थं च 'तमेतं वेदानुवचनेने तिश्रुत्यर्थः समर्थितः, फलासम्बन्धः फलासम्बन्धो भवतीत्युक्तेत्यर्थः, तद्विद् ब्रह्मवित्, विदधे तज्ज्ञानानुकूल 'पदवित् स्या'दित्यनेन विदध इत्यर्थः, तस्यैव तच्छब्दस्येति, एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्पे'तिश्रुतौ तस्यैव पंदवित् स्था'दित्यत्र 'तस्पे'तिशब्दस्पेत्यर्थः, साधनत्वात् निकामकर्मणां परम्परया भक्तिसाधनरवात्, स्यादेतदिति, एतद् वक्ष्यमाण, तत्फलासम्बन्धः कर्मफलासम्बन्धो शानिनि, श्रुतायुक्तमनुपपन्नमित्यर्थः, वाशब्द उक्तो 'न मेधये तिश्रुतौ वाशब्द , अनियमवाचीत्यनुमहसरचे प्रवचनादिकं भक्तिर्नापेक्षतेनुमहाभावे तु मर्यादाभक्तिः प्रवचनादिकमपेक्षत ३. उच्यते कैवपापुगो । ४. स्वा सर्वेप्यादर्शाः। ७. तस्यैत° कपु। ८. साधनमेव तन च पदयोरेव सेव्यत्वेन मुख्यत्वात् केवपापुगोश्री। ६. विदधते केवपागो। ५.रूपत्वात् सूत्रे वा, २. फलं का - १. तया सति बपागो। १. स्यै रंगो।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते ख्यानेष्वेवेत्यप्रयोजको हेतुरिति चेत्, मैवं, आचार्याशयानवगमात् , तथा हि 'पूर्व तुष्यतु दुर्जन' इतित्यायेनाख्यानानां शंसनशेपत्वमुपेक्ष्योच्यते, न ह्याख्यानेष्वेव ज्ञानं निरूप्यते किन्त्वन्यत्रापि, तथा हि तैत्तिरीयके पठ्यते "ब्रह्मविदाप्नोति परं तदेपाभ्युक्ता सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रो" (तै. व. १.) त्युपक्रम्य माहात्म्यविशेषज्ञानार्थमाकाशादिकर्तृत्वमुक्त्वानन्द- मयत्वं रसरूपत्वमप्युक्त्वा भीपासा" (ते. व.) दित्यादिना सर्वनियामकत्वं चोक्त्वा भगवानेव पूर्णानन्द इतिज्ञापनायानन्दगणनां कृत्वानन्दमयं पुरुषोत्तमं प्राप्तेनानुभूयमानानन्दस्वरूपं "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे" (तै. प्र.) त्यादिनोक्त्वा तद्विदो माहात्म्य मुच्यत "एत५ ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरवं क्रिमहं पापमकरव" (तै, प्र.) मिति, अत्र ज्ञानवान् सच्चिद्रूपं देशकालापरिच्छिन्नं सर्वकारं निरवध्यानन्दात्मकं सर्वनियामकं मनोवागगोचरं पुरुषोत्तमं प्रामोति, कर्म तु स्वयं क्लेशात्मकं तद्वांचा स्यैवानन्दसान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती" (बृह. ६. ३. ३२.) तिश्रुतेः क्षुद्रतरानन्दजनकवर्गपश्चादिफल- मानोतीति विहितनिपिद्धकर्मणोश्चाप्रयोजकत्वं तसिनुच्यत इति कर्मणः सकाशाज् ज्ञानस्य निरवधिरेव विशेष उच्यत इति न धर्मासिद्धिर्न वा कर्मशेषत्वं ज्ञानस्य सिध्यति ॥ २२ ॥ तथाप्याख्यानप्रतिपादितविद्यानामसिद्धिरेवेति चेत् तत्राह । तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ॥ २३ ॥ । यथा केवलथुतेर्विद्याप्राधान्यं तथैवोपाख्यानQतेरित्यर्थः, चकारेण प्रश्नोत्तरैर्नि: गीतार्थप्रतिपादनं, महतामेवात्र प्रवृत्तिः, सापि बसायासपूर्विकेति विद्यामाहात्म्यज्ञापनं प्ररोचनं चाधिकमुपाख्यानानामुपाख्यानं विनैव विद्यानिरूपिकायाः श्रुतेः सकाशादित्युच्यते, तत्र हेतुरेकवाक्यतोपबन्धादिति, "आचार्यवान पुरुषो वेदे" (छान्दो. ८.१४.२.) तिश्रुत्यैक- वाक्यताज्ञानमाख्यानं विना न भवतीति तदर्थमुपबन्धादू गुरुशिष्यकथोपबन्धादित्यर्थः । अथवोपाख्यानरहितायां श्रुतौ यथा ज्ञानं निरूप्यते तथै"वाधीहि भगव इति होप- ससाद सनत्कुमारं नारद" (छान्दो. ९.१.१.) इत्याद्याख्यानेष्वपि निरूप्यते इत्सनाख्यान. शानेष्वेव, एयकारेण मन्नवारणार्थज्ञानस्वान्यस्य व्यवच्छेदः, मैवमारयानार्थशानमाने विशेषितावनिर्वचनमिति नेत्यर्थः, तन हेतुराचार्येत्यादि, शंसनशेपत्वं ब्रह्मज्ञानोपयोगिज्ञानप्रतिपादनशेपरवं, आख्यानेवेवेत्येवकार. उपवरछेदार्थमुपादेयरयेनोपपादयन्ति न हीत्यादिना, आनन्दगणनां शतानन्दाधिकतयानन्दगणनामित्यर्थः, प्राप्तेन मन परवेत्यर्थः, तद्विदः पुरुषोत्तमविद , अत्र भगवन्मार्गे, ज्ञानवान् पुरुषोत्तमज्ञानवान्, आमोतीत्यस्य तद्वानियमान्वयः, अप्रयोजकत्वं फलाजनकरवं, तस्मिन् पूर्वोक्तशानवति, न वाधर्म्यसिद्धिर्शनसिदेः श्रुतायुक्त स्वास धर्यसिद्धिः ॥२२॥ तथा चैकवाक्यतोपवन्यात् ॥ २३ ॥ सूत्रमयतारयन्ति तथापीत्यादिना, असिद्धिरामयानानां कर्मशेष. वामावस्यासिद्धिः, फेयलथुते 'रघोहि भगव इति होपससादे'त्यादिश्रुतेः, उपाण्यानश्रुतेमाहारस्ययोधक ते', प्रश्नोत्तरैमहतां नारदसनरकुमारादीना, अनोपनिपामार्गे, सा महतो प्रवृत्तिः, अधिक केवल विद्यायोधकथुस्थ. पेक्षयाधिक, एकयाफ्यताशानं केयसविधायोधकधुतीनामेयाश्यताशान, ननु गुरुशिष्याख्यानरहित केवलज्ञान- प्रतिपादक महाविदामोतिपर'मित्यादिधुतीनामारपानामादा न स्याण्यानयतीनामपीतराकाहे तिकेवलज्ञानप्रतिपादक- धुवीनामायामयती शेपा स्वाद भारयवेत्यादि निरूप्यते जानं निरूप्यते, क्या धैकवारयतया समानक- ...शेपित्व पपु। २. गुपेक्षित्वा सपागो। ३. सकालमु फे, 'रूपत्वमु मगो। ४. मामोतिपु। ५. मुदीनानि सर्वेप्यादाः । " . .

·मतः पूर्वोकानां वास्तवरवेनोपनिबद्धस्यात्, भाशान्तरमाहुर्नन्वमित्यादिना, पारिग्वार्थत्वेन 'सर्वाण्याख्या- मानि पारिलवे शंसती'सनेन, बाधकं सर्वारयानानामश्वमेघीयपारिप्लवपदार्थागवान ब्रह्मविद्योपयोग इति माधक, उच्यते समाधानमुच्यत इत्यर्थः, सर्वाण्याख्यानानि 'मनुवैवस्वत' इत्यादीनि सर्वाणीत्यर्थः, तदाख्यान. पर एवाश्वमेधप्रकरणे पठितानि यानि 'मनुवैवस्वत इत्याचारयानानि तस्परसर्वशब्दस्तेन प्रकरणेन सर्वशन्दसको- बरिलीयपारिलवे तदाख्यानविनियोग इत्यर्थः, विशेषविधानं न स्यादिति, तथा च 'सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि भारप्रवियोपाख्यानानामश्वमेधीयपारिप्लवशेपत्वमिति फलितं, विशेषविनियोगो यस्मिन् दिने यदाख्यानमुक्तं दीवता कौण्डिन्येम्पस्तक'मितिविशेषविधानाद् यथा कौण्डिन्येभ्यो दधिनियुत्तिस्तयेतरोपाख्यानानां पारिप्लये निवृत्ति- स्बया विशेषवाक्यविशेपवैयांपत्तेरितिभावः, अत एव यत एवैकैकसिन् पारिलय एकैफमाख्यानं नियतमुक्त का, पख्यते श्रुतिः पठ्यते, 'तस्यैवंविदुपो यज्ञस्सारमा यजमानः श्रद्धा पती शरीरमिध्ममुरो दिलोमानि यहि मत पवाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २४॥ सूत्रार्थमाहुयंत इत्यादिना, रोपां यज्ञोपस्कराणा, उका ज्ञामि- और विवाहलयं यूपः काम भाज्य मन्युः पशुखपोग्नि'रित्यादि, तस्य ज्ञानस्य ॥२४॥३॥ १ स्वरूपबन्धातूपा। २. देशेन के। ३. यस्तु प्रतीयात् क । ४, चेन माधक बपा, योधक कैगो । ३५१ तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थोताशब्दाधिकरणम् । भुत्पैकवाक्यतयैवाख्याने ज्ञानस्वरूपोपयन्धात् प्रतिपादनादित्यर्थः, नेकट्यवाचिनोप- देन वस्तुसती या तत्तद्गुरुतत्तच्छिष्यकथा तत्सामीप्यमत्रोच्यते, अन्यथा सामीप्यासम्भवा- इतः कल्पितत्वशानिरासः, नन्वेवमपि पारिप्तवार्थत्वेने वाधकं पश्याम इति चेत्, उच्यते, भश्वमेधप्रकरणे "मनुवैवखतो राजे" (आप. श्री.) त्यादीन्याख्यानानि यत्र पठितानि तत्र सामान्यतस्तेषां विनियोगः "सर्वाण्याख्यानानि पारितवे शंसती"त्यनेनोक्त इति 'सर्व'शब्द- खदाख्यानपर एव नत्वाख्यानान्तरपरोपि, प्रकरणस्य नियामकत्वात् , एवं सति यदा पारि- सवाख्यकर्मप्रस्तावस्तदा विशेष विनियोग उक्तः पारिप्लवमाचक्षीते" (आप. श्री.) ति, तत्र प्रथमेहनि "मनुवैवखतो राजे" (आप. श्री.) ति द्वितीयेहनी"न्द्रो वैवखत" (आप. औ.) इति तृतीयेहनि “यमो वैवस्वतो राजे (आप. श्री. त्याद्याख्यानविशेपा वाक्यशेपे विनि- बुज्यन्ते, आख्यानसामान्यपरत्वे त्वहोविशेष उपाख्यानविशेपविधानं न स्यात्, अत एव रिप्लवमित्येकवचनमतो नाख्यानान्तरगन्धसम्बन्धोपि, प्रापकाभावात् ॥ २३ ॥ अत एवानीन्धनाद्यनपेक्षा ॥२४॥ एवं "पुरुषार्थोतःशब्दा" (व. सू. ३.२.१.) दित्युपक्रम्य ज्ञानस्य फलसाधने कर्मान- पेवत्वमुपपाद्य तत्रैवोपपत्यन्तरमाह, यतो ज्ञानी ज्ञानेन खयमेव यज्ञात्मको जातोत एव जरामर्याग्निहोत्रेग्निस्तदिन्धन समिदादि तदाँदय आज्यादयस्तेपामनपेक्षोक्ता श्रुतौ, तैत्तिरीयके पच्यते "तस्यैवंविदुपो यज्ञसामा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरमिध्ममुरो चेदिर्लोमानि पहिर्वेदः शिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोनि" (नारा. ८०.) रित्यादि, एतेन यदन्यस्य बनतासम्पादक तस्य सकार्यसाधने कथं यज्ञापेक्षा भवेदितिभावः सूच्यते ॥ २४ ॥१॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं पुरुषार्थातःशब्दादिति प्रथमाधिकरणम् ॥१॥ कर्मियो ज्ञानस्योमाभ्यां निरूपणाकपाध्यम्योपरयमिति फलितं, अन्यथा तत्तगुरुतसंच्छिष्याणामथस्तुरवागीकारे, व एअर्थः ॥ २३ ॥ इति तृतीयचतुर्थे प्रथमाधिकरणम् ॥१॥ "सास्यान का ७. 'दायेति पापुस्तकेशुद्धमेव । ६. चामी चप्रपागो।

·३४८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते तमज्ञानं तदा कर्मतत्फलसम्बन्धगन्धोपि नेति किमनुपपन्न? एतेन "तमेव विदित्वा मुनि- भवति" (बृह. ६.४.२२.) "अग्राह्यो न हि गृह्यत" (बृह. २.९.३६.) इत्यादिश्रुतीनां मियो विरोधः परिहृतः, भक्या ग्राह्यत्वात् तदितरसाधनाग्राह्यत्वात् , अत एव "विविदिपन्ति" न तु विदन्त्यपीत्याशयवती "तमेतं वेदानुवचनेने" (बृह. ६.४.२२.) तिश्रुतिः पठ्यते, न चानुपदमेव "तमेव विदित्वा मुनिर्भवती" (बृह. ६.४.२२.) त्युक्तेः सानिध्यादुक्त- साधनैरेव वेदनमभिप्रेतमिति वाच्यं, वेदानुवचनादीनां सर्वेषां वेदनसाधनवे सर्वेषां तत्कर्तृणां वेदनसम्भवेन मुनिर्भवती' (बृह. ६.४.२२.) त्येकत्वं तद्विदि न वदेत् , अतो ज्ञानं कस्यचिदेकस्य भवतीति ज्ञानस दुर्लभत्वं ज्ञाप्यते, "मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धये यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वत" (भ.गी. ७. ३.) इतिभगवद्वाक्याच, तर्हि वेदानुवचनादिपु निःशङ्का प्रवृत्तिः कथम् ? इत्थम् , "स वा अयमात्म" (बृह. ६.४.२२.) सादिकया पूर्वश्रुत्या भगवन्माहात्म्यं श्रुत्वा यथाकथञ्चित् तद्बदनौत्सुक्ये सति सत्सङ्गाभावे- न भक्तिमार्गापरिचयात् कर्ममार्गमात्रमाश्रमधर्मत्वेनालौकिकार्थसाधकत्वेनापि पूर्व ज्ञातमस्तीति तदेव भगवद्वेदनेपि साधनमिति मन्यमानास्तदेव कुर्वन्ति, ननु वैदिकसाधनानां चैयर्थ्यं कथमिति चेत् , न, भ्रमकृतत्वेपि जन्मान्तरीयाक्षरज्ञानोपयोगिसंस्काराधायकत्वेनावया ॥ २० ॥ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्यात् ॥ २१ ॥ ननु साम्यश्रुतेहेतोः कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य यदपास्तं तन्नोपपद्यते, साम्योक्तानस्तुति- परत्वात् , अपि च तया ज्ञानिनोपि कर्मोपादानात् कर्मकृतिस्वीकारादितियावत् , अन्यथा ज्ञानिनां कर्मकत्यभावेन तत्कृतगुणदोपाप्रसक्त्या तन्निपेधानुपपत्तिः स्यात्, तत्कृतगुणदोपसम्बन्धोस्त्येवेविज्ञापनाय मात्रपदं, निपेधेनेतरसाधारण्यं परिहियते, तथा च शानिनोपि कर्मकरणात् कर्मशेपत्वं ज्ञानस्य निःप्रत्यूहमिति चेन्नैवं वक्तुं युक्तं, पदज्ञानस्य कर्मफलासम्बन्धफलकत्वस्यापूर्वत्वाद् विधेयत्वमेव, न हि यस्य कर्मणो ज्ञानस्य वा यत् तदुक्तरैपि स्तुतिरेवेति युक्तं, तयोरुच्छेदापत्तेः, विधिहि प्रवर्तकः, तस्य पुरुषप्रवृत्त्युप- इत्येवंविधानियमवाचीत्यर्थः, एतेन पूर्वोकरीत्या विषयव्यवस्थाकरणेन, अत एव साक्षारसाधनामारवादेव, तत्कर्तृणां प्रवचनादिकणां, तद्विदि ब्रह्माविदि, तर्हि सर्वेषां ज्ञानप्राप्तिनिश्चयाभाये, तदेव कुर्वन्तीति, तथा चापातत औरसुक्यादेव कुर्वन्तीति फलितं, इत्यं च पूर्वकाण्डस्योत्तरकाण्डोपावं निर्णीतमितिभावः ॥ २०॥ स्तुतिमाप्रमुपादानादिति चेधापूर्वत्वात् ॥२१॥ पूर्वोक्त विषय एव किञ्चिदाशय परिहरसीत्याशयेन सूत्रे पूर्वपक्षमागमाहुर्नन्धित्यादिना, साम्यश्रुतेज्ञानकर्मणोयो विधिनिषेधौ तयोः श्रुती साम्यग्दर्शनादित्यर्थः, श्रुतिपर- स्वादित्यर्थः, स्तुतिपरत्वादिति, सथा च ज्ञानांशेर्थवाद एव न पास्तवं कर्मसाम्यमित्यर्थः, तयार्थवादरूपज्ञानस्तुस्था, स्वीकाराज्शानामो विधेरथंवादरपार कर्माधरवावगमारज्ञानस्य कर्मस्वीकारावश्यकरयादित्यर्थः, अन्यथा ज्ञानिना धर्मकरणाप्राप्ती, तत्कृतेति, कर्मकृतिजनितगुणदोपी, मारपदं सूने मानपदं ताशासूचकं, निपेघेन शालिनी कर्मकृतगुणदोपनिषेधेन, इतरसाधारण्यमतानिनो यथा गुणदोषस्तथा शानिनोपीतिसाधारण्यं, पदशानस्य पूर्वश्रुत्युक्तमगयरपदज्ञानस्य, कर्मफलेत्यादि, कर्मफलस्थासम्वन्धतादात्म्यं यसिखारापालयस्य पदशानसम्पन्धिन इत्यर्थः, विधेयत्वमेवेत्येवकारेणावादाविपयार्य पोयते, तदुत्तरिति, समाप ज्ञानकर्मणोः फटसम्बन्धयोधक धापमानय स्तुतिपरस्पे पदज्ञानस्य फष्टसम्बन्धयोधकमपि स्तुतिपरमेवेतिभापः, तयोशानकर्मवियो', उच्छेदा- पत्तेः समाधिकारिविधिषु फलयोधनादुच्छेदापत्तरित्ययः, तस्य विधेः प्रवृत्युपयोगीत्यादि, इटभाषनारूपार्थ- १. पलं में । २. अयमि ।। ३. पत्ताव कयमापुगो । ४. तथा फयपाएपुगो । ५. सदलिवरपागो। तेपामपि ·" तृतीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथम पुरुषार्थोतःशब्दाधिकरणम् । ३४९ योग्यर्थकथनेनैव चारितार्थ्यादन्यार्थकथनस्य स्तुतित्वमस्तु नाम, न येवं प्रकृते, मुमुक्षोः कर्म- धाभावप्रेप्सोस्तत्साधनत्वज्ञान एवं प्रवृत्तिसम्भवाद, यच कर्मफलसम्बन्धनिषेधानुपपच्या कर्मसम्बन्ध इत्युक्तं तन्न साधीयः, न हि तरणौ तमःकार्याभाव इत्युक्ते तत्प्राप्तिरपि सम्भवति । अथवा पुरुषोत्तमज्ञानमुख्यफलस्वातिमहत्त्वेन साक्षाद् वक्तुमशक्यत्वं ज्ञापयन्ती मुतिकन्यायेन परम्परया तदाहानया " विदित्वा ब्राह्मणो भवती"तिश्रुते "बाह्मण"पदेन 'ब्रह्मविदुच्यते, तथा चाद्यपदेन युद्धिस्यत्राह्मणमाहात्म्योद्देशे कृते से क इत्याकाङ्क्षायामाह "" बामणं "विदित्वा" विहितनिपिद्धफलासम्बन्धी "भवती"तिलक्षण · इत्यर्थः, साक्षाद्- मगवविदः किमु वाच्यमितिभायः, अत"स्तस्यैव” तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वाद् ब्राह्मणस्यैव मगवद्विदो भक्तस्यैव "पदवित सात" (बृह. ६.४.२३.) तज्ज्ञानानुकूलप्रयत्नवान् स्यात् , तद् मजेतेतियावत् , तथा च यत्र भगवैद्विद्विषयकज्ञानस्याप्युक्तरीत्या न कर्मशेपत्वं वक्तुं शक्यं तंत्र भगवज्ञानस तथात्वं दूरद्रतरमिति सर्वं सुस्थम् ॥ २१॥ अथ प्रकारान्तरेण शङ्कते "भृगु वारुणिः वरुणं पितरमुपससार" (ते.भू.) "अधीहि मग" इति होपंससाद सनत्कुमारं नारदः, (छान्दो.९.१.१.) "प्रतर्दनो ह वै देवोदासिरिन्द्रस वियं धामोपजगामे" (को. ३.१.) त्याधुपाख्यानहिं ब्रह्मविद्या निरूप्यते, "सर्वाण्याख्यानानि पारिष्ठवे शंसती" (आप. श्री. ) तिवत्या शंसनशेपत्वं तेषामवगम्यते, शंसने शब्दमात्रय प्राधान्येनार्थज्ञानसातयात्वादुपदेशान्ताख्यानप्रतिपाद्यं ज्ञानं मत्रार्थवदप्रयोजकमिति कर्म- शेषत्वमपि न वक्तुं शक्यं प्राधान्यं तु दुरापास्तं धर्मिण एवासिद्धेरित्साह पारिलवार्था इति । पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेपितत्वात् ॥ २२ ॥ उक्तरीत्या सर्वा उपाख्यानश्रुतयः कर्मशेपभूता इत्यर्थः, अत्राचार्य एवमपि कर्मशेषत्वं जानस न सम्भवतीत्याह नेति, कुतः ? विशेपितत्वात्, कर्मणः सकाशात् ज्ञानं वि- शेपितमधिकधर्मविशिष्टत्वेनोक्तमिति न ज्ञानस कर्मशेपत्वमित्यर्थः, नैनु विशेपितत्वमुपा- कथनेनेत्यर्थः, अन्यार्थेत्यादि, विधिभिन्नार्थकथनस्वेत्यर्थः, न विमित्यादि, प्रकृते 'पदवित् स्यादितिमुमुक्षुप्रवृत्ति बोधविधावेवं प्रवृत्तिप्रयोजकष्टसाधकरवान्यकथनं न हीत्यर्थः, तदेवोपपादयन्ति मुमुक्षोरित्यादिना, तत्साधन- अनयर्चेत्यादि, आद्यपदेन 'त'मित्याधपदेन, इतिलक्षण इत्यनेन ब्रह्मविदः स्वरूपमुक्तं, साक्षादित्यादि, पदवित् स्यादितिश्रुतिस्थतच्छब्दस्य ॥२१॥ पारिसावे भाभावे, तेपामुपास्यानानां, शंसन उपाख्यानागके शंसने, अतथात्वादुपाख्यानानामर्थज्ञान- सामयोजकस्यात्, प्राधान्यमुपाख्यानार्थज्ञानानां प्राधान्यं, धर्मिणो ज्ञानरूपस्य धर्मिणः, उकरीत्येज्यस्तुति- खेनेज्यायामुपयोगित्वेन, अत्रैतरसूत्रे, एवमप्युक्तप्रकारेणापि, ज्ञानस्योपाख्यानतात्पर्यविषयीभूतग्रह्मज्ञानस्य, यधिकधर्मत्यादि, भानन्दविषयताविशिष्टत्वेनेत्यर्थः, शानस्योपारपानार्थज्ञानस्य, उपाख्यानेष्वेवाख्यानार्थ. रपरा लेखस्दोपादेव त्रुटितम् । ८. भगवत के।९. होपा० के । १०. शंसन्ति पा।११. ज्ञानस तथा क1१२.द्धि १. ज्ञानफल का ६. दूरतर कपु । ७. माप्तिः सूर्ये विद्यमाने तमःकार्यप्राप्ति:, आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चने' युक्ताकुतोभयफलकस्य उरमोत्तमज्ञानस्य कर्मबन्धाभावफलकर प्रयोजकमित्याशयेनारथवेत्यादि, मुख्यफलस्थाकुतोभयरूपफलस्य, याच माविज्ञानादेताशेफले सात साक्षात्पुरुषोत्तमविदः किं माहात्म्यं वाच्यमित्यर्थः, तच्छन्दस्य तस्यैव पारिष्ठवार्था इति चेन विशेपितत्यात् ॥ २२ ॥ एतनिध्यारम्भेणाशक्षाविशेष परिहनुमाहुरथेत्यादि, २. 'यार्च के। ३. स च के। ४. यथा के। ५. वद्विषय क', भक्तविद्विपय वपा। एतस्याने 'भावशब्दान्येति सूत्रं पठ्यत एकदेशिभिस्तत्तु प्रयोजनाभावादेवोपेक्षितं श्रीमद्भाप्यकारै- केवगागो। अदालतमा का पाया यादी ·. ३५४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते मार्कण्डेयेनाप्युक्तं, एषा ज्ञानमार्गीयज्ञानवतो व्यवस्थेति शेयं भक्तिमार्गीयस्यैवमापदसम्भवा- "दनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यह" (श्रीमद्भग.९. २२.)मितिभगवद्वाक्यात् , "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति त" (श्रीमद्भग.७.१४.) इत्यत्रैव- कारेण पुरुषोत्तमज्ञानवत एव मायातरणोक्तरक्षरमात्रज्ञानवतां तथात्वमुचितम् ॥ २७ ॥ अवाधाच ॥२८॥ आपदि तथानमक्षणेन ज्ञाने चित्ताशुद्ध्यसम्भवेन तजनितप्रतिबन्धाभावाच न दोष इत्यर्थः ।। २८॥ अपि स्मर्यते ॥ २९ ॥ आपद्यविदुपोपि दुष्टान्नभक्षणे पापाभावो यत्र स्मर्यते तत्र चिदुपि श्रुत्यनुमते का शके- त्यर्थः, स्मृतिस्तु "जीवितात्ययमापन्नो योन्नमत्ति यतस्ततः लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवा- म्भसे" (मनु. १०.१०४.) ति । अथवा विदुपोटैंकर्मासम्बन्धो "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भससात्कुरुते तथे"ति (श्रीमद्भग. ४.३७.) मर्यतेपीत्यर्थः ॥ २९ ॥ शब्दश्चातोकामकारे ॥३०॥ यतो ज्ञानाग्निरेव सर्वकर्मदहनसमर्थ इति फलदशायां कामकारेपि न दोपोत एव साधन- दशायां तदभावेन "तसादेवं विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु"(बृह, ६.४.२३.)रित्यादिरूपः शब्दः कामकारनिवर्तकः श्रूयत इत्यर्थः ॥ ३० ॥२॥ ।। इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं सर्वापेक्षेत्यधिकरणम् ॥२॥ एवं ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वे सिद्ध जातज्ञानस्याश्रमकर्म कर्तव्यं न वेति चिन्त्यते तत्र फलस जातत्वात् कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोजकत्वान्न कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षस्तत्र सिद्धान्तमाह । विहितत्वाचाश्रमकापि ।। ३१ ।। यथा इरनिनाप्यनापदि शिष्टानामेवान्नं भक्षणीयं विहितत्वात् तथानमकर्मापि कर्तव्य- मेव नित्यं विहितत्वादित्यर्थः, यथानापद्यशिष्टान्नभक्षणं दोपाय निपिद्धत्वात् , एतचोपपादितं "सर्वानानुमति"(न. सू. ३.४.२७)रित्यत्र, तथा नित्यत्यागोपि प्रत्यवायजनक इति तत् कर्तव्य- मेवेतिभावः ॥३१॥ उसो भकाना स्वेतदुभयान्यस्यात् तेपामापधनुद्धार एवेत्यत भादुर्भक्तीत्यादि, तथा घ 'योगक्षेमं पहाम्यहमिति भगवरप्रतिज्ञातस्तेपामापद एव नायान्त्यागतासु या स एव सत्यप्रतिशो रक्षक इति न भकानामापत्तिचिन्ते त्यर्थः ॥ २७ ।। अयाधाय ॥२८॥ भय भायं स्फुटार्थम् ॥ २८॥ अपि सर्यते ॥ २९ ॥ स्मृतिस्तु सूत्रोक्ता स्मृतिस्तु 'जीवितास्थयमापनो योसमत्ति यतस्ततः लिप्यते नस पापेन पनपत्रमियाम्मसे'ति, अटफर्मासम्यन्धः, सायासामाष्टमादादिकमाकरणे दोपासम्पन्ध इस्पर्यः, सम सौगं हेतुमासनामिरिति ॥ २९ ॥ शम्दद्यातोकामकारे ॥३०॥कामकारेशानिन भापती निपिदापरणे, तदभावेन निपिसाधारस्पासम्भपेन, कामकारनियर्तको निपिसाधारनियतको पैधाचारप्रवर्तकश्शेत्यर्थः ॥ ३० ॥२॥ ॥इति तृतीयचतुर्थे द्वितीयाधिकरणम् ॥२॥ पिहितत्याधायमकर्मापि ॥ ३१॥ नाश्यत्वेन 'सानामि रितियाश्यामाश्यस्येनेवर्यः, अप्रयोजकत्याद विहितकरणयाप्रपोजमापात् ॥॥ 1. भपि पका.पा ५. म । ६. पूर्वप ५. तरपागोपि है।

·तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं विहितत्वाधाश्रमकर्मेसधिकरणम् । यचोक्तं 'कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोजकत्वान कर्तव्यमिति तबाह । सहकारित्वेन च ॥ ३२॥ शमदमादीनामन्तरङ्गसाधनानां सहकारीण्याश्रमकर्माणीत्येतद्रहितैः शमादिभिरपि ज्ञानं । स्थिरीकर्तुं शक्यमिति तानि कर्तव्यान्येवेत्यर्थः, संसारवासनाजनकत्वस्वभावो यः कर्मणां स हानेन नाश्यत इति न सहकारित्वेनुपपत्तिः काचिदितिभावः ॥ ३२ ॥ एवं ज्ञानमार्गीयज्ञानस्थैर्यसाधनमुक्त्वा भक्तिमार्गीयसाधनानां भगवच्छ्रवणादीनामित आधिक्यमावश्यकतां चाह । सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३३ ॥ भगवच्छ्यणकीर्तनादयः साधनान्तरषद् विहितत्वेन कर्तव्या एव यद्यपि तथापि सर्व- धाप्यन्येषां युगपदुपस्थितौ तदनुरोधमकृत्वापि त एव भगवद्धर्मा एवं कर्तव्या इत्यर्थः, कुतः? श्रुतिलिङ्गात् स्मृतिलिङ्गाच, श्रुतिलिङ्गं तु "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः नानुध्यायाद् बहू छब्दान् वाचो विग्लापनं हि त" (बृह. ६.४.२१.) दिति "तमेवैक जानथात्मानमन्या चाचो विश्वथामृतस्यैप सेतु" (मुण्ड. २.२.५.) रित्यपि, अत्रैवकारेण भगवदतिरिक्तं प्रतिपिध्य तद्विपयकज्ञानानुकूलं प्रयतं श्रवणात्मकं 'विज्ञायेति विधाय सरणमपि तन्मात्रविषयकमेव 'प्रज्ञां कुर्वीते'तिवचनेन विधाय तदेकनिष्ठताहेतुभूतानामेव शब्दानामावर्तन- मर्यानुसन्धानमपि कर्तव्यं नान्येपामिति 'नानुध्यायाद् बहूनि त्यनेनोक्तवती, अनान्वि'- त्युपसर्गेण ध्यानस्य पश्चाद्भावित्वमुच्यते, तेन योग्यतया श्रवणकीर्तने एव तत्पूर्वभाविनी प्राप्येते, स्मृतिस्तु "शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः सरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुज" (श्रीमद्भाग. १. ९. ३६.)मिति "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययं सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः नमस्सन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासत" (श्रीमद्भग.९.१३-१४.) इति, एतेन भगवद्धर्माणामात्मधर्मत्वेनान्तरङ्गत्वादाश्रमकर्मणो देहधर्मत्वेन बहिरङ्गत्वात् तदविरोधेनैव तत् कर्तव्यमिति स्थितं, अत एव भगवद्धर्मान्यधर्म प्रतिपिध्य तेषां सर्वेभ्य आधिक्यं ज्ञापयितुं "स या अयमात्मा सर्वस्य वशी"(बृह. ६.४.२२.)त्यादिना भगवन्माहात्म्यमुक्तम् ॥ ३३ ॥ सहकारित्वेन च ॥ ३२ ॥ तान्यामकर्माणि, ननु ज्ञाने कर्मणां नाशसम्भवात् सस्करणं 'प्रक्षालनाशीति- म्यायमनुसरतीत्यत आहुः संसारेत्यादि, तथा च संसारजनकसकामकर्मणामेव ज्ञाननाइयस्वमिति चिसशोधकानां सहकारित्वे न काप्यनुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३३ ॥ सूत्रमवतारयन्त्येवंज्ञानेत्यादिना, सूत्रभागार्थमाहुः सर्वथापी- त्यादिना, उभयलिङ्गादितिसूत्रमागार्थमाहुः कुत इत्यादिना, श्रुवी आहु'स्तमेय धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत माह्मणः मामुध्यायाद् बहूम छब्दान् वाचो विप्लावन हि तदिति 'तमेवैकं जानयात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतु' रिति, एयकारेण 'तमेयेत्येवकारेण, अन 'नानुध्याया'दित्यप्रेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ४. स्थियपागो। ३. मुघय के १. प्रह्मणः के। २. विप्लावनमिति प्रदीपः ।

·३५४ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते मार्कण्डेयेनाप्युक्तं, एपा ज्ञानमार्गीयज्ञानवतो व्यवस्थेति ज्ञेयं भक्तिमार्गीयस्यैवमापदसम्भवा- "दनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यह" (श्रीमद्भग.९. २२.)मितिभगवद्वाक्यात्, "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति त" (श्रीमद्भग.७.१४.) इत्यत्रैव- कारेण पुरुषोत्तमज्ञानवत एव मायातरणोक्तरक्षरमात्रज्ञानवतां तथात्वमुचितम् ॥ २७ ॥ अवाधाच ॥२८॥ आपदि तथान्नभक्षपोन ज्ञाने चित्ताशुद्धयसम्भवेन तजनितप्रतियन्धाभावाच - न दोष इत्यर्थः ॥ २८॥ अपि स्मर्यते ॥ २९॥ आपद्यविदुपोपि दुष्टान्नभक्षणे पापाभावो यत्र सर्यते तत्र विदुपि श्रुत्यनुमते का शङ्के- त्यर्थः, स्मृतिस्तु "जीवितात्ययमापन्नो योनमत्ति यतस्ततः लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवा- म्भसे" (मनु. १०.१०४.) ति। अथवा विदुपोर्टकर्मासम्बन्धो "ज्ञानानिः सर्वकर्माणि भससाकुरुते तथै"ति (श्रीमद्भग. ४.३७.) मर्यतेपीत्यर्थः ॥ २९ ॥ शब्दश्चातोकामकारे ॥ ३० ॥ यतो ज्ञानाग्निरेव सर्वकर्मदहनसमर्थ इति फलदशायां कामकारेपि न दोपोत एव साधन- दशायां तदभावेन "तसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु (बृह. ६.४.२३.)रित्यादिरूपः शब्दः कामकारनिवर्तकः श्रूयत इत्यर्थः ॥ ३० ॥२॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं सर्वापेक्षेत्यधिकरणम् ॥२॥ एवं ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वे सिद्ध जातज्ञानस्याश्रमकर्म कर्तव्यं न वेति चिन्त्यते तत्र फलस जातत्वात् कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोजकत्वान्न कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षस्तत्र सिद्धान्तमाह । - विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ ३१ ॥ पया हालिलप्पनाएदि विएनामेवान्नं भक्षपरियं विदितत्वात उपासमकापि वर्तव्य- मेव नित्यं विहितत्वादित्यर्थः, यथानापद्यशिष्टानभक्षणं दोपाय निपिद्धत्वात् , एतचोपपादित "सर्वानानुमति"(प्र. सू. ३.४.२७.)रित्यत्र, तथा नित्यत्यागोपि प्रत्यवायजनक इति तत् कर्तव्य- मेवेतिमावः ॥३१॥ उत्तो भकानां स्वेतदुभयान्यायार तेपामापधनुदार एयेस्थत भाहुभक्तीत्यादि, तथा च योगक्षेम यहाम्यह'मिति भगवत्प्रतिज्ञासोपामापद एवं नायान्यागतासु या स एव सत्यप्रतिको रक्षक इति न मकानामापतिचिन्तेत्यर्थ ॥२०॥ अयाधाय ॥२८॥ मन मापं स्फुटार्थम् ॥ २८ ॥ अपि मर्यते ॥ २९ ॥ स्मृतिस्तु सूपोक्ता स्मृतिस्तु 'जीवितास्थयमापनो योसमत्ति यतस्ततः लिप्यते मस पापेन पनपत्रमियाम्भसे'ति, अकर्मासम्बन्धः, सायासाष्टपादादिकमांकरणे दोपासम्पन्ध इस्पर्य , सत्र सौनं देवमातुर्मानामिरिति ॥ २९॥ शम्दधातोफामकारे ॥३०॥ कामकारे शानिन भापती निपिदाधरणे, तदभायेन निपिसाधारसासम्मपेन, फामकारनियर्तको निपिदाचारनियतको वैधाचारप्रवर्तकशेलयः ॥ ३० ॥ ३ ॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे द्वितीयाधिकरणम् ॥ २॥ पिहितत्यामाधमकमापि ३५॥ नाश्यत्येन जानामि रितियाश्याचाइयरयेनेत्यर्थः, अमयोजल्याय विहिवाणसाप्रयोगकरपात् ॥३॥ मारमा गो। १. छम बा । १. अपि पका. सर्वत्रा प. मा. पूर्वप का स्वागोपि ।

·३५७ . तृतीयाध्याये चतुर्थपादे चतुर्थ सद्भूतस्येत्यधिकरणम् । द्रयादिकमप्यस्ति येन भजनानन्दानुभवः साद् भक्तानां तु देहेन्द्रियादिकमपि मायातत्कार्यरहित- नानन्दरूपत्वेन च भगवदुपयोग्यतोपि तत् तथेत्यर्थः, न हि मुक्तात्मनां कश्चन भगवदुपयोगो- नीतिभावः, तदुक्तं श्रीभागवते "न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता" (श्रीम- दाग.२.९.१०.) इत्यादि "मुक्तोपसृप्यत्व" चोच्यते, अत एव सप्तमस्कन्धे "देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिना" (श्रीमद्भाग.७.१.३४.)मित्युक्तं, 'पुरवासित्वे देहादेरावश्यकत्वानिपेधो जडात्म- कानामेवेत्यवगम्यते, 'इतरज् ज्याय' इतिपाठे तु पूर्वोक्ताश्रमकर्मपरामर्शात इत्यनेनोक्तयोरेव वा, एतेन "सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते" (ते. प्र.) तिथुत्युक्तफलवत्वं तस ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं विहितत्वाचाश्रमकर्मत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ अथेदं विचार्यते, तदीयानामपि कदाचित् सायुज्यमस्ति न वेति, तत्र भक्तिमार्गस्यापि जाधनरूपत्वात् तस्य च मुक्तावेव पर्यवसानात् तदीयत्वस्य साधनदशायामुत्कृष्टावस्थारूपत्वात् तेषामपि मुक्तिरावश्यकी, तथा च कर्मफलतो न कश्चिद् विशेष इति प्राप्त उच्यते । तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३९ ॥ तद्भूतस्येत्यादि, तुशब्देन मर्यादामार्गीयव्यवच्छेदः, अत्र विश्वासदाव्याहान्यस्य का वार्ता कर्ममात्रनिरूपकस्य जैमिनेरपि यदि कदाचिद् भगवत्कृपयायं भावो भवेत् तदा तभूतस्य पुष्टिमार्गीयभगवद्भाव प्राप्तस तसापि नातद्भाव उक्तभावतिरोधानं न कदाचिदपी- त्यर्थः, अत्र हेतूनाह नियमादीन् , तैत्तिरीयके "त ते धामान्युष्मसी" (तै. सं. १.३.६.) ति- मधे “यत्र भूरिशृङ्गा अयासस्तदुरुगायस परमं पद" (३.सं.१.३.६.) मित्युक्त्वा तदनन्तरं तत्र " वृत्तानि कर्माण्यपि "विष्णोः कर्माणि पश्यते" (ते. सं. १.३.६.) तिमत्रेण निरूप्य पुनः पूर्वोक्त- लीलास्थानं "तद् विष्णोः परमं पद" (तै. सं. १.३.६.) मिति पदेनानूध तख नित्यत्वनिरूपणा- योच्यते "सदा पश्यन्ति सूरय" (तै. सं. १.३.६.) इति, 'सूरयो' विद्वांसः पुरुषोत्तमज्ञानवन्त इति 'सदे तिपदेन, एवं सति पुष्टिमार्गीयभगवद्भावं प्राप्तस्स मुक्तायुच्यमानायां तन्नियमो भज्येतेत्यर्थः, यानन्, तच भक्त्यैवेति 'मूरि'पदेन भक्ता उच्यन्ते, तथा च भक्तानां सार्वदिकदर्शनं नियम्यते यचोक्तं 'साधनावस्थायामुत्तमावस्थारूपत्वं परं तदीयत्वस्य फलं 'मुक्ति' रेवेति तत्राहातद्रूपेति,उक्त- रूपमेव प्राप्तमस्तीत्यन्वयः, तज् ज्यायस्वं, तथा सिद्धं भवतीत्यर्थः, निषेधो देहादीनां निषेधः, उक्तयोराश्रम- मिमुक्त्योः परामर्श स्वित्यर्थः, एतेनोभयापेक्षया भक्तरुत्कृष्टनिवर्तनेन, तस्य भक्तस्य ॥ ३८॥३॥ ना, तदीयानां ज्ञानमार्गीयाणां, तत्र ज्ञानभक्तिमार्गयोर्मध्ये, तस्य साधनस्य, तदीयत्वस्य साधनरूपभग. तभूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३९ ॥ अधिकरणमवतारयन्त्यथेत्यादि- पायावस,साधनदशायां श्रवणकीर्तनादिकर्तव्यतादशायां, उत्कृष्टत्यादि, सुखरूपत्वेनानुभवेनोत्कृष्टरवादित्यर्थः, तेगं भक्तानां, न कश्चिद्विशेषो ज्ञानमागांपेक्षया भक्तिमार्गे न कश्चिद्विशेष इत्यर्थः, सिद्धान्ते सूत्रं व्याकुर्वन्ति नभूतस्येत्यादिना, व्यवच्छेदो मर्यादामार्गीये पुष्टिमार्गीयभगवद्भावव्यवच्छेदः, अयं भावः पुष्टिमार्गीयभगवद्भावः, तस्यापि जैमिनेरपि, भगवदीयानां सदाभगवत्साक्षात्काररूपनियमारमकं हेतुं निरूपयितुमाहुस्तैत्तिरीयकेत्यादि। तत्र परमपदे, तस्य लीलास्थानस्य, तय भक्तः प्राप्यं लीलास्थानं चेत्यर्थः, इति मुक्तानां दर्शनसाधनेन्द्रियाणा- मभावात् सदादर्शननियमस्य भङ्ग इत्यर्थः, यञ्चोक्तमेतदधिकरणपूर्वपक्ष उक्तमित्यर्थः, तद्रूपेतीति, तथा च तद्रूपा. मावेभ्य इत्यस्य तद्रूपं भगवदीयत्वं तस्मादुरस्कृष्टपदार्थानामभायेभ्य इति सूत्रभागार्थ इति फलितं, उक्तभगवदीय. १. उम मा। ४. पुष्टिमार्गीयस्य के। सूच्यते ॥ ३८ ॥३॥ १. विपश्चितेत्युक्तफलवत्त्वं वपागो । ॥ इति तृतीयचतुर्थे तृतीयाधिकरणम् ॥ ३॥ २. साधनावस्थायां यपुरंगो, साधनावस्थारूपत्वात् तेपामपि पपा । ।

·३५६ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते प्राधान्येन भगवद्धर्मा एव कर्तव्या इत्यत्रोपोदलकान्तरमनेनोच्यते । अनभिभवंच दर्शयति ॥ ३४ ॥ 'सर्व पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तरति सर्व पाप्मानं तपति नैनं पाप्मा तपती' (बृह. ६.४.२३.) त्यादिना भगवद्धर्मानुरोधेनाश्रमकर्माकरणजदोपैरनभिभवं च श्रुतिर्दर्शयत्यतो भगवद्धर्मा एव सर्वेभ्य उत्तमा इत्यर्थः ।। ३४ ॥ अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३५ ॥ भगवद्धर्मेभ्य आश्रमधर्मा हीना इत्यप्यल्पमुच्यतेपि तु तसिन् पुरुषोत्तमे धर्मिण्येव दृष्टि- स्तात्पर्य यस्य पुंसस्तस्याश्रमधर्मा अन्तरा च फलसिद्धौ व्यवधानरूपाश्चेति श्रुतिर्दर्शयतीति पूर्पण सम्बन्धः, अन्तराशब्दोवाव्ययात्मको व्यवधानवाचकः, तथा च श्रुति रेतद्ध स वै ब्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोयमात्मायं लोक" ( बृह. ६. ४. २२. ) इत्पृणापाकरणहेतुत्वेन लौकिकोत्कर्षहेतुत्वेनापि प्रजाया अभीष्टत्वेपि तदुत्पादनव्यासङ्गेन भगवदानन्दानुभवेन्तरायो भविष्यतीति तदृष्ट्या तत्रोपेक्षा दर्शयति ॥३५॥ अपि स्मर्यते ॥ ३६॥ अपिशब्देनाथमधर्माणां तथास्वं किमु वाच्यं यतो ज्ञानतत्साधनवैराग्यादीनाम- 'प्यन्तरों रूपत्वं स्मयते "तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवेदिहे"ति (श्रीमद्भाग. ११.२१.३१.) भगवद्वाक्यम् ॥ ३६॥ विशेषानुग्रहश्च ॥ ३७ ॥ 'सर्यत' इति पूर्येण सम्बन्धः, ज्ञानादेः सकाशाद् भक्तिमार्गे फलतोप्युत्कर्षमाह ज्ञानादि, साधनवत्स्वनुग्रहो मुक्तिपर्यन्त एव भक्तिमार्गे वह भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इब द्विजे" (श्रीमद्भाग. ९.४.६३.) त्यादिवाक्यविशेषरूपो मुल्यादिभ्योपि भक्तानां व्यावर्तको भगवदनुग्रहः सर्यत इत्यर्थः ॥ ३७॥ गूढाभिसन्धिमुद्घाटयन् फलितमर्थमाह । अतस्त्वितरज्यायो लिङ्काच ॥ ३८॥ अत इति पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिपरामर्शः, तथा चेतरस्या मुक्तेरपि भक्तिमार्गीयतदीयत्वमेव ज्याय इत्यर्थः, अत्र हेत्वन्तरमाह लिङ्गाचेति, मुक्तानां तु मायाविनिर्मुक्तमात्मस्वरूपमेव न तु देहे- अनमिमयं च दर्शयति ॥ ३४ ॥ सूत्रमवतारयन्ति प्राधान्येनेत्यादिना, स्फुटमन्यत् ॥ ३४ ॥ अन्तरा चापि तु तदृऐः॥ ३५ ॥ सूत्रमवतारयन्ति भगवद्धर्मभ्य इत्यादिना, अल्पमाश्रमकाल्प, ततः फिमत आहुरपि त्वित्यादि, अन्तरेत्यादि, तथा घान्तराशब्दो व्यवधायकार्यवाची कोशे सिद्ध इत्यर्थः, एतदर्थोप- एम्भिको श्रुतिमाहुरेत स' इति, स्फुटमन्यत् ॥ ३५॥ अपि मर्यते ॥ ३६॥ एसरग्रस्य पा ग्याख्यातत्येपि पुनः प्रयोजनान्तरपरतया ग्याल्यातुमयतारयन्त्यपि दाम्देनेत्यादिना, स्मृतिमाहुस्तस्मादित्यादिना ॥ ३६॥ विशेपानुमहन्ध । ३७ ।। मुक्तिपर्यन्त एयेत्येवकारेण मुत्यधिकफलानुमहन्यवच्छेदः ॥ ३५॥ अतस्त्यितरज्यायो लिङ्गाय ॥३८॥ सूत्रमयतारयन्ति गूढेस्यादिना, तदीयत्यं भगवदीयस्यं, आत्मस्व १. उरामानि साधनानि पापुगो। २. तत् पूर्व प्रानणाः पागो। ३. अपि च क। - ४. राय पागो।

·+ तृतीयाध्याय चतुर्थपादे चतुर्थ बद्भूतपेयधिकरणम् । ३५७ न्द्रियादिकमप्यस्ति येन भजनानन्दानुभवः स्याद् भक्तानां तु देहेन्द्रियादिकमपि मायातकार्यरहित- त्वेनानन्दरूपत्वेन च भगवदुपयोग्यतोपि तत् तथेत्यर्थः, न हि मुक्तात्मनां कश्चन भगवदुपयोगो- तीतिभावः, तदुक्तं श्रीभागवते "न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता" (श्रीम- द्वाग.२.९.१०.) इत्यादि "मुक्तोपमृप्यत्वं" चोच्यते, अत एव सप्तमस्कन्धे "देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिना" (श्रीमद्भाग.७.१.३४.)मित्युक्तं, 'पुरवासित्वे देहादेरावश्यकत्यान्निपेधो जडात्म- कानामेवेत्यवगम्यते, इतरज् ज्याय' इतिपाठे तु पूर्वोक्ताश्रमकर्मपरामर्शीत इत्यनेनोक्तयोरेव वा, एतेन “सोचते सर्वान कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते" (ते. प्र.) तिश्रुत्युक्तफलवत्त्वं तस्य सूच्यते ॥ ३८ ॥३॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं चिहितत्वाधाश्रमकमत्यधिकरणम् ॥३॥ अथेदं विचार्यते, तदीयानामपि कदाचित सायुज्यमस्ति न चेति, तत्र भक्तिमार्गस्यापि साधनरूपत्वात् तस्य च मुक्ताव पर्यवसानाद तदीयत्वस साधनदशायामुत्कृष्टावस्थारूपत्वात् तेषामपि मुक्तिरावश्यकी, तथा च कर्मफलतो न कश्चिद् विशेप इति प्राप्त उच्यते । तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३९ ॥ तद्भूतस्येत्यादि, तुशब्देन मर्यादामार्गीयव्यवच्छेदः, अत्र विश्वासदाायाहान्यस्य का वार्ता कर्ममात्रनिरूपकस जैमिनेरपि यदि कदाचिद् भगवत्कृपयायं भावो भवेत् तदा तभूतस्य पुष्टिमार्गीयभगवद्भाव प्राप्तस तसापि नातद्भाव उक्तभावतिरोधानं न कदाचिदपी- त्यर्थः, अत्र हेतुनाह नियमादीन तैत्तिरीयके "ते ते घामान्युष्मसी" (ते. सं. १.३.६.) ति- मत्रे “यत्र भूरिशङ्गा अयासस्तदुरुगायस्य परमं पद" (तै. सं. १.३.६.) मित्युक्त्वा तदनन्तरं तत्र कृतानि कर्माण्यपि "विष्णोः कर्माणि पश्यते" (तै. सं. १.३.६:) तिमन्त्रेण निरूप्य पुनः पूर्वोक्त- लीलास्थानं "तद् विष्णोः परमं पद" (ते. सं. १.३.६.) मिति पदेनानूय तस्य नित्यत्वनिरूपणा- योच्यते "सदा पश्यन्ति सूरय" (तै. सं. १.३.६.) इति, 'सूरयो' विद्वांसः पुरुषोचमज्ञानवन्त इति यावत्, तच्च भक्यैवेति 'सूरि पदेन भक्ता उच्यन्ते, तथा च भक्तानां सार्वदिकदर्शनं नियम्यते 'सद तिपदेन, एवं सति पुष्टिमार्गीयभगवद्भाव प्राप्तस्य मुक्ताबुच्यमानायां तनियमो भज्येतेत्यर्थः, पचोक्तं 'साधनावस्थायामुत्तमावस्थारूपत्वं परं 'तदीयत्वस फलं 'मुक्ति'रेवेति वाहातद्रूपति,उक्त- रूपमेय प्राप्तमस्तीत्यन्वयः, तज् ज्यायस्वं, तथा सिद्धं भवतीत्यर्थः, निषेधो देहादीनां निषेधः, उक्तयोराश्रम. फर्ममुक्त्योः परामर्श स्वित्यर्थः, पतेनोमयापेक्षया भक्तरुस्कृष्टनिवर्तनेन, तस्य भक्तस ॥ ३८॥३॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे तृतीयाधिकरणम् ॥३॥ तद्भूतस्य तु नातायो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ३९ ॥ अधिकरणमवत्तारयन्त्यथेत्यादि- ना, तदीयानां ज्ञानमार्गीयाणां, तत्र ज्ञानभक्तिमार्गयोर्मध्ये, तस्य साधनस्य, तदीयत्वस्य साधनपभग पदीयवस, साधनदशायां श्रवणकीर्तनादिकर्तव्यतादशायां, उत्कृप्त्यादि, सुसरूपत्वेनानुभयेनोत्कृष्टत्वादित्यर्थः, ते माना, नफश्चिद्विशेषो ज्ञानमार्गापेक्षया भक्तिमार्गे न कश्चिद्विशेष इत्यर्थः, सिद्धान्ते सूत्र व्याकुन्ति' नभूतस्येत्यादिना, व्यवच्छेदो मर्यादामार्गाये पुष्टिमार्गीयभगवगावव्यवच्छेदः, अयं भावः पुष्टिमार्गीयभगवाया, तस्यापि जमिनरपि, भगपदीयानां सदाभगवरसाक्षाकाररूपनियमारमकं हेतुं निरूपयितुमाहुस्तैत्तिरीयकेत्यादि तमिजी, तस्य लीलास्यानस्य, तय भक्तः प्राय लीलास्थानं घेत्यर्थः, इति मुक्तानां दर्शनसाधनेन्द्रियाणा मभावात् सदादर्शननियमस्य भर इत्यर्थः, यथोक्तमेतदधिकरणपूर्वपक्ष उक्तमित्यर्थः, तदूषेतीति, तथा च तद्रूपा. भाषय त्यस तद्रूपं भगवदीयत्यं तमादुरकृष्टपदार्थानामभावेभ्य इति सूत्रभागार्थ इति फलितं, उक्तभगवदीय- २. साधनावस्थायां पुगो, साधनावस्थारूपत्वात् तेपामपि घपा। १. विचितेयुक्तालवत्वं बपायो । ३. संयपा। ४. पुष्टिमागीयस्य के।

·३५८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते भगवदीयत्वं न साधनरूपमपि तु मुक्तेरपि फलरूपं, "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मे" (श्रीमद्भाग.६.१४.५.) तिवाक्याद "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येस्स हदि श्रिताः अथ मोमतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत" (बृह. ६.४.७.) इतिश्रुत्या'मृत'स मुक्तस ब्रह्मस्वरूपभोग उच्यते, स च “यमेवैप घृणुत" (कठ. २.२३.) इतिथुतेर्भगवदीयत्वसाध्य एवेति स्पष्टं फलत- मस्सातोतद्रूपत्वं, किञ्च फलं हि साधनादुत्तमं भवति भगवदीयत्त्वादुत्तमस्यार्थस्याभावादपि न तु मुक्तिरुचिता, तदुक्तं श्रीभागवते पश्चमस्कन्धे पूर्व भक्तिखरूपं निरूप्य "तयैव परया निर्वृत्या छपवर्गमात्यन्तिक परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्त- सर्वार्था" (श्रीमद्भाग. ५.६.७.) इति ॥ ३९ ॥ ४॥ ॥ इति तृतीयाध्याय चतुर्थपादे चतुर्थं तद्भूतस्यैत्यधिकरणम् ॥ ४॥ अथेदं विचार्यते, धुयायेव च ब्रह्मादिलोकाधिकार दत्वा तत्सम्बन्धिफलं ददाति न वैति । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॥ ४०॥ तत्र नेत्याह न चेति, तत्र हेतुः पतनानुमानादिति, "आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनो- र्जुने" (श्रीमद्भग. ८.१६.) तिस्मृतेरित्यर्थः, फलस सावधित्वादितिभावः, किञ्च तादृशस्य भगवदीयस पतनायोगादपि न तथा । अथवा तादृशस्य सदा भक्तिरसानुभवात् तदतिरिक्तस्यानपेक्षणादन्येषां फलानां सम्बन्धा- भावादित्यर्थः ॥ ४० ॥ उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत् तदुक्तम् ॥ ४१ ॥ एके भक्ता आधिकारिक फले पतनमात्रं न हेयत्वप्रयोजकमिति वदन्त्यपि तूपपूर्व पतन- मेव तदिति वदन्ति, भक्तिभावाच्युतेः, अधिकारसमाप्तौ भगवदनुग्रहाशापि कदाचित् सम्भवतीत्युप पतनं तत्, मुक्तौ त्वपुनरावृत्तभक्तिरसाशापि नेति महापतनमेव सेतिभावः, तेन निपिद्धकर्म- फलतुल्यत्वं ज्ञापितं भवति, अत एव श्रीभागवते "नारायणपरा लोके न कुतश्चन विभ्यति स्वर्गाप- वर्गनरकेप्वपि तुल्यार्थदर्शिनः" (श्रीमद्भाग. ६.१८.२८.) इति गीयते, भक्तिमार्गे तु साक्षात्सङ्गा- त्यस्य मुक्तापेक्षयाधिश्ये प्रमाणं प्रदर्शयन्ति मुक्तानामित्यादिना, अतो भत्तेर्मुत्यधिकत्यतः, अतद्रूपत्वं मुक्ति- साधनभितरवामित्यर्थः, न तु मुक्तिरचिता भगवदीयस्य फलं मुक्तिनॊचितेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ ४ ॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे चतुर्थाधिकरणम् ॥ ४ ॥ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् ॥ ४० ॥ सूनमवतारयन्त्यथेत्यादिना, ददाति पुष्टि- मार्गीयभक्ताय ददाचीत्यर्थः, पतनानुमानादिति पतनयोधकस्मृत्या पतनबोधकथुतेरनुमानादित्यर्थः, नम्वेवं सति भगवता ध्रुवाय कपमाधिकारिकफल दत्तमत आहुः किञ्चेत्यादि, ताशस्य भगवन्तं प्राहस्य पुष्टिमार्गीयभग- यदीयस, ध्रुवस्य मर्यादामार्गीयायेन तथा फलदानमित्यर्थः, तदयोगादित्यस्यार्थमाहुः पतनायोगादिति, पतना. योगादित्यस्यार्थान्तरमाहुरथयेत्यादिना, तादृशस्य मुक्त्यभिलापाशून्यस्य भगवदीयस्य ॥ ४० ॥ उपपूर्वमपि त्येने भायमानयत् तदुक्तम् ॥४१॥ आधिकारिकफले पतनविशेपसायगायेदं सूत्रमित्यर्थ- कधनायाहुरेक इत्यादि, पतनमात्र सर्थथा पतनमेव, उपपूर्व पतनमुपपातनमित्यर्थः, सा गुणिः तेन मुक्तेर्मदा- पतनरूपरयेन, मुक्तेमहापतनरूपरये सम्मतिमाहुरत एवेत्यादिना, 'नारायणपरा शेके ग पुनमग विभ्यति स्वर्गाप. २. सटपलल. यपागो। ३. लुप्त सर्वत्र । ४. रार्य । ५. शुषमपि क, भुपादये चप। ७. सावधिकरवात् कंगो। १०. यमना० कपा।११.तुके। १. अभियन्ते के ६. भवनात्य। ८. सर्वत्र ९. "ये रार्थन।

·'३५९ " तृतीयाध्याये चतुर्थपादे पष्ठं पहिस्तूभयथेत्यधिकरणम् । मावेपि तदीयं भावमात्रमप्यशनवत् साक्षाद्भगवत्स्वरूपभोगवदेव मन्यन्ते, तदुक्तं श्रीभागवते “अथ ह वाय तये" (श्रीमद्भाग. ६.९.३९.) त्यादिना, साक्षाद्भगवद्भोगो जीवसासम्भावित इति- प्रवानिरासायाह तदुक्त मिति, "सोचते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते" (ते. ब्र.)ति, "अन्न इस समत" (बृह. ६.४.७.) इत्यादिश्रुतिए साक्षाद्रलवरूपरसाशममुक्तमित्यर्थः ।। ४१ ॥५॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् ॥५॥ बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच ॥ ४२ ।। अथेदं चिन्त्यते प्रचुरभगवद्भावमात्रवतः साक्षात्स्वरूपभोगवतो वा गृहत्यागः कर्तव्यो न वेति, फलस सिद्धत्वान्नेतिपक्षध्यवच्छेदाय "मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मता" (श्रीम- डाग. ४.३०,१९.) इतिवाक्याद् बन्धकत्वेन त्याज्य इतिपक्षव्यवच्छेदाय च तुशब्दः, भावमारे साक्षात्मभुसम्बन्धे चोभयथापि गृहाद् यहिर्गमनं गृहत्याग इति यावत् , स आवश्यकः, तत्र माणमाह स्मृतेरित्यादि, "वं तु सर्व परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुपु मय्यावश्य मनः सम्यक समहा विचरख गा" (श्रीमद्भाग. ११.७.६.) मित्यादिस्मृतिर्भगवद्भाववतस्तत्सङ्गविशिष्टस्यापि बहिर्गमनमाह, तदाचारोपि तथैव श्रूयतेतस्तथा, अायमाशयः, आश्रमधर्मत्वेन गृहत्यागो "यदह- खे" (जावा. ४.) त्यादिश्रुतिभ्यः पूर्वमुपपादितोपि यदधुना पुनरुच्यते तेन तदतिरिक्तोयमिति नायते, तथा चोक्तवाक्यान्मुमुक्षुमुक्तिप्रतिबन्धकवाभावेपि व्यासस्थानावश्यकत्वादुक्तोभयोरप्य- नवरतं प्रभुरसाखादे प्रतिवन्धकत्वेन तस्य तत्यागस्य विप्रयोगरसानुभावकत्वेन च स कर्तव्यो यद्यपि खेप्टान्तरायत्येन स्वत एव तत्यागो भावी तथा प्याश्रमादाश्रमं गच्छे" (श्रीमद्भाग.११.१७.३८.) दितियाक्पादनाश्रमान्तरसामावेन त्यागस्याविहितस्वशङ्काभावायेयमुक्तिरिति ॥ ४२ ॥ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यायः॥४३॥ पुष्टिमार्गीयभक्तस्स विहितत्वादिज्ञानमप्रयोजकं, तत्र हेतुस्तस्य भक्तिमार्गस्वामिनः श्रीगोकुलेशादेव फलस्य श्रुतेरतो बहिर्गमनं न साधनत्वेनात्र कार्यमितिभावः, "यमेवैप शृणुत' (मुण्ड. ३.२.३.) इतिथुतिरनुसन्धेया, एतदनुपदमेव पठ्यते "नायमात्मा बलहीनेन लभ्य" (मुण्ड. ३.२.४.) इति, अत्र भगवद्वरणानन्तरमपि जीववलं कर्तमं यदपेक्षा भगवल्लाम इतिजिज्ञासायां सर्वात्मभाव एव 'बल'मिति निर्णीयते, तस्यैव मर्यादाबलोपमर्दकत्वाद् भगवदशी- कारहेतुत्वाच ब्रजसीमन्तिनीनां प्रभुवचनातिक्रममपि कृत्या खरूपपरिग्रहस्त'हले नैव यत इत्यात्रेय वर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः', अशनवदितिसूत्रभागार्थमाहुर्भक्तिमार्ग इत्यादिना, अशनवद् भगवरसम्बन्धिसर्व- भोगादानवदित्यर्थः ।। ४१ ॥५॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे पञ्चमाधिकरणम् ॥ ५॥ पहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच ॥ ४२ ॥ सूत्रमवतारयन्त्यथेत्यादिना, संशयमाहुः प्रचुरेत्यादिना, फलस्य भगवद्भावभगवरसाक्षात्कारान्यतररूपफलस्य, नेतीति, गृहत्यागो न कर्तव्य इत्यर्थः, व्यवच्छेदाय चेति चकारेण फलस्य सिद्धत्वात त्याग इतिपक्षसमुच्चयः, तत्सङ्गो मगवद्गाववतः सङ्गः, तदाचारोपि स्मृत्योपदिष्टस्या- चारोपि, तथैवोपदेशानुसारेणैव, तथा सागावश्यकता, अत्र त्यागे, पूर्वमूर्ध्वरेत.सूत्रे, व्यासगस्य लौकिकव्यासहस्स, पत्र गृहस्थिती, उक्तोभयोः केवलभाववरसाक्षागोगवतोः, तस्योक्तविधभक्तयोस्तत्यागस्य, चकारोप्यर्थः, तथा मनियन्धकाभायेपि रसास्वादायावश्यक इत्यर्थः, स्वेष्टान्तरायत्वेन गृहस्सोक्तरसभोगान्तरायत्येनेत्यर्थः, अन गृह- स्थिती, सूत्रकारस्पेयमुक्तिरित्यर्थः ॥ ४२ ॥ सामिनः फलश्रुतेरित्यायः॥४३॥ सूत्रमवतारयन्ति पुष्टीत्यादिना, अप्रयोजक स्वकर्तव्ये विहितत्व- प्रयोजकमित्यर्थः, तस्य पुष्टिमार्गीयभक्तप, अत्र पुष्टिमार्गीयभक्ते, अन स्वामिसकाशादेव फललामे, कतमं 4. तदीय कगो। २. मन्यते पागो। ३. विचार्यते पा। ४.तत्र सर्वन। ५.दिति केगो। ६. मत् यपा। ७. पेक्षोय। अत्र ज्ञानं न ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते आचार्यो मनुते, इदमत्राभिप्रेतं, सर्वात्मभावस्य यद् बलं तत् तदात्मकस प्रभोरेव, तस चायं खभावो यदन्यन्न रोचतेत एव अजपरिवृढवदनेन्दुवचनकिरणप्रचारप्रोच्छलत्केवलभावाम्मोधि- वचनवीचयो गीयन्ते "यम्युजाक्ष तय पादतलमस्याक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षं स्थातुं पारयाम" (श्रीमद्भाग. १०.२६.३६.) इत्यादयः, अतस्त्यागस्तु पृष्ठलन एवायातीति न तदर्थ यतनीयमिति, विष्ण्वस्तारत्वेन पुरुषोत्तमभावस्वरूपज्ञोयमिति तथा ॥४३॥ आर्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४४ ॥ सर्वत्यागपूर्वकं यद् वहिः प्रभुसमीपगमनं भक्तस तदात्विज्यमृत्विकमवेत्यौडुलोमि- राचार्यो मन्यते, तस्सायमभिसन्धिः, यजमानो हि स्पेष्टसिद्ध्यर्थमृत्विज आदौ घृणुते, प्रकृते च "यमेवैप घृणुत" (कठ.२.२३.) इतिश्रुते "स्तस्मादेकाकी न रमत" (बृह. ३.४.३.) इतिश्रुतेश्व खक्रीडार्थ भगवान् स्वचिकीर्पिततत्तलीलानुरूपान् जीवान् वृणुते "यूनः स्थविरान् वे" ( आप. औत.) तिविकल्पादेकरूपाणां यथा सोमादिपु वरणं तथा सर्वात्मभाववत्वेनैकरूपाणामेवात्र वरणं, तत्र यथा स्वीयखीयतदङ्गमात्रकरणं तेषां तथैतरसम्बन्धनिवर्तनपूर्वकं तभोग्यसमर्पकत्व- मत्र, तदुक्तं भगवता “यदा पुमांस्त्यक्तसमस्तकी निवेदितात्मा विचिकीपितो म" (श्रीमद्भाग. ११.२९,३४.) इति, अत्र पूर्वपदेनेतरसम्बन्धनिवर्तनोक्त्या सर्वात्मभाव उक्तो भवति, तदनन्तर- मात्मनिवेदने सत्त्येतद्विपयकलीलाकरणेच्छाविषयः स भवति, अन्तरङ्गलीलाप्रवेशनमिच्छायां विशेपस्तस्मात् सुष्छूक्तमात्विज्यमिति, एतेन "न ददाति न पचती" (आप. श्री.१०.१४.६,७.) त्यादिश्रुतेर्यथा सोमादौ दीक्षितस्य तद्यागेतरधर्मनिवृत्तिः स एव परमो धर्मो यतस्तथा पुरुषोत्तम- खोक्तभक्तः सह रमणमेव सार्वदिकमेतदेव च महन्महत्त्वमिति सूचितं भवति, प्रकृते भक्तानामृत्तिः क्त्वेन निरूपणे हेतुत्वेन तात्पर्यान्तरमप्याह तस्मै यजमानारब्धकर्मसाङ्गत्वाय अत्विक परिक्री यते चरणेन स्वकार्यमानोपयोगित्वाय स्वीयः क्रियते, तथा प्रकृतेपि, न च "कच्चित् कल्यायो दक्षिणा" (आप. श्रौत.) इतिप्रश्नवचनात् तदर्थैव तत्प्रवृत्तिरत्र तु खतःपुरुषार्थत्वेन भगवदर्था प्रवृत्तिरतो वैषम्यमिति वाच्यं, नीरागस्यापि वरणसमये तत्प्रश्नस्यावश्यकत्वात् तथैव दक्षिणा- दानमपि, अन्यथा निरङ्गत्वापत्तः, प्रकृतैपि भक्तानां स्नेहादेव प्रवृत्तिभगवान् स्वानुभवार्थमेव ताननुभावयतीति न वैपम्यम् ॥ ४४ ।। किचूपमित्यर्थः, तस्य सर्वात्ममावस्य, अन्यद्भगवदतिरिक्तं, पृष्ठलग्न एव सर्वात्मभावस्य पृटला एक, पचकारेण कर्तृताव्यवच्छेदः, नन्वेतावन्जानमात्रेयस्य कुत इत्याकाङ्क्षायामाहुर्विष्ण्ववतारत्वेनेत्यादि, अनये भगवता वरदानाद् विष्पववताररूप एवानेयो जात इत्यर्थः, तथा पुष्टिभावाभिज्ञः ॥ १३ ॥ आदिज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४४ ॥ एकरूपाणां यौवनत्ववता स्थविरत्ववतां वैकधर्म- वतां वरणमित्या, तत्र सोमादी, अत्र पुष्टौ वृते, तदुक्तमिति 'यदा पुमा'नितिवाक्यमेकादशस्कन्धीयकोन- त्रिंशदध्याये भगवतोक्तं, अतद्वाक्ये, एतद्विपयको निवेदनवाक्यविषयकः, स भात्मनिवेदनकर्ता, अन्तरङ्गेत्यादि, तथा च विचिकीर्पितो म' इत्यत्र व्युपसर्गेणेच्छायां विशेषलाभः, रमणमेवेत्येवकारेण सोमयजमानस्येव भगवतो. पीतरकरणं व्यवच्छिद्यते, एतदेव रमणकरणमेव, भाह सूत्रकार आह, तथा प्रकृतेपि स्वकीयसागलीलानिष्पादः ना भगवतापि भक्ता प्रियन्त इत्यर्थः, तथैव तत्प्रवृत्तिर्दक्षिणार्धेच यशादौ प्रवृत्तिरित्यर्थः, अत्र तु भक्तानां वरण- स्थले तु, वैपम्यमत्र दक्षिणाभावाद् वैषम्यं, नीरागस्यापि यागे दक्षिणामनिच्छतोपि, प्रश्नस्य 'कचित् कल्यायो दक्षिणा' इतिप्रश्नस्यावश्यकत्वात् , प्रष्टतेपीत्यादि, तथा च यथा धावमेव प्रभादिप्रयोजक तथात्र नेह एव भक्ता नो निरपाधिकः प्रयोजकः, तत्र यथा दक्षिणादानेन फर्मसाहता तथान भक्तानां सागतेति न पश्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥ 1. अन्यप्रेति पापाटोशुद्ध एव । ३. सात्मभावत्वेन पुन ६. सम्भवति शवपागो। ७. विषय इति पापाठोशुद्ध एव । २. इवा सर्वत्र ४. सम्बन्धि• कंगो। ८. पचिदिति पापाटोशुद्ध एव । ५. तद्वि० सर्वन।

·तृतीयाध्याये चतुर्थपादे सप्तमं सहकार्यन्तराधिकरणम् । ३६१ श्रुतेश्च ॥४५॥ आथर्यणोपनिषत्सु पठ्यते "भक्तिरस भजनं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनैवामुप्मिन् मनःकल्पन- तदेव च नैष्कर्म्य" (गो. पू. ता. १.) मिति' । भक्तिमार्गप्रचारैकहृदयो चादरायणः । मानं भागवतं तत्र तेनैवं ज्ञेयमुत्तमः ॥१॥४५॥६॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे पष्टं पहिस्तूभयथेत्यधिकरणम् ॥ ६॥ ननु (कठोप. २. २२.) "यमेवे"तिथुतिः साधनान्तरनिपेधपूर्वकं वरणस्यैव साधनस्वमाह (वृ. ६. ४. २३.) "वसादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पदये"दितिश्रुतिः साधनान्तरमप्याह, एवं विरोधे श्रुतित्याविशेषात् किमादरणीयं किं नेतिसंशये साधनान्तर विधिरेवादरणीयोन्यथा शास्त्रवैयर्थ्य स्वादिति प्राप्त उच्यते सहकार्यन्तरविधिरिति । सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ४६॥ मर्यादापुष्टि भेदेन धरणं द्विधोच्यते, तत्र सहकार्यन्तरविधिस्तु मर्यादापक्षणोच्यते पुष्टौ तु नान्यापेक्षेति न विरोधगन्धोपि, अपरं च, साधनं हि कायिक याचिक मानसिक च विधीयते, तत्र (कठोप ४.११.) "मनसैवाप्तव्य"मितिश्रुतेस्तृतीयं मुख्यं, तदपि तावदेव मार्यादिक- खापि विधेयत्वेन कर्तव्यं यावत् हो न भवति, यतस्तद्वतः स्नेहवतस्तूतं तृतीयं साधनमपि विध्यादिवत्, यथा तद्वतो विधिरर्थवादो वा प्रवृत्तावप्रयोजकस्तस्य खत एव सम्भवात् तथा मगवच्याप्ताविदमित्यर्थ कैमुतिकन्यायेन पूर्वयोरप्रयोजकत्वमेतच्छेपत्वादेवायास्सतीति तृतीय- मेवोक्तम् ॥ ४६॥७॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादे सप्तमं सहकार्यन्तराधिकरणम् ॥ ७ ॥ ननु (प्र. सू. ३. ४.४३.) "वहिस्तूभयथे" त्यादिना भगवदीयस गृहत्याग आवश्यक इति निरूपित, छान्दोग्ये (छान्दो. १०.१५.१.) त्या"चार्यकुला" दित्युपक्रम्य छान्दोग्योपनिपदन्त "आचार्यकुलाद वेदमयीत्य गुरोः कर्मातिशेपेणार्भिसमाधृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधते आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्याहि सन् सर्वाणि भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स श्रुतेश्च ॥४५॥ सूर्य विवृण्वन्त्याथर्वणेत्यादिना, 'भक्तिरस्य भजन मितिश्रुतिः, तद् भजनं, अमुमिन् भग- पति,मानं भागवतं तत्रावैधव्रजसीमन्तिनीनां सन्यासे वैधोद्धवादिसल्यासे च श्रीभागवतं प्रमाणमित्यर्थः ॥४५॥६॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थे पष्ठमधिकरणम् ॥६॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ४६॥ भक्तिमार्गीयस्य प्रदर्शितगृहत्याग. समानतया श्रुत्युक्तशमदमादिकमपि कर्तव्यत्वेन प्रसक्तं भवत्यतोधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, उच्यते सूत्रेण सिद्धान्त उच्यते, नान्यापेक्षा 'यमेवे तिश्रुत्या 'नायमारमे तिश्रुतिविरोधानान्यापेक्षेतिभाव इत्यर्थः, तदपि मानसिक मपि, तद्वतो भगवति प्रेमवतः, तस्य भगवदनुकूलभतेप्टसाधकप्रवृत्तिमात्रस्य, स्वत एव मेहत एव, तथा विध्यर्थवादाविव, इदं श्रुतियोधितशमदमादिकमप्रयोजकमिति विभक्तिविपरिणामेन पूर्वान्वयीत्यर्थः, पूर्वयोः कायिकवाचनिकयोः, पतन्मानसिकम् ॥ ४६॥ ७ ॥ ॥ इति तृतीयचतुर्थ सप्तमाधिकरणम् ॥७॥ सूग्रामिदमित्यधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, 'आचार्यकुलादि'त्यादिश्रुत्यर्थस्तु-आचार्यकुलाद गुरकुलाद कृत्लभायात् तु गृहिणोपसंहारः॥४७॥ पूर्वाधिकरणोक्तभक्तिमार्ग दृढीकर्तुं किञ्चिदाराश्य समाधातुं गुर्षभाये सत्पदयां तरपुग्ने तद्गोने या ब्रह्मचर्य समावर्तनीयमिति ज्ञापयितुं कुलपदं, वेदमधीत्य गुरोः कर्मातिशेपेण गुरो. सेपारूपं यत् कर्म सत् कृरवा ततोतिशेपोवशेपो यः कालस्तेन कालेन वेदाध्ययनं साज रहस्वार्थज्ञानपुर सरें सम्पाधामिसमावृत्य जिज्ञासाद्वयसमापनोत्तरमाचार्यकुलानिवृत्य दारानाहृत्य कुटुम्बे स्थित्वा गार्हस्थ्यविहिते कर्मणि तिएन शुचौ देशे घेदमधीयानो विविक्तस्वाध्यायग्राह्मणोदिवप्रकारे पवित्रे देशे यथावदासीन भावृत्तिमपीतस्य कुर्थन १. लतं कपुपुगो। २. श्रुतेश्य के। ३. वाचनिकं कपु। ४. ति सर्वेप्यादाः। ५. 'त् सर्वेप्या. ६. स सर्वेप्यादर्शाः। दर्शाः ४६अ.भा.प्र.

·, " . श्रीमद्रासूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते आचार्यो मनुते, इदमत्राभिनेतं, सर्वात्मभावस्स यद् वलं तत् तदात्मकस प्रभोरेव, तस्य चायं खभावो यदन्यन्न रोचतेत एव अजपरिपृढयदनेन्दुवचनकिरणप्रचारप्रोच्छलकेवलभावाम्भोधि- वचनवीचयो गीयन्ते “ययम्बुजाक्ष तव पादतलमस्माक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षं स्थातुं पारयाम" (श्रीमद्भाग. १०.२६.३६.) इत्यादयः, अतस्त्यागस्तु पृष्ठलग्न एवायातीति न तदर्थ यतीयमिति, विष्ण्यवतारत्वेन पुरुषोत्तमभावस्वरूपज्ञोयमिति तथा ॥४३॥ आखिंज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४४ ॥ सर्वत्यागपूर्वकं यद् वहिः प्रभुसमीपगमनं भक्तस्य तदात्विज्यमृत्विकमैवेत्यौडलोमि- राचार्यों मन्यते, तस्यायमभिसन्धिः, यजमानो हि स्वेष्टसिद्धयर्थमृत्विज आदी घृणुते, प्रकृते च "यमेप घृणुत" (कठ.२.२३.) इतिश्रुते"स्तसादेकाकी न रमत" (पृह. ३.४.३.) इतिश्रुतेश्व स्वक्रीडाथ भगवान स्वचिकीर्पिततत्तल्लीलानुरूपाम् जीवान् वृणुते "यूनः स्थविरान् वै" ( आप. श्रीत.) तिविकल्पादेकरूपाणां यथा सोमादिषु वरणं तथा सर्वात्मभाववत्त्वेनकरूपाणामेवात्र चरणं, तत्र यथा खीयस्थीयतदङ्गमात्रकरणं तेषां तथैतरसम्बन्धनिवर्तनपूर्वकं तद्भोग्यसमर्पकत्व- मत्र, तदुक्तं भगवता “यदा पुमांस्त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्पितो म" (श्रीमद्भाग. ११.२९.३४.) इति, अत्र पूर्वपदेनेतरसम्बन्धनिवर्तनोच्या सर्वात्मभाव उक्तो भवति, तदनन्तर- मात्मनिवेदने सत्येतद्विपयकलीलाफरणेच्छाविपयः स भवति, अन्तरङ्गलीलाप्रवेशनमिच्छायां विशेषस्तसात् सुष्टूक्तमात्विज्यमिति, एतेन "न ददाति न पचती" (आप. श्री.१०.१४.६.७.) त्यादिश्रुतेर्यथा सोमादौ दीक्षितस्य तद्यागेतरधर्मनिवृत्तिः स एव परमो धर्मो यतस्तथा पुरुषोत्तम- सोक्तभक्तैः सह रमणमेव सार्वदिकमेतदेव च महन्महत्त्वमिति सूचितं भवति, प्रकृते भक्तानामृत्विर क्वेन निरूपणे हेतुत्वेन तात्पर्यान्तरमध्याह तस्मै यजमानारब्धकर्मसाङ्गत्वाय ऋत्विक परिक्री- यते वरणेन स्वकार्यमानोपयोगित्वाय स्वीयः क्रियते, तथा प्रकृतेपि, न च "कचित् कल्यायो दक्षिणा" (आप. श्रौत.) इतिप्रश्नवचनात् तदर्थैव तत्प्रवृत्तित्र तु स्वतःपुरुषार्थत्वेन भगवदर्था प्रवृत्तिरतो वैपम्यमिति वाच्यं, नीरागस्यापि वरणसमये तत्प्रश्नसावश्यकत्वात् तथैव दक्षिणा दानमपि, अन्यथा निरङ्गत्वापत्तेः, प्रकृतेपि भक्तानां स्नेहादेव प्रवृत्तिर्भगवान् स्वानुभवार्थमेव ताननुभावयतीति न वैपम्यम् ॥४४॥ कियूपमित्यर्थः, तस्य सर्वात्मभावस्थ, अन्यद्भगवदतिरिक्तं, पृष्ठलग्न एव सर्वात्मभावस्य पृष्ठलन एव, पवकारेण कर्तृताव्यवच्छेदर, नन्वेतावज्ञानमात्रेयस्य कुत इत्याकाङ्क्षायामाहुर्विष्ण्ववतारत्वेनेत्यादि, अनये भगवता वरदानाद् विश्ववताररूप एवानेयो जात इत्यर्थः, तथा पुष्टिभावाभिज्ञः ॥ १३ ॥ आत्विज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४४ ॥ एकरूपाणां यौवनस्ववता स्थविरस्ववतां वैकधर्म- वतां वरणमित्यर्थः, तत्र सोमादी, अत्र पुष्टौ वृते, तदुक्तमिति 'यदा पुमा'नितिवाक्यमेकादशस्कन्धीयैकोन• विशदध्याये भगवतोक्तं, अत्रैतद्वाक्ये, एतद्विपयको निवेदनवाक्यविषयकः, स आत्मनिवेदनकर्ता, अन्तरङ्गेत्यादि, तथा च विचिकीर्पितो म' इत्यत्र व्युपसर्गेणेच्छायां विशेषलामा, रमणमेवेत्येवकारेण सोमयजमानस्येव भगवतो- पीतरकरणं व्यवच्छिद्यते, एतदेव रमणकरणमेव, आह सूत्रकार माह, तथा प्रकृतेपि स्वकीयसाइलीलानिष्पाद नाथ भगवतापि भक्ता प्रियन्त इत्यर्थः, तथैव तत्प्रवृत्तिदक्षिणार्धेच यशादौ प्रवृत्तिरित्यर्थः, अत्र तु भक्तानां वरण- स्थले तु, वैषम्यमत्र दक्षिणाभावाद् वैषम्य, नीरागस्यापि यागे दक्षिणामनिच्छतोपि, प्रश्नस्य 'कचित् कल्यायो दक्षिणा' इतिप्रश्नस्यावश्यकत्वात् , प्रकृतेपीत्यादि, तथा च यथा वैधत्वमेव प्रश्नादिप्रयोजक तथान स्नेह एव भक्का; नां निरुपाधिका प्रयोजकः, तत्र यथा दक्षिणादानेन फर्मसाङ्गता तथान भक्तानां सागतेति न वैपन्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥ १. अन्यनेति पापाटयेशुद्ध एव । २. इवा सर्वत्र। ३. सर्वात्मभावत्वेन कपु। ७. विषय इति पापाटोशुद्ध एव । ५. तद्वि० सर्वत्र । ६. सम्भवति कबपागो। + " " ४. सम्बन्धि केगो ८.चिदिति पापाटोशुद्ध एव ।

·अनाविःयुर्घनन्वयात् ॥४९॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, आश्रमधर्मरिति करणे तृतीया, ३ तृतीयाध्याये चतुर्थपादेष्टगं गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् । 'मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ।। ४८॥ मौनपद्मनीहानिलीयामादित्रिदण्डिधर्मोपलक्षक, यथा वागिन्द्रियमावदेहमागचित्र नियामकात धर्मा उक्ता न्यासिनस्तथेतरेपामपीन्द्रियनियामकानां धर्माणा"मात्मनि सर्व- .. सम्प्रतिष्ठाप्ये"तिथुत्या गृहिण उपदिश्यन्त इति युक्तो "गृहिणोपसंहार" इत्यर्थः, नियमनमात्रमत्र तु भगवति विनियोगादाधिक्यमितिभावः, यस्तुतस्तु केवल नियमन- खानयोजकत्वात् तत्रापि भगवति विनियोग एव तात्पर्यमिति ज्ञेयम् ॥ ४८ ॥ ननु भगवति सन्द्रियविनियोगात् गृहिणोपसंहार" इति न युज्यते "शुचौ देशे बाध्यायमधीयान" इत्यादिकर्ममार्गीयसाधनश्रुतेरित्याशक्य तत्तात्पर्यमाहानाविःकुर्वन्निति । अनावि कुर्वन्नन्वयात् ॥ ४९॥ भगवद्भावस रसात्मकत्वेन गुप्तस्यैवाभिवृद्धिस्वभावकत्वादाश्रमधर्मरेव लोके खं भगवद्भाव- ममाथि कुर्वन् भजेतेत्येतदाशयेन ते धर्मा उक्ताः, गोपने मुख्य हेतुमाहान्वयादिति, यतो मगयता सममन्धयं सम्बन्धं प्राप्य वर्ततेतो हेतोस्तथा, अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी, एतेन यावदन्तः; करणे साक्षात्प्रभोः प्राकट्यं नास्ति तावदेव बहिराविःकरणं भवति प्राकट्ये तुन तथा सम्भव- तीति ज्ञापितम् ॥४९॥ वैदिककर्मकरणे तात्पर्यमुक्त्या लौकिकस्थानावश्यकत्वेपि तत्समयमाह । ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्शनात् ॥ ५० ॥ प्रस्तुतं प्रभुभजनं तत्मतिबन्धासम्भव एवैहिकं कर्म कार्य, नन्वैहिकं कर्मास्तु मा वात- तत्समयोक्तिय॑त्याशयाई तद्दर्शनादिति, (छान्दो. १०. १५. १.) "आचार्यकुला"दित्युप- ऋम्याग्रे पठ्यते "धार्मिकान् विदधदि" ति, अतो धार्मिकपुत्रविधानमहिकं कर्म श्रुतौ दृश्यते- तस्तत्समयोक्तिरावश्यकी, अन्यथा श्रुतावुक्तमस्तीति प्रस्तुतबाधेपि तत्करणे फलप्रतिवन्धः सादितिभावः ॥ ५० ॥८॥ ॥ इति तृतीयाध्याये चतुर्थपादेष्टमं गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् ॥ ८॥ ननु (छान्दो. ८. १४. २.) "तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्येथ सम्पत्य" इतिश्रुतौ मुच्यनन्तरं ब्रह्मसम्पत्तिः श्रूयते, सा तु पुरुषोत्तमसङ्गे लीलारसानुभवातिरिक्ता वक्तुमशक्या (न. सू. १. ३. २.) "मुक्तोपमृप्यथ्यपदेशात्" (श्रीमद्भा. ६. १४. १५.) "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुन” इतिस्मृतेश्च मुक्तेः फलं भक्तिरसानु- मव एव, एवं सत्युक्तगृहिणस्वत् फलं भवति नवेति संशये निर्णयमाह । संहारः कृतो ब्रह्मास्यन्तसाधनकलापस्य गृहस्थ उपसंहार कृत , तन न्यासिनि, अत्र तु गृहिणि तु, तनापि न्यासिन्यपि, तथा घाय प्रयाणां भगवति विनियोगेपि न सर्वेन्द्रियाणां भगवति विनियोग इति गृहिण्येवोपसहारः फटित.॥४८॥ . अनाविकुर्वन् प्रच्छनीकुर्वन् , ते धर्मा आश्रमधर्माः प्रच्छादनार्थमुक्ता इत्यर्थ,, तथाश्रमधर्मा आच्छादनार्थाः, अत्रान्वयादितिस्प्रभागे, यहिराधिकरणमाश्रमधर्माणां बहिरावि करणम् ॥ ४९ ॥ प्रस्तुतायाधेन लौकिकरणसामुक्ती ॥५०॥४॥ हिकममस्तुतप्रतिवन्धे तदर्शनात् ॥ ५० ॥ तत्समयो लौकिककर्तव्यकाल', अन्यथा सूत्रकारेण ॥इति तृतीयचतुर्थेष्टमाधिकरणम् ॥ ८॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदयस्थावतस्तदवस्थायधृतेः ॥ ५१ ॥ अधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, ३. व्याक । ४. प्रस्तुतं प्रभुभमनमित्यधिक वैयपागो। ५. लतं कपु । 4. लौंपा। २. समन्वयंपा।